·कर्पूर मञ्जरी
(The Karpura manjari)
वादेहतया टीकया, पामन्तर परिशिष्टादेनिः,
वारमारतेन च समेना
श्रीनदिन्दिण्यावरजान्टवाजिना
नारायण राम आचार्य
'काव्यतीर्थ' इसनेन संबोधिता
निर्णयसागरमुद्रणालय, मुंबई

·[ All rights reserved by the publisher ) Pablsbor-Satgabbanabal Pandorang for the 'Nirnaya Sagar' Pre Printer:-Ramchandra Yesu Shedge, 26 28 Kolbhat Street, Bomba ·प्रास्ताविकम् माधवकृत-शपरविजय-भोजकृतसरस्वतीकण्ठामरण-क्षेमेन्द्रकृतीचित्यविचारचर्या- सुवृत्ततिलग-वविकण्ठाभरण-सोमदेवकृतयशस्तिलकचम्पू-गाधरपद्धति-आरोह- कभगदत्तजहणसगृहीतसूक्तिमुक्तावलि-हरिकविसगृहीतसुभापितहारावलि-वल्लभदे- पसगृहीतसुभापितावलि-राजशेखरकृतवालरामायण-वालभारत-कर्पूरमशरी-विद्ध- शालभषिकादिसस्कृतमन्थेषु, तथा विल्सनपण्डितकृत हिन्दूथिएटर'-मट्टमोक्षमार- कृत 'इण्डिया, रहाट् इट् पॅन् टीच् अम्वेवरपण्डितकृत 'हिस्टरी ऑफ इण्डियन् संस्कृत लिटलेचर'-अनेकपण्डितसंकलित 'इण्डियन् अफ्टिवेरी'-डॉक्टरपीटर्सन- रिपोर्ट-डॉक्टरभाण्डारकररिपोर्गदिइग्लिशभापानिवद्धेषु भन्थेषु च लिखित राज- शेखरविषय सम्यग्निरोग्य विस्तरभिया चान तत्सर्व परित्यज्य तन्निलिनार्थ एवं सझेपेण लिख्यते. - राजशेखरस्य समयनिश्चितावन्यमतानि तन शकरविजये 'तन्नोदित वचन राजशेसर' इति द्वितीयसर्गप्रारम्ने, 'एवमेनमतिमर्मचरित्र सेवमानजनदन्यलविनम् । केरलक्षितिपनिर्हि दिक्षु प्राहिणोरसचिवमाहतभिक्षु ॥ 'तेन पृष्टपुशल क्षितिपाल खेन सृष्टमय शामवकाल । हाटकायुनममर्पणपूर्व नाटकत्रयमयोचदपूर्वम् ॥' इति पञ्चमसमें, 'कविताइशलोऽय फेरलक्ष्माकमन कश्चन राजशेखराख्यः । मुनिवर्यममुं मुदा वितेने निजटीरनिष्टपनखामम् ॥ प्रयते रिमु नाटक्ययी सेत्यमुना सयमिना ततो नियुक्त' इत्यादिचतुर्दशसर्गे च राजशेवरक्था वर्तते, नाटकायनामानि तु करविजये न सन्ति एतेन नाटक्यकर्ता धेरलसिनिपारो राजशेखर सप्तमशतकप्रारम्भम- मुद्भूतराचार्यसमकालीन आसीदिति स्फुटमेव प्रतीयते किं तु भोजप्रयन्धादिय- च्छकर विजयस्यापि समयादिनिर्णयविपये विश्वासानईत्वाञ्चैतदेयम् न चास्य शंकरविजयस्य कर्ता पण्डितशिरोमणि सायनमाधवाचार्य . भय च कधिदन्य एवं नपकालिदासापर्यायो मायव इति भाति ·-- ५ राजशेखरकृतेषु पालरामायणादिषु महेन्द्रपालस वर्णनमस्ति. तन 'इण्डियन बेण्टिोरी नामकमासिकपुस्तकस्य पञ्चदशे भागे ११२ मिते पृष्ठेॐ खस्ति श्रीम- होदयसमावासितानेक्गोहस्त्यश्वरथपत्तिसंपन्नस्कन्धावारात्-----परमभगवतीभक्तो महाराजश्रीभोजदेवस्तस्य पुत्रस्तपादानुध्यातः श्रीचन्द्रभट्टारिकादेव्यामुत्पन्नः परम- भगवतीभचो महाराज धीमहेन्द्रपालदेवः श्रावस्तीभुक्तौ श्रावस्वीमण्डलान्त.पातिवा- लयिकाविषयसंवद्धपानीय कामसमुपगतान्सर्वानेव यथास्थाननियुक्तान्प्रतिवासिनश्च समाज्ञापयति- संवत्सर १०० माधमुदि १० नियतम्' इति महेन्द्रपालस्य दानपत्रं मुद्रितमस्ति. भत्र पृथक्पृथग्लिखितानाम- द्वाना संकलने जाता १५५ मिता संख्या. अयमेव श्रीहर्षवर्धन सवत्सरः, तत्र च ६.६ वर्षेषु योजितेपु जातः ७६१ मितः निस्तसंवत्सरः. 'अयमेव पूर्वलिखितदान- पनसमयः' इति लीटपण्डितः. एतदनुरोधेनैव सुभाषितावत्युपोद्धाते राजशेखर- समयो लिखितः किं त्वन श्रीहर्षवर्धन सवत्सरादिकल्पनं दुक्तिर हितमिति ७६१ मित- निस्तसंवत्सरे राजशेखरो बभूत्यपि सदिग्धमेव. दानपत्रं स्पेतम्राजशेखरवर्णित. महेन्द्रपालपचास्ति, यतोऽस्मिन्दानपने महोदयस्य नाम वर्तते. राजशेखरकृतवाल- भारतप्रस्तावनायां च ‘कथमेते महोदयमहानगरलीलावतंसा विद्वांसः सामाजिकाः' इत्याद्यस्ति. महोदयमिति कान्यकुब्ज (क्नौज )स्य नामान्तरम् कान्यकुब्ज महो- दयम, “कन्याकुज गाधिपुरं कौशं घुशस्थलं च तत्' इति हैमनाममालायाम्, 'महोदयः कान्यकुब्जे' इति विश्वप्रकाशमेदिनीकोपयोश्च वर्तते. बालरामायणे देश- मेऽऽपि 'लक्ष्मणः-इदं पुनस्ततोऽपि मन्दाकिनीपरिक्षित महोदयं नाम नगर दृश्यते । रामा-शश्वत्सुधामवसुधामहितं द्विषदिनों गाहितं भवति गाधिपुर्व पुर- स्वात् । वैदेहि देहि शफीसदृशं दृशं तदस्मिन्नितम्बिनि नितम्बवद्युसिन्धौ ॥ ८ ॥ इदं द्वयं सर्वमहापवित्रं परस्परालंकरणकहेतु । पुरं च हे जानकि, कान्यकुब्ज सरिय गौरीपतिमालिमाला ॥ ८९ ॥' इत्याद्यस्ति. एतेन राजशेखरकविः कान्य. पुन्जमहीपतेर्महेन्द्रपालस्य सभायामासीदिति ज्ञायते. बाणभट्ट-भवभूति-वाक्पति- राज-श्रीहर्षादयोऽन्येऽपि बहवो महाकवयः कान्यकुब्जनरपतीनां हर्षवर्धनयशो- धर्मप्रमृतीन सभासु स्वस्खसमय भासन, राजशेसरो दशमे शतके बभूवेति भाण्डारकरपण्डितः, एवमेव वेयरपण्डिता, एकादशशतक्समाप्तौ द्वादशतकप्रारम्भ वैवि विल्सनपण्डितः, पालरामायणकर्ता राजशेखरचतुर्दशशतक पारीदिति च भट्टमोक्षमारनामा बदति.

·- -राजशेखरस्य कालनिर्णयः वस्तुतस्तु राजशेखरकवि ८८४ मितग्निस्त्रसवत्सरादनन्तरम् ९५९ सवत्स- रात्पूर्व मध्ये वर्तमानेषु ७५ वर्षेषु वभूव यत ८८४ मिनसवमरपर्यन्त कश्मी- रान्पायितुरतिवर्मण समकालीनयोरान दवर्धनरनारयो राजशेखरकृती स्तुति- लोको सूक्तिमुक वलि-मुभापितहारावल्योविशिकविप्रशसाप्रारणे लभ्यते 'तत्र्ता कश्चिदन्यो रानशेसर' इत्यपि न वक्तु युक्तम् यतो मारामायणप्रणितानामकाल- जलद तरल-मुरानन्दक्वीना राजशेखरपूर्वपुरुषागा नातिप्रतिद्धानामपि देशकुलनाम- प्रहणपूर्व वर्णनश्लोकास्तव विद्यन्ते, तन्मध्य एव रत्नाकरानन्दवर्धनयोरपि वर्णन. मन्ति नेन सर्वेषां श्लोकाना कर्ता एक एस रानशेसर , अथ च ८८१ मिते शके ९५९ मित का निस्ताब्दे जैनसोमदेवेन यशखिलकचम्यू प्रशीता तर तृवीय आश्वासे माघादिकविनाममुराजशेखरस्यापि नाम वर्तते तम्मात्तत्कालरात्याचीनो रानशेखर , न च प्रबन्धकोपर्नुनैनराजशेसरसूरेस्तन नामास्तीति वक्तव्यम् प्रान्धकोषम्य १३४७ मिते सरत्सरे निर्माणादातशेखरसूरेशम्तिकाराचीनत्वान्, • राजशेखरस्य यशदेशादिपरिचय राजशेखरो ब्राह्मण क्षत्रियो वाऽऽसीदिति सदिग्धमेव यतो बालरामायणादिषु 'उपाध्याय' 'गुरु' इत्यादिपरात्मानं विशिनष्टि, तेन नस्य वामगन स्फुर्ट प्रतीयते, क्षत्रिय स्वाध्यापनादिप्वनाधिकारात. राज्ञा शेखरो राजशेखर इति तु समासो नोचित राजा चन्द शेखणे यस्य स इत्युचिन समास यत कर्पूरमा- रीप्रस्तावनायाम् रजनीवालमविखण्ड' इति राजशेखरनान पर्यायशब्दो वर्तते रजनील्मघद्र शिखण्ड शेषरो यम्य इति तदर्य, अय च कर्पूरमपरीप्रस्ताव- नायामेव 'चाहमानकुलमलिमालिका रामशेखरकवी गेहनी' इत्याद्यस्ति चाह- मान 'चौहाण' इति प्रसिद्ध क्षनियकुलम् यस्मि हम्मीरपृथ्वीरानादय क्षिति. पाठा अभूवन, ताकुल प्रास्ता च कथमस्मि युगे प्रामस्य भार्या भवितुमर्हति । तस्मादाजशेखर शनिय भाषीदिति कथमपि नातीनानुचित माति सजशेखरो महाराष्ट्रदेशोत्पन्नवेदिदेशोत्पनो वेयप्रापि सदेह एवं यतो बाल- रामायगप्रतापनायां खपपितामहम कालजलदं महाराष्ट्रचूडामणि वदति किमु- फारस्यादिस्यकविवर्णनश्चोकेषु सर्वपुरुष मुरानन्द चेदेमण्डलमण्डनं च पदवि भाति चाय चेदेदेशोद्भव, चेदिदेशमदीपतीनां करीनामेव विद्यामजिकादिषु , ·प्रायशो वर्णनात्. एतत्सर्वमने विशिष्टकविवर्णन लोकेषु टिप्पण्या स्फुटीभविष्यति. विष्णकविर्यथा सदेश कश्मीर परित्यज्य कर्णाटमहीपतेराश्रये जगाम, तद्वदयमपि खदेश विहाय कान्यकुम्जमहीपाल शिधिये. दशरूपकावलोक-सरखतीकण्ठाभरण-शीरखामिकृतामरकोषटीका मुकुन्टकतामर- पोपटीका-श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतध्वन्यालोकलोचन-काव्यप्रकाश-साहित्यदर्पण- शाधरपद्धति-सूक्तिमुक्तावलि सुभाषितावलि-सुभापितहारावल्यादिषु राजशेखर- लोका , श्रीकण्ठचरितसमाप्तिसर्गे राजशेखरस्य नाम च वर्तते. एते सर्वेऽपि प्रन्या भस्मिनिर्णीतराजशेखरसमयादर्वाचीनाः फेवलं क्षीरस्वामिविषये मनाक्संदेहः. काश्मी- रदेशमहीपालस्य जयापीडस्याध्यापकः क्षीराभिधः कश्चन शब्दविद्योपाध्याय आसीद (राजतरङ्गिणी ४।४८८). स एवामरकोषटीकाकर्ता क्षीरखामीति न सम्यरू. यतः क्षीरखामिकतामरकोपटीकाया 'श्रीभोजः' इति नाम बहुपु स्थलेषु वर्तते. भोजश्चै- कादशशतकमध्यभाग आसीत्, तस्मादेकादशशतकमध्यभागादर्वाचीनः क्षीरस्वामी कथमष्टमशतकोत्तरार्धसमुद्भूतस्य जयापीडनृपतेरध्यापको भवितुमर्हति ? तस्मारक्षी- रोपाध्यायात्क्षीरस्वामी भिन्न एव. - राजशेखरप्रणीता ग्रन्थाः बालरामायणम् , बालभारतम् (प्रचण्डपाण्डवम् ), कर्पूरमधरी, विद्धशालभ- जिका चेति ग्रन्थचतुष्टयमेव राजशेसरहतं प्राप्यते. तर बालरामायण मूलमानमेव, पालभारतस्य केवलमद्वयम्, नारायणदीक्षितकृतटीकासमेता विद्धशालभलिका, चासुदेव-धर्मदास-कामराज-कृष्णसूनुकृतामिष्टीकाभिः समेता कर्पूरमञ्जरी च लभ्यते. बालरामायणे भर्तमेण्ठ-भवभूति-दीकरवर्मा-अकालजलद-तरल-सुरानन्द कविराजा- नाम् कर्पूरमञ्जयां च मृगाइलेखाकथाकारापराजित-हाल हरिचन्द्र-नन्दिचन्द्र-कोटि- साना क्वीनां नामानि सन्ति. तेषु शंकरवर्मापराजितौ राजशेखरसमकालीनी, अमा- लजलद-तरल-सुरानन्द कविराजा राजशेखरस्य पूर्वपुरुषाः. तेषु कविराजो राघव पाण्डवीयकर्ता, भर्तृमण्ठ-भवभूतिहास-हरिचन्दाः प्रसिद्धा एव, नन्दियन्द्र-कोटिसौ पाप्रसिद्धी स्तः. पूर्वोत्तमन्थचतुष्टयप्रस्तावनामु राजशेखरेण रघुकुलचूडामणिमहेन्द्र पालः खशिष्यत्वेन वर्णितः बालभारतप्रस्तावनायां तु निर्भयनरेन्द्रसूनोमहीपाल. देवस्यापि वर्णनमस्ति. निर्भयराजोऽपि राजशेखरस्य शिष्य एवासीत. 'बालकविः कविराजो निर्भयराजस्य तथोपाध्याय' इति कर्पूरमअरीप्रस्तावनायाम् "विभ्रमराजस्य ·तथोपाध्याय' इति कामराजसमत पाठ.निर्भयराज इति महेन्द्रपालस्यैव नामान्त- रमिति पेचित, महीपालदेवध चण्डकोशिकप्रस्तावनायांमार्यक्षेमीश्वरेणापि वर्णित . 'कर्णाटीदशनाहित शितमहाराष्ट्रोकटाक्षाहत प्रौढान्धीस्तनपीडित प्रगयिनीभू- मावित्रासित । लाटीयाहुविचेष्टितश्च मलयत्रीतर्जनीतर्जित सोऽयं सप्रति राजशे- खरकवि राणमी वाचति ॥ मयं श्लोक औचित्यविचारचर्चायाम्, 'दातुरिध- रस्स-' इत्यादिश्लोका सुभाषितावल्याम् , 'भासो रामिलसीमिली' इत्याशा लोका. शाधरपद्धती, 'अकालजलदेन्दो सा' इत्याद्या बद्दव ठोका सूक्तिमुक्तावलि-मुभा- पितहारावरयो राजशेखरनाना समुद्धता सन्ति ते च प्रसिद्धेषु राजशेखरप्रन्थेषु न प्राप्यन्ते तस्मात्सन्स येऽपि वेचन राजशेखरफ़्ता प्रन्या इति ज्ञायते "विद्धि म पट्नबन्धान्' इति च बालरामायणप्रस्तावनाया खयमेर राजशेखरो घदवि. भस्य कवे शार्दूलविक्रीडितच्छन्दोनिवद्धा श्लोस भतिसमीचीना सन्ति. 'शार्दूल- मीडितैरेव प्रख्यातो राजशेखर रिसरीव परं वगै सोखैस्यशेखर ।' इति सुत्ततिलके क्षेमेन्द्र 'आगस्कारिणि कैटमप्रमयने तत्ताडनार्य रया नामीपङ्कजमस्त्रता गमयितुं जाते प्रयने थिय । स्वावासोन्मथनोपपादितभयभ्रान्तामनस्तत्क्षणादन- हाण्यपरा पुरातनमुनेोग्यत्तय पान्तु व ॥ मयं लोक सूक्तिमुक्तावली राजशे- खरान्तेवासिनामा समुद्धत तेन राजशेसरस्य कश्चन शिष्योऽपि कविरासीत् -राजशेखरकतोऽन्यकपिपरिचयः सूक्तिमुकावलि-सुभापितहारावलि-शाघिरपद्धतिषु राजशेखरकृता प्राचीन कावे- प्रशंसा श्लोका पेचन समुपलभ्यन्ते, ते सर्वेऽप्यत्युक्तत्वादन कविनामक्रमेण समु- द्रियन्ते- अकालजलदेन्दो. सा हया वचनचन्द्रिका । नित्य कविचकोर्या पीयते न च हीयते ॥ (सूक्तिमुक्तावलि , सुभापितहासयलि ) अकालजर दफ्वी राजशेखरस्य प्रपितामह आसीत् 'अकालजलदस्य प्रणा' इति विशालभलिकाप्रस्तापनायाम् 'स मूर्ती यत्रासीगुणगण इवाकालनलद मुरानन्द सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा । न चान्ये गण्यन्ते-तरल कविराजप्रभृतयो महामागतस्मिन्नयमजनि यायावरकुले ॥ तदामुण्यायणस्य महाराष्ट्रचूडामणेरकाल- जलदल चतुर्थों दीवुकि (दौहिकि ) शीलवतीनुरूपाध्यायनीराजरोखर' इति - .

·८ . कामवासरगुप्पण्यारपाको मारनामोपी च पालरामायणप्रस्तावनायर्या वर्तते. अकालजलदकृतः कोऽपि प्रन्यो नाचायुप. लन्धः, केवल 'मेकैः कोटरशायिभि.' इत्यादिश्लोकः शाधरपद्धत्यादिषु लभ्यते. ध्वनिनातिगभीरेण फाव्यतत्त्वनिवेशिना । आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ।। (सूक्तिमुक्तावलि, सुभापितदारावलिः) काव्यालोकायनेकपन्या; काश्मीरदेशोद्योऽवन्तिवर्म पतिसमानोऽयमा. नन्दवर्धनाचार्यः प्रसिद्ध एव. अकालजलदसोकैचित्रमात्मकृतैरिव । जातः कादम्बरीरामो नाटके प्रवरः कविः ।। (सूक्तिमुकायलिः) सरखतीव कर्णाटी विजयाका जयत्यसो । या घेदर्भगिरां वासः फालिदासादनन्तरम् ।। (एक्तिमुकावलिः, गुभापितहारायलि.) 'एऽभूमलिनालय पुउिनादल्लीकामातरम् स कायो भवन्ति गुरपशेम्पो -मरान । अर्यामो यदि गायरचने तपमा पेश गर्भ पदामि पाम- पर कटिरागप्रिया ॥ एतचोकका करापिरियमेर रिश्यादा कर्नाटी स्याय, एफोऽपि जीयते हन्त कालिदासो न फेनचित् । शुशारे ललितोद्गारे फालिदासत्रयी किम ।। (मिनुष्यतः, समापितहासपडि:.) जानकीदरणं गर्नु रएशे सिते सो। कपिः कुमारदासय रायनप यदि दागः ।। (Pre) दिपरा

·तिथ समुद्र
दूरादपि सता चिते लिखित्वाश्चर्यमञ्जरीम् ।
कुलशेसरवर्मा भ्या(क) चकाराश्चर्यमक्षरीम् ।।
(सूचिमुचावलि.)
माश्चर्यमजरी कश्चन अन्य 'पाणिनिप्रसाहारो का महाप्रारसमाश्लिणे झपालि.
इत्याश्चर्यमपरी' इलमरकोपकाया चारिवगै झपपदव्याख्याने
मुकुट 'मेरोत्पत्ति-केरल विशेपमाहात्म्यनामाप्रयाभ्यां समुदृते कस्मिथन लेखे
फेरलदेक्षितिपाल कुलशेखर ३३३ मिते मिन्तसव सरे आसीदिति दर्शितम्' इति
पामन-शिवराम-आपटेप्रणीताया राशखरवनपुनिया १३ पृटे टिप्पण्या
प्रध्यम् फुलशेखरनृपतिकृता मुकुन्दमाला प्रसिद्धैव कुलशेसर एव रानशेखर
इति मिध्येव केरलीयानां प्राद, यतो राजशेखरेणात्र कुलशेखरो वर्णित
आदौ गणपति वन्दे महामोदविधायिनम् ।
विद्याधरमणेर्यस्य पूज्यते कण्ठगर्जितम् ।।
(सातमुक्तावलि , मुभापिनहारावले )
'महामद विधायिनम्' इति पुनका तरपाठ
हुता शिसिने गौणाढ्या लोकशेपापि सा कथा ।
सुरलीटेन्दुलेसेप लोके पूज्यतमाभवत् ।
(सुभाषितहाराबलि .)
गुपयाणीता वृहस्था पक्षमतामी दया, केवलमेटक्षमतावविय,
इति कथासरित्सागरेऽरमारने क्या द्रष्टव्या
अनुमासिनि संदर्भ गोनन्दनसम कुत्त ।
यथार्थनामवैवास्य यद्वाम्बदति चारताम् ।।
(सचिमुचायलि.)
यायावरपुर श्रेगेरियटेध मण्डनम् ।
सुवर्णपन्धरुचिरस्तरललरो यथा ॥
(सूकिमुपाठि, मुभाषितहारापलि.)

·तरलो हारमध्यमणिरपि अयमपि क्वी राजशेखरस्य पूर्वपुरुष पूर्वमकालजल दश्लोकटिप्पणे लिखितं बालरामायणप्रस्तावनापद्यं पिलोकनीयम् रामशेसरोऽप्या स्मानं यायावरकुलोपन्नमेव समन्धेषु वर्णयति. कर्तु त्रिलोचनादन्य. फः पार्थविजय क्षमः । तदर्थः शक्यते द्रष्टुं लोचनद्वयिभिः करम् ॥ (मुभाषितदारापति.) प्रयोऽमयस्त्रयो वेदासयो देवास्त्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिमवन्धाश्च त्रिपु रोकेषु विश्रुनाः ।। (साधरपति, गुभापितहारा.) दाकुमारचरितम् , काम्यादर्शयेति प्रधद्वयमेव सभ्यते मणिकामास्तपता नर- डापरनामा रहनापयि ,न तु दण्डी क्लापरिचोद नन्दाविचिन्यादय सन्यन्येऽपि पडिता प्रन्या इति काय्याराग्ज्ञायते कविरय सप्तमशन प्रारम्भ गर. सरसतीपवित्राणां जातिस्तान न कारणम् । व्यासस्पर्धी कुरारोऽपद्रोणो भारते कविः ॥ (साभरपरति.) पुगान्तरे 'महिनाम्' इति पाठ . द्विसंधाने निपुणता स ता पके धनंजयः। यया जातं पल तस्स सतां चके धनंजयः॥ (पिगुणापरि, मुमपितदारा.) पगुरदय परिधानकापाय परपमहान मा. गपाग. समर निधानकायमा नामान्तरम् wrtaire Trr. पागलपम् स्वमि पाणिनये तग यस रद्रप्रमादत । भादो व्यापरणं पात्यानु भाग्यनग ॥ (*•, fre.)

·A 'पय पतिभि स्पृष्टा वाति वाता शनै शन , इति जाम्बवतीविजयवा- पयम्', 'स पार्षदेरम्परमापुरे, इति नाम्बवयां पाणिनि' इत्यादि भाम्ययतीन यकाप्यपद्यैकदेशा मुकुन्टेनामरकोषटीयायामुदाहृता सति 'तथाहि पाणिने पाता- लविजये महाकाव्ये- सध्यावधू गृप करेण' इत्यादि काव्या कारटीकायो नमिसा- धुना चोदाहृतम् तेन जाग्यवतीजयस्य पातालविजयमिलपि नामा तर भाति सुभाषितावलि-सदुक्तिपर्णामृतादिपु यहव पाणिनि लोका प्राप्य ते 'स्पृहणीयत्व चरित पाणिनेरुपजानिमि । चमत्यारेक्सारामिक्यानस्पेन जातिभिः ॥ इति सुटत. तिलक्स्थ मेद्रलोकेनोपजातिच्छ दोनिबद्धा पाणिनि'लोका भयुत्तमा सन्तीति ज्ञायते य एवं व्याकरणसूनफर्ता स एव राम्बवतीजयकाव्यस्य पर्तेत्यम्मानाज- शेखरश्लोरास्फुट प्रतीयत तस्मात्पाणिनिद्वयकल्पनं व्यर्थमेव प्रद्युम्नान्नापरस्येह नाटके परयो गिर । प्रद्युमागापरस्येह पौष्पा अपि शरा खरा ॥ (सूक्तिमुक्तावलि ) सहर्पचरितारव्याद्भुतकादम्बरीकथा । बाणस्य वाण्यनार्येव स्वच्छन्दा अमति क्षितौ ।। बाणेन हदि लमेन यन्मन्दोऽपि पदकम । प्राय कविकुरगाणा चापल तर कारणम् ॥ (सूक्तिमुकावलि ) सक्तीनां सरकेलीना फलाना च बिलासमू । प्रभुदेवी कविर्सटी गतापि हदि तिष्ठति ।। (सूक्तिमुक्तावति, सुभाषितहारावलि ) वृत्तप्रबोधद्वाणी भा रबेरिव भारवे। माघेनेव च माधेन कम्प पस्य न जायते ।। (मुभाषितहारापलि ) ·मायूराजसमो जज्ञे नान्यः करचुलिः कविः । उदन्यतः समुत्तस्थुः कति वा तुहिनांशयः ।। (सूषिमुक्तावलिः, मुभापितहारापलिः.) हयवंशोद्भवाः घरघुलि (कलचुरि) नामानः पेचन क्षत्रिया अद्यापि रीमा' (रेवा)। राज्ये वर्तन्ते. राजशेखरसमये चेदिदेशान्तर्गता माहिष्मती नाम नगरी तेषां राजधान्यासीत्, 'यन्मेखला भवति मेक्लशैलमन्या वीतेन्धनो वसति यत्र च चित्रभानुः। तामेषपातिकृतवीर्ययशोवतंसां माहिष्मती कलचुरेः कुलराजधानीम् ॥' इति यालरामायणम् (२०३५) मेवलमुता नर्मदा. साय माहिम्मदी इन्दोरनगरा- इक्षिणदिशि पश्च५च्चोजनान्तरे नर्मदादक्षिणतटेऽधुना 'महेश्वर' इति नाना प्रशिक्षा इन्दोरनृपतरैवाधीना वर्तते. चैदिदेश एवं नर्मदीपदण्ठे त्रिपुरीनाम द्वितीयापि क्लघुरिराजधान्यासीत. 'सीतास्वयपरनिदानधनुर्धरेण दाधापुरत्रितयतो विभुना भवेन । खण्ड निपस्य भुवि या नगरी बभूव तामेप चैद्यतिलपस्त्रिपुरी प्रशास्ति ।' इत्यपि बालरामायणम (३३८) त्रिपुरी चेदिनगरी' इति हैमनाममाला (४१४१) राजशेखरपृतद्धिशालमक्षिकारथानायक करचलिकुलोत्पन्नोऽस्यामेव त्रिपुर्यामा- सीत. करचुलितिलको वर्तते चक्रवती' इति, 'ख'स्तश्रीमनिपुर्या तुहिनकरमुतावी- चियाचालितायाम्' इति च विद्धशालभजिवाचतुर्थेऽके वर्तते, तुहिनकरसता सोमोद्भवा नर्मदा. सा च निपुरी इदानीं 'तेवुर' इति नाम्ना प्रसिद्धा जबलपुरसमीपे यतने ति दक्षिणदेशेतिहासपुलके (३० पृष्टे) पण्डितवरभाण्डारकरः करचूलि- यशोद्भवोऽय मायूराजव विश्चदिदेश एवोत्पन्न स्यात्, "गण्यासपिताब्धिप्रक्ट- जसपरोत्रालजातम्मिताना हेलााचन्द्राभिनयवृतमहाकुण्डलाभोगमाजाम् । पीनौर:स्थापिताशाद्विरदमदमपीमासर स्थासकानां दूर यातस्य परस सरति दश- शिरारत्वच्छिमीडितानाम् ।।' इत्याद्या वेचन शेका मायूराजनाना समुद्धृताः सूक्तिमुपावरयादिषु प्राप्यन्ते. तद्विलोवनेन च मायूराजः स्थविद्रामायणक्यानु- फूलनाटक्स्स फासीदिति ज्ञायते. (कक्रोक्त्या मेण्ठराजस वहन्त्या सृणिरूपताम् । आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जराः ॥) मेण्ठो हतिपय ; (पक्षे) राजदेखरेण बालभारत-बालरामायणप्रस्तावनायां गृही- तनामा कदमीर देशोद्भवो हयग्रोवघकायकर्ता विक्रमादित्यसमकालीनी मर्तृमण्ठः ·१४ कवि अय श्लोकः सूक्तिमुक्तावलि-सुभाषितहारावल्यो राजशेखरश्लोकबहिर्भूत. स्तत्समीप एव तिष्ठति भाति चायमपि राजशेखरस्यैवेत्यतोऽत्र गृहीत . मा म सन्तु हि चत्वारः प्रायो रलाकरा इमे । इतीव स कृतो धात्रा कविरत्नाकरोऽपरः ॥ (सूक्तिमुकावलि , सुभाषितहारावलि.) हरविजयकाव्यकर्ता नवमशतकोत्तरभागे कश्मीरदेशे समुत्पनो रमाक्रमहा- “कवि प्रसिद्ध एव. तौ शतककथाकारौ रम्यौ रामिलसामिली। काव्यं ययोयोरासीदर्धनारीश्वरोपमम् ॥ (मुभापिनहारावलि.) सौमिलस्य नाम मालविकाग्निमिनयस्तावनाया वर्तते. तेन कालिदासानी मिल. स्तस्मादपि शदक प्राचीन 'सल्याचे कृशता' इत्यादिश्लोक साधरपद्धती रामिलसौमिलयो ना समुद्रत , 'परपुरुषादिव सवितु' इत्यादिरामिल लोक सुभाषितावलावयस्ति. यथार्थता कथं नाम्नि मा मृद्वररुचेरिट । व्यधत कण्ठाभरण यः सदा रोहणप्रियः ॥ (सूक्तिमुपायलि.) फान्यायनापरनामा वररुचि प्रसिद्ध एव तनो प्यारणवार्तिकराठ पाहत- सुभानि च सर्वय मुलभान्येव. मुभापिनावल्यादिषु घहवो यररुचिकता. लोकाः समुपलभ्यते, तस्माकिमपि काव्यमपि वररचना कृतमेव. के चैकटनितम्वेन गिरी गुम्फेन रञ्जिताः । निन्दन्ति निजकान्तानां न मौन्यमधुरं वचः ॥ (तिमुजारि, मुमापिनहारापति ) .

·.4 . स्थिता माध्वीकपाकत्वान्निसर्गमधुरापि हि । किमपि स्वदते वाणी केपांचिद्यपि शांकरी ।। (सूक्तिमुक्तावलि..) भन्न थालरामायणप्रस्तावनार्या गृहीतनामा स्वसमकालीन कृष्णशंकरवर्मा राज- शेखरस्य विवक्षित , न तु शंकराचार्य. कश्चिदन्यो वा शक्र इति भाति. शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरुच्यते । शीलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तियु च सा यदि ॥ (सूक्तिमुकावलि , शाईघरपद्धति .) पृथिव्यां प्रथिता गाथा सातवाहनमूभुजा । व्यधुर्धतेस्तु विस्तारमहो चित्रपरम्परा ॥ (सूक्तिमुक्तावलिः.) पार्थस्य मनसि स्थानं लेभे खलु सुभद्रया । कवीना च यचोवृत्तिचातुर्येण सुभद्रया ! (सूक्तिमुक्तावलि , सुभापितहारावलिः.) "दुग्धं च यत्तदनु' इत्यादिश्लोक सुभद्राकृत सुभाषितावलो वर्तते. नदीना मेकलसुता नृपाणां रणविग्रहः । कवीना च सुरानन्दश्चेदिमण्डलमण्डनम् ॥ (सूक्तिमुक्तावलि.) मेकल सुता नर्मदा सुरानन्दो राजशेखरस्य पूर्वपुरुष इत्यकालजलदवर्णन श्लो- कटिप्पणममुड़ते बालरामायणप्रस्तावनापद्ये द्रष्टव्यम् चेदिदेशो डाहलापरपर्याय . "पुरास्तु डाहला स्युश्चैयाले चेश्यश्च ते' इति हेमनाममाला (४१२२) 'डाह- राधेदयद्या.' इति निकाण्डशेष भूमिवर्ग 'नीत्वा गहाधरधरता डालाधीश- बानि' इति विफमाइदेवचरितम् (१८९५)

·भासो रामिलसोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि-
माधो भारविकालिदासतरलाः स्कन्धः सुबन्धुश्च यः ।
दण्डी वाणदिवाकरा गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः
सिद्धा यस्य सरखती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी ॥
(शाधरपद्धति)
एषु कविषु साहसाङ्क-सन्धयोर्विषये न किमपि ज्ञायते. कान्त इति तु रक्षा.
करविशेषणम्.
अन्नायं निष्कर्षः
अस्य संपूर्णलेखस्स निष्कर्षस्त्वयम् यन्महाराष्ट्रचेदिदेशयोरन्यतरौद्भवः पान्य.
मुल्जमहीपालस्य महेन्द्रपालस्याश्रितो प्राह्मण क्षत्रियो वा राजशेसरकविः ८८४
खितसंवत्सरादनन्तरं ९५९ सवत्सरात्पूर्व चासीत, राजशेखरस्य विस्वरेण पर्णने तु
पुण्यपत्तनस्थार्यभूषणयन्त्रालये मुदिताया फर्ग्युसनपाठशालाघ्योग एम्. ए. पदवी
मण्डितेन शिवरामसनुवामनपण्डितेन प्रणीतायाम् 'राजशेसर' हिज् लाइफ ऍट
रायटिहस्' इति नामादिताया पुस्तिगाया दष्टव्यम्, इलल पहुमिः पिटस्य मुहर
पेपणेन.
-

·महाकविश्रीराजशेखरकता कर्पूरम जरी वामदेवकृतया टीझ्या ममता -प्रथम जवनिकान्तरम्- भई होउ सरस्सई कहणो णदंतु वासाइणो अण्णाणं पि परं पट्टउ बरा वाणी छइल्लप्पिया। वच्छोमी तह मामही फुरदु णो सा किं च पंचालिआ रीईमो विलिहंतु कव्चकुसला जोण्हं चोरा विज ॥१॥ दशास्योधदास्यच्छिदं जानकीश कुलोपास्यमानम्य साटासपातम् । गणेशं च गण्डोइसनसह हरो सागसनांश्च गातरद्वान् ॥ तातं प्रभाकरं नरवा मातरं गोमतीमपि। कर्पूरमारीटीका पासुदेवेन तन्यते ॥ कर्पूरमअर्याख्यसकारम्भे सूत्रधार आशीरूपा नान्दी पठति- भद्दमिति। भद्रं भवतु सरस्वत्याः क्त्रयो नन्दन्तु व्याप्सादयः अन्येषामपि पर प्रवर्ततां वरा वाणी विदग्धप्रिया । वैदी तथा साराधी स्फुरतु नः सा किं च पाश्चालिका रीतिका विलिइन्तु काम्यकुशला ज्योस्मां चकोरा च ॥ अनच 'व्यासादय' इत्यादी 'सरसत्या' इत्येतत्प्रमृति पछयान्तत्वोपक्रममगा- भासेऽपि भवतु' इत्यादिप्रधान प्रियापदानां लोडन्तत्वप्रमः सर्वनाविहत इति न प्रक्रमभङ्गः पाइयः । तेन रीतिनाम शब्दगुण । यथोक्तं सरस्वतीकण्ठाभरणे (११७६)-'उपक्रमस्य निर्वाही रीतिरित्यभिधीयते' इति । रखत्याः सतत १ अत्र 'साट इति पाठ चिर तहश चोक माहित्यदर्यणे (६२५६) सहक प्राकृताशेषपाख्य स्यादप्रवेशकम् । न च विष्कम्भकोऽप्यच प्रचुरधानोरस असा जवनिराख्या, स्यादन्यनाटिकाममम् । पति विशेषस्तु भावप्रकाशेयः ।

·२ कर्पूरमञ्जरी भद्रभाजनवादप्राप्तप्रार्थनारूपाशीरसंभवो यद्यपि, तथापि खसंबन्धिन्या वा तस्या मङ्गलाशंसनं संभवत्येव । अत एवान्येपामपीत्यग्र आशंसनम् । 'भवेतद्भिभवचन यद्भिनवचनोपमम्' इत्युक्तत्वाज्योत्नामित्युपमाने भिन्नवचनतादोपो न शक्ष्यः । 'यद्भिनलिङ्गमित्युक्तं तद्भिनवचनं भवेत् । उपमादूपर्ण तम यत्रोद्वेगो न धीम- ताम् ॥ इति वृद्धः, 'न लिङ्गवचने भिन्ने न होनाधिकतापि वा। उपमादूप- णायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥' (का. २१५१) इति दण्डिना चोक्तस्यात्, अत्र चापीयस्या अपि ज्योनाया अतिवृप्तिजनकत्वेन लोकोत्तरत्वस्य पदक. देशरचनावर्गप्वपि रसादयः' (४४३) इति काम्यप्रकाशके रेपवचनेन ध्यननादुद्वेगाभावो वेदितव्यः। विदग्धप्रियेति विविधगुणाकारगुम्फितवं न्यायम्। रवीनां प्रतिनामप्रणेन तिस्रोऽप्यत्र साः सन्तीति ध्वनितम् । तदिदं यस्तुना वस्तु व्यज्यते । 'काम्पसला' इति सादृशानामेव सभ्यत्पमा सूचितम् । तलक्षण भरते-'सभ्यास्तु वियुधैया ये दिशानियता जनाः । मध्यम्याः सावधानाय धाग्मिनो न्यवेक्निः ॥ मुटितात्रुटितानिशा विनयानधराः । अगर्वा रससारशास्तौर्यनितयकोविदाः ॥ असनादनिपेचारपतुरा मासररिया। अमन्दरसनिप्यन्दिददया भूषणोऊचलाः ॥ गुवेशा भोगिनो मानाभावाचारपिशा- रदाः। खम्पोधिनस्थाननिष्टाप्रसंसापरायणाः ॥ इति। चोरोपमानन वि. चनकर्तृत्वप्रार्थना व्यया । मोऽयमलंगारेण परतुप्पानः । विदग्धत्रियी पनी- तापुरष त्या पाण्या विशेषणम् । यता, वैदानाम् । अम्मिन्पो पर्मपारय- माधिल पदयाना यामिनीपर प्यायम् । सोऽयं यस्तुनालंकारयनिः । येद- भाण यः पातालाराः । स फण्टामरणे (२०२९)-रात्रा- समासा निरोपसमप्रगुणगुनिता। विधीपरमौभाग्या भागीरप्यते ॥ पूर्वरीतरनिहि माडतिर मागधी । उमापातामोर.कान्तिपियर्जिताम् । मधुरा गामारी च पाधारी पायो पितुः ॥' । मागान्यासक्षन नप-पेमादिता. पायाः पापे मार्गशीरः । गगतामा भागो माया रम्पते ॥(ग.प. १॥२५) इति गोरी पाना नाति सूजोपासनन् । परा गुममाः सा -पुरमा मेरे (1.10.) ता फायप्रकाशे । पामग-(प.म. १२) 'उपमानोमेपEApr माणिना" (T. 1)- ' सागात यो दया । TR TR सम्मा ·प्रथमं जवनिरान्तरम् निदश्यते ॥ इति। भद्द होदु' इत्यादी छेकानुप्रास । 'कइगो' इत्यादी वृत्त्यनुप्रास । स यथा तव-'वर्गवृत्तिरनुप्रास तिगतो द्विधा । सोऽनेक्स्य सत्पूर्व एक- स्थाप्यसत्पर ।' इति । इय च वैदी रीति । ओज प्रसादाटेपसमाधिमाधुर्यसी- कुमार्योदार्यार्थव्यक्तिप्रभृतिवन्धगुमानामर्थगुगाना च विद्यमानत्वात् । एतेपा विवरण न कृतम् , अन्धगौरवमयात् । एवमन्येऽपि वैशिक्यादय शब्दालारा जेया । "ध्वनिमत्ता तु गाम्मीयम्' (स क ११७३) इत्युक्तवादाम्भीर्यादयो गुणाश्च। केचित्तु रीवादीनामपि गुणव मन्यन्ते । मन च रतिर्देवादिविषया' इत्युक्तत्वात्सरस्खलादि- विपया रतिरुक्ता । विदग्धप्रियेत्येतेन विदर्भदेशोत्पन्ननायिकाबोधन वैद-योदि. शब्देन च ममासोक्या रीतेायिकात्वारोपात , काव्यश्शर पदेन च तेपा नायक- स्वारोपान भृक्षारो धन्यते । स्थापयादि म्वयमृधम् । इद च शार्दूलविक्रीडि- तम्-'सूर्या वैमसरसता सगुरव शार्दूलयियोदितम्' इति । वर्णविन्यासयोग । पद्यादी वायरले वचसि सक्ले प्राकृतादी समोऽयम्' इत्युत्तेर्गगादिविचार क्रियते--तन 'मो भूमिस्त्रिगुरु श्रिय दिशति' इत्युक्र वागणगुद्धिरनास्ति । 'मुख भयमरणलेशदु सान्यवर्ग' इत्युक्तेर्वर्णशाद्ध । 'देवतावाचका शब्दा ये च भदा- दियाचका । ते सर्वे नैव निन्द्या स्युलिपितो गणतोऽपि च ॥' इत्यभिधानात् । 'मगण नगण दुइ मित्त होइ भगण यगण होइ मिथ । उदासीण जत दुअगणअ अवसिद्ध दुइ अरि णिश्च ॥', 'मित्रानिमत्रादय म्युर्यदि धामुदय शन्या पधुपीडाम्' इत्य- रिसंशकस्य सगणस्य मित्रसज्ञा मगणादुत्तरपठितम्य यन्युपीडाप्रदत्व न मन्तव्यम् । नान्दीरक्षगे 'शब्दतो वार्थतो वापि मनावाव्यार्थसूचनम्' दन्युक्तेस्तदप्युच्यते--सर- स्वल्या श्रीरत्नस्य कर्पूरमचर्या । 'सरस्वती स्यारत्रीरत्ने नद्या नद्य नरे गवि' इत्य- जय । विविध वस्त्वभिनवमा समन्तादस्पति सिपति दर्शयितुमिति व्यामो भैर- चानद । तदीयोद्योगिन क्यो विद्वारा क्लासला । चरा उत्कृया पाणी यस्यां सा कर्पूरमभरीमदशी काता । विदर्भमगधपचाल्देशीयरीतिषु के मुर्ख याग ता नानाविलासिन्य काव्याभिज्ञा रमिका इति । 'हरोत्तमाङ्गस्थितवस्तुवर्णने' इत्युफ 'ज्योरमा पदेन शिवशिर स्थितचन्द्रकरणम्मारणम् । भह इति भद्रशन्दे 'सर्वत्र स्वराम्' इति सूत्रेण रलोपे शेषादेशयोद्वित्वमनादी इति दस्य द्वित्वे 'श्रत ओ सो' इति सोरोगरादेशे प्राप्ते 'न सत्र गोबिन्दु' इत्यनुस्खार । एचमोऽपि प्राकृतप्रक्रिया झया। धचिद्विशेष वश्याम । इर-वच्छोमीशब्दी “दाटादयो यहु- लम्' इति विदग्धवैदर्भागन्दयो साधू । नाण्ह इति ज्योन्नाशब्दे अधो मनयाम्' - .

