Shri Jawahar Vidyapith Binasar, Bikaner
Jaintatvasar
Front matter
No text on this page.
1 -- प्रस्तावना. 7 , आ सुज्ञ वाचको! अमारा जीवनना आधार परमपवित्र परमपूज्य विश्वविख्यात श्रीजैनधर्ममभावक स्वर्गस्थ महात्मा श्रीविजयानंद सुरीश्वरजी-श्रीआत्मारामजी महाराजजी साहेचना परोपकारपरायण शिष्य प्रवर्तक महामुनि श्रीकांतिविजयजी महाराजजीनी आज्ञानुसार आ ग्रंथने संशोधी भाषान्तर साथे तैयार करी आपनार अमारा विद्वान् मित्र वैद्यराज मगनलालभाइ चुनीलाल वडोदरावाळा छे अने महाराजजीए पोते विद्वत्ता भरेलो उपोद्घात लख्योछे. तेथी आपनी सर्व प्रकारनी जिज्ञासा पूरी थाय तेम छे. माटे अमो अहीं ते उपकारी मुनिमहाराजनो अने वैद्यराजनो त्रिकरणयोगे उपकार मानवानी फरज ज वजावीए छीए. पण ते सिवाय वीजो एक खुलासो करवानी जरुर जणायछे. ग्रंथचं मूल तथा भाषान्तर छपाववानो तमाम खर्च वीजापुरवासी धर्मात्मा शा. मूलचंद सरूपचंदना मृत्युपत्रना आधारे तेमना ट्रस्टी- ओ शा. सूरचंद सरूपचंद तथा दलीचंद रवचंद एमणे अने एकळा भाषांतरनी वधारे नकलो छपाववानो खर्च वडोदरा- वासी धर्मबंधुओ झवेरी छोटालालभाइ लालचंद परभुदास तथा गोकळभाइ दुल्लभदास एमणे आपीने अमने अत्यंत आभारी कर्या छे. तेमनी एवी उदारताथी आ उपयोगी ग्रंथ विना मूल्ये पण आप- वानी अनुकुलता धइछे. तेम छतां अमे तेमनी ज इच्छानुसार जे नामनी वेचाणमित राखी छे तेथी मळतो लाभ आवां उपयोगी पु- स्तको छपाववाना काममा ज वपराशे अने तेथी थती पुण्यपरंपराना भागी पण तेओज थशे. अलम्. भावनगर. श्री जैन आत्मानंद सभा. पोपमुदि ५, com (४) उपोद्घात. अध्यात्मशास्त्रसम्भूतसन्तोषसुखशालिनः । गणयन्ति न राजानं न श्रीदं नापि वासवम् ॥ श्री न्यायाचार्य यशोविजयजी. आ असार संसारमहोदधिमा जन्ममरणादिक अत्युन कष्टोधी मुक्त थवा माटे अनाथ आत्मायो अनेक उपायो शोधेछे. सत्य धर्म माटे अनेक कल्पनाओ करेछे, मूर्यानापनाओ सहेछे, जडभूत थइ इंद्रियोने दमेछे, एकान स्थलोमा रमेछे, नीरस भोजनो जमेछे, क्रोधमानमायालोभादिक आत्मशत्रुओथी वेगळा रहे, गमेछे, नम्रतादि गुणगणेकरी गुणिजनोने नमेछे, प्राणियोना माणोने प्र- पात करतां देखी कमकमेछे अने अनेक प्रकारनां योगसाधनो करवा माटे रसाल भूतलोमा भमे छे. परंतु जे अध्यात्मशास्त्रना अमृतांजन विना निरंजनपदावबोध करवा धारेले ते समल नेत्रोए निर्मल सूर्यावयोध करवा विचारेछे. " आत्मनि अधिकृत्य अध्या त्मम् " ए वचनथी जेमां आत्मसंबंधी अधिकार-विचार होय तेने अध्यात्मशास्त्र कहेवू योग्य छे. अध्येतव्यं तदध्यात्मशास्त्रं भाव्यं पुनःपुनः। अनुछेयस्तदर्थश्च देयो योग्यस्य कस्यचित् ।। एवा अध्यात्मशावतुं अध्ययन करवू, वारंवार तेनी भावना भावधी-ते संबंधी विचार फरवो बने तेनो अनुष्ठानमां-वर्तनमा मृकवा लायक अर्थ कोड योग्य होय तेने आपा-बनावो. अर्याद आत्मनच अने अनात्मनत्वनो विचार करतो. आत्मसंबंधी ज्ञान समाप्त करमु. अनात्म-जड संबंधी ज्ञान संपादन कर. एरे पदा- (५) थोनो भेद शुं छे ते विपे सविस्तार ज्ञानप्रकाश करवो. ए प्रकाश पण स्वपरवोधक होवो इष्ट छे. औपचारिकमात्रथी साफल्य मानवं ते कल्पनामात्रथी भले रहो पण ते तत्त्वतः अंधकारने प्रभाकर- करनिकर मानवा समान छे. अध्यात्मज्ञानोदय थाय त्यारे आत्मा प्रत्येक प्राणिना प्राणोने पोताना प्राण समान जाणे. विपयाधीन थइ अन्य प्राणियोना प्राणोनो विनिपात न करे एटलंन नहि पग अज्ञानजनकल्पित धर्म- कृत्योने पण न माने. अहिंसासम्भवो धर्मः स हिंसातः कथं भवेत् । न तोयजानि पद्मानि जायन्ते जातवेदसः ।। विचार करो के जळथी थवावाळां कमळो अग्निथी थतां नथी तो अहिंसाथी थनारो धर्म प्राणिहिंसाथी केम थाय ? पापहेतुर्वधः पापं कथं छेत्तुमलं भवेत् । मृत्युहेतुः कालकूटं जीविताय न जायते ।। पापर्नु कारण वध छे ते पाप छेदवा केम समर्थ थाय ? मरण- कारण कालकूट जीवित माटे थाय ज नहि. जो धर्मबुद्धिथी जीवहिंसा करतां आत्मा अनंतसंसारी थाय तो विपयाधीन थइ फरतां अनंतसंसारी थवामां कोण ना कही शके ? अध्यात्मज्ञानी मिथ्याभापक पण न होय. एकत्र सत्यजं पापं पापं निःशेपमन्यतः। द्वयोस्तुलाविधुतयोस्तनाबमतिरिच्यने ।। एक बाजु आसत्य बोलवादी पाप थयुं ते अने बीजी वाजु वीजां संपूर्ण पापो ए बेनी तुलना करीर नो अपत्यजनित पाप न विशेष थाय. अध्यात्मवानी लोभाधीन बइ परकीय वस्तु लेबा पणन (६) धारे. परं स्वं तस्करो गृहन् वधवन्धादि नेक्षते ए वचनथी परधन ग्रहण करनार तस्कर गणाय तो अध्यात्मज्ञानीथी ते कम थाय ? तेमज अध्यात्मज्ञानी नाम धरावी वीलुब्ध थाय तो तेने शी उपमा आपवी? यदेवांगं कुत्सनीयं गोपनीयं च योषिताम् । तत्रैव हि जनो रज्यन केनान्येन विरज्यताम् ।। स्त्री जे अंग कुत्सनीय अने गोपनीय छे तेमां पण जे चाल जीव लुब्ध थाय ते शेनाथी विरक्त थाय ? नीचमां नीच चर्मचोरी उपर नजर नाखी नारीनयनानंदी थइ भटकतो फरे-कुध्यानमा मग्न थइ अध्यात्मज्ञानी कहेवडावे तेने होळीना महाराजा जेवा महाराजा विना वीजुं शुं कहेवू ? तथा योगमग्न महात्माओ धन, धान्य, स्वर्ण, रजत, वस्त्र, पात्र, दास, दासी, स्त्री, हस्ति अने अश्व ए आदिक वाद्य परिग्रहो तथा राग, द्वेष, कपाय, हास्य, रति, अरति, भय, जुगुप्सा, वेद, मिथ्यात्व ए आदि आंतर परिग्रहो जे अध्यात्म- ज्ञानना शत्रुओ छे तेनो संचय केम करे ? यदीच्छसि मुखं धर्म मुक्तिसाम्राज्यमेव च । तदा परपरीहारादेकामाशां वशीकुरु ॥ आशैव रामसी पुंसामाशैव विषमञ्जरी । आशैव जीर्णमदिरा धिगाशा सर्वदोपचः ॥ जो सुखनी, धर्मनी अने मुक्तिसाम्राज्यनी इच्छा होयतो पदा- थोनी आशामात्रनो त्याग कर, आशा पुरुपोनो नाग करनारी राक्ष. सोछे. आशा विपमंजरीछे. आगा जीर्ण मदिराछे. सर्व दोपोनी भूमिका आशाछे. माटे आशानो त्याग करे सारे ज अध्यात्मवासनाथी वामिन आत्मा स्तुति करवा योग्य थाय, - , (७) ते धन्याः पुण्यभाजस्ते तैस्तीर्णः क्लेशसागरः । जगत्संमोहजननी यैराशाशीविषी जिता ॥ धन्यछे ते पुण्यात्माओने जेमणे जगत्ने संमोह करनारी आशा रूप सर्पिणीने वश करीछे. जे नाममात्र अध्यात्मवादियो आशाधीन थइ धनवंतोनी आगळ दीनता भरेला शब्दो वोले, खुशी करवामाटे गीतनृत्यादि करे अने एवी एवी विडंबनाओ करे तेमने अध्यात्मशास्त्रनुं परिणाम केवू थयुं समजबुं ? तथाविध योगिमहाशयो क्रोधाग्निने पण शांत करे. क्रोधानल शांत न करे तो कोटि वर्षना तपसीथया क्षणमात्रमा लपसी गया एना जेवी गति थाय. क्रोधात्मा पोता- नोज नाश करेछे तेम नथी पण परनो पण नाश करेछे, प्रशमरस- निमग्न महायोगी श्रीमहावीरमभु म्लेच्छादिकोना घोर उपसर्गो थया तोपण शांत रसथी चलायमान थया नहोता, तेज स्मरवा अने वंदवा योग्य छे. अध्यात्मीथी जातिकुलादिनो मद पण न थाय. थाय तो नीच जातिकुलादिमां जाय. मायाजंजाळमां पण न बंधाय. जो जाळमां बंधाय तो अधोगतिमांज जQ थाय. लोभाजगरना मुखमा पण न जाय. जाय तो लोभाजगर अधुरो नहि मुकतां आखोज गळी जाय. ए चार कपायो महा चंडाको छे तेमनाथी उत्तम योगात्माओए वेगळा रहेवू श्रेयस्कर छे. तथा राग, द्वेष, क्लेश, अभ्याख्यान, पिशुनता, रत्यरति, परपरिवाद, मायामृपावाद अने मिथ्यात्वशल्प ए पात- कोथी निवृत्तियो शांतात्माओने अवश्य होती जोइए. पापर्नु मुख्य साधन इंद्रियोनुं प्रबळ छे. इंद्रियाधीन थइ भक्ष्याभक्ष्य, पेयापेय अने गम्यागम्यनो विचार पण जो राखे नहि ते आप ज विचार करो के अध्यात्मवादियोनी पंक्तिनी पताका थड अके ? अध्यात्मपदपंक्ति लेनार महापुरुषो उपर कहेला कृत्यांनी छायाना निवासी पण ना धाय अने संसारदशायी विरक्त दशामांन निरंतर ध्यान राखे. जेमके, .
(८) आ संसारनी आपदाओ क्यांक्यांधी आवी पडेछे ? काळना मुख- यंत्रमा भचडाइ कोड अवसर जीवडा जता रहेवाना छे. वज्रशरीरियो नष्ट थइ गया तो मारा जेवा पामरो काळवायुना सपाटामां उडी जतां रजकणवत् दर्शन पण नहि थाय. मंत्रतंत्रभैपन्यादि साधनो जीव फावे तेटलां कर पण अंतसमये अनाधार आत्माने आधारभूत नहि ज थाय. भले मुरामुर हो के महाराजा हो. तेमनी रक्षामाटे रक्षकगतको, कुटुंब- शतको, वैद्यशतको, वव्रतल भूमिशतको अने अपारपरिवारशनको तत्पर हो. परंतु अशरण आत्माओ भृतवलिवत् भूतलभोग थया विना रहेशे ज नहि. अध्यात्मवादियोमा केटलाक तो नामना ज अध्यात्मवादियो, केटलाक स्थापनामात्र अध्यात्मवादियो अने केटलाक अध्यात्मज्ञा- नोपयोगन्य मात्र द्रव्य-शब्दोनो वकवा करनारा द्रव्याध्यात्म- वादियो होयछे. जेम नाटकाचार्यों नाना प्रकारना वेपो भजवी स्वार्थ साधे नेम द्रव्याध्यात्मवादियो अनेक चेष्टाओ-इंद्रियनि- रुधनादि वैराग्यजनक आकारो, छटाबंध वचनधाराओ अने योगा- भ्यासपचारो करी स्वार्थ साधया एटले के परधन ते स्वधन केवी रीने चाय तेना उपायो बोधवा अने अनेक प्रकारनां सांसारिक सुखनां साधना भेगां करवा नांगारिकोने पण न गोभे तेषां कृत्यो धर्मसा- धनना नामे करी भक्तलोकोना ननमनबनने स्वाधीन करी लेखे. ते लोकापवादनो भय पण मानना नधी अने संत, महत, महाराज, स्वामी, पूज्य, आचार्य इत्यादि पटारोहण करी कार्य साधेछे. वळी केरलाक संसार-गृहम् प्रवासमा रही परमगुरु नर्गक पृज्यकोटि धारण कर भाजी प्रशानिना भव्यान्माओंन मोलवी नगनां ननमन- धन आचार्यार्पण करावी लांसारिक साधना भनो करनां पण अधिक भेगां करी पत्तन दानवोटियां नाबी अध्यात्मवादि- . - (९) योमा आगेवान थइ वेसेछे पण समाधिना साधनो भूली असमाधिना साधनो सेवेछे. सुरसरूपगंधस्पशवाळां फळपाकमिष्टान्नादि भोजन- सामग्रीना भोग भोगवेछे, मनोहर पुप्पहारकलगीअतरवगैरेनी सुंगधिमां गरक थइ जायछे, शृंगाररससार कामोद्दीपक रागरागणीना श्रवणमां लीन थइ जायछे, सुंदर स्त्रीओना हावभावकटाक्षरूप रंगनाट्यकलादि निहाळवामा मस्त बनी तेमना अंगअनंगविलासनी फांसीमां फसाइ जायछे अने पुत्रपौत्रादि संतति परिवार तथा तेमना लग्नमहोत्सवादि जोइ ते दिवसोने धन्य-कृतार्थ-महानंददायी मानेछे. अर्थात् मनोराज उपर विजय नहि मेळवतां इंद्रियोने वश पडी पोते अकृत्योमा प्रवृत्त थइ स्वभक्तोने पण तेवा अकार्यमा जोडी स्वपरहित माने-मनावे छे. ते पण द्रव्याध्यात्मवादियोनी राजिमां मूकवा लायक छे. तेवा वनावटी अध्यात्मवादियोनां भणेलां-रचेलां शास्त्रो पण शस्त्ररूप थइ स्वपरनो नाश करनारां थइ जायछे. जो द्रव्याध्यात्मवादियो तत्त्वांध थइ एम कहे के अमारा पण अंतःकरणमां तत्तज्ञानरूपी सूर्यनो उदय थयोछे तो तेमनां नेत्रोर्नु पूर्वमपिनी ज्ञानांजनशलाकाथी उन्मीलन करचु. ते ज्ञानरूपी अंजनशलाका केवी छे ? तज्ज्ञानमेव न भयति यस्मिन्नुदिते विभाति रागगणः । तमसः कुतोस्ति शक्तिर्दिनकरकिरणाग्रतः स्थातुम् ।। अध्यात्मज्ञाननो उदय धाय तो रागादिगग-विपयांधता केम रहे ? सूर्योदय थाय तो अंधकार केम रहे ? अंधकार रहे तो सूर्योदय शेनो ? विपयांधता रहे तो अध्यात्मज्ञानोदय शेनो ? तेम होय तो सर्व विषयांधो नत्त्वज्ञो थइ स. भावाध्यात्मवादियो विषयकपायथी मन दूर राखी निरंतर वैराग्य- भावनाओ भावेछे. जेमके, दीपाग्निमां पनंग जनुभो बळी मरेछे.
(१०) भ्रमरा सुगंधने आधीन थइ मरेछे. मृगो पारधीनी वांसली प्रमुखना मधुर शब्दश्रवणने आधीन थइ मरेछे. मत्सो रसनाधीन थइ मरेछे, हस्तियो स्पर्शेद्रिय वश पडवाथी मरेछे. जो ए प्रत्येक प्राणी एक एक इंद्रियविषयथी मरेछे तो जे मनुष्यो पांचे इंद्रियोने वश थइ पडेला छे ते अनाथोनी शी गति ? जो पंचेंद्रियोनो अधीश्वर मन वश न थाय तो समाधिधारक शी रीते थवाय ? माटे हे चेतन ! जो उभयलोक हित करवं होय तो मनने तथा इंद्रियोने वश कर. इंद्रियोने भोग आपवाथी शरीर पुष्ट थशे ते पण हितकारी छे एम कदापि ना जाण. आत्माने ते अहितकारी थशे एटलंज नहि पण पुष्टिकारक पदार्थो शरीरना संबंधमां आववाथी अपवित्र थइ जशे. शरीरनुं चामडुं, मांस, चरवी, हाड अने रक्त वगेरे कंइ पण काममा न लागतां पडयुं रहे तो मनुष्यो दुर्गधना भयथी मुखनासिका उपर कपडुं नाखी नासानास करेछे. मूत्र, पुरीप, थुक, नासिकामळ अने चर्मखंड वगेरेने हाथ अडके तो वारंवार जलादि लेइ धोवा पडे छे. एवा अपवित्र शरीरनो अंते दाह करवामां आवेछे एटले ते अपवित्र शरीरनो अंते तो नाश थइ जशे. माटे मुज्ञ पुरुष भाडानी वस्तुनो सार लेइले तेम आ शरीरवडे संयमक्रिया, परोपकार, दान, शील, तप, शुभाध्यवसाय, ज्ञानाभ्यास अने योगाभ्यास करी मारो आत्मा परमा- नंदपदस्थ थाय तो सर्व साधनो सफल थयां मार्नु. एदी एवी शुभ भावना भावी आत्महितकारी संयमसाधनो करवामां ज प्रमाणिक अध्यात्मज्ञानीओ सदा तत्पर रहेछ. अध्यात्मविद्या अने अध्यात्मवादियोना संबंधमां अत्र आटलो लांवो प्रस्ताव करवानुं प्रयोजन ए छे के प्रस्तुत ग्रंथ अ- ध्यात्म-आत्मज्ञानना विषयतुं प्रतिपादन करवायाळो छ, तेनो आशय शीघ्र ध्यानमां वेसे. प्रस्तुत ग्रंथनां ? जैन- 17 . (११) तत्त्वसार, २ जीवकर्मविचार अने ३ मूरचंद्रमनःस्थिरीकार एवां त्रण अभिधान-नाम राखवामां आवेलां छे ते शुं सूचवे छे ? राग- द्वेपादि दोपो उपर जित मेळवनार जिन (तीर्थकर-परमेश्वर) ना दर्शनमा जीव (आत्मा), अजीव (कर्मादि), पुण्य, पाप, वंध अने मोक्ष वगेरे तत्त्वोनो विस्तारथी विचार करेलो छे. ते सामान्य लोकने प्रतिवोध करवाना हेतुयी लोकमसिद्ध दृष्टांतो साथेसाररूपे आ लघु ग्रंथमां आपेलो छे. तेथी जेमप्रथम नाम सार्थक समजाय- छे तेम वीजानो अर्थ पण स्पष्ट समजायछे अने त्रीजा नाममा ग्रंथ- कर्त्तानुं पोतार्नु नाम मुचित थवानी साथे अध्यात्मसंबंध विशेपतः व्यंजित थायछे. सूर एटले सूर्यनाडी, चंद्र एटले चंद्रनाडी अने मनः एटले मध्य-सुषुम्णा नाडी जेमा वायुनो संचार करवाथी मननी स्थिरता थाय छे. तेमना स्थिरीकार एटले सूर्यादि नाडीओनी स्थिरता *अथवा सूरचंद्रना अने वीजाना मननी स्थिरता-समाधि माटे आ ग्रंथ रचवामां आव्योछे. योगस्य हेतुर्मनमः समाधिः मननी समाधि ए योग-अध्यात्मनो हेतु छे माटे आ ग्रंथ अध्यात्मशास्वनी कोटिमां ज मूकवा लायक छे. ग्रंथारंभे निकटोपकारी योगीश्वर श्रीवर्धमान-महावीरस्वामीने नमस्काररूप मंगल करी किञ्चिद्विचारं स्वविदे समूहे ए वाक्ययी वस्तुनिर्देश करवामां आव्योछे के आत्मज्ञान माटे किंचित् विचार दर्शाकुंछु एटलं ज नहि पण स्थळे स्थळे ए विषय उपर भार मृकी लक्ष खेंचवामां आव्युंछे. ** तेनासुको वाचकमरचन्द्रनामा रसजाफलमित्वमिच्छता । ग्रन्धोऽभितोऽग्रन्धि मया स्वकीयान्यदीयचेतःस्थिरतोपसम्पदे ।। २१ अ, २१ ओ.
(१२) तत्सेधने साधुगृहस्थमुख्पैरात्मावबोधे परियत्न एष्यः। १६ अ. ३३ श्लो. ते (निराकारमा चित्तनी स्थिरता) साधवाने साधु अने गृहस्थ प्रमुखोए आत्मावबोध-आत्मज्ञानमा समस्तप्रकारे यत्न करवो. यदात्मबोधान्न परोऽस्ति सिद्धये हेतुस्ततोऽत्रैव यतध्वमध्वनि, २० अ. २२ श्लो. सिद्धि-मुक्ति माटे आत्मबोधथी अन्य हेतु नथी माटे एज मार्ग- मां-आत्मज्ञानमा प्रयत्न करो. वळी ज्ञानमात्रथी नहि पण साथे चारित्र-क्रियान आराधन करवाथीज मोक्षनी प्राप्ति थायछे अने त्यारे ज आत्मज्ञान प्रकट थयु एम समजाय एवो प्रघोष करवा पण चुक्या नथी. इत्यादिका ये भगवद्गुणोघाः शास्त्रेषु दृष्टा अथ तान्प्रकल्प्य। मुमुक्षवोऽमी अपि शक्तियोग्यमादृत्य सिध्यन्त्यपि ते क्रमेण ॥ १६ अ. १७ श्लो. इत्यादि प्रकारे जे गुणो सिद्धभगवंतमा होवानुं शास्त्रोमा जो- वामां आवेछे ते गुणोने मुमुक्षुओ धारीने यथाशक्ति आदरी क्रमे करी सिद्ध थायछे. यावत्कषायान्विषयान्निषेवते संसार एवैष निगद्य आत्मा। एतद्विमुक्तोऽजनि यावदात्मावबोधयुग्मोक्ष इतीहितोऽयम् ॥ २० अ. १७ श्लो. ज्यांमुधी कषाय अने विषयो, सेवन करे त्यांमुधी आ आत्मा संसारमा ज छे अने आत्मज्ञान थयाथी ज्यारे कषाय तथा विषयथी - मुक्त थाय त्यारे तेज मोक्षमा छे एम विचार. कपाय अने विपयथी (१३) मुक्त थवानुं क्यारे वने के ज्यारे मनने वश करवामां आव्युं होय. ते सिद्धांत पण मुक्तिमार्ग वतावतां स्पष्टताथी निवेदन कर्योछे. सर्वस्य चैतस्य मनोनिरोधो हेतुस्ततोऽत्रैव रमध्वमध्वनि । २० अ. ३२ श्लो. ए सर्वनो हेतु मनोनिरोध छे माटे एज मार्गमा रमण करो. हवे आ ग्रंथमां अध्यात्मने लगता कया कया प्रश्नो विपे विचार फर्योछे ते माटे विपयोनी अनुक्रमणिका जोवानी सूचना करीने ए विषय विशेप विवरण करवावाळा सूत्र-सिद्धांत तेमज सन्मतितर्क, तत्त्वार्थ, कर्मप्रकृति, योगदृष्टि अने योगशास्त्र वगेरे अनेक महान् ग्रंथो छतां आ ग्रंथ रचवामां कर्ताए केवा संजोगोमा प्रवृत्ति करी अने ए पोते कोण हता ते संबंधी वाचकोनी आकांक्षा पुरी पाडवा माटे अत्र *एकवीसमा अधिकारनो आवश्यक तेटलो अनुवाद ज करवानुं योग्य धारुंछ. आ विचारने पुरातन मुनियो ग्रंथोमां अतीव विस्तारथी ग्रंथन करी गयाछे. परंतु तेभां आ युगना अल्प बुद्धिवाळा आत्मा- ओनी मति प्रसार थाय तेम नथी. जीव अने कर्म संबंधी आ ग्रंधमां आपेला प्रश्नो कोइ शैवे मने अति आग्रहथी कर्या इता अने श्री जिने पर भगवंतना मतनी अवहेलना न धाय एम विचारीने में ए मकारे अजाण छतां ए धृष्टताथी शीघ्र उत्तर आप्या हता, जेम जेम तेणे हृदयमा तर्क उठवाथी सहसा प्रश्नो कर्या हता तेम तेम में तेनुं कहे आगळ फरीने जैन तरीके उत्तर आप्या हता. ए प्रश्नोना उत्तर फेवल लौकिक उक्तिमां-व्यवहारमा प्रसिद्ध छे तेवा आप्या हता.पुराण * आ अधिकारमांना विषयनो अहीं उल्लेख थवाची भापांतरमा ते लीयो नथी.
-प्राचीन शास्त्रोमां जेमनी बुद्धि प्रवेश करी शके तेवी होय ते ए विषयमा पुरातन युक्तिनो आदर करो. पण आ विचारमा मारोगोचर-विषय नथी एटलं ज नहि पण विद्वानो ए एमां मुझाय तेम छे. केवलि विना सर्व श्रुत-सिद्धांतने जोनारा प्रकट थाय तो ते पण ए कहेवाने समर्थ न थाय. माटे आ मारुं साहस जोइने दक्षोए हसवू नहि. शुं बाळकने समुद्रनुं प्रमाण पूछवामां आवे तो ते पोतानी बुद्धिथी हाथवडे न वतावे? अथवा अल्प बुद्धिवाळाने माटे एमां शासन-बोध छे माटे ए शास्त्र ज हो. 'जे उक्ति प्रत्युक्ति अने नियुक्तिथी युक्त होय तेने विद्वानो शास्त्र कहेछे. 'आ मारो उद्यम आस्तिकोने अने नास्तिकोने आनंद आपधा माटे छे ते आस्तिकोमा आस्तिकता गुणनो प्रसार करीने अने नास्तिकोमा नास्तिकता गुणनो अपसार-नाश करीने सर्व सफल थाओ! आ विचारने लांबा वखत सुधी वारंवार जणावतां वादथी, कदाग्रहथी अथवा भ्रम-संभ्रमथी जे कइ न्यूनाधिक कहेवायुं होय तेथी मने जे दुष्कृत-पाप लाग्युं होय ते तत्त्वतः-खरेखरी रीते मिथ्या हो ! ए प्रमाण में मननी समाधि माटे यथामति जैनतत्त्वसार स्मृतिमां आण्योछे. अत्र जे कंइ उत्सूत्र थिइ.गयुं होय ते मुविशुद्ध बुद्धिवाळाए विशोधी लेवु. श्रीजिनेश्वर भगवंतना वचनोमा ए प्रकारे श्रद्धानो मसार करावता में जे धर्म उपार्जन कर्योछे तेवडे समस्त जन कर्म- रहित-सिद्धना जेवा सुखी थाओ! "उत्तमोत्तम खरतर गण-गच्छ) ने धारण करनार युगवर श्रीजिनराजमरिना साम्राज्यमा तेमना पट्टाचार्य महान् श्रीजिन- सागरसूरि विद्यमान छतां +अमरसर नामे उत्तम नगरमां श्रीशीतल- + अमरसर ए पंजावमां सीखधर्मानुयायीओनुं पवित्र स्थान छे. त्यां एक जैन चैत्य-मंदिर छे. तेमां मूलनायक भगवान् हाल वीजा छे. प्रथम श्रीशीतलनाथजी मूलनायक हता ते वाजूए पधरावेला छे. - (१५) नाधर्नु सान्निध्य प्राप्त करीने मूरचंद्रे मुज्ञान माटे आ समर्थ ग्रंथर्नु ग्रंथन कऍछे. १६७९ वर्षे आश्विन पूर्णिमाए बुधवारे विजययोगे आ प्रश्नोत्तरथी अलंकृत अमल-पवित्र ग्रंथ उत्तम पद्मवल्लभगणिना साहाय्यथी अर्हत्परमात्माना प्रसादरूपश्रीनी माप्तिमाटे में वाचक- उपाध्याय *सूरचंद्रविबुधे पूर्ण कर्यो." आ ग्रंधनी प्रतिलिपि-नकल मने एक भक्त श्रावक तरफथी भेट दाखल मळेली छे. ते ११ पत्रात्मक छे. पत्रनी लंबाइ १० इंच अने पहोळाइ ४॥ इंच छे. पत्रनी दरेक वाजुए १६ थी २१ पंक्ति मूल ग्रंथनी छे. दर पंक्तिमा ५७ थी ७५ अक्षरो छे. उपरनीचे केटलाक उपयोगी पर्यायो आपेला छे. एटला तो लखेला छे के कोइ कोइ पंक्तिमा १४१ अक्षरो समावी दीघाछे. अक्षरो मनोहर पण महेनत आपे तेवा छे. ग्रंथ संपूर्ण कर्या पछी "लिखितश्च सं. १७१० वर्षे दिल्ली महानगरे पं० रविवर्धनगणिना खवाचनकृते " ए प्रमाणे लखेलुं छे. केटलाए भंडारो जोया पण *मरचंद्रवाचके पोतानी पट्टावली नीचे प्रमाणे आपेलीछे. ( खरतर गच्छनी वृहत् शाखामां.) जिनभद्रमरि. ते सूक्ष्म अक्षरे मेरुमुंदर पाठक. १ हर्प-२ प्रिय पाठक. ? चारित्र-२ उदय वाचक. । वीरकलश. मरचंद्रयाचा मुरचंद्रवाचक पहाबल्लभगणि, (१६) कोइ ठेकाणे आ ग्रंथ जोवामां आव्यो नथी. तेथी तेनी बहु नकलो थइ होय एम लागतुं नथी. विक्रम संवत् १९६३ ना वर्षमा हुं विहार करतो करतो वडोदरा नजीकना छाणी गामे गयो हतो. त्यां सुश्रावक वैद्यराज मगनलालभाइ चुनीलाल वडोदरावाळा मारी पासे आव्या हता. तेमनी नजरे ए ग्रंथ पडतां ज तेमनामां ज्ञानभक्ति उत्पन्न थवानी साथे ग्रंथनी काव्यरचना साधारण अने क्वचित् दोषित पण छता तेमांना दृष्टांतो वगेरे आधुनिक केळवणी पामेला लोकोने उपकारक थाय तेवां लागवाथी अति. प्रसन्नता पण थइ हती. जो आ ग्रंथ भाषांतर सहित छपाइ बहार पडतां तेनी वाणी रसिक अने.. भव्यात्माओने उपकार थाय तोमारी ज्ञानभक्ति सफल थाय एवा सरळ भावथी तनमनधी तेमणे खरेखरी महेनत करी मुद्रणार्थे स्वहस्ते तेनी नकल उतारी लीधी अने ते एक ज ग्रंथना आधारे संशोधी तेनो आशय लेइने रसत्यागरूप बाह्य अने अभ्यंतर तपना प्रभावे गूजराती भाषामा अनुवाद पण तैयार कर्यो. मारी इच्छानुसार ते बन्ने भावनगरस्थ श्रीजैनआत्मानंद सभाने प्रसिद्ध करवा माटे अषण कयों जे प्रसिद्ध थयेलां जोइ मने अत्यानंद थायछे. थोडां वर्ष उपर नेकनामदार महाराजा श्रीमंत सयाजीराव गायकवाडनी आज्ञानुसार ते महाशय तरफथी कुमारपालप्रबंधनुं गूजराती भाषांतर थयुं हतुं. ते ग्रंथ जैन तेमज अन्य जनोने लाभकारी थयेलो छे तेवीज रीते आ ग्रंथ पण विश्वने लाभ कारी थाओ! श्रीमङ्गलमस्तु ! विहार स्थल-वडोदरा. मार्गशीर्ष वदि१० गुरुवार. मुनि कातिविजय.
(१९) २०-२१ सुख दुःख आपनार तरीके कर्म बिना वीजानुं न होवू. भाग्य स्वभाव मेरे नामोथी कर्मन ज प्रतिपादन, १२ १-५ २१-२२ घेइनी पण प्रेरणा विना जीवने स्वस्वरूप योग्य फळ पमाडवानो स्वभाव. जगत्नुं स्वरूप. २४ जड छतां द्रव्यक्षेत्रकाळभावनी अनिवार्य शक्तिथी प्रेराइ तेमनुं २४ धर्मने उदयमांआववानाभांगा-प्रकार.१२ ४१-५१ २२-२३ कर्मनो १२ ६-११ ३१-३२ प्रकट थq. १२ १२-४० ३२-३४ ३४-३५ २४-२५ अर्पनी भुक्त, भोग्य अने भुज्यमान २५ अवस्था. १२ ५२-६० २६ रोक्षने पण मानवानी जरुर. ३५-३६ ३७-३९ ४०-४१ ४२-४३ ४४-४५ ४६-४७ पात्र इंदिय प्रत्यक्षने मानवामां दोप. १३ १-२५ १४ १-१९ २७ चेष्टायी पण न देखाय ते मानवा वावत. १४ १९-३३ नहि देखाता स्वर्गादि मानवा वावत. १५ १-१२ २८ सामोक्षादिनां साधन. सिद्धना गुणोने यथाशक्ति सेववाथी सिद्धिन थq. १६ १-१९ १६-२९ गृहस्योए द्रव्यधर्म सेववानी अने व्यवहार साचववानी जरुर. आत्मज्ञान परम धर्म. परमेश्वरनी प्रतिमाना . पूजनधी पुण्यनो संभव. ३० नीरागी अने निःस्पृहीनी सेवाथी परमार्थनी सिदि. ४७-४१ २२ १६ २०-३७ ६०-५२ ५२ F १७ २४-२५ २०-२१ २२- - ४-७ २४-२ (१८) इश्वरनी मायाथी जगत्नी रचनानुं नहि घटवू. ८३८-४७ स्वतः इश्वरथकी जीवोना सृष्टिसंहारनुं नहि घटq. ८ ४८-६१ जीवने कर्मथी सुखदुःख वगेरे थवा छतां परमेश्वरमां कर्ता तरीके आरोप. ८ ६२-६९ ब्रह्मनुं स्वरुप जगनुं कालादि पंचसमवायथी उत्पन्न थ, अने प्रलय थवो. ९ २-३ ब्रह्मनु ब्रह्ममा लीन थर्बु अने ज्योतिनुं ज्योतिमां मळी जq. ९ ब्रह्म-सिद्धने संकडाश नहि पडवी. ८-११ निगोदिया जीवोनुं अनंत काळ निगोदमा ज दुःखी रहे वगेरे. १० १-१३ निगोद जीवोनुं नहि देखावq. १० १४-२० निगोदादि जीवोनुं आहार करता छतां भारे न थq.. १० २१-२४ निगोद जीवोनुं अनंत काळ दुःखी रहे तेवां कर्मने वांधवू. १० २५-३७ निगोद जीवोनुं मन विना पण कर्मने वांधवं. १० ३८-४१ सर्व विश्व निगोदना जीवोथो परिपूर्ण छतां तेमां वीजा द्रव्योतुं समाव_ अने अवकाशनुं रहेवू. ११ १--८ २ २ २८- MAN जैनतत्त्वसारः श्रीगुरुभ्यो नमः संशुद्धसिद्धान्तमधीशमिद्धं श्रीवर्धमानं प्रणिपत्य सत्यम् । कर्मात्मपृच्छोत्तरदानपूर्व किञ्चिद्विचारं स्वैविदे समूह।। १॥ मात्मायमार्याः किल कीदृशोऽस्ति नित्यो विभुश्चेतनवानरूंपी। १ निर्दोषम् । २ अतिशयैर्दीप्तं । ३ खज्ञानाय । ४ विचारया- मि । ५ यधप्यात्मा द्रव्यास्तिकनयानित्यः पर्यायास्तिकनयादनित्यो देवापन्यतरव्यपदेशसाभात् । परमिह तु सकर्माकर्मकरूपसर्वजीवद्रव्य- प्राणोपयोगाग्नित्यत्वेन ग्रहणं । ६ व्यापकः केवलिसमुद्घातादौ सर्व- कोकाकाशव्यापकत्वात् अन्यथा तु खकायमात्रव्याप्तत्वादपि विः । ७ चेतनापि द्वेधा सावरणनिरावरणभेदात् । सावरणज्ञानं ययासम्भवं केवलादर्वागन्यत्सर्व । केवलज्ञानं हि निरावरणं । इद दि चेतनामात्र- प्राणात्सर्वजीवसम्बन्धिमानं गृयते तेन सर्वमपि जीवद्रव्यं चेतनवदिति तनावान् जीव उच्यते । ८ रूपं सततमस्यास्तीति रूपी सोऽपि शहराभर्मा पदार्यः । न रूपी अरूपी अपुद्गलधर्मा जीवः । यपपि नसकार्मणशरीरसङ्गतो जीवः सातिशयमानवतां रूपितया मत्सा- लपापि पर्मचक्षुषां निरतिशयज्ञानवताममत्यागभासपापीत्युच्यते।
५२ ५३-५४ ५४ ५५-५६ (२०) प्रतिमा अजीव छतां पुण्यनी सिद्धि. १७ २६-२८ प्रमाणिक पंचे स्थापेली वस्तुनी विशेष मान्यता. १७ २९-३७ परमेश्वर निराकार छतां तेनी मूर्ति केवी रीते थाय ? १७ ३८-४१ निराकारनी पण स्थापना अने तेनी पूजाथी लाभ. १८ १-१९ प्रतिमा पूजार्नु फल प्रायः तूर्त अहीं नहि मळवानुं कारण. १९ १-२० परमेश्वरना नामस्मरणनी पण जरुर. १९ २१-२९ आत्मज्ञानथी ज-केवल राजयोगथी मुक्तिनुं थ. ए विषयमा वैष्णवादि सर्वना कथननी एकवाक्यतानी घटना.२० १-२२ मुक्तिनो सर्व दर्शनने अनुसरतो मार्ग. २० २३-३५ सिद्धमा निष्क्रियता. २० ३६-३९ मनोनिरोध-योगना मार्गमा रमण करवानो उपदेश. २० ३९- ५७-५९ ५९-६० ६१-६३ - *उपर जणावेला सर्व विषयोनुं आ ग्रंथमा प्रश्नोत्तररूपे लोक- मसिद्ध दृष्टांतो आपीने निरूपण करवामां आव्युंछे. + .
. अतस्तु कर्माणि समग्रलोका- काशश्रितानीह निरन्तराणि । तेनैव जीवा हि भवन्ति कर्मा- नृता वसूनीव मृदाविलानि ॥ ६ ॥ कथं विभो कर्मण आत्मनश्च योगोऽयमेपो ऽजनि भिन्नजात्योः । अनादिसंसिद्ध इहोच्यते यो हेमाश्मनोर्वारणिचित्रभान्वोः ॥७॥ दुग्धाज्ययोर्वा युगपद्भवो ऽस्त्यय यथा पुनः पावकसूर्यकान्तयोः । सुधासुधीभृच्छिलयोः सहोत्थितः 1 . प्रदेनेऽनन्तकर्मवर्गणाः सन्तीति । १२ पनि स्वर्णानि रत्नानि वा । पया सन्पादौ स्वर्णानि रत्नानि वा समुत्पद्यपानााने मृदा मृत्तिकया सर व्याप्तानीवच्छन्नानीव समुत्पद्यन्ते तथा जीवा अपि संसारस्थाः क- माहता एव भवन्तीति सम्बन्धः । १३ जीवानामरूपित्वात् कर्मणा कापवान् भिन्ना जातिः स्वभावः सत्ता वा ययोस्तो भिन्नजाती तयोः संयोगोऽनादिसंसिद्धः अनाहान्पन्न उत्ययः । १४ फयोरिव हेमाम- नोरिव स्वर्णपाषाणयोरिच सगेजम्मानजकबोरथया त्तबद्धयोरयवा गुमलम्चीरथवा ग्निशाम्नसमारगाभिः प्रागनजात्योरेव- मनरेगामापे पदाथांनां ययावन्भवं मिनजातिवं स्वया । १५ व.
तथा च कर्माणि तु कीदृशानि जडानि रूपीणि चयाचयानि ॥२॥ जीवाः पृथिव्यादिमसूक्ष्मवृद्ध- निगोदभिन्ना हि भवन्त्यनन्ताः । नानाविधावानसजातियोनि- भिन्नाः समस्ताः किल केवलीयाः॥३॥ कर्माणि तेभ्यो यदनन्तकानि समग्रलोकाम्बरसंस्थितानि । घनं किमङ्गयेकतरप्रदेशे ऽप्यनन्तसङ्ग्यानि शुभाशुभानि ॥ ४ ॥ अनन्तसङ्ख्याः किल कर्मवंगणा जीवप्रदेशे परिकल्प्य एकके। शुभाशुभाः केवल दृष्टिदृष्टा मुक्ता अमूभ्यः खलु ते हि सिद्धाः॥५॥ ९ पूरणगलनस्वभावानि । १० जीवाः कथम्भूताः । पृथिवी आदि- मादिर्येषां ते पृथिव्यादिमाः पदकायिकास्ते च ते सूक्ष्माश्च वृद्धाश्च ते तथा । विशेषणविशेष्यभावस्य विवक्षानिवन्धनत्वात् सूक्ष्मद्धशब्दयो- विशेष्यतयांपादानेन परनिपातो ऽतः पृथिव्यादयो द्विधा सूक्ष्मा वाद- राश्च । निगोदा हि निगोदसञ्ज्ञावंतस्तेऽपि सूक्ष्मा वादराश्च । तेर्भे- देर्भिन्ना ये ते तथा । यद्वात्र सूक्ष्मद्धशब्दौ पृथिव्यादिमनिगोदशब्द- योरन्तरस्थिती डमरुकमणिवत पृथिव्यादिषु निगोदेषु योज्यौ । ११ एकस्य जीवस्यासङ्ख्याताः तेषामेकस्मिन्नपि मनोबुद्धया परिकल्प्ये .
अतस्तु कर्माणि समग्रलोका- काशश्रितानीह निरन्तराणि । तेनैव जीवा हि भवन्ति कर्मा- मृता वसूनीव मृदाविलानि ॥ ६ ॥ कथं विभो कर्मण आत्मनश्च योगोऽयमेपो ऽजनि भिन्नजात्योः । अनादिसंसिद्ध इहोच्यते यो हेमॉश्मनोर्वारणिचित्रभान्योः ॥ ७ ॥ दुग्धाज्ययोर्वा युगपद्भवो ऽस्त्यय यथा पुनः पावकसूर्यकान्तयोः । सुधासुधीभृच्छिलयोः सहोत्थितः प्रदेशेऽनन्तकर्मवर्गणाः सन्तानि। १२ वसाने स्वर्णानि रत्नानि वा । यया सन्यादौ स्वर्णानि रत्नानि वा समुत्पद्यमानानि मृदा मृत्तिकया सर व्याप्तानीवच्छन्नानीव समुत्पयन्ते तथा जीवा अपि संसारस्थाः क- महिना एव भवन्तीनि सम्बन्धः । १३ जीवानामरूपित्वात् कर्मा मापत्वान् भिन्ना जाातेः स्वभावः मत्ता वा ययोरतो भिन्नजाती तयोः संगोगो ऽनादिमांसद्धः अनान्पन्न इत्यर्थः । १४ कयोरिव हेमादप- नोरिच स्वर्णपाताणयारिच गोजकांन जनचारधवा हतबद्धयोरयवा गुमलबोरयवा स्निग्मास्टरपारंगा या प्रकागलजात्यारेर- प्रत्तोपामापे पदायानां यथासम्भवं भिलनागिन्यं स्वयम । १० च- . (४) कर्तुर्गुणानामथ कर्तृवादिनाम् ॥ ८i . कर्मात्मनोरेवमनादिसिद्धो योगोऽस्त्ययं केवलिनः समूचुः । अस्यापि भेदो विदितस्तथाविधान सामय्ययोगात्कनकाश्मनोवि ॥ ९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे जीवकर्मस्वभावोक्तिलेश प्रथमोऽधिकारः॥ E- न्द्रकान्तयोः । १६ ये तु जगतः सकर्तृत्वमाहुस्तेषां कवादिना मते यथा कर्तुर्गुणानां च सत्त्वादीनां मिथः सम्बन्धो ऽनादिससिद्धः।न हि निर्गुणः कत्ता जगत्करणे समर्थो भवितुमहति कत्तुनःक्रियत्ता- मिरञ्जनत्वात् सगुणत्वं न स्यात् तदभावे च कर्तुत्व न सम्भवतीतिः एवमपि न वक्तुं शक्य यत्कत्ता साष्टकमाण प्रवृत्तः सगुणा ऽन्यथा नि- गुणः एवमुच्यमाने सति करनकस्वभावत्वादानत्यत्वं तथा तु कानु- रभावः स्यात्, इदं तु कवादिनां न मतं; तन्मते च कत्तार संगुणवं निर्गुणत्वं च द्वयमाप वक्तव्य यथा निरञ्जने निक्रय कतार सगुण- वमन्तलीन तथात्पन्गपे कर्यसयोगः। १७ पूर्व हम पश्चात्पाषाणोऽध- वा पूर्व पाषाणः पश्चातापर्ण इत्यादिको भेदः क्वापि न वक्तुं शक्य दयोरपि समसमय एव सम्बन्धलतोऽयमेषु वस्तुषु अनादिससिदों यथा सम्बन्ध तथा जीवकर्मणाराप अनादिसासद्धः सम्बन्धः इति भि- मजात्योराप स्वयंभाव्यः ।
(५) द्वितीयोऽधिकारः तादृक्स्वभावानियतर्भविष्यत्-- कालाच्छुभाशोभनयुक्तिहेतोः। जीवस्तु कर्माणि समाददीत शुभाशुभानीह पुरःस्थितानि ॥ १॥ कर्माणि योगीन्द्र जडानि सन्ति तानि स्वयं नाश्रयितुं क्षमन्ते । आत्मा तु बुद्धः स्वयमेव जानन् कर्माण्यशस्तानि कथं हि लाति ॥ २॥ को नाम विद्वानशुभं हि वस्तु गृजाति मत्वा किल यः स्वतन्त्रः । १८ जीवकर्मणोरनादित्वादयमनादिसिद्धः संयोगः नथापि पुरा- जानि कानिचित्कर्माणि कृपयाने कानिचिन्द्रयानि गृहाने इति में- म्नम्भमायांतोऽयं द्वितीयः कर्मग्रहणाधिकार उच्यते । ताटक्समापांव इत्यादि । जीवः पुरसस्थितानि चयायोग प्राप्ताने शुभाशुभानि र मीणि समाददीत रानीयादिति तत्र हेतत्रयमाह । ताहागाने जीवस्य कर्म पहणस्वभावात् पुनश्च नियनेरवश्यंभावान् नियनिभगवनो बलीय- सो इत्युक्त नाहगाव भाविनः कालान । चकाराफरणमत्र त्रयाणामप्ये- पा समुदितानामसहावाडेकीभाव एत्रानः पारमयादभेद एवनि नच. कारः । कोदशादस्मादपि तत्रयादाप । शुभाशी- गुग्वदुःखभोगकार- गतः । अत एव नियतिलभावक नः भैय्यं यादगानि कर्माणि पुरतः 1 सत्यं विजानन्नपि भांवितादृक्- कालादिनोदादशुभं हि लाति ॥३॥ तथा हि कश्चिद्धनवानपीह खादेद्भविष्यनियतिप्रणुनः। खलं विशेधन्नपि मोदकादि- स्वादिष्टवस्तूनि यतः स्वतन्त्रः ॥ ४ ॥ अनन्यमार्गश्च तथैव कश्चित् स्थानं निजेष्टं प्रयियासुराशु । प्रापितानि तादृशानि गृह्णातीति पारवश्यं जीवस्य जैनैव्य॑ज्यते । तथा चोच्यते तादृशा जायते दुद्धिव्यवसायश्च तादृशः । सहायास्तादृशा एव यादृशी भवितव्यता - ॥ इदं हि शास्त्रं प्रायः पृच्छकशेवाभिप्रायमाश्रित्योक्तमस्ति । शैवा हि मैनानिति वदन्ति । भो जैनाचायाः जीवोऽयं मुखैषी सन् शुभाने कण जानन् गृह्णातु परमसौ दुःखद्वेषी सन् अशु- भानि कर्माणि कथं गृह्णाति । अतो ऽशुभाने कर्माणि ग्रहीतु- मनिच्छतो ऽस्य काश्चदीश्वराादेरशुभकमग्रहणे प्रेरको वाच्यो यथा सर्व भवन्मतं समञ्जसं स्यादिति पृच्छन्त शैवजनं समधिगम्य जानतोऽपि. जीवस्य प्रेरकादि विनव गृभकर्गग्रहणवदशुभकर्मग्रहणं-वर्तते इति नि- गदन् जैनाचार्यः शैवादिकं प्रत्युत्तरयात सत्यं विजानन्नित्यारभ्या नवमकाव्यपूर्वाधपर्यन्तग्रन्थेनेत्याद स्वयं ज्ञय । १९ कालो-सहाव नियह पुवकयं पुरिम कारण पंच । समवाए. सस्मत्तं ए- गंते होइ मिच्छत्त । भाविनः भावेष्यतो ये तादृशाः मुखदुख हेतवः कालादयः पंच तेषां नादः प्रेरणं तस्मात् । . L शुभाशुभान्स्थानभरान्विजानन विलङ्घते स्वीयपदाप्तिनोदात् ॥ ५ ॥ तथा च चौराः परदारगा अपि व्यापारिणो दर्शनिनो द्विजास्तथा । विदन्त एते हि तथाविधायः शुभाशुभं कर्म समाचरन्ति ॥ ६ ॥ भिक्षुस्तथा वन्दि पिच मिना स्निग्धां च सेना परिबुध्य सुते । शूरस्तथा युद्धगतो ऽवगच्छन् शत्रूनशत्रूश्च निहन्ति रोवे ॥ ७ ॥ रोगी यथा वा निजरोगशान्ति-- मिच्छन्नपथ्यं ह्यपि सेवते लो। रोगामि तत्ववशादपायं जानन्स्वयम्भाविनमात्मगामिनम् ॥ ८ ॥ एवं हि कर्माण्यसुमान्विलानि -- २० स्वकीयस्थानकाप्तिप्रेरणात् । ०? तथाविधशुभाशुभरेतु भविष्यकालात् । २२ बन्दी शब्दस्य इ कन्या इति पाणिनीयमत्रेण पसे कृताम्वस्य पाठः । २३ अपितु नपवित् योगविदिनि । २४ निग्धामनि म्यादिष्टां मृष्टां मग्नागिनियावत् । २५ सामुक्तविप- रोनां स्वस्पिनरचिनां वनिती भिन्नम्पापिति । ०६ बावा। २७ रोधे गदगेधादिके । २८ पारवनान् । २९ काट | 10 जीवः ।
(८) शुभाशुभानि प्रविन्नवश्यम् । जीवस्य कर्मग्रहणे स्वभावो ज्ञानं विनाप्यस्ति निदर्शनं यत् ॥ ९ ॥ यथैव लोके किल चुम्बको ऽप्ययं संयोजकैयोजितमंजसा भृशम् । सौर तथा ऽसौरमयो ऽविचारितं गृजाति येनाव्यवधानमात्मनः॥ १० ॥ कालात्मभाव्यादिनियोजितान्यहो स्वभावशक्तेश्च शुभाशुभानि यत् । कर्माणि सामीप्यसमाश्रितान्यय-- मात्मापि गृङ्गाति तथाविचारितम् ॥ ११ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे जीवस्य शुभाशुभकर्मग्रहणोक्तिलेशो द्वितीयो ऽधिकारः॥ ३१ ज्ञानं विनापि जैनाभिप्रायेण जीवस्य ग्रहणस्वभावोऽस्ति अब दृष्टान्तो यथा लोके किलेत्यादि । ३२ लोई कान्तविधुत्सारादि । ३१ मुण्डादि । ३४ येन सारेण लोहेनाथवासारणलोहेन सहात्मनः स्व- स्पाव्यवधानं अन्तरं नास्ति ।
(९) तृतीयोऽधिकारः स्वामिन्ननाकारतया हि जीवो निरिन्द्रियः केन च लाति कर्म । निरीक्ष्य पूर्व तत औत्मलेयं पाण्यादिना न्याँददते पुमांसः ॥ १॥ आत्मा तु नेहक, घटते न चैतत् सत्यं, विनापीन्द्रियतो ऽप्यथात्मा । भाव्याश्रितं कर्म समाददीत शक्तेः स्वभावाच शृणु स्वरूपम् ॥ २॥ यथेन्द्रियाकारविवर्जितो ऽयं कर्ता शृणोत्येव निजाङ्गिजापम् । भक्तं निरीक्ष्याथ विलाति पूजा पाणिं विना चोद्धरतीह भक्तान् ॥३॥ पापं हरत्याशु कृतं स्वकर्य- दनन्तशक्तेः सहजात्तथात्मा । ३५ आत्मना लेयं ग्राहो यदस्तु स्यात्तहस्त पाण्यादिना नियत पाइदते इत्यर्थः।३६ करादिना ! ३७ गृहन्ति । ३८ भविष्यकालमो- गाई भविनव्यनाभिनं । ३६ अयमिति कर्तृवादिलोकमसिद्धः कः ।
- 1 . . लोके यथा वा गुडेको रसस्य सिद्धो निरीक्ष्येन्द्रियपाणिमुक्तः॥४॥ दुग्धादिपायी त्रपुनीशोषी स शब्दवेधी बलशुक्रदश्च । सूतोऽपि चैतत्कुरुते निरक्षो जीवस्तु शक्तो न करोति किं किम् ॥ ५॥ वनस्पतीनामपि वा यथाहति यन्नौलिकेर्यादिषु दृश्यतेऽपि च । यहा धनं किं किल वस्तु सर्व सङ्गृह्य नीरं स्वयमार्दितं स्यात् ॥ ६ ॥ ने चेति वाच्यं पयसोऽस्ति शक्ति- स्तद्भेदने यद्यभिचारितास्ति । न भेदनं मुद्गशिलासु तद्वत् धान्येऽम्मसः किं कटुकी न भेद्याः ॥७॥ सिद्धं तथेदं ग्रहणीयमेव वस्त्वत्र यस्यास्ति तदेव लाति । ४० गुटिका । ४१ पारदस्य । ४२ आहारः। ४३ वनस्पतीनामपि पाण्यादि विनवाहारग्रहणं दृश्यते तच लागल्यादिषु गृहीतमपि समी- क्ष्यते तन्मूले जलसेचनात्तत्फले जलाधानं प्रत्यक्षतयोपादीयते ४४ करडूकणाः। .
