·॥ श्रीमहाभारतो यदितीयखण्डान्तर्गत विगटयर्वनचीपत्रं ॥ ... . ५ ... ... २७ 0 ... १३ ... ... ... ४० ४० २३ ... ४० ... ... ४. ... ... प्रकरणं पाण्डवान्वेषणार्थ कर्णमन्त्रणा दुर्योधनं प्रति दुःशासनवाक्यं दुर्योधनं प्रति द्रोणपदेशः दुर्योधनं प्रति भोमवाक्यं ३४ भीभस्य पाण्डवान्यषणोपायकथनं दुर्योधनं प्रति छपवाक्यं दुर्योधनं प्रति विगतराजसुशर्मवाक्यं सुमर्मणाविराटधमाहरणमन्त्रणा सुधर्मवाक्यश्रवणेन दुर्योधनस्य कादिमि. मह विराटधमाहरणमन्त्रणा सुशादोनी मास्थनगरगमनं मुशर्मग्टहीतगोधनदर्भनेन गोपस्य मत्स्यनगर गमनं विराटं प्रति गोपवाक्यं ३० गोपवाक्य श्रवणेन विराटस्य मैन्ययोजमादिः ३० पाण्डवमनहनार्थ मत्स्यराजवाक्यादिः ३८ विराटवाक्येन शतानीकस्य भोमयुधिष्ठिर नकुलमहदेवेभ्या रथादिदान ३६ भीमादीना गोप्रत्याहरणार्थ गमन ..... ३८ विराटमैन्यभख्यादिकथन ३८ विराटमैन्याना बिगान् प्रति गमनं मत्स्याना विगतमध युद्ध ३८ युद्धरतवर्ष में ... ... ३८ भतामोकादियुद्धकयनं माम विराटयाथु ... मुमर्मविराटथोरात्रियुई भावा मह समर्थपो विराटावरोधन विराटपराजयः मा विराटदर पंता प्रकरण एसे ३० तथाग्टहीतविराटदर्शनेम मस्याना पला ६ यनं १३ विराटपराभवदर्शनेन भीमं प्रति युधिष्ठिर वाक्यं ८ युधिष्ठिरं प्रति भीमवाक्यं २ युधिष्ठिरस्य वृक्षोत्पाटनप्रवृत्तभीमनिवारणं ४. १६ धनुर्ग्रहणपूर्वकं भीमस्य समर्मममीप २२ गमनादिः भीमस्य सुभमन्यमारणं ४] निहतसैन्यदर्भनेन शर्मचिन्ता ११ युद्धप्रहत्तपाण्डवदर्शनेन विराटभैन्यारा वर्तन ९८ युधिष्ठिगदीना युद्ध ४१ २२ सशर्मयुधिष्ठिरयोर्युद्ध २४ सशर्मभीमयोर्युहूं ... ५ पलायनपरसुधर्माण प्रति भीमवाक्यं भीमवाक्येन सुशर्मणो युद्धार्यप्रत्यागमन ४१ ८] सुर्यपराजय. १३ भीमसहीतसुशर्मदर्भनेन अंगानी पला १८ यन २२ भोमस्य युधिष्ठिरममीपे बदसुशमानश्नं २३ सुशाणं प्रति भीमवाक्यं २० भीमं प्रति युधिष्ठिरस्य सुशर्थमोचनानुज्ञा ४१ १० सुधाएं प्रति युधिष्ठिरवाक्य ४१ १५ मुधर्मप्रस्थान ४२ २६ विराटस्य पाण्डवपूजनादि २०/पाण्डवान् प्रति विराटवाक्यं ....४२ १ युधिष्ठिरविराटयो. भगदः ४ | युधिष्ठिरण विराटजयघोषणानुशा ... ४ ४९ ४१ ... - ६ ... ... ... ४१ an ... ... ...४१ ४१ २३ ... ... .. ३० ... १ ... -- ४२ ३ । ... ३८ ५ ... ... ... ४२ ४. १६ ·॥ श्रीमहाभारतोयद्वितीयखण्डान्तर्गतविराटपर्वसूचीपत्रं ॥ पूछे एए पंही दूताना विराटजयघोषणा ४२ ... २६ ३ ... ४२ .... १२ ... ... २२ ४३ २३ ... ★ ... ... २५ m २६ ४४ .... ४४ ४० ७ पंक्षी प्रकरम २० हन्नन्नाप्रेरितायवेगादिकथन ४५ कुरुसैन्यदर्शनेन वृहन्नला प्रत्युत्तरवाञ्छ २२ उत्तग्य वृहन्नलानुनयः २५ उत्तरं प्रति वृहन्नलावाक्य २८/उत्तरस्य दृहवना प्रति वाक्य ग्थादवरूहा उत्तरस्थ पलायन ३० पलायनपरोत्तरं प्रति वृहन्नलावाश्यं १५ रथादवरुद्ध वृहन्नन्नाया उत्तरपारणर्य गमनं २० तथाविधोत्तगदिदर्शनेन कुरुमैन्यानां हास्यादि. ४६ ४ हबलाटानन कारवाणांतर्क पर्जुनस्योत्तरधारणं ४७ ११) उत्तरस्यार्जुनानुनयः १३ भोतोत्तरं प्रत्यर्जुनवाक्यं १८ अर्जुनस्योत्तरेण सह ग्यारोहणादि. २२ रथयार्जुनदर्शनेन भीभारीना चिन्तादिः ४० कुरूणामुत्पातदर्शनादिः २८ कुरुन् प्रति भारद्वाज्वाक्यं कर्णस्य भारद्वाज्मार्सना ३० कर्णं प्रति दुर्योधनदायं २ अर्जुनस्य शमोवृक्षसमीपगमनादिः उत्तरं प्रत्य नवाक्यं दृहन्नला प्रत्युत्तरवार्य १. उत्तरं प्रति वृहत्तोपदेश २३ अर्चनवाक्येनोत्तरस्य समोरक्षारोहणादिः १४ वृक्षारूढोत्तरं प्रत्यर्जुनवाक्यं १० उत्तरय गापडीवादिदर्शनेन भौति. १८ अर्जुनं प्रत्युत्तरसास्वपरिचयजिज्ञासा ४४ विगतम्बमान्यन्यदर्शन व्यधनादीमा विराटनगरगमनं. ४२ दुर्योधनादीनां विराटगोधनहरू गोपाध्यक्षस्य विगटपुरगननादिः ४२ झमिचयनामकविराटपुत्र प्रति गोपाध्यक्ष वाक्य ४२ गोपाध्यक्षवाक्यप्रणेनान्तःपुरे उत्तरवाञ्यं उत्तरवाक्यप्रणेनार्जुनस्य द्रोपदी प्रति वाक्यं ४३ उत्तरं प्रति ट्रोपदीय उत्तरद्रौपदीसंवादः भगिनें प्रत्युत्तरवाश्य भावाकोनीनगया हद्दनलासमीपगमनं उत्तरारूपवर्णन उत्तरादर्शनेन इन्नतावाक्य दृहन्नना प्रत्युक्तगवाक्य वृहबलासमीपे उत्तराया. कुरुकर्तृकगोधन हरणोदिकयनं उत्तगवाक्ययवर्णन वृहन्नलाया उत्तरमनो पगमनं वृहन्नला प्रत्युत्तरवाक्य उत्तरं प्रति वृहन्नलावाक्य ४५ वृहन्नला प्रत्युत्तरम्य मारय्यप्रार्थना अर्जुनन्य स्त्रीमधे नाचरितादि. उत्तरस्य युद्धार्थ गमनं वृहन्नन्नी प्रत्युत्तरादिकन्यानां वाचं ४५ उत्तरादो प्रति हहनलाम्त्युत्तरं ... ४५ वृहन्नलाया उत्तरहयप्रेरणादिः ४० .. ... ४४ १७ ४४ २२ ४8 २५ ४५ ४ ४४ ४८ ५ ... ... ४८ ८ ... ... ४८ ... 8 4 २२ २४ ४५ ... ... ... ४८ २५ ४ ... ४ ·है ॥ श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तगत विराटपर्वसूचीपत्र । ... .. ... ... ... ... ... ५. ... ६ ... ५४ २२ ... प्रकरण एछे उत्तरस्य सदसलामगोपे अर्जुनस्यास्वपरि चयदानं उत्तरस गृहन्नलाममीपे अर्जुनादिवृत्तान्त जिज्ञासा उनरममा अर्जुनस्य पाण्डवपरिचय दानादिः उत्तरस्य अर्जुनदशनामनिजामा अर्जुनस्योत्तरसमीपे दशनामकथन अर्नुन प्रति दशनामकारणजिज्ञासा उत्तरसमीपे अर्जुनस्य दशनामकारपकथनं ५१ उत्तरस्यानप्रणामांदि. उत्तरस्थार्जुनानुनयः ভলালসদার্থনা अर्जुनस्यात्तरममावामनादिः उत्तरस्य.स्व. सह ममीक्षादवराहणं उत्तरममीपे अर्जुनम्य कुरुभिः सह युद्ध বসনিয়াছি, अर्जुन प्रत्युत्तरन्यानुनयवचनं उत्तरसमीपे अर्जुनस्य युधिष्ठिरानुजया ब्रतचर्य कयनादिः अर्जुनममोपे उत्तरस्य नयीभावप्रकाशादिः ५२ उत्तरस्य मारथ्य कुशलतादिकयनं ५२ अर्जुनस्य युद्धाय परिकररचनादिः ५२ कौरवमन्यदननामविजयचययितीत्तर स्य वाफ अर्जुनम्य भीतोत्तरसमाश्वासनादिः ५२ उत्तरेण मह रयमायार्जुनस्य यद्धार्थ १४ ... पंतप्रपरम् एं अर्जुनस्मरणेग ध्वजस्य रये शायिभावादिः ५२ २३ अर्जुनम्य गमवादन ५.३ मन गम्दश्रवणमोत्तरमन्त्रामः १८ अर्जुनस्य भोतोत्तरममायामनं बर्जुनं प्रत्युत्तरदाय ५२ २२ अर्जुनस्य उत्तरसावधानकरणादि. ५२ २४ अर्जुनस्य पुनः मह वादनादिः २५ अर्जुनरथमट्द मन्दवणेम द्रोणवाक्य २८ द्रोणस्योत्पातदर्भनकयनं ५३ १ भीमद्रोणरूपान् प्रति दुर्योधनवाक्यं ११ वर्षे प्रति दुर्योधनस्य नीतिकथन १३ कणस्य दुर्योधनप्रत्युत्माइनादिः १६ कर्णविकत्यन १७ कर्ण प्रति छपवाक्यं रूपस्य पाण्डवप्रमादिः कृपस्यार्जुनवीर्यादिकथन २१ / कृपस्य कर्णम नादिः २५ कृपस्य युद्धोपायकयनं अश्वत्थान. कर्षभर्मना २८भीभवाक्य १/भीमस्याश्वत्थामकृपमान्त्वना ३] भीमं प्रत्यवत्थामवाक्यं ५८ १० दुर्योधनवाक्यं दुर्योधनस्य द्रोणादिक्षमाप्रार्थना १८ दुर्योधनं प्रति द्रोणवाक्य २१ भीमस्य पाण्डववनवामादिकालगणना दुर्योधनं प्रति भीमशक्यं ५८ २८. दर्योधनस्य भीमसमीपे स्वमतप्रकाशन ५८ भोमम्य तात्कालिकनीतिकयनं .... ... ७ ... ... ... .. ... १४ ... ... ... ५८ ... ... १२ + .... ... ५८ ... ५८ .... याचा ... अर्जुनस्य वामरध्वजम्मरम् ... ५३ ·॥ श्रीमहाभारतीयहितोयखण्डान्तर्गतविराटपर्वक्षचोपत्र।। ५ .. ३ ... ... ८ ६० ... se प्रकरवं पती प्रकर एछे पक्की भीमादीन संस्थाथ मेनाचतुर्भागेन मई कर्णपराजय. २७ गोधनमादाय दुयोधनस्थ गमनं १५/कर्णपयानं २८ भीमस्य पथि व्यूहरचनादिः ... । १० अपयातकर्णदर्शनेन दुर्योधनादीनामर्नुन अर्जुनस्य व्यूढानोकममोपागमनं : २० प्रत्यागमन अर्जुनध्वजायादिदर्शनेन द्रोणवाक्य २३ अर्जुनस्य दुर्योधनादिसैन्यं प्रत्यागमन कुरुमैन्यदर्भनेनोत्तरं प्रत्यर्जुनवाक्यं अर्जुनस्य दुर्योधनमैन्याच्शदनादिः अर्जुनवाक्येनोत्तरस्य दुर्योधनं प्रति • श्राद्ययंयुद्धदर्शनेनार्जुनप्रमादिः ६२ रथप्रस्थापन अर्जुनस्दारिमारणं ६२ अर्जुनाभिप्रायं बुद्धा छपवाक्यं ८ अर्जुनस्यवाणदारा द्रोणादिताडनं अर्जुनस्य दुर्योधनसेनाया वाणत्यागः १३/कारवनैन्यमयः अर्जुनस्य अर्धवादनं १६ प्रमभवलदर्शनेनार्जुन प्रत्युत्तरवाक्य अर्जुनप्रथमब्दन गवां विराटनगराभिमुख कृपसैन्य प्रति रदवाइनार्थमजुनस्थात पलायन ... रानुमतिः ६३ । १२ गानिवार्जुनस्य दुर्योधनाभिमुख द्राणप्रदक्षिणकरणर्थमुत्तरं प्रत्यर्जुनवाक्यं ६३ प्रयाण, , २१ उत्तरसमोपे अर्जुनस्य असत्यामादि दुर्योधनाभिमुखप्रयातार्जुनं प्रति कुन , परिचयदानं वोराण गमनं २३ दुर्योधनममोपगमनार्यमुत्तरं प्रत्यर्जुन व्यूढानीकदर्शनेनोत्तरं प्रत्यर्जुनवाक्यं २५ वाक्यं २१ अर्जुनवाक्येनोत्तरस्य कणे प्रति रथप्रेरणं ६. २७/उत्तरसमोपे अर्जुनस्य कर्णदिपरिचय चित्रसेनादीनामर्जुनं प्रत्यागमन दानं ... चित्रभेनादिभिः महार्जुनस्य युद्धं २८ अर्जुनस्यात्तरममी भोपपरिचयादि अर्जुनपराजितविक पयानं दानं शत्रुन्तपार्जुनयोयुद्धं २ रुपार्जुनयुद्धदर्शनार्य देवै. महेन्द्रागमनं ६४ ६ शत्रुन्तपबधः ४) युद्धदर्शनार्थ वसुमन प्रसनीनामागमनं ६४ अर्जुनस्य कुममैन्यमारणादि ५ कपममोपे रयानार्थमुत्तरं प्रत्यर्जुनवायं ६४ 'अर्जुनस्य कर्णधात्मारणं १.उत्तरस्य कृपं प्रति रयप्रदारनादिः ६४ भामरणेन कर्णस्या नमनोपागमन ... ६१ ११ परथस्यममोपे अर्जुनम्य शंखवादन कर्णार्जुनयोयुई १२ अर्जुनन च युद्धार्थ कपम्य भंखवादन कार्यनयुद्धदर्शनार्थ कुरुणामवस्यान ... ६१ १४ अपार्जुनयोयु ६५ ६३ ... २८ २४ . ... ... १३ ... २० २ ० .... १.

·॥योमहाभारतो यदितीयखण्डान्तर्गत विराटपचाराचीपत्र । ०१ २५ .. ०१ ... ... २८ ... ... ०२ ३ .. ... ४ ... ७२ ... ... . ... एके কথায়হান अर्जुनन मह युद्धा) द्रोपस्यागमनं द्रोणानोकममोपे रवाहमार्थमुत्तरं प्रत्य र्जुनवाप उत्तरममा अर्जुनस्य द्रोणगुणकयनादि ६६ द्रोणं प्रत्युत्तरस्य रथवाहन द्रोणम्य ग्रंखवादनादि द्रोणं मत्यर्जुनवार्य अर्जुनं प्रति द्रोणस्य वाएरयागादि द्रोणार्जुनयोयुद्ध द्रोणपराजयः अश्वत्यायोऽर्जुनवारण द्रोणापयानं ६८ अश्वत्थामा नयाद ६८ वाएपरिक्षयेणावत्यानपराजयः अर्जुनन मह युनयुद्धार्थ कर्णस्यागमन कर्ण प्रत्य नवाक्यं अर्जुनं प्रति कर्णवाक्यं अर्जुनस्य कर्णभार्सना অমলবার अर्जुनस्य कर्णवच्छेदनादि अर्जुनम्व शरद्वारा कम्पीडन कर्णस्य लायन भीनमैन्यं प्रति रथवाहनार्थ मुत्तरममोपे अझुनवाक्यं अर्जुनं प्रति क्लिटोत्तरवाक्यं अर्जुनस्यात्तरममायामनादि भीमनाममोपे रयवाहनार्थमुत्तर प्रत्य र्जुनवाक्यं ११ पं| प्रकर ए. | उत्तरं प्रायनय याराध्ययुद्धकयमादि १ ११ अर्जुनायामिती सरम्य भोमं प्रति रथ বাংলাবি १३ भीमम्यागच्छद नवारणं ও অশ্লল শীঘসলাৰি २१ मामनादीनाम मममोपागम्य २३ गनिम महदु शामनादीना युद्धं २८६.गामनाय पन्नायन ०० १ विकर्ण नयायुद्ध ४ नगरविद्धविकर्षम्य रथापतनं ०२ २२ विविपतिदु महयार नेन मह युद्धं २४ अर्जुनम्य विमितिदु:महथोरवष्छेदनं २८ विविमतिदुमदयोरपयान ३० मिलितको व गणम नेग मह युद्धं १५ अर्जुनी कौरवमन्यविनाशनादि ७२ १६ अनुनम्य यो नदोप्रवर्तनादि २३ पुनर्दुर्योधनादीनामर्नुनम ममागम. १ मिलितरुपद्रोणदीनामर्जुनेन सह युद्धं ७/अर्जुनस्य गाण्डोवे ऐन्द्रास्त योजनं ८.रथिनां मोहादि १६ | कारवसैन्याना पलायन १७ प्रभमवलदर्शनेन भीमस्य युद्धार्थमर्जुनममो पागमनं भीनस्य शंखवादन ७३ २१ भीमार्जुनयापुंढे ७३ • २४ अर्जुनस्य भीमकार्मुकच्छेदनादि ४ गमवादीनामनप्रशंसा अर्जुनस्य भीमपोडन ८) व नवागाधान्न भोभमोहः .. १० ०२ ७३ 8 ७ ०३ ११ ... १० ... ... ७० .. ७३ ... २२ २४ ७. ... 4 ७४ २८ ... ७५ ·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयग्वण्डान्तर्गत विराटपर्वसूचीपत्रं ॥ प्रकर पतो ... २ ५ ... ७७ ४ ७५ ७५ ... ....०५ . ०७ ... ७० ... ७५ ७७ १४ . ... ७० ... ७७ ७७ . ... ७७ एछ भौमस्यापयानं अपयात भीमदर्धनेन दुर्योधनस्य युद्धार्थ मर्जुनममोपागमनं ... दुर्योधनार्जुनयोयुद्ध पुनरर्जुनेन मह युद्धार्थ विकर्णस्यागमनं अर्जुनस्य विकर्णइस्तिमारणं विकर्णम्य पलायन अर्जुनस्य दुर्योधनपोडन ७५ दुर्योधनमैन्यपलायन दुयोधनस्य पनायन ७५ पलायनपरं दुर्योधनं प्रत्यर्जुनवाक्य ७५ अर्जुनवाकोन दुर्योधनस्य प्रत्यावृत्ति. ७६ पराहत्तदुर्योधनरक्षार्थ कर्णस्था गमनं दुर्योधनग्क्षणार्य भीषस्य गमनं द्रोणादीना दुर्योधनरवणय गमनं परावृत्तानीक्रदर्शनेनार्जुनस्य प्रत्यावृत्तिः ७६ अर्जुनेन मह मितितकौरवाणं युद्ध বলুন দ্বাহুলনানালেন समेन्टकारवाणां माहः कोग्यास्त्रहरणार्थमुत्ता प्रत्यशुनवायं ७६ उत्तरम्य कारववस्वहरणं ७६ उत्तरस्य युद्धमध्यात्रिर्गमनार्थ रयवाहनं युद्धमध्यान्निर्गमनममये भीमानयोर्युर्दू ७६ अर्जुनस्य भीममपास्य युद्धेवस्थान कौरवाण चैतन्यं दुर्योधनवाक्यञ्च दुर्योधनं प्रति युद्धनिवर्तनार्थ भीभवाक्यं ७६ भीमवाक्यश्रवणेन दुर्योधनस्थ तयणीमत्र म्यान युद्धनिवर्तनार्थ कारवाणां सम्मलि. मक्का कौरवाणं प्रन्यानं प्रस्थितभीम दीन मति अर्जुनस्य प्रणा ११ मादि १३ अर्जुनस्य दुर्योधनमुकुटच्छेदनादि १८/अर्जुनस्य शंखवादनादि १८ ग्यनिवर्तनार्यमुत्तरं प्रत्य नवाक २२/ देवानी स्वस्वभवनगमन . २३ अर्जुनदर्शनेन भोतकुरुसैन्याना वाक्यं २४ अर्जुनस्य भीतकुरुमैन्यममायामनं २५ अभयवचनवणेन मैन्यानामर्जुनायो दादि ४ | उत्तरं प्रत्यर्जुनवाक्यं 0/उत्तरस्या नवाक्यस्वीकारादि अर्जुनस्य समोवृक्षममोपगमनं अर्जुनस्यायुधस्थापनादि १. अर्जुनस्य इनलारूपधारणादि ११ कारवाणां हस्तिनापुगभिमुखगमनं १२ उत्तरं प्रत्यर्जुनवाक्यं ... १५ उत्तरस्य विजयघोषणार्थ दूतान् प्रत्याजा १८ अर्जुनोत्तग्योः शमीक्षे अस्वस्यापन २० हनलया सह उत्तरस्य स्खपुरागमनं २१ युधिष्ठिरादिभि मह विराटस्य स्वपुरा २२ गमन २३ स्वपुरागतविराटस्य उत्तरवाता जिज्ञामा २४ अन्त पुरस्थानामुत्तरवृत्तान्नकयनं २५ असहायोत्तग्युद्धगमनश्रवणेन विराटम्य मन्त्रिण प्रत्याजा २८ उत्तरसाहाय्यार्थ विराटस्य न्यादिप्रेरणं १ अभितप्तविराट प्रति युधिष्ठिरवाक्य २३ ... ...७७ २५ ७८ ४ ६ .. ८ ७८ ०८ १४ ७८ म ... ७८ २२ २५ ... ७० ० ·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयव पडान्तर्गत विराटपर्चमधीपत्र । १४ १८ ... ... ७८ २२ ८. ... ...७८ ४ ... २३ २६ ७८ ७८ ७८ २ ५ ७५ ...२ २७ एथे मकरस ए दूतानी विराटनगरे उत्तग्जयघोषणा २८ उतरविराष्ट्रपी:भवादः मन्त्रिणा विराटममोपे उत्तरगयादि तमय विगट प्रति युधिमिरवाक्य कथन २८ | विगटममोये दृष्यलागमन विराटं प्रति युधिष्ठिरवावं १ विराटतारमा उन्सरविजयश्रवणेन विराटस्य नगरीमा | उत्तरं प्रति विराटम्य जिनामा হিযামা ३. उत्तरविराटयोः भवादः ...८१ उत्तरं प्रति विराटम्य मालवादिवादि गोधरएपर्चममाप्ति. ... प्रेषणं अचकोडार्थ विराटवाक्यं १३ शहिकपारम्भः युधिष्ठिरण्याचकोडावारणं १४ युधिष्ठिरादोमा विभिभावेश. युधिष्ठिरं प्रति विराटवाक्यं १६ सभायां विराटयागमन युधिष्ठिरस्याचकोडायो दोषकथनं १७ को प्रति विम्याचेपवाक्यं युधिष्ठिरेण सहायकोडाममये विगटस्य विराटं प्रति की प्रथमारूपमर्जुनवाक्यं २ पुत्त्रजयकथन २. अर्जुनं पनि विराटजिज्ञामा युधिष्ठिरस्य वहनलाजयकथनं २१ भीमादिना परिचऽजुना ८२ विराटस्य युधिष्ठिरभर्सना २२ उत्तरखे युधिष्ठिरादीनां परिचयदान ८३ युधिष्ठिरस्य वृइनसाप्रमादि २५ उत्तरतार्जुनप्रशंसा ८३ युधिष्ठिरं पति विराटस्य कोपादाक्यं १५. २८/ विराटोत्तरयोःसंवादः ८३ विराटस्य कोपाधुधिष्ठिरमुखे अक्षाघात ७८ ५.३. विराटादिभिर्युधिष्ठिरप्रसादनं ८३ युधिष्ठिरस्य हस्ताभ्यां नामिकापतितरक युधिष्ठिरं प्रति विराटवाक्यं धारण १) उत्तराविवाहप्रस्तावेऽर्जुनवाक्यं द्रौपद्या जलपूर्णपात्रण युधिष्ठिररतधारणं .. ३ | विराटार्जुनया: संवाद. उत्तरस्य नगरागमन ४ अभिमन्युप्रभृतोनामानयन विराटममीपे द्वारपालस्य वृहलामहिती अभिमन्य उत्तरादान तरागमनकथन . ६ श्रीकृष्णादीनां समागम. वृहन्नलामहितोत्तरप्रवेशनार्थ मुत्तराज्ञा ७ विवात्मिववर्णन उत्तारं प्रति वृहन्नन्नानवेशवारणार्थ शधिकपर्वसमाप्तिः युधिविवाफ ८विराटपमाप्तिः ८५ बिराटसमीपागमनादि । ०८ २८ ७८ १८ २२ .. ... ४ ८४ ८४ ८४ २ ...८४ २६ २ ... ... ८५ ... ... १७ ·॥श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपञ्चस्चोपच ।। पही प्रकरण ... ... ८६ ... १३ 28 ... ८७ म ८ ... ८८ ... ८८ २२ १ ... ... ८. ५५ .. ... . उद्योगपदारम्भ. मनोद्योगपारम्भ पाण्डवानी विराटसभाप्रवेश सभापवेयवर्णन युधिष्ठिरसाहाय्याय राज प्रति श्रोत्रण वाक्यं राज प्रति बलदेवा युद्धार्थ सर्वान् प्रति मायकिक्रोधवाक्य सान् प्रति द्रुपदवारं राज्ञ प्रति दूतप्रेषणाय द्रुपदाभिप्राय. सात्यकि प्रति वासुदेववाक्यं श्रीरुपास्य दारकागमन विगटकर्टकयुद्धाद्योगः कारवममोपे प्रेषणाय पुरोहित प्रति द्रुपद वाक्यं पुरोहितस्य हस्तिनापुरगमनं मज़पार्थिवममीपे दूतप्रेपर्ण अर्जुनस्य द्वारकागमनं दुर्योधनस्यापि दागकागमनं दुर्यधनार्जुनयो. श्रोरुपएग्रहप्रवेश. दुर्योधनश्रीधराया. संवाद अर्जुनम्य श्रीकृष्णार्थ प्रार्थना ... दुर्योधनस्य कृष्एसैन्याय प्रार्थना दुर्योधनं प्रति वलदेववाक्यं मन्येन सह दुर्योधनस्य स्वस्टहामगर्न कृष्णार्जुनयो संवाद. ममन्यम्य सन्यायागमन दुर्योधनान्ययो संवादः ... भन्ययुधिष्ठिरया संवाद एसे १ वैशम्पायनवाक्यं २४ २ शल्यप्रति युधिष्ठिरवायं २५ २ युधिष्ठिर प्रति शन्यवाक्यं १ ५ कमिन्द्रेण्टु.ख प्राप्तमिति युधिष्ठिरमन्ना ८४ १२ शल्यस्य वृक्षधरूपैतिहास केयन १२ बष्टप्रजापर्विस्वरूपोद्भवादिकयने १४ १४ विश्वरूपतपोदर्शनेन शकस्य चिन्ता ११ तपोभङ्गार्य अप्सरम प्रति क्रिस्याज्ञा २० २५ शक्र प्रति असरमा वाक्यं २ अमरोगमने धन्यवाक्यं ८४ प्रति प्रत्यागतानामसरमा वाक्य शक्रस्व विश्वरूपरधापायचिन्ता ३ विश्वरूपं प्रति शकस्य वज्रत्याग ८५ ६ वजाहतस्य विश्वरूपस्य पतनं ८५ १२ अस्य शिरा मि चिन्धीतितवाणप्रति मकवाक्यं ८५ ३० ताकयो मवाद. ३) तक्ष्ण विश्वरूपशिर छेदने शन्यवाक्यं ४ विवरूपमिरोभ्यश्रण्डजात्पत्ति ७) पुत्रवध श्रुतवतस्वाक्यं ८५ वासुरोत्पत्ति १३] दृवस्य पक्रसमीपगमन २४ बवामत्रयायुद्धवर्णन २५ देवान् प्रतीन्द्रवाक्यं ३० इन्द्रादीनां विष्णुममोपगमन विष्णु प्रति देवानां वाक्य २२ ८/देवादोन् मति विष्णुवाक्यं २६ १६ मधिकरणार्थ देवादोना हवममोपगमन ३१ प्रति ऋषीणां वाक्य १४ / सुयीन मति वृत्रवाश्य .... २२ . ४ ८१ ५ ... . ... ... ... 29 .. ८७ ... ग ·१२ ॥ श्रीमचाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वसूचीपत्र । प्रकरया 1 ... ... ...८० ... ... ... ... ...८७ ८ ४ ८८ ... ... 4 ... ... १.१ २४ ... ० ४ एछे गण्यार्थ प्रति मीणा वाक्यं एवय वरप्रार्थना स्त्रयधे भक्रस्य चिन्ता हवं प्रति शास्य गवनपनत्यागः . हवे निहते दिना प्रसन्नतादि ब्रह्महत्याभयात् शकस्य जले वाम. इन्द्रत्वकरण नहुपं प्रति देवादोनां वाक्यं देवादीन् प्रति नहुयवाक्यं पुनर्देवादोनी वाक्य महुषस्य शक्रराज्याभिषेक नपस्याधिपत्यवर्णन शची दृष्टवतीनद्यस्य वाक्यं ...२८ वृहस्पति प्रति शचीवाका शाचौं प्रति हम्पतिवाक्यं । क्रुद्ध नहुपं प्रति देवादीनां वाक्य देवान् प्रति नहुषवाक्यं इन्द्राणमानयिथ्यामति देवानां वाक्यं वृहस्पति प्रति देवानी वाक्यं पृहस्पति प्रति शचीवाक्य देवान् प्रति वृहस्पतिवाक्यं शरणागतपरित्यागे निन्दाकथनं देवादीम् प्रति वृदम्पतिवाक्यं मी प्रति देवानी वाक्यं नयममोपेच्यागमन 'मी प्रति नहुपवाक्य महुपममीपेनच्या: समयकरणं नइपम्य ममयखोकारः भच्या पतिस्मोपागमनं MANकाधेपणे देवाना चिन्ता पंही प्रकरण महो १० | विष्णु प्रति देवानां वाक्यं २२ १६ | देवान् प्रति विष्णुवाक् १०० २५ २१ पक्रस्य पवनार्थ अश्वमेधयजकरणं २८ २७/चादिषु ब्रह्महत्याविभाग. २८ शक्रयान्तधाम ३ ४ गक्रस्यादर्भनेन शचीविलाप. २१ गच्या उपश्रुतिदर्शनं १३ धची प्रत्युपश्रुतिवा १२ १४ उपश्रुत्या सह भच्या. शक्रान्वेषणार्थ गमनं १०१ १८ पद्ममध्ये स्थितम्य पक्रस्य दर्शनं. २० शची प्रति भक्रवाक्यं २३ २७ गक्रप्रति शचीवाक्यं २८ अध्याः नइषममोपागमनं १०२ ३ गरी प्रति नहुषवाक्यं ५ ८ नहुषं प्रति शचीवाक्यं ... १०२ १२ शची प्रतिनहुषवाक्य १०२ । १५/नहुषस्य यानवहने ऋषीणां नियोग. ... १०२ २२ १७ वृहस्पति प्रति शचीवाक्यं १०२ २१ मची प्रति हस्पतिवाक्यं २२/झाषणार्थ वृहस्पनेहीमकरणं २०२ २८ २५/स्त्रोवेशं ततोऽनरन्तर्धानं २/श्रग्रिहस्पतिवादः १०३ ३ ৩. এল ८/सहस्पतिप्रसतीनां भक्रममोपगमन १२ यूहम्पतिकतयकस्तव. २३ १५ हम्पतिवादः १८ क्रममीपे कुवरादीनामागमन १०४ १८ महेन्द्र प्रति युवरादीना वाय २० वशदिभ्य शकणाधिपत्यदान ८८ ... ८ ... ... ... 2 ... ... १०२ २६ ८८ ... ... १०२ .... ... ... २२ ... १. ...

·॥श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वदचोपत्र ।। एथे. 8 ... ५ ... ... ... ... ... ... . पल्ली प्रकार ए; पंती मकं प्रत्यवाय नपभ्रंशकयनं २२ / सञ्जयुधिष्ठिरो. संवादः ११२ अगस्वं पति यादव २५ मनयं प्रति वासुदेवस्वापदेवदाक्यं अगस्त्य नयभंशहत्तान्तकयनं १०४ २८ कृष्णस्य कोरबततिकर्म शयनं देवादीनी हर्षे सत्यवाय ११ सन्धिकरणार्थ कृपन्य गमनाभिप्रायकयनं ११८ सक्राटीनी वर्गागमन १०५ १६ सयोधनादीनांमन्युमयद्रुमवक्रयन ११८ शक्रस्य स्वादिपालन १८ युधिष्ठिरादोनों धर्ममयट्टमवक्रयन अगिरमे शक्रस्य वरदान २१ युधिष्ठिरं प्रति सञ्जयवाक्यं २२ युधिष्टिरं प्रति मापदेय. २६ मञ्जय पनि युधिष्ठिरवाक्यं ११८ वैशम्पायनवायं ৩ যুধিষ্ঠিৰাষত্মসা २८ अन्धस्य प्रतिज्ञाकरण । १० बानषादीन् प्रत्यस्मत्कुम वस्था इत्यादि भल्यस्य दुर्योधनसमोपगमने युधिमिरवा २ युयुधानम्य युधिष्ठिरममोपागमनं १३ मञ्जय प्रति युधिष्ठिरोपदेश. २८ युधिष्ठिरममीपे घटकेतुप्रभृतीनामागननं १०६ १८/तगष्टं प्रत्येतत् कयनीयमित्यादि युधि भगदत्तादीनां दुर्योधनममोपागमन २० ठिरवावं १२१ मेनोद्योगपर्वममाप्ति. १६ भीमं प्रत्येक्त् कयनीयमित्य दि युधिष्टिर वाक्य मञ्जययानपारम्भ १० युधिष्ठिरन्य दुर्योधनं प्रति वनयस्यन १२२ धृतराष्ट्रादिमीपे द्रुपदपुरोहितगमनं १८ मनयस्य युधिष्ठिरसमीपात् प्रत्यागमनं भीमादीन् प्रति द्रुपदपुरोहितवाक्यं २.दारपालं प्रति सजयवाझ्यं १२२ २५ द्रुपदपुगेहित प्रति मीभवाक्यं १२एतराष्ट्र प्रति दाम्दयाका १२१ पुरोहितं प्रति कर्णवाक्य १०८ १८ मञ्जयानयने धृतरामानुज्ञा ... १२१ वर्ण प्रत्यर्जुनमधमारूपभीमशक्य २६ मञ्जयस्य तराष्ट्रसमोपगमनं १२२ धृतराष्ट्रस्य भोमानुनयवाक्य ....१०८ २८/तगष्ट्रं प्रति सअपवाक्यं १२२ पाण्डवमनोये प्रेषणाय मञ्चय प्रति धृतराष्ट्र 1 एतराष्ट्रमचययो संवादः १२२ वाक्य ..११०६ ३/नययानपसनाप्ति १२३ मन्त्रयस्य पाण्डवममीपगमन युधिधि प्रति मञ्जयवाक्यं ... ११. । २० प्रजागरपारम्भ ... १२३ युधिष्ठिरस्य कौरवकुभल जिज्ञासा विदुगनाने हा म्यं प्रति तगधानुघा • १२३ अर्जुनादिप्रभम रुपयुधिटिरवाक्य २४ दाम्पतगष्योरतिप्रत्युको १२३ २ ... ... ... ... १ ... ३ مله ... . ... ४ ...

·॥ श्रीमहाभारतोयदितीयराण्डाम्तर्गतोद्योगपएचोपचं ! ... ... २ ... ४ ... .... ७ ... ... ... ...१३६ ... १६८ ... ... ... प्रश्नः प्रकर प्ररम ए विदुरण्य धाराममोपागमर्म । १२३ १. विदरम्याधेयमारादापतिहामधनं १० विदुरं प्रति एतरास ... १२३ १०मापिमहर्षि प्रति मायाना या एतराष्ट्रपति विदुरवा १२२ १० मायाम् प्रति ईमवार पर धर्मातमिछामोति राष्ट्रवार १२३ १८ विदरं प्रति नगरयाको वृतराष्ट्रपति विदुरम्य मदुपदेशः १२३ २. विदुमा महाभमरकर्म विदुरस्य पण्डितालक्षणकयन २४ कुलदूषणमुतणकधर्म ... 05 पिटुरस्य मूलवणकयनं १२४ ११ सत्ताधमाकयन १२८ विदुरस्य नीतिकयन १२४ २२ एतराष्ट्रपति विदुरम्य हितवाक्य विदुरस्थासुरेन्द्रगोनेतिहामायनप्रतिज्ञा २५ नराष्ट्रस्य विदुर पनि जिज्ञासा ૧૨૮ विदुरम्य राजनीतिकयनं २६ विदुरस्य भानापदः ५ दह्यमानस्य कार्य होति धृतराष्ट्रपन्न १८ विदुरस्य सप्तदमपुरुषकथनं विदुग्स्थ राजनीतिकथनादि २१ पुरुषस्य कयमायु धयाति तराष्ट्रमन. १३ भूयोधमार्थमहितं वचोहीति धृतराष्ट्र अतिमानादीमामायुनाशकलायन १३४ १७ विदुरस्थापदेशः १४. विदुरस्य धोपदेश १८ पाण्डमह विपदोषकयनादि १४१ २. विदुरस्य विरोचनकभिनीसुधन्यवाद पुरुषापा पञ्चविधवस्तकयों रुपेतिहामकथन १३४ २१ विदुरस्य हिमवाक्यं केमिनोविरोचनयाः संवादः १३४ २४ दृद्धसम्माने विदुरवाय २४२ सुधन्वन अागमने विदुरवाक्य २८ चिकित्मकादीनामानिध्याभावकयनं १४२ १० सुधन्वविरोचनयारुतिप्रत्युको १ अविक्रयद्रव्यकथन २४२ प्रहादसमीपे तयोरागमने विटुरवाक्यं २२५ . ८ भितुकलपणकथनं १४२ विगेनं प्रति प्रहादवाक्य १. तापसलक्षणकथन २२ महादं प्रति विरोचनशक्यं १३५ १२ विदरस्य राजनीतिकथनादि प्रहादसुधन्वनोरुतिप्रत्युक्ती १३ विदुरं प्रति तराष्ट्रवाक्यं १४४ ५ भूम्यर्थना नृतं वाममोत्यादि विदुरवाक्यं १३५ २० विदुरहितवाक्य १४४ विदुरस्य मद्यपानादिवर्जनकया १/दुर्योधनं त्या नोत्महे इत्यादि तराष्ट्र ৰা অলীযঙ্গ २ वाक्य १४४ अडाघातिसमपुरुस्कयनं 8 दोषिणा वर्णनादी विदुरवाक्यं १४४ ...११३६ ७)ज्ञातिसम्माननादी विदुरवाद २२ ... १४२ ४ ... १३५ ... ... ... ... ... विदुरस्य नीतिकथन ... १४४ ·॥श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वहाचीपत्र ।। पंक्ती .. ... .. ... ... ... ... ... .... .. ... ... ५ ... ... १४६ ... ... ७ ... ... ... प्रपर पानी पर एछे विदुरस्य हितोपदेशः १४५ । नृशंसधर्मपुम्पनिरूपणं नापमादीनां बनकयनं १६/पापशीलानी लक्षणकयनं १५४ २२ प्रवादीनामत्रतनवकयनं १० ग्रामणस्य दादयगुणकथन १५४ २२ अक्रोधादिभिः क्रोधादिजयकथन १८ धृतराष्ट्र प्रति मनमुभातस्य नीतिकथनं १५४ २५ स्थादियु विश्वासाभावकयनं २० सोहदे षड्गुणकयनं १५४ पुरुषादिषु माथवकथन १४६ २३ सात्त्विापुरुषलवणादिकयनं १५५ २ देवदादीनी नराकथन २४ सनत्मजातस्य योगोपदेशः १५५ विदुरस्य वेदादीना मलकयन २५) मन मुजानपर्वसमाप्ति. १५७ खप्तादिभिर्निद्रादियाभावकथनं २८ विदुरस्य दानप्रशंसा २८यानमन्धिपचारम्भः १५० विदुरस्य हितोपदेशः १४० ४ धृतराष्ट्रादीनां राजसभागमन वैशम्पाय विद्यायाः गबुकथन नोक्ति. १५० विद्यार्थिनी मतदोपकथन ... १४७ ८)सभावर्णन आशादीनातिनायकत्ल कथन १३ धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य भीभादोनो सभाप्रवेश: १२ ग्टहे म्यापयितव्य व्यकथन १४७ १५ दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुःशासनादीनी ममा वैराग्योत्पादकाक्यादिकयनं १४७ प्रवेशः प्रत्यादिभिः शिनोदरादिभयकथन १४८ १/सञ्जयस्व सभाप्रवेशः माधणादीनां धर्मकयनं १४५ २ सन्यान् प्रति मञ्जयवाक्यं १५० २२ विदुरं प्रति एतराणवाक्यं १.४८ अर्जुन: किमत्रवादिति मञ्चय प्रति प्रजागरपसमाप्ति ...१४८ धृतराष्ट्रमनः १५० २६ मनपस्य धननयोतकथन १५० २८ मनासुभानपारम्भः १२ युधिष्ठिरदुःखप्राप्तिविषये धनञ्जयोककयनं १५८ १. धृतराष्ट्रविदुरयोः संवादः १४६ १३ युधिष्ठिरभविष्यधुद्धेऽर्जुनाककयर्न १५८ विदुरममा मन जातस्यागमनं २१ भीमभविष्या? धनञ्जयोहकयनं पनामा प्रति विदुरप्रार्थना १४८ २२ / नकुलभविष्या? धनघ्रयाककयनं १५८ धृतराद्रस्य विदुग्वाक्यम्मानने पाया महदेवभविष्ययुद्धे धननयोककथनं ... १५८ এনজি १४८ २६ अभिमन्युभविष्यधुद्धेऽर्जुनाककयनं धृतराष्ट्रमनत्सुभातयोः संवादः २८ द्रुपदादिमविश्वयुद्धेऽनातकयन' ममुथा दामदोषकथनं १८मात्यक्रिप्रभृतीनी युद्धेऽर्जुनालयन .... ... .. ... ८ ... ... १४८ १४८ ... १५८ १४८ ...

·॥ योमपाभारसायदिनी यमपात गमाधोगपश्योप। .. १ ... .. . ... ... ... .. . ... १५४ ... . ... ... Y ... . मोहमयुद्ध मध्यमा •ynई प्रति पगाल सलामोमादे मनपा अधिनिभापति fayn समाधामनोनयन गया স্বাক্ষণগুৱ মনিরুজ १५ लाई प्रतिपय पनामादिदुपागात इयम १६ पापमयनिमामाया न कारवमाप्रतिमायाम नोकरी २२ माशांचा पापनाशि कौरवमानिया नाम धर्म १११ ९६ मिyिारा पुद्धमा गम्मोऽनोककधर्म ... सयपतनाचा वापमानित अ भाकयुद्धसाहकयनं ५ धुतराई प्रतिमा भीमादीनां भगाणोकरणेऽमाकायन युधिष्ठिरपराश्रम मन्त्रक दुर्योधन प्रति मोमवाय पायमोनिः १६२ १५ भोमपगरम मप्रथा अर्जुनस्यावतारमनिये दुध मति नपराम पवायं भीमाका ११ मलप्रमादपं पनयवानों অনাৰাযদা মা মনি महदेवरभंमापं मप्रया हस्पति जिनामा २. मिमण्डिनः पावमाहाकाले मन्त्रय वृहस्पति प्रति ब्राह्मणवाय १६९ वापर्व १. नरनारायएसमीपे भकादीनां गमने वैशम्पा पाएपशातिराजगनिरूपणादी यनोकि मनवार्थ दानवजधार्थ भक्रस्य प्रार्थना २६ भीमाय जायत दरयादि धृतराष्ट्रवार २८ भरनारायणयोर्युडूकरणखौकार: २८ धृतगादत्य भीमपराकमकथन नरकतेन्द्रशचुयध १६२ २८ मोमपराक्रनम्मरणेन धृतरावानुताप. नारायणरतेन्द्र शत्रुमध. ३ अर्जुनपराक्रमकयने धृतराष्ट्रवाक्य २६८ नरनारायण वासुदेवा नावितिदुर्योधनं पाण्डवपचपातिना पराक्रमायने धृतराष्ट्र प्रति भीमवाक्यं वायं वासुदेवार्जुनधारजेयत्वकथनादि ५ युधिष्ठिरादोनो क्रोधाभयं जायत इत्यादि भीष्मस्य दुर्योधनानुनथ धृतराष्ट्रवाक्य . भीभं मति कर्णस्य प्रगल्भवाक्यं ९५ युधिष्ठिरप्रसारूपं धृतराष्ट्रवाक्यं মশালাপি २० धृतराष्ट्रस्य युद्धाभावाभिप्रायकयनं धृतराष्ट्र प्रति कर्णनिन्दारूपं भीमवायं १६३ २१ कुरुपाण्डवयो मन्धिविधाना मञ्जयवाक्यं १६८ १४ ... २५ ... ... २ .... .... ३ ४ ... ... ... ...

·॥ श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वतुचोपत्र। १७ एछ ... ३ २२ प्रति धृतराष्ट्रप्रम ... ... १४ ... ... १ १२ प्रकरणं मको प्रवर पंत धृतराष्ट्रस्य घृतानुमोदने मञ्चयवाक्यं १६८ १६ भीमादिप्रसारूपं दुर्योधनशक्य सञ्जयस्था नादिप्रशंमा २६८ २३, उन्मत्त व मे पुत्रोविलपतो त्यादि धृत मञ्चयम्य दुष्योधननिन्दारूपतिव राष्ट्रवाश्य ... १०४ सञ्जयवाक्यप्रवणेन धृतराष्ट्र प्रति दुर्योधन पाण्डवान् कः सन्दीपयति तळूहोति मजयं वाक्यं ... १०४ २५ दुर्योधनन्य भीमादीनी युद्धाभिप्रायकयनं १७० २४ धृष्टद्युवरा युद्धोत्साई सञ्जयवाक्यं १०४ दुर्योधनस्य धृतराष्ट्रममावामनादि १०० २८ धृष्टद्युधं प्रति युधिष्ठिरमार्थनाकयनं १०४ दुर्योधनस्थात्मप्रशंमारूपवान धृतराष्ट्र प्रति सञ्जयम्य धृष्टद्युषोतकयनं टुर्योधनस्य भीष्मादिमाहायकयनं १८ दुर्योधननिन्दारूपं धृतराष्ट्रवाका १०५ दुर्योधनम्य भीमादिपराक्रमकयनं १०१ २३ युद्धनिवृत्त्यर्य धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनानुनयः १७५ कर्णप्रशंमारूपं दुर्योधनवाक्यं १०१ ३०) दुर्योधनस्य युद्धप्रतिज्ञाकयनं २२ दुथाधनसामवलकयनं १०२ ८/धृतराष्ट्रल दुर्योधन पनि सक्रोधवाक्यं दुर्योधनस्टकादभाचीहिणीवनकथन १२ वैशम्पायनोतिः पुनद्धृतराष्ट्रममावामनादि १३ कृष्णार्जुनौ यदबूतां तन्मे बहोति धृत दुर्योधनसञ्जययो. संवादः १७२ १३ पाण्डवान्न विषये सञ्चयं प्रति धृतराष्ट्रमन्नः १७३ १० कपणार्जुनौ यदूचतुम्तत् कथयामोतिधृत प, गड़बसाहाय्यार्थष्णादीनामागमने गष्ट्र प्रति मञ्चयवाक्यं १४ मञ्जयवाक्य ११ सञ्जयस्य कृष्णार्जुनममोपे प्रवेशकयनं १५ सन्येन पाञ्चालादीना पाण्डवसाहाय्य । मञ्जयस्य कृष्णार्जुनयारेकामनस्थितिकथनं १०६ कथन १०३ १३/मचयं प्रति वासुदेववाक्य द्रुपदादीनां पाण्डवमाहाय्यकथन १७३ १४ वर्जुनप्रभारुपं श्रीरपणवाय ... १०० ५ विगटादीनी पाण्डवमाहाय्यकयनं १०३ २५ धृतराष्ट्रस्य गुणदोषसंख्याने वैम्पायनोकिः १०० क्षारामन्धिमझतीना पाण्डवमाहाय्यकयनं १०३ १० दुर्योधनं प्रति धृतराष्ट्रशक्य सञ्जयस्त पाण्डवनामागकन्पनाकयनं २१ अर्जुनप्रसारु धृतराष्ट्रशक्यं २६ स्वपुलनिन्दारूपं धृतराष्ट्रवाक्य १०४ ५तगष्ट्रस्य ममाभिप्रायकयनं. ... १०८ धृगष्ट्रस्य पाण्डववनप्रमा १०४ दुर्योधनकोधे वैगम्यायनोनित धृतराष्ट्रस्य पाण्डवमन्यनेदण नामकयनं तराष्ट्रसमायामनरूपं दुर्योधनवाक्यं १०८ पाण्डवाना जयं कयं मन्दसे इत्यादि दुर्यो दुर्योधनस्यात्नयाघाकरण धनवाक्य राप्रपा .... ... .... ... ... .. ... ... ८ ... ... १०४ १०६ १० ... १०४, १५ विगम्पायनोकि ·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वसूचीपत्रं ॥ ... ... ... .... ... ... ८ ... एथे पक्त प्रकरण एके पो युधिष्ठिरश्तधनप्रसादि १८६ १८मात्यकिवान योधानां वैशम्पायनोकिः १८५ २५ निनिनामवम्याकयन १८६ २. कृष्णं प्रति द्रौपदोवाक्ये वैशम्पायनानि. २८ पोहोमस्यामर्थप्राप्तिकमकथनं १८६ २५ पोहणं प्रति ट्रैपदोवार श्रोथुक्तस्थार्थप्राधिकचनादि ... १८६ २८ द्रौपद्या म्वपग्भिश्कयनादि युधिष्ठिरस्य युद्धनिवारणमिप्रायकयनं १८७ ८ वर्जुनादीन् प्रति ट्रौपद्यावाक्यादि २८ हद्रादीनां कृत्तिकयनादि १८० १२ द्रोपदीविषादे वैशम्पायनोक्ति. युद्धकरणे दोषकथनादि १८० १४ | दुशासनस्तके मदर्शनेन द्रोपदीविषादवाक्यं १८० युधिष्ठिरं प्रति जनाईनवाक्ये वैशम्पायनोकि १८८ १५ द्रौपद्याभोमारंपवावं युधिष्ठिरष्क्षप्णया. संवाद. १८८ १८, कृष्णादीनां समोपे द्रोपदोरोदनं युधिष्ठिरं पति युद्धकरणार्य कृष्णोपदेश १८८ १ द्रोपदी प्रति कृपपम्य मान्त्वनावाक्य दुशासनादीना पापाचरणकथनादि १८ १८ दुर्योधनादिनाशने श्रोहणस्य प्रतिज्ञा वष्णस्य दुर्योधनवधाभिप्रायकयनं १८८ २५ भगवन्तं प्रत्यर्जुनवाक्य कृष्णस्य युद्धानुकूलनिमित्तकथनं १८. ८/अर्जुन प्रति श्रोश वाक्य २२ श्रीकृष्ण प्रति भीमसेनवाक्यं १४ श्रीकृष्णम्य गमनमाइन्यकरणेवैशम्पायनोकि. १८० २३ भीमस्य अधार्मिकराजाना नामकथन १८० २४ मात्यकि प्रति श्रीगणवायं भीमस्य दुर्योधननिन्दाकथनादि १ सात्यकरयममाकरणं कृष्णस्य भीमवाक्यश्रवणादी वैशम्पायनोलि १६५ ८ श्रीकृष्णस्य रथारोहणं भीमक्रोधवर्द्धनार्थ भगवद्वाक्यं ११ श्रीकृष्यगमने वाप्वादीनामानुकृल्यकयनं १८८ वैम्पायमोहि ३ वमिष्ठादीनां प्रदविणकरणं १४ कृपया प्रति भीमसेनवाका १८२ ४/योहणम्य कौरवमदनगमनं १८८ भीमम्मात्मवलकयनादि १८२ युधितिरादीनां श्रीकृष्णानुगमन भोमं प्रति भगवदाक्यं २३ युधिष्ठिरम्य समानुगमनादो वैशम्पाय ममविधानार्थं कृष्णं प्रत्यर्जुनवाक्यं ... १८८ २. प्र में प्रति भगवदाक्वं १८४ ६/श्रीवां प्रति युधिष्ठिरम्य सन्देशवावं २४ श्रौलष्णस्य दुयोधनादिनिन्दाकथन १८४ ११ युधिष्ठिरस्यानुगमननिवृत्ति. १८८ मोचणम्या नोसाइकवाक्य १८४ २२ गच्छन्न श्रीकृष्ण प्रत्यर्जुनवाक्यं १८८ भगवन्ने प्रति मकुनवाक्य ९८४ २८ अर्जुनवाक्येन भोमस्य इपादि.. युद्धाय रोवणं प्रति सहदेववार १८ रुणानुगमने अर्जुनादीनी निवृत्ति १८८ १४ योछाप्रति माध्यकिवाक्य २९ श्रीकृष्णस्य पदिमध्ये एपोपी दर्शनादि ... ... ... ... १ .... ८ ... ... ... ... ... ...

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वसूचीपत्रं ॥ पताप्रकरण ... ... ... ... २०३ ... ... ... ५ .. ... ... ... २०४ ... ... एछ ए เป็น ऋषीन प्रति श्रीकृष्णवाक्यं । १८ १४ श्रीक्षण प्रति जामदग्न्यवाका २३ धृतराष्ट्रस्य दुर्योधमामुनय दशमहारथाना कृष्णामुगमने वैशम्पाय दुर्योधननिन्दारूपं भीमवाक्य नोनि. १ भीमस्य क्रेधिन मभायानिर्गमन श्रीकृष्णप्रयानिमित्तश्रवणे जनमेजयप्रश्न ३ श्रोरणागमने वैशम्पायनोति এমমানালি २.. ४ोषणानयनार्थ भीमादोनो मत्युगमनादि २०३ २५ श्रीशाप्रयानिमित्ताना कथनं ५ श्रीकृष्णम्य तराष्ट्रग्टहप्रवेश: ...२.४ पथि पुरवामिभिः श्रीष्टप्णपूजादि २.. १८ एतराष्ट्रादीनामभ्युत्थानादि २.४ सकस्यले श्रीकृष्णस्य रथादवरोह ध्या श्रीष्टष्णस्यामनापवेमादि करणादि .... २... २. विदुरस्य श्रीकृष्णपूजादि २.४ कस्यले श्रीकृष्णस्य राधिवासादि २३ विदरस्य पाण्डवक्षुशलप्रश्न १७ মানবাধিমালা স্বীবুলাবি २.. २५ विदुरं प्रति श्रीकृष्णस्य पाण्डवकुयलकथनं २०४ वैशम्पायनोकि ३१ कृष्णस्य प्रयासमीपगमने वैशम्पायनोक्ति २४४ भीमादीन् पनि तराष्ट्रवाक्य .... २०१ २ श्रीकृष्णं प्रति पृथावाक्य २.४ २५ तराष्ट्रस्य -श्रीकृष्णप्रशंसावाक्यं २०१ ४ वन पाण्डवाः कथभूपरित्यादि कुन्तीवाक्यं २०४ सभारचमार्थं धतराष्ट्रामुमा ... २०१ ८ कुन्तीकृतयुधिष्ठिरप्रमा मभारचनायें दुर्योधमया. २.१ ११ कुन्तीकृतभीमप्रामा २.५ तराष्ट्र प्रति दुर्योधनवाक्यं २०१ १० भीमविषये कुन्तो जिज्ञासा २०५ १८ विदुरं प्रति एतराष्ट्रवाक्य ... २०१ १८ कुन्तीकृतार्जुनप्रमादि श्रीशणाममानार्थ रथादिदाने तराष्ट्र कुन्तीकृतमहदेवप्रमादि २०५ मन्त्रमा २.१ २२ कुम्तीशतमकुलप्रसादि एतराष्ट्रप्रमंमारूपं विदुरवा २०२ ११. कुन्तीकृतोपदीप्रमादि धृतराष्ट्र प्रति विदुरोपदेम. ... २०२ १६ कुन्नीविषादवाक्यं २०६ एतराष्ट्र प्रति दुर्योधनवाक २.२ २८ कुन्तीकृत विदुरमधमा १४ दुर्योधनस्य श्रीकृष्णमत्कारादिनिवारणं २०२ ३. कुन्तीद सकीर्तने वैशम्पायनोकि भीमशको वाम्पायनामिक ५ वर्षप्रति कुनोविषादवाक्यं एतराष्ट्र प्रति भीम ६ युधिष्ठिरं प्रति वक्तये कृष्णप्रति प्रयाव क्यं २०७ ५ कृष्णस्य मन्चमाभिप्राय दुधमवाक्य १. धनध्यादीम् प्रति वक्रये या प्रति ध्या दुधमवान धनराविषाद वैम्पाय वाक ... ... ... ... ८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ४ ... .. 2 ... ... .. ... ... ... .

·॥ श्रीमहाभारतोयदिनीयखण्डान्तगतोद्योगपर्बसचीपत्रं ।। २२ ब ... २०० ... २४ ... ... . ... २.६ २.८ .... .... ... ... २ ३ पल्ली। प्रबरख पंता युद्धकरणाय कुन्नीवाक्यं १२/विदुग्वाक्यामिनन्दनेन रोपवाक्य २१. कृष्णस्य ध्याश्वास वैशम्पायनोकि. २०० २३] श्रीकृष्णस्यागमनहेतुकयनं कुन्तीप्रसारूपं वासुदेववाक्यं २०० २४ विरोधमकस्य फलप्राप्तिकथमादि कृष्णस्य पाण्डवानां युद्धोत्साहताकदनं २८ श्रोसएमयने वैशम्पायनोक्तिः २११ कुन्ती प्रति पाण्डवाभिवादनकयनं. २०६ १. सर्वरोगमनादा वैशम्पायनोनिः श्रीशयां प्रति कुन्तीवाक्य ४सतमागधादिभिः श्रीचरणप्रबोधन एष्णम्य दुर्योधनसहगमने वैशम्पाय श्रीकृष्णस्य प्रात कृत्यादिकरणं २११ २१ नोनित श्रीकृष्णममीये शकुनिदुर्योधनयोगमन २११ २३ श्रीकृष्णाय दुधनस्सहप्रवेशः २.८ ८) श्रीकृष्णं प्रति शकुनिदुर्योधनयोवाक्यं । २११ २४ श्रीकृष्णस्य दुर्योधनादिदर्शन ... २०८ १४ पोषणय ब्राह्मभ्या हिरण्मादिदानं दुर्योधनादोनामभ्युत्थानादि ... २०८ १६ योग्यस्यानिप्रदविशकरणादि श्रीकृष्णस्य दुर्योधननिमन्त्रणास्वीकार. २०८ २१ श्रीकृष्णस्व रथारोहणं २१२ बोल मनि दुर्योधनवाक्यं २०८ २२/विदुरस्य श्रोहष्णरथारोहणं २१२ श्रोष्णप्रत्युत्तरे वैशम्पायनोतिः । ... २०८ २९ दुर्योधनादीनां श्रीक्षणानुगमनं २१२ दुर्योधनं प्रति श्रीकृष्णवाक्य २०८ २८ श्रीशष्णागमने वाद्योधमादि २१२ पूजापदण दुर्योधनवाक्यं २६ श्रीकृष्णस्य कारवमभाप्रवेशः २१२ আৱেদানহুসায়ল স্বীৱহাৰাজ্জ २. ४) वासुदेवस्य गमनरोतिकथनं २१२ श्रीकृष्णन्य छलेन दुर्योधननिन्दादि ८ श्रीकृष्णदर्भनेन धृतराष्ट्रादीनामुत्थान २१२ २२ श्रीकृष्णस्य दुर्योधनस्टहानिर्गमनं २०६८ १३ बाकायस्यर्षिगणदर्भनेन भीमं प्रति श्रोहण विदुरम्यई प्रति ओठपणस्य गमनं । वाक्यं २१२ द्रोणादिमि. श्रीकृष्णस्यातिप्रत्युक्तो .... २०४ १६ भीमय शपिन्यश्वासनदान विदुरस्य श्रीष्टप्णपूजनादि १०दुःशासनादीनां मात्यकिप्रतिभ्य वामन श्रोष्णस्य विदुरानभाजनादि दानादि कृष्णं प्रति दुर्योधननिन्दारू विदुर श्रीकृष्णवाक्यारम्भे वशम्पायनानि वाक्य ... २०५ २३ श्रीरप्णय गननाभिमायकयनं विदुरस्य करवाएं मध्यभिप्रायाभावकथनं २ २८ थोडप्णतकारवालयमा कृष्णं प्रति मन्धियनारणाय विदुरदाका २१. ६ तराष्ट्र प्रति प्रम देशमार्थ यीशष्यवाक्यं २१३ १८ दुधीधनमभागमनवारणाय बिदुरवाक्य २१. २०ओहणन्य युद्धे दोपकयनं २१४ घोरपणनेन विटुरस्य प्रोनिकयनं २१. २१/ोशष्णस्य तराई प्रति पाण्डबोल कयनं २१४ ... ... २०८ ... ... ... २ ... २०८ ... ... ... ४ १४ ... ... २१ ·२२ ॥ श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वसूचीपत्रं ॥ ... ... ... ४ ময় एथे मंतीप्रकर एके सभायामधम्माचरणे मभ्यानां दोषकथन २१४ २८ मासलेवादिलोकाधेपणे कखवाक्यं २२७ २८ धृतराष्ट्र प्रति रुष्णस्य हितवाक्य २१५ ३ कन्यया मह मातलेमागलोकगमनं २१८ १ युधिष्ठिरादोमा धैर्यकयमादि ७/पथि मातलेनारददर्शन २१८ राज्ञां तूष्णीम्भावे वैशम्पायनोति. १५ मारदमातल्यारुतिप्रत्युको २१८ ५ राजा चिन्तने वैशम्यायनोकि.. १७ नारदमातल्यावरणलोकदर्शनादि 2 दम्मोद्भवराजस्य उत्तान्तेन जामदग्न्योपदेश. २१५ २० मातलिनारदयोनागलोकभ्रमर्ष प्राह्मणान् प्रति युद्धार्य दम्भोद्भवप्रश्न २१५ २२/मानसिं प्रति नारदस्य वरुणपुत्वादीनां भरनारायणाभ्या युद्धार्थ ग्राह्मणाना वाक्यं २१५ नामरूपादिकथन १२ दम्भोद्भवम्य नरनारायणवृत्तान्तजिज्ञामा २१५ २८/नारदस्ख वरुणलेोकसम्पत्तिकयनं २१८ ब्राह्मणाना नरनारायणवृत्तान्तकथनं २१५ ३० नारदस्य पानालस्थानवर्णनं २१८ दम्भोद्भवस्य नरनारायणाश्रमगमनं २/पातालनामनिरुक्ति ए दम्भोद्भवायातिथ्यदानादि ५ नारदस्य मातलि प्रति पातालमत्तान्त मरनारायण प्रति दम्भोद्भववाक्य कथनं ! २१८ युद्धनिवारणार्थ नरनारायणवाक्यं पाताले गोमतिना वासप्राप्तिकथन २१८ मरनारायणाभ्यां दम्भोद्भवयुद्धे रामवाक्यं २१६ ११ गोमतलवएकर्य तो प्रति दमाद्भववा १५ रेरावणादिनांगराजवमतिकथनादि २१८ २४ नाभ्यां दमोद्भवयुद्धे रामवाक्य 1 ९१६ १६ अन्यत्र गमनाई मातलेरमुजा २१८ दम्माद्भवस्य तत्पादयो. पतनं -... २१६ ३० नारदस्य हिरण्यपुरनिर्माणदिकथनं दम्मान प्रति नरस्योपदेशः ९१६ २१ हिरण्यपुरे कालकनादीनां वमतिकथन २१८ २५ धनत्रयं भरणं गच्छेत्यादि रामवाक्य २८ मारदस्य हिरण्यपुरग्रहादिवर्णन २१८ २८ अर्जुनस्याजेयावकथन श्रवते कर्भिवेदिति मातलि प्रति नारद जामदग्न्यम्य समापदेगः २१० ६ जिज्ञामा २२. मसवाक्ये वैषम्पायनोतिः २१० १२ अन्यत्र गमनार्थ मातलिवाय २२. दुयाधर्म प्रति अप्पानुनप्रयंमारूपं कर मारदस्य सुपर्ण लोकवृत्तान्तकथन २२. वाक्यं १३ नारदम्य सपर्णकुलप्रमाकयन वाशस्य मातसोथोपाण्यानकथनं २२ सुवर्णचूडादीमा सुपाना मामकथन पन्यामदामामातलिपिता २१० २५/नारदम्य रसातलमृत्तान्तकथन २८ अनुरूपपरामावे मातसितकन्याजन्म नारदस्य मुरभिमभंसाकयनादि २८ निन्दादि २६ दिक्मौरभीनी मामकथमदि ... .. ... ... ... ... ... ... .. . २१० ... ... .... २२. ... ४ ४ ·॥ श्रीमहाभारतीयडितोयखण्डान्तगतोद्योगपर्वलचोपत्र। पंक प्रकर । ... ... ३ प्रबर पृष्ठे नारदस्य रसातलमाकथनं ... २२१ ११ गरुडं प्रति भगवत्प्रसादादि २२४ शेषपातिनभागवनोपुरोत्तान्तकयनं २२१ १४ गतदस्य गरुडस्य दृष्टान्तेन दुर्योधन प्रति दामुकिप्रभूतोना नागाना नामकथनं २२ कण्वापदेशः २२४ पत्र कश्चिद्रोचत इति मातन्निं प्रति नारद समविधानार्थ कण्वस्थ दुधिनानुनयः २२४ वाक्य ३० नवाक्यप्रवणेन दुर्योधनहास्यादी वैशम्पाय नारदं प्रति नातलिमन्ने कारखवाक्यं २२२ २ नोक्तिः २२४ २. नारद प्रति मातलिजिज्ञासा २२२ १ कवं प्रति दुर्योधनस्य मक्रोधवाक्यं २२४ २२ नाग्दनिवेदने कप्ताक्तिः २२२ ५ वैशम्पायन प्रति जनमेजयप्रन्नः २२४ मारदस्य मुमुखनागजन्मवृत्तान्तकथन २२२ ६ दुर्योधनं प्रति नारदोपदेश २२४ २८ रंप में रुचितावर इत्यादि मातलिदा २२२ ८.नारदस्य गालपग्तिम्पेतिहासकथन २२४ पार्यकसमोपे नारदशतमातलिप्रमा २२२ ११ विश्वामित्रसमोपेवमिष्ठवमेन धर्मस्यागमनं २२५ सुमुखेन विवाहार्थं प्रार्थक प्रति नारदवाक्यं २२२ १६ धर्मखातिथ्याथै विश्वामित्रस्य चरुपाक २२५ आर्यककयने क्योकि २२२ २३ भुकं मे तिष्ठ तावत्त्वमित्युत्ता धर्मस्य गमनं २२५ नारदं प्रति आयकनागवाक्यं २२२ २४ अन्नग्रहीतवतो विद्यानिवस्य शतवर्षम्यितिः २२५ पार्यकं प्रति मातलिवाक्य क्वाक्रि २२२ २८ पुनरागतस्य धर्मय भोजनादि २२५ भक्रसमीपे मुमुखम्य गमनार्थ मातन्निवयं २२३ ३/गात्वं प्रति विश्वामित्रवाक्यं २२५ मुमुखादीनां प्रक्रसमोपगमनं ३/दविणा. का: प्रयच्छामीति गालवाक्यं - २२५ .१४ सक्रममाया नारदस्यविवाहादिवृत्तान्तकयनं २२३ ४ गालवस्य दचिणदानकन्नयन २२५ अमदानार्थ विष्णुवामवयोबको वैधम्पाय किं ददामोति बडयो गालवाक्यं २२५ नोकि २२२ ५रकन श्यामकाना हयानामष्टा शतानि पकं प्रति विष्णुवाक्यं देहोति विश्वानिश २२५ शक्रस्य मुमुखायायुर्दनं दक्षिणार्य गालवस्याहारादिपरित्यागे मालिकन्यया सह मुमुखस्व विवाहादि २२३ नाग्दवाक्य ... २२५ २२ प्रति गरुडे.पद्रवे वखाति २२३ १३ दविणया लाभे नास्तविलाप: २२५ rमति गाडव'क्यं २२३ १५ गालवसमीपे गरुडस्यागमनं विष्णोरडवायवो कावाति २२३ ३. गोलर प्रति गाडाक्य २२६ गगड प्रति विपुत्राक्यं २२४ १ को दियामोत्यादि मुपर्णायं २२६ भगवदागरण गा इस्य पननादि २२४ ४ गल्डम्य पूर्वदिग्वृत्तान्तकथनं ... २२६ विष्णु प्रति गतदर्याय गरुडम्य वाक्य २२४ </सुपर्णव दरिदिमृत्तान्तकथनं ... २२० 5 ... ... ... ... ... ०२३ १० ... ... ८ ·।योमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वसूचोपत्र । ... .... ... ... 7... २३२ ... १२८ ... ४ ७ ... 2 ... एवं पही प्रकरणे एछे मुपर्णस्य पश्चिमदिवृत्तान्तकथन २२७ २६ कन्या सहोला गाडगालवयोः प्रत्यागमनं २३२ सुपर्णस्यात्तरदिवृत्तान्तकयनं २२८ १० गरुडस्य स्वभवनगमनं २३२ पामाशों गन्तुमिच्छगीत्यादि मुपर्णवाक्यं २२८ १४ हर्यश्वरागसमीपे कन्यामइ गालवस्व गमनं ९३२ १४ पूर्व दिग्गमनार्थ गरुडं प्रति गालववाक्य २२८ १० हर्यश्व प्रति गालवाक्य २३२ गालवस्य गरुडपृष्टारोहण नारदवाक्यं २२९ २१ इय॑श्वचिन्तादानारदोतिः २३२ १८ गाडगतिप्रमाया गालवराय २२८ २२ हयं प्रति गालवस्य मारयम २३ বলয় লৱন্তু মামা २७ गालवं प्रति हर्ययवाक्यं गाल ति गाडवाक्ये नारदोलिः २३. गालवं प्रति कन्याया आत्मवरकपनादि २३२ २८ गाल प्रति गरुडवाक्य ..., २३. 0 हर्यदस्य ययातिकन्यायामकसुतीत्पादनं पभपर्वत गाडगालवया माहिती इय॑श्वममोपे पुनर्गतवतः गालवस्य वाक्यं २३३ माधणीदन २३. ११पुन: कन्या यहोवा गालवस्य भ्रमण २३३ মাঢ়িলা স্বাসৰ সহালাবি २३. १६ कन्या प्रतिगाम्नववाक्यं २२३ ষয় মসজ্জিাদ্বিয় २३. गासवस्यदिवौदीसममोपगमनादानारदोनि. २२३ .१४ मामपिठाकार गम्डं प्रति गासवजिनामा २३. १५/गास प्रति दिवोदासवाक्य २०३ उपएंस्य दवम्याथा: कारणकयन १८ गालवस्य दिवोदाराय कन्यादानं २३२ मागिसो प्रतिमुपपन्य प्रार्थना २३. २. ययातिकन्यायो दिवोदामरईशान्त गरज निवाहिनीवाक्यं २१ २२३ মাহিতীয়ােবাসে ভাবি २३. ,२५ माधयां दिवोदामम्य सोत्पमिः २२२ २८ सन्यास गासया प्रहारम ...' २३. २८ कन्यागतायें दिवोदाम प्रति गातशयं २३४ महविधा गानप्रति विशमिश्या २५. ३. न्यायाः पुनगासानुगमने मारंदाकि: २६४ गास प्रतिमुपवावं २२१४ ९ कन्यया यह गामवस्य भोजराजमगोपगमर्म २२४ লা সমি কাল সাবছি, २१. ५ माजराममोमोमर प्रति गाना २२४ খালিধর্মীয় বয়সল १४ गासवं मतिभोजराजशकर' EARTYख गामातस्पर्म १३॥ মাগাড় কন্যা यानिममपि गुदविमाना २९ माधयों भोगत्रय मतपतिः ... २२४ २२ पारिमानादीमार ... २५१ २०वन्या सीखा गालयस्य गदउममीशगमा २२४ २४ থ৬ মৰিবাৰিষা २१२ 1गामायापक मारदात. Chinोपन पारमिः मर गासम्म विनिमीप ... ... क. ... .. ... ४ ... . ... ... २२४ ... ... ... ... गाय वन्द दागाई पानिमा ·Y ... २३५ ... ४ ... ... ... ... . ... ... ८ २४० ।।श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वतचोपचं॥ २५ एथे पको प्रअर एछे विवामित्र प्रति गालववाक्य ययाति प्रति दौहित्राणां वाक्यं २३८ गाल प्रति विश्वामित्रवाक्य २३५ ११ ययातिवर्गभागेनारदौकि, २३८ विश्वामित्रस्य गुरुदविणायहणं २३५ १२/ययाति प्रति पितामहवाय २३८ १. ययातिकन्यायां विश्वामित्रस्य सुतोत्पत्तिः २३५ १३ मम पतनकारणं ब्रहोतिपितामई प्रति कन्या प्रतिगालवाक्य २३५ ययातिवाक्य २३८ १४ ययातयेमुन कन्यां प्रदायगालवस्य वनगमनं २३५ १८/पितामहस्य ययानिपतनकारणकयनं २३८ कन्याखयम्बरार्थ एयातेरुद्योगः २३५ २१ गालवययातिदृष्टान्तेन दोधनं प्रति वनगमनार्थ कन्यायावरप्रार्थना २३५ २५ नारदोपदेशः २३८ २३ थयातिकन्यायास्तपथरणं २३५ २६/नारदं प्रति तराष्ट्रवाक्य २३८ ययातिवर्गवासादि २३६ ४ कृष्णं प्रति एतराष्ट्रस्य प्रश्ने वैम्पायनोक्तिः २३८ २ पयाति दृष्टवता पक्रादीना विचार २३६ शमा दुर्योधनं प्रति श्रोहणाय २३८ स्वर्गात् ययातिपतने नारदोनि. २३६ १४ दुर्योधनं प्रति श्रीकृष्णानभीमप्रसा महीं प्राप्रवतीययातेरनुतापः . २३६ १७/दुर्योधनं प्रति श्रीकृष्णकतार्जुनप्रसादि २४० २. पयानि प्रति देवदूतवाक्यं २३६ २. वयम्पायनोनि. २४१ दैहिवाणां यस्यले ययातिपतनं २२६ २३ भीमस्य दुर्योधनानुनधान्य २४९ ययाति प्रति दोहित्राण प्रश्न २३६ २८ दुर्योधनं प्रति ट्रोएवाक्य २४१ तान् प्रति ययातेरात्मपरिचयदान २३० १/विदुरखाक्ये वैशम्पायनोलि २४९ ययाति प्रति राधा वाक्य २/दर्योधनं प्रति विश्वाक्यं २४१ ययातस्तदाक्य स्वीकार २३० ३)तराष्ट्रस्य दुर्योधनानुनयवाक्यं २४९ राज्ञा माधवीदर्शने नारदोकि. ४)दुर्योधन प्रति मनार्य भोभद्राणयोवाक्यं २४२ मातरं माधों प्रति राजावाक्यं २३० ५ दुबैधनप्रतिवचने वैशम्पायनोकि २४२ २६ पितरं ययाति प्रति माधवोवयं ७/ोरम प्रति दुर्योधनस्य माधवाक्यं २४२ २० यात प्रति दहित्राण वाच्यं २३० १२/ोरणवाक्ये वैम्पायनोकि २४३ २३ 'पुनर्ययात. वर्गारोहणे नारदवाक्यं १५/दुर्योधनं प्रति श्रीकरणस्य सक्रोधवाक्य २४३ २४ मातामहंययाति प्रति वसुमनसावास्य १८.मासनवाक्य सम्पायनोतिः ...२४४ मातामहं ययाति प्रति प्रतई नवाक्य २३० २. दुयोधन प्रति दुःशासन का . २४४ मातामईयपातिं प्रति शिविवाक्य २३० २२ दबोधनात्याने वैशम्पायनीति मातामई ययाति प्रत्यष्टक्वाक्य २३० २० दु सामनादीना दुयोधनानुगमनं २४४ यति.पुन.वर्गगमन २२ ... २४४ २८ मिच्नं दुर्य धनं प्रति भीभवावं .. . ८ ... ... ... ... ... ... २३० । ... ... + ... ... २४४ ... ... ...

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितोयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्व चीपत्र। ... ... २४५ ... २४६ .. .. .... परी यकी प्रकर एथे 42 भीमादीम् प्रति श्रीकृष्णवाक्ये २४४ २६ कारवाणी श्रीकृष्णानुगमन २४८ নবাছুন্নাক্ষী নার্জি २४५ १४ गच्छन्तं कृष्णं प्रतिधृतराष्ट्रवाक्यं २५. गान्धार्यानयने विदुर प्रति एतराष्ट्रवाक्यं । २४५ १५/ धृतराष्ट्रादीन प्रति श्रीकृष्णवाक्यं २५. गान्धारी प्रति एतराष्ट्रवाई . २. छष्णस्य पृयाममोपगमन वैशम्पायमोकि २५०. १० गान्धारीवाक्ये वैशम्पायनोनि. २४५ २२ पृथा प्रति कृष्णम्य सर्ववत्तान्तकथन २५० १८ तराष्ट्र प्रति गान्धारीवाकर २४५ २३ युधिष्ठिरं प्रति वक्रव्ये कृष्णं प्रति कुन्तीवाक्यं २५० २१ दुर्योधनस्य पुन. सभाप्रवेशः १ मुचुकुन्ददृष्टान्तेन कुनया राजनीतिकयनं २५० २४ दुर्योधन प्रति शमार्थ गान्धारीवाक्यं ३ जुन्या विदुलापुचमवादरूपेतिहामकयनं २५१ १३ दुर्योधनस्थ सभायानिर्गमने वैशम्पायनोनि: २४७ १. पुत्र प्रति निन्दारूपं विदुलावाक्यं २५१ मौवलादिभिर्दुर्योधनस्य मन्त्रणा , २४७ ११ | विदुला प्रति पुत्त्रवाक्य २५३ १ श्रीकृष्णस्यबन्धनार्थ दुर्योधनादीनां मन्त्रणा २४७ १३ पुत्र प्रति विदुलीया उपदेश. .. २५३ २ योष्णादीन् प्रति मात्यकेाधनाभिप्रा विदुलाया, अनुद्यमवत्तियनिन्दादि २५२ यकथन २४७ २२ युद्धकरणार्थ विदुलाया. पुत्रं प्रत्युपदेशः २५३ मात्यकिवाक्यश्रवणेन एतराष्ट्र प्रति विदुर विदुलाया दारिद्रावस्थानिन्दाकथनादि- २५३ २० २४७ २७ | विदुला युद्धोन्माइजनकवाक्यं २५४ तराष्ट्रप्रति श्रीकृष्णवाक्यं ३युवविदलयोः संवादः २१ दुर्योधनानयने विदुरं प्रति वृतराष्ट्रवाक्यं २४८ १. कुन्या जयनामेतिहासश्रवणफलकयनं . २५६ १८ एतराष्ट्रस्य कर्णादिममीपे दुर्योधनममना २४८ १३ अर्जुनं प्रति वक्रव्ये कुन्तोवाकयं. वृतराष्ट्रस्य श्रीकृष्णविक्रमकयनं ... २४८ २४ द्रौपदी प्रति वक्रव्ये कुन्तीवाक्य २५७ विदुरस्य दुर्योधन प्रति कृष्णविक्रमकयनं २४८ २१ माद्रीपुत्ती प्रति वक्तव्ये कुन्तीवाक्यं श्रीकृष्णवाक्ये वैम्पायनोनि. ५ द्रोपदीसभागमनादौ कुन्तीखेदवाक्यं दुर्योधनं प्रति श्रीकृष्णवाक्यं ६ कुन्तीग्रहात् श्रीकृष्ण निर्गमने वैशम्पाय श्रोष्णम्य विश्वात्मकरूपधारणं नोक्तिः २५७ श्रीकृष्णम्य विश्वात्मकरूपवर्णन २४८ ८ श्रीकृणास्य पाण्डवसमीपगमन २५७ २२ तद्रूपदर्शनेन राजा बाम: २४८ १८ मारवाणी कयोपकयनं २५० २३ भगवद्रूपदर्शनार्य धनराष्ट्रस्य प्रार्थमा २४८ २१ वैशम्पायनोकि. २५८ धृतराष्ट्रम्य दिव्यचनुपोसाभ. २४८ २३ दुर्योधन प्रति भीमद्रोण्यावाच्य २५८ पार्थिवामा विस्मयादि २१८ २६ भीमादिकृतार्जुनप्रशंमा २५८ श्रीराय ममाया मिर्गमन २१८ २८ दुर्योधनं प्रति ममार्य भोमादिवाक्यं ... ... ... • वा ... ....२४८ ... १५४ ... ... ... ... ८ ... ... ... ... .. ... " ७ ... २५८ ·॥ श्रीमहाभारतीयदिनीयखण्डान्तर्गतद्योगपर्वसूचीपत्रं ॥ २० मंडी प्रकर ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २६० ... प्रकरणे एके एछ धुद्धनिवारणाय भोभादोना वा २५८ विदुरं प्रति कुन्तीविषादवाक्य ঘননি উনানি २५८ ३० विदुरं प्रति कुन्याः कर्णजन्मत्तान्नकयनं २६५ २५ मीभस्य विषादवाक्यं २ याया गङ्गासमीपे कर्णदर्शनादि २५६ ३ ट्रोणस्य विषादवाक्यं २५ ३ कुन्ती प्रति कर्णवाक्यं द्रोपाख्य दुर्योधनभर्सना २५८ ६/कणे प्रति जम्मवृत्तान्त कुन्तीवाक्य द्रोणस्य पाण्डवानामजेयत्वकथनं २५८ १२ पाण्डवसाहाय्यार्थ कर्ण प्रति कुन्तीवाक्य कृष्णः कर्ण किमनवोदिति सञ्जयं प्रति कर्णस्य सूर्यवाणीवणे वैशम्पायनोक्ति एतराप्रमय २५८ २३) कर्णस्य मतिर्य वैम्पायनोक्तिः धृतराष्ट्र प्रति सञ्चयवाक्यं २५८ २६ कुन्ती प्रति काचेपवाक्यं कर्ण प्रति वासुदेवाका २५८ २८ अर्जुनादृते तव सुतान् न इनियामोति वामदेवं मति कर्णवाक्य দনিয় कार्यस्य युधिष्ठिरसहकारियों नामकथनं १५ कर्ण प्रति कुन्तीवाक्यं २६० कर्यस्य यज्ञरूप केस कुरुपाण्डवयुद्धवर्णन २६१ २२ कुन्तीकर्पयोः स्वस्थानगमन २६० का प्रति भगवाक्य सञ्चयोनि: २६२ २२ पाण्डवान् प्रति कृश्णस्य सर्ववृत्तान्तकथने कर्ण प्रति भगवहाय २६२ २३ वैशम्पायनोक्तिः कृष्णस्य पाण्डवायनिश्चयकयनं २६२ २४ोधणं प्रति युधिष्ठिरप्रश्न. २६७ २५ अर्जुनादियुद्धप्रशंसाया भगवदाक्यं २६२ २८ युधिष्ठिरं प्रति श्रीकणवाक्य भी पति वक्रय कर्ण प्रति भगवदाक्यं भीमादयः किमुक्तवन्त इति युधिष्ठिरप्रश्न २६० २० मोक्षां प्रति कर्णवाक्ये मञ्चयोक्ति. २६३ १४ युधिष्ठिरं प्रति वासुदेवस्य दुर्योधनं प्रत्युक्त श्रीकृष्ण प्रति कर्षवाक्यं वाक्यकयनं ... २६८ कस्य दुर्योधनपराजयनिमित्तायनादि २६३ १८ वासुदेवस्य दुर्योधनं प्रत्युतभीभादि कर्णय कौरवपराभवलक्षणकयनं २६४ वाक्यानां कयनं २६६ युधिष्ठिरमये कर्णस्य स्वप्नकयन २६४ १३ दुर्योधनं प्रति भीमस्य मानानुप्रभृतोनी कौरवपराजय कर्षस्य स्वप्न कयनं २५ राज्यकयनं २६८ कर्ण प्रति श्रीशणवाक्यं २८/भीमं प्रति प्रजानां वाक्यं २९८ १८ श्रीक्षण प्रति कर्षवाक्यं २६५ ९ दुर्योधनं प्रति भोमवाक्यं २१ कर्णस्य श्रीकृष्णरथादवरोहण समयोकि. २६५ ३ दुर्योधनं प्रति द्रोपवाक्ये कृष्योकि २१८ पृयां प्रति विदुरवाक्ये वैशम्पायनानि २६५ दुर्योधनं प्रति द्रोणवाय २६८ पृया प्रतिकारवनिन्दाहसं विदुरवाक्य २१५ विदुरवाक्ये वासुदेवोकि ... ... ... ५ ... ४ .. ... ... .... २४ छ ·२८ ॥ श्रीमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपर्वसूचीपत्रं ॥ ... ४ ... . ... प्रकरणं एछ पर प्रकरण भीभं प्रति दुर्योधननिन्दारूवं विदुरनाक्यं २६८ २६ युधिष्ठिरस्थ मेन नोकयनं २०५ दुर्योधनं प्रति गान्धार्य: सकोपवाक्य २७. रद्युम्बादोमा मिविरनिभाणार्य यवः २०५ दुर्योधनं प्रति एतराष्ट्रवाक्ये रुष्णानि. २७. १० कुरुक्षेत्रे परिखाकरणादि २०५ दुर्योधनं प्रति वृतराष्ट्रवाक्यं २०. १८ काष्ठादीनां मञ्चयकरणदि २०५ तराष्ट्रस्य चन्द्रवंशविवरणकयनं २०० १८ ज्याधनुर्वाषादोना शिविर स्थापन २०५ १६ मृतराष्ट्रस्यात्ममाराव्याधिकाराभावयनं २०१ १५ पाण्डवमेनानिवेशं श्रुवा दुर्योधनः किमकरो युधिष्ठिरस्य राज्या स्तराष्ट्रवाक्यं २०१ दित्यादि जनमेजयप्रन. २७५ २२ दुर्योधनाबोधे वासुदेवोक्तिः २०१ २६ कादीप्रतिदुर्योधनाज्ञायवैिशम्पायनोति २०५ ३. कुरक्षेत्रगमनार्थ राजः प्रति दुर्योधनाशी २०१ २८ कर्णादीन् प्रति दुर्योधनवाको युधिष्ठिरं प्रति कृष्णस्य खोकप्रकारकथन २७२ ३ शिविरादिकरणार्थ दोधनानुज्ञा भगवद्यानपर्वममाप्ति ... २७२ १६ सामनेभ्यः राजामुत्यानादि २०६ धार्तराष्ट्राणां युद्धोत्सव १२ मैन्यनियमपारम्भ. २७२ १८ दुर्योधन कयमिदमनवोदित्यादि युधिष्ठिर अर्जुनादीन् प्रति युधिष्टिरवाक्ये वैशम्पाय प्रनी २०६ २२ नोकि. ... २७२ १८ युधिष्ठिा प्रले श्रीकृष्णवाक्यं मेनाविभागार्थ भावन् प्रति युधिष्ठिरवाक्यं २०२ विशपानवाक्यं ... २०७ द्रुपदादीना मतावाणोना मेनापतित्वकयुनं २७२ २२ भीमार्जुनी प्री युधिष्ठिरवायं विराटम्य भोनापतितार्थ सहदेववाक्यं । २७२ २८ धुधिष्ठिरं मायर्जुनस्य श्रीकृष्णकयन १४ मकुसवाको वशम्पायमोक्ति ..२०३ १ श्रीकृष्णस्वार्जुनवाक्यानुमोदन २०७ द्रुपदम्य भेनापतिबाथ नकुलायं २०३ २/युद्धार्थ रतिनिश्याना पाण्डवाना कुरुक्षेत्र प्रद्युम्य मेमापतिलायम मदा २०३ २७७ शिखण्डिम. मेनापतिलार्थ भीमवयं २०३ १८ दुर्योधनमेनाविभागादा वैशम्पायनोक्ति हप भिमतजामाय पुधिष्ठिरवाय २०३ ९२ दुर्योधन मैन्यवर्णन २०० २२ वैम्पायनवाक्यं २०३ २६ समादोनी लवकथन २०८ एवम्न सेनापतिलाय कृष्णवाक्य २०३ २. पत्तिप्रभूतानी लषयम १७ এৰাণায়দারসহ ... २०४ १. कृगदोना वेनापतिवशयन २०८ पुरुष पवामी वनरागमन ... २०४ १२/६पायमशक पाण्डवाना यात्रा १४ नापत्याध मी प्रति दुर्योधनवान २०८ रादीनामाकन २६ दयाधनं प्रति भीमवाय ... २०८ .... 2 वामः ... ... २०७ .. ... ... ... ... २०८ ... ... २०८ २९ २०४ ...

·।। श्रीमहाभारतोयद्वितीयखण्डान्तर्गताद्योगपर्चचीपत्रं ॥ २९ पता प्रकरण ... ... ... ... ... १२ .... ... .... ... ... ... ... ... ... पर एसे पहो. अयुतमेनानाशने भीमप्रतिज्ञा ... २०८ १६ तराष्ट्र मति सञ्चयवाक्य २८३ भोमस्य कर्णपवाक्यं २०८ १६/ मेन्यनिर्याएपर्चसमाति २८३ जीपति गाङ्गेये नाहं योस्वामीति कर्ण মরমা २७ २. उलूकदूतागमनपारम्भ २८३ भीमसेनापत्याभिषेके वैशम्पायनाति २०८ २१ धृतगई प्रति मनयस्य दुर्योधनमन्त्रणा कारवाया दुनिमित्तकयनं २०८ २३ कयनं २८३ युद्धार्थ कारवाहा नियोग २०८ २० उलूकदूतं प्रति दुर्योधनवाक्य २८३ कारवाण गिविरादिकरणं ... २८. ९ दुर्योधनस्य वडालवताख्यानकयन २८३ সীহ্মসমাধূর্জ লসস २८. ४ विडासममोपे मूषिकाणामागमनादि २८४ वैशम्पायनवाक्य २८. ८ विहाल प्रति मूषिकाणं वाक्य २८४ भावादीन् प्रति युधिष्ठिरवाय २८. १. मूषिकान् प्रति विडालस्य प्रत्युत्तरं २८४ 2 युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णव क्य २८० १२ मागीरस्थ मूर्षिकभवणादि २८४ १५ [पदादीनामैनापत्याभिषेक वैशम्पायनोति २८० १४ | मूषिकाण परस्परमन्त्रणा २८४ पाण्डवग्टहे अकूरादिभिः सह बलदेवम्या मूषिकान प्रति कोक्रिनमूषिकवाक्य २८४ गमन २८. २. मूषिकाणां विडाचस्य च स्वस्थानगननं .. २६४ २४ बस्तदेवदानित युधिष्ठिरादोनामुत्थानं २८. २४ तहटान्तेन युधिष्ठिरं प्रति वक्रये उनक श्रीकृष्ण प्रति बलदेववाक्य ... २८. २८ प्रति दुबै धनवयं २८४ २५ कचरामस्य तीर्थयात्रार्थ गमनं २८१ ८ वासुदेवं प्रति क्रिये दुर्योधनवाक्य २८५ ६ युधिष्टिरमाहाय्यार्थ रुकिाराजस्यागमने भोमं प्रति वक्रये दुर्ये धनवाक्यं २८५ वैशम्पायनोक्ति २८१ १२ नकुलं प्रति वक्रथे दुर्थे धनवाक्य २८५ २३ रुकिाण पाण्डवचमूप्रवेश २८९ २८ सहदेवें प्रति वक्रव्ये दुर्योधनब क्य २८५ २५ रुविनदर्शनेन युधिष्ठिरस्य प्रत्युगमन २८१ विराटद्रुपद्रो प्रति वक्रव्ये दुर्ये धनवाक्य २८५ अर्जुनं प्रति रुक्मिगल्भवयं २८२ २/धृष्टद्युम्रप्रति वक्रये दुर्योधन क्य २८५ २८ मािणं प्रति धनञ्चयवाय २८२ ७ नं प्रति वक्रये दुर्ये धनवाक्यं २९६ एकिरण दुधाधनममोपगमनं २८२ १८ उलूकस्य पाण्डवसमीरगमने मचये कि २८७ दुचाधमताधिनप्रत्याख्यान २८२ १८ युधिष्ठिरं प्रत्युनूकवाक्य २८० कुरव किमकुर्वनिनि जनमेजयपन्न २८२ २४ / उलूक प्रति युधिष्ठिरस भयदानादि ... २८० सञ्जयं प्रति तराष्ट्रवाक्ये वैशम्पायनाति २८२ २५ युधितिरं प्रत्युलकम्य दुर्योधनातकयनं २८० २८ सनयं प्रति तराष्ट्रवाक्य .... २८२ २६/ पर्जुन प्रत्युनूकस्य दुर्योधनाककयन २८८ .... ... ... ... ... ... ... 8 २५ ·॥ श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपळसूचीपत्रं ॥ ... ... २८३ .. .... ... ... ... ... ... ... २ ... ७ ... ... ... ... प्रकरवं एथे पंता | प्रकरणे ए? पत पाण्डवक्रोधे धृतराष्ट्र प्रति सञ्जयवाक्य २८ ८ युधिष्ठिरसेनानियोपणे मञ्चधवाक्यं २८३ उलूकदूतं प्रति श्रीकृष्णवाक्य २८८ १४ | युधिष्ठिरस्थाज्जुनादिसेनाना यथायथं कृष्णाधिवेषण राज्ञा क्रोधादि ... २८ २१ विभागः भोमस्य समाया उत्थान २८८ २६ उत्सूकदूनागममपर्वसमाप्तिः २८ उस्लूकदूतं प्रति भीमवाक्यं २८८ २८ उलूकदूतं प्रति महदेववाक्य रथातिरथसध्यानपारम्भ २८8 भीमं प्रत्यर्जुनवाक्यं १६ मञ्चयं प्रति एतराष्ट्रप्रश्न २८४ धृरघुपादीम् प्रत्यर्जुनवाक्य २८. १८ वैशम्पायनवाक्यं ... २८४ अर्जुनव क्यश्रवणेन राजा विस्मयादि २८. २४ एतराष्ट्र प्रति सत्रयस्य भोभोकायन २८४ दुर्याधनं प्रति वक्तव्ये उलूकं प्रत्यर्जुनवाक्यं २८. ३. दुर्योधनं प्रति भीमस्य समाश्वासवाक्यं २८४ दुर्योधनं प्रति वक्तव्ये उलूक प्रति श्रीषष्य भीमं प्रति दुर्योधनवाक्यं २६४ वाक्य ... २८९ ०/रथातिरथसंख्याअवार्थ दुर्योधनवाक्यं २८४ धृतराष्ट्र प्रति मजयवाक्यं २८१ १५ दुर्योधन प्रति भीमवाक्यं २८४ १८ उलूक प्रति पुनधननयवाक्य १० भीमस्या कारवमुख्यमहारथादीनां संख्या भोपहनने धनञ्जयस्य प्रतिवादि २८१ २२ कथन दुर्योधनं प्रति वनव्ये उलूकं प्रत्यर्जुनवाक्यं २८१ ३. भीमत्य'दुर्योधनादीना पराक्रमकथन २८४ दुर्योधन प्रति वक्तव्ये उलूकं प्रति युधिष्ठिर भीमस्यात्मविक्रमकथन २८४ २५ वाक्य m, ... २८२ भीमस्य कृतवादीनां पराक्रमकयने २८४ टुयोधनं प्रति वक्रव्येउनके प्रति भीमवाक्यं २८२ १५ भीमस्य सिन्धुराजपराकमकयनादि २८४ ३१ दुर्योधर्म प्रति वरव्ये उलूकं प्रति मास काम्बोजादीनां पराक्रमकयन २८५ वाक्यं २८२ २२ भीभस्य विन्दानुविन्दयो. पराक्रमकथनं दुर्योधनं प्रति वक्रये महदेववाका २८२ २४ भीमस्य विगत्तामा पराक्रमक यनं २८५ दुर्योधनं प्रति वाये विराटद्रुपदयावाक्यं, २८२ २६ भोग्नस्य दुर्योधनपुत्वादीनी पराक्रमकयनं २८५ दुर्योधर्मप्रति वरय्ये मिपण्डिवाक्यं २० भीभस्य 'लपादोना पराक्रमकयन २८५ २६ दुर्योधन प्रति वरव्ये घरधुषवाक्य २८२ १ मनिपराक्रमकथने भोभवाक्य २८६ १ दुर्योधनं प्रति वतव्ये पुनयुधिष्ठिरवाय २८३ ३ भीमम्याश्वत्थामपराक्रमकयनं उनकस्य दुव्याधनममोपागमन २८३ ६ भीमस्य द्रोणपराक्रमकयनं २८६ २६ दुयाधनं प्रयुसूकस्वार्जुमादिममादेश्कयनं २८३ भोमस्य पारवादीमा पराक्रमकयन লাৱা কথাৰীমনি থানাম ২৪ भीमस्य वृषसेनादीनां पराक्रमकयनं २८४ १८ ... ... ... .. . ... २८२ ... ... ... ...

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपचन्द्रचीपत्र। ... ... .... ... ३०३ ... ... ... ... ... ... ... ए पही प्रकरणे पूछे पत्ता भोमस्वालम्बुपादोना पराक्रमकथन २८० गमनं १२ अचलपकया. पराक्रमकथने भोभवशक्यं २९७ १० भीमस्य काशिपतिकन्यानां हावं ३०२ १८ करनिन्दाप भोभवाक ... २५० १२ क्न्याहरणसमये राजभि भय युद्धादि ३०२ कनिन्दारूयं द्रोणवाक्यं २८० १० मातरं प्रति भोभवाय ३०३ भोप्रति कर्णस्य सक्रोधवाक्य १६ भीमं प्रत्यम्बावाक्यं ५ दुर्योधनं प्रति कर्षस्य भीमनिन्दावाक्यं २८ अन्याया माल्वसमीपगमने भीमवाक्य' कर्ण प्रति भोपाय मक्रोधवाक्यं २८८ सालं प्रत्यावावास्य ३०३ १५ भीभ पनि दुयोधनवाक्यं २८८ १८ अन्वा प्रति माल्वय प्रत्याख्यानवाक्यं परेषा रयत्तमान् श्रोतुमिकामोनि मालं प्रति वावाक्यं.. ... ३०३ २१ दुर्योधनप्रश्न ... २८८ २. भाल्वम्याम्नाया. प्रत्याख्यान ५ भीभस्य पाण्डवरथातिग्यमख्याकयनं ... २८८ २३ अम्बाचिन्तनादी भीमवाक्य ३०४ भोमस्य युधिष्ठिरादिपगकमकथनं २८८ २५/श्रवायास्तापसायमवास' ३०४ १० भीमखा नपराक्रमकयनं .. २८८ ८ तापमान प्रत्यवायादृत्तान्तकयनं ३०४ दैम्पायनवाक्य २८८ २. अन्ना प्रति सावत्यमुनिकाय .. ३०४ द्रौपदेयादीनी पराक्रमजयने भोभवाक्यं २४ खावत्यं प्रत्यम्बावाक्यं २२ भीमस्य विराटद्रुपदयो पराक्रमकयन ... १/कन्या तापमानां चिन्ता ३०४ भिखण्डिपराक्रमकयने भीभवाय १० अम्बा प्रति तापसानी वाक्यं ३ भीमस्य ध्यधुवादोना पराक्रमकथनं १३/तापसान् प्रत्यवावाक्यं भोमव केयाशना पराक्रमकयनं २३/ोषवाइनम्य तब गमनादा भीमशक्य भोमस्य काश्यादीनां पराक्रमकयनं २ अन्वा प्रति होवाहनवाक्यं २२ कुन्तिभोजादीनां पगक्रमकयने भोभवाय २०१ १० होमवाहनं प्रत्यवावाक्यं २७ भीमस्य शिखण्डिना मह युद्धाभावकयनं २५/रामसमीपगमनार्थमन्त्री प्रति हाबवाहन रथातिग्थसंख्यापनसमाप्ति ... ३०२ वाक्यं रामानुचरत्याशतवएस्य तत्र गमनं वापारयानपारम्भ ३०२ ४ शानणं प्रति होववाहनवाक्य मिसण्डिन कयं नैव हन्याइत्यादि भी होचवाहन प्रत्यरतत्रणवाक्य १२ प्रति दुर्योधनप्रन ३०२ ५ हातवाहनस्याम्बात्तान्तकयन ३०६ १५ टुर्योधनं प्रति मोमशक्य ७/अन्द्रणं प्रत्यवावाक विचित्रवीर्वस विवाहाथ मोभस्थ कारखा चन्द्रमामय संगदः १ ... ... ... ... .. ६ ... ... ... ज ·॥ श्रीमहाभारतीयदितोयखण्डान्तर्गतोद्योगपळचीपर्च ॥ प्रकरमा 2 ... ... ... ५ ... ... ... ... ... ३९४ पंती प्रकरण एवं नत्र परशरामस्यागमनादी भीमवाक्य १५ भीमं प्रति रामवाक्यं ३१२ राम प्रति हातवाहनवाक्यं २१ भीमरामयोस्तुमुखयुद्धं ... ३१२ १३ रामसमीपे अम्बायारोदनं २४ रामं प्रति भीमस्य मक्रोधवाक्यादि ३१२ १० अम्बा प्रति परशहरामवाक्यं २६ रामे पीडित भीमस्य पश्चात्तापः रामं प्रत्यम्बावाक्य २७ दुर्योधनं प्रति पुनर्यद्धारम्भे भीमवाक्य रामस्य चिन्तादा भीमवाक्यं २८ | रामवाणेन भीमस्य मोह. ३१३ अम्बा मति रामवाक्य २ प्रकृतम्रणप्रमतीना इधः ३१३ भीमबधार्थ राम प्रत्यम्बावाक्यं .:. ३०८ ५. भीष्मस्य संज्ञालाभादि ३१३ २२ रामाम्बयो. संवाद ।... ३०८ १५ भीमवाणेन रामस्य मोह, ३१३ २८ राम प्रति मुनिवाक्ये भीमवाक्यं ... ३०८ २२ रामानुचराणी पलायन...... ३२३ ३० राम प्रति मुनिवाक्य ३.८ २३ संज्ञा लधतो रामस्य भीमं प्रति वाक्यादि २१४ धि प्रति रामवाक्यं .... ३०८ १ भीमरामया. पुनर्युद्धे दुर्योधनं प्रति भीम कन्यया मह रामस्य कुरुक्षेवगमन वाका रामागमनादी भीमवाक्यं ३०८ १. रामस्य पुनयुद्धे भीभवाक्यं अवायहणार्य भी प्रति रामवाक्य ३०८ १४ | भीगसारथे. पतनं भीमरामयोगतिप्रत्युको ... ३०८ १८ रामवाणेन भोमस्य पुनर्मोहादि राम प्रति भीमस्याचपवाक्यं १ भीमान रामस्य पुनर्नाह... भोसम्म युद्धाभिप्रायकथनादि ५ रामे प्रतिते जातानामात्पातिकानी कथनं २९६ भीमकतरामभर्सना १२ भोषस्यात्मचिन्ताकयनं भीमं प्रति रामम्य मक्रोधवाक्यं २२ भीमस्य स्वप्नावस्या या प्राह्मणानी वाक्यं युद्धार्थ रामस्य कुरक्षेत्रगमन २८ रामभीमयो. पुनम्तुमुन्नयुद्धं भोपारामयोर्युद्धकथनं ... प्रखापाखं प्रयुञ्जानं भीभ प्रति नारदशक ०१७ युद्धवारार्थ भीमं प्रति गङ्गावाक्यं १३ राम प्रति पिणा वाक्यं युद्धवारणार्थ राम प्रति गमावावं १८/पिटन प्रति रामवाक्ये भीमाति. ३१८ गङ्गाया. पुनर्भामसमीपागमने वैशम्पाय युद्धनिवृत्त्यय भीमं प्रति मुनीमा वाक्यं “३९८ २. नाहि. ३११ २२ मुनीन् प्रति भोमवाक्य २२ भीमरामयोगकिमत्युको ३११ २५ युद्धनित्यय राम प्रति मुनोमा वाक्य २४ रामभीमयोर्युद्धवर्णनं ... ३९२ 8 भीमरामपानिवृत्ति. २१८ रामानि भोपवावं ७० भीमसतरामान्दनं ... ...३१५ ... ... ... ... .... ... . ... ....१८ ... .... ... ... ... ... २ ·॥श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतोद्योगपळसूचीपत्रं ॥ मा ... ... ... ... ... ८ ... ... ... ३२३ ... . ८ ... माप्रकर पहा रामतमोभप्रशंसा ३/दाणकन्यायाः भिडिन स्लोवज्ञानादि ३२२ अम्बा प्रतिरामा शिखण्डिनः खोलं श्रुतवतो दशार्षस्य रामं प्रत्यम्बावाक्य ३१८ १२ क्रोधादि २८ नपसा मोमवधं चिन्तयन्यातला गमनं ३१८॥ १६ छपदममोपे दशार्पस्य दूतप्रेषणं .. ३२२ भीमं प्रति व्यामनारदयोवाक्य ३१८ २३ द्रुपदं प्रति दुतवाक्य । ३२२ २२ अनायास्तपश्चर्याकरन ३१८ २४ पदस्टोत्तराभावादी भोमवाक्यं ... ३२२ २७ दासभून्याश्रमे अम्बाया आगमन ३१८ ३० माया प्रति द्रुपदवाक्य ३२३ नन्दानादिप्यम्वाणस्तपवरणं ३२. २ द्रुपदं प्रति शिखण्डिमातुर्वाद ३२३ २. गङ्गामयोतिप्रत्युकी ६/पदस्य मन्त्रिभिर्मन्त्रणादि २५ अन्ना प्रति तापमानी वाक्ये भोभाकि २. द्रुपदं प्रति मायर्यायावा ३२४ तापमान् प्रति कन्यायावाश्य २१ प्राणत्यागे शिखण्डिनचिन्ता ... ३२४ अम्बाया महादेवन ३२. २६ दुःखेन शिखण्डिनो वनगमनादि ३२४ अन्याया भीमपराजयवरप्राप्ति ३२० २० मिसण्डिनं प्रति स्थूणाकर्षयवस्य वाक्यादि ३२४ रुद्रप्रति कन्यावावं ३२. २८ स्कूणकर्ष प्रति विखण्डिवाक्यं । ३२४ अम्मा प्रति महादेववाक ३२१ १ भिखण्डन प्रति यज्ञवाक्ये भोमानि. ३२४ २२ महादेवस्थान्तर्धानं ३२९ ५/भिडिनं प्रति यचय वाक्यं ३२४ २३ अवाया अनो प्रापत्याग ७/शिखण्डिन.समयकरसं ... ३२४ २० कन्या भूबा कयं पुरुषोऽभवदिति दुर्योधन घभिडिनोरन्यान्यतिपरिवर्तने प्रष्ट भोमवावं ३२४ भोमस्य निखदिनमहत्तान्तकयनं ११ पुंस्लं सचा विखण्डिनःस्वपुरागमनं ३२५ अपत्यार्थ महादेवं प्रति द्रुपदप्रार्थना ३२१ ९२ दशाएंस्य द्रुपदराज्यागमनं ५ खोपुमांस्ते मवियनीत्यादि महादेवाच्यं ३२१ १४ द्रुपदसमीपे दमार्णस्य दूतप्रेषणं ३२५ माया प्रति झुपदस्य वरकयनं ३२२ १६ द्रुपदं प्रति दशार्शदूतवाकं ३२५ मिसद्धिनाजन्मादिश्त्तान्तकयनं ३२१ २३ दशाममोपे द्रुपदस्य दूतप्रेषण মিযিনায়িকা মীম ३१२ १ दश प्रतिपदद्वनवा सन्याया यौवनावस्थादर्शनेन भाया प्रति दशार्णस्य शिखण्डिसमोपे युवतोप्रेषण ३२५ द्रुपदवाक्य ३२२ ५दमार्थस्य युक्तीमुखात शिखण्डिन. पुरुषार्थ भा-या द्रुपदसमाश्वासन ३२२ अवर्ष ३२५ २. दमार्गकन्यया सह मिसडिनो विवाहादि ३२२ 0 इष्टस्य दभाषच द्रुपदरहे वासादि २९ ... ... ... ... ... ... १५ १ ... ... ... , ...

·२४ ॥ योमहाभारतोयधिनीयखण्डान्तर्गतोद्योगपबचोपचं ॥ प्रकारखा ... .. ... ... ... ... + ... ... २ ... ... ....३२० ३३१ ३ ... एसे लाप्रकरणं ए स्थूणाकर्णसमीपे कुवेरस्यागमन ३२५ २४ | युधिष्ठिरस्य घटद्युमादिमन्यपणे वैम्पा यवान् प्रति कुवेरवाक्य यनोमिः ३२५ कुवरं प्रति यदाणं वाक्य ३२६ २ युधिष्ठिरस्य भीमादिप्रेषणं ३२८ २. अस्य रस्त्रीत्वं तिष्ठविति स्थूणाकर्ण प्रति विराटादिभिः सह युधिष्ठिरस्य गमनं ३२८ २२ कुवरशाप: ३२६ भीमादेः भन्यानामश्वादिपरिमाणकयनं ३२८ २६ भिखण्डिनि हते अयं पुरुषो भवेदिति अम्बापाण्यानपर्वममातिः ३३. कुवेरस्य वरदान ३२६ १२ उद्योगपर्वसमाप्तिः ३३. यवसमोपे भिखण्डिन श्रागमनादि ३२६ शिखण्डिन प्रति यक्षवाक्यं ३२६ १८ भौमपारम्भः ३३१ शिखण्डिनः प्रत्यागमनादा भीभवाक्यं ३२६ २० जम्बूखण्डविनिर्माणपबारम्भ. ... ३३१ भीमस्यास्त्रत्यागप्रतिज्ञावाक्यं २१ वैशम्पायन प्रति बमजयप्रश्न वैशम्पायनवायं २ तदुत्तरत्वेन वैशम्पायनवाक्य धृतराष्ट्र प्रति सञ्जयवाक्य .:. ३२७ ५ युधिष्ठिरस्य सैन्यानो नामकरणे ३३१ भीमं प्रति दुर्योधनप्रश्नः ३२७ ६ सैन्याना हर्षदर्शनेन युधिष्ठिरादीना हर्षः ३३२ २ भीमस्यात्मबलकथन ३२७ १२ वासुदेवोर्जुनयो. शसवादन २३२ द्रोणं प्रति दुर्योधनप्रने सञ्जयवाक्यं . ३२७ १८ कुरुक्षेत्र रट्यादि द्रोणस्यात्मबलकथन ३२० २१ युद्धार्थ कुरुपाण्डवयो. समयकरणं ३३२ १२ कृपादीनामात्मवलकयनं ७२० २३ तराष्ट्रसमीपे व्यासागमने वैशम्पायनोतिः ३३२ २२ कर्णवावचन भीमस्य हास्यादि ३२७ २४ ताष्ट्रि प्रति व्यामवाक्यं ३३२ २५ भ्रान प्रति युधिष्ठिरवाक्ये वैशम्पाय : व्यासं प्रति तराष्ट्रवाक्य ३३२ २८ नोनिः १५... ३२७ २८ तराष्ट्रस्य युद्धश्रवणेच्छाया वैशम्पायनोति ३३२ २९ भादन प्रति युधिष्ठिरम्य भोमादिप्रतिज्ञा सञ्चयं प्रति व्यासस्य वरदानं ३३२ ३. कयन ३२० ३० वैशम्पायनवाय ३३३ युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनध्यात्मवल कयनं ३२८ तराष्ट्र प्रति व्यासस्यानिमित्तकयनं ,... २३३ ६ पाण्डवभैन्याना पराक्रमेऽर्जुनवाक ३२८ १४ निमित्तदर्शनेन व्यासवाक्यं ३३२ २५ पाण्डवान् प्रति दुर्योधनस्य मैन्यपणे व्यास प्रति तराष्ट्रवाक्ये वैशम्पायनोनि ३३५ १२ वैशम्पायनोक्ति २२ यामचिनने वैशम्पायनवायं ३३५ दुर्योधनस्य मिविरादिकरणं ३२८ ३. युद्धवारणार्थ तराष्ट्र प्रति व्यामवाक्यं मभेन्यानी गा शिविरमशादि ३२८ ६ व्यास प्रति तराष्ट्रवाक्य २५ ३ .. ... ३३२ ७ ... ... A ... ५ ... ... .. ३२८ ... ३३५ १६ .. ...

·॥श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतमीसप सूचीपत्र । महाप्रकरस ... ... ... 4 . * ... ... ... ग ... मन्ना ... ... ... ५ ... .... ३४. ... ... ... ३३० एछे पहो एछे mar यत्ते मनसि वर्तते तत्कयति व्यामवाक्यं ३३५ २८ ऐरावतादिवर्षवृत्तान्नकयनं ३३२ १५ वियिय्यता चिहानि तिमिच्छामोति कैलामादिपर्वतहत्तान्तकथन तरवार ....१३३५। ३. विन्दुमरोमाहात्म्यकथनं ' ३३८ व्यासस्य भाविजयचिकयनादि हिमालयादिपर्वतेषु रावसादीना वास व्यासस्य विविधत्रयायनादि ... कयनं ३३८८ २८ व्यामगमने वैषम्पायनोतिः ३३६ २६ मञ्चयं प्रतिकृतराष्ट्रप्रश्न. तराष्ट्रस्य चिन्तादि २७ मञ्जयस्य सभेरोहत्तरपार्थम्यदेववृत्तान्त भामगुणादिश्रवणय मञ्चयं प्रति तगष्ट्र कयनं .... ३३६ २८ सुमेरो: पूर्वकार्यस्वदेशमृत्तान्तकथन भामगुणकयनार्य सञ्जयप्रतिज्ञा ३३० ४ नोलपर्वतम्य दक्षिणस्यजम्यूनादिवृत्तान्न भूतानां विविधत्वायनादि ३३० कथन मञ्जयस्य पशूनां चतुर्दशभेदकयनं ३३० ७ मान्यवत्पर्वतवृत्तान्तकयनं ३४१ धारणमप्तपशूनां नामकयन ८वर्षादीना नामानि कययेति तराष्ट्रपत्र ३४२ १२ ग्राम्यसप्तपशूनी नामकयनं मञ्जयस्य रमणकवर्षवृत्तान्त कयनं भ्यावराण गुल्मादिपञ्चजातिकयनं १० हिरण्मयवर्षवृत्तान्नकयनं ....१३४१ मञ्जयस्य भूमिप्रमाकयनं ३३७ १५ रेरावतवर्षवृत्तान्तकयन +... ३४२ नदीनां नामधेयानि कथ्येन्यादि तराष्ट्र । एतराष्ट्रचिन्तनादा वैशम्पायनाति १. ३४१ १८ भारतवर्षस्य पाया एतराष्ट्रप्रश्न ३४२ सञ्जयस्य चित्यादीनां पञ्चानां गुणकयनादि ३३० २० सञ्चयस्य दुर्योधनादीनां दोपक्रयन ...३४२ सञ्जयस्य मुदर्शनहोपत्तान्तकयनं ३० मञ्जयस्थ भारतवर्षवृत्तान्त कयनं ३४२ विस्तरं बहोत्यादि तराष्ट्रप्रमः ३३८ भारतम्यर्वनानी नामक्रयन .:: ३४२ मञ्चयस्य हिमालयादिपर्वतरत्तान्तकयनं ३३५ ९. भारतवर्षस्यनदीनी नामकया ३४२ .१० सुमेरुपर्वतस्य परिमाणादिकयनं ३३८ १० भारतवन्यजनप्रदाना नामकयनं २४३ समम्पार्श्वस्यानां दीपानां वृत्तान्तकथन ३३८ २. भारतार्थ गजा परस्पराभिलामकथनं ३४४ सुमेरुपर्वते. देवादीनां दमतिकयनं ३३८ २३ भारतवर्षम्यायु प्रमाणं कययेत्यादि धनराष्ट्र सम्पथिमपार्श्वस्यदेशकृत्तान्तकयनं ... ३३६८ ३४४ २२ नपत्यजनानामायुःपरिमादिकयनं ३३८ १० सञ्जयस्य चतुयुगम्यमनु याण परमायु कयनं ३४४ २४ गन्धमादनार्यस्यजनानामायु.पग्मिाणादि जम्बूसविनिभाएपर्चममाप्ति.. ३४५ 'कथन ... .. ... ... ... 1 प्रन्टरः ... ७ ८ ... ... .... . ... ... ... मा ·॥ श्रीमघाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतभीयापहचौपचे ॥ ... ... ... ... ... ... ३४८ - * ट्रप्रय. .. ... ... ... ... । प्रश्न ... ... ... সিয়ে महाप्रकरण एथे भूमिपारम्भ. ३४५ १० मन्नयम्य भीममयमायन ३४८ २२ मञ्जय प्रति वृतराष्ट्रप्रश्न ३४५ ११ भीम. कयं इत इत्यादि एतराष्ट्रप्रश्न. २४८४ मञ्जयस्य जम्बखएउपरिमाणादिकथन ३४५ १४ एतराष्ट्रातभीमप्रसा ३४८ शाकदीपस्य विस्तरं ग्रूहीति तराष्ट्रप्रश्न. २३ | भीमार्थतराष्ट्रानुताप २८ सञ्जयस्य भाकदीपटत्तान्तकयनं ३४५ २४ हते भीषो के योद्धारोऽभवमित्यादि तरा प्रजा. कयं श्यामता प्राप्ता इति धृतराष्ट्रप्रश्न ३४६ २ तदुत्तरत्वेन सञ्जयवाक्यं ३४६ । ३ भीम कयं हतइत्यादि तराष्ट्रपन्न भाकदीपस्यनदीना नामकथनादि ३४६ १३ हतमीमश्रवणेन एतराष्ट्रानुताप ३५. “माकदीपस्थजनपदानां नामकथन १७ मंस में तद्यथा चामोद्युद्धमित्यादि तराष्ट्र । सञ्जयस्योत्तरदीपानी वृत्तान्तकथनं ३४६ ३५. '२६ सन्नयस्य कुभदीपरत्तान्तकथन: २४६ . २८ पुनतिराष्ट्रानुताप ३५० मञ्जयस्य कश्चिदीपवृत्तान्तकयनं ३४६ ३. |हते भीमे दुर्योधनादय. किमनुवन्नि यादि कुभदीपस्थपर्वतानी नामकथनं ...३४७ ३ धृतराष्ट्रप्रमः अभिदादिवर्षनामकथनं ३४७ ५ पुनधतराष्ट्रानुताप. मन यस्य क्रौञ्चादिपर्वतनामकथनं . १० धृतराष्ट्र प्रश्नाभिनन्दनेन सञ्चयवाक्यं ३५९ २५ कोच्चग्यादिदेशानी नामकथनं । ३४७ १४ सञ्जयस्य धृतराष्ट्रसान्त्वनावाक्यं ३५१ पुष्करदीपादितान्तकयनं ३४७ १७ञ्जेयस्य व्यासाय नमस्करणादि ३५२ मवयं प्रति तराष्ट्रप्रश्न ३४८ भारतयुद्धं विस्तरेण सखित्यादि मञ्चय मञ्जयस्य स्वभीनुग्रहाणां परिमाणकयनादि ३४८ ३ वाक्यं चन्द्रमसः परिमाएकथन ......३४८ भीमरक्षार्थ दु.मामन प्रति दुर्योधनवाक्यं ३५२ सूर्यस्य परिमाणकयनं ३४८ ७ मञ्जयस्य युद्धारम्भककोलाइलकयनादि २५२१६ चन्द्रसूर्ययोयह रत्तान्तकयनं ३४८ १: युद्धोन्मुखाना सैन्यानां शोभाकयनं ३५२२१ भूमिपर्यश्रवणफरयुनिक ३४८ १३ अनिसायलादीनाम हिणोनेटबायनं ३५२ भूमिपर्वममाप्ति. ३४८ १७ भीमस्य समेनापतित्वकयनादि १३५३ कुरुपोण्डयनलममागमकदनं ३५३ भगवद्गीतापचारमा २४८ १८ धृतराष्ट्र प्रति सञ्जयवाक्यं ३५३ मनस्य भीममरणकथने वैशम्पायमोकि ३४८, १८ मञ्चयस्य भीमट्रोएशतपाण्डवाशबादकथनं ३५३ एतराष्ट्र प्रति मनयम भीभमरशय्यानयन राज. प्रति भीमय नीतिकथन ३५२ २२ कयनं ... ३४८ २१ युद्धार्थ कुरुसैन्यानां निर्माण ३५३ २६ ३४७ ... ... ... + ... ... ३५२ . ४ ... ... ... . ...

·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतभीया पर्वसूचीपवं ॥ पला प्रवरस AN ... ... ... ... २ ७ ... ... १. ... ... १७ ... ... ... १८ २० एके पक्की স্বর ३५४ १ दुर्गाम्तवपाठफलश्रुक्कियनं ... ३५८ मैन्यवर्णने सन्नयवाक्यं ... ३५४ २६ दयाधननिन्दारूप सञ्जयवाक्य भनय प्रति धृतराष्ट्रप्रया ३५५ १६ केश योधा प्रहष्टा इत्यादि धृतराष्ट्रवाक्यं ३६. मन्नयवाक्य ३५५ १८/उभययोधाना हवादा मायोक्तिः अर्जुन प्रति युधिष्ठिरवायं १८ कुरुक्षेत्रे मत्युत्ताः पाण्डवाय किमकुर्वतेति युधिष्ठिरं प्रत्यार्जुनवावं ३५५ २२ धृतराष्ट्रमन्ना १६ - भीमस्य व्यूहाययोधित्वकथन २३ मनरम्य तदुत्तरकयनं । ३६० अर्जुनस्य युद्धार्य निर्गमन, ३५५ २८ तब द्रोणाचार्य प्रांत पाएडमन्यकथने पाडवसैन्यान दुर्योधनोति. বায়ালা যুবলারূ••• १९ श्रात्ममैन्यप्राधान्यनिरूपणे दुर्योधनोतिः २६. २२ मेन्येषु मनीभूतेषु सर्वस्व निभ्रम दि ३५६, २० द्रोणदोन् प्रति भीभरक्षार्थ दुर्योधनवाक्य ३६. २६ मैन्यप्रसवताया इन प्रनि धृतराष्ट्रपन्न ५/दुधिनहार्य भोमस्य भद्धवादनं रुच्चयस्वामयनन्ययोनिमित्तानिमित्त छप्पार्जुनादीना मसवादनं ३६० कयन •.. ३५०. उभयसेनयमिधे रथस्थापनार्य श्रीशष्यं । भौमस्य भन्यव्यूहकयन २३ प्रत्यर्चनशक्यं कुरुमैन्य इश्वतो युधिष्ठिरस्य विधादे मञ्च कृष्णम्य मेनरामय रयस्थापनादी योकि. ३५० सन्नयोतिः धनश्चयं प्रति युधिष्ठिरविवादवाक्य ३५८ ९/अर्जुनस्य युद्धायिना पिटव्यादीनी दर्भनं ३६१ १२ युधिष्ठिरं मत्यर्जुनस्य समाश्यामवाक्यं .'३५८ ४ युद्धाथिनो पन्धून् दृष्ट्वार्जुनस्य विवादः यु धष्ठिरविपादापनयनादी मञ्चबाये ३५८ . १० मत्यर्जुनस विभादवाक्य . अर्जुनरयस्य वर्णनादि ३५८ २६ अर्जुनस्य कुमुदयस्य वदोषताकयनादि ३६१ २० भोभ दृष्टवता कुम्भन्याना समयकम्पनादि ३५८ १३. धृतराष्ट्र प्रति सञ्चयवा . अर्जुन प्रति कामु विवाक्य ३ विधोदन्तमर्जुनं प्रति भगवाक्य तराष्ट्रप्रति मनपवाक्यं भीमादोन्प्रति वाणै. कचं योन्यामीत्याध दुर्गास्ताचपाठाम नं प्रति भगवदाक्य झुनवाक्यं पर्जुनस्य रयादवरोहणादी मनयवाक्य ८ अयाभययायंत्येय. स्यात्तदृहीत्य नाक्यं ३६२ पया) पर्जुननर्माता • লিঃ दुर्गा प्राविभाये मनपवाक्य २३ वर्जुन प्रति योटस्य तत्वोपदेशः ३१२ ईन मनिदेयाश्यामोवन २४ वर देहामामवस्यनारयमकयनादि ... + ७ .... ... 2 ... .. ३५८ १८ ...

·२८ ॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्वाहचीपत्र ।। .... . ... ४ कथनादि ... ... . एछे मप्रकरणं ए? पहा विषयैरनभिभूतम्य मोकथनादि ३६२ .२२ प्रयुकम्य युयाद्यभावकथनादि ३६४ सदमतीर्भावाभावकथनादि ३६२ २४ कामनापरित्यागे शान्तिप्राप्ति कयन २२ देहानामवश्यनाश्यत्वकथनं ३६२ २६ ज्याघमोत्कर्मणोमताबुद्धिरित्याधर्जुन आत्मनोहननकलवकर्मत्वाभावकथम ३६९ २७ वाक्य श्रात्मनाजन्मादिषड्भावविकाराभाव तदुत्तरत्वेन भगवद्वाक्यं ३६४ २८ कथनादि ३०२, २८ कर्मणामनारम्भानैष्कर्गय न भवतीत्यादि देहे जीणे प्रात्मनो देहान्तरप्राप्तिकथन २ भगवाक्यं प्रस्वादिभिरात्मनोऽच्छेद्यसादिकयनं ३६३ ४ निष्कामकर्मकरपार्थमनं प्रत्युपदेश.... ३६५ जन्यपदार्यस्य मृत्यारवश्यम्भावित कर्माकरणे दोपकयन ३६३ ७ ब्रह्मण सर्वंगतस्य का भावकथन आत्मनोदयनकथन ३६३ १० श्रात्मरतस्य कार्याभावकयनं . चत्रियाणां युद्धेन धर्मकथन ३६३ १३ | निष्कामकर्मणा भगवत्प्राप्तिकथनं । ३६५ युद्धपरित्यागेऽर्जुनस्य प्रत्यवायादिकथनं ३६३ १५ श्रेष्ठाचारदानेन लोकानां प्रवृत्तिकयनं सुखदु खादीना समत्वे पापाभावकथनं ३६३ २० लोकसंग्रहार्थ श्रीकृष्णन्यात्मन. कमाचार •अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णास्य कर्मयोगोपदेश ३६३ २१ कयनं १८ निष्कामकर्मयोगेऽतिक्रमनाशाभावकथनं . ३६२ २ बर्जुनं प्रति श्रीकृष्णस्य नवोपदेश. २२ निष्कामकामिनोर्बुद्धिवैषम्यकथनं ३६३ २२ मयि सर्वकर्माणि मंन्यस्य युद्धखत्यादि कामिना व्यवमायामिकाबुद्ध्यभावकयनं '३६३ भगवदाक्यं ३६५ २६ वेदाना वैगुण्यविषयत्वकथनादि . * ३६३ २७/परधर्मात्यानाश्रयणीयत्वकथनं .. काम्यकर्मणामप्राशस्त्यकथनादि ३६३ २८ केन प्रयुक्तो जीव पापं चरतीत्यर्जुनप्रश्न ३६६ कर्मफन्नत्यागे फलकथनादि ३६४ ३ | तदुत्तरत्वेन भगवदाक्य ३ स्थितप्रजस्य लक्षणादिजानार्थमर्जुनप्रश्न ६ योगाचरणस्य पूर्वांप्रदायप्रसिद्धत्वकयनं ३६६ १२ श्रीकृष्णस्य स्थितप्रज्ञलक्षणकयनं . .. *३६४ स एव योगो मया प्रति इत्यादि भगव श्रीकरणस्य स्थितीनवणकयनं रोहादिरहितस्य प्रज्ञाप्रतिष्ठाकथन ८बमादा प्रीतवान् कयमेतद्विजानीयाभित्या इन्द्रियाणामवशवकथनादि १२ द्यर्जुनप्रश्न ३६६ विषयध्यापिन मजायनर्यप्राप्तिकयनं . १४ श्रात्मजन्मत्तान्त भगवद्वाक्य राग पादिरहितानां प्रमादकथन १६ यदा धर्मस्य ग्लानिर्भवति तदात्मानं एजा प्रमादस्य मन्दु बनामक्रत्वकथन मोत्यादिभगवद्दाव ... ... २ . दाक्य १४ .. ... .

·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतभीमपर्वतोपत्र ॥ पंटो प्रकर पहो my ... O ... ११ ... ... ... ... १८ २३ २८ १ एछे येथया मी प्रपद्यन्त इत्यादि भगवदाक्यं २२) नंदुत्तरबेन भगवदुपदेशः ३०० भग्वदात्मतत्वोपदेश ३६६ २४ यति. अद्धयोपेत. को गतिं गछतोत्याद्य कर्मयोगहनगतित्वकथन ब्र्जुनप्रन्नः निष्कामार्मिणः प्रशंसायनं. २८) अर्चने प्रति भगवदा ३७. ब्रह्मयजत्तान्तकयनं ५. योगभ्रयस्थ पुनजन्मादिकयनं द्रव्ययज्ञादिकथन योगिन प्रर्धमायां भगवदाक्यं ३०० कर्मयज्ञाजज्ञानयजन्य श्रेष्ठलकयनं १४. युक्रतिमस्य लक्षणकयनं ज्ञानयज्ञप्रमाकयनं. ३६० १६ भगवत शाकनात्मज्ञानोपायकथमें ३०० भगवन्न प्रत्यर्जुनप्रश्न ३६० २६ / विज्ञानोपदेमार्य श्रीऋष्णस्य मतिज्ञादि ३०. तदुत्तरलेन भगवदुपदेशः ३६० २७ भन्याद्यष्टप्रकृतिकयनादि ३०० कनसन्यासयोगोपदेशः १/जलादिषात्मनोरमादिस्वरूपताकयनं निकामयोगिनः प्रयंसाकयनं ३६६ २/मायया वस दुयताकथनं ३०० निष्कामयोगिनी मोरकपनं ३६८ १२/भगवच्छरणगताना भावाभावकयनादि ३७० ब्राह्मणदिपु पण्डिताना समदर्शनकथनं ३६८ १३ पानादिचतुर्णा भजनाधिकारिताकयनं ३०१ समदर्शिनी प्रमाकयनं १४ भजनाधिकारिणा रतु ज्ञानी विशिष्ट इन्द्रियभागानी दुःखदारबकयनं ३६८ इत्यादि भगवदाक्य कामादिवेगहनभोलानी सुखकथनादि ३६८ १८ कामिनामात्मज्ञानामावक्रयन निकामिनी प्रमापूर्वकोभगवडुपदेश. २६८ २० मर्चवामात्मनोऽप्रकाशनायनादि योगारूतस्य तदएकयनं .... ३६८ ३० नोहाधनभिभूतानां भगवद्भजनकथनं श्रात्मन' स्वमत्रुमिचलकथनं १/किन्तयेत्याद्यर्जुनप्रश्नः ३०२ युतयोग्निो लक्षणकयने ३. ब्रह्मादि स्वरूपकथने भगवद्दाको ३०१ योगिनो योगाभ्यासकयन ६ जोशेयं यं भाव मग्न कनेवरं त्यजति नमा मुक्तयोगिनो तवरकयनं १४ प्रतीत्यादि भगवदाक्यं यथा दीपोनिवातस्य इत्यादि भगवदुपदेश. ३६८ १५ अभ्यामयोगयुक्तचेतमा परमपुरुषप्राप्तिकयनं ३०१ रोगस्य लरकयन १८/अनन्वनमः मनभाहमिन्यादिभगवदा ३०२ कामादित्यागपूर्वकेन्द्रियसंयमकयनं ३६८ २. ब्रह्मको दिवाराविममाएकथनं ३०२ मन संयमेन ब्रह्मज्ञानसुखप्रातिश्चन २२ ब्रह्मणेदिनगव्यावानी सपिलपकयनं ३०२ परमयोगिनी लवणकयनं ३६८ २५ प्रनयोयन दरस्य भगवखरूपताकयनं ३०२ थोऽयं योगदपा पोल इत्याधनप्रमः ३६८ २८) उत्तरायपदक्षिणायनयोमरएफनायनं ३०२ ... . , ... x ช่ ... ... ३०२ ... ... ... ... ३६८ ... २५ १ ... ... ४ ५ ... ज ·४० ॥ श्रीमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्वसचीपत्रं ॥ पंक्तो। प्रकरण ... ... .... ... ४ ... ३७० . ... ... पूछे एये पता योगिमापं भगवद्वाक्य ३७२ १४ अर्जुनं प्रति भगवद्वाक रागविद्याराजगुहायोगीपदेशार्थ मगर श्रीक्षण प्रत्यर्जुनवाकये मञ्जयोक्ति २२ त्प्रतिज्ञा ३७२ १८ अर्जुनतश्रीकृष्णम्तवः अर्जुनं प्रति राजविद्याराजगुह्ययोगोपदेश ३७३ १८ श्रीकृष्णं प्रति क्षमाप्रार्थनारूपम मवाक्य ३७६ भगवन कलादिस्वरूपताकथनं ३७३ ३ पश्वरूपधारनार्थमन्जुनप्रार्थना ३०७ कामिना गतिकयन १७ अर्जुनसान्त्वनारूपं श्रीकृष्णशक्यं ३०७ श्रन्यदेवयाजिनामामेव यजन्तीत्यादि भगव স্বীয ঘমলাঘব ষযালি दाक्यं ११ चतुर्भुजरूपदर्शनेनार्जुनवाक्यं ३७७ देवव्रतादीनां देवादिलोकप्राप्तिकथन ३०३ १३ देवैरदृष्टरूपं दृश्वानित्यादि भगादाक्य ३७७ भक्तदत्तपत्रपुष्पाद्यहमयामोत्यादिभगव योगवित्तमाना जानार्थमर्जुनप्रश्न ३७७ दाक्य ३०३ १४ भगवतो युक्तमाना लवणकथनं ३७७ २० भगवद्भनाना नाशाभावकथन ३७३ १८ ब्रह्मोपासकानामहमेव प्राप्य इत्यादि भगव मन्मनाभवइत्यादिभगवद्वाक्य ३७३ २२ का . ३७७ अर्जुनं प्रनि भगवाक्य ३७३ २५ ब्रपिासकाना दुखकयनं ३७७ सुरादीना स्वस्य दुर्भयताकथन ३७३ २६ श्रीराविष्टचित्तानामुद्धारादिकयन २४ जीवस्य बुध दिखभावकयनं ... ३०३ २८ मध्येव मनावखेयादि भगवदुपदेश २६ अहमवस्य प्रभव इत्यादि भगवदाक्यं ३०४ २ अभ्यामादोनामुत्तरोत्तरविशेषकयनं २७०१ ३० विभूतियोगज्ञानार्थमर्जुनप्रश्न ... ३७४ ६ भगवत्मियस्य निरूपणं १ अर्जुनं प्रति भगवतो विभूतियोगोपदेश ३७४ १३ प्ररयादीनी ज्ञानार्थमजुनप्रश्न ३७८ विश्वरूपदर्शनार्थमर्जुनप्रश्न से ३७५ ८ क्षेत्रवज्ञादीनी ज्ञानायार्जुनं प्रति मगव अर्जुनवाक्याभिनन्दमरूप भगवकि ३७५ दुपदेश अर्जुनम्य दिव्यचतुवोनाम: ३०५ १६ भगवत क्षेवल वएकयनं ,... अनम्य विश्वरूपदर्शने मञयवाक्य ३७५ १० भगवती जानलक्षणकथन ३०८ १८ विश्वरूपम्य वर्णन ३७५ १८ भगवतोऽजेयलक्षणकयनं ३०८ অনন্ত খীসার গান ३०५ २१ भगवतो शेयलक्षणकयन ३०८ विश्वरूपदमननार्जुनविस्मय, ३०५ २२ प्रकृत्यादीनामनादिलकयनं ३०८ २. भगवन्तं प्रायनस्य इयरूपाणी क्यनं ३७५ २३ पुरुषखरूपनिरूपणं १ অলপ্রাৰিঘৰ, ३०५ २८ पुरुष जानतां मोकयन ३७८ विश्वरूपदर्शनेम मीतम्यार्जुनस्य वाक्यं १/सेवईवजयाविषं जानता मोचकयनं १४ ... ... ३०८ ... ... ३७८ ... ... ... ... ... ३७८ ...

·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतभीयापबचीपत्र ।। ४२ .... ... .... BES ... ... .. ... .. .. .... .... ३८३ ... ... ... ३८० प्रकर यो प्रकरण एथे पहो उत्तमज्ञानोपदेशाय भगवद्वाक्य १०) सात्त्विकयज्ञादिश्यनं ३८२ गुएचयाणा प्रकृतिसम्भावयन ३७८ २१ शारोग्तपस्यादीना कयनं ३८२ १८ खत्वगुपम्वरूपकथन ... ३०८ २२/माजिकदानादिकयनं रजोगुएलरूपकथन २३ तत्मदितिनिर्देश इत्यादि भगवडुपदेश ३८२ तमोगुणम्वरूपकयनं ३७८ २४ मंन्यामतत्त्वजिज्ञ मायामञ्जुनप्रश्न ३८३ खत्तगुणकार्थकयन ३७८ । २० संन्यासत्यागयोसवणकयन ३८३ ग्जे गुणकार्थक्रयन ३७८ २८ कर्मणां त्यच्यात्यन्यवकयनादि ३८३ तमोगुणकार्यकयनं ३०८ २८ यज्ञादीनामवयकरणेयत्वायनादि सत्त्वादिषु प्रलय गताना लोकप्राप्तिकथनं ३०८ ३० कर्मणामनिष्टादित्रिविधफन्नमयनं ३८३ सत्त्वादीना फलकथनादि ३६० २ कर्मसिद्ध्यर्यनपिठामादिपञ्चकारणकयनं ३८३ माविकादीना प्राप्यलोकरुपन ३८. ४सात्त्विकादिविविधज्ञानकयनं २४ कैलिगुणातीतो भवतीत्याद्यर्जुनप्रश्न ३८० ७) मात्त्विकादिविवि कर्मकयन भगवतोगुणातीतसवणकयन करीण सात्त्विकादिभेदकयनं ३८३ वेदस्वरूपकवायनरूपादिभगवदुपदेश' ३५० १६ मात्वियादिविविधबुद्धिकथन ... ३८४॥ पुरुषोत्तमयोगोपदी ३८. २६/माविश्य दिविविधधतिकथनं . .... ३८४ देवपुरुषत्याभयादिकयने भगवदाक्य ३८१ रमाविकादिविविधसुखकयनं ३८४ असुरपुरुषस्य दम्भादिकयनं ३८१ १२/बाह्मणानां स्वाभाविककमंकयन अमरपुरुषाणा स्वभावकयनं ३८१ १५ चचियाणं स्वाभाविककर्मक्रयन कामिनामाशाप्रकारकयने ... ३८१ २९ वायशूदयो स्वाभाविककर्मवयन १८ कामिना गतिकयनादि ... ३८१ २४ स्वकर्माचारण मिद्धिकयन ३८४ प्रविधिपूर्वक यज्ञकारिणामासुरभाव खकममिद्धम्य ब्रह्माप्राप्तिकयनं ३४ कयन। ३६१ २५ मनभूतस्य भगवद्भकिलाभकयनं ३८४ २८ कामादीना निग्यदारतकथनादि ३०१ २८ भक्तियुक्तस्य नित्यपदप्राप्तिकयनं ३८४ श्रोष्ण प्रत्यर्जुनप्रश्न ३८२ ५) चेतमा मर्वकम्मापोत्यादि भगवदुपदेश ३८५ २ अद्धायासैविध्यकयने भगवदाक्य ३८२ ६ मन्मना भव इत्यादि भगवदुपदेश ३८५ त्रिगुणाधिकारिणा यजनीयदेवकयन । ३८२ दज्ञानं तपारहितेभ्धान वाच्यमिति भाषिकप्रियाहारकयनं ....३८२ भगवाक्य ३८५ राजमप्रियाहारकथनं ३८२ १३.कृष्णार्जुनमंशदाध्ययनेन भवमोति नामसप्रियाहारकथन ... १८२ ३९५ ... . ... ... ३८४ ....३८४ ... ३८४ ... .. .. ११ . ... १४- कयनं ..

·४२ ॥श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतभीयापसूचीपत्र । पक्ष ... ... २ ... ... ... ... ... १ .... ... ... .... ३८६ २४ ... प्रकरण एहे मतो। प्रकरण कृष्णार्जुनसंवादग्रवणफलकथन ३८५ २५ युयुत्दा प्रति युधिष्ठिरवाक्यं ३८८ २८ श्रीकृष्णं प्रत्यर्जुनवायं ३८५ १७ युयुत्माः कौरवमैन्यकरित्यागे भन्नयोक्ति, ३८८ तराष्ट्र प्रति सञ्जयवाक्यं ३८५ १८ युधिष्ठिरस्य कवचधारणादि ३८८ भगवडीनापसमाधि ३८५ २३ पाण्डवदर्शनेन रघुनादीना हादि ३८८ ६ पूर्व के माहरनिति तराद्रप्रश्न. ३८८ भीभवधपारम्भ ३८५ २५ एतराष्ट्र प्रतिसञ्जयवाक्यं ३८५ १४ অনন্ত যাযৱীৰম্বাৰাই ৰান্ধি ३८५ २६ सेनयोस्तुमुलशब्द. ३८८ १६ पुनः पाण्डवादीनी शङ्खवादनं ३८५ २७ भीमसेनकृतशब्दस्य वर्णन ... ३८८ कुरुपाण्डवयुद्धदर्शनार्थ देवादीनामागमनं २८५ २८ दुर्योधनादोनो भीमें प्रति वाणत्यागः ... ३८८ भीमसमीपगमनार्थ युधिष्ठिरस्य रथादव दुबैधनादिभिद्रपदोपुचादीमा युद्ध ३८. रोहणं. ३८६ ३ उभयसैन्ययायुद्ध ३८. अर्जुनादीना युधिष्ठिरानुगमन २८६ ५ युद्धारम्भे मञ्जयवाक्यं युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनादीनी वाक्यं ७/मीमा नयायुद्धारम्भ युधिष्ठिरनिरुत्तरे सञ्जयोक्तिः ३८६ २१ सात्यकिछतवर्मणेर्यु अर्जुनादीन् प्रति श्रीकृष्णवाक्यं १२ अभिमन्युटहद्दनयोयुद्ध ३८१ युधिष्ठिरनिन्दारूपं कुरुमैन्यवाक्यं ३८६ १० भीमनेनदुर्योधनयोयुद्ध भीमं प्रति युधिष्ठिरवाक्यं ३८६ २८ दशमननकुलयायुद्ध युधिष्ठिरं प्रति भीमवाक्यं ३८६ २८/दुर्मुखमहदेवयोयुद्ध ३८९ युधिष्ठिरभी भयो: मवादः ३८७ युधिष्ठिरणत्यवायु ३८१ युधिष्ठिरस्य द्रोणममीपगमने मन्चयानि ३८७ २१ एटद्युम्वद्रोण्यायुद्ध युधिष्ठिरोगयोः संवादः ... ३८० १३ भामदत्तिभंगवायुद्ध ... २८१ २१ युधिष्ठिरम्यकप ममोपागमने मञ्जयोति : ३८७ २८/वाझोकष्टकेवायुद्धं २४ युधिष्ठिर रुपयो. संवाद. ३८८ १/अलम्बुषघटोत्कचयो २८ युधिष्टिर प्रति छपवाक्ये मन्त्रयोकि. ३८८ ६ अश्वत्थामभिखण्डिनीयुद्ध ३८२ युधिष्ठिरस्य मन्त्रममोपगमन ३८८ ८ विगटभगदत्तयोयुद्ध २८२ युधिष्ठिरशन्धया: मवादः ३८८ १. कैकेयरुपयोयुद्ध ५३८२ पावार्थ कर्ण प्रतिवादेववाक्य ३८८ २१ पदजयद्रययोयुझं ३८२ श्रीकृष्ण प्रति कर्षवाक्य- .... ३८८ २४ विकर्णश्रुतमामयोयुद्धं ३८२ १३ सुधिधिरं प्रति युयुत्सुवापर्य ३८८ २०/ सममेकितानयोयुद्ध ३८२ ... ३८६ .. ५ ... ... ... ... .. ... ... ३८२ ... ... ... ... .... ... ४ .. ७ ... ... ... ..

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतमोसपब्वेचूचीपत्र ।। ४३ प्रकरख 4.. २ ... ... ... ... ... ... .. ... ... क .. ... ४०० टो महा प्रकार यही शकुनिनिविन्ध्यवार्य ३८२ १८ गुरुभि ऐतस्य तुम्लयुद्धकयनं युतकमन्दविणयायुद्धं .' ३८२ २२/भोमस्य पाण्डवमैन्यमारणं विन्दानुविन्दकुन्तिभोजाना युद्ध ३९२ २० मोभयेतयोयुद्धकथन वीरवाइत्तस्यायुद्ध ... २ सैन्यस्य दुर्योधनस्य युद्धं ३८८ चेदिपन्यनूकयोयुद्ध ३९३ ४ श्वेतस्य दुर्योधनसैन्यनाशनं ३८८ उभयभयोईपयुद्धकयनं ३८३ ६ पुनर्भीमयतयायुद्धं ३८८ २३ तगष्टं प्रति मञ्जयवाक्य १५ श्येतस्य भीमधनुरादिच्छेदन ३८८ २८ तत्र युद्धकारिणां पिळपुत्तमम्बन्धाद्यभाव भीभरचार्य दुयोधनस्य मैन्यप्रेषण ३८८ कथन ९६ वाह कादिमि भेण च श्वेतत्य युई ३८८ ५ युद्धरीतिकथन १८ भीमदेतयो.पुनस्तुमुन्नयुद्धं ३८८ मानयुद्धकयनं ३८४ भीमं प्रति वतस्य पक्तित्याग २ ... ३८८ २२ पित्रादिभि पुत्त्रादिनाशकथन १/भोमस्य शेततिवेदन ३८८ २८ भीमदर्भनेन पार्यसेनाना कम्पादि ३)भोमं प्रति श्वेतन्य गदाप्रक्षेपः तराष्ट्र प्रति मनयवाक्यं ३८५ ७) येतस्य गदया ससूतस्य भीमरयस्थ नाय. तत्र भीमग्नार्थ दुर्भुवादीनां नियोगः ३८५ ८वेतम्य नाभाय भीमस्याकाशवाणोपवणं भीमयुद्धकयन খাজাৰীঘল मोमेन युद्धार्थमभिमन्यागमन ३८५ १३ त्राक गवणे यवन विधि भी ममत्र, चनदम्मादिभिभिश चाभिमन्यायुद्ध १५ शेतस्य सीन भीम रनुच्छेदन १५ अभिमन्युरतार्थं पाण्डवमहारयाना गमनं २८६ ५. अन्य नहीबायानं नोभं प्रति भीमस्य भीमन्य मीमरथध्वजच्छेदनं भीमनोमयुद्ध ३८६ १. भीमादीन् प्रति भोमत्य वापन्याग, उत्तरमल्यवायुद्ध ३८६ ११/चेनं प्रति भीमस्य ब्रह्मास्त्र याग. २४ भन्यानिपीडितस्योत्तरस्य पतनं १४ ब्रह्मास्त्रेण श्वेतस्य पान २८ उत्तरभ्रातु शेतस्य शन्यादिभिर्युद्ध ३८६ १८/तस्य मरणेन पाण्डमानी शोक कौग्वाखा गन्धरक्षार्थ भीमादीना गमनं हादि भीमस्य भीमादिभिस्तुमुलयुद्धं ३ ते हते पाण्डवा किमाननित्यादि त मञ्चयं प्रति वृतराष्ट्रप्रश्न राष्ट्रप्रया मच्यग्ध प्रतिशेतम्ब ग्मने मञ्जयोकि १. दुयोधनप्रसारूप तराप्रवाय भीमादिभिग्निस्य तुमुलयुद्धकयन १४ श्वेते हो धनञ्जय, शिमकरोदित्यादि ४. . ३८.५ ... ४०० ... ८ वासयाग ४.. ... .. .... ४०० ३९७ ८ ३८० ...१ N ·४४ ॥ श्रीमहाभारतों यदिती यखपडान्तर्गतभीयापर्वमचोपत्रं ॥ पर प्रकरण RAL ... ४०५ ... ... ...४.५ ४०१ ... ... ४०२ ४०२ २५ ४.२ १ ... ... ... ... एर एतराष्ट्रप्रश्नः १८भयानादीनां भी भरक्षाय दुयोधननियोग ४.४ अर्जुनप्रधमारूपं पृतराष्ट्रवाक्य ... ४.१ २. कारवाणी व्यूहरचनाप्रकारकर्म ३ श्वेते इते धृष्टद्युम्नः किमकरोदित्यादि कौरवा मल वादनं নামক २४ कारवाम् इर्पयतो भोमय भवादन धृतराष्ट्रभर्सनारूपं मञ्जयवाक्यं २८योकणादोमा भवादन शल्यं प्रति गहभ्य गमनं १. कुरुपाण्डवानां पुनयुद्वारम्भ. २२ सन्यस्य रक्षणर्थ कौरवमहारयाना गमन ५कयं प्रारं कृतवन्त इति एतराष्ट्र प्रश्न. ४०५ भलबधार्थ भीमस्य गमनं ६ युद्धाय दुर्योधन याज्ञादाने भन्नयोक्ति ४०५ भहस्य रक्षार्थमर्जुनस्य गमनं भीमार्जुन उभयमन्ययोस्तुमुलायुद्धं ४०५ २९ थामाञ्च ...४०२ ८ भाभद्रादोन पनि भोमय वाणत्याग, ... द्रुपदं प्रति भीमस्थ गमनं ...४०२ १४ भीमम्मोपगमनाय कृष्णं प्रत्यर्जुनसायं ६ भीमदर्भनेन पाण्डयमेनाना भयादि ४०२ १७ अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्य पाण्डवाना सैन्यावहारकरणं ४२. २३ अर्जुनस्य कौरवमैन्यमारण कुरुपाण्डवयो प्रथमदिवसीययुद्धनिति. ४०२ २४ अर्जुनममोपे भीम यागननं भादमि मह युधिष्ठिरस्य कृष्णसमीपगमने अजुन प्रति भीमादीनां वाण यागः सञ्जयोनिः ४०२ २५ गोम दैनि प्रत्यर्जुन य वाण्याग. २१ श्रीकृष्णं प्रति युधिष्ठिरविवादवाक्यं ...) ४०२ २७ सात्यक्पिभूतोनाम नरवानागमनं ४०६ २३ भीमप्रसारूपं युधिहिरवाक्य १९ धृष्टद्युतणयोर्युद्धं भीमबधोपायजिजामाया युधिष्ठिरवाक्य १० अर्जुनं प्रनि भीम याशी तिवाण याग. २५ पुधिष्ठिरसमाश्वासरूपं कृष्णवाय २१/नहारयानी मध्यागतस्यार्जुस्य महद्युद्धं ४०६ २७ धृष्टद्युम्नं प्रति युधिष्ठिरवाक्यं ....... ४०३ २६ अर्जुनयुद्धदर्शनेनभोमं प्रति दुर्योधनमायं ४०६ २८ युधिष्ठिरं प्रति धृष्टद्युम्रवाक्य २) ट्राणियोधनादीनां भोभरक्षार्थ यत्न धृष्टद्युध प्रति माञ्चयूहरणार्थ युधिष्ठिर , भीमार्जुनयोर्महद्युद्धं वाक ४ श्रीकृष्ण प्रति भीभत्य वाणत्याग ૧૫ ঈষযুদ্ধধলামকাজল ७ परविद्धनीकरणाङ्गदर्भनेनार्जनस्य क्रोध दि १०७ दुयोधनस्य काशव्यूहदर्शन मञ्चयोति.... ४.४ २४ भीमा नयायुद्धदर्भनेन मयां विस्मय. २५ प्राचायादीन प्रति दुर्योधनवाक्ये |तयोद्धदनेन देवादोना वाक्य २७ सञ्जयोक्ति २५/ कुरुपाण्डवमै याना युद्ध प्राचार्यादीन् मति दुर्योधनवाक्य ... ४.४, २० मन्त्रय प्रति तराप्रप्रश्न. *... ... ... ... ४०७ ६ ... ....४०४ ४०७ ... ४.४ ४.७ ...४०४ ... ४.८ ४ ...४०८ ·। योमहाभारतोयद्वितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्वसूचीपत्र । १५ ... २६ ४.८ ४.८ ... ७ ४०८ ... ... ...४१४ १ ... ... ... ३ भोनष्टतम नुन ... ... ए? पत्तो प्रकर एक अनाजेय मनोनित १२ रघुघन्य हर्षल वादनादि ४१२ मअयम्ब ट्रीपधृष्टद्युत्रयोयुद्धकयन १३ मात्यकः पार्थसपनया: पायग्रहां ...४१२ द्रोपरचार्थ दुर्ये धनम्य मैन्यप्रेषणं १५ वट्टमैन्यानि नाशयन्त भीमं प्रति भीमादीना भोमन कनिजगजम्य हियुद्धमिति मागमनं ४१३ धृतानि ४०८ २१ भीमण्यं प्रति मायकिरभृतीनां गमनं ४१२ भीमरथं प्रति कन्निड्म्य गमने मन्त्रयोनिः ४.८ २३ भोमेण पात्यकिषमतोनं तुमनुयुद्धं ४१३ शुनायुःमतीना भीमममोपागमन २६ भीमं प्रति म त्यक्विान फनिभानन्यानी तुमुन्नयुद्धे २८ युद्धस्य पूर्व हकालगमने मनयोतिः कान्निाभीमघायुद्ध ४२० ८ म्यस्यायन्य मनभूति मिट्युन य युद्ध कलिङ्गपचन्य भऋदेवस्य भीममनोगगमनं ४१० १२ कयनं ४१३ भोमन्य गदया अक्रदेव पतन .... ४१०। १४ धुरद्यखभाहाय्यार्थमभिमन्योगगमन ४१३ कानिङ्गभीमयामहयुद्धं १८ मन्यादोग प्रति नोभट्रय वाए चार. भानुभदोमयायुद्धं ४२. २४ भद्रेश द्धार्थ ममपन्य ग्मने ४१४ ४२० २८ नमागमाभट्रयोस्तुमुनयुद्धं .. ४१४ भीमम्य गजादिन्दमारणं ...४२१ १ भाभ, प्रति दुर्योधनादोनो गमनं ४२४ भोमस्य धान्नादियुद्धगतिकयनं •..४११. महाग्य, मंसपुर्व दृष्टानुनभ्यागमन भीमन्याय दिमैन्यमार १७/अभिनन्यग्वार्थमजुनस्य तुमुनयुद्ध मोमयुद्धदर्शननान्येवा विस्मयः २२/धर्नुनयुद्धं दृष्ट्वा द्राण प्रति मोममाय ४१५ युगायुगा भोमस्य मधुई ४११, २०/ मोमस्य न्यावहारार्थमभित्रयः ...४२५ भीमस्व ग्याल ४११ ३./दिनोयरिश्मीययुद्धनिजिक्यनं ४२१ भोमस्तामाथि ४१२ ५प्रभात सेनाः प्रति भोमादे मनशक्षित पनिदानी भोनममोपागमनं ४१२ ०/गाकडव्यूहरचनाप्रकारकया भीमद ग्या मत दिकलिमेन्यमारत ४१२ १. पाडवचिता चन्द्रया रस्य ४१५ भोमस्य शापादन ४१२ १४ एतोपदिश्मोययद्वारम्भ भामाश्यपेन का मिलान्य न जुनकाय नोकरधे मघोषित ...१२ १५ उभयनमधोम्टमनयुद्धाय पदय पाधान मयाभा २. युद्धनियमक्रयन ४११ मिमहिमानी मोममनोरम ४१२ २१/नग्मोपित परिवारजमालिकदम एएएम्स भीमाथितिः ... ४१२ २: भोगादिभिःपाण्इन्दना दनं ४ ४१४ १२ ... ... ... ... ... 6 ... ८ ... -.. ...