·कर्पूरमञ्जरी अवि अ,- अकलिअपरिरंभविभमाइं अजणिअचुंयणडंपराई दूरं । अघडिअथणताडणाई णिचं णमह अणंगरईण मोहणाई ॥२॥ स्थापक:- ससिहंडमंडणाणं छम्मुहणासाण मुरअणपिआणं । गिरिसगिारदसुआणं संघाडी वो सुई देउ ॥ ३॥ इति नलोपे प्राप्ते 'न्हनष्णक्ष्मना व्ह' इति साम्य पहादशे 'उपरि लोप-पतितलोपे 'अधो मनयाम्' इति यलोप.॥ अवि अ इति। अपि च,- भकलितपरिरम्भविभ्रमाण्यजनितगुम्बनहरबराणि दूरम् । अगणितघनतादनानि नित्यं नमतानहरत्योर्मोहनानि ।। दूरमत्यर्थ ताडनानि चन्द्रक्लोद्रोधनार्यानि अनुष्ठे चरणे च गुलानिलये' इत्या- दिना पगमायकाद्युतानि । 'ताइन'पदेन नगधनारीन्यप्रानि । मोदनानि मुर- तानि । अग्र संभोगमार उरा, । गुग्नतारनपटाभ्यो समान लक्ष्यते । क्रियमाणन्वादेव । परिरम्भादिभेदारानतिप्रयजन वाम रिगिताः । अनारसोशी काम्यतिन नमतेति पदयो मभ्यानामनिरनिरा प्यारम् । गुरतानामनिरा. मितत्यं च मोहनानीही यहुवचनेनोनानगरयः गर्व मुगारभाः चिनाः। सवपि परिम्माणि समानानुपापियोतिः । मा कसा फायप्रकाशे- (1.1:..) 'विशेषोलि रराण्डेय कारणेपु पासायनः' इति । कामागूचनेनर सीपयोभन्दालकमश्योनायकयोमानानपि शेयम् ॥ स्थापक:- ·प्रथमं जपनिकान्तरम् ५ अवि अ,- ईसारोसप्पसाअप्पणइसु बहुसो सग्गगंगाजलेहि आमूलं पूरिआए तुहिणकरकलारुप्पसिप्पी रहो। जोण्हामुत्ताहलिलं णअमउलिणिहित्तग्गहत्थेहि दोहि अग्ध सिग्घं य देतोजभइ गिरिसुआपाअपंकेरहाणं ॥४॥ तिरेकालकारो व्यङ्ग्य । 'महाहियर या प्राप्ता चन्द्ररेखाविभूपणा' (सप्त. ११६) इत्यादी देव्याश्चन्द्रचूडत्व प्रनिद्धम् । 'मण्डन'पदेन विरुद्धवेपस्याप्यलंकारकारित्व- सूचनाधतिरेकालकार एव व्यन्य ॥ अवि अ इति। ईप्यारोपप्रमादप्रणनिषु बहुश स्वर्गगङ्गाजले. रामूल परितया तुहिनकरपलारूप्यशुक्त्या रद । ज्योत्स्नामुक्तापरायं नतमालिनिहिताम्यामप्रहम्नाम्या द्वाभ्या- मध्यं शीघ्रमिव ददजयनि गिरिसुतापादप रहयो । पहुश ईर्ष्यारोपयो सतो प्रमादार्थ क्रियमाणामु प्रणतिघु नतमोलिनि क्षिप्ता- प्रहस्ताभ्या द्वाभ्या गिरिसतापादक्मल योश्चन्द्रकलारूप्यशुस्त्या शीघ्रममिद ददद्रो जयतीत्यन्वय । चन्द्रकरराया शुक्ति यम् । अन्योऽपि भक्तो जलपूरितया रूप्य- शुक्ला मुक्तायुक्त प्रयासपूर्व हस्ताभ्यामर्थ ददातीत्यर्थ श्रेय । बहुश इति तस्या मानिनी वं व्यङ्ग्यम् । स्वर्गगडेति भावित्वममिप्रेत्युक्तम् । शीघ्रमिति मानद्धिभयं व्यङ्ग्यम् । देवीपादयोश्चन्द्रकासनन्धरण कदाचिदस्याश्चन्दस्योद्दीपकत्वान्मदनावे- शेन मानभा इति शङ्ख्या । भर परम्-'उपमैव तिरोभूनमेदा रूपकमिभ्यते (का २०६६) इति ताक्षणात् । अर्घ्यमिवेत्यु प्रेक्षा--'अन्यधैव स्थिता वृत्तिश्वेत- नसेतरस्य वा । अन्यथोत्प्रेक्ष्यते यत्तु तामुत्प्रेक्षा विदुषुधा ॥' (का २२२२१) इत्युक्त वात् । 'परोत्वपक्षमा स्याहानन्यान्मन्युतोऽपि वा' इति रसकलिका- यामुत्तवान्मन्दाक्निीरूपसपश्यामीया या गार्या । इय च साधीनभर्तृका। सा यथा तनेर-स्वाधीनपतिमा मा तु या न मुञ्चति वभ' इति । अन्यो- उप्यवान्तरनायिमेदोऽस्या योनीय । 'दादादयो बहुलम्' इति 'शक्ति'शब्दस्य विप्पीन्यादश । तदुरुम्'अधोरयाशीना वधूमिनशब्दयो । हेरिट- अगिप्पी' इति । हरि ति 'आल्पिांगता मनुप' इति मनुप इर । 'सेवादिषु वा' इति निहित्यत्र या द्वित्रम् ॥

·६ कर्पूरमञ्जरी (नान्यन्ते।) स्थापका-(परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) किं उण णट्टप्पउत्तो विअ दीसदि अम्हाणं कुसीलवाणं जणो । जदो एका पत्तोइदाइंसिअ- आई उचिणेदि । इदरा कुसुमावलीओ गुंफेदि । अण्णा पडिसीसआई पडिसारेदि । कावि हु वण्णिआओ पट्टए घटेदि । एसो सो ठाविदो ठाणे । इअं वीणा पडिसारीअदि । इमे तिगि वि मिअंगा सज्जीअंति । नान्यन्ते सूत्रधार इति कविवचनम् । एवमप्रेऽपि मध्ये मध्ये कपिपचन संमृतं हेयम् । नान्दीलक्षणं तु-'आशीर्नमस्कियारूपः श्लोकः काथ्यार्थसूचकः । नान्दीति कथ्यते' इत्यादि भरते । नाट्यप्रदीपेऽपि-'नन्दन्ति का यानि कान्दपर्याः कुशीलवाः पारिषदाथ सन्तः । यस्मादल सज्जनसिन्धुदेसी तस्मादल सा यथितेह नादी ॥' इयं च मलार्था-'यमाव्ययत्पुनः पूर्वर विनोपशान्तये । शीलयाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरः स उच्यते ॥ उत्थापकाः प्रार्वन्ति सन्ति भूयोगि ययपि । सपा- प्पवयं कर्नय्या नारी विघ्नोपशान्तये ॥' इत्युपन्यारा सा घेदारपरी मृता- 'नाट्यपूर्वकता नान्दी त्वाशीर्वचनसंयुता । अष्टारपदरयुजा प्ररामा यसनिता। नादी पदिशानिरभिर्याप्पलगता ॥ इति मरतोकेः । पदानि पान - धरणस्पा-पाद पदं चिन्तिमपापरे । परेशान्तरसास्येफरमा पदापिरे ॥' इति नाट्यप्रदीपेऽभिहितयार। अगन्तग्यालयाशे पदपदम अष्टम्या । सा धैर्य एप्रचारमयोग्या--सूत्रधारः पटेनान्दी मामा मामा. धितः ।' मी मरतोके । शी नान्दी पटिग पूलधारे गते मागून- पारः स्थापनायोऽपरः अपिगतीति शेरः । स य दशरपके-१३) "पूर्व विधायादी रामधार निर्ग दर तदारः पाम्पमाभारले. मटः ॥ । माययारि-'शर्थ र मियानी गवारे निर्मा। पर मियान्य. गधारमगीदादरलो. " मा नि गो मासणारा । हारप्पामयोग हो।' भन्नायु -~गभारामा सन्या गरा पारा भगिमती - हीतम्मा मिरिमो। एतपारगुपति: संगीतसम-नगनीपाप मन गुप्फो। - ·प्रथमं जवनिकान्तरम् - एस कासतालाणं पक्खाउजाण हल्योलोसुणीअदि। एद धुवागीदं आल- धीअदि । ता कि पि कुडुब हकारिज पुच्छिस । (नेपथ्याभिमुखमवरोक्य सज्ञापयति।) खभर्मि समारम्य सूत्रधार स उच्यते ।' इति । लक्षण चास्य मावगुप्ता- चार्यरुक्तम्-'चतुरातोद्यनिष्णातोऽनेक्भूपासमारत नानाभाषणतत्त्वज्ञ नीतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ वेश्योपचारचतुर पौरुषेय विचक्षण । तत्तद्गीतानुगा. नेश्वलातालावधारण ॥ अवधार्य प्रयोक्ता च योणामुपदेशक । गुणगणोपेत सूमधार स उच्यते ॥' इति । द्वितीयस्य स्थापक्सज्ञा दर्शिता भरते-'स्थापक प्रविशेतन सूत्रधारगुणाकृति । इति । सूत्रधार इत्यस्याप्रे पचिपसोऽलि । सूत्रधारपदं पुनरप्युचारणीयमिति तस्यार्य । तेन सूत्रधारो बदतीति द्वितीयपदस्पार्थ । एवममेऽपि हेयम् । नेपथ्यामिमुखमिति । 'नेपथ्य स्याजवनिका रणभूमिप्रसाधनम् । इत्यजय । कि उण इति। किं पुनर्नृत्यप्रवृत्त इव दृश्यतेऽस्माकै पुशीलयाना परिजन । जदो इति। यत एका पात्रोचितानि सिचयान्युचिनोति । इतरा कुमुमावलीम्फनि । अन्या प्रतिशोर्पाणि प्रसारयनि । प्रतिशीर्षकाणि नाट्यलोचने-'अमात्यक किष्टिविदूषकपुरोधसाम् । वेना- पद्धपहानि प्रतिशोर्याणि कारयेत् ॥ इति । कापि सलु पर्णिका पहे वर्तयति । चित्रफलकानि चिनयतीत्यर्थ । एष वंशो स्थापितो ध्यान । वंशो वेणुवाद्यम् । इयं वीणा प्रतिसार्यते । इमे प्रयोऽपि मृणा गया। विध्य च भरते.--'मायूरी बर्धमायूग उमरी परि निधा।' इति । एप कास्यतालाना प्रक्षालनोग्यलाना हरहर श्रूयते । 'हलयोर' इति देशी। एतझुवागीतमालप्यते।

·८ कपूरमलरी (ततः प्रविशति पारिपार्श्वकः।) पारिपार्श्वक:-आणवेदु भावो । स्थापका-विचिन्त्य 1) किं उण गट्टपउचा विअ दीसघ : पारिपार्श्वक:-अध ई । सट्टणच्चिदवं । स्थापका-को उण तस्स कई! पारिपार्थक:- उक्तं च भरते-'प्रावेशिकी आक्षेपिणी कामिकी उत्थापिनी प्रासादिकी इति पञ्च धुंवाः।' इति । तत्किमपि कुटुम्बमाकार्य पृच्छामि । नेपथ्येति । संज्ञापनमाह्वानसंकेतकरणम् । तत इति । पारिपार्श्वकलक्षणं च 'तस्यानुचरः पारिपार्श्वकः' इति साहित्य- दर्पणे। आणवेदु इति । आज्ञापयतु भावः। 'भाव इत्युच्यते विद्वान्' इति भावलक्षणम् । स्थापका किं पुनर्नृत्यप्रयत्ता इव दृदयध्वे । पारिपार्श्वकः- अय किम् । सट्टकं नर्तितव्यम् । सहकमिति । तलक्षणं च भावनकाशे-'सैव प्रवेशकेनापि विष्कम्मेग विना कृता । भस्थानीयविन्यस्व चतुर्नवनिरान्तरा ॥ प्रकृष्टप्राकृतमयी सट्टक नामतो भवेत् । स्थापक:- फः पुनस्वस्य कविः? पारिपार्वक:- 4 ·प्रथमं जवनिकान्तरम् ९ भाव ! फहिनदु एवं को भण्णइ रमणिवल्लहसिहंडो। रहुडलचूडामणिणो महिंदवालस्स को अ गुरु ॥५॥ स्थापका-(विचिन्त्य । ) अए, पण्होत्तरं सु एदं । (प्रकाशम् ।) राअसेहरो। पारिपार्थक:--सो एदस्स कई । स्थापक:-कि सट्ट पारिपाचका--(स्मृत्वा।) कधिदं जेब छहल्लेहि,- सो सट्टओ ति भण्णइ दूरं जो णाडिआप अणुहरह । किं उप पवेसविकभकाई केवलं ण दीसंति ॥६॥ भाव 'कथ्यतामेतको भण्पत रजनीलमशिखण्डः । रघुकुलचूडामणेमहेन्द्रपालस्य पश्च गुरः ।। राजशेयर कविनाम्न पर्यायो रजनीत्यादि । स्थापका-विचिन्तनं स्वगतपर्याय । अनाध्य स्वगत मतम्' इति तरक्षणम्। पण्ह इति। अये, प्रश्नोत्तरं खत्वेतत् । मया पृष्टेऽनेनेदशमुक्त चेदनोत्तरमस्तीत्यर्थ । प्रकाशमिति । 'सर्वधाग्य प्राश स्यान्' इति तक्षणम् । राम इति। राजशेखर.. काया वदति-- स एतस्य कवि.. 'गोन नाम च यधीयात्' इत्युक्त कविनामोक्ति । कि सट्टकम् । फधिदं इति। कथितमेव विदग्धः- समहकमिति भण्यने दूर यो नाटिकामिरनुहरति । कि पुनः प्रवेशमविष्कम्मको देवलं न इयत, ॥

·. कर्पूरमञ्जरी स्थापक:-(विचिन्त्य ।) ता किं ति सकद परिहरिअ पाउदबंधे पउत्तो कई: पारिपार्श्वक:-सधभासाचउरेण तेण भणिदं जेव । जधा,- अत्थविसेसा ते चिम सदा ते चेअ परिणमंता वि। उत्तिविसेसो कच्चं भासा जा होइ सा होउ ॥ ७॥ अवि अ,- परसा सकसवंधा पाउअबंधो वि होइ सुउमारो। पुरिसमहिलाण जेत्तिअमिहंतरं तेत्तिममिमाणं ॥ ८॥ दूरमत्यर्थम् । तलक्षणं सुधाकरे-'यनीचैः केवल पात्रै विभूतार्थसूचनम् । अयोरुभयोर्मध्ये स विज्ञेयः प्रवेशकः ॥ इति । 'तन विष्कम्भको भूतभाविवस्व- शसूचकः । अमुख्यपानरचितः संक्षेपैकप्रयोजनः ॥' तद्भेदा अपि तत्रैव-विधा स शुद्धो मिश्रश्च मिश्र स्थानीचमध्यमैः। शुद्धः कैवलमध्योऽयमेकामेक्कृतो द्विधा।' ता किं इति। तत्तिमिति सस्कृतं परिहत्य प्राकृतबन्धे प्रत कवि ? पारिपार्श्वकः- सर्वभाषाचतुरेण तेन भणितमेव । यथा,- अर्थनिवेशाम्त एव शब्दास्त एव परिणमन्तोऽपि । उक्तिविशेषः काव्यं भाषा या भवति सा भवतु ॥ परिणमन्तोऽपीत्यनेन प्राकृतस्य सस्कृतयोनित्वमुक्तम् । तदुक्तं प्रारुतसंजीवि- न्याम्-'प्रास्तस्य तु सर्वमेव संस्कृत योनि' इति । दण्डिना बोकम् (का. १६३३)-'तद्भवस्तत्समो देशोत्यनेक प्राकृतक्रमः । इति । उचि विशेष इति तददोषौ शब्दार्थी' (१४) इत्यादिना काव्यप्रकाशे नानाभेदभिन्न काव्यमुपक्षिप्तम् । भापाविशेषानादरचोक्त । कण्ठाभरणे- (10) 'संस्कृतेनैव कोऽप्यर्थ प्राकृतेनैव चापरः ।' इत्यादिना 'सर्वाभिरपि कश्चन' (स. क. २०११) इत्यन्तेन । अवि स इति । अपि च,- परपाः संस्कृतगुम्फाः प्राकृतगुम्फोऽपि भवनि मुसुमारः। पुरुषमहिलानां यावविहान्सरं तेषु तावत् ।।

·प्रथमं जवनिकान्तरम् - स्थापक:- :-ता अप्पा कि ण चष्णिदो तेण ? पारिपार्श्वक:-सुणदु, वण्णिदो जेव तक्कालाईणं मज्झम्मि मि- कलेहाकवाआरेण अवराइदेग । जथा,- वालकई काराओ णिम्भरराअस्स तह उवज्झाओ । इश जस्स परहि परंपरा माहप्पमारूढं ॥९॥ सो अस्स फई सिरिराअसेहरो तिहुमणं पि धवलति । हरिणकपाडिसिद्धीअ णिकलंका गुणा जस्स ।। १० ।। महिला कामिन्य । स्थापका- तदात्मा किन पर्णितस्तेन ? पारिपार्श्वकः-- भृणु, वर्णित एव तत्काल्पवीनां मध्ये मृगाङ्कलेसाक्थाकारेणापराजिवेन । यया,- बालकविः कविराजो निर्भयराजस्य तथोपाध्यायः। इत्येतस्य परम्परया भारमा माहात्म्यमारूद ॥ यदा तु 'दनि यस्य जय परम्परामाहारम्यमारूदम्' इति पाठस्तदा जयरत्कर्ष । भारुडमिति भावे त । इयं च कारणमान्य । सा यथा (का. प्र. १२११२.) 'ययोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्वार्थस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात्' इति । परिकरोs- प्यत्र । स यथा (का.प्र १०.११८)-"विशेषणैर्यरसाबूतैरुक्त परिकरस्तु स.' इति । द्वितीयपाठे आरोहणस्य चेतनधर्मस्य जयेप्वारोपणादुत्तरोत्तरप्रसारित्वरक्षणया परमराठापनत्वं व्ययम् । सो इति। स एतस्य पवि. श्रीरानोसर त्रिभुवनमपि धवलयन्ति । हरिणाप्रतिसिच्या निष्करका गुणा यस्य ।। प्रतिकूलसया सिद्धितत्कार्यकारित्वम् । त्रिभुवन मिति निष्कर वा इति चध्यतिरेकः । 'उपमानाचदन्यस्य व्यतिरेक स एव स । (201९०५) इति काव्यप्रकाशे। भन्यस्य म्यानरेश विशेषेणातिरेक आधिययं व्यतिरेक इलयं । 'विनगदुत सक्षेपा- द्विदधीत प्ररोचनाम् इत्युक्त्वात् 'प्रसंसा तु द्विधा लेया चेतनातनाया। चेन- ·१२ कर्पूरमञ्जरी स्थापक: –ता केण समादिट्ठा परंजध ? पारिपार्थक:- चाहुआणकुलमोलिमा लिआ रामसेहरकइंदरोहिणी। भत्तुणो किरमवंतिसुंदरी सा पउंजहउमेअमिच्छह ॥ ११ ॥ किं च,- चंडवालधरणीहरिणको चकचहिपालादणिमित्तं । एत्थ सहअवरे रससोत्ते कुंतलाहिवसुअ परिणे ॥ १२ ॥ स्थापकः-ता एहि । अणंतरकरणिजं संपादेम्ह । जदो महारा- अदेवीणं भूमि घेत्तूण अज्जो अज्ञभारिआ अ जवणिअंतरे वति । ( इति परिक्रम्य निधान्तो।) प्रस्तावना। नास्तु क्यानाथकविसभ्यनटा स्मृता ॥अचेतनौ देशकालो कालो मधुशरन्मुख ।' इत्युक्तेश्च कविप्रशंसा कृता । नटप्रशसा 'कि पुन.' इत्यादिना सूचिता । स्थापक:- तस्केन समादिष्टा. प्रयुग्ध्वम् । पारिपार्श्वकः- चाहुवानकुलमौलिमालिका राजशेखरकवीन्द्रगेहिनी । भर्तुः कृतिमान्तिसुन्दरी सा प्रयोजयितुमेतदिच्छति ॥ क्वेर्भार्या प्रयोजिका। किं चेति। चण्डपालधरणीहरिणाशश्वश्वापदलाभनिमित्तम् । अन सहकररे रससोतसि कुन्तलाधिपतां परिणयति ॥ रसाः भृक्षारादयो जलं च । स्रोतःप्रवाहः। सहवलक्षणं त्वभ्यधायि । भत्र रूपकटेपानुप्रासाः। अनेन तथा नायकप्रशसा सहकवरूपप्रशंसा च कृता । उक्त हि-'वायाकलापः प्रथम क्लाविधिरनन्तर । वाद्याशून्या न दृश्यन्ते व्यवहाराः क्यचन ।। वाधारलापस्तु क्वेरमीष्टार्थप्रकाशनम् ।' इति ।

·प्रथमं जवनिकान्तरम् १३ -- - (ततः प्रविशति राजा देवी विदूपको विभवतथ परिवार।। सर्वे परिकम्य अयो- चितमुपविशन्ति।) राजा-देवि दक्खिणाहियणरिंदणंदिणि ! बड्डावीअसि इमिणा वसेताम्मेण । जदो- वियो? वहलं ण देति मअणं णो गंधत्तेल्लाविला वेणीओ चिरति लेति ण तहा अंगम्मि कुप्पास। जं वाला मुहकुंकुमम्मि वि धणे चद॒ति दिल्लामरा तं मपणे सिसिरं विणिजिभ वला पत्तो वसंतूसयो॥ १३ ॥ देवी-देव! अहं पि तुज्झ पडियड्डाविआ भविसं । जघा,- ता इति । स्थापक:-तद्धाय । एहि; अनन्तग्करणीय सपादयावः । यतो महाराजदेव्यो- भूमिका गृहीत्वा आर्य आर्यभार्या च उपनिकान्तरे वर्तेते। तत इति । एषामन्यतमेनार्थं पारावाक्षिप्य सूत् । प्रस्तावनान्ते निर्ग- च्छेत्ततो वस्तु अपचयेत् ॥' ( ३।२१,२२) इति दशरूपके उत्तत्वात् । 'गूढ- मन्त्र. शुचिर्वाग्मी भत्तो नर्मविचक्षणः । स्यान्नभंगचिवस्तस्य पुपितस्त्रीप्रसादक (.ति. १।२९) इत्युक्त्वा 'पीठमदों विटश्चैव विदूषक इति त्रिधा।' इति तद्वेदां- थोक्त्वा कीडापायो विदूषकः । स्ववपुषेपभापामिहाँस्यकारी खकर्मकृत् ।' ( ति. ११३१) इति विदूपक्लक्षणमभिहितं शृङ्गारतिलके। राजेति। देवि दक्षिणापथनरेन्द्रनन्दिनि ! वर्धसेऽनेन वसन्तारम्मेण । जदो इति। यता बिम्बोष्ठे बद्दल न ददति मदनं नो गन्धलाविला देणारिचयन्त्याददति न तथाऽपि यूपमिकम् । सदाला मुखकुङ्कुमेऽपि घने वर्तन्ते शिथिलादरा- स्तम्मन्ये शिशिरं विनिजित्य बलाशलो चसन्तोत्सरः॥ सिकं चोलिस । 'बाला स्यास्पोडशाददा' इति बालारक्षम् । अनेन तासा बिलासवत्वं व्यङ्ग्यम् । वाला इलस्यातेरदीपकम् । 'अनेक्शब्दोपादागाय- अत्र'देति पालो टीकानगुणः।

·कर्पूरमञ्जरी छोलंति दंतरअणाइ गए तुसारे ईसीस चंदणरसम्मि मणं कुणंति । पहि सुवंति घरमज्झिमसालिमासु पाअंतयुजिअपडं मिहुणाइ पेच्छ ॥ १४ ॥ (नेपथ्ये ।) वैतालिकयोरेक: :-जअ जअ पुवदिसंगणामुअंग चम्पाचम्पअक- पणऊर लीलाणिजिदराढाचंगतण विक्कमकन कामरूव हरिकेलीकेलिआर बैकान दीप्यते। (का २।११२) इति दण्डिनोकम् । अन च 'दंति देंति' इति कथि- तपदत्वं काव्यदोषो न शकनीय । विरअ ते इत्येतेन च्छेकानुप्रासनिर्वाहकत्वेन गुण- त्वात् । तल्लक्षणं च 'सोऽनेफस्य सह पूर्य' ( १७९) इति काव्यप्रकाशे । अस्यार्थ --अनेरुस्य व्यजनस्य सकृदेकार साम्य पूर्व यस्य स च्छेकानुप्रास इति । न चाव्यवधानेन पूर्वतायामेव म इति याच्यम् । 'तनोऽरुगपरिस्पन्दमन्दीकृतवा. शशी । दधे कामपरिक्षामकामिनीगग्इपाण्डुताम् ॥' इत्यादावप्य कारमकाराकारा- कारपकाराकारव्यवधानेन तदनुदाहरण वापातात् । यद्रा एकस्य देति'पदस्य दान- विशेपार्थान्तरसका मितवाच्यत्वाददोष इति युक्तमुत्पश्याम । देवी- देव ! अहमपि तन प्रतिवर्धिरा भविष्यामि । प्रतिवर्धयतीति प्रतिवधिमा । वसन्तवर्णिकेन्यर्थ । जधा इति । यथा- स्फुरन्ति दन्तरतानि गते तुपारे ईपदीपचन्दनरसे मन फुर्वन्त । इदानी स्वपन्ति गृहमध्यमशालिग पादान्तपुजितपट मिथुनानि प्रेशस्त्र ॥ मध्यमशालिकास्तियनेनान्तहखापस्यक्त इत्युत्तम् । पादान्तेयादिना पटा. नपेक्षोत्ता । स्फुरन्ती यनेनोप्टाना हाससह वमुक्तम् । यथा शारतिलके १३४२)-किचिद्वि झसिनेर्गण्डे किंचिद्वेम्कारितेशगै 1 किंचित्रक्ष्यद्विजे. सोऽय. मुत्तमाना भवेयथा ॥ इति । मियुनानी ते विरहासहत्व ध्यन्त्यम् ।

·प्रथमं जपनिकान्तरम् - अवमणिदजञ्चमुवण्णवण्ण सचंगसुंदरतणरमणिन, सुहाअ दे मोदु सुरहिसमारंभो । इध हि,- पंडीणं गडवालीपुलमणचवला कंचिवालायलाणं माणं दोखंडअता रइरहसरा चोलसीमंतिणीणं । फण्णाडीणं कुणता फुरलतरलणं कुंतलीणं पिएमुं गुंफताणेहगंटिं मलप्रसिहरिणो सीमला एंति वाया ॥ १५॥ जयेति। जय जय पूर्वदिगगनाभुजा चम्पाचम्पकर्णपूर लीलानिर्जितराढादेश विक्रमाका- न्तकामरूप हरिकेलीलि कारक अपमानिनजात्यसुवर्णवर्ण सर्वाङ्गमुन्दरत्वरमणीय, सुखाय ते भवतु सुरभिसमारम्म । भुजंगः कामुक. । 'राढागादत्व' “चहत्व' इति या पाठः । 'अवमानितकर्णसुव. मैदान' इति वा पाठ । राज्ञ सर्वाः संबुद्धयः । चम्पाराढाकामरूपहरिफेल्याख्या देशा- । कामन्य रूपमिति न व्याख्या। प्रक्रममापते । चङ्गत्वं नानाकलाकौश- लत्वम् । याद्ययो संयुद्धयो रूपाम् । हरिकेली कामिनीवेत्यर्थलेप. । मुरभिर्वसन्तः। इह हि,- पाण्डीनां गाइपालीपुलकमरपलाः काधीशलावलीनां मानं द्विः खण्डयन्तो निरभसकरा चोलसीमन्लिनीनाम् । काणोंटीना क्यन्तो कुन्तलतरलनं कुन्तलीना प्रियेषु गुम्फन्तः स्नेहन्थि मल्यशिखरिणः शीतला यान्ति पाता। पाण्ज्यादयतत्तद्देशोद्भवाः स्त्रियः । पुलकन पुलककरणम् । तरलनं तरलवत्त्व- करणम् । एतेन पामोद्दीपनत्यमुक्त दाक्षिगालवायूनाम् । एवेन तत्तद्देशाधिपर्य राज्ञो व्यङ्ग्यम् । अन्यथा विपक्षदेशवर्णनं रोषावहत्वादनौचितीमेव ब्रजेत् । जेहेति नहेति वा इत्यनेन विप्रकोभावपझे 'उपरि लोप:-' इत्यनेन सलोपः । लक्ष्यवशा- क्षगप्रहरीकारात्, परमपि 'अधो मनयाम्' इति प्राप्त नलो राधिला 'न्हान- क्णक्षणानां पह.' इति व्हादेशः 1 "' इति द्विशब्दम्य दोआदेशः । अत्र कारक- हेत्वलंकारः। हेतुश्च सूक्ष्मलेशी च वाचामुत्तमभूषगम् । कारवज्ञापको हेतू तो चानेकविधी यथा ॥' (का. २१२३५) इति दण्डिनोक्तत्वात् ।

·१ ६ - - कर्पूरमञ्जरी (अत्रैव ।) द्वितीय:- जाअं कुंकुमपंकलीढमरढीगंडप्पहं चंपों थोआवहिअदुद्धमुद्धकुसुमा पंफुल्लिआ मल्लिा । मूले सामलमग्गलग्गभसलं लक्खिजए किसुअं पिजतं भसलेहि दोसु वि दिसाभाएसु लग्गेहि च ॥ १६॥ राजा-पिए विभमलेहे । एको अहं बढावओ तुज्झ, का तुम पि वढाविआ मज्झ । किं उण दुवे वि अम्हे वड्डाविदा कंचणचंडरदण- चंडेहिं बंदीहिं ! ता विन्भमप्पअट्टाव तरट्टीणं, गट्टावअंमलअमारुदं- दोलिदलदाणच्चरिणं, चारुप्पवंचिदपंचमं कटकंठिकंठेसुं, कंद- लिदकंदप्पकोअंडदंदाखंडिदकंडचंडिमं, सिणिबंधर्व वसुंधरापुरंघीए पसारिदपसप्पमाणेहिं अच्छीहिं महसवं जधिच्छं पेक्खदु देवी जादं इति । जात कुकुमपङ्कलीढमहाराष्ट्रीगण्डप्रभ चम्पर्क लोकावर्तितदुग्धमुग्धकुसुमा प्रोन्फुलिता मलिका । मूले श्यामलममलमभ्रमरं लक्ष्यते किंशुकं पीयमानं मधुपाभ्यां द्वाभ्यामपि दिशाभागेषु लमायामिव ॥ मरदी इति दंष्ट्रादिः । यो इनि 'स्तम्य यः' इति यः। स्तोक्पदमलन्तसादृश्याथम्। मुग्धा मुन्दरी। 'मुग्धः मुन्दरमृटयोः' इत्यभिधानान् । 'महाराष्ट्रो' पदं गौरत्वातिश. यक्थनार्थम् ; सभावतस्तगण्डानां गौरत्वात् । भसलो अमरः । अब रूपकम्यभा. योक्त्युत्प्रेक्षाः । स्वभावोचिर्दण्डिनोका (वा. २१८)-नानावस्थ पदार्थाना रूप साक्षाद्विवती । स्वभावोतिश्च जानिधेलाचा मालनिर्यथा ॥' इति । राजा- प्रिये विध्रनलेखे । एकोऽई वर्धापामब, एका त्वं यर्धापिका मम । पुनावप्यावां वापितो कामनचाहरलपराभ्यां बन्दिभ्याम् ! तद्वित्रमप्रात तरणीनाम्, नतकै मलयमारतान्दोलिनलतानकीनाम्, चारम्पयितपयम कलम- ठीकण्ठेषु, कन्दलितकदर्शकोदण्डदण्डसण्डितचण्डिमानम्, मिग्धपान्य वर्ग- धरापुरध्याः । प्रमारितप्रमाणे अक्षिणी मधूम यथेच्छ प्रेशता देवी ।

·प्रथम जवनिकान्तरम देवी-जधा णिवेदिद बदीहिं । पअट्टा जेष मलआणेिला। तथा अ-- लंकातोरणमालिभातररिणो धुंभुम्भवस्सासमै मदंदोलिअचंदणहमलदारप्पूरसंपकिणो। ककेल्लीपुलकपिणो फणिलदाणिप्पणहारमा चंडं चुंबिदतरपणिसलि ला वाअति चेत्ताणिला ॥ १७ ॥ वर्धापन वर्णनम् । विभ्रमेत्यादि मधूत्सरविशेषणानि । तरट्टीनि दंष्ट्रादित्वात् । पट्टावरं इति ययोऽनुसारेण । तागण्य हि विभ्रमनिदानम् । अथवा यथाऽय कामिनीना विभ्रमजनस्तथा वसन्तोत्सयोऽपि । कामुकान्दि विलोक्य कामिन्यो विश्रमसमुद्रमामा भवन्ति । अर्थत उपमानम् । तेन विभरित्वं न दोप । एवेन भ्यस्य कामुकता व्यङ्ग्या । 'मोध स्मित च बुमुमाभरणादियामा तद्वर्जन च सहसव विमण्डन च । आक्षिप्य वान्तवचनं रपन सखीमिनिष्कारणस्थितगतेन स विभ्रम स्यात् ॥ इति विभ्रमाक्षणम् । 'तलाय ताण्डव चव छलितं शम्धया सह । हाहीमक च रार्स च पदप्रकार प्रचक्षते ॥ इति पइमेदमपि नृत्य गृयते । पचम स्वर । क्लरण्ठी कोकिला । चारिसादौ विशेषणद्वय यहुनीहि । विस्तार्येत्यादिना विस्तारिताख्यो दग्विकार उक्त । तदुक्तम्-'आयत निस्पुरत्तार विस्फारितमुदा. हतम् ।' इति । एतेनादरातिशयो व्यङ्ग्य । अन हेतुरूपये। नर्तकमित्यादी समाधि । 'अन्यधर्मस्ततोऽन्यत्र लाक्सीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते यत्र स समाधि स्मृतो यथा ।।' (का ११९३) इनि दण्डी। देवी- यथा कितीवेदितं वन्दिभ्याम् । सत्यमेयोचामिन्यर्थ । प्रत्ता एव मलयानिला । तथा १,- बातोरणमारिकातरलिन कुम्भोद्भवस्थाश्रमे मन्दान्दोरितचन्दनद्रुमरठापूरसपक्षिण । पोलीगुरुकम्पिन पणिरतानिपटनका अ धुम्बिवसानपसिग्लिा पानि चैत्रानिरा ॥ क.म.३ ·कर्पूरमञ्जरी अवि अ- माणं मुंचध देह वल्लहजणे दिट्टि तरंगुत्तरं तारुण्णं दिअहाइपंच दह था पीणस्थणुत्थंभणं । इत्थं कोइलमंजुसिंजिदमिसा देवस्स पंचेसुणो दिण्णा चेत्तमहूसवेण सहसा आण व सधंकसा ॥१८॥ विदूपका-मो, तुम्हाणं राधाणं मज्झे अहं एक्को कालक्खरिओ। जस्स मे ससुरससुरो घरघरेसु पोत्थजभारं वहतो आसि । कडोली पक्षविशेषः। फणिलताः फणिरूपा लताः । लताविशेषा (ताम्यूल- घायः) वा । निष्पष्टं निःशेष नितर्रा था। महाराष्ट्रभाषायाम् 'निप्पट' इति प्रसि- दम् । एतेन मान्यादिकमुक्त पायोः । अत्र प्रसादमाधुर्यसौकुमार्यार्थव्यय मत्याः । ते यथा कण्ठाभरणे (११६६)- प्रसिद्धार्थपदत्वं यत्स प्रसादोऽभि- धीयते । या पृथक्पदता वाक्ये तन्माधुर्यमिति स्मृतम् ॥ भनिमुराक्षरप्रार्य सुफु- मारमिति स्मृतम् । पत्र संपूर्णवाक्यस्यमर्थव्यक्ति पदन्ति ताम् ॥' इति । एव. मप्रेऽपि गुणा द्रष्टव्याः । अत्रानुप्राससमाध्यर्थ-छेपाः । अपि च,- मान मुखत ददत यसमाने रहिं तरकोत्तरी तारुण्यं दियमानि पशदा या पीनम्ननम्नम्भनम् । इन्य कोकिलम सिजनमिपादेवस्य पोषो. दंता चैत्रमहोत्सयेन भुवने भाज्ञेय सर्यकपा ॥ मानलक्षणे (प.ति २०३२)-'स मानो नामिक्य मम्मिनीग्रंया नायक प्रति । धते विकारमन्यत्रीसारोपयशाचा ॥' इति । तरतिवेति तदाख्यो परिवार उत'कोला इव यत्कान्तिविच्छदसतरजितम् ।' पनि सम्क्षणम् । अत्रे मभूस. वयनमधून्मयः । सर्वकषेति सन फामुपरहितत्वं प्यायम् । भन्न मिलग- घमारः। फोपिलरवादयो विभागाः । रम्यिकारादयोऽनुमाया टप्याः । निदादयो म्पमिचारिगम । विदूषकः-- मोः, युगाई सोपा मप्रमेर बालारिकः । यस मे वरपरः परिहतगहे पुनरमारे यहषासीत् । 14रिपोरोपाय।

·प्रथमं जपनिशन्तरम् १९ चेटी--(विहस्य 1) तदो फमागदं ते पंडिछ । विद्पका-(पोषम् ।) आः दासीए धूदे, भविमाकुट्टिणि, मिल- मरवणे, विअक्खणे। ईदिसोहं मुक्खो जो तय वि उवहसीआमि! अण्णं च, हे परपुचविद्यालिणि, भमरटेंटे, टॅटाकगले, तुट्टिसंघडिदे । परंपरा पंडिच्चम्स मह कि दूपणं आसि 1 पेक्ख अकालजलदवंससमू- दाण परंपराए पंडिचं । अथवा हत्थे कंकणं कि दप्पणेण: विचक्षणा-(विभाव्य ।) एवं णेदं, तुरंगम्म सिग्पत्तणे किं सग्विणो पुच्छिजंति ? ता य वसंतं । कालाक्षराणि तीति कालाक्षरिक पण्डित । चेटी- सत्त प्रमागतं ते पाण्डित्यम् । वैशक्रमागतमित्यर्थ । विदूषकः- आ दास्या पुषि, भविष्यन्कुटिनि, निर्लक्षणे, अविचक्षणे । ईदृशोऽई मूखों स्वयाप्युपहस्ये? प्राकृत भात्मनेपदपरस्मैपदप्यत्यय । 'धूदे' इति दंष्ट्रादि । अन्यच हे परपुनविद्यालिनि भ्रमरटेण्टे टैण्टाकराले दुष्टसघटिते। अथवा हस्ते मण कि दर्पणेन ? इदानीमेव मया कवित्वं कर्तव्यमित्यर्थ । विद्यालिनी भ्रशिका । परपुरुषलम्पटे- त्यर्थ । भ्रमरटेंटा कुचेष्टावती । टेंटाकराला 'व्यर्थप्रलापिनी। एते देशीशन्दा । कोपा शपथास्तेया शतेन वर्तनशीला, मिथ्यापथकारिणीयर्थ । विचक्षणा- एवमेनन् । तुरंगस्म शीघ्रत्ये किं साक्षिा पृच्छयन्ते । तद्वर्णय बसन्तम् ।

·कर्पूरमञ्जरी विदूपक:-कधं पंजरगदा सारि व कुंरुकुराअंती चिट्टसि ! ण किं पि जाणासि । ता पिअवअस्सस्स देवी पुरदो पढिस । जदो ण कथूरिआ कुग्गामे वणे वा विकिणीअदि, गेदं सुवष्णं कसबट्टि विणा कसीअदि। राजा-पिअवअस्स! ता पढ । सुणीअदु । (विदूषकः पठति ।) फुधार कलमकरसमं वदंति जे सिंधुयारविडया मह यल्लहा ते । जे गालिअस्स महिसीदहिणो सरिच्छा ते किं च मुद्धविभइल्लपस्णपुंजा ॥ १९ ॥ विदूषकः- रवं पुनः परगता सारिपेय पुरतुरायमागा विधसिन किमपि जानारि। तत्प्रियवयस्यस्य देव्याः पुरतः पठिष्यामि । यतो न वस्तूरिका युप्रामे यने या वित्रीयरी, न मुर्ग कपपट्टिकां बिना कथ्यते । राषियाध्यणायोग्याया अशयास्सय सम्धि न पठिप्यानीनि भाषा: प्रियययस्य ! तराठ । भूपताम् । अम्माभिरितिशेषः फुल इति। सुपोरकरं करमरमर्म यानि मिनुयाररिटपा मम पारामान । ये गारिसम्म महिपीन माक्षा. #रिप मुग्धविपरिममगनपाः॥ र मोदनः । तिपयम्मेदाः । 'मम यानानेन मार मा. कुमार पाया।

