·प्रस्तावः। वैशेषिकसिद्धान्तसारभूतोऽयं न्यायलीलावतीप्रन्थः । अस्मिन्प्रन्थे वैशेपिक- सिद्धान्तानां मण्डनं कचिन्मतान्तरसण्डनं च संक्षिप्ताभियुक्तिभिः कृतं दृश्यते । प्रणेता चास्य तार्किकधुरीणो महामहोपाध्यायः श्रीवल्लभाचार्य इति ग्रन्थस्यास्य पुष्पिकातो ज्ञायते । श्रीमद्वल्लभाचार्यस्येतिवृत्तं किंचिदपि नोपलभ्यते । तथा- प्येतद्वन्थान्तर्गतानि लिङ्गानि परामृश्य ग्रन्थकर्तुः कालविपये किंचिद्विचार्यते । श्रीवल्लभाचार्येणास्यां लीलावत्यां किरणावलीकर्तुर्महानैयायिकस्य श्रीमदुद- यनाचार्यस्य त्रिपु स्थलेपु (३९,५६, ९७ पृष्ठेपु) नाम्नोल्लेसः कृतो लभ्यते । अतः श्रीवल्लभाचार्य उदयनाचार्यादर्वाचीन इति तय॑ते । श्रीमदुदयनाचार्यश्च वैशेषिकमतमनुसृत्य पदार्थादिलक्षणसंग्रहरूपं लक्षणावलीनामकं लघुप्रवन्धं निर्मितवान् । तस्यान्ते तत्प्रवन्धनिर्माणसमयः श्लोकेनोपनिवद्धो यथा- " तर्काम्बराङ्कप्रमितेष्वतीतेपु( ९०६ )शकान्ततः । वपूदयनश्चक्रे सुवोधां लक्षणावलीम् ॥" एवमुदयनाचार्यो लक्षणावलीग्रन्थं ९०६ शकाव्दे (सि. स. ९८४ वर्षे) रचयामासेति विशदम् । अतो वल्लभाचार्यः शालिवाहनशकस्य दशमशतके तदनन्तरं वासीदिति सुवचम् । श्रीमद्वल्लभाचार्यकृतन्यायलीलावतीग्रन्थस्योपरि नव्यनैयायिकाग्रेसरश्रीगङ्गेशोपाध्ययस्य पुत्रेण श्रीवर्धमानोपाध्यायेन प्रका- शाख्या टीका विरचितेति महामहोपाध्यायश्रीभीमाचार्यप्रणीतन्यायकोशन- न्थावगम्यते । वर्धमानोपाध्यायस्तु ११०० शकाब्दे आसीदिति विदुपां निर्णयः । अतो वल्लभाचार्यस्य स्थितिः शालिवाहनशकस्य ११०० वर्षात्पूर्व- मासीदिति स्फुटं भवति। १ काझ्या ' मेडिकलहाल' नान्नि मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकशितोऽयं प्रवन्ध । २ न्यायकोशस्योपोद्घाते पृ. १२ प. २१। ३ न्यायकोशस्योपोद्धाते पृ. ५ प. १९ तथा “विल्लियोथेका इडिका" नानि पुस्तकमालाया प्रकाशितस्य सटीकन्यायकुसुमाञ्जलिग्रन्थ- स्यानुक्रमणिकाया पृ. २१ पं. २४ ।

·इत्थं च महामहोपाध्यायवल्लभाचार्यः शालिवाहनशकस्य ९०६ वांदुत्तर तथा ११०० वर्षांपूर्व (नि. स. ९८४ तथा ११७८ वर्पयोर्मध्ये ) आसी- दिति निष्कर्षः। वल्लभाचार्यस्य देशनिर्णये तु नोपलभ्यते किंचिदपि ग्रन्थान्तर्गतं प्रमाणम् । उदयनाचार्यादयस्तत्कालीना नैयायिका मैथिलेदेशमलंचक्रुरित्यस्ति लोकप्र- सिद्धिः । मैथिलेषु तदानीं न्यायशास्त्रप्रचारवाहुल्यमासीत् । अतः कदाचि- द्वल्लभाचार्योऽपि मैथिल: स्यादिति संभवदुक्तिकम् । श्रीवल्लभाचार्येण न्यायलीलावती विनान्यः कोऽपि ग्रन्थो विरचितो न वेति निर्णायकं नोपलभ्यते . किमपि साधनम् । न्यायलीलावत्यां तु नास्ति तन्निर्मितग्रन्थान्तरस्य समुल्लेखः । अणुभाष्यादिग्रन्थप्रणेता पुष्टिमार्गाख्यनूतनमतस्थापको वल्लभाचार्यस्तु अस्माद्भिन्नोऽर्वाचीनश्चेति ज्ञेयम् । अस्य न्यायलीलावतीग्रन्थस्य वाक्सरणिरतीव प्रौढा । अत एवायं प्रवन्धो विद्वन्मान्योऽभूत् । अत एव चास्य त्रिभिर्महानैयायिकपण्डिवैनिम्ननिर्दिष्टा- स्तिस्रष्टीकाः प्रणीताः यथा- १ न्यायलीलावतीप्रकाशः -वर्धमानोपाध्यायकवः । २ न्यायलीलावतीदीधितिः-रघुनाथतार्किकशिरोमणिप्रणीतः । ३ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम्---महामहोपाध्यायशङ्करमिश्रविरचितम् । वर्धमानोपाध्यायकृतन्यायलीलावतीप्रकाशस्यापि टीका न्यायलीलावती- प्रकाशविवेकाभिधा मथुरानायतर्कवागीशभट्टाचार्येण प्रणीतेति च न्यायको. शाज्ञायते । एतट्टीकापुस्तकानि मया नोपलब्धानि । न्यायलीलावत्यां श्रीवल्लभाचार्येण येषां ग्रन्थानां ग्रन्थकर्तृणां च नानोल्लेस: कृतस्तेपां सूची जिज्ञासूनां कृतेऽस्मिन्मन्थेऽन्यत्र प्रकाशिता द्रष्टव्या । १ न्यायकोशस्योपोद्धाते पृ. १२ पं. २१ ·(३) एतद्न्यसंस्करणकाले मातृकापुस्तकद्वयं मयासादितम् , एकं पुण्यपत्त- नस्थराजकीयसंस्कृतपुस्तकालयस्थम् , अपरं च मुम्बापुरस्थगीर्वाणवाणीरसिक- श्रीकेशवजीनरसिंहजीइत्येतेपामस्मत्सुहद्भिः वे० शा० पणशीकरोपाहवासुदेव- शाखिमिर्दतम् । एतत्पुस्तकद्वयमपि प्रायोऽशुद्ध मध्ये मध्येऽक्षरपदादिश्रुटिप्रचुरं चासीत् । तथापि यथामति संशोध्य प्राचीनप्रन्थोद्धारलालसया प्रवृत्तोऽस्मि प्रकाशनेऽस्य मन्थरतस्या .. .. पुण्यपत्तनस्थराजकीयसंस्कृतपुस्तकालयाधिकारिभिः श्रीमद्भिः प्रोफेसर विनायक सखाराम घाटे इत्यतैस्तथा पणशीकरोपाहर्वासुदेवशास्त्रिभिश्च मात- कापुस्तकप्रदानेनानुगृहीतोऽस्मीति तेपामुपति शिरसा वहामि । प्राचीनसंस्कृतमन्थप्रकाशने बद्धपरिकनिर्णयसागरमुद्रणयबालयाधिप तिभिः श्रीमत्तुकारामजावजीश्रेष्ठिभिः प्रोत्साहितोऽहमस्य संशोधने इति- तेषामपि धन्यवाद करोमि । यदत्र प्रमादादिजन्यं दोपजातं दृश्येत तत्सदयहृदयैः सद्भिः क्षन्तव्य मिति प्रार्थयति कारवारपुरे विद्वदनुचरः आपाढ कृ.५म्यां মন্ত্রী, शके १८३७.

·न्यायलीलावतीग्रन्थस्य सूचीपत्रम् । पृष्ठं. विषयः ३८ ... ४० ... ४१ ... ५२ मङ्गलम् उद्देशः द्रव्यविचारः पृथिवी जलम् तेजः अनिल: इन्द्रियम् गरीरम् विषयः प्रलयः ईश्वरसिद्धिः परमाणुः आकाशः काल: दिक् आत्मा मनः गुणविचारः ... पृष्ठं विषयः १) परत्वापरत्वे १} युद्धिविचारः अविद्याविचारः संशयः विपर्ययः १० अनध्यवसाय: १२ स्वप्नः १३ विद्याविचारः प्रत्यक्षम् १७ योगी १८ निर्विकल्पकम् सविकल्पकम् २० अनुमानम् व्याप्तिः तर्कः २५ परामर्शः २६ शब्दभगः २८ उपमानभगः ३० अर्थापत्तिभङ्गः सभवभङ्गः ३१ ऐतिह्यमाः अभावः ३४ मुक्तिः ३५ न्यायः, पञ्चावयवाः हेत्वाभासाः स्मृतिः ... ... ... ... ... ... ... ... ५७ ૬૨ ... ... संख्या परिमाणम् पृथक्त्वम् द्विपृथक्त्वम् संयोगः विभागः २ ... ...

·(२) पृथं. ... ... विषयः आपम् गुरुत्वम् द्रवत्वम् नेहः संस्कारः धर्माधौं शब्द: गुणनियमः कर्मविचारः सामान्यविचारः विशेपविचारः समवाय विचारः पृर. विषयः ६९ वैधय॑परिच्छेदः ६९ साधर्म्यपरिच्छेदः ७१ घणुकसिद्धिः ७२ पाकजम् ७२ संख्या ७४ परिमाणम् ७५ पृथस्त्वम् ७६ / संयोगः ७८ विभागः ७९ परत्वापरत्वे ८१ वुद्धिः ८१ संस्कारः ... ९९ १०० ... ... १०३ १०३ १०३ ... १०३ ·न्यायलीलावत्यामुपलभ्यमानानि ग्रन्थानां ग्रन्थकर्तृणां च नामानि । ३९,५६,९७ ३ ... ८४ ९० ... ग्रन्थनामानि पृष्ठे | फिरणावलीकारः टीका (न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका).. कीर्तिः तत्त्वकौमुदी (सांस्य) चरकाचार्यः न्यायदर्शनम् तात्पर्याचार्यः न्यायवार्तिकम् तुतातिः भाप्यम् (प्रशस्तपादीयं) १९,२५ परमन्यायाचार्याः पाणिनिः भासर्वज्ञः ग्रन्थकर्तृनामानि अक्षचरणः ६८ महाव्रतः आचार्यः ( वाचस्पतिमिश्रः) व्योमाचार्याः कणभक्षः कणादः १५ शालिवाहनोनृपः ३५ ...३६,४० २५,३३,४६,१०२ पृष्ठे | भूषणः ९८ ... ४०,६८/शवरः ६९ शुद्धिपत्रम् । पृष्ठ पृष्ठ पृष्ठ पृष्ट पं पं पं पं पाणिनेरन्या स्वाज्ञान २५ भोक्तृ- २२ न्यायवार्तिकम् ८४ ·न्यायलीलावती। श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । नाथः सृजत्यवति यो जगदेकपुत्रः प्रीत्या ततः परमनिर्वृतिमादधाति । तस्मै नमः सजदीर्घकृपानुबन्ध- लब्धत्रितत्त्वतनवे पुरपोत्तमाय ॥१॥ द्रव्यं नाकुलमुज्वलो गुणगणः कर्माधिकं शाध्यते जातिविप्लुतिमागता न च पुनः श्लाघ्या विशेपस्थितिः। संबन्धः सहजो गुणादिभिरयं यत्रास्तु सत्प्रीतये सान्वीक्षानयवेश्मकर्मकुशला श्रीन्यायलीलावती ॥ २ ॥ पडेव पदार्था इति नियमव्यवच्छेद्यं प्रतीतं न वा । अप्रतीतं चेत् कथं निषेधः । प्रतीतं चेत्सप्रैव । पदार्थेषु सप्तत्वं नास्तीति चेन्न । आन्तर्गणिक- भेदेन सत्वात् । पड्लक्षणयोगितया नास्तीति चेन्न । पड्डक्षणयोगिष्वेव सप्त- वप्रसक्तेरप्रकृतत्वेन प्रतिपेधे अविवादात् । एतदतिरिक्ते नास्तीति चेन्न । प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां व्याघातात् । भावानां पड्लक्षणपरित्यागो नास्तीति नियमार्थ इति चेन्न । पण्णां तत्त्वादेव । सर्वेपामिति चेन्न । पड्डक्षणयोग्याभिप्रायेण सर्व- शब्दप्रयोगे तत्वादेव । अतिरिक्ताभिप्रायेण च व्याघातात् । सामान्याकारे असिद्धत्वात् । अपिच प्रत्येकलक्षणाभिप्रायेण परित्यागस्य सत्वात् । समुदि- तानामप्येकनासत्त्वेऽयोगनिषेधानुपपत्तेः । अन्यतमाभिधाने तु सर्वेपामेव विपक्षेऽभावदर्शनेन व्याघातान् । अभावश्च वक्तव्यो निःश्रेयसोपयोगित्वात् भावप्रपञ्चवत् । कारणाभावेन कार्याभावस्य सर्वमतसिद्धत्वादुपयोगित्वसिद्धेः । न चेदेवं भावोऽपि कश्चि- ·न्यायलीलावती। .. नाभिधातव्य इति पञ्चैवाभिधातव्याः पारतथ्यादिति चेन्न । समवायादे- रप्यनभिधानप्रसङ्गात् । तमस्तु भावान्तरं निषेधत्वेनानवभासमानत्वात् । बाधकाभावेन चारोपा- नुपपत्तेः । आलोकाभावे चाक्षुपत्वं नास्तीति वाधकमिति चेन्न । तस्यालो- काभावव्यजनीयत्वात् । अन्यथारोपानुपपत्तेः । भावत्वे यदि द्रव्यान्तरं नवैवेति व्याघातः अद्रव्यान्तरत्वं सर्ववादिनिपिद्धम् । अथ गुणान्तरं चतुर्विंशतित्वव्याघात इति मेयान्तरमेव तमः । अत्रैव संग्रहश्लोकः नाभावो भाववैधान्नारोपो बाधहानितः। द्रव्यादिपटूवैधाज्ज्ञेयं मेयान्तरं तमः ।। क्षणावच्छेदकश्योपाधिः भणिक इति पदपदार्थाः । विधर्मेत्यतोऽपि नियमासिद्धिः । शक्तिश्व मीमांसकानाम् । अनैव संग्रहश्लोकः न द्रव्यं गुणवृत्तित्वाद् गुणकर्मवहिप्कृता । सामान्यादिपु सत्त्वेन सिद्धा भावान्तरं हि सा ॥ अत एव ज्ञाततापि वैशिष्ट्यं च । कथमन्यथा भावाभावयोवैशिष्ट्यस्या- वगमः । यथा वैशिष्टये तथा स्वरूपेणैवेति चेन्न । समवायापलापप्रसङ्गात् । अधिकस्तत्र प्रवाहो हीयते न प्रतीयमान इति चेन्न । अभावेऽपि तुल्यत्वात् । बाधोऽनास्तीति चेन्न । तदनभिधानात् । ततो भावाभावयोरपि तत्स्वीकारो दुर्वार एव । दण्डी पुरुप इति प्रतीतेश्च । शब्दमात्रमिदमितिचेन्न । इहायमित्या- दावपि तथात्वप्रसङ्गात् । आधाराधेयभावश्च मेयान्तरम् । संयोगसमवायावेव सप्तमीप्रथमाभ्याम- भिलप्यमानसंबन्धिनौ तद्व्यहारहेतू इति चेन्न । इहायमितिप्रतीतिवैचित्र्यात् । शब्दमात्रत्वे तु संवन्धापलापप्रसङ्गात् । सादृश्यं चैं गुणवृत्तित्वान्न द्रव्यगुणकर्मात्मकं । नापि सामान्यम् । तद्धि - १°तमश्च भा॰ २°बहिर्गता । साइति पाठान्तरम् । ३त्यादेरपि । ४ इयं तु गु ।

·न्यायलीलावती अभावस्य व्यक्तिदर्शनमात्रवेद्यं वा प्रतियोगिग्रहणवेद्यं वा । नाद्यः। प्रतियोगिनोऽनवभासे सादृश्यबुद्धेरभावात् । अस्त्येव च धुद्धिर्न व्यपदेशभागिनीति चैन । ब्राह्मणत्वा- देरपि निर्विकल्पकवुद्धिवेद्यत्वापत्तेः । नान्यः । अवयवसामान्यानां प्रागेव ज्ञानात्सामान्यस्य च सामान्यान्तरेऽभावात् । सादृश्यव्यवहाराभावापत्तौ मेया- न्तरत्वादिति । मैवम् । भावत्वाधिष्ठिताः सर्वाः प्रत्येकं व्यक्तयो मताः । द्रव्यादिपद्धविच्छेदमेलकेन विवर्जिताः ।। भावत्वाधिष्ठानैकैकव्यक्तिमात्रे पड्डक्षणानां मिलितोऽयोगो व्यवच्छिद्यते नतु मिलितानामयोगः । अयोगश्चान्यत्रावगतोऽत्र समारोप्य निषिध्यते भूतले चैत्रवत् । ततश्च पड्लक्षणवदेव भावजातीयं मेयं वाच्यमेवेतिवत् अयोगव्यव- च्छेदस्य पदार्थान्तरे भावत्वं नास्तीत्यन्ययोगव्यवच्छेदस्य वा विभागार्थत्वात् । च समानतन्त्रसिद्धस्याप्रतिपिद्धस्य न्यायदर्शने मानसे- न्द्रियतासिद्धिवदत्राप्यविरोधात् । अभ्युपगमसिद्धान्तसिद्धत्वात् । नीलं रूप- मिति प्रतीतिश्च तमोविपयिणी यद्यपि अपसारितवाधा तदा रूपमेव तमो, न द्रव्यादिवैधर्म्यम् । अथ संभवद्वाधा तदा आरोप एव, स्वप्नावभातनी- लिमवत् । अथ रूपाश्रयत्वबुद्धिः तमसि तदा वाधावाधाभ्यां न पदार्थान्त- रत्वम् । क्षणावच्छेदकश्चोपाधिरन्त्यशब्द एव । स चोपान्त्यशब्दनाश्यः । नच तस्यैवोत्पादनाशहेतुत्वे युगपद्विनाशोत्पादप्रसङ्गः । अन्यशब्दसहकृतस्यैव तस्य नाशहेतुत्वात् । एतेन प्रध्वंसाहेतुकत्वमपास्तम् । अत्र च टीका-'यथान्त्य उपान्त्येन' इति कार्यकारणविरोधिव्याख्यानावसरे इत्येके । तन्न । एवं सति ज्ञानादिषु द्वित्रिक्षणावस्थायित्वव्यवहारो न स्यात् । देशान्तरोदीरितान्त्यशब्दो- पाधिकोऽसाविति चेन्न । उपाधेरनिश्चयेनान्यत्र निश्चयेन व्यवहारानुपपत्तेः । अवष्टब्धदेशविभागाभावोपहितः सूर्यपरिस्पन्द इत्यन्ये । स्पन्दस्य स्वरूपाभे- देऽपि विभागाभावविभागतत्पूर्वसंयोगनाशोत्तरसंयोगात्मकोपाधिचतुष्कान्य- तमः क्षणव्यवहारहेतुरित्यपरे । तथा च टीका-'निमेपस्य चतुर्थो भागः क्षण' इति । तन्न । तत्राभावस्वरूपं वोपाधिः, कर्मस्वरूपं वा, वयोः संबन्धो ..

·न्यायलीलावती वा । नाद्यौ । तयोरनेककालव्यापित्वात् । नान्यः । तस्यानेककालव्यापित्वे क्षणव्यवहारविरोधात् । एकक्षणावस्थायित्वे च क्षणिकत्वापत्तेः । समानाधि- 'करणी सूर्यसंयोगविभागावित्यन्ये । तन्न । एतद्रूपद्वयं वा क्षणोपाधिरनयोः संवन्धो वा एतेपां मेलको वा । नाद्यौ। तयोरनेककालव्यापित्वात् । न तृतीयः । तस्यैव क्षणिकत्वस्वीकारात् । सत्यं, किं पुनः क्षणसिद्धी मानं, क्षणवेदनम् । किं क्षणवेदनम् । अस्तमितपूर्वापरभाववस्तुवेदनं वा क्रियावे- दनं वा तत्कार्यप्रागभाववेदनं वा तदुभयसंसर्गवेदनं वा । नाद्यान्यौ । असि- द्धेः । नापरौ । तयोः स्थिरत्वात् । नानाक्षणवर्तिनो घटादय इति प्रत्यक्षादेव क्षणनिरीक्षणमस्तीति चेन्न । क्रमिकसंयोगविभागाद्युपाधित एव तत्प्रतीतेः । अनुमानादस्तीति चेन्न । लिङ्गाभावात् । क्षणप्रयोगात्तदनुमानमस्तीति चेन्न । निरूपिते वस्तुनि क्षणशब्दप्रयोगः, तस्माच्च तदनुमानमितीतरेतराश्रयात् । न च प्रत्यक्षानुमानयोरभावे मानान्तरावकाशः । ततो मानाभावान्नास्त्येव क्षणिकः क्षणः इति । किं तदा तद्व्यपदेशवीजम् । ज्ञानविशेपः । कस्तस्य विपयः । कर्मरूपं तजनितविभागप्रागभावादिरूपश्चोपाधिः । केवलेऽपि तर्युपाधावुपाधिमति च तद्व्यवहारप्रसङ्गः । विशिष्टमिति चेन्न । किं वैशिष्टयं, ज्ञानविशेपस्तस्य चान्यदाभावान व्यवहारः । तदभावश्च तत्सामग्रीविरहात् । रवेः स्पन्दक्षणस्तस्य नानाक्षणविशिष्टता । ऋमिनानाविधोपाधिसंवन्धः परिकीर्यते ।। असंबद्धेषु तत्त्वेपु ज्ञान संवन्धवत्पुनः । स्वभावनियमेनैव तत्संवन्धफलापकम् ।। अतिप्रसङ्गदोपस्य निराकरणकारणम् । वैशिष्टयमिति नियूढं तदेवान व्यवस्थितम् ।। स्वविपयेणोपाधिना तद्वंता वा सहकृतं क्षणज्ञानं विशिष्टव्यवहारसमर्पकम् । यदा तु तदुभयसहकारिसंपन्नं न भवति तदा केवलव्यवहारं करोति न विशिष्टव्यवहारमिति । १°योः समवायो वा । २°क्षणिकसि ।

·न्यायलीलावती । , शक्तिरपि न पदार्थान्तरम् । प्रमाणाभावात् । अर्थापतिस्तत्र मानमिति चेन्न । अन्यथैवोपपत्तेः । मणिमन्त्रादिना दाहप्रतिपक्षभूतस्य क्षेत्रज्ञसमवायि- नोऽदृष्टभेदस्योत्पादनात् । अन्यन्तरेणापि तर्हि तस्य पुरुषस्य दाहो न स्यादिति चेत् । न । प्रतिनियताग्निसाध्यदाहप्रतिपक्षभूतस्यैवादृष्टस्य जननात् । औपधि- लिप्सकाष्ठादिपु कथमदाह इति चेन्न । तत्राप्यौपधलेपकारिपुरुषसमवेतादृष्टस्य दाहप्रतिपक्षभूतस्योत्पादनात् । प्रतिपक्षसंनिधानोत्पादकादृष्टविशेपस्य वा दाहप्रातिकूल्यं, अदृष्टविशेषार्जितकरतलानलसंयोगस्य वा दाहप्रतिपक्षत्वम् । स च विशेपो दाहादाहाभ्यामेव कल्पयिष्यते । विवादास्पदं स्वरूपमात्रसं- वन्धेसापेक्षं जनकत्वात् आत्मवदिति चेन्न । अत एव संस्कारादृष्टसापेक्षत्व- प्रसद्गात् । तत्रात्मत्वमुपाधिरिति चेत्तुल्यं प्रकृतेऽपि । शक्तेरपि शक्त्यन्तरापे- क्षायामनवस्थितेः । अनपेक्षत्वे तथैव व्यभिचारात् । जननशक्तियोग्यत्वं जनकत्वमिति चेन्न । असिद्धेः । तस्माद्विवादाध्यासितं न निजरूपमात्रसंब- द्वातीन्द्रियसापेक्षं प्रमाणेन तथानुपलभ्यमानत्वात् । यत्प्रमाणेन यथा नोपल भ्यते न तत्तथाभूतं, यथा नीलं न पीतं रूपम् । नापि ज्ञातता । निराकरिष्यमाणत्वात् । नापि वैशिष्टयम् । घटाभावभूतलयो- स्तदननुभवात् । इह भूतले घटो नास्तीति व्यपदेशमात्रम् । असति संवन्धेऽन घटाभावो नान्यत्रेति व्यपदेशे किं नियामकम् । एतद्भूतलसंवन्धेन प्रतियो- गिना अभावनिरूपणम् । दण्डिपुरुप इत्यत्र तु गुरुत्वप्रतिवन्धकत्वं पुरुषस्य दण्डाधारत्वं प्रतीयते व्यपदेशमात्रं वा । विपरीतस्तु न व्यपदेशोऽनभिधान- निरस्तत्वान् । तद्वि नस्य "विशेषणं विशेष्यं च तत्संबन्धफलार्पकम् । ज्ञान- रूपं स्वसामर्थ्याद्वैशिष्टयमिति कीर्तितम् ॥" आधारत्वं तु गुरुत्वप्रतिबन्धकस्वं कचित्समवायिकारणत्वमभिव्यञ्जकत्वं वैत्यूहनीयम् । अन्यथा तस्योभयवृत्तित्वेनोभयत्रापि सप्तमी स्यात् । एकवृत्तित्वे च संवन्धत्वव्याकोपः । नापि सादृश्यम् । तद्धि सामान्यादेरनेकवृत्तित्वम् । तचैकव्यक्तिग्रहणसम- १°तिरत्र 1२ °स्य उत्पादनात् । औ° । ३ °बन्धातीन्द्रियसा ।

·न्यायलीलावती। येंगृहीतमपि प्रतियोगिग्रहेऽवगम्यत इति सिद्धं पडेव पदार्था इति । विचारासहत्वाच । तथाहि तत्स्पर्शवन्न वा । नेति पक्षे एकवृत्ति न वा । आद्ये द्रव्यत्वम् । द्वितीये गुणकर्मविशेपान्यतमत्वम् । शेपे संयोगसामान्यसमवाय- विभागान्यतमत्वम् । गुणवृत्तित्वादि गुणादित्वे नस्यादिति चेत् । गुणवृत्तित्वादि गुणादित्वे न स्यादिति किं प्रसङ्गमात्रम् , अथ गुणवृत्तित्वादेः स्वीकृतपदार्था- तिरेकसाधनम् । नाद्यः । स्वतन्त्रतर्कस्यापकत्वात् । नेतरः । उक्तरूपचतुष्टय- बहिर्भावस्य पट्पदार्थातिरेफित्वस्य विरोधादशक्यसाधनत्वात् । नन्वेवमपि न्यूनत्वम् । तथाहि नित्यादिकं द्रव्यत्वाद्गुणवत्त्वाद्वा भिद्यते । नाद्यः । तदसिद्धेः । अनुगतमतेः संदिग्धत्वात् । स्वातन्त्र्यधीरियमिति चेन्न । शब्देऽपि तत्सत्वात् । समवेतत्वेनैव चावयविनामवसायात् । नापि गुणवत्वात् । सह्वयादिसाधारण्यात् रूपादिपुगुणत्वस्यैकस्यासिद्धेः। भिन्नरूपस्य भागासिद्धेः। आदित्वस्यैव प्रतिक्षेपात् । अन्यतमत्वस्य भागासिद्धेः । असमवायिकारण- त्वेन गुणकर्मणोररूप्येकत्वे पडेवेति नियमानुपपत्तेः । कार्याश्रयत्वं यजाति- पुरस्कारात्तत्तद्र्व्यत्वं भेदकमिति चेन्न । तां विनापि तदुपपत्तेः । अकार्यजा- त्याश्रयत्ववत्कारणत्वमसति बाधके सामान्य एव पर्यवस्यतीति चेन्न । स्पर्शसमवायिकारणतया क्षित्यादिपु प्रतिनियतसामान्यापत्तेः । नापि गुणत्वं, तस्योपदेशं विना अप्रतीतेः । उपदेशश्च गुणशब्दसंकेतो, न चासो व्यक्तिपु शक्यो, व्यभिचारान् । नाप्युपलक्षणान्तरेण । कर्मव्यावृत्तेरशक्य- त्वान् । तदन्यत्वस्यानपेक्षितव्यावृत्तिरूपत्वेन रसान्यत्ववदनादेयत्वादिति त्रया- णामेकीभावेन पडेव पदार्था इति चेन्न । कालाकाशादीनां संयोगविभागजन- कत्वेन कर्मवत्सत्तेतरजातिमत्त्वसिद्धेः । पृथिव्यादौ तु स्पर्शसमवायिकारण- त्वनिर्वाहकजातिस्वीकारे जातिसंकरप्रसङ्गो वाधकः । न च कर्मत्वमसिद्धम् । चलतीत्यनुगताकारवेदनयेद्यत्वात् । न चानुगतबुद्धिगम्या जातिस्तदपायाद्या- वर्तते । गृहीतसमयस्य रत्नतत्ववदानात् । प्रतारणैवेयमिति चेत् । न । रत्न- शास्त्रेऽपि प्रतारणापत्तेः । तदार्पमिति चेत्तुल्यम् । न चैदेवमेकव्यक्तिजनकत्वे १°नता । त°१२ भावात् ।

·न्यायलीलाचती। व्यन्यन्तरे तद्बुद्धिविरहापत्तिः । भावे वा सर्वव्यक्तिप्वतिप्रसङ्गः । कतिपयव्य- क्तिनिष्ठत्वं तु यदि जातिमन्तरेण तदानियतानामेव व्यक्तीनां समानाकारवि. कल्पजननसामर्थ्यादेकजातीयताव्यवहारोऽस्त्विति जात्यपह्नवप्रसङ्गः । गुणत्वं च रूपादयो रूपत्वादिव्यतिरिक्तान्तरजातिमन्तः सामान्यवत्त्वात्कर्मवत् । उपदेशश्च यत्र सामान्यवत्त्वे सति संयोगविभागात्मककार्यद्वयाभावस्तद्गुणत्व- व्यजकमित्यसाधारणव्यञ्चकविषयोऽतो नान्योन्याश्रयः । यत्र विशुद्धसंतति- जन्यत्वं तत्र ब्राह्मण्यमितिवत् अर्थत्वमपि स्यादिति चेन्न । तस्य सत्तासंव- न्धित्वपर्यायत्वात् । अन्यथा बुद्धित्वज्ञानत्वादिनानासामान्यापत्तेः । न चात्र व्यतिरेकशङ्का निरुपाधित्वादिति न न्यूनम् । पडेव पदार्था इत्युद्देशः । पृथिवी तावत्पृथिवीत्वजातियोगान भिद्यते । तत्र मानाभावात् । पृथि- वीत्यनुगतव्यवहारादिति चेन्न । घृतादौ तदभावात् । तत्रापि निपुणेनोपलभ्यते इति चेत् । न । जलादावपि तुल्यत्वात् । सन्देहेऽपि भागासिद्धत्वान् । गन्धव- स्वात्तदनुमानमिति चेन्न । तस्य वाय्वादिसाधारण्यात् । वाग्वादावीपाधिकी गन्धप्रतीतिरिति चेन्न । चम्पककर्पूरभागानामनागमनात्। आगमने वा चम्पक- दलानां सच्छिद्रताप्रसङ्गात् । कर्पूरे च भवनोदरमधिवासयति मापकादित्रुदि- प्रसङ्गात् । न चापरपरमाणुप्रवेशात्तुल्यायव्ययत्वमिति वाच्यम् । एकमाप- स्यांव्ययताप्रसङ्गात् । नापि पाकजः स्पर्शः, पाकजत्वासिद्धेः । पार्थिवविशेप- गुणत्वात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । व्यावर्त्यजलरूपसंख्यादीनामपाकजत्वाप्रतीतौ विशेपणवैयात् । अवैलक्षण्यात्तत्प्रतीतौ त्यत्रापि तद्विपर्ययावसायात् बाधः । विशेपगुणत्वं च एकद्रव्यवृत्तित्वं कतिपयद्रव्यवृत्तित्वं वा । नाद्यः । स्पर्श- स्थानेकद्रव्यवृत्तित्वात् । पाकजत्वविशेपणान्नैवमिति चेन्न । तस्यैवासिद्धेः । द्वितीये तु वेगे नैव व्यभिचारः। ततः पृथिवीमानभेदग्राहकप्रमाणाभावात् पृथिवी नेतरेभ्यो भिद्यते इति । मैवम् । अस्ति तावद्गन्धं प्रति गन्धवतां समवायिकारणत्वम् । न चैतन्नानाव्यक्तिनिष्ट, सति भावमात्रस्याहेतुत्वान् । सावधारणस्य च व्यमिचारात्तास्वसिद्धेः । ततस्तत्प्रयोजकजातियोगित्वमा- १ति न्याय्यम् । २ स्याक्षय | ३ °चारात् । ४ तुवात्मकलात् ।

·१० न्यायलीलावती। यस्य संयोगसमवायित्वं तस्य तदभावसमवायित्वं विरुध्यते, अथ यस्य संयोगजनकत्वं तस्य तदभावजनकत्वं, उतैकस्य संयोगतदभावावच्छेदकत्वं, उभयावच्छेद्यत्वं वा । नाद्यौ । असिद्धेः । न तृतीयः । महारजनस्यैकस्यो- भयावच्छेदकत्वात् । न तुरीयः । ज्ञानस्यैवोभयावच्छेद्यत्वात् । किंचिदेव केनचिन्निरूप्यते स्वरूपनियमादिति चेत्तुल्यम् । यदि भावाभावावेकेनैव निरू- प्येते सर्वेपामेव भावाभावानामेकदेशनिरूप्यत्वं भवेदिति चेन्न । भावाभाववै- चित्र्यादिति मूकीभव । इति पृथिवी। शुक्लमेव रूपमपामिति न संगच्छते, नीलिमादेरप्युपलम्भात् । औपाधिक तच्चन्द्रमसीव शैत्यमिति चेन्न । बाधकाभावात् । अन्यथा धर्मधर्मिव्यव- हारविरहापत्तेः । वियति विक्षिप्तानामेव कालिन्दीजलानां धवलिमप्रतीति- र्वाधिका इति चेन्न । तत्रापि तेजस एव धवलिनः उपाधिभावसंभवात् । नीलिमापि तर्हि प्रतीयेत, घटादाविव तेजोमध्यवर्तिनीति चेन्न । पित्ताभि- भूततेजसः श्वैत्यवन्नीलिन्नोऽप्यप्रतीतेरुपपत्तेः । स्फटिकादिवद्वा । नापि मधुर एव रसो, नियामकाभावात् । तिक्तादिविलक्षणवेदनमेव माधुर्यवेदनमिति चेन्न । मधुरादिविलक्षणवेदनमेव हि तिक्तादिवेदनमित्यपि तुल्यत्वात् । कचिदु- ल्वणतापि स्यादिति चेत् । तुल्यं मधुरतायामपि । तद्विपरीतवेदनेऽरसत्वमेव स्यादिति चेन्न । अनुष्णाशीतस्पर्शवत्सप्तमेनाप्युपपत्तेः । जम्बीरफरवीररसादा- वम्लतिक्तवेदनाच । स्वाश्रयप्रत्यासत्या तदुपलम्भ इति चेन्न । आप्यत्वे बाध- काभावात् । अन्यत्र तद्विरहेणैवापामुपलम्भादिति चेन्न । पृथिव्या अपि मधुरताया आप्यत्वापत्तेः । अन्यत्र तद्विरहेणैव क्षितेरुपलम्भात् । स्नेहवन् । नापि शीत एव स्पर्शः । मध्यंदिने जलस्यौप्ण्यस्योपलम्भात् । तैजसं तदी- एण्यमिति चेन्न । रूपाध्यक्षताव्याप्तत्वात् स्पर्शप्रत्यक्षतायाः । वारिस्थतेजो- रूपं प्रवक्षामिति पेन। तिमिरे उष्णोदकचाक्षुपतापत्तः । तदा कचित्स्यमा- वतोऽप्युप्णतोपलभ्येतेति चेन्न । कनकादिद्रवत्ववत् नैमित्तिकत्वेनाप्युपपत्तेः । रूपस्य तेजःसंयोगजन्यत्ये कथं स्पर्गस्येति चेन्न । रूपस्य ताशत्वे द्रवत्वेऽपि . । १०विपरीतवे।

·न्यायलीलावती तुल्यत्वात् । नापि स्वाभाविक द्रवत्वम् । करकादावभावात् । अस्त्येव तत्रापि परं तत्प्रतिवद्धमिति चेन्न । घृतादावपि तुल्यत्वात् । तैलेऽपि सत्वाच । तदा- प्यमेव द्रवत्वमिति चेन्न । तत्राप्यसंवन्धे तैलस्य दहनप्रतिकूलतापत्तेः । उप- टम्भकमाहात्म्यान्नैवमितिचेन्न । तप्ततपनीयद्रवत्वस्यापि पार्थिवतापत्तेः । उक्त- युक्तरेवाग्निसंयोगाविनाश्यत्वोपपत्तेः । यद्यद्विरुद्धं तत्तत्कथं तदनुकूलं स्यादिति चेत्तुल्यम् । नापि लेहोऽपामेव घृतेऽपि दर्शनात् । आप्यभागस्य स इति चेन्न । द्रवत्वस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् । क्षितिपयसोरभेदे गन्धानुपलम्भो बाधक इति चेन्न । नियतावान्तरजातिवृत्तित्वेनाप्युपपत्तेः । अभेदः कथमिति चेन्न । भेद- प्रतिपादकमानाभावादिति मूकीभव । जलमतन्न पृथिवीति चेन्न । धृतमेतन पृथिवीत्यत्रापि तुल्यत्वात् । मैवम् । शुछमेव रूपमपां लक्षणमिति । न च तेजसा नीलिमाभिभवः । घटादावभावात् । न च स्वाच्छययोगात्स्फटिकव- दिति वाच्यम् । इन्द्रनीलादावभावान् । रसोऽपि मधुर एव । कपायद्रव्येण जलमाधुर्यस्योपलम्भात् । तथाहि । स्नातकस्य हरीतकीस्वादानन्तरं वाराणसी- परिसरे कमण्डलुपरिस्खलदमलजाह्नवीज विमलधारासु मधुराकारा मनीपो- न्मिपति । न च कपायद्रव्यस्यैव तत् । रसान्तराणामप्युपलम्भापत्तेः । न च जलेनैव तत्र माधुर्यमुत्पाद्यते । पृथिवीरसस्याकारणगुणपूर्वकस्य पाकजत्वनि- यमात् । न च हरीतकीमाधुर्यस्य प्रकर्ष एवाम्भसा व्यज्यते । तदीयकयाया- दिरसानां जलानभिव्यङ्ग्यत्वदर्शनात् । ततो घृतस्य कुङ्कुमगन्धाभिव्यक्षक- तावदस्यापि जलमाधुर्यव्यञ्चकत्त्वम् । यदि वा शरदि विमलजलव्यूहनिरर्ग- लविमलजलधारासारसंचारिनभस्तलनिहितविमलभाजनसंभृतमपगतविविधो- पाधिव्याधिसंभेदममृतद्रवप्रतिममानन्दजनकमम्भोऽनुभूयते । किंवा जलरस- स्व मधुरभीक्वलक्षण्यं किमनुभूयमानजातिविरहः उत शर्करादिमाधुर्यवैजात्यम् , अथ तेनैकजातीयताविरहः, उत मधुरशब्दवाच्यत्वं वा । नाद्यौ । अनुभव- वाधितत्वात् । नेतरः । अविवादात् । न तृतीयः । उत्कटसादृश्याद्यननुभवे- ऽपि मधुरतामात्रस्यानादिसाधारण्यस्यानुभवात् । अन्यथा मेरुसर्पपयोरपि १°जलाविरलधा। २ रतावै ।

·१० न्यायलीलावती। यस्य संयोगसमवायित्वं तस्य तदभावसमवायित्वं विरुद्ध्यते, अथ यस संयोगजनकत्वं तस्य तदभावजनकत्वं, उतैकस्य संयोगतदभावावच्छेदकत्वं उभयावच्छेद्यत्वं वा । नाद्यौ । असिद्धेः । न तृतीयः । महारजनस्यैकस्यो- भयावच्छेदकत्वात् । न तुरीयः । ज्ञानस्यैवोभयावच्छेद्यत्वात् । किंचिदेव केनचिन्निरूप्यते स्वरूपनियमादिति चेत्तुल्यम् । यदि भावाभावावेकेनैव निरू- प्येते सर्वेषामेव भावाभावानामेकदेशनिरूप्यत्वं भवेदिति चेन्न । भावाभाववै- चित्र्यादिति मूकीभव । इति पृथिवी । शुधमेव रूपमपामिति न संगच्छते, नीलिमादेरप्युपलम्भात् । औपाधिक तचन्द्रममीव शैत्यमिति चेन्न । बाधकाभावान् । अन्यथा धर्मधर्मिव्यव- हारविरहापत्तेः । वियति विक्षिप्तानामेव कालिन्दीजलानां धवलिमप्रतीति- याधिका इति चेन्न । तत्रापि तेजम एव धवलिम्नः उपाधिभावसंभवात् । नीलिमापि तर्हि प्रतीयेत, घटादाविव तेजोमध्यवर्तिनीति चेन्न । पित्ताभि- भूततेजसः श्वैत्यवन्नीलिग्नोऽप्यप्रतीतेरुपपत्तेः । स्फटिकादिवद्वा । नापि मधुर एव रमो, नियामकाभावात् । तिक्तादिविलक्षणवेदनमेव माधुर्यवेदनमिति चेन्न । मधुरोदिविलक्षणवेदनमेव हि तिक्तादिवेदनमित्यपि तुल्यत्वात् । कचिदु- ल्यणतापि स्यादिति चेन् । तुल्यं मधुरतायामपि । तद्विपरीतवेदनेऽरसत्वमेव स्यादिति चेन्न । अनुग्णाशीतस्पर्शवत्सप्तमेनाप्युपपत्तेः । जम्बीरकरवीररसादा- वम्लतिक्तत्वेदनाच । स्वाश्रयप्रत्यासत्या तदुपलम्भ इति चेन्न । आप्यत्वे बाध- काभावात् । अन्यत्र तद्विरहेणैवापामुपलम्भादिति चेन्न । पृथिव्या अपि मधुरताया आप्यत्वापत्तेः । अन्यत्र तद्विरहेणैव क्षितरुपलम्भात् । स्नेहवन् । नापि शीत गय पर्णः । मध्यंदिने जलस्यौटण्यस्योपलम्भात् । तैजसं तदी- ण्यमिति घेन । रूपाध्यक्षताव्यातल्यात् स्पर्शप्रत्यक्षतायाः । वारिस्थतेजो- रूपं प्राथमिति घेन्न । सिमिरे उष्णोदकचाक्षुपतापत्तेः । तदा कचित्स्यभा: वतोऽयुगतोपलभ्येति भन्न । फनकारिद्रयत्ययत् नैमित्तिकत्वेनाप्युपपत्तेः । रूपस्य रोगायोगजन्य पधं स्पर्शम्येति चेन्न । रूपस्य ताशत्वे द्रवत्वेऽपि , ·न्यायलीलावती। नास्त्येवावभासो यस्यानुपपत्तिरिति चेन्न । एकस्थूल इत्यनुभवात् । एक इति विकल्पमात्रमिति चेन्न । अणूनां यथानुभवं निश्चयविपयत्वे अनेकतानिश्चय- प्रसङ्गात् । अयथानुभवं तु निश्चयविपयत्वे सर्वत्र प्रत्यक्षोपप्लवप्रसङ्गः । दीप- शिखासन्ततावेकत्वनिश्चयवशादिति चेन्न । तत्र विरुद्धधर्मसंसर्गात् । अत्र तु तद्विरहात् । अत्राप्यावृतत्वानावृतत्वविरुद्धधर्मसंसर्ग इति चेन्न । अर्धावरणेs प्यवयविनोऽनावृतैकरूपत्वात् । अनावृतैकरूपत्वे अर्धावृते प्राग्वत्तत्स्थौल्य- प्रतीतिप्रसङ्ग इति चेन्न । विचारासहत्वात् । स्थौल्यमवयविरूपं वा तद्धर्मरूपं वा । तत्राचं प्रतीयत एव । द्वितीयं तु तत्परिमाणं परिमाणसामान्यविशेपो वा अभिव्यक्षकभूयोवयवेन्द्रियसन्निकर्पमोपान्न प्रतीयते, न त्ववयविन आव- रणात् । अवयविरूपावभासेऽप्यनावरणदशावदर्धावरणेऽपि द्विहस्तत्वैकहस्त- त्वादिकं प्रतीयतेति चेन्न । द्विहस्तावच्छेद्यपरिमाणसमवायौ वा तथाविधाव- यवसमवायो वा । अवयविनो द्विहस्तादिकं धर्मभूतं न धर्मिस्वरूपम् । धर्मि- प्रतीतावपि च धर्माणां प्रतीतिय॑ञ्जकाभावादुपपत्स्यते । अस्तु तर्हि सकम्प- त्वनिष्कम्पत्वमिति चेन्न । भागभागिनोभिन्नसामध्यधीनकम्पत्वेन भागानां कम्पितत्वेऽपि भागिनो निष्कम्पैकस्वभावत्वात् । चलाचलयोयुतसिद्धिप्राप्ति- रिति चेन्न । भेदो युतसिद्धिरसंवन्धो वा । नाद्यः। इष्टत्वात् । न द्वितीयः । चलाचलत्वेऽपि नित्यसंयन्धवलेनैवासंवन्धिविरोधात् । अनित्यसंवन्ध एव युतसिद्धिरिति चेन्न । चलाचलत्वस्य तेन प्रतिवन्धाभावात् । तत्र हि तेन व्यभिचारानुपलम्भो वा प्रतिवन्धनिश्चयहेतुर्वा व्यभिचारे वाधकं वा । नाद्यः । भौमत्वस्य लोहपाट्यत्वेनैव व्यक्त्यन्तरे व्यभिचारानिश्चयेऽपि तच्छ- या नियमनिश्चयहेतुत्वाभावात् । नेतरः । तदसिद्धेः । अन्यथा चलाचल- योर्वस्रोदकवन्न भागभागिकल्पनागोचरत्वमपि स्यात् । आक्रान्तदेशविभागे- ऽपरदेशावष्टम्भः कल्पो भागिनि प्रत्यक्षसिद्धः, पाणौ भागान्तरे तु नैवमिति चेन्न । आक्रान्तदेशभेदेनैव केनचित्संयोगेऽपि केनचिदसंयोगोपपत्तेः । अस्तु तर्हि महारजनसंयोगासंयोगी विरोध इति चेन्न । विकल्पानुपपत्तेः । कि १°भवस्नु नि । २ स्थौल्योपलम्मप्रस । ३ कल्पित ।