·॥ योमहाभारतीयहितीयखण्डान्तगतभीमपर्वसूचीपत्र॥ प्रकरण .. २५ २० ... ... ... ... १३ १४ ४२१ ... २४ ...: ४१८ ७ ५ एछ मत प्रकरण भीमादिभि. कौरवमन्यमान ३ मामन्याञ्जुनप्रांमाकन ४२० अर्जुन पनि राशी वाणादित्यागेनयोळि ४१७ १२ मोषम्य रुपणानुनी प्रति वाणत्याग. अर्जुनस्य तदत्राणा निवारणं. ४१७ २६ भोभरराक्रमं दृष्टा कृष्णाय चिन्तनं ४२१ देवादीनाम नामाकरण ४१७ १० पुन मवाणदिशामाच्छादनं .. ४२१ मात्यक्यभिमन्यु या भौयलाना युद्ध १८ द्रोणादीनामर्जुनं प्रति युगपदाणत्यागः ४२१ द्रोणमामाभ्यां युधिष्ठिरादीनां युद्धं २२ शिनिप्रवीरस्यार्जुनमाहाय्यकरणं दुर्योधनादिभिर्घटोत्कचभीमयोयुद्ध ४१७ २५ पलायनपरं पाएइक्बलं प्रति शिनिप्रवीर दुयोधनस्य मोहदनन कारवमैन्यमा. ४१७ वायं ४२१ भीमद्रोणवारितानी सैन्यानां पलायन ४१५ ३ शैनेयं प्रति श्रीऊप्प य मक्रोधवाक्यं ४२२ अर्जुनस्य कौरवमैन्यनायनं ४२८ ७) चक्र ध्वा पोर्टष्णस्य भोममम्मुखामने ४२१ गतमाइस्य दुर्योधनस्य मैन्यनिवर्तन ४१८ २० | युद्ध य तचकस्य श्रीकृष्णस्य शोभाकयनं ४२२ पुनरावर्तता 'न्य ना वेगक्रथनं १३ श्रीकृष्णं दृष्ट्वा भोमस्य स्तुतिवाक्य ४२२ भोमं प्रति दुर्योध-वाक्यं ४१५ १४ भोभं प्रति श्रीकृष्णन्य क्रोधवाक ४२२ दुर्योधनं प्रनि भोमत्य समोधवाक्यं ४१८ २२ बजनस्य थोरपण पादचारणादि ४२२ भीमव क्यश्रवणेन दुर्योधनस्य पात् वर्जुनय श्रीकृष्णानुनयवाक्यं ४२२ शङ्खादिवादन ४१८ २६ अर्जुनानुनयेन पुन योकृष्णस्य रथारोहणं ४२२ कारवाद्ध गव्दयपणेन पाण्डवाना महादि श्रीकृष्णादीना शहबदनं ४२२ वादन ४१८ २० भूरियवधादिभिरर्जुनस्य युगपाई ... ४२२ तत्र भीम किमकरोदित्यादि तराष्ट्रप्रश्न ४१८ २८ गाण्डीवशब्दं शुवा विराटादोनी तब गमनं ४२२ तराष्ट्र प्रति मनयवाक्यं ४१८, १/अर्जुनवाणेन बहुसैन्याना पतन ४२३ कुरुपाण्डवास्तुमुलयुद्धकथनं . ...४१८ ४ अर्जुनस्य युद्धभूभिवर्णन ४२३ रामनदीप्रावतैनादिकयनं २० बर्जुनास्त्रभयेन सभीमकारवाणामपयानं ४२३ मनयस्य कुरुपाण्डवयुद्धप्रशंसाकयनं १२ अर्जुनादोना शिविरगमन ४२३ याधाना नानाविधध्वनिकयां ... ४९८ १६ अर्जुनप्रसारूप: पारवाणा शब्द. ४२३ भीमाश्र्वयुद्धकयन १८ बतोयदिवसीययुद्धनित्तिकथन भीमवाणेन पाण्डवसैन्य मह ४२० २) चतुर्थदिवसीययुद्धारम्भे सञ्जयोकि सैन्यभङ्गदर्शनेनार्जुनं प्रति श्रीलणवाक्यं ४२० १० द्रोणादोनी भोमेण युद्धभूमिगमनं ४२३ श्रीकृष्ण प्रत्यर्जुनस्य मनोधवाक्य ४२० १६ अर्जुनस्य कुइसैन्यदर्शन ४२४ बर्नुनय भीमधनुश्छेदनं ... ४२० २२ मसैन्यस्यार्जुनस्य निर्गमन १३ २४ ३ . ५ ... ... ... ... .. ४२३ २३ ४२३ ... २७ . ४ ... ४२४ ५ ·श्रीमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतभीयापबाजूचीपचं ॥ ४७ पही प्रकरण ... ... ४२४ ... ४२४ ...४२८ २ ५ ८ ... ... মঙ্গ एसे एसे पंती उमयमैन्येषु भर्यादीनां शब्दः ८) भीमहननार्थ दुर्योधनस्य सैन्यप्रेषणे सञ्ज उभयमन्याना युद्धक्रमकयन ४२४ योकि. ४२८ भोमस्य युध्यमानार्जुनदर्शनं १०१ भीमपराक्रममधमा ४२८ १५ भीमादीनाम नाभिमुखागमनं ४२४ १८ भीमम्य महद्युद्धकयनं २१ अर्जुनमाहाय्यार्थमभिमन्युकृतयुद्धकथनं , ४२४। २०ग्णाङ्गानस्य मेदादिभिर्नरकतुल्यत्वक्रयन ४२८ २८ अर्जुनीभयोमहायुद्ध ...४२४ २३ भीमम्य गदायुधं दृष्ट्वा कौरवाणा विषाद. ४२८ ट्राणिप्रतिभिरभिमन्यायुद्धकथने भैन्यानि आममानं भोमं दृष्ट्वा भीमम्यागमनं ४२८ सञ्जयोति, ४२४ २८ मात्यकिप्रमतोना भी प्रति वाणत्यागः । ४२८ दुर्योधनस्याभिमन्यु प्रति पञ्चमहसबलप्रेषणं ४२५ मायाकं प्रति भूरिश्रमागमन ... ४२८ मटूनीकादिभिभ्रष्टद्युम्नस्य युद्धं ४२५ ११ मात्यकिभूरिश्वमायुहे मनयोति ४२८ १८ मायमनिपुलेष ध्रथुम्बम्ब युद्ध ४२५ १८ भूरिश्रसारक्षार्थ दुर्योधनादीनामागमनं ४२९ २० मायमनिपुत्वस्य पतनं ४२५ २७ मात्यकिरवार्थ पाण्डवानामागमनं ४२८ २१ सायमनिपुत्र हते कारवाणी हाहाकारः ४२५ २८॥ माथि प्रति भीमवाक्यं ४२८ रद्युम्नं प्रति सायमनर्गमन ४२५ ३. दुर्योधनादिमिर्मीमम्य वाणयुद्ध ...४२८ भायमनिश्शुषधार्महायुद्धं ... ४२६ १॥ दुर्योधनवालेन भोमस्य मूर्ती ४३० मञ्चयं मति धृतराष्ट्रानुतापवाक्य भीम मूर्छितं दृष्ट्वाभिमन्युप्रस्तीनी युद्ध ४३. धृतराष्ट्र प्रति मञ्चयवाक्यं ४२६ ११ भीनवाणपीडितस्य दुर्योधनस्य पलायन ४३. धृरारमचयाथु कथन ४२६ १६/सेनापतिमुपेणदोना भीमं प्रति गमन ४३. अभिमन्युशन्ययोर्युद्धकयनं ४२६ १० भीमबाणेन मेनापतिमुणादीनां नाश. मन्यरययाधनादीनां गमनं ४२६ २०. धार्तराष्ट्रान निहतान् दृष्ट्वा महारथान् । 'दुव्याधनादीन प्रति भीमादोनो गमने ४२६ २२ प्रति मोभवाचं ४२० दुसाधनादिभि मादीनां मधुई ४२६ २४ भगदत्तस्य भीमममोपगमन भोमस्य गदाधारणं ४२७ ६ अभिमन्युप्रातिभिर्भगदसम्य युद्ध धृतगर्द भीमं दृष्ट्वा कारवाणी पलायन ४२० ७ भीमं मूर्वि दृष्टा भगदत्तय सिंहनाद भामस्य सन्यमारणे ४२० करणं भोमरक्षार्थ पदीयुमादीनी युद्धं ४२० २४ घटोत्कपम्य नायया माद ४३१ भीमन्य मन्यनारक ४२० २३ श्रानादं युवा ट्रोलादीन् प्रति भीमवायं ४३१ भीमगदापीडितानागनानी पलायन ...४२८ १/भगदत्तरवार्थ ट्रोणादोन ग्ननं 'भीमम्य महायुद्धकयनं ... ४२८ द्रौपादीन् दृष्ट्वा युधिष्ठिगदीनानागमनं ४२१ ... ४२६ ... ४३० ... २० -- २८ .. ... २ ... है २४ ...

·४८ ॥श्रीमचाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्वपचीपत्रं ॥ प्रकरण पाप्रकरण . २५ .. . ...४३५ ... ४३६ ४ ... .... ६ ४३२ ... ...४३७ एछे एये tar घटोत्कचयुद्ध दृष्टा द्रोणं प्रति भीमवा ४३१ २७ ब्रह्मणा भगवदवज्ञानिषेधवा .... ४३५ भीमवाक्येन कारवाणी युद्धावित्ति ४३२ २वाह्मण स्वभवनगमने भोपवाक्य ४०५ नवृत्तान् कौरवान् दृष्ट्वा पाण्डवानां दुयाधनं प्रति भोभोपदेश ४३५ नादादिकरणं ४३२ ३ युद्धनिषेधार्य भीभवाक्य चतुर्थदिवमीययुद्धनित्ति ४३२ ४ भौमस्य श्रीकृष्णमन्मानरूपोपदेश. ४३६ २ যালিলা বাঘা মিমিন ... ४३२ ५ पाण्डवानां जये कारणकथनं पाण्डवाना स्वशिविरागमनं ४३२ ६ वासुदेवप्रशंमारूपं भोमवाक्यं शिविरगतस्य दुर्योधनस्य चिन्ता ४३२ १. भगवत्तत्त्वज्ञानार्य दुर्योधनप्रश्न. १२ सञ्जयं प्रति एतराष्ट्रस्यानुतापवाक्य ४३२ १४ भीमस्य दुर्योधनं प्रति वासुदेवतत्त्वकयनं ४३६ स्वान् विमुखान् दृष्ट्वा दुधनादय कि श्रीकृष्णप्रसादादिफलकथन ४३० १ कृतवन्तइत्यादि तराष्ट्रमन्ना ..४३२ २५ भीभस्य नारदादिकृतश्रीकृष्णस्तवकयनं तराष्ट्र प्रति सञ्जयवाक्यं २८ दुर्योधनस्य केशवयडमाने सञ्चयोक्ति.. पाण्डवप्रसारूपं सञ्जयवाक्यं .-४३२ २८ शमविधानार्थ भीष्मवाक्य कौरवनिन्दारूप सञ्जयवाक्यं ४३३ २.पञ्चमदिवसीययुद्धारम्भे सञ्जयोकि २६ एतराष्ट्रमनारूपं मजयवाक्यं ४३३ ६ भीमस्य युद्धाय निर्गमन पाण्डवजयकारणकथने सञ्जयस्य दुर्योधन अन्येषां भीष्मानुगमनं ४३८ भीमसंवादकयन ४३३ १. पाण्डवानां श्येनव्यूहरचनाप्रकारकयनं ४३८ भाषा प्रति दुर्योधनप्रश्न • • ४३३ १४ भीमं प्रति भीमस्य वाणत्याग ४३८ दुर्योधनं प्रति शमविधानार्थ भीभवाक्य ४३६ १८ भीमस्य पाण्डवसैन्य प्रति वाणत्याग. ४३८ भीमस्य पाण्डवानामयध्यत्वकारणकयनं ४३३ २२ अर्जुनस्य भीमं प्रति वाणत्याग ४३८ भीमस्य दुर्योधनं प्रति विश्वापाण्यानकथनं ४३३ २५ द्रोणं प्रति दुर्योधनवाक्यं १२ गन्धमादने ऋषिभि सहोषितस्य ब्रह्मणे सात्यकिप्रभृतिभिर्द्राणस्य युद्ध विमानदर्शन ४३३ २६ भिमादिभिरभिमन्युप्रतीनी युद्धं ४३८ २० ब्रह्मकृतविश्वरूपभगवतस्तव' ...४३३ ३० भीमस्य तुमुलयुद्धे मञ्जयवाक्यं ४३८ ब्रह्माणं प्रति भगवदाक्ये भीमति. ४२४ ३० छिचमस्तकादिमियुद्धभूमियोभाकथन ब्रह्माणं प्रति भगवद्वाक्य ४३५ १ कुरुपाण्डवयोस्तुमुलयुद्धवर्णन ४३८ १२ देवर्षिप्रतीना ब्रह्माणं प्रति जिज्ञासा ४३५ २दुर्योधनस्य भोमं पुरस्कृत्य युद्धकरण ४३८ २८ मुष्यादीन् मति पितामहस्य नरनारायण भीम पुरस्कृत्य पाण्डवाना युद्धकरणं यो. परिचयकयनादि ...४२५ ५ भीमं प्रत्यर्जुनागमने सञ्जयोक्ति ... ... 3 ... १ ३ ४३८ .... .. ... ... १ ... ... ... ... ... ... .. ४४० ·॥श्रीमहाभारतीयदितीमखण्डान्तर्गतभीयापवनची पत्रं ॥ ४६ या प्रकरस ... ४४० ... ... ४४४ ... ... ४४४ ४४. ४ -- ४४. ... ७ ४४. ४४१ ... ... .. .. ... ४४१ .... .... ४४७ एछे एसे मही अर्जुनरथध्वजवर्णनं ३) सात्यकिपुत्लाणा पतनं गाण्डीवशद युतजना योधानी भयकयनं ४४. ११ सात्यकिभूरिश्वधर्महायुद्ध 'काम्बोजदोनां युद्धार्थमागमनं २३ अर्जुनकृनपञ्चविंशनिमहसनहारथनाश ४४५ योधप्रतियोधयानीमायन २०) पञ्चमदिवसीययुद्धावहारः तदिवसीययुद्धानिमित्तकयनं २५ कुरुपाण्डवयायुद्धाय निर्गमने सञ्जयोनिः ४५ १३ इतमैन्यादोना पतनकयन १व्यूहरचनाय घटद्युनं प्रति युधिष्ठिरवाक्य ४४५ भोमादिमि शिखण्डिसमतोनां युद्धे मकरव्यूहरचनामकारकयनं ४४५ मञ्जयोकि ४४१ १५ भीष्मस्य व्यूहरचना ४४५ २० 'द्रोणादिभिरर्जनस्य युद्ध ४४१ १६ क्रीचयूहरचनाप्रकारकयनं ४४५ २८ दुय्याधनादिमिर्गौमस्त्र युद्धं १८ पठदिवसीययुद्धारम्भ ४४६ ५ भकुन्युनकाभ्यां सहदेवस्य युद्ध ४४१ १८ उभयनाशोमाकयन ४४६ विगत्तादिभिर्नकुलादीना युद्ध २९ भीमद्रोण्यायुद्धवर्णन ४४६ भक्त्यादीनी प्रभाभिर्दिशी गोभाकथन ४४२ १तराष्ट्रस्यानुतापवाक्यं 'भीमभीमयोर्युद्धकयनं ४४२ ५/दुर्योधननिन्दारूपं धृष्टद्युतवाक्य मात्यकिमीभयोयुद्धकयन ४४२ १० तराष्ट्रनिन्दारूपं मञ्जयवाक्यं भीमवाणेन मात्यकिसारये पतनं ४४२ १२/भीमस्य दुःशासनादोन प्रति गमनं २० पाण्डवाना तुमुलमन्द ...४४२ १४ भोमस्य कौरवचमूमध्यप्रवेश २३ भोमादिभिर्भरद्युम्नादीनी युद्ध ४४२ १० भीमं दृष्टवता दुभासनादीनां वाक्य २४ विराटभीभयोर्युद्धे सञ्जयोति ... ४४२ २१ जिघृक्षता दुभासनादीना वधार्थ भोमस्य द्राण्यर्जुनधायुद्धवर्णन ४४२ २३ चिन्ता २८ दुर्योधनभोमयोर्युद्ध ४४३ रथमुत्सृज्य गदामादाय भीमस्य युद्धकरणं ४४७ चित्रमेनादिभि भाभद्रस्य युद्धं ४४३ १४ दृष्टद्युम्नस्य भीमशून्यरथदर्शनं लक्ष्मएसौभद्रयायुद्ध ४४३ २२ भीमसारयिं प्रति घरधुम्नवाक्य ३ लक्षणस्य युद्धात् पलायन ४४३ २८)धरद्युम्न प्रति भीमसारयिवाक्य ५ सात्यकितुमुलयुद्धे सञ्जयोनि ५/धृष्टद्युवस्य खेदवाक्यं सात्यकि पति दुर्योधनस्य मैन्यप्रेषण घटद्युषस्य कारवयूहमये गमन मात्यकिभूरियवायुई ११ धुवस्य मीमसमाश्वासन २१ जयश्रवमं प्रतिभात्यकिपुत्राणां वाक्य ९० घरधुवं दृष्ट्वा मादन् प्रति दुर्योधन वाक्यं ५४८ मात्यकि पुत्तरुयशवमायुद्ध २२ घरघुवं प्रति दुभासनादीनां गमनं ४४७ १५ ... ४४७ ...४४७ ४४७ . ... ... ४४० . . ४४८ २ ४४८ ४४८ ४४४ ४४८ १० ४४४ ४४८ ४४४ ४४८ २४ ४४४ ·५ । योमहाभारतीयद्वितीयग्य पडातर्गतभीयापर्चरचीप ॥ प्रकरण एवं .. ४४८ ... .. ...४५० २४ घरघुप्रय ममधिणारण दु.गामनादीमां मोह. कारवाणी पानायन एष्टद्युमं प्रति द्रोएम्यागमनं द्रोणस्य प्रशारण दु सामनादीना मेछ ४४८ ... ... .... ४४८ ४५२ १० . ...४५३ नाश. ४४८ ४५३ ४५४ ... ४५४ ४ ४५४ ૧૨ ४५४ ... ४५४ ... ... २७ ४५४ ४५५ ... १ ४ ... utt पर भीमानपापडमिन्यमाग: २८ भोमस्य भन्यावहार, १ युधिष्ठिरादीमा गिविरगमनं ५/हाराणा म्वनिविरगममे मीनिः भोमं प्रति दुव्याधमप्रश्न ८ दयाधनं प्रति मोमवाक्य दुर्योधमाशया योधाना निर्गमनं १२ मजयग्य कौरवमन्ययोभाकयन १८ मोमवाक्ये मनपोक्तिः २. दुर्योधनं प्रति भीष्मस्य वाक्य २५ भीमस्य पाण्डवानामशेयत्वकयनं २७ भोमस्य प्यूहरचनाप्रकारकयन 8/कारवाणं महामन्दादिकरणं, ६ युधिष्ठिरस्य व्यूहरचनादि १९ योधप्रतियोधयो मनिरूपणं १४ श्रीवा प्रत्यर्जुनवाक्य २२ मतमदिवमीययुद्धारम्भ. २५ अर्जुनस्य महशुद्ध १ अर्जुन प्रति भीग्मस्य गमने भञ्जयोति १० अर्जुनपराक्रमं दृष्ट्वा दुर्योधनस्य वाक्यं १४ वर्जुन प्रति भोमस्य गमनं १५ भीमार्जुनौ दृष्ट्वा सैन्यानां त्रासादि २४ द्रोणविराटयार्युद्धकथन ३. द्रोणतमसावध. ८ विराटापयानं १५ अश्वत्थामशिखण्डिनोर्युद्धकथनं • २२ अलम्वुपमात्ययोर्युद्धकयन २/अलम्बुषण पलायन ५/पृष्टद्युम्नदुर्योधनयोर्युद्धवर्णन .. ४५५ ...४५५ ४५० ... मौभद्रादीन् प्रति युधिष्ठिरवाक्य ४४८ भाभद्रप्रस्तीगी भीममाहाय्यार्थ गमन ४४८ भाभद्रादीन् दृष्ट्वा भीमध्यधुण्याईर्ष. ४४८ पष्टद्युम्नद्राणयाई ...४४८ द्रोणवाणेन घटानग्यादीनां नाशः ४४८ घरधुम्नस्याभिमन्युरथारोहण ४४८ दुर्योधनयुद्धे मञ्जयवाक्यं ४५० भीमदुर्योधनयोर्युद्धकयनं ४५. भीमनियहाथै दु शासनादीनां यम. ४५० चित्रसेनादीन् प्रति भीमस्य वाणत्यागः अभिमन्युप्रसतीना युद्धे सञ्जयोक्ति. ४५. अभिमन्युविकर्णयोर्युद्ध ४५० द्रौपदेयैाधनस्य युद्धं { ... ४५१ योधानी युद्धोत्साहकयन ... ४५१ भीमं प्रति दुर्योधनगमने मञ्जयोतिः ४५२ दुर्योधनं प्रति भीमवाक्य भीमख दुबाधनका कादिऐदनं दुर्योधनरचा मिन्धुपत्यादीनामागमनं ४५१ विकर्णादिमिरभिमन्योर्मयुद्धं ४५२ दुर्मुखादिमि श्रुतकर्मप्रसताना युद्धं .. ४५२ युतकीयादिभियनस्य युद्ध ४५२ शतानोन दुष्कर्णवध ४५२ केकय. मह दुम् खादोनी युद्ध ... ... ४५५ ४५५ ४५५ २३ ... ... ... ४५६ १ M ... ... ... १२ ४५६ ४५६ ४५६ .. ... २२ ४५६ २४ ... ७ ૪૫૭ ४५७ १३ ... ... ... ४५७ ·॥ श्रीमहाभारतोयद्वितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्वसूचीपत्रं ॥ ५१ ... ... ... ... २८ २८ ... 2 ... ... ... ... ... ... ५ एछे पंक्त पर पतो कृतवर्मभीमघार्युद्धवर्णन ४५० २४ विगतराजादीनामर्द्धनममीपगमनं ... १६२ ११ सनयं प्रति धृतराष्ट्रप्रश्न ४५८ ३ बुनकृतत्रिगादिपराजयः १२ एतराष्ट्रप्रति सञ्जयवाक्य ४५८ ६ युधिष्ठिरस्य भीमेण युद्धार्थ गमनं ४६२ १५ धृतराष्ट्रभर्सनारूपं सन्नयवाक्यं ४५८ १० जयट्रयादिभिर्युधिष्ठिरादीनां युद्ध ४६२ दरावदावन्ययोर्युद्धवर्णन ४५८ १४ शिखण्डिन प्रति युधिष्ठिरवाक्य ४६२ २२ रेडिम्बभगदत्तयोयुद्धवर्षनं ४५८ २८ युष्ठिरवाक्येन भिखण्डिप्रत्यावर्त्तनं ४६२ भगदत्तभयात्पाण्डवसैन्यानी पलायन. ২গঘিষছিলাল ४६२ पुनर्घटोत्कचभगदत्तयोयुद्धकथनं ४५८ गदा यहीखा जयद्रयं प्रति मोमस्य गमनं ४६३ घटोत्कचस्व युद्धादपयानं ४५८ १३ गदापातभयेन कौरवमैन्यानां पलायन ४६३ भगदत्तनपाएडवस्न्यनाथः ४५८ १५) भोनगदया चित्रमनग्थमङ्गः भल्येन सह नकुलमहदेवयोयुद्धकयनं ४५८ १६ चित्रमेनच विकर्णरयारोहणे मन्त्रयोतिः २४६३ महदेववाऐन सन्चस्य मोहः ४५८ २४ भीमयुधिठिग्यायुद्धवर्णनं नकुस्तमहदेवयोःखादिवादन ४५८ ३.भीभवाणेन महारयानी नामकयनं ४६४ श्रुतायुपं पनि युधिष्ठिरगमने सञ्जयोनि: ४६ . २ सञ्चयै: सह भोमस्य युद्धकथन युधिष्ठिरतायुषोयुद्धकयनं ४सात्यकिटटद्युबयोः कारवसैन्यमारणं ४६४ क्रुद्धं युधिटिं दृष्ट्वा देवादोना विन्दानुविन्दादिमिष्टानादीना युद्ध ४६४ व्याकुखता ११ युद्धस्थानस्य मीमावर्णनं. ४६४ २५ युधिष्ठिरकृतश्रुतायुनुप्रभृतिछेदन ४६. १६ अर्जुनादोना वशिविरगमनं ४६४ २८ युधिष्ठिरभयात् श्रुतायुष, पन्नायनं ४६. १८ दुर्योधनादोनो स्वमिविरगमनं कितानकायोर्युद्धं २२ सप्तमदिवसोययुद्धनित्तिकपनं. रेकितानरूपयो.सद्युद्ध १एमदिवमीपयुद्धोद्योगे सञ्जयोकि ४६५ १२ मौमदत्तिएटकेवायुद्धवर्णन ४६१ ८ भीमस्य व्यूहरचनाप्रकारमधनं ४६५ किचनादिमिरभिमन्यवर में ४६१ १३ कारवयूहदर्धनेन घटद्युखं प्रति युधिष्ठिर श्रीकृष्णं प्रति रयषणायनर्जुनवाक्यं ४६१ १८ वाक्य ४६५ २६ सुगाणं प्रत्यर्जुनवाक्यं ४६१ २३, धृष्टद्युषस्य नाटकव्यूहरचनाप्रकारकयनं ४६५ २८ मुघर्षप्रमतीनामर्जुनादरणं ४६१ २६] श्रमदिवसीययुद्धारम्भः ४६६ अर्जुनस्य महायुद्धकरणे सञ्चयोतिः ४६२ १ पता वालादीनां प्रभाकथन অনল দ্বাৰাৰা নামঃ ४६२ भीमस्य युद्धार्धमागमन ४६६ अर्जुनस्य भीमममीपगमनं ४६२ १०|धृष्टद्युमादीनां युद्धार्यमागमन ... ... ... ... १ .. ४ ... .... ... ... ७ .... ८ ·॥ श्रीमहाभारतो यदितीयखण्डान्तर्गतभीयापटचीपत्र ॥ ४०० ४६० ... ३ ... ... ६ ... ... ...४०२ . . ... (४०२ प्रकरणं पति प्रकर एछे भीमप्रभाकथने मनयोतिः २३ गजगवावादीमा युद्धाधमागम भीमहतएनयादिवध ९५ इरावता मह गमादीमा युद्धक्रयन भोमभोपयोर्यकथन गवतगणादिमन्ययध, ":४०१ भीमटतममाभयधकायम ४६० ५चार्य राम प्रति दुर्योधनशक्य ४०१ श्रादित्यकेतुप्रतीनी भीमेन मह युद्धं . ४६७ 0 भार्थग्दरायमस्य युद्धार्थ गमनं ४०१ मोमतापराजितप्रतिकारववध. ४६७ १३ इरावदार्थटायोयुद्धकथम ४०१ अन्यकारवाणी युद्धादपयानं २२ अार्थरापुचस्ये गवता मह युद्धस्य वर्णन ४०१ २० भादबधदर्शनेन मैन्य प्रति दुयोधनवाक्यं ५६० २३ श्राग्यावशतेरावधः सञ्जयस्य धृतराष्ट्रभर्सनारूपवाक्य ४६० २५ दरावति हते मनयोतिकमकथन ४७२ भीमं प्रति दुर्योधनविलापवाक्यं ४६७ २८ पुलवधमजामतोऽर्जुमन्य मीमादिभियुद्धं ४०२ दुर्योधनभर्सनारूपभीमवाक्ये सञ्चयोक्तिः ४६८ १/देवपराक्रमदर्भनेन पाण्डवानां सभयवाक्यं ४०२, २६ मञ्चयं प्रति धृतराष्ट्रस्यानुतापवाक्य ४६८ ८रावन्नामदर्शनेन पार्या. किमकुर्वतेति त दुर्योधननिन्दारूपं धृतराष्ट्रवाक्यं ... ४६८ १३ । राष्ट्रप्रयः २२ धृतराष्ट्रभर्सनारूपं मञ्जयवाक्यं .. ४६८ १६ घटोत्कनस्य शब्दकरणादा सञ्जयोकि ४७२ भीष्मं प्रति धृयावादीनां गमनं ४६८ २२ घटोत्कचभब्देन यिव्यादीनी कम्पादि. ४७२ २५ "अर्जुनादीनां कौरवान् प्रति गमनं ४६८ २६ घटोत्कचे प्रति दुर्योधनस्य युद्धार्य गमनं ४७३ सञ्जय. सह द्रोणस्य युद्धकयनं ४६८ २६ दुर्योधनादिभिघंटोत्कचम्य महयुद्धं ४७३ भीमकृतकौरवसैन्यबध. ३ दुर्योधनं प्रति घटोत्कवस्य मक्रोधवाक्यं ४७३ भीमस्य हस्तिसमूहनाभन ... ६ दुर्योधनघटोत्कचयोयुद्ध मञ्जयोतिः ४०३ २६ नकुलसहदेवयारश्चममूहनाशनं दादुर्योधनमाहाय्या) वजराजस्यागमनं हरयादिभिर्युद्धभूमियाभाकयनं १२ घटोत्कचप्रेषितमत्या वङ्गराजगजस्य नाश. शकुनिमाबलादीनी पाण्डवान् प्रति गमने गजनाशदर्शनेन दुर्योधनविषादादि सञ्जयोति १८ घटोत्कचशब्दश्रवन द्रोणं प्रति भीमवायं ४७४ १३ दरावतोऽर्नुनपुत्त्रस्य जन्मवृत्तान्तकथन ४६८ २५ भीमवाक्येन घटोत्कचममीपेद्रोणादी अजन प्रति दरावतीवाक्यं नामागमन अर्जुनस्य युद्धकाले इरावत. माहाय्य द्रोणादिभिर्घटोत्कचस्य तुमुलयुद्धं २१ प्रार्थना ५ दुर्योधन प्रति इंडिम्बस्य गमने सञ्जयोति ४७५ इरावतोऽये. कारवाश्यानां नाश, घटोत्कचकृतशब्दश्रवणेन भीम प्रति • हथसादिनी परस्परयुद्धकथनं • युधिष्ठिरवाक्यं ४७५ १६ २४ १ ४ ४७४ २ ४७४ ५ ४७४ ... ... १ ४७४ ४७४ ... ४७० ... ... ...

·॥ श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्वलचोपत्रं ॥ पदा प्रकरण पता ... ४०८ ... .... ... ...४८० ... ४५० ... ४८० ... ४८. ४७७ २ ४७७ ... ४८९ .. ४७० २ ४७७ ४८१ ये घटोत्कचसाहाय्यार्थं भौमस्य गमनं ४०५ , २० भीमतभगदत्तन्यनाशकयन २. सत्यधृतिप्रदानी भीमानुगमनं ४७५ २२ भीमरथं प्रति भगदत्तस्य नागप्रेषणं ४७८ उभयो. अद्भुतयुद्धकयनं ४७५ २६ भीमादोनी वाणेन नागस्य पत्तायन २३ तत्र स्वपरज्ञानाभावकथनं ४०६ पाण्डवमहारथाना मिहनादादिकरणं योधानामन्योन्यधावनादि ४७६ र भगदत्तनागेन पाण्डवमनाभङ्ग. भीमं प्रति दुर्योधनागमने समयोतिः २४ नागनाधार्य घटोत्कचस्य शुलग्रहणं १२ दुर्योधनभीमयोर्यु वर्णन ४०६ २५/भगदत्तवाणेन पन्नस्य छेदनं भीममोहदर्शनेन घटोत्कचादीनामागमनं ४७६ २८ भगदत्तप्रेषितयत्याविफलीकरण कारवान् प्रति द्राणवाक्य घटोत्कचकर्म दृष्ट्वा देवादोना विस्मयादि १४८० द्रोणवाक्येन कृपादीनामागमनं ५५ भोमादीन प्रति भगदत्तस्य वाणत्याग ४८. २५ द्रोणभीमयोयुद्धवर्णनं विरथस्य भीमस्य गदाग्रहणं भीमवाणेन द्राणस्य मोह १२/ सगदं भीमं दृष्ट्वा कोरदाणा भयादि ... ४८१ द्रोणस्य मोहदर्शनेन दुर्योधनस्यागमनं .. १३ भगदत्तेन युद्धार्थमर्जुनन्यागमनं ४८१ दुर्योधनदर्शनेन भोमस्य गदायहणं १४ अर्जुनागमनदर्शनेन दुर्योधनस्यागमनं मगदंभोमंदृष्ट्या कारवाणामागमन ४०० १८ युधिष्ठिरण युद्धार्थ भगदत्तस्य गमनं, अश्वत्यामानं प्रति नीलस्य गमन २२ भोमादर्जुनस्येरावधवृत्तान्तप्रवर्ण ४८१ मीलावत्थाम्नायुद्धकथन २३ दरावधवणेनार्जुनविषारे मञ्चयोति ४८१ द्राणि प्रति घटोत्कचस्य गमनं ३. श्रीकृष्णं प्रत्य तापवा ४८१ पिघटोत्कचयोयुवर्णन ४०८ २ अर्जुनशक्येन कौरवान् प्रति कृष्णस्य रथ भीमनिवारिताना सैन्यानी पलायन प्रेषण ४८१ २४ गाय प्रति दुर्योधनस्य रामने समयेति ४७८ ९५ प्रर्जुनं पति भीमादीनां गमन ४८१ भीमं प्रति दुर्योधनव यं ':. ४०८ १८ भीमकृतव्यूढोरस्कादिवध ४८२ दुर्योधनं प्रति भीभवाक्यं २३ अन्येषां दुर्योधनानुजाना पलायनं ४८२ भगदत्तं प्रति भोमस्य वाका १/ द्रोणवारितस्यापि भोमस्य महायुद्धं ४८२ १२ भीभवायन भगदत्तस्य घटोत्कचं प्रति भीमादिभिरर्जुनादीनां युद्ध .. ४२ ५ युद्धसमये पिलपुत्वज्ञानामावकयन प्रायान्तं भगदत्तं प्रति भीमादीना गमनं ४७९ धनुरादीनां प्रमाकयन ४८२ भीमादिभिर्भगदत्तस्य महायुद्धकथनं ४७८ मृतसैन्यादिमि पृथिया शोभाकथनं ४८३ भीम प्रति भगदत्तस्य गमन १६ अष्टमदिवसीययुद्धावदारकयन ...४८३ ... ...४८१ ४७७ ४७७ ४७० ४७६ ... ४०५ ... ४७८ ४८२. ... २८ . ७ .. . ... ४७८ ·५४ ।। श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्बसचीपत्र । प्रकरण पती ४प्र ... ४८४ ... ४८८ ४८४ ४८८ २० ४८० ३ ... ...४८४ ४८. ट ४८० १२ ... ४८४ ... ४८. ... ... ४८९ ४८१ ... .. ... ... ४ एछे पती | प्रकरण एछे । दुर्योधनादौना मन्त्रणायां सञ्चयवाक्यं ४८४ ४ अभिमन्युना युद्धार्थमायंगमन कणे प्रति दुर्योधनवाक्यं ६ श्रार्थतिमीभद्रयायुद्धकथन .. दुर्योधनं प्रति भीमनिन्दारूपं कर्णवाक्यं १९ द्रौपदेयादिमीराधमस्य युद्धकथनं अमुयायिमनोकरणार्थ दु शासमं प्रति अभिमन्युराहमयोयुद्धक्रयन दुर्योधनवाक्यं १८ अभिमन्वपलम्बुषयोयुद्धे एतराष्ट्रप्रश्न भीममनुमान्य पुनरागमिथ्ये इत्यादि दुर्यो धृतराष्ट्र प्रति मनयवाक्यं धनवाक्यं. २० बलम्बुषाभिमन्यायुद्धे मञ्जयोक्ति भीमममीपं गच्छतो दुर्योधनस्य शोभाकथनं ४८४ २२/श्रलम्बुषस्य पलायन भीमं प्रति दुर्योधनानुनयवाक्यं ४८५ १. भीमादिभि भाभस्य युद्धकथनं दुर्योधनवाक्येन भीमक्रोधादी सञ्जयोति. ४८५। १८ भारहतार्जुनयोर्युद्धवर्णन दुर्योधनं प्रति भीमवाक्यं ४८५ २२ गौतम”नेपयोद्धवर्णनं अर्जुनप्रसारूपं भीमवाक्यं ४८५ २४ चैनेयद्रायायुद्धवर्णन • दुर्योधनमर्मनारूपं भौमवाक्यं ४८६ ४ ने प्रति द्राणस्य युद्धाथ गमनं ४८२ दुर्योधनस्य खशिविरगमनं ४८६ १२ सात्यकिद्राणयायुद्धकथनं ४८२ सेमायोजनार्थ दुर्योधनाजा ४८६ १५ अर्जुनद्राणयो समागम. ४८२ दुशामन प्रति दुर्योधनवाक्यं .. ४८६ ..९८ सञ्जय प्रति एतराष्ट्रमनः दुर्योधनवाक्येन टु मामनादीनां भीम द्रोणार्जुनयुद्ध मञ्चयोति ४८२ 'रवार्थ या. ९ दुर्योधनाचया सुशमप्रतीनां द्रोणमा 'पुनर्दु भामर्न प्रति दुधिनवायं हाय्याधमागमनं युद्धार्थ भीमादीनां निर्याणे मनयोति १२ विगतराजादिभिरर्जुनस्य युद्धं द्रोणादीनी व्यूहस्य वामपावरचणं ९५ अर्जुनेन युद्धार्थ दुर्योधनादोनामागमनं ४६३ दुधनादौना व्यूहमध्यस्थिति १७ गदामादाय भीमस्य रथात् पतन ४८३ युष्ठिगदोनी व्यूहरचनया स्थिति २. भीमतगभानोकपध ४८३ युद्धार्थ कारवपाण्डवयो. समागम २६ भीमभयात् महागजाना पनायम ४८३ युद्धायिनानिमित्तदर्शन ९ मन्दिनयुद्धे मञयोकि भवमदिवसीययुद्धारम्भे मन्नयोकि १४ भीममतपाण्डवीन्यपधा ४८२ भाभद्रस्य युद्धदर्भनेन राजा हर्षादि १८ भीमेण घरघुनादीनां युद्ध कथनं मभिद्रयाणपीडिताना मेन्यानामानादः ४ (भीमादीनी युद्धाय भोभममोपगमनं शायदा प्रति दुर्योधनवाक्य हा कारवपाण्डव्योम्मुखयुद्धकयनं ... ... ... ४८२ ... ४८७ ... ४५७ ... 8८२ ४८२ ४८० २२ २ ... 850 ... ४८० ... ... ... ४८० .... ... ४८ ४८८ ४८८ ४८८ २ ... ४८८ ४४ ·।। श्रीमहाभारतीयदिनीयखण्डान्तर्गतभीयापर्बटूचीपत्रं ।' - - ४५४ ... ४८८ 7 ... [...४८४ ४८८ ३० ...४८८ ₹ ... . ४ . . ... .... ... ४८८ ...४८८ ... ... 44 ... ... 5 ... ५.. है पहो युद्धे गोणितनदीमावर्तन २२/भीमभयेन पाण्डवसेनाम: दुर्योधनष्टतराष्ट्रयोनिन्दारूपं पत्त्रियाण (सन्यभङ्गं दृष्ट्वार्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्य वा २८ श्रीक्षणं प्रत्यर्जुनश भीमादीन प्रति दुर्योधनस्थ संक्रांधवाक्यं ४८५. १/ोशष्णस्यभीमसमोपेरयप्रेपर्ण মুনছনি কৰা ४८५ १४ भीमवाणेनार्जुनरथाच्छादनं . मनस्यार्नुनयुद्धकथनं ४८५ अर्जुनभोभयोयुद्धवर्णन ४८८ सुशर्मप्रभृतिभिरडुनन्य युद्धं ....... ४८.५ र अर्जुनस्य मृदयुद्धता दृष्टा पोशणस्य भो अर्जुनभयेन महारथाना पलायन ४८५ प्रति धावनं विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वार्जुनं प्रति दुर्योधनस्य कुद्धं श्रीकृष्णं प्रति भीमानुनयवाक्य .... ४८८ २५ गमन ४८५ • १६ अर्जुनस्य बाहुभ्या श्रीधष्णधारणं अर्जुनसाहाय्याय पाण्डवानां गमनं ४८५ १८ श्रीकृष्णं प्रत्यर्जुनवाक्यं नालध्वजादीनी सहुलयुद्धकयनं ४८५ २१ युन' औरणस्य रथारोहणं द्रोणमयाटुपदापयानं .. ४८६ भीग्नस्य शरदरिकरण ५.० भोमादिकयोयुद्धवर्णन ४८६ २/भीमभयेन सैन्याना पलायन सात्यकिभीमयोयुद्धवर्णन ४८६ ४ नवमदिवमाययुद्धनिता मनयोतिः भीमझौधे सञ्जयाक्ति. ४८६ १७ युधिष्ठिरस्य सैन्यावहारकरणं दुधामनं प्रति दुर्योधनवाक्य ४८६ १८ भोमयुद्धं दृष्ट्वती पाण्डवाना चिन्ता समैन्यस्य दु.शामनस्य भीमसाहाय्याय गमनं ४८६ २३ रावौ वृष्णिभिः पाण्डवानी मन्त्रणा २० पाण्डवनिवारर्णाय दुर्थानस्य मैन्यप्रेषणं ४८६. २० श्रीक्षण प्रति भीमपराक्रमे युधिष्ठिरवायं ५०.३० कौरवसन्धयुधिष्ठिराटोनी युद्ध २ युधिष्ठिरं प्रति सान्त्वनारूपं श्रीकृष्णवाक्य सैन्यं पराजितं दृष्ट्वा अन्य प्रति दुर्योधन ओरष्णप्रयंमारूपं युधिष्ठिरवाक्यं वाक्य ... ११ युधिष्ठिरं पति श्रीकृष्णवाये मञ्चयोक्ति दुर्योधनवाक्येन युधिष्ठिरं प्रति मन्यस्य विधोपायजिज्ञासार्थ भी प्रति युधिष्ठिरा •गमन दीनां गमन युधिष्ठिरादिभि. शन्यस्य युद्धवर्णन १० युधिष्ठिरादौन पनि भोमस्य स्वागतप्रश्न ५.२ सञ्चयम्य भोभयुद्धकथनं २३ युधिष्ठिरस्य भी प्रतिवयोपायजिज्ञासा ५.२ भोमादीन् प्रति भोमस्य वाणत्यागः २४ मयि जोति जयो न भवेदित्यादि भीम भीन्न प्रति नकुलादीनां वाणत्यागः ४८० १६ वायं. ४८८ भूचि तसादुपायमित्यादियुधिठिरवायं ... ... ... .. Ary ४८७ । ... ४८० ४८० ... ... ६ ... ४८७ ... ... ४८० ५.२ २७ भोमस्य महायुद्धकथन .

·प्रकरण ... .... ... ... ... ... मञ्जयं प्रति धृतराष्ट्रमन .... ... .. १२ . । २८ ५८ ॥ श्रीमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्व रहचीपत्रं ॥ एछे पका प्रकरण एछे भीमस्थात्मबधोपायकथन ५०३ ३ भौषकृतपाण्डवमैन्यनाश, भीभवधोपायं ज्ञात्वा युधिठिरादोनों शिखण्डिनं प्रत्यर्जुनवाक्ये सञ्चयोक्ति ५०० १६ शिविरगमने मञ्जयोति १० अर्जुनवाक्येन भोम प्रति शिखण्डिनागमन ५०० श्रीक्षण प्रत्यर्जुनभ्य सकरुणवाक्यं १८ परशुनादीनां भीमं प्रति गमनं भीमेण युद्धमनिच्छन्तमर्जुनं प्रति वासुदेवो योधप्रतियोधयानामनिरूपणेन युद्धकयनं ५०७ २५ पदेश २४. ध्रद्युम्नस्यार्जुनप्रथमारूपवाक्य ५.८ श्रीक्षण प्रत्यर्जुनवावं दु.मामनाणुनयोयुद्धवर्ण नवमदिवसावहारोत्तरमन्त्रणासमाप्ति. . ५०४ ' ५ धाय॑द्भिसात्यक्योर्यु सन्जयोकि ५०४ ७ भगदत्तमात्यक्यायुद्धवर्णनं पाण्डवाना युद्धार्थ निर्गमने मञ्जयोक्ति ५०४ ८ चाहन् प्रति दुर्योधना ५.८ पाण्डवानी व्यूहरचनाप्रकारकयनं ५०४ १. दुर्योधनवाक्येन कारवाणा युद्ध २९ कारवाणं युद्धार्थमागमनं ... ५०४ १७ अभिमन्युकाम्बोजराजयापुढे २४ दशमदिवसीययुद्धारम्भ ... ५.४ २३ अश्वत्थाम्ना विराटद्रुपदयोर्युई। सन्जय प्रति धृतराष्ट्रप्रश्न. ::."५०४- ३० कृपसहदेवयायुद्धवर्णनं ५१. सञ्जयस्य भीमयुद्धकथनप्रतिज्ञा ५०५ २ विकर्णनकुलवोर्युद्धवर्णम भीषटतमहायुद्धवर्णक ५ दुर्भुखघटोत्कचोर्युद्धवर्णन ... भीभयुद्धं दृष्टवता कौरवपाण्डवाना हर्ष भीमभूरिश्रमायुद्धवर्णनं ... ५०५ १३ द्रोणयुधिष्ठिरयोयुद्धवर्णन भीमं प्रति मिसण्डिनावाणत्याग १६ द्रोणयुद्धे मञ्जयोक्ति. मिखण्डिनं मतिभीअवाक्यं १८ अश्वत्यामान प्रति द्रोणवाक्य ५११ भोमं प्रति शिखण्डिनोवाक्यं २० द्रोणस्य नानाविधानिमित्तकथन भोमं प्रति शिखण्डिना वाणत्याग मञ्जयाक्ति ५०५ २६ पुत्र प्रति ट्रोणम्यार्जुनयुद्धसंशयवाक्यादि ५११ भोमं प्रति शिखण्डिप्रेषणार्थमर्जुनवाक्यं ५०५ २८ पुत्र प्रति द्रोणस्य भीमप्रतिज्ञाकथन कयं निमाडी गायमित्यादि तगष्ट्र द्रोणम्या नाजेयत्वकथन ५.६ { ८ नममीपे प्रेषणार्थमश्वत्थामान प्रति तराष्ट्र प्रति मन्नयवाक्यं द्रोणवाक्य अर्जुनभयान कौरवमन्यापयान २१ युधिष्ठिरसंगमारूपं द्रोणवाक्य भीमं प्रति दुयोधनस्य वाक्य २६ दुर्योधननिन्दारूपं द्रोणवाक्य दुर्योधनं प्रति भीमवाक्यं ইমুল হুৱাই ঘন সনি ঘাব্দ 1 ... ४ pan ... विषादी ... ... ... ... .." २२ प्रा ... ... ... ... ૫૧૧ २६ ४ ... ५२२ ·पछी ... ... ५२२ ... ... ... ... .. ... ... .. ... ॥ श्रीमहाभारतोयद्वितीयखण्डान्तर्गतभीमापबसचीपत्र । ५० प्रकरण पक्ता प्रकरण एछे एवाक्यं श्रुतवती मगदत्तादीना युद्धे गमनं যানি: ५१२ १७ अश्वत्यामप्रभृतिभि सात्यकिप्रभृतौना युद्धं ५१६ मोम प्रति शन्धादोनों वाणव्यागः २०) उभयमेनयोधन प्रस्तीना शब्द. भोमस्य शन्यादिभियुद्धवर्णन ५१२ २४ अभिमन्युर्योधनयायुद्धे मञ्जयोक्ति भीममाहाय्यार्थमन्जनस्यागमन ५१३ ३० सात्यकिद्रयायुद्धवर्णनं अर्जुन प्रति प्रेषणार्थ सुशम्मा प्रति दुर्यो कारवटष्टकवायुद्धवर्णनं धनवावं ५१४ ५ समर्मचिवसेनयोर्यवर्णन .... ५१६ अर्जुनभीमाभ्या युद्धार्थ सुशर्मयोगमनं' ५२४ सौभद्दलयोयुद्धवर्णन ५१८ शन्यादिमिर्जुनयुद्धे समयोक्तिः १. भीमसेनरथानोकयोर्युद्धवर्णनं कौरवैर्भामा नयोयुद्धवर्णनं ५१४ २.धुधिष्ठिरमचयायुद्धवर्णन ५१८ अर्जुनागक्रनं दृष्ट्वा दुर्योधनादोनां मोम | विराटमैन्धवेयायुद्धवर्णन •. ५१८ समीपग्मन ५१४ २० द्रोणपरशुम्नयोयुद्धवर्णनं भोमार्जुनरुतफारवमन्यनामः ૫૧8 २८ ट्रोणेन पार्षतस्य धनुग्छेदनं ... ५१८ २२ মালাকুল २)द्राण प्रति पार्षतस्य गदापणं ५९८ २३ द्रोणमागधयोर नममीपागमनं ५१५ ६) द्रोणछिन्नाया. पार्षतगदाया भूमानिपतन ५१८ २५ भीममागधयायुद्धवर्णनं ८ निहतां गदा दृष्ट्वा द्रोणम्पति पार्षतस्य गति द्रोणभीमयोयुद्धवर्णन क्षेपणं ५९८ २६ भोमादीनां भीमार्जुनसमोपागमनं १४ द्रोणेन नवभिदाणे, शनि छिला पार्वत पाण्डवादीनी भोमसमीपगमनं पीडन .... २० कौरवपाण्डवयोमहायुद्धवर्णन १८ भोभ योधयितुमर्जुनस्य गमनं भीमयुद्धज्ञानामधलाष्टम २५ युद्धाम से प्रति प्रगद लम्या प्रमाण धृतगई प्रति सञ्जयवाक्यं ५१५ २७ श्रायान्तं नाग प्रत्यर्जुनस्य वाणत्याग भीमार्जुनममागमे युद्धकयनं . १ शिखण्डिनं प्रति याहोति भी प्रति जो सञ्जयस्य भीमस्यात्मनाशाभिप्रायकयन नमितिचार्जुनस्थानि. युधिष्ठिरं प्रत्यात्मनाशाय भीमवाक्यं अर्जुन हित्वा द्रुपदरथं प्रति प्राग्ज्यातिषस्य पाण्डवमेना प्रति प्रद्युभशक्यं १२ शिखण्डिन पुरस्कृत्य पाण्डवाना भीम प्रति अर्जुनस्य भीष्मं प्रति गमनं शिखण्डिनमये गमनं छत्वा युद्धप्रवर्तनञ्च दुधनादेशन गामनादोभामर्जुनं प्रति काराराणामनाभिमुखे गमन ... ... ... ... ... ... ... ... .... ... ... ७ ... गमन . .. ४ ५९८ ·॥ योमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतभीयापर्व चोपचं ॥ २४ ... ... ... ५२० ... ... ... २ ४ ... ... ५२२ ... ... ८ ... ... १२ প্রয় टो मक्काप्रकरण अर्जुनस्य कारवसेनाना निग्रहः ६ दुय्योधनवाक्येन यांधाना युद्धारम्भ. ५२. भीष्ममामाद्य शिखण्डिनोवाणवर्षणं ७ योधाना नामोल्लेखपूर्वकम नाभिमुख क्रोधाविष्टस्य भीमस्यास्त्रक्षेपणं ... ५१५ गमनकथन भीमस्य मामकाना वध, १. पोधान् प्रत्यर्जुनस्य वाणत्यागः भीभतघोरयुद्धवर्णन ५१८ ११ वाणं विटजतोऽर्जुनस्य गाण्डीववर्णभं ५२. चेदिकाशिकरूपकुलपुत्लाण तनुत्याग' १७/अर्जुनवाणेन योधानां यथावस्यम्टत्युकथनं ५२९ अपरावर्तिनी शराणा भीममामाद्य पर दुशासनं प्रत्यर्जुनस्य शरप्रेरणं ... ५२१ लोकगमनं १८ अर्जुनप्रहितवाणे. पृथ्वी प्रविश्य दुःशासनस्य भीष्मपराक्रमं दृष्ट्वा जनानी वितर्कः महयसारथेनिपातनं दशमलेभिवामि शिखण्डिनस्ताडणे अर्जुनेन कृपादीना विरथोकरणं ... ५२१ বান্ধি, ५१८ २४ विरथाना छपादोना युद्धात् पलायनं ५२९ स्वीत्वं जातवती भीभस्य शिखण्डिन प्रति | युध्यमानस्यार्जुनस्य स्वरूपवर्णन ... ५२९ महाराभावकथन ५१८ २६ कुरुपाण्डवसैन्यमध्ये शोणितनदोमवाह भीममारणे शिखण्डिनं प्रत्यर्जुनवाक्यं २७ कथन ५२१ भोमं प्रति शिखण्डिन. शरवर्षणं ३. नेमिनिकृत्तानां गजाश्वादीना निपतनं ५२१ शिखण्डिनावाणानचिन्तयिला भीमस्या नं शोणितसमुचितरणभूमिवर्णन प्रति वाविप ५२. १ अथार्जुनमभिभीमस्यागमनं ५२१ ममन्यपाण्डवाना भीमाच्छादनं ५२. ३ रणे थान्त भीममभि शिखण्डिनोगमनं ५२१ पाण्डवन्यपरिरतस्य भीषस्य शरमारणं ५२० ४ भोमं माहयित्वार्जुनस्य मैन्यमारणं ५२१ ५ युद्धे सैन्यमरणपरात्मविवेकशान्यताक्ती दु शासन निर्जित्यार्जुनस्य भीभाभिमुख भञ्जयवचन गमनं ५२. १३ रथमारा शल्यादीना पाण्डवमेनाचासनं ५२२ विजितस्य दुःशासनस्य पुमयुद्धं १४ मन्यादिभिर्वध्यमानपाण्डवसेनावर्णन वाप. शिखण्डिमोमोमपीडन ५२. १५ भीममित्तमर्मणी पाण्डवाना वर्णन ... ५२२ उपणासस्य जलधारावनीपस्य शिखण्डि पार्थस्य धार्तराष्ट्रमनामारणादि ५२२ বাবধাসম্বন ५२. १७ पराक्रान्तं भोभमालोक्य धार्तराष्ट्राणां गमनं ५२२ पद्धार्थम नाभिमुखगममें सर्वसैन्य प्रति নাদুন্ধয়া খালা যাড্রেনাল। दुधनीति: ५२. निर्भयन युद्धप्रति. ५२२ सत्र मषा रक्षाकर्तृवन भीममधंसा २. भीमाभिमुखगममें सेना प्रति मेनापतिवचनं ५२२ ... ... ५२९ ... २४ २५ . ... दु.शासनस्य युद्धप्रशंमा २८ २ ... ... ५२२ ४ ५ 7 ... ... १० 4 ·॥ श्रीमहाभारतीयदिनीयखण्डान्तर्गतभीमपर्वसूचीपत्रं ॥ ४ ... ५ ... १३ ५२२ - ... ५२४ प्रकरखं एसे पंछी प्रकरण एछ महो मेनापतिवचनात् सेनाना भीममभिगमने शिखडिप्रहितवाणनी भोममारे प्रवेशः ५२४ मरवर्षणश्च ५२२ १६ शिखण्डिनं पुरस्कृत्यार्जुनस्य भीमधनुग्छेदनं ५२४ मुद्धस्य मोमम्य रामदत्तारख भिदा लला मोभधनुच्छेदननसहमानाना द्रोणादीनाम गजायादिमारणं ५२२ १७/ र्जुनाभिमुखगमनादि ५२४ भीमेश शतानीकस्य वधः ५२२ २४ अर्जुन परीमूना मात्यकिमुखानामागमनं ५२४ वहश: मेना मारयतोभोमस्यावम्यानादि ५२२ २५ उभयमेनयोर्युद्धकयनं ५२४ भोभ पगकान्तं दृष्ट्वा धनञ्चयं प्रति श्रीक्षण अर्जुनरचितेन भिखण्डिना भीमधनुरादि वचनं च्छेदन ५२४ १४ श्रीकृष्णवाक्येनार्जुनस्य भीमापरिवाणत्याग. ५२३ ३ अर्जुनेन भीमरत न्यधनुच्छेदनं ५२४ भीप्सम्यार्जुनवाणखएडनं ५२३ ४ पुन पुनश्छिन्ने धनुपि भोमय भनियहण ५२४ भेममायके. पाश्चालगजादोना पोडनं ५२३ ५/अर्द्धनं प्रति भीमय भनिवेषणं ... ५२४ १८ अर्जुनेन रक्ष्यमाणस्य शिखण्डिने ऽस्त्र अर्जुनेन शिन्नायाः सके पतनं स्टहोला भीमं प्रति गमनं .... ... ५२३ छिन्त्री यति विलोक्य मा भय चिन्ता ५२४ २२ मात्यकिमतीना भीममभिद्रवणादि ... ५२३ ११ वमृत्यु बमन्यमान भीमं प्रति वियतयार्षि ताम् वाणन् विधूय भीमन्य मेनावगाहनं ५२३ १५/१ बसूनां सातिवदनं ... ५२४ होत्वं मत्वा विखण्डिन प्रति भोमस्यान देवदुन्दुभिवादनं भोपरि पुष्पदृष्टिय ५२४ २८ भिमन्यानं ५२३ २६ रथात् पनियति भोभे देवानी मम्भमः ५२५ मम्यादीना वाणेमिस्याच्छनताकरणं ५२३ १८ भीमम्यार्जुनमभिगमनाभावः ... ५२५ ३ खिण्डिनमक याञ्जुनस्य भोमाभिमुखयानं ५२३ २१ भोमामि मिसरिडनाशणमहारः ५२५ रिसण्डिपुर मुराणां पाण्डवानां भोमवेधने मिखण्डिवाणेन भोमयाचलत्वकयनं ५२५ ५२३ । २३ / अर्जुनस्य भीमापरि वाणयाग. ५२५ पाण्डशनी वामताडन ५२३ २४ / अर्जुनवामस्य मर्मयधनं ५२५ भित्तायनानस्थापि भीमन्न व्यथाभाव. ५२३ २० भोमेणार्जुनशणमा निवारणं ५२५ भोमस्य युगानानिममताकयनं ५२३ २८/सिड्नि कमिन्य व्ययाभाव ५२५ पाञ्चालगजादोनवमय भीमन्य पाएडरमेना अर्जुनस्य भीमश्चत्रादिचेदनं ५०५ १२ मध्यगमन ५२३ ३. ध नानविद्धम्य मोमय शासन प्रति मामध्यन भीख मात्ययादीनां वेधनं ५२४ १ वाक्य भीमबाणान् निवार्थ मात्यकिममतोना पचनस्य भीमं प्रति वाण त्याग. ५२५ पात्यारः ३ विद्यम्य भीमख पुनः पाचन मनि वाय ५२५ .. ... ४ . ५ ... ... ... प .. ... ... ... ...५२४ २ स ·॥ श्रीमहाभारतीयरितीयखण्डान्तर्गतभीयापवरचीपत्र । ... ५२५ .... ५२७ १८ . ... - ... २ -- ... ३/ ... ५२६ 2 ... २४ एसे पक्षी प्रकरणं एये भोमस्याजुनं प्रति निक्षेपणं २८ वादितेमु वाद्येषु भीमस्य नृत्य अर्जुनस्य भीमशक्तिच्छेदनं । ... ५२५ २८ पतिते भोभे मेनयारभया. शस्त्र प्रन्यासादि ५२० भीमस्य चर्मधारणं' .... ५२५ १३० भयोणी पिणाञ्च भीमप्रसमा ५२० २१ रथादनवरूढस्य भीभस्य चमच्छेदनं ५२६ ३महोपनिषदं जपतोभोमस्य कालं प्रतीक्ष्य युधिष्ठिरस्य भीमं प्रति खमेनाप्रेरणं ५२६ स्थिति ............ ५२७, २२ युधिष्ठिरप्रेरितायाः मनाया भीमममि कथमासम्तदायाधा इत्यादि मञ्जयं प्रति गमन एतराष्ट्रय प्रश्नः ... ... f... ५२० २४ भीमजयैषिण धात्तराष्ट्राणां गमनं ५२६ ५ धृतराष्ट्र प्रति मन्नयवाक्यं ... ५२६ उभयोस्तुमुलयुद्धवर्णन ५२६ ६ ६ तत्र भोमस्य मेदिनीमस्पृष्ट्वा शयनकरणं : ५२८ बर्जुनस्य कुरुमेनाद्रावर्ण १० भताना हाइतिशब्दत्य कयनादि सौवीरादिभिर्भो भस्यापरित्याग. ...: ५२६ १२ अयं ब्रह्मविदा श्रेष्ठ इत्यादि भीमप्रसमा ५२८" : भीभस्य रथात्पतनं ५२६ ९७हते भीने दुर्योधनादोनामप्रतिपत्त्यादि ५२८६ रथात् पतितस्य भीमत्य दिव्यभावप्राप्तिः ५२६ २३ जयं लभवती पाण्डवानी, हेममयशङ्खवादा.. - भीष्मस्य दक्षिणायनदर्शनं ५२६ नादि ...." भीमस्य देववाणीश्वर्ण ५२६ २५ कर्णदुर्योधनयोनिश्चासत्यागादि। २८. १५ उत्तरायणं प्रतीक्ष्य भीभस्य प्राणधारण ५२६ २७ पतितं भीमं दृष्ट्वा दुःशासनस्य द्रोणममोप"; गङ्गाया भीमममोपे महर्षीणां प्रेषणं .... ५२६ २८ गमन ..... ५२८,०१६ हंसरूपिणी मणि भीममन्त्रिधावा किमयं वक्ष्यतीति दुःशासनमायान्तं दृष्ट्वा गमन कारवमेनानी परिवारणं ...। तेषां भरतन्यस्यस्य भीमस्य दर्शन ५२६ ३. द्रोणममीपे दुःशासनस्य भीमबधकयनं ५२८९ भीमं दृष्टवता तेषां परस्परं वाय ५२०.१ भीमषधं श्रुखा द्रोणस्य रथाविपतनं ... ५२८ २. तेषां दचिणदिगभिगमन ५२७. 1 ३ मजा लम्चा द्रोणस्ये खमेनानिवारणं ... "५२८ २१ इमान्मति भीमवचनं ५२० ४ युद्धं त्यका योधानी भोभसमोपगमन ... '५२८ २३ 'भीमपरशय्यायन ४२० भीमं प्राप्य नेपामभिवाद्यावस्थान : ५२६ २५ पतिते भीमे पाण्डवाना सिंहनादः ...... ५२० १. उपगतान् कुरुपाण्डवीरान् प्रति भोमस्य कुरूणा ममाहादि ..."५२० स्वागतप्रमादि....... छपदुर्योधनादीमा रोदनं ....... ५२० १२ सम्बमाने शिरसि भीमस्यापधानप्रार्थना ५२८ २८ 'विषादत्तिया युद्धादास्यादि ४२७ १३ सदून्युपधानानि ददतोराजः प्रति भोम जयं लब्धता पाण्यामा मद्धवादनं ... ५२० १01 वावं.... ... ! ..... ... ५२८ २८ १२८१२ .... .... ५२६.२६ ५२८ १८ - ... १५२८ २६ - ...

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतभीमपर्वत चोपत्र ।। पक्ता प्रकरण ... ५२९। - ... .. . ५ ... ... , ... ५२८ ६ . ... .. ... ५३२ एसे एके अर्जुनसमोपे भीमस्यापधानप्रार्थना ५२८ कुरुपाण्डवानां भोमन्यान्तिकगमन १४ भीमं प्रत्यर्जुनवाक्ये मञ्जयोक्ति ४ | भोमनुपाममानानां गज्ञा समावर्णन ५३. मया कि कियतामितिभोभसमीपे ऽर्जुनस्य धीरतया वेदना निग्या जलं पिपामीम काकूक्ति ५२८ स्यामीपस्यान् राज प्रतिभाषण मम शिरस्युपधानं दीयतामियर्जुन प्रति राजी जनकुम्भापानयन ५२. भीमवाक्यं ५२९ ६ उपनीत पानाय दृष्ट्वा भीभवचन ५३. २१ विभिवाणेर नस्य भीमधिरम्युपधानप्रदान ५२८ ८पार्थिवान्निन्दगोभीम सार्ज द्रष्टुमिमा नादृभेनोपधानेन भीमन्य मन्नाष પૂરેટ मोतिभापणं २३ मान् समुदीच्य भोपन्यार्जुनप्रयंका ५२ १२ भोममागन्य किङ्कगेमोत्य नवचनं ५३० २४ अन्यया थपेयमित्यर्जुनं प्रति भोमवर्य ५२८, १३ अया. स्थितमञ्जुनं दृष्ट्वा भीमत्यजलप्रार्थना ५३० २५ राज प्रत्यर्जुनदत्तमुपधानं परखध्वमित्यादि तयेत्युक्तवतोऽर्जुनस्य रथमारुह्य माण्डोवा भीमवचनं .कर्षण .. ..... “२८ सूर्यमुपामियेऽत्र परिखा खन्यतामित्यादि भीमदविणपाऽर्जुनस्य पार्जयारण गज प्रति भीभस्य वचन... ५२८ पृथ्वो नेदनं भल्याद्धरणवैद्यानामागमने सञ्चयोकि । ५२९ २१ अर्जुनवाणविद्धवाया भूभेवारिधारोत्पतन ५२१ अद्यान् दृष्ट्वा दुर्योधनं प्रति भीमवचनं ५३८ । २२ तच्छीतलजलधाग्याऽर्जुनस्यभीमन्तोपणं ५३१ मोमवाक्यं युवा दुर्योधनस्य वैद्यानी अर्जनस्य तेन कर्मणा गजा विस्मय विसर्जन ५२८ २५ शीतार्दिताना गवाभिव कारवाणी प्रपनं ५३१ धेविसर्जनेन सम्वेवा विस्मय. २६ अर्जुन प्रति हप्तस्य भोमस्य वाक्य भीमगपधानं दत्त्वा ग्ताञ्च विधाय कुरु ।। भीमसार्जुनप्रशमनं ५३१ ধোৰনৰনয়েছেন ५२८ २० दुधन पति मीरस्यावेरवचन मोभपतने इष्टान् पाण्डवानुपगम्य युधिष्ठिरं भीमवचनेन दुर्योधनस्य दीनमनस्त्व ६. प्रति श्रीकृष्णाचन ५३० तयाविध योधनं प्रति भी भव क्य ५३१ तब प्रसादादिजय इत्यादि युधिष्ठिरवाक्य ५२. ४भी भस्य पाण्डवानामओयलकयन युधिष्ठिरवान समयमानस्य कलस्यवाक्यं ५३. ७/पा ममधिकरणे दुयोधन प्रति भी रात्री युटायां पारिवानां भीममविधि , भवाक्यं.... १२ -- गमन मनयोमि. राज्याई पायेभ्योदियतानित्याधुमिः ५३२ कन्याना भीमापरि चन्दनपूर्णतेपणं ११/एतदुला भीमन सूप्पोम्भाव ... ५३२ खोदादीनां भीमसमीपगमन १२भीमवचनं दुर्योधनाय नारोचतेनि २ ३ ५ ... .... ५२८ ... ... ... ... ..4 A ...

·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डागतर्गतभीयापर्वसूचीपत्रं ॥ पती प्रकरण पती ... ... ५३२ ... ... ... . ... २ " ... ... ... ८ प्रति भीमवचन. ... प्रकार एसे ए सञ्जयोनि. ... ५३२ ० भीमवाक्येन कर्णस्य दुर्योधर्म मति गम वृष्णीभूते भौमे राजा स्वालयगमने एतराष्ट्र प्रति मनयवावं ५२२ सञ्जयोक्ति भीमयधपसमाप्तिमपसमानिय ५३२ १० भीमं निहतं श्रुत्वा कर्णस्य तत्ममीपगमनं ५३२ कर्णस्य भीमदर्शन ५२२ ११/श्रय द्रोणपचारम्भ ५३५ भीष प्रति कर्णस्य विनयवचन ५३२ १३ द्रोणाभिषेकपवारम्भ ... ५३५ कर्षवचनादुन्मोलितासय भोमस्य वार्य ५३२ १४ | भोमं हतं श्रुत्वा एतराष्ट्रादयः किमशुवनेति कर्ण प्रति भीमस्य वाप ५३२० १० वैशम्पायनं प्रति जनमेजयम २ धर्मलोपेन जातलाते गुणिदेषिणे बुद्धि जनमेजयं प्रति वैशम्पायनस्यात्तरं ५२५ रित्यादि भीभवाक्य .." ५३२ २. नत्र चिन्तयतोतराष्ट्रस्य ममोपे सञ्चया कुलभेदभयात्त्वामई परुपमुक्तवानिति वचनं ५३२ २३ गमनं ५३५ कर्णप्रशंसा रूपं भीष्मवाक्य ५२२ २४ शिविरानिशि हस्तिनापुरमागतं मन प्रति पाण्डवास्ते भ्रातरोऽनस्तान गगच्छेति कर्ण एतराष्ट्रस्य जिज्ञामा ५३५ २८ भीमनिधनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य विद्याप ५३५ भोमं प्रति कर्पस्यात्तरव क्यं ५३३ १ भीम मंशाच्यकुरव किमका(रिति मन्त्रयं । कच कुन्या त्यतोऽहमित्यादिवचन ५३३ २ प्रति तराष्ट्रप्रश्न ५३५ कृष्णण पाण्डवार्थ वखादिकं त्यतामिति धृतराष्ट्र प्रति सञ्जयस्योत्तर ५३५- १४ कथनं ५३३ ३ नत्र कुरुपाण्डवयो पृथक् चिन्ताकथनं ५३५ दुर्योधनार्थ सर्वं त्यक्तमयेत्यादि कर्णवचनं - ५३३ ४ स्वधर्ममनुसरता राजा भीमायोपधाना.. पुरुषकारेण देवं न निवयत इति वचन ५३३ ६ दिकं दत्त्वा पुनर्युद्धाय गमनकथन ५३५१ १६ अन्वरजेयान् पाण्डवानहं विजयिध्ये इति वाचं वादयिला कुरुपाण्डवानां युद्धस्यान कर्षवाक्यं ...५३३ गमनं ५३६ धनञ्जयेनाई योरयेऽतामामनुज्ञाय मत्कृत तत्र भोमहीनाना कारवाणामुपमानं दोषो न ग्रहोतव्याभवतेति कर्णवचनं ५३३० पाण्डवैरर्दिताना कारवाणामवस्याकथन ५३६ १० कर्ण प्रति भीमस्य प्रत्युत्तरवाक्य ५३३ १२ कारवाणा भीमापन्येन कर्णभरण ५३६ तत्रावसष्टुमशक्यश्चेदैरं तदा युद्धखोत कारवाण कर्णकरत्याक्रोशन भोमानुजा ५३३ १३ कारवाणां कर्ण प्रत्येकानुरागकयन धर्मयुद्धात् त्रियस्यान्वत् श्रेयोनास्तीति | तत्रार्द्धरय कर्णइति कारवाणी भोशोत्यनु भोमवचन १५ कथनं. ५३६ ५२२ ... ... .... .. 1 है ... "-- १ . . ... । ..

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयसण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्रं ॥ . ... ... ... २० कर्णवाक .... १ ... ... ... २ ... ... ५३८ ४ ७ ... ... ८ ... १२ एछे मला प्रकारखं ए पंक्ती भोमवाक्येन क्रुद्धस्य कर्णस्य सति भीमे युद्ध वएस्तपमा बलं वलेन वाध्यते मनस्विमिरिति "त्यागप्रतिज्ञा १८ कर्णवचन ५३७ ३० भीमेण होपु पाण्डवपुकर्णस्य वनगमन मित्रट्रोहो न मर्षणोयइति भारथि प्रति সনিমা ५३६ ५३८ पाण्डव भीमे कर्णस्य स्खवलेनेव कस्न' नत्र भीमें वानुयास्यामि शबून् वा घातयि बलमारणे प्रतिज्ञा... २१ व्यामोति वचन ५३८ कर्यस्व दमायुद्धमित्तिकयनं ५३६ २२ अचून् हत्वा धार्तराष्ट्राय राज्यं दाहामो भीमस्य पाण्डवमेनाहननानुवादः त्यादिवचनं हते भोप्ने धाराष्ट्राणी कई स्मरणादि ५३६ १४ माथि प्रति कर्णस्य निबध्यता मे कवच कर्ण कीर्तयन्त सञ्जय प्रति तराष्ट्रवाक्ये मित्यादिवचनं ५३८ ६ वैशम्पायनक्ति. ... .....' ५३६ २८ तत्र वणादियोजनेऽनुज्ञा ५३८ नव धृतराष्ट्रवचन ५३६ २८ अश्वं विशिथ्यानयनानुमति. ५३८ भीमं हतं विदिखा कर्णस्य कारवसमीप हेममालादियुक्तस्य रयस्यानयनकथनं ५३८ १४ गमने मञ्जयोनिः ४. प्राथाणिकमलद्रव्यानयने कर्णस्यादेशः ५३५ तत्र कर्णाचन ५३० ८ पाण्डवाभिमुखगमने सूतं प्रति कर्शस्था तव भीमप्रसारूपादिकर्णवाक्यं ५३० नुमति. .... ५३८ कर्णवचनेन कारवाशुपरित्यादि सञ्जय तत्र कर्णस्य युधिष्ठिराधिठितवलमजयनि वाक्यं ५३० १४ त्याद्याश्रमा ५३८ पुन.प्रकृते युद्धे कौरवान् प्रति कर्णस्य भोप कर्णस्य रयमारुह्य युद्धार्यगमने सञ्जय हाभानि वरनं *५३८ सत्र तिष्ठत्नु भवत्सु कयं भीभानिपातित नत्र तय कारदै पूचनाक १८ रथारुद्धम्य कर्णस्योपमानकयनं ... ५३८ पातिते भीम राजानोधनञ्जयं मोदुमल कर्णस्य भरतल्पस्यभीमदर्भमै मञ्जय मिति वचन ५३० २० वाक .... ५३८ भीभवन्मया कुरुमेना रणति कर्ण तव भीमं विशिय करने १३ २१ भोमं दृष्ट्वा कर्णव रथादवरोहपादि ममाहितमात्मनि भारनित्यादि कवायं ५३० २२ करन्य भोभाभिनुमोकरणं कापन्य युधिष्ठिरादीनां पतमुक्षा याममें नतिशयन कक्ष भीमप्रमादनं ५६८ पलकयनं ५३० २६ नवाचमति पाडवा कुरुक्षयं करियन्ती १७ . ८ .. १२ .." ... १५ ... ५ इत्यादि ५३० ... ४ वदन' ... १४ ... व ·॥श्रीमाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोण पवटचीपत्र । 4 माय ... ... 1 कथन " ... M .... ... - ग ... ... कारवाएं। पूजा r1 .. at ...५४० प्रकरणं एछ एणे त्यादिवाक्यं ५३८ बचम ५.४. तब ममिद्धामिवत्पाण्डवानां कुरुत्य योनिमम्बन्धात् मनि महत विभिष्टमिति करणं ५३८ ...०२४. नत्र मिलितयोविन्यामुलादिदाइ . कर्ष प्रति भीमम्य मत्यमातोभूला कुरुन् प्रकारकयनं ... ५३८ २१ पालयेति वचन १४ कृष्णार्जुनयोप्विनिखरूपयारोपणं ५३८ २२ भीमवचनं श्रुत्वा कर्णस्य योङ्कममोप बा विना कुरुमैन्यानि चासं यास्यन्तीति गमनं. ... ५४. १५ भीमं मति कर्णस्य वचनं ..... ५२८ २३ | कर्णस्य सेनादर्शन ५४० नव वदन्य कोऽर्जुन थोधयितुमहोति कर्ण मागतं दृष्ट्वा कौरवाणा हर्ष वचन २५/उपस्थितं कर्ण दृष्ट्वा मिहनादादिमि. शिवसकाशादर्जुनस्य वरप्राप्तिमनद्य कृष्ण १८ रचितममुं क शक्नोजेनुमिति वचनं ५३८ २६ कर्ण दृष्टा पटोदुर्योधनोऽप्रवीदिति कर्णस्यात्मशूरत्वाख्यापन ... ५२८ २८ सञ्जयवाक्यं एवं मुहलपन्त कर्ण प्रति भीभस्य कालो 7 | तत्र कर्ण प्रति दुर्योधनस्य त्वया मनाथमिव चितवाक्य ....५४० १ बलमित्युक्ति ५४. २२ तबोपमानेन कर्णस्य प्रतिछाकथन ५४० २ दुर्योधनं प्रोत्साहयत कर्णस्य तं प्रत्युत्तरं १५४० २३ प्रचूनवमत्य सुहदमानन्दयेत्यांशीरूप । तब वयं तव वच श्रातुकामा भवानपि • भीमवाक्यं ... ५४. इनान्याय्यं धूयादिति कर्णवचन ?", ५४० २४ बाहुबलाख्यापनेन भीष्मस्य कर्णत्साहन ५४० ५ कर्णवाक्ये दुर्योधनस्योत्तरं. तत्र ननजिदादीना जयकथनं ... '६ तत्र भीष्मस्य दशाहानि मेमापालनक्रयन २६ हिमालयस्थितकिरातजयाख्यापन ....५४० ७ तत्र दिवमास्थिते भीमेऽन्य सेनापतिर्म उत्कलादीना जयागमनं ; रन्तव्यदति कर्ण प्रति दुर्योधनवाक्यं . ५४.- २७ दुर्योधनहितैषिणा त्वया बहवोनिर्जिता सेनापति विना मेना मुहर्तमपि न तिष्ठती . इति कर्णं प्रति भीमवाक्यं । ५४० त्यादिकथन तत्र दुर्योधनवत्त्वमपि कारवाणां गतिर्भवति दुर्योधनस्य को प्रति मामकेषु मधुमथे वचनं ३ मेनापति पति वचन कर्ण प्रति गच्छ मबुभि सह युद्धखेति भीम 4, तच यं भगन् द्रक्ष्यति म स्वामाभि मेना. स्थादेश. C... ५४०११ पतित्वे परोयतिवाक्यं २ भवानमा पौत्तमम इति वर्ष प्रति भीम दमे सबै सेनापतित्वमहन्तीति दुर्योधनायो । ... ... ... T । ... 78 ५४. २५ - ... ... ... . से ... ..५३ .. ५.४२ १ , 4 ...

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतम्रोणपर्वसूचीपत्र । T ... 7 ... ... ... . .... ... २ ३ ... M ... ... ५ ७ •८ पता प्रकरण एसे कोत्तरं ५४१ ३ स्वगुणण्यापनार्थ पाण्डवान् योधयियामोति तत्रोपम्यिताना राजा सेनापतियोग्यचक्षण द्रोणवचनं ૫૪૧ कयनं ५.४१ ४ तब पार्थतन इनियामि मतु महार सृष्ट एकदा मर्चे सेनापतयः कत्तुं न शक्याश्रतो इति वचनं ५४१ गुणाधिक कर्तव्यइति वचनं ..: ५४१ ट्रोएस्य सर्वोमकान नाशयन् मैन्यानि तुम्चानां तेषामकस्य पत्करणे शेपाश्मिनसो योधयिय्यामोति कयन ५४२ भविष्यन्तीति कर्णवचन ५४१ ६ द्रोएस्य सेनापतित्वे मञ्जशकि. ५४२ सर्वयोधानामाचार्योऽयं द्रोण सेनापतिः तब दुधिनादीनां द्रोणाभिषेकः ५४२ कर्नु युक्त इति दुयोधन मंति काय द्रोणे सेनापती कृते वादित्रादिवादनं ५४२ देश ५४१ ७सतमागधवन्दिप्रस्तोना जयमन्दादि ५४२ कर्णम्य द्रोणप्रभमाकयन ५४१ ८ मैनापत्यम्प्राप्य द्रोणस्य व्यूहीकृत्य युद्धे अयमेव सेनापति कर्तव्यदत्यादिकयनं ५४१ "च्छया गमने सञ्जयवाक्यं ... ५.४२ कवचनात् दुर्योधनोट्रोणमन्त्रीदिति तब मैन्धवादीनां ट्रोणस्य दक्षिणपार्य मञ्जयवाक्य स्थिति. ... ५४२ तव दुर्योधनवचनं. ५४९ २४ मैन्धवादीनां प्रपद्यतया गान्धार. माई दुर्योधनम्य द्रोणात्माहजनकगुषकयनं ५४१ १५ 'अकुर्गमन ... ५४२ तब भवान. पातु भवनायका वयं जेतु कपादीनां ट्रोणवामपार्यालनं ५४२ मिच्छामदति वचन .... ५४१ १६ कपादीना अपचनया काम्बोजादीनांगमनं ५४२ तत्रोपमानानि ५४९ १०/मद्रादीनां द्रोणपृष्ठतोगमन. ... ५४२ १२ द्रोण प्रति दुर्योधनकादवादीहि सर्वधन्विनामकर्णम्य गमन ... ... ५४२ यस्ते वशगा.मन्विति वचन ५४१ २० गत. कर्णस्य दीप्तिकयनं ५.४२ तत्र वयमपि वामनुयास्यामइत्याधुनि २१/कर्ण दृष्टा योधानी भोमयमनादि अग्रसरं द्रोणं दृष्टाऽर्जुनस्य प्रहारामाव विस्मरण ५४२ ३ कयन ५.४१, २२ योधानी कर्ण दृष्ट्वा पाण्डवा रणेन म्यास्य भवति मेनापतौ युधिष्ठिरं जेथ्यामोति दुर्यो न्तीत्यादि कर्णमभाननवाश्यं ... ५४२ । धनवाक्यं २३ रमाकं प्रकटयू होवोन विहित धर्भ ৰৰ নিষ্কা ঘূেৰিনিষম্ম राजेनतुकीट्यूह रति मध्योकि ५४२ वचन २४ तब पाण्डवाना व्युहाये कृष्णार्जुनयोः तर दुयोधनं प्रति वर्म ५४१ २६ स्थिति. ... ५४२ २२ ... ... ... 1. .. १६ १० ... २१ .. ५४१ ·॥ श्रीमहाभारतोयदिती,यखण्डान्तर्गतद्रोण पच्वंसची पत्रं ॥ प्रकरण प) प्रकरण १ .. गमन . १ 7 H + .. ... i.. ५४५ " १२ . एके एसेमी अर्जुनस्य रथध्वजवर्णनं ... ... १५४२ २४ युध्यमानं द्रोणं प्रति पाञ्चालानामागमनं -५४४ अर्जुनम्य तइयरथवर्णन ५४२ २६ द्रोणेनाचिरेणैव मशुञ्जरपायचामा लेषा वर्णार्जुनया परस्परदर्शन ....... ५४२ २८) धादि ..........: ५४४ भागते द्रोणे योधानामाननाद. ५४२ ३० युध्यमानम्य ट्रोणस्य युधिष्ठिरमेनाभि कुरुपाण्डव्योद्धारम्भे थोधानां क्षयकार ५४४ १० गोत्पातवर्णनं ५४३ १ १ द्रोणेन यह भीमादीनी युद्धारम्भादि ---- ५.४४ ११ सत्र युद्धारम्भ ८द्राणस्य स्वर्गमनकयनादि ..... ... ५४४२३ तत्र योधाना परस्परप्रहार इते द्रोणे जय लब्धा पाण्डवाना सिंहनाद.. ५४५ द्रोणस्य पाण्डवमैन्यं प्रत्यागमनं .....५४३ १० किंजाणं द्रोणं पाण्डवसञ्जया जनु बागतं द्रोणं दृष्ट्वा.पाण्डवानी भरवर्षणं, १५४३, ११ रिति सञ्चय प्रति तराष्ट्रप्रश्न F१ ५४५ द्रोणेन संवेन्यमणाना महाचमूनां विशो - तव रथभङ्गोबभूवारयेत्यादिवितर्क ता... ५४३, १२ युद्धपण्डिततया ट्रेोणस्य विशेषण ५४५, ७ अस्वाणि विकिरता द्रोणेन पाण्डवरच. पोरुपादेवं बलवदित्यस्य कयनादि ..: ५४५ : यानी पीडन 4. ५४३,१३ तराष्ट्रस्यात्मनिर्वेदादि द्रोणेन वध्यमानाना पाण्डासनयानी कम्प ५४३, १४ द्रोणपतनस्यामम्भाव्यताप्रतिपादनादि ५४५ १४ ५४३॥ १५ / तराष्ट्रस्य द्रोणप्रशंमादित ..",५४५४१७ दोषस्य पातवाणग्निवार्थ तेन सहसंग्राम ५४३ , ९६ एवं सञ्जय पृच्छतो तराष्ट्रस्य भूमिपतने । 1... अभिनन्त होणं दृष्ट्वा पाण्डवायथिता वैशम्पायनवचनं । ..",५४६ “२० इति मञ्जयवाक्य २४ परिचारकादिभिविचेतनस्य धृतराष्ट्रस्य । सव,पष्टयानी प्रति शुम्भयानिनिवार्य, जलसेचनादि ५४६, २१, तामिति युधिष्ठिरवाक्य ५४३ २५ प्राममाप्तभंजस्य कृतराष्ट्रस्य सङ्ग्य प्रति मुन । द्रोणपरिम्समा नादीनी मुई ५४३२ २६ .. ५४६ १२५ पाएवैग्क्ष्यमाणां मना दृष्टा युद्धस्य ट्रोणस्य तराष्ट्रस्य द्रोणप्रभसापूर्वकं विलाप যুদ্ধ ५४३' ३. वचन कुद्ध द्रोणं दृष्ट्वा पाण्डवमेनामामागमन . 4892 नत्र भीमशेर्यकथनादि प्रवन्तीना पाण्डवमेनाना शब्देन धावा- अर्जुनपराकमकथनादि: १... भूमीपुर ५४४ ५ नकुलस्य प्रमादि. ५४७ १६ मामवियावयतोद्रोणम्य रौद्रारमतादि महत्वस्य मौर्यादिकयनं भावीरराग्मेनाप्रमयनरपयुयुधानप्रशंसा ५४०। २२ धृष्टद्युम्नस्थ दाएसेनामारणं PAN . ... ५४३ . । .... . ... 1 . प्रश्न ... ... ३ ...५४७४ ... ५ ... . .... ५४४ ... * करवं ·। योमहाभारनीहितीयखण्डागतद्रोणपर्चलंच पत्रं ॥ पहर पहा ... १८ ४ .... २५ ... खलाछाक. ... ... एछे मात्यप्रिय तराष्ट्र विसरनं ५४० २६ म्याय टन राष्ट्रय योजननिसपाला उत्तमप्रम हावा तराष्ट्रय मापन ५४० २० दिवधान ५४ तराष्ट्रस्य घटकेतुप्रसारूपपरिदेवन २/तराष्ट्रस सोसातवापरचमनवधवा एतराष्ट्रस्य केतुमत्प्रसारूपमोचनं ..."५४६ ३ डादादाशिवन्तोषगरिजातहरणा शिपिराक्रमसूचनेन एतराष्ट्रस्य मोक' ५४८ दिऋयन ५४८ अमिमन्युप्रसारूपयोचनं ।... ५४८ ६ एतराष्ट्रन्द्र युद्धे गदादोनों पाण्डवतात्रयण पदेयान् वा एतराष्ट्रस्य मोक ५४८ १. कयनादि टकरावस्य एष्टद्युधामनाम पनन्नयादीन् दलरामस्य वीरपण नालकदनं ...५४८ ११ राष्ट्रय श्रोधणय पारवाहायनाभुन क्किानम्मरणेन एतगतस्य मोकः ... ५४८ १४ ইল্পনাবিল एतराष्ट्रस्य पाण्डवमारब्धस सुतान् केकयान् सबपर पारा प्रति वितरण द्रायवध बहनन्याय सारं सारं थोक ५४८ १५ कयनारम्भ मृतराष्ट्रय व्यानुभरणेतत्पितामइयाशी तब मैनात्य प्राय द्रापस्य दुर्योधन प्रति नरस्य कोतिर ५४८ २२ ययेच्छ मोवेति वचनं घटोत्कचवर्णनरूपमारनं ।... ५४८ ३. द्राएं प्रतियुधिष्ठिरं वा जीवन्तमसमीप धृतगरस्यीकसाहाय्यान पायवाना मानयेति योधनध्य वरमार्यता ५५१ मजयत्वप्रतिपादन ५४८ ३/दुर्योधन प्रति तोपख कर भोरधिष्ठिर समय प्रति एमरराष्ट्रस्य श्रीवास्याच प्रारमिच्छशोत्यादि प्रत्युत्तरं रिताहुतकर्यादिकथनं .... ५४८ द्रोपाय दुयधनग्य मोरयुरिधिरकरो पुन नत्रयराध ५४८ খুৰক্ষীয়বিবেচ্ছিনসবনা খুধু। हषासुरवधकदनं ... ५४८ १. दुचनाय ट्रेयन्स युधिविरधारस्कार तेराटन श्रीवातप्रलम्बाघमरमारपानु वाद ५४८ ११ गत्य दुयोधनमति यमुन मिति মই নি খুদায় স্বীয় • तदा युधिष्ठिरगानमामोत्यादिवस ५५१ अधक्रया .... ५४४ १२ द्रोपय झुनवायन एतगामा सुमामासरसरूपमा ५४८ २३ युधिषिरधारसे ट्रेव पाया ... पोरयाय दुखामगावरमदानानवाद' १५ निजानेणे युधिष्ठिरति मन्य तराम्य धारराय माना मनोधन रति रुजवन बीरप्पशनराधयकरने ५४८ तब निशानामन जय ५५॥ ४ .... ...+ १२ १० ... ... ... ... ... २५ । २८ घ ·प्रकरणं + . . *२ ५५४ ५५४ "" TH . mp- श्रीमदभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गत द्रोणपर्चस्चीपत्रं ।। -uariya एवं 'दुर्योधने युधिष्ठिरधारणरूपद्रोणप्रतिशविविंगतिना भोमस्य युद्धवयनं ....... ५५५ ३. ११ या मैन्येषु सघापणं . ...५२ विविंशतिना भीमम्माचादिमारणं ... ५५४ "मक्षयस्य युधिष्ठिरधारण द्राणन प्रतिभा अद्धय भीमस्य गदाथा विमित्यवादि श्रुत्वा मनाना सिंहनादादिकथनं ... ५५२३ पधा* ..... ... * आप्तमुसोयुधिधिरेण तद्धारणरूपाणप्रति संख्यनझुलयोयुद्धवर्णन 27 ज्ञायोः श्रवण ५५२ ४[धृष्टकेतुश्पयोर्युद्धवर्णम ५५४ । “ धिष्ठिरस्याटुनममोपे ट्रोणप्रतिज्ञाकय ". "". मात्यक्यादिभिः कृतवमादीना दन्दयुद्ध नादि ......... ५५२ : ५ कयनं ......। धुधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनोत्तर:::: वेडिम्बासम्बुपयोद॑न्दयुद्धवर्णन ... ... ५५४ १५ मपिजीवति द्रोणानत्वा निग्रहीयादित्या चेकितानानुविन्दयोयुद्धवर्णन ...... ५५४ २१ নানিয়া ....२ गाभद्रपारवयोयुद्धवर्णन ....५४२२३ अर्जुनप्रतिज्ञानन्तरं मञ्जयस्य पाण्डवानी: पौरवपराभव दृष्टा जयद्रथस्यागमनं ...."५५५ । गहादिवादनकथनं अभिमन्युजयद्रययोर्युद्धवर्णने .........५५५ पाण्डवपूरितवाद्यं श्रुत्वा कौरवाणा वादिब' श्री भग्रेऽभिमन्यारथारोहणं... ५५५, १० : पातन ........ जयद्रयं दृष्ट्वाभिमन्या: भब्दकरणं । ५५५ “१८ 'नो व्यहोशतोभयसैन्याना युद्धार्थमुपगमम "५५२ २१ अभिमन्यु प्रति शल्यस्य भक्तिवेप. 'कुरुणण्यसैन्ययायुद्धारम्भःnin.. ५५२ : तया शक्तयाभिमन्युकत मल्यनारयिणातनं ५५५ • २४ नव परस्परमुभयारशक्यर्वकथनं ५५२ २३ विराटादिशताभिमन्युप्रशंसा ५५ . २६ मना निर्षिय द्रोणस्य युद्धार्थमागमन : ५५२ अमिमन्यु प्रति बढ़ना वीराणा वाणत्याग ५५५,२९ द्रोणमुझशराणां पाण्डववान ५५२ २८ इन्दयुद्धश्रवणाय धृतराष्ट्रप्रश्नः ..... १५५६ " ३ युध्यमानद्रोणवरूपवर्णन ....: ५५२ २१ मल्यस्य गदाग्रहणे सञ्जयोतिः मंचयस्य द्रोणनतमुलपुद्धकथनं ..: ५५३! शल्यं प्रति भीमस्य गमनं ok" .. १५५६७ नच द्रोणमुकधाणस्य रथ्य दिविनामकथनं ३५३ भीमशयमागभे वर्थनिनादादिला, ५५४.४१ 'द्रोणतचापस्य विद्युत्लेन वर्णन ..: ५५३० भोमयल्ययागदोशोभाकथनं 172५५६- १५ 'द्रानयुद्धस्य नदीरूपेण वर्णन : ५५३१९ भीममध्ययोगदायुद्धकयन ..:५५६ १० युधिष्ठिरपुरोगाणा द्रोशमभिगमन ५५३२३ भीममल्ययायुगपत्यतन::1... १५५०... २ आगच्छतस्तान प्रति कुमेनानी गमन ५५२४ मूर्छित गच्च ग्टही या सतवर्मण पलायनं ५५७, ३ अजुनिमदेवयायुद्धवर्णन ५५३' २५ भीमस्य पुनरुत्थान 'द्रापस्य पाश्चात्तराखन मुद्धवर्णनं. ५५३पयातया दृष्टवता कौरवाणां कम्प, १५.५०. ५५५ ... ..... ...

·॥ श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वचोपत्रं ॥ मा ३ - " ५६. ९२ ... २४ ... २ भ , .. 7 1- ... ૧ ८ ऐले. मला प्रकरण पसे • पाण्डवादिताना कारवसेनाना पलायन "जनववार्थ गितादिछतरपथ कयनं विषमेनयुद्धे सञ्जयोक्ति ५५० १२ विगादिशतार्जुनाहानं वृषसेनवान रथिरसतीनां पतनं ५५० -१५ मंशप्तशाइतण्यार्जुनस्य युधितिर मति वा ५६ . -सनानोकवृषसेनयोर्युहूं ५५७, १६ अर्जुन प्रति युधिष्ठिरवाक्यं मतानीकमाहाय्याद्रौपदेयानी गमन ५५७, १८ युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुनवाक्य ४ कौरवपाण्डवयोस्तुमुलयुद्धवर्णने .: ५५७ २३ युधिष्ठिरानुज्ञादी सञ्चयोकि युधिष्ठिरं प्रति द्रोणस्य गमनं ....., • ५५७ ३० विगादोन प्रत्यर्जुनस्य गमन : ५६.२५ कुमारेण युधिष्ठिरं प्रति धावमानस्य द्रोणस्य अर्जुनगमनेन दुव्याधीन्याना पर्य निवारणं .... ५५८ १.२ संशप्तकाना व्यूहरचनादौ मञ्चयोकि ५६. २८ शिखण्डिप्रभृतीन प्रति ट्रोणस्य वाणत्याग ५५८ नया हर्ष दृष्ट्वा श्रीपा प्रत्यर्जुनवाक्यं ." * युधिष्ठिरं परीसुना विराटादोना द्रोष अर्जुनरुतदेवदत्तमहध्वनि प्रति वापत्याग - '५५८ १३ गद्ध सब्दयवणेन विगर्भमन्यानी वामादि ५६१ द्रोणवाणेन सिंहमेनादोना घिरछेदन , ५५८ १८ वर्णन प्रति युगपदाणत्याग युधिष्ठिररथसमीपे द्रोणस्य स्थिति ...१५५८ , १८/अर्चनचनतदोशणवेदन .... द्रोणपराक्रमं दृष्टा पाण्डवसेनानामानाद- मंगलकार्जुनधोमहापणन .... करणं ५५८ १२. अजुनाणेन सुरवनीनाम बागल्प सुन्येिषु द्रोणं प्रत्यर्जुनस्यागमनं ५५८ २३ अर्जुनभयेन विगतयाना पलायन अर्जुनवाणेन दिगाद्याच्छादन ... ५५८ १ २८ भेना प्रति चिपराजय वाक्य :: २५ "तदिवसीययुद्धावहारकरणं .... १.धृतराष्ट्र प्रति मञ्जयवाक्य ५६२ : হাথমিনারি ५५८ - ६ विगतीन् पुनर्निरत्तानदृष्ट्वा योधणं प्रत्य पूर्द्धनवाक्य ५६२ संतकवापनारम्भ ०/अर्जुनरयप्रभाकयनं. समयमेमानी भिविरगमन सनयोकि ८ पुन मंशन कार्जुनधोयुद्धवर्णन ५६२ *तिप्रत्यर्जुन युधिधिरी अतुमक्य इत्यादि अर्जुनं प्रति माहित गोरुणस्य वाक्य • शश ५५८११.र्जुनस्य वाययात्रेण मयतकानी नाम ५६२ 'द्रोणवाक्य शुनपतामन्येवा करने सनयोकि ५५८ १८ हते मैचादिमियुद्धभुमिणभाकपन दुयोधन प्रति विगतादीनां वाक्य ५५८ १८ एतस्मिनन्तरे युधिष्ठिरनिग्रहार्य एम्य ५ विगादीनां प्रपयार्थमागमन विगारीमा अपयश पूर्व क्रियाकरण.... ५५८ २८/पाडवनिग्रहाय द्रापय सनयोकि - ५६१ ... २ ५५८ ५ . .. . २२ + ... ५६३ ... यम, ८ ५६५ ...

·॥ योमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्रं ॥ . वाका ... .... ... २ + . ... . २ योकि . एले 'पल प्रकर एऐ ? द्रोणस्य सुपर्णव्यूहरचनाप्रकारकेयनं ।। ५६३ "१५ द्रोणस्थ शिखण्डिअन्तोना जयकरणे ... ५६० । द्रोणरचितव्यूहस्य प्रभाकयनं ५६३ । २५ द्रोणभयाधुधिष्ठिरस्य पलायन कौरवव्यूह दृष्टा धृष्टद्युम्नं पति युधिधिर' द्राणवान पाश्चात्य वध. ::.५६४१ मञ्ज प्रति धृतराष्ट्र प्रश्न युधिष्ठिरं प्रति एटद्युम्नवाक्यं ३ द्रोपतपाञ्चालादिजये मञ्जयोकि ५६० २० द्राण प्रति धृष्टद्युम्नस्य गमने मअयोति । ५६४ । ५ को प्रति दृष्टस्य दुर्योधनस्य वाक्यं ... ५६८ धृष्टद्युम्नदुईखयोद्धवर्णन ८ भीमादिप्रथमारूपं कर्णवाक्यं .... ५६८ १.. निषादयुद्धप्रवृत्तिवर्णनं ....५६४, १३ द्रोणरथं प्रति दुर्योधनस्य गमने सञ्जयोति ५४८ .२१ पतितगजादिभियुद्धभूमियोभाकथनं . ५६५ . २ पाण्डवाना रयचिन्ह ज्ञानाय धृतराष्ट्र प्रश्न ५६८ २४ गगुलयुद्धकथन भीमादीनां रथचि मञ्जयोंकि ५६८ २५ युधिष्ठिर प्रतिद्रोणस्य वाणत्यागे मन्च महदेवादीना वाइकस्य चिकयगं ....५६८ ५६५ १६ पाण्डवसैन्याना युद्धगमनस्य नियमकयनं युधिष्टिरक्षार्थ द्रोणेन सत्यजितायुद्धं ५६५ १८ भिखण्डियाना चियन द्रोणमव्यजितोयुंडूवर्णन :... ५६५ शिखण्डिनन्याना सझाकयनं द्रोणेन युद्धा कप गमनं :.. ५६५ २८ धृटकेतु प्रभृतोनी वाइकस्य रिझकयनं ५६८ १५ द्रोणवाणेन कस्य मात्र [ .... ५६५ ३. शतानीकप्रमतीना वाहकस्य चिक्रायन . ५.६८ २४ पुन, सत्यजिट्टोपयोर्यु श्रेणिमन्प्रभृतीनां वाहकस्य चित्रकथन द्रोणवाणेन मत्यजिधः । ... ५६६ चेकितानप्रभनीनां वाहकस्य लक्षणकयनं • ५७० मत्यभित्राय दृष्ट्वा द्रोणभीतस्य युधिष्ठिरस्य पावालादीनां वादकस्य चिकयन ... ५६६ १६/पाएयम्य वृत्तान्तकथन युधिष्टिररक्षा देणं प्रति पाधालदीना . पाण्यानुयायिनी रयमवाकयनं । .........५६६ ॥ द्रोणस्य वनचिकायन ५७१ १३ द्रोणम युद्धार्थ मतानकाय गमन ..' ५६६ मामादोना ध्वचितक ५०१ द्रोणवान मनानीकस्य नाम ... १२ सहदेवप्रतीनी वरिष्ठ कयनं 1... ५०१ १६ द्रोणस्य माम्शदिजयकरण ...१५६६ १२ युधिष्ठिरारीता धनु सरकयन २२ द्रोपटतपण्डीन्यना.- ... ... ५६६ २१ पाठवमेनापरप्रामकथने धृतराष्ट्रवाश्यं ...५०२१ द्राणयुद्धमतोणितमीपर्सन । । २२ एतराष्ट्रस्यागुतापवा ५०२ ५ पुधिष्ठिरमानीना द्रीय प्रति गमनं २. दधिमनिन्दारूपं धृतराशय विगठितोमा द्राण प्रति कापायाग' হযথানস্বর নাম ५०२ १०. ... M ..... ... पलायन ... .. गमनं :. । ... ... ... .. ५.०२ । १२ ... F ·॥ श्रीमहाभारनीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्र ।। ७१' .... ५०२ २० ..... ... ' ... पू०६ २१ ... प्रकरम एके 'पही प्रकर एसे ar पाण्डवाना पुनयुद्धागमने सञ्जयोति' ... ५७२।२२/मात्यकिरय प्रति भगदत्तस्य हस्तिप्रेषण।। ५७६ पाण्डवैराकृतं द्रोणं दृष्ट्वा दुर्योधनस्य सैन्य .7 इस्तिना रये विते युयुधानस्य पलायनं प्रेषण ५७२ २४/भगदत्त इस्तिना पार्थिवानी क्षेपणं. ५०६ भीम प्रति दुर्भधणस्य गमनं ५०२ २६ पाण्डवन्येषु भने पुनर्भगदत्तं प्रति दुर्मर्पणभीमयोद्धवर्णन भीमस्यागमनार ..."५०१२ कृतव मेश्ववयोर्युद्धवर्णन ... ": ५७२१, २९ भगदत्तवाणेन रुचिपवणेनिाश युयुत्सुप्रभृतिभिर्युधिष्ठिरादीनां युद्धं ॥ ५७३ - ४ भगदत्तं प्रति सौभद्रादीनामागमन नमणमाभद्रयोयुद्धवर्णन ५७३ । २२ सौभद्रादीन प्रति दुर्योधनस्य वाणत्याग. ५०६ विकर्णशिखण्डिनायुद्धवर्णन ५०३ २५ भगदत्तं प्रति मभिद्रादोनो युगपदोणत्यागः ५७ २३ अड्दादिमिरुत्तमाजमादीनां यु वर्णन :- .५०३ : २७ / भगदत्तहस्तिना भाभद्रादीना पण ५७६२५. कैकये. मह कर्णस्य युद्धवर्णन : .......५०४ भगदत्तहस्तिना पाण्डाना चाँमादि दुर्जयादिमिलादीनां इन्दयुद्धं । ... ५०४४ सञ्जयस्यार्जुनयुद्धप्रश्स्योत्तरकथनं ५७०, ५ मौमदत्तिमणिमतोईवर्णन : ... ...,५०४ : १३ जननिखनं श्रुता श्रीष्ट प्रत्य-नवार्य ५००० घटोत्कचालनुपयोर्युद्धवर्णनं . .. ... ५०४८ अर्जुनवाक्येन भगदत्तयुद्धम्याने प्रोष्णस्य मञ्जयस्य युद्धप्रशंसाकथनं ......... ५७४ २३.. रयानयनं • "५००-३ मञ्ज प्रति एतराष्ट्रप्रमः ... ...'५०४ २६ भगदत्तं प्रत्यागच्छतोऽर्जुनस्य मंतक - भीमं प्रति दुर्योधनस्य गमने मनयोनिः; ५७४ १२८ ::.५००० १५. मागानीकन भोमस्य युद्धवर्णनं । ... ५०४ २४) उभयकाठयाकुलस्यानुनस्य चिन्ता ... '५०० १६ मोमवान नागानोकपीडन प्रत्याव्य मतकं प्रत्यर्जुनोगमनं सुथाधनभीमयोद्धवर्णन ...., ५०५ . : ५ संशप्तकर्जुनस्य तुमुन्नयुद्धकयनं ५०० २२ दुव्याधनसाहाय्यार्थमस्थागमन - .... ५०५ अर्जुनवाणहतानां राज्ञा पतनं.1..: ५५७ २५ भीमवाणेन मगजस्थानस्य नाम.. ५० प्रर्जुनाच्छिन्नानी मिरमा शोभाकथनं ५७७ २८ अकहते कोरमैन्यानांपलायनं । ५०५, १३ अर्जुनयुद्धं दृष्ट्वा विनयेन श्रीशरावाक्यं ५७८ भैन्यभ दृष्ट्वा भीमं मति भगदत्तस्यगमनं १ ५०५ १४ मतकान् हला भगदत्तं प्रति याहोयर्जुन भगदत्तइम्हिना भीमस्य युद्धवर्णनं ....५०५ १५ वाक्यं .... भगदत्तन पाण्डवन्यासन ... ५०५४ २४ द्रोणानोकप्रतिमा ग्यपणे सनयोकि ५०८ भीमंहनं मला युधिष्ठिगदीनां भगद शगइन्तमन प्रतिपयि सुसर्थशवागमनं ५०० प्रनि माणवर्षणं ५०५ २५ मुमाल दृष्टा प्रदर्जुवाञ्चं ... ५७८. 2 पारामन भगदत्तं प्रति गमन ५०५. २८ नशन मान रयमायाम, ...'५०८ १५ राहाने ... १८ .... . ... ५ ...

·॥ योमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोण पबलू चौपचं ॥ પિંક ૧૨ " ... वाक्य ... २७ २ .. .. . 24 . + पुणे महाप्रकरण एऐ Fran प्राणस्य सुपर्णव्यूहरचनामकारकेयन ... ५६३, १५ द्रोणस्य विखण्डिप्रमृतीना जयकरणं ...५६ द्रोणरचितव्यूहस्य प्रभाकयन .. .. ५६३ १ २५ द्रोणभय धुधिष्ठिरस्य पलायन कारवयूचं दृष्ट्वा धृष्टद्युधं प्रति युधिष्ठिर- ধাৰাবৰ মাহ্বায় ঘ सञ्ज प्रति धृतराष्ट्र प्रश्न युधिष्ठिरं प्रति दृष्टद्युम्नवाय ३/द्रोपतपाञ्चालादिजये मञ्जयोक्ति द्रोण प्रति धृष्टद्युम्नस्य गमने सञ्जयोति ५ का प्रति घटस्य दुर्योधनस्य वाक्यं धृष्टद्युमदुईसपायुद्धवर्णन- भीमादिप्रसारूपं कर्णवाक्यं .... निषादयुद्धप्रवृत्तिवर्णन '... ५६४ " १३ द्रोणरथ प्रति दुर्योधनस्य गमने सञ्जयामि ५६८ २१ অনিনস্যবিনিমুনিয়াঙ্গন १)पाण्डवाना रयचिनजानाय धृतराष्ट्र प्रश्न ५६८ २४ मलद्धकथन • '५६५ भीमादीनां रथचि मञ्जयोंकि ५६८ २५ युधिष्ठिर प्रति ट्रोणस्य वाणत्यागे मन्न महदेवादीनी ताइकस्य चिझकयन ....५६८" योकि ५.६५ १६ पाण्डवसैन्याना युद्धगमनस्य नियमकयनं ५ युधिष्ठिररक्षार्थ द्रोणेन मायगितायुद्ध • ५६५ १८ शिखण्डि इयाना चिकनयन ५६८। १३ ঘাঘঙ্গিনীলুন .... ५६५ १८ भिखण्डिन्याना मझाकर्ग द्रोणेन युद्धार्थ कस्य गमनं ५६५ २८/धृष्टकेतुप्रतीनी वाहकस्य कियनं द्रोणवाणेन एकस्य माग ५६५ ३० मतानोकप्रभृतीना वाइकस्य चित्रकयनं - ५६८ २४ पुन अत्यशिट्रोण्यार्यु ५६६१ श्रेणिमत्प्रतीनी वाहकस्य चिकथन द्रोणवाणेन मत्यगिध *१६६ - चेकितानप्रभृतीनां वाहक्स्य लवणकयनं. मत्यजिन्नाय दृष्ट्वा द्रोणमीतस्य युधिष्ठिरस्य पाञ्चालादीनां वाहकस्य चिन्हयन'... ५०० पलायन ५६६ ६ पाएहास्य वृत्तान्तकधर्म धुधिधिररक्षार्थ २ प्रनि पाचाला दोना . पाण्डवानुयायिमा रयमझाकयन द्रोणस्य ध्वचिककयनं ५०१ १३ মাথল গুৱাখ ঘনীয় সব ...'५६६. भीमादोनी ध्वचिडकयो । प्राणवान मतानीकस्य नाश .. १२महदेवातीना ववकयनं ....५०१ द्रोणव मरस्यादिजयकरण ५६६ १३पुधिष्ठिराशीमा धनुलनशकयम নানাের ५६६२९ मायमेनापरामायने धृतराप्रवाश्य ..'५०२ द्राणयुट्रमशोणितमीनं ।.. ५६६ २२ एतराष्ट्ररसागुतापवाय হুথিষ্ঠিীল ও সনি নষ্ট २. दुर्योधमनिदारूपं धृतराष्ट्रवाद মিথিসাইন মনি বসে । युद्धष्टतातपाय धृतराहम्म :. । .... ... । . :गमनं. 7. ५६५ .. १४ ... ... ५०१ २२ ... ... ४ १ ... .... ५०२ ५०२ १३१ ..

·॥ योमहाभारतीयद्वितीयखपडान्तर्गतद्रोण पब्बरचीपत्र । परख . ....५८० , ५८० .. ५४ ::.५८० ... ५८ ... ५८४ ... ५८० १८ . 1 ४ . 7 ' ५८४ २० ... ... - प्रयास एथे पसी घतान् वीरान दृष्ट्वा दुर्घलाना मोहादि.५८३ १२ मञ्जयस्य तत्कथनारम्म' ४ नापतिवाक्येन पाण्डवाना होणरय प्रति तत्रादौ क्रमेण पाण्डवानी प्रशंसा १४ पुनन्तदर्यमेव धृतराष्ट्रस्य प्रमः द्रोणादोना पाण्डवमेनानिवारणं १० नचादी मनयम्य द्रोणव्यूचनिम्माणप्रकार द्रोणस्य पाण्डवमेन्यनामनं कयनं मंशतकान विजिन्य दाण प्रत्यर्जुनस्यागमनं -५८४ - २१ पाण्डाना युद्धायं कुरुमैन्याभिगमनकयनं ५८८ कोरवैरर्जुनदर्शनं ५८४, २२ द्रोपय तन्निवारणकयनं. अझुनवाणेन कौरवमन्यनामन .. ....५८४ ,२५ चक्रव्यूहभेदार्थमभिमन्यु प्रति युधिष्ठिरवाक्यं ५८८ १० अनवाणपीडितानामातम्वरादि ५8 २० तब युधिष्ठिरं प्रत्यभिमन्युवचनं ... ५८८ कौरवमैन्यानां कर्पकर्ण इत्याचाकोपनं २८॥ अभिमन्यु प्रति पुनर्युधिष्ठिर्वचन .... ५८८ २३ मेन्याको श्रुत्वा कर्णस्वार्जुनमुखाभिगमन ५८५ ३. अभिमन्यं प्रति भीमवाक्य ... ५८८ का नयोस्तमुलयुद्धवर्णन १/ विपरमार्थमभिमन्या प्रतिज्ञा ... ५८८ अर्जुनधनमबुनयादिवध ५८५ प्रतिमानताभिमन्ययुधिष्ठिरणामाइदान भीमस्य कर्णपतीयनामनं ५८५ १२ कयनं -घयावादीनां कर्ण प्रति वासत्याग. .... ५८५ १४ यूहभेदायाद्यतमभिमन्यु मति तत्मारपि कर्णमाहाय्याय दुर्योधनादीनामागमनं ५८ दुर्योधनादिमिद्यपादीनां युद्धं .....५८५ २० सारयिं प्रत्यमिमन्या: मोपहाममुत्तरं ... ५८८ .... : मदुस्तयुद्धवर्णन ....:५८५ २२ अभियान्तमभिमन्यु प्रति द्रोणादीनामभि संभाकधपर्वममाप्ति. " ५८६ गमन उभयमन्ययोरितरतरतमनयुद्धवान, .५८९.२१ • अभिमन्युयधपधारमः ५८६ यूई भित्वाभिमन्यो: मैन्यान्तरप्रवेशवर्णनं ५८८ , तदिवमोपयुद्धावहार मञ्चयोतिः .....५८६ अभिमन्याः कारदसैनामशवरीनं प्रभात द्रोणं प्रति दुर्योधनवा , .....५८६ १.अभिमन्यु प्रति दुर्योधनाक्रमपे मधयोकि ५८. जुनममारू द्रोणवाय ५८६ १५ पुर्नद्राणदीनामभिमवाभिगमन पाण्डवीरपाननाय द्रोणप्रतिमा..... ५८६ १८ अभिमन्या कारवसेना पति परवेय. ....१८१ १२ ইন্ম যুবলি ५८६ २३ अभिमन्युनाम केश्वरवधकयनं , 16 अधिधिरामयाभिमन्याव्यभिदवर्णनं. ....५८६, २४ कर्णदीनामभिमन्युमभिगमनकयने :...५८१ अभिमन्या:प्रापयागपनं ............ ५८६२६ कर्ण दिभिरभिमन्यामहायुद्धकयनं, अभिमन्युबधबारमार्थ एतरासन २८ पनि ट्रोएस इश्वचन • ५८९ L ९८ वाक्य, ८ 8 ... १ ... २२ - .. २४ ... २ .... १८ ... ५ ·... ७२ ॥ श्रीमहाभारतीय दितीयखण्डान्तर्गतद्रणि पचगची पत्र । महकर ५ ८ p.no . १८ ... दृष्टार्जुनस्य क्रोधः ५८२ ५०८ ५७८ एथे *DET संथ प्रतिभिरर्जुमन्य युद्धकयनं ५७८१३ अर्जुन प्रति कारवाणी युगपदव या सुधाएं मोहयित्वा कारवान् प्रत्यर्जुनस्या मायाएष्टाना खरोष्ट्रादीनामजुनं प्रति ५७ १७ धावन ..."५८ १४ कारवाणम नवेगासन ... १८ जुनवाणेन सध्या नायः . ५६ प्राग्ज्योतिष प्रत्यर्जुनस्य गमनं '५७५ ९. मायाविना अंकुनिमा महार्जुनस्य दुई ५८ अर्जुनभगदत्तयोयुद्धवर्णन ५७८ २८ जुनभयात् शकुनेः पलायन : अर्जुनमाधवयोमा गाय भगदतस्य हस्तिप्रेषण ५७८२, तितोऽभुनवाणेन कारवमेन्यभवादि.. ५८१ भगदत्तहस्तिनां पाण्डवनागादीमा नाम करिवाणाम ननिवारणासमर्थताकयनं' ५८२ अर्जुनवाणपराक्रमकयन '५८२ पार्थ. बुद्धः किमकरोदित्यादिधृतराष्ट्रपन्ना ५०० अर्जुनर्वाणहतैर्युद्धभूमियोभाकथन ... भगदत्तार्जुनयोर्युट्टै मञ्चयोनि सञ्चयं प्रति एतराष्ट्रप्रश्न.. ५८२ Edi अर्जुनं प्रति भगदत्तस्य वैष्णवास्तपः ५७८ २४. संजयस्य तेंदुत्तरवाक्यं ......५८२ श्रीकृष्णस्य वचमि वैष्णवास्त्रधारण २५ द्रोणार्यमुभयोस्तुमुनयुद्धकथनं .: ५५ 'श्रीक्षणं प्रत्यर्जुनवाक्यं सञ्जयस्य कुरुपाण्डवयुद्धप्रमावाक्यं ५८२ २५ अर्जुन प्रति कृष्णस्य वैष्णवावहत्तान्तकथनं ५७४ ३. कुरुवाहिनीनाशार्थ-नोलस्थागमन ५८२ वात्मनश्चतर्मुर्तिताकथनं नौसं प्रति द्रोणपुत्वस्थ वाक्यं" ..... 'मरका चियावर प्रार्थनाकन " मोलाचत्याचार्युद्धवर्णन ५८३ पृथिवीवाक्येन भरकाय वैष्णवावदानकयन द्रोण्यस्वेण नोलस्य वधः ५८३ नरकात भगदत्तस्य तदस्वप्राप्तिकंयनादि १नीले हते पाण्डवसैन्यानां चिन्तनं ... ५८३ श्रीकणवायन भगदत्तं प्रत्यर्जुनस्य वाणं क्रिकणे प्रति भीमस्य वाणत्यागे वर्षणं समयोतिः" ५८३ अर्जुनवाणेन भंगदत्तहर्तिन.पनन २६ भीमप्रति द्रोणादोनो युगपदाणत्यागः अर्जुनवाणेन भगदनस्य राजा इदयभेदर्भ ५ ताणान् निष्फलोचन्य भोमस्य द्रोण दोन गतामर्भिगदत्तस्य विती पननं ५८. मंतिवाणयोगः ....... '५८३ १३ प्रागज्योतिषमरणादा मनोनित भोमचार्थ युधिष्ठिरस्य मैन्यप्रेषणं । गान्धाताजमतयारर्जुनेन युद्धकायन युयुधानादिभिणादीनी युद्धकयने ...८६१० अर्जुनपञ्चशतगान्धारवीरनाशः नहुनयुद्धवर्णम.ना. पनरलनेन सपकांचनयोयुद्धवर्णन १५८१ योधाना नामाविधवाक्यंकयनं जुनस्यकाणेनं वृषकोतया. पतन ... ५८९ समपरानपादिनानाविधयुद्धकथन ::.५८४ .:.५८२ '५८ ४ ५८३ PM ... ५८ प 40 ५८४ ·५८० १८० ५८७ कयनं... ८० ... १८८ 1८८ २१ ५६८ ॥ श्रीमहाभारनीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपरचोपत्र।। মাঝে एठे , तो प्रकरणं एके हताम् वीरान् दृष्टादुर्बलाना मोहादि: १८४९२ मञ्जयस्य तत्कथनारम्भः पेनापतिवाक्येन पाण्डवाना द्रोणरथं प्रतिवादी क्रमेण पाण्डवाना प्रशंसा नमन -:. .. ५८४-...१४ पुनतदर्थमेव धृतराष्ट्रस्य प्रश्नः : द्रोणादोनों पाण्डवमेनानिवारणं ...:::५८४.१.१० तबादौ सञ्जयस्य द्रोणयूहनिर्माणप्रकार द्रोणस्य पाण्डवसैन्यनाभन ::५८४ :..२८ संशप्तकान विजित्य द्राणं मत्यर्जुनस्यागमनं ५८४.२१ पाण्डवाना युद्धार्य कुरुमैन्याभिगमनकयनं कोरवेरर्जुनदर्शनं...५८४२२ द्रोणस्य तनिवारणकयनं अर्जुनवाणेन कौरवसैन्यनाथनं .::५८४.५२५॥ चक्रव्यूहभेदार्थमभिमन्यं प्रति युधिष्ठिरवाक्यं ५८८ अर्जुनवाणपीडिनानामार्त्तवरादि: ५८५ : २७ नत्र युधिष्ठिर प्रत्यभिमन्युवचनं ५८८ कारवमन्यानां कर्णकर्णदत्याद्याक्रोशनं - ५८४.२८ अभिमन्यु प्रति पुनयुधिडिरवचन ५८८.२९ मेन्याकोयं श्रुत्वा कर्णस्या नमुखाभिगमनं५.३. अभिमन्यु प्रति भीमवाक्यं, -५८८ कार्जुनयोस्तुमुल्लयुद्धवर्णनं ... i-१८५ : विपक्षपक्षश्यायमभिमन्योः प्रतिज्ञा अर्जुनटतमबुञ्जयादिवध .५५ प्रतिज्ञान्नेऽभिमन्योयुधिष्ठिरणोत्साइदान भीमस्य कर्णपोयनामन ::५५:१२ कयनं । घटद्युम्नादीनां कर्ण प्रति वाणत्यागः ।,५८५.. .१४ व्यूहभेदायोद्यतमभिमन्यु प्रति तत्मारयि कर्णमाहाय्या दुर्योधनादीनामागमनं.-:-५.८५ १८.. वाक्यं, दुर्योधनादिभियानादीनां युद्ध ::५८५. २० सोरयिं प्रत्यभिमन्याः मोपहासमुत्तरं मलयुद्धवर्णनं ... " .::१५८५.२२ अभियान्नमभिमन्यु प्रति द्रोणादीनामभि संमप्रकबधपर्वममाप्तिः गमन उभयसन्ययारितरतरतमुलयुद्धवर्णन. अभिमन्युवधपारम्भः :::५८६ , ... व्यूई भित्वाभिमन्या: सैन्यान्तरेभगवर्णनं. ५८८ २२ • दिवसोययुद्धावधारे सञ्जयोनि::...-५८६.१ अभिमन्याः कारवमेनाक्रमणवर्णनं, प्रभाने द्रोण प्रति दुर्योधनवाक्यं : .:::.५८६, अभिमन्य प्रति दुर्योधनाक्रमणे मनयोतिः ५४.२४ -अर्जुनप्रथमारूपं द्रोणवाक्यं ..... .....५८६, १५ पुनाणदोनामभिमन्वाभिगमन .. ५८१.२ पाण्डवोरपातनाथ द्रोषप्रतिज्ञा १८६ १८ अभिमन्याः कारवसेनाः प्रति मरतेयः द्रोणस्य व्युहनिया ५८६... २३ अभिमन्युनायमकेश्वरबधकयनं • युधिष्ठिरामयाभिमन्याच्यूइभेदवर्णनं. ....५८६.२४ कर्णदोनामभिमन्यमभिगमनकयने ५८.१.१८ अभिमन्याः प्राणत्यागकायन ५८६, २६ कर्णादिभिरभिमन्यामहायुद्धक्यन अभिमन्युपधमकारवणार्थ धनराधना १८१०.९८ इयं प्रति दोषस्य इश्वरनं ५८र ५८ "111 ५८ ५८८ ५९ ५८८.१० M , ·* .. ... मावलिशक्य- 7 ॥ योमहाभारतीयदिनीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्र । प्रकार एई पक्ती प्रकरण एवं कर्ण प्रति दुर्योधनवाक्यं ..... ५८३ . .११ खवलम्भममत्रलोका द्राणादीनामभिमन्यु 'दुर्योधनवाक्यं श्रुत्ला दु शासनस्य तं प्रत्युक्ति ५८३, १० .मभिगमन ... ५८८ .१६ दु.मायनस्याभिमन्युमभिगमनकथन ५८३. २३ अभिमन्युना लक्ष्मणनामदाधनपुत्त्रवध.५८८ दुशासनं प्रत्यभिमन्यूको सञ्जयवाक्यं ... ५८३- २८ अभिमन्युना क्रायपुत्रवध.. दुशासनं प्रत्यभिमन्या. शरमन्धान ५८४ अभिमन्युना कारवर लाना पुनर्विपुलयुद्धं १३ पाण्डवाना ट्रोणनीकं प्रत्यभिगमनं ... ५८४ १८ कर्णेनशहाभिमन्यायु ... कर्णस्याभिमन्यु प्रति शरनेपादिकथन .... ५८४ २३ दुशासनसनोरभिमन्युना युद्ध... 'कर्ण प्रत्यभिमन्याराक्रमणं :: ५८४, २५ अभिमन्युना पराभूतस्य तस्य पलायनकथनं ६.१. १६ कणे भूमिपतिते नमातरभिमन्युमभिगमन .५८५, ४ अभिमन्युबधीपायचिन्तनार्थ दुर्योधन प्रति :- अभिमन्युनाकर्णानुजस्य शिर छेदः कर्ण पिमुखोष्ठत्याभिमन्यारन्याभिगमन ५८५ .१२ तब द्रोणं प्रति राधेषवाक्य .:.६०१...२२ जयद्रयस्य पाण्डव नाभिमुखगमनं ५८६ ११ अभिमन्युप्रयंमागमें ट्रोणस्य प्रतिवचनं. भयद्यस्य पाण्डवाभिगमने एतराष्ट्रस्य में संशय द्रोणोपदिष्टमुपायर्मवलम्व्य कर्णस्य युद्धारम्भ ६.२. .. ५८६ १३ अभिमन्यारश्वत्थामान प्रत्याक्रमणं ६०२ .११ सञ्चयस्य जयद्रथतपः कथनगर्भमुत्तरं ;. ५८६ ३५ दोभासनेरभिमन्यु प्रत्याक्रमणं .... ६.२. जयद्रथम्य भिवात्सर्चपाण्डवजयरूपवर दुभाधन मुत्गदापतिनाभिमन्युमध ५८६.२भिमन्युमोकाकुल खबलं प्रति युधिष्ठिर शिवस्थार्जुननन्तरेण तादृशवरप्रदान १८६ - २२ वाक्यं भयद्रथयुद्धमलादिकथन ५८६,२७ भनयस्यागते मायाले गिविरगमनकयन .. ६०३ २९ अपद्रयस्य पाण्डव न्यं प्रत्याक्रमणं .५१, ५ समरभूमिपरिवर्णनं ६.४ अभिमन्याः कारवनाविलोडम ....१८ युधिष्ठिरस्याभिमन्यमधिलंय विलाप. अभिमन्युमा कौरवाणा तमुलयुद्धकपनं ... ५८० २१ युधिष्ठिर विलपन्तमालय दैपायनागमन अभिमन्युना वसातीयपधकयनं ५८०.२० देपायन प्रति युधिष्ठिरविलापयाक्यं अभिमन्युमा मत्यथवमे विशेषः ... ५८८ १९ विसरन्तं युधिष्ठिर प्रति देसायमाय प्रबोध अभिमन्युना पले विलोरितमद्रेश्वरम्य, सदावामन १८ दैपायनं प्रति युधिष्ठिरण कस्य म्युरित्यादि. अभिमन्युना मद्रेश्वरभिरश्वदकथम :.५८८. २१ प्रश्नोपक्रमः अभिमन्युनिपातितं यत्नमवलोक्य दुयोधन इति शममुन देपायनस्य युधिष्ठिरं प्राय, भयादि मारदानोपक्रम. गर्भ प्रय मार्थना... ..." ५८० . . वाक्यं - । ST Fire । .. . 1 ।

·॥ श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतोषपर्वतूचीपत्र ७५ P मम प्रकरण रखें ... ... ... वा, है 4 ... ... ... ... ४ ... ... . प्रकर एले पहला सत्राकम्पननरपतेर्वृत्तान्तारमा मृत्योर्धेनुकाश्रममभिगम्य परमतपोऽनुष्ठानं ६.८ कम्पनयुचख घबुभियुद्धनिपातनं ६.६ १:त्यारनेकनपोमि परितुष्टस्य प्रजापतेती पुत्रशोकसन्तप्तमकम्पनमवगत्य नारदागमनं ६६ १२ प्रति प्रतिवाक्य कम्पनस्य देवर्षय शोकादिविज्ञापन १४ प्रजापति प्रति मयार्वराभ्यर्थनगर्भ प्रति अन्यनसा देवर्षिमविधा हत्युखरूप २२ जिज्ञासा ६.६ १६/पुन.प्रजापतेयु प्रति प्रजासं हारार्थमनु प्रकपनं प्रति नारदस्यात्तरकथन ज्ञानं ६.८ २५ महणे रोषणाकामादनलोत्पत्तिकथन ६०६ २१ प्रजापतिनानुशाताया त्या संहारप्रकारा उत्पन्नानलेन चराचरदाहकथन र्थमभ्यर्थना सरितापकातरख गङ्गाधरस्थ ब्रझमनिधि प्रजापतेमधु प्रति संहारप्रकारकयनं 'गमनं २४ त्योः प्रजासंहाराजाकरणे मारदवावं भागते गङ्गाधरे अक्षणात प्रति प्रश्नवाक्यं ६०६ २५ कम्पनं प्रति नारदस्य सान्त्वनावाक्यं सब गदाधरस्य खाभिमायप्रकाशन ६.६ २८ नारदवरनं श्रुत्वा तं प्रत्यकश्यनस्य मत्युत्तरे সব গল্প व्यासदा घणाराषमान्यय शिवस्य विनयोकि २रतिहार्य श्रुत्वा युधिविरस्य मौकमपनीय बनरोप धारपूर्वक हत्यूत्पत्तिगर्भ नारद युद्धोपम वचन १०० १२ संजयस्य एतराष्ट्र प्रति वाक्य बीकापनि सताया मृत्यादविणाभास पुरातननरपतीनां चरितयाणार्थ युधिष्ठि স্ব रस्य ध्यास प्रति प्रमः पद्मषो म्रत्यु प्रति प्रजासंधाराभ्यनुज्ञान ६.० १८ व्यासस्य युधिष्ठिर मति मैयनृपापाख्याना मजानामनिष्टमभिलक्ष्य हत्यारोदर्भ ख्यानं मनापति प्रति प्रत्याविनयवाक्यं २४ नारदपर्वताभ्यां महामोन यात्मस्वयं प्रजासंहारकातराया मृत्योधनुकाश्रमे तपो प्रति तत्तनुजाया वराभिलाषागमनं ६१. ऽनुष्ठानार्थमभ्यर्थना ३. सनयस्य कन्या दृष्ट्वा पचनविकर्कगर्भशय . पुन प्रमापते प्रजामहाराय मृत्यु प्रत्यनुमा ६.८ ३ पर्चत प्रति एमयख प्रतिवाक्यं संहारविरसा मृत्या प्रमापतिममाद नारदस्य नत्कन्याविवाहेचया नृपं प्रति ... ६.४ २. t ... ... 45 ४ 1. है प्रार्थना'... नारदप्रार्थना शुला नपस्य प्रदामात्री मनापता नित्तरोष हत्यातत्समीपादप 'सरण ...

·७५ ॥ श्रीमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतद्रोण पर्वसूचीपत्र ॥ पो ... ... . ... ... ... ६१४२६ दस्यना परस्परनाश. A ४ 57 - - 13 प्रकरण एसे पंता प्रकरण एछे पतं प्रति नारदस्य प्रत्युत्तर 'मोकापनीदन पुत्रकामस्य राजा विप्रपूजाकरण १७ दिलीपवृत्तान्तकथनेन सृञ्जयशोकापनी पूजितानां विप्राणी नारद प्रति वाक्य ६१. १८ दने नारदोनि ६१४ सञ्जयराजप्रति भारदवाक्य ६१०२० मान्धावृत्तान्तकथमेन सञ्जयमोकापनोद " नारदममोपे सञ्चयस्य पुचप्रार्थना नारदीक्ति नारदवरेण सञ्जयस्य पुत्रसम्पत्तिकयन ६१. १२४ | तब मान्या जन्मत्तान्तयन राज सम्पत्तिदर्शनेन दसूना चिन्ता ... ६१० २६ मान्धातरं प्रतीन्द्रानुग्रहकयनं -... ६१४३ २६ दस्युभिहतस्य सुवर्णठी विना नाश. ..."६१०.३ मान्धाटनाखो यौगिकार्यक्रयन नाभिते सुवर्षष्ठीविनि सुवर्णमप्राप्ताना" मान्धात राज्यजयादिकथन ६११ १/मान्धातुरश्वमेधे ब्राह्मणदिपूजाकथन । ६९५ पुत्रनायेन सञ्चयस्य विलाप ययातिहत्तान्तकयनेन एञ्जयोकापना । विलपन्त सञ्चयं प्रति नारदवाक्यं... हर दने नारदोक्ति तच सञ्जयप्रति नारदस्य मरुत्तरत्तान्त | नत्र ययातिरुतपुण्डरोकादियशकथन' - कयनेन भोकापमोदनं ६२९ । ६ ययातेर्देवसहायितादिकयनं ૬૧૬ ૧૭ नारदस्य मुझौवराजत्तान्तकथनेन सञ्जय | ययातेर्यज्ञादिकार्यकथन मोकापनादने '... ६११ र प्रशान्तकामस्य ययातेर्गार्थाकथनादि . ६१५ २२ पौरवराजवृत्तान्तकथनेन नारदम्य समय अम्बरीषत्तान्तकथनेत सञ्जयभोकापनो शाकापमोदन ६१२ - ४ दने नारदोलि .....६९२ २८ मिविराजवृत्तान्तकथनेन भारदस्य समय नव अम्परोषस्य शचुजयादिकथनं ... १९२ १८ अम्बरीषस्य यज्ञे बाह्मणादिपूजाकयन ... ६१६ 'श्रीरामवृत्तान्तकथन नारदस्य सञ्जय अबरोषकतयज्ञस्य प्रशंसाकथन मोकापनीदन ४. समविन्दुत्तान्तकयनेन सन्जयोकापना र पित्रांशपालनेग वनवामादिकथन... ६१३ दने नारोक्ति नेत्र मीताहरणरावणयधादिकयन तर सचिन्दामापुत्वादिसम्पत्तिकथन ६१६ १७ तत्र रामम्य राज्यप्राप्यादिकयन ११ भाविन्दुकृतांवमेधे वाहणादिपूजाकयन ६१६ २४ श्रीरामराज्य प्रगामी सपकयनादि १६ गयराजपत्तान्तयनेन समयमोकापना श्रीरामराज्यकरणकासमण्याकयनं दने नारदीकि... 'प्रगामि मध्योराम वर्गतिकयन ६१२ २६ मच श्रमिमभोपे गयस्य वरप्रार्थनाकयन ९९० भगीरयत्नातकयनेम नारदस्य एंप्रय गपशादर्भ पार्णमापारियाकयनं 1...६१०० मोकापनोदनं .. 4. ५ ... M ... २ ·॥ श्रीमहाभारतौयद्वितीयखण्डान्तर्गतम्रोणपर्वसूचीपत्र । ७७ . १० . . ४ ३ ... .... २२ एके शो प्रकर गयकृतयजे वेदीप्रमाणकयनं ... ६१० १६ अमुराण मद्यार्य प्रथिवोदोहने दोग्धादि गयतयजे द्रव्यादिभित्राह्मणपूजाकयनं -११० नामस्थन रन्तिदेवत्तान्तकयनेन सञ्चयगकापनाद दोवद्रव्यविशेषे दोनादिविमेषनामकयनं ६१८ • ने नारदोलिः... २४ ध्यानमाणसात्करणोयहन्तोना संख्या: सब रन्तिदेवस्थानव्ययादिकयनं २५. १ - कयनादि ....६२० रन्तिदेवस्य प्रामणेभ्यो धनदानादिकयनं ६१० २८ परशरामत्तान्तकयनेन सञ्चयोकाप निष्कपरिमाणस्य लक्षणकयनें ६१८ नोदने नारदोक्तिः ऋषिभ्यः करकादिदानकयनं, ........ ६१८ ५ तब पर रामपराक्रमकपनं. रन्तिदेवैवर्थदर्भनेन प्रजाना विस्मयः .. ६१८ , पिटवधनातरोषेण परसरामशतवत्तिय, रनिदेवयजे देवादीना प्रत्यक्षेण हत्यादि नामकयन १० ग्रहणकयनं ...६१८१२परारामतयज्ञस्य उत्तान्तकथन ६२. भरतराजहत्तान्तकयनेन सञ्जयशेकाप कम्सपाज्ञयापरपरामस्य महेन्द्र पर्वतवामः १२० नोदने नारदोति:- ...६१८ १६ सञप्पीभावादी व्यामवाक्य १२१ ५ सत्र भरतस्य पाल्यपराकमकयनं ....६१८ १०सन्न प्रति नारदवाक्ये व्यामोनिः भरतस्यायमेधादियशकार्यकयनं. ६१८ २३ सञ्चथस्य प्रत्युत्तरे व्यामोक्तिः ६२१ भरतश्चतपोतदारादिमिनीझायपूला - एनयं प्रति नारदवाक्यं :.. कथन २८ नारदं प्रति सनयस्य मादरवाक्यं . पृथुरामवृत्तान्तकयनेन सञ्चयशोकापनो मनपुनप्रदानाय एनय प्रति नारदवाक्यं ६२१ दने मारदोतिः ६१८ २४ मतपत्रमादुर्भाव व्यामोनि:-:.: वैश्यस्य पृथुप्रभृतिनाया निकिकथनं ... ५/पुचमन एनयमोत्यादी व्यासोक्तिः थाराज्यस्य प्रभसाकयनं ० अभिमन्यानोंकप्राप्तिकयनं १० तोपिताना वनस्पतिप्रभृतीनी पृथु प्रति अभिमन्युयाप्तोकस्यनेम व्यासस्य युधिष्ठि कथन राग्यामनं -সনিমনীনায়ন না युधिष्ठिरमुपदिग्य व्यामश्वान्नधान प्रयोः पथिों प्रति कयन ... ११८ १६ अभिमन्युवधपर्वममाप्तिः ६२२ प्रथुमति वसुधायावा विधावायन कन्पितविधान थोरामया । अयातिज्ञापनारम्म. : ... है पविदोहन १८/दिवमोय युनियादी मनपोलि १२२ "दोहनायं विहिताना वासादोनी नामकान ११८ २. विरं गतोऽर्जुन और प्रति वा १२९ ... ... .... ... . ... ... ... ... - ... ..... ६ ·॥ श्रीमचाभारतीयदिती यखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसचीपत्र । ... ... ... ... ... ... १२२ १ ... २ एसे पंछी पारण' एके धासदेवस्थार्जुनसमाचामवाक्यं ६२२ কথা ६२५ भासुदेवा नपो.खशिविरगमने सञ्जयामि ६२९ १३ युधिष्ठिरवाक्यं श्रुवाहापुरत्यावर्जुन गिविरस्याना निरुत्साहदभेनेन कृष्ण प्रति विलापन ६२५ २२ दुखितस्य त॒नस्य वाक्य ६२२ १५ संशी लन्धरतो ऽर्जुनस्य माधवर्णनं ६२५ २४ छष्णार्जुनयारसुस्थगण्डवदर्शने सञ्जयोक्ति ६२२ २३ जयद्रयइमनार्थमर्जुनस्य प्रतिज्ञाकरणं ६२५ २० सौभद्रमपश्यतोऽर्जुनस्य पाण्डवान् प्रति मक्रोधस्य श्रोष्णस्य प्रसवादनं ! ... ६९६ २३ २४ पाञ्चजन्यध्वनिना जगदादिकम्पन ধামসমম্বাছনালৰিষাকা ... ६२२ २८ प्रतिज्ञा श्रुतवतोजयद्रयस्य थाके सनयोक्ति ६२६ २० अभिमन्युबधमाशयमानस्यार्जुनस्य विस्ताप सभा गत्वा जयद्रथयार्जुनप्रतिज्ञाकयनं' ६६६ - वाक्यं ... ६२२ श्रात्तारवार्थ जयद्रथस्य प्रार्थना ६२० विलपतोऽर्जुनस्य युधिष्ठिरं प्रति प्रश्न । ६२३ २३ भीम जयद्रथं प्रति दुर्योधनान्यामनं तत्र वर्गताभिमुख. संख्योत्यादिजिज्ञासा ६२३ २४ दुर्योधनेन सह जयद्रयस्य द्रोएसमीरगममे अर्जुनस्य विस्तापवाक्यं ६२२ २८ मञ्जयोनि पोरान् प्रति युयुत्मारूपालमन ६२४ ६ द्राण प्रति जयद्रयस्य फालानपराक्रम । पुत्रशोकादितमजुनं प्रति वासुदेववाक्ये जिज्ञासा सञ्जयोक्ति ६२४ १२ त्वत्तोऽर्जुनोधिक इति जयद्रयं प्रति द्राण शोकसन्तप्तमर्जुन प्रति श्रीधष्णस्योपदेश ६२४ ।१३ वाक्यं ६२० २१ एष्णसमायामितस्यार्जुनस्याभिमन्युवध नयद्यं पनि द्राणस्याश्वासन ६२०२२ वृत्तान्तश्रवणेच्छा ६२४ २१ जयद्रथप्रसारूपादिदोषवाक्य ६२७ २५ पाण्डवापरूपम नवाक्य .... ६२४ २५ द्रोणाश्वासेन जयद्रथस्य निर्भयता मुद्धस्थार्जुनस्य दर्भने पाण्डवानामशक्यता कौरवसेनानी हर्षफयन ६२८ १ धनञ्जयं प्रति श्रीकृष्णवाक्ये मञ्जयोक्ति अर्जुन प्रति युधिष्ठिरस्याभिमन्युबधकृत्तान्त धनञ्जयप्रति शीवष्यवाक्यं ६२८४ ६२५ नत्र कारवाणं सहनादादिकथम ६२८ तत्र स्खीयाना द्रोणमिशरणसमर्थताकयन ६२५ ८ तत्र श्रीशष्णस्य सुयोधनजयद्यवादकयनं ६२८ १४ पाण्डषितखाभिमन्याव॑हमध्ये प्रवेश श्रीरप्पास्त्रार्जुनप्रसारूपभयद्रथवाक्य कयनं ६२८ कायन २२५ ११ जयद्रथय द्रोणरचितत्यकथन ६२८ २६ अनुपायिनामस्माकं जयद्रयशनिवारणं ६२५ १४ कादीनामविसधाले श्रीकृष्णवाक्यं ६२८ २८ आणादिभिः सप्तमहारचरभिमन्युनाथ श्रीशष्य मत्यर्जुनशक्य ... ... १ है कयनं । है कथन... ... ... A .

·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्र । ७६ ... ... ... ५ ३ ... ... २ ४ - ... प्रकर एले. पंधी प्रकरण एसे पुनर्जयट्यवधार्थमर्जुनप्रतिज्ञा १२२ ८ दाएकं प्रति प्रबुहस्य कृष्णस्यार्जुनप्रतिज्ञा अर्जुनस्यात्मपराक्रमकथन कयनं गाण्डीवघषरित्या मजाक ६२८ २४ छष्णस्या नसाहाय्यार्थ स्वकर्तव्ययुद्धकथनं १३३ १२ केशव प्रत्यर्जुनादेशे सञ्जयोति. १२९ ३० रथस्य मनोकरणार्थ दारक प्रति श्रोछ वासुदेवार्जुनयोनिद्राभाव मञ्जयोनि 'प्यानुसार वासुदेवार्जुनयो. क्रोधेन देवानां चिन्ता ४ थोरणं प्रति दारुकवाको ६३३ २८ वारवादीनी रचताकयनं ५ अर्जुनख मतिचास्मरणादा समयोगिः ६३४ सुभद्राश्वासनार्थ श्रीकृष्णं प्रत्यर्जुनवाक्य ९१ मोकसन्तप्तस्यार्जुनस्य समीपे श्रीधष्णस्य श्रीधष्णस्यार्जुनग्टहगमन ..... गमनं ६३४ सुमद्राप्रति वासुदेवस्य समाचासवाक्य ६३० • १४ श्रोणायार्जुनस्यासनदान ६२४ समद्राविलापे मनपोक्ति ६३१ १ शेकसन्तप्तम नं प्रति श्रीरप्पोपदेशः ५२४ सुभद्राया विलापवाक्यं २ श्रीशष्णं प्रत्यर्जुनय प्रतिभाया दुर्घटव तब सुभद्राया भीमबलाद्यादेपवाक्यं कयनं तुषामुद्दिश्य सभाया विलपनं ६३१ १०/अर्जुनं प्रति श्रोषप्यस्य जयद्रथाधोपाय - स्मृतपुचं प्रति सुभद्राया उत्तमलोकप्राप्ति कथन ६३४ रूपायोवादः। ... ६३१ २. श्रीक्षणवाक्यमार्जुनस्य मनसाशिवरूप मद्रासमीपे वैराटीमहिताया पद्या चिन्तनं २२ आगमनं ६३२ धणेन सहा नस्य दिमाप्तयैकदेशगमनादि १३४ द्रोपद्यादिदर्शनेन सुभद्रायाः दिता पतनं ६३२ ६ष्णेन सहार्जुनस्य स्वर्गद्वादनं ६२४ २० "सुभद्रामुखे श्रोष्णस्य जलमेकादि अर्जुनस्य कालपर्वतादिदर्शन मूर्षिता समद्री प्रति श्रीकृष्णवाक्यं ... ६३२ ८/अर्जुनस्यध्यानपरपमधगदर्शन श्रीक्षणस्थार्जुनसमोपागमन १२/उपभध्वजस्य रूपवर्णनं. श्रीशष्णस्या नभवनप्रवेमादौ पनयोक्तिः । ६३२ १५ अर्जुनवासुदेवस्तशिवपशाम १३ अर्जुनभवने श्रीलप्यस्य नेत्रक्रियाकरणं ... ६१२ ९६ वासुदेवा नहतमिवस्तुतिकपन पर्जुनदमनमोपहारं धोलान पनि वामदेवार्जुन प्रति शिवस्य वाश्य श्रीक्षणवाक्यं ६३२ १८प्पार्जुनतमहादेवस्तयः 'श्रीधपत्य स्वमिविरगमनादि ६३२ २१/नेन स्तन विप्रमादे सच्चयानि तहिने शिविरम्हाना सर्वथा चिन्ताकयनं ६३२ २४ जुन विरूपदर्शने मधयोजित पापापोवानामभुन प्रति जयाशीर्वचनं ६३२ २० भिवसमोपे पार्थस्य पाइपतालमापना ... ... ... १८ - ज ... ... ७ १ ८ . ... ... ८ २. ... ... द १ ·८. ॥श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गमद्राणपढाइचीपत्र || . Tv ... १३८ । १३ ६२८ १८ ४ ... एणे या प्रकरणं. रो पती वासुदेवाजुनी प्रति भिववाक्य '६३६०/ ११ / युधिष्ठिरममायाम नागमने सञ्जयोगि • ६१८re घवामयनाथ वासुदेवा मयार्महादेव युधिष्ठिरस्यार्जुनालिङ्गमादि ...,६३८ मिटिमरोगमनं •0"२६ १५ अर्जुनं प्रति युधिष्ठिरवाक्यं । .. जलमये कप्णार्जुनयारवरचकनागदर्शन' ६३६ १० युधिष्ठिरसभायाममुंमस्य पाइपतास्वपाप्ति - सर्पदर्शनेन रुष्णार्जुनकृतमहादेवयानं ६२६ १८ हत्तान्तकयम- महादेवमाहात्म्यात्मपंथीधनुर्वाणाकारता युधिष्ठिरानुजया मन्षा युद्धाय निर्गमनं १६३८:१६ प्रातिः... ६३६ २१ युयुधानमनाईनयार मग्टइगमनं. महादेवादर्जुनस्यास्त्रलाभ F... ६२२ । २३ | बीकृष्णस्य रथसनाकरणादि अर्जुनं प्रति महादेवस्थ वरदानं.. ६३६ १८ रथारूढस्यार्जुनस्य शोभाकथन ।..., ६३८ २९ भिवानुज्ञया कृष्णार्जुनयोः स्खशिविरागमनं ६३७९ौशष्णस्य रग्मियहणादि ६३८१२० पुधिष्ठिरप्रबोधादी सञ्चयोक्ति अर्जुनप्रयाणे माङ्गलिककयनं ... युधिष्ठिरमबोधार्थ मागधादीनां स्तुति भनिमित्तानि दृष्ट्वा मायाकं मत्यर्जुन - पाठादि. .5-1५/ वाक्यं । ..... प्रतिबुद्धस्य राज आवश्यककार्थकरणादि १३७ १० अर्जुनवाक्येन युधिष्ठिररतार्थं सात्यकर्गमनं ६४ . : १३ नत्र युधिष्ठिरस्य स्वानमज्जाकथनादि। १६३० ११ मतिनापर्वसमाप्ति.... अमिटमविरस्य राजा होमकरणादि , ६३० : १६ प्राह्मणेभ्या युधिष्ठिरस्य काश्चनदानादि । ६९७ १२१ अय जयद्रथवधपारम्भ ...F६४-१६ যা শুথিষ্ঠি মুহুৰি ६२७ "२६ सञ्जय प्रति तराष्ट्रप्रश्न वन्दिमझतीनी शब्दश्रवणादि ...7६२८- २ तब हतपुत्रमर्जुनं दृष्ट्वा युद्धे मामका. युधिष्ठिरसमीपे द्वारपास्तस्य श्रीकृष्णगमन किमकुर्वतत्यादिप्रश्न निवेदनं. * पुत्राणां निवेशनमुत्साहहीनं लाये इत्यादि . वारपार प्रति युधिष्ठिरस्य श्रीकृष्णानयन' ! " अनः..........." ६४ . २६ रानिकथन ६३८1द्रोणपुवादोमा निझमाहताया एतराष्ट्र श्रीक्षप्प प्रति युधिष्ठिरवाक्ये सञ्जयोनि. ६३८१० प्रश्न : ... .:." ६४१ २ श्रीधष्णं ति युधिष्ठिरवाक्यं । ६२८, १५ मन्धिविधानार्यमागते चप्पे एतराष्ट्रस्य - विराटादीनां युधिष्ठिरग्टहप्रवेशः ६१८-१३ दुर्योधन प्रत्युक्तस्य कयनेनानुताप पोष्टणमात्ययारकासनोपवेगा। '.., ६३८. १७धूननिन्दाकयनेन एतराष्ट्रस्यानुताप... ६४१ १२ सम्वषी समते पोषण प्रति युधिष्ठिरवाक्य ६३८ १८ भीमार्जुनादीना प्रशारूप तराष्ट्रवाक्यं, ६४१ २५ धुधिष्ठिरं प्रति श्रीशष्यस्थ प्रत्युत्तरवाय ६२८ ३० टन राष्ट्रस्य पाण्डवपरागयाभावकथन F . . 2 - ...६३८ , ... ... ...

·॥ श्रीमहाभारतोदितीयखण्डान्तर्गतंद्रोणपर्वतची पत्रं ॥ -- ३ एतराष्ट्रमन्त्रः-- .. एवं • पक्की प्रकर एतराष्ट्रय पुत्राण शोकायंसना .. ६४२ कौरवाणां भयेन सर्वत्रार्जुनदर्शनादि ।। ६४५ २५ श्रावन मर्म नत् सर्वमित्यादि तराष्ट्रपन्नः ६४२ अर्जुनयुद्धं दृष्ट्वा सर्वेषां विस्मयादि.....६४६ योधननिन्दाकथनेन तराष्ट्रमन्त्रः ६४२ युद्धस्थलो नख दुप्रेन्यवायन-:... ६४६ } हनतान्तकथनार्थ मञ्जयस्य प्रतिज्ञा ... ६४२ १३ अर्जुनभयेन कारवसैन्याना पलायनं .: ६४६, १२ तब धृतराष्ट्राक्षेपरूपण सञ्जयस्य समाग्वासनं ६४२ १४ भने सैन्ये के वीराधनञ्चयं प्रत्युदोयुरिति धृतराष्ट्रनिन्दारूपसञ्चयवाक्यं .... ६४२, २० पाण्डवसारूपसन्जयवाक्यं ......... .१/तदुत्तरत्वेन सञ्जयवाक्य ६४६ १८ ट्राणस्य अनाक्रमणदी सञ्जयोक्तिःT.६४३ अर्जुनं प्रति दुःशासनस्य गमने सञ्चयोक्तिः ६४६.१२. उभयसैन्याना परस्परगर्जनादिवर्णनं. ६४३ : अर्जुनेन दुःशासनस्य तमुलयुद्धकयनं .... ६४६ २१ जयद्रथं प्रति द्राणवाक्यं ........ ६४३ १७/अर्जुनवाणेन गादीना नामः ....... ६४० २ द्रोणावस्तस्य जयद्रथस्य बहनों साहाय्येन --- बर्जुनस्यैकवाणेन-दिविभिरमा च्छेदनादि १६४७ युद्धे स्थिति...... ...६४३, १२३ बर्जुनवाणयोडिताना मैन्यानां पतनादि । १४०-१२ द्रोणस्य सचक्रसकटब्यूइनिर्माण ......६४३ २८ इतमैन्यादिमियुद्धभूमियोमाकयनं ६४० ०१५ हवर्मन्टनीना व्यूस्थितिकयन ६.४४-१ अद्भुनभीतस्य दुःशासनस्य द्रोणपभोपगमनं ६४७१ १८ द्रोणं दृष्टवता कारवादीना प्रहादि ... ६४४.। द्रोणानीकं प्रत्यर्जुनस्य गमने सञ्चयोक्तिः ६४० २९ कौरवव्यूहरचनादौ समयोकिः ६४४ १२ द्रोणं प्रति दिनयेनार्जुनवाक्यं ।। ... ६४० ०२२ युद्धस्थले सध्यघारिनो दर्धन ::..६४४ १४ मामजिला जयद्रयो नेतुममय इति द्राणे सव्यसाचिमोऽग्रे पखवायसादीनां क्रीडादि ६४४.१५ । वाक्ये सञ्चयोतिः ............. ६०-२० मतानीकटटद्युक्षयोः पाण्डवयूहरचना- द्रोणा गयामहायुद्धवर्णनं ... ६४. २८ . "प्रकारकथन -... २८/अर्जुनवाणेन द्रोपमन्याना नशि: २४८.५ স্বল সনি ঘৰ ...६४४२ द्रोणस्थार्जुनवासि वापत्यागः ......६४८ १२ धुद्धस्य धनञ्चयस्य प्रभाकयनं ....... १४४, २६ अर्जुनद्रोण्यामहायुद्धवर्णनं. ........६४ १४ धमत्रयकृष्णयो: मद्यवादन ... ...६४५१/उभयोयुद्धं दृष्ट्वार्जुन प्रति श्रीकृष्णवाक्यं ६४८१२. मध्वनिश्रवणेन कौरवाणं वासादि C...६४५' ३ द्रोणं त्या गचन्तमर्जुन प्रति होवाक्य ६४८ १२ श्रीक्षण मत्यसप्रेषणाय इष्टस्यार्जुनस्य द्रोणं प्रत्यर्जुन शक्य ४८ २४ वाक्...".... ६४५१२ जयद्रयं मत्यर्नुनय गमने मधयोति: ....१४८ २५ दुपएसमीपेऽर्जुनरयपणे संध्यातिः '६४५ १३ युधामन्यूत्तमाजमार नानुगमनं ...६४ २६ तर्ष अर्जुनयुटारम्भकयन ::: ६४५ - १४ गयशतवादीमामझुनावरण ...... ६४८ २० अर्जुनवाछिनमिरोभिः पृथियाादनं ६४५ " १७/अपद्रयरशिमिर नस्य माथुई ... ६४८५३ 1 .:. ...

·॥श्रीमहाभारतीय द्वितीयखण्डान्तर्गतंद्रोणपर्वसूचीपत्र। या प्रकरण Lar २८ ... ४ ... ५ ... .. + - ... ... ... ... गमन ... एछ अर्जुनस्य जयद्रथममीपगमने सञ्जयोक्ति ६४८ ६ अर्जुनवाणच्छिन्न गिरोभि पृथिव्याछादनं ६५१ अर्जुनवाणहतानामश्वादीनी पतनं ...६४८ ८ अर्जुनं प्रति श्रुतायुरयुतायुपौरागमन जयद्रथं प्रति गच्छतार्जुनेन सह द्रोणस्य ताभ्याम नस्य महायुद्धवर्षानं १५ तत्रार्जुन प्रति श्रुतायोस्तामरास्वपरित्याग ६५२ कृतवर्मादिसमीपेऽज्जुनस्य गमन ६४८ २२ श्रुतायुधोऽस्त्रेण नस्य मोह ६५२ भोजराणार्जुनयोयुद्धवर्णन ६४८ २३ मोहप्राप्तमर्जुन प्रत्यच्युतायुष' इसत्याग फतवार्जुनयोयुद्धं दृष्ट्वा श्रीकृष्णास्य अर्जुन हतं मला कारवाणां सिंहनादकरणं ६५२ चिन्तन ६४८ २८ पार्थं विचेतनं दृष्ट्वा मन्तप्तस्य श्रीकृष्णस्यार्जु अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णवाक्यं ६४८ ३० नावामनं कृतवाणं माइयित्वार्जुनस्य काम्बोजान् | प्रत्याश्वस्तस्य वीभत्सामहायुद्धकयनं ६५२ १२ । प्रति गमनं १ अर्जुनवाणेन श्रुतायुरच्युतायुषोनीश ६५२ कृतवर्मणा युधामन्यूत्तमोजमायुद्धं ३/ता हत्वार्जुनस्य भारतीसेना प्रत्यागमन ६५२ १९ जयद्रथं प्रति गच्छन्तमर्जुनं प्रतिश्रुतायुधस्य तत्पुचयोर्नियतायुधायुपीर में प्रति - ५ वाणवर्षण ६५२ श्रुतायुधार्जुनयामहायुद्धवर्णनं १५ अर्जुनवाणेने नियताथुर्दीधीयुधोनोग ६५२ २२ युतायुधपराक्रमस्य वृत्तान्तकथनं १८ अर्जुनवाणहते सैन्यै पृयिव्यावरणं ६५९ २६ श्रीकृष्ण प्रति श्रुतायुधस्य वरुणदत्तगदाया. अर्जुनवाणविद्धाना गजानामस्म्यमनादि ६५३ २७) यवनपारदादीनामर्जुन प्रति वाणवर्षणं ६५२ श्रीकृष्णस्य स्कन्धेन श्रुतायुधगदाया धारणं ६५• २८ अर्जुनशरैर्यवनादीनां नाश .६५३ प्रत्युधान्न्या गदया श्रुतायुधस्य नामः... ६५. २८ अर्जुनकृतशोणितनदीवर्णन श्रुतायुधमरणेन सैन्याना हाहाकारादि २ श्रनकतइयादिनामसंख्याकयनं 'कारवसेनानी पलायन ५ भारतीयेना प्रविशन्तमर्जुन प्रति श्रुता अर्जुन पनि काम्बोजराजपुत्रस्य गमनं ६ युरम्बष्ठयारागमनं ६५३ २३ अर्जुनकाम्नागराजपुत्रयाभहायुद्धवर्णन '६५९ श्रुतायुषार्जुनस्य युद्धवर्णन अर्जुनवाणेन काम्बोजराजपुत्रस्य नाम १६ अम्बठाजुनवायुद्धवर्णन ६५२ २३ श्रमं प्रति कारवमानामागममे सध अर्जुनस्य द्रोपानीका सञ्चयोतिः ६५४ २४ सदविणादा ते दुयोधनस्य ट्रोएममोपा अभीपासूरसेनादिमिरर्जुनस्य पुद्ध' गमन ६५४ ५ वर्ष ६५१ २५ द्रोए प्रति दुर्योधनस्य वाक्य ६५४ ... ... ५ क्षेपणं ... ... ... क - 4.. ... .... . ... A । .... ७ ... ...