. 1 (११) किं चुम्बको लोहमथोज्झ्य धातू- नन्यांश्च गृह्णाति तथास्वभावात् ॥ ८॥ अप्येवमात्मा परपुलोत्करान विहाय गृह्णाति हि कर्मपुद्गलान् । यादृक्ष यादृक्ष भविष्यदायति तादृक्षसम्प्रेरणपारवश्यतः ॥ ९ ॥ सुप्तो यथा वा किल कश्चिदङ्गमृत् स्वमान् प्रपश्यन् कुरुते समाः क्रियाः। नोइन्द्रियेणैव न तत्र किश्चने- न्द्रियदयप्राणमहो प्रवर्तते ॥ १० ॥ जीवस्तथा कर्मभरं हि लाति स्वप्नो भ्रमोऽयं ननु महत्तमे तस्य फले च दृष्टे मा ब्रूहि यत्स्वप्नमयं स्मरत्यहो ।। ११ ॥ यथा गृहीतं न हि कर्म से स्मरेत् न स्मर्यते प्रायश एव दृष्टः । ४५ कर्मणः सकागान भिन्नान, पुगन्ननगटान, विहाय कर्मपुर- लान् ग्रहाति । ४६ उत्तरकालः । ४७ सर्वाः । ४८ मनसा । ४९ बुद्धी- न्द्रियाक्रियेन्द्रियलक्षणन्द्रिगट्टयवलं विना मनो नास्तीति । युद्धीदिया. गि स्पर्शनादिपक्ष । निवेन्द्रियाणि करपादादिपश्च । ५० स्वमस्प ५३ स्वमदर्यको नरः । ५२ कमारको जीव मैवमाख्यः । .
- 1 . स्वप्नस्तथा कर्मभरोऽपि चात्तः कश्चित्स्मरेत् स्वप्नमिमं यथेक्षितम् ॥ १२ ॥ कर्म स्मरेत् ज्ञानविशेषतस्तथा प्रधानपुंसेक्षित एव यदत् । स्वप्नो यथार्थः फलतीह नूनं तथैव कर्मात्तमिदं कृतार्थम् ॥ १३ ॥ स्यादङ्गिनः संशय एव नात्र व्यर्थीभवत्स्वप्नभरस्य जन्तोः । स्वप्नो यथा केवलिनस्तथास्ति कर्मग्रहस्तक्षणनाशतो यत् ॥ १४ ॥ तथा निजात्मन्यपि पश्यतोऽत्र सम्मील्य चेतः परिकल्प्य सुस्थम् । उत्पत्तिकालादवसानसीमा- मात्मा सृजेत्कामणेतैजसाभ्याम् ।। १५ ॥ गर्भस्थितः शुक्ररजोन्तरागतो यथोचिताहारविधानतो द्रुतम् । धातूंश्च सर्वानपि सर्वथा स्वय- मात्मा विधत्तेऽत्र विनाक्षवीर्यतः ॥ १६॥ ६३ गृहीतः।५४ यथा वा चौरादिकः कश्चिदपराधी बन्धन प्राप्तो निजा- चरितचौर्यादि स्मरति ज्ञानादेव साधुरपि पूजां माप्तः स्वशुभाचार स्म- रति ज्ञानात् ५५शरीराभ्यां । ५६वीर्यरक्तमध्या५७इन्द्रियवलोदिनापि। ।
t... - (१३) गर्भात्कृते जन्मनि सर्वदैव गृह्णन् किलाहारमथोपलब्धम् । ततस्ततस्तत्परिणामतः स्वयं धात्वादि संपाद्य करोति पुष्टिम् ।। १७ ।। तथाति रोमभिरादधद्यकः खलं परित्यज्य रसान समाश्रयेत् । पुनः पुनः प्रोज्झति तन्मलं बलात् दधज सात्विकतामसान गुणान् ।। १८ ।। सज्ज्ञानविज्ञानकषायकामान हिताहिताचारविचारविद्याः। रोगान् समाधीश्च दधान एव- मास्ते कंथ सक्रिय एप देहे ।। १९ ।। किं देहमध्येऽस्य कन्द्रियादिकं समस्ति येनैवं करोति तादृशम् । विवेचनं प्राप्य च वस्तु तीदृशं प्रासावधिर्याति गृहेश्वरो यथा ॥ २० ।। यदीदृशोऽपोरालिकोऽप्यमूतों ८८ नरमानस्मानस्याहारस्य विपाकवणात न्यर्थः । ५. देवटिय- मानावयवम्परांमगणराकृष्य । ६. गनन । ६. पाणीन्द्रियादिना । ६२ पपकरण। ६३ आपरादि ६४ पूर्णकालः। ६. मानवभारान। 14- Roman- . (१४) निराकृतिः सक्रिय एष जीवः । देहस्य मध्ये स्थित एव सर्व- मङ्गं परिव्याप्य करोति कृत्यम् ॥ २१ ॥ द्रव्याणि सैंपीणि गुरूणि तद्वत् सूक्ष्माणि वा लाति पुराँन्तरासुमान् । कर्माणि तत् सूक्ष्मतमानि नो कथं । गृह्णात्ययं तैजसकामणाङ्गतः ॥ २२ ॥ जीवः पुनारूपकरादिवर्जित ईदृग्वपूरूपि कथं प्रवर्तयेत् । आहारपानादिक इन्द्रियार्थके शुभाशुभारम्मककर्मणीह ॥ २३ ॥ चेदिन्द्रियैः पाणिमुखरथाङ्गैः समाः क्रियाः स्युभविनं विनैव । तदा समस्ताः कुणपैरजन्तुकैः क्रियाः क्रियन्ते न कथ करेन्द्रियैः ॥२४॥ सिद्धं तथैतद्यदर्शस्तशस्तं ६६ अमूर्तः सन् सक्रिय इत्यचिन्त्यशक्तिरय जीवः । ६६ किं किं कृ. त्यं करोतीत्याह । गुरुणि द्रव्याणि आहारपानादीनि । ६८ सूक्ष्मा- णि रागद्वेषादीनि । ६९ देहमध्यजीवः । ७० हस्तादिकैः । ७. अवयवैः । ७२ भवोऽस्यास्तीति भवी जीवस्त । ७. मृतकः । ७४ आस्तं कषायमत्सरनिन्दाद्रोहशोकमाहादिकं कर्म तथा मल्लोमना 1 . -- । -- - . 1 ( १५ ) कर्मात्मनैव क्रियते न चाङ्गैः। अरूपिणा रूपि ततश्च कर्म सूक्ष्मं कथं नाम न गृह्यते तत् ॥ २५॥ ध्यानी पुनर्वाह्यगतेन्द्रियैर्विना करोति कर्माणि यथेप्सितानि यत् । जिहां विना ध्यायति मानसं जपं शृणोति तं तं श्रवसी ऋते तदा ॥ २६ ।। विना जलैः पुष्पफलैश्च दीपैः सद्भावपूजां सफलीकरोति । ध्यात्वाऽथ ब्रह्मापि च ब्रह्मवादी न ब्रह्मताप लभोदिनी खैः ।। २७ ॥ जीवोऽयमेवं करणैः करादिभि- विनैव कर्माणि समाश्रयत्यलम् । अचिन्त्यशक्त्या नियतिस्वभाव- • कालैश्च जात्या च कुतप्रणोदः ॥ २८ ॥ कर्माणि जीवैकतरप्रदेशे ऽप्यनन्तसङ्ग्यानि भवन्ति चत्तदा । कथं न दृश्यानि हि तानि पिण्डी- भूतानि दृष्ट्या निगदन्तु कोविदाः ॥ २९ ॥ दि वा कर्म. गम्नं च कर्म ज्ञानादिरसग्रहणध्यानादिसम्पादनगुण- ग्रहणभगवत्स्मरणायनेकं । ७० अरैः कर्णाटिकेन्द्रियन्पैः पाणिपादा- दिवीधावयवैरिति । ७६ जापादिक आरम्भ १७७ तन्मिन्नापसमये अ- न्तरान्मनव श्रवसी नर्णादि विनवणान्ययमात्मा ! ७८ एप पवाटी अयध्याना{ ७९ इन्द्रिगैः । ८० नाविधनरजन्मादिना । ८१ प्रेरणः । THAN - (१६) सत्यं कृतिन सूक्ष्मतमानि तानि पश्यन्ति नो चर्मदृशो हि मादृशाः । ज्ञानी तु सज्ज्ञानद्देशो भृशोदया- त्पश्येद्ययात्रैव निदर्शनं शृणु ॥ ३० ॥ पात्रे च वस्त्रादिषु गन्धपुद्गलाः सौग-ध्यदौर्गन्ध्यवतो हि वस्तुनः । ज्ञेया न ते तेन हि पिण्डभावं गता अपीक्ष्या नयनादिभिस्तु ।। ३१ ॥ ज्ञानेन जानात्ययमेवमेतं कर्मोच्चयं जीवगतं तु केवली । तथा पुनः सिद्धरसान्निपीतं स्वर्णादि नो तत्र दृशाभिदृश्यते ॥३२॥ यदा तु कश्चिद्रससिद्धयोगी कर्षेद्यदैतन्ननु तस्य सत्ता। एवं हि कर्माण्यपि जीवगानि ज्ञानी विजानाति न चापरोत्र ॥ ३३ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे ऽमूर्तस्याप्यात्मनो मूर्तकर्मग्रहणतत्पिण्डादर्शन- निरूपणोक्तिलेशस्तृतीयो ऽधिकारः ।। ८२ दृष्टेः । ८३ यदि मुगन्धदुर्गन्धपुद्गलाः पुद्गलात्मके पात्रादिके वस्तुनि स्थिता न दृश्यास्तर्हि अपुद्गलात्मके आत्म- नि अतिसूक्ष्माः कर्मपुद्गलाः कथं दृश्याः इत्यर्थः । ८४ अयं प्रसि- या सर्वविज्ञातः केवलो। 혐 ( १७ ) अथ चतुर्थो ऽधिकारः ८७ कर्माणि मूतन्य मानमूर्तः साकृत्युनाकृत्यभियुक्तिरेपा । न्याय्या कथं येन हि वस्तु भिन्न नाधारकाधेयकतां लभेत ॥१॥ आकर्ण्यतामुत्तरमस्य विज्ञाः कर्मस्वभावादथ जीवशक्तेः। गुणाश्रयो द्रव्यमिति प्रवार्दीत् संसारिजीवस्य गुणस्तु कर्म ॥२॥ यहा हि ये केचन विश्वमेतत् सकर्तृकं प्राहुरहो समस्तम् । कल्पान्तकाले महति प्रवृत्ते भाव्येव लीन खलु विष्णुनानि ॥ ३॥ ८५ जीवः । ८६ साकारनिराकार । ८७ मूर्चामृर्तत्वभेदेन भिन्नमपरजातीयं । ८८ ततोऽमूर्तरूपाधारआत्मा मूर्त्तानां रुपिणां क- मणां कथमाधेयभावं धार्यतां प्रामोतीति पृच्छाशयः । ८९ प्रसिद्धो वादः प्रकृष्टो वा वादः प्रबादः बहुतरतार्किकजनोक्तिस्तस्मात् यथा हि सिद्धात्मनः सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्राणि गुणाः सिद्धस्यापि जीव- द्रव्यत्वात् तथा संसारिजीवस्य सकर्मणः कर्म गुणः स्यात् जीवद्रव्यत्वात् । ९० महामलये।९१ भावि भविष्यति । ९२ लीनं स्थायि । ९३ कर्तरि।
(१८) . 8 . तदा यथा भूतगणा गुणाश्च स्थास्यन्ति लीना ननु कर्तृनाम्नि । यहा नमोऽमूर्तमिदं गुरोलघो- मूर्तस्य चौमूर्तिमतो निरन्तरम् ॥ ४ ॥ अर्थस्य सर्वस्यं यथा विचक्षणा आधारमाख्यन्नविनश्वर महत् । कथं तथात्मैप न रूपवानपि रूपीणि सर्वाणि वहत्यनारतम् ॥ ५॥ मिथ्यात्वदृष्टिभ्रमकर्ममत्सराः कषायकन्दर्पकला गुणास्त्रेयः। क्रियाः समया विषया अनेकथा किं किं न धत्तेऽत्र वपुर्णतोऽप्ययम् ॥ ६॥ मावोच एतद्धि शरीरजा गुणा अमी यतोऽस्मिन् गतपंचके घने । दृश्यन्त एते न हि केचनाश्रिता- ९४ विष्णुनाम्नि ब्रह्मनाम्नि वा । ९५ गुरोगरिष्ठस्य धराधरकार- स्कराम्भोधिरूपरूपिद्रव्यस्य । ९६ लधिष्ठस्य घनवाततनुवातपरमाणुत्र सरेण्वकैतूलादिरूपापिसूक्ष्मद्रव्यस्य । ९७ मूर्तस्य सर्वरूपिद्रव्यस्य | ९८ अमूर्तस्य सिद्धधर्माधर्मास्तिकायादेः । ९९ द्रव्यस्य । १०० सर्वस्य द्रव्यस्य सर्वस्य धर्माधर्मजीवाद्लास्तिकायलक्षणस्य । १ द्रव्याणि २ वस्तूनि । ३ पुरुषस्त्रीसम्बन्धिसर्वकलामीलने १३६ कला भवन्ति । ४ सत्वादयः। ५ आत्मा । ६ शरीरे । ७ गुणाः । ?
, - ( १९ ) स्ततो वपुर्गा न गुणास्तु जीवगाः ॥ ७ ॥ संदृश्यमानं पुनरीदृशं वपु- रदृश्य एवैष भवी दधाति चेत् । अरूपिरूपिढयसङ्गमो ह्यसौ विचार्यमाणः कुरुते न कौतुकम् ।। ८ ॥ कपरहिङ्ग्वादिकसुष्टुदुष्ट- वस्तूत्थगन्धा गगनं श्रिता यथा । तिष्ठन्ति यावस्थिति तददेव भोः कर्माणि जीवं परिवृत्य सन्ति ॥ ९ ॥ इत्यादिभिष्टनिदर्शनैस्तथा- गुणात्मकैः कर्मभिरेष आत्मकः । आश्रीयते निर्गुणकोऽपि निश्चित- मात्मा ततः कर्मचितो भवी भवेत् ।। १० ।। इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे मूर्त्तामूर्तयोः कर्मात्मनोराधाराधेयभावसम्बन्धोक्ति- लेशश्चतुर्थोऽधिकारः॥ ६ अरूपी जीवः रूपीणि देहतढाश्रिताङ्गकर्मक्रियादीनि शो- पपोपस्निग्धरक्षादिदेहधर्मा वा नेपां यद्यं यमलं तस्य सङ्गमा सम्बन्धः । ९ यावत्कालं यस्य यादृशी स्थितिवर्तनं स्थिति- कालमित्यर्थः । १० आश्रित्य । ११ दृष्टान्तैः । १२ स्वरूपैः। १३ युक्तः । १४ कर्मयुक्तो भवी संसारी भवेत् कर्ममुक्तस्तु तयतिरिक्तः सिद्धो भवेदिति व्यतिरेकद्वारेण पुरणीयं ।
(२०) पञ्चमोऽधिकारः - चेदाश्रयाश्रेयकभाव एवं सिद्धोऽस्ति कर्मात्मकयोवश्यम् । जीवास्तु सिद्धा अपि सन्त्यनन्त- चतुष्टयेद्धाः परमेष्ठिसञ्ज्ञाः ॥ १ ॥ पृच्छामि पूज्याः खलु तर्हि सिद्धा- त्मानो न कर्माणि समाददन्ते । कथं तदेषामपि सौख्यसत्त्वा- लातां मुकर्माणि निषेधकः कः ॥ २॥ सत्यं यतस्तै सकार्मणाख्य- शरीरयोगस्य विनाशभावः । - । . . १५ आधाराधेयभावः । १६ अनन्तज्ञानानन्तदर्शनानन्तसुखा- नन्तवीर्यलक्षणानन्तचतुष्टयेनेद्धाः दीप्ताः प्रसिद्धा वा । १७ परमे पदे- तिष्ठन्तीति परमेष्टिनः सैव सज्ञा येषां ते तथा । १८ समाददन्ते समापूर्वो ददिरयं भौवादिकः गृह्णन्तीति । १९ तत्तस्मात्कारणात एपां सिद्धजीवानामपि कर्माणि गृह्णताम् । २० गृह्णताम् । २१ तेन तैजसकार्मणलक्षणकर्मवहणयोग्यशरीराभावेन शोभनकर्मणां ग्रहणस्या योगादसम्बन्धादभावादित्यर्थः सिद्धात्मानो न कर्माणि लान्तीत्युत्त- रसूत्रेण सम्बन्धः एवं सर्वैरपि हेतुभिर्वाक्यपरिसमाप्तिः कर्तव्येति ।
1 ૨૨ ( २१ ) मुकर्मणां तेन गृहीत्ययोगा- ज्ज्योतिश्चिदानन्दभरैश्च तृप्त्याः ॥३॥ सुखासुखप्रापणहेतुकाल- प्रयोक्त्रमावादथ निष्क्रियत्वात् । यहाप्यनन्तानि सुखानि तेषां कर्माणि सान्तानि भवन्त्यमूनि ॥ ४ ॥ इतीव तत्सौख्यभरस्य कर्म हेतुर्भवन्नो यदतुल्यमानात् । इत्यादिकैर्हेतुभिरेव सिद्धा- स्मनो न कर्माणि हि लोन्ति नित्याः॥५॥ लोके यथा क्षुत्तृपया विमुक्ता- त्मनः मुतृप्तस्य न तृप्तिकालम् । जितेन्द्रियस्याप्यथ योगिनोऽपि तुष्टस्य किञ्चिद्ग्रहणे न वाञ्छा ॥ ६ ॥ यहा न पात्रे परिमाति किञ्चित् पूर्णे तथा सिद्धिगता हि सिद्धाः। सदा चिदानंदसुधाप्रपूर्णा गृह्णन्ति नो किञ्चिदपीह कर्म ॥ ७ ॥ २२ सिद्धजीवानां । २३ तेपां सिद्धात्मनां यदनन्तं सौख्यं तदरस्य।
- १ । (२२) तथा च सिद्धेषु मुखं यदस्ति तवेद्यकर्मक्षयजं वदन्ति । *तत्कर्म हेतुर्न हि सिद्धसौख्ये यत्कर्म सान्तं सुखमेष्वनन्तम् ।।८।। यदिश्ववृत्तान्तसमुत्थनृत्त- प्रेक्षाप्रभूतं सुखमाश्रितानाम् । सिद्धात्मनां नित्यमुखं प्रवर्त्तते यथा नृणामद्भुतनृत्यदर्शिनाम् ॥ ९ ॥ सिद्धेषु पूज्या न किल क्रियेन्द्रिय बुद्धीन्द्रियं नो न च किञ्चनाङ्गम् । अनन्तसौख्यं कथमाप्यते तै- यज्ञानमेतेप तदेव सौख्यम् ॥ १० ॥ यथेह लोके किल कश्चिदङ्गी ज्वरादिवाधाविधुरैः कदाचित् । निद्रां प्रकुर्वनिति तज्जनैस्तु सुखं करोत्येष न बोधनीयः ॥ ११ ॥ इत्युच्यते तस्य न तेत्र किंचि २४ तत् सुखं सातासातवेदलीयट्टयकर्यक्षयनाशभवं । *तस्मात्कार- शात् । २५ दर्शन । २६ पीडितः । २७ तस्य निद्राणनरस्य तदीयस्व- कवन्धुजनैः । २८ जागरणीयः । २९-निद्रावस्थायां । ३० इन्द्रियसुखं । L - -- ( २३ ) च्छ्रोतःमुखं नापि क्रिया निरीक्ष्यते । तथापि सुतस्य नरस्य सौख्यं वाच्यं यथा स्याद् अवि तहदेव ॥ १२ ॥ जाग्रत्सु सिद्धेप सदैव सौख्यं विनेन्द्रियदैतसमुत्थभोगम् । यदा हि योगी निजकात्मबोधा- मृतं पिबन्नस्मि सुखीति मन्ता ॥ १३ ॥ तथा च कोऽपीह मुनिर्यथोक्तः सन्तुष्टिपुष्टो विजितेन्द्रियार्थः । अन्येन पुंसा परिपृच्छयते चेत् त्वं कीशो ऽसीति मुखी स जल्पेत् ॥ १४ ॥ तस्मिन् क्षणे तस्य न कोऽपि वस्तुनः स्पर्शः संतो नैव च भुक्तियुक्तिः । गन्धग्रहो नो न च दृक्ती तदा न पाणिपादादिभवा क्रियापि च ॥ १५ ॥ तथापि सन्तोपवताहमस्मि - . M ३१ क्रिया करपादादिसमुन्ता । ३२ ज्ञानवत्सु । ३३ क्रियेन्द्रिय- बुद्धीन्द्रिययुग्मोत्पन्नभोगं विनैव ।३४ ज्ञान । ३५ सुखी वा दुःखी वा च कीदृशोऽसीति पृष्ठे । ३६ उत्तमस्य । ३७ न च तदा सत उत्तमस्य वस्तुनः किश्चिद्दर्शनं न च श्रवणमित्यर्थः ।
( २४ ) सुखीति भूयः प्रतिगद्यते ऽतः। तज्ज्ञानसौख्यं हि स एव वेत्ति न ज्ञानहीनो गदितुं समर्थः ॥ १६ ॥ इत्थं हि सिद्धेषु विनेन्द्रियार्थ- स्तथा क्रियाभिः सुखमस्त्यनन्तम् । ते एव तत्सौख्यभर विदन्त्यपि ज्ञानी न शक्तो वदितुं यतोऽसमम् ॥ १७ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे सिद्धात्मनः कर्मानादानोक्तिलेशः पञ्चमो ऽधिकारः ।। ३८ भृशं । ३९ बुद्धीन्द्रियक्रियेन्द्रियसमुत्पनगोचरैविना । ४० क्रियाभिः मनोवाकायजनिताभिर्विनाइत्यर्थः। ४१ ते एव सिद्धा एव ।
(२५) अथ षष्ठो अधिकार जीवस्य कर्मग्रहणे स्वभाव- स्तदा स मौलं सहज विहाय । कर्मग्रहाख्यं कथमेप सिद्धो भवेदिचारः परिपठ्यतां भोः ॥ १॥ कर्मात्मनोर्यद्यपि मौलसङ्ग- स्तथापि सॉसध्यतथोपलम्भात् । कर्मग्रह प्रोज्झ्य शिवं समेतः सिद्धो भवेदत्र निदर्शनं यत् ॥ २ ॥ सूते यथा चञ्चलतास्वभावो मौलस्तथाग्न्यस्थिरभावसज्ञः। यदा तु ताहक्परिकर्मणा कृत- स्तदा स्थिरो वह्निगतश्च तिष्ठेत् ॥ ३॥ यथा पुनर्दाहकतागुणो ऽमा- पस्ति स्वभावो न तु मूलजातः। अस्यापि नाशोऽस्ति तथाप्रयोगात् ४२ कर्मग्रहणस्वरूपं । ४३ अनादिसम्बन्धः । ४४ तथा प्रकारसामग्रीमापणात् । ४५ गतः । ४६ तादृशभावानाभिर्विहितः । ४७ तवीर्योपयातकारिसामग्रीसम्बन्धात् ।
- (२६) सन्तं सती नैव दहेकदापि ॥ ४ ॥ बद्धो यथाप्येप च मन्त्रयोगात् तथौषधीभिर्न दहेडिशन्तं । अश्नन्तमनि च चकोरकं तथा वह्निर्दहन्नो विगतस्वभावः ॥ ५॥ तथाभ्रक हेम च रत्नकम्बलं सिद्धं च सूतं न दहेछुताशनः। तदा तु या दाहकता विभावसौ मौली ब्रजेक्वाथ निगद्यतामिति ॥ ६ ॥ यश्चुम्बकत्रावणि लोहग्राही स्वभाव आस्ते सहजः सको ऽस्ति । तस्मिन्मृते वेतरयोगयुक्ते ऽपतीत्थमेतेष्वपि कर्मयोगः ॥७॥ बीजंतथाङ्करमवं दधाति मौलात्स्वभावादविकारि यावत् । तस्मिंस्तु दग्धे न किलाङ्कुरोद्भव ४८ संन्त साधु सत्यवादिनं । ४९ सती शीलदतवतीं सीतादिकां । ५० अग्नौ । ५१ हादिपाठात् न पूर्वस्य दीर्षः । ५२ सहोत्पन्नः । ५३ मृते अग्निना भस्मीभूते ऽथवान्यौपधादिना तहपारिणा संयुक्ते । ५४ यातीत्यर्थः । ६५ सिद्धेषु । ५६ धान्यादि । ५७ उत्पत्ति । ५८ उत्पत्तिः। 1 r- ( २७ ) एवं तु सिद्धेषु च कर्मबन्धः ॥ ८॥ वायोस्तथा चञ्चलतास्वभावो यो वर्तमानः सहजः समस्ति । खेलस्य मध्ये पवने निरुद्ध कथं प्रयायेष चलस्वभावः ॥ ९ ॥ आहारमुख्याः सहजाश्चतस्रः सञ्ज्ञा इमाः प्रोज्झ्य शुकादयो ऽमी । सिद्धाः प्रसिद्धाः परब्रह्मरूपाः जातास्ततो पैति निजस्वभावः ॥ १० ॥ इत्यादिदृष्टान्तभरैः स्वभावो मौलो यथा याति तथैव जन्तोः । कर्मग्रहो ऽयं सहजः प्रयाति सिद्धत्वमासस्य किमत्र चित्रं ।। ११ ।। इति जैनतत्वसारे जीवर्गविचारे मुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे सिद्धात्मनः कर्मग्रहणनिराकरणोक्तिलेशः पष्टो ऽधिकारः॥ ५९ खलस्य दृप्त्यां । ६० शुकादयः शैवशासनप्रसिद्धाः ।
अथ सप्तमोऽधिकारः प्रश्नस्तथैकः परिपृच्च्यते ऽसको सिद्धान्समाश्रित्य निजोपलब्धये । सर्वज्ञवाक्यात्किल मुक्तिमार्गको वहन् सदास्ते करकस्य नालवत् ॥ १ ॥ नो पूर्यते मुक्तिरसौ कदा संसार एषो ऽपि च भव्यशून्यः । परस्परपिवचोविलासै- न सङ्गतिं मङ्गति वाक्यमेतत् ॥ २॥ न हि व्यलीकं भगदचो ऽस्त्यदः परं न चित्ते ऽल्पधियामभिवजेत् । दृश्यो ऽस्ति दृष्टान्त इहैव लौकिको यं शृण्वतां श्रोतृनृणां मनः स्थिरं ॥३॥ सिद्धालयः स्याल्लवणोदसोदरः ६१ स्वकीयज्ञानार्थ । ६२ प्रशंसायां प्रसिद्धौवा स्वार्थे वा क प्रत्ययः । ६३ मागि गतौ भौवादिको गत्यर्थः गच्छति । ६४ आप्त । ६५ दृष्टान्तं । ६६ लवणोदः लवणसमुद्रः तस्य सोदर इव भ्राता इव यः सः लवणोदसोदरः सोदरशब्दो ऽत्र प्रस्तावातादृशार्थः ।
( २९ ) संसार एपो ऽस्ति नदीहंदोदरः । नदीप्रवाहाश्च यथा महोदधौ पतन्ति निर्गत्य नदीइदान्तरीत् ॥ ४ ॥ नदीइदा नैव भवन्ति रिक्ता न चाम्बुधिः कर्हिचिदस्ति पूर्णः । नदीप्रवाहो ऽपि निरंतरं य- द्वहत्यविच्छिन्नतयातिशीघ्रं ॥ ५॥ इत्थं हि भव्याः परियन्ति मुक्तौ नदीप्रवाहा इव सागरान्तः । संसार एप इदवन्न रिक्तः पयोधिवन्नैव भृतापि मुक्तिः ॥ ६ ॥ दृष्टान्तदाान्तिकयोरितीदं साम्यं समालोचयतां नराणां । भवेत्प्रतीतिः परमाहताना- महद्वचस्येव न चापत्र ॥ ७ ॥ अन्यो ऽपि दृष्टान्त इहोच्यते ऽय- ६७ नदीनां गङ्गादीनां हूढाः पद्महदाढयस्तेपामुदरं मध्यस्थजल प्रदेशस्तदिव यः सः तत्सदृशः संसारः अत्र टुप्तात्मेक्षावाचि पदं नेयं यथाग्निर्माणवकः । ६८ मध्यात् । ६९ अत्रुटिततया । ७० गच्छन्ति । ७१ परमजैनानां । ७२ मिथ्यावाक्यवति ।
(३०) माकर्णनीयो विदितप्रमाणैः । यथा हि कश्चित्प्रतिभान्वितः स- नाजन्ममृत्यूद्भवमात्मशक्त्या ॥८॥ हिन्दूकषड्दर्शनपारशीक- शास्त्राणि सर्वाणि पठंत्रिलोक्याः । असङ्ख्यमायुर्निवहन्नपीह हृदस्य पूर्ण न भवेत्कदाचित् ॥ ९ ॥ शास्त्राक्षरैरप्यथ योजनैवं यथैव शास्त्राणि भवस्तथा ऽयं । भवन्ति शास्त्राक्षरखादिमुक्ताः सुबुद्धिवक्षोवदियं हि सिद्धिः ॥ १० ॥ अश्रान्ततत्पाठवदेव मुक्ति- मार्गो वहन्नस्ति निरन्तरायः । शास्त्रेष्वधीतेषु न शास्त्रनाश- स्तथैव सिद्धेषु भवस्य॑ नान्तः ।। ११ ।। दृष्टान्तदान्तिकभावनेयं ७३ अतिशयवती बुद्धिस्तया युक्तः । ७४ जन्म आरभ्य मरणं यावत् । ७५ यावन । ७६ संसारः । ७७ सिद्धाः । ७८ मुबुद्धिपुरुप- विधायमान पाठ इव । ७९ सर्वभव्यजीवेयु सिद्धिं गतेषु । ८० भव- स्यार्थात्संसारस्थभव्यजीवस्य ।
1 (३१) विज्ञैः स्वयं चेतसि चिन्तनीया । एवं ह्यनेक भिनिपन्ति भूयो दृष्टान्तसङ्घा अपरे ऽपि योज्याः॥ १२ ॥ इति जैनतत्वसारे जीवकर्मविचारे मूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे संसारशून्यतामोक्षाभरणतादृष्टान्तोक्तिलेशः सप्तमो ऽधिकारः॥
( ३२ ) अथ अष्टमोऽधिकारः॥ स्वामिन्परब्रह्म किमुच्यते तत् लीनं जगद्यत्र भवेयुगान्ते । तदेव हेतुः पुनरेव सृष्टेः स्यादीदृशं केन गुणो न वाच्यम् ॥ १॥ निशम्यतामार्य मनीषिणामपि सिद्धान्तवेदान्तविचारखेदिनाम् । स्वरूपमेतस्य निवेदितुं यतो वाचः स्फुरन्तीह न चर्मचक्षुषाम् ।। २ ।। ये योगिनो" निर्मलदिव्यदृष्टय- चराचराचारविवेकचिन्तकाः । लब्धाष्टसिद्धिग्रथना हि ते ऽप्यहो विचारयन्तो न हि पारमियति ।। ३ ।। तथापि ये लोकविलोकनक्षमाः सर्वार्थयाथार्थ्यसमर्थनार्थनाः । ८१ अथ ब्रह्मवादी जैन प्रति ब्रह्मस्वरूपं पृच्छति। ८२ पुनस्तदेव सृष्टेः सर्जनकार्यस्य कारणं स्यादित्युच्यते । ८३ ब्रह्मणः । ८४ योगाभ्यासकर्तारः । ८५ जङ्गमस्थावर । ८६ एतस्य ब्रह्मणः । ८७ चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकदर्शनसमर्थाः । ८८ सर्वे ये र्थाः पदार्थाः द्रव्याणीति यावत् तेपां यत् याथाथ्यं सत्यता तस्य समर्थनं सम्पादनं तस्यार्थनं प्रार्थनं येभ्यस्ते ।
( ३३ ) सत्केवलज्ञानविशिष्टदृष्टयो नीरागिणो ऽन्योपकृतौ परायणाः ॥ ४ ॥ ते त्वीदृशं ब्रह्म परं न्यवेदयन् निर्विक्रियं निष्क्रियमप्रतिक्रियम् । ज्योतिर्मयं चिन्मयमीश्वराभिध- मानन्दसान्द्रं जगतां निषेवितम् ॥ ५॥ निर्माय निर्मोहमहंकृतिच्युतं सम्यग्निराशंसमनीहितार्चनम् । महोदयं निर्गुणमप्रमेयक पुनर्भवप्रोज्झितमक्षरं यतः ॥ ६ ॥ विभुं प्रभावत्परमेष्ट्यनन्तकं निर्मत्सरं रोधविरोधवर्जितम् । ध्यानप्रभावोत्थितभक्तनिवृति निरञ्जनानाति शाश्वतस्थिति ॥ ७ ॥ एवंविधं ब्रह्म तदेव तत्कथं हेतुर्भवेत्सृष्टिकुलालकर्मणि । प्रयोजको ब्रह्मण एव नास्ति य- स्वस्मिन्गतत्वात्सकलस्य वस्तुनः ॥ ८॥ ८९ निःस्पृहं । ९० अवाञ्छितपूजनं । ९१ सत्वादिगुणत्रयर- हितं । ९२ व्यापकं ९३ अनाकारं । ९४ सर्जनरूपं यत्कुलालकर्म कुम्भकारक्रिया तत्र । २५ ये तु परब्रह्म कर्तृ वदन्ति तेषां मत .
-- ( ३२ ) अथ अष्टमो ऽधिकारः॥ स्वामिन्परब्रह्म किमुच्यते तत् लीनं जगद्यत्र भवेयुगान्ते । तदेव हेतुः पुनरेव सृष्टेः स्यादीदृशं केन गुणो न वाच्यम् ॥ १॥ निशम्यतामार्य मनीषिणामपि सिद्धान्तवेदान्तविचारखेदिनाम् । स्वरूपमेतस्य निवेदितुं यतो वाचः स्फुरन्तीह न चर्मचक्षुपाम् ॥ २ ॥ ये योगिनो निर्मलदिव्यदृष्टय- चराचराचारविवेकचिन्तकाः । लब्धाष्टसिद्धिप्रथना हि ते ऽप्यहो विचारयन्तो न हि पारमियति ॥ ३॥ तथापि ये लोकविलोकनक्षमाः सर्वार्थयाथार्थसमर्थनार्थनाः। ८१ अथ ब्रह्मवादी जैनं प्रति ब्रह्मस्वरूपं पृच्छति । ८२ पुनस्तदेव सृष्टेः सर्जनकार्यस्य कारणं स्यादित्युच्यते । ८३ ब्रह्मणः । ८४ योगाभ्यासकर्तारः । ८५ जङ्गमस्यावर । ८६ एतस्य ब्रह्मणः । ८७ चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकदर्शनसमाः । ८८ सर्वे ये ऽर्थाः पदार्थाः द्रव्याणीति यावत् तेपां यत् याथाथ्यं सत्यता नस्य समर्थनं सम्पादनं तस्थार्थनं प्रार्थनं येभ्यस्ते ।
( ३३ ) सत्केवलज्ञानविशिष्टदृष्टयो नीरागिणो ऽन्योपकृतौ परायणाः ॥ ४॥ ते त्वीदृशं ब्रह्म परं न्यवेदयन् निर्विक्रियं निष्क्रियमप्रतिक्रियम् । ज्योतिर्मयं चिन्मयमीश्वराभिध- मानन्दसान्द्रं जगतां निपेवितम् ॥ ५॥ निर्माय निर्मोहमहंकृतिच्युतं सम्यग्निराशंसमनीहितार्चनम् । महोदयं निर्गुणमप्रमेयक पुनर्भवमोज्झितमक्षरं यतः॥ ६ ॥ विभु प्रभावत्परमेष्ट्यनन्तकं निर्मत्सरं रोधविरोधवर्जितम् । ध्यानप्रभावोत्थितभक्तनिवृति निरञ्जनानांकृति शाश्वतस्थिति ॥ ७॥ एवंविधं ब्रह्म तदेव तत्कथं हेतुर्भवेत्सृष्टिकुलालकमणि । प्रयोजको ब्रह्मण एव नास्ति य- स्वस्मिन्गतत्वात्सकलस्य वस्तुनः ॥ ८॥ ८९ निःस्पृहं । ९० अवाञ्छितपूजनं । ९१ सत्त्वादिगुणत्रयर- हितं । ९२ व्यापकं ९३ अनाकारं । ९४ सर्जनरूपं यत्कुलालकर्म कुम्भकारक्रिया तत्र । १५ ये तु परब्रह्म कई वदन्ति तेपो मते - ( ३४ ) कुर्याद्यदीदं जगतां हि सर्जन तदेदृशं केन करोति विष्टपम् । जन्मात्ययव्याधिकषायकैतव- कन्दर्पदौर्गत्यभियाभिराकुलम् ॥ ९ ॥ परस्परद्रोहिविपक्षलक्षितं दुःश्वापदव्यालसरीसृपालिकम् । साखेटिकैमैनिकसौनिकैश्चितं दुश्चोरजारादिविकारपीडितम् ॥ १० ॥ कस्तूरिकाचामरदन्तचर्मणे सारङ्गधेनुदिपचित्रकान्तकम् । दुर्मारिदुर्मिक्षकविरादिकं दुर्जातिदुर्योनिकुकीटरितम् ॥ ११ ॥ अमेध्यदौर्गन्ध्यकलेवराङ्कितं दुष्कर्मनिर्मापणमैथुनाञ्चितम् । समाश्रयद्धातुकृताङ्गिपुद्गलं सर्वाणि कालस्वभावनियत्यादीनि अपि ब्रह्मगतान्येव सन्ति तस्य ब्रह्मणःकालादिः कश्चिदन्यः पदार्थो नास्ति यः ब्रह्मपति सर्जनसहारे च प्रेरयति।९६यदीदमपि ब्रह्म निःक्रियनिरञ्जनायुक्तानेकविशेषणविशिष्टं सृष्टि कुर्यादिति भवतां विधिरस्ति तर्हि भवतां ब्रह्म स्वस्वरूपाद्विप- रीतां सृष्टिं कथं करोतीत्युदाहरति सप्तरत्तैः । ९७ कारणेन । ९८ न्याघ्र । ९९ दुष्टगज । २००,वींछी । १ नाशकम् । २ शरीरं । ।
सनास्तिकं सर्वमुनीशनिन्दितम् ॥ १२ ॥ कियत्स्वकीयाह्वयबद्धवैरं कियत्वपूजाप्रवणाङ्गिजातम् । नानात्महिन्दूकतुरुष्कलोकं कियत्परब्रह्मनिरासहासम् ॥ १३ ॥ षड्दर्शनाचारविचारडम्बरं प्रचण्डपाषण्डघटाविडम्बनम् । सत्पुण्यपापोत्थितकर्मभोगदं स्वर्गापवर्गादिभवान्तरोदयम् ॥ १४ ।। वितर्कसम्पर्ककुतर्ककर्कशं नानाप्रकाराकृतिदेवतार्चनम् । वर्णाश्रमाचीर्णपृथक्पृथग्वषं ३ नास्तिका हि कर्तारं न मन्यन्ते तर्हि सृष्टिक स्तद् ज्ञानं नासीदद्यमी ममैव विलोपका भविष्यन्ति न चात्र पितापुत्रविचारो वाच्यः पिता तु इन्द्रियपरवशो ज्ञानी अनायतिज्ञो यथातथा पुत्रकर्मणि प्रवर्ततां परब्रह्म तु निर्विकारं सज्ञानं चेति स्वसृष्टिनिद्रवान् कथं नाम करोतीति अथ च तस्य रागद्वेपौ न स्तस्तहि सृष्टिसंहारो कथं करोतीति विचार्यमाणं विशीर्यते इति सम्यग्ध्येयम् । ४ यदि ब्रह्मणा सृष्टिः कृता तर्हि मुनीशा योगिनो ऽपि ब्रह्मणैव कृतास्तहि ते परब्रह्मचिन्त- काः सन्तः सकलं संसारस्वरूपं परब्रह्मकृतं असारं ज्ञात्वा कथं निन्द- पन्तीति विचार्यम् । ५ ब्रह्म । ६ब्रह्म ।७ चत्वारः। ८ चत्वारः। ९धर्म !
( ३६ ) सद्रव्यनिद्रव्यनरादिभेदभृत् ॥ १५ ॥ सप्तभिः कुलकम् ॥ अनेन किं पल्लवितेन येन यद् दृश्यते तविपरीतमेव । कार्ये पुनः कारणजा गुणाः स्यु- विद्वांस एवं निगदन्ति तज्ज्ञाः ॥ १६ ॥ यदत्र दृश्यं किल वस्त्वनित्यं तब्रह्मणो जातमिदं हि सृष्टौ । तयोगिनः केन विहाय शीघ्र जुगुप्स्यमेतहणते विरागम् ॥ १७ ॥ यद् द्वेषरागादिविरूपमुज्झ्यं जगत्स्वरूपं वरयोगवद्भिः । तदेव सर्वं खलु ब्रह्मणैव स्वस्मिन्कथं धार्यमहो युगान्ते ॥ १८ ॥ तदा विवेको ऽस्ति न ब्रह्मरूपे ऽसौ वा शुकायेषु न योगवत्सु । कार्यं च धार्यं च यदादिपुंसो निन्द्यं च हेयं च तदन्यपुंसाम् ॥ १९ ॥ १० संसारे । ११ सर्व वस्तु । १२ सर्गकाले । १३ । वस्तु ! १४ शुकादिभिः । १५ आदिपुरुषस्य पुराणपुरुषस्यार्थात्परह्मनामनि । १६ शुकादीनां योगिनाम् ।
.१८ (३७) तद्ब्रह्मजा सृष्टिरथापि कल्प- स्तज्जो वैदद्भिस्त्विति ब्रह्म मूहूँ । विज्ञाप्यते किं न च तैस्तथैषां' वान्ताहृतेर्ब्रह्मणि किं न दोषः ॥ २० ॥ लोके तथैकादिकब्राह्मणादि- घाते ऽत्र हत्या महती निगद्या । तन्निघ्नतो ब्रह्मण एव सृष्टिं सी कीदृशी स्याददया दयालोः ॥ २१ ॥ तज्जातसृष्टिं न हि तस्य हिंसा निहिंसतश्चेद्भवतीति चोद्यते । सम्पाद्य सम्पाद्य सुतान्स्वकीया- पितुर्मतस्तहिँ न को ऽपि दोषः ॥ २२ ॥ लीलेयमस्यास्ति यदीति चेद्गी- निहिंसतस्य न चास्ति पापम् । एवं हि राज्ञो मृगयां गतस्य जीवान्नतः पातकमेव न स्यात् ॥ २३ ॥ १७ ब्रह्मवादिभिः । १८ परब्रह्मादिकर्तवादिना । १९ यत्तु सृष्टिकाले स्वस्मात्सर्व निष्कापितं तदा तु तत्सर्व वान्तमिव पुनश्च संहतिकाले सर्वस्यापि जगतः आत्मनि संलीनीकरणाझणमिवेति तेन सृष्टिकृता वान्ताहतिदोपो ऽपि न वितारितः । २० हत्या ।
(३८) अथ स्वभावादथ कालतो वा सृष्टिं नतो नास्ति विभोरघोप्तिः । स्वभावकालौ यदि चेद् बलिष्ठौ ब्रह्माप्यशस्ते नुदतः क्षये ऽस्मिन् ॥ २४ ॥ एतौ तदेवात्र च हेतुभूती किं ब्रह्मणा युक्त्यसहेन कार्यम् । तब्रह्मणः सृष्टिविधि तथैव संहारकत्वं च वदन्ति ये तैः ॥ २५ ॥ न ब्रह्ममहिमा प्रकटीकृतः किं निर्दूषणे दूषणमादधे यत् । वन्ध्या ममाम्बेति समं निगद्यते यनिष्क्रियं ब्रह्म निगद्य कर्चिति ।। २६ ।। ये के ऽपि विज्ञानभृतो भवन्ति सर्वे च ते ब्रह्म विचिन्तयन्ति । ब्रह्मांशकास्ते" यदि को ऽस्ति भेदः २१ पापाप्तिः । २२ यदेव ब्रह्म निरञ्जननिःक्रियनिर्गुणनिस्पृ- हादिगुणविशिष्टमुक्त्वा तदेव ब्रह्म कर्तृसंहर्तृरागिद्वेपिसर्वसंसारप्रवर्तकम- च्यते इति निर्दूपणे ब्रह्मणि दूपर्ण स्थापितमिति तेषां वचो अस्मन्मनो न रञ्जयति किमुच्यते अथ च तैः परस्परविरोधि वचो अङ्गीकृतं तदेवाह । २३ विशिष्टज्ञानवन्तो योगीश्वराः ! २४ ते योगीश्वराः । . 3 ( ३९) कैस्मै विचारः क्रियते तदेभिः ॥ २७ ॥ अंशास्तदीया यदि जन्तवो ऽमी स्वयं स्वपार्श्व हि तदेव ने । विनैव कष्टं यदि तस्य लब्ध्यै नीरागता निःस्पृहता निकामम् ॥ २८ ॥ निर्देषता निष्क्रियता च तद्र- ज्जितेन्द्रियत्वं च समानभावः । इत्यादि कार्य यदि तस्य प्रीति- रेष्वेव सिद्धं तदिहाक्रियत्वम् ॥ २९ ॥ चेक्ष्यसि ब्रह्मगतः स्वभावो ऽयमीदृशः सक्रियनिष्क्रियादिः। कर्तुस्त्वनेकैश्च तदा स्वभावै- रनित्यतापीह भवेत्कदाचित् ॥ ३० ॥ २५ किमर्थं यदि योगिनः स्वयं ब्रह्मांशकास्तहिं ब्रह्मांशानां अतःपरं लभ्यमवशिष्यते यद् ब्रह्म चिन्तयन्ति । २६ नेष्यति । २७ ब्रह्मणो लब्ध्यै माप्त्यै । २८ विधेयं । २० ब्रह्मणः । ३० तत्तस्मात्कारणात् इह ब्रह्मणि । ३१ अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरेकस्वभावं नित्यमित्यनेक स्वभावस्य नित्यस्य ग्रह्मणः सक्रियनिःक्रियताद्यनेकस्वभावेनानित्यत्वप्रसङ्गः । ३२ यदि ब्रह्मणः सृष्टौ संहारे च सक्रियतान्यत्रावस्थायां निः क्रियता स्या- दिति भिन्नस्वभावता ततोऽनेकस्वभावतापत्ति तदा नित्यस्वभावपरि- त्यागादनित्यस्वभावतापि स्यात् मजामु मुखदुःखदर्शनात् ब्रह्मणि रागद्वेपयोरपि हो भिन्नस्त्रभात्री स्तस्तहि यथा चर्मदृशा न दृश्यते (३८) अथ स्वभावादथ कालतो वा सृष्टिं नतो नास्ति विभोरघोप्तिः । स्वभावकालौ यदि चेद् बलिष्ठौ ब्रह्माप्यशस्ते नुदतः क्षये ऽस्मिन् ।। २४ ॥ एतौ तदेवात्र च हेतुभूतौ किं ब्रह्मणा युक्त्यसहेन कार्यम् । तद्ब्रह्मणः सृष्टिविधि तथैव संहारकत्वं च वदन्ति ये तैः ॥ २५ ॥ न ब्रह्ममहिमा प्रकटीकृतः किं निर्दूषणे दूषणमादधे यत् । वन्ध्या ममाम्बेति समं निगद्यते यनिष्क्रियं ब्रह्म निगद्य कर्चिति ॥ २६ ॥ ये के ऽपि विज्ञानभृतो भवन्ति सर्वे च ते ब्रह्म विचिन्तयन्ति । ब्रह्मांशकास्ते" यदि को स्ति भेदः २१ पापाप्तिः । २२. यदेव ब्रह्म निरञ्जननिःक्रियनिर्गुणनिस्पृ- हादिगुणविशिष्टमुक्त्वा तदेव ब्रह्म कर्तृसंहर्तृरागिद्वेषिसर्वसंसारप्रवर्तकम- च्यते इति निर्दूषणे ब्रह्मणि दूषणं स्थापितमिति तेषां वचो अस्मन्मनो न रञ्जयति किमुच्यते अथ च तैः परस्परविरोधि वचो अङ्गीकृतं तदेवाह ! २३ विशिष्टज्ञानवन्तो योगीश्वराः ! २४ ते योगीश्वरा !