·, न्यायलीलावती। यस्य संयोगसमवायित्वं तस्य तदभावसमवायित्वं विरुद्ध्यते, अथ यस संयोगजनकत्वं तस्य तदभावजनकत्वं, उतैकस्य संयोगतदभावावच्छेदकत्वं, उभयावच्छेद्यत्वं वा । नाद्यौ । असिद्धेः । न तृतीयः । महारजनस्यैकस्यो- भयावच्छेदकत्वात् । न तुरीयः । ज्ञानस्यैवोभयावच्छेद्यत्वात् । किंचिदेव केनचिन्निरूप्यते स्वरूपनियमादिति चेत्तुल्यम् । यदि भावाभावावेकेनैव निरू- प्येते सर्वेपामेव भावाभावानामेकदेशनिरूप्यत्वं भवेदिति चेन्न । भावाभाववै- चित्र्यादिति मूकीभव । इति पृथिवी। शुक्लमेव रूपमपामिति न संगच्छते, नीलिमादेरप्युपलम्भात् । औपाधिक तञ्चन्द्रमसीव शैत्यमिति चेन्न । वाधकाभावात् । अन्यथा धर्मधर्मव्यव- हारविरहापत्तेः । वियति विक्षिप्तानामेव कालिन्दीजलानां धवलिमप्रतीति- बोधिका इति चेन्न । तत्रापि तेजस एव धवलिनः उपाधिभावसंभवात् । नीलिमापि तर्हि प्रतीयेत, घटादाविव तेजोमध्यवर्तिनीति चेन्न । पित्ताभि- भूततेजसः श्वैत्यवन्नीलिनोऽप्यप्रतीतेरुपपत्तेः । स्फटिकादिवद्वा । नापि मधुर एव रसो, नियामकाभावात् । तिक्तादिविलक्षणवेदनमेव माधुर्यवेदनमिति चेन्न । मधुरादिविलक्षणवेदनमेव हि तिक्तादिवेदनमित्यपि तुल्यत्वात् । कचिदु- ल्बणतापि स्यादिति चेत् । तुल्यं मधुरतायामपि । तद्विपरीतवेदनेऽरसत्वमेव स्यादिति चेन्न । अनुष्णाशीतस्पर्शवत्सप्तमेनाप्युपपत्तेः । जम्बीरकरवीररसादा- वम्लतिक्तवेदनाच । स्वाश्रयप्रत्यासत्या तदुपलम्भ इति चेन्न । आप्यत्वे बाध- काभावात् । अन्यत्र तद्विरहेणैवापामुपलम्भादिति चेन्न । पृथिव्या अपि मधुरताया आप्यत्वापत्तेः । अन्यत्र तद्विरहेणैव क्षितेरुपलम्भात् । स्नेहवत् । नापि शीत एव स्पर्शः । मध्यंदिने जलस्यौप्ण्यस्योपलम्भात् । तैजसं तदौ- प्ण्यमिति चेन्न । रूपाध्यक्षताव्याप्तत्वात् स्पर्शप्रत्यक्षतायाः । वारिस्थतेजो- रूपं प्रत्यक्षमिति चेन्न । तिमिरे उष्णोदकचाक्षुपतापत्तेः । तदा कचित्स्वभा- वतोऽप्युष्णतोपलभ्येतेति चेन्न । कनकादिद्रवत्ववत् नैमित्तिकत्वेनाप्युपपत्तेः । रूपस्य तेजःसंयोगजन्यत्वे कथं स्पर्शस्येति चेन्न । रूपस्य ताशत्वे द्रवत्वेऽपि । . - १०विपरीत, ·न्यायलीलावती। । तुल्यत्वात् । नापि स्वाभाविक द्रवत्वम् । करकादावभावात् । अस्त्येव तत्रापि परं तत्प्रतिबद्धमिति चेन्न । धृतादावपि तुल्यत्वात् । तैलेऽपि सत्वाच । तदा- प्यमेव द्रवत्वमिति चेन्न । तत्राप्यसंवन्धे तैलस्य दहनप्रतिकूलतापत्तेः । उप- प्टम्भकमाहाल्यानैवमितिचेन्न । तप्ततपनीयद्रवत्वस्यापि पार्थिवतापत्तेः । उक्त- युक्तेरेवाग्निसंयोगाविनाश्यत्वोपपत्तेः । यद्यद्विरुद्धं तत्तत्कथं तदनुफूलं स्यादिति चेत्तुल्यम् । नापि लेहोऽपामेव घृतेऽपि दर्शनात् । आप्यभागस्य स इति चेन्न । द्रवत्वस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् । क्षितिपयसोरभेदे गन्धानुपलम्भो बाधक इति चेन्न । नियतावान्तरजातिवृत्तित्वेनाप्युपपत्तेः । अभेदः कथमिति चेन्न । भेद- प्रतिपादकमानाभावादिति मूकीभव । जलमतन्न पृथिवीति चेन्न । घृतमेतन्न पृथिवीत्यत्रापि तुल्यत्वात् । मैवम् । शुक्कमेव रूपमपां लक्षणमिति । न च तेजसा नीलिमाभिभवः । घटादारभावात् । न च स्वाच्छ्ययोगात्स्फटिकव- दिति वाच्यम् । इन्द्रनीलादावभावात् । रसोऽपि मधुर एव । कपायद्रव्येण जलमाधुर्यस्योपलम्भात् । तथाहि । स्नातकस्य हरीतकीखादानन्तरं वाराणसी- परिसरे कमण्डलुपरिस्खलदमलजाह्नवीज विमलधारासु मधुराकारा मनीपो- न्मिपति । न च कपायद्रव्यस्यैव तत् । रसान्तराणामप्युपलम्भापत्तेः । न च जलेनैव तत्र माधुर्यमुत्पाद्यते । पृथिवीरसस्याकारणगुणपूर्वकस्य पाकजत्वनि- यमात् । न च हरीतकीमाधुर्यस्य प्रकर्प एवाम्भसा व्यज्यते । तदीयकपाया- दिरसानां जलानभिव्यङ्गयत्वदर्शनात् । ततो घृतस्य कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जक- तावदस्यापि जलमाधुर्यव्यञ्जकत्वम् । यदि वा शरदि विमलजलव्यूहनिरर्ग- लविमलजलधारासारसंचारिनभस्तलनिहितविमलभाजनसंभृतमपगतविविधो. पाधिव्याधिसंभेदममृतद्रवप्रतिममानन्दजनकमम्भोऽनुभूयते । किंवा जलरस- स्य मधुरभाववैलक्षण्यं किमनुभूयमानजातिविरहः उत शर्करादिमाधुर्यवैज्ञात्यम् , अथ तेनैकजातीयताविरहः, उत मधुरशब्दवाच्यत्वं वा । नाद्यौ । अनुभव- बाधितत्वात् । नेतरः । अविधादात् । न तृतीयः । उत्कटसादृश्याद्यननुभवे- ऽपि मधुरतामात्रस्यानादिसाधारण्यस्यानुभवान् । अन्यथा मेसर्पपयोरपि १°जलाविरलया 1 २ रताव।

·१२ न्यायलीलावती । सत्ताविलयापत्तेः । न तुरीयः । व्यवहारवाधितत्वात् । न च पृथिव्यां मधु- रता आप्या । शुष्यत्सु शर्करादिपु माधुर्यापकर्पस्यानुपलम्भात् । शुष्यति द्रव्ये- पुनः स्नेहापकर्षात् । नाप्युष्णः स्पर्शः । औपाधिकत्वात् । मेदस्विस्वेदार्थक- तेजसीव रूपानवभासेऽपि स्पर्शप्रतीतेरविरोधात् । आप्यद्रवत्वस्यापाकजत्वा- व्याप्यत्वात् । न च कनकद्वत्ववनैमित्तिकत्वं, न च घृतद्रवत्वप्रतिबन्धा- ग्रहः । तस्याप्यत्वे पाकापेक्षाविरोधात् । तैले चाप्यभागस्य स्नेहप्रकर्षवत्त्वेन दहनानुकूलत्वान् । आप्यमेव द्रवत्वं घृतद्रवत्वस्य पाकजत्वेन पार्थिवत्वात् । एवं च स्नेहोऽपामेव । घृतस्नेहः पार्थिवः भौमानलेन्धनत्वादिति चेन्न । प्रकर्पविरोपादेव स्नेहस्य दुहनानुकूलतोपपत्तेः ॥ इति जलम् । - शुक्लमेव भास्वरं रूपं तेजस इत्यसंगतम् । अग्नेररुणकपिलादिरूपोपलब्धेः। कनकरूपस्य चाभास्वरत्वात् । संयोगिपार्थिवरूपाभिभूतत्वेन तनाभास्वरत्वमिति चेन्न । पार्थिवरूपस्य तेजोरूपानभिभावकत्वान् । अन्यथा धृतादावपि तथा- भावप्रसङ्गेन रूपाप्रत्यक्षतापत्तेः । अनुभूतं तदिति चेन्न । अग्रहणप्रसङ्गात् । रूपं न गृह्यत एवेति चेन । रूपस्पर्शयोस्तैजसयोरग्रहे कनकद्रव्यस्याप्रत्यक्षता- पत्तेः । अभाखरं तदिति चेत् । सिद्धं नः समीहितम् । नाप्युष्ण एव स्पर्शः । पद्मरागादितेजसामनुष्णाशीनत्वात् । पार्थिवीपाधिकी सा स्पर्शप्रतीतिरिति चेन्न । रूपानवभासे तदनवभासान् । अन्यथा वायुस्पर्शविलयात् । औष्ण्यमेव तदनुभूतमिति चेन्न । अनुष्णाशीतमात्रविलयात् । मैवम् । अनेररुणादिरूप- प्रतीतेरौपाधिकत्वात् । कनकरूपं च पार्थिवरूपाभिभूतमेव हीनत्वात् । तेजों- शहीनतायाः कार्यैकगम्यत्वात् । प्रभास्पर्शस्त्वतीन्द्रियोऽनुमानादुष्ण एव तेज- स्त्वादवगम्यते । - । ननु सुवर्ण कथं तैजसम् । अत्यन्ताग्निसंयोगेनानुच्छिद्यमानद्रवादिति चैन्न । संदिग्धासिद्धत्वात् । किमिदमेव द्रक्त्वाधिकरणं द्रवत्वाधारद्रव्यान्तर- संयुक्तं वेति । अनुभवसिद्धं द्रवत्वाधारत्वमिति चेन्न । सिद्धं तदा पार्थिवत्वम् । १°रणादिरू । २ °था घटादा । ३ वाया स्प। ४ °द्रवत्याधिकरणत्वादि ।

·न्यायलीलावती। पीतिमगुरुत्वाधिकरणत्वस्यापि तथात्वात् । तदा औपाधिकत्वेन शासितमिति चेन्न । तुल्यं द्रवत्वेऽपि । मैवम् । पीतिमा च गुरुत्वं च दाहे यस्य च रक्तता। तस्य लोकप्रसिद्धस्य स्वर्णत्वं केन वार्यते ।। अनुच्छिन्नद्रवत्वं तु वस्तु यत्त्विह भासते । सुवर्णव्यवहारोऽयं तन्त्रशास्त्रे प्रवर्तते ॥ वस्तुभेदे प्रसिद्धेऽपि शब्दसाम्यं प्रवर्तते रसः स्वभावमधुरो ध्वनिश्च मधुरो यथा । भूसंसर्गवशाचास्य रूपं नैव प्रतीयते । स्फटिकस्य जपायोगाद्यथा रूपं न भासते ॥ न चासन्तानलसंयोगे सत्यनुच्छिद्यमानत्वाद्गुरुत्वमप्यभौम स्यात् । अत्य- न्ताग्निसंयोगेन नष्टगुरुत्वस्यैव पुनरुत्पत्त्यविरोधात् काठिन्यवत् । न च द्रवत्वमत्यन्तमुच्छिद्यते । अत्यन्तामिसंयोगेऽपि प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । गुरुत्वा- श्रयस्य भौमत्वे दाहः स्यादिति चेन्न । दाहो यदि भस्मता तदा वत्रेण व्यभि- चारः । रूपान्तरापत्तिश्चेद्भवत्येव न प्रतीयते च तदा रूपं, तेजोरूपेणामि- भूतत्वात् । प्राकृतरूपापत्तिस्तु अग्निसंयोगनाशादौपधादासादितदाहस्येव देहस्य । इति तेजः॥ ननु वायुसत्वे किं मानम्, अध्यक्षमनुमानं का। नाद्यः, अरूपद्रव्यत्वात् । नापरः, लिङ्गाभावात् । स्पर्शादिचतुष्कं लिङ्गमिति चेन्न । स्पर्शस्य धाराश्र- यत्वेनाप्युपपत्तेः । रूपाभावान्नैवमिति चेन्न । उष्णशीतस्पर्शयोरपि वायवीय- त्वापत्तेः । तयोरनुद्भूतत्वादग्रहणमिति चेन्न । तुल्यमनुष्णाशीतस्पर्शेऽपि । शब्दश्वोद्भूतस्पर्शवद्वेगवंद्रव्याभिघातज एव स्यात् । गन्धरूपयोरग्रहणात् नैव- मिति चेन्न । अनुद्भूतत्वेनापि तयोरुपपत्तेः । अप्रतिघातान्न पार्थिवमिति चेन्न । धूमवदुपपत्तेः । अप्रतीयमानरसत्वान्नैवमिति चेन्न । अनुद्भूतत्वेन जले देवत्वाप्रतीतिवदुपपत्तेः । गुरुत्वाभावान्नैवमिति चेन्न । तदसिद्धेः । अपाताच- . १स्य धराथ।२गवत्पृथिवीद्रव्या।

·न्यायलीलावती। सिद्धिरिति चेन्न । वेगेनैव काण्डादिवदपातसंभवात् । तस्य च सदागतिम- त्वेन वेगत्यागाभावात् । अन्यथा वायूपनीतजलानलपृथिवीनामपि प्रतीति- लक्षण्यात् द्रव्यान्तरताप्रसङ्गात् । कल्पनालापवाद्धर्ममानमुपकल्प्यते न तु धर्मोति चेन्न । तुल्यं वायावपि । धृतिरपि तत्संयोगादेवोपपद्यते । ब्रह्माण्ड इव वा परमेश्वरयत्नादेव स्यात् । कम्पोऽप्येतेन व्याख्यातः । वह्नस्तेजो- विशेपस्योर्ध्वगमननियमवत् भुवोऽपि तिर्यग्गतिरुपपद्यते । अत एव मेघादि- प्रेरणं व्याख्यातम् । जठरानलवदेव पार्थिवः कश्चिदन्तःशरीरसंचारी प्राणः स्यादिति न वायुसिद्धिः । मैवम् । त्वगिन्द्रियस्य गन्धाग्राहकत्वेन रसनवद- पार्थिवत्त्वात् । रूपरसाग्राहकत्वेनैवातैजसानाप्यत्वात् । शब्दाप्राहकत्वेनाना- भसत्वात् । यहिरिन्द्रियत्वेन मनोव्यतिरेकित्वात् । अत एव ग्राह्यजातीयवि- शेषगुणवत्त्वेन स्पर्शवत्वाद्रव्यान्तरप्रकृतित्वेन वायुसिद्धिः । न च गन्धा- ग्राहकत्वमप्यदृष्टविशेषसाहित्यात्पार्थिवं स्यादिति वाच्यम् । सर्वेन्द्रियाणामप- लापप्रसङ्गात्। स चायं स्पर्शाद्याश्रयः सिद्ध इति । स चान्यत्रापि कल्ल्यते लाप- वात् । पृथिवीत्वे तु रूपानुद्भवादिकल्पनागौरवमेव । न्यजनानिलश्च प्राध- जातीयासाधारणगुणोद्भवापेक्षः स्पर्शव्यक्षिकः सावयवेन्द्रियव्यवस्थापकगुणे- प्वेकस्यैव व्यञ्जफत्वात् , आलोकवन् । न चेदेवं मेखिनां खेदिनामन्धकारे समस्तरूपिवस्त्ववभासः स्यात् । अनुभूतस्पर्शनिलस्य तु शैत्याभिव्यञ्जकता- पत्तिः । स च स्पर्शो वायवीयः। स्पांसाधारणव्यञ्जकत्वात् । त्वक्स्पर्शव- दिति वा अपार्थिवत्वसिद्धिः, रूपरहितत्वाद्वा । एवं सति शीतत्वोष्णत्वे अपि गुणी वायौ स्यातामिति चेन्न । तस्यानुद्भूतरूपत्वात् । न चानाप्यनुद्भवः। पार्थिवरूपस्पर्शयोः समानयोगक्षेमत्वात् । अन्यथा उद्भूतरूपानुभूतस्पर्शस्यापि पार्थिवस्य सत्वापत्तेः । न चामिभवः । मन्दालोके उपलम्भापत्तेः । गन्ध- पत्वाच । अनुभूतत्वात्तत्सिद्धिरिति न वाच्यम् । स्पर्शोद्भवव्याप्तत्वाइन्धर- त्योद्भवस्य । कश्चिदेव पर्शः तथा, न सर्व इति चेन्न । श्यादृश्योपाधिव्यु- दासे व्यतिरेफशवानवकाशात् । अनमिव्यक्तत्वात्लुकमगन्धवत्पूर्व नावभा- सते, पम्पकादिगन्धसंभेदे त्ववभासत इति चेन्न । व्यसकगन्यातिरिक्तगन्धा- नरभासान् । चन्दनगन्धिसलिलमिनिवदीपाधिकत्वेन प्रतीतेश्च । न चायं जल- " ·न्यायलीलावती। । नवदूर्ध्वगमनशीलो वात्यादौ शुकादिनाद विसदृशमेघसंघट्टजात्यापातशब्दा- नुमाने अवश्योनेयपरस्पराहतेरेवोद्गमनोपपत्तौ स्वभावकल्पनानवकाशात् ।। इत्यनिलः॥ ननु बहिरिन्द्रियाणीतरेभ्यो भिद्यन्ते इन्द्रियत्वान्मनोवत् । मनसोऽपि भिद्यन्ते अनात्मगुणप्राहकेन्द्रियत्वात् । घ्राणं पार्थिवं स्यादिति चेन्न । महतः पार्थिवस्य गन्धरूपस्पर्शेपु अन्यतमोद्भूतत्वेन व्याप्तत्वात् । तादृशस्य च प्रत्यक्ष- बाधितत्वात् । अन्यथा वायावपि पार्थिवस्पर्शस्यैव प्रतीतिप्रसङ्गात् । गन्धस्यैव व्यसकत्वात्तत्वमिति चेन्न । शिरावादी जलेऽपि तदर्शनात् । जलं गन्धो- त्पादकमिति चेन्न । कणादमते आश्रयनाशं विना तदनुपपत्तेः । तन्नष्टमिति चेन्न । तन्नाशहेतोपनद्रव्याभिघातस्याभावात् । स्पर्शस्यापि जलं व्यञ्जकमिति चेन्न । अनुप्णाशीतस्पर्शस्य पूर्वमप्युपलम्भात् । शीतस्पर्शस्य च भूमावसंभ- वात् । अन्यस्य चाननुभवात् । चक्षुरपि न तैजसम् । तस्य क्रोशादिव्यापिनो रूपस्पर्शयोरन्यतरोद्भवनियमात् । अन्यथा जलजातीयतापि कल्प्येत । वगपि न वायवीयमिन्द्रियम् । वायोः शब्दस्पर्शधृतिकम्पलिङ्गै कस्वभावस्य तदभाव एवाभावावधारणात् । ग्राणस्येव प्राणाविति हेतुसंभवात् । उद्भूत- स्पर्शस्यैवमिति चेन्न । घ्राणेऽपि तत्त्वप्रसङ्गात् । रसनमपि नाप्यम् । इन्द्रिय- त्वेनाभौतिकत्वात् मनोवत् । न चेदेवं मनसोऽपि पार्थिवत्वापत्तिः । श्रोत्रं च न स्वगुणग्राहकम् इन्द्रियत्वात् मनोवत् । योग्यविशेषगुणशून्यत्त्रमत्रोपाधिरिति चेन्न। योग्यविशेषगुणशून्यत्वस्याप्यत एवानुमानात् । इन्द्रियाणि न भौतिकानि इन्द्रियत्वात् मनोवत् । अन्यथा मनोऽपि भूतात्मकमेव स्यात् । अनारम्भकत्वं तन वाधकमिति चेन्न । वस्याप्यसिद्धेः । यदा मनः पुरीतति वर्तते तदाल्प- मवयविनमारभतेऽपीत्यविरोधात् । प्रयोजनाभावात्तदसिद्धिरिति चेन्न । सर्व- प्रयोजनानामस्माद्दशैरनाकलनात् । अपि चान्धतमसं चाक्षुपं, आलोकासह- तेन्द्रियग्राह्यत्वाद्गन्धवदिति । एवमपि तत्सामर्थ्यकल्पानायां चक्षुरेवैकमेवेन्द्रियं १ कणभक्षम°। २ लेङ्गस्य तदभाव। ३त् । प्राणस्येव । ४ रभ्यते, रप्स्यते । ५°यवेद्यला।

·न्यायलीलावती। । देहव्यापकमनुद्भूतरूपस्पर्शमस्तु । तच्च कतिभिरपि भागैः स्वाधिष्ठानवृत्तिवहि- ऐत्ति घ स्यादितीन्द्रियनानात्वापलापः । वेद्यपरिष्कृतिपरिच्छेदेनेन्द्रियाणां विषयसहकारित्वं, सर्वत्राभावाग्रह्णप्रसङ्गात् इत्यालोकानपेक्षेति चेन्न । अनपे- क्षा कथमप्यस्तु, तथाप्येतद्धेतुकचक्षुर्वैजारससिद्धेः । कथं तर्हि युगपद्धटतिमिर- दीपादीनामुपलम्भ इति चेन्न । क्रमेण मनसा तदधिष्ठाने सूक्ष्मकालभेदसंभ- वात् तदेन्द्रियाणि मनोवद्र्व्यान्तराण्येवेति व्याघातः । अत्रोच्यते । बहिरिन्द्रियग्राहकमानेनाद्यहेतुवाधात् । यद्यद्बाह्यविशेषगुण- व्यञ्जकं तत्तद्वाह्यविशेषगुणाश्रय एव, यथा वायुतेजसी । न चास्य शङ्कितव्य- भिचारित्वम् । दृश्यादृश्योपाधिव्युदासे साध्येतरत्वोपाधेर्बाधैकैगम्यस्य तदभा- वेनाभावे तद्नुपपत्तेः । न च जलेन व्यभिचारः । रसँस्यापि व्यञ्जकत्वात् । नापि पार्थिवे योग्यतानियमः । तेजोवदनुद्भूतरूपस्पर्शवत्त्वाद्यविरोधात् । न च वायुप्रतिबन्दिग्रहः । तत्र विशेपस्योक्तत्वात् । चक्षुश्च विचित्रमपि स्यादबिन्धनतेजोवत् तैजसं, गुणेषु रूपस्यैव व्यक्षकत्वात् दीपवत् । एवं रसनमपि क्षित्यादेरश्रोत्रत्वे अजसंयोगाभावात् । शब्दद्रव्यत्वनिषेधे श्रोत्रस्य स्वगुणग्राहकत्वात् । न चान्धकारग्राहकमन्यत् । निपेध्यनिषेधयोः समानेन्द्रि- यवेद्यतानियमात् । व्याघाताच्च । प्रतियोगित्वसहकारित्वस्यापि प्रतिक्षेपात् । मनःप्रतिवन्दिग्रहस्य च मनस्येव निरसनात् । तथापि विशिष्टादृष्टोपगृहीतं गोलकमेवास्तु इन्द्रियं कर्णशष्कुलीवत् । न च व्यवहितोपलम्भापत्तिः । योग्यदेशस्थस्यैव ग्राह्यत्वात् । अन्यथा महानिले ऋजुवस्त्वग्रहणाप्रसगात् । पवनेन तेजसां दूरमपनयात् तेजोभेदेनैवमिति चेन्न । कराभ्यामप्यनावरणा- पत्तेः । शासाचन्द्रमसोः समसमयवेदनात् । न च तद् भ्रान्तं, यौगपद्यमा- अप्रतिक्षेपापत्तेः । तत्र बाधकामावादितिचेन्न । तुल्यत्वात् । एतेन रसनादिक- मप्यपास्तम् । त्वगपि देहव्यापी उद्भूतस्पर्शः पवन एवास्तामिति नातीन्द्रियतासिद्धिरिति चेन्न । का देशस्य योग्यता, रूपभेदो वा इन्द्रियप्राप्तिर्वा । नाद्यः । दिगन्तर- १ चमच्युतिप० । २ °वाधर्वकग । ३ रसेऽपि । ४ निषेधात् ।

·न्यायलीलावती। १७ । स्थेन सत्यावरणे तदनुपलब्धेः । पुरुपान्तरं प्रति तदावृतमिति चेन्न । एकस्या- वृतानावृतत्वविरोधान् । ज्ञातृभेदेनैकस्यैव ज्ञात्पुरोवर्तिकुझ्यादिपरापरदेशसंयो- गित्वं तत्त्वमविरुद्धमितिचेन्न । आवृताप्रकाशकत्वेन प्रदीपवत्प्राप्यकारित्वसि- द्धेः । नेतरः । तत एवाधिष्ठानवहिर्भूतेन्द्रियसिद्धः । मजुवस्तुमहोऽपि तस्या- तिशयितवेगवत्त्वेनाप्रतिबन्धात्। तस्य फलोनेयत्वात् अचिरंदीधितिसंयोगवत् । अत एव यौगपद्यस्य भ्रान्तत्वात्त्वगपि चान्यः पवनः । तस्येन्द्रियत्नानु- द्भूतस्पर्शवत्त्वमनुमानात् । न चात्रानियमाशङ्का, निरुपाधित्वात् । स्पर्शवदि- न्द्रियत्वाच । रसनादयोऽप्यवयविन इति सिद्धमिन्द्रियम् ।। ननु शरीरं नाम द्रव्यान्तरं, भूतचतुष्कप्रकृतित्वात् । तथा हि । गन्धव- स्वात् तत्पार्थिवं यथा तथा जलानलानिलप्रकृतिकमपि, द्रवत्वस्य स्पन्दहेतुत्वात् उष्णतायाश्च पाकहेतुत्वात्। एतेनोष्णं जलं शीतः शीतमयूखरश्मिरित्युपपद्यते। न चैतदुपष्टम्भकसंनिधिप्रयुक्तं, गन्धेऽपि तथाप्रसक्तेः । न च पार्थिवाप्यभागौ न संभूयारभेते विजातीयत्वात् आप्यतैजसभागवदिति साम्प्रतम् । दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । तयोरारम्भकत्वे आरब्धस्यागुणवं स्यादिति तत्सिद्धि- रिति चेन्न। तदसिद्धेः। शीतोष्णयोर्भास्वराभास्वरयो रसतदभावयो रूपरूपाभा- वयोर्विरोधोऽस्तीतिचेन्न । एकैकशः सजातीयारम्भेऽपि विजातीयसांनिध्यात् नीलानीलरूपकदम्बस्य विलक्षणरूपजनकत्ववदस्यापि विचित्रकार्यजनकत्वात् । मैवम् । नीलपीतादिरूपकदम्बस्य यथा विचित्ररूपजनकत्वमध्यक्षसिद्धं न तथा पृथिव्यादीनां विजातीयकार्यजनकत्वं, भूजलप्रभवे क्षणे स्तुनि मानाभावात् । तनो गन्धवतां गन्धवत्पृथिवीजातीयजनकत्वनियमात् । जलस्य निर्गन्धजनकत्वनियमस्याविप्लुतत्वात् । एकं शरीरं गन्धवन्निर्गन्धक्षितिजलादि- जातिमञ्च म्यादिति विरोधात् । किं च कार्यस्य वैलक्षण्यं गन्धवनिर्गन्ध- तादात्म्यमुभयरहिर्भूतं वा अन्यतररूपं वा । नाद्यौ, विरोधात् । नेतरः, गन्धवतां गन्धवजननात् । अगन्धवतापि अगन्धोत्पादनात् । अन्यतररूपैत्वा- नुपपत्तेः । एतचित्ररूपेऽपि तुल्यमिति चेन्न । तत्र नीलेस्थानीलचित्ररूपजन- कताया अनुभवसिद्धत्वात् ॥ १ अचिरे दी 12°णवत्वं.३ म्यक्स्य । ४ रूपानुप। ५ नीलेनानील° । - ·न्यायलीलावती । तद्विविधं योनिजमयोनिजं च ।पे प्रमाणं नास्तीति चेन्न । पृथिवी अयोनिजगरीरारम्भिका आरम्भहेतुत्वात् जलवदिति तत्सिद्धेः । तदसिद्धमिति चेन्न । जलं गरीरजनक इन्द्रियारम्भकत्वान् : पृथिवीवदिति तत्सिद्धिः । अन्यथा इन्द्रियमपि नारभेत । अदृष्टरूपत्वात् । आप्यं गरीरं योनिजमिति चेन्न । भूमण्डले बुद्रुदोपमदेहानुपलब्धेः । फरकादिवत्प्रतिवद्धद्रयत्यमिति चेन्न । भौमेनोप्मणा विलयनाभावात् । भूवर्तिनां शरीराणां गन्धवत्त्वेन पार्थिवत्वात् तदीपा धिकं किं न स्यादिति चेन्न । आनाशमनपगामि- त्वात् । सुवर्णगुरुत्ववत्स्यादिति चेन्न । तत्र वाधकसत्त्वात् । अन्यथा धर्मधर्मिव्यवहारोच्छेदापत्तेः । शैत्यादिना देहशोपे निवृत्त्युपपत्ती सदेव पाध- कम् । तथाहि । नेदं वायवीयं, रूपयत्वात् । न तैजसम् , दहनसंयोगे भस्मी- भावात् । न आप्यं, कदाचिदनुपलभ्यमानस्वाभाविकद्रवत्वात् । ततोऽपाम- योनिजगरीरारम्भकत्वम् । स्वर्गसुखं कस्यचिद्देहिनो भोग्यं सुखत्वात् । न चास्मदादिस्तथा भवितुमर्हति । भूमितलवर्तिनां सप्तद्वीपेश्वराणामपि तादशसु- सानामभायात् । न चायं नित्यो देहोऽमुक्तिप्राप्तेः, न चादृष्टोपग्रहनिवृत्ती मानसो न्याय इति वान्यम् । कल्पनागौरवात् । न च तद्योनिजं, गर्भवासा- दिदुःसवेदनादिभिः स्वर्गत्वव्याघातात् । तन्न दुःसहेतुरिति चेन्न । अदृष्टक- स्पनापत्तेः, शिवविष्णुमहेन्द्रादिभुवनसुसामिलापात् । पौराणिकविधिप्रय- तेश्च । न च मातिशयितसुसप्रतिपादनपरं तदिति वाच्यम् । दुःसेऽपि तथा प्राप्तौ महापातकादावपि प्रवृत्तिप्राप्तः, अर्थित्ववैचित्र्याद्विचित्रवित्तव्य- याननुष्ठानापत्तेश्च । अन्यथा वेदाचाराणामपि विप्लवप्रसङ्गान् । तथापि भुजग- मृगादिदेहातिरेकीति चेन्न । इन्द्रियाश्रयत्वेन तस्यापि देहत्वात् । देहव्यवहा- रस्य च मनुष्य एवोल्वणत्वात् । तत्सादृश्यस्य च तत्राभावात् । करकादौ जल व्यवहारवत्तत्रापि न लौकिकेतरसाधारणो देहव्यवहार इति मुस्थं शरीरम् । ननु मृत्पापाणमणिव॑नसरित्समुद्रकरकादीनि द्रव्यान्तराणि भवन्तु विल- १'च्छेदप्रसङ्गात् ।। २ 'त्यादीनां देहशोपेऽपि वृत्त्युपलब्धौ त । ३ खर्गिल । . , " ४ मणिसरि ।।

·न्यायलीलावती। क्षणबुद्धिवेद्यत्वाजलवत् । अन्यथा तदप्येकजातीयं स्यादिति चेन्न । भुजगमृगा- दिपु शरीरबोधवदुपपत्तेः । न च जलादिप्रतिवन्दिप्रहः, स्नेहसमवायि- कारणत्वेनभिन्नजातीयत्वात् । वझेऽलोहलेख्यत्वं बाधकम् । करकादौ अस्वाभा- विकमद्ववलम् । शीतमयूसमयूसादौ च शैत्यमिति चेन्न । द्रव्यं हि द्विविधं स्पर्शाधिकरणमन्यत्र । आद्येऽयुष्णाधिकरणमन्यथा च । अन्यथापि गीता- धिकरणमन्यादृशं च तत्त्वेऽनुष्णाशीताधिकरणमेव । अन्याशस्पर्मानुपलब्धेः । तत्र द्वितीये अनित्यताव्याघातः। प्रथमे तेजस्त्वं द्वितीये जलत्वं परमे क्षितिपवनयोरन्यतरत्वमिति नववहिर्भावाभावात् । वनं तु पार्थिवमपि न लोहलेरयं शक्तिभेदात् अविन्धनतेजोवदित्यादिवितरस्तृयो बहुलत्वान् न लिखितः । इति विषयः। भाप्ये संहारविधिरुक्तः स नास्ति प्रमाणाभावादित्येके । तथाहि । विश्व- संतानोऽयं दृश्यसंतानशून्यैः समवायिभिरारब्धः संतानत्वादारणेयसंतांनव- दित्यत्र विश्वशब्देन ब्रह्माण्डपक्षीकरणे चतुर्महाभूतसंतानवासस्वासिद्धावाश्रया- सिद्धिः । कार्यसंतानमात्रपक्षीकरणे क्रमारब्धदहनपवनारब्धसंतानन्यायात् आरम्भेऽपि प्रलयासिद्धेः सिद्धसाधनात् । एकदैवेति विशेषणे तेनैव व्यमि- चारात् । एकदारम्भहेतुसाकल्ये सतीति विशेपणे विशेषणासिद्धेः । एकदा- पीति पक्षे विरोधात् । सर्वकार्याणां युगपदनुत्पत्तेश्च । एतेन ब्रह्माण्डपर- माणवः पूर्वमुत्पादितसजातीयान्तराः परमाणुत्वात् दीपारम्भकपरमाणुव- दित्यादि प्रतिक्षिप्तम् । चालतरुणवृद्धदेहसंतानवदारम्भस्वीकारात् । न च तत्स्थापकादृष्टनाशादेव तन्नाश इति वाच्यम् । तस्यापि प्रवाहित्वेनैकफ- लोपभोगेऽपि देहान्तरारम्भकादृष्टवन्नाशानुपपत्तेः । न च ह्रासदर्शनात्तदनु- मानं, दिनरात्रिहासैरेव व्यभिचारात् । चतुर्युगपरिवर्तस्तु स्याहत्वयनवत् । न च संतानाः कदाचित्सहोच्छिद्यन्ते संतानत्वात् संप्रतिपन्नसंतानवदिति वाच्यम् । क्रमोच्छिन्नानां संतानानां कदाचिदपि तदभावेन व्यभिचारात्, विपरीतनिश्चयाच । ब्रह्मवर्षशतमिति गणितभेदगम्यः कालो महाभूतसं- हतिमान् कालत्वात् । इदानीमिव तत्समयवर्तिनश्च वर्णाः सजातिसंतति- ·न्यायलीलावती। जन्मानो वर्णत्वान् अधुनातनवर्णवत् । न चारणिमणिप्रभवज्वलनन्यायः । असतिवाधके निश्चितहेतुफलभावस्य विशेषनिष्ठत्वविरोधात् । अन्यथेन्धनधू- मादावपि तथात्वापत्तेः । मैवम् । समग्रा एवाणवः कदाचित्सममोपादेयप्रव- न्धशून्या आरम्भकत्वात् नष्टपवनारम्भकपरमाणुवत् । न च किंचिदेतादृशं न भविष्यतीत्यनैकान्तता । पवनादेर्दहनादावसंभवेनानुपाधित्वात् । भूगो- लकसंतानश्च कदाचित्साकल्येनोच्छिद्यते संतानत्वात् दीपसंतानवत् । संता- नत्वं दहनादावसंभवेनानुपाधित्वात् (?) । नन्वङ्गाङ्गिप्रवाहत्वं एकावयवित्वम- स्यासिद्धम् , नानावयवित्वे तु क्रमनाशे सिद्धसाधनम् , यौगपद्ये तुव्यभिचार इति चेन्न । एवं सति तरुगिरिदहनपवनादिष्वपि संयोगादेकस्थूलवोधोपपत्ती सर्वत्रावयविनोऽसिद्धिप्राप्तः । तदसिद्धावपि चैकसमुदायप्रत्ययगोचरत्वेन सावित्रतेजोवदुच्छेदसाधनात् । उच्छेदस्तु क्रमेण योगपद्येन वा मास्तु । किं तु साकल्येन साध्यः । न चासाकल्ये सति स्थितौ संपद्यते । अनुपभुक्तसम- स्तप्राणिकर्माणि युगपन्निरुद्धवृत्तीनि अनुपभुक्तविचित्रकर्मत्वात् सुषुप्तिसमय- वृत्तिकर्मवत् । न चैवं भूतोच्छेदानुपलब्धेनैवम् । उत्पत्तेरनुपलम्भावनुत्पत्ति- प्राप्तेः स्वभावत्वादेवावयवित्वप्रसङ्गात् । घटादेरपि वा तथाभूतस्य नित्यताप- त्तेः । न च ब्रह्मवर्षशतनियमः । प्रलयस्य पुराणप्रसिद्धेः । समयप्राचुर्येऽपि लक्षणपरत्वात् । तथा च कालविशेपस्य प्रत्यक्षादेव सिद्धौ आश्रयासिद्धिः । आगमात्तत्सिद्धौ तु तेनैव वाधात् । कश्चित्काल इत्युपादाने सिद्धसाधनात् । सर्वपदोपादाने च विशेषणवैयर्थ्यम्। तत्संग्राह्यप्रलयसमयाप्रतीतेः । प्रतीतौ तु चाधात् । एतद्वाधकवलादेव च वर्णव्यवस्था आवरणेयसंततिवदिति प्रलयः । ईश्वरो न द्रव्यान्तरं, प्रमाणाभावादसिद्धरित्येके । तन्न । विवादाध्यासितं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवदित्यनुमानस्य सत्वात्। सकर्तृकत्वं चोपादानगोचरापरो- क्षज्ञानचिकीर्षाकृतिजन्यत्वमिति न सिद्धसाधनम् । कर्तुः शरीरनियतत्वेनाध्य- क्षयाधादिति चेन्न । वाहाध्यक्षाणां ज्ञानादावयोग्यत्वात् । मनसः स्वात्मैकगु- १°पनियतल'। २ चासावेकदेशावस्थि । ३ राणाप्र । ४ स्थापि धारणे । । ५ वाध इति ।

·न्यायलीलावती। २१ . । णग्रहणयोग्यतानियमात् । दृश्यानुपलब्धेरसिद्धेः । शरीरस्य तयापकस्यानुप- लव्धेः, · कर्तुरभावनिश्चय इतिचेन्न । व्यापकानुपलम्भस्यानुमानतया बाधमुप- क्रम्य सत्प्रतिपक्षतामापादयतो भुक्तवान्तिप्रसङ्गात् । शरीरिकर्तृसाधनादभिमत- विशेपविरुद्धो हेतुरिति चेन्न । कार्यत्वस्यानुपलब्धव्यभिचारसाहचर्यबलेन वा विपरीतविशेषसाधकत्वं, तथाभूतविशेषप्रतिवन्धवलेन वा । नाद्यः । उत्कर्पसमत्वात् । द्वितीये तु स्वसिद्धाविनाभाववलेन वा परसिद्धाविनाभाव- वलेन वा । नाद्यः । अपसिद्धान्तात् । नेतरः । परस्यासिद्धेः । परं प्रति साधितेन नियमेनेति चेन्न । प्रमाणेन तत्साधनेऽपसिद्धान्तत्वात् । अग्र- माणेन साधनानुपपत्तेः । साध्यव्यापकत्वेन साधनाद्विरोध इति चेन्न । अनपे- क्षितविशेपस्य शरीरित्वनियमे तादृशसाध्ये पक्षधर्मताविरोधात् । तदविरोधस्य चानुमानाङ्गत्वात् । अन्यथा परस्य मतेऽप्यसर्वज्ञकर्तृकसिद्धेर्दुरित्वात् । नापि व्याप्तिपक्षधर्मतयोरनीश्वरेश्वरकर्तृगोचरयोर्विरोधाद्विशेषविरोधः । सामान्य- व्याप्तेविशेपविपयतया पक्षधर्मतया अविरोधात् । विशेपच्याप्तेश्वानुमानानङ्ग- त्वात् । नाप्याक्षिप्तविशेपविरोधात्साध्यबाधो विशेपविरोधः । केन पुनः साध्ये शरीरादिमत्कर्तृत्वमाक्षिप्तम्। सकर्तृकत्वेनेतिचेत् । अप्रतीतेन प्रतीतेन वा । नाद्यः । अप्रतीतस्यानाक्षेपकत्वात् । प्रतीतेस्तु साधनस्य निर्दो- पत्वमन्तरेणानुपपत्तेः । पराभ्युपगमसिद्धेन तदाक्षिप्तमिति चेन्न । तस्य व्याप- कानुपलम्भरूपत्वेन सत्प्रतिपक्षनिक्षेपात् । ननु च दृश्येन का व्याप्तिर्गृह्यते दृश्यादृश्यसाधारणेन वा। नाद्यः, विटपादीनां व्यभिचारात् । नेतरः, तथाभूतस्य व्यतिरेकग्रहे प्रत्यक्षस्यासामर्थ्यात् । सामर्थे वा विटपादिना व्यभिचारात् । किंच साधारणेनापि रूपेण व्याप्तिं गृहध्यक्षं देशकालव्यव- धानादृश्यमेव विपर्याकरोति न स्वरूपादृश्यं, स्वरूपादृश्ये प्रत्यक्षस्यासाम- र्थ्यात्, सामर्थ्य तु धूमस्यापि जठरीयसाधारणकृशानुजातीयमात्रेण व्याप्तिः स्यात्। उच्यते । कार्यत्वसकर्तृकत्वयोरनुपाधिनान्वयेन प्रतिवन्धावधारणात् , कार्यकारणभावयोरिव कार्यमानस्य कारणमात्रेण प्रतिवन्धावधारणेऽपि परोदी- । १°द्धान्तात् । २म्भखभावत्वे ।

·२२ न्यायलीलावती। रितदूपणकलापः संभवत्येव । कार्यस्याहेतुकत्ये कादाचित्कत्वं न खादिति विपक्षे वाधकात्तत्र प्रतिबन्धप्रहो न त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति चेन्न । अहेतुक- स्वस्थाकादाचित्कत्वेन प्रतिवन्धासिद्धेःव्यभिचारानुपलम्भेनं तरिसद्धिरितिचेन् । सर्वादृष्टेश्च संदेहास्वादृष्टेयभिचारतः। योग्यादृष्टेरसत्वाच प्रतिवन्धो न सिद्ध्यति । विपर्यये बाधकाप्रतिवन्धः स्यादिति चेन । अहेतुकस्य कादाचित्कत्वे वा- धकाभावात् । शशविपाणमहेतुकं कादाचित्कं : स्यादिति विपक्षे वाधकमिति चेन्न। सद्विशेपस्याहेतुकस्य कादाचित्कत्वं भविष्यतीति शङ्काया अनिवारणात् । यथा च सहेतुकत्वाविशेपेऽपि कस्यचित्प्रतीतिरूपत्वमप्रतीतिरूपत्वं च कस्य- चित्तथा ऽहेतुकत्वेऽपि कस्यचित्कादाचित्कत्वमकादाचित्कत्वं च कस्यचिद्भ- विष्यतीति । तथा च हित्यादिकं सकलहेतुरहितमेवास्तु । नचानौपाधिकत्व- मसिद्धम् , न तावळ्यक्तिभेदा उपाधयः । सामान्यव्यात्युच्छेदप्रसङ्गात् । न चावान्तरजातिभेदा घंटादयः । तेपां परस्परव्यभिचारत्वात् व्यक्तिभेदवत् । नाप्यतीन्द्रियो विशेषः । कार्यविशेषात्कारणविशेषानुमानोच्छेदप्रसङ्गात्, धूमेनापि दहनानुमाने तथाभूतोपाधिशङ्काया अनिवारणात् । न च शरीरि- कार्यत्वमुपाधिः । उभयोरनुपलभ्यमानव्यभिचारयोः समानयोगक्षेमत्वेनो- पाध्युपाधिमद्भावासिद्धेः । न च मैत्रातनयत्वश्यामत्वसाहचर्येऽप्येष न्यायः । तत्रोपाधिसाधकस्यापरस्यावश्यं व्यसनीयत्वात् ।धूमे तु न जठर्यसाधारणदह- नानुमान, तेजोमात्रस्य धूमोत्पत्तौ व्यभिचारात् । दाहकस्पर्शाधिष्ठानस्यैव ते- जसो धूमजनकत्वनियमात् । कर्मनिर्मितवैचित्र्यं यदि विश्वमनीश्वरम् । अस्त्वनिर्मितवैचित्र्यं जगदेतदहेतुकम् ।। कर्तृव्यापकशरीरानुपलम्भेन सत्प्रतिपक्षत्वमस्त्वितिचेन्न । ईश्वरमधिकृत्या- श्रयासिद्धेः । क्षित्यादिकमधिकृत्य सिद्धसाधनात् । शरीरकर्तृकत्वव्यापकानु- १ रसद्भावात्प्रति । २ 'बन्धनिश्चय इ° । ३ 'चानुपाधिस । ४ घटखादय उपा- धयः । प°।

·न्यायलीलावती। २३ पलम्भेन सकर्तृकत्वं निवर्तत इति चेन्न ।सकर्तृफत्वं शरीरकर्तृत्वं शरीरिफर्तृ- फत्वाद्भेदेन प्रतीतं न वा । न चेड्याप्यव्यापकयोरप्रतीतो व्याप्तेरसिद्धिः। प्रतीतं चेदशरीरिकर्तृकत्वसिद्धौ व्यभिचारः। प्रतीतं शारीरविशेषणानवच्छिन्नत्वेन व्याप्यं, शरीरविशेपणावच्छिन्नत्वेन च प्रतीतं व्यापकमिति चेन्न । विरोधात् । यदि हि विशेपणावच्छिन्नं तत्प्रथते कुतः केवलस्यावभासः । केवलं चेत्प्रथते कुतस्तदेव विशिष्टावभासः । सकर्तृकत्वस्य च शरीरेण व्यामिर्गृह्यते शरीरवि- शिष्ठेन वा । नाद्यः । असंभवात् । नहि सकर्तृकं शरीरकर्तृत्वमिति व्याप्ति- प्रतीतिः । विशिष्टेनापि कि सकर्तृकत्वेन अन्येन वा । नान्येन तद- नुपन्यासात् । नापि सकर्तृकत्वेन । न हि यावयाप्यत्वेन विवेचितं तावदेव विशेपणान्तरावच्छेदेन व्यापकमिति शक्यते वक्तुम् । व्याप्तिप्राहकस्य प्रमा. णस्य सर्वत्र व्याप्यरूपं व्यापककोटावेवान्तर्भावयत एव व्याप्तिप्राहकत्वानिय- मदर्शनान् । तर्कापरिशुद्धिस्तु किं तर्कादपरिशुद्धिाप्तिपक्षधर्मताविरोधतकरू- पमेव वा, अपरिशुद्धिरनुमानदूपणं वा । नाद्यः । तत्र विरोधस्य साधितत्वात् । न द्वितीयः । अनुमानरूपसाकल्ये तस्यानुमित्युत्पत्तिप्रतिवन्धकत्वानिश्चयेन दूपणत्वानिश्चयात् । अन्यतरसिद्धदूषणभावस्य चैकतराभिमतसाधनवत्स्व- साध्यासाधकत्वात् शशशृङ्गवदग्रहो बाधक इति चेन्न । अन्वयव्यतिरेकिणो व्यतिरेकिणो वा विपाणसाधकत्वोपन्यासे यथैव विपक्षे साध्यव्यतिरेकार- धारणं तथैव पक्षेऽपीति हेतोधितविषयत्वात् । केवलान्वयिनस्तु स्वयं साधकत्वस्वीकारेऽपसिद्धान्तात् । परसिद्धेन परस्य विरोधोद्भावनं तु नास्ति । परमते विपाणजातीयस्य दृश्यत्तानियमात् । इतीश्वरसिद्धिः। अणुनीम द्रव्यान्तरमिति चेन्न । तदसिद्धेरिति केचित् । अणुपरिमाणतार- तन्य काचिद्विान्तमिति चेन्न । तदसिद्धावणुपारिमाणस्यैचासिद्धः । महत्त्वा- पकर्प इत्थं व्यपदिश्य' इति चेन्न । तस्य त्रुटावेव विश्रामात् । अणुव्यवहा- रास्पदमात्रं अनुपात्ताणुमहदादिवैचित्र्यं धर्म इति चेन्न । प्रमाणसिद्धस्य व्यव- हारास्पदुत्वेन महत्त्वभेदादन्यस्य व्यवहारास्पदताप्रतिक्षेपात् । प्रसरेणुभांगवान् १ शृङ्गप्रतिबन्दीग्रहो । २ धर्मी इति ।