·॥ श्रीमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतद्रोण पर्चवचीपत्र। ... ... .... ... ... ८ १० २० २८ . पंक्ती प्रकरण एछे ធិ तत्र द्रोणापरूपं दुर्योधनवाक्यं 7.६५४ : १६ कुरुपाण्डवयोस्तुमुलयुद्धवर्णन दुयोधनं प्रति द्रोणवाक्य •....६५४.२४ उभयसेनयोगकयन जार्जुनप्रसारू द्रोपवाक्य ६५४ २५ नत्र घरधुवद्रोणयोयुद्धकयनं . व्यूहमुखं हित्वार्जुन न योत्स्यामीति द्रोण पृष्टद्युधेन कोरवीन्याना मोहादिकयनं वाक्य "६५४, २८ द्रोणवाणपीडिताना पाण्डवसैन्यानो भ्रमणं ६५० २३ अर्जुनेन युद्धार्थ दुर्योधनं प्रति द्रोणवाक्यं ६५४ १३. उभयसैन्याना मयुगत्यागाभावकयनं मया धननयो जेतुमशक्य इत्यादि दुर्यो- भीमनिवारणार्थ विविमतिप्रतीना यन. ६५० धनवाक्यं .... -२ / इन्दयुद्धकारिणरमयोनामक्रयन .....६५८ दुर्योधनं प्रति द्रोणवाय ८ नव युधिष्ठिरादीन् प्रति प्रन्यादीनां गमनं ६५८ द्रोणतदुर्योधनकवचयन्धने सञ्जयोक्ति ६५५ ०.१४ शिखण्डिप्रभृतोन् प्रति वासोकादीना गमनं ६५८ दुर्योधनरक्षाकवचबन्धने द्रोणवाक्य: ::. ६५५ १६ रूपप्रमृतीना जयद्रयरवित्वकयनं, ६५८ कवचवृत्तान्तकथनार्थ द्रोणतिहासकयनं १६५५ - २४ उभययुद्धकयनप्रतिज्ञाया मनयोक्ति - बमाणं प्रति दैत्यभोतानादेवानां वाक्य ६५५-२६ विन्दानुविन्दाभ्यां विराटस्य युद्धवर्णनं ... ६५८- १८ देवान् प्रति ब्रह्मणोवाक्यं.. ६५५ २० याजमेनिवालोकवोर्युद्धवर्णन 1६५८ २२ -तत्र मकरसमीपगमनाथ देवान प्रति । व्यादिभि काग्यपुत्रादीनी युद्धवर्णन ६५८ २६ ब्रह्मणा वाक्यं. .. “६५५ -३ ० कुनिप्रतिमिनकुलादोना युद्धवर्गन, ६५८ ६ बहाणा मह देवानी भरदर्शनार्य मन्दर . युद्धस्याहुनत्वकयने मनयोकि. पर्वतगमनं २/तत्र जनुसन्धादिभिर्भीमादीना युद्धवर्षनै ६५८ - १८ प्रधादीन मति मकरस्य स्वागतप्रमादि • ३) उभयो. सेनयो: मलयुद्धवर्षन मदरसमोपदेवानां खाभिप्रायप्रकाशनप्रार्थना ६५६ ५ टधादीनां युद्धस्थानस्थितिकथन देवानी प्रार्थनया शक्राय मङ्गरस्य कवचदानं ६५६ अयं प्रार्थयतां वोराणा युद्धरीतिकयनं महरदत्तकरचेनेन्द्रमुभा द्रोणवाक्यं ... १. द्रोणं दृष्ट्वा एटद्युधस्य सायुद्धकयनं नत्कवचस्य पारम्पयेण प्राप्तिकयनं १२ द्रोणगणेन रघुवस्य समादिवेदनं दुर्योधन प्रति पुमणवाक्ये मञ्चयोक्ति ६५६ १५ घरधुधरतार्थ मात्यकीयबापच्छेदनं दुर्योधन प्रति कवचबन्धनार्य द्रोणवाक्यं ६५६ ट्राणयुद्धअवणार्य स्तरापन. ११. + २५ अर्जुनेन युद्धार्थ मडूकवचस्य दुर्योधनस्य, - मुद्धस्य द्रोणस्य सात्यकि प्रति गमने प्रेरक ... ६५६ - १८ सन्जयोनि अर्जुनसमीपे दुयोधनगममादा मञ्च पागच्छन्तं द्रोणं दृष्ट्वा मारपि प्रति सात्यकिवायं L ..- . ...1 M ... २० ... ..... . योक्ति प ·८४ ॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखएद्वान्तर्गतष्ट्रोणपर्यसपोपत्र ॥ १ प्रबर ए शणममोपे मायकेर्गमन सात्यकिद्रोपायातमुप्त युद्धवर्णन सात्यकिद्रोणयायुद्धं प्रष्ट्वान्येषां युद्धोपरति ६५१ मुकाविद्रुमादिभि मास्यकिद्रोणया, गोमा महामार्ग ५/थोषणयाममतसीकार. पोरणं मति पुनरमा १८ अर्जुनस्य रयादवरोहले अयोनि স্বষীৰ ঘৰো ঘৰ সৰি খাদ্য .... ... ५ ... । कयम वर्य ... ४ ... ८ ... ... ... + १० ... ... .. .... .... २४ . २८ ... ३ मायकिद्रोणपोयुद्धदर्भमार्थ प्रधादोमामा पोधामा धनप्रयभुजय सदन गमन १५१ २७ ममुद्रापशेष रणस्वामवर्णन भात्यकिवाणेन द्रोणधनुषा छदने १ पर्जुन मति योषष्णस्य रणस्य योदका पुम पुनश्छिन्ने धनुपि द्रोणस्य चिन्ताकथनं ६६२ भावकथन होणतमानसिकमात्यकिशमा ५) वाणेम मेदिनों भिवार्जुनस्याश्वपानमरी सात्यकियुद्धं इष्ट्वा देवादीना हपादि निमाणं .. क्रुद्धस्य द्रोणस्य भात्यकियधाघ दिव्याघ ঘলনির্মিনাৰাঘৰ বৰ্মন १२ अर्जुनमितमलिलादै सञ्जयोकि ट्रेलस्थानेयाखं दृष्ट्वा मायकेवारुणाल अदृष्टपूर्व सरो दृष्ट्वा सिद्धादीना साधुवाद परित्याग ६६२ १४ प्रदान दिव्यास्त्रधारिणे इष्टवा सव्वेषा विषादादि ६६२ १५ पार्थिवप्रेषितगरेरझुनस्य व्याथाभाव तदा युधिष्ठिरादीना सात्यकिरतार्थ यन, १६६९ १६ कारवाणां पार्यविक्रमप्रशंसा मत्स्यादीनं द्रोणरक्षार्थ यान ६६२ २८ श्रीरुपएशतावविशयीकरणादि दिवावमानादी भञ्जयोक्ति २९ पुन श्रीकृष्णस्य रथेऽद्याना योजनं जयद्रथबधार्थमर्जुनवामदेवयोगमनं .. १६६२, २५ अर्जुनरथाश्वयोजनं दृष्टवता कौरवाणां अर्जुनरथस्य गतिप्रशमा २ विमनस्वं अर्जुन प्रत्यावन्ययारागमन ... ... ६६३३ ८ विमनसा कारवाएं वाक्य श्रावन्याभ्यामर्जुनस्य युद्धकथन १० प्रयाती छप्णार्जुना दृष्ट्वा कौरवमेभानां अर्जुनवाणेन ज्येष्ठस्य विन्दस्य नाश. । वाक्य व्यष्ठस्य ना इष्टानुविन्दस्य गदायुद्धकरणं ६६३ १८ जयद्रथं प्रति गच्तोऽर्जुनस्यानिवार्यत्व অলকাইলাহি লাৰি २१ कथनं,... अर्जुन दृष्ट्वा काग्वाणा भयावेय २५ अश्यान् प्रेषयित्वा श्रीकृष्णस्य भङ्खवादनं । ६६५ जयद्रथं दूरस्यं दृष्ट्वा श्रीकृष्णं प्रत्यर्जुन अर्जुनं प्रति दुर्योधनादीनामागमनं वाक्य ६६३ - २०१कारववत्तामा श्रमादा सञ्जयोक्ति ... ... ६ ...... १० । . १२ ... - . २४ .... ३ ·॥ श्रीमहाभारतीयदिनीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्रं ॥ ८५ प्रकरण एसे पही। प्रकरण ... .... .. नाम. ... ... ... ... ... ... 6F ... ... यही कौरवबलेः श्रीकष्णार्जुनदर्शनं धर्जुनस्य वाणत्यागे सञ्चयोक्तिः कारवायां धयट्रथमौविताशंसनं ६६६ १३ व्यक्तवाणानां व्यर्थतां दृष्ट्वार्जुनवाक्यं ... ६६८ १८ जयद्रथवधार्थ कृष्णार्जुनयो.परस्परवाक्य ६६६ १७ कणा नौ प्रति दयाधनखवायवर्ष कृष्णार्जुनौ प्रति कौरवाणामाकोशन २. बुद्धस्थार्जुनस्य वाणैर्दयाधन हयादीनां कृष्णार्जुनयो प्रभावर्णन २४ जयद्रथदर्शनेन पणार्जुनया सिंहनादादि आपत्प्राप्तस्य दुर्योधनस्यरचिभिर नावरण ६६८ २० करणे ५ अर्जुनस्य दुर्योधनमेनानाभनं ज्यद्रथरचार्थ दुर्योधनस्थागमन ८) पाञ्चजन्यध्वनिश्रवणन याधानाविता पतनं ६०० कृष्णार्जुनधारग्रे दुर्योधनदर्शनेन कौरव अर्जुनदर्शनेनजयद्रथरविणा सिंहनादादि ६७. बलाना हर्ष ६६० १२ कृष्णार्जुना प्रति कारवबोराणां गमने दुर्योधनं दृष्टार्जुनं प्रति नधाय वासुदेव सञ्चयोति वाक्यं १०/तव सैन्याना प्रभावकथन दुर्योधननिन्दारूपं श्रीकृष्णवाक्य ६६७ २१ मुरिश्रवसादिभिरर्जुनावरणं ... अर्जुनस्य श्रीकृष्णवाक्यवीकारादी सन भरिश्रवसादीनाभर्जुनममोपे असवादनं ६०० २४ योकि ६६८ ५ तन्निनादश्रवणन कृश्णार्जुनयो भववाद दुर्योधनं प्रति कृष्णार्जुनयोरथप्रेषण ६६८ ८ नादि दुर्योधनसमागमे सर्वसैन्यानी महानाद ६६८ १९ दुर्योधनकादिमिरर्जुनय तमुलयुद्ध अर्जुनममी निर्मयदुर्योधनदर्शनेन कार वर्णन वाण मोकादि ६६८ १० ध्वजानाविशेषज्ञानार्थ प्रश्न जनपद श्रुत्वा सेना प्रति दुर्योधनवाक्यं ६६८ २. ध्वमानारूपादिनिरूपणे सञ्चयात्रि अर्जुन प्रति मनोधन दुधनस्य दाबाय ६६ २१, गर्जुनधज्ञस्य नदणकथन अर्जुनप्रति दुर्योधनस्य वाणत्यागमनयोनि ६६८ २६ असत्यामध्वजस्य लवणकयन वासदेव प्रति दुर्योधनस्य वाणत्याग ५६८ २० कादिध्वगामा सदएकयनं दुर्योधन मत्यर्जुनप्रेषितवाणानां निष्फलता ६६८ २८ जयद्रथादिश्वज्ञानी वयक ६०२ अर्जुनवाणनष्फल्य दृष्ट्वार्जुन प्रति पोषण धृतराष्ट्रावररूपं सञ्चयवाक्य वाक्य ३. अर्जुनप्रसारूपं सञ्चयवाक्यं जनस्य द्रोणदत्तामेधकरवृत्तानकय বাস্তুনি বা মিন ঘৃণ মাহি ६०३ पर्जुनस्य कवचम तिपरम्पराकयनं १४/पाचालादीनां युद्धे मनोकि .. ... ... २५ ... ७ ... .. . ... .. ...६०२ ३ ... २२ २४ ... ... राष्ट्रप्रय ..

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्रं ॥ पक्की । प्रकरण + । ... ३ ... प्रश्न ... एके एछे पछी द्रोणादिभि पाचालादीनां तुमुलयुद्ध 7 (तदनपीडितस्य राक्षमस्य पलायन ૬૭૭ वर्णन ४ बलम्बुषं प्रति घटोत्कचस्य गमने सञ्जयोक्ति ६७७ १६ तत्र वृहत्ववमेघधूत्यादीनां युद्धकथन । ६७३ । ७ अलम्बुषघटोत्कचयोस्तुमुलयुद्धवर्णन युधिष्ठिरादिभिद्रोणादीना युद्धवर्णनं ६७३ । ११ युध्यमाममलम्बुपं प्रति भीमादीनां गमन ६७० २५ भीमसेनार्यग्टयोद्धवर्णनं ६०३ ९६ भीमादिभिर्घटोत्कचेन चालम्बुषस्य युद्ध विशेषण द्रोणयुधिष्ठिरवायुद्धवर्णनं करणं २७ द्रोणभयाधुधिष्ठिरस्यापयानं ... ६७४ १० अलम्बुषनादेन पृथिवीकम्पनं ६०८ ঘনববনমুল মুম্বাজি ६७४ २० घटोत्कचस्यालम्बुषबधापायकरणं ६७८ वृहत्तत्त्रवाणेन चमेधूर्ना 7.... ६०४ २४ घटोत्कचस्वालम्बुषमारणं .... ६७८ धृष्टकेतुवीरधन्वनौयुद्धकथन २८ अलम्बुषे हते पाण्डवाना सिंहनादकरण १६७८ धृष्टकेतुभत्या वीरधवनोनाथ ६७५ ४ सर्वेषां घटोत्कचस्य सम्मानकरणं ६७८ महदेवदुर्भगयोर्युद्धवर्णन ६७५ ८मात्यकिणं कयं न्यवारयदिति तराष्ट्र विरयस्य दुर्भुखस्य निरमित्ररथारोहणं ६७५ १४ ६७८ २५ महदेववाणेन निरमित्रस्य नाथ ६७५ ।। १५ द्रोणयुद्धकथने मञ्जयोक्तिः ६७८ २६ मात्यकिव्याप्रदत्तयोर्युद्धवर्णन २० तच सात्यकिट्रोपयोयुद्धकथन २८ मात्यकिना व्यप्रदत्त इतने प्रति मागधाना । द्रोण युद्धं दृष्टा मात्यविषयता गमन २१ सात्यकिविषाद दृष्ट्वा कारवाणा इर्षादि मागधे. मह मात्यकेयुद्धकयनं .... २९ कौरवमिनादं श्रुत्वा मैन्यं प्रति युधिष्ठिर मात्यकिना न्ये विद्राविते ते प्रति द्रोएस्या वाक्य ६७८ गमन હ २० द्रोणेन युद्धार्थ घटयुवं प्रति युधिष्ठिर द्रोपदेवमामदायुद्धे मनोनित महदेवपुत्रेण मोमदत्तनाम, मात्यकिरक्षणार्थ समन्यस्य युधिष्ठिरस्यगमनं ६७८ १४ अम्नम्वृषभीमसेनयायुद्धवर्णन १३ युधिष्ठिरादिभिद्राणस्य युद्धकयन ६७८ भीमप्रति कुद्धस्यासम्बुपस्य वाक्य ६०६ १२३ द्रोपतपशालादिजयकथन माया हयासानुषस्य भीमेन युद्धकरणं ६७६ . २५ युधिष्ठिरस्य पाचजन्यध्वनिथवणादि अलम्बुपटतमसरियन ३.मात्यकि प्रति युधिष्ठिरवाक्यं ६८. अम्बुपयरे गोणितनदीवर्णन ६०० ४ नचमात्य किमारूपं युधिष्ठिरवाक्य कोरघमिनादं सुखा द्धम्य भीमस्यासमुष अर्जुनमाहाय्या युधिष्ठिरस्य मार्थमा ६८. १९ মনি মান্নাঘর ६०० युधिधिरया नपात्ययोर्गुणकयन ... ५८० ... ७ ... .... ... ... वाका ... ८ .... ... ... . .. ... ... ७ . ९.

·॥श्रीमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचौपचं ॥ १ कथन ... ... ... ६८९ २६ ... .. १ ... ... ८ ... ... ... ... ... एछे यही परम ए? भात्यकिप्रसारूपं पुनयुधिष्ठिरवावं ..... २८ युधिष्ठिरमभिवाद्य सात्यकरयारोहणं ... ६८९ सात्यकि प्रति युधिष्ठिरस्थाणुनयुद्धवृत्तान्त सात्यकिना महभीमस्य गमनं .... ६८९ ६ भीमं प्रति मात्यकिवाक्यं दर १४ अर्जुनार्थ युधिष्ठिरानुतापवाक्य ६८१ १६ भोममात्यक्यामक्रिप्रत्युको ६८ १० कृष्णमुद्दिश्य मात्यकि प्रति युधिष्ठिरवाक्यं ६८९ २३ कौरवसैन्यामध्ये सात्य के प्रवेश ६८६ २२ मात्यकिप्रसारूपं पुनयुधिष्ठिरवाक्यं ६८१ २०/ सात्यकर्गमनादौ समयोकि पात्यकिप्रत्युत्तरे सन्नयोतिः ९८२ ११ तब घटद्युषस्य द्रोपरयं प्रति गमनादि ६८६ २० युधिष्ठिरं प्रति सात्यकिवाक्यं ६८२ १२ सात्यक कारदसैन्यनाशनं ६८० दुर्योधनबलगयार्थ मात्यकिप्रतिज्ञा ६८२ १६ सात्यकिवाणटतसेनादिमि पृथिवीगोमा युधिष्ठिरं प्रति सात्यकर नोककयनं ६८२ कथन १८० युधिष्ठिरमान्यमाहाय्याय सात्यकिवाक्य ६८३ ३ अर्जुनपर्य निमियो सात्य केंद्रापरत अर्जुनप्रभंगारूपं सात्यकिवाक्य ६८३ निवारणं युधिष्ठिगासाथै सात्यकिवाक्य ... ६८३ १२ द्रोणमात्ययायुद्धवर्णन १८० १८ अर्जुनं प्रति मायर्गमनाथै थुधिष्ठिर मात्यकि प्रति शेषस्य सोधावं ५८७ २५ वार्य ६८३ २. ट्रोएं प्रति सात्यक्रिविनयवान ६८० २८ युधिष्ठिरस्य खरविण नामकयनं ६८३ २३ द्रोप हिल सात्यकिगमनादी मनयोनिः १८० घरघुधमकमारूपं युधिष्ठिरवावं ६८३ २८ अर्द्धनममोपगमनाय मारयिं मति सात्यकि धुधिष्ठिरव दिन सात्यकिचिन्नने सञ्चयोकि १८४ वाक्यं युधिष्ठिरं प्रति भात्यकिशक्य ६८३ ७ गच्छन्तं सात्य किं प्रति द्रोषस्य क्रोधादन नच युधिष्ठिरसम्मानरूपं वाक्य ६८४ गमन ९८८ प्रभुमसमोपगमनाचे सात्यक्रितिमा ६८१ १५)मायभारणीधेनामयमा कौरवपतमारपार्थ सात्यकिप्रतिज्ञा ९८४ १८) प्रवियस्य मायके वातावरणं कारवयमापूर्वकमारणमनिया १८४ २२ इतवमात्यकोयुवर्णन “किरातबधार्थ सात्यकिप्रतिज्ञा १८५ १ ताप वाणेम्हादयित्वा तमारय प्रति छुघरमारणायें मात्यकिशतिशा १८५ ६ काम्बानमारणार्थ सात्यक्पितिज्ञा ... ६८५ १६ मात्यकिवान हाहित्यमारनादि २८८ १२ रपसनार्थ पात्यकिशक्य १८ कमेममा प्रति मात्यगमनादि पात्यविरथमचाया मञ्चयोतिः २० माविमति मिमियोपट पात्र •अर्जुनसाया मात्यको घोगकरनं ६८५ मन्दशनिवार . ... ... ४ ... ६८८ ... 2 .... ... ... ... ८८ १२ ... वादया (26 २१ ...१५ (८८ २९ ... १ प ·॥श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतम्रोणपव्यंजूचीपत्र । पडी प्रकरण ... - - ४ k T वाक्य .... ६८३ २१ -- . মাঝে एसे मजयं प्रति राष्ट्रस्य विसायवाक्यं ... ६८८ ५ विगिय्य मन्त्रयस्य सात्यकियुद्धकयन ६८२ २० सत्र एतराष्ट्रध्यात्मीयसन्यविशेषणकयनं . ६८८ । मारथिं प्रति माव्यकिवाक्यं ६८२ २८ सैन्यरक्षिणा मामोद्देशेन एतरावाक्यं ८८ १३ मात्यकिवायन विगसमीप मारथेरचा सैन्यसागररूपण तराष्ट्रवाक्यं .... ६८८ १७ मपन अर्जुनसात्यक्या मैन्यार्णव देन गमनकथनं ६८८ २. चिगर्ने सह सात्यकेयुद्धकथनं अर्जुनमात्यक्या प्रभारूपं तराष्ट्रवाकर ६८८ २२) सात्यकिवाणपोडिनामां गजानी पलायनं १८२८ अर्जुनं भात्यकिञ्च दृष्ट्वा दुर्योधन किं मात्यकिवापपीडिताना न्यानां गतिकथनं ६८३ १२ । तथानित्यादि तराष्ट्रप्रश्न २ गजानीके इसे सायकिं प्रति जतावस्या पुवामा माकं सम्भाव्य एतराष्ट्रस्यानुताप गमन ६८२ १५ ६८. ५) जलसन्धमात्ययायुद्धवर्णन अर्जुनसात्यक्या. मन्यमध्यप्रवेशेन वृतराष्ट्रानु सात्यकिवाणेन जसमन्धस्य पाउदयच्छेदनं ६८४ । ५ तापः ... १५ सात्यकिवाणेन जलसन्धस्य शिर छेदमं ক্লান্তঃস্বার্থ গুনসন্স १८ जलसन्धे इते कारवसैन्यानां विषादकयनं ९८४, १२ जयद्रयवधवृत्तान्तश्रवणाय तराष्ट्रप्रश्न -६८. “२० सैन्यभनं दृष्ट्वा सात्यकि प्रति कारवै सह धृतराष्ट्रविपरूपं मञ्जयस्य प्रत्युत्तरवचनं २१ द्रोणस्यागमनं गतान् भीमादीन् प्रति कृतवर्मणेगमनं ६६९ १ द्रोणादिमि. मात्य कियुद्धे सञ्जयोति । १८४ शार्दिक्यस्य पाण्डवसैन्यवारणकयनं ३/तव द्रोणादीनां सप्तमहारयाना मात्यकि - कृतवाणं प्रति भीमस्य वाणत्याग, प्रति युगपहाणत्याग हार्दिक्य प्रति महदेवादीना वाणत्याग. द्राणादीन् प्रति सात्यकीपवर्षणं ! ... ६८४ २४ द्रौपदेयादीनां कृतवमाणं प्रति वाणवर्षणं ६८१ तबमात्यकिदुर्योधनयोर्युद्धवर्णन ६८४ २९ भीमादिभिः कृतवर्म यो युद्धवर्णनं - ८मात्यकिवाणविद्धस्य दुर्योधनस्थापयानं -१६८५ १२ छतवर्मयाजमेन्या: प्रशमनं ५/पानिनादं श्रुला मायांक प्रति कृतवर्मण छतवर्षवाणेन धष्टद्युम्नस्य मोहादि ... ६८२ ... श्रागमन ६८५ १४ कारवाणां हार्दिक्याय पारितोषिकदानं १. श्रागच्छन्तं कृतवाणं दृष्ट्वा सारथि प्रति हार्दिकायरपीडितस्य शिखण्डिनोऽपयानं ६८९ सात्यकिवाक्य हार्दिक्यतपादिजयकथन - ... १८२ १३ पुन, कृतवर्ममात्यक्योर्युद्धवर्णन तराष्ट्र प्रति सञ्जयवाक्य ६८२ १८ सात्यकिवापपीडितस्य छतवर्भस पतनं । ६८५ २६ निनादं श्रुत्वा कृतवर्मममीपे मात्य केरागमनं ६८२ २१ वर्माएं विजित्या मदर्भमार्थ मायके कृतवर्मसात्यक्या वर्णनं २२० गमन • ६८६१ ... - .. ...

·॥ श्रीमदीभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपर्व ॥ ... ... ४ ... ७.० ... ... ४ काणत्याग ... १००१ एथे "मती प्रकर एवं सात्यकिभयेन मैन्याना कम्पनादी मन्नयोक्ति र ६ कयनं नत्र द्रोणसात्ययायुद्धवर्णन ७) सात्यकरर्जुनसमीपप्राप्ती मञ्जयोकि मात्यकिवाणेन द्रोणमारथेनामादि ... ६८० ४ अर्जुनसमीपगतस्य मात्यक प्रभाकथन विद्रवन्त द्रोणरथं प्रति कारवसैन्याना गमनं ६८७ । दुर्योधनादिभि मात्यकरावरणकयनं पुनर्वृहदारे द्राणस्य स्थितिकथन ८ दुर्योधनादीन् दृष्ट्वा मारयिं प्रति मात्यकि भात्यकिछतद्रोणजयादी सन्जयोकि र वाक्यं .. मारयिं प्रति मात्यकिरायं *1.६८७ . १५ दुर्योधनादिभि. मात्यकेतुमुलयुद्धकयनं ७.. मैन्यमध्ये गच्छत मात्यकेरनिवार्थत्वकथनं १८७ १८ तब सञ्जयस्य मात्यकियुद्धमभंसावाक्य मायाकं प्रति सुदर्शनस्यागमनं २० सात्यकि प्रति दुर्योधनादीनां क्रमेणवाण सुदर्शनमात्ययायुद्धवर्णन वर्षणं सात्यकिवाणेन सदनयादीनां नाय. ૮૦ ३. (तदाणन् निवार्य दुर्योधनादौन प्रति सात्य मात्यकिवाणेन सदर्शनस्य नाम: १ सुदर्भनं निहत्यार्जुनस्य पया सात्यकेंर्गम ' अनिमतिमि सात्यकर्महायुद्धवर्णनं ११ নাৰি ६८८ । ३ सात्यकिशनदुर्योधनमारथिनाश सारथिं प्रति मात्यकिवाक्ये सञ्जयोक्ति ६९८ ७ दुर्योधनस्य युद्धादपयानं १० सारथि प्रति सात्यकिवाक्य ... ६८६ ८ सैन्यानां दुर्योधनस्य पश्चाद्धोवनं अर्जुनहतसैन्यस्य दर्शनार्थ माथि प्रति दुर्योधनादीन् शिलार्जुनरर्थ प्रति सात्यके मात्यकिशक्य ६२८ गेमनं दुर्योधनादिजयार्य तेषां समोपे रथप्रेष । सात्यकिं दृष्ट्वा मत्पुत्रा किमकुर्वतत्यादि पाप मात्यकिवाक्य तराष्ट्रप्रश्न सात्यकि प्रति मारय. माहसवाक्यं १८८२४ (सात्यकियुद्धमयमारूपतराष्ट्रवाक्यं सात्यकिप्रयंमारूपं सारथिवाक्यं ६८८ २६ टणखावहितोराजनित्यादिसञ्जयवाक्यं ३ मुकादीनी मायार्थ भारयिं मति सात्यकि तच सात्यकि प्रति ममन्यामा दुर्योधना १८८३ दीनांगतिश्यनं. सात्यकिरथप्रेषणे मञ्जयोफि. ६८८ १४ मात्यकिशततइननाशकयम ११ धवने. सह सात्यकईड्कयनं ... "१६ सात्यकिशतहस्तिमैन्दमामक्रयन मात्यकिहतकाम्योगादिमधकथन ६८८ २२/मभनान् दस्यून् मतिदुभासनराय इससे येयुद्धभूमियोभाकयन ... २४/साकिसमीपे दुमासनस्य पापापयोधिनी सात्यकिपराक्रमेण धारणादिक्षततसमान प्रेषणं ... ... - । ... ... ... ... ६८८ ... ०.२ ... वाक्य... ५ .... ... ... ... २२ ·६. श्रीमहाभारतों यदिती यखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वतूंचीच . -- .. ... १ ... ... - ... ... ०.४ - एसे मक्त प्रकरण एछ यती दुभासनवाक्येन सायकि प्रति पाषाणयों । द्रोणधृष्टद्युम्नयुद्धप्रशंसने सञ्जयोक्ति ... ७०५ २६ “धिनी गमनं ७०२ २५ मण्डलादिकरणेनाभययुद्धकथन ...१७०५. २४ सात्यकिवाणपोडिताना तेषा पतन २७०२ २८ द्रोणस्य वाणेन धृष्टद्युम्नसारथेनीश. २८ कौरववालाना मात्यकिना मह युद्धत्याग. ७०३ ७/इते सारथा धृष्टद्युघहयानां प्रद्रवर्ण , ७०५ २८ कारवार्त्तनादं शुवा सूतं प्रति द्राणवाक्यं ७०३ < पाचालान् विजित्य खयूहद्वारे द्रोणस्य द्रोणं प्रतिसतस्य प्रत्युत्तरवचनं ७०३ १४ पुनरागमनं ...,७०६ भोताना कारवबलानांद्रोणरथं प्रति गमनं ७८३ सात्यकि प्रति दुःशासनगमने सञ्जयोक्ति ঈষয়গাষযেমন বান্ধি २२ सात्यकिं प्रति दु शासनस्य वाणवर्षणं दु मामन प्रति द्रोणवाक्यं ७६३२२ दु शासनादोन प्रति मात्यावर्षणं नवदु शासनविपरूपं द्रोणवाक्यं मात्यकिमयात् दुःसामनमैन्यानांपला पाण्डव भमविधानार्थ दु गायन प्रति । यन- ...'७०६ र द्रोणवाक्यं ०/दु मासममात्यक्यास्तुमुलयुद्धवर्णन दृषिवाक्यस्थातरमदत्वा सायकिं प्रति दु शासनमाहाय्यार्थ विगत मामागम - १७.६ १४ ""दु मामनस्य गमन १६ सात्यकि प्रति विगतीना भरवर्षण द्रापस्य पाएमन्यमध्यप्रवेम. १८ सात्यकियाणेम विगत्ताना माइनी भाश. : ७.६ -१० द्रोणेन पदार्थ पाशालपुप्रय घोरकेतोरा टतमेनाभि प्रथिवीशोभाकथन २१/मात्यकिवाणपीडितामा चिगामा द्रोण दोर्ष प्रति पवर्षणं. रथं प्रत्यागमन २१ पाघालताणहारां मेरवर्षष २४ पक्षमतान् योधाम् इवा मरथ मतिमात्यक गदापान निश्श्य पोरकेनारचं मति द्रोषण मनं २६ पथि दुःसामनमात्ययादवर्णन . ঘষাঘল শাসবে २८ मारयकिवाणन द गामनाहनादीमा नाम माही पिकातीमा ट्रोष प्रति वयन "गमन १/भीमशमारणेम मामनपधाभाव: ব্যাঘীতিবানথােথ ঘি ৩• ३/९ मापनं गिया पात्यगमर्म परम पिवशेषतीमा नाम ४ [मयमाया कि मायविनिशरकोनास्तीति पांचालान काट्रीष सिएट एरापन १२ पुषधाम १.रायाधोतर पधपाय VEपुचद्रीयो ....... पारपरेन्यमय तमुवादकपन -- ...०.४ गमन . .....४ . ०.४५ २२ ... ... ००४ . वापत्याग १...10.8 . 1 ४ ... ७ ... .. A ८ - - ...

·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वतूचीपत्रं ॥ प्रकरण - १ ... ...10.५ ... ... 7... ... टो पंक्षी प्रकरण एसे द्रोणरचितव्यूहमगंसाकथन, द्रोण प्रति पाचलादीना गमनं भीमाटीनामास्फालन २३ द्रोणवान चेदिश्रेठाना बधः ... ०१० २३ अर्जुनसात्यक्या सुखेन जयद्रथसमीपगम । ट्रोणपराक्रमभोताना पाचालानी भीमा : नार्थ मेना. प्रति युधिष्ठिरवाक्यं ..: ७०७ } २४ | चाहानं २४ भीमादिप्रेषितवले कौरववलनाशनं २७ द्रोणप्रभारूपंभीतानां पाञ्चालानां वाकयं ०१. पाण्डवसमीपे दुर्योधनस्यागमनं ३ तदाक्येन द्रोणं प्रति वर्षयत्रागमनं ७१. सञ्जयं प्रति दुर्यधिनयुद्ध ध्तराष्ट्रप्रश्न...-७०८४ ५ वधर्मद्रोणयोयुद्धवर्णन ... ०११ एतराष्ट्र प्रति सचयस्यात्तरवाक्यं ८ द्रोणवाणेन ववधर्मणि इते पाश्चालाना दुर्योधनविलोडिता सेना दृष्ट्वा भीमादो ।' कम्पादि ०११ नामागमन ००८ , १० चेकितानद्रोणयोयुद्धवर्णन ७११ भीमादिमियोधनस्य युद्धवर्णनं ११ सते ते चेकितानहयाना द्रवर्ण तत्र युधिष्ठिरदुर्योधनयोर्युद्धकयनं .....०८ ११६ द्रोणं प्रक्रान्तं दृष्ट्वा द्रुपदवाक्य ... ०११ १२ युधिष्ठिरं प्रति गच्छन्नं दुर्योधनं प्रति पार्थानी व्यूहभेदादौ सञ्जयोतिः १८ * पाञ्चालानामागमनं '....००८ १.२० युधिष्ठिरचिन्तादी सञ्चयोक्ति द्रोणस्य पाचालाना ग्रहणं ......... २१ युधिष्ठिरस्थानुनदर्शनाभावकयनं २२ सहुलयुद्धकथनं २२ नतो गाण्डीवशब्दप्रवणादिभिर्युधिष्ठिरस्य अपरान्हे तुमुल संग्रामे सञ्जयोक्ति ...७०८२८, मान्यभावकयनं ...७११ २३ तबद्रोणपराक्रमकथनं २८ युधिष्ठिरस्य चिन्ताकयन वृक्षवद्रोणयोर्युद्धवर्णन ... २ भीमममोपगमनाय मारथिं प्रति युधिष्ठिर द्राणवाणेन वृहत्रस्यावादिमि सह नाश. ७०८ १७ वाक ०१२ इरहवे हमारयिप्रतिमिहपालपुत्रस्य युधिठिरवाक्येन भीमसमीपे रथामधनं वाक्यं २० भीमं प्रति युठिरवाक्यं ::. ०१२ १६ द्रोणरथं प्रति मापानिएरकेतोगमनं ००८- २३ युधिठिरं प्रति भोमख स्वान्त्वनावाक्य एएकतापायुद्धवर्णनं ७०८ १२४ अर्जुन इतमाशंक्य युधिष्ठिरवाक्य ०१२ २१ दोणवाणेम भरपालिस्टक्तीनाथ ४ अर्जुनममोपगमनार्थ भीमं प्रति युधिष्ठिर वैदिराने हते द्रोणे प्रति गतस्य तत्पुनस्य । वाक्यं ..... ० युधिष्ठिरस्य भीमानुमय ०१३ जरासन्धमतदोषयोस्तुमुलयुद्धवर्णनं ... १. युधिषि प्रति भोमवाक्यं যায় বাংলা १४ भीमार्जुनममोपगमनादासनयोकि । ०१५ ... ... ... ७.५ ... - ... ... ०.८ ... ०१६ ... + ... भाम २ ·॥ योमपाभारतीयदितीयखगळागार्गतम्रोणपर्यएचौपत्र । प्रकरम - ... . ... 4 1 ७१४ ८ एतराष्ट्रमन्ना ... .. ... ... एक पसरपचार एट पा युधिष्ठिररक्षणार्थ घरघुन प्रति भीमवाक्यं ७१३ १. प्रद्युमं दृष्टा भीमश्य गिहमादकरणादि ०१६ भीमं प्रति घरघुवर क्य १५/रुष्णा मामिएतमम्दयपणादि ०१५ घरधुधे राजामं निविष्य भीमयानुनममी भीमशतमादयमानस्य गन्दकरणादि ०१६ २१ पमममोद्योगकथन ..... ७१२ १० मादीना सिंहमादं शुमा पुधिष्ठिरस्य पाचगन्यध्वनि श्रुला पुनर्भामं प्रतियुधिष्ठिर हर्ष. वार्य २० प्रीतस्य युधिष्ठिरम्न मानमिका प्रममा युधिष्ठिरवाक्येन भीमस्यार्जुनममोपगमन वाक्यं रीतिकयनं ७१४ २ मईमानं भीमं के पर्यवारयन् इत्यादि पाशालादीमा गच्छतो भीमस्यानुगमन दुशलादीमा गहन्तं भीमं प्रत्यागमन ૦૧૪ सत्र भीमपराक्रमकथनन तराष्ट्रवाक्य ०१० दुमलादीनतीत्य भीमस्य द्रोणममीपगमनं ०१४ १३ मोमं प्रति कर्णागमने मञ्जयोक्ति ०१० २६ भीमतगजानीकमारण ७१४ १६ कर्णकृतभीमगममाध्वरोध, २७ द्रोणस्य मीमावरणं ... ७१४१ १८ कर्ण दृष्ट्वा भीमस्य कोपादि २८ भीम प्रतिद्राणवाय ७१४ २१ कर्णभीमसमागमदर्शनेन प्रेवता योधामा द्राणं प्रति भीमस्य सक्रोधवाक्यं ।। ७१४ २४ ७१० -३० मीमनिक्षिप्तगदया द्रोणस्या यादीनी नाश ७१४ २८ कर्णभीमयोस्तुमुलयुद्धवर्णनं रथान्तरारूढस्य द्राणस्य व्यूहद्वारस्थितिकयनं ०१५ १ नव भीमाणेन कर्षरथादीनानाथ दुशालादिभिर्भामस्य युद्धकथन । २ कर्ण जिला भोमस्य सिंहनादकरणं ..०१८ भीमवाणेन सुदर्शनस्य वध १३ भीमस्य ध्वनि श्रुत्वा युधिष्ठिरस्य हर्ष ... ७१८. २२ मोममयात कारवाणी पलायन ७१५ १५ दर्योधनस्य द्रोपममीपगमने मञ्जयोक्कि - ७१८ कौरकन् दुश्लादीजिवा भोमस्य सिंह द्रोण प्रति दुर्योधनश नादादिकरण १८ दुर्योधनं प्रति द्रोणवाक्यं द्राणस्य भीमनिवारणेच्छाया सञ्जयोक्ति २३ तत्र धूनमनद्य दुर्योधनतिरस्काररूप - भीमप्रेषितगदादर्भनेन कौरयाणा पलायनं ०१५ २७ द्रोणवाक्यं भीमा कोरवयूद्दमध्यप्रवेश. ... ७१६ : ३ जयद्रथरक्षणार्थ द्रोणवाक्य द्रोणमीमयोमहायुद्धवर्णन .. ५ द्रोणवाक्येन जयद्रथरतणार्थ दुर्योधनस्य भीमस्य भाजानीकमारणं. ... गमन ..१७१८ २१५ भोमस्य काम्बोजादिबलातिक्रमणं । '... ७१६१६ पयि युधामन्युत्तमोजोभ्या दुर्योधनस्य युद्ध सात्यकिं दृष्ट्वार्जुनदर्भगार्थ भोमस्य गमन, ७१६ ११ १७१८ २५. ... । कम्पादि ... ...०१८ .. .. ... .... ८ + ... RA . १४ ..." . कथन .... * ...

·श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्बची यन्त्र ।। +- , :..'७२० 12 राष्ट्रमनः - । . -- . ... प्रकरण टछे मकी प्रकरणे एथे पही विरथस्य दुर्योधनस्य अन्यरथारोहणे. विस्मयेन सञ्जयं प्रनि धृतराष्ट्रप्रश्नः । .... ०२३ २६ युधामन्यूत्तमोजमोर नसमीपगेमने ... ७२० कर्णपराजयेन धृतराष्ट्रस्यानुतापवाय' .... ०२३ २८ भीमं प्रति पुनः कर्णस्यागंमने सञ्चयोक्तिः । ०२० । १६ दुर्योधनाक्षेपरूपं धृतराष्ट्रवाक्यं ..७२४.२ कर्णभीमयोर्युद्धः कीदृश इत्यादि धृतराष्ट्र कर्णमोमयोर्युतप्रवणार्थ पुनधृतराष्ट्रमन्नः ०२४ मनः १४ | कर्णमीमयो: पुनयुद्धकथने सञ्चयोनिः ७२४ कर्षपराक्रमप्रचारूपं धृतराष्ट्रवाय ". १७ भीमवाणेन कर्णसारायः ... ७२४१ १२ भीमकर्णया: केन प्रकारेण युद्धमिति धृत उभयोर्वाणयुद्धकयनं ७२४- १८ '... ७२० उभयार्थद्धनादादिवर्णन ... ०२४ '२२ दुर्योधननिन्दारूपं धृतराष्ट्रवा "'... ०२ ७२०२३ भीमवाणेन कर्णस्याग्वादोनां नाशः ... ७२४ २८ कर्ण त्यत्वा भीमस्यार्जुनसमीपंगमनेच्छाया अयादिनाशेन कर्णस्य चिन्तन ......... ७२४ । २८ मञ्जयोक्तिः ... .... ०२. कर्ण मोहितं दृष्ट्वा दुर्जय प्रति दुर्योधना : कर्णस्य भीमपश्चाद्धावनं शरवर्षणचं' देशः भोमं प्रति कर्णस्याक्षेपवाक्यं ........ ७२१ ३ भोमं प्रति दुर्भयस्यागमनं ७२५ - ३ कर्णद्वानममहमानस्य भीमस्य कर्णेन सह- भोमवाणेन दुर्जयवधः ७२५ युद्धकयनं' ०२९ ५मृतम्य दर्जयस्य कर्णरुतप्रदक्षिणीकरणादि ७२५ मोमकर्णधार्युवर्णन........... ७२१ १३ रयान्तरमारुह्य पुनः कर्णगमने मञ्जयोनिः ०२५ भीमष्ठतकर्णपराजयकयनं । ... ७२२ ८ पुनः कर्णमीमयोद्धवर्णन •०२५ १२ विमुखं कर्ष दृष्टा दुर्योधन किमीदि. कर्ण विरथं दृष्टया दुर्गम प्रति दुर्योधनशक्यं ०२५ २५ 'त्यादि धृतराष्ट्रप्रमः ..... • ०२२ १६ दुर्योधनवाक्येन भीमं प्रति दुर्मुखस्य गमनं. ०२५ २६ रथान्तरमारा कर्णस्य युनरागमनादौ ।।। भीमवाणेन दुर्मुखस्य नायः ०२५ २८ सञ्जयोक्ति ७२२ १४ दुर्मुखे हते कर्णश तट्रयारोहणं ... ०२५३. पुनः कर्णभीमयोस्तुमुलयुद्धवर्णन ... ०२२ १०टतं दुर्मुखं दृष्ट्वा कर्णस्य शोकादि ०२१ त भीमस्थानबूतादिमभागानुस्मरणे सोचन्तं कर्ण प्रति भीमय वागवणं ७२६ सञ्जयोति ७२२ २१ भीमाणपीडितस्य कर्णस्य रणदपयानं ७२६ ११. समान मला सक्रोधस्य भीमस्य कर्ण प्रति कर्णपमायनेन धृतराष्ट्रस्यानुसापराय ०२५ १६ धावन ....... ७२२ में तत्र दुर्योधनातकर्णप्रयंमाकयमेनानुनाफः - ०२९ १० भोमकर्णयोः परस्परपराक्रमप्रकाशकरणं . ०२३६ कलात्मसाजयमेन धृतराष्ट्रानुतारः - ०२१ उभयोवाणेनोमयन्यनामकयम ७२३ मोमपराकमकायनेन धाराष्ट्रामुतापः .....०२६. १२ भोमस्य युद्धं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य विम्मवाक्य · ७२३ २४ायाधननिन्दारूपं धृतराव ५ है . ... ... .... A ... . क १८ ०२० ए ·॥श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपबचीयनं ॥ .... ... प्रकरणे पसे पामकरणं एछे धृतराष्ट्रभर्ममारूपं सञ्जयवीका ... ७२७, १० दुर्योधनवाक्येन करवायं मध्यपी थानः १०९८ .:२६ फर्णपयानेन दुर्भपणादीनां भीमसमीपा .. भोमवाणेम गबुनयादीनी सप्तामा दुर्यो.. गमने सञ्जयोक्ति: ... 'ity... ७२७ । १४. धनभावण भाग:;... .....०३., . दुर्मर्षणादीनां भीमममीपगमनंदीमेन " . . सप्ताना मध्ये विकर्णनाभेन भीमख चनं १७३० । ८ ( कर्णस्य पुनरागमन ............ ०२७ : १८ कर्णसमीपे भीमस्य सिंहनादकरणं ..... ७३० १२. कर्णममने भीमवाणेन दुर्मर्पणदीनां : भीमस्य सिंहनादेन युधिष्ठिर भोतिकथा, • पञ्चामा पतनं. .....०२०- २१, नादि:.... ...1....७३० १४ भीमकर्णयोः संरम्भेन परस्परदर्शनं ... ७२७ २४ | एकत्रिंगनादन निहतान् दृष्ट्वा दुर्योधनस्य ;. ! हितदुर्मर्पणादिदर्शनेन कर्णस्य क्रोधाधिक्य ... 5 विदुरवाक्यस्मतिः सम्शयोक्तिः ....... ७२७ : २७ | दुर्योधनादोनी निन्दारूपेण मञ्जयवाक्य'. ३०:१८ भीमकर्णयोः परस्परवाणवर्षण ७२७ २८/इतराष्ट्राचेपरूप मञ्जयवाक्यं । .....०३०. ९४ भीमकर्षयास्तुमुलयुद्धवर्णमं ..... ७२८ः १२सञ्जयं प्रति शोकसन्तप्तस्यधृतराष्ट्रस्यप्रश्नः-- - १३९, १ भीमभयात् पुनः कापयान... ७२, १३ पुनः कर्णभीमयोयुद्धकथने सञ्जयोति: .७३१॥18 { अपयानं कर्ण दृष्ट्वा भीमसमीपे दुर्योधनस्यं ।। भीमवाणपीडितस्य मैन्यस्य पलायनकथनं। ५३१५:१० भ्रावण प्रेषणं ,......-७२६ योधाना भीमकर्णयुद्धदर्शनार्थ स्थिति भीमस्यैकैकेन वाणेन दुर्योधनधावणा कथन पतन..... ...-२८,१० तदिवसीययुद्धे मोनितनदीवर्णनं 7.:..,७३९, १५ तान् निहतान् दृष्ट्वा विदुरवाक्यं गत्वा चाहतैर्मनुय्यादिभिः पृथिवी शोभाकथन :.६७३१ : १६ | शोकसन्तप्तस्य कर्णस्य पुनरागमनं ७२८० १८ कर्णभीमयोयुद्धं दृष्ट्वाचोरणमिद्धानां विस्मय : पुनःकर्णभीमयोयुद्धवर्णन .........७२।२१। कयनं' ......... ७३१ - २६ भीमपराक्रमदान्न कारवीण देना पर पुनःकर्णीसोयुद्ध सहयोति ७६२ 'भीमस्य ज्यातलनिखनं श्रुषा कर्णफ्रीधे i ? : भीमवाणेन कर्णस्य मोहकथनं .....-७३२ सञ्चयाकि, Th२८ ८ संज्ञा स्तन्धा कर्णस्य पुनयुद्धकरणं- 1.... ७३२. .. भीमतान् दुर्योधिनधान् दृष्ट्वा मन्तप्तस्य । कर्णभीमयोयुद्धप्रभाववर्णन ...७३२. १४ कर्णस्य युद्धकरण, २- कर्णवर्षणमविगणय्य की प्रति धावनं. ...०३३-६ भीमविक्रम दृष्ट्वा सर्वेषां हों भीमं प्रति भोमकर्णयाणिनाकाशपयाच्छादनं ... ७३३ ६ साधुवादय ...९२१ उभयानानाविधशब्दकरनादि,-"-:.1.७३३ - १८ तुमुलभब्दश्रवणेन भीमन याधनाथै ..उभयादर्शिनी देवर्षिप्रष्टतीना पुष्पवृष्टि } • दुर्योधन सेनाप्रेषणं ...: ०२८ २४. करणादि ......०३३, २१ - ... . .

·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतंद्रोणपर्चचीपत्र । कररा- क्रमण नाम: - ... १ २ " ... ... ... ... ४ . ... पूछे पछी परम एवं 'उभयोस्तुमुन्मयुद्धवर्णन ... ७३३ २२ विरथं मोमप्रति मायकमनादौ मन कर्णवाणेन भीमस्य धनु प्रभृतोना च्छेदनं ७३३ योनि ..."०३६ १२ विधन्वना भीमय कर्ण प्रति प्रक्रियाग ७३४ १ मैन्यमध्यं प्रविगत सात्यकरनिवार्यवकयनं ७३६ মীমঈন ०३४ ३ सायाक प्रत्यलम्बुषस्थागमनं 'भीमत्यनेन कर्णस्य धनुच्छेदनं ७३४ ६ अलम्बुपमात्ययायुद्धवर्णन ०३६ कारवाणी भीमशतकर्मप्रशंसादि १३ सात्यकिवाणेन हयादिसहितस्वालम्बुपस्य कर्णभीमयोः संमहारकथन ७३४ विशस्वस्व भीमस्य कर्ण प्रतिस्तहस्वादि दुशासनमगत्य दुर्योधनधारामागममं ०३६ २८ पिएं ०३४ २० दुर्योधनधान् निवार्य भात्यकर्शमनं ०३० अर्जुनछतप्रतिज्ञा स्मनवना समयेन भीमेन सात्यकि दृष्ट्वार्जुनस्य हर्षप्राप्ति कर्णस्य नाथाभाव ७३४ २५ मामनरथं मति मात्यकेमनादौ मन 'कुन्तीवाक्यमरन कर्ण कृतभोमनामाभाव ०३४ २८ योकि ७३० 'धनुषोयस्पर्थेन मुद्धस्य भीमम्य कर्णमस्तके म त्यफिनिवारणार्थ विगतराजस्तो महारकरणं २८ भामागमनं ताडितस्य कर्णस्य क्रोधण भोमं प्रति परुप धिगतान जिला सात्य भारतीयमध्य वाक्य ७३४ प्रवेशादि .. ...०३० पुनर्भीम प्रति कर्णस्य परुषवाक्यं मात्यकद्धविधारदलकयन ०३० कर्ण प्रति भीमस्य पल्या ७३५ १२/शरमेनहाराणा मास्यकिनिशरणार्यमा भीमस्य मतं शाला कर्णस्य युद्धावित्ति ०३५ गमनं ... १३० १२ 'विक्रत्यमान कर्ष प्रत्यर्जुनस्य वार त्याग, ७३५ १० सात्यकिशतकलित सैन्यजयकयनं "अर्जुनवाणपीडितस्य कर्णस्थापयानं ७३५ २. सायकि दृष्ट्वार्जन मनि मात्यकिमयारूप सात्यकिरथमारुन भोमस्थार्जुमामोपगमनं ७३५ २३ স্বীহত্যা * হাত সনি জানান। युधिष्ठिरार्थ दुखितस्थार्जुनस्य श्रीरण प्रति ७३५ २४ বা ०३० २८ अर्जुनवाएपीडितय द्रोणपुत्रस्य सैन्यमध्य भागछम्त मात्यकि प्रतिभूरिश्रवस भाग प्रवेश ७३५ २८ मनेसअपोतिः ...०२८ १२ अर्जुनवाऐन कारवीन्यदेविदारण ७३५ ३. सासकि मति भूरिश्वमोविकत्यनवाक्यं रुचप प्रति एतराष्ट्रवारपवाक्यं भरियवसप्रति मात्यको प्रत्युत्तरं ...०३८ "पिस्वीरव पुढे होत्यादि घराष्ट्रप्रय ०३६ १.भरिश्रमात्ययादवर्णन ... . - ... ... 1: मां छेदन ... ... ... - २ ·प्रकार कथम ....०४३ ॥श्रीमपाभारतीयहिती यख एडापतर्गगद्रोण पळटपीपत्र.॥ অক্ষয় एवं एई ममन्यामामुभयोयुद्धदर्भ .....०३८ १९ सप्यादिनिवार्यमाणेन भात्यकिनाभूरियाः परंपरहयगाणेन विरययोपोरगियुद्ध । मिरदम कथन ... ०२८, १४ भूरियवमः कर्म दृष्ट्वा देवामा प्रमाफरणं :,०४२ परंपरामिधर्माचेदनेनोभयोमायुद्ध कारवाम् प्रति मारयकराधिपाय । ०४२ २६ ७२८, २१ मात्यकिवगुको मषा मिरुत्तरादा युध्यमानयोरुभयोईपिंगत्प्रकारदर्मनं. ७३८ ७३८ २८ मलयोनिः ५. युध्यमानं सायकिं दृष्ट्वार्जुन मति श्रीकृष्ण :: द्रोणादिभिरगितस्य मारयकः कथं भूरियवः । वाक्यं तमिया इति धृतराष्ट्रमन पश्यतो: फष्णा मयाः समरे मायकिं . मात्यकिभूरियभारुत्पत्तिकयने मनयोक्तिः ७४३ प्रति भूरिथवागदापातः ७४ २ नव.गिनिपर्यन्त चन्द्रवंशपरम्पराकयनं ०४३. १३ भीमदत्तिवनमा मात्यकि दृष्ट्वा प्रति वमुदेवाय गिनेर्देवककन्यायाहरणं - .... ९४२ - १६. 'श्रीकणंवा . ४ मिनिमोमदत्तयोर्युदे.मोमदत्तस्यपराभवः ..०४३ . २१ . भूरिश्रवसःप्रसारूपं थोकृष्ण प्रत्यर्जुनवाक्यं, ७४९. । पराभूतस्य मोमदत्तस्य महादेवप्रसादन ७४१.. २४ : भूरिश्रवाशतमात्यकिप्रहार मैन्यानो हाहा महादेवात्सोमदत्तस्य गिनिपुत्त गेटपुत्र .. कारादि १.७४ प्रार्थना :..:"..:: ७४३: २६ . कैगेषु परिष्टयनं मायकिं दृष्ट्वार्जुनं प्रति महादेववरण भूरिश्रवमा जन्मकथन : .....०४३ . २८: पुनःश्रीकृष्णवाक्य १४.०:१४ मञ्जयस्य सात्वतयाजेयत्वक यनं .....::..०४३:३:, अर्जुनस्य मानमिवाभूरिश्वःप्रभसाकयनं ..७४.:: १७ दृष्णिवंगप्रशसारूप सञ्जयवाक्यं .....७४ ४ ८०., १ : अर्जुनरूतभूरिश्रवाबाहुच्छेदन १७४० ०२२ युद्धश्रवणार्थं धृतराष्ट्रप्रश्न: का ७४४, ११ भूरिश्रयीबाईच्छेदे मैन्यानां दुःखेसन युद्धान्तरकयनाथ सञ्जयवाक्यं ...::७४४. १२... योक्तिः १७४०, २५ अश्वप्रेषणार्थ श्रीकृष्णं प्रत्यर्जुनवाक्यं : ... ५४४ .:.१३: अर्जुननिन्दारूप भूरिश्रवसा वाक्य ७४.०४.२८ अर्जुननिवााथै दुर्योधनादीनामागमनं ७४४ भूरिश्रवस प्रत्यर्जुनस्य प्रत्युत्तरदान ७४१८.१९ जयद्रयवधार्थिनमर्जुनं दृष्ट्वा कर्ण प्रतिः .. भरिश्रवसः प्रायोपवेशादी सञ्जयोतिः, ७४१ :.१५ । दुर्योधनवाक्यं ..... सर्वजनकृतकृष्णार्जुननिन्दनं ७४२... १. दुर्योधनाश्वासरूपं कर्णवाक्य ....७४५,६:५४'. निन्दन्तः कौरवान् प्रत्यर्जुनस्वाक्षेपवाक्य. . . ७४२:37 | अर्जुनडतकारदसैन्यमारण भूरिआव प्रत्यर्जुनस्यामीर्यचर्ग .७४२०,९१ जयद्रयरक्षणार्थ दुर्योधनादिभिरर्जुना भूरिश्रवसं प्रति वासुदेवस्याशीर्वचनं ":":.:...: ४५:२२ ७४२.१५ ट्राणिप्रभृतिभिरर्जुनस्य युद्धकथनं .७४६२.. AC - ७४४ ..२१ -- ... मात्यकेरुत्यानादा सञ्जयोनिः ·॥ श्रीमहीभारतीय दितीयखण्डोन्तर्गतद्रोणपर्वस्तूचीपत्र ।। १७ पती प्रकरण ... ७४७ ७४ 1 .. .. १० ७४८ १ त्याग .. .... ०४८ ... T ४ ५ त्याग एके एछ पती अर्जुनादिभि कर्णस्य युद्धकथनं .. ७४६ १. अर्जुनयुद्धप्रशंसाकथनं ... ७५० १८ अर्जुनकर्णयोस्तुमुलयुद्धवर्णनं २५ कौरववलानां भ्रमादिकयन ... ७५० २२ विरथस्य कर्णस्य द्रौणिरथारोहणं ४ | जयद्रयरविण प्रत्यर्जुनस्य वाणवर्षणं पुन कर्णादिभिरर्जुनयुद्धवर्णन ५ जयद्रथबधार्थमनुनस्यास्त्रयोजन ... ०५२ मलयुद्धवर्णनं ११ अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णस्य जयद्रयत्तान्त गाण्डोवनिस्वनं श्रुत्वा वलाना क्षोभे “कयन ... ७५१ सञ्जयोकि २६ श्रीकृष्णवाक्येनार्जुनस्य जयद्रथं प्रति वाए अर्जुनस्येन्द्रालेण कौरवबलनाथ ७५९ छिन्नदेहादिमिरायाधनोभाकयनं २० बर्जुनत्यनाणेन जयद्रथशिरोहरणं ७५.१ अर्जुनकृतशोणितमदीवर्णन २० अर्जुनस्य वाक्यद्गशिरमस्तत्पित कोडे अर्जुनकर्म दृष्टवता कौरवाणा भयावेश ७४८. स्थापनं ७५२ अर्जुनस्य कौरवमहारथातिक्रमणं" ७४८ १० फ्रोडात् जयद्रथशिरसि पतिते मयितुमस्त সহথ মনি শনশন সনি যাহ कस्य भतधाभेद ७५२ १५ तपितुनाभं दृष्ट्वा मन्याना विस्मयादि द्राण्यादीन् प्रत्यर्जुनस्य वाणत्याग. १८ जयद्रये हते योरपणस्य तम संहार. ०५२ अर्जुनजयद्रथयोयुद्धवन ... ७४८ '२१ जयट्रयनाशं दृष्ट्वा दुर्योधनादीना दुख অনাবল লযঘষাঘনায় ०५२ सूर्यावरणार्थमर्जुन प्रति घोरपणवाक्य ७४८ २८ वासुदेवादीनी मसपादनं ०५२ अर्जुनस्य श्रीकृष्णमतखोकार. ३ पद्धनिखनं श्रुत्वा युधिष्ठिरस्य धादि ७५२ सूर्याच्छादनार्थ श्रोसपणस्य तमामनन .. ७५. ४ मिमिक सह द्रोणस युद्धवर्णन ... ७५२ जयद्रथे सूर्य परसत्यर्जुन प्रति श्रीरण सनयं प्रति पृतराष्ट्रप्रश्न ७५२ २२ ०५० जयद्रथ इते छपद्रोणार नं प्रति गमने श्रीक्षणवाक्येन छपादोन प्रत्यर्जुनन्य वाण सञ्जयोनि- ०५२ ७५.' १. कपाणिभ्यामर्जुनस्य युद्धक्रयन २५ जयद्रथममीपगतमजुन दृष्ट्वा योधानी मूर्षितस्य करतापयान ०५२ संशय ०५. १३ रुप मूर्छितं दृष्ट्वार्जुनभ्य विलाप ०५३ अर्जुनस्य भरजालकरणं १६/विलपन्तम नं प्रति कर्णम्यागमन ०५२ १८ अर्जुनगरमालं दृष्ट्वा जयद्रथरविण करेंन युद्धार्थ पाञ्चालाभ्या मामात्य करा पलायन ७५. ... ...०४८ '६५२ द ... • •७४८ कथनं ... ... ... ... ... ... ... वाक्य त्याग ... ... ... ०५२ . १ ४ ... ०५६ २. गमन ·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तगतद्रोण पर्वसूचीपत्रं ॥ १६ ए मही w वाक्य ....... . ८ .. गमन ... .. पूछे पक्ता प्रकरय कएँ प्रति द्रोणनिन्दारूपं दुर्योधनवायं ०६२ १ भीमहादुर्भदसारथिनध दुर्योधन प्रति द्रोणस्य दोषाभावे कर्णवाक्य ७६२ १३ दुर्भददुष्कर्णभ्यां भीमस्थ युद्धवर्णन ७६० ३ दुर्योधनापरूपं कर्णवाक्यं ७६२ २६ भीम दृष्ट्वा कौरवमैन्याना पलायनादि ७६७ पुनयुद्धारम्भे मच्चयोतिः ३ पुत्चे इते मोमदत्ताधादा सञ्जयोक्ति जयद्रथवधपर्वममाप्ति . ७६३ ५मात्यांक प्रति पुत्रशोकसन्तप्तस्य मोमदत्तम्य T ::.. ७६० २१ अयघटोत्कचवधपारम्भ ७मीमदत्तस्य शपयकरण पाञ्चाल मह कारवाणं युद्धे सञ्जयोक्तिः ७६३ ८ सोमदत्तं प्रति क्रुद्धस्य सात्यकेर्वाक्य ७६० गजादिभिगजादीना युद्धवर्णन १२ मोमदत्तबधार्थ सात्यके अपयकरण ०८८ जयद्र्यवधमन्तप्तस्य दुर्योधनस्य पाण्डवी सोमदत्तभाहाय्यार्थ दुर्योधनादीनामा न्यावगाहन ७६८ भीमादीन् प्रति दुर्योधनस्य वाणवणं .. .. ७६३ २८ मात्यकिसाहाय्यार्थ मसैन्यपष्टद्युम्नस्यागमन ०६८ युधिष्ठिराधनयायुद्धवर्णन ७६४ ५ मोमदत्तमात्यक्याम्नमुलयुद्धवर्णन ट्राणादीना युद्धे एतराष्ट्रप्रश्न ... १६ मात्यक्विाणमोहितस्य भोमदत्तस्य रणाद मायाहेद्रोएं प्रत्यर्जुनादीना गमने मञ्ज ०६८ योकि ७६४ २३ विमज सोमदत्त दृष्ट्वा सात्यांक प्रति ट्रोणस्या राबावुभयोस्तुमुलयुद्धवर्णन गमनं द्रोणतपाण्डवसैन्यविमुखीकरणादि ७६५ २५ द्रोणमायान्त दृष्ट्वा युधिष्ठिरादीनामा नस्मिन् प्रविटे दुर्द्ध इत्यादि एतराष्ट्रप्रम ७६५ गमनं .०६८ २१ रात्रि युद्धे ट्रोणं प्रति पाण्डवानां गमने मन युधिष्ठिरादीन प्रति द्रोणम्य वाणवणं ०६८ २२ योति ११ स्वमैन्य विद्रुत दृष्टा द्रोणं प्रत्यर्जुनस्या २८ থমথালিলামন गमन भेन्यानि नाशयन्तं द्रोण प्रति यिविराजस्य पाण्डव माई द्रोणस्य तमुलयुद्धवर्णन ०६८ २९ १४ द्रोण प्रत्यर्जुनमीमयोर्गति दृष्ट्वा पाचासा द्रोणगिविराजयोयुडूवर्णन दीना पवादगमनं ०१८ দ্বীনমিত্ৰিাসৰ १० मायकि प्रत्यायान्तं द्राणि प्रति घटोत्कर कनिदसतमोमयोयुद्धवर्णन ७६६ स्थागमनं ०६८ भोमस्य मुएना कनिसतवध २१ घटोत्कचरथादिवर्णन पुन कारवमन्यं प्रति भीमस्य गमनं ०६६ २. घटोत्कच्य रूपदर्शन पथान 4 ... ... ०६८ ३; . . २८ .. ... गमम ... १८ ... ...

·॥श्रीमहाभारतीयदित यखण्डान्तर्गतद्रोण पहचीपचं ।। पंको २४ ... ७५४ ...७५४ ३ ...०५० ... ७५४ ३० ...०५८ २ ७५८ ५ ७५४ , , - ... ७५४ ... ७५८ , प्रकरण एछ पसी प्रकरण ए कर्ण दृष्ट्वार्जुनस्य श्रीकृष्णं प्रति वाक्य ७५३ २१ श्रोष्टष्ण प्रायमस्य प्रत्युत्तरवाक्य' अर्जुनं प्रति श्रीकृष्णस्य प्रत्युत्तरं ७५३ २४ अर्जुनवाणहतमैन्यानि प्रदार्जुन प्रति कर्षमात्ययायुद्धश्रवणार्थ तराष्ट्रप्रश्न ७५३ २८ श्रीक्षणवाक्य तदुत्तरखेन सञ्चयवाक्यं হকুমুনি সব স্বল্প মনি श्रीक्षणप्रशंमारूप संचयवाक्य सनयोकि विरथं सात्यकि दृष्ट्वा माधवस्य मध्वनि श्रीकृष्णम्य युधिष्ठिरवन्दने मायोक्ति ०५७ २८ करणं ६ युधिष्ठिरं मति पोष्टप्णवाक्य ७५० माधवशङ्खध्वनि श्रुला दारुकस्य रथानयनं ७५४ ६ रथादासुन्य युधिष्ठिरस्य कृष्ण यारालिहान ७५० कृष्णानुमतेन सात्यकेतद्रथारोहण ... ७५४ ६ कृष्णार्जुनौ प्रति युधिष्ठिरवाक्य कर्ण प्रति मात्यगमन ... ७५४ ११ श्रीफणस्तुतिरूपं युधिष्ठिरवाक्यं कमात्यकियुद्धप्रमाकर्म १३ युधिष्ठिरं प्रति कृष्णार्जुनयोवाक्यं ... ७५८ २२ कर्णमात्यक्यास्त मुलयुद्धवर्णन ... ७५४ १८ भीमसात्यक्यायुधिष्ठिराभिवन्दनं ७५८ २८ मात्यकिकृत कर्णस्य विरथीकरणं २५ सात्यकिभीमा प्रति युधिष्ठिरवाक्य विरथे कर्णे वृषसेनादीनां सात्यकि प्रत्या सैन्धवे निहते दुर्योधनगोकादौ सन ...७५४ योक्ति विकलस्य कर्णस्य दुर्योधनरथारोहणादि ७५४ ३० सञ्जयस्य दुर्योधनमानसिकार्जुनप्रशंसा मात्याणिप्रगतिविजयकथनं कयनं सञ्जयं प्रति धृतराष्ट्रप्रश्न ७५५ १० कारवान् प्रति दुर्योधनस्यानुतापवाक्य ७५८ मात्यकरथान्तरारोहणादौ मञ्जयोक्ति . ७५५ १३ दुर्योधनोतो द्रोण किमनवी दिति तराष्ट्र विरथस्य कर्णस्य रथान्तरारोहणादिकयन ७५-५ ११ भीमतैकत्रिंशत्कारवनाशने सञ्जयोक्ति ७५५. २. तदुत्तरत्वेन सञ्जयोकि भीम किमकार्षादिति राष्ट्रमन्न ७५५ २४ दुर्योधन प्रति दुखितस्य द्रोणस्य वाक्यं भीमयुद्धवृत्तान्ने सञ्जयोक्ति. ७५५ २५ द्यूताद्यनुद्य दुर्योधनापरूपं द्रोणवाक्यं अर्जुनं पति कर्णवाकमध्यपीडितस्य भीमख्य पुनर्युद्धकरणार्य द्रोणवाक्यं २६ दुर्योधन प्रति द्रोणस्याश्चत्यामानं प्रति भीमवाक्येन कर्णप्रत्यर्जुमवाक्य २२ कर्णमुतवधे ऽर्जुनप्रतिज्ञा श्रुत्वा रथिना पाण्डवहनयान् प्रति द्रोणस्य गमने ७५६ १४ तुमुलगब्द सञ्जयोक्ति अन गते सूर्य जुनप्रगमारूपं श्रीश्पणवाक्य ७५६ १७. दुयोधनस्य युद्धोद्योगादी सञ्जयोकि गमन .... ... ... ७५८ ... ७५५ २३ V प्रश्न २३ ... ... ७६० वाक्य ... ७५५ १ वतव्यस्य कथन -- 1 ... ... .... ७६१ २६ ·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तगतद्रोणपर्वसूचीपत्र । १६ पति प्रकरण ८ ... २. .. ... ... 1 न्यावगाइन ७६३ एथे पहा कर्ण प्रति द्राणनिन्दारूपं दुर्योधनवाक्यं ०६२ १ भीमकृतदुर्मदमारयिवर दुर्योधनं प्रति ट्रोणस्य दोषाभावे कर्णवाक्य ७६२ १७ दुर्मइदुष्कर्याभ्यां भीमस्थ युद्धवर्णन ७६० दुर्योधनाक्षेपरूपं कर्णवाक्यं ७६२ २६ भीम दृष्ट्वा कौरवसैन्याना पलायनादि पुनयुद्धारम्भे मन्नयोतिः ७६३ ३ पुचे हते सोमदत्ताधादा पनयोकि ७६० जयद्रथवधपर्वसमाप्ति ५मात्यकि प्रति पुत्त्रयोकसन्तप्तस्य सोमदत्तस्य वाक्यं ७६० २१ अयघटोत्कचवधपचारम्भ. ७/मोमदत्तस्य अपयकरणं पाञ्चाले सह कारवाणं युद्धे मञ्जयोति ७६३ ८ सोमदत्तं प्रति क्रुद्धस्य मात्य केर्वाक्य गजादिभिगजादीनां युद्धवर्णन ०६३ १२ सोमदत्तबधार्थ सात्यके अपयकरणं ०६८ जयद्रयबधमन्तप्तस्य दुर्योधनस्य पाण्डव मोमदत्तमाहाय्यार्थ दुर्योधनादीनामा गमनं ०६८ भीमादीन् प्रति दुर्योधनस्य वाणवणं २८ मात्यकिसाहाय्यार्य ममन्यघटाघस्यागमन ०६८ युधिष्ठिरोधनयायुद्धवर्णन ७६४ ५ मोमदत्तमात्यक्याम्ठमुनयुद्धवर्णन ०६८ १६ ट्रेणादीना युद्धे एतराष्ट्रपन्न : ०६४ १६ सात्यक्विाणमोहितस्य सोमदत्तस्य रणाद मायाद्रोणं प्रत्यर्जुनादीनां गमने मन ७६८ योकि २३ विमजं सोमदत्तं दृष्ट्वा मायांक प्रति ट्रोणस्या रात्रावुभयोस्तुमुनयुद्धवर्णन गमन द्रोणकृतपाण्डवमन्यविमुखीकरणादि ०६५ २५ द्रोणमायान्तं दृष्ट्वा युधिष्ठिरादीनामा तस्मिन् प्रविष्टे दुर्द्ध इत्यादि एतराष्ट्रप्रमः ०६५ २८ ग्मनं गत्रियुद्धे द्रोणं प्रति पाण्डवानां गमने मन युधिष्ठिरादीन प्रति द्रोणम्य वातवर्षणं ०६८ २३ योनि ११ स्वसैन्य विद्रुत दृष्ट्वा द्रोणं प्रत्यर्जुनस्या द्रोणतकै कयादिनामकयनं गमनं ०६८ २८ भन्यामि माधयन्तं द्रोण प्रति मिविराजस्य पाण्डव माई द्रोणस्य तमुलयुद्धवर्णन गमन १४ाए प्रत्यर्जुनभीमयोर्गति दृष्टा पाधाता द्रोणगिरिराजयोयुद्धवर्णन दीनां पयागमन ट्रोपामिविरामवध ०६६ १०मात्यांक प्रत्यायान्तं मणिं प्रति घटोत्कर कनिमतमीमपा(हवर्णन म्यागमन भोमस्य मुरिना कनिहसनपध २१ घटोत्कचरथादिवर्णन .... पुन कारवमन्य प्रति भीमस्य गमनं •घटोत्करम्य रूपवरन १५ पयान ०६४ ... ०६८ ३. ... ... ... ... ... ... ०६८ २२ ... .. S T ... ११ ...

·। योमहाभारतीयहितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्र । ७७६ १३ ... ०७३। २. T ...०७३ ...... 2.७०४ . । एछे प्रकरण एसे हो घटेकदा मारिमा कारवमेनानी भयादि ७६८ २६ अश्वत्थामा युद्धोषितनदोवनं पटे कराई हटा सकरकौरवाणी भीमादीन् प्रति ट्रोणेवाणवर्षणं ७६८ .३० ट्राणिवाणेन श्रुतायु, शत्रुञ्जययोनाशः ००३ २४ रिपटोत्कचयोद्धवर्णनं .....:.७७०1, १ णिवाणेन घटोत्कचपराजय : घटोकरसतावत्यायोद्धवर्णन ७७.८ राक्षस जितं ज्ञाला घराबादीना रयपरा दैरिवारोन घटोत्कचस्तबध. १८ भुखीकरणं ... ०७३ २८ पुमांध दृष्ट्वा शेकनलितस्य घटोत्कचस्व | सिद्धादिकतावत्थामप्रशंसा । ... ३ प्रियागमन ... ७७० २. युधिष्ठिरस्य द्रुपदपुत्रादीनां नाथदर्शने इत्यामानं प्रति घटोत्कचवाक्यं सञ्जयोक्ति घटोत्कर प्रत्यरत्यापोवाक्य २३ युधिष्ठिरादीना युगपद्युद्धप्रवृत्ति घटोत्कचोधादामनयोकि ....७७०। २५ मड्लयुद्धवर्षनं २६ सात्यक्यादीना वाप. सोमदत्तस्य माह मायाविनोधोत्करस्यावत्याचा युद्धकयनं ७७० ३३० सोमदत्ते मुग्धं पुद्धार्थ वासोकस्या ...'७७१ ११५ गमनं १८ भीमवालीकयोयुद्धवर्णनं ७०१ १८ भौमवाणेन वाहीकयध तत्पुत्तनागदत्तादिभिर्रमस्य युद्धवर्णन ... २२ ७७. ०७४ ५ ...०७४ - ... ... ७०४ ००४ सत्यामान प्रति घटोत्करस्य सक्रोधवाक ७७. - ...७०४ .. ... 009 ०७४ . ... ००४ र. ...००५ ५ ००५ ... ००५ विश्वं दुर्योधनं प्रति ट्राणिवाक्यं असत्यामान प्रति दुर्योधनस्य सम्मानवाको ७०१ सौदल प्रति दुर्योधनवाक्ये सञ्चयोंकि ... ७०४ १८ पाण्डवान् प्रति युद्धाय ससैन्यस्य मौवनस्य ग्मनं २७०१ २६/भीमान नागदत्तादोनी पधारि द्रौण्टिोत्कचयोस्तमुतयुद्धबईनं ... ७०१ २० युधिष्ठिरस्य कारवान्यनाधकानं घटोत्कचाचयाद्राणि प्रति रावससेनानी ममा नाम यन्तं युधिठिरं प्रतिद्रोणस्या गमन ...'०७२ गमनं रावस का युद्ध कथन ...*००२ १. दोषयुधिडिरयोग १७०२ ११८/मन्याना द्रोएयुधिष्ठिरममा करणे पुनर्घटोत्करस्य द्रौणि प्रति वज्रयाग' ... ७०२ २५ युधिष्ठिरं विमुथ पाधासान् प्रति प्राण स्यागमन. 'परामबजे घटोत्कपरथादिन भ. द्राण प्रति भीमानयोगमनादि ... ००३ १/भीमार्जुनसल्ययितामा कारनामा शिमोना विभाकयनं ००१ १२ वर्ष पनि दुवामा पापयामि अत्याचाहुरिझमकथन ०७२ २९ च . ... 1 है वरथमाया द्राणि प्रति घटोत्कचस्य एषस्य एवाए दारिशहनाना राक्षसादौना पतन ००२ m ·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोण पर्वसूचीपत्रं ॥ १०१ हो - ... ७७८ ... ... ०६० ७८. ... १४ ७५० 7 ... ७८. ... ७७८ r ७८. ३० प्रकरण पुणे पले प्रकरण एसे कर्ण प्रति युद्धकरणार्थं दुर्योधनवाक्यं ७०५ “२५ अर्जुनं दृष्ट्वा कर्णः किं प्रत्यपद्यत इत्यादि । दुर्योधनं प्रति कर्णस्य समाश्वामवाक्यं ७७५ २८ तराष्ट्रप्रमः २५ कर्ण प्रति धपाली मञ्जयोतिः ..,७७६ : ५/अजुनं प्रति कर्णस्य गमनादी मन्नयोकिः ००८” २८ कर्ण प्रति कृपस्य भर्सनावाक्यं ।। ७७६ ६ अर्जुनकयोस्तुमुलयुद्धवर्णन ......... Poe .२८ कप प्रति कर्णप्रगन्मवाक्यं ७०६ १८ अर्जुनवाणेन कर्णस्य धनुरादिच्छेदनं पुनः काचेपरूपं कृपवाक्यं ७७६, २७ विरयस्य कर्णस्य रूपरथारोहणं नत्र पाण्डवप्रथमारूपं छपवाक्यं ... ७८२ २८ कर्ण पराजितं दृष्ट्वा फोरवाणा पलायन ७८०। १३ संप प्रति कर्णाली मञ्चयोक्तिः :.. ०७७ १३ प्रद्रवतस्तान् प्रति दुर्योधनस्य ममायाम कृपं प्रति कर्णस्य प्रगल्भवाय वाक्यं ........ १४ कौरवप्रथमारूपं कर्णवाक्यं ... २३ दुर्योधनस्यात्ममाधाकरणं “पाधि परूपं कर्णवाक्यं । २८ अर्जुनं प्रति क्रुद्धस्य दुर्योधनस्य गमनं २१ गमकोधेमनयोतिः ... ७७८ ७ युद्धाद्यतं दुर्योधनं दृष्ट्वायत्यामानं प्रति पमन्यत्याम्नावाक्य कृपवाक्यं ... २२ धनकृतनिवारणे छपवाक्येन दुर्योधनं प्रत्यश्वत्याग्ने वाक्य १६) अश्वत्थामानं प्रति दुर्योधनम्य मवेदवाक्यं ७६१ १० पाण्डवमेनानागार्थमयत्यामानं प्रति दुर्य 'नानुनय धनवाक्यं १८) अश्वत्थामप्रयंमारूपं दुर्योधनवाक्य F२ १२ २२/पाण्डवमेनानागार्यमश्वत्यामयने मनशमिः ७८१ २४ | दुर्योधनं प्रत्यद्यत्यान्ना वायं २० মন (करापारस्तरोन पति युद्धरमयूरवर २५ ...०६२ ...००८ २८ पाञ्चालादिमिरवत्यावो युद्धवर्णन ०८२ ...10७८ ".६वतः पाश्चातादीन् दृष्ट्वाश्वत्यामानं प्रति पृष्टद्युवसागमनं ... १२ १०] योधान् निपातितान् दृष्टावत्यामानं प्रति ममीप एरघुवराय ...०८२ २२) अयत्यामष्टप्रद्युदयो. कोपनातिप्रत्युको ०७२ i७८ २३ श्रदत्यामध्ययुपयासमुनपुवर्णमें .... ००० ... ७८२ ७७६ २००८ ... ०६९ ७ ७०८ वाक्यं । ... ८ + शयत्या ... ... ०८२ ००८ ०५८ " ०८२ २८ ·॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्र । प्रकरण पर प्रकरण .... ७०४ -- ... s ... २२ ... ... ०७४ ७७४ ६ ... ७०४ ८ ७७४ १० ... एष्ठे एछे घटोत्कचदर्शनादिना कौरवमेनानी भयादि ७६८ २६ अश्वत्थाम्ना युद्धेशोणितनदोवर्णनं १३ घटोत्कचयुद्धं दृष्ट्वा मकर्णकारवाणां भीमादीन् प्रति द्रोणेवाणवर्षणं ०७३ २० । प्रद्रवर्ण ७६८ ३. द्राणिवाणेन श्रुतायु. शत्रुञ्जययोनायः ७७३ २४ द्राणिपटोत्कचोर्युद्धवर्णनं .... १ द्राणिवाणेन घटोत्कचपराजय. ... ०७३ २६ घटोत्कचसुताश्वत्थाम्नायुद्धवर्णन .... ७७०६ राक्षस जितं ज्ञाला सृष्टद्युम्वादीना रथपरा लिवाणेन घटोत्कचसुतबध. ... ७७० १८ मुखीकरण ...७७३ २८ पुत्रवधं दृष्ट्वा शोकञ्चलितस्य घटोत्कचस्य सिद्धादिकृताश्चत्यामप्रशंसा ३ द्राणि प्रत्यागमनं ७७. २. युधिष्ठिरस्य द्रुपदपुत्रादीनां नाथदर्शने अश्वत्थामान प्रति घटोत्कचवाक्यं सञ्चयोति. ५ घटोत्कर्ष प्रत्यश्वत्थावोवाक्यं २३ युधिष्ठिरादीनां युगपद्युद्धप्रवृत्तिः' घटोत्कचक्रोधादा सञ्जयोकि ०७० २५ सगुलयुद्धवर्णन अश्वत्थामान प्रति घटोत्कचस्य मक्रोधवाक्य ७७० २६ सात्यक्यादीना वाण. सोमदत्तस्य माह मायाविनीघटोत्कचस्याश्वत्थाम्ना युद्धकयनं ७७० ३० सोमदत्ते मुग्धे युद्धाथै वाक्षोकस्या विष दुर्योधनं प्रति ट्रैणिवाक्यं ७०१ १५ गमनं ७७४ अश्वत्थामान प्रति दुर्योधनस्य सम्मानवाक्य ७७१ १८ भोमवाहीकयोर्युद्धवर्णनं मोपलं प्रति दुर्योधनवाक्ये मञ्चयोक्ति ७७१ १८ भीमवाणेन वाहीकवध' पाण्डवान् प्रति युद्धार्थ ममैन्यस्य मोबलस्य तत्पुनागदत्तादिभिर्रामस्थ युद्धवर्णन २१ गमनं ... ....७०१ २६ भीमवाणेन नागदत्तादीना यधादि ७७४ २३ द्रापिघटोत्कचयोस्त मुलयुद्धवर्णनं २० युधिष्ठिरस्य कौरवमन्यनाशकथन घटोत्कचाज्ञयाद्राणि प्रति राक्षमसेनानी मेना नाश यन्तं युधिष्ठिरं प्रति द्रोणस्या गमन ...०७२ गमन 'राम मह ाणेयुद्धकथन ७७२ १. द्रोण युधिष्ठिरयोयुद्धवर्णन ७७५ अश्वत्थाम्नाङतविक्रमकथन ७७२ “१८ भैन्याना द्रोणयुधिष्ठिरप्रशंसाकरणं ७७५ पुनर्घटोत्कचस्य द्रौणि प्रति वज्रयाग. ... २६ युधिष्ठिरं विमुच्य पाञ्चालान् प्रति द्रोण पराहतेन ववजेए घटोत्कचरथादिन श. ७७२ २८ म्यागमन ७७५ घरद्युम्नरथमारुध हाणि प्रति घटोत्कचस्य द्रोणं प्रति भीमार्जुनयोगमनादि ७७५ १ भीमार्जुनवाणयथिताना कौरवसेनानी द्राणिवाणहताना राक्षमादीनां पतन ७०२ विशीर्णता ... ७७५ - २१ एतमन्यादिभि पृथिवीमामाकयन ०७३ १२ कर्ण प्रति दयाधनोतासनयोकि ... ७७४ १६ 5७४ १८ ७७४ ... ०७४ ... ... ... ७७५ .. عر م تر .. ... ... १७०२ .. एरघुग्नस्य च वाणवर्षण ० ... - ·॥ श्रीमहाभारतोदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीपत्रं ॥ ... .... ७०८ ... ... ... 050 ७६० ... ००० वाक्य ... ... ७८. ... ... ७७० ७५. ७७९ ७८० ७५. অঙ্ক एके पत्तो प्रकरण एले पो कर्ण प्रति युद्धकरणार्थ दुर्योधनवाक्यं ७७५ २५ अर्जुनं दृष्ट्वा कर्ण. किं प्रत्यपद्यत इत्यादि दुर्योधन प्रति कर्णस्य समायासवाक्यं ७०५ २८ तराष्ट्रप्रमः २५ फर्ण प्रति पाना सनयोकि ५/अर्जुन प्रति कर्णस्य गमनादी मन्नयोकि. ७७८ २८ कर्ण प्रति कृपस्य भर्मनाशाक्यं ७७६ ६ बर्नुनकर्णयोस्तुमुन्नयुद्धवर्णनं ... २८ कंप प्रति कर्णप्रगन्मवाक्यं ००६ १८ बर्जुनवाणेन कर्णस्य धनुरादिछेदनं पुन कापरूप छपवाक्यं ०७६ २० विस्यस्य कर्णस्य कपरथारोहणं तब पाण्डवप्रथमारूपं कृपवाक्य ७८२' २८ कर्ण पराजिनं दृष्ट्वा कौरवापी पनायनं रूपं प्रति कर्णाना मञ्जयोक्ति १३ प्रद्रवतस्तान् प्रति दुर्योधनस्य समाश्वास पं प्रति कर्णस्य प्रगलावाक्य १४ ७८.१४ कौरवप्रशमारूपं कर्षवाक्यं २३ दुर्योधनस्यात्मयाघाकरणं रुपाधिक्षेपरूपं कर्णवाक २८ अर्जुनं प्रति क्रुद्धस्य दुर्योधनस्य गमनं २१ पाधिवेपणावत्थामक्रोधे सञ्जयोक्ति. ० युद्धोद्यतं दुर्योधनं दृष्ट्वायत्यामानं प्रति कर्ण प्रति भर्सनारूपमश्वत्यान्नावाक्यं कृपवाक्य २२ झुद्धस्यावत्याग्दो दुर्योधनकृतनिवारणे छपशकोन दुर्योधनं प्रत्यश्वत्यायो वाक्य ३. सञ्जयोक्ति १६ अश्वत्यामानं प्रति दुर्योधनस्य मखेदवाक्यं ७८१ कर्णाश्वत्थानातिप्रत्युती १७/पाण्डवमेनानामार्थमयन्यामानं प्रति दुर्यो अश्वत्थाममान्त्वनार्य दुर्योधनानुनय धनवाक्यं. ७८२ वाक्य ९८ अश्वत्यामप्रममारूपं दुर्योधनवाक्य ०८१ १२ अयत्यामप्रमादे सञ्जयोकि २२/पाण्डवमेनानाथार्यमयन्यामयन्ने सनयोकिः ७८१ का प्रति कृपस्य तान्तिवाक्य २४ | दुर्योधनं प्रत्ययत्यावो वाक्य ७८१ पाण्डवान मति कर्णस्य युद्धार्थ गमनादी कैस्थपाशालादोन प्रति युद्धार्यमवत्याना सन्नयोक्ति २५ वाक्यं कर्ण दृष्टवता पाण्डवयोधानां वायं २८ पाञ्चालादिमिरवत्यायो युद्धवर्यनं पाण्डवयोधै कर्णस्य युद्धवर्णनं ... ६ बन, पाञ्चालादीन् दृष्ट्वायत्यामानं प्रति कर्णपराक्रमं दृष्ट्वा ठरस्य दुयोधनस्यायत्या घरधुवरागमनं. ७८२ १२ मान प्रति वाक्यं १० योधान् निरनितान् दृष्ट्रायत्यामानं प्रति कर्णरक्षणार्थ अश्वत्यामातीनाम नममीप राष्टधुवयं गमनं २२ प्रयत्यामधष्टाक्ष्यो कोपेनोकिमत्युको ०८२ पाशालेरावतस्यार्जुनस्य कर्ष प्रत्यागमनं २३१ धइत्य'मष्टगुपयासमुनयुद्धवर्पन .. ०८२ २८ . ... ३ ७०८ ७ ... ७७८ ७७८ ७७८ ७ ००८ ...७८२ ७७८ ... ८ ०६२ ...७७८ ... ... १ १४ ... ०८२ ००८ ·प्रकरण यत १ .. ७६८ २ एतराष्ट्र ७5 ८ ७८३ ७८८ ... २० ३ ७८८ * ७८८ . ... ... । ७८४ .. ७८४ १४ ... ... 052 १. ७८५ कथन ७८९ F १ २०२ ॥ श्रीमहाभारतोयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूची पत्रं ॥ एछे यता प्रकरण एछे उभयायुद्धं दृष्टवता मैन्याना हादि ७८३ दीपादिभीरणभूमिगोभाकथनादि अश्वत्थामवाणेन सृष्टद्युम्नस्य धनुच्छेदादि ०३ , ९९ तस्मिन् प्रविष्टे मग्रामे इत्यादि अश्वत्थामाम प्रति युधिष्ठिरादीना गमने प्रश्न सञ्जयोनि २२ भादन प्रति दुर्योधनोती मञ्जयोकि पाण्डवान् भनि दुर्योधनस्य गमनं ७८३ २३ मा प्रति दुर्योधनवाक्यं युधिष्ठिरादीना युद्धवर्णन ७८३ २४ उभयसैन्ययोस्तुमुलयुद्धवर्णन मोमदत्त प्रति मात्यक्यागमने सञ्जयोक्ति १२ राचियुद्धादी मन्त्रयोक्ति सोमदत्तमात्यक्याम्तमुलयुद्धवर्णनं १० पाण्डवान् प्रति द्रोणसमीपगमनार्थ युधि सात्यकिवाणेन मोमदत्तस्य वध ‘हिरवाक्यं ७८५ मोमदत्त निहत दृष्ट्वा सात्यकि प्रति कारव द्रोण प्रत्यागच्छता सैन्याना प्रतियेनामा याधाना गमनं द्रोणमैन्य नाशयन्त युधिष्ठिर प्रति द्रोणस्या तवं कृतवर्मयुधिष्ठिरयायुद्धवर्णन गमन १८/ हार्दिक्यगरपीडितस्य युधिष्ठिरस्य रणाद द्रोणयुधिष्ठिरयोस्तुमुलयुद्धवर्णन ७८५ २० -पंथानं द्रोणेन युध्यमान युधिष्ठिरं प्रति वासुदेव भूरिकृतमात्यकिवारणे सञ्जयोति वाक्यं ७८५ २८ भूरिसात्यक्यास्तुमुलयुद्धवर्णन ७८. श्रीकृष्णवाकग्न द्रोणे त्यत्वा युधिष्ठिरस्य मात्यकिशत्या भूरेबंधकथन ७८५ स्थानान्तरगमन ७८६ ४ भरि हत दृष्ट्वा सात्यकि प्रत्यश्वत्थानों रात्री तमुस्खयुद्धे सञ्जयोनि ०८६ गमनं ७८१ सञ्जय प्रति एतराष्ट्रप्रश्न ७८६ १०/मात्यकि प्रति गच्छन्तमश्वत्थामानं प्रति कारवव्यूहरचनाप्रकारकथने मन्त्रयोति घटोत्कचवाक्य भेना प्रति प्रदीपग्रहणार्थ दुर्योधनवाक्य ७६६ २२ घटोत्कचाश्वत्याखायुद्धवर्णनं । " दुर्योधनवाक्यन सर्चयां प्रदीपग्रहण ७८६ २४ घटोत्कचाणेन ट्रैणि मुग्ध दृष्ट्वा मैन्याना दीपादिभिर्युद्धस्यानप्रभाकथन हाहाकारादि पाण्डवानामपि प्रदीपस्तयामेनाप्रकाश मज्ञा लब्धाश्वत्थाम्न पुनर्युद्धकरण करणं ७७ १३ द्राणिभरपीडितस्य घटोत्कचस्थापयानं रावियुद्धदर्शनार्थ गन्धर्वादीनामागमन ७७ २२ दुर्योधनभीमयोस्तुमुल युद्धवर्णन दीपलॉक प्रकाभिते परस्पर यपिणा योधा भीमस्य गदया दुर्योधनरथादीना नाश मामागमने मनपानि ७५०' २८'दुर्योधनस्य भीमभयानन्दकरथारोहणं ७८५ ... १८ ... २२ २ 1. ka ८ ७८२ ७८.१ ७ . . ४ .. २५ ... ..:.७८२ ७८९ ७८२ है ·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्चचोपत्रं प्रकरख . ... ४ ७८६ ८ ७८२ ... ०८३ ०८.३ ०८ ...८७ ००० ७८३ ८८७ ... • ७८३ ... ०८८.०१४ - ०८४ एसे দষ্টা মন্থমে एस दुव्याधनं इतमा भीमस्य सिंहनादादि. ०८२ १८ प्रतिविन्ध्य विरयं दृष्ट्वा नद्भाहृशां दुपारनं दुर्योधनं हतं माता कौग्वाणां शोचनं. ७८२ प्रत्यागमन महदेव प्रति कर्णस्य गमने मञ्जयोक्ति ७८२ २०/ नकुल मति भावलस्यागमने मनयोक्तिः सहदेवकर्ण योस्तुमुनयुद्धवर्णन ... २८ नकुलमविलयोयुद्धवर्णन ... पराजित सहदेवं प्रति कर्णप्रमत्मवाक्यं ०३ १२ नकुलवाणपीडितस्य शकुनेरपयानं ७८६ २५ कर्णवाकाचपोरितस्य महदेवस्य जनमेजय शकुनि निर्जितं दृष्ट्वा पाण्डवानामाकोशनं ०५६ २६ रथारोहण १८/कुनि निर्जित्य नकुलस्य ट्रोणममोपागमनं ६ विराटं प्रति मद्रराजस्य गमने सञ्चयोक्ति. २० शिखण्डिकपयोस्तुमुलयुद्धवर्णन विराटनप्रयोन्तमुन्नयुद्धवर्णनं - ३. सिण्डिकपरविण परस्पग्युद्धकयनं .. विराटं विरयं दृष्ट्वा मतानोकस्यागमनं ... ०८३ २० संकुतयुद्धवर्णन शन्यवाणेन घतानोकवध' २८ एयद्युषस्य द्रोणान्तिकागमन मनयोकि: शतानीकरयमारुह्य विराटस्य पुनर्युद्ध एरावट्रोणयोर्युद्धवर्णनं करणं २८ एष्टयुवं प्रति कर्णादीनां वायवर्षणं पच्चवापपीडितस्य विराटस्थापयानं २ कर्णदीन सप्त महारयान् प्रतिद्युपस्य सेना विद्रवन्तो दृष्ट्वा, कृष्णार्जुनयो. प्रत्य वाणवर्षणं समीपागमनं ४ापंम ति द्रुममेनस्य वाणवर्षणं छष्णार्जुनौ प्रत्यलम्बुपराक्षमस्यागमनं ७८.४ ५/दृष्टद्युषवाणेन झुमसेनबध २२ ६ वहुभिर्युध्यमानस्य घरधुधस्य रक्षार्थ मात्य अस्तम्बुषार्जन यायुद्धवर्णन केरागमन अनयुपं विजित्यार्जुनस्य द्रोणान्निकगमनं ०६४ १५/मात्यकिकरयोस्तुनुउयुद्धवर्णन अतानीक प्रति चित्रसेनम्यागमने मन गाण्डीवनिखनं वा दुर्योधनं प्रति कर्ण चौकि वाक्य भतानीकचित्रमेनयोर्यवर्णनं ..... २१) कर्णवाक्येन मावनं प्रत्यर्जुन याय दुयोधन या मेनपमेनयोम्नमुन्नयुद्धवर्णन ... ०८५ वाक्यं वृषनवास माहितस्य यामपनस्थापयानं १४ मन्यस्य सोपस्या नेन युद्धाय गमनं द्रुपदेऽपयाते नहलानी प्रद्रवर्ण २६ मावले प्रथात मात्यकिं प्रति कर्यादीनामा पाएपलान् निर्मित्य सपनस्य युधिष्ठिरा गमनं न्तिकगमन २१ युयुधानरय प्रति म गमन मनपोषिः ८.. प्रतिविध्यदुधामनपायुहवर्णन २४ कर्णदिभिधानस्य युद्धवर्शनं ०८८ - ... . ... 028 ...०८८ ... ... बलम्बुपरावमस्य रथवर्णन ७८8, ...०८४ १२ ... ... ०८८ ... ०८४ ०८८ L ०८.8 ...०८८ ७८३ ५ ... ..... ... . य ·२०४ ॥ योमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वतूचीपत्रं ॥ एरे ८.४ ११ ... ...८.१ -- ८.१ ६ ...८.४ - कथम.... ४ ...८.१ . ८०२ . संरच ए पाहा प्रवास मात्यकिवाणेन बहना कौरवमन्यानां नाश.८०.. १० कर्णवतयाचास्नसेनापोडनादि मात्यकिरय प्रति दुर्योधनस्यागमनं २३ खसैन्यं विद्रुतं दृष्ट्वार्जुन प्रति युधिष्ठिरवाकं ८.४ मात्यकिदुय्याधनयायुद्धवर्णन ... ८.०, २६ युधिष्ठिरवाक्यं श्रुत्वा श्रोष्टणं प्रत्यर्जुनवाक्यं ८०४ विरचा योधनस्य स्तरभरथारोहणं 8 | कर्ण प्रति घटोत्कचषणार्थमनूनं प्रति খলিঘৰমায়ুন वासुदेववाक्यं अर्जुनवाछियभुगादिमिः पिलोमोभा -- योषष्णवाक्येनार्जुनकृतघटोत्कचाकानादि ८.४ १३ कर्णेन युद्धाथ घटोत्कचं प्रति वासुदेववक्य ८.५ বিষয় হলুখেছি १८ घटोत्कर्षमति धनञ्जयवाक्यमनयोजित ८.५ १६ भुनभधार कौरवपताना पठापनादि .१ १२४ सपणामुनी प्रति घटोत्कदसमासासवा ८.५ ३२ घरघुपद्रोपयोर्युद्धवर्णन २६ कर्य प्रति पटोत्कषय गमने मनयोकि धुरभुपादीनां महाबादनं ३ कर्णममोपे रावसा सामने प्रति प्रासंतियारधनमनोनि.२ ৪র্যাবলী সমুচ্চি द्वारा प्रति दुसाधन वापर दुबोध पनि नटामुरमुतम्यामामुपयश ८. খাস তথা ৰাষা दुयोधनवायेम पटोत्कर्ष मत्यसमुपस्या प्रचारमन पादरोमांति वा १८ समुपारिभिटोफपण पुरन पाना नायट्रोष प्रतिधामना नासमुपपटोफपयार्पहर गममारि २१ पटोफरतासमुपरध पायासे प्रभ मामा मत दोनमय धमपं रखा पुलापन प्रति घटाक... करपटोको मन farmi ARE E.. प्रटीफगादिवसात भोपानियोला. पर विसार पक्षाय Relsनि पुन .....२ ... .. . ....२ C.. ८ .. ०२ ... C..

·प्रकरण ८११. ... ...१५ ५ ८११ ....... , गमन ॥ श्रीमहाभारतीयदितीमखण्डान्तर्गतद्रोण पब्बाहची पत्र ।। ઉલ્થ एछे कोपकरय - एसे ही मायारचितरथैन पुनर्घटोत्कचस्य गमनादि ८९. १८ लायुधसैन्यादिमियुयुधानादीनां युद्ध पुनरुभयोस्तुमुलयुद्धवने । .......ार.' २९ स्कयनं. ":८१३२८ घटोत्कचस्य मायया नानारूपधारणं .... ११ १ अलायुधघटोत्कचयोस्तुमुलयुद्धवर्णन 8. कर्णस्य वाणेन मायादिनाशनं ८११-१६ घटोत्कचनालायुधबंध १४ २४ पुनर्घटोत्करस्यान्तान ८अलायुधे हते पाश्चातादीनां सिंहनादादि ८१४ २६ दुर्योधनमोपे अस्तायुधरधिमस्यागमनादी अलायुधं हतं दृष्ट्वा दुर्योधनस्योगादि ८२४.३.. । मञ्जयोतिः' 7 ११ घटोत्कचप्रहर्षदी सञ्जयोक्तिः दुयोधन प्रत्यलायुधरामयस्य वाय १५ पाञ्चालादिभिः कर्णस्य युद्धकयनं -... २१५ श्रेलायुधवाक्यं श्रुत्वा दृष्टस्य दुर्योधनस्य खबचं भगं दृष्ट्वा कर्णममोपे घटोत्कचस्य "प्रतिवचनं र २९ गमन ....१५ - १८ दुर्योधनवाक्येनालायुधस्य भोमेन युद्धाय कर्णघटोत्कचयोर्युद्धवर्णन ..."८९५.२० २१ २२ घटोत्कचान्तर्धाने मनोनि..... ८१५ २५ घटोत्कचंसायनालायुधस्य रूपादिवर्णन १९ २४ तस्मिन्नन्तहिते मामकै कि प्रतिपन्नमिति, राम इश्वती दुधिनादोनी हादी एतराष्ट्रमन "....१५. २० • सत्रयोनिः ८१२ ४ कारवाणां घटोत्कवनाशमन्त्र गादी कर्णराउमयोयुद्धप्रमांकयनं :.. -...11२ 10/- 'मञ्जयोक्ति ९५२८ कर्णमात दृष्टालायुधप्रति दुर्योधनवाक्यं ६१२ ११/घटोत्कचस्य मायायुद्धवर्णन दुर्योधनवाधिनालायुधस्य घटोत्कचचनीप घटोत्कचयुद्धं दृष्ट्वा दुर्योधनादोनों * गमनादि ........८१२ , १६ भयादि १९५४ पलायुधपटोत्कचयोस्तुमुन्तयुद्धवर्णनं १२-१८ मायायुद्धेन कारवमन्यभङ्गादि..... ... १९२१ घटोत्कचमाहाय्यार्थ भीमस्यगमनं ...१२ २० युद्धे कर्णस्य मोहामावादिकयन" ...१६ २६ अलायुधभौमयोयुद्धवर्णन ... ...१२ २२/घटोत्कचवधार्य कर्ण प्रति कारवाणी घोरयुद्ध टार्जुनं प्रति श्रीछष्णवाक्य पर वा 7...२१० श्रोषणवाक्येनार्जुनस्य मेनानी योययर,f 4 | कौरवशाक्येन घटोत्कर्ष प्रति कम्यकपुरुष * नियोग যানিলীমজিৰ ....१०. पुनरसायुधभीमयोर्युदर्षन .... १३ १२ मतिं दृष्ट्वा घटोत्कचादीमा भयादिवर्णन १० राक्षमय भीमं दृष्टा पटोत्कर्ष प्रति वास कर्णप्रेषितमतया पटोत्करबधं ... १० देववाक्ये मनयोकि. ..'८१३ २३ घटोत्कचदेहपतमेन केरवाणामनाहियो पटोत्करस्यासायुधेनं मह युद्ध ....... २६- नानास . . ... २ . . ... १० ·॥श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गत द्रोणपर्वसचीपत्रं ॥ पंह . .... ... . 7... ... . ... १२ १२. ... "वाक्यं - .... 1 - ... प्रकरणं पंछी प्रकरण घटोत्कचे ते कौरवाण सिंहनादादि ८१० २६ सप्ऽर्जुमे वा शनि: फयं म त्यासत्यादि शत पटोत्कचे हते पाण्डवाना शोक श्रीकृष्णस्य राष्ट्रपन्न::.. ८२२ च हर्षे सञ्जयोतिः ६१८ १ युद्धकाले मर्चेषां भनित्यागविणता श्रीकृष्णस्य हर्ष दृष्ट्वा नवाक्यः ...८१८ सञ्जयोक्तिः ८२२ बर्नु प्रति थोराणस्य हर्थकारणकथनं ८५८ १२ कारवर्तिपेण तराष्ट्रामुतापवाक्यं .तब शक्तिसहितस्य कर्णस्याजेयत्वकथनं ...८१८ १४ पुनर्युद्धश्रवणाय इतराष्ट्रप्रमः ... ८२२ १४ श्रीकृष्णस्य कर्णपराक्रमकथनं ८१८ २५ घटोत्कचे इते कौरवाणा हादी मन्नयोक्तिः ८२२ २१ कर्णमाशाथ श्रीकृष्णस्योपायकथनं ... ८१८ २ कर्णविक्रमभीतस्य युधिष्ठिरस्य भीमं प्रति जरासन्धमृतयः कथं पातिताइति योक्षणं ८२२ २३ प्रत्यर्जुनप्रश्नः . ....८१८ ८/दुःखितं युधिष्ठिरं पति श्रीष्णवाक्यं. २२ २६ जरामधषधाधुपकारानुमादनेन श्रीकृष्ण' घटोत्कचकृतोपकारस्मरणेन युधिष्ठिरवाक्यं ६२२ २८ वाक्यं । ८ कौरवपराक्रमदर्शनेन युधिष्ठिरवाक्य ८२३ तब जरासन्धविक्रमादिकयनं ९५ घटोत्कचबधेन युधिष्ठिरानुतापवाक्यं ८२३ ११ नेपादिविक्रमकथनादि ८१८. २४ अभिमन्युषधस्मरणेन युधिष्ठिरानुताप. ८२३० १३ अर्जुन विनैकबोरघातिनोमफिर्घटोत्कचे द्रोणकर्णयार्वधार्थ श्रीक्षण प्रति युधिष्ठिर 'कथं स्यनेत्यादिष्टतराष्ट्रपत्रः १३ वाक्यं ८२३ धृतराष्ट्रवाक्यस्यात्तरे सञ्जयोतिः २४ कर्ण प्रति युद्धार्थ युधिष्ठिरस्य गमनादि दुर्योधनाद्याक्षेपरूपरतराष्ट्रप्रम. ... ८२.६ ३. गच्छन्नं युधिष्ठिरं दृष्ट्वार्जुनं प्रति श्रीकृष्ण : तराष्ट्र प्रति मञ्जयवाक्यं वाक्यं ८२३ तवशनित्यागार्थ कई प्रति कयितवाक्यामा। अर्जुनस्य युधिष्ठिरपश्चाद्धावनं ...E२३ २८ ४ | कर्ण प्रति युद्धाय गच्छन्त युधिष्ठिरं प्रति युद्धकाले शक्तित्यागें कर्णस्य विरुतिकथ व्यासशक्य ८२४ *नादि १२ घटोत्कचबधपर्वसमाप्ति. ... ८२४५११ कर्णशक्तिविषये श्रीकृष्णं प्रति मात्यकिप्रश्ने मन्त्रयोक्तिः ... ८२१ १० यद्रोणबधपवारम्भ. १३ दुःशासनादीनी भनित्यागार्थ मन्त्रणाया व्यासवाक्येन कर्णबधाधुधिष्ठिरनिवृत्त्यादी 'वासुदेवोभिः सञ्जयोति:- २४ १४ श्रीकृष्णस्य चतकर्णमाहादिकयनं ... १८२१. २४ द्रोणनिवारणार्थ पृष्टद्युम्न प्रति युधिष्ठिर , श्रीशष्पकयोपसंहार सञ्जयोकि २२ १"स्वाक्यं र... ८२० ... ८२० ५२२ २३ .. . ... ... ... कथन १२१ ... ....८२१ . ८२४ ... ८२१ : १६ ... ... २४ १०./ ·१०० ७ ... 4... ७ .... ... ॥ योमहाभारतोयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोणंपर्बतचोपत्रं ॥ प्रकरणे एछे पंडी प्रकर. एके युधिष्ठिरवाज्येन पाण्डवाना द्रोणवधार्थ । विराटद्रुपदादीनां द्रोण प्रति गमनादि ६२८ २३ निर्गमनं ......... २४ २२ विराटद्रुपदद्रोणानां युद्धवर्णन ... २८ २० कुरुपाण्डवयोम्नुमुलयुद्धवर्णनं ...) ... ८२४ २५ द्रोणं दृष्ट्वा घरावस्यशपथकरणादि ८२. रात्रियुद्धे सैन्याना निद्रान्धताकयनं ८२५' २ष्टद्युम्वं प्रति भीमस्य सक्रोधवाक्य निद्राकुला: सेना दृष्ट्वा ता. प्रत्यर्जुनवाक्यं ८२५ द्राणेन युद्धार्थ भीमदृष्टद्युम्न योर्गमनं ...२८ १८ अर्जुनवाक्येन सैन्यानां शयन ८२५ १५ सूर्योदये तथैव युद्धप्रवृत्त्यादी सञ्जयोनि. ८५८ २५ प्राप्तनिद्राणी सैन्यानामर्जुनं प्रत्याशीर्वचनं ८२५ १६ मसभादोनो तुमुलशब्दवर्णन ८३० सर्वसैन्यानी निद्रास्थानवर्णनादि । .. '१२५.२२ दुर्योधनादोना चतुणों नकुलादीन् प्रति चन्द्रोदरवर्णन २६ ममनं ८३० ट्राणं प्रति दुर्योधनवाक्ये मजयोनिः ... परेर १३ दिनचरणादिभीरणभूमिप्राभाकयन ८३१ द्रोणं प्रति दुर्योधनधा.... ८२६ १४ दुर्योधननकुलयोर्युद्धवर्णनं ..." ८३१ '१४“ दुर्योधनवाक्येन द्राणाधादा मजयोति ८२६२२ / महदेवं प्रति दु शासनस्य गमने सञ्चयोतिः २३१ २२ दुर्योधनं प्रति द्रोणस्य माधवाय ... हैं . २२ सहदेवदुःशासनयोर्युद्धवर्णन तत्र अर्जुनप्रसारूपं द्रोणवाक्यं ८२६ २६ भोमकर्णयोयुद्धवर्णन ८३२ द्रोणातार्जुनप्रभया दुर्योधनकोधादी । द्रोणार्जुनयोस्तुमुलयुद्धवर्णनं ...। ८३२ २५ ९सनयोनि. ८२७. ४ द्रोणार्जुनयुद्धदर्शनार्थ देवादीनामागमनं ८३२ द्रोणं प्रति दुर्योधनस्य विकत्यानवाक्य ! ... ८२0१द्रोणार्जुनयुद्धदर्शनेन मिद्धादीनां विन्मय दुधनवाक्यमुपहस्य पुगौणस्य तद्भर्मना । "वाक्यं रूपवाय ८२७ ६ प्रयालेणेोभयोयुकयों ३३३ रावे. मेषयामे उभयसैन्यवायुद्धे एटद्युम्न प्रति दुःशामनस्य गमने मनयोकि ८३३ मञ्जयोक्ति ८२७, २२ दु.शामनटष्टद्युयोर्युवर्णने । ८२ १८ देधीशतान् कुरून् दृष्ट्वा में प्रति श्रीकृष्ण दु.मामनं जिवा द्रोणं प्रयाग झन्नएरघुवं वाक्यं ...८२०२८ प्रति कृतवर्मरागमन ९३३ २१ श्रीकृष्णाभिप्रायं ज्ञावार्जुनं प्रति भीम युद्धस्य छसादिदोषरहित्यकयन ८३३ २६ वायं। ... मालयुद्धवर्णन ....८३४ भीमवायेनार्जुगस्य द्रोणकर्णातिकमादी, दुर्योधनमात्ययाः ममागमकयम ५ मनपानि.. ४ दुर्योधनमात्ययाः मंवादः ५२४ दुप्पोधनादिभिरहुनस्व युद्धवर्णन ८२८, ६ प्रियवादिनं दुर्योधनं प्रति मायचित्रायै द्रोण दृष्टा पाण्डवमन्यानो घामादि। ८२८ १० समयोकि - ... .... २८ }... ८३३ . ... ... ... . . ... ... ... ... + ८३४ ८२८ . 44 ... ८४ २ र ·-- ॥ श्रीमहाभारतीयडितीयखण्डान्तर्गतमीण पळसचीपत्र ॥' प्रकरण एक . पी प्रकरण 1 ८४० भीमस्य गमन ३ ... ... २ .. 2. ... ... पता दुर्य धनसात्यक्यास्तुमुलयुद्धवर्णन ८३४ २२ एटद्युम्न प्रति भीमवाक्य मडुलटुद्धवर्णन "८३५ ३ पुनधृष्टद्युम्नयोर्युद्धवर्णन ८४० दुधनमाहाय्यार्थ गच्छन्न कर प्रति द्रोणं प्रति भीमवावं. २७ ८३५ ६ कर्णदीनाइय ट्राणस्यास्त्रत्यागादि. ...८४१ कर्णभीमयोधुप ... ८३५ ७/योगमास्थाय द्राणस्य स्थितिकयनं ... ८४११२ स्वमेना. प्रति युधिष्ठिरोपटेशवाक्यं ६३५ १३ द्रोणस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिकथन ..."८४१ १० युधिष्ठिरवाक्येन सैन्याना द्राणं प्रति ब्रह्मलोकगतस्य द्रोणस्य धृष्टद्युम्नकतगिर गमनादि २८" ग्छेदन २३ पाञ्चाले. मह द्रोणस्य युद्धे सनयोक्ति ८३५ ' २५ छिवं द्रोणगिरो दृष्ट्वा कौरवाणी पलायनं ८४२ द्रोणनापीडितान् दृष्ट्वा नं प्रति श्रीकृष्ण : पाण्डवाना सिंहनादादिकरणं :.. ८४२ वाक्यं ३ घरधुनं प्रति भीमवाक्य - ८४२ अश्वत्थामा हतं इति द्रोणं प्रति भीमवाक्य ८३६ १. द्रोणबधपर्वममाप्ति ८४२ भीमवाक्येन क्रुद्धस्य ट्रोणस्य युद्धवर्णन ८३६ १४ युद्धस्थाने विश्वामित्रादीनामृषीणमागमनं ८३६ २७ श्रय नारायणास्त्रमोहपारम्भ ८४२ १७ द्रोणम्य मरणनिये ऋषीणा वाक्यं ८३६ '३० ते द्रोणे कारवशावादी मन्नयोक्ति ८४२ द्रोणयुद्ध दृष्ट्वा व्यथितस्य कृष्णस्य युधिष्ठिर पाण्डवभयात् शकुनिकर्ण शल्यादीना क्रमेण प्रति मित्याकयनेऽदोयकथन ८३७ ८४२ भवदन्ती कृष्णयुधिष्ठिरी प्रति भीमवाक्य १८३७ १४ वलभ दृष्टा दुर्योधनं प्रत्यश्वत्थामवाक्य ८४३ नोमवाक्यनाश्वत्थामा हत इति गभ इत्यादि अश्वत्थामान प्रति पिलधक्थनार्थ रुपं प्रति युधिष्ठिरवाक्यं .:. ८३७ १८ दुर्योधनवाक्यं २३ दुधिष्टिरबाकोन द्रोणम्य विपन्नता ८३७।२२ कृपस्य द्राए पत्तान्त कथन ८४३ २६ विपन दोषं प्रति प्रष्ट घुम्नन्यागनने पिटवधं श्रुत्वाश्वत्थाममोधे मञ्चयोनि ঘুষাঙ্গি ८३० २०/ अधर्मेण हतं श्रुवावस्थामा किमनवोदित्यादि घटद्युम्नद्रोणयोयुद्धवर्णनं • ८३८ तराष्ट्रप्रश्न मात्यकि प्रति दुवाधनादोनामागमने द्रोणप्रभापूर्वकटगगमन्म ... ८४५ मनयोति २२ अश्वत्थामगोकादी मन्नधानि 'दुधगालिमि मायके मुटुवम .. २६ दुयोधनं प्रत्यश्वत्थामा ... ८४५ मेना. प्रति युधिष्ठिग्या ३ युधिष्ठिग्यधार्थमवत्याप अपयकरणादि ८४५ 'যুণরানাখনিমিযী ६) दुर्योधनममोपे अक्षयापारमा घाफरणं ८५६ .... 4.."..." १० पलायनं. २६ A .... .. ४३ ८४४ . ८ ... १ T m4 ... .. ...at ७४५ ... ८४. ...८४.

·॥ श्रीमहाभाग्नीयदितीयखण्डान्तर्गत द्रोणपर्यटचीपत्र ।। १६ एके . ३ ८४० ... . ... ....८४७ . ... .. ... .... ...८४८ ८५४ ... ..." .. ८४८ ... पती प्रकर एके नागयणाचप्राप्तित्तान्तकयनं ८४६ १६/दुर्योधनममोपेऽन्यत्यान्न युन. प्रतिज्ञाकरणं ८५३ अयत्यामवायन काग्वाणां प्रत्यावर्तन २पुन कुन्पाण्डवममागमादिकयनं ८५३ नारायणास्त्रे प्रादुर्भूते दुनिमित्तादी द्रणितिप्रम्य नारायणास्त्रम्य प्रभाकयन् ८५३ १३ सञ्जयोक्तिः ८. नारायणास्त्रभीताना गण्डवानां पलायन५३ २० नदाटयानरचणे पाण्डवानी कामन्त्रणेत्यादि ट्रवमाण मैन्यं दृष्ट्वा विस्मितस्य युधिष्ठिर धृतराष्ट्रप्रमः ८४० १४ ध्यानादीन् प्रति वाक्यं ८५३ २३ एतराष्ट्र प्रति सञ्जयोकि ८४७ १६ तब युधिष्ठिरस्य विलापवाक्यं ८५३ २६ पुनर्युद्धं श्रुत्वार्जुनं प्रति युधिष्ठिरवाक्य ...८४० १० नारायणास्वान्मादायश्रोणपदेश. ८५४ युधिष्ठि प्रत्यवत्यामप्रशंमारूपम नवाक्यं ८४८ ४ श्रीकृष्णवाक्यनास्वमुत्युकामान् वजनान् द्रोणवधेन दु.खितस्यार्जुनग्य युधिष्ठिर प्रति भीमवाक्य ८५४ प्रत्याक्षेपवाक्य १.त्यकगाण्डीवमर्जुन प्रति भीमवाक्यं ... ८५४ २. पर्जनवाक्यन महारथाना लूप्पोम्भावे भीमं प्रत्यर्चुनस्यात्मवनकयनं .. मनयोनि ४ भीमद्राण्यानुमुन्नयुद्धवर्णन ८२४ क्रुद्धम्य भीमस्थार्जुन प्रत्याधेपवाक्य ५.पाण्डवमन्यानामस्त्रादित्याग: ८५४ २८ शेषयधममहमानमर्जुन प्रति धृष्टद्युम्नस्याचे नारायणास्तव्याप्तं भीमं दृष्ट्वार्जुनस्य वारणा पवाक्य स्त्रत्यागे मञ्चयोकि. ८५५ ठेवधर्भनिन्दापुर मरोधृतराष्ट्रप्रश्न ८५. १८ रथादवमुत्य कृष्णार्जुनयामि प्रति धादनं ८५५ धृष्टद्युषवाक्येनान्येवा प्णोभावेऽर्जुनकोधा युद्धादविरतं भीमं प्रति वासुदेववाक्य ८५५-१० दो चमच्चयोतिः २४/पाण्डरस्ते त्यने नारायणास्वमान्यादा धृष्टद्युबनिन्दारूप मात्यकिवाक्य ८५. २० ব্যাক্তি: ८५५ २२ मायाकं प्रति धृष्टद्युम्नम्याक्षेपवाक्य ८५१ १४ दुयोधनायथायोकि रत्युको ... ...८५५ काग्वनिन्दारूपं धृष्टद्युबवावं २० तरिमवस्त्र प्रतिहते शणि.किमको धृष्टद्युमं प्रति ग्दामादाय मार्गमनादी सनयोति ८५२ ४ धृएके प्रत्ययत्याद्रो गमने मजयाकि, ८५८ वासदेवपितेन भोमेन मात्यकिनिवारणं ८५२ ८ एयद्युमावत्याम्नायुद्धवर्तन मात्यांक प्रति महदेवन्द विनयवाक्य ८५२ ११ दुर्योधनकादिभिः मात्य वर्णनं ८५६ सत्यधिमापयन्न भोमं प्रति धृयधुभ्रस्य मात्यकिवा एपीडितय होगे भात्यकि प्रति भोपहामवाश्य ८५२ १८ वा सत्यानसमन्दनायादी मञ्चयोतिः ... ८५२ २८ द्रिाशिवापविद्धन नात्यकेम्पयन ५० ...८४६ द ८४ ३ ... ... ... .... । दितिधृतराष्ट्रप्रमः ... .... ४ .

·॥ श्रीमहाभारतीयदितीयखण्डान्तर्गतद्रोणपर्वसूचीप- प्रमारण पक्लो प्रकरण ... ... ... ... . दिति धृतराष्ट्रप्रश्न ... Z. द्राणिवाणेन धृष्टद्युम्ने मुग्धेऽर्जुमादीनां तत्कयाछलेमाश्वत्थामानं प्रति व्या तबगममादि ८५७ १२ व्यामवाक्यंशुलाट्रोणे मैन्यावहारे म अश्वत्थामार्जुनादोनो युद्धवर्णन ८५७ २. द्रोणे हते पाण्डवानामपि सैन्यावहार पौरवादीनां नाशं दृष्ट्वाकुद्धस्य भोमस्य है। द्रोणे हते मामका. पाण्डवाव किमक णिना युद्धवर्णन ८५७ ति धृतराष्ट्रप्रश्न ट्राणिवानन भीममारथी मुग्धे झ्यानां अर्जुनममोपे व्यामस्य यदृच्छागमनादा प्रद्रवणं ८५ सञ्जयोक्ति भीमस्थापयानं दृष्ट्वा पाञ्चालादोना पलायनं ८५८ १३ युद्धसमये मदग्रतायं लक्ष्य स कहत्या अर्जुनकतबलनिवारणादौ सञ्जयोफि. ८५८ १८ মুনমন্স अन्यत्यामानं प्रत्यर्जुनस्य सक्रोधव क्य ८५ २१ स एव सङ्कर इत्युत्का व्यासस्य महादेवखरू , मामाई प्राचार्यपुत्रेऽर्जुन. कय रुवमत्रको कथनं ८५८ २६ महादेवपारिषदाना नामकथनादि युवराजादी ते पुनधिमन्त्रयोकि ८५८ २८ अर्जुनं प्रति व्यासस्य महादेवस्तवकयनं अर्जुनवायन क्रुद्धस्य द्रोणराग्नेियास्त्रत्याग. ८६ . २ महादेवकृतत्रिपुरजयवृत्तान्तकयनं द्राणिनास्त्रे त्यले उल्कापातादिकयनं . ८६. ७ वालमझे कृत्वा कायमिति देवान् प्रति द्रोण्यस्वप्रभावेण पाण्डवप्न्यानां पतनादि ८६. १५ যাশনীলিমা অনগ্ন ছল্প যীহুল যাবি ८६. २४ असूयतो वजंयत्नुकामस्यन्द्रेस्यमवज्रवाह केशवार्जुनी विमुक्ती दृष्ट्वास्वाणि न्यस्य स्तम्भनादि द्रोणे पलायन ८६१ ३ चन्द्रादिदेवनाकारुतिप्रत्युको पथि व्यामं दृष्ट्वा तं प्रति द्रोणेरखस्य मित्या शक्राय प्रसादाथ ब्रह्मशतमहादेवस्तव ८६. वे कारणजिज्ञामा ८६१ ब्रह्मणोवाक्येन महादेवप्रसादादी व्यामोनि: ८६६ अंश्वत्थामानं प्रति व्यासस्य नरनागयणन्ता (पलपति प्रभ्यतोना नानी निरुक्तिकथन न्तकथनं ८६१ १४ महादेवस्तवश्रवणादिफलकयनं ८६८ तत्र नारायणर्षये वरदानाथ महादेवस्या अजूनमुपदिश्य व्यासस्य गमनमायोक्ति ८६८ गमन ८६१ २० द्रोणपर्वफलश्रुतिकथन ८६८ व्यामम्य महादेवस्यरूपवर्णम २१ नारायणास्तमोक्षपर्चममाप्ति ८६८ नारायणकतमहादेवस्तुति. ८६२ ४ द्रोणपञ्चममाप्तिय महादेवस्ट वरदाने व्यापानि ८६२ १८ दितीयभागसूचीममाता ८६८ वरदाना नारायध प्रति भिववाक्य ...... . .. ... ... ६ ... ... ... ... है ... .... ... ... ८६२ १८ ·THE MAHABHARATA, AN EPIC POEM, WRITTEN BY THE CELEBRATED VEDA VYASA RISHI. VOL II. CONTAINING PART IV-VIRAT PARVA 1-UDJO GA PARIA VI-BHISV4 PARVA VII.-DROVI PARTA EDITED AVD CAREFUILI COLLATED WITH THE BEST VANUSCRIPTS N THE LIBRARY OF THE SANSCRITA COLLEGE OF CALCUTTA BY VIMACHAND SIROVLAWI AND VA DA GOPA LA PINDITS COXXXNCED EXDOR THE CONVITTLE OF PUBLIC STRECTION AND TOY THE RESPEYE OY or in ORISTAL TCILICATION COXPLETED TDXR TYB Ar$ICES OF THE ASIATIC SOCIETY OF BIOAL Calcutta, PRUITED AT THE BATTIST VISIO PRESS CIRCULAR RO ID 1996 ·११० ॥ श्रीमहाभारतीयद्वितीयखण्डान्तर्गतद्रोण पर्बसचीपत्रं ॥ पता प्रकरण o ... ... ... . ति धृतराष्ट्रप्रमः ... म ७ प्रारगं ए पं द्राणिवाणेन धृष्टद्युम्ने मुग्धेऽर्जुमादीनी तत्कथाच्छलेनाश्वत्थामानं प्रति व्यामोपदेशः ८६२ २५ तत्र गममादि ८५७ १२ व्यामवाक्यंश्रुत्वाद्राण: मैन्यावहारे मञ्जयोनिः ८६३ अश्वत्थामाणुनादोनों युद्धवर्णनं ८५७ २. द्रोणे हते पाण्डवानामपि मैन्यावहार. परिवादोनो नायं दृष्ट्वाक्रुद्धस्य भोमस्य है। द्रोणे इते मामका. पाण्डवाय किमकुर्वनि जिना युईवर्णन ८५७ ८६३ द्राणिवानेन भीममारथा मुग्धे हयाना अर्जुनसमोपे व्यासस्य यदृच्छागमनादी प्रद्रवणं ८५८ सञ्जयोक्तिः ८६३ भीमस्यापयानं दृष्ट्वा पाञ्चालादीनां पलायनं ८५८ १३ युद्धसमये मदयतायं लक्ष्य स कदत्यादि अर्जुनकृतबलनिवारणादौ भञ्जयोमिः ८५८ १८ अर्जुनप्रश्नः ८६३ १६ अश्वत्थामानं प्रत्यर्जुनस्य सक्रोधवाक्य २९ स एव मङ्कर इत्युत्का व्यासस्य महादेवखरूप : भामाई प्राचार्य्यपुत्रेऽर्जुन. कयं रुक्षमत्रो कथन ८६३ -१८ दिति धृतराष्ट्रप्रश्नः ८५८ २६ महादेवपारिषदानी नामकथनादि ८६३ युवराजादी हतेऽर्जुनधेिमञ्जयोक्ति. ८५८ २८ अर्जुनं प्रति व्यासस्य महादेवस्तवकयनं ८६४ अर्जुनवायन कुद्धस्य द्रोणेरानेयास्त्रत्यागः ८६० २ महादेवकृतत्रिपुरजयवृत्तान्तकथन ८६५ १५. द्राणिनास्त्रे त्यो उस्कापातादिकयनं ८६. ७/बालमके कृत्वा कोयमिति देवान् प्रति द्रोण्यस्त्र प्रभावेण पाण्डवन्यानां पतनादि ८६. पार्वतीजिज्ञामा ८६६ अर्जुनस्य ब्रह्मास्ते ए ट्रोय वना यादि २४ असूयतो वचं यनुकामस्यन्द्रेस्वसवज्ञवाह केपवार्जुना विमुनी दृष्ट्वाखाणि न्यस्य स्तभनादि ८६६ द्रोणे. पलायन ८६१ ३ इन्द्रादिदेवब्रह्मणेरुतिप्रत्युको ८६६ पथि व्यामं दृष्ट्वा तं प्रति ट्रोणरेखय मित्या शक्राय प्रमादाथ ब्रह्मकृतमहादेवस्तवः ८६६ त्वे कारणजिज्ञामा ब्रह्मोवाक्येन महादेवप्रसादादी व्याक्ति: ८६६ १५ खत्यामानं प्रति व्यामस्य नरनारायणन्ता पशपति प्रभ्यतोना नाया निरमिकथन न्तकथन ८६१ १४ महादेवस्तवश्रवणादिफलकयनं सब नारायणपये वरदानाथ महादेवस्या अजूनमुपदिश्य व्यासस्य गमनमनयोनि. ८६८ १२ गमन ८६१ २. द्रोणपर्वफलश्रुतिकथन ८६८ १४ व्यामन्य महादेवस्यपवर्णन ८६१ नारायणास्वमोचपर्वममाप्ति. २१ ८६८ १० भारायणकतमहादेवन्तुति. ८८२ ४द्रोएवममाप्तिय महादेवस्य धरदामे व्यामकि. ८६२ १५ दितीयभागसुघो समाप्ताच ८६८ যাখ লাখ গনি মিয়া ८६९ १८ ... स ... .. ... ८६८ ... ... .... ... ...

·THE MAHABHARATA, AN EPIC POEM, WRITTEN BY THE CELEBRATED VEDA VYA'SA RISHI. VOL. II. CONTAINING PART IV-VIRAT PARVA V-UDJO'GA PARVA VI-BHISVA PARVA VII -DROVA PARVA EDITED AND CAREFULLY COLLATED WITH THE BEST VAVUSCRIPTS IN THE LIBRANY OF JIIE SANSCRITA COLLEGE OF CALCUTTA BY VIVACHAND SIROVLANI AVD VANDA GOPALA PAVDITS COXNEYCED UNDER TIE COSMITTEE OF PEELIC INSTAGCTIOY AND CPOV TRX AUSPT STOx or Int ORIENTAC PEILICATION COXPLETED CIDER TN ArsPICES OF THE ABISTIC SDCTITT OY BEYOAL Calcutta: PRIYTED AT THE BATTIST MISSION PRESS CIRCULAR NOD 1896

·श्रीमहाभारत
श्रीमन्मपिवेदव्यासविरचिता
श्रीमन्महाभारतसंहिता
विराटाद्योगभीयाद्रोणपर्वघटितः
हितोयपद।
साधारण विद्यार्थककमिट्टिधनव्ययेन मुद्रितुमारचक्षत्रावमाप्तवान्
रसित्राटिसोहटायगाडदेशीयममाध्यदेण प्रेरित.
वसिकावाय राजधान्यां
रसिधारि सोसारट दायबारये
मुहित
वत्सम्बन्धीयपडितान्या समाधिवक्ष
शकान्दा. १८५०

·श्रीमहाभारत ॥ विराटपर्व॥ . ॥नमा गणेशाय ॥ नारायणं नमस्कृत्य नरश्चैव नरोत्तम। देवी सरसतोञ्चैव ततो जयमुदीरयेत् । । जनमेजय उवाच ॥ कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः। अज्ञातवासमुषिता दुर्योधनभयादिनाः । पतिव्रता महाभागा सततं ब्रह्मवादिनी। द्रौपदी च कथं ब्रह्मनज्ञाता दुःखिताऽवमत् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ यथा विराटनगरे तव पूर्वपितामहाः। अज्ञातवाममुपितास्तच्छृणुय्य नराधिप । तथा तु सवरामचा धार्मभृतां वरः । गत्वाश्रमं प्राह्मणेभ्य वाचण्या सर्वमेव तत् । कथयित्वा तु नत्मन्य ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः । अरोमहितं तस्मै घाणाय न्यवेदयत् । ततो युधिष्ठिरो राजा धर्मपुचो महामनाः। मन्निवानुजान् मानिति होवाच भारत। द्वादशेमानि वर्षाणि राज्यविनापिता वयं। बयोदशोऽयं सम्प्राप्तः कृच्छ्रात् परमदुर्धसः । स माधु कौन्तेय दतो वाममर्जुन रोचय । सम्बत्सरमिमं यत्रवसेमाविदिता. परे। ॥ मन उवाच ॥ नम्मेव वरदानेन धर्मभ्य मनुमाधिप। अचाता विचरियामा नराणा नात्र मंगय' 1 किन्तु वासाय राष्ट्राणि कीर्तथियानि कानिचिन्। रमोयानि गुप्तानि तेया किश्चित् म रोचय। मन्ति रम्या जनपदा बहन्नाः परित. कुरुन्। पाधानादिमस्याय शरमेनाः पटञ्चराः। दाणा नवराष्ट्राय मनाः माल्या युगन्धराः । कुन्तिराष्ट्रच विपुल सरादावन्तयस्तया। रतेषां कतमा राजनिवामस्तव रोचते। यत्र वस्यामहे राजन् मम्वत्सरनिम वयं। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ श्रुतमेतन्महावाही यथा स भगवान् प्रमुः। अश्वोत्मयतमन्नत्त या न नदन्पया। अवश्यन्वः वामार्थ रमणीयं शिवं मुखं । समय सहितः मर्चम्नव्यमकुतामयः। मत्स्या विराटो यत्तवानमिरकोऽय पाण्डवान्। धर्मयोतो वदान्य हवय मतनं प्रियः । विराटनगरे तात सम्बदारमिमं वयं। कुर्वन्नम्तस्य कर्माणि विहरिय्याम भारत । पानि यामिष कमाणि तस्य वक्ष्यामहे वयं । पासाथ मत्स्यं तत् कम प्रभूत कुरुनन्दनाः । ॥ अर्जुन उवाच ॥ नरदेव कयं तस्य राष्ट्रे कर्म करिबसि। विराटनगर माधो बन्दसे केन करणा। मदुर्मदान्या होमाय धार्मिक सत्यमनमा राजस्वमापदाछटः किररियमि पापमय । . . २ ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [पाण्डवप्रवेश प० । अध्याय १.२। न दुखमुचितं किञ्चिद्राजा वेद यथा जन । म इमामापदं प्राप्य कथं घारान्तरिथसि। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ टणुध्वं यत्करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दनाः । विराटमनुसम्प्राप्य राजानं पुरुषर्षभाः। सभास्तारो भविष्यामि तस्य राजो महात्मन. । को नाम दिजो भूत्वा मताक्ष. प्रियदेवनः। वैदूर्यान् काञ्चनान् दान्तान् फलज्योतीरसैः सह। कृष्णालालोहिताय निर्वस्यामि मनोरमान् । विराटराज रमयन् मामात्य महयान्धवं । न च मा वेस्यते कचित्तोषयिष्ये च नं नृपं । श्रास युधिष्ठिरस्याई पुरा प्राणसम सखा । इति वक्ष्यामि राजानं यदि मां मोऽनुयोच्यते । इत्येतदो मया ख्यातं विदरिय्याम्यहं यथा। कोदर विराटे वं वस्यसे केन हेतुना। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशप-णि युधिष्ठिरादिमन्त्रणे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ ॥भीममेन उवाच॥ पारोगवा ब्रुवाणोऽहं वलो नाम भारत । उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति मे मति.। सपानस्य करिष्यामि कुशलाऽस्मि महानसे । कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षित। तानप्यभिभविष्यामि प्रीति सञ्जनयवहं । बाहरिष्यामि दारूणा निचयान्महतोऽपि च । यमेव्य विपुलं कर्म राजा संयोच्यते म मां। श्रमानुपाणि कुर्वाण स्तानि कमाणि भारत। राजस्तस्य परिप्रेण्या मस्यन्ते मां यथा नृपं । भच्यानरमपानानां भविष्यामि तथेवरः । दिपा वा बलिनो राजन् वृषभा वा महाबलाः । विनिग्राह्या यदि मया निग्रहीयामि तानपि।। ये च केचिनियोत्स्यन्ति समाजेपु नियोधकाः । तानई निहनिय्यामि रतिं तस्य विवर्द्धयन्। मलेतान् युध्यमानान् वै हनिष्यामि कथञ्चन। अथ तान् पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयं। श्रारालिको गोविकती सूपकत्ता नियोधक' । प्रासं युधिष्टिरस्याहमिति वक्ष्यामि प्रच्छतः । श्रात्मानमात्मना रचरिष्यामि विशाम्पते। इत्येतत् प्रतिजामामि विहरिय्याम्यहं यथा । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यममित्राह्मणो भूत्वा समागछनृणां वरं। दिधनु' खाण्डवं दावं दागाईसहित पुरा। महायलं महायाजमजितं कुरुनन्दनं । मोऽयं किधर्म कौन्तेयः करिय्यति धनञ्जय । योऽयमामाद्य तं दावं तर्पयामास पावकं । विजित्यकरथेनव हत्वा पनगरातमान् । वासके सर्पराजम्य स्वमारं हनवांय यः । श्रेष्ठ यः प्रतियोधानां मोऽर्जुनः किवरिष्यति । सूर्य प्रतक्तां ग्रेठा द्विपदा प्राणो वरः। आगोविषय माणामनिस्तेजखिनां वरः । प्रायुधाना वर वचं ककुयी च गवां वरः । इदानामुदधि. श्रेष्ठः पर्जन्या वर्षतां वरः। धृतराष्ट्रय नागाना हस्तिय्वैरावणे वरः । पुध प्रियाणामधिको भार्या च सुदां वरा। यथतानि विशिष्टानि जारयां जात्यां वृकोदर। एवं युवा गुडाकेश श्रेष्ठः सर्वधनुमतां । मोऽयमिन्द्रादनवरो वासुदेवान्महाद्युतिः । गाण्डीवधवा बीभत्सुःश्वेताश्व किरिष्यति । पित्वा पञ्चवर्षाणि सहसाधाय वेग्मनि। अस्त्रयोगं ममामाच वषीर्यामानुपाहुन। दिव्यान्यस्माणि चाप्तानि देवरूपेण भाखता।पं मन्ये दादगं प्रमादित्यानां पयोदछ । यसमा मवमं मन्य ग्रहाणां दशम F तथा।

·पाण्डवप्रवेश प० । अध्याय 131] ॥ विराटपर्व । ३ L यस्य बाइसमा दी? ज्याघातकठिनत्वच। दतिगे चैत्र सव्ये च गवामिव वहः कृतः। हिमवानिव मैलानां समुदः सरितामिव । त्रिदशाना यया शो वसनामिव हव्यवाद । मृगाणामिव गातो गरुडः पततामिव । वरः मन्नामानानां सोऽर्जुनः किरिष्यति। ॥ अर्जुन उवाच ॥ प्रतिज्ञां पण्डकोऽस्मीति करिष्यामि महोपते। व्याघाती हि महान्ता मे संवर्नु नृप दुष्करो। बलयकादयिष्यामि वाह किणकृताविमा । कर्मयोः प्रतिमुच्याहं कुण्डने चवनप्रभे। पिनद्धकम्बु पाणिभ्यां खेतीयां प्रकृतिं गतः। वेणेकनधिरा राजमाम्बा चैव हवना । पटनाण्यायिकाद्यैव स्वोभावन पुन:पुनः । रमयिये महोपालमन्यादान्तः पुरे जनान् । गीतं नृत्यं विचित्रञ्च वादित्रं विविधं तथा। शिक्षयिष्याम्यहं राजन् विराटस्य पुरस्त्रियः । प्रजाना सनुदाचारं वडकर्म कृतं वदन्। हादयिष्यानि कौन्तेय माययात्मानमात्मना। युधिष्ठिरस्य गेहे वै द्रौपद्याः परिचारिका । उपिताऽस्मोनि वत्यामि पृष्टो राजा च पाण्डव । रतन विधिना छन्नः कृतकेन यथाऽनलः । विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटभपने सुखं । इत्यवमुक्का पुरुषप्रवीरस्तयाऽर्जुना धर्मभृतां वरिष्ठः । वाक्यं तथाऽमा विरराम भूयो नृपोऽ परं भानग्मावभाये । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रथपर्वणि युधिष्ठिरादिमन्त्रणे दितीयोऽध्यायः॥ २ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ किं लं नकुल कुाणस्तत्र तात चरिथमि । कर्म तत् ले समाचल राज्ये नस्य महीपतेः । सुकुमारय शरय दर्शनीयः सुखोचितः । ॥ नकुन उवाच ॥ अश्ववन्धा भविष्यामि विराटनृपतेरहं । मर्वया धानसम्पनः कुशलः परिरचणे। - ग्रन्थिको नाम नाम्माऽहं कर्मतत् सुप्रियं मम । कुमलोऽस्ययमिक्षायां तथैवाश्यचिकित्सने । प्रियाय सततं मेऽश्वाः कुरुराज यथा तवा ये मामामन्त्रयियन्ति विराटनगरे जनाः। तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरियाम्यहं यथा । पाण्डवेन घई नात अवधिकृतः पुरा। विराटनगरे छनधरिय्यामि मही - " . पत। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ सहदेव कथं नस्य समीपे विहरिष्यसि । किं वा स्व कम कुम्वाणः प्रच्छन्नो विहरिष्यसि । বদৰে ভাঘাষণা বিঘালবাসেন। সানি ই বললপনা। नन्त्रिपाल दलिख्यातो नाघाऽई विदितस्वथ । निपुनश्च चरिष्यामि व्येतु ते मानमो धरः। अहं हि सततं गोषु भवता प्रहितः पुरा। नत्र मे कौशलं ममयबुद्धं विशाम्पते। लक्षणचरितं चापि गवायचापि मङ्गल। तामय मे मुविदितमन्यच्चापि महीपते । वृषभानपि जानामि राजम् पूजितरक्षणान् । येषां मूत्रमुपानाय श्रपि बन्ध्या प्रसयते। मोऽहमे परिष्यामि प्रोतिर हि मे मदा। न च मां वेत्स्यो कचिनापयिष्ये च पार्थिव । ॥ युधिष्ठिर उवाच ।। इयं हि नः प्रिया भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसीमातेव परिपाच्या च पूज्या व्येव प स्वमा । फेन रम द्रौपदो कृष्णा कमण विचरिष्यति म हि किधिदिनानाति कर्म कत्तुं यया लियः । सुकुमारी च याला प राजपुत्रो यमखिनी। पतिपता महाभागा कयन्तु विपरियति ।

·॥ श्रीमहाभारतं॥ [ पाण्डवप्रवेश प० । अथाय ३१४। CO माल्यगन्धानलङ्कारान् वस्वाणि विविधानि च । एतान्यवाभिजानाति यतो जाता हि भाषिनी। ॥ द्रौपद्युवाच ॥ मैरिश्रो रशिता लोके भुजिथ्याः सन्ति भारत। नैवमन्याः स्त्रियो यान्ति इति लोकस्य निश्चयः । माऽई त्रुवाण मैरिन्धी कुशला केशकर्मणि । युधिष्ठिरस्य गेहे वै द्रौपद्याः परिचारिका। उपिताऽस्मीति वक्ष्यामि पृष्टा राज्ञा च भारत। श्रात्मगुप्ता चरिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छामि। सुदेष्णां प्रत्युपस्यास्ये राजभार्या यशखिनी ।सा रचियति मा प्राप्तां माइत्ते दु.खमीदृशं । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जाताऽसि भाविनि । न पापभिजानामि माध्वी साधुत्ते स्थिता । यथा न दुईदः पापा भवन्ति सुखिनः पुनः । कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि लक्षयेयुन ने यथा। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि युधिष्ठिरादिमन्त्रणे नृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ ॥युधिष्ठिर उवाच ॥ कमाण्युतानि युमाभिर्यानि यानि करिव्ययामम चापि यया बुद्धिरुचिता विधिनिश्चयात्। पुरोहितोऽयमस्माकमग्रिहोत्राणि रक्षतु । सतपारोगवैः माई द्रुपदस्य निवेशभे। इन्द्रसेनमुखाश्चमे रथानादाय केवलान् । यान्तु द्वारवती शीघमिति मे वर्त्तते मति. । इमाय नार्यो द्रौपद्याः साश्य परिचारिकाः। पञ्चालानेव गच्छन्तु सतपौरोगवै. मह । सर्वैरपि च वक्तव्य न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः । गता ह्यस्मानपाकीर्य सँव दैतवनादिति। ॥ वैशम्पायन उवाच ।। एवं तेऽन्योऽन्यमामव्य कमाण्युका पृथक्या । धौम्यमामन्त्रयामासु स च नान्मन्त्रमप्रवीत्। ॥ धौम्य उवाच ।। विहितं पाण्डवाः सबै ब्राह्मणेषु सुहृत् च । याने प्रहरणे चैत्र तथवामिण भारत । खया रचा विधानव्या कृष्णायाः फाल्गुणेन च। विदित हो यथासर्व लोकवृत्तमिदं तव । विदिते चापि वक्तव्य सुद्भिरनुरागतः । एष धर्मय कामय अर्थश्चैव सनातनः। अतोऽहमपि वक्ष्यामि हेतुमत्र निवोधता इन्तेमा राजवमति राजपुत्रा नदीम्यहं। पथा राजकुतं प्राप्य सधान् देोषांस्तरिय्यय। दुसन्त्येव कारच्या जानता राजवेग्मनि । अमानितर्मानितैा अज्ञात. परिवत्सर। ततयतुर्दश वर्षे चरियथ ययासुखं। दियदारो लभेत् द्यु रहस्येषु न विश्वमेत् । तदेवामनमन्विच्छेद्यत्र नाभिपजेत् परः। यो म यानं न पर्यकं न पीठं न ग रथ। भारोहेत् सम्मनोऽमोति म राजवति वमेत्। अथ यवैनमामीन मकेरन् दुष्टचारिणः। न नवोपविणेद्यो वै स राजवसतिं वसेत् । न चानुप्रियाद्राजानमच्छन्न कदाचन। वृष्णीवेनमुपासीत काले समभिपूजयेत् । असयन्ति हि राजानो जनानमृतवादिम । तथैव चावमन्यन्ते मविण वादिन सपा । भेषी दारेषु कुति में प्राज कदाचन । अन्तःपुरचरा ये च देष्टि यामहिनाय थे। विदिते चाम्य कुर्योन कार्याणि मुनघून्यपि। वं विचरता राशिम चतिगायत कचित् । गच्छन्नपिपरी भूमिमपटो पनियोगितः । जात्यन्ध एव मन्या मर्यादामनुचिन्तयन् । महि पुष ममतारं मभातरमरिन्दमाः । समतिकान्तमयाद पूजयन्ति नगधिपाः । यनाचोपचरेदेनमप्रिवदेववविह। अमतेनोपयोण हि न्यादेव न संगया।

·पाण्डवप्रवेश प० अध्याय !] । विराटपर्व । ५ . ११. यद्यदर्ताऽनुयुनीत तत्तदेवानुवर्तयेत् । प्रमादमवलेपञ्च कोपञ्च परिवर्जयेत। समर्थनासु मामु हितश्च प्रियमेव च । मवर्णयेत्तदेवाम्य प्रियादपि हितं वदेत् । अनुकुलो भौचास्य मार्थेषु कयासु च । अप्रियं चाहिनं यत्यात्तदस्म नानुवर्षयेत् । नाहमस्य प्रियोऽस्मोति मत्वा मेवेत पण्डित.। अप्रमत्तय सततं हितं कुर्यात् प्रियञ्च यत् । नास्यानिटानि सेवेत नाहित. मह संवमेत् । स्वस्थानान्न विकम्पत स राजवमति वसेत् । दक्षिणं वाऽय वामं वा पार्थमासोत पण्डितः । रविणं झात्तस्त्राणां म्यानं पद्याविधीयते। नित्यं हि प्रतिषिद्धन्तु पुरस्तादामनं महत् । न च सन्दर्शने किश्चित् प्रहत्तमपि भजपत् । अपि तिरिट्राणां व्यतीकं स्यानमुत्तमान सपाऽभिहितं राज्ञां मनुष्येषु प्रकाशयेत् । असूयन्ति हि राजानो नराननृतवादिन । तथैव चावमन्यन्ते नरान् पण्डितमानिन. । भूरोऽस्मोति न दृप्तः स्याहुद्धिमानिति वा पुन.। प्रियमेवाचग्न् राजः प्रियो भवति भागान् । ऐश्वर्य प्राप्य दुष्प्रापं प्रियं प्राप्य च राजन.। अप्रमत्ता भवेद्राज प्रियेषु च हितेषु च । यम्य कोपो महावाध. प्रमादय महाफनः । कस्तस्य मनमाऽपोछेदन प्राज्ञसमतः । न चौठी न भुना जानू न च वाक्यं समादिपेत् । सदा वातञ्च वाचच्च छोवनश्चाचरेच्छने । हास्यवस्तुपु चाप्यस्य वर्तमानेषु के चित्। नातिगाढं प्रहयेत न चाप्युन्मत्तवद्धभेत्। न चातिधैर्येण चरेगुस्तां हि व्रजेत्ततः। स्मितन्तु मृदुपूर्वेण दर्शदप्रमादजं । लाभे न ध्ययेद्यन्न न व्यथे योऽवमानितः। अभमूढा यो नित्यं म राजवमति वमेत्। राजानं राजपुत्वं वा संवर्सयति यः सदा। अमात्य. पण्डिता भूवा म चिरं तिष्ठते प्रिय.। प्रग्टहीतय योऽमात्यो निग्टहीतर कारणे:। न निर्वदति राजानं लभते मम्पदं पुन । प्रत्यक्षञ्च परोक्षञ्च गुणवादी विचक्षण: । उपजीवो भवेद्राको विषये योऽपि वा भवेत् । आमात्यो हि बनाना राजानं प्रार्थयेत्तु य.। न म तिडेचिरं स्याने गच्छेच प्राणमंशयं । श्रेयः सदात्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत्। विशेषयन्त्र गजानं योग्यभूमिथु मर्वदा । पालो दरारम्छावानुमत सदा सवादी दुन्निास रावसतिं वसेत् । अन्यस्मिन् प्रेग्यमाणे तु पुरस्ताद्य समुत्पतेत्। श्रई किं करवाणेनि म राजवमति वमेत् । श्रान्तरे चैव वाद्ये च राज्ञा यश्चैव सर्वदा । श्रादियो नव क्येन स गजवमति वमेत् । थोपे ग्टहेभ्यः प्रवमन् प्रियाणां नानु स्मरेत्। दुणेन सुखमविच्छेन म रामवमति वमेत् । समवेमं न कुति नाच: मन्निहितो हमेत्। न मन्च बहुधा कुदिव राम प्रिया भवेत्। न कर्मणि नियुक्रः मन् धनं किश्चिदुपस्पृशेत् । प्राप्ने ति हि हरन् द्रव्य यन्धनं यदिवा यधं । यानं वस्त्र मनहारं यदान्यत् सम्प्रयच्छति। तदेव धारयनित्यमेवं प्रियतरा भवेत्। एवं संयम्य रित्तानि यत्रतः पाण्डुनन्दमाः । सम्बन्धमरमिमं नाताम्तयामेडा बुभ्रषः । अय खविषयं माप यदाकर्म - परियया ए ·॥ थीमराभारत [पाएडवप्रवेनपा अध्याय 11 ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ अनुमिष्टा म भन्ने मतदाऽस्ति कथन । कुन्तीसते मातरं मे विदुरमा महाममि । यदेवानन्तरं कार्य तद्भवान् वकुमईति। तारणायास्य दु खम्य प्रन्यानाय जयाय च । ॥वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्कस्ततो राजाधान्याऽय दिजसत्तम । करोदिधिवास प्रस्याने यदिधीयो । नेषां समिध्य तानप्रीन्मन्त्रवञ्च जुहाव स । सद्धिद्धिसाभाय धृथिवीविप्रयाय 1. अमीन् प्रदक्षिणोश्त्य बाह्मणाय तपोधनान्। थाइसेनों पुरस्कृत्य पडेवाथ प्रवप्रजु । गतेषु तेषु वीरेपु धान्योऽय जपतामर । अमिहोत्राण्युपादाय पाञ्चालानभ्यगष्छत । इन्द्रोनादयचैव यथोना प्राप्य यादवान् । रथानश्चय रचन्त सुखमपु' सुसंहता । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि धाम्योपदेशे चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ने वीरा बद्धनिस्विशास्ततायुधकलापिन । यद्धगाधागुलिवाणा कालिन्दीमभिता ययुः। ततते दक्षिणं तोग्मचगच्छन् पदातय । नित्ता वनवामाई स्वराष्ट्र प्रेसवस्तदा। वसन्ता गिरिदुर्गेषु वनर्दुर्गेषु धन्विन' । वियन्ता मृगजातानि महेवासा महावला । उत्तरेण दशास्ति पञ्चालान् दक्षिणेन च । अन्तरेण यष्टलोमाञ्छूरसेनाच पाण्डवा' । लुन्धा त्रुवाणा मत्सस्य विषयं प्राविशन् वनात् । धन्विना बद्धनिस्त्रिमा विवर्ण, मश्रुधारिए। ततो जनपदं प्राप्य कणा राजानमत्रवीत्। पाथैकपद्या दृश्यन्त क्षेत्राणि विविधानि च। या दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति । वसामहापरी रात्रि बलवान् भे परिश्रम । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ धनञ्जय समुद्यम्य पाञ्चालों वह भारत । राजधान्या निवस्यामा विमुकाय वनादितः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तामादायार्जुनस्वर्ष द्रौपदी गजराडिव। संप्राप्य नगराभ्यासमवानारयदलुन । स राजधानी समाय्य कौन्तेयोऽर्जुनमनीत् । कायुधानि समासज्य भवेक्ष्याम पुरं वयं । मायुधाश्च प्रवेक्ष्यामो वयं तात पुरं यदि । ममुदेग जनस्यास्य करिय्यामो न संशय । गाण्डीवञ्च महाढ लोके च विदित नृणं । तचेदायुधमादाय गच्छामी नगरं वयं। चिप्रमस्मान् विजानीयुभनुथा नात्र संशयः। ततो द्वादशवर्षाणि प्रवद्रव्य बने पुन । एकस्मिनपि विज्ञान प्रतिज्ञा दि . - नस्तथा। ॥ अर्जुन उवाच ॥ यं कूटे मनुष्येन्द्र गहना महती अमी । भीमभाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपन. । न चापि विद्यते कथित् मनुष्य इति मे मति । योऽस्मान्विदधतो या भवेच्छस्वाणि पाण्डवा.। उत्पथे हि वने जाता मृगयाननिस्ति । समीपे च ममानय गहनस्य विशेषत.। समाधायायुधं सम्यां गच्छामो नगरं प्रति । एवमत्र यथायोग विहरिष्याम भारत। ॥सम्पायन उवाच ॥ एवमुका स राजानं धर्मराज युधिष्ठिर। प्रचक्रमे निधानाय शत्लाणा भरतर्षभ। थेग देवान्मनुष्यांय साथैकरधोऽजयत् । स्फीतान् जनपदाचान्यानजयत् कुरुपुङ्गवः। नदुदार महाघोपं सपनवनसदन मज्यमकरोत् पार्थी गाण्डीवं सुभयङ्कर।। येन वीर कुरुक्षेत्रमभ्यरचत् परन्तप । अमुबद्धमुपस्तस्य ज्यामध्य्या युधिष्ठिरः।