कस्मै विचारः क्रियते तदेभिः ॥ २७ ।। अंशास्तदीया यदि जन्तवो ऽमी स्वयं स्वपार्श्व हि तदेव नेतूं। विनैव कष्टं यदि तस्य लब्ध्यै नीरागता निःस्पृहता निकामम् ॥ २८॥ निर्देषता निष्क्रियता च तद्र- ज्जितेन्द्रियत्वं च समानभावः ! इत्यादि कार्य यदि तस्य प्रीति- रेष्वेव सिद्धं तदिहाक्रियत्वम् ॥ २९ ॥ चेक्ष्यसि ब्रह्मगतः स्वभावो ऽयमीदृशः सक्रियनिष्क्रियादिः । कर्तुस्त्वनेकैश्च तदा स्वभावै- रनित्यतापीह भवेत्कदाचित् ॥ ३०॥ २५ किमर्थं यदि योगिनः स्वयं ब्रह्मांशकास्तहिं ब्रह्मांशानां अतःपरं लभ्यमवशिष्यते यद् ब्रह्म चिन्तयन्ति । २६ नेष्यति । २७ ब्रह्मणो लब्ध्यै मात्यै । २८ विधेयं । २९ ब्रह्मणः । ३० तत्तस्मात्कारणात् इह ब्रह्मणि । ३१ अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरेकस्वभावं नित्यमित्यनेक स्वभावस्य नित्यस्य ब्रह्मणः सक्रियनिःक्रियताबनेकस्वभावेनानित्यत्वमसङ्गः । ३२ यदि ब्रह्मणः सृष्टौ संहारे च सक्रियतान्यत्रावस्थायां निःक्रियता स्या- दिति भिन्नस्वभावता ततोऽनेकस्वभावतापत्ति तदा नित्यस्वभावपरि- त्यागादनित्यस्वभावतापि स्यात् प्रजाग्नु सुखदुःखदर्शनात् ब्रह्मणि रागद्वेपयोरपि ही भिन्नस्वभावी स्तम्तहिं यथा चर्मदृशा न दृश्यते - देपो पि रागो ऽपि दृशापि वीक्षा नित्यं तदेवास्ति यदेकरूपम् । आकाशवद्याप्तिरियं हि यत्र वाक्येन पञ्चावयवेन तृप्तौ ॥ ३१ ॥ कर्तुः स्फुटा सक्रियता मनःस्था सृष्टौ युगान्ते च तदन्यभावे स्यानिष्क्रियत्वं च तथैव राग- द्वेषौ जनानां सुखदुःखदृष्ट्या ॥ ३२ ॥ यादृक्रिया तादृशसौख्यदुःखे चेदेवमूहो भवैतामपि स्यात् । कर्जुलं किं किल तर्हि सिद्धे स्वपापपुण्ये सुखदुःखहेतू ॥ ३३ ॥ हे ब्रह्मवादिन् यदि जन्तवो ऽमी ब्रह्मांशकास्तर्हि समे समाः स्युः । ब्रह्मेति स्वभावः तस्यापि परावृत्त्या कदाचिन्नेत्रेणापि ब्रह्मणो दर्शनं भवेदनेकस्वभावत्वात् यदनेकस्वभावं तन्नित्यं न स्यात् । ३३ नित्यं तदेव यदेकस्वरूपं एकस्वभावमिति । न्यायस्तु एवं । ब्रह्म नित्यं । एकस्वभावत्वात् । यदेकस्वभावं तन्नित्यं यथाकाशं । तथा चेदं । तस्मा- तथेति पश्चावयववाक्येन या नित्यवस्तुनो व्याप्तिरस्ति सा ब्रह्मणि सक्रियनिःक्रियरक्तद्विष्टादिभिन्नभिन्नानेकस्वभावत्वेन स्यादित्यादि स्वयमृह्यम् । ३४ कृता । ३५ सृष्टिसंहाराभावे । ३६ ब्रह्मवादीति चेदुत्तरयति । ३७ ब्रह्मवादिनामपि । न मसक्ता (४१) तेंदशसाम्या बहुभेदभिन्ना- श्वेतहि कश्चिन्ननु तत्करो ऽन्यः ।।३४ ।। चेद्ब्रह्मभिन्ना भुवि जन्तवो ऽमी सुखस्य दुःखस्य च कर्तृ ब्रह्म । हेतोर्यतो दुःखसुखे विधत्ते ब्रह्मा स एवास्तु तैयोर्विधाता ॥ ३५॥ निरञ्जनं नित्यममूर्त्तमक्रियं सङ्गीर्य ब्रह्माथ पुनश्च कारकम् । संहारकं रागरुडादिपात्रक परस्परध्वंसि वचोस्यदस्ततः ॥ ३६ ।। अतो विभिन्नं जगदेतदेत- ब्रह्मापि भिन्नं मुनिभिर्व्यचारि । अतस्तु संसारगता मुनीन्द्राः कुर्वन्ति मुक्त्यै परब्रह्मचिन्ताम् ॥ ३७ ॥ ये केपि मायामिह विष्णुमाश्रितां ३८ ब्रह्मांशानाम् । ३९ जीवाः। ४० सुखदुःखादिभेदकरोऽन्यः पदार्थः। ४१ पुण्यपापयोः । द्वेष। ४२ ध्यानम् । ४३ ये केचन वैष्णवाः सन्ति ते च विष्णुनैव कृतं सगै संहारं च वदन्ति यथा च पद्मपुराणे तत्वानुसारिमहादेवकृतभगवत्सहस्रनामपाठे प्रतिपादितम् । यतः सर्वा- णि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युग- क्षये ॥ इत्याद्यनेकशः पाठः पठन्तीति तानाश्रित्याह ये के ऽपीत्यादि।
। (४२) जगदिधौ हेतुमुदीरयन्त्यथ । प्रष्टव्यमेषामिति किं हि मायां विष्णुः श्रितो विष्णुमथापि माया ॥ ३८ ॥ माया जडा संश्रयितुं स्वयं नो शक्ता तु विष्णुः परब्रीतुल्यः । जानन्स्वयं नाश्रयते हि मायां यत्पारतन्त्र्यादजडो जडं श्रयेत् ॥ ३९ ॥ अथैष विष्णुर्युगपन्नुदेत्तां पृथक्पृथग्वा प्रतिजीवमीः । आये यदीमाँ तु नुदेत्रिलोकी तदैकपास्तु न भिन्नरूपा ।। ४० ॥ तदैकरूप्याद्यदि ती पृथक्पृथग् जीवान्प्रतीतं न भवेत्तदानीम् । ऑनन्त्यमस्या इयमप्यनेक- रूपा च जीवा अपि भिन्नरूपाः ॥ ४१ ।। नामैवमस्त्वत्र तथापि माया *श्रिता। ४४ परब्रह्माधिकारोक्तविशेषणविशिष्टत्वात् ब्रह्मतुल्यो वा विष्णुब्रह्मापरपर्यायो वा विष्णुरिति । ४५ मायां । ४६ यदी सुखमयी तदा सुखमय्येव दुःखमयी दुःखमय्येव न च भिन्नरूपा । ४७ तस्या मायाया एकरूप्यं एकस्वभावता तस्मात् । ४८ मायां । ४९ जी- वानामनेकत्वात् । ४८ दुःखकरः प्रथेत्यहो। (४३ ) जडा सती किं चरितुं क्षमा स्यात् । कर्तुश्च शक्तेरथ सा समर्था तदैव कर्ता सुखदुःखयोऽस्तु ॥ ४२ ।। किं कर्तुं रेतैरपराद्धमस्ति चेदीदृशीं तो प्रति जीवमीः । निसँगसां प्राणभृतां य ई- ग्दुःखादि कर्ता स कथं हि कती ।। ४३ ॥ ध्यायन्ति ये नेशमिमेऽस्य सौगसा- स्तेषोमसौ ये त्वीशमनं प्रति सेवमाना- स्तेपामयं सातततिं विधत्ते ॥ ४४ ॥ द्वेषी च रागी च भवतां स कर्त्ता य ईदृशीमाचरति प्रतिक्रियाम् । नामैवमस्त्वस्तु परं य एनं निन्देन वन्देत गतिस्तु कास्य ॥ ४५ ॥ लोके त्रिधा स्याद्गतिरेकवस्तुनो यत्सेवकासेवकमध्यमात्मिकाः । ५० कर्तुम् । ५१ मायाम् । ५२ निरपराधानाम् । ५३ कर्तुः। ५४ सापराधाः । ५५ सेवकानाम् । ५६ प्रसिद्धिः । ५७ मध्यस्थ- नफारस्योभयत्रसम्बन्धो टमरुकमणिवत् ।
4 4 औद्योईयोश्चेद्गतिरस्तितर्हि मध्यस्थजन्तोरपि सास्तु काचित् ॥ ४६ ॥ अस्यापि काचिनियता गतिः स्या- दस्यागतेस्तर्हि च कोऽस्ति कर्ता । तीति वाच्यं सुखदुःखमुख्य यथा कृतं कर्म तथैव लभ्यम् ॥ १७ ॥ इत्थं च ये केर्चन सङ्गिरन्ते क" वतो जीवगणान्प्रमृज्य । संसारिभावं प्रणिीय तेषां महाक्षये संहरते पुनस्तान् ॥४८॥ वाच्यों अमी किं जगदीश्वरो ऽयं जीवासतः किं प्रकटीकरोति । किं वा नवानेवकरोति कर्ता चेदादिपक्षः शृणु तर्हि वार्ताम् ।। ४९ ॥ इष्टे पदे चेत्परिरक्ष्य जीवान यः कार्यकाले प्रकटीकरोति । ५८ सेवकासेवकयोदयोः । ५९ उदासरूपस्य गतिः। ६० यवना- चार्यादयः । ६१ प्रतिजानते प्रतिज्ञा कुर्वन्तीति यावत् । ६२ स्वकी- यादात्मनः सकाशात् । ६३ कृत्वा । ६४ दत्त्वा । ६५ ये इत्यं वदन्ति ते वाच्याः पृष्ठव्या इत्यर्थः । ६६ विद्यमानान् । ६७ जीवा- नू । ६८ खवाञ्छिते स्थाने । - (१५) सो ऽस्मादृशः कर्मणि वस्तुरक्षी प्रस्तावनोप्राप्तिभयादिभीतः ॥ ५० ॥ अशक्तिरप्यस्य निवेदिता य- नो भिन्नभिन्नार्थकमेलवीर्यः । कर्तुस्त्वचिन्त्या किल शक्तिरस्ति तत्कि स लोभीति निगद्यते हो ॥ ५१ ॥ कृत्वा नवानेव यदैव जन्तून् संसारिभावं प्रति लाभयेच्चत् । मौलान्कथं मोचयितुं क्षमो न येन स्वतृप्तानितिकिं विडम्बयेत् ।। ५२ ।। कृतानपात्थं यदि संहरेत् पुनः को ऽयं विवेको जगदीशितुः सतः । वालो ऽपि यो वस्तु निजं प्रकृप्तं धर्तु क्षमस्तावदयं दधाति ॥ ५३ ॥ लीलेति चेत्तर्हि जनो ऽपि लीला कुर्वन्न निन्द्यो भवति प्रवीणैः । तपोयमध्यानमुखैः स लभ्य- ६९ क्रियावसरे । ७० अवसरे या ऽमाप्तिस्तद्भयात् । ७? पृ- थक्पृथग्जीवपदार्थमेलनवलः । ७२ प्रापयेत् । ७३ स्वकृतान् । ७४ रक्षति । ७५ स्वचित्ताभीष्टागम्यगमनादिक्रीडां विदयत् । ७६ स खुदाई नामा जगदीशः।
( ४६ ) श्वेत्तानि रुच्यै यदि सन्ति तस्मै ॥ ५४॥ एतानि यस्मै रुचये भवन्ति स नेदृशीं जातु करोति लीलाम् । लोकेऽपि जीवादिकघातनोत्था लीला निषिद्धास्ति समैव तेन ॥ ५५ ॥ अन्यान्निषेधन्पुनरात्मना सृजं-- स्तदा स को ऽतीव विनिन्दितः स्यात् । एवं त्वनालोचनकर्मकारं वयं न कर्तारमिमं वदामः ॥ ५६ ।। यत्त्वदचोन्यासभरैः स कर्ता पूतः स्वयं स्वीयजनान्पुनानः । ज्योतिर्मयाद्योत्थगुणै विशिष्टः सो ऽपि स्वकांशान्स्वरसादिमोहे ।। ५७ ।। संसारभावे विरचय्य सद्यो जीवत्वमेवं नुदत्ययं चेन्नहि तर्हि कर्तु- रंशा इमे प्राणभृतो ऽपरे यत् ॥ ५८ ॥ ७७ तपःप्रभृतीनि । ७८ जनानां दुःखदानरागद्वेपादिविधान- संहारादिकाम् । ७९ प्रागेव ब्रह्मलक्षणसदृशलक्षणः त्वदुक्तकर्ता । ६० स्वकीयात् कस्माचिल्लीलादिरसात् । बहुदुःखपात्रं । .
(४७) कर्ता कथं सङ्कटपेटकोदरे दौर्गत्यदौस्थ्यादिमये भवे स्मिन् । जाननिजांशान्सहसैव सुद्यात् स्वकस्वरूपादिनिपात्य रम्यात् ॥ ५९ ॥ एपा तु लीलास्ति यदीश्वरस्य संसार एवैप ततस्तदिष्टः। तदा तु संसारिजनैस्तदीप्त्यै कष्टादि केनाथ विधेयमुग्रम् ।। ६० ॥ पूर्वापरानाश्रितवाक्यमेतत् प्रजल्पतां कापि न वाक्प्रतीतिः । ये सर्वसद्रूपगुणानदोपान् कर्तुर्वरांशानिति पातयन्ति ॥ ६१ ॥ किंतर्हि वाच्यं शृणु किञ्चिदस्ति ज्योतिर्मयं चिन्मयमेकरूपम् । द्रष्ट्र प्रजीनां सुखदुःखहेतुं ८१ पातयित्वा । ८० परमेश्वरस्येष्टः । ८३ परमेश्वरमाय । ८४ सिद्धान्ती खेष्ट परब्रह्मपरमेष्टिलक्षणमपरनामसिद्धाख्यं निरूप- यनि । ८५ दर्शकम् । ८६ लोकानां सम्बन्धिनम् । ८७ पुण्यपापल- अणं पति पुण्यपापयोस्तस्य दर्शकवे तयोस्तत्तन्कलववं स्यात् यथा साक्षिणि सति पुण्यपापयोः फलाफलोपलम्भः मुलमो भवति लोका अपि वदन्ति सर्व कुनं शुभाशुभं भगवान् वत्तीति तात्पर्यायः ।
( ४८ ) योगीश्वरध्येयतमस्वभावम् ॥ ६२ ॥ दौर्गत्यदुःखे सुगतिं सुखं च प्राप्नोति ताहक्कृतकर्मयोगात् । जीवो यदात्वेष समानभावं श्रयेत्तदा गच्छति ब्रह्मभूयम् ॥ ६३ ॥ तुष्टिर्जनानां परमेश्वरस्य चेत्सृष्टिसंहारकथाप्रवृत्त्या । स्फूर्तिप्रभावप्रतिपादनार्थ तदेति वाच्या स्तुतिरीश्वरस्य ॥ ६४ ॥ आस्तामयं श्रीपरमेष्ठिनामा तद्धयानवानेष जनो ऽभिनिध्यात् । कर्ता सुखस्यात्मनि संविधानात् संहारकश्चात्मतमोपहारात् ॥ ६५ ॥ यथैवं लोके किल को पिसूरः स्वाम्यात्तशस्त्रैरपि सर्वशत्रून् । सञ्जित्य तत्संहृतिकृन्निजाङ्गे सुखस्य कृत्यापि भवेत्स कर्ता ॥ ६६ ॥ यथा ऽत्र शस्त्रादिकवस्तुनेतुः स्थाने स्थितस्यापि न हि प्रयासः। 1 ८८ ब्रह्मत्वं । ८९ स्यात् । ९० स्वामिनः ।
(४९) तथेश्वरस्यापि भवेन्न काचित् क्रिया यतो निष्क्रियतापि सिद्धा ॥ ६७ ।। शूरो ऽपि चैवं सति शस्त्रभर्तु- महोपकारं किल मन्येत ऽसौ । अधीशभक्तोऽपि तदीयनाम- ध्यानोत्थसौख्यस्तकमेव वक्ति ॥ ६८ ॥ एवं ह्यनेके खलु सन्ति सन्तो दृष्टान्तसङ्घाः सुधिया समुह्याः । तथा सतीशो महिमापि विश्रुतो भक्तुश्च सर्गप्रतिसर्गकर्तृता ॥ ६९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे भूरचन्द्रमनःस्थिरीका परब्रह्मविचारोक्तिलेशो ऽहमो ऽधिकारः ॥ --- ९१ शम्बनायकस्य । ९२ नत्सान्यकरं तमधीगमेव वक्ति तस्य सेवकत्वान । मष्ट्रिसंहार | (५०) अथ नवमोऽधिकारः किं ब्रह्म सिद्धापरनामकीर्तितं ध्येयं मुनीनामपि शुद्धचेतसाम् । भवार्णवे यानवदेव योगिनो जानन्ति यन्मुक्तिगृहं यियासवः ॥१॥ स्वामिन् यदीयं न हि सृष्टिरुत्थिता सकाशतो ब्रह्मण इत्यवाचि चेत् । इयं कुतः स्यादपयाति वा कुतो निगद्यतामद्य रहस्यमेतकद् ॥ २॥ त्रिकालविज्ञा इति योगिनो ये निरागिणस्ते ऽभिदधुर्विशिष्टाः । कालात्खभावानियतेश्चवीर्यतः सृष्टिक्षयौ स्तः समवायपञ्चकात् ॥ ३॥ ९४ अथ जिज्ञासुः पृच्छति ब्रह्मभूयमित्यत्र किं नाम ब्रह्मेत्युक्ते तजिज्ञासोराशयेन वदति सिद्धान्ती । ९५ यत् सिद्वापरनाम ब्रह्म भवार्णवे संसारसागरे योगिनः मुक्तिरूपं गृहं प्रति प्राप्तुकामाःप्रवहणवत् आमनन्ति. गृहप्रवेशेतु कर्तव्ये यथा प्रवहणं परित्यज्यते तथा मुक्ति गृहगमनावसरे सिद्धध्यानमपि संत्यज्यात्मध्यानं च समभावलक्षणमा- श्रित्य मुक्तिगृहं प्रविशन्तीति भावः । ९६ कालः स्वभावनियती, पूर्व- कृतं पुरुपकारणं पञ्च; समवाये सम्यक्त्व,-मेकत्वे भवति मिथ्यात्वम् . इति जैननत्वम् ।
मुनीश्वरा ब्रह्मणि ब्रह्म लीयते ज्योतिस्तथा ज्योतिषि संविशेदिति । कथं प्रवादो घटते महात्मना- मयं विना ब्रह्म पुराणवेदिनाम् ॥ ४ ॥ निशम्यतां ज्ञानमिदं वदन्ति ब्रह्मेति वा ज्योतिरथेति विज्ञाः । तदेकसिद्धस्य हि ब्रह्म यावत् क्षेत्रं श्रयेत्सर्वदिशास्वनन्तम् ॥ ५ ॥ तावद् द्वितीयस्य तृतीयकस्य सिद्धस्य ब्रह्माश्रयते तदेव । एवं ह्यनन्तामितसिद्धनानां ब्रह्माश्रयेत् क्षेत्रमहो तदाश्रितम् ॥ ६॥ तेनेति गीब्रह्मणि ब्रह्म णीयते ज्योतिस्तथा ज्योतिषि सम्मिलत्यथ । अयं प्रवादो मुनिभिः पुरातनः ९७ पुरातनतत्वविदाम् । ९८ ब्रह्मशद्वेन ज्ञानमुक्तमनेकार्थे, तदेव झानं प्रकाशकत्वात् ज्योतिरिव ज्योतिरिति ज्योतिरापि लोका व्यवहरन्ति तत एकस्यापि परमज्ञानम्य ब्रह्म ज्योतिश्वति नामवयं लोकाः श्रितास्ततो लोकाशयेनोच्यने ब्रह्मति तान ज्यो- तिर्वेति । ९९ ज्ञानम् । ३०० अनन्ता अत एवामिना ये सिद्धा इनि- नामानः । १ सानं ज्योतिर्वा । न सिद्धदानाश्रितम् ।
(५०) अथ नवमोऽधिकारः किं ब्रह्म सिद्धापरनामकीर्तितं ध्येयं मुनीनामपि शुद्धचेतसाम् । भवार्णवे यानवदेव योगिनो जानन्ति यन्मुक्तिगृहं यियासवः ॥ १ ॥ स्वामिन् यदीयं न हि सृष्टिरुत्थिता सकाशतो ब्रह्मण इत्यवाचि चेत् । इयं कुतः स्यादपयाति वा कुतो निगद्यतामद्य रहस्यमेतकद् ॥ २॥ त्रिकालविज्ञा इति योगिनो ये निरागिणस्ते ऽभिदधुर्विशिष्टाः । कालात्स्वभावानियतेश्चवीर्यतः सृष्टिक्षयौ स्तः समवायपञ्चकात् ॥ ३ ॥ ९४ अथ जिज्ञासुः पृच्छति ब्रह्मभूयमित्यत्र किं नाम ब्रह्मेत्युक्ते तज्जिज्ञासोराशयेन वदति सिद्धान्ती । ९५ यत् सिद्वापरनाम ब्रह्म भवार्णवे संसारसागरे योगिनः मुक्तिरूपं गृहं प्रति प्राप्तुकामा प्रवहणवत् आमनन्ति. गृहप्रवेशेतु कर्त्तव्ये यथा प्रवहणं परित्यज्यते तथा मुक्ति गृहगमनावसरे सिद्धध्यानमपि संत्यज्यात्मध्यानं च समभावलक्षणमा- श्रित्य मुक्तिगृहं प्रविशन्तीति भावः । ९६ कालः स्वभावनियती, पूर्व- कृतं पुरुपकारणं पञ्चः समवाये सम्यक्त्व,-मेकत्वे भवति मिथ्यात्वम् . इति जैनतत्वम् । + Suwar (५१) मुनीश्वरा ब्रह्मणि ब्रह्म लीयते ज्योतिस्तथा ज्योतिषि संविशेदिति । कथं प्रवादो घटते महात्मना- मयं विना ब्रह्म पुराणवेदिनाम् ।। ४ ।। निशम्यतां ज्ञानमिदं वदन्ति ब्रह्मेति वा ज्योतिरथेति विज्ञाः । तदेकसिद्धस्य हि ब्रह्म यावत् क्षेत्रं श्रयेत्सर्वदिशास्वनन्तम् ॥ ५॥ तावद् द्वितीयस्य तृतीयकस्य सिद्धस्य ब्रह्माश्रयते तदेव । एवं ह्यनन्तीमितसिद्धनाम्नां ब्रह्माश्रयेत् क्षेत्रमहो तदाश्रितम् ॥ ६ ॥ तेनेति गीब्रह्मणि ब्रह्म णीयते ज्योतिस्तथा ज्योतिषि सम्मिलत्यथ । अयं प्रवादो मुनिभिः पुरातनैः ९७ पुरातनतत्वविदाम् । ९८ ब्रह्मशद्वेन ज्ञानमुक्तमनेकार्थे, तदेव ज्ञानं प्रकाशकत्वात् ज्योतिरिव ज्योतिरिति ज्योतिरपि लोका व्यवहरन्ति तत एकस्यापि परमज्ञानस्य ब्रह्म ज्योतिश्चेति नामद्वयं लोकाः श्रितास्ततो लोकाशयेनोच्यते ब्रह्मेति ज्ञानं ज्यो- निवाने । ९९ ज्ञानम् । ३०० अनन्ता अत एवामिता ये सिद्धा इति- नामानः । १ वानं ज्योतिर्वा । २ सिहानाश्रितम् ।
. + (५२) समाश्रितो ब्रह्मयथार्थवेदिभिः ॥ ७ ॥ एवं सति प्राज्ञवराः कथं न तत् क्षेत्रस्य सार्यमथो भवेत्तथा । परपरालिङ्गितब्रह्मणो ऽप्यहो सङ्कीर्णता केन भवेन्न तत्र ॥ ८॥ यथैव कस्यापि मनीषिणो हदि प्रभूतशास्त्राक्षरसङ्ग्रहे सति । सार्यमस्योरसि नैव जायते न चाक्षराणां परिपिण्डता भवेत् ॥ ९ ॥ एवं चिदाश्लिष्टदिवः समन्ततो न ब्रह्मभिर्ब्रह्मपरम्पराश्रितैः । सङ्कीर्णता ऽथो नभसा न ब्रह्मणा- मिह प्रवीणा इति संविदा जगुः ॥ १० ॥ इत्थं हि सिद्धैः परिपूरितं शिव- क्षेत्रं न सङ्कीर्णमहो भवेत्कदा । सिद्धास्तथा सिद्धपरम्पराश्रिताः सायबाधारहिता जयन्ति भोः ॥ ११ ॥ इति जैनतत्वसारे जीवकर्मविचारे सरचन्द्रमनःस्थिरीकार एकसिद्धक्षत्रे ऽनेकसिद्धावस्थानामिधानोक्तिलेशो नवमो ऽधिकारः॥ ३ ब्रह्मशद्धार्थवादीभः । ४ मिथोमिलितज्ञानस्य ज्योतिपोवा। - (५३) अथ दशमो ऽधिकारः प्रश्नः पुनः पृच्छयत एष पूज्या निगोदजीवानधिकृत्य तद्वत् । निगोदजीवाश्च निगोद एव तिष्ठन्ति केनाशुभकर्मणा ते ॥ १ ॥ यत्ते हि जन्मात्ययमाचरन्तः कर्माणि कर्तुं न लभन्ति वेलाम् । तत्कर्मणा केन परेतदुःखा- नन्तव्यथां ते ऽनुभवन्ति दीनाः ॥ २॥ ये तेषु केचिद्यवहारराशि- मायान्ति ते स्युः क्रमतो विशिष्टाः । राशेः पुनर्ये व्यवहारनाम्नो निर्गत्य जीवा अभियान्ति ते पि ॥ ३ ॥ निगोदजीवत्वमथो लभन्ते कथं व्यवस्था कुन आविरस्ति । निशम्यतां सम्यगय विचारो विचारसञ्चारितचित्तवृत्ते ॥ ४ ॥ मरणम् । ६ परेना नारकास्तेषां यानि दुःश्वानि तेभ्योऽप्यनन्ता ज्यघा येषां ने।
। (५४ ) निगोदजीवेषु सदैव दुःख यदस्ति तत्तादृशजातिभावात् तथाविधक्षेत्रजनिप्रलम्भा- न्महार्त्तिदोर्कतथाप्रणोदात् ॥ ५ ॥ यथैव लोके लवणोदवारि क्षारं सदा दुःसहकर्मयोगात् । अनन्तकाले ऽपि भवेन्न पेयं यन्नैव वर्णान्तरमाश्रयेत ॥ ६॥ अनन्ततो ऽनन्ततरस्त्वनेहा बभूव वाढैलवणोदनाम्नः । विनेदृशं कर्म न नाम वाच्यं तत्कुत्र दुष्कर्म कृतं जलेन ॥७॥ यत्रापि गङ्गादिमहानदीभवं जलं गतं तद्गतरूपि तद्रसं । निगोदकेषु व्यवहारराशितो जीवा गतास्ते ऽपि भवन्ति तत्समाः॥८॥ तद्वारि मेघस्य मुखं समाप्य पेयं भवेचाथ सुखीभवन्ति । एवं निगोदादपि निर्गता ये 9 उत्तरकालताइकोरणात् । ८ दुष्कर्म । ९ लवणोदस्य वारि !
( ५५ ) संलभ्य जीवा व्यवहारराशिम् ॥ ९ ॥ यहागर्मज्ञस्य नरस्य कस्यचित् हृदन्तरोच्चाटनमन्त्रवर्णाः। तिष्ठन्ति तैः किं कृतमत्र दुःकृतं यदीदृशं नाम निगद्यते जनैः ।। १० ।। तत्स्था हि वर्णा यदि के ऽपि शस्त- मन्त्रस्थितास्ते गदिताः प्रशस्ताः । सन्मन्त्रगा ये ऽपि च मन्त्रवर्णा- स्तेस्युस्तथोच्चाटनदोपदुष्टाः ॥ ११ ॥ क्षेत्रं निगोदस्य यथा तथेदं दुान्त्रिकस्याशुभवर्णभृद् हृदु । दुर्मन्त्रवर्णाभनिगोददेहिनः सन्मन्त्रवर्णव्यवहारिजन्मिनः ॥ १२ ॥ दृष्टान्तदान्तिकतेयमात्मना संयोजनीया समभावभाविना । एवं च सूक्ष्मा गुरवश्व पण्डिते- ईश्यास्तु दृष्टान्तगणाः स्वबुद्धितः ॥ १३ ॥ दक्षा निगोदासुभृतः समस्त संवाप्य लोकं सततं स्थिताश्चेत् । १० मान्त्रिकस्य । ११ उजाटनेनि दुनाम । १२ शुभमन्त्रवर्ण- गत व्यवहारासिंगनजीवाः । - - (५६) ते केन नायान्ति दृशः पथं यके घनीभवन्तो ऽपि न बाधयन्ति ॥ १४ ॥ सत्यं निगोदा अतिसूक्ष्मनाम- कर्मोदयात्सूक्ष्मतरा भवन्ति । एकां तनुं ते ऽधिगता अनन्ता- स्तथाप्यदृश्या ननु चर्मदृग्भिः ॥ १५ ।। यथोग्रॅगन्धामृतदेहिरामठा- दिकोत्थगन्धो बहुधा यथा मिथो । श्लिष्टो ऽभितिष्ठेन्न तदन्यवस्तुनः सङ्कीर्णता नापि नभोभुवस्तथा ॥ १६ ॥ एवं निगोदासुमतां परस्परा- श्लेषेऽस्ति तेषामतिबाधनं सदा । तथापि चान्यस्य न वस्तुनो ऽस्ति सङ्कीर्णता नैव विहायसश्च ॥ १७ ॥ यथात्र गन्धादिकवस्तुसत्ता ज्ञेया नसा नैव दृशाभिदृश्या। एवं निगोदात्मभृतोऽपि जैन- वाक्यादिबोध्या मनसा न वीक्ष्याः ॥ १८ ॥ ते केवलज्ञानवता हि दृश्याः १३ वचा । १४ कलेवर ।
यथा हि सर्वत्र रजो ऽतिसूक्ष्मम् । उड्डीयमानं न च दृश्यते ऽक्ष्णा न चापि राशीभवने ऽपि बोध्यम् ।। १९ ॥ परं यदानशुपीनरश्मि- समुत्थवंशीत्रसरेणुरूपम् । प्रकाशयोगादभिवीक्ष्यते तत् दृश्यास्तथा दिव्यदृशा निगोदाः ॥२०॥ स्वामिनिगोदाद्यसुमान न्यदन् सन् न गौरवं केन लभेद्गुणेन च । यथा हि सूतो विविधांश्च धातू- नश्नन् भजत्येप गरिष्ठतां नो ॥ २१ ॥ वस्त्रं यथा चम्पकपुष्पवासितं यथा च कृष्णागरुधूपधूपितम् । न मौलभारान्ननु याति गौवं दृष्टान्त एकः पुनरत्र शास्त्रगः ॥ २२ ।। सिद्धो यथा तोलकमानपारदः स्विन्नः सहेम्नः शततोलकेन । १५ भान्छादिनदेशे जातं यत् छिद्रं तत्रागता ये इनरमयः मर्यकिरणानन्ध उतना ये वंगीकाराः किरणमतिविम्बास्तत्र यदु डीयमानं रजनन परेणुरित्युन्यने तम्य यट्टपं दर्शनम् । १६ - भारन । ८ (५८) न वर्धते ऽसौ निजतोलकादरा- देवं न जीवे ऽपि भरः कृतातौ ॥ २३ ॥ यथा पुनर्मारुतपूर्णमभ्या: दृतिः स्वभारादधिकी भवेन्नो । तथैव जीवो विहिताशनोऽपि स्वगौरवान्नाधिकगौखाश्रित् ॥ २४ ॥ . . साधो निगोदाङ्गभृतो अतिदुःखिताः स्युः कर्मणा केन निगद्यतामिदम् । इमं विना केवलिन न कश्चिः- विज्ञो पि विज्ञातुमलं विचारम् ॥ २५ ॥ तथापि च प्रत्ययहेतवे ऽदो. निगद्यते किंचन कर्मजातम् । यद्यप्यमी अत्र निगोदजीवाः स्थूलासवान्सवितुमक्षमा-हि ॥ २६ ॥ परन्वमी एकतनुं श्रिता य-. त्तिष्ठन्त्यनन्ताः प्रतिजन्तुविद्धाः। पृथपृथग्देहगृहप्रमुक्ताः- परस्परदेषकरात्मसंस्थाः ।। २७॥ १७ कृताहारे । १८ कर्मप्रकारम् । १९ प्रत्येकत्वाभावात् भिन्नभिन्नशरीररुपगृहरहिताः। २० परस्परद्वेषकारणात्मना तेजस- कार्मणारव्येन संस्था संस्थितियां ते । w 4 (५०) अत्यन्तसङ्कीर्णनिवासलामा- दन्योन्यसम्बद्रनिकाच्यवैराः । प्रत्येकमप्येष्वमिवर्तमान- अनन्तजीवैस्तत उग्रवैरम् ॥ २४ ॥ एकस्य जन्तोर्यदपीह वैर- मेकेन जीवेन तदप्यजेयम् । एकस्य जन्तोर्यदनन्तजीवै- वैरं भवेच्चेत्तदनन्तकालैः ।। २९ ।। कथं न भोग्यं पुनरेधमानं तदेव तेनैव ततो ऽप्यनन्तम् । एवं निगोदासुमतां न वैरं सान्तं न दुष्कर्म च नापि कालः ॥ ३० ॥ लोके यथा गुप्तिगृहाश्रिताना- मन्योन्यसंमर्दनिपीडितानाम् । प्रत्येकमावद्धनिकामवेर- भाजां नराणां किल कर्मवन्धः ॥ ३१ ॥ भावस्त्वमीपामलमीदृशः स्या- यदेषु कश्चिन्मियते ऽपयाति वा । तदाहमासीय सुग्वेन भव्य- २१ एकमेकं मन्यात्मनात्मानं मंनिय २ पीय निधनि । M A --. HAL M (६०) मायाति किश्चिद्घनमंशतश्च ॥ ३२ ॥ इत्यादिकं वैरमतुच्छमीहक् प्रवर्धमानं प्रतिबन्दि यत्स्यात् । तस्मादमीषामलिदुष्कृतं स्या- देवं निगोदाङ्गभृतामपीक्ष्यम् ।। ३३ ॥ तथातिसङ्कीर्णकपञ्जरस्थिताः विद्वेषभाजश्वटकादिपक्षिणः। जालादिगा वा तिमयो मिथोभव- दियाधनदेषचिताः सुदुःखिनः ॥ ३४ ॥ तथा पुनस्तस्करके निहन्य- माने च सत्यामनले विशन्त्याम् । कौतूहलार्थं परिपश्यतां नृणां देपं विनोत्तिष्ठति कर्मसञ्चयः ॥ ३५ ॥ बुधास्तमाहुः किल सामुदायिक भोगो यदीयो नियतो ऽप्यनेकशः । एवं हि चेत्कौतुकतः कृतानां खकर्मणामत्र सुदुर्विपाकः ॥ ३६॥ , अन्योन्यबाधोत्थविरोधजन्मना- मनन्नजीवैः कृतकर्मणां तदा। - २२ बन्धः ।
. (६१) भोगो ऽप्यनन्ते ऽपगते हि काले निगोदजीवैन हि जातु पूर्यते ।। ३७ ॥ पूज्या निगोदासुमतां मनो ऽस्ति नो. केनेहशं तन्दुलमत्सबढ़ भृशम् । प्रजायते कर्म यतस्त्वनन्त- कालप्रमाणं परिपाक एवम् ।। ३८ ॥ सत्यं यदेतन्न मनो ऽस्त्यमीषां तथापि चान्योन्यविधिनोत्थम् । दुष्कर्म तूत्पद्यतएव येई- दिपं निहन्त्येव यथा तथाहतम् ।। ३ ।। सञ्ज्ञाश्चतस्रो ऽप्यर्थवमिथ्या योगः कपायो विरतिश्च सन्ति । इमानि सर्वाण्यपि कर्मबन्ध- बीजान्यनन्तैस्त्वधिको विरोधः ॥ ४० ॥ एवं निगोदामुमतां निदर्शनेः : २ः पीडन । २४ यथा । २५ विपं मातमजातं वा भक्षितं मा. । तत्र माने तु स्वयमन्यो वा कश्चिदुपायमपि कन्वा जीवदापि प- निं तु माग्यत्येवेति शेषः अन एवंषां मनो विना समुत्पन्न परम्पर- नाताल, पि गुज्यमानं न पूर्ण म्यादिति नत्वम् । २६ निगादेगु । मिथ्यान्वम् । २८ काययोगादिमः ।
(६२)
किञ्चित्स्वरूपं गदितं यथामति ।
यतस्त्विदं नो किल कोऽपि वक्तुं
शक्तो विना केवलिनं कुलीनाः ॥ ४१ ।।
इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे
निगोदजीवानां क्षेत्रस्थितिगमागमकर्मवन्धादिनिदर्शनोक्तिलेशो
दशमो ऽधिकारः ॥
(६३) अथ एकादशोऽधिकारः स्वामिन्निदं विश्वमशेषमित्थं पूर्ण निगोदैर्यदि तर्हि तत्र । कर्माण्यथो पुद्गलराशयो ऽपि धर्मास्तिकायादि कथं हि मान्ति ॥ १ ॥ सत्यं यथा गान्धिकहट्टमध्ये कर्पूरगन्धः प्रसृतो ऽस्ति तत्र । कस्तूरिकाजातिफलादिसर्व- वस्तूत्थगन्धो ननु मानि किं न ॥ २ ॥ तत्रास्ति मार्तण्डनपस्तथैव धूपस्य धूमस्त्रसरेणवो ऽपि । वायुश्च शब्दश्च मुमादिगन्धी मातो यथा स्यादथ चावकाशः ।। ३ ।। पुनश्च कस्यापि विचक्षणस्य वक्षोन्नराशास्त्रपुराणविद्याः । वेदाः स्मृतिमन्त्रकलाथ यन्त्र- नन्त्राणि सर्वाग्यभिवानकोपाः ॥ ४ ॥ ज्योतिर्मनिाकग्णादिविद्या (६४ ) रागा रसाशीविषयाः कषायाः। वार्ता विनोदा वनिताविलासा दानादयो मत्सरमोहमैत्र्यः ॥ ५॥ शान्ति तिर्दुःखसुखे गुणास्त्रय आनायशङ्काभयनिर्भयाधयः । ध्यानादयो मान्ति यथैव तद्वद् द्रव्याणि लोके ऽपि वसन्ति नित्यम् ॥ ६ ॥ लोके यथा वा वनषण्डमध्ये रेणुस्तथामी त्रसरेणवो ऽपि । सूर्यातपो वह्नितपः सुमानां गन्धः समीरः पशुपक्षिशब्दः ॥ ७ ॥ वादिननादश्छदमर्मरादि सर्वाणि मान्तीह तथावकाशः । एवं च द्रव्यैर्निचिते ऽपि लोके ऽवकाश एपो अपि च तादृशो ऽस्ति॥४॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे जीवपुद्गलधर्मास्तिकायादिपूर्णे ऽपि लोके तथैवावकाशोक्तिलेश एकादशो ऽधिकारः॥ - . (६५) अथ द्वादशोऽधिकारः पृच्छामि पूज्यान प्रणयादिदानी जीवस्तु कर्माणि शुभाशुभानि । भुङ्क्ते मुखषी किमु दुःखितः सं- स्तदास्ति कश्चिन्ननु कर्मनोदकः ॥१॥ विधिग्रहो वा परमेश्वरो वा की यमो वा भगवानिहास्तु । प्रणोदकः कर्मगणस्य येन दुःखं सुखं वा परिभोज्यते जगत् ॥ २ ॥ नैवं यदेतानि भवन्ति कर्म- नामानि शास्त्रे पठितानि तद्यथा । भाग्यं स्वभावो भगवानदृष्टं कालो यमो दैवतदैवदिष्टम् ॥ ३ ॥ अहो विधानं परमेश्वरः क्रिया २९ जीवो हि स्वभावाद मुखैपी दुःखद्वेपी । नन मुखशुभ- कर्याणि स्वेन्छया भुताम् । परं दुःखकारणमशुभकर्म भोक्तुं म्वेच्छ- या न समीहने । तदा शुभकर्मभोगे नु कश्चित प्रेरको ऽस्तु येनारमा- स्मा शुभकर्मवलात् दुःखं भोज्यते । स च प्रेरका लौकिकः कश्चि- दस्यमाणो ऽइति पृच्छाकारः मेरकविका कर्मभुक्तिमा । तदा कर्य- वादी नवमिन्यादित्तप्रायेणोत्तरमा ।
पुराकृतं कर्म विधा विधिश्च । लोकः कृतान्तो नियतिश्च कर्ता प्राक्कीर्णप्राचीनविधातृलेखाः ॥ ४ ॥ इत्यादिनामानि पुराकृतस्य शास्त्रे प्रणीतानि तु कर्मतत्वंगैः । तदात्मनो न स्वकर्मणो विना सुखस्य दुःखस्य च कारको परः ॥ ५॥ स्थाने त्वजीवानि पुनर्जडानि कर्माणि किं कर्तुमिह क्षमाणि । कश्चित्तदेषां परिणोदको ऽस्तु यच्छक्तितो ऽ{नि सहीभवन्ति ॥ ६ ॥ इदं तु सत्यं परमत्रकर्मणा- मेषां स्वभावो ऽस्ति सदेदृगेव । विनेरकं यान्यखिलात्मनः स्वयं स्वरूपतुल्यं फलमानयन्ति ॥ ७॥ यतो ऽभिवर्तन्त इमे त्र जीवा अजीवसम्बन्धमधिश्रिताः सदा । जीवन्त्यजीवनथ जीवितार- स्त्रैकालिकः सङ्गम ऐभिरेषाम् ॥ ८॥ ३० कर्मस्वभावः । ३१ जीवस्य । ३२ कर्माणि ३३ समर्थी- भवन्ति । ३४ जीविष्यन्ति । ३५ कर्मभिः । ३६ आत्मनाम् ।
(६७) पद्रव्यमध्ये खलु द्रव्यपञ्चकं निर्जीवमेवं समवायपञ्चकम् । एतैरजीवैरपि जीवसङ्कुलं जगत्समस्तं ध्रियते निरन्तरम् ॥ ९ ॥ जीवास्त्विमे स्वोर्जितकर्मपुद्गलैः सन्तः श्रिता दुःखसुखाश्रयीकृताः । द्रव्याणि षट् यत्समवायपश्चक- मेतन्मयं ह्येव जगन्न चापरम् ॥ १० ॥ ततः सचेतः प्रणिचेत चेतसा जीवेभ्य एते सवला अजीवाः । ३७ धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवास्तिकायकाललक्षणानि षड् द्रव्या- णि, तन्मध्ये जीवास्तिकायमेकं विमुच्य शेपाणि पञ्च द्रव्याणि अजी- वानि, एवं फालस्वभावनियतिपुराकृतपुरुपकारलक्षणपनसमवायो ऽप्यजीवः एभिर्दशभिरजीचरशेपं जीवसंभृतं जगत् सन्धियते । यया धर्मास्तिकायेन चलति । अधर्मास्तिकायेन निष्ठति। आकाशास्ति. कायेनावकाशं लभने । पुद्गलाग्निकार्यनाहारविहारादिकरोति । कर्माण्यत्रान्तर्भवन्ति । येरजीवरुपैरयं जीवः मुग्वदुःवभाग भवति तानि फर्माणि जीवः कालादि पासमवायसामर्थ्यात् गृहानि धारयनि भुरतं गमयतीति । एवं नवापि बम्नाने अजीवानि जीवानां जीवनो- पायाः । तत्र फालतुभयवर्तमान आयुगदिमर्वममाणवनप्रमाणकर इति।
(६८) यतो यथा ऽजीवैबलप्रणोदिता जीवास्तथा स्युः सुखदुःखमाजः ॥ ११ ॥ स्वभाव एषो ऽस्ति यतस्तु जीवा गृह्णन्ति कर्माणि शुभाशुभानि । पृष्ठ ६८ उपर पहेली चार लिटि पछी उमेरी वांचो. स्वकालसीमानमवाप्य कर्मा- ण्यमूनि चैषां सुखदुःखदानि ॥ १२ ॥ चेदित्थमेवेति तदायमात्मा गृह्णाति कर्माणि शुभाशुभानि । उप - विलम्व्य कालं निजकारमात्मकम् । सुखं तथा दुःखमिमं नयन्ति कुतो विना प्रेरकमेतदेयम् ॥ १४ ॥ सत्यं तु कर्माणि जडानि सन्ति नाभोगकालं निजकं विदन्ति । ३८ अजीवा धर्माधर्माकाशपुद्गलकालस्वभावनियतिपूर्वकृत्- पुरुषकारद्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणास्तेषां यवलं तेन प्रेरिता व्यापारिताः सन्तो जीवाः सुखदुःखभाजो भवन्ति । पुद्गलेष्वेव कर्माण्यन्तर्भवि- प्यन्ति इति भावः । ३९ ग्रहणशीलस्वभावात् । ४० वाञ्छनीयम् ।
(६९) आत्मापि दुःखानि न भोक्तुकाम- स्तथापि दुःखान्ययमाश्रयेत ॥ १५ ।। द्रव्यादिसामग्यतथाऽनिवार्य- शक्त्यैव कर्माणि तु तादृशान्यपि । स्फुटानि भूत्वा स्वकर्तृकं बला- दात्मानमेनं ननु दुःखयन्ति ।। १६ ।। युग्मम्॥ यथोष्णकालादिऋतौ समेते कश्चिज्जनः शीतलवस्तुसेवी । मृष्टादिकाम्लादिकरम्यभोजी स्यात्तस्य तद्योगसमुत्थवातः ॥ १७ ॥ वर्षाऋतुं प्राप्य हें प्रकुप्यति प्रायो वपुःस्थः समीर उग्रः । ४१ द्रव्यमादी येषां तानि द्रव्यादीनि द्रव्यक्षेत्रकालभावरूपाणि समग्रवस्तृत्पतिस्थितिनाशहेतुभृतानि तेषां सामग्र्य सामग्रीसमवायस्तस्य तथेति तादृशी अनन्यरूपा मा चासी अनिवार्या ऽप्रतिहता वलवनी वा सा चासौ शक्तिश्च तमा प्रेरकभृतया तादृशान्यपि जडान्यजीवानि च कर्माणि च्यादिसामग्र्यां सत्यां कटीभय खेपामात्मीयाना कारक कारं बलादेनमात्मानं दुःखदेपिणमपि दुःश्वयन्ति दु:ग्विनं कुर्वन्ति अन एव कादिप्रेरक विनैव व्यक्षेत्रकालभावसामाग्र्या मेरफभनया जहान्यपि कर्माणि कचित् कालमात्मनि स्थित्वापि तनः प्रकटीभ्या- पानं दुभवयन्ति सम्वयन्ति वा न त कादिमेकमेरिनानि इति भावः। ५२ भरि - , (७०) लब्ध्वा च कालं शरदाख्यमेष प्रायेण संशाम्यति पित्तभावात् ॥ १८ ॥ एवं हि वातादिकवस्तुनस्तू- सत्तिस्थितिप्रान्तदशात्रये ऽपि । आत्माश्रितस्यास्य न कश्चिदन्यो विनैव कालादिकमत्र हेतुः ॥ १९ ॥ कर्मग्रहः स्वेप्सितभुक्तिवत्स्यात् ईयोस्तु शान्तिस्थितिकार्यनेहीं । समस्तदात्मार्जितकर्मणां हि भुक्तिश्च शान्तिः किल कालद्रव्यैः ॥ २० ॥ एवं तु कालो गदितो ऽस्ति कर्मणो वातादिवस्तुत्रितयस्य चापि । परं यदा कश्चनशान्त्युपाय उग्रो भवेत्तयपि याति चान्तरात् ॥ २१ ॥ किञ्चित्कदाचित्स्वदनं यदात्मनो वातादिकृत्तत्क्षणतो ऽपि जायते । कर्माणि कानीह तथात्मनो ऽस्यो- ४३ उत्पत्तेः । ४४ नाश । ४५ कर्मवातयोः । ४६कालः। ४७ अर्थात् प्रमाणभूततया । ४८ चातपित्तश्लेष्मरूपवस्तुत्रयस्य ।
5 (७१) ग्राणि क्षणातलंदान्यनीरम् ॥ २२ ॥ यदा पुनः स्त्री पुरुषं भजन्ती यदृच्छया स्वार्थपरा विनेरकम् । विपाककाले परिपूर्णतां गते प्रसूयमाना सुखिताथ दुःखिता ॥ २३ ॥ एवं तु कर्माण्यपि दुष्टशिष्टा- न्यनीरकाण्येव निजात्मगानि । स्वं कालमाप्य प्रकटीभवन्ति यद् दुःखं सुखं वाभिनयन्ति देहिनम् ॥ २४ ॥ यहातुरः को ऽप्यगदान किलाहरन् जानाति नासावहितान् हितानथ । तदीयपाकस्य गते तु काले सुखं तथा दुःखमयं लभेत ॥ २५ ॥ कर्माण्यपीत्थं पुनरेप आत्मा गृह्णन् न जानाति शुभाशुभानि । यदा तु तेषां परिपाककाल- स्तदा सुखी दुःखयुतो ऽथवा स्वयम् ॥ २६ ।। विपं तथा कृत्रिममीदृशं स्या- ४९ मुखदःखादिरूप । ५० नानि ईरकः प्रेरको यत्र फलादि- दानकर्मणि तदनीरकम् नमियाविशेषणमेनन । ५१ ऑपधानि । १२. जनः । १.३ आहाको जनः कथिन । ०४ परिकर्मिनम् ।
૫૫ (७२) तत्कालनाशाय तथैकमासात् । दिमासषण्मासकवर्षकाल- दिवर्षवर्षत्रयतो ऽपि नाशकृत् ॥ २७ ।। इत्थं च कर्माण्यपि भूरिभेद- भिन्नस्थितीनीह भवन्ति कत्तुः । निजे निजे काल उपांगते तु ताईक् फलं तानि वितन्वते स्वतः ॥ २८ ॥ सिद्धो रसो वैष भवेदसिद्धः सर्वो गृहीतो ऽभ्यमितेन केनचित् । समागते तत्परिणामकाले दुःखं सुखं वा भजते तदाशकः ॥ २९ ॥ तथात्मगा दुःपिटिका च वालको दुर्वातशीताङ्गकसन्निपाताः। स्वयं त्वमी कालवलं समेत्य तदन्तमात्मानमतिव्यथन्ते ॥ ३० ॥ अमी तथैते ऋतवो ऽपि सर्वे ५५ कर्मणां कारकस्य । ५६ यादशं कर्म स्याद्यदि शुभं कर्म तदा शुभं फलं यग्रशुभं कर्माशुभं फलं कुर्वन्तीति भावः । ५७ परः । ५८ पारदः। ५९ रोगितेन । ६० परिपाक । ६१ सिद्धस्या- सिद्धस्य वा पारदस्य भक्षकः । ६२ दुष्टा स्फोटिका दुःपिटिका निर्नामिकायेत्यर्थः । ६३ पीडयन्ति ।
(७३) स्वं स्वं च कालं समवाप्य सद्यः। मनुष्यलोकाङ्गभृतो नयान्ति मुखं तथा दुःखमिमान स्वभावतः ॥ ३१ ॥ एवं हि कर्माणि निजात्मगानि स्वकं स्वकं कालमवाप्य सत्वरम् । विना परप्रेरणमतमात्मक नयन्ति दुःखं सुखमप्यथो स्वयम् ।। ३२ ।। तथा पुनः शीतलिकादिवाला- मयोद्भवा तप्तिरधिश्रयेत्तनुम् । पण्मासमात्मानमिमं तथैव श्रयन्ति कर्माणि समेत्य यत्स्वयम् ॥ ३३ ॥ यक्ष्माक्षिविन्दूहतपक्षघाता अर्धाङ्गशीताङ्गमुखामया ये । सहस्रघौः परिपाकमपां वदन्ति वैद्या विदितागमा विदी ।। ३४ ।। इत्थं हि केपामिह कर्मणां परी- पाकं स्वकालं समवाप्य यस्वयम् । विना परप्रेरणमत्र पण्डिताः - ६४ मनुष्यलोकमध्यव निमाणिनः पनि । ३आदिवायदान चौ. दरिकाऽपिटकादयः । ६६ सयगंग । ६७ गंगाः । ६८ मानेन । १० - (७४ ) पठन्ति सैद्धान्तिकसिन्धुराये ॥ ३५॥ तापो यथा पित्तभवो दशाह सश्लेष्मिको बादशरात्रमात्रम् । संवातिकस्तिष्ठति सप्तरात्रं त्रैदोषिक : पञ्चदशाहमानम् ॥ ३६ ॥ एवं ज्वराणां परिपाककालः स्वकः स्वकोऽयं पृथगेष उक्तः । यथा तथैषां कृतकर्मणामपि पृथक् स्वकीयः स्थितिकाल एष्यः ॥ ३७ ।। यथा यथा वा चरितं पुरात्मना फलं ग्रहाणामिह भुज्यते तथा । यावत्स्वसीमां सहजादशान्त- दर्शादियुक्तं परिणोदकं विना ॥ ३८ ॥ कर्माणि कर्मान्तरितानि चैवं यथात्मनानेन नतु क्रियन्ते । स्वकालमेषां परिपाकयुक्तं भुङ्क्ते तथात्मा फलमीरकं विना ॥ ३९ ॥ कर्मेदमाहुः कतिधा बुधाः सुंधा- ६९-७१ तापः । ७२ वाञ्छनीयः । ७३ प्रेरकम् । ७४ अमृ- तस्त्राविण्या। .
( ७५ ) किरा गिरी त्वं शृणु दक्षिण क्षणम् । मङ्गीचतुष्केन चतुर्विधं त- तत्राद्यंमत्राचरितं विहोदयेत् ।। ४० ।। शस्तं तथाशस्तमहो यथा भुवि सिद्धाय वा साधुजनाय भूभृते । श्रियाइह स्वल्पमपि प्रदत्तं चौर्याचशस्तं पुनरत्र नाशकृत् ॥ ४१ ॥ भेदो द्वितीयोऽत्रकृतं परत्र कर्मोदयेदत्र यथा प्रशस्य । तपोव्रताद्याचरितं सुरत्वा- दिदं तदन्यन्नरकादिदायि ॥ ४२ ॥ सत्या यथा सत्त्वमिहाश्रितं पुनः शूरेण शौर्य परजन्मभोगदम् । तृतीयभेदस्तु परत्र कर्म निर्मातमत्रासुखसोख्यदायि ॥ ४३ ॥ ७५ वाण्या । ७६ इदं कर्मसिद्धान्न चोक्तं । पया इह लोए का कम्मा इद लोए वेज्जन्त, उह लोए कडा कम्मा परलोए वाज- न्ते, परलोए फटा फम्मा इद लोए वजन्ते, पालोए कडा कम्मा परलोए पेजन्ते इनि चतुर्भही उत्ता सात्र यया मंबाच्या ! ७७ कर्म। ७८ कनम् । ७९ अत्रचोदयं यायान् । ८० मिद पुरपाय रमसि- दादिमहापुरुषाय । ८१ राम 1 ८१ लाम्य । ८-८४ कर्म । .