·न्यायलीलावती। चाक्षुपद्रव्यत्वात् । अन्यथा तन्न स्यात् । महत्त्वप्रकर्पस्य चाक्षुपतानुविधा- नात् । दूरे केशाद्यनुपलम्भेऽपि झालतालतमालोपलम्भात् । तथा चानेकद्रा व्यवत्त्वमपि महत्त्वकारणत्वाद्धम इवेन्धनमनुविधत्ते चाक्षुपत्वमिति तत्सिद्धे- रिति चेत् । महत्त्वनित्यत्वेनाप्युपपत्तेः । प्रसरेणुः कार्य महत्वे सति क्रिया- वत्त्वादिति चेन्न । महत्त्वविशेषणव्यावृत्त्या प्रतीतावसामर्थ्यात् । तस्यान्यतः प्रतीतो धैयर्थ्यात् । अतः प्रतीतावन्योन्याश्रयात् । नित्यश्च व्रसरेणुमहत्त्वो- कर्पापकर्पाभ्यां शून्यत्वात् गगनवन् । महत्त्वाधिकरणमनित्यमुत्कृष्टापकृष्टमह- त्वप्रतियद्धम् । घटो हि कुतश्विदल्पतरः कुतश्चिन्महत्तरो भवति नत्वेवं गगनं, कुतोऽप्यल्पताया असंभवात् । प्रसरेणोर्महत्वं तु महत्वान्तरेभ्योऽपकृष्टं न कुतोऽप्युत्कृष्टम् । नहि त्रसरेणोरल्पं महदस्तीति, दृश्यसमवायिहेतुना च दृश्यत्वनियमात् , दृश्यानुपलब्धिप्रतिक्षिप्तत्वात् । अन्यथा दृश्यादृश्यनियम- व्यवस्थाविलयात् । तदिदमसंगतम् । यया तैजसानां कारणानां न दृश्यता- नियमस्तथेहापि । अन्यथा नयनविलयात् । न च सरेणुमह्त्वं नित्यं, महत्वे सति चाक्षुपत्वात् घटमहत्ववत् । न च नित्यत्रसरेणुमहत्त्वापकर्षवि- रहमात्रस्य महत्त्वैकाधिकरणस्य नियममाहकमानगोचरत्वात् । अनुमानादेव परमाणुसिद्धेः । तथापि कथं तत्पृथिव्यादिजातीयं, कार्यसमवायिनिदानयो- सन्तुपटादौ वैजात्यस्यापि दर्शनात् । गन्धादिमत्त्वात्तदनुमानमिति चेन्न । तस्य दृश्यसंस्थानव्यङ्ग्यत्वनियमात् । अन्यथा स्फटिकलोहादिजातेरप्यनुमाना- पत्तेः । ततः परममहद्गगनवदणवोऽपि द्रव्यान्तरमेव । अन्यथा तत्रापि का प्रत्याशेति स्थितम् । मैवम् । तदसिद्धेः । यदि हि दृश्यैकव्यङ्गयं स्यात् स्थादेवम् । नत्वेवम् । केवलस्य दृश्यत्वस्य भूजलादिसाधारण्येन व्यभिचारि- त्वात् । गन्धादिना तु विशेपणे वैयर्थ्यात् । गन्धसमवायिकारणतानिर्वाहक- जातेः परमाणावपि स्वीकारात् । अन्यथा गन्धसमवायिकारणत्वानुपपत्तेः । गन्धस्नेहभावररूपापाकजस्पर्शेन क्षितित्वादिजात्यनुमानात्, स्फटिकादि- जातेश्च गुणविशेषस्य व्यवस्थापकस्याभावात् , दृश्यसंस्थानव्यङ्ग्यत्वेनाणुपु तदनुमानविरोधात् । इति परमाणुः । १°दृश्यखनि । २ °माने गो। ३ जातेरणाव ।

·न्यायलीलावती। शब्दो गुणो, जातिमत्वे सति अस्मदादिवाह्याचाक्षुषप्रत्यक्षत्वान् गन्धवत् यदि तु निरवयवद्रव्यं स्यात् बाह्येन्द्रियग्राह्यं न स्यात् । निरवयवदन्यस्य वाह- न्द्रियामाह्यत्वेन प्रतिबन्धात् । प्रत्यक्षत्वे सति अकारणगुणपूर्वकत्यात् । अया- वव्यभावित्वादाश्रयादन्यत्रोपलब्धेश्च न म्पर्शवद्विशेपगुणः । वायुरेव यायद्वे- गं चलनशब्दनिमित्ततयाऽभ्युपगतोऽस्त्वाश्रयः। अणुप्वतीन्द्रियो ध्वनिरस्तु, स्थूलेप्वैन्द्रियकः कारणगुणपूर्वकः । सचोत्पत्ती भेरीदण्डादिसापेक्षो यापहव्य- भावी च आश्रय एवोपलभ्यते चेति किमसंगतमिति चेन्न । शन्दस्य विशेषगुणत्वे सति त्वगिन्द्रियावेद्यत्वेन रूपादिवदवायवीयत्वात् । न दिका- लमनोगुणः प्रत्यक्षत्वात् रूपवत् ।नात्मनो वाह्येन्द्रियवेद्यत्वात् । तदाकाशमि- तरेभ्यो मिद्यते शब्दसमवायित्वात् । न यदेवं न तदेवं यथा घटः । इति 'आकाशः। ननु कालसत्वे किं प्रमाणं, अध्यक्षमनुमानं वा । नाद्यः । अरूपत्वेनानध्य- क्षत्वात् , प्रतिभासाभावाच । न द्वितीयः । लिङ्गाभावात् । परापरादिपटू लिङ्गमिति चेन् । न । परापरत्वे समवायितया वा लिङ्गं तदसमवायितया तन्नि- मित्ततया वा । नाद्यः । “दिकालयोः पञ्चगुणवत्वमि" ति भाष्यविरोधात् । नेतरः संयोगस्यैव तादृशत्वात्। संनिकृष्टादिवुद्धेरेव तन्निमित्तत्वात्। न तृतीयो- ऽपि। संन्निकर्पाभावे संनिकृपबुद्धरसत्त्वेन तत्सिद्ध्यर्थमवश्यं कालः स्वीकर्तव्य इति चेन्न। जगन्निमित्तभूतपरमेश्वरशक्तेरेव तदुपपत्तेः। एवं यौगपद्यादिप्रत्यया अपि न निरुपाधिसमयावलम्बनाः । वैलक्षण्यानुपपत्तिप्रसंगात् । सोपाधिस- मयावलम्बनत्वेन तत्संबन्धसिद्ध्यर्थ समयाभ्यर्थनं, ताम्बरादिद्वारेणैवोपपन्न- मिति समयप्रतिवन्धस्यासिद्धेः न च परत्वापरत्वसिद्धिरपि । वहुतरतपनपरि- स्पन्दान्तरितजन्मत्वेनैव तदुपपत्तेः । अन्यथा मध्यत्वम्यापि स्वीकारप्रसङ्गादिति भूपणः। न च तपनपरिस्पन्दानां साक्षादवच्छेदकतानुपपत्तौ तन्निर्वाहककालक- ल्पनेति वाच्यम् । कालप्रतीतौ तहारा विशिष्टप्रत्ययात् । विशिष्टप्रत्यये च कालानुमानादितरेतराश्रयादिति । अत्रोन्यते । दृश्यते तावद्दिवसमासादिवै- १ दण्डाद्यमिघातसा । २ स्पन्दभेदानां साक्षात्तव । न्या.३ ·न्यायलीलावती। । चित्र्येण तंपनपरिस्पन्दभेदानां तत्तरपदार्थमा विशिष्टयुद्धिजनकत्वम् । ते च विशिष्टयुद्धिजनने स्वपत्यामत्तिमपेठान्ते । बरमतोऽप्रत्यासन्नत्ये सति विशि- प्टव्यवहारजनकत्वात् , चन्दने सौरभवत् । स्वरसप्रत्यामत्तिरहिताश्रयसंयन्धे याधामावान् । परम्परासंबन्धिनच माक्षात्मंयन्धविरहे सति संबन्धित्वान् पटसृष्टनीलत्ववत् । न चेतरेतराधयः । मति संबन्धेऽवच्छेद्यावच्छेदकह- श्यतयैव विगिष्टव्यवहारदर्शनात् । समवायातीन्द्रियत्वे शीतल जलमितिवत् । पिण्डतपनपरिस्पन्दयोश्च संयुक्तमयोगिममवायात्मनि परम्परासंबन्धेन ताव- स्पृथिव्यादिकं हेतुः । तपनपिण्डाभ्यामसंसर्गान् । न च भास्करकरनिकर- सथा। तदभावेऽपि गृहनिसातपदार्थेषु मासाद्यवच्छेदान् । न चाफागात्मानी तथा, विशेषगुणयत्वात् , पृथिवीवन् । न चात्राव्यापकत्वमुपाधिः। तुल्ययो- गक्षेमयोरुपाद्युपाधिमद्भावानुपपत्तेः । यदि च गगनमात्मा चान्यधर्मेणान्यम- वन्छिद्यान् काश्मीरवर्तिना कुङ्कुमरागेण कार्णाटचक्रवर्तिकरकमलमवच्छिद्यान् । न च कालेऽप्येप प्रसंगः । तस्यासिद्धावाश्रयासिद्धः । सिद्धौ वा नियतपरध- र्मोपमंकामकत्वेनैव सिद्धेः । एकस्यैवोपाध्युपनयनसामर्थ्य च व्यापकान्त- राणामन्यथासिद्धसन्निधीनामुपाधिभेदोपनयनाहेतुत्वेऽव्यापकत्वस्य साध्याव्या- पकत्वेनानुपाधित्वात् । व्यापकानामपि तद्धेतुत्वाभावात् । दिगेवास्त्विति चेन्न । तम्या एवासिद्धेः । सिद्धौ वा तदहेतुत्वेनैव सिद्धेः। ततस्तपनस्पन्दभेदपिण्ड- संसर्गोपनायकः पदार्थ इतरेभ्यो भिद्यते उपाधिभेदसंसर्गोपनायकत्वात् । न यदेवं न तदेवं यथा पृथिवी । एप तावञ्चिरंतनः पन्थाः । इति कालः। ननु दिशोऽरूपत्वेनानध्यक्षत्याल्लिङ्गाभावाच कथं सिद्धिः । पूर्वापराविदश- प्रत्ययाः सन्ति लिगं, तत्कथं लिङ्गाभाव इति चेन्न । तेषां निरुपाधिदिगवल- न्यनत्वे दिशां दशत्वप्रसंगे नवैवेति व्याघातात् । सर्वत्र सर्वप्रत्ययप्रसंगाच्च । उपाधिमुसपिण्डीकारे तु तेनैव प्रत्ययानामन्यथासिद्धत्वात् । उपहितदिगव- लम्बनत्वेन च लिङ्गान्तरस्यासत्ये प्रत्ययानामनुत्पादात् । उपाधीनां सूर्यादिग- तत्वेन स्वरूपप्रत्यासत्तिशून्यत्वेनावच्छेदकान्तरस्वीकारे तत्सिद्धिरिति चेन्न । कालेनैव तदुपपत्तेः । अत्रोच्यते । कालस्य क्रियामात्रोपनायकत्वान्न संयोगो- १ इयतामानेण वि° 1२ न चाहस्वर । ३ र्तिकरतलम । .

·न्यायलीलावती। , पनायकत्वम् । नानापुरुपसाधारणप्रत्ययविषयवर्तमानानुपाध्युपनायकत्वं च व्यापकं, नत्वसाधारणमाच्याशुपाध्युपनायकत्वम् । असाधारणो धयमुपाधिः । प्राच्या एव पुरुपान्तरं प्रति प्रतीचीत्वात् । दिशस्तु सिद्धी नियतवपनसंयो गोपसर्पकत्वेनैव प्रसंगस्य बाधात् । अन्यथासिद्धेलसिद्धिः । दिगितरेभ्यो भिद्यते पूर्वापरादिप्रत्ययविषयसंयोगोपनायकत्वात् , न यदेवं न तदेवं , यथा पृथिवी । एवं सति पूर्वाद्युपाध्युपनायकत्वेनैव दिशो नियमादनेकदिषल्पना- पत्तिः, तद्वदनेककालकल्पनापत्तिश्चेति चेत् । न । अनेकत्त्वेऽपि कियोपाध्युप- नायकः कालः । संयोगाध्युपनायिका च दिगिति न नवैवेति व्याघातः । । आत्मनामानन्त्येऽपि आत्मत्वेनोपसंग्रहवदविरोधात् । परममहत्परिमाण- सामान्य वा विशेषगुणशून्यद्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्ति, परिमाणतारतम्य- विश्रान्तिविषयजातित्वात् अणुत्ववत् । न चानन्त्यकल्पनम् । उक्तोत्तरत्वात् । परममहत्परिमाणं द्रव्यचतुष्टयवृत्ति नित्यपरिमाणत्वादिति तु बाधितम् । परिमा- णस्य प्रत्येक मेलकेन वा द्रव्यचतुष्टयावृत्तित्वात् । नच मनसा सिद्धसाधनम् । तस्याणुत्वात् । न च कालकृतपरत्ववैलक्षण्यादस्य दिकृतत्वम् । कालजन्य- त्वेन तद्वैलक्षण्यसिद्धेः । स्वरूपवलक्षण्यस्य च कालकृतेनापरत्वेन व्यभिचारा- त् । विलक्षणदेशकालव्यवहारवलेन दिकालभेदकल्पनेति तु न वाच्यम् । व्यवहारविषयभेदे प्रत्ययं विना विचित्रव्यवहारस्यैवानुपपत्तेः । अज्ञात व्यव- हाराभावात् । व्यवहारविषयभेदपरिज्ञानं च न प्रत्यक्षात् । तयोरतीन्द्रिय- त्वात् । नानुमानात् । तेपां दूपितत्वात् । न व्यवहारादितरेतराश्रयात् । तत्प- रिज्ञाने हि तब्यवर्तव्यता तद्व्यवहारे च तत्परिज्ञानमिति । अत्रोच्यते । विवादाध्यासितानि कर्माणि निरवयवेन्द्रियप्राह्यविशेषगुणवजातीयवर्जितसा- धारणद्रव्याधिकरणजन्यानि कार्यत्वात् अभिन्नतन्तुहेतुकद्रव्यगुणकर्मवत् । न च शब्दसुखादिभिर्व्यभिचारः । एवंभूताधारजन्यत्वेन तेपामपि पक्षत्वात् । विशेषगुणाधारजन्यत्वेन न तद्रहिताधारजन्यतेति चेन्न । घटादावसर्वज्ञकर्तृ- पूर्वकत्वेन सर्वज्ञकर्तृपूर्वकतावदविरोधात् । अतएवात्रात्मनि ज्ञानम् , इह नीले नीलत्वम् , इह् कर्मणि चलनत्वम् , इह तमसि सद्योत इत्यभिन्नाकारमाधा- ·न्यायलीलावती। रत्वमवभासते । असंबद्धं कथमिदमवच्छेदकमिति चेन्न । समवायवत्स्वभाव- प्रत्यासत्तिवलेनोपपत्तेः । नन्वेवं सति प्रत्यक्षादिकं स्यात् । न स्यात् , अनुमानपारतन्त्र्येण तत्प्रवृत्तेः । व्यवसायपारतन्त्र्येण परमाण्वादिषु मनःप्रवृत्तिवत् प्राणजसुरभिज्ञानपारत- त्र्येण त्वगिन्द्रियस्य गन्धे प्रवृत्तिवत् । अप्रतिसंहितानुमानानामपि हेतुमति दर्शनान्नैवमितिचेन्न । देहे ज्ञानसुखादिप्रतीतावभ्यसत्वेन प्रतिसंहितत्वेऽपि लिङ्गेऽप्रतिसंधानात् । एवं कालोऽपि सर्वत्राभिन्नाकारवर्तमानप्रत्ययवेद्यः । अस्तित्वं वर्तमानत्वमितिचेन्न । तद्धि वस्तूनां स्वरूपं वा सत्तासामान्यं वा । नाद्यः । भिन्नेप्वमिन्नावभासानुपपत्तेः । नेतरः। अभावे सामान्ये च वर्तमान- प्रत्ययान् । अनुत्पन्नप्रध्वंसत्वमसत्प्रागभावत्वं च वर्तमानत्वमिति चेत् न । ध्वंसप्रागभावनिवृत्तेर्वस्तुस्वभावत्वेन ब्यावृत्तत्वादनुगतावभासविपयताविरो- धात् । अर्थक्रियाजननयोग्यत्वमिति चेत् न । तदपि वस्तुस्वरूपमेव । तञ्च व्यावृत्तमनुवृत्तं वा । तत्राद्ये अभिन्नावभासविरोधोऽन्यत्र जातिवापत्तिः । कार्योपहितं स्वरूपमिति चेन् । अननुसंहितकार्यान्वयव्यतिरेकस्यैव नीलादिप्व- भिन्नाबभासदानात् । किंच जनकत्वं जननानुकूलसहकारित्वं वा तत्स्वरूपं वा। नाद्यः । सहकारिरहितेष्वपि वर्तमानप्रत्ययात् । नेतरः। अतीतानागतेष्वपि वर्तमान- प्रत्ययप्रसंगात् । तेषां स्वरूपतोऽयोग्यत्वे तत्र कारणत्वनिश्चयस्य भ्रान्तत्वप्र- संगात् । प्रमाणवेद्यत्वमिति चेन्न । अतीतेष्वपि वर्तमानावभासापत्तेः । ततः समवायवदेकं वर्तमानं यदवच्छेदकं सः कालः । न चैवमतीतानागतावभास- बलेनातीतानागतपदार्थवेदनप्रसंगः । प्राक्प्रध्वंसाभावोपाधियलेनैव तदुपपत्तेः। विवादाध्यासितान्यव्यापकद्रव्याणि युगपद्विशेषगुणशून्यैकद्रव्यसंसर्माणि द्रव्य- त्वात् आत्मवत् । इति दिक् । सुखोपादानमितरेभ्यो भिद्यते सुखोपादानत्वात् न यदेवं न तदेवं यथारूपम्। न चात्र रूपादिविपयपञ्चकमेवोपादानम् ।आन्तराणां वाह्यानुपादानत्वात् । अ- न्यथा ज्ञानस्यापि देहाद्युपादानतापत्तेः । नापि ज्ञानमेव । मुखस्याज्ञानात्मकत्वात्।

·न्यायलीलावती। २९ . । . अन्यथा गब्दस्यापि तादृशतापत्तेः । न चेदमेव ज्ञानं स्पष्टनीलाद्याफारस्येव स्पष्टशाताकारस्यापि, याह्योपादानत्वात् । नचानादिः मुससंततिरुपादानम् । पूर्वमनुपलब्धेः । तदिन्द्रियविषयबुद्धिदेहाब्यतिरिच्यमानमुपादानमात्मैव । असति चात्मनि अन्यानुभूतस्यान्येन स्मृतिर्न स्यात् । उपादानोपादेयभावादु- पपत्स्यत इति चेन्न । दिनान्तरानुभूतस्य सुपुप्तिदशान्तरितोपादानोपादेयसंत- तित्वेन स्मृतेरनुपपत्तेः । निराकारा चित्सन्ततिरनुवर्तत इति चेन्न । चितां साकारत्वेन प्रतिवन्धान् । अन्यथा सर्वत्र ज्ञानसुखदुःसादिसंततेरेवानुवृत्ति- प्राप्तेः । नन्विदं असंवद्धम् । जगतः क्षणभनित्वात् । तथाहि । यत्पूर्वापरका- लयोर्विरोधिसंसर्गि तत्पूर्वापरकालयोभिद्यते यथा प्रदीपः, तथा च विवादा- स्पदम् । न चैतदसिद्धम् । प्रसंगतद्विपर्ययाभ्यां तत्सिद्धेः । अजनकमपि सहकार्यभावात्समर्थमिति संदिग्धव्यतिरेकित्वमेतयोरिति चेन्न । स्वभावानि- रुक्तेः । तथाहि भावस्य कारकस्वभावत्वे सदा जननम् । अन्यथाऽजननमेव स्यात् । सहकारिसन्निधाने जनकत्वं, अजनकत्वं चान्यदेति स्वभाव इति चेन्न । कारकमकारकं चेति यदि धर्माभिधानं न तर्हि धर्मिणः स्वभावः । धर्मिरूपं चेन् कथमनेकमेकस्य धर्मिणो रूपम् । एकं चेत् यावद्वस्थानं जनकमजनक चेति प्राप्तम् । यदि च सहकार्यवच्छेदोऽपि स्वभावान्तर्भूतस्तदा गलेपादुकया सहकारिणामुदयः । न चेत्सदाऽजननापत्तिः । सहकारिसमयानन्तरसमयिनः फलात्पूर्वभावित्वं स्वभाव इति चेन्न । अस्यापि धर्मस्वभावत्वात् । अत्रोच्यते। सहकारिसंन्निधिकाले यः कार्य जनयति भावः स सहकारिविरहकालेऽपि तत्र कार्ये समर्थोऽसमर्थो वा । समर्थश्चेत्तदापि जनयेत् । न चेत्तदेव वस्तु तत्र शक्तमशक्तं चेति दुर्वारो विरोधः । सहकारिविरहकालेऽसत्त्वान्न करोति नतु समर्थमिति चेन्न । सहकारिविरहकाले याऽसद्रूपता सा सहकारिसंन्नि- धानकालेऽपि विद्यते न या। विद्यते चेत्स्वकाल एवासत्वप्रसंगः । न चेन्न ताहि सहकारिविरहकाले तदसद्रूपम् । अथैकमेव वस्तु सहकारिभाषाभावयोः सदसद्व्यवहारयोग्यमिति चेत्तथैव तहकमेव शक्ताशक्तव्यवहारयोग्यमिति तुल्यम् । किंच न ह्यसामर्थ्य विहायान्यदसत्वमस्ति । अथैकस्मिन्नेव वस्तुनि १ न्येन म्मरणं न स्या 1२ शायामन्तरि । ३त्र मुस।

·न्यायलीलावती। सहकारिसमवधानानन्तरं कार्यजननस्वभावता तद्विरहेचासमर्थस्वभावतेत्युभ- यमविरुद्धमिति चेत्तुल्यमिदमस्मन्मतेऽपि । तथापि सहकारिममवधाने यत्स- मर्थ रूपं तदेव चेत्यागप्यति पूर्वमपि कार्यप्रसवप्रसंग इतिचेन्न । सहकारि- विरहे यत्तत्र न समर्थरूपं तदेव चेत्सहकारिसन्निधानकालेऽप्यतोऽजननप्रसंग इति तुल्यम् । न च सहकारिणां स्वभावान्तार्भावः । यस्मिन् सहकारिणि सति कार्यमुत्पद्यते तस्यैव शक्तपदवाच्यत्वात् ॥ इति आत्मा । सुखप्रतीतिरिन्द्रियजा साक्षात्कारिप्रतीतित्वात् रूपप्रतीतिवन् । न च शाताद्याकारो ज्ञानात्मैवेति वाच्यम् । नीलादिवोधेऽपि तथाभावप्रसङ्गात् । कादाचित्कत्वान्नैवमिति चेत्तुल्यमत्रापि । वासनापरिपाककादाचित्कत्वं तत्र हेतुरिति चेत्तागेवैतदपीति । सामग्रीसाजायं तत्र हेतुरिति चेन्न । एक देशसाजात्यस्य नीलादौ व्यभिचारात् । अन्यस्यासिद्धेः । नाप्ययं संदिग्धव्य- भिचारः । इन्द्रियप्रतीतावप्रतीतौ च व्याघातात् । ततो यत्सुस्रोपलम्भकमि- न्द्रियं तन्मनः। कथं पुनरितरभेदीदम् । मनस्त्वजातेरिति चेन्न । अनुगतप्रत्ययासिद्धी शब्दाप्रवृत्तेः । सुखोपलम्भकत्वेनाप्युपपत्तौ इन्द्रियत्ववदसिद्धेः । अस्तु वा सापि घ्राणादिवत् क्षितेरवान्तरजातिः । नापि सुखोपलम्भकेन्द्रियत्वात्तदपा- र्थिवं, पार्थिवत्वेऽपि तदविरोधात् । न चास्पर्शवत्वात्ततो भिद्यत इति वाच्यम् । तस्याप्यसिद्धेः । अनारम्भकत्वात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । विपयदेहयोः परमाण्वन्तरादप्युत्पत्ताविन्द्रियतया च फलाभावादन्यथासिद्धेः । पार्थिवाणो- रपि कस्य चित्तादृशत्वापत्तेः । न चेदेवं घ्राणमपि पार्थिवं न स्यात् । ततः कल्पनालाघवादेव तदुचितम् । व्योमादेश्व भेदानुपपत्तेः मूर्तत्वादिति चेन्न । अस्पर्शवत्त्वेन तत्प्रतिक्षेपात् । ततो भेदकाभावान्न भिद्यत इति स्थितम् । मैंवम् । विभुविशेषगुणप्राहकेन्द्रियत्वेन मनसो मूर्तचतुष्टयव्यावृत्तेः। पार्थिवस्य गन्धग्राहकत्वनियमात् । अन्यथा घाणरसनयोरेकशेषापत्तेः । श्रोत्रमपि द्रव्या- न्तरं स्यादिति चेन्न । तत्र शब्दासमवायात् । शब्दसमवाये वा तस्याकाश- स्वान् । मनसश्च ज्ञानासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वेन आत्मवत्स्पानाधार- १°दप्युपपत्ता।

·न्यायलीलावती। त्वात् । स्पर्शवत्संयोगस्य स्पर्शवद्रव्यारम्भादौ सामर्थ्यात् । अमूर्तादपि मियते, मूर्तत्वात् । तदसिद्धम् । सुखदुःसयोरवाधितयुगपत्मत्ययविपयत्वेन योगपद्यान् । अन्यथा योगपद्यविलयापत्तेः। एकदानेकज्ञानानुत्पादस्य ज्ञानकारणत्वेनैव समूहालम्बनबोधवदुपपत्तेः । नानाविपयज्ञानस्याप्यत एबोत्पत्तेः । अन्यथा गुडादौ युगपद्रसस्पर्शावभासप्रसंगात् । सुसादिदेशनियामकत्वमपि सामग्रीदेश- नियमस्यैव । अन्यथाणुमात्रदेशतापत्तेः । द्विनिश्छिन्नभुजगादौ चलनदर्शना- चेति चेन् । मैवम् । मुष्वापव्यासंगयोः वहिरिन्द्रियमनःसंबन्धविच्छेदलक्षण- योर्षिभुत्वे व्याकोपान् । दृष्टसाकल्येऽदृष्टवैगुण्यस्याप्यसंभवात् । अदृष्टाभावम्य दृष्टसाकल्यविरोधात् । अन्यथा सामग्र्याः फलानुमानस्य शक्तेश्यासिद्धिप्र- सङ्गान् । न च देशकालादयोऽप्युपाधयः। सर्वसहकारिविरहे मनसोऽप्य- सिद्धेः । आत्ममनोयोगस्य च संयोगत्वेनानित्यत्वात् । अन्यथा विभागस्यापि नित्यतापत्तावपसिद्धान्तान् । नित्यत्वे च संयोगस्यापि समवायत्वेन रूपादी- नामपि संयोगित्यात् । विभागित्वेपृथगुपलम्भप्रसङ्गः । अयुतसिद्ध्या विशेष इति चेन्न । अजसंयोगव्याघातान् । मंयोगत्वेन विशेप इति चेन्न । तस्य नियामकं विना नियतव्यद्यत्वानुपपत्तेः । अत एव यौगपद्यप्रत्ययामिमानः । गोधाभुजगादौतु वेगवत्खगाभिघातेन नानादेहावयवाश्रितवेगवत्प्राणपवनसं- योगादेव क्रियोत्पद्यते । अतिरिक्तत्वं च न सिद्धयेत् । श्रोत्रबद्दगनेनैव कृतार्थ- त्वादिति । आत्मान्तरेण वेत्युपरम्यते । इति मनः ॥ इति श्रीन्यायलीलावत्यां द्रव्यविचारः । संख्या तावन्नैकांदिव्यवहारहेतुत्वेन भिद्यते । तस्य समुचितस्य स्वरूपा- सिद्धेः । विपरीतस्य भागासिद्धेः । गणनासाधारणकारणत्वादिति चेन्न । एक द्वित्र्यादिज्ञानविषयत्वे पूर्वदोपात् । संख्यामात्रत्वे तस्यैवासिद्धेः । संख्याजा- तीयं तदिति चेन्न । जातेरप्यसिद्धेः । गणितशब्दप्रयोगात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । हस्ततुलादिपरिमितदीर्घादिपरिमाणगुरुत्वयोः परिमितव्यवहारवदुपपत्तेः । विपक्षादव्यावृत्तेश्च । एकत्वद्वित्वादीनां सामान्यरूपत्वेनैवोपपत्तेः । न च १व्यावस्थादी। २ स्वस्खाप । ३ रोधिवात् । ४ °स्य अश, ५ नेकत्रैयखादि। ६ वहृतिव।

·न्यायलीलावती। सहकारिसमवधानानन्तरं कार्यजननस्वभावता तद्विरहेचासमर्थस्वभावतेत्युभ- यमविरुद्धमिति चेत्तुल्यमिदमस्मन्मतेऽपि । तथापि सहकारिममवधाने यत्स- मर्थ रूपं तदेव चेत्मागप्यस्ति पूर्वमपि कार्यप्रसवप्रसंग इतिचेन्न । सहकारि- विरहे यत्तत्र न समर्थरूपं तदेव चेत्सहकारिसन्निधानकालेऽन्यतोऽजननप्रसंग इति तुल्यम् । न च सहकारिणां स्वभावान्तार्भावः । यस्मिन् महकारिणि सति कार्यमुत्पद्यते तस्यैव शक्तपदवाच्यत्वात् ॥ इति आत्मा ।। सुखप्रतीतिरिन्द्रियजा साक्षात्कारिप्रतीतित्वात् रूपप्रतीतिवत् । न च शाताद्याकारो ज्ञानात्मैवेति वाच्यम् । नीलादिवोधेऽपि तथाभावप्रसगात् । कादाचित्कत्वान्नैवमिति चेत्तुल्यमत्रापि । वासनापरिपाककादाचित्कत्वं तत्र हेनुरिति चत्तागेवैतद्पीति । सामग्रीसाजायं तत्र हेतुरिति चेन्न । एक देशसाजात्यस्य नीलादी व्यभिचारात् । अन्यस्यासिद्धेः । नाप्ययं संदिग्धव्य- मिचारः । इन्द्रियप्रतीतावप्रतीतो च व्याघातात् । ततो यत्सुगोपलम्भकमि- न्द्रियं तन्मनः । कथं पुनरितरभेदीदम् । मनस्त्वजातेरिति चेन्न । अनुगतप्रत्ययासिद्धी शब्दाप्रवृत्तेः । मुखोपलम्भकत्वेनाप्युपपत्तौ इन्द्रियत्ववदसिद्धेः । अस्तु वा सापि प्राणादिवत् क्षितेरवान्तरजातिः । नापि मुसोपलम्भकेन्द्रियत्वात्तदपा- थिवं, पार्थिक्त्वेऽपि तदविरोधात् । न चास्पर्गक्त्वात्ततो भिद्यत इति चाच्यम् । तस्याप्यसिद्धेः । अनारम्भकत्वात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । विषयदेहयोः परमाण्वन्तरादप्युत्पत्ताविन्द्रियतया च फलाभावादन्यथासिद्धेः । पार्थिवाणो- रपि कस्य चित्तादृशत्वापत्तेः । न चेदेवं प्राणमपि पार्थिव न स्यात् । ततः कल्पनालाघयादेव तदुचितम् । व्योमादेश्च भेदानुपपनेः मूर्तत्वादिति चेन्न । अस्पर्शवत्त्वेन तत्प्रतिक्षेपात् । ततो भेदकाभावान्न भिद्यत इति स्थितम् । मैवम् । विभुविशेषगुणग्राहकेन्द्रियत्वेन मनसो मूर्तचतुष्टयव्यावृत्तेः। पार्थिवस्य गन्धग्राहकत्वनियमात् । अन्यथा माणरसनयोरेकशेषापत्तेः । श्रोत्रमपि द्रव्या- न्तरं स्यादिति चेन्न । तत्र शब्दासमवायात् । शब्दसमवाये वा तस्याकाश- त्वात् । मनसश्च ज्ञानासमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वेन आत्मवलपर्यानाधार- १°दप्युपपत्ता।

·न्यायलीलावती। , । त्वात् । स्पर्शवत्संयोगस्य स्पर्शवद्रव्यारम्भादौ सामर्थ्यात् । अमूर्तादपि मिद्यते, मूर्तत्वात् । तदसिद्धम् । सुखदुःसयोरवाधितयुगपत्प्रत्ययविषयत्वेन योगपद्यात् । अन्यथा योगपद्यविलयापत्तेः । एकदानेकज्ञानानुत्पादस्य ज्ञानकारणत्वेनैव समूहालम्यनवोधवदुपपत्तेः । नानाविषयज्ञानस्याप्यत एवोत्पत्तेः । अन्यथा गुडादौ युगपद्रसस्पर्शावभासप्रसंगान् । मुखादिदेशनियामकत्वमपि सामग्रीदेश- नियमस्यैव । अन्यथाणुमात्रदेशतापत्तेः । द्विनिश्छिन्नभुजगादी चलनदर्शना- चेति चेत् । मैवम् । मुष्वापव्यासंगयोः वहिरिन्द्रियमनःसंवन्धविच्छेदलक्षण- योर्षिभुत्वे व्याकोपात् । इप्रसाकल्येऽदृष्टवैगुण्यस्याप्यसंभवात् । अदृष्टाभावस्य दृष्टसाकल्यविरोधात् । अन्यथा सामग्र्याः फलानुमानस्य शक्तेश्वासिद्धिप्र- सङ्गात् । न च देशकालादयोऽप्युपाधयः । सर्वसहकारिविरहे मनसोऽप्य- सिद्धेः । आत्ममनोयोगस्य च संयोगत्वेनानित्यत्वात् । अन्यथा विभागस्यापि नित्यतापत्तावपसिद्धान्तात् । नित्यत्वे च संयोगस्यापि समवायत्वेन रूपादी- नामपि संयोगित्वात् । विभागित्वेपृथगुपलम्भप्रसङ्गः । अयुतसिद्ध्या विशेष इति चेन्न । अजसंयोगव्याघातात् । संयोगत्वेन विशेष इति चेन्न । तस्य नियामकं विना नियतव्यङ्ग्यत्यानुपपत्तेः । अत एव यौगपद्यप्रत्ययाभिमानः । गोधाभुजगादौतु वेगवत्खड्गाभिघातेन नानादेहावयवाश्रितवेगवत्प्राणपवनसं- योगादेव क्रियोत्पद्यते । अतिरिक्तत्वं च न सिद्धयेत् । श्रोत्रवद्गनेनैव कृतार्थ- त्वादिति । आत्मान्तरेण वेत्युपरम्यते । इति मनः ॥ इति श्रीन्यायलीलावत्यां द्रव्यविचारः । मंख्या तावन्नैकॉदिव्यवहारहेतुत्वेन भिद्यते । तस्य समुचितस्य स्वरूपा- सिद्धेः । विपरीतस्य भागासिद्धेः। गणनासाधारणकारणत्वादिति चेन्न । एक द्वित्र्यादिज्ञानविपयत्त्वे पूर्वदोपात् । संख्यामात्रत्त्ये तस्यैवासिद्धेः । संख्याजा- तीयं तदिति चेन्न । जातेरप्यसिद्धेः । गणितशब्दप्रयोगात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । हस्ततुलादिपरिमितदीर्घादिपरिमाणगुरुत्वयोः परिमितव्यर्वहारवदुपपत्तेः । विपक्षादव्यावृत्तेश्च । एकत्वद्वित्वादीनां सामान्यरूपत्वेनैवोपपत्तेः । न च १व्यावस्थादी। २ स्वखाप 1 ३ रोपिलात् । ४ स्य अश। ५ कयत्वादि। ६ पहतिव। । - ·मामांगा व चामी विशेष: स्यात् । न चायं तत्र प्रत्ययः । तदनन. मामान्यं पकगः खोपरराव्यवहारजनकत्वात् । संयोगवन् । ल्यया प्रया, ममामन्त्रात । एवं व्यवस्थिते गणनव्यवहारत्वादेकव्यवहारोऽपि गुगानुवन्धी द्विवादिन्यवहारवत् । सत्तावग्रहस्तु मानाभावादेव निरमः। मंग्याचजानिरपि गणिनप्रयोगसाध्यैव । परिमाणगुरुत्वयोख धर्माधर्म- मयनिजायमात्रान् । एकत्वं च न स्वरूपाभेदमात्रम् । एकमेकनिरन्तप- मानिः । यायकत्वं मंया समवैतीति चेन्न । जातेरपि विस्यापतेः । न्यायलीलावती। ३२. पगरमावानुवपत्तिः । अन्यूनानतिरिक्तळ्यक्तिकत्वात् । न च मे मानामावः । विचित्रबुद्धिवेद्यत्वात् । न च सदा द्वित्वावगतिः । विशिष्बुद्धि- अन्यचान, योनिमंबन्धबुद्धिवाह्मणत्ववत् । न चैकजातीयकारवामनाना- यमावः । कारणेवपि तजातिसत्वात् सत्तावत् । अन्यथा सदिति ब्यवहा- गन्मन्यमपि गुणान्तरं म्यान् । गुणेष्वेकत्वबुद्धिवत् सत्प्रतीतिरपि भ्रान्त्यत्र म्याग । बायकामाबम्बैकत्वादावपि तुल्य एव । मैवम् । द्विवादिकं न घट इनियंदकत्रैवायं द्वावयं चतुराविति प्रतीतिः स्यात् । , जातेः ·न्यायलीलावती। मविषयकसंस्कारदहनज्ञानजनकत्ववत् तनिवन्धन एव द्वित्वादिव्यवहारो- ऽस्त्विति चेन्न । विचारासहत्वात्। सहि सत्तया व्यवहारभेदमुत्पादयेत् ज्ञातो वा नाद्यः । अतिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । तन्निरूपकस्य द्वित्वादेरसंभवात् । व्यवहारेण तन्निरूपितमिति चेन्न । तस्मिन्ननिरूपिते व्यवहारासिद्धेः । न ह्येतन्निरूपितविपयविशेपव्यवहारनिप्पत्तिर्नाम । द्वित्वादिकं कथमुत्पद्यत इति चेत् । सत्तयैवेति गृहाण । उभयाश्रितं च द्वित्वं स्वरूपतोऽभिन्नमवमा- सते। न चैपाऽभेदप्रतीतिर्धान्ता अबाधितत्वात् । अन्यथा गोत्वव्यचक- पिण्डेरेवानुगताकारप्रतीत्युपपत्तौ जातेरपि विलयापत्तेः । शब्दसमयानुपपत्ति- स्तूभयपक्षसाधारणी नैकत्र पक्षपातमालम्बते । तदिदं चिरन्तनवैशेपिकमत- दूपर्ण भूपणकारस्पातित्रपाकरम् ।तदियमनाम्नातता भासर्वज्ञस्य यदयमाचार्य- मप्यवमन्यते । तथा च तदनुयायिनस्तात्पर्याचार्यस्य सिंहनादः “संविदेव हि भगवती"त्यादि । इति संख्या । परिमाणं मानव्यवहारकारणम् । ननु कः पुनरयं मानव्यवहारः । हस्त- वितस्त्यादिव्यवहारो वा अणुमहदादिव्यवहारो वा असर्वगतव्यवहारो वा परिमितव्यवहारो वा । नाद्यौ । अननुगतत्वेनासामान्यलक्षणत्वात् । परमाणौ परममहति चाभावात् । न द्वितीयः । सर्वपरिमाणसाधारणत्वाभावात् । न तृतीयः । अविभुत्वेनैवोपपत्तेः । व्यापकपरिमाणे चाभावात् , न तुरीयः, महत्र्यवहारस्यैव परिमितव्यवहारत्वात् । सर्वपरिमाणाव्यावर्तकत्वात् । अणु- वेऽपि परिमितव्यवहारोऽसीति चेन्न । परिमाणत्वजातेरसिद्धावणुत्वस्यैवा- सिद्धेः । अणुपरिमाणतारतम्यं कचिद्विश्रान्तम् , परिमाणतारतम्यत्वात् , महापरिमाणतारतम्यवत् इति तसिद्धिरिति चेत् । परिमाणतारतम्यं किमणु- महत्साधारणपरिमाणजातीयतारतम्यं महत्त्वतारतम्यं वा विवक्षितम् । नायः, असिद्धेः । नेतरः, सिद्धमाधनात् । त्र्यणुकोपादानं परिमाणवत्, द्रव्यत्वात् घटवदिति तसिद्धिरिति चेन्न । परिमाणजातीयतामात्रस्य व्यापकस्यासिद्धी प्रतिवन्धस्यासिद्धेः । गुरुत्वावच्छेदादौ च परिमितव्यवहारदर्शनात् । ततो १०रेव गवाका । २० व्यापकत्वात् । ३ °त् । अणुव ।

·न्यायलीलावती। भेदकः मानाभावान्न भिद्यते । अत्रोच्यते । त्र्यंणुकोपादानं गुणत्वापरजात्या महत्वैकज्ञातीयगुणवत् द्रव्यत्वात् घटवत् । ननु किं महत्वजात्या एकजातीयगुणवत्वं साध्यं जात्यन्तरेण वा । नायः, अपसिद्धान्तात् । नेतरः, असिद्धेः । नानामहत्वसाधारणजातिमान्नेणेति यूमः । न चैवं तत्र महत्वस्यैव सिद्धिः । परमाणोरपि दृश्यतापत्तेः । ततो महत्वाणुत्वसाधारणी जातिः परिमाणत्वं सिद्ध्यतीति । गुरुत्वावच्छेदादी च परिमितव्यवहारो निरूपिततदवच्छेदकोपाधिसंख्याविषयः । ननु महत्वमेव न सिद्ध्यति बहुतरद्रव्यसमवायेन महदिति प्रत्ययोपपत्तेः । बहुतरद्रव्यसम- वायाभावनिवन्धन एव द्वयणुकादेरनुपलभ्मोऽपि । एवं सति गगनेऽपि महादिति प्रत्ययो न स्यादिति चेत् । न । स्यादन्यत्र महत्त्वासिद्धौ तत्र महत्त्वाननुमानात् । मैवम् । अवयववहुत्वमानं वा महदिति प्रत्ययगोचर- बहुत्वविशेपोवा । सोऽपि निर्धारितोऽनिर्धारितो या । नाद्यो, महदल्पसाधा- रणत्वात् । न द्वितीयः, अवयवबहुत्वेयत्तानिश्चयेऽपि घटादौ महदिति प्रत्य- यात् । तन्निरूपकमानाभावाच । न तृतीयः । महत्वप्रकोपकर्षप्रतीत्यनुदय- प्रसङ्गात् । प्रचुरदेशव्यापकत्वात्तदनुमानगिति चेत् । न । तद्देशप्राचुर्यस्यापि निश्चायकमानाभावात् । तत्रापि प्रचुरदेशान्तरव्यापकत्वानुमानेऽनवस्थानात् । कथं तर्हि घटादेः प्रचुराप्रचुरदेशव्यापकत्वप्रतीतिः । महत्वोत्कर्षापकर्षाभ्यां तदनुमानादिति ब्रूमः । देशानां च भेदेनाप्रतिसंधाने तदपेक्षाबुद्धिसाध्यस्य घहुत्वविशेपस्यैवानुपपत्तेः । द्वयणुकानुपलम्भो गुणविशेपविपर्ययाधीनः सालो- केन्द्रियसंनिकृष्टचाक्षुषद्रव्यानुपलम्भात् , पवनानुपलम्भवत् । दीर्यत्वं च उपर्यंधोभावावच्छिन्नप्रचुरदेशव्यापकत्वम् । नचानापि प्रचुरदेशव्यापकत्वानु- पलम्भो, महत्वोत्कणैव तदनुमानात् । न चेदेवं वक्रत्वकजुत्वादिकमपि परिमाणान्तरं स्यात् । इति परिमाणम् । अथ पृथक्त्वे किं प्रमाणम् । पृथगिति प्रत्यय इति चेत् । न । तस्यान्यो- न्याभावावलम्बनत्वात् । अन्यथा गुणादौ तदनुपपत्तेः । तथा सति इदमिदं न भवतीति प्रत्यय: स्यात् न तु पृथगिति चेन्न । सत्यादिपदवदन्त वितन- १ते । अणु । २ शान्तरामिधानेऽवस्था ।