·'पाण्डवप्रवेश पा अध्याय ५ ।। ॥ विराटपद। पाञ्चालान् येन मनामे भीमसेनोऽजयप्रभुः । प्रत्यधइड्नेकः सपनांव दिग्जये। १. निगम्य यस्य विस्कारं व्यद्रवन्त रणात् पर। पर्वतस्वदीर्षस्य विस्पोटममनेरिव । सैन्धर्व येन राजानं पर्याम्पत चानघः । व्यापार्थ धनुपम्तस्य भीमसेनोऽवतारयत्। अजयपश्चिमामा धनुषा येन पाण्डवः । माद्रीपुत्रो महावाइस्तावास्या मितभाषिता । तस्य मामिपाकर्षच्छूरः संक्रन्दनो युधि । कुने नास्ति समो रूपे यस्येति नकुलः स्मृतः। दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत् प्रभुः पन्चमकरोदीर: महदेवस्तदायुधं। खगाय दीप्तान् दोघीय कलापांय महाधनान् । विपाठान् चुरधारांय धनुर्विदधुः सह । । वसम्पायन उवाच॥ प्रयान्वयासन्नकुन कुन्नोपुत्रो युधिठिरः । पारुझेमा गमों बोर धयेतानि निचिर। तांमुपारा नकुनो धषि निदधे खयं । यानि तम्यावकामानि दिव्यरूपाप्यमन्यत । यव चापश्यत सवैतिरोवर्याणि वर्षति । तत्र तानि दृढः पाशः सुगाढं पर्यवन्धत । शरीरच मतस्यैकं समवघ्नन्त पाण्डवाः । विवर्जयियन्ति नरा दूरादेव शमोमिमा । आवद्ध अवमति गन्धमाघाय पूतिकं । अयोतिशनवर्षे माना न इति वादिन. । कुनधीऽयममा पूर्वराचरितोऽपि वा। समामञ्याथ वृक्षेऽस्मिन्निति वे व्याहरन्ति । आगीपालाविपालेभ्य पाचवाणः परन्तप । श्राजग्मुर्नगराभ्यास पार्थाः शनिवईणाः । जया जयन्तो विजया जयसेना जयद्दनः । इति गुदानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः । ततो यथाप्रतिज्ञाभिः प्राविशन्नगरं महत्। अज्ञातचयों वत्स्यन्तो राष्ट्रे वर्ष त्रयोदशी इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि अत्तसंस्थापन पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ विराटनगरं गम्यं गच्मानो युधिष्ठिरः। प्रस्तुवन्मनमा देवी दुर्गा त्रिभुवनेश्वरौं । ययोदा सम्भूती नारायणवरमियां । नन्दगोपकुने जातां मयां कुठवर्द्धनों। कमविद्रावणकरीममराणां जयहरी। मिलातटविनिचितामाकामं पनि गामिनों। वासदेवस्य भगिनों दिव्यमान्यविझपितां । दिव्याम्परधरां देवों सहखेटकधारिणे । भारावतरणे पुष्ये ये स्मरन्ति मदा विवां । तान्वै तारयने पापात्पझे गामित्र दुर्घजी। स्तोतुं प्रचक्रमे भूयो विविधः स्तोत्रममयः। प्रामव्य दर्शनाकाहोराशा देवी महानुगः । ममोऽस्तु वरदे कृष्णे कुमारि ब्रह्मचारिणि । बालार्कसदृशाकारे पूर्व चन्द्रनिभानने। चतुर्भुजे चतुर्वन्ने पोनाणिपयोधरे। मयूरपिच्छयनये केयूगधारिणि । भामि देविययापद्मा नारायस्परिग्रहः। वरूपं ब्रह्मचर्यच वियदं तब सेरि। कृष्णष्यक्सिमा सामर्षण्ममानना। पिधतो विपुती बाइ मक्रवजममुच्छ्रयो। पाबीच परजी पटो स्वीशिद्धा याभुवि। पान्धनुर्महापर्क विविधान्यायुधानि च । कुण्डलाभ्यां मपूर्वाभ्या कीन्यांध विभूषिता परिम्पर्द्धिना देवि मुगेन त्वं विराजये। मुटेन विपित्रेण सोमबन्धेन गोभिना । भुजाभोगवामेन ओपिसूत्रेण रागता। १८० FL ·८ ॥ श्रीमहाभारतं ।। [पाण्डवप्रवेश प। अध्याय ६॥ ७ ॥ . २.. विभ्राजमे चावटुन भोगेनेवेह मन्दरः। ध्वजेन गिखिपिच्छानामुच्छ्रितेन विराजसे। कौमारं व्रतमास्याय विदिवं पावितं त्वया। तेन वस्तूय देवि विदशै. पूज्योऽपि च । त्रैलोक्यरक्षणार्थाय महिषासुरनाभिनि । प्रसन्ना मे सुरश्रेठे दयां कुरु शिवा भव । जया त्वं विजया चैव भङ्गामे च जयप्रदा । ममापि विजयं देहि वरदा वञ्च साम्पतं । विन्ध्ये चैव नगश्रेठे तव स्यानं हि शाश्वतं । कालि कालि महाकालि सीधुमासपणप्रिये । कृतानुयाचा भूतस्वं वरदा कामचारिणि । भारावतारे ये च वा संस्मरिष्यन्नि मानवाः । प्रणमन्ति च ये त्वां हि प्रभाते तु नरा भुवि । न तेषां दुर्लभं किञ्चित् पुचतो धनतोऽपि वा। दुर्गातारयसे दुर्गे तत्त्वं दुर्गा स्मृता जनै.। कान्तारेव्ववसन्त्रानां मनानाञ्च महार्णवे। दस्युभिवा निरुद्धानां त्वं गति. परमा नृणां । जलप्रतरणे चैव कान्तारेवटवीषु च । ये स्मरन्ति महादेवि न च सीदन्ति ते नराः। कीर्तिः पोटतिः मिद्धिविद्या सन्ततिर्मतिः। सन्ध्या रात्रिः प्रभा निद्रा ज्योत्स्ना कान्तिः क्षमा दया। नृणाञ्च बन्धन मोहं पुत्तनागं धनदयं । व्याधि स्टत्यु भयश्चैव पूजिता नामयिष्यसि। सोऽहं राज्यात् परिभ्रष्टः शरणं त्वां प्रपनवान्। प्रणतय यथा मूतव देवि सुरेश्वरि । त्राहि मां पद्मपचाचि सत्ये सत्या भवस्व नः । थरणं भव मे दुर्ग शरण्ये भक्तवात्मत। एवं स्तुता हि मा देवी दर्शयामास पाण्डवं । उपगम्य तु राजानमिदं वचनमब्रवीत्। ॥ देव्युवाच ॥ दणु राजन्महाबाहो मदीयं वचनं प्रभो । भविष्यत्यचिरादेव मङ्गामे विजयस्तव । मम प्रमादाविर्जित्य हत्वा कौरववाहिनीं । राज्यं निष्कण्टकं कृत्वा भोक्ष्यमे मेदिनी पुन. । घाटभिः महितो राजन् प्रीति प्रास्यसि पुष्कनां। मत्प्रमादाच ते भौख्यमारोग्यश्च भविष्यति। चे चमझोर्तयियन्ति लोके विगतकन्मयाः। तेषां तुरा प्रदास्यामि राज्यमायुम्वपु.मुंत् । भवामे नगरे वाऽपि मङ्गामे शत्रुशहाटे। अटव्यां दुर्गकान्तारे मागरे गहने गिरो। ये मरिष्यन्ति मां राजन् पयाऽई भवता स्मृता । न नेपां दुभं किञ्चिदस्मिसाके भविष्यति । इदं स्तोत्रवरं भन्या दणुयादा पठेत वा । तस्य मर्वाणि कार्याणि गिद्धं यास्यन्ति पाण्डवाः । माप्रमादाय व मर्यान् विराटनगरे स्थिताम्। न प्रशाम्यन्ति कुरवो नरा वा ननिगमिमः। रत्युला वरदा देवी युधिष्ठिरमरिन्दम। रक्षां कृत्वा च पाण्डूमा तत्रैवान्तरधीयत। रति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि योगाम्तवे पठोऽध्याय । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो विराटं प्रथमं युधिष्ठिरो राजा सभायामुपविष्टमानजन् वैदूर्यरूपान् मतिमुच्य काचमाम हान् म को परिग्ध वाममा। मगधिपो राष्ट्रपति याविनं महायशाः फारवरवर्द्धम । महानुभावो मरगनमतो दुगमदनीविषा यपोरग.। बलेन रूपेण मरर्यमा महानपूर्णरूपेण पयाऽमरमाया । महायजा ग्वि मंहतो रविषयाऽमनो भरमटतय मौर्याम् । तमापतन्तं प्रममाव्य पाण्डवं विराटराजिन्दुमिराधमहतं । भागतं पूर्ण ममिप्रभानन महानुभावं मतिरेण दृष्टयम्। - ·पाण्डवप्रवेश प. अध्याय 1013 । विराटपर्व । मन्त्रिदिनान सूतमुखान् वियस्तया ये चापि केचित् परितः समामते । पप्रच्छ कोऽयं प्रथम ममोयिवान् नृपोपमोऽयं मम वचने सभा। न त दिगोऽयं भविता नरोत्तमः पतिः पृथिव्या इति मे मनोगतं । न चाम्य दामो न रथो न कुअर समोपतो भागात चायमिन्द्रवत्। मरोगनिङ्गरूपसचितो ययं मूद्वाभिपिकस्लिति मे मनोगतं ।, समोपमायानि च मे गतव्यथो यथा गजस्तामरसी महो . वितर्कयन्तन्तु नरर्पभस्तथा युधिष्ठिरोऽभ्येत्य विगटमत्रोत् । सम्राविजानाविह जीवनार्थिनं विनष्ट मर्चवमुपागनं दिनी दहाइमिच्छामि तवानघान्तिके वम् यथा कामचरस्तथा विभो । तमप्रवीत् स्वागतमित्यनन्तरं राजा प्रकटः मनिमशहाल ।। राजमिह प्रतिग्टय राजा मोत्यात्मना चैवमिदं वभाषे। कामेन नाताभिवदाम्यहं बां कम्मासि राज विषयादिशागतः । गोरच नामापि च स तत्त्वत: किं वाऽपि भिन्य तब विद्यते कृतं । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ युधिष्ठिरस्यासमई पुरा सखा वैयाघ्रपद्य, पुनरस्मि विप्रः। अचान् प्रयोक्नु कुमतोऽमि देविता करति नाषाऽमि विराट विद्युतः। • ॥ विराट उवाच ॥ ददानि ते हन्त वरं यमिछमि प्रमाधि मत्स्यान्वगो अहं तव। प्रियाय धूती मम देविन: सदा भवांच देवोपम राज्यमईति। ॥ युधिष्ठिर वाच ॥ माप्तो विवादः प्रथम विशाम्पते न विद्यते कच्चन मत्स्य होनतः । न मे जितः कयन धारयेद्धमं वरी ममेवाऽस्तु तव प्रसादजः। ॥ विराट उवाच ॥ हन्यामवग्यं यदि ने प्रियवरेत् प्रमाजयेयं विषयाद्विजास्तया। स्टान्तु मे जानपदाः समागताः को यथाऽहं विषये प्रभुस्तथा। ममानयानो भविताऽमि मे ससा प्रभूतवस्तो बहुपानभाजनः पश्येस्वमन्तय वहिय सर्वदा सनम ने दारमपाटनं मया। ये साऽनुवादेथुरवृत्तिकर्षिता घूयाय तेषां वचनेन मां सदा । दास्यामि स तदहं न संश्यो म ने भयं विधनि मविधीमम । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं म लब्धा तु वरं ममागर्म विगटराजेन नरभम्नदा । उवास धोर: परमार्जितः ममी म पारि कविधरितं युवोध तत् । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेमपर्वणि युधिष्ठिरममे मतमोऽध्यायः ॥ ७॥ ॥ वैशम्पायन उराध ॥ अयापरो भोमवन' श्रिया ध्यननुपाययो सिंहविनामविक्रमः। गमाघ दीध करेण धारपत्रमिय फाटाइमकापमप्रशं। म सदरूपः परमेण वर्षमा विर्यमा लोकमिमं प्रकाश्यन्। मुराप्पामा गिरिराजमारवान्न मस्थराज ममुपेत्य सम्यिगम्। मध्य रामानमिशान्तिकागतं मनोऽनयोजानपदान ममागतान सिंहोनतामोऽपमतीर रूपवान प्रारमते को नु मरमा पुवा। पष्टपूर्ण पुसो रविर्यमा वितकंययाम्य समामि मिययं । तपास पित्तं चपि मंतिपयरपंभवाम्य नमामि सत्यतः।

·॥ श्रीमहाभारत [पाण्डवप्रवेम प. च्याय ८८। दृष्ट्वैव चैनं न विचारयाम्बई गन्धर्वराजो यदि वा पुग्न्दरः। जानीत कोऽयं मम दर्शने स्थिती यदीसितं तसभताच मा चिरं। विराटवाक्येन च तेन चोदिता नरा विराटस्य सुशीघ्रगामिनः । उपत्य कौन्तेयमयाब्रुवस्तदा यथा स राजाऽवददच्युतानुसी ततो विराटं समुपेत्य पाण्डवस्वदीनरूपं वचनं महामना.। उवाच सूदेोऽस्मि नरेन्द्र बनवो भनख मां यञ्जनकारमुत्तमं । ॥ विराट उवाच ॥ न सूदतां बलव श्रद्दधामि ते महसनेवप्रतिमा विराजमे । श्रिया च रूपेण च विक्रमेण च प्रभाससे व नृवरो नरेविव। ॥ भीम उवाच ॥ नरेन्द्र सदः परिचारकोऽस्मि ने जानामि सूपान् प्रथमं न केवलान्। श्राखादिता ये नृपते पुराऽभवन युधिष्ठिरेणापि नृपण सर्मयः। बलेन तुन्यच न विद्यते मया नियुद्धशेतश्च सदैव पार्थिव । गजय सिंहय समेयिवानई सदा करिष्यामि तवानघ प्रिया ॥ विराट उवाच ॥ ददानि ने हन्त वरामिहानमे तथाऽधिकुर्योः कुशल प्रभाषमे । न चैव मन्ये तव कर्म यत्सम समुद्रनमि थिों बमईसि। यथाहि कामो भवतस्तथा कृतं महानसे त्वं भव मे पुरस्कृतः । नराश्य ये नव समाहिता: पुरा भवाये तयामधिपो मया कृतः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथा स भोमो विहितो महानमे विराटराजो दयितोऽभवढ्ढे । उवाम राजन च तं पृथग्जनो बुवोध तवानुचगश्च केचन। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि भीमप्रवेशे अष्टमाऽध्यायः ॥ ८॥ ॥ शम्पायन उवाच ॥ ततः केशान् समुन्दिप्य वेलिताग्रामनिन्दितान् । कृष्णान् समान् मृदून दीर्घान् समुद्थ्य इचि मिता। ९५ नुगुहे दक्षिणे पार्श्वे मृदूनमितलोचना । वासश्च परिधायकं कृष्णा समलिनं महत् । कृत्वा वेशच मैरिन्ध्यास्ततो व्यचरदातवत् । तां नराः परिधावन्तः स्त्रियय समुपाद्रवन् । अपृच्छयैव ना दृष्टा का त्वं किञ्च चिकीर्षमि । सा तानुवार राजेन्द्र मैरिन्ध्युहमिहागता। कर्म च्यामि वै कर्नु नस्य यो मा युयुतति । तस्या रूपेण वेगेन सत्या च तथा गिरा। न श्रद्दधत नांदामीमबहतोरुपस्थितां । विराटस्य तु कैकेयी भार्थी परमसमता। आलोकयन्तो ददृशे प्रासादामुपदात्मनां । मा समीक्ष्य तयारूपामनाथामकवासस । माझ्याबोहदे का वं किव चिकीर्षमि । मा नामुवाच राजेन्द्र मैरिन्ध्युहमुपागता । कर्म वेच्छाम्यहं कत्तुं तस्य यो मां युयुतति। ॥ मुदेष्णोवाच ॥ नरूपा भवन्येव यथा वदसि भाविनि। प्रेषयन्ती च वेदासीदासाय विविधान्याइन् । नाचगुम्फा मंहतोलिगम्भीरा पडुन्नता। रता पदस रफ्रेषु मगद्दभाषिण। सकेगी मुस्तनी ज्यामा पौनयोणिपयोधनातेन तेनैव सम्पन्ना काझीरोग तुरनमी। परालपमनयना विष्ठो तनुमध्यमा। कम्युगोवा गूढपिरा पूर्णचन्द्रनिभानना। १ ·पाण्डवप्रवेश प. अध्याय ।] । विराटपर्व भारदोत्पलपत्राच्या भारदोत्पन्नगन्धया। शारदोत्पत्तीविन्या रूपेण सहमो श्रिया। का व भूहि यथा भट्रे नासि दासी कथञ्चन । यो वा यदि वा देवी गन्धर्वो यदि वाऽप्सराः। देवकन्या भुजङ्गो वा नगरस्याथ देवता। विद्याधरी किनरो वा यदि वा रोहिणी स्वय। अलम्बुषा मिश्रकेभी पुण्डरीकाऽय मालिनी। इन्द्राण वारण वा बं वटुधातुः प्रजापतेः। देव्या देवेषु विख्यातास्तासां वं .. कतमा एमे। पद्युवाच ॥ नास्मि देवो न गन्धा नासुरी न च राक्षसो। मैरिश्री तु भुजियाऽस्मि सत्यमेतद्वोमि । केशान् जानाम्यई कत्तुं पिप साधु विलेपन । मलिकोत्पन्नपद्मानां चम्पकानां तथा हमे । ग्रन्थयिष्ये विचित्राय सजः परमशोभनाः । पाराधयं सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रियां। कृष्णाञ्च भायों पाण्डूनां कुरूणामेकसुन्दरीं । तत्र तत्र चराम्येवं लभमाना सुभोजन । वामांधि यावन्नि उभे तावत्तावद्रमे तथा। मालिनीत्येव मे नाम स्वयं देवी कार मा । साऽहंमद्यागता देवि मुदेणे वत्रि - वेशना . १ . . ॥ सुदेष्णोवाच ॥ मूड़ियां वासयेयं वै संभयो मे न विद्यते। न चेदिच्छति राजा त्वां गच्छेत् सर्वेण चेतसा । स्त्रियो राजकुले याय यायमा मम वेयनि । प्रमकारखां निरीक्षन्ते पुमांस कं न मोहये। चांयावस्थितान् पश्य य दमे मम वेगनि। तेऽपि त्वां मन्नमन्तीव पुमाम के न मोहये। राजा विराटः सुत्राणि दृष्ट्वा वपुरमानुषं । विहाय मां वरारोहे गच्छेत् समेण चेतमा । यहि त्वमनवद्यागी तरलायतलोचने । प्रसक्तममिवोरया. स कामवयगो भवेत्। यय त्वां मनतं पश्येत् पुरुषथारुहासिनि । एवं मानवद्यामि चानमवश भवेत्। अध्यारोद्यया चान्वधायवात्मनो नरः। राजवमान ते सुभु रोहितं स्यात्तथा मम । यथा च कर्कटो गर्भमाधत्तेत्युनात्मनः । तथाविधमहं मन्य वाम तव चिम्मिते। ॥द्रपद्युवाच । नास्मि नभ्या विराटेन न चान्येन कदाचन । गन्धवाः पतयो मधं युवानः पञ्च भाविनि। पुत्ता गन्धर्वराजस्य महामत्त्वस्य कस्यचित्। रसन्ति तेच मां नित्यं दुःखाचारा नया यई। थो मेन दद्यादुछिएं न च पादा प्रधावयेत् । पीयेरस्तेन वामेन गन्धाः पतयो मम । यो हिमां पुरुषो ग्टध्ये द्यथाऽन्याः मारताः स्त्रियः । तामेव निवसेंद्रात्रिं प्रविश्य च परां नन। म चाप्यई चारयितुं माया केनचिदनने। दुःखमोला हि गन्धास्ते च मे बनप्रियाः। प्रच्छन्नाथापि रनि ने मां नियं इचिस्मिते। ॥ संदेष्णावाच ॥ एवं लां वासयिष्यामि यया त्वं मन्दिनीच्छसि।नच पादौनचोधिएं प्रक्ष्यामि ले कयञ्चन । ॥ वैम्पायन उवाच ॥ एवं कृष्णा विगटस्य भार्यया परिमास्विता । उवास नगरे तम्मिन् पतिधर्भवती भती। ननी वेद नवान्यस्ततेन जनमेजय। पति श्रीमहाभारते विराटपर्नणि पाएइकप्रदेपर्वणि द्रोपदीप नवमाऽधायः॥८] आवश्ययन उवाच ॥ महदेवोऽपि गोयानां चला वेग्मनुत्तम। भाषायां समाम्याय विराटं समुपादयो। १० २०५ . - ·पाण्डवप्रवेश प । अथाय ११।१२।] । विराटपर्व १३ सम्बो सकेगः परिधाय चान्यथा शयाम धवी कवचो गरी तथा। आरुह्य यानं परिधावतां भवान् सुते समो में भव वामयासमः। , "हातुकाम मवान् मास्यास्तरमा पाचयख। नैवंविधाः क्लोवरूपा भवन्नि कथचनेति प्रतिभातिमे मनः। गायामि नृत्याम्यथ वादयामिभद्रोऽस्मि नृत्ये कुशन्नोऽस्मि गोते। त्वमुत्तरायै प्रदिशख मां स्वयं भवामि देव नर्तकः । कन्तव प्रकीर्तयित्वा ममयोकवर्द्धन। वृहन्नलां मां नरदेव विद्धि सुतं सतां वा पिटमाटवर्जिती। मि ते इन्त वरं वृहन्नले सुनाञ्च मे नर्तय याय नामोः । इदन्तु ते कर्म समं न मे मतं समुद्र लमईसि। बला तामभिवोच्य मत्स्यराट् कलासु नृत्येषु तथैव वादिने । संमत्य राजा विविधैः खम १ नं प्रमदाभिराशुवै। नन कुमारीपुरमुत्समज तो । म भिक्षयामास'च गोतवादितं सतां विराटस्य धनञ्चयः . - रेकास्तथा प्रियश्च नामां म बभूव पाण्डवः। प्रियाणि कुर्खन् सह ताभिरात्मवान् । तथाच तं तत्र न अजिरे जना वहिवरा वाऽप्यथ राटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि अर्जुनप्रवेशे रकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ उदृश्यत पाण्डवः प्रभुविराटराज नरमा समेयिशन्। तमापतन्तं ददृशे पृथग्जनो विमुक्त इला समीचमाएं स ददर्श मत्स्यराट् । ततोऽब्रवीत्ताननुगानरेश्वरः कुतोऽयमायाति नरोऽमर . ध्रुवं हयसो भविता विचक्षण. । प्रवेश्यतामेष समोपमाह मे विभाति वीरो हि ययाऽमर योऽस्तु ते पार्थिव भद्रमस्तु व । हथेषु को नृपसम्मत: मदा नवाश्वभूता निपुणे धन निमनं ममावतो भवितुं बमईसि । कुतोऽमि कस्यामि कथं त्वमागत प्रभूहि ज्येो भाता युधिष्ठिर नाहमयेमु पुरा नियुक्त शचुकर्षण । + मर्मम । दुटानी प्रतिपत्तिश्च करन व चिकित्सितं । वडया: कुता हयाः । मनसु मामाह म चापि पाण्डश युधिष्ठिरोगन्धिकमेव ·१२ ॥ श्रीमहाभारत [पाण्डवप्रवेभ प । अध्याय १०।२९ । . 1 गोठमासाद्य तिष्ठन्तं भवनस्य समीपतः । राजांऽथ दृष्टा पुरुषान् प्राहिणजातविस्मयः । तमायान्तमभिप्रक्ष्य भ्राजमानं नरर्षभं । समुपस्याय वै राजा पप्रच्छ कुरुनन्दनं ।' • कस्य वा त्वं कुतो वा स्वं किं वा तात चिकीर्षसि । न हि मे दृष्टपुर्वस्वं तत्त्वं ब्रूहि नरर्षभ । सम्प्राप्य राजानममिवतापनं ततोऽनवोन्मेघमहाघनिखन 1 वैश्योऽस्मि नावाऽहमरिष्टनेमिर्गौमय थासं कुरुपुङ्गवानी । वस्तुं त्वयोच्छामि विशां बरिष्ठ नावाजसिंहान्नहि वेद्मि पार्थान्। न शक्यते जीवितमप्यकर्मण न च वदन्यो मम रोचते नृप । ॥ विराट उवाच ॥ त्वं ब्राह्मणो यदि वा इत्त्रियाऽसि ममुद्नेमीश्वररूपवानमि। पाचच मे तत्त्वममित्रकर्षण न वैश्यकम्म बयि विद्यते क्षम। • कस्यासि गशी विषयादिहागत, किं वाऽपि मिल्यं तब विद्यते कृत। कथं बममासु निवत्स्यसे सदा वदस्ख किञ्चापि तवेद वेतन। 6 -- सितं। । सहदेव उवाच ॥ पञ्चाना पाण्डुपुत्राणां ज्येठो भ्राता युधिष्ठिर.। तस्याप्टशतमाहसा गवां वर्ग: शतं मतं । अपरे दशसाहस्रा विस्तावन्तस्तथा परे। तेषां गोमय त्रास वै तन्निपालेति मां विदुः । भूतं भव्यं भविष्यञ्च यच्च संख्यागतं गवां । न मेऽस्यविदितं किञ्चित् समन्ताद्दप्रयोजन । गुणा सुविदिता धामन्मम तस्य महात्मन । श्रासीच म मया तुटः कुरुराजा युधिष्ठिरः। चिपच गावो बहुला भवन्ति न तासु रोगो भवतीह कथन । नस्तरुपायैर्विदितं ममैतदेतानि शिल्पानि मयि स्थितानि । कृषभाद्यापि जानामि राजन् पूजितलक्षणान् । येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि बन्ध्या प्रसयते ।। । विराट उवाच ॥ यन महसाणि समाहितानि मवर्षवर्णस्यविमिश्रितान् गुणै. । पसन्मपालान् भवते ददाम्यहं त्वदाश्रया मे पावो भवन्विह। ॥ वैम्पायन उवाच ॥ तथा म राज विदिता विशाम्पतेश्वास नव मुखं नरोत्तमा न चैनमन्येऽपि विदुः कथञ्चन पादाच तरम भर इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि महदेवप्रवेश दममोऽध्यायः ॥१०॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ अथापरोऽदृश्यत रूपसम्पदा स्त्रीणामनझारधरो वृहत्पुमान् । प्राकारवप्रे प्रतिमुथ कुण्डले दीर्धेच कम्यूपरि हाट केश। घहंद्य दोघीन् प्रविकीर्य मूईजान्महाभुगो वारणस्यविक्रमः । गतेन भुमि प्रतिकम्पयंस्तदा विराटमामाघ मभा ममीपतः। #प्रेक्ष्य राजोपगत मभातने व्याजात् प्रतिष्कन्नमरिममाथिनं । विराजमान परमेण वर्षमा मुने महेन्द्रस्य गजेन्द्र विक्रम। सभामछपमभाऽनुचारिण, कुतोऽयमायाति पुराम मेश्रुत । म नमूचम्मिदितं तदा मराः सविरमयं वाक्यमिदं मपोऽ प्रोत्। पायापपन पुरुषोऽमरोपमः नमामो पुरा वारल्यूथपापमः। भागुथ फमपरि घाटके ने पिमुष वेशेमपिनन कुण्डले।

·पाण्डवप्रवेश प० । अध्याय ११ ।१२।] ॥ विराटपर्व सम्बो सकेमः परिधाय चान्यथा एमाभ धवी कवची थरीनथा। पारुह्य यानं परिधावतां भवान् सतैः समो मे भव वामया समः। DIL हवा ह्यहं वै परिहातुकामः सवान् मत्स्यास्तरसा पासयख। नवंविधा: क्लीवरूपा भवन्ति कथश्चनेति प्रतिभाति मे मनः। । अर्जुन उवाच॥ गायामि नृत्याग्यथ वादयामिभद्रोऽस्मि नृत्ये कुभलोऽस्मि गोते।लमुत्तराये मदिशख मां स्वयं भवामि देव्या नरदेव नर्तकः । इदन्नु रूपं मम येन किन्तव प्रकीर्तयित्वा ममयोकवर्द्धन हन्नचां मां नरदेव विद्धि सुतं सतां वा पिदमावर्जिती। । विराट उवाच ॥ ददामि ते इन्त वरं वृहन्नने सुताञ्च मे नर्त्तय याय तादृयोः । इदन्तु ते कर्म समं न मे मतं समुद्र नेमिं पृथिवों बमईसि। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ दृहन्नलां नामभिवोक्ष्य मत्स्यराट कनासु नृत्येषु तथैव वादिते। संभव्य राजा विविधः स्खम, निमिः परीक्ष्य चैनं प्रमदाभिरावै। अस्वमप्यस्य निशम्य चस्थिरं ततः कुमारीपुरमुत्समज नी । म शिक्षयामास'च गोतवादितं सतां विराटस्य धनञ्जयः प्रभुः। मखोय तस्याः परिचारिकास्तथा प्रियच नामां म बभूव पाण्डवः । तथा स मरेण धनञ्जयो वसन् प्रियाणि कुर्वन् मह ताभिरात्मवान् । तथाच तं तत्र न जज्ञिरे जना वहियरा वायथ वाऽन्तरेचराः। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि अर्जुनप्रवेशे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अथापरोऽदृश्यत पाण्डव: प्रभुविराटराज तरमा समेयिवान्। तमापतन्तं ददृशे पृथग्जनो विमुक्त मचादिव मूर्य्यमपड़ना सवै हयानवत तास्ततस्ततः समीचमा स ददर्भ मत्स्यराट् । ततोऽब्रवीत्ताननुगावरेश्वरः कुतोऽयमायाति नरोऽमर - प्रभः। अयं हयानीचति मामकान् दृढं ध्रुवं हय भविता विचक्षणः । प्रवेश्यतामेप समोपमासमे विभाति बोरो हि ययाऽमर - A स्तथा। . अभ्यत्य राजानममित्रदाऽप्रबोज्नयोऽस्तु ते पार्थिव भद्रमस्तु वः । हयेषु को नृपसम्मतः सदा नवाश्वभूता निपुणे भवाम्यहं। । विराट उवाच ॥ ददामि यानानि धन निदेशनं भमाश्वतो भवितुं त्वमईसि । कुतोऽमि कस्यासि कथं नमागतः प्रमूहि मिल्प तव विद्यते च यत्। नकुल उवाच ॥ पञ्चानां पाण्डुपुत्ताणां ज्या धाता युधिष्ठिरः। नेनाइमश्येषु पुरा नियुक्तः मचुकर्षण ! प्रश्वानां प्रकृति वेनि विनयशापि सर्चमः । दुष्टाना प्रतिपत्तिश्च शास्त्र व चिकित्सितं । न कातरं स्याम्मम मातु वाहनं न मेसि दुष्टा वडाः कुता इया । जनस्तु मामाह म चापि पाण्डवा युधिष्ठिरो यन्यिकमेव . . नामतः। घ ·॥ श्रीमहाभारतं । [पाण्डवप्रवेश प. अध्याय १२॥१३॥ ." ॥ विराट उवाच ॥ यदस्ति किञ्चिन्मम वाजिवाहनं तदस्तु सबै खदधीनमद्य वै।ये चापि केचिन्मम वाभियोगकाखदा श्रयाः सारथयश्च सन्तु मे। रनवे यदि वै सुरोपम ब्रवीहि यत्ते प्रसमीक्षितं वसु। न तेऽनुरूपं हयकर्म विद्यते प्रभामि राजव हि भन्मतो मम। युधिष्ठिरस्येव हि दर्शनेन मे समन्तवेदं प्रियमध दर्शनं । कथन्नु मृत्यैः म विनायतो वने वनत्यनिन्द्यो रमते च पाण्डव' । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथा स गन्धर्ववरोपमा युवा विराटराज्ञा मुदितेन पूजितः। न चैनमन्येऽपि विदुः कयचम प्रिया भिरामं विचरन्तमन्तरा। एवं हि मत्स्ये न्यबसन्त पाण्डवा यथाप्रतिज्ञाभिरमाघदर्शनाः। अज्ञातचयां व्यपरन् समाहिता: समुद्नेमीपतयोऽति दुःखिताः। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि नकुलप्रवेगे द्वादशोऽयायः समाप्तच पाण्डवप्रवेशपर्व ॥१२॥ ॥ अथसमयपालनपर्व ॥१॥ जनमेजय उवाच ॥ एवं ने मत्स्यनगरे प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः। अत ऊर्दू महाबीयाः किमकुर्वत वैदिजा र विशम्पायन उवाच ॥ एवं मत्स्यस्य नगरे प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः। आराधयन्तो राजानं पदकुर्वत तकृणु। एणविन्दुप्रसादाच धर्मस्य च महात्मनः । अज्ञातवासमेवन्तु विराटनगरेऽवमन् । युधिष्ठिरः सभास्तागे मत्स्यानामभवत् प्रियः। तथैव च विराटस्य सपुत्वस्य विशाम्पते। सपातपदयजस्तं क्रीडयामास पाण्डवः । अक्षवत्यां यथाकामसूत्रबद्धवानिव दिजान्। अशातच विराटस्य विजित्य वस धर्मराट् बालभ्यः पुरुषव्याघो यथाऽई संप्रयच्छति। भीमसेनोऽपि मामानि भन्याणि विविधानि च। श्रतिस्टानि मत्स्यन विक्रीणीते युधिष्ठिरे । वामांसि परिजीर्णानि सधान्यन्तःपुरेऽर्जुनः। विक्रोणानय सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति। सहदेवोऽपि गापानां वेभमाम्याय पाण्डवः । दधि चोरं धृतश्चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति। मकुलाऽपि धनं सन्धा ते कर्मणि वाजिनी। तुष्टे तस्मिन्नरपती पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति । छष्णा तुमवान् भ्रातानिरीक्षन्ती नपखिनी। यया पुनरविज्ञाता तथा घरतिभाविनी। एवं सम्पादयन्तम्ते तदाऽन्याऽन्य महारथाः। विराटनगरे घेरः पुनर्गभधृता इव । “पया धार्तराष्ट्रस्य भयात् पाण्डुसुतास्तदा । प्रेवमाणस्तदा कृष्णामृपुग्छना नराधिपाः । प्रय मामे चतुर्थ तु प्रमणः समासः । श्रामीत् समृद्धिा मस्येषु पुरुषाणं सुसमतः । मात्र मला: ममापतदिगभ्या राजन् महसमः । समाजे ब्रह्मणे राजम् यथा पाश्पतेरिव । महाकापा महावीयाः कासपया इवामुराः। पीर्योन्नता यसोदया राज्ञा समभिपूजिताः । सिंहस्कन्धकटियोः स्ववदाता मनखिमः। असलधवनाले रङ्गे पार्थिवनिधी। तेषामेको मानामीत् समभानथापत् । श्रावणामामं करने भापतिष्ठति कयन। पदाम, विमनमले मक्षा हतचेतसः। अथ सरेन त म पोधयामास मत्सराट् ।

·पमयपालन अथाव ९३१] । विराटपर्व। १५ r । चोद्यमानस्तदाभोमा दुःखेनैवाकरोन्मति। न हि शक्नोति विकृते प्रत्याख्यातुं नराधिप। मतः स पुरुषव्यामः पार्दू समिथितारन् । प्रतिवेध महार विराटमभिपूजयन्। बबन्ध कक्षा कान्तयस्ततः संहर्षयन् जनं । ततस्तु वसहाय मीमो ममं समाइयत्। गोमूतं नाम तं वत्र मतं प्रख्यातविक्रमं । तावुभा सुमहात्साहावुभौ भीमपराकमा । मत्ताविव महाकायो वारणा पटिहायना। नतस्तो नरमार्दूली वाइयुद्ध समीयतः। वीरो परमसंघयावन्याऽन्यजयकाहिण। धामीत्सुभीमः सम्पाता वचपर्वतयोरिव। उभी परमसंघष्टा वतेनातिवलावुभी। अन्योऽन्यस्थान्तरं प्रेम्सू परस्परजयैषिण। उभी परमसंघष्टी मत्ताविव महागजी। कृतप्रतिकृतैयिाइभिव सुसहस्टैः। मनिपातावधूतय प्रमाथोनमयनैस्तथा। चेपणे टिभिश्चैव वराहोद्दतनिखन. । तनपानिपतिय प्रसृष्टाभिस्तथैव च । मनाकानखपातश्च पादतिय दारुणैः। जानुभियाग्मनिधीपैः पिरोभियावघटनः। नयुद्धमभवद्वोरमास्त्र वाडेतजमा। बलमाणेन भूराणा समाजोत्सवसविधी। अरब्यत जनः सर्व मोत्करनिनदोत्थितः। बदिनोः संयुगे राजन् वामवयारिवा प्रकर्षणाकर्षणयोरभ्याकर्षविकर्षणः। पाकर्षतुरथान्योऽन्यं नानुभिद्यापि जन्नतुः । ततः गन्दन महता भासयन्ती परस्पर। प्यूढोरस्को दीर्घमुभा नियुद्धकुशलावुभी। बाइमि मममम्नेतामायः परिधैरिव । पकर्ष दोभ्यामुत्पाय भीमा मलममित्रहा। निनदन्तमभिक्रोमन् गर्दन व वारण। समुद्यम्य महाबाहुर्धामयामास मोर्यवान्। नती माय मत्स्याय विस्मय चकिरे परं। भामयित्या सतगुणं गतसत्तमचतनं । मत्यपिंपन्महाबाहुमलं भुवि कोदरः। नस्मिन् विनिहते बोरे जोमूने लोकवियुत। विराटः परमं हर्षमगच्छद्दान्धवः मह । प्रहपात् प्रददौ वित्तं बह राजा महामनाः। वालवाय महारले यया वयवरस्तथा। एवं स सुबहन महान् पुरुषाय महावलान् । विनिनन् मत्स्य राजस्य प्रीतिमाहरदुत्तमा । पदाऽस्य तस्य पुरुषो न करित्तव विद्यते। ततो व्याधिय सिंहद्य दिरदेयाप्ययाधयत् । पुनरमापुरगत. ती मध्ये सोदरः। योध्यते म विराटेन मितिमंदावते। बोभासुरपि गीतन स्वनृत्येन च पाण्डव । विराटं नोपयामाम मायान्न पुरवियः । यर्विनोनवनेला तच समागत.। नोपयामाम रामानं मकुनो नृपमत्तमं । म प्रदेयं प्रायच्छत् प्रोतो राजा धनं यह बिनीतान् वृषभान् दृष्टा महदेवस्य पाभितः। धर्म ददौ पाविधं विराट. पुरुषर्षभः द्रौपदी प्रेत्य तान् सर्वान् क्लिप्यमानान्महारयान् । मानिमीतमना राजनिवासपरमाऽभवत् । व ते न्यसंसार प्रधानाः पुरुषर्षभाः। आणि नस्य कुनाणा विराटनृपतेस्तदा । तियोमहाभारने विराटपर्मणि समयपावनपर्वणि जीमूतयधे चोदोऽध्यायः समातच पमयपावनपर्व ॥ १५ 1 ·श्रीमहाभारत [कोरवध प. अध्याय १४॥ ॥ अथकीचकवधपर्व ॥२॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ वममानेषु पार्थेषु मत्स्यस्य नगरे तदा। महारथेषु छन्नेषु मामा दश समाययुः। पानसेनी सुदेष्णान्तु इयूपन्तो विशाम्पते। अवसत् परिपाराही सदुः जनमेजय। तया घरम्ती पाञ्चाटी सुदेष्णाया निवेशने। तां देवीं तोषयामास तथा चान्तःपुरे खियः । तस्मिन् वर्षे गतमाय फोकस्तु महावतः । सेनापतिविराटस्य ददर्श द्रुपदात्मना। नांदृष्टा देवगाभा परमों देवतामिव । कोचकः कामयामास कामाएमपीडितः। सफामानिमन्तप्तः सुदेष्णामभिगम्य वै । प्रहसवित्र सेनानोरिदं वचनमबोत्। नेयं मया जात पुरेह दृटा राशो विराटस्य निवेशने इमा। रूपेश चोन्मादयतोव मां मगन्धेग जाता मदिरेव भाविनी। का देवरूपा पदयामा भा नापस मे कस्य कुतोऽच योभने। चित्तं हिनिर्मथ्य करोति मां वो मचान्यदोषधमति में मतं। पदी वर्ष परिचारिका सभा प्रत्यग्ररूपा मनिमानि मामियं । अयुक्तरूपं हिकरोति कर्म ने प्रशाम्तमा पर ममास्ति ·दीचाध प० अध्याय १४.] । विराटपर्च। १७ । मध्यं विदार्य हृदयमिदं निर्दयोगिता प्रविष्टा शमितापाक्षि प्रचण्डामण्डदारुणाः । अत्युन्मादसमारम्भाः प्रीत्युन्मादकरा ममात्रात्मप्रदानसभोगै मुद्धर्तुमिहाईसि । चित्रमाल्याम्बरधरा सचाभररभूषिता। कामं प्रकामं मेव त्वं मया सह विलासिनि। नामोहासुखं वस्तु सुखाही सुखबर्जिना ! प्राप्तुं खनुत्तमं सौख्यं मत्तस्तं मत्तगामिनि । खादून्यमृतकपानि पेयानि विविधानि च। पिरमाना मनोज्ञानि रममाण यथासुखं । भागोपचारान् विविधान् सौभाग्य चाप्यनुत्तमा पानं पिव महाभागे भोगैशानुत्तमैः शुभैः। ददं हि रूपंप्रथम नवं वयो निरर्थक केश्नमद्य भाविनि। अधार्यमाण सगिोत्तमा शुभा न माभसे सुन्दरिमोभना सती। - त्यजामिदारान्ममये पुरातना भवन्तु दास्यस्तव चारुहासिनिा अहव ते सुन्दरि दास्वत्स्यितः सदा भविष्य वनगा वरानने। ॥ द्रौपद्युवाच ॥ अप्रार्थनीयामिह मां सतपुत्वाभिमन्यसे। निहीनवर्ण मैरिधी गोभत्मा केशकारिण। परदाराऽस्मि भद्रन्ते न युक्तं तव साम्प्रतं । दयिताः प्राणिना दारा धर्म समनुचिन्तय । परदारेन ते बुद्धिनातु कार्यो कयञ्चन । विवर्जनं झकार्याणामेतत् सुपुरुषवतं। मिथ्याऽभिटो हि नरः पापात्मा मोहमास्थितः । अयशः प्राप्नुयाहोर महदा प्राप्नुयाय। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्तम मेरिन्ध्या कोचकः काममोहित । जानबपि सुदुर्बुद्धिः परदाराभिमर्पण दोषान् बहन प्राणहरान सर्वलोकविगर्हितान् । मोवाचेदं सुदुर्बुद्धिपदोमजितेन्द्रियः । नाईस्य वरारोह प्रत्याख्यातुं वरानने। मां मन्मयसमाविष्ट वाचते चारुहामिनि । प्रत्याख्याय च मी भोरु वर्ग प्रियवादिन। नून वमसितापानि पद्यात्तापं करियसि। अहं हि सभ्र, राज्यस्य कृत्स्नस्थास्य सुमध्यमे। प्रभुवामयिता चैव वीर्ये चाप्रतिमा विती । पृथिव्या मत्समो नास्ति कचिदन्यः पुनानिह । रूपयौवनभौभाग्योंगयानुत्तमः सर्वकामसमृद्धेषु भोगेम्वनुपमैग्विद । भाकव्येषु च कन्याणि कस्माद्दास्ये रता धसि । मया दत्तमिदं राज्यं स्वामिन्यसि शुभानने । भजख मा वरारोहे भुल भोगाननुत्तमान् । एवमुका तु मा साध्वी कीचकेमारामं वचः। को प्रत्युशरेदं गर्हयन्यस्य नदः । ॥ मैरिन्ध्युवाच ॥ मा सूतपुत्र मुख माऽद्यात्याची स्खजीवितं । जानीहि पञ्चभिर्पोरैर्वित्य मामभिरविती । म चायहं त्वया सभ्या गन्धवा पतयो मम। तेखा निहन्युः कुपिता' माध्यतं मा व्यनीनमः । अधक्यरूपं पुरुपैर धानं गन्तुमिच्छसि । यथा निवेतनो पास कूलस्य फूलमुत्तरं। न मिच्छति मन्दामा तथा वं कर्नु मिच्छसि। अन्तर्मनीं वा यदि वो मुत्पते. समुहमारं यदि वा प्रधावसि । तथाऽपि तेभ्यो न विमोचमईमि प्रमापिनो देवउता हि खेरा। लं कातराषीमित्र कपिरावर किंमा दृढ प्रार्थयसेऽद्य कोचक । किं मातर मथिता यया मिशय गिपरित मन्य हिमां। २ ·१८ ॥ श्रीमहाभारत [कोचकवध प० । अध्याय १४।१।। - ३१५ तेषां मियां प्रार्थयतो न ते भुवि गत्वा दिवं वा भरणं भविष्यति । नवत्तते कीचकते दृण शुभं या तेन सञ्जीवनमर्थ येता इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कीचकबधपर्वणि कीचककृष्णासवादे तुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ प्रत्याख्यातो राजपुत्त्रया सुदेष्णा कीचकोऽब्रवीत्। अमर्यादेन कामेन घोरेणाभिपरिसुतः। ॥ कोचकउवाच ॥ यथा कैयि सैरिन्धी समेयात्तविधीयतां । येनोपायेन मैरिन्धी भजेन्मा गजगामिनी। तो सुदेणे परी मख माहात् प्राणान् प्रहासिप । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य सा बहुग. श्रुखा बाचं विलपंतस्तदा। विराटमहिषी देवी अपाश्चके मनखिनी। खमन्त्रमभिसन्धाय तस्यार्थमनुचिन्य च । उद्योगश्चैव कृष्णायाः सदेष्णा मूतमब्रवीत्। ॥ सुदेष्णेवाच ।। पर्वणि वं समुद्दिश्य सुरामन्त्रञ्च कारय । तबैना प्रेषयिष्यामि सुराहारी तवान्तिक। तत्र सम्प्रेषितामेनां विजने निरवग्रह। सान्त्वयेथा यथाकामं सान्त्व्यमाना रमेद्यदि । ॥ वैशम्पायन उवाच ।। इत्युक्त' म विनिक्रम्य भगिन्या वचनात्तदा। सुरामाहारयामाम राजाही सुपरिष्कृतां । मच्याय विविधाकारान् वयोचावचास्तदा । कारयामास कुशलरनपानं सुशोभनं । तस्मिन् कृते तदा देवी कीचकेनोपमन्त्रिता। सुदेष्णा प्रेषयामास मैरिन्धी कीचकालय। ॥ सदेणेोवाच ॥ उत्तिष्ठ गच्छ मैरिधि कीचकस्य निवेशनं । पानमानय कन्याणि पिपासामा प्रयाधते । ॥ मैरिन्ध्युवाच ॥ न गक्ष्यमह तम्य राजपुत्रि निवेशनं । त्वमेव राजि जानामि यथा म निरपवप. । न चाहननवद्यानि तव वेग्मनि भाविनि। कामत्ता भविष्यामि पतोनी व्यभिचारिण। व व देवि जानामि यया म समय. फतः । प्रविधनया मया पूर्व तव वेग्मनि भाविनि। फीचकम्त मुकेशान्ते मूढो मदनदर्पितः। सोऽमस्यति मां दृष्ट्वा न याये तब शोभने। मन्ति वहस्तव प्रेय्या राजपुचि वशानुगाः। श्रन्यां प्रेषय भद्रन्ते महिमामवमस्यते । ॥ मदेष्णोवाच ॥ नवंबा जातु हिंस्यात्स इनः संप्रेषिता मया । इत्युक्ता प्रददी पाच मपिधानं हिरण्मयं । मा महमाना रुदतो देवं शरणमीयुषो। प्रातिष्ठत मुराहारी की धकस्य निवेशनं । । मरिन्ध्युगध ॥ यथाऽहमन्य भदभ्या माभिजानामि कञ्चन । तेन मायेन मां प्राप्तां माकुर्यात् कोचको वथे। सम्पायन उवाच ॥ उपातिठत मा सूर्य मुइतमयना ननः । स तस्यास्तमुमध्याय: मनै सोऽवयुद्धवान् । अारित नतस्तस्या रसो रक्षार्थमादित् । तनां नाजहात्तत्र मभावस्थासनिन्दितां। नामगोमिव भंघमां पाहणां मगोपगा। उदतिष्ठग्मुदा सना नावं वन्येव पारग.। रति श्रीमहाभारते विराटपर्मलि कीपकयधपशिद्रोपदीगुराहरणे पचदशोऽध्यायः ॥१५॥ । कीपक मागत में मुकेमानो मुयुष्टा रजनी मम । सामिनी समनुप्रामा प्रकुष्य मम मिय। सुवर्णमालाः पम्यंग कुण्डने परिहाटके। नामापतम राधे मलिरवर शोभनं । भाहरमनुष पक्षाणि कोमिफान्यजिनानि पाति मे मयनं दिव्यं पदर्थमुपकषितं रवि नव मया माईपिषस्व मधु माधी .

·कीचकवध प. अध्याय १६.] । विराटपर्व । १९ . ॥ द्रौपद्युवाच ॥ अप्रैपोदाजपुत्ती मां सुराहारी नवान्तिक। पानमाहर मे विप्र पिपासा मयि चालवीत्।. . ॥ कोचक उवाच ॥ अन्या भद्रे नयिष्यन्नि राजपुव्याः प्रतिश्रुतं । इत्येनी दहिणे पाणी सतपुचः पराम्रपत्। ॥ द्रौपद्युवाच ॥ यथवाइं नाभिचरे कदाचित् पतोन्मदादैमनसाऽपि जातु। तेनैव सत्येन वोरुतं मां द्रश्यन्मि पापं पार कृष्यमाणं। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ स तामभिप्रेक्ष्य विशालनेचां जिघृक्षमाणः परिभसंयन्तों। जयाह तामुत्तरवम्वदेशे स कोंचकम्तां सहसाविपतीं। प्रन्टयमाणा तु महाजवेन मुर्विनिग्यस्य च राजपुत्री । चिक्षेप तं गाढममृष्यमाणा प्रवेपमानाऽतिष्या उभाजी। तया समाचिनतनुः स पाप: पपात यासीव निकृतमूलः । सा ग्टहीता विधुन्वाना भूमावानिय कोचकं । सभा भरणमागच्छद्यत्र राजा युधिष्ठिरः। ना कीचकः प्रधावन्तो केम्पाये परामयत् । अयनां पश्यतो राजः पातयित्वा पदाऽवधीत् । नस्या योऽसा तदाऽण राक्षमा सवियोजितः। कीचक्रमपोवाह वातवेगेन भारत। 'म पपात तदा भूभी रक्षोवनसमाहतः। विपूर्णमाना निवेच्छिन्नमून व द्रुमः । नावामीनी ददृभतुर्मीमसेनयुधिष्ठिरौ । अय्यभाण कृष्णाया: कोचकेन पराभव । तस्य भीनो वधं प्रेसुः कीचकस्य दुरात्मनः। दन्नैर्दन्तास्तदा रोषानिष्पिपेपं महामनाः । धूमच्छायामभजतां नेत्रे चोच्छ्रितपझरी। सखेदा भुकुटी गेया उनाटे समवर्तत । इशेन ममदे चैव ललाटं परवीन्हा । भूयय त्वरितः क्रुद्धः महमोत्यातुमच्छत। अथावदादअष्टमङ्गुष्ठेन युधिष्ठिरः। प्रवोधनभयाद्राजा भीमं तं प्रत्यमेधयत् । मत्तमिव मातङ्गं वीचनाणं वनस्पति । स तमावारयामास भीममेनं युधिष्ठिरः। बानोकयमि किं हवंसद दारुकतेन । यदि ते दारुभिः कृत्यं बहिर्टतानिरह्यतां । मा मभाद्वारमासाद्य रुदती मत्स्यमत्रवीत् । अवेवमाणा स्याणे पतीस्तान्दीनचेतमः । आकारमभिरवन्ती प्रतिज्ञा धर्मसंहिता। दयमानेव रोट्रेण चक्षुगा द्रुपदात्मजा। द्रौपद्युवाच ॥ येषां परी नम्वपिति वठेऽपि विषये वसन्। नेवांना मानिनों भाया सतयुचः पदावधीन् । थे दद्युनं च याचगुमनाः सत्यवादिनः । नेपां मा मानिनों भायी सतपुचः पदाऽवधीत् । पेषां दुन्दुभिनिषा घ्यापापः श्रूयतेोनिमं तेषां मा मानि भार्थी सतपुचः पदाऽवधीत् । पेचनेगम्विनो दान्ता यवनोऽतिमानिनः। नेपामा मानिनों भार्यासतयुत्तःपदाऽवधीत् । मर्मतीकमिम इन्युधभपाशामितान थे। तेषां मां मानिनो भायो सतपुत्र. पदाऽवधीत् । पर ये प्रपनानी भान्ति मरणार्थिनां । चरन्ति चोक प्रच्छन्नाः क न तोच महारथाः। कपने सनपुण बध्यमानी प्रिया मतीमयन्ति यया क्रीम बान्ता निताजमः। रुनु नेपाममय वीर्यन्तेजय वर्तते । म परीपन्ति ये भार्या वध्यमानां दुरात्मना। मपात सय कि विराटे धर्मदूषके। या परसमा मर्षयनि वधमानामनागस । .. - ·२० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [कोचकवध प°। प्रथाय १६॥९॥ - HEL न राजा राजवल्किञ्चित् समाचरति कीचके । दस्यूनामिव धर्मस्त न हि मंसदि गोभते। नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मत्स्य नवान्तिके। सभासदय पश्यन्तु कीचकस्य व्यतिक्रम। कोचको न प धमाशो न च मत्स्यः कथञ्चन । सभामदोऽप्यधर्मज्ञा यरन पर्युपामते । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवंविधैचोभिः सा तदा कृष्णाऽश्रुलोचना। उपालभत राजानं मास्यानां वरवर्णिनी। ५ ॥ विराट उवाच ॥ परो नाभिजानामि विग्रहं युवयोरई । अर्थतत्त्वमविज्ञाय किन्नु स्यात् कौशलं मम । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततस्तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयोऽभ्यपूजयन्। माधुसाध्विति चायाः कीचकं च व्यगईयन् । ॥ सभ्या ऊचुः॥ यस्येयं पारुमानी भाया रणदायतेक्षणा। परो लाभस्तु तस्य स्यान्न च मेचित् कथञ्चन । न हीदृशी मनुय्येपु सुलभा वरवर्णिनी। नारी मानवद्याशी देवी मन्यामहे वयं। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं संपूजयन्तस्ते कृष्णां, प्रेक्ष्य मभासदः । युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे खेद वागमत्। ४. अथाऽब्रवीदाजपुत्त्री कौरव्यो महिषी, प्रियां । गछ मैरिन्त्रि मात्रस्याः सुदेष्णाया निवेशन। भत्तारमनुरुध्यन्य. क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः । श्रृषया क्लिश्यमाना पतिलोकं जयन्युत । मन्ये न कालं क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव । तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धा. सूर्यवर्चमः । अकालज्ञाऽसि मैरिधि शैलूपोव विरोदिमि । विघ्नं करोषि मत्स्यानां दीयता राजसंसदि । गच्छ मैरिधि गन्धबा. करिष्यन्ति नव प्रियं । व्यपनेष्यन्ति ते दुःख येन ते विप्रियं कृतं । ॥ मैरिन्ध्युवाच ॥ अतीव तेषां घृणिनामर्थेऽहं धर्मचारिणे । तस्य नस्य ते बध्या येषां ज्येोऽचदेविता । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इत्युक्त्वा भाद्रवत्यष्णा सुदेष्णाया निवेशनं । केशान्मुवा,च सुत्राणी संरम्भालोहितेवणा। भाइभे वदनं तस्या रुदन्या. सुचिरं तदा । मेघलेखाविनिमुक्तं दिवीव शशिमण्डल । ॥ सुदेष्णोवाच ॥ कस्खाऽवधीदरारोहे करमाद्रोदिपि शोभने। कन्याद्य न सुखं भने केन । विप्रिय कृतं । ॥ द्रोपद्युवाच ॥ कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारी गतान्तव। ममायां पश्यतो राजा यथैव विजने वने। ॥ सुदेषणोवाच ॥ घातयामि मुकेशान्ते कोचकं यदि मन्यसे । योऽसौ त्वां कामसम्मत्तो दुर्लभामवमन्यते । ॥ मैरिन्ध्युवाच ॥ अन्ये चैव बधियन्ति.येषामाग. करोति मः। मन्ये चैवाद्य सुव्यक्तं यमलोकं गमिष्यति । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि द्रौपदीपरिभवे पोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥ "अम्पायन उवाच ॥ मा हता सूतपुत्रेण राजपनो यशखिनो । बधं कृष्णा परीमन्तो सेनावाहस्य भामिनी। जगामावासमेवाय तदा मा द्रुपदात्मशा ! कृवा शौचं यथान्यायं कृष्णा मा तनुमध्यमा । गावाणि वाममी चैव प्रचान्य मलिनेन मा। चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखय निर्णय । किरोमि क गच्छामि कथं कार्य भवेम्मम । इत्येवं चिन्तयित्वा मा भीम वै मनमाऽगमत । नान्यः कती पटते भीमान्ममाघ मनम मियं तत उत्याय रात्री मा विहाय शयनं खतं । माद्रवनाथमिच्छन्ती कृष्ण नायवती सती। भवनं भीमसेनस्य चिप्रमायतनाचना । दुःखेन महता युक्ता मामसन मन खिनी। ॥ मेरिन्युवाच ॥ तस्मिन् जीवनि पापिष्ठे मेनावा मम दिपि । तत्कर्म धनवानद्य कथं निद्राग्निषेवमे । . 1 ·कीचकवध प० । अध्याय १७११८] विराट पर्व 11 , ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्काऽथ तो माला प्रविवेश मनखिनो । यस्या भीमस्तथा येते मृगराज व शमन् । तस्या रूपेण सा माता भोमस्य च महात्मनः । सम्मूर्छितेव कौरय प्रजचात च नेजसा ।मा व महानसं प्राप्य भीममेनं शषि मिता। सर्वश्वतेव माहेयी बने जाता बिहायनी। उपातिष्ठत पाश्चाती वामितेव नरर्षभी सा लतेव महाशालं फुलं गोमतितीजा परिवगति पाचाली मध्यमं पाण्डुनन्दनं । बाहुभ्या परिरभ्यन प्रावाधयदनिन्दिता। सिंह सुप्तं वने दुर्गन्गराजवधूरिव । भीमसेनमुपानियद्धस्तिनोव महागनी वीणेव मधुरावापा गान्धारं माधुमूर्चतो। अभ्यभाषत पाञ्चानो भोमपेनमनि न्दिता। उत्तिष्ठत्तिष्ठ कि मेवे भीमसेन यथा मृतः। नाम्टतस्य हि पापीयान् भार्यामातभ्य जीवति। म सम्प्रदाय मयनं राजपुत्या प्रबोधितः 1 उपातिष्ठत मेघामः पर्यो मापसंग्रहे। प्रथाप्रवीद्राजपुत्रों कान्तेयो महिषां मियां । केनास्यर्थेन संप्राप्ता रितेव ममान्तिकं । न ने प्रतिमान् वर्ष सभा पाण्य लक्ष्यमे । पाचच्च परिभेषेण सर्व विद्यामहं यथा। सुखं वा यदि वा दुःखं देण्यं वा यदि वा प्रियं । यथावत्सर्वमाचब श्रुत्वा ज्ञास्यामि यत् धर्म । अहमेव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु । प्रहमापत्सु चापि त्वां माधयामि पुन' पुनः। भोधमुबा यथाकामं यत्ते कार्य विवदितं । गच्छ वै मयनायव पुरा नान्येव बुध्यते। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि द्रौपदीभीमसंवादे सप्तदशोऽध्यायः ॥१०॥ ॥ द्रौपद्युवाच ॥ अयोध्यत्वं कुतस्तस्था यस्या भत्ता युधिठिरः। जानन माणि दुःखानि किमी लं परिछामि। यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदाऽनयत् । सभापरिपदी मध्ये तन्मां दहति भारत। पार्थिवस्य सुता नाम काऽनुजीवति मादृशी। अनुभूयेश दुःखमन्यव द्रौपदी प्रभा। वनवासगताया। मैन्धवेन दुरात्मना। परामो दितीयो वै मोढुमुत्सहते तु का। मत्परः समहन्तु नस्य धर्मस्य पश्यतः कोरलेन पदासष्टा का नु जोवति माण। एवं बहुविधः कश किस्समानाय भारत। न मा भानासि कौन्तेय किं फन जीवितेन में। थोऽयं राशे विराटस्य फोचको नाम भारतामैनानोः पुरुषव्याघ्र श्यात. परमदुर्मतिः। समां मेरिधिवेशन वमन्ती राजरेपनि । नित्यमेवाह दुटामा भाया मम भोति । तेनोपमध्यमाणाया वर्धाहण सपत्रहन्। कालेनेव फवं पकं पदयं में विदोर्यते । धातरम विगर्हस्व व्येष्ठं दुघूतदेविनं। यथास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखमेतदनन्तक । को हि राज्य परियन्य मर्यख चात्मना महा प्रत्रयायैव दीयेत विना दुतदेविन । पदि निष्कमइसेण यचान्यासारवडूनं । मायं प्रातरविय्यदपि सवत्सरान् बइन्। एक हिरणं यामामि यानं युग्यममाविक । प्रधानरमाय न जातुषयमावत् । घोऽयं पूनवादेन बिया प्रत्यवरोपित । वृष्णेमात यथा मूढाखानि कर्मणि चिन्तयन् । २ ५.

·॥ श्रीमहाभारते॥ [कीचकवध प.धाय १८११६ १ - 7 7 - 1 दशनागसहस्राणि इयानां हेममालिनी । यं यान्तमनुयान्तीह मोऽयं धूतेन जीवति। रथाः मतसहस्राणि नृपाणाममिताजसी । उपासन्त महाराजमिन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरं । प्रतं दासोमइस्राणां यस्य नित्य महानसे। पात्रोहस्तं दिवाराचमतिथीन् भोजयत्युत। एप निष्कमहसाणि मदाय ददताम्बरः यूनजेन अनर्थेन महता समुपाश्रितः। एन हि खरसम्पवा वहव सूतमागधाः। मायम्प्रातरूपानिष्ठन् सुसृष्टमणिकुण्डलाः! पहसम्मृषयो यस्य नित्यमामन सभासदः। तप श्रुतापसम्पन्नी' सर्वकामरुपस्थिता । - अटामीतिसहस्राणि यातका सहमधिन । विंगदासीक रकैको यान विभर्तियुधिष्ठिरः। अप्रतियाहिणाश्चैव यतीनामूर्द्धरेनमा दिश चापि सहस्राणि सोऽयमास्ते नरेश्वरः । आनृशंस्यमनुको विभागस्तथैव च। यस्मिनेतानि सर्वाणि सोऽयमास्ते नरेश्वरः। अन्धान वृद्धांस्तथाऽनाथान् बालान् राषु दुर्गतान। विभर्ति विविधावानाधृतिमान् मत्यविक्रम संविभागमना नित्यमामृस्याधुधिष्ठिरः। स रप निरयं प्राप्नो मत्स्यस्य परिचारक । सभायां देविता राशं को ब्रूते युधिष्ठिरः । इन्द्रप्रस्ये निवसत समये यस्य पार्थिवाः। प्रामन् पविभृत मा मोऽधान्य तिमिच्छति। पार्थिवा पृथिवीपाला यस्थामघवन्तिनः। स्ववो विवयो राजा परेषामय वर्तते। प्रताप्य पृथिवीं सव्वा रसिवानिव लेनमा । भोऽयं राजा विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरथमुपामत राजानः सभायाम्टषिमि मह । तमुपामीनमद्यान्य पश्य पाण्डव पाण्डवं । सदस्यं ममुपासीनं परस्य प्रियवादिन। दृष्ट्वा युधिष्ठिरं कोपी यद्धत मामसंघयं । तदई महामा जीवितार्थेऽभिमंस्थितं । दृष्ट्या कस्य न दुखं स्याद्धमात्मानं युधिष्ठिरं । उपास्तम सभायां पं धनवीरवसुन्धरा। नमुपासोनमयन्यं परम भारत भारतं । एवं यहुविधk.प: पोचमानाममाधवत् । कमागरमध्यस्यां कि मां भीम म परयसि। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कोधकषधपर्वणि द्रोपदीभीमर्मवादेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८॥ ॥ द्रापधुवाच ॥ इदम्तु मे महहु संपयामि भारताममेऽभ्यसूया कनया दुःपादेतवीम्यई। सूदकर्मणि होने लमममे भरतर्षभ । गन् पसागातीयः कम्य मोकं न वईये । उपकारं विराटम्य यमयं त्यां विदुष्टसमाः । प्रेष्यत्वं समनुप्राप्त नतो दुतरं नु कि । परामहागमे मिहे विराटमुनिष्ठम गुगणे या पदस्तदा मौरतिमे मनः। पदा मार मयाट लां पयोधपति पुनर। इसमपन्न पुरे माया मम वादिनने गा । पारिप सिंहरागारे पोय पदा। कैफेया: क्रिपमाणायाप्दा मे कम्मनोऽभवत् । तत प्रत्याय कैरेपी मभागा: प्रत्यभाषत भैया भमुन्दितायापि कयोमा. लिये भुगन्। प्रत्य मामनरपानी पोपहामि। पहात् मंगामगारधार परमेषा निमिता। समान मारिए मोति कापा परिश्री महरयापि गुन्दरः। 1 . - - ·कीचकवध प. अध्याय १८1] । विराटपर्व । २२ स्त्रीणां चित्तं च दुयं युक्तरूपा च मे मतो । मैरिश्रीप्रियसवामानित्यं करुणवादिनी। अस्मिन् राजकुले चोभा तुच्यकालनिवासिनी । इति ब्रुवाण वाक्यानि सा मां नित्यमनर्जयत् । क्रुधन्ती माच्च सम्प्रेक्ष्य समयकात मां त्वयि । तस्यां तथा ब्रुवम्यान्नु दुःखं मां महदाविशत् । वय्येवं निरयम्प्राप्ने भीमे भीमपराक्रमे। गोके यौधिष्ठिरेममा नाईजीवितुमुत्सद्दे । य सदेवान्झनुष्यांच साथैकरोऽजयत्। सोऽयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा । योऽतर्पयदमेवात्मा खाण्डवेजातवेदसं । सोऽन्त पुरगतः पार्थ कूपोगिरिव संहतः । यमाद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात् । म चोकपरिभूतेन वेशेनास्ते धनञ्जयः । यस्य व्यापकठिना बाइ परिघात्रिभो । म यसपरिपूर्वाभ्यां मोचन्नास्ते धनञ्चयः। यस्य ज्यातलनिधीपात् समकम्पन्त शत्रवः । खियो गीतखनन्तस्य मुदिता पर्युपासते। किरीट सूर्यसवानं यस्य मूर्धन्ययोभत । वेणेविकतकेशान्तः सोऽयमद्य धनञ्चयः । संवेोकतकेशान्न भोमधन्धानमर्जुनं । कन्यापरिहतं दृष्ट्वा भीम सीदति मे मनः । थमिवस्वाणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि । आधारःसर्व विद्यानां स धारयति कुण्डचे। यस्थ राजसहस्राणि तेजमाऽप्रतिमानि वै। समरे नायवर्सन वेतामिव महार्णवः । योऽयं राजा विराटस्य कन्याना नर्तको युवा । श्रास्ते वेशप्रतिच्छन' फन्याना परिचारकः । यस्य स रथोषेण समकम्पत मेदिनी। सपर्वतवना भीमा सहस्यावरजङ्गमा । पस्मिन् जाते महाभागे कुन्या. गोको व्यनस्यत । म मेचयति मामघभीमसेन तवानुन । भूषितं नमवहार. कुण्डले. परिघाटफै । कम्बुपाणिनमायान्नं दृष्ट्वा मोदति मे मनः । यस नास्ति ममा बोये कयिदुान्धनुर्द्धरः। मोऽध कन्यापरितो गायधास्ते धनञ्जय । धर्मे मार्य च सत्ये च जीवताकय सम्मतं । नोवेमविक्षत पायं दृष्ट्वा सीदति मे मन' । पदा धेनं परिहतं कन्याभिर्देवरुपिणं । प्रभिन्नमिव मातङ्ग परिकोण करेणुमिः। मत्स्यमर्थपति पार्थ विराटं समुपस्थित पश्यामि वर्गामध्यस्य दिशो नश्यन्ति मे तदा । भूनमार्या न जानाति व प्राप्तं धनञ्चयं । प्रजातभचं कौरव्यं मनं दुर्वृतदेविनं। तथा दृष्ट्वा यबीयांस सहदेवं गवाम्पति। गोपु गोवेममायान्नं पाणुभूताऽमि भारत। सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुन पुनः । न निद्रामभिगच्छामि भीमसेन कुतो रति। म मिन्दामि महाबाहो महदेवस्य दुष्कृतं यस्मिन्नेवविध दु:खं प्राप्नुयात् सत्यविक्रम । दूधामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा तेधातरम्प्रिया गोषु गोषसहा मत्स्येमाभिनिमितं । संरचं रकनेपथ्यं गोपाचाना पुरोग । विराटमभिनन्दन्तमय मे भातिज्वरः। सहदेवं विभवोर नित्यमाया प्रश्रमति महाभिजनसम्पत्र मोटवान् दृत्तवानिति। प्रोनिपयो मधुरवा धार्मिक प्रियय मे।स ने रयेषु वोढव्या पालमेनि कपास्वपि। मुकुमारय हरय रागानं चाप्यनुमतः । व्यापापिन वीरं वयं पाधावि भोजये। AR -- ·श्रीमहाभारतं ॥ [ कीचकवध प०। प्रयाय १८१२॥ इत्युवाच हि मां कुन्ती रुदतो पुत्तम्टद्धिनो । प्रद्रजन्तं महारयं ते परिष्वज्य तिष्ठती। तं दृष्ट्वा व्यापृतशोपु वन्सचर्भवपाशयं । सहदेवं युधां श्रेष्ठ किन्नु जोवामि पाण्डव । यस्तिभिर्वित्यसम्पन्त्री रूपेणास्त्रेण मेधया मोऽश्वबन्धा विराटस्य पश्य कावस्य पर्ययं । अभ्यकीय॑न्त दृन्दानि दामग्रन्थिमुदीत्यतं । विनयन्तजवनात्यान् महाराजस्य पश्यतः । अपरयमेनं श्रीमन् मत्स्य भाजिष्णुमुत्तमं विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तञ्च वाजिनः । किन्नु मां मन्यसे पार्थ सुखिनीति परन्तप एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्तनः । अतः प्रतिविभिटानि दुःखान्यन्यानि भारत। वर्तन्ते मयि कान्तेय वक्ष्यामि श्णु नान्यपि । युभास धियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत । शोषयन्ति भरीरं मे किं नु दुःखमतः परं। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि द्रौपदीभीमसंवाद एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १८॥ ॥ द्रौपद्युवाच ॥ अहं मैरिनिवेशेन परन्ती राजवेग्मनि। गौचदाऽस्मि सुदेष्णाया अवधूतस्य कारणात्। विकियां पश्य मे तीनां राजपुत्त्रयाः परन्तपा प्रात्मकालमुदीचन्ती सबै दुःखं किलान्तवत् । अनित्या किन मत्यानामर्थसिद्धिर्जयाजयो । इति कृत्वा प्रतीचामि भट्टैणामुदयं पुनः । चक्रवत् परिवर्तन्ते धाय व्यसनानि । इति कृत्वा प्रतीचामि भर्द्धणामुदयं पुनः । परव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः । पराजये च हेतुश्च स इति प्रतिपालय। कि मां न प्रतिमानी भीमसेन मृतामिव । दत्त्वा याचन्ति पुरुषा इत्या बयन्ति चापरे। पातयिला च पात्यन्ते परेरिति च मे श्रुतं । न देवस्यातिभारोऽस्ति न चैवास्यातिवर्तनं । रनि चाप्यागम भूयो देवस्य प्रतिपालये। स्थितं पूर्व अतं यत्र पुनस्तचैव गच्छति । रति पर्यायमिच्छन्ती मतोते उदयं पुनः । देवेन किन यस्यार्थ: म नीतोऽपि विपद्यते । देवस्य धागमे यनस्तेन कार्यों विजानता । यत्तु मे वचनस्यास्य कथितस्य प्रयोजन। पृच्छ मादुपिता नवं याचाच प्रवीमि ते । महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । रमामवस्या मम्प्राप्ता मदन्या का निजीविषेत्। कुरूमपरिभवेत् मान पाचासामपि भारत। पाण्डवेयाय सम्प्राप्ती मम शेयों दरिन्दम । भारभिः शरैःपुर्वजमि परिवारिता। एवं भमुदिता भारी कापन्या दुःखिता भवेत् । नूनं हि पारया धातुर्मया वै विप्रियं हतं । पण प्रसादा(तं प्राप्तामिभरतर्षभ । वीवकाममपि मे पश्य पाडव थादृशं । साइयो मेगावामीन परमके गदा समेव भौम नामीचे पगमे पार्थ मुखं पुग। भान्दानीसमापनाम पानिमामा सभामादेविकमई मन्ये या पापा धनश्रयः । भीमधवा मामारा चलानमः। अश्या वेदित पार्ष माणिमा गनियर। विनिपामिम मन्ये युमार्क प्रविषिमिता या मम गुणोत्या यूमिन्द्रममा: मदा। पा मेरे गुरुमन्यामामराणां परापती। पथ्य पार मावस्या पथा मामिभा। युमास मिपमाषपु पश्य कारण पर्या यशामागरपर्यमा घिरी पासिंगी। ११. - ·कीचकवध'पा अध्याय २० १२१] । विराटपर्व। २५ - भारोत्साऽद्य सुदेष्णायाभीताऽई वशवर्तिनी। यस्याः पुरमरा आसन पृष्ठनशानुगामिनः। भाऽहमद्य सुदेष्णायाः पुरः पाच गामिनी । इदन्नु दुःख कौन्तेयं ममासा निवोध तत्। या न जातु स्वयं पिप गाबोइतनमात्मनः। अन्यत्र कुन्या भद्रन्ते सा पिनघायद्य चन्दनं । पश्य कान्नेय पाणेमे नेवाभूता हि या पुरा । इत्यस्य दर्शयामास किण्वन्ता करावुभा। विभमि कुन्या या नाहं युमाकं वा कदाचन। माऽद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किङ्करी। किं नु वक्ष्यति सघाएमा वर्षक. सुकृतो न वा । नान्यपिटं हि मत्स्यस्य चन्दन किन रोचतो विषम्पायन उवाच ॥ सा कोयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी। रुरोद भनकैः कृष्णभीममेनमुदीवती। सा वाथ्यकलया वाचा नि.वसन्ती पुन.पुनः। हृदयं भीमसेनस्य घटयन्तीदमब्रवीत्। ॥ द्रौपद्युवाच ॥ नास्प कृतं मया भीम देवानां किल्विषं पुरा। अभाग्या यत्र जीामि कर्तये सति पाण्डव । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततस्तस्या करी सूत्मा किणवन्ता दृकोदरः । मुखमानीय वै पन्या रुरोद परवीरहा। तो सहीवा च कौन्नेयो वाय्पमुत्सृज्य वीर्यवान्। ततः परमदु.खात इदं वचनमब्रवीत् । इति श्रीमहाभारते विराटपर्चशि कीचकवधपर्वणि द्रौपदीभीमसंवादे विशोऽध्यायः॥२॥ ॥ भीममेन उवाच ॥ धिगस्तु मे वाहवलं गाण्डीवं फाल्गुनस्य च । यत्त रतौ पुरा भूत्वा पाणे तकिणाविमा । सभायान्तु विराटस्य करोमि कदनं महत् । तत्र में कारणं भाति कौन्तेया यत् प्रतीक। अथवा कोचकस्थाई पोथयामि पदा घिरा रेश्वर्यमदमत्तस्य कोडत्रिव महाधिप। अपश्यन्वा यदा चष्मे कीचकेन पदाहता। नदवाई चिकोर्षामि मत्स्यानां कदनं महत्। नब मां धर्मराजस्तु कटारेण न्यवारयन् । नदहन्तस्य विज्ञाय स्थित स्वास्मि मामिनि । यच राष्ट्रात प्रच्यवनं कुरूणामबधश्च य । स्योधनस्य कर्णस्य शकुन: मौवनस्य च। दुशासनस्य पापस्य यन्मया न इन शिरः। तन्मे दहति गात्राणि इदि शन्यमिवापितं । मा धर्म जहि मणि ब्राधजहि महामते । इदन्तु समुपातम्भ बत्तो राजा युधिष्ठिरः। स्टणुयादाऽपि कन्याणि छत्नं जयात् सजीवितं। धनञ्चयो वा सुयोणि यमा वा तनुमध्यमें। लोकान्तरगतेम्वेषु नाई भक्ष्यामि जीवितुं। पुरा मुकन्या भायी च भार्गवं च्यवनं वने। बल्मोकभूतं साम्यन्तमन्वपद्यत भामिनी । नारायणे चेन्द्रसेना रूपेण यदि ने युता। पतिमपचन्दृद्ध पुरा वर्षसइखिएं। दुहिता जनक्रस्यापि वैदेही यदि ते श्रुता । पतिमबचरमोता महारष्यनिवासिनारक्षमा नियई प्राप्य रामस्य महियो मिया । लिग्यमानाऽपि सुपोणे राममेवावपद्यत । लोपामुदा तया भीरु वयोरूपममन्विता। अगस्वमन्वयाद्धिषा कामान् म नमानुपान्। घुमसेनसुतं बोर मत्यान्नमनिन्दिता। सावियनुचचारेका यमनाकं मनखिनी। यर्यता कोनिता माया रूपवत्य पतिव्रताः । तथा लमपि कन्याणि सदै. समुदिता गुणैः। मा दोघ धम काटन्त्र मासमईच मभितं । पूणे पयोद वर्षे राधा राशी भविष्यसि ।

·1 । (00 ॥ श्रीमहाभारतं ॥ .. [ कीचकवध पाध्याय । ॥ द्रौपद्युवाच ॥ मानयतन्मया भीम रुतं पाध्यप्रमोधनं । अपारयन्या दुःखानि न राजानमुपासमे। किमुतन व्यतीतेन भीममेन महाबल । प्रत्युपस्थितकालस्य कार्यस्थानन्तरो भव ।' ममेह भीम कैकेयी रूपाभिभवशङ्कया। नित्यमुद्धिजते राजा कथं नेयादिमामिति । तस्या विदित्वा तं भावं वयं चानृतदर्शनः । कीचकोऽयं सुदुष्टात्मा सदा प्रार्थयते हिमां। नमहं कुपिता भीम युन. कोपं नियम्य च । अब्रुवं कामसमूहमात्मानं रत कीचक । गन्धबाणामई भार्या पञ्चाना महिषी मिया ते त्वा निहन्युः कुपिताः परा: माहसकारिणः । । । एवमुकः सदुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह । नाई विभेमि मैरिधि गन्धवाणी चिस्मिते। मतं शतसहस्राणि गन्धयाणामहं रणे। समागत इनिष्यामि त्वीर कुरु मे क्षणं । रत्युत चाब्रुवं मत्तं कामातुरमई पुनः। न त्वम्प्रतिबलषां गन्धाण याखिना। धर्मे स्थिताऽस्मि सततं कुलमोलसमन्विता नेच्छामि कञ्चिध्यन्तं तेन जीवसि कीचक। एवमुक्तः स दुात्मा प्राइसत् वनवत्तदा। अर्थ मा तव कैकेयी प्रेषयत् प्रणयेन तु तेनैव देभिता पूर्व भाव प्रियचिकीर्षया। सुरामानय कन्याणि कीचकस्य निवेशनात् । सतयुत्तस्तु मां दृष्ट्वा महत् मान्त्वमवर्तयत्। सान्त्वे प्रतिहते क्रुद्धः परामर्षमनाऽभवत्। विदित्वा तस्य सङ्कल्प कीचकस्य दुरात्मनः । तथाऽई राजशरण जवेनैव प्रधाविता। सन्दर्भने तु मां राज्ञ सूतपुत्व पराम्पत् । पातयित्वा तु दुष्टात्मा पदाऽइन्तेन साडिता। प्रेक्षते स्म विराटस्त कहस्त बहवो जना.। रथिनः पीठमध हस्यारोहा र नगमाः। उपासन्धो मया राजां कस्यापि पुनः पुनः । नतो न वारितो राज्ञा न तस्य विनयः कृतः। योऽयं रागो विराटस्य कीचको नाम सारथिः । त्यकधी नमश्च नरस्तीसम्मतः प्रियः। शरोऽभिमानी पापात्मा सबधिषु च मुग्धवान् । दारामों महाभाग लभते यान् बहमपि। 'आहरेदपि वित्तानि परेपी कोणतामपि। ननिष्ठति म सन्मार्गे नए धर्मे बुभूपति। पापामा पापभावय कामवाणवमानुगः। अविनोतय दुरात्मा प्रत्याख्यातः पुन पुनः। दर्भ दर्शने हन्याचदि अशाच जीवितं । म यतमानानां महान् धनी नपियति। समयं रक्षमाणानी भार्या वो न भविष्यति। मा-या रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रचिता। प्रभायां रक्ष्यमाणयामात्मा भवनि रक्षितः । वात्मा हि जायते तस्यां तेग जायां विदुयुधाः । भती तु भार्यया रक्ष्यः कयघायामभादरे। वदतां वर्षधीय प्रानपानामिति थुन। अघियम्य मदा धामी नान्यः प्रचुनिवहणात् । पश्यतो धर्मराजस्य कोचको भाम्पदाऽयधीत्। सबसव ममतं वे भीममेम महापन । बया धई परिचाता ममाहाराज्जटामुरात्। जयद्रयम्तयैव समजपोधारभिःमह । जहीममपि पापिष्ठ थोऽयं मामवमन्यते । कीचको राजवाभ्याशकसममभारत | तमे कामसंमत्तं मिन्धि कुम्भमिवामान। यो निमित्तमनानां बदनां मम भारत । मधेनौरतमादित्यः मामरभ्युदयिष्यति । (4t ·कीचकवध अध्याय २१ २२1] विराटपर्व। , रस विषमाताध पास्यानिमा कीचकवधनमा यो हिमरणं मदम्भीमसेन तवायतः। वियम्पायन उवाच ॥ इत्युला मारूदनकृष्णा भोमोरसमाथिता । भीमय ताम्परिवज्य महत्मान्य प्रयुध च । आश्वासयित्वा बहुो मृगमात्ता सुमध्यमा हेतुनत्त्वार्थमयुकेश्वचाभिर्दुपदात्मजा । प्रमृज्य वदनं तस्याः पाणिनाऽश्रुममाकुलं । कोचकं मनसाऽगच्छत् एक्कणी परिसंचिहन्। उवाच चैनांदुःखाता भीमः क्रोधसमन्वितः। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्चणि ट्रौपदोमान्त्वने एकविमोऽध्यायः॥ २१ ॥ भीमसेन उवाच ॥ तथा भने करिय्यामि यथा बभीषभापमे अद्यत सदयिष्यामि कीचकं सहवान्यः । अस्याः प्रदोषे मळा: कुरुष्वानेन सम्मतं । दुःखं मोकञ्च निर्दूय याज्ञनि शचिस्मिते। यैषा नर्तनशालेह मत्स्यराजेन कारिता । दिवाऽत्र कन्या नृत्यन्ति रात्री यान्ति यथाम्रई । तत्रास्ति मयनं दिव्यं दृढाझं सुप्रतिष्ठित। तवास्य दयिष्यामि पूर्वप्रेतापितामहान् । यथा पत्ता न पश्येयुः कुवाणी तेन मंविदं । कुर्यास्तथा लं कळणि यथा सनिहिता मवेत् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथा ती कथयित्वा तु वाष्यमुत्सृज्य दुःखिता। राविशेष तमत्युयं धारयामासतुईदि। तस्यां राया प्यतीतायां प्रातरुत्थाय कोचकः । गत्वा राजकुलायेद्रौपदीमिदममवीत्। सभायां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदाऽइन । नवालभसे वाणमभिपना वीयमा। मवादेनेह मत्स्यानां राजा नामाऽयमुच्यते । अहमेव हि मत्स्याना राजा वैवाहिनीपतिः। मां सुखं प्रतिपद्यख दामो भीर भवामिने प्रहाय तब मणि शर्त निष्कं ददाम्बह। दासीगतञ्च ते दद्यां दासानामपि चापरं । रथ चाश्वतरीयुतमस्तु ना भौर सदमः। । ॥ द्रोपद्युवाच ॥ एवं मे ममयं वद्य प्रतिपद्यख कोचकान त्वा सखा वा भाता वा जानीयासतं मया। अनुप्रवादानीताऽस्मि गन्धवाण यासिनी । वं मे प्रतिज्ञानोहि नतोऽहं वागा त। n कीचक वाच ॥ एवमेतत् करिष्यामि यथा मुयोणि भाषसे। रको भने गमियामि सयमावमयं तव । समागमार्थ रम्भार त्वया मदनमोहिनः । यया तो नैव पग्येयुर्गन्धवाः सूवर्चसः । ॥ द्रौपद्युवाच ॥ यदेतवर्तनागारं मत्स्यराजेन कारिता दिवाऽत्र कन्या नृत्यन्नि रादौ यान्ति ययाग्टई । नमिसे तब गच्छेथा गन्धास्तव जानते। तब दोपः परिश्तो भविश्यति न प्रय:। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तमर्थमभिमन्यन्याः छष्णाया. कोचकेन इदिवसाई समभवनमामेनैव ममं नृप । नतः सा भीमसेनस्य तमर्थं प्रत्यवेदयत् । कोचकोऽथ स्टइं गत्वा मृय हपरिमुतः । रिश्रीरुपिणं मूढो मृत्यु नत्रावयुद्धवान् ।गन्धाभरणमायेषु व्यासन, भविशेषतः। अउचके तदात्मानं सत्वर काममाहितः। तस्य तत् कुर्वतः कम्म काठी दीर्घ वाभवत् । अनुपिन्तयतयापि तामेशयतीनां। त्रामोदभ्यधिका चापि श्रीः श्रियं मममुक्तः । निर्माणकाले दीपम्य वत्तामिड दिधचनः हतमम्प्रत्ययातम्या..कीचकः काममोहितः। नाजानादिव दाभ चिन्तयानः समागर्म । सतस द्रोपदो गवा तदा भीम महानसे । - .

·२८ । श्रीमहाभारतं । [कीचकवध प० । अध्याय २२ । उपातिष्ठत कल्याणी पारव्यं पतिमन्तिकं । तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः । रुङ्गमा नर्तनागारे यथाऽवोच परन्तपाइन्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचकः । एको निशि महाबाहो कोचकं तं निमृदय । तं सूतपुत्वं कौन्तेय कोचकं मददर्पित। गत्वा वं नर्तनागारं निर्जीवं कुरु पाण्डवा दर्याच सूतपुत्ताऽसा गन्धवानवमन्यते । नत्वं प्रदरता श्रेष्ठ दानागमिवोद्धर । अश्रु हुःखाभिभूताया मम मार्जख भारत । श्रात्मनश्चव मद्रन्त कुरु मानं कुलस्य च । ॥ भीमसेन उवाच ॥ एवं करोम्यहं भने यथा बंभीरु भाषसे। स्वागतं ते वरारोहे यन्मां वेदयसे मिय। नधान्यं कश्चिदिच्छामि महायं वरवर्दिनि ।या मे प्रीतित्वयाख्याता कीचकस्य समागमे। हत्वा हिडिम्ब मा प्रोनिर्ममामीदरवर्णिनि। सत्यं भ्राश्च धर्मश्च पुरस्कृत्य प्रवीमि ने। कीचक निहनिष्यामि दृवं देवपतिय॑था। तंगहरे प्रकाशे वा पोथयिव्यामि कोच। अथ चेदपि योत्स्यन्ति हिस्से मत्स्यानपि ध्रुवं । नतो दुर्योधनं हत्वा प्रतिपत्स्य वसुन्धरा। कामं मत्स्यमुपास्ता हि कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिरः। ॥ द्रापधुवाच॥ यथा न मंत्यजेथास्वं सत्यं वैमळते विभी। निगूढत्वं तथा पार्थ कोचक तं निमुदया। ॥ भीममेन उवाच ॥ एवमेतत् करिष्यामि यथा वंभीरुभाषसे । अद्यत सदयिष्यामि को चकं सह बान्धवः । अदृश्यमानस्तस्याद्य तमखिन्यामनिन्दिते । नागो विल्वमिवाक्रम्य पाथयिय्याम्यहं शिरः । असभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः । 11 वैशम्पायन उवाच ॥ भोमोऽय प्रथमें गला रावा च्छन्न उपाविमत् । मग हरिरिवादृश्य. प्रत्याकात की चर्क। फीचकशाप्यतत्य ययाकाममुपागमत् । तां वेतां नर्तनागारं पाञ्चालीमनमाया। मन्यमानः म मतमागारं प्राविशत्तत.। प्रविश्य च म नदेन तममा संहतं महत्। पूर्वागतं गतस्तव भीमममतिमाजमं । रकान्तावस्थितं नमासमाद मुदुर्भतिः। मयानं मयने नत्र सतपुचः पराम्पत् । आध्यन्यमान कान कृष्णाधर्षणजेन ह । उपजम्य वनं कीचक काममोहितः । इम्मिथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत । प्रापितन्ने मया वित्तं बजरूपमनन्तकं त्वत्कृते धनरवान्यं दामोगतपरिच्छदं । रूपतावमयुकाभिर्युवतीभिरसाहता यई पान्त.पुरं मधु कोडारनिविराजितं । मामय का समुद्दिश्य महमाऽहमुपागतः । अकस्मात् मा प्रशंसन्ति मदा सहगताः पि. सुवामा दर्शनीयय माऽन्योऽस्ति लाम' पुमान् । भीममेन उवाच ॥ दिया वं दर्शनीयोऽथ दिद्यात्मानं प्रशंसमि। भन्तु त्वया पर्य: स्पष्टपून फारचिन् । में पेन्सि विदग्धस्व कामधविचक्षणः। वीणा प्रीतिकरो मान्यतासम. पुरुपस्विछ । पायन उवाच ॥gar महायज मा मीमपराक्रम । मइमोत्याय कौन्तेयः प्रयदमुवाच । बांभगिनी पापं सयमावं मया भुवि । द्रक्ष्यते दिमतीका मिरमे महाग। ... 1 ·विराटप. अध्याय २२1] ॥ विराटपर्व ॥ २६ ०१. ०५५ निराबाधा बयि हते मैरिन्धी विचरिष्यति। सुखमेव चरिष्यन्ति मैरिन्ध्याः पतयः सदा। ततो जग्राह केमेषु माल्यवासु महाबलः । स केशेषु परामटो बलेन बनिनाम्बरः। श्राषिष्य केशान्वेगेन पार्जिग्राह पाण्डवं । बाहुयुद्धं तयोरामोत्क्रुद्धयोनरसिंहयाः । वसन्ते वामिताईनावद्गजयोरिव । कोचकानान्तु मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च । चालिसुयोवयाभावोः पुरेव कपिसिहयोः। अन्योऽन्यमभिसरधा परस्परजयैषिण। ततः समुद्यम्य भुजौ पञ्चगोर्षाविवोरंगा । नखदंदाभिरन्योऽन्य नतः क्रोधविषाद्धती। वेगेनाभिहतो भीमः कीचकेन बलीयमा । स्थिरप्रतिज्ञः स रणे पदान चलितः पदं । तावन्योऽन्य ममायिष्य प्रकर्षन्ता परस्परं। उभावपि प्रकाश्ते प्रद्धा सृषभाविव । नयोधासीत् सतमुतः सम्प्रहारः सुदारुणः । नखदम्तायुधवतोयाघ्रयोरिव दृप्तयोः । अभिपत्याथ बाहुभ्या प्रत्यस्टहादर्षितः । माता व मातङ्गं प्रभिन्नकरटामुखं । स चाप्यनं तदा भीमः प्रतिजयाह वीर्यवान्। तमाविपत् कोचकोऽथ वनेन बनिना बरस। नयोर्भुजविनिष्पपादुभयोनिनोस्तदा । मन्दः समभवहोरो वेणुस्पोटसमो युधि । अर्थनमाविष्य बलाहमये कोदरः। धूनयामास वेगेन वायुथण्ड इव द्रुमं । भीमेन च पराम्टो दुर्बटो बलिना रणे । व्यस्पन्दत यथामाएं विचकर्ष च पाण्डवं । दंपदाकरितं चापि क्रोधात् द्रुतपदं स्थित। कीचको बनवान् भीमं आनुभ्यामाधिपद्धवि । पातितो भुवि भीमस्त कीचकेन बतोयसा। उत्पपाताथ वेगेन दण्डपाणिरिवान्तकः । स्पर्द्धया च बलोन्मत्ती तावुभौ सतपाण्डवा। नियोथे पर्यकर्वेता बनिना निर्जने स्थचे। ततस्तगवन श्रेष्ठं प्राकम्पत मुहर्मुडः । बलवचापि संक्रुद्धाबन्योऽन्यं प्रतिगर्जती। नलान्या स तु भीमेन वतस्यभिहतो बली। कोचको रोपसन्ततः पदाव चलितः पदं। मुहतं तु सतं वेगं महिला भुवि दुःसहं । बलादहीनत तदा सनो भोमवसादितः। तंशीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महावन. । वक्षस्थानीय वेगेन ममर्दैनं विचेतसं । फोधावियो विनिःश्वस्य पुनीनं कादरः। जयाह जयती श्रेष्ठः केमेष्वेव नदाम। सहीला कीचकं भीमा विरुराव महायतः । पार्दूल पिमिनाकाही सहीवेव महान्टगं । नत र परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदरः। योजयामास याजभ्या परं रमनया यथा। नदन्तघ महानादं भिन्नभेरीममखनी धामयामास सचिरं विस्फुरन्नमतसं । प्रटन तरसा दोभ्या कष्टं तस्य कोदरः । अपीडयत छष्णायास्तदा कोपोपमानये। अप नम्भप्रसार व्याविद्धनयनाम। शाम्य र कटीदेशे भानुना कोचकाधम । अपीडयत बाहुभ्या पाइमारममारयत्। न विषीदन्तमाशाय कीपक पाण्डुनन्दनः । भूतते धामयामास वाय पेदमुगाच हा अद्याइमनृण भवा धातु यापहारिएं। मान्ति समास्मि परमो हमा मेरिधि . २ ·३० ॥श्रीमहाभारतं ॥ [वराट प. अध्याय २२।२३। DEL . इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीरसं कीचकं क्रोधमरागनेय, । अासप्तस्वाभरण स्फुरन्तमुद्दान्तनेवं व्यसमुत्लान । निमिष्य पाणिना पाणिं सन्दष्टाठपुट यसी। समाक्रम्य च मडक्रुद्धा वलेन बलिना बरः । तस्य पादौ च पाणी च शिरो ग्रोवाश्च सर्वशः । काये प्रवेशयामाम पोरिव पिनाकधृक् । नं समथितसाङ्गं मांसपिण्डापम कृशं । कृष्णाया दर्शयामास भीमसेना महावनः । उवाच च महातेजा द्रौपदी योषिता वा पश्यैनमेहि पाञ्चालि कामुकोऽयं यथाटतः । एवमुक्ता महाराज भीमा भीमपराक्रमः। पादेन पीडयामास तस्य कायं दुरात्मनः । ततोऽमिं तत्र प्रज्वाल्य दर्शयित्वा तु कीचकं । पाञ्चाली स तदा वीर इदं वचनमब्रवीत्। मार्थयन्ति सुकेमान्ने ये त्वा शीलगुणन्विता । रवन्ने भीरु बध्यन्त कोषक: गोभते यथा। नत् कृत्वा दुष्करं कर्म कृष्णायाः प्रियमुत्तमं। तथा म कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य वै शर्म। श्रामच्य दोपदी कृष्णा चिप्रमायान्महानस । कीचकं घातयित्वा तु द्रौपदी योषिता बरा। प्रहष्टा गतसन्तापा सभापाखानुवाच ह । कोचकोऽयं हतः येते गन्धर्वः पतिभिर्मम । परस्त्रीकामसंमत्तस्तत्रागच्छत पश्यत । तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागाररक्षिणः। सहसव समाजग्मुरादायोल्का: सहरुधः । ततो गत्वाऽथ नदेश्स कीवकं विनिपातितं । गतासं ददृशभूमा रुधिरेण समुचित। पाणिपादविहीनन्तु दृष्ट्वा च व्ययिताऽभवन्। निरोचन्ति ततः मर्चे परं विस्मयमागताः। श्रमानुषकृतं कर्म तं दृष्ट्वा विनिपातितं । कास्य ग्रीवा क चरण कपाणीक भिरस्तथा । इति स्म तं परीक्षन्ते गन्धर्बण इतं नदा। इति श्रीमहाभारते विराटपर्चणि कीचकवधपर्वणि कीचबधे दाविंशोऽध्यायः ॥२२॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्मिन्काले समागम्य सथै नास्य वान्धवाः । रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्य ममन्ततः । मा संहष्टरोमाण: सन्त्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकं । तथा मन्भिन्नसाङ्गं कृम्म स्थल दुवोद्धृतं । पीथितंभीमसेनेन तमिन्द्रेणेव दानवं । संस्कारयितुमिच्छन्ता वहिर्नेतुं प्रचक्रमु । दहस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्वाः समागताः । अदूराचानवद्यागी स्तम्भमालिय तिष्ठती। समवेतेषु मर्चेषु तामू चुरुपकी चकाः । इन्यतां शोधममती यल्लते कोचको हतः । अथ वा नैव इन्तव्या दह्यतां कामिना सह । एतस्थापि प्रिय कार्य स्खनपुत्त्रस्य सर्वथा। ततो विराटमधुस्ते कीचकोऽस्याः कृते इत. । महानेनाद्य दोम तदनुजातमईसि । पराक्रमन्तु सतानां मत्वा राजाऽन्वमोदत। मैरिन्ध्याः सतपुत्रेण सह दाहं विशाम्पति.। तां समामाद्य विवस्तां कृष्णां कमललोचना। मामुधमानां ने तत्र जग्टनः कोचका स्यं । नतस्तु ता समारोप्य निवध्य च सुमध्यमा । जग्मुरुद्यम्य नेम गाशानाभिमुखास्तदा । द्रियमाणा तु सा राजन् सतपुरनिन्दिता। प्राकाशनाथमिच्छन्नी कृष्णा नायवती सती । "द्रौपद्युवाच ॥ जया जयन्तो विजयो जयत्सेना जयद्दन. नेमे वाचं विज्ञानन्तु सूतपुत्चा नयन्ति मा । पां ज्यातलनि|यो विर्जितमिवामनेः। व्यथूयत महायुद्धे भीमपोषस्ताखिना।

·विराट प्रथाय २३१२५] । विराटपर्व ३१ रघघोषश्च बलवान् गन्धर्वाणां तरखिना। तेमे वाचं विज्ञानन्तु सूतपुत्वा नयन्ति मां । विशम्पायन उवाच ॥ तस्यास्ता: कृपणा वाच कृष्णया परिदेविता । श्रुत्वैवाभ्यापनदीम भयनादविचारयन्। ॥ भोममेन उवाच ॥ अहं राणेमि ते वाचं त्वया मैरिन्धि भाषितां । तस्मात्ते सतपुत्रेभ्यो भयं भोरु न विद्यते । विशम्पायन उवाच ॥ इत्युक्त्वा स महादार्विजन्मे जिघांमया । तत सव्यायतं कृत्वा वेगं विपग्वियं च । अधारेणाभ्यवस्कन्ध निर्जगाम वहिस्तदा।स भीमसेन प्राकारमारुध तरसा द्रुतं। समानाभिमुख. पायाद्यत्र ने कोचका गताः। स तदायित्वा प्राकारं नि सत्य च पुरोत्तमात्। जवेन पतिता भीमः सूतानामयतस्तदा ।चितासमीपे गत्वा स तवापश्यदनस्पति। नालमा महास्कन्धमूर्द्धक विशाम्पते। त नागवदुपक्रम्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । स्कन्धमारोपयामास दशव्यामं परन्तप । मतं हवं दशव्यामं संस्कन्धविटपंयो। अटयाभ्यद्रवत्खतान् दण्डपाणिरिवान्तक । उहवेगेन तस्याथ न्यग्रोधावत्यकिरकाः। भूमा निपतिता रक्षाः सहभस्तव शेरते। न सिंहमिव संक्रुद्धं दृष्ट्वा गन्धर्वमागतं । विस सर्वम सूता विषादभयकम्पिताः। तमन्तकभिवायान्तं गन्धब प्रेक्ष्य ते तदा। दिधन्तिस्तदा ज्यठं भातरं घुपकोचका.। परस्परमयाचुस्ते विषादभयकम्पिताः । गन्धी बनवानति क्रुद्ध उद्यम्य पादपं । सैम्भिो मुच्यतां शोधं यतो ना भयमागतं । तेत दृष्ट्वा तदाविद्धं भीमसेनेन पादपं । विमुच्य द्रोपदी तत्र पाद्रवनगरं प्रति । द्रवतलास्तु सम्प्रेक्ष्य स वजो दानवानिव। शतं पञ्चाधिक भीम प्राहिणेद्यसमादनं । वृक्षेए तेन राजेन्द्र प्रभननसतो सली। तत पाश्चासयत् कृष्णां स विमुच्य विशाम्पते । उवाच स महाबाइ पाञ्चानी तत्र द्रोपदीं । अश्रुपूर्णमुखोन्दोनांदुईर्ष स दृकोदरः । एवन्ते भीरु वध्यन्ते ये ला लिग्मयनागतं । प्रैहिवं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव । अन्येनाई गमिष्यामि विराटस्य महानसं । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ पञ्चाधिक शतं तच निहतं तब भारत । महाक्नमिव च्छिवं मिग्ये विगलितमं । एवम् निहता राजन् मतं पञ्च च कीचकाः। म च मेनापतिः पूर्वमित्येतत् सतपट्सतं । नदृष्टा महदाय नरा नार्यच सकताः। विमयं परमं गला नोच किञ्चन भारत। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि उपकीचकवधे धयोविवाऽधाय ॥ २२॥ । देशम्पायन उवाघाने दृष्ट्वा निहतान्मुतापाजे गत्वा न्योदयन्। गन्धर्वनिहता राशन सातपुत्ता महायताः। पथा वजेण वैदीक्ष पर्वतम्य महछिरः । व्यतिकीर्ण प्रदृश्यन्ने तथा सता महीनने। गरिन्धो पविमुकाऽसा पुनरायाति ने स्टई। सर्व संशयित राजन् नगरने भविष्यति । पथारूपा च भरिन्धी गन्धवाय महायता । पुमामिष्टय विषयों मैथुनाय न संशयः । थषा मैरिधिदोषेण न ते राजचिदं पुरं । विनासमेति वै प्रिं नया नोतिर्विधीयतां । मेषां सदावं युवा विराटी वाहिनीपतिः । श्रमजीकियताभपा सताना घरमा क्रिया। । १. - ·३२ श्रीमहाभारतं ॥ [विरारपअथाय २४ ।२५। C. . EER एकमिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे जतायने । ददन्ती कीचका:शीच रर्गन्धव मर्चमः । सुदेष्णामत्रवोद्राशा मापी जातमाध्वस. मरिन्ध्रीमागतां घूया ममैव वचनादिदं । गच्छ मैरिन्धि भन्ने यथाकामं वरानने । बिभेति राजा मुआणि गन्धर्वेभ्यः पराभवात् । न हिलामुत्सद्दे वक्तुं स्वयं गन्धवरक्षितां। स्त्रियावदोषस्त्वां वनुमतस्यां मनवीम्यई। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अथ मुक्ता भयात् कृष्णा सूतपुचानिरस्य च । मोचिता भीमसेनेन जगाम नगरं प्रति । चासितेव मृगी बाला मार्दूलेन मनखिनी। गात्राणि वाममी चैत्र प्रक्षान्य मतिनेन मा। तादृष्ट्वा पुरुषा राजन् पाद्रवन्त दिश दश । गन्धबाण भयवस्ताः केचिदृष्ट्वा न्यमालयन् । ततो महानसदारि भीमसेनमवस्थितं ददर्श राजन् पाञ्चाली यथा मत्तं महादिप। विस्मयन्ती मनकैः संज्ञाभिारदमब्रवीत्। गन्धर्वराजाय नमा येनास्मि परिमारिता। ॥ भीम उवाच॥ ये पुरा विचरनीह पुरुषावमवर्तिनः । तस्यास्ते वचनं श्रुत्वा वनृणा विदरन्यतः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततः मामतनागारे धनञ्जयमपश्यता राज्ञ कन्या विराटस्य नत्तयान महाभुज। ततस्ता नर्तनागारदिनिष्क्रम्य महाशुनाः । कन्या ददृशरायान्तों क्लिष्टां कृष्णामनागम् । दृष्ट्वा तामेत्य सर्वास्ता इदमूचुः महर्षिताः । ॥ कन्या ऊचुः॥दिया मैरिन्धि मुनाऽसि दिव्याऽसि पुनरागता । दिल्या विनिहताः सूता ये खां निभ्यमयनागर्म । ॥ इनबोवाच॥ कथं मैरिन्धि मुताऽसि कथं पापाच ने हताः। इच्छामि वै तव श्रेातुं सर्वमेव यथातथं। ॥ मैरिग्युवाच ॥ दृहन्न किनु तब मेरिन्ध्या कार्य्यमद्य वै । या लं वससि कल्याणि सदा कन्यापुरे सुख। नहि दुःखमवाप्नोपि मरिन्धी यदुपाश्नुते तिन मां दुःखितामेवं पूछो प्रहसचिव। ॥ हनचो वाच॥ वृवताऽपि कयाणि दुःखमाप्नोत्यनुत्तम। तिर्यग्यानिगता बाले नचैनामवबुध्धमे । वया महापिता चास्मि वं चमई. सहोषिता । विश्वभ्यां त्वयि सुश्रोणि को नु दुःखं न चिन्तयेत्। न त केचिदत्यन्तं कस्यचिद्भुदयकचित् । वैदितुं शक्यते नूनं तेन मानावबुध्यसे । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ नतः महेव कन्याभिद्रौपदी राजवेस तत् । प्रविवेश सुदेष्णाया' समीपमुपगामिनी। नामप्रवीद्राजपनी विराटवचनादिदं। मैरिन्धि गम्यतां गोधं यत्र कामयमे गति। राजा विभति ने भने गन्धर्वभ्यः पराभवात् । बच्चापि तरुणी सभु रूपेशापतिमा भुवि । घुमामियय विषयो गन्ध यातिकापनाः। पारिन्ध्युवाच ॥ यादगाहमात्र मे राजा शाम्यतु भामिनि । शतकत्या भविष्यन्ति गन्धवास्ते म संशयः। "नतो मामुपनेष्यन्ति करियन्ति च ते प्रियं । ध्रुवञ्च ग्रेयमा राजा योच्यते मह यान्धवे. । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि कीचकवधपर्वणि कोचकदाईचतुर्विमोऽध्यायः॥ २४ ॥ ममानवको चकमधप । । अथगोधरणपर्व ॥३॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ कीचकस्य तु पातन मानुजस्य विशाम्पते । अत्याहित चिन्तयिवा व्यसयत प्रथगजनाः ।

·गोहरण प. अधायर५।२६।) । विराटपर्व। ए तस्मिन् पुरे जनपदे म्ञल्पोऽभूत सव्वशः । मौर्याद्धि बलभो राज्ञो महासत्वद्य कोचकः । श्रामोत् प्रहत्ता सैन्यानां दारामर्षी चदुर्मतिः । स हतः खलु पापात्मा गन्धर्वष्टपूरुषः । इत्यल्पन्महाराज परानीकविनायनं । देणे देशे मनुष्याय कीचकं दुष्प्रधर्षणं । श्रय वैधार्तराष्ट्रेण प्रयुका ये वहिवराः । मृगयित्वा बहन ग्रामान् राप्राणि नगराणि च । संविधाय यथादृष्टं यथादेशमदर्शनं । कृतकृत्या न्यवर्त्तन्त ते चरा नगरं प्रति। तत्र दृष्ट्वा तु राजानं कारयंतराष्ट्रजी द्रोणकर्णरुपैः साई भीमेण च महात्मना । सतंधारभिद्यापि विगःय महारथैः । दुर्योधन सभामध्ये बासीनमिदमब्रुवन्। ॥ चरा ऊचुः ॥ कृतोऽस्माभिः परा यस्तेषामन्वेषणे सदा । पाण्डवानां मनुयेन्द्र तस्मिन्मइनि कानने । निर्जने म्टगमकोणे नानाद्रुमनताकुने। लतामतानयने नानागुल्मसमाते । न च विद्योगता येन पार्थाः सुदृढविक्रमाः। मार्गमाणाः पदन्यासं तेषु तेषु तथा तथा। गिरिकूटेषु दुर्गेषु नानाजनपदेषु च । अनाकोणेषु देशेषु कटकेषु परेषु च । नरेन्द्र महोऽविटा नेव विनय पाण्डवान्। अत्यन्तं वा विनष्टास्ते भद्रन्तुभ्यं नरर्षभ । वर्मन्यन्वेयमाण वै रथिनां रथिमत्तम। न हि विद्मो गति तेषां वास हिनरसत्तमा कधित् कालं मनुष्येन्द्र सतानामनुगा वयं । मृगयित्वा ययान्यायं विदिताः स्म तत्त्वतः। माता दारवती सूता विना पार्थः परन्तप । न तत्र कृष्णा राजेन्द्र पाण्डवाय महाप्रताः। सर्वथा विप्रनष्टास्ते नमस्ते भरतर्षभान हि विशो गति तेषां वासं वाऽपि महात्मना । पाण्डवानां प्रवृत्तिच विद्मः कर्मापि वा कृतं । सन शाधि मनुष्येन्द्र प्रत ऊर्दू विशाम्पते। अन्वेषरे पाण्डवाना भूयः किं करवामहे । दमाञ्च नः प्रियां वीर वाचं भद्रवतीं स्टणु। येन विगत्ता निहता बलेन महता नृपा सूतेन राजो मस्यस्य कीचकेन पुन. पुनः। सहतः पतितः येते गन्धर्बेनिधि भारत । अदृश्यमानेयात्मा भारभिः सह मोदः । प्रियमेतदुपश्रुत्य पणाच पराभवं । कृतकृव्यच कौरव्य विधत्व यदनन्तरं । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि चारमत्यागमने पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो दुर्योधनों राजा ज्ञात्वा नेषां वचस्तदा। चिरमन्तर्मना भूत्वा प्रत्युवाच ममायदः। सदुःखा खनु कार्याणां गतिर्विज्ञातमन्ततः । तस्मात् मर्थे निरोध क नुने पाण्डवा गता। अल्पावशिष्ट कारस्य गतभूषिष्ठमन्ततः । नेपामज्ञानराणामम्मिवर्षे त्रयोदये।' अस्य वर्षस्य पधेत् व्यतीयुरिह पाण्डवाः । निवृत्तममयाले हिमायत्रतपरायसाः। परन्त रव नागेन्द्राः सन् धागोवियोपमा: । दुःखा भवेयुः भरधाः कारवान् प्रति ते धु। मर्षे कालस्य वेत्तारः फछ्ररूपधराः स्थिताः । प्रवियेयुर्मितकाधाम्नावदेव पुनम्वनं । नस्मात् धिमं बुभषध यथातेऽत्यन्तमययं। राज्य निर्दन्दमय नि सपनं चिरभवेत्। प्रथामवोत्ततः कर्मविप्रं गच्छन्नु भारत । अन्ये धूता मरा दचा निझनाः माधुकारियः। 4 २ ·३४ ॥ थोमहाभारतं ॥ [गाहरण प अध्याय २६१२७ ॥२८॥ - चरन्तु देशान् मंबीता: सीतान जनपदाकुलान्। नत्र गोष्ठीयु रग्यास सिद्धप्रमजितेषु च । परिचारेषु तीर्थेषु विविधष्वाकरेषु च । विज्ञानव्या मनुष्यस्तम्तया सुविनीतया। विविधस्तत्परी सम्यक् तनिपुणमंटते. । अन्वेष्टया: मुनिपुणे; पाण्डया इनवामिन, । नदीकुञ्जपु तीर्थेषु पामेषु नगरेषु च। पाश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुधासु च। अथाग्रजानन्तरज. पापभावानुरागवान् । ज्येष्ठ दुःशासनस्तबर विधाता भ्रातरमप्रवीत्। येषु न. प्रत्ययो राजधारेषु मनुजाधिप। ते यान्नु दत्तदेया वैभूयस्तानपरिमार्गित। रतच कणे यत्प्राह सर्वमोहामहे तथा। यथोदिष्टं चराः सर्च गयन्तु ततस्ततः । एते चान्ये च भूयासो देशाद्देभं यथाविधि। ननु नेपां गतिर्वास प्रवृत्तियोपलभ्यते । अत्यन्त वा निगूढास्ते पारं वार्मिमतो गता । व्यालेद्यापि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिमः । अथ वा विषमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वती. समाः। तस्मामानसमव्ययं कृत्वा वं कुरुनन्दन । कुरु कार्य महात्माई मन्यसे यनराधिप । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणयर्वणि कर्णदुःशामनराक्ये षड्विंशोऽध्याय. ॥ २६ ॥ ৫) ঈমান ভৰা স্বাক্ষী বাঘহমিনা। নস্যমে নিলহলি ন সয়ালি যান। साराच कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जिनेन्द्रियाः। धमज्ञाश्च कृतज्ञाश्च धर्मराजमनुप्रताः । नीतिधार्थतत्त्वज्ञ पिटवच समाहिताः । धर्मे स्थितं सत्यति ज्येउं ज्येष्ठानुयायिनः। अनुव्रता महात्मानं भ्रातरो भ्रातरं नृप । अजातशत्रु श्रीमन्तं सर्वघाटननुप्रते। तेषां तथाविधेयानां निहताना महात्मनां । किमर्थ नीतिमान् पार्थ. श्रेयो नैषां करिष्यति । तस्माद्यन्नात् प्रतीक्षन्ते कालस्यादयमागतं । न हि ते नाधमृच्छेयुरिति पश्याम्यहं धिया। साम्प्रतं चैव यत्कार्य तच्च विप्रमकालिकं । क्रियता साधु मञ्चिन्य वामशेषां प्रचिन्यता । यथावत्पाण्डुपुत्वाणा मयार्थषुटतात्मना। दुर्शयाः खलु शास्ते दुरापास्ापमादृताः । शद्वात्मा गुणवान् पार्थ सत्यवान्नीतिमान् शचि । तेजारागिरमख्येयो स्टलोयादपि चक्षुषा। विज्ञाय क्रियता तस्माद्भयद्य म्टगयामः । ब्राह्मणैशारकै. मिथै चान्ये नदिदा जनाः। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि चारप्रत्याचारे द्रोणवाक्ये सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ गम्पायन उवाच ॥ ततः शान्तनवो भीमा भरताना पितामह । श्रुतवान् देशकालजस्तत्त्वज्ञः सर्वधर्मवित् । प्राचार्यवाक्यापरमे तद्दाक्यमभिमन्दधत। हितार्थ समुवाचमा भारती भरतान् प्रति युधिष्ठिर समासना धर्मजे धर्मसंता। असत्सु दुर्लभी नित्यं सतां चाभिमती सदा । भो. समपदत्तत्र गिरं साधुभिरचिती । ययेप ब्राह्मण. प्राइ द्रोण: सार्थतत्ववित् । सर्वलक्षणमम्पन्नाः साधुवतममधिताः। श्रुतप्रतापपनाय नानाश्रुतिसमन्विताः । वृद्धानुशासने युक्ता: मत्यवतपरायणः । ममयं ममयजास्ते पालयन्तः शुचिता' ! चित्तधर्भरता नित्य फेमवानुगताः सदा। प्रवीरपुरुषास्ते महात्मानो महावना - ·हरण पधाय २८] विराटपर्व। ३५ - . 1 1 नावमोदितुमईन्ति उद्दहन्त सतां धुरं। धमतश्व गुप्ताहते सुबोयेण च पाण्डया । न नाममधिगच्छेयुरिति मे धीयते मतिः। तत्र बुद्धि प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्प्रति भारत । न तु नोति सुनोतस्य शक्यतेऽन्वेषितुं पः। यत्तु सक्यमिहास्माभिस्तान्वै मश्चिन्य पाण्डवान् । बुद्या प्रयुक्तं न द्रोहात् प्रवक्ष्यामि निबोध तत्। न वियं मादृर्नीतिस्तस्य वाच्या कदाचन । सा स्वयं माधु वक्तव्या न त्वनीति. कथञ्चन। हद्धानुशासने तात तिष्ठता सत्यगोलिना। अवश्य लिह धोरण सभामध्ये विवक्षता। ययार्थमिह वक्तयं सर्वथा धर्मनिमया। तब नाहं तथा मन्ये यथाऽयमितरो जन । निवासं धर्मराजस्य वऽस्मिन्चे बयोदगे। तर तात न तेषां हि राज्ञां भाव्यमसाम्प्रतं! पुरे जन्पदे चापि यत्र राजा युधिष्ठिरः । दानगीनो वदान्यव निमती हीनिषेवक । जनजनपदे भाव्यो यत्र राजा युधिष्ठिर । प्रियवादी सदा दान्तो भाव्य. सत्यपरी जन । हट पुष्ट शुचिर्दवो यत्र राजा युधिष्टिरः । नालयको न चापी नाभिमानी न मसरो। भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रत । ब्रह्मघेपाञ्च भयाम. पूर्णाहुत्यस्तथैव च । क्रतवन भविष्यन्ति भूयोमा भूरिदक्षिणाः। मदा च तत्र पर्जन्य सम्बम्पर्षी न संघय । सम्पमस्या च महो निरातका भविष्यति । फलवन्ति च धान्यानि रभवन्ति फलानि च । गन्धवन्ति च मान्यानि शुभगम्दा च भारती।. वायुय सुखसंस्पर्गे निप्रतीपञ्च दर्शनं। भयं नाभ्याविवेत्तत्र यत्र राजा युधिडिर। , गावव बहुलाम्नच न कणा न च दुर्वला: । पयांसि दधिमपि रसवन्ति हितानि छ। गुणवन्ति च पेयानि भाज्यानि रसवन्ति च। तब दे भवियन्ति यंत्र राजा युधिष्ठिरः। रमा: स्पीय गन्धाय मब्दाचापि गुणविताः। दृश्यानि च प्रमन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः। धाद्य तत्र सर्वैन सेविताच दिजातिभि । खैखर्गुणैश्च संयुका अस्मिन्वषं त्रयोदये। देशे तस्मिन् भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते । सम्प्रोतिमान जनस्तव सन्तुष्ट गुचिर व्यय । देवनाऽतिथिपूजासु सर्वभावानुरागवान्। इष्टदानी महोत्साहःसस्वधर्मपरायणः। अशुभदिटशुभप्रेमुनित्ययज्ञ' मुभवत । भविष्यति जनस्तत्र यव राजा युधिष्ठिरः। त्यवाक्यानृतम्तात शुभकामदन' । गुभार्थसु सभमतिपत्र राजा युधिष्ठिरः। भविष्यति जनस्तत्र नित्यश्चेष्टप्रियव्रतः। धमात्मा मयते ज्ञातुं नापि तात दिजातिभि । किं पुनः प्राकृतस्तात पाधी विज्ञायोचिन् । यस्मिन् मयं एतिदीनं परा शान्ति का क्षमा हो श्री कीर्ति. परन्तेज भानुशम्यमयाजवं । तस्मात्तत्र निवामन्तु छन्नं यत्नेन धीमत.। गतिच परमा नब नोत्सई वनुमन्यया। एवमतेत्तु मञ्चिन्त्य यल्लनं मन्यमे हित । तत् चिप कुरु कोरव्य यो अवधामि में। इति श्रीमहामारने विराटपरि गोहरणपर्वणि चारप्रन्याचारे भीमवाय अष्टाशियाय ॥२८॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तत मारदतो वाक्यमित्युगर छपस्तदा। युर प्राप्तच ट्रेन पाउंबानप्रति भापिता - , - ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गे हरण प° थाय २८ ।। । . 4 धमार्थसहित झवणं तत्त्वतय सहेतुको तवानुरूपं भीमेण ममाप्यत्र गिरं टए। तेषाश्चैव गतिस्तोथैमिषा प्रविश्यतां । नीतिविधीयतां चापि साम्प्रतं या हिता भवेत् । नावशेयो रिपुंस्तात पाहतोऽपि बुभुपता। किं पुनः पाण्डवास्तात सास्वकुशता रणे। तस्मात् संच प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मस 1 : गुढभावेषु छन्त्रेषु काले चोदयमागते । खराष्ट्रे परराष्ट्रे च ज्ञातयं बलमात्मनः । उदयः पाण्डवानाञ्च प्राप्त काले न संशयः । निवृत्तसमयाः पार्थी महात्मानो महावताः। महामाहा भविश्यन्ति पाण्डवा अमिताजसः । 'नमालिश्च कोषञ्च मीनिशापि विधीयता यांकानोदय प्राप्ने सम्यक्तैः सन्दधामहे । तात बुध्यामि तम बुध्यस्खें बलमात्मनः निग्रतं मर्थमित्रेषु बलवत्सु बलेषु च । उक्षावचं बलं ज्ञात्वा मध्यस्यञ्चापि भारत । प्रघटमप्रष्टच्च सन्दधामस्तया परैः । ‘माना भेदेन दानेन दण्डेन बलिकर्मणा। न्यायनाक्रम्य च परान् बलाच्चानम्य दुर्घलान्। • भान्वयित्वा तु मित्राणि बलञ्चोभाय्यता सुख। सकोषबलसंदृद्धः सम्यक् मिद्धिमवाश्यसि । योत्यमे चापि वलिभिररिभिः प्रत्युपस्थितः। अन्यत्वं पाण्डवैवाऽपि होने यनवाईन. । एवं भवं विनिश्चिय व्यवसायं वधर्मतः। यथाकास मनुष्येन्द्र चिं सुखमवाप्स्यमि। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि चारप्रत्याचारे कपवाक्ये एकोनत्रियोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अय राजा विगतीना सुधर्मा रथयूथपः । प्राप्तकालमिदं वाक्यमुवाच लरितो बली । अमन्त्रिरुतः पूर्वं मत्स्यशाल्वेयकैः प्रभो। स्तन च मास्यस्य कोचकेन पुनः पुनः। । बाधितो बन्धुभिः सार्द्ध घलाईनवतां विभो । म कर्णमभ्युदीच्याथ दुर्योधनमभाषत।, असचन्मतम्यराशा मे राष्ट्रघाधितमोजसा । प्रणेता कीचकंस्तस्य बलवानुभवत्पुरा। रोऽमी से दुष्टात्मा भुवि प्रख्यातविक्रमः । निहतः स तु गन्धवः पापकी नृशंसवान् । समिन् विनिहते राजा इतदपी निराश्रयः । भविष्यति निरुत्साहो विराट इति में मतिः मत्र यावा मम मता यदि ते रोचतेऽनघ । कारवाणाच सर्वेषां कर्णस्य च महात्मनः। एतत्प्राप्तमई मन्ये कार्यमात्ययिक हिमः। राष्ट्रन्नस्थाभियास्यामा बडधान्यसमाकुलं । प्राददामोऽस्य रत्नानि विविधानि वसनि च। पामाघाद्राणि वातस्य हरिय्यामो विभागमः । अथवा गोसहस्राणि शुभानि च यहनि च । विविधानि हरियामः प्रतिपाद्य पुरं बनान् । कारवः मह सत्य चिगर्तय विशास्पते गातस्थापहरामोऽद्य सह मर्चे: मुसंहताः ।। भविभागेन चला त निबधीमोऽस्य पारुयं । हत्या चाव चमू छत्नी वशमेवानयामहे । व न्यायतः शला मुखं वास्यामहे वधं । भवतो तद्धिय भविष्यति न संशयः नछुत्या, वरनं तस्य फणा राजानमग्रवीत्। सूतं सुधर्मणा वाक्यं प्राप्नकालं हितं च नः। नमात चित्र विनियामा योगविला वरुथिनी । विभज्य चायनोकानि यया वा मन्यमेऽनघ। प्रति वा कुरुवोऽयं ममपा नः पितामहः । प्राचार्यद्य पया द्रोण रूपः भारदंतस्तथा। - ... . .

·गोहरप पअध्याय ३० १३१ 1] विराटपर्व ३० . - मन्यन्त ते यथा सबै तया यात्रा विधीयतां मम्मव्य चाइनियाम' माधनाथ महोपतो किञ्च म पाण्डवे कार्य होनार्थवलपौरुषे । अत्यन्तं वा प्रनष्टास्ते प्राप्ता वाऽपि यमवयं। यामो राजविरुदिना विराटनगरं वयं । श्रादास्थामो हि गास्तस्य विविधानि वसनि च । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमादाय तस्य तत्। वैकर्त्तनत्य कर्णस्य तिप्रमाज्ञापयत्म्यं । . शामने नित्यमंयुक्त दु शासनमनन्तरं । मह बैसु सम्भव्य विमं योजय वाहिनीं। ययोद्देशे च गच्छाम महितास्तत्र कारवै । सुधमा च यथोदिर देश याठ महारथः । विगत महितो राजा समग्रबलवाहन । मागे हि सुसंवोतो मत्स्यस्य विषयं पनि । अघन्यता वयं तत्र यास्यामो दिवमान्तरे। विषय मत्स्यराजस्य सुमन्द्रं सुसंहता। ने थान्नु महिनास्तत्र विराटनगरं प्रति । विप्र गोपान् समासाद्य ग्टहन्तु विपुतं धनं । गवा शतसहस्राणि श्रीमन्ति गुणवन्ति च। वयमप्यनुगृहोमो विधा कृत्वा वरूथिनी. ॥ वैशम्पायन उवाच ते स गत्वा यथोदिया दिम बहेर्महीपते । मन्त्रद्धा रथिन. मचे पदाता वनोत्कटा । प्रतिवरं चिकीर्षन्ती गोपु रद्धा महाबली । पादातुं गा सुधाऽथ कृष्णपक्षस्य सप्तमोर . अपरे दिवसे मन्नै राजन् सम्भय कारवा ! अष्टम्यान्ते न्यग्टमन्त गोकुलानि सहसा । নি ঋীমদ্যপান বিথি বহি ৰূমৰ্মাহিসনুমহান বিষযয় ॥ ২॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ।। ततस्तेषां महाराज नववामिततेजसा । छालिङ्गप्रवियाना पाण्डवाना महात्मना । व्यतीत. समय सम्यक वमना वैपुरोत्तम । कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपते । कोरके तु इते राजा विराट' परवीरहा। परां सम्भावनाचक्रे कुन्तीपुत्तेषु योर्यवान् । नतस्त्रयोदशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारतामधर्मणा गृहीतन्तबोधनं तरमा वह। ततो जवेन महता गोप पुरमथागंजत् । स दृष्ट्वा मत्स्यगजञ्च रथात् प्रस्कन्ध कुण्डली। सूरै परितं योधै कुण्डलाङ्गदधारिभि । महतं मन्त्रिभि माद्ध पाण्डवैद्य महात्मभिः । तमभाया महाराजमामीन राष्ट्रवर्द्धन । मेोऽब्रवोदुपसङ्गम्य विराट प्रणवस्तदा।। अस्मान् युधि विनिर्जित्य परिमय मवान्धवान्। गा मतमहसाणि विगतः कायन्ति ). नामपुरीसख राजेन्द्र मानेमु पनवस्तव । तच्छ्रुला नृपनि. मेना मत्स्यामा समयोजयत्। रथनागाश्वकलिचा पत्तिवसमाकुला । राजानो राजपुत्राय ननुअथथ भेजिरे। भानुमन्ति विचिचाणि शरमेव्यानि भागय । मवज्ञायसगर्भन्तु कवच नत्र काचनं । विराटस्य प्रिया भ्राता मतानीकोऽभ्यहारयत्। मईपारमब वर्म कन्यायपटतं दृढं। शतानीकादवरजी मदिराक्षोऽभ्यहारयत्। मतसूर्यमतावर्त मतबिन्दुशताधिमत्!, अभएकप मत्स्यस्य राजा कवरमाहरत् । उन्लेधे यस्य पद्मानितं मौगन्धिकानि च । सवर्णपृट् सपा सूर्यदत्तोऽन्यदारयत्। दृढमायमगर्भच श्वतं वर्म शतालिमंत्। विराटस्य सतो व्येठो बोरस भोऽभ्यहारयत्। तय ननुवाणि यथाखन्त महारथाः । ... , २ ·॥ श्रीमहाभारतं. [गोहरण प. अध्य य ३१/३२ । - येत्यमाना अनन्त देवरूपाः प्रहारिणः। सपस्कोपु सुधे महत्म च महारथाः। पृथक्काञ्चनसन्नाहान रथेवयानयोजयन्। सूर्य चन्द्रप्रतीका रथे दिये हिरण्मये।, महानुभावो मत्न्यस्य ध्वज उछिनिय तदा । अयान्यान् विविधाकारान् ध्वजान हेमपरिष्कृतान् । थयाखं पतियाग रयेपु समयोजयन्। श्रय मास्योऽनबीदाजा भतानीकं जघन्य। काइबलवगोपाला दामग्रन्थिय वीर्यवान्। युध्येयुरिति मे बुद्धिवर्तते नात्र मंगयः । श्तेषामपि दीयन्ता रथा ध्वजपता किनः । काचानि विचित्राणि पुढानि च प्रदूनि च । 'प्रतिनुचन्तु गावेषु दीयन्तामग्युधानि च। बोराङ्गरूपा: पुरुषा नागराजकरोपमाः। नेमे जातु न युथेयुरिति मे धोयो मतिः। एवं श्रुत्वा तु नृपते वाक्यं त्वरितमानसः । गतानीकम्त पार्थभ्या रयान राजन् समादिशत् । सहदेवाय राजेंच भीमाय नकुलाय च । नानप्रवटाम्नतस्मता राजभफिपुरस्कृताः । निर्दिष्टा नरदेवेन रथान शोघमयोजयन्।. कवचानि विचित्राणिनि पढानि पा विराट. प्रादियानि तेषामकिष्टकर्मणे । तान्यामुच्य गरेषु दंशिताम्त परन्तपाः । रयान् इयः मुमम्पन्नानाम्याय च नरोत्तमाः। निर्मुदिताः पार्था: सभागवमर्दिन.। तरखिनछत्ररूपा: सर्च युद्धविशारदाः । रथान्हे मपरिचकनानास्याय च महारथाः। विराटमन्ययुः पार्थाः सहिताः कुरुपुङ्गवाः । चत्वारो भासमा रगः पाण्डवाः मत्यविक्रमाः भीमाय मत्तमातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः । शनियव नागेन्द्राः मुदन्ताः पटिहायनाः। आरूढा युद्धपुतः गिचिना हस्तिगदिभिः। राजानमश्वयुः पशाचवम्त र पर्वताः। विगारदामा मुख्यानां यामाशामुयाविना।

·गे हरण पर अध्याय ३२।३-1] ॥ विराटपर्व ३८ - -- सादिनः मादिभिचैव गजेद्यापि महागजाः । अमिभिः पहिवः प्राम: शक्तिभिस्तोमरैरपि। संरब्धाः समरे राजबिजमुरितरेतरं । निनन्तः समरेऽन्योऽयं शराः परिघवाहवः । मोकुरभिरधाः भूगक पराडमुखान्। छत्तीत्तरोष्ठं सुनर्स छत्तकेशमलता अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोध्वस्त सकुण्डलं। अदृश्यन्त च गात्राणि शरैछिन्नानि भागशः । भालस्कन्धनिकामानि क्षत्रियाणा महामृधे । नागभागनिकाय बाहुभिचन्दनोचितः । श्रास्तीर्ण वसुधा भाति शिरोभिय मकुण्डले । रथिनां रथिभियात्र सम्प्रहारोऽभ्यवर्तत । सादिभिः मादिनाश्चापि पदातीना पदातिभिः । उपचाम्यदजो भौम धिरेण प्रसयता। कमलञ्चाविहार नियादमवर्तत । उपाविशन्गरुत्मन्तः शरैगीदं प्रवेजिताः । अन्तरीक्ष मनिया दर्शनञ्चान्यस्य । पन्त. समरेऽन्याइन्थे शूराः परिधयाहवः । मशेकुरनिसंरब्धाः शूरानक पराङ्मुखान्। शतानीक: मतं हत्वा विशालाक्ष्यतु शतं । प्रविधी महती भेनां गिगताना महारथा। तो प्रविष्टा महामनी बलवन्ता भनखिना। श्राईत वाहुरमात् केयाकेभि रथारथि। चनयिवा विगताना ती प्रविटा रथन। अग्रत. मूर्यदत्त मंदिराचा पृष्ठत । विराटस्तत्र मन मे हवा पञ्च मतान् रथान् । इयानाञ्च शतान्या हवा पञ्च महारथान्। चरम्स विविधामार्गावयेन रथमत्तमः । विगत्तानां सुशार्णमाईनुका रथं रणे। तो व्यहरतां नत्र महात्मानी महावती। अन्याऽन्यमभिगन्ती गोठेयु वृषभावि ! ततो राजा विगतीनी सुधमा युद्धदुर्भदः । मल्यं समीयाद्राजानं दैरयेन नरर्षभः । नतो रथाभ्यां रथिनी व्यतीयतरमर्पण। शरान व्यस्जता गोचं नायधारा घना व । बन्योऽन्यं चापि मरधा विपरतुग्मणा। कृतास्ता निमितवाणैरसिमनिग़दानी। ततो राजा सुधाणं विव्याध दशभिः शरैः। पञ्चभिः पञ्चभिश्चास्य विव्याध चतुरो हयान् । तथैव मतम्यराजानं सुधमा युद्धदुर्मदः । पञ्चाशः मितवाणैर्विव्याध परमास्त्र वित्। ततः संन्य महाराज मस्यराजसुधर्मणः । नाभ्यजानत्तदाऽन्याऽन्य सैन्येन रजमा । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि मुशर्मविराटमुढे दात्रियोऽयायः ॥ ३२ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तममाऽभिप्नुते ले.के रजमा व भारत। प्रतिष्ठन्वै मुईमत न्यूनीक पहारिणः। मतोऽन्धकार प्रणुदबुदतिहत चन्द्रमाः । कुाणे विमनी रावि नन्दयन् बलियन युधि। मतः प्रकाशमासाद्य पुनद्धमार्तत । घोररूप नास्तस्मिन् नावचन्त परस्पर तः समभी गत:सह भात्रा यवीयसा । अभ्य वन न्यराज रचनातन सर्मयः । सतोरपाया मस्कन्ध भातरी चियर्षभो। गदापाण समस्या समभ्यवती रचान् । मथैव नेपान्तु यतानि तानि धान्ययान्योऽयमनिद्रवन्ति। गदासिय परवधेय पाद नीतापमानधारः। - . .

·४० ॥ श्रीमहाभारत। [मोहरण पा अध्याय ३३। बसन्तु मास्यस्य बत्तेन राजा सबै विगत्ताधिपति. सुधमा । प्रमथ्य जित्वा च ममा मास्यं विराटमोजविनमभ्य धावत्। ना निहत्य पृथगधु-वुभौ तो पार्णिमारथी। विरथं मत्स्यराजानं जीवयाइमगृहृता । नमुन्मथ्य सुधाऽथ युक्तीमिव कामुकः । स्यन्दनं खं समारोय प्रययो भोघवाहनः । तस्मिन् गृहीते विरथे विराटे वलवत्तरे। पाद्रवन्त भयात् मत्स्यास्त्रिगर्तेरर्दिता भृशं नेषु सम्बस्यमानेषु कुन्नीपुत्तो युधिष्ठिरः । प्रत्यभाषन्महावाहुं भीमसेनमरिन्दम। मतस्यराजः परास्त्रिगर्तन सुम्मणा । मोच्य महाबाहो न गच्छेविषतां व ! उपिताः म सुखं मर्च सर्वकाम: सुपूजिताः । भीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः । ॥ भीमसेन उवाच । अहमेनं परित्राये शासनात्तव पार्थिव । पश्य मे समहत्कम युध्यतः सह शत्रुभिः । खवाजवलमाथित्य तिष्ठ व भादभिः सह । एकान्तमाश्रितो राजन् पश्य मेऽद्य पराक्रमं । मस्कन्धोऽयं महा गदारूप व स्थित.। एनमेव समारज्य ट्रावयियामि भाचवान् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाण वनस्पति । अनवोदभ्रातरं बोरं धर्मराजो युधिडिरः। मा भीम साहम कास्तिष्ठत्वेष वनस्पति । मा ला वृक्षण कर्माणि कुवागमतिमानुषं । जनाः समवबुधरन भीमाऽयमिति भारत । अन्यदेवायुधं किञ्चित् प्रतिपद्यख मानुषं । . चार्य वा यदि घा गरि निस्त्रिंश का परश्वधा यदेव मानुष भीम भवदन्यैरलचित। नदेवायुधमादाय मोक्षयाह महीपति । यमौ च चक्रर हा ते भवितारौ महावसा । सहिताः समरे तर माल्यराज परीपत। विशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्रस्तु वेगेन भीमसेना महाबलः । गृहीत्वा तु धनु श्रेष्ठं जवन समहाजवः । थ्यमुधच्छरवर्षाणि मतीय इव नायदा। भीमो भीमकाणं सुसमाणमयाद्रवत् । विराटं ममवीक्ष्येनं तिठतिठेति चावदत् । सुधमा चिन्तयामाम कालान्तकयमोपमं । तिष्ठतिछेति भाषन्तं पृष्ठतो रयपुसव.। पश्यती सुमहत् कम महद्युद्धमुपम्यित। परात्ताधनुर्गध मुममी भादभिः सह । निमेपान्तरमात्रेण भीममेनेन ने रथाः । रथानाच गानाच वाभिभाध समादिमी । महसमतदाताः सुराणामुयश्चिनां । पातिता भीमसेनेन विराटस्य समीपतः। पायो निहतास्तथा गदा गृा महात्मना । सदृष्ट्वा तादृ युद्ध मुममा पद्धदः । पिम्तयामास मनमा कि मेयं हि यनम्य मे। अपरोसने भैन्य पुरा ममो महायते । पाकर्णपूषन तदा धमुपा भत्यदृश्यत । मुममा सापकोस्तोरणाधियते च पुनपुनः । नमः ममतासमय तुरगामभ्यपादपयन्। दिप्यम विभागाजिगताम्प्रत्यमणाः । नाविहारथाम् दृष्ट्वा पाण्डवान् पा महाचम् । वैराटि. परमद्धो युयुधेपरमाहुने। .. . - - ·गहरप पा अध्याय ३३ ।] ॥विराटपर्व । ४१ महसमबधोत्तत्र कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिरः। भोमः सा महसाणि यमलोकमदर्भयत्। नकुलद्यापि सप्तव मतानि प्राहिणेच्छरैः । मतानि वीणि मृराएं सहदेव. प्रतापवान्। । युधिष्ठिरसमादिटो निजघ्ने पुरुषर्षभः । ततोऽभ्यपतदत्युय सुमाणमुदायुध । हत्वा ती महतों सेनां विगतीना महारथ। नतो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणे महारथः । अभिपत्य सुमाण गरैरभ्याइन । युधिष्ठिरसमादियो निजान्ने पुरुषर्षभः । सुमाऽपि सुसंरयस्तरमाणे युधिडिर। अवियन्नभिवाणयभिधतुरो इयान्। ततो राजन्नाकारी कुन्तीपुत्ला एकादरः। समासाद्य सुशाणमयानस्य व्यपोथयत् । पृष्ठगोपाय नसाथ हत्वा परमसायकै । १५.५ अथास्य भारथिं क्रुद्धो रथोपस्यादपातयत् । चक्ररक्षय रोवै मदिरातोऽतिविशुनः। समायादिरथं दृष्टा विगत्तै प्राहरत्तदा। ततो विराटः प्रस्कन्ध रथादथ मुशर्मणः । गदा तस्य पराम्पृश्य तमेवाभ्पद्रवदनी। स चचार गदापापिट्ठोऽपितरुण यया। पतायमानं गत दृष्टा भीमोऽभ्यभाषत। राजपुत्र निवर्तख न ते युक्त पलायन। अनेन वीण कयं गास्वं प्रार्थयसे बलात्। कयं चानुचरांस्वका गबुमध्ये विषीदमि । इत्युकः स तु पार्थन मुममा रथयूथपः । तिष्ठतिठेति भीमं च महसाऽभ्यद्रवदनी। भीमस्तु भीममहायो रथान् प्रस्कन्ध पाण्डवः । पाट्रवत्तूर्णमव्यग्रो जीवितेयुः सुभमणः । तं भीमसेना धावन्तमभ्यधावत वीर्यवान्। चिगर्तराजमादातुं सिंह: मृगं यया । अभिद्रुत्य सपनाएं केसपचे परामृगत्। समुद्यम्य तु रोपातं निप्पिपेप महीनने। पदा मूर्धि महावाः प्राहरदिनपियतः । तस्य जानुं ददो भौमा गडेरे चैनमरबिना। समोहमगमद्रागा प्रहारपरपीडित.। तस्मिन् गृहीते विरथे विगताना महारथे। अभयत बलं सर्व गत्तै तनयातुर। निवयं गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्वा महारथाः । अजित्य समन्माणं धनं पादाय सर्वमः । सवाइवलसम्पन्ना जीनिषेा यत ताः । विराटम्य महात्मानः परिक्रमविनामना: स्विता: ममन्ते म विथ भीमाऽभ्यभाषत। मायं पापममाचारो मत्ता जीवितुमईति। किनु भयं मया कत्तुं यद्रामा मततं घृणे। गजे गृहीता राजानमानीय विवशं वर्ण । तत रनं विचेष्टन्तं वद्धा पार्यो दृकोदरः। रथमारोपयामास विसज पांगुष्ठित। अभ्येत्य रणमध्यस्थमभ्यगच्छधुधिठिरं। दर्शयामाम भीमस्तु समभाणं नराधियं । मोवार पुरुषव्याघ्री भीममाहरोभिने । राजा प्राहसदृष्ट्या मुष्यतावै भराधमः। एवमुक्तोऽनवोसोमः सुयभाणं महायनं । ॥ भीम उवाच ॥ जीवितुं पेच्छ मूढ हेतु मे गदतः ग्टए । दामोऽमीति त्वया वायं ममन्सु पसभामु च। ५५ रवन्ने बीवितं दद्यामेष युद्धभितो विधि । तमुराच नतो येठो भाता मप्रणय क्र । युधिष्ठिर उवाच । मुथ मुधाधमाचार प्रनाएं पदि ते वयं । दारुभावं गतो प्रेस विराटस्य मोते। अदामो गछ मुकोऽसि मै कार्याः कदाचन। रति श्रीमहाभारते विराटपरिगाहरणपपि ममम्मनियई चिमोथाय. ॥ १९॥ २११६ ·४२ ।। श्रीमहाभारत॥ [गाधरण प० । अयाय ३० ।२५। । ॥ मम्पायन उवाच ॥ एवमुळे तु मनोध. मुधमाऽमीदधोमुखः। म मुक्त ऽन्यत्व राजानमभिवाद्य मनम्तिवान् । विसृज्य तु मुत्रमाणं पाण्डवास्ते इतधिपः । वयापलसम्पन्ना धीनिषेवा यतमता.। महामभिरमो मये तो रात्रि सुखिनोऽवमम्। ततो विराटः कान्ीयानतिमानुपविक्रमान् । चयामास वित्तन मानेन च महारथान् । ॥ विराट उवाच॥ यथैव मम रत्नानि युमार्फ तानि तथा । कार्य सुस्त वे मर्च ययाकाम यथासुख। ददाम्यनता कन्या वसनि विविधानि च । मनमायभित युद्धे मधुनिवर्गणाः। युमाकं विक्रमादद्य मुनोऽहं खस्तिमानिह । तस्माद्भवन्ता मास्यानामोश्वरा मर्च एव हि । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथेतिवादिन मत्स्य कारवेया पृथक् पृथक् । ऊचुः प्राअवय, सर्च युधिष्टिरपुरोगमाः। प्रतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वश्चैव विशाम्पते । रतेनैव प्रतीता. म यत्व मुक्कोऽद्य मत्रुभिः। नतोऽनवोत् भीतमना मरस्यराजो युधिष्ठिरं । पुनरेव महाबाइबिराटो राजसत्तमः। रहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्यराजस्व नो भवान्। मनमश्चाप्यभिप्रेत यथेटं भुवि दुसंमें। तोऽहं प्रम्पदास्यामि सर्वमईति नो भवान् । रबानि गाः सुवर्णश्च मणिमुक्रमथापि च । वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोऽस्तु ते । बसने वद्य पश्यामि राज्य मन्तानमेव च। यतय जातसंरम्भा न च शत्रुक्शात. नतो युधिष्ठिरो मत्स्य पुनरेवाभ्यभाषत । प्रतिनन्दामि ते वाक्य मनाशं मत्स्य भाषसे । पानृशंस्यपरो नित्यं ससुखी मततंभव। गच्छन्तु दूतास्वरितं नगरं नव पार्थिव । सुहदा प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जय। ततस्तदचनान्मस्या दूतान् राजा समादिशत्। पाचक्षध्वं पुरं गत्वा मङ्गामे विजयं मम । कुमार्य. समतकृत्य पर्यागच्छन्तु मे पुरात्। वादिचाणि च सवाणि गणिकाच खलङ्घना । रताचाशी तत. श्रुला राजा मत्स्येन चोदिताः । तामाज्ञां शिरसा कृत्वा प्रस्थिता घटमानसाः । ते गत्वा तब ती रात्रिमथ सूर्योदयं प्रति । विराटस पुराभ्यासे दूता जयमघोषयन् । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्चणि विराटजयघोष चतुर्विशऽध्यायः ॥ २४॥ ॥ शम्पायन उवाच ॥ याते विगान्मत्वे तु पस्तान्वै परोति। दुर्योधनः महामात्यो विराटमुफ्यादथ। भीमा द्रोणय कर्णश्च रूपश्च परमास्त्रवित् । ट्राणिश्च मावतश्चैव तथा दु भासन. प्रभा। विविगतिविकर्णश्य चित्रसेनश्च वीर्यवान्। दुर्मुखा दु.महथैव ये रवान्ये महारथा'। रते मस्यानुपागम्य विराटस्य महोपते. । घोषाविद्राव्य नरमा गोधनं जहुरोजमा । परि गवा सहसाणि कुरव. कावयन्ति च । महता रथवंशेन परिवार्य समन्तत । गोपालानान्तु धीयस्य इन्यता निर्महारथैः । श्राराकः सुमहानासीत् सम्पहार भयङ्करे। गोपाध्यक्षो भयत्रता रथमास्याय सत्वरः। जगाम नगरायैव परिकाभस्तदातवत्। संप्रविश्य पुरं राजा नृपवेश्माभ्ययात्ततः। अवतीर्य रथापूर्णमाख्यातुं प्रविवेश है। दृष्ट्वा भमिनय नाम पुत्रं मत्स्यस्य मानिन । न तात् समाचष्ट राष्ट्रस्य पश्यकर्षणं । ।

·नाहरण या अध्याय ३५ । ३६1] ॥ विराटपर्व । पटिं गवां सहस्रारि कुरवः कालयन्ति ते नदिजेतुं समुत्तिड गोधनं राष्ट्रवद्धन । गमपुत्र हितप्रेःनि नियाहि च खयं । वां हिमस्या महीपालः शून्यपालमिहाकरोत् । खया परिपदो मध्ये साधते स नराधिपः । पुत्रो ममानुरूपय यूरोति कुलोदहः । 'इवखे निपुणो योधः सदा वीरय मे सुतः । तस्य तत्सत्यमेवास्तु मनुश्येन्द्रम्य भाषितं । आवर्त्तय कुरुन् जित्वा पशून्पश्मताम्बर। निर्देवैपामनोकानि भीमेन मरतेजसा । धनुष्युतैरुकापुत्रैः मरैः मन्नतपर्वभिः। दिपता भिन्ध्यनोकानि गजानामिव यूथपः पामोपधानां ज्यातन्त्रोच्चापदण्डां महावनी । यरवणों धनुर्बीण मत्रुमध्ये प्रवादय। येता रजतमदामा रये युज्यन्तु ते हयाः । ध्वजच सिंहसौवर्षमुच्छ्रयन्नु तव प्रभो। रुकापुद्धाः प्रमन्त्राग्रा मुका इस्तवना वया। छादयन्तु मराः सूयं राजा मार्गनिरोधकाः । रणे शिला कुरुन्यान्वज्रपाणिरिवासुरान् । यो महदवाप्य लं प्रविमेदं पुरं पुनः । त्वं हि राष्ट्रस्य परमा गतिमत्स्यपतेः सुतः । ययाहि पाण्डुपुत्राणाम नो जयतां वरः । एवमेव गतिनं भवान् विषयवामिना । गतिमन्तो भवन्वय सधै विषयवामिनः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ सोमध्य उकतेनासा तदाक्यमभयहरं । अन्तःपुरे चाध्यमान इदं वचनमब्रवीत् । इति श्रीमहाभारते विराटपर्भणि गोहरणपर्वणि उत्तरप्रयंसाया पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥ ३५ ॥ ॥ उत्तर उवाच ॥ अद्याहमनुगच्छेयं दृढधन्वा गा पदं । यदि में सारथिः कविनवेदश्येषु कोविदः । तन्त्वहं नावगच्छामि यो मे यन्ता भवेन्नरः। पत्यध्वं मारयिं निमम युक्त प्रयासतः। अटाविंशतिरावं वा मा वा नूनमन्ततः। यत्तदापोन्मइयुद्धं तत्र मे सारथिईतः। स नभेयं यदा वन्यं ययानविदं नरं । वरावानयात्वाऽई समुच्छ्रितमहावगं । विगाधं तत्परानीकं गजवाजिरथाकुवं । मस्तप्रतापनि-यन् कूरून जित्वानये पाइन्। दुर्योधनं शान्तनवं कवं वैकतनं छपं। द्रोपच महपुत्रेण महवामान्ममागतान् । विवासयित्वा सङ्गामे दानवानिव वज्रमत्। अनेनैव मुहतेन पुनः प्रत्यानये पछन् । पन्यमामाद्य कुरव प्रयाम्यादाय गोधनं । फिन्नु सय मया कत्तुं यदईतच माम। पश्येयुर मे वीप्य कुरवस्ते समागताः । किनु पार्थोऽर्जुनः माचादयमरमान्प्रयाधते। ॥ वेदपायन उवाच ॥ श्रुता नहुँनो वा राधः पुनस्य भाषतः । अतीतः समये काने प्रियां भायामनिन्दिन। . द्रुपदस्य सुतान्तनों पाश्चानों पावशात्मशां । सत्यार्गवगुणेपेती भन्नुः मियहिते रतां । उवाच रइमि प्रोतः कृष्णां सार्थकोविदः । उत्तरं हि काणि शिमं मदानादिदं । अयं वै पाण्डवम्यासीसारथिः ममता दृढः । महायुद्धेषु ममिद्धः मते पन्ता भविपति। ॥ भन्पायन उवाच ॥ तस्य ताच लोयु भाषतय पुनः पुनः। न माऽमन पाधाची योभटो परिकोत्तना अनमुरमझम्य स्त्रीमध्यान मा नपखिनी। मोडमानेर मन रिदं वपनमनवोन् । थोऽने दृहदारणामा युवा मप्रियदर्शनः । नटेति विस्थानः पार्थनासीत् म मारपिः। स ·४४ । श्रीमहाभारत [गोहर अध्याय २६॥ ३०॥ धनुष्यनवरयामीनस्य थियो महात्मनः। दृष्टपूर्यो मया योर चरनया पाण्डवानप्रति । यदा नत्पावको दावमदइत् पाण्डवं वनं । अर्जुनस्य तदाऽनेन महोमा इयोत्तमाः। तेन सारथिना पार्थः सर्वभूतानि मर्ययः । अजयत् साइवमस्ये न हि यन्ताऽस्ति तामः। । उत्तर उवाच॥ मैरिन्धि जानासि तथा युवानं नपुंमको नैव भवेद्ययामा। अहं न कोमि दृइनली धमे वर्तुं स्वयं यत्व हयान्ममेति। ॥ द्रौपद्युवाच ॥ येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ने योयमी। अन्याः सा धीर वचनं करिष्यति न संशयः । यदि वे भारयि: स स्यात् कुरून् सर्वान संशयः जिवा गाय समादाय ध्रुवमागमनं भवेत् । एवमुक्तः स मैरिन्ध्या भगिनी मत्यभाषत। गच्छ वमनवद्याङ्गि तामानय वृहन्नतां । साभाचा प्रेषिता शीघ्रमगच्छवर्तनाग्रह। यत्रास्ते स महावाहुरुनःमत्रेण पाण्डवः । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि वृहमलामारय्यकथने पशिऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ मा प्राद्रवत्काञ्चनमान्यधारिणी ज्येष्ठेन भात्रा प्रहिता यखिनी। सुदक्षिणा दिविलममध्यामा पद्म पवाभनिभा शिखण्डिनी। नवी शुभाङ्गो मणिचित्रमेखला मत्स्यस्य राजो दुहिता श्रिया एता । नवर्तनागारमरावपमा भतइदा मेघमिवाभ्यपद्यत । सा इस्तिहस्तापमसंहजोरू खनिन्दिता चारुदतो सुमध्यमा। श्रासाद्य वै वरमाल्यधारिणो पार्थं शुभा नागवधूरिव दि। सारबद्धता मनसः प्रियाऽचिता मुता विराटस्य ययेन्द्रलक्ष्मीः । सुदर्शनीया प्रमुखे यशखिनी प्रत्यानवोदर्जुनमायने क्षण। सुसंहतो कनकीज्ज्वलवचं पार्थ, कुमारी स तदाऽभ्यभाषत । किमागमः काञ्चनमात्यधारिणि मृगावि कित्वं त्वरित व भाविनी। किं ते मुखं सुन्दरि न प्रमन्त्रमानव तत्त्वं मम शीघ्रमङ्गने। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ सतां दृष्ट्वा विशालाही राजपुत्तों मखी सखा । प्रहसन्नत्रवोद्रागन्किमागमनमित्युत। तमनवीद्राजपुत्री समुपेत्य नरर्षभी प्रणयम्भावयन्तीमा सखोमध्य इदं वचः। गावा राष्ट्रस्य कुरुभिः कास्यन्ते नो वृहन्नल। तान विभेतु मम माता प्रयास्यति धनुर्द्धरः। नचिरं निहतस्तस्य सङ्ग्रामे रथसारथिः । तेन नास्ति सम: सतो योऽस्य सारथ्यमाचरेत् । तम प्रयनमानाय मारयाध वृहन्नते। पाचवे हयज्ञाने मैरिओ कोमल तव। अजुनस्य किलामीवं मारपिर्दयितः पुरा। त्वयाऽजयत् सहायेन पृथिवीं पाण्डवर्षमः। सा सारथ्यं मम भ्रातः कुरु माधु हहन्नने। दूरादूरनरं गावो द्रियन्ने कुरुभिहि नः। अयनइचर्न मद्य नियुका न करिष्यसि । प्रणयादुधमामा त्वं परित्यक्ष्यामि जीवितं । रवमुक्तस्तु सुश्रीया तया सख्या परनपः । जगाम राजपुत्लख सकामममितौजसः। तमामजन्तन्वरित प्रभित्रमिव कुञ्जर। १२.५ ·गहरण प. अध्याय ३०1३८1] । विराटपर्व। ४५ 1 अन्यगच्छदिशाताचो थिभु गजवधूरिव। दूरादेव तु ना प्रेक्ष्य राजपुत्लोऽभ्यभाषत । न्वया मारथिना पार्थः खाण्डवेोनिमतर्पयत्। पृथिवीमजयत् कृत्स्ना कुन्तीपुत्ता धनञ्जयः। मैरिन्धी ला समाचष्टे सा हि जानाति पाण्डवान्। संयच्छ मामकानश्वास्तथैव सं इबने । कुरुभियात्स्यमानस्य गोधनानि परोसतः । अर्जुनस्य किलामीस्ल सारथियितः पुरा। वयाऽजयत्महायेन पृथिवों पाण्डवर्षभः । एवमुक्का प्रत्युवाच राजपुत्रं वृहन्नचा । का मतिर्मम भारथ्य कर्तुं सङ्गाममूर्द्धनि । गीतं वा यदि वा नृत्यं वादित्रं वा पृथम्विधं । तत्करियामि भट्रन्त मारथ्यं तु कुतो मम । ॥ उत्तर उवाच ॥ दृहन्नले गायना वा नर्तनो वा पुनर्भव । क्षिप्रं मे रथमास्याय निम्टलोव इयोत्तमान् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ स तत्र नर्मसंयुक्तमकरोत् पाण्डवो बइ। उत्तरायाः प्रमुखतः सर्व जाननरिन्दमः । ऊर्द्धमुत्तिय कवचं गरीरे प्रत्यमुञ्चत । कुमार्यस्तत्र तं दृष्ट्वा प्राइसन्पृथुलोचनाः। स तु दृष्ट्वा विमुच्यन्त खयमेवोत्तरस्ततः । कवचेन महोईण समनयदृहन्नतां। स विभ्रत् कवचाय खयमप्यंशुमत्तरं । ध्वजच सिंहमुच्छ्रित्य मारय्ये समकल्पयत्। धषि च महाहाणि वाणाय रुचिरान्वइन्। श्रादाय प्रयया वीरः स वृहन्नसारथिः । प्रयोत्तरा च कन्याय मख्यस्तामब्रुवस्तदा। दृहन्नले नयेधा वामांसि रुचिराणि च । पाञ्चालिका) चित्राणि सन्माणि च मृदूनि च। विजित्य सङ्ग्रामगतान् भीमद्रोणमुखान् कुरुन्। एवं ता मुवतीः कन्याः महिताः पाण्डुनन्दनः । प्रत्युवाच हसन्पार्थो मेघदुन्दुभिनिस्वनः । ॥ हनलोवाच ॥ यद्युत्तरोऽयं रुड्यामे विजेथति महारथान्। श्रथादरिय्ये वासासि दिव्यानि रुचिराणि च । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ एवमुका तु बीभत्सुस्ततः प्राचोदयद्धयान्। कुरूनभिमुखः सारो नानाभ्वजपताकिनः । तमुत्तर वीक्ष्य रथोत्तमे स्थित हनलया सहितं महामुज। स्त्रियय कन्याय द्विजाच संवता: प्रदक्षिणं चक्रुरधोपुर इनाः। यद नस्यर्षभतुल्यगामिनः पुराऽभवत् खाण्डवदाइमलं । कुरुन्समासाद्य रणे वृहन्नले महोत्तरेणाद्य नदम्त मङ्गलं । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरनियाणे सप्तविंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ ॥ वैशम्पायन उवाच । म राजधान्या निर्याय पैराटिरकुतोमयः। प्रयाहीत्यत्रोत् सतं यत्र ते कुरवो गताः । समवेतान् कुरूम्सम्यान जिगीषूनवजित्य वै। गास्तेषां चिप्रमादाय पुनरेव्याम्यहं पुर। नतस्तायादयमाम सदद्यान्माण्डुनन्दनः । ते या नरसिंहेन चोदिता: वातरंहमः। भालिखन्त इवाकासमूहः काञ्चनमाचिनः । नातिदूरमया गत्वा मत्स्यपुत्तधनत्रयो। अवैदेताममित्रना कुरूणाम्रदिना वनं। समानमभितो गत्वा श्राममाद कुरुनय । तो ममीमाकीवेतां व्यूढानीकाय सर्वभः । तदनीकं महत्तेषां विवभा सागरोपमं । सर्पमाणमिकामे वनं बहुतपादपा दो पार्थिवी रेणु नितस्तेन सर्पता । दृष्टिप्रणामो भनाना दिवस्पृकुरुसत्तम । तदनीकं महदृष्ट्वा गमावरथमदुलं। १२ । २ ठ ·४६ ॥ श्रीमहाभारत [गाहरण प ध्याय । १२५ कर्णदुर्योधनष्ठगुप्तं गाम्मानवेन पाद्राणेम च मयुषण महवामम धीमता । पटरीमा भयोदिमः पार्थं वराटिरमवोत्। ॥ उत्तर वाच ॥ नामाई पुरुभिाटुं रोमह हि पश्य मे। यहावीरमायुय देवरपि दुरासदं। प्रतियाई न पक्ष्यामि कुरुसैन्यमनन्तक। नाम भारती भेमा प्रवेष्टुं भोमकार्मुको । रथगानाश्वकलिलां पत्तिवासमाकुला । दृष्ट्वव हि परानागा मनः प्रव्यथतीव मे। यवद्रोणय भीमश्च रुपः कर्णो विविंशतिः। अश्वत्थामा विकर्णय मोमदत्तय वाक्षिक। दुर्योधनस्तथा बीरोगमा च रथिना वरः । द्युतिमन्तो महेश्वासाः पन्चे युद्धविशारदाः। दृष्ट्व हि कुरूनेतान् व्यूढानीकानप्रहारिणः । अषितानि च रोमाणि कमलञ्चागतं मम । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अविभानो विजातस्य मायाळूतस्य पश्यतः । परिदेवयते मन्दः सकाग्रे सव्यसाचिनः । विगतानमे पिता यातः शून्य सम्प्रणिधाय मा। मना सेनामुपादाय न मे मन्तीह मैनिकाः । भोऽहमको धइन्बालः छतास्वामकृतश्रम' । प्रतियोर्द्धन गक्ष्यामि निवर्तस्त्र दृष्यते । ॥ हवलोवाच ॥ भयेन दोनरूपोऽसि विषता हर्षवर्द्धनः । न च नावत् कृतं कम परैः किधित रणगिरे। स्वयमेव च मामात्य वह मां कौरवान्प्रति । सोऽहं त्वां तब नेष्यामि यत्रते बहुला धजाः। मध्यमामिषग्टनाएं कुरूणामाततायिनां । नेष्यामि खा महाशाहो पियामपि युध्यता । तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य परिषं पुरुषेषु च । कत्यमानाऽभिनियाय किमर्थन युयुत्ससे। नदिजिय गास्तास्व ग्रहाचे प्रतियास्यसि । प्रहसिष्यन्ति वोराला नरा मार्यच मङ्गताः । अहमष्यत्र मैरिन्ध्या ख्यातः मारथ्यकर्मणि । न च प्रक्ष्याम्यनिर्जित्य गाः प्रयातु पुरं प्रति । स्तावेण चैव मैरिन्ध्यास्तव वाक्येन तेन च । कथं न युध्येयमई कुरून् सान् स्थिरो भव। ॥ उत्तर वाच ॥ काम हरन्तु मत्स्याना भूयांसः कुरवो धन । प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वाऽपि हवाले। मामे न च कार्य में गावो गच्छन्तु चापि मे। शून्य मे नगरञ्चापि पितुश्चैव विभेम्यहं । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इत्युक्त्वा माद्रवगीतो रथात् प्रस्कन्द्य कुण्डली । यता मानं च दर्पञ्च विसृज्य । मशरन्धनः। K वृहन्नलोवाच ॥ नेष पूरैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायन । श्रेयस्तु मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनं। ॥ वैशम्पायन उवाच॥ एवमुका तु कौन्तेयः सोऽवजुत्य रथात्तमात् । तमन्वधावद्धावन्तं राजपुत्रं धनञ्जयः। १९९०. दीची वेणों विधुनः माधुगुक्त च वासमी। विधूय वेणी धावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा। भनिका: प्राइसन् केचित्तयारूपमवेक्ष्य त । तं गोधमभिधावन्त पम्प्रेक्ष्य करवोऽनुवन्। करप वेशसंच्छन्ना भस्मन्येव तामनः । किश्चिदस्य यथा पुंम: किञ्चिदस्य यया स्त्रियः। सारूप्यमर्जुनस्येव लोवरूपं विभर्ति चातदेवैतच्छिरोगी तो काह परिघोपमी। तहदेवास्थ विक्रान्तं नायमन्या धनञ्जयात् । अमरेष्विव देवेन्द्रो मानुषेषु धनञ्जयः। एकः कोऽस्मानुपायायादन्यो लोके धनञ्जयात् । एक पुत्तो विराटस्य सत्ये सन्निहितः पुरे। सरप किन नियातो वातभावान पारुषात् । मवेण नूनं छन्नं हि परन्त पार्थमजुनं । । ।