- । ७६ ) एकत्र पुत्रे तु तथा प्रसूते. दारिद्यमात्रादिवियोगयोगः ।। अस्य ग्रहा अप्यथ जन्मकुण्डली- मध्ये न शस्ताः कृतकर्मयोगात् ॥ ४४ ॥ अन्यत्र पुत्रे तु तथा प्रजाते सम्पत्तिमात्रादिसुखं प्रभुत्वम् । अपि ग्रहा अस्य तु जन्मपत्रिका- मध्ये विशिष्टाः पतिताः सुकर्मतः ॥ ४५ ॥ चतुर्थभेदस्तु परत्र कर्म कृतं परत्रैव फलप्रदं भवेत् । यदत्र जन्मे विहितं तृत्रीय- भवे विधत्ते फलमात्मगामुकम् ॥ ४६॥ येनात्र जन्मे व्रतमुग्रमाश्रितं प्रागेव तस्मात्प्रतिवद्धमायुः नृदेवपश्वादिभवोत्थम तदा ततोऽन्यत्र भवेद्भवेऽस्य तत् ॥ ४७॥ दीर्घायुषा भोज्यमहो महत्फलं द्रव्यादिसामय्यतथोदयाच । यथात्र केनापि च वस्तु किञ्चि- ८५ । एकस्मिन् ।, ८६ प्राप्तिः ।.८७ जन्मशब्दोऽदन्तोप्यस्ति - ।
. ( ७७ ) नातं प्रगेमे भवितेत्यत्रेत्य ॥ १८॥ . द्रव्यादिकालादितथाविधौजसा- त्यर्थं तु तहस्तु न तेन तत्र । दिने प्रभुक्तं ततोऽन्यदा त- ड्रोक्तव्यमेतागिदं तु कर्म ॥ १९ ॥ एवं चतुर्भङ्गिकया स्वकर्म भोग्यं भवेदाप्तवत्रःप्रमाणात् । कर्मस्वरूपं प्रतिवेदितुं नो क्षमं विना केवलिनो यथार्थम् ॥ ५० ॥ इंग्विधं कर्म कियद्विधं स्या- स्त्रिधेति तत्कि शृणु भण्यमानम् । भुक्तं च भोग्यं परिभुज्यमानं शुभाशुभं सर्वमिदं सहनम् ॥ ५१ ।। किंवद्यथा वारिदविन्दुवृन्द वसुन्धरायां पतितं प्रशुष्कम् तद्भुक्तवत्तत्र च भोग्यवर्तित यावत्पतिष्यत्परिशोप्यमस्ति ।। ५२ ।। ८८ परन र कर्म परत्र पद्यने नत्यर्वमिदमुकम् । ८९ पर- सुभगा भोक्तव्य फर नकनिषकारं शन्यिा ! १० सबै शुभ पाय वा फर्म प्रिया म्यान भक्तं भोन्यं भाग्यमानं घेति । - NTPATH . . (७८) निपत्यमानं परिशुष्यमाणं यावद्यदेतत्परिभुज्यमानवत् । ग्राह्यो गृहीतः परिगृह्यमाणो यथा गुंडो वा किल कर्म तहत् ॥ ५३ ।। संसारिजीवा वतिनोऽव्रता वा तेषां तु कर्मत्रयमेतदस्ति । वसुन्धराया घनबिन्दुवृन्दवत् भुक्तं च भोग्यं परिभुज्यमानकम् ॥ ५४ ॥ कैवल्यभाजस्तु यके महान्त- स्तेषां तु कर्माणि शिलापवृष्टिवत् । अल्पस्थितीन्येव तथापि तदशा- त्रयं तु तत्रापि गवेषणीयम् ॥ ५५ ॥ ९१ यथा मुखान्तर्गतः कवलः चर्वितः स भुक्तकर्मवत्, च- न्यमाणकवलस्तु भुज्यमानकर्मवत्, यश्च चविष्यते कवला स भोग्यकर्म- वत्, इति कर्मणां कवलदृष्टान्तयोजनेति । ९२ योगिनः । ९३ सा च भुक्तादिका या दशा अवस्था तदशा तस्यास्त्रयं तद्दशात्रयं भोग्यभुक्त- भुज्यमानकर्मलक्षणत्रयं । ९४ केवलिसत्ककर्मसत्तायां । तत्र फेवली हि केवलोत्पत्त्यनन्तरं वायुपोन्तसमयद्वयं यावत प्रतिसमयं भुक्तभोग्यभु- ज्यमानकर्मा भवति, आयुपोन्तसमयादनन्तरपूर्वसमये भुक्तभुज्य- अन्तसमये तु भुक्तकर्मा न भुज्यमानकर्मा सर्वकर्म- णामन्तसमये क्षयकरणात् सिद्धत्वमाप्तेश्चात एवाग्रेऽनन्तरं वक्ष्यति सिदात्मनामिति । मानकर्मा स्यात् , सर्वत्र कादिपरप्रणोदनां विनैव व्यादिचतुष्टयस्य । तादृक्स्वभावादिह कर्मणां त्रयी भुक्तादिकासौ भविमुक्तजीवगा ॥ ५६ ।। सिद्धात्मनां सिद्धतया दशात्रयी न कर्मणां तत्कृतपूर्वनाशतः। भुक्ताप्यवस्था भवदेपु केवलि- भवावसानं न तदत्र कापि सा ॥ ५७ ॥ मया विचारोऽयमवाचि कर्मणा- मजानता लोकगतैर्निदर्शनैः। सामान्यलोकप्रतिबोधनाय ज्ञेयः प्रवीणैस्तु पुराणयुक्तिभिः॥ ५८॥ इत्थं विना प्रेरकमत्र कर्मणां भुक्ताविहोदाहरणान्यनेकशः। विचारितान्येव विचारचजुरे- स्तहाप्रमाणं किल पारमेश्वरी ।। ५९ ॥ इति जननत्त्वसारे जीवाविचारे सम्बन्धमन:स्थिरीकारे परमंग्णागनिकमभोगोतिले गो द्वादशाधिकारः ।। १५ च्यक्षेत्रकालभावरूपाय । १६ संसारिकवन्निनीचसम- धिनी । २७ लोकमामदे। 7 - MAHARASHIMLAnna-recru अथ त्रयोदशोऽधिकारः मुनीश केचिद् भुवि नास्तिका ये न पुण्यपापे नरकं न मोक्षम् । स्वर्ग न च प्रेत्यभवं वदन्ति को नाम तर्कः खलु तैः श्रितोऽस्ति ॥ १॥ ते नास्तिका दृश्यपदार्थसत्ता नो इन्द्रियादेयविचारमुक्ताः। प्रत्यक्षमेकं वृणते प्रमाणं पञ्चेन्द्रियाणां विषयोऽस्ति यंत्र ॥२॥ पृच्छास्ति तैः सार्धमसौ मुनीनां चेन्नास्तिकैरिन्द्रियगोचरः श्रितः । सईस्तु दृश्यं यदि तर्हि वस्तु किं यन्नेन्द्रियाणां विपयः समेषाम् ।। ३ ।। रामादिके वस्तुनि सर्वश्रोतसां किं गोचरो नेति यदाह नास्तिकः । ९८ प्रत्यक्षे । ९९ आस्तिकानाम् । ४०० विषयः । १ य. देव दृश्यं इन्द्रियग्रहणीयं तदेव सत् नास्तिकानां नान्यत् । तत्र पश्चा- नामपीन्द्रियाणां कस्मिन् वस्तुनि नास्तिकानां विपयोऽस्ति तद्वस्तु ते उद्गृणन्तु तत्राहुर्नास्तिकाः रामादिके । • इन्द्रियाणाम् ।
३ (८१) रात्रावतवस्तुनि शब्दरूप- समेऽपि तद्वैस्तुभ्रमो न किं स्यात् ।। ४ ।। सत्यं हि रात्री सकलेन्द्रियाणि प्रायेण मुह्यन्त्यवेवोधहान्याः । तस्मादतहंस्तुनि नद्ग्रहः स्यात् । तच्छ्रोतसां चिन्न सदैव सत्या ॥ ५ ॥ पुनर्यथा पश्य जनेन नीरुजा शङ्खः सितोऽस्तीति निरीक्ष्य गृह्यते । पुनश्च तेनैव रुजादितेन स गृह्यने किं न बहत्थवर्णः ॥ ६ ॥ यथा पुनः स्वस्थमनाः स्ववन्धून जानाति नैवं मधुमत्त एपः। उन विश्ते तन प्रागुक्तं यस्तु रामादि यत्र तदस्तुभ्रमः रामादिवस्तु भ्रमः मोहः किं न स्यात् अपि नु न्यादेवान एव राज्याठी चित्काले पुर- ऽपि पतरामाप रामानमो नास्तिकेन्द्रियाणां न भवनि किन्तु भव- त्यग गदा पुरवीन्यमानान अथवान्यम्यां मियां खदृष्टलिया भ्रमान नालिसन्येन्दिरमानं स्यं प्रमाणं न्यादिन्युक्तं । ' नास्नियः माद मन्यं पनि । जान पुग्णादि । ७ गमानमः । ८ आन्नित मा.९ पावसाग रोगपीदिन । ११ '- + (८२) सन्त्येषु तान्येव किलेन्द्रियाणि कथं विपर्यास इयानभिष्यात् ॥ ७॥. पुरातनं ज्ञानमथेन्द्रियाणां सत्यं तथा चाधुनिकं प्रमाणम् । नेदं वरं किन्तु पुरातनं सत् तान्येव खानीह तु को विशषः ॥ ८॥ पूर्व मनोऽभूविकारि यस्मात् १० एषु अस्त्रीस्त्रीदर्शक-काचकामलीरोगपीडित-मत्तेषु ता- न्येव स्वकीयसम्बन्धान्येव तादृशाकाराण्येव स्वस्थानस्थान्येव सन्ति तर्हि कथं भ्रमो भवति । नास्तिकस्य तु रात्रिरोगमत्ततादयो न वाच्याः स्युः गृहीतकप्रत्यक्षप्रमाणस्य नास्तिकस्य रात्र्यादीनां पदार्थानामाकारवर्णगन्धरसस्पर्शादिशून्यानां करतलामलकवर दर्श- यितुमशक्यत्वात् । ततो नास्तिकस्य तेपायेवेन्द्रियाणामप्रमाणता कथं स्यादित्येतदेवाह । ११ स्यात् । १२ नास्तिकः पृच्छयते हे ना- स्तिक वं बेहि पुरातनं प्राचीनं ज्ञानं यदिन्द्रियाणामभूत् स्त्रियां स्त्री- ज्ञानं सितं ज्ञानं समीक्ष्य शङ्खग्रहणलक्षणं अमत्तस्य मात्रादिषु तज्ज्ञानं इत्येत्पुरातनं ज्ञानं सत्यं किंवाधुनिकं साम्प्रतिकं पुरुपे स्त्रीग्रहणं पीत- त्वप्राप्तशाङ्कशङ्खत्वेन ग्रहणं, मत्तस्य मात्रादिषु स्वैरिन्द्रियैरैव भार्यात्वे. न ग्रहणमेवं स्वामिनि सेवकत्वेन ग्रहणमित्यादि मिथ्यारूपं तत्सत्यं इति पृष्टे नास्तिकः प्राह ने वरं आधुनिकं ज्ञानं यदुक्तं तत्सत्यं न । किन्तु पुरातनमेव तेपां तद्वस्तुनि तद्भहणलक्षणं ज्ञानं तदेव सत्यं अर्थपां इन्द्रियाणां सत्यासत्यज्ञानाङ्गीकारः कथं क्रियते इति पृष्टो नास्तिकः माह पूर्वमिति । २ .
( ८३ ) तत्साम्प्रतं यद्विकृतं बभूव । अतो मिथो भेद इयान म कस्य भेदोऽस्त्ययं मानमिकस्तदत्र ॥ ९ ॥ दृश्यं मनो नास्ति न वर्णतो वा कीहग निवेद्यं भवतीति भण्यताम् । न दृश्यते चेन्नहि वर्तते तत् खान्येव तानीह कथं विकारः ॥ १० ॥ अयं विकारस्तु बभूव मावाद् यं सर्व एते निगदन्ति तज्ज्ञाः । त्वं पश्य चेदृष्टपदार्थकेष्वपि मोहो भवेदित्यमिय खानां ।। ११ ।। तहीन्द्रिज्ञानमिदं हि केन सत्यं सता सर्वमितीव वाच्यम् । तदेव सत्यं यदिहोपकारिण उपादिशन् दिव्यहशो गनस्पृहाः ॥ १२ ।। स्वस्थ मनस्त्वं बुध सन्निधाय विचारमेतं कुरु तत्वदृष्ट्या । शब्दा इमे जानवनोपदिष्टा- (८४ ) स्तेऽमी यथार्था भवतापि वाच्याः ॥ १३ ॥ आनन्दशोकव्यवहारविद्या आज्ञाकलाज्ञानमनोविनोदाः। न्यायानयौ चौर्यकजारकर्मणी वर्णाश्च चत्वार इमे तथाश्रमाः ॥ १४ ॥ आचारसत्कारसमीरसेवा मैत्रीयशोभाग्यबलं महत्त्वम् । शब्दस्तार्थोदयभङ्गभक्ति- द्रोहाश्च मोहो मदशक्तिशिक्षाः ॥ १५ ॥ परोपकारो गुणखेलनाक्षमा आलोचसङ्कोचविकोचलोचाः । रागो रतिर्दुःखसुखे विवेक- ज्ञातिप्रियाः प्रेमदिशश्च देशाः ॥ १६ ॥ ग्रामः पुरं यौवनवार्धकास्था नामानि सिद्धयास्तिकनास्तिकाश्च । १४ अपिः समुच्चयार्थस्तेन मया वाच्या एव पुनर्भवता त्वया- प्यते महाच्या इति । १५ अर्थोऽभिधेयः शब्दोऽयमयं चार्थ इति च क उच्यते किं शब्दार्थयोः कश्चिदाकारादिरस्ति । १६ अयं मे प्रियो- ऽयं चाप्रियश्चेति यदा दृश्यते तदा तद्वस्तु एव दृश्यते परं येन कृत्वा नियशब्दः प्रवर्तते सगुणस्तु दर्शयितुं न शक्य एवमन्यत्रापि । - - (८५) कषायमोषौ विषयाः पराङ्मुखा- श्चातुर्यगाम्भीर्यविषादकैतवम् ॥ १७ ॥ चिन्ताकलङ्कश्रमगालिलज्जा- सन्देहसङ्ग्रामसमाधिबुद्धि । दीक्षापरीक्षादमसंयमाश्च माहात्म्यमध्यात्मकुशीलशीलम् ॥ १८ ॥ क्षुधापिपासार्घमुहूर्तपर्व- सुकालदुःकालकरालकप्यम् । दारिद्यराज्यातिशयप्रतीति- प्रस्तावहानिस्मृतिवृद्धिगृद्धि ॥ १९ ॥ प्रसाददैन्यव्यसनान्यसूया- शोभाप्रभावप्रभुताभियोगाः। नियोगयोगाचरणाकुलानि भावाभिधाप्रत्यययुक्तशब्दाः॥ २०॥ १७ अर्घः मूल्यम् । १८ आरोग्यम् । १९ भावः शब्दस्य प्र- त्तिनिमित्तं तस्याभिधाभिधानं कथनं वचनमिति यावत् तदर्थं ये प्र- त्ययाः तत्वयण्इमनणादयस्तैर्युक्ता शब्दास्ते तथा यथा विष्णोर्भावः विष्णुता विष्णुत्वं वैष्णवं दाढयम् द्रढिमा इत्यादिभावप्रत्ययान्तैः सर्वैरपि लोकमध्यस्थशब्दै र्योऽर्थो भवति स नास्तिकेन न वाच्यः स्यात् तरय पञ्चभिरिन्द्रयग्रहीतुमशक्यत्वादिति यथासम्भवं वाच्यम् यद्यपि चौर्यमाहात्म्यदारिद्यवाज्यादिशब्दा अत्रैवान्तभूर्तास्तथाप्यती- वप्रसिद्धलादिहोपाता इति न पौनरुत्त्यदोपः ।
(८६) इत्यादिशब्दा बहवो भवन्ति ये जिव्हादिवत्तेन हि शब्दवन्तः । स्वर्णादिवन्नो इह रूपवन्तः पुष्पादिवन्नोऽत्र च गन्धबन्धुराः ॥ २१ ॥ सितादिवन्नो रसवन्त एवं न स्पर्शवन्तः पवनादिवञ्च । किन्त्वेककर्णेन्द्रियरूपग्राह्या- स्ताल्वोष्ठजिव्हादिपदे प्रवाच्याः ॥ २२ ॥ स्वस्वोत्थचेष्टादिविशेषगम्याः स्वाभ्याससम्प्राप्तफलानुमेयाः । स्वनामयाथार्थ्यकथानिधायिनः स्वीयतिबन्दिविनाशकारिणः ॥ २३ ॥ संघो विरोध्युत्थनिजाह्वयान्ताः - . . . . २० यथा नन्दनमानन्दः शोचनं शोक इत्यादिकथनधारिणः। २१ आनन्दप्रतिद्वन्द्वी अनानन्दः शोकादिः तेनानन्देनानानन्दस्य विनाशः क्रियते एकस्य नाशेऽपरस्योपपत्तौ वस्तूनां भावाभावी सिद्धौ एतौ तु तदा स्यातां यदा किञ्चिद्वस्तु स्यात् तत्सद्भावस्तु न साक्षात् स्वर्णादि- वदृश्यते सर्वत्र चेष्टयैव एपां सत्ता उपदिश्यते एवं नब्समासादिमतामे- पामभावरूपेण विनाशो लक्ष्यते । २२ सद्यः शीघ्र आनन्दादीनां विरोधिनः शोकादयः ते न्या नो निजाहयस्य आनन्दादीनां स्वनाम्नः येपां "भ्य TE 1 इतीदृशाः सर्वजनप्रसिद्धाः। शब्दाः स्वकीयोत्थगुणप्रधाना वाच्या नरैरास्तिकनास्तिकैश्च ॥ २४ ॥ . चतुर्भिःकलापकम् यदीदृशा अप्ययि सिद्धशब्दा येपां न साक्षात्कृतिरिन्द्रियैः स्वैः । तत्पुण्यपापादिकवस्तूनीहा प्रत्यक्षके कैस्य च खस्य वृत्तिः ॥ २५ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकमविचारे मरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्याप्यानन्दादिशब्दवत् पुण्यपापादिशब्दसत्ताक्तिलेशः त्रयोदशोऽधिकारः ने नया अतएव यस्मिन क्षण गन्निमिनानन्दोत्पनिम्नम्मिन क्षणे नन्नि- मिनमेव गोकागुत्पतेरभावात् गोकादीनामनुगार एवं सर्वशन्देवप्य- यमेव धाँ बसेयः । २३ धुमः । २१ इन्द्रियम्य ।
(८८) अथ चतुर्दशोधिकारः अतो य एतन्मनुते वदावदः प्रत्यक्षमकं हि मम प्रमाणम् । तचिन्त्यमानं न विवेकचक्षुषाम् शक्तं भवेत्सर्वपदार्थसिद्धयै ॥ १ ॥ किं तर्हि सत्यं निजगाद नास्तिक- स्तदुत्तरं यच्छतु शुद्धमास्तिकः । यदेकशब्देन निगद्यमानं तत्सत्पदं प्राहुरिति प्रवीणाः ॥ २ ॥ तविद्यते यन्ननु सत्पदेन वाच्यं भवेदस्तु तदत्र किं स्यात् । यच्छब्दजातं गदितं पुरैव तथा पुनः किंचिदनूच्यतेत्र ॥३॥ कालः खभावो नियतिः पुराकृतं तथोद्यमः प्राणमनोऽसुमन्तः । आकाशसंसारविचारधर्मा- धर्माधिमोक्षा नरको लोकौ ॥ ४ ॥ विधिनिषेधः परमाणुपुद्गलः कर्माणि सिद्धाः परमेश्वरस्तथा ।
(८९) इत्यादिशब्देषु न चेष्टयाऽपि केचित्सुधीभिः प्रतिपादनीयाः॥ ५॥ किन्त्वकतः : सत्पदतः प्ररूप्याः तथैककर्णेन्द्रियग्राह्यवर्णाः । स्वस्वस्वभावोत्थिततत्तथाविध- फलानुमेयाः किल केवलीक्ष्याः॥ ६ ॥ ये सन्ति शब्दास्तु पदयादिना संयोगजास्ते भुवि सन्ति वा नो। यथा हि वन्ध्यास्ति सुतोऽपि चास्ति वन्ध्यासुतश्चेति न युक्तशब्दः ॥७॥ एवं नभःपुष्पमरीचिकाम्भः- खरीविपाणप्रमुखा अनेके । एतादृशा ये किल सन्ति शब्दाः संयोगजास्ते किल नैव युक्ताः ॥ ८॥ कर्णेन्द्रियग्राह्यतयापि नेपा सत्तास्ति तन्नेन्द्रियगोचरः सैन् । केचित्तु संयोगभवा हि शब्दाः सन्त्येव ते तढिरहो न प्रायः ॥ ९ ॥ यथाहि गोशृङ्गनरेन्द्रका- + +AM---- ----- , (९०) वनीरुहागोपतिभूधराद्याः। संयोगजाः सन्ति वियोगतश्च शब्दा अनेके विबुधैर्विवेच्याः ॥ १० ॥ श्रोत्राक्षिमुख्येन्द्रियरूपाह्ये परन्त्वतन्नामनि तस्य नाम्नि । अर्थे तथान्याश्रितरूपवेषके ज्ञानं न नेत्रश्रवसोस्तदर्थकृत् ॥ ११ ॥ यथा सिताभ्रादिसुगन्धिवस्तुषु श्रोत्राक्षिनासारसनासमुत्थं । ज्ञानं यदप्यस्ति तथापि केषुचि- तेषु प्रमाणं रसनावबोधनम् ॥ १२ ॥ स्वर्णादिके वस्तुनि कर्णनेत्र- ज्ञानं स्फुरत्येव तथापि तत्र । निघर्षणादिप्रभवो ऽववोध- स्तदथसत्याय न केवलाक्षम् ॥ १३ ॥ २६ वस्तुनि । २७ लवणादिखण्डे । २८ कर्पूरादे मनि पदार्थे इत्यर्थः । २९ सत्स्वपीन्द्रियेषु इन्द्रियज्ञानात् निधर्पणच्छेदनतापताड- नोत्यपरीक्षाभवं यत् ज्ञानं तदेव स्वर्णादिसत्यतासम्पादकं स्यात् नहि स्वर्णशब्दे श्रुते चक्षुभ्यो स्वर्णवर्णे च दृष्ट स्वर्ण सत्यमिति वक्तुं शक्यते किन्तु निघर्पणादिभवेन तञ्चकपपट्टलोहाग्न्यादिहेतुजं तत्संयोगानन्तर- मेव तत्रेन्द्रियगोचरमत्तिन स्वतस्तत्मागेवेति विचार्यम् । - .
(९१) माणिक्यमुख्येषु पदार्थराशिपु. समाक्षविद्रलेपरीक्षिकातः । तथापि तेषामधिकोनवैक्रयो निगद्यते रत्नपरीक्षकैः किम् ॥ १४ ॥ सर्वेषु सर्वाणि समानि खानि तदा कथं भिन्नविभिन्नवक्रयः । परन्तु कश्चित्प्रतिभाविशेपो येनोच्यते तद्गतमूल्यनिश्चयः ।। १५ ॥ तथाहिफेनादिकजोटकेषु प्रायो विमुह्यन्ति समेन्द्रियाणि । प्रमाणमेतेपु तदुत्थमत्तता तेनेन्द्रियज्ञानमतं न सर्वम् ॥ १६ ॥ तथौपधीमन्त्रगुंडाविशेष लोकाञ्जनैर्गुप्ततनोनरस्य ।। मूर्तिस्तु नो दृक्पथमेति नृणां ३० माणिक्यमुख्येषु रत्नपरीक्षावेटिनां यद्यपि पन्द्रियाणा- मपि विषयो वर्तन तथापि रत्नपरी लकः सर्वेन्द्रियाकारसाम्येऽपि न्यूनमधिकं या मूल्यं तत्र केनायं विशेपः क्रियने एतदवार । ३१ र. लपरीक्षिका रत्नपरीक्षागावं तस्याः सकाशात् । ३२ मूल्यं । ३३ माणिय । ३४ सत्यं । ५ टिका । १६ अदीकरणाअनेन ! ३७ शरीरं । न , (९०) वनीरुहागोपतिभूधराद्याः। संयोगजाः सन्ति वियोगतश्च शब्दा अनेके विबुधैर्विवेच्याः ॥ १० ॥ श्रोत्राशिमुख्यन्द्रियरूपाह्ये परन्त्वतन्नामानि तस्य नाम्नि । अर्थे तथान्याश्रितरूपवेषके ज्ञानं न नेत्रश्रवसोस्तदर्थकृत् ॥ ११ ॥ यथा सिताभ्रादिसुगन्धिवस्तुषु श्रोत्राक्षिनासारसनासमुत्थं । ज्ञानं यदप्यस्ति तथापि केषुचि- तेषु प्रमाणं रसनावबोधनम् ॥ १२ ॥ स्वर्णादिके वस्तुनि कर्णनेत्र- ज्ञानं स्फुरत्येव तथापि तत्र। निघर्षणादिप्रभवो ऽवबोध- स्तदर्थसत्याय न केवलाक्षम् ॥ १३ ॥ २६ वस्तुनि । २७ लवणादिखण्डे । २८ कर्पूरादेन मनि पदार्थे इत्यर्थः । २९ सत्स्वपीन्द्रियेषु इन्द्रियज्ञानात् निघर्पणच्छेदनतापताड- मोत्यपरीक्षाभवं यत् ज्ञानं तदेव स्वर्णादिसत्यतासम्पादकं स्यात् नहि वर्णशब्दे श्रुते चक्षुभ्यो स्वर्णवणे च दृष्टे स्वर्ण सत्यमिति वक्तुं शक्यते किन्तु निघर्पणादिभवन तनकषपट्टलोहाग्न्यादिहेतुजं तत्संयोगानन्तर- मेव तत्रेन्द्रियगोचरमवृत्ति स्वतस्तत्मागेवेति विचार्यम् । . .
माणिक्यमुख्येषु पदार्थराशिपु. समाक्षविद्रत्नैपरीक्षिकातः । तथापि तेपामधिकोनवैक्रयो निगद्यते रत्नपरीक्षकैः किम् ।। १४ ॥ सर्वेषु सर्वाणि समानि खानि तदा कथं भिन्नविभिन्नवक्रयः। परन्तु कश्चित्प्रतिभाविशेपो येनोच्यते तद्गतमूल्यनिश्चयः ॥ १५॥ तथाहिफेनादिकजोटके, प्रायो विमुह्यन्ति समेन्द्रियाणि । प्रमाणमेतेपु तदुत्थमत्तता तेनेन्द्रियज्ञानमतं न सर्वम् ॥ १६ ।। तथौपधीमन्त्रगुंडाविशेपै लोकाञ्जनैर्गुप्ततनोनरस्य । . मूर्तिस्तु नो दृक्पथमेति नृणां ३० माणिक्यमुख्येषु रत्नपरीक्षावे दिनां यद्यपि पद्रियाणा- मपि विपयो वर्तते तथापि रत्नपरीनः सर्वेन्द्रियाकारसाम्पऽपि न्यूनमधिकं वा मृल्पं तत्र केनायं विशेषः नियने एनदेवाह । ३१ र. लेपरीक्षिका रत्नपरीक्षामा तस्याः सकाशात् । ३२ मूल्यं । ३१ माणिस्य । ३४ सत्यं । ६५ गुटिका । ३६ अदीकरणाअनेन । १७ गरीरं।
" (१२) तत्कि से नास्तीति न गृह्यते खैः ॥ १७ ॥ तौश्रितार्थादिकृतेस्तु तस्य सत्ता तथा शक्तिमहेशवीरा। भूतं सती जागुलिका सपत्नी सिद्धायिकादेरपि तद्वदेव ॥ १८ ॥ एतस्य सिद्धौ हि परोक्षसिद्धिः तत्सेधनात् स्वर्गपरेतसिद्धिः। नं दृश्यते यन्ननु चेष्टयापि कथं हि तबस्तु सदिष्यते भोः ॥ १९ ॥ स्थाने परं सर्वमिदं हि केवली ज्ञानेन जानाति यदेव वस्तु सत् । अतस्तदीयं वचनं प्रमाणं यदुच्यते तेन परावबुध्यै ॥ २० ॥ त्वं पश्य लोकेऽपि जनैर्न चान्यै- र्यज्ज्ञायते तत्किल दृश्यतेऽलम् नैमित्तिकैरेव यथोरागो ग्रहोदयो गर्भनागमादि ॥ २१ ॥ ३८ गुप्ततनुः । ३९ तस्याश्रितं यत्कार्यं आनयनमोचनादिक तस्य करणात् । ४० नरक । ४१ नास्तिकः पुनः प्राह । ४२ ग्रहणं ४३ मेघदृष्टयादि। - 1 , (९३) तथा व्यतीतं सकलं ब्रवीति पृष्टं तु चूडामणिशास्त्रवेदी। निदानवैद्यो ऽखिलरुग्निदानं निवेदयत्याशु न चान्यलोकः ॥ २२ ॥ परीक्षको वेत्त्यथ नाणकस्य यथा परीक्षां न परो मनुष्यः । पदं पदज्ञः शकुन च तज्ज्ञो यथा विजानाति परो न तहत् ॥ २३ ।। अतस्त्वकं विद्धि जनो ऽखिलो ऽन्यः सर्वेन्द्रियो ऽप्यत्र न वेत्ति तहत् । यथैव नैमित्तिकमुख्यलोक- स्तदक्षतः को ऽप्यपरो ऽस्ति वौधः ॥ २४ ॥ एवं परोक्षार्थमिमं समस्त ज्ञानी विजानाति न सर्वलोकः । प्रायस्त्विदं वेत्ति परोपदेशा- ज्जनः स्वतो नेन्द्रियकेषु सत्सु ॥ २५ ॥ आचारशिवागमसाधनानि रसायनं व्याकरणादिविद्याः। १४ । ४५ इन्द्रियेभ्यः । ४६ शानम् । ४७ मन्त्राम्नाय । ४८ देवाना- , 1 (९४) चरित्रवृत्ती परदेशवार्ता स्वादिन्द्रियादेत्ति न किन्तु चान्यतः ॥ २६ ॥ हेतोरतः सुष्टु विधाय चित्तं विचारयेदं. स्वविकल्पमुक्तः। ग्राह्यं यदेवास्ति नृणां निजैः खै- स्तदेव गृहन्ति हि तानि खानि ।। २७ ।। ज्ञानं परोक्षं हि यदिन्द्रियाणां . तज्ज्ञायते.मक्षु परोपदेशात् । शस्तं तथाऽशस्तमिदं समस्तं विस्तारसंक्षेपत ईक्ष्यते ऽन्यतः ॥ २८ ॥ यथान्त्रशुक्रं कफपित्तवात- नाडीभ्रमं गुल्मयकृन्मलाशयाः । गण्डोलतापाधिकतसिवालकाः कपालरोगा गलरोगविद्रधी ॥ २९ ॥.. इत्यादिकं यत्तनुमध्यवस्तु सामान्यमत्यैनिजकेन्द्रियैः स्वयम् । न ज्ञायते किन्तु परोक्षश्रुत्या ज्ञेयं तदस्य प्रर्शमात्स्वसत्ता ॥३०॥ ४९ अन्त्राश्रितं हानिद्धयादिकं । वीर्याश्रितं हानिद्धयादिकं । ५० अप्यन्त्रादिविद्रधिपर्यन्तरोगगंणस्य औपधादिनोपशमात् शान्तितः सत्ता रागोत्पतिज्ञानं भवेत् । - (६५) इदं "विदा सुन्दर स त्वमैद- पर्य विजानीहि मयोच्यमानम् । वस्त्वस्ति यत्प्राणभृदङ्गभाग- भूतं प्रदृश्यं न परन्त्वमूर्त्तम् ॥ ३१ ॥ अतः किलाकाखतोऽगिनोऽङ्गज तदङ्गभूतं च यदस्ति वस्तु । दृश्यं तदेवाथ न सन्त्यनाकृते- र्जीवस्य येनाकृतयो गुणास्ते ॥ ३२ ॥ इतीयता सिद्धमिदं यदत्र खे- ग्राह्यं तदेव प्रतिगृह्यते तैः। अन्यद्यदाप्तैरुदितं तदेव सत्यं नृणां खानि तु सर्वदेशि नो ॥ ३३ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मुरचन्द्रमनः स्थिरीकारे नास्तिकस्य प्रत्यक्षममाणान्नोइन्द्रियावगमाधिक्याक्तिलेशः चतुर्दशोधिकारः m-A - ५१ विदः पण्टिनाः नेपांमध्ये गुन्दर । ५२. जीवशरीरभाग- जातं पन्न (९६ ) अथ पञ्चदशोऽधिकारः Comm पुनश्च यदेहबहिःस्थवस्तु दृश्यं तदेवाङ्गिभिरीक्ष्यते ऽक्षैः । ग्राह्यं तु यन्नास्ति न गृह्यते तत् परोक्तिशक्त्या तदपीह मन्यते ॥ १॥ पुंसो यथा कस्यचिदस्ति कैन्धरा पृष्ठस्थितो वंशकमध्यगो वा । भृङ्गो ऽथवा लैंक्ष्म च कालेकादि स्वयं न जानाति स तन्निजैः खैः ॥ २॥ यदा तु मात्रादिनिजामवृद्ध- स्तवात्र भृङ्गादि निगद्यतेऽदः । तदापि तेनाप्यनुमन्यते तत् परन्तु खैः स्वैर्न कदाचिदीक्ष्यम् ॥ ३॥ विद्वन् यथास्येक्षकमानवास्ततो ऽनेके परे सन्ति तथा स्वरीक्षकाः। घना न तस्य त्वनिरीक्षकः स्वको ऽक्येवैककस्तेन समं न चोत्तरम् ॥ ४ ॥ युक्तं परं नास्तिकतो घना जनाः ५३ ग्रीवा । ५४ स्वस्तिकादि । ५५ तिलकादि । ५६ स्वर्गे (९७ ) सन्त्यास्तिका आप्तवचःप्रमाणकाः तत्प्रत्यदर्शा निवसन्ति भूरिशो लक्ष्मेक्षवन्नास्तिकवत्तु लक्ष्मवान् ॥ ५॥ सत्यं मुने तत्फलतो ऽपि पृष्ठगं लक्ष्मावसेयं हि भवेदवश्यम् । परन्तु न स्वर्गपरेतलोको कयापि योध्यो ननु चेष्टयापि ॥ ६ ॥ मैवं वदः कोविद शक्तिशम्भु- गणेशवीरादिकदेवसंहतिः। शैवाङ्गिमान्याथ तुरुष्कपूज्याः फिरस्तपेगम्बरपीरमुख्याः॥७॥ तदीयसेवोत्थिततादृशेन फलेन वेद्या न हि सन्ति ते किम् । सन्तीति चेत्ते त्रिदशा न माः प्रायो न दृश्याः कलिकालयोगतः ॥ ८॥ दूरस्थतद्योग्यनिवासभूमे- रगम्यतत्क्षेत्रपथा मनुष्याः । ५७ परभव । ५८ लक्ष्मेक्षा इव लम्मेलन लक्ष्मदर्शका उद। रपा लक्ष्मवान् अडी स्याद्गस्थमपि लाम न पश्यनि नथा नास्तिको. अपि न्वर्गादि न पश्यनि इनि समानमुत्तरम् ।
सा। (९८) परन्तु सिद्धास्त्विदमीय सत्ता नो मादृशैरत्रगतैः प्रदा ॥ ९॥ वं चेतसि स्वे परिभावयैवं लङ्कास्ति वा नो ननु वर्तते खया मया सर्वजनैरपीय- माकर्ण्यते केन न मन्यते सा ॥ १०॥ . एवं तदा चेत्त्वमिह स्थितः सन् लङ्कां पुरी तां मम दर्शयात्र। श्रुत्वेति सोऽभाषत नास्तिकाख्य इहस्थितैः कैर्ननु दयते सा ॥ ११ ॥ त्वमित्थमेवात्मनि मानयात्र स्थितैस्तु लङ्का न यथा निरीक्ष्यते । न स्वर्गमोक्षादिपदं तथैव छद्मस्थपुम्भिः परिवीक्ष्यमत्रगैः ॥ १२ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्य सकलप्रत्यक्षेऽपि कस्मिंश्चिद्वस्तुनि निजमत्यक्षता- निराकरणोक्तिलेशः पञ्चदशोऽधिकारः॥ ५९ एपामियमिदमीया सा चासौ सत्ता च तथा देवसम्बन्धिनी सत्ता एतत्सिद्धौ हि सिद्धा एतद्विपरीनपापहेतुमाप्या नरकगतिसत्तेति स्वयमृह्या । ६० अवस्थितः।
(१९) अथ पोडशोऽधिकारः अथास्तिकं नास्तिक आह शस्तधी- रस्त्वस्त्विदं स्वर्गपदादि निश्चितम् । परं किलैतस्य यदस्ति माधनं तद् बेहि मे साम्प्रतमादरेण ॥ १ ॥ अहो त्वया साधु वचः समीरितं धर्मश्रुतो ते यदभृदिदं मनः। एकाग्रचेतः शृणु तर्हि महचो यथा तवाप्यस्तु सुधीः सुधर्मे ॥ २ ॥ हिंसामृपादत्तग्रहाङ्गनागमाः परिग्रहश्चेति समे समन्ततः । विवर्जनीया यदिमान विवर्य सिद्धोऽभवच्छ्रीभगवान् प्रसिद्धः ॥ ३॥ ये सत्यशीलनमतोपकारिता- ६१ यया स्यानया । ६२ गोभना बुदिः । १३ आदान । ६४ पुनम्नं एश्व संगारे यसता चोगिनां ये सत्वशीलादयः लौकि- फा गुणा अल्पमोऽयमोऽभवन् ते सऽपि गुणा बीननाः सन्तः एषां योगिनां निहन्येनावनीनापनन्नाः मिझापस्थत्वयोम्याः पते भवन्तीनि नसनस्तत्र देवनार । ---- (१००) सन्तोषनिर्दूषणवीतरागताः। निःसङ्गता चाप्रतिबद्धचारिता- सज्ज्ञानितानिर्विकृतिप्रसन्नताः ॥ ४ ॥ सद्गोष्ठितानिश्चलताप्रकाशिता- अस्वामिसेवित्वमतीवसत्त्वताः । निर्भीकताल्पाशनताविशिष्टता- संसारसम्बन्धजुगुप्सतादयः ॥ ५ ॥ अंत्रेदशा अल्पगुणा अभूवन सिद्धिश्रितो ते तु भवन्त्यनन्ताः । क्षेत्रस्वाभावादथ सिद्धभावा- घदा शिवात्केवलिवाक्प्रमाणात् ॥ ६॥ विशेषकम् ॥ तत्सेवकेनापि तदीयशील- विधायिना भाव्यमिति प्रतीतम् । तथा च सिद्धा यदमूर्तरूपा ६५ संसारसम्बन्धेनायं मम स्वामी अहं चास्य सेवी सेवकः तहिं मया किञ्चित्कर्मफरेण इव भाव्यमिति भावाभावः सम्बन्धमनुभ- वत्येव । ६६ अर्थात् मुमुक्षुषु । ६७ सिद्धिं गतानां मुमुक्षूणां । ६८ लोके । ६९ मया सिद्धाः स्मर्तव्या यथाहमप्येतादृशो ऽपुनर्भावो भ. वामीति विचिन्त्य सिद्धान्स्वामित्वेन सम्पाध स्वमात्मानं च तत्सेवक- तया प्रकल्प्य यदि तत्सेवामाचरति तदेशेन तेन भाव्यमित्याइ । - 1 (१०१) गताशना नीरुपवीतरागाः॥७॥ निरञ्जना निष्किँयका गतस्पृहाः अस्पर्धका बन्धनसन्धिवर्जिताः । सत्केवलज्ञाननिधानवन्धुरा निरन्तरानन्दसुधारसाचिताः ॥ ८॥ अतस्तदुत्पन्नगुणानुगामिभि- महानुभावैर्मुनिभिर्विधीयते । तेपां गुणानामनुयानमात्मा- नुरूपशक्त्या तंदवाप्तिकाझ्या ॥ ९ ॥ यद्यप्यमीपां न गुणान्समस्तान पूर्णानिमे सेवितुमत्र शक्ताः। तथाप्यमी साधव आत्मयोग्यं श्रित्वा वलं सिद्धगुणान् श्रयन्ति ॥ १० ॥ तथाहि सिद्धाः परिभान्त्यमूर्ता ७० निराहाराः । ७१ गद्देपाः । ७२ गतारम्भाः । ७३ र. न्यनं मानसं वाचिकं फापिकं च यथा इदं नवाई फरिप्ये इति प्रिक- रणेनापि मुक्ताः सन्धान सन्धिः अमाननीलानां भवन्दिर मान्प: इति सन्धिः संश्रेषः सोऽपि पिकरणाश्रितस्तेन मुक्ताः । ७४ पूर्णाः। ७५ साधुभिः । ७६ अनुसरण ! ७७ सिटर | ७८ किकिमिषि- न्य मिरगुणाननुसरन्नीन्याए ।
- - • (१०२) अमी तथा देहममत्वमुक्ताः। अरूपिणस्ते तदिमे शरीर- संस्कारसत्कारनिकारकाराः ॥ ११ ॥ मुक्ताशनास्ते ऽत इमे कैचिवचि- दाहाखर्जाः पुनरेव ते तु। विद्वेषमुक्ता इति सर्वसत्त्व- मैत्रीवहा एत इतीव रुच्याः ॥ १२ ॥ ते वीतरागा इति बन्धुबन्ध- च्युता इमे ते तु निरञ्जनाख्याः। इमे ततः प्रीतिविलेपनायैः शून्याश्च ते निष्क्रियकास्ततोऽमी ॥ १३ ॥ आरम्भसंरम्भविलम्भरिक्ता गतस्पृहास्ते ऽत इमे निराशाः । अस्पर्धकास्ते तंदमी परैस्तु वादविवादैरहितास्तथा च ॥ १४ ॥ निर्बन्धनास्ते ऽथ सदैवत्कृप्त- ७९ अत्र प्रकरणे इदमदस्एतच्छन्दैः साधव एव सर्वत्र ग्राह्या- स्तच्छन्देन तु प्रसिदास्ते सिद्धा एवादेयाः किं वारंवारं लिखनेन । ८० निषेधकारः । ८१ पर्वणि । ८२ विशेषेण लम्भः प्राप्तिस्तया रिक्ताः शून्याः। 1 (१०३) स्वेच्छाविहारास्तदिमेऽथ तेऽपि । निःसन्धयो ऽमी तु परस्परोत्थ- संख्याविरक्ता अथ केवलेक्षाः ॥ १५ ॥ ते सन्त्यमी सर्वजगत्स्वभावा- नित्यत्वदर्शाः पुनरेव ते तु । आनन्दपूर्णास्तदिमे सदान्तराः सन्तोपपोपात्समभावभाविनः ।। १६ ।। इत्यादिका ये भगवद्गुणोघाः शास्त्रपु दृष्टा अथ तान्प्रकल्प्य । मुमुनवो ऽमी अपि शक्तियोग्य- मादृत्य सिद्धन्त्यपि ते क्रमेण ॥ १७ ॥ ये ऽन्ये गृहस्थाः खलु ते स्वकीय- शक्त्या तथा देशत एतकान गुणान् । दुष्कर्मशान्त्यर्थमनुश्रयन्तः क्रमेण चैतेऽपि सुरवीभवन्ति ।। १८ ॥ एवं तु ये के ऽपि जनाः स्वशासने मत्तां श्रिताः श्रीपरमेश्वरस्य । ८३ मैत्र्यान् । ८ भनगागः ८५ यया सिद्धापेक्षया साथ देगनों गणाः साध्यपेक्षया गृहस्थप दंगनी गुणाः तन एतान, तपः- सममिकान गणान । ८ जारपन गरिपिकाशः । ८७ मने । ८८ पमनानानि नवनानु मनिरिम ये पन्यवरस्य मात्र (१०४) तत्प्रीतये ते ऽपि गुणानिमान- नुयान्ति विज्ञाः परब्रह्मलिप्सवः ॥ १९ ॥ साधो गृहस्था अपि देशतो ऽमी श्रयन्त्वमूनेव गुणांश्चिराय । परन्तु यत्कर्मणि जीवहिंसा श्रयन्ति चेत्तन्नवरं तदेषाम् ॥ २० ॥ सत्यं गृहस्थाः खलु ते भवन्ति पायो हि ते स्थूलधियोतिचिन्ताः । आरम्भवन्तश्च परिग्रहादराः सूक्ष्मेक्षिकालोकनकुण्ठेबुद्धयः ॥ २१ ॥ एते विनालम्बनमत्र तत्त्व- त्रये विमुह्यन्ति ततः शुभार्थम् । साकारपूजां धृतसाधुवेष- सेवां च दानादि सृजन्तु नित्यम् ॥ २२ ॥ उच्चैः कुलाचारयशोऽवनार्थ श्रितो गृहस्थैः सकलो पि धर्मः । तद् द्रव्यतो भावत आत्मसम्पदे भजन्ते तेऽपि । ८९ परमेश्वरप्रीतये । ९० अधिकचिन्ताः । ९१ दृष्टि । ९२ वठर । ९३ आलम्बनमाश्रय आधारो वेत्यायेकार्थाः । ९४५ साकारजिनप्रतिमायां साधुवये प्रतिलेखनाप्रमार्जनादानादि- कर्तव्येःच. द्रव्यधर्मत्रये । ९५ रक्षणाय । ९६ द्रव्यभावभिन्नः ।
(१००) विधापि धर्म गृहिणः श्रयन्त्वमी ॥ २३ ॥ प्रायेण सावधरता गृहस्थाः सदैहिकार्याधिकृतौ प्रसक्ताः। कुटुम्बपोपाहतभूरिसङ्घयो- चनीचार्ताः परतन्त्रखिन्नाः ॥ २४ ॥ तेऽमी स्वचेतःप्रतिभाँतपुण्य- कार्योद्यता आत्मरुचिप्रवृत्ताः । यदेव ते स्वीयमनोऽभितुष्ट्य कुर्वन्ति पुण्यं किल कुर्वतां तत् ।। २५ ।। एते गृहस्था हृदये विदध्यु- रितीव मङ्कल्प्य च द्रव्यधर्मम् । द्रव्येण कर्माणि ममाचरय्य यथा मनस्तुष्टिमिदं निधत्ते ॥ २६ ॥ तथैव धर्माण्यपि कानिचिबेद द्रव्येण कन्या स्वमनः प्रसन्नम् । कुमोऽत्र यनैव गृहस्थसत्को व्यापार एप द्रविणेन मिध्यन् ॥ २७ ॥ पां यना व्यवतां म्वधर्म मानी ! ९८ पारनगन हवनः । मानिन ६. पुण्यादि ----- ------ द्रव्येण साधं भवतीह चेतः। युक्तं ह्यदो यस्य बलं यदीयं बलेन तेनैव मतं निजं क्रियात् ॥ २८ ॥ तद्रव्यधर्म गृहिणां प्रकुर्वतां संसारकार्यान्मनसोऽस्तु संवृतिः यथा तथैते दवतां मनः स्वक सालम्बने पुण्यविधावपेक्षणम् ॥ २९ ॥ तद्यावतामी निजकेन्द्रियाणि संवृत्य संसारभवकियातः । तदेव पूजादिकमाश्रयन्तां मनः स्थिरं येन मनागपि स्यात् ॥ ३० ॥ यावत्त्वनाकारपदार्थचिन्ता- कृतो मनो न क्षममस्ति तत् । सुसाध्वसाधुप्रतिपत्तियोग्यो ज्ञानोदयो यावदहो भवेन्नो ॥ ३१ ॥ तावत्स्वकीयव्यवहाररक्षा कार्या कुलीनेन सनिश्चयेन । सनिश्चयः : सव्यवहार एवं १ सम्बन्धि २ सिद्धे ध्यानं अहमित्यायक्षरं वा तथा ४ कथम्भूतो गृहस्थः सनिश्चयः निश्चयनयध्यायी पुनः कीदग् सव्यव्य- हारः व्यवहारनयकर्ताऽत्रायंभावः गृहस् ६ कुर्वतापि एवं ( १०७ ) निन्द्यो गृहस्थो न पर्यनो भवेत् ।। ३२ ॥ स्थिरं यदा चित्तमनाकृतावपि तदा तु सिद्धम्मरणं विवेयम् । तत्सेधने साधुगृहस्थमुग्यै- रात्मावबोधे परियन एप्यः ।। ३३ ।। पौवों विधियोऽखिलद्रव्यभाव- भिन्नः स हि धोरथरोपलव्ध्यै । निर्वाणधाम्नो बरयानवत्स्या- तस्य प्रवेशेऽयमिहात्मबोधः ।। ३४ ॥ नदङ्गने पादविहारबद्यः शिवालयावस्थिनिकृन्महात्मनां । तेनात्मवोधः परमोऽस्ति धर्मो यत्सेधनान्नितिरेव निश्चिता ॥ ३५ ॥ निमयवना स्थेयं मया गयं सनी व्यवहार मान्यन परं यदा भाव- धर्म उदगं ममेष्यनि ध्र मोक्षा भावी नान्यथा दाति निधयपरेण भाग्यं गेन व्यवसागवगंर व्यका पुर्वन निधयात्मवनर घ निभर्चन् कुन्टीनो गृभ्यः न निगा भवन अगाय भावः उनमेन उम्मीनगररूपन येन पुण्यकर्मणा पुयाने पूर्वनः यगोपनि सदिपारीनं कर्म नलाऽयनी नानी मिनिमा व्यवरारिणा या गृपन मना निर्मवीरांगणा कलापिन निन्यो भादिनि ननणे पनिादपिकामवाहिनि मा विवायम् । भू ।
- (१०८) सन्त्यत्रं यद्बोधनदर्शनाख्य- चारित्रमुख्याः सकला गुणौघाः । स आत्मबोधो जयति प्रकृष्टं ज्ञानादिशुद्धं यदिहास्त्यनन्तम् ॥ ३६ ॥ तच्छोधनेऽनन्तचतुष्टयाप्ति- यदीयपारप्रतिपत्तिकार्ये । ज्ञानं न कस्यापि सदा प्रभु स्या- त्सर्वात्मनाकाशशीव शाश्वतम् ॥ ३७ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवक्रमविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्य द्रव्यभावभेदविविधधर्मदर्शनपूर्वक द्रव्यधर्मादपि परम्परया भावधर्मलाभोक्तिलेशः पोडशोऽधिकारः । 4 ६ आत्माववोधे ७ ज्ञान ८ आत्मावबोधस्य सम्यग् निर्म- लतायां ९ आकाशदर्शने इव ।
(१.५) ॥अथ सप्तदशोऽधिकारः॥ अथेत्यमो नास्तिक आख्यदास्तिकं यदुच्यते भोः प्रतिमानावेत् । पुण्यं न तत्सम्भवतीपदार्या अजीवतः का फलसिद्धिरस्ति ॥ १ ॥ नैवं स्खचिने परिचिन्तनीय- मजीवमेवाकरणावेकिम् । यद्याशाकारनिरीक्षणं स्या- सायो मनस्तद्वतधर्मचिन्ति ।। २ ।। यथा हि सम्पूर्णशुभानपुत्रिका दृष्टा सती तादृशमोहहेतुः । कामासनस्थापनतथ काम- केलीविकारान्कलयन्ति कामिनः ॥ ३॥ योगासनालोकनतो हि योगिनां योगासनाम्यानमनिः परिष्यात् । भूगोलतस्तद्गतवन्तुबुद्धिः स्वालोकनालरिह लोकास्थितिः ॥ २ ॥ - - १. व्यान ( ११० ) कूर्माहिकालानलकोटचकै- स्तदाश्रितज्ञप्तिरिह स्थितानाम् । शास्त्रीयवर्णन्यसनात्समग्र- शास्त्रावबोधस्तदेमीक्षकाणाम् ॥ ५ ॥ नन्दीश्वरद्दीपपुटात्तथा च लङ्कापुटात्तद्गतवस्तुचिन्ता । एवं निजेशप्रतिमापि दृष्टा तत्तद्गुणानां स्मृतिकारणं स्यात् ॥ ६ ॥ यदा तु साक्षान्न हि वस्तु दृश्यं तत्स्थापना सम्प्रति लोकसिद्धा। तथा च पत्यौ परदेशसंस्थे काचित्सती पश्यति यत्तदर्चाम् ॥ ७ ॥ यदन्यशास्त्रेपपि निशम्यतेऽदः श्रीरामचन्द्रे परदेशसंस्थे। तत्पादुकां सोऽपि च रामवत्तदा- भ्यपूजयत्श्रीमस्तो नरेश्वरः ॥ ८॥ सीतापि रामाङ्गुलिमुद्रिकां ता- मालिङ्गय रामाप्तिसुखं न्यमस्त । ११ कर्मचक्र अहिचक्र अहिवलयाख्यं वा चक्र सूर्यकालान- लचक्रं चन्द्रकालानलचक्र कोटचक्रं वेति वाच्यम् । १२ तदभिदर्श- कानाम् । १३ तस्य पत्युः अर्चा पनिमाम् । १४ रामायणादावपि ।
( १११ ) रामोऽपि सीताश्रितमौलिरत्न- मासाद्य सीताप्तिरति व्यजानात् ॥ ९ ॥ नात्रास्ति कश्चित्तु तयोः शरीग- कारस्तथापीह नयास्तथाविधम् । सुरवं समायाबदर्जावतोपि तहीश्वरार्चापि सुखाय किं न ॥ १० ॥ इत्थं चरित्रेऽस्ति च पाण्डवानां यद्द्रोणसूरिप्रतिमापुरस्तान । भिलकलव्यस्य 'किरीटिवद्धनु- विद्या सुमिद्रेति जगत्प्रतीतम् ॥ ११ ॥ तथा च चञ्चादिकवस्थ जीव क्षेत्रादिरक्षाकरणे समर्थम् । छाया यशोकम्य व शोकही कलेस्तु माँ स्यात्सलाय नृणाम् ॥ १२ ॥ अजारजोमुग्यमथान्यजीव पुण्यादिहान्य भवानि लोकः । अम्पृश्यकन्यायमजीवमेयं यमानस्य निहन्ति पुण्यम ।। १३ ॥ गुरुवचन्यायसीह मोगिनः १५ गान ग।।८ अगा। "मागमा 4 (११२) प्रोल्लङ्घमानस्य निहन्ति पौरुषम् । मैंहेश्वरच्छायमथापि तस्य रुषे व्यतिक्राम्यत एव पुम्सः ॥ १४ ॥ एवं पदार्था बहवोऽप्यजीवाः सुखस्य दुःखस्य च हेतवः स्युः । देवाधिदेवप्रतिमाप्यजीवा सती न किं सा सुखहेतुस्त्र ॥ १५ ॥ वरं निजेशप्रतिमापि तर्हि दृष्टा सती भक्ततमांसि हन्तु । परन्तु याऽस्याः क्रियते सपर्या साऽजीवंतः कस्य च किंफला स्यात् ॥ १६ ।। नैवं खजीवापि सतीश्वरार्चा समर्चिता पुण्यफलाय नूनम् । त्वं विद्धि चित्ते प्रतिमा यदीया या या सका स्वोत्थगुणप्रदा स्यात् ॥ १७ ।। यथा ग्रहाणां प्रतिमा अजीवाः २० महेश्वरो महानायकः सार्वभौमादिस्तस्य छाया तत्तथा वि- भाषा सेनामुराछायाशालानिशानामिनि क्लीवता एवयग्रेपि वाच्यम् । २१ महेश्वरस्य । २२ उल्लङ्गमानस्य । २३ स्वर्णरुप्यरत्नवस्त्रकम्बल सिद्धान्नपानी पधादिपढार्थी अनके सन्ति । २४ अनीवत्वहेतोः । २५ देवपतिमा । त (११३ ) सत्योऽपि तत्पूजनतस्तदीयम् । गुणं ददत्येव तथा सतीनां क्षेत्राधिपानामथ पूर्वजानाम् ।। १८ ।। विधेर्मुरारेश्च शिवम्य शक्ते- र्याः स्थापनास्ता अहिता हिता वा। अमानिताश्चाप्यभिमानिताः स्युः स्तूपं तथा वा फलबन्न किं स्यात् ।। १९ ॥ रेवन्तनागाधिपपश्चिमेश- श्रीशीतलादिप्रतिमा अजीवाः । संपूजितास्तद्गतकार्यसिद्धिं कुर्वन्ति यहच तथाऽधिपर्चाि ॥ २० ॥ ये कार्मणाकर्षणवेदिनस्तथा नाम्नेव येषां मदनादिपुत्रके। निर्जीवके तं विधिमाचरन्त्यहो यस्मात्सजीवानपि मूर्छयन्ति तान् ॥ २१ ॥ एवं निजेशप्रतिमामजीवां तन्नामग्राहं स्तवनां विधाय। ममर्चयद्भिः कुशलैः सपर्या मम्प्रापितो ज्ञानमयः प्रभुः स्यात् ॥ २२ ॥ तथा निराज्यानपि कांश्चिदात्मनो २६ पितृणाल ! - ७.८ म्यागि- 1 ६९ मेगान | १५ - ( ११४ ) मूर्ति प्रभुर्मानयतोऽवसाय । तुष्यत्यसौ तेपु तथैवमीशो र्चितो भवेत्तत्प्रतिमार्चनात्स्यात् ॥ २३ ॥ सत्यं बुधैतत्परमत्र यस्मा- विशेष एषो ऽभिनिरीक्ष्यते महान् । देवा यदेते किल सन्ति रागिणः पूजार्थिनो नो भगवान्स ईदृशः ॥ २४ ॥ तदात्वतीवास्तु वरं यतः स्या- दनीहसेवा परमार्थसिद्धये । यथाहि सिद्धस्य च कस्यचिद्दा स्पृहावतः सेवनमिष्टलब्धये ॥ २५ ॥ सिद्धस्तु साधो वरिवर्ति साक्षा- देशी त्वजीवा प्रतिमा प्रतिष्ठिता। नायं विचारः परिपूजनीये द्रव्ये यतः पूज्यत एव पूज्यः ॥ २६ ॥ यद्दक्षिणावर्तककामकुम्भ- चिन्तामणिचित्रकवल्लिमुख्याः । कानीन्द्रियाणीह वहन्ति यत्ते ऽर्चिताः प्रकुर्वन्ति मतं जनानाम् ॥ २७ ॥ वस्तुस्वभावाद्यदमी अजीवाः स्वतोऽस्पृहावन्त इहानिकामान् । . ।