·न्यायलीलावती। - - अर्थ एव भावात्मनि पृथशब्दसंकेतादुपपत्तेः । मैवम् । अभावस्य प्रतियोगि- सापेक्षनिरूपणत्वात् । अस्य चावधिनिरूप्यत्वात् । आनुशासनिकपञ्चमीविभ- त्यन्तरवाचकपदाभिलप्यमानत्वमवधित्वमिति चेन्न । अनधीतशब्दविद्यानां तथाप्रतीतिविरोधात् । दण्डी पुरुप इति प्रतीतिवदुपपत्स्यत इति चेन्न तत्र दण्डाधिकरणत्वस्य मत्त्वायन प्रतिपाद्यमानत्वात् । तस्मात् पृथक्त्वगु- पानिरूपकत्वमेवावधित्वम् । अन्यपर्यायशब्दसंपन्धे पञ्चम्यनुशासनव्यवहा- राय पाणिनेरअन्यादिशब्दानां पृथक्त्वगुणयोगिपदार्थप्रतिपादकत्वमुम्रीयते । अन्यथा अघटः पट इत्यन्योन्याभाववाचकनप्रयोगेऽपि पञ्चमीप्रसङ्गात् । पृथक्त्वं च रूपवत्सत्तासंवन्धितया प्रतिभासते । न च तमोवदेतन् स्यादिति बाच्यम् । तद्भावत्वे वाधकाभावात् । इति पृथक्त्वम् । अथ द्विपृथक्त्वे किं प्रमाणम् । अनुभव एव इति चेत् न । तस्य द्वित्व- साहचर्यादेवोपपत्तेः । ततो नैवद्व्यवस्थेति केचित् । मैवम् । द्वित्त्वसामानाधि- करण्येन पृथक्प्रतीतेः। द्वित्वं च न घटत्ववत् अयं घटोऽयं घट इत्येकैकसं- सर्गितया भासते । अयंच द्वावयं च द्वाविति प्रत्ययप्रसङ्गात् । न चैकपृथ- कत्वमुभयाश्रितम् । एक पृथक्त्वयोरभेद आरोप्यत इति चेन्न । असति बाधके उभयाश्रितपृथक्त्वप्रतीतेन्तत्वानुपपत्तेः । न चेदेवं चित्रमप्येकं रूपं न स्यात् । नीलादीनां विजातीयानारम्भकत्वनियमे व्यापकैरव्यापकैर्वा नील- पीतादिनानारूपैरेव चित्ररूपप्रतीतेरुपपत्तेः । चित्रैकरूपानुभववलात् तब्यव- स्थितिरिति चेत्तुल्यं प्रकृतेऽपि । द्विपरत्ववंदीत्ववशिष्यते । सा तु परत्वाप- ग्त्वप्रक्रियायां निरसनीयेति । इति द्विपृथक्त्वम् । संयोगसिद्धी किं प्रमाणम् । संयुक्त इति प्रत्यय इति चेत् । न । तस्य विभागाभावावलम्बनत्वात् । कः पुनरयं विभागः, किं संवन्धाभावमा उताभावभेदः भावभेदो वा । नाद्यः । समवायादेरपि संयोगतापत्तेः । इष्ट- स्वात् । न द्वितीयः । अभावाभावत्वेन भावत्वव्यवस्थितेः। नेतरः । गुणगु- गिनोर्षिपयविषयिणोरपि संयोगितापत्तेः । विभागध्वंसः संयोग इति चेन्न । मंयुन्य विभक्तेऽपि तत्प्रत्ययप्रसङ्गान् । तमःप्रत्ययवद्यावदुत्पन्नप्रतियोगिध्वं- १ भावात्मक्लात् । - ·न्यायलीलावती। । । सावलम्बनत्वात् संयोगप्रतीतेरसिद्ध एव संयोग इति चेन्न । सहोत्पन्नयोरवि- भकयोरेव संयोगात् । जातस्तत्रापि विभाग इति चेन्न । तद्धेतूनां कर्मविभा- गादीनामभावात् । अजोऽसाविति चेन्न । ध्वंसानुपपत्तेः । ततः संयोगप्राग- भाव एवासो तदभावस्तु संयोग इति स्थितम् । संयोगः सन् इत्यवाधि- तबुद्धिवेद्यत्वाच । संबन्धबुद्धिवेद्यत्वात् समवायवत् । अन्यथाऽसमयायाख्य- भावाभाव एव समचायोऽपि स्यात् । गगनपवनसंसर्गजध्यानस्य च द्वितीयश- व्दवत् भावासमवायि कारणत्वानुमानात् । तथोत्पादकस्तु न संयोगः क्षणभ- गानिपेधातिरिक्तेऽपि सर्वन ध्वानोत्पत्तिप्राप्तिरिति चेन्न । अव्याप्यवृत्तित्वात् । किं पुनरव्याप्यवृत्तित्वम् । एकस्यैकदा भावाभावी, विचारासहत्वादिद- मयुक्तम् । तथा हि । न तावत्तत्र संयोगस्य प्रागभावप्रध्वंसाभावी । तयोः प्रतिपक्षसमानकालत्वाभावात् । नात्यन्ताभावः । तेन मादेश्यव्याघातात् । नान्योन्याभावः । व्याप्यवृत्तीनामपि स्वाश्रये तादात्म्याभाववलेनाव्याप्यय- त्तिताप्रसङ्गात् । यथा एकत्रैव पीजे कारणत्वं तदत्यन्ताभावश्च कार्यभेदा- वच्छेदात् तथात्राप्यवच्छेदभेदमादायाविरोध इति चेन्न । अवच्छेदो हि यद्य- नान्तरं अर्थान्तरं वा व्यापकं नदा तद्वच्छिन्न एव विधिनिपेधाविति स एव विरोधः । अर्थान्तरमव्यापकं चेदयमपरोऽवच्छेदभावाभावस्वभावो विरोधः । अत्रोच्यते । वस्तुस्वभाववैचित्र्यात्संयोगस्य स्थाभावसमानदेशका- लत्वान् । रक्तारक्तस्वमाव: पटः यथा विज्ञानमेकरक्तारक्तरूपम् । विज्ञानस्य भेदानुभवो ज्ञानान्तरेण वा तेनैव वा । नाद्यो, भेदे ग्राह्यलक्षणायोगात् । अभेदे तु रक्तारक्तात्मनि स्वसंवेदनेन भेदानुभवस्यापनयनादभिन्नं ज्ञानमिति चेन्न । अभेदेऽपि रक्तस्वभावमरक्तखभावं वानुभूयेत न तु रक्तारक्तस्वभाव- मिति प्रकाशमानस्य भेदस्यापह्नवायोगात् । भेदाभेदाभ्यामशक्यविवेचनमा- कारचक्रमिति चेन्न । बाह्यमप्येवमेव । वाह्यस्य भेदेऽप्येकत्वप्रतीतिरविद्याव- शादिति चेत्तुल्यम् । ज्ञानेऽपि ज्ञानानां भिन्नत्वेऽन्येनान्यस्यावेदनात् कथं रक्तारक्तप्रतीतिरिति चेन्न । अभेदेऽपि हि कथं रक्तारक्तप्रतीतिरिति तुल्यम् । अभिन्ने भेदावसायोऽविद्यावशादिति चेन्न । आत्मनो भेदस्याविद्यावशादप्यनु- १ योत्पादस्तु । २ तिरेकेऽपि । ३ भ्यां शक्य । - ·न्यायलीलावती। ३७ लेखात् । उल्लेखेऽपि वाऽनात्मनोऽपि पारमार्थिकतापत्तेः । अभिन्नमेवानुभूतम- रक्तव्यावृत्त्या रक्तं रक्तव्यावृत्त्या च अरक्तमित्युच्यत इति चेन्न । रकव्याय- त्तस्यारक्तव्यावृत्ततानुपपत्तेः । अनुभववलादेवमिति चेत्तुल्यं संयोगस्यासंयोगि- खेयीति । अभेदबुद्धेरनन्यथासिद्धत्वात् अविरोधात् । ननु संयोगस्यैकन सदसत्वे रक्तारक्तस्वभावेनैव पटोऽवस्थीयेत नतु कदा- चिद्रक्तत्वेनैवेति चेत् । न । रक्तावयवावच्छेदोपाधितिरस्कृतरक्तारक्तस्वभाव- त्वात्। तत्र संयोगस्याव्याप्यत्तित्वादुपाधीनामपि रक्तारक्तस्वभावतेति रक्तार- क्तत्वव्याहतेः । किंचाभावस्य स्वप्रतियोगिसमानदेशकालत्वे स्वभावविरो- धादन्योन्याभावत्वप्रसङ्गः । मैवम् । संयोगस्य स्वाभावेन सह सादेश्यवि- रोधः । साधकमानाभावात् । भावान्तगणां स्वाभाववैदेश्यनियमात् । संयोगेऽपि तथाऽवधार्यत इति चेत् । सोऽयं भावजातीयस्य स्वाभाववैदेश्य- नियमो व्यभिचारानुपलम्भमात्रेण वा सिद्ध्यति विपर्यये वाधकप्रमाणप्रवृत्तेर्वा । नाद्यः । तस्यनियमानियमसाधारण्यात् । नापरः । तदभावात् । भावाभावयोः समानदेशकालत्वे भावाभाकव्यवहारगोचरत्वं न स्यादिति चेत् । न । नहि वैदेश्यभिन्नकालतानिमित्तो भावाभावव्यवहारः । किंतु भावाभावाकारव्यव- हारयोग्यस्वरूपनिमित्तो घटतदन्योन्याभावयोरनित्यतो विशेपात् । तस्माद्भा- वान्तराणां स्वभावसमानदेशकालत्वविरोधेऽपिसंयोगादीनां स्वभाववैचित्र्यात्स- मानदेशकालस्वाभावाविरुद्धत्वमव्याप्यवृत्तित्वमाख्यायते । नच वस्त्वन्तरासा- धारणमिदं रूपं संयोगादीनामसंभावनीयम् । सर्ववस्तूनामसाधारणरूपोच्छे- दप्रसगान्। न चैवं रक्तेऽन्यवयवे रक्तारक्तप्रतीतिः। तदृश्यभागवृत्तित्वेन संयो- गाभावस्याप्रतीते। न चैवं स्वप्रतियोगिना सह समानदेशकालत्वे संयोगाभाव- स्थान्योन्याभावत्वापत्तिः। नेयमिदं, नेदमिहेति विलक्षणवोधवेद्यत्वात् विद्यमा- नस्यैव या संयोगस्योपलम्भानुपलम्भावव्याप्यवृत्तित्वम् । ननु कि देशभेदेनोप- लम्भानुपलम्भी कालभेदेन पुरुपभेदेन वा। नाद्यः । अभिन्नदेशत्वात् । नापरी । रूपादीनामन्याव्यत्तित्वापत्तेः । देशकालपुरुपभेदेन पुनरेकस्य वस्तुन उपलम्भा- १°नो मेदस पा। न्या ४ ·३८ न्यायलीलावती। नुपलम्भौ विरोधादेवानुपपन्नौ।मैवम् । एकदा तावदुपलम्भानुपलम्भौ मिन्नेवे- वाक्यवेषु न त्ववयविनि । अत एव विरोधात्कालभेदेन तु संयोगानुपलम्भः । तनिरूपकस्य महारजनादेः संयोगिनोऽनिरूपणात् । कुतः पुनः पटनिरूपणे- ऽपि महारजनाद्यनिरूपणम् । पटस्य भूरिदेशब्यापकत्वेनानावृतत्वेनेन्द्रियसं- निकऽपि महारजनादेरिन्द्रियासंनिकर्पात् । कुतस्तर्हि पटो रक्त इति प्रतीतिरिति चेत् । न कुतश्चित् । न हि यत्र संयोगः प्रतीयते तत्रैव तदैव तदभावः प्रत्येतुं शक्यते । पटो रक्त इति व्यपदेशस्तहि कथम् । अवयवव- तिना रागाभावेन परम्परासंबन्धेन तव्यपदेशात् । न चावययसंयोगेनैव संयुक्त- प्रत्ययोपपत्तौ संयोगोऽयवयविनि नास्तीति वाच्यम् । सर्वत्रावयविनि संयोगो- च्छेदे युक्तप्रत्ययस्यैवोच्छेदप्रसङ्गात् । करणसंयोगस्य कार्यसंयोगोपार्जन- नियमाञ्च । तस्मादवयविवर्तिना संयोगाभावेनावयविनि संयोगस्य सादेश्यव्य- पदेशविपयत्वमेवाच्याप्यवृत्तित्वम् । नन्वेवं देशान्तरोञ्चरितस्यापि शब्दस्येहस्थेन ग्रहणं स्यात् । न । एतच्छ्रोत्रेण तस्याप्राप्तेः । कर्णशप्कुलीतत्संयोगयोरेकतरस्य श्रोत्रत्वे अत्रोचारितस्यापि शब्दस्याग्रहणम् । ताभ्यामसंबन्धात् । नभसस्तु श्रोत्रत्वे तस्यापि ग्रहणम् । श्रोत्रप्राप्तेरविशेषादिति चेत् । न । एतद्देशवासिपुरुपं प्रति विशिष्टादृष्टप्रसूतक- र्णशप्कुलीभेदस्य तत्संयोगिभेदस्य वा शब्दविशेपोपलम्भ एव सहकारित्वाभ्यु- पगमात् । सैव तर्हि कर्णशप्कुली अत्र स्थितपुरुषस्य तच्छब्दोपलम्भे सहका- रिभूतास्त्विति चेत् । न । तस्या एतत्पुरुषादृष्टानुपगृहीतत्वादिति मूकीभव । इति संयोगः । विभागः संयोगप्रध्वंसोऽस्त्विति चेत् । न । संयोगवदुत्तोत्तरत्वात् । पल्लवः प्रक्रियायामित्यलम् । इति विभागः । कथं पुनः परत्वापरत्वे । संयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वयोरेव तद्व्यवहारहेतु- त्वात् । अनुमेयात्प्रचुरतरातीतनपनपरिस्पन्दावच्छेदादेविलक्षणे एव प्रत्यक्षप्र- तिभासिनी परत्वापरत्वे । तथाचान्यत्राप्यनुमानमिति चेन्न । चिरक्षिप्रादेरपि १'दा भावतदु। ..

·न्यायलीलावती। महिर्भावापत्तेः । ततः परापरधीरण्यनभ्यौयायामपाटयाटायुपातीति प्राण- वदयभासते। ननु मिनगिरस्थितयोयोननतदान्तग्नित्येन दूगरयुतायपि पगप- रव्यवहाराभायेनातिरिक्तनिमित्तत्वमस्तु । परापगदिव्यवहारोऽनीति पेन । मध्यव्यवहारम्यापि प्रसंगान । उभयापेक्षमंयुगमयोगात्सीयग्न्यगूगग्गज्ञान- जन्यमुभयापेक्षमपरत्वमेव मध्यता । भरति दि इदमनयोरन्नगलगियौ. कायध्यपेक्षयाऽयध्यन्तरे संयुक्तमयोगभूगरन्वयुतिः । अन्यत्र गंयुषर्मयो- गाल्पीयस्त्वमतिः । मैवम ।आर्जयावस्थितेरप्युपयोगात् । भवति हि पतुर्गा- नान्तरिता मत्तो वाराणसी, द्वियोजनान्तरितं च मुनपुरनिरागुमंधाय यागणमी- परापरं प गुनपुरमिति व्यवहारः। स यदि मंयुक्तमयोगाल्पीयग्न्यभूगन्याय- च्छेदकशाननियन्धनस्तदा प्रमावर्यपि परापरव्यवहारप्रसंगः । सनोऽतिरित परत्यापरत्वनियन्धनः परत्वापरत्वयोगत्पादनियमः गुत इति पैन । जनफा- क्तिवैचित्र्यान्। यथा भेर्याकाशमयोगम्पोभयांश्रितत्वेऽपि नभसि शमनननि- यम इति किरणावलीकारः। तन्न । यत्संयुक्तसंयोगमात्यायन्छिनसंयोगाधिक- रणत्वेन प्रतिसंधीयते तत्र परव्यवहागे न तु प्रमातरि तम्यावधित्वेन प्रती- ते । यदा तु प्रमातेय तद्धिकरणत्वेन प्रेतीयते तदा भवत्येव प्रमातरि परथ्य- वहारो वाराणासीतः परोऽहमिति । संयोगस्वभावत्ये परत्वस्य संयोगिनिरूपया वं स्यात् , न त्ववधिनिरूप्यत्वमिति चेन्न । मंयुक्तमयोग्यल्पीयम्त्वभूयम्त्ययोः परापरव्यवहार विपयत्वेनैव तदुपपत्तेः । अत्रोच्यते । सिं पुनः संयोगम्य भूयस्त्वमल्पत्वं च, परिमाणविशेपः संख्याभेदायच्छेदो या । इयमपि न । गुणानां गुणसंसर्गायोगात् । आरोपिता संग्न्येतिचेत् । न । द्वित्वत्रित्वादेयमि- चारात् । कचिहित्वं फचित्रित्वादिकमिति चेत् । न । अनुवृत्तपरव्यवहारवि- रहापत्तेः, एकत्र चतुष्ट्ये त्रित्वपश्यत्यागपेक्षया परापरव्यवहारानुपपत्तेत्र । चतुष्वे त्रित्वपश्यत्वापेक्षया बहुत्वमत्पत्वं च तद्रायहारनिमित्तमिति पेन् । न । चतुष्ट्वे बहुत्वाल्पत्वयोरभावात् । परसंस्त्यावच्छिन्नत्वं भूयस्त्वमिति चेन् न । संरयायाः स्वाभाविकपरत्वाभावात् । आरोपितत्वेऽपि फचिद्वासवपर- त्वस्वीकारान् । संस्थायाः प्राथम्यमपरत्वं पश्चाद्भावश्च परत्वमिति चेत् । न । १°याश्रयरवे १२ जननशक्तिरिति मितिसंधीयते ।

·न्यायलीलावती। नुपलम्भौ विरोधादेवानुपपन्नौ । मैवम् । एकदा तावदुपलम्भानुपलम्भौ मिन्नेवे- वावयचेपु न त्ववयविनि । अत एव विरोधात्कालभेदेन तु संयोगानुपलम्भः । तन्निरूपकस्य महारजनादेः संयोगिनोऽनिरूपणात् । कुतः पुनः पटनिरूपणे- ऽपि महारजनाद्यनिरूपणम् । परस्य भूरिदेशव्यापकत्वेनानावृतत्वेनेन्द्रियसं- निकर्येऽपि महारजनादेरिन्द्रियासनिकर्यात् । कुतस्तहि पटो रक्त इति प्रतीतिरिति चेत् । न कुतश्चित् । न हि यन्न संयोगः प्रतीयते तत्रैव तदैव तदभावः प्रत्येतुं शक्यते । पटो रक्त इति व्यपदेशस्तर्हि कथम् । अवयवव- तिना रागाभावेन परम्परासंबन्धेन सद्व्यपदेशात् । न चावयवसंयोगेनैव संयुक्त- प्रत्ययोपपत्तौ संयोगोऽयवयविनि नास्तीति वाच्यम् । सर्वत्रावयविनि संयोगो- च्छेदे युक्तप्रत्ययस्यैवोच्छेदप्रसङ्गात् । करणसंयोगस्य कार्यसंयोगोपार्जन- नियमाञ्च । तस्मादवयविवर्तिना संयोगाभावेनापयविनि संयोगस्य सादेश्यव्य- पदेशविपयत्वमेवाव्याप्यत्तित्वम् । नन्वेवं देशान्तरोचरितस्यापि शब्दस्येहस्थेन ग्रहणं स्यात् । न । एतच्छ्रोत्रेण तस्याप्राप्तः । कर्णशष्कुलीतत्संयोगयोरेकतरस्य श्रोत्रत्वे अत्रोच्चारितस्यापि शब्दस्याग्रहणम् । ताभ्यामसंबन्धात् । नभसस्तु श्रोत्रत्वे तस्यापि ग्रहणम् । श्रोत्रप्राप्तरविशेपादिति चेत् । न । एतद्देशवासिपुरुपं प्रति विशिष्टादृष्टप्रसूतक- शप्कुलीभेदस्य तत्संयोगिभेदस्य वा शब्दविशेपोपलम्भ एव सहकारित्वाभ्यु- पगमात् । सैव तर्हि कर्णशष्कुली अत्र स्थितपुरुपस्य तच्छब्दोफ्लम्भे सहका- रिभूतास्त्विति चेत् । न । तस्या एतत्पुरुपादृष्टानुपगृहीतत्वादिति मूकीभव । इति संयोगः । विभागः संयोगप्रध्वंसोऽस्त्विति चेत् । न । संयोगवदुक्तोत्तरत्वात् । पल्लवः प्रक्रियायामित्यलम् । इति विभागः । कथं पुनः परत्वापरत्वे । संयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वयोरेव तद्व्यवहारहेतु- त्यात् । अनुमेयात्प्रचुरतरातीततपनपरिस्पन्दावच्छेदादेविलक्षणे एव प्रत्यक्षप्र- तिभासिनी परत्वापरत्वे । तथाचान्यत्राप्यनुमानमिति चेन्न । चिरक्षिप्रादेरपि १दा भावतदु।

·न्यायलीलावती। ३९ बहिर्भावापत्तेः । ततः परापरधीरयनध्यक्षवाभ्यासपाटयाद्वायुवतिीति प्रत्यय- बवभासते। ननु मिन्मदिगवस्थितयोोजनतदर्थान्तरितत्वेन दूरादूरखुद्यावपि पराप- ख्यवहाराभावेनातिरिक्तनिमित्तत्वमस्तु । परापरादिव्यवहारोऽस्तीति पेन्न । मध्यव्यवहारस्यापि प्रसंगात् । उभयापेक्षसंयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्यशान- जन्यमुभयापेक्षमपरत्वमेव मध्यता । भवति हि इदमनयोरन्तरालमित्यत्रै- कावध्यपेक्षयाऽयभ्यन्तरे संयुक्तसंयोगभूयस्त्वयुद्धिः । अन्यत्र संयुक्तसंयो- गाल्पीयस्त्वमतिः । मैवम् ।आर्जवावस्थितेरप्युपयोगात् । भवति हि चतुर्योज- नान्तरिता मत्तो वाराणसी, द्वियोजनान्तरितं च सुमपुरमित्यनुसंधाय वाराणसी- परापरं च सुमपुरमिति व्यवहारः। स यदि संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वाव- च्छेदकज्ञाननिवन्धनस्तदा प्रमातर्यपि परापरव्यवहारप्रसंगः । ततोऽतिरित्त- परत्वापरत्वनिवन्धनः परत्वापरत्वयोरुत्पादनियमः कुत इति चेत् । जनकश. क्तिवैचित्र्यात्। यथा भेर्याकाशसंयोगस्योभयांश्रितत्वेऽपि नभसि शब्दजनननि- यम इति किरणावलीकारः। तन्न । यत्संयुक्तसंयोगवहुत्वावच्छिन्नसंयोगाधिक- रणत्वेन प्रतिसंधीयते तत्र परव्यवहारो न तु प्रमातरि तस्यावधित्वेन प्रती- ते । यदा तु प्रमातैव तदधिकरणत्वेन प्रेतीयते तदा भवत्येव प्रमातरि परल्य- वहारो वाराणासीतः परोऽहमिति । संयोगस्वभावत्वे परत्वस्य संयोगिनिरूप्य- त्वं स्यात् , न स्ववधिनिरूप्यत्वमिति चेन्न । संयुक्तसंयोग्यल्पीयस्त्वभूयस्त्वयोः परापरव्यवहारविषयत्वेनैव तदुपपत्तेः । अनोच्यते । किं पुनः संयोगस्य भूयस्त्वमल्पत्वं च, परिमाणविशेषः संख्याभेदावच्छेदो वा । द्वयमपि न । गुणानां गुणसंसर्गायोगात् । आरोपिता संख्येतिचेत् । न । द्वित्वत्रित्वादेर्च्यमि- चारात् । कचिहित्वं कचित्रित्वादिकमिति चेत् । न । अनुवृत्तपरव्यवहारवि- रहापत्तेः, एकत्र चतुष्ट्ये नित्वपञ्चत्वाद्यपेक्षया परापरव्यवहारानुपपत्तेश्च । चतुष्वे त्रित्वपञ्चत्वाद्यपेक्षया बहुत्वमस्पत्वं च तद्व्यवहारनिमित्तमिति चेत् । न । चतुष्ट्दै बहुत्वात्पत्वयोरभावात् । परसंख्यावच्छिन्नत्वं भूयस्त्वमिति चेत् न । संख्यायाः स्वाभाविकपरत्वाभावात् । आरोपितत्वेऽपि फचिद्वास्तवपर- त्वस्वीकारात् । संख्यायाः प्राथम्यमपरत्वं पश्चाद्भावश्च परत्वमिति चेत् । न । १श्याश्रयत्वे १२ जननशक्तिरिति कि । ३ °तिसंधीयते ।

·न्यायलीलावती। परत्वापरत्वेतरस्य प्रथमपश्चाद्धावस्यैवासिद्धेः । पराचीनापराचीनापेभावुद्धि- जन्यत्वं तदिति चेत् । न।परत्वापरत्वे विहाय परार्वाग्भावयोरभावात् । येन विपयेणापेक्षायुद्धवैचित्र्यं स इति चेत् । न । अपेक्षाबुद्धेविषयवैचित्र्यमन्तरे- णापि विचित्रकार्यजननशीलत्वेन विलक्षणफलजनकत्वाविरोधात् । अत एव तर्हि विचित्रव्यवहारजनकत्वमस्त्विति चेत् । न । विषयविशेपविमर्गम- न्तरेण विलक्षणव्यवहारोपहारविरोधात् । बुद्धेः स्वरूपवैचित्र्यम्य परापरव्य- वहारास्पदस्य परत्यापरत्वैककार्योनेयत्वात् । कुतस्तर्हि संयुक्तसंयोगाल्पत्त्व- वहुत्वप्रतिभासनमिति चेत् । न । परत्वापरत्वोत्पत्तेः पूर्व न कुतश्चित्तदसत्वा- त् । न च संयुक्तसंयोगस्वरूपं कश्चिद्गणयति । प्रत्येकं सामान्यतस्तदनुमान- मिति चेत् । नहि अविद्यमानमनुमातुं शक्यम् । न च लिगमस्ति । दूरत्वादूरत्वे लिङ्गमिति चेत् । न । दूरत्वादूरत्वयोः परत्वापरत्वातिरिक्तयोरभावात् । ततः परत्वापरत्वसामानाधिकरण्यमेव संयुक्तसंयोगस्य भूयस्त्वमल्पत्वं चोत्पन्ने परवापरत्वेऽवभासते । यत्तु भासर्वज्ञीयं मतं " पूर्वोत्पन्नत्वं परत्वं पश्चादुत्पन्नत्वमपरत्वमिति तत्कणभक्षपक्षाक्षमामानविजृम्भितम् । पूर्वपञ्चा- द्भावस्य परत्वापरत्वातिरिक्तस्य निर्वस्तुमशक्यत्वात् । यथाचैतत्तथास्माभिरपी- श्वरसिद्धावुक्तम् । इतिपरत्वापरत्वे । प्रकाशो बुद्धिः । सा च द्विविधा । विद्या चाविद्या च । तत्राविद्या संश- यविपर्ययस्वप्नानध्यवसायलक्षणा । तत्र न तावत्संशयस्योभयविधिविपयः । पुरुषः स्थाणुश्चेति समुच्चयप्रसंगे विकल्पानुपपत्तेः । नाप्युभयनिषेधः । स्थाणु- न पुरुपो नेति प्रतीतिप्रसंगात् । नाप्यन्यतरनिपेधः । स्थाणुरित्येवावधारणप्र- संगात् । नाप्युभयविधिनिषेधौ । उभयावधारणप्रसंगात् । निषेधस्यानुपलम्भ- मात्राद्वा निश्चयः योग्यतासहिताद्वा । नाद्यः । अतीन्द्रियनिषेधावभासापत्तेः । न द्वितीयः । तत्वस्फुरणे अतत्वारोपानुपपत्तेः । स्थाणुत्वोपलम्भे तदनुपलम्भा- भावात् । शुक्तिकायां रजतावभास इवाभावावभासानुपपत्तेः । तत्र दोपवशा- दभावानुपलम्भस्यात्रापि तुल्यत्वात् । दूरत्वादेरप्यत्र सत्वात् । वार्थश्च न द्वय- विधिः । न द्वयनिषेधः । अन्यतरनिषेधो वा । कीर्तितदोपात् । नापि चरमो, १ धा । अवि०।२र्ययानध्यवसायखानलक्ष ।

·४१ न्यायलीलावती। नित्योऽनित्यो वेत्यत्राधिकाभावासत्वे तदनुपपत्तेः । नापि विरोधः । तन्निश्चये वा शब्दसंभेदानुपपत्तेः । एककोटिस्वीकारपक्षे च तदनुपपत्तेः । अन्य एवा- यमाकारे भेदः स्ववासनापातो वा शब्दसंभेदी । अस्थाण्वादिव्यावृत्तिकृतश्च स्थाण्वादिपदप्रयोगः । चित्राकारे नीलादिशब्दसंभेदवदिति समानधर्मादिजत्वं लक्षणमसिद्धमिति केचित् । तन्न । उभयविधैरुभयनिषेधवैशिष्टयस्य विषय- त्वात् । दूरत्वात्तु विशेपामहे स्मृतिस्थयोर्भावाभावयोरारोपात् । ऊर्ध्वत्वस्यै- वोभयराशिसाधारण्येनोभयराशिस्मारकत्वात् । दोपमाहात्म्यादनुपलम्भाभावे- ऽपि संनिक भावे रजतारोपवत् कोटिचतुष्टयारोपोपपत्तेः । एकत्र धर्मिणि स्फुरितयोराकारभेदयोर्विरोधस्यैव विकल्पविषयत्वात् । तस्यैव वा शब्दामि- लापादिति सर्व सुस्थम् । परस्परविरुद्धार्थीवमर्शः संशय इति लक्षणम् । इति संशयः। विपर्ययोऽप्यतस्मिंस्तदिति प्रत्ययः । यथा शुक्तिकायां रजतमिति ज्ञानम् । ननु चात्र पुरोवर्तिज्ञानं दोपवशोपजाततदंशमोपं रजतत्वसामान्यस्मरणं, रज- तत्वस्येव पुरोवर्तिनि समवायतदभावयोरज्ञानं प्रवृत्तिव्यपदेशादिरूपव्यवहारे कारणम् । सत्यरजतेऽपि तथैव प्रवृत्तिदर्शनात् । तत्रापि रजतव्यक्तिज्ञानं रजतत्ववोधश्चान्तरालिकव्यक्त्यन्तरापरिस्फुरणं समवायाज्ञानं च तत्प्रतिपाद- कलिङ्गाभावात् । अविसंवादिव्यवहारजनकत्वविशिष्टसाकागुरूपरूपिसहोप- लम्भो हि तल्लिङ्गम् । विसंवादिव्यवहारजनकयोः पीतत्वशङ्खयोः समवाया- भावात् । तदविसंवादित्वं तु प्रवृत्त्युत्तरकालगम्यम् । प्रवृत्तेः पूर्वमप्रतीतम- सिद्धं आभासभूतं देशकालानवच्छिन्नरजतत्वं समवायिस्मरणदर्पणारूढमनु- भूतपुरोवर्तिना वस्तुना गृहीतभेदं वा प्रवृत्तिकारणं, भेदज्ञानमसमवायज्ञानं च निवर्तकमिति व्यवस्थिते प्रयुज्यते । विवादाध्यासिताः सर्वे प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात् घटप्रत्ययवदिति गुरुमततत्ववेदिनः । अत्रोच्यते । व्यवहारो हि व्यवहर्तव्योपलम्भनिवन्धनो न तु व्यवहरणीयविपर्ययानुपलम्भनिवन्धनः। न हि घटव्यवहारस्तन्मतिमतिक्रम्य कलशविपर्ययानुपलम्भेन भवति । यदि तु स्यात् स्यात् संसर्गानुपलम्भवलेनासंसर्गव्यवहारोऽपि दुर्वारः । तस्माद्यो १०धे नुभ° । २ °नो युज्यते नतु ।

·४२ न्यायलीलावती। व्यवहारः स व्यवहर्तव्यप्रकाशनिवन्धनो यथा कलशव्यवहारः । व्यवहार- श्वायं विमतिगोचर इति । अपि च याप्पपूरगोचरधूमव्यवहारोपचाराद्भवति शिखरिशिसरगोचरविचित्रचित्रभानुव्यवहृतिः । सा किं संसर्गविज्ञप्तिपूर्वि- का असंसर्गाग्रहपूर्विका वा । नाद्यः । अन्यथाख्यातिस्वीकारचमत्कारात् । न द्वितीया । अनुमानमात्रोच्छेदप्रसंगात् । एवं शब्देऽपि वाच्यम् । असंस- गामहस्य बाधितायाधितव्यवहारकारणत्वे व्यवहारवैचित्र्यं संवादित्वासंवादि- त्वरूपं न स्यादिति संवादिव्यवहारः संसर्गविज्ञप्तिपूर्वक इति चेत् । न । संसृष्टयोरसंसर्गाग्रहस्य संवादिव्यवहारहेतुत्वात् । शान्देऽपि चानाप्ताप्रणीत- वाक्यप्रभवसंस्मृतिसंतानासंसर्गामहस्याविसंवादिसंसर्गव्यवहारहेतुत्वात् । सं- सर्गमहस्य वा विसंवादिव्यवहारहेतुत्ने संसर्गाग्रहादविसंवादिन्यवहारे व्यवहारवैचित्र्यस्यान्यथासिद्धेः । रजतत्वतब्यक्षकयोः संसर्गामहेऽपि संवादि- व्यवहारदर्शनेनानैकान्तिकत्वाच । यो यद्विलक्षण आभासः स तद्विजातीयत्र- माणप्रतिरूपकः यथा प्रत्यक्षाभासः शब्दाद्याभासात् । विलक्षणौ च शब्दलि- गाभासौ प्रत्यक्षाभासादिति शब्दानुमानसिद्धिरिति चेत् । न । विचारासह- त्वात् । तत्सादृश्यं वा तदाभासत्वं विपर्यस्तव्यवहारजनकत्वं वा तद्विपर्य- यत्वं वा । नाद्यः । अनैकान्तात् । भवति हि प्रत्यक्षाभासाद्विलक्षण- सर्कदृष्टान्तस्मरणं दूपणाभासो न तु प्रत्यक्षतरप्रमाणप्रतियोगिकः अत एव न द्वितीयः । दृष्टान्ताभासादरपि विपर्यस्तव्यवहारजनकस्याप्रमाण- प्रतियोगिकत्वाभावात् । यो यद्विलक्षणः प्रमाणाभास इति विशेपणादयमदोप इति चेत् । न शब्दलिङ्गयोः प्रमाणत्वमन्तरेण शब्दलिङ्गाभासयोः प्रमाणा- भासत्वासिद्धेः । शब्दाभासो हि पदार्थस्मृतिसंतानासंसर्गाप्रहरूपत्वात् स्मर- णाभासः स्यात् । शब्दप्रामाण्यसिद्धौ च तदाभासस्याप्यन्यथाख्यातिस्वभाव- त्वसिद्धेः न तृतीयः । अन्यथाख्यातिस्वीकारात् । यश्चाभासो नासौ संस- गैवेदनप्रतियोगिकः यथेदं रजतमित्याभासः । आभासश्च शब्दादिः । यः संसर्गव्यवहारः सोऽसंसर्गाप्रतिभासपूर्वकः यथा रजतव्यवहाराभेदः । तथाच विवादाश्रय इति निषेधाच्च । शब्दानुमानापत्तिप्रामाण्याक्षेपकप्रत्यनुमानोप- हारोऽसं° । १ शब्दाभा । ३ 'कस्य प्रमा। 'योः प्रामाण्यसिद्धिमन्त ।

·४४ न्यायलीलावती। नाद्यः । अतीतादेरविषयतापत्तेः । न द्वितीयः । रजतप्राप्तिबद्रजताभावमा- प्तिव्यवहारस्यापि जननाद्रजताभावविपयताप्रसंगात् । तृतीये तु पुरोवर्तिरज-. ततादात्म्यविपयत्वमसंभावितमेव । तन्नियतव्यवहारजननाभावादिति चेत् । न । यत्र यस्येच्छाप्रयत्नजनकत्वं येन वा निरूपणं तस्य तद्विपयत्वात् । कारणमेव साक्षात्कारिणो ज्ञानस्य गोचरो नाकारणरजनमिति चेत् । न । प्रत्यभिज्ञायाः पूर्वकालताया अपि गोचरत्वात् । यदसत्तन्न प्रकाशते यथा व्योमकमलं । असयपुरोवर्तिरजततादात्म्यमिति चेत् । न । गगनकमलस्यापि शब्दाभासप्रतिभासित्वेन दृष्टान्तस्य साध्यविफलत्वात् । पुरोवर्तिरजततादा- म्यप्रतीतो चान्यथाख्यातिस्वीकारात् । अप्रतीतावाश्रयासिद्धेः । असंसगांग्रह- बलेन च तद्यवहारे तबासत्वस्याप्रतीतौ हेतोरपक्षधर्मत्वात् । असत्वेनासंसर्गा- प्रहात् पक्षधर्मताव्यवहार इति चेत् । न । सत्वेनापि तथापत्तेः । असतोs- कारणत्वात्कथं साक्षात्कारिप्रतीतिविपयत्वमिति चेत् । न । संस्कारोपनीत- स्याकारणस्यापि प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशस्य प्रतीतिविपयत्वात् । प्रत्ययत्वं त्वदृ- प्टसामग्रीप्रसूतत्वप्रयुक्तसत्यभावमित्यसिद्धप्रतिवन्धमित्यास्ताम् । स चायं सादृश्यानपेक्षस्तिक्तो गुड इत्यादौ भ्रमः । अन्यत्रापि तस्यारो- प्यस्मृत्युपक्षीणत्वात् । न च हसिनि मशकारोपापत्तिः । आरोप्य व्यावर्तका- ग्रहस्याभावात् । नीलं शार्वरं तमः इति च भ्रमः । तमो नाभावात्मकं विध्या- द्यात्मकतया वेदनात् । न च नित्यं, रात्रिंदिवविभागानुपपत्तेः । अनित्यं च न चलनात्मकं, तथाऽनवमासात् । अचलनात्मकं च न गुणवत् , आरभ्यत्वा- भारभ्यस्वाभ्यां व्याकोपात् । न निर्गुणमद्रव्यद्रव्यगं, चाक्षुपत्वात् । नानेकद्र- व्यद्रव्यगं, आलोकनिरपेक्षवेदनत्वात् । ततो भूरूपमारोपितं तम इति चेत् । न । विचारासहत्वात् । स हि अनुभूयमानारोपो वा सावित्रतेजसि पित्तपी- तिमवत् , स्मर्यमाणारोपो वा नेदीयस्यणीयस्यपि महत्ववत्स्यात् । नाद्यः । आलोकं विना तदनुभवात् । तुल्यमभावेऽपीति चेत् । न । अभावग्रहणे प्रतिपक्षापेक्षायां तगृहन्याघातात् । रूपे तु तदनपेक्षायामेव दोषात् । नेतरो, गगनादेरतीन्द्रियत्वात् । क्षित्यादेरालोकसापेक्षवेदनत्वात् । ततो भावाभाव १ तदननुभ ·न्यायलीलावती। ४५ एवायं । शुक्रादिव्यावृत्तिनिवन्धनस्तु नीलादिव्यवहारः शपयोरिव पव्यवहा- रो गौडानाम् । भावत्वेन वेदनमप्यसिद्धमित्यादि तात्पर्ययुद्धावुदयतः, अथवा प्रतियोगिवाचकावच्छिन्ननभिलापप्रतिभासशून्यतया विधिमुखत्वाभिमानात्। एतच्चालोकप्रतियोगिकनिषेधयोधकैरन्धकारतिमिरादिपदैरवच्छिन्नस्य तस्य भा- सनात् । विमलं जलं तिष्ठति भूपतिरितिवत् कदाचित्त्वालोकाभावोऽधुनेत्य- नेनाकारेण प्रतीयत इति । नचैकवाचकावच्छेदेनैव वस्तु प्रतिभासते, घटः कलश इति बहुशः प्रतीतेः । यदिवाऽलोकाभाव एव नीलत्वं भावत्वं चारो-, प्यते चलनवत्प्रतिपक्षाप्रतीतावप्रतीतिः । दोपवशादिन्द्रियविपयेषु इन्द्रियाणां प्रतीतचरसहकारिनिरपेक्षतादर्शनात् । भवति हि कामातुरस्य कामिनीसाक्षा- कारे संनिकानपेक्षा आलोकानपेक्षेव परेपाम् । न च दोपाभावः । तेजोऽ- भावस्य सकलस्वप्रतिपक्षनिवृत्तिसाहचर्यस्यैव दोपत्वात् । अत एव दिवा तुहि- नकरकरप्रसराभावेऽपि नीलारोपः । नचाभावमात्रे तदारोपः । अनधिगतनी- लभावस्य तदनारोपो वा दोपवैचित्र्यादेवाधिष्ठाननियमोपपत्तेः । वंशोरगभ्र- मवत् । न चालोकानपेक्षा दोषः । अभावग्रहे प्रतिपक्षापेक्षायामभावग्रहणव्या- घातात् । न चाभावे भावधर्मानारोपः । दुःखसंयोगाभावादी सुखविभागा- दिव्यवहारदर्शनात् । महाप्रलये च महत्वव्यवहारदर्शनात् । चलनारोपश्च विभिन्नदेशवर्तिनोरभावयोरुत्पादे पूर्वनाशे सति उत्तरजन्मनि पूर्वदेशादर्शने सत्युत्तरदेशदर्शनात् । स्मृतिविपर्ययपक्षस्त्वसंभावित एव । जाग्रतां तदनुपप- त्ती छायादिव्यवहारविलयात् । अन्यथा विश्वप्रक प्रति अस्तम संगात् । अवश्यं चैतदेवम् । अन्यथा तमःसामानाधिकरण्यप्रतीतेरनुपपत्तेः । न हि नीलं रूपं समारोपिततथाभावं वा तमः । अतिप्रसङ्गात् । किं त्वालोकमात्रा- भाव एवोत ।। इति विपर्ययः ॥ अनध्यवसायोऽपि समुच्चिताशेपविशेषविपयो वा वाच्यो, व्याप्तिबोधवन् अनिश्चितकविपयो वा असमुचितनानाविषयो वा । नायः । धूमो वहिनि- यत इतिवत् पनसे सर्ववाचकाध्यवसायापत्तेः । नेतरः । अविद्यात्वन्याको- १°पि न नीला।२°पः । नभोगत 1३'यो वा समु।