·गाहरण पप्रथाय ३८11८1] । विराटपर्व ॥ - उत्तरः सारथिं कृत्वानियाता नगराइहिः। स नो मन्यामहे दृष्ट्वा भीत रप पलायते। तनूनमेष धावन्त जिघृक्षति धनञ्जयः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इति स्म कुरका सबै वियन्तः पृथक् पृथक् । न च व्यवसिहं किञ्चिदुत्तरं मनुवन्ति । छन्न नथा तं सत्रेण पाण्डवं प्रेक्ष्य भारत । उत्तरन्तु प्रधावन्तमभिद्रुत्य धनञ्जयः । गला पदभतं वर्ण केअपने पराम्पृशत् । मोऽर्जुनेन परामृष्टः पयंदेवयदार्तवत् । बहुत रुपणश्चैव विराटस्य सुतस्तदा। ॥ उत्तर उवाच ॥ टणुयास्वं हि कल्याणि वृहन्नने समध्यमे । निवर्त्तय रथं विप्र जीवन् मद्राणि पश्यति। शातकुम्भस्य उद्धवस्य मनं निष्कान् ददामिते। मणेनौ च वैदूर्यान् हेमवद्धवान्महाप्रभान् । हेमदण्डप्रतिच्छन रथं युक्तञ्च सुवतः मत्ताय दश मातङ्गान् मुञ्च मान्वं वृहन्नने। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसं । महस्य पुरुषव्याघ्रा रथस्यान्तिकमानयत्। अथैनमब्रवीत पाथी भयात्त नष्ट चेतौ । यदि नामहसे थोड़े मधुभिः शत्रुकर्षण। रहि मे खं हयान्यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः। प्रयाह्येतद्रयानोकं महाइपरचितः। अप्रत्ययतमनोरं गुप्तम्वीरैर्महारथैः । माभैरवं राजपुत्चाय्य पत्रियोऽमि परन्तप । कथं पुरुषमाईल मबुमध्ये विषादसि । ह वै कुरुभिर्यास्ये विगेश्यामि च ने पशूना प्रविश्यतयानोकममध्ये दुरासदं । यत्ता भव नरश्रेष्ठ योत्स्यऽई कुरुभि सह।' एवं त्रुवाणा बीभत्सुघेराटिमपराजितः। समावास्य मुइतन्तमुत्तरं भरतर्षभ । तत रनं विचेष्टन्तमकाम भयपीडित। रथमारोपयामास पार्थः महरताम्बरः । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तराश्वासने अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८॥ विषम्पायन उवाच ॥ तं दृष्ट्वा कोववेधेन रथस्यं नरपुङ्क। समीमभिमुखं यान्त रथमारोप्य चोत्तर। भीमद्रोणमुखास्तत्र कुरवो रथिसत्तमाः ।वित्रस्तमनसः सर्वं धनञ्चयकताद्भयात्। नानवेक्ष्य इतात्माहानुत्पातानपि चाहतान् । गुरुः मस्त्रमृता श्रेष्ठो भारद्वानोऽभ्यभाषत। चण्डाय वाताः संवान्ति रुचाः परवर्षिणः। भस्मवर्णप्रकाशन तममा सम्भृतं नमः । रक्षवर्णश जतदादृश्यन्ते ऽहतदर्थना। प्रसरन्ति च कोमेभ्यः सस्वाणि विविधानि च । भिवाय विनदघेता दोप्तायां दिमि दारुणाः। याथाश्रूणि मुञ्चन्ति ध्वजा: कम्पम्यकम्पिताः । यादृणन्यत्र रूपाणि सन्दृश्यन्ते यहनि च । यत्ताभवन्तस्तिठन्तु साध्वसं समुपस्थितं । रतवमपि चात्मानं व्यूहवं वाहिनीमपि । वैशसंच प्रतीच, रसभ्वचापि गोधनं । रय वीरो महेश्यामः सर्वशस्तभृताम्बरा । पागतः क्लोरवेशेन पार्थो नास्यत्र संशयः । मदोग तभवनारिकेतुर्भगाइयो नाम नगारिसनुः । रयोऽवनावेगधर फिरोगे जिवावर्य नथति पाच गावः। स एव पार्थ विक्रान्तः सव्यसाची परन्तपः । मायुद्धेनं निवतेत ममेरपि सुरासुरैः। R ·४८ ॥ श्रीमहाभारत [गहरण पप्रथाय ३८ 18.18 केशितय वने शूरो वामवेनापि मिचितः । अमर्षवयमापनो वाभवप्रतिमा युधि। मेहास्य प्रतियोद्धारमहम्पश्यामि कारवाः । महादेवोऽपि पायेन श्रूयते युधि नोपितः । किरातवेशप्रच्छन्त्री गिरी हिमवति प्रभुः। ॥ फर्ण उवाच ॥ सदा भवान्फाल्गुमस्य गुणरमाविकत्यमे । म चार्जुनः कस्तापूषा मम धनस्य ।। ॥ दुर्योधन उवाच ॥ यद्येप पार्थो राधेय कृत कार्य भवेन्ममा ज्ञाताः पुनरियन्ति दादाम्दान्पिशाम्पते अथैष कथिदेवान्य क्लोक्वेशेन मानवः । मरेनं सुनिमितः पातयिष्यामि भूतले। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्मिन् अवति तदाक्यं धार्तराष्ट्रे परन्तप । भीमो द्रोणः कृपा द्राणिः पौरुषनादपूजयम् । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनप्रशमाया रकोनचत्वारिंशोऽध्याय. ॥ ३८ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ता शमीमुपसङ्गम्य पार्थो वैराटिमप्रवीत्। सुकुमारं ममाज्ञाय मजामे नातिकाविद। समादिष्टो मया चित्रं धनूंष्यवहरोत्तर । नेमानि हि त्वदीयानि माटुं शक्ष्यन्ति मे बल। भारश्चापि गुरुं वोढुं कुञ्जराश्वान् प्रमर्दनः। मम वा बाइविक्षेपं निह विजेय्यतः। नमामिञयारोह ममीमेना पनाशिनों । अस्यां चि पाण्डुपुत्त्राणी धपि निहितान्युत। युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सार्थमयोस्तथा। ध्वजाः भराध भूराणां दिव्यानि कवचानि च। अत्र चैतन्महावीर्य धनुः पार्थस्य गाण्डिवं । रकं मतसहस्त्रण सम्मितं राष्ट्रवर्द्धन । ध्यायामसहमत्यर्थं रणराजसमं महत्। सम्वायुधमहामात्र शत्रुसम्बाधकारकं । सुवर्णविकृतं दिव्यं सत्रणमायतमरणं । अलम्भारं गुरुं वोढुं दारुणं चारुदर्शनं । तादृशान्येव सर्वाणि बलवन्ति दृढानिध। युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्मार्यमयोस्तथा। रति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनास्त्रकथने चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ उत्तर उवाच॥ अस्मिन् वृक्षे किलोबद्धं गरीरमिति नः श्रुतं । नदई राजपुनःसन स्पोय पानिना कथं । नैवविध मया युक्तमालन्धुं धत्त्रयानिना । महता राजपुत्त्रेण मन्त्रप्रतविदा सदा । स्पृटवन्तं शरीरं मां शववाहमिवाशचि । कथं वा व्यवहार्य वै कुर्बोथास्वं वृहन्नले। ॥ हन्ननावाच ॥ व्यवहार्यच राजेन्द्र इचिञ्चैव भविष्यसि । धनध्येतानि मा भैस्वं शरीरं नात्र विद्यते । दायादं मन्थराजस्य कुते जातं मनखिना । वा कथं निन्दितं कर्म कारयेऽहं नृपात्मजा ॥ वैशम्पायन उवाच॥ एवमुन: स पार्थेन रथात् प्रस्कन्ध कुण्डली । आरोह अमीरचं वैराटिरवशस्तदा। तमन्यमासत् मबुनो रथे तिष्ठन् धनत्रयः। अवरोपय दृचायात् धध्येतानि माचिरं। परिवेष्टनमेतेषां चित्रं चैव व्यपानुद। मोऽपहत्य महाहाणि धषि पृथुवर्मा। परिवेशनपवाणि विमुच्य ममुपानयत्। तथा मन्त्रहनान्येषा परिमुच्य समन्ततः । अपश्याण्डिवं तव चतुर्भिरपरैः सह । नेपा विमुच्यमानानां धनुपामर्कवचमा । विनियरः प्रभा दिव्या ग्रहाणामुदयेष्विव । म तेषां रूपमालोक्य भोगिनामिव मतां। - - - ·गाहरण प. अथाय ४२1821] ॥ विराटपर्व। + . . - - पष्टरोमा भयोदियः क्षणेन समपन्न। मस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति वृहन्तिच । वैराटिरर्जुन राजनिदं वचनमब्रवीत्। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि प्रस्तारोपणे एकरचारियोऽध्यायः॥४१॥ ॥ उत्तर उवाच॥ विन्दवो जातरूपस्य शतं यस्मिन्निपातिताः। महसकोटिसौवर्णः कस्यैतदनुरुत्तमं । वरणा यत्र मौवर्णः पृष्ठे भासन्ति दंमिताः। सुपाश्च सपञ्चैव कस्यैननुरुत्तमं । तपनीयस्य शुद्धम्य पृठे यस्येन्द्रगोपकाः। पृठे विभका: शामन्ते कस्यैतनुरुत्तमं । सूया यत्र च भावर्णास्त्रयो भासन्ति दपिता: तेजसा प्रचलन्तो हि कस्वतद्धनुरुत्तमं । मतभा यत्र मौवर्णस्तपनीयविभूषिताः। सुवर्णमणिचिवञ्च कस्यैतद्धनुरुत्तमं । रमे च कस्य नाराचा: माहसा सोमवाहिनः । समन्तात् कलधौताया उपासङ्गे हिरण्मये। विपाठाः पृथवः कस्य गार्द्धपचाः थिचाभिताः। दारिद्रवर्णा: सुसमाः पीता: सायमाः भराः। कस्थायममितचापः पञ्चमार्दूललक्षणः। वराहकव्यामिश्रान् परान् घारयते दम । कस्यमे पृथवो दोयन्द्रविम्बार्द्धदर्शनाः । सतानि सप्त तिठन्ति नाराचा रुधिरामनाः। कास्यमे शकपबामः पूर्वरः सवासमः । उत्तरैरायसः पीतमपुः मिलामितः । गुरुभारमहो दिव्यः मात्रयाणां भयङ्करः । कस्यायं मायको दीर्घः मिनीठः शिलीमुखः । वैयाघ्रको निहितो हेमचित्रत्महमहान्। पृथुनशिचकोमय किहिणायको महान्। कस्य हेमसार्दिव्यः खलः परमनिर्मतः । कस्यायं विमतः खदो गये कोये समर्पितः। हेमन्सफरनाधृथा नैषध्यो भारमाधनः । कस्य पाञ्चनखे को मायको हेमविग्रहः । प्रमाणरूपसम्पन्नः पीत आकासमविभः । कस्य हेममये को सतप्ते पावकाभे। निस्विंयोऽयं गुरुः पोतः सायकः परनिर्बश: । कस्यायममितः खड्नो हेमविन्दुभिराहतः । पाशीविषसमस्पर्मः परकायप्रभेदनः । गुरुभारमहो दियः सपत्नानी भयपदः । निर्दिख यथातत्त्वं यथा या हबसे । विस्मयो मे परो जातो दृष्ट्वा सर्वमिदं महत् । इति श्रीमहामारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरस्यापदने दिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ १॥ हमला उवाच ॥ यन्मां पूर्वमिहाएछः अबुसेनापहारिणे । गाण्डीवमेतत्पार्थस्य लोकेषु विदितं धनुः । मधाधुधमहामाय मानकुम्भपरिष्कृतं । रतत्तदर्जुनस्यामीत् गाण्डो परमायुधं । यमतसइसेण मम्मितं राष्ट्रबर्द्धनं। येन देवान मनुष्यांय पार्थो विजयते म्हधे । रित्रमुहावयाणे, यमायतममणं । देवदानवगन्धः पूजितं शाश्वतीः समाः। एतदर्षसहसन्नु ब्रमा पूर्वमधारयत्। ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरपायत । त्रीणि पक्षमतं च मनोमीति अपच घामामपचतं राजा तथैव वरुणः यतं । पार्थःपञ्च र पष्टिच वर्षाणि श्वेतवाहनः । महायोप्य महादिव्यनेतत्तनुरुत्तमं । एतत्पार्थमनुप्राप्तं वरुणाचादनं । पूजितं सरमा विभर्ति परमं वपुः ।

·५० ॥ श्रीमहाभारते [गाधरण पध्याय 1891 - सुपाव भीमसेनस्य जातरूपयई धनुः । येन पार्थोऽशयत् छन्वां दिशं प्राों परस्तपः। इन्द्रगोपकचित्रच यदेत चारुदर्शनं । राशो युधिष्ठिरस्यैतदेराटे धनुरुत्तमं । सूर्या यस्मिंस्तु मौवा प्रकाशन्ते प्रकामिनः । नेजसा मञ्चतन्तो वे नकुलस्थतदायुध । पचभा यय भावर्णस्तपनीयविचिविताः। एतमाद्रीमतस्यापि महदेवल कार्मुकं । चे लिमे तुरसझायाः सहस्रा लामवाहिनः। रतेऽर्जुनस्य वैराटे भराः सर्पवियोपमाः । रने ज्वलन्तः सङ्ग्रामे तेजमा भोगामिनः । भाग्मि बोरस्यावय्या व्यूहतः समरे रिपून् । ये मे पृथवा दोघीचन्द्रविम्पार्द्धदर्भमाः। रते भीमस्य निशिता रिपुषयकरा:मराः।' हारिद्रवर्णा ये त्वेते हेमपुद्धाः शिलाशिताः। नकुलस्य कलापोऽयं पचासतक्षगः । येनामा व्यजयकता प्रतीचों दिशमाहवे। कलापो क्षेष तस्यामीमाद्रीयुत्तस्य धीमतः । थे विमे भास्कराकाराः सर्चपारसवा: पराः। रते चित्रक्रियपिताः सहदेवस्य धीमतः । ये विमे निमिताः पीता पृथवा दीर्घवासमः । हेमपुतालिपवाणे राध रते महामराः। थस्वयं मायको दीर्घः मिलोपृष्टः भिलोमुखः । अर्जुनस्यष सङ्गामे गुरुभारमहो दृढः। वैयाघकोशः सुमहान् भीमसेनस्य सायकः। गुरुभारसहो दिव्या भाववाणा भयङ्करः । सुफ्लचित्रकोमय हेमत्महरनुत्तमः। निस्विंगः कारवस्यैष धर्मराजस्य धीमतः। यस्तु पाञ्चनखे को निहितचित्रयोधने। नकुलस्यैष निखिया गुरुभारमहो दृढः । यस्वयं विपुलः खङ्गो गये को समर्पितः । सहदेवस्य विद्येनं सर्वभारमहं दृढं। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरस्थावदर्शने विश्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६॥ ॥ उत्तर उवाच ॥ सुवर्णविष्ठतानीमान्यायुधानि महात्मना । रुचिराणि प्रकाशने पार्थानामायकारिण। कनु विदर्जुनः पार्थ, कारव्यो वा युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च भोनमेनश्च पाण्डवः। सर्व रव महात्मानः सर्वामिविनायनाः। राज्यमः पराकीर्य न श्रूयन्ने कयञ्चन।' ट्रैपदी क च पाञ्चाली स्त्रीरत्नमितिविश्रुता। जितानस्तदा कृष्णा तानेवाग्वगमदन। ॥ अर्जुन उवाच ॥ अहमख्यर्जुन: पार्थः सभास्तारो युधिष्ठिरः। बल्लो भोममेनस्तु पितुस्त रसपाचकः । अश्ववन्धोऽय नकुलः सहदेवस्तु गोकुले। मैरिधी द्रोपदी विद्धि याचते कोचका इताः। । उत्तर उवाच ॥ दश पार्थस्य नामानि यानि पूर्व श्रुतानि मे। प्रभूयास्तानि यदि मे श्रद्दध्या सर्वमेव ते। । अर्जुन उवाच ॥ इन्त नेऽहं समाचवे दश नामानि यानि ३१ वैरोटे श्टणु तानि व यानि पूर्व श्रुतानि ते। एकायमानमो भूत्वा टण सर्व समाहितः। अर्जुनः फाल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः । थीभत्सु बिजयः कृष्णः सव्यसाची धनञ्जयः। । उत्तर उवाच॥ केनामि विमयो नाम केनापि श्वेतवाहनः। किरोटी नाम केनामि सव्यसाची कथ भवान्। अर्जुन: फाल्गुनो जिप धष्णो योभत्सुरेवर। धनधयय केनामि भूचि नम्मम तत्त्वनः। ग्रुना मे तस्य वीरस्य केवसा मामहेतवः । तन्मय यदि मा भूयाः सदश्यां सर्वमेव तो . - ।

·मोहरण अध्याय 11४1] । विराटपर्व। ॥ अर्जुन उवाच ॥ मान् जनपदान जिवा वित्तमादाय केवलं । मध्ये धनस्य निहामि नेनाइमा धनञ्जय। १९८० अभिप्रयामि मलामे पदई युद्धदुर्मदान् । नाजित्वा विनिवामि तेन मां विजयं विदुः। श्वेताः काञ्चनरुबाहा रथे युज्यन्ति मे हयाः । सङ्गामे युध्यमानस्य तेनाई श्वेतवाहनः । उत्तराभ्यां फन्गुनीभ्यां नववाभ्यामहं दिवा। जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः। पुरा शक्रेण मे दत्तं युयतो दानवर्षभैः । किरीटं मूट्टि प्याभ तेनाइमा किरीटिनं । न कुय्या कर्म वीभत्सं युध्यमानं कथञ्चन । तेन देवमनुष्येषु वीभत्सुरिति विश्रुतः। जमा में दक्षिण पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे । तेन देवमनुव्येषु सव्यसाचोति मां विदुः। प्रथिव्यां चतरन्नाया वर्णा मे दुर्लभ. ममः । करोमि कर्म घडलाच नेन मामर्जुन दिदुः । अहं दुरापो दुर्द्धर्षी दमनः पाकशासनि. नेन देवमनुष्येषु जिष्णुनामाऽमि विश्रुत । कृष्ण इत्यत्र दशमं नाम चक्रे पिता मम । छष्णावदातस्य मतः प्रियवाहालकस्य वै। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततः स पार्थ वैराटिरभ्यवादयदन्तिकात्। नई भूमिञया नाम नाघाऽहमपि चोत्तरः। दिघ्या खां पार्थ पश्यामि स्वागतं ने धनश्चय । चोदिताव महाबाहो नागराजकरोपम । यदज्ञानादवीचं त्वां हन्तुमईसि तन्ममा यतस्वया कृतं पूर्व चित्रं कर्म सुदुष्कर। तो भयं व्यतीत में प्रीतिश्च परमा बयि । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनपरिचये चतुरात्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ ॥ उत्तर उवाच॥ श्रास्याय रुचिरं धीर रथ सारथिना मया। फतमं यास्यमेऽनोकमुक्को यास्याम्यई त्वया । ॥ अर्जुन उवाच ॥ प्रीतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र न भयं विद्यो तब । मान्नुदामि ते भबून रणे रणविभारद। खस्यो भव महाबाहो पश्य मा शत्रुभिः सह । युध्यमानं विमर्देऽस्मिन् कुर्वाणं भैरवं महत् । रतानमानुपासवान् प्रिं वधोहि मे रथे। एकच्चाहर निस्त्रियं जातरूपपरिस्कृत। ॥ सम्पायन उवाच॥ अर्जुनस्य वचःशुवा वरावानुत्तरस्तदा। अर्जुनस्यायुधान् स योगावतरत्ततः । ॥ अर्जुन उवाच॥ अहं से कुरुभियं स्याम्यवजेष्यामि ते पश्यन्। महत्पपचविक्षेप बाहुमाकारतोरण । बिदण्डाढणसम्माधमनेकध्वजमगुतं । ज्याक्षेपण धरतं नमानिनददुन्दुभि । नगरं ते मया गुप्तरथोपस्यं भविष्यति । अधिष्ठितो मया मझेरथो गाण्डीवधन्वना । प्रमेयः मत्रुसैन्याना वैराटे थेठ ने भयं । ॥ उत्तर उवाच ॥ निममि नाहतेषां जानामि त्वां स्थिरं युधि । कमरेनापि मामे सावादिन्द्रेण वा ममं । रदन्तु चिन्तयन्वेवं परिमुद्यामि केवलं । नियवापि दुर्मेधा न गच्छामि कपश्चन। एवं युकाङ्गरूपस्य चक्षणः सचितम्य च। केन कर्मविपाकेन लोवत्वमिदमागत।। मन्ये बालोवेशेन चरन शालपाणिन ! गन्धर्वराजमनिम देवं वाऽपि सतरतुं। ॥ अर्जुन डा" भातर्वियोगात व्येटस सम्वत्सरमिदं प्रतं । परामि प्रतयच सत्यमेतद्रवीमि ते । नामि छोवो महाबाहो परवामधर्मसंयुतः। रुमालमतमुक्ती विद्धि मां नृपात्मग। 4 . ११. - ·५२ श्रीमहाभारत [गहरण प० । अध्याय ४५ ४६. ॥ उत्तर उवाच ॥ परमोऽनुग्रहो मेऽद्य यतस्तको न मे वृथा। महीदृशाः तोवरूपा भवन्ति तु नरोत्तम । महायवानमि रणे युध्येयममरैरपि । माध्यमं हि मनट में किं करोमि प्रवीहि मे। अइन्ने संग्रहोण्यामि इयान्मधुरथारुजान्। मितितो यस्मि मारये तीर्थतः पुरुषर्षभ। दारुको वासदेवस्य यथा शक्रस्य मातलिः । तथा मां विद्धि सारथ्ये गिचितं मरपुलव। यस्य याते न पश्यन्ति भूभा चिप्तं पदं पदं । दक्षिण यो धुरं युक्तः सुग्रीवसयो हयः । योऽयं धुरंधुर्यवरा वामंवपति शोभन । तं मन्ये मेघपुष्यस्य जवने मर्म इयं। थोऽयं काचनमबाहः पाणि वहति गोमनः। ममं व्यस्य तं मन्ये जवेन बलवत्तरं। योऽयं वहति में पार्णि दक्षिणामभित. स्थित बलाहकादभिमतः म जवे बोध्यवत्तरः। वामेवायं रथो वोढुं सट्टामेऽति धम्विनं । नशेमं रथमास्याय योद्धुमही मतो मम । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो विमुच्य बाभ्यां बलयानि म बीर्यवान्। चिवे काञ्चनमन्त्राहे प्रत्यमुश्चत्तदा समे। कृष्णान् भगिमत केशान् श्वेनोगन्थर वासमा । प्रथामी प्रामुखो भूत्वा शचि. प्रयतमानसः । अपि दया महाबाहुः मास्त्राणि रथोत्तमे। अचुश्च पायें सर्वाणि प्राञ्जलोनि नृपात्मजं । इमे म परमोदाराः किङ्गाराः पाण्डुनन्दन । प्रणिपत्य नत. पार्थ. ममालभ्य च पाणिना। माणि मानमानी भवतेत्यभ्यभाषत। प्रतिग्रा ततोऽस्वाणि प्रवदनोऽभवत् । अधिज्यन्तरमा कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः । तस्य विशिष्यमाणस्य धनुषोऽभून्महाध्वनि. । यथा गैलस्य महनः भेलेनैवावजन्नत. । मनिर्घाताऽभवद्भूमिर्दिक्षु वायुवा ममं । पपात महती चोका दियो न प्रचकाधिरे धान्तवनं खन्नदामोत् प्रकम्पितमहामं। नं शब्दं कुरवोऽजानन् विस्फोटमशनेरिव । यदर्जुनो धनु श्रेष्ठ बाहुभ्यामाधिपद्रथे। । पत्र उवाच ॥ एकस्वं पाण्डवश्रेष्ठ बहनेतान्महारथान्। कथं जेष्यसि सङ्गामे सशस्त्रास्त्रपारगान् । अंमहायोऽपि कौन्तेय समहायाच कारवाः। अतएव महाबाहो भीतस्तिष्ठामि तेऽग्रतः । उवाच पार्थो माभेषी प्रहस्य खनवत्तदा। युध्यमानस्य मे बोर गन्धर्व सुमहाववैः । महायो घेषयात्रायां कस्तदामीत् सखा मम । तथा प्रतिभये तस्मिन् देवदानवसङ्गुते। खाण्डवे युध्यमानस्य कस्तदामोत् सखा मम । निशतकवचे मार्द्ध पौलोमश महाबलः। युथतो देवराजाथै क सहायस्तदाऽभवत्। स्वयम्बरे तु पाश्चाच्या राजमि. सह संयुगे। युध्यतो बहुभिलात क: सहायस्तदाऽभवत् । उपभोव्य गुरु द्रोणं मकं वैश्रवणं यमं । वरुणं पावकञ्चव पं कृष्णं धमाधवं । पिनाकपाणिन व कथमेताय योधये। रथं वाइय भेगीय व्येतु ने मानसी ज्वरः। इतिश्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनयुद्धारम्भे पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ उत्तरं सारथिं शवा ममी कला प्रदचिणं । श्रायुधं सर्चमादाय प्रयया पाण्डुनन्दनः । वर्ग सिंई रथात्तमादपनीय महारथः । मणिधाय शमीमूने प्रायादुत्तरसारथि । १२५ , १३९५ ·गोहरण मा अध्याय 81] । विराटपर्व। -- दैवी मायां रथेयुक्ता विहिता विश्वकर्मण। काञ्चनं सिंहलाई ध्वजं वानरलक्षणं । मनमा चिन्तयामास प्रमादं पावकस्वचाम चत चिञ्चितं जाला धजे भूतान्यदेवयत् । संपताकं विचिचाङ्गं सोपासचं हिरण्मयं । खात्पपात रथस्वर्ण दिव्यरूपं मनोरथं । रथं तमागतं दृष्ट्वा दचिणं प्राकरोत्तदा । रथमाखाय वीभत्सुः कौन्तेय. येतवाहनः बद्धगोधाङ्गविधाण प्रस्सद्दीतधरासनः । ततः प्रायादुदीचों च कपिप्रवरकेतनः । खनवन्नं महायचं बलवानरिमईन. । प्राधमइनमास्याय दिपता लोमहर्षणं। ततस्ते जवना धु- जानुभ्यामगमन्महीं। उत्तरदापि सम्बस्तो रथोपस्य उपाविमत् । संस्थाप्य पाश्वान कौन्तेयः समुद्यम्य च रमिभिः।उत्तरं च परिव्वय समाश्वासयदर्जुनः। ॥ अर्जुन उवाच ॥ मामस्वं राजपुत्राय्य क्षत्रियोऽसि परन्तप । कयं पुरुषगर्दून मत्रुमध्ये विषादसि । श्रुतास्ते मङ्घ मन्दाय भेरीमन्दाय पुष्कशाः । कुञ्जराणं च नदतां व्यूढानीकेषु निष्ठतां । म त्वं कथमिहानेन महभब्देन भोपितः । विपत्ररूपो वित्रस्तः पुरुषः प्रारतो यथा। ॥ उत्तर उवाच ॥ श्रुता मे मङ्खभन्दाय भेरीपदाय पुष्कनाः । कुञ्चराणां च नदना व्यूढानोकेषु निष्ठतां । नैवविधः मशब्दः पुरा नातु मया श्रुतः ध्वजस्य चापिरूप में दृष्टपूर्व नही । धनुपदापि निर्घोषः श्रुतपूर्वा न मे कचित् । अस्य गवस्य पदेन धनुषो निखनेन च । अमानुषेण गन्देन भूतानां ध्वजवासिनी । रथस्य च निनादेन मनो मुद्यति मे मशं। . व्याकुचाय दिशामा इदयं व्ययतीव मे। धनेन पिहिताः मचा दियो म प्रतिभान्ति मे। गाडीवस्य च मन्दन करें। मे वधिरीकता। ॥ अर्जुन उवाच ॥ एकान्तं रथमास्याय पड्या त्वमवपीडय। दृढं च रश्मोन संयच्छ म भास्याम्बई पुनः! It ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तत. महमुपाध्मानीद्दारयन्निव पर्वतान् । दिपता दुःखजनकं सुहृदां हर्षवर्द्धनं। गुहा गिरीणां च तदा दिशः मैनांस्तथैव च । उत्तरदापि मनोनो रथोपस्य उपाविशत् । तस्य मद्धस्य मन्देन रचनेमिखनेन । गाण्डीवस्य च शब्देन पृथिवी समकम्पत। तं ममायामयामास पुनरेव पाया ॥ ट्रोणउवाच ॥ यया रथस्य निधीषो यया मेघ उदीयते । प्रकापते यथा भूमिपोऽन्य मध्यमाचिनः। मस्वाणि न प्रकायन्ते न पश्यन्ति वाजिन.। अग्रयय न भामन्ते समिद्धास्तन्न गोभनं । प्रत्यादिस्य च नः सर्वे मृगा घोरमवादिनः । वपु पनियन्ते वायभास्तव शोभना मकुनायापसव्या नो वैदयन्ति महङ्गयो गोमायुरेष मनाया स्वन्मये प्रधावति । अनाहतय निफ्रान्तो महदेदयते भयं। भवतां रोमकूपानि महान्युपनक्षये। धु विनायो युद्धेषु परियाणा प्रदृश्यते । न्योतीपि म प्रकाशन्ते दारणा म्टगपतियः । उत्पाता विविधा धारादृश्यन्ते धननाशनाः। विशेषत रहामा निमित्तानि विनाम। उस्लामिय प्रदीमाभिमाध्यते पृतना नव। वाहनान्यायानि रुदन्तीव विमापते । 1 - ..

·१४ श्रीमहाभारत [गहरण पाथाय 1४८॥ - उपामते च मैन्यानि ग्रधास्तव ममन्तत । तस्यमे वाहिनीं दृष्ट्वा पार्थवाणप्रपीडितां । परामता चन सेनान कचिद्योझुमिच्छति । विवर्णमुखभूयिष्ठा सर्व योधा विचेतसः । गाय प्रस्थाथ निष्ठामा व्यूढानीका प्रधारिण' । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्पातदर्भने पटवारिशोऽध्याय ॥ ६ ॥ । वैशम्पायन उवाच ॥ अथ दुर्योधनो रामा समरे भीममनवीत् । द्रोण च रथशार्दूल च ममहारथ। उतोऽयमर्थ प्राचार्या मया करेंन चामत् । पुनरेव च वक्ष्यामि नहि स्यामि ते ध्रुवन् ।” पराजितैहि वस्तय नैश्च दादभवत्मरान्। जनपदेऽज्ञातेरेप रव पणे हि न नेपा न नावनिहत्तं वनेने तु त्रयोदश । अज्ञातशामा बोभामुरथास्माभि समाग अनित्तेऽपि निर्वासे यदि वीभत्सुरागतः । पुनदशवर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवा । लोभादा ते न जानीयुरस्मान्वा माह पाविशत् । हीनातिरिक्रमेतेषा भीमा वेदितुमईति। अर्थानां हि पुर्नधै नित्य भवति संशयः । अन्यथा चिन्तितो हर्य पुनर्भवति चान्यथा। खाथै मधे विमु ह्यन्ति येऽपि धर्मविदोजना । उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यानाच युयुत्सता । यदि वीभत्सुरायातस्तदा कस्यापरानुम । विगतीनां वयं हेतोर्मस्थान योदुमिहागता। मस्थानां विप्रकारांस्ते बइनमानकीर्तयन् । नेपां भयाभिभूतानां तदस्माभि प्रतिश्रुतं । प्रथम नैहोतय मत्स्याना गोधनं महत्। सप्तम्यामपराहे वै तथा नस्तै समाहिता । अन्या पुनरस्माभिरादित्यस्योदर्य प्रति । दमा गावी ग्टहीतव्या गते मल्ये गवाम्पदं। नेवा गाद्यानवियन्ति यदि वा स्यु पराजिता । अस्माचा झुपसन्धाय कुर्युमस्येन मङ्गता अथवा तानपाहाय मत्था जनपद सह । मर्वया नया साई संहतो भीमरूपया। आयात केवली रात्रिमस्मान यो मुपागत । तेषामेव महावीर्य कश्चिदेष पुर सर । अस्मान योद्धुमुपायातो मत्स्यो वा हि स्वयं भवेत् । यथेष राजा मस्यामा यदि वोभासुरागत । मेयोद्धव्यमस्माभिरिति न समय शत । अथ कमास्थिता होने रथेषु नरसत्तमा । भीमो द्रोण कृपश्चैव विकणे द्रोणिरेव च । सम्भान्तमनस' ममें काले हामिमहारथा'। বাবু এদিকভ্রান্ধা সন্তান। গাদ্দাসদাসফি ইঞ্জিকা यमेन वाऽपि मझामे को हास्तिनपुरप्रजेत् । मरैरेभिः प्रणुनाना भग्नानां गहने बने। को हि भीवत्पदातीनां भवेदश्येषु माय। प्राचार्य पृष्ठत मुला तथा नीतिर्विधीयतां । जानाति हिमन नेषां मनस्त्रास्यतोवन । अर्जुने चाय सम्प्रोतिमधिकामुग्लाये । एटा हि पाण्डवा नित्यमाचार्यस्य विशेषत' । नयाहि दृष्ट्वा वीभत्सुमुपायात प्रभंसति । पथा मेना नभयेत नया मोतिर्विधीयता । हेपित झुपाटयाने द्रोणे सम्व विघहित । प्रदेमिका महारथे यौमे मथुप्रभाता। थथा म विधमेसेना नया मोतिविधीयता साहिपाडवा नियमाचार्यस्य विशेषत! आसयपराधाच फथ्यने म खयं तथा। (एम - - Un ·* गाहरण प. अधाय 18018८१) ॥ विराटपर्व ५५ - - - अश्वानां इपितं श्रुत्वा का प्रभसापरो भवेत्। स्याने वाऽपि प्रजन्ता वा सदा हेपन्नि वाजिनः । सदा च वायवो वान्नि नित्यं वर्षति वासवः । स्तनयिनीय निर्घोषः यूयते वहुशम्तथा। किमत्र कार्य पार्थस्य कथं वास प्रशस्दते। अन्यत्र कामादेषादा रोपादाऽम्मासु केवतात् । श्राचार्या वै कारुणिकाः माजाशेपायदर्शिनः। नेते महामये प्राप्ते सन्मष्टयाः कथञ्चन । प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीषूपवनेषु च । कथा वित्तित्राः कुदाणः पण्डिास्तव शोभनाः । बहन्याचर्यरूपाणि कुर्वन्तो जनसंमदि। ज्याखे चोपसन्धाने पण्डितास्तत्र शोभनाः। परेषां विवरज्ञाने मनुष्यचरितेषु च । हस्यश्वरथचासु खरोताजाविधर्मशि। गोधनेषु प्रतोतीषु वरद्वारमुढेषु च। अवसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तव भोभनाः । पण्डितान पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः । विधीयतां नया नोनिया वया वै परः।- गावश्व सम्प्रतिष्ठाप्य सेनी व्यूछ समन्ततः। श्रारचाय विधीयन्तां यत्र यात्वामहे परान्। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दुर्योधनवाक्ये मनचवारिंशोऽध्याय' ॥४७॥ ॥ कर्ण उवाच ॥ सर्वानायुभतो भीताम् सन्त्रतानिव लक्षये । अयुद्धमनमयव सपाचगनवस्थितान्। घोष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः । अहमावारयिष्यामि वैलव मकरालय। मम चापमयुक्तानां घराणं नतपर्वणं । नात्तिर्गच्छतामति साणमिव सम्र्पता। दकापुङ्खा सुतीक्षणाया मुका हस्तवता मया। छादयन्तु मराः पार्थ मतभा व पादपं। मराणां पुश्मशानां मायाऽभिहतया दृढं। श्रूयतां ततयोः मन्दो भे-राहतयोरिव । समाहिती हि बोभत्सवास्यष्टौ च पञ्च च । जातोय युद्धेऽस्मिन् मयि सम्प्रहरिष्यति। . पात्रीभूतश्च कौन्तेया ब्राह्मण गुणवानिव । मरौघान् प्रतिम्रहातु मया मुक्रान्सहसय. । एप चैत्र महेवापलिंपु लोकेषु विश्रुतः। अहं चापि नरश्रेठादर्जुनानावरः कचित् । इनोतच निर्मुकै काञ्चनगाईवाजित.। दृस्यतामय वैव्योम नमैरिव मंतं । अद्याइमृणमक्षय्य पुरा वाचा मतिश्रुतं। धार्तराष्ट्रस्य दास्यामि निहत्य ममरेऽर्जुनं । अन्तराछिद्यमानानां युद्धानां व्यतिगीर्थतां । मलभानामिवाका प्रचारः सम्प्रदृश्यतां । इन्द्रागनिसमा महेन्द्रममतेजस । अईयियाम्यहं पार्थमुकाभिरिव कुञ्जर। रथादतिरथं शरं मध्यमस्त्रभृता वरं । विशं पार्थमादास्ये गरुत्मानिय पत्रगं । सममिमिव दुई ममिलियरेन्धन । पाण्डशनिमहं दीनं मदहन्तमिवाहितान् । असवेगपुरोवाता रथोघस्तनयिनुमान्। शरधारो महामेघः ममयियामि पाण्डका मत्कार्मुकविनिर्मुकाः पार्थमा विषोपमाः मरा. समभिसर्थनां वस्मोकमिव पनगाः। सुतेजनेरुलापुद्धः सपतिर्नतपर्वभिः । प्राचिनं पश्य कान्तेयं कर्णिकाररिवाचलं ! जामदम्यान्मया घवं सम्प्राप्तषिमत्तमात् । तदुपाश्रित्य बोर्यच युध्येयममरैरपि । ध्वजाये वानरस्तिष्ठन् भलेन निहतो मया। अव पततां भूमी विनदन् भैरवान् रवान। -- - . N ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [गौहरण प अथाय ४८१४८ । । " - मनोमया विपनाना भूताना ध्वजवासिनां । दिन प्रतिहमानानामस्त भब्दी दिवङ्गम । • अद्य दुर्योधनस्याई सत्य इदि चिरखिन । समूडमुद्धरिष्यामि वीभासु पातयन् रथात्। हताश्व विरथं पार्थ पौरुषे पर्यवस्थितं । नियानं यया नागमद्य पश्यन्तु कौरवाः । कामं गच्छन्तु कुरवो धनमादाय केवलं। रथेषु वाऽपि तिष्ठन्तो युद्धं पश्यन्तु मामकं । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरएपर्वणि कर्ण विकत्यने अष्टवत्वारिंशोऽध्यायः॥४६ ॥ टप उवाच ॥ सदैव नव राधेय युद्ध करतरा मतिः। अर्थानां प्रति वेन्सि नानुबन्धमवेत्यसे माया हि वय. मन्ति शास्त्रमाश्रित्य चिन्तिता । तेषां युद्धन्तु पापिष्ठं वेदयन्ति पुराविदः।। देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदंभवेत्। हीनका नदेवेह फलं न लभते पुनः । देशे काचे च विक्रान्ने कल्याणाय विधीयते । भानुकूल्येन कार्याणामन्तरं संविधीयते। भारं हिरयकारस्य न व्यवसन्ति पण्डिता.। परिचिन्य तु पार्थेन मविपाता न न चम। एक: कुरूनभ्यरचदेकयाग्रिमतर्पयत्। एकय पचवर्षाणि ब्रह्मचर्यमधारयत्। एक' सुभद्रामाराप्य देरथे शरणमाझयत्। एक किरातरूपेण स्थितं रुद्रमयोधयत्। असिनेव वने पार्थो पता ष्णामवाजयत्। एकर पञ्चवर्षाणि भकादखाण्यभिचत । एक:मोऽयमरि जित्वा कुरूणामकरोधमा रका गन्धर्ध्वगजानं चित्रसेनमरिन्दमं । विजिग्ये नरसा सो भनी माय सुदुर्भयां। नया निवातावचा कालकाय दानवाः । देवतैरप्यवध्यास्ते रकेन युधिपातिताः। एकेन हि बया फर्ण किं नामेह कृतं पुरा। रकैकेन यथा नेपा भूमिपला व कृता । इन्द्रोऽपि नहि पार्थेन युगे योङ्गुमईनि। पस्तेनामंसने थोर्द्ध कत्र्तव्य तस्य भेषजं । आशीविषस्य द्धय पाणिमुद्यम्य दक्षिणं । अवमुष्य प्रदेमिन्या दंशामादातमिच्छमि अथवा कुञ्जरं मत्तमेक रव चरबने। अमाम. समारुध नगरं गन्तुमिच्छनि । ममिद्धं पावकं वाऽपि घृतभेदोवसाइन। घृतालवीरवामास्वं मध्यनाम मिच्छति। आत्मानं क समुद्दध्य कण्हे यध्वा महामिला। समुद्रं मनरेहान्य तय कि माम पौरुषं। अकृतास्त: कलावं वै धनवन्न मुदुव॑तः । मार्श कर्ण य पार्थ पोद्भुमिष्टोस भनि । अस्माभिधेप निशता वर्षाणोह चयोदछ । सिंह पागविनिर्मुको मन. मेयं करिष्यति । रकाने पार्थमामीनं कृपेऽप्रिमिव महतो भामाभ्यवस्कर माता: मो भयमुत्तमा मह युध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्भद । मैन्यानिष्ठन्तु मघवा प्यूढानीका: प्रधारिणः द्रोणे दुधनी भोमी भान् द्रोणिस्तया वयं । म युद्यामहे पार्थ कर्ण मा साहसं तया । वयं व्यवमिताः पार्थ वचपाणिमित्रोद्धतं । पद्रया' प्रतियुधेम तिठेग महमा परि प्यूढानोकानि मैन्यानि यत्ता परमपिनः । पुयामहन्मुंभ मध्ये दामास वावं । रति श्रीमहाभारत विराटपर्वरि गोहरलपति रुपाये रकोमपचायोध्यायः ॥१८ - ५ - ·गोहरण पा अध्याय ५.1] । विराटपर्व- ५७ - - ॥ असत्यामोवाच ॥ न च तावन्जिता गावो न च सीमान्तरङ्गताः। न हास्तिनपुर प्राप्तास्वन्तु कर्ण विकत्यमे। सङ्गामान् सुवहन जित्वा लब्धा च विपुलं धनं । विजित्य च पर सेना नाहः किञ्चन पौरुपं । दहत्यनिरवाक्यस्तु तृष्णों भाति दिवाकरः। दणों धारयते लोकान् वसुधा सचराचरान् । चातुर्वर्ण्यस्य कर्याणि विहितानि स्वयम्भुवा । धनं यैरधिगन्तव्यं यच कुर्वन्न दुष्यति । अधीत्य ब्राह्मण वेदान् याजयेत यजेत चा उत्रियो धनुराश्रित्य यजेश्चैव न याजयेत्। वैश्योऽधिगम्य वित्तानि ब्रह्मकर्माणि कारयेत् । भद्रः श्रूषणं कुर्याचिषु वर्णेषु नित्ययः । वञ्चनायोगविधिभिचत वृत्तिमास्थितः। वर्तमाना यथाशास्त्र प्राप्य चापि नहींमिमा । मतकुर्वन्ति महाभामा गुरून मविगुणागपि। भाग्य चूतन को राज्यं पत्तियस्तायुमईति। तथा नृशंसरूपोऽयं धार्तराष्ट्रय निघृणः । तथाऽभिगम्य वित्तानि को विकत्येदिचक्षणः । निळत्या वचनायोगेशरवै सिको यया। कतम रथं युद्धं यवाजेपीर्द्धनञ्जयंागकुन महदेवं वा धनं येषां त्वया इतं । युधिष्ठिरो जितः कस्मिन् भीमा वा बसिनां वरः। इन्द्रप्रस्त्रया कस्मिन् सङ्गामे विजितं पुरा। नथैव कतमयुद्धं यस्मिन् कृष्णा जिता पुरा । एकवस्ता सभा नीता दुटकर्भवजस्वला। मूतमेषां महछत्तं मारार्थाचन्दनं यया । कर्माकारयियाः सूत तब किं विदुरोऽत्रवीत्। यथामक्ति मनुष्याणां मममालपयामहे । अन्येषां चैव सत्त्वानामपि कोटपिपोनिकः । द्रौपद्या परिक्त न हन्तुं पाण्डवोऽईति । इयाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भतो धनञ्जयः। वं पुन: पण्डितो भूखा वाचं वनुमिहेच्छामि। वैरान्तकरण निष्णुन नः शेषं करियति । मेष देवान्न गन्धवाचासुरानच राक्षसान्। भयादिह न युध्धेत कुन्तीपुत्तो धनत्रयः । यं यमेपोऽभिसंक्रुद्धः सङ्गामे निपतिष्यति। वृदंगरुत्मान्वेगेन विनिहत्य नमेथति। बत्तो विमिष्टं मोर्य धनुष्यमरराट्समं। वासुदेवसमं युद्धे पार्थ को वा न पूजयेत् ।। देवेन देवं युथत मानुषण च मामुप । अस्वं प्रस्लेण यो इन्यात्काऽर्जुनेन सम. पुमान् । पुचादनन्तरः मिथ्य इति धर्मविदो विदुः। रतेनापि निमित्तेन मियो ट्रोएस्य पाण्डवः । यथा त्वमकरोषूनमिन्द्रप्रस्यं यथाऽहरः। ययाऽनेपोः सभा कृष्णां तथा युथख पाण्डवं । अयं ने मातुनः प्राज्ञः क्षात्रधर्मस्य कोविदः । दुर्भुनदेवी गान्धारः शकुनियुष्यतामिह । माधान विपति गाण्डी नसतं दापरं मचा जलतो निमितान् वास्तोलणान् विपति गाडि न हि गाण्डोवनिर्मुका गाईपवाः सुनेजनाः । नान्तरेवबनिइन्ने गिरोणमपि दारुणाः। अन्तकः पवनो मृत्युस्तयाऽमिडवामुखः । कुर्युरेने चिये न तु कुद्धो धनञ्चयः। पया भभायां धूर्त में मातुनेन महाकरीः। नया युद्यख माम भावनेन सरचितः। युध्यन्नी कामता योधा नाई योत्स्ये धनञ्जय । मत्स्यो अम्मानिरायोथा यद्यागच्छद्रवां पदं। रति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि प्रत्याममानवाक्ये पधामोध्यायः ॥१०॥ १०. ११. - UE. २ ·५८ ॥ श्रीमहाभारतं । [गोहरण प. अध्याय ५११५२। - 104 ve. . ॥ भीम उवाच ॥ साधु पश्यति वै द्रौणि: कृपश्च साधु पश्यति । कर्णस्तु क्षात्रधर्मेश केवन याडमिच्छति। श्राचार्यो नाभिवक्रव्यः पुरुषेण विजानता । देशकाली तु सम्प्रेक्ष्य योद्ध्यमिति मे मति । यस्य सूर्यममाः पञ्च सपन्ना: सुप्रहारिणः। कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः। स्वार्थ सर्वे विमुद्धन्ति ये पिधर्मविदो जनाः । तस्माद्राजन् द्रवीभ्यताक्य ते यदि रोचते। कणे हि यदवोचत्त्वां तेज सजननाय तत्। श्राचार्यपुत्वः क्षमता महत् कार्यमुपस्थितं । नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते। क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्यण कृपेण च । भवतां हि नास्त्रत्वं यथादित्ये प्रभा तथा । यया चद्रमसो खमी. सर्वथा नापतष्यते। एवं भवत्सु ब्राह्मयं ब्रह्मास्वञ्च प्रतिष्ठित । चत्वार रकतो वेदाः हात्वमेकच दृश्यते । नेतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुपयुमः । अन्यत्र भारताचार्यात् सपुत्वादिति मे मतिः । ब्रह्मास्त्वं ब्रह्म वेदाय नैतदन्यत्र दृश्यते । अन्यत्र भारताचार्यात् द्रोणात् पुरुषसत्तापात् । वेदान्ताय पुराणानि इतिहास पुगतनं जामदग्न्यमो राजन् को द्रोणादधिको भवेत्। प्राचार्यपुत्र क्षमता नायं कालय भेदने। मधे संहत्य युध्यामः पाकमामनिमागतं । यत्तस्थ व्यसनानीह यान्युकानि मनीषिभिः । मुत्यो भेदी हिनेपान्तु पापिठो विदुषां मनः । ॥ द्रोणिरुवाच नवं न्याय्यमिदं वाक्यमामाकं पुरुषर्षभ। किन्तु रोषपरोनेम गुरुण भाषिता गुणाः । प्रबारपि गुणा वाचा दोषा वाच्या गुरोरपि । मथा मर्चपन्नेम पुत्वे पिये हितं वदेत्। ॥ दुर्योधन उवाच ॥ आचार्य रष क्षमता शान्तिरस्मिविधीयतां । अभिद्यमाने तु गुरी नदृत्त भेषकारित। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो दुर्योधमो द्रोणं उमयामाम भारत । सह कलैन भोमे य कृपेण च महात्मना। ॥ द्राण प्रशच॥ यदेतत्प्रयमं वाक्यं भीमः शान्तनशेऽग्री । तेनवाई प्रमतो वे मोतिरच विधोया। पया दुर्योधनं पाच नोपमर्पनि मारे। यया दुर्योधनो राजा म गद्विषतां वयं । भाइमाद्यदि वा मोहात्तया मोतिर्विधीयतां । धनवाने धमिटते दायेन स्वम नः । धनधासभमाभोऽष माघ मत् सन्तुमईति। यया मायं ममायुधगद्धार्तराष्ट्र कथञ्चन । मर मेमा पराजय्यानया नीतिर्विधीयतां । उधिनेमापि पुरस्तादात्यमोदय। नदमुणाय गानेयो यथावदकुमईति। इति श्रीमहाभारने विराटपणि गोहरणपणि द्रोणवाको एकपक्षाशोऽध्यायः ॥ ५९॥ ॥ भीमा कलाकाठाय युध्यन मूधाय दिनानि च। चईमामाय मासा यंमत्राणि यशाया। तक्यापि पुज्यन्ते नया मममग पिा एवं कास विभागेन कासपकं मानते। पां कामानिरय व्यतिपाय प्यतिकमात् । परमे पक्षमे व समामावुपनायतः । स्पागाधिका मामा:पय पदादम चपा । चोदमामा वर्माणामिति मे वति मति। मम पारितंयमितपरियुत। एवमेतदुवै माया नता भीममुरागतः । मन्या महात्मानम धर्मार्थकादिः येषां पुधिडिरो रामा कमानापराय।

·गाहरण पधाय ५२ ॥१३] । विराटपर्व । अनुन्धाश्चैव कानया. फ़तवन्नाथ दुष्करं। न चापि केवल राज्यमियुलेऽनुपायतः। तदैव ते हि विक्रान्तुमीयुः कौरवनन्दनाः। धर्मपामनिवद्धास्ते न चेनुः उत्तियवनात्। यक्षानृतदति स्यायाद्यः स गच्छेत्पराभव । वृणुयुमरणं पार्था नानृतत्वं कयञ्चन । प्राप्ते काते तु प्राप्तव्यं नोत्सृजेयुनरर्षभाः। अपि वाटता गुप्तं तयावीर्या हि पाण्डवाः । प्रतियुध्येम समरे मर्चमखमृतां वरं । तस्माद्यदत्र कल्याणं लोके मभिरनुष्ठितं। तत्संविधीयतां शोध मानो धर्थोऽभ्यगात्परं । न हि पश्यामिसङ्गामे कदाचिदपि कौरव। एकान्तमिद्धिं राजेन्द्र सम्प्राप्तच धनञ्जयः। सम्पत्ते तु मडामे भावाभावी जयाजयो। अवश्यमेकं स्पृयतो दृष्टमेतदसंशयं । तम्मायुद्धोचितं काम कर्म वा धर्मसंहिता क्रियतामा राजेन्द्र सम्प्राप्ताहि धनत्रयः। ॥ दुर्योधन उवाच ।। माइंराव्यं प्रदास्यामि पाण्डवानां पितामह । युद्धोपचारिक यत्तु तच्छ्री, संविधीयतां । ॥ भीम उवाच ॥ अब या मामिका बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते। सर्वथा हि मया श्रेयो वक्रव्यं कुरुनन्दन। विमं वनं चतुर्भागं टा गच्छ पुरं प्रति । नतोऽपरसतुभीगो गाः समादाय गछतु । वयं बर्द्धन सेन्येन प्रतियात्स्याम पाण्डवं। अहं ट्रोणय कर्णय ट्राणि: शारदतस्तथा । प्रति यात्स्याम वीभत्सुमागतं कृतनिश्वयं । मत्स्य वा पुनरायातमागतं वामनक्रतुं। पदमावारयिष्यामि वेलेर मकराना विचम्पायन उवाच ॥ तदाक्यं रुरुचे तेषां भीमेणक महात्मना। तथैव चतराम राजा कोरवाणामनन्तरं भीमः प्रम्याय राजानं गोधनं तदनन्तरं । सेनामुख्यान व्यवम्याप्य व्यूहित सम्प्रचक्रमे। ॥ भीम उवाच ॥ प्राचार्य मध्ये तिट त्वमवत्यामा तु मव्यतः। कपः शारदतो धीमान् पाच रक्षतु ददि । अयतः सूतपुत्त्रम्नु कर्णस्तिष्ठतु दंमितः । अहं सर्वस्व सैन्यस्य पद्यात्स्याम्यामि पातयन् । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि भीमसन्ययूहे दिपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५२ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तया व्यूढेवनीकेषु कौरवाशं महारथे। उपायादर्जुनस्तू रयघोषेण नादयन्। ददृशस्ते ध्वजायं वै शश्रुवुय रथस्वनं । दोधूयमानस्य मयं गाण्डोवस्य च निःस्वनं । बन गई मानेका रेप जनमोल महारशमनपर दृष्टा रगण्ट्रोनिन । ॥ द्रोण उवाच ॥ एतमायं पार्थस्य दूरतः मंप्रकायते । एप घोषः सरथको रोरवीति च वानरः। वानरः मनाया करोति भयमुत्तम स्पतिध्यययेटे रथेच रथिनाम्बरः। उत्कर्षति धनु ये गाण्डीवमयनिखनारमा हि वाण महिता पादयोन्में व्याम्यिता। अपरो पायनिकान्तो की संस्पृश्य मे गरी निर्त्य हि वने दामं कृत्वा कतिमानुपं। अभिवादयते पार्थः पौत्र च परिपृच्छति चिरदृष्टोऽयममाभिः प्रज्ञावान् बान्धवप्रियः। अतीव चनिनोनत्या पाण्डपुच्चो धनध्रयः। रथोपरी चारुतनी निपको मद्धी पताको कवची किरीटी समोचधवो विरगज पार्यः पिली पृतमुम्मिग्विावसिकः । । वैम्पायन उगच ॥ नतोऽर्जुनः कुरून् दृष्ट्वा महामे समदस्थितान् । तत्कानमदुई वायं मत्स्यपुखमभाषत । - . - - ·॥ श्रीमहाभारत [गाहरण या अथाय ५३। ५ । १६00 । ॥ अर्जुन उवाच ॥ दूषुपाते च सेनाया हयासंयच्छ सारथे। यावत्समीचे मेन्येऽस्मिन् काम कुरुकुलाधमः । सनिताननादृत्य दृष्ट्वा तमनिमानिनं । तस्य मूट्टि पतियामि तत रते पराजिताः। एष व्यवस्थितोद्रोणो द्रणिय तदनन्तरः। भीमः रूपश्च कर्णश्च महेवासा व्यवस्थिताः । राजानं नाच पश्यामि गाः समादाय गच्छति । दक्षिणं मार्गमास्याय भङ्घ जीवपरायणः । उत्सृज्यैतद्र्थानीकं गच्छ यव सुयोधनः । तत्रैव योत्ये वैराटे नास्ति युद्धं निरामिषं। त जित्वा विनिवर्तिव्ये गाः समादाय सर्वशः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्तः स वैराटिईयामयम्य धानतः। नियम्य च नतो रमोन् यत्र ते कुरुपुङ्गवाः । अचादयत्ततो वाहान् यतो राजा सुयोधनः । उत्टन्य रथवंयन्तु प्रयाते शेतवाहने । अभिप्राय विदिला तं कृपा वचनमप्रवीत्। नेपोऽन्तरेण राजानं बीभत्सुः स्यादमिन्छति । तस्य पाणिं सही याभा जवेनाभिप्रयाम्यतः । नोनमतिसंकुद्धमेको युध्धेत संयुगे । अन्या देवासइसाक्षात् कृष्णादा देवकीसुतात् । श्राचार्याच सपुत्वादा भारद्वाजान्महारथात् । किं नो गावः करिष्यन्ति धनं वा विपुलं तथा। दुर्योधनः पार्थजले पुरा नारिव मजति। नथैव गवा धोभत्सुनाम विश्राव्य चात्मनः। शलभरिव तां मेनां शरैः गोत्रमाकिरत्। फोर्यमाणा: मगधैस्तु योधास्ते पार्थचादितः। नापश्यनाहतां भूमिमन्तरीचञ्च पत्रिभिः। नेपामापतता युद्धे नापयाने भवन्मनिः । शीघ्रत्यमेव पार्थस्य पूजयन्ति म चेतसा । नतः भवं प्रदा म दिपता लोमहर्षणं । विस्फार्म्य च धनुःठ ध्वजे भूतान्यचौदयत्। तस्य शङ्कास्य भब्देन रथनेमिखनेन च । गाण्डीवस्य च घोषेण पृथिवी समकम्पत । अमानुपाणां मपां भूताना ध्वजवामिनां । ऊ मुकान्धिधुन्वाना धावमानाः समन्ततः। गाव: प्रतिन्यवर्तन्न दिघमास्याय दक्षिण। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि गोनिवर्तमे बिपञ्चाशोऽध्यायः ।। ५३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ।। म मचुमैना तरसा मणुध गास्ता विजिलाध्य धनुर्द्धराय्यः । दुर्योधनायाभिमुषः प्रयातो भयो रणं मोऽभिषिकोर्षमाणः। गोपु प्रयातास जवेन मासान् किरोटिनं शतकाच मया । दुर्योधनायाऽभिमुख प्रयात सुरुमवीराः महमाऽभिरेतुः। मेधामनोकानि यहनि गाढं व्यूढानि दृष्ट्वा यहुनध्वजानि। मास्यस्य पुत्त्रं दियतां मिहमा पराटिमामव्य नतोऽभ्युवाच । रतन वर्ण प्रतिपादयमान नोमान हयान् काञ्चनरसिपालान् । जोन मग कुरु प्रयनमामादयेयं कुरुनिहन्द। गोगनेव मंया दुरात्मा याममाकाह ति सतपुतः । तमेव मा प्रापय राजपुत्र दुर्योधनोपाययगातदप। यतिनिःपुचो विराटम्य सुकर व्यवमयतथिमामनीकं ततोऽहत्पाउामानिमये। विना विलिब्धिपारे: मंपामगिरधा गया प्रत्युच्युभारतमापती महारथाः कर्णमभीसमानाः। तत: म नेयां पुरुषप्रवीरः मराममापि मरवगताप: । माने रचानामदहसमन्वनं यथाऽनि: एरपावाना। गमिस्त युद्धे तुमुने प्रष्ट पार्थ कोऽतिरप रचना विपाटण गायीरो भीमेन गोगानुगमासमाद । - ·गाहरण प. अध्याय ५४] । विराटपर्व ॥ । (०५ . ततो विकर्षस्य धनुश्कृिष्य जाम्बूनदाग्योपचितं दृढज्य। अपातयत्तं ध्वजमस्य मय्य च्छिन्नध्वजः सोऽभ्यपयानोना नं गाववाणं गणवाधितारं कर्माणि कुर्वन्तममानुपाणि । शत्रुन्तपः पार्थमदृष्यमाण: समाईयच्छरदेषेण पार्थं । मतेन राजाऽतिरथेन विद्धो विगाहमानो ध्वजिनों कुरूपा । अबुन्त पञ्चभिरामु विद्या ततोऽस्य सूतं दशभिर्जघान। नतः स विद्धा भरतर्षभण वाणेन गावावरणातिगेन । गतासुराजा निपपात भूमी नगी नगायादिव वातरुमः। नरर्षभास्तेन नरर्षभेग वोरा रणे वीरतरेण माः। चलपिरे वातवमेन काले प्रकम्पितानीव महावनानि। हतास्तु पार्थेन नरप्रवोराः गतामवोळया सुपुपुः सुवेगाः । वसुप्रदा वासन्तुच्यवीयाः पराजिता वामवजेन मये। सुवर्णकायसवर्मनद्धा नागा यया हैमवताः प्रवृद्धाः। तया स भन्मरे विनिनन् गाण्डोरधन्वा पुरुषप्रबोरः । चचार सो विदिश दिश्य दहनिवानिवनमानपान्ते । प्रकीर्णपर्णानि यथा वमन्ने विशायित्वा पवनोऽवशेश्य। तथा सपनाविकिरन् किरीटी चचार संतोऽतिरथो रथेन। मीणाश्ववाहस्य हयानिहत्य वैकतनधातुरदीनसत्त्वः । एकेन भङ्गामजितः परेण मिरो जहाराणु किरीटमाटी। कस्मिन् इते भागरि सन्तपुत्तो कर्त्तनो वोर्यमथाददानः। प्रग्टह्य दन्ताविव नागराजा महर्षभं व्याघ्र इवाभ्यधावत् । स पाण्डा द्वादभिः पत्कर्मवर्तन, मोघमयो जघान । विव्याध गात्रेषु इयांश्च सर्वविराटपुत्त्रञ्च करे निजन्ने । नमापतन्न सहमा किरीटो कत्तन वै नरसाऽभिपत्य। प्रया वेग न्यपतन्जवेन नाग गरुत्मानिव चित्रपक्षः। तावुत्तनौ सर्वधनुर्द्धराणां महावा सर्वप्तपत्रमाहा। कर्णस्य पार्थस्य निगम्य युद्ध दिवृक्षमाणाः कुरदोऽवतस्युः । स पाण्डवस्तु मुदीर्णकोपः कृतागस कर्पमुदोदय हात्। तणेन माय मरथं सस्तमन्तधे घोरशरोघट्या । ततः सुविद्धाः सरथा: मनागा योधा विनदुर्भरतर्षभाण। अन्तहिता भोभमुखा: सहायाः किरीटिना कोरथाः पृयकै. स चापि तानर्जुनवाइमुतान् भराञ्चरोधैः प्रतिहत्य गोरा नस्या महात्मा मधनुः सवाण. सविम्फुलिशामिरिवार कर्णः । ततस्त्वः तत्तालभन्दः मण्डभेरीपणवमणदुः। १०५ प्रवेडितज्यातलनिखनन्तं वैकर्त्तनं पूजयती कुरूणां । उद्भूनला नमहापताकध्वजोत्तमामाकुलभीषणन्त । गाण्डीनिर्धपकृतप्रणदं किरीटिनं प्रेक्ष्य ननाद कर्णः। स चापि वैकर्तनमईयित्वा माश्यं महतं परंथं एपके। नमाववर्ष प्रमभं किरीटी पितामहं द्रोणकृपा च दृष्टा। म चापि पार्थ बहुभिः पृष्त्यत्तिनो मेघ दवाभ्यवर्षत। नयैव कर्णञ्च किरोटमाती मच्छादयामास शितैः प्रपतः । तयोः सुतोरणान्मतोः शरीघान् महामघास्वविवर्द्धन रणे । रखें दिनमावि चन्द्रमा शालान्तरेणानुददर्श लेोक । अदापुकारो चतुरे यांचा पाईमा दिव्यापपरै कर्णः । १. त्रिभिस्त यन्तारममृष्यमाणं वियाध वर्षे बिभिरेव केतुं । ततोऽभिविद्ध समरावमर्दो प्रयोधितः सिंह दव प्रमुप्तः । गाण्डीवधन्वा प्रवरः कुरूणामजिह्मग. कर्णमियाय जिष्णुः । परास्नया निहतो महात्मा प्रादुयकारातिमनुयकर्म । प्राच्छादयत्कर्णरथं पृषकलाकानिमान् सूर्य याशुजाले. सहखिनवाभिहतो गजेन्द्र प्रसय भन्सानिमितानिपतात्। श्राकर्णपूर्णव धनुर्विय्य विव्याध मावेश्यय सतपुर्च । प्रयाम्य बाइाधिरोतबाट योगावराङ्गानि परापम । निय वाणधि निर्विनेद गाएगौरमुकर शनिप्रकाश स पार्यमुनिमितः प्रणुनो गोगनेव जिनस्तरखी। विहाय सामपिर प्रयातो वर्तनः पाण्डवाणदप्तः । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोवरणपर्वणि कर्णपयाने रतुःपञ्चायोऽध्यायः ।। ५४ ॥ ' वैशम्पायन उवाच ॥ अपयाते तु राधेदुधाचनपुरोगमाः। प्रनोफेन ययाखेन गनेरापन्न पाण्ड। त .

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गोहर पअध्याय ५५। 0 २०१० बधा नस्य सैन्यस्य व्यूढस्थापततः भरैः। अधारयत वेग म वेनेव तु महादधेः । ततः प्रहस्य बीभत्सुः कान्तयः श्वेतवाहनः । दिव्यमस्वं मकुाण: प्रत्यायाद्र्थसत्तमः । पथा रश्मिभिरादित्यः प्राच्छादयत मेदिनीं । नथा गाण्डीवनि कै. शरैः पाथों दिशेद। मरथानी न चाश्वानी न गजाना न वर्मणा । अनिविद्धं शिवाणैरामोहङ्गुलमन्तरं। दिव्ययोगाच्च पार्थस्य हयानामुत्तरस्य च। भिचाशिल्पापपनत्वादस्वाणाञ्च परिक्रमात् । वीर्यवत्त्वं द्रुतं चायं दृष्ट्वा जिष्णारपूजयन् । फालामिमिव बीभत्सुं निर्दहन्तमिव प्रजाः । नारयः प्रेरितुं कुचलन्तमिव पावकं । नानि ग्रस्तान्यनोकानिरेजुरर्जुनमार्गणैः। शैलं प्रति बसामाणि व्याप्तानीवार्करमिभिः। अशोकाना वनानीव फुबानि कुसुमै. मुमैः। रेजुः पार्थशरैस्तदत्तदा सैन्यानि भारत। स्रजाऽर्जुनभरैः गौण यत्पुष्यं हिरण्मयं । छवाणि च पताकाच खे दधार मदागतिः । खबलवासनावस्ताः परिपतुर्दिशो दम । रथानदेशानादाय पार्थच्छित्रयुगा इयाः । कर्णकनविषाणेषु अन्तरेष्ठेषु चैव छ । मर्मस्खट्नेषु चाहत्यापातयत्समरे गजान्। कौरवायगजानान्नु मरोरैर्गतचेतसा । क्षणेन संवृता भूमिर्मेधैरिव नभस्तदं। युगान्तसमये सब यथा स्थावरजङ्गम। . झालइयमशेषेण दहत्यशिखः मिली। तहत्पार्थी महाराज ददाह समरे रिपून् । नत: सास्वतेजोनिधनुषो निःखनेन च । यदनामानुपायाच मताना ध्वजवामिना । 'भैरवं शब्द मत्यर्य वानरस्य च कुर्खत. देवारिपाच वीभत्सुस्तस्मिन्दीर्योधने बने। भयमुत्पादयामास यलवानरिमर्दनः। प्रथम क्रिममित्राण प्रागेव निपतवि। सोऽययासमा पद्यात्साहसाचाभ्युपेयिवान् । परमातः सुतीक्ष्णाय. ममादिष्टः खगैरिवा अर्जुनन्त षमाद सोहितमानः खगे.। अत्रमध्ये यथाऽर्फस्य रमापस्तिग्मतेशमः । दिगमुच तथा राजनसंख्याता:मरास्तदा । महदेवानतं गे कूरथमभ्यमित पर। अतन्यः पुनर वस्तु रथाहोऽतिम्पादयेत् । ने भरा दिटगरीरेषु यथे। म मर्माजरे । दिउनोकेषु सीमसार्न समजे रथस्तदा । म मंदिशोभयामास घरातियतमधमा । अनन्तभोगी भुगगः कोडचिव महार्णवे। अस्थतो नित्यमय सर्वमेशतिगस्तथा। अश्रुतः श्रूयते भूतधनुचापः किंगैरिनः। मन्ततास्तव मातृका वागरण्यांतरामारे। मरताने मायने मेघा व गंभस्तिभिः दिलोऽनुधमतः ममी; सयदक्षिणमम्मतः । मनत याने पुढे मायकामनमाउला पतन्यरूपेषु यथा चपि म कदाचन । मासलेषु भारपेठतथा गाणीवधनमः। माग गजमहसुस्य युगपछतो मे। पया भाचा जो रथमार्ग: विगैटिनः । नून पाजयेपिनाक मामरे, मह । हमपमानिन्धमन्दा पनि निमा परे । प्राममरितापिजयन मेभिरे। पातमा नहषेण भरमामिप प्रमाः। रसेनाभरीराणि पधिनवानान्यपि। २०१५ - . २०१० 4 ·गाहरण पा प्रयाय ५५1] । विराटपर्व सेदुः पार्थहतानीव पार्थकानुशासनात्। ओषधीनां भिरांसीव दिपछीपाणि सोऽन्वयान् । अवनेश्यः कुरूणां हि वीर्यायर्जुनजाड्यात्। अर्जुनानिलभिवानि वनान्यर्जुनविदिषों । चक्रुर्लोहितधाराभिर्धरण लोहितान्तरां । लोहितेन समायुकैः पाशभिः पदनाद्धतैः । बभूवुःहितास्तत्र सामादित्यरमाय । सार्क सन्ततवणेनामीत्सन्ध्यायामिव सोहितों अप्यस्त प्राप्य सगऽपिनिवर्तेत न पाण्डवः। तामचीन्समरे शरः पौरुषे समवस्थितान्। दिव्यैरस्वैरचिन्यात्मा सानाईद्धनुर्द्धरान्। स तु द्रोणं विसप्तत्या तुराणां समार्पयत्। दुःसहं दशभिनाणेणिमयाभिरेव च। दुःशामनं दादाभिः कृपं शारदतं विभिः । भीमं शान्तनवं षच्या राजानं च मतेन ।। कर्णश्च कर्णिना कर्ण विव्याध परवीरहा। तस्मिन्निद्धे महेय्यासे कर्णे सास्त्रकोविदे। इताश्वसते विरथे ततोऽनोकमभज्यत । नत्प्रभग्नं बतं दृष्ट्वा पार्थमाजिस्थितं पुरः। अभिप्राय समाज्ञाय वैराटिः पार्थमप्रवीत्। ॥ उत्तरउवाच ॥ आस्थाय रुचिरं पार्थ रथं सारथिना मया। कतमद्यास्यसेऽनीकमुक्तो यास्याम्यहं खया ॥ अर्जुन उवाच ॥ लोहिताश्चमरिष्ट यं वैयाघ्रमनुपश्यसि । नोला पताकामाश्रित्य रथे तिष्ठन्तमुत्तर । कृपस्यैतदनीकार्य प्रापयखतदेव मा एतस्य दर्शयिश्यामि मोनास्वं दृढधम्विनः । कमण्डलुजे यस्य भातकुम्भमय: शुभ । प्राचार्य एप हि द्रोण: समस्तम्तां वरः। सदा ममेष मान्यस्तु समस्त्रभृतामपि। सुप्रमत्वं महावीरं कुरुष्वन पदचिरी। अवैव चावरोइनमेष धर्मः सनातनः। यदि मे प्रथम ट्रोण शरीरे प्रहरियति । ततोऽस्य प्रहरिष्यामि नास्य कोपो भवेदिति। अस्याविदूरेच धनुर्ध्वजाये यस्य दृश्यते । प्राचार्यस्यैष पुचा व अश्वत्थामा महारथः । सदा ममप मान्यच सर्वशगभृतामपि । रतस्य व रथं प्राप्य निवर्तेथाः पुनः पुन.। य एप तु रथानीके सुवर्णकवचाटतः । मेनाग्येण नृतीयेन व्यावहाए तिछति । यस्य नागो वजाये वैहेमकर्तनमहतः। धृतराष्ट्रसुतः श्रीमानेष राजा सयोधनः । एतस्याभिमुखं वीर रथं पररथारु । आपयस्वैप राजा हि प्रमाथी युद्धदुर्भदः । एष द्रोणस्य मिथ्याणां मोनास्व प्रथमो मतः। रतस्य दर्शयिष्यामि मीनासं विपुवं रणे । नागकवा तु रुचिरा ध्वजाग्रे यस तिति। रप वैकर्तनः कणे विदितः पूर्वमेव ते। एतस्य रथमासाद्य राधेयण दुरात्मनः । पतो भवेथाः सङ्गामे स्पईते हि मदा मया ! यस्तु नीलानुसारेण पचतारेण केतुना । हेस्तावापी वृहद्धन्वा रथे तिष्ठति वीर्यवान्। यस्य तारार्कचित्रोऽसौ रथे वावरःखितः । यस्त पाण्डुरं छत्र विमतं मूट्टि तिति । महतो रथवंशस्य नानाधजपनाकिन। बलाहकाये सो वा य रय प्रमुखे स्थित हेमचन्द्रार्कमहामं कवरं यस्य दृश्यते । जानरूपपिरखाणं मनस्तापयतीव मेरथ शान्तनको भीमा मन्नया नः पितामह । राजश्रियाऽभिवृद्धय दुयोधनयमानुगः। पयादेष प्रयातया नमें विभकरो भवेत्। ' 100 101 - ·१२ । श्रीमहाभारतं । [गौहरण प० । अध्याय ५५ . . बहुधा तस्य सैन्यस्य व्यूढस्यापततः शरैः। अघारयत वेग म वेलेव तु महादधेः । ततः प्रहस्य बीभत्सुः कान्तयः श्वेतवाहनः । दिव्यमस्त्र प्रकुर्वाण: प्रत्यायाद्रथसत्तमः । पया रमिभिरादित्यः प्राच्छादयत मेदिनी । नथा गाण्डीवनिर्मुकः गरी पाथा दिशो दश। न रथाना न चाश्वानां न गजाना न वर्मणा । श्रनिविद्धं मितब्दाफ्रामोद्गगुलमन्तरं। दिव्ययोगाच पार्थस्य हयानामुत्तरस्य च। मिक्षाशिल्पापपववादस्खाणाक्ष परिक्रमात्। वीर्यवत्वं द्रुतं चायं दृष्ट्वा जिष्णारपूजयन् । कासामिमिव बीभत्सुं निर्दहन्तमिव प्रजाः । नारयः प्रेचित कुचलन्तमिव पावकं । तानि ग्रस्तान्यनोकानिरेजुरर्जुनमार्गणैः । शैलं प्रति बलाधाणि व्याप्तानीवार्करमिभिः। अयोकाना बनानीव फुमानि कुसुमैः मुमः । रेजुः पार्थभरेस्तदत्तदा सैन्यानि भारत। खजाऽर्जुनधरैः गाणे इथत्पुष्पं हिरण्मयं । छवाणि च पताकार खे दधार मदागतिः । स्वबलवासनात्तस्ताः परिपेतुर्दिशो दम । रथाङ्ग देभानादाय पार्थच्छिन्त्रयुगा हयाः। कर्णकदविषाणेषु अन्तराठेपु व ह । मर्मखड्वेषु चाहत्यापानयत्समरे गजान्। कौरवायगजानान्तु शरीरैर्गतचेतसा । क्षणेन महता भूमि धैरिव नभस्तते। युगान्तसमये मर्च यथा स्थावरजङ्गमं। फालयमयेषेण दहत्यशिखः मिखी । तदत्यार्थी महाराज ददाह समरे रिपून् । नत: सास्वतेजोनिधनुषा निःखनेन च सन्देनामानुपायाच भूताना ध्वनवामिना । भैरवं संन्टमत्यय वानरस्य पकुर्भतदिवारिपाच बीभत्सुत्तस्मिन्दार्योधने बने। भयमुत्पादयामाम संतवानरिमईनः। पाकिममिवाण प्रागेव निपतति । भोश्ययासमा पयासारमाधाभ्युपेयिवान् । सरप्रात: मतीवणाः समादिष्टः खगरिया अर्जुनम्तु पमावन सोहितप्रागनः सर्गः। अत्रमध्ये ययाऽर्फस्य रमयस्तिग्मलेनमः । दिशामुप नया राजनमण्याता:मराम्तदा। महदेवानतं गे कूरथमभ्यमित परे। अतधः पुनर धम्म रथासोऽतिप्रपादयेत् । ने भरा दियरोरेषु यथैव म मजिरे । दिउमीकेतु धीमा ममन्नेरवस्तदा । म दितोभयामास घरानियलमनमा । अनन्तभागो भुजगः कोममिव महार्णवे। अम्तो नित्यमत्यर्थे मर्मभेगतिगस्तथा । अश्रुनः श्रूपते मानधनुषः फिगेटिनः। मम्ततास्तव माता वाशरस्त्रामारामारे। पंतागण्याने मपा रय गंमतिभिः दोधमतः समाः मव्यदक्षिणमम्पनः । मगत ग्यापुढे पापशमनमानी पतन्यरूपेषु पया धूपि न कदापना'. मामलेपुरा: पेतुरामा गाएपौरपवनः। मार्ग गजमहराज्य युगपदक्षी बने। पा भोगा जो ग्यमार्गः किरीटिनः । नन पायजयपियायका मामर, मड़ । हमपमानिदमन्दमा पनि नितापरेप्रम्नमत्यर्षमरिताम्पिनयन मेनिरे। धारमग्नु नपल भररममिर प्रशाः। दुरसेनामरीरालि पनिवारलान्यपि। . २०२५ * ·गाहरण ॥ प्रथाय ५५ 1] ॥ विराटपर्व . १०.. 'मेदुः पार्थहतानीव पार्थकर्मानुशासनात्। ओषधीनां भिरांसीव विषछोर्याणि सोऽवयात् । अवनेशः कुरूणां हि बीयापर्जुनजानयात् । अर्जुनानिसभिवानि यनान्य नविदिषा । चक्रुर्बोहितधाराभिर्धरण लोहितान्नरां । लोहितेन समायुक्तः पासभिः पवनाईतेः । बवाहितास्तत्र ममादित्यरगमय' । मार्के सन्नवणेनामीत्सन्ध्यायामिव लोहित। अयस्त प्राप्य सूपिनिवर्त्तत न पाण्डवः। नान्सचीनसमरे सर पारुषे ममवस्थितान्। दिव्यैरस्वरचिन्यात्मा सर्वाना द्धनुर्द्धरान् । स तु द्रोणं विसप्तत्या धुरमण समार्पयत्। दुःमई दमिवाणिमयाभिरेव च। दुःयामनं दादाभिः छपं शारदतं विभिः । भोमं शान्तनवं पच्या राजानं च गतेन हा कर्णञ्च कर्णिना कर्णे वियाध परवीरहा। तमिन्विद्धे महेष्वामे कणे साखकोविद । हताश्वस्ते विरथे ततोऽनोकमभन्यत। तत्पभग्नं बलं दृष्ट्वा पार्थमाजिस्थितं पुरः। अभिप्राय समाज्ञाय वैराटिः पार्थममवीत्। । उत्तरउवाच ॥ श्रास्याय रुचिरं पार्थ रथ सारथिना मया। कतमद्यास्यसेऽनोकमुक्तो यास्याम्यहं खया । अर्जुन उवाच ॥ लोहिताश्वमरिष्टं यं वैयाधमनुपश्यसि । नोटा पताकामाश्रित्य रथे तिष्ठन्त मुत्तर। कृपस्यैतदनीकार्य प्रापयखतदेव मा । एतस्य दर्शविण्यामि मोनास्वं दृढधम्बिनः । कमण्डनुजे यस्य भातकुम्भमय: भुम । प्राचार्य रप हि द्रोणः सर्वभक्षमतां वरः । सदा ममप मान्यस्तु सर्वभस्त्रभृतामपि। सुप्रसनं महापोरं कुरुष्वैन प्रदक्षिण। अत्रैव चावरोइनमेष धर्मः सनातनः । यदि मे प्रथम द्रोण भरीरे प्रहरियति । नतोऽस्य प्रहरिय्यामि नास्य कोपो भवेदिति। अस्याविदूरे धनुर्धजाये यस्य दृश्यते । प्राचार्यस्यैष पुत्ला व अश्वत्थामा महारथः । सदा ममेष मान्यद्य मर्चभयभृतामपि । रतस्य वरथं प्राप्य निवथा पुनः पुनः। य रप तु रथानोके सुवर्णकरचाहता। सेनाम्येण तृतीयेन व्यावहार्येण तिष्ठति । यस्य नागो धजाये वै हेमकेतनमरतः। धृतराष्ट्रातः श्रीमानेष राजा सुयोधनः । रतस्याभिमुख वीर रथं पररथाए । मापयस्वैप राजा हि ममाथी युद्धदुर्भदः । एष द्रोणस्य मिथ्याणां गोधाम्ने प्रथमो मतः । रतस्य दयिष्यामि भीमाशं विपुर रणे। मागकदा तु रुचिरा ध्वजाग्रे यस तिठति । स्प वैकर्तनः करों विदित. पूर्वमेव ते । रतस्य रथमासाद्य राधेयण दुरात्मनः । एलो भवेधाः मङ्गामे स्पर्द्धते हि सदा मया । यस्तु नीतानुसारेण पञ्चतारेण केतुना। इस्तावापी टूम्बा रतिष्ठति घोम्यवान्। यस्य नाराकचिवोऽसौ रपे धगरस्थितः । यस्यतत्पाण्णुरं छचं विमनं मूर्ड्सि निठति। महतो रथवंमस्य नानाधनपताकिनः। बलाहकापे सो वा य एष प्रमुछे स्थितः। हेमचद्रार्कमहामं कर पाय दृश्यते । जातरूपधिरस्वाणं मनस्तापयती मा स्पमान्तनशे भीमसपा नपितामहः। रागत्रियाभिवृद्धय दुयाधनवभानुगः। पयादेष प्रयातया नमें विभकरो मोत्।। 10x ... .

·श्रीमहाभारतं । [गोहरण प० अध्याय ५५५ । । २०५५ एतेन युध्यमानस्य यत्तः संयच्छ मे हयान्। ततोऽन्यवहदव्यग्रो वैराटिः सव्यसाचिना यत्रातिष्ठत् कृपो राजन् योत्स्यमानी धनञ्जय। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनकपमझामे पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामुग्धचिना । संसर्पन्ते यथा मेघा धर्मान्ते मन्दमारताः। अभ्यामे वाजिनस्तस्यु समारूढाः पहारिणः । भीमरूपाय मातङ्गास्तोमराकुमचोदिताः। महामात्रैः समारूढा विचित्रकवचोज्वला: । तत पक्रासुरगणैः समारुह्य सुदर्भनं । महोपायात्तदा राजन् विश्वाश्चिमरुतां गणैः। तद्देवयवगन्धर्वमहारगममाकुलं । शाचविनिर्मुकं यहाणमिव मण्डल । अस्त्राणच बलं तेषां मनु येषु प्रयुञ्जती । नच घारं महाद्धं कपार्जुनसमागमे। द्रष्टुमभ्यागना देवा विमान. स्वै. पृथक् पृथक् । शतं मतमहसाणा यत्र स्यूण हिरण्मयी। मणिग्नमयी चान्या मासादमुपधारयत्। ततः कामगमं दिव्यं सर्वरवविभूषित। विमानं देवराजस्य शलभ खेचरं इभी तब देवास्वयस्त्रिंपत्तियन्ति महवासवाः । गन्धा राक्षमाः सर्पाः पितरय महर्षिभिः । तथा राजा वसुमना मलाः सप्रतर्दनः। अष्टकय गिविश्व ययातिनहुपो गयः । मनुः पूरघुभानुः शशाश्वः सगरो मनः। विमानन्देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभाः। मेरोषस्य मोमस्य वरुणस्य प्रजापते. । तथा धातुर्विधातुय कुवेरस्य यमस्य च । अलम्बुपासमाना गन्धध्वस्य च तुम्युरोः। थथाभागं योद्दे विमानानि चकाभिरे। मर्यदेवभिकायाय सिद्धाय परमर्षयः । अर्जुन कुरुणाञ्च युद्धं द्रमुपागताः । दिव्यानां तव माल्यानां गन्धः पुष्योऽय सवभः । प्रममार वसन्तादौ चाणामिव पुष्मिणां । पातपाणि घामामि धमाय व्यभमामि सब रबानि देवानां समदृश्यन्त तिष्ठता। पामाम्यो भाम मयं व्याप्तं मरीचिभिः। दिव्याम्गन्धानुपादाय घायुधामसेवन । प्रभामितमिवाकामं पिबरपमनन । सम्पततिः स्तियापि मानारवाभामितः विमार्मिविधयिषपानीतिः स्रोतम.। वनभृकुठभे तंत्र विमानम्यः सरईतः । विधम्मामा गतिशाः पनपतममापुनी । विप्रेक्षमाणे मभिन्नाटयामाहवे। रति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपणि देवागमने पंटपधामोऽध्यायः ॥५६॥ ॥ पायन उवाच ॥ दृष्टा प्यूठान्दमोकानि कुरुपा पाणुनन्दनः । नवरारिमामय पायर्या वचनमा वात् । गमुनरमपी वेदो पो यम्य प्रहरपते । तम्य दपियनो याहि सप: भारतीयाः। पाथन र धनप्रवचः शुला राटिसरितस्तदा । स्पान मा हेमभावामपादयत् । भानुपूत नसमें गरमाम्याय शतम । मानिसहरमान कुपितानि नाम इपाम् । घगमा हरसेनाया. मीपं स्पषोविदः । पुनरावयागाम नाम् स्थान वानमः । पिरगुपारत्य मा स्योर पाहुन मामास मस्सो पाने तर वित्। .

·गौहरण पा अध्याय ५01) । विराटपर्व ॥ २० । ८ कृपस्य रथमास्याय वराटिरकुनोभयः । प्रदक्षिणमुपावत्य तस्यौ तस्याग्रतो बली। नतोऽर्जुनः शश्वरं देवदत्तं महाखनं । प्रदशी मनमास्याय नाम विश्राव्य चात्मनः । नस्य भन्दा महानामीझायमानस्य जिष्णुना 1 नथावीर्यवता मले पर्वतस्यैव दीयंतः।' पूजयाञ्चक्रिरे रद्धं कुरवः सहसैनिकाः। अर्जुनेन समाभान शतधा यन्न दीर्यते। दिवमाय भब्दस्त निवृत्तात्रे पुनः। सृष्टी मघवता वज्र. प्रपतभित्र पर्वत । एभिनन्तरे बोरो बलदर्पममन्वित । अय्यमारस्तं शब्दकपः शारदतस्तया । अर्जुनं प्रति संरन्धो युद्धार्थो समहारथः । महोदधिजमादाय दया वेगेन वीर्यवान्। सतु सब्देन लोकांस्त्रीनादृत्य रथिनां वरः। धनुरादाय सुमहज्जामदमकरोत्तदा। नौ रथी सूर्यसकायो योस्यमानी महावता। भारदावि जोमूता व्यरेचिता व्यवस्थिती। नतः भारदनस्वर्षे पार्थ दभिरायग.। विव्याध परवीरनं निमितमेदिभिः। पार्थोऽपि विश्रुतं लोक गाण्डी परमायुधा विरुय चिक्षेप बहनाराचान्मभमेदिनः । नानमाप्ताञ्छिौचाणनाराधान् रकभोजनान् । परिच्छेद पार्थस्य शतशोऽथ सहसशः । नतः पार्थव संक्रुद्धचिवान्मार्गान्प्रदर्शयन्। दिशः प्रच्छादयामाम वाणा. प्रदिपतथा । एकच्छायमिवाकाममकरोन्मवतः प्रभुः । प्राच्छादयदमेयात्मा पार्थ परमः । म मरैरहितः क्रुद्धः गिरमिशिखोपमै । वर्ण दशमहलेश पार्थमप्रतिभाजन । अईयित्या महात्मानं ननाद समरे कपः । ततः कनकपवायरिः मन्नतपर्वमिः । धनुरादाय विव्याध पार्थं दशभिराएगैः । त्वरन गाण्डीवनि कर नस्तस्य वामिनः । चतुमिचतुरस्तीचौरविध्यत् परमेषुभिः । तेहया निगिनविद्या ध्वनतिरिव पावकः । उत्पेतुः महमा मचे कप. स्थानादयाच्यात्। थुनौतममालोक्य स्थानात् कुन्तीसुतस्तदा । भाविध्यत्परवीरनो रक्षमाणाऽस्य गौरव । स तु उन्धा पुन. स्थानं गौतमः सव्यसाचिनं। वियाध दशभिर्वाणस्वरितः कडपत्रिभिः । ततः पार्थो धनुस्तस्य भसेन निमितेन च । विच्छेदकेन भूवस्तु हस्ताबापमयाहरन् । अथाव कार्य कालिममर्मभेदिभिः। व्यधमघच पार्थोऽस्य गरीरमवपीडयत्। तख निर्मुथमानस्थ काचात्काय आमभा। समये मुच्यमानस्य सर्पस्येव तनुर्यथा। छिन्ने धनुषि पार्थेन सोऽन्यदादाय कामुके । चकार गौतमः सजतदानमिवाभवत् । म तदप्यस्य कौन्तेययिछेद नतपर्वण। रवमन्यानि चापानि पनि छनइस्तवत् । गारदतस्य चिच्छेद पाण्डवः परवीरहा। स छिनधनुरादाय रथाचा प्रतापवान् । प्राहिणत्पाण्डुपचाथ मदीप्ताममनीमिया तामलुनस्तदायानी शक्ति हेमविभूषितां वियद्ती महोल्कामा चिच्छेद दशभिः शश। साऽपतशधा छिन्ना भूमी पार्थन धीमता। युगपञ्चव मनस्तु ततः मध्यधनुः कृपः । नमा निमितः पार्थ विभेद दमन मर.1 तापायी महातेजा विशिसानजिया २०० २ ·॥श्रीमहाभारत [गोधरय प.1 अध्याय ५०५८। . २०१५ . - - . १८१. + - R २२. , , चिक्षेप समरे क्रुद्धस्त्रयोदश मिला गितान् । श्रथाम्य युगमेकेन चतुर्भियतरो ह्यान्। षष्ठेन च पिर. कायाच्छरेण रथसारथेः । विभिस्तिवेणुं समरे दाभ्याम महारथः । दादशेन तु भलेन चास्य ध्वजोत्तम । नतो वज्रनिकाशेन फागुनः महसचिव । त्रयोदशेनेन्द्रसमा कपं वचस्यविध्यत । स छिन्नधचा विरयो इताश्वा इतसारथि.। गदापाणिरवमुत्य वर्ण चिक्षेप तां गदी। मा च मुक्का गदा गुदी कृपेण सुपरिष्कृता । अर्जुनेन शरैर्नुना प्रतिमार्गमयागमत्। तन्तु योधाः परीपन्न: शारदतममर्षणं । सर्वत' समरे पार्थ यरवरवाकिरन् । नतो विराटस्य सुन' सव्यमादृत्य वाजिन. । यमक मण्डल कृत्वा तान्योधान् प्रत्यवारयत् । तत छपमुपादाय विरथं ते नरर्षभाः ।। अपजहुमहावेगाः कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात्। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि पापनयने मतपञ्चायोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रूपेऽपनाते द्रोणस्तु मटर मशरं धनुः । श्रभ्यद्रवदनाथ्य. योणाचा येतवाहन! स तु रुकारथं दृष्ट्वा गुरुमायान्तमन्तिकात् । अर्जुनो जयतां श्रेठ उत्तरं वाग्यमनवीत् । । अर्जुन उवाच ॥ यत्रपा,काञ्चनो वेदो ध्वने यस्य प्रकाशते । उछिता अबरे दण्डे पताकाभिरबहता । तत्र मा वह भर ते द्रोणनीकाय सारथे। प्रयाः शणा. प्रकायन्ते सहन्तयारवाहिनः । ० स्निग्धविद्रुमसकामास्तावाला प्रियदर्शना:। युका रथवरे यस्य सर्वशिक्षाविधारदाः। दीर्घवाहमहतिजा बलरूपममन्वितः सर्वलोकेषु विक्रान्तो भारदाज: प्रतापवान् । बुद्या तुन्यो धुशनमा हस्पतिसमो नये । वेदास्तथैव चत्वारो ब्रह्मचर्य तथैव च । समंहाराणि सर्वाणि दिव्यान्यस्वाणि मारिप। धनुर्वेदश्च कास्यन यस्मिन्नित्यं प्रतिठित.। क्षमा दमय सत्याच पानृशंस्यमथार्जवं। एते चान्ये च बहवो यमिनित्यं दिजे गुणा। तेनार योद्धमिच्छामि महाभागेन संयुगे। तमात्तं प्रापयाचार्य विप्रमुत्तर वाहय । । सम्पायन उवाच ॥ अर्जुननैवमुकन्तु वराटिईमभूषणान् । चेदयामाभ नानवान् भारदाजरथं प्रति । तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं रथिनां वरा द्रोणः प्रत्युइया पार्थ मत्तो मत्तमिव दिपं। नत प्राभापयएंव भैरीमानिनादिनं । प्रचुभे वल समुद्भूत इव सागरः। अथ गोणन् मदवांस्तान् इंसवर्णमनोज । मिनितान् ममरे दृष्टा यस्मयन्न रणे नराः। तारयो मोर्यमम्पना दृष्ट्वा मनाममूद्धनि प्राचार्यायिष्यावजितो तविधा मनखिना। समापिटा नदाऽन्योन्य द्रोणपार्थी महायटी । दृष्टा माकम्पन मुडभरतानां महद उपयुक्तस्ततः पार्थ, प्रहमभिव वीर्यवान्। रथ रथेन द्रोषस्य समासाद्य महारथः। अभिवाय महामाझ मामपूर्वमिदं वच उशय पदण्या याचा कान्तेयः परयोरक्षा। उपिता को वने वाम मनिकर्म चिकीर्षक: कोपं मासिनः कत्तु सदा ममरदुर्जय। पास्तु प्ररले पूर्व प्रहरिप्यामि नानपारतिमे वर्तते बुद्धिम्तमवान् कतुमईति। ८ ·गोरहण पण अध्याय ५८1). विराटपर्व ।। NEL २८. A 18 0 नतोऽस्म प्राहिणोद्रोए: शरानधिकविति। अमाप्नोथैव नानपार्थश्चिच्छेद शतहस्तवन् । तत परसहसेण रथं पार्थस्य वीर्यवान्। अवाकिरत्ततो द्रोण: भोप्रमस्व विदर्भयन्। इयाय रजतपस्यानाइपवे. भिलाशितैः । प्रवाकिरदमेयात्मा पार्थ संकोपयनिव। एवंप्रवते युद्धं भारद्वाजकिरीटिनोः। मम विमुञ्चतो. संख्ये विभिखान् दीप्ततेजस । तावुभौ ख्यातकमाणावुभी वायुभमी जवे । उभी दिव्यानविदुषावुभावुत्तमोजमा । क्षिपन्ता सरजालानि मोहयामासतुपान्। व्यसायन्त ततो योधा; ये तवासन समागताः। - शरान् विष्टजतोस्तूण साधुमाध्विन्यपूजयन्। द्रोण हि समरे कोऽन्या योमुमईति फाल्गुनात्। रौद्र पनियधर्मेऽयं गुरुणा यदयुशन। इत्यत्रुवन् जनास्तब सङ्ग्रामशिरसि स्थिता । बोरी तावभिरक्षा सन्निटी महाभुगो । छादयेतां भरवातैरन्योऽन्यमपराजिता विष्कार्य सुमहदाप हेमपृष्ठं दुरामदं। भारदाजोऽथ मरथ फाल्गुने प्रत्यविध्यत । - म सायकमयातरर्जुनस्य रथं प्रति। भानुमद्धि भिक्षाधनिभानोराच्छादयत्प्रभा। पार्थच सुमहावाहुमहावेगहारथ । विव्याध निमितवाक्यो शेव पर्वत। तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरादाय पाण्डव' । मघुनं वेगवान् दृष्टो भारमाधनमुत्तमं। बिमसज पराचित्रान् सुवर्णविकृतान्वहन्। नाभयञ्छरवाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान् । वर्ण पापविनि कैस्तदहुनमिवाभवत् । स रथेन चरन् पार्थ प्रेक्षणयो धनत्रय, । युगपदितु मासु पश्चतासायदर्शयत्। एकछायमिवाकाय वाणैश्चक्रे समन्ततः । नादृश्यत तदा द्रोणा नीहारेणेव महत तम्बाभवत्तदां रूपं महतस्य मरोत्तमै । जाज्वल्यमानस्य तदा पर्वतस्येव मर्वत । दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे गरैः स्वरथमारतं। म विस्फार्य धनु श्रे, मेघस्तनितनिखनं । अग्निचकोपमं घोरं व्यवपत्पग्मायुध। व्यपानयच्छरास्तीनणान्द्रोण समितिशोभनः। महानभूत्तत. मन्दा वंशानामिव दक्षती । जावूनदमय पुचिचचापरिनिर्गत । माच्छादयदमेयात्मा दिम सूर्यस्य च प्रभा। तत. कनकपुरमा शरणं नतपर्वया। विचरणा वियति दृश्यन्ते बहको मजा! द्रोणस्य युद्धमकाय प्रभवन्त: मरासनाता रको दीर्घ स्वादृग्यदाका संहत घरा। एवं नास्वविकतान्त्रिमुचना गहाभरान्। पाकाय महतं बोरावुलाभिरिव धातुः । धराशयोस्त विरभु कहिपवासमः । पसय पर दि खम्याना इंसानी घरतामिव । युद्धं समभवत्तर सुसरच महात्मनः। द्रोस्पाडक्योधारं हवामयारिवा. तो गणाविव घासाद्य विषाणाये परस्परं । मेरैः पूर्णयतोत्कृष्टरन्योऽयम मिजन्नतु। तो ध्यवाहरनी युद्ध संरया रणोमिनी । उदीरयन्ती समरे दिल्यान्यस्वाणि भागा अथ लाचार्यमुख्यने मरानटान मिसामितान् । न्यवारयछिनाणेरझुनो जयतां वरः । भयन् वोधमाधानामसमुयपराक्रमः। पुमिपूर्णमाका ममिय समारणात्। - . - ·९८ ॥ श्रीमहाभारत (गहरण प गथाय ५८ 1८०१ १ - । जिघांसनी भरव्याघ्रमणुनं तिग्मतेजमं । प्राचार्यमुख्य. समरे द्रोण भवभूताम्बरः । अर्जुमेन सहाकीडन्छः मन्नतपर्षभि. 1दिव्यान्यवाणि मुधन्तं भारद्वाजी महारणे । अक्षरखाणि संवार्य कानुन समयोधयत्। नयारसीसम्प्रहार: द्धयोनरसिंहयाः। अमर्षिणेस्तदाऽन्याऽन्य देवदामवयोरिव । ऐन्द्र वायव्यमानेयमलमलेश पाए। द्रोणेन मुकमावन्तु असति स्म पुन.पुनः । एवं वरी महेवामा विरगन्ता गिताञ्छरान्। एकछायं चक्रतुस्तावाफा गररिभिः । तत्रार्जुनेन मुक्तानी पततां वैशरीरिषु। पनेष्विव वज्राणां राणा श्रूयते वनः । ततो नागा रथायैव वाभिनय विशाम्पते । शोणिताका व्यदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः । पाइभिय सकेयूरेविचित्रेय महारथः । सुवर्णचिवैः कवच जैव विनिपातितः । थोघेच निहतैस्तव पार्थवाणमपीडित.। बलमामौत्समुवान्नं द्रोणार्जुनसमागमे। विधुन्वानी तु तो तब धनुंशी भारमाधने। आच्छादयेतामन्याऽन्य ततचतुरथेषुमिः । तयोः समभवद्युद्धन्तुमुलं भरतर्षभ। द्रोणकौन्तेयधोस्तच बलिवासवयोरिव। श्रथ पूर्वायतोनसृष्टैः शरैः सन्नतपर्वभिः। व्यदारयतामन्योऽन्य प्राणद्यूते प्रार्तिते। अथान्तरोझे नादोऽभूत् द्रोणं तत्र प्रहना। दुष्करं कृतवान् द्रोणे यदर्जुनमयोधयत् । प्रमाथिनं महाबोयं दृढनुष्टि दुरासदं । तारं देवदैत्यानां सर्वेषाञ्च महारथं । अविभ्रमञ्च शिक्षाश्च लाघवं दूरपातिता। पार्थस्य ममरे दृष्ट्वा द्रोण याच विस्मयः । अथ गाण्डोत्रमुद्यन्य दिव्य धनुरमर्षण: विचकर्ष रणे पार्थो बाहुभ्या भरतर्षभ। तस्य वाणमयं वर्ष मलभानामिवायति । दृष्ट्वाने विस्मिताः सर्व साधुमाध्वित्यपूजयन् । न च वाणान्तरे वायुरस्य शक्नोति मर्पित। अनिशं मन्दधानस्य भरानुत्सृजतस्तथा। ददर्श नान्तरं कयित्पार्थवाददनोऽपि च । ना शेघास्त्र युद्धे तु वर्तमाने सुदारुणे। शीघ्रं शीघ्रतरं पार्थः धरानन्यानुदीरयन्। नतः मतमइसांणि राणा नतपर्वणी। युगपत्प्रापतस्तव द्रोणस्य रथमन्तिकात् । थाकीर्यमाणे द्रोण तु शरैर्गण्डीवधन्वना) हाहाकारो महानासो सन्याना भरतभा पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्र मघवान् प्रत्यपूजयत्। गन्धवासरपञ्चेव ये च तत्र समागताः। नतो सन्देन महता रथाना रथपूथपः। प्राचार्यपुतः सहमा पाण्डा प्रत्यवारयत् । अश्वत्थामा तु नकर्म इदयेन महात्मनः। पूजयामास पार्थस्य कोपञ्चास्याकरो। समन्युवामापत्रः पार्थमभ्यद्रवद्रणे। किरंग्छरसइसणि पर्जन्य व दृष्टिमाम् । प्रास्य महायाधता दोणिस्ततो हयाम्। अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपापित। म तुसन्धानरं वर्ष व्यपायालवन हवः । निर्मध्वनः शूरो निष्ठत्तः परमेधुभिः । रति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि द्रोणपानटपञ्चामायायः॥५८॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो द्रौणिमहाराज प्रययावर्जुन रणे। नं पार्थ प्रतिजयाह वायुवेगमिवोद्धत। - ·मोहरण प० । अध्याय ५६-11], । विराटपर्व। : ८ 1 भ घरजालेन महता वर्षमाणमिवाम्बुदं । नयाँद्देवासुरसमः मनिपातो महानभूत् । किरतोः परजालानि शत्रवासवयोरिव । न म सूर्यास्तदा भाति न च वाति समोरण:। परजालाहते व्यानि छायाधते समन्ततः । महान् चटचटामब्दो योधयोईन्यमानयोः। दयतामिव वेणूनामानीत्परपुरचया हयानमार्जुनः सचान्कृतवानन्पजीवितान्। ते राजनप्रजानन्त दिन काचन मोहिताः। ततो द्रौणिमहावीर्यः पार्थस्य विचरिष्यतः। विवरं सममालोक्य ज्यां चिच्छेद पुरेण ह । नदस्यापूजयन् देवाः कर्म दृष्ट्वाऽतिमानुषं । द्रोण मोमय कर्णश्व कपश्चैव महारथः। माधुसाध्विति भाषन्तोऽपूजयन् कर्म तस्य तत्। ततो द्रौणिर्घनुश्रेठमपश्य रर्षभ। पुनरेवाहनत्यार्थ दृदये कइपत्रिभिः। ततः पार्थो महावाडा प्रहस्य खनवत्तदा। योजयामास नवया माया गाण्डीवमोजसा । ततोऽर्द्धचन्द्रमादृत्य तेन पार्थः समागमत् । वारणेनेव मत्तेन भत्तो वारण्यूथरः । तनः प्रवते युद्धं पृथिव्यामेकवीरयाः। रणमर्थ दयोरेवं सुमहलोमहर्षम् । तो बोरो ददृशः सबै कुरवो विस्मयान्विताः । युध्यमाना महायोर्यो यूथपाविव सकती। तो समाजग्मतुझेरावन्याऽन्य पुरुषर्षभो । शरैराशीविषाकरिज्वलगिरिव पनगः । अक्षय्याविषुधो दिया पाण्डवस्य महात्मनः। तेन पार्थो रणे सरस्तस्या गिरिरिवाचन । अश्वत्थामा पुनर्वाणाः विप्रमप्यस्यतो रणे । जग्मुः परिचय वर्णमझत्तेनाधिकोऽर्जुनः । ततः कर्णो महाचापं विछयाभ्यधिक तथा। वाविपत्तता, शब्दो हाहाकारा महानभूत् । ततयधुर्दधे पार्थो यत्र विस्कार्यते धनुः। ददर्श तत्र राधेयं तस्य कोपो न्यवर्द्धत । म रोपवधमापनः कर्णमेव निधीमया । तमवत वित्ताभ्यां नवाभ्या कुरुपुङ्गवः । तथा । विमुखे पार्थे द्रोणपुत्वस्य मायकान्। बरिताः पुरुषा राजघुपाजहुः सहसयः । उन्मृज्य च महावाहुणपुत्त्रं धनञ्जयः । अभिदुद्राव सहमा कर्णमेव सपनजित्। नमभिद्रुत्य कन्नियः क्रोधर्मरानोचनः । कामयन् दैरथ नेन युद्धं वचनमब्रवीत्। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनाश्वत्यामयुद्धे रकोनपरितमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ कर्ण यत्ते सभामध्ये वह वाचा विकत्यित। न मे युधि ममोऽस्तीति तदिदं समुपम्यितं । सोऽद्य की मया माई व्याहत्य महारधे । ज्ञास्यसे बलमात्मीयं न धान्यानवमन्यसे । . अशेर यस्या वाचो धर्ममुत्सृज्य केवलं । ददं तु दुष्करं मन्ये यदिदं तैदिकोति। यत्वया कथितं पूर्व मामनामा किश्चन । तदध कुरु राधेय कुरुमथे मया मह। यसभायां स पाधानों किसमानां दुरात्मभिः । दृष्टवानमि तस्याच फरमानुहि करन। धर्मपानिवद्धेन यन्मया मर्पित पुरा तम्य राधेय कोपस्य विजयं पश्य मे मृधे। बनेदादशवासि यानि मोढानि दुमते। नस्साय प्रतिकोपस्य फलमाहि केववं। रहि कर्ण मया माई प्रतियुध्यस्व सङ्करे । मेचका: कुरवः सब भवन्तु नव सैनिकाः । , 12 २ द ·॥ श्रीमहाभारत [गाहरण प०१ अध्याय १६१ - । कर्ण उवाच ॥ नवीपि वाचां यापार्थ कर्मणा तममाघर मिशेने हि ते वाक्यं कर्मतत् प्रथितं भुवि । थत्त्वया मर्पितं पूर्व तदशकेन मर्पित इतो धीमहे पार्थ नव दृष्ट्वा पराक्रम। धर्मपाशनिबद्धेन यत्त्वया मर्पित पुरा । तथैव यद्धमात्मानमबद्धमिव मन्यमे । यदि तावदने वायो यथोकयरितस्लया। तत्वं धर्मार्थवित् क्लिय. म मया थोझुमिच्छसि । यदि शक्रः स्वयं पार्थ युध्यते तव कारणात् । तथापि न यथा काचिन्मम स्यादिमियत.। अयं कौन्तेय कामस्ते न चिरान्समुपस्थितः । योस्य हि मया मार्द्धमद्य प्रक्ष्यसि मे यनं । । अर्जुन उवाच ॥ इदानीमेव तावत्वमपयातो रणान्मम । तेन जीवसि राधेय निहतलमुजस्तः । भ्रातरं घातयित्वा कस्यका रणगिरय कः । त्वदन्यः क पुमान् मत्सु ब्रूयादेवं व्यवस्थितः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इति कर्णे ब्रुवन्नेव वीभत्सुरपगजित । अभ्ययादिराजन् वाणाम् कायावरण दिन। प्रतिजयाह ने कर्णप्रीयमाणा महारथः । महता मरवर्षण वर्षमाणमिवाम्बुदै। उत्पेतुः परजालानि घोररुपाणि सर्वशः। अविध्यदश्वाम् बाहोय हस्तावापं पृयक् पृथक् । मोऽमृष्यमाणः कर्णस्य निषगस्वावलम्बनं । चिच्छेद मिभिताग्रेण शरेणानतपर्वणा । उपासनादुपादाय कर्णो वाणनथापरान् । विव्याध पाण्डवं इस्ते तस्य मुष्टिरीयंत । तन. पार्थो महायाऊ. कर्णस्य धनुरच्छिनत् । म मलि प्राहिणोत्तस्मै नाम्पार्थो व्यधमच्छरैः। ततो निपेतुबहवो राधेयस्य पदानुगा । तांश्च गाण्डीवनिर्मुनी. प्राहिणोद्यमसादन। ततोऽस्याश्वाञ्छरैस्तोक्षणेभित्सुभारसाधनः। अाकर्ण मुक्तिरभ्यनस्ते हताः प्रापतन्मुवि । अथापरेण वाणेन ज्वलितेन महाजमा । विव्याध कर्ण कौन्तेयस्तोतोनारसि वीर्यवान्। तस्य भित्त्वा ननुवाणं कायमभ्यगमच्छरः । ततः मतमसाविष्टो न म किश्चित्प्रजजिवान्। स गाढवेदनो हित्वा रणं मायादुदभुखः । ततोऽर्जुन उदकोशदुत्तरव महारथः । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि कर्णपयाने परितमाऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो वैकन जिला पार्थो वैराटिमत्रवीत् । एतन्मां प्रापयानीकं यत्र नाला हिरण्मयः । यत्र माननवो भीमा रथेऽस्माकं पितामहः । कालमा मया युद्धं तिष्ठत्यमरदर्शनः । अथ सैन्यं महदृष्ट्वा रथनागहयाकुलं । अबवीदुत्तरः पार्थमपविद्धः शरैर्भृशं । नाई भक्ष्यामि वीरेह नियन्तुं ते इयोत्तमान् । विपोदन्ति मम प्राणा मनो विकलतोव मे । अस्वाभामिह दिव्याना प्रभावात् सम्प्रयुज्यता । त्वया च कुरुभिधव द्रवन्तीव दिशो दश। गन्धेन मूर्षिताई वमारुधिरमेदसा । वैधीभूतं मनो मेऽद्य तब व प्रपश्यतः । अदृष्टपूर्व शराणां मया मध्ये समागमः। गदापातेन महता गद्धानां निखनेन च । सिंहमादय हराणी गगाना हितस्तथा । गाण्डीवशब्देन भृशमनिप्रतिमेन च।. थुनिः मृतिय मेचीर प्रनष्टी: मूढचेतसः । अत्यातचक्रप्रतिम मण्डल सततं त्वया। याचिप्यमाणं समरे गाण्डीवध प्रकर्पतः। दृष्टिः प्रचलिता बीर इदयं दीयतीव मे। २८८ ·गाहरण पर अध्याय ६१1] । विराटपर्व t . वपुद्योयं तव रणे कुद्धस्येव पिनाकिनः व्ययच्छतस्तव मुजं दृष्ट्वा भीमे भवत्यपि । नाददानंन सन्धानं न मुञ्चन्नं शरोत्तमान्। बामईन प्रपश्यामि परसबपि विचेतनः। अवमोदन्ति मे प्राण भूरियं चनतीव च । नच प्रतोदं रगीय संयन्तु मलिरलि मे। । अर्जुन उवाच ॥ मामयीस्तं भयात्मानं त्वयाऽपि नरपुदव । अत्यहुतानि कर्माणि कृतानि रणमुर्द्धनि । राजपुत्तोऽसि भद्रन्ते कुले मत्स्यस्य विश्रुते । जातस्वं शत्रुदमने नावसादितुमईसि । धृति कृत्वा सुविपुतां राजपुत्त्र रथे पुनः । युध्यमानस्य समरे हयान संयच्छ अबुइन्। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्का महावाहुबँराटि नरसत्तमः। अर्जुना रथिनां श्रेष्ठ उत्तरं वाक्यमनोत् । सेनाबमाइ भोमस्य प्रापयस्खेतदेव मां पाछेल्याम्यहमेतस्य धनुामपि चाहये। अस्यन्तं दिव्यमस्वं मां चित्रमय निशामय। भाइदामिकायानी स्तनयिनोरिवाम्बरे। सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं द्रक्ष्यन्ति कुरवो मम । दक्षिणेनाथ वामेन कतरेण खिदसति । इति मा सङ्गता. मर्ने तर्कयियन्ति शत्रवः । माणितोदा रथावती नागनक्रान्दुरत्ययां । नदी प्रस्कन्दयिष्यामि परतोकप्रगहिनी। पाणिपादमिराठवागशाखानिरन्तर। वन कुरूणां छेस्यामि गरी मन्नतपर्वभिः । जयतः कारवों सेनामकस्य मम धन्विनः । गतं मा भविष्यन्ति पावकस्येव काना मया चक्रमिवाविद्धं सैन्यं द्रक्ष्यसि केवलं । इवस्ने मितितं चित्रमहं दयिताऽमि ते। असम्भ्रान्तो रथे तिष्ठ समेषु विषमेषु च । दिवमादृत्य तिष्ठन्तं गिरि भिन्द्यां म पत्रिभिः । अहमिन्द्रस्य वचनात्मझामेऽभ्यहनं पुरा। पौलोमान् कालकनाय महसाणि प्रतानि च। अहमिन्द्रादृढां मुष्टिं ब्रह्मणः कृतहस्तता। प्रगाढे तुमुलं चित्रमनिविद्धं प्रजापतेः। श्रई पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरवामिना। जिला पष्टिं सहस्राणि रथिनामुग्धन्विनां । भीर्यमाणानि कूतानि प्रदृद्धेनेव वायुना । मया कुरूणा इन्दानि पात्यमानानि पत्य वा ध्वजवृक्ष पत्तिदणं रथिसिंहगणायुतं । बनमादोपपिण्यामि कुरूणामलतेजमा । नानहरयनोडेभ्यः शरैःमत्रतपर्वभिः। पत्तीन मवानतिवतान् यात्स्यमानानवखितान्। एकः सदायिथामिवज्रपाणिरिवामुरान्। रोट्ररुद्रादहं शस्त्रं वरुणादपि वारुणं। अस्त्रमानेयममेय वायव्यं मातरियनः । ववादोनि तयाऽस्त्राणि शक्रादहमवाप्तवान्। धार्तराष्ट्रं वनं घोरं नरसिंहाभिरवितं । रहमुत्पाटयिष्यामि वैराटे व्यतु ने भयं । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमायामितस्तेन वैराटिः सव्यसाचिना। व्यागाहद्रथानीक भोमं भोमाभिरवितं ! नमायान्तं महावाई जिगीयन्तं रणे कुरून् । अभ्यवारयदव्ययः फरकमी पगामुनः। तस्य जिष्णुरुपादृत्य व मूलादपातयत् । विशय कनधीताचे. म विद्धः प्रापतहुति। नं चित्रमायाभरणा: इतविधा मनखिनः। आगच्छन्मीमधन्वानं चत्वारय महायताः। दुप्रासमा विकर्णय दुःमहोऽथ विविमतिः। प्रागत्य भोमधन्यानं बोभत्तुं पर्यवारयन्। दुःमानस्तु भसेन विध्वा वैराटिमुत्तरं दितीयेनार्जुनं वीरः प्रत्यविष्यत् स्तनान्त। ९० L ·७२ - १९९५ . ॥ ओमहाभारत [गेहरण पा अध्याय (१४६। तस्य जिष्णुरुपादृत्य पृथुधारेण कार्ग की। पकतं गार्द्धपत्रेण जातरूपपरिष्कृतं । अथेनं पञ्चभिः पक्षात्मत्यविध्यत् सनान्तरे। मोऽपयातो र हिला पार्थाणप्रपीडितः। तं विकर्णः शरैस्तीनोगा पर जिह्मगैः। विव्याध परवीरमर्जुनं धृतराप्रभः । ततस्तमपि कौन्नेयः शरेणानतपर्वण । लाटेऽभ्यहनत्तूरी म विद्धः प्रापनद्रथात्। ततः पार्थमभिद्रुत्य दु:सहः मविविंशतिः। अवाकिर धरैस्तीक्षाः परीमुर्धातरं रणे। तावुभी गार्द्धपत्राभ्यां निशितान्यां धनञयः । विद्धा युगपदव्यग्रस्तयो हानसदयत्। तो हताश्वा विभिन्नाद्रा एतराष्ट्रात्मशावुभा। अभिपत्य रथैरन्यरपनोती पदानुगेः । मचा दियाभ्यपतदोभत्सुरपराजितः । किरीटमाली कानेयो लधनको महायलः। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गाहरणपर्वणि अर्जुनदुःशासनादियुद्धे एकपष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अथ संगम्य सर्वे ते कारवाणां महारथा.। अर्जुन महिता यत्ताः प्रत्यविध्यन्त भारत। म सायकमज्जालः सर्वतस्तान्महारथान्। प्राच्छादयदमेयात्मा नीहारेणेव पर्वतान् । नदनिश्च महानागैर्हषमाणेश्च वाजिभि । भेरीवनिनादैव च शब्दस्तुमुलोऽभवत् । नागाश्वकायानिर्भिय लोहानि कवचानिच । पार्थस्य गरजालानि विनिष्पेतुः सहस्रमः । खरमाण: शरानस्यन् पाण्डवः प्रवभा रणे । मध्यन्दिनगतोऽर्चिमानशरदीव दिवाकरः उपलवन्ति विवस्ता रथेभ्या रथिनस्तथा । मादिनशाश्वपृष्ठेभ्या भूमौ चैव पदातयः । शरैः मच्छिद्यमानानां कवचाना महात्मना । नामराजतलाहानाम्प्रादुरामोन्महास्वनः। छन्नमायोधनं सर्व शरीरैर्गतचेतसा । गजाश्वमादिनां तत्र मितवाणात्तीवितैः । रथोपस्याभिपतिनैरास्थिता मानवैर्महो। प्रनृत्यतोव सङ्गामे चापइस्तो धनञ्जयः । श्रुला गाण्डीवनिधीषं विष्फूर्जितमिवाशने. 1 बस्तानि सर्वसैन्यानि व्यपागच्छन् महाइवात्। कुण्डलोणीषधारीणि जातरूपसजस्तथा । पतितानि म दृश्यन्ते शिरांसि रणमूर्द्धनि । विभिखान्मथितगात्रैबाइभिश्च मकार्मुकै महस्ताभरणैश्चान्य प्रच्छन्ना भाति मेदिनी। भिरमां पात्यमानानामन्तरा निशिने गरः। श्रमदृष्टिरिवाकापादभवद्भरतर्षभ। दर्शयिता तथात्मानं रौद्रं रुद्रपराक्रमः । अवरुद्धोऽचरत्यार्थी वर्षाणि विदशानि । क्रोधामिमुत्सृजन् घोरा धार्तराष्ट्रपु पाण्डवः । तस्य नद्दहत. सैन्यं दृष्ट्वा धार पराक्रम । सर्वे शान्तिपरा भूषा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः । विबामयित्वा तन्मन्यन्द्रावयित्वा. महारथान। अर्जुनो जयतो श्रेष्ठः पर्यवर्तत भारत। प्रावर्तयनदी घारा गणितादांतरङ्गिणी। अस्यिमयाससम्बाधा युगाले कालनिर्मितां । सरचापमा घोरा केनशैबचमाहती। ननुवाष्णीषसम्बाधा नागकुम्मा महादिपी । मेदोवमासूमवहा महाभयविवर्द्धिनों। रोट्रपा महाभीमा न्यापदैरमिनादिता । नीदासमहायाहां कयादगणमेविती । मुकादारोमिकलिला चित्रातधारदा। मरसहमहावी नागनकान्दुरत्ययां।

·माहरण । ग्रंथाय । ६२ । ६३ १६४1] ॥ विराटपर्व । l . महारथमहादीपा मसदुन्दुभिनिखना । चकार च तदा पार्थो नदी दुस्तरमोणितां । आददानस्य हि मरान् सन्धायच विमुञ्चतः। विश्पतश्च गाण्डीवं न किधिहो जनः । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनसछुटयुद्धे दिपष्टोऽध्यायः ॥ १९ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ ततो दुर्योधनः कर्णे दुःशासनविविंशती । द्रोणय सह पुत्त्रण रूपापि महारथः। पुनर्ययुद्य संस्था धनञ्जयजिघांसवः। विष्फारयन्त्यापानि वसवन्ति दृढानि च । ताविकीर्यपताकेन रथेनादित्यवर्धमा । प्रत्युद्यया महाराज समन्तादानरध्वजः। नताकपच काय द्रोणय रथिनां वरः। तं महाभहायोः परिवार्य धननयं। शरोधान सम्यगस्यन्तो जीमूना दव वार्षिकाः । वर्ष. मरवर्षाणि पातयन्तो धननयं। रपुभिबहुभिस्तर्ण समरे सोमवादिभिः। अदूरात्पर्य्यवस्थाप्य पूरयामासरादताः । तथा तैरवकीर्णय दिव्यरखः समन्ततः । न तस्य यमुटमपि विटतं सम्प्रदश्यते । सतः महय बीभत्सुर्दिश्यमन्द्र महारथः । अस्त्रमादित्यसवाय गाण्डीव समशेजयत्। भररािरिवादित्यः प्रतस्य समरे बनी। किरीटमागे कौन्तयः सर्वान् प्रच्छादयन् कुरुन्। यथा बखाइके विद्युत्पावको वा गितोचये। तथा गाण्डीवमभवदिन्द्रायुधमिवातत। यथा वर्षनि पर्जन्ये विद्युविधाजने दिवि। चातयन्तो दिशामा पृथिवीच समन्ततः । तथा दम दियः सर्वाः पनगाण्डीवमात्रणेत्। नागाय रथिनः मधे मुमुझस्तत्र भारत । सर्व शान्तिपरा योधाः सचित्तानि न नेभिरे। मामे विमुखाः सर्प योधास्ते हतचेतसः । एवं सत्राणि न्यानि भवानि भरतर्षभ। व्यवन्त दिया संवा निरागानि सगीवित। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि अर्जुनमालयुद्धे त्रिपष्टोऽध्यायः ॥ १३ ॥ सम्पायन उवाच॥ ततः सान्तनवो भीमो भर पताम विद्यमानेषु योधेषु धनञ्जयमुपाद्रवत्। प्रस्टय कामुक्येष्ठं जातरूपपरिष्कृतं । रानादाय तोरणायान्मर्मभेदान्प्रमाधिनः। पाण्डुरेपातपत्रेण प्रियमाणेन मूर्द्धनि। इभे स नरव्याघ्र गिरि सादये पथा। माय मर गानेयो धार्तरादानमहर्षयन् । प्रतियमुपावृत्य शोभरसं समवारयत्। ममुदीक्ष्य समायान्त फौन्तेयः परवीरहा। प्रयरमाप्रपामा धाराधरमिवाचनः । ततो भीमः परानो व पार्थस्य बोम्यगन् । समर्पयन्महावेगान् राममानानिशेरगान्। ने ध्व पाएपधम्य समामाय पतधियः। मनन्तं करिमाजस्वमायनिलयाय नान्। नतो भलेन महता पृथुधारेण पाडवः। छत्र पिछद भोपय दास नदपतहुवि । वगं चास्य कौन्तेयः शरैरभ्यहनन । भोवरवांहाय नयोभी पाणिसारयो। समयमापनीमा जामवापिस पाडय। दिव्येनालेय महता धनश्रयमगफिरत् । मयेव पावा भी दियमखमुदीरयम् । प्रत्ययमादभेयात्मा महाभपनिशान... तपोस्वदभरघुई उमदं नामहर्षणं । भीमस्त सह पार्थन यनिगरपारिख । . २ ·७४ श्रीमहाभारत [मोटरए पाध्याय ६४। .. - . ५ 1 भेडन्ते कुरवः सर्वे योधाय सहमनिकाः । भर्समधाः समागम्य भीमपाण्डवयोयुधि। अन्तरीक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्राइपोव हि । अमिचक्रमिवादि सव्यदक्षिणमस्थत । गाण्डीवमभवद्राजन पार्थन्य एजत. भरान्। नत. मंछादयामाय मीम भरम.मितः । पर्वतं वारिधाराभिन्छादयन्निव तोयदः । नां म वेलामिवोद्भुती गरदृष्टिं समुत्थिता । व्यधमामायक म. पाण्डवं समधारयत् । ततस्तानि निशतानि शरजालानि भागशः । 'समरेच व्यशीयंन्त फाल्गुनस्य रथं प्रति। ततः कनकपुङ्खानी भरष्टिं समुत्थिती । पाण्डवस्य रथाचूर्ण शत्तभानामिवायति । व्यधमत्ता पुनस्तस्य भीमः शरशते. पितः। ततस्ते कुरव. सर्व साधुसावितिचाब्रुवन्। दुष्करं कृतवान भोमो यदर्जुनमयोधयत् । धनवांस्तरुणो दत्तः क्षिप्रकारो धनञ्जय । कोऽन्य. समर्थ पार्थस्य वेगन्धारयितुं रणे। पाते मन्तिनवात् भौमात् कृष्णाद्दा देवकीसुतात्। प्राचार्यमवरदापि भारदाजान्महाबलात्। अखरखाणि संवार्य क्रीडला भरतभी। चचूंषि सर्वभूताना मोहयन्ती महाबली। प्राजापत्यं नर्थवेन्द्रमानेयं रौद्रदारुणं । कविरं वारुणश्चैव याम्य वायव्यमेव च। प्रयुञानी महात्मामी समरे तो विचरतु । विस्मितान्यय भूतानि नौ दृष्ट्वा संयुगे तदा । माधु पार्य महाबाहो माधु भीमेति चात्रुवन् । नायं युको मनुष्यपु योऽयं सदृश्यते महान् । महावाण सम्प्रयोगः समरे भीमपार्थयोः । ॥ वैशम्पायन वाच ॥ एवं सम्बास्त्रविदुषोरवयुद्धमवर्तत। अस्वयुद्धे तु निर्दृत शरयुद्धमवर्तत। अथ जिष्णुरुपादृत्य चुरधारेण कार्मुकं । चकर्त भीमस्य तदा जातरुपपरिष्कृतं । निमेषान्तरमात्रण भीमाऽन्यत्का क रणे । समादाय महाबाहुः मज्यं चक्रे महारथ.। शरांय सुबहन क्रुद्धा मुमोचाइ धनञ्जये। अर्जुनोऽपि शरांस्तोष्णान् भोभाय निमितान् बहन् । 'चिक्षेप सुमहातेजास्तथा भीमथ पाण्डवे । तयोदिव्यास्त्र विदुषारस्यतोर्निमिताञ्छरान् । नविशेषस्तदा राजन् लक्ष्यते स महात्मनाः। प्रथाटणेशदिशः शरैरतिरथस्तदा। किरीटमाली कान्तयः भूरः मान्तनवस्तथा। अतीव पाण्डवो भीभं भीमश्चातीव पाण्डवं। वझव तस्मिन् मङ्गामे राजन् लोके तदहुन। पाण्डवेन हताः भूरा भोमस्य रथरक्षिणः । गरते स्म तदा राजन् कौन्तेयस्थाभितो रथं । ततो गाण्डोवनि का निरमित्र चिकीर्षवः । अगच्चन्पुतनिष्टा श्वेतवाहनपत्रिण.। निष्यतन्नो रथात्तस्य धौता हरण्यवासमः । आकाश समदृश्यन्त इंसानामिव पड्कय । तस्य नदिव्यमम्वं हि विगाढं चित्रमस्थत.। प्रेपन्त मान्नरीवस्या, मब देवाः मवासवा.दृष्टा परमप्रीतो गन्धधिवमद्धत। मंस देवराजाय चियममा प्रतापवान्। पश्येमीनपार्थनि कान्नसक्रानिब गहन । चित्ररूपमिदधिणार्दिथ्यमस्वमुदीयतः। नेदं मनुष्याः संध्यहीदं तेषु विद्यते। पाराणामा महालाण विधियोऽयं समागमः। श्राददामस्य विमरान् मन्वाय ए विमुञ्चतः। । । २.. .

·नहरण पर अध्याय ६४।६५] ॥विराटपर्व ॥ . विकर्षतच गाण्डीवं नान्तर समदृश्यता मन्दिनगतं सूर्य प्रतपन्तमिवाम्बरे। नगनुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रतियोचितुं । नयैव भीमें गाङ्गेयं द्रष्टुं नोत्सहते जनः । उमा विश्रुतकमाणवुभौ तीव्रपराक्रमी। उभा सदृशकर्माणावुभौ युधि सुदुर्भयो। इत्युका देवराजस्तु पार्थभीमसमागमं । पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षण भारत। ततः सन्तनवो भीमा वाम पार्थमताडयत्। पश्यतः प्रतिसन्धाय विध्यतः सयसाचिनः। तत. प्रहस्य बोभन्म : पृथुधारेण कामुक । चिच्छेद गार्द्धपदेश भीमम्यादित्यतेजसः । प्रथनं दामिनाणे. प्रत्यविध्यत्स्तनास्तरे। यतमानं पराक्रान्त कुन्तीपुत्त्रो धनञ्जयः । म पीडित महावाहुर्महोला रथकूबरं । गाङ्गेया युद्धदुर्द्धर्षस्तस्या दीर्घमिग्रन्तर। नं विसंचनोवाह संयन्ता रथवामिनां । उपदेशमनुस्मृत्य रतमाणो महारथं । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि भीमापयाने चतु पष्टोऽध्यायः ॥ ६॥ शम्पायन उवाच ॥ भोभे तु सलामभिरो विहाय पलायमाने पृतराष्ट्रपुनः । उत्सृज्य केतुं निनदन्महात्मा धनुर्मिरधार्जु ममासषाद। म भीमधन्धानमुदयवीर्य धनत्रयं शत्रुगणे चरन्नं । भाकरीपूर्णयाचोदितेन विव्याध भझेन ललाटमथे। स नेन वाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाग्रेण सुर्महितेन । रराज राजन् रजनीयका थर्यकपनी रुचिरकाटाः । अथास्य वाणेन विदारितम्य प्रादुर्बभूवस्गजसमुण। म तस्य जाम्बूनदपुद्धचित्रो भिवा उडाटं मुविराजते स्म । म तेन वाणाभिहतम्तरखो दुर्थे धननाडूतमन्युवेगः । परानुपादाय विधाग्रिकल्पान विव्याध राजानमदीनमत्वः । दुर्योधनद्यापि तमुयतेजाः पार्थच दुर्योधनमेकवोरः । अन्योऽन्यमागी पुरुषप्रवोरी समो समाजन्नतुराममोहै। तत. प्रभिनेन महागजेन महोधराभेन पुनर्विकर्ण: । रथैयतभिर्गजपादरई कुन्तीमतं निष्णुमयाभ्यधावत् । नमापतन्ते चरितं गजेटं धनञ्जयः कुम्भविभागमध्ये । पार्शपूर्णन महायमेन वाणेन वियाध महाजवेन । पार्थेन मृट स तु गार्द्धपत्रः पापुद्धदेशात् प्रविवेश नाग। विदाय नमवरमकाम यथाऽगनि, पर्चतमिन्द्रमृष्टः । भरमततः म तु नागराजः प्रपितासो व्यथितान्तरात्मा। समीरमानो निपपात मद्यां वजाहतं दामिवानन्य : २०६४ निपानिने दन्निवरे पिया घामादिकर महमाऽवतीय व पदान्यष्टशनानि गवा विविधते. स्यन्दनमारुनह। निहत्य नागन्तु मरेण नेन दजोपमेनाहिवराम्बुदामानयाविधेनव भरेण पार्था दुर्योधनं ववधि निर्षिभेद। नतो गजे राजनि भिन्न भग्ने विको च मपादरसे। गाण्डीवमुचिशिख मणु नास्ते योधमुत्या. महमाऽग्नु । दृष्टव पॉर्थन इनव नागं योधाय मचान् द्रवतो निशम्य । रथं समारत्य कुरुपयोरोग्णामदाव यो न पार्य। भीमरूपं वरिनं द्रवन्तं दुर्योधनं शत्रुमहोऽभिपताना प्रापेटययोडुमना किगेटो वायम विद्धं धिरधमन्त .. ॥ अद्भुन उवाच ॥ विहाय कोनि विपुला यगय पुद्वात्परादृत्य पनायो किं । न त ढप्यारि समारतानि नपा राम्बादवरोपित युधिष्ठिरम्याम्मि निदेनकारी पाचनतीयो युधि मंस्थितोऽस्मि । तदर्यमादृत्य मुसु प्रथर मरेट वृत्तं पर पा • • . सराहा ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [गौहरण पायाय ६५।६। m ९.k - भोघं तवेदं भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात् । नहीह दुर्योधनता नवास्ति पलायमानभ्य रणं विहाय । नपुरस्तादथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रचितारं । अपहि युद्धात्पुरुषप्रपोर प्राणान् प्रियान् पाण्डवतोऽद्य रत। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपणि दुर्योधनपलायने पञ्चपष्टोऽध्यायः ॥६५॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ आइयमान स तेन मध्य महात्मना वै एतराष्ट्रपुचः। निवर्तितस्तस्य गिरडुन महागजो मत्त वाङगेन । मोऽस्मृष्यमाणो वचमाऽभिपृष्टो महारथेनातिरथातरखी । पयाववत्ताथ रथेन गोरो भोगी यथा पादनशभिदृष्टः । तं प्रेक्ष्य कर्ण परिवर्त्तमानं निवत्य संस्तभ्य च विद्धगा। योधनस्योत्तरतोऽभ्यगच्छत्पार्थ नृबोरो युधि हेममाली। भीमस्ततः शान्तनको विकृत्य हिरण्यकक्षस्वरयाऽभिषड्डी। दुर्योधनं पयिमतोऽभ्यरवत्पार्थान्महावाहुरधिज्यधन्वा । द्रोण: कृपयैव विविंशतिश्च दुःशासनयैव विकृत्य शीघं । सर्वे पुरस्तादिनतेपुचापा दुयोधनार्थं त्वरिताभ्युपेयुः । स तान्यनीकानि निवर्तमानान्यालोक्य पूर्णेघनिभानि पार्थः। ईसो यथा मेघमिरतन्तं धनञ्जयः प्रत्यपवत्तरखी। १९९० ने मवतः सम्परिवार्य पार्थ शस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः। ववपुरभ्य य मरैः संन्तामेघा यया इधरमोग.। ततोऽस्वमस्त्रेण निवार्य नेपी गाण्डीवधन्वा कुरुपुङ्गवार्ना ! संमोहन शत्रुहहोऽ यदव प्राठ्यकारेन्द्रिग्वारणोय। नतो दिशश्चानुदिगो विकृत्य भरः सुधारैर्निशितैः सुपवैः। गाण्डीवघेोषेण मनासि तेषी महावनः प्रव्यययाचकार । नतः पुनर्भीमरवम्प्रय दो या महाशसमुदारघोष । व्यनादयत् म प्रदिशा दिश. ख भुवञ्च पायर्या दिषता निहन्ता । ते मङ्खनादेन कुरुप्रबोरा: समाहिताः पार्थसमीरितेन । उत्सृश्य चापानि दुरामदानि सर्व तदा शान्तिपरा वचः ।१९५ तथा विशिषु बनेषु पार्थ स्टत्वा च वाक्यानि तथात्तरायाः। निर्याहि मध्यादिति मत्स्यपुत्तमुवाच यावत् कुरो विसंज्ञाः। आचार्यशारदतयोः सुयक्त कर्णस्य पीतं रुचिरञ्च वस्त्र । द्राणेय राजय नथैव नोने वाले समादत्ख नरप्रवीर। भोमस्य संज्ञान्तु तथैव मन्ये जानाति मोऽलप्रतिघातभेषः। रतस्य वाहान् कुरु सव्यतस्त्वमेव हि यातय्यममूढसंश। रमोन्समुत्सृज्य ततो महात्मा रचांदवभुत्य विराटपुत्तः । वस्ताण्युपादाय महारथानां वर्षे पुनःखै रथमारोह। ततोऽन्यभामचतुरः पदयान पुत्तो विराटस्य हिरण्यकशान् । ते नातीयुधजिनामनीकं येता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्यात् ।९१२०. नयाऽनुपान पुरुषप्रवीरं भोमः शरैरभ्यहनत्तरखी। मचापि भोमस्य हयात्रिहत्य विव्याध पार्योदगभिः पृषत्कः । नतोऽर्जुनी भीममपाम्य युद्धे विश्वास्य यन्तारमरिष्टधन्धा । तस्या विमुको रथहन्दमध्यान्मेषं विदायव सहस्रारिमः । एन्धामि तु कुरुपयोरा: पार्थं निरीक्ष्याथ सुरेन्द्रकल्प। रणे विमुकं स्थितमेकमाजी स धार्तराष्ट्रस्वरित बभाषे। अयं कबिद्वता विमुक्तस्तथा प्रमथोत यया न मुधेत्। नमत्रीत् मान्तनवः प्रहस्यक ते गता बुद्धिरभूत् क बोर्थ । मान्ति परा प्राप्य यदा स्थितोऽभूकमज्य वाहाय धनुर्विचित्र । न लेप बीभत्सुरलं नृशंस कत्तुं न पापेऽन्य मनो विशिष्टा १९९१ चलायाधगदेवधर्म मर्चेन तस्मानिहता रणेऽस्मिन् । चिमं कुरून् याहि कुरुप्रयीर विजित्य गाश्च मतियातु पार्यः। माते खोऽथ निपतेत माहात्तसंविधानयमरिष्टपन्य। वैशम्पायन उवाच ॥ दुर्योधनस्तस तु तनियम्य पितामहस्यात्महित वचोइया तीतकामा युधि मोऽत्यमर्षी राजा विनि खस्य बभूव दी। ॥

·मोहरण प। अध्याय ६६।६७1] । विराटपर्व - तभीभवाक्यं हितमोक्ष्य मा धनञ्जयामि विवर्द्धमानं । निवर्त्तनायव मनो निदथुर्दुर्योधनं ते परिरक्षमाणाः । नानास्थितान् प्रीतमनाः स पार्थो धनञ्चयः प्रेक्ष्य कुरुप्रवोरान् । आभाषमाणाऽनुनय मुत्त वत्तोऽत्रोत्सम्परिहत्य भूयः। । पितामई शान्तनवञ्च वृद्ध द्राणं गुरुञ्च प्रणिपत्य मूझी। द्रौणि कृपञ्चव कुरूंच मान्याञ्छरैयिचिवैरभिवाद्य चैत्र । दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं चिच्छेद पार्थो मुकुटं शरेण । श्रामव्य बोरांच तथैव मान्यान् गाण्डीवघोषेण विनाद्य लोकान्। स देवदत्तं महमा विनाद्य विदार्य वोरो दिपता मनामि । ध्वजेन मानभिभूय मंचून महेमजालेन विरग्जमानः । दृष्टा प्रयातांस्तु कुरून किरीटी अष्टोऽनवोत्तव स मत्स्यपुत्त्रं । श्रावतयाश्वान् पशवो जिताते याताः परे याहि पुरं प्रहर देवास्तु दृष्ट्वा महदहृतं तद्युद्धं कुरूणां सह फाल्गुनेन । जग्मुर्यथा खं भवनं प्रतीताः पार्थस्थ कर्माणि विचिन्तयन्तः । २९६ इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरपपर्वणि अर्जुनयुद्धनिवर्तने पडधिकषष्टोऽध्यायः॥ ६६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ।। ततो विजित्य सङ्गामे कुरून्स वृषभेक्षणः । समानयामास तदा विराटस्थ धनं महत्। गतेषु च प्रभमेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः । वनानिष्क्रम्य गहनाइहवः कुरुमैनिकाः। भयान्सन्तस्तमनसः समाजग्मुस्ततस्ततः । मुककशास्त्रदृश्यन्त स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा। क्षुत्पिपामापरिश्रान्ता विदेशस्या विचेतसः । ऊचुः प्रणम्य सम्भ्रान्ताः पार्थं किकरवाम ते। ॥ अर्जुन उवाच ॥ स्वस्ति व्रजत वो भद्रं न भेतव्य कथञ्चन । नाइमात्तान जिघांसामि भृशमाश्वासयामि वः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य नामभयां वाचं श्रुला योधाः समागताः। श्रायु:कीर्तियशोदाभिस्त माशोभिरनन्दयन् । नतोऽर्जुनं नागमिव मभिन्नमुत्सृज्य प्रबून विनिवर्तमानं । विराटराष्ट्राभिमुख प्रयान्तं नाभनुवंस्तं कुरवोऽभियातुं । नत. स तन्मेघमिवापतन्तं विद्राव्य पार्थः कुरुमेघसैन्यं । मत्स्यस्य पुत्रं द्विषतां निहन्ता वचोऽनवीरसंपरिग्टा भूयः । पितुः सकाश तव तात सर्व वसन्ति पार्था विदितास्तव । तान्मा प्रमित्रंगरं प्रविश्य भोत प्रणश्यद्धि स मत्स्यराजः। 'मया जिता सा ध्वजिनी कुरूणां भया च गावो विजिता विषयः । पितुः सकाश नगरं प्रविश्य वमात्मनः कर्म पतं - प्रवीदि। ॥ उत्तर उवाच ॥ यत्ते कृतं कर्म न पारणीयं तत्कर्म कत्तुं मम नास्ति शक्तिः । न ला प्रवक्ष्यामि पितुः सकामे यावन मा वक्ष्यामि भव्यपारिन्। ॥ वैशम्पायन उवाच॥ म अबुसेनामवजित्य जिष्णुरच्छिद्य सर्वञ्च धनं कुरुभ्यः । समानमागत्य पुन मी तामभ्येत्य तम्या मरवितताः। नत. सवहिपतिमा महाकपिः महेव भतैर्दिवमुत्पपात । तथैव माया विहिता बभूव ध्वगध मैंह युयुजे रथे पुनः । विधाय नत्रायुधमागिवर्द्धनं कुरुत्तमानामिपुधीः मरांस्तथा। प्रायासमस्या नगर प्रहरः किरीटिना सारथिना महात्मना । पार्थस्तु शत्वा परमार्यकर्भ निहत्य मन् दिपतां निहन्ता। चकार वेणीच नयेव भयो जयाह रमोन पुनरुत्तरम्य ॥ ९५. विवेश यो नगरं महात्मा बनारूपमुपेत्य सारथिः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो निकृत्ताः कुरवः प्रभमा वयमास्थिताः। इस्तिनापुरमुदिग्य मषे दीना ययुस्तदा । पन्यानमुपसङ्गम्य फालाना वाक्यमनवोत्। राजपुत्र प्रत्यक्ष समानीतानि सर्चयः । न ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [गोहरण प० । अध्याय ६०।६८ । गोकुलानि महाबाहो वीर गोपालकैः सह । ततोऽपराह यास्यामा विराटनगरं प्रति। आश्वास्य पाययित्वा च परिप्लाय च वाजिनः। गच्छन्तु बरिताश्चमे गोपाला: प्रेषितास्वया। नगरे प्रियमाण्यान्नु घोषयन्तु च ते जयं । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अथोत्तरखरमाण: स दूतानाज्ञापयवचनात्फाल्गुनस्य । पाचवध्वं विजयं पार्थिवस्य भना: परे विजिताथापि गावः। इत्येवं भारतमत्स्यवोरी ममव्य सङ्गम्य ततः शमी तां । अभ्यत्य भूयो विजयेन हप्ताबुत्सृष्टमारोपया स्वभाण्डं । स शत्रुसेनामभिभूय सामाच्छिद्य सर्वञ्च धनं कुरुभ्यः । वैराटिरायानगरं प्रतीतो हन्नलासारथिना प्रबीरः । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरागमने मतपटोऽध्यायः ॥६॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ धनं चापि विजित्याश विराटी वाहिनीपतिः। विवेश नगरं हटश्चतुर्भि पाण्डवै. मह । जिला विगतीन् सङ्गामे गाीवादाय सर्वशः । अशोभत महाराज सहपार्थः त्रिया वृतः। तमामनगतं वीरं महदा हर्षवर्द्धनं। उपासाचतिरे सर्व सह पार्थः परन्तपाः । उपतस्युः प्रकृतयः समस्ताः बामणैः सह । सभाजित: ससैन्यस्तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट् । विसर्जयामास तदा दिजांच प्रकृतीस्तथा। तथा म राजा मत्स्यानी विराटो वाहिनीपतिः । उत्तरं परिपमच्छ व यात इति चानवीत्। आचख्युम्नस्य तत्सर्वेः खियः कन्याश्च वेश्मनि । अन्तःपुरधराश्चैव कुरुभिगौधनं इत। विजेतुमभिसंरच रक स्वातिमाहसात् । वृहन्नलासहायय निर्गतः पृथिवीमयः । उपायातानतिरथान् भीमं मान्तनवं रुपं । कर्ण दुणेधनं द्रोणं द्रोणपुत्वञ्च यथान् । ॥ वसम्पायन उवाच ॥ राजा विराटोऽथ ममाभितप्तः श्रुत्वा सुतं त्वेकरथेन यातं । हनलासारथिमाजिवर्द्धनं मोवाच मानथ मन्त्रिमुख्यान। मर्चया कुरवते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः। चिगानिस्तान् श्रुत्वा न स्यास्यन्ति कदाचन । नमागच्छन्तु मे पोधा बनेन महता रताः । उत्तरस्य परोसाथ ये विगतरविक्षताः। हयांय नागाय रथांय मी पदातिमाय मत प्रयोगन्। प्रस्यापयामाम मुतम्य हेतीप्रिनिगल्लाभरणेपपनान् । एवं म राणा मास्यानां विगो वाहिनीपतिः। व्यादिदेगाथ तां चित्रं वाहिनी चतुरक्षिण। कुमारमा जानीत यदि जीवति वा नवा । यस्य यन्ता गतः घण्डा मन्या समजीवति। पायन उवाच ॥ नमप्रवद्धिर्मराजो विहस्य विराटराज भुंगाभितप्तं । वृहमलामारथियेवरेन्द्र पर न नेयनि नवाचगास्ताः। . मधाम मशीपारिताम् कुरुंय नर्थव देवामुरमिद्धयताम् । असं विजेतुं समरे सुतस्ते खनुठिनः मारथिमा हिनेन । पायन उवाच॥ प्रयोत्तरेण महिंता दूता गोधगामिनः। विराटनगरं प्राथ विजयं ममवेदयन् । रास्तामय॑मारण्यो मन्त्री विजयमुनमा पराजय कुपणाचाप्युपाचाग्नं नोत्तरं । जमा विनिष्मिता गाय, कुरवर पगगिताः । उत्तरमा सतेन मनीष परम्तपः ।

·गहरण या प्रथाय ६८1] । विराटपर्व ७८ . . ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ दिल्या विनिनिता गावः कुरवश्व पसाथिनाः । नाहुतं वेव मन्येऽहं यत्तेपुत्रोऽजयत् कुरुन् । २१८. ध्रुव रख जयस्तस्य यस्य यन्ता रहन्नना। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ नतो विराटो नृपतिः सम्प्रदृष्टतनूरहः । श्रुला म विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः । आच्छादयित्वा दूतांस्तान् मन्त्रिण: मोऽभ्यचादयत्। राजमार्गा:कियन्तां मे पताकाभिरलट्टनाः ।। पुप्पोपहारैरर्चन्तां देवताद्यापि सर्वशः । कुमारा योधमुख्याय गणिकाय स्खलद्दताः। वादिचाणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम। घण्टावन्मानव, मोघ मत्तमारुन वारणं । टणाटकेषु सर्वेषु समाख्यात जयं मम। उत्तरा च कुमारीभिर्वतीभिः परिवारिता। ग्टनारवेशाभरणा प्रत्युद्यात सुतं मम। वैशम्पायन उवाच॥ श्रुत्वा चेदं वचनं पार्थिवस्य मय परं स्वस्तिकपाणि भूताभयं व्याणि च वारिजाश्य वैगे: पराई प्रमदाः भाया तथैव सूतैः मह मागधैश्च नान्दोरवाद्याः पणवावयवाद्याः । पुरादिराटस्य महावलस्य प्रत्युद्ययुः पुत्त्रमनन्नयोय । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ प्रस्याप्य सेना कन्याय गणिकाच वनमृताः। मत्स्यराजो महाप्राज्ञ' प्रहरी इदमब्रवीत्। प्रधानाहर मैरिधि का द्यूतं प्रवर्त्ततां । तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत । न देवितव्यं स्टेन फितवेनेति न श्रुतं । वामद्य मुदायुनं नाई देवितुमुत्महे । प्रियं त ने चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे । । विराट उवाच ॥ पिया गावो हिरण्यञ्च यच्चान्यदसु किञ्चन। न मे किञ्चित्तु रक्ष्यन्ते अन्तरेणापि देवितु । ॥ कर उवाच॥ किन्ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद । देवने बहवो दोयास्तस्मात्तत्परिवर्तयेत्। शुनम्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः । सराष्ट्रं सुमहत् स्फोतं धाळेय विदयोपमान् । राज्य हारितवान् सर्वं तस्माधून न रोचये। अय वा मन्यसे राजन् दोव्याम यदि रोचते। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ प्रवर्त्तमाने द्यूते तु मत्स्य पाण्डवमत्रवान् । पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृया: कुरवो जिताः । नतोऽनवीन्महात्मा म रनं रामा युधिडिगः । वृहन्नला यस्थ यन्ता कथं मन जयेत् युधि। इत्युक्रः कुपिनो राजा मत्स्यः पाण्डवमनीत्। ममं पुत्रेण मे षण्डं ब्रह्मायन्धी प्रममि । वाचावार्थ न जानीये नूनं मामवमन्यमे। भीमद्रोणमुखान् सर्वान् कमात्र म विशयति । वयस्यत्वात्तु ते ब्रह्मनपराधमिमं चम। मेनं तु पुनर्वाधं यदि गोवितुमिच्छमि। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यत्र द्रोणस्तथा भोमा ट्राणिकर्तन: कृपः । दुर्योधनय राजेन्द्रस्त याऽन्ये च महारथाः। मरगणे. परितः सादादपि मरुत्पनि कोऽन्या बहनजायास्तान प्रतियुध्येत मतान् । पन्य याहुबडे तुन्यो न भूतो न भविष्यति। अतीव समरं दृष्टा हो यस्थापनायते। यो अपेमहितान सम्मान मसुगमरमानवान्। नाभेन महायेन कमास न विप्रेष्यो। ॥विराट उवाच ॥ बट्टयः प्रतिषिद्धोऽमि न च वाचं नियच्छति । नियना पत्र वियत म कयिर्ममारे। ॥ वैम्पायन उवाच ॥ ततः प्रकुपिता राजा तमशेणाहन में मुसे युधिष्ठिर कोपावमित्र मयन् । ६ - ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गाहरण प० । श्रथाय ६ २२६ बलवत्प्रतिविद्धव नताशोणितमावहत्। तदप्राप्नं महौं पार्थः पाणिभ्या प्रत्यम्टहत । अवैक्षत स धर्मात्मा द्रौपदी पार्श्वत स्थितां । मा ज्ञात्वा तमभिप्रायं भर्तृश्चित्तवशानुगा। पाग्रहीता सौवर्ण जलपूर्णमनिन्दिता । तच्छोणितं प्रत्यग्टदाद्यत्प्रसुखाव नस्ततः । प्रयोत्तर मिर्गन्धम्मात्यय विविधराया। वकीर्यमाण: संघटो नगरं खैरमागतः । सभाज्यमान. पारेच सीमिर्जानपदैस्तथा। श्रासाद्य भवनदारं पिवे संप्रत्यवेदयत् । ततो दास्य' प्रविश्यैव विराटमिदमत्रवीत्। हवलासहायश्च पुत्तो दार्युत्तरः स्थितः। नतो घटो मत्यराजः क्षत्तारमिदमब्रवीत्। प्रवेश्यतामुभा पूर्ण दर्शनेसुरई तयोः । सत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्णमुपाजपत् । उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या वृहन्नला। एतस्य हि महाबाहा.प्रतमेतत्समाहित । ममाझे प्रणं कुर्थाच्छोणितं वाऽपि दर्शयेत् । अन्यव सट्टामगतान स जीवेत्कयच्चन। न मृण्यादृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वा तु सगोणित। विराट मिह मामात्यं हन्यात्मबलवाहन। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः प्राविगत् पृथिवीञ्जय । मोऽभिवाद्य पितुः पादौ काश्चायुपतिष्ठत। नतो रुधिरसंयुक्तमनेकापमनागस । भूमावासोममेकान्ने मेरिन्ध्या प्रत्युपस्थितं । ततः पप्रच्छ पितरं खरमाण देवोत्तरः । केनायं ताडितोराजन् केन पापमिदं कृतं ॥ विराट उवाच ॥ मयाऽयं ताडितो जियो नचाप्यतावदईति। मयस्यमाने यत् सरे खथि षण्इं प्रशंसति । ॥ उत्तर वाच ॥ अकार्य ते कृतं राजन् चिप्रमेव प्रमाद्यतां। मा त्वां प्रमाविषं घोरं ममूलमिह निर्दछेत् । ॥सम्पायन उवाच ॥ स पुत्रस्य वचः श्रुषा विराटो राष्ट्रवर्द्धनः । क्षमयामाम कौन्तेयं भस्म छानमिवानलं । १९९५ चमयम्तम्तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत। पिरं चान्तमिदं राजन्न मन्युबिद्यते मम । पदि तत्पनेमा रुधिरं मम नसतः । मराष्ट्रस्त्वं महाराज विनश्येथा न संशयः। म दूपयामि ते राजन पदै इन्याददूषफै। पसवन्त प्रभु राजन धिपं दारुणमाप्नुयात् । सम्पायन उवाच ॥ मोणिते तु यतिकान्ते प्रविवेश सहनला । अभिवाद्य विराटन्तु कर चायुपतिष्ठत। धामयित्वा तु कोरप्यं रणादुत्तरमागतं । ममम नतो मस्य. टएषत: सव्यसाधिनः। मया दापादयाममि कैकेयोनन्दिवर्द्धन । बया मे मदमः पुचो म भूतो न भविष्यति। पदं पदसहसेष पयरमापराभुयात्। नेम कर्दन मात कयमामोसमागमः । मनुयलोके मकसे पथ तुस्यो न विद्यते । नेम भीमेण ते तात कयमामीत्समागमः। प्राचाया एप्पियोराण कारवाणाय यो दिनः। मर्मवयस्य पाचायः ममतमताम्बरः। दोषण में नात कपमापोलमागमः । श्राचार्यपुत्वों पर ममतभृतामपि । अपत्याति विण्यातगामीमार कथं । रणे यंप्रेक्ष्य मीदन्ति सम्वा वलिजा यथा। पेनाले नात कपमामोसमागमः पवतं योऽमिवियेत रागपुरी मेहपुभिः। दुर्योधनेन ने नात कपमा । अवगाहा दिपना मे गुपणे वातोऽभिगतिमा। - .