·प्रथम जयनिकान्तरम् विचक्षणा-(विहस्य) णिअकतारचणजोग्ग ते वाण । विदूपका-कि पि उदारवअणा तुम पढ़ । देवी-(किंचिस्मिा) सहि विअक्षणे! अम्हाण पुरदो तुव गाढकइत्तणेण गद्युत्ताणा मोसि । ता पढ सपद अनउत्तम्स पुरदो सम कद किंपि कय । जदो त क ज सभाए पढीअदि, त सुवण्ण ज कसाहिआए णिवडदि, सा परिणी जा पदि रजेदि, सो पुत्तो जो कुल उज्जलेदि। विचक्षणा 1ज देवी आणवेदि । (दति पठति ।) जे रागिरिमेहलाहिं सरिदा सभोअखिण्णोरई फारप्फुल्लफणापलीकरलणे पत्ता दरिदत्तण । विचक्षणा- निपातारअनयोग्य ते वचनम् । खनुद्धिमेव केवमानिस रायसीवि भाव । विदूषक - तदुदारवचने । त्वं पठ। देवी- सराि विचक्षणे। अम्मा पुरतस्त्वं गाटकवि वेन गर्वोत्ताना भवसि । अतिगर्वायस इति भाव । तत्पठ साप्रतमार्यपुत्रस्य पुरत स्वय कृत किमपि काव्यम् । यतस्तत्वाच्य यत्सभायां यते तत्सुपर्ण यत्कपपटिशया निवतते, सा गृहिणी या पति रम यति स पुमो य पुलमुज्वलयति । सर्वत्रीमि पतिर्याच्य आर्यपुत्रेति यौवने इयुत्तरायपुत्रम्ये युत्तम् । विचक्षणा-- यहेव्याज्ञापयति । जेति। ये एक्षागिरिमेखरायां म्खरिता सभोगनिसोरगी स्पारोरफुलपणापलीवचरने माता दरिद्रत्वम् । । ता उगरवणे इतिशत पाठ। - - ·२२ कर्पूरमञ्जरी ते पम्हि मलआणिला विरहिणीणीसाससंपक्किणो जादा झत्ति सिसुत्तणे वि वहला तारुण्णपुण्णा विअ ॥२०॥ राजा-सच्चं विक्खणा विअक्खणा चदुरत्तणे उत्तीणं । ता किंपि अण्णं विचित्तदाए । कईणं सुकइति । कहचूडामणिचणे ठिदा एसा । विदूषकः-(सक्रोधम् ।) ता उजुभं जेव किं ण भण्णई अशु- तमा विअक्खणा कवम्मि, अचाधमो कविंजलो बंभणो ति? विचक्षणा--अज! मा कुप्प । कचं जेध दे करतणं पिसुणेदि । जदो णिअतारत्तणणिदणिज्जे वि अस्थे सुउमारा दे वाणी, लंबत्थ- त इदानीं मलयानिला विरहिणीनिवाससंपर्कियो जाता झटिति शिशुत्येऽपि बहलालारण्यपूर्णश्व ।। अयं श्लोकः पविनिबद्धवस्तृनौठोफिनिर्मिते पनी निवाससंपवित्वेन यस्तुना प्रासश्चर्या. किंकि न पुर्यत इति वस्तु व्यग्यत इत्युदाहरणविषयत्वेनोदाहृतः काव्य- प्रकाशे [चतुर्थोपा] । सला अत्युत्प्रेशाया प्याने किंचित्परत्वामालकारख्यानोदा. हरणम्।भत्र हेतु प्रेक्षासमाधिविभावना । विभावना दण्डिनोका-(का.11९९) 'प्रसिद्धहेतुर मास्या यकिचित्तारणान्तरम् । यत्र स्वाभाविकत्व या विभाध्य सा विभावना ।।' इति । सले विचक्षणा निक्षणा चतुरत्वेनोचीनाम् । तस्मिन्यत् । करिनामपि को । पपिचूहामन रेन स्थितपा। विदूषकः- ताग्वेष किन भन्यतं दया-अत्युत्तमा विचक्षणा काय्ये, अत्यधमः कपि. असमामात! विचक्षणा- आर्यमा पुप्य कास्यमेव ते पहिरवं पिगुनपति। यो निगातारपन योग्य I'tml ािोग निनोरमा तीसगठन ·प्रथमं जवनिकान्तरम् - . णीए विअ एकापली तुंडिराए विअ कंचुलिआ, काणाए विअ कज- लसलाआ, ण सुटुंदरं भादि रमणिज्जा । विदूपका-~-तुभ उण रमणिजे वि अत्ये ण सुंदरा सद्दावली । कणअडिसुत्तए विअ लोहकिंकिणीमाग, पडिपट्टे विअ टसरिविरअणा गोरंगीए विअ चदणचच्चा ण चारुतण अवस्वेदि । तथा वि तुवं वणीअसि। विचक्षणा--अजका तुम्हेहि समं अम्हाणं पाडिसिद्धी ? जदो तुवं णाराओ विष णिरकवरो वि रअणतुलाए णिउंजीअसि । अहं पुण तुल घरखरखरा वि ण मुवण्णतोलणे विणिउंजीआमि । निजोदर्रमरित्वं निन्दनीयेऽप्यर्थे मुकुमारा ते वाणी, लम्बस्तन्या विकावली, तृन्दि- लाया इय कमुरिका, कापाया इव कजलशलाका, न मुघुतर भाति रमणीया । ते वाणी न भातीत्यर्थ । विदूषका- तब पुना रमणीयेऽप्यर्थे न सुन्दरा शब्दावली । कनकाटिसूत्र इव रोहकि- किणीमाला, प्रतिपट इव प्रसरविरचना गोराया इव चन्दनचर्चा, न चासत्वमव- लम्पते । तथापि त्वं च र्यसे । प्रतिपट्ट पट्टसूत्रम् । चन्दनचर्याया स्वत सुन्दरत्येऽपि गोरेडो परभागा. लाभादसौन्दर्यम् । अर्थासुदरत्वेऽपि काय्यकीशरादह मुकवि , त्वर्थसौन्दर्येऽप्य- मुन्दरकवित्वे वय॑से च सर्वरिति महदाश्चर्यमिति भाव । विचक्षणा- आर्यमा पुष्य । का युप्मामि सह (असाय) प्रतिस्पर्धा यतस्त्वं नाराय इव निरक्षरोऽपि रमनुलायर्या नियुज्यसे । भई पुनस्लुटेव रन्धाक्षरापि न मुवर्णतोरने चिनियुज्ये। नाराघो रोहालापा । नाराबस्स हि रमतुलावेधनमुपयोग । तुलायास्त मुवर्णतोलने न कोऽपीति निरक्षरलम्धाक्षरपदयोतात्पर्यम् । 1'मजा मा कपाश' इति टीकापाठः।

·२४ कर्पूरमखरी विदूषकः-एवं.मह भणंतीए तुह वाम दक्खिणं अ जुहिद्विल- जेहभाअरणामधेअं अंगं तडत्ति उप्पाडइस्सं । विचक्षणा-अहं पि उत्तरफागुणीपुरस्सरणक्खत्तणामधेअं अंग तुह तडत्ति खंडिसं । राजा-अस्स ! मा एवं भण । कइत्तणे द्विदा एसा । विदूपका-(सकोधम् ।) ता उजु जेव किं ण भण्णइ, अम्हाणं चेडिआ हैरिडड्डणंदिउम्पोट्टिसहालप्पहुदीणं पि पुरदो सुकइ चि! राजा-एवं णेदं। (विदूषकः सको परिकामति।) विचक्षणा-(विहस्प) तहिं गच्छ जहिं मे मादाए पढमसाडो. लिआ गदा। विदूषकः- एवं मम भगन्याम्बय वाम दक्षिणं च युधिष्ठिरपेष्टभ्रातृनामधेयमा झाटिति उत्पाटयिन्यामि । करूपमित्यर्थः । भादर इति 'अंते भरः गुपि' (प्रा. MIR)इलारादेश बाचिरया ' पिधायजामातृगामरः' (प्रा. ३३) इन्यरः । विचक्षणा- अहमप्युक्तराफाल्गुनीपुर सरनक्षमनामधेयम तय टिति राटवियानि हम्मामिधामत्यर्थः । राजा- पपम्य ! मैले भगवपित्ये रिधीया। विदूषकः- पेय मकिन मन्यते, मम्मा भटिंग हरिचन्दनन्दियोटिगदानप्रा. धीनामपि पुरतः मुरममिता परागिन्तु (३) मिति शेषः। रासा-एवमेतत् । चिनक्षणा- तगण सत्र में प्रपमा मातुःटिश पता! Itar मारः। -

·प्रथमं जवनिकान्तरम्
विदूषकः--(घटितप्रीयम्।) तुवं उण तहि गच्छ जहिं मे मादाए
पढमा दंतावली गदा । ईदिसस्स राउलस्स भई भोदु, जहि चेडिआ
बंमणेण समं समसीसिआए दीसदि । महरा पंचगधं च एकस्सि भंडे
कीरदि, फञ्चं माणिवं. च समं आहरणे पउंजीअदि ।
चेटी-इह राउले तं ते मोदु कंटदिदं ज भअयं तिलोअणो
सीसे समुन्वदि । तेणं च दे मुहं चूरीअदु जेग असोअतरू दोहलं
लहेदि ।
विदूपका-
त्यं पुनार गच्छ यत्र में मातुः प्रथमा दन्नावली गता।
फर्गवीटियर्थः ।
दिसम्स पति।
साम्य राजालस्य भर भवन, या पैटिका मान सम समशीदिकया
दृश्यते।
समीक्षिा प्रतिस्पर्धा।
माराति।
मणि पगम्य वैयम्मिन्माण्ड भियते, श मानिमयं च सममाभरणे
प्रमुग्यते ।
निचक्षणा-
दए राजाले रात भपा सचित पागवानिगेना ही ममुदति ।
अगदलप
संपति।
और यमुना देवानोरतरदिन एभते ।
पारा ना मा मिनाशका

·कर्पूरमञ्जरी विपका-आ, दासीए पुत्ति ! देटाकराले, कोससदचट्टणि, रच्छा- लोट्टणि! एवं मं मणसि ! ता मह महाभणस्स वअदेण तं तुम लह जं फग्गुणसमए सोहंजणो दोहलं लहेदि । जं च पामराहितो गलि- बइल्लो लहेदि। विचक्षणा-~अहं पुण तुह एवं भणंतस्स णेउरस्स विअ पाअल- ग्गस्स पाएण मुहं चूरहस्सं । अण्णं च, उत्तरासादापुरस्सरणक्खत्तणा- मधेअं अंगजुअलं उप्पाडिअ घल्लिम्स । (विदूषकः सोध परिमामति) (जवनिकान्तरे किंचिदुधे ।) ईरिस राउलं दूरेण वंदीअदि जहिं दासी संभणेण समं पाडिसिद्धि करेदि । ता अजप्पहुदि णिअवसुं- धराभणीए चलणसुस्मसओ भविअ गेहे जेत्र चिट्टिसं । (म हगन्ति।) विदूपफ:- 'मा दासीए' इत्यादि ध्याग्यातम् (पृ. १९)। एव्य इति । एवं मां भगति तन्नम महामामणम्य बननेन तर समय सारागुनममये शोभानो दोहद लभते । र पामरेभ्यो जीवो लमते । पारगुन समय इति धूपदेपादिवम । पनीचर्द इति नासादिमि वर्ष । विचक्षणा- भई पुनस्राव भगतो नपुरम्येय पादलाम्य पादन मुसमियामि। पुरस्टान्तेन म्यर्यलापियमयोगम् । अण्णं घरति। अन्यच, उरापासपुर मानक्षत्रनामधेयमायुमर पाय मानि। अशरमिय। परिमी देशो। भन्यप पचननि मनोरका मगपरभानमा सारिया शेमामायि पाठ । जयनिशान्तर रति । 'भापटि मा निमारिणी' इरिति।

·प्रथमं जवनिकान्तरम् देवी-कीदिसी अज्जकविजलेण विणा गोट्ठी, कीदिसी उण अणंजणेण विणा पसाहणालच्छी। (नेपथ्ये।) ण हु ण हु आगमिम्स । अण्णो को वि पिअवमस्सो अण्णेसी- अदु । अहवा एसा दुट्टदासी लंबकुच्चं टप्परकण्णं पडिसीस देइअ मह हाणे उवहसणत्थं कीरदु । अहं एको मुदो तुम्हाणं सघाणं मज्झम्मि । तुम्हे उण परिसस जीवध । विचक्षणा~मा अणुसंधेध । अणुणअकक्सो खु कजिलो मणो सलिलसितो विअ सणगुणगंठी दिदं गाढदरो भोदि । णं दंसणीअं दीसदु । ईदर्श राजयुल दूरे वन्ाता यत्र दासी ब्राह्मणेन सम प्रतिस्पर्धा करोति । तदयप्रमृति निजगेहिन्या वसुंधरानामधेयाया ब्राह्मण्याश्चरणशुश्रूषभूत्वा गेह एव स्थास्यामि । देवी- आर्यपुत्र ! कीदृशी आर्यकपिलेन विना गोष्टी, कीदृशी पुनर्नयनाउनेन विना प्रसाधनलक्ष्मीः। इति। न रालु न सल्वागमिष्यामि । अन्यः कोऽपि प्रियवयस्योऽन्विष्यताम् । अथ- वैपा दुष्टदासी लम्बकुचा टप्परकर्णा प्रतिशीर्ष दत्वा मम स्थान उपहसनार्य नियताम् । अहमेको मृतो युष्माकं सर्वेषां मध्ये, यूयं पुनर्वर्षशत जीवत । टप्परो वंशपागम् । 'टोपला' इति भाषायाम् । तद्वत्कों यस्याः । प्रविशीर्षक- लक्षणमुक्तम् । मम म्यान इति मदीयो वेपोऽन्यस्मै दातव्य इत्यर्थः । विचक्षणा- माऽनुपनीत । अनुनयकरशः खलु कपिझलम्राह्मणः सलिलसिका इव शमगुण- प्रन्यि गाढतरो भवति । ननु दर्शनीयं दृश्यताम् ।

·૨૮ कर्पूरमञ्जरी देवी-(समन्तादवलोक्य ।) गाअंतगोवअवहपअपेखिदासु दोलासु विब्भमवदीसु णिविट्टदिट्ठी। जंजादि खंजिदतुरंगरहो दिणेसो तेण व होति दिअहा अइदीहदीहा ॥ २१ ॥ (प्रविश्यापटीक्षेपेण ।) विदूपका-आसणं आसणं । - देवी- गायगोपवधूपदप्रेहितासु दोलासु विभ्रमवनीपु निपण्णदृष्टिः। यद्याति सजिततुरमरथो दिनेश सेनर भवन्ति दिवसा भनिदीर्घदीर्घाः ॥ पदेश्वरणः । प्रेगिताखान्दोलितासु । गोष्टीभिर्विनातिदीर्घा दिवसा आलस्यमा- पदन्तीत्यानीयतां कपिालग्राह्मण इति ध्वन्यते, तेन प्रकृतसंगतिः । अत्र हेत्यति- शयोक्तिपर्यायोफ्युत्प्रेक्षाः। अतिशयोक्तिपर्यायोको दण्डिनोके-(पा. २०२१४) 'विवक्षा या विशेषस्य लोरमीमातिपर्तिनी । अमापतिशयोतिः स्यादलंगारोतमा यथा ॥ इति । 'अर्थमिष्टमनाख्याय साक्षात्तस्यैर सिद्धये । यत्प्रयारान्तराख्यान पर्यायोपिम्तदिप्यते ॥' (का. १९५) इति । भविश्येति । अपटी अवनिरा। विदूषफ:- आमनमासनमू। दीयतामितिषः। 1 'मन' टीनुमाः पाठः।

·प्रथमं जयनिकान्तरम , राजा-~-किं तेण! विदूपका-मदरवाणंदो दुआरे चिट्टदि । देवी-किं सो, जो जणवअणादो अचम्भुदसिद्धी मुणीअदि ! विदूपका-अध इं। राजा-पवेस। (विदूषको निक्रम्य तेनैव सह प्रविशति ।) भैरवानन्द:-(किंचिन्मदममिनीय । ) मंतोण तंतो पकिंपि जाणे झाणं च णो कि पि गुउप्पसादा। मजं पियामो महिलं रमामो मोक्षं च जामो कुलमग्गलग्गा ॥ २२॥ कि तेन प्रयोजनमिति शेपः। बिदूपका- भरवानन्दो द्वारे लिष्ठति। देवी- कि सः, यो जनवचनादत्यद्भुतसिद्धि श्रूयते । विदूपका-- अथ किम्। राजा- प्रवेशय। मंतो इति। मन्त्रो न तन्नं न च किमपि ध्यानं ज्ञानं च नो किमपि गुरुप्रसादात् । मद्यं पियामो महिला रमयामो मोक्षं च यामः कुलमार्गलग्नाः ।

·३० कर्पूरमञ्जरी अवि अ,- रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मजं मंसं पिज्जए खजए । मिक्खा भोज चम्मखंडं च सेजा कोलो धम्मो कस्स णो भादि रम्मो ॥ २३॥ किंच- मुति भणंति हरियम्हमुहा वि देवा झाणेण घेअपढणेण कदुधिआहिं । एकेण केवलमुमाददेण दिट्टो मोक्खो समं सुरअकेलिमुगरसेहिं ॥ २४ ॥ राजा-इदं आसणं । उपविसदु भहरवाणंदो। मन्त्रादिलक्षणान्यतिप्रयोजनतया न लिख्यन्ते । अन्न विरोधाभासः । म यमा दण्डिना प्रोफः (का. २११३३)-विरताना पदार्थानां यत्र समर्गदर्शनम् विशेषदर्शनायैव स विरोधः स्मृतो यथा ॥ इति । अयि इति। अपि च,- र घण्टा दीक्षिता धर्मदारा मचं मांसं पीयते ग्यापन । मिक्षा भोज्यं धर्मग्षणं पशाम्या कालो धर्मः कस्य नो भानि रम्यः । किचति,- मुम्दि भणन्ति हरिपक्षमुगदिया ध्यानेन येदपटनेन प्रक्रियानिः। एन पलमुमादयितन रशे मोक्षः समं मुरतरिमुरारमः। हरिशमनसाय मारिदेवाति रिमदः । अब पतिः । मासनम् । उपनिगनु भैरवानन्दः ।

·प्रथम जयनिकान्तरम् ३१ भैरवानन्दः--(उपविश्य ।) किं कांदछ ! राजा-कहिं पि विसए अच्छरिअं दर्दू इच्छामि । भैरवानन्दः- दंसेमि तं पि ससिर्ण यमुहाचहणं धमेमि तस्स वि रविरस रहं महदे। आणेमि जपखसुरसिद्धगणंगणामो तं पत्थि भूमियलए मह जे ण समं ॥ २५ ॥ ता मण किं कीरदु। भैरयानन्द:- ~कि कर्नय्यम् ! किमीसित ते मया क्तव्यमित्यर्थः । कस्मिन्नपि विपये माश्चर्य इष्टुमिच्छामि । अनेन कारणाग्यमनमुक्तम् । 'प्रकृतार्थस्य चारम्भः कारणं नाम तद्भवेत् ।' इत्युक्तत्वात्। भैरवानन्दः- दर्शयामि तमपि शशिनं बमुधावनी] मनुध्नामि तस्यापि रवे रथं नमोऽर्थे । भानयामि यक्षसुरमितगणाना- स्तमानि भूमिवलये मम यन्न साध्यम् ॥ एतेनावमर्शसंध्यगो व्यवसाय उक्तः । तत्रावमर्शलक्षणं दशरूपके (४३)-'क्रोधेनावमृशेन व्यमनाहापि लोभनात् । 'गर्भनिर्मिलपीजार्थ: सोऽवमर्श इति स्मृतः ॥' इति । व्यवमायलक्षणमपि तत्रैव 'व्यवसायः स्वश- न्युतिः (110) इति। ताति। तगण कि क्रियताम् ।

·३ कर्पूरमञ्जरी विदूपक:- पहाणावमुक्काहरणुच्चआए तरंगभंगक्खदमंडणाए । ओलंसुउल्लासिथणुल्लआए सुंदेरसस्समिमीअ दिट्ठी॥ २८॥ नायिका-(सर्वानवलोक्य । संगतम् !) एसो महाराओ को वि इमिणा गंभीरमहुरेण सोहासमुदाएण जाणीअदि । एसा वि एदस्स महादेवी लक्खीअदि । अद्धणारीसरस्स यामद्धे विअ अहिआ वि गोरी मुणीजदि। एसो को वि जोईसरो। एस उण परिअणो । (विचिन्त्य ।) ता कि ति एदस्स महिलासहिदम्स वि दिट्ठी में बहु मण्णेदि । (इति व्यस्र वीक्षते ।) -- । लगतीत्यर्थ । मन प्रलयाख्यः सात्त्विको भावः । स यथा रसकलिकायाम्- 'प्रलयो रागदु.सादेरिन्द्रियास्तमयो मतः ।' इति। स एव चानुभावः । चिन्तादयो ध्यभिचारिण. यौवनादय आलम्बनगुणा विभावाः । अभिलापाख्या भारावस्था। विदूपका- नानावमुनहाभरणोचपापास्तरमाक्षतमण्डनायाः । भाद्रांशुकोलासितनुलतायाः सौन्दर्यमर्थस्वमस्या दृष्टिः॥ दृष्टिरत्र तटस्थ । अन्यत्पूर्ववत्। अत्र रूपमुक्तम् । तद्यथा सुधाकरे-'मला- न्यभूपिलान्येव प्रक्षेपायेविभूषणः । येन भूपितवद्गान्ति तद्रूपमिह कथ्यते ॥' इति । मृदा नामाङ्गमायुक्तम्-'दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मुदयं हि तत् ।' इति ताक्षणम् । 'मुश्टिराष्टियन्धो यम्नत्सौन्दर्यमितीयते' । इति गोन्दर्यलक्षणम् । नायिका-एसोति । एप महाराजः कोऽप्यनेन गम्भीरमधुरेण शोभाममुदायेन ज्ञायते । एपा. प्यस्य महादेवी लक्ष्यते । अर्धनारीश्वरस्य दामाधैवाषितापि गौरी । एपः योऽपि योगीधरः । एप पुनः परिजनः । तसिमित्येतस्य महिलासहितम्यापि दृष्टिर्मा यहु मन्यते । भ्यसमिति रियाविशेष गम् । अनेन पातराग्य दर्शनमुभम् । 'समयान्वेरपर यात्यातरमुच्यते । इति सम्मम् ।

·प्रथमं जवनिकान्तरम् राजा-(विषयमपवार्य ) जं मुका सघणंतरेण सहसा तिफ्सा फडफ्सच्छडा भिंगाहिट्ठिदवेदअग्गिमदलहोणीसरिच्छच्छवी । तं पप्पूररसेण णं धनलिदो जोहाइ ण ण्दारिदो मुत्ताण घणरेणुण न छुरिदो जादो म्हि एत्थतरे ॥२९॥ राजा-पवायेति । अपवारणेन जनातिरमुच्यते । अत एवोक दश रूपरे (11६५-६६)-'निपताकरेणान्यानपवार्यान्तरा क्याम् । अन्योन्या- मन्त्रण यत्स्याजनान्ते तजनान्तिकम् ॥ इति । त्रिपताका तु संगीतरताकरे--- 'तर्जनीमूसलमयुधिताइटको भवेन् । पताक, सहताकार प्रसारितक्रालि ॥ स एव पिपतार म्यादमिनानामिगहति । इति । यन्मुका धवणान्तरण महमा तीक्ष्णा फटाक्षच्छटा भूमाधिष्टितवरानिमदर दोणीमरक्षति ।

·my कर्पूरमञ्जरी विदृपक:-अहो से रूवसोहा । मण्णे मज्झ तिवलिवलिअ डिभमुहिअ गेझं णो वाहूहि रमणफलअ वेट्ठिदु जादि दोहि । णेत्तच्छेत्त तरणिपसईदिजमाणोवमाणं ता पञ्चक्स मह विलिहिदु जादि एसा चित्ते ॥३०॥ कघण्हाणधोदविलेपणा वि समुचारितविभूसणा विरमणिना। अहवा,- रू मुका वि विभूसअति ताणं अलंकारवसेण सोहा । णिसग्गचगस्त वि' माणुसस्स सोहा समुम्मीलदि भूसणेहिं ॥३६॥ विदूपपः- अहो अस्या रूपरेसा। मन्ये मध्य विरचिलित डिम्भमुध्या प्राचं नो पाहुभ्या रमणफलक येष्टिनु याति द्वाभ्याम् । नेग्रक्षेन तरगीप्रसूतिदीयमानोपमानं त प्रत्यक्ष मया विरि रितुं यास्येपा न चिसे ॥ रमणफर जपनपरिसर । नेत्रक्षेत्र चा परिसर । चित्ते विलिपितु धारयितुं न दालोमीत्यथ । डिम्भे याल । 'क्षेत्र'शब्देन नानाम्वियारास्पदत्यं प्यापम् । अन रूपनवप्वनीन्दयां युक्तानि । लावग्य तु 'मुवापदेषु यायायासरलत्वगिदा न्तरा। प्रतिभाति यदपुरावग्य तदिहोच्यते ॥ इति । उपमालकार । भारस्प दीप्त्यात् शान्तिदातरमच म्यान्' शी कान्तिर्वानयार्थगुण उप । गाम्भीर्य च। विभावारिक तु पूषवदा॥ वर्थ मानधातवरना मुरित विभूष पि रमणीया। अधरा,- या रपमुना अपि रिभूषयन्ति तामामरंगारवदोन शोमा । निमगंचापि मानुगम्य शोमा समुन्मीलन भूपंग ॥ यामा मान्य नानि तामान यात गोमा। यम्य तु मनुष्यम्प नमणि गौन्दर्य तम्यापर यालिामति, नवमला जायन इलय । अत्र समाधि । यथा काव्यप्रकाशे (१२५)-गमाघि मुरारे कार्य यारणान्तरयोगत ॥ 1 minाट मयुमरमशविर पार ।

·३८ कर्पूरमारी इत्थं जाणं अवअवगदा का वि सुंदेरमुद्दा मण्णे ताणं बलइदधणू णिञ्चभिच्चो अणंगो ॥ ३३ ॥ अवि अ, एदाए- तहा रमणवित्थरो जह ण ठार कंचीलदा तहा 'सिहिणतुंगिमा मह जिएइ जाहिं ण हु। तहा अणयद्विमा जहण किंपि कण्णुप्पलं तहा अ मुहमुजलं दुससिणी जहा पुण्णिमा ।। ३४॥ देवी-अज्ज कर्विजल ! पुच्छिम जाण का एस चि । इत्य यायामवयवगता यापि सौन्दर्यमुद्रा मन्ये तासां यलयितधनुनिस्यमृत्योऽनङ्गः ॥ अवयवगतेति । सर्वाहव्यापि सौन्दर्यमुतम् । नित्यमृत्य इति । गयो यथा भाज्ञामन्तरेणापि तदाशयमेर विशाय कार्य पुरते तथा कामिनीपटाक्षमाणेय कामिनो घशी करोति काम इत्युत्प्रेक्षयोपमा ध्वन्यते । अत्र सारः। स यथा फाय्य. प्रकाशे (१.२३)-'उतरोतरमुरषों भवेत्सारः परारधिः । इति ॥ अपि च, एतस्सा:-- तथा रमगनिम्नरो यथा न निष्टनि काशीलता ज्या घनतुभिमा यथा ननि नाभि मुपम् । तथा नयनयहिमा यथा न विमपियोत्पलं तपा मुपगुचल द्विशामिनी यथा निमा न स्मिपनि नशीमापद्दमित्यर्थः । पचिर 'हिमा' इति पाठः । पिय 'यतिमा' पति। तदुमयमप्यमाम् । 'पसायदाभ्याम्' शी. पचिद- हरयार । दिशामिनीत 'नवृतच' (पा.४४५३) इति न स । भनि:- स्वान् । अमृतोपमया पपुष- परमाहादरय पन्यते । परपत्र:तिशयोविहे।। पार्षे सूपनायाः पृतत्यारपामगर 'तहा भ मुहमः जद , उमल संचा इनि पटिया मधेयः॥ दी- माय पिलादि । 'R'पारः। 24thmm.

·कर्पूरमञ्जरी -- नायिका-तस्स घरणी ससिप्पहा णाम । देवी-(खगतम् ।) सा वि मे माउच्छिआ। नायिका-(विहस्य ।) तेहि अहं खलखंडेहि कीणिदा दुहिद ति दुच्चामि। देवी-(सगतम् ।) ण हु ससिप्पहागमुप्पत्ति अंतरेण ईदिसी रूबसोहा । ण हु विदूरभूमि अंतरेण येरुलिअमणिसलाआ णिप्प- जदि । (प्रकाशम् 1) णं तुवं कपूरमंजरी । (नायिका सलजमधोमुखी लिष्टति ।) देवी-एहि वहिणिए ! आलिंगसु में । (इति परिप्यते ।) कर्पूरमञ्जरी-अग्महे, कप्पूरमंजरीए एसो पढमो पणामो । नायिका- तस्य गृहिणी शशिप्रभा नाम । देवी- सापि मे मातृप्यसा। नायिका-- ताभ्यामई परिसरहेः प्रीणिता दुहितेति । देवी- न सलु शशिप्रभागत्पितिमन्तरेलेटशी रूपरेखा । न सल पैदूर्यभूमिमन्मरेण पैदर्यमणिशलारा निष्पयते । ननु र करिमारी। देची एहि भगिनिरे! आरिहय माम् । फापूरमश्वरी- आप मश्या एप प्रथमः प्रामः। प्रयन इस्पेलावन्त काल माष्टरपारामस्य प्राथम्पमुतम् । - .

·प्रथम जवनिकान्तरम्
देवी--अज भइरवाणंद ! तुज्झ पसाएण अपुधं सविहाण
रणुभविदं कप्पूरमंजरीदंसणेण । ता चिट्टदु दाच एसा पंचदसदिवसाई ।
च्छा झाणविमाणेण णइस्सथ ।
भैरवानन्दः-- भणादि देवी।
विदूषकः-(राजानमुद्दिदय ।) मो वअम्स! अम्हे परं दुवे वि
माहिरा तुवं अह च । जदो एदाणं मिलिद कुडवं चट्टदि । जदो
इमीओ दो वि बहिणिआओ । भइरवाणंदो उण एदाणं संजोअअरो
अञ्चिदो महग्घिदो अएमा विअरवणा महीअलसरम्सदी अ कुट्टिणी'
देवी जेव देहंतरेण ।
देवी-विअक्ग्वणे ! णिअजेट्टबहिणिअ सुलक्षणं भणिअ भइरया-
दस्स हिअइच्छिदा सपज्जा कादद्या ।
देवी-
भार्य भरयानन्द । तर प्रमादेनापूर्व सविधानकमनुभूत कर्पूरमञ्जरीदर्शनेन ।
तशिष्टतु तावदेया पबदशदिवसानि । पश्चाध्यानविमानेन यथ ।
संविधानवमुपचार । धानलब्धं विमानं ध्यानविमानम् । नेष्यति पूजाया
पहुवचनम्।
भैरधानन्दः-
मद्रणति देवी।
विदूषकः-
भी ययस्यभायो पर द्वावपि पायो त्वमई च । यत एतामा मिलिन युटुम्बई
पर्नने । यत इमे हे अपि भगिन्यो । भरयानन्द पुनरेतयो मंयोगकरोऽचिनो
महर्षिता । एषा विचक्षण महीनर सरसती च यही देहान्तरेग देय्येव । मया
राशीजिना तयमपीने सोएटम् ।
देवी-
विचक्षणे नियमगिनिको गुरक्षा भगिता भरयानन्दम्य हृदयगिता
सपर्या पतंग्या।
दृदयग्भितेन यार्थ । तक्षा यपामिलपितमिरार्थ ।
1मरेण
सीमाह।

·४२ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा— देवी आणवेदि । देवी-(राजानं प्रति ।) अजउत्त! पेसिहि मं, जेण अहं बहिणीए एदावत्थाए वच्छलच्छीलीलाणिमित्तं अंतेउरं गमिस्सं । राजा-जुज्जदि चंपअलदाए कत्थूरिआकप्पूररसेहिं आलवालपरि- पूरणं । (नेपथ्ये।) वैतालिकयोरेक:---सुहसंझा मोदु देवस्स । पदं वासरजीवपिंडसरिसं चंडंसुणो मंडलं को जाणादि कहिं पि संपदि ग पत्तम्मि कालंतरे। जादा किं च इस पि दीहविरहा सोऊण णाहे गदे "णिद्दामुद्दिदलोअण ध णलिणी मीलंतपंरहा ॥ ३५॥ विचक्षणा- यद्देव्याज्ञापयति । देवी- आर्यपुत्र! प्रेषय माम् , येनाहं भगिन्या एतदवस्थाया नेपथ्यलक्ष्मीलीलानिमित्त मन्तःपुरं गमिष्यामि। राजा- युज्यते चम्पकलतायाः कस्तूरीकर्पूरैरालवालपरिपूरणम् । अपदयमस्सा नेपथ्यं वर्तव्यमित्यर्थः । समासोक्तिरन । सा यया काव्यप्रकाशे (१०.९७)-'परोक्ति दकैः सिष्टेः ममासोक्तिः' इति । वैतालिकः- मुसाय सध्या भवतु देशस्य । एतदामरजीरपिण्डसाम पक्षांशोमण्डलं को जानानि प्रापि मंप्रति गतमेतम्मिन्मालान्तरे । जाता कि यमपि दीर्घरिहा शोग्न नाथे गते मूळामुद्रितलोधनेव नलिनी मीरापरहा ॥ 1 'मुसामुदिम" ति दीत पाठ: 1 ·कर्पूरमञ्जरी द्वितीयं जवनिकान्तरम् (ततः प्रविशति राजा प्रतीहारी च ।) प्रतीहारी-(परिक्रामितकेन ।) इदो इदो महाराओ । राजा-(कतिचित्पदानि गत्वा । तामनुसंधाय ।) तहिं खु अवसरे ण हाणाहिं तिलंतरं पि चलिदा सुल्था णिश्रयस्थली थोउवेल्लवलीतरंगमुदरं फंठो तिरिच्छिट्टिदो । वेणीए उण आणणेंदुभमणे लद्धं थणालिंगणं जादा तीअ चउधिहा तणुलदा तंसं वलंती मए ॥१॥ प्रतीहारी- इत इतो महाराजः। - राजा- गरवेयनन्तरमाह स्मेति शेपः । तस्सिन्सल्ववसरे,- न स्थानातिलान्तरमपि चलिसा स्वस्था नितभ्यस्थली स्तोकोद्रेलदलीतरामुदरं कण्टम्तियस्थितः । घेण्या पुनराननेनन्दुभ्रमणे लब्धं स्सनालिानं जाताम्नस्याश्चरिंधा तनुलता निभ्याययरत्या माम् ॥ अन स्मृतिः। तापक्षण साहित्यदर्पणे (३।१६२)-'सदशशानचिन्ताये. समुनयनादित् । स्मृतिः पूर्यानुभूतार्थविषयशानमुच्यते॥' परिकरोऽलंकारः। ताद- क्षणमुर्फ युद्ध:-विशेषणसामिप्रायत्ये परिकरः' इति । अत्र च स्थलीतरमादिविशेर. जाना तथास्यम्पम् । रूपक थान । तरक्षणमुह मम्मटेन-(पा.प्र.१.१९१) 'तद्रूपकमनेदो य उपमानोपमेययोः।' इति न स्थानातिलान्तरमपीसनेन नितम्बस्न गरिमातिरायो पन्यो । 'यलीताजम्'इलनेन सतानिशयो म्यज्यते । 'सनु। लता' इल्पनेन च कार्यचापयत्यादिलतागुगवार्य पपुपो पन्यते । 1 "भिमनीयम' इति गराट' पुरंदी मममसर पाटन ·, " द्वितीयं जवनिकान्तरम् ४५ प्रतीहारी-(स्वगतम् ।) कहं अज वि सो जेब सिरितालीपत्तसं- चओ, ताओ जेव अक्खरपंतीओ। ता वसंतवण्णणेण सिढिलआमि से तगदं हिअआवज । (प्रकाशम् । ) दिदि देदु महाराओ ईसीसि जरदा- अमाणे कुसुमाअरम्मि । मूलाहिंतो पर दवाहकंठमुदं दलंता देता दीद्दमहरिमगुणं जपिए छप्पआणं ! संचारता विरहिमु णवं पंचमं किं च रामं राउम्मत्ता रइकुलहरा यासरा वित्थरंति ॥२॥ प्रतीहारी- कथमद्यापि स एव श्रीताहीपत्रसचयः, ता एवाक्षरपतयः । तद्वसन्तवर्णनेन शिथिलयाम्यस्य तदत हृदयागम् । 'आवेग'शब्देन यद्यपि सर्वथा नास्य तन्मनस्कना निराकर्तुं शक्यते, तथापि विषयान्तरसंचारेण मिचिमिथिलयामीति चोच्यते । दिहि इति। दृष्टिं ददातु महाराज ! ईपदी रजरठायमाणे कुमुमाकरे। पुमुमानामावर उत्पत्तिस्थानमिसर्थ । कुमुमानामाकरः समूहो यस्मिन्निति वा। युमुमेराफर इनि पा । 'आक्रो निवहोलाक्तिस्थान ठेपु कथ्यते।' इति विश्वः । मूला इति। मूलाप्रभूति परभृनयधूक्ण्टगुदां दलतो दपतो दीर्घ मधुरिमगुणं जस्पिते पदपदानाम् । संचारयन्तो विहिपु न पशर्म किंचिद्रागं रागोन्मगा रनिगृहा पासरा रिम्नीयन्ते ।। परमतपयः बोलिविय.। परमता वय इथेति था । पक्षद्वयेऽपि सभोर शारो प्यायः । मधुरिमंप गुगः । मधुरिम्णा गुरविशेष इति था। वेन दुःसहर चदेश नम्र भायामिति भाषः (३)। 'पुषमापारणे काले पिरः जति परमम् चिदागम्'इति 'पपमम्'इमविपरम्। मिचिदागी यस्यां रियायमित या ·४६ कर्पूरमञ्जरी राजा-(तदनाकर्ण्य सानुरागम् ।) आत्याणीजणलोअणाण वहला लावण्णकलोलिणी लीलाविममहासवासणारी सोहग्गपालित्तिा। णेतेंदीवरदीहिआ मह पुणो सिंगारसंजीविणी जं जादा मह मम्महेण धणुहे तिक्सो सरो संधिदो ॥३॥ (सोन्मादमिव ।) दस गक्षणादो पहुदि कुरंगच्छी भवति तयेति क्रियाविशेषणं वा । रतयः संभोगाम्तेषां मुल समूहस्तस्य गृहाः स्थानानी सधः । यद्वा,-रतिकुलस्य प्रीतिममुदायस्य गृहाः स्थानानि । तजनकत्वा- दित्यारायः। भास्थानीजनलोचनानां यहला लावषयकलोलिनी टोलाविभ्रमहामयामनगरी सौभाग्यपारस्थिता । नेगेन्दीपदीपिश मम पुनः मारमंजीविनी संजानाय मन्मथेन धनुपि सीक्षणः शरः पुङ्गितः ।। 'लावण्यागोलिनी' इत्यनेन प्रतिक्षणं सौन्दर्यातिगयरदिर्यज्यते । 'मासनगरी' इत्यनेन क्षगमपि तदिन्दामागे ध्यन्यते । 'तीक्ष्ण' इत्यनेन पूर्वमपि शरसंधान- मासीदेव, दानी सतिदुःसहं तदतारारारपिमारणा योत्पते । मोन्मादमिति ! उन्मादलक्षगं शारनिलो (२०१३)-'वानप्रद नोकापवमुभोगनरपि । व्यापागे जायते यत्र स उन्मादः स्मृतो यथा ॥ इति । साहित्यदर्पणेऽपि (1.)-'चितम्य प्रम उन्मादः कामगोक- गयादिभिः । भन्शानदासस्नगीनस्तानादिया । इति । दमण इति। मनात परसाक्षी 1'सेराजीमनः पर?'jfinitSTI ·द्वितीयं जयनिरान्तरम् चित्ते वहुदि ण पुदि सा गुणेसु सेजाइ लुदि विसप्पदि दिअहेर्नु । योलम्मि यदि पमहदि कन्यवघे याणे ण तुहदि चिरं तरुणी तरट्टी ॥४॥ अवि अ- जे तीम तिपरखचलचक्युतिहायदिट्टा से कामचंदमपंचममारणिना। जेसुं पुणो णिवडिया सअला नि दिट्टी घति ते तिलजलंजलिदाणसोग्गा ॥५॥ ( सम्मरणमिव ।) अवि अ,- अगस्मि भिंगसरणी याअणण तीए मझे पुणो पढिददुद्धनग्गमाला । पिने प्रस्फुटन नक्षीयते या गुणा दायाया लुठति नियनि दिधुरोषु । पचने वन प्रपतन काम्ययन्धे ध्यानेन धनि चिर नाणा पक्षी। भपिच ये सयामीणच याम्रिभागरटा- नेपामधदमधुपशममारणीया । पेषु पुननिपनिता गरनपिष्टि. नन्त निगरिदानयोग्या ॥ मधुगन्न । स्मृति सम् । अपि च,- भने पनिंपनपोमाया मध्ये पुन निधनामान।