·न्यायलीलावती। - पात् । एकं वाचकमिवाचकमपि स्पृशतीति संविदविद्येति चेत् । न । संश- यतापत्तेः । तृतीये तु संगय एवायमिति भूपणः । मैवम् । सामान्यतोऽव- गते विशेपतोऽताते जिज्ञासिते वाच्यविशेपे यदा किंशब्दामिलापः तदानध्य- वसायः। अव्यवस्थितनानावाचकवाच्यत्वप्रतिभासे तु संशय इति । अविद्यात्वं तु विशेपव्यवहारपरिपन्थित्वादिति रम्यम् । इत्यनध्यवसायः॥ कथं पुनः स्वप्रज्ञानमविद्या यतो यद्विद्यातो न विशिष्यते तद्विद्यात्मकं • यथा सत्र्येतरकामिनीकुचकलशप्रतिभासः । न विशिष्यते च स्वप्रज्ञानविघा- तः । इदं वाधितमिति चेत् । न । स्वरूपविपयफलापहारात्मकवाधविरहे विपरीतार्थोपदर्शनमात्रस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । अनादित्वेन पूर्वोत्तरभाव- स्यानियामकत्वात् । अव्यभिचारित्वस्य च स्वप्नेऽप्यप्रतिक्षेपात् । वाधान् तत्प्रतिक्षेप इतिचेत् नावाधस्यैवासिद्धेः । जामदवस्थायाः सजातीयप्रवन्धसं- वादात् स्वप्नस्य काकतालीयसंवादादिति चेत् । न । काकतालीयसंवादवतोऽपि चिरादृष्टपुनर्दर्शनादेव्यभिचारात् । प्रवन्धसंवादवतोऽपि दीपैकत्वनि सादे- व्यभिचारात् । अर्थक्रियासंवादविसंवादी जागरणस्खमलक्षणमिति चेत् । न । प्रबुद्धदृष्टार्थक्रियाचक्रस्यापि स्वप्ने विपर्यासोपलम्भात् । मिथ्याप्रवाहःस्वप्नः तद्विपरीतप्रत्ययस्तु जागरणमिति चेत् । न । प्रबुद्धदृष्टार्थक्रियावत्वस्यापि स्वप्ने विपर्यासोपलम्भात् । मिथ्याप्रत्ययप्रवाहः स्वप्नः तद्विपरीतप्रत्ययस्तु जागरण- मिति चेत् । न । मिथ्याप्रत्ययप्रवाहस्यापि पीतशवगोचरस्य जागरणत्वात् । प्रचुरतरमिथ्याप्रत्ययप्रवाहः स्वप्नो, भूरियथार्थप्रत्ययप्रवाहो जागरणमिति चेत् । न, उन्मादार्जितप्रचुरतरविपर्ययप्रत्ययप्रवाहस्यापि जागरणत्वान् । वहिरिन्द्रियप्रवृत्तिभावाभावाभ्यामर्जितं ज्ञानं स्वप्नजागरात्मकमिति चेन् । न । योगिनां ध्यानसंततेरपि स्वप्नत्वप्रसंगात् । सिद्धोपभुक्तान्तःकरणजं ज्ञानं स्वप्नोऽन्यजागरणामति चेत् का सिद्धिः । निििन्द्रयप्रदेशे मनसोऽवस्थानम् । कुत्तस्तहि सुपुप्तिः । स्वप्नज्ञानजनकस्य संस्कारस्य अदृष्टस्य वा कालविशेपस- हितस्याभावात् । मैवम् । जाग्रत्प्रत्ययानामपि स्वप्नप्रत्ययवत् पूर्वपरिदृष्टवास- नाजन्यत्वेन निद्राभिभूतान्तःकरणजत्वनिवृत्तेरनवधारणात् । कथं तर्हि १ का सिद्धा। 4 ·न्यायलीलावती। ४७ प्रथममेव जागरणगोचरपदार्थोपलम्भ इति चेत् । न । अनादित्वादस्य विभ्रमस्य । सजातीयावस्थाप्रबंधसंवादो जागरोऽन्यस्तु स्वप्न इति चेत् । कि साजात्यम् । जाग्रत्प्रत्ययगोचरत्वमिति चेत् । स्वप्नेऽपीदमस्तीति सजातीयप्र- बन्धसंवादोऽसिद्धः।प्रबन्धवाधकादिर्वाध्यप्रवन्धो जागरितं नान्य इति चेत् । न । कचित्स्वप्नेऽपि पूर्वजाप्रत्प्रत्ययप्रवाहो मिध्येति प्रवन्धवाधकप्रत्ययस्यादि- भूतस्य सत्वात् । तदन्तर्हितजाप्रद्विज्ञप्तिसन्तानस्य च स्वापानन्तरस्वप्नवर्तिना ज्ञानेन सर्व एव जाग्रत्प्रत्ययो मिथ्येति वाध्यमानत्वात् । ततो भेदलक्षणाभावान्न विशिष्यते । जाग्रत्प्रत्ययात्स्वप्नज्ञानमिति । अत्रोच्यते । किं प्रमाणत्वेनाविशेपः स्वाप्रवोधाभ्यां उत अप्रमाणत्वेन स्वप्नजागरत्वाभ्याम् । नाद्यः। सिद्धस्वनप्रवो धभेदप्रत्ययस्यापि जागरत्वेन प्रमाणत्वाद्धेतोर्याधात् । न द्वितीयः । अविशेपप्रत्य- यस्यैवाप्रामाण्ये विशेषनिषेधव्याघातात् । न तृतीयः । अनुभववाधितत्वात् । मिथ्यायमनुभव इति चेत् । अनुभवमिथ्यात्वग्राहकं ज्ञानं सत्यं मिथ्या वा। मिथ्या चेद्भेदानुभवः सत्य इति हेतोर्वाधः । सत्यं चेत्तदेवासत्यप्रत्ययान्न मिद्यते सत्यं वेत्यनेकान्तः। बाधितत्वावाधितत्वाभ्यां विशेप इति चेत् , तुल्यं स्वप्नजाग्रदोधयोरपि । कथं तर्हि स्वप्नजाप्रबोधयोर्मेदव्यवहृतिः । विनापि भे- दलक्षणमनुभवसिद्धत्वात्सुखदुःखवत् । तत्रानुकूलप्रतिकूलवेद्यत्वं लक्षणमिति चेत् । न । मुखदुःखातिरिक्तयोरनुकूलप्रतिकूलयोरसिद्धेः। इष्टत्वमनुकूलस्वमि- ति चेत् न । इच्छाया एव लक्षणभेदासिद्धेः । इच्छात्वं तदिति चेत् । न । तस्यासिद्धेः । सुखत्वं दुःखत्वं लक्षणमिति चेत् । न । तयोरेव भेदासिद्धेः । अनुभवसिद्धं तदिति चेत् । तुल्यमत्रापि । एवं जल्पवितण्डाभ्यां परिभूते बादिनि सिद्धोपप्लुतान्तःकरणजप्रत्ययप्रवाह एव स्वप्न इति वादेलक्षणमनवद्यम् । ननु तथापि जानत्प्रत्ययाः निरालम्बनाः । प्रत्ययत्वात् । स्वप्नप्रत्ययवदि- ति विद्याविद्याविभागोऽनुपपन्न इति चेत् । किमिदं निरालम्बनत्वम् अम- प्रकागनशीलत्वं वा अन्यथाख्यातिरूपत्वं वा खात्मालम्बनत्वं वा । न ताव- दाद्यो । प्रतिवन्धप्रत्ययस्य निरालम्यनत्वे हेतोः प्रतियन्द्यासिद्धिप्रसंगात् । -o ·४८ न्यायलीलावती। ." तत्त्वालम्बनत्वेतु तेनैव व्यभिचारात् । न तृतीयः । स्वप्नपद्धतिपतितानां विज्ञ- तीनां चाह्यालम्बनत्वेन स्वात्मालम्बनत्वासिद्धः । तदसिद्धेः । सर्वस्यैव गौर- गान्धारमधुरसुकुमारसुरभिशातेतरादिभेदस्य वेदनस्वभावत्वात् । तथा हि, यत्प्रकाशते तद्विज्ञानं यथा प्रकाशः । प्रकाशन्ते च नीलादयः । न च ज्ञाना- देदे प्रकाशमानत्वं संभावनीयम् । तद्धि न तावत्प्रकाशं प्रति कारणत्वं तेन समानसामग्या प्रतिवन्धो वा । रूपपरिज्ञाने चक्षुषोऽपि प्रकाशापत्तेः । नापि प्रकाशसारूप्यं, साकारत्वे वित्तीनां बाह्यनीलादिभेदस्यासिद्धेः कस्य सारू- प्यम् । तद्धि न तावदनुभवादेव व्यवस्थाप्यम् । नीलाकारद्वयाननुभवात् । नाप्याकारकादाचित्कत्वात् । तस्य भ्रान्तप्रत्ययाकारवद्वासनापरिपाककादा- चित्कत्वेनैवोपपत्तेः । ज्ञानसमानरूपत्वे च बाह्यस्य ज्ञानत्वापत्तेः । सादृश्यं समानत्वमिति चेत् । न । विधिरूपस्य तस्यासिद्धेः । अनीलव्यावृत्तिर्नीलानी- लधियोः सादृश्यमिति चेत् । किमनीलं वाह्यनीलाकारप्रच्युतिर्वा नीलज्ञान- प्रच्युतिर्वा ज्ञानाज्ञानसाधारणनीलमात्रप्रच्युतिर्वा । नाद्यः । ज्ञानस्य वाह्यनी- लप्रच्युतिनिवृत्तिरूपत्वाभावात् । न द्वितीयः । वाह्यस्य नीलज्ञानप्रच्युतिनिवृ- त्तिरूपत्वाभावात् । न तृतीयः।ज्ञानाज्ञानसाधारणस्य नीलमात्ररूपस्यासिद्धेः। नापि प्रकाशेन सार्ध विपयविपयिभावः । नीलतज्ज्ञानयोरतिरिक्तस्य संवन्ध- स्याभावात् । स्वाभाविकः संवन्ध इति चेत् । न । स्वभावप्रभवस्यापि संबन्ध- स्थाभावात् । स्वभावः संवन्ध इति चेत् । न । असंवन्धत्वेन प्रतीयमानयो- नौलतद्वेदनयोः संवन्धरूपताव्याघातान् । असंबन्धस्यैव संवन्धव्यवहारजनक- त्वमिति चेत् । न । असंवन्धाभावाकान्तस्य तत्तत्सत्ताव्यवहारजनकत्वविरो- धात् सर्वत्र संवन्धोच्छेदप्रसंगच । तन्निरूपणाधीननिरूपणत्वं तद्विपयत्वमिति चेत् । न । विपयविपयिभावानिरुक्तौ तस्येदं निरूपणमित्यस्यैवासिद्धः । तेन च व्ययादिश्यमानत्वमिति चेत् । न । व्यपदिश्यमानताया व्यपदेशजनितज्ञान- विपयतानतिरेकात् । ज्ञानजनितव्यवहारगोचरत्वमिति चेन्न । इच्छादिरूप- व्यवहारस्यैवोपेक्षाज्ञानेऽभावात् । तद्गोचरस्मृतिजनकत्वमिति चेत् । स्मृतेरपि तद्गोचरताया अनिरुक्तेः । व्यवहारजननयोग्यत्वमिति चेत् । न । योग्यताया १एसपिझा।२ °चरसंस्कारस्मृति । 1 ·न्यायलीलावती। एवानवगमात् । सामग्रीविशेपप्रसूतत्वमिति चेत् । न तावत्सामग्र्या असा- धारणज्ञानरूपजनकत्वम् । अन्वयव्यतिरेकयोरभावात् । नाप्यवान्तरविशेपो, नीलज्ञानत्वरूपापरसामान्यस्याभावात् । नीलविपयतारूपस्य विशेपस्यासिद्धेः। स्वरूपमेव ज्ञानस्य विपयित्वं नीलादेश्च विपयत्वमिति चेत् । न ।स्वरूपस्य सर्व प्रत्यविशेषात् ग्राह्यप्राहकव्यवहारानुपपत्तेः नीलादिवस्तुस्वरूपस्य सर्वसाधार- णत्वोपलम्भेन ज्ञानस्यापि सर्वसाधारणत्वात् । सर्वविपयताप्रसंगाच्च । ततः प्रकाशतादात्म्यमेव प्रकाशमानत्वात् । नत्वेवं सति साध्याविशिष्टत्वं,प्रकाश- मानत्वज्ञानयोरभेदात् । नाप्रकाशमानज्ञानयोरभेदेऽपि व्यावृत्तिभेदस्य सत्वात् । अप्रकाशव्यावृत्तेः साधारणताव्यावृत्तेर्वा ज्ञानरूपत्वात् , अप्रकाशमानतानि- वृत्तेश्च प्रकाशमानरूपत्वात् । ननु प्रकाशमानत्वं प्रकाशसंबन्धः प्रकाशतादात्म्यं वा । द्वयमप्यसिद्धम् । विशेपासिद्धावपि प्रकाशमानप्रत्ययगोचरस्य स्वरूपस्योभयसिद्धत्वात् । अनो- च्यते । अभेदपक्षेऽपि किं प्रकाशस्य नीलगोचरत्वम् । नीलाकारत्वमिति चेत् । का नीलाकारता प्रकाशस्यानीलत्वसामान्ययोगः बाह्यनीलगोचरत्वं वा अनी- लव्यावृत्तता वा । नाद्यौ । तयोः प्रकाशाद्भेदेन प्रकाशमानत्वानुपपत्तेः । अनीलव्यावृत्तता तु प्रकाशस्य अनीलब्यावृत्तिसंबन्धो वा प्रकाशस्वरूपत्वं था। नाद्यः । व्यावृत्तेरलीकत्वात् । प्रकाशाद्भेदेन प्रकाशमानताविरोधाञ्च । न द्वि- तीयः । सर्वप्रकाशमानताविरोधाच्च । न द्वितीयः। सर्वप्रकाशानां नीलाका- रताप्रसंगात् । प्रकाशविशेषरूपत्वमिति चेत् । विशेषरूपत्वमप्यसाधारणरूप- त्वमानं असाधारणकरूपत्वं वा । नाद्यः । सर्वप्रकाशानां नीलाकारतापत्तेः । नेतरः । द्वितीयनीलज्ञानस्यानीलाकारतापत्तेः । नियता एव प्रकाशभेदा येषां नीलाकारत्वमिति चेत् । भेदपक्षेऽपि यदि इयं नीलप्राहकता स्यात् को वि- रोधः । नीलस्वरूपासंवन्धे तस्य प्रकाश इति प्रतीतिः कथमिति चेत् । स्वेन रूपेणासंवद्धस्य स्वस्य प्रकाश इति प्रतीतिः कथमिति तुल्यम् । स्वस्य प्रकाश इति नानुभवोऽपि तु व्यपदेशमात्रमिति चेत्तुल्यम् । नीलप्रकाश इत्यपि व्यपदेशे किं निमित्तमिति चेत्तुल्यं स्वप्रकाश इति व्यपदेशेऽपि । काल्पनिकोऽयं १°हारनियमानुप। २ दम् । न विशे' । ३ तामसङ्गात् । नि। ४ रूपेणासं। न्या.५ ·५० त्यायलीलावती। - .. व्यपदेश इति चेत् । अस्माकमप्यौपचारिक इत्यबेहि । ज्ञानरूपं चेन्नीलविप- यत्वं सर्व प्रति साधारणं स्यात् । अभिन्नत्वमपि ज्ञानस्वरूपमेव । तदपि सर्व- साधारण्येन व्यवहीयेत । किं च । साधारण्यं किं सर्वसंवन्धित्वं सरेकरू- पतया प्रतीयमानत्वं वा सर्वग्राहकता वा । नाद्यः। नीलाभावात्। न द्वितीयः। गृहीतृपुरुपसाकल्ये ज्ञानस्याप्येकरूपत्वेन वेद्यमानत्वात् गृहीतदितरसाकल्ये च नीलस्यापि तत्त्वासिद्धेः । न तृतीयः। नीलस्य सर्वग्राहकत्वासिद्धेः । न च ग्राह्यग्राहकयोरविशेषापत्तिः । ज्ञानत्वेनैव विशेपात् । तस्मात् प्रतिवन्धासिद्ध- मेव प्रकाशमानत्वम् । किं च साध्यसाधनयोर्व्यतिरेकः प्रतीतो न वा । न चेत् व्यतिरेकासिद्धिः। प्रतीतश्चेदनैकान्तोऽज्ञानस्यापि प्रकाशमानत्वात् । न प्रतीतमज्ञानं किंत्वध्यवसितमिति चेत् । कोऽध्यवसायः । तत्र व्यवहार इति चेत्। न । देहजन्यव्यवहारस्य तत्राभावात् । व्यपदेश इति चेत् । न । तस्या- पि च तत्र ज्ञानाजनकत्वे तदीयत्वाभावात् । ज्ञानजनकत्वे तेनैव व्यभिचारात्। मानसस्यापि प्रत्ययस्य तद्विपयत्वेऽविषयत्वे च विरोधात् । नीलादयोऽपि हि प्रकाशाद्भिन्ना एवाध्यवसीयन्ते, न प्रकाशन्त इति प्रकाशमानत्वं नीलादीना- मसिद्धमस्तु । अध्यवसायवलेन वा सकलवाह्यप्रसिद्धिरस्तु । सहोपलम्भ- नियमादभेदोऽस्त्विति चेत् । न । योगपद्योपलम्भस्य साहित्योपलम्भस्य वा भेदेऽप्यविरोधात् । एकोपलम्भविषयत्वस्य स्वसंवेदनत्वासिद्धावसिद्धेः ॥ इति स्वप्नः ॥ अविद्यानन्तरं विद्या विचार्यते । सा द्विविधा । अध्यक्षमनुमानं च । अध्यक्षमपि सर्वज्ञीयमन्यथा च । सर्वज्ञासिद्धौ तत्कथम् । तथाहि, न सर्वज्ञो- ऽभ्यक्षगम्यः । परबुद्धेलदभावात् । नापि परमाणूनां मेयत्वेनाध्यक्षतया सा- ध्यः । तेपामध्यक्षत्वव्याकोपात् । न च बुद्धिवन् स्वतोऽतीन्द्रियत्वेऽप्यध्यक्ष- त्याविरोधः । असति विपरीततर्के प्रत्यक्षाणुत्वयोः स्वारसिकविरोधान् । वि. परीततर्कसत्वाश । चक्षुरादीनां शक्तिविरहाद्रसवत्तत्राप्रवृत्तेः । मनसो पहिर- स्वातन्त्र्यात् । स्वप्ने सिद्धासहकारिताक्द्योगजधर्मसहकारित्वेन नयनाद्यारम्भबै- यात् । स्वमस्य च स्मृतिविपर्यासत्यान् । नानापुरुषाध्यक्षत्वे असर्वशत्यान् । एवं ये । १ बलियते । ३ होते त।

·न्यायलीलावती। अन्यथा प्रतिवन्धाभावात् । वेदनतारतम्यस्य कचिद्वहुज्ञ एव विश्रान्तेः । अपकर्पतारतम्यादेकज्ञतामात्रापत्तेश्च । मनुष्यादिवत् कचित्तुरगादिजातिभेदेऽपि सार्वझ्यापत्तेः । भावनाभ्यासस्य च भाव्यविपयत्त्वेन सर्वविषयज्ञानजनकत्वा- नुपपत्तेः । तथैव शक्तेरवसायात् । कर्तुः कर्तव्यतातिशयदर्शनाददेहिवदेहि- नोऽपि सर्वकर्तृतापत्तेः । कायव्यूहादिकृतेरप्रामाणिकत्वात् । तथाविधादृष्टव- शादेवोपपत्तेः । अभुक्तस्यैव वा कर्मणः क्षयाद्विपरीतनिश्चया । ज्ञानजातीयं कतिपयविपयतानिष्टं तेन समं निरुपाधित्वात् यदेवं तदेवं यथा धूमो वह्नि- ना । विपक्षेतूक्ता एव तर्काः । तथा च सर्वमिदमनुपपन्नमिति चेत् । मैवम् । विरोधितर्काणां विपर्ययापर्यवसानात् । अणूनामप्रत्यक्षत्वे प्रत्यक्षत्वप्रमेयत्व- योनिरुपाधिसाहचर्यव्याकोपात् । न चात्र रूपत्वं महत्त्वं वोपाधिः । रूपादे- रपि प्रत्यक्षत्वात् । रूपे रूपत्वं द्रव्येषु महत्त्वं रूपत्वं चेति चेत् । नासुग्वादेरा- मनश्च प्रत्यक्षत्वोपलम्भात् । योग्यविशेषगुणवत्त्वमिति चेत् । न । गुणादाव- भावात् । तत्तद्रूपभेदमाश्रित्य योग्यत्वं तेपामध्यक्षतायामन्वयव्यतिरेकावुपल- भ्येते इति चेत् । न । तेषां प्रत्यक्षताविशेपव्यापकत्वेन प्रत्यक्षत्वमानेऽनुपा- धित्वात् । प्रत्यक्षसामग्रीमध्यपातित्वप्रयुक्तं प्रत्यक्षत्वमिति चेत् । न । अस्य साध्याच्याप्तत्वेन धूमे आर्टेन्धनवदनुपाधित्वात् । प्रत्यक्षतायां दृष्टान्वयव्यति- रेफत्वप्रयुक्तं प्रत्यक्षत्वं, अणूनां तु नियमेनास्मदादीनां परोक्षत्वमिति चेत् । न । परबुद्ध्यादेरन्यथाभावेऽपि प्रत्यक्षत्वात् । परप्रत्यक्ष प्रति परस्यान्वयव्य- तिरेकाविति चेत् । तुल्यं योगिप्रत्यक्षत्वेऽपि । बुद्धित्वात्तत्रानुमानमिति चेन्न । अणुष्वपि पृथिवीत्वादेः सत्त्वात् । एकपुरुपापरोक्षवोधाविपयत्वं च कल्पनाला- धवात् । प्रतिवन्धस्य चानुपाधित्वेन निश्चयात् । रसचाक्षुपतायां रूपैकनिय- मेन्द्रियवेद्यत्वव्याघातात् । अनियतेन्द्रियवेद्यत्वे वेदकस्य मनस्त्वेन सापेक्षनि- रपेक्षत्वाभ्यां सिद्धसाधनव्याघातात् । वैजसेन्द्रियवेद्यत्वेऽपि रूपैकनियमात् । तेजसत्वावगतो व्याघातात् । देहव्यूहमाश्रित्य स्पर्शादावनापत्तेः । परेच्छा च स्वतोऽप्रत्यक्षेति परस्यापि प्रत्यक्षता न स्यात् । भावे वा परमानसतावत् १°कज्ञातामा | कातामा । स्यात् । २क्षविष। ३°धनव्याकोपात् ।

·५२ न्यायलीलावती। परचाक्षुपतापि स्यात् । अप्रत्यक्षा अणव इत्यत्र तु अस्मदादियोगिविशेपापे- क्षया सिद्धसाधनव्याघातात् । प्राणित्वादेः कीर्तितुतातिदृष्टान्तहतत्वात् । "द्वे ब्राह्मणी वेदितव्ये," "पश्यत्यचक्षुः" इत्याद्यागमसंभवाचेति निराकुलमे- तत् । इति योगी॥ लौकिकमविकल्पकमन्यच्च । शब्दादिसंयोजनारहितमविकल्पकम् । वाच्य- वाचकत्तादात्म्यात्तदसिद्धम् । तथाहि । घटोऽयमित्याद्यक्षराकारतादात्म्यम- नुभूयते । न च घटत्वजात्यनुभवानन्तरं स्मर्यमाणघटशब्दावच्छिन्नघटत्वजाति- योगमानमवभासते न तु तादात्म्यमिति वाच्यम् । घटोऽयमिति प्रत्ययस्यैक- त्वेनानुभूयमानत्वात् । प्रत्यभिज्ञानवत् । अन्यथा तस्यापि स्मरणग्रहणात्मक- त्वेन एकत्वाभावप्रसंगात् । न चेह स्मृतिचिह्नभूतस्तत्ताकारः प्रकाशते, वा चाक्षुपवाचकाकारोपधानं जातेय॑क्तर्वा चाक्षुपे चेतसि प्रकाशते, न च शब्दार्थयोभिनेन्द्रियवेद्यत्वं व्युत्पत्त्याद्यपेक्षा च न स्यादिति वाच्यम् । अर्था- त्मभूतानात्मभूतयोर्वाच्यवाचकाकारयोर्मेदेऽपि सुसदृशत्वेन वकारभेद इवा- भेदोनुमानात् । मैवम् । अननुभवात् । न ह्ययं पुरोवर्तिघटशब्द इति कश्चि- दनुभवति । न चाभिलापरूपं नयनस्य गोचरः । न च स्मृतेस्तत्ता चिह्नभू- ता । अनुभूतवर्णस्मृतौ हरिहरादिस्मृतौ च व्यभिचारात् । न च शब्दसंसर्गः प्रत्यक्षगोचरः । ततो जातिसंसर्गमात्रमत्रावभासते, शब्दस्तु व्युत्पत्तिसमया- वगतोऽत्र स्मर्यते । न च तस्य केनचित्संसर्गोऽयभासते, यदि तु तत्संसर्गो- ऽवभासत इति मन्यसे तदानुमानात् व्यक्तिरियं घटशब्दवाच्या घटजातीय- त्वात् पूर्वघटवत् , घटजातिर्घटशब्दवाच्या तेन सह गृहीतसंगतिकत्वादिति वाच्यम् । एकस्य च तरुशिखरिभूरुहादिनानाकारतादात्म्यप्रतीतिविरोधात् । इति निर्विकल्पकम् ।। सविकल्पकं योजितनिर्मासि । तयाध्यक्षं साक्षात्कारित्वनानुभवात् । न चैतदीपाधिकम् । अनुभवस्य तदानीमतीतत्वात्। न चैतत्तद्भेदामहनियन्धनम् । अनागतोपाधिभेदामहादनुभवेऽपि वैपरीयापत्तेः । अत्राभिलापसभेदो वाधक- मिति चेत् । न । तत्रापि तद्विरहस्य तुल्यत्वात् । तत्संदिग्धव्यतिरेकमिति भेदेन खग° 1 २ °दामिमानात् । ३ °संरागों या । , ·न्यायलीलावती। ५३ .. चेत्तुल्यम् । तादृशं यदि नेन्द्रियजं तदेन्द्रियजमेय न स्यात् । तस्य चार्थाधि- पत्यनियमात्तजन्यम् । तथ सिद्धमित्यध्यक्षम् । इति सविकल्पकम् ।। तत्रापि प्रत्यभिज्ञानमेकं तत्तेदन्तावभासि । न चात्र तत्तेदन्ते पारोक्ष्या- पारोक्ष्ये येन विरोधि धर्मसंसर्गाद्भदः स्यात् । परोक्षार्थत्वेऽपि सोऽमिमान- यमग्निमानिति स्फुरणात् । नापि विपयभेदः । एकस्यैवानुमानस्य परनये परोक्षापरोक्षविषयकत्वात् । नापि कारणभेदः । तस्यैवानुमवस्य स्मृतिजन्य- त्वात् । न च विरुद्धधर्मासंसर्गवतोऽपि भेद इति ।। इति न्यायलीलावत्यां प्रत्यक्षम् । अथानुमानमुच्यते । तदसिद्धमध्यक्षस्यैवानुमानत्वात् । तथाहि । तत्प्र- तिवन्धसिद्धिसापेक्षम् । स च न सामान्ययोः, यत्र धूमत्वं यत्र धूमत्वमिति वा नियमायोगात् । व्यक्त्यन्तर्भावेन नियतत्वे कतिपयान्तर्भावेन सर्वोपसं- हारवती व्याप्तिः । समग्रान्तर्भावस्य तु देशकालव्यवधेर्भूयोदर्शनानां तत्रा. भावे अशक्यत्वात् । अत एव न व्यक्तीनां न चोभयोरिति । तस्मादनाक- लितव्यभिचारदहनसहचरितधूमादिसंवेदनवशेन कृशानुमानमत्र स्मर्यते । तेन च स्मार्यमाणेनासंसर्गाप्रहात् । संसर्गव्यवहारे संवादविसंवादाभ्यामनु- मानवदाभासव्यवस्थेत्यस्तु । मैवम् । नायमर्थः प्रत्यक्षगोचरः । तदभावात् । अनुमानप्रामाण्यस्वीकारे तेनैव व्याघातः । नापि सांशयिकः । अनुमानेन साधनदूपणव्यवस्थानुपपत्तेः । एवमेवास्त्विति चेत् । न । अनिश्चितप्रतिवन्ध- लाग्नेदमनुमानं तथाभूतं च व्याप्तिनिश्चयहेतोरभावादिति स्वयमेवानुमानेन दूपणोपसंहारात् । वादिप्रतिवादिसाधनयोश्च प्रत्यक्षेण संवादानुपलब्धेः । अनुमानस्य प्रमाणासंवादानुपलब्धेः । अनुमानस्य प्रमाणान्तरसंवादं विना प्रमाणव्यवहारगोचरत्वानगीकारात् । संसर्गज्ञानस्यैव संसर्गव्यवहारहेतुत्वात् । नच प्रतिवन्धावेदनम् । व्यक्तिमानसहिवजातिनिर्भासात् । मानार्थस्यापि पुरस्कृतजातिद्वयातिरिक्तव्यक्तिविशेषणानुपादानरूपत्वात् । ईदृशस्य कतिप- यविपयभूयोदर्शनजसंस्कारसचिवबाह्येन्द्रियवेद्यत्यात् । तथैव शक्तरवसायात् । अन्यथोपादानादिव्यवहारविलयात् । नहि दृष्टमुपादेयमुपात्तत्वात् । नाप्य- १ धर्मसंसर्ग। ।

·न्यायलीलावती। नागतम् । अनवगतत्वात् । न च तदेवानुमितम् । अनवगतनियमत्वान् । न च जातिरनुमेया । तस्या अनुपादेयत्वेनानुमानविरोधात् । न च जातिः कारण- संबन्धानुपपत्तेर्व्यक्तिमाक्षिपति । हेतो सत्यनन्तरं भावस्य हेत्वभावेऽभावस्य जातावनुपपत्तेः । अस्तु जातिमती व्यक्तिरिति चेत् । न । उपादेयव्यक्तेरन- चगमात् । ततो जातिमत्तयाऽशेपव्यक्तिनि सस्तावत् सिद्धः । अन्यथा चेत- नमात्रप्रवृत्तिविलयापत्तेः । अत्र च कतिपयव्यक्तिगोचरसंस्कारसहकृतस्य संचक्षुप एव सामर्थ्यम् । अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकवलात् दोपसहकारि- वशादसंनिहितपदार्थप्रतिभास इव विपर्ययप्रतिपत्तिष जातेश्च कार्यत्वेन साहचर्यविरोधात् ॥ इत्यनुमानम् ।। का पुनर्व्याप्तिः । साधनस्य साध्यसाहित्यं कास्न्येन न पुनरैनुपाधित्वं, अनैकान्तिके सोपाधित्वोद्भावनापत्तेः । नापि साध्याभावविरोधः । अन्वयिनि प्रतिवन्धासिद्धिप्राप्तेः । किं पुनरस्या लक्षणम् । अनुपाधित्वम् । किं पुनरुपा- धित्वम् । साध्यकृत्स्नसहचारिणः साधनैकदेशवृत्तित्वम् । अत एव न कृतकत्वे साधने सावयवत्वम् । वैपरीत्ये वा नोपाधित्वम् । स चायं कचिनिश्चितोभय- रूपः । यथा प्रमेयत्वे कृतकत्वम् । क्वचिनिश्चितान्यतररूपः। यथा मैत्रतनयत्वे शाकाद्याहारपरिणतिः । कचिनिश्चितचरमर्सपः। यथा पार्थिवत्वे प्रशिथिल- संयोगित्वम् । अनिश्चितोभयरूपोऽनिरूपितरूपश्च देशकालसाध्यतरवृत्तित्वं चानुमानमात्रव्यवहारविच्छेदकत्वान्नोपाधिः । उन्नीयते च वाधव्यभिचारानु- कूलतळभावप्रतिकूलतः, यथा दहनेतरत्वं कृतकत्वे, प्रमेयत्वे कृतकत्वं । मैत्रतनयत्वे शाकाद्याहारपरिणतिः । उपलभ्यमानस्पर्शत्वे चालुपत्वमिति ।। इति व्याप्तिः॥ अथ कस्तर्कः । एकधर्माभ्युपगमे द्वितीयस्य नियतप्राप्तिरूपः । ननु किमेतस्य फलं । विपक्षजिज्ञासानिवृत्तिः शङ्कानिवृत्तिर्वा तन्यूनता वा । नाद्यः । अनुमानादेव तसिद्धेः । न द्वितीयः । अनुमानवैयर्थ्यात् । निश्चयार्थ १ सत्यम् । अनन्तरभा । २ स्य चक्षु । ३ °दार्थसार्थप्रति । ४ रनौपाधि । ५°धिकत्वम् । ६ मखरू । .

·न्यायलीलावती। तदिति चेत् । न । तत एव शङ्कानिवृत्तेरपि तत्सिद्धेः । न तृतीयः । अन्यू- नाया न्यूनाया वा अनुमाननिवर्तनीयत्वेन तन्न्यूनत्वापादनवैयात् । अनुमान करणतया व्यापारत्वेन तर्कमपेक्षत इति चेत् । न । दानादौ दृढमुष्टिनिपीड- नादिव्यापारव्यतिरेके छिदानुपपत्तिवत्तज्ञानं विना लिङ्गादनुमितिव्यतिरेका- दर्शनात् । स्वज्ञानं वा लिङ्गस्यावान्तरव्यापारः स्यात्तदनुपकारके नेदमनु- मानागम् । अत्रोच्यते । अनुमानानुकूलोप्रतिवन्धानिश्चयोत्पत्ती व्यभिचार- शङ्कानिवृत्तिद्वारेणास्योपयोगात् । स चायमाहार्यारोपरूपः । आरोपितहेतुस- मुत्थत्वात् वाधितविपयत्वाच । कोटिद्वयोपनिपाते चैककोटिपरिग्रहस्य यद्य- र्थत्वात् । तथापि किं भूयोदर्शनापेक्षया, व्यभिचारसंदेहस्य तत्रापि सत्त्वा- त् । विपक्षे वाधकस्यैतदभावेऽपि तुल्यत्वात् । उपाध्यभावस्य चानुकूलतर्क- वेद्यत्वादिति चेत् । मैवम् । प्रथमतो नियतसंवेदनाभावात् । अन्यथोत्तरत्र संदेहानुपपत्तेः । ब्राह्मणत्वरत्नत्वसादृश्यानां तथा सत्यवभासे उत्तरकाले प्रचुरतरदर्शनस्य विपरीतशङ्कामात्रविच्छेदफलतापत्तेः । भूयः साहित्ये तु नियतसंवेदनव्यवस्थितौ तत्प्रामाण्य एव संदेहात् । तर्कस्यैतदपनोदकत्वात् । तदेतद्व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्मतासंवेदनात्मकमन्याननुभवात् कार्यस्यास्मादेवो- पपत्तेः । न च लिङ्गसंवेदनं वस्तुतस्तद्विपयं विदुरात्तद्विशेपानवभासेऽज- नकं, लिङ्गत्वोल्लेसितया तु जनकत्वमेकवेदन एव पर्यवस्थतीति वाच्यम् । नियमसंवेदनपुरस्कृतजात्युल्लेखादेवोपपत्तेः । अन्यथा परामर्शेऽप्युपप्लवात् । न च पक्षधर्मतासंवेदनं हेतोरेव जातमित्युपनयस्य विशिष्टविपयतेति चाच्यम् । तस्य परागतापन्नलिगमात्रविपयत्वादिति चेत् । न यथा व्यभिचा- राग्रहेऽपि व्यभिचारशङ्कायामपि नानुमानम् , तथाव्याप्यपक्षधर्मयोवैजात्या- ग्रहेऽपि वैजात्यशङ्कायां नानुमानं, हेतोळप्यत्वासिद्धत्वात् । तस्माद्व्याप्यपक्ष- धर्मयोरेकजातीयत्वेन वेदनमनुमितिकारणं वाच्यम् । स एव परामर्श इति । इति सपरिकरमनुमानम् ॥ शब्दस्तु न मानान्तरम् । पदानि स्मारितार्थसंसर्गविज्ञप्तिपूर्वकाणि योग्यतासत्तिमत्वे सति संसृष्टार्थपरत्वात् । गामभ्याजति परत्वात् गामभ्या- . ज्ञाने वि° २'कूलप्रतिबन्धनिश्चयों 1 ३ 'स्य पिण्डितविष ।

·न्यायलीलावती। जे ति पदकदम्बवदित्यनुमानादेव साध्यसिद्धःनि च निराकाङ्क्षण व्यभिचारः। तत्र संसृष्टार्थपरत्वस्यैवाभावात् । तात्पर्य च ज्ञातं अर्थप्रतीतिकारणम् । श्वेतो धावतीत्यादी लक्षणायां च तथादर्शनान् । संसृष्टार्थपरत्वं चानन्यथासिद्धसं- भूयोचारणयलादेवावधार्यत इति । इति शब्दभङ्गः ।। उपमानं च न मानान्तरम् । अनुमानादेव तदर्थसिद्धेः । यो यत्रासति वृत्त्यन्तरे प्रयुज्यते स तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोजातीयस्य प्रयुज्यते । नायमसति वृत्त्यन्तरे प्रतिभासमानजातीय इति । न चायमसिद्धः । मुख्या- नुपपत्तिं विना उपचारस्यासंभवात् । सादृश्यवति प्रयोगस्य कल्पनागौरवप्र- तिहतत्वात् । व्यक्तिषु प्रयोगस्यानन्त्यदूपितत्वात् । नूनमयमेतजातीयामि- धानाय प्रयुज्यत इति निश्चयोपपत्तेः। न चेदेवमुपमानेऽपि वृत्त्यन्तरनिमि- तान्तरविपयविशिष्टप्रयोगसंभावनायामपेक्षितासिद्धिप्रसंगात् । तथा च तत्व- कौमुद्यामाचार्यः एवमेवोपमानं प्रतिचिक्षेप । किरणावलीकारस्तु कल्पना- लाघवात् सादृश्यविशिष्टव्यक्तिवाच्यताप्रतिपादकत्वेऽतिदेशवाक्यस्य प्रति- क्षिप्ते उपलक्षणीयेन गवयशब्दवाच्यतार्थयोगो गवयशब्दवाच्य इत्यतो भासतें गङ्गायां घोप इतिवत् । न च वाच्यं लक्षणस्वरूपान्वये सामानाधिकरण्ये- नैव पर्यवसानम् , अत्र तु श्रुतान्वयानुपपत्तेः उपलक्षणीयव्यवस्थितिरिति । यतो द्विविध सामानाधिकरण्यम् । शाब्दं आर्थ च । तत्राद्यस्य न कदा- चिदनुपपत्तिः, माता वन्ध्येति दर्शनात् । द्वितीये नु न क्रियाकारकान्वयमात्र- स्य, गङ्गायां घोप इत्यत्रापि सप्तमीमथमान्तयोराधाराधेयभावस्य प्रतिभासनात् । वास्तवं तु नास्त्येव । न हि गोसदृशो गवयशब्दवाच्य इत्युपपद्यते । सादृश्य- निमित्ततायास्त्वयैवोक्तत्वात् । उपलक्षणीयमादाय तूपपत्तिर्गङ्गायामितिवत् अत्रापि तुल्येति नोपमानं मानान्तरमित्याह । प्रलपितमेतत् । विचारासहत्वात् । तथाहि । केन गवयशब्दवाच्यतासामानाधिकरण्यमात्रमनुपपन्नम् । किं गो- सादृश्येन उत तदीयगवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्ततया । तथापि किमतिदेशवाक्य- व्यक्तया उत्तरकालीनविमर्शसंभावितया वा। नाद्यः । केशरो वृक्षशब्दवाच्य इतिवदुपपत्तेः । नेतरः । निमित्ततोपलक्षणदौदासीन्येन वस्तुतोऽन्यतररूपि- १न्येऽपि व ·न्यायलीलावती। णोऽप्यस्य शाब्दत्वात् । नान्त्यः। उदासीनस्वभावस्य शब्दावेदितत्वेन विरम्य. व्यापारायोगात् । तत्रापि गङ्गार्थमाने घोप इति पर्यवसानं स्यादिति चेत् । तेन जलमयस्यैव गङ्गाशब्दवाच्यत्वोपलम्भात् । तनचानुपपत्तेः । अर्थान्त- रशङ्कापि स्यादिति चेत् । न । एवं सति स्थितेऽप्युपचारमानविलयात् । नन्वेवं सादृश्ये निमित्तत्वेनानुपलब्धेः कस्यचिद्धान्यैवमपि स्यादिति चेत्। न । तं प्रति मानव्यवहाराभावात् । शावरं तूपमानमनुमानमेव, स गौरनेन सदृशः खसादृश्येनैतदवच्छेदकत्वात् , यदेवं तदेवं यथा भ्रात्रा भगिनीति इत्युपमानभङ्गः। नापिचार्थापत्तिः पृथगुपलभ्यते । यद्धि यदभावेन नियतानुपपत्ति तत्तव्य तिरेकनियमवदेवेति कचिदुपलब्धमुपपादकं कल्पयति न वा । न चेदतिम सक्तिः । उपलब्धं चेत् नियमपक्षधर्मतावद्व्यतिरेक्येव । अनुपपद्यमानस्योपपा दकासत्वे विरोधो गमक इति तु मानमिति चेत् । न । अनुपलब्धेरप्यनुप- लभ्यमानसत्वविरोधोऽर्थापत्तिरस्त्विति अभावविलयापत्तेरिति प्रसिद्धं चैतदि- त्यलमनेन । इत्यर्थापत्तिभङ्गः। प्रचुरसाहचर्यसंवेदनात् बुद्धिरवाधिता संभवः । यथा संभवति मेधे जलमिति । तच्चाध्यक्षवत् कचिव्यभिचारेऽपि मानान्तरमेवेति चेत् । न । अस्यां न्यूनकोटिशङ्कात्मकत्वात् । व्यमिचारिणोऽव्यभिचारिसंवेदनानुपपत्तेः । इति संभवभङ्गः । संदिग्धाप्तोक्तत्वप्रवादपारम्पर्यमैतिह्यम् । कथमन्यथा वेदः प्रमाणमिति चेत् । न । तत्प्रवादपारम्पर्यस्यादरपरिग्रहादेवाप्तोक्तत्वानुमानात् । इति ऐतिबभङ्गः॥ अभावो मानान्तरम् । न ह्यनुपलम्भानपेक्षं नयनमभावनाहि । इदं रजत- मिति विभ्रमाभावापत्तेः । न च तदकरणं, तल्लक्षणानां व्यापारवत्कारकान्तर- चरमभावादीनामव्यावृत्तः । न च नयनमपि करणमेकत्रोभयनिषेधादिति । नयनं भूतल एवान्यथासिद्धमिति चेत् । न । दोपवलात्तद्गतव्यावर्तकधर्मा- १°त्वेनामुपपत्तेः क।

·५८ न्यायलीलावती। नुपलम्भवदभावस्याप्यनुपलम्भेऽनुपलब्धेरकारणत्वान् । अभावानुपलम्भेनैव भावग्रहापत्तेश्च । तथा सतीन्द्रियमनवकाशमिति चेत् । न । भावभेदं एव सावकाशत्वात् । तुल्यन्यायेनैव विवेको न शक्य इति चेत् । न । अस्था- भावेऽपि तुल्यत्वात् । विस्तृतं चैवं शाख एवेत्यलमनेन । अभाव एव मूलभूतोऽसंभवी कुतो मानभेदचिन्ता । नास्तीति धीरस्तीति चेत् । न । अस्या आश्रयस्वरूपभेदालम्बनत्वात् । तथाहि । अस्ति तावद्भावा- भावोदासीनमाश्रयस्वरूपम् । कीदृश्यन्यथाभावः समवैति । न तावत्तद्वति । आत्माश्रयत्वात् । नापि तजातीयवति । अनवस्थितेः । नापि तद्धीने । भावाभावयोरविरोधापत्तेः । भावाभावयोश्च नास्तीति व्यवहारदर्शनात् । घटाभावेऽपि यदि घटोऽस्ति उपलभ्येत । नास्तीति चेदभावान्तरं । न चेसि- द्धमीहितम् । घदे च घटतादात्म्याभावो नास्तीति यदि घटविधिः तदानव- स्था । अथाश्रयस्वरूपम् । उक्तमुत्तरम् । एवं घटाभावपटाभावयोः प्रागभाव- ध्वंसयो३क्यं नान्योन्यसंसर्गिता वेति विकल्प्य दूपणमभिधानीयमिति चेत् । मैवम् । विचारासहत्वात् । किमिदं परिपन्धितर्कमात्रं यदि भूतलौ- दासीन्यं न स्यात् तदा अभावो न संबध्येनेति, विपर्ययपर्यवसानादाश्रयभेद- साधनं वा । नाद्यः । आपादनमात्रस्योपालम्भानगत्वात् । नेतरः । संवध्यते चाभाव इत्यात्मनो विपर्ययस्य खतोऽसिद्धेः । परसिद्धेः परसिद्धेन परस्यापा- दनमिदमाभासं सर्वथानुपलभ्यमानोपाधिशङ्कामस्तत्वादितिवदात्मप्रतिक्षेप- कम् । अत एव संवन्धप्रश्नोऽसंगतः । अतिरेकिणस्तस्यासिद्धेः । जन्मप्रवेऽपि प्रागसत्वोपलक्षितं रूप कीदृशि अभाववति यदैव तेन तादूप्यं तदैव तेन तद- भाववत् । अथ प्राकालमाश्रित्य प्रश्नः। तदा भाववति । अथान्तरालं कालमा- नित्य प्रश्नः । तदा विरोधः । इदं सर्वलयोत्पत्तिप्रतिक्षेपकं सत्कार्यवादमनु- पततीति महदिन्द्रजालम् । घटामाव एव च घटनास्तिता । अतिरेकानवस्थि- तेः । न चैवं प्रकृतेऽपि । भूतलस्वरूपस्यातिप्रसंगत्वात् । ततः संयन्धवदिद- मवश्याङ्गीकर्तव्यम् । घटाभावे पटो नास्तीत्यत्र का वार्ता । प्रतिय । तर्हि सापि पटनास्तितेति सर्वप्रतिपक्षविरहे जगच्छून्यं स्यादित्यस्मत्पन्थानमनु- १ भेदमादायैवसा । २ मानचिन्ता । ३ 'खतोऽप्यसि । ४°दमापततीति ।

·न्यायलोलावती। सरेति चेत् । मैवम् । स्वरूपेण तनिषेधव्यवहारविषयत्वेऽपि कश्चित्तद्विरोधि- स्वभावो मध्यस्थश्चेति संभवात् । वस्तुवैचित्र्यस्यापर्यनुयोज्यत्वात् इति । सघटजातीयभूतलात्पृथग्भूतलमिति चेत् । न । भूतलत्वेन पृथक्त्वस्यानुपप- तेः । साधारणधर्मस्याभेदकत्वात् । न हि तरुत्वेन तालस्तमालाव्यावर्तते । नापि सघटत्वेन विरोधात् । अघटस्वीकारे भावस्वीकारात् । असति बाधके व्यावृत्तेरसाधनधर्मजत्वात् । सघटभूतलबुद्धेरन्याभूतलबुद्धिरभावव्यवहृति- रिति चेत् । न । अभावानङ्गीकारे तस्यां सघटभूतलवुद्धिव्यावृत्तव्यवहारस्यैव कर्तुमशक्यत्वात् । स्वरूपभेदव्यवहारस्य सघटभूतलबुद्धावपि सत्वात् । असति सघटभूतलवुद्धित्वे स्वरूपभेदव्यवहार इति चेत् । न । अभावस्वीकारात् । असति व्यावर्तकधर्मे व्यावृत्तिव्यवहारानुपपत्तेः । सर्वत्र व्यावृत्तव्यवहारस्य तत्प्रतिवन्धोपलब्धेः । अत इयं किं भूतलबुद्धित्वेन व्यावर्तते अथ घटाविप- यत्वेन । नाद्यः । तस्यामपि भूतलघुद्धित्वावधारणात् । न द्वितीयः । अभा- वस्वीकारात् । सघटभूतलवुद्धिमात्रापेक्षया रूपभेद इति चेत् । न । साधा- रणधर्मावभासे तन्मात्रापेक्षया रूपभेदव्यवहारस्यैवापहारात् । न हि गोगा- स्वरूपाब्यावर्तते । गोत्वेन ततो भवन्नयं विभिन्नव्यवहारोऽसाधारणघटाद्य- विपयत्वप्रतीतिनिवन्धनः । अपि च भूतलव्यवहारविलक्षणो नास्तीति व्यव- हारो भूतलव्यतिरिक्तव्यवहर्तव्यप्रकाशनिवन्धनः, कलशव्यवहारवत् । न च संघटभूतलविलक्षणं भूनलविलक्षणं वा प्रमेयं नावभासते । अन्यथा एकस्यैव सामान्यस्य व्यञ्जफभेदेन वस्तुम्यरूपस्यैव वाऽमिन्नस्य चित्राकार- जगद्व्यवहारगोचरत्वमनिवार्यमिति । घटे च घटाभावसंसर्गनिषेधो घट एवं नतु प्रकृते ऽनिप्रसक्तेः । प्रागभावप्रध्वंसयोरन्योन्यमंसर्गितानिषेधस्वरूपमेवा- भावः । संवन्धिसंबन्धयोरिव संसर्गिताविधौ नैक्यमित्यत्र तु अन्योन्याभा- वोऽवसर एव वक्ष्यामः । परस्पराभावरूपतापत्तिस्त्वविरोधिस्वभावत्वेन च्युदस्तेति सिद्धस्तापदभावः ॥ किं पुनरभावाभिधेयमिति विचार्यते । न तावत्सामान्यम् । तस्य परसा- मान्यनियतत्वात् ।। नापि भावविरोधिस्त्रम् । अन्योन्याभावे तदभावात् । १ रूपा। ।

·न्यायलीलावती। तदर्थीनिरुक्तेश्च । सहानवस्थानं तदिति चेत् । न । अत्रापि नार्थाभिधाने- ऽनवस्था । अन्यथा वैयर्थ्यम् । नापि भावानात्मकत्वनिषेध्यनिरूप्यत्वं वा । तदनिरुक्तेः । नापि भावान्यत्वम् । स्वरूप रूपस्याननुगतेः । अनुगतस्यासिद्धः । नास्तीति बुद्धिवेद्यत्वं तदिति चेत् । न । तदालम्बनस्पेवानुगतस्यासत्वात् । भावेन स्वभावप्रत्यासन्नत्वं तदिति चेत् 1 न । समवायादावपि अभावत्वप्रसं- गात् । मैवम् । सत्तासंवन्धवोधसामग्रीविधुरस्य सत्ताविरहस्यैवाभावप्रत्यय- हेतुत्वात् । स च नबर्थनिरुक्तिमन्तरेणापि स्वग्राहकमानसामर्थ्यात् स्पेन रूपेणावभासमानस्य भावप्रत्यासत्त्या सर्वभावप्वसंवद्ध एवाभावप्रत्ययं करोति समवाय इव समवायिव्यवहारम् । न च स्वात्मन्यभावव्यवहारकर्तृत्वविरो- धः, प्रमेयत्ववदविरोधात् । भाववुद्ध्यविषयत्वं वाऽभावत्वम् । भिन्नरूपस्वभावेपु स्खे च रूपे च कश्चन । असंबद्धोऽप्यभावात्मा तुल्यबोधप्रबोधकः ॥ प्रमेयत्वं यथान्यत्र स्वेच रूपे तथाविधम् । व्यवहारं तनोत्येव विरोधं भजते न वा ॥ भावत्वबुद्धिरेकैव विषयाभावयन्त्रिता । नास्तीत्यनुगताकारव्यवहारप्रवर्तिनी ॥ एवं सत्यभावमतिव्यर्थता इति चेत् । न । तस्य सामान्यविशेपविपय- साकाश्त्वे सामान विस्थाया एवापेक्षणात् । स पुनश्चतुर्धा | प्रागप्रध्वंसा- त्यन्तान्योन्याभावात्मा । उत्तरकावधिरभावः प्रागभावः । प्रागेकावधिर- भावो धंसः । प्रागभावनिवृत्तिनिवृत्तौ तदुन्मजनापत्तिरिति चेत् । न । धंसस्यापि तद्विरोधित्वात् । एवंसति भावाभावनिवृत्या तदुभयात्मकताप- तिरिति चेत् । न 'विधिमुलवेपत्यवेधत्स्योतहणल्याल । रलियेथे लिदे- धविरोधावपि प्रागभावाविधानेऽन्योन्याभावात्मकत्वं भावाभावयोर्भज्येत । एकतरनिपेधेऽप्यपरम्याविधानादिति चेत् । न । एकमतियोगिनोरन्यतरनि- पेधस्थान्यतरविधाननियमान् । उभयविरोधिनि तु घटबत्तदभावात् । तथापि १ "स्थानातदि । २ नम्माप्राभि । ३ रोपनिमित्तपर।