(११५ ) यच्छन्ति यंदत् खलु पौरमेशी पुण्यस्य सिद्धये प्रतिमार्चिता तथा ।। २८ ।। मयं मुने ऽदोऽस्ति परं य एते स्युदक्षिणावर्तमुखाः पदार्थाः । अंजीववन्तोऽपि विशिष्टजाति- भेदात्तथादुर्लभवस्तुभावात् ।। २९ ॥ आराधिता अङ्गिमनं दिशन्ति नैतागर्चा किल पारमेश्वरी । अहो यदेपा सुलभोपलादिम- मयी तदा किं सहशी खंऽमीभिः ॥ ३०॥ अहो विचारिन्नविचारितं मा बदस्त्वमेवं जगतीह पश्य । यन्मूलतो वस्तु गुणि प्रतीनं ततोऽपि यत्पश्चनं गुणादयम् ॥ ३१॥ यथाहि कथिकिल राजपुत्रः प्रायेण वीर्यादिगुणास्पदं म्यात् तं पोज्य चेहलवंशसम्भव पुण्यान राज्य विनिवेशयन्ति ।। ३२ ॥ प्रामाणिकाः पन यदा तदा त्वयं १० यया । गाम्य पारमशी। 12 प्रमाणिनः । नरिणाप तिगा। IMG-NEMAM - . 4 (११६) राजन्यकं मौलमपि प्रशास्ति । यदा तदुक्तं न करोति कश्चि- स शास्यते नैन्दवदेव तेन ॥ ३३ ॥ विचार्यते चेन्मनसा मनुष्यै- मौलो गुणी राजसुतः स योग्यः । परन्तु यः क्षुद्रकुलोऽपि राजा स एव सेव्यः खलु पञ्चपूजितः ॥ ३४ ॥ एवं हि चिन्तामणिमुख्यमेतद् वस्तु प्रधानं निजकस्वभावात् । ततोऽपि मान्यं भुवि पारमेश्वर विम्बं यतः पञ्चभिरत्र पूजितम् ॥ ३५ ॥ लोके यदेवाहतमस्ति पञ्चभिः तदेव मान्यं क्षितिपैरपि ध्रुवम् । यथा विवाहार्थनृपा महाजना न्यायौऽङ्किपुत्रावपरेऽपि चेत्थम् ॥ ३६ ॥ ये पञ्चभिस्तत्कृतभाग्यनोदा- संस्थापिताः सन्ति त एव मान्याः । तथा स्वपूजाह्वयकर्मवीर्या- स्कृतास्ति यैशी प्रतिमा सकाऽा ॥ ३७ ।। १४ नन्दनामराजेन(राजा) इव गिक्षांदाप्यते । ३५ पालक । ३६सा।
(११७) प्राज्ञा य एते गदिताः पदार्था- स्ते सर्व आकारयुता भवन्ति । अतस्तदीयाकृतिमन्तरात्मनः कृत्वार्चयन्तेत्र तदीयविम्बम् ॥ ३८ ॥ आकारमुक्तो भगवान्प्रसिद्ध- स्ततस्तदीयं प्रतिविम्वमेतत् । कृत्वा कथं पूज्यत एवमत्र दोषस्त्वतद्वस्तुनि तद्ग्रहो यः ॥ ३८ ॥ साधूच्यतेऽदस्त्वयका विचारिणा ऽनाकारिणस्त्वाकृतिरेव नेष्टा । इदं तु यद्भागवतं हि विम्ब तच्चावताराकृतिक्लृप्तरूपम् ॥ ४० ॥ यादृक्तु संसारकृतावतारो ऽभून्न्यासि ताहरभगवान्महद्भिः । या या ह्यवस्था रुचिता च येभ्यः साऽहो तदर्थैः परिपूज्यते तैः ॥ ११ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्याजीवरूपस्थापनासेवाफलप्रतिपादनोक्तिलेशो सप्तदशोऽधिकारः। . -- २ -- ३७ अभगवति भगवानयं इति या चुद्धिः।
राजन्यक मौलमपि प्रशास्ति । यदा तदुक्तं न करोति कश्चि- स शास्यते नैन्दवदेव तेन ॥ ३३ ॥ विचार्यते चेन्मनसा मनुष्यै- मौलो गुणी राजसुतः स योग्यः । परन्तु यः क्षुद्रकुलोऽपि राजा स एव सेव्यः खलु पञ्चपूजितः ॥ ३४ ॥ एवं हि चिन्तामणिमुख्यमेतद् वस्तु प्रधानं निजकस्वभावात् । ततोऽपि मान्यं भुवि पारमेश्वर बिम् यतः पञ्चभिरत्र पूजितम् ॥ ३५ ॥ लोके यदेवाहतमस्ति पञ्चभिः तदेव मान्यं क्षितिपैरपि ध्रुवम् । यथा विवाहार्थनृपा महाजना न्यायौऽतिपुत्रावपरेऽपि चेत्थम् ॥ ३६ ॥ ये पञ्चभिस्तत्कृतभाग्यनोदा- संस्थापिताः सन्ति त एव मान्याः। तथा स्वपूजाह्वयकर्मवीर्या- कृतास्ति यैशी प्रतिमा सकाऽा ॥ ३७ ।। ३४ नन्दनामराजेन(राजा) इव शिक्षांदाप्यते । ३५पालक । ३६सा।
४७ ५१ ( ११९ ) तो लङ्घते यः स तदा न साधु- नौल्लङ्घते सैष जनेषु साधुः। आम्नायशास्त्रेषु मरुधवोः स्यात् तथाऽऽकृतिमण्डैलतो विलेख्या ॥ ४ ॥ स्वरोदयस्याथ विचारशास्त्रे तत्त्वानि पञ्चापि च साकृतीनि । अनाकृतं वस्त्विति साकृतं यथा स्यादित्थमाकार इहाप्यनाकृतेः॥५॥ पुनर्बुधेक्षस्व यतीह सन्ति लोकेषु लोकाः किल लब्धवर्णाः । सर्वैश्वतैराकृतिवर्जिता अपि वर्णाः प्रकृप्ताः स्वकनामसाकृताः ॥ ६॥ ४५ आज्ञां । ४६ भव्य । ४७ आगमशास्त्रे मन्त्रशास्त्रे । ४ मरुद्वायुः धौश्च नभः मरुच द्योश्च मरुद्दयावौ तयोमरुधवोः वायुनभसो ४९ मण्डलकारणहेतुनाकृतिविलेख्या यथा मरुत्मण्डलं चाकाशमण्ड चेति उक्त्वा तदाकाशे लिख्यते ।५० पृथिव्यप्तेजोवावाकाशलक्षणानि ५१ आकृतिराकृतमाकारः भावे क्तः अनाकृतमनाकारं । ५३ सिद्धस्य ५४ रचिताः । ५५ स्वकं यत्नाम तेनैव साकृताः साकारा ये ते स्व कनामसाकाराः आकारादयो वर्णाः यथायमाकारः अयं ककारः अ हकारः इति स्वस्वनामग्राहं वर्णाः साकाराः कल्पिताः स्वचित्तकल्प नया स्थापिता इति । ५४ ( १९८ ) ॥अथ अष्टादशोऽधिकारः॥ १ यदा त्वनाकाखतोपि बिम्ब सिद्धेस्य शुद्धं भगवत्सुनाम्नः । तत्तत्स्वचित्ताशयचिन्तिताशां साँक्षादिवेदं वितरत्वशङ्कम् ॥ १॥ यत्स्थापना सा स्वकचित्तकल्प्या संतोऽसतो वास्त्विह वस्तुनः सा । सर्वापि यादग्निजभावसेविता तादृक्फलं यच्छति नात्र संशयः ॥ २॥ लोकेऽप्यनाकारमयस्य वस्तुनः आकारभावः परिदृश्यते यथा । औज्ञास्त्यसौ भागवतीति वाचं- वाचं तु लेखाँक्रियते मनुष्यैः ॥ ३ ॥ ३८ भगवान् इति शोभनं नाम यस्य सिद्धस्य स तथा तस्य यो हि सिद्धो भगवान् इत्युच्यते । ३९ सिद्धवत् । ४० विद्यमानस्य अविद्यमानस्य वा । ४१ आज्ञा स्वयं साक्षादाकाररहिता परं तस्या अपि रेखारूप आकारः कल्प्यते या चाज्ञा सापि अमूर्तस्य भगव- दादेः स्वामिनः मतापस्य सम्बन्धिनी तेन पूर्व भगवदादिमतापोऽमूर्ती अमूर्तस्याप्यस्यामूर्ती आमा अस्या अपि अमू या रेखारूप आकार सद्भिः कल्पितः इत्यर्थः । ४२ स्वामिसम्बन्धिनी । ४३ उक्तोक्ता। ४४ रेखा।
૪૫ ५१ ( ११९ ) तो लङ्घते यः स तदा न साधु- र्नोल्लङ्घते सैप जनेषु साधुः। आम्नायशास्त्रेषु मरुधवोः स्यात् तथाऽऽकृतिर्मण्डैलतो विलेख्या ॥ ४ ॥ स्वरोदयस्याथ विचारशास्त्रे तत्त्वानि पञ्चापि च साकृतीनि । अनाकृतं वस्त्विति साकृतं यथा स्यादित्थमाकार इहाप्यनातेः ॥ ५॥ पुनर्बुधेक्षस्व यतीह सन्ति लोकेषु लोकाः किल लब्धवर्णाः । सर्वैश्चतैराकृतिवर्जिता अपि वर्णाः प्रतृप्ताः स्वैकनामसाकृताः ॥ ६ ॥ ४५ आज्ञा । ४६ भव्य । ४७ आगमशास्त्रे मन्त्रशास्त्रे । ४८ मरुद्वायुः द्यौश्च नभः मरुच द्योश्च मरुढ्यावौ तयोर्मरुद्यवोः वायुनभसोः। ४९ मण्डलकारणहेतुनाकृतिविलेख्या यथा मरुत्मण्डलं चाकाशमण्डलं चेति उक्त्वा तदाकाशे लिख्यते ।५० पृथिव्यप्तेनोवाबाकाशलक्षणानि। ५१ आकृतिराकृतमाकारः भावे क्तः अनाकृतमनाकारं । ५६ सिद्धस्य । ५४ रचिताः । ५५ स्वकं यन्नाम तेनैव साकृताः साकारा ये ते स्व- कनामसाकाराः आकारादयो वर्णाः यथायमाकारः अयं ककारः अयं हकारः इति स्वम्बनामग्राहं वर्णाः साकाराः कल्पिताः स्वचित्तकल्प- नया स्थापिता इति ।
(१२०) - ५७ यद्याकृतिः स्यान्नियताक्षराणां तदा समेषां सहगाकृतिः स्यात् । साँ नास्त्यतो भिन्नामिनिकैव वर्णाकृतिः कापि न तत्र तुल्या ॥७॥ यावन्ति राष्ट्राणि च सन्ति विश्वे वर्णाकृतिस्तेष्वपरापरैव । तव्यक्तिकाले तु समोपदेशः तैः कार्यमप्यत्र विधीयते समम् ॥ ८॥ पुनश्च पश्य त्वमिमाः समा लिपी- मिथ्या विधातुं न हि कोऽपि शक्तः या येषु सिद्धाः किल तैश्चताभि- नरैलिपिभिः प्रविधीयते फलम् ॥ ९ ॥ लिप्यो विभिन्ना इह यद्यपीमा व्यक्तिः समैवास्ति तु पाठकाले । नृणां तथा कार्यकृतिः समस्ता ताभिः समाना भवतीत्यवेहि ॥ १० ॥ ५६ ननु एते वर्णाः महद्भिः स्थापिताः इति कथं प्रतिज्ञायते, उच्यते, यद्येषां वर्णानां नियता शाश्वती एवाकृतिः स्यात्तदा समेपां लोकानां ककारादीनां अक्षराणां सहशी एवाकृतिः स्यात् । ५७ सातु, सर्वेषां समाकृतिर्नदृश्यने सबैरपि स्वमनोभियनपृथक्पृथगेव लिख्यते अतो हेतोरेव भिन्न भिन्नानिः सर्वेषामपि लिपिकर्मकारिजनानामिनि ।
१ घनं किमाकारविवर्जिताना- मिहाक्षराणामियमाकृतिः कृता । अस्या अपि स्थापनमन्यदन्यत् कृतं बुधैः स्वस्वसुगुप्तवेदने ॥ ११ ॥ पुनश्चरागा अपि शाब्दरूप्या- दाकारमुक्ताश्च तथापि तद्बुधैः । ते रागमालाहयपुस्तकेषु न्यस्ताः किलाकारभृतः समस्ताः॥ १२ ॥ एवं त्वनाकावतोऽप्यधीशितु- राकार एष प्रविकल्प्य सद्धिः। यं यं वशं साधु समिष्य पूज्यते सर्वोप्ययं तेषु फलत्यवश्यम् ॥ १३ ॥ यद्याहि पूजा परमेश्वरेऽत्रा- लिप्तेऽथ निन्दा न लगेत्समापि । ते यादृशे तत्र कृते तु तादृशे अभ्येत आत्मानमिमं स्वकीयम् ॥ १४ ।। कुडये यथा वज्रमये नरेण क्षिप्ता मणिर्वा दृपदप्यथा परा। ते हे अपि क्षेपकमभ्युपेते न जातु यातस्तमैतीत्य कुत्रचित् ।। १५ ।। ५८ आयातः । ५९ गच्छतः । ६० क्षेपकम् ।
(१२२) कश्चिद्रवेः संमुखमात्मना रजो ऽथवा सितादं क्षिपति क्षमास्थः । तत्सर्वमस्यैव समेति संमुख न याति सूर्यं च तथोच्चखं प्रति ॥ १६ ।। यहा पुनः कश्चन सार्वभौम संस्तौति तस्यैव फलाय से स्यात् । निन्देदथेशं यदि कश्चिदङ्गी स्यात्सैव दुःखी जनतासमक्षम् ॥ १७ ॥ स्तुतेऽधिकं स्यान्नहि सार्वभौमे विनिन्दितेऽस्मिंस्तु न किञ्चिदूनम् । नैवं प्रभौ पूजननिन्दनाभ्या- माधिक्यहानी स्त इमे तु कर्तुः ॥ १८ ॥ यहा पुनः कश्चिदपथ्यपथ्या- हारीह दुःखं च मुखं च भुङ्क्ते । न स्तस्तु ते आहृतवस्तुनो यद् एवं च सिद्धार्चनमात्मगामि ॥ १९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे भूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्यानाकारस्यापि भगवतः स्थापनोक्तिलेशो ऽशादशोऽधिकारः॥ ६१ करिं । ६२ संस्तवः ।
(१२३) ॥अथ एकोनविंशोधिकारः॥ साधो वरं प्रोक्तमिदं परं यथा चिन्तामणिमुख्यमिहार्चकानाम् । सद्यः फलत्येव तथात्र पार- मेशी फलेनो प्रतिमाचिताऽसौ ॥१॥ सत्यं त्वदुक्तं परमत्र साधो संस्थाप्य चेतः स्थिरमित्यवेहि । यवस्तुनो योऽस्ति फलस्य काल- स्तत्रैव तदस्तु फलत्यशङ्कम् ।। २॥ यथाहि गर्भो नवभिस्तु मासैः पूर्णेलभेत् सूतिमिहैव नावाच । तथा पुनः काश्चन मन्त्रविद्याः लक्षेण कोट्याथ फलन्ति जापैः ॥ ३॥ वनस्पतिर्वा समये स्वकीये सर्वः फलत्येप न चात्मशैध्यात् । सेवापि राजत्रिदशेश्वरादि- सम्बन्धिनी वा फलतीह काले ॥ ४ ॥ संसाध्यमानोऽत्र रसोऽपि काले ६३ पारदोऽपि । ----htdare ( १२४ ) सिद्धः फलायास्ति न साध्यमानः । तथान्यदेशव्यवहारकर्म तत्कालपूर्ती फलति प्रकामम् ॥ ५॥ तथैव पूजादिकमन्त्रपुण्यं काले स्व एवास्ति भवान्तराख्ये । फलप्रदायीति ततो न दक्षै- रौत्सुक्यमेष्यं फलदे पदार्थे ॥ ६ ॥ पुनर्बुधावस्य हृदि स्वकीये पूर्वे प्रणीता य इमे पदार्थाः । ते चैहिका ऐहिकदायिनस्तत् फलन्त्ययात्रैव यतोऽग्रतो न ॥ ७॥ मनुष्यसम्बन्धिभवस्य तुच्छ- कालीनभावादिति तुच्छमेभ्यः । प्राप्यं फलं तेन मनुष्यजन्म- न्यैवात्र नभ्योऽस्ति फलं परत्र ॥ ८॥ इदं सुहृत् पुण्यभवै फलं तु महत्ततः स्याबहुकालभुक्त्यै । ६४ पुनरास्तिकः प्राह । ६५जानीहि । ६६दक्षिणावर्तकादिभ्य परत्र फलं न स्यात् अननुगामित्वात्, चर्मचक्षुद्देश्यमानपदार्थास्तु जीवा- नामसहगामिनो भवन्ति, परमेश्वरपूजादिसमुत्थं पुण्यफलं अदृष्टत्वात् भएजीवेन सहगामि भवतीति तत्त्वम् । ६७ परलोके ।
(१२५) प्रभूतकालस्तु विना भवान्तरं देवादिसम्बन्धि न वर्तते यतः ॥ ९ ॥ तत्पुण्यलभ्यं फलमेतदस्ति प्रायोऽन्यजन्मान्तरतिजन्तोः । यद्यत्र जन्मन्युपयाति पुण्य- फलं तदा म विनाशमेव ॥ १० ॥ यतो मनुष्यायुरतीव तुच्छं मानुष्यकं देहमिदं शरारु। तभुज्यमानं मरणान्तरागमात् सन्त्रुट्यतीदं पृथुपुण्यजं फलम् ॥ ११ ॥ सुखान्तराँ दुःखभँवो महीयो- दुःखाय यत्स्यादतिभीतिदा मृतिः। सा पुण्यजेऽस्मिन्सति नैव युक्ता तदन्यजन्मे फलमेतदेति भोः ।। १२ ।। अनेकधोत्पन्नमनेकशो यथो- पभुज्यमानं बहुकालमात्रम् । न क्षीयते पुण्यफलं तदेतत् प्रायोऽन्यजन्मन्युदयं समेति ॥ १३ ॥ । ६८ प्राप्त । ६९ विनश्वरम् । ७० मध्ये । ७१ उत्पत्तिः । २२ महत्तर । ७३ फले । ७५ बहुकालमेव स्वार्थे मात्रमत्ययः । ..
तथा च किश्चिदुद्ग्रंपुण्यं साक्षादिहैवार्पयति फलानि । यथाहि दिव्ये परिशुद्धयति क्षणाद् यः कश्चिदत्रास्ति जनेषु सूनृती ।। १४ ।। शुद्धाय सिद्धाय च साधवे तथा- ऽवपि प्रदत्तं सकलार्थसिद्धये । स्यादैहिकामुष्मिकसर्वसौख्य- निबन्धनं वन्धनहद्भवस्य ।। १५ ।। जनेऽपि कस्मैचिदनुत्तराय क्षत्रादये स्तोकमपि प्रदत्तम् । वारे कचित्केनचिदेकवेलं तस्येष्टसिद्धयै भवतीह नूनम् ॥ १६ ॥ यावत्वयं जीवति तावदस्य स राजपुत्रः सकलार्थकारी । घनं हि किं दुष्टविपक्षजाता- न्मृत्यन्तकष्टादपि पौत्यशङ्कम् ॥ १७ ॥ एवं हि कुत्रावसरे किलैक- वारं महत्पुण्यमुपार्जितं यैः । ७५ अत्युग्र । ७६ सत्यवादी । ७७ अल्पम् । ७८ अयं राज- पुत्रादेर्दाता कश्चिद्देश्यादिः । ७९ रक्षति । ८० प्रस्तावाटेने राजपुत्रा- दये दातारं प्रति राजपुत्रादिः ।
(१२७ ) तेषां तदत्रापि परत्र लोके सत्सौख्यसन्तानविधानहेतुः ॥ १८ ॥ पुनस्त्वतीवोग्रतमं यदत्र पुण्यं च पापं समुपार्जि पुंसा। अनेकपुंसामपि भुक्तये त- च्छालेरिव स्त्रैणयुजश्च चोखत् ॥ १९ ॥ यथैककः कश्चन राजसेवां कृत्वा सुखी स्यात्परिवारयुक्तः । एकस्तथा कोऽपि नृपापराधी निहन्यतेऽसौ सपरिच्छदोगपि ॥ २० ॥ यद्येवमादिकपुण्यमेतत् सर्वात्मना स्वार्थकरं निरुक्तम् । तदैतदेवाद्रियतां जनौघः किं नामजापे विहिता प्रवृत्तिः ॥ २१ ॥ साधूच्यते साधुजन त्वयेदं परं विवेकोऽत्र कृतो महद्भिः । इमे गृहस्थाः खलु ये समर्था- स्ते द्रव्यभावार्चनकाधिकारिणः ॥ २२ ॥ ८१ शालिभद्रस्येव स्त्रीसमूहयुक्तस्य भुक्तये पुण्यफलमभूत च पुनः चोरस्येव स्त्रीसमूहादियुक्तस्य पापफलं भुक्तये स्यात्तथेति । ८२ पूजादि । ८६ सर्वभकारेण । ८४ पूजनक ।
(१२८ ) ये योगिनो द्रव्यपरिग्रहेण विना विभान्तीह भवे महान्तः । तेषां त्वैधीशस्मृतिरेव युक्ता तयैव तत्स्वार्थकृतिः समस्ता ॥ २३ ॥ यथा विषं गारुडहंसजाङ्गुली- मन्त्रस्य जापाच्छ्रवणाच्च देहिनाम् । मूर्छावतां तत्त्वमजानतामपि विनश्यतीत्थं भगवत्स्मृतेरघम् ॥ २४ ॥ तथाऽस्थिभक्षीति हुमायपक्षी ८५ भगवत् । ८६ अधीशस्मृत्या । ८७ तेषां योगिनां स्वार्थ- सिद्धिः सर्वापि भवेत् । योगिनः सम्यग्भगवत्स्वरूपं यथा- स्थितं न विदन्ति भगवानपि निःस्पृहो नीरागश्च ततः केवलं भगव- स्मृत्या एव योगिनां किं सिध्येदित्याह यथा विपमिति । ननु भगवद्- ध्यायका योगिनस्तु यदि भगवत्स्वरूपं न जानन्ति परं भगवास्तु जानाति अयं ध्याता मां ध्यायति एवं गारुडिको गारुडादिमन्त्रान्वे- त्ति परं विपातॊ यद्यपि गारुडादिमन्त्रस्वरूपं न जानाति तथाप्यस्य गारुडिकमयुक्तगारुडादिमन्त्रमयोगाद्विपनाश एवं योगिनोऽपि सम्यग्भगवज्ञानाभावेऽपि भगवन्नामाक्षरप्रभावात् दुष्कर्मक्षये पापं नश्यतीति एवमेकपक्षभूतेऽपि ज्ञानेऽभीष्टसिद्धिः । ८९ आस्तामेक- पक्षजमपि ज्ञानमुभयपक्षविकलेऽपि ज्ञाने संयोगमात्राटपीष्टसि- द्विर्यथा हुमायपक्षिणो यस्य शिरसि छाया निपतति स पातसाहि- वति तत्र हुमायोऽपि न वेत्ति यदस्य शीर्षेऽहं छायां करोमि यस्य शीचे छाया भवेत्सोऽपि न वेत्ति मम शीर्ष हुमायः छायां करोत्येवं ८८ ननु ( १२९ ) प्रसिद्धिमान्संततजीवरक्षी। उड्डीयमानस्य यदस्य छाया यन्मुड़गा सोऽत्र भवेन्नरेन्द्रः ॥ २५ ॥ नायं खगो वेत्ति यदस्य शीर्षे छायां करोमीति तथेतरोऽपि । जानाति नैवं मम मस्तके सौ छायां करोतीति मतं दयानं ॥ २६॥ तथापि तच्छायमहात्मतोदया- दधीशतोदेति दरिद्रतापहा । अजानतोरप्यथ सिद्धिरेवं कथं स्मृतेर्याति न पापमीशितुः ॥ २७ ॥ अस्मिन्गते सर्वत आत्मशुद्धिः सत्याममुष्यों परमात्मबोधः । जातेऽत्र नो कश्चन कर्मबन्धः कर्मप्रणाशे किल मोक्षलक्ष्मीः ॥ २८ ॥ द्वयोराप्यज्ञानेऽपि अन्यस्य नरेन्द्रत्वं सिध्यत्येवं सेवकोऽपि सम्यग्- भगवत्स्वरूपं न जानाति भगवानपि नीरागत्वात्सेवकस्याभीष्टकृती नोवच्छत तथापि सेवकस्य स्वामिस्मरणदर्शनादिसंयोगमहात्म्या- देवाभीष्टसिद्धिः स्यादिनि काव्यत्रयेणाह तथास्थिभक्षीत्यादि । ९० ज्ञानं । ९१ पापे । ९२ आत्मशुद्धौ । ९३ परमात्मरोधे । १७ - ( १३० ) अस्या हि सत्यां स्थितिरक्षया स्याद् अनन्तविज्ञानमनन्तदृष्टिः। एकस्वभावत्वमनन्तवीर्य जागर्ति सज्ज्योतिरनन्तसौख्यम् ॥ २९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्य द्रव्यभावधर्मफलसम्पापणोक्तिलेश एकोनविंशोऽधिकारः। 1 - --- . ९४ मोक्षल म्यां।
(१३१ ) ॥ अथ विंशोधिकारः॥ हे स्वामिनो यूयमिति प्रवक्थ यदात्मबोधान्न विनास्ति मुक्तिः । तीतरेऽन्यान्कथमाहुरस्या हेतूंस्तदुक्तिनं समा तथाहि ॥ १ ॥ ये वैष्णवाः केचन विष्णुवादिनो विष्णोः सकाशान्निगदन्ति मुक्तिम् । ये ब्रह्मनिष्ठाः किल ब्रह्मणस्तां शैवाः शिवाच्छक्तिकृतां तु शाक्ताः ॥२॥ तेषां न चात्मावगमो निदानं मुक्तेस्तथा नास्त्यथ "निर्णयोऽयम् । यदात्मबोधाजनितैव मुक्ति- स्ततः किमेवं क्रियते विनिश्चयः ॥ ३॥ ९५ वैष्णवादयः । ९६ विष्णुप्रमुखान् हेतून् । ९७ तस्मात्का रणादियं भवतां उक्तिरन्यैनं समा वाऽन्येषां मुक्तिन भवद्भिः समा ९८ ननु यदि वैष्णवादीनां विष्णुमुख्येभ्यो मुक्तिस्तर्हि अयं यो नि थयो भवद्भिः प्रोच्यते स निश्चयो न ऐकान्तिकः कोऽयं निर्णय यद्यस्मात् आत्मबोधादेव मुक्तिीयते अयं निश्चयो न युक्तो रक्तवह हेतुमाप्यत्वात् तत्तस्मात्कारणात् एवं पूर्वोक्तो यो विनिश्चयः किमिति फवं क्रियते इति पृच्छन्तमाह सत्यं यदेते ।
Foo (१३२ ) सत्यं यदेते किल लोकरूढि- रूढास्तु विष्ण्वादिकभिन्नवीक्षिणः । परन्तु तत्त्वार्थत एप आत्मै- वार्थोऽभिवाच्यो ननु विष्णुमुख्यैः :॥४॥ कथं हि वेवेष्ट्वथ विष्णुरात्मा व्याप्तेरथ ब्रह्म तथैष आत्मा । शिवोऽपि चात्मा शिवहेतुतः स्या- च्छक्तिस्तथात्मश्रितवीर्यमेतत् ॥ ५ ॥ इत्थं हि सर्वैरपि विष्णुमुख्यैः शब्दैरसावात्मक एव वोध्यः । ततस्त्वतो मुक्तिरियं न कस्मात् प्राप्येति तत्त्वं हृदि तैरपीक्ष्यम् ॥ ६ ॥ चेन्नेति विष्णुप्रमुखेभ्य एभ्यो मुक्तिस्तदा वैष्णवमुख्यलोकाः । सन्तो गृहस्था इह विष्णुमुख्यान ९९ परमार्थतः । ६०० केवलज्ञानजातलोकालोकस्वरूपो मा- नात्मना व्यापकत्वेन विष्णुः । परब्रह्मसञ्ज्ञनिजशुद्धात्मभावनात्म- कत्वेन ब्रह्मा । शिवं निर्वाणं प्राप्तं येनेति शिवः कर्ममुक्तः सिद्धत्वा- वस्थामधिश्रितः, यदुच्यते योगवासिष्टादा, "जीवः शिवः शिवो जीवो, -नान्तरं शिवजीवयोः । कर्मवद्धो भवेज्जीवः, कर्ममुक्तः सदा शिवः" इति यद्वा अत्रत्यभावापेक्षया शिवमस्यास्तीति शिवः शिवसचावान् इत्यर्थः । १ विचारणीयम् ।
- (१३३ ) एवार्चयन्तः परितो जपन्तु ॥ ७ ॥ परं तपः संयमयुक्तता क्षमा निःसंगता रागरुषापनोदौ। पञ्चेन्द्रियाणां विषयादिरागो ध्यानात्मवोधादि विधीयते कथं ॥ ८॥ एषैव सेवा ननु विष्णुब्रह्मा- दीनां तदेयं कुत आश्रितास्ति । भोस्तेभ्य एवेति तदा न तेषां वागस्ति हस्तोऽपि यतो ऽन्यबोधः ॥ ९ ॥ तद्धयायियोगिभ्य इयं प्रवृत्ति- स्तत्तैः कुतोऽसौ निगदोपलब्धा । अध्यात्मयोगादिति चेत्तदानीं तस्य प्रणेताऽभवदत्र को भोः ॥ १० ॥ निरअनैनिष्क्रियकैर्न चायं वक्तुं हि योग्यः खलु विष्णुमुख्यैः । सो ऽध्यात्मयोगः कुतराविरासीत् चेदादियोगिभ्य इति प्रवादः ॥ ११ ॥ तैरप्यसावात्मभवावबोधा- दध्यात्मयोगो ऽवगतो न चान्यतः । २ मानम् । ३ वद ।
( १३४ ) अनिन्द्रियानिष्क्रियकान्निरअना- नित्यैकरूपान्न तु विष्णुमुख्यात् ।। १२ ।। स्वादात्मनो योऽवगमो बभूव भावात्समाख्याद्गतरागरोषात् । अपूर्वलाभान्निखिलार्थदृष्टे- रध्यात्मयोगः स्वत एव सिद्धः ॥ १३ ॥ एवं हि यश्चात्मभवात्मबोध- स्तस्मान्नृणां जायत एव मुक्तिः । अस्या न हेतुस्त्वपरोऽस्ति विष्णु- मुख्यस्तदात्माऽचंगमस्पृहैष्या ॥ १४ ।। ये तु स्वभावान्निगदन्ति मुक्तिं तत्राप्यसावेव निवेदितोऽर्थः । स्वस्यात्मनो भाव इहाप्तिरुक्ता तदात्मलाभान्ननु सिद्धिलक्ष्मीः ॥ १५ ॥ एवं समस्तैरपि मुक्तिमिच्छभि- मुक्तिः समेष्या नियतात्मवोधात् । ४ समभावात् । ५ अमाप्ततादृग्लाभात् । ६ सकलद्रव्यदर्शनात् । ७ मुक्तेः। ८ ज्ञान । ९ भृ मासावित्यस्य भावः प्राप्तिरित्यर्थः स्वस्या- सानो भावः मासिः याथातथ्येनात्मनोऽत्रवोधेनात्मलाम इत्यर्थः । 4...
(१३५) अस्या निमित्तं नहि किञ्चिदस्मा- दन्यन्यगादि प्रगुणैर्यदुच्यते ॥ १६ ॥ यावत्कषायान्विषयान्निषेवते संसार एवैष निगद्य आत्मा । एतद्दिमुक्तोऽजनि यावदात्मा- वबोधयुग्मोक्ष इतीहितोऽयम् ॥ १७ ॥ ज्ञानं तथा दर्शनकं चरित्र- मात्मैप वाच्यो न हि किञ्चिदस्मात् । भिन्नं यदेतन्मय एव देह- मेप श्रितस्तिष्ठति कर्मनिष्ठः ॥ १८ ॥ आत्मानमात्मैप यदाऽभिवेत्ति मोहक्षयादात्मनि चात्मशक्यौ। तदेव तस्योदितमात्मविद्भि- निं च दृष्टिश्चरणं तथाप्तः ॥ १९ ॥ आत्मवियोधेन निवार्यमात्मा- ऽज्ञानोद्भवं दुःखमनन्तकालिकम् । अनेककष्टाचरणैरपीदं विनात्मबोधादनिवार्यमस्ति यत् ॥ २० ॥ १० मुक्तेः । ११ वक्तव्यः । १२ कर्म (कपायविपय ?)। १: मात्मा । १४ युक्तः। १५.म्वज्ञानवलेन । १५ आन्मनः। १७ द नि । १८ अनि परममन्ययवदना विशिष्टः ।
चिद्रूप आत्मायमधिष्ठितस्तनुं कर्माऽनुभावादसकौ शरीरी। ध्यानामिनिर्दग्धसमस्तकर्मा स्याच्छुद्ध आत्मा तु तदा निरञ्जनः ॥ २१ ॥ ईतीयता सिद्धमिदं विदन्तो यदात्मबोधान्न परोऽस्ति सिद्धये । हेतुस्ततोऽत्रैव यतध्वमध्वनि येनात्मनः स्थानमहो महोदये ॥ २२ ॥ मुनीश साधूदित एष मुक्ते- मांगों जिनेन्द्रागमयुक्तिसिद्धः । उत्सर्गनोत्सर्गहगभिमुक्तः श्रेयः श्रिये केवलराजयोगात् ॥ २३ ॥ परं हि यः सर्वमतानुयायी मार्गोऽस्ति मुक्तेर्दुतमात्मदृष्टयै । अध्यात्मविद्याधिगमैकहेतुः स मे निवेद्यः सरलः श्रमं विना ॥ २४ ॥ अहो त्वदीया खल्ल सूक्ष्मदृष्टि- १९ प्रभावात् । २० प्रबन्धेन । २१ भो जानन्तः भो पण्डिता इत्यर्थः । २२ मोक्षे । २३ उत्सर्गापवादलक्षणकान्तकर्त्तव्यतारूपहठ रहितः स्यादादाधिश्रित इत्यर्थः । २४ मोक्ष । २५ दर्शन । २६ शानाय ।
(१३७ ) र्यन्मङ्घ मुक्त्यर्थमयं विचारः। चित्ते समुत्पन्न इयानिदानी मन्ये तदा तेऽत्र मनोऽस्ति मुक्त्यै ॥ २५ ॥ आकर्णय त्वं मयका निगद्य- मानं मुनर्मुक्तिपथं समर्थम् । सिद्धान्तवेदान्तरहस्यभूतं गुरूपदेशादऽधिगम्य किञ्चित् ॥ २६ ॥ मुक्तिं समिच्छुर्मनुजः पुरस्तात् करोतु चित्ते स विचारमेतत् । आत्माह्ययं योगिभिरेष शुद्धो बुद्धश्च मुक्तश्च निरञ्जनश्च ॥ २७॥ इत्युच्यते तर्हि तु केन बद्धो मुक्तस्त्वयं वद्धयत एप कस्मात् । ज्ञातं भ्रमेणेति यमूचुराद्याः कर्मेति “मोहेति भ्रमेत्यविद्या ॥ २८ ॥ कतति मायेति गुणेति देवं २७ ज्ञात्वा । २८ मोहेत्यादावितिनैव विभक्त्यर्धस्योक्त- त्यान्न विभक्तिर्यथा "श्रीरामति जनार्दनेति जगतां नार्थाने नाराय- णेत्यानन्देति दयावति कमलाकान्तेनि कृष्णेति वा । श्रीमन्नाममहाम- ताधिलहरीकल्लोलमग्नं मुहर्मान्तं गलदश्रुनेत्रमवशं मां नाथ नित्वं कुरु ? " इति श्रीभगवतः कवेरुक्तिः पद्यावल्यां तथानापि । १८ -- -- . ( १३८) मिथ्येति चाज्ञानमितीतिशब्दैः । सद्योगिनोऽन्निगदन्ति तज्ज्ञा भ्रमं ह्यनेनैव निबद्ध आत्मा ।। २९ ॥ ॥ विशेषकम् ॥ भ्रमोऽत्र मिथ्यानिजकल्पनोत्थितो २९ शब्दान् । ३० भ्रमोत्रति मिथ्या असत्या या निजकल्पना स्वमानसिकविकारस्तत उत्थित उत्पन्नो य एवंविधो यो भ्रमो मिथ्या- ज्ञानमनात्मीयवस्तुन्यात्मीयवस्त्ववगमः स्त्रीपुत्रमित्रमातापितृद्रव्यशरी- रादिसहवत्तिवस्तुषु अननुगामित्वेनास्वीयत्वन्मिमेदमिति मिथ्याज्ञानं भ्रमः तेन संसारे शरीरे च मनोरमवस्तुपुं रक्तर्मनोनिवर्त्तनं संसारे शरीरे च वर्तमाने दुर्वस्तुनि दुष्टमनोनिवृत्तिरिति वीतरागत्वेन रक्तद्विष्टम- नस्त्वनापादनं सम्यग्ज्ञानं तद्विपरीतं ज्ञानं मिथ्याज्ञानं स एव भ्रमः अतस्मिस्तहो भ्रमः यथा शुकग्रहणार्य वृक्षोपरि चक्र स्थापयन्ति तच्चक्रकर्णिकायां च कारवेल्लकं स्थापयन्ति तत्र च ममेदं भक्ष्यमिति मि- ध्यानानेन भ्रमेण शुक आगत्य तिष्ठति तस्य स्थानतस्तच्चक्रं स्वयमेव च भ्रमति तद्भ्रमणात्तत्रस्थः शुकः केनाप्यगृहीतोऽपि भ्रभान्मन्यते यदहं केनापि गृहीतो वा पाशे निपातितः ततश्चक्रेण सह स्वयमपि भ्राम्यन्तच्चक्रं स्वेष्टमिवागृह्य स्वमवद्धमपिवद्धं मन्यमानः चूचूत्कारान् करोति तद्वेलायामशशिन्तो यदि उड्डीय यांति तदा मुक्तः स्यात अन्यथा भ्रमेणावद्धोपि तद्ग्राहकेण गृहीत्वा वध्यते इत्येवं नलिनीशुको यथा भ्रमेणैवं वध्यते पुनर्मर्कटकोऽप्यात्मानं भ्रमेणैव बन्धयति । यया मर्कटग्राहकाः चणकभृतपात्रं स्थापयन्ति तत्राहाराची मर्कटो करं-भिवा चणकमुष्टिं बद्धवा तादृशमेवकरं कर्षति तदा तु समुष्टिः करोन निर्गच्छति तदाऽयं जानाति अहमन्तरा केनचिद् बद्धः तदाऽबद्धोपि स्ववद्ध- (१३९ ) येनैव बद्धो नलिनीशुको यथा । वद्धः पुनर्मकटकोऽपि तहत् तथैष आत्मा भ्रमतो निबद्धः ॥ ३० ॥ भ्रमे तु मुक्ते मनसः सकाशा- दात्मैष मुक्तो भवतीति सिद्धम् । अस्मिंस्तु मुक्ते हि भवेदभेद- स्तदात्मनः श्रीपरमात्मनश्च ॥ ३१ ॥ यदानयोर्वीक्षत एकभावं मिति मन्यमानः चीचीत्कारान्कुर्वन् तद्वन्धकेन स वध्यते यदि तदा स्ववद्धा मुष्टिं छोटयित्वा याति तदाऽवद्धो भवति परमयमपि स्वकीय- मिथ्याभ्रमात स्वं वन्धयति । एवमयमात्मापि अस्वीये वस्तुनि ममे- दमिति स्वबुद्धिं कुर्वाणः कर्मभिर्वध्यते यदा तु शरीरादिके वस्तुनि अनात्मीयतामाचरति अरक्तोऽद्विष्टश्च तिष्ठति तदा संसारस्थोऽपि मुक्तो भवति यदा त्वयमात्मा मुक्तस्तदान्तरात्मनः पारमात्म्यं प्रादुःप्यात् यत उच्यते । वहिरात्मान्तरात्मापरात्माभेदादात्मा त्रिविधः तत्र यावता हेयोपादेयविचारवैकल्यात् केवलेन्द्रियविषयासक्तो भवत्तदा बहिरात्मा हेयोपादेयज्ञानवान् विषयमुखपराङ्मुखो भवान्तवर्तिवस्तुरक्तादृष्टमनो- नित्तिमान् विरक्तोऽन्तरात्मा अयमेव यदा सिद्धकेवलात्मज्ञानस्तदाप- रास्मत्युच्यते तदात्मपरमात्मनोन भेदवान् भवति यदा तु योगी आत्मा- नमात्मनात्मनि परमात्मभृतं पश्यति तदा योगी आत्मज्ञानी उच्यते स हि केवलज्ञानोति पर्यायान्तरं लभते ततवाय कर्ममुक्तः क्रियामुक्तः भ्रान्तिमुक्तथ स्यात् इति योगिसमाचारः। अथ फायदयेनोक्ता- वावस्थां द्रव्यात यदा त्वयामित्यादि।
(१४०) योगी तदात्मावगमी निगद्यते । स केवलज्ञानमयो मुनीश्वरः कर्मक्रियाभ्रान्तिविमुक्त उक्तः ॥ ३२ ॥ यदा त्वयं सुक्त इति प्रसिद्ध- स्तदाहि सर्वत्र ममत्वमुक्तः । घनं हि किं सैप मनःशरीर- सुखासुखज्ञानविमर्शशून्यः ॥ ३३ ॥ न पुण्यपापे भवतोऽस्य मुक्तितो मम क्रियेयं मम चैप कालः । सङ्गी ममोऽयं सुकृतं ममेद- मित्याद्य भिदान्मनसो विनिर्जयात् ॥ ३४ ॥ स तावतेहास्ति शरीरधारी सूक्ष्मक्रियातोऽपि न निष्क्रियो यत् । यावद्यदा सूक्ष्मक्रियापि नष्टा मुक्तस्तदा सिद्धयति सिद्धताप्तेः ॥ ३५ ॥ विदन् विमर्शः क्रियतामयं क्रिया- वन्तोऽथवा निष्क्रियकाश्च सिद्धाः चेनिष्क्रिया ज्ञानजदर्शनोत्थ- क्रियाऽक्रियेप्वेषु कथं न सिध्येत् ।। ३६ ।। सत्यं मुने ज्ञानजदर्शनोद्भवा ३१ विचार । ३२ सहायः । ३३ प्राप्तेः । ३८ सिद्धेषु ।
(१४१ ) सैपा क्रिया सिद्धिगतेषु नास्ति । कथं यतः सैषु यदा तु लोके कैवल्यलब्धिः समभूत्तदानीम् ॥ ३७ ।। किये इमे द्वे युगपत्समास्तां ये ज्ञेयदृश्ये इह ते अभूतां । ततो जातौ किल सक्रियत्व- मभूत्तु सिद्धौ खलु निष्क्रियत्वम् ॥ ३८ ॥ एवं तु निष्क्रियता प्रसिद्धा सिद्धेपु सिद्धास्त्यवधारणेन । सर्वस्य चैतस्य मनोनिरोधो हेतुस्ततोऽत्रैव रमध्वमध्वनि ॥ ३९ ।। इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे आस्तिकनास्तिकानां द्वयेषामपि परम्परया मनोनिविपयतापादनेन च मुक्तिमापणकारणोक्तिलेशो विंशोऽधिकारः ।। ३५ केवलज्ञान । ३६ पुनरत्र नोदको नोदयन्नाह, पूज्या सिद्धा अपि सक्रिया भवन्ति, कथं, यत उच्यते, सिदा जानन्ति पश्यन्ति च तर्हि ज्ञानक्रियां च दर्शनक्रियां च कुर्वन्तीति ज्ञानदर्शनक्रियायाः सद्भावात कथं निष्क्रियत्वमिति निष्क्रियाः सिद्धा इति न घटते । नैवं यदैवात्र मनुष्यभवे सिद्धस्य केवलज्ञानमभृत्तदैव यज्ज्ञातव्यं यच्च द्रष्टव्यमासीत्त- देवाभृत् सिद्धत्वावस्थायां नवं किमपि न जानाति न पश्यति सर्वा- तीतानागतवर्तमानभावानां केवललाभसमये एव ज्ञानादर्शनाचेनि सर्व सम्यक्तया ध्येयम् ।
( १४२) ॥अथ एकविंशोऽधिकारः॥ अमुं विचारं मुनयः पुरातना ग्रन्थेषु जग्रन्थुरतीव विस्तृतम् । परं न तत्र द्रुतमल्पमेधसा- *भेदयुगीनानां मतिः प्रसारिणी ।। १ ।। मया परप्रेरणपारवश्या- दजानतापीति विधृत्य धृष्टताम् । प्रश्ना व्यतायन्त कियन्त एते परेण पृष्टाः पठितोत्तरोत्तराः ॥ २ ॥ शैवेन केनापि च जीवकर्मणी आश्रित्य पृच्छाः प्रसभादिमाः कृताः । माभूज्जिनाधीशमतावहेले- त्यवेत्य मक्षुत्तरितं मयैवम् ॥ ३॥ यथा यथा तेन हृदुत्थतर्क- माश्रित्य पृच्छाः सहसाऽक्रियन्त । तथा तदुक्तं पुरतो निधाय मया व्यतार्युत्तरमाहतेन ॥ ४ ॥ मया त्विदं केवललौकिकोक्ति- प्रसिद्धमाधीयत पृष्ठशासनम् । * मैदंयुगीना न?
(१४३ ) पुराणशास्त्राहितबुद्धयस्तु पुरातनी युक्तिमिहाद्रियन्ताम् ॥ ५ ॥ परं विचारेऽत्र न गोचरो मे प्रायेण मुह्यन्ति मनीपिणोऽपि । अमुं विना केवलिनं न वक्तुं व्यक्तोपि शक्तः सकलश्रुतेक्षी ॥ ६॥ अतस्तु वैयात्यमिदं मदीयः मुदीक्ष्य दर्तन हसो विधेयः । बालोऽपि पृष्ठो निगदेप्रमाणं वाधैर्भुजाभ्यां स्वधिया न किं वा ॥ ७ ॥ यदेदमेवात्मधियां समस्तु शास्त्रं यतः शासनमस्त्यथास्मात् । यदुक्तिप्रत्युक्तिनियुक्तियुक्तं तहाभियुक्ताः प्रणयन्ति शास्त्रम् ॥ ८॥ यहास्ति पूर्वेष्वखिलोपि वर्णा- नुयोग एतन्न्यगदन्विदांवराः । इयं तदा वर्णपरम्परापि तत्रास्ति तच्छास्त्रमिदं भवत्वपि ॥ ९॥ आनन्दनायास्तिकनास्तिकानां ममोद्यमोऽयं मफलोऽस्तु सर्वः ।
(१४४ ) आयेषु चास्तिक्यगुणप्रसारणा- दत्येषु नास्तिक्यगुणापसारणात् ॥ १० ॥ चिरं विचारं परिचिन्वताऽमु यन्न्यूनमन्यूनमवादि वादतः। कदाग्रहादा भ्रमसम्भ्रमाभ्यां तन्मे मृषा दुष्कृतमस्तु वस्तुतः ॥ ११ ॥ मया जिनाधीशवचस्सु तन्वता श्रद्धानमेवं य उपार्जि सज्जनाः । धर्मस्तदेतेन निरस्तकर्मा निर्मातशर्माऽस्तु जनः समस्तः ॥ १२ ॥ वरतरखरतरगणधरयुगवर- जिनराजसूरिसाम्राज्ये । तत्पट्टाचार्यश्रीजिन- सागरसूरिपु महत्सु ॥ १३ ॥ अमरसरसि वरनगरे श्रीशीतलनाथलब्धसानिध्यात् । ग्रन्थोऽग्रन्थि समर्थः सुविदेऽयं सूरचन्द्रेण ॥ १४ ॥ युग्मम् ॥ ३७ आस्तिकेषु । ३८ नास्तिकेषु । ३९ मिथ्या । ४० तत्वतः। ४१ गत । ४२ सिद्ध।
(१४५) श्रीमत्खरतरवरगण- सुरगिरिसुरशाखिसन्निभः समभूत् । जिनभद्रसूरिराजो ऽसमः प्रकाण्डोऽभवतत्र ॥ १५ ॥ श्रीमेरुसुन्दरगुरुः पाठकमुख्यस्ततो बभूवाथ। तत्र महीयःशाखा- प्रायः श्रीक्षान्तिमन्दिरकः ॥ १६ ॥ तार्किकऋपभा अभवन् हप्रियपाठकाः 'प्रतिलतामाः। तस्यां समभूवन्निह सुरभिततरुमञ्जरीतुल्याः ॥ १७ ॥ चारित्रोदयवाचक- नामानस्तेष्वभुः फलसमानाः। श्रीवीरकलशसगुरुयो गीतार्थाः परमसंविनाः ॥ १८ ॥ P- ४३ बृहत् । ४४ प्रतिगाखामाः ।
(१४६ ) तेभ्यो वयं भवामो बीजाभास्तत्र सूरचन्द्रोऽहं । गणिपद्मवल्लभपटु- द्वितीयीको गुरुभ्राता ॥ १९ ॥ अस्मत् हीरसार- प्रमुखा अङ्कुरकरणयः सन्ति । तेऽपि फलन्तु फलौघैः सुशिष्य-रूपैः प्रमापटुभिः ॥ २० ॥ तेनासुको वाचकसूरचन्द्र- नाना रसज्ञाफलमित्थमिच्छता | ग्रन्थो ऽभितोऽग्रन्थि मया स्वकीया- न्यदीयचेतः स्थिरतोपसम्पदे ॥ २१ ॥ एवं यथाशेमुषि जैनतत्त्व- सारो मयाऽस्मारि मनःप्रसत्त्यै । उत्सूत्रमासूत्रितमत्र किश्चिद् यत्तदिशाध्यं सुविशुद्धधीभिः ॥ २२ ।। - ४५ समाः ।
(१४७ ) वर्षे नन्दतुरङ्गचन्दिरकलामानेऽश्वयुक्पूर्णिमा जे योगे विजयेऽहमेतममलं पूर्ण व्यधामादरात् ग्रन्थं वाचकमूरचन्द्रविवुधः प्रश्नोत्तरालङ्कृतं साहाय्याहरपद्मवल्लभगणेहत्प्रसादश्रियै ।। २३ ।। इति जैननवसारे जीवकर्मविचार मचन्द्रमनःस्थिरीकारे ग्रन्धग्रथनोत्पन्नपुण्यजनतासमर्पणस्त्रीयगच्छगच्छनायक- सम्प्रदायशुरुनामस्वकीयगुरुभ्रात्रादिनामकीर्तनोक्तिलेश एकविंशोऽधिकारः सम्पूर्णः । । तत्सम्पूर्ण च परिपूर्णोऽयं जैनतत्त्वसारो ग्रन्थः ।। ४६ (१६७९)। ४७ बुधे । ४८ पदको पदसमुदायोपचारात इनि सरइनि मूरनाडी-मूर्यनाढीत्यर्थः चन्द्रइति चन्द्रनाडीन्यर्धः मनदनि गुपुम्णानाढीम्चनं यदन्तर्गतं मनः स्थिरीस्यात् । तथा च दृटप्रदीपिका । मागते मध्यसञ्चारे मन:स्थर्य प्रजायते इति । ननो मनःस्थिरीकार रति गुपुम्णोन्यने । आमां नाठीनां स्थिरीकारो यस्मिन्नित्येकास्थिरीकार- शब्दालापायथेष्टार्थमाप्तिः पक्षे ग्रन्धकर्तृनामसूचनामिनि ध्येयम् ।।
No text on this page.
, शुद्धिपत्रक. (मूलनु.) पृष्ठ. लिटि. ११ १ G M 0 0 5 5 0 0 0 ११ १५ २१ १३ १५ २१ २३ ११ ११ २३ - अगुद्ध. निर्दोष लाभाप्तया वंगणा च्छन्नानीव स्वयमद्य सगुणत्व कर्तुत्र पारमा गैर्य नाहगा बुद्धि दुख ऋषि सुत कृत्वक पारवगान दायति पश्यतोऽत्र समाधीश्व कंय मल्लो निर्दोष लाभतया वर्गणा छन्नानीव स्वयसूत्वम् । सगुणत्वं कत्वं पारमार्थ्या प्रेर्य तादशी बुद्धि दुःख ऋपि मृत नत्यक पारवश्यान दायनिः पश्यतात्र समाधीच ७ ७ ११ १२ १३ १३ १४ १३ १८ २२ ५ ११ ११ १२ २२ मलो 生 (३) २० १४ m m ३५ ३६ ३७ ३७ २१ १४ सृष्टि घदमी परब्रह्मनाम्नः तस्तस्य निवारितः स्थिरैक त्येक स्तदा . सृष्टि दद्यमी परह्मनामनि तस्य वितारितः स्थिरेक त्यनेक तदा दृश २१ - - । १८ १८ २१ ३९ ३९ ३९ ४२ IEEEE २२ रूपा - ११ रुपा यदी यदि दो १ ९ ४२ ४३ ३ यो सागस- सागसा- - २१ पृष्ट त्वदुक्तः यधैव ४६ २० १४ पृष्ठ त्वदुक्त यथैवं यन्मु ac ० ५८ यन् सिद्धा w सिद्धा १७ १३ ० ५७ ६२ ६४ णीयते उप्तन्ना मुर पण्ड लीयते उत्पन्ना सूर खण्ड ऽस्तु करम्भ ४ ८ S २१ - -- पति करम्प स समीर मा समीर १२ ७ १५ (२) तं तं श्रवसी कालैश्व न ते तेन त्ययमेव १५ १५ १६ १६ १८ १९ ७ ७ न रूप w ४ ० १० १२ २० २१ २२ २३ २४ २५ २५ २५ २६ २६ २७ १२ ६ तं तं श्रवसी कालैश्च नसा ते न त्ययमेव नरूप सुष्ठदुष्ठ प्रयोक् स्मानो तेपु पृष्टे मुत्पन्न परिप ननु भावना पैती सन्तं सुष्टुदुष्टु प्रयोक्त त्मनो तेष पृष्ठे मुत्पन परिप न तु भावाना ऽपेती संन्त १६ २० १३ १८ 4 * * * १ च न २७ २७ ૨૮ ३१ १४ १९ १८ सुर दृप्त्यां मागि संसार ५ मूर हत्याः मगि संसारा गुणेन मियति याथार्थ्य यनि ६ गुणो न ३२ ३२ १४ २२ मिर्यति याथाथ्यं ७ य नि (३) ३४ ३५ ३६ ३७ ३७ २० १४ २१ १४ २१ सृष्टि दद्यमी परह्मनामनि तस्य वितारितः स्थिरेक त्यनेक १८ ३९ ३९ सृष्टिं घदमी परब्रह्मनाम्नः तस्तस्य निवारितः स्थिरैक त्येक स्तदा दर्श रूपा यदि दो सागस- १८ २१ २२ तदा -- दृश . ३९ ४२ ११ १९ ४२ ४३ रुपा यदी यो सागसा- ३ - - ८ २१ २० ४६ ४८ पृष्ठ त्वदुक्त यथैवं यन्मु सिद्धा णीयते w - पृष्ट स्वदुक्तः यथैव यन्मु सिद्धा लीयते उत्पन्ना सूर खण्ड १७ १३ २० ५७ उप्तन्ना ६२ ४ ८ पण्द २१ S ऽस्तु ६५ ६९ १२ समीर स समीर (४) ७३ १२ १ ७४ ७४ .० दृढ़त सिन्धुरा ये ऐयः ननु तृतीय ७४ १५ ११ सिन्धुराये एप्यः नतु तृत्रीय त्रेत्य ततो भोज्य मूस्व ७६ ७७ ७७ ४ हि ततो ७७ २१ १७ २२ ८० ८ २ ८६ ८६ ८९ ९० नोइ त्तेन पदे प्र नेपा १५ १५ स्तदथ भुज्य सूरच सिद्धैः नोइ त्ते न पदम नेपां स्तदर्थ सुष्ठ परोक्ति येऽना सूरचन्द्रमन:स्थि सको वोध्यौ यस ता ३ ८ ८ ९४ ९५ १५ ९६ मुष्टु परोक्ष येना मुरचन्द्रमनः स्थि सको वाध्यो १३ १७ ९७ ७ c.. यस 1 . ताः १०० १०० १०१ १० रवा सा सरण सरणं (५) ११ सिद्ध न- १०३ १०४ १०४ १०४ नुया चेतनवरं w सिध्य ननु- या चेत्तन्न वरं तत्व सालम्बने द्वार ऽस्मृदा मणी ९४ तत्त्व १०४ १? ७ सालम्बने धार ११ १७ स्पृहा मणि स्त्वना I त्वना १ ता १०६ १०७ ११४ ११४ ११८ ११९ ११९ ११९ १२० १२० १२० १२१ १२३ १२४ १२६ १२९ मरू काशे देशः तैः FEE तां मरुद् कारो देश- स्तैः ७ ८ मततया मत २१ १८ था परा माणि धापरा मणी मन ४ मन्त्र द १ - च यत् च . - पन 1 ३ यन्मु । १७ . मादा १२५ ? अस्था t नधा १७ १७ १६ (६) पांपु जात कुतरावि मुने मेत पामु ज्ञात कुत आवि ७ मुने मु स्त्व १३१ १३२ १३३ १३७ १३७ १३८ १३८ १३८ १४२ १४३ १४३ १४४ १४५ १३ १९ २४ २० भ्राम्यन्त मेचकरं पृष्ठ पृष्ठो मेवम् स्त्वा भ्राम्यस्त मेव करं पृष्ट पृष्टो वाल्प ऽमुं सुगु ९ ११ वात्म ३ ऽमु सगु १५ .