·कर्पूरमञ्जरी पच्छा असे सरदि तंसणिरिरिखदेखें आअण्णमंडलिदचायहरो अणंगो ॥ ६ ॥ (विचिन्त्य !) चिराअदि पिअवअस्सो । (प्रविश्य विदूषको विचक्षगा च परिक्र'मतः ।) विदूषकः-अइ विअक्खणे ! सच सच्चं एवं ? विचक्षणा-सवं सच्चअरं । विदूपकाणाहं पत्तिजामि, जंदो परिहाससीला खु तुवं । विचक्षणा-अज्ज ! मा एवं भण । अण्णो बकरकालो, अण्णो कजविआरकालो। पश्चाय तस्याः सरति तिर्यनिरीक्षिनेपु आरणमण्डलितचापधरोऽननः ।। तदरनिरीक्षणादनु मदनकृतधिमनस्क्नावश्यं भवतीति भावः । अर्य व कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धो ध्वनि । चिरयति प्रियवयस्य। विदूषकः-- अयि विचक्षणे! मयं सत्यमिदम् ? विचक्षणा- सर्व मयतरम् । विदृपका- नाई प्रन्यमि, यतः परिहामशीला सलु त्वम् । कदाचिदयमपि परिहास एर भवेदिति भाव । विचक्षणा- आय ! मैवं भा। अन्यो परवालः, अन्यः कार्यविचारकालः। तथा घ नेदं मममसमिति भावः । 1 मिति" ति टीकागठ:13बरवालासोर ठभाषाममयः । - ·द्वितीयं जयनिकान्तरम् विपका-(पुरोऽवलोक्य।) एसो पिअवमस्सो हंसो विअ विमु- कमाणसो, करी विअ ममक्खामो, मुणालदंडो विम घणधम्ममिलाणो, दिदिष्णदीवो विअ विअलिअच्छाओ, पभादपुषिणमाचंदो विज पंदुरसरिक्खीणो चिहदि। उभी--(परिक्रम्या) जअदु जअदु महाराओ । राजा-अस्स। फहं पुणो वि विअक्खणाए मिलिदो सि! विदूपका :-अज्ज विअक्खणा मए सह संधि कादं आअदा। किदसंघीए एदाए सह मंतअंतस्स एतिआ वेला लगा। राजा--संधिकरणस्स किं फलं ! विपक:- एप प्रियययस्यो हंस इव विमुफमानसः, करीव मदक्षामः, मृणालदण्ड इव धनधर्मम्लानः, दिनदीप इव विगलितष्ठायः, प्रभातपूर्णिमाचन्द इव पापहरपरि- क्षीगरिसरति । विमुफमानरा उद्विममनाः । इंसपो-विमुकं खर्फ मानई सो ऐनेसः । हसोपमानेन पाण्दरतातिशयोऽस्य द्योत्यते । पाण्डरच परिक्षीणत्ययः । उमी- जयतु जयतु महाराजः। पयस्य पं पुनरपि विचमण्या मिनितोऽसि! विपक:- भर पिपक्षण मया छह सपि गईमागता । हतसंध्यतया सह मयमाग- तापसी पेसालमा r.w.y ·५० कर्पूरमञ्जरी विदूषकः-एसा अहिमदजणपेसिदलेहहत्था णं विअक्खणा आगदा। राजा-(गन्ध सूचयित्वा । ) केदईकुसुमगंधो विअ आआदि । विचक्षणा-केदईदललेहो एव एसो मह हत्थे । राजा-महंसमए कि केदईकुसुमं ! विचक्षणा-भइरवाणंददिण्णमंतप्पहावेण देवीभवणुजाणे केदई- लट्ठीए एको दाव पसवो दंसिदो। तस्स दोहि दलसंपुडेहिं अज हिंदो- लअप्पभंजणीए चउत्थीए हरवल्लहाए देवीए देवी अच्चिदा । अण्णं च दलसंपुडजुअलं पुण कणिट्ठबहिणिआए कप्पूरमंजरीए पसादीकिदं । तीए वि एकेण दलसंपुडेण भअवदी गोरी जेव अचिदा । अण्णं च,- विदूषकः- एषाऽभिमतजनप्रेषितलेखहस्ता ननु विचक्षणा भागता । इदमेव संधिफलमित्याशयः। केतकीकुमुमगन्ध इयायाति । विचक्षणा- केतकीदललेस एपेष मम हस्ते । तस्वैप गन्ध इलाशयः । मधुममये कि केनफीसमम् । विचक्षणा- भैरवानन्ददामन्त्रप्रमावेग देवीमवनोद्याने केतकीरतयेकसायाप्रसयों दर्शितः। तस्य दलसंपुटेरय हिन्दोलप्रमअन्यो पतुप्यो हरया:मया देव्या देवी अर्पिता। भन्दय दलसंपुटयुगले पुनः कनिष्ठमगिन्यै वपुरमा प्रसहितम् । तथाप्योन दलसंपुटेन भगवती गौर्यकार्षिता । भन्यय, ·द्वितीय जवनिकान्तरम् केदईफुसुमपत्तसंपुडं पाहुई तुम सहीम पेसिदं । एणणाहिमसिवाणसोहिणा तं सिलोअजुमलेण लंछिदं ॥७॥ (इनि लेसमर्पयति।) राजा-(प्रसार्य चाचयति।) हंसि कुंकुमकपिजरसकाऊण जं चिदो तम्भत्ता फिल चछायाभधरणी एस चि मतमो। एवं तं मह दुपिाद परिणदं दुक्याण सिफ्पावणं प.त्यो वि ण जासि जेण विसम दिट्टीतिहामस्स यि ॥ ८॥ (राजा तदेव द्विविचयति।) विपकः--एदाई ताई मअणरसाअणाई अपम्पराई । विचक्षणा-दुदिओ उण मए पिअसहीए. अपत्याणिवेदओ कदुब सिलोओ लिहिदो एत्थ । तं वाचेदु महाराओ । पंतीय मुमपयमंपुट प्राभृत मद सध्या प्रेषितम् । एणवाभिमपीपणंगोभिना तच्छोक्युगलेन लाम्बितम् ।। मी मपरिक्षरतनुं कृपया पदशित- मना णि पश्यामहिमयेति मन्यमानः । पुवमम्मम दुपटनं परिण दुःमाना शिक्ष पररयोगिन पामिन पियरग्रिमागम्यापित पिपलानि तानि मदनरसायनाक्षगी। विचक्षणा- दिपीर: पुनमंशा सिमाला अमानोदयः प्रयाको विरोध पाच मारायः।

·कर्पूरमञ्जरी राजा--(वाचयति।) सह दिवसणिसाहिं दीहरा सासदंडा सह मणिवलएहिं वाहधारा गलति । तुह सुहा विओए तीअ उब्धिविरीए सह अ तणुलदाए दुयला जीविदासा ॥९॥ विचक्षणा-इह जैव एदाए अवस्थाए मह महल्लयहिणिआए मुलक्षणाए ओलग्गा भविअ सिलोगो कदो, तं महाराओ सुणदुः । (पठति।) णीसासा हारजट्ठीसरिसपसरणा चंदणुच्छोडकारी चंडो देहस्स दाहो सुमरणसरणा हाससोहा मुहम्मि । अगरणं पंडुभावो दिनहससिकलाकोमलो किं च तीए णिचं बाहप्पवाहा तुह सुहम! कदे होति कुल्लाहि तुल्ला ॥१०॥ सह दिवसनिशाभ्या दीर्घा श्वासदण्डा सहमगिवलयर्याप्पधारा गलन्ति । तव सुभग वियोगे तस्या उद्वेगिन्या सह च तनुसतया दुर्बला जीविताशा ॥ 'वासदण्डा' इत्यनेन नि श्वासप्राचुर्य व्यज्यते । इय च सहोक्ति । तक्षणमुक्त पूर---'सहभावक्यने महोति' इति । विचक्षणा- इहैवैतस्या अवस्थाया मम ज्येष्ठभगिन्या मुलपगया आदेशकारिण्या भूत्वा सोक- कृत ,तं महाराज भणोतु । णीसासा इति- नि श्वासा हारयष्टिपापरणाश्चन्दन सोदवारी चन्द्रो देहस्य दाह स्मरणमरनी हासशोमा मुसे । महानां पाण्डुभावो दिवसशशिक्राकोमल सिंघ तस्या नित्य या पायानाम्नर मुभग' ने भवन्ति कुक्ष्याभिस्नुल्या ॥ 1 'उग्येमगीय' इति टीकादत पाठ.1'चा फोडारी' ति टीगात पाठ अधमरणमरिसी' इति टीशन पाठ।

·द्वितीयं जयनिकान्तरम् राजा (निवस्या) किं भष्णइ-कइत्तणेण तुह जेट्टयहिणिआ खु एसा। विदूपका---एसा विअवखणा महीअलसरस्सई । एदाए उण जेट्ट- पहिणिमा तिहुअणसरस्सई । ता एदाहिं समं पाडिसिद्धि ण करिम्स । किं पुण पिअवअम्सम्स पुरदो मअणावत्थं अतणो उचिदेहिं अक्सरेहि णिदेमि। राजा--पह । एदं सुणीअदि । विद्पका- पर जोण्हा उपहा गरलसरिसो चंदणरसो सरपसारो हारो रमणिपक्षणा देहत्तवणा। म्मरणसरशी तदाभयविचः । दिवसशशिवसासाम्येन निष्प्रभवमहानाम- मिष्यग्यते। किमन्यते वित्ये सर उपदमगिनिश सया! विदूषकः- एग रिक्षा महीतलमरम्मती एनस्या पुनरयष्टभगिनिया त्रिभुवनसरसती। तदेताभ्यः सम प्रतिस्पर्धा न परिष्यामि । पुनः प्रियवयस्यस्य पुरतो मदनाप- स्थामा मन उचिनासनिवेदयानि । मदनापम्थानियनन्तरं 'सम्पा' इति शेष । पठ। एलदापि भूपठे।

·कर्पूरमञ्जरी मुणाली वाणाली जलइ अ जलद्दा तणुलदा वरिट्ठा जं दिट्ठा कमलवअणा सासुणअणा ॥ ११ ॥ राजा-वअस्स ! तुमं पि थोएण चंदणरसेण समालिहिज्जसि । ता कहेसु तग्गदं किं पि वुतं । अध अंतेउरे णइअ देवीए कि किदं तिस्सा! विदूषकः-विअक्खणे ! किं किदं ! विचक्षणा-देव ! मंडिदा टिकिदा भूसिदा तोसिदा अ। राजा-कचं वि! विचक्षणा- घणमुचट्टिदमंग कुंकुमरसपंकपिंजरं तिस्सा। मृणाली यागाली ज्वलनि च जला तनुलता परिष्ठा यदृष्टा कमलवदना सा मुनयना ॥ क्षते क्षार इवेत्यर्थः; तस्यात्यन्तदुःसहत्वात् । 'रजनिपवनाः' इत्यनेन तेषामति- देहे तपना इवेत्यर्थः; अत्यन्तदाहकत्वात् । याणालीवेसर्थ ; अत्यन्तखेदप्रदलान् । मनोपमोक्षारूपकादयोऽर्यालंकाराः । छेकलाटानुप्रासा- दयप शब्दालंकारा कयाः । तरक्षणं चोक्त प्राक् । राजा- ययस्य ! तत् त्यमपि स्तोरेन चन्दनरसेन समालभ्यसे । तत्कथय तदर्त किमपि पृत्तान्तम् । अथान्तःपुरं नीत्वा देव्या कि कृतं तस्याः । विदूषकः- विचक्ष। तिम् । विचक्षणा- देव ! मण्डिता दिलरिता भूषिता तोपिता । शीतलचं व्ययम्, कपनिव! विचक्षणा- पनमुर्तितम समरमपरपिार तम्याः ।

·द्वितीयं जपनिकान्तरम् राजा- रोसाणिभ फुडं ता फंचणमयवालिमारूवं ॥ १२ ॥ विचक्षणा- मरगअमंजीरजुभं चरणा से लंमिया वभंसीहिं । राजा- भमिअमद्दोमुहपंकअजुबलं ता भमरमालाए ॥ १३ ॥ विचक्षणा- रामसुअपिच्छणीलं पट्टसुमजुअलमणिमस्था सा । राजा- फाली कंदली ता सरपवणर्पणोल्लिअदलग्गा ॥१४॥ -- उम्पलीकृतं तस्कासनमयपालियरूपम् ।। 'रोसानिम' इत्युचलायें देशी । कायनमयेत्यस्य प्रतिपीतमेर तद्रूपमिदानों पीततरेण पुष्टुमेनोद नारठोभातिशयो जात इति भाव । विचक्षणा- मरक्तमजीरयुगं धरणावस्या लम्भिती पयस्याभिः। अमिनमयो मुपपहजयुगलं तगमरमारया ॥ मम्याधरणी मरकतमीरयुग मरपनन पुरयुगलं सम्मिती प्रापिता । तत्स- पीताविति यावत् । प्रमिवेत्यादिना तपरगयुगलम्य पारयुगेन मीरयुगलम्य चभ्रमरमालया साम्य प्ररितम् । विपक्षणा- रामगुपसिनी पॉक्युगएक नियमिता मा। राजा- कदलीकरशी समारपयनविरोगितामा एनर्यों बदतीन्दिता दमनम्प र तासाना साम्पमुपम् । 1 ' हिर ! मोरयामाम्प कालियापीपमेपन (इ.संभोग मम स्मुरिलो हटानाना पालन्यूम परमकालीनम्मा गोरभटतम् पर मिपम् ।

·कर्पूरमञ्जरी - - - विचक्षणा- तीए णियफलए णिवेसिया पोमराअमणिकंघी। राजा- कंचणसेलसिलाप परिही ता कारियो णहूं ॥१५॥ विचक्षणा- दिण्णा वलावलीउ करकमलपओढणालजुअलम्मि । राजा- ताभण किण रेहर विपरीअं मअणतोणीरं ॥१६॥ विचक्षणा- कंठम्मि तीस ठविदो छम्मासिअमोत्तिआण घरहारो। राजा- सेवर ता पंतीहिं मुहचंदं तारआणिभरो॥१७॥ विचक्षणा- तस्या नितम्यफलये निरशिता पथरागमणिकाधी। राजा- कासनीसशिलायो तनहीं कारितो नृत्वम् ।। भनेन नितम्यस्य पीवरस्पेन घायनशिलसाम्य पाम्याश्च बहिसाम्यं प्रगशितम् । विचक्षणा- दत्सा पदयापरुपा करकमलप्रकोष्टनालयुगे। राजा- तरग किन शोभने विपरीनं मानतपीरम् ॥ पिचक्षणा- मोठे तस्याः स्थापितः पाण्मामिकमीडिया परहारः । सेयते तरपतिभिगुपचन्दं वारसनियर ·द्वितीयं जवनिकान्तरम् -- विचक्षणा- उहएच वि सयणेसुं णिवेसिअं रथणकुंडलजुअं से। राजा- ता अणमम्महरहो दोहि यि चहि चंकमिदो ॥१८॥ विचक्षणा- सजणजणिदपसाहणाई जादार तीए कमाई अणाई। राजा- ता उप्पीर णभकुवल असिलिम्मुद्दे पंचवाणस्स ॥ १९ ॥ विचक्षणा- युडिलालाप माला ललाडलोलग्गसंगिणी रहा। तारकानिकर पतिमि श्रेणीभिः कृत्वा मुमचन्द्र सेवते तदित्यन्वयः । तथा च मुसाहारस्य तारकानिस्रोपमा व्यज्यते। विचक्षणा- उभयोरपि प्रवणयोनियेशितं रवकुण्डलयुगं तस्याः । राजा- तदनमन्मधरयो द्वाम्यामिर धकाम्या पट्टमितः ।। चमिनो युक्त इत्यर्षः । अत्र पुण्डलयुगलस्य चपद्धयमाम्य पोयते । विचक्षणा- जात्यानमनितप्रसाधने गाने ठम्पाः (हने) नयने ।

·कर्पूरमञ्जरी राजा- ता ससिविवस्सोपरि वह मज्झाउ' सारंगो ॥२०॥ विचक्षणा- घणसारतारणअणाइ गूढकुसुमुञ्चो चिहुरभारो। ससिराहुमल्लजुझं व दंसिदमेणणअणाए ॥ २१ ॥ विचक्षणा- इअ देवीअ जहिच्छं पसाहणेहिं पसाहिआ कुमरी । ता केलिकाणणमही विहूसिआ सुरहिलच्छीए ॥ २२॥ राजा- तच्छशिविम्बस्योपरि धर्तते मध्ये कृष्ण सामः ॥ शशिविम्यसाम्य बदनस्य कृष्णमृगमाम्य चालक्मालानामनेनोकम् । विचक्षणा- घनसारतारनयनाया गृढकुमुमोच्चश्चिकुरमारः । राजा- राशिराहुमयुद्धमिर दर्शितमेणनपनापाम् ॥ कुमुमनिचयम्य चन्द्रमास्यम्, चिउरकलापम्य च राहुसाम्यमभिव्यतीकृतम् । 'मायुद्धम्' इत्यनेन तयोः गमयलत्व तेन च तुल्यशोमत्व ध्वन्यते । विचक्षणा- इति देप्या ययेष्ठं प्रसाधनः प्रसाधिता कुमारी। राजा- सरफेलिकाननमदी विभूपिता मुरभिलपम्या । देगना कीडाना कानन समूहस संगन्धिनी मही उत्सतिस्थानम् । सत्साम्मे सुमायां वसन्तलक्ष्मीगाम्ये देश्या अनेन प्रकटिनम् । 1 "रिमामारंग'तिटीयपाठः।

·द्वितीयं जवनिमान्तरम् विपका-देव । इदं परमस्थ विष्णयोअदि,- जिस्सा दिट्टी सरलघपला कजलं ती जोग्गं जा निन्थिपणत्यणक्लसिणी रेहइ तीम हारो। चकायारे रमणफलए को वि पंचीमरहो जिस्सा तिस्सा पुण नि भणिमो भूसण दूसणं च ॥ २३ ॥ राजा-(पुननामनुमधाय।) तिमलिगलिगणाहीगढमूलेनु लणं थणफलसपिभाडम्बरेसूसमंत । विदूपफ.- देव । एतत्परमार्थ विज्ञाप्यते,- यम्या रष्टिनरस्धयरा फनर तरया योग्य पा सिमीणननाशिनी शोभने तस्या हार । पनामरे रमणा कोशिकाभ्याडम्बरो यस्याम्नम्या पुनरपि मणामो भूपर्ण दुपण च ॥ यता हटादि कान्तायानिष्पति तदा भूपणाभाषेऽपि शोभाविशेष सामा. विकोप्रमामन एपेनि नातिप्रयोजनयस्वापानपि दूपरमिर भवतीति पगभूप- यो प्रयोजनाभ व पेन साम्यम् । अथवा दुपा भूपरमिन भवति । असमर्थ एलादिमला भसमीचीनवस्तुसमन्धोऽपि भूपस्य एव भवति, शोमा- हतिसरयाभापार । मा एए रवियूमरिना भगयता कालिदासेनापि पनिा--पीमित दिमपुरा मान नातीनाम् (पु. १२.) रति। राजा- विपपिटिनामीपादमूगु खा मानहानियामरेजमन् । दिनमानी पर विरमदाने। 'सपना' ·६० फरमञ्जरी जलणिविडमिमीए लण्हण्हाणपोतं पिसुणदि तणुलच्छीलंगिमं चंगिमं च ॥ २४॥ विदूषकः-(सक्रोधमिव । ) भो ! मए सघालंकारसहिदा वण्णिदा। तुमं पुण जलविलुत्तपसाहणं जेव सुमरसि । ता किं ण सुदं देवेण ! णिसग्गचंगस्स वि माणुसस्स सोहा समुम्मीलदि भूसणेहिं । मणीणं जञ्चाणं वि कंचणेण विभूसणे लभदि का वि लच्छी ॥२५॥ मुद्धाण णाम हिअाइँ हरति हंत वच्छकप्पणगुणेण णियिणीओ। छेआ पुणो पाइचंगिमभावणिजा दक्सारमोण महुरजटि सकराए ॥२६॥ जलनिविडमेतस्याः श्लक्षणं सानपत्रं पिशुनयनि तनुयष्टितारण्यं चह्निमान च ॥ 'संगिग' तारुण्यमिति देशी। विदूषकः- भोः । मया सर्वालबारसहिना वर्णिता । त्वं पुनर्जलनिलप्तप्रसाधनामेव सरसि। सरिक न श्रुतं देवेन ! निमर्गालापि मानुपस्स शोभा समुन्मीलति भूषणः । मणीनां जात्यानामपि काशनेन विभूपये सजति कापि लक्ष्मीः ।। राजा- मुग्धानां नाम दयानि हरन्ति हन्त नेपथ्यापनगुणेन निम्यिन्यः । पटेकाः पुनः प्रकृनियहिममायनीया द्राक्षारमोन मधुरीपति शरया ॥ येयां हृदयानि नेपध्यकपनगुणेन नितम्यिन्यो हरन्ति ते मुम्पा भरिदमा एवं सारायः । ये पुनः प्राम्या न्यभापन यहिमा सौन्दर्य यागो नितम्यनीना सा 1 ' निनुपर.. 2'गाविटीनुगः पाठः।

·द्वितीयं जयनिकान्तरम् विचक्षणा--जधा देवेण आदिटं,- थोराणं थणआण कपणकलिआलंघीण अच्छीण वा भूचंदस्स मुहस्स फंतिसरियासोत्तस्स गत्तस्स । को वच्छकला कीरदि गुणो जं तं पिस, पिवं सुंत्तव्वं सुण तत्थ कारणमिमं रुढीभ का खंडणा ॥२७॥ राजा---(विदृपक्मुद्दिश्य । ) सुप्पंजल कविंजल एस सिक्खावीअसि। सिंकज कित्तिमेणं विरअणविहिणा सो णडीणं विडयो से चगंज णिसंग्गं जणमणहरणं तेण सीमंतिणीयो। भावयन्ति त एव विदग्धा इति भावः । द्राक्षारसमाम्यं स्वभावमौन्दर्यस्य, शर्करा- साम्य भूपणानामुपदर्शितम् । विचक्षणा- यथा देवेनादिष्टम्,- स्थूलानां मनानां कर्णकलिकालछिनोरक्ष्णोर्वा भूचन्द्रस्य मुरास्य कान्तिसरित्योतसो गानस्य च । को नेपथ्यक्लाभिः क्रियते गुणो यत्तदपि सर्व प्रियं संयुक्तं गशु तन कारणमिदं रूदे का खण्डना ।। रूढियोगमपहरतीनि यथा स्टोगापेक्षया प्राय यं तथा सहजसौन्दर्यस्यापीति मुप्राभल कपिजल! एप सिध्यसे । मामलः मुसरल. । तथा च चातुर्यलेशोऽपि तव नाम्नीनि मायः । कि कार्य कृत्रिमेण निरचनरिधिना म नटीमा विम्ब. समय यग्रिजाई जनमनोहरण तन मीमन्तिन्यः। 1 अभूनर गुरम ति" इति टीकारा. पाठ7 2 संजुर व टीश पाट3भत्र पनि रशनार ·कर्पूरमञ्जरी जस्सि सवंगसंगो सअलगुणगणो सो अदभो अलंभो तस्सिणेच्छंति काले परमसुहअरे किं पिणेवच्छलच्छि २८॥ विचक्षणा–देव ! इदं विण्णवी अदि-ण केवलं देवीणिअमेण तिस्सा अणुगद म्हि । तारामेत्तीए वि सहित्तणं उवगदा कप्पूरमंजरीए । तेण तक्कजसज्जा अहं पुण ओलग्गाविआ भविस्स । यस्मिन्सर्वाङ्गसङ्गः सकलगुणगण सोऽदम्भोऽलभ्य- स्तसिग्नेच्छन्ति काले परमसुखकरे कामपि नेपथ्यलक्ष्मीम् ॥ कृतिमभूपाभिर्नटीनामेवापाततः सौन्दर्यमुझसति, न पुनः मीमन्तिनीनामित्यर्थः । यच्चों समीचीन तदेव निजाई खस्याङ्गमाहातमित्याहादकत्वविशिष्टाशमानवाच- कानपदवाच्यसक्रमादयमर्थान्तरसक्रमितवाच्यो लक्षणामूलो ध्वनि । तेन स्वाभावि- कामसौन्दर्येणैव सीमन्तिन्य बुलागना जनमनोहरणं भवन्तीत्यर्थ । यद्यपि 'जनमनो- हरणम्' इति भिन्नलिङ्गवचन पदं न 'सीमन्तिन्य' इति पदस्य विशेषणत्वमर्हति, तथापि पस्तुपदाध्याहारेण योज्यम् । तस्य चाजहलिमत्वान्न दोप इति ध्येयम् । अथवा अनमनोहरणमिति काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयन सवध्यते । तथा च यनिजाई खाभाविकारं च तदेव जनमनोहरणं भवती यर्थ । यदा पूर्वनैव सबध्यते तदा च तेन स्वाभाविकागचहत्वेनैव सीमन्तिन्यो भवन्ति । तासामुत्तमसीमन्तिनीत्वे भवती त्यर्थः । तथा च 'सीमन्तिनी' पदवाच्यस्यवोत्तमत्वविशिष्टे तस्मिन्सम्मादनाप्यर्या- न्तरसममितवाच्यो ध्वनि । यस्मिन्काले सकल सपू! गुणाना गण सनहः सर्वार- सह सर्वेष्व पु सहो यस्य तादृशः, अदम्भ. न विद्यते दम्मी यनासावदम्भः साभाविकः, अलभ्योऽप्राप्योऽस्ति, अथ च तस्मिन्काले मुसारे कामपि नेपथ्य- लक्ष्मी नेच्छन्ति । विदग्धा इति शेष । निजाङ्गमित्येकवचनम्मपि स्वाभाविक- मुन्दरम लोरहृदयहरणसमधे रिमुत सारणीति ध्वन्यते । मन च नटीसीम- न्तिन्योर्व्यतिरेकालगारो व्यायः । च्छेत्त्यनुप्रासालझारापप्यम योध्यो। ताक्षर्ण प्रागेवोकम् । विचक्षणा- देव! एतद्विशाप्यते न चल देव्या नियोगेन तम्या अनुगताम्मि । तारा. मेश्यापि ससीवं प्राप्ता क'रमजाः । तेन तत्कायें सत्ताऽई पुन: सेयीभूय निवेदमियामि । 1'देवीर निभोजति टीकानुमारी पाठः। 2 पसा यापूरम गरी विटी इनपाठः। 'भविम निरेदारस' इति टीमसाठः।

·द्वितीयं जयनिकान्तरम् तिस्सा तावपरिरिसणाभ णिहिदो हत्थो थणुत्थंगदो दाहामरिदो सहीहि यहुसो हेलाअ कहिजदि। कि तेणावि इमं णिसामय गिरं संतोसणि तासणि हत्थच्छत्तणिवारिददुकिरणा बोलेइ सा जामिणीं ॥२९॥ फजसे कविजलो णिवेदइस्सदि । तं च देवेण तथा कादछ । ( इति परिषम्य निष्फ्रान्ता ।) राजा-~अम्स ! किं पुण तं कजसेसं ? विदूषकः-अजज हिंदोलअचउत्था । तहि गोरि कदुअ देवीए तभ्याम्नावरपरीक्षणाय निहितो हम्न. मनोरमहतो दादोडामरितः सखीभिर्यदृशो हेलया कृप्यते । विनापीमा निशामय गिर मंतोपिणी ग्रामिनी इनग्रनिगारितन्दुकिरणानिगाहयति मा यामिनीम् ॥ हेलयाऽवाया प्यते तयेति शेय. । सन्धिविरहार्तिभाजनत्येन । ग्रासिनी- मिति वैतादशदु.सहपियोगपीडितापि सहस्तेनैवेन्दुक्रानिधारयतीति तेपा हस्तस्प- शाहनीयमपि मरगादिक सभाध्यत इति वासकर त्वम् । अथवा बलात्कारेण यथेन्दु- मिरणस्पर्शो भवति तथा विधात इलतिदुपरमिति प्रासकरणं ज्ञेयम् । यद्वा हस्त. सत्यनेन हम्नस्य सपूर्णशरीरे चन्द्ररस्पर्शनिवारकत्वासंभवाद्धमानबच्चन प्रदेश दाशिवरस्यावश्यभावतत्कारण वेदितव्यः । भनेन विधाने नाम मुखमभ्यामु- पम् । ताक्षर्ग दशरूपके (१॥२८)-'विधान मुखदु सत्' इति। अनापि पाटेकानुप्रासादयः शन्दार्यालंकारा पा । लक्षण तूतम् । कार्यशेष कपिपरणे निवेदयिष्यनि । तच देवेन तथा कम्यम् । पपिघलो विपक्षः। पयस्य ! ft पुनमस्कार्यशेपम् ! विपफा- भय हिन्दोलनपा । चत्र गारी रया देव्या परमपी दिशेलके आरोह- -

·.
.
कर्पूरमञ्जरी
कप्पूरमंजरी हिंदोलए आरोइदया । ता मरगअपुंजट्टिदेण जेक देवेण
कप्पूरमंजरी हिंदोलअंती दट्टया । एदं तं कजसेस ।
राजा-(विचिन्त्य ।) ता अदिणि उणा वि छलिदा देवी।
विदूषकः–पाइदा जुण्णमजारिआ दुद्धं त्ति तक ।
राजा-वअस्स! को अण्णो तुम्हाहिंतो मे कज्जसज्जो ! को
अण्णो चंदाहिंतो समुद्दवखणणिट्ठो ?
( इति परिक्रम्य कदलीगृहप्रवेश नाटयतः।)
विदूषकः-इअं उत्तुंगा फलिहमणिवेदिमा । ता इह उब विसदु
पिअवअस्सो।
(राजा तया करोति ।)
विदूपका--(हस्तमुद्यम्य) भो दीसदु पुगिमाचंदो ।
राजा-(विलोक्य ।) अए! दोलारूढाए मह वल्लहाए यअणं
पुणिमाचंदो ति णिद्दिसदि । (समन्तादवलोक्य । )
यितय्या । तन्मरक्तपुस्थितेनेव देवेन कर्पूरमारी हिन्दोलयती व्या। एत.
तन्कार्यशेषम् ।
राजा-तदतिनिपुणापि लिवा देवी ।
विदूषकः-पायिता भीर्णमाारिका दुग्धमेति तमम् ।
मरकतपुनः प्रागादविशेषः ।
राजा-कोऽन्यो युष्मत्तो मम कार्यनमः ! योऽन्यभन्दतः गमुद्रपर्धननिष्ठः !
विदूषकः-
इसमुत्तुमा सटिकमभिवेदिका । तदिदोपविरानु पिपश्यस्यः ।
विपक:-
मोःयता पूर्णिमानन्दः ।
भए! दोलारसापा मम पहभाया पदन पूर्णिमापद इति निर्मित।

·द्विसीयं जयनिकान्तरम् बिच्छामंतो यररमणीमंडलस्साणणाई बिच्छालेंतो गयणकुहरं कतिजोण्हाजलेण । पेच्छंतीणं हिमायणिहिदं णिदलंतो पदप्पं दोलालीलासरलतरलो दीसए से मुहेंदू ॥३०॥ अवि अ- - उहिं गोउरेहिं धुंअधवलवडाडंवरिल्लावलीहिं घंटाहिं बिंदुग्लिासुरतरुणिविमाणाणुसारं लहंती। पाआरं लंघअंती फुणदि रसवसा उण्णमंती णमंती एती जंती सदोला जणमणदरणी चुदृणुयुडणेहि ॥३१॥ विछाययनगररमणीमण्डलस्थाननानि प्रक्षालयन् गगनकुहरं कान्तिज्योत्साजलेन । प्रेक्षमाणानां हृदयनिहितं निर्दलयंश्च दर्प दोलालीलासरलतरलो दृश्यनेऽस्या मुन्दुः ॥ पिसाययन् विगतच्छायानि कुर्वन् , म्लानीकुर्च नित्यर्थः । कान्तिरेव ज्योत्स्ना चन्दिरा तस्या जले पायचयं तेन गगर्न समेव हरे क्षालयप्रकाशयन् । जलेन क्षालनमुचितमेवेति भाव । 'सरलतरल' इसान्दोलनयनाद्यातायातमाचरनियर्थः । अब स्पकच्छेकायस्यनुप्रामरूपा. गब्दार्थालंकारा विभाव्या.। स्पष्टमन्यत् । अपि च,- उयेषु गोपुरेपु धवलचजपटादम्परयदलावलीपु घण्टाभिद्रिाणमुरतरणिविमानानुसारं यहन्नी। प्राकार हत्यन्ती परोनि रययशादुशमन्ती नमन्त्री मापासी यान्ती च दोला अनमनोहरणं कर्पगोरवणः ।। भवलपत्रपटाइम्वराणां पाहा आपल्यो ये तादृशेषु गोपुरेए पुरद्वारे पट्यभिएररक्षित पिदा मेगेन गच्यापुरतामिपमान देवानाविमानं तदनु- सततुल्य शगर यहन्दी विभागा। गोवर्गगेः रयवशायन्ती सरलगम- 1'पपधारोति टीपनुगत पाहापरि" शिटीका पाठः।"MEReी मदतराठः ·कर्पूरमञ्जरी अवि अ,- रणंतमणिणेउरं झणझणंतहारच्छडं कलकणिदकिंकिणीमुहरमेहलाडंबरं । विलोलवलआवलीजणिदमंजुसिंजारवं ण कारस मणमोहणं ससिमुहीम हिंदोलणं ॥ ३२॥ विदूषकः--भो ! सुत्तआरो तुवं । अहं पुण वित्तिआरो भविअ वित्थरेण वण्णेमि। नादुन्नमन्ती ऊर्ध्व गच्छन्ती नमन्ती पुनरधो यान्ती आयान्ती यान्ती घेय दोला क्स्स कामिनो मनोहरणं न करोति ? अपि तु सर्वस्य विधत्त इति काकः । इयं च दोलाखरूपवर्णनाजातिः । तलक्षणं काव्यादर्श दण्डिनोक्तम् (२३८)- 'नानायस्थ पदार्थाना रूपं साक्षाद्विण्वती । स्वभावोक्तिश्च जातिधेत्याद्या साऽलपति- *र्यया ॥' इति । उपमानुप्रासादयोऽन्येऽप्यनंगारा ज्ञेयाः । अपि च,- 1 रणम्मणिनूपुरं झणाझणायमानहारच्छट कलचणितकिङ्किणीमुसरमेखलाडम्मरम् । रिलोलयलयावलीजनितम शिक्षार न कस्य मनोमोहन शशिमुरया हिन्दोलनम् ॥ शशिमुरत्या हिन्दोलनं कम्य कामिनो मनोमोहन न, मनो मानस मोहयति तदेनादर्श न ? अपि तु सर्वस्यापति का 1 फिभूतम् ? रन्तो मणयो ययोते रणन्मणी, रणन्मणी नपुरे यत्र तत् । अगदागायमाना हारच्छता यत्र । इत्यारी- नामान्दोलनपिपायम् । अथवा नियाविदोषगानि । यहा,-शिमुग्या रणन: पुरादिस्य मनमोहन नेति प्रयेश्मेव विधिः । तदा दोलनाशे प्रचक्षमन्यारी स्मरगम् । 'रण शब्दे । समझगायमान' इलादि मान्दानु रणम् । अवाप्यनुप्राम- जा गावाः शब्दार्थालंकारा शेयाः । विदूषकः- भोः । सूनबाररत्वम् । अ पुनर्गत्तिारो भून्या पिम्तरेग यायामि । सूचनादि सूनवं भवति भार । अत एर तमनगमुक्तमभियु. 'यपासरमसदिग्धं सारयविश्वनागुनम् । थनोममनवयं च सूत्र मूनरियो ·द्वितीयं जयनिकान्तरम् उयरिट्टिअथणप्यम्भारचंपिनं चरणपंफयाण सुभं। पुकारइ छ मअणं रणंतमणिणेउररवेण ॥ ३३॥ हिंदोलणलीलाललणलंपदं रह चमत्काल रमणं । किलकिलह घ महरिसं फचीमणिकिंकिणिरवेण ॥ ३४॥ तारंदोलणहेलामरंतसरिमच्छलेण से हारो। विकिरद ध फुसुमाउहणरवइपो फित्तिवल्लीमो ॥ ३५ ॥ संमुहपयणपणोल्लियरिदरदायिआई अंगाई। कारिऊण माणं पासम्मि णिवेसअंतिध ॥ ३६॥ ताडंफजुभं गंटेमु यहलघुसिणेसु घडणलीलाहिं । देइ व दोलंदोलणरेहाओ गणयाकोहेण ॥ ३७॥ उपरिमिनमान्मारपीडित चरणपकलयुगं सम्याः । पूरकार यनीर मदन रणन्मणिनृपुराण " एतन्ममिनूपुररवयवसमकारमेर दागिना मदनकृता मनोविद्दता भवतीति गार । अनापि जान्युप्रेश अलमारी । हिन्दोलनलीलायनलम्पट चावल रमगम् । सिरियायतीर सहर्ष रामणिनितिमिग ॥ अगापि तिमिलायीनि गन्दानुकरणम्। रम जपनम् । दोगान्दोनलीरामर सरिनाम्या हारः । बिमारपती मुमायुधनरपरः पीविडी ॥ सरिका मुनापतिः । अयोपेसाकर । मंगुगपरनप्रेरितोपरियणे दरदासनान्यमानि । भार्य गदन पाशिनर ।। अमापिग एवारगर। साइपुगे गोयह गणपटिनीभिः । दवासीर दोगन्दोग्योपा गगनगन।" भवायुमार I" मगधीरा'दोन गटी ·६८ कर्पूरमञ्जरी णअणाई पसइसरिसाइँ झत्ति फुल्लाई कोदुहल्लेण । अप्पेंति व कुवलअसिलिम्मुहे पंचवाणस्स ॥ ३८ ॥ दोलारअविच्छेओ कह पि मा होहि इत्ति पडइ छ । पिट्टिम्मि वेणिदंडो मम्महचम्मट्ठिआअंतो ॥ ३९ ॥ इस एआइ विलासुजलाइँ दोलापवंचचरिआई। कस्स ण लिहइ व चित्ते णिउणं कंदप्पचित्तअरो॥४०॥ राजा-( सविपादम् ।)अवइण्णा कप्पूरमंजरी : रित्ता दोला, रिचं अ मज्झ चित्तं, रिचाई दसणुस्सुअजणणअणाई । विपका :-ता विजल्लेह घ खणदिट्टणट्टा । नयने प्रसूतिसदृशे झटिति फुले कौतूहलेन । भर्पयत इव कुवलयशिलीमुसे पञ्चबाणस्य ॥ फुवलये एव शिलीमुखी शरौ । घुमुमशरत्वात्तस्येति भावः । रूपकमुत्प्रेक्षा चालंकारः । तलक्षणं तु पूर्वोक्तमेव । दोलारसविच्छेदः कथमपि मा भवचिति पततीर । पृष्ठे वेणिदण्डो मन्मथचर्मयष्टिकायमानः ।। भवापि रूपकोरप्रेझे। इत्येतानि विलासोज्वलानि दोलाप्रपशचरितानि । कस्य न लिसति चित्त निपुणः दर्पचिनरः॥ इत्यमुना प्रकारेणतानि दोलाप्रपयचरितानि कर्मभूतानि कर्पचिप्रकरः कर्ना यस्य कामिनश्चित न लिसति ? अपि तु सर्वस्यापीत्यर्थः । किंमूतानि ? विलासा उज्वलाः शुचयो येषु तानि । विलास उज्यलश्च येषु तानीति या । झारः शुचि. सम्वलः' इति योपात् । अत्र स्परम् । राजा- कथमवतीर्ग कर्पूरमारी ! रिका दोला, रिकं च मम चितम्, रिपनि दर्श- मोरमुकानि मम नयनानि । विदूषकः- सद्वियुदेशेष अष्टनटा। I PT चिनिटीकापाठ:12'कमवाना तिराभिननः पाठः।

·द्वितीयं जवनिकान्तरम् राजा-मा एवं भण । हरिअंदपुरि छ दिट्ठा पणट्टा अ । (स्मृतिनाटितफेन।) मंजिट्टी ओट्टमुद्दा पेच घडिअसुपण्णुजला अंगलट्टी दिट्टी यालिंदुलेहाधवलिमजअणी कुंतला काजलाहा। इत्थं वषणाण रेहा विहरद्द हरिणीचंचलच्छी व पसा फंदप्पो जामदप्पोजुअजणजश्रणे पुष्णलक्खो विभाइ॥११॥ मेव भण! हरिश्चन्द्रपुरीव हा प्रना च । स्मृतीति । स्मृतिलक्षणमुकं प्राक् । मंजिट्टी इति। मारिष्टी मोष्टमुद्रा नवघटनमुवर्णोध्यलायष्टि- रेटियालेन्दुरेपाधवलिमजयिनी कुन्तलाः कमलामाः। एवं पर्णाना रेया निदरनि हरिणीघालाक्षी चपा पंदों दीदी युयजननये पूर्णलक्ष इव मानि ॥ माशिटीलनेन मशिष्टनिष्टरकतातिशययत्तमोटमुदायो धन्यते । नवा घटना सम्येति बहुमोहिः। तपा र तादृशम्पनिरूपितचाकपस्यानिश्यवस्वमहेषु म्यग्यते। यटिपरे च तमिष्टाधिवगत्वमा घोलते। 'इन्दुरेया' इत्यनेन चाकलहिरवं शाप्यते । 'बजतामा इलनेन कमलनिटनीतिमातिशयवरयं पुन्तलेयानव्यग्यते । अधया कजले आमा येरामिनि विपर्यामोपमा, तक्षणं फाव्यादर्शदण्डिनोफम् (10) मा प्रनितिविपर्याणादिपर्यागोपमेश्यते । । इयमनिर्वचनीयाः । रेगा पदेन बोपारम्गतातिरागिरीशे लक्ष्यते । पों दोऽस्या तिरीपदपा। भनेन पलक्ष्यसाधीनीकरणे गरेसम्या'यभागमपि नाग पनि भारः। लक्ष्य साधीन याय"स्यपमेन । ममापि मधेपमोप्रेशानुगामलशाना: दालिकारा क्षेयाः। माटीगनुमारी 1'नागपगुनासार। पाह:13मिमानिटारा।

·कर्पूरमञ्जरी विदूपका-एदं तं मरगअपुंजं । इह उचविसिअ पिअवअस्सो पडिवालेदु तं । सझा वि सणिहिदा वट्टदि । (उभौ तथा कुरतः ।) राजा-अइसिसिरं पि हिमाणि सतावदाइणिं माण्णवेलं अणु- हवामि । विदूषका–ता लच्छीसहअरो खणं चिट्ठदु देवो, जाव अहं सिसि- रोवआरसामगि संपादेमि । ( इति नाट्येन निगम्य पुरोऽवलोक्य च।) किं पुण एसा विअक्खणा इदो णिअडिआ आगच्छदि। राजा-सणिहिदो सकेदकालो कहिदो 'मंतीहिं पि । (स्मृत्वा । मदनाकू तममिनीय।) किसलअफरचरणा बिहु कुवलअणअणा मिभकवणागि। अहह णवचंपअगी तह निहु तावेइ अचरिअ॥४२॥ विपक:- एतत्तन्मरक्तपुअम् । इहोपविश्य प्रियवम्यः प्रतिपालयतु ताम् । संयापि संनिहिता वर्तते। वयस्येति सुमुद्धिय । 'विदूपरेन वक्तव्यो ययम्येति च भूपतिः । इत्युः । राजा- अतिशिशिरामपि हिमानी संतापदायिनी (मध्यादवेला) अनुभवामि । "हिमानी हिमसहति' इति निकाण्टी। विदूपकः-- तममीसहचरः क्षणं तितु देव., यावदह शिपिरोपचारगामी सपादयामि । किं पुनरेपा विचक्षगा इतो निकटा भागच्छति । तपश्मीः तत्वान्तिः, तन्मानसहाय इत्यर्थः । राजा- सनिहितः सनिकाल. यथितो मश्रिभ्यामपि । विमलयकरपरणापि सलु कुवल्यनयना मृगाध्यदनापि। माह नवचम्पराही तयापि तापयन्याशयंम् ।। 1'सही रवि पाट। - -- ,

·द्वितीयं जवनिकान्तरम्
विदूपका-(सम्यगवलोक्य ।) अहो, विअक्खणा सिसिरोवरेसा-
मागीसहिदा आअदा।
(तत प्रविशति शिशिरोपचारमामग्रीसहिता विचक्षणा।)
विचक्षणा-(परिकम्य ।) अहो, पिअसहीए महंतो खु विरहदा-
विपक:-( उपरत्य ।) भोदि । कि एदं !
विचक्षपा-सिसिरोवआरसामग्गी ।
विदूपका --कम्स कदे।
ममापि च्छानुपासचिभावनारूपकाऽहेनुसरररूपा शब्दार्थालवारा जादा
विभाषनारक्षणमुक्तमभियुरै -'कारणाभावेऽपि कार्योंपझेपो विभावना' इति ।
अहेतुरक्षणमप्युक्तम्-'कारणे सत्यपि कार्याभावोऽहेतु ' इति । अग्यैव सज्ञा
विशेषोतिरिति काव्यप्रकाशे। सरलक्षगमप्युतम् -'स्वातन्देयाशावेन भाये.
स्पन धागारागामेवनायम्धानं मरर' इति ।
विदूषकः-
भये, विचक्षा शिशिरोपचारमामग्रीमहितहसागता।
'नामूचितस्य पानस्य प्रदेश' इति पूर्वमेव विपरमुखेन सूचनम् ।
विचक्षणा-
अदो, प्रियगाया महान्सल पिरहदादग्दर ।
विदूषकः--
भवति! क्गेिन
विचक्षणा-
शिशिरोपचारगामी ।
विदूषक'-
पम्प पते।
1'साग सद्वितिरीनुमा पाठ

·कर्पूरमञ्जरी
विचक्षणा-पिअसहीए कदे ।
विदूपकः–ता मह वि अद्धं देहि ।
विचक्षणा-किं णिमित्तं ?
विदूपकः-महाराअस्स कदे ।
विचक्षणा--कि पुण कारणं तस्स !
विदूषकः-कप्पूरमंजरीए वि कि ?
विचक्षणा-किं ण जाणासि महाराअस्स दंसणं :
विदूषकः-तुवं पि कि ण जाणासि महाराअस्स कप्पूरमंजरीए
दंसणं!
(इत्युभौ हसतः ।)
विचक्षणा-
प्रियसख्याः कृते।
विदूषकः-
तन्ममाप्यधं देहि।
विचक्षणा-
कि निमित्तम् ?
विदूपफः-
महाराजस्म कृते।
विचक्षणा-
किं पुनः कारणं तस्य !
विदूषकः-
कर्पूरमार्या अपि किम् ।
कारणमिति पूर्वतनाध्याहारः
विचक्षणा-
कि न जानासि महाराजस्य दर्शनम् ।
निदूपफा-
त्वमपि र जानासि महाराजम्य कर्पूरमार्या दर्शनम् !