·न्यायलीलावती। परस्पराभावात्मकत्वं कुत इति प्रश्नेऽपि अन्यतरविषयस्यान्यतरविधिनियमा- भावेऽपि एकतरविधेरपरनिषेधनियामफत्वादिदमुत्तरम् । नहि प्रध्वंसविधौ न प्रागभावनिषेधः । तद्विधौ च न प्रध्वंसनिषेधः । एवं सति ध्वंसोऽपि नश्येत् । कृतकत्वात् । प्रागभावोऽपि जायेत । नाशित्वात् । उन्मजनापत्ते- चिरमिह निहतत्वात् । अन्यथा तु प्रकृतेऽपि न समाधिरिति चेत् । न । असंभवद्विरुद्धधर्मासंसर्गप्रत्यभिज्ञानप्रतिक्षिप्तत्वादनुमानानां लाघवाच । पूर्वो- त्तरावधिरहितस्तु संसर्गप्रतियोगिकोऽभावोऽत्यन्ताभावः । ननु गवात्मनाऽश्वाभावोऽप्यत्यन्ताभाव एव, निरवधित्वात् । तदुपार्थक संसर्गप्रतियोगित्वम् । यथा एक एव ध्वंसो भावाभावनिपेधात्मा न भिद्यते तथानापि न्यायस्य तुल्यत्वात् । तत्कुतोऽभावस्य चातुर्विध्यमिति चेत् । न । अन्योन्याभावस्य निषेध्यसमानदेशकालत्वात् । अस्य तु तदभावात् । अर्धरक्ते समानदेशकालत्वं भावाभावयोरिति तस्यापि पञ्चमाभावत्वम् । अस्य वा वैधर्म्यस्याप्रयोजकत्वेऽभाववैविध्यमिति चेत् । न । तत्रावच्छेदकस्य सत्वात् । अवच्छेदकस्य भावैकनियमेन न भेदो, नियमेन पुनः समानदेशत्वम् अवच्छेदकान्तरोपादाने त्वनवस्थितिरिति चेन्न । युगपद्भावाभावयोरप्रती- तिरेव । एकस्य देशकालपुरुपभेदेन उपलम्भानुपलम्भयोरसिद्धेः । क्रमेण प्रतीतिरुपाधिभेदसाहित्येनैव । उपाधिभेदसाहित्यमन्तरेण चैकत्र भावाभावी विरुद्धाविति सर्वत्र दृष्टम् । अत्र तु तदभावादविरुद्धौ भविष्यतः । तादात्म्य- प्रतियोगिकोऽन्योन्याभावः। तदसिद्धम् । तत्र मानाभावात् । भिन्नबुद्धिरितिचेत् न । तदभावेऽपि घटतभावयोभिन्नबुद्धिदर्शनात् । तत्र स्वरूपालम्वनमिति चेत् । न । भावेष्वपि तुल्यत्वात् ।आरोप्यते तत्राभाव इति चेत् । न । अभा- वस्यारोपितत्वे तत्प्रतियोगिनो भावस्य सत्तापत्तेः । उभयनिपेधे च विरोधा- पत्तेरिति चेत् । मैवम् । अतिरेकिणोऽनवस्थानदूषितत्वात् । नास्तीतिबुद्धेरा- रोपिताभावालम्बनत्वात् आरोपितान्योन्याभावसंसर्गनिषेधव्यवहारस्य घटत- भावाभ्यामेव करणात् । संवन्धवत् । यथा संवन्धस्वरूपमेव संवन्धारोपा- १°दित्युत्त । २ च्छेदभेदस्य स°। न्या.६ ·६२१ न्यायलीलावती। संवन्धमवभासते संबन्धान्तरारोपेऽपि स्वरूपमेव नियामकं तथानाप्यविरोध इति सिद्धं चातुर्विध्यम् । इति अभावः ॥ तत्र दुःखात्यन्ताभावोऽपवर्गः । ननु अद्वैततत्वसाक्षात्कारात् अविद्योप- नीतप्रपञ्चप्रत्ययबाधे जागराद्यप्रत्ययात् स्वप्रत्ययवद्वैतानन्दसाक्षात्कारो मुक्तिरिति मन्यन्ते । मैवम् । मानाभावात् । श्रुतिरत्र मानमिति चेन्न । बाधि- तत्वात् । ब्रह्मसंवेदनेऽपि प्रपञ्चप्रत्ययस्य सत्वात् । ब्रह्मसंवेदनमिदानी नास्तीति चेत् । न । नहि 'वेदनान्तरवेद्यं ब्रह्म । न च ब्रह्मरूपमिदानी नास्तीति श्रुतिवाक्यजो विशिष्टब्रह्मानुभवो नास्तीति चेत् । न । तस्याप्यनुभवरूपस्य ब्रह्मरूपानतिरेकात् । ब्रह्माणोऽभिन्नत्वेन कल्पितोऽनुभवो नास्तीति चेत् । न ) कल्पितस्यासत्वेन कल्पनात्वेन वा अवाधकत्वात् । अद्वैतश्रुतेश्च द्वैताव- भासिप्रत्यक्षविरोधेन प्रावप्लवनश्रुतिवदुपचरितार्थत्वात् । अध्यक्षमविद्यात्वेन न तस्या बाधकमिति चेत् । तुल्यं प्लवनेऽपि । किं चास्याऽविद्यात्वम् । अद्वै- वानुभवविरोधित्वमिति चेत् । न । द्वैतानुभवविरोधित्वेन तस्यैव किं नावि- द्यात्वम् । अयनसिद्धत्वमिति चेत् । न । यत्नसिद्धस्यापि शोकातुरतनयसाक्षा- कारस्याविद्यात्वात् । अयत्नसिद्धस्य च तनयसाक्षात्कारस्य विद्यात्वदर्शनात् । विचारासहत्वमविद्यात्वमिति चेत् । न । अनुभवेन विरोधिना विचारस्यैव कृशानोरनुष्णत्वानुमानवदाभासीकृतत्वात् । जीवानामविद्यादिसमस्तोपाधिनाशे चिदानन्दब्रह्मरूपत्वापत्तिर्मुक्तिरित्यन्ये। न । जीवानां दुःसादिवत् ज्ञानात् सुसाथ भेदेन प्रतीयमानत्वात् । अन्यथा दुःखरूपत्वस्यापि प्रसङ्गात् । दुःसमहमिति नानुभव इति चेत् । नाहं सुख- मिति तुल्यम् । सकलदुःसरहितत्वं सुसत्वमिति चेत् । न । अशेपसुसरहितत्वं दुःखमित्यनापि तुल्यत्वात् । यस्तूनां परप्रकाशत्वनियमेन ज्ञातुः स्वप्रकाशन- विरोधात् । अन्यथा दुःसादेरपि स्वप्रकाशतापत्तिः । चिद्रूपोऽहमित्यनुभवो- ऽस्तीति चेत् । न । ज्ञानाधारस्य चिच्छब्देनामिधानात् । नित्यमुसामिव्यक्तिर्मुक्तिरित्यपरे । तन्न । सुसस्याभिव्यक्फेध नित्यत्वे १ । दुखावभे°।

·न्यायलीलावती। असंसारप्रसंगात् । तयोः संवन्ध उत्पाद्यत इति चेत् । न। भावस्योत्पत्तिमतो विनाशित्वेन मुक्तस्यापि सुखासंवेदनप्राप्तः। संसारिसुखस्यापि तथात्वापत्तेः। सुखतज्ज्ञानयोरुत्पन्नयोर्ध्वसवदविनाशित्वमिति चेत् । न । भावस्योत्पत्तिमतो विनाशित्वनियमात् । तयोरेव प्रवाहनित्यत्वमिति चेत् । न । तद्वदेव देहादे- रपि प्रवाहनियमस्वीकारप्रसंगात् । सुखस्य देहभोग्यत्वनियमात् । अन्यथा खर्गेऽपि देहविरहापत्तेः । न चान प्रमाणमस्ति । आनन्दं ब्रह्मणो रूपं, तय मोक्षेऽपि व्यज्यत इति चेत् । न । योगजधर्माविर्भूतकल्पकोटिशतानुभवनी- यासंख्यसुसप्रतिपादनपरत्वेनाप्युपपत्तेः ॥ ननु दुःखाभावोऽपि मुक्तिर्न युज्यते । स हि न तावद्दुःखप्रागभावः । अना- दित्वेन तस्यासाध्यत्वात् । दुःखस्य चानागतस्योत्पत्तिप्राप्तेः । नापि दुःखप्रध्वंसः। •तस्य स्वतःसिद्धत्वात् । समस्तदुःखध्वंस इति चेत् । न। उत्पन्नदुःखसाकल्ये स्वतःसिद्धत्वात् । उत्पन्नानुत्पन्नसाकल्ये विरोधात् । विद्यमानसकलदुःख- साधनध्वंसो मुक्तिरिति चेत् । न । दत्तफलानां निवृत्तैरयत्नसिद्धत्वात् । अद्- -तफलानां तु अनागताननुत्पत्तिमनभिसंधाय निवृत्तेरसमीहितत्वात् । न हि निदाननिवृत्तिः स्वभावतः साध्या । छैशनाशेतरत्वात् । अनागतानुत्पत्तेश्य स्वतः साध्यताविरोधात् । तच्चानर्थजातं मुमुक्षुसमवेतमन्यसमवेतं वा । नाद्यः । तथा सति दुःखस्यावश्यं तत्रोत्पत्तावदत्तफलताविरोधात् । नेतरः । परदुःसनिवृत्तेः स्वात्मनि सिद्धत्वात् । दुःखान्नियतपूर्वभावित्वस्य तद्धेतुत्वस्य प्रमाणादवगमे दुःखस्य स्वात्मन्यवश्यमुत्पादात् । अनुत्पत्तौ दुःखहेतुताग्राहक- मानस्याभासतापत्तेः । नापि दुःखात्यन्ताभावः । तस्येदानी सत्वे सिद्धस्य साध्यताविरोधात् । असत्वे दुःखाभावस्य स्वतो निर्वर्यत्वे अत्यन्ताभावत्व- व्याकोपात् । अत्यन्ताभावसंबन्धः साध्यते इति चेन्न । उत्पत्त्याद्यर्वन्ध्य- निवृत्ती मुक्तस्यापि संसारित्वापत्तेः । परात्मवृत्तिदुःसात्यन्ताभावस्य स्वतः सिद्धत्वात् , मुमुक्षुसमवेतदुःखात्यन्ताभावस्य च प्राक्प्रध्वंसयोरन्यतरत्रान्तर्भा- वात् । येषां चात्यन्ताभावो दुःखानां तेपामध्यक्षानुमानागमप्रभवस्मृत्यगोच- राणामभावनिरूपकतानुपपत्तिश्च । यावदनागतदुःखप्रागभावानुवृत्तिः क्रियत १"उत्पद्येत । २ निमित्तत्वमि°1 ३ देहिभो । ४° बन्धनि ।

·न्यायलीलावती। इति चेन्न । प्रागभावस्य भावो वा दुःखनिवृत्तिः, तस्यानागतकतिपय- समयसंबन्धो वा यावदनागतसमयसंबन्धो वा । नाद्यः । अनादित्वात् । न द्वितीयः । दुःखस्य पुनरुत्पत्तिप्रसंगात् । न तृतीयः । प्रागभावत्वविरो- धात् । विनाशिनश्चानन्तकालसंवन्धित्वविरोधात् । अविनाशिनः स्वतः सिद्धत्वादिति । अत्रोच्यते । क्रमेण दुःखोत्पादो हि संसारित्वम् । यदा तु युगपदोपलेशभोगोपायकायव्युहादिनिवर्तकयोगाभ्यासप्रसादसमासादिता- स्मतत्वसाक्षात्कारस्य कारणाभावाद्धीनक्लेशस्य युगपदुपभुक्तसमस्तदुःसनि- धृत्तिः तदा सैव मुक्तिरशेपदुःखनिवृत्तिरूपा पुरुपार्थो भविष्यति । दुःखजा- तीयात्यन्ताभावस्य वा स्वात्मनि साध्यत्वात् । अशेषक्लेशहेतुनाशस्य चात्यन्ता- भावात्मसंबद्धस्वभावत्वात् । तदुत्पत्तौ दुःखाभावस्य तदीयत्वेन व्यवहारात् । तदीयव्यवहारापकत्वेन विषयविषयिभावादिवदस्यापि संवन्धव्यवहारगोच- रत्वात् । ध्वंसस्वभावत्वेन कृतकस्याप्यविनाशित्वोपयत्तेः। न तावन्न फलानां प्रमाणतः साधनत्वनिश्चयविरोधः 1 सतां सहकारिसाहित्ये दुःखजनकत्वस्य तत्साधनतारूपत्वात् । एपां च ध्वस्तत्वेन फलानुत्पादकत्वात् । प्रायश्चित्तप्रति- हतदुरितवत् । न चात्यन्ताभावप्रतिपक्षनिरूपणं शङ्कितदुःखपरिहारवन्मुमुक्षु- समवेतदुःखमात्रस्य संभावनोपनीतत्वात् । असति योगाभ्यासे अवश्यं दुरि- तप्रवाहस्य अनागतसमयवर्तिदुःसोत्पादकत्वात् । सर्वत्र चात्यन्ताभावनिरूपणे सामान्यतोऽवगतस्य विशेषतः समारोपितज्ञानविपयस्य प्रतियोगित्वदर्शनात् । विशेषतस्तु निश्चयापेक्षया अत्यन्ताभावरूपनिरूपणविरोधित्वात् । शशे विषाणं तदीयमन्यदीयं वा नास्तीति दूपणस्य सुवचत्वात् । प्रागभावस्यासा- ध्यत्वेऽपि विनाशकहेतुसंनिधौ विनाशोपलम्भात् । अविनाशित्वसमीहया नाशकहेतुनिवृत्तये प्रवर्तन्ते, यथा प्रायश्चित्तविधौ दुःसाभावनाशकदुरित- संपत्ती दुरितनिवृत्तये । अभावस्य नित्यत्वे स्वत एव नाशकनिवृत्तिराफाशा- दिवत् । अनित्यत्वे त्वशक्यतेति चेत् । न । गगनवम्बरसतो नाशविरोधात् । दुःसाभावस्य तु नाशकोपलब्धी स्वभावविरोधाभावात् फारणनितिमुसल- भ्यत्वात् । घटाभावस्य नित्यत्वे घटहेतुतोऽप्यशफ्या घटोत्पत्तिः । अनित्यत्वे सिमुपल'।

·4 न्यायलीलावती। तु घटहेतुं विनैव भविष्यतीति पूर्वपक्षतुल्यतापत्तेश्च । इयमेव हि प्रागभावा- नुवृत्तिरिति मावादुकप्रवादः । न चास्य समयव्ययफलत्वेनापुरुषार्थत्वं दुःखस्य प्राचुर्यात्सुखस्याल्पत्वात् । आनन्त्यात्सुखदुःखयोरिदमनुपपन्नमिति चेत् । न । दिनमासवर्पावच्छेदेन दुःखप्राचुर्यनिश्चयेऽत्रापि तदनुमानात् । तदनाकलितसंख्यात्वमेवयोरानन्यं, न तु न्यूनातिरेकभावाभावः । अन्यथा मुकृतदुष्कृतयोरानन्ये विशेपाभावादपूर्वकर्माननुष्ठानप्रसंगे वैदिकविधिनिषे- घवयापत्तेः । जीवनिर्वाणदशायां वा योगजधर्मसाहित्येनैवैहिकामुप्मिक- सकलसुखोत्कृष्टयावदिच्छोपभोग्यसुखप्रवाहोत्पत्तौ सुखोपभोगसमीहानिरासे योगजादृष्टविनाशात् परमनिर्वाणस्य सकलदुःखाभावस्योत्पत्तौ समव्ययफल- त्वाभावात् । एवं च न प्रावादुकप्रवादावकाशः । जीवन्मुक्तिसहितायाः परममुक्तेः पुरुषार्थत्वात् । न च जीवतः सुखोपभोगोऽनुपपन्नो, ज्ञानेनैव कर्मणां क्षयादिति वाच्यम् । अकृतप्रायश्चित्तानां कर्मणां देहारम्भककर्मवद्भो- गैकनाश्यत्वनियमात् । न चानन्यात्कर्मणां भोगक्षयानुपपत्तिः । योगड़िसा- मयेनानन्ततदुपभोगजनककायनिर्माणोपपत्तेः । न च विपमविपाकसमय- तया कर्मणां युगपदुपभोगविरोधः । तदनुकूलसहफारिसाफल्यस्यैकदोत्पादना- देव समानविपाकसमयतोपपत्तेः । भवति चात्र स्मृतिः " नामुक्तं क्षीयते फर्म" इति, श्रुतिश्च "तावदेवास्य चिरम्" इति । न चात्र "ज्ञानाग्निः सर्व- फर्माणि" इति प्रतिस्मृतिविरोधः । भस्मसात्करणेन विनश्वरताया उपलक्षि- तत्वात् । तस्य तत्फलसंपादकदेहव्यूहेनाप्युपपत्तेः । स्वर्गवत् श्रुतिसिद्धे चाप- वर्गेऽनुमानमप्युच्यते । आत्मा कदाचिद्धस्तापविशेषगुणो विभुत्वे सति कार्यविशेषगुणवत्त्वात् , महाप्रलयावस्थायामाकाशवत् । न च क्रमेण सर्व- मुक्तिः । केपांचिदात्मनां संसायकस्वभावत्वात् । न चैवं सति तत्वश- कायां सर्वेषां मोक्षाननुष्ठानप्रसंगः । शमदमभोगानमिष्वद्गादिचिह्नन श्रुति- सिद्धेन संदेहनिवृत्तेः । इति मुक्तिः ॥ न्यायः परार्थानुमानम् । स च प्रतिज्ञादिपञ्चावयवात्मा । न च प्रति- ज्ञादीनामसाधनाङ्गत्वम् । अन्येन बुभुत्सितसाध्यप्रतिपादनोपयोगित्वात् १°नोपयुकत्वा । , ·न्यायलीलावती। न चोपनयनिगमनाभ्यामेव तदधिगतम् । तयोरुचितसमयातिकमात् यथा- पेक्षितं वाच्यमिति नियमः । एवं यदा यस्येत्यपि नियम एव । अन्यथा पूर्व- नियमस्यैव भङ्गात् । तथा च प्रतिज्ञार्थ एव पूर्वमपेक्षित इति प्रतिपाद्यः । अन्यथानिमहात् । न च गङ्गायां घोपः पीनो देवदत्तो दिवा न मुझे इत्या- दिवाक्यवत् सदित्यप्रतीतावपि न दोप इति वाच्यम् । वादिनः संदिग्धा- सत्वात् । अन्यथा विपरीतत्वेऽपि दृष्टान्ताभासानुपपत्तेः । अत एव हेतुपद- मपि साध्यखरूपमात्रवत् साधनखरूपमात्रस्य । तदेततामात्रेण तदनन्तरं जिज्ञासितत्वात् । आभ्यां हेतुहेतुमद्भावप्रतीतौ धर्मधर्मिभावयोधनार्थमुपन- योऽपि । तस्मादनिय एव न वन्यस्मानित्योऽपीति विपक्षशङ्कानिरासार्थ निगमनमपीत्यास्ताम् । इति पञ्चावयवाः ।। तदाभासाश्चत्वारः ॥ असिद्धविरुद्धसव्यभिचारानध्यवसिताः । वाधप्र. तिरोधावपि त इति चेत् । न । तयोर्व्याप्तिपक्षधर्मतापहारेणैवानुमानदूषक- स्वात् । सिद्धसाधनवत् । अन्यथा तस्यापि दूपणान्तरतापत्तेः । ताप्यपरि- च्छेदो न तस्य विरोधिस्वभावादिति तस्य परापेक्षित्वात् । बाधप्रतिरोधयोस्तु साध्याभावपरिच्छित्तिरूपत्वादाभासान्तरत्वमिति चेत् । न । सर्वोपसंहारप्रवृ. तबाह्याभ्यन्तरनियमस्यानुमानसहायत्वात् । तदेकदेशप्रवृत्तविपरीतपरिच्छेद- स्यैव वाधस्य सव्यभिचारत्वात् । सच व्यभिचारो पहिरन्तश्चेति व्यभिचार- देहान्तर्भूतत्वात् । प्रतिरोधे च प्रतिरोध्यनियमप्राहकप्रत्यक्षबाधस्य सत्त्वे तस्यानुद्भावनात् । तस्याप्येतनियमग्राहकं विपक्षान्तरमस्तीति चेत् । नाअस्मैव प्रतिवन्ध्यसिद्धिरूपत्त्वात् । अलं तदुपजीविनाऽन्येनेति तयोरसत्वात् ।। लिङ्गत्वेनानिश्चितो हेतुरसिद्धः । स एवैकोऽस्तु, अन्येपामत्रैवान्तर्भा- वादिति चेन। व्याप्यत्वासिद्धत्वादेरन्यत्र व्यभिचाराशुपजीवकत्वात् । ननु नियमनिश्चयप्रागभावस्यात्यन्ताभावस्य वा हेतुकत्वनोत्पचावनपेक्षितत्वात् शोरपि मानसप्रत्यक्षाधीनत्वात् न प्रतिवन्धासिद्धय॑भिचारोपजीवफत्वमिति १°बनधारि।

·६७ न्यायलीलावती। चेत् । न। व्यभिचारिपु प्रतिवन्धानुपलम्भस्य प्रतियन्ध्यभावहेतुकत्वात् । फार- णाभावात्कार्याभावस्य सर्वमतसिद्धत्वादुपजीवकत्व स्थितिरिति । ननु व्याप्यत्वानुपलम्भस्य तनिश्वायफत्वेन विपरीतापत्तिः । नान योग्यानुपलम्भं विनाऽभावावगतिरिति चेत् । भैवम् । स्वार्थानुमाने यदेव स्फुरति वदेव दूपणमित्युपजीव्योपजीवकभावाविचारीत् । परार्थानुमाने तु व्यभिचारिणि न व्यात्यसिद्धिः। दृष्टान्ते सर्वोपसंहारातदुपलम्भात् । उपा- ध्यभावेन व्यभिचारशका हानावतिपीच्या पुनरनुत्तरव्यभिचारस्योद्भावनात् । तस्यैव तदुपजीवकत्वात् । प्रयासगौरवाच । विरुद्धे तु विपरीतप्रतिवन्धे वाक्यस्थे परिस्फुरति अन्येपामनन्तरङ्गत्वमेवोपजीवकत्वम् । असिद्धौ त्यनु- पलम्भस्यैवासत्वनिर्वाहकत्वेनोपजीव्यत्वम् । एवं सति सोपाधित्वमेव दूपणं स्यादिति चेन्न । तस्य स्वतोऽदूषणत्वात् । ताद्रूप्यपरिच्छेदवत् । तेन व्याप्त्य- सिद्ध्युपजीवनात् । न्यात्यनुपलम्भस्य तु फारणाभावत्वेन स्वरूपदोपत्वात् । मत एव व्यभिचारसंदेहस्य विपक्षव्यावृत्त्यपरिच्छेदोपजीवित्वेन संदिग्धा- नैकान्तोऽपि न पृथक् दूपणम् । पक्षकदेशवृत्तिरनध्यवसितः । न चात्र प्रति- यन्धासिद्धिः । व्यभिचारवद्व्यतिरेकसाहचर्याप्रतीतिनियममदर्शयति तदनुद्भा- वनात् । न च व्यभिचार एव, सपक्षविपक्षयोरप्रतीतेरनभ्यवसायहेतुत्वेन शवलदूपणवया विलम्बितप्रतीतिकस्य व्यभिचारस्यानुद्भावनात् ॥ इति हेत्वामासाः।। स्मृतिरपि मानान्तरमेव । अर्थनिश्चयहेतुत्वात् । अनुभवपारतन्त्र्याव- मिति चेत् । न । उत्पत्तिपारतन्यस्य प्रमाणान्तरसाम्यात् । फलाभावेन ज्ञप्ति- पारतव्याभावात् । इच्छावद्विपये परापेक्षायां ज्ञानत्वव्याघातः । अनधिक- परिच्छेदस्य गृहीतानुभवसाधारण्यात् । कारणज्ञानप्रामाण्यापेक्षया यथार्थ- त्वस्यानुमितिसाधारण्यात् । स्वविपयज्ञानप्रामाण्यापेक्षत्वस्य शब्दसाधार- ग्यात् । अधिकपरिच्छेदे च प्रमाणत्वात् । अन्यथा तब्यवस्थानुपपत्तेः । तत्रावच्छिन्नं हि स्मृतिरर्थमाकलयति । सा च यदि पूर्वानुभवस्यापि गोचरः, भाभा । २ चारत्वात् । ३ नातुरस्यैव तदु। ४ । आयासे गौ। ५'न खत एव दो। ६ °यमादर्शयति । 1 ·६८ न्यायलीलावती। तदा तत्रापि तदित्युल्लेखः स्यात् । न च कचिदिदमिति स्यात् । न चेत् स्मृतिरेव तत्रानपेक्षेति मानम् । तत्ता च न ज्ञातता । ज्ञातोऽयं सोऽयमित्यनयोरविशिष्टविषयतापत्तेः । 'नाप्यतिवृत्तानुभवविशिष्टता । तस्याः पूर्वानुभवेनानुल्लेखात् । स्मृतिवलादेव तत्कल्पनमिति चेत् । न । अननुभूत एव स्मृतिस्तत्तांश इति तत्कल्पनापत्तेः । नापि पूर्वकालविशिष्टता, पूर्वमासीदयमित्यत्रापि प्राप्तेः । घटमात्रावसायिनी स्मृतिरनुमिततत्तायां स इत्यभिलापश्चेति चेत् । न । तं घटमहं स्मरामी- त्यनुव्यवसायानुपपत्तेः । प्रमाव्यवहाराभावादप्रमात्वमिति चेत् । न । लौकि- कानां साधूनां सत्यज्ञान एवं प्रमाव्यवहारदर्शनात् । स्मृतिर्हि पूर्ववर्तमानका- लावच्छिन्नमर्थमाकलयति । न च तदिदानी तादृशामिति श्यामे रक्तताप्रती- तिवदयथार्थेति चेत्। न । तस्य तत्कालावच्छिन्नं तदानीमसत्वापत्तेः । नापी- दानी तवच्छेदमाकलयति । अनवभासात्तस्येदानी कालस्य पूर्वानुभवेन स्मरणायोगात् । मुनीनामव्यवहारादिति चेत् । न । वादिनं प्रति मुनित्व- स्यैवासिद्धिरिति तत्कथमेव प्रमाणमिति चेत् । अत्रोच्यते । न ह्यत्र सत्य- ज्ञानत्वं सत्यानुभवत्वं वा प्रामाण्यं साध्यम् । यथाक्रम सिद्धसाधनवाधयोः सत्वात् । नापि प्रमाणशब्दवाच्यत्वम् । अनीश्वरेच्छाप्रयुक्तप्रमाणशब्दामि- धेयत्वे सिद्धसाधनात् । ईश्वरेच्छापरतत्रप्रमाणशब्दवाच्यत्वस्य तदभियुक्तपु- रुपव्यवहारगम्यत्वात् । प्रमाणाभियुक्तानां चाक्षचरणकणमक्षादीनां स्मृती प्रमाणव्यवहाराभावात् इन्द्रपाणिनिप्रभृतिव्यवहारात् वाचकतानियमवत् पूर्वानुभवापेक्षितयैव या विषयप्रतिनियमात् । इच्छादिवत् । न.चैवमज्ञान- त्वापत्तिः । अर्थखभावप्रत्यासत्तेरविरोधात् । न हि ज्ञानस्यार्थेन प्रत्यासत्य- न्तरमस्ति । न चेच्छाया अपि ज्ञानत्वम् । इच्छात्वस्यानुभवसिद्धत्वेन विपय- प्रवणताया ज्ञानत्वव्यभिचारात् । न चैवमध्यक्षादौ । अध्यक्षस्येन्द्रियस- निधानाद्विषयत्वनिश्चयात् । लिङ्गस्य स्वविषयप्रतियन्धेन वाक्यस्याकाहायो- ग्यवादिना आभासस्यापि दोपहेतुत्वादिति । तत्ता पातीतज्ञानवैशिष्टयमती- समयावच्छेदो वा । स चानुभवोत्तरकालमवभासत एव । नर तदित्यु- १नो प्रामाणिकानां च सनियमाद।

·न्यायलीलावती। लेखः । सर्वपर्यायावच्छेदस्य नियमेनानाकलनात् । अनुभूतदिवसादिरूप- कालभेदो वा स्मृतिगोचरः । तस्य तु वृत्ततामिदानीमन्यतोऽनुसंधाय तदिति तद्वाचकोल्लेखो व्यवहार इति । इति स्मृतिः ॥ आप च ज्ञानं ऋषीणाम् , कन्यायाश्च यथा श्वो मे भ्राता आगन्तेति । न चैतद्ध्यक्षं । कारणाभावात् । न च मनस्तथा । तस्य पहिरप्रवृत्तेः । अनुमान- विलयाच । न चैतन्नयनस्पन्दादिलिङ्गकम् । तेषां व्यभिचारात् । न च धूमादिवदवान्तरजातिभेदावलम्वनम् । तदप्रतिसंधानेऽपि जायमानत्वात् । न चैतत्संभावनात्मकम् । कोटिद्वयानुल्लेखात् । न च भूयःसहचरितधर्मदर्श- नजन्मैव न्यूनैककोटिः संशयः । आगमिप्यत्येवेति निश्चयाकारेण जायमान- त्वात् । अनुमानवत् । अन्यथा तस्याप्येवंविधसंशयतापत्तेः । यथा वा स्वेच्छा- स्मृतपदार्थसाथै भवति शालिवाहनो नृपतिरिदानी शृङ्गारसरसीतीरे देव्या लीलावत्या सह ललितमधुरं संगीतकमनुतिष्ठतीति ज्ञानं । न चैप विपर्ययः । संवादात् । नन्विदमपरोक्षत्वेऽध्यक्षमन्यथानुमानमिति चेन्न । परोक्षत्वेऽपि लिङ्गानपेक्षत्वात् । लिङ्गानपेक्षमपि अनुमानमिन्द्रियानपेक्षपारमेश्वरप्रत्यक्षव- दिति चेन्न । अपरोक्षत्वस्य प्रत्यक्षत्वात् । नतु परोक्षत्वमनुमानत्वम् । शब्दा- देरुच्छेदापत्तेः । अपरोक्षमेव चार्पज्ञानम् । न तु प्रत्यक्षम् । अनिन्द्रियकरण- कत्वात् । न चेश्वरज्ञानस्य प्रत्यक्षप्रमात्वविरोधः । प्रत्यक्षप्रमातुल्यतयाऽपरो- क्षत्वेन तत्र प्रत्यक्षव्यवहारात् । आऽपि तत एव प्रत्यक्षव्यवहारापत्तिरिति चेत् । न सतो ह्युपचारस्य निमित्तकल्पनं नतूपचारनिमित्ते सति सर्वत्रोप- चारप्रवृत्तिः । आर्पस्य प्रमाणान्तरत्वे प्रत्यक्षानुमाने एव प्रमाणमिति त्ववधा- रणं लौकिकप्रमाणापेक्षयेति सर्व सुस्थम् । इत्यार्पम् ॥ इति बुद्धिः । ननु गुरुत्वं न तावत्प्रत्यक्षं । ऊर्ध्वदेशकरस्पर्शेनाग्रहात् । अधोदेशस्य स्पर्शात्तद्हणमिति चेन्न । अवनति प्रत्यहेतूनां तृणादीनां अधःस्पर्शेऽपि गुरुत्वामहात्। स्पर्शव्यतिरिक्तस्य च स्पर्शनेन्द्रियप्रत्यक्षगुणस्य चाक्षुपताप्रत्यक्ष- तानियमोपलब्धेश्च । स्पर्शनेन्द्रियग्राह्यस्य चोर्ध्वानूर्ध्वस्पर्शप्रत्यक्षतानियमानुप- लब्धेः । अस्तु तर्हि पतनानुमेयमिति चेन्न । अदृष्टवरक्षेत्रज्ञसंयोगादेरपतनो- पपत्तेः । अदृष्टहेतुकत्वे पतननियमो न स्यादिति चेत् । न । दहनोप्रज्वलन- - ·न्यायलीलावती। -वदुपपत्तेः । अन्यथा तत्राप्युद्गमनहेतोलघुत्वस्य कल्पनापत्तेः । अदृष्टहेतुकत्वे सर्वज्वलनवद्यावदाश्रयं पतनमनुवर्ततेति चेन्न। अदृष्टहेतुकत्वेऽपि परमाणु- कर्मणां यावदाश्रयमननुवृत्तेः । नन्वदृष्टवदात्मसंयोगस्य पतनहेतुत्वे गुरुत्वतारतम्याभावात् । पतने चिर- क्षिमतारतम्यविरोधात् । न चातिरिक्तक्षियादिप्रवेशातदिति वाच्यम् । तेज:- प्रवेशेऽपि प्रसंगात् । तेजो न गुर्विति चेत् । तुल्यम् । क्षिसादौ गुरुत्वास्वी- कारात् । पतनानुकूलवेगतारतम्येनैव पतनतारतम्यसंतानस्य चिरक्षिप्रतो- पपत्तेः । तथाभूतवेगजनकपतनोत्पत्तौ तर्हि किं कारणम् । अदृष्टवदात्मसं- थोगो विशिष्टवेगोत्पादकपवनचलनकर्मवत् । अथ भूगतकर्मविशेषोत्पत्तिरह- ऐतरकारणविशेपजन्या शरीरादिषु दृष्टेति चेन्न । पवनगतवेगार्पककर्मवि- शेपोत्पत्तिरदृष्टेतरकारणापेक्षैव दृष्टा पुरुपप्रेरितप्राणादिकर्मवत् । ततः पुरुष- प्रयत्नानपेक्षपवनादिकर्मोत्पत्तावपि गुरुत्ववल्लधुत्वमतीन्द्रियं कल्पनीयम् । रस एव गुरुत्वमस्त्विति चेत् ।न। एवं सति रसनया माधुर्यानुभववद्गुरुत्वानुभव- प्रसंगात् । रसस्यावनतिहेतुत्वात् गुरुत्वखभावत्वमिति चेत् । न । रसो न पतनासमवायिकारणं वहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्वात् रूपवत् । अन्यथा वेग- प्रकर्पोद्गतितारतम्यवन्माधुर्यप्रकर्षाद्राक्षादिचूर्णेपु पतनप्रकर्षप्रसंगात् । गुरु- स्वाविशेपेऽपि पापाणालावुप्रभृतिषु मजनोन्मजननियमवदृष्टहेतुकतासा- म्येऽपि पतनोत्पतननियमो भविष्यतीति चेत् । न । जलाधोगमनाद्धि मजनं । जलेन धारणं पतनप्रतिवन्धादुन्मजनम् । एतच जलसंयोगस्य कस्य- चिदेव पतनप्रतिवन्धे हेतुत्वात् । दृष्टहेतुकमेव मजनमुन्मजनं चेति चेत् । अत्रोच्यते । विवादाध्यासितं पतनं स्वसमघायिकारणमात्रसमवेतासमवायि- कारणजन्यं पतनत्वात् । वेगार्जितशरपतनवत् । न च तेजोऽधोगमनेन व्यभिचारः । तस्य कारणगतवेगपूर्वफतेजोगतवैगजन्यत्वात् । न च तेज:- परमाणोरधोगमनेन व्यभिचारः । तस्यापि वीजाङ्कुरवदनादिकमंजवेगजनि- तत्वात् । रसवद्रव्यसमवेवाधोगमनं वा पतनम् । यदि वा गुरुत्वस्य कचि- -दृष्टापेक्षत्वगिन्द्रियव्यसनीयत्वेनान्यत्रानुमानप्रवृत्तेः । न चैवं गुरुत्वस्याती- १यन्मसामयात्रा ·न्यायलीलावती। . न्द्रियत्वव्याघातः । अतीन्द्रियेप्वपि परमाण्वादिवदात्मविशेषगुणापेक्षित्वेन इन्द्रियप्रवृत्तिदर्शनात् । न चेदेवं पृष्ठाद्यारोपितपदार्थस्य गुरुत्वानुपलम्भप्र- संगः । पतनाभावेनानुमानाभावात् । न चेन्द्रियसंनिकर्षव्यङ्गवं गुरुत्वं, ऊर्ध्व- स्पर्शनानुपलम्भात् । न चाधःस्पर्शवेद्यं, तृणादिस्पर्श गुरुत्वस्यानुपलब्धेः । न चोद्भूतत्वे सति इन्द्रियसंनिकर्पवेद्यं । गुरुत्वस्य वहिरिन्द्रियव्यवस्था प्रत्य- हेतुत्वेन संख्यादिवदुद्भूतत्वाभावात् । ततो योगीन्द्रियवदिन्द्रियमदृष्टसहायं अतीन्द्रियेऽपि गुरुत्वे प्रवर्तत इति । न च लघुत्वं, गुरुत्वापकर्पस्यैव लघुत्य- प्रत्ययगोचरत्वात् । दहने च उद्गमननियमस्य कारणवेगपूर्वकवेगादेवोपपत्तेः । एतच्च कारणगुणपूर्वकमवयवीति । नन्वेवं द्विपलिकरुचकाभ्यामारब्धस्य स्वस्तिकस्य कारणगुरुत्वापेक्षया न्यूनसमाधिकभावेन त्रिचतुःपञ्चपलिकत्वापत्तिरिति चेत् । न । खण्डावय- विनां स्वस्तिकारम्भकत्वात् । नतु तत्तवयवपरंपरायाः परमाण्ववसानायाः तत्तत्पलरूपं गुरुत्वं कारणाकारणसमाहारस्य । तत्र कारणगुरुत्वस्यापरिच- यात् । समहीनाधिकभावेऽप्यविरोधात् । तथाप्यवनतिभेदः स्यादिति चेन्न । भूयसि गुरुत्वेऽल्पगुरुत्वोत्कर्षेऽप्यवनतिभेदस्याभावात् ॥ इति गुरुत्वम् ॥ द्रवत्वं स्वाभाविकमन्यथा च । पूर्वमप्सु, अन्यत्क्षितितेजसोः करकाद्र- वत्वं न स्वाभाविकमिति चेत् । न । घृतादिवत्तस्य नैमित्तिकविलयताभा- यात् । उत्तरं च कनके । पार्थिवमेव तत्किं न स्यादिति चेन्न । तेजोद्रवत्वव- दूपित्वात् । क्षितिवत् । ततः पक्षधर्मतया करक एव सिद्ध्यतीति नियमात् । कनकतैजसत्वे का प्रमेति चेत् । न । क्षित्युदकान्यत्वे सति रूपित्वाद्दीपवत् । कनकं न भौम अत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वात् । जल- परमाणुवत् । गुरुत्वमप्येवमभौमं स्यात् । अत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छिद्यमा- नत्वादिति चेत् । न । गुरुत्वस्य भौमस्य स्वाश्रयसजातीयव्यापकत्वनियमात् । तेजोमाने गुरुत्वप्रसंगात् । भौमस्यापि गुरुत्वस्याध्यासादेरत्यन्तानलसंयोगे- प्यनुच्छेदात् । सुवर्ण चाद्रुततैजसं अत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छिद्यमानानित्यद्र- चत्वाधिकरणत्वात् । न यदेवं न तदेवम् , यथा क्षित्यादिकं । भौममपि द्रवत्वं स्नेहवदीपाधिकं स्यादिति चेत् । न । काचादिषु द्रवत्वेऽपि संग्रहा- ।

·न्यायलीलावती। भावात् । आप्यत्वे तु संग्रहमाः । द्रवत्वं विहाय नेह एव स्पन्दननिदानम- स्त्विति चेन्न । तदुत्कर्षेऽप्यनुत्कर्पात् । नहि घनीभूतघृतादिकमपेक्ष्य चिर. स्यन्दि जलं । जलापेक्ष्या चाशीयस्यन्दि घृतम् ।। इति द्रवत्वम् । स्नेहो माहिपगव्यादिपु दधित्ववत् घृतादिपु जातिभेद एवालामिति चेत् । न । तस्यैकसंवन्ध्यपेक्षया संवन्ध्यन्तरे सोत्कर्पत्वात् । उत्कर्षस्य च सामा- न्यात्मकतया सामान्येऽभावात् । संग्रहस्तर्हि कनकजलविमलीकरणवजा- तिभेदादेवास्तामिति चेत् । न । तोयत्वधृतत्वद्वत्वादीनां व्यभिचारात् । एतदुस्कर्पापकर्पाभ्यां सोत्कर्पापकर्पत्वात् । तथापि कथमंभस्येव, धूमादावप्यु- पलब्धेरिति चेन्न । संयुक्तसमवायादेवोपपत्तेः । द्रवत्त्ववदग्रहान्नैवमिति चेत् । न । तोयव्याख्यानावसर एव परास्तत्वात् ।। इति स्नेहः ।। ननु मोक्षणादिजन्यसंस्कारसंभवे संस्कारविविध इति न सिद्ध्यति । तथा हि । "ब्रीहीन्प्रोक्षती'ति द्वितीया प्रोक्षणजन्यफलानयत्वं प्रतिपाद- यति । गृहं गच्छतीतिवत् । तञ्च दृष्टं नास्तीत्यतीन्द्रियः संस्कारः । एवममिम- त्रिता मृदादयो विपायन्ते । तत्राभिमत्रणजन्यः संस्कारः । तत्र देवताना संनिधिः क्रियते इति चेन्न । देवतादिकल्पनापेक्षया संस्कारकल्पनाया लघु- त्वात् । आगमप्रसिद्धसत्वानां देवतानामवश्यकल्पनेति चेत् । न । लोकान्तर. वर्तित्वेन देवतानां देहसंनिधानस्याशक्यत्वात् । सार्वज्ये चेतनासंनिधेः सर्वत्र मुलभत्वात् । असार्वइये तु व्यवहितगोचरचेतनार्जनस्याशक्यत्वात् । विचित्र- शक्तीनां विधानानां सामर्थ्य व्यवहितमपि साक्षात्कुर्वन्तीति चेन्न । यागा- दावपि देवताप्रीतिरेवामुष्मिफफलमुपकल्पयतीत्यदृष्टकल्पनानुपपत्तिप्रसक्तेः । तथाच महाव्रत:- "मृदमपि विपं कश्चिन्मत्रः करोति नियोजितः । सृजति तदसौ कांचिच्छक्ति मृदोऽतिविमोहिनीम् ॥" लाक्षारसावसिक्तबीजपूरकुसुमारुणिमा च लाक्षारसावसेकाहितसंस्कार प्रभवः । लाक्षारसावसेकादेघारुणत्वं महारजनसंपर्काद्वसन इव भविष्यतीति चेत् । न । चिरान्तरितत्वात् । तथाच महाव्रतः- १०ति प्राम ग।

·७३ न्यायलीलावती। " कुमुमे वीजपूरादेर्यसाक्षाद्यवसिच्यते । शक्तिराधीयते तेन काचित्तां किं न पश्यसि ॥ "किं वा सिञ्चति वीजपूरकुसुमे लाक्षारसं तत्क्षणा- देवासौ लसितो मिलिप्यति कथं पुप्पेषु दूरान्तरः । किंचान्यत्कियतोऽपि चास्य किमसौ संभाव्यते विस्तरः प्रत्यब्दं भवति द्रुमोऽयमरुणच्छत्रं वसन्तश्रियः" ॥ उत्तरकालं तपनकरसंपर्कमहिम्ना पाकजोऽयमरुणिमा कुसुमेप्विति चे न । लाक्षारसानपेक्षपाकप्रभवत्वे लाक्षारससेकवयात् । तदपेक्षपाकज- तायां लाक्षारसस्यातीतत्वेनाऽनुपपत्तेः । परम्परया लाक्षारसप्रसूतेपु पाकजो विशेष इति चेन्न । विचारासहत्वात् । लाक्षारसस्य वीजपूरतरुमात्रे वा जनकत्वं तद्विशेपे वा । न तावदाद्यः । तस्य तद्व्यतिरेकेऽप्युत्पादात् । न द्वितीयः । दृश्यस्य तद्विशेपस्यानुपलम्भनिरस्तत्वात् । न हि वीजपूरावयवेपु कश्चिजातिविशेपो वीजपूरतरी वावभासते । अदृश्यत्वे चातीन्द्रियशक्तिस्वी- कारात् । लाक्षारसावसिक्तावयवारब्धेपु तरुष्विति चेत् । न । तद्वयवानां शोपान् । परमाणूनां च पार्थिवानां सर्वत्राविशेपात् । क्षीरमिश्रत्रिफलाजला- वसिक्तसितापराजिताशाखाभेदे सितासितकुसुमानुपपत्तेः। साक्षात्स्वसंसर्गिणि वीजावयवभेदेऽरुणिमानमनर्पयतोऽसंसर्गिणि कुसुमे रक्तताधानमनुपपन्नम् । यदाह- "न भिनत्ति कयापि मात्रया फलकाण्डाकुरपल्लवानपि । यदयं निहितो रसैस्तथा तदनुत्पन्नमिवावभासते ॥" अत्रोच्यते । संस्कारस्य द्वयी आधारता । समवायः स्वभावप्रत्यास- त्तिश्च । तन्त्र ब्रीह्याधारता स्वभावप्रत्यासत्तिरेव स्यात् । भावनावत् । यथा तद्विपयज्ञानप्रसूतत्वमेव तदीयत्वं भावनायाः तथा तद्विपयप्रोक्षणादिप्रसू- तत्वमेव तदीयत्वम् । प्रत्यासत्तिश्च तदुपरक्तप्रतीतिगम्या। सा च ज्ञात इति- वत् संस्कृत इति संभवति मुख्यसंवन्धे किं वाधकमिति चेत् । कल्पनागौर- १ सौगणितो. २ रसं भूयात्त (1) ३ °नुपपन्न - न्या. ७ ·७४ न्यायलीलावती। वमेव । विजातीयकल्पनायामात्मविशेषगुणस्य भूतसमवेतत्वमसंभावितमेव । संयोगफलाश्रयत्वेन वा द्वितीयाश्रुतेरुपपत्तेः । ब्राहीनितीप्सितकर्मणि द्वितीया त्रीहीणां विध्यपेक्षितफलाधिकरणत्वं प्रतिपादयति, संयोगस्य तु विध्यनपेक्षितत्वनिति चेन्न । तस्यापि विध्यपेक्षितादृष्टजननद्वारेणापेक्षित- त्वात् । एतेनाभिमश्रणं व्यायातम् । कुमुमारुणिमा तु नोपादानत्वेन वाऽसमवायिकारणत्वेन वा शक्तिमाक्षिपति । किनामातीतलाक्षारसावसेका- पेक्षा नियमस्यान्यथानुपपत्तेरतीन्द्रियं द्वारमस्यापेक्षानिर्वाहकत्वमुपपादयति । स च तजनितरूपद्वारेणवोपपद्यमानो नान्यत्कल्पयिष्यतीति । एतेनापरा- जितालताकुसुमवैचित्र्यं व्याख्यातम् । वेगासिद्धेतथापि त्रैविध्यमनुपपन्नम् । स हि नानुभवादेव व्यवस्थाप्यते । चिरेण गच्छतीति बत् शीघ्रकर्मक्षणोत्पा- दभेदालम्बनत्वात् । नच रयेण भ्रमत्सलातचक्रमित्यत्रैकप्रत्ययविपयभ्रमामे- दग्रहादनृत्पादानाकलनाद्वेगसिद्धिरिति वाच्यम् । संयोगविभागप्रबन्धोत्पादा- नुभावस्य प्रतीतेः । नच कर्म कर्मसाध्यमिति तत्प्रतीतिः । अत्र नियमाभा- वात् । अन्यथा न शब्दः शब्दजनकः इति ध्वनिसंयोगविभागकल्पनापत्तेः । वेगशब्दस्य शिष्टैराशुपर्यायत्वेन स्वीकारात् । तस्य च समयभेदवाचित्वात् । न चोभयवाचित्वं गौरवात् । ततोऽभिलापभेदावभासिनी प्रतिपत्तिः समय- भेदमेवानयत इति प्राप्तम् । मैवम् । संतानानूत्पादस्यानाकलनेऽप्यन्तरासंभ- विनां वेगवुद्धिविपयत्वात् । संतानिनां कियासंयोगक्षणानामाशुभावस्य काल- कलात्मनोऽध्यक्षाविपयत्वात् । वेगेन भ्रमतीत्यादौ गुणारोपात् । संयोगविभा- गातिरिक्तकर्मणि चलतीति गतिविपयतावत् वेगस्य च शरादिधर्मत्वेनावभा- सनात् । अन्यत्र शरीरादौ तूत्तरोत्तरकर्मजननं प्रयत्नादेव भवतीति ॥ इति संस्कारः॥ कथं पुनः पुरुपविशेषगुणो धर्मः सिद्ध्यति । यागाद्याराधिता देवतैव फलं फेलिष्यति । तथा च विवादास्पदं सुखं आराध्यचेतनपूर्वकम् आराध- नाप्रसूतत्वात् भूपालाराधनाप्रसूतमुसवत् । तन्न । देवदत्तदेहादिकं भोक्त- विशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वकं देवदत्तं प्रति नियत्तभोगसाधनत्वात् लगादिवदिति १र्म न म सा। २°लं भविष्य ।