·गाहरण पाथाय (६८७०।] ॥ विराटपर्व । ८२ f १२. ९२१५ यस्तं धनमयाजेपीः कुरुभियंस्तमाहवे तेिषां भयाभिपन्नानां मधेप वनमानिन । नूनं प्रकाल्य तान् मास्वया युधि नरर्यभ । प्राच्छिन्नं गोधनं मर्च शार्दूनेनामिर्ष यया। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि विराटोत्तरसंवादे अटपष्टाऽध्यायः॥ ६८॥ ॥ उत्तर वाच ॥ न मया निमिता गावोन मया निर्जिताः परे। कृतं तत्सकनं तेन देवपुत्त्रेण केनचित्। म हि भोनं द्रवन्त मां देवपुत्तो न्यवारयत्। स चातिष्ठद्रथोपस्ये वज्रमन्नहना युवा। तेन ते निर्जिता गाव: चारवथ पराजिताः। तस्य तत् कर्म बीरस्य न मया तात तत्त। स हि भारत द्रोणं द्रोणपुत्वञ्च षड्यार। सूतपुत्तश्च भीमञ्च चकार विमुखान गरैः। दुर्योधनं विकर्मञ्च सनागमिव यूथपं । प्रभानमत्रवीगोतं राजपुत्रं महाबलः । न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किञ्चन । व्यायामेन परीमख जीवितं कौरवात्मज । न मोक्ष्यसे पलायस्वं राजन् युद्धे मनः कुरु । प्रथिवी भाक्ष्य जिला इतो वा स्वर्गमास्यमि। म निवृत्ती नरव्याघ्रो मुञ्चन वज्रनिभान् धरान् । सचिवै. महता राजा रथे नाग दुव न्यभन्। नं दृष्ट्वा रोमहर्षोऽभूदूरुकम्पश्च मारिप । म तब सिंहसकाशमनीकं व्यधमच्छरैः। तत्प्रणुद्य रथानीक सिंहसंहनना युवा । कुरूंस्तान् प्रहसन राजन् मंस्थितान् इनवासमः । एकेन तेन बीरेण पनथा: परिनिर्जिताः। भार्दूखेनेव मत्तेन यथा वनचरा मृगाः । । विराट उवाच ॥ कस बीरो महावाहुर्देवपुत्रो महायशाः। यो मे धनमयाजेपीत् कुरुभिर्यस्तमाहवे। एच्छामि तमहं द्रामचितुञ्च महाबलं । येन मे त्वञ्च गावच रक्षिता देवमनुना। ॥ उत्तर उवाच ॥ अन्तर्धानं गतस्तत्र देवपुत्त्रो महाबलः । स तु श्यो वा परो वा मन्ये प्रादुर्भविथति। विशम्पायन उवाच ॥ एवमास्यायमानन्तु छन्नं सत्रेण पाण्डवं । वसन्तं नव नाज्ञासीदिराटो वाहिनीपतिः ततः पार्थोऽभ्यनुज्ञातो विराटेन महात्मना। प्रददा तानि वासांसि विराटदुहितुःस्वयं। उत्तरातु महाहाणि विविधानि नवानि च। प्रतिम्टयाभवत्प्रीता तानि वामांसि भाविनी। मन्त्रयित्वा तु कौन्तेय उत्तरेण महात्मना। इति कर्तव्यतां मना राजन् पार्थ युधिष्ठिरे। नतस्तथा नयदधाद्ययावत्पुरुषर्षभ । मह पुत्त्रेण मत्स्यस्य प्रघटा भरतर्षभाः । इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गाहरणपर्वणि विराटोत्तरसंवाद रकानमप्ततितमोऽध्यायः समाप्तञ्च गहरण पर्व ॥६॥ २११८ ॐ H ॥अथ वैवाहिकपर्व ॥ ४॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततस्तृतीये दिवसे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः । खानाः शकाम्बरधराः ममये चरितत्रताः। ९९९. युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य मन्त्राभरणभूषिताः। दारि मत्ता यथा नागा भाजमाना महारथाः! विराटस्य समां गत्वा भूमिपालासनेय्वय । निषेदुः पावकारयाः सर्च धिष्णेवियाग्रयः । तेषु तचोपविटेषु विराटः पथिवीपतिः। श्राजगाम सभा का राजकार्याणि सर्वमः । २ प ·पर ॥श्रीमहाभारतं॥ [वैवाहिक पा अध्याय ७०।०१। . . . २२०. २२॥ श्रीमतः पाण्डवान् दृष्ट्वा ज्वलनः पावकानिव । मुझलमित्र च ध्यावा मोपः पृथिवीपतिः। अथ मस्योऽब्रवीत्कर देवरूपमवस्थितं । मरुहरुपासीनं चिदशानामिवेश्वरं। संकिलादातिसपस्व सभास्तारो भया स्तः । अथ राजासने करमादुपविष्टललतः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ परिहासेसया वाक्यं विराटस्य निशम्य तत्। स्मयमानोऽर्जुने राजविदं वचनमावीत् । ॥ अर्जुन उवाच॥ इन्द्रस्यासिनं राजन्नयमारोढुमईति। ब्रह्मास्यः श्रुतवास्यागी यज्ञगानो दृढवतः । रष वियहवान् धर्म एष बीर्यवताम्बरः । एप वुद्याऽधिको लोके तपसाच परायणः । एषोऽस्त्र विविध वेत्ति चैलोक्ये सचराचरे। न चधान्यः पुमान् वेत्ति न वेस्थति कदाचन । नदेवा नासुराः केचिन्न मनुष्या न रातमाः। गन्धयक्षप्रवरा मकिन्नरमहोरगाः। दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदमियः। पाण्डवानामतिरथा यचा धर्मपरो वशी। महर्षिकल्या राजर्षि सवलोकेषु विश्रुतः । बलवान् धृतिमान् दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः । धनैश्च मञ्चयैश्व शक्रवैश्रवणेपमः। थथामनुर्महातेजा लोकानां परिरहिता। एवमेष महातेजाः प्रजानुग्रहकारकः । अयं कुरूणामपभी धर्मराज युधिष्ठिरः। अस्य कीर्तिः स्थिता लोके सूर्यस्येवादतः प्रभा । समरन्ति दिशः सचा यशोऽस्य दवाशवः। उदितस्येव सूर्यस्य तेजमा नु गभसायः। एनं दशसहसाणि कुञ्जराणा नरखिना। अन्वयुः पृष्ठतो राजन् यावदयावसत् कुरून् । बिंदेवं सहस्राणि रथाः काञ्चनमालिनः। सदन्यैरुपसंपन्नाः पृष्ठतोऽनुययुस्तदा। एनमशताः सूता: सुम्सृष्टमणिकुण्डलाः । अब्रुवन्मागंधैः माई पुरा शक्रमिवर्षयः । दमं नित्यमुपासन्त कुरकः किचरा यथा । •मय च राजन् राजानी धनेश्वर मिवामराः। एप सान् महीपालान् करदारसमकारयत् । वैश्यानिव महाभागो विवशान् खवगानपि । अष्टायोतिसहस्राणि स्नातकानां महात्मना । उपजीवन्ति राजानमेन सरितव्रतं । एष दृद्धाननायाय पङ्कनन्धाय मानवान्। पुत्रवत्पालयामास प्रजा धर्मेण वै विभुः । एष धर्मे दमे चैव क्रोधे चापि जितप्रतः। महाममादा ब्रह्मयः सत्यवादी च पार्थिवः । श्रीप्रतपिन चनस्य तप्यते स मुयोधनः । सपा मह कर्णेन सैक्टनरपि कर विभुःन एकान्ने प्रस्थ गएरः असहरलु नरेश्वर । एष धर्मपरो नित्यमानृशंस्यश्च पाएडयः । एवमुतो महाराज' पाण्डव: पार्थिवर्षभः । कयं माईति राजाईमासन पृथिवीपते। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि वैवाहिकपर्चणि पाण्डवप्रकाशे सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ ॥ विराट उवाच॥ यथेष राजा कारव्यः कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिरः । कतमोऽर्जुनो भाता भीमय कतमो बनी। नकुला महदेवा वा द्रौपदी वा यखिनो। यदा धूनजिताः पार्था न माज्ञायन्त ने क्वचित । । अर्जुन उवाच ॥ य एष यसवो. ते सदस्तव मराधिप । एप भोमी महाराज भीमवेगपराक्रमः । स्प क्रोधवशाम्हत्वा पर्वते गन्धमादने । भागधिकानि दिव्यानि कपणाऽथ समुपाहरत्। १९८० २२८५ ·वैवाहिक प० अध्याय 11 । विराटपर्व। ८३ १९९५ गन्धर्व रप वै हन्ता की चकाना दुरात्मना । व्याघानृवान् वराहांश्च हतवानस्वीपुरे नव। यश्वासोदश्ववन्धस्ते नकुलोऽयं परन्तपः। गोमयः सहदेवश्व माद्रीपुत्ला महारथी। श्ङ्गारवेशाभरणी रूपबन्ती यशखिना। महारथसहसाणा समर्थी भरतर्षभी। रपा पद्मपलाशा सुमध्या चारुहामिनी मैरिधी द्रौपदी राजन् यस्याथै कीचका हताः । अर्जुनोऽहं महाराज व्यक्तं ते श्राधमागत. भीमादवरजः पार्यो यमाभ्यां चापि पूर्वगः । उपिता: मो महाराज सुखं तव निवेभने । अज्ञातवासमुपिता गर्भवास व प्रजाः । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ यदाऽर्जुनेन ते वीरा.काथिताः पञ्च पाण्डवाः । तदाऽर्जुनस्य वैराटिः कथयामाम विक्रम। पुनरेव च तान् पार्थान् दर्शयामास चोत्तरः। ॥ उत्तर उवाच ॥ य रष जाम्बूनदशद्धगौरतनुमहान्सिंह इव प्रदृद्धः। प्रचण्डघाणः पृथुदोघनेवस्तापायताच. कुरुराजएयः। अयं पुनमत्तगजेन्द्रगामी प्रततचामीकरगद्धगौरः । पृथ्वायनासो गुरुदीर्घवाईकादरः पश्यत पश्यतैनं । यस्त्वष पार्श्वऽस्य महाधनुमानश्यामा युवा वारणयूथपोपमः । सिंहोन्नतांसो गजराजगामी पद्मायताक्षोऽर्जुन रष बीरः। राज समोपे पुरुषोत्तमा तु यमाविमा विष्णुमहेन्द्रकन्या । मनुष्यचौके साले समोऽस्ति ययान रूपेण बलेन शीखे। श्राभ्यान्तु पार्थ कनकोत्तमानो यैषा प्रभा मूर्तिमतोव गौरीगोलोत्पडामा मुरदेवतेव कृष्णा स्थिता मूर्तिमतीव सन्नी.। ९९०४ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं निवेद्य तान् पार्थान् पाण्डवान् पञ्च भूपरे। ततोऽर्जुनस्य वराटिः कथयामास विक्रम । । 'उत्तर उवाच ॥ अयं स दिपता हन्ता म्टगाणमित्र केशरी । अचरथहन्देषु निनस्तांस्तान् वरीन् रथान्। अनेन विद्धा माता महानेकेषुणा हत. । सुवर्णकन्यः सङ्गामे दन्ताभ्यामगमन्महो। अनेन विजिता गावो जिताय कुरुवो युधि । अस्य शतप्रणादेन को मे वधिरोकती। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुला मास्थराजः प्रतापवान्। उत्तरं प्रत्युवाममभिपन्ना युधिष्ठिरे। १९९० प्रसादनं पाण्डवस्य प्राप्तकानं हि रोचये। उत्तराच्च प्रयच्छामि पार्थाय यदि मन्यसे । ॥ उत्तर उवाच ॥ श्रा-: पूज्याश्च मान्याश्च प्राप्तकालं च मे मतं । पूज्यन्ता पूजनाहीय महाभागाथ पाण्डवाः । ॥ विराट उवाच ॥ अई खत्वपि सङ्गामे प्रवृशां वामागतः । मोचिता भीमसेनेन गाववापि जितास्तथा। नेपा बाहुबोए प्रमाकञ्च अयो मधे। एवं मम महामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरं । प्रमादयामा भन्ने सानु पाण्डवर्षभायद स्माभिरजाननि किश्चिदुनो नराधिप। सन्तुमईति नमन धर्मात्मा मेष पाण्डवः । ॥ वैशम्पायन उवाच । ततो विराट: प्रथम प्रायः समेत्य राज्ञा समयचकार । राज्यञ्च सय विममर्ज तस्मै मदण्ड कापं सपुरं महात्मा पाण्डवांय दतः मान मत्स्यराजः प्रतापवान्। धनञ्चयं पुरसृत्य दियादिश्चति चानोता समुपात्राय मूान संशिष्य च पुनःपुनः। युधिष्ठिरच भीमञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डयो। मारयदर्भने तेशं विराटो वाहिनीपतिः। स प्रीयमाणे राजानं पुधिष्ठिरमथाब्रवीत्। दिया भवन्तः सम्प्राप्ताः सबै कुमतिनो वनात्। दिष्ट्या सन्मानित कच्; अज्ञातं वै दुगत्ममि ।

·पर ॥श्रीमहाभारतं॥ [वैवाहिक पा अध्याय ७०।०१। १२०० - भोमतः पाण्डवान् दृष्ट्वा ज्वलतः पावकानिव । मुहर्त्तमिव च ध्यावा मरोषः पृथिवीपतिः। अथ मत्स्योऽब्रवीत्का देवरूपमवस्थित । मरहणरुपामीनं चिदशानामिवेश्वरं । संकिलाचातिवापवं सभास्तारो मया इतः। अथ राजासने करमादुपविष्ट स्वलकृतः। {। वैशम्पायन उवाच ॥ परिहासेमया वाक्यं विराटस्य निशम्य तत्। समयमानोऽर्जुना राजन्निदं वचनममवीत् । ॥ अर्जुन उवाच॥ इन्द्रस्या सनं राजन्नयमारोढुमईति। ब्रह्मण्यः श्रुतवाख्यागी यजयोलो दृढप्रत । एष विग्रहवान् धर्म एष बीर्यवताम्बरः । एष वुड्याऽधिको लोके तपमाञ्च परायणः । श्योऽस्वं विविध वेत्ति चैलोक्ये सचराचरे। न चान्यः पुमान् वेत्ति न वेस्थति कदाचन । मदेवा नासुराः केचिन्न मनुष्या न रातमाः। गन्धर्वयक्षप्रवरा सकिन्नरमहोरगा.। दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः । पाण्डवानामतिरथा यच्चा धर्मपरो वशी। महर्षिकल्पा राजर्षिः सर्वलोकेषु विश्रुतः । बलवान् धृतिमान दक्ष सत्यवादो जितेन्द्रिय । धनैश्च मञ्चयैश्व शकवैश्रवणेपमः। यथामनुर्महातेजा लोकानां परिरचिता। एवमेष महातेजाः प्रजानुग्रहकारकः । अयं कुरूणामृषभी धर्मराज युधिष्ठिरः । अस्य कीर्तिः स्थिता लोके सूर्यस्येवोइतः प्रभा । समरन्ति दिशः सर्चा यशोऽय इवायवः। उदितस्येव सूर्य्यस्य तेजमो नु गभस्तयः । एनं दशसहस्राणि कुञ्जराण तरखिना। अन्वयु. पृष्ठतो राजन यावदयावसत् कुरून् । विदेवं सहस्राणि रथाः काञ्चनमालिनः। सदश्वरूपसंपन्नाः पृष्ठतोऽनुययुस्तदा। एनमशताः सूताः सुमृष्टमणिकुण्डला.। अब्रुवनमागंधै. माई पुरा शक्रमिवर्षयः । इमं नित्यमुपासन्त कुरवः किङ्करा यथा। मध्य च राजन राजाना धनेश्वर मिवामराः । एप सर्वान् महीपालान करदारसमकारयत् । वैग्यानिव महाभागो विवधाम् म्वरमानपि । अयामोनिसहस्राणि स्नातकानां महात्मना । उपजीवन्ति राजानमेन मचरितव्रतं । एष दृद्धानमाथांश्च पङ्कनन्याय मानवान्। पुचवत्पालयामास प्रजा धर्मेण वै विभु । एष धर्मे दमे चैव क्रोधेि चापि जितव्रतः। महाममादा ब्रह्माय. सत्यादी च पार्थिवः । श्रीमतपिन चतन्य तप्यते स मुयोधनः । संगणः मह कर्णेन भाववनापि वा विभुः । न शायन्तेऽवस्य गुणा: प्रमह्यात नरेश्वर। एष धर्मपरो नित्यमानृशंस्यय पाण्डाः । एवमुको महाराज. पाण्डव: पार्थिवर्षभः। कथं भाईति राजाईमामन पृथिवीपते । रति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि वैवाहिकपर्वणि पाण्डवप्रकाये सप्ततितमोऽध्यायः ॥७॥ । विराट उवाच ॥ यथेष राणा कारव्यः कुन्तीपुचो युधिष्टिर । कतमोऽयार्जुनो भाता भीमद्य फतमो वली मकुन्छ: महदेवा वा द्रौपदी का याखिनो। यदा चूननिताः पार्था में प्राज्ञायन्त ने कचिन्। .. ॥ अर्जुन उवाच ॥ य एष यसवो.ते सदम्तव नराधिप । एप भोमी महाराज भीमवेगपराक्रमः । एप क्रोधवमा हत्या पर्यो गन्धमादने भोगाधिकामि दिव्यानि शप्पाउँथै समुपाइरत् । २२८. २२८५ - .

·वैवाहिक प.। अध्याय ७१।। विराटपर्व ८३ गन्धर्वरप वै हन्ता कोचकाना दुरात्मना। व्याघ्रानृवान् वराहांच इतवानस्वोपुरे तव । यथासोदश्ववन्धस्ते नकुलोऽयं परन्तप । गोसम महदेवश्च माद्रीपुत्ती महारथा। श्टङ्गारवेशाभरण रूपबन्ती यशखिना। महारथसहसाणा समों मरतर्षभी। स्था पद्मपलाशाज़ सुमध्या चारुहासिनी । मैरिश्री द्रौपदी राजन् यस्यार्थ कीचका हता.। अर्जुनोऽई महाराज व्यक्तं ते आत्रमागतः । भीमादवरज. पार्टी यमाभ्यां चापि पूर्वज. । उपिताः स्मो महाराज सुखं तव निवेभने । अज्ञातवासमुपिता गर्भवास व प्रजाः । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ यदाऽर्जुनेन ने बीरा काथिता. पञ्च पाण्डवाः । तदाऽर्जुनस्य वैराटिः कथयामाम विक्रम। पुनरेव च तान् पार्थान् दर्शयामास चोत्तरः। ॥ उत्तर उवाच॥ य एष जाम्बूनदबद्धगौरतनुमहान्सिंह व प्रवृद्धः। प्रचण्डधाणः पृथुदीर्घनेवस्तापायताच कुरुराजएष। श्रयं पुन मत्तगजेन्द्रगामी प्रततचामीकरशद्धगौरः । पृथ्वायतामो गुरुदीर्घवाईकादरः पश्यत पश्यतेनं । यस्वष पार्श्वऽस्य महानुभान्यामा युवा वारणयूथपोपम । सिंहोन्नतासो गजराजगामी पद्मायताशोऽर्जुन एष वीरः। राज समोपे पुरुषोत्तमा तु यमाविमा विष्णुमहेन्द्रकन्यौ । मनुष्यनो सकने ममोऽस्ति ययान रूपेण वत्तेन शोले । श्राभ्यान्तु पार्थ कनकोत्तमाङ्गो येषा प्रभा मूर्तिमतोव गौरी नीलोत्पतामा सुरदेवतेव कृष्णा स्थिता मूर्तिमतीव समो। ९९.४ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं निवेद्य नान् पार्थान् पाण्डवान् पञ्च भूपो । ततोऽर्जुनस्य वाटिः कथयामास विक्रम । । उत्तर उवाच ॥ अयं स दिपता हन्ता गाणमिच केशरो । अचरद्रयन्देषु निग्नतांस्तान् वन रथान्। अनेन विद्धा मातडो महानेकेषुणा हत. । सुवर्णकन्य. मनामे दन्ताभ्यामगमन्महीं। अनेन विजिता गावो जिताय कुरुदो युधि । अस्य सङ्खपणादेन को मे वधिरीधनी। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मत्यराज प्रतापवान् । उत्तरं प्रत्युवाचेममभिपन्ना युधिष्ठिरे। २१६. प्रसादनं पाण्डवस्य प्राप्तकानं हि रोचये। उत्तराञ्च प्रयच्छामि पार्थाय यदि मन्यसे । ॥ उत्तर उवाच ॥ प्रा- पूज्याय मान्याश्च प्राप्तकालं च मे मां । पूज्यन्तां पूजनाहीच महाभागाय पाण्डवाः । ॥ विराट उवाच॥ अहं खत्त्वपि सङ्ग्रामे शत्रूणां वशमागतः। मोहितो भोममेनेन गावद्यापि जिताम्तथा। रतेया गडबोए अमरञ्च जयो मधे। एवं मधे महामाया कुन्तीपुल युधिष्ठिर। प्रमादयामा भन्ने सानुज पाण्डवर्षभं । यदमामिरजाननि किञ्चिदुतो नराधिप। तन्तुमईति तमन्न धर्मात्मा दोष पाण्डव.। ॥ अम्पायन उवाच ॥ ततो विराटः प्रथम प्रष्ट समेत्य राज्ञा समयचकार । राज्यच्च सय विमम तस्मै मदण्ड कार्य मपुरं महात्मा। पाण्डवांस तत सर्वान् मस्थराज प्रतापवान्। धननयं पुरस्कृत्य दिशादिश्येति चामबीत्। समुपामाय मूीन संसिथ च पुन पुन । युधिष्ठिरश भीमञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवो नाटप्यद्दर्भने नेपां विराटो वाहिनीपति । स प्रीयमाणे राजानं युधिष्ठिरमथानोत् । दिया भवन्तः सम्प्राप्ताः मय कुमलिनो वनात्। दिष्ट्या सम्पादितं कच्छं जातं वै दुगात्मभि । - - ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [वैवाहिक प० । अध्याय ७१।०२। २९. ॥ ॥ इदश्च राज्य पार्थाय यच्चान्यदपि किञ्चन। प्रतिटबन्तु तत्सर्वं पाण्डवा अविनकया । उत्तरा प्रतिग्टहातु सव्यसाची धनञ्जयः । अयं वापयिको भत्ता तस्याः पुरुषसत्तमः । स्वमुक्ता धर्मराजः पार्थमैतद्धनञ्चयं । इतितद्यार्जुनो धाचा मत्स्यं वचनमत्रोत्। प्रतिग्टहाम्यहं राजन् नुघा दुरितरं तव। युक्त एव हि सम्बन्धी मल्यभारनयोरपि। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि वैवाहिकपर्वणि उत्तराविवाहप्रस्ताव एकसप्ततोऽध्यायः ॥ ७१ ॥ ॥ विराट उवाच ॥ किमर्थं पाण्डवश्रेष्ठ भायों दुहितरं मम । प्रतियहीत नेमा त्वं मया दत्तामिहेच्छसि । ॥ अर्जुन उवाच ॥ अन्तःपुरेऽहमुषितः सदा पश्यन् सुतां तव। रहस्यञ्च प्रकाशश्च विश्वस्ता पिढवन्मयि। प्रियो बहुमतश्वास नर्तको गीतकोविदः। श्राचार्यवच्च मा नित्यं मन्यते दुहिता तव । वयास्थया तया राजन् सह सम्वत्सरोपितः। अतिथका भवेत् स्थाने तक लोकस्य का विभा। तस्मानिमन्त्रयेऽहन्ते दुहिता मनुजाधिप। शुद्धी जितेन्द्रियो दान्तस्तस्याः द्धिः कता मया। स्नुषायां दुहितुश्चापि पुत्त्रे चात्मनि वा पुनः । अत्र शङ्का न पश्यामि तेन शुद्धिर्भविश्यति । अभिशापादह भीतो मिथ्यावादात् परन्तपा स्नुषार्थमुत्तरांराजन् प्रतिग्टहामि ते सुतां । खस्त्रीयो वासुदेवस्य माक्षाद्देवभिभुर्यथा। दयितश्चक्रहस्तस्य बाल स्वास्त्रकोविदः । अभिमन्युमहावाहुः पुत्ती मम विशाम्पते । जामाता तव युको वैभती च दुहितुस्तव। विराट उवाच॥ उपपन्नं कुरुश्रेष्ठे कुन्तीपुत्त्रे धनञ्जये। य एवं धर्मनित्यय जातज्ञानेश्च पाण्डवः । भत् कृत्यं मन्यसे पार्थ क्रियतां तदनन्तरं । सबै कामाः समृद्धाय सम्बन्धी यस्य भेऽर्जुनः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं युवति राजेन्द्रे कुन्तीपुत्चो युधिष्ठिरः। अन्वगासत् समं येगं समये मत्स्यपार्थयोः । ततो मित्रेषु अन्वेषु वासुदेवे च भारत। प्रेषयामास कौन्तेयो विराटय महीपतिः । ततस्त्रयोदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः । उपप्तव्य विगटस्य समपद्यन्त मर्वशः। अभिमन्युश्च बीभत्सुरानिनाय जनार्दन । पानभ्योऽपि दागाहानानयामास पाण्डवः। काशीराजय शैव्यय प्रीयमाणा युधिष्ठिर। दौहिणीभ्या महितावागतौ पृथिवीपती। प्रवाहिण्यां च महितो यज्ञमेना महाबलः । द्रौपद्याय सता वोरा शिखण्डी चापराजितः । धृष्टद्युम्नच दुर्द्धपः सर्वशस्वस्थताम्बरः। समस्ताचाहिणोपाला यज्वानो भूरिदक्षिणाः । वेदाध्ययनसम्पन्नाः मर्व भूरास्तनुत्यनः । नानागतानभिप्रेक्ष्य मनस्या धर्मभृताम्बरः । पूजयामाम विधिवत् सत्यबलवाइनान् । पोतोऽभवदुहितरं दत्वा नामभिमन्यवे। ततः प्रत्युषयातेपु पार्थिवेषु नतस्ततः । नवागमदासुदेवो वनमाली हलायुधः। कृतवर्मा च हार्दिक्या युयुधानय भात्यकिः। अनाष्टिस्तथाऽङ्करः साम्यो निषठ एव च । अभिमन्युमुपादाय सह माना परन्तपाः। इन्द्रसेनादयथैव रथी: सममाहितः । पाययुः महिता: मर्चे परिसम्वत्सरोपिताः । दमनागमहस्राणि हयानाच दशायुतं । स्थानामव॒दं पूर्ण निसर्थव पदानिनां । वृष्ण्यन्धकाय बहो भोगाय परमोजमः। . 1 ·वैवाहिक पाध्याय ।२] । विराटपर्व '८५ अश्ययुटपिएशार्दूलं वासुदेवं महायुति । खियो रबानि वामांसि पृथक्पथगनेकमः । ततो विवाहा विधिवदधे मत्स्यपार्थयोः। ततः भद्धाय भेर्यच गोमुखाडम्मरास्तथा। पार्थः संयुज्यमानस्य नेमत्स्यस्य वेग्मनि । उच्चावचान्मृगान् जधुर्मेध्याय मतमः पाइन्। सुगमैरेयपानानि प्रभूतान्यभ्यहारयन् । गायनाख्यानयोनाय नटवैतानिकास्तया । स्तुवन्तम्तानुपातिष्ठन् सताय सह मागधैः । सुदेष्णाञ्च पुरस्कृत्य मत्स्यानाञ्च वरस्त्रियः। श्रीजग्मुचारुसाय. सुसृष्टमणिकुण्डनाः। वर्णोपपन्नास्ता नाव्यों रूपवत्यः खनमृताः । साराभ्यभवत्कृष्णा रूपेण यथमा दिया। परिवार्योत्तरां तास्तु राजपुत्त्रीमतदृता । मुतामिव महेन्द्रस्य पुरस्कृत्योपतस्विरे। तो प्रत्ययहाकान्तेयः सुतस्यार्थे धनत्रयः । सौभद्रस्थानवद्यालों विराटतनयां तदा । तबातिठन्महाराजो रूपमिन्द्रस्य धारयन् । चुपी तां प्रतिजग्राह कुन्तीत्तो युधिष्ठिा प्रतिस्य च तां पार्थ पुरस्कृत्य जनार्दन । विवाहं कारयामास सौभट्रस्य महात्मनः । तस्मै सप्तसहसाणि हयानां वातरंहसां । देच नागपते मुख्य प्रादाबहुधनं तदा । डला सम्यक् ममिवानि अर्चयित्वा दिजन्मनः । राज्यं वनच्च कोपञ्च सर्वमात्मानमेव च । छते विवाहे तु तदा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। ब्राह्मणेभ्या ददा वित्तं यदुपाहरदच्युतः ।गासहस्राणि रत्नानि वस्वाणि विविधानि च । भूषणनि च मुख्यानि यानानि प्रयनानि च । भोजनानि च हद्यानि पानानि विविधानि च। तन्महोत्सवसकामं दृष्टपुष्टजनातं । नगरं मस्यराजस्य परउभे भरतर्षभ । रतिश्रीमहाभारते विराटपर्वणि वैवाहिकपर्वणि उत्तराविवाहे विभप्तताऽध्यायः समाप्तं वैवाहिकपर्व समाप्तच विराट पर्च॥ ०९॥ पत्र विराटपर्वणि अध्यायानांयाकानाञ्च व्यासातसमाऽधिकममा दृश्यते लिपिकरममादात् कुत्रकुचाधिक्यं तविधयो न भवतीति। १२०५ ·श्रीमहाभारत ॥ उद्योगपर्व। " ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ नारायणं नमस्कृत्य नरञ्चैव नरोत्तमं । देवों मरखतोञ्चैव ततो जयमुदीरयेत् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ कृत्वा विवाइन्तु कुरुपबोरास्तदाऽभिमन्योर्मुदिताः साक्षः। विश्रन्य रावानुषसि प्रतीताः सभी विराटस्य ततोऽभिजग्मुः। सभा तु मा मत्स्यपतःसमृद्धा मणिप्रवेकोत्तमरनचित्रा। न्यस्तामना माल्यवती सुगन्धा तामभ्ययुस्ते नरराजद्धाः । अथासनान्याविशतां पुरस्तादुभी विराटद्रुपदा नरेन्द्र।। वृद्धाश्च मान्याः पृथिवीपतोना पित्रा ममं रामगनाईनैा च । पाञ्चालराजस्य ममीपतस्तु मिनिप्रवीरः महरौहिणे यः । मत्स्यस्य राज्ञस्तु सुसन्निशष्टे जनार्दनश्चैव युधिष्ठिरश्च । सुताच मन्ये द्रुपदम्य राशी भीमार्जुना माद्रवतीसुता च । प्रद्युम्नशाम्वा च युधि प्रयोरी विराटपुरैश्च महाभिमन्युः । मध्य च शूराः पिढभिः समाना बोर्येण रूपेण तथा यलेन । उपाविशन् द्रौपदेयाः कुमाराः सुवर्णचित्रेषु वरामनेषु । तोपविष्टेषु महारथेषु विधाजमानाभरणाम्बरेपु । रराज सा राजवती सम्द्वा यहरिव धोचिमतपेता ।। ततः कथाम्ने समवाययुक्ता श्या विचित्रा. पुरुषप्रयोरा.। तस्युर्मुइत.परिचिन्तयन्तः कृष्ण नृपास्तु समुदीचमाणाः । फयान्तमामाद्य च माधवेन माहिताः पाण्डवकार्यहेतोः ते राजसिंहाः महिता घटखन्वाक्यं महार्थश्च महादयश्च । ॥ श्रीष्ठष्ण उवाच ॥ मर्भवनिविदितं ययाऽयं युधिष्ठिर: मायलेनाचवत्या । जितो निकृत्याऽपहतञ्च राज्यं वनप्रवासे समय: छनथा भनर्षिजेतु तरमा महीं च मत्ये स्थितः मत्यरथैर्ययावत्। पाण्डोः मुन्नतमुग्ररूप वर्षाणि पटमन प चीर्णमयैः । प्रयोदशीव मुदुम्मरोऽयमशायमानर्भवती समीपे । केभानमध्यान् विविधान् महर्थियोदित तदिदितच मयः। एतैः परमेयनियोगयुकम्तीणी महाशि: स्यबनन राजन् । रवं गते धर्ममुतस्य गो दुर्योधनस्यापि च यति म्यात् । तचिन्तयध्वं कुरुपाण्डाना धाय प युक्र यास्करच। अधर्मयुर नच कामयत राज्यं सराणामपि धर्मराजः। धर्मार्थयुक्तन्नु महीपतिल ग्रामपि कस्मिंयिदयं युझपेत्। पिव्य हि राज्य विदितं नृपाण यथाऽपष्टष्ट धृतराष्ट्रपुचः। " मिथ्यापपरिष पयामेन छमहत्प्राप्तमममरूपं । म चापि पाधा विगिता रणे में खोजमा धृतराष्ट्रस्य पुत्र। ...- ·मेनोयोग पा अध्याय 1] । उद्योगपर्व तथाऽपि राजा सहित सुद्भिरभीमतेऽनामयमेव तेथी। यत्तु व पाण्डुसुर्दिनिय समाह भूमिपतीन् निशेध। तत्प्रार्थयन्ते पुरुषमवोरा. कुन्तीसुता माद्रवतीमती चा वालास्विमे नैर्विविधरुपायै ममार्यिता हन्तुममिव । राय जिहीर्षद्भिरमद्भिस्यै सर्च च नदो विदितं ययावत्। नेपाच लोभं प्रममोन्य वृद्धं धर्मज्ञतां चापि युधिटिरम्य। मम्पन्धितां शापि समोच्य तेषां मतिं कुरुष्वं रुहिता' यक् च। दमे च मत्येभिरना: मदेव ने पावयित्वा समय यथावत्। अतोऽन्यया तैरुपचय॑माणा इन्यु समेतान् धृतराष्ट्रपुत्लान् । तैर्विप्रकारञ्च निमम्य कार्य मुहम्मनाम्नानपरिवग्येरन्। युद्धेन वाधेयुरिमाम्तथैव तैर्वधमाना युधि लांच हन्यु । अथाऽपि नेमेऽन्यतया समयान्तेषां जयायेति भवेन्मने व । ममेत्य मर्च महिता' सुद्भिस्तेषां विन माय यतेयुरेव । दुर्योधनस्यापि मतं ययावन्न ज्ञायते किन्नु करिष्यतीति । प्रज्ञायमाने च मते परस्य किं स्यात् समारभ्यतम मतं व । नम्मादितो गच्छतु धर्मयीन सचि कुलीन पुरुषा २. प्रमत्त.. २९ दूत समर्थ मयमाय नेया राज्यार्द्धदानाय युधिष्ठिरम्य । निगम्य वाक्यं तु जनार्दनम्य धर्माययुकं नधुरं समय । समाददे वाक्यमयायजोऽस्य सम्पूज्च वाक्यं तदतीर राजन् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्चणि मेनोद्योगपर्वणि पुरोहिनयाने प्रथमोऽध्याय ॥१॥ ॥ बलदेव उवाच ॥ श्रुतं भवद्भिर्गदपूर्वजस्य वाक्यं यया धर्मवदर्थवच! अशातचाय हित हितच दुर्योधनम्बापि तथैव राज। अर्द्ध हि रायम्ब निमृच वीरा. कुन्तीमतास्तम्य कृते यतन्त। प्रदाय चाई धृतगरपुच: मुखी महामाभिरतीव ने देत। टन्धा हि राज्यं पुरुषप्रवीरा सन्या प्रवृत्तषु परेषु चैव । ध्रुवं प्रमान्ता: मुसमावियुम्नेषी प्रशान्तिय हितं प्रजाना। दुर्योधनम्यापि मतच वेत्तुं वा च वाक्यानि युधिष्ठिरस्य । प्रियं मम स्याद्यदि पात्र कशिद्वजेतममार्थ कुरूपाण्डाना १० म भीमममध्य कुरुमबोरं वैचित्रवोर्थञ्च महानुभावं । द्रोणं मपुत्त्वं विदुर करञ्च गान्धारराजच्च मखनपुर। मार्य च येऽन्ये एतराष्ट्रपुत्ता बउप्रधाना निगमप्रधाना' । म्यिताय धर्मेषु यया खकेषु लोकप्रबोरा चुनकानहत्तः। रनेषु मधेपु समागतेषु पारेषु वृद्धेषु च सङ्कनेषु प्रोतु वाक्यं प्रणिपातयुकं कुन्तीमतम्यार्थकर यया स्यात्। मनास्त्रवम्याम पते न कोया यस्तो हि मोऽथा वनमानिनेस्तै । श्रियाभ्युपेतस्य युधिष्ठिरस्य चूने प्रमत्तस्य पत स्वग। निार्थमाण्य कुरुमवीरमर्चे मुपद्भियमप्यतन । गान्धारगजन्य मुनं मताई ममायदेवितुमानमोड । दुरोदगस्तुत्र महसमोऽन्य युधिष्ठिरोयाविषहेत जेतुं । उस्मृन्य नान् सावनमेव चार्य ममाझ्यन्तेन जितोऽसया । सदीयमानः मनिदोव्यदनं अनेनु नित्यं तु पराभुख मिरम्ममा विमिन प्रमश नवापराध मजुनर्न कथिन्। नमात्प्रणम्या वो मीत पवित्रो वहुमामयुकं । तया हि सोधृतराष्ट्रपुर स्वार्थ नियाई पुरषेण नेन । अयुद्धमाकाइत कारवायां सावत्र दुयोधनमायध । मावा मिनायोऽयकर भरेर युदेन यो भविताने इमोऽथ । । पायन उवाच॥ एवं मुरत्या मधुप्रयोरे मिनिम्बीरः महोत्पपात । तदापि वा पगिनिधनगममाददै - वस्यमिद ममन्यु। I.

·८८ ।। श्रीमहाभारतं ॥ [ मेनोद्योग प० । अध्याय२३॥ . यादृश पुरुषस्थात्मा तादृशं सम्प्रभाषत। यथारूपोऽन्तगत्मा तथा रूपं प्रभाषसे। मन्ति वै पुरुषाः शूराः सन्ति कापुरुषास्तथा। उभाविमा दृढा पचा दृश्यते पुरुषान्प्रति। एकस्मिन्नेव जायेते कुले लीवमहाबलो। फलाफलवती शाखे यथैकस्मिन् वनस्पती। नाभ्यस्यामि ते वाक्यं ब्रुक्तो लागलध्वजाये तुटण्वन्ति ते वाक्यं तानस्यामि माधव । कथं हि धर्मराजस्य दोषमल्पमपि ब्रुवन् । लभते परिषग्मध्ये व्याहत्तुंमकुतोभयः । समाहय महात्मानं जितवन्तोऽचको विदाः। अननं यथाश्रद्धं तेषु धर्मजयः कुतः। पदि कुन्तीमुतं गेहे फ्रीडन्तं भादभिः सह। अभिगम्य जयेयुस्ते नत्तेषो धर्मता भवेत्। समाइय तु कैन्नियं चत्तधर्मरतं सदा। निकृत्या जितवन्तस्ते किन्तु तेषां परं शुभी कथं प्रणिपतेचायमिह कृत्वा पर्ण परी वनवासाद्धिमुक्तस्तु प्राप्त: पैतामई पदं । घद्ययं परवित्तानि कामयेत युधिष्ठिरः। एवमध्ययमत्यन्तं परं नाईति याचितुः। कथञ्च धर्मयुकास्ते न च राज्य जिहीर्षवः। निवृत्तवासान् कान्यान् याहुविदिता इति। अनुनीता हि भीमेण द्रोणेन च महात्मना। न व्यवस्यन्ति पाण्डूनां प्रदातुं पैटकं पदं । अन्तु ता मितवाणैरनुनीय रणे बलात्। पादयोः पातयिष्यामि कौन्तेयस्य महात्मनः । अथ तेन व्यवस्यन्ति प्रणिपाताय धीमतः । गमिष्यन्ति महामात्या यमस्य सदन प्रति । महिने युयुधामस्य संरब्धस्य युयुत्सतः । वेगसमयाः संसोढुं वज्रम्येव महीधराः । कोहि गाण्डीवधन्धान फय चकायुधं युधि। माश्चापि विषहेल को नु कय भीमं दुरासदं । यमौ च दृढधन्वाना यमकालोपमद्युती। को जिजीविपुरासोदेष्टावच पार्षत। पधमानुपाण्डवेयांम्त द्रौपद्याः कीर्तिवर्द्धनान्। समप्रमाणान् पाण्डूना समबीर्यान् मदोत्कटान् । भाभद्रय महेवामममरैरपि दुःमई । गदप्रद्युम माम्बाश्च कालवज्ञानलोपमान् । ते वयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रं भकुनिना मह । कर्णेन तु निहत्याजाभिषेक्ष्याम पाण्डव। नाधी विद्यते कविच्छचूनहत्वाततायिनः । अधर्मयमयशस्यश्च पाचवाणा प्रधाचना पगतस्त्वस्य यः कामम्त कुरुध्धमतन्द्रिताः । विष्टं धृतराष्ट्रए राज्य प्राप्नातु पाण्डवः। अध पाण्डुमुतो राज्य समता या युधिष्ठिरः। निहता वा मया मध गन्ति वसुधातले । रति श्रीमहाभारते उद्योगपगि मनोद्योगपणिमात्यकिशोधाये द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ ॥ द्रुपद उवाच॥ एवमेतरमहाया भविष्यति न मंशयः । न हि दुर्योधमो राज्यं मधुरेण प्रदाम्पति। अनुवाति तथापि धृतराष्ट्र: मुतप्रियः । भीमट्रोणच कार्पयात् मौद्रिाधेयमापना। बलदेवस्य वाक्यन्तु मम जाने म युज्यो । राति पुरुषणाये कार्य मुनयमिच्छना। म त वायो ग्यची धासरा: कयचम महि मार्दवमायोऽभी पापवृद्धिमती मम । गाव गर्दभ कुयानोपुगक्षणं ममाचरेत् । एदु दुर्योधने वा यो पात्यायचेतमि । गई ये मन्यते पापो भाषमाणगानिक । गितम विज्ञानोपायुधो माईवे मनि ५ ·। मेनोयोग पग धाय ३1811 । उद्योगपर्व - रतव करियामा यत्रय क्रियतामिह । प्रस्थापयामा मिवेभ्यो बलान्युद्योजयन्तु नः। मन्यस्य धृष्टकेतोय जयत्नस्य वा विभो। कैकेयानाच्च मर्वेषां दूता गच्छन्तु शीघ्रगाः। सचदुर्योधनो नून प्रेरपियति सञ्चगः। पूवाभिपत्राः सन्तय भजन्ने पूर्वचोदनं । तत्त्वरवं नरेन्द्राणां पूर्वमेव प्रचोदनो महद्धि कार्य वोढव्यमिनिमे वर्तते मनिः । मन्यस्य प्रेथनां मोघं ये च तस्यानुगा नृपा । भगदत्ताय राज्ञे च पूर्वमागरवामिने। अमिताजमे तथोयाय हादियायाङकाय च। दीर्धप्रज्ञाय शराय रोचमानाय वा विभा।। श्रानीयतां हन्तश्य मेनाविन्दुध पार्थिवः । मेनजित्प्रतिविन्ध्यय चित्रबमा सुवास्तुकः । वाझीको मुन्नकेशव थाधिपतिरेव च । सुपार्श्वश सुदाय पोग्वय महारथः । सकानां पक्षवानाच दरदानाच ये नृपाः । सुरारिय नदीजय कविष्टय पार्थिवः । मौनय कीरधर्मा च भूमिपालद्य वीर्यवान्। दुर्जयो दन्तवकाय रुको च जनमेजयः । श्रापाढो वायुवेगव पूर्वपाली च पार्धिकः। भरिनेजा देवकय एकलव्य महात्मनः। फारूपकाय राजानः क्षेमधूर्तिय वीर्यवान् । काम्बोजा पिका ये च परिमानूपकाय थे। जयभनय कास्यय नया पञ्चनदा नृपाः। फ्राथपुषय दुर्द्धर्षः पार्वतीयाय ये नृपाः । जानकिश्च मुधर्माच मणिमान्पोतिमत्मकः । पाइराष्ट्राधिपश्चैव धृष्टकेतुश्य योर्यवान् । चौण्ट्रय दण्डधारय दृहसिनय योर्यवान् । अपराजितो निपादश्य श्रेणिमावसुमानपि। वृहदना महाजाय बाहुः परपुरज्रयः । समुद्रसनो राजा च मह पुत्रेण वीर्यवान् । उद्भवःक्षमकचैव वाटधानय पार्थिवः । श्रुतायुरा दृढायुय माल्वपत्चय योर्यवान्। कुमारय कनिशानामीश्वरो युद्धदुर्मदः। एतेषां प्रथता मोघमेतद्धि मम रोचते। अयश्च ब्राह्मणी विद्वान् मम राजन् पुरोहितः। प्रेप्यतां धृतराष्ट्राय वाक्यमस्म प्रदीयता। पथा दुर्योधनी वाच्या यया यान्तनयो नृपः । धृतराष्ट्रो यया वाच्यो द्रोणय रथिनां वरः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनोद्योगपर्वणि पुरोहितयाने बतीयोऽध्यायः ॥ १॥ ॥ वासुदेव उवाच॥ उपपमिदं वाक्यं मोमकानाधुरन्धरे। षिद्धिकरं राय पाउम्यामितागमः। एतच पूर्वकार्यं नः सुमीतमभिकाइता । अन्यथा याचरन् कर्म पुरुषः स्यात् मानियः । किन्तु सम्बन्धकं तुन्यममाकं कुरुपाण्डुपु । यर वर्तमानेषु पाण्डवेषु च तेषु च । ने विशधार्थमानीता वर्षमः तथा भवान्। हने विवाह मुदिता गमियामो महान् पति। भवान् शुद्धतमा राजा वयमा घ ोन च। शियाते वयं ममें भामह न ममयः। भवनं धृतराष्ट्रय सततं याड मन्यते । प्राचार्ययोः मखा चामि द्रागम्य च छपम्य च । म भवान् पयावर पाठवाकरं वचः। मनपा निरितं तबः प्रेपयियति यनवान् । यदि मावरम कुर्यात न्यायन कुरुपुरधान मोत कुम्पाडूनां भौधाचे महान एयः । प्रय दपीचिता मोहापाडतराइनः। अन्य प्रषयित्वा च पयादमाम् माहः। . . २ द ·॥श्रीमहाभारतं॥ [मेनोद्योग प० । अध्याय ४।५। ततो दुर्योधनो मन्दः महामायः सधान्धवः । निष्ठामापत्स्यते मूढः क्रुद्धे गाण्डीपधन्वनि । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ ततः मल्लान्य वार्णेयं विराटः पृथिवीपनि. । ग्टहानप्रस्थापयामाम मगणं महबान्धः । द्वारकान्नु गते कृष्णे युधिष्ठिरपुरोगमाः। चक्रुः साङ्गामिकं सर्च विराटय महीपतिः। ततः सम्प्रेषयामास पिराटः मह वान्धवै.। सर्वेषां भूमिपालाना द्रुपदश्च महीपतिः। वचनात् कुरुमिहानां मत्स्यपाञ्चालयोश्च ते। समाजग्मुर्महीपाला: सम्पदृष्टा महावनाः। नच्छ्रुत्वा पाण्डुपुत्राणं ममागच्छन्म इदन्न । धृतराष्ट्रमुताशापि समानिन्युर्महीपतीन् । समाकुता मही गजन् कुरुपाण्डवकारणात् । तदा समभवत्यत्वा सम्प्रयाणे महीचिता। सहुला च तदा झमियतुरङ्गबलान्चिता। वलानि तेषी बोराणामागच्छन्ति ततस्ततः। चालयन्तीव गां देवीं सपर्वतवनामिमा । तत. प्रज्ञावयोद्धं पाश्चात्यः स्वपुरोहित । कुरुन्य. प्रेषयामास युधिष्ठिरमते स्थितः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनोद्योगपर्वणि पाञ्चाल्यपुरोहितयाने चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ द्रुपद उवाच ॥ भूतानां माणिनः श्रेष्ठाः प्राणिना बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नरा: श्रेष्ठा नरेवपि दिजातयः। दिजेषु वैद्याः श्रेयामा वैद्यषु चतबुद्धयः। कृतबुद्धिषु कतारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिन. । म भवान् कृतबुद्धीनी प्रधान इति मे मतिः । कुवेन च विशिष्टोऽसि वयसा च श्रुतेन च । प्रजया मदृपयासि केशगिरसेन च । विदितञ्चापि ते मन्च यथावृत्त' म कारवः। पाण्डवय यथावृत्तः कुन्नोपुत्ला युधिष्ठिरः। धृतराष्ट्रस्य विदिते वञ्चिताः पाण्डवाः परैः। विदुरेणामुनोतोऽपि पुत्त्रमेवानुवर्तते। शकुनिर्बुद्धिपूर्व हि कुन्तीपुत्र समाइयत् । अनतज मतात' मनक्षत्रवृत्ते स्थित शापिं । ते नया वञ्चयित्वा तु धर्मराज युधिष्ठिरं। न कम्याञ्चिदवम्याचा राज्यं दास्यन्ति वैस्वयं । भवास्तु धर्मसंयुक्तं धृतराष्ट्रं ब्रुवन्चच. । मनांसि नस्य येाधाना शुक्मावर्तयिष्यति। विदुरयापि तदाका साधयिष्यति नावकं । भीमद्रोणकपादीनी भेदं संजनयिष्यति। अमात्येषु च भिन्नेषु योधेिषु विमुखेषु च । पुनरेकत्रकरण तेषां फर्भ भविष्यति। एतस्मिन्नन्तरे पार्था. मुखमेकायबुद्धय । भनाकाम करिष्यन्ति ट्रयाण २३ मञ्चयाभिद्यमानेषु च खेपु सम्बमाने तथा बयि। म तथा ने करियन्ति मेनाक में न ममय.। रतनयोजन चाच प्रधान्यनापलभ्यते। सदस्या धृतराष्य कुयाद्धमय वचस्तव । म भवान् धर्मयुक्तय धन्य तेषु ममाचरन् । पानुपु परि लेगमपाण्डवीयान् प्रकोनयन्। वृद्धेषु कुनधर्मच ध्रुवन् पूर्वरमुष्ठितं । विभेस्पति मारेषामिनि मे नात्र मंमय.। म र तेभ्या भय नेऽस्ति मारणे धमि वेदवित्। दूतकम्मणि युक्रय म्यविरय विशेषतः । म झ्वाम् पुष्ययोगेन मुर्तेन जयेन च। फारवयाग्प्रयासाइ कान्नपदार्थमिद्धय। पायन उवाच ॥ मयाऽभिष्ट प्रयया द्रुपदेन महात्ममा। पुरोधा इत्तमम्पन्ना मगरं नागमाइयां . - । १२५ ·मनोयोग प० । अथाय ६. । उद्योगपर्व ॥ e? शिष्यः परित्तो विद्वान् नीतिशास्त्रार्यकोविदः । पाण्डयाना हितार्थाय कारवान् प्रति जग्मिवान् । रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सेनाद्योगपर्धाण पुरोहिनयाने पञ्चमोऽध्याय ॥ ५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ।। पुरोहितं ते प्रस्थाप्य नगरं नागमाइयं । दूतान् प्रस्थापणमामः पार्थिवेभ्यस्त तस्ततः । मस्याप्य दूतानन्यच दारका पुरुषर्षभ. । व जगाम कौरव्यः कुन्तीपुत्तो धनञ्चयः । गते दारवती कृष्ण वनदेधे च माधवे। मह दृष्यन्धकः सर्वजिश्च शतशस्तदा। सर्वमागमयामास पाण्डवाना विचेरित। धृतराष्ट्रात्मजो राजा गूढ. प्रणिहितैश्च । स श्रुत्वा माधवं यान्त सदश्वरनिलोपमै. । बलेन नातिमहता हारकामभ्ययात्पुरी। तमेव दिवसं चापि कौन्तेयः पाण्डुनन्दनः । पानर्त्तनगरों रम्या जगामाश धनत्रयः । नो याला पुरुषव्याघी दारका कुरुनन्दनौ। सुप्तं ददृभतुः कृष्ण प्रयानं चाभिजग्मतुः। ततः शयाने गोविन्द प्रविवेश सुयोधन.1 तच्छोपतय कृष्णस्य निषसाद वरामने। ततः किरीटी तस्यानु प्रविवेश महामनाः। पशाई च स कृष्णस्य प्रहाऽतिष्ठत्यनाचलिः । प्रतिबुद्धः स वार्णया ददर्भाये किरीटिनं । स तयोः स्वागतं कृत्वा यथावत्प्रतिपूय ना। तदागमन हेतुं पप्रच्छ मधुसूदनः । ततो दुर्योधनः कृष्णमुवाच प्रहसचिव । विग्रहस्मिन् भवान् साह्य मम दातुमिहाईति। ममं हिंभवतः सख्यं मयि चार्जुन पि च । तथा सम्बन्धकं तुल्यमस्माकं त्वयि माधव । अहं चाभिगतः पूर्व वामद्य मधुसूदन । पूर्व चाभिगनं सन्तो भजन्ते पूर्वधारिणः । वन श्रेष्ठनमा लोके सतामद्य जनाईन । सततं सम्मतश्चैव मदृत्तमनुपालय। { कृष्ण उवाच ॥ भवानभिगतः पूर्वनत्र मे नास्ति संशयः ! दृष्टस्तु प्रथम राजन मया पार्थो धनञ्जयः। नव पूर्वाभिगमनात्पूर्व चाप्यस्य दर्शनात् । साहाय्यमुभयोरेव करिष्यामि सुयोधन। "प्रवारणन्तु बालाना पूर्व कार्यनिति श्रुति । तस्मान्नवारणं पूर्वमहः पार्थो धनञ्जयः । मत्संहननतुल्यानां गोपानामव॒दं महत् । नारायणा इति ख्याता पर्चे मनामयोधिनः । ते वा युधि दुराधर्षा भवन्तकस्य मैनिकाः । अयुध्यमान, सङ्घामे न्यस्तभस्वाऽहमेकता। आभ्यामन्यतरं पार्थ यत्ते द्यतरं मतं । तदृणोता भवानये अवार्यस्वं हि धर्मतः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्तस्तु कृष्णेन कुन्तीपुत्त्रो धनत्रयः । अयुध्यमानं सङ्गामे वरयामास के । नारायणममित्रनं कामानातम नृषु । सम्रदत्तस्य पुरतो देवदानवयारपि। दुर्योधनस्तु नत्मन्यं सर्वमावर यत्तदा। सहसाण सहसन्तु योधानां प्राप्य भारत। कृष्णं चापहतं शाखा सम्प्राप परमी मुदं । दुधनस्त तमन्य सर्चमात्य पार्थिवः । ततोऽभ्ययाद्रीमवला रोहिणेयं महाबलं । म पागमने हेतुं स नी भन्यवेदयत्। प्रत्युवाच तत. भारिद्धार्तराष्ट्रमिदं वचः। ॥ तदेव उवाच ॥ दिने नरव्याघ्र सय भवितुमईति । यन्मयो विराटस्य पुरा वैवाहिक नदा। ।

·८२ । श्रीमहाभारत [ सेनाद्योग प०। प्रथाय ६ 101 निग्रोको प्रषीकेयस्वदर्थे कुरुनन्दन । मया सम्बन्ध तुल्यमिति राजन् पुनः पुन। नच नद्दाक्यमुळे वै केशव प्रत्यपद्यत । नचाहमुत्महे कृष्णं विना स्यातमपि क्षण। नाहं महाय. पार्थस्य नापि दुर्योधनस्य वै। इति मे निश्चिता बुद्धिवासुदेवमवेक्ष्य है। जातोऽसि भारते वशे सर्वपार्थिवपूजिते। गच्छ युध्यख धर्मेण क्षात्रेण भरतर्षभ । ॥ वैशम्पायन उवाच । इत्येवमुक्रस्तु तदा परिष्वज्य हलायुधं । कृष्णं चापहतं ज्ञात्वा युद्धान्मने जितं जय । सोऽभ्ययाकतवमाणं धृतराष्ट्रसुतो नृप । कृतवमा ददौ तस्य मेनामझौहिणे तदा। मतेन मन्येन भीमेन कुरुनन्दन । वृत परियया इष्ट सुहद सम्प्रहर्षयन् । तत पीताम्बरधरो जगत्सटा जनार्दन.! गते दुर्योधने कृष्ण किरीटिनमयात्रीत् । अयुध्यमान की बुद्धिमास्यायाहं वनस्त्वया। ॥ अर्जुन उवाच ॥ भवान् समर्थस्तान् मानिहन्तुं नत्र संगम । निहन्तुमहमध्येक समर्थ पुरुषर्षभ। भवांस्तु कीर्तिमालोके तद्यमस्वा गमिष्यति । यरसा चाहमप्यर्थी तस्मादमि मया वृत । मारथ्यन्तु स्वया कार्यमिति मे मानसं सदा। चिररावेप्सितं कामं तद्भवान् कर्तुमईति । ॥ वासुदेव उवाच ॥ उपपत्रमिदं पार्थ यतस्पर्द्धसि मया मछ। सारथं ते करिय मि काम सम्पनी तव। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं प्रमुदित पार्य कृष्णेन हितस्तदा । गतो दायावर पुनरायाधुधिष्ठिरं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सेनोद्योगपर्वणि कृष्णमारथ्यस्वीकारे षष्ठोऽध्याय ॥ ६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ शन्य त्रुवा तु दूताना सैन्येन महतात । अभ्ययात्पाण्डवान् राजन् सह पुर्वमहारथे । नस्य मेनानिवेशोऽभूयर्द्धमिव योजना तथा हि विपुलां सेना विभर्तिम नरर्षभ । वाशिणीपतीराजन् महावीर्यपराक्रम'। विचित्रकवचा सरा विचित्रध्वजका का । विचित्राभरणा. मत्र विचित्ररथवाहना । विचित्रसग्धराः मर्च विचित्राम्परभूषणा । स्वदेशवेशाभरणा बोरा' शतसहस्रश । तस्य मेनाप्रणेतारो मत् इवियर्षभा.। व्यथयन्निव भूतानि कम्पन्निव मेदिनीं। मनविश्रामयम् मेनी म ययौ येन पाण्डव । मतो दुर्योधन शुला महात्मानं महारथा उपायान्तमभिमुत्य स्वयमान भारत। कारयामास पूार्थ तस्य दुर्योधन ममा । रमणेयेषु देशेषु रबचियाः स्वउता। मिरिपभिर्विविधयेव क्रीडास्तच प्रयोजिता । तच माच्यानि नामानि भयं पेयच मायते । कृपाय विविधाकाग ममोइपंदिवईना । राप्यय विविधाकारा श्रीदनानियहाणि । मला ममा ममामाघ पूग्धमामा यथाऽमरः । दुयधनश मचिदिने देश समन्तत.। भाजगाम मभामन्या देवावमाधम । म तब विषयेयुत कन्यागरतिमानुषे । मनान्यधिकमारमानमामेने पुरन्दरं। पप्रधम मत प्रयाम् प्रहर विर्षभ । युधिष्ठिरस्य पुरुपा के परमभा रमा । पानीयन्ना भाकारा प्रत्याही हि मे मताः। प्रमादर्भया दासामि कुकीपुषोऽनुमन्यत । दुयाधमाप तय कथयन्नि या विग्मिता।

·मनोयोग अध्याय 1] । उद्योगपचे ८२ २. १८५ . संप्रटो यदा भयो दिदित्सुरपि जोवितं । गूदा दुर्योधनम्तव दर्भयामार मातुन । तं दृष्ट्वा मद्रराजय जावा यत्रश्च तस्य तं। परिवयानीप्रीत दायाँ स्टझतामिति। । दुर्योधन उवाच ॥ सत्यवाग्मव कराण वरो वै मम दोयतां सर्चमेनाप्रणेता वै भवान् भवितुमईति। वैशम्पायन उवाच ॥ तमित्यनशेच्छन्यः किमन्यक्रियतामिति । तमित्येव गान्धारिः प्रत्युवाच पुनः पुनः । ॥ मन्य उवाच ॥ गछ दुर्योधन पुरं स्वकमेव नरर्षभ। अई गमिथे द्रष्टुं वै युधिडिरमरिन्दम । दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन् चिप्रमेये नराधिप । अवश्यं चापि ट्रव्यः पाजयः पुरुषर्षभः । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ चिप्रमागम्यतां राजन् पाण्डवं वोदय पार्थिव । वय्यधीनाः सम राजेन्द्र वरदानं स्मरख नः। ॥ अन्य उवाच ॥ चिप्रमय्यामि भद्रन्ते गच्छस्व स्वपुरं नृप। परिवन्य तथाऽन्योऽन्य शल्यदुर्योधनावुभौ । स तथा मन्यमामव्य पुनरायात्स्वकं पुरं। शयो जगाम कान्तयानाख्यातुं कर्म तस्य नत् । उपश्यं स गत्वा तु स्कन्धावार प्रविश्य च । पाण्डवानय तान् मान् मन्यस्तब ददर्श ह। समेत्य च महाबाहुः मन्यः पाण्डुसुतैस्तदा। पाद्यमयंच गाव प्रत्यम्टहाद्ययाविधि। ततः कुयतपूर्व हि महराजोरिसदनः। प्रोत्या परमया युक्तः समानिय युधिष्ठिरं । तथा भोमार्जुना कृष्णा खसोया च यमावुभौ । श्रासने चोपविवि अन्यः पार्थमुवाच ह । कुमन्तं राजया त कचित्ते कुरुनन्दन। अरण्यवासादियाऽसि विमुको जयतां वर । सुदुष्करं छतं राजनिर्मने वसता त्वया भादभिः सह राजेन्द्र कृष्णया चान या मह । अज्ञातवास धारक्ष वमता दुष्करं छतं। दुःखमेव कुतः मास्यं भ्रष्टराज्यम्य भारत । दुःखस्येतस्य महतो धार्तराष्ट्रकृतस्य वै। अवास्यमि सुखं राजन् हत्वा गचून् परन्तप । विदितं ते महाराज लोकतन्त्र नराधिप । तस्मानोभतं किञ्चित्तव तात न विद्यते । राजर्षीणां पुराणाना मार्गमविच्छ भारता दाने तपसि मत्ये चभव नात युधिष्ठिर। उमा दमय सत्यञ्च अहिंसा च युधिठिर। अहुतय पुन कस्वयि राजन् प्रतिष्टितः। मृदुर्घदान्यो प्रह्मण्यो दाना धर्मपरायणः । धास्ते विदिता राजन् बहवो लोकमाविकाः । म वैजगदिदं तात विदित ने परन्नप। दिशा कमिदं राजन् पारित भरतर्षभ। दिया परसामि राजेन्द्र धर्मात्मानं महानुगानिस्तोणं दुष्करं राजस्खा धर्मनिच्यं प्रभो। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ नतोऽस्याकथयद्रामा दुर्योधनसमागम । तच गयूपिने सचे वरदानच भारत। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ सुटत ननं राजन् प्रहटनान्तरात्मना। दुर्योधनस्य यदोर त्वया वाचा प्रतिश्रुतं । रकं विशमि भन्ने क्रियमाणं महीपती राजन्नकर्त्तयमपि कर्तुमईमि मत्तम । मम स्वदेवया वीर टणु विज्ञापयामि ते भानिह महाराज वामदेवसमो युधि। कर्ण नाभ्यां सम्प्राप्त रथे राजसत्तम । कर्षस्व भवता कार्य मारय नावं मंत्रयः। तर पायो नो राजन यदि मप्रियमिछमि विजायधय ते कायः मातेरमभयावहः। प्रयिमपि चेतत् कर्तुमईमि मातुन । भ ·१४ ॥श्रीमहाभारतं॥ [ मेनोद्योग प. अध्याय १८। २९५ ॥ मल्यउवाच ॥ श्टणु पाण्डव भद्रं ते यवोषि दुरात्मनः । तेजोबधनिमित्तं मा सूतपुत्रस्य मयुगे। अहं तस्य भविश्यामि मङ्गामे सारथिध्रुवं । वासुदेवेने हि समं नित्यं मा म हि मन्यते। तस्याहं कुरुमार्दूल प्रतीपमहिन वचः। ध्रुवं मकथयिष्यामि योद्धुकामस्य संयुगे। यथा म तदर्पश्च एततेजाच पाण्डव। भवियनि सुखं हन्तुं सत्यमेतद्द्वीमि ते। एवमेतत्करिष्यामि यथा तात समात्य मां । यच्चान्यदपि प्रक्ष्यामि तत्करिष्यामि ते प्रियं । यद्यदुःख त्वया प्राप्तं द्यूत वै कृष्णया मह । परुषाणि च वाक्यानि सतपुचकतानिये। जटासुरात्परिक्रमा कीचकाच महाद्युते। द्रौपद्याऽधिगतं सर्व दमयन्त्या यथाऽए। सर्व दुःखमिदं बीर, सुखादक भविष्यति । नाच मन्युस्खया कार्यो विधिर्हि बलवत्तरः। दुःखानि हि महात्मानः प्राप्नुवन्ति युधिष्ठिर। देवैरपि हि दुःखानि प्राप्तानि जगतीपते इन्द्रेण श्रूयते राजन् सभार्येण महात्मना। अनुभूतं महदुःखं देवराजेन भारत इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनोद्योगपर्वणि शज्यवाक्ये सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ कथमिन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना । दुःखं प्राप्तं परं घोरमेतदिच्छामिवेदित । ॥ शल्यउवाच ॥ टणु राजन् पुरात्तमितिहास पुरातनं। सभाथैग यथा माप्तं दुःखमिन्द्रेण भारत । वटा प्रजापतिामोद्देवश्रेष्ठो महातपाः । स पुत्रं वै विभिरसमिन्द्रद्रोहात्किलासृजत् । ऐन्द्रं स प्रार्थयत्म्याने विश्वरूपो महाद्युतिः । नैस्विभिचंदनै|रेः सूर्येन्दुज्वलनोपमः। वेदानकेन मोऽधीते सुरमिकेन चापिवत् । रकेन च दिशः सर्वाः पिवविव निरीक्षते। म तपस्वी म्हदुर्दान्तो धर्मे तपसि चोद्यतः । तपस्तस्य महत्ती सुदुशरमरिन्दम । तस्य दृष्ट्वा नपोवीर्य सत्यं चामिततेजसः । विषादमगमच्छक इन्द्राऽयं मा भवेदिति। कथं मजेच भोगेषु न च तप्यमहत्तपः । विवर्द्धमानलिशिराः सय हि भुवनं ग्रमेन् । इति मधिमय बहुधा बुद्धिमान् भरतर्षभ। श्राज्ञापयत्मोऽसरसस्तष्ट्रपुत्त्रप्रलोभने। थथा स म चिगिरा: कामं भागेषु वैभृशं चित्रं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत मा चिरं। ग्टगारवेमाः सुयोण्यो हारयुक्ता मनोहरः। हावभावममायुक्रा: सवा सौन्दर्यगोमिताः। प्रलोभयत भद्रं यः शमयध्वं भयं मम । अखस्यं यात्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः। भयं तन्मे महापौर निमं नाशयताबलाः। ॥ अपरम ऊचुः । तथा यत्र करियामः शक तस्य प्रताभने। यथा नावास्यमिभयं नरमाइलनिसूदन । मिई शनिव चक्षुभ्या थोऽसावास्ते तपोनिधिःत प्रवाभयितुं देव गच्छागः महिता वयं । यतिप्यामा वो का व्यपनेतुच्च ने भयं । ॥ गण उवाच ॥ इन्द्रेण नास्सनुभाता जग्मुस्विमिरसोऽग्निकं । तत्र ता विविधविलभियत्या वराङ्गनाः। मित्य मन्द यामासुस्तपेवापुमाएवं नाभ्यगच्छत् प्रहर्षन्ता: म पश्यम्सुमहातपाः । रद्रियाणि वये शाला पूर्णमागरमनिभः ताम्म यदं पर छवा पुनः शक्रमुपस्थिताः । २९ २० - ५५ ·सेमाद्योग प. अध्याय ॥ उद्योगय ॥ ६५ - कृताञ्जलिपुटाः सदा देवराजमयाब्रुवन् । नभ मक्यः सुदुर्द्धषो धैर्याचालयितुं प्रभो । यत्ते कार्य महाभाग क्रियतां तदनन्तरं। सम्पूज्याप्सरसः गको विटज्य च महामतिः । चिन्तयामास तस्यैव वधोपायं युधिष्ठिर । सहष्णों चिन्तयन् वीरो देवराजः प्रतापवान् । विनिशितमतिर्थीमान् वधे विभिरमोऽभवत्। वज्रमस्य विपाम्यद्य स विषं न भवियति । शत्रुः प्रद्धा नापेक्ष्या दुबलोऽपि वतीयमा । मास्त्रबुद्या विनिचित्य छत्वा बुद्धि वधे दृढां। अथ श्वानरनिभ घोररूपं भयावहं । मुमाच वचं संक्रुद्धः इलिमिरमं प्रति । स पपात इतस्तेन वज्रेण दृढमाहतः । पर्वतस्येव गिखरं प्रणुन मेदिनोतले। नन्तु वजहतं दृष्ट्वा मयाममरचोपमं । न गर्म लेभे देवेन्द्रा दीपितस्तस्य तेजसा । हनोऽपि दीप्ततेजाः म जीवन्निव हि दृश्यते। धातितस्य गिरायाजाणीवन्तीवाहुनानि वै । ततोऽनिभोतो रूपातु मक प्रास्ते विचारयन् । प्रथाजगाम परमं स्कन्धेनादाय वर्द्धकिः। नदरण्यं महाराज यवास्तेऽसौ निपातितः। मभीतस्तब तचाणं घटमानं मचीपतिः । अपश्यदनवौचनं सत्वरं पाकशासनः। विसं लिन्धि मिरास्थस्य कुरुय्व वचनं मम । ॥ नवोवाच ॥ महास्कन्धो म भेष परपन भविश्यति । कर्तुंचाहं न पक्ष्यामि कर्म मद्धिविगठितं । ॥ इन्द्र उवाच ॥ मामस्वं मोघमेत कुरुष्व वचनं मम । मत्प्रमादाद्धि ने शस्त्रं वज्रकल्प भविष्यति। १ नचोवाच ॥ कं भवन्तमई विद्यां घोरकीएमघवारतदिच्छाम्यहं पातुं नत्वेन कथयख मे। ॥ इन्द्र उवाच ॥ अहमिन्द्रा देवराजस्तदन्विदितमस्तु ते। कुरुवतद्यथा मे नक्षमा व विचारय। ॥ नोवाच ॥ क्रूरेण नापदपसे कथं प्रक्रेह कर्मणा। अषिपुत्वमिमं हत्वा प्रद्महत्याभयं न ते । । मक्र उवाच ॥ पद्याम्मै चरिष्यामि पावनार्थ मुदुशरं । मबुरेप महावो- वज्रेण निहतो मया। अद्यापि चाहमुदिग्रस्तवन्नस्मादिमि वै। चिE विन्धि पिरामि से करियेऽनुग्रहं तंत्र । मिरः पमोस्ते दास्यन्ति भागं यजेषु मानवाः । एप तेऽनुग्रहस्तर चित्रं कुरु मम प्रियां ॥ मन्य उवाच ॥ रताला त नवा म महेन्द्रवचनात्तदा। मिरास्यथ विभिरमः कुठारेणाधिनत्तदा। निष्टत्तषु ततस्तेषु निक्रामन्नडमास्तथ । कपिनसास्तितिराय कविशाय सर्वगः। येन वेदानधीतम पिको सोममेव च । तस्मावकारिनिष्पतः विप्रं तय कपित्राः। येन सा दिग राजन् पिबग्निव निरीचते। तम्मादयादिनिध्येतन्नित्तिरास्तथ पाए। यन्मुरापन्तु तम्यासीद चिभिरमस्तदा । कविताः ममुपेतुः ग्यनाय भरनपभ। ततस्तेषु निशतेषु विघ्नरो मघवामथ। जगाम चिदिवं परस्तधाऽपि खग्टहान्यया। मेने कृतार्थमात्मानं इवा गर्नु संरारिहा। बटा प्रजापतिः श्रुत्वा प्रणाय इतं मत। काधमरानयन रदं वचनमत्रवीत् । बटोवाच ॥ तपमानं तपो नित्यं शान्तं दान्त जितेन्द्रियं । विनाऽपराधेिन पतः पु, हिसितवान्ममा तमाछविनाशाय दृचमुत्पादयाम्यई । सोकाः पश्यन्तु मे तपसय व महत्। 1 ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [ सेगोद्योग प.। अथाय । २८. २७ स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापचेतनः। उपस्पृश्य ततः क्रुद्धस्तरखी सुमहायशाः । अग्नी हुत्वा समुत्पाद्य पोरं हवमुवाच ह । इन्द्रशत्रो विवख प्रभावात्तपमो मम । मोऽवर्द्धत दिवं स्तब्धा सूर्यवैश्वानरोपमः। किङ्करीमोति चोवाच कालसूर्य देवोदितः। शक्रं जहौति चायुको जगाम त्रिदिवं ततः। नतो युद्धं समभवत्रवासवयोमहत्। संक्रुद्धयोहाघोरं प्रसनं कुरुसत्तम । ततो जग्राह देवेन्द्रं दृत्री बीर: शतक्रत। अपावृत्याविपदन्ने शक्र कोपसमन्वितः । ग्रस्त हवेण चक्रे तु सम्भान्तास्त्रिदिवेश्वराः। अरस्ते महामत्त्वा जृम्भिको वनाशिनी। विजृम्भमाणस्य ततो चस्यास्यादपाहतात् । खान्यतान्यभिमविष्य निष्क्रान्तो वलनाशनः । ततः प्रतिलोकस्य जृम्भिका प्राणसंश्रिता । जापुश्च सुराः सर्च गर्क दृष्ट्वा विनिःसृतं। ततः प्रवकृते युद्धंत्रज्ञासवयोः पुनः । संरचयास्तदा पारं सुचिर भरतर्षभ। यदा व्यवर्द्धत रणे वो बलसमन्वितः। वास्तेजोवलाविद्धस्तदा शक्रो न्यवर्तत। निदृत्ते च तदा देवा विषादमगमन्परं । ममेत्य सह शक्रेण त्वयुस्तजोविमोहिताः । अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत। कि कार्यमिति वै राजन् विचिन्य भयमाहिताः । जग्मुः मचे महात्मानं मनोभिर्विष्णुमव्ययं । उपविष्टा मन्दराय मचे नवधेसवः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सेनाद्योगपर्वणि इन्द्रविजये अपमाऽध्यायः॥ ८॥ ॥ इन्द्र उवाच ॥ सर्व व्याप्तमिदं देवा हवेण जगदव्ययं। नयस्य सदृशं किञ्चित् प्रतोघाताय बद्भवेत् । ममयों धमवं पूर्वमममर्थोऽस्मि माम्पते । कथं नु कुथा भद्रं वो दुर्द्धप. स हि मे मत.। नेजस्वी चमहात्मा च युद्धे चामितविक्रम. । ग्रमेत्रिभुवन सय सदेवासुरमानुषं । तस्मादिनियमिमं टणुध्वं विदिवोकमः । विष्णाः धयमुपागम्य समेत्य च महात्मना । तेन समव्यवस्थामा बधोपायं दुरात्मनः । ॥ अन्य उवाच ॥ एवमुके मघवता देवा: भर्षिगणास्तदा । शरण्यं शरणं देवं जग्मुर्विष्णु महावन । अधुरा मदेवेमं विष्णु पृचभयादिताः । अयो सोकावया क्रान्नास्तिमिविक्रमणे. पुरा। अम्तं चाहतं विष्णा देत्याय मिहता रणे। पति बड़ा महादत्यं गको देवाधिपः कृतः । बं प्रभुः मर्चदेवानी बया सर्वमिदं नावं हि देवो महादेवः सर्वतोकनमस्कृत.। गतिमवयं देवानां भद्राणाममरोत्तम । जगयाप्तमिदं मन्य हवेणामुरसर्दैन। ॥ विष्णुरुवाच ॥ अवश्य करणौयं मे भवता हितमुत्तम। तमादुपार्य वक्ष्यामि यथाऽमान भविष्यति । गच्छध मर्पिगन्धया यवासी विश्वरूपधृक् । माम नस्य प्रयुअवनत रनं विजथय । भविष्यति जयो देवा, मकास्य मम मेजमा । अदृश्यय प्रवेक्ष्यामि वजे धम्मायुधोतमे। गटपिमि पाई गन्धयय मरोत्तमाः । सुषस्य सह पक्रेण मन्धि कुरुत माचिरं । । अन्य उपाय ॥ एवमुकेत देवेम एपपलिदासथा। पयुः ममेत्य सहिताः गई हवा पुरःपरं । . २९. 1 ·सेनाद्योग पअिध्यायर। ॥ उद्योगपर्व । - ममोपमेत्य च यदा सर्व एव महौजसः । तं तेजमा प्रचलित मतपन्तं दिशे दश। असन्तमिव लोकास्त्रोन सूर्याचन्द्रममा यथा । ददृश्ास्त नेता वृत्रं शक्रेण सह देवताः। सृपयोऽथ नतोऽभ्वत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः । व्याप्तं जगदिदं सर्व तेजसा तव दुर्जय। न च शक्कोपि निर्जेतुं वासवं वलिनाम्बर । युध्यतोवापि वा कालो व्यतीतः सुमहानिह । पीयन्ते च प्रजाः मी: मदेवासुरमानुपाः । मख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा। अवास्यसि सुखंबञ्च मकलाकाय शाश्वतान् । ऋषिवाक्यं निशम्याथ वः स तु महावनः । उवाच तानृपोन् सान् प्रणम्य शिरसाऽसुरः । मञ्च यूयं महाभागा गन्धाश्च सर्वशः । यद्य तच्छ्रुतं सर्वं ममापि स्टणुतानघाः। मन्धिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोः। तेजसोहि दयावाः सख्यं वै भविता कथ। ॥ कृपय ऊचुः ।। सष्ठत्मता मङ्गतं लिमितव्यं ततः परम्भविता भयमेव । नातिकामेत्सत्पुरुषेण सङ्गतं तस्मात् सता महतं लिमितव्या दृढं सतां सद्गतं चापि नित्यं ब्रूयाक्षार्थ अर्थच धोरः। महावत् सत्पुरुषेण सङ्कत तस्मात् सन्त न जिघांसेत धोरः १९९५ इन्द्रः सती मम्मतय निवासय महात्मना । मत्यवादी शानिन्द्यय धर्मवित्सूक्ष्मनिययः। तेन ते मह पक्रेए सन्धिर्भवत नित्यदा। रवं विश्वासमागछ माते भूदुद्धिरन्यथा। । मल्य षवाच ॥ महर्थिवचनं श्रुबा तानुशच महाद्युतिः । अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपखिनः । ब्रवीमि यदई देवास्तत्मक क्रियते यदि । ततः सम् करिष्यामि यदूचुम्मा दिजर्षभाः। न कण नचाण नारसना न च दारुणा। न मलेण न चास्त्रेण न दिवा न नया निशि। बया भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य मह दैवतैः। एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नित्यदा । वाढमित्येव कृपयस्तमू भरतर्षभ। रवं वृत्ते तु सन्धाने तुत्र प्रमुदितोऽभवत् । युक्तः सदाऽभववापि को हर्षसमन्वितः। दृत्रस्य वधर्मयुगानुपायाननुचिन्तयन् । छिद्रान्वेषी ममुदिनः सदा वति देवराट् । स कदाचित्ममुद्रान्ते तमपश्यन्महामुरं । सन्ध्याकाल उपाहत्ते मुहले चातिदारुणे। तन. मुश्चिन्य भगवान् वरदानं महात्मनः। सन्ध्येयं वर्तते रोट्रान रचिर्दिवस न च । दृत्रयावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः । हवं यदि न हन्मपद्य वञ्चयित्वा महासुरं। महावन महाकायं न मे योभविथति। एवं सचिन्तयन्नेव यको विष्णुमनुस्मरन् । अथ फेनं तदाऽपश्यत् समुद्र पर्वतोपमं । नायं इको न चाऽयं न च प्रस्वमिदं तथा।रनं स्यामि दृवस्य घणदेव नपियति । भवनमय फेन त निमंत्रे निस्वान् । प्रविश्य फेनं तं विष्णुरथ दृवं व्यनागयत् । २. निहते तु नतो हवे दिगो वितिमिराभवन् । प्रवशे च पियो वायुः प्रजाय जस्तथा। नतो देवा: मगन्धवा यारोमहारगाः। अपयश महेन्द्रं तमस्तवविविधः न.। नमस्कः सभा भवभूतान्यमान्वयत् । हत्वा चुं प्रपटात्मा वासवः सह देवतः। . २. २ म .

·॥श्रीमहाभारतं । [ मेगाधोगप। अयाया। २८. " स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापगनः । उपप्पाण ततः क्रुद्धसायम्वी समहायमाः । अनी जवा समुत्पाद्य घोरं स्त्रमुगाच छ। इन्द्राको विवद्धंम्व प्रभावात्तपमो मम । मोऽवर्द्धत दिवं स्तन्वा सूर्यवैश्वानरोपमः। किड्रोमोति चोवाच कालसर्य दवोदितः । शक जहीति चायुको जगाम त्रिदिवं ततः। ननो युद्धं समभवदृधवामवयोमइन् । संक्रुद्धयोमहापोरं प्रसनं कुरुसत्तम । ततो जयाह देवेन्द्र रची बोरः शतक। अपात्याक्षिपदने मकं कोपसमन्वितः । यस्ते रचेण सके तु मनभान्तास्थिदिवेश्वरा अरजस्ते महासत्त्वा जम्भिका सुचनामिनी। विजृम्भमाणस्य ततो दृवस्यास्यादपाटनात् । खान्यज्ञान्यभिमशिष्य निष्क्रान्ती बननाशनः । ततः प्रभृतिलोकस्य जृम्भिका प्राणमंत्रिता । जय सराः सर्वे मकं दृष्ट्वा विनिःसतं। ततः प्रववृते युद्धंत्रवासवयोः पुन. । संरभयास्तदा घारं सुचिरं भरतर्षभ । यदा व्यवर्द्धत रणे त्रो बलममन्वितः। वास्तेजोवलाविद्धस्तदा शक्रो न्यवर्तत। निवृत्ते च तदा देवा विषादमगमन्परं । समेत्य मह शक्रेण वास्तजोविमोहिताः । श्रमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत। किं कार्यमिति वै राजन् विचिन्त्य भयमाहिता. । जग्मुः मन्ये महात्मानं मनोभिर्विष्णुमव्ययं । उपविष्टा मन्दराये मर्च चवधेशवः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनोोगपर्वणि इन्द्रविजये अष्टमोऽध्याय.॥ ८॥ ॥ इन्द्र उवाच॥ मन्त्र व्याप्तमिदं देवा वृत्रेण जगदव्ययं। नास्य सदृभं किञ्चित् प्रतोघाताय यद्भवेत् । समर्थो झमवं पूर्वमसमर्थोऽस्मि साम्पतं । कथं नु कुा भद्रं वो दुर्द्धर्ष स हि मे मत.। तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः । ग्रसेत्रिभुवनं सर्वं सदेवासुरमानुषं । नस्मादिनियमिमं टणध्वं चिदिवौकसः । विष्णः धयमुपागम्य समेत्य च महात्मना। तेन समय वेस्यामा बधोपायं दुरात्मनः। ॥ अन्य उवाच॥ एवमुके मघवता देवाः मर्षिगणास्तदा। शरण्यं शरणं देवं जग्मुर्विष्णु महावन । उच्य सर्वदेवेशं विष्णु वृत्रभयार्दिताः । त्रयो लोकास्खया क्रान्तास्तिभिर्विक्रमणै. पुरा। असते चादत विष्णा दैत्याच निहता रणे। वलि बड़ा महादैत्यं शक्रो देवाधिप. कृत.। वं प्रभुः सर्वदेवानी त्वया सर्वमिदं नतालं हि देवो महादेवः सर्वलोकनमस्कृतः। गतिभवन्वं देवानां मेन्द्राणाममरोत्तम। जगद्व्याप्तमिदं मध्य होणामरसर्दन। ॥ विष्णुरुवाच ॥ अवश्यं करणीय मे भवता हितमुत्तमं । तस्मादुपायं वक्ष्यामि यथाऽसौ न भविष्यति। गच्छध्वं मर्पिगन्धा यत्रामा विश्वरूपधृक् । साम तस्य प्रयुञ्जध्वंतत रनं विजेयथ । भविष्यति नयो देवाः शक्रस्य मम तेजमा। अदृश्यय प्रवेत्यामि वजे हास्यायुधोजमे। गच्छध्वम्मपिमिः साद्ध गन्धर्वंच सरोत्तमाः। चस्य सह शक्रेण सन्धि कुरुत माचिर। । मलय उवाच ॥ एवमुनोतु देवेन रूपयलिदशास्तथा। ययुः समेत्य महिताः पत्रं कृत्वा पुरःसरं । २. - REL ·सेनोद्योग अध्याय ॥ उद्योगपर्व १०॥ . ममीपमेत्य च यदा सर्व एव महौजसः । तं तेजमा प्रचलितं प्रतपन्तं दिगो दश। प्रसन्तमिव लोकास्त्रोन सूर्याचन्द्रममा यया । ददृशाम्त ततो दृवं शक्रेण सह देवताः। फुपयोऽय नतोऽभ्यत्य दृत्रमूचुः प्रियं वचः । व्याप्तं जगदिदं सर्व जमा नव दुर्जय। न च शक्रोषि निर्जेतुं वासवं वलिनाम्बर । युध्यतोवापि वा काचो व्यतीतः सुमहानिह । पोद्यन्ते च प्रजाः सी: सदेवासुरमानुपाः । सख्यं भवतु ते दृत्र शक्रेण सह नित्यदा। अवास्यसि सुखं त्वञ्च मकलाकाश्च शाश्वतान् । पिवाक्यं नियम्याथ वः स तु महावदः । उवाच तानृपोन् मान् प्रणम्य शिरसाऽसुरः । सच यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशः । यय तच्छुनं सर्च ममापि ग्टणुतानघाः। मन्धि, कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोः। तेजसोहि दयावाः सख्यं वैभविता कथ। ।। ऋषय ऊचुः ॥ सकृन्मतां मङ्गत लिप्सितव्यं ततः परम्भविता भयमेव । नातिकामेत्सत्पुरुषेण सतं तस्मात् मतासङ्गतं लिप्सितव्यं। दृढं सतां सद्गतं चापि नित्यं ब्रूयाचाथै झर्थकच्छेषु धीरः। महार्थवत् मत्पुरुषेण मङ्गतं तस्मात् सन्तं न जिघांसेत धोरः ॥१५॥ इन्द्रः सतां सम्मतय निवामश्च महात्मना । सत्यवादी शानिन्धय धर्मवित्सूक्ष्म निश्चयः। तेन ते सह सकेण मन्धिर्भवतु नित्यदा। एवं विश्वासमागच्छ मा ते भूदुद्धिरन्यथा। ॥ अस्य उवाच ॥ महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिः । अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपखिनः । ब्रवीमि यदई देवास्तत्सर्वं क्रियते यदि । ततः मवें करिष्यामि यदूचुम्मा दिजर्षभाः। न केण नचार्टेण नाग्मना न च दारुणा। नमस्तेण न चाखेण न दिवा न नया निमि। बया भवेयं विप्रेन्द्राः मक्रस्य मह दैवतैः। एवं में रोचतेन्धिः चक्रेण सह नित्यदा। वाढमित्येव कृषयस्तमू भरतर्षभ। एवं वृत्ते तु सन्धाने हवः प्रमुदितोऽभवत् । युक्तः सदाऽभवच्चापि भको हर्षसमन्वितः। दृत्रस्य बधसंयुकानुपायाननुचिन्तयन् । छिद्रान्वेषी ममुदिनः सदा वसति देवराट्। स कदाचित्ममुद्दान्ते तमपश्यन्महासरं । सन्ध्याकाल उपात्ते मुहर्ने चानिदारणे । नन. सश्चिन्त्य भगवान् वरदान महात्मनः । मन्ध्येयं वर्तते रोट्रान राचिदिवस न च। त्रयावश्यवयाऽयं मम सर्वहरो रिपुः। हवं यदि न इन्मपद्य वञ्चयित्वा महामुरं। महाबलं महाकायन में योमस्थिति। एवं चिन्तयन्नेव को विष्णुमनुस्मरन् । अथ फेनं तदाऽपग्यत् समुद्दे पर्वतोपमं । नायं को न चाोऽयं न च शक्षमिदं तथा। रनं नेस्यामि सरस्व पुणदेव नमिति । सवञमय फेन विमं त्रे निस्वान् । प्रविश्य फेनं विष्णुरथ हवं व्यनागयत् । निहते तनतीचे दियो वितिमिराभवन् । प्रद्यौ च गिरा वायु. प्रजाय जशपुम्तथा। ततो देवा: मगधचा यक्षरक्षोमहोरगाः। षयय महेन्द्रं नमस्वविविधः स्तव.। नमस्कार मन भवभूतान्यमान्वयत्। हत्वा प्रबुं प्रयात्मा वासका सइ देवतः। २ म ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [ मेनोद्योग प। प्रथाय । ए३४ विष्णु त्रिभुवनश्रेष्ठ पूजयामाम धर्मवित्। ततो हने महाबोये हवे देवभयङ्करे। अनुतनाभिभूतोऽभूच्चकः परमदुमनाः । मोर्षयाऽभिभूतश्च म पूर्व ब्रह्महत्यया। मोऽन्त माश्रित्य लोकानां नष्टसंजो विचेतनः । न प्राज्ञायत देवेन्द्रलभिभूतः स्वकल्मः। प्रतिच्छन्नोऽवसच्चासु चेटमान वारगः। ततः प्रनरी देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयार्दिने। भूमिः प्रध्वस्तसहामा निर्दृता शम्ककानना। विच्छिन्नस्रोतसो नशः सरांस्यनुदकानि च । महाभापि सत्त्वानामनादृष्टिकतोऽभवत् । देवाश्चापि भृशं बस्तास्तथा सर्वे महर्षयः । अराजकं जगाम चमभिभूतमुपद्रवः । ततो भीताभवन् देवाः को नो राजा भवेदिति । दिवि देवर्षयथापिदेवराजविनाशताः। न म कश्चन देवानां राज्ये वैकुमते मति। पति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनोद्योगपर्वपित्रबधे नवमोऽध्याय: ॥८॥ ॥ मय उवाच ॥ ऋषयोऽयानुवन् सर्वे देवाच विदिवेश्वराः। अयं व नहुषः श्रीमान् देवराज्येऽभिषिच्यतां । जखी च पाखीच धार्मिकशव नित्यदा। ते गवा त्वब्रुवन् सर्वे रागा नो भव पार्थिव । म तानुवाच महादेवानपिगणस्तथा। पिटभिः महितान् राजन् परीसन् हितमात्मनः । दुम्बनो न मे शक्तिभवती परिपालने। बलवान् जायते राजा बलं शके हि नित्यदा। तमनुवन् पुनः मर्च देवा पिपुरोगमाः। अस्माकं तपसा युक्तः पाहि राज्यं विपिटपे। परम्परभयंपारममा किन संगया। अभिषिच्यत राजेन्द्र भव राजा विपिष्टपे। देवदानवयवाणाटपीण रक्षमा तथा। पिटगन्धर्वभूतानां चतुर्विषयवर्त्तिनां । मेज पादाम्यमे पश्यम् घनाय भविमा धर्म पुरस्तात्य मदा मनोकाधिपो भा। प्रक्षयापि देवाय गोपयम्ब विपिरपे । अभ्यपिया राजन्द्र ततो राजा चिरिएपे । धर्म पुरसत्य तदा मर्यटकाधिपोऽभवत्। मुदुखभं वरं सन्धा प्राप्य गज्य विपिष्टपे । धमात्मा पततंभया कामात्मा समपर 1 देवोद्यानेषु मा मन्दभोपवनेषु । केनाम धिमापृष्ठे मन्दरे श्वेतपते। मधे महेन्द्र मलये ममुद्रेयु परिन्मुच । अपरोभिः परिहना देवकन्याममाष्टतः। नपा देवरामोऽप कोइम्पछविधं तदा। सपा दिल्या पाविधाः कयाः युतिमनोहराः । वादिचाणि च माणि गोतह मधुरम्बन । विश्वावमुमारदय गन्धवासरमा गणणः । एत: पटप देवेन्द्र मूर्तिमना उपम्यिताः। मारता पुरभिषाति ममाग गुपमीनमः। वय मोडतसम्म मऊपम्य दुरात्ममः। सम्मामा छन तो मर गरिवी मिया। म मां मन्दम्य दुष्टात्मा प्राइ म म मामः। रद्रय मत्पिादेवी पमामा भापतिष्ठति। यामिन्द्रोऽमि देशना मोकामाच नगरस। भागवत सोमविप्रमय निवप्रभा वा दुगंगा देवोरापतिमुशधर। 1. एम मापादमसाममिका गना। मधेसमधीमदम्ब मां प्रभाष । पितामदनगुपभागि। धमला सकाळी पतिको ।

·सेनोद्योग प० । अध्याय १०१११।। । उद्योगपी॥ । १५ उकवानमि मां पूर्वमृता नां कुरु वै गिरं । नोकपूर्वञ्च भगवन् वृया ने किचिदीयर। तस्मादेतत् भवेत् सत्यं बयोनं दिजसत्तम। दृहस्पतिरथोवाच काणे भयमाहिती । यदुनाऽसि मया देवि मत्यं नगविता भुवा द्रक्ष्यसे देवराजानमिन्द्रं शीघमिहागतं । न भेतव्यञ्च नहपारसत्यमेतद्रवीमि ते । ममानयिव्ये शकेण न चिरावतीमई । अथ इबाव नहुष पक्राणी मरणं गता। वृहस्पतेरगिरमयुकोध म नृपस्तदा। दति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मनोद्योगपर्वणि इन्द्राणीभये दशमोऽध्यायः॥१०॥ ॥ मन्य उवाच ॥ क्रुद्धं तु नहषं दृष्ट्वा देवा अपिपुरोगमा' । अत्रुवन् देवराजानं नइषं चोरदर्शनं । देवराज जहि काधं बयि क्रुद्ध जगदिभो। बम्तं सासुरगन्धब मकिवरमहोरगे। जहि क्रोधमिमं साधो न कुष्पन्ति भवविधाः। परस्य पन्नी मा देवी प्रसोदख सुरेयर। निवतय मन. पापात्परदाराभिमणात् । देवराजोऽमि भद्रं ने प्रजा धर्मेण पालय। एवमुको न जयाह तदचः काममाहितः । अथ देवानुवाचेदमिन्द्र प्रति सुराधिपः । अहन्या धपिता पूर्वपिनो यस्विनी। जीवतो भर्तुरिन्द्रेश स वः किं न निवारितः। वहनि च नृशंमानि कृतानोन्द्रेण वै पुरा । वैधयायुपधाश्चैव स वः किं न निवारितः । उपतिष्ठतु देवी मामेतदस्या हितं परं। युमाकञ्च सदा देवाः शिवमेवं भविष्यति। । देवा ऊचुः ॥ इन्द्राणीमानयियामा यथेच्छसि दिवस्यते । जहि धिमिमं वोर प्रीतो भव सुरेश्वर। ॥ मन्च 'उवाच॥ इत्युक्त्वा तं तदा देवा कपिभिः मह भारत । जग्मुहहस्पनि कुमिन्द्राणे पाशमं वचः । जानीमः भरणं प्राप्तामिन्द्राण तव वेग्मनि। दत्ताभयाञ्च विप्रेन्द्र लया देवर्षिसत्तम । ते ला देवा: सगन्धा ऋषयय महाद्युत। प्रसादयन्ति चेन्द्राणे नहपाय प्रदीयता । रन्द्रादिमियो नहुपा देवराजो महाद्युति । वृणोखिमं वरारोहा भर्तृत्वे वरवर्णिनी। रवमुके तु सा देवी वास्पमुत्सृज्य सखनं । उवाच रुदती दीना हम्पतिमिदं वचः । नाइमिछामि नपं पति देवर्षिसत्तम । मरणगताऽमि ते ब्रह्मवायस महनी भयात । ॥ दृहस्पतिरुवाच॥ शरणागतां न त्यजेयमिन्द्राणे मम नियय । धर्मजा मत्यीलाच न त्यनेयमनिन्दिते। नाकार्य कर्तुमिच्छामि ब्राह्मण; सन् विशेषतः । श्रुतधा सत्ययोग जानन्धमानुशासन । माइमेतत्करिष्यामि गच्छध्वं वै सुरोत्तमाः। अमिंद्यार्थ पुरा गोतं ब्रह्मण श्रूयतामिदं । न तस्य वीज रोति वीजकानेन तस्य वर्ष वर्षति वर्षकाने । मोतं प्रपत्रं प्रददाति पत्र न म वातारं समते चाण मिच्छन् । मोघमन्नं पिन्दति चायना' स्वगाहोकास्यति मटचेष्टः। भीतं प्रपन्न प्रददानि यो वै मतस्य इयं प्रतिस्टान्ति देवा । प्रमीयते पाय प्रजा प्रकाले सदा विवादं पितरोऽम् कुर्वते । भोत प्रपत्रं प्रददाति पत्र मेन्द्रादेवाः प्रहररयस्य वयं । एतदेवं विज्ञानन्वे न दास्यामि चीमिमां। रहाणे विश्रुता लोके मक्रम्य महिषों मियां । अस्या हित मवेद्यच मम चापिहितं भवेत् । क्रियता नासुरश्रेष्ठान हिदासामई मदीं। १॥ १८.

·१०० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मेमाद्योग प०१ अध्याय १९ ११२ । .. । - । यल्य उवाच ॥ अथ देवाः मगन्धा गुरुमाहुरिदं वचः । कथं सुनीतं नु भवेन्मन्बयख वृहस्पते । ॥ वृहस्पतिरुवाच॥ नहुषं याचता देवी किञ्चित्कालान्तरंभा। इन्द्राणी हितमेतद्धि तथाऽस्माकंभविष्यति । बहुविनः सुराः कालः काल कालो नयिथति। गर्वितो वनवांयापि नहुयो वरसंश्रयात्। ॥ अन्य उवाच ॥ ततस्तेन तथोक्त तु मौता देवास्तदाऽब्रुवन्। ब्रह्मन्माध्विदमुक्त ते हितं सर्वदिवौकसां । एवमेतद्विजश्रेष्ठ देवी चेय प्रसाद्यतां । ततः समस्ता इद्राण देवाथामिपुरोगमाः। जर्वचनमव्यया सोकाना हितकाम्यया । ॥ देवा ऊचुः ।। त्वया जगदिदं सर्व धृतं स्थावरजङ्गम। एकपत्यमि मत्या च गच्छस्व नहषं प्रति । विसं खाममिकामश्च विनभिय्यति पापकृत्। नहुयो देवि शक्रश्च सुरैर्यमवाश्यति। एवं विनिययं कृत्वा इन्द्राणी कार्यसिद्धयो। अभ्यगच्छत मनोडा नहुषं धोरदर्शनं । दृष्ट्वा ती नषश्चापि वयोरूपसमन्विता । समथत दुष्टात्मा कामोपहतचेतनः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनोद्योगपर्वणि इन्द्राणोकालयाचने एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ । अन्य उवाच ॥ अथ नामब्रवीदृष्ट्वा नहुपो देवराट् तदा । त्रयाणामपि लोकानामहमिन्द्रः इचिस्मिते। भजख मां वरारोहे पतिवे वरवर्णिनि । एवमुक्ता तु मा देवी नहुषेण पतिव्रता। प्रावपत भयोदिमा प्रवाते कदली यथा। प्रणम्य मा हि ब्रह्माणं शिरसा तु कृताञ्जलिः । देवराजमथावाच नहुपं धोरदर्शनं । कालमिच्छाम्यहं मधु त्वत्तः कश्चित् सुरेश्वर। नहि विज्ञायते शक्रः किं वा प्राप्तः कवां गतः । तत्त्वमेतत्तु विज्ञाय यदि न ज्ञायते प्रभो। नतोऽहं त्वामुपस्यास्ये सत्यमेतद्रवीमि तो रवमुक्तः स इन्द्राण्या नइपः प्रोतिमानभूत् । । माय उवाच ॥ रवं भवतु सुश्रोणि यथा मामिह भाषसे। ज्ञात्वा चागमनं कार्य सत्यमेतदनुस्मरेः । नहुषेण विटष्टा च नियकाम ततः राइ । एहस्पतिनिकेतं च मा जगाम यशखिनी। सस्या: भश्रुत्य च वचो देवाथामिपुरोगमाः । चिन्तयामासुरेकायाः शक्रार्थ राजसत्तम । देवदेवेन मनस्य विष्णुना प्रभविष्णुना। उचुचनं ममुदिना वाक्यं वाक्यविशारदाः। प्रापयामिमूतो वे शत्रः सुरगणेश्वरः । गनिय नस्वं देवेश पूर्वजो जगतः प्रभुः। रघा मर्वभूतानां विष्णुचमुपग्मिवान् । त्वदीयनिहते हचे वासको प्रमइत्यथा। एत मुरगणठ मोध तस्य विनिर्दिश । नेषां तदचनं श्रुला देवानां विष्णुरप्रवीत्। मामेव पजनी मनः पावयिष्यामि वजिर्ण। पुस्खेन हयमेधन मामिष्ट्वा पाकशामनः । पुनरेव्यति देवानामिन्द्रवमकुतामयः । दुष्कर्मभिव नहुपो मा चास्यति दुर्मतिः । कधिकामिम देवा मर्पयध्वमतद्रिताः। श्रुत्वा विष्णोः गभी सत्यां वार्णी तामहतोपी। तत:मन मुरगणा: मोपाध्याथा: महर्षिभिः। यष भको भयादिमस्त देशमुपचक्रमुः। भवायमेधः सुमहामरेन्द्रस्य महात्मनः । पटते पावनार्थ धै प्रयाहत्यापहो नृप । विभय प्रत्यान्तु हरेषु च नदीपु पापपतेषु पिण्याच पीपु चत्र युधिष्ठिर। । ।

·2011 मेनोद्योग प० । अध्याय १२॥ १३ ॥ १४1] ॥ उद्योगपब्वै । १०१ स विभज्य च भूतेषु विमृन्य च सुरेश्वरः। विचरोधूतपामा च वासवोऽभवदात्मवान् । कम्पन्नहुयं स्यानादृष्ट्वा बननिसदनः । नेजानं सर्वभूताना वरदानाच दुःसहं । नतामचीपतिर्देवः पुनरेव व्यनश्यत । अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकादो चचार ह। भनटे तु ततः मक्के भची शेकसमन्विता। हा क्रेति तदा देवी विललाप सुदुःखिता। यदि दत्त यदि इतं गुरवस्तीपिता यदि। एकमत्वमेवास्तु सत्यं यद्यस्ति वा मयि। पुण्या चेमामई दिव्या प्रवृत्तामुत्तरायणे। देवी रात्रि नमस्यामि सिध्यता मे मनोरय। प्रयताञ्च निशा देवोमुपातिठत तत्र सा। पतिव्रतात्वात्सत्येन मोपश्रुतिमथाकरोत् । यवाते देवराजोऽमा तं देशं दर्शयख मे। इत्याहोपश्रुतिं देवीं सत्यं सत्येन दुग्यता। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सेनोद्योगपर्वणि उपश्रुतियाचने दादमाऽध्यायः ॥ १२ ॥ । अन्य उवाच ॥ अथैना रूपिणे साध्वोमुपानिठदुपश्रुतिः। तां वयारूपमम्पन्ना दृष्ट्वा देवोमुपखिता। इन्द्राणी सम्प्रदृष्टामा सम्पूज्यनामयाब्रवीत्। इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं का वं यूहि वरानने। । उपयुतिरुवाच ॥ उपश्रुतिरहं देवि नवान्तिकमुपागता । दर्शने चत्र सम्प्राप्ता नव सत्येन भाविनि । पतिम्रता च युका च यमेन नियमेन चादयिष्यामि ते मदेवं चनिसदनं । विप्रमन्वेहि भद्रं ते द्रक्ष्यमे सुरसत्तम। नतस्ता प्रहिता देवीमिन्द्राणे सा समवगात् । देवारण्यान्यतिक्रम्य पर्वताय वन्नतः । हिमवन्तमतिक्रम्य उत्तरं पार्थमागमत्। समुद्रश्च ममासाद्य बड़योजनविस्तृत। धासमाद महादीपं नानाद्रुमनतात। तत्रापश्यत्सगे दिव्य इभ शकुनिभित। मतयोजनविस्तीर्ण तावदेवायत शर्मा तत्र दिव्यानि पानि पञ्चवर्णनि भारत। पट्पदैरुपगीतानि प्रफुप्तानि महस्यः । सरसस्तस्य मध्य तु पद्मिनी महती सभा। गौरणवतनालेन पोन महना हता। पद्मस्य भित्त्वा नानच्च विदेश सहिता नया। विस्तन्तुप्रविष्टच नवापरयच्छतक्रतुं। तं दृष्ट्वा च मुसोश रूपेणावस्थितं प्रभु । समरूपधरा देवी बभूवोपश्रुतिय मा। इन्द्रं तुष्टाव पेन्द्राण विद्युत पूर्वकर्मभिः सुयमानस्ततो देवः मचीमाह पुरन्दरः। किमर्थमसि सम्प्राप्ता विज्ञातच कयं लहं। तत' मा कययामास नहुपस्य विषष्टित। रन्द्रवं त्रिषु लोकेषु प्राप्य वीर्यसमन्वितः। दीविष्टय दुष्टात्मामामुगाच मतको। उपनिष्टेति सङ्करः कारच छतवान्मम । यदि न वास्यसि विभा करियति स मां वो। तेन चाई सम्प्रामा नूनं शक तबानिक जहिरो, महावाही नहुपं पापनिययं । प्रकाशयात्मनात्मानं देण्यदानवसदनं । तेग समानुहि विभा देवराज्य मशाधि च । इति श्रीमहाभारते उद्योगपशि मेमोयोगपर्चणि इन्द्राणेनम्तो पयोदयोऽध्यायः ॥ १३॥ ॥ गच्य उवाच । रवमुक. स भगवान् मया तो पुनरमीत् । विक्रमस्य न कानोऽयं नइयो यतात्ता। . २ य S ·१०२ श्रीमहाभारत [ सेनोद्योग प०। प्रथाय १५ । पर - विवर्द्धितय थपिभिव्यः कयेय भाविनि। नीतिमत्र विधास्यामि देवि नां कर्तुमईसि । गुध चैतत्त्वया कार्य नाण्यातव्यं शभे क्वचित् । गत्वा नहषमेकामी प्रवीहिच समध्यमे । पियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते । एवं नव वशे प्रोता भविष्यामीति तं वद । इत्युक्ता देवराजेन पनी मा कमलेरणा। रवमस्तित्यथोक तु जगाम नहु प्रति। नहपस्ता ततो दृष्टा मस्मिता वाक्यमत्रवीत्। खागतं ते वरारोह किरोमि शचिस्मित। भतं मां भग कन्याणि किमिच्छसि मनखिनि । तव कल्याणि यत्कार्य तत्करिये समध्यमे। नच ब्रीडा वया कार्या सुयोणि मयि विश्वसे, 1 मत्येन वैमपे देवि करिये वचनं तव । ॥ इन्द्राण्युवाच ॥ यो मे रुतस्त्वया कालस्तमाकाद्ध जगत्पते। ततस्त्वमेव भत्ता में भविष्यसि सुराधिप । कार्यञ्च इदि मे यत्तद्देवराजावधारय । वक्ष्यामि यदि मे राजन् मियमेतत्करिष्यसि । वाक्यं प्रणयसंयुक्त ततः स्यां वागा तव । इन्द्रस्य वाजिनी वाहा हस्तिनोऽथ रथास्तथा । इच्छाम्यहमयापूर्वं वाहनं ते सुराधिप। यन्त्र विष्णेर्न रुद्रस्य नासुराणा नै रक्षा। वहन्तु ला महाभागा ऋषयः मङ्गता विभा। सर्वे शिविकया राजनेतद्धि मम रोचते। नामुरेपुन देवेषु तुल्यो भवितुमर्हसि । सर्वेषां तेज भादसे खेन वीर्येण दर्शनात् । मते प्रमुखतः स्थातुं कचिच्छनाति वीर्यवान्। ॥ शस्य उवाच ॥ एवमुक्रस्नु नहुष. पाचयत तदा किन । उवाच वचनं चापि मुरेन्द्रस्तामनिन्दिता। ॥ नहुष उवाच ॥ अपूर्वाइनमिदं त्वयोन वरवर्णिनि । दुढं मे रुचितं देवि त्वदशोऽस्मि वरानने । न हत्पवीया भवति यो वाहान् कुस्ते मुनीन्। अहं तपस्वी बलवान भूतभव्यभवत्प्रभु । मयि युद्ध जगन्न स्यान्मयि मध्य प्रतिष्ठितं। देवदानवगन्धाः किनरारगराक्षमाः । म मे क्रुद्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लोकाः शचिस्मिते । चक्षुषा यं प्रपश्यामि तस्य तेजो हराम्यई । समात वचनं देवि करिष्यामि न संशयः। सप्तर्षया मा वक्ष्यन्ति सर्व ब्रह्मर्षयस्तथा। पश्य माहाव्यमस्माकम्द्धिश्च वरवर्जिनि। ॥ मय उवाच ॥ एवमुत्वा तु नो देवों विसृज्य च वराननी। विमाने योजयिवा स सपोन्नियममास्थितान। अनाया यतापतो मत्तो मदयतेन च। कामहत्तः स दुष्टात्मा वाइयामास तानुषीन् । महुपेण विमृष्टा च वृहस्पतिमथाप्रवीत् । समयोऽत्पावशेषो में नहुषेणेह य मः। म मृगय भीर्घ व भकाया. कुरु मे दयां । वाढमित्येव भगवान वृहस्पतिरुवाचती। म भेतव्य लया देवि नपाइटचेतमः । नाप स्याम्यति चिरंगत एव नराधमः । अधर्मशा महर्षीषा वाहनाच नत. समोरपिचाई करिष्यामि विनायायास्य दुर्मत । धाधिगमिष्यामि मास्त्वं भद्रमस्तु ते। नन प्रयान्य विधिवन्नुहाव परमं हविः। हम्पनिमहातेजा देवराजोपनधये । इत्वाऽचि मोऽत्रवोद्राजन् शक्रमन्विथ्यतामिति । तमा भगवान देव स्वयमेव जमायन । खोवेशमनं चला तवान्तरधीयत । । - ·सेनाद्योग पाथाय ११ १५.] । उद्योगपर्व १०२ 86 1 . सदिशः प्रदिभश्चैव पर्वतांश्च वनानि च। पृथिवीच्चान्तरिषञ्च विचित्याथ मनोगतिः। निमेषान्तरमात्रेण दृहस्पतिमुपागमत् । ॥ अग्निरुवाच ॥ दृहस्पते न पश्यामि देवरामिह कचित् । श्रापः येषाः सदा चापः प्रवेष्टुं नोत्सहाम्यई। नमे तब गतिम्रह्मन् किमन्यत्करवाणि ने । नमनीदेवगुरुरपो विश महाद्युते । । अमिरुवाच ॥ नाप. प्रवेष्टुं शक्ष्यामि चयो मेऽत्र भविष्यति । भरणं या प्रपन्नाऽसि वस्ति नेऽस्तु महाद्युते। अोऽनिर्मदतः चन्नमयानो सोहमुत्थितं । तेया सर्ववगन्तेजः खास योनिषु शाम्यति । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनाद्योगपर्चणि वृहस्पयनिसवादे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ दृहस्पतिस्वाच ॥ त्वममें सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् । त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढचरमि माक्षिवत् । त्वामाहुरेक कवयस्लामाइस्त्रिविधं पुनः । त्वया त्यक्त जगञ्चदं मा नश्यद्भुताशन । कृला तुभ्यं नमो विप्राः स्वविजिता गति । गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतों। त्वमेवाने हव्यवाहस्वमेव परमं हविः । यजन्ति सत्रैस्वामेव यज्ञश्च परमाध्वरे। मृट्टा लीकास्त्रीनिमान् हव्यवाद प्राप्ने काले पचमि पुन, समिद्धः । वं सर्वस्य भुवनस्य प्रतिस्खमेवाने भवसि पुगः मनिटा। वाममे जलदानाजविद्युतश्च मनोषिणः । वहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निक्रम्य हेतयः । वय्यापा निहिताः सीस्वाय सर्वमिदं जगत्। न तेऽस्यविदितं किञ्चित् विषु लोकेषु पावकः । खपनि भजते मा विमस्वापोऽविशतिः। श्रह त्वा वर्द्धयिय्यामि ब्राझैमन्त्र सनातनः। रवंस्तुतो हव्यवाट् स भगवान् कविरुत्तमः । वृहस्पतिमयोवाच प्रीतिमाभ्वाक्यमुत्तमं । दर्भयिय्यामि ते शक्रं सत्यमेतद्रवीमि ते । । अन्य उवाच ॥ प्रविश्यापरततो वहिः ससमुद्राः सपत्वलाः। श्राजगाम सरस्तथ गूढो यत्र मतक्रतुः । अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन भरतर्षभ । अन्वपश्यत् म देवेन्द्रं विसमध्यगतं तदा। भागत्य च तनवणे तमाचष्ट सहस्पतः । अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्याश्रितं प्रभुं। गत्वा देवर्षिगन्धर्व महितोऽथ वृहस्पतिः। पुराणैः कर्मभिर्देव तुष्टाव बलसूदन । महामुरी हतः शक्र नमुचिहरुणवया। सम्बरय वलचव नथाभी घोरविक्रमी। गतकतो विव«ख सान् भन्निसदय । उत्तिष्ठ शक सम्पश्य देवर्षय समागतान् । महेन्द्र दानवान् हत्या लोकास्वातास्वया विभा । अपी फेन समासाद्य विष्णुतेजोऽतिरहित । खया दृषो इतः पूर्व देवराज जगत्पते । वं मध्यभूतेषु शरण्य दाम्व या समं विद्यते नेह भूतं । लया धायन्ते भर्वभूतानि मका व देवाना महिमानं च । पाहि मध्यान्मलोकीय महेन्द्र वनमाभुहि । रवं मस्तूयमानय भोऽवर्द्धन शनैः अमः । संचव वपुरास्थाय बभव म वनावित.। अवीव गुरु देवा वृहस्पतिमास्थितं । किं कार्यमवनिष्ट वो इतस्लादो महासुरः। वृत्रय समहाकाया यो देसोकानमामयत्। 12 - .

·१०४ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ मेमोशेग प. अध्याय १५॥१६ ॥ दृहस्पतिरुवाच ॥ मानुषी नहुषा राजा देवर्षिगणतेजमा । देवराज्यमनुप्राप्त: माग्यो याधते मंगे। ॥ इन्द्र उवाच ॥ कथञ्च नहुषो राज्य देवानां माप दुर्लभं । तपमा केन वा युग किमोर्चा वा इम्पते। हपतिरुवाच ॥ देवा भौताः भक्रमकामयन्त खया त्यतं महदन्द्रं पदं नत्। तदा देवाः पितरोऽर्षयय गन्धर्यमु ख्याच समेत्य मा। वाऽब्रुवन्नहुपं तत्र शक्र वं ना राजा भव भुवनस्य गाता। तानप्रवीनहपा नास्मि गान प्राप्यायचं तपता नेत्रमा मा। अमुवतियापि देवैराजाऽभवन्नहुषो घोरवीर्यः। त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्य महर्षीन् कृत्वा वाहान् याति साकाम् दुरात्मा। नोहरं दुरिविष सुघोरं मा त्वपश्येर्नहुषं वै कदाचित्। देवाय सर्वे नहुपं ममाती न पश्यन्ते गूढरूपायरन्तः। शल्य उवाच ॥ एवं वदत्यशिरमा वरिष्ठे वृहस्पती लोकपालः कुवेरः। वैवखतचर यमः पुराणो देवथ मोमा वरुण थाजगाम। . वै समागम्य महेन्द्र मुचुदिया त्वानो निहती हवः । दिल्या च त्वा कुलिनमततश्च पश्यामो वै निहतारिश्च धक। तान् यथावच हि लोकपालान् समेत्य वै प्रोतमना महेन्द्रः । उवाच चैतान् प्रतिभाथ्य शक्रः सञ्चादयिष्यत्रजपम्या न्तरण। जा देवानां नहुषों घोररूपस्तत्र मां दीयता में भवद्भिः । ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपा दृष्टीविषस्तस्य विभीम देव । चेद्राजानं नहुपं पराजयस्तता वयं भागमहीम शक । इन्द्राऽब्रवोद्भवतु भवानपाम्पतिर्यमः कुवेरय मयाभिषेकं । प्राप्नुवन्त्वद्य मदेव दैवतैरिपुं जयामो नह घोरदृष्टिं । ततः शक्रं ज्वलनोऽप्याह भाग प्रयच्छ मह्यं भवान्सी करिये। पाच शको भविताउने तयापि चन्द्राग्यो वै भाग एको महाकती। ।। भल्य उवाच ॥ एवं सञ्चिन्य भगवान् महेन्द्रः पाकशासनः । कुवेर सवयवाणी धनानाञ्च प्रभु तथा। वैवखतं पितृणाञ्च वरुणचाप्यपातथा। श्राधिपत्यं ददा पक्र: मश्चिन्य वरदस्तथा। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनोद्योगपर्वणि इन्द्रवरुणादिसंवादे,पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ शन्य उवाच ॥ अथ सश्चिन्तयानस्य देवराजस्य धीमतः । नहुषस्य बोपायं लोकपाले. सदैवत.। नपखो तब भगवानगस्यः प्रत्यदृश्यत । सोऽब्रवीदर्य देवेन्द्र दिष्ट्या वे वर्द्धत भवान्। विश्वरूपविनाभेन वृत्रासुरवधेन च। दिल्या च नपा घटादेवराज्यात्पुरन्दर । दिल्या इतारिं पश्यामि भवन्त यसमदन । ॥ इन्द्र उवाच ॥ स्वागतं ते महऽस्तु मीता दर्शनात्तव । पाद्यमाचमनीयञ्च गामर्थच प्रतीच्छ में ॥ अन्य उवाच ॥ पूजित चोपविष्टं तमासने मुनिसत्तम। पर्यपृच्छत देवेशः प्रष्ट ब्राह्मर्षभ । ५ एतदिच्छामि भगवन् कथ्यमान दिजोत्तम। परिधरः कयं वर्गानमः पापनिययः। ॥ अगस्त्य उवाच ॥ श्टणु मा प्रियं वाक्यं यथा राजा दुरात्मवान्। खगावष्टेः दुराचारी भइयो बलदर्पितः। यमानाय वहन्तस्तं नडपं पापकारिणं देवर्षया महाभागास्तथा ब्रह्मार्पयोऽमलाः । पप्रधुनापं देव मंगयं जयतां वर । परमे ग्रामणाः प्रोका मन्दा वै प्रोक्षणे गा।

·• मेनोद्योग पर! अध्याय १६ १७.] । उद्योगपर्व । १०५ रतें प्रमाणं भवन उताहो नेनि वासव। नहपो नेति तानाइ तममा मुढचेतनः । ॥ ऋषय ऊचुः ॥ अधर्मे संप्रवृत्तवन्ध न प्रतिपद्यमे। प्रमाणमेतदस्माकं पूर्व प्रोक्तं महर्षिभिः । ॥ अगस्य उवाच ॥ ततो विवदमानः स मुनिभिः सह वासव। श्रय मामस्पृशन्मूर्ति पादेनाधर्मयोजितः । नाद्धततेजाय निःोकर महीपतिः । ततस्तं सहमाविनमवाचं भयपीडितं । यस्मात्पूर्वः शतं ब्रह्म ब्रह्मर्पिभिरनुष्ठितं । अदुष्ट दूषयसि वै यच्च मूसरस्पृशः पदा। यचापि त्वम्टपोन्मूढ प्रकल्पान् दुरामदान् । वाहान् कृत्वा वाइयसि तेन वामृतम्भः। ध्वंस पाप परिभ्रष्टः चीणपुष्या महोतका दसवर्षसहस्राणि सर्परूपधरो महान् । विचरिमि पूर्णेपु पुनः स्वर्गमवास्थमि। वंभ्रष्टो दुरात्मा स देवराज्यादरिन्देम। दिश्या वर्द्धामहे सक्र हतो ब्राह्मणकपटकः। विपिटपं प्रपद्यख पाहतोकानपतीपते । जितेन्द्रियो जितामिवस्तुयमानो महर्षिभिः । समय उवाच ॥ ततो देवा ममं तया महर्पिगणमंहताः। पितग्श्चैव यवाय भुजगा गक्षमास्तथा। गन्धम्या देवकन्याय म चासरसा गणाः । मरामि मरितामैनाःमागराय विभापते। उपागम्बाघुवन् मर्चे दिया वर्द्धमि भत्रुहन् । इतय नहुपः पापो दिष्ट्याऽगम्येन धीमता। दिशा पापसमाचारः शत. रुपा महीतने। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मेनोद्योगपणि इन्द्रागस्वसंगदे नहुपये घोडमोऽध्यायः ॥१६॥ ॥ गन्य उवाच ॥ ततः शक्रः स्वयमानो गन्धवासरको गणैः। रेरावतं ममारुध दिपेन्द्रं वदयुतं । पावकः समझानेशा महर्षिय दृहस्पतिः। यमय वरुण्येव कुरेरय धनेशरः। सबर्देवैः परितःमको दृबनिसदनः। गन्धरसरोभिय यातखिभुवनं प्रमुः । स समेत्य महेन्द्राणा देवराजः मतक्रतुः। मुदा परमया युनः पारयामास देवराट। नतः स भगवास्तव अधिरा: ममदृश्यत । अथर्ववेदमन्ना देवेन्द्र समपूजयत् । ततस्तु भगवानिन्द्रः प्रदरः समपद्यत । परञ्च प्रददौ नम अपवारिसे तदा। अपचागिरमा नाम वैदेस्मिन् वै भविष्यति । उदाहरणमेतद्धि यज्ञभागच तस्य । एवं सम्पूज्य भगवानयाहिरसं तदा । यसर्जयमहाराज देवराजः इतक्रतुः । सम्पूज्य सम्बानिदमानुयापि तपोधनान्। नाप्रमुदितो राजा धर्मेणापातयत् प्रशाः। एवं दुःसमनुप्राहमिन्द्रेण सह भार्यया। ज्ञातवासय कृतःमत्रूणां बधाइया। माव मयुस्त्रया कार्यो यत् किष्टोऽमि महावनो द्रौपद्या सह राजेन्द्र धानुभिश्च महात्मभिः । एवं स्वमपि राजेन्द्र राज्यं प्रास्यसि भारत । वृहत्वा यया माप्त: यक फौरवनन्दन। दुराधाग्य नहया ब्रह्मादिट पापचेतनः। अगस्तगपाभिहतो विनष्टः भारतीः समाः स्वंतत्र दुरात्माग: मसदन। प्रिं नाम मिति फाँधनादयः। ततः सागरपर्यना भीक्ष्यमे मेदिनीमिनी । धातृभिः सरिता मोर द्रौपद्या च सहानया । . . - २ ·॥योमहाभारतं [ सेनेद्योग १० अध्याय १७११८॥ । उपाख्यानमिदं शक्रविजयं वेदसन्मितं । राज्ञा व्यूढेचनीकेषु श्रोतव्यं जयमिच्छता। तस्मात्संगावयामि वा विजये जयतां वर । संस्वयमाना वर्द्धन्ते महात्मानो युधिष्ठिर। चत्त्रियाणामभावोऽयं युधिष्ठिर महात्मना । दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च। पाख्यानमिन्द्रविजयं य इदं नियतः पठेत्। धूतपामा जितवर्गः परवेह चोदते। न चारिज भयं तस्य नापुत्ता वा भवेन्नरः । नापदं प्राप्नुयात्काधिदीर्घमायुश्च विन्दति । सर्वत्र जयमानोति न कदाचित् पराजयं । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमाद्यामितो राजा मन्यन भरतर्षभ। पूजयामास विधिवच्छत्वं धर्ममतां वरः । श्रुत्वा तु शल्यवचनं कुन्तीपुत्चो युधिष्ठिरः। प्रत्युवाच महाबाहर्मद्रराजमिदं वचः । भवान् कर्णस्य सारथ्यं करिय्यति न संशयः । तब तेजोवधः कार्याः कर्ण स्यार्जुनसंस्तवः । ॥ मय उवाच॥ एवमेतत्करिष्यामि यथा मा सम्प्रभाषसे। यशान्यदपि मध्यामि तत्करिष्याम्यहं तव । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ सतस्लामच्य कान्तयाञ्छन्यो मद्राधिपस्तदा । जगाम सवलः श्रीमान् दुर्योधनमरिन्दमा इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सेनाद्योगपर्वणि सत्यगमने सप्तदोऽध्यायः ॥ १७॥ • ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ युयुधानस्तता बीर सावताना महारथः। महता चतुरङ्गेण वनेनागाधुधिधिर। तस्य योधा महाबीया नानादेशसमागताः । नानाप्रहरणा बोराः भवाञ्चक्रिरे बलं । परवभिन्दिपातः शतनामरमुद्रैः। परिधैर्यरिभिः पाथैः करवालय निर्मः। खड्न कार्मुकनिर्म्युः गरेय विविधैरपि । ततधातः मका. तदशोभत व बलं । तस्य मेघप्रकायस्य शस्त्रस्तः शोभितम्य छ । बभूव रूपं मैन्यय मेघश्येव मविद्युतः । अक्षौहिणी तु मा मेना तदा योधिष्ठिर बल। प्रविश्यान्तर्दधे राजन् सागरं कुनदी यथा। मथवादोहिणी ग्ध चेदीनाम्टपभो बली। घरकेतुरुपागवत्पाण्डवानमिताजसः । मागधय जयसेना जरामन्धिमहाबलः । प्रवाहियव मैन्यस्य धर्मराजमुपागमत् । तथैव पाण्डया राजेन्द्र सागरानूपवामिभिः। तो बहुविधव्याधैर्युधिष्ठिरमुपागमत् । सम्य मेन्यमतीवामीत्तस्मिन् पलममागमे। प्रेक्षणीयतरं राजन् सो घरबत्तदा। द्रुपदस्याप्यासना नानादेशसमागतः । बीमिता पुरुषो पर पुदयास्थ महारथः। न्येव रामा मत्स्यानां विराटी वाहिनीपतिः। पार्वतोहीपनि महितः पाण्डवानियात्। तयेतय पाण्डमा समागग्मुर्महात्मनी । वाशिष्यस्नु मौता विविधध्वनमासाः । पयुसमाना: कुभिः पाण्डवान् ममहर्षयम् । तथैव धार्तराष्ट्रम्य हर्ष ममभिवईयम्। भगदत्ता महीपास: मेनामसाहिणीं ददौ । तम्य बीमा किरातय काधनेरिव महत। बमा बसममाय कर्णिकारवमं पथा। तथा भरियाः परः मत्यय कुरुनन्दन । दुयोधनमुपायानामधारिया पृथक् पृथक् । समयमा च हार्दिक्या भागाधकुकुरैः मह। हरि मनाया दुपाधनमुपागमत् । तस्य ते पुरुषार्थनमाचारपत्र । - Lt - ·सेनाद्योग प. अध्याय १८11८1] ॥ उद्योगपर्व - . । - अशोभत यथा मतनं प्रक्रीडितर्गजैः । जयद्रथमुखाश्चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः । भाजग्मुः पृथिवीपाला, कम्पयन्न वाचनान् ! नेपामचोहिणणे मेना बहुता विवभा नदा। विधूयमानो वातेन बहुरूप इवाम्बुदः । सुदक्षिणय काम्बोजो यवनैश्च मकैस्तथा। उपाजगाम कौरव्यमचाहिण्या विशाम्पते । तस्य सेनाममावायः शलभानामिवावभी। सच सम्प्राप्य कारव्यं तत्रैवान्तर्दधे तदा । तया माहिमतीवासी नोनो तोलायुधः सह । महीपालो महावीर्यविणापथवामिभिः । श्रावन्न्या च महोपाली महाबलसुमती। पृथगोहिणीभ्या तावभियाती सुयोधन कैकेयाय नरव्याघाः मोदया: पञ्च पार्थिवाः महर्षयन्तः कारव्यमाहिण्या समाट्रवन् । ततस्ततम् मन्या भूमिपानी महात्मनो। तिखोऽय्याः समवर्तन्त वाहिन्या भरतर्षभ । एवमेकादशाहत्ताः सेना दुर्योधनस्य ताः । युयुत्समानाः कान्तेयान् नानाध्वजसमाकुलाः। न हास्तिनपुरे राजन्नवकाशोऽभवत्तदा । राज्ञां स्वबलमुख्यानां प्राधान्येनापि भारत । नतः पञ्चनदञ्चैव कृतनञ्च कुरुजाङ्कतं । नथा रोहितकारण्य मरुभूमिय केवला । अहिच्छत्र कालकूट गडाकूचञ्च भारत। वारणं वाटधानञ्च यामुनश्च पर्वतः । स्प देश: मुविस्तीर्णः प्रभूतधनधान्यवान् । बभूव कारवयाणा बचेनातीर मंदतः । तत्तु मैन्यं नयायुतं ददर्श स पुरोहितः । यः स पञ्चालराजेन प्रेषित. कौरवान्मति । इति श्रीमहाभारते उद्यागपर्वणि पुरोहितमैन्यदर्शने अष्टादशोऽध्यायः समाप्तञ्च सेनाद्यागपत्रं ॥१८॥ . ॥ अथ सञ्जययान पर्ब ५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ स च कारव्यमासाद्य द्रुपदस्य पुरोहितः। सत्कृतो धृतराष्ट्रिय भीमेण विदुरेण च । मर्च कोमल्यमुनादौ पृष्ट्वा चैवमनामय। सचमेनाप्रणेदणी मध्ये वाक्यमुवाच ।। सवैभवद्भिम्बिंदितो राजधर्मः सनातनः । वाक्यापादानहेतोस्त वत्यामि विदिते मति । धृतराष्ट्रय पाण्डुय सुतावेकस्य विमुतो। नयो: समानं द्रविणं पैटर्क नात्र संशयः । धृतराष्ट्रस्य ये पुचाः प्रानन्तः पैदक पदे । पाण्डुपुत्राः कथं नाम न प्राप्ताः पैटक वस। रवंगत पाण्डवेयर्विदितं वः पुरा यथा। न प्राप्त पैटक ट्रव्यं धार्तराष्देष संकृतं । प्राणन्तिकैरप्युपायः प्रयतद्भिरनेकशः । मेयवन्तो नकिता नेतुं वै यमसादनं। पुनय वर्द्धितं राज्य स्खवलेन महात्मभिः। छद्मनाऽपहन मुद्रधारा समानतः। तदप्यनुमतं कर्म यथा युक्रमनेन । वामिताय महारप्ये वर्षाणोह त्रयोदय । सभायां तगिरि महनार्यस्तया मयं अरण्ये विविधामा: मम्प्राप्तास्त: सुदारणा! नया विराटनगरे योन्यन्तरगरिव। प्राप्तः परममयो यथा पापर्महात्मनः। ते मर्ये पूछना इन्वा तत्सर्वं पूर्व किल्विषं। माभव कुरुभिः मामिच्छन्ति कुरुपायः। . - ·१०८. ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [सञ्जययान प० । अथाय १८।२०। । तेषाश्च वृत्तमाज्ञाय वृत्तं दुर्योधनस्य चा अनुनेतुमिहाईन्ति धार्तराष्ट्र महजनाः। नहित विग्रहं बीराः कुर्वन्ति कुरुभिः सह । अविनाशन सोकस्य कायन्ते पाण्डवाः स्वकं । यचापि धार्तराष्ट्रस्य हेतुः स्थादियह प्रति । स च हेतुर्न मन्तव्यो वन्नीयांसस्तथा हिते। चाहिण्यश्च मन्नेव धर्मपुत्त्रस्य सङ्गताः । युयुत्समाना: कुरुभि. प्रतीचन्तेऽस्य भासनं । अपरे पुरुषव्याघाः महलाचौहिणीसमाः। मात्यकिर्भीमसेनश्च यमौ च सुमहायली। एकादयताः एतना एकतच समागताः। रकतच महाबाहुबहुरूपी धनञ्जयः । यथा किरीटी माभ्यः मेनाभ्योऽप्यतिरिच्यते। एवमेव महावाहुर्वासुदेवो महायुतिः । बहुलत्वच मेनानां विक्रमञ्च किरीटिनः। बुद्धिमत्त्वञ्च कृष्णस्य बुद्धा युध्येत को नरः। ते भवन्तो यथाधम यथा समयमेव च । प्रयच्छन्तु प्रदातव्यं मा वः कालोऽत्यगादयं । रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि पुरोहितवाक्ये एकोनविंशोऽयाय. ॥१६॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तदचनं श्रुत्वा प्रज्ञाद्धो महाद्युति.। सम्पूज्यनं यथाकालं भीमो वचनमब्रवीत् । दिया कुचिनः मन्चे सह दामोदरेण ते। दिया महायवन्तथ दिल्या धर्म च ते रताः। दिल्या च सन्धिकामाम्त भ्रातरः कुरुनन्दनाः। दिष्ट्या न युद्धमनमः पाण्डवाः सह मान्धवैः । भवता मत्यमुकन्तु रवमेनन संशयः। अतितीर्णन्तु ने वाक्यं ब्रामण्यादिति मे मतिः । असमयं क्लेमितास्ते वने चेह च पाण्डवाः । प्राप्ताश्च धर्मतः सम्य पितुर्धनमसंभय । किरीटी यतवान्पार्थः कृतास्तथ महारथः। को हि पाण्डुसुतं युद्धे विषहेत धनञ्जय। अपि वचधरः साहाकिमुतान्ये धनुर्मतः । पयाणामपिसोकानां ममर्थ इति मे मतिः। भीमे मुवति तदा धष्टमादिप्य मन्युना । दुर्योधनं समालोक्य कणे वचनमब्रवीत् । म तत्राविदितं ब्रह्मन् सोके भूनेन केनचित्। पुनरुकेन किन्लेन भाषितेन पुन. पुमः । दुर्योधनार्थे मकुनित निर्जितवानपुरा। समयेन गतोऽरण्नं पाण्डुपुत्तो युधिष्ठिरः। म समयमादृत्य राज्यमिच्छन्ति पैटक । पतमाथित्य मस्यामा पञ्चासानाच मूर्खवत्। दुर्योधनो भयादिदन्न दद्यात्यादमन्ततः । धर्मतम्त महीं धरना प्रदद्याच्छचोऽपि च । पदि काहन्ति ते राज्य पिटपैतामहं पुनः । यथामति कार्य में परम्नु वनमाश्रिताः। सतो दुर्योधनम्बारे वर्तमामकुतोमपाः । धार्मिकों तु मा युद्धि माख्यात् कुर्वन्तु केवती। अपने धर्म मुत्मय पुमिपनि पाण्डवाः। श्रामाधेमान् कुरुयेष्ठाम् परिष्यन्ति वो मम । भीम उवाच । किन्तु राधेय वासा ने कर्म तत्मनुमईमि एक एव यदा पार्थ. पप्रथागितवान् युधि । मदेवं करिष्यामो पदय प्राधाऽवगत् । भु युधि ताम्ममायिष्याम पाएकान् । पायम रातराधामो भीममनुमान्य प्रमाया अश्मस्य परायमिदं वचनमवोत् । पादित वायमिरं भीमा गान्तनवोऽत्रवीत् । पाण्डवाना हिमपस्य जगतसपा। रिमपिता त पार्थेभ्य: प्रेपपियामि मप्र । म भान मतियालय पाण्डवानर माचिर। १९. - ·मञ्जय यान प० । अथाय२०।१२।] । उद्योगपर्व ॥ १६ मतं मलत्य कारव्यः प्रेषयामास पाण्डवान् । सभामये समाहर सञयं वाक्यमनीत् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्चणि मन्त्रययानपर्चणि सञ्जयाहाने विरोऽध्यायः ॥२०॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ प्रातानाडः मञ्जय पाण्डुपुत्रानुपपये तान् विजानीहि गवा। प्रभातशत्रुश्च भाजयया दिशानद म्यानमुपस्थितस्त। मानवः मञ्जय स्वस्तिमन्तः कृळू वासमतदही निरुप्य । तेषां शान्तिर्विद्यतेऽस्मासु भो मिथ्यापेतानामुपकारिणा मता। . नाई पचिसञ्जय पाण्डवानां मिथ्यावृत्ति काञ्चन जावपग्य । मया शियं यात्मबीर्येण सधा पर्याकार्ष: पाण्डवा मह्यमेव । दोपं झेपा नाध्यग, परोचनित्यं कञ्चिन गहीम पार्थान्। धार्थाभ्या कर्म कुर्वन्ति नित्यं मुखप्रिये नानुरुध्यन्ति कामान् । धर्म गोतं क्षुत्पिपामे तथैव निद्रा नन्द्रों क्रोधही प्रमादं । धृत्या चैव प्रजया चाभिभूय धर्मार्थयोगात प्रतयन्ति पीथा। त्यजन्ति मित्रेषु धनानि काने न मामानीयति तेषु मैत्री । ययाईमानार्थकरा हि पार्थास्तेषां देया नास्या जमीढस्य परे। अन्यत्र पापादिषमान्मन्दबुर्द्धर्योधनात् तुरतराच कात् । तेषां होमा होनसुखमियाणा महात्मना वईयतो हि नेजः। उत्यानवोर्यः सुखमेधमाना दुर्योधनः सुकृतं मन्यते तत्। तेयां भागं यच्च मन्येत बात: मयं इत्तुं जीता पाण्डवानां । यस्यार्जुन' पदवी केमवय इकोदरः मात्यकोऽजातमवोः । माद्रीपुत्री सञ्जयायापि यानि पुरा युद्धासाधु नम्र प्रदान। म विकः पृथिवीं मव्यमाची गाण्डीवधन्वा प्रणुदेद्रयम्यः। तथा जिष्णुः केशवोऽप्यप्रधृष्यो लोकत्रयस्थाधिपतिर्महात्मा । तिठेत कस्तस्य मायः पुरस्ताद्यः सर्चतोकेषु वरेस रकः । पर्जन्यघोषान् प्रवपञ्छरोपान् पतझमवानिव भीवेगान। दिम छुदीचीमपि चोत्तरान् कुरून् गाएडोवधबेकरयो भिगाय । धनं पामाहरत्मव्यमाची मेनानुगान् द्राविडायेव च। येव देवा, खाण्डवे सव्यसाची गाण्डोवधवा मजिगाय ॐन्द्रान् । उपाहरत् फालानो जातवेदमे यशोमानं वर्द्ध यनपाण्डवानां। गदारता नास्ति सभाऽद्य भीमाद्धम्यारोहो नास्ति ममद्य तस्य। रयेऽर्जुनादाइरहोनमेनं याहा बनायुतनागयोर्य। समिरितः कृतपरस्त रखो दहेत कुद्धस्तरमा धार्तराष्ट्रान् । मदाऽत्यमी वचवाघ सक्यो युद्धे जेतु वामनापि भावात् । मुचैतमा यतिनी मेघहस्तो सुनिचिता भातरी फागुनेन। श्येनौ यथा परिपूगान् एजन्ती माद्रीपुत्री श्रेषयती ने मन्। रतन पूर्वमम्माकमेवं यत्सत्यं नान् माय नाम्नोति मन्ये । तेषी मथे वर्तमानम्तरखी धृष्टद्युत, पाण्डवानामिक । महामात्य. मामशानां प्रवई: सन्यकात्मा पाण्डवार्थे श्रुतो मे। प्रजातम् प्रमहेन कोऽन्या येषां म म्यादाणोलिमिः। महापितयरिता वयस्यो मायानामधिपो वै विराटः म वै मपुर पाण्डवाः च मधुधिष्ठिर मा पनि भुतं में। अगला मनिन कैयन्दा महेवामाभातरः पधानि ककयेभ्या राज्यमाकाहमाण पुडानियान इसनि पाधान। २ ·११० ॥ योमहाभारतं॥ [मनययान पा अध्याय २१1०२ । सर्वे च वीराः पृथिवीपतीनी समानीताः पाण्डवार्थ निविष्टा. पसरानहान् भक्तिमतः रणोमि मीत्या युतान् संश्रितान् धर्मराजा गियाश्रया दुर्गनिवासिनय योधा. पृथिया कुस्वजाय वृद्धवाः । खेच्छाय नानायुधवोर्यवन्तः समागताः पाण्डवार्य निविशः। पाण्ड्यश्च राजा ममितीन्द्रकल्पा युधि प्रबीरबहुभिः समेत । समागतः पाण्डवाथ महात्मा लोकप्रबोराऽप्रतिषीयंतेजा । अवं द्रोणदर्जुनादासुदेवालपानीमायेन वृतं श्टणोमि । यन्तं कार्णिप्रतिममाहुरके समात्यकि: पाण्डवार्थे निविष्टः । उपाश्रितायेदिकरूपकाय सर्वोद्योग मिपालाः समेताः। तेषां मध्ये सूर्यमिवातपन्तं श्रियातं चेदिपति ज्वलन्त । अस्तम्भनीय युधि मन्यमाना ज्या पती श्रेष्ठतम पृथिव्यां । मात्माइं पत्तियाणं निहत्य प्रमा कृष्णस्तरसा मममई । ९. यशोमानी वर्द्धयन् पाण्डवानां पुराभिनछिपास ममीक्ष्य । यस्य मन्चे वर्द्धयन्ति स्म मानं करूपराजप्रमुखा नरेन्द्राः। तममय केशवं तत्र मत्वा सुग्रीवयुक्तेन रथेन कृष्णं । सम्पाद्रवोदिपतिं विहाय सिहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा इवान्ये । कस्त प्रतीपस्तरमा प्रत्युदीयादाशसमानादैरथे वासुदेव। सोऽभेत कृष्णेन हत परासीतेनेवोन्मथितः कर्णिकारः। पराक्रम मे यदवेदयन्त तेषामर्थे मञ्चय केशवस्य । अनुस्मरंस्तस्य कमाणि विष्णागविल्गणे नाधिगच्छामि शान्ति। न जातु ताञ्छबुरन्य: महत येषां म स्यादयोदृष्णिसिंहः । प्रवेपते मे हृदयं भयेन श्रुत्वा कृष्णावेकरथे समेता। न पद्गच्छत्सङ्गरं मन्दबुद्धिस्ताभ्यां लभेच्छद्म नदा सुतो मे। नाचेत् कुरून् सञ्जय निर्दे तामिन्द्रा विदैत्यसेना यथैव । मतो हि मे अक्रममो धनञ्जयः सनातनो दृष्णिवीरय विष्णुः । धारामा होनिषेवस्तरखी कुन्तोपुचः पाण्डवोऽजातशत्रुः । दुर्योधनेन निकतो मनखो नोचेत्कुट प्रदहेद्धार्तराष्ट्रान्। नाई तथाह्यर्जुनाद्वासुदेवानोमादापि यमयोा बिभेमि। पया राज क्रोधदीप्तस्य सत मन्यारइं भीततरः सदैव । महातपा ब्रह्मचर्येण युक्तः सङ्कल्पोऽयं मानसस्तस्य सिध्येत् । तस्य काध मञ्चयाई समोच्य स्यान जानन् ममम्यद्य भीत.। मगच्छ भीर्घ प्रहितो रथेन पञ्चावराजस्य चमूनिवेशनं । ८. प्रजाता, कुमन्नं स्म एच्छेः पुनः पुनः प्रीतियुक्त वदेर । जनाईनं चापि समेत्य तात महामावं बोर्यवतामुदारं । अनामयं मदचनेन पृच्छेधृतराष्ट्रः पाण्डवे. मान्तिमीमुः। न तस्य किश्चिदचनं न कुर्यात् कुन्तीपुत्तो वासुदेवस्य सूत । प्रियपामारमममय कृष्णो विदायेषां कर्मणि नित्ययुक्तः । ममामोतान् पाण्डवान् सञ्जयांश जनादन युयुधानं विराटं । अनामयं मदचनेम पृच्छः मधास्तथा द्रौपदेयाय पध। यद्यत्तव प्राप्तकादं परेभ्यस्वं मन्येथा भारतानां हितञ्च । तत्तनाथा: मनय राजमध्ये न मूळयेद्यत्र च युद्धक्षेतुः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मञ्चययानपर्वणि धृतराष्ट्रकथायामेकविंगोऽथाय ॥ २१ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच । राजन्तु वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य मञ्अय. । उपसव्यं यया द्रष्टुं पाण्डवानमिताजसः । स तु राजाममामाद्य कुन्नीपुत्त्रं युधिष्ठिरं । अभिवाय तत: पूर्व सूतपुत्वोऽम्यभाषत । गावगणि: मन्नयः सतरमुग्जातमधुमबदमतीतः। दिव्या रागस्वामरोगं अपग्ले महायवन्तश महेन्द्रकल्प । मामय पनि पालिकेयो हदो रागा सराप्नो मनोयो। कपिनीमः सम्सो पाण्डवाया धननयसो घ मादी तनूगा।

·मनयदान पथ्याय १२।। ॥ उद्योगपर्व कचिलणा द्रोपदी राजपुचो सत्यता बीरपवो स्पुना । मनखिनो यव च वाञ्छमि त्वमिष्टान् कामान् भारत सम्नि कामः। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ गावलारे सञ्जय स्वागत ते प्रीयामहे ते वयं दर्शनेन । अनामय प्रनिजाने तबाई सहानुजः कुमतो चामिविदन्। चिरादिदं कुभन्न भारतस्य गुवा राजः कुरुकृट्वस्य सूत। मन्ये मातादृष्टमहं नरेन्द्र दृट्दैव त्वां सत्रय प्रीतियोगात्। पितामहा नः म्यविरो मनखी महामाशा मधोपपत्रः। में कौरव्यः कुश्ठी तात भोभो यया पूर्व वृत्तिरस्यम्म कधित् । कचिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुचा वैचित्रयोः कुशली महात्मा ! महाराजा वाटिकः प्रातिपेय. कधिदिदान कुम्लो स्त पुच। म सोमदत्तः कुशनी तात कचिद्भरित्रवाः मत्यमन्धः मलय । द्रोण: सपुन्य कृपय विमो महेवामाः कचिदंतेऽ प्यरोगाः। सव्यं कुरुभ्यः स्पृहयन्ति सञ्चय धनुर्द्धरा ये प्रथिव्यां प्रधानाः । महाप्रज्ञाः सर्वे शास्त्रावदाना धनुता मुरयतमा पृथिव्यां। कधिन्मानं तात तमन्त रते धमुटतः कचिदेतेऽप्यरोगाः । येषां राष्ट्र निवमति दर्शनीयो महेश्यामः गैलवान् द्रोणपुनः । वैश्यापुचः कुभनी नात कचिन्महाजो राजपुत्रो युयामः । कणेऽमात्यः कुमली नात कधिसुयोधनो पम्य मन्दी विधेयः। स्त्रिया वृद्धा भारताना अनन्या महानस्या दाममार्याद सूत । बन्धः पुना मागिनेया मगिन्या दाहिया वा कषि दप्पत्यजीका:। कचिद्राला प्राधणानां ययात् प्रवर्तते पूवात्तात त्ति कधिदायान्मामकान् धार्तराष्ट्रो दिजातोना मध्रप नोपहन्ति । कचिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र उपेचते मानणातिकमावै। स्वर्गस्य कचिन तया वर्मभृतामुपेतते नेषु मदेव ति। रतज्योतियोत्तमं जीवलोके इन प्रभाना हितं विधावा। ते चेदोष न नियन्ति मन्दा: हनो मामो भविता कारवाणी। कपिट्रामा धृतराष्ट्रः मपुत्तो बुझपते वृत्तिममात्यवगे। कपित्र भेदेन मिजीविषन्ति मुपादुदयकमन्यात् । फपित्र पापं कयान्ति तान ते पाण्डवाना कुरवः म रव । द्रोपः सपुत्रय रुपय बोरो नामामु पापानि वदनि फचित्।। फष्ट्रिासाम धृतराष्ट्र रुपुर ममत्याः कुरवः सर्व स्व । कचिदृष्ट्वा दम्युमाारसमेताम् स्मरन्ति पार्यन्य युधामणेतः । मा भुजायमपिताम् मम नात दोधूपमानेन धनुर्गुणेन । गाग्दोरमुकाम्ननपिनुषाननियमान् कमिदमुन्न रन्ति । ... म चापश्यं षधिदई पूपिया योधं घमंचाधिकचा नेन । पत्करष्टिनिम्तिास्तोपधाराः मुममः मनोहजयायः । गदापारि मनस्तरखो प्रपयनुमाननीके। नागा अभिन्न इक नाठेषु पते कदिदैन मान्नि। माद्रीपुर: रुदेव कनिद्वाम् समागतानपदन्नकू। वामेमारतदविनेर यो महायनं कन्देि मालि। पुराने मामा भेपिनोऽयं शिवासियत्तान् समय परसत। दिमतो मानयन्भे माद्रोम कन्दिन कानि। पराभा देताने यशसीम्बिते पापशवागतानां । पर मन्दार प्रयाना मोरयनोमा जथय। - am ·११२ ।।श्रीमहाभारत ॥ [मञ्जययान । अध्याय २२ । २३॥२४॥ अई पश्चादर्जुनमभ्यरच माद्रीपुत्त्री भीमसेनाऽप्यरक्षत् । गाण्डीवभृच्छत्रुसद्धानुदस्य वस्त्यागमत्कञ्चिदेनं मरन्ति। नकर्मणा माधुनकेन नूनं सुखं शक्य वै भवतीह सञ्जय। मात्मना परिजेतुं वयचेन शक्नुमो धृतराष्ट्रस्य पुत्र । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि युधिष्ठिरप्रश्ने दाविंशोऽध्यायः॥ २२॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ यथात्य भे पाण्डव तत्तथैव कुरून् कुरुश्रेष्ठजनञ्च पृच्छसि । अनामयास्तात मनखिनस्ते कुरुश्रेष्ठान पृच्छसि पार्थ यास्वं। सन्न्येव वृद्धाः माधवो त्तिराष्ट्रे मन्येव पापाः पाण्डव तस्य विद्धि। दद्याद्रिगुभ्योऽपि हि धार्तराष्ट्रः कुतो दायालोपये द्राह्मणाना। यद्यु'मार्क वर्तते मौनधर्मयनग्धेषु झुग्धक्त्तन्न माधु । मित्रधुक् स्थाद्धृतराष्ट्रः सपुत्चो युभान् दिपन माधुटत्तान साधुः। . न चानुजानाति मञ्च तप्यते शोचत्यन्तः स्यविरोऽजातशत्रो । टणोति हि ब्राह्मणानां समेत्य मित्रद्रोहः पातकेन्या ग रीयान्। स्मरन्ति तुभ्यं नरदेव संयुग युद्धेच जिष्णाय युधा प्रणेतुः । समुत्कुटे दुन्दुभिशङ्खशब्दे गदापाणि भीमसेन स्मरन्ति । मागोमुना चापि रणाजिरेषु सध्या दिश, सम्पतन्तौ स्मरन्ति । सेना वर्षन्ता गर(रजसं महारथौ समरे दुःप्रकया। नत्वेव मन्ये पुरुषस्य राजननागतं ज्ञायते यद्भविष्य । त्वञ्चत्तथा सर्वधीपपन्नः प्राप्त केभं पाण्डव तच्छ्ररूपं । त्वमेवेतत्सर्वमतय भ्यः समीकुर्याः मुजयाऽजातशत्रो। न कामार्थे सन्त्यजेयुईि धर्म पाण्डोः सुताः सर्व रवेन्द्रकन्या.। ०९० स्वमेवतत्प्रज्ञयाऽजातशत्रो समीकुया येन धर्मानुयुस्ते । धाराष्ट्रा. पाण्डवाः सृञ्जयाय ये चाप्यन्य सबिष्टा नरेन्द्राः । धम्मालवी तराट्रो निमायामजातशवी वचनं पिता ते । महामात्य सहपुत्वद्य राजन् समेत्य ता वाचमिमा निवोध । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि सञ्जयवाक्ये त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ समागता: पाण्डवाः एनयाय जनाईनो युयुधानो विराटः। यत्ते वाक्यं धृतराष्ट्रानुशिष्टं गावस्गणे मूहि तत्सूतपुत्र। ॥ सञ्चय उवाच ॥ प्रभातशत्रुच पृकोदरच धनञ्चयं माद्रवतीस्तो च। श्रामन्त्रये वासुदेवध गौरि युयुधान चेकितान विराट। पहातानामधिपथैव दृद्धं धृष्टद्युधं पार्षतं या मेनि। मधे वाचं ग्टणुतेमा मदीयां वक्ष्यामि यां भूनिमिच्छन् कुरूणा ०२५ ममं राजा धतराष्ट्रोऽभिनन्दनयोजयत्त्वरमाणो रथ में। सभ्राहपुनस्वमनस्य रामसद्रोचतां पाण्डवाना समोऽस्तु । सर्वधर्मः ममुपेताम्त पार्था: संस्थानेन मार्दवेनाजवेन । कुने जाता अनृशंसा वदान्या श्रीनिवाः कर्मणा निययशाः । म युध्यने कर्म युमासु हीनं सर्व हि वस्तादृशं भीमसेनाः । उदासते अन्ननविन्दुयत्तष्कु वखे यद्भवेल्किन्षियं वः । मपंचया दृश्यते पत्र शानः पापादयो निरयोऽभावमस्यः । कस्तच कुर्याज्जातु कर्म प्रजामम्पराजयो यच ममा जयथ । वैधन्या थे. हतं गानिकाय ते वे पुत्राः मुहंदा वान्धवाय । स्पष्टं जीवितं सम्यगेयुर्थतः कुरूणां नियतो वैभव: स्यात्। १ पेत् दुम्ननुप्रियाय पाया निर्णय माम् दियतो निसन ममय वस्तभ्नीवितं स्टत्युमा स्थायजीवध्वं शांतिधनमाधु। - .