·द्वितीयं जवनिकान्तरम् ७३ विचक्षणा-ता कहिं महाराओ! विदूपका-तुह वअणेण मरगअपुंजे चिट्ठदि । विचक्षणा-ता महाराएण सह मरगअपुंजदुआरे चिट्ठ खणं, जेण उहअदंसणे जादे सिसिरोवआरसामग्गीए जलंजली दिज्जदि । विद्पका--(तामुपसत्य।) तहिं गच्छ जदो णागच्छसि । (इति क्षिपति ।) (पुनस्ता प्रति ।) ता कीस दुआरदेसे मविदछ ! विचक्षणा-देवीए आदेसेण कप्पूरमंजरी समाअच्छदि । विपक:--कि तीए आदेसो ! विचक्षणा-तहि देवीए पालतरुणो तिण्णि आरोविदा। विचक्षणा- तरवत्र महाराजः! बिपका- तय यवनेन मरकतपुभे लिष्टति । विचक्षणा- तन्महाराजेन मह मरक्तपुशद्वारे तिष्ठ क्षगम्, येनोमयदर्शने जाते शिविरोप- घारमामाया जलालिदायते । निदृपयर- सन ग यसो नागानि । तपि वारदेशे भवितम्यम् ! विचक्षणा- प्या भाशेन फारमनी गमागछति । विदूषका- पिचक्षणा- तत्र देपाशानन भागति ·कर्पूरमञ्जरी विदूपका–के के! विचक्षणा--कुरखअतिलअअसोआ । विदूषकः-ता.किं तेहि ! विचक्षणा-भणिटा सा देवीए । अधा,- फुरवअतिलअअसोभा आलिंगणदसणग्गचलणहभा। विअसंति कामिणीणं ता ताणं देहि दोहला ॥४३॥ एहि तं संपादइस्सदि । - विदूषकः- कः क.? विचक्षणा- पुरमपतिलाशोकाः। विदूषकः- तरिक तः। विचक्षणा- भारता सा देव्या । यथा,- कुरयकनिलयासोका मालिनदर्शनापरणहताः । विसन्ति कामिनीना तसेपां देहि दोहदरम् ॥ यद्यम्माकारणाकामिनीनामादिनदई नामचरणहता गन्त. पुरथयादगो रक्षा विवसन्ति उत्पुटा भान्ति, तत्तस्मारोपा दोदद दहति यत्पदाध्याहारेग योग्यम् । यदा, तस्दिमिति सच्यम्देन पूर्योालिगनादि परागस्य योग्य, सदान पम्पदाप्याहारः । पुरयाटिमपस कामिन्यानिशानादिनयर विकागो यम्पन पति विदामः । तथोचम्-'पादोहतः प्रमत्या वियगलमोर: कोई अहात बालो मुसमीपुगिरः । भानिहितः पुरकरः पुरते विशारामालाशिनस्तिष्क उको विभाति । इति । 'मालिनेनेव मृगायायाः पुरता लिए:

·द्वितीयं जयनिकान्तरम् विदूपका-ता मरगअपुंजादो पिअवअसं आणि तमालविढ- चंतरि विष एवं पञ्चायं करइस्सं । (तथा नाटयित्वा । राजानं प्रति।) भो भो, उट्टिा पैक्ख णिअहिअअसमुद्दचंदलेहं । (राजा तथा बरोनि।) (ततः प्रविशति विशेषभूपिताड़ी कर्पूरमभरी।) कर्पूरमञ्जरी-कहि पुण विअपणा ! विचक्षणा-(तामुपगुन्य ! ) सहि ! कीरदु देवीए समादिह । राजा -~-यअस्स! किं पुण तं? विद्पका-तमाल विदवंतरिदो भविष जाण । ( राजा तथा करोति ।) प्रया । अशोकशाती पुनरपिातपिशाती पिरलो हि रोके ।। इति च । अमापिकानुभाग। इदानी पादयिष्यति। विदूषकः- सन्नरयाशप्रिय पयस्यमानीय तमानस्टिपान्तरिल म्यापयि या एतरप्रत्यक्ष पारपियामि । भो भो', सन्याय सम्म निजपदयगमुद्रनन्दन्याम् । निजहदसमेर समुदाय चन्द्रमा कर्पूरमरीताम् । फपूंगमारी- पुननिस! विचक्षणा- पापियो दम्या समारिटम्। पर दोहरान.. परसा समापER (भाग)।

·कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा–एस कुरवअतरू । ( कर्पूरमजरी तमालिङ्गति ।) राजा- णवकुरवअरुक्खो कुंभथोरत्थणीए रहसविरइदेणं ण्णिभरालिंगणेणं । तह कुसुमसमिद्धिं लंभिदो सुंदरीए जह भसलगुलाणं ऐत्थ जत्ता समत्ता ॥४४॥ विद्पका-भो, पेक्ख पेक्ख महेंदजालं । जेण,- पालो वि कुरयसतरू तरुणीए गाढमुवगूढो । सहस ति फुसुमणिमरं मंअणसरे विभ समुग्गिरह ॥ ४५ ॥ विचक्षणा- एप कुरवक्तरः। राजा- मयदुरपक्वृक्षः कुम्भस्थूलम्नन्या रमसविरचितेन निर्भरालिगनेन । तथा कुमुमसमृदि लम्भितः मुन्दयों यथा अमरकुलानां तत्र यात्रा प्रवृत्ता॥ जातेति यावत् । अय च नः' इति 'ततः' इत्यर्थे । तत्र ततो याना गमनागमन समाप्तमित्यर्पः । सर्वदा तत्रैष तिष्टन्तीति भावः। यद्वा, असमातेति नप्रक्षेपः । सति विषयसप्तमी। तथा च तद्विपये यात्रा वृक्षान्तरातमागमन तण समाप्त मित्यर्ष । भनेन प्रमुमोगमः, तर च सौरभातिशयो भ्यन्यते । अप्रापि प्रशानुप्रा. सम्परोपमासंकरा अशराः। विपकः-- भीः, प्रेक्षस प्रेक्षस महेन्दजालम् । येन,- धामोऽपियरमण्या गारमुपगतः । सेनि मुमनिार मदनारमिर समुहिरनि ।। विशालः पाठः1'मानमरीकागर।

·द्वितीयं जवनिकान्तरम् राजा-ईदिसो जेय दोहलस्स पहायो । विचक्षणा-अ तिलअहुमो । (करमरी चिरं निर्यगरलोक्यति । ) राजा- तिवसाणं तरलाण कजलकलासंबग्गिदाणे पि से पासे पंचसरं सिलीमुहधरं णिचं कुणंताण । ताण तिदअहमे णिवडिदा धाडी ममच्छीम जं तं सो मंजरिपुंजदंतुरसिरो रोमंचिदो घटियो ॥१६॥ विचक्षणा–सो वि असोअसाही । (करमणी चरणतादनं नाटयति ।) ईदा एव दोहदस प्रभार। विचक्षणा- अय दिलपमः। राजा सोपणपोमरलया. कमरम्यागविगतयोरप्यम्याः पा) पसारं शिलीमुपपर नियं पूर्वतोय । नेपोम्नियामे निरनिता पार्टी मृगाश्या या साप मारीशरारगिरा रोमाशिव व स्थितः ॥ म्योपागायो.. कारला मुन फसलं तरसुवम्गितयोगमपरयोः, पart काममम्याः समभयाः पाय शिवीगुराधर मागधर निन्य सर्परा पुलि, गगाश्या नेत्रयोधी रचनाम्यागरपिालामै ससम्मावारणा पति ताम्मा लिपरम पुरागदोन दर शिरोऽप्र पस्य गः। मन र रोमागि पानीमापर्नरः । शिडीमुगर परमार पायनित पुरनन ममाम्ये नवीनतम नि पामिरिष- सासाराममायन । श्रापि परपनुनी रमेशा- रामा पिचक्षणा-- रोन ·७६ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा–एस कुरवअतरू । (कर्पूरमजरी तमालिङ्गति ।) राजा- णयकुरवअरुफ्खो कुंभथोरत्थणीए रहसविरइदेणं णिभरालिंगणेणं । तह कुसुमसमिद्धिं लंभिदो सुंदरीए जह भसलकुलाणं ऐस्थ जत्ता समत्ता ॥४४॥ विदूपका-भो, पेक्ख पेक्ख महेंदजालं । जेण,- यालो पि फुरचअतरू तरणीए गाढमुपगूढो । सहस ति फुसुमणिभरं मंअणसरे विम समुग्गिए ॥ ४५ ॥ विचक्षणा- एप पुरवक्तरः। ना- नवकुश्यक्यूक्षः पुम्भस्थूलम्नन्या रमसविरचितेन निर्भरालिानेन । तथा फुसुमसम्मादि लम्भितः मुन्दयों यथा भ्रमरपुष्पा तत्र यात्रा प्रता जायेति यावर। भय पत्र' इति ततः'लः। तत्र ततो यामा गमनागमन ममाप्तमित्यपः । सर्पदा तय शिन्ती भाव. । यहा-असमातेति नम्प्रदेश। समेति विषयसप्तमी । तथा प तद्विषये यात्रा पक्षान्तरातनागमनं रान समार मिल मनेन रामोनमः, तर म सौरभातिगयो मन्यते । प्रापि पोशन सम्पपमारा मारा। विष्का- ·द्वितीय जवनिकान्तरम् राना-ईदिसो जेव दोहलस्स पहागो । विचक्षणा-असं तिलअदुमो । (वरमभरी चिरं निर्यपरलोक्यति ।) राजा- तिषसाणं नरलाण कजलकलासंबगिदाणं पिसे पासे पंचसरं सिलीमुहद्धरं णिचं पुणंताण । पेत्ताण तिलयम णिवडिदा धाही मयच्छीम जं तं सो मंजरिजदंतुरसिरो रोमचिदोध टिभो ॥ ४६॥ विचक्षणा-एमो वि असोअसाही । (ग्मा गरगतादन नाटयति ।) ईगर दोदरस मात्र । विरक्षणा- अये दिलपमः।

·कर्पूरमजरी राजा- असोअतरताडणं रणिदगेउरेणाहिणा कदं च भअलंछणच्छविमुहीअ हेलुल्लसं । सिहासु सअलासु वि स्थवअमंडणावर ठिद च गअणगणे जणणिरिक्सणि सणं ॥४७॥ विदूषकः--भो चअस्स ! ज सम ण कद दोहलदाणं देवीए जाणासि एस्थ कि कारणं ! राजा-तु जाणासि विदुपका-भणामि जइ देवो ण दुप्पदि । राजा-को एत्थ रोसाइसरो ' भण उम्मुद्दिदा जीहा । अशोरगरनाइनं रगिानपरेशानिगा कृत च गृगगम्छनच्चविमुग्न्या रंगहासम् । शियासु सप्लास्यपि मरकमण्डनाटपर स्थित च गगनाण जननिरीक्षणीय क्षणम् ॥ गुगतान छवि: शानिन्, यम्या । मृगला छनम्य चिम्मिमा शादी मुरा यम्या इति या । तारश्या कर्पग्मा । पदयाभयापि समारो पोदभापति ग्रोसते । ममापि मागितप्रागेपमादरापारा जादा । - ·द्वितीयं जवनिकान्तरम् विपकः- इह जर वि कामिणीणं सुंदरं धरह अयययाण सिरी। अहिदेवा व्ब णियसह तह विहतामण्णए लच्छी ॥४८॥ गजा-मुणिदो दे अहिप्पाओ । कि पुण कि पि भणामो । वालाओ होति कोऊहलेण पमेव चबलचित्ताओ। दरोल्लसियथणीयो पुण धरंति मगरद्ध अरहस्सं ॥ १९ ॥ विपकः-तरुणो वि रूअरेहारहम्सेण फुलंति । ण उणो रइ. रहम्स जाणति । (नेपथ्ये ।) बनालिकः-सुन्सझा भोदु देवम्म ! चिपा:- इह अद्यवि कामिनीना मोरयं धारयायगाना श्री.। अधिदरनेर निवसति नयापि रालु तारण्ये एश्मी ॥ भनापि ब्यतिर भागमे । राजा- श्रुतम्नेऽभिनाय । ति पुन किमपि भगाम । पाग भान्ति कौतूहरेनयमेव पर चित्ता । दगा मिनातीपु पुननिरमनि मारध्वजरहस्यम् ॥ पिपर- तरवाऽपि रूपरेखारहस्येन विस्मन्नि । न पुना रतिरद्दम्य आनन्ति । यतमाणीकुचमस्पर्शेन पिनापि विकान्तीति भाय । घेतारिका- गुरासुध्या भवतु दाम्प,- 1'मिति पाठ 12 टीए' इति पाठ 13 'मुणिदो' इति टीभिमत पाठः। दिमि भधणीसु पुमो णिमा मर"नि टीसमिनन पाठ ।

·८८
कर्पूरमञ्जरी
लोआणं लोअणेहिं सह कमलवणं अद्धणि कुणतो
मुंचंतो तिव्यभावं सह अ संहरिसं माणिणीमाणसेहिं ।
मंजिट्टारत्तसुत्तच्छविकिरणचओ चकवाएकमित्तो
जादो अत्याचलत्यो उवह दिणमणी पकणारंगपिंगो॥ ५०
राजा--भो वअस्स ! संणिहिदो सझासमओ वट्टदि ।
विदूपका-संकेदकालो कधिदो बंदीहि ।
कर्पूरमञ्जरी-सहि विअक्खणे ! गमिस्स दाव । विआलो
संपत्तो।
विचक्षणा-~-एवं कीरदु ।
(इति परिक्रम्य नितान्ताः सर्ने।)
इति द्वितीयं जवनिकान्तरम् ।

·तृतीयं जवनिकान्तरम् तृतीयं जवनिकान्तरम् (ततः प्रविशति राजा विपश्च ।) राजा--(तामनुसधाय।) दूरे किजदु चंपमस्स कलिमा कनं हलिहीम किं ओलोलार रिफंचणेण गणणा का णाम जच्चेण मि। लावण्णस्स उग्गदिंदुमदुरच्छायस्स तिस्सा पुरो पचग्गेहि यि केसरस्स फुमुमोरेदि किं कारणं ॥१॥ यवि अ,- मरगमणिगुच्छा हाग्लट्टिय तारा ममरकवलिमता मालईमालिअ व्य । रहसवलिअकंठी तीम दिट्टी चरिट्टा सवणपइणिविट्ठा माणसं मे पाट्टा ॥२॥ दूरे इति। पूरे क्रियतो यम्पकार कटिका कार्य हरिदाया कि उससेन च मायनेन गणना का नाम जान्येनापि। रापण्यस्य नवोद्गतेन्दुमधुरमापस रास्पाः पुरः मत्यप्रति नगरस मुमुमोरकरे कि कारणम् ॥ सम्या लापण्यम्यगी सपन्ध । अप्राशेगेपमे । आक्षेपलक्षमनु पं-प्रति- पेपपुर गरोपिरानेर ।' पाण्यावशेऽपि (२०१२.)-प्रतिषेधौदिराशेष.' इति। अधिप,- मरकामधिया पहिरिय हारा समरस्परिमाया मायनामातिर। रममाशिट्टी सम्पाएिरिया भवनिरिएा मान में प्रशि तरल प्रमरलेन परीम यम्मा ही या । भत्रपिम्पप्रेजे। 1.tragratस्थित पा ·८२ कर्पूरमञ्जरी विपक:-भो वअस्स ! किं तुवं भज्जाजिदो पहव किं पि किसी कुरुकुराअंतो चिट्टसि । राजा-अस्स ! पिमं सुविण दिदं । तं अणुसंधामि। विदूषकः--ता कीदिसं तं कधेदु पिअवअस्सो। राजा--- आणे पंफरहाणणा सुविणए में केलिसजागदं फंदोण तडत्ति ताडिदुमणा इत्थंतरे संविदा । ता फोहेण मए पि शत्ति गदिदा दिलं घरिटंचले तं मोत्रण गदं च तीम सहसा गट्ठा खु णिहा यि मे ॥३॥ विपकः-(खगतम् ।) मोद् एवं दाव । (प्रकाशम् ।) भो वास्स ! अन्ज गए वि मुविण दिटुं । राजा-मालासम् ।) ता कहिजदु कीदिसं तं मुविण । विपक:-- भी बयलकत्व भाजित इस रिमपि हिमपि पुरायमाant पयसाय म टम् । समनुरोदधामि । पिपफा- नाना पा प्रियवयमः। ---- ·८३ तृतीयं जवनिकान्तरम् विपक:-अञ्ज ! जाणे सुविणए सुरसरिसोते सुचो म्हि । राजा--तदो तदो! विपक:-ता हरसिरोवरि दिष्णलीलावआए गंगाए पावालिदो म्हे तोएण। राजा-तदो तदो: विद्पा-तदो सरअसमअपरिसिणा जलहरेण जहिच्छं पीठो म्हि । राजा-अच्छरिमं अच्छरि, तदो तदो? विपफा-तदो चिताणग्यत्तगदे भअवदि मांडे तंबवण्णीणदी- संगमे समुदं गदो सो महामेहो । आणे अहं पि तस्स गभट्ठिदो गच्छामि। विदूषकः-- भय जाने समे सुरसरित्स्रोतसि सुप्तोऽस्मि । राजा- ततार ? विपकः-- रारपिरस उपरि दत्तलीलाचरणाया गझायाः प्रक्षालितोऽम्मि तोयेन । - पिएक- त शरगमयरिंग जलपरेण यधे पीतोऽम्मि । भापमापर्यम् , तवमा विपक:- त तीनशगते गात मारेलामानिरीमगत सई गतोऽनी महा- और सिनेमपि (स) मेघगर्माग्यो । THRITIEI 'गरिरः। माम" ·कर्पूरमञ्जरी राजातदो तदो विद्पका--तदो सो तहि थूलजलबिंदूहि परिसितुं पअहो । अहं च रअणाअरसुत्तिहिं मुत्तामुत्तिणामधेआहिं संपुडं समुपडिअ जल- बिंदूहि समं पीदो म्हि। ताण च दसमासप्पमाणं मोचाहलं भविम गब्मे सठिदो। राजा-तदो तदो! विपक:- तदो चउस्सट्टिसु सुत्तिसु हिदो घणंयुर्विदू जिवंसरोमणो । सुबत्तुलं णिचलमच्छमुजल कमेण पत्तोणयमोतिअत्तणं ॥४॥ राजा-तदो तदो? विदूषकः-तदो सो हं अत्ताण ताणं सुत्तीणं गभगदं मुता. हलत्तणेण मण्णेमि । - राजा- ततस्तत - विदूषक ततोसी तत्र स्थूलजलबिन्दुभिर्वपितुं प्रवृत्त । अहं च रमाकरशुनिमिर्मता (शक्ति)नामधेयाभि सपुटं समुद्राव्य जलबिन्दुभि सम पीतोऽस्मि । तारे च दशमासप्रमाणे मुताफले भूत्वा गर्भे स्थित । ततलत विदूषक सतश्चतु पटिश शुति स्थिवो घनाम्युपिन्दुर्निवयंरोचन । मुरल निम्मरमुन्य प्रमेण प्राप्तो मयमासिकरयम् ॥ राजा- ततस्वरा पिपप--- तत मोऽमारमान तासो सुनो गर्भग गुणसावन मन्ये। 1'संयुई समुग्परिभा पारः। "विरोधात पार ।

·एकारली मन्पिमेण गुमिरता मा मंस्पिना कोरिमुवगंमूत्या n भारपरिवारमा सम्मा1'देव'टीशानुगुना तृतीयं जयनिकान्तरम् ८५ राजा-तदो तदो? चिपका-तदो परिणदिकाले समुद्दामओ कविदाओ ताओ सुत्तियो हाडिदाओ अ । अहं चदुस्सट्टिमुत्ताहलत्तणं गदो ठिदो। कीदो च एकेण सेहिणा सुवण्णलक्ख देइ । राजा-अहो विचित्तदा सुविणअस्स । तदो तदो! विदूपका-तदो तेण माणिअ वेअडिचं विद्धाविदा मोत्तिा । मम वि ईसीसि वेअणा समुप्पण्णा । राजा-तदो तदो: विपकः-तदो,- तेणं च मुत्ताहलमंडलेणं एमेवाए दसमासिपणं । एमावली लेटिकमेण गुच्छा सा संठिदा फोटिसुवष्णमुल्ला ॥५॥ राजा- ततखतः? विदूषकः- सतः परिणतिकाले समुदाकर्पितास्ताः गुणयः, विदारिताय । महं चतुःषष्टि- मुशाफलत्वं गतः स्थितः । मोतकेन भेष्टिना सुपर्णलक्ष दया। अहो विचित्रता समस्य । सतस्वतः विदूषकः-- सतनानीय पेपपारेषितानि मौलिपानि । मामपीपीवेदना समुत्तमा । राजा- ततस्रातः! पिपफा- तेनापि गुनापटमाटसनोनया ममापिंग। पाठ:133"यमित ·कपुरमञ्जरी राजा-तदो तदो? विदूपक:--सदो तं करंडिआए कदुअ साअरदत्तो णाम वाणिओ गदो पंचालाहिवस्स सिरिवजाउहस्स णअरं कण्णउजं णाम । तहिं च सा विकिणीदा कोडीए सुवण्णस्स । राजा-तदो तदो! चिपकः-तदो अ,- दटूण थोरत्थणतुंगिमाणं एकावलीए तह चंगिमा । साण दिण्णा दइआइ कंठे रजति छेआ समसंगमम्मि ॥६॥ । अवि अ,- महयह लिदजोण्हाणिभरे रत्तिमझे कुसुमसरपहारत्ताससंमीलिदाणं । - ततस्ततः? विदूषकः- ततसा परण्डिकाया कृत्वा सागरदत्तो नाम पपिग्गतः पाचालाधिपस्य भी आयुधस्य नगरं कान्यकुब्ज नाम । तत्र च सा विक्रीता फोट्या सुवर्णस्य । राजा- ततस्ततः विदूषकः- तसथ- एना स्यूलमननुप्रिमानमेकापक्ष्याम्नपा पहिमानम् । दला इपितापाः पाण्टे रश्यन्ति योगा समसंगमे। मानापेपार रानगंगमो ममिप्यतशी भाषः। सभाः। अपिथ- ममोपतिपोधानिर्भरे रानिगन्ये सुमारदारासम्मीदियोः ।

·८८ कर्पूरमञ्जरी विदूपका-भो, देवीगदे पणभप्परूढे वि पेम्मे किं णु कप्पूर- मंजरि सव्यंगविस्थारिअलोअणो पिअंतो विअ 'पलोएसि! किं तत्तो परिहीअमाणगुणा देवी : राजा -मा एवं भण,- कीए वि संघडदि फस्स वि पेम्मगंठी एमेज इत्थ ण हु कारणमथि रूअं । चंगत्तणं पुणु महिनदि जं तहिं पि त दिजप पिसुणलोअमुहेसु मुद्दा ॥ ९॥ विदूषकः-भो वअस्स ! किं पुण एदं पेम्मं पेम्मं ति भणंति : विदूपफः- भोः, देवीगवे प्रणयप्ररूढेऽपि प्रेम्गि किमिति कर्पूरमपरी सर्वाजविस्तारित लोचनः पिपरिवावलोकयसि ? किं ततोऽपि परिहीणप्रमाणगुणा देवी ! परिहीण प्रमाणं येषामेवंविधा गुगा यस्याः सा । मेव भग- कयाचिरसंघटते कस्यापि प्रेमप्रन्यि. रेयमेय हन न सलु कारणमम्ति रूपम् । धनवं पुनर्मुग्यते यसमापि तहीयते पिशुनलोकमुसेपु मुदा ॥ प्रेमप्रन्सिपटने म रूपातिशया कारण, किंतु नवभागदेव भवति । तपरि यसौन्दर्यान्येषर्ण प्रियते फेया तरतुरिलमुगेषु मुदा दीयते । मसिस्थान प्रेमानुबन्ध इति पिशुनगनाकाहायर्या तमिपर्सफरवेन पर मान्दगुपयुग्यत दराई । भार्थान्तरन्यासानुप्रासादया। पिपका- भोः (अपस)ft पुनरेलर [म] प्रेमी भति! matalam AREERगुल't targeti Smri ·९० कपूरमञ्जरी राजा- जाणं सहाअपसरंतसलोलदिट्ठी. पेरंतलुंठिअमणाण परोपरेण । चहुंतवम्महविण्णरसप्पसारो ताणं पासइ लह वि स 'चित्तमेओ॥११॥ अवि अ,- अंतो णि विट्टमणविम्भमडंवरो जो सो भण्णए मअणमंटणमेत्थ पेम्म । दुल्लक्खअंपि पाटेइजणोजअम्मि तं जाणिमो सुबहुलं मअणेदजालं ॥ १२ ॥ विदूपका-किं च, जदि चित्तगदं पेग्मं अणुराभं उप्पादेदि, ६ किं किज्जादि मंडणाडंबरविडंबणाए ! राजा- ययोः स्वभावप्रमरत्सलोलष्टि- पर्यन्तलुण्ठितमनमोः परस्परेण । वर्धमानमन्मथतिीर्णरमप्रसार- पोः प्रकाशते लघुरिय विसभारः ।। समावतः प्रसरन्सः रालोला या दृष्टयमा प्रान्तेष्ठितं मनो ययोः । लण्ठितमित्यनेन तदेवरसता प्यन्यते । भपिच- अन्तनियिष्टमनोविसमडम्परो यः म मण्यते मदनमण्डनमर प्रेम । संदयमपि प्रष्टगति सनो गति नमानीमा गुपएं मददगाष्टम् ॥ विदूप:- पि, गरि शिना प्रेमानुरामारी, मिस मनासम्पती 1 refe"titure it : 'भytfhouTERE ·९२ कर्पूरमञ्जरी जाणे सिरीअ जइ किजदि को वि मेदो माणिकभूसणणिअंसणकुंफुमेहि ॥ १५ ॥ अवि अ- किं लोअणेहि तरलहि किमाणणेण चंदोयमेण सिहिणेहि किमुण्णएहिं । ता किं पि अण्णमिह भूवलए णिमित्तं जेणंगणाउ हिमआहि ण मोसरंति ॥ १६ ॥ विदयका-एवं णेदं । किं पुण अण्णं पि मे फसु, ज कुमार- तणे माणुसस्स ण मणोजं तस्स वि तारुण्णएण किं पि चंगतणं चंडदि । जाने दिया यदि क्रियते फोऽपि भायो माणिक्यभूपणनियसनमः॥ अपिच,- किलोचनस्तरले विमाननेन चन्द्रोपमेन मनैः ग्मुिरतः । सस्किमप्यन्यपि भूयलये निमिर्स येनाना हदमानापमरन्ति ।।

·९४ कर्पूरमञ्जरी तथा अ- अंगं लावण्णपुण्णं सवणपरिसरे लोभणे फारतारे वच्छं थोरत्थणिलं तिवलिवलइ मुटिगेझं च मज्झं । चकायारो णियो तरुणिमसमए किं णु अण्णेण कन्न पंचेहिं चेों याला मसणजअमहावेजअंतीउ होति ॥ १९ ॥ (नेपथ्ये।) सहि कुरंगिए! इमिणा सिसिरोवआरेण णलिणि व्व काम किलिस्सामि। विस ब विसकंदली विसहर व्व हारच्छडा यअस्समिव अत्तणो फिरदि तालविताणिलो। तहा अ करणिग्ग जलइ अंतधाराजलं ण चंदणमहोसह हरर देहदाहं च मे ॥ २० ॥ तथा च मनं लावण्यपूर्ण प्रवणपरिसर लोचने हारतारे वक्षः स्थूलतनं विचलिचलयितं मुष्टिमा च मध्यम् । चारो नितम्यम्तरणिमसमये कि वन्येन पार्य पभिरेव याला मदनजयमहाजपन्यो भनित ।। हारे हरणशीले तारे ययोते। (नेपथ्ये।) रासि पुरहि । अनेन शिशिरोपचारेण नलिनीव कामं साम्यामि । बिधिरोपचारः चीतलोपचारः, शिशिरोममीपागमन च । विषमिर धिमान्दली विषधर इय हारप्उटा यसम्पमिनामनः शिरनि हालसम्मानितः। तपाप परनिर्गन स्यात यमपारात म चन्दनमहोप, दनि देसाईर में १ तामातानिश भारमनो पपरी रामाय PिTAITील । पर"रा. रेव' t 1 ! GROETRY गा ·तृतीयं जवनिकान्तरम् ९५ विदूपका-सुदं पिअवअस्सेण । भरिआ कण्णा पीऊसगंडूसेण । ता कि अज वि उचेक्खीअदि घणघम्मेण किलम्मंती मुणालिआ, गाद- कदिअदूसहेण सलिलेण सिंचिजती केलिकुंकुमपुत्तलिआ छम्मासिअ- मुत्तिाणं तडित्ति फुडती एकावली, गठिवण्णकेआरिआ लडिजंती गंधहरिणएहिं । ता सञ्चं सुविण ते संपण्णं । एहि, पविसम्ह । उमिजदु मअरद्धअपडाअं । पअदृदु कण्णकुहरम्मि पंचमहुंकाराणां रिंछोली । थकंतु याहप्पवाहा । मंथरिजंतु णीसासप्पसरा | लहदु लावणं पुणण्णवमावं । ता एहि । खडकिआदुआरेण पविसम्ह । (इति सिडकिकोद्घाटनं नाटयन्ति, ततः प्रविशति नायिका पुरनिया च ।) नायिका-(ससाध्वस स्वगतम् । ) अम्मो, कि एसो सहसा गअ- णंगणादो अवइण्णो पुण्णिमाहरिणको ? कि वा तुट्टेण णीलकंटेण णिअ- बिदूपका- श्रुतं प्रियवयस्पेन । भूतो को पीयूपगड्पैः । तत्किमद्याप्युपेश्यते पनपर्मेग लाम्यन्ती मृणालिया, गाडशयितदु सहेन सलिलेन तिच्यमाना केलिमस्थती, पण्माविम्मकिकाना झटिति स्फुटन्सेकावाली, प्रन्थिपर्णकेदारिका नव्यमाना गन्धहरिणेन । तरसल वे स्वप्नं सपनम् । एहि, प्रविशायः । उत्थाप्यता मकरच- अपताशा प्रार्तता पाठपुहरे पयम?कारार्या रचना । स्तोकीषियन्ती बाप्पाहाः । मन्थरीमियन्तो निश्वासप्रसराः । लभता लावऱ्या पुनर्नामावम् । तदेदि, सिर. पिपाद्वारेण प्रविशायः। नायिका- मम्मो, फिमेव सहसा गगनाशनादवती पूर्णिमाइरिगा! किं पा नुरेन 1"परीसिमपार गंपारिक पार 3 हिमा' शरीरात पाठमारम्मिलि दीगनुमारी पाठः।

·९६ कर्पूरमञ्जरी देहं लंभिदो मणोहओ ? किं वा हिअअस्स दुजणो णअणाण सज्जयो मं संभावेदि ? (प्रकाशम् । ) सहि कुरंगिए । इदं इंदजालं वित्र पेक्खामि । विदूषकः-(राजान हस्ते गृहीत्वा ।) भोदि ! सच्चं इंदजालं संपण्णं । (नायिका लजते।) कुरङ्गिका-सहि कप्पूरमंजरि ! अब्भुट्टाणेण संभावेहि भट्टारों। (नायिका उत्थातुमिच्छति।) राजा--(हस्ते गृहीत्वा ।) उट्ठिऊण थणभारभंगुरं मा मिअंकमुहि ! भंज मज्झ । तुझ इंदिसणिवेसदसणे लोभणाण मअणो पसीददु ॥२१॥ अवि अ,- । जिस्सा पुरो हेरदि णो हरिआललच्छी रोसाणिण कणोंण अचंपआई। नीलकण्ठेन निजदेह लम्भितो मनोभवः किं वा हृदयस्य दुर्जनो नयनानां सबनो मां संभावयति ? सखि कुरनिके ! इदमिन्द्रजालमिव पश्यामि । तुष्टेन रल्यादिस्तुत्या तुष्टेनेत्यर्थः । 'किं वारुटेन' इति पाठेऽरुटेनेत्यकारप्रक्षेपः । तथापि रस्यादिस्तुया रोपरहितेनेत्यर्थः । अथवा नाकारप्रश्लेषः । किंतु रुष्टेन कुद्धेन नीलकण्टेन पुनः शरीरमुत्पाच पुनर्दाहेनाधिकतरपीपादानाय पुनः खदे प्रापितो मनोभय इत्यर्थः । विदूपफा- भवति । सलमिन्द्रजालं संपन्नम् । फुरङ्गिकर- सराि फरमजरि । अभ्युत्थानेन संभावय भट्टारकम् । उत्थाय मनभारभर मा मृगारमुनि! भजय मध्यम् । नयेस्तनिवेशदर्शनालोचनयोर्गदनः प्रमीदनु । यस्याः पुरोम हरिता दलिता हरिता उपवलीरनं न न न च चम्पकानि । 1 'हरिदा दलिभातिराति टीकाहना पाठः। अपि च,- ·तृतीयं जवनिकान्तरम् ९७ ताई सुवण्णफुसुमेह विलोअणाई अञ्चमि जेहि हरिणच्छि! तुम लि दिट्ठा ॥ २२ ॥ विदूपका-गन्भहरवासेण सेअसलिलसित्वगत्ता संभूदा ततभोदी कप्पूरमंजरी। ता इमं सिचअंचलेण विजिस्सं दाय । ( तथा दुर्धन् ।) हा हा, कहं परिलपवणेण णिव्वाणो पदीवो । (विचिन्त्य स्वगतम् ।) भोदु, लीलज्जाणं जेन गच्छम्ह । (प्रकाशम् ।) मो, अधआरणचिदं वदि । ता णिकमम्ह सुरंगामुहेण जेर पमदुजाणं दाव । (सर्वे निष्पमण नाटयन्ति ।) राजा--(कर्पूरमजरी करे धृत्वा ।) मज्ज्ञ हत्थठिदपाणिपल्लवा ईसि संचरणचुरा भय । जंचिराअ कलहंसमंडली भोदु केलिगमणम्मि दूया ॥ (स्पर्शसुखमभिनीय 1) जे णयस्स तउसस्स फंटा जे फैदयकुसुमस्स केसरा। अज तुज्झ फरफंससक्मिणो ने हेतु मह अगणिजिदा ॥ २४॥ तानि मुवणकुमुमरिलोचने मर्चयामि याम्या हरिणाति यममि दृष्टया ॥ विदूपका- गर्भगृह्यारोन वेदसलिलसिगात्रा सभूता तत्रभवती परमपरी । तदिमा सिचयापटेन धीजयिन्यामि तावर, हा हा, पथं वायलपवनेन निर्याग प्रीप। भयतु, सीरोयानमेव गटाम । भो, अन्धकारनले वर्तते । तष्क्रिमाम. गुरगामुखेनष प्रमदोदान सावा । राजा- मम हलस्थितपागिपातया ईपरमपरगन्धुग भए । पधिराप पएहसमणी भपतु तिगमने दुभंगा । ये मयस्य पुसम्म पटका ये कदम्पमुकुलम्य फेयरा। मच तव कास्पर्शमहिनने भवन्ति ममानिर्मिता ॥ 1"iyuH31वसरमणमाटी Prem 'म गो.'YPfuy पुरपाठी कविम् । - ·कर्पूरमञ्जरी (नेपथ्ये ।) चैतालिका-सुहणिवंधणो भोदु देवस्स चंदुज्जोओ । भूगोले तिमिराणुवंधमलिणे भूमीहरे व्व ट्ठिदे संजादा णयभुजपिंजरमुही जोण्हाई पुब्बा दिसा। मुंचंतो मुचुकुंदकेसरसिंहासोहाणुकारे करे चंदो एककलाकमेण अ गदो संपुण्णर्विवत्तणं ॥ २५॥ अवि अ- भकुंकुममचंदणं दसदिसावहमंडणं अकंकणमकुंडलं भुवणमंडलीभूसणं । असोसणममोहणं मअरलंछणरसाउद मिअककिरणावली णहअलम्मि पुंजिजदि ॥ २६ ॥ कार्ये कारणवदुपचारादेहजन्यरोमायनिर्जिता इत्यर्थः । वैतालिका- सुसनिबन्धनो भवतु देवस्य चन्द्रोदपोतः। भूगोले तिमिरानुयन्धमलिने भूमिरह इव स्थिते संजाता नयभूपिअरमुपी श्योरस्नया पूर्ण दिशा । मुघन्मुचुकुन्दफेसरधीशोभानुकारावरां- श्चन्द्रः पश्य कलाक्रमेण घ गतः संपूर्णविम्यत्वम् । तिमिरस्यानुसन्धस्तेन मलिने भूगोरे भूमिराह इय स्थिते । चन्द्रोदयानन्तर यथा पक्षमात्रमेव नीलगीश्यते तथा श्यामे भूगोले स्थिते सदीत्यर्थ. । 'भूमीपरै' इति पा पाठः, तम भूमियदे इत्यर्थ । एककलाद्विक्लायुदयममेगेति क्लाफमेगेत्सस्वार्य । अपि च,- अधुममचन्दन दादिशायधूमण्डनं प्रकरणमण्डल भुयनमण्डलीभूपगम् । मशोषगममोहन मरणानन्यायुध गृगारिरणापली ममतारे भीमनि ॥ 'भूमपत पाउ । मरामोशुभारे बरे' का टीयनशान पाRI"स"मिमा सह।

·तृतीयं जवनिकान्तरम् ९९ विदूषकः--भो, एसा कचणचडेण वण्णिदा चदुजोअलच्छी । ता अपद माणिकचडस्सावसरो। (नेपथ्ये ।) द्वितीयो चैतालिका- डज्झतागुरुधूवहिवला दिजतदीयुजला लपिजतविचित्तमोत्तिअलदा मुश्चतपाराया। सजिजंतमणोजकेलिसअणा जपतदूईसा सेजुच्छगवलतमाणिणिजणा यद्दति लीलाहरा ॥ २७ ॥ - 'अकुम' इत्यनेन मवोद्गतायास्तस्या पीतत्व ध्वन्यते। 'अचन्दन' इत्यनेन चन्दनाधिकशीतलता द्योत्यते । 'दश'शब्देन चैक्वधूमानशोभाकरमण्डनान्तर- पैलक्षयं द्योत्यते । 'अक्कण' इत्यादिना भूषणा तरवैचि यमस्या अभिव्यज्यते । 'अशोषण' इत्यादिनायुधवेलक्षण्य चास्या द्योत्यते । विदूपक भो , [एपा) काधन चण्डेन वर्णिता च द्रोद्योतक्ष्मी । तत्साप्रत माणिक्य. चण्डस्याचसर । द्वितीयो चेतालिप परमानागुरु पवर्तिकलिका दीयमानदीपोजवला लम्यमानविचिग्रमीनिकलता मुध्यमानपारास्ता । समीप्रियमाणमनोमकरिशयना जल्पती ता शाययोत्सवल मानिनीजना यनन्त हीलागृहा ॥ दखयाना भगुरुधूपवर्तय एव करिका येषु । यद्वा, दद्यमानेत्यादि समवला इल तमे पदम् । तदा दह्यमानागुरुधूपाच ते वर्तिकठिकाभिर्दीयमानीपोयग- येपर्थ + अथवा दापमानागुरुधूपयुत्त्वर्तिकलिशामिरेव दीयमानीपोळवला इत्यर्थ । तदा शोमाधिक्य व्यज्यते । 1"वधिकलिमा' इति शनुमारी पार 12'समाहरालिपि पाठः।

·१०० कर्पूरमअरी अवि अ- देता फापूरपूरच्छरणमिय दिसासुंदरीणं मुहेसुं लण्हं जोण्हं फिरंता भुअणजणमणाणंदणं चंदणं च । जुण्णं फंदप्पकंदं तिहमणफलणाकंदलिल्लं कुणंतो जादा एणंफपादा संरअजलहरग्मुफ्धाराणुकारा ॥ २८॥ विदूषकः- 'दिसयभंसो णहसरहंसो। णिहुमणकंदो मंदृइ चंदो ॥ २९ ॥ कुरङ्गिका- ससहररईअमरटो माणिणिमाणधरहो। णवचंपअकोअंडो मअणो जभइ पचंडो॥ ३०॥ अपि च,- ददतः कर्परपूरच्छुरणमिव दिशासुन्दरीणां मुखेषु लक्षणां ज्योत्सां किरन्तो भुवनजनमनानन्दनं चन्दनमिव । जीण कंदर्परन्दं त्रिभुवनक्लनाफन्दलितं कुर्वन्तो जाता एणाकपादाः सजलजलधरोन्मुक्तधारानुकाराः ॥ श्लक्षणां कोमलां ज्योत्स्ना पिरन्त इति संबन्धः। तादृशास्ते कीदृशा इव कर्पूर- पूरच्छुरणं ददत इवेति विशिष्टवैशिष्ट्यन्यायेन संवन्धः। 'दिशासुन्दरीणाम्' इत्युभयर संबध्यते । त्रिभुवनेति । विना काम कस्यापि सृष्टेरभावात् । कन्दलयन्तः पल्लव यन्तः इत्यनेन कामिनां कामातिशयजनकत्व किरणानां व्यङ्ग्यम् । जलधरोन्मुक्त- धारासाम्येन मेघाचप्रतिहतवं तेषु द्योत्यते । विदूपक:- दिग्वधूतसो नभःसरोहंसः। निधुवनकन्दः प्रसरति चन्द्रः ।। कुरङ्गिका- शशधररचितगवों मानिनीमानघरहः । नवचम्पककोदण्डो मदनो जयति प्रचण्डः ।। 1 'सअजल" इति टीकारः पाठः। _ 'दिसवनुतंसो' इति टीकापाठः। 3 'पसरई इति टीकाभिमतः पाठः।