·न्यायलोलावती। नियतपक्षधर्मतया तत्सिद्धिः । तथा हि, वर्तमानकायनिग्पादकानां भूतसू- क्ष्माणां क्षेत्रज्ञस्य प्राग्भवीयमिन्छादिकं प्रेरकम् । तस्यानागतदेहोपादानवेद- नाभावात् । अतोऽन्यद्विशेषगुणान्तरं वाच्यम् । तत्र कार्य भोत्तृविशेषगुण- लात् मुसवत् । तस्य च कारणं यागादिकमेव भोगनिप्पादकम् । कारणान्त- रकल्पनायां कल्पनागौरवप्रसङ्गात् । कल्पनागौरवं च तस्यापि विगेपगुणस्य यागादिव्यतिरिक्तनिष्पाद्यत्वस्वीकारे तजनकस्य भोगजनकत्वं यागादिश्च । एवं यदि देवताप्रीतिरपि तन्निदानं को विरोधः । तदेतत्स्वर्गनरककारणम् । कुतः पुनसयोः सिद्धिः । आगमादिति चेत् । न । यत्सुसं तदमिलापोप- नीतत्वादिशून्यमेवेति तर्कसंभवेन योग्यताविरहाद्वाक्यस्याप्रतिपादकत्वात् । न च प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । सर्वस्वदक्षिणादावपि सप्तद्वीपाधिपत्यस्यैव नानाजन्मा- नुगन्तृत्वकालभूयस्त्वादीनां संभवात् । ततो मर्त्यलोकभोग्यमेव सुसंनतु पर- लोकसिद्धिरिति चेत् । मैवम् । एषां तर्काणां विपर्ययपर्यवसानादाभासत्वात् । स्वर्गसिद्ध्यसिद्धिभ्यां व्याघातात् । एवंभूतस्य चैतद्भुवनांसंभावितत्वेन लोका- न्तरसिद्धिः । एतद्वय नरकसिद्धिरपि । तथा चैतदुपभोक्तृदेवशरीरादिवत् प्रेतादिशरीरसिद्धिरपि ॥ इति धर्माधौं । शब्दो द्रव्यं साक्षादिन्द्रियसंवन्धवेद्यत्वात् , घटवत् । श्रोत्रं द्रव्यप्राहक निरवयवेन्द्रियवत्त्वान्मनोवत् । नित्यश्चाद्रवद्रव्यत्वात् । प्रत्यभिज्ञानाञ्च गुणव- त्वाय द्रव्यम् । संरयावेगादयोऽपि हि शब्दधर्मा अनुभूयन्ते । न चारोपो- ऽयम् । अझब्दधर्माणां श्रोग्रावेद्यत्वेनाग्रहणात् । न चेन्द्रियान्तरोपनीतं तिक्तो गुड इतिवत्स्यात् । तेन तदानीमप्रतीतावपि संरयादेः श्रोत्रेण प्रतीतेः । न च स्मृत्युपनीतसंरयादिसंभेदग्रहः । श्रोत्रस्य तदग्राहकत्वेनायोग्यत्वात् अन्यथा जम्बीरवीजपूरादौ रसाद्रूपानुमानभड्गप्रसङ्गात् । तत्कथमम्वरगुणः शब्द इति चेन्न । साक्षादिन्द्रियसंबन्धवेद्यत्वं हि यावत्प्रसक्तपारिशेष्याद्वा निश्चीयते एकदेशपारिशेप्याद्वा । नाद्यः । तत एवाद्रव्यत्वनिरूपणेन लिङ्ग- ग्राहक्मानवाधात् । नेतरः । कर्मत्वादेरप्रतिषेधे संयुक्तसमवायादिवेद्यत्वश- कायां हेतोरसिद्धतापत्तिः । श्रोत्रं च न नित्यद्रव्यग्राहकं अयोगिवहिरिन्द्रि- १र्गजनक्का।२°तद्भवनासभवित्वेन । ३ इत्यदृष्टम् ॥ श°।

·७६ न्यायलीलावतो यत्वात्, चक्षुर्वदिति सत्प्रतिपक्षं द्वितीयानुमानम् । यदि तु नित्यद्रव्यग्राहकं स्थान व्यापकद्रव्यप्राहकम्। अजसंयोगाभावाता नाणुप्राहकम् । अणूनामतीन्द्रियत्वात्। नापि विभुद्रव्यातिरिक्तद्रव्यग्राहकम् । निरवयवाहकतानुपपत्तिप्रसङ्गात् । अवाधितानुभवसिद्धविरुद्धधर्मसंसर्गविपयत्वात् प्रत्यभिज्ञाया बाधितत्वम् । अनुमानस्य च व्यतिरेकाप्रतीतो व्यतिरेकासिद्धेः । तत्प्रतीतौ तु तुल्ययोगक्षे- मतयैव शब्दस्यानित्यतासिद्धेः व्यतिरेकग्राहकमानवाधात् । अतः शब्दोऽनित्य एव । आरोपोऽपि च गौरोऽहमितिवदुपपत्स्यते । रसानुमानबन्दीपस्त्विन्द्रि- यसंवन्धविच्छेदेनापि तत्प्रतिसंधानाद्भूमानुमानासिद्धिन्यायेन निरसनीयः ॥ स्फोटात्मा शब्दो नाम्वरगुण इति चेन्न.। तदसिद्धेः । एकं पदमिति धीरने- कवर्णव्यावृत्तात्मानमेकपटबुद्धिवदेकार्थक्रियाप्रतिसंधानाद्यपाधिवैधुर्याद्रनतत्त्व- बुद्धिवन्नानान्यक्तिदर्शनजसंस्कारगम्यं प्रसाधयतीति चेन्न । एकमुप्तिङन्ताव- च्छेदेन तदुपपत्तेः । अन्यथा किंनिमित्तकः स्फोटेऽपि पदादिव्यवहार इति स्वयमेव परिभावय । किं तर्हि प्रतिपादकम् । क्रमवद्वर्णसंहतिरिति ब्रूमः । ननु क्रमो न गुणात्मकः। तत्रापि वृत्तेः । नापि जातिभेदः। तद्भेदानांगवा- दीनां परापरभावानुपपत्तेः । नापि कालभेदः । स्वतस्तस्यासिद्धेः । उपाधीनां चाशब्दात्मनां श्रोत्रेणाप्रतीतेः। शब्दस्य च तस्यैव तद्वत्तां प्रत्यनङ्गत्वात् । तत्कथं प्रतिपादकत्वमिति चेन्न । पूर्वपूर्ववर्णध्वंससाहचर्यस्यैव प्रकृते क्रमार्थत्वात् । अत एव शब्दाभावः श्रोत्रगम्यः । प्रमाणान्तरवेद्यं वा पौर्वापर्यक्रममिति स्थित शब्दो गुणोऽनित्यश्चेति ।। इति शब्दः ॥ तथापि कथं चतुर्विशतित्वम् । रुचिवद्विरुचेरपि संभवात् । यस्मिन्सत्यु- पात्तमेव नियमेन हीयते । न चेयमिच्छा अभावमात्रम् । विपरीतस्यापि संभवात् । परत्वापरत्वयद्भेदसिद्धेः। दुःखमेव तीब्रद्वेषोऽस्तु । तथा इच्छेवो- त्कटा काम इति हानिसंभवात् । ज्वलितबुद्धर्भेदसिद्धिरिति चेन्न । शीतलि- तबुद्धेरपि संभवात् । तृप्तता सेति चेत् तुल्यम् । दुःखिताया अपि यत्नवदाल- स्यसंभवाञ्च । न च यत्नाभाव एवायम् । विधित्वेन भासमानत्वात् । गुरुत्य- १°मानसि° १२ ग्राह्यः । प्र। ३ मिच्छाया अभा।

·७७ न्यायलीलावती। वल्लघुत्वसंभवाच्च । न चैतदपकृष्टम् । गुरुत्वमेव लघुत्वम् । तेजस्यपि सत्वात्। अन्यथा चलनोद्गमनानुपपत्तेः। न चेदमदृष्टहेतुकं, सर्वत्र गुरुत्योच्छेदप्रसङ्गात् । द्रवत्ववत्काठिन्यं च गुणान्तरम् । न चैतत्स्पर्शभेदः । चाक्षुपत्वेन स्पर्श- विशेषत्वानुपपत्तेः । संयोगविशेपः काठिन्यमिति चेन्न । द्रवत्वस्यापि ताह- शत्वापत्तेः । स्नेहवद्रौक्ष्यस्य संभवाच्च । परापरभाववत् क्रमयोगपद्यचिरक्षि- प्रवामदक्षिणाप्रपृष्ठादिसंभवाञ्च । असंख्यातोऽयमपरिमितोऽयमिति विरुद्धव्य- वहारादसंख्यापरिमाणसंभवाच । इदमस्माद्भिन्नमिति पृथक्त्ववदपृथक्त्वसंभ- वाच । न चायं पृथक्त्वाभावः, तदधिनिरपेक्षनिरूपणत्वात् । न च स्वरूप- मात्र, पृथक्त्वविलयात् । निद्रायाः संभवाच्च । मध्यत्वसंभवात् । दयादयश्च- यतो मृदुतरा भवन्ति । न चैतददृष्टमात्रहेतुकम् । गुरुत्वसंस्कारविलयादि- यास्तां विस्तर इति चेत् । अत्रोच्यते । नेच्छामीत्यरुचिनिरूपणात् । आतुरस्य उणे द्वेपवर्तमानतानुभवेऽपीच्छायां सुसीतिवदहं दुःसीत्यनुभवात् । नाप्या- लस्यं, 'अलसो निःप्रयत्नो निरुत्साह' इति परमकोपकारवचनाद्यनाभाव एत- च्छन्दव्यवहारात् । तमोवद्विधित्वेनाभासमानत्वस्यान्यथासिद्धत्वात् । नापि लघुत्वम् । गुरुत्वापकर्प एव तद्व्यवहारात् । ज्वलनोगमनस्यादृष्टहेतुकत्वात् । गुरुत्वप्रतिवन्दीग्रहस्तु पूर्वमेव निरस्तः । नापि काठिन्यं, अकठिनैरपि तन्तु- मिरारब्धपटे काठिन्योपलम्भात् । संयोगभेद एवायं स्पर्शभेदो वा। नापि रौक्ष्यम् । अस्निग्धसामानाधिकरण्येनानुभवात् । आर्द्रताहीने शुष्कतावत् । नापि क्रमादिकम् , उपाधिद्वारेणैवान्यथासिद्धेः । परत्वापरत्वादौ तु विशेप- . दर्शनात् । वामत्वं च पूर्वदिड्युसावस्थितस्योदीचीदिक्संवन्धित्वम् । दक्षिणादिक्संच- न्धित्वं च दक्षिणत्वम् । एवं दिगन्तराभिमुसे वाच्यम् । देहदेशविशेष एव वामत्वम् । मुसापेक्षया ऋजुदेशव्यवस्थितालोकादिसंयोगित्वमप्रत्वम्। पृष्ठव्य- वहितालोकमण्डलावच्छेदश्च पश्चात्त्वम् । असंख्यात्वं च अशक्यज्ञानसंख्याव- च्छिन्नत्वम् । अशक्यज्ञानहस्तवितस्त्याद्यवच्छेदपरिमाणयोगित्वं वापरि- १°पि सभवात् । २ °दवयवि । ३ 'तरता भ°।

·न्यायलीलावतो। मितत्वम् । अपृथक्त्वं च एतावदेवधिनिरूप्यपृथक्त्वाभावसंवन्धित्वम् । दयाद- यस्त्विच्छाभेदा एव । निरिन्द्रियदेशसंबन्ध एव हि मनसो निद्रेति । परत्वा- परत्वसंकर एव मध्यता । गुरुत्वादिवन्दीप्रहस्तु तत्र तत्रोन्मूलित इत्यलम् । इति गुणनियमः ॥ इति श्रीन्यायलीलावत्यां गुणविचारः । कथं पुनः पञ्चैव कर्माणि, भ्रमणरेचनादेरपि सत्वात् । तत्रान्यथासिद्ध्या उत्क्षेपणादेरपि तथात्वप्रसङ्गात् । गमनं च न चलनातिरेकि । ततो न्यूनाति- रिक्ताभ्यां विभागोऽनुपपन्न एवेति चेत् । न । विशेषात् । तथाहि । नालि- कायां पतति पत्रादौ कस्यचित्पततीति मतिः, कस्यचित्प्रविशतीति, कस्यचि- द्रमतीति । स च जातिपक्षे प्रत्ययप्रवन्धो नोपपद्यते । जातिसंकरप्रसङ्गात् । अपवरफादपवरफान्तरं व्रजति निष्कामति प्रविशति इति प्रत्ययान निष्क्रम- णस्वाद्यपि । अत एव न रेचनत्वम् । तस्य निष्क्रमणात्मकत्वात् । न च स्पन्दनम् । न चोर्ध्व ज्वलनं, उत्क्षेपणस्यैव तेजःसंवन्धिनः तादृशत्वात् । अत एव नोन्नमनम् । तस्य निप्क्रमणात्मकत्वात् । पतनं च न, तस्यावक्षेपणात्म- कत्वात् । अत एव न नमनम् । अन्जुसंयोगजनकत्वाच्च । तिर्यग्गमनमप्या- कुश्चनमित्यागृह्यम् । उत्क्षेपणादिकं चानुगतप्रत्ययनियतजातीयसंयोगजनकत्वात्सिद्धम् कारणजातिनियम विना कार्य तद्नुपपत्तेः । न च रेचनेऽप्ययं दोषः । तत्र वाधकवलेन जातेरपास्तत्वात् । अविलक्षणप्रभेदसंयोगमात्रजनकं गम- नम् । भ्रमणनिष्कमणादीनां च परसामान्यवत्त्वमवश्यमपरसामान्यवत्त्वादु- क्षेपणावक्षेपणवत् । तदेव च गमनशब्दवाच्यम् । यद्वा उत्क्षेपणत्वादिरूप- चतुष्क तावत्कर्मणि चतुर्विधानुगतप्रत्ययसिद्धम् । तचोपाधिसामान्यं वास्तु मुस्यसामान्यं वा न नः कापि क्षतिः । चातुर्विध्यमानस्य विवक्षितत्वात् । एतद्रूपचतुष्कविवर्जितकर्मजातीयमेव गमनम् । तय भ्रमणादिकम् । न चैत- द्रूपचतुष्कशालिता तद्विरहाभ्यामन्यः प्रकारः संभवतीति पश्चैव कर्माणीति । इति लीलावत्यां कर्मविचारः। १°दवयविनि।

·७९ न्यायलीलावती। . कि पुनःसामान्यसिद्धौ मानम्। गौरित्यभिन्नाकारोऽनुभव इति चेत् । न । विक्ल्पानुपपत्तेः। तथा हि । कोऽयमभेदावसायः। किमेकव्यक्तिवव्यच्यन्तरेगी- रित्यवसायः, उत व्यक्तीनामेक्गोस्वभावतावभासः एकधर्मवत्तयावभासो वा। नाद्यः । एकव्यक्तर्गोस्वभावतावद्ध्यक्त्यन्तरस्यापि गोस्वभावत्वादेवोपपत्तेः । व्यक्तिमानस्य वा गौरिति मतिगोचरत्वं गोव्यक्ते । नाद्यः । अतिप्रसक्तः । अन्यत्र जातिस्वीकार इति चेन्न । व्यक्तिविशेपस्य तत्त्वात् । अन्यथा व्यक्ति- मानस्य गोत्वव्यचकत्व गोव्यत्तेर्वेति प्रत्यवस्थानसंभवात् । न द्वितीयतृतीयौ। न होका गोव्यक्तिरेकधर्मवती वेति प्रतीतिः, कि तु यथैकस्या गवि गौरित्यव- भासस्तथा व्यक्त्यन्तरेऽपीयेकानेकविमतिगोचर एकाकारोऽवभासते । असत्य- भेदप्रतिभासे शान्व्यवहारानुपपत्तिरिति चेन्न । अतद्व्यावृत्त्या आकारसा- धारण्येन वा तदुपपत्तेः । यदर्थन्यिाया नोपयुज्यते न तत्सद्व्यवहारयोग्यम् । यथा गगनक्मलम् । नोपयुयते सामान्यमर्थरियायामतो न सामान्य वस्तु- भूतम् इति । अत्रोच्यते । अतढ्यावृत्तौ कस्तदर्थः। एक स्वलक्षण एक्जातीय वा । आद्येऽसाधारण्यम् । अन्यत्र जातिस्वीकारः । आकारस्य च किसाधा- रण्य साधारणस्वभावत्व साधारणससर्गित्व वा । आये ज्ञानस्थैर्यप्रसगः । नेतरः । जातिस्वीकारापत्तेः । अविपर्यस्तप्रतीतिविपयत्वेन वस्तुसंत्वप्रतीता- वर्थरियाविरहस्याहेतुत्वात् । स्वप्रतीतिलक्षणाया वा अर्थक्रियाया व्यक्त्यन्त- रेऽससर्गमाश्रित्य व्यतिरेकस्थितौ हेतोरसिद्धेः । व्यापक्स्य कोऽससर्गार्थः, अससर्गिणो वा को व्यापकार्थ इति चेन्न। वैशेपिकनये तस्य पिण्डमानग- तत्वात् । प्रलये सर्वपिण्डाना उच्छेदे सामान्यमप्युच्छिद्यतेति चेन्न । सर्वस- वन्धिविगमेऽपि स्वसत्ताव्यवस्थितेः । इयमेव तर्हि सर्वगततेति चेत् । न । तस्याः सवन्धिसत्तामाश्रित्य प्रवृत्तः । अन्यथा नित्यतैव सर्वगतेति महत्पा- ण्डियम् । सर्वगतत्व तु सर्वन समवायो वा सवन्धान्तर वा। तदितरोपा- लम्भकहानिप्रयुत्तोपलक्षितव्यतिरेरित्व वा । नाद्यः । सर्वत्राप्रतीते. । तद्व्य- सकसहकारिविरहादप्रतीतिरिति चेत् । न ।सवन्धिद्वययोग्यताया एव प्रयो- जकत्नात् । अन्यथा पवनादावपि रूपसभेदापत्तेः । नाश्वेगोत्वमिति प्रतीतेश्च । १ सत्वसिद्धावर्थ । २ क्व्यवस्थि ।

·न्यायलीलावती-1 प्रमा- न द्वितीयः । पदपदार्थातिरिक्तपदार्थास्वीकारात् । असत्येव संबन्धे आनुमा- निकसंवन्धबुद्धिजनकत्वरूपमेवैवमिति चेत् । न । तथा सति सर्वत्रानुमाने- नाश्वासापत्तेः ः । न तृतीयः । तद्व्यतिरेकेणैव घटादावपि तद्वद्ध्यभावात् । खव्यतिरेकेणापि घटस्थानुपलम्भो न तु सामान्यस्य कस्यचित् कदाचिदिति चेत् न । नित्यतैपा न सर्वगतता । ततो गोव्यक्तिभिन्नपिण्डेऽप्यसत्वेन सर्व- गतत्वमिति सर्वमनाकुलमिति । सामान्यं द्विविधं परमपरं च । तत्र परं सत्ता । नन्विदमसंबद्धं, णग्रहणयोग्यतैव सत्ता । प्रमाणग्रहणयोग्यता वस्तूनां स्वरूपं, तत् व्यावृत्तं चेदनुगतव्यवहारासिद्धिः । अनुवृत्तं चैतत्सैव सत्तेति चेन्न । व्यावृत्तमेव हि स्वरूपं सत्ता । अनुवृत्तव्यवहारस्तु प्रमितत्वोपाध्यालम्बनः । सच्छब्दप्रवृत्ति- रपि तत्रैव । यद्वा सामान्यविशेपसमवायव्यावृत्तेप्वेव स्वरूपेषु सदित्यनुगत- व्यवहारोऽस्तु । अत्रोच्यते । प्रमितत्वेन तुल्येपु पदार्थेपु भावाभावव्यवहार- वैचित्र्यानुपपत्तेः । भावव्यवहारगोचरस्य भावस्यैव सत्तास्वभावत्वात् प्रमि- तत्वम् । भावव्यवहारगोचरो भावविरोधित्वं वा भावव्यवहारगोचर इति चेत् न ! अभावव्यवहारगोचरस्य प्रमितत्वेन विरुद्धभावाभावव्यवहारस- ङ्गात् । भवत्येवेति चेत् । न । घटाघटादिव्यवहारमर्यादया निपेध्यनिषेधव्य- वहारयोः परस्परविरुद्धप्रतिवन्धस्थितौ भावाभावव्यवहारयोरपि परस्परविरुद्ध- निमित्तकत्वव्यवस्थितेः । तस्माद्विमतिविपयाणि द्रव्यगुणकर्माण्येकसामान्य- वन्ति, अनित्यत्वात् गोवत्। न चेदेवं गोत्वमपि न स्यात् । सानादिमत्त्वेनैव गोव्यवहारोपपत्तेः । न च भिन्नानां सामान्यविशेपसमचायवदमिन्नव्यवहार- गोचरत्वं । सर्वत्र सामान्योच्छेदप्रसङ्गात् । सामान्यादौ चारोपितसत्ताबलेनैव तदुपपत्तेः । अपरं द्रव्यत्वादि । ननु परापरल्यतिरिक्तमपि सामान्यमस्तु रजतत्वकलशत्ववत् । न । परस्परपरिहारवतोः सामान्ययोः समावेशे तत्तज्जातीयविरोधोच्छेदापत्तेः । फलशजातीयं च रजतसामम्यपेक्षकारणजन्यं तन्निरपेक्षकारणजन्यं वा । आये रजससामग्रीविरहिणि कनककलशे नास्त्येव रजतकलशत्वमिति पराप- १ मसिद्धम् । २ 'रानुपपत्तिः । अ° 1 ३ यवद्यावृ। ४ ° हारगोचरत्वप्र।

·न्यायलीलावती। ८१ , रभाव एव । द्वितीये तु स्वतन्त्रसामग्रीप्रसूतयोः रजतकलगयो,जात्यमेव तन्तुपटवत् । उभयथापि न नियमविरोधः । अस्तु वा परापरव्यतिरिक्तमपि तृतीयं, तथापि न काचित्क्षतिः । तथा च समुशये चकारः परमपरं चेति ।। इति न्यायलीलावत्यां सामान्यविचारः। समानजातिगुणकर्मकार्याः परमाणयोऽन्योन्यव्यावर्तकधर्मसंवन्धिनः च्या- वृत्तज्ञानविपयत्वात् द्रव्यत्वाद्वा, गवादिवत् । व्यावृत्तज्ञानविपयाश्च द्रव्यत्वा- द्घटादिवत् । अणवश्व संशयविपयाः । द्रव्यत्वात् । स च संदेहो विशेपद- र्शनाग्निवर्तते संदेहत्यात्, स्थाणुपुरुपसंदेहवत् । ते च निश्चयविषयाः द्रव्य- स्यात् । स च निश्चयो विशेपदर्शनाधीनो निश्चयत्वात् । न पृथक्त्वेन, सिद्ध- साधनात् । व्यावृत्तबुद्धिश्च किं अन्योन्याभावविशिष्टबुद्धिः व्यावर्तकधर्मवि- शिष्टबुद्धिर्वा । नाद्यः। अन्योन्याभावेनैवोपपत्तेः ।न द्वितीयः । स्वगतसंरया- परिमाणादिमिरेवोपपत्तेः । संशयविषयाश्च योगिनोऽयोगिनो वा । नाद्यः । सर्वज्ञत्वेन तस्य संदेहाभावात् । न द्वितीयः । अयोगिना परमाणुदर्शनस्या- भावात् । प्रमेयत्वेन समवायस्यापि संशयविषयत्वे विशेपसंबन्धप्रसङ्गात् । निश्चयत्वं च विशेपनिश्चयेनेव व्यभिचारीति न विशेषसिद्धिः। मैवम समानजातिगुणकर्मकार्याणामणूनां द्रव्यत्वेनान्योन्यव्यावर्तकसमवायिर्धमवि- शिष्टयुद्धिविषयत्वस्य साधनात् । न च पृथक्त्वादिकमेव परमाण्वन्तरात्परमा- गोव्यावृत्तिबुद्धिजनकमस्तु । नस्य परमाण्वन्तरवृत्तिपृथक्त्वादिना सदृशत्वा- त् । याहि यतो व्यावृत्तबुद्धिः सा न तत्सदृशधर्मकार्या यथाऽश्वात्कुञ्जरस्य । तदणोरपि नाण्वन्तराध्यात्तबुद्धिस्तत्सदृशधर्मकार्या सत्ता वा सामान्यसमवा. यव्यतिरिक्तभावामंसर्गिणी जातित्वात् गोत्ववत् ।। इति लीलावत्यां विशेषविचारः। कि पुनः समवायसिद्धौ मानम् । प्रत्यक्षमनुमानं वा । नाद्यः। तदभावात् । इह नन्तुपु पट इत्यत्र प्रत्यक्षमस्ति इति चेन्न । विचारासहत्वात् । समवायो साधारसुद्धिं या कुर्यात् , आधेयबुद्धि वा, उभयबुद्धिं वा । नाद्यः । उभयत्रापि १ नव गतार्थत्वात् । न°१२ नम् । अध्यक्ष ।

·न्यायलीलावती। - इहेति प्रतीतिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । उभयत्राप्याधेयबुद्धिप्राप्तेः । तृतीयः । उभयत्राप्युभयबुद्धिप्रसक्तेः । जातिजातिवन्तौ संवद्धौ इत्यनुभवो- ऽस्तीति चेत् । न । अन्नानुभवे हि समवायस्तदीयत्वेन वानुभूयते, अन्यदीयत्वे- न वा, संवन्धस्वरूपमात्रेण वा । नाद्यः । तदीयत्वसंवन्धान्तरत्वेनानवस्थापा- तात् । नेतरः । अन्यत्रैव संवन्धबोधप्रसङ्गात् । न तृतीयः । कचिदपि संवन्धप्रत्ययानुपपत्तेः । असत्सेव संवन्धे तदीयत्वमनुभूयत इति चेत् । न । जात्यादेरप्यसत्येव संवन्धे तदीयत्वानुभवप्रसंगात् । असत्स्यातिप्रसंगाच्च । संवन्धस्वरूपमात्रमेव प्रथते तस्य जातिव्यक्तिभ्यां निरूपणात्तदीयत्वव्यपदेश इति चेन्न । जातेरपि व्यक्तिनिरूपणीयत्वात्तदीयत्वेन व्यपदेशापत्तेः । संव- न्धे च दृश्यसंबन्धानुपलम्भे नायमेतदीयः संवन्ध इति प्रतीतिमसंगाच । सति नीलत्वनीलगुणद्रव्याणां च समवायेनैकसंवेदनगोचराणां फस्य केन समवाय इति व्यवस्थानुपपत्तेः । नानुमानम् । लिङ्गाभावात् । इहेति बुद्धि- लिङ्गमिति चेत् । न । समवायाप्रत्यक्षत्वे इहेति बुद्धनिर्विषयाया अनुपपत्तेः। आधाराधेयभावाख्यं संबन्धान्तरमेव तद्गोचर इति चेत् । न । दूपितत्वात् । पदार्थान्तरस्वीकारप्रसंगाच्च । तत एवेहेति प्रत्ययोपपत्ती समवायाननुमान- प्रसंगाच्च । जात्यादिविशिष्टप्रत्ययो लिङ्गमिति चेन । विशेपणविशेप्यभावस्य संवन्धान्तरस्य स्वीकारप्रसंगात् । एवं विशिष्टबोधोत्पत्तौ समवायाननुमान- प्रसङ्गाच । उभयाश्रयस्य च संवन्धस्याभिन्नरूपस्यैकत्र विशेषणमन्यत्र विशे- प्यमिति विलक्षणप्रत्ययजनकत्वानुपपत्तेः । प्राधान्यं विशेप्यत्वं गुणत्वं विशे- पणत्वमिति चेन्न । तयोरनिर्वचनात् । असत्येव संवन्धे विशेषणविशेष्यप्रत्य- यगोचरत्वं तत्त्वमिति चेत् । न । असत.यातिप्रसंगात् । विशिष्टव्यवहारजनन योग्यं ज्ञानमेव विशेषणविशेष्यभाव इति चेत् । कः पुनर्विशिष्टव्यवहारः । प्रतीतिर्वा व्यपदेशो वा। नाद्यः । तस्या असद्विपयत्वेन असत्रयातिप्रसङ्गान् । सद्विपयत्वे संवन्धान्तरस्वीकारप्रसंगात् । न द्वितीयः । स हि विशिष्टाकार- प्रत्ययजनको न वा । न चेत् । नानर्थकव्यपदेशेन सह विपयविपयिभावः । विशेपणविशेप्ययोजनकश्चेत् । प्रत्ययस्य सदसत्प्रकाशनशीलत्वेन पूर्वदो- पानतिवृत्तेः । पुतश्चैव प्रतीतिनिमित्तभेदमन्तरेणैकर विशेपणव्यवहार- ·८३ न्यायलीलावती। मन्यन्न विशेष्यव्यवहारमर्पयति । अत्रोच्यते । जात्यादिगोचरो विशिष्ट- व्यवहारः संबन्धनियतः । भावमात्रविपयायाधितविशिष्टव्यवहारत्वात् । सघटं भूतलमिति व्यवहारवत् । असति संवन्धावभासे विशिष्टव्यवहारः कुत इति चेत् । गुणद्रव्यविपयात् बुद्धिविशेषादिति श्रूमः । अघटं भूतलमि- त्यत्र घटाभावभूतलविपयाद्बुद्धिविशेषादिव । कुतस्तर्हि संवन्धानुमानं । बुद्धिविशेपादेव विशिष्टव्यवहारोपपत्तेः । न हि विशिष्टव्यवहाराजनकत्वेन संवन्धानुमानम् । अपि तु तद्व्यापकत्वेन । व्यापकत्वं च तस्य दृष्टान्तप्रतीत- मेव । तदभावेऽपि तद्वलेन संवन्धानुमानम् । तथा सति ध्वंसस्य समवायि- कारणवत्त्वेन भावत्वापत्तेः । विशिष्टव्यवहारस्तु विशिष्टव्यपदेशः । कस्तस्य विषयः । विशेषणविशेष्यस्वरूपम् । कुतस्तर्हि तयोः संवन्धावभासः विशे- पणविशेष्यवाचकपदसंनिधानादारोपितसंवन्धगोचरः। कुतः पुनरनारोपित- संवन्धगोचरो न स्यात् । समवायस्याप्रतीतेः तदितरस्याभावात् । विशेपणत्वं. चाप्रधानत्वं, प्राधान्यं च विशेष्यत्वम् । तच्च दण्डी पुरुप इत्यत्र पुरुपस्य दण्डाधारत्वम् दण्डपतनप्रतिवन्धकत्वं च । आधेयत्वं दण्डस्य प्रतिवद्धगुरु- लाधिकरणत्वमप्राधान्यम् । समवायिकारणत्वं च तन्त्वादेविशेष्यत्वं समवायिकार्यत्वं च पटादेविशेप्यत्वम् । समवायित्वे सति व्यसकत्वं च व्यक्तीनां विशेष्यत्वं, व्यद्यत्वं विशेषणत्वम् । नित्येषु च द्रव्यत्वं विशे- प्यत्वं, गुणत्वं च विशेषणत्वम् । अभावेऽपि तत्प्रतियोगित्वानधिकरणत्वं विशेष्यत्वम् । अभावत्वं च विशेपणत्वम् । तन्तुमान्पटः समवायिनाविमा- वित्यादौ तु विशेषणविशेष्यसादृश्यनिवन्धनोऽयमुपचरितो विशेपणविशेष्य- व्यपदेशोऽग्निर्माणवक इतिवत् । प्रतीते च समवायेऽयं विशेषणविशेष्यव्य- वहारः । तत्प्रतीतेस्तु पूर्वमयुतसिद्धिसादृश्यादसंवन्धानुपलम्भनिवन्धनः । विशेषणविशेष्यशब्दौ च गवादिशब्दवदनेकार्थों, नतु सर्वसाधारणं विशे- पणत्वं विशेष्यत्वं वास्तीति । न्यायनये तु प्रत्यक्ष एव समवायः जातिव्यक्तिभ्यां सह स्वरूपेणानुभू- यते । अननुभवे गौरयमिति गोत्वपुरोवर्तित्वयोः सामानाधिकरण्यवोधो न स्यात् । द्वयोः समानेनाधिकरणेन संवन्धः सामानाधिकरण्यम् । अयमयं, .

·न्यायलीलावती। गोत्वं च गोत्वमिति व्यधिकरणोऽनुभवः स्यात् । गोत्वसमवायीति सामाना- धिकरण्यप्रत्ययवद्विनैव संवन्धावभासं गोत्वसंवन्धीति प्रत्ययो भविष्यतीति चेत् न । तत्रापि संवन्धप्रतिभानात् । तर्हि अनवस्था । न। तत्र संवन्धप्रती- तेरारोपितत्वात् । जातावप्यारोपितास्त्विति चेन्न । वाधकाभावात् । तन्न किं वाधकम् । अनवस्था । इप्यत एवं संवन्धानन्त्यमिति चेत् । इप्यतामत्वान- न्त्यम् । सर्वत्र चारोपे आरोपानुपपत्तेः । आरोप्यस्य संबन्धस्याभावात् । संयोग एवारोप्यवामिति चेन्न । तव्यावर्तकस्याद्रव्यत्वखायुतसिद्धस्य योपल- म्भात् । संयुक्तावुभाचिति प्रत्ययापत्तेश्च । असंवद्धस्वरूपत्वे समवायस्य नियत- संवन्धिनियमे वा आरोपनियमः । कथम् । आरोपजनकशक्तिवैचित्र्यात्स्यश- रीरे आत्मारोपवत् । अभिन्न एव चन्द्रमसि द्वैतारोपवत् । संसृष्टत्वजिज्ञा- सायां सत्यां भेदारोप एव संबन्धारोपः । ज्ञातोऽयं घट इत्यत्रापि मामाना- धिकरण्यमत्ययबोधवशेन संवन्धवशेन संवन्धनसक्तिरिति चेत् । न । अती- तानागतयोरसत्वेन संवन्धविरोधात् । तन्मर्यादया वर्तमानस्यापि ज्ञानस्य संव- न्धानुपपत्तेः । सामानाधिकरण्यप्रत्ययाभावेन व्यपदेशस्योपचरितत्वात्। अवा- धितसामानाधिकरण्यबोधस्य चानुपप्लुतसंवन्धानुभवपूर्वकत्वनियमात् दण्डकु- ण्डलौ यज्ञदत्तसंसृष्ट्रावितियत् । यद्वा जात्यादिकं स्वाभयेण संबद्धमन्येनासं- वद्धमनुभूयमानं स्वातिरिक्तसंवन्धं सहायमपेक्षते । अन्यथा विचित्रप्रत्ययानु- पपत्तेः । समवाये तु विशेपणविशेष्यभावः संवन्धोऽवभासते न तु नत्र संवन्धान्तरम् । न हि गोत्वसंवन्धवानयमितिवद्गोत्वसंवन्धवानयं तत्संवन्धि- वान्वेति प्रथास्ति । यदि तु सकृत्संवन्धः प्रथते न काचित्क्षतिः। संबन्धा- नन्येऽपि नैयायिकानामनियतपदार्थवादित्वेन विरोधाभावात् । तथा च न्यायवार्तिकम् । 'समवाये अभावे च विशेषणविशेप्यभावात्' इति । न चैतद्भेदाभेदवलादनुपपन्नम् । विरोधेन तयोरनुपपत्तेः । अनुभवसिद्धत्वादवि- रोध इति चेत् । न । तदभावात् । न हि जाति तिमतोऽभिन्नेति कश्चिदनु- भवति । गौरयमिति सामानाधिकरण्यानुभवेऽभेदानुभव इति चेन् । किं पुन- रिदं सामानाधिकरण्यम् । किं भिन्नयोधर्मयोरभिन्नाधिकरणसंबन्धित्वं उत .. १°भासनात् । २ सवन्ध ए।

·न्यायलीलावती। धर्मिणोरभेदः । नाद्यः । तथासति धर्मयोरधिकरणाभेदमात्रासिद्धेः । न द्वितीयः । तत्रानुभवाभावात् । अथ गौरित्यनुभयस्य किमालम्बनम् । गोत्वं व्यक्तितत्समवायश्चेति । एवं सति गोत्वं व्यक्तिः संवन्धश्चेति प्रतीतिः स्यान्न गौरिति । यदि तु गोत्वं व्यक्तिस्तत्संवन्धश्चेति गौरिति प्रतीतिविपयः, गोत्व- संवन्धो भूनलमित्यत्र किं न गौरिति प्रत्ययः । भूतलस्य गोत्वसंबन्धित्वेना- निरूपणादिति चेत् । न । तर्हि गोव्यक्तावपि तत्प्रत्ययः । तस्या अपि सम- वायसंसृष्टत्वेनानिरूपणात् । गोत्वसंवन्धवैशिष्टयं तस्या गोत्वमिति चेत् । किं चैशिष्टयं, तदीयत्वं तत् संवन्धान्तरमनवस्था । तया गोत्वेन च समवायस्य निरूपणं वैशिष्टयमिति चेत् तद्रूपेणापि समवायनिरूपणात् तस्यापि तदीय- त्वप्रसङ्गः । तेन सह समयायस्य निरूपणनियमो नास्तीति चेत् । न । तर्हि गोव्यक्त्यापि निरूपर्णात् । तस्मादनासादितगोत्यसमवायव्यक्तिभेदमखण्ड- मसाधारणं गौरिति प्रत्ययगोचरः । तदेव च देशकालादिभेदेनानुगते गौरि- तिप्रत्यये भासमान भिन्नमभिन्नं वावभासत इति प्रत्यक्षसिद्धम् । अत्रोच्यते। गोत्यवैशिष्ट्यमेव गोरूपत्वम् । वैशिष्टयं च समवायस्य स्वरूपशक्तिनियमेन तब गोत्वसंबन्धावभासजनकत्वम् । तस्य च गोत्वव्यञ्जकरूपस्य प्रत्ययान्त- र भेदेन भासमानस्पैकाकारस्वमेकधर्माधिष्ठानत्वमनुभूयते । ननु तत्सामान्यं प्रथमपिण्डोपलम्भकालेऽनुवृत्तत्वेनानुभूयते व्यावृत्तत्वेन था । नाद्यः । प्रथममनुवृत्ततानवभासनात् । द्वितीये तु व्यक्तेरभिन्नमेवानुभू- नमिति । अथ न भेदन नाप्यभेदेन किंतु स्वरूपेणानुभूयत इति मत्तम् । न । सामान्यस्यानुवृत्तत्वेनानुवृत्ततावभासप्रसङ्गात् । मैवम् । अनेकव्यक्तिस- भन्सयित्वं हि सामान्यस्यानुवृत्तत्वम् । तेन तदप्रतीतावपि जातिवरूपावभा- सोपपत्तेः । यदि भिन्ना जाति: स्यात् व्यक्तिसंबद्धापि प्रतीयतेति चेत् । न । नित्यसंवन्धवलेनैव तन्नियमात् । अथ समवायरहितत्वममिन्नत्यम् । तन्न । समवायस्य साधितत्वात् । स्वरूपभेदेऽपि अन्योन्याभावरहितत्वमभिन्नत्वमिति चेन्न । इदमिदं न भवतीति प्रत्ययगोचरस्य भावस्य अन्योन्याभावपिरहे सर्वनान्योन्याभावविरहप्रसङ्गात् । अथ गौरिति जातेरज्ञानेऽपि व्यक्तिज्ञा- १सह आदिस।२०पि अश्वेनापि नि०1३न्यखरूपस्या । न्या.

·८८ न्यायलीलावती। त्वाच्च । यदि वा सामान्यतो निश्चितत्वेनोक्तचोद्यनिरासात् । यद्विपर्यये समीहितप्रसक्ति प्रसरति तन्मानप्रवृत्तियोग्यमवधारितं विप्रतिपत्तिवाक्या- च्छङ्कातो वा प्रतीयमानम् । इदं च तथेति सामान्यतो मानप्रवृत्तिगोचरत्वे विशेपप्रमाणापेक्षायां व्यतिरेकिण उपन्यासात् । यद्वा सामान्यतोदृष्टानुमि- तद्रव्याश्रितत्वादिना व्यतिरेकव्याप्तिनिश्चयेऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्ववि- शेपनिरूपणमष्टद्रव्याश्रयत्वे चाधकसाचिच्याद्गुणत्वं स्यात् । एवंभूतरूपाभावे त्वप्रसिद्धविशेपणत्वम् । एवं सति सामान्यतोऽन्वयव्यारेव विशेपनिरूप- णमस्त्विति चेत् । अस्तु उपायस्यानुपायतोपालंभाय, न तु नानात्वम् । यदि वेच्छादिसमवायिकारणमात्रस्याष्टद्रव्यानात्मकत्वे तैस्तैरनुमा निश्चिते तसंवन्धित्वं जीवद्देहस्य साध्यते । न चैवमप्रसिद्धविशेषणत्वम् । अनुमानेन विशेषणस्य निश्चितत्वात् । न च व्यतिरेकिवैयर्थ्यम् । तेन सह जीवच्छरीर- संबन्धस्य व्यतिरेकिवेद्यत्वात् । किवेतन्न सर्वव्यतिरेकिसमाधानम् । ननु च लक्षणं सकललक्ष्यवृत्तित्वेन समस्तविपक्षव्यावृत्तत्वेन च निश्चितम- भ्युपगन्तव्यम् । अन्यथाऽव्याप्तेरतिव्याप्तेर्वा लक्षणत्वप्रसंगात्। तस्यच प्रयोजनं भेदानुमान व्यवहारानुमानं वा । नाद्यः। भेदानुमानवैयर्थ्यात् । तथा होक- जातीयस्यातजातीयान्योन्याभावविशिष्टत्वानुमानं तेन धर्मेण धर्मिणोऽसाधा- रणव्यवहारप्रवृत्तिः फलम् । सच तलक्षणविशिष्टवायोधेनैव सिद्ध्यतीति व्यर्थ तदनुमानम् । व्यवहारस्तु शब्दप्रयोगात्मा गन्धवती पृथिवीत्युपदेशवलादेव गोजातीये गौरितिवद्भविष्यति । असाधारणसंवेदनरूपोऽपि व्यवहारो व्यावर्तकधर्मात्मकलक्षणाधिष्ठितत्वगोचरो भविष्यति । हानोपादानलक्ष- णोऽपि च व्यवहारस्तजातीयस्येप्टानिष्टसाधनत्वनिवन्धनो भविष्यति जलानल- योरिव शीतातस्य । ततोऽध्यापकातिव्यापकविलक्षणधर्ममात्रोपदेशो लक्षणं नत्लनुमानमिति । मैवम् । यथाभिजातरत्नजातीयमेतब्यवहर्तव्यमिति विशिष्ट- रत्नजातिमत्त्वेन सहक्षणेन चा तज्जातीयस्य कयादिन्यवहारयोग्यत्वमनुमीयते तथेहापि कर्तव्यपृथिवीत्युपदेशव्यवहारयोग्यतानुमानसमये व्यतिरेक्यनुमानं लक्षणम् । अथवा व्यतिरेक्यनुमान लक्षणमिति योग्यतया तस्यान्यात्यतिव्या- , १. शिष्टभादयो।

·.. नतु न्यायलीलावती। ८९ तिविरहिणोऽविद्यमानसपक्षस्य विपक्षमात्रव्यावृत्तस्य पक्षधर्मस्य व्यतिरेकि- खभावत्वात् न तु साध्यस्य कस्यचिदनुमानार्थ तदुपन्यासः । तस्य च प्रत्यक्षेण पृथिवीत्वाद्यवान्तरजातिनिरूपणेन सहकारित्वेनोपन्यासः। न ह्यन्यथा प्रत्य- क्षेण पृथिवीत्वं शक्यनिरूपणम् । लौकिकप्रत्यक्षातिक्रमेऽपि द्रुमादौ पृथि- चीत्वस्वीकारात् । रूपादिमत्त्वे च पृथिवीति प्रसङ्गात् । आत्मादी च ज्ञाना- धारवत्त्वेनात्मजातीयत्वस्य व्यतिरेकिणैवानुमानात् । प्रमेयमात्रस्य तर्हि किं सामान्यलक्षणम् । लक्षणं हि तन्मात्रस्य विपक्षव्याव- त्तिज्ञापकमिष्टं, प्रमेयमित्यसाधारणव्यवहारप्रवृत्तिनिमित्तं वा । नाद्यः । विपक्षव्यावृत्तेरसंभवे तत्प्रख्यापकप्रभानुपपत्तेः । न द्वितीयः । प्रमाविषय- स्यैव तत्त्वात् । सामान्यलक्षणं विना कथं विशेपलक्षणमितिचेत् । न । नियमानभ्युपगमात् । लक्षणोपयुक्तसामान्यसंभवे हि सामान्यलक्षणावसरो विशेपलक्षणप्रवर्तकत्वेन । तत्र भावः सदिति प्रत्ययविषयः गुणाश्रयो द्रव्यम् । तत्र यद्यपि संवन्धो न सदातनः, योग्यतानुरूपमननुगतं द्रव्यत्वं तु लिष्टं, तथापीहात्यन्तायो- गन्यवच्छेदो लक्षणार्थः । सामान्यवानचलनात्मकः समवायिकारणताहीनो गुणः । संयोगविभागासमवायिकारणं कर्म । द्वित्वे तात्पर्यम् । तेन संयोग- । न चाकृतफलेनासिद्धिः । तस्यापि हेतुस्वभावग्राहकमा- नविषयीकृतत्वात् । तदभावस्य तु सहकारिविरहाधीनत्वात् । दीपोर्ध्वनयना- वच्छिन्नवीजवत् । अन्यथा तद्धान्ततापत्तेः । नित्यमेकमनेकवृत्ति सामान्यम्। एकद्रव्याः स्वभावसन्तो विशेपाः । नित्यः संवन्धः समवायः। गन्धवती पृथिवी । स्नेहवस आपः । भास्वररूपं तेजः । अरूपः स्पर्शवान्पवनः । शब्दाश्रय आकाशः । असाधारणपरत्वापरत्वाद्यसमवायिनिदानसंयोगाश्रयो विभुः कालः । न च परत्वानुमेयः । तदन्यकारणानामपि कार्योन्नेयत्वात् । उक्तसंयोगानाधारो विभुः । विशेषगुणरहिता.दिक् । ज्ञानाधार आत्मा । अस्पर्शपरमाणुर्मनः । रूपादीनां चतुर्णा स्वस्वसामान्यम् । न तु नयनादिग्रा- ह्यता । अतीन्द्रिये तदभावात् । योग्यताया अनुगताया उक्तानतिरेकात् । गणनव्यवहारप्रयोजिका संख्या । परिमाणं मानव्यवहारयोगि । पृथगिति विभागव्युदासः ।