जैनतत्त्वसार. ( अनुवाद.) पहेलो अधिकार, सिद्धांत जेनो संशुद्ध (दोपरहित ) छे अने ज्ञानादि अतिशयो वहे जे दीप्त छे एवा सत्य परमेश्वर श्रीवर्धमानस्वामीने मणिपात फरीने स्व-(आत्म ) ज्ञानार्थे किंचित् विचार दर्शाचुछ. आत्मा केवो छे ? आत्मा नित्य, विभु, चेतनावान् अने अरूपी छे. नित्य, द्रव्य तरीके छे; पण पर्यायनी अपेक्षाए, देव मनुष्य नारक अथवा निर्यच गतिमां परिणाम ( अवस्था ) बटलाया करेछे मारे, अनित्य पण ले. विभु एटले व्यापक अधवा सर्वत्र च्यापवानी सत्ता सहिन हे पण सामान्यतः स्वशरीरमा ज व्यापी रहेछे. चेतना पटले सामान्य विशेष उपयोग, ते आवरणो-(गुणने आच्छादन करनागं फर्मों ) ना क्षयादिना प्रमाणमा होयडे. अम्पी एटले रूप अथवा भाकार- आकृति के मूर्ति रहित छे. को केवाचे ? फर्मों जड, स्पी अंने पुल छे. जर एटले, चेतना दिन है. रूपी एटले रूप महित से पण अनिरक्ष्मनाने लीये ने धर्मचक्षणी जोर मकानों नथी. पुल, एटले. पुरण ( पुगवाना अधया भगव- बाना) ने गलन (वरी जाना) समाववालोर, जीवो अनंत छे. तेमना वे भेद छे. कर्मो रहित ते सिद्ध अने कर्मों सहित ते संसारी. संसारी जीवोनी भिन्न भिन्न जातियो अने *योनियो छे. xजे जीवो पृथ्वी, पाणी (अप् ), अग्नि (तेजस्) वायु अने वनस्पति रूपी काया-(शरीर)मां वर्तछे, ते मात्र स्पर्शन इन्द्रियनो विषय ग्रही शकेछे तेथी ते एकेन्द्रिय जातिना छे. कृमि आदिने स्पर्शननी साथे रसन इन्द्रिय ( जिह्वा ) पण होयछे तेथी ते द्वीन्द्रिय जातिना छे. जेमने उपली वेनी साथे त्रीजी घ्राण इन्द्रिय (नाक) होयछे ते कीडी प्रमुख त्रीन्द्रिय जातिमा छे, चोथी दर्शन इन्द्रिय (आंख ) जेमने वधारमा होयछे ते भ्रमरादि चतुरिन्द्रिय छे. जेमने पांचमी श्रवण इन्द्रिय (कान) सहित उपली चार इन्द्रियो होयछे ते देव, मनुष्य, नारक अने पशु पक्षी मत्स्य सर्प नकुल वगेरे तिर्यंच पंचेन्द्रिय जातिना छे. वनस्पति रूपे वर्तता जीवोमां वे प्रकार छे. फल, छाल, काष्ठ, मूल, पत्र अने वीज रूपी जे वनस्पतिना एक एक शरीरमा एक जीव होयछे ते प्रत्येक वनस्पति छे. जेमनां शिर, सांधा अने गांठो गुप्त होयछे अथवा जेमना सरखा भाग थइ शकेछे अथवा जे तंतु रहित होय छे अथवा जे छेदाया छतां उगेछे एवी, कांदा, अंकुरा, आदु, हळदर, गाजरा, गळो, कुमारपार्टी इत्यादि जे वन- स्पतिनी एक एक काया-( शरीर )मां अनंत जीवो होयछे ते *जे जीवोना उत्पत्तिस्थान उत्पत्तिसमये समान स्पर्श, रस, गंध ने वर्णवाळा होय तेमनी एक जातिनी योनि कहेली छे अने ए रीते सर्व जीवोनी मळी चोराशी लक्ष जीवयोनि कडेवाय छे.-जैनमत. पृथ्वी (मृत्तिका) वगेरेमा चैतन्य होबार्नु विज्ञान-(4zienes) नी शोधोधी सिद्ध थयुछे.
(३) अनंतकाय अथवा साधारण वनस्पति छे. एमने निगोद एवी पण संज्ञा छे. पृथ्वीकाय, अप्काय, तेजस्काय, वायुकाय अने निगोद(साधा रण वनस्पतिकाय ) ए दरेकना मुक्ष्म अने वादर ( स्थूल ) एवा वे भेद छे. तेमां जे मूक्ष्म छे ते सर्व लोकाकागमा व्यापी रहेला छे पण चर्मचक्षुयी जोइ शकाता नथी. बादर पृथ्वीकाय, अप्काय, तेजस्काय अने वायुकायना असंख्य शरीरोनुं अने वादर निगोदना अनंत शरीरोनुं भेगुं पिंडज चर्मचक्षुधी जोइ शकायचे. पण प्रत्येक वनस्पतिना एक, वे आदि संख्यात अथवा असंख्यात शरीरोनुं पिंड नजरे पड़ी शकेछे. केवलज्ञानी सर्व जीवोने जोइ शकेछे. जीवो करतां कर्मो अनंत गुणां छे. ते सर्व लोकाकाशमां व्या- पीने रहेलां छे. वधारे शृं? जीवना एक एक प्रदेशमां शुभाशुभ कर्मनी अनंती वर्गणाओ ( समूहो) रहेली छे, जे सर्वज्ञथी जोइ शकायछे. जेम खाणमा रत्न सुर्वण इत्यादि मृत्तिकाधी व्याप्त ( आच्छा. दित) होयछे तेम संसारी जीवो सर्व लोकाकागमा निरंतर रहेला कर्मोथी आवृत ( आच्छादिन ) होयछे. भिन्न जाति-(स्वभाव अथवा सत्ता) वाळो कर्मोनो अने आत्मानो योग फेवी रीते धयो ? * जेवी रीते खाणमा पथ्यर-(मृतिका ?) नो अने तेमा रहेका सोनानो तया अरणिना लाकडानो अने तेमा रहेला अग्निनो योग * निरंजन, निराकार, निर्गुण अने निष्ट्रिय जगन्ना कर्ता परमेश्वरमा सगुणाव अंनलीन डे एटन्दे फलानो भने तेना सत्तादि पूणोनो साथ अनादिमित छे.-कवादी.
(४)
अनादि संसिद्ध छे, दुधनो अने तेमा रहेला घीनो योग समकाले
(एकीचखते ) ययेलो होयछे, सूर्यकान्त मणिनो अने तेमा रहेला
अग्निनो तथा चन्द्रकान्त मगिनो अने तेमा रहेला अमृतनो योग
साथे उत्पन्न थयेलो होयछे, तेवीन रीते कर्मोनो अने आत्मानो
योग केवलज्ञानीओए अनादि संसिद्ध कयोछे.
*जेम तथामकारनी सामग्रीना योगे सोनु पथ्थर-(मृत्तिका ?)
मांयी जूहूं पड़ी शकेचे तेम आत्मा पण कर्मोनी साथे तेनो अनादि
संबंध छतां कर्मोथी भिन्न ( मुक्त) थइ शकेछे.
-
।
1
-
.
* जेम पहेलं सोनुं अने पछी पथ्थर अथवा पहेलो पथ्यर
अने पछी सोनु इत्यादि मकारनो भेद कदी कही शकातो नयी तेम
जीव पहेलो अने पडी फर्म अथवा पहेला कर्म अने पछी जीव एवो
भेद घटी शकतो नथी. बनेनो समसमये-ज-थयेलो अनादि संसिद
संबंध छ,-पर्यायकार,
. वीजो अधिकार. aar जीव अने कर्म अनादि छे. जीव अने कर्मनो संयोग अनादिसिद्ध छे. जीव केटलांक जुनां कर्मोने खपावेले अने यथायोग प्राप्त थयेला अथवा जेवां प्राप्त थयां तेवों पुरःस्थित शुभाशुभ नवां कर्मोने ग्रहण करेछे, कर्मों जडछे तेथी ते पोतानी मळे आश्रय लेयाने समर्थ नयी. आत्मा बुद्ध (चेतनायुक्त ) छे तेथी ते मुखने इरडतो शुभ कर्मोने जाणता छतां ग्रहण करे पण दुःखनो द्वेपी छतां अशुभ कमोंने जाणता छतां पोतानी मेळे ज केम ग्रहण करे ? कयो विद्वान् स्वतन्त्र छतां अशुभ वस्तुने जाणीने ले. ? (जे काले जे यवानुं होय ते ) काळ, (जीवनो कर्म ग्रहण करवानो) स्वभाव, नियति ( भविनव्यता अथवा जे भाविभाव होय ते अवश्य थायछे ), पूर्वकृत (जीचे पूर्व करेलां कर्म ) अने पुरुपकार ( जीवनो उद्यम ) ए मुखदुःखना पांच हेतु-(पंच सम्- वाय ) नी मेरणाथी जीव जाणता छनां जेय शुभ कर्मोने ग्रहण करे- छ तेम अशुभ फौने पण ग्रहण करेछे. दाखला तरीके, कोई धनवान् स्वतन्त्र अने मोदकादि स्वादिष्ट वस्तु तथा खळने जाणता छन। भाविभावधी प्रेराइने खल खायले. कोइ मुसाफर इस स्थानके जवानी वीजा मार्ग नाहे होय मोन्या जलद्री पहोंचवानी इच्छायी शुभाशुभ स्थानकोर्नु उलंघन फरेछे, चोर, परग्रीगामी. व्यापारी, मनधारी अने वापणो तवा प्रभारना भाविभावने लीथे जाणना एन। शुभाशुभ पन्या करे. मिडक. पंटीजन (भाटचारण' भने अपि नचलानी योगी) भिक्षाने निन्ध (नादि स्नायी (६) युक्त) अथवा रूक्ष (लुखी) जाणीने जेवी मळी तेवी खायछे, युद्धमा गयेलो शूरो घेराइ जतां शत्रुने अने अशत्रुने जाणता छतां हणेछे. रोगी, निज रोगनी शान्तिने इच्छता छतां अने अपथ्यथी भविष्यमा पोताने धनारुं कष्ट पोते जाणता छतां रोगथी परवश थइने.( कंटाळीने), अपथ्य सेवन करेछे. तेवीज रीते जीव पण जाणता छतां शुभाशुभ कर्मोने अवश्य ग्रहण करेछे. जीवनो ज्ञान विना पण कर्मो ग्रहण करवानो स्वभाव छे. दाखला तरीके, लोहचुंबक संयोजकोथी नजीकमां मुकायेला सार अथवा असार लोहने वचमां कई व्यवधान ( आंतरो) न होयतो ग्रहण करेंछे. तेवीज रीते जीव पण काळादिधी प्रेराइने समीपमा रहेला शुभाशुभ कर्मोने वगर विचारे ( अजाणपणे ) ग्रहण करेछे.
चीजो अधिकार. जीव पोते अरूपी छतां ते इन्द्रियो अने हस्तादिनी पदद विना कर्मोने शेनावडे ग्रहण करेछे ? कोइने कंइ वस्तु ग्रहण करची होय- छे त्यारे ते प्रथम ते वस्तुनुं निरीक्षण करीने पछीथी हस्तादिवडे तेने लेछे, आत्मा पोते तेवोनी तेम छतां ते कर्मोने ग्रहण करेछे ए कथन केम घटे? - * आत्मा पोतानी शक्तिथी अने स्वभावादियी इन्द्रियादिनी मदद विना पण भविष्यत् कालमां भोगववा योग्य कर्मोने ग्रहण करछे, जुवो. x औषधीथी सिद्ध करेला पारानी गुटिका हस्ते- न्द्रियादि रहित छतां दुध विगेरेनुं पान करावेछे, सीसाने तथा पाणीने शोपी लेछे, शब्दवेध करवातुं बल आपछे तथा शुक्रनी रद्धि करेछे. जो पारो चक्षुरादि इन्द्रियो रहित छतां आटलं करी के तो आत्मा जेनी शक्ति अचिन्त्य छे ते शुं शुं न करे ? वनस्पतियो पण हस्तादि विना आहारनुं प्रहण करेले, नालियर प्रमुखना मूळमां पाणी सिंचवाची तेना फळमां ते पाणी पहोंच्या प्रत्यक्षतः देखायछे. एटलं ज नहि पण प्रायः सर्व वस्तु पोतानी मेळे पाणीनुं ग्रहण करीने आई थायछे, जो * जगत्का पर निििन्दर निराकार तां पोतानी अनन- भक्तिथी भक्तोने जुवेले, जपादि मांभळे, पूजादिनो खीफार करेले. अने रस्त विना पापर्नु हरण करी उद्धार करडे. कर्तृवादी. » अनिमय शृंगारवाली मीना अवलोकनयी पारो कुवामाथी आलो मारी उंचो अपडे.लोमोति.
( ८ ॥ - . एम कहवामां आवे के एतो पाणीनी शक्ति छे जे वीजी वस्तुओमा भेदन करीने दाखल थायछे, तो तेमां व्यभिचार (वाध ) आवे- छे. मुद्गशिला (मगरियो पापाण) अने कोरडु कण (गांगड दाणा) कदी पण पाणीथी. भेदाता नथी. एतो जेने जे वस्तु ग्रहण करवा योग्य होय ते ते ज वस्तुने ग्रहण करे. लोहचुम्बकनो स्वभाव छे के ते लोह सिवायनी धातुओने पडी मूकीने लोहर्नु ज ग्रहण करे. तेवीज रीते जीव पण जेवं जेवं भविष्यत् काळमां बनवान होय तेवी प्रेरणाने वश थइने कर्मपुद्गल ग्रहण करेछे. जेम कोई मूतेलो माणस जे वखते स्वप्न जोइने मनथीज अनेक प्रकारनी क्रियाओ करेछे ते वखते तेनी पांच ज्ञानेन्द्रियो ( स्पर्शनादि ) अने पांच कर्मेन्द्रियो ( करपादादि ) एमनुं वळ प्रवर्तनुं नथी, तेम आत्मा पंण इन्द्रियादिनी मदद विना कर्मोनुं ग्रहण करेछे. शुं त्यारे ए स्वप्न- भ्रमं छे ? ना, एबु मानवानुं नथी. केमके स्वप्ननुं पण वखते बहु मोटुं फळ होयछे. स्वप्न जोनारने जेम स्वप्न स्मरेछे तेम जीवने कर्मग्रहण कर्यानुं स्मरतुं नथी एम पण कहेवं योग्य नथी. कारण के जेम जोयेलं स्वप्न प्रायः याद आवतुं नथी तेम ग्रहण करेलु कर्म पणं प्रायः याद आवतुं नथी; पण जेम कोइने जेवू स्वप्न जोयुं होय तेवु ज सांभरेछे तेम करेलां कर्म पण कोइने ज्ञानविशेपथी सांभरे- छे. जेम कोइ उत्तम पुरुपने स्वान यथार्थ फळ आपेछे तेम कर्म पण जीवने सफल थायछे. जेम कोइने स्वप्न व्यर्थ (निष्फल ) थायछे तेम केवलज्ञानाने कर्म पण तत्क्षण नाश पामवाथी फल- रहित थायछे. हवे उत्पत्तिकाळथी मांडीने अवसान ( अंत ) मुधी आत्मा शुं शुं करेछे ते पण स्वस्थ चित्ते अभ्यन्तरमां विचारी जुवो. गर्भनी अंदर शुक्र अने रज मध्ये रही यथोचित आहार करी इन्द्रिय वळ (९) विना पोतानी मेळे उतावळे सर्व प्रकारे सर्व धातुओने निपजावेछे. गर्भथी वहार निकळ्या ( जन्म लीधा) पछी पण जेवो मळ्यो तेवो आहार शरीरनी अंदर ग्रहण करीने तेना विपाकथी थता परिणाम- बडे पोतानी मेळे धात्वादिना संपादन पूर्वक पुष्टि करेछे. तेमज रोममार्ग आहार लेइ खलने पडयो मूकी रसोनो आश्रय लेछे अने तेना मननो वारंवार वळथी त्याग करेछे. सत्व रज अने तम ए त्रण गुणोने धारण करतो सद्ज्ञान, विज्ञान, क्रोध, मान, माया, लोभ, काम, हिताहित आचारविचार, विद्या, रोग तेमज समाधिने धारण करेछे. ए रीते आत्मा शरीरनी अंदर शी रीते क्रिया करे- छ ? शुं देहनी अंदर तेने हस्तादि तथा इन्द्रियादि होयछे के जेवडे आहारादि प्राप्त करी तथाप्रकारनुं पृथक्करण करेछे अने मुदत पूरी थये जेम घरनो स्वामी ! जायछे तेम नीकळी जायछे ? ज्यारे एवो पुद्गलथी भिन्न अमूर्त आत्मा शरीरनी अंदर स्थिति क- रीने अने शरीरमां व्यापीने क्रियाओ करेछे अने मूक्ष्म तेमज स्थूल रूपी द्रव्योने ग्रहण करेछे त्यारे ते सूक्ष्मतम कर्मोने केम ग्रहण न करे ?* वळी आ जीव रूप तथा हस्तादि रहित छतां आवा रूपी शरीरने आहारपानादिक इन्द्रियोना विपयोमां तथा शुभाशुभ आ- रंभवाळां कामोमां केवी रीते प्रवर्तावछे तेनो पण विचार करो. जो जीवना उद्यम विना इन्द्रियो अने हस्तप्रमुख अंगोधील सर्व क्रियाओ थती होय तो जीवरहित मडदां करेन्द्रियादियी क्रियाओ कम करतां नथी ? आधी सिद्ध थायछे के शुभाशुभ कर्म आत्माज करे, एकलां अंगो करना नथी. त्यारे अरूपी आत्मा मूल्म एवा सपी कमाने केम ग्रहण न करे ? जेवी रीते ध्यानी पुल्प वायगत * जीव तैजस कार्मण शरीरवडे आ चधुं करेछे. जैन सिद्धान्त.
(१०) इन्द्रियोनी मदद विना इच्छित कार्यों करेछे-जिहानी मदद विना जाप जपेछे, कर्णनी मदद विना सांभळेछे अने जल पुष्प फल तथा दीप ए द्रव्यो विना सद्भाव पूजाने सफल करेछे तेवी रीते आ जीव पण इन्द्रियो तथा हस्तादि विना ए कालस्वभावादि पंच समवायथी मेराइने कर्मोंने ग्रहण करेछे.* जो जीवना एक एक प्रदेशमा अनंत कर्मों लागेला छे तो ते पिण्डीभूत थइने दृष्टिथी देखातां कम नथी ? सूक्ष्मतम कर्मो आपणा जेवा चर्मचावाळाथी जोइ शकातां नयी पण ज्ञानीओ मात्र पोतानी दिव्य ज्ञानदृष्टिना उदयधी तेमने जोइ शकेछ. आना उपर दृष्टांत सांभळो. जेम कोइ पात्र अथवा वस्त्रादिमा लागेला सुगंधी अथवा दुर्गंधी वस्तुनी गंधनां पुद्गलो ना- कथी जाणी शकायछे पण पिण्डीभूत थया छतां नयनादिथी देखी शकाता नथी तेम जीवने लागेलां कर्म पण आपणाधी देखातां नथी. मात्र केवलज्ञानी स्वज्ञानना प्रभावे तेमने जोइ जाणी शकेले. जेम सिद्ध करेला पाराए पान करेलु मुवर्णादि दृष्टिथी देखातुं नयी पण ज्यारे कोइ सिद्ध योगी पुरुप तेने पारामांथी वहार काहेछे त्यारे तेनी सत्ता (अस्तित्व ) निश्चित थायछे तेम जीवने लागेलां कर्मोने पण मात्र ज्ञानी जोइ जाणी शकेछे, वीजो कोइ नहि. * ब्रह्मनुं ध्यान धरनारने इन्द्रियादिनी मदद विना ब्रह्मत्वनी प्राप्ति घायछे.-ब्रह्मवादी.
(११) चोथो अधिकार. जीव अमूर्त अने कर्मों मृत छे. ए वेनो संयोग न्यायथी केवी रीते घटे ? भिन्न वस्तुओ आधाराधेय भावने केवी रीते धारण करे ? * जीवनी शक्ति अने कर्मना स्वभावने लीधे एमनो संयोग घटी शकेछे. गुणनो आश्रय द्रव्य छे अने संसारी जीव-द्रव्यनो गुण कर्म छे एटले गुण (कर्म) गुणि-(जीव)नो आश्रय ले ए न्याय छे. अमूर्त आकाशने विचक्षणो मूर्त तथा अमूर्त, गुरु तथा लघु, सर्व पदार्थोनो अविनाशी महान् आधार मानेछे. विचार करो के आ अरूपी आत्मा रूपी द्रव्योने निरंतर केवी रीते धारण करेछे ? मि- ध्यात्वदृष्टि, भ्रम, कर्ममत्सर, कषाय, काम, कला, गुण, क्रिया अने विषयो एमांनुं शुं शुं शरीरमा रहेलो आत्मा धारण नथी करतो? जो एम कहेवामां आवे के ए गुणो तो शरीरात्रि छे तो विचारवान के शरीर जीवरहित थायछे त्यारे ते देखाता केम नथी ? अर्थात् ते गुणो शरीर आश्रि नथी पण जीव आश्रि छे. वधारे दूर शा माटे ? आ दृश्यमान शरीरने अदृश्य आत्मा केवी रीते धारण करी रह्योछे एनो ज विचार करो एटले अरूपी आत्मा अने रूपी कर्मो एमनो संगम कौतक उत्पन्न नहि करे. जेम कर्पर, हिंग वगेरे सारी नरती वस्तुनी गंध स्थिति प्रमाणे आकाशने आश्रि रहेछे तेम कर्मो जीवने आथि रहेछे. इत्यादि प्रत्यक्ष दाखलाओथी निश्चित थायछे के कर्मो आ- स्मानो आश्रय लेछे, जे भवी ( संसारी) कहेवायछे. ए रीते आ- मानो अने कर्मनो आश्रयाश्रेय भाव पण सिद्ध थयो. * कल्पान्त काळे सर्व विश्च निराकार ईश्वरमां लीन थशे त्यारे भूतगण अने गुणोनी स्थिति पण तेमां थशे.कवादी, ( १२ ) पांचमो अधिकार. परमेष्ठि संज्ञावाळा सिद्धात्मा अनंत ज्ञानं, अनंत दर्शन, अनंत सुख अने अनंत वीर्यथी दीप्त छे. ते सिद्ध जीवो कमाने केम ग्रहण करता नथी ? जो एमने सुख छे तो शुभ कर्मोनुं ग्रहण करतां कोण निषेधेछे ? - सिद्धात्माने कर्मग्रहणनो अयोग छे. कारण के कर्मोनुं ग्रहण सूक्ष्म तैजस कार्मण शरीरवडे थायछे, जेनो सिद्धात्माने अभाव छे. सिद्धात्माने ज्योतिए, चिद् अने आनंदना भर-(समूह) थी सदा तृप्ति होय छे. सुखदुःखनी प्राप्तिना कारणभूत कालखभावादि प्रयोजकोनो सिद्धात्माने अभाव छे. सिद्धात्मा निरंतर निष्क्रिय छे. अथवा, सिद्धात्मा मुख वेदनीय कर्मना क्षयथी उत्पन्न थयेलु अनंत छे अने कर्मो सान्त छे तेथी पण-अर्थात् अतुल्य मानने लीधे कर्मो सिद्धना मुखना हेतु थइ शके नहि. तात्पर्यके, सिद्धात्मा क- र्मोनुं ग्रहण करता नथी. जेम लोकमां क्षुधा अने तृपाथी मुक्त मुत- प्त जीवने तृप्तिनी काळमर्यादा होती नथी, जितेन्द्रिय तुष्ट योगीने कंड पण ग्रहण करवानी वांछा होती नधी अथवा जेम पूर्ण पात्रमा कंड पण मातुं नथी तेम सदा चिदानंदामृनधी परिपूर्ण सिद्धात्मा किंचित् कर्मग्रहण करता नथी. जेम मनुष्यने अद्भुत नृत्यदर्शनयी मुख थायछे तेम सिद्धोने विश्वना वर्तावरूप नाटकना प्रेक्षणधी नित्य मुख वर्तछे. सिद्धोने कर्मेन्द्रिय, जानेन्द्रिय के शरीर कंद नथी तो तो अ- नंत मुम्ब केवी रीने माप्त करछे ?
(१३) लोकमां कोई ज्वरादिथी पीडित होय ते कदाचित् उंघतो होय त्यारे तेनां सगांवहालां ते सुखमां छे, जगाडशो नहि, ए प्रकारे वोलेछे. निद्रावस्थामां इन्द्रियजन्य सुख के करपादादिनी क्रिया कंइ देखातुं नथी तोपण मुतेला माणसने सुख होवार्नु कहेवामां आवे- छे तेम जाग्रत् ( ज्ञानादि उपयोगवाला) सिद्धोमां सदा मुख होय- छे. अथवा, जे योगी आत्मज्ञानामृततुं पान करतो पोताने मुखी मानेछे तेवा कोई संतुष्टिथी पुष्ट अने जितेन्द्रिय मुनिने वीजो माणस पूछे के, 'आपने केम छे ? ' त्यारे ते 'मुखी' एवो जवाव आपेछे. ते क्षणे तेने कोइ उत्तम वस्तुनो स्पर्श, भोजननो योग, गंधग्रह, दर्शन के श्रवण तेमज पाणिपादादिनी क्रिया कई होतुं नथी तोपण ते संतोपी महात्मा 'हुं मुखी छु' एम वारंवार कहेछ. तेनुं ज्ञानमुख तेज जाणेछे. ज्ञानहीन तेनुं कथन करवाने समर्थ नथी. एज प्रमाणे सिद्धोमां इन्द्रियोना विपयो अने क्रियाओ विना अनंत सुख छे. तेमना मुखभरने तेओज जाणे छे. ज्ञानी ते कडेवाने समर्थ नथी केमके ते निरुपम छे. - . -- +- (१४) छट्टो अधिकार. जीवनो कर्म ग्रहण करवानो स्वभाव छे ते मूलना स्वभावने छोडीने सिद्ध केवी रीते थाय ? जीवनो अने कर्मनो जो के मूळनो ( अनादि) संबंध छे तोपण तथाप्रकारनी सामग्री मळवाथी कर्म ग्रहण करवानुं छोडीने जीव शिव पामी सिद्ध थायछे. आ संबंधमां दृष्टांतो सांभळो. पारानो मूल स्वभाव चंचल अने अग्निमां अस्थिर रहेवानो (उडी जवानो) छे पण तथामकारनी भावना देवाथी पारो वहिमा स्थिर रहेछे. अग्निमां दाहकतानो मूल स्वभाव छे पण तथाप्रकारना प्रयोगथी- मंत्रयोग अथवा औपधीवडे बांधवाथी अग्निमां *प्रवेश करनारने अ. ग्निदहन करतो नथी, अमिनुं भक्षण करनार +चकोरपक्षीने अमि पोतानो स्वभाव बदली जवाथी दहन करतो नयी तेमज अभ्रक, सुवर्ण, रत्नकम्बल अने सिद्ध पाराने अग्नि दहन करतो नयी, एवे वखते अग्निमांनी मूलनी दाहकता क्यों जायछे ? लोहचुम्बक पाषाणमां लोह ग्रहण करवानो सहज स्वभाव छे पण ज्यारे अग्निथी ते मृत ( भस्मीभूत ) थायछे अथवा तेना दर्प- (प्रभाव) ने हरण करनारी वीजी औपघीथी तेने संयुक्त करवामां आवेछे त्यारे तेनो लोह ग्रहण करवानो स्वभाव नष्ट थायछे. तेज प्रमाणे सिद्धोमा कर्मयोग जतो रहेछे. धान्य प्रमुखD वीज ज्यांमधी तेना मूल स्वभावमां विकार थयो होतो नधी त्यांमुची धान्यांकुरनी उत्पत्ति करेछे पण ज्यारे ते वीज वळी जायछे त्यारे अंकुरोत्पत्ति *सन्तपुरुषोने अने सतीओने अग्नि दहन करतोनधी.-लोकोक्ति. + चकोरपक्षी चन्द्रज्योत्स्नान पान करेछे.-विदशालभझिका.
थती नथी. तेवीज रीते सिद्ध जीवोमां कर्मवीज वळी जवाथी नवीन कर्मवंध थतो नथी. वायुनो सहज स्वभाव चंचल वर्तेछे पण ज्यारे पवनने पखालमां निरुद्ध करवामां आवेछे त्यारे ते चल स्वभाव केवी रीते जतो रहेछे ? तेज रीते सिद्धात्माने विपे कर्म ग्रहण कर- वानो स्वभाव जतो रहेछे. आ अने एवां वीजा दृष्टांतोमा जेम मूळनो स्वभाव बदलाइ जायछे तेम जीवनो कर्म ग्रहण करवानो सहज स्वभाव पण सिद्धत्व पामतां जतो रहे तेमां शुं विचित्र छे ?x ---------- * शुकादि मुनियो आहार, भय, मैथुन अने परिग्रह ए चार मूलनी संज्ञाओनो न्याग करीने परवापरूप सिद्ध धया छे-शैवमत, (१४) छट्ठो अधिकार. मूलना स्वभावने ( . जीवनो कर्म ग्रहण करवानो स्वभाव छे ते छोडीने सिद्ध केवी रीते थाय ? जीवनो अने कर्मनो जो के मूळनो ( अनादि ) संबंध छे तोपण तथामकारनी सामग्री मळवाथी कर्म ग्रहण करवानुं छोडीने जीव शिव पामी सिद्ध थायछे. आ संबंधमां दृष्टांतो सांभळो. पारानो मूल स्वभाव चंचल अने अग्निमां अस्थिर रहेवानो ( उडी जवानो) छे पण तथाप्रकारनी भावना देवाथी पारो वहिमा स्थिर रहेछे. अमिमां दाहकतानो मूल स्वभाव छे पण तथामकारना प्रयोगथी- मंत्रयोग अथवा औषधीवडे बांधवाथी अग्निमां *प्रवेश करनारने अ- ग्निदहन करतो नथी, अमिनुं भक्षण करनार +चकोरपक्षीने अमि पोतानो स्वभाव बदली जवाथी दहन करतो नथी तेमज अभ्रक, सुवर्ण, रलकम्बल अने सिद्ध पाराने अग्नि दहन करतो नयी. एवे वखते अग्निमांनी मूलनी दाहकता क्यों जायछे ? लोहचुम्बक पाषाणमां लोह ग्रहण करवानो सहज स्वभाव छे पण ज्यारे अग्नियी ते मृत ( भस्मीभूत ) थायछे अथवा तेना दर्प- (भभाव) ने हरण करनारी वीजी औषधीथी तेने संयुक्त करवामां आवेछे त्यारे तेनो लोह ग्रहण करवानो स्वभाव नष्ट थायछे. तेज प्रमाणे सिद्धोमां कर्मयोग जतो रहेछे. धान्य प्रमुखनुं वीज ज्यांमुधी तेना मूल स्वभावमां विकार थयो होतो नथी त्यांमुधी धान्यांकुरनी उत्पत्ति करेछे पण ज्यारे ते वीज वळी जायछे त्यारे अंकुरोत्पत्ति *सन्तपुरुषोने अने सतीओने अग्निदहन करतो नथी.-लोकोक्ति. + चकोरपक्षी चन्द्रज्योत्स्नानुं पान करेछे,-विद्धशालभलिका, (१५) यती नथी. तेवीज रीते सिद्ध जीवोमां कर्मवीज वळी जवाथी नवीन कर्मबंध थतो नथी. वायुनो सहज स्वभाव चंचल वर्तेछे पण ज्यारे पवनने पखालमां निरुद्ध करवामां आवेछे त्यारे ते चल स्वभाव केवी रीते जतो रहेछे ? तेज रीते सिद्धात्माने विपे कर्म ग्रहण कर- वानो स्वभाव जतो रहेछे. आ अने एवां बीजां दृष्टांतोमा जेम मूळनो स्वभाव वदलाइ जायछे तेम जीवनो कर्म ग्रहण करवानो सहज स्वभाव पण सिद्धत्व पामतां जतो रहे तेमां शुं विचित्र छे ?x , शुकादि मुनियो आहार, भय, मैथुन अने परिग्रह ए चा मूलनी संज्ञाओनो न्याग करीने परनामम्प सिद धया ई-दीवमत ( १६:). 1 सातमो अधिकार, । - 3 मुक्तिमार्ग ( कळशना नाळचानी पेठे ? ) सदाकाळ वदेतो रहेशे अने संसार पण भव्यशून्य थशे नहि-आ वाक्य परस्पर विरुद्ध वचनविलासने लीधे संगतियुक्त लागतुं नथी तेनु केम ? भगवान्नु ए वचन असत्य नथी पण अल्प बुद्धिवाला जीवोना चित्तमां ते वेसे नहि ए स्वाभाविक छे. ए उपर एक लौ- किक दृष्टान्त छे, जे सांभळतांज श्रोताजनोर्नु मन स्थिर थाय तेमछे. नदीओना इदमांथी नदीप्रवाह नीकळीने सदाकाल समुद्रमणी वहे- छे तोपण हुदो खाली थतां नथी, नदीप्रवाह बंध थतो नथी अने समुद्र कदी पूर्ण थतो नथी. तेवीज रीते संसारमांथी नीकळीने भव्य जीवो मुक्तिमां जायछे तोपण संसार खाली थतो नधी, भव्यजीवो खूटता नथी अने मुक्ति भराती नथी. आ दृष्टान्त अने दान्ति- कनुं साम्य सम्यक् प्रकारे अवलोकन करनारनी अर्हद्वचनमांज प्रतीति थो, अन्यत्र नहि. वीजू पण एक लागु पडतुं दृष्टान्त प्रमाणना जाणकारोए सांभळदा योग्य छे. कोइ बुद्धिशाली जन्मथी मांडीन मरण पर्यन्त त्रण लोकनां सर्व शास्त्रोन, हिंदुओनां छ दर्शन अने यवनशाखोर्नु, आत्म शक्तिथी पठन करतो असंख्य आयुष्य निर्वहन करे तोपण तेना अश्रान्त पाठथी तेनुं हृदय कढी शाखाक्षरोधी पूर्ण धाय नहि शास्वाक्षरो ग्वृटे नहि अने शास्त्रो खाली थाय नहि. तेवीज रीत संसारमांधी गमे नेटला भव्यो मुक्तिमा जाय तोपण मुक्ति पराय नहि, भव्यो न्यूटे नहि अने संसार खाली थाय नहि. अर्थात्. मुक्तिमार्ग अन्तराय विना बहेतो रहेगे. आ हटान्त अने हाष्टान्तिकनी भावना विताए बचित्तमां चिन्तवी लेवी अने एवां अनेक दृष्टान्तो योनवां. - HAMA (१७) आठमो अधिकार परब्रह्म स्वरूप के छ ? परोपकारपरायण, वीतराग, सर्वज्ञ अने सर्वदर्शी आप्तोए पर- ब्रह्मनु निवेदन आ प्रमाणे कयुछे. परब्रह्म निर्विकार, निष्क्रिय, निर्माय, निर्मोह, निर्मत्सर, निरहंकार, निस्पृह, निरपेक्ष, निर्गुण, निरंजन, अक्षर, अनाकृति, अनंतक, अममेव, अप्रतिक्रिय, अपुर्नभव, महोदय, ज्योतिर्मय. चिन्मय, आनंदयय, परमेष्टि, विभु, शाश्वत स्थितियुक्त, रोधविरोधरहित, प्रभासहित, जगत् जेतुं निसेवन करेछे अने जेना ध्यानना प्रभावथी भक्तोनी निवृत्ति थायछे एवाईश्वररूपछे. शुं परब्रह्म सृष्टिन कारण छे अने युगान्ते परब्रह्ममांज जगत् लीन थायछे ? परब्रह्मने सृष्टि रचवानुं कंइ प्रयोजन नधी तेम तेमाटे तेने कोइ अमेरनार पण नथी. जो परब्रह्मे सष्टि रची होय तो ते आवी केम रचे? आ जगत् जन्म, मरण, व्याधि, कपाय, जुगार, काम अने दुर्गतिनी भीतिथी व्याकुळ हे परस्पर द्रोह अने विपक्षथी लक्षित छे. वाथ, हाथी, साप अने वीडीयी व्याप्त छे. पारधी, माडी अने खाटकीथी संचित छे. चोरी अने जारादि विकारोधी पीडिन छे. कस्तुरी, चामर, दांत अने चामडा माटे परिणी, गायो, हावी अने चित्ताभोनु घानक छे. दुर्भिक्ष, दुर्मारि भने विड्यगदियी कलित २. दुर्नानि, दुयानि अने कुकीटोथी परित छे. विरा, दुर्गन्ध अने फलेवरोधी अशिन छे. दुष्कर्मन निर्माण करनार मैथुनधी अंचित २. सप्तधातुर्थी निष्पन्न शरीरोधी समाश्रित छे. प्रचण्ड पाखण्डघटायी * कालखमावादि सर्व ब्रामगत -काईबाटी. -- + ----- सातमो अधिकार, - प मुक्तिमार्ग ( कळशना नाळचानी पेठे ? ) सदाकाळ बहेतो रहेशे अने संसार पण भव्यशून्य थशे नहि-आ वाक्य परस्पर विरुद्ध वचनविलासने लीधे संगतियुक्त लागतुं नथी तेनु केम ? भगवान्नु ए वचन असत्य नथी पण अल्प बुद्धिवाळा जीवोना चित्तमां ते वेसे नहि ए स्वाभाविक छे. ए उपर एक लो- किक दृष्टान्त छे, जे सांभळतांज श्रोताजनोर्नु मन स्थिर थाय तेमछे. नदीओना हुदमांथी नदीप्रवाह नीकळीने सदाकाल समुद्रमणी वहे- छे तोपण दो खाली थतां नथी, नदीप्रवाह बंध थतो नथी अने समुद्र कदी पूर्ण थतो नथी. तेवीज रीते संसारमाथी नीकळीने भव्य जीवो मुक्तिमां जायछे तोपण संसार खाली थतो नथी, भव्यजीवो खूटता नथी अने मुक्ति भराती नथी. आ दष्टान्त अने दान्ति- कर्नु साम्य सम्यक् प्रकारे अवलोकन करनारनी अर्हद्वचनमांज प्रतीति थशे, अन्यत्र नहि. बीजू पण एक लागु पडतुं दृष्टान्त प्रमाणना जाणकारोए सांभळया योग्य छे. कोइ बुद्धिशाली जन्मथी मांडीन मरण पर्यन्त त्रण लोकनां सर्व शास्त्रो, हिंदुओनां छ दर्शन अने यवनशास्त्रानु, आत्म शक्तिथी पटन करतो असंख्य आयुष्य निर्वहन करे तोपण तेना अश्रान्त पाठवी तेनुं हृदय कदी शास्त्राक्षरोधी पूर्ण थाय नहि. शाखाक्षरो खूटे नहि अने शाखो ग्वाली थाय नहि. तेवीज रीते संसारमांधी गमे तेटला भव्यो मुक्तिमां जाय तोपण मुक्ति पूराय नहि, भव्यो खूटे नहि अने संसार खाली थाय नहि. अर्थान्, मुक्तिमार्ग अन्तराय विना वहतो रहेगे. आ दृष्टान्त अने हान्निकनी भावना बितोए स्वचित्तमां चिन्नवी लेवी अने एवां अनेक दृष्टान्तो योजवां.
(१९) दोष लागशे नहि. एतो ब्रह्मनी लीला छे माटे संहार करतां ब्रह्मने पाप न लागे एवं जो कहे, होय तो मृगयाए (शिकारे) गयेला राजाने पण जीवो मारतां पाप नहि लागे. स्वभावयी अथवा काल- थी मेराइने सृष्टिनो संहार करतां विभुने पाप लागतुं न होय अने आ अशस्त संहारमा बलिष्ठ स्वभाव अने काल ब्रह्मने प्रेरता होय तो सृष्टिसंहारमा स्वभावने अने काळने ज हेतु रहेवा द्यो. युक्तिमा न वेसे एवा ब्रह्मनुं काम छे ? जे लोको सृष्टि रचवानुं अने संहार करवानुं ब्रह्ममां आरोपेछे ते ब्रह्मनो महिमा प्रकट करता नयी परंतु निर्दूपणमा दूपणनो आरोप करेछे. ब्रह्मने निष्क्रिय कहीने तेनेज पार्छ जगत् रचनार कहेवू ते 'मारी मा वांझणी छे' एना सदृश छे. जे कोइ विज्ञानवंत छे ते सर्व ब्रह्मनु चिन्तन करेछे, जो तेओ ब्रह्मांश होय तो तेमनामां अने ब्रह्ममां शो भेद छे ? तेओ शेने माटे चिन्तन करेछे ? ए जीवो ब्रह्मांश हो तो ब्रह्म पोतेज तेमने पोतानी पासे विना परिश्रमे लेइ जशे. जो ब्रह्मनी प्राप्ति माटे नीरागता, निःस्पृहता, निपता, निष्क्रियता, जितेन्द्रियता अने स. मानता इत्यादि करवा योग्य होय अने जो ब्रह्मनी एमांज प्रीति होय तो ब्रह्ममा निष्क्रियत्व सिद्ध धयुं. जो एम कहेवामां आवे के ब्रह्मनो स्वभावन एवो सक्रिय निष्क्रियादि छे तो करीना अनेक स्वभावने लीधे कदाचित् एनामां अनित्यता पण याय ! देष पम थाय ! राग पण धाय ! दृष्टिधी पण ए देखाय ! ब्रह्म नित्य एवी *पंचावयव वाक्यथी करेली व्याप्ति पण नहि धाय । नित्य तेज छे जे एकरूप छे, जेमके आफाश. सृष्टि रचवामा अने युगांते ** १ ब्रह्म नित्य छे. २ एकस्वभावत्व होवाथी. ३ जे एक स्वभाववालं दोय ते नित्य, जेमके आकाश. ४ घाम तेवू छे. ५ मा मम नित्य छे.
" (१८) विडम्बित छे. नास्तिकोए सहित अने सर्व मुनीशोए निदित छे. वितर्कना सम्पर्कवाळा कुतर्कथी कर्कश छे. वर्णाश्रमना भिन्न भिन्न धर्म अने षड्दर्शनना आचारविचार संबंधी आडम्बरे युक्त छे. नाना प्रकारनी आकृतिवाळा देवताओनी एमां पूजा थायछे. पुण्य अने पापथी थता कर्मना भोगने आफ्नारुं छे. स्वर्गापवर्गादि भवान्तरनो एमां उदय वर्तेछे. श्रीमन्त अने निर्धन, हिंदु अने तुरुष्क ( मुसल- मान ) आदि भेदोथी भरेलुं छे. एमां केटलाक परब्रह्मनी साथे वैर धारण करनार, केटलाक परब्रह्मद् खण्डन अने हास्य करनार अने केटलाक परब्रह्मनी पूजाना रागी जीवो होयछे. एनो विस्तार करवाधी शृं? केमके जे देखायछे ते विपरीतज छे. परब्रह्मना खरूपयी तद्दन भिन्न छे. विद्वानो तो कहेछे के कार्यमा उपादान कारणना गुणो होवा जोइए. संसारमा जे अनित्य वस्तु देखायछे ते जो सृष्टि समये ब्रह्ममांथी उत्पन्न थइ होय तो योगियो एने जुगु- प्सनीय गणी शीघ्र त्यजीने वैराग्य केम लेछ ? जो द्वेपरागादियी विरूप जगत्स्वरूप उत्तम योगविदोने त्यागवा योग्य, होय तो तेज सर्व युगान्ते परब्रह्मने पोतानी अंदर धारण करवा योग्य केवी रीते थाय ? त्यारे क्यांतो ब्रह्ममा विवेक न होय अथवा शुकादि योगियोमा न होय ! जे ब्रह्मने करवा योग्य अने धारवा योग्य ते अन्य पुरुपोने-शुकादि योगियोने निंदवा अने त्यजवा योग्य ! सृष्टि ब्रह्मायी उत्पन्न थइ अने प्रलय पण तेमां थशे एवं कहेनार 'ब्रह्म अतिमूह छे' एवं शुं नथी निवेदन करता ? शुं एमां ब्रह्मने वान्ताहतिनो (चमेलं खावानो) दोप नयी लागतो? लोकमा एकादा ब्राह्मणादिनी घात थाय तो मोटी हत्या थइ कहेवायछे त्यारे सृष्टिनो संहार कर्ता ब्रह्मने ते इत्या केवी लागे ? दयालुने अदया! स्वरचित सृष्टिनो संहार करतां ब्रह्मने हिंसा न लागे एम जो कहेता हो तो पुत्रोने उत्पन्न करीकरीने मारी नाखनार बापने पण कोई दोष लागशे नहि. एतो ब्रह्मनी लीला छे माटे संहार करतां ब्रह्मने पाप न लागे एवं जो कहे होय तो मृगयाए (शिकारे) गयेला राजाने पण जीवो मारतां पाप नहि लागे. स्वभावयी अथवा काल- यी प्रेराइने सृष्टिनो संहार करतां विभुने पाप लागतुं न होय अने आ अशस्त संहारमा वलिष्ठ स्वभाव अने काळ ब्रह्मने प्रेरता होय तो सृष्टिसंहारमा स्वभावने अने काळने ज हेतु रहेवा यो. युक्तियां न वेसे एवा ब्रह्मनुं शुं काम छे ? जे लोको सृष्टि रचवानुं अने संहार करवानुं ब्रह्ममां आरोपेछे ते ब्रह्मनो महिमा प्रकट करता नयी परंतु निर्दूपणमा दूपणनो आरोप करेछे. ब्रह्मने निष्क्रिय कहीने तेनेज पार्छ जगत् रचनार कहे, ते 'मारी मा वांझणी छे' एना सदृश छे. जे कोइ विज्ञानवंत छे ते सर्व ब्रह्मनु चिन्तन करेछे. जो तेओ ब्रह्मांश होय तो तेमनामां अने ब्रह्ममां शो भेद छे ? तेओ शेने माटे चिन्तन करेछे ? ए जीवो ब्रह्मांश हो तो ब्रह्म पोतेज तेमने पोतानी पासे विना परिश्रमे लेइ जशे. जो ब्रह्मनी प्राप्ति माटे नीरागता, निःस्पृहता, नि₹पता, निष्क्रियता, जितेन्द्रियता अने स- मानता इत्यादि करवा योग्य होय अने जो ब्रह्मनी एमांज प्रीति होय तो ब्रह्ममा निष्क्रियत्व सिद्ध धयु. जो एम कहेवामां आवे के ब्रह्मनो स्वभावज एवो सक्रिय निष्क्रियादि छे तो कर्चाना अनेक स्वभावने लीधे कदाचित् एनामां अनित्यता पण थाय ! देप पम पाय ! राग पण पाय ! दृष्टिधी पण ए देखाय ! ब्रह्म नित्य चे एवी *पंचावयव वाक्पयी करेली व्याप्ति पण नहि याय ! नित्य तेज छे से एकरूप छे, जेमके आकाश. सृष्टि रचवाा अने युगांते * १ ब्रह्म नित्य छे. २ एकस्वभावत्व होबाथी. ३ जे एक स्वभाववालं होय ते नित्य, जेमके आकाश. ४ बाप तेवू ले. ५ माटे प्रम नित्य छे.
(२०) संहार करवामां कर्त्ताने मनःस्य सक्रियता देखीती लागे! सृष्टि- संहारना अभावे निष्क्रियता रहे ! तेमज जीवोने सुखदुःख देखायछे तेथी एनामां रागद्वेष पग सिद्ध थाय : जो एवोज तर्क होय के जे कृत्य तेवू नुख दुःख तो पछी कती | पराक्रम ? त्यारे नि- श्चित थयु के, ख पुण्य पापज सुख दुःखना हेतु यो छे. जो जीयो ब्रह्मांश होय तो ब्रह्मांश सरखा होताथी ते सर्वे सरखा होय. ज्यारे जीवो सुखी दुःखी इत्यादि बहु प्रकारना देखायछे त्यारे ते भेदनो करनार ब्रह्मथी कोई अन्य निश्चय होवो जोइए. जो जीवो ब्रह्मयी भिन्न कोय असे सुखदुःखनो कर्त्ता ब्रह्म होप, तो जे हेतुथी ब्रह्म सुख दुःख करे छे ते हेतु ( पुण्यपाप ) नो कर्त्ता पण ते (ब्रह्म) ज हो ! ब्रह्मने निरञ्जन, नित्य, अमूर्त अने अक्रिय कहीने फरीथी तेनेज कर्ता, संहर्ता अने रागद्वेपादिन पात्र कन्यु ए परस्पर विरुद्ध होवाधी आ जगत मिन्न अने ए ब्रह्म पण मिन छे एवं सुनियोए विचाउ अने तेथीज संसारस्थित मुनियो मुक्ति माटे परब्रह्मनुं ध्यान करेले. *जे कोड ईश्वरनी (विष्णुनी ) मायाने जगन्नी रचनामां हेतुभूत कहे छे तेमने विचारवान के, ईकर मायागां आश्रित छे के माया ईश्वरमा आश्रित छ ? गया जा होदाघी पोतानी गेळे आ- श्रय लेवाने समय नथी. ईश्वर प्रलमा होवाची जाणता छत्तां मांयानो आश्रय ले नाहि. कारण के चनन परतन्त्र होय तोज जदनो आश्रय ले, वळी विचारवानुं के, ईश्वर मायाने एकी वग्यते प्रेरछे के दरक जीवप्रति पृथक पृथक प्रेरछे ? जो मायाने एकी वखतेज मेरवामां आवती होय तो तेनी एकरूपनाने लीये णे लोक एकरूप * विष्णुनी मायायी जगन्नी रचनादि थायले चैपणवमत, , ( २१ ) सर्व सुखमयी अथवा सर्व दुःखमयी चाय, भिन्नरूप न थाय. जो मायाने दरेक जीवमति पृथक पृथक् प्रेरवामां आवनी होय तो मायाले अनंतता प्राप्त थाय, जेथी माया अनेक प्रकारनी थाय अने जीवो पण भिन्नरूप थाय. एय हो" ए कदी कहेवामां भावे तो पण माया जड छे ने शुं करी शके ? ईश्वरनी शक्तियी माया पधुं करवाने समर्थ होय तो ईश्वरज मुखदुःश्वनो दाता हो ! वारु जीवोए ईश्वरनो शो अपराध कर्योछे के ते दरेक जीव प्रति एवी मायाने प्रेरे ? निरपराध जीवोने जे ए प्रकारे दुःखादि दे ते ईश्वर शेनो ? जे ईश्वरखें ध्यान करता नथी ते ईश्वरना अपराधी होवाथी ईश्वर तेमने दुःख करतो होय ने जे ईश्वरनी सेश को छे तेमने ए मुखनी श्रेणि आपतो होय तो जे एवी प्रतिक्रिया करे ते ईश्वर तो रागी वेपी गणाय ! "एम हो, " एई कदी कवन चाय तो जे ईश्वरने निंदतोए नथी तेम वंदतो पण नथी तेनी भी गनि ? लोकमां जीवोत्रण प्रकारना छे. सेवक, असेदक अने मध्यस्थ. ज्यारे पहेला ये कारना जीवोनी गति छे त्यारे मध्यस्थ जीवनी पण कोइ गति होवी जोइए. मध्यस्थ जीवनी कोइ गनि नियत होय तो तेनो कत्ती कोण छे ? त्यारे एमज कद्देई योग्य छे के जेई कर्म झर्य होय नेनुज मुख दुःख प्रमुख मळेले. जे कोइ एम कहेले के ईम्बर (नी) पोतामाथी जीवोने प्रकट करीने ( राजीने ) संवानिगाव पमाडेले अने महामन्य समये पालो नेमनो मंदार फर नेगने पटवार्नु के. ईश्वर विद्यमान जीनोने प्रकट करेले के नवान प्रकट गरे? जो प्रथम पक्ष होय तो वान सांभळो. जे ईयर जी ने इस न्यानयां राची मूकीने मिपावसरे मकद करे ने नो प्रमाग जेवो भवन नटि मळयाना (२२) भययी वस्तुनी रक्षा करनार होवो जोइए ! एथी तो ईश्वरनी अशक्ति प्रकट करी. जो ईश्वरनी अचिन्त्य शक्ति छे तो शुं ते लोभी छे एवं कहेQ छे ? जो नवाज जीवोने रचीने संसारिभाव पमाडता होय तो मूळना स्वरचित जीवोने मुक्त करवाने शुं समर्थ नथी के ए प्रकारे विडम्बना देछे ? जो ईश्वर खरचितनो पण ए प्रकारे संहार करे तो एनो ए विवेक केवो? वाळक पण स्वकृत वस्तुने शक्ति पहोंचे त्यांसुधी साचवेछे. जो ईश्वरनी ए लीला होय तो लीला करता लोकनी पण निंदा करवी न जोइए. तप यम ध्यान प्रमुखथी जो ईश्वर लभ्य होय अने ईश्वरने ए रुचतां होय तो जेने ए रुचे ते कदापि एवी लीला करे नहि. लोकमां पण जीवादिनो जेमां घात थतो होय एवी सर्व लीलानो ईश्वरे निषेध करेलो छे. 'वीजाने निषेध करे अने पोते आचरण करे ' ए तो कोइ अतीव निंदित होय तेज करे. एवं वगर विचार्ये काम करनारने अमे ईश्वर कहेता नथी. जो ईश्वर पोते पवित्र, स्वजनने पावन करनार अने ज्योतिर्मयादि गुणोथी विशिष्ट होय तेम छतां ए स्व अंशोने स्वरसथी विमोह पमाडी संसारिभावर्मा रचीने बहु दुःख पात्र जीवत्व प्रेरता होय तो आ जीवो इश्वरांश नथी. वीजा भले हो ! ईश्वर निजांशोने जाणता छतां पोताना रम्य स्वरूपमांधी पाडीने जेना उदरमा संकटनी पेटीछे एवा दीर्गत्य दौस्थ्यादिमय आ संसारमा सहसा केम गैरे ? जो ईश्वरनी ए लीला होय तो आ संसारज एने इष्ट छे, त्यारे संसारी जीवोए वरनी प्राप्ति माटे उग्र कष्टादि गा माटे करवू ? एवी रीते असंवद्ध उद् गार काढनारना वचननी कदापि प्रतीति थाय नहि. त्यारे शृं कहेवू छे ?