·तृतीयं जवनिकान्तरम् १०१ (कर्पूरमारी प्रति ।) पिअसहि । तए कदं चंदवणणं महाराअस्स पुरदो पढिम्स । (कपुरमसरी लजते । कुरशिका पठति ।) मंडले ससहरस्स गोरए दंतपंजरविलासचोरए। भादि लांछणमओ फुरंतो केलिकोइलतुलं धरनयो ॥ ३१ ॥ राजा-अहो, कप्पूरमंजरीए अहिणवअत्थदंसणं, उत्तिविचित्तत्तणं रमणीओ सद्दो, रसणिस्संदो अ। (ता प्रति ।) मा कहिं पि वअणेण विन्भमो होहि इत्ति तुह गुणमिदुणा। लंछणच्छलमसीविसेसयो पेक्ख वियवलए णिए फदो ॥ ३२॥ किच,- "पंडुरंगि! जब रजए मुहं कोमलंगि! खडिभारसेण दे। दिजए पुण कवोलफनलं तालहेज ससिणो विडयणं ॥ ३३॥ (चन्द्रमुद्दिश्य ।) घरहः पेषणवता । प्रियमखि । त्वया कृतं चन्द्रवर्णन महाराजस्य पुरतः पठिप्यामि। मण्दले शशधरस्य गोरे दन्नपारविलापचौरे। भानि लाचनमृगः स्फुरन्नेलिकोकिलनुलां धारयन् ।। अहो परमभर्या अभिनवार्थदर्शनम्, रमणीयः शन्दः, उफिविचित्रता, रमनिष्यन्दध। मा कथमपि यदनेन विभ्रमो भवन्विति तय नूनमिन्दुना। लाम्टनरचलमपी विशेषकः पश्य विम्यफलके निजे हतः। पाण्डुरेण यदि रज्यते मुर्म वोमलाल ! पटिकारसन ते । दीपने पुनः फपोलम्मा सदा लमते शशिनो शिम्यनम् ॥ 1"ईम, रया भी सोउसिविकिरदारस" निरीपाठः। बीमारः। पंटुरेष'शीशनः पाठः।

·१०२ कर्पूरमारी मुकसंफ ! हरिणंक ! किं तुर्व सुंदरीपरिसरेण हिंडसे। 'गोरगंडपरिपंडुरत्तर्ण पेच्छ दिण्णमिमिणा मुहेण है ॥ ३४ ॥ (नेपथ्ये महान्कलकलः । सर्व आकर्णयन्ति ।) राजा-किं पुण एसो महाकोलाहलो ! कर्पूरमञ्जरी-(ससाध्वसम्।) पिअसहि ! एदं अवगमिअ आगच्छ। (कुरक्षिका निष्काम्य प्रविशति ।) विदूषकः-देवीए पिअवअस्सस्स वंचणा किदेति तक्केमि । कुरङ्गिका-पिअसहि ! एवं जैव पिअवअस्सस्स वेचणा गदं मुक्तश! हरिणा ! किं त्वं सुन्दरीपरिसरेण हिण्डसे। गौरगण्डपरिपाण्डरवं पश्य दत्तममुना मुखैन ते ॥ अनेन सुन्दरीमुखेन ते तुभ्यं गौरगण्डपरिपाण्डुरत्वं दत्तमिति त्वमेव पश्येति वाक्यार्थः कर्म । तादृशसुन्दरीसविधे त्वं किं कुतो न परिभ्रमसि ? अत्यनुचितं करो- पीति भावः । अत एव साभिप्रार्य संबोधनमाह-मुक्तशद्धेति । एतादृशं वस्तु यतः प्राप्त तत्र भक्तिर्नास्तीति रिमुच्यते । शङ्कापि लोकलज्जापि ते नास्तीति मह- दाश्चर्यमिति भावः । यद्वा,-यदेवदेशमुखैकदेशेनापि तवैतावदत्त तन्निक्टाटनेन विशे- पान्तरप्राप्तिरपि सभाव्यते । तदपि त्वं नाचरसीति महानशस्त्वमिति भावः । राजा- कि पुनरेप महाकोलाहलः ! कर्पूरमञ्जरी- प्रियसखि । एतदवगम्यागच्छ । एतत् कलक्लविषयवस्तु । विदूषकः- देय्या प्रियवयस्यस्य वचना कृतेति तर्पयामि । कुरनिका- प्रियसखि ! भटारक्स्य वचनां कृत्वा त्वया सह सगर्म ज्ञात्वागच्छति देवी । तेन कुन्जवामनकिरातवर्षवरसीविदलानामेप कोलाहला । 1'तुज्य विव" इत्यपि पाठः। 'भट्टारअस्स पचणं अदुभ ए सह संगम माणि माअच्छदिति टीकापाठः।

·तृतीयं जवनिकान्तरम् १०३ अवगमित्र आअच्छदि । ता कुजवामवकिरादवरिसपरसोविदल्लाणं एस हरबोलो। कर्पूरमञ्जरी-(समयम्।) ता में पैसेदु महाराओ जेण अहं इमिणा मुरंगामुहेण जेव पविसिअ रक्खाघरं गच्छामि । जाव देवी महाराएण सह संगम ण जाणादि। (इति निष्यान्ता. सर्वे ।) इति कृतीयं जपनिकान्तरम् । कर्पूरमअरी-- सन्मा प्रेषयनु महाराजो येनाहमनेन मुरझामुखेनैव प्रदय रक्षागृहकै गच्छामि। यया देवी महाराजेन सह सगर्म न जानाति । इनिधीमद्विद्वन्दन्दितारविन्दमन्दरपदहन्दकुन्दप्रनिमया प्रकरभरकटोर- रिणकरप्रमप्रतिभप्रभाकरभटारमजयासुदेवविरचित्र करमारी- प्रकाशे ननीयं जवनिशन्तरं ममाप्तम् । 1'भाबीnxn ·- १०४ कर्पूरमधरी चतुर्थे जवनिकान्तरम् (ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च ।) राजा-अहो, गाढअरो गिम्हो, पवणो अ पअंडो । ता कधं णु सहिदव्यो ! जदो,- इह' कुसुमसरेकगोअराणं इदमुभों पि हु दूसह ति मण्णे । जरढरइकरालिदो अकालो सुहअजणेण पिएण विप्पलंभो॥१॥ विदूपका-एके दाव वम्महस्स वहणिज्जा, अण्णे तावसोस- णिज्जा । अम्हारिसो उण जंणो ण कामस्स वाह णिज्जो ण तावस्स सोसणिज्जो। (नेपथ्ये।) ता किं पे खु दे समूलप्पाडिदचूंडिअं सीसं करईस । राजा- भहो, गाढतरो प्रीप्मः, पवनश्च प्रचण्डः । तत्कथं नु सोढव्यः ? यतः,- इह कुसुमशरैकगोचराणामिदमुभयमपि सुदुःसहमिति मन्ये । जरठरविकरालितश्च कालस्तथा च जनेन प्रियेण विप्रलम्भः ॥ विदूपकः-- एके तावन्मदनस्य वाधनीयाः, अन्ये तापशोपणीयाः । अस्मादृशः पुनर्जना न कामस्य बाधनीयो न तापस्य शोपणीयः । नेपथ्ये- तरिक न खलु ते समूलोत्पाटितचूलिकाविकलं शीर्ष करिष्ये - 1 अत्र 'गाढमरम्हो गिम्हो पवला मां कई णु सोढन्यो। सा उण सारंगच्छो एक घरे वि दुलहा विहिणा ॥' इति पाठः । तह भ जणेग' इति टीकापाठः । 3 ण खु' इति टीकावृतः पाठः। 4 "चूरिभावि. भलं' इति टीकापाठः।

·चतुर्थ जवनिकान्तरम् राजा-(विहस्य ।) वअस्स ! लीलावणसच्छंदचारिणा केलिसूएण कि भणि विदूपका--(सक्रोधम् ।) आ दासीए उत्त ! सूलाभरणजोग्गो सि। (नेपथ्ये ।) सव्वं तुम्हारिसाहितो संभावीअदि, जदि मे ण होति पक्खावलीओ। राजा-(विलोयय ।) कधं उड्डीणो विअ । (विदूपकं प्रति ।) णिसा तलिणविस्थरा तह दिणेसु यहत्तणं ससी लहइ खंडणं तह अखंडवियो रई। णिदाहदिअसेसु विष्फुरद जस्स एस घामो फहंस विही तदो खुरसिहाहि खंडिजदि ॥ २॥ के च, णिउणं सेवणिजो जइ सुहअसंगमो मोदि । जदो,- राजा--- पयस्य ! लीलावनखच्छन्दचारिणा पेलिकन कि भणितम् ! यिदूपका- भाः दाम्याःपुत्र । शलाकरणयोग्योऽगि । नेपध्ये- रार्य गुप्मादृशेभ्यः संभाव्यते, यदि मे न भवन्नि पक्षावत्यः । - - फान एव। निशान दिनविनरामया दिनैपु पदाये पानी लात माने तथा थरिम्पो रविः । निदाधदिपसे पिएनि पम्येन ममः मम विशिलत. परशिगाभिः गण्टर। पनिपुसंपनीयो यरियम गमो मी। भः गमो पर तामागं प्रदेवी भाषः म गमो पतMITER ·१०६ कर्पूरमञ्जरी मज्झण्णे सिरिखंडपंककलणा आ संझमोल्लंसुअं लीलामजणमा पोससमधे साधे सुरा सीअला। गिम्हे पच्छिमजामिणीणिहुचणं जं कि पि पंचेसुणो पदे पंच सिलीमुहा विजहणो सेसा सरा जजरा ॥३॥ विदूषकः :--मा एवं भण,- पंडुच्छविच्छुरिदणाअलदादलाणं साहारतेल्लपरिपेसलपोप्फलाणं । कप्पूरपंसुपरिवासिदचंदणाणं भदं णिदाहदिवसाण यअस्स! भोदु ॥ ४ ॥ यतः- मध्याह्ने श्रीखण्डपककलना आ संध्यमाद्रांशुकं लीलामजनमा प्रदोषसमयं सायं सुरा शीतला । मीदमे पश्चिमयामिनीनिधुवनं यकिमपि पश्चैपो. रेते पस शिलीमुखा विजयिनः शेषाः शरा जर्जराः ॥ ननु कंदर्पस्य पञ्चाधिकानां शराणामेवाभावात्कथं शेषाः शरा जर्जराः' इत्युक्तमिति चेन, कार्यक्षमपञ्चशरवत्तामात्रादेव पञ्चशरत्वव्यवहारोपपत्तावतिरिकशराभावकल्पने मानाभाव इत्यभिप्रायात् । यद्वा,-पञ्चैवेषवो मदनस्य, तथापि कालमेदेनान्यानन्या. नुपादत्त इति पूर्वस्वीकृतेषु जर्जरता युक्कैवेति न कोऽपि दोषः । विदूपका- मैर्व भण,- पाण्डुच्छविच्छुरितनागलतादलानां सहकारतलपरिपेशलपूगफलानाम् । फरपांमुपरिवासितचन्दनानां भद्रं निदायदिवसानां वयस्य ! भवतु ॥ पाण्डच्छवीत्यादि हेतुगर्भविशेषणानि । तथा च यत एतादृशा अत एषा भर भवस्वित्यर्थः। "परिससीमला' इति पाठः ।

·चतुर्थ जवनिकान्तरम् राजा-एदं पुण एत्य रमणिनं,- सपंचमतरंगिणो सयणमीमला वेणुणो समं सिसिरवारिणा अणसीमला वारुणी। सचंदणघणत्थणी ममणमीमला कामिणी णिदाहदिवसोसह संभलमीमलं फस्स यि ॥५॥ अवि अ- लीलुत्तंसे सिरीन सिहिणपरिसरे सिंधुवाराणहारो भगे थोलं परिल्लं रमणपणइणी मेहला उप्पलेहि । दोखं दोमंदलीसु पययिसयलमा कामविजो मणोजो तायातंकवतंतं महुसमअगदे एस येसोऽयलाणं ॥६॥ १५ पुनरम रमणीयम्,- सपत्रमतरणिः श्रवणीत येण: समं शिशिरवारिणा यदनीमला यारणी । सचन्दनपनसनी शयनगीवा कामिनी निदापदियसाप सहमीनल कस्यापि ॥ मसापीतपिर्याय । शीतल यासु तमिदापरिवगीरधम् । तापशमनायेति रसपान मयति । अपितु सम्यापि भवतीति कार। अपि च,- ·- कर्पूरमञ्जरी विदुपका-अहं पुण भणामि- मज्झण्हसण्हघणचंदणपंकिलाणं साभं जिसेविमणिरंतरमजणाणं । सामासु वीअणअवारिकणुक्खिदाणं दासत्तणं कुणदि पंचसरो पहूणं ॥७॥ राजा-(स्मरणममिनीय।) पञ्चगं णवरूवमंगिघडणारंमे जणे संगमो जाणं ताण खणं व रत्तिदिअहा गच्छति दीहा अवि । जाणं ते अ मणं पि देति ण रई चित्तस्स संताविणो ताणं जंति मणोरहेकजाणा मासोवमा पासरा ॥ ८॥ (विदूषक प्रति ।) यअस्स ! अस्थि तग्गदा का वि वचा ? विदूपका-अस्थि, सुणादु पिअवअस्सो । कहेमि सुहासिअं दे। विदूपक:- अहं पुनर्भणामि- मध्याहलक्षणधनचन्दनपङ्किलाना सायं निषेवितनिरन्तरमजनानाम् । श्यामासु व्यजनजवारिकणोक्षिताना दासन्यं करोति पञ्चशरोऽबलानाम् ॥ प्रत्यङ्ग नवरूपमशिघटनारम्ये जने संगमो येषां तेषां क्षणमिव झटिति दिवसा वर्तन्ते दीर्या अपि । येपां ते च मनसि ददति न रति चित्तस्य संतापिन- स्तेषां यान्ति जगन्ति दीर्घतमा मासोपमा वासराः ॥ चयस्य । अस्ति तद्गता कापि वार्ता ? विदूषकः- अस्ति, शृणोतु प्रियवयस्यः । कथयामि सुभाषितं ते। यतःप्रमृति कर्पूरमारी 1 इति दिअहा वटुंति दीहा' इति टोकानुगुणः पाठः। मासोक्मा' इति टीकादतः पाठः। - 'जअम्मि दीदरतमा ·चतुर्थ जयनिकान्तरम् जा सा कप्पूरमंजरीए रक्खाभपणे सुरंगा दिण्णा सा देवीए दिट्ठा ! तदो पहुदि तं सुरंगादुआरं देवीए पिहुरसिलासंचएण णीरचं करिअ पिहिद। अणंगसैणा, कलिंगसेणा, कामसेणा, वसंतसेणा, विन्भमसेण ति पच सेणाणामधेआओ चामरधारिणीओ फरफिदफरआ करवालहत्यपादकस. हस्सेण सह कारामदिरस्स रक्खाणिमित्तं पुन्यदिसि णिउत्ताओ। अणगलेहा, चित्तलेहा, चढलेहा, मिअरलेहा, विममलेहे चि लेह- णामधेआओ पंच सेरपीओ पुखिदसिलीमुहधणूत्येण णिविडणिपद्र- तूणीरदुद्धयेण धाणुकसहस्सेण सम दकिग्नणाए दिसाए णिवेसिदाओ। कुदमारा, चदणमारा, बुधलअमाला, कचणमारा, बउलमाला, मंगलमारा, माणिकमाल ति सच मालतणामधेआओ गवणिसिदकुन- हत्यपाइपसहस्सेण सम तयूलारंकवाहिणीओ मच्छिमाए दिसाए णिवेसिदाओ। अणगकेली, बयरकेली, कदप्पकेली, सुदरकेली, दोडकेलि त्ति रक्षामानामुरहाद्वारे देण्या दृष्टा, नत प्रगति तत्राद्वारे देय्या यहुरशिगसंच. येन नीर शमा पिहितम् । मन रमेना, पलिसेना, कामसेना, वसन्तसेना, विध्रमसेनति पर सेनानामधेयाधामरधारिम्य सारस्पुरत्यरवारहवपदानिगह- संग सहकारामदिरम्य रक्षानिमित पदिशि नियुक्ता । अनटेगा, चित्रा, चन्द्रमा, मृगारेगा, विधमटेगी स्न्यानामधेया पग मलय पुहिनदिदीगुराधनईमेन निविट निम्दपारदुर्धरेग धानुपसहलेण राम दतिया सिसिनिशिता । पुन्दमाग, चन्दनमाला, पुवर यमरण, फाग्नमाग, पपुर माता, मामाला, मागिमात मणति नानारा नयनतन्तहमापदामिन धर्म साम्यूमरणादिन्य पधिमा निशि निषिता। नार, पुपरी', मादी, टपगी पर • पुरम । 'माको मुरैगामारे गा।

·कर्पूरमञ्जरी. पंच केलीअंतणामधेमाओ मजणकारिणीओ फलमखम्गकम्पविदुरिल्लेण पाइकसहस्सेण समं उत्तरदिसाए आढत्ताओ। ताणं पि उण उवरि मदिरावदी, केलिवदी, कल्लोलवदी, तरंगवदी, अणंगवदी ति पंच वदीणामधेआओ परिचारिआकुमारीओ कणअवे- उदंडहत्याओ सुहासिअपढिआओ बंदीणामधेआओ सेणाए अज्झ. परखी कदाओ। राजा-अहो देवीए सामग्गी अंतेउरोचिदा । विदूपका---मो वअस्स ! एसा देवीए सारंगिअ णाम सही किं पि विष्णविद् पेसिदा । (ततः प्रविशति सारङ्गिका।) सारङ्गिका-जअदु जअदु भट्टा । देव । देवी विण्णवेदि- अज्ज चतुत्यदिअहे भविअवडसावित्तीमहसवोवअरणाई केलिविमाणं आरुहिअ देवेण पेक्खिदव्वाइं ति । केलीतिनामधेया मजन कारिण्यः फलकखाकम्पनीपणेन पदातिसहस्रेण सममुत्तर- दिश्याज्ञप्ताः । तासामपि पुनरुपरि मदिरावती, केलिवती, काटोलवती, तरङ्गवती, अनावतीति पञ्च वतीतिनामधेयाः परिचारिकाकु मार्यः क्मस्वेत्रदण्डहस्ताः सुभाषितपाठिका चन्दीनामधेयाः सेनाया अध्यक्षीकृताः । अहो देव्याः सामन्यन्तःपुरोचिता । विदूषकः- भो वयस्य ! एपा देव्या सारहिका नाम सखी किमपि निवेदितुं प्रेषिता । सारनिका- जयतु जयतु भर्ता । देव ! देवी विज्ञापयति-चतुर्थदिवसे भाविवटसावित्री. महोत्सवोपकरणानि केलिविमानप्रासादमारुह्य प्रेक्षितव्यानीति । 1 'णिवेदिहूँ' इति टीकाभिमतः पाटः । 2"विमाणप्पासादमारुहि भ' इति रीका. पाठः।

·चतुर्थ जयनिकान्तरम् राजा-देवी आदिसदि । (चेटी निष्क्रान्ता । उभी प्रासादाधिरोहणं नाटयतः 1) (ततः प्रविशति चर्चरी।) विपक:- मुत्ताहलिल्लाहरणोचआओ लासावसाणे तलिणंसुआओ। सिंचंति अण्णोण्णमिमीउ पेच्छ जंतजलेणं मणिभारणेहिं ॥९॥ इदो अ,- परिम्भमंतीउ विचित्तबंधं इमाउ दोसोलह णचणीयो। खेलंत तालाणुगदप्पआओ तुहंगणे दीसदि दंडरासो ॥ १० ॥ समंससीसा समवाहुहत्था रेहाविसुद्धा अवराउ देति । पतीहिं दोहिं लभतालवंधं परोप्परं साहिमुही हुवति ॥ ११ ॥ मोत्तुण अण्णा मणिवारआई जंतेहि धरासलिलं खिति। पडति ताओ सहिआणमंगे मनोभुयो वारुणयाणचंगा ॥ १२ ॥ यदेय्याशापयति । विदूषकः- मुक्ताफलामरणोण्या साम्यापमाने घटितांशुकाः। मिचन्त्यन्योन्यमिमाः पश्य यजल मणिभाजनैः ।। हास्यावसाने इमा अन्योन्य नियन्तीति सबन्ध । परिश्रमन्त्यो विचिनयन्ध मा द्विपस्स नतंत्रयः । रोलन्ति तालानुगतपदाम्तमापते दण्डरासः ॥ मामशीपोंः समपाहुइना रेग्यारिमुद्धा मपराध ददानि । पझिम्पादाम्या लयतारयन्धं परस्पर साभिमुम्या भवन्ति गुरदा भन्या मणिवारगानि पधारामदिल शिपन्ति । पति तास प्रियाणामहे मनोमुयो पार गधागल्याः || 1वीभागवायर माम9 रीधराः। "रातीनुपर ·११२ कर्पूरमञ्जरी इमा मसीकजलकालकाआ तिकंडचावाउ विलासिणीओ। पुलिंदरूवेण जणस्त हासं समोरपिच्छाहरणा फुणति ॥ १३ ॥ हत्थे महामंसवलीधराओ हुंकारफेकाररवा रउद्दा । णिसाअरीणं पडिसीसएहिं अण्णा मसाणाभिणअंकुणंति ॥ १४॥ का वि धामिदकरालहुडका रम्ममद्दलरवेण मअच्छी। 'दोल्लाहिं पडिवाडिचलाहिं चल्लिकम्मकरणम्मि पअट्टा ॥१५॥ किंकिणीकझणझणसहा कंठगीदलअतिदताला। जोगिणीवलअणचणकेलि तालणेउररवं विरअंति ॥ १६॥ कोदुहल्लवसजंगमवेसा वेणुवादणपरा अवराओ। कालवेसवसहासिअलोआ ओसरंति पणमंति हसंति ॥ १७ ॥ (विहस्य ।) सारङ्गिका–(पुरोऽवलोक्य ।) एसो महाराओ पुणो मैरगअपुं. जंजादो कअलीधरं अणुप्पविहो। ता अग्गदो गदुअ देवीएविण्णविवि. इमा मधोकजलश्यामकायास्त्रिकाण्डचापाश्च विलासिन्यः । पुलिन्दरूपेण जनस्य हास समयूरपिच्छाभरणाः कुर्वन्ति ।। हस्ते महामांसबलिधारिण्यो हुंकारफेरकाररवा रौदाः। निशाचरीणां प्रतिशीर्षकैरन्याः श्मशानाभिनयं कुर्यन्ति । कापि वादितकरालहुडुका रम्यमर्दलरवेण मृगाक्षी । भूलताभ्यां परिपाटीचलाभ्यां चेटीकर्मफरणे प्रवृत्ता ॥ किङ्किणीकृतरणझणशब्दाः कण्ठगीतलययन्त्रिततालाः । योगिनीवलयनतनके लिं तालनूपुररवं विरचयन्ति ।। कौतूहलवशचञ्चलवेपा वेणुवादनपरा अपराः। कालयेषवशहासितलोका अपसरन्ति प्रणमन्ति इसन्ति । सारझिका- एप महाराजः पुनर्मरकतपुजमेव गतः । कदलीगृह चानुप्रविष्टः । तदन्नतो 1'भूलदाहिति टीकापाठ: 12 "चचलवेसा' इति टीकातपाटः। 3 'मरगम' लेव गदो । कालीघर ' इति टीकापाठः।

·चतुर्थ जयनिकान्तरम् ११६ गणवेमि । (उपस्त्य ।) जअदु जगदु भट्टा । देवी विण्णवेदि अधा 'सासमए तुम्हे परिणाइदध ति। विद्पका-मोदि। किं एदं अकंडकुम्हंडपडणं ? राजा-सारंगिए! संघ वित्थरेण कहेसु । सारगिकाएदं विण्णवीअदि,-~-अणंतरादिकंतचउद्दसीदिअसे देवीए पोम्मरामाणिकमअं गोरि क्दुम मइरवाणदेण पडिट्ठाविदा । सच दिक्खा गहिदा । तदा ताए विण्णचो जोईसरो गुरुदक्षिणा- णिमित्तं । मणिदं च तेण-जदि अवस्सं गुरुदक्षिणा दाअन्या ता एसा दीअदु महाराअस । तदो देवीए विण्णजं आदिसदि मअवं तं काम। पुणो वि उस्लविदं तेण । अस्थि एत्य लाडदेसम्मि चंटसेणो णाम राआ । तस्स दुहिदा घणसारमंजरि ति।सा देवण्णएहि आइट्टात्ति--एसा चम- यट्टियरिणी भविस्सदि ति । तदो सा महाराएण परिणेदवा जेण गुरु- गत्वा देवीविज्ञापितं विज्ञापयामि । जयतु जयतु भर्ता । देवी विज्ञापयति यथा संन्यासमये यूर्य मया परिणेतव्या इति । विदूपका- भवति । किमेतदकालकूपमण्डपतनम् ! राजा- सारनिके। सर्व विसरेण क्थय । सारहिका- इदं विज्ञाप्यते, अनन्तराविकान्तचतुर्दशीदिवसे देण्या पद्मरागमणिमयी गोरी इत्या भैरपानन्देन प्रतिष्ठापिता स्वयं च दीक्षा गृहीता। ततस्तया विशतो योगीश्वरो गुरुदक्षिणानिमित्तम् । ममित च देन ययवस्य गुरुदक्षिणा दातय्या तदेषा दीयता महाराणम्य । ततो देव्या विशप्तं यदादिशाति भगवान् [तत्कनम्यम् ] 1 पुनरण्यु- इपित तेन । भरसन्न लाटदेशे घडरोनो नाम राजा । तस्य दुदिता पनसारमारी इति । मा देवरातिया एग चयतिगृहिणी भविष्यतीति । ततो महाराजेन 1'जूज मरवि भिमतः पहा 2 'भवान्होपान टीशन शारी पाह'अममनितिटीमाट। द.म.८

·११४
कर्पूरमञ्जरी
दक्खिणा दिण्णा भविस्सदि, भट्टा वि चमबट्टी कदो होदि । तवो
देवीए विहसिअ भणिदं जं आणवेदि भअवं तं कीरदि । अहं च
विण्णवि, पेसिदा । गुरुस्स गुरुदक्षिणा सा दिपणा ।
विदूषकः-(विहस्य।) ता उवक्खाणं । सीसे सप्पो देसंतरे
वेजो । इह अन्ज विवाहो, लाडदेसे घणसारमंजरी ।
राजा-किं ते भइरवाणंदस्स पहावो परोक्सो । (तां प्रति ।)
कहिं संपदं महावाणंदो!
सारङ्गिका–देवीए कारिदे पमदुजाणस्स मज्झट्ठिदे वडतरुमूले
चामुंडाअदणे भइरवाणंदो देवीए समं आगमिस्सदि । ता अज
दक्खिणाविहिदो कोऊहलपरो विवाहो । ता इह जेव्य देवेण ठादछ ।
(इति परिक्रम्य निष्कान्ता।)
राजा-अस्स ! सव्वं एदं भइरवरणदस्स विमिदं ति तोमि ।
परिणेतव्या, येन गुरुदक्षिणा दत्ता भविष्यति, भापि चक्रवर्ती कृतो भवति । ततो
देव्या विहस्य भणितं यदादिशति भगवान् । अहं च विज्ञापयितुं प्रेषिता गुरोर्गुरु-
दक्षि मानिमित्तम् ।
विदूषकः-
एतत्तत्सविधानकं शीर्षे सर्पो देशान्तरे वैद्यः । इहाच विवाहो लाटदेशे
घनसारमारी।
राजा-
किं ते भैरवानन्दस्य प्रभावो न प्रत्यक्षः ! कुत्र सांप्रत भैरवानन्दः ?
सारङ्गिका-
देव्या कारित प्रमदोद्याने मध्यस्थिते वटतरमूले चामुण्डायतने भैरवानन्दो
देव्या सममागमिष्यति । तदद्य दक्षिणाविहितः कौतूहलपरो विवाहः । तदिदेव
देवेन स्थातव्यम् ।
राजा--
वयस्य । सर्वमेतद्भरवानन्दस्य विजृम्भितमिति तयामि ।
1 'गुरुदक्खिगाणिमित्' इति टीकानुगुणः पाठः । 2 'एई तं सविधागत
टीकामिमतः पाठः। 'पहामीण पञ्चक्खो'पति टीकापाठ।

·चतुर्थ जवनिकान्तरम् विपक:--एवं णेदं । ण हु ममलंछणमंतरेण अण्णो मि- अमणिपुतलि पज्झरावेदि । ण हु सरअसमीरमंतरेण सेहालिआकुसु- मकर विकासैदि। (ततः प्रविशति भैरवानन्दः।) भैरवानन्दः- इसा रडतरुमूले णिमिण्णास सुरंगादुआरस्स घाणे चामुंडा । (हस्तेन प्रगन्य पठति ।) कप्पंवकेलिभवणे कालस्स पुरोऽसुराण गहिरसुरं। जयदपिअंती चंडी परमेट्रीकपालचसपण ॥ १८॥ प्रविश्योपविश्य ।) अज वि ण णिगच्छदि सुरंगादुवारेण कम्पूरमंजरी। (ततः प्रविशनि सुरजोनाटितकेन कर्पूरमजरी।) कर्पूरमञ्जरी-भअवं ! पणमिजसि । भैरवानन्दा-उदं वरं लहेतु । इह लेव उपविस । (करमारी तथा करोति।) विदूषकः-- एवमेतत् । न खलु मृगलाछनमन्तरेणान्यो मृगाहमणिपुत्तली प्रस्वेदयति । मराठ शरत्समीरमन्तरेण शेकालिका कुमुमोकर विकासयति । भैरधानन्द:-- इयं या पटतपमूले निर्मिनस्य सुरमाद्वारस्य पिधाने चामुण्डा । कल्पास्तकेलिभरने कालस्य पुराणधिरसुराम् । जति पियन्ती चण्डी परमेष्टिम्पाख्चपकेग ।। पदापि न निर्गच्छति रमाद्वारेण करमजरी। परमशरी- भगवन् प्रणम्य। भैरवानन्दः- उचित घर लमख । इदेवोपविश । 1 पुरागरहिरहरपति टीकाः पादः।

·११६ कपूरमतरी 'भैरवानन्द!—(सगतम् ।) अज्न वि ण एदि देवी । (प्रविस्य ।) राज्ञी-(परिक्रम्यावलोक्य च ।) अए, इभअवदी चामुंडा। (प्रण- वलोक्य च । अध इअंकप्पूरमंजरी । ता किं णेदं । (भैरवानन्द प्रति ।) इदं विष्णवीअदि, णिअभवणे विवाहसामगि कदुअ आअद म्हि । तदो गेव्हिअ आगमिस्स । भैरवानन्दः-वच्छे ! एवं कीरदु । (राशी व्याश्त्य परिकामति ।) भैरवानन्दः—(विहस्य । खगतम् ।) इअं कप्पूरमंजरीघरं अण्णे- सिदं गदा (प्रकाशम् । ) पुत्ति कप्पूरमंजरि ! सुरंगादुवारेण जेव तुरि- पदं गदुअ णिअभवणे चिट्ट । देवीआगमणे पुणो आगंतव्वं । (कर्पूरमजरी तथा करोति ।) देवी-इदं रक्खाघरं (प्रविश्यावलोक्य च) अए, इशं कप्पूरमंजरी ।सा का वि सारक्खिआ मए दिट्ठा। (प्रकाशम् । ) वच्छे कप्पूरमंजरि! कीदिसं. भैरवानन्दा- भद्यापि नागच्छति देवी। राशी- अये, इयं भगवती चामुण्डा । अथ इयं कर्पूरमजरी । तत्किमिदम् । इदं विज्ञा- प्यते--निजभवने विवाहसामग्री कृत्वा आगतास्मि। ततस्ता गृहीत्वाऽऽगमिष्यामि । भैरवानन्दा- वत्से । एवं क्रियताम् । भैरवानन्द:- इयं कर्पूरमञ्जरीस्थानमन्वेष्टुं गता । पुत्रि कर्पूरमरि ! सुरगाद्वारेणैव त्वरितपद गत्ला खस्थाने तिष्ठ । देव्यागमने पुनरागन्तव्यम् । देवी- इदं रक्षारहम् । अये, इयं कर्पूरमखुरी। सा कापि सदृशा मया दृष्टा । वत्से कर्पूरमञ्जरि । कीदृशं वे शरीरम् ? 1"मजरीठाण' इति टीकादृतः पाठः। 2 'सहाणे' इति टीकान गुणः पाठः। -- - ·. चतुर्थ जवनिकान्तरम् ११७ ते सरीर ! (आकाशे।) कि मणसि-मह सरीरे चेअणा समुप्पण्ण ति! राज्ञी (स्वगतम् ।) ता पुणो तहिं गमिस्स । (प्रविश्य पार्वतोऽत्रलोक्य च।) हला सहीमो ! विवाहोवकरणाई लहु गेव्हिा आमच्छध । (इति परिकामति।) (प्रविश्य कर्पूरमचरी तथैवाते।) राज्ञी-(पुरोऽवलोक्य ।) इसं कप्पूरमंजरी । भैरवानन्दः-चच्छे विव्ममलेहे ! आणीदाई विवाहोवअरणाई ! राज्ञी:-अध ई । किं पुण घणसारमंजरीसमुचिदाई आहरणाई. विसरिआई । ता पुणो गमिस्सं । भैरवानन्दा-एवं भोदु । (देवी नाटितन निष्पामति ।) आकाश इति । f प्रवीप्येदमित्यादि विना पार्ने प्रवीति यत् । श्रुत्ववानु- पमपि चेत्तत्स्यादाकासमापितम् ॥' इति भरतः । कि भणसि मम शरीरे वेदना [समुत्पन्नेति ।] । राशी- तत्पुनस्वन गमिष्यामि । हला सख्यः 1 विवाहोपकरणानि लघु राहीत्वागच्छन। राशी- इयं कर्पूरमभरी। भैरवानन्द:- धरसे विभ्रमलेरो | आनीतानि विवाहोपकरणानि । देवी- आनीतानि, किं पुनर्घनसारमारी समुचितान्यामरणानि विस्मृतानि । तरघुन- र्गमिष्यामि । भैरयानन्दः- एवं वियताम् । - M ·कर्पूरमञ्जरी भैरवानन्द!-पुत्ति कप्पूरमंजरि । तं जेव कीरदु । (कर्पूरमझरी निष्फ्रान्ता।) राज्ञी-(रक्षागृहं प्रविश्य कर्पूरमजरी दृष्ट्वा ।) अए, साक्खिदाए विडं- वि म्हि । (खगतम्। ) झाणविमाणेण णिन्विग्धपरिसप्पिणा तं आणेदि महाजोई (प्रकाशम्।) सहीओ! जंजं णिवेदिदं तं तं लहुअंगेव्हिअ आम- च्छध । (चामुण्डायतनप्रवेशनाटितकेन तामवलोक्य ।) अहो सारक्खिदा । भैरवानन्दा-देवि ! उवविस । महाराओ वि आअदो जेव वट्टदि। (ततः प्रविशति राजा विदूपकः फुरङ्गिका च ।) भैरवानन्दः-आसणं महाराअस्स । ( सर्वे यथोचितमुपविशन्ति ।) राजा-(नायिको प्रति । ) एसा सा कप्पूरमंजरी । सरीरिणी "मअरद्धअपारिद्धिा देहतरसठिदा सिंगारसवरचावलट्ठी दिवस- संचारिणी पुणिमाचंदचंदिआ । अवि अ गुणगुणमाणिकमंजूस भैरवानन्दः-- पुत्रि कर्पूरमरि! तथैव क्रियताम् । राशी- अये, सादृश्येन विडम्बितास्मि । ध्यानविमानेन निर्विनपरिसर्पिणा तामानयति महायोगी । सख्यः । यद्यनिवेदितं तत्तद्गृहीत्वागच्छत । अहो सादृश्यम् । भेरवानन्दः- देवि ! उपविश । महाराजोऽप्यागत एवं वर्तते। भैरवानन्दा- भासन महाराजस्य । - एषा शरीरिणी मकरध्वजपापर्धिका देहान्तरेण संस्थिता झाररसलक्ष्मीव । 1देहतरेण सेठिदा' टीकापाठ।

·चतुर्थ जवनिकान्तरम् ११९ रमणमई अंजणसलाआ। जघा अ एसा आरण्णकुसुमणिफण्णा महुलच्छी । किं च,- भुषणजमपडामा रूसरेहा इमीप जह तह णणाणं गोअरं जस्स जादि । घसरमअरकेऊ तस्स चिचे विचित्ते वलइअधशुदंडो पुखिदेहिं सरेहिं ॥ १९ ॥ विदपक:-(जनान्तिकम् । ) सचं फदं तए आहाण । तडं गदाए वि णावाए ण विस्ससीअदि । ता तुण्हीओ चिट्टे । राज्ञी-(पुरङ्गिको प्रति ।) तुमं महाराअस्स विवाहणेवच्छं कुरु । सारंगिआ वि घणसारमंजरीए करेदु । ( इत्युमे उभयोर्विवाहनेपथ्यकरणं नाटयतः । ) भैरवानन्दः- उवज्झाओ हफारीअदु । दिवससंचारिणी पूर्णिमाचन्द्रचन्द्रिका, अपि च प्रगुणगुणमाणिक्यमञ्जूपा । रन. मय्यअनशलाया तथा चैषा रत्नकुसुमनिष्पन्ना मधुलक्ष्मी.। किच,- - भुवनजयपताका रूपरेसाऽस्या यथा तथा नयनयोगोचरं यस्य याति। घमति मक्खेतुस्तस्य चित्तै विचिन्ने चलपितधनुदण्डः पुहितः शरः ।। विदूषकः- सत्यं कृतं त्वयाभाणयम् । तट गताया भपि नौकाया न विश्वसितम्यम् । सतूणी तिठ। राशी- त्वं महाराजस्य नेपथ्यं पुरु । सारक्षिका पनसारमप्रर्याः करोतु । भैरपानन्द- - उपाध्याय आकार्यताम् । समसामभिरमानन्द पा! पर विवाहमागहमुदुतं । ता महाराजभस्मविजदु अपोचिरपतिदतिवाश्यमपि भ्यते।

·कर्पूरमञ्जरी राझी-अजउत्त ! एसो उवज्झाओ अजरुर्विजलओ चिट्ठदि । ता कीरदु अग्गिआरि। विदूषकः-एस सज्जो म्हि । भो वअस्स ! उत्तरीए गठिं दाइस दाव । हत्थेण हत्थं गेव्ह कम्पूरमंजरीए । राज्ञी-(सचमत्कारकम् । ) कुदो कप्पूरमंजरी ! भैरवानन्दः-(तं तस्या भावमुपलभ्य विदूषकं प्रति ।) तुमं सुद्दुतरं मुल्लो सि । जदो कप्पूरमंजरीए घणसारमंजरि ति णामंतरं जाणासि । राजा-(करमादाय ।) जे कंटआ तिउसमुद्धफलेसु होंति जे केअईकुसुमगन्भदलावलीसु । फंसेण गुणमिह मञ्झ सरीरदिण्णा ते सुंदरीअ वहला पुलंअंकुरिल्ला ॥ २० ॥ राशी- आर्यपुत्र ! एष उपाध्याय आर्यकपिजलस्तिष्ठति । तस्करोत्वम्याचार्यम् । विदूषकः- एप सज्जोऽस्मि । भो वयस्य ! उत्तरीये प्रन्थि दास्यामि तावत् हस्तेन हर्स गृहाण कर्पूरमजर्याः । राशी- कुतः कर्पूरमञ्जरी? भैरवानन्दः- त्वं सुष्टुतरं भ्रान्तोऽसि । यतः कर्पूरमअर्या पनसारमन्जरीति नामान्तरं जानासि । ये कण्टकास्त्रपुसमुग्धफलाना सन्ति ये केवकीकुसुमगर्भदलावलीषु । स्पर्शन नूनमिह मम शरीरस ते सुन्दर्या पहलाः पुलकाराः ॥ 1 सरीअस्स' इति टीकापाठः। 2 "कुरानो' दि टीमारतः पाठः। - ·चतुर्थ जयनिकान्तरम् १२१ विद्पका-भो वअस्स ! भामरीओ दिजंतु । हुदवहे लाजंजलीओ लिपिजंतु। (राजा भ्रमणं नाट्यति । नायिका धूमेन व्यामृतमुखी तिष्ठति । राजा परिणयति । राज्ञी सपरिवारा निष्फान्ता।) भैरवानन्दा-विवाहे दक्खिणा दिजदु आचारिअस्स । राजा-दिजदु । अस्स ! गरमसमं ते दिण्णं । विदूपका-सोस्थि होदु । (इति नृत्यति । ) भैरवानन्द:--महाराअ ! किं ते पुणो अ पियं कुणोमि ? राजा-जोईसर ! कमवरं पिअं वदि । जदो,-- कुंतलेसरसुआकरफंसफारसौक्खसिदिली किदसग्गो। पालपमि वसुहातलरज चकवहिपअधीरमणिनं ॥२१॥ सधा वि इदं होदु दाव । विदूषक: भो वयस्य । भ्रामों दीयन्ताम् । हुतवहे लाजानलयः क्षिप्यन्ताम् । भैरवानन्द:- विवाहे दक्षिणा दीयते आचार्यस्य । दीयते । वयस्य ! मामरात ते दत्तम् । विदूपका- स्वस्ति भवतु। भैरवानन्दः- महाराज । किं ते पुनरपि प्रिय करोमि ! राजा- योगीश्वर। किमपर प्रियं वर्तते ? यतः,- फुन्तलेश्वरमुताफरस्पर्शसारपोख्यशिथिलीकृवस्वर्गः । पालयामि वसुधातलरान्यं पातेपदवीरमणीयम् ॥ तथापीदं भवतु तावत् । मिस्साये बैठालिक-माम भोदु विवाहमहमयो देवरस' इति पाठः।

·१२२ कर्पूरमश्वरी संत्यो णंददु सजणाण समलो यग्गो खलाणं पुणो णिञ्च खिजदु भोटु यंभण जणो सञ्चासिहो सव्वदा । मेहो मुंचदु साचेदपि सलिलं सस्सोचिभं भूअले लोओ लोहपरम्मुहो शुदिअहं धम्मे मदि भोदु म ॥ २२ ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति चतुर्थे जवनिकान्तरम् । सार्थो नन्दतु सजनानां सफलो वर्गः सलानां पुन- नित्यं खिद्यतु भवतु ब्राह्मणजनः सत्यागीः सर्वदा । मेघो मुमा संचितमपि सलिलं सस्योचितं भूतले लोको लोमपरामुखोऽनुदिवसं धर्मे मतिर्भवतु च ॥ इति श्रीमद्विद्वन्दवन्दितारविन्दसुन्दरपदद्वन्द्वकुन्दप्रतिमयशःप्रकरण- खरकठोरकिरणरप्रभप्रतिभप्रभारभट्टारमजवासुदेवविरचित कर्पूरमअरी-प्रकाशे चतुर्थं जपनिकान्तरं समाप्तम् । समाप्तोऽयं ग्रन्थः। 1 'तणुदिअइ विष्फुरनो मणी सिजणसअलगुणविणासभरो। रित्तत्तणदावग्गी विरमउ कमलावडकखवरिसेण ॥ति चात्र पाठो लभ्यते । एवमेव 'जं मुद्धं तिमिसं णवं च पणसं जे पारिभद्दष्टुमर 'जे दंडा कमलाण किं च कुसुमं जं केभईसंभव। सके तुज्झ कलेवरे गुणगणं लाई बला तारिमा रोमचा फुडपुट्टकंटअमिसा मेलति णिचुल्लसा ॥ भैरयानन्दः- अण्णं किं दे पिझं करीअदु ? तधा वि इदं भोदु,-~ अणुदिअई विप्फुरतो मणीसिजणसगलगुणविणामअरो। रित्तत्तणहानग्गी विरमा विमलाकडक्ख व रिसेण राजा- इदो वि परे किं पिझं जदो,- देवी रोसफसामाणसवई णो होह सावत्त ए लद्धापुण्णससंकमंडलमुही सिंगारसंजीविणी । संजामा मवि चक्क्याहिपमयी किं भण्णमन्भरथर्ण सधं तुज्या अशुगगाहेश भरिमाणुसे सभा॥' इत्यधिक पाठा। - - ·महाकविश्रीराजशेखरविरचितं वालभारतम् प्रथमोऽङ्कः नमः शिवाय संसारसरोजस्य रजस्विनः। विकासाश्चर्यसूर्याय संकोचसकलेन्दये ॥१॥ अपि च,- ये सीमन्तितगामसरजसो ये फुम्भकपिणो ये लोढाः श्रवणाश्रयेण फणिना ये चन्द्रशैत्यगुदः । ये कुप्यगिरिजाविभक्तवपुपश्चिचव्यथासाक्षिणः शंभोदक्षिणनासिकापुटभुवः श्यासानिला पान्तु यः ॥२॥ (नान्यन्ते।) सूत्रधार:-(परिक्रम्य विचिन्त्य च ।) अहो, किमपि कमनीया कवे- रात्मन्याशीः । याद्या कन्दो येदविद्यालतानां जैद्वयं चक्षुर्निर्निमेपं फवीनाम् । यो येनाथी तस्य तत्प्रक्षरन्ती चादयूर्तिमें देयता संनिधचाम् ॥३॥ व्यासो वैखानसपा सत्यः सत्यवतीसुतः। भारती भारतकविदेयाद्वैपायनो मम ॥४॥ (विमृश्य थ।) अहो मसृणोद्धता सरखती यायावरस्य । यदाह,---- घ्रलभ्यः शिवमस्तु यस्तु विततं किंचिद्धयं घूमहे हे सन्तः शृणुतायधत्त च धृतो युप्मासु सेवासलिः। यद्वा किं यिनयोतिमिर्मम गिरा यद्यस्ति सूतामृतं मायन्ति स्वयमेव तत्सुमनसो यात्रा परं दैन्यभूः ॥५॥ १.भस्य नाटकस्य प्रचण्डपाडमिन्यपि नामातरम् अस्यास्यमेव सम्पमसामिः ·बालभारतम् (पुरोऽवलोक्य च ।) कथमेते महोदयमहानगरलीलावतंसा विद्वांसः सामाजिकाः । तदेवं विज्ञापयामि । (अजलिं बवा।) सा शुक्तिर्मधुपानकेलिचपर्क वेणीविभूपामणिः सीतायाः स च कुम्भसंभवमुनेः प्राप्ता व सैकावली । पर्यतः स च विद्रुमद्रुममयस्तद्रामासिंहासनं चित्रं यस्य यशोनिधिविजयतां सोऽयं रघोस्वयः ॥ ६ ॥ तत्र च,- नमितमुरलमौलिः पाकलो मेकलानां रणकलितकलिङ्गः केलितट्र केरलेन्दोः। अजनि जितकुलतः कुन्तलानां कुठारो हटहतरमठश्रीः श्रीमहीपालदेवः ॥ ७॥ तेन च रघुवंशमुक्तामणिना आर्यावर्तमहाराजाधिराजेन श्रीनिर्भयनरेन्द्र- नन्दनेनाधिकृताः सभासदः! सर्वानेप वो गुणाकरः सप्रश्रयं विज्ञा- पयति-विदितमेतत्तु भवताम्, यदुत नाट्याचार्येण रङ्गविद्याधरेण प्रतिज्ञातम्- राजशेखरकवेमहात्मनो बालभारतमिदं हि नाटकम् । योऽभिनेष्यति रसैनिरन्तरं मत्सुतां स परिणेप्यति क्षितौ ॥८॥ (माकाशे ।) तत्रभवन्तः! कि बूथ-इदं हि तबालभारतं यस्य हि प्रचण्डपाण्डवमिति नामान्तरम् ! (अञ्जलिं यद्वा । ) यदादिशन्ति परि- १. महोदयमिति कान्यकुन्ज( कनोत्र)नगरम्य नामान्तरम् २ मुरल मेकल करिश पेरलकुलूत कुन्तल रमठाख्या देशविशेषा. ३. पाको हस्तिज्वरः 'गा-भारापिगन्ध- भवभूतिः। क्ल' इति हर्पचरितम् ‘कलभं करन यूटपाकल ' इति मालतीमाधये हिपपा पाकल एस कूटपाक्ल'. ४, भादिष्टोऽस्लि-श्रीमहीमलदेवेन, यस्येमा पुराविदः प्रशस्तिगाभामुदाहरन्ति-'य. संमृत्य प्रकृतिगहनामार्यचाणक्य नीति जित्वा नन्दान्कुसुमनगरं चन्द्रगुप्तो जिगाय कांटा मुगान तानेव हन्तु दोपाख्य स पुनरभवच्छीमहीपार देवः ॥ इति चण्डकौशिक आर्यक्षेमीश्वर'. स एवायमपि महीपालदेव इति तुन निश्चयः.