·१० न्यायलीलावती। बुद्धेः असाधारणो विषयः पृथक्त्वम् । कार्यसंवन्धः संयोगः । यद्विशिष्टे विभक्तप्रत्ययः स विभागः । एवं परत्वापरत्वे । अर्थप्रकाशो बुद्धिः । अर्थः स्वाभाविको विषयः । तेन सहैव प्रकाश्यत इति । सा च विद्याऽविद्याच । मिथ्याज्ञानमविद्या । सा च संशयाद्यात्मि- का । कोटिद्वयानवधारणं ज्ञानं संशयः । स च वाह्याभ्यन्तरप्रकारवान् । न तु त्रिविधः पञ्चविधो वा । लक्षणाभावात् । तत्र हि संशयमानं वा धर्मिविशेपो वा । नाद्यः । भागासिद्धत्वात् । अभेदकत्वाच । नेतरः । तदनिरुक्तेः । उल्बणविधिकोटित्वं तथा निषेधकोटित्वं समकोटित्वं च विशेष इति परमन्यायाचार्या इति चेत् । न । वह्निमत्त्वभावाभावसंदेहे- ऽतिरिक्तकोटेरसत्वात् । तत्रैवोल्यणत्वानुल्बणत्वे इति चेत् । न । प्रमेयत्वादौ कस्यचिद्वहिसाहचर्यस्यैव भूयस उपलम्भात् । हस्तसमाचरितत्वाच । विलक्ष- णफारणोपलक्षितेऽवान्तरजातिभेदोऽस्तीति चेत् । न । तस्य साक्षात्कारि- स्वादिना परापरभावाभावप्रतिक्षिप्तत्वात् । अवच्छेदकाभावादेव न घटामा- वादिवदुपाधिसामान्यम् । तथापि समानधर्मादिदर्शनं कथं हेतुतया व्यव- तिष्ठेतेति चेत्सत्यम् । किंतु कोटिद्वयविज्ञप्तिरस्य कारणम् । सा च स्मृतेर्वा- क्याद्वा । स्मृतिश्च समानधर्मदर्शनादन्यतो वेति परम्परया व्यवस्थितः। न च विशेषा विशेपे व्यवतिष्ठन्ते । तस्यैव प्रतिक्षिप्तत्वात् । कर्तृकार्यवत् । एककोट्यवलम्बि जामतो मिथ्याज्ञानं विपर्ययः । निद्राभिभूतज्ञानं स्वप्नः । किमितिवस्तुमानालोचनमध्यवसायः । सत्यज्ञानं विद्या । तच स्मृत्यनुभवभेदि । तनान्यस्य प्रमात्यम् । सत्यो- उनुभवः प्रमा। सत्यत्वं न ज्ञानजातिः। साक्षात्कारित्वेन परापरभावानुप- पत्तेः । न विषयधर्मभेदः । सर्वसाधारण्यात् । न ज्ञानवदुपाधिः । तदभा- वात् । न वस्तुस्वरूपम् । स्वतः प्रामाण्यापत्तेः । अनन्यात्मत्वमन्यतादात्म्य- निषेध इति चेत् । न। न रजतमिति बसेः स्वतः प्रामाण्यापत्तेः । घटोऽयमि- ति ज्ञानादेच सत्यविषयतानुपपत्तेरसंगतमिति चेत् । न । परानात्मकतया- ऽनुभवस्य तादृशत्वात् । न च स्वतः प्रामाण्यापत्तिः। परात्मतानुभवसंदेहस- त्वात् । न च सावधारणेन घट एवेत्यनेनातिप्रसक्तिः । निश्चयानुपपचेः ।

·न्यायलीलावती। न च परात्मताप्रतिपेघवत्तयाऽननुभवः सत्यत्वम् । घटोऽयमित्यव्याप्तेः । किं तु परात्मतयानुपलम्भः । अत एव प्रामाण्यनिश्चये तत्वव्यवस्थितिः। तथा च न निश्चय इति निरस्तम् । प्रवृत्तिसामर्थ्यादेरेव तनिश्चायकत्वात् । तत्सा- धकतमं च प्रमाणम् । अन्ये त्वीश्वरप्रमाणत्वसंग्रहार्थ कारकाकारकसाधारणं उदयोगव्यवच्छेद्यं निमित्तमङ्गीकुर्वते । अनाद्यवाध्यप्रमाणशब्दवाच्यता तू- पेक्षणीया । प्रमितेरपि तत्प्रवेशापत्तेः । आयाममाने चातिप्रसक्तेः । वाच्य- तयाऽयोगव्यवच्छेदोपलक्षणे तुं धंधनापत्तेः । प्रमेयादौ च कथं साधकतम- त्वाभावधारणम् । स्वप्रमायां प्रमायां च निश्चेतुमशक्यत्वात् । मैवम् । उक्तो- त्तरत्वात् । लिङ्गस्य चास्मन्मतेऽकरणत्वात् । तथाध्यक्षमनुमानं च । साक्षा- कारिप्रमासाधकतममध्यक्षम् । तत्सविकल्पकादिभेदेन भिन्नमित्युक्तम् । अनु- मानं स्वार्थ परार्थ वा । स्वार्थ व्याप्तिपक्षधर्मतासंवेदनम् । अनुमित्यौपयिक- समस्तरूपोपेतवस्तुवाचकं वाक्यं परार्थम् । वर्णपदातिरेकिण एकैकालाविच्छे- दकास्तदेकदेशा अवयवाः । पक्षवचनं प्रतिज्ञा । विशिष्टविभत्तयन्तं लिङ्गव- चनं हेतुः । दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् । तस्य साध्ये उपसंहारः उपनयः । पुनः पक्षवचनं निगमनम् । वादादिकमन्यत्र । सुखादिपञ्चकस्य स्वस्खसा- मान्ये योगः। , पतनासमायिनिदानं गुरुत्वम् । द्रवत्वादीनां त्रयाणां स्वसामान्ययोगः । विधिभावनाहेतुक आत्मविशेषगुणो धर्मः, निषिद्धभावनाहेतुफश्चाधर्मः । श्रोत्रग्राह्योऽर्थः शब्दः । शास्त्र एव चैवमादि सुप्रसिद्धमित्यास्ताम् ॥ इति श्रीन्यायलीलावत्यां वैधर्म्यपरिच्छेदः समाप्तः ॥ साधर्म्यत्वस्यान्वयिहेतुत्वेनात्मतत्वावयोधकत्वात्तत्परिच्छेदोऽयमारभ्यते । पण्णामस्तित्वं किं तत् । अस्तिशब्दवाच्यत्वमिति चेन्न। अभावेऽपि तुल्यत्वात् । भावत्वे सतीति चेन्न । तस्याप्यसिद्धेः । भावोऽयमितिबुद्धिविपयत्वं तदिति चेन्न । तस्याप्यनुगतस्यासिद्धेः । ज्ञातो भावः इत्यनुभवाच्च । अभावव्यावृत्तत्वम- स्तित्वमितिचेन्न । स्वरूपस्य व्यावृत्तत्वात् । तदभावयोगित्वस्य परस्पराभावरू- पताहन्तृत्वात् । एतेन विरोधित्वमपास्तम् । अन्योन्याश्रयाय । तादात्म्याभावे १°णे खनुवन्धना १२ यिकारणं गु° । ३ इति प्रत्ययाश्च । - ·९२ न्यायलीलावती। तदभावाच । अन्यतायाः स्वरूपानतिरेकात् । अभावत्वस्य चानिरुक्तः । नास्तित्वबुद्धिवेद्यत्वं तदिति चेत् । न । तस्या अनुगतनिमित्तं विना असिद्धेः। ज्ञातत्वेनानुभवाच्च । नापि पारतन्त्र्येण निरूप्यत्वम् । संवन्धस्याभावत्वापत्तेः। नापि निषेध्यनिरूप्यत्वम् । अभावप्रतिपक्षत्वस्य निषेध्यत्वस्याभावनिरुक्ति विनाऽनिरुक्तः । स्वरूपसत्त्वस्य पष्ठी प्रथमाभ्यां विवेकादनुपपत्तेः । सदि- ति बुद्धिवेद्यताया अभावेऽपि सत्वात् । तस्य भावविरुद्धस्वभावत्वादनारोप इति चेत् । न । समवायेऽप्यनारोपापत्तेः । तस्य स्वतोऽपि भावत्वमिति चे. न्न । स्वरूपस्याभावेऽपि तुल्यत्वात् । सत्तासामान्यविरहस्योभयसमत्वात् । एतेनाभिधेयत्वादयो निरस्ताः । ज्ञेयत्वं च न ज्ञानसंवन्धः । तत्रैव तदभावात् । नापि ज्ञानावभासेऽव- श्यज्ञेयत्वम् । उत्तरप्रश्नसाधारण्यात् । नापि तदुन्नेयः स्वभावभेदः । तस्य परस्परव्यावृत्तत्वेनैव स्वीकारात् । नाप्याश्रितत्वमन्यसमवायित्वं । अन्यतत्र- तया चोपलब्धिस्तद्योग्यता वा । समवायशब्दयोस्तु निरुक्ते प्रतिपेधात् । येन च यत्समानं तयोरेव समानता किं तेन अन्येन वा। नाद्यः । स्वात्मन्यवृत्तेः । नेतरोऽनवस्थितः । एतेनैव पण्णामिति व्याघातः। धर्माधर्महेतुत्वमवश्यम् । जातेरप्यन्वयव्यतिरेकात् । न च व्यक्त्यवच्छेदेन कृतार्थता । विपरीतापत्तेः । न च व्यक्तिप्राशस्त्याभिधानाब्यक्तिरित्येतदेव प्राप्तम् । जातेरप्यभिधानात् । सामान्यादेश्च सत्तायोगित्वान्न सामान्यवत्वम् । सामान्ये च सामान्यत्वम् । नित्यत्वे सति अनेकसमवेतत्वं तदितिचेन्न । द्रव्येऽपि गुणवत्वसत्वाव्यत्वा- पलापात् । मनसि च न मनस्त्वं । सुखाद्यपलब्धीन्द्रियत्वेनैवान्यथासिद्धेः । न च वेगवत्वं । अदृष्टसंवन्धेनैव क्रियोपपत्तेः। अन्यथा स्पर्शस्याप्यनुमाना- पत्तेः । परत्वापरत्वे च द्रव्यत्वान्नित्ये गगनादावपि । भूतत्वं च गुणत्ववत्सा- मान्यम्। न च व्यसकाभावः, याकैकेन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्तायास्तत्त्वात् । न चैवं मूर्तसिद्धौ जातिसंकरापत्तौ तुल्ययोगक्षेमयोयोरप्यभावः । गुणत्व- स्थापलापापत्तेः । न चाकाशं द्रव्यातिरिकापरसामान्यसंबन्धि, एकत्वात् १ नास्तीति। २ 'कानुपपत्तेः। ३ पिसत्वात् । ४ यो व्याख्याताः । ।

·न्यायलीलावती। विगादिवदितियाच्यम् । व्यावर्त्यद्रव्यत्ववत्तसिद्धौ बाधात् । अन्यथा तु तव्यवच्छेदवैयया॑त् । अव्यवच्छेदे द्रव्यत्वासिद्धी सिद्धान्तविरोधात् । दिकालयोश्च न सर्वनिमित्तकारणत्वम् । उपाधेरेवान्वयव्यतिरेफित्वात् । तवच्छेदकत्वस्य गगनादिसाम्यात् । सुखादिष्वात्मादिवन्दीप्रहस्यात्यन्ताभा- वव्यतिरेफमुपादायैवोन्मोचनात् ! सामग्रीकादाचित्कत्वस्य पूर्वपूर्वसामध्यनु- विधानात् । आधारत्वस्य संवन्धभेदत्वेऽन्यथासिद्धत्वात् । निमित्तताप्रवेशे तु तद्भेदकमानाभावेन व्यवहारानुपपत्तेः । आधारत्वात्तदनुमानस्याऽन्यथासि- द्विशङ्कादूपितत्वात् । घटादौ च पीठाद्याधारे निमित्तनिमित्तिभावाभावात् । गगनादौ च न महत्त्वम् । अवच्छेदोपहितव्यक्तिव्यङ्ग्यत्वात्परिमाणस्य । गग- नमपरिमितमिति व्यवहाराच । न चैकत्वं, स्वरूपाभेदेनाप्युपपत्तेः । न च संस्कारत्वम् । मानाभावात् । गोशब्दवाच्यनानाजातीयवस्तुवदनुगतप्रत्यया- सिद्धेः । अभिधानस्यापि तथैवोपपत्तेः । अन्यथा तत्राप्यनुमानापत्तेः । न च तत्र व्यवस्थापकाभावोऽत्र तूपादकसजातीयावस्थोत्पादकत्वमिति वाच्यम् । शब्देऽपि तत्सत्वात् । न चायं नियमोऽपि । ज्ञानेन तदभावात् । विपयप्रव- पत्वमिति चेन्न । इच्छादावपि तत्सत्वात । स्वाभाविकमिति चेत् । न । स्मृतावभावात् । अदृष्टत्वं च संस्कारत्वधर्माधमी नोभयवृत्तिसामान्यवन्तौ विरोधिगुण- लात् सुखदुःसवदिति चेन्न । सत्तागुणत्वादिसंबन्धेन वाधात् । उभयमा- प्रवृत्तिसामान्यनिषेधे च गन्धेन व्यभिचारात् । शब्दादौ चैकत्वम् । न च गुणत्वात्तद्वाधः । प्रत्यक्षस्थान्यथासिद्धेः द्रव्ये द्रव्यत्यवत् । अत एव नान- वस्थितिः । अवस्थितिदर्शनात् । परत्वा स्वापरत्वगुरुत्ववेगनैमित्तिकद्रवत्वादीनां च रूपरसगन्धस्पर्शस्वाभाविकद्रवत्ववत् न विशेषगुणत्वम् । परामृष्यमाण- लिङ्गवत् मुख्यमपि सुखं जनयतु । स्पर्शश्च शीतः कम्पस्य कारणम् । अस- मवायिकारणलं वा इष्टस्य सुखदुःखे प्रति समस्तविशेषगुणोत्पत्तावसाम- ध्र्येऽपि विशेषव्यवस्थितिसंभवानिमित्तावदिति सर्व समाकुलमिति चेत् । मेवम् । सत्तासंबन्धबुद्धिस्तावन्नाभाव इयध्यक्षसिद्धम् । नचेयमनारोमिता । १°दिसत्वेन बा। न्या.

·न्यायलीलावती। समवाये तदभावात् । तथा चैवंविधारोपस्याभावो विरोध्येव न । यत्रैतादृश- संवेदनं तत्रैवान्वयव्यतिरेकसिद्धेः । तथा चैतदेव साधर्म्य सैव च धुद्धिस्त- दालम्बनसंवेदिका । विरोधात् । न च बुद्ध्यन्तरेण व्यवस्था । सर्वासामस्म- दादिभिरवेदनात् । योग्यतायाश्च व्यावृत्तरूपानतिरेकादिति चेत् । न । प्रमे- यत्ववाच्यत्वनियमसंवेदनयत् । सामान्येनास्यापि स्फुरणात् । ज्ञेयत्वे च ज्ञानजातीयं तावदेकम् । तेन यदुपहितं तदपि ताडगेव । अन्यथा तत्रानुग- तवेदनानुपपत्तेः । स च संवन्धं विनेत्यनुवृत्तिव्यावृत्त्योस्तुल्यः । ज्ञेयोऽय- मिति बुद्धिवेद्यत्वं वा । एतेनाश्रितवं व्याख्यातम् । येन च यत्समानमिति च प्रमात्वलक्षणवद्वाचकः शब्द इतिवच्चोपपद्यते । धर्मादिहेतुत्वं च व्यक्तैरेव । तस्या एव सकलदेशकालस्वभावनियमोप- पादकत्वात् । ताश्च विप्रकीर्णदेशकालतया नान्वयव्यतिरेकग्राहकप्रत्यक्षे विप- यभावमापद्यन्त इति जातिरपि हेतुफलभावनिश्चयार्थमुपादीयते । न च जाति- रपि हेतुः । तस्याः स्वतोऽन्वयव्यतिरेकाभावात् ।व्यत्त्युपादानेऽन्यथासिद्धेः । जातित्वं च यदि परमेव सत्तायाः तदा द्रव्यादेरपि जातिता । अपरं चेन्न सत्तायामाश्रितम् । न हि तस्या अपरं तत्रैव समवेयात् । विरोधित्वे च सत्प्रत्ययवजातिप्रत्ययस्यान्यथासिद्धेः । न च सामान्यत्वं, स्वात्मन्यवृत्तेः । तत्रापि सामान्यान्तरपरिकल्पनेऽनवस्थितेः । न च सामान्यत्वद्वयं, परापर- भावानुपपत्तेः । विरोधित्वे साधारणधीध्वनिजनकत्वानुपपत्तेः। मनस्त्वं च मूर्तल्वे सति इन्द्रियत्वेनासाधारणजातिमत्त्वम् । मनसः कथ- मन्यथा सुखाद्युपलब्धिसाधकतमत्वम् । एकैकशो व्यभिचारात् । अणुत्वात्म- संयोगिताकारस्यासाधकतमसाधारण्यान् । कर्णशप्कुलीवद्विशिष्टादृष्टोपगृहीत- स्येति चेन्न । अनेकत्वे सत्यसाधारणसाक्षात्कारिप्रमाकारणतयाऽवान्तरजा- तिमचाया नियमात् । वेगश्चाशुसंचारभेदस्य वेगहेतुत्वेन प्रतिवन्धावधार- गात् । पवनवत् । अन्यथा कर्मापि नानुमीयेत । अदृष्टविशेषादेव संयोगो- पपत्तेः । स्पर्शश्च तत्कार्यजातीये उद्भूतस्पर्शतया व्याप्तः। स च निवर्तमानः तमा- दाय निवर्तते । ततो रूपगुरुत्वरसादयोऽणूनां कार्यैकलिङ्गगम्याः सन्तः :

·९५ न्यायलीलावती तलिङ्गानुपलब्धेरेवासंतोऽवधार्यन्ते । न च मनसः तदारम्भे स्थवीयस्तया युगपन्नानाज्ञानोत्पत्तिरिति वाच्यम् । अवयविन इन्द्रियभावाभावात् । न च परत्वादिकं व्योनि । परबुद्धिव्यपदेशस्यावच्छिन्न एव संभवात् । पृथक्त्व- वत् । न च नित्यमहत्त्ववदपरिमितेऽपि परिमाणव्यवहारादत्रापि परापर- व्यवहार इति वाच्यम् । महबुद्धिवेद्यस्य परिमाणत्वात् । अस्य चावान्तराव- च्छेदाप्रतिभासेऽपि भूगोलकमहत्त्ववत्परिमाणत्वोपपत्तेः । अन्येभ्योऽपि महा- निति बोधोपपत्तेः । प्रकृते त्ववधिविरहाट्यपदेशानुपपत्त्या परवोधस्यापि तत्तुल्यविषयस्यानुपपत्तेः । न च भूतत्वम् । अर्थत्ववदुपाधिसामान्यबोधेनैवो- पपत्तेः । न च गुणत्वापलापः । तत्र विशेपस्योक्तत्वात् । यदि त्वसत्यपि विशेषमानेऽन्यथासिद्धसंवेदनं सामान्यमास्थीयते ततो भूतत्वमूर्तत्वप्रसक्ती जातिसंकरापत्तिरिति बोद्धव्यम् । किशुककुसुमादिकार्यस्य वसन्तादिकालविशेपप्रसूतत्वे निश्चिते अन्येपामपि कार्याणां कार्यत्वेन स्वस्खपूर्वकालजन्यत्वानुमानात् । एवं कुङ्कुमादेर्देशविशेष- जन्यत्वेनान्यत्रापि देशविशेपजन्यत्वानुमानात् । देशकालव्यवहारविपयाणामु- पाधीना कार्यमात्रनिमित्तत्वमेव । दिकालयोः सर्वनिमित्तत्वम् । दिक्कालौ वा सर्वकार्यनिमित्तं विभुत्वे सत्यनित्यविशेषगुणरहितत्वादीश्वरवत् । कारणत्वं च खव्यतिरेकाध्यारोपे कार्यव्यतिरेकप्रसङ्गयोग्यस्वभावत्वात् । दिकालौ च सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तं, तत्पूर्ववर्तित्वे सति तदुत्पत्त्यधिकरणत्वेन व्यवह्रिय- माणत्वात् । पटतन्तुवत् । गगने च महत्त्वं अणुपरिमाणवदवच्छेदाभावेऽपि परिमाणत्वव्यञ्जकत्वात् । एक्त्वं च संख्यापरिमाणयोः समानदेशत्वनिय- मात् । संस्कारत्वं च स्वकारणसजातीयकार्यजनकत्वं असति बाधके सामान्य- निष्ठम् । सदृशकार्यस्य तथैवोपलब्धेः । अन्यथा कार्यसादृश्यस्याकस्मिकत्वप्र- सङ्गात् । स्वभावादिति चेत् । न। व्यावर्तकस्य स्वभावस्य तथात्वे सदृशा- कार्यात्सदृशकारणानुमानविलयापत्तेः। अनुगतत्वे च सामान्यं सादृश्यं संस्कारत्वम् । वीजशब्दादौ च, परापरभावानुपपत्तिरेव वाधिका । तद्वद्- त्रापि जातिभेदोऽपि स्यादिति चेत् । न । असति वाधके कारणैकजातीय- ·न्यायलीलावती। त्वेन कार्यसादृश्यप्रतिबन्धात् । न च कारणैकजातीयत्वात्कार्यंकजातीयता- पत्तिः । संयोगविभागयोरेकजातीयतापत्तेः । यस्य यद्विजातीयावस्थासमवेत उत्पन्नः तस्य तदवस्थापादकगुणत्वं वा संस्कारत्वं उपाधिसामान्यम् । यथा चैकजातीयावच्छिन्नानामेकगुणत्वेन सूत्रकर्तृव्यवहारविषयत्वं तथैकोपाधि- सामान्यवतामपीति । ज्ञानत्वे चेच्छादिव्यावृत्तस्वभावस्य विषयप्रवणत्वम- पेक्षितमिति । न वा दृष्टत्वम् । बुद्धरुपाधिनान्यथासिद्धेः । शब्दादौ चैकत्वे तत्प्रतिबद्धसंयोगादिप्रसक्तावनित्यस्य सावयवद्रव्यत्वेन कुड्यादिगमनप्रति- घातापत्तौ भ्रान्तत्वाद्रुद्धः । एवमन्यत्रापि गुणानामगुणत्वनियमावधारणं प्रतिकूलतकरनेयम् । विशेषगुणत्वं च शास्त्रीयां रूढिमाश्रित्य पङ्कजादिपदवत्तदुपाधिभिनियत- मित्यदोपः । लिङ्गपरामर्शस्यैव जनकता समारोप्य व्यवह्रियते । शीतस्पर्शप्र- बुद्धश्चाध्यात्मिकवायुस्तत्संयोगः कम्पनिदानम् । अतएव कुम्भिते पवने तदभावः। शीतयोनिता चानिलस्येति चरकाचार्योपदेशोऽपि । उभयासमवा- यित्वे कल्पनागौरवात् । व्यापकमनोयोगस्यैव तादृशत्वेऽसमवायिकारणल- क्षणेऽदृष्टेतरत्वस्यापेक्षितत्वात् । असमवायिकारणमिति तु तत्र परिभाषा । सा च सत्यपि निमित्ते क्वचिददृष्टादौ न वर्तते । तात्रिकाणामव्यवहारात् । सत्यपि गङ्गासामीप्ये घोपादन्यत्र गङ्गोपचारवत् । कर्मणि च पूर्वसंयोगादे. रन्यथासिद्धं संनिधित्वनाहेतुत्वात् । स्यादेतत् यद्यन्वयी हेतुः स्यात् । न चैवम् । अनुपाधित्वस्याप्रतिवन्धत्वात् । अन्यथानैकान्तिके सोपाधित्वोद्भाव- नापत्तेः। साध्याभावव्यावृत्त्या तु साध्यसंबन्धित्वस्य प्रतीतिभ्यां व्याघातात् । मैवम् । अयोगव्यवच्छेदस्य नियमार्थत्वात् । तथापि काल्पनिकविपक्षात् व्यतिरेक इति चेन्न । अविद्यमानविपक्षत्वस्यान्वयित्वात् । न च विपक्षस्य ततो हेतुव्यतिरकस्य वा कल्पितत्वं विपक्षवं संभवति । एवमर्पि विशेपो वाच्य इत्यादावन्वयित्वव्यवस्थितेः । व्यतिरेकाभिधाने व्याघातापत्तेः ।। इति श्रीन्यायलीलावत्यां साधर्म्यपरिच्छेदः॥ रूपरूपिणां गुणतद्वतामन्येषां च समयोत्तराधरभावेन उत्पादानुपलब्धी एककालव्यवस्थितौ सूक्ष्मसमयभेदाफल्पनान हेतुफलभावः । अहेतुफलभा- - ·९७ न्यायलीलावती। ोऽहेतुकसदातनभाववदसदातनोऽपि भावस्तथेत्यात्मादितत्वाव्यवस्थितौ न नेःश्रेयसमाप्तिरिति तत्प्रक्रियापरिच्छेदोऽयमारभ्यते । तत्र द्रव्यप्रक्रिया तावदणुभ्यां ब्यणुकं ततरुयणुकम् । तदसिद्धं व्यणुका- सिद्धेरिति चेत् । न । त्र्यणुकं कार्यद्रव्येणैवारभ्यते महत्त्वात् घटादिवदिति मानात् । न चेदेवं महत्त्वं न स्यात् । अणुपरिमाणस्यानारम्भकत्वात् । अणु- संख्यैव वारभतां महत्वं द्वित्वमिव व्यणुकमिति चेत् । न । तथा सति घटे- ऽपि परमाणुसंघातारब्धत्वप्रसंगे भग्नस्य सहसाऽदृश्यत्वापत्तेः । व्यणुकेनापि त्र्यणुकारम्भे घटे तुल्यताप्रसंगः इति नास्ति विपक्षबाधकम् । आरम्भकसं- स्यापकर्पतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं तारतम्यत्वात् । न चैकं वस्तु द्रव्यारम्भक- मिति द्वितीयारम्भकत्वात्र्यणुकसिद्धिः । न चैवं कदाचित्र्यणुकं परमाणूपा- दानकम् । व्यणुकोपादानकस्य तदुपादानकत्वानुपपत्तेः। न हि तन्तूपादानकस्य पटस्य कदाचिदरूपादानकत्वं सिद्ध्यतीति किरणावलीकारः। तत्र द्वितीया- रम्भकत्वेऽप्यणुद्वयारम्भकत्वस्यासिद्धेः । द्वितन्तुकेन सिद्धसाधनात् । जला- वयविनस्तदवयवानां च जलजातीयजन्यतोपलम्भाच्च । निरुपाधिसंवन्धव- लेन त्र्यणुकस्य कार्यद्रव्योपादानकत्वसिद्धिरस्त्विति चेत् । न । महदुपादान- कत्वस्यापि सिद्धिप्रसंगात् । तत्र वाध उपाधिः । स इहापि भविष्यति । वाधेन तत्र साध्येतरत्वमुपाधिरवधार्यत इति चेत् । न । अवाधेऽपि तत्प्रसं- गात् । तथा सत्यनुमानोच्छेदप्रसंग इति चेत् । अस्तु तर्हि महदुपादानकत्वं कार्यद्रव्योपादानकत्वं प्रत्युपाधिः । तत्कुतो व्यणुकसिद्धिरिति । अनोच्यते । कार्यद्रव्योपादानत्वं प्रति महद्रव्योपादानकत्वस्योपाधित्यनिर्णयहेतोः तर्कस्या- भावात् । परिमाणत्वावान्तरसामान्यस्य महत्वाद्यवान्तरसामान्यव्यतिरिक्तस्य कार्याकार्यव्यक्तित्वस्योपलब्धेर्महत्ववत्तत्प्रतिबन्धस्याप्रतिकूलताहतिवलेनैव उपाधेरपि निरासात् । अन्यथेन्द्रियादेरप्यसिद्धिप्रसंगात् । कार्यस्य तेजसो दृश्योपादानत्वनियमात् । कृत्स्नैकतन्तुस्वभावे पटे स एवावलम्ब इति प्रत्य- भिज्ञानादारभ्याप्यारभन्ते । न च मूर्तानां समानदेशताव्याघातः । अन्यूना नतिरिक्तदेशस्य तथात्वादिति चेत् । न ।। एव विरोधापत्तेः । संयोगे ·न्यायलीलावती। चाति प्रसंगात् । इति ब्यणुकादिक्रमेणान्त्यावयविपर्यन्तमारम्भः । इति घ्यणुकसिद्धिः। कथं पुनः पकघटे कारणगुणपूर्वकता रूपादीनां । असंभवद्विरुद्धधर्मसंसर्गो हि घटः प्रत्यभिज्ञायते । उपरिस्थितानामपाताञ्च । तद्देशत्वतत्संख्यत्वतत्परि- माणत्वोपलब्धेश्च । अन्तः पाकस्यापि सच्छिद्रत्वादवयविनां स्फटिकान्तरिन्द्रि- यप्रवेशवत् घटे पहिः शैत्यवेदनवदुपपत्तेः । न च स्पर्शवद्वेगवद्रव्याभिघाता- व्यनाशः । द्रव्यविरोधिकर्मोत्पत्तौ मानाभावात् । कर्मत्वस्य नभोविभा- गेन करकम्पे तत्परमाणुकम्पवदुपपत्तेः । न च संयोगमात्रं तद्धेतुः । पवनसंमुखधृतघटपटादेरपि नाशापत्तेः । कर्मण एवोत्पत्त्यसिद्धः। नियतहेतु- कुलालादिव्यतिरेकेऽपि जन्मवत्तस्यापि संभावितत्वात् । न चैवं ब्यणुकना- शसिद्धिः । मानाभावात् । रूपं चाश्रयनाशादेव विनश्यति, कार्यरूपत्वात् । नष्टघटरूपवदित्यस्यापि प्रत्ययस्य प्रत्यभिज्ञाननिर्दलितत्वात् । विपक्षे वाधका- भावाच । पाकजा एवैते इति युक्तमिति चेत् ।न। सूचीसंभेदनिर्दलितावयवार- ब्धपरम्परानष्टघटे घटान्तरोदयवत् सर्वस्योपपत्तेः । विरुद्धधर्माध्यासस्यापि काठिन्याकाठिन्यस्य दर्शनात् । न च स्पर्शभेदोऽसावन्य एव जात इति वाच्यम् । चक्षुपापि तत्प्रतीतेस्ततः संयोगभेद एवायम् । स च प्राक्तनो नास्त्यनुपलब्धेः । तन्नाशाय च क्रियैव दहनस्य कल्पनीया, इष्टत्वात् । स्पर्श- वद्वेगवत्पवनसंवन्धवलेन पिठरोदरकुहरसंचारिजलतण्डुलोन्मथनविष्ठेदकारिणि ज्वलज्ज्वलनज्वालाकलापे का संभावना पिठरावयवानां, तथा तन्मध्यपतित- व्यणुकस्यापि का जीवितव्यवस्थितिरित्यनुमानमप्युदयमासादयति । तथाप्येक एव संयोगः किमिति नोदयनाशहेतुः । कल्पनालाघवात् । पूर्वध्वंससहका- रिणा तज्जनने युगपदुत्पादस्यानुपपत्तेः । अन्त्यस्योपान्यनाश्यत्वाच्च । संस्कारस्यानुभवध्वंसिनः स्मृतिरूपज्ञानजननदर्शनाच्च । एवमेव किंत्वन्यता- व्यवहार उपचादिति व्योमाचार्याः । निवर्तकजनकदहनयोर्भेदेन वेति तत्रैव कालगणना ग्राह्या । " १अत: पाक°।

·९९ न्यायलीलावती। ननु ब्यणुकनाशानन्तरं कथं त्र्यणुकनाशः । तस्य स्वासमवायिकारण- नाशनाश्यत्वादिति चेन्न । समवायिकारणनाशेऽपि फचिन्नाशात् । तत्र सर्वत्रासमवायिनाशपूर्वकत्वमुन्नीयत इति चेन्न । विपक्षे वाधकाभावात् । अनियतहेतुकतापत्तिरितिचेन्न । गुणनाशस्याश्रयनाशविरोधिभ्यां नाशयदस्या- प्युपपत्तेः । अन्यथा द्वित्वस्याप्याश्रयनाशनाश्यतानियमापत्तेः । शिष्टं शास्त्रे ॥ इति पाकजम् ॥ गुणस्य निमित्तनाशानाश्यत्वात् । अन्यथातिप्रसंगात् । साध्येतरत्वस्य च वाधैकगम्यत्वात् पूर्वमप्यवस्थितिसिद्धौ समानदेशनादिधर्मवतोरप्येकत्वैकपृ- थक्त्वयोर्नियतव्यद्यत्ववहित्वमपेक्षाबुद्धिव्यद्यमिति प्रक्रियाया असिद्धिरिति चेन्न । हेतोर्व्यतिरेकाहे तेनैव वाधात् । अन्यथा व्यतिरेकासिद्धेः । अत एव हुताशनबन्दीमहादपेक्षामतिजन्यं द्वित्वमितिस्थिते न द्रव्यधीरपेक्षाधीः । दूरादुभयद्रव्यावभासेऽप्येकत्वानवमासे तत्र द्वित्वानुत्पादात् । नाप्यविकल्प- कैकसंख्यामतिः । संख्यायाः सविकल्पकापेक्षाधीजन्यत्वनियमात् शतसंख्या- वत् । किं त्वेकैकत्व विशिष्टद्रव्यधीः । अविकल्पकज्ञानं च न संस्कारजनकं, तद्विपयस्मरणाभावात् । तदेकगम्यत्वाच्च । तस्य ज्ञानत्वेन संस्कारानुमानस्य तु पदादराद्यपाधिमादायान्यथासिद्धेः । द्वे द्रव्ये इति ज्ञानसमकालं द्वित्वनाशे तज्ज्ञानं भ्रान्तं स्यादिति नापेक्षावुद्धिनाशनाश्यं द्वित्वमिति चेन्न । ज्ञानस्य तत्समये द्वित्वविशिष्टमित्यस्यानवगाहित्वात् । पूर्वापरतोदासीनद्वित्वविशिष्ट- त्वस्य सत्वात् । विशेपणज्ञानपूर्वकतातूत्तरत्र विशिष्टज्ञानस्य व्यवस्थापयिष्य- ते । अतीतगोचरद्वित्वाद्युत्पत्तौ का वार्ता । न काचित् । कथं तर्हि तद्व्यव- हारः । यथा गुणादाविति ब्रूमः । उपादानाभावस्यैव वाधकत्वात् । एतेना- नागतव्यवहारोऽप्युक्तः ॥ इति संख्या ॥ त्र्यणुकपरिमाणं संख्याजन्यं परिमाणप्रचयानपेक्षत्वे सति परिमाणत्वात् । सर्वसिद्धसंख्याजन्यपरिमाणवत् । परिमाणजन्यमेवैतत् स्यादिति चेन्न । परि- माणस्य विजातीयात्मप्रतियोगिप्रकर्पजननविरोधात् । अन्यथा महतामपि कचिदणुपरिमाणारम्भकतापत्तेः । हस्खत्वस्य चामहद्वृत्तित्वेन महत्वानारम्भ- । १ गुणस्याश्रय।

·१०० न्यायलीलावती। .. कत्वात् अणुत्ववत् । अन्यथा अत्रापि तलतापत्तेः । संख्या तर्हि नार- म्भिका । तस्याः स्वाश्रयप्रकृष्टपरिमाणयोरुभयोरपि तुल्यत्वात् । परिमाणाना- रम्भकत्वे हेत्वभाव इति चेत् । न । वहुत्वस्य महत्वारम्भे कृप्तशक्तित्वात् । अणुत्वस्य च परिमाणं प्रति उपाध्यन्तरानपेक्षेण स्वरूपेणादृष्टशक्तिकत्वात्। न च नानैकत्वं जनकं, एकहेतुकत्वोपपत्तौ नानाहेतुकत्वे कल्पनागौरवात् ।। ननु संख्यापरिमाणादीनां न तावत्परिमाणं प्रति हेतुत्वम् । परिमाणमा- नेऽन्योन्यं व्यभिचारात् । नापि तव्यक्तिभेदं प्रति, आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां दूपितत्वात् । अतोऽवान्तरजातिस्वीकारे विरुद्धयोः समावेशानुपपत्तेः । दृश्यते चोभयहेतुकत्वं यथा समपरिमाणोभयारब्धादुत्कर्पवत्रिभिरारब्धस्य परिहीनपरिमाणत्रितयारब्धादुत्कर्पोपलम्भात् । मैवम् । एकैकारभ्यमह- त्वावान्तरजातेरन्यदेव महत्वोत्कर्षरूपं सामान्यं प्रत्यसमवायिकारणसमुञ्चयस्य हेतुत्वात् । प्रचये च नास्ति कारणत्वम् । तूलाद्यवयविनामनारम्भकत्वात् । एकादिप्रत्ययस्य पलालपुखवदुपपत्तेः । मैवम् । घनद्रव्यस्य स्वाश्रयद्रव्यारम्भ पलालादावेकदेशाकर्पणे समुदायाकर्पणप्रसंगात्। अनारम्भे भ्रान्तत्वात्तूलकादौ बाधकामावात् । घनाघनसाधारणेयं युक्तिः किं न वाधिकेति चेत् । न । तोयाद्यवयविविच्छेदापत्तेरित्यास्ताम् ॥ इति परिमाणम् ।। ननु द्वित्वद्विपृथक्त्वयोरपेक्षाबुद्धिः किं युगपदुत्पद्यते क्रमेण वा । नाद्यः । ज्ञानयोगपद्यनिषेधात् । द्वितीये तु द्वित्वापेक्षाबुद्धेरनन्तरं द्वित्वद्विपृथक्त्वापेक्षा- बुद्धयोरुत्पादे तदनन्तरं च द्विपृथक्त्वापेक्षाधुझ्या द्वित्वजनकापेक्षाबुद्धिनाशे द्वि- पृथक्त्वद्वित्वसामान्यज्ञानयोरुत्पादे अपेक्षावुद्धिनाशात् द्वित्वनाशे द्वित्वस्य विशेषणस्याभावात्कथं तदुत्तरकालं द्वित्वविशिष्टपृथक्त्वप्रत्ययः । न च द्विपृथ- क्त्वं नामापरं सामान्यमस्ति । अथ पूर्व द्विपृथक्त्वजनकापेक्षाबुड्युत्पादः । तथा सात द्विपृथक्त्वस्यैव नाशात् द्वित्वविशिष्टप्रत्ययो न स्यादिति चन्न।' उभयैकत्वैकपृथक्त्वसमुदायालम्विज्ञानादुभयोत्पत्तौ सर्वस्योपपत्तेः ॥ इति पृथक्तम् ॥ उभयकर्मजस्तु संयोगो न भिन्नः । एकत्वेनाध्यवसायात् । उभयदीपज- बुद्धिवत् । अत एव नैकस्यान्यथासिद्धिः । सामान्येन हेतुत्वावधारणात् । ..

·१०१ न्यायलीलावती। अजस्तु न संयोगोऽप्राप्तप्राप्तेरेव तदात्मकत्वात् । अजस्य तु संयोगस्यायुतसि- द्धसंवन्धिनिष्ठत्वेन समवायाद्भेदानुपपत्तेः । अवयवावयविभावाभाव एव युतसिद्धिरिति चेन्न । गुणादेरसमवायित्वापत्तेः । एपां स्वातव्येणाश्रयान्तरास- मवायित्वमयुतसिद्धिरिति चेन्न । तुल्यत्वात् ॥ इति संयोगः ॥ ननु संयोगाभाव एव विभागव्यवहारोऽस्तु । मैवम् । संयोगविनाशा- नुपपत्तेः । विभागस्य संयोगविनाशहेतुत्वात् । कमैव तजनकमस्तु अन्वयव्य- तिरेकाभ्यां विभागवदिति चेन्न । कर्मणोऽविरोधित्वेन व्यधिकरणस्य तन्ना- शकत्वायोगात् । तथा च स्वीयस्वीयकर्मजन्यानामङ्गुलीतरुसंयोगादीनां केवलेनाङ्गुलीस्पन्देनानाशप्रसंगात् । न च संयोगनाशात्तन्नाश इति वाच्यम् । कर्मजसंयोगे संयोगस्याकारणत्वात् । अकारणनाशस्याकार्यनाशेऽसामर्थ्यात् । व्यधिकरणमपि कमैंव नाशकमस्तु । न चातिप्रसंगः । स्वाश्रयाश्रितपरम्परा- संयोगस्यैव नाश्यत्वात् । न विरोधिनः । समानाधिकरणस्यैव नाशकत्वमिति असति वाधके संकोचानुपपत्तेः । एवं कारणनाशस्यैव कार्यनाशकत्वमित्यत्र वाधकाभावात् आश्रयाश्रितसंयोगनाशनाश्यः संयोगः स्यादिति निरस्तम् ।। स्फुटद्वेणुशब्दाच विभागोऽवगम्यते । स हि न वंशदलद्वयसंयोगनाशापेक्षवं- शदलाकाशसंयोगजन्मा, संयोगजस्य शब्दस्य संयोगनिमित्तकारणतोपल- म्भात् । भेरीसंयोगजस्य शब्दस्य दण्डसंयोगनिमित्ततावत् अभिघातजः स्यादिति चेत् । न । विमुसगतिदलयोस्तदभावात् । वायोः स्यादिति चेन्न । तस्य स्पर्शादिलिङ्गकस्य तदनुपलम्भेनैवासत्वावधारणात् । अन्यथा सर्वत्राती- न्द्रियवायुसंयोगकारणताया अनिराकरणादिति सिद्धस्तावद्विभागः । सतु वि- भागजः । यथा वंशदलपाटनानन्तरं क्रियया वंशदलयोर्विभागः । ततश्च नभोभागविभागः ॥ मनु क्रमकल्पनेयमनुपपन्ना । अवाधितस्य योगपद्यस्य वेदनात् । या विभागद्वयजनिका सा द्रव्याविरोधिभागजनिकेति वाधकमस्तीति चेन्न । विपरीतापत्तेः । या विभागद्वयजनिका सा विरोधिविभागजनिकेति कमल- दलोन्मीलनादी विभागजविभागोत्पत्तौ विपरीतापत्तेः । यदविरोधिभागज ·न्यायलीलावती। नकं न तद्विरोधिविभागजनकं यथा पञ्चशाखाकर्म । इयमप्यविरोधिविभा- गजनिका यदि स्यात् विरोधिनं न जनयेदविशेषादिति तत्सिद्धिरिति चेन्न । नियमासिद्धेः । व्यभिचारानुपलम्भात् नत्सिद्धिरिति चेन्न । कर्मावान्तरजा- तिभेदस्योपाधित्वात् । व्यभिचारानुपलम्भेऽप्यप्रयोजकत्वात् । मैवम् । कर्मा- वान्तरवैचित्र्यस्यानुपलब्धेः । विरोधिविभागार्जनानुकूलकर्मवैचित्र्यनिवृत्ति- रुपाधिरिति चेन्न । नोदनजन्यविशेषस्य व्यतिरेकेऽप्यमिघातात् । विरोधि- विभागदर्शनात् । एवमभिधातव्यतिरेकेऽपि नोदनात् उभयसाधारणस्यैकस्या- सिद्धेः, समव्याप्तिकत्वाच । अविरोधिविभागकस्य विरोधिविभागजनना- नुकूलवैचित्र्यव्यावृत्त्या सर्वत्राव्यभिचारोपलब्धेः । धूमार्टेन्धनवत् साधना- व्यापकत्वाभावात् । नन्वेवं यदजनकसंयोगजनकं न तजनकसंयोगजनकम् , यथाङ्गुल्याका- शसंयोगजनकं कर्म । एवं तन्तुद्वयसंयोगजनकात्कर्मणः तन्त्वाकाशसंयोगो न स्यादिति । अस्तु, तथाप्यनुल्याकाशसंयोगाच्छरीरसंयोगवत् तन्त्ववयवसं- योगादेव तन्त्वाकाशसंयोगोपपत्तेः । यपुनरुक्तमत्र कैश्चित्--एककर्महेतुकत्वे विभागस्य द्रव्यविरोधित्वाविरोधित्वमनुपपन्नं, कारणावैचित्र्ये कार्यवैचित्र्य- स्याकस्मिकत्वप्रसंगादिति । तन्न । एकस्यैव कर्मणः संयोगविभागजनकत्वद- र्शनात् । तथा कारणाकारणविभागजन्यविभागः, यथाङ्गुलीतरुविभागात् पाणितरुविभागः। नन्वत्र किं प्रमाणं । विभक्तबुद्धिरिति चेन्न । तदसिद्धेः । अन्यथा कर्मापि किं नाङ्गुलीकर्मजं स्यादिति भूपणः । तदसंगतम् । यथैकदेशसंयोगविभा- गाभ्यां देवदत्ते संयुक्तविभक्तबुद्धिः न तथा अङ्गुलीकर्मणा देवदत्ते चलतीति मतिरिति युक्तिसंभवात् । रथे चलति देवदत्तचलनाप्रतीतिवत् स्यादिति चेत् । न । रथेन गत इति प्रतीतेः संभवात् । कर्मणश्च संयोगविभागजन- कत्वावधारणनियमात् । सजातीयारम्भानुपलम्भाच अवयवक्रमैच सर्वत्र विभागारम्भकमस्तु । अन्यथा अवयवसंयोगेऽप्यसंयोगिनो विभागेऽप्यविभा- गिनो युतसिद्धिप्रसंगात् । मैवम् । न हि तत्संयोगेऽप्यसंयोगित्वं युतसि. पचारासासाकर्म । २ यत्पुनरन कैविटुक्तम् । ए । ३ ° गिनी यु।

·न्यायलीलावती। १०३ द्धिः । अपित्वसंवद्धयोः सत्वम् । न च तन्नित्यसमवायपक्षे संभवति । न च कमवारम्भकम् । व्यधिकरणत्वात् ।। इति विभागः ॥ द्विपृथक्त्ववत् द्विपरत्वमपि किं न स्यादिति चेन्न । उभयवृत्तीनां गुणानां विजातीयपरस्परावधिसापेक्षव्यवहारेण परत्वनियमात् । अत्र च तद्व्यावृत्ती द्विपरत्वव्यवहारस्य द्वित्वैकार्थसमवायनिवन्धनत्वात् । अस्तु वा तदपीत्यलं विस्तरेण ॥ इति परखापरखे ॥ बुद्धिर्न ज्ञाततागम्या । तदभावेऽपि शशविषाणादिविकल्पोपपत्तेः । संव- न्धिद्वयं संबन्धेषु प्रत्येकं सामान्यालम्वनमितिचेत् । न । सत्यासत्यविपय- तानुपपत्तेः । तथा सति कथं घटस्य ज्ञानमिति चेत् । ज्ञाततापि कथमिति तुल्यत्वात् । आधाराधेयभावादिति चेन्न । तस्यापि नियमानुपपत्तेः । स्वभा- वादिति चेत्तल्यम् । घटो ज्ञात इति चाक्षुपी प्रतीतिरनुपपन्नेति चेन्न । अयं रुष्टो दुःखितो हष्ट इतिवदुपपत्तेः । फलानाधारत्वे घटं जानामीति कर्मत्वा- नुपपत्तिरिति चेन्न । हानादिव्यवहारजनकत्वादेवोपपत्तेः । तस्यैव कथं तदा- धारत्वमिति चेन्न । अभावादेवोपपत्तेः । ज्ञायते च मानसप्रत्यक्षात् । जिज्ञा- सापेक्षमनोगम्यत्वे वर्तमानावभासत्वानुपपत्तेः । तदनपेक्षत्वेऽनवस्थेति चेत् । न । अनुव्यवसायप्रतीतिसामग्रीप्रतिवन्धकसुखादिविरह विशिष्टस्यैव ज्ञानमनः- संनिकर्पस्य प्रतीतिहेतुत्वात् ॥ इति बुद्धिः।। संस्कारश्च वेगात्मा । आपातादेको न भवति । उत्तरसंयोगविरोधित्वात् । कर्मवत् । न चैतदसिद्धम् । अन्यथाऽनाशप्रसंगात् । दूरसंयोगस्तद्धेतुरिति चेन्न । अन्तिकेऽपि घनसंयोगेन नाशात् । सोऽपीति चेन्न । अनियतहेतुक- । संयोगभेद इति चेत् । न । संयोगिजातिवैचित्र्ययोरनुपपत्तेः । भैवम् । अवाधितप्रत्यभिज्ञानसिद्धत्वात् । नाशस्योभयहेतुकत्वात् । आश्रय- विरोधिनाशोत्पादहेतुकगुणनाशवन्न कर्मणि तथात्वम् । दूरादूरघनाघनोत्तर- संयोगमात्रेण कर्मणो नाशदर्शनात् । न च वेगस्यैकत्वे कर्मसंतत्यनुपरमः । वेगसंतानोपरमवदुपपत्तेः ॥ इति संस्कारः ॥ इति श्रीमदाचार्यवल्लभकृता न्यायलीलावती समाप्ता, तापत्तेः १ रुटस्लष्टो दुःसित .