(२३.) जे कंइ कहेवार्नु (वाच्य) छे ते सांभळो. ज्योतिर्मय, चिन्मय, सदा एकरूप, लोकोनां सुखदुःखनां हेतु जे जुवेछे अने योगीपरोने जेमनुं स्वरूप ध्येयतम छे एवा परमेश्वर छे. जीव तथा- मकारना कर्मना योगथी मुगति अथवा दुर्गति, सुख अथवा दुःख पामेछे. ज्यारे जीव समानभावने धारण करेछे त्यारे ब्रह्मत्वने पामेछे. परमेश्वर संबंधी सृष्टिसंहारनी कथानी प्रवृत्ति करवाधी जो लोकोनी तुष्टि थती होय तो स्फुर्ति अने प्रभावतुं प्रतिपादन करवा माटे ईश्वरनी स्तुति करवी योग्य छे. परमेष्ठि-परमेश्वरने कर्ता कहेवानुं रहेवा यो. जेम लोकमां कोई शूरवीर पोताना स्वामीनां शस्रोवडे शत्रुओने जीतीने निज अंगमा मुख करवाधी कर्ता थाय तेम परमेश्वरखें ध्यान करनार परमेश्वरना ध्यानवडे आत्माने मुख करवाथी का छे अने आत्माना अंधकारनो अपहार करवायी संहती छे. जेम शूरवीरे शस्त्र वापरवाथी शस्त्रना स्वामीने कंइ पण प्रयास पडतो नथी तेम भक्ते ईश्वरखें ध्यान करवायी ईश्वरने पण कंइ क्रिया करवी पडती नथी. आधी ईश्वरनी निष्कियता सिद्ध धायछे. जेम शुरवीर शवना प्रभाववडे मुख थवाथी सुख करनार तरीके शखना स्वामीने कथन करे तेम भक्त पण ध्यानना भभाववडे मुख धवायी मुख करनार तरीके ध्यानना स्वामी परमेश्वरनेज कहेले. एवां अनेक दृष्टान्तोवडे परमेश्वरखें ध्यान करनार भक्तने सृष्टिसंहारनो कर्ता मनिपादन करी काय. How - (२४) नवमो अधिकार. ब्रह्म एटले शुं? . ब्रह्म तेज छे, जने सिद्ध कहेवामां आवे छे, शुद्धचित्तवाळा मुनियोने जे ध्यान करवा योग्य छे अने मुक्तिगृहमति जवानी इच्छा- वाळा योगियो जेने भवसमुद्रमा प्रवण समान गणेछे. जो आ सृष्टि ब्रह्ममांथी उत्पन्न भइ नथी तो ते क्यांधी उत्पन्न थइ अने क्यों प्रलय थशे ? त्रिकालज्ञानी वीतराग योगियोए कवन कर्यु के काळ, स्व- भाव, नियति, कर्म अने उद्यम (वीर्य ) ए समवायपंचकथी सृष्टि अने संहार थायछे. पुरातन तत्वविद् महात्माओ वदेछे के ब्रममां ब्रह्म लीन थायछे अने ज्योनिमां ज्योति मळी जायछे, ए मवाद ब्रह्म विना कम घटे ? विजो ज्ञानने ब्राम्म अथवा ज्योति कहेछे. एक सिद्धनुं ब्रह्म ( ज्ञान अथवा ज्योति ) सर्व दिशाभोमां जे अनंत क्षेत्रने आश्रि रहा- छे तेज क्षेत्रने आथि बीजा सिद्ध त्रीजा सिदनुं यावत् अनंत * जेम प्रवहण-(आझ )नी मढवी समुद्रना किनारे पहोंची शकाय पण घर पहोचवा माटे झाझ छोडी चालवू गिरे स्वालंबन कर पढे तेम सिद्धना ध्यानथी संसारनी पार पामी गकाय पण मुक्तिमा पहोंचवामाटे सिदनं ध्यान छोडी मगमावलक्षण आन्मध्यान कन्वं पटे.-पर्यायवार (२५) सिद्धोर्नु पण ब्रह्म रहेलंछे अने नेथी एवं कहेवायछे के ब्रह्ममां ब्रह्म लीन थायछे अने ज्योतिमां ज्योति मळी जायछे. जो एम होय तो क्षेत्रनुं सांकर्य कम न थाय तथा परस्पर आ- सिंगित (मिलित ) बनने सकीर्णता कम न याय ? जेम कोई विद्वान्ना हृदयमा घणा शास्त्राक्षरोनो संग्रह छतां तेनी छाती संकीर्ण (सांकडी) यती नथी तथा अक्षरोने परि- पिण्डता थती नथी नेम ब्रह्मरंपराश्रित ब्रह्म (चिद् ) वडे सर्वनः आश्लिष्ट क्षेत्र (दिव् ) संकीर्ण धतुं नथी अने ब्रह्मने सांकर्य यतुं ( संकडामण पडती) नथी. एज प्रमाणे सिद्धोधी परिपरित सिद- क्षेत्र संकीर्ण थतं नथी अने सिद्धपरंपराश्रित सिदो सांकर्य- बाधा रहित जयवंता वर्तछे. . ६ (२६) दशमो अधिकार. *निगोद जीवो अनंत काळ सुधी निगोदमांज रहेछे. नारक जीवोने पडता दुःख करतां अनंत गुणुं दुःख ते अनुभवेछे अने ५. एक एक समयमां अनेक (आठ) वार जन्म मरण करेछे. एमने +मन पण होतुं नथी. जे जीवो व्यवहार राशिमां आवेछे ते क्रमे करीने विशिष्ट होय छे. व्यवहार राशिमांधी जे जीवो पाछा जायछे ते फरीने निगोह जेवा थाय छे. आ केवी रीते थायछे ? निगोदना जीवो तेमना जाति स्वभावयी अने महार्तिदायक उत्तरकाळनी तादृश प्रेरणाथी सदैव दुःख पामेछे अत्र दृष्टांत. लवण समुद्र पागो सहाकाळ खारं होय छे. अनंत काळे पण पीचा योग्य थतुं गथी तेम वर्गातर पण पामतुं नथी. एम थतां थतां लवण समुद्ने अनंतानंत काळ थइ गयो. जेम लवण समुद्रनुं पाणो मेवढं मुख प्राप्त थये गंगादि महानदीमां आववाधी पीवा योग्य थायछे, तेम निगोदमांधी नीकळीने व्यवहार राशिमां आवेला जीवो सुखी थाय छे. जेम गंगादि महानदीनुं पाणी लवण समुद्रमा पार्छ जनाथी समुद्र जळना रूप अने रस युक्त-खारु थाय- छे तेम व्यवहार राशिमायो निगोदमा पाछा गयेला जीवो निगोद जेवा दुःखी थाय. बीउँ हटात. दान्त्रिक-(भुवाना) हृदयमा * निगोहना जाबो ये कारनो राशियोमा छे. अव्यवहार अने व्यवहार. तेमा निमोद संज्ञाथी सामान्यतः अव्यवहार राशिनुं " ग्रहण थायडे. सर्व एकेन्द्रिय, हीन्द्रिय, श्रीन्द्रिय अने चतुरिन्द्रय जीवोने मन होतुं नबी. पंचेन्द्रिय जागोमा जे संजी के तमने मन होयछे, असंज्ञीने मन होई नथी.-जैन सिद्धांन.
(२७ ) दुर्मन्त्रना जे वर्णो होयछे ते उच्चाटन कहेवाय छे. दुर्मान्त्रिकना हृदय जेवं निगोदनुं स्थान छे. दुर्मन्त्रना वर्णी जेवा निगोदना जीवो छे. सन्मन्त्रना वर्णो जेवा व्यवहार राशिना जीवो छे. जेम दुर्मन्त्रमांना वणोमांथी जे वर्णो सन्मन्त्रमा आवे ते शुभ कहेवायछे, तेम निगोदना जीवोमांधी जे व्यवहार राशिमां आवेळे ते विशिष्ट थायछे. जेम सन्मन्त्रमांना जे वर्णो पाला मन्त्रमा वपराय ते उचाटन दोपथी पित थाय, तेम व्यवहार राशिमाथी निगाढमां पाला आवेला जीवो निगोद जेवा थायछे. पंडितोए स्वबुद्धिथी एवां नानां मोटां दृष्टांतो योजी लेवां. - निगोदना जीवो समस्त लोकमां व्यापीने रहेला छे ते घनीभूत थर्ता दृष्टिपथमां केस आवता नथी ? निगोदना जीवो अनिमूक्ष्म नायकमना उदयथी एक शरीर आश्रि अनंत रहेला छे तथापि चर्मचक्षुधी देखाता नथी. जेम गंधा (वज), कलेवर अने हिंग वगैरेनी बहु प्रसारनी गंध परम्पर मनीने रयाधी अन्य वस्तुने अधया आकाराने सगीणता धनी नी, तेम निगोद जीवोना परस्पर आश्लेपथी तेमने पोनाने महाकाळ अति धाधा रहेछे पण अन्य वस्तुने तमा आकागने संकीर्णता बनर्जी नयी. जेम गंधादिक वस्तुनी सना नाकथी समजायचे पण आंखथी जोइ शकाती ज नयी तेम निगोदना जीवा श्रीजिनवचनधी मनवडे जाणी (मानी) शकाय पण जोइ गफाय नहि. कंबलतानी मात्र तेगने जोर शके. जेम सर्वत्र उदनी अति बल्ल रज आखे देखानी नी अने राशीभूत यतो पण जणाती नयो परन्तु आच्छादित ववदाना निद्रमा परेको सूर्यकिरणानां भनिर्यिबोमा उनी अग्ण देखायडे, मेत निगोदना.जीवो,दिन्य पियो देखी.बकाय, - (२८) निगोठादि जीव आहार करेछे छनां ते कया गुणने-लीधे गुस्ता पामता नथी ? जेम पागे विविध धातुओन खाता छतां गरिष्ठता पामतो नयी, चंपाना फुलथी वामित अथवा कृप्गागरु धृपथी धृपित वस्त्र मूल- भारथी गुरुता पामतुं नथी, एक तोलो सिद्धकरलो पारो सो तोला सोनुं पचावी जाय तोपण तेनुं तोल वधतुं नथी अने पखालनी अंदर पवन भरवामां आवे तेम छतां तेनुं वजन वधतुं नथी तेम जीव पण आहार करता छतां गुरुतामा वधतो नथी. निगोदना जीवो कया कर्मथी अनंतकाळ मुधी अति दुःखित होय? आ संबंधी संपूर्ण विचार जणाववाने केवली शिवाय कोइ समर्य नथी. तोपण तेनो आगय समजाववा सारु किंचित् कर्मप्रकार कहेवामां आवे छे. निगोदना जीवो स्धृल आस्वव सेववाने समय नयी परन्तु ते एक एकने विधिने एक एक शरीर आश्रि अनंत रहेलाछे, पृथक् पृथक् देहम्पी गृहथी रहित छे. परस्पर द्वेपना कारण- भूत तैजस ? कार्मण शरीरमा संस्थित छे अने अत्यंत संकीर्ण निवास मळवाथी अन्योन्य विधीने निकाचित वैर बांधेछे, जे प्रत्येकने अनंत जीवो साथे उग्रपणे बंधायछे. हवे ज्यारे एक जीवे एक जीव साये वांधेलं वैर अजेयछे त्यारे एक जीवे अनंत जीवो साधे बांधेलु वर अनंत काले केम न भोगवाय ? वळी ते वैर वर्धमान थनां तेथी पण अनंत काळ सुधी केम न पहाचे? अर्थात निगोट जीवोनुं वैर दुष्कर्म अने ते भोगववानो काळ अनंत छे. * गुप्तिह-(अदरवाना )मा Air-pump थी तहन हवा हिन करेली-Tnomin युक्त वस्तु जेवी नहि पण साधारण ते खाली कहवानी अने पछीथी पवन भरेली परवाल मगजवी. * ग्रंधकर्ताना ममयना केदलानाने उद्देशी आ दृांत के ते ध्यानमा राखg, . .
( २९ ) पूरायला केदीओ जेम परस्पर संमर्दनयी पीडाया छता आमांथी कोइ मरे अथवा जायतो हुं मुखे बेमु ने भव्य पण प्रमाणमां कंडक वधारे मळे एवी दुष्ट भावनाथी, एक एक प्रति निकाचिन अत्यंत वैर पूर्वक फर्म वांधेछे-जे वर्धमान थतां तेमने अति दुप्कन लागेछे, तेम निगोद जीवोना कर्मबंध विप एण समन. जुओ ! अति सांकडा पांजरामा पूरायला पक्षीओ अने जाळ वगेरेमा सपडायलां माउला परस्पर वि- वाधाथी देपयुक्त थया छतां अति दुःखी थाय छे. बुधो कहेछे के, घोरने मरातो अथवा सतीने अग्रिमा प्रवेश थती कुतहलथी जोनारा देष विना पण सामुदायिक कर्म बांधेठे, जे नियत (खरेखर ) अनेक प्रकारे भोगव, पडेछे. ए प्रमाणे कौतुकथी बंधायलां कर्मोनो विपाक अति दुःखदायी थायछे तो पछी निगोद जीवोए परस्पर- वाधाजन्य विरोधधी अनंत जीवो साथे बांधलां कर्मोनो भोग (परिपाक ) अनंत काळ वीत्या छतां पण पूरो न थाय तेमां शुं आश्चर्य छे ? निगोद जीवोने मन नथी तेम छतां ते तंदुल मत्स्यनी पेठे, जेनो परिपाक अनंत काळ मुधी पहोंचे एवां कर्म गाथी बधिद्रे ? निगोद जोवोने मन नथी तोपण अन्योन्य विवाधाथी तेमने दुष्कर्म तो उत्पन्न थाय ज. विप जाणतां ग्याधुं होय अथवा अजा- णतां खाई होय नोपण ते मारे ज. जाणवामां होय नो पाने अथवा वीना उपाय करे तेथी कदाचिन् रची जाय परंतु, अजाणपणे तो मारीज नाव. तवीनरीन मन गिना उत्पन्न धयेलं परम्पर वैर भन्न फाले पण भोगवतां गुमं गाय नहि. निगोहना जीवोंने मन नयी पग मिथ्यात्व, अविरनि. ऊपाय भने सायगोग जे कर्मयोगनां बीन नेहाय .
(३०) अगीआरमो अधिकार. सर्व विश्व निगोदना जीवोधी परिपूर्ण छे तेमां कर्मो, अन्य पुद्गलराशियो अने धर्मास्तिकायादि केवी रीते समायछे ? जेवी रीने गांधीनी दुकानमा कपूरनो गंध पसरेलो होयछे तेमा कस्तूरी तथा जायफलादि वस्तुनो गंध, पुप्पादिनो गंध, मूर्यनो तडको, धूपनो धूम, वायु, शब्द, त्रसरेणु बगेरे समायछे; जेवी रीते विचक्षण पुरुषना हृदयमां शास्त्रपुराणविद्या होयछे तेम छतां वेद, स्मृति, व्याकरण, कोप, ज्योतिप् , वैद्यक, आशिप, राग, मंत्र, आम्नाय, ध्यान, मंत्र, तंत्र, कला, वार्ता, विनोद, स्त्रीविलास, दान, शील, तप, भाव, शान्ति, धृति, मुख, दुःख, सत्व, रज, तम, कपाय, मैत्री, मोह, मत्सर, शंका, भय, निर्भय, आधि वगेरे समाय छ; अने जेवी रीते वनखंड-जंगलमा रेणु, त्रसरेणु सूर्यनो तहको, अग्निनो ताप, पुप्पोनो गंध, वायु, पशुपक्षीना शद्र, वादिनना नाद, पांदडाना मर्मर (खडखडाट) वगेरे सर्व समाइ जायछे नथापि अवकाश रहेछे तेवीन रीते सर्व लोक निगोदथी सदा परिपूर्ण छतां सर्व द्रव्यो तेमां समायले एटलंज नहि पण द्रव्योधी निचित (खीचोखीच भरायलं) छतां तादृश अवकाग रहेछे. , (३१) बारमो अधिकार. - जगत्ना जीवो कर्म प्रमाणे सुखदुःख भोगवे छे ते कर्मगणने प्रेरणा करनार कर्त्ता, विधि, ग्रह, यम, परमेश्वर अथवा भगवान् कोइ होवा जोइए. जीव स्वाभाविक रीते मुखनो रागी अने दुःखनो द्वेषी होय ते स्वेच्छाए शुभ अने अशुभ कर्मोने केम भोगवे ? जीवनो स्वभाव छे के ते शुभाशुभ कर्मोने ग्रहण करे. जीवने मुख दुःखनो आपनार स्वकर्म विना बीजो कोई नथी. कर्मना सिद्धान्तने जाणनारा कर्मने ज भाग्य, स्वभाव, भगवान्, अदृष्ट, काल, यम, दैवत, दैव, दिष्ट, विधान, परमन्चर, क्रिया, पुराकत, विधा, विधि, लोक, कृतान्त, नियति, कर्ता, प्राक्कीर्ण लेख, मा- चीन लेख, विधाताना लेख इत्यादि नामोयी शास्त्रमा प्रतिपादन करेछे. कर्मने कोई प्रेरणा करनार तो होवो जोइए. कर्म अजीव अने जह छे ते शुंकरी शके ? कर्मनो एवो स्वभाव जछे के ते सदा कोहनी पण प्रेरणा विना पोतानी मेळे आत्माने स्वस्वस्प योग्य फल पमाडे. जे जीवो अजीव- शरीरनी साधे संबंध राखी हाल जीवेडे, पूर्व जीवता हना अने भविष्यमा जीवशे, ने सर्वने कर्मोनी साधे त्रैकालिक संगम होबार्नु ध्यानमा राखg. आ समम्न जगत् पह द्रव्य अंन पंच समवाय-ययछे. तदन्य फंड नथी. जीव अने धर्मास्तिकायादि पांच अजीव-ज द्रव्यो है. धर्मास्तिकाय जीवने चालवामा महाय करने, अधर्मास्तिकाय स्थिति फरखानी प्रेरणा पर जे. भाकागास्तिकाय अवकाग आपे के अने पुसल्या स्तिकाय बंटे जीव भागारविहारादि करे. पुद्ग- लाम्निसायमा कमाना अंतर्भाव धाय के. ताल वायुप्यादि सर्व प्रमाणन वस्तूनुं ममाण करवायां उपयोगीले. कालादि पंचममा (३२) वायना सामर्थ्यवी जीव कर्मोनुं ग्रहण, धारण, भोग अने शमन करे छे अर्थात् जीवो करतां अजीवो सबळ ! छे, जेमनाथी प्रेराइने जीवो मुखदुःखना भागी थायछे. जीवो शुभाशुभ कर्मोने ग्रहण करेले अने कर्मो स्वकालमर्यादा पामीने जीवोने सुखदुःख आपेठे-र एमनो स्वभाव छे. जीव शुभाशुभ कर्मोने ग्रहण करेछे अने ग्रहण करवाना स्व- भावधी ग्रहण करतां जाणेछे के हुं स्वाभिमाय प्रमाणे इष्ट करूंछ. ए वात मान्य करवा जेवी छे. परन्तु कर्मो जड होवाथी भोगकाळ- ने केवी रीते जाणे के ते प्रगट थाय ? आत्मा पण शुं दुःख भोगव- वानो कामी छे के ते दुष्कर्मने आगळ करे ? माटे केटलाक लांचा- काळ मृधी विलंब कर्या पछी कर्मो स्वकर्ता जीवने सुखदुःख पमाडे छे ते प्रेरक विना केवी रीते वने ? कर्मो जड़ छे, निज भोगकाळने जाणता नयी अने आत्मा दुःख भोगववानो कामी नथी तथापि जीव दुःखने आश्रित थायछे अने कर्मो जड छतां द्रव्यक्षेत्रकाळभाव-सामग्रीनी तथाप्रकारनी अनिवार्य शक्तिथी प्रेराइने प्रगट थइ स्वकर्ता आत्माने बलात्कारे दुःख देछे. दृष्टान्त तरीके, कोइ पुरुप उष्ण काळमां गीतळ वस्तुनुं सेवन करे अन ते उपर मीठो खाटो करंभ खाय तो तेना गरीरमा वायु उत्पन्न बाय, जे वपी रुतु माप्त यतां मायः अत्यंत कोपायमान यइ शरद् ऋतुनो संयोग थवानी साथ न पिचना प्रभावी मायः शान्त थाय. स्वेच्छित भोजनधी वातनी उत्पचि, दि (स्थिति) अने शांनि (नाश) एत्रण दगाओ वामां जेम काळ हेतु छे नेम आत्माने कर्मोनुं ग्रहण, स्थिनि अने शांति थवामां काळ ज कारण छे. एरीने आत्माए उपार्जन करलां कर्मोनो काले करीने भोग अने शानि थाय नोपण जेम उन उपायधी काळ प्राप्त (३३) यया पहेलां ज वातादि शान्त थायले तेम को पण शांत थायछे अने जम केटलीक वखत स्वादिष्ट भोजन शरीरमा तत्काळ उग्र वातादि उत्पन्न करेछे तेम उन कर्मों पण आत्माने कोईनी प्रेरणा विना तत्काळ फळ आपे.. वीजुं रान. कोई स्त्री वीजानी प्रेरणा विना स्वेच्छाए पुरुषनी साये संभोग करे तेनो विपाककाळ परिपूर्ण थये प्रसवतां जेम तेने मुख अथवा दुःख थाय तेम जीवे करेलां सारां नरसां कर्मो कोइनी पण भेरगा वगर स्वसमय पामीने प्रगट यतां जीवने मुख अथवा दुःख आपे डे, कोइ रोगी औपध लेछे त्यारे ते हितकारी छे अथवा अहित- कारी छे एम जाणतो नधी तोपण जेम तेनो परिपाककाळ थनां ते मुख अधवा दुःख आपेछे तेम कर्मोने ग्रहण करतां तं शुभ छे अथवा अशुभ छे एम जीव जाणे नहि तोपग कर्मोनो परिपाककाल थाय त्यारे ते मुग्य अथवा दुःख आपेछे. कृत्रिम विप जेम तत्काळ नाश करनारं अथवा एक महिने, वे महिने, छ महिने, वर्ष, वे वर्षे के त्रण वर्ष नाश करनारूं होयछे तेम कर्मो पण घणा प्रका. रनां अने भिन्न भिन्न स्थितिनां होयछे, जे पोतपातानो काळ प्राम थये पोतानी मेळे ज पोताना करनार जीवने तादृश फल आपेले. सिद्ध अथवा असिद्ध पागे कोड रोगीना ग्वायरामां आवे नेनों परिणामकाळ प्राप्त यतां जेम ते रोगी मुग्व अथवा दुःख पामे शरीरमा धयेला फोल्ला, वाळा, दुर्वात, शीतांगक भने ननिपान जेप काळवळ पामीने पोनानी मेळे ने ते रागधी युक्त जीवने दुग्य देछे अने सर्वे जनुओ जेम पोनपानानो काळ पामीने मनुप्य लोक- पति माणीमाने मुग्वदुःख आपेछ नेम को पण पानपानानो काल पामीन बीजानी प्रेरणा विना आत्माने सन्वर मुग्वाय आप.हे. गीतला. श्रोग, अन्यदा वगेरे चालरोगनी गरमीनी अमर जेम दम- हीना मुधो गरीरमांग नम कमों पण पोतानी मैले भावीन चिनि .
(३४) प्रमाणे जीवनो आश्रय लेछे. जेम क्षय, अभिविन्दु (मोतीओ), उदत पक्षघात, अर्धाग अने शीतांग वगेरे रोगोनो परिपाक हजार दिवसे शास्त्रविशारद वैद्यो जानवळथी जणावे तेम सैद्धान्तिकोमा हस्ति- समान पडितोए कर्मोनो परिपाककाळ पण कहेलो छे. जेम पित्तथी धयेलो ज्वर दश दिवस, कफथी थयेलो बार दिवस, वातथी थयेलो सात दिवस अने त्रिदोपथी थयेलो पंदर दिवस रहेछे अर्थात जेम ए ज्वरोनो परिपाककाळ जुदो जुदो होयछे तेम करेला कर्मोनो पण स्थितिकाळ जुदो जुदो होयछे. आत्माए जे प्रमाणे पूर्वे आचरण कर्यु होय ते प्रमाणे जन्मकुंडलीमां ग्रहो आवेछे, ते ग्रहोर्नु फल जेम महादशा तथा अन्तर्दशादिए सहित स्वस्थिति प्रमाणे कोइनी पण प्रेरणा विना स्वभावथी भोगवायछे, तेम अन्य कर्मोथी अंतरित जे कर्मो आत्माए को होय तेमनुं फल परिपाककाळ प्राप्त थये कोडनी पण प्रेरणा बिना भोगवाय छे. कर्म केटला प्रकारे ( भांगे) उदयमा आवेछे ? - . कर्म चार प्रकारे भोगवायछे. पहेलो प्रकार-अहीं करेलं सारं अथवा नरमुं कर्म अहींज उदयमां आवेछे. जेमके कोइ सिद्ध पुरुपने, साधु पुरुपने अथवा राजाने आपेली स्वल्प वस्तु पण लक्ष्मी मेळवी आपछे अने चोरी प्रमुख अशस्त काम अहीं ज नाशने माटे थायछे, बीजो प्रकार-अहीं करेल कर्म परलोकमा उदय पामेछे. जेम तपोव्रतादि प्रशस्य आचरणथी देवत्वादि मळेढे अने तेथी विरुद्ध आचरण नरकादि आपछेत्रीजो भकार-परजन्ममा करेलु कर्म आ जन्ममा मुखदुःख आपना थायछे, जेम एक पुत्र * सतीनुं सच अने शरानुं शौर्य परजन्ममा भोग आपछे- कोकोक्ति. NRNA जन्मे छते तणे करेला कमने लीधे दारिद्य अने माता ममुरखनो वियोग यायले अने तेनी जन्मकुंडलीमां ग्रहो पण सारा आवता नथी. वीजो पुत्र जन्मे छते तेना मुकर्मयी संपत्ति, प्रभुता अने माता वगेरेनुं मुख थायछे अने तेनी जन्मपत्रिकामां ग्रहो पण सारा पडे. चोयो प्रकार- परजन्ममां करेलु कर्म परजन्ममा फलदायी थाय छे अर्थात् आ भवमां करेलं कर्म आ भवमां अथवा वीजा भवमा नहि पण त्रीजा भवमां आत्माने फळदायी थाय छे. दाखला तरीके, कोई आ जन्ममा उग्र व्रत (तपस्यादि ) करे पण ते पहेला ते मनुष्ये, देव अथवा तिये- चाहिना भवनुं हुंकुं आयुष्य बांध्युं होय तो व्रतना प्रभावधी दीर्घायुष्य सहित भोगववा योग्य मोटं फळ तेने ते पळीना भवमा द्रव्यादि सामग्रीनो तथाप्रकारनो उदय चाय त्यारे प्राप्त यायचे. कोइ पुरुपे कोई वस्तु सवारे चालशे एम जाणीने ने दिवसे संजोगो जोइने वधारे वापरी न होय अने साचवी रावी होय तो ते जेम बीजी वरखते भोगवी शकाय तेवीज गैने कर्मनुं पण समजवू. परीने चतुर्भगीधी स्वकर्म भोगवायछे पy आप्तवचन छे. कर्मर्नु स्वरूप यथार्थ निवेदन करवाने केवली विना कोड समर्थ नयी. कर्मो केटला प्रकारनी अवस्थावानां होय ? कर्मो अण प्रकारनी अवस्थावान होयले. भुक्त, भोग्य भने भुज्यमान, शुभ अने अशुभ मर्यने माटे ए सरसुं समजयु. पृथ्वी उपर पडीने मुकाइ गयेलां वरसादनां विन्द नेवां भुक्त फर्म समजवा. पृथ्वी उपर दवे पड़ी पटनानां अने मुकाट जवानां विंद जेयां भोन्य फर्म गमनयां. पटना पदनां मुकाइ जना विंद नेवां मुन्यमान कर्म समानां. अधना, मुखमां प्राण करेला बाहारना फोकिया नेवां मुन्न फर्म, ग्रहण करताना शोजिया जगा भोग्य नाम भने ग्ररण फराना कोहि , (३४) प्रमाणे जीवनो आश्रय लेछे. जेम क्षय, अभिविन्दु (मोतीओ), उद्धत पक्षघात, अर्धाग अने शीतांग वगेरे रोगोनो परिपाक हजार दिवसे शास्त्रविशारद वैद्यो ज्ञानवळधी जणावेछ तेम सैद्धान्तिकोमा इस्ति- समान पंडितोए कर्मोनो परिपाककाळ पण कहेलो छे. जेम पित्तथी थयेलो ज्वर दश दिवस, कफथी थयेलो बार दिवस, वातथी थयेलो सात दिवस अने त्रिदोपथी थयेलो पंढर दिवस रहेछे अर्थात जेम. ए ज्वरोनो परिपाककाळ जुदो जुदो होयचे तेम करेलां कर्मोनो पण स्थितिकाळ जुदो जुदो होयछे. आत्माए जे प्रमाणे पूर्वे आचरण कर्यु होय ते प्रमाणे जन्मकुंडलीमां ग्रहो आवेछे, ते ग्रहोर्नु फल जेम महादशा तथा अन्तर्दशादिए सहित खस्थिति प्रमाणे कोइनी पण प्रेरणा विना स्वभावथी भोगवायछे, तेम अन्य कर्मोथी अंतरित जे कर्मो आत्माए की होय तेमनुं फल परिपाककाळ प्राप्त थये कोइनी पण प्रेरणा विना भोगवाय छे. कर्म केटला प्रकारे ( भांगे) उदयमा आवेछे ? 4 कर्म चार प्रकारे भोगवायछे. पहेलो प्रकार-अही करेलु सारं अथवा नरमुं कर्म अहींज उदयमां आवेछे, जेमके कोई सिद्ध पुरुपने, साधु पुरुपने अथवा राजाने आपेली स्वल्प वस्तु पण लक्ष्मी मेळवी आपछे अने चोरी प्रमुख अशस्त काम अहीं ज नाशने माटे थायछे. वीजो प्रकार-अहीं करेलु कर्म परलोकमां उदय पामेछे. जेम तपोवतादि प्रशस्य आचरणधी देवत्वादि मळेछे अने नेथी विरुद्ध आचरण नरकादि आपछत्रीजो प्रकार-परजन्ममा करेलु कर्म आ जन्ममा मृखदुःख आपना थायछे. जेम एक पुत्र ** मतीनुं सत्व अने गृरानुं शौर्य परजन्ममा भाग आपेछ- नोकोक्ति.
, (३५) जन्मे छते तणे करेला कमने लीधे दारिद्य अने माता प्रमुखनो वियोग यायछे अने तेनी जन्मकुंडलीमां ग्रहो पण सारा आवना नथी. बीजो पुत्र जन्मे छते तेना सुकर्मथी संपत्ति, प्रभुता अने माता वगेरेनुं मुख थायछे अने तेनी जन्मपत्रिकामां ग्रहो पण सारा पडेले. चोथो प्रकार- परजन्ममां करेलु कर्म परजन्ममा फलदायी थाय छे अर्थात् आ भवमां करेलु कर्म आ भवमां अथवा वीजा भवमां नहि पण त्रीना भवमा आत्माने फळदायी थाय छे. दाखला नरीके, कोई आ जन्ममा उग्र व्रत ( तपम्यादि ) करे पण ते पहेला ते मनुष्य, देव अथवा निर्य- चाहिना भवनुं टुकुं आयुप्य बांध्यं होय तो व्रतना प्रभावधी दीर्घायुष्य सहित भोगववा योग्य मोटं फळ तेने ते पछीना भवमा द्रव्यादि सामग्रीनो तथामकारनो उदय थाय त्यारे प्राप्त थायछे. कोइ पुरुष कोड वस्तु सवारे चालगे एम जाणीने ते दिवसे संजोगो जोइने वधारे वापरी न होय अने साचवी राखी होय तोते जेम चीनी वखते भोगवी शकाय तेवीज रीते कर्मनुं पण समजवू. एरीने चतुर्भगीयी स्वकर्म भोगवायछे एq आप्तवचन छे. कर्मनुं स्वरूप यथार्थ निवेदन करवाने केवली विना कोइ समर्थ नथी. फर्मो केटला प्रकारनी अवस्थावालां होयछ ? फर्मो त्रण प्रकारनी अवस्थावानां होयछे. भुक्त, भोग्य अने भुज्यमान. शुभ अने अशुभ सर्वने माटे ए सरखं समजवू. पृथ्वी उपर पडीने मुकाइ गयेलां वरसादनां विन्द नेवां भुक्त फर्म समनवां. पृथ्वी उपर हवे पडी पटवाना अने मुकाइ जवानां विंदु जेवां भोग्य कर्म ममनवां. पडतां पातां मुकाइ जनां विंदु जेवां भुध्यमान कर्म समजवां. अथवा, मुखमां ग्रहण फरेला आहारना फोटिया नेत्रां मुक्त कर्म, गरण करवाना कोळ्यिा जेवां भोय कर्म अने ग्रहण कराना कोनि या जेवां भुज्यमान कर्म समजवां. व्रती अथवा अवती सर्वे संसारी जीवोने भुक्त, भोग्य अने भुज्यमान कम होयछे. केवलज्ञानी महन्तोने बंधानां कर्मा शिलाग्र उपर पडना वरसादना विंदु जेवां अल्पस्थितिवालां होय छे. तेमां पण ते त्रण अवस्था समजवी. अंतना पहेला समयमां केवलज्ञानीने भाग्य कर्म होता नथी, मुक्त अने भुज्यमान कम होय छे अने अंत समये तो सर्व कर्मनो क्षय कर- वाथी मात्र भुक्त कर्म होयछे. कादि बीजानी प्रेरणा विना द्रव्य, क्षेत्र, काळ अने भावना तेवा स्वभावधी कर्मनी भुक्तादि त्रण दशा थायले. सिद्धात्माए कोनो पूर्व नाश करेलो होवाधी ए त्रण दगा नेमने संभवनी नथी. मुक्त कर्म एवी दशा पण केवलज्ञान थयुं ते भवना अंत मुधी समजवी, सिद्धावस्थामां नहि. कर्म संबंधी आ विचार सामान्य लोकने प्रतिबोध थाय एटला माटे लोक- प्रसिद्ध दृष्टांतो वडे कडेवामां आव्योडे. मवीण पुरुपोए प्राचीन युक्तियो बडे समजी लेवो. वीजानी प्रेरणा विना कर्मों भोगववानी बावनमां एवां अनेक उदाहरणो विचारनिपुणोए विचारो लेवा. परमेश्वरनी वाणी प्रमाण छे.
तेरमो अधिकार. फेटलाक कहेछे के-पुण्य नथी पाप नधी, म्वग नधी, नरक नथी, मोक्ष नथी, पुनर्जन्म नथी, मनथी कंड ग्रहण थइ शकतुं नधी अने जेमां पांचे इन्द्रियोनो विपय होय एवा प्रत्यक्ष शिवाय अन्य प्रमाण मानवा योग्य नथी. ए शुं युक्तिमत् छे ? जे वस्तु दृश्य ( इन्द्रियगोचर ) होय ते ज सत् अने वीजी असत् एवी मान्यता योग्य नथी. जेमां पांचे इन्द्रियोनो विषय होय एवी कइ वस्तु छे ते तेमने विचार. जो कहे के. शुं रामादि (स्वी वगेरे ) वस्तुमां सर्व इन्द्रियोनो विषय नयी ? नो विचारवान के. गत्रिना वखते शरूपथी सरखी पण जे पूर्वे कहेली रामादि वस्तु, नथी तेमां ने रामादि वस्तुनो भ्रम शुं नयी यतो ? जो कहे फे, रात्रिना वखते सर्व इन्द्रियो अवबोधनी हानि थवाथी मायः मोह पामे छे अने तेने लीधे रामादि नहि एवी वस्तुमां गयादि वस्तुनो-अतद्वस्तुमां तदस्तुनो थाय छे, त्यारे तो सिद्ध धयुं के इन्द्रियो द्वाग यतं ज्ञान हमेगां सत्य होतुं नथी. नीरोगी पुरुप शंख सफेद है एम जोइने लेले. पली नेनेज ज्यारे फाचकापली गेग थायछे त्यारे ने शंख करंगवालो ले एम शृं ने नयी कदेतो ? पुरुपर्नु मन ज्यारे बम्ग होयरे न्यारे ते स्वबन्धुओने भोलखेड़े पण ने ज ज्या गदिगधी उन्मत थयो होयरे न्यारे मुं भाळाची वाफेडे. आवेदशनांगांना पुग्पोमां इन्दियो ननी ने ज सनां एदी विपर्यार शामी भो ? प. पृम्पोनुं फ्यु जान मा- पाण ! पुरानन मेगादि यता पटेलांन फे भावनिक-गेमादि पया पीनं ! आपूनिक नदि पण पुरातन मान एम जो कहे तो - (३८) इन्द्रियो तेनी ते ज छनां विशेषता शायी थड ? पूर्वे मन अविकारी हतुं ते पाळधी विकारी थवाथी एटलो भेद पडयो एवो जो खुला- सो करेनो ए भेद शेमां थयो ? जा ए भेद मानसिक होय तो मन दृश्य नधी तेम वर्णोवडे पण ते निवेदन करी कातुं नथी अने जे दृश्य नधी ते-नास्तिकनी मान्यता प्रमाणे छेज नहि. विकार तो साक्षात् थयो छे, ते केम थयो ? दृश्य पदार्थोमां ज जो इन्द्रियो मोह पामेछे तो कयो सत्पुरुष कद्देशे के, इन्द्रियज्ञान सर्व सत्यछे १ दिव्य- दृष्टि निःस्पृह उपकारी पुरुषोए जे उपदिश्युंछे ते ज सत्यछे. स्वस्थ चित्ते तत्त्वदृष्टिधी विचार करो के, ज्ञानवते उपदेशेला*आनंद शोकादि घणा शब्दोने नास्तिक आस्तिक सरखी रीते यथार्थ मानछे. *आनंद, शोक, व्यवहार, विद्या, आज्ञा, कला, ज्ञान, मन, विनोद, न्याय, अन्याय, चोरी, जारी, चार वर्ण, चार आश्रम, आचार, सत्कार, वायु, सेवा, मैत्री, यश, भाग्य, वल, महत्व, शब्द, अर्थ, उदय, भंग, भक्ति. द्रोह, मोह, मद, शक्ति, शिक्षा, परोपकार, गुण, क्रीडा, क्षमा, आलोच, संकोच, विकोच, लोच, राग, रति, दुःख, मुख, विवेक, ज्ञाति, प्रिय, अप्रिय, प्रेम, दिमा, देश, गाम, पुर, यौवन, वार्धक्य, सिद्धि, आस्तिक. नास्तिक, कपाय, मोप (चोरीनो माल), विषय, पराङ्मुख, चातुर्य, गांभीर्य, विपाद, कपट, चिन्ता कलंक, श्रम, गालि, लज्जा, संदेह, संग्राम, समाधि, बुद्धि, दीक्षा, परीक्षा, दम, संयम, माहात्म्य, अध्यात्म, कुशील, शील, क्षुधा, तृपा, मूल्य, मुर्हत, पर्व, मुकाल, दुप्काल, विकराल, आरोग्य, दारिद्य, राज्य, अतिपय, प्रतीति, प्रस्ताव, हानि, स्मृति, वृद्धि, गृदि, प्रसाद, दैन्य, व्यसन, अमया (अदे- बाड), गोभा, मभाव, मभुता, अभियोग, नियोग, योग, आचरण, आकृल अने भावमत्ययान्न इत्यादि. - - ( १९) आ शब्दो जिव्हादिवत् ? शब्दवाळा नवी, स्वर्गादिनी पेठे रूप- वाळा नथी, पुष्पादिनी पेठे मुगन्धवाला नथी, शर्करादिनी पेठे रसवाला नधी अने पवनादिनी पेठे स्पर्शवाळा नधी. परन्तु ताल्बोष्ठ- जिहादि स्थानकेशी बोलायछे, एक कर्णेन्द्रिय द्वारा एमना वर्णो ग्रही शकायछे, एमनाथी थनी चेष्टादिवडे विशेष बोध थाय हे अने स्वाभ्यासमा थयेला फल उपस्थी अनुमान थइ शकेले. ए शब्दो स्वविरोधीनो नाश करेछे अने स्वविरोधीनो जन्म थतां वारज पोताना नामनो शीघ्र नाश करेछे. स्वकीय उच्चाग्नी साथे उत्पन्न यता गुण- विशिष्ट ए शब्दोने सर्वे एकसरखी रीने वापरेछे. जो आवा सिद्ध शब्दोनो साक्षात्कार स्वइंद्रियो वडे यतो नयी तो अप्रत्यक्ष पुण्य पापादि वस्तुमां कोनी इन्द्रियोनी प्रवृति थइ गके ? -- - ( ३८ ) इन्द्रियो तेनी ते ज छतां विशेषता शाथी थइ ? पूर्वे मन अविकारी इतुं ते पाछळथी विकारी थवाथी एटलो भेद पडयो एवो जो खुला- सो करतो ए भेद शेमां थयो ? जा ए भेद मानसिक होय तो मन दृश्य नथी तेम वर्णोवडे पण ते निवेदन करी शकातुं नथी अने जे दृश्य नथी ते-नास्तिकनी मान्यता प्रमाणे छेज नहि. विकार तो साक्षात् थयो छे, ते केम थयो ? दृश्य पदार्थोमां ज जो इन्द्रियो मोह पामेछे तो कयो सत्पुरुष कहेशे के, इन्द्रियज्ञान सर्व सत्यछे ? दिव्य- दृष्टि निःस्पृह उपकारी पुरुषोए जे उपदिश्युंछे ते ज सत्यछे. स्वस्थ चित्ते तत्त्वदृष्टिथी विचार करो के, ज्ञानवंते उपदेशेला *आनंद शोकादि घणा शब्दोने नास्तिक आस्तिक सरखी रीते यथार्थ मानेछे. *आनंद, शोक, व्यवहार, विद्या, आज्ञा, कला, ज्ञान, मन, विनोद, न्याय, अन्याय, चोरी, जारी, चार वर्ण, चार आश्रम, आचार, सत्कार, वायु, सेवा, मैत्री, यश, भाग्य, चल, महत्व, शब्द, अर्थ, उदय, भंग, भक्ति. द्रोह, मोह, मद, शक्ति, शिक्षा, परोपकार, गुण, क्रीडा, क्षमा, आलोच, संकोच, विकोच, लोच, राग, रति, दुःख, सुख, विवेक, ज्ञाति, प्रिय, अप्रिय, प्रेम, दिशा, देश, गाम, पुर, यौवन, वार्धक्य, सिद्धि, आस्तिक, नास्तिक, कपाय, मोप (चोरीनो माल), विषय, पराङ्मुख, चातुर्य, गांभीर्य, विषाद, कपट, चिन्ता कलंक, श्रम, गालि, लज्जा, संदेह, संग्राम, समाधि, बुद्धि, दीक्षा, परीक्षा, दम, संयम, माहात्म्य, अध्यात्म, कुशील, शील, क्षुधा, तृपा, मूल्य, मुर्हत, पर्व, सुकाल, दुष्काल, विकराल, आरोग्य, दारिद्य, राज्य, अतिषय, प्रतीति, प्रस्ताव, हानि, स्मृति, वृद्धि, गृद्धि, प्रसाद, दैन्य, व्यसन, असूया (अदे- खाइ), शोभा, प्रभाव, प्रभुता, अभियोग, नियोग, योग, आचरण, आकुल अने भावप्रत्ययान्त इत्यादि. . , " ( १९) आ शब्दो जिव्हादिवत् ? शब्दवाळा नथी, स्वर्गादिनी पेठे रूप- वाळा नधी, पुप्पादिनी पेठे मुगन्धवाला नथी, शर्करादिनी पेठे रसवाळा नधी अने पवनादिनी पेठे स्पर्शवाला नथी. परन्तु ताल्लोष्ट- जिव्हादि स्थानकयी बोलायछे, एक कर्णन्द्रिय द्वारा एमना वर्णो ग्रही शकायछे, एमनायी थती चेष्टादिवडे विशेष बोध थायडे अन स्वाभ्यासमा थयेला फळ उपरथी अनुमान थइ शकेले. ए शब्दो स्वविरोधीनो नाश करछे अने स्वाविरोधीनो जन्म यतां चार ज पोताना नामनो शीघ्र नाग करेछे. स्वकीय उच्चारनी साये उत्पन्न थता गुण- विशिष्ट ए शब्दोने सर्वे एकसरग्वी रीते वापरेछे. जो आवा सिद्ध शब्दोनो साक्षात्कार म्वइंद्रियो बडे थतो नथी नो अप्रत्यक्ष पुण्य पापादि वस्तुमां कोनी इन्द्रियोनी पनि धड़ के ? - . (४०) चौदमो अधिकार. 44 - एक प्रत्यक्षने ज प्रमाण मानवु, ते विचार करतां विवेकचक्षु- चंतोने सर्व पदार्थनी सिद्धि माटे समर्थ लागतुं नथी. त्यारे सत्य शुं छे ? - प्रवीणो कहे छे के, जे एक पद वडे वोली शकाय ते सत्पद अने जे सत्पद वडे वाच्य होय ते होय ज. दृष्टांत तरीके, आनंद- शोकादि पूर्वे कहेला शब्दो. विशेषमां काल, स्वभाव, नियति, कर्म, उद्यम, माण, मन, जीव, आकाश, संसार, विचार, धर्म, अधर्म, स्वर्ग, नरक, विधि, निषेध, पुद्गल, परमाणु, सिद्ध, परमेश्वर इत्यादि. ए शब्दोमांना कोइ पण शब्दने बुद्धिमान् चेष्टा वडे पति- पादन करी शके एम नथी. पण वधा शब्दो सत्पद वडे प्ररूपवा योग्य छे. एमना वर्णो एक कर्णेन्द्रियथी ग्रहण थइ शके छे अने स्वस्वभावथी उत्पन्न थता ते ते प्रकारना फलथी अनुमान पण थइ शके छे. मात्र केवलज्ञानी जोइ शके छे. जे शब्दो वे अथवा वधारे पदोना संयोगथी थाय छे ते (तद्वाच्य वस्तु ? ) होय अथवा न पण होय. वंध्या अने पुत्र पृथक् पृथक् होय छे पण वंध्यापुत्र एवो युक्त शब्द (तद्वाच्य कोई वस्तु विशेष ? ) नथी. तेज प्रमाणे आकाशपुष्प, मरीचितोय ( झांझवानां पाणी), खरशंग इत्यादि अनेक संयुक्त शब्दो युक्त नथी ( अर्थात् तद्वाच्य कोइ वस्तु नथी). कर्णेन्द्रिय वडे ग्रहण करवा योग्य भावथी पण एमनी सत्ता नथी. माटे इन्द्रियगोचर सर्व सत्य नथी. केटलाक संयोगज शब्द (तद्वाच्य वस्तु ? ) होयछे, त्यारे तेमनो ( संयुक्त शब्दोथी वान्यनो ?)
(४१) विरह प्रायः होतो नयी. जेमके गोशृंग, नरेन्द्रकेश्, भूमिरुह, गोपति भूघर वगेरे. केटलाक शब्दो पृथक् पृथक् अने संयुक्त पण होय छे. आंख कान वगेरेपी ग्रहण थइ शके एवी वस्तु छनां पण खरा कर्पूरादिमां अने कर्पूरादि नहि पण नेना जेवा ज लवण शर्करादिमां आंख कान भेद पाडी शकतां नयी. आंख, कान, नाक ने जिहाथी जो के शर्कराकर्परादि सुगन्धी वस्तुओ विषे जान थायछे तो पण तेमांना केटलाक विषे जिहाथी थयेलं ज्ञान प्रमाण गणायछे. स्वर्णादि वस्तुमां आंख अने काननुं ज्ञान स्फुरेछे खरं पण ते पदार्थनी खात्री माटे मात्र इन्द्रिय-ज्ञान नहि किन्तु कपादियी यतुं जान.ज प्रमाण गणायछे. रत्नपरीक्षको इन्द्रियो सरखी छतां रत्नपरीक्षिका नामना ग्रंथना आधारे माणिक्यप्रमुख रत्नराशियोनी किंमत अधिक ओछी करे? पण एक सरखी करता नथी तेमां तेमनी पनिभाविशेष कारण छे, तेवीज रीते अफीणादि जोटक (केफ?) मां सर्व इन्द्रियो मोह पामेछेपण ते खाधाथी यती उन्मत्तत्ता तेमना विपे निर्णय करवामां प्रमाण गणायछे. माटे इन्द्रियज्ञान सर्व सत्य नथी. औषधी, मंत्र, गुटिका अने अदशीकरण (नेत्रां- जन)यी गुप्त रहेनारनुं शरीर लोकोना दृष्टिपथमा आवतुं नधी तेटला उपरथी ते नथी एचं भुंइन्द्रियो नयी ग्रहण करती? अर्थात् इन्द्रियोर्य तेनुं अस्तित्व ग्रही कानुं नथी, तो पण ते गुप्त पुरुष आनय- मोचनादि-लावg सुकवं वगेरे कार्य करेछे तेथी तेनी सत्ता सि- यायचे. * आधी परोक्षनी सिद्धि यायछे अने परोक्षनी सिद्धि र एटले स्वर्गनरकनी सिदि थइ ज. अशक्ति, महेश, वीर, भूत, सती, जांगुलिका, सपत्नी सिद्धायिकादिनी सिद्धि पण तेवीज रीते मनायछे, ६ (४२) जे वस्तु चेष्टाथी पण न देखाय ते केवी रीते मनाय ? 1 । सर्वज्ञ भगवान् केवल-ज्ञानथी जेटली सत् वस्तु छे तेटली तमाम जाणी शकेछे माटे वीजाने अववोध थवाना हेतुथी ते जेजे वचन कही गयाछे ते प्रमाण गणवां जोइए. जुओ! लोकमां पण अन्य जनोने जे नथी जणातुं ते खरेखर तदज्ञाताने देखायछे. नैमित्तिको (ज्योतिर्विदो) ग्रहण, ग्रहोदय, गर्भ तथा मेघनुं आगमन वगेरे जाणी शकछे. चूडामणि ( रमळ १ ) शास्त्रना जाणकार वीतेली सर्व वात कही शकेछे. निदानवैद्य सर्व रोग निदान निवेदन करी शकछे. परीक्षको ( परखिया) नाणांनी परीक्षा करी शकछे. पदज्ञ (पगी) पगडं काढी शकछे. शाकुनिक शकुन ओळखी शकछे. सामान्य लोको तेQ कंइ करी शकता नथी. आटला उपरथी ज समजाशे के इन्द्रियोथी बीजो शो वोध थइ शके ? तात्पर्यके सर्व लोको परोक्ष पदार्थोने जाणी शके नहि, मात्र ज्ञानी जाणी शके. इन्द्रियो छतां पण मनुष्य आचार, शिक्षा, विद्या, मंत्र, आम्नाय, साधन, चरित्र, वृतान्त अने परदेशवाती पोतानी मेळे जाणी शकता नथी पण परोपदेशथी जाणी शकेले. माटे चित्त स्थिर करी अने विकल्प मुकी समजो के इन्द्रियो पोताने जे ग्रहण करवा योग्य होय तेनुं ज ग्रहण करेछे. जे ज्ञान इंद्रियोने परोक्ष होय ते परोपदेशथी शीघ्र समजायछे. आ सर्व सारुं छे के नठारुं छे ते विस्तारथी अथवा संक्षेपथी अन्यद्वारा ज समजी शकाय छे. अंत्रद्धि (अंतरगळ ), शुक्ररोग, कफ, पित्त, वात, नाडी, भ्रम, गुल्म, यकृत् , मलाशय, गंडोल (कृमि ? ), तापाधिक्य, वाळो, कपालरोग, गलरोग अने विद्रधि इत्यादि स्वशरीरगत रोगोने सामान्य माणसो पोतानी इन्द्रियोवडे जाणी शकता नथी. पण परोक्ति सांभळगायी तथा - (४३) औषपादिवडे शमन थवाथी रोगना अस्तित्व विषे तेमनी खात्री थाय- छे. जे वस्तु पाणीना शरीरना अवयवभूत होय ते जोइ शकायछे परंतु अमूर्त जोइ शकाती नथी. आकृतिवाला पाणीना अंग उपर जे वस्तु थइ होय अथवा जे तदंगभूत होय ते ज जोइ शकायछे. निराकार जीवना गुण जोइ शकाता नथी, केमके ते गुणो पण नि- राकार छे. आयी सिद्ध थयु के इन्द्रियोने जे ग्रहण करवा योग्य होय तेनुं ज ते ग्रहण करेछे अने आप्तोए कलुछे जे सामान्य लोकनी इन्द्रियो सर्व जोइ-ग्रही शकती नथी ते सत्य छे. - .
(४४.): पंदरमो अधिकार 1 । कोइ वस्तु शरीरना वहारना भाग उपर रहेली होय तेम छतां पण जो ते दृश्य-ग्राह्य होय तो ज प्राणीओ तेने स्वइन्द्रियोवडे देखी शकेछे. जे ग्राह्य नथी तेनुं ग्रहण थतुं नथी. ते मात्र वीजाना कहेवाथी मानवामां आवेछे. अत्र दृष्टान्त. कोइ पुरुपनी गरदनना पाछला भाग उपर के पृष्ठ-वांसाना मध्य भागमा भुंग (भमरो) अथवा स्वस्तिकादि चिह्न अथवा तिल (तल) वगेरें होय तेने ते पोतानी इंद्रियोवडे जोइ शकतो नथी. ज्यारे तेनां मातृश्री प्रमुख आप्त-वृद्धो कहेछे के 'तने अहीं भंगादि छे' त्यारे ते मानेछ. परंतु कोइ पण प्रसंगे ते स्वइन्द्रियोवडे तेने जोइ शकतो नथी. तेवीज रीते स्वर्गादि विद्यमान छतां स्वइन्द्रियोबडे ग्राह्य नहि होवाधी देखी शकातां नथी. अहीं एवी शंका नहि करवी के, जेम भुंगादिने जोनारा घणा होय छे अने नहि जोनार मात्र ते गादिवानो एकलो होयछे तेवी रीते स्वर्गादिने जोनारा घणा नथी. स्वशरीरमा रहेला चिह्नने नहि जोनारना जेवा नास्तिक छे अने आप्त वचनने प्रमाण माननारा अर्थात् परभवने माननारा आस्तिको नास्तिक करतां वधारे छे. एम पण नहि कहेवू के, पृष्ठ (पीठ) उपर आवेला चिह्नतुं फळ थायछे त्यारे तेनो निश्चय थायछे तेम स्वर्ग नरकनो कोइ पण चेष्टावडे बोध थतो नथी. शैवोने मान्य शक्ति, शम्भु, गणेश, वीर वगेरे देवसमूह अने तुरुष्को-(मुसलमानो) ने पूज्य फिरस्ता, पेगंवर, पीर प्रमुख तेमनी सेवायी थता ताश फळवडे-लोकोक्ति प्रमाणे जाणी शकायछे ते छे के नहि ? जो छे तो ते देव छे-मर्त्य (मनुष्य ) नथी पण कलिकालना योगयी मायः देखी शकाता नथी अने तेमनी निवासभूमि दुर होवाधी ते (४५) क्षेत्रनो मार्ग पण मनुष्योने अगम्य छे. तेमनी सत्ता सिद्ध छे, जे आपणा जेवा अहीं रहेनाराथी दर्शावी शकाय तेम नथी. एज प्रमाणे पाप हेतुथी प्राप्त थवा योग्य नरकगतिनी सत्ता पण स्वयमेव विचारी लेवी. वळी. स्वचित्तमां एवो विचार करो के, लंका छे अथवा नहीं? छे एम तो तमे अमे सर्व सांभळीए छीए. वारु ते कोण मानतुं नथी ? जो मानो छो तो अहीं रह्यां रह्यां वतावो. अहीं रह्यां रह्यां कोनाथी वतावाय एम जो कहेवू होय तो जेम अहीं रहेलाथी लंका न देखाय तेम अहीं रहेला छद्मस्थ (केवलज्ञान नहि पामेला) पुरुषोथी स्वर्गमोक्षादि स्थान पण न देखाय.