·मञ्चययान प०। अध्याय २४।२५1] । उद्योगपर्व। ११३ - को झेर युमान् मह केभवेन मचेकितान्पापनबाडगुप्तान्। समात्यकोन्विषहेतेह जेतुं लश्चापि देवान् मचिगनपोन्ट'। को वा कुरून्द्रोणभीमाभिगुप्तानश्वत्याखा अन्यकृपादिभिय। रणे विजेतुं विषहेत राजन् राधेयगुप्तान् मह भूमिपनि । महदनं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञः को वैशको हन्तुमचीयमाण:। मोऽहं नये चैव पराजये च नि:श्रेय नाधिगच्छामि किश्चित् । कथं हि नीचा इव दीप्कुलेया निधर्मीय कर्म कुर्युच पार्थाः । मोऽहं प्रमाद्य प्रणता वासुदेवं पञ्चानानामधिपं चैत्र शुद्ध । ३५ कृताम्नलि. मरणं वः प्रपरे कथं स्वस्ति स्यात् कुरुसत्रयाना। न ववमेवं वचनं वासुदेवोधनञ्जयो वा जातु फिद्धिन कुर्यात्। प्राणान् ददायाच्यमानः कुतोऽन्यदेतदिदन माधनार्थ ब्रोमि। एतद्राज्ञा भोगपुगेगमम्य मतं यदः शान्तिरिहोत्तमा म्यात् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मनययानपर्वणि मञ्जयवाक्ये चतुर्विमोऽध्याय ॥२४॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ का नु वाचं सञ्जय मे ग्टणषि युद्धैषिण येन युद्धादिभेषि। अयुद्धं वै तात युद्धाइरोय कस्तषश्वा नाद युध्येत सूत। अजुनश्चेत्पुरुषस्य रूजय सिध्यत् महल्या मनमा यमिच्छेत्। न कर्म कुर्यादिदितं वै ममतदन्यत युवाइ यमघीय। कुत्तो युद्ध जातु नगेऽवगच्छेत्को देवशप्तो हि होत युद्ध । सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्या धमादी यच चोकम्य पर्य। । धर्मोदयं सुखमा समानाः कोपाय तत्त्वत कर्भ दुःख । मुखम्प्रेर्विजिघासुन दुःखं य इन्द्रियाणं प्रीतिवमानुगामी। कामाभिध्या स्वारीरं दुनोति यया ममुको न करोति दुःखं । यथेयमानम्य ममिद्धतेजमा भयो बन्ने गर्द्धति पावकभ्य । कामार्थकाभेन नथ भूयो न प्यते सर्पिषेगनिरिद्धः। सम्पन्धेम भागचयं महान्तं महास्माभिधृतराष्ट्रम्य राश नाश्रेयानीश्वग विग्रहाण नावेयान् वै गीतमन्दं पटणाति। नायाब सेवते मान्यगन्धान चायग्रेधाननुलेपनानि।' नायेयान् प्रावारान मन्नियस्तै कथं तस्मान्मं प्रणुदेत् कुरुभ्य । अत्रय स्वादयम्य काम प्राय. मरोरे पदयं दुनोति। " स्वयं गजा विषगस्य परेपु मामर्थनविछति तन्त्र माधु। ययात्मन. पश्यति वृत्तमेर नया परेशानपि मोऽभ्युपैन । सामन्त्रममिन्तु निदाघकाले गम्मीग्कने गहने विटज्य। यया वृद्धं वायुवगेन शौचम मुमुनु मिलिरव्याये। प्राधियों धृतराष्ट्राऽद्य राजा सातप्यते सञ्चय कम्य हेतो. । मटन दुर्बुद्धिमानी रतं पुत्रं मन्दं मूढममन्वियन्तु। अनाप्तवयाप्ततमस्य वाचः मुयोधना विदुरस्यावमन्या सुतय गजा धृतराष्ट्र प्रिययो म धनानो विग्रने धर्मने। भेधाविनं धर्थकामं कुरुणा बहुश्रुतं वाग्मिनं गोलवन्तं । स तं राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यो न मरमार विदुरं पुत्वकाम्यात् । " माननम्याक्ष मानकामम्य पेया: मरभिणद्यार्थधातिगस्य। दुर्भाषिण मन्युग्मानुगय काम त्मनो दावमातिस्य । अनेयम्यायमो दीर्घमन्यार्मिवद्रुहः मन्नय पापबुद्धः। सतम्य राजा धृतगर मिपी प्रपन्यमान भाजहार्भका । नदेव मे मनय दोव्यतोऽभूम्मति कुरुणामागतः स्यादभावः। काव्या वाचं दिदुगे भापमाणा न विन्दने पद्धृतगष्तात् प्रभसा। उत्तुर्यदा नाववर्त्तन्त युद्धिं छळू कुरुन् सत नदाभ्याजगामा यावप्रजामवन्त तम्य तायनशं राभिः। . सदमुधब निबोध मेघधे मन्त्रिण धार्तराष्ट्रस्य सत। दुमान, प्रकुमि. सतयुचो गानाशे पम मोहमन्य ! .. व ·११४ । श्रीमहाभारतं. [माययान पथ य२५।२६। - मोऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः कथं खस्ति स्यात् कुरुस्चयानी। अत्तियों धृतराष्ट्रः परेभ्य: प्रवामिन गिदुरे दोघट। श्राभमते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रो महाराज्यमंसफ्नं पृथिया । तस्मिन् शमः केरलो नोपलभ्यः मर्च खकं महतं मन्यतेऽर्थे । यत्तत्कण मन्यते पारणेयं युद्धे ग्रहीतायुधमर्जुन वै। श्रासश्च युद्धानि पुरा महान्ति कथं कर्ण नाभवट्टोप एषां । कर्णश्च जानाति सुयोधनश्च द्रोणश्च जानाति पितामह । अन्ये च ये कुरवस्तत्र मन्ति यथाऽर्जुनानास्यपरो धनुर्द्धरः। जानन्येतत् कुरवः सर्च एव ये चाप्यन्ये भूमिपाचा: समेताः। दुर्योधने राज्यमिहाभवद्यया परिन्दमे फाल्गुने विद्य माने। . - नेनानुबन्ध मन्यते धार्तराष्ट्रः शक्यं इत्तु पाण्डवानां ममल । किरीटिना तासमात्रायुधेन तदेदिना संयुगे तब गत्वा । गाण्डीवविस्कारितभब्दमाजावाटणाना धार्तराष्ट्रा प्रियन्ते । क्रुद्धं न चेदीचते भीम ने सुयोधनो मन्यते सिद्धमर्थ । इन्द्रोऽप्येतनात्महेत्तात ह मैश्चय नो जोवति भीममेने । धनञ्जये नकुले चैव मृत तया धोरे महदेवे महिष्णा। भाचेदेता प्रतिपद्येत बुद्धिं वृद्धा राजा मह पुत्त्रेण सत। एवं रणे पाण्डवकोपदग्धा न नश्येयुः सञ्जय धार्तराष्ट्राः। जानामि त्वं नेयमस्मासु वृत्तं वा पूजयन् मञ्जयाई उमेयं। यश्चास्माकं कौरवैर्भुतपूर्व या नो वृत्तितिराने तदासोत् ०५५ 'अद्यापि तत्तच तथैव वर्तता शान्तिं गमिष्यामि यथा स्वमात्थ। इन्द्रप्रस्य भवतु ममेव राज्यं सयाधनो बच्चतु भारताय्यः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ धर्मनित्या पाण्डव ने विकेटा लेकि श्रुता दृश्यते चापि पार्थ। महाश्रावं जीवितं चाप्यनित्यं सम्परयस्वं पाण्डव मायनोनयः। न ते भाग कुरवोऽन्यत्र युद्धात्प्रयच्छेरंस्तुभ्यमजातशत्रो। भैत्येण च-मन्धकवृष्णिराज्ये श्रेयो मन्ये न तु युद्धेन राज्यं । 'अस्पकालं जीवितं यन्मनुये महांबावं नित्यदुःखं चञ्च। भूयश्च तद्यममा नानुरूपं तस्मात्पापं पाण्डव मा. छथास्वं । फामा मनुष्य प्रमजन्न र धर्मस्य ये विनमूनं नरेन्द्र। पूर्व नरस्तान्मतिमान्प्रणिनन् लोके प्रशंसा लभते नवद्या । नियन्धनी प्रर्यतृष्णेइ पार्थ नामिष्छता बायते धर्म एव । धर्मन्तु यः प्रवृणोते स बुद्धः कामे ग्टद्धे होयतेऽर्थानुरोधात् । धम्मं कृत्वा कर्मणं तात मुख्य महाप्रतापः मवितव भाति । होना हिधर्मेण महीमपोमा लब्धा नरः मोदनि पापबुद्धिः। वेदोऽधीतयरितं ब्रह्मचर्ये यजेरिटंट प्राह्मणेभ्यश्च दत्तं । परं स्थानं मन्यमानेन भ्य श्रात्मा दत्ता वर्षपूर्ण सुखेभ्यः। मुखप्रिये मेवमानोऽतिवेनं योगाभ्यामे यो न करोति कम । वित्तदये होनसुखोऽतिवेलं दुःखे शेते कामवर्गप्रणुवः । एवंपुनमंशावाप्रमको हित्वा धर्म या प्रकरोत्यधर्म । अश्रद्दधत्परोकाय मूढो हित्वा देई तप्यते प्रेत्य मन्दः । न कमणी विप्रणामोऽस्त्यमुत्र पुण्याना वाऽप्ययवा पापकाना। पुर्व कार्गछति पुश्प्रपा पद्यानिमगुयात्येव कत्ता। न्यायोपेतं ग्रामणे या पदयं यद्धापूतं गन्धरसोपपन्न । अम्बाहायपत्तमदक्षिणेषु तथारूपं कर्भ विख्यायने ने। पत्रे क्रियते पार्थ काय न किंधित किया प्रेत्य कार्य। स्वया कृतं पारलोक्यच कर्भ पुण्य महामद्भिरतिप्रशस्त । महाति म्रत्युच जरा भयय कुत्पिपासे मनस्याप्रियाणि । म कर्तव्यं विद्यते नव किश्चिदन्य व वे पेन्द्रियमीणनाद्धि। रवरूपं कामफन मरेड माधव पदयस्य प्रियए । माधगं पाण्डमगर सोकावुभी मान हामीथिराय। अन्न गा कमी माप्रमाः मत्यं दमघामामूर्यस्य । अश्वमेधं रामस्यं मचेष्टा पापम्यान्न कर्मणां मा पुमगाः। देवं देपरपण पापी: परियध्वं कर्म पापं चिराया निवमध्य वर्षपूगावनेषु दु.सं वाम पाएका धर्म रथ। - .01 , ·सञ्जययान या अध्याय २६२01] । उद्योगपव्व ॥ ११५ अप्रव्रज्येमास्म हित्वा पुरस्तादात्माधीन यवन नेतनामीत् । नित्यञ्च वश्याः सचिवास्तवेमे जनार्दनो युयुधानय वीरः। मत्स्यो राजा रुकारय. सपुत्रः प्रहारिभिः सह पुनर्बिराटः । राजानथ ये विजिताः पुरस्तात्त्वामेव ते संश्येयुः समस्ताः। महासहायः प्रतपन् बत्तस्या पुरस्कृतो वासुदेवार्जुनाभ्यां । वरान्हनिष्यन् दिषता रङ्गमथ यनेय्यया धार्तराष्ट्रस्य दया। बलकमाइर्द्धयित्वा परस्य निजान्कस्मात्कर्षयिला सहायान् । निरुण्य कमाईर्षपूगावनेषु युयुत्सझे पाण्डव होनकालें। अप्राजो वा पाण्डव युध्यमानो धर्मज्ञा वा भृतिमथोऽभ्युपैति । प्रज्ञावानवा बुध्यमानोऽपि धम्म संस्तम्भादा मोऽपि भूतरपति। नाधम ने धीयते पार्थ वुद्धिर्न संरम्भात् कर्म चकर्थ पापं । श्रयो किं तत्कारणं यस्य हेतोः प्रजाविरुद्ध कर्म चिकीर्षमोदं। अव्याधिज कटुकं गोरोगि यमोमुपं पापफनोदयञ्च । मतां पेय यन्न पिवन्यमन्तो मन्यु महाराज पिर प्रभाम्य। पापानुबन्ध को नु नं कामयेत धमेव ते घ्यायसो नोन भागाः। यत्र भोभः शान्तनवो इतः स्याद्यत्र द्रोणा सपुची हत. स्यात् । कृप. मन्यः मौमदत्तियिक विविंशतिः कर्णदुर्योधना च । एतान् हत्वा कीदृशं तत्सुखं स्थाइिन्देयास्तदनुभूहि पार्थ। सन्धाऽपीमा पृथिवी सागरान्ना जराम्टन नैव हि त्वं प्रजाः। प्रियाभिये सुखदुःखे च राजन्नेवं विदन्नैव युद्ध कुराल अमात्यानां यदि कामस्य हेतोरेवं युक्त कर्म चिकीर्षमि त्वं । अपकामः सम्प्रदायर तेषां मागास्वं वे देवयानात्पथोऽद्य। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि मञयवाक्य पतिशोऽध्यायः ॥२६॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ असंशयं पचय मत्यमेतद्धों वरः कर्मण यत्त्वमात्या ज्ञात्वा तु मां समय गईयेव यदि धर्म यद्य - धम चरेयं। यत्रामा धर्मरूपाणि धत्ते धर्मः सत्सा दृश्यतेऽधर्मरूपः । विधद्धमा धर्मरूपं तथाच विदोमस्तं सम्प्रपश्यन्ति बुद्धाय एवं नयेवापदि निङ्गमेतद्धमाधर्मो नित्यत्ती मजेता। प्राय लिई यस्य तस्य प्रमागमापद्धर्म मञ्चय तन्नियोध। अमत्यामापदि कर्मनि वर्तमानी विकर्मस्य' मञ्जय गईये ते। लुप्तायान्तु प्रती येन कर्म निष्पादयेत्तत्परोसेदिकौन । प्रकृतिस्यद्यापदि वर्तमान उभा गधी भवतः सञ्जयतो। अविनाशमिच्छता ब्राह्मणानां प्रायश्चित्तं विहितं यदिधाचा । सम्पश्येथाः कर्मस वर्तमानान् विकर्मस्थान संजय गोस्वं । मनोपिणं मत्वविच्छेदनाय विधीयते सत्सु वृत्तिः मदेव। प्रवाहणा. मन्ति 'तु ये नद्याः सम्पाउंड साधु मन्येत बेभ्यः । तदभ्वानः पितरो २ ३ पूर्व पितरमहा ये च तभ्यः - परऽन्ये। For प्रविण ये च हि कर्म कुर्युनान्यं ततो नास्तिकोऽमोति मन्ये । यत्किशनेदं वित्तमस्या थियो यद्देवाना विदगानी परं यता प्राजापत्यं चिदिवं ब्रह्मनाकं माधभतः सञ्जय कामयेथें। धमेश्वरः कुमला नौतिमाशाप्युपामिना ब्राह्मणामां मनीपो। नानाविधायव महाबलांच राशो विजानननुशास्ति कृष्णः। यदि यह विटजन् स्यामगा युध्यमानो यदि जया स्वधमे । • महायशाः केशवस्तवीत वासुदेवस्वभयोरर्थकामः। अनयोऽयश्चेदययान्धकाय वार्णयभोजाः कुकुराः सप्रयाय। उपासोना वासुदेवस्य युझिं नियम मधून समदो नन्दयन्ति । पृण्यन्धकायुपमेनादया व कृष्णपणनाः स रखेंत्र . .

·॥श्रीमहाभारत [मअययान प० । अध्याय २०१२॥ 1 मनस्विनः मत्यपरायणाथ महाबला यादवा भोगवन्तः । काश्यो बक्षु श्रियमुत्तमाङ्गतो,लमा कृष्ण भातरमीमिता। .यमै कामावर्षति वासुदेवी ग्रोभात्यये मेघ इव प्रजाभ्यः। ईदृशोऽयं कोशवस्तात भूयान् विद्धि धेनं कर्मणो निशयनं । मियय नः साधुतमय कृष्णा नातिकमे वचन केशवस्य । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मनययानपर्वणि युधिष्ठरवाक्ये सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७॥ ॥ वासुदेव उवाच ॥ अविना सञ्जय पाण्डवानामिच्छाम्यहं भूतिमेषा प्रियश्च । तथा राजे धृतराष्ट्रस्य सूत समा - बहुपुत्स्य वृद्धि। कामो हि मे पञ्जय नित्यमेव नान्यद्रूया तानप्रति भाम्यतेति । राजश्व हि प्रियमेतदृणेमि मन्ये वे नत्पाण्डवागां समा . - 'सुदुष्करस्तत्र शमी हि नूनं प्रदर्गितः सञ्जय पाण्डवेन। यस्मिन्टद्धोधृतराष्ट्रः सपुतः करमादेषा कवदो नावमूर्येत्। न त्वं धर्म विचरं सञ्जयेह मत्तश्च जानासि युधिष्ठिगच। अथो कस्मात्मनय पाण्डवस्य उत्साहिनः परंयतः स्वकर्म। यया स्यातमावसत. कुटुम्ब पुरा कस्मात्साधु विलोपमात्य। अस्मिनविधों वर्तमाने यथावदुच्चावचा मतया प्राणानी । कर्मणाः सिद्धिमेके परत्र हित्वा कर्म विद्यया सिद्धि के ! ना जानो भव्यभाज्यय तृदिदानपोह विदित माहाणानां। यादै विद्याः माधयन्तीह कर्भ तासा फन विद्यते नेतराम। तबेह वैदृष्टफजन्तु कर्भ पोवोदकं शाम्यति हप्णयात । ५५ सोऽयं विधिविहितः कर्मणव संवर्त्तते मञ्जय तत्र कम । तब योऽन्यत्कर्मणः साधु मथे मोघं तन्यानपितं दुर्शलन्य। कमणाऽमी भान्ति देवाः परब कर्मवह सकते मातरियो। अहोरात्रे विदधत्कर्म व अतन्दिता शश्वदुर्देति सर्य । मामार्द्धमामानथ नदयोगान्तन्द्रितयन्द्रमायाभ्युपैति। अतन्द्रितो दहते जातवेदाः ममिद्धमान: कर्भ दुर्धन् प्रजाभ्यः । अतन्द्रिना भारमिमं महान्त विभर्ति देवी पृथिवी बलेन। श्रान्द्रिताः भीनमपो वहन्ति सनार्पयन्यः स भूतानि नद्यः। अतन्द्रितो वर्षतिभरितेजाः मन्त्रादयन्वन्तरी दिश्य । श्रन्द्रितो ब्रह्मच चार श्रेष्ठलनिच्छन्वनभिद्देवतागां। . हिला सुखं मनण्य प्रियाणि देव गः कर्मणा अथ्यमाप । सत्यधभी पालयन्नप्रमत्ती दमन्तितिक्षा समता प्रियञ्च । एतानि म वायुपमेवमानः मदेव राज्यं मघवा प्राप मुख्यं । दृहस्पतिब्रह्मचर्य चचार समाहितः संगितात्मा यथावत् । हित्वा मुख प्रतिस्येन्द्रियाणि तेन देवानामगमगौरवं मः । तथा नक्षत्राणि कर्मणाऽमुत्र भान्ति रुद्रादित्या वसवोऽ थापि विये। चमा राणा श्रवणः कुवेरो गन्धर्वयधासरमश्च सत ब्रह्मविद्या ब्रह्मचर्य क्रियाच निषेत्रमाणा रुपयोऽमुत्र भान्ति । १. नामनिम मर्वतारुम्य धर्म विप्रेन्द्राणां चियाणा विधाश्च । म कस्मात्त्वं जानतां जानवान् सन् घ्यायच्छसे मञ्जय कारवधि। प्राषायेषु नित्यभयोगमन्य तयाऽश्वमेधे राजस्ये च विद्धि। संयुज्यते धनुपा वर्मणा च इस्यश्वष्ठे ग्यास्वय भूयः । ने दिम कारवाणामुपायमवगयेयुरबधन पायाः । धर्मचाय पुष्यमेषी कृतं स्थादार्थ वृत्ते भीमभेनं निग्रह। पिव्य कर्मणि वर्तमाना आपोरन् दिष्टवमेन ग्टस्यु । यथातथा पूरयन्तः स्वकर्म नदप्येषां निधनं स्यात् - . प्रमा ·सनधयान अथाय 1] । उद्योगपर्व - उताही वं मन्यसे भाम्यमेव गजा युद्धे वर्तते धर्मतन्त्र! युद्धे वा वर्तने धर्मतन्वं तथैव ने वाचमिमा टणेमि । चातुर्यस्य प्रथम विभागमवेक्ष मञ्जय खञ्च कम । निमपायो पाण्डवानां स्वकर्म प्रभंस वा निन्द वा या मतिस्ते । १. अधीयोत ब्राह्मण वै यजेत दद्यादियात्तीर्थमुख्यानि चैव। अध्यापयेद्याजयद्यापि याज्यान् प्रतियहामा विदितात्पतीच्छेत्। तथा राजन्यो रक्षणं वे प्रजानां कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा । यरिष्ट्रा पर्ववेदानधीत्य दारान् कृत्वा पुयशदा वोहान्। म धर्मात्मा धर्ममधीत्य पुणं यदिच्या ब्रजति ब्रह्मनाकं । वैश्योऽधीत्य ऋषिगोरक्षपश्यचित्तं चिवा पासयप। P प्रमत्तः। F१५ प्रियं कुर्वन् बामएकत्त्रियाणी धर्मगीतः पुस्करावपेट्टहान्। मरिचर्या वन्दनं बादपानी नाधीयोत प्रतिषिद्धोऽस्य यमः । नित्याच्छितो भूतयेऽतन्द्रितः स्यादेवं मतः सद्धर्मः पुराण: । एतान् राजा पालयनप्रमत्ता नियोजयन सर्वव .पान स्वधर्म 1 अकामात्मा समत्तिः प्रजास नाधार्मिकाननुरुधत कामान्। श्रेयास्तस्माद्यदि विद्यत करिदभिज्ञातः सवधापपनः । मतं ट्राभनुशियात्प्रजानामेनध्येव च तस्मिन्नसाधुः । यदा यत्परभनी नृमो विधिप्रकोपाइलमाददानः । ततो राज्ञां समभवद्युद्धमतत्तत्र जातं वर्म शस्त्रं धनुयारन्द्रेणतद्दस्युवधाय कम उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुछ। तव पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते सोऽयं दोषः पुरुभिस्तोवरूपः । अधर्मभमबुध्यमानः प्रादुर्भतः सञ्चय तत्र माधु। तत्र राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्तो धर्मय हरन्पाण्डवानामकमात्। नावेक्षते राजधर्म पुराणं तदन्वयाः कुरवः सर्च एव । रतनी हरेत्र धनं घादृष्टः प्रमाद वा पत्र हरेत दृष्टः । उभी ग भवनः सञ्चयेतो किं वै पृथक्क धृतराष्ट्रस्य पुन्चे। मोऽयं चोभान्मन्यते धर्ममेतं यमिच्छति क्रोधवशानुगामी। भागः पुनः पाण्डवाना निविष्टम्तवाकमादाददीरन् परे । अमिानपदे युध्यता नो बधोऽपि साधः पिव्य परराज्यादिमिष्टं । एतान् धान कारवाणा पुराणानारचीथाः मञ्चय राजमथे। येने भन्दा मृत्युवमाभिपन्नाः समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः । ददं पुनः कर्म पापीय रव मभामध्ये पश्य वृत्तं कुरुण प्रियां मायाँ द्रौपदों पाण्डवानां याखिों योनवृत्तोपपत्रां। यदुपैदन्त कुरवो भीममुख्या: कामानुगेनापसट्टा रुदम्तीं। नावेत्तदा ते सकुमारवृद्धा अवारयिष्यन् कुरवः समेताः । मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत पुत्राणाक्ष कृतमस्याऽभविष्यत् । दुःशामन' मानिनोम्याविनाय सभामध्ये यशराणाच कृष्णं । सा तब नीता करणं व्यपेक्ष्य नान्यं उत्तुनाथमाप किश्चित्। कार्पनादेव महितास्तत्र भूपा नामक्रुवन् प्रतिव सभायां । एकः तत्ता धमय भुवाणो धर्मयुद्या प्रत्युवाचास्पबुद्धि । अंजा त धर्ममेत सभायामथेच्छ पाण्डवस्योपदेष्टुं । कृष्णा त्वेतत्कर्म चकार शुद्धं मुदुम्करं तत्र सभा समेत्य । येन इच्छात्पाण्डानुनहार नयात्मानं गौरिव सागरोधात् । पवाभीमूतपुत्वः सभायां हष्णा स्मिता राणा . समीपे। . म ते गतिर्विद्यते याज्ञनि प्रपद्य दासी धार्तराष्ट्रस्य वेमा पराजिता पतयो म मनि पति शान्य भाविनि सं दृशीष। २ ·श्रीमहाभारतं ॥ [सञ्जय यान पाथाय २८१२८। . यो बीभत्सईदये प्रति धामीदस्थि चिन्दन् मर्मघाती सुघोर ! काकरो वाभयस्तिग्मतेजा प्रतिष्टितो इदये फा खानस्य। कृष्णाजिनानि परिधित्समानान् दुशासन' फटुकान्यभ्यभाषत । रते सर्व पण्डतिला विनष्टाः क्षयं गता नरकं दीर्घकाल। गान्धारराज प्रकुनिनिष्कृत्या यदववीत् द्यूतकाले स पाथ । पराजितो नकुल कि तवास्ति कृष्णया व दीय वै यासेन्या। जानामि त्वं सञ्जय सर्वमेतत् छूने वाक्य गर्यमेवं यथोक । स्वयं त्वई मार्थये नत्र गन्तुं समाधा। कार्यमेतदिपन्न । म प्रहापयित्वा यदि पाण्डवार्थ मम कुरूणामपि चेच्छकेयं । पुण्यश्च मे स्याच्चरितं महोदय मुच्येरंच कुरवो मृत्युपाभात् । अपि मे वाचं भाषमाणस्य काव्या धभारामामर्थवतीमहिंसा । अवेरन् धार्तराष्ट्रा समर माञ्च प्राप्तं कुरव पूनयेयु । श्रोऽन्यथा रथिना फालानेन भीमेन चैवाहवदथितेन । परामिकान् धात्र्तराष्ट्रीय द्धि पदह्यमानान् कर्मणा खेन पापान्। पराजितान् पाडयांस वाचो रौद्रा रूक्षा भाषते धानराष्ट्र । गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्ता दुर्योधन स्मारयि ताहि काले। सुयोधनो मन्युमया महाद्रुम स्कन्ध' कर्ष शकुनिस्तस्य भाखा । दुधासन पुम्पफने सम्टद्धे मूल राजा धृतराष्ट्रो मनीषी। ८९. युधिष्ठिरोधर्ममया महाद्रुम स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनेोऽस्य शाखा । माद्रीसती पुष्पफले समृद्धे मुलन्वह ब्रह्म च ब्राह्मणाय । वनं राजा धृतराष्ट्र सपुत्तो व्याघ्रास्ते वै सञ्जय पाण्डुपुत्वा । मा वन छिन्धि सव्याघ मा व्याघ्रा नीनावनात्।। निर्वनो वध्यते व्याधी निया छिद्यते वनं । तस्माद्दयाघा वनं रवेदनं व्याघ्रश्च पालयेत्। सताधा धार्तराष्ट्रा शाला सञ्जय पाण्डवाः। न सतावते जातु महाद्रुममनाश्रिता। स्थिता मुथूषित पार्था म्यिना योङ्गुमरिन्दमा । यत्सत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिप । म्यिता समे महात्मान पाण्डवा धर्मचारिण । योधा. समस्त विद्यमापक्षीथा यथातथं इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सञययानपर्वणि कृष्णवाक्ये अष्टाविशोऽध्याय ॥२८॥ । मनप उवाच । सामन्त्रये वा नरदेव देव गच्छाम्यहं पाण्डव स्वस्ति तेऽस्तु। कश्चिन्न वाचा जिन हि किश्चिदुञ्चा रितं मे मनमोऽभिषनात्। जनार्दनी भीमसेनाजुनी च माद्रीसतो, मात्यकि चेकितानं । आमय गच्छामि मि सुख व साम्येन मा परयत चक्षुषा . EL प मृपा। ॥ युधिधिर उशाच ॥ अनुज्ञात मनय स्खमिा गच्छ मन मरमिय भात विदम्। विनय त्याने च वयश्च मर्चे शुद्वात्मानं मध्यगममभास्य। भी दूर भम्रय सप्रियो मे कन्याणवाक् मीतवास्तृप्तिमाय । न मुद्धवं पञ्जय नात मत्या म प धरुध्यमामा दुरी। नमगी जात पकामिपी मापति कटुको मा तु मुका। धारामामवतीमहिंसामेता वा तव भानीम सूत । - ·सञ्जययान प० । अध्याय २६।] । उद्योगपत्र वमेव न मियतमोऽसि दूत दहागछेद्धिदुरो वा दितीयः। अभीनणदृष्टोऽसि पुरा हि नस्वंधनञ्जयस्यात्ममम. मखाऽमि। इतो गला सञ्जय चिप्रमेव उपालिठेया ब्राह्मणान ये तदहीः । विशुद्धबोयावरणपपत्राः कुले शाता. सर्वधी पपत्राः। खाध्यायिनो ब्राह्मणा भिववश्च तपखिनो ये च नित्या वनेषु। अभिवाद्या वै मदचनेन दृद्धास्त येतरेषा कुशल वदेथाः। पुरोहितं धृतराष्ट्रस्य राजस्तथाचार्यात्विज्ञा ये च तस्य 1 तैय लं तान महितययाई मङ्गच्छेयाः कुशलेनैव स्वत। प्रोचिया ये च वसन्ति वृद्धा मनखिनः शेलवलोपपन्नाः । आसन्तोऽस्माकमनुम्मरन्नो ययाति धर्ममावां चरन्तः। भाष्यस्व मां कुमलिन म तेभ्यो अगामय तात पृच्छेजघन्य। ये गौवन्ति व्यवहारेण राष्ट्रे ये पातयन्तो निवसन्ति राष्ट्र। प्राचार्य इटा नयगो विधेयो वेदानभीप्सन् ब्रह्मचर्य चचार। योऽस्वं चतुप्पात्पुनरेव चक्रे द्रोण प्रसन्नाऽभिवाद्यज्ञयाऽसी। अधीतविद्यधरणापपन्नो योऽस्त्र चतुष्पात्युनरेव चक्रे। गन्धवपुत्त्रप्रतिम नरखिनं तमश्वत्थामानं कुभलं स्म छ। शारदतस्यावसथं स्म गत्वा महारथस्यात्मविदा" वरस्य । वं मानभीक्षण परिकोर्तयन् वै छपस्य पादौ सञ्चय पाणिना स्पृपः। यस्मिन् मार्थमानृपंथं तपय प्रज्ञा मोल युनिसत्त्वे धृतिय । पादौ ग्रहोवा कुरुसत्तमस्य भीमम्य मां तत्र निवेदयेथाः। प्रज्ञाचतुर्यः प्रणेता कुरूणां बहुश्रुतो वृद्धवो मनोपो। नमै राज स्थविरायाभिवाद्य वाचतीथा. सञ्चय भामरोग। ध्यष्ठः पुत्रो ध्तराष्ट्रस्य मन्दो मूर्ख. यठा सञ्जय पापणीन. । प्रशास्ता वै पृथिवी येन मन्त्री सुयोधनं कुश्ते नान छ । धाता कनीयानपि नस्य मन्दस्तयाशील. सञ्जय मोऽपि पयत्। महेवासः सरतम कुरूणां दुःसामन् कुमचं नात वाथ । स्य कामो वर्तत नित्यमेव नान्यः समानारतानामिति स्म। म वाहिकानामृषभो मनीषी वयाऽमिवायः सञ्जय माधु भील. गुपैरनेकैः प्रवरैय युक्तो विज्ञानवावर निष्ठुरो यः। खेहादम सहते सदैव स सोमदत्त पूजनीयो मतो मे । अत्तम. कुरुपु मौमदत्तिः स नो भाता सञ्चय मत्सहाय । मद्देवासे रथिनामुत्तमोऽई: सहामात्य कुमले तम्य पृच्छे । ये चान्ये कुरुमुख्या युवानः पुत्वाः पौधा धातरथैव ये नः । ययमेषा मन्यसे येन योग्य तत्तत्मायानामयं सूत वाचा. ये राजानः पाण्डवायोधनाय समानीता धाराष्ट्रेण केचित्। चमातय माल्वका केकयाय तथावन्या ये गिनाय मुग्याः। मायादीच्या दाक्षिणात्याच शास्तथा प्रतीच्या पार्वतीयाय सर्थे । अनृशंसाः गीतत्तापपन्नाम्तेपी मया कुम एन पृच्छे । हस्वारोहा रथिन. मादिनय पदातयथार्यसका महान्तः । पाण्याय मां कुशलिन म नित्यमनामयं परिपत्र समष्ट तथा राशी द्यर्थयुकानमात्यान् दौवारिकान् ये च सेनानयन्ति । प्रायब्यय ये गणपनि दिमय यिन्तयन्ति। इन्दारकं कुरुमध्यध्वमूढ़ महाप्रजापपन्न । न तस्य युद्ध रोचते व कदाचित देण्यापुर निकर्तने देवने योऽदिनीयम्बनापधः माधुदेवी मताधः। यो दुर्जयो देवितव्येन महो मरित्रमेय it' - ·i श्रीमहाभारत [मनयथान पा अध्याय २८।। गान्धारराजः प्रकुनिः पार्वतीयो निकलने योऽदितीयोऽवदेवो । मान कुर्भन धार्तराष्ट्रस्य सूत मियायुद्धेः सुमन •तात पच्छे। थ: पाण्डवानेकरथेन बीरः समुत्स हत्यप्रधृयान् विजेतुं । यो मुद्धतां मोहयिताऽदितीयों वैकर्तन: कुमल तम्य पृष्छ। स एव भक्तः स गुरुः स भत्ता सवै पिना सच माता सुश्च । अगाधबुद्धिर्विदुरो दीर्घदर्भा मनी मम्मो कुन त म पछः। हद्धाः खिया याश्च गुणेपपन्ना शायो नः समय मातरखाः । नाभिः सर्वाभि: महिताभिः समेत्य स्वीभिः भवृद्धाम रभिवादं वदेथाः। कञ्चित्युत्ता जीवयुत्ता, सुसम्यग्वर्तन्ते को दृत्तिमनॅशष्टरूपाः । इति स्मेका सञ्जय बृद्धि पद्यादजातशत्रुः कुगली मयुचः। यो नो भार्याः सञ्जय वेत्य तत्र तासां सासा कुशलं तात पृच्छः । सुसङ्गताः सुरभयोऽनवद्या कपिहानावसथाs . .. प्रमत्ताः। कचिदृत्तिं श्वशरेषु भद्राः कयाणे वर्तध्वमनृशंसरूपां । यथा च स्युः पतयोऽनुकूखास्तया वृत्तिमात्मनः स्थापयध्वं । या न. स्नुषाः मञ्जय वेत्थ तत्र प्राप्ताः कुतेभ्यश्च गुणोपपत्राः । प्रजावत्यो ब्रूहि समेत्य ताय युधिष्ठिरो वोऽन्यवदन्प्रसन्नः । कन्याः खगेयाः मदनेषु मञ्जय अनामयं मदचनेन पृष्टा। कल्याणा वः सन्तु पायोऽनुकूला यूयं पतीनां भवसानुकूलाः । अलमृता वस्त्रवत्य' सुगन्धा अवभिन्माः सुखिना भोगवत्यः । लधु थामी दर्शनं वाक्च सध्यो वेश्मास्त्रिय कुशतं नात पृच्छो । दास्यः स्युर्या ये च दामाः कुरूणां तदाश्रया बहवः कुअखञ्जाः । श्राख्याय मा कुतिन सम नेभ्योऽप्यनामयं परिपृच्छ अंघन्य। - . कधिदृत्तिं वर्तते वै पुराण कञ्चिद्भोगान्धार्तराष्टा ददाति अगदीनान् कृपणान् वामनान्वा यानानृशंस्यो धृतराष्ट्रोविति। अन्धोच मान् स्यविरांत येव हत्याजीवा बहवो येऽत्र सन्ति । बाख्ाय मा कुमलिन म तेभ्योऽप्यनामयं परिजघन्यं । माभेष्ट दुःखेन कुभीवितेन नूनं कृतं परतोकेषु पाएं। निग्या शत्रून् सुझदोऽनुग्टह्य वासोभिरनेन च वो भरिथ्थे । सन्यय मे भामरेभ्यः कृतानि भागेन्ययो नो वत वर्तयन्ति । तान् पश्यामि युक्तरूपास्तथैव नामेव मिद्धिं श्रावयेथा नृपन्न । पंचानाथा दुर्घना: मर्यकालमात्मन्येव प्रयतन्तेऽय मूढाः । तांश्चापि त्वं धपणान् सर्वथैव अस्मदाक्यात्कुशलं नात पृच्छ। ये चाप्यन्ये मंश्रिता धारिष्ट्राबानादिग्भ्याऽभ्यागताः सूतपुत्त्र । दृष्ट्वा तांश्चवाईनचापि सान्संटच्छेयाः कुशलं चाव्ययञ्च । एवं मवानागताभ्यागतांच राजो दूतान् मदिग्भ्योऽभ्युपेतान्। पृष्टा सर्वान् कुमलं ताच सत पवादह कुमली तेषु वाच्यः। न हीमाः मन्यपरे पृथियां ये योधका धार्तराष्ट्रेिण लधाः । धर्मस्तु नित्यो मम धर्म एव महाबलः शबुनियईणाय। दं पुनर्वाचनं धाराष्ट्र सुयोधन सञ्जय श्रावयेथाः । यस्ते मरोरे इदयं दुनोति कामः कुरून् स सफ्नोऽनु थियो। म विद्यते युनिरतस्य काचिन विधाः स्याम यया प्रिय ते । ददख वा शक्रपुरी ममैव युध्यख वा भारतमुख्य बीरं। " इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सञपयानपर्वणि युधिष्ठिरवाये रकोनविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ ॥ उत मन्तममन्तं वा बाल वृद्धं च मञ्जय। उतावले बलोयांसं धाता मकुरुते वो।। जत बासाय पाण्डित्य पण्डितायोत वालती । ददाति सर्वमीमानः पुरस्ताच्छुकमुखरन्। .

·सन्नययान प० अध्याय ३०1३१.] ॥ उद्योगपव्व। १. बन जिज्ञासमानस्य पारचीया यथातथं । अथ मन्वं मन्चयित्वा याथानदेन इष्टवत् । गावल्पणे कुरुन् गत्वा धृतराध महावतं । अभिवाद्योपसंसह्य ततः एच्छेरनामयं । ध्यायेन वमामीनं कुरुभिः परिवारित तवरे राजन् वीर्येण सुसं गैवन्ति पाण्डकाः । तब प्रसादादालास्ते प्राप्ता राज्यमरिन्दम । राज्ये तान् स्थापयिवाऽपे मोपेचोर्बिनमिष्यतः। सर्वमप्येतदेकस्य नालं मन्त्रय कस्यचित् । तात मंहत्य जोशामा दियतां मा वयं गमः। तथा भोमं मान्तनवं भारतानां पितामही सिरसाऽभिवदेथावं मम नाम प्रकीर्तयन्। अभिवाद्य च वक्रव्यस्ततोऽस्माकं पितामहः। भवता शान्तनाबशा निममः पुनरुद्धृतः । सलं कुरु तथा तात स्वमतेन पिनामह। यथा जीवन्ति ने पौवाः मोतिमन्तः परस्परं। तथैव विदुरं ब्रूयाः कुरूणी मन्त्रधारिणं । अयुद्धं सौम्य भाषस्व हितकामा युधिष्ठिर। अथ दुर्योधनं धूया राजपुचममर्षणं । मध्ये कुरूणामासोनमनुनीय पुनः पुनः । अपापां यदुरवस्त्वं कृष्णामेकां सभागतां । तदुःसमतितिक्षाम मावधिम कुरूनिति। एवं पूचापरान्क्लेशन तितिचन्ने सम पाण्डयाः । बलीयांसोऽपि मत्तो यत्तत्सर्व कुरवो विदुः । यन्नः प्रामाजयः गौम्य अजिनः प्रतिवासितान्। अतितिक्षाम हि च तत् मावधिम कुरूनिति। यत्तत् कुन्तीमतिकम्य प्णां केष्वधर्षयत् । दुःशासनस्तेऽनुमते तचास्माभिरुपेक्षित। यथोचितं खकं भागं तंभेमहि मरन्तप। निवर्त्तय परट्रव्यात् बुद्धिं सुद्धा नरर्षम। मान्तिरेवं भवेट्राजन् मोनिश्चैव परस्परं । राज्यैकदेशमपि नः प्रयच्छ मममिच्छता। कुमस्यतं कस्यनं माकन्दी वारणावतं । अवसान भवेदत्र कश्चिदेकञ्च पञ्चमं । भाषण देहि पञ्चानां पञ्चयामान सुयोधन । गन्तिोऽस्तु महाप्राज्ञ ज्ञातिभिः सह समय। भ्राता भातरमन्तु पिता पत्त्रेण युज्यतां । मयमाना: समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह । अवतान् कुरुपाचाचान् पश्येयमिति कामये । सन्चे समनमस्तान माम्याम भरतर्षभ । अलमेव ममायास्मि तथा युद्धाय सञ्चय। धर्मार्थयारनचाहं मृदवे दारणाय च। पति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सञ्जययानपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये विंशोऽध्यायः ॥ ३॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अनुज्ञातः पाण्डवेन प्रयया मञ्जयस्तदा । शासन स्तराष्ट्रस्य मन्त्र कला मशात्मनः। सम्प्राप्य हास्तिनपुरं शीघ्रमेव प्रविश्य च । अन्तःपुरं समास्याय दास्यं वचनमप्रयोत् । प्रावधृतराष्ट्राय दास्य मां समुपागतं । सकारात्पाण्डुपुत्वा सञ्चयं मा चिरं कथाः। जागर्ति चेदभिवदेख हिदास्य भविश्यं विदितो भूमिपस्या निवेद्यमत्रात्यायिक हि मोम्ति दामाश्य युवा नृपति जगाद । ॥ दा.स्य आच ॥ सञ्चयोऽयं भूमिपते नमस्ते दिया दारमुपागतस्ते । प्राप्त दूतः पाण्डवानां मकामात् प्रमाधि राजन •किमयं करोतु। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ पाचवमा मुखिनं कयमम प्रवेश्यता स्वागत मनथाय। न हि पाहमेतय भगम्यकशः म मे करना द्वारितिध सकः। . - प ·१२२ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [समययाम पा अध्याय ३२ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तत. प्रविश्यानुमते नृपस्य महदेश्म प्राज्ञहराय॑गुप्त । सिंहासनस्य पार्थिवमामपाद वैपित्रीय प्रा अलि. सूतपुत्र.। ॥ सञ्चय उवाच ॥ मञ्जयोऽई भूमिपते नमस्ते प्राप्तोऽस्मि गत्वा नरदेव पाण्डवान् । अभिवाद्य त्वां पाण्डुपुत्रो मनखो युधि छिर. कुगल चान्त्रपृच्चत्। सते पुत्रान् पृच्छति प्रीयमाण, कचित्युचे प्रीयसे नप्तृभिश्च । तथा सुरति मचिवेश्च राजन् ये चापि लामुपजीवन्ति नेद्य । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अभिनन्द्य बां तात वदामि सञ्जय आताचुच्च सुखेन पार्थ । कचिम राजा कुशली सपुत्त्व सहामात्य F सानुज कौरवाण। ॥ पञ्जय उवाच ॥ महामात्य कुशनी पाण्डुपुत्तो बुभूषते यच्च नेऽये मनोऽभूत्। निर्णिकधार्थक। मनखी बहुश्रुतो दृष्टि मान् शोलवाया .परो धर्मः पाण्डवस्यानृशंस्यं धर्म. परो वित्तचयान्मतोऽस्य । सुखप्रिये धम्माहोनेऽनपार्थ नु रुष्यते भारत तस्य बुद्धिः। परप्रयुक्त पुरुषो विचेटते सबप्रोता दारुमयीव योषा । इमं दृष्ट्वा नियम पाण्डवस्य मन्ये परं कर्भ दैवं मनुष्यात् । इमञ्च दृष्ट्वा तव कर्मदाष पापोदर्फ घोरमवर्णरूपं । यावत्परः कामयतऽतिवेल तावन्नरोऽयं लभते प्रशंसा । अजातशत्रुस्तु विहाय पापंजीणी त्वचं सर्प इवासमथा। विरोचतेऽहार्यरत्तन धोरो युधिष्ठिरस्वयि पापं विटज्य । इन्तात्मनः कर्म निबोध राजन् धार्थयुक्तादायत्तादेपेतं। उपक्रोश चेइ गतोऽसि राजन् भूयय पापं प्रमजेदमुत्र । सवमर्थ संशयितं विना नैरोससे पुत्त्रवशानुगोऽस्य । अधर्मशब्दश्च महान् पृथिव्यां नेदं कर्म त्वत्सम भारताय्य । होनप्रज्ञा दौम्कुलैया नृशमा दीर्घवैरी क्षत्रविद्याखधीर । रवंधानापद' संश्रयेयुर्डीनो बोर्थे यश्च भवेदशिष्ट' । कुले जानो बलवान् यो यशस्वी बहुश्रुत सुखजीवी जितात्मा। धर्माधर्मो ग्रथिता यो बिभर्ति म यस्य दिष्टस्य वथादुपैति । कथं हि मन्त्राय्यधरी मनीषो धमार्थयारापदि संप्रणेता । एवमुक्त सर्वमन्त्ररहोनो नरो नृशंसं कर्म कुयादमूढ' । तव शमी मन्त्रविदा समत्य समासते कर्मस नित्ययुका । तेषामयं बलवानिययश्च कुरुदयो नियमेनादपादि । अकालिकं कुरवो नाभविश्यन् पापन चपापमजातशत्रु ।इलेज्जातु बयि पाप विष्टज्य निन्दा चेयं तव लोकेऽभविष्यत् । ६५० किमन्यत्र विषयादोश्वराणां यत्र पार्थ परलोकं स्म द्रष्टुं । अत्यकामत्म तथा सम्मत स्थान संभयो नास्ति मनुयकारः। एतान् गुणान् कर्मठतानवेक्ष्य भावाभावा वर्तमानावनित्या । बलिईि राजा पारमबिन्दमाना नान्यत्कालात्कारणं तत्र भेने। चक्षुः श्रोष नासिका बच निझा ज्ञानस्यैतान्यायतनानि जन्ता । तानि प्रीतान्येव हष्णाक्षयान्ते तान्यव्ययो दुखहीन प्रणुद्यात्। म त्वेव मन्ये पुरुषस्य कर्म संवतते सप्रयुक्त यथावत् । मात पितु कर्मणाऽभिप्रस्त. संबईते विधिवद्भाजनेन । प्रियाप्रिये मुखदुःखे च राजनिन्दाममे च भजन्त रव। परस्तेन गईयतेऽपराधे ममते माधुवृत्तं तमेव । मला गई भारतानां विरोधादन्तो नूनं भविताऽयं प्रजानां । नादिदं तव कर्मापराधात् कुरून् दहेटप्पमिव करें त्वमेको जात पुत्रस्य राजन् वमं गवा सर्वलोके नरेन्द्र । फामात्मन साधनो घूतकाले नागा गमं पश्य विषाक्रमस्य । 'नातामा भयहा मरेन्द्र तथाप्तामा नियहाथैव राजन्। भूमि स्फीता दुर्वचत्वादनन्तामशकस्खं रवि कारवेन्द्र । अनुज्ञातो रपवेगावधूत. यान्तोऽभिपये मयनं भूमिह । प्रात. श्रोतार: कुरका सभायामजानमगोर्वचनं मीनाः । . , - .

·प्रजागर । अध्याय ३१ ३२1] ॥ उद्योगपर्व ॥ १२३ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अनुज्ञानोऽस्यावसथं परहि सुखं प्रपद्यख मयनं सतयुन्न । मानः श्रोतार: कुरवः सभायामजातमोर्चचनं समेताः। इति श्रीमहामारते उद्योगपर्वणि सञ्चययानपर्वणि धृतराप्रसञ्जयमवादे एकत्रिंशोऽधायः समाप्तच सध्ययानपञ्च ॥ ३॥ ॥ अथ प्रजागरपर्व ॥ ६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ दास्वं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः। विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय माचिरं। पहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमत्रवीत्। ईयरस्खा महाराजो महाप्राज्ञ दिदति । रवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनं । नवोद्धृतराष्ट्राय दास्य मा प्रतिवेदय । ॥ दास्य उवाच ॥ विदुगेऽयमनुप्राप्ता गजेन्द्र तव शासनात्। द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रभाधि मा। ॥ धृतराष्ट्र उवाच॥ प्रवेश्य महाप्रज विदुरं दीर्घदर्शिनं। अहं हि विदुरस्यास्य नाकल्या जात भने । ॥ दास्य उवाच ॥ प्रविशान्तःपुरंदत्तमहाराजस्य धीमतः । न हि ते दर्शने कन्या जातु राजाऽनबोद्धि मा। ॥शम्पायन उवा ननः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्र निवेशनं । अनवोमाञनिर्वायं चिन्तयानं नराधिपं। विदुरोऽहं महाप्रज्ञ सम्प्राप्तस्तव मामनात् । यदि किच्चन कर्तयमयममि प्रशाधि मां। ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ सञ्जयो विदुर प्राप्तो गईयित्वा च माङ्गतः। अजानमा यो वाक्य सभामध्ये स वत्यति । नस्साद्य कुरुवीरस्य न विजातं वचा मया । तन्मे दहति गात्राणि तदकात्मिजागरं। जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि । नहि त्वं हिनस्तात धर्मार्थ कुपनो असि । यता प्राप्तः सञ्चयः पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः । सन्द्रियायप्रति गतानि किं वक्ष्यतीत्येव हि मेच चिन्ता। विदुर उवाच ॥ अभियुकं बलवना दुर्ब होनसाधनं । इनखं कामिनं शरमावियन्ति प्रजागराः। कचिदेतर्महादोषेर्न स्पृटोऽसि नराधिप। कविञ्च पर वित्तेषु स्टध्यन्न परितप्यो । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ श्रोतुमिच्छामि ते धर्मय परं नै यस वचः । बस्मिन् राजर्षिरे हि त्वमेकः पाशममतः । ॥ विदुर उशच ॥ राजा चशमम्पवले तोक्यस्याधिपो भवेत् । मेयले प्रोषितव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ।। विपर्गततरय वं भागधेय न समतः। यि प्रयोचव धनात्मा धर्मकोविदः । पानृशंस्थादनुकोमाद्धमान सत्यात् पराक्रमात् । गुरुत्लात्त्वयि मम्प्रेक्ष्य बहन केशन् तितिरता दुर्योधने सोयले च कर्णे दुःभासने तथा रतवैश्वर्यमाधाय कथं वं भृतिमिच्छसि । आत्मज्ञानं ममारभस्तितिता धर्मनित्यता। यमयानापकर्षन्ति म पण्डित उनी निषेवते प्रमशानि निन्दितानि न सेवते । अनास्तिकः श्रद्दधान रतत्पण्डितवरण। फोधी इर्षय दर्पर हीः स्तम्मा मान्यमानिता। यमर्थानापकर्षन्तिम पण्डित उच्यते । यस्य सत्यं न जानन्ति मम् वा मन्त्रित परे। शतमे जानन्ति स वैपखित उच्यते। 'यस्यं सत्यं न विननि गोतमुष्णं भयं रतिः । सदिसमृद्धिमा म पण्डित उच्यते। - EL । .

·१२४ ॥ श्रीमहाभारतं. [प्रजागरप.अध्याय ३२। । ५ यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते। कामादर्थ गुणोते य स वै पद्धित उच्यते। यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथानि च कुर्वते । न किश्चिदक्मन्यन्ने नरा. पण्डितबुद्धयः । विमं विजानाति चिर टणेति विज्ञाय चार्थ भजते न कामात्। नासम्पृष्टो चुपयुके परार्थे तत्प्रशामं प्रथम पण्डितम् । नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नटं नेच्छन्ति मोचितुं । आपत्सु च न मुधन्ति नरा' पण्डितबुद्धयः। निचित्य यः मक्रमते नान्तरीमति कर्मणः । श्रवन्ध्यकाली वश्यात्मा म वै पण्डित उच्यते। आर्यकर्मणि रज्यन्ले भतिकमाणि कुर्वते । हितच नाभ्यस्यन्ति पण्डिता भरतर्षभ। न इयत्यात्मसम्मान नावमाने न तप्यते । गाङ्गो प्रद पाताभ्यो य. स पण्डिा उच्यते। तत्त्वज्ञ सर्वभूताना योगज्ञ. सर्वकर्मणां । उपायशी मनुष्याणां नर. पण्डित उच्यते। प्रवृत्तवाक् चित्रकथ अहवान् प्रतिभानवान्। श्राशयन्यार्थवक्ता च यः स पण्डित उच्यते । श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असम्भिवार्थमयादः पण्डिताख्या लभत सः । अश्रुतश्च समुनद्धो दरिद्रय महामना.। अर्थीयाकर्म णा प्रेमुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः। खमथ य. परित्यय परार्थमनुतिष्ठति । मिथ्या चरति मित्रार्थ यद्य मूढः स उच्यते । अकामान् कामयति य. कामयानान् परित्यजेत् । बलवन्तश्च यो देटि तमाहुमूढचेतसं। अमित्र कुरुते मित्र मित्र देटि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्ट तमामूढचेतमं । संसारप्रतिकत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते । चिरं करोति तिप्राथै म मूढो भरतर्षभ । श्राद्ध पिटभ्या न ददाति देवतानि न चार्चति । सहन्मिवं न लभते तमाहुर्भूदचेतम। अनाहत प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते । अविश्वस्ते विश्वमिति मूढचेता नराधमः । परं किंपति दोषेण वर्तमान. स्वयं तथा । यश्च क्रुध्यत्यनीशान: म च मूढतमो नर । श्रात्मनो बलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितं । अलभ्यमिच्छनष्कम्यान्मूढबुद्धिरिहाच्यते। अभियं शास्ति यो राजन्यय शुन्यमुपामते। कदयं भजते यश्च तमाहुर्मुढचेतसं। अथ महान्तमामाद्य विद्यामैश्चर्य्यमेव वा । विचरत्यसमुत्रद्वा यः स पण्डित उच्यते। एकः मम्पन्नमनाति वस्ने वामश्च मोभन । योऽभविभज्य मृत्येभ्य को नृशंसतरस्तत । एक. पापानि कुरुते फलं मुझे महाजन भिोकारो विप्रमुच्यन्ते का दोषेण लिप्यते । एक हन्याघ्रा इन्यादिषुर्मुको धनुमता। बुद्धिबुद्धिमतोमटा हन्याट्राष्ट्र सराजकं। एकया ई विनियित्व चयभिम कुरु । पञ्च जिला विदित्वा पट मप्त हिला सुखी भव । । एकं विपरमो इन्ति सम्वेणकय यथते । सराष्ट्र सप्रनं इन्ति राजानं मन्त्रविभवः । एक स्वादु न भुनीत रकवार्थान्न चिन्तयेत् । एक न गच्छेदध्वानं नक' सुप्तेषु माग्टयात्। एकमेवादिनीयं नद्यद्राजघावयुध्यसे । मत्य वर्गस्य मापान पारावारस्य मारिव। एफ. हमावना रोयो दितीयो नोपपद्यते।यदेनं आमया युक्रमश मन्यते जनः! मोऽस्य दोषी म मन्तव्यः क्षमा हि परमं धनं । घमा गुणधमकाना मलानां भूषणं, इमा।

·प्रजागर.1 अध्याय ३२।] ॥ उद्योगपर्व १.१. . आमा वमोतियाक चमया किंन साथते । मान्तिखतः करे यस किं करिष्यति दुर्जनः। अधणे पतितो वखियमेवोपशाम्यति।कमावान पर दोषरामानमेव योजयेत्। रको धर्मः परं श्रेयः क्षमेका सान्नित्तमा विद्यका परमा दतिरहिसका मुखावहा । दाविमा यमने भूमिः सो विनण्यानिका राजानं चाययोहारं बाझर चामवामिन । दे कर्मणो नरा कुर्मम्मिलोके विरोचते। अत्रुवन् परुपं किञ्चिदसतोऽनयंस्तथा। दाविमा पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणा लिद कामितकामिन्या तोकः पूजितपूजकः । झाविमा कस्टको तोरण शरीरपरिशेपण। यशाधनः कामयते यच कुस्त्यनीश्वरः। दाविमा न विराजते विपरीतेन कर्मणामहस्वच निरारम्मः कार्यायव मिचुकः । दाविमा पुरुण राजन् वर्गस्योपरि तिष्ठतः। प्रभुश चमया युको दरिद्रय मदानान् । न्यायागतस्य द्रव्यय बोद्धया दावतिक्रमी । अपात्रे प्रतिपत्तिय पात्रे चाप्रतिपादन। दावम्मसि विनियोगाढं वहा गडे मिला। धनिनवादातारं दरिदं चातपखिन। दाविमा पुरुषव्याघ्र सूर्यमण्डल भेदिनी। परिमाद्योगयुक्रय रणे चामिमुखो हतः । घयोपाया मनुष्याणं श्रूयन्ते मरतर्षभ । कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः। विविधाः पुरुषा राजन् उत्तमाधममध्यमाः। नियोजयेद्ययावत्तांतिविधवव कम। श्रय स्वाधना राजन् भार्या दासस्तया सतः। यत्ते समधिगचन्ति यस्य ते तस्य तडून। हरणच परखानां परदाराभिमर्षणं । मादय परित्यागनपा दोषा मयप्रदाः । विविध नरकस्येदं दारं नाम्नमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा टोमस्तस्मादेतनयं त्यजेत् । मकच भजमानच नामोनि च वादिनं । चीनेताञ्छर प्राप्तानविषमेऽपि न संश्यजेत् । वरमदानं राज्यंच पुन्नजन्म व मारत। पचोय मोचर इच्छानीणि कच्च तहमा पवारि रामा तु महादतन वान्याः पण्डितस्तानि विद्यात्। अत्पप्रजः सह मन्नं न कुर्यावदीर्घसरतमधारणेय। चत्वारि ने नात रहे वसन्तुत्रियाऽभिजुष्टस्य सहस्वधः। दृद्धी शातिरवक्षन्नः कुडोनः सपादरिद्री मगिनो चानपत्या11... पत्वााह महाराज सातानि वृहस्पतिः पृछते विदशेन्द्राय तानोमानि निवाघ मे। देवतानाच महत्पमनुभावश्च धीमतां । विनयं विधानां विनायं पापकर्मणं । पलारि कायमयाराणि मयं प्रयच्छन्त्यययानानि । मानामिहोचमतमानमानं माननाधीतमुत मानयशः । पचापयो मनुष्येच परिचय: प्रयवतः। पिता माताऽपिरामा च गुरष मरनयम। पक्षेत्र पूजयन् लोके या प्रानीति केवलं देवान् पिदन् मनुयाय मिचूनतिधिपधमान् । पच माऽनुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यनि । मिरारमिवामध्यस्था उपभोव्यापमी दिनः। पद्रिय मान्यता दिंचदेकमिद्रिय। नतोऽस्य सवति प्रशा इते. पाशदिवोदक। पदोशः पुर हातव्या भतिमिष्ठता।निद्रानन्द्रीय कोष कामयं दीर्घबता । परिमामपुरषोभमानिया नावमिरावे। अभवकारमापार्यमनधोयाममलिय। १.१ . छ ·१३० ॥श्रीमहाभारतं ॥ [प्रजागर,प.अध्याय ३२' - . अररितारं राजानं भायों चाप्रियवादिनी । यामकामच गोपाल वनकामच नापित। पडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन। सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृति.। घडिमानि विनश्यन्ति मुहर्तमनवेक्षणात्। गावः सेवा कृषिभार्या विद्या पन्नमतिः । पडेते झवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिण। प्राचार्य शिक्षिताः मियाः कृतदाराय मातरं । नारी विगतकामाश्च कृतार्थाय प्रयोजन । नावं निस्तीर्ण कान्तारा पातुराय चिकित्सकं । पाराग्यमानृण्यमविप्रवासः सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोग' । मप्रत्यया दृत्तिरभीतवासः षड्जीवखोकस्य सुखानि राजन् । .॥ घुघृणी बसन्नुयः क्रोधनो नित्यशशित.। परभाग्योपजीवी च पडेते नित्यदुःखिताः। अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च। वश्यथ पुलोऽर्थकरी च विद्या षड्जोवतीकस्य सुखानि राजन्। षषामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति। न स पापैः कुतोऽनयुज्यते विजितेन्द्रियः । पडिम पटसु जीवन्ति मनमा नोपलभ्यते । पराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः । राजा विवदमानेपु नित्यं मूर्खषु पण्डिताः । मत दोषा:सदा राज्ञा हातव्या व्यसनादया। प्रायमो थैविनश्यन्ति कृतमूना अपीश्वराः । खियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पास्थ्यच्च पञ्चमं । महश्च दण्डपारुण्यमर्थदूषणमेव च। अष्टा पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनमिष्यतः । ब्राह्मणान् प्रथमं देहि धामणेय विरुध्यते । प्राह्मणखानि चादत्ते ब्राह्मणांच जिघांमति। रमते निन्दयाचैषां प्रथमा नाभिनन्दति । नेतान् स्मरति कृत्येषु थाचितश्चाभ्यस्यति । एतान् दोषान् नरः प्राज्ञा बुध्यदुद्धा विसर्जयेत् । अष्टाविमानि हर्षस्य नगतीतानि भारत । वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्यव सुसुखान्यपि । समागमय मखिभिर्महायेव धनागमः। पुत्रेणच परिवङ्गसनिपातश्च मैथुने। समपे च प्रियालापः स्वयूथेषु समुन्नतिः। श्रभिप्रेतस्य साभय पूजा घजन मदि। या गुणाः पुरुष दीपयन्ति प्रज्ञा च कायश्च दमः श्रुतश्च । पराक्रमद्यायहभाषिता च दानं यथाशनि कृतज्ञता च । नवदारमिदं वेग्म विस्गंभ पञ्चभाषिकं । बजाधिष्ठिन विदान् यो वेद में परः कविः । दम धर्म न जानन्ति धृतराष्ट्र नियोध तान् । मत्त प्रमत्त उन्मत्त श्रान्तः कुद्धो धुभुदिनः । सरमाणय भय भीतः कामो पते दमा नरमादेतेपु म पु म प्रमजेत पण्डितः । अधोदाहरग्तोममितिधाम पुरामन । पुत्वार्थममुरेन्द्रय गीतक्षेत्र सुधन्वना । पः काममन्यू प्रमहानि राजा पा प्रतिष्टापपने धमन । विशेषवि छ तपाम् धिप्रकारी तं सर्वलाक कुनै प्रमाणे । जानाति विद्यामयितुं मनुष्यान् विशातदेषिदधाति दणं | गानानिमाचाच तया समाधनमा यो पते ममपा। गुदुर्गानं गारगानानि कलियुनो रिपुं भवते युद्धिपूधाम दियई रोचयते मधयः काले च यो विक्रमने म धारः। भाप्यापदं मध्ययन कदापिदुद्योगमविवति चाममतः दुःपक्ष काले सहते महात्मा धुरन्धरम्तस्य गिता: मैपनाः । नक विमगमगहन्यः पापे. सन्धि परदागभिमर्थ । दम्भ सैन्यं पशुभ मधपानं न वो घय सपोमदेव । .

·प्रजागर पा अध्याय ३२॥ ३३!] ॥उद्योगपर्व॥ - , न मरम्मेणारमते बिवर्गमाकारित: मति तत्त्वमेव । नमिवाथै रोचयते विवाद नापूजित कुप्पति चाप्यमूढः । योऽभ्यस्यत्यनुकम्पते च न दुर्वन मातिभायं करोति । नात्याइ किञ्चित्तमते वै विवाद सर्वच तादृग्लभने प्रमों । १... यो नोद्धतं कुरुते जातु वे न पौरुषेणापि विकत्यने ऽन्यान्। न मूर्छितः कटुकान्याह किचित प्रिय सदा नं कुरुते जनाहि । न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं न दर्पमारोहनि नास्तमेति नि दुर्गतोऽस्नौनि करोत्यकार्यं नमार्योल परमारायाः। न स्वे मुखे वै कुरुते प्रह नान्यस्य दुःखे भवति प्रयः । दत्तवान पद्यान कुरुतेऽनुतापं स कय्यते सत्पुरुषायगोलः । देशाचारान समयान जातिधर्मान् बुभूयते य म परावरज्ञः । म यत्र तत्रापि गत. मदेव महाजनस्थाधिपत्यं करोति । दम्भ माह मत्सरं पापत्य राजदिष्टं पहन पूगबैरं। मत्तोन्मत्त नद्यापि वादं यः प्रज्ञावान् वर्भयेस प्रधानः । दम भाचं दैवतं मनचानि प्रायश्चित्तान् विविधालोकगदान्। एतानि यः कुरुते नैत्यिकानि नस्योत्यानं देवता धारयन्ति । समर्बिवाई कुरुते न होने. समै सख्यं व्यवहार कथाय । गुणैर्विप्रियाय पुरो दधाति विपवितस्तस्य नया: सुनीताः। मितं भुत भविभज्याश्रितभ्या मितं खपित्यमितं कर्म कला । ददात्यमित्रषभियाचितः स तमात्मवन्तं प्रमहात्यमाः । चिकीर्षित विप्रकृतञ्च यस्य नान्ये जनाः कन्मे जानन्ति किचित्। मन्त्र गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च नाल्योऽप्यस्य चवते कवि दर्थ । यः सर्वभूतप्रम निविष्टः सत्या मृदुमानच्छुद्धभावः । अतोव स ज्ञायते जातिमध्ये महामणिात्य इव प्रसन्न । यात्मनाऽपत्रपते मधे नरस सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत। अनन्ततेजाः समनाः समाहितः स तेजमा सूर्य स्वाभापते। वने जाता: भापदग्धम्य राज पाण्डो. पुचाः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पा: । लौव बाला वर्द्धिताः पिचिताय नगदे पाचयनयाम्बिके । प्रदायेषामुचिततात राज्य सुखी पुत्वे महितो मोदमानः । न देवानां नापि च मानुषाण भविष्यसि लं तकगीयो नरेन दति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रभागरपर्वणि विदुरहितवाक्ये दात्रियोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ जायतो दनमानस्य यत्कार्थमनुपश्यसि । नहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुम्लो असि । र मा यथावदिदुर प्रमाधि प्रशापूर्व मळमजातशत्रोः । यन्मन्यचे पथ्यमदीनमत्व श्रेयस्कर हि नदै छरुण। पापामडी पापमेवानुपश्यन् पृच्छामि त्वा व्याकुवेनात्मनाऽहं । को तन्मे भूहि मर्च यथावन्मनोपितं मर्चममातमनो ॥ विदुर उवाच ॥ शभ वा यदि वा पापं देयं वा यदि वा प्रियं। अपृष्टस्तस्य नठूयाद्यम्य नेच्छेत्याभव। तस्मादच्यामि ते राउन् भवमिचन् कुरून्प्रति । वचः श्रेयस्कर धन्य ध्रुवतस्तन्निबोध मे। मिथ्यापेतानि कर्माणि सिोयुर्यानि भारता अनुपावप्रयुकानि मास्म तेषु मनः सथाः । तथैव योगविहित न सिध्येत् कर्म यनृप । उपाययुक्त मेधावी न तत्र ग्लपये मनः । अनुबन्धानपेठेत मानुबन्धेषु कर्ममा सम्प्रधाय च फुऊन नवेगेन समाचरेत् । अनुवन्धञ्च सम्प्रेक्ष्य विपाकश्चैव कर्मण।। उत्थानमात्मनयेव धीरः कुर्योत वा न वा। याप्रमाणं न जानाति स्वामे दो तयाचयो को जमपदे दण्डेन स रान्येऽवनिक्षत। यस्वेतानि प्रमाणानि ययोकान्यनुपरयति । युका धमायाजाने स राज्यमधिगच्छति। नंगन्यं प्राप्तमित्या वर्तितयमसाम्यते । श्रियं दिनयो इन्ति जरा रूपमिवोत्तम। भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मया वडिभमाय। सोमाभिपाती परते नानुबन्धमपेठते। १.२५ - ·"१३२ । श्रीमहाभारते॥ [प्रजागर प. अध्याय ३३ । -- यच्छक्यं गमितुं ग्रस्खं ग्रस्तं परिणमेच यत् । हितच परिणामे यत्तदाद्य भूतिमिच्छता। धनस्तरपक्कानि फलानि प्रचिनोति यःम नाप्नोति रस नेभ्या वीजं चास्य विनश्यति। यस्त पक्कमुपादत्ते काले परिणतं फल पवादसम नभते जीवाचव फलं पुनः । यथा मधु भमादत्ते रक्षन् पुष्पाणि षट्पदः। नइदान्मनुष्येभ्य आदद्यादविमिया । पुष्यं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।मालाकार देवारामे न यथाकारकारकः । किं नु मे स्थादिदं छत्वा किं नुमे स्थादकुर्वतः । इति कमाणि मच्चिन्य कुर्यादा पुरुषो न वा। अनारभ्या भवन्याः केचिनित्य तथा गताः । कृत: पुरुषकारो हि भवेद्येषु निरर्थकः । प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधवापि निरर्थकः ।न त भारमिच्छन्ति घण्डं पतिमिव स्त्रियः। काचिदानरः प्राजोलघुमूलान्महाफलान्। चिममारभते कत्तुं न विनयति तादृशान् । राजु पयति यः सबै चचुषा प्रपिवन्निवा प्रामीनमपि तुष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजा'! सपुष्पितः स्यादफल: फलितः स्यादुरारुहः । पक्का पक्कसायो न तु मोयेत फर्किचित्। पछुपा मनसा काचा कर्मण चतुर्विध प्रमादयति यो चोक ने लोकोऽनुप्रयोदति। थमात्तस्यन्ति भूतानि म्टगव्याधान्मृगा एव । सागरान्तामपि मही सच्चा स परिहीयते। पिटपतामहं राज्यं प्राप्तवान् खेन तेजसा । वायुरचमिवामाद्यभ्रंशयत्यनये स्थितः। धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिरितमादिनः । वसुधा वसुसम्पूर्ण बईते भतिवर्द्धनी। अथ मन्यातो धर्ममधर्मश्चानुतिष्ठतः। प्रतिवेष्टते भमिरगी चमाहितं यथा। परव यनः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने। स एव या कर्नयः खराष्ट्रपरिपालने । धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत्। धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहानि न हीयते । अयुन्मत्तात्पुटपतो याचाच परिजपतः। सर्वत: मारमादद्यादरमभ्य इव काधन। सुव्यासतानि सतानि मुशतानि ततस्ततः । मचिपन् धीर प्रामीत शिलाहारी मिनं यथा। गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदः पश्यन्ति ब्राह्मणाः । चारैः पश्यन्ति राजामवामितरे जनाः। भूयास सभते फेमं या गर्भवति दुईहा। अथ था सुदुहा राजनैवतां रितुदन्यपि। पदत प्रपमति ननसन्तापयन्यपिायच स्वयं मतं दाह न तहमतापपन्यपि । रतयोपमया धीरः सबमेत बन्दोयमेन्द्राय म प्रणमते नमते यो बसोपसे। पन्यमाचा परवी राजानी मधियान्धवाः । पतयो बान्धवाः वीणां ग्रामणा वेदवान्धवाः । सायन रच्या धमा विद्या योगेन रक्ष्यते।जया रक्ष्य रूपं कुर हत्तेन रक्ष्यते। मानेन रयते धायमचान रखत्यमुक्रमः। अभीना दर्शनं गाय लियो रक्षेत् कुधेवता। मकुसं होमस्य ममाणमिति मे मतिः। श्रपेयपि हि जाताना इत्तमेव विशिष्यते। प. पर विशेष रूपे वीर्य पुना पये। मुएसौभाग्यमत्कारे तस्य प्याधिरनन्तकः । कार्यशालामोत कार्यायाध विवर्जनात्। अकासे मन्त्रभेदाप येन मात्र तपिवेत्।

·प्रजागर प.. अध्याय ३३।। उद्योगपर्व । विद्यामदाधनमदस्तृतीयोऽभिजनान्दः। मदारतोवलिप्तानामत स्वरूता दमाः। असन्तोऽभ्यर्थिता: मद्भिरिकार्य कदाचन । तावन्न नस्य सुकृतं किञ्चित्कार्ये कदाचन । मन्यन्ते सन्तमात्मानमसम्ममपिक्श्रुितं । गतिरात्मवता सन्तः सन्तएव सता गतिः। असताञ्चगति.सन्तानवमन्तः सतां गतिः। जिता सभा वस्खवता मिटाया गामता जिता। अवा जितो यानवता सर्वशीलवता जितं । भोलं प्रधान पुरुषे नद्यम्येह प्रणश्यति। न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः। श्रादयानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तर। तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजन भरतर्षभ । सम्पन्नतरमेवान्नं दरिद्राभुनते सदा । जुत् स्वादुतां जनयति मा चाश्चेषु सुदुर्सभा। प्रायेण श्रीमतां लोके मोकुं शतिर्न विद्यते । जोर्यन्यपि तु काष्ठानि दरिद्राणं महीपते। अत्तिर्भयमन्यानी मध्यानां मरणाद्भय । उत्तमानान्तु मयानामवमानात्परं भयं ।। ऐश्वर्यमदपापिठा मदाः पानमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्ता हि नापतित्वा विबुध्यते। इन्द्रियरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानरनिग्रहः । तैरय नायते लोको नक्षत्राणि महरिव। यो जितः पञ्चवर्गए महजेनानुनर्षिणा। आपदस्वस्थ व नो इक्रपर वोडुराट्। अविजित्य य श्रात्मानममात्यान् विजिगीषते। मिदावाजितामात्यः मोऽवश. परिहीयते । श्रात्मानमेव प्रथमं देव्यरूपेण योजयेत्। ततोऽमात्यानमिवांच न मोघं विजिगीषने । वश्येन्द्रियं जितात्मानं टनदण्डं विकारिपु। परीच्य कारिणं धीरमव्यन्तं श्रोनिषेवते। रथः शरीरं पुरुषस्य राजन्नात्मा नियन्तेन्द्रियाप्यस्य चावाः तैरप्रमत्तः कुम्लो सदश्वेदान्नै मुखं याति रथोर धोरः। एतान्यनिग्रहीतानि व्यापादयितुमप्यनं। अविधेया वादान्ता इयाः पथि कुमारथि। अनर्थमयतः पश्ययश्चैवायनर्थतः । इन्द्रियैरजितात. मुदुःख मन्यते सुख। धार्थी यः परित्यज्य स्यादिद्रियवयानुग । श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रंस परिहीयते। अर्थानामोश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीयरः। इन्द्रियाणामनैश्वर्यादावश्यते हि सः । त्रात्मनात्मानमपिच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रिययनैः । आत्मा मेगत्मनो बन्धुरात्मव रिपुरात्मनः । बन्धुरात्मात्मनस्तम्य येनैवात्मात्मना शितः । स एव नियतो वन्धु स एव नियतो रिपुः । स्ट्रेव जानेन झपावपिहितावुभौ। कामय राजन्क्रोधश्च तो प्रज्ञानं विलुम्पतः। समवेत्येह धार्थी मारान्योऽधिगधति । स वै सम्भृतसम्भारः सततं सुखमेधते। यः पञ्चाभ्यन्तरान् प्रदूनविजित्य मनोमयान्। जिगोपति रिपूनन्यान्त्रिपोभिभवन्ति । दृश्यन्ते हि दुरात्मानो वध्यमानाः स्वकर्मभिः । इन्द्रियाणमनीमवाद्राजानो राम्यविधमः । सम्यागात्पापनामपापांमुन्यो दण्डः स्पृमते मिश्रभावात्। एस्केपा दमते मित्रभावात् तम्मात्यापैः सह सन्धि न कुर्यात् । निजानुत्पनतः भवन प्रञ्च पधप्रयोजनान् । यो माहान निगृहाति तमापदपते । . २ T ·१३४ ॥ योमहाभारत . [प्रजागर पण अध्याय ३३। २४ । - अनसूयार्ज गचं मन्तोषः प्रियवादिता। दमः मत्यममायामो न भवन्ति दुरात्मना। श्रीत्मज्ञानमनायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता । वाक् चैव गुप्ता दानञ्च नेतान्यन्येषु भारत। अाक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्ययुधा बुधान् । वका पापमुपादत्ते क्षममाणे विमुच्यते । हिंसा बलममाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्यले । छपा तु बस स्त्रीणां घमा गुणवता यत्न । वासंयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः । अर्थवच विचित्रच न शक्यं बहुभाषितुं । अभ्यावहति कल्याण विविधं वाक् सुभाषिता । सैव दुभाषिता राजबनायोपपद्यते । रोहते मायकैबिटुं वनं परगना इतं । वाचा दुक्क बीमाम न मरोहति वाकचन । कर्णिनालोकनाराचा निईरन्ति शरीरतः । वाकयल्यस्त न निई सक्यो इदियो हिमः । बाक्सायका वदनानिष्पतन्ति चैराहत शोचति राज्यहानि। परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ताम्पण्डितो नावरजेत् परेभ्य । थम देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभव । बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति मोऽवाचीनानि पश्यति। बुद्धा कलुपद्धतायां विनामे प्रत्युपस्थिते । अनया नयसङ्कायो दयानापमर्पति। सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्त्राणां भरतर्षभ । पाण्डवानां विरोधेन न चैनामावुध्यसे । राजलक्षणसम्पन्नवलोक्यस्यापि यो भवेत् । मिष्यन्ते शामिता मोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः। अतीत्य सवान्पुत्रास्ते भागधेय पुरस्कृतः । तेजमा प्रजया पेव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित्। श्रानुक्रोशादानृशंस्थाद्योऽसौ धर्मभृतां वरः। गौरवात्तव राजेन्द्र बहन् क्लेशस्तितिचति । इति श्रीमहाभारते 'उद्योगपर्वणि प्रजागरपणिविदुरवाक्ये वयस्लिमोऽध्यायः ॥ ३३ ।। ॥धृतराष्ट्र उवाच॥ ब्रूहि भूयो महायुद्धे धार्थसहित वचः । टावतो नास्ति मे हतिबिंधिचाणीच भाषौ । ॥ विदुर उवाच ॥ सर्वतीर्थेषु धा स्वानं सर्वभूतेषु चार्ज । उभे लेते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते। आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्त्रेषु सततं विभो। दह कीलिपरां प्राप्य नेत्य वर्गमवास्यसि । यावत्कीर्तिमनुष्यस्य पुष्या तोके प्रगीयते । तावत्स पुरुषव्याघ्र खर्गलोके महीयते। पत्राथुदाहरन्तीममितिहास पुरातनं । विरोचनस्य संवाद, केशिन्यथै सुधम्बना ।। स्वयम्बरे स्थिता कन्या कोपिनी नाम नामतः । रूपेणापतिमा राजन विशिष्टपतिकाम्यया । विरोचनोऽथ देतेयस्तदा तवाजगाम ह । प्राप्तुमिछस्ततस्तव दैत्येन्द्र माह केमिनी। । केभिन्युवाच ॥ कि ग्रामणा. खिच्छ्रेयांमा दितिजाः खिदिरोचन। अय केन म पर्थ सुधन्वा नाधिरोहति । । विरोचन उवाच ॥ प्राजापत्याम्न वे श्रेष्ठा वयं केमिनि सत्तमाः। अस्माकं खल्विमे चोका के देवाः के विजातयः। ॥मिन्युवाच ॥ रवावा प्रतीक्षाव उपस्याने विरोचन । सुधन्वा प्रातरागन्ता पश्येयं वा ममागता। ॥ विरोचन उवाच ॥ तया भद्रे करिया मि यथा त्वं भीरु भाषमे । सुधन्वानञ्च माश्चैव प्रातईयामि मङ्गती। ॥ विदुर उवाच ॥ अतीतायाध मध्यामुदिते सूर्यमण्डले। प्रथाजगाम तं देयं सुधन्वा राजसत्तम । विरोचनो यच विभी कैमिन्या महित स्थित.। सुधचा व ममागच्छन् माहादि केगिनों तया। समागतं दिज दृष्टा फैमिमी भरतर्षभ। प्रत्युत्थायामनं नम पाद्यमध्यं ददो पुन.] - ..

·मनागरप-अधाय ३४!] । उद्योगपर्व। 1 ॥ सुधन्वोवाच ॥ अन्नाचभे हिरण्मयं पाहादेदं नवासन। एकत्वमुपमम्पको न बाई त्वया सह । विरोचन उवाच ॥ नवाईते तु फनको कू वाऽयथ वा वृषो। सुधवन बमोऽसि मया मह ममामनं। ॥ सुधन्वोवाच ॥ पिता पुत्रा. सहामोता हौ विप्रो इनियावपि। दृद्धो वैश्यौ च घटौ च नवन्याक्तिरेतरं । पिता हि ते समासोनमुपासीतेव मामधः । दान. सुखैधितो गेहे नवं किञ्चन बुध्यसे । ॥ विरोचन उवाच ॥ हिरण्यञ्च गवाश्वञ्च यदित्तमसुरेषु नः। सुधन्वन् विपणे तेन प्रग्नं पृच्छाव ये विदुः। ॥ सुधन्वावाचा हिरण्यञ्च गवायच तथैवास्तु विरोचन। प्राणयोस्तु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः । ५.. ॥ विरोचन उवाच ॥ श्रावी कुच गमिष्याव' प्राणयोर्खिपणे कृतो न तु देवेवह स्याता न मनुष्येषु कहिचिन् । • सुधन्वावाच ॥ पितरं ने गमिष्यावः प्राणयोर्खिपणे कृती पुत्त्रस्यापि स हेतोहि प्रहादानानृतं वदेत् । ॥ विदुर उवाच ॥ एवं कृतपण क्रुद्धा नवाभिजग्मतुस्तदा। विरोचनसुधवानी प्रहादो यत्र तिष्ठति। ॥ प्रहाद उवाच ॥ दमौतौ सम्प्रदरयेने याभ्यां न चरितं महा आशेविषाविव क्रुद्धावकमार्गविहागतो। कि वै संहवं चरथा न पुरा तरथः सह । विरोचनैतत्पृचामि किन्ते मयं सुधन्वना। ॥ विरोचन उवाच ॥ न मे सुधन्वना सख्य प्रायोपिणवहे । प्रहाद तत्वं पृच्छामि मा प्रश्नमत वदे। ।। प्रसाद उवाच ॥ उदकं मधुपर्क वाऽप्यानयन्तु सुधन्वने । ब्रह्मनभ्यनीयोऽसि श्वेता गा. पोपरीकना । ॥ सुधन्वावाच ॥ उदकं मधुपर्क वा पथिम्वेवार्पितं मम । प्रहाद वन्तु मे तथ्यं प्रश्न प्रहि पृच्छन. । किं ब्राह्मणा. खिच्छ्रेयांस उताहाखिदिरोचनः । ॥ महाद उवाच ॥ पुच रको मम ब्रलञ्च मावादिह स्थितः । नयोर्चिवदनोः प्रग्नं कयमम्म दियो वदेत्। १४ ॥ सुधन्दोवाच ॥ गां प्रदद्यास्तारसाय यदान्यत् स्यात् प्रियं धनं । दयोर्विवदतोस्तय्य वायश्च मतिमंवया। ॥ प्रहाद उवाच ॥ अथ यो नेव प्रत्र्यात् मत्य वा यदि वाऽनृतं। रतत् सुधन्वन् पृच्छामि दुर्मिवका म किंवमेत् । ॥ सुधन्दोवाच ॥ यो रात्रिमधिविना स्त्री याञ्चबादपराजितः । याच भाराभितप्तानो दुर्खिवका मम तो वक्षेत्। नगरे प्रतिरुद्धः सन् वहिदारे बुमुचितः । अमित्रान् भूयस पश्येद्य मान्यमनृतं वदेत्। पञ्च पर नृते हन्ति दस हन्ति गवानृते । मनमशानृते इन्नि सहस्त्रं पुरुषानृते। इन्ति जातानजातीय हिरणार्थेऽनृतं वदन्। सर्व भूम्यन्ते इन्ति मास्मभूम्यनृतं वदे.। ॥ प्रहाद उवाच ॥ मत्तः श्रेयानदिरा वै सुधमा बदिरोचन । माताऽम्य यसो मातस्तमात्वन्तन व जितः। विरोचन मुधवाऽयं प्राणानामोचरस्तव । मुधन्वन् पुनरिछामि मया दत्तं विरोचनं । ॥ सुध-चोवाच॥ यदुर्भमर्णयास्त्रं न कामादननवदी । पुनर्ददामि ते पुचं नम्मात्पाद दुर्भ। एष प्रहाद पुत्तन्ते मया दत्ता विरोचनः पादप्रदाननं कुर्यात् कुमार्यो मनिधी मन। ॥ विदुर उवाच ॥ नम'ट्राजेन्द्र भव्य नानृतं वनुमईसि । मा गम ममुनामात्या ना पुन्नार्थमनुरन्। म देवा दण्डमादाय रक्षन्ति पसपालवत् । यन्तु रवितुमिछन्ति युझा मंविभजन्ति । यथा यथा हि पुरुष: कमाणे कुरुते मनः । तदा तयाऽम्य सम्बायो: नियन्ते नात्र संभय । भेनं चन्दामि रजिनात्तारयन्ति मायाविन मायया वर्तमानी नोडं सकुन्ता सजानपदारदन्दाम्यनं ।

·१३६ ॥ श्रीमहाभारत [प्रजागर याय३०। मद्यपानं कलई पुगवैरंभाापत्यारन्तरं जातिभेदं । राजदिष्टं स्त्रीपुंसयोर्विवादं धान्याहुर्यथ पन्या: प्रदुष्टः । सामुद्रिकं वणिज चौरपूर्व शलाकधूर्तञ्च चिकित्सकञ्च। परिश्च मित्रञ्च कुशीलवञ्च नेतान् माच्ये विप्रति मन्न । १९९५ मानानिहोत्रमुतमानमान मानेनाधीतमुनमानयज्ञः । एतानि चत्वायभयङ्कराणि भयं प्रच्छयाययथारतानि । अगारदाहो गरदः कुण्डाशी मोमविक्रयी। पर्वकारय सूची च मित्रभुक पाग्दारिक। भ्रूणहा गुरुतल्यो च यश स्यात्यानपो दिजः । अतितीक्ष्णच काका नास्तिको वेदनिन्दकः । खुवप्रग्रहणो व्रात्यः कोमाशयात्मवानपि। रवेत्युक्तश्च यो हि स्यति सः ब्रह्माभिः ममाः। हणेल्कया ज्ञायते जातरूप वृत्तन भद्रा व्यवहारण साधुः । सँग भेयवर्थकृच्छ्रेषु धीरः कृच्छ्राखापत्सु मुपदद्यार यथा - + । जरा रूपं हरति हि धैर्यमामा मृत्यु' प्राणान् धर्माचयामसूया फ्राधः श्रिय गीतमनार्थसेवा हिय काम सर्वमेवाभिमानः। श्रीमङ्गलात्प्रभवति प्रागल्भ्यासम्प्रवर्द्धत। दाध्यात्तु कुरुते मूलं संयमात्पुतितिष्टति । अंटी गुणा: पुरुषं दोपयन्ति प्रज्ञा च काल्यञ्च दमः श्रुतञ्च । पराक्रमद्याबहुभाषिता च दानं यथामति कृतज्ञता च। रतान्गुणांस्तात महानुभावानेका गुणः संप्रयते प्रसा। राजा यदा संश्रयते मनुथं मध्वान्गुणनिष गुणे विभर्ति । श्रष्टा नृपेमानि मनुष्यता के स्वर्गस्य लोकस्य निदर्शनानि । चत्वार्यषामन्ववेतानि सद्भिश्चत्वारि चैपामनुयान्ति सन्तः । १९९५ यशोदानमध्ययनं तपश्च चत्वार्येतान्यन्ववेतानि मद्भिः। दमः सत्यमार्जवमानृशंस्य चत्वार्येतान्यनुयान्ति सन्तः। ज्याऽध्ययनदानानि नयः सत्यं क्षमा घृणा । अलोभ इति माऽथ धमन्यायविधः स्मृतः। तत्र पूर्ववतु! दम्भार्थमपि सेव्यते । उत्तरश्च चतुर्वगी नामहात्मसु तिइति । नमा सभा यत्र न मन्नि हद्धान वृद्धा ये न वदन्ति धर्म । नासौ धौ यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्य यच्छलेनाभ्युपेत । सत्यं रूपं श्रुतं विद्या कोल्वं गीलं वलं धनं । मार्यञ्च चित्रभाष्यञ्च दभेमे स्वर्गयोनयः । पापं कुर्वन् पापकीर्तिः पापमेवाते फकं । पुण्यं कुर्वन् पुण्यकोनि: पुण्यमत्यन्तमनुते । तस्मात्पापं न कुर्वीत पुरुषः मितव्रतः : पापं प्रज्ञा नाशयति क्रियमाण पुनः पुनः । नष्टप्रज' पापमेव नित्यमारभते नरः । पुण्यं प्रज्ञा व यति क्रियमाणं पुनः पुनः । शुद्धप्रज' पुण्यमेव नित्यमारभते नरः। । पुण्यं कुर्वन् पुण्यकोर्तिः पुण्यं स्थान स्म गच्छति । तस्मात्पुध निषेवेत पुरुष, सुसमाहितः। प्रसूयको दन्दको निठुरो वैरकच्छठः । सकुच्छ महदाप्नोति न चिरात्पापमाचरन्। अनसूथ, कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन् मदा। म कृच्छ महदानोति सर्वत्र च विरोचते । प्रज्ञामेवागमयति यः प्राभ्यः म पण्डितः माशो धवाय धमा? मनोति सुखमेधितुं दिवमेनैव तत् कुयोधन रात्री सुखं वमेत् । अमाभन तत् कुर्यात् येन वपी: मुसं वपेत् । पूर्व वयमि तत् कुर्यात् येन शुद्धः मुखं वमेत । पावजीवन तत् कुयायेनामुत्र मुख वमेता जीर्णमान प्रमंसनि भार्याच गतयौवनां। शरं विजितमाभं गतपार तपखिन । धनेनाधर्मसम्धेन यछिद्रमपिधीयते । प्रसंन मद्वति नतोऽन्यदवदीयते । गुरुरात्मवतां शाम्ता मास्ता राजा दुरात्मना । - - १२५० ·प्रजागर पाथाय ३४ ।३५ ।] । उद्योगपर्व १३० अथ प्रच्छनपापाना भास्ता वैवस्वतो यम ।ऋषीणाञ्च नदीनाच कुडानाञ्च महात्मना । प्रभवो नाधिगन्तव्य स्वीगो दुश्चरितस्य च । दिजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चानवी। क्षत्रिय मोनभायाधिरं पालयते महो। सुवर्णपुष्या प्रथिवी चिवन्ति पुरुषास्त्रयः । शरय कृतविद्यश्च यय अनाति वितुं। बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाइमध्यानि भारत। तानि जहाजधन्यानि भारप्रत्याराणि च । दुर्योधनेच शकुनी मूढे दुगामने नथा। कणे दैवमाधाय कथं त्वं भूनिमिच्छसि । सधैर्गुणरुपतास्तु पाण्डवा भरतर्षभ। पिढवत्वयि वतन तेषु वर्त्तख पुत्ववत् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरहितवाक्ये चतुर्विंशाऽध्यायः ॥ ३४ ॥ विदुर उवाच ॥ अचैवोदाहरन्तीममितिहास पुरातनं पात्रेयस्य च संवाद साध्यानां चेति न श्रुत। परन्तं हंसरूपेण महर्षि संशितव्रता साध्या देवा महाप्रज्ञं पर्यछन्त वै पुरा । ॥ साध्या ऊचुः । मध्या देवा वयमेते महर्षे दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुं । श्रुतेन धोरो बुद्धिमास्वं मतो न' काव्यां वाचं वामर्षस्युदारा। ॥ इस उवाच ॥ स्नकार्यममरा संश्रुत मे धृति यम सत्यघम्भानुदृत्ति । ग्रन्यि विनीय हृदयस्य सर्थ प्रियाप्रिये चात्म सम नयीता आक्रुश्यमाना नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिधित । त्राकोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति। नामोशी स्याबाबमानी परस्य मिबद्रोधी नीत नोचोपसेवी । न चाभिमानी नच होनहत्तो रूपांवाचमुषतों वर्जयोता ममाप्यस्यानि इदयं तयाऽसन् रूता वाचो निर्दहन्तीह घुमा । तस्मादाचमुषती वरूपा धर्मारामो नित्ययो वर्जयोत। अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं वाक्कष्टकर्षितुदन्तं मनुष्यान्। विद्यादलमीकतम जनाना मुखे निवद्धा निर्गति वै वहन्त । यदेवमभिविष्येत वा सुतीनोरननार्कप्रदीप्ते । स विधमानोऽप्यनिदह्यमानो विद्यात्कवि सुकृतं मे दधाति । पदि सन्नं भवनि यद्यमन्तं तपखिन यदि वा स्तेनमेव । वाभो यथा रङ्गव प्रयाति तया स तेषां वामभ्युपैति । अतिवादं न प्रवदेववादये नाहत प्रतिहन्यान्न घतयेत्। इन्तुञ्च यो नेच्छति पापक व तस्मै देवा स्पृहयन्त्यागताय।१९०० अन्यात व्याहताच्छ्रेय अाइ सत्यं वेदेयाहन तद्वितीयं । प्रिय वदेह्यात नत्तीय धन्य वदेड्याइतं तच्चतुर्थे । यादी मंनिविते यादृमांशपमेवते। यादृगिछेच्च भवितु नादृग्भवति पूरुषः । यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते । निवर्तनाद्धि सर्चतो न वेत्ति दुःखमयपि । न जीयते नानुनिगोषोऽन्यान वैरकचाप्रतिघातकय । निन्दाप्रमासु समसभावो न सोचते स्थति नैव चार्य। भावमिच्छनि सर्वस्य नाभावे कुरुते मन ।मव्यवादो मृदुर्दान्तो य म उत्तमपूरुषः । नानर्थक मान्वयति प्रतिज्ञाय ददाति चारनं परस्य जानाति य स मध्यमपूरुष । दुशासनस्वपहनोऽभियस्तो नावते मन्युक्शात् कृतघ्न । न कस्यचिन्मिवमयो दुरात्मा क्वाश्चैता अधमलो न श्रद्दधाति कन्य णं परेभ्यो प्यात्महित । निराकरोति मित्राणि यो वै मोऽधमपुरुष । उत्तमाने मेवेत प्राप्तकारी तु मध्यमान् । अधास्त न सेवेत य इच्छेनिमात्मनः । २ ·१३८ ॥ श्रीमहाभारत मिजागर॥अन्याय५। मामेति वित्तमयं बलेन नित्योत्थानामगया परिणामस्ववे मायगलभने प्रयमा म हत्तमानानि महाकुवानां । .. ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ महाकुलभ्य म्पृश्यन्ति देवा धर्मार्थनित्याय याग्रुताय । पृछामि त्वां विदुर प्रश्नमेनं भवन्ति वे कानि महाकुलानि। ॥ विदुर उवाच ॥ तपो दमो ब्रह्मवित्त विताना पुप्या विवाहा. सततचाग्नदान। येवाने मत गुणा भवन्ति मायग्युत्ता तानि महाकुलानि । येषां हत्ते न व्यथते न योनियित्तप्रसादेन चरन्ति धम्मै । ये कीर्तिमिच्छन्ति कुने विमिष्टा त्यकानृतास्तानि महाकुमानि । अनिज्यया कुविवाहदस्योत्सादनेन च । कुलान्यकुलता यान्ति धर्मस्थानिक्रमण । देवद्रव्यविनाशन पाखदरणेन च । कुनान्य कुलता यान्ति ब्राह्मणतिक्रमे एच। ब्राह्मणानां परि वात् परिवादाच भारत। कुलान्यकुलतां याम्ति न्यामापहरणेन च। कुलानि भमुपेतानि गोभि पुरुषतोऽर्थत । कुलमयां न गच्छन्नि यानि होनानि वृत्तत । वृत्ततस्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि। कुनघवपाच गच्छन्ति कर्षति च महद्यम् । वृत्तं यत्नेन संरदित्तमेति च याति च। अक्षीणे हत्तत होणे वृत्ततम्त हतो इत । गोभि पारभिरवैश्य कृयाच समसया । कुचानिन प्ररोहन्ति यानि होनानि हत्तत । मा न कुने वैरछत् कश्चिदस्त राजामात्यो मा परखापहारी। मिवद्रोही नेटतिकोऽनृती वा पू बायो वा पिटदेवाति थिय । । यश्च नो ब्राह्मणान् हन्याद्यश्च नो ब्राह्मणान् विषेत्। न तस्य समिति गछेद्यच नो निपेत् कपीन् । ढणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी चसनृता। मतानेतानि गेहेषु नो छिद्यन्ते कदाचन । श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्यति। अत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिण पुण्य कर्मिणा। सूक्षोऽपि भार नृपते स्यन्दनो वै यतो वोढुन तथाऽन्ये महीना । एवं युका भारसदा भवन्ति महावालौना न नयाऽन्ये मनुष्या । म तन्मित्र यस्य कोपादिर्भति यदा मित्र भनितेनापचयं । यमिमित्र पितरीवाश्वमीत त मित्र मतानोतराणि। य कथिदप्यसम्बद्धो मित्रभावन वर्तते । म एव बन्धुस्तन्मित्र मा गतिस्तत्परायणं । चलचित्तस्य वै पुमा वृद्धाननुपसेवन । पारिसवमनित्यमध्रुवो मित्रमंग्रह । चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणा वशानुगी प्रथा समतिवर्तन्ने हंसा एक सरो यथा। अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसोदन्त्यनिमित्तत' । गीतमेतदमाधूनामधारिस यथा। सत्यताय छतार्थाच मित्राणं न भवन्ति थे। तान्मृतानपि क्रव्यादा इतनास्रोपभुञ्जते । अर्धयेदेव मित्राणि मति वाऽमतिका धने। नानर्थयन् प्रशानाति मित्राणं मारफरगुता । मन्तापाइश्यते रूम सन्तापाड्नग्यते बल । मन्तापावश्यते ज्ञानं सन्तापायाधिस्टच्छति । अनवायच घोकन गरीरं चोपतप्यते । अमित्राय पश्यन्ति माम्म भोके मन, कृया। पुमर्मर घियते जायते च पुनर्नरो धीयते वर्द्धत च। पुनर्नगे याचति याचने च पुनर्नर पोचति शेयोच । १० ·प्रजागरं प. अथाय ३५] ॥ उद्योगपर्व १३६ सुखञ्च दुःखञ्च भवाभवा च लाभालाभी मरणं जीवितंच पाया मर्चमेते स्पृमन्ति तस्माद्रीरो नच इथेन गोचेन् । चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि तेषां यद्यद ते यत्र यत्र । ततस्तत' सूबते बुद्धिरस्य छिहोदकुम्भादिव नित्यमभः । । धृतराष्ट्र उवाच ॥ तनुरुद्ध शिखी राजा मिथ्यापररितो मया। मन्दानान्मम पुत्व युद्धनान्नं करिष्यति। नित्यादिमिदं सर्च नित्यो दिनमिदं मन । यत्तत् पदमनुदिनं तन्मे वद महामते । ॥ विदुर उवाच ॥ नान्यत्र विद्यातपमानान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्। नान्यत्र लाभमन्यागाच्छान्ति पस्य मिनेऽनघ । बुद्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् । गुरुयऋषया ज्ञानं शान्ति योगेन विन्दति । थानाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः। रागदेपविनिर्मुका विचरन्तीह मोक्षिण । वधीतम्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मण, । तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ने सुखमेधते। खास्तीनानि गयनानि प्रपन्ना न वै भिन्ना जातु निद्रा लभन्ते। न स्वीपु राजवति मानन्ति न मागधै स्तूयमाना न सते नवै भिन्ना जातु चरनि ध न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः। न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति न वै भिन्ना प्रशम रोच - यन्ति। ९२१५ C न चे तेषां खदते पथ्यमुकं योगक्षेमकल्पते नेव तेषां। भिनानां वै मनुजेन्द्र पराय न विद्यते किश्चिदन्यदिनामात् । सम्पन्न गोपु सम्भाव्यं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तप । सम्भाव्यं चापलं स्वीपु सम्भाय जातितो भयं । नन्नधोऽप्यायिता नित्यं तनवो बहुला सना.। पंहा बहुबादाय सान सहन्तोत्युपमा सतां । धूमायन्ति व्यतानि चन्तिमहितानि च । धृतराष्ट्रोन्मुकानोव ज्ञातयो भरतर्षभ । धामणेषु च ये शरा' सीपु जातिषु गोषु चाहन्तादिव फलं पक्कं धृतराष्ट्र पतन्ति ते। महानप्येकजो वृधो बलवान् मुप्रतिष्ठित । प्रसस एव वातेन सस्कन्धो मर्दित क्षणत्। अथ ये महिता वृक्षा महाम, सुप्रतिष्ठिता । ते हि शीघतमान वातान् सहन्तेऽन्यान्यमंश्रयात् । एवं मनुष्यमप्येक गुरपि समन्वितं । सय दिपन्तो मन्यन्ते वायुर्दुममिकी अन्यान्यममुपटम्मादन्योन्यापाश्रयेण च । ज्ञातय सम्पवर्द्धन्ते सरमोवोत्पनान्युन । अवध्या ब्राह्मणा गावा जातय विभव. स्त्रियः । येपाञ्चान्नानि भुञ्जीत ये च स्यु गरणागता। न मनग्ये गुण कशिदाजनमधनताहते । अनावरखास्ते मृतकन्या हि रोगिन । भव्याधि कटकं शोषरोगि पापानुबन्ध परंपं तोनामुष्णं । मतान्यं यत्र शिवन्यात्तामन्यु महाराज पित्र प्रसाम्य । रोगादिना न फनान्याट्रियन्ते न वै तमन्ने विषयेषु तत्त्वं । दुःखे पेता रोगिशे नियमेव न घुध्यन्ने धनभोगाव मायं पुराभुकं नाकरोस्तं वचो मे धूते जितान्द्रोपदी प्रेक्ष्य राजन् । दुर्योधनं धारयेत्यक्षवत्या किनावं पण्डिता वर्मयन्ति । म तदनं यमृदुना विरुध्यते सुस्मा हि धर्मस्तरमा वितय. । प्रचमिनी फरममाहिता पोर्मदुमोठा गछति पुत्रंग चान्। धारा पाण्डवान् पादयन्तु पाण्डो: सुतास्तव पुनाय पान्तु । एकारिमिता कुरो घेरधना ओवन्ट, राजन समिना भेटोभूत फारवाण समद्यवय्याधीनं कुरुकुलमानमीड। पार्थान् वाचान् वनवासमतप्तान गोपायन संयशनात समृद्धा।

·४० ॥ श्रीमहाभारत [प्रजागर प० । अध्याय ३५ ३६1 सन्धरख व कारवान् पाण्डुपुत्चमातेऽन्तरं रिपः पार्थयन्तु । मत्ये स्थितास्ते नरदेव मर्च दुर्योधनं स्थापय न्यं नरेन्द्र। इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि प्रजागरपर्वणि विदुरहितवाक्ये पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ ॥ विदुर उवाच ॥ सप्तदशेमान् राजेन्द्र मनुः स्वायम्भुवोऽभवीत्। वैचित्रवीर्य पुरुषानाका मुटिभिनेतः । दानवेन्द्रस्य हि धनुरनाम्य नमतोऽप्रवीत् । अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान् ग्टहतस्तथा । यद्याशिय मास्ति वै यश्च तथ्येद्यचातिवेलं भजते दिपनां । स्त्रियय यो रक्षति भद्रमते यायाचं याची क्त्यने च। यथाभिजातः प्रकरोत्यकार्य यशाबला बलिना नित्यौरी। श्रद्दधानाय च यो ब्रवीति ययाकाम्यं कामयते नरेन्द्र । बध्वाऽवहास श्वशुरो मन्यते यो बध्वाक्सन्नभयो मानकामः । परक्षेत्र निर्वपति यश्च वीज स्त्रियच्च य. परिवदतेऽतिपेन । यथापिलवान स्मरामीतिवादी दत्त्वा च यः कत्यति याच्यमानः । यथामतः प्रत्त्वमुपानयोत रतानयन्ति निरय पाथहस्ता.। यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः । माथाचारा मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः माधुना प्रत्यु यः। १.२५ भरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान् धर्मच-मस्या । कामो हिय वृमिनार्यसेवा क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ शतायुरुक्तः पुरुष. सर्ववेदेषु वै यंदा। नाप्नीत्यथ च तत्सर्वमायुः कनेह हेतुना । ॥विदुर उवाच ॥ अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप । क्रोधश्चात्मविधित्मा च मिवद्रोहय तानि षट्। एत रवामयस्तीक्षण. टन्न्यायूंषि देहिनी) रतानि मानवान् नन्ति न मृत्युभद्रमस्तु ते । विश्वस्तस्यैति यो दारान् ययापि गुरुतल्पगः। कृपतीपतिहिजो यश्च पानपश्चैव भारत। श्रादेशदृत्तिहन्ता दिजाना प्रेषकन यः। भरणागतहा चैव सर्व ब्रह्महणः समा:- रतैः समेत्य कत्तथ मार चित्त मिति श्रुतिः । धीतवाक्यो भयविददान्य. पानभोक्ता ह्मविहिमकथ । नानर्थकृत्याकुशलः कृतज्ञः मत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान्। सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः। अप्रियाय तु पय्यस्य वक्ता श्रीता च दुर्चभः । थो हि धर्म समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । अप्रियाण्याह पय्यानि तेन राजा सहायवान्। त्यजेत् कुतार्थ पुरुपं ग्रामम्याथै कुन त्यजेत् । ग्राम जनपदस्यार्थे श्रात्मार्थ एथिवी व्यगेन् । श्रांपदर्थे धर्म रनेदाराम् रक्षेद्धनरपि । प्रात्मानं सततं रनेदारैरपि धनेरमि । चूतमेतत् पुराकल्प दृष्टं पैरकरं नृणां । तस्माद्यूत न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् । उक मया द्यूतकालेऽपि राजन्नेह युकं वचनं प्राविषय। तदीयधं पय्यमिवातुरम्य नरोचते नव वैचित्रवीर्य । काकैरिमारिचवन्मियूरान् पराजयेयाः पाण्डवान् धार्तरा। हिला मिहान्फ्राटुकान् गृहमानः प्राप्ने काले मोचिता संमरेन्द्रा यस्तात मध्यनि मध्यकाल भत्यम्य भकस्य हितरतम्य । तस्मिन्मत्या भर्तरि विश्वमन्नि नचनमापामु परित्यजन्ति। ५१४४ मायाना तिरोधनेन राज्यं धनं मंजिघृशेदपूर्व । त्यन्ति धेन वञ्चिता वे विरुद्धवा खिग्धा धमात्याः परिधीन भागाः ।

·प्रजागर प. अध्याय ३६.] । उद्योगपर्व । १४२ कृत्यानि पूर्व परिसंख्याय सदाप्यायव्यये चानुरूपाच वृत्ति । महोयादनुरूपान् महायान् महायशाध्यानि हि दुष्क 1 -- अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः माणि कार्याणि करोत्यतन्द्रो ।वक्ता हितानामनुरक्त प्रायः मनिजात्मे वहिमोऽनुकम्परः । वाक्यन्तु यो नाद्रियतेऽनुभिष्टः प्रत्याह यथापि नियुज्यमानः । प्रज्ञाभिमानी प्रतिकृतवादी त्याज्य स तादृक् वरयैव मृत्य । अस्तब्धमलीवमदीर्घसूत्रं मानुक्रोश मणमहार्यमन्यैः। श्ररोगजातीयमुदारवाश्यं मृत्यं वद न्यष्टगुणोपपत्रं । . न विश्वासानातु परस्य गेहे गच्छेवरश्चेतयानो विकाले । न चत्वरे निधि तिठेविगूढो न राजकाभ्यां योषितं मार्ययोत । न निहवं मन्त्रगतस्य गच्छसंसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य । नच ब्रूयात्राश्वसिमि त्वयोनि सकारणं व्यपदेशन्नु कुर्यात् । घृणो राजा पुंथली राजभृत्यः पुत्तो भ्राता विधवा वालपुत्रा। सेनाजोवीचोद्धतभूतिरेव व्यवहारेषु वर्जनीयाः स्युरेते। अटो गुणस्तात पुरुषन्दीपयन्ति प्रज्ञा च कौच्यञ्च श्रुनन्दमच। पराक्रमद्यावहुमायिता च दानं ययाति शतज्ञता च । रतानगुणस्तात महानुभावानेको गुणः संययते प्रसन । राजा यदा मतकुरुते मनुष्यं मवान् गुणानेष गुणे विभक्ति गुणा दा सानमोल भजन्ते बलं रूपं खरवणमाइद्धिा स्पर्मश्च गन्धश्च विउद्धता च श्रीः मौकुमार्य प्रवराय नार्थः । गुणाच परिमतभुक्तं भजन्ते आरोग्यमायुय बलं सुखञ्च । अनाविलं चास्य भवत्यपत्य ननमावून इति विपन्ति । अकार्मभोलञ्च महामनञ्च लोकदिष्ट बहुमायं नृशंसं । प्रदेशकालभमनिष्टवेगमेतान् ग्टहे न प्रतिवामयेत। कदर्थमाक्रोशवमश्रुतं च वनोकसं धूर्तममान्यमानिन। निरिणं दृष्टवैरं तन्नमतान् भृगापि न जात याचेत् । संक्किएकमाणमतिप्रमादं नित्यानृतञ्चादृढभक्तिकञ्च । विस्ष्टराग पटुमानिनञ्चाप्येतान्न सेवेत नराधमान् पट्। महायवन्धनापर्था. सहायाद्यार्थवन्धनाः। अन्यान्यवन्धनावता विनान्योन्यं न सिध्यतः । उत्पाद्य युचाननणाय टत्वा वृत्तिञ्च तेभ्योऽनुविधाय काचित् । स्याने कुमारा प्रतिपय सम्या अरण्यसंयोऽयमुनिर्वभूपेत् । हितं यत्सवभूतानामात्मनय सुखावई । तत्कुर्यादीवरे शेतन्मूलं सम्वार्थसिद्धये । बुद्धिः प्रभावस्तेजय सत्त्वमुत्यानमेव च । व्यवसायच यस्य स्थात् तस्यावृत्तिभयं कुतः । पश्य दोषाम् पाण्डवैविग्रहे वं यत्र व्ययेयुरपि देवाः सशक्रा.। पुत्र नित्यमुदिनवामो यम प्रणामो दिषनां च हर्ष । १५५ भीमस्य कोपस्तव वेन्द्रकल्पद्रोणस्य राजश्च युधिष्ठिरस्य । उत्सादयेशाकमिमं प्रद्धः श्वेता ग्रहस्तिय॑गिशपतन्मे। तव पुधभतश्चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः । पृथिवीमनुमासेयुरखिली मागराम्बरां । धाराष्ट्रा वनं राजन् व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः। मा वन छिन्धि मयाधं मा व्याघ्रा नीनभवनात्। तस्मादनमृते व्याघान् व्याघ्रा न स्युचते वनं । वनं हि रक्ष्यते व्याधे याघावति काननं । न नथेच्छन्ति कन्याणान् परेषां वेदितुं गुणान्। यथेषां ज्ञातुमिच्छन्ति नर्गुणं पापचेतमः । अर्थ मिद्धि परामिच्छन् धर्ममादितचरेत् । न हि धादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृत। यस्यात्मा विरतः पापात् कल्याणे च निवेचितः। तेन मर्चमिदं बुद्ध प्रति वितिय था। थो धर्ममय कामञ्च यथाकालं निषेवते। धर्मार्थकामसंयोग मोऽमुह च विन्दति। सनियति योगमुत्यितं क्रोधहर्षयोः। स श्रियो भान राजन यापामु न मुवति। बळ पञ्चविध नित्यं पुरुषाणा निवोध मे यत्तु भाइब नाम कनिटं बग्मुच्यते। - - २ ·१४२ । श्रीमहाभारतं ॥ [प्रजागर पपअध्याय २६ ॥२०॥ १ - - - क - अमात्यनाभा भद्रं ते दितीयं बलमुच्यते। तोयं धनलाभन्तु बलमाजमनीषिणः। यत्वस्य सहज राजन पिटपैतामह बलं । अभिजातवल नाम नचतुर्थ वलं महतं । येन त्वेतानि माणि संग्टहीतानि भारत । यइनाना बलं श्रेष्ठ तत्प्रज्ञावलमुच्यते । महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः। तेन वैर समासज्य दूरस्थाऽस्मोति नाश्वमेत् । स्त्रीषु राजसु सपेषु खाध्यायप्रभुशत्रुषु । भोगेवायुषि विश्वास को प्राज्ञः कर्तुमर्हति । पञ्चागरेणाभिहतस्य जन्तोचिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि। न होममन्त्रा न च मङ्गवानि नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः । सर्पयामिश्च सिंहश्च कुनपुत्तर भारत ) नावचेया मनुष्येण ह्येतेऽतितेजसः । अग्निस्तेजो महलोके गूढस्तिष्ठति दारुषु । न चोपयुद्धे नद्दारू यावन्नोद्दीप्यते परैः। स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीयते। नहारु च वनं चान्यग्निदहत्यार लेजमा। एवमेव कुले जानाः पावकोपमतेजसः । क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठमिरिव थेरते। लताधा सपुचस्व शाला: पाण्डुसुता मताः । न लता बर्द्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता। वन रानस्त्वं सपुत्तोऽम्बिकेय सिंहान् बने पाण्डवांस्तात विद्धि। सिंहविहीनं हि वन विनग्येत्सिंहा विन येयुश्ते वनेन । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरवाक्ये पबिंशोऽध्याय ॥ ३६ ॥ । विदुर उवाच ॥ ऊर्द्ध पाणा द्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर श्रायति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्या पुनम्तान्प्रतिपद्यते। पोठं दत्वा माधवोऽभ्यागताय श्रानीयापः परिनिर्णिज्य पादा। सुखं पृष्ठा प्रतिवेद्यात्मसंस्था ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः। यस्यादक मधुपर्कञ्च गाञ्च न मन्त्रवित् प्रतिदहाति गेहे । लोभानयादथ कार्पण्यतो वा तस्यानर्थे जोषितमाहरा-.११४ . चिकित्सकः गल्यकत्तावकिर्ण स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च। सेनाजीवी श्रुतिविनायकश्य मशं मियोऽप्यतिथिनों दकाई। अविक्रय लवणं पकमन्नं दधि चौरं मधु तैलं घृतञ्च । तिला मांस फलमूलानि शाकं रक्त वासः सर्वगन्धा गुडाश्च । प्ररोषण यः ममनोप्यागमकाञ्चनः प्रदीपशोको गतसन्धिविग्रहः । निन्दाप्रयोपरतः प्रियाप्रिये त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः । भीवारमूलेहुदमाकत्तिः सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्यः । वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो धुरन्धरः पुण्यचदेष तापमः । अपश्त्य बुद्धिमतो दूरस्योऽस्मीति नाश्वमेत् । दो/ बुद्धिमतो याहू याभ्यां हिमति हिसितः । न विश्वमेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वमेत् । विश्वासाशयमुत्पन्न मनान्यपि निशन्नति । पनीऍगुप्तदारय मंविमागी प्रियंवदः । सनणो मधुरवाक् स्वीण न चासी वशगा भवेत् । पूजनीया महाभागः पुण्याथ सहदीप्तयः। खियः श्रियो रहस्योकास्तरमाद्रच्या विशेषतः । । पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महामर्म ! गोषु चात्मममं दद्यात् स्वयमेव कृषि ब्रजेत् । मत्याणिज्यशाग्य पुले मेवेन र दिजान् । अहोऽनिर्मशानः शचमसमो लोहगुत्थितं । नेपा मगं नेशः वाम पोनिषु माम्यति । नित्यं मन्तः कुने जामा: पावकोपमतेनमः । समावम्तो मिराकाराः कामिरिव मरते। यस्य मय न जानन्ति वाचायाभ्यन्तराय थे। - - ·प्रजागर पा अध्याय ३01] ॥ उद्योगपब्वे ॥ २४३ . स गणा सर्वतयधुधिरमैश्वर्य्यमद्भुने। करिष्यन प्रभाषेत कतान्येव तु दर्शयेत। धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्चो न भियते । गिरिपृष्टमुपारश प्रसाद वा रहोगतः । अरचे नि मनाक वा तत्र मन्चो विधीयते। नासुहत्पग्म मन्त्र भारताईति वेदिहुँ। पपण्डितो वाऽपि मुहत् पण्डितो वादनात्मवान्। नापरोक्ष्य महीपान कुर्यसचिवमात्मनः । अमात्य दर्थलिमा च मन्त्ररतरमेव च। कृतानि मर्वकार्याणि यय परिषदा विदुः । धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजमत्तम 1 गृहमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिग्संगयं । अप्रास्तानि कार्यालि यो माहानुनिष्ठनि। म नेपा विपरिभंगड्यने जीवितादपि। फर्मणन्तु प्रभम्तानामनुठानं सुखावहं । नेपामेवाननुष्ठानं पद्यात्तापकर मतं । अनधीत्य यया वेदान्न विप्र श्राद्धमईति। स्वमश्रुतपाङ्गुस्यो न मन्वं यातुमर्हति । स्थानदृद्धिक्षयज्ञस्य पाइगुप्यविदितात्मन । अनवज्ञातमोनस्य सधीना प्रथिवीनृप। अमोधकधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्यवेचिए । श्रात्ममत्ययकोषस्य स्वाधीनेयं वसुन्धरा। नाममात्रेण तुय्येत छत्रेण च महीपनि । भृत्येन्या विस्जेदात्रैका मर्चइरो भवेत् । ब्राह्मणं ब्राह्मणों वेद भत्ता वेद स्वियं तथा । श्रमाळं नृपतिर्वद राजा गज नमेव च । न मनुवंगमापनो मोक्तव्या वध्यतां गतः। न्यभूत्वा पर्युपासोत वय इन्याहत्ते सति । अहताद्धि भयं तस्मान्जायते नचिरादिव । दैवतेषु प्रयत्नेन रापस ब्रह्मणेषु च । नियन्तव्य मदा क्रोधो दृद्धवालातुरेषु च । निरर्थकन प्राज्ञा वर्जयेन्मुढमेवितं । कीर्तिश्च लभने लोके न चयन युज्यते । प्रभादो निकला यम्य क्रोधयापि निरर्थक । नतंभारमिचन्ति षष्ट पतिमिब स्लिय । न बुद्धिर्धनाभाय न जायमममृड्डूये। लोकपर्यायहत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतर । विद्यायोतवयोवृद्धवान बुद्धिवृद्धाच भारता धनाभिजातवृद्धाय नित्यं मूढाऽवमन्यने । अनार्यत्तमप्राज्ञमस्यकमधार्मिक । अनी चिप्रमायान्ति वाग्मुट क्रोधनं तया। अविभवादनन्दानं ममयमगव्यतिक्रम । आवर्त्तयन्ति भूतानि सम्यक मणिहिता च वाक्। अविसंवादको दर छनो मतिमानुज । अपि महोशकोपोऽपि नभने परिवारणं। धृति समो दम माचं कारणे वागनिठुरा। मिवाण चानभिद्रोह' मतेता समिध थिय । प्रमविभागो दुष्टात्मा हननो निरपत्र । तादाराधमा तोके वर्जनीयो नराधिप। न च रावी मुख मे समर्प रव वेग्मनि । च कोपयति निहीपं सदोषोऽभ्यन्तर जन । येषु दुष्टेषु दोष स्व द्योगमस्य भारत। मदा प्रमादन नेपां देवनानामिवाचीत् । यया स्वोपु ममायुका प्रमत्तपनिनेषु च । ये चानार्यसमामना मन्च ते सायं गता । यब वो पत्र क्तिशे वाडे यवानुमामिता। मनन्ति नेजा राश्नयामवावा प्रयोजनेमु ये मकान विश्ये भारत। तामह पडितानन्वे विभपा हि प्रमदिन । प्रथमन्ति किस यप्रसंसन्ति चारणा । .

·१४४ ॥ श्रीमहाभारत प्रजागर.1ध्याय ३७11८1 - 10 ॥ यं प्रशंसन्ति वन्धया नस जीवति मानवः । हिला तान परमेवामान् पाण्डवानमिताजस । श्राहित भारतैश्चय त्वया दुर्योधने महत् । तं ट्रष्यसि परिधष्टं नस्मात्त्वमचिरादिव । ऐश्वयंमदमम्मूढं बलिं लोकवयादिव। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरवाक्य मप्तत्रिंशोऽध्याय ॥ ३७॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे सूत्रप्रोता दारुमयोव योपा। धावा तु दियस्य व कृतोऽयं तस्मादद संपवणे धृतोऽहं १६ ॥ विदुर उवाच ॥ अप्राप्तकाते वचनं वृहस्पतिरपि ब्रुवन् । लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानञ्च भारत । प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः। मन्त्रमूलवलेनान्यो य प्रिय. प्रिय एव स' । देष्यो न माधुर्भवति न मेधावी न पण्डित.। प्रिये शभानि कार्याणि देव्ये पापानि व ह। उक्तं मया जातमात्रेऽपि राजन् दुर्योधनं त्यज पुत्वं त्वमेकं । तस्य त्यागात्पुत्रशतस्य वृद्धिरम्यात्यागात्पुत्त्रयतस्य नाम:।५४x. न हि मन्तव्या या वृद्धि क्षयमावहेत्। योऽपि बहु मन्नव्या यः क्षया दृद्धिमावहेन्। न म क्षया महाराज यः यो वृद्धिमावहेत् । हयः मत्विह मन्तव्यो यं लब्धा बह नाशयेत्। समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतो ऽपरे। धनद्धान् गुणहीनान् धृतराष्ट्र विवर्जय । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसम्मत। न चोत्सद्दे सुतन्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जय । ॥ विदुर उवाच ॥ अतीवगुणसम्पन्न न जातु विनयान्वितः । सुसममपि भूतानामुपमई मुपेक्षते । परापवादनिरताः परदुःखोदयषु च । परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः। सदोषं दर्शन येषा संवासे सुमहदयं । अर्थादाने महान् दोष: प्रदाने च महङ्ग्यं । ये भेदनमीलास्तु मकामा निस्त्रपाः गठाः। ते पापा इति विख्यातः स्वामे परिगर्दिताः। युनायान्थर्महाद िनरास्ताम् विवर्जयेत्। निवर्तमाने भौहार्दै प्रोनि चे प्रणश्यति। या चैत्र फनित्ति. मोपदे चैव यामुखं । यतते चापवादाय थनमारभते आये। अपऽप्यपछते भोहाम्न शान्तिमधिगच्छति । तादृशः मङ्गतं नोसैरष्कृतात्मभिः । निमय निपुणं बुद्धा विद्वान् दूरादिवर्जयेत्। यो ज्ञातिमनुग्रहाति दरिद्रं दोनमातुर। म पुत्रपाभिदृद्धिं श्रेयद्यानन्यमगुते । ज्ञानयो वर्द्धनीयास्त दच्छन्त्यात्मन. शुभं । कुन द्विश्च राजेन्द्र नम्मासाधु ममाचर। श्रेयमा योदयते गजन् कुर्वाण जानिमकिया। विगुणा अपि मरच्या शातयो भरतर्षभ। किं पुनर्गुणवनाम्ते खत्प्रसादाभिकाहिणः । प्रसादं कुरु वीराणं पाण्डवानां विशाम्पते। दीयन्ता यामकाः केचित्तपा हत्त्यर्थमोश्वर। एवं सोके पर: माप्तं भविष्यति नराधिप। हम हिवया कार्य पुराण तात सामन। मया चापि हिम वा विद्धि मां लडितपिणं । भानिमिवियहस्तात म कत्र्तव्यः गुभार्थिना । मुपानि मह भोग्यानि शानिभिर्भरतर्षभ । मम्भाजनं महाधनं मम्प्रोतिय परस्पर। जातिभिः कार्याणि म विरोधः फराधन। जातयस्तारयन्तोहमानया मजयन्ति च । 3 ·प्रजागरप० । अध्याय ३८1] । उद्योगपर्व २४५ कृत। सुहत्तास्तारयन्तीह दुईत्ता मजयन्ति च । उहत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानद । अवर्षणोयगगा नदृतस्तं भडिम्यति । गोमन्न ज्ञातिमासाद्य यो जातिरवसोदति। दिग्धहस्तं मग ख स रनस्तम्य विन्दति । पादपि नरश्रेठ तब तापो भविषति। तान्वा हता-सुनान वापि श्रुत्वा तदनुचिन्या येन सट्टा समारूढः परितप्पेत कर्मणा । भादावेव न नत् कुयाद वे जीविते मति । न कश्चिनापनयति पुमानन्यत्र भार्गवात्। पसम्प्रतिपत्तिम्नु बुद्धिमत्खेव तिष्ठति। दुर्योधनेन यद्येतत्पापन्नेषु पुरा वया तत् कुनद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर । तास्वं पदे प्रतिष्ठाय कि विगतकन्मषः। भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनोयो मनीषिणी । सुया इतानि धोराण फडतः परिचिन्य यः । अध्यवस्थति कार्येषु चिरं यमि तिष्ठति। सम्बगुपयुकं हि ज्ञान सुकुमनरपि । उपलभ्यञ्चाविदितं विदितं चाननुष्ठितं । पापादयफ विद्वान् यो नारमति वडूते। यस्तु पूर्व्यकृतं पापविन्टय्यानुवर्तते । अगाधप दुर्भधा विषमे विनिपात्यते। मन्त्रभेदम्य पट प्राजो दाराणमानि लक्षयेत् । अर्थसन्ततिकामद्य रहेदेनानि नित्यगः। मदं स्वप्नमविज्ञानमाकारं चात्मसम्भव । दुयामात्येषु विशम्भ दूताचाकुभलादपि। द्वाराम्येतानि यो ज्ञात्वा महणेति सदा नृपः । विवर्गचरणे युक्तः स शबूनधिनिठति । न वै श्रुतमविज्ञाय वृद्धवाननुपसेयवा। धमाया वैदितु सच्या वृहस्पनिममरपि नयं ममुद्दे पतितं नष्टं वाक्यनग्ट्रवति । अनात्मनि श्रुतं नष्टं नष्टं इतमननिकं । मत्या परीक्ष्य मेधावी बुद्ध्या सम्पाद्य चामत् । श्रुत्वां दृष्ट्वाऽथ विज्ञाय मार्मिन ममाचरेत् । श्रीति बिनयो इन्ति इन्य नये पगकम । इन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचार इन्यवक्षणं । परिच्देन वेग वेश्मना परिचय॑या। परोत कुलं राजन् भोजनाच्छादनेन च। उपस्थितस्य कामम्य प्रतिवादो न विद्यते । अपि निर्मुकदे हम्य कामग्लम्य किं पुनः । राजोपवितं वै धार्मिकं प्रियदर्शनं । मित्रचन्न सुवाक्यच मुदं परिपालयेत्। दुकुनेन. कुलोनो वा मर्यादा यो न लायेत् धापेवी मृदुमान् म कुझीनतादरः। ययायित्तेन वा चित्तं नैत नितन वा । ममेति प्रजया प्रज्ञा तयाबीन जीर्यति। दुर्बुद्धिमकृतप्रचं छत्रं कूपं वर्णरिव। विवर्जयोत मेधावी तम्मिन्मैत्री मणश्यति । अनितेषु मूर्येषु रौद्रसाइमिकेषु च । नयवापतधर्मेषु न मैत्रोमाचरेदुधः । छत धार्मिक सत्यमधु दृढमनिकं जितेन्द्रिय स्थितं म्यिन्या मित्रमत्यागि चेप्यते। इन्द्रियाणामनुसने मृत्युनाऽपि विभिप्यते। प्रत्यय पुनरुत्सर्ग. मादयदैवतान्यपि। मास्वं सर्वभूतानामन्सया समा एतिः। शायुप्यारि बुधाः प्राइर्मिवाणी चापि मानना । अपनीतं मनोतेन योऽर्थ प्रत्यानिनीपते। मनिमास्वाय मुदा नदकापुष्पमतं । . ग १० . the २ ६ ·। श्रीमहाभारा [जप्रागर पअिथाय ३८१३८ । . - आयत्या प्रतिकारजस्तदावे दृढनिश्चयः । अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थन प्रहीयते। कर्मणा मनमा वाचा यदभीनां निषेवते । तदेवापहरत्येन तस्मात्कल्याणमाचरेत्। मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्यानमार्जवं । भूतिमतानि कुर्वन्ति मतां चाभीक्षणदर्शनं । अनिर्वेदः श्रिया मून लाभस्य च शुभस्य च । महान् भवत्यनिर्विशः सुखं चानन्यमभुते । नात:श्रीमत्ता किश्चिदन्यत्पथ्यतम तया । प्रभविष्णार्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा । क्षमेदशन: सर्वम्य भकिमान् धर्मकारणात् । अर्थाना सभी यस्य तस्य नित्यं चमा हिता। यत्सुखं मेवमानोऽपि धमार्थाभ्यां न हीयते । कामं तदुपसेवेतन मूढवतमाचरेत् । दुःखार्नेषु प्रशान्तेषु नास्तिकेवलमेषु च । न योद्धमत्यदान्तेषु ये तोत्साहविवर्जिताः । आर्जन नरं युकमार्जवात्मव्यपत्र । अषक मन्यमानास्त धर्षयन्ति कुबुद्धयः । अत्यायंमतिदाताग्मतिसरमतियते । प्रजाभिमानिनचव श्रोभयानापमर्पति। म चातिगुणवत्लेषा नात्यन्त निर्गुणेषु च । नैषा गुणन् कामयते नैर्गुप्यावानुरज्यते । उन्मत्ता गारिवान्धा श्रीः क्वचिदेवावनिष्ठते। अग्रिहोत्रफना वेदाः भीलवृत्तफलं श्रुतं । रतिपुचफला मारी दत्तभुक्तफलं धनं । अधापार्जितरफ र्य: करोत्यादिक । नस नस्य फलं प्रेत्य भयस्य दुरागमात्। कानारे वनदुर्गपु इच्छाखापत्सु सम्भमे। 'पद्यतेषु च शस्त्रेषु मास्ति माचवताभयं । उत्थानं संयमो दाव्यमप्रमादोधृतिः स्मतिः । ममीक्ष्य च ममारम्भी विद्धिमतं भवस्य तु । नपो बलं नापमानां ब्रह्म ब्रह्मविदा यस। हिंमा यलममाधूनां उमा गुणवतां बट । अष्टो नान्यप्रतघ्नानि आपो मूलं फर्व पयः । रविनाधणकाम्या च गुरोवनिमीषधं । न तत्परस्य मन्दध्यात् प्रतिकूल यदात्मनः । मारणेप धम: स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते । शोधेन जयेत् मधिममाधु माधुना अयेत्। अपस्कर दाभेन जयेत् मन्येन चानत । पोर्तकेऽनुमे भोरी पोड पुरुषमानिनि। र रुत विद्यामी म कार्यो मध माम्तिके । अभिवादमगोलस्य नित्यं दृद्धोपीविनः । चपारि सम्प्रवर्द्धन कीर्तिगयुयमा बलं । धमिलेगेन याची: म्युचमस्थानिकमेण च । परेची प्रणिपार्मिन माम तेषु मनः प्रथाः। विद्य. पुरुषः यः गोयं मैथुनमप्र । निगारा: प्रगा: मोचा: मोणं गहमराजकं । अध्वा नगदेहवता पर्वताना जनं जरा । प्राग्भोगी जरा मीणां वाकम मममी जरा । अनायायममा वेदा प्राधणस्थानमन | गर्म पापिया वादायपुरुषयात मना कोट हममना मायी विप्रासमनाः लियः । मुल मन पदापि मर्म चपा जयं चमनं मोमं मोमयापि मम मलं । नमन जयविहीन कामेन जयेसियामन्यनेन जयेदमिंग पाने गुरां गयेत्। पर दानित मिधि मिर्मिताः । अषपाननिता राग: मफन तम्य जीवितं । मागितापिति जीति निमाया धृतगा विधेयन कपचित्र जीयते। - ·प्रमागर प्रथाय ३८1] । उद्योगपब । १४७ थत् पृथियां बीहियवं हिरण्य पचवः खियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्त्र मुद्मति। राजनभूयो अवोमि खां पुत्त्रेयु मममाचर । समता यदि ते राजन् स्वेषु पाण्डुसुतेषु वा । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्चणि प्रजागरपर्वणि विदुरवाक्ये अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८॥ विदुर उवाच ॥ योऽभ्यर्चितः मद्भिरसज्जमानः करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा । चिप्रं यशस्त समुपैति सन्तमनं प्रममा हि सुखायसन्तः। महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं यः सन्त्यजत्यनपाकर रवा सुखं सुदुःखान्यवमुच्य मेते जीणा त्वचं सर्प दवावमुच्य। वन्ते च समुल्कों राजगामि च पैशनं । गुरोद्यालोकनिबन्ध समानि माइत्यथा। असूयकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो बधः । श्रभुश्रूषा वरा साधा विद्याया; शत्रवस्त्रयः । श्रावस्यं मदमोहा च चापलं गोष्ठिरेव च। स्तब्धता चाभिमानिवं तथाऽत्यागित्वमेव च। रने वै भन्न दोषाः स्युः सदा विद्यार्थिनी मता:। सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखं । सुखार्थो वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखं । नामिस्तृप्यति काष्ठानां नापगाना महोदधिः। नान्तकः सर्वभूतानां न घुमा वामलोचना। पाशा धृति हन्ति सम्रद्धिमन्तकः क्रोधः श्रियं इन्ति यशः कदयंती । अपालन इन्ति पदय राजेन्द्रका द्धो मानणों हन्ति प्रजाश्वकाम्यं रजतच नित्यं मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियय । वृद्धा ज्ञातिरवमनः कुचोन एतानिने मन्तु सहे पदैव। प्रधाचन्दनं वाणादर्शो मधुमर्पिपी। विषमौदुम्बरं मशः वर्णनाभोऽथ रोचना। महे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरवीत् । देववाहणपूजार्थमतिथीनां च भारत । दश्च वा सर्वपरं ब्रवीमि पुण्यं पदं नात महाविशिष्ट। न जातु कामाव भयान्न लाभाद्धर्म जहाजोवितस्यापि हेतोः । धर्म: सुखदुःखे बनित्ये जोवो नित्यो हेतुरस्य बनित्यः । त्यक्त्वाऽनित्यं प्रतिष्ठस्य नित्ये सन्तुष्य व तोषपरो हि - । ताभः। , महापलानुपरय महानुभावान् प्रशाम्य भूमिं धनधान्यपूर्ण । राज्यानि हित्वा विपुलांचभागान गताबरेन्द्रान् वामन्तकस्य । सृतं पुलं दुःउपएं मनुष्या उत्तिय राजन खटहाविहरन्ति । तं मुक्तकेश: करुणं रुदन्ति चितामध्ये काष्ठमिव विपन्ति। अन्या धनं प्रेतगतम्य भुवयामि चानिश्च गरोरधाढन्। दाभ्यामयं सह गछत्यमुत्र पुथेन पापन र वेश्यमानः। उत्सृज्य विनिवर्तने जातयः सहदः सुता। अपुप्पानफनान् दृतान्यथा तात पतत्रिणः ।। अनी मास्तं तु पुरुष कान्वेति स्वयं शत। तस्मात्तु पुरुषो यन्नाद्धम मश्चिनुयाच्छनः । 'अम्मालाकादूईममुय चाधा महत्तमस्तिष्ठति अन्धकारं। नदै महामोहनमिन्द्रियाणां बुथल मा म्यां प्रलभेन गान् । इदं वच सदमि पेद्ययावत्रिभन्छ मनै प्रतिपत्तुमेव । ययः परं प्राथमि जोरोके भयं न चामुत्र नरेह नोति। भामा नदी भारत पुष्यतीची सत्यादका धृतिकूचा दयोर्भिः। तस्या सातः पूयते पुप्यकी पुण्यात्मा नित्यमनाम र । कामकोधग्राइवतीं पधेन्द्रियाना नदी। नावं धृतिमयों कृचा अन्मदुर्गाणि मन्नर। प्रजाई धर्मद्धं भवन्धं विद्यारळू वयसा चापि वा कार्याकार्य पूजयित्वा प्रमाद्य यः सम्पच्छेय ममुकदाचित। - ·१४८ श्रीमहाभारतं ॥ । प्रजागर प० । अध्याय ' । ४. || - धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादश्च चक्षुषा । चतु वे च मनसा मनो वाचच कर्मणा । नित्यादको नित्ययज्ञोपवीतो नित्यबाध्यायो पनि त ज । सत्यं ब्रुवनगुरवे की कुर्वनाम पश्यको मनोकात् । धीत्य वेदान्परिमन्नीय्ये चामोनिष्टा यज्ञे पायिवा प्रजाय। गावाम गर्थ शस्त्रपूतान्तरात्मा हत मङ्गामे पविय वर्गमैति वैग्योऽधीत्य ब्राह्मणान् पत्तियांश्च धनै काले संविनन्याश्रितांश्च । त्रेतापून धूममाघाय पुण्य प्रेत्य वर्गे दिव्यसुखानि भुते। ब्रह्म क्षत्रं वैश्यवर्णञ्च राष्ट्र क्रमेणेतान्यायत पूजयान । तुष्टव्येतेष्वथा दग्धपापल्यत्वा देहं स्वर्गसुखानि भुझे । चातुर्वष्यम्यैष धर्मस्तोता हेतुं चानु ब्रुवता में निबोध । चाचाद्धमाद्धीयते पाण्डुपुत्तस्तं प रागन् राजधर्मे नियुत्व । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ एवमेतद्यथा त्वं मामनुशाससि नित्यदा। ममापि च मति सौम्य भवत्येवं यथात्थ मां । मा तु बुद्धि कृताऽप्येवं पाण्डवान् प्रति मे सदा । दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते। नदियमष्यतिक्रान्तुं शक्यं भूतेन केनचित् । दिष्टमेव ध्रुवमन्ये पौरुषन्तु निरर्थक । रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणिप्रजागरपणि विदुरवाक्ये एकोनचत्वारिंशोऽध्याय ॥ ३८ ॥ समाप्तञ्च प्रजागरपर्व । .. - । अथसनत्सुजानपर्व । ॥ धृतराष्ट्र उवाच॥ अनुकं यदि ने किञ्चिदाचा विदुर विद्यते। नन्मे डयूषतो ब्रूहि विचित्राणीह भाषसे। wee विदुर उवाच ॥ धृतराष्ट्र कुमारो वै य पुराण, सनातन । मनत्सुजात मोवाच मृत्युनास्तीति भारत । मते गुधान् प्रकाशांय मान् पदयसंघयान्। प्रवक्ष्यति महाराज मबुद्धिमता वर.। ।। धृतराष्ट्र उवाच ॥ किं त्वं न वेद तद्भूयो यन्म घूयासनातन । त्वमेव विदुर यूहि प्रशाशेषोऽस्ति चेत्त । विदुर उवाच॥ रुद्रयोनावई जाता नातोऽन्यदक्कु मुत्महे । कुमारस्य तु या युद्धिर्मद नां शाश्वतोमई । प्राधी हियोनिमापन्न मगुदामपि या वेदेत् । न तेन गधा देवामां तस्मादेतद्रवीमि ते। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ मोहि विदुर वं मे पुराणं ने मनातन । कथमेतेन देहेन स्यादिव समागम । ॥ वैशम्पायन उग चिन्तयामाम विदुग्माम्मर्षि सितमत। स च नचिन्तितं शाला दर्शयामाम भारत । म नि प्रतिनयाह विधिदृष्टेम करमणा। सुखोपविएं विश्रान्तमथेनं विदुगेऽप्रवीत् । भगवम् मय पयिनगदम्य मोमम । यो न भयो मया वकुंवम वकुमईमि। घंशुवाऽयं मनुष्ट मध्यदु मानियो भवेत् । साभातामा मियदेव्या यथेन नजरान्तको। पिहरन भयानों पुत्यिकामे मदोद्भगे । घरनियेव तन्द्रीय कामक्रोधी श्योदया। पति महामारने योगपर्वणि समात्मजातपयंणि विदुरमायने चवारियोऽध्यायः ॥ ४ ॥ वैपायन उभा नमो गायरानोमगाणे संपूश्य धा विदुरितं मत् । समानुशाम रहिले महात्मा पाए मुहिपामा युभषम्। ৪ খৃঃ পুখ ঘসত্মসাল হৰি মাণি সম্বন্দীনি সব মাৰ। ৰন্ত বেলেল্লব মন্দ १.०५ - रघु मत्थे।

·ममत्मजात पा अध्याय ४१।। । उद्योगपर्व १५८ . . . ॥ मनत्सुजात उवाच॥ अच्छः कर्मण यच मृत्युनास्तीति चापरं । ग्टणु मे ब्रुक्तो राजन्ययतमा विशिथा:। उभे सत्ये चनियतस्य विद्धि मेोहान्मृत्युः सम्मतोऽयं कवीनां । प्रमादं वै मृत्युमई ब्रवीमि नयाऽप्रमादममृतवं प्रबोमि' प्रमादादै अमुराः पराभवनप्रमादामझता भवन्ति । न वै मृत्युयाघ्र वात्ति जन्तून्नध्यस्थ रूपमुपलभ्यते हि । यमं वेके मृत्युमतोऽन्यमाहुरात्मावमन्त्रममृतं ब्रह्मापिनाके राज्यमनुशास्ति देवः शिवः शिवानामशिवोऽपिवानाम्। अस्यादेशानिमरते मराणा क्रोधः प्रमादो लोमरूपय मृत्युः। अइंगतेनैव चरन विमार्गानचात्मनोयोगमुपैति कयित्। ते माहितास्तदमे वर्तमाना इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति । नतस्तान्देवा अनुविभवन्ते तो मृत्युमरणायामुपैति । कम्मीदये कर्मफनानुरागास्ते तवानुयान्ति न तरन्ति मृत्यु। मदर्थयोगानवगमासमन्तात्प्रवर्तते भोगयोगेन देही। नदै महामाइममिन्द्रियाणां मिथ्याऽर्ययोगऽस्य गतिहि नित्या। मिथ्याऽर्थयोगाभिहतान्तरात्मा स्मरन्नुपास्ते विषयान्सम 'तात्। अभिध्या वै प्रथमं हन्ति लोकान् कामक्रोधावनुग्टह्याभु पद्यात् । रते वातान्मृत्यवे प्रापयन्ति धीरास्त धैर्येण तरन्ति मृत्यु सोऽभिध्यायन्नुत्पनितानिहन्यादनादरेणाप्रनिवुध्यमानः । नैनं मृत्युम॒त्युरिवात्तिभूत्वा एवं विद्वान् यो विनिहन्ति कामान्। कामानुमारी पुरुषः कामाननु विनश्यति । कामानयुदस्य धुनुते यत्किञ्चित्पुरुषो रशः । नमोऽप्रकाशी भताना नरकोऽयं प्रदृश्यते । मुह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्नः श्वभ्रवत्सुखं । अमूढत्तेः पुरुषस्येह कुकिंवै मृत्युप्ताण वास्य व्याघ, । अमन्यमानः पत्तिय किश्चिदन्यन्नाधीयोत निर्गुदधि वास्य चायुः। भोधलोभी माहवानन्तरात्मा स वै मृत्युस्त्वछरीरे य एषः । स्वं मृत्यु जायमानं विदित्वा ज्ञाने तिष्ठन्न विभेतीह मृत्योः । विनश्यते विषये तम्य मृत्युभ्रत्यार्यया विषय प्राप्य मयः। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ थानेवाइग्ज्यिया साधुलोकान् दिजातोनी पुण्यतमानसनातनान् । तेषां पराय कथयन्तीह वेदा रत दिदानुपैति कथं नु कर्म । ॥ सनत्सुजात उवाच ॥ एवं विद्वानुपयाति तत्र तथाऽर्थजातच वदन्ति वेदाः । अनोह आयाति परंपरात्मा प्रयानि मगिण निहत्य मार्गान्। । धृतराष्ट्र वयाच ॥ कोऽमा नियुले नमजं पुराणं स चेदिदं सर्वमनुक्रमेण । किं वाऽम्य कार्यमय वा सुमञ्च नन्म विदन् धूहिसय यथावत् । ॥ सनत्मजात उवाच ॥ दोषो महानत्र विभेदयोगे छनादियोगेन भवन्ति नित्याः । तयाऽस्य नाधिस्यमपति किधि दनादियोगेन भवन्ति पुंसः। य रतदा भगवान्न नित्या विकारयोगेन करोति विय। तथाच नच्छतिरितिम्म मन्यने तयाऽर्ययोगेच भवन्ति वेदाः। ॥धृतराष्ट्र उवाच ॥ येऽस्मिन्धाबाचरन्नोइ केचित्तया धर्मान् फेचिदिहाररन्ति । धर्मः पापेन प्रतिइन्यते म्बिदुना हो धर्मः प्रतिहन्ति पाएं। । मनासुभात वाप॥ उभयमेव तोपयुच्यते फन धर्मम्यनरम्य च । नमिम्यिता वाऽयुभयं हि नित्यं ज्ञानेन विद्वान्प्रतिइन्ति मिर्छ । नयाऽन्यया पुष्पमुपनि देशी नागत पापमुपैति सिद्ध LL ग ·। श्रीमहाभारत [सनत्सुजान प१ अध्याय १६४२-1 - गत्वोभयं कर्मणा युज्यतेऽस्थिरं इभस्य पापस्य स चापि कर्मणा। धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान्धो बलीयानिति नस्य मिद्धि। ॥ एतराष्ट्र उच॥ यानिहाइ सत्य धर्मस्य नाकान्दिजातीनां पुण्यकृती सनातनान् । तेषां क्रमानकथय ततोऽपि धान्या नैतदिधन्वत्तुमिच्छामि कर्म। ॥ नासुजात उवाच ॥ येषां प्रतेऽथ विस्पी वले वलवतामिवा ते ब्राह्मणा इत मेत्य ब्रह्मलोके प्रकाशका. । पेषां धर्ष प विस्पर्द्धी नेपा तज्ज्ञानसाधनं । ते ब्राह्मणाइता मुका: स्वर्ग यान्ति निविष्टपं । नस्य सम्यकसमाचारमाहुबेदविदो जना.। नैनं मन्येत भूयिष्ठ वाह्यमाभ्यन्तरंजन। यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रापोव रणाप । अन्नं पान ब्राह्मणस्य तजीवनानुचरेत्। पदाफथयमानग्य प्रयच्छत्यशिव भयं। अतिरिक्तमिवाकुर्वन् स श्रेयान्नेतरो जनः । यो वा कययमानस्य धात्मानं नानुमचरेत्। ग्राखं नोपभुनीत तदनं सम्मतं सतां । पया ख वाम्नमनाति वा वै नित्यमभूतये । रवन्ते वान्तमनन्ति स्वबोयस्योपसेवनात् । नित्यमधानचर्या मे रति मन्यत बाधाण । ज्ञातीना तु वमन्मथ्थे नविनाएं बुधा.। को धनन्तरमात्मानं मानणे हन्तुमईति । निजिमच राई सदैतविति। तस्मादि पत्तियस्यापि प्रमावाति परयति। पोऽन्यथा मम्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न छतं पापं परिणात्मापहारिण। यान्त स्थादनादाता मम्मतो निरुपद्रवः । मियो न मिटवा स्यात् बाह्मण नापिकवि । अमाच्या मानुषे वित्त वाया देवे तथा ती ने दुर्धया दुधकग्यास्ताविद्याधणस्तर्नु । भगाखिएछना देवान् विधायक कान । म ममानो माझणस्य समिप्रयतने स्वयं । पमप्रयतमानन्तु मामयन्ति म मानिन । न मान्यमानो मन्येन म मान्यमभिसंपरन्। साफः स्वभावनि निमेषाम्मपालदा । विदामा मानयनोह रति मन्येत मानितः। अधर्मनिपुणा मूहा सोके मायाविशारदाः। म मान्य मानवियर्यान्न मान्यानामवमानिन । नवे मानध मानध माहिती वमत मदा। अयं हिसाको मामय मा भानग्य नदियः। श्री मुरम्य मंगम मा चरि परिपन्थिनो । मानो मुटुर्नभा औरि प्रशासन थिय । हावित वदग्नि मन्तो पाप्रकारागि दुराधराणि । मत्या प्रोस्मतापविया पयान मोहमतिपन्धकानि। १५. पनि योमहाभारने प्रोगपणि मनानुमानपर्वणि समासुजानगये एकापारियाय ॥ धनगा शव पोप माग स्तरयु भाभं प्रमुहि विविध मनमा । भोग विदामुन थाति भानं फयं मुने गोगापरमि। समान ॥ यतो नपेदा मगमा मनममिति तोय नाना थायिती वेदयामायाऽयं नमय सममिति गर । BYTE TIME रोपि पावेद भावेदय वेद पापा पुमपान नियो का लियो।

·मनत्मजात ५ अध्याय ४२। ॥ उद्योगपर्व ॥ ॥ मनसुमान उवाच ॥ ननं सामान्यूचो वाऽपि न यजूंथविचदएं। बायन्ते पर्मणः पापाच ते निव्या प्रबोम्बई । न च्छन्दामि जिनात्तारयन्ति मायाविन मायया वर्तमान। नोडं भकुन्ता व जातपक्षाश्छन्दास्यग प्रजद्दत्यन्त - काने। - ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ नचंद्देदा विनाधर्म वातुं मना विचक्षण । अय कम अवापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः । ॥ मनतसुजात उवाच ॥ तस्यै व नामादिविशेषरूपैरिदं जगद्भाति महानुभाव । निर्दिश्य सम्यक्प्रवदनि वेदादिश्व वैष्ण्यमुदाहरन्ति। तदर्थमुक्तं तप रनदिज्या नाभ्यामन पुण्यमुपैति विद्वान्। पुणेन पापं विनिहत्य पद्यात् संजायने ज्ञानविदोपितात्मा। जानन चात्मानमुपति विद्वान अथान्यथा वर्गफनानुवाको। अस्मिन् कृतं तत्परिसर मर्च ममुत्र भुढे पुनर्गति मागें। अस्मिलोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र भुन्यो। वामानामिमे लोका धावे तपसि निष्ठतां । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ कथं समृद्धमसमृद्धं तपो भवति केन। मनभुजात नहि यया विद्यामनदयं । ॥ सनत्सुजात उवाच ॥ निष्कन्मयं तपस्लेतत्केवनं परिचक्षते। एतत्सम्टद्धमद्धन्तपो भवति केवन । तपोमूनमिदं सर्ने यन्नां पृच्छमि चचिया तपमा वेदविदासः परं बटनमाप्नुयुः । ॥धतगष्ट्र उवाच ॥ कल्मयं तपमा वरि श्रुतं निष्कमयं तप.। सनत्सुजान येनेदं विद्या गुह्यं सनातनं । । सनाजान उवाच ॥ क्रोधादयो दादश यस्य दोपास्तथा नृशंमानि दवि राजन् । धादयो दादा ते पिढणां भास्ते गुण ये विदिता दिजानां । क्रोधः कामा लाममाही विधिमकरासये मानगोशौ स्पृहा च । यी जुगुमा च मनुष्यदोषा वयाः सदा दाद.. ते नराम्। रफैकः पयुगस्ते ह मनुव्यान्मनुजधभ। लिसमानोऽत्तरं तेषां मृगाणामिव नुमः । विकत्थनः स्पृहयानुभनखो विभत्कोपं चरनोऽरक्षण्य । रतान् पापाः पपनराः पापधमान् अकुर्वते नोबसन्तः सुग। सम्भोगमम्मिदिषमोऽतिमानी दत्तानुनायी कृपण बचीयाम्। वर्गप्रशंसी वनितासु देष्टा रते परे सप्त नृगमगाः। धर्मय सत्यञ्च दमस्तपय अमात्सयं ही स्तितिवाऽनसूया। यजय दानञ्च धृतिः श्रुतञ्च प्रतानि वेदादश ब्राह्मणस्य । १०. यस्खतेभ्यः प्रभवेत् दादाभ्य. म मपीमा पृथिवों म मियात्। विभिदाभ्यामेकता वाऽर्थितो यम्तस्य स्खमस्तीति म वेदितव्य । दमस्यागा ऽप्रमादय रतेष्वाटतमाहित । तानि सत्यमुखान्याहुनाह्मणा ये मनोपिणः । दमो अष्टादशगुणः प्रतिकून हतारते । अन्नं चाभ्यसूया च कामार्थी च तथा म्पृहा । क्रोधः मोकस्तया तृष्णा सोभः पेशन्यमेव च । मत्सरथ विहिमा च परितापस्त याति.। अपस्मारवातिवादम्नया सम्भावनात्मनि । रबिमुको दोष. म दान्तः मद्भियते । मदोऽष्टादग्दोषः स्यात्यागो भवति पविधः। विपर्ययाः सता रते मददोपा उदारताः । श्रेयांस पविधस्यागस्तृतीयो दुष्करा भवेत्। तेन दुःसं तरत्येव मिचं नमिन जित छते। श्रेयास्तु पजियम्यागः श्रियं प्राय न यति। इष्टापूर्त दिनीयं म्याविय वैराग्ययोगनः । कामत्यागय राजेन्द्र म तृतीय इति स्मनः । अयाच्यं वदन्त्येनं स तनीयो गुण, . गण, मारः।

·१५२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ सनत्सुभान पा अध्याय 8२ । । त्यकथैर्यद्भवति नोपयुतीय कामतः । नच कर्मखमिद्धेषु दुःखं तेन च न रखपेत् । मरेवगुणैर्युको द्रव्यवानपि यो भवत्। अप्रिये च ममुपने व्यया जातु न गच्छति । दृष्टान् पुत्रांच दारांश्च न यांचत कदाचन। हेत याचमानाय प्रदेयं तच्छुभं भवेत्। अप्रमादी भवेदेतैः व चाप्यटगुणो भवेत्। सत्यं ध्यानं समाधान चौद्य वैराग्यमेव च । अलयं ब्रह्मचर्यञ्च तथाऽसंग्रह एव च। एवं दोषा मदस्योकास्तान्दोपानपरिवर्जयेत् । तथा त्यागोऽप्रमादय सचाप्यटगुणा मतः। अष्टा दोषाः प्रमादस्य तान्दापान्परिवर्जयेत् । इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्धा मनसश्चत्र भारत । अतीतानागतेभ्यद्य मुक्त्यपेत. सुखी भवेत्। सत्यात्मा भव राजेन्द्र मत्ये चोकाः प्रतिष्ठिताः। तांस्तु सत्यमुखानाहुः सत्ये ह्यम्तमाहित । निवृत्तनैव दोषेण तपोव्रतमिहाचरेत्। एतद्धाकृतं वृत्तं सत्यमेव मतां प्रत । दोरेबियुतस्तु गुणैरेते. समन्वितः। एतत्समृद्धमत्यय तपो भवति केवलं । यन्ना पृच्छसि राजेन्द्र संक्षेपात्प्रवीमि ते । एतत्यापहरं पुण्यं जन्ममृत्युजरापह। ॥ धृतराष्ट्र उवाच॥ आस्यानपञ्चवदर्भूयिहं कथ्यते जनः । तथा चान्ये चतुर्वेदाखिवेदाय तथा परे। द्विवेदायकवेदाचाप्यनृचच तथा परे। नेपान्तु कतरः स स्याद्यमहं वेद वै दिर्ज। ॥ सनासुजान उवाच ॥ एकस्य वेद्यस्याज्ञानावेदास्ते वहवः कृताः । मत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्य कचिदवस्थितः। एवं वेदमविज्ञाय प्राचाऽहमिति मन्यते। दानमध्ययनं यशो लोभादेतत् प्रवर्तते। सत्यात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पच तथा भवेत्। ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यैवावधारणात्। मनमाऽन्यस्य भवति वाचाऽन्यस्याथ कर्मणा । मसल्पमिद्धः पुरुषः सकल्पानधिनिष्ठति । अन त्येन वै तस्य दीचितमतमाचरेत्। नामेतद्धातु निहत्त सत्यमेव सतां परं। ज्ञान वै नाम प्रत्यक्ष परोक्षं जायते तपः । विद्यापिठन्तन्तु दिजं वै बहुपाठिन । तस्मात्तत्रिय मामस्था जल्पितेनैव वै दिज । य एवमत्यान्नापैति मजयो ब्राह्मणस्वया । छन्दामि माम इत्रिय तान्यथवा पुरा जगा महर्षिमा एषः । छन्दाविदस्ते य उतानधीतवेदा न वेदेवेद्यस्य विदुर्हि - तत्वं । छन्दामि नाम दिपदां वरिष्ठ स्वच्छन्दयोगेन भवन्ति तत्र । छन्दोविदस्ते न च तानधीत्य गता न वेदस्य नवेद्यमा-: । नबेदामा दिना कथिदनि फयित्नान बुध्यते वापि राजन् । यो वेद वेदान म वेद वेद्यं सत्ये स्थिता यस्तु स वेद वेद्यं । मवेदाना वेदिता कचिदस्ति वेधे न वेदं न विदुर्न वेद्य । यो वेद वेदं भच वेदवेध यो वेद वेद्यं न म वेद सत्यं । यो वेद वेदाममप वेद वे न नं विदुमदविदोन वदोः । तथाऽपि वेदन विदन्ति वेदं ये प्राह्मणा वेदविदो भवन्ति । धामांगभागम्य तथाहि वेदा यथा च भाखा हि महोरहस्य । संवेदने र यथामनन्ति तसिन्हि मत्ये परमात्मनो उथे। अभिगानामि प्राह्मण प्यास्यासारं विचरणं । पग्लियविचिकित्सः म व्याचरी सयमंशयान्। नाग्य पर्यपणं गत्प्राचीन भोत दतिर्थ नाशोनं कुतम्तिर्यदादिगन्त कथचन । - - ·सनत्सुजात प० । अध्याय ४२ । 8३1] ॥ उद्योगपर्व नस्य पर्येषणं गच्छेत् प्रार्थषु कयञ्चन । अविचिन्वनिम वेदे तपः पश्यति त म । वृष्णीभूत उपासौत न चेटेन्मनमा पि च । अभ्यावर्त्तख तद्म अन्तरात्मनि विश्रुतं । मानान्न म मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः। स्वक्षणन्तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यतो सम्बाथाना व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते। तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा । प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः। सत्ये वै ब्राह्मणस्तिछन् तदिद्वानसर्वविद्भवेत् । धादिपु स्थितोऽप्यवं चचिय ब्रह्म पश्यति । वेदेषु चानुपूर्वेण रतडुया बोमि ते। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मनसुजानपर्वणि सनत्सुजातवाक्ये विचवारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ ॥धृतराष्ट्र उवाच ॥ सनत्सुजात यामिमां परां त्वं ब्राझी वाचं वदसे विश्वरूपी 1 परां हि कामेन मुदुलमी कथा तद्रूहि मे वाक्यमेतत्कुमार। ॥ सनत्सुजान उवाच ॥ नैतम बरमाणेन लभ्यं यन्मा प्रच्छन्नतिव्यस्यनीव। बुद्धा विलीने मनसि प्रचिन्या विद्या हि मा ब्रह्मचर्यण नभ्या। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अत्यन्त विद्यामिति यत्सनातनी बीपि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धां। अनारन्या वमतीह कार्यकाल कर्ष ब्राह्मण्यमन्तवं लभेत। ॥ सनत्सुजात उवाच ॥ अयकविद्यामभिधास्ये पुराण वुद्धा च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धां । यो प्राप्यनं मर्त्यलोकं त्यजन्ति या व विद्या गुरुद्वेषु नित्या। ॥धृतराष्ट्र उवाच ॥ ब्रह्मचर्येण या विद्या मक्या वेदितमञ्जसा । तत्कथं ब्रह्मचर्य स्यादेतद्ब्रह्मन्नवीहि मे। ॥ सनत्सुजात उवाच ॥ प्राचार्ययोनिमिह ये प्रविश्य भूला गर्ने ब्रह्मचर्य चरन्ति । इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति महाय देई परमं यान्ति योग॥ अस्मिलोके वै जयन्तीह कामान्बाही स्थिति धनुतितिक्षमाणः । तात्मानं निहरन्तीह देहान्भुनादिपीकामिव सत्व - संस्थान . गरीरमेती कुरुतः पिता माता च भारत । प्राचार्ययास्ता या जातिः सा पुण्यामाऽजरामरा। यः प्राणोत्यवितथेन वर्णनृतं कुर्वन्नमत संप्रयच्छन्। ते मन्यत पितरं मातरञ्च तम्मन छैनेल्लतमस्य जानन्। गुरुं मिथ्या नित्यमभिवादयीत खाध्यायमिच्छेछुचिरममत्तः । मानं न कुराबादधीत रोषमे प्रयमो ब्रदर्दनगर पिण्यत्तिकमेणव विद्यामानाति यः शुचिः । ब्रह्मचर्यवतम्याथ यमः पाद उद्यने। प्राचार्यस्य प्रिय कुयर्यान्प्रारपिधनरपि । कर्मणा मनमा करा दिदैव पाद उच्यते। समा गुरा यथा त्तिर्गुरुपन्या नयाचरेत् । नत्यनेच नया बुरिक पाद उच्यते। प्राचार्यणात्महतं विज्ञानन् सात्वा चार्थ भाविनाऽमोत्यनेन काले कति बुद्धिः सह भाचार्यम्यानपाएत्य मराम माधः कुर्वीत नेतदई करोनि । देवन्दन दनाश्यतम वैरान कासन पादं लभते नया ततय पादं गुपयोगनश। उपन्न र पददश्त्र धर्मादयो दादय यस्य रूपमन्यानि पानि तमासदेनेल्लोतिर २ ·.१५४ श्रीमहाभारतं ॥ [ ममतमजात ५० प्रथाय ।। एवं प्ररत्तो यदुपालभेत वै धनमाचार्याय तदनुभयछन् । सता रत्तिं मगुगामामेति गुरोः पुो भाति च तिरेया। एवं वमन्मर्वतो वर्द्धतीह बहन पुत्वासभते च प्रतिष्ठा 1 वर्षन्ति चासो प्रदियो दिनय वमक्यस्मिन् प्रमचर्य जमाय । एतेन प्रहाचर्येण देवा देवत्वमाप्नुवन्। एयर महाभागा अमलाकं मनी पणः । गन्धवाणामनेनैव रुपमसरमामभूत्। रतेन ब्रह्मचर्येण सोऽप्यनाय जायते । श्राकाजमार्थस्य संयोगाट्रसभेदार्थिनामिव । एवं घेतमाशाय तादृग्भावंगता इमे। य आयत्यावयेचापि राजन्सव्य मरोरं तपमा तयमानः । रतेन वै वान्यमभ्येति विद्वान् मृत्युन्नया म जयत्यन्तकाने । अन्तवतः पत्रिय ते जयन्ति लोकान्जनाः कर्मणा निम्मेलन। ब्रह्मैव विद्वांस्तेन चाभ्येति सर्व नान्यः पन्या अयनाय विद्यते । धृतराष्ट्र उवाच॥ प्राभानि एकमिव लोहितमिवायो कृष्णमयाञ्जनं काद्रवं वा। मद्रह्मणः पश्यति योऽत्र विदानकर्य रूपं तदमृतमचरं पदं। आसनत्मजात उवाच ॥ श्राभाति कमिव लोदितमिवायो कृष्णमायसमकवण । न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरि नेतन् समुद्र सतिलं विभर्ति। न तारकासु नच विद्युदाश्रितं नचायेषु दृश्यने रूपमस्य । नचापि वाया नच देवतासु नैतचन्द्रे दृश्यते नात सूये। नवच तन्वयजुःषु नाप्यथर्वसु न दृश्यते वै विमलेषु सामसु । रथन्तर वाईद्रथे वाऽपि राजन्महायतनम दृश्येमुवं तत्। अपारणीयं तमसः परस्तात्तदन्तकोऽप्पेति विनायकाले। अणीयोरूपं पुरधारयाममं महच्च रूपं तदै पर्वतेभ्यः । मा प्रनिष्ठा तदमृत लोकास्तद्रमा तद्यमः। भूतानि जज्ञिरे तस्मात्प्रतयं यान्ति तव हि। अनामय तन्महदुद्यनं यशो वाचो विकार कवयो वदन्ति । यस्मिन् जगत्मर्वमिदं प्रतिष्ठितं ये नदिदुरस्तास्ते भवन्ति। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सनत्सुजातपर्वणि मनत्सुजातवाक्ये त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४२ ॥ ॥ सनत् सुजात उवाच ॥ भोकः माधव लोभय कामी मानः परास्ता । ईा मोहो विधित्मा च कपाऽसूया जुगुप्मता । १७९५ दादते महादोषा मनुष्यप्राणनाशनाः । एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते । येराविटा नरः पापं मूढसंधी व्यवस्थति। स्पृहयालुरुय. परुषो वदान्यः क्रोधं विभन्मनमा वै विकत्यो । नृभमधमा: षडिमे जना वै प्राण्याय नात मभाजयन्ते । गम्भोगसम्मिदिषमोऽतिमानो दत्त्वा विकत्यी कृपणो दुर्बलथ। बहुप्रीमो वनितादिट सदैव मप्तधोक्ताः पापशीलानृशमाः । धर्मश्च मत्यञ्च तपो दमय अमात्सय हीस्तितिक्षाऽनसूया। दानं श्रुतञ्चव धृतिः क्षमा च महाप्रता दादा प्राह्मणस्य।१०२० यो नतेभ्यः प्रध्यवेद्वादशभ्य: सामयीमा थिवी स मिथ्यात् । बिभिट्टाभ्यामकतो वार्थितो यो नास्य खमस्तीति च वेदितव्यं । दमस्यागोऽयाप्रमाद इत्येवमन स्थित। एतानि ब्रह्ममुख्यानां ब्राह्मणानां मनीषिणा। सदाऽमदा परीवादी ब्राह्मणस्य न भस्यते। नरकप्रतिष्ठास्ते स्युर्य एवं कुर्वते जनाः। मदोऽराद शेषः स स्यात्पुराधाऽप्रकीर्तितः। लोकदथ्य प्रातिकुल्यमभ्यस्या पावः । फामक्रोधा पारतयं परिवादोऽथ पैशनं । अहानिर्विवादय मामय प्राणिपांडन। या मेादोऽनिशदय भगानायोऽभ्यसूयिता। तस्मात्माजी न मान मदा तिदिगहित। मापदे षड्गुणा वेदितव्याः प्रिये एयनयप्रिये च यथन्ने । स्थादात्मनः महितं याचते यो ददात्ययाच्यमपि देयं खलु स्यात् ।

·सनत्मजाय ५० अध्याय ४।४५।]. ॥ उद्योगपर्व १५५ - रसानपुत्वान्विभवान् खाय दारानभ्यर्थितवाति सद्धभावः व्यकद्रव्य. संवसेनेह कामात् भुढे कर्म साशिषम्याधन च । द्रव्यवान् गुणवाने त्यागीभवति माविकः । पञ्चभूतानि पञ्चभ्यो निवर्तयति तादृशः। एतत्समृद्धमयूंई नेपा भवति केवळ । मत्त्वात्प्रयवमानानां सहलेपन समाहितम् । यतो यज्ञा. प्रवर्द्धन्त सत्यस्वैवावरोधनात् । मनमाऽन्यस्य भवति वाचाऽन्यस्याथ कर्मणा। सम्पमिद्धं पुरुषममइन्पाऽधितिष्ठति। ब्राह्मणस्य विषेण किच्चान्यदपि मेष्टणु । अध्यापयेन्महदेतद्यमस्य वाचा विकारान् कवयो वदन्ति । अस्मिन् योगे मर्वमिदं प्रतिष्ठितं ये नदिदुरमताने भवन्ति । न कर्मणा सुकतेनैव राजन्मत्यञ्जयेजुहुयादा बजेदा। नैतेन बातोऽमृत्युमभ्येति राजन् रतिञ्चामान सभत्यन्तकाल। पणीमेक उपामौत चेप्टेत मनमाऽपि न । तथा संस्तुतिनिन्दाभ्यां प्रीतिरोपा विवर्जयेत्। अत्रैव तिष्ठन्क्षत्रिय ब्रह्माविति पश्यति । वेदेषु चानुपूर्येण रतदिदनप्रवीमि ते। इतिश्री महाभारते उद्योगपर्वणि मनसुजातपर्वणि सनत्सुजातवाक्ये चतुयत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ ॥ सनत्मजात उवाच ॥ यत्तच्छुकं महज्योतिर्दीप्यमानं महद्य म. ! नदे देवा उपासते तस्मात्मा विराजते। येगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं मनातन। इमाम प्रभवति ब्रह्म क्रेण वर्द्धने। तच्छुक व्योतिषा मध्येऽतप्तं तपनि नापन। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्त सनातनं । अपोऽथवा मलिनस्य मध्ये उभा देवो मिश्रियातेऽन्तरिते। अतन्द्रितः सवितुर्विवखानुभौ विभर्ति पृथिवीं दिवछ । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातन । उभाष देवो प्रथिवों दिवं च दिश, इको भुवनं विभर्ति । तस्मादिम सरित सबन्ति तस्मात्समुहा विहिता महान । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्ने सनातन। के रथस्य तिष्ठन्तोऽभुवम्याव्ययकर्मण.। केतुमन्तं वहस्यवास्तं दिव्यमजरं दिवि । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं । म मादृरये निठति रूपमस्य न चक्षुरा पश्यति करिदेनं । मनीषयाऽयोमनमा इदा च य रनं विदुरमृताले भान्तिा येगिनत मपरनिभगवन्तं मनातनं। दादमपूगी मरिन पिवन्नो देवरचितां । मध्वीरन्तय ने तस्याः सञ्चरन्तीह घोरां। योगिननं प्रपश्यन्ति भगवन्तं मनातन । तदर्द्धमा पिवति मधिन्य धमगे मधुगिनः मर्चभूतेषु हविर्भूतमकम्पयत् ' योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं मनाननं। हिरणपर्णमयत्यमभिपत्य अपतका तच ते पविणे भूत्वा प्रपतन्ति ययादि। योगिनमा प्रपन्सम्ति भगवन्नं मनातनं। पूर्णत्पूर्णयुद्धन्ति पूर्णत्पूर्णनि चक्रिरे। हरनि पूर्णत्पूर्णनि पूर्णमेगवप्रियते । योगिनत प्रपम्नन्ति मगन्तं मनातनं । Porn - Ot. .

·श्रीमहाभारतं॥ । मनत्मजात प०१ अध्याय ४५। 302 तस्माई वायुरायातस्तस्मिंद्य प्रयत' सदा । तस्मादमिश्च मोमय तस्मिंय प्राण प्राततः । सर्वमेव ततो विद्यात्तत्तदक्तुं न मनुमः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं। अपान गिरति माण. प्राणं गिरति चन्द्रमाः। श्रादित्या गिरते चन्द्रमादित्यं गिरते परः। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातन । एकं पादं नोक्षिपति मलिलार्द्धस उच्चरन् । तश्चेत्मततमू य न मृत्युनम्तिं भवेत् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तसनातन । अङ्गठमाव पुरुषाऽन्तरात्मा लिङ्गस्य योगेन स याति नित्यं । तमोशमोद्यमनुकम्पमा पश्यन्ति मूढा न विराजमान। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं । अमाधना वाऽपि समाधना वा समानमेतदृश्यते मानुषेषु। समानमेतदमृतस्यतरस्य मुकास्तव मध्व 'उस समापुः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं। उभी लोका विद्यया व्याप्य याति तदा हुतं चाहुतमग्रिहोत्रं। माते बायो लघुतामादधीत प्रज्ञानं स्यावाम धोरा लभन्त। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं। एवंरूपो महात्मा म पावकं पुरुषो गिरन्। यो वैतं पुरुषं वेद नस्येहा नरिथ्यते । योगिनस्त प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं। यसहस्र सहसाणा पक्षान् सन्तत्य सम्पतेत्। मध्यमे मध्यागच्छेदपि चेत्स्यान्मनोजव । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं । न दर्शन तिष्ठति रूपमस्य पश्यन्ति चनं सविरुद्धसत्त्वा' । हितो मनीषी मनसा न तप्यते थे प्रव्रजेयुरमृतास्ते मवन्ति। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्त सनातनं । गृहन्ति सपा इव गहराणि स्वभिचया खेन वृत्तेन मया । तेषु प्रमुध्नन्ति जना विमूढा यथाऽध्वांन मोहयन्ते भयाय। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं । माई मदाऽमस्टन स्यां न मृत्युनंचामृत्युरमृतं मे कुतः स्यात्। मत्यानृते सत्यममानवन्धे सतश्च योनिरसतश्चैक एव । थोगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनं । म माधुना मोत असाधुना वा ममानमेतदृश्यते मानुषेषु । समानमेतदमृतस्य विद्यादेवं युका मधु तदै परीसेत् । धोगिनम्न प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातन । भास्थातिवादा पदयं तापयन्ति मानधीतं नाइतमनिहोत्री मनो माझी लघुतामादधीत प्रज्ञाधास्मै नाम धोरा लभन्ते। योगिनम्न प्रपश्यन्ति भगवन्तं मनातनं । एवं य. मध्व भूनेषु प्रात्माममनुपश्यति । अन्यवान्यत्र युकेषु कि म माचेत्तत. पर। थयोदपाने महति मर्मत सम्मुतादक। एवं मर्वेषु वेदेषु आत्मानमनुजानतः । अष्टमात्र पुरुषो महात्मा म दृश्यते ऽमौ पदि मविविष्टः । अजयरो दिवारावमतन्द्रितश्च म त मला कविरासे प्रसन्नः । ११.

·यानमन्धि 1 अध्याय १५॥४६॥ ४०1] ॥ उद्योगय॥ १५० अहमेव स्मतो माता पिता पुत्रोऽस्म्यहं पुन. । श्रात्माऽहमपि मर्चस्य यच्च नास्ति यदम्तिच । पितामहोऽस्मि स्थविरः पिता पुत्त्रय भारत । ममैव यूयमात्मस्या न मे यूयं न वो छई। प्रात्मैव स्यानं मम जन्म चात्मा भोतमोतो ऽहमजर प्रतिष्ठ. अजवाहोरादमतन्द्रितोऽहं मा विज्ञाय कविरास्ते प्रसन्नः। अकारणोयान सुमना. सर्वभूतेषु जाग्रति । पितरं सर्वभूतेषु पुष्करे निहितं विदुः। रति श्रीमहाभारते उद्योग वणि मनत्सुजातपर्वणि सनासुजातवाक्ये पञ्च चत्वारिंशोऽध्याय १४५ ॥ समाप्तश्च मनासुजातपर्छ । - १.८५ ॥ अथयानसन्धिपर्व ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं सनत्सुजातेन विदुरेण च धीमता। साई कथयतो राजः मा व्यतोयाय शरी। तस्यां रजन्यां व्युटायां गजानः मध्य एव ते। सभामाविविशुईष्टा सूतस्योपदिदृचया। शुश्रूषमाणाः पार्थानी वाचो धार्थमंहिता.। तराष्ट्रमुखा. सर्वे ययुराजममा शुभा। सुधावदानां विस्तोगी कनकाजिरभूषण।। चन्द्रप्रभा सुरुचिरां सिको चन्दनवारिणा। रुचिरैरासनस्तोण काञ्चनैदारवैरपि । अमसारमयान्त. खास्तो”. मोत्तरच्छदै.। भीमा द्राणः कृपः गच. कृतवर्मा जयट्रयः । अयत्थामा विकर्णय सोमदत्तय वाक्षिकः। विदुरद्य महामाशो युयुत्सुद्य महारथः। मधे च महिताः सरा: पार्थिवा भरतर्षभ। धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य विविशुस्ता सभा मुभी । दुःशासनयिवमेन भकुनिथापि सावत.। दुर्मुवा दुमहः कर्ण 'उलूकोऽथ विविंशति.। कुरुराज पुरस्कृत्य दुर्योधनममर्षणं । विविशुस्ता सभी राजन् मुराः मकसदो यया। प्राविद्भिस्तदा राजन् पूरा परिघवाइभिः । शुशुभे सा सभा राजन् सिंहरिव गिरेगुहा ने प्रविन्य महेवामा: सभा म महाजसः । आमनानि विचित्राणि भेजिरे सूर्यवर्चमः । श्रासनस्येषु मर्चेपु नेषु राजमु भारत। दाःयो निवेदयामास सूतपुत्त्रमुपस्थिती अयं स रथ आयाति योऽयामोत्पाण्डवान्प्रति । दृतो नस्तूर्णमायातः सैन्धवैः माधुवादिभिः उपेयाय तु म चिप्रं रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डनी। प्रविवेश मना पूर्णी महीपानमहात्मभिः। ॥ मञ्जय उवाच॥ प्राप्तोऽमि पाएइवान् गत्वा तं विजानोत कौरवाः । ययावयः कुरुन्मान् प्रतिमन्दन्ति पाउः। अभिवादयन्ति वृद्धाय वयस्याच वयम्यवत् । यूनयाभ्यवदन् पार्था प्रतिपूज्य ययाश्रयः । यथाऽई धृतराष्ट्रेण मिष्टः पूर्वमितो गतः। अत्रुवं पाण्डवान् गला ननियोधत पार्थिवाः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि मञ्जयप्रत्यागमने पटवारियोऽध्याय ॥ ४६॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ पृच्छामिला मन्त्रय राजमध्ये किमनचीदाक्यमदीनसत्त्वः । धनत्रयम्नान युधां मणेता दुगनी जीवितच्छिन्महात्मा। ॥ पञ्चय उवाच ॥ दुयोधनो वापमिमा दातु यदनोद नो योस्यमानः। युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा धनध्या वन तकेमवस्य। । EN 44 ३ ·१५८ ॥श्रीमहाभारतं॥ [यानमन्धि प० । अध्याय ४७ । अन्वत्रस्ती याहुवीर्य विदान उपइरे वासुदेवस्थ वीरः। अवोचमा योस्यमानः किरीटी मध्ये घूया धार्तराष्ट्रं कुरूणं। मंश्टावतस्तस्य दुभाषिणा वैदुरात्मनः सतपुत्तस्य सत । या योद्धुमाशंसति मा सदैव मन्दप्रज्ञः कालपो ऽतिमूढः ।, येवै राजानः पाण्डवायोधनाय समानीताः पटवता चापि तेषां । यथा ममय वचनं मथोक महामात्य भावयेथा नृपं तत्। यथा नूनं देवराजस्य देवाः मुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे। तथाऽग्टखन् पाण्डवाः सञ्चयाच किरीटिना वाचमुना ममयों इत्यौदर्जुनो योन्यमानो गाण्डीवधवा लोहितपद्मनेवः। न चंद्राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रो युधिष्टिरस्थाजमीढस्य - 4 अस्ति नूनं कर्म कृतं पुरस्तादनिविष्ट पापकं धार्तराष्ट्रः । येका युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां तथाऽश्विभ्यां वासुदेवेन चेका नेयेन ध्रुवमात्तायुधेन धृष्टद्युबेनाऽथ मिखण्डिना च। युधिष्ठिरणेन्द्रकल्पेन चव योऽपध्यानानिर्दहा दिवच्च। नैवेद्यार्द्ध मन्यते धातरानी नित्तोऽर्थः मकनः पाण्डवानां । मा तस्कार्याः पाण्डवस्थार्थहेतोरुपैहि युद्धं यदि मन्यसे वं पां ना बने दुःखमय्यामवासीप्रमाजितः पाण्डवो धर्मचारी। श्रानोतु ता दुःखतरामनामन्या शय्यां धार्तराष्ट्र परासः। शिया ज्ञानेन तपसा दमेन मौर्यगायो धर्मगुप्या बचेन, अन्यायत्तिः कुरु पाण्डवे थानध्यातिष्ठद्धार्तराष्ट्रोदुरात्मा। १८२० 'मायोपधः प्रणिपातार्जवाभ्या तपादमाभ्यां धम्मगुप्या बलेन । सत्यं श्रुजनप्रतिपन्नो नृपो नस्तितितमाण: लिप्यमानोऽतिबेल । पदा ज्येष्ठः पाण्डवः संशितात्मा क्रोधं यत्तं वर्षपूगान्सुघोरं । अवसष्टा पुरुषवृत्तचेतास्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतस्यत्। कृष्णवर्मेव ध्वनिनः समिद्धा यथा दहेकक्षममिनिंदाघे। एवं दग्धा धार्तराष्ट्रम्य सेना युधिष्ठिरः क्रोधदोनोऽश्ववेच्य। पदा ट्रया भीममनरंथम्यं गदाहस्तं क्रोधविषं वमन्त। श्रमर्पणं पाण्डव भीमवेगं तदा युद्ध धार्तराष्ट्रोऽवतस्यत् । सेनाऽपगं दंमितभीमसेनं खालक्षणं धौरहणं परेया। प्रनचमूमन्तकमविवे तदा स्मी वचनस्याभिमानी। पदा द्रष्टा भीमसेनन नागाम निपातितान् गिरिकूटपकायान्। कुम्मैरिवास्टग्वमता भित्रकुम्भासादा युद्ध धार्तराष्ट्रिऽन्धत स्यत्। महामिही गाव दव प्रविश्य गदापाणिधाराष्ट्रानुपेत्य । यदा भीमा भीमरूपो निहन्ता नदा युद्ध धार्तरादोऽस्व तयत्। महाभये वीतभयः छताला ममागमे अपनावमर्दी । महादयेनाप्रतिमाषयाघाम पदातिमहान् गदयाऽभिनिनन् । :ोन भागांम्मरमा विग्याइन् यदा पेप्ता धार्तराष्ट्रस्य मैन्यं । छिन्दवनं परमुनेव शरस्तदा युद्धं धात्र्तगतोऽन्यमस्यत्। एणप्राय जननेनेव दग्धे याम बघा धात्तराष्ट्रान्ममोदछ । पक सय वेधुनेने३ दग्ध परामि विपुलं स्वम्पतीय। पतप्रवीरं विमु भयाने परामु प्रायमो धृष्टयोधे । मन्वाचिया भीममेनेन दग्धं तदा युद्ध धानोऽवतस्यत्। उपापनातरम् दक्षिणेम परं बतानकुमविषयाधी। पदा रथापी रथिन प्रचेता तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽयनस्यत् । मुपोलिो दुरपया वर्गयु दोपकानं नझुला यामधेत भागोवियः कुछ रवोदमन् वियं तदा युद्ध धाराशोऽवतस्यत्। REATrमान: पार्थिवायोधनाप पमादिया धर्मराम एव। रथ. मधे. अन्यमभिद्रवन्ते। इष्टा पयातस्यते धात राष्ट्रः। मिशन सामानगिनुप्रकामान् यदा द्रष्टा फारव. पञ्च गरान्। त्यज्ञा प्राणाम् कारवानाद्वमानक्ष पुद्धं धाराष्ट्री on परा गोदाइमराना मुवतारं यमामागे। रान्युपादयोऽपिक: मिरापि रा संयत मागणाध.।

·यानमन्धि प. अध्याय ४०1] ॥ उद्योगपर्व १५ महाभये मम्प्रवृत्ते रथस्यं विवर्तमान समरे छतास्त्र । सी दिशः सम्पतन्तं ममोक्ष्य नदा युद्ध धाराधोऽवतस्यत् । छोनिषवा निपुणः सत्यवादी महाबलः मधोपपन्नः । गान्धारिम,स्तुमुळे चित्रकारी घेता जनान् सहदेवस्तरखी। यदा द्रष्टा द्रौपदेयानमहेषन् शरान् कृतास्त्रावययुद्धकोविदान्। आगोविषान् घोर विषानिवायतस्तदा युद्धं धार्तराती - उन्वतश्यत्। यदा भिमन्युः परवीरघाती गर.परामेघ इवाभिवर्षन्। विगाहिता कृष्णममा कृतास्नस्तदा युद्धं धार्तरादाऽवतस्यत् । यदा द्रष्टा बासमवानवीयं दिवचमूमृत्युमिवापतन्तं । मभिद्रमिन्द्रप्रतिमं कृतास्त्रं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रेो ऽन्वतस्यत्। प्रभद्रकाः मोतरा युवानो विशारदाः सिंहममानवी-:। यदा घेतारोधार्तराष्ट्रान्मसन्यास्तदा युद्ध धार्तराशोऽन्वतस्यत् । दौ विराटठ्ठपदा महारया पृथक् चमूभ्यामभिवर्तमानौ। यदा द्रटारा धार्तराष्ट्रान् मसैन्यांतदा युद्धं धागोऽव तयत्। यदा छताखो छपदः प्रचिन्वन् मिरांसि यूनां समरे रथस्तः । क्रुद्धः मरन्छेन्स्यति चापमुक्कैम्तदा युद्धं धार्तराधोऽवत RE यदा विराटः परवोरघाती महोत्तरः शत्रु चमू प्रोटा । मस्यः माईमनृमरूपैस्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतस्यन् । व्यंठ मास्यमनृमंमार्यरूपं विराटपुत्र रथिनं पुरस्तात्। यदा द्रष्टादयितं पाण्डवायें तदा युद्धं धात्तरोन्वतम्वन। रणे इते कारवा प्रवोरे मिखण्डिना मत्तमे मान्तनूजे। न जातु नः सो धारयेयुरसंभयं सत्यमेतद्रवोमि। यदा मिखण्डी रयिनः प्रचिन्वन् भीम रथेनाभियातो वस्यो । दिव्येईयरवम्बयाघांस्तदा युद्ध धारादेउवा यदा द्रष्टा सञ्जयानामनोके धृष्टद्युचं प्रमुखे रोचमान अवं यम गुद्यमुवाच धीमान् ट्रागनदा नवति धाराः। यदा म सेनापतिरप्रमेयः परारविषुभिर्द्धनिराष्ट्रान्। द्रोणं रणे अबुमहोऽभियाता तदा युटुं धागोवदन्छन् । १०॥ धीमान्मनीषी बलवान्मनखो म नभोवान् मोमकानां प्रवः। न जातु तं सत्रवाऽन्ये महरन देशांक हादिसिंहः। इदच घ्या माधोवेति के युद्धे दितीय मचिंत्र रथस्यं । मिनेनारं प्रवृणीम मानिदैनन नावं । मोरस्को दीर्घबाहुः प्रमाथी युद्धेदितीयः परमास्ववेदी । मिता तालमात्राधीन दौतम बताउः। पदा मिनीनामधिपो नयोक्र. शरैः परान्मेघ दव प्रवर्षन्। पच्छादपियरटेनंददा युद्धं पार तयत्। पदाधुतिं कुरुते योत्स्यमानः म दीर्घबाहुढधम्बा महात्मा। मिहम्देव गरोदर स दोघवाइवधवा महात्मा भिन्दाहिरीन् महरेमचनोकान् । तर सिदो दिदि भिभाति। . चित्र: अण: मुश्ता यादवम्य असे योगा दृष्णिसिंह मुहर उमार्टमें रुपेतः। हिरणाय नायतुभियंदा युकं म्यन्दनं माधवम्याचा कायदा मिया पदारपं ममपिप्रकार श्वेताययुकं वानरकेनुमयी डा नकार दादा ·१६० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [दानमन्धि प० अथाय ४०/ - यदा मौर्यास्तनिष्पपमुयं महाशब्द वञ्चनियेषतुन्छ । विधूयमानस्य मझरणे मयाम गाण्डीवस्य श्रोयति मन्दबुद्धिा. तदा मूढो धृतराष्ट्रस्य पुत्वस्तप्ता युद्धे दुर्मनिर्दुःमहाय, । दृष्ट्वा मैन्यं वाणवान्धकार प्रभज्यन्नं गोकुनवद्रणाये। बचाइकादुचरतः सभीमान् विद्युत्स्फुलिङ्गानिव पोररूपान्। सहसवान् दिपता महरेषु अम्यिघिदो मर्मभिदः सुपु द्वान्। यदा द्रष्ट्रा ज्यामुपादाणमझान् गाण्डीवमुकानापतत: मिनायान् । इयान् गजानर्मिणवाददानान्तदा युद्धं धार्तराष्ट्री इन्वतश्यत् । यदा मन्दः परवाणान्विमुनान्ममेषुभिट्टियमाणान् प्रतोपान्। तिर्यविध्य छिद्यमानान् यत्तदा युद्धं धार्तराष्ट्री ऽन्वतस्यत्। यदा विपाठा महुजविप्रमुक्ता दिजाः फलानीव महीपहाग्रात् । प्रचेतार उत्तमाङ्गानि यूनां नदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वत श्यत्। थदा द्रटा पततः स्पन्दनेभ्यो महागजेभ्योऽश्वगताम् सुयोधान् । शरईतान् पातितायेव रङ्गे तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतस्यत्। असम्प्राप्तानस्त्रपथ परस्य यदा द्रष्टा नश्यतो धार्तराष्ट्रान्। अकुर्वतः कम युद्धं समन्तात्तदा युद्धे धार्तराष्ट्रोऽन्वनस्यत्। पदातिसहावयमद्यान्ममन्ताड्यात्तानन: काल दवानतेषुः। प्रणास्यामि ज्वलितवाणघैः शचूतदा तस्यति मन्दबुद्धिः। सबा दिशः सम्पतता रथेन रजाध्वस्तं गाण्डोवेन प्रकृत्त । यदा द्रष्टा स्वबलं मन्प्रमूढं तदा पश्चात्तस्यति मन्दबुद्धिः । कान्दिग्भूतं च्छिन्नगात्र विसं दुर्योधनो द्रक्ष्यति सर्वमैन्यं । इतान्यवीराय्यनरेन्द्रनागं पिपामितं श्रान्तपत्रं भया । १७. वार्तस्वरं हन्यमानं हतच विकीर्णकेशास्थिकपालम। प्रजापतेः कर्म यथाऽर्थनिष्टितं तदा दृष्ट्वा तस्यति मन्दबुद्धिः। यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं दिव्यं गई पाञ्चजन्यं हयांच। बणावश्य्यो देवदत्तश्च माञ्च दृष्ट्वा युद्धे धार्तराष्ट्रोऽन्वतस्यत् । उदर्तयन् दस्युसद्वान् ममेतान् प्रवत्तयन युगमन्ययुगान्ते। यदा धक्ष्याम्यमिवत्कारवेयास्तदा तप्तां धार्तराष्ट्रः मयुत् । समाता वै महसन्यः सत्या भ्रोटेश्वर्य क्रोधवशोऽत्पचेताः । दर्पस्यान्ते विहतो वेपमानः पद्यान्मन्दस्तस्यति धार्तराष्ट्रः। पूयाले मा कृतजय कदाचिदिप्र. प्रोवाचोदकान्ते मनोजा कर्त्तव्यन्ते दुष्करं कर्म पार्थ योद्धयं ते त्रुभिः सव्यसाचिन्।१०५ रन्द्रो वा ते हरिमान्यज्रहस्तः पुरस्ताद्यात समरेऽरीन विनिघ्नन्। सुग्रीवयुक्तेन रथेन वा ते पद्यात् कृष्ण रक्षतु वासुदेवः । दवे चाई वजहस्तान्मइन्द्रादस्मिन् युद्धे वासुदेवं महायम मे नया दस्युबधाय कृष्णा मन्ये वेतदिहित दैवतै । स पाजण्या सागरमुत्तिती महोदधि मनिलस्याप्रभेया तेजस्विनं कृष्णमत्यन्तरं युद्धेन यो वासुदेवं जिगोषेत् । गिरि य दत्तु ननभेत्तुं शिलोचयं श्वेतमतिप्रमाणं । तस्यैव पाणि: सनेखा विशेर्थेवचापि किश्चिम गिरेस्तु कुर्यात् । अनि भमिद्धे प्रमयगुजाभ्यां चन्द्रश्च सूर्यञ्च निवारयेत। हरेद्देवानाममृतं प्रमद्य युद्धेन या वासुदेवं जिगोषेत् । यो रकिरणेमेकरथेन भाजानुत्साद्य राज्ञः समरे प्रमद्य । वाह भायों यशमा ज्वलन्तों यस्यां जजे रौकियो महात्मा। अयं गान्धारास्तरमा सम्प्रमथ्य जिला पुन्नान्नमजित: समयान् । यद्धं मुमोच विनदन्त ममा मदन वे देवताना - : सलामा अयं कपाटेन जघान पाए नया करितान् दन्तकूरे ममई। अनेन दग्धा वर्षगाननाथा वाराणसी नगरी सम्ब भूव। D ·यानमन्धि पाध्याय ४७ [] उद्योगपर्व। (EEL अस्म युद्धे मन्यतेऽन्यैरजेयं तमेकलयं नाम निषादराजी वेगेनेव नुमभिहत्य जन्मः मेते म कृष्णेन इतः परास' । तथोग्रमेनस्य सुतं सुदुर कृपण्यन्धकानी मध्यगतंमभाम्यं । अपातयनदेवदितीयो हवा ददी चाग्रमेनाय राज्य। अयं मौभ योधयामास खस्य विभोपएं मायया माल्वराजा भाभदारि प्रत्यग्रहाच्छतजी दोभ्या क रनं विसहेत मयः । माग्ज्यातिष नाम बभूव दंग पुरडोरममराणाममा। महावलो नरकस्तच भामो जहागदित्या मणिकुण्डले मुभे । नते देवा. मह अकेण शेकु. समागता युधि मृत्योरभीताः। दृष्ट्वा च तं विक्रम केशवस्य वनं तयवास्त्र मारणोय । जानताऽस्य प्रकृति केशवस्य न्ययोजयन् दस्युवधाय कृष्णं । स तत्कर्म प्रतिभुश्राव दुष्करमैश्वर्यवान् सिद्धिषु वासुदेवः । निर्वाचने पट सहस्राणि हत्वा मच्छिद्य पान् महमा छुरान्तान्। मुरं इत्ता विनिहत्याधरचो निर्वाचन चापि जगाम तव नेनास्य बभूव युद्धं महाबलेनातिवनस्य विष्णोः । भेने म कृष्णेन इन परासानिने मायन. कर्णिकारः। आइत्य कणों मणिकुण्डले ते हत्वा च भीम नरकं मुरश्च। श्रिया वृतो यमता चैव विद्वान् प्रत्याजगामाप्रतिमप्रभावः। अम वराण्यददंतब देवा दृष्टा भीमं कर्म कृतं रणे तत्। अमय ने युध्यमानस्य नस्यादाकाशे चाशुच ते क्रमः स्यात् । भस्वाणि गाचे नच ते क्रमेरनित्यव कृष्णय तत कृतार्थः । एवरूपे वासुदेवेऽप्रमेये महावते गुण सम्पत्सदैव । तममचं विष्णुमनन्तवीर्यमा मते धानराम्रो विजेतुं । सदा धेनं तर्कयते दुरात्मा तच्चाप्ययं सहतेऽस्मान् समीक्ष्य : 11 पागतं मम कृष्णस्य चैव यो मन्यते कनई संप्रभा । मक्यं न हत्तुं पाण्डवाना ममत्वं तदेदिता संयुगं तब गला । नमस्कृषा मान्नवाय राज्ञे द्रोणायायो सहपुत्वाय च । शारदतायाप्रनिन्दिने च योस्याम्यहं राज्यमभोपमानः । धर्मेणानं निधनं तस्य मन्ये यो योत्स्यते पाण्डवै. पापबुद्धिः। मिथ्याग्लद्दे निर्जिता वे नृयते. पम्वत्सरान् वै दादभ राश पुत्रा। • वाम. यो विहितयायाने दोघ कादं चैकमज्ञातव । तेया कामाचीवतां पाण्डवाना नन्दिप्यन्तेधार्तराष्ट्राः पदस्याः। ने दस्मान् युध्यमानान्जययुदेवमहेन्द्रप्रमुखैः सहायः। धर्मादयधरितोगरीयास्तता ध्रुवं नास्ति शरच्च माधु। १६.. न चेदिमं पुरुष कम्मवद्धं नदस्मान्मन्यतेऽमौ विभिटान् । प्रामऽहं वासुदेवदितोयो दुधिनं मानुवन् निहन्तुं । न चेदिदं कर्म नरेन्द्र बन्ध्यं न चेत् भवेत्तत् कृतं निफनं वा । ददश्च तचाभिसमीक्ष्य नूनं पराजयो धार्तराष्ट्रस्य माधुः । प्रत्य व कुरवी यत् ब्रवीमि युध्यमाना धार्तराष्ट्रान मन्ति। अन्यत्र युद्धात् कुरवी यदि म्युर्नयुद्ध वै प हानि कथित्। इत्वा त्यहं धाराष्ट्रान् मकवायं कुरूणामबजेता समय। यद कार्य तत्कुरुध्वं यथामिष्टान्दारानात्मभागाम् भजवं। अप्येवं नो प्रामाणाः सन्ति वृद्धा बहुगुना. गतवन्त कुलीना.। माम्बत्सरा ज्यानिपि चाभियुका नक्षवयोगेषु च लिय. यचा.। उपावचं देदयुकं रहस्य दिव्यप्रश्ना मगरका मुइताः । क्षयं महान्तं कुरुएनयाना निवेदयन्ते पाण्डवानां जपध। पदाहिनो मन्यतेऽजातपः मिझायो विषतां नियहाय। भर्नादनशाप्यपरोपदियो न मयं पग्पनि लिमिह । अनदेव खनु भाविरूपं पयामि युश स्वयमप्रमत्तः । इटिय मेन व्ययते पुराणो संयुध्यमाना धाराम च ·श्रीमहाभारत [यानमन्धि प. अध्याय ४018 अनालन्धं शुम्भति गाण्डिवं धनुरनाहता फम्पति मे धनुध्या । वाणाथ मे तणमुखादिस्त्य मुडमुजर्गन्तु मुमति पत्र। खड्गः कोपानि.मरति प्रमन्त्री हित्वेव जीणीमुग्गवचं खी। वो वाचा रोट्ररूपा भवन्ति कदा रथो योध्यते ते किरीटिन्। गोमायुमशाय नदन्ति रावौ रवास्थयो निष्पतन्यनरीचात्। म्टगाः ग्टगालाः शितिकण्ठाय फाका ग्टमा यकायेव तरवश्वा सुवर्णपत्राच पतन्ति पथात् दृष्ट्वा रथं वेतहयप्रयुकं । अई छोक' पार्थिवान् सर्वयोधान् परान्वर्षन् मृत्युलोकं नये। समाददानः पृथगस्त्रमार्गान् यथाऽपिरिहा गहनं निदाघे । स्यूणाकर्ण पारउप महास्वं ग्रामं चावं यश मनोऽपदान्मे। बधे धृतो वेगवतः प्रमुचनाई प्रजाः किञ्चिदिपावधियथे। भान्ति लऐ परमो शेष भावः विरो मम दूधि गावला णे तान्। ये वैजय्याः समरे सूत लन्धा देवानपीन्द्रप्रमुखाम् ममेतान् । तैमयो कलह सम्प्रसद्य स धार्तराष्ट्रः पश्यत मोह मस्या ॥ वृद्धा भीम. शान्तनव. कृपश्च द्रोणः सपुत्ता विदुरच धीमान्। रते मर्चे यवदन्येतदस्तु श्रायुभन्तः कुरवः मन्नु सन्चे। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि मञ्जयवाक्ये सप्तचधारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ समवेतेषु सर्वपु तेषु राजसु भारत। दुयोधनमिदं वाचं भीमः शान्तनोऽप्रवीत्। सहस्पतियोभना च ब्रह्माणं पर्युपस्थिती। मरुतश्च महेन्द्रेण वसवश्वामिना मह । अादित्याश्चैव साध्याश्य ये च सप्तर्षया दिवि। विश्वावसुश्च गन्धर्व शुभाशाप्सरमाङ्गणाः। नमस्कृत्यापजग्मुस्ते लोकदृद्धं पितामहं । परिवार्य च विश्वेशं प-मत दिवौकसः । तेपी मनद्य तेजश्शायाददानाविवौजसा । पूर्वदेवी व्यतिक्रान्ती नरनारायणादृषी। वृहस्पतिस्तु पप्रच्छ ब्रह्माणं काविमाविति भवन्तं नोपतिठेते तो नः स पितामह । ॥ ब्रह्मोवाच ॥ यविता पृथिवों द्याञ्च भासयन्ता तपखिना । ज्वलन्ता रोचमानौ च व्याप्यातीती महायची। नरनारायणवितो लोकालोकं समास्थिती। अनिता खेन तपसा महासत्त्वपराक्रमी । रती हि कर्मणा साकं नन्दयामामतुर्भुवं विधाहता महाप्रसौ विद्धि ब्रह्मन्परन्तपौ। अमुराण विनाभाय देवगन्धर्वपू जिता ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ जगाम शकस्तच्छ्रुत्वा यत्र तो तेपतुस्तपः। मार्दू देवगणे. सर्वदृहस्पतिपुरोगमै । तदा देवामुरे युद्धे भये जाते दिवौकसा । अयाचत महात्मानौ नरनारायण वरं। नावमूतां दृणीष्वति तदा भरतमत्तम। अथतावनवोच्छकः सद्यं नः क्रियतामिति । सनता गक्रमघूनी करिथ्यावो यदिच्छमि । नाभ्याञ्च सहितः भको विजिग्ये दैत्यदानवान्। मर इन्द्रस्य सलाम इला शत्रून परन्तपः । पौलोमान कारकनांय सहस्राणि मतानिच। रप भान रथे तिछन भमनापाहरछिरः। जन्मस्य यसमानस्य तदायर्जुनमाहवे। ।

·यानमन्धि प. अध्याय ४] । उद्योगपर्व - एप पारे समुद्रम्य हिरणपुरमारजत। जिला पष्टिं महाणि निवातकाचावणे । रष देवान् महेन्द्र जिवा परपुरचयः। अतर्पयन्महाबाहुरनो जानवेदमं । नारायणम्तथैवार भूयोऽन्यान् जधान छ । एवमेता महावो तो परयन समागता। वासुदेवा नौ बौरी समवेता महारयो । नरनारायणौ देवा पूर्वदेवाविति श्रुतिः। १॥ अजेया मानुपे लोके मेन्द्ररपि मुरासुरैः। रप नारायण: करणः फाल्गुनय नरः स्मृतः । नारयणो नरयेव सत्त्वमेकं विधाता रतौ हि कर्मणा लोकानझुगातेऽदयान ध्रुवान् । तत्र तत्रैव जायते युद्धकाचे पुनः नुनः। तम्मात् कर्मव कर्त्तव्यमिति होवाच नारदः । एतद्धि मध्यमाचट दृप्पिचक्रम्य वेदविन् । यद्यचक्र गदाहस्तं यदा द्रक्ष्यमि केयर । पवाददानं चास्वाणि भीमघवानमर्जुनं। सनातना महात्माना कृष्णावेकरथे स्थिती। दुर्योधन तदा नात मत्ताऽमि वचनं मम । नाचेदयमभाव: स्यात् कुरूणां प्रत्युपस्थितः । अर्याच नात धर्माच नव वुद्धिरुपमुना । नचेत् ग्रहोयमे वाक्यं श्रोताऽसि मुव इतान्। नदेव हिमनं सबै कुरवः पर्युपामतो त्रयाणामेव च मनं तत्त्वमेकाऽनुमन्यो । रामेण चैव भप्तस्य कर्णम् भरतर्षभ। दुर्जातः सूतपुत्त्रस्य शकुन मौवतस्य च । तथा बुट्रस्य पापस्ट चातुर्दुःशामनस्य च । कर्ण उवाच ॥ नैवमायुभता वाच्यं यन्मामात्य पितामह। सवधर्म न्यिता मि स्वधर्मादनपेयिवान । किच्चान्यन्मयि दुर्वृत्तं येन मां पग्गिई। नहि मे जिनं किञ्चित् धार्तराष्ट्र विदुः कचित। माचरं जिन किञ्चित धार्तराष्ट्रस्य नित्यशः । अहिपारवान सन्दि नियामि रणे खितान् । प्राविरुद्धः सम मंद्रिः कयं वा क्रियते पुनः । राज हिधृतराष्ट्रस्य सर्व कार्य प्रियं मया । तया दुयोधनस्यापि स हि राय समाहितः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ कर्णस्य तु वच:युवा भीमः मान्तनत्रः पुनः। धृतराष्ट्र महाराज सभाथेदं वचोऽब्रवीत्। पदयं कत्यते नित्य इन्ताऽहं पाण्डवानिति। नाय कवाऽपि सम्पूर्ण पाण्डवानां महात्मना। अनयो योऽयमागन्ता पुत्राणा ने दुरात्मना। तदम्य कर्भ जानीहिसतपुत्रस्य दुर्मनः । स्तमाश्रित्य पुचस्ते मन्दबुद्धिः सुयोधनः। अनामन्या तान् बोरान देवपुत्रानरिन्दमान् । किचाप्यतेन तत्कम्म छतपूर्व मुदुष्करं नैया पाण्डवैः सरेकैकेन कृतं पुरा। या विराटनगरे भानरं निहतं प्रियं । धनञ्जयन विकम्य किमनेन तदा छत। पहितान् हि कुरून् मानाभियातो धनञ्चयः। प्रमथ्य चाछिनदामः किमयं प्रोपितम्तदा । गन्धवर्धापयात्रायां हियते यनुतम्तव। क नदा सनपुनोऽभूत् य इदानों पायते । मनुवापि भोमेन पार्थेन च महात्मना । यमाभ्यामेव साम्य गन्धम्तेि पराजिताः। स्तान्यन्य पोशानि पनि भरतर्पमा विकायनस भन्ने मदा घमातापिनः । १९५४ भीमस्य तु वचः श्रुत्वा भारदाशो महामनाः।धृतराष्ट्रमुबाचदं राममध्ये ऽभिमपन् । ११. - ·॥श्रीमहाभारत [यानमन्धि प० । अथाय ४८18-/ - - १८०५ यदाइ भरतश्रेष्ठी भीमस्तत् क्रियतां नृप । न काममर्थनिसूनी वचनं कर्तुमईमि । पुरा युद्धात साधु मन्ये पाण्डवैः सह महत । यदाक्यम नेनोक मञ्चयेन निवेदितं । सम्बं तदभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः । नाश त्रिषु लेोकेषु मदृशोऽस्ति धनुर्द्धगः। अनादृत्य तु तदाक्यमर्थवद्राणभीषयाः । ततः स मञ्जयं राजा पर्यापृचन पाण्डयान् । नदेव कुरव सर्वे निराशा जीविरोऽभवन् । भीमदाणा येदा राजा न सम्यगनुभाषते । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपणि भीमवाक्ये अष्टवारियोऽध्यायः ॥ ४८ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ किममा पाण्डवो राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत । श्रुवेह बहुना: सेनाः प्रीत्यर्थ नः समागताः । किममा चेटते सूत योत्स्यमानी युधिष्ठिरः। के वाऽस्य भ्रादपुत्राणां पश्यन्याजेसमो मुखं । के खिदेनं वारयन्ति युद्धाच्छाम्येति वा पुन:। निकृत्या कोपित मन्दैर्ध मंझं धर्मचारिणे । । सञ्चय उवाच ॥ राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पाञ्चाला: पाण्डवैः सह । युधिष्ठिरस्य भद्रन्ते म माननुशास्ति च । पृथग्भूताः पाण्डवानी पाञ्चालाना रथवजाः । प्रायान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्त्रं युधिष्ठिरं। नभः सूर्यमिवोधन कौन्तयं दीप्ततेजसं। पांचाला: प्रतिनन्दन्ति तेजारागिमिवोदित। आगीपाला विपालाश नन्दमाना युधिष्ठिर। पाञ्चाला: केकया मत्स्या. प्रतिनन्दन्ति पाण्ड। ब्राह्मण्यो राजपुत्तपय किसो दुहितरद्य या:। क्रीडन्योऽभिधमायान्ति पार्थ सनद्धमीवितुं । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अयाचक्ष्य येनारमान् पाण्डवा अभ्ययुअता धृष्ट यन्त्रम्य सैन्येन सोमकानां यनेन च । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ गादलाणितु तत्पृष्टः समाया कुरुसंसदि । निश्चय सुष्टमें दो मुहा मचिन्तयन्निन। सवानिमित्ततो देवात् सतं कमानमाविशत् । तदाचचक्षे विदुरः सभाया कुसमदि ।' सञ्जयोऽयं महाराज मूर्छितः पतितोभुवि। वाचं न एगने काञ्चिद्धीनप्रज्ञोऽन्यचेतनः ।। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अपश्यन् मञ्चयो नूनं कुन्तीपुत्लान्महारथान्। तरस्य पुरुषव्याघेर्मगमुदेजितं मनः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ सञ्जयश्चेतना लच्छा मत्याश्यपेदमब्रवीत् । धृतराष्ट्र महाराज समाया कुसंसदि । " समय उवाच ॥ दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्लान्महारथान्। मत्स्यराजग्टहावामनिरोधेनावकर्षिताम् । म्हणुयाई महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । धृष्टद्युम्नेन वोरेण युद्धे वस्तेऽभ्ययुञ्जत । थोनवरोषानभयान लाभान्नार्थकारणात । न हेतुवादात् धर्मात्मा मत्य जमात्कदाचन । चप्रमाणे महाराज धर्म धमाम्बरः। प्रभातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत। पम्य दाजदले सुख्यः पृथिव्या नास्ति कथन । यो वे मान्महीपालान वशे को धनुर्द्धरः । यः काशीपत्रमगधाम कविश्रांय धाऽजयत् । तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुनत। यम्य योग महमा चचारो भुवि मानवाः। नि.एना जतुगेहादै हिडिम्बात पुरुषादकात् । थपामभवीपः कुन्तीपुत्रो कोदरः । यानीमयो यव सिन्धुरामोऽपष्टवान् । मषागभवन दीप. फुलोपुचो कोदए । यद नान् पाण्डवान् मीन् मन नान् वारणावते । दक्षता मोरयामाप नेन बस्तेऽभ्ययुचत ! कृपणायायरता प्रोति येन फेोधया इमाः ! - . । 1 10 ·थानमन्धि पण अथायद 1५1] । उद्योगपर्व , ९... प्रविश्य विषमं धारं पर्वतं गन्धमादनं । यस्य नागायुतं वीर्य भुजयोः सारमर्पित। तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्चत । कृष्णहितोयो विक्रम्य तुध्यर्थं जातवेदसः। अजयत् यः पुरा वोरो युध्यमानं पुरन्दरं। यः स साक्षात् महादेवं गिरिश शूनपाणिनं । नोपयामास युद्धेन देवदेवमुमापतिं । यय सर्वान् वो चक्रे लोकपालान धनुर्द्धरः। तेन वो विजयेनाजी पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । यः प्रतीची दिशं चक्रे वशे खेच्छगणयुतां । मनत्र नकुलो योद्धा चिवयोधी व्यवस्थितः । तेन वो दर्शनीयेन वोरणतिधनुर्हता। माद्रीयुत्त्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । य: काशीनङ्गमगधान् कलिहाय युधाःजयत् । तेन वा सहदेवेन पाण्ड्या अभ्ययुञ्जत । यस्य वीर्येण सदृशावताराभुवि मानवाः । अश्वत्थामा रकेटरुको प्रद्युम्न एव च । तेन वः सहदेवेन युद्धं राजन्महात्यये। यायमा नृबोरेण माद्रीनन्दिकरेण च । तपयचार यो घारं कामिकन्या पुरा सतो । भीमस्य वधमिछन्तो प्रत्यापि भरवर्षभ । पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच स पुनः पुमान्। स्त्रीपुंसोः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान् । यः कलिङ्गान् ममापेदे पाञ्चाल्या युद्धदुर्मः। शिखण्डिना व: कुरवः कृतारणाभ्ययुञ्जत। यं यक्षः पुरुषं चक्र भीमस्य निधनेच्या । महेवामेन रोद्रेण पाण्डवा अभ्ययुनत । महेवामा राजपुचा भ्रातरः पञ्च केकयाः। श्रामुक्तकवचाः शूरास्तैद्य वस्तेऽभ्ययुञ्जन । यो दोघबाहुः विप्रास्ता धृतिमान् मत्यविक्रमः । तेन वो वृष्णिबीरेण युयुधानेन सङ्गरः। य श्रामीच्छरणं काले पाण्डवाना महात्मना । रणे तेन विराटेन मविता वः समागमः । यः सकाशीपतीराजा वाराणस्यां महारथः! म. तेषामभवत् योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुनत । मिडभिटुंजयः मये द्रौपदेयमहात्मभिः । आशीविषसमस्पर्मः पाण्डवा अभ्ययुनत । य: कृष्णसदृशो बोर्थे युधिष्ठिरममो दमे। तेनाभिमन्युना मध्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत। यश्चैवाप्रतिमो बीर्य घटकेतुर्म हायशाः । दुःमहः समरे क्रुद्ध. पानिमहारथः तेन वचेदिराजेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । अचाहिया परिदृतः पाण्डवान् योऽभिमंत्रितः । यः संश्रयः पाण्डवाना देवानामिव वाहवा । नेन वो वासुदवेन पाण्डवा अभ्ययुचत । तथा चेदिपतेधाता शरभो भरतर्षभ । करर्पण सहितस्ताभ्या वस्तेऽभ्ययुञ्जत । जारामन्धिः महदेवा जयसेनय नावुभौ । पुढे प्रतिरयौ वीरौ पाण्डवार्थ व्यवस्थितौ । द्रुपदश्य महातेजा बनेन महता तः। त्यकामा पाण्डवार्थाय योस्यमानी यवम्यितः। रते चान्ये च बहव, प्राच्यादीचा महीचितः । मतमो यानुपाश्रित्य धर्मरागी व्यवस्थितः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि मञ्चयाय एकोनपञ्चायोऽध्यायः ॥ ४६॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ सर्व रते महोत्साहा येलया परिकीर्तिताः । एकतस्वेव ते मई समेता भीम रक्तः । भीमसेनाद्धि मे भूयो भय मञायते महत् । क्रुद्धादमर्षणात्तात व्याधादिव महाररोः । - २ ·श्रीमहाभारतं । [घाममभि प. अध्याय ५॥ . . जागर्मि राघया मादीर्घमुष्णध नि.श्वमन् । भोतो एकादरात्तात मिहात्पपरिवापरः। महि तस्य महावाहीः शक्रप्रतिमतेगमः। मेन्येऽस्मिन् प्रतिपश्यागि य एनं विषहेत् युधि! अमर्पणय कौन्तेयो पढवैरथ पाण्डवः । अनम हामी मोन्मादतिर्थक्वेक्षी महास्वनः । महावेगा महोत्माही मक्षाबाहुमहायतः । मन्दाना मम पुत्त्राणा युद्धनान्तं करियति । गुरुयाहग्टहीतानी गदा विधकोदरः। कुरुणामृपभा युद्धे दण्डपाणिरिवान्तकः । श्रयाश्रिमायमों घोरी गदां काश्चनभूषणा । मनसाऽई अपश्यामि ब्रहामण्डमिवोत्थित। पथा म्हगाणा यूथेषु सिंहो जातयलयरेन् । मामकेषु तथा भीमो घलेषु विचरिष्यति। सर्वेषी मम पुत्राणां सरकः क्रूरविक्रमः । घशाशी विप्रतीपथ पायेऽपि रभस. सदा । उदेपते मे पदयं थे मे दुर्योधनादयः । बाल्येऽपि तेन युध्यन्तो धारणेनेव मर्दिताः। तस्य मोर्येण संवस्ता नित्यमेव सुता मम । स एव हेतुर्भदस्य भोमा भीमपराक्रमः। यसमानमनोकानि नरबारणवाजिनी। पश्यामीवापता भीमं क्रोधमूर्छितमाहवे। श्रस्वे द्रोणार्जुनममं वायुवेगसम जवे। महेश्वरसम धेि को इन्याझीममाहवे। सञ्चयाचक्ष्य मे एरंभीमसेनममर्पणं । तिलाभन्तु मन्येऽह'यत्तेन रिपुघातिना । तदेव न हताः मध्ये पुत्वा मम मनखिना। येन भीमबला यक्षा राक्षसाय पुरा हताः। कथं तस्य रणे वगं मानुषः प्रमहिथ्यति। न स जातु वशे तस्या मम माल्येऽपि समय। किं पुनमम दुष्पुनः लिएः सम्प्रति प्राण्डवः। निष्ठुरो रोपणोऽव्ययं भज्येतापि न मन्त्रमेत् । तिर्योती महतभू. कथं भाम्येदकोदरः। शरस्तथाऽ प्रतिवतो गारस्ताल स्वोन्नतः। प्रमाणता भीमसेनः मादेशेनाधिकोऽर्जुनात्। जवेन वाजिनोऽत्यति बलेनाऽत्येति कुञ्जरान्। अव्याजल्या मम्बो मध्यमः पाण्डवो यतीति यान्चे श्रुतः पूर्व मया व्यासमुखात्पुरा। रूपतो बीयतथ्य घाथातथ्येन पाण्डवः । श्रायमेन म दण्डन रथानागानरान् हयान् । इमिति रणे द्धा रोट्रः मूरपराक्रमः । श्रमर्षी नित्यमरयो भीमः प्रहरतां वरः । मया तान प्रतीपानि कुर्वन् पूर्व विमानितः । निष्कृणीमायसी म्यूला सुपाची काचनों गदी। मतनों मानिहादों कथं पक्ष्यन्ति मे मुताः । अपारमशवागाध समुद्रं भरवैगितं । भीमसेनमय दंग सात मन्दास्तितीर्षवः । फागतो भेन एखन्नि बालाः पण्डितमानिनः । विषम मावमन्यन्ने प्रपात मधुर्शिनः । संयुगं ये गमिष्यन्ति नररूपेण मृत्युना। नियतं चोदिता धावा मिहनेव इता मृगाः। क्या सात चतुफिष्कु पश्रिममितीजम। प्रहिता दुःसमस्पी कथं अत्यनि मे सुना। गदा धामयतमास्य भिन्दतो इस्तिमस्तकान्। एणी लिहानस्य पाध्यमुत्एणतो मुडः । उद्दिश्य भागान् पततः कुर्वतो भैरवापवान् । प्रतोप पततो मत्तान् फुधगम् प्रतिगमतः। विगाय रथमार्गपु वरानुदिश्य निघ्नतः। अमेः प्रपतितस्पेव अपि मुध्येत मे प्रमा। वीयों कुर्वन् महायाजावयन्मम वाहिनों। I. .

·यानमन्धि अध्याय ५०1) उद्योगपर्व। १६० २.. . २. . . । नृत्यन्निव गदापाणियुगान्त दर्शयियति । प्रभिन्न इव मानन प्रभञ्जन पुष्पितान् मान्। प्रवेक्ष्यति रणे सेना पुलाणा ने वृकोदर । कुर्वत्रयान् विपुरुषान् विसारथिहयध्वज्ञान। प्रारजन् पुरुषव्याम्रो रथिन' मादिनम्नथा। गङ्गावंग इवानूपास्तारजान् विविधान् मान्। प्रभडच्यति रणे सेना पुराण मम मञ्जय। दिशो नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनभयादिता । मम पुत्लाश्च भृत्याच राजानचैव सञ्जय । येन राजा महावीर्य प्रविश्यान्त पुर पुरा। वासदेवमहायन जरासन्धी निपातित । कत्लेयं पृथिवी देवी जरासन्धेन धीमता । मागधेन्द्रेण धलिना वो कृत्वा प्रतापिता। भीमप्रभावात्कुरवो नयेनान्धकट्टप्णय । यन्न तस्य वो जग्मु केवल देवमेव तत्। स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरमा वाहुशालिना । अनायुधेन वीरेण निहत' किं ततोऽधिक । दीर्घकालममासक विषमा विषो यथा। स मोक्ष्यति रणे तेज पुत्त्रेषु मम सञ्जय। महेन्द्र व वजेण दानवान्देवसत्तम । भीममेनो गहापाणि सदयिष्यति मे सुतान् । अविसयमनावार्य तीवेगपराक्रम। पश्यामीवातितायातमापतन्त दृकोदर । अगदम्याप्यधनुयो विग्थस्य विवर्मण वाहुभ्या युध्यमानम्य कस्तिछेदयत पुमान् । भीमा द्रोणय विप्रोऽय कृप भारइतस्तथा। जामन्यते यर्थवाऽह वीर्यजस्तस्य धीमत । श्रार्यवतन्तु जानन्त सगरान्त विधित्सव' । मेनामुखेषु स्याम्यन्ति मामकानां नरर्षभा । वलीय सर्चता दिष्ट पुरुषम्य विशेषतः । पश्यत्रापि जय तेषा न नियच्छामि यत्सुतान । ते पुराणं महेश्यामा मार्गमन्द्र समाश्रिता । त्ययन्ति तमुले प्राणान् रचन्त पार्थिव यम। येषां मामकाम्नात नयेषां पाण्डवा अपि । पोचा भीमस्य भिय्याय द्रोणम्य च कृपस्य च । यत्तस्मादाश्रयं किञ्चिदत्तमिष्टश्च मञ्जय। तस्यापचितिगार्यवात् कतार स्थविगस्वय । श्राददानम्य अस्वं हि उत्रधर्म पगेप्सतः । निधन पत्रियस्यांजा परमेव इरुत्तम । मवै शोचामि मचावै ये युयुत्सन्ति पाण्डवै । विक्रुष्टं विदुरणादौ तदेतद्भयमगत । न तु मन्ये विघाताय ज्ञान दुखस्य मञ्जय। भवत्यतिरत घेतज्ज्ञानवायुपघातक । पयोऽपि दनिका परयन्ता लोकसंग्रहान् । सुवर्भवन्ति मुखिनस्तया दुःखेन दुखिता । किपुनभहमासकस्तत्र नत्र महसधा। पुत्रेषु राज्ये दारेपु पौत्तेवपि च बन्धुषु । मभये तु महत्यस्मिन कि नु मे ईममुत्तम। विनाश झोत्र पश्यामि बुरुणाममुचिन्तयम्। घूतप्रमुखमाभानि कुरूणा व्यसन मइन्। मन्दननयंकामेन तामात्यापमिद त । मन्ये पर्यायधमाऽयं कानम्यात्यन्तगामिन । पके प्रधिग्विामको भास्य भर पलायितु। किन कुर्च कथं कुर्या कनु गच्छामि मञ्जय! एते नस्यन्ति कुरवो भन्दा कानवशकता । अवोऽह तदा तात पुप्ताणा निहते मते । भाष्यामि निनद स्वीमा पथं मा मरण स्पमते ।

·१६८ ॥ श्रीमहाभारतं [यानमन्धि प० । अध्याय ५.१ ५११५९। - - - चया निदाघे ज्वलनः समिद्धा दइक वायुना चोधमानः। गदाहस्तः पाण्डयो वै नयैव हन्ता मदीयान् महितोऽर्जुनेन । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५० ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ यस्य वै नानृता वाचः कदाचिदनुश्श्शुम 1 लाक्यमपि तम्य स्याद्यस्य योद्धा धनञ्जयः। in तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः । अनि चिन्तयानोऽपि यः प्रतीयाद्रथेन त। अस्यतः कर्णिनालीकान् मार्गणान् पदयच्छिदः । प्रत्येता न ममः फविद्युधि गाण्डीवधन्वनः । ट्रोणकर्णी प्रतीयानी यदि बोरी नरर्षभी। कृतास्ता बलिना श्रेठी समरेवपराजिती। 'महान् स्यात् संशयो लोके नवस्ति विजयो मम। घृणे कर्णः प्रमादी च प्राचार्य स्थविरो गुरुः । समर्थो बलवान् पार्थो दृढधवा जितक्लमः । भवेत् सुतुमुलं युद्धमप्रशोऽप्यपराजयः । सर्वेऽप्यस्वविदः शराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः । अपि सामन्यये त्यजेयुन पुन जय। बधे नूनं भवेच्छान्तिस्तयोव्वा फाल्गुनस्य वा । न च हन्ताऽर्जुनस्यास्ति जेता चास्य न विद्यते । मन्युस्तस्य कथ शान्येत् मन्दान् प्रति य उत्थितः । अन्येऽप्यस्वाणि जानन्ति जीयनेच जयन्ति च । एकान्तविजयस्वेव श्रूयते फागुनस्य च । त्रयस्त्रिंगरममाः सूत खाण्डवेऽग्रिमतर्पयत्। जिगाय च सुरान् सानास्य विद्मः पराजयं । यस्य यन्ता हषीकेश: शीलवृत्तममो युधि । ध्रुवं तस्य जयस्तात ययेन्द्रस्य जयस्तथा । कृष्णावेकरथे यत्जावधिज्यं गाण्डिवं धनुः । युगपत् त्रीणि तेजामि समेतान्यनुभुश्रुमा नैवास्ति नो धनुस्ताङ्न योद्धा न च सारथिः । तच मन्दा न जानन्ति दुधिनवशानुगाः । शेपयेदनिर्दीप्ता निपतन्मूहि सञ्चय। न तु में भरास्तान कुर्युरस्ताः किरीटिना । अपि चास्यन्निवाभाति निघ्नविव धनञ्जयः। उद्धरनिव कायेभ्यः पिरामि शरदृष्टिभिः। अपि वाण मयं तेजः मदीप्तमिव सर्वतः। गाण्डीवोत्यं दहेताजी पुस्ताका मम वाहिनीं । अपि मा रथोषण भयाती: मव्यमाचिनः। वित्रस्ता बहुधा मेना भारती प्रतिभाति । यथा कक्ष महानमिः प्रदहेत् मयतथरन् । महाधिरनिलाडूतस्तद्धच्यति मामकान्। पदोदमनिमितान् वाणमवांस्तानाततायो ममरे किरीटी । स्टान्तकः सर्वहरो विधात्रा यथा भवेत्तद्ददपारणीयः । पदा घमोदणं सुवइन् प्रकारान् श्रोताऽस्मि तातावश्ये कुरूणां । तेषां समन्ताच्च तथा रणाये क्षयः किवाऽयं भरतानु 3 पति। ८ इति श्रीमहाभारने उद्योगपर्वणि थानसन्धिपर्वणि धृतगप्रवाक्ये एकपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५१ ॥ धृतराप्र उवाच ॥ यथैव पाण्डवा: मर्चे पराकान्ता जिगोपवः । नयैवाऽभिधरास्तेषात्यात्मानो जये धृताः। वमेव हि पराकान्तानाचछोया: परान्मम । पाश्चान्नान् केकयान्मास्यानमगधान् वमभूमिपान। घय मेनानिमालोकानिच्छन् फुयाशे वर्ण । म श्रेठा जगतः कृष्णः पाण्डवानी जये धृतः। ममस्ताम नादिया मास्यकिः चिप्रमाप्तवान्। मैनेयः समरे स्याना वीजवत् प्रवपन् धरान ।

·यानमन्धिप. अध्याय५२.५३1) ॥ उद्योगपव्वे ॥ १६ . ध्रद्युम्वद्य पाश्चात्यः रकमा महाग्यः । मामकेषु रणे कती बलेषु परमास्तवित्। युधिष्ठिरम्य च फ्राधादर्जुनस्य च विक्रमात् । यमाभ्यां भीममेनाच भयं मेतात जायते । अमानुष मनुव्येन्द्रा विततमन्तरा । न मे सैन्य स्तरिष्यन्तिततः क्रोगामि सञ्चय। दर्भनीयो मनस्वी च सझीवान ब्रह्मवर्चसे । मेधावी सुशतप्रज्ञा धर्मात्मा पाण्डुनन्दनः । मिबामात्यः सुसम्पन्न. सम्पन्न। युद्धयोजकः भादभिः वहरैिरुपपनो महारथः । धृत्या च पुरुषव्याघ्रो नमृत्येन च पाण्डवः । अनुमा वदान्यय हीमान सत्यपराक्रमः । बहुश्रुतः छतात्मा च दृद्धसेवी जितेन्द्रियः । तसर्वगुणसम्पन्नं समिद्धमिव पावकं । तपन्तमिव को मन्दः पसिष्यति पतङ्गवत् । पाण्डवामिमनावायं मुमूर्षुटचेतनः। ननुरुच्च भिखी राजा मिथ्यापचरिता मया। मन्दाना मम पुत्राणी युद्धे नान्तं करिष्यति । नरयुद्धं साधु मन्ये कुरवस्तनिवोधत । युद्धे विनाशः कृत्सस्य कुतस्य मविता ध्रुवं । एषा मे परमा युद्धिर्यथा शाम्यनि मे मनः । यदि त्वयुद्धमिष्ट वो वयं शान्ये यनामहे । छन तु न छिरयमानानामुपेत युधिष्ठिर जुगुमति स्वधर्मेण मामेवोहिग्य कारणं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्य दिपञ्चामाऽध्यायः ॥५२॥ । सञ्जय उवाच ॥ एवमेतन्महाराज यया वदसि भारत । युद्धे विनाश. इन्त्रस्य गाण्डीरेन प्रग्यने। रदन्नु नाऽभिजानामि नव धीरस्य नित्ययः । यत्पुचवममागच्छेस्तत्वा सव्यसाचिनः । नेप काला महाराज नव प्रवकतांगमः। त्वया रादितः पार्थी निछता भरतर्षभ। पिता श्रेष्ठः महत् यथ सम्यक् प्रणिहितात्मवान् । शाखेयं हि रित नेन न द्राग्धा गुरुरुच्यते। दं जितमिदं समिति गुला पराजितान् । द्यूतकाले महाराज भयो म कुमारवत् । परुषायुष्यमानाय पुरा पार्थानुरेतसे । छत्नं राज्यं जयन्तीति प्रपातं नानुपश्यसि । पिव्यं राज्य महाराज कुरवस्ते सजाइताः । अय वीरर्मितामुोमखिला प्रत्यपद्यथाः । पाहुवीर्याजिता भूमिस्तव पार्थनिवेदिता। मयेदं कतमित्येवं मन्यसे राजसत्तम। पस्तान गन्धर्वराजेन मन्नतोद्यसवे ऽम्भसि । श्रानिनाय पुनः पार्थः पुस्तैि राममत्तमा कुमारवश्व समयमे चूने विनिश्तेषु यत् । पाण्डवेषु वन राजन् ममनसु पुनः पुनः । प्रवर्पतः परमानान नस्य मितान् बइन् । अथवा विभुयेयुः किं पुनामपोनयः । अम्दती फालाना होगाण्डों धनुषां वरं । केयवासर्वभूतानां चकाणच मुदर्शनं । वानरी रोचमानय केतुः केतुमतां वरः। एवमेतानि स रथो वहन् सतहयो रणे। आययिष्यतिते राजन् कानक्रमिवोधत । तस्याय वसुधा राजनिषिता भरतर्षभ। यस्य भीमार्जुनौ योधा म राजा राजसत्तम। नया भोमहतप्राया ममन्ती तब वाहिनीं। दुर्योधनमुपादृष्टा यं याम्यन्ति कारवाः । न भीमार्जुनयो ता सस्सन्ने विश्यं विभी। मव पुधा महाराज राजामयानुसारिणामस्वास्वामय नानि पाचनाय सकेकया। २ म ·२७० श्रीमहाभारत [यानमन्धि प० प्रथाय५९॥५४॥ ७ पाल्पयाःसरसेनाय मर्ने वामवमानते। पार्थं वेति गताः मचे वीर्यशास्तस्य धीमतः । भन्या ध्यस्य विरुधन्ते तर पुत्रैः सदैव ते । अनहोनेव तु बधे धर्मयुतान् विकर्मणा । योऽभयत् पाण्डुपुत्वान् यो विदेष्टाऽधुनाऽपि वै । सापायनियन्तव्यः मानुगः पापपुरुषः । नव पुत्लो महाराज नानुशोचितुमर्हसि । द्यूतकाले मया प्रोक्र विदुरेण च धीमता। यदिदं ते विलपितं पाण्डवान् प्रति भारत। अनीने राजेन्द्र मवमेतनिरर्थक। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानन्धर्ववणि सञ्जयवाक्ये विपञ्चायोऽध्यायः ।। ५३ ॥ ॥ दुयोधन उवाच ॥ न भेतव्य महागज न शोच्या भवता वयं । समर्थाः स्म परान् राजन् विजेतुं समरे प्रभो। वने प्रवाजितान् पार्थान् यदायान्मधुसूदनः। महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमदिना । केकया धृष्टकेतुश्च धृष्टद्युवश्च पार्यतः। राजानश्यान्वयुः पायान वहवाऽन्येऽनुयायिनः । इन्द्रप्रस्यस्य चादूरात् समाजग्मुर्महारथाः । व्यगईयश्य सङ्गम्य भवन्नं कुरुभिः सह । ते युधिष्ठिरमासोनमजिनेः प्रतिवामित । कृष्णप्रधानाः संहत्य पर्युपासत भारत । मत्यादानच राज्यस्य कार्यमूचुनराधिपाः । भवतः मानुबन्धस्य ममुच्छेदं चिकीर्षवः। युवा र मयोकास्तु भीभोणकपास्तदा । ज्ञातिक्षयभयाद्राजन् भोतेन भरतर्षभ । नतः स्थास्यन्ति समये पाण्डवा इति मे मतिः । समुच्छेदं हि न. कन्नं वासदेवचिकीर्षति। एते च विदुराल मर्चे यूयं पध्या मता मम। धृतराष्ट्रसु धर्मशो न बध्यः कुरुसत्तमः । समुच्छेदश्च कृत्स्नं न: कला तात जनाईनः । एकराज्यं कुरूण स्म चिकोर्षति युधिष्ठिरे। तत्र किं प्राप्तकार्यमा प्रणिपातः पलायनं। प्राणान् वा परित्यज्य प्रतियुद्यामहे परान्। प्रतियुद्ध त नियनः स्यादस्माकं पराजयः। युधिष्ठिरस्य स वै पार्थिवा ववर्तिनः । विरजराष्ट्राय वयं मित्राणि कुपितानि मः । धिक्कताः पार्थिवः सर्वः स्वजनेन च सर्वशः। मणिपाने न दोषोऽम्ति मन्धिनः पाश्वतीः समाः। पितरन्वेर शोचामि प्रशानेत्र जमाधिप। मायते दुःखमापन क्लेभं प्राप्नममन्तकं । कृतं हि तव पुचेय परेषामवरोधन। मप्रियाय पुरवतत् विदितं मरोत्तम ने राजा धृतराप्रस्य मामात्यस्य महारथाः। वरं प्रतिकरिष्यन्ति कुली छेदेन पाण्डवाः। ततो द्रोणोऽत्रयीत् भोमः कपो ट्राणिय भारत। मला मी महती चिन्तामास्थित व्यथितेन्द्रिय अभिद्रुग्धा. परे चेन्ना न भेतव्य परन्तप । मममधीपरे जेतुममान् युधि समाम्यितान् । रकेकम: ममीः स्मो विजेतुं मध्यपार्थिवाम् । पागयतु विनयामा दर्पमेषा मित: मरैः। पुरकेन हि भोमेण विजिताः भवपार्थिवाः । गते पितयेतिगद्धो रथेनकेन भारत। जघान मुमस्तेया सरन्थः कुरुमत्तमः। मनसे घर जग्मुर्देवानमिग भयात् । म भीमः सुममर्थोऽयममामिः महितो रणे । परान् विजेतुं तरमात व्यतु भोभरतर्षभ। रोयेयां निश्या धामीन तत्कालीमिततेजमा। पुरा परेषां पिरोयानाकीत वावनिमी। अमान् पुनरमी मा पर्मया जेठमाइये।। २ ·ग्राममन्धि | अथाय २४।] ॥ उद्योगपर्व । १७१ . छिनपता: परे सद्य वीर्यहीनाय पाण्डवाः । प्रस्मसंस्था च पृथिवी वर्तते भरतर्षभ । एकार्था: सुखदुःखेषु समानीताय पार्थिवाः । अथमिं प्रवियुस्ते समुई वा परन्तप । मदर्थं पार्थिवा: सर्वे तदिद्धि कुरुसत्तम । उन्मत्तमिव चापिला प्रहसन्तीह दुःखितं । विलपन्तं बहुविध भीतं परविकत्यने । एपा कैकयो राज्ञा समर्थः पाण्डवान् प्रति । प्रात्मानं मन्यते सा व्येतु ते भयमागत। जेतुं ममया सेना मे वामकोऽपि न यक्रुयात्। इन्तुमच्य्यरूपेयं ब्रह्मणेऽपि स्वयम्भुवः । युधिष्ठिरःपुरं हिला पञ्च ग्रामान्म याचते। भोतो हि मामकात् सैन्यात प्रभावाचैव मे विभी। समर्थ मन्यसे यच्च कुन्तीपुत्वं टकादरं । तन्मिथ्या न हि मे धन प्रभावं वेमि भारत । मसना हि गदायुद्धे पृथिया नास्ति करन] नामीत् कचिदतिक्रान्ता भविता न च कश्चन । युको दुःखोषियाई विद्यापारगतस्तया । तस्मात् न भोमान्नान्ये यो भय में विद्यने क्वचित् । दुर्योधनसमा नास्ति गदायामिति नियमः। सङ्कर्षणस्य भद्र ने यत्तदैनमुपावतं । युद्धे सहर्ष समो बलेनास्त्याधिको भुवि। गदाप्रहारंभीमो ने न जातु विसईत युधि। एकं प्रहारं यं दद्यां भीमाय रुषितो नृप । स रवैनं नयेत घोरः विप्र वैवखतक्षयं। दृश्यञ्च गदाहस्तं राजन् द्रष्टुं वृकोदरं। सचिर प्रार्थितोष मम नित्यमनोरथः । गदया निहतो घाजी मया पार्थो कोदरा। विभोर्णगाव: पृथिवों परामः प्रपतिष्यति । गदापहाराभिहतो हिमवानपि पर्वतः । सकृन्मया विधीयत गिरिः मतमइस्रधा। मचायतत् विनानाति वासुदेवाजुना तथा । दुर्योधनमभी नास्ति गदायामिति निययः । तत्ते हकोदरमयं भय व्यतु महाहवे। व्यपनेष्याम्यहं धेनं मा राजन् विमना भव । तस्मिन् मया हते तिप्रमजुनं यहवो रथाः। तुल्यरूपा विशिष्टा वा स्यन्ति भरतर्षभ। भीमा द्रोण: कृपा द्रणिः की भूरियास्तया। प्राग्ज्योतिषाधिप. सन्यः मिन्धुराजा जयद्रथः। रकैक रपां शक्तस्तु इन्तुं भारत पाण्डवान्। समेतास्त क्षणेनेतान्यन्ति यमसादनं। ममया पार्थिवीमेना पार्थमेक धनञ्चय कस्मादमका नि तुमिनिहेतुर्न विद्यते । परमातस्त भीमेण मतयोऽय महसभः। द्रोण्द्राणिकपश्चैव गन्ता पार्थो यमवयं । पितामहाऽपि गाड्नेयः शान्त नोरधि भारत। महापिसो जजेदेवैरपि सुदुःसहः । न हन्ता विद्यते चापि रागन् भीमर क्शन । पित्रा धुनः प्रभवन नाकामस्व मरियम । ब्रह्मर्षय भरदामात् दोशॉप नाना द्रोणन महाराज ट्रोणिय परमास्ववित् । कृपयापार्यमुख्याध्य मार्ग का दति। मरस्तम्नाद्भवः श्रीमानस्य इति मे मतिः । अयोनिशानयन्दै निनदनातु अश्वत्यायो महाराज म च शरः म्यिता ममा मर्च स्तेमग टेकन्या महार! भक्रयापि व्ययां कुर्यु संयुगे भरतर्षभ । मेनेशामईन कनिदिहूँ। कहिताम्त मरव्याध नियन्ति धनञ्चय मोहोरटपाररान्तीन . .

·१७२ ॥ श्रीमहाभारत [यानमन्धि प० । अध्याय ५४।१५। - अनुज्ञातय रामेण मत्समाऽमीति भारत। कुण्डले रुचिरे चास्ता कर्णस्य सहजे शुभ। ते मद्यर्थे महेन्द्रेण याचितः परन्तपः। माघया महाराज यया परमभीमया। तस्य भतेयापगूढस्य कस्माजीवेद्धनमयः। विजयों मे ध्रुवं राजन फलं पाणविवाहित। अभिव्यक्तः परेषाञ्च कृत्स्नो भुवि पराजयः । अहा' किन भोभोऽयं प्रयुतं इम्ति भारत। तत्ममाय महेय्यासा द्रोणद्रोणिकपा पिा संसप्तकानां धन्दानि उत्त्रियाणां परन्नप। अर्जुनं वयमस्मान्वा निहन्यान कपिकेतनः । तञ्चालमिति मन्यन्ते सव्यसाचिवधे कृताः। पार्थिवाः स भवस्तिभ्यो अकस्मायथते कथं । भीमसेने च निहते कोऽन्या युध्येत भारत । परेषां तनामाचल यदि वेत्थ परन्तप । पञ्च ने भ्रातरः मधे धृष्टद्युम्नोऽथ सात्यकिः। परेषां समरे राजन योधाः सारं बलं मत । अस्माकन्तु विशिया ये भीमद्रोणकपादयः । द्रोणिकर्तनः कर्णः भीमदत्तोऽथ वाहिकः । प्राग्ज्योतिषाधिपः भल्य श्रावन्योऽथ जयद्रथः । दुशासनो दुःसहय दुर्मुखद्य विशाम्पते। श्रुतायुचित्रमेनद्य पुरुमित्रो विविंशतिः । भली भरिश्रवगाथैव विकर्णश्च नवात्मनः। अताहिण्या हि मे राजन् द का च समाचताः । प्यूनाः परेषा मन्नेव कस्मान्मे स्यात् पराजयः । वन विगुणतो होनं योध्यं प्राह दृहस्पतिः। परेभ्यस्विगुणा चेयं मम राजन्ननीकिनी। गुणहोने परषाश्च बहु पग्यामि भारत । गुणेदयं बहुगुणमात्मनय विशाम्पते ! रतत् मय समाज्ञाय बलाय्यं मम भारत । न्यूनतां पाण्डवानाच न मोहं गन्तुमर्हसि । इत्युक्त्वा सञ्चयं भूय. पर्यपछत भारत । विविरमः प्राप्तकालानि ज्ञाला परपुरश्चयः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि दुर्योधनवाक्ये चतु पञ्चाशोऽध्यायः ।। ५.४ ॥ ॥ दुर्योधन उवाच ॥ वाहिणी. मप्त सन्चा गजभिः मह सञ्जय। किंखिदिच्छति कौन्तेयो युद्धप्रेमयुधिष्ठिरः । ॥ मञ्चय उवाच ॥ अतीव मुदिता राजन युद्धमेमुर्म्युधिष्ठिरः । भीमसेनार्जुनी चोभी यमावपि न विभ्यतः। १९९४ रथन्तु दिव्य कान्तयः मा विभाजयन्दिशः। मन्त्रं जिज्ञासमान. सन् षोभत्स : समयोजयत्। नमपग्याम मन्नई मे विद्युद्युतं यथा । समन्नात् ममभिध्याय दप्यमाणोऽभ्यभाषत । पूवरूपमिदं पश्य वयं गेष्याम भअय। बीभत्सुमी यथावाच नयाऽवैम्यहमयुत । ॥ दुधन वाप । ममस्याभिनन्दस्तान पार्थामधपराजितान्। अर्जुनम्य रथे हि कथमयाः कथं ध्वमाः ।। मप्रय उवाच॥भाममः महमण बचित्र विशाम्पतरूपाणि कल्पयामाम त्वष्टा धाता पदा विभो। वगेहि नरिमन रूपाणि चकुम्ते देवमायया । महाधनानि दिव्यानि महान्ति च वधूनि च । भीममेमानुरोधाय हनूमाम् मारुतारमशः । प्रात्मप्रतिति मस्मिन् वा भारोपयिथति। मम्मा दियो योजममात्रमन्तरं स नियंगईध रुगेट वे ध्वज.! मसन्नतेसा मभिः महनोऽपि तथा हि माया विहिता मा मम । पाका प्रमुः प्रकामते न पकवणं मच प्रिक्नुि नत् । नया भगो विहितो मामनेन यहाकार दृश्यने रूपमस्य । .N - ॥

·. धानन्धि पा अध्याय । १५१९1] ॥ उद्योगपर्व। ययाऽमिधूमो दिवमेति रुद्धा वर्णन् बिभ्रत् वैजमांचित्ररूपान्। तथा ध्वजो विहिता भामनेन न चेद्वारो भविता नोत रोधः। श्वेतास्तस्मिन् वातवेगा: मदया दिव्या रथाचित्ररथेन दत्ताः । भुयन्तरोने दिवि का नरेन्द्र रया गतिहीयते नात्र सम्बा। अंतं यत्तत्पूर्यते नित्यकाल हतं हतं दत्तवरं पुरस्तात् । तथा राज्ञो दन्तवा वृहन्तो रथे युक्ता भान्नि तीर्यतुल्याः । सक्षप्रख्या भीमसेनस्य वाहा रथे वायोस्तुच्यवेगा बभूवुः । कल्माषाङ्गास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा धात्रा दत्ताः प्रीयता फालानेन । भ्रातुर्योरस्थ स्वस्तरङ्गैर्विमिटा मुदा युक्ताः सहदेवं वदन्ति । माद्रीसुतं नकुले वाजमोद महेन्द्रदत्ता हरयो वाजिमुख्याः । समा वायोलबन्नस्तरखिनो वहन्ति वीरं हवाईं ययेन्द्र । तुल्याश्चैमिर्वयसा विक्रमेण महाजवाश्चित्ररूपाः सदश्वाः १९२९० सौभद्रादीन् द्रौपदेयान् कुमारान् वहन्यश्या देवदत्ता इन्तः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि मञ्जयवाक्ये पञ्चःपञ्चामोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ कांस्तव मञ्जयापश्यः प्रीत्यर्थन समागतान्। ये योत्पन्ने पाण्डवार्थे पुत्त्रस्य मम वाहिनीं। ॥ सञ्जय उवाच ॥ मुख्यमन्धकष्ष्णोनामपश्यं कृष्णमागत। चेकितानञ्च तत्रै युयुधानञ्च सात्यकि। पृथगौहिणभ्या तु पाण्डवानमिश्रितो । महारथा समाख्यानावुभा पुरुषमानिना। अक्षाहिण्याऽय पाश्चात्या दशभिस्तनत. । सत्यजित्प्रमुखैरिधृष्टद्युतपुरोगमः। द्रुपदो वर्द्धयन्मानं शिखण्डिपरिपालितः । उपायात् सर्वसैन्यानो प्रतिच्छाद्य तदा वपुः । विराटः महपुत्लान्या श्रद्धेनैवात्तरेण च । सूर्यदत्तादिभिरिमंदिरायपुरोगमः । महित पृथिवीपाला भादभिस्तनयतया। श्राहियव सैन्यानां कृतः पार्थं समाथित.! भारासन्धिमागधश्च धृष्टकेतुय चेदिराट्। पृथक पृयानुप्राप्तौ पृथगवाहिणहता। कैकेया भ्रातरः पञ्च सर्व साहितकध्वमाः । दाहिणीररिताः पाण्डवानभिसंश्रिताः। रतानेतावतस्तत्र थानपरयं समागतान् । ये पाण्डवधि योत्स्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीं। यो वेद मानुषं व्यूई दैवं गान्धव॑मासुर । म तब सेनाप्रमुख धृष्टद्युम्नो महारथः भीम. मान्तनवो राजन् भागः तृप्त मिखण्डिन.1 तं विराटोऽभिसंस्थाता मार्दू मस्यैः प्रहारिभिः। व्यष्ठस्य पापुनस्य भागो भद्राधिपावली । तो तु नकाब्रुवन् केचित विधमा नो मताविति । दुर्योधनः महसुतः साईधारयतेनच। प्रायाथ दाक्षिणात्याय भीममेनस्य भागत.। अर्जुनस्य तु भागेन कर्ण वैकर्तनो मत. 1 अश्वत्थामा विकर्षय सैन्धवय जयद्रथः । अमक्याशिव ये फेचित् पृथिव्या शूरमानिनः । मधास्तान नः पार्थः कल्पयामास भागतः । महेवामा राजपुत्रा भातरः पञ्च कैकयाः। कैगनेव भागन कला योत्स्यन्ति संयुगे। नेपामेव कृतो भागा मालवाः शाल्लकास्तथा। विगतानाच वै मुख्या या मौ संसप्तकाविति । दुर्योधनसता: मम्व तथा दुःशासनस्य चामभद्रेण तो भागो रागांचव इदन्न । द्रौपदेया महेवामा सुवर्णविकृतध्वनाः। धृथुपमुखा द्रोणमभियास्यन्ति भारत। चेकितानः सोमदत्तं देरये यो भिछति। भोजन्तु छतवर्माण युयुधानो युयुत्सति । - - ·१७४ ॥ श्रीमहाभारत [धानमन्धि पा अध्याय ५६ । १r - २२॥ सहदेदतु माद्रेय. मरः सङ्कन्दनो युधि, स्वयं सङ्कल्पयामास श्यालं ते सुबलात्मज । उलूकं चैव कैतव्यं ये च सारखता गणाः। नकुलः कल्पयामास भागं माद्रवतोसुतः। ये चान्ये पार्थिवा राजन् प्रत्युद्यास्यन्ति संयुगे । ममाहानेन तांचापि पाण्डुपुत्ता कन्पयन्। एवमेषामनीकानि प्रविभक्कानि भागमः । यत्ते कार्य सपुत्त्रस्य क्रियतां तदकालिकं । ॥धृतराष्ट्र उवाच॥ न मन्ति सर्व पुत्ला मे मूढा दुतदेविनः । येषां युद्ध वलवता भीमेन रणमूर्द्धनि । राजानः पार्थिवा सर्वे प्रोचिताः कालधर्मणा । गाण्डीवाग्निं प्रवेत्यन्ति पतङ्गा दुव पावकं । विद्रुता वाहिनी मन्य कृतवरैर्महात्मभिः । ता रणे केऽनुयास्यन्ति प्रभमा पाण्डवयुधि। सर्व धातिरथा: शरा: कीर्तिमन्तः प्रतापिनः । सूर्यपावकयोस्तु न्यास्तेजसा समितिञ्जयाः। येषां युधिष्ठिरो नेता गोप्ता च मधुसूदनः। योधौंच पाण्डवी बोरी सव्यसाचिट्टकोदरौ। मकुतः महदेवय धृष्टद्युम्नश्च पार्थतः । सात्यकि पदश्चव धृष्टद्युम्नश्च मानुजः । उत्तभाजाच पाचात्यो युधामन्युश्च दुर्जय.। शिखण्डी इत्नदेवश्च तथा वैराटिरुत्तरः। काययोदयव मत्स्या: सर्च सञयाः। विराटयुचो वमुश्च पाच्चानाच मभद्रकाः । थेषामिन्द्रोऽप्यकामाना न हरेत् पृथिवीमिमां । बोराणां रणधीराणां ये भिन्द्यु. पर्वतानपि । तान् सर्वगुणमम्पन्बानमनुष्यप्रतापिनः । क्रोगतो मम दुप्युत्ता योद्भुमिच्छति सञ्चय। ॥ दुयाधन उवाच ॥ उभी व एकजातीया नथाभा भूमिगाचरौ। अथ कस्मात् पाण्डवानामेकता मन्यसे जयं । पितामहश्च द्रोणच रुपं कर्णश्च दुर्जया जयद्रथं मोमदत्तमश्वत्थामानमेव च। भनेजसो महयामानिन्द्रोऽपि महितोऽमरैः। अशक्तः समरे जेतुं किं पुनस्तात पाण्डवाः। मर्च च पथिवीपाला मदर्थे तात पाण्डवान्। वार्या शतमतः शूरा. ममः प्रतिपाधित। भ मामफाम् पाण्डवाम् ममीः प्रतिवीवित । पराक्रान्तो धई पाण्डून् मपुत्लान् योद्धमाहवे । मन्प्रिय पार्थिवाः ममें ये चिकीर्षन्ति भारत। ते तानावारयियन्ति रेणेयानिव तन्तुना । महता रयगेन भरजांचय मामकः । अभिद्रुता भविष्यन्ति पाञ्चाला: पाण्डवै. मह । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ उन्मत्त इव मे पुचो विनपत्येष मन्नय। महि यता रणे जेतुं धर्मराज युधिष्ठिर । जामानि हियथा मीमा पाण्डसना पाखिना। पनवत्ती मपुराणां धर्मज्ञानां महात्मना । चतो मागेपपदयं विपई नमहात्मभिः। किन्तु मनय मे भूहि पुनस्तेषां विति। कस्तान्तरम्विना भूयः सम्दीपपनि पाण्डवान् । अभिता महेप्यामान् रुविधा पाक्कानिय । मअप आच ॥ धृष्टद्युधः मतान् मन्दीपयति भारत । युध्यध्वमिति माभेष्ट युद्धादरतमत्तमाः। चेकरित पार्थिवास्तव धानराण भवताः । पुढे समागमिष्यन्ति तमुने सम्बमडले। नान मचाना मुझम् मानुबन्धान ममागताम् । सहभेकः ममादाम्ये तिमिभन्यानिवोदकात्। भोलिपंक द्रोनि जय मुशाधनारतासावि निरोग्यामि बलेव मकरानयं। मपा गुरनामा प्रांद राजा युधिष्टिरमा धेच मार्यय पासामाः पाण्डवैः मह । मन मगधिपता: ममामाः समुहर। नामामिला महावादी पार्ष व्याम्यित। ।

·- धानमन्धि प। अध्याय ५६ । ५01) ॥ उद्योगपर्व १७५ समर्थमेकं पर्याप्तं कारवाणां विनिग्रह। पुरम्नादुपयाताण कारवाणी युयुत्सती । भवता यदिधातव्यं नत्र.श्रेयः परन्तप । सदामादपयातानां भग्नानां शरणैपिण। पौरुपं दर्शयन हरो यस्तिष्ठेदयनः पुमान् । क्रीमीयात्तं सहस्रेण इति नीतिमतां मत। म त्वं भूरय वीरश्च विक्रान्तय नरर्षभ । भयातीनां परित्राता मंयुगेषु न मयः । एवं वुवति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिर। धृष्टद्युब उवाचेदं मा वचो गतसाध्वसं । मान् ननपदान् सूत तथा दुर्योधनस्य ये। सबाक्षिकान् कुरुन् घूया प्रातिपेयान् शरदतः । सतपुत्र तथा द्रोणं महपुत्त्रं जयद्रथ । दुःपासनं विकर्णञ्च तथा दुर्योधनं नृपं । भीमञ्च ब्रूहि गवा लमार गच्छत माचिरं। युधिष्ठिरः माधुमेवाभ्युपेया मा वोऽवधीदर्जुना देवगुप्तः । राज्यं दातुं धर्मराजस्य वर्ण याच वै पाण्डवं लोकवीरं । नेतादृशी हि योधाऽम्ति पृथिव्यामिह कथन। यथाविध. मन्यमाची पाण्डव मत्यविक्रमः। देवहि महतो दियो रथा गाण्डोवधवन. 1 न स जेयो मनुष्येण मास्म कृदं मनो युधि । दति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि मञ्जयवाक्ये षट्पञ्चामोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच॥ चत्त्रतेजा ब्रह्मचारी कामारादपि पाण्डवः। तेन संयुगमेष्यन्ति मन्दा विनपतो मम । दुर्योधन निवतख युद्धाद्भरतमत्तम । नहि युद्ध प्रशमन्ति मावस्यमरिन्दम । अलमद्ध पूधिव्यास्ते महामात्यस्य जीवितुं । प्रयच पाण्डुपुत्राणं यथोचितमरिन्दम । एतद्धि कुरव' मन्त्र मन्यन्ते धर्महित। यत्त्वं प्रधान्ने मन्येथाः पाण्डुपुत्वैर्महात्मभिः । अडमा समवेचस्व पुच स्वामेव वाहिनी । जान एष तवासावस्वं तु मोहान बुध्यमे । न घई योद्भुमिच्छामि नेतदिच्छति वाहिकः। नच भोमा नच द्रोणे नाश्वत्थामा न सञ्जयः। न मामदत्तो न गती न कृपा योङ्गुमिच्छति । सत्यमत पुरुमित्रो जयो भूरिभवास्तथा । येषु सम्प्रतितिष्ठेयु. कुरवः पीडिता. परः। ते योद्धुं नाभिनन्दन्ति तत्तुभ्यं नात रोचती । न त्वं करोपि कानेन कर्ण: कारयिता तव । दुःपासनच पापात्मा गनियापि मावत । ॥दुर्योधन उवाच ॥ नाई भवति न द्रोणे नान्यत्यानि न सञ्चये । न भीमे नच काम्बोजे न रुपे नच वाहिके। सत्ययते पुरुमित्र भूरिश्रनि वा पुन. । अन्येषु या नावकेषु भारं कला समाइये। प्रहच नात वर्षय रणयचं वितत्य वै। युधिष्ठिरं परं कृत्वा दीविना पुरुषर्षमा । रथो वेदी खुप खो गदा मुक् कवचे पद' । चाही या मे मरा दी हविर्यशः । आत्मयशेन नृपने इष्टा देवखन रणे। विजित्य घ ममेव्यायो हतामिचा श्रियाती। प्रहच तात कर्णय माता दुशासनय मे। रते वयं हनियाम. पाण्डगन् ममरे त्रय। अई हि पाण्डवान् हत्वा प्रमामाथिवामिमा । माच हत्वा पाण्डुपुत्वा भोकार शिमिम। व्यकं में गीवितं राज्यं धनं मर्थच पार्थिव । न जातु पाण्डर माई वमेवमहमच्युत । यावद्धि सथानीनाया विधेयक मारिय । तावदप्यपरित्याज्य भूम, पाण्डवान् पनि ।

·१७६ ॥ श्रीमहाभारत [यानमन्धि पा अध्याय ५७१५८१ २६५५ । २१२. १२९ ॥ धृतराष्ट्र उवाच॥ सान् वस्तात शोचामि त्यतो दुर्योधनो मया । ये मन्दमनुयास्यवं यान्तं वैवखतव्यं । रुरुणामिव यूथेषु व्याघ्रः प्रहरतां वरः । वरान् वैरान हनियन्ति समेता युधि पाण्डवाः । प्रतीपमिव मे भाति युयुधानेन भारती। व्यस्ता मीमन्लिनी यस्ता प्रदृष्टा दीर्घबाहुना । सम्पूर्ण पूरयन भूयो बत्तं पार्थस्य माधवः । भेनेयः समरे स्थाना वीजवत् प्रवपन् परान्। सेनामुखे प्रयुद्धानां भीमसेना भविष्यति । तं मचे संश्रयिष्यन्ति प्राकारमकुतोभयं । यदा द्रक्ष्यसि भीमेन कुञ्चरान् विनिपातितान्। विशीर्णदन्तान् गि-भान् भित्रकुम्भान् सशोणितान्। नानभिप्रेक्ष्य सङ्गामे विशीर्णानिव पर्वतान् । भोतो भीमस्य संस्पात् समत्ताऽसि वचनथ मे। निर्दग्धं भोममेनेन सैन्यं इतरथदिपं । गनिमनेरिव प्रेक्ष्य मतोऽसि वचनस मे। महद्दो भयनागामि नचेच्छाम्यथ पाण्डवैः । गदया भीमसेनेन हताः थममुपैथय । महावनमिव छन्नं यदा द्रक्ष्यसि पातितं । बलं कुरूणा भीमेन तदा स्मताऽसि मे वच,। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतावदुवा राजा तु सन्चास्तान् पृथिवीपतोन्। अनुभाय्य महाराज पुनः पप्रच्छ सञ्जय। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५७ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ यदनां महात्माना वासुदेवधनञ्जयो । तम्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ इथूबे वचनं तव। ॥ सञ्चय उवाच ॥ श्टणु राजन् ययादृष्टा मया कृष्णधनञ्जयो। ऊचतुश्चापि यद्दोरी तत्ते वक्ष्यामि भारत। पादाङ्गलोरभिप्रेक्ष्य प्रयतोऽई कृताञ्जलिः । शद्धान्तं प्राविशं राजबाख्यातुं नरदेवयोः । भवाभिमन्युर्न यमा देशमभियान्ति ये। यत्र कृष्णा च कृष्णा च सत्यभामा च भामिनी। भी मध्यामवचीवावुमा चन्दनरूपिता । सम्विनी वरवस्ता तो दिव्याभरणभूषिता। भेकरवविचित्रन्नु काञ्चनं महदामन। विविधास्तरणाकोण यबामातामरिन्दी। अर्जुनोमगा पादा केशवस्यापलक्षये। अर्जुनस्य च कृष्णायां सत्यायाश्च महात्मनः। फाधर्म पादपीठन्तु पाथी मे प्रादिया पदा। नदई पाणिना म्पृष्ट्वा ततो भूमानुपावि। ऊोगनती पादा पार्थस्य शुभलक्षणा । पादपीठादपपता तथापरयमई भी। ग्गामी वृहन्ता नमणी मालस्कन्धा विवाहनी । एकासनगती दृष्वाभयं मा महदावियत्। रविष्णुममानी मन्दारमा मावयुध्यते । संश्रयात् भीमद्राणाभ्या कर्णस्य च विकत्यनात् । निदेसमाविमा यस्य मानमास्य सोस्यने । महत्वा धर्मराजस्य निययो मे तदाऽभवत् । पत्कृनयापपानाभ्यामाच्छयो सधमकियः । प्रअलि मूझिं मन्याय ना सन्देशमचादयं । धनुगुल किमान पाणिमा मनतर्ण पादमागमयम् पार्थः फेशवं ममचोदयत्। स्तरियोत्याय माभरणभूषितः । मोर्योपमः शि: मंदियो मामभाषत । वार भवदतां ग्रेठो सादिनी वमधमा। पासमी धाराहाणी टापूचा मुदाहणण। वानी माय सिरममश्विना । पोषमामिष्टाची पचाइदयहारि। ॥ वासुदेव का मंप्रदं वचो या धृतराईमनीषिणः कुरुमुव्यय भीमय द्राणायापि पटाखतः । - - ·यानमन्धि प० अध्याय ५८११८] 'उद्योगपर्व १७७ , . श्रावयार्वचनात् सत ज्यठानप्यभिवादयन् । यीयमच कुशल पश्चात् पृष्वमुत्तरं। यजध्वं विविधैर्यजविप्रेभ्या दत्तदक्षिणाः । पुदीरय मोदध्वं महदा भयमागतं ।। थाम्त्यजत पावभ्य सुतान् प्राप्नुत कामजान्। प्रियं प्रियेभ्ययरत राजा हिवरते जये। एएमेतत् प्रर्दू मे हदयानापसपति । यहोविन्देति चुक्रोप कृष्णा मा दूरवासिन । नेजोमयं दुराधर्ष गाण्डीवं यस्य कार्मुकं । महितीयेन तेनेह वैरं व. सव्यमाचिना। भद्वितीयं पुन. पार्थ क मार्थयितुमिच्छति । यो ने कालपरोतो वाऽप्यपि साक्षात् पुरन्दरः। बाहुभ्यामुद्दइन् भूमि देहेत् क्रुद्ध दमाः प्रजा.। पातयेत् विदिवाइवान्योऽर्जुनं समरे जयेत् । देवासुरमनुष्येषु यक्षगन्धर्वभागिषु । नतं पश्याम्यई युद्धे पाण्डवं योऽभ्ययाद्रणे। यत्तविराटनगरे श्रूयते महदहुतं । एकस्य च बहनाञ्च पर्याप्त ननिदर्शनं एकेन पाण्डुपुत्त्रेण विगटनगरे यदा ! भग्नाः पचायथ दिन पर्याप्तं तनिदर्शनं । बल वीर्यश्च तेजश्च शोधता लघुहस्तता। अविषादय धैर्यश्च पार्थान्नान्यत्र विद्यते। इत्यनवीसृषीकेश. पार्थमुद्धर्षयन् गिरा। गर्जन् समयवर्षीव गगने पाकशासनः । केशवम्य वचः श्रुला किरीटी श्वेतवाइनः। अर्जुनस्तन्महदाक्यमत्रवोद्रोमहर्षणं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि सञ्जयवाक्ये अष्टपञ्चायोऽध्यायः ॥ ५८॥ ॥ वैम्पायन उवाच ॥ मञ्चयम्य वच' श्रुत्वा प्रज्ञाचक्षुर्जनेश्वरः। ततः मझ्यातुमारेभेनदचो गुणदोपतः । मसमाय च मौतम्येण गुणदोषाविचक्षयं । यथावन्मतितत्त्वेन जयकाम: सुतानप्रति अलावतं विनिचित्य याथातथ्येन बुद्धिमान् । मति मझ्यातमारेभे तदा वे मनुजाधिपः। देवमानुषयो. प्रतया तेजमा चव पाण्डवान् । कुरून् मन्याऽस्पतरया दुर्योधनमधाब्रवीत् । दुर्योधनेयं चिन्ता मे भद्यत्र व्युपशाम्यति । सत्यं होतदहं मन्ये प्रत्यचं नानुमानत.।, आत्मजेषु परं घेई ममतानि कुर्वते । प्रियाणि चैया कुर्वन्नि ययाति हितानि च ।' एवमेवोपकण प्रायसो तदयामहे । इच्छन्ति बाल मन्तः प्रतिकर्नु महप्रियं । अमि. साचियकत्ती म्यात् खाण्डवे नत्यतं स्मरन् । अर्जुनम्यापि भीमास्मिन् कुरूपाराममागमे। जातियाऽभिपन्नाय पाण्डवानामने कभः। धर्मादयः ममेयन्ति समाइता दिवाकरः। भीमद्रोपलादीनी भयादयनिर्मितं । रिरविषन्तः मरम्भ गमियन्तीति मे मटि । ने देव. महिना. पार्था म मक्याः प्रतिवीरितु । मानुषेण नरव्याधा बोर्वाचगारगाः। दुगसदं यम्य दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमा वारुण चाश्या दिव्या प्रारी नोयुधो। वानरय धजे दिव्या नि षड्जो धूमवदति । रथय चतुरन्नावा बन्द भनि मनः दिता। महामेघनिभयापि निघापः श्रूयते जनः । महानिमम रामहर! यसानिमानुपयार्य को सोको व्यवस्मति टेवान मरि दारं विदुः पार्थिव रहे। मतानि पञ्च फोन यो सहदेव पुयते । निगमगदूग्ध पानपद - - ·१७८ श्रीमहाभारत [यानमन्धि । अदाय ५८६॥ १९०५ यमाह भीमा द्रोणय रूपा द्रोणिस्तथैव च । मद्रराजस्तथा शल्या मध्यस्था ये च मानवा.। उहायाम्यिनं पार्थ पार्थिवरतिमानुप.. यशक्य रयशाईनं पराशेतुमरिन्दमं। भदृश बाहुवीर्येण कार्तवीर्य्यम्य पाण्डवं । चिपायेकेन वेगेन पञ्चवागमतानि य । मर्जुन महेष्वाम महेन्द्रीपेन्द्रविक्रम । निघ्नन्तमिव पश्यामि विमऽस्मिन्महाहवे। इत्येवं चिन्तयन् कृत्स्नमहोगवाणि भारत । अनिद्रो निसुखशासि कुरूणां समचिन्तया। ज्यादयोऽयं ममहान् कुरुणा प्रत्युपस्थितः । अन्य चेत् कनइ स्वान्तः समादन्या न विद्यते। प्रमो मेरोफ्ते नित्य पार्थस्तान न विग्रहः। कुरुभ्यो हि मदा मन्ये पाण्डवान् शक्तिमत्तरान्। रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि धृतराष्ट्रविवेचने एकोनपटोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ वैम्पायन उवाच ॥ पितरेतदन युवा धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्पणः । श्राधाय विपुलं क्रेाधं पुनरेवेदमानवीत्। प्रया देवमचिवा. पार्या स्युरिति यदाम्। मन्यते नद्यं व्येतु भवतो राजसत्तम । अकामदेषमयेगात् लोभात् द्रोहाच भारत । उपेठया भावाना देवा देवत्वमाप्नुवन्। इति देपायमो प्यामा मारदय महातपाः। जामदम्यय रामो न कथाममययत् पुरा। नेव मामुपवद्देवा, प्रजन्ने कदाचन । कामान् क्रोधात् नया लोभान देषाए भरतपम । पदा प्रमिय वायुय धर्म रेन्द्रोऽश्विनावपि । कामयोगात् प्रवत्रन पार्था दुखमानुयु । সন্ত মালা বিনা যা লস্ রূষণ। বেঘৰহ্মা প্লন স্বাস্থ মান। अपनेत काममयोगाम देयो नाभय लक्ष्यते । देवेषु देवमामालानी नदिकमियति । मयाऽभिगम्वित भयमातोदा प्रशाम्यति । दिधा मकवालोकान् परिचिय समन्ततः । पदा परम मंत्री देन युगा दियाफम. ! ममाप्यनुपर्म भषा देवेभ्या विद्धि भारत।

·मानन्धि प. अध्याय ६.१६११] । उद्योगपर्व लोकमाविकमेतन्मे माहाम्य दिनु विश्रुतं । श्राश्वासनार्थ भवत प्रोक्तं न वाघया नृप। नाई साघनो राउन् भूतपूर्व कदाचन । असदाचरित मतादात्मानं प्रथमति । पाण्डवाश्चैव मत्स्याय पाञ्चालान कैकय सह । सात्यकि वासुदेवञ्च तामि विजितान्मया। मरित' मागर प्राप्य यथा नश्यन्ति सर्वश । तथव ते विनत्यन्ति मामासाद्य सहावया। परा बुद्धि पर तेतो वोर्यञ्च परम मम । परा विद्या परो योगो ममतेभ्यो विभिप्यते । पितामहय द्रोणच कृप गन्य मलम्तया । अखषु यत् प्रजानन्ति सच तन्मयि विद्यते। इत्युक्त्वा सञ्चयं भूय' पर्यपृच्छत भारत। ज्ञात्वा युयुत्सो कार्याणि प्राप्तकानमरिन्दम । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि दुर्योधनवाक्ये पोऽध्यायः ॥ ६॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथा तु पृच्छन्तमतीव पार्थ वैचिवनोप्यं नमचिन्तयिवा । उवाच की तराष्ट्रपुत्त्र प्रहर्पयन् ममाद कारवाणां मिथ्या प्रतिज्ञाय मया यदस्खं रामास्टतं पद्ममय पुरस्तात् । विजय तेनामि तदैवमुतस्तेनान्तकाले प्रतिभाऽस्यतीति। महापराधे यपि यत्र तेन महर्षिणाऽहं गुरुण च सप्त. । गत भदग्धु द्यपि तिग्मतेजा समागगमष्यवनि महर्षि । प्रसादिनं यस्य मया मनोऽभूत् यूपया खेन च पौरुषेण । तदम्ति चाख मम मावशेष तस्मात् समर्योऽस्मि ममप भार निमेषमावात्तम् प्रमादमवाप्य पाञ्चालकरूपमत्स्यान्। निहत्य पर्थन महपुत्रपौत्नोंकानह सम्वजितान् प्रपत्य । २१५ पितामहस्तिष्टतु ते समीपे द्रोणश्च सर्वे च नरेन्द्रगुख्या' । यथा प्रधानेन वलेन गत्वा पार्यान् हनियामि मभेष भार । एवं ध्रुवन्त तमुवाच भीम कि क्त्यसे कानपरीतबुद्धे । न कर्श जानासि यया प्रधाने हते हता स्युटतराद्रपुचा । यत् खाण्डवं दायिता छतं हि कृष्णदितोयेन धनञ्चयेन । श्रुत्वैव तत् कर्म नियन्तुमात्मा युकस्वया व मह बान्धवेन । पाचापि शक्ति विदशाधिपस्त ददी महात्मा भगवान्महेन्द्र । भस्मोहतां ना समरे वियोणा चाहता द्रक्ष्यसि केन । यस्ते भर सर्पमुख विभाति मदाग्यमान्यैर्महित प्रयत्नात्। सपाण्डुपुत्ताभिहत गरौघे सह त्वया यास्यति कर्श नाम । ९५० वाणस्य भामस्य च कर्ण हन्ता किरीटिनं रचति वासुदेव.। यस्वादृशानाञ्च वरीयमाञ्च हन्ता रिपूर्ण तुमुने प्रगाढे। ॥ कर्ण उवाच ॥ मयं वृष्णिपतिर्ययोक्तस्त था च भूयाय नेता महात्मा । अई यदुक परुपन्तु किञ्चित् पितामहस्तस्य फल टाढा न्यस्यामि सम्वाणि न जातु म पितामहो द्रक्ष्यति मा सभायां वयि प्रमन्ते तु मम प्रभाव द्रक्ष्यन्ति सर्वे भुवि भ्राम 4 पाता। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इत्येवमुकारु महाधनुमान् हित्वा सभा ख भवनं जगाम भीष्मस्तु दयाधनमेव राजन् मध्ये कुछ पा माइमब्रुवाच। सत्यप्रतिज्ञ किन सूतपुचम्तया स भारं विषहेत कस्मात् । व्यूह प्रतिव्य मिरामि भित्त्वा नोकरय पन्यत भीम मेनात्। आदमयकातिनजयद्रथेषु चेदिधजे तिइति वाधिके च। अई इनियामि सदा परेपा महमनद्यायुतमय योधान्। यदेव रामे भगवत्यनिन्छे ब्रह्मनुवाए एनवांतदो। तदैव धर्मश नपद मष्ट वैकलनयाधमपूपच । स ·२८० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ यानसन्धि ए प्रथाय ११ १६९। ६३ । २४१. । । नयोक्रवाक्ये नृपतीन्द्रभीने निशिथ मनाणि गते च कणे वैचित्रवीर्यस्य सुतोऽल्पबुद्धिर्दुर्योधन शान्तनवं वभाष । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि कर्षवाक्ये एकपटोऽध्यायः ॥६१ ॥ ।। दुर्योधन उवाच । मदृभाना मनुष्येषु सर्वेषा तुल्यजन्मनां । कथमेकान्ततस्तेषा पार्थाना मन्यसे जयं। वयञ्च तेऽपि तुला वै वीर्येण च पराक्रम । ममेन वयसा चैव प्रातिभेन श्रुतेन च । अम्वेण योधयग्याम मोपवे कोपले तथा । सर्वे सा समजातीया सर्वे मानुषयोनयः । पितामह विजानीये पाथपु विजयं कथं नाहं भवति न द्रोणे न छपे न च वाक्षिके। अन्येषु च नरेन्द्रेणु पराक्रम्य समारभे । अहं वैकर्त्तन कर्णे धाता दुःशासनश्च मे। पाण्डवान् समरे पञ्च इनिश्याम गित गरे । नेता राजन्महायज्ञैर्विविधैर्भूरिदक्षिणै.। प्राधागस्तर्पयिष्यामि गोभिरवर्धनेन च । यदा परिहरिष्यन्ति रेगेयानिव तन्तुना। प्रतरिवानिव जले वाइभिमामका रणे । पश्यन्तरले परांस्तव रथनागसमाकुलान्। तदा विमाक्ष्यन्ति पाण्डवा स प केगव । । विदुर उवाच ॥ ११ मि यमं माइटद्धा नियितदनि । ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्म सनातन । नस्य दान पमा मिद्विर्ययावदुपपद्यते । दमो रामं तपो ज्ञानमधीतश्चानुवर्तते । दमों को यर्द्धपनि पवित्रं दम उत्तम। विपामा वृद्धतेजास्त पुरुषो विन्दने महत्। प्रत्याय व भूतानामदाम्नेभ्य मदाभय । येषाञ्च प्रतिषेधार्थ सत्त्वं सृष्टं स्वयम्भुवा । पायमेषु पयोदमभेोत्तम मतं । तस्य नि प्रवदयामि येश समुदयो दम । मा तिरहिमा ममता मत्यमाजवाइन्द्रियाभिगया धैर्य माईव हीरचापलं कामममरम्म मन्ताप यहधानता । रतानि यस्य रमिन्द्र म दास पुरुष' मृत । फामा सेभय दर्पय मन्युनिद्रा विक्त्यना मान दा च मोकय मतदाता निषेवते । पनिझमठं गहमतामात्य मतम् । नानुपायाऽम्पमु कामामामविपिन्तिता। भाद्रवप पुरुष पदामा. परिकीसिंग । मुहत मौसमम्पय प्रसभामामविदुध । मायरस समय मुगति मेध गति । पम पम्य भूतेभ्य मर्चपामभयं यत.। पचे परिणाम प्रग्यातो मोसम | साहिता मषनरमावादिनने जन । समुदस गोr HRTER प्रति। वर्मणा परितं पूर्व महिरावरितच यत्। नदेशामाय मारने दामा मगपरायणा काय वा माम्साय शामरामा निद्रियः। पाशाही पराक प्रभवाय कल्पते । मनमामिशाल पदं नोपसभ्यते । माRE मुनि श्य वा सहान् पधु मायमेगभिगन्यो । पासागपाश पनामा दिशि रतियामराभारने पति पधिपमपि विदुरपाय पियार विदुर नीमा मिसाप पार भगाश्यामपत् । परिचानिस्तान पूर्वगामिति गणम। ॥ RI.

·चाममन्धि प. अध्याय ६१६811 ॥ उद्योगपर्व। तमि दो अजुना धद्धा युगपत् सहचारिणे । तावुपादाय तं पायं अग्मतुः खचरावुभौ । तो विहायसमाक्रान्ता दृष्टा माकुनिकाना । अन्तरादिनिर्विवायन येन स्म गच्छतः। तथा समनुधावन्तं म्टगयुं शकुनार्थिन। प्रायमस्या मुनिः कश्चिद्ददाय कृताहिकः । तावन्तर्गवगी मोघमनुयान्तं महीचरं । किनानेन कारय पप्रच्छ म मुनिस्तदा। विचित्रमिदमार्य गह, प्रतिभाति मे । सबमाना हि सच पदातिरनुधावमि । ॥ माकुनिक उवाच ॥ पाश्रमेकमुभावती महिती हरतो मन । यद वै विवदियेते तत्र मे वधमेथतः। ॥ विदुर उवाच ॥ ता विवादमनुप्राप्त शकुना मृत्युमम्मिता। विम्य च सुदुर्बुद्धी प्रथिव्यां संनिपेततः । तो युध्यमानी संरचौ स्मृत्युपामवयानुगा। उपमृत्यापरिज्ञातो जग्राह मृगहा तदा। एवं ये ज्ञातयोऽयपु मियो गच्छन्ति विग्रह। मित्रवशमायान्ति सकुनावि विपहात्। सम्भोजन सहयनं सम्प्रभाऽथ समागमः । एतानि ज्ञातिकार्याणि न विरोध. कदाचन । ये म काले समनमः मचे दृवानुपासते। सिंहगुप्तमिवारयमप्रख्या भवन्ति । येथे सततमासाद्य दीना व ममामते। त्रियं ते सम्प्रयच्छन्ति विषयोभरतर्षभ । धूमायन्ते व्यपैतानि ज्दन्ति महितानि च। धृतराष्ट्रोन्मुक्कानीव शातयो भरतर्षभ । इदमन्यत् प्रवक्ष्यामि ययादृष्टं गिरी मया । श्रुत्वा तदपि कौरव्य यया श्रेयस्तया कुरु । वयं किरातः महिता गच्छामा गिरिमुत्तरं । ब्राह्मदेवकन्पय विद्याजम्मकात्तिकः । कुन गिरि सर्वममितो गन्धमादन दोयमानाषधिगणं सिद्धगन्धर्चमेवितं। तबापश्याम सर्वे मधुपौतकमारिकामरुमपाते विषमे निविष्टं कुममम्मित। आशविरक्ष्यमाणं कुवेरदयितं सध। यत् माथ पुरुषोमोऽयमरत्वं नियच्छति । अचतुर्दभते धबुद्धो भवति वै युगापति ने कथयन्ति मम माझश जमसाधकाः । तत किराताम्तदृष्टा प्रार्थयन्तो महीपते। विनइर्विषमे तस्मिन् सस गिरिगइरे। नयैव भव पुनोऽयं थिवीमेक इच्छति । मधु पश्यति माहात् प्रपातं नानुपाति। दुर्योधनो घोडुमनाः समरे सव्यसाचिनानच पश्यामि तेजोऽस्य विक्रम वा नथाविधं । एकेन रथमास्याय पृथिवो येन निर्मिता । भीमदोषाभूतय सन्त्रताः साधुयायिनः। विराटनगरे मनाः किनु तत् विस्मृतं तव। मतीरमाणे यो वराधमते वीवितं तव । द्रुपदो मत्स्यराजय संकुद्धय धमअयान पयेयुः समरे वातयु का समय। अंकुरष राजानं तराष्ट्र युधिष्ठिरं । युधतोहि दयायुद्धे नैकान्तेन भोजयः । इतिश्रीमहाभारते ऽद्योगपर्वमि पानमन्धिपर्वणि विदुग्वाश्ये विषष्टोऽयायः ॥ ११ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच । दुर्योधन विजानीहियत् वा वयामि पुत्रक । उत्पमन्यमे मार्गमनभिन्न स्वास्थग पधानी पाशुपत्तागों पत्तन प्रजिहोमि। पञ्चानामिव भूतानां महता तोकधारिणी। पुधिष्ठिरं हि कान्नेयं परंघर्षमिहाखितं । परा गतिमसंप्रेत्य म संतुमिहाईसि। ट ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ ग २५. १८२ [थानचन्धि प. अध्याय ६४ ५। भौममेनन्तु कौन्तेय यस्य नास्ति समो बले। रणान्तक तजसे महावातमिव द्रुम । सम्बशस्वमता श्रेष्ठ मेरु शिखरिणमिव । युधि गाण्डीवधन्वान को मु युथत बुद्धिमान् । धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्य कमिहाद्य न शातयेत्। शत्रुमध्ये भरान् मुञ्चन् देवराडऽयनीमिव । मात्यकियापि दुईर्ष सम्मतोऽन्धकदृष्णिषु । ध्वसयिय्यति ते सेना पाण्डवेयहिते रत । य पुनः प्रतिमानेन वीलोकानतिरिच्यते। तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्थेत बुद्धिमान् । एकता यस्य दाराश्च ज्ञातयश्च भवान्धवा । आत्माच पृथिवी चेयमेकतय धनञ्चय । वासुदेवोऽपि दुर्द्धर्षी यतात्मा यस्य पाण्डव । अविया पृथिव्याऽपि तदनं यत्र केशव । तिघतात मता वाकये सुहदामर्थवादिना । वृद्धं मान्नन भोमं तितिक्षम पितामह । माञ्च ब्रुव णं शश्रूप कुरूणामर्थदर्शिनं । द्रोण रूप विकर्णञ्च महाराजञ्च वालिक। एते धपि यथैवाई मन्तुमईसि तांस्तथा। सर्व धर्मविदो घेते तुन्यस्नेहाय भारत। यत्तदिराटनगर मह भ्रादभिरग्रत । उत्सृज्य गा सुमन्त्रस्तं बलं ते समशीयंत । यञ्चैव नगरे तस्मिन श्रूयते महदहुत। एकस्य च वहनाञ्च पर्याप्तं तन्निदर्शनं । अर्जुनस्तु तथाऽकार्षीत् किं पुन सर्च एव ते । सभाहनभिजानीहि मृत्याश्च परिपालय। इतिश्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि तराष्ट्रवाक्ये चतु पटाऽथाय ॥ ४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्का महाप्राजो धृतराष्ट्र सुयोधनं । पुनरेव महाभाग, मञ्जयं पर्यपृच्छत । धूहि मञ्चय यच्छेषं वासुदेवादनन्तरं । यदर्जुन उवाच वा परं काढल हि मे। ॥ सञ्जय उवाच ॥ वासुदेववच' श्रुत्वा कुन्तीपुत्तो धनञ्जय । उवाच काले दुर्द्धर्षी वासुदेवस्य पटवत' । पितामहं शान्तमयं धृतराष्ट्रश्च मञ्जय। द्रोणं कृपञ्च कर्णञ्च महाराजञ्च वाक्षिक। ट्रोणिच मोमदत्तच शकुनि चापिमायलं । दुःशासन मनञ्चैव पुरुमित्र विविति । विकर्ण चित्रसेनच जयसेनञ्च पार्थिव । विन्दानुविन्दावावन्यो दुर्मुखञ्चापि कारवं। भैन्धवंदु महशेव भूरिश्रवसमेव च । भगदत्तय राजानं जसमन्धश्च पार्थिव । चे चाप्यन्ये पार्थिवास्तत्र थोई भमागता कौरवाणां प्रियाथ । गुमूर्षक पाण्डवानी प्रदीप्ते समानीता धार्तराष्ट्रेण होत। पपान्याय कामलं वन्दनच समागता मदनन वाध्या' । इदं धूया समय राजमध्ये सुयोधनं पापकता निधान । अमर्पण दुमंनि राजपुचं पापात्मानं धार्तराष्ट्र मुलुया सर्व ममैतत् वचनं ममय महामात्यं मलय श्रावयेथा । एव प्रतिछाप्य धनअयो मा तताऽर्थवर्मवद्यापि वाक्य । प्रोवाचेदं वासुदेवं समीक्ष्य पार्थो धीमान् लोदिनान्तायताक्ष । ययायुतं ते वदतो महात्मनो मधुप्रधीरस्य वच ममाहित । तपैव वाच्यं भवता हि मदच समागतेषु चितिपेषु भब । मरामरामा रथवायुनाहने धनु सुवेणालयदापहारिणा । पया न होम क्रियते महामधे ममेव्य मा प्रयतध्वमा - ·यानमन्धि प. अध्याय ६५॥६६॥६01] ॥ उद्योगपर्व १८३ - न चेत् प्रयच्छध्वममिवघातिना युधिष्ठिरस्यागमभीसिनं ख । नयामि वः मान्यपदातिकुञ्जरान् दिर्श पिढण मभिवा पितः परैः। नतोऽहमामव्य नदाधनञ्जय चतुर्भुज चैव नमस्ख सबरः। जन सम्पाप्त इहामरघुते नवान्तिकं प्रापयितुं इचो महत्। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानाधिपर्वणि सञ्जयवाक्ये पञ्चषष्टोऽध्यायः ॥ ६५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ दुर्योधने धार्तराष्ट्रे तइचो नाभिनन्दति। वणी भूतेषु मवयु समुत्तस्युवरर्षभाः। उत्थितेषु महाराज पृथिया मळराजसु। रहित मञ्चय राजा परिनटुं प्रचक्रमे । श्राशंसमानो विजयं तेषां पुत्त्रवशानुगः । श्रात्मनय परेषाञ्च पाण्डवानाच नियं। । धृतराष्ट्र उवाच ॥ गावलाणे हि नः मारफल्गु खसेनाया यावदिहाति किञ्चित्। लं पाण्डवानां निपुणं वेत्य सर्च कि मेषा ज्यायः किमु तेथी कनीयः। स्वमेतयाः मारवित् सपदी धर्मार्थये निपुणे नियज्ञः । म मे पृष्टः सञ्जय ब्रूहि मच युध्यमानाः कतरेऽस्मिन् न मन्ति। ॥ सञ्जय उवाच ॥ न वां ब्रूया रदिने जातु किञ्चिदस्या हि लो प्रवित राजन्। भानयख पितरं महाप्रतं गान्धारीच महिषीमाजमीढ। नौ नेऽसयां विनयेता नरेन्द्र धर्मशा तो निपुण नियची । तयास्तु वा सन्निधौ तद्ददेयं कृत मतं केशवपार्थवार्यत् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ इत्युकेन च गान्धारो व्यामयात्राजगामह । प्रानीता विदुरेणेह सभी थोनं मवेशिता । १११ ततस्तन्मनमाज्ञाय सञ्जयस्यात्मजस्यच । अभ्युपेत्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्। ॥ व्याम उवाच ॥ संपृच्छते धृतराष्ट्राय सञ्चय पाचच्छ सर्वे यावदेषोऽनुयु । सबै तावदेत्य तस्मिन् यथावद्याथातुय वासुदे वेऽर्जुने च । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानसन्धिपर्वणि सञ्जयवाक्ये षडधिकष्टोऽध्यायः ॥६६॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ अर्जुनो वासुदेवश्य धन्विना परमार्चितौ । कामादन्यत्र सन्भूती सर्वभावाय समता। व्यामान्तरं समास्याय यथायुक्त मनस्विनः । चक्र नदासुदेवस्य मायया वर्तते विभाः। सापक कौरवेषु पाण्डवाना सुसम्मतं । मारामारवलं ज्ञातुं तेज:पुनावभासितं । नरक सम्बरञ्चव कंस चैद्यञ्च माधवः । जितवान् धोरसहामान् क्रोडविव महावल. ! पृथिवीच्चान्तरीक्षश्च द्याञ्चैव पुरुषोत्तमः । मनसैव विभिटामा नयत्यात्मवशं वयो । भूयो भूयश्च यद्राजन् पृच्छसे पाण्डवान् प्रति मारामारं बलं ज्ञातुं नसमासेन मे टणु। एकता वा नगलनमकता वा जनाईनः । सारता जगत. कृत्मादतिरिक्तो जनाईनः । भस्म कु-ब्लगदिदं मनमैव जनार्दनः । नच कृत्स्नं जगच्छक्तं भस्मीकन्तुं बनाईन । यतः सत्यं यतो धयों यती छौरान यतः। ततो भवति गोविन्दा यतः कृष्णस्ततो जयः । पृथिवीं चयनरीचञ्च दिवच पुरुषोत्तमः ।विटयति भूतात्माक्रीडत्रिव जनाईनः। . - " ·१८४ । श्रीमहाभारतं ॥ [यानमन्धि प०अयाय 14101 - मसला पाण्डवान् मचं लोकं सम्मोहयषिय । धर्मनिरतामूढान् दग्भुमिच्छति ने सुतान् । कालचक्रं जगचक्र युगचक्रञ्च केशव । श्रात्मयोगेन भगवान् परिवर्तयते ऽनियं कालस्य च हिम्मृत्योथ जङ्गमस्यावरस्य च । ईशते भगवानेक सत्यमेतत् प्रवीमि ते। ईभन्नपि महायोगी सर्वस्य जगतो हरिः । कमाण्यारभने कत्तुं कोनाश दुव वर्द्धनः । नेन पञ्चयते लोकान्मायायोगेन केशवः । ये नमेव प्रपद्यन्ते तेन मुघन्ति मामवा। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि मञ्चयवाक्ये मप्तपटोऽयायः ॥ ६ ॥ ॥धृतराष्ट्र उवाच॥ कथं वं माधवं वेत्थ सर्वोकमहेश्वरं । कथमेनं न वेदाई तन्ममाचक्ष मञ्जया ॥ सञ्जय उवाच ॥ टणुराजन ने विद्या मम विद्या नहीयते । विद्याहीनो तमाम्यस्ता नाभिजानामि केशवं । .. विद्यया तात जानामि वियुगं मधुसूदन । कतारमतं देवं भूताना प्रभवाप्ययं । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ गावलाणेऽचका भक्तिी ते नित्यं जनार्दने । यथात्वमभिजानासि त्रियुग मधुसूदन। ।। सञ्जय उवाच ॥ माया न सेवे भद्रं ते न वृथा धर्ममाचरे। शवभावंगतो मन्तवा जास्वादेग्रि जनाईन । ।। धृतराष्ट्र उवाच ॥ दुर्योधन षोकेश प्रपद्यख जनाईन। प्राप्तो न सञ्जयस्तात शरणं गच्छ केयर । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ भगवान्देवकीपुत्रो लोकांथेनिहनियति । प्रवदव ने सख्यं नाहं गच्छेऽद्य केशवं । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ अवाक् गान्धारिपुत्तस्ते गच्छत्येष सुदुर्मति.। घुईगत्मा मानी च श्रेयसी वचनागि । ॥ गान्धार्युवाच ॥ ऐश्वर्यकामदुष्टात्मन् वृद्धाना भासनानिग । ऐश्वर्यजीवित हित्वा पितर माञ्च वालिश। वर्द्धयन् दुईदी प्रीति माच भोकेन वर्द्धयन्। निहता भीमसेनेन स्मत्ताऽसि वचनं पितुः। ॥ व्यास उवाच ॥ प्रियोऽसि राजन् कृष्णस्य धृतराष्ट्र निधोध मे । यस्य ते सञ्जया दूतो याला श्रेयसि यो त्यो। जानात्येष इषोके पुराणं यच वै पर । शुश्रूषमाणमेका मोहते महतो भयात् । वैचित्रवीर्य पुरुषा. क्रोधहर्षसमावृता । सिता बहुविध पाये न तुष्टा खर्धनै । घमस्य वधमायान्ति काममूढा' पुन पुन । अन्धनेत्रा यथैवान्धा नीयमाना' स्वकर्मभि । एप एकायन, पन्या येन यान्ति मनीषिण.। तं दृष्टा मृत्युमत्येति महास्तत्र न सजति। ॥धृतराष्ट्र उवाच ॥ अगः सञ्जय मे अंस पन्यानमकुतोभयं । येन गत्वा इयोकेशं प्राप्नुयां सिद्धिमुत्तमा ॥पञ्चय उवाच ॥ नाकृतात्मा रुतात्मानं नातु विद्याज्जनाईनं। प्रात्मनस्तु कियापायो नान्यवेन्द्रियनिग्रहात्। इन्द्रियाणामुदीना कामत्यागोऽप्रमादत, । अप्रमादो विहिंसा च ज्ञानयोनिरसंशय । इन्द्रियाणा यमे यत्ता भव राजनतन्द्रित । बुद्धिय ने माच्यवतु नियच्छेना यतस्ततः । रतनानं विदुर्बिप्रा ध्रुवमिन्द्रियधारण । रतज्ज्ञानञ्च पन्याय येन यान्ति मनीषिण.। अप्राप्य: केशवा रागनिन्द्रियरजितेभिः । पागमाधिगतात् योगात्वशी तत्वे प्रमोदति। रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्थणि चाममन्धिपर्वणि मञ्चयवाक्ये ऽसषयोऽध्याय ॥ ६८॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ भयो मे पुखरीकाक्षं मञयाचच्य पृच्छत । नामकमार्थवित्तान प्राप्नुया पुरुषोत्तम। ५० ।। सञ्चय उवाच ॥ श्रुनं मे वासुदेवस्य नामनिर्वचनं शुभं। यावत्तवाभिजाने इमप्रमेयो हि केव। r २५५५ ·धानन्धि प अध्याय १८1७०१०१।। । उद्योगपर्व। १८५ ए - वसनात् सर्वभूतानां वसुलादेवयोनित । वासुदेवस्तता वेद्या वृहत्वात् विष्णुरुच्यते। मौनाहानाच योगा विद्धि भारत माधवं । सर्चतत्वमयवाश्च मधुहा मधुसूदन । हषिभूवाचकः भन्दा पद्य निईतिवाचकः । विष्णुस्तद्भावयोगाच कृष्णो भवति सावत.। पुण्डरीक परं धाम नित्यमक्षयमव्ययं । तद्भावात् पुण्डरोकाचो दस्युवामाजनाईन । यन सत्वान्न यवते यच्च सावान हीयते । सत्त्वन मावतस्तमादाभादृषभेद। न जायते जनित्राऽयमजस्तस्मादनीकाजत्। देवानां खमकामत्वात दमाद्दामोदरो विभु। हर्षात् सुखात् सुखश्चात् अषोकेशवममुते । बाहुभ्या रोदसी विधमहावाहुरिति स्मत। अधो न चीयते जात यस्मात्तस्मादधोक्षज । नराणामयनाचापि ततो नारायण पता। पूरणात् मदनाचापि ततोऽसौ पुरुषोत्तम । अमनश्च मनोव सर्वत्य प्रभवाम्ययात् । मयस्य च सदा ज्ञानात् सर्चने प्ररक्षते । मत्ये प्रतिष्ठित कृष्ण सत्यमब प्रतिष्ठित। मत्यात् सत्यञ्च गोविन्दस्तस्मात् सत्योऽपि नामत । विष्णुर्विक्रमणादेवी जयनाजिष्णुरुच्यते। স্বলাই বিহাের স্বল ন ব নলাল সসা । एवंविधा धर्मनित्या भगवान्मधुसूदन । आगन्ना हि महापाइरानृशंस्थार्थमयुत । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि मञ्चश्वास्ये रकोनमप्तताऽध्याय ॥ ६॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ चक्षुमती व स्पृह्यामि सञ्चय ट्रक्ष्यन्ति थे वासुदेदं समोपे । विधानमानं वपुषा परेण प्रकाशयन्तं प्रदियो दिशश्च। रियन्तं भारती भारतानामभ्यर्थनीया शहरी सञ्चयानां। वुभूषद्भिर्यहणेयामनिन्द्या परासनामग्रहणेयरूपां। समुद्यन्त सावतमेकवोर प्रणेतारमृषभं यादवानां । निहन्तार चोभणं यात्रवाणा मुञ्चन्नच दिषता वैयामि। द्रटारो हि कुरवस्तं समेता महात्मानं शत्रुहणं वरेण्यं । ब्रुवन्तं वाचमनुश्मरूपा दृष्णिश्रेष्ठ माहयन्तं मदीयान् । कृषि सनातनतम विपश्चितं वाच समुई कन यतीना । परिष्टनेमि गरुडं सुपर्ण हरि प्रजाना भुवनस्य धाम। सहसभीष पुरुषं पुराणमनादिमध्यान्तमनन्तकीर्तिी शकस्य धातारमाञ्च नित्यं परं परेषां शरणं प्रपथे। टोक्यनिर्माणकरं जनिचं देवासुराणामय नागरमां। नराधिपाना विदुषां प्रधानमिन्द्रानु तं शरणं प्रपद्ये । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यानमन्धिपर्वणि धतराष्ट्रवाक्ये सप्ततितमेाऽध्याय ॥ ७० ॥ समाप्तच यानमन्धिपर्व ।। ॥ अथभगवद्यानपर्व ॥६॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ सञ्जये प्रतियाने तु धर्मराजो युधिष्ठिर । अभ्यभाषत दामाईम्टषभ मर्मसात्वतां । अयं स कान सम्प्राप्तो मिवाण मित्रवाद। नच बदन्यं पश्यामि यो नापत्सु नारयेत्। ला हि माधवमाश्रित्य निर्भया मोघदर्पितं । धार्तराष्ट्र महामात्यं स्वमसमन्युड सके। यथा हि साखापत्सु पासि वृष्णीनरिन्दम । तथा ते पाण्डवा रक्ष्या पाह्यस्मान्महतो भयात् । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ श्रयमस्मि महाबाहो हि यत्ते विवदित । करिष्यामि हि तत् सर्च यत् त्वं वन्यसि भारत। ५८ ·॥ श्रीमहाभारत [भगवद्यान प. अध्याय । 1 7 . । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ श्रुतं ने धृतराष्ट्रस्य मपुत्रस्य चिकीर्पित। एतद्धि मकलं कृष्णं मधपा मा यदावीत्। नन्मतं धृतराष्ट्रस्य मोऽस्यात्मा वितान्तर । ययान दूत आपटे वध्य स्यादन्यथा न्। अमदानेन राज्यस्य शान्तिममास मार्गति । सुध पायन मममा परन्नमममात्मन । यत्तत् द्वादशवर्षाणि वनेष्वथुषिता वय । छद्मना शरदश्वका धृतराष्ट्रम्य मामनात् । , स्याता न समये तस्मिन् धृतराष्ट्र इति प्रभो । नाहारम ममय कृष्ण तद्धिनो माह्मण विदु । वृद्धा राजा धृतराष्ट्र वधमे नानुपश्यति । वस्यवान पुत्वद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति मासन । सुयोधनमते तिष्ठवाजाऽस्मासु जनार्दन । मिथ्या चरति तुध सन् चरन हि प्रियमात्मन । तो दु खतरं विन्नु यदह मातुरन्तत । य विधातुं न जानामि मित्राणावा जनाईन । कामिभिश्चेदिपाशालमत्स्यैश्च मधुसूदन । भवता व नाथेन पञ्च यामा वृता मया । अविस्यल ठकस्थल मावन्दी वारणावतं । अवमानञ्च गोविन्द कश्चिदेवाय पञ्चम। पञ्च नस्तात दीयन्ता ग्रामा वा नगराणि वा सम पहिता येषु माद नो मरता नमन। नच तानपि दुष्टात्मा धार्तरानो ऽनुमन्यते। खाम्यमात्मनि मत्वाऽमावतो दु खतरन्नु किं । कुले जातस्य वृद्धस्य परवितेषु गृध्यत । लाभ प्रज्ञानमाहन्नि प्रज्ञा हन्ति इता हियं । होईता बाधते धर्म धो हन्ति हन, श्रियाँ श्रोता पुरुष हन्ति पुरुषस्थाधनं वध । अधनादिनिवर्तन्ते ज्ञातय सुहदो द्विजाः । पुष्पादफलात दृक्षात यथा कृष्ण पतविण । एतच्च मरण तात यन्मत्त पतितादिव । ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतमत्त्वादिवासव । नात पापीयमों काश्चिदवस्य शम्वरोऽब्रवीत्। यब नेश न मार्नेभाजन प्रतिदृश्यते । धुनमाज पर धर्म धने सर्व प्रतिष्ठितं । जीवन्ति धनिनो लोके हता ये त्वधना नरा । धनादपकर्षन्ति नर खवलमास्थिता । ते धमथ कामञ्च प्रमयन्ति नरश्च तं । स्तामवस्या मायके मरण वविरे जना । यामायके वनायके नामायके प्रवनजु । उन्मादमैके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये दिषता वर्ग। दास्यमेके च गच्छन्ति परेषामर्थहेतुना । आपदेवाऽभ्य मरणात् पुरुषस्य गरीयमो थियो विनाशस्त या निमित्त धर्मकामयो । थदम्य धमयं मरण शाश्वत् लोकवर्म नत् । समन्तात् मर्वभूताना न तदत्येति कश्शन। न तथा याध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जन । यथाभद्रा प्रिय प्राप्य तया हीन सुखैधित ! मतदात्मापराधन सम्पप्तिा व्यसन महत्। सेन्द्रान् गईयो देवानात्मानच कथञ्चन। नचाम्य मध्यमारवाणि प्रभवन्ति निवईणे । मोऽभिक्रुध्यति मृत्याना सुदद्याभ्यसूयति । तत्तदा मन्युरेवेति म भृय सम्ममुनि। म मोहदयमापन्न कर कर्म निषेवते । पापकाया पेव महर तेग पुनि। मरा नरकायैव मा काठा पापकर्मणां । म शेत् प्रयुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति । तम्य प्रवोध प्रज३ प्रज्ञाचस्तरियति । मशाला हि पुरुष शास्त्राणवायरेक्षते। भास्वनिष्ठ पुनभ तस्य छोरन मुत्तम। - F । - - ·भगवद्यान या अध्याय ७१।] ॥ उद्योगपर्व १८७ २२. - छीमान हि पापं प्रदेटि तस्य श्रीरभिवर्द्धत। श्रीमान् स यावद्भवति तावद्भवति पूरुषः । धर्मनित्य प्रशान्तात्मा कार्ययोगवह सदा। नाधर्भ कुरुते बुद्धिं नैच पापे प्रवर्तते। अहोको वा विमुढो वा नैव स्लो न पुग' पुमान्। नास्याधिकारी धर्मेऽस्ति यया मृदस्तथैव स । प्रोमान्नमति देवाय पिनात्मानमेव च। तेनाऽमृतत्वं ब्रजति मा काटा पुन्यकर्मणं। 'नदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यहं मधुसूदन । यथा राज्यात् परिभ्रष्टो दामि वन्तीरिना.। ते वयं न श्रियं हातुमनं न्यायेन केनचित्। अब नो यतमानाना वधोदपि माधु तत् । नत्र न' प्रथम कन्पा यद्वय ते च माधव । प्रशान्ता ममनाय श्रिय तामोमहि । नषा परमा काष्ठा रीट्रकर्मदयोदया। यदर्य कारवान हत्वा तानि राष्ट्राण्यवानुमः । ये पुन स्थरमम्वद्धा अनार्या कृष्ण भजन । तेषामप्यवध' कार्य किं पुनये स्युरोहमा । झालयश्चैव भूमिठा महायो गुरवञ्च न । ते वधोऽतिपापीयान् किं नु युद्धेऽस्ति शेभन । पाप चनियमोऽयं वयञ्च तत्वबन्धः । स नोडल प ध वा त्तिरन्या विगहिता। झट्र करोति शुश्रूया वैश्या विपिजीविका । वयं वधेन जोवाम कपाल ब्राह्मणतं। क्षत्रियान चत्रियो हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति । वा न्यानं हन्ति दाशाई यस्य धर्मो यया गत । युद्धे कृष्ण कलिनित्यं प्राणा' मोदन्ति मयुगे । वलन्तु नोनिमाधाय युद्धे जयपराजया । नात्मच्छन्दन भूतानां जीवित मरण तथा। नायऽकाले मुखं प्राप्यं दुःखं वापि यदुत्तम। एको ह्यपि वहन हन्ति मन्येक बहवोऽप्युत । शरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी याखिन । जया नैवाभयाईया नाभयाश्च पराज्य' । तथापचया दृष्टो यपयाने आयव्यया । कया जिन युद्धं को प्रन्न प्रतिहन्यते । हतस्य च पोकेश मना जयपराजयो। पराजयच मरणात् मन्य नैव विशिष्यते । यस्य स्थादिजय कृष्ण तस्याऽयपचयो ध्रुवं । अन्तता दयित प्रन्ति केचिदप्यपरे जना । तस्य व वनहोनस्य पुत्वान्माद नपायन । निबेदी जीवित कृष्ण मतचापजायते। येव धीरा होमन्त पायर्या करुषवेदिन । त एव युद्धे हन्यन्ते यवोयान्मुयोजन । हवाऽप्यनुभयो नित्य परानपि जनाईन । अनुवन्धय पापोऽत्र शेरचाप्य भियते। शेपो हि बलम माद्यन शेषमवषयेत्। सी छेदे च यतते रस्यान्तविधित्मया । जया वरं प्रति दुःख माते पराजित । सुख प्रशान्त स्वपिति हित्वा जयपराजया। जातरिय पुरुषो दुःखं खपिति नित्या। अनित्तेन मनमा समर्प व वेमनि । उत्मादयनिय सर्व यममा म स विमुच्यते। अकीति सर्वभूतेषु भाश्वतीं स नियछति। नहि वैराशि मान्यन्ति दीर्घकन एतान्यपि । पाख्यानारय विद्यन्ने पुमांश्चविद्यते कुत्ते । नचापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्य ते। इरिया नियथा कृष्ण भूय स्वाभिवर्द्धन । तान्यया नास्ति शान्निर्नित्यमन्तरमन्ततः । अन्तरं निसमानानामयं दोषो निरन्तर । पौरपेयो हि बसानाधिईदयबाधन । - २६३५ ·. - १८८ 11 श्रीमहाभारत (भगवधान प.ध्याय नस्य त्यागन वा शान्ति मरणेनापि वा भवेत् । अथ या मूलघातेन द्विषतां मधुबदन। फलनि सिरिद्धास्यायनृशमतरं भवेत् । या तु स्यागेन शान्ति स्यातदने यध एव म । मंशयाच ममुच्चेदान् द्विषतामात्मनसथा। नच त्यतुं नदिशामा मधामः फुसतये । अयं था प्रणिपातेन शान्ति सेव गरोयमो। मर्चया यतमानामामयुद्धमभिकाहनी मान्त्वे प्रतिहते युद्ध प्रसिद्ध नापराक्रम. । प्रतिघातन मावस्य दारुणं मप्रवर्तते । तछूनामित्र सम्पाने पण्डितरूपलचितं । साङ्गुलचालन खेडा प्रतिवाची विवर्तन। दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्ध प्रवर्तते । तत्र या मलवान कृष्ण जिवा मोऽत्ति तदामिर्ष । एवमेव मनुष्येषु विषयो नास्ति कयन । सर्वथा वेतदुचितं दुबलेषु मनीयसा । अनादरा विरोधच प्रणिपाती ह दुर्बल । पिता राजा र वृद्धश्च सम्बया मानमईति । नस्मान्मान्यश्च पूज्यथ धृतराष्ट्रो जनाईन! पुत्वेहच बलवान् धृतराष्ट्रस्य माधव । म पुत्रवधमापनः प्रणिपातं महास्यति । तब कि मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालमनन्नर। कथमाञ्च धीच न होयेमहि माधव ह्यऽर्थ कळेऽस्मिन् कमन्यं मधुसंदन। उपसम्प्रद्युमिच्छामि त्वामते पुरुषोत्तम । प्रियश्च प्रियकामथ गतिश. सर्वकर्मणां । को हि कृष्णाऽस्ति नस्तादृक भवनिययतत्त्ववित् । वैशम्पायन उवाच ॥ एवमुक्त प्रत्युवाच धर्मराज जनाईन । उभयोरेव वामर्थ यास्यामि कुलसंपदं । शर्म नच लभेयश्चेत् युभदर्थमहापयन । पुण्यं मे समद्राप्ति स्यान्महाफलें। मोचयेय मृत्युपाशात संरधान कुरुसञ्चयान्। पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांच मळच्च पृथिवीमिमा। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ न ममैतन्मत कृष्ण थाप याया कुरुन् प्रति। सुयोधनः सनमपि न करिष्यति तेवच. । समेने पार्थिव क्षत्रं दुर्योधनवशानुगं । नेपा मध्यावतरण तव कृष्ण नरोचये। महिन प्रीणयत् द्रव्यं न देवत्वं कुत सुखे । न च मामरेश्चर्य तव द्रोहण माधव । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ आमाम्यता महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापेतां । अवाच्या भविष्याम. मनोके महीविना मचापि मम पयामा महिता सर्वपार्थिवा. क्रुद्धस्य संयुगे स्यालु सिंहवतरे मगाः । अथ प्रवरन् भपि किश्चिदसाम्प्रतं । निर्दइयं कुरून् भवानिति मे धीयते मतिः। न जातु गमनं सत्र भवेत् पार्थ निरर्थक । अर्थप्राप्ति कदाचिस्यादन्ननो वाऽप्यवाच्यता। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण खस्ति प्राप्नुहि काग्वा । शतार्थ स्वस्तिमन्तं वां द्रक्ष्यामि पुनरागतं । ९. विश्वमेन कुरून गत्वा भारतान् समयः प्रभा। यथा सर्व समनम, मह स्याम सुचेतस । भाता चामि मखाचासि योभन्मार्मम च मिय सिौदेनाविय झ्याऽसि स्वस्ति प्राप्नुदि भूतये। अमान् वैत्य परान् वेत्थ वेत्यार्थान् पेत्य भाषितु । यद्यदसद्धिन कृष्ण तत्तदाय सुयोधनः। यद्यद्धर्मेण संयुसमुपपोद्वितं वचः । तत्तत् केशव भावेथा, सान्त्वं वा यदि देतर। इति श्रीमहाभारतेषयोगपशि भगवधामपर्मणि युधिष्ठिरवाक्ये रफमततोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ - ६. 7 ·भगवद्यान पाधाय ०२।। । उद्योगपर्व . । - ॥ श्रीभगवानुवाच॥ भन्नयन्ध श्रुतं वाक्यं भवतय जुनं मया। सच जानाम्यभिप्राय यस्तेषां भवतश्च यः। नव धर्माश्रिता बुद्धिस्तया वैगया मतिः। यदयुद्धेन लभ्यत तने बहुमतं भवेत्। न चैवं नैष्टिकं कर्म क्षत्रियम्य विशाम्पते। पाइरामिणः सर्वे न भैन्य पत्तियश्चरेत्। जयो क्यो वा सड्डामे धावा दिए. सनातनः । स्वधर्मः पत्तियस्देष कापण्यं न प्रगम्यते । न हि कार्पस्यमास्याय शन्या दृत्तियुधिष्ठिर। विक्रमख महाबाहो जहि शत्रून् परन्तप । अतिम्रद्धा कृतस्नेहा दीर्घकानं महापिता' । तिमित्राः कृतवडा धार्तराष्ट्राः परन्तप । न पायोऽस्ति यत्साम्य लथि कुटुंबियाम्पते। वलवत्ता हि मन्यन्ते भीमदोपहपादिभिः । यावच मानताबाजनुपररियसि । तावदेते हरियन्ति तव राज्यमरिन्दम।. नानुकोशान कार्पशान च धर्मार्थकारणात् । अयं कर्तुं धार्तराष्ट्रास्तव काममरिन्दम एतदेव निमित्तं ते पाण्डवास्तु यथा वरि। नानुनयन्त कौपीनं नावत् कवाऽपि दुष्करं ।' पितामहस्य द्रोणस्त विदुरस्य च धीमतः त्राह्मणानाञ्च माधूना राज्ञश्च नगरस्य च। पश्यता कुरुमुख्याना मयाभव तत्त्वतः। दानशोळ मृदुं दान्त धर्म गोलमनुव्रतं । यत्त्यमुपधिना राजन् छूने वञ्चितास्तदा। न चाऽपत्रपते नेन नुमः खेन कर्मणा। तथा गोलसमाचार राजन् मा प्रणय कथाः। वध्यास्ते सर्वलोकम्य किं पुनस्तव भारत । वाग्भित्वप्रतिरूपाभिरतुदत्त्वा महानुज । साघमानः प्रष्ट मन् धादभिः सह भारत। एतावत् पाण्डवाना हि नास्ति किञ्चिदिह वक,नामधेयञ्च गावञ्च तदप्येषां नपिय्यते । कालेन महता पाभवियति पराभवः । प्रकृति तेभजियन्ति नष्टमकृतरो मयि।। दुःशामनेन पोपेन तदा द्यूते प्रवर्तिते। अनाथवत्तदा देवो द्रौपदी सुदुरात्मना। प्राशय फेयेरुदती सभाया राजसंमदि । भीमद्रोणप्रमुखतो गैरिति व्याहता मुह। भवता वारिताः सन्त्र भ्रातरो भीमविक्रमाः धर्मपानिबद्धाय न किञ्चित् प्रतिपेदिरे। रनाद्यान्याञ्च परुषा वाचःस समुदीरयन् । साधते ज्ञातिमध्ये म बयि प्रबजिने वनं। मेलनामत मसानो दृष्टा बामनाराम, अकदा स्टन्तम मभानासामत तदा ! - म. नमभ्यनन्दस्ते राजानो ब्रह्मणैः सह । म दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः । कुलीनस्य च या निन्दा वा वाऽनित्रकर्षण । महागुणे वधो राजन्नतुनिन्दा कुरीविका। तदैव निहतो राजन् यदेव निरपत्रपः । निन्दिताय महाराज पथिचा सन्नराजभिः । ईषत्कार्यो वधस्तस्य यस्य चारित्रमोह। प्रखुन्दन प्रतिस्तवश्छिन्नमूल २ छम । वध्यः सर्प दवानार्यः सचतोकख दुर्भतिः। नयेनं बमनिन मा राजन् विचिकिसिथा। सर्वथा लतमञ्चतत् रोचते च ममानघ। यत्त्वं पितरि भीमे च प्रशिपातं समाचरी। अन्तु सर्वलोकस्य गला छेत्स्यामि मयं । चेपामस्ति विधामावो राजन् दुयोधनं प्रति । मध्ये राजामहं तब मानिपौरविकान गुणान्। तव सहोर्तयिष्यानि ये च तस्य व्यतिकमा। N २ ·१८० ॥ श्रीमहाभारतं. [भगवधान प. अध्याय २ | २॥ २०१५ - - युवतस्तव मेवाक्यं धमार्थमहितं हितं । निगम्य पार्थिवा मर्थेनाना जनपदेवरा वयि मम्पतिपत्स्यन्ते धामा सत्यवागिति। नसिंथाधिगमियन्ति यथा भादवत्तत । गथियामि चैवैन पारजानपदेवपि । वृद्धवालामुपादाय पातु व ममागते । शम वै याचमानस्वं नाधम तव सस्यभे । कुरून् विगहयिष्यन्ति धृतराष्ट्रच पार्थिवाः । नमिलोकपरित्यके कि कार्यमवशिष्यते। इते दुर्योधने राजन् यदन्यत् क्रियतामिति । यात्वा चाहं कुरून् सर्वान् युमदर्थमहापयम् । यतिध्ये प्रगम कर्नु उपयिष्ये च चेष्टितं । कारवाणी प्रवृत्तिञ्च गत्वा युद्धादिकारिका । निशम्य विनिवर्त्तिव्य जयाय तर भारत । सर्वथा युद्धमेवाइमाणमामि पर सह । निमित्तानि हि सर्वाणि यथा प्रादुर्भवन्ति । मृगा मकुन्ताय नदन्ति घोरं हत्यश्चमुख्येषु निशामुखेषु ।घोराणि रूपाणि तयैव चामिवान् पाइन्पुयनि पाररूपान। मनुष्यलोकश्यकामुघोरो नोचेदनुप्राप्त इवान्तक स्यात् । स्वाणि यन्त्र कवचाषयांश नागान् हयाय प्रतिपादयिता। योधाश्च सर्वे कृतनिश्चयास्ते भवन्तु हस्यश्वरथेषु युक्रा । माङ्गामिक ते यदुपार्जनीयं सर्भ ममयं कुरु तन्नगेन्द्र। दुर्योधनो नालमद्य दातुं जीवस्तवैतनृपते कथञ्चित् । यत्ते पुरस्तादभवत् समृद्ध द्यूते जित पाण्डवमुख्यगज्यं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपव्वणि भगवद्यानपर्वणि कृष्णवाक्ये दिसप्तताऽध्याय ॥ १२ ॥ ॥ भीमसेन उवाच ॥ यथा यथैव शान्ति स्थात् कुरूणा मधुसूदन । तथा तथैव भाषेया माम युद्धेन भीषयो। अमर्षी जातसरग्म श्रेयोद्देषी महामना । नाय दुर्योधनो वाथ सानैवेन समाचर प्रष्टत्या पापसत्त्वव तुन्यचेतास्तु दस्युभि । रैश्चयमदमत्तश्च कृतवैरय पाण्डवै । अदीर्घदर्श निठुरी क्षेप्ता क्रूरपराक्रम । दीर्घमन्युरनेयश्च पापात्मा निकृतिप्रिय । घियेतापि न भज्येत नैव जबात् स्वकम्मत । तादृशेन शम कृष्ण मन्ये परमदुष्कर । सुहदामप्यवाचीनस्यकधमा प्रियानृत' । प्रतिइत्येव सुहृदां वाचश्चैव मनासि च । स मन्युवशमापन स्वभाव दुश्मास्थित । स्वभावात् पापमभ्येति हौश्छन्न इवोरग । दुर्योधना हि यत्सेन सर्वदा विदितस्तव । यच्छीलो यत्खभावश्च यद्दलो यत्पराक्रम । पुरा प्रसन्ना कुरव सहपुत्रास्तथा वय । इन्द्रज्येष्ठा दवाभूम मोदमानाः मवान्धवा 10 दुर्योधनम्य क्रोधेन भारता मधुसूदन । धक्ष्यन्ते मिशिरापाये वनानीव इताभने । अष्टादशमे राजान प्रख्याता मधुसूदन। ये समुचिच्छिदुर्भातीन् सुदृदय सवान्धवान्। अमुराणी समृद्धाना ध्वलतामिव तेजमा। पर्यायकावे धर्मस्य प्राप्ते कलिरजायत। इहयानामुदावती नीपानी जनमेजय' । यत्तस्तारजवानां क्रमीणामुद्धती वसु । अजविन्दु सुवीराणां मुरादाणा रुपर्द्धिक' । अर्कजश्च यत्नोहाना चोनानां धातमूलक । स्ययीवो विदेहाना वरयुच महाजमा। वाइ सुन्दरवंशाना दोप्तावाणा पुरूरवा । मजयेदिमत्स्यानां मबीराणं वृषध्वज । धारपचन्द्रवत्माना मुकुटाना विगाहन । समय नन्दिवेगानामित्येत कुलपासना' । युगान्ते कृष्ण सम्भूता कुलेषु पुरुषाधमा । २०२० २०२५ ·भगवधान पायाय ०३1081] । उद्योगपर्व । अयय न कुरुणी स्वायुगान्ते कालभभृत । दुव्याघन कुनाकारो जघन्य पापपूरुष तस्मान्मृदु शनैया धर्मार्थसहित हित । कामानुबन्धबहुन नोगमुद्यपराक्रम । अपि दुर्योधनं कृष्ण सर्वे वयमध्यरा। नोचैर्भूलानुयास्थामो मारम नो भरता नछन् । अयुदामोनत्ति स्थाद्यथा न कुरुभिः सह । वासुदेव तथा कार्य न कुरुननय स्पृशेत् । वाच्य पितामहो वाये च तव सभामद । भाणामस्तु मौनाव धार्तराष्ट्र प्रयाम्यता। अहमेत वोम्वेव राजा चैव प्रमति। अर्जुनो नैव युद्धार्थी भूयसो हि दयाऽर्जुने। रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भीमवाक्ये त्रिसप्ततोऽध्याय ७३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतत् श्रुषा महाबाहु केयर प्रहसन्नि३ । अभूतपूर्व भोमस्य माईवोपहितं वचः । गिररिवलधुत्व तत भीतत्वमिव पावके । मवा रामानुन भारि मङ्गधन्वा कोदरं । सन्तजयस्तदा वाग्मिमातरिश्वेव पावके । उवाच भोमम मोन कृपयाऽमिपरिनुत । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ त्वमन्यदा भीममेन युद्धमेव प्रशसभि । वधाभिनन्दिन' क्रूरान् धार्तराष्ट्रान्मिमर्दिषुः । न त खपिषि जागर्षि न्युन मेघे परन्तप । घोराममान्ना रुपती सदा वाचं प्रभाषसे । नियमवनिवत्तेन मन्तप्त खेन मन्युना । अप्रयान्तमना भीम मधूम इन पत्रका। एकान्त नि वमन् शेये भारात व दुर्बन' । अपि वा केचिदुन्मत्त मन्यन्तेऽतदिदो जना। पारध दृशानिर्मूलान् गज परितुदनिका निन्नन् पनि चिति भीम नियमन परिधावसि । नामिन्जनेन रमसे रह" चिपसि पाण्डव । नान्यविधि दिवा चापि कदाचिदभिनन्दसि । अकस्मात् स्मयमानश्च रहस्यास्मे रुदन्निव । जावेभानमाधाय चिरम से प्रमोलित । भूकुटिश्च पुन कुर्वन्नोष्टौ च विदशनिव। प्रभोदण दृश्यमे भौम सर्च तन्मन्युकारित। यथा पुरस्तात् मविता दृश्यते शकमुखरन । यथा च पद्याविभुतो ध्रुवं पर