·--
प्रथमोऽङ्कः
पदग्रेसराः । (किंचिरसलज्जम् ।) भवदनुचराः पञ्च मातरो वयम्, पश्चापि
नाम समर्थास्तदमिनयने, किं पुनरसाकं पितृव्यपुत्राः शतं सन्ति
भरतपुत्राः । ते च तदभिनेतुमिच्छन्ति, न च ते शक्नुवन्ति । तन्निमित्त
च महदस्माभिः सह वैरं वर्तते । (आकाशे । ) किं ब्रूथ-एकविष-
यामिलापो हि वैरकन्दं कन्दलयति । भवद्भिः कुलान्तकरं वैरं तेषाम् ।
यतो दुर्बुद्धयस्ते सुवुद्धयो भवन्तः । उक्तं हि तेनैव महामुमन्त्रिपुत्रेण,-
श्रियः प्रसूते विपदो रणद्धि यशांसि दुग्घे मलिन प्रमार्टि।
संस्कारशीचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः कुलफामधेनुः ॥९॥
(मजलिं बद्धा।) सुगृहीतमार्यवचनम् । बद्धो वाससो प्रन्थिः । यदित्य-
मामनन्ति,-
मनूचानो हि यते सा स्वयंभूः सरस्वती।
तदान मृपार्थ स्यात्सा दृष्टिर्चिदुपां दृढा ॥ १० ॥
अपि च,-
आपनार्तिहरः पगफमधनः सौजन्यवारांनिधि-
स्त्यागी सत्यसुधाप्रवाहशशभृत्कान्ता कवीनां मतः ।
घण्यं या गुणरत्नरोहणगिरेः किं तस्य साक्षादसौ
देयो यस्य महेन्द्रपालनृपतिः शिप्यो रघुग्रामणीः ॥ ११ ॥
तत्रैवविधो दैवज्ञान प्रवादः,
पभूय पल्मीफभयः पुरा कयिस्ततः प्रपेदे भुवि भर्टमेण्टताम् ।
स्थितः पुनयों भपभृतिरेसया स वर्तते संप्रति राजशेखरः ॥ १२॥
(आकाशे ।) किं घूथ-तत्परतूयतामिति ? यदादिगन्ति गुरवः ।
(नेपथ्ये गीयते ।)
हरचूडामणिरि दुनिजगद्दीपश्च दिनकरो देयः ।
मासान्तसंगतामिह लोकस्य हिताय पर्तेते ॥ १३॥

·बालभारतम्
सूत्रधारः-(आकर्ण्य ।) कथमुपक्रान्तमेव कुशीलवैः । यद्वाल्मीकि-
व्यासयोः प्रावेशिकी धुवा गीयते । (विचिन्य ।) ध्रुवा हि नायल
प्रथमे प्राणाः । यतः-
प्रथयति पानविशेषान सामाजिकजनमनांसि रजयति ।
अनुसंदधाति च रसानाट्यविधाने धुवा गीतिः ॥ १४॥
तद्भवतु, अहमप्यनन्तरकरणीयाय सज्जो भवामि । (इति निष्कान्तः।)
प्रस्तावना
w
(ततः प्रविशति वाल्मीकिासश्च ।)
व्यास:-(सपादोपमहम् ।) भगवन् अद्भुतसंभव ! एष व्यासः
पाराशर्योऽभिवादयते ।
वाल्मीकिः-(पृष्ठे पाणि निधाय ।) वत्स सात्यवतेय! स्वप्रबन्ध.
परिसमास्या वर्धख ।
व्यास:-परमनुगृहीतोऽस्मि । (अञ्जलिं बट्वा ।)
योगीन्द्रच्छन्दसां द्रष्टा रामायणमहाकविः ।
वाल्मीकजन्मा जयति प्राच्यः प्राचेतसो मुनिः ॥ १५ ॥
वाल्मीकि-अष्टादशपुराणसारसंग्रहफारिन् ! कियान्वर्तते नवे.
तिहासो भारतम् ।
व्यास:-पुनः पुनरविनयोद्धाटनेन मा लजयतु मामुपाध्यायः ।
के वयं नाम रामायणमहाकवेः पुरतः ?
ये विद्यापरमेश्वराः स्तुतधियो ये ब्रह्मपारायणे
येषां वेदवदाहता स्मृतिमा वाग्लोकयात्राविधी।
माताः म्यर्गतरहिणीमपि सदा पूतां पुनन्त्यत्र ये
व्युत्पत्या परया रसोपनिषदां रामायणस्थास्य ते ॥१६॥

·बालभारतम् वाल्मीकिः--तदेहि । प्राप्तां सायंतनी संध्यामुपास्महे । ततः श्रावयि(श्रो प्यामि । संप्रति हि,- अयमहिमरुचिर्भजन्प्रतीची कुपितवलीमुखतुण्डताम्रविम्यः । जलनिधिमकरैरुदीक्ष्यते दाङ्वरुधिरारुणमांसपिण्डलोभात् ॥२१॥ अपि च,- निर्यद्वासरजीवपिण्डकरणिं कुर्वन् कयोष्णैः करै- मर्माधिष्ठं रवियिभ्यमम्बरतलादस्ताचलं चुम्बति । किं च स्तोकतमाकलापकलनाश्यामायमानं मना. ग्धूमश्यामपुराणचित्ररचनारूपं जगजायते ॥ २२ ॥ (इति परिक्रम्य निष्कान्तौ।) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशति ब्राह्मणवेषो युधिष्ठिरो भीमसेनादयश्च) सहदेव:-इत इतः। (सर्वे परिकामन्ति।) युधिष्ठिर-वत्स सोदर वृकोदर ! परपुरंजय धनंजय ! मण्डितपा- ण्डवकुल नकुल ! द्विपदुःसह सहदेव ! इह हि महाराजसमाजे न जाने कमवलम्बिष्यते राधावेधकीर्तिवैजयन्ती । भीमः-(विहस्य ।) आया वेत्ति निजां न विक्रमफलां त्वं विश्वरक्षामणिः किंमोऽस्य किरीटिनो न घटते द्रोणेन यस्योपमा । माद्रीनन्दनयोनरेन्द्र ! विनयच्छन्नं हि वीरव्रतं न भ्राता स तवास्ति यस्य पुरतो राधां परो विध्यति ॥ २३ ॥ अर्जुनः-- दुर्नमं यदि मुरारिकार्मुकं दुर्भिदं यदि शरव्यमुच्चितम् । दुर्जया यदि च राजमण्डली तत्प्रभो द्रुपदजा न दुर्लभा ॥२५॥ १. राधा धन्विनो पक्ष्यविशेष' ·प्रथमोऽङ्कः नकुल:-निखिलनरेन्द्रवृन्दाधिष्ठितान्मञ्चसंचयानपास्स मुनिप्राय- विमजनपरिगृहीतं मञ्चमारोहामो वयमपि विप्रवेपधारिण एव । (सर्वे समारुध यथोचितमुपविशन्ति ।) (नेपथ्ये।) ईदो इदो कुमारधिजुण्णो महिआरिआ अ । युधिष्ठिरः-प्राप्तिपा स्वयंवरयित्री। (तत प्रविशनि सधृष्टद्युम्ना द्रौपदी बन्दी राखी च ।) (परिभामितकेन) धृष्टद्युम्न:-(एक्तोऽवलोक्य ।) कथं तातद्रुपदमनुग्रहीतुं महर्ष- योऽपि स्वयंवरयात्रामञ्चमध्यासते, तदेतानभ्यर्हयामि । (सप्रश्रयमालि सरत्यापस्तम्ब ! तुभ्यं त्वमसि ननु मुने ! कस्य नो माननीय- स्त्यां वन्दे यायल्पय! द्विजसदसि फये! त्वां स्तुवे मारतस्य। विश्वामित्रः पवित्रं जगति जियते कामम। नमस्ते विध्यप्रष्ठे पसिष्ठे एतनतिरपरास्तामि हान्महषीर ॥२५॥ (द्रौपदी प्रगमति।) धृष्टद्युम्नः- (अन्यनोऽनसोक्य ।) लक्ष्मी संवनने जैर्नृपतयः स्वम्त्यस्तु यः म्यागतं मन्यते गृहमेधिनां धुरि पयं ययमभ्यागताः । इटा पेन भयारशा पुनरिया पूज्यः समाजो जग- रयुत्वष्टा भयता च संमति पुरः मेयं स्थिता द्रौपदी ।। २६॥ ससी-ईदो दो महिशरिआ । जम्याहिवाहिणो, वाममाधिमेदं । युधिष्ठिरः-(मरदमारोपय भगतम् ) हहो रोचनचकोरौ ! युवा- मन्यावृतेः पिपन्त नौपदीपदनेन्दुचन्द्रिकाम् । Tanो गरेसर हाया २ 'सरलो भारिया। RAME भागमा सिन्दा -- ·घालभारतम् " कंण्ठे मौक्तिकदाम गण्डतलयोः कार्पूरमच्छं रजः सान्द्रं चन्दनमङ्गके विचकिलनक्शेखरं मूर्धनि । तन्वी गाढमियं चकास्ति तनुनी चीनांशुके विभ्रती शीतांशोरधिदेवतेव गलिता योनि द्रुतं गच्छतः ॥२७॥ भीमः-(द्रौपदीसंभाषणमनुसंधाय । खगतम् ।) श्रोणीवन्यस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः पत्यां मुकास्तरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम् । धत्ते वक्षः कुचसचिवतामद्वितीयं तु य] त्वद्गाभाणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन ॥२८॥ अर्जुनः-(स्वगतम् ।) हृदय! कारय चक्षुपी पारणम् । पुरतो द्रौपदी । अस्याः साल वयो विशेषोचितमधुना संभाव्यते,- शारीयूतकलाकुतूहलि मनदठेकोतिशिक्षारति- नित्यं दर्पणपाणिना सहयरीवर्गेण चाचार्यकम् । प्रौढणीचरितानुवृतिपु रसोयाल्पेऽपि लजा मना. पत्तोकारोहिणि योयने मृगदृशां फोऽप्येष रम्यः प्रामः ॥२९॥ नकुल:-(खगतम् ।) नेने ! यथाशक्ति विस्तारं भजेथाम् । मितपरिचयावृत्तिर्याचामपाङ्गतरगितं नयनरचितं पादन्यासी नितम्यभरालसः। मदद सुतनोलीलासूरैः एतं पदमा यहतु मदनः शोभामा धनुनंनु संप्रति ॥ ३०॥ सहदेवः-(सगतम्।) क्षणं चसुपी ! निगेपदोपमपाकुरुतम् ।. इदममे ह्दयलेखममानुष्यं लावण्यम् । तरहय एशी मनाफ्स्यगय दिनुसान्युत्पलेः फरी पलय जायतां सरसिजाकरो जनमः। विहस्य पुनरुततां मुतनु लम्मकायली. मुदाय मुस भयत्ययमाण्डचन्द्रोदयः ॥ ३१॥ १.योमारोश पाराशरम.

·प्रथमोऽङ्कः मन्दी-(तारसरमास्थाय।) सफलमुवनरक्षाग्रस्ततन्द्रा नरेन्द्राः! शृणुत गिरमुदारामादराच्छापयामि । पद हि सदसि राधां यः शरव्यीकरोति स्मरविजयपताका द्रोपदी तत्कलत्रम् ॥ ३२॥ ससी-कथं विममताण्डवितघूमरीम्रमरपट्टिटान्छितेन नयनो- पलसण्टेन पूर्णमान पिथदिव द्रौपदीयदन लावण्यामृतमितोऽमिमुख पर्वते नरेन्द्रचक्रम् । पन्दी-अहह कुसुमायुवस्याप्रतिहतं भगवतः शासनम् । यतः- न्यस्तं ताण्डवित चक्षुरमुना फण्ठो लुठत्पञ्चमः संवृत्तोऽस्य करोत्ययं च तरलं हारं फरान्दोलनः। मिय्यासी स्मयते स्थितो भणि तिमिः किं चैप पैपञ्चिको परसत्यं मदिरा बिनय मदनो यूनां मनोन्मादभूः॥ ३३ ॥ फयमईपूर्विकया सर्व एष धनुरारोपयितुं संरभन्ते ! धृष्टद्युम्नः-हहो फंदर्पचण्ड ! निवार्यतामियमहमहमिका महीपा- छानाम् । पन्दी--(पिपुर।) सयें कार्मुफफर्मटा क्षितिमुजः सर्येऽपि मारिणः सधै मानमयोद्धताःणुन मे पाच यचो यन्दिनः। तुर्प धनुरज्युतम्य पगिनं तपाध्ययस्यत्यसो पम्प स्चाम महदि तस्तितम मीठा पतापण्डिनी ३४ (ो परिमानित।) पन्दी-(पदीसी) मोमी गतागतानि फुलो पा पन्दलेलाहिने Hदतनपोऽयमुजालयशाः रणांपगावाः मुतः। MAITHFrirnearfe.

·बालभारतम् चन्दित्वैतमुदप्रभार्गवशरश्रेणीप्रणालंकृतं भीप्नं सुभ्र! ततः वयंवरनृपाः प्रत्येकमालोकय ॥ ३५॥ सखी-द्रुपदनन्दिनि ! गजातनयः शान्तनव एपः । तद्गुरुत्वेन प्रणमतु। द्रौपदी-यः किल कुमारब्रह्मचारी । नमो नमः पाण्डवकौरव- पितामहाय । (सर्वे परिक्रामितकेन ।) वन्दी-(खगतम् । ) अयं भगवतो मीप्मादनूनगरिमा द्रोणाचार्यः। (प्रकाशं द्रौपदी प्रति।) सदाशिवप्रशिप्योऽयमवधिः सर्वधन्विनाम् । आकर्णपलितः सुभ्र द्रोणाचार्यः प्रणम्यताम् ॥ ३६॥ द्रौपदी-न्यः पाण्डवकौरवाणां धनुर्वेदविद्यागुरुः । बन्दी-निजदोःस्तम्भसंभावनागवखर्वितविवेकान्नृपतीनवलोक्य किमाह भारद्वाजः- शिष्योऽसि भार्गवमुनेः कुरुपाण्डवानां कोदण्डकर्मणि गुरत्तदिदं ब्रवीमि । हे भूभुजो जययपि धपि धत्त मुफ्त्याऽर्जुनं तु भुपि विध्यति कोऽत्र राधाम् ॥ ३७॥ द्रौपदी-नमो नमस्ते द्रोणाय कलशोद्भवाय । (सर्वे परिफ्रामितरेन।) गन्दी- दूरोदश्चिमरीचिरतरचनाचित्रं तनुत्रं तनो- रत्रत्य त्रिदशेश्वराय ददतो यस्य स्मितं चक्षुषण। पाञ्चालीवदनेन्दुसुन्दरतया सेनैव पर्यथुणा सोऽयं पश्यति दुर्धरं धनुरिदं राधां घ राधासुतः ॥ ३८॥ २. राधार पन्दिन विशेषः। - ·प्रथमोऽङ्कः (विचिन्त्य ।) अहो महाप्रभाव भार्गवं धनुः । यदमुना मम चक्षुर्ज्ञान- मुन्मीलितम् । येनास्य प्रभाव [च] भावं च भूपतीनां प्रत्यक्षमिव पश्यामि । सखी-सखि ! दानकीर्तिसंतर्पितभुवनकर्णः कर्ण एपः । द्रौपदी-यो दुर्योधनप्रसादलब्धचम्पाधिपत्यः । चन्दी-(विहस्य स्वगतम् ।) अहो महात्मनामपि कैतवानुगृहीता धृत्तयः । यदेषः,- दुर्नमं दहनसंभवं धनुः संशये न च सतां प्रवृत्तयः । अङ्गाराज इति चिन्तयन्निमां भापते मज पुरः कुरूद्वहः ॥३९॥ (सवें परिभामितकेन ।) स एव-(प्रकाशम् ।) यौवराज्याभिषेका) वीरो दुर्योधनानुजः। दुःशासनो महायेप एप मञ्चं विमुञ्चति ॥ ४०॥ सखी-यो दुःशलप्रभृतीनामेकोनशतस्य ज्येष्ठः, कनिष्ठो दुर्योधन- नरेन्द्रस्य । धृष्टद्युम्नः--(खगतम् ।) यथार्थनामा दुःशासन एवायम् । चापं प्रति त्रिचतुराणि पदानि दत्त्या कृष्णाहठपहनिमित्तविपण्णचेताः । दुःशासनो नृपतियाविमुक्ततार- टुंकारलजितमनाः शनकः प्रयाति ॥४१॥ द्रौपदी-अपि नाम चण्डचरित एपः । पन्दी-(निहाय ।) नमो नमो विष्णुकोदण्डपणमन्धाय । द्रौपदी परिणयन्तमर्जुनं विद्धराधमवलोक्य मायया । दोर्यलं विफलमात्मनो विदन्ग्रीडयैप विनतो निवर्तते ॥४२॥ '(परिझामितकेन ।) (स्वगतम् ।)

·१२ बालभारतम् - चन्दी- गान्धाराधिपतेः पुत्रः सुवलस्य बलीयसः। मातुलः कुरुराजस्य राजते नृपतिर्गुणैः ॥४३॥ द्रौपदी-यो चूतफैतवविचक्षणः श्रूयते । सखी--आम् । एतस्य किल हृदयचिन्तिता निवर्तन्ते मीमसेनस्य पुनः रक्षिता । (१) यन्दी- यात्राकृतोऽस्य चतुरङ्गचमूसमुत्ये पांसूत्करे वियति सर्पति वीतरन् । दिनागनागपतिकेशवकच्छपाना. मूर्च क्षणाद्भवति भूवलयस्य भारः॥४४॥ (खगतम् ।) धारितं द्रुपदजास्वयंवरे कार्मुकं शकुनिना करेण यत् । तस्य सर्वजनहास हेतवे कंधरां समधिराह्य तत्स्थितम् ॥ ४५ ॥ (पुनरवलोक्य विहस्य च ।) कथ विमुक्तराधावधाभिमानस स्वयंवरवदु- तीर्ण स्कन्धाधनुः । (सर्वे परिवामिनकेन ।) चन्दी- सिन्धुयन्त्रितयानोऽयं सिन्धुराजो जयद्रथः । सिन्धुपारोतमहयः सिन्धुरप्रतिमो पले ॥ ४६॥ अपि च,- अस्याइवे दलितदाडिमनीजलील्या- न्मुकाफलेषु करिणां रुधिरारणेपु। घ्योसः गुफानिपततस्तरसा निरीक्ष्य नापरियो याहु एसन्ति सहस्ततालम् ॥ ४॥ द्रौपदी-यो दुर्योधनभगिनीपतिः।

·प्रथमोऽङ्कः धृष्टद्युम्न:-कथं धनुरारोपणपणं प्रत्ययमुदाजे? चन्दी- दुःशलागुणगणेन रञ्जितो लजितश्च कुरुराजसंनिधौ। कौतुकागमनमात्मनो घदनस्वासनाचलति नो जयद्रथः ॥४८॥ (परिवामितकेन ।) मन्दी- दुर्योधनो नृपकिरीटक्टियरत रश्मिच्छटाच्छुरितपादयुगाङ्गुलीका। हेलाचलचमरनर्तितकर्णपूरः शूरः शरासनविदा प्रथमोऽयमास्ते ॥४९॥ अस्वच,- पादो वाससि सान्द्रकुङ्कुमरसन्यासप्रसक्ताकृति- यांतुर्दिग्विजये न ः प्रणयितां नीतः प्रणामाजले। ते प्रत्यग्रफपालपानरुचिभित्तारास्थिहारार्थिभिः फालवतमीप्सुभिश्च मुदितैः कापालिका क्षिताः ॥५०॥ द्रौपदीयः खण्डपरशुचूडामणेः कुलालकरणम् । ससी-आ, सखि ! स एवेपः । द्रौपदी-अस्तीदम् । कि पुनः समुद्दीपितजनुभयनत्वेन विपाशन- दातृत्वेन च च्छलाहारी एपः । घन्दी-किमाह महाराजदुर्योधनः । निर्दिशन्तु निजयाहुविक्रम शाङ्गनाग्नि धनुपीह पार्थिवाः। साभिमानहृदयस्तु मादृशः कः पणेन परिणेतुमिच्छति ॥५१॥ (पिचिन्स सगतम् ।) कथममिमानाशीकरणेन परिहार एपः । (परिश- मतकेन प्रायम्।) स एप भगवतो वासुदेवस्यापि वन्दनीयो क्लमद्रः ।

·चालभारतम् किं किं किं चु चु चुम्पनैर्म म मुथा यक्याम्बुजस्याप्रतो दे दे देहि पि पि प्रिये सु सु सुरां पात्र बिरे रेवति । मा मा मा वि विलम्बन फुकु पुरु प्रेम्णा हली याचते यस्येत्यं मदघूर्णितय तरसा वाचः स्सलन्त्याकुलाः॥५२॥ अपि च, नीलाम्बरं नलिनदाम च यस्य भूपा यत्प्रीतिकारि मधुरं मधु रेवती च । लीलार्धधनुरत्र हली सहेलं भारः स एप सलु सेलति सेलगामी ॥५३ ।। द्रौपदी-यः किलैरावणवारण इव सदा मदखच्छन्दः । वन्दी-किमाह कामपाल:- रेवती त्रिभुवनैकसुन्दरीं न प्रकोपयति रोहिणीसुतः । तेन नैप विदधाति कोतुकी दृक्तिभागमपि कृष्णकार्मुके ॥५४॥ (पुनः।) चन्दी- यः पीयूपभुजां पुरः प्रहरतां दम्भोलिपाणि रणे निर्जित्योर्जितशाङ्गनिर्गतशरश्रेणीभिरुदामभिः । शच्या चाञ्छितमौलिवन्धरचनैः पुष्पैः सदा सुन्दरां- श्चक्रे नन्दनपारिजातकतरून्विश्वंभरासाक्षिणः ॥ ५५ ॥ वृपतुरगकरीन्द्रस्यन्दनाधारतीनां किमपरमसुराणां मन्धिता सोऽयमास्ते । कृतसुरपरितोपः पोडशस्त्रीसहस्रः प्रणिहितपरिरम्भस्यास्पदं पद्मनाभः॥५६॥ द्रौपदी -यस्य किल कलकण्ठीमञ्जुलजल्पिनी रुक्मिणी प्रथमकल- मम् । यस्य काञ्चनाभा सत्यभामा संवननं हृदयस्य । चन्दी-किमाह देवो वासुदेवः ।

·शाष्टिणा मगनता ससंभ्रमं भूनिटघटनेन बायने । ६०n प्रयुग्नम्य सहाच्यागी सात्यकिः सत्यमंगरः॥६॥ यः सत्यम्य निधिः धियां च सरणि सामनायो प्रथमोऽ: चलिम्मदस्य मदनम्य च भूमंमायों यम्लिग्नमीच यदुवंगमुवः फुमारा! नन्यत्र मोऽहममुना क्रमलारनार- रखीचलिचतुराग्नेिन टने । ५७ ॥ (परिशामिदकन ।) मन्दी- यसाधारचूर्णीकरणसहभुरः पूतनाफन्तानां कतार: कसबंशमशमपरायः केगिनः संशकाराः। यस्यासन्दानदपंप्रबलकुवलयापीठपीटाप्रगल्माः श्रीडाहिम्मय टीलोशनवरनिधयः केटयः कालियारे॥५८n सम्पप शम्बरमहामुरमुन्दरीणां सिन्डरमण्टनहरेण पराक्रमेण । शश्वत्यकामकमनीयजनोपमानं प्रत्यक्षपञ्चनिशिसस्तनयः पुरस्तात् ॥ ५९॥ द्रौपदी यः किल यादवकुमागणां मध्ये निरुपमरूपरेखाजय- पताका निर्विलम्बमवलम्बते । पन्दी-पृष्टद्युम्न आर्य । (परिकासितस्ना) चन्दी-कथं सात्यकिः, धनुर्विधारहस्येषु शिष्योऽयं सध्यमानिनः । अपि च,- यो दाता च दयालुरेव च पदं कीय ·बालभारतम् - तस्यैतस्य स एप दूपणकणः कारुण्यपुण्यात्मनः पात्रापात्रविवेचनं न यदभूत्सर्वखदानेष्वपि ॥ ६२ ॥ द्रौपदी-यो यादवकुमारोऽपि भूत्वा अनास्थादितकादम्बरीरसा स एतस्य गुणो दोपो या क्रियताम् । बन्दी- यागकुण्डशिखिगर्भसंभवं वन्द्यते न तु करेण लङ्घयते। इत्युदीर्य चतुरोक्ति सात्यकिः पूजया परिहरत्ययं धनुः ॥३३॥ (परिझामितकेन।) शिशुपालमहीपालो मेकलानां कुलोद्भवः । अयं सजयनि?पो दमघोषसुतः परः ॥ ६४ ॥ पाणिप्रस्थैर्वकुलसुमनःसौरभ यो मिमीते दंपत्योर्यः सुरतसमरे सौरयसंख्यां करोति । यश्च ज्योत्स्ना चुलकपटलैः काममाचामतीन्दोः शक्तः स्तोतुं यदि स निखिलान्यस्य कीर्त्यद्भुतानि ॥६५॥ द्रौपदी-यो निर्जितसुरासुरः । पन्दी- दक्षिणं करमुपैति वामतो वाममश्चति च दक्षिणादिति । दूरतोऽस्य नृपतेर्गुणार्पणं धारणेऽपि धनुपो विडम्बना ॥६॥ (परिकामितकेन ।) सत्यसंधो जरासंधःक्रान्तदिग्वलयो वलैः । अत्रैप राजते राजा मागधो मगधस्तुतः ॥ ६७ ॥ अस्यासमं समरकर्म दिहक्षमाणे- दोपद्वयं फणिभिरापि चमूरजस्तः। यत्कृणितेक्षणतया न कवन्धनृत्तं दृष्टं श्रुतो न च महाभटसिंहनादः॥ ६८॥ द्रौपदी-यो जननीजनितदेहखण्डयुगलो जरया राक्षस्था संधित इति जरासंधो भूपतिः।

·7 - प्रथमोऽङ्कः बन्दी- अस्य चैप्णवमिदं महाधनुः स्वप्रभावविभवेन भूपतेः। अम्बरे भुवि दिशां च संचये दर्शयत्यतनुकार्मुकावलीः ॥६९॥ (परिफ्रामितकेन।) बन्दी-कथमेते राजानो युगपदुत्थिताश्चापमारोपयितुं विडम्बि. साध । तथा हि,- जातं कीकसभइतः शकपतेदोर्दण्डयोः खण्डनं निष्टधूता रमठेश्वरस्य बदनात्कीलालकल्लोलिनी। जानुभ्यां जगतीं गतश्च तरसा पाण्ड्यः प्रचण्डोऽप्ययं कोदण्डेन न खण्डिताः क्षितिभुजो दामोदरीयेण के ॥ ७॥ बन्दी—(सविषादम् ।) हा मन्त्रं शकुनेः फुलक्षयकरं दुर्योधनं हा नृपं हा भीमं च पितामहं गुरुमपि द्रोणं सपुत्रं च हा । दग्धा यजतुधानि पाण्डुतनया जीवेत्स चेदर्जुनो राधायन्त्रमविद्धमत्र न भवेत्कन्या च न द्रौपदी ॥ ७१ ॥ धृष्टद्युम्न:- वैकुण्ठकार्मुकद्दठाक्रमणैककुण्ठे दोर्दण्डखण्डनविखण्डितराजचके। द्वान्द्रौपदी नमितकण्ठविलोटिहार- विश्लिष्टयष्टिगणनागुणनां करोति ॥७२॥ सखी-किं पुनरेप भरितभुवनः कोलाहलो विपुलः ! पन्दी-(अवलोक्य सहर्षम् ।) धृष्टद्युझे विषण्णे हसति मुरजिति द्रौपदीचित्तनिन्ये कोदण्डनीढिगाढग्लपितगुरुयले चाम रानां समाजे। प्रकृष्णाजिनानां फरफरफजुपा वल्कलव्याकुलानां नवप्राणां फोऽपि मध्यादयतरति युवा कामुके दत्तदृष्टिः ॥७३॥ - करका कमण्डलु:

·बालभारतम् भपि च,- नीडानतेपु चदनेषु च भूपतीनां संचारयन्विकचपङ्कजचारु चक्षुः। अभ्येति मत्तगजखेलगतिः स एप साभ्यर्थनं मुनिजनेन निषिध्यमानः ॥ ७४॥ अर्जुन:-(कतिचित्पदानि दत्त्वा । चतुर्दिशमवलोक्स ।) एतत्कृष्णस्य शाङ्ग ननु धनुरतनुप्राणदोर्दण्डचण्डै. दुराभूपप्रकाण्डैः सपदि परिहृतं शिझिनीसजनेषु । मध्ये राज्ञा प्रतिक्षा मम पुनरियती मद्भुजायन्त्रयोगे प्रत्येक पर्वमुद्रा त्रुटति तडिति या जायते कर्मठ घा॥ ५ ॥ (सरमसं परिक्रम्य धनुरारोपणं नाठयन् ।) मद्वालुयन्त्रयुगयन्त्रितमाततज्य न स्याद्धनुः कथमिदं हि रथाङ्गपाणेः। बुभाटनिर्यदि न याति च भूमिपृष्ठ- मा शेषमा च फमठाधिपमभ्युपेयात् ॥ ७६ ॥ भीमः-वत्स नकुल ! भिदुरा भूमिरिति मा कदाचन कदर्धित- फोदण्डकोटिः स्याकिरीटी । तत्तस्याधस्ताद्धस्खं दााय निदधे । (इति तथा करोति ।) नकुल:- धत्से जर्जरतां न मेदिनि ! मुधा मा शेष ! शहां एथा. स्तुभ्यं फर्मपते ! नमस्त्यज भयं दिएअराः स्वस्ति यः। यजिष्णुर्भुजयोर्यलेन नयति ज्यां हेलयवाटनी धत्ते पाणितलं तऽन्य धनुषो पामं हिडिम्यापतिः॥७॥ (अर्जुन भारोपपति।) ससी-भगवति मिधुनसंघटनेकदेवते! गुप्ठिननिःशेषनरेन्द्रना- मेकविमयीरसमुघमशेष वर्तते खयरटम्बरम् । (मनो सानोई नारपी) ·प्रथमोऽङ्कः बन्दी- आकर्णाञ्चितचापमण्डलमुचा वाणेन यन्त्रोदर- च्छिद्रोत्सङ्गविनिर्गतेन तरसा विद्धा च राधामुना। (द्रौपदीमवलोक्य।) तुल्यं मोहनशोपणप्रभृतयः प्रक्षेपकुण्ठक्रमाः कामेन द्रुपदात्मजाहृदि हटान्यस्ताश्च पञ्चेपवः ॥ ७८॥ सखी-आश्चर्यमाश्चर्यम् । असलिलात्कुवल्योत्पचिरकुसुमं कुसुम- कोदण्डकाण्डममन्त्रतत्रं मनोमोहनमिन्द्रजालमस्या दृष्टिविप्रवीरवदने निप्पतन्ती न विरमति । अर्जुन:-कथं राधावेधानन्तरमियमस्मासु स्निह्यति ? यतः,- जैन तन्त्रं कुसुमधनुपः प्रेमसर्यस्वदूताः सत्यंकाराः प्रणययिततेस्तुष्टये पुष्टियोगाः। विन्यस्यन्तः श्रवसि सुतनोर्मेचकाम्भोजभूपा- मुत्कण्ठन्ते मयि निपतितुं नर्तिताक्षाः कटाक्षाः॥ ७९ ॥ पन्दी-हा हा धिकप्टम् । ध्रुवमिदमुपदिएं कैश्चिदाचार्यपाद- यंदुत जनकशोकस्यैकहेतुः कुमारी। अफलितकुलशीलोऽप्येष यत्कोऽपि धन्यी द्रुपददुहितुरम्या वाञ्छति स्वामिभायम् ॥ ८ ॥ अर्जुन: हो बन्दियन्दारक, मित्र कुरान्वेपणेन । कि वा मे शीलपर्यालोचनया । धनुरारोपणपणपरिणेया द्रौपदी । (नेपथ्ये ।) हंहो ब्राह्मण, त्यामेव समुदिता नृपतयो भापन्ते- सायकच त्यया मुत्तो यन्त्रं या तेन चाहतम् । तन्मा पृथा विफत्यस्व न राधां विद्धवानसि ॥ ८१॥ (पुनः साक्षेपम् ।)

·बालभारतम् रे रे ब्राह्मण ! मुञ्च विप्लवममुं श्रुत्यर्थवीथीं सर क्षत्रस्यान ननु स्वयंवरविधावेकाधिकारः स्थितः। तन्नाद्रियसे स्मराहृदयो दण्ड्यस्त्वमुभुजां तत्संकर्षणकार्मुके समुदिता नैते क्षमन्ते नृपाः ॥ ८२ ॥ अर्जुनः—(तान्प्रति।) कस्य द्रोणो धनुपि न गुरु स्वस्ति देवव्रताय त्यक्ताभ्यासः कुरुपतिरयं श्रीसमुत्थैर्विलासैः। भोः कर्णाधाः! ऋणुत तदिमां ब्राह्मणस्यास्य वाणी राधायन्नं रचयत पुनर्विद्धमप्यस्त्वविद्धम् ॥ ८३॥ सखी-सखि ! इतस्तरलितहारहारिवक्षः उन्मुक्तचक्रमुचण्डस्थित- चित्रदण्डमाकर्णकृष्टकोदण्डमण्डलमधिष्ठितमिन्दिपालमाहितसंघट्टपट्टिश- मसंख्यशकुसंभूपणमलंकृतकनककवचं समन्ततः समुत्तरति वृन्दं नरे- न्द्राणाम् । बन्दी- संघहोस्पिष्टचूडाच्युतमणिकणिफाकवुहुदण्डै. स्तूणोत्कीर्णास्त्रदण्डाः क्षितिपतय इमे सर्वतः संरभन्ते । अग्रे कृत्वा विलोलां द्रुपददुहितर विद्धराधाशरव्यं याणं फोदण्डदण्ड विदधदयमितो धर्तते यिप्रवीर ॥ ८४ ॥ (नेपथ्ये ।) देवस्य धुमणेः फुले नृपतयो ये चार चूडामणेः धीफण्ठस्य निवेदयामि तदिदं तेपां दयेगमपि । विप्रश्धीवरवान्स हायरहितः कोऽप्येप यः पश्यतां राधायेधफरो हटेन हरते की समं द्रौपदीम् ॥ ८५ ॥ भीमः-वत्स धनंजय ! त्वं फराकलितद्रोपदीफ एव मामनुवर्तख अहं राजचकस्स पुरतो भवामि । (तया परोति।) १.भीमाय.

·- प्रथमोऽङ्कः २१ नहला-आर्य । इमं तालतरमायुधीकुरु । (मीमन्नथा करोति।) पन्दी- उत्पाटितमहातालः सनचण्डगदाधर। विप्रधीरो द्वितीयोऽपि पार्थिवानां पुरः स्थितः ॥ ८६ अर्जुन:- (राजमवलेक्य ।) अयमहमिद विप्रः प्रोतराधारहस्य- त्रिभुवनजयमुद्रा द्रौपदी चेयमत्र । कलयथ यदि दोप्णश्चापदण्डप्रचण्डां- स्त्यजत रथगजस्यास्न पुरस्योपकण्टम् ॥ ८७ ॥ चन्दी-(निचिन्स ।) चीय वचसि विमाणां क्षत्रियाणां भुजद्धये । इदमत्यन्तमाश्चर्य भुजबीर्या हि यहिजाः॥ ८८ ॥ (अर्जुन माटेर पठति ।) (नेपथ्ये ।) साधु ब्राह्मण ! साधु क्षत्रमार्गमनुवर्तसे । मीमा योनम्,- प्रसपतु रणागणे मधिरफेलिकल्लोलिनी भवन्तु फलिता इय द्विरदमुण्डमण्डेदिशः। नृमांसफयलान्तरेप्पपि च साग्निलेरीमुसः एतान्तजयमङ्गलं विदधतु ध्वनि फेरवा. ॥ ८॥ (दति निपान्ताः सरें।) इनि महाकविधीरारोग्परहने प्रचण्डपाण्यापरनाग्नि या मारते नाटके गधायधो नाम प्रयमोहः।

·२२ बालभारतम् - द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति विदुरः सशारोपकरणः पुरुषश्च ।) विदुर- आ देवाद्दिव्यपकेरुहसदनजुपोऽलिन्महाराजवंशे विप्वक्सेनावताराद्विजयिनि जगतामत्र चित्रप्रसूतेः । हे विश्वे लोकपालास्त्वमपि वसुमति घृहि चाचं पविना- मिन्दोरन्यस्य दृष्टो यदि फिल कलयाप्यास्तृताङ्कः फलकः॥१॥ तत्रैव गोत्रे संप्रति तु- वाच्यं यत्र दुरुक्तयः कुचरितं नानाविधा वर्णिका लोभः सान्द्रतमो रसः किमपरं भावश्च मोहो महान् । शैलूपैः कितवैरनेककपटश्रेणीमहानाटकं द्यूतं यत्किल तत्र कोरबपतिः प्रस्तावनायां स्थितः ॥२॥ पुरुषः-आर्य धर्मावतार विदुर! कि पुनरेवं भण्यते ! यतो दूत महचरा एवं मन्त्रयन्ति- रणन्मणिनूपुरा रणरणद्धारच्छटा कणन्मणि किङ्गिणीमुखरमेखलामालिका.। भवन्ति भवनाङ्गणेऽनघधनस्तन्यस्तेषां परं प्रसन्नदिनस्वामिन इह जयन्ति द्यूतेन ये ॥ ३॥ विदुरः-तिमिगिलगिलन्यायोऽयं शृङ्गयति नात्र जीयते । (विचिन्त्य ।) श्रीनिर्वासनडिण्डिमो घनरव सद्मः स्थित छानां सत्योत्सारणघोषणा तत इतो लज्जा निवापालिः । द्वारं दुर्यशसा पराभवपदं गोष्ठी गरिष्ठापदां धूतं दुर्नयवारिधिर्निपततां कस्तत्र हस्तप्रदः ॥४॥ पुरुषः-आर्य धर्मावतार विदुर! कि पुनरिदं सखेदं मध्यते ! विदुरा 1-चण्डातक ! शृणु यन्मयते । (पुनस्तदेव पठति ।) १. प्राकनच्छायारूपोऽय शोकः अत एव च्छन्दोभा ·द्वितीयोऽङ्कः चण्डातक:-अभिन्नो मातृपु, स्वच्छचिनो मित्रेषु, लिग्यो बन्धुपु, निसर्गरक्तः कलत्रेषु, विनयमहुरो गुरुपु, प्रसादनिष्ठो मृत्येपु महाराज- युधिष्ठिरः । तत्किमिति तत्रैप कौरवेन्द्रस्य विशेपपरिस्पन्दः ? विदुर–किमुच्यते- युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः। माद्रीसुती पुप्पफले समृद्ध मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥५॥ (विचिन्त्य ।) कौरवपतिस्तस्य प्रत्युदाहरणम् । दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः। दुशासनः पुष्पफले समृद्ध मूलं राजा धृतराष्ट्रो मनीपी ॥६॥ यदयमाहूय वारणावतात्प्रेमप्रणयाभ्यां नाम शकुनिकर्णरुपतिप्रेरितेन धृतराष्ट्रेण युधिष्ठिरोऽभिहितः- 'यदुत वत्स युधिष्ठिर! दुर्योधनकारिते सदसि भ्रातृयूतं प्रवर्तयितव्यम्' इति । चण्डातका-ततस्तेन कि प्रतिपन्नम् । विदुरम्-यत्पाशसयतो वन्य की प्रतिपद्यते । तथा चामिहितं तेन,-- राजसूयतोर्यज्वा पाण्टुपुत्रो युधिष्ठिरः। आहतो न नियतेय द्यूताय च रणाय च ॥ ७॥ --अत एवाहं शकुनिना प्रगुणीकृत्याक्षप्रसारं शारफलक समय च संप्रेषितोऽस्मि सभामध्यम् । तदार्य! कथयस्व कि कारणं पुरुप दुर्योधनस्य दुर्जयत्वे । विदुर:-श्रुतो मया कुट्यान्तरितेन शकुनिना सह मध्यमाणो दुर्योधनः- १. अय शोकोऽग्रिमयोभी महाभारतखो. क.म. १.