(४६ ) 1 --- सोळमो अधिकार । -- ܢܥ - -- 1 १ -- , . स्वर्गमोक्षादि प्राप्त करवानुं साधन शुं छे ? हिंसा, असत्य, चोरी, स्त्रीसंग अने परिग्रह ( पदार्थों उपरनी मी) ए सर्वनो सर्व प्रकारे त्याग करवाथी स्वर्गमोक्षादि प्राप्त थायछे. जगत्मसिद्ध भगवान् ए पांचने छोडीने जसिद्ध थयाछे. मुमुक्षुओ ( मोक्षना अभिलाषी साधु-मुनियो) मा सत्य, शील, क्षमा, उपकारिता, संतोष, निर्दूषणता, वीतरागता, 'नि:संगता, अप्रतिवद्धचारिता (विना प्रतिबंधे जे आव) सज्ज्ञानिता, निर्विकारता, सद्गोष्ठिता, निश्चलता, प्रकाशिता, अस्वामिसेविता, अतीवसत्वता, निर्भीकता, अल्पाशनता (थोड़े खाई), विशिष्टता, संसारसंबंधजुगुप्सता इत्यादि जे अल्प गुणो होयछे ते ज ज्यारे ते मुमुक्षुओ सिद्धि पामेछे त्यारे क्षेत्रना प्रभावथी अर्थात् सिद्धस्वरुप शिव थवाथी अनंत थायछे. आमां केवलिनु वचन प्रमाण छे. सेवके स्वामीना शीलने अनुसरवू जोइए. आ वात लोकमां प्रतीत छे. तदनुसारे महानुभाव मुनियो सिद्धना गुणोने माप्त करवानी इच्छायी सिद्ध जे अमूर्त, निराहार, गतद्वेष, वीतराग, निरंजन, निष्क्रिय, गतस्पृह, स्पर्धारहित, बंधनसंधिवर्जित, सत्केवलज्ञाननिधानसुंदर अने निरंतर आनंदामतरसपूर्ण छे तेमना गुणोनुं यथाशक्ति अनुकरण करेछे. यद्यपि सिद्धना सर्व गुणोने पूर्णपणे सेववाने अहीं- आ भवमां ते समर्थ थता नथी तथापि आत्मयोग्य वल (वीर्य) फोरवीने सिद्धना गुणोनो आश्रय तो जरुर लेछे. ते आ प्रमाणे:- सिद्धो अमूर्त प्रकाशे छे : साधुओ देह उपर ममत्व राखता नथी. सिद्धो अरूपी छे : साधुओ शरीरना संस्कारनो तथा सत्कारनो (४७) निषेध करेछ. सिद्धी निराहार छ : आधुओ पण क्वचित् क्वचित् (पर्वदिवसोमां) आहारनो त्याग करेछे. सिद्धो द्वेषथी मुक्तछे । साधुओ सर्व जीवो उपर रुचि सहित मैत्री धारण करेछे. सिद्धो वीतराग छे : साधुओ वन्धुओना बंधनथी रहित थायछे. सिद्धो निरंजन छे : साधुओ प्रीतिविलेपनादिथी शून्य रहेछे. सिद्धो निष्क्रिय छे साधुओ आरंभसरंभना विलंभ (विशेष प्राप्ति) थी दूर रहेछ. सिद्धो निःस्पृह छे : साधुओ कोइ प्रकारनी आशा राखता नथी. सिद्धो अस्पर्धक छे : साधुओ वादविवाद करता नथी. सिद्धो निर्वन्धन छे : साधुओ खेच्छाविहारी छे. सिद्धो निःसंधि छे : साधुओ परस्परनी मित्रताथी विरक्त रहेछे. सिद्धो केवलदर्शी छे : साधुओ सर्व जगत्स्वभावनी अनित्यता जोनारा छे. सिद्धो आनंदधी परिपूर्ण छ । साधुओ अंतःकरण शुद्ध राखेछे अने संतोषयी समभाव भावेछे. इत्यादि प्रकारे जे गुणो सिद्धोमा होवानुं शास्त्रोमां जोवामां आवेछे ते गुणोने मुमुक्षुओ प्रकल्पी (धारी) यथाशक्ति आदरीने क्रमे करी सिद्ध थायछे. वीजा गृहस्थो पण जे दुष्कर्मनी शांति माटे पोतानी शक्ति प्रमाणे ते गुणोने देशथी ( अंशत:-सर्वथा नहि ) अनुसरेछे ते पण अनुक्रमे सुखी थायछे* गृहस्थो त्यारे भले एज गुणोनो चिरकाळ देशथी आश्रय करो पण जे काममां जीवहिंसा थायछे तेनो आश्रय करेछे ते शुं सारं ? गृहस्थो प्रायः स्थूलबुद्धि, अधिकचिन्तायुक्त, आरंमसहित अने परिग्रह-(धनधान्यादि) मां आदरवंत होयछे. तेथी सूक्ष्म * श्रीपरमेश्वर छे अने तेनी सेवाथी मुक्ति मळेछे एबुं मान- नारा सर्व शासन ( मत-दर्शन ) ना लोको परब्रह्म पामवान इच्छाथी परमेश्वरमीत्यर्थ ए ज गुणोने अनुसरेछे.
, दृष्टिथी आलोकन करवामां तेमनी बुद्धि कुंठित रहेछे (काम करती नथी). आलंबन विना तत्त्वत्रय-(देव, गुरु अने धर्म)मां ते विमोह पामेछे. माटे शुभाथै भले निरंतर साकार देवपूजा, साधु- ओनी सेवा अने दानादि धर्म करो. उच्च (उत्तम) कुलाचारना यशना रक्षणार्थे गृहस्थो पूर्वे सर्व प्रकारना धर्मनुं सेवन करता माटे हाल पण गृहस्थो आत्मसंपदा माटे द्रव्यथी अने भावयी बने प्रकारे धर्मनो आश्रय ल्यो. गृहस्थो प्रायः सावध (पापमय व्यापार). मां रक्त, सदाकाळ ऐहिक अर्थमाप्तिमां प्रसक्त, कुटुंबपोषणार्ये उच्च नीच घणी वार्ता-(आजीविका ) मां आदरयुक्त, परतन्त्रताथी खिन्न अने मनमान्या पुण्यकार्यमां उद्यमवंत होयछे. ते आत्मरुचि प्रमाणे ज प्रवृत्ति करेछे. माटे स्वचित्तनी अभितष्टि माटे जे पुण्य करे ते करवा द्यो. ए गृहस्थो हृदयमा जाणे एम धारीने द्रव्यधर्म करेछे के जेम आ मन द्रव्यवडे अन्य कर्मो कराव्याथी तुष्टि धारण करेछे तेमज द्रव्यवडे कोई प्रकारना धर्म पण करीने स्व मनने प्रसन्न करीए. गृहस्थोना सर्व व्यापार द्रव्यथी सिद्ध थाय. छ तेथी द्रव्यवंतोने द्रव्यवडे ज स्वधर्म साधवाने स्वाभाविक मन थायछे अने ते युक्त छे. केमके जेनुं जेमां वल होय ते ज वलवडे ते पोतार्नु धार्यु करे. माटे द्रव्यधर्म करता गृहस्थोना मननी जे प्रकारे संसारकार्यथी संहति थाय ते प्रकारे सालंबन (साकार देवपूजा, साधुसेवा अने दानादि ) द्रव्य धर्ममां-पुण्य विधिमां ते मन-अपेक्षा राखो. स्वइन्द्रियोने संसार संबंधी क्रियामांथी रोकीने जेथी मन थोडं पण स्थिर थाय ते पूजादिनोज आश्रय करो. ज्यांसुधी अना- कार पदार्थनुं चिंतन-सिद्ध परमात्मानुं निरालंबन ध्यान करवामां मन समर्थ न थाय अने मुसाधुकुसाधुनो निश्चय करवा योग्य ज्ञानोदय न थाय त्यांमुधी निश्चयष्टि कुलीन पुरुपे स्वव्यवहारनी (४९) रक्षा करवी. निश्चय उपर दृष्टि कायम राखी ए रीते व्यवहार साचवनार गृहस्थ वीजाथी निंदातो नथी. ज्यारे निराकार पदार्थमां पण चित्त स्थिर थाय त्यारे सिद्धनुं निरालंवन ध्यान करवू. ते साधवा माटे साधुओए अने गृहस्थ प्रमुखोए आत्मज्ञानमा प्रयत्न करवो. पूर्वे जे द्रव्य अने भाव ए प्रकारनो धर्म कहेवामां आव्यो ते सर्व निर्वाणधाम-( मोक्षरूप महेल) नी द्वारभूमि ( आंगणुं) प्राप्त करवा माटे उत्तम यान (वाहन ) समान छे अने आत्मज्ञान ए आंगणामा पहोंच्या पछी निर्वाणधामनी अंदर प्रवेश करवा माटे आंगणामांना पादविहार (पगे चालवा) सदृश महात्माओने शिवा- ल यमा अवस्थिति करी आपनार छे. अर्थात् आत्मज्ञान ए परमधर्म छे जे साधवाथी निति (मोक्ष) निश्चित थायछे. आत्मज्ञानमां ज्ञान दर्शन अने चारित्र प्रमुख सर्व गुणसमूह होयछे. आत्मज्ञान प्रकृष्टपणे जयवंत वर्तछे केमके ज्ञानादि शुद्धि एमां अनंत थायछे, ते थवाथी अनंतचतुष्टय ( अनंत ज्ञान, अनंत दर्शन, अनंत वीर्य अने अनंत मुख ) प्राप्त थायछे. जेम आकाशदर्शनमा तेम ए अनंतचतुष्टयनो पार पामवाने सर्वज्ञ विना कोईनुं ज्ञान सर्व प्रकारे शाश्वत समर्थ नथी.
(५०) सत्तरमो अधिकार, . भगवंतनी प्रतिमा पूजवाथी पुण्य थायछे ए कथन जरा पण केम संभवे ? अजीवथी फलसिद्धि केवी रीते थाय? अजीवनी सेवाथी शुं थाय एवी शंका मना बीलकुल लाववी नहि. केमके जेवा आकारनुं निरीक्षण थाय तेवा आकार संबंधी धर्मनुं प्रायः मनमा चितवन थाय. संपूर्ण शुभ अंगे विराजित पुत्रिका (पूतळी) जोवामां आवतां ते तादृश मोहर्नु कारण थायछे. कामासननी स्थापनाथी कामिजनो कामक्रीडा संबंधी विकारोने अनुभवे छ. योगासनना अवलोकनधी योगीओनी योगाभ्यासमां मति थायछे, भूगोलथी तद्गत वस्तुनी बुद्धि थायछे. लोकनालिथी लोकसंस्थिति (लोकनी रचना) समजायछे. कूर्मचक्र, अहिचक्र, सूर्यकालानलचक्र, चंद्रकालानलचक्र अने कोटचक्र ए आकृतियोथी अहीं रह्या रह्या तत्संबंधी ज्ञान थायछे. शास्त्र संबंधी वर्णो (अक्षरो)- नो न्यास (स्थापना) करवाथी ते वर्णो जोनारने शास्त्रनो वोध थायछे. नंदीश्वरद्वीपना पुट-( नकशा) थी तथा लंकाना पुटथी तद्गत वस्तुनी चिंता थायछे. एवीज रीते स्वईशनी प्रतिमा तेमना ते ते (मसिद्ध) गुणोनी स्मृतिनुं कारण थायछे. जे वस्तु साक्षात् दृश्य न होय तेनी स्थापना करवानुं संप्रति (हाल) लोकसिद्ध छे. अत्र दृष्टांत. पोतानो पति परदेश गयो होय त्यारे सती स्त्री पतिनी प्रतिमा दर्शन करेछे. रामायणमा सांभळवामां आवेछे के, श्रीरामचंद्र परदेश ( वनवास) गया त्यारे भरत नरेश्वर रामनी पादुकानी राम प्रमाणे पूजा करता हता, सीता पण रामनी आंगळीनी मुद्रिकानुं आलिंगन करी राममाप्ति। मुख मानती इती.
(५१) राम पण सीतार्नु मौलिरत्न पामीने सीता मळ्या जेटली रति (मुख) मानता हता. आमांना एके दृष्टांतमा कोइना शरीरनो आकार नहोतो तेम छतां ते अजीव वस्तुओथी तथाप्रकारनु मुख यतुं हतुं. त्यारे ईश्वरनी प्रतिमा पण सुखने माटे केम न थाय ? पांडवचरित्रमा लोकप्रतीत प्रसिद्ध वात छे के द्रोणाचार्यनी प्रतिमा पासेथी लव्य नामना भीले अर्जुनना जेवी धनुर्विद्या सिद्ध करी हती. चंचादिक (क्षेत्रमा उभी करवामां आवती पुरुषाकृति वगेरे) अजीव वस्तु छतां क्षेत्रादिनी रक्षा करवामां समर्थ थाय छे. वळी लोकमां मनायछे के अशोक वृक्षनी छाया शोक हरण करेछे, कलि-(वहेडां) नी छाया लोकमां कलह माटे थायछे, अजारज (बकरीनी खरीयोथी उडती धूल) वगेरे पुण्यहानि माटे थायछे, अस्पृश्य चंडाल वगैरेनी छाया पण उल्लंघाय तो पुण्यनी हानि करे- छे, सगर्भा स्त्रीनी छाया उल्लंघन करनार भोगी पुरुष, पौरुष हणे- छे अने महेश्वरनी छाया- उल्लंघन करनार उपर महेश्वरनो रोप थायछे, ए प्रमाणे घणा पदार्थ अजीव छतां सुखदुःखना हेतु थाय- छ. स्यारे देवाधिदेव-(परमेश्वर) नी मतिमा पण अजीव छतां अहीं सुखनो हेतु केम न याय? एवं पण मा कहो के परमेश्वरना दर्शनथी भक्तना पापर्नु हरण थाय पण प्रतिमानी पूजा करवामां आवे. छे ते अजीव होवाथी शुं फल आपे ? परमेश्वरनी प्रतिमा अजीव छता पण तेने पूजवाथी पुण्य-फल जरुर थायछे. जेनी जेवी जेवी अवस्था-गुण विशिष्ट मतिमा चित्तमां होय, तेना ते ते गुणो ते प्रतिमायी संपादन थइ शकेले. लोकमां मनायछे के, ग्रहोनी प्रतिमा- ना पूजनयी ते संबंधी गुणो-फल थायछे; सतीओनी, क्षेत्राधि- पनी, पूर्वजोनी, ब्रह्मानी, मुरारिनी, शिवनी अने शक्तिनी स्थापनाने मानवायी हित अने नहि मानवायी अहित थायछे स्तूपो पण तेवी (५२) रीते फल आपेछे रेवन्त, नागाधिप, पश्चिमेश अने शीतलादिनी प्रतिमाना पूजनधी पण कार्यसिद्धि थायछे अने कार्मण तथा आकर्षण ( कामण टुमण ) जाणनारा · मदनादिना निर्जीव पुतळा उपर जे जीवोनुं नाम लेईने विधि करेछे ते जीवो ते विधियी मूर्छित थइ जायछे. तेवीज रीते स्वदेशनी प्रतिमानी प्रभुना नाम ग्रहण पूर्वक पूजा करनार कुशल पुरुष ज्ञानमय प्रभुने संप्राप्त करेछे जेम कोइ स्वामी पोताना नोकरोने पोतानी मूर्त्तिनुं वहुमान करता जाणी तेमना उपर तुष्टिमान् थायछे. तेम परमेश्वर पण तेमनी प्रतिमाना-अर्चनथी अर्चित थतां प्रसन्नाथाय छे. - उपर आपेला दृष्टांतोमां अने द्याष्टान्तिकमां महान् विशेष-अंतर छे. जे देवादि कहेवामां अव्याछे ते सर्व रागी अने पूजाना अर्थी, छे भगवान्-परमेश्वर तेवा नथी, तेनु कम ? त्यारे तो.अतीव उत्तम. अनीहनी सेवा तो परमार्थनी सिद्धि- माटे थायछे. जेमके स्पृहा रहित सिद्ध पुरुपनी सेवा. इष्टलब्धि मांटे थायछे. - . सिद्ध पुरुष तो साक्षात् वर आपेछे अने परमेश्वरनी प्रतिष्ठित प्रतिमा तो अजीव होयछे ते. शुं आपी शके ? ८ । n परिपूजनीय द्रव्यमा ए विचार जोवानो नथी. जे पूज्य होय ते पूजायछे ज. दक्षिणावर्त (शंखादि), कामकुंभ, चिंतामणि अने चित्रावल्ली एमां कयी इंद्रियो छे के ते पूजातां लोकानुं मत-धारेलं करेछे ? जेम ए अजीव वस्तुओ होबाथी स्पहारहित छतां स्वभावधी प्राणीओना कामिनने पूरेछे तेम परमेश्वरनी प्रतिमाः पण पूजातां पुण्यसिद्धि माटे थायछे.. - । ५२ । . दक्षिणावर्त प्रमुख पदार्थों अजीव छतां पण विशिष्ट जातिना अने दुर्लभछे तेथी तेमनुं आराधन करनार प्राणीओर्नु धार्यु ते करे- छे. पण परमेश्वरनी प्रतिमा तेवी नथी, ते तो सुलभ पाषाणादिनी वनावेली होयछे एटले ते एमना सदृश शीरीते थाय ? जे वस्तु मूल-स्वभावधी गुण युक्त प्रतीत होय तेना करता पण पंचकृत (पंचे मानेली-स्थापेली) वस्तु विशेष गुणान्य गणाय- छे. अत्र दृष्टांत. कोइ राजपुत्र प्रायः वीर्यादि गुणतुं स्थान होय तेने पडतो मुकी वीजा कोइ दुर्वल वंशमा उत्पन्न थयेला पुरुपने तेना पुण्यना योगे प्रमाणिक * पंचो राज्य उपर वेसाडे तो ते वीजो पुरुप मूलना राजवंशीय उपर पण शासन-हुकम चलावेछे अने जो ते तेनुं कर्तुं करतो नथी तो +नंदराजानी पेठे शिक्षा पामेछे. हवे मनथी विचार करोके मूलनो राजपुत्र गुणी अने योग्य छता. पण क्षुद्र कुलमां उत्पन्न थयेल राजा पंच-पूजित (मान्य ) होवाथी सेववा योग्य थायछे. तेज प्रमाणे चिंतामणि वस्तु निज स्वभावथी उत्तम छतां पण परमेश्वरनी प्रतिमा प्रामाणिक पंचोथी पूजित होवाथी पृथ्वी उपर विशेप मान्य थायछे. जुओ वरराजा, महाजन, दत्तपुत्र अने एवी बीजी बावतोमां पंच जेने भाग्यनी प्रेरणाथी संस्थापित फरेछे ते ज मान्य थायछे, तेमन स्व पूजाह ( सौभाग्य नाम * आ कथन जे देशकाळमां पंचोनी सत्ता सर्वोपरि-पंच त्यां परमेश्वर एवी मनाती होय तेने लागु छे, * नंद नामना नव राजा पाटलीपुत्रमा राज्य करता हता. नंदने चाणाक्यादिए राज्य उपरथी दूर करी चंद्रगुप्तने इ. स. पूर्व ३१५ मा गादिए वेसाड्यो हतो अने तेणे नवमा नंदने मारी नाख्यो हतो. ---इतिहास.
(५४) कर्मना प्रभावथी परमेश्वरनी जे प्रतिमा स्थापवामां आवी होय ते पूजवा योग्य थायछे. उपर जे पदार्थो कहेवामां आव्याछे ते आकारयुक्त होवायी तेमनी आकृतिने अन्तरात्मामां धारण करीने तेमना विव (मूर्ति)- नी पूजा करवामां आवेछे ते युक्त छे. पण भगवान् तो निराकार प्रसिद्ध छे एटले तेमनुं विव करीने केवी रीते पूजाय ? एम करवायी अतद् वस्तुमा तद्ग्रहनो ( अभगवंतमां आ भगवान् छे एवी बुद्धि करवानो) दोष केम न लागे ? निराकार भगवंतनुं विंव तो अवताराकृतिनी रचना छे. अर्थात महात्माओए भगवंतनो संसारमा अवतार (छेल्लो भव) जेवो थयो हतो तेवी भगवंतनी स्थापना करेली छे अने भगवंतनी जे जे अवस्था जेमने रुची ते अवस्थामा तेना अर्थीओ भगवंतने पूछे. + (५) . अढारमो अधिकार, , -- , निराकार सिद्ध भगवंतनी प्रतिमा पण साक्षात् सिद्धनी पेठे स्वचित्ताशयमां चिंतवेली आशाने निःशंकपणे विस्तारेछे. स्थापना जे छे ते स्वचित्तथी कल्पायछे. ते सत् अथवा असत् (विद्यमान अथवा अविद्यमान) वस्तुनी भले हो. सर्व स्थापना सेवती वखते जेवा पोताना भाव होय तेवू फल आपेछ. एमां संशय नथी. लोकमां पण अनाकार वस्तुनो आकारभाव वतावायचे. जेमके, *आ भगवंतनी आज्ञा छे. एy जे उल्लंघन करे ते साधु नहि अने ने उल्लंघन न करे ते साधु. आम्नाय-(आगम अथवा मंत्र) शास्त्रमा पण आ वायुमंडळ अने आ आकाशमंडळ एवी आकृति लेखायछे. विचारशास्त्रमा पण स्वरोदयनां पृथ्वी, अप, तेज, वायु अने आकाश ए पांच तत्त्वो आकृति काढीने वतावायछे. आ दृष्टान्तोमां जेम अनाकार वस्तु साकार वताववामां आवेछे तेम निराकार सिद्धनो पण आकार-प्रतिमा भले हो. वळी देखो ! लोकमां पूर्वे जे. महात्मा लब्धवर्ण (साक्षर) थइ गया तेमणे आकृति विनाना वर्णोने स्वचित्तनी कल्पनाथी आ 'क', आ 'ख', एवी रीते प्रत्येकने नाम दईने साकार वनाव्या छे. जो तेम न होत अने वर्णो नियत होत तो सर्वनी आकृति सरखी होत पण तेम छे नहि. भिन्न भिन्न ज वर्णाकृति छे. कोइ तुल्य नथी. विश्वमा जेटलां राष्ट्र (देश) छे ते सर्वमा वर्णाकृति जूदी जूदी छे पण व्यक्ति-( पठन ) समये उपदेश * आ दृष्टांतमां भगवंतनो प्रताप अमूर्त छे अने तेनी आजा पण अमूर्त छे तोपण सत्पुरुषो तेनी रेखा (आकृति ) कल्पेछे- पर्यायकार (५६) तो सरखो थायछे अने कार्य पण सरखं थायछे. ए सर्व लिपियोने मिथ्या करवाने कोइ समर्थ नथी. जेमनामां जे लिपि सिद्ध छे ते ते लिपिवडे फलविधान करेछे. वधारे शुं ? जेवी रीते बुध पुरुषोए आकार रहित अक्षरनी आकृति करी तेनी स्थापना- पोतपोतानो सुगुप्त आशय जणाववा माटे जूदी जूदी करीछे अने जेवी रीते रागदारीना जाणकारोए रागो पण शब्दरूप होवाथी आकार रहित छतां ते सर्वनी साकार स्थापना रागमाला नामना पुस्तकमां करीछे तेवीज रीते सत्पुरुपो अनाकार परमेश्वरनो आकार कल्पीने जे जे शुभ आशयथी पूजेछे ते सर्व आशय प्रायः तेमने फलेछे. अलिप्त परमेश्वरने जेम पूजा लागती नथी तेमं निंदा पण लागती नथी. जेवी ते करे तेवी ज ते स्वकीय आत्माने लागेछे. वज्रमयी दीवालमां कोई पुरुष मणि फेंके अथवा पथ्थर फेंके तो ते वंने क्षेपकना. भणी ज पाछा जाय, तेने छोडीने कदी वीजे जाय नहि. कोइ पृथिवी- उपर उभो रहीने सूर्यनी सामे रज फेंके अथवा कर्पूर फेंके तो ते सर्व एना सन्मुख ज आवे, सूर्य तरफ किंवा आकाश तरफ कई जाय नहिः कोइ सार्वभौम (चक्रवर्ती) राजानी स्तवना करे तो ते करनारने ज फल थाय अने कोइ निंदा करे तोपण ते करनार ज जनसमूह समक्ष दुःखी थाय. सार्वभौम राजाने स्तुतिथी कंइ अधिक थतुं नथी तेम निंदाथी कंइ ओछु पडतुं नथी. तेवीज रीते प्रभुने स्तुतिथी अथवा निंदाथो कंह आधिक्य के हानि थत नयी. वळी कोइ अपथ्य आहार ले तो ते लेनार दुःख भोगवेछ अने पथ्य आहार ले तो ते (लेनार) सुख भोगवेछे, आहारमा चपरायली वस्तुने कंइ धतुं नथी. तेज प्रमाणे सिद्धनी पूजा ते-( पूजा ) ना करनार आत्माने लाभकारी थायछे. , ओगणीसमो अधिकार. सिद्ध परमेश्वरनी पूजा पूजा करनारने पोताने फळदायी छे ए कथन योग्य छे. पण जेमचिंतामणि प्रमुख पदार्थों स्वपूजकोने तत्काळ अहीज फळ आपेले तेम परमेश्वरनी प्रतिमानी पूजा तूर्त अहीं फळती नथी तेनुं शुं कारण ? ए वावत स्थिरचित्ते विचार करवा जेवी छे. जे वस्तुने फळ- बानो जे काळ होय ते काळे ज ते वस्तु फळेछे. अत्र दृष्टांत. गर्भ वहेलो नहि पण प्रायः नव महिने प्रसूति पामेछे. मंत्र विद्या कोइ लक्ष-जापे तो कोइ कोटि जापे फळेछे. वनस्पतियो पण आपणी उतावळे नहि पण स्वकीय काळे फळेछे. कहेवत छे के, उतावळे आंबा पाके नहि. कोइ चक्रवर्तिनी अथवा इन्द्रादिनी सेवा करी होय ते पण काळे करीने फळेछे. पारो सिद्ध करवा मांडयो होय ते साध्य- मान दशामां नहि पण काळे करी सिद्ध थाय त्यारे ज फळ आपछे. देशनां वीजां व्यावहारिक कामो पण तेनो काळ परिपूर्ण थायछे त्यारे ज सिद्ध थायछे. तेवीन रीते अहीं करेली पूजादिकनुं पुण्य स्वकाल-*भवान्तरमांज फलदायी थायछे. माटे फळ देनारा पदा- र्थोना संबंधमां दक्ष पुरुषोए उत्सुकता राखवी योग्य नथी. चिंतामणि प्रमुख पदार्थो ऐहिक छे अने ऐहिक-तुच्छ फलने देवावाला छे. तेथी ते परभवमा नहि पण आ मनुष्यभव जे मायः तुच्छ काळनो होयछे * आ कथन यथास्थित भाव सहित करेली द्रव्य पूजाना महत् फलने उद्देशी समज. सामान्य पूजार्नु सामान्य फळ तो अहीं-आ भवमां पण मळी शके. ८ (५८) तेमां फळे छे. परंतु पूजाना पुण्यथी थनारं फळ मोटुं होयछे तेथी ते बहुकाळ सुधी भोगववा योग्य थायछे अन बहुकाळ देवादि संबंधी भवान्तर विना वर्ततो नथी. माटे ए पुण्यनुं फळ प्रायः परजन्ममां गया पछी जीवने उदयमा आवेछे, जो आ जन्ममा पुण्यनुं फळ उदयमां आवे तो ते जलदी नाश पामे. केमके, मनुष्यनुं आयुष्य प्रायः अतीव तुच्छ होयछे अने मनुष्य-देह विनश्वर-नाशवंत छे तेथी महन् पुण्यनुं फळ आ भवमा भोगवतां वचमा मृत्यु आववाथी त्रुटी (तुटी) जवानो भय रहेछे. मध्यमां दुःखनी उत्पत्ति हमेश महत्तर दुःखने माटे थायछे. अर्थात् मत्यु जेवू अतिशय भीतिदायक कंइ नथी, जे पूजाना पुण्यनु एवं महत् फळ भोगवतां थq युक्त नथी. माटे पूजार्नु पुण्य प्रायः अन्य जन्ममा फळेछे. जेम अनेक प्रकारे परिश्रम वेठी उत्पन्न करेली वस्तु घणा काळसुधी अनेक प्रकारे उपभोगमा आववा छतां पण क्षय पामती नयी तेम पूजादिनुं पुण्य भोगव्या छतां ए प्रायः वीजा जन्ममां उदयमां आवेछे. अति उग्र पुण्य साक्षात् अहीज फळ आपछे. जुओ लोकमां कवायछे के, जे सत्यवादी होयछे ते गमे तेवा दिव्य-(भयंकर प्रतिज्ञा ) मां कंचननी पेठे संशुद्ध नीकळी जायचे. जेम कोइ शुद्ध सिद्ध पुरुपने अथवा साधु पुरुपने स्वल्प पण आप्यु होय तो ते सकलार्थनी सिद्धिने माटे थायछे अर्थात् आ लोक परलोक संबंधी सर्व मुखर्नु कारण अने अनुक्रमे संसारना बंधनने छोडावनारुं थायछे अने जेम कोइ अनुत्तर (सर्वोत्तम) राजपुत्रादिने कोई प्रसंगे एकादि वार जरा सरखं आप्यु होय तो ते आपनारनी इष्ट सिद्धि करेछे, बंधारे भुं ? दुष्ट प्रतिपक्षी तरफथी यता मृत्यन्त कष्ठमांथी पण तेनुं रक्षण करेछे; तेम कोइ अवसरे एकादिवार पूजादिथी महत् पुण्य उपार्जन कर्यु होय तेआ लोक तथा परलोकमां (५९) । सत्य मुखनी परंपरा प्राप्त करवामां हेतु थायछे. *शालिभद्रना जीवनी पेठे अथवा चोरनी पेठे एक पुरुषे उपार्जन करेलुं अतीव उग्र पुण्य अथवा पाप अनेक पुरुषोना भोगने माटे पण थायछे. जेमके राजानी सेवा करनार परिवार सहित सुखी थायछे अने राजानो अपराध करनार परिवार सहित मार्यों जायछे. जो ए प्रकारे परमेश्वरनी पूजादिनुं पुण्य सर्व प्रकारना स्वार्थने साधनारुं छे तो जनसमूह तेनोज आदर करो. परमेश्वरना नामनो जाप करवामां शामाटे प्रवृत्ति करवी? महापुरुषोए एवी योजना करवामां पण विवेक ज कोंछे. गृहस्थो जे समर्थ छे ते द्रव्य अने भाव वने प्रकारनी पूजाना अधिकारी * विक्रम संवत् पूर्व ५४२-४७० ना अरसामां मगध- देशना राजगृह नगरमां श्रेणिक ( वंभसार ) ना राज्यमा गोभद्र नाम शेठ रहेता हता. तेने भद्रा नामनी स्वीथी शालिभद्र नामे पुत्रनो जन्म थयो हतो. शालिभद्र पूर्वभवमा शालिग्रामने विपे धन्या नामनी गरीव स्त्रीनो संगम नामे पुत्र हतो. कोइ एक पर्वना दिवसे पाडोशीओने घेर खीर रंधाती जोइ संगमने ते खावा मन थयु. पाटोशणोना जाणवामां ए वात आववाथी तेमणे आपेला दुध चोखा साकर अने घीथी धन्याए खीर बनावी अने थोडी संगमने पीरसी वहार गइ. एटलामां कोइ एक महिनाना उपवासी साधु त्यां भिक्षार्थे आवी पहोंच्या. संगमे ते मुनिने भाव सहित पोताना भोजनमांनी खीर बहोरावी दीधी अने मनमा बहु हर्प पाम्यो. ते पुण्यना योगे ते मरीने शालिभद्र थयो हतो अने तेना पिता गोभद्र शेट जे दीसा लेइ मरीने देवता थया हता ते दररोज तेने माटे अने तेनी खियादि परिवारने माटे नवां नवां दिव्य आभू- पणादि मोकलता हता. जैनशाख.
जे (६०) छे. परंतु जे महान् योगीओ द्रव्यप-परिग्रह विना आ संसारमा सदा शोभेछ तेमने माटे परमेश्वर नामस्मरण ज युक्त छे. तेनायी तेमनो सर्व स्वार्थ सिद्ध थायछे. जेम झेरी जनावरना विपथी सूर्छा पामेला जीवोनुं विप बीजाए करेला गारुड-हंस-जांगुली मंत्रना जापथी उतरी जायछे तेम तत्त्व नहि जाणनारनुं पाप पण परमेश्वरना नामस्मरणथी नाश पामेछे. वीजी एक वात लोकमां एवी प्रसिद्ध छे के हुमाय नामर्नु पक्षी अस्थिभक्षी (हाडकां खानारु) छतां संतत जीवनी रक्षा करेछे. ते उडतुं उडतुं जतुं होय त्यारे मनुप्यना मस्तक उपर तेनी छाया पडे ते राजा थायछे. आ दृष्टांतमा हुमायपक्षी जाणतुं नथी के हुं अमुकना मस्तक उपर.छाया करुंछ तेमज जेना मस्तक उपर छाया थायछे ते पण जाणतो नथी के मारा मस्तक उपर हुमायपक्षी छाया करेछे. ए रीते बने अज्ञान छ तथापि हुमायपक्षीनी छायाना माहात्म्यना उदयथी ते मनुप्यने दरिद्रतानुं हरण करनार अधीशता (राज्य) उदय पामेछे अर्थात् ते राजा थायछे. जेम आ दृष्टांतमा उभय अजाण छतां ए प्रकारे सिद्धि थायछे तेम परमेश्वरना नामस्मरणयी पाप केम न जाय ? अर्थात् जाय ज. पाप जाय एटले सर्वतः आत्मशुद्धि थाय. आत्मशुद्धि थाय एटले परमात्मवोध-उत्कृष्टात्मज्ञान थाय. परमात्मवोध थाय एटले कोइ प्रकारनो कर्मबंध न थाय अर्थात् कर्मनोप्रणाश याय, कर्मप्रणाश थाय एटले मोक्षलक्ष्मी प्राप्त थाय. मोक्ष थाय एटले अक्षय स्थिति, अनंतज्ञान, अनंतदर्शन, अनंतवीर्य, अनंतसुख अने एकस्व- भावता थाय. अर्थात् सज्ज्योति जागृत थाय, (६१) है वीसमो अधिकार. मुक्तिना विषयमा सर्वनुं कथन एकसरखं थतुं नथी. उपरना 'अधिकारमा आत्मज्ञान विना मुक्ति नथी-आत्मज्ञानथी मुक्ति थायछे एम कहेवामां आव्युछे. वैष्णवो विष्णुथी, ब्रह्मनिष्ठो ब्रह्मथी, शैवो शिवथी अने शाक्तिको शक्तिथी मुक्ति थवानुं कहेछ. तेमना मते आत्मज्ञान मुक्तिनुं कारण नथी. अर्थात् आत्मज्ञानथी ज मुक्ति यायछे एवो निर्णय नथी. तेम छतां आत्मज्ञानथी मुक्ति थायछे एवो निश्चय करवो ते शुं विचारवा योग्य नथी? वैष्णवादिको लोकरहिने लेइने विष्णुप्रमुख भिन्न भिन्न देखेछे. परंतु परमार्थथी विष्णु वगेरे शब्दोवडे आ आत्माज वाच्य-वोध्य- समजवा योग्य छे. आत्माने केवलज्ञान प्राप्त थायछे त्यारे सर्व लोकालोकतुं स्वरुप तेना जाणवामां आवेछे. अर्थात् जान एज आत्मा ते वडे सर्वत्र व्यापवाथी आत्मा ज विष्णु छे. निज शुद्ध आत्मभाव जेने परब्रह्म एवी संज्ञा आपवामां आवेछे तेनी भावना भाववाथी आत्मा ज ब्रह्मा छे. शिव-निर्वाण-मोक्ष प्राप्त करवायी अने शिवतुं कारण होवाधी आत्मा ज शिव छे. निज आत्मवीर्य-शक्ति फोरववायी (वापरवाथी) आत्मा ज शक्ति छे. ए रीते विष्णु प्रमुख शब्दोबडे आत्मा ज समजवो अने आत्माथी-आत्मज्ञानयी ज मुक्ति छे-पीना कशाथी मुक्ति प्राप्त थवा योग्य नथी एवं तत्त्व स्वहदयमां चिंतव. जो आत्मज्ञानथी मुक्ति पती न होय अने विष्णु प्रमुखथी मुक्ति धती होय तो वैष्णवादि संतो अने गृहस्थो विष्णु प्रमुखनी पूना अने जार करो पण तप, संयम, निःसंगता, (२) रागरोषनुं निवारण, पंचेंद्रियोनो विषय थकी विराम, ध्यान अने आत्मज्ञान ए आदि शुं काम करेछे ? जो एम कहेवामां आवे के तपसंयमादि एज विष्णु प्रमुखनी सेवा छे तो ते कोनाथी प्रवृत्तिमा आवी? जो विष्णु प्रमुखथी कहेवामां आवे तो तेमने वाणी नथी अने हाय पण नथी के जेथी वीजाने जणावी शके. जो विष्णु प्रमुखन ध्यान करनारा योगियोथी ए प्रवृत्ति थइ तो तेमणे कोनाथी प्राप्त करी-जाणी ? जो अध्यात्मयोगथी होय तो तेनो प्रणेता कोण घइ गयो ? निरंजन अने निष्क्रिय विष्णु प्रमुख तो कहेवा योग्य नयी त्यारे अध्यात्मयोग कोनाथी आविर्भाव पाम्यो-प्रकट थयो? जो आदि योगियोथी एम कहेवू थाय तो तेमणे पण आत्मज्ञानथी ज अध्यात्म- योग जाण्यो, वीजायी नहि तेमज निरिंद्रय, निष्क्रिय, निरंजन अने एकस्वरुप विष्णु प्रमुखथी पण नहि-एम कहेवू पडशे. स्वआत्मायकी -समभाव भाववाथी, रागद्वेष जवाथी, अपूर्व आत्मलाभथी अने सर्व द्रव्यना यथास्थित दर्शनथी जे ज्ञान-बोध थाय ते ज अध्या. त्मयोग. एरीते अध्यात्मयोग स्वतःज सिद्ध छे. आवा आत्मज्ञानीज मनुष्योने मुक्ति थायछे. विष्णु प्रमुख वीजो कोइ मुक्तिनो हेतु नथी. माटे आत्मज्ञाननी स्पृहा-इच्छा करवा योग्य छे. स्वभावथी मुक्ति थायछे एम जे कहेवामां आवेछे तेमां पण ए ज अर्थ निवेदन करेलो छे. स्व जे आत्मा तेनो भाव ते स्वभाव. भाव शब्द प्राप्ति अर्थमां वपराता भू धातु उपरथी थयेलो छे एटले तेनो अर्थ पण प्राप्ति एवो ज करवो योग्य छे. एम करवामां आवे एटले स्वभावनो अर्थ आत्ममाप्ति-आत्मलाभ-आत्मज्ञान एवो थाय अने आत्मज्ञानथी सिद्धिलक्ष्मी-मुक्ति निश्चित छे. ए रीते सर्वे मुक्तिना इच्छुओए आत्मज्ञानथी मुक्ति इच्छवा योग्य छे. प्रकृष्ट गुणयुक्त महात्माओए मुक्तिनुं निमित्त आत्मज्ञान विना वीजें कई निवेदन (६३) कर्यु नथी. तेमनु कथन. आ प्रमाणे छे. ज्यां सुधी *कषाय अने विपयोनु सेवन करे त्यां मुघी आ आत्मा संसार ज छे अने आत्मज्ञान थयाथी ज्यारे कपायविषयथी-कर्मथी मुक्त थाय त्यारे ते आत्मा ज मोक्ष छे. ज्ञान दर्शन अने चारित्र पण आ आत्मा ज छे. आत्माची भिन्न कंइ नथी. ज्ञानादिमय आ आत्मा ज्यां सुधी कर्मयुक्त होयळे त्यांमधी शरीरनो आश्रय लेछे अने ज्यारे मोहनो क्षय थवा पूर्वक आत्मशक्ति-आत्मज्ञान प्रकट थवाथी आत्मामां 'आत्माने सम्यक् प्रकारे जाणेछे त्यारे तेने ज्ञान, दर्शन अने चारित्र उदयमां आव्युं एम आत्मज्ञानी आतो कहेछे. आत्मज्ञान विनाना अनेक कष्टाचरणोथी पण अनिवार्य एवं अज्ञानपणाथी उत्पन्न ययेलं अनंतकालमुंजे दुःख ते आत्मज्ञानयी निवारण थायछे. चिदुरूप आ आत्मा कर्मना प्रभावी ज्यां मुधी शरीरतुं अधिष्ठान करे त्यां सुधी शरीरी अने ज्यारे ध्यानरूप अग्निवडे समस्त कर्मरूप इंधनने वाळीने शुद्ध थाय त्यारे ते ज निरंजन. अत्यार सुधीना प्रबंधथी एटलं सिद्ध थयु के सिद्धि-मुक्ति माटे आत्मज्ञान विना बीजो हेतु-मार्ग नथी. माटे ए ज मार्गमा यत्न करवो के जेधी आत्माने महोदय-(मोल ) मां स्थान माप्त थाय. उपर केवल राजयोगथी मोक्षलक्ष्मी मळे एत्रो मार्ग वताववामां आन्योछे, जे जैन आगम अने युक्तियी सिद्धछे अने एकांत उत्सर्ग अथवा एकांत अपवाद रूप हठथी रहित छे. पग मुक्तिनो कोइ एवो सरळ मार्ग छे के जे सर्व मत-दर्शनने अनुसरतो अने अध्यात्मविद्यानी प्रासिमां हेतु होय अने जेवी श्रमविना शीव आत्मज्ञान थाय ? + जेनाथी कप (संसारनो आय प्राप्ति-लाभ) थाय ते क्रोध, मान, माया अने लोभ कपाय कहेवायछे. .
(६४) सिद्धांत अने वेदांतना रहस्यभूत मुक्तिनो समर्थ मार्ग कहेवामा आवेछे ते सांभळो. मुक्तिना इच्छु मनुष्ये खचित्तमा आवो विचार करवो के, “ आ आत्मा शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, निरंजन इत्यादि छे एम योगियोनुं कहेवु थायछे. त्यारे ते मुक्त छतां कोनाथी अने कम बंधायलो छे?" एटले तेना समजवामां आवशे के, "भ्रमथी." भ्रमने ज आद्य योगियो: कर्म, मोह, अविद्या, कर्ता, माया, गुण, दैव, मिथ्या, अज्ञान इत्यादि इत्यादि शब्दोवडे ओळखावी गयाछे अने तेने जाणनारा सद्योगियो पण आ शब्दोने भ्रमना अर्थमांज वापरेछे, भ्रमथी ज आत्मा बंधायलो छे. *भ्रम अहीं पोतानी अतद्वस्तुमा तद्वस्तुनो ग्रह-स्वीकार करवो ते भ्रम छे. अर्थात खी, पुत्र, मित्र, माता, पिता, द्रव्य, शरीर वगेरे अनात्मीय वस्तु छे- आ भवमां सहवर्त्ति छतां आत्मानी साथे वीजा भवमा जतां नथी. तेम छतां तेमनामां जाणे के ते आत्मीय वस्तु पोतीकी होय एवी बुद्धि राखंवी ते भ्रम छे. वीजा शब्दोमां संसारने विपे तथा शरीरने विषे वर्तमान मनोरम वस्तुमांराग करवो अने दुर्वस्तुमां दुष्ट मनोवृत्ति राखवी ते मिथ्या ज्ञान छे. सम्यग्ज्ञान तो मनमांथी . रागद्वेष काढी नाखी समभाव-वीतराग दशानो अनुभव करवो ते छे. शुक (पोपट) ने पकडवा-माटे झाड उपर एक चक्र (पैडु) गोठववामां आवेछे अने ते चक्रनी कर्णिका ( नलिनी-नायडी?) उपर एक कारेलु मुकवामां आवेछ. ते कारेलू पोतानुं यक्ष्य छे एवा भ्रमी शुक त्यां आवीने वेसेछे अने शुकना वेसवाथी ते चक्र भमवा मांडे- छे. त्यारे शुक कोइर तेने पकडेलो नहि छतां भ्रमथी पकडयोछे अथवा पाश ( फांसा) मां नाख्योछे एवं मानी लइ चक्रनी साथ पोते पण भमवा लागेछे एटटुंज नहि पण चक्रने पोतानुं इष्ट गणी वळगी रहीने चू चू करेछे. एटले तेने पकडवावाळा आवीने वांधी मिथ्या ( असत् ) कल्पनाथी धयेलो समजयो. जेम नलिनीक भने मर्कट भ्रमथी बंधायछे तेम आ आत्मा पण भ्रमथी बंधायलोछे. ज्यारे मनमांधी भ्रम जायछे स्यारे आ आत्मा मुक्त थायछे अने मुक्त थायडे एटले आत्मानो अने परमात्मानो अभेद थायछे. ज्यारे आत्मानो अने परमात्मानो एकभाव देखायछे त्यारे योगी आत्मज्ञानी लेछे. पण जो ते वखते भ्रम-शंका राख्या वगर शुक उडी जायछे तो मुक्त थायछे-बंधनमा आवतो नथी. मर्कट (वांदरा) ते पकडवा माटे पण चणा भरेलं एक पात्र ( वासण) मुकवामां आवेछे. त्यां घणा खावा माटे मर्कट आवेछे अने पात्रमा हाथ नांखी चणानी मुठी वाली काढवा जायचे. पण पात्रनुं मुख नानुं होवाथी मुठी वाळेलो हाथ नीकळतो नथी. त्यारे मर्कट कोइए तेने पकडेलो न छता भ्रमथी अंदरथी पकड्योछे एवं मानी लइ चीची करवा लागेछे. एटले तेने पकडवावाळा आवीने वांधी लेछे. पण जो भ्रम राख्या बगर मुठी वाळेली छोडी दइने मर्कट चाल्यो जायछे तो वैधनमा आवतो नथी. जेवी रीते शुक अने मर्कट अवद्ध छतां भ्रमथी पोताने घद्ध मानी लइ बंधायछे तेवी रीते आ आत्मा पण अनात्मीय वस्तुमा ए पोतीकी छे एवी बुद्धि करवाथी-बहिरात्मपणे अमुक पोताने हेय (त्यागवा योग्य ) छे ने अमुक उपादेय (आदरवा योग्य ) छे एवा विचारथी रहित थइ केवल इंद्रियोना विषयोमा आसक्ति राखवाथी कर्मोवडे बंधायछे अने ज्यारे शरीरादि वस्तुमा अनात्मीयता आचरी-अंतरात्माथी हेयोपादेयना विचार पूर्वक विषय सुखथी पराङ्मुख एटले के संसारवर्ति वस्तुमा रागद्वेष रहित यायछे त्यारे ते संसारमा रया छतां पण मुक्त थाय छे अने ज्यारे तेवी रीते मुक्त थायछे त्यारे ते अंतरात्माने फेवलज्ञान प्रकट थवाथी परमात्मता माम थायछे.~~-पर्यायकार.
कहेवायचे. तेज केवल ज्ञानमय कर्म-क्रिया-भ्रांतिथी विमुक्त मुनीश्वर कहेवायछे. आ आत्मा मुक्त-भ्रम रहित छे एवं ज्यारे मसिद्ध यायछे त्यारे ते सर्वत्र ममत्व रहित होयछे. वधारे शृं? मन- शरीर-मुख-दुःख-ज्ञान-विचारथी ते शून्य होयछे, ए रीते मुक्त थवाधी तेने पुण्य पाप लागत नयी. मननो जय करेलो होवाथी आ मारी क्रिया, आ मारो काळ, आ मारो संग (सहायक), आ मारं सुकृत (पुण्य) इत्यादि भेद पण तेने होतो नथो. ज्या सुधी ते आ लोकमां शरीरधारी होयछे त्या मुधी तेने सूक्ष्म क्रिया होयछे एटलेके ते निष्क्रिय होतो नथी. ज्यारे सूक्ष्म क्रिया पण नष्ट थायछे त्यारे ते मुक्त-भ्रम रहित आत्मा सिद्धता प्राप्त थवाथी सिद्ध थायछे. सिद्ध क्रियावंत छे के निष्क्रिय छे ते विचारवा योग्य छे. निस्क्रिय कहेवाता सिद्धां ज्ञानथी अने दर्शनयी थती क्रिया शुं सिद्ध न थाय ? ज्ञानथी अने दर्शनथी यती किया सिदि पामेला-सिद्धोमा होती नथी. जो पूछवामां आवे के, केवी रीते ? तो समजाववायूँ के, सिद्धि पामेला आत्मा आलोकमां छतां तेमने ज्यारे कैवल्यनी प्राप्ति थइ हती-केवलनान अने केवलदर्शन थयुं हतुं त्यारे जानथी अने दर्शनथी थती वे क्रियाओ तेमने एकी वखते थइ गइ हती अने जाणवा योग्य तथा जोवा योग्य भूत, भविष्य अने वर्तमान प्रणे काळना जे जे भाव ते सर्व प्रकट थया हता. तेमने नवं कंड पण जाणवानुं अने जोवानुं होतुं नथी. अर्थात् मुक्त-भ्रमरहित जीवोने मनुष्यभवयां सक्रियत्व होयछे अने सिद्धियां निष्क्रियत्व होयछे. ए रीते सिद्धोमां प्रसिद्ध रीते निश्चय पूर्वक निष्क्रियता सिद्ध थर अने ए सर्वनो हेतु मनोनिरोध-योग छे गाटे ए ज मार्गमा रमण करो.
Frm शुद्धिपत्रक.. ( भाषांतरतुं.) - " "शुद्ध. . पृष्ठ, पंक्ति. शरीरोनुं अपथ्य ८ 1 ३ चक्षुरादि: w १३ कहेवामा मायः निपजावेछे ८ ८ १६ ॥ १ २४ २४ . १२ १२ अशुद्ध. शरारोमुं अपथ्य ख़ापादि कहवामा -पायः निपजावेछ- -स्थल - तैजस ? कर्मा तैजस ? सुखो निष्क्रयादि होजो आखे किरणाना मेत जाव तैजस ? देवयुक्त करला ८ ८ १८ ९९ २१ स्थूल तेजस को तैजस सुखी निष्क्रियादि होवीजोइए आंखे किरणोना तेन जीव तेजस ट्रेपयुक्त करेला १५ २१ श २७ २४ २७ २७ २८ १ १५ ७ २९ २९ ३२ २४ . - (६६) कहेवायछे. तेज केवलज्ञानमय कर्म-क्रिया-भ्रांतिथी विमुक्त मुनीश्वर कहेवायछे. आ आत्मा मुक्त-भ्रम रहित छे एवं ज्यारे प्रसिद्ध थायछे त्यारे ते सर्वत्र समत्व रहित होयछे. वधारे शुं ? मन- शरीर-सुख-दुःख-ज्ञान-विचारथी ते शून्य होयछे. ए रीते मुक्त यवाथी तेने पुण्य पाप लागतां नथी. मननो जय करेलो होवाथी आ मारी क्रिया, आ मारो काळ, आ मारो संग (सहायक), आ मारं सुकृत (पुण्य) इत्यादि भेद पण तेने होतो नथी. ज्या सुधी ते आ लोकमां शरीरधारी होयछे त्यां सुधी तेने सूक्ष्म क्रिया होयछे एटलेके ते निष्क्रिय होतो नथी. ज्यारे सूक्ष्म क्रिया पण नष्ट थायछे त्यारे ते मुक्त-भ्रम रहित आत्मा सिद्धता प्राप्त थवाथी सिद्ध थायछे. सिद्ध क्रियावंत छे के निष्क्रिय छे ते विचारवा योग्य छे, निस्क्रिय कहेवाता सिद्धमा ज्ञानथी अने दर्शनयी थती क्रिया शुं सिद्ध न थाय ? ज्ञानथी अन दर्शनधी थती किया सिद्धि पामेला-सिद्धोमा होती नथी. जो पूछवायां आवे के, केवी रीते ? तो समजाववान के, सिद्धि पामेला आत्मा आ लोकमां छतां तेमने ज्यारे कैवल्यनी प्राप्ति घर हती-केवलज्ञान अने केवलदर्शन थयु हतुं त्यारे ज ज्ञानयी अने दर्शनथी थती वे क्रियाओ तेमने एकी वखते थइ गइ हती अने जाणवा योग्य तथा जोवा योग्य भूत, भविष्य अने वर्तमान प्रणे काळना जे जे भाव ते सर्व प्रकट थया हता. तेमने नईं कंइ पण जाणवानुं अने जोवातुं होतुं नथी. अर्थात् मुक्त-भ्रमरहित जीवोने मनुष्यभवयां सक्रियत्व होय छे अने सिद्धिमा निस्क्रियत्व होयछे. ए रीते सिद्धोमा प्रसिद्ध रीने निश्चय पूर्वक निष्क्रियता सिद्ध यह अने ए सर्वनो हेतु मनोनिरोध-योग छे गाटे ए ज मार्गमा रमण करो.
No text on this page.
(२) ३ 1 स्वग शकेछे. जा जेवू आधुओ सरंभ ४६ ४७ . १ ६ ४७ १० ल यमा ७ . स्वर्ग शकेछ ? जो जQ साधुओ संरंभ लयमां वस्तुमा अप भाजन वीजाथी संसारमा तेज आत्मा मोक्षमा संसार) (माप्ति वांदराने ५४ ५५ ५९ ६२ १२ २२ ११ । वस्तुमा अप भोजन वीजायी संसार ते आत्माज मोक्ष संसार माप्ति वांदराते २ ६३ ६३ २४ २४ - - ८
No text on this page.