·२४ वालभारतम् तनोत्सर्पिणि राजसूयसमये राज्ञः पृथाजन्मनो द्वीपेशैविनयान्वितैल्पचितं चित्रैमहाप्राभृतैः । प्रत्यक्षीकृतवान्यदसि विभवं कोषाधिकारे स्थित- स्तेनाद्यापि निरौपधो मनसि मे दाहज्वरो वर्तते ॥ ८॥ अपि च, गान्धाराधिपते मातुल ! मायामये मयसभाघितले महाम्यु त्यक्त्वा ततो व्रजति मय्यनभिज्ञभावात् । यत्कृष्णया विहासित सह फाल्गुनेन तन्मे मनः कुसुमलावमिदं लुनाति ॥ ९ ॥ (नेपथ्ये।) देवश्चन्द्रकुलप्रतापतिलफः पाडण्यवाचस्पति- ीरो निर्मलकीर्तिनिर्जरगिरिभूखण्डविद्याधरः । कृषद्वीपजयैकलम्बितमहाश्वेतातपत्रोन्नतिः पाण्डोः पाण्डुयशस्करो विजयते पृथ्वीं पृथानन्दनः ॥ १० चण्डातकः-युधिष्ठिरबन्दी पठति किंनरकण्ठ एपः । (पुनर्नेपथ्ये ।) नाले शौर्यमहोत्पलस्य विपुले सेतो समिद्वारिधेः शश्वत्खड्गभुजंगचन्दनतरौ फ्रीडोपधाने श्रियः । आलाने जयकुञ्जरस्य सुदृशां फंदर्पद चिरं धीदुर्योधनदोणि विक्रमधने लीन जगन्नन्दति ॥ ११ ॥ चण्डातका-एप दुर्योधनमागधः कलकण्ठो नाम । विदुर:-संप्राप्तावेतौ युधिष्ठिरदुर्योधनी सभाम् । एते च मीप्मद्रो- णकृपहार्दिक्यकर्णसोमदत्चाश्वत्थामादयो मीमसेनः कौरवेवरभ्रातृशतं च प्रविशति, तदावामपि प्रविशावः । (इति निष्पान्ती।) विष्कम्भकः । T 1. वाहनोऽय शोक क्षेमेन्द्रेणौचियविचारवाया.

·द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति युधिष्टिरो भीमसेनश्च, दुर्योधनः शकुनिश्च, नयोश्च ताम्बूलकर- इचाहिन्या सुनन्दा सुरेखे च ।) युधिष्ठिर:- विवर्तयाक्षाशकुने शारक्रीडा प्रयतय । धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च ममाशामौलिमञ्चति ॥ १२॥ के च,- - राजसूयतोर्यज्वा पाण्डयोऽयं युधिष्ठिरः। आहतो न निवर्तेय द्यूताय च रणाय च ॥ १३ ॥ शकुनिः--(दक्षिणं बाहुमुद्यम्य।) हंहो हस्त कतास्त्र! दानसलिलप्रक्षालित स्वस्ति ते लोकेप्यक्षविचक्षणश्च शकुनिः स्वाङ्गेऽपि भकस्त्वयि । चीरे माननिधौ पराकमधने तन्द्रागिनेये मम श्रीः पार्थप्रथमादपास्य भवता कार्या हि दुर्योधने ॥ २४ ॥ दुर्योधनः-तदार्य ! पणः क्रियताम् । युधिष्ठिर:- हारोऽयं केरलस्त्रीविहसितगुचिभिः पडिमिमौक्तिकानां शुक्रेणैकारुतीनां कृतसकलसभागर्भचन्द्रोदयथीः । धाद्यूत्ते पणो मे रजनिचरपतेरर्जितो राजसूये यस्यैतन्मध्यरत्नं छुस्यति ककुभः कौङ्कमीभिःप्रभामिः ॥१५॥ भीमा-भवतस्तु कः पणः ? दुर्योधनः- राजावलीमायातो राजकोपः पणो मम । शकुन्तलाद्याभरणैर्यः पुनाति च पाति च ॥ १५ ॥ (उभौ कोडत ।) शकुनिः-जितं जितं महाराजदुर्योधनेन । हहो युधिष्ठिर! हारि- तो हारः । रमाकाशस्थगृह विशेषेण स च सर्वनारायः कादिनवारयूलच.

·घालभारतम् (दुर्योधनः सुरेखायाः कण्ठे परिधरो।) सुनन्दा-(हसन्ती। हंहो महाराज दुर्योधन ! युधिष्ठिरकण्ठनिवे- शिनमीशं हार समर्थास्मादृशजनयोग्यं यत्करोपि तन्न रोहिणीवल्लभ- कुलोचितमनुतिष्ठसि । भीम:--साधु सुनन्दे! साधु । उचितमभिहितम् । सुरेखा-अयि उड्डामरशीले । द्यूतजितेऽपि यन्त्रणा । शकुनि:-(स्वगतम् ।) प्रतिभावती सुरेखा । ( युधिष्ठिर प्रति प्रका- शम् । ) अपरः पणः क्रियताम् । युधिष्ठिरः--संपादिता तातघृतराष्ट्रस्याज्ञा तदाताम् । शकुनिः-(विहस्य । ) दुर्योधने क्रीडति कथं धर्मराजो विरमति ! नन्यधुनैव प्रतिज्ञातम्-'आहूतो न निघतेय द्यूताय च रणाय च । युधिष्ठिर:-(सुनन्दामालोक्य सस्मरणम् । ) यद्येवम्,- कुन्त्यो नयनरपाङ्गतरलैर्दीर्घायुपं मन्मथं तन्वन्त्यो हदि रागिणां रतिमहावल्लीविलासाङ्करम् । न्यस्यन्त्यो मदिरामदस्य च हठात्कांचिन्मनोहारिता- मर्मुग्धमधूकपाण्डुभिरिमा वाराङ्गना मे पणः ॥ १७ ॥ भीम:-भवतस्तु कः पणः ! दुर्योधनः- सुधावीचीमुचां वाग्भिभ्रिमावल्गिफुण्डलः । ममापि वारनारीणां सरस्मेरो गणः पणः १८ ॥ (उभौ मीडतः।) शकुनिः-जितं जितं महाराजदुर्योधनेन । दुर्योधनः-सुरेखे! त्वमेतासां सुनन्दाप्रभृतीनामधिष्ठात्री भव । सुरेखा यत्कुरुपतिराज्ञापयति । (प्रणमति ।) - ·द्वितीयोऽङ्कः २७ सुनन्दा-धर्मनन्दनो यदि पुनर्जयन्नस्ति सुरेखामभृतीनां तदहम- प्यधिष्ठात्री आसिये। शकुनि:--अपरः पणः क्रियताम् । युधिष्ठिरः- निरर्गलविनिर्गलालगुलाकरागल- रमी तडिति ताडितोडमरडिण्डिमोडामराः । मदाचमनचञ्चरप्रचुरचञ्चरीकोच्चयाः पणः परिणतिक्षणक्षततटान्तरा दन्तिनः ॥ १९ ॥ भीमा-भवतस्तु कः पणः । (दुर्योधनस्तदेव पठति । उभौ क्रीडतः ।) शकुनि:-जिता दन्तिनः । दुर्योधनः-- मेपर्थ्य प्रति ) दुःशासन ! द्यूतदन्तिनां प्रणेता त्वं भव। - (नेपथ्ये।) यदादिशत्यार्यदुर्योधनः । शकुनि:-अपरः पणः क्रियनाम् । युधिष्ठिर:- झणज्यणितकिङ्किणीमुसरकंधरासंधिभि- युतास्तरुणतित्तिरिच्छदमनोहरैर्वाजिमिः । द्रुणाघनपट्टिशविशिसखगिनः स्तम्भिनो रथाः प्रचलकाञ्चनध्यजमहापताकाः पणः॥२० (उभी कीडतः 1) शकुनिहारिता रथाः । दुर्योधनः-(नेपथ्यं प्राते । ) सखे अनराज ! त्वं रयानां नेता मघ ।

·२८ यालभारतम् (नेपथ्ये।) यदादिशति कौरवेश्वरः । शकुनि:-अपरः पणः क्रियताम् । युधिष्ठिरः- महीधरधरासु ये सनिनदं पतद्भिः खुरै- लिखन्ति च पठन्ति च स्फुटतरं टकारानिव । विरोचनहयावलीकुलभुवां स तेपामयं पणः पवनरंहसां मम तुरंगमाणां गणः ॥ २१ (उभौ क्रीडतः।) शकुनि:-जितं जितं महाराजदुर्योधनेन । दुर्योधनः-मातुल | त्वमेषां तुरंगमाणां भर्ता भव । शकुनिः-यदाह महाराजः । (राजानमुद्दिश्य ।) किं वाजिभिः किमु गजैः किमथो रथैर्वा सापनकं न धृतये धरणी पणोऽस्तु । एकातपत्रमिदमद्य चिराय राज्य धर्मात्मजो भजतु वा धृतराष्ट्रजो वा ॥ २२॥ युधिष्ठिर-यद्येवग- ऐलः प्राक्स पुरूरयाः प्रभुरभूधस्योर्वशी वल्लभा दुप्यन्तः स च योऽप्यसूत भरतं शाकुन्तलं शान्तये । श्रीमाशंतनुरग्रिमः स च सतां गङ्गाकलण य- स्तत्सिहासनमम्बुराशिरशनां शासन्महीं मे पणः ॥ २३ ॥ भीमा-भवतस्तु कः पणः ! (दुर्योधनस्तदेव पठति।) (नेपथ्ये ।) राजन्युधिष्ठिर! नराधिप कौरवेन्द्र! वंशे यवां भगवतो भयशेखरस्य । - ·द्वितीयोऽङ्कः धूत न युप्मदुचित ननु चिन्त्यता च कै क्षनियेर्वसुमती पणिता पुराणे १ ॥ २४ ॥ युधिष्ठिरः~मो सभासद ! कथ क्लि राजसूययज्या प्रतिज्ञात- मर्थ कदर्थयति। दुर्योधन:-हहो सभ्या | अक्षधर्मा अपि न निषिध्यन्ते । (उभी क्राइत ।) शकुनि:-जित जित महाराजदुर्योधनेन । दुर्योधनः-स्सयमहमस्य राज्यार्धस्वाधिष्ठाता । शकुनि:-अपर पण क्रियताम् । युधिष्ठिरः-कि नामावशिष्ट यत्पीक्रियते । शकुनिः-कि नामापहारित शरीरे तिष्ठति शरीरधना हि राजान । युधिष्ठिर:- यद्येवम्,- निर्यान्ति यस्य पदनाद्वितथा न वाचो यो राजसूयविधिनिधूतपापपक्ष । सोढा न चानुजमहाविरहस्य योऽसि न्सोऽय स्वय तय पण मथम पृथासू॥२५॥ भीमः-(खगतम् । ) कथमात्मापि पणीकृत ? अहो सत्यसंधता आर्ययुधिष्ठिरस्य । (प्रशशम् ।) भवतस्तु क पण । दुर्योधनः- हेलानमनपरिरीटविटङ्ककोटि अशारिरचितकाञ्चनपादपोट । घेतालिदै स्तुतसमस्तजयोत्सवी सोऽय स्वय प्रतिपणस्तर कौरवेन्द्र ॥२६॥ (उभौ प्रीडत्त ।) शनि:-जित जित महाराजदुर्योधनेन । -

·बालभारतम्
-
युधिष्ठिर:-जितोऽस्मि । तन्नियोजय कृत्ये ।
शकुनिः-पुनरपरः पणः क्रियताम् ।
युधिष्ठिर:-कः पुनरपरः पणः
शकुनिः प्रातरः ।
युधिष्ठिरः-
यो मन्थानकरः ऋतौ निजकुलमाकारवन्धश्च यो
दोभ्यां यः प्रसभं व्यधत्त च जरासंधस्य संधिच्छिदाम्
सोऽयं दृप्तहिडिम्बडिम्बविजयी वीरस्त्रिलोकाद्भुतं
भीमो भीमपराक्रमः पृथुगदाव्यग्रामपाणिः पणः ॥ २७ ॥
भीमः-भवतस्तु कः पणः!
दुर्योधनः-
संकर्षणानिजतनूज्ज्वल कीर्तिराशेः
सार्ध मयाधिगतदिव्यमहारहस्यः।
त्वत्सोदरस्य मम सोदर एप वीरो
दुःशासनःप्रतिपणोऽस्य वृकोदरस्य ॥ २८ ॥
(उभौ क्रीडत.)
शकुनिः—जितं जितं कौरवराजेन । अपरः पणः क्रियताम् ।
युधिष्ठिर:-
कर्णप्रावरणैः सहकचरणानश्वाननैः किंनरां.
रूय:स्तुल्यशिखान्वलीमुसमुखेर्यक्षांश्च रक्षांसि च ।
निर्जित्या कनकाद्रितो जनपदान्यो राजसूयक्रती
सम्राजं कृतवान्युधिष्ठिरमलं सोऽयं किरीटी पणः २९ ॥
भीमः---भवतस्तु कः पणः !
यो भार्गवाद्भगवतोऽर्जितचापयेदो
द्रोणेन तुल्यगरिमा मम धर्ममित्रम् ।
स प्रीणितार्थिजनयाग्भिररिककर्णः
फर्णः स्वयं प्रतिपणोऽस्य धनंजयस्य ॥ ३०॥

·द्वितीयोऽ - - (उभी माहत ) शकुनि:-जित नित कौरवराजेन । तदपर पण क्रियताम् । युधिष्ठिरः- सौहादत्तिणयादथ प्रयिमत स्नेहातिरेकाच या यो देवेन रथानिमापि समर हित्वा कर रम्भित । पाश्चात्यक्षितिपाल निर्मर यश प्रस्तारहारान्हर- न्सोऽय मे नकुर पुरैपतिलको युद्धप्रवीण पण ॥३१॥ मीम:--मवतन्तु क पण १ दुर्योधनः- नयुलस्यापि ते भ्रानुर्धाता प्रतिपणो मम । विभ्रकीर्तिमहानानि विकर्ण कर्णधारताम् ॥ ३२॥ (उभी क्रीडत ।) शकुनि:-जित जित महाराजदुर्योधनेन । तदपर पण क्रियताम् । युधिष्ठिर:- हेलालोडितपाण्ड्योरलरलो य सिंहलॉयन् प्रासश्रुभ्य विभीषणेन तरसा दुराकर लम्भित । नित्य रानणनिर्जितामरहतैर्य सभृतो भूपणे सौम्यधी सहदेव एप स पण सौरचूडामणि ॥ ३३ ॥ भीमा-भवतस्तु क पण ? दुर्योधनः-अनिर्जितो माता विर्ण एप मम पण । (उभी कान्त !) शकुनि'-नित जित महारानाधिराजेन । तदपर पण त्रियताम् । युधिष्ठिर-कि नामापाहारितम् । क पुनरपर पण क्रियताम्। शानिः-धर्मदारा द्रौपदी । युधिष्ठिरः- -

·बालभारतम्
संभूता द्रुपदाध्वरे हुतभुजः पाण्डो पस्य स्तुपा
राधावेधमहापणेन विजिता राज्ञां पुरः पश्यताम् ।
भूभृन्मोलिमणीन्द्रदीधितिजलैर्या स्मातपादाम्बुजा
सा देवी विनयामिमानवसतिः कृष्णा वितृष्णा पणः॥ ३४॥
भीमा-भवतस्तु कः पणः !
दुर्योधनः-
ज्येष्ठत्वात्पाण्डुपूज्यस्य धृतराष्ट्रस्य या सुपा।
सा देवी देवरवती मम भानुमती पणः ॥ ३५ ॥
सुनन्दा-(स्वगतम् ।) एप स ज्येष्ठाभिः कनिष्ठानां विनिमयः।
(उभी क्रीडतः।)
शकुनि:-जितं जितं महाराजदुर्योधनेन ।
दुर्योधनः-दुःशासन ! आनीयतां द्यूतदासी द्रौपदी ।
(नेपथ्ये ।)
यदादिशति पाण्डवकौरवेश्वरः ।
दुर्योधनः--अपरः पणः क्रियताम् ।
युधिष्ठिर: :---- मे पणान्तरमस्तीति प्रतिभाति ।
दुर्योधनः-
वाणि द्वादशारण्ये सह तिष्ठन्तु निष्ठया।
अज्ञातचर्यया वर्षमाधयोयुधि जीयते ॥ ३६ ॥
(युधिष्ठिरस्तदेवानुवदति । उभौ ग्रीडतः।)
शकुनि:-जितं जितं महाराजदुर्योधनेन ।
(नेपथ्ये।)
पञ्चानां या कलत्रं द्रुपदमखविधायद्भुतं जन्म यस्याः
पूता या राजसूयावभृथपरिगमे मन्त्रपूतैः पयोभिः।
तामेनां द्यूतदासी कुरुपतिनियमं मूर्तिं कृत्वा मयान्तः
केशेप्वाकृष्यमाणांटणुत नृपतयो यस्य शक्तिः स पातु ॥ ३७॥

·द्वितीयोऽ दुर्योधनः-कथमय सपादितमदान सद्रौपदीको वत्सो दु शासनः प्राप्त । (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टा द्रौपदी दु शासनश्च । दु शासनस्तदेव पठति ।) सुनन्दा--(सहसोपसय हस्तामोर नाग्य ती)दु शासन ! मुश्च मुश्च पाञ्चालीकेगपागम् । दुःशासन:--(तामपनुद्य मम तादव षय विहस्य च।) यन्मुक्त म्फारतारध्वनिभरितसभाकुसगर्भ सरोप हुकार फातराणा तररितहृदय फाल्गुनस्यामजेन । पुद्भिरिवल्लीनहननिषिडिताटकूटानपैस्त न्यस्ता सङ्गेपु रत्नत्सरपु सरमस सम्रहाराय हस्ता ॥३८॥ सुनन्दा-(पुन पाणिमाटन नायित्वा ।) यम्याचुम्बितपल्लवाना रहना नेहेन धृपद्युम्नो येपा पुपरवेणिवन्धनकर सास्ते रात्रिंदिनम् । चण्ड पाण्डवगेटिन्याश्चिकुरे रे कर्पता त्वया कि दुशासन' दु सहा पलिता हालाहलायाङ्करा ॥३९॥ द्रौपटी वत्स दु शासन । मुश्च मुञ्च केशपागम् । कथमेकवस्त्रा भूत्वा गुरुनरेन्दपुरत सचरिप्ये ? दुःशासन:-(विद्दस्य ।) नन्यपनयाम्येकास्त्रता कोर्टवीकरणेन । (बहुवनतारनयन नाटयन् ।) यावन्ने द्रुपददुहितु पृष्यते यत्रमस्या स्तस्थान ऽन्यदयति पियत्ताबदङ्ग ततश्च । सिन चैतन्मम रतल धासमा पेराशि स्तन्मन्येऽसौ त्रिभुवनमनोमोहिनी वेत्ति विद्याम् ॥ ८॥ द्रौपदी-मो दु शासन ! मम रिमपतिनताननोचित करोपि । १ प्राकृतच्छायेयम् २ मोटवी नमानी - ·बालभारतम् दुशासन:-अये पाञ्चालि ! पञ्चानां कलत्रं भूत्या किमपि बीडसे! (साक्षेपम् ।) हे द्रोपदि ! त्वमसि कात्र पतिव्रतानां किं पञ्चपुरुपा चनिना फलनम् । दुर्योधनस्य तदिमं भज वाममूर- मास्फालितं मुकुलिताङ्गुलि ना करेण ॥४१॥ द्रौपदी--(तदनाश्त्याञ्जलिं वहा ।) हहो सभासद्मस्थिता गुरवो नरे- न्द्राश्च ! द्रौपदी निर्णय पृच्छति । (नेपथ्ये।) द्रोपदि ! विकर्णस्वामाह--'कीडशो निर्णयः ! द्रौपदी-किमहं प्रथमं हारिता धूने आत्मा वा धर्मनन्दनेन ! (नेपध्ये।) प्रजापति ! तवायमभिप्राय.- यद्यहं हारिता पूर्व भवामि तकिंफरी। आत्मा या हारितः पूर्व तदा नास्मि च हारिता ॥ १२॥ दुःशासन:--अरे रे अर्णविकर्ण ! सभामध्यमध्यासीने भुवनप- तावार्यदुर्योधने किमित्थं प्रलपसि ! (प्रविश्य ।) विकर्ण:-(साक्षेपम् ।) घृतं क्षपकुलपतं न स भयेबेतुः पणः स्वामिनः संरम्भ. फिमकाण्ड एव मनता सहम यत्यज्यते । भो दुःशासन ! का क्रमो द्रुपदजारशाम्बरारपणे दुर्घ क्षमते न याम्यचिदयं भ्राता विकर्णस्तर ॥ ४३ ॥ दुर्योधनः-(माटीयन्धम् ।) अरे रे धागष्ट्रपटो पाचाटोऽसि । विरुणः-तदयममृति,- ·द्वितीयोऽङ्कः न्यायवाटी विकर्णोऽन भवद्भयो यद्यहं वहिः। तयूयं शतमेकोनं पट् च संप्रति पाण्डवाः ॥ ४५ ॥ दुर्योधनः-तदतिमुद्यतस्तव कतरः पन्थाः ! विकर्णी- यां मे बलः स यलवान्दलितप्रलम्बा शिष्येषु सत्सपि महत्सु गदामदन । सा मे यदादिशति हस्ततलायतीर्णा दुर्वृत्तपण्टनविधा मम सोऽत्र याथाः ॥ ४५ ॥ (समन्तादवलोक्य ।) क्षत्रेकनासचिातापुलमनसि नभ.सिन्धुपुत्रे पवित्र द्रोणे द्वारश्मनु शुभ्रं वलयति शकुनी शिक्षयत्यक्षशिक्षाम् । फणे कर्णात्तिकस्य हसति कुरुपता दृश्य पाण्डवानां द्रष्टुं दुःशासनं च क्षितिपतितिलकं यान्ति धर्मात्मजं च ॥ १६ ॥ (दु शासन• 'हे दोपदि' [ २०४१] दत्यादि पठति ।) विकर्ण:-(विचिन्त्य । ) अहो उचितकारिता पाण्डवानाम् । आफर्ण्य कौरवकुमारवलं प्रचण्ड मत्युल्लसन्ति गुरुरोपकपायताराः । द्राग्दथ्यो नृपतिसंसदि पाण्डवानां दृष्ट्वा युधिष्टिरमुपं पुनरापतन्ति ॥ १७ ॥ (पुनरवलोक्य । ) अहो रिमपि महारम्भ सभासदां क्षोम । च्योतथूडामणीनां चलनाणझणत्कारिहारच्छटानां प्रेझोलत्कवणालीफल कलमुसरदार्भिण्डामराणाम् । नि.भ्यासैः सादृहासं किमिदमिदमितो वेल्लिनभूलतानां संक्षोभो भूपतीनां विततमपि सभागर-ध्र रणद्धि ॥४८॥ रोऽवलोक्य ! ) अहो कौरवपतेराज्ञा । अहो सत्यता महीपतीनाम् । - ·३ वालभारतम् अस्मिन्महासदसि कोरवपाण्डवीये क्षोभं गते द्रुपदनाचिराञ्चनाभि । दुर्योधनेन भृकुटी कुटिलीकृता च जाताश्च भूमिपतयो लिखिना इवेते ॥४९॥ (सरभस युधिष्ठिरमुपसृत्य ।) आर्य युधिष्ठिर ! प्रतिष्ठख वनवासाय । द्यूत. हारितमनुष्ठीयताम् । (सर्वे समुत्तिष्ठति ।) द्रौपदी-रे रे दुर्योधन ! ऐप मे कचकर्पणापरिभव आमुच पन्धनमा स्तत्सत्यमेव चञ्चरीकरमणीयाफेशपाराच्छटा नसामाङ्कुशकोटिपाटितमहादु शासनोर स्थली । रक्तोल्लेखिकरेण निश्चितमिद भीमेन या वध्यते ॥५०॥ भीमा--रे रे दुर्योधन 1 भीमसेनस्य शृणु प्रतिज्ञाम् ,- येनेय याज्ञसेनी नृपसदसि हठात्रेशहस्ते गृहीता यश्चास्या फोटवीत्य यत निदधदितो वाससा राशिकार । सोऽह तेनैव रोपारणनयनपुट पाणिनोत्पाटितेन त्वा हन्ता हन्त वक्षस्तटभुनि रटनो दुदु शासनम्य ॥ ५॥ अपि च रे रे दुर्योधन ! नसप्रयचपाठनटित कीस्मारक्षम शिरासरणिभिमधे रुधिरमुत्पलत्फेनिलम् । महासलिमय रुषा हदि निवेश्य दी शासने युधिष्ठिरसहोदर शृणु वृकोदर पास्यति ॥ ५२ ॥ किं कस्सिन्नपराद्धेऽपि तत्मचारिणोऽप्यपराद्धार । ततश्च,- १मारि प्राहाण्यापा ·३७ द्वितीयोऽङ्कः द्रोणादुपार्जितधनुर्निगमप्रकर्षा- त्सर्यानपि स्थितवतो घयसि प्रकाशे। भ्रातृशतं तय हनिष्यति भीमसेनः फाले गदाहरणो रणकर्मशोण्डः ॥५३॥ ततच, दोर्दण्डमण्डलितचण्डगदाप्रहार- रामूलतस्तडदिति ध्रुटितोरुसंधेः। दुर्योधनस्य विकटा मुकुटानपीठी द्वाग्लोटयिप्यति रणे चरणेन भीमः ॥ ५४॥ शकुनिः-निर्गच्छत वनवासाय । को हि धूतजितानामुद्विजते मौखर्येण ! (इति निक्रान्ताः सर्वे ।) इति महावित्रीराजशेखर ने प्रचण्डपाण्यापरनानि थालभारने नाटक द्वितीयोऽवः ।

·परिशिष्टम् कर्परमारीगत-छन्दसां सूचिः [अत्र () एतचिहान्तरीका जवनिकान्तरनिर्देशकाः, भनेतनास्तच्छ्ोकादाश्चेति पर्यवसैयम् । ] . भार्या (१) ३, ५, ७, ८, ९, १०, रियोद्धता (१) 91, (२), (३)२, (२) १२, १३, १४, १५, १६, २३, २४,३१,३२, ३३, ३४. १७, १८, १९, २०, २१, २२, वंशस्थम् (३) ४. ३३, ३४, ३५, ३६, ३७, ३८, वसन्ततिलका (१) १४, १९,२३,२४ ३९, ४०, ४२, ३, ४८, ४९, २५,२७, (२) ४, ५, ६, २१, (३) 6, (४) १८. (३)९, १०, ११, २, ३, ४, इन्द्रवना (१) २२, (३) ५, ६, १५,१६,१७,२२,(४)४,७,२०. (४) ९. शशिवदना (३) २९. उपगीतिः (२) ४५. उपजातिः (१) २८, ३३, (२) २५, शार्दूलविक्रीडितम् (१),1, १७,1८,२०, २६, २९, ३२, (४) १०, ११, १२, १४. ३५, (२) १, ३, ८, २७, २९, उपेन्द्रवज्रा (४) १३. गीतिः (१) ६. ४६, (३) १, ३, २५, २०, (४) ३, ६, २२. पुष्पितामा (१) २, (८). शालिनी (२) २३. पृथ्वी (२)३५, (२)३२, ४७, (३) २०, २६, (४) २,५. शिम्बरिणी (२). मन्दाक्रान्ता (२)३०, ३३, (२), स्नग्धरा (२) ४, १५, ३६, (२) १०, २८, ३, ४, ५१ मात्रिकः ()(३) ३०. (३)१९,२८, (४) ६. मालिनी (२) २, २४, ३४, (३) २, । म्वागता (१) १२, (8) ५, ६, 16, (५) १९.

·कर्पूरमजरीस्थश्लोकानां सूची। जव० श्लो. जब श्लो. A ३३ एक्केण पाणिलिणेण पद वासरजीपढिसरिस ३ ३५ २ थ अंगचंग णिमगुणगणालंकि । अंग लापण्णपुणं अंतो गिनिट्ठमण. भकलिभपरिरमविन्भमाई १ अममचदणं ३ भग्गम्मि भिंगसरणी भरविसेसा ते चित्र असोमतरताडणं आ भास्थाणीजणरोमणाग २ ४ १८ २ ६ १५ २ २ ४ १४ ३ ३ १३ १६ ४२ ४. ૨ ३ ९ म एआइ विलासुजलाई २ इभ देवीभ जहिच्छं इमा मसीकजलकाटकामा ४ इह कुसुमसरेगोभराणं इह जह वि कामिीण २ कंटम्मि नीअ टविदो २६ प्पतलिभवणे कावि वादिदकराल किं वन वित्तिमेण विरिणीकदरणझणमदा कि गेमणहविहिणा कि मेहलापर कि अगेहि विमरमरचरणा वि २२ कीए वि संघददि कुंतलेसरसुभा कुडिरालआण माला करवअनिल अमोआ वेदईकुमुमपत्तसंपुई कोउहलासचंचलवैमा ग ३. गावगोवभयहूपमपि घ १८ घणमुपदिमग २३ घणमारतारण भणार ४ ४ १ २ २ २ २ ७ ईसारोसप्पसाभप्पणइमु १ ४ २ १ उापाहिति उधेहिं गोउरेहिं उढिगण घणभारभंगुरं उवएस उवरिद्विअयणप्पम्भार. क.म.११ ३ २ विसरणेमु २ २ २ ·२ जव० श्लोक जर० श्लो १ चंडवालधरणीहरिणको चाहुआणकुलमोलिमालिआ.१ चित्ते वहुददि ण खुद्ददि २ ४ १ २ ३७ छोलंति दंतरभणाइ णमणाई पसइसरिसाइँ त ११ | तदो चउस्सद्विसु सुत्तिसु ३ तहा रमगवित्थरो जहण (तार्डकजुअं गडेसु १४ | तारदोलणहेलासरंत २ तिक्खाग तरलाणे २६ | तिलिवलिमणाही २ २९ | तिस्सा तायपरिक्त्रिणाम २ १९ । तीए णिअंबफलए १० तेणं च मुत्ताहरमंडलेण २ २४ २९ २ १६ ३ २ १५ थोराण थण आण २७ ३ १ २५ २ ६ ४ जं धोअंजणसोणलोअणजु ? जं मुका सवणतरेण सहसा ? जचजणजणिदपसाहलाई २ जस्सि विअप्पघडणा ३ जा कुंकुमपकलीढमरदी १ जा चक्याट्टियरिणी जाण सहाअपसरत जाणे पंकरदाणणा ३ जिस्सा दिट्ठी सरलधवरा जिस्सा पुरो हरदि ३ जेक्टमा जे जनस्स तिउसस्म जे तीश तिखचलचरसुति २ जे लंकागिरिमेहरादि ण ण हाणाहिं तिरतरं पि परवभरस्यो णहयइलिदजोपहाणिभरे ३ जिमागचंगस्मत णिसा तहिनवियरा पोसामा हारजहीपरिसप पूर्ण दुये ६ २ पहागारमुकाहरणुयभाए ३ | दसेमि तंपि २३ | दातागुरधूपयहिकठिा ३ २२ दट्टण थोररथणतुगिमाण २० दिपणा वलभावलीउ २ २४ | दिसवहुतसो ३ ५ दुरे किम चंपास देता कप्पप्रच्छरणदिर ३ दोलारमविच्छेभो पहं ३ २९ - ३ २. २८ २ २ २ १५ ७ ४ ४ २ पहीणं गंदवालीपुर मगर , पंदुग्धविरारिद २५ पंदुरेण सह रजए ३ पर जोदा अण्डा गरसमरि २ पगं स्मभगिपरणा ४ परिटमर्मती ८ १८ ४ . . परमा सरभपा ·जरो जर० श्लो. फ . ९ २ ४५ , १७ - ४ ४ ३ ૨૦ १ फुपरं करमरमम . ११ रंडा घंटा दिवियदा य रणनमनिणर ३२ पारई कहरामो रामसु भपिरछणीलं २ १३ यालाओहोति ૨ ४९ रुवेग मुका वि निम्मति बाल वि पुरयमवरू वियोहे यहल ग टेति १३ | संगातोरणमाटिानरलिंगो लापर्ण जयचगिर्द । भई होट सरस्मइंस मार! कहिदु टोलुसो मिरी ६ भुभगजमपटामा. लोमार्ग होमगेहि १९ च भूगोले निमिराणुयधमरिणे ३ २५ बिच्छाअंतो २ २० मंरी मसहरस्त ३ मित विपदली मतो नसतो जम २२ मनिट्टी भोद्दमुरा ममुहपनगपाशि २ मनागमण्यगधरन. पत्यो पददु ममगार्ग ૨૨ मागणे गिरिगपंकमाल ३ ममणियसभऊंचीणेउरा ३ मजा हायटिपाणिरहया ३ २३ समांसमीमा मागे मगो निवालियर, ३. 'ममहरररममाटो ३० मागममंजीर चरणा १ १५ ममिदमरणाग मागममणिगुप्त ३ २ यह दिवमगिमाहि ६ १२ मुधिगममेगमग ३ माणे मुंगध देव पादागे , मो मस्र कई गुरमक परिक २४ गा महो नि मुलि मनिहरिवग्हमुदा ! २४ मणमगियो गुदान पाम दिममा २ गगगाली पाएकगुरं । २ ईगि मशीन १ मोलाइशिताशुपमामो . ९ प महामंपतीपरामो . मोग मन्ना दिदीमा २ २ ४ . ४ ४ ४ मा कहि ८ 1 ४ ८ ·बालभारतस्थश्लोकानां सूची। म. लो. १ १ - १ २ १ ७९ - १ २. १ १ ५९ . १ म० श्लो. अनूवानो हि यद्रूते सा १० क्षकनासचिन्ताकुलमनसि २ सम्बाचुम्बितपल्लवानां व० २ ३९ / गान्धाराधिपतेः पुत्रः सुब० अयमहमिह विप्र. प्रोत चापं प्रति त्रिचतुराणि ५० अयमहिमरचिजन्प्रतीची १ २१ व्योतघडामणीनां चलन. अस्मिन्महासदसि कौरव. २ ४२ जातं कीकसमानतः शक अस्य वैष्णरमिदं महाधनुः १ ६९ जैन तत्रं कुसुमधनुपः... अस्यासमं समरकर्म दिद ६८ ज्येष्टत्वारपाण्डपूज्यस्य एत०२ ३५ अस्याहये दलितदाडिम. ४७ रणज्झणितकिङ्किणीमुखरकं २ भाकर्णाशितचापमण्डल. ७८ तनोग्सपिणि राजसूयसमये २ आआय कोरवकुमारवलं २ सराय शो मनास्थगय भा देवादिव्यपरहसदन० २ १ | तस्यैष शम्बरमहासुरमु... भायः कन्दो पेदविद्याल० । ३ दक्षिणं करमुपैति यामतो भापमातिहरः पराममधनः । "दन्तोलापलिभिः शिरोन्टि, भार्यों येति निजा न विक." २३ |दुःशलागुणगगेन रक्षितो..." उत्पाटितमहाताल. हप्ता ८६ दुर्नमं यदि मुरारिकामुक उद्यतः अनुयशानुजन्मनः . ३. | दुनंमं दानमभयं धनुः एतरकृष्णस्य शा ननु ७. दुर्योधनो भूपकिरीटवि० एप मे फचर्पणापरिभयः २ ५. दुर्योधनो मम्युमयो महा. ऐप: प्रास पुरूरवाः प्रभु.२ २१दूरोदधिमरीचिरपरचनापि . कण्टे मोतिराम गण्डत.. २.यश्चमपुलमतापनि २ कर्णप्रापरणः सहकधरणा. २९ देवस्य शुमंगे. मुल भूप. यस्य द्रोणो धनुपि न गुरः । ८५ | दोर्दण्डमागिदा.. किमानिमिः रिमु गमः २३ पूतं धनमते न स कि कि गु गु गुम्पने, ५२ नोगानुपाविधनुर्निगम• . युपंसी नवगैरपावरले. ३ 10ोपनी ५८ . १९ . ४९ १ ... २ २ १ ८५ २ . .

·भ. श्लो. म. लो. ५५ १ १ ६९ १ २ १ ... धम्म जग्तान मेदिनि अनुनिधारहम्येपु शिष्योऽयं । धर्म चाय च कामे च मोशे धारित द्रुपदनाम्वयंवरे थुग्ने विषण्ण इमति मु.१ ध्रुवमिदमुपदिष्ट कैश्विदा.. नकुटम्मापि ने प्रातुभ्रांता २ नमकपाटनत्रुटितकीक. २ मः शिवाय संगारसरो मितमुरलमौलि: पाकलो.. पाले सौर्यमहोत्पलस्य वि० २ मेरगेलविनिर्गलगुलगुलाक निर्दिशन्तु निजवाहुविकर्म । निर्यद्वापरजीवपिण्टकरण नियोंन्ति यस्य पदनाद्वि० नीलाम्बरं नटिनदामच २ १ २ १ २ १९ ५१ १५ . २ ३० यः पीयूपभुजां पुरः प्रह . यः सत्यम्य निधिः धियां ६२ यदुक्तिमुदामुहृदयीथी ४५ यपहं हारिता पूर्व भवामि २ ४२ यन्मुक्तः स्फारतारभ्यनि० यम्मिन्मदस्य मदनस यागकुण्डशिसिगर्भसंमत्र ६३ यानाकृतोऽस्य चतुरायः यां मे यलः स बटवान्दलि २ यावमेकं द्रुपददुहितुः कृ. युधिष्टिरो धर्ममयो महा. २ येनेय याज्ञसेनी नृपसदसि २ ये विद्यापरमेश्वराः स्तुत. १६ ये सीमन्वितगाममस्मरज २२ । योगीन्द्रश्यन्दसा मष्टा रा० । २५ यो भार्गवामगयतोऽर्जित ५३ यो मन्यानकरः ऋती निज.२ ३. यौवराज्याभिषेकाो पीरो , न्यायवादी विकर्णोऽत्र रणन्मणिनूपुरा रणरणदा. २ पशाना या कलत्रं दुपदम. २ २७ राजन्युधिष्टिर नराधिप... २ पाणिप्रस्थयकुलसुमनासौरमं । राजशेखरकर्मदारमनो पादो थासमि मान्द्रामा' ५. राजगूयक्रनोज्या पाण्डयो २ प्रथपति पाविशेषारसामा०1 १४ राजसूयक्रतोपन्या पाण्ड प्रसतु रणागणे रुधिरकेलि । राजावटीमापातो राज. यमय यवमीनभवः पुरा १-१२ रे रे माह्मण मुव पिठवम १८३ मझम्पा शियमस्तु वस्तु रेयनी निभुवनेकमुन्दरीं न : ५४ मशाहुपयुगपत्रितमातत : १ सदमी संवननै नपत्यः । मदीधाधराण पे मनिनदं २.पाणि दाशारण्ये मह मायामये मयसमाधिनले ९ यापारीकरणमहमु....५८ १ २ ३ न्य वादविता यक्षुर० . २ १४ १ ८ ६५ . २ ८९ प E २ २ ·अ. श्लो २ १ ६ १ ४६ १८ ... १ म. श्लो चाच्यं यत्र दुरुक्तयः कुच० २ २ | सत्यसंधो जरासंधःकान्त विनायको यः शिवयोरप० १ २० । सदाशिवप्रशिभ्योऽयमवधिः । विवर्तयाक्षाशकुने शार. १२ | संभूता दुपदा परे हुतभुजा २ ३४ थीय वचसि विप्राणां क्ष० ८८ | सर्वे कार्मुककर्मठाः क्षिति० १ पतुरगकरीन्द्रस्यन्दनाद्या०१ सायकश्च स्वया मुको यनं १ वैकुण्ठकार्मुकहठाक्रमण सा शुक्तिर्मधुपानवेलिचप १ व्यासो वैसानसपा सत्यः । ४ सिन्धुयनितयानोऽयं सि मीडानतेषु बदनेषु च ७४ सुधापीवीमचा पारिभर्वि० २ शंभोमूनि गतागतानि कुरुते । ३५ / सौहादमियादी धिमतः २ शारीबूतकलाकुतूहलि मन २९ सितपरिचयावृत्तिवांचा शिशुपालमहीपालो मेक० . स्वस्त्यापस्तम्य तुभ्यं त्वमसि । शिष्योऽसि भार्गवमुनेः ३७ इंछो दस्त कृतास्त्र दानस. २ श्रियः प्रसूते विपदो रुणदि। ९ हरचूडामणिरिन्दुखिजगदी" श्रीनिर्वासनडिण्डिमो धन० २ हा मनं शकुनेः कुलक्षयकरे । श्रोणीयन्धस्त्यजति तनुतां ॥ २८ हारोऽयं केलरस्त्रीविहसित०२ सक्लभुवनरक्षास्रस्ततन्द्रा. १ ३२ | हे द्रौपदि त्वमसि कान संकर्षणासिजतनूज्यलकी. २ २८ | हेलानमधूपकिरीटविट संघटोपिष्टचूडाचुतमणि . ८४ ( हेलालोडिवपाण्यवरलव० २ २३ १ १ १५ १३ ४ २ ४१ २

·B.L.-17
BHAVANS LIBRARY
Mumbai-400 007. Ph.: 3634462/63 Ext.: 226
N.B.- This book is issued only for one week till..........
This book is should be returned within a fornight
from the date last marked below.
Date
Date
Date
-13. DEC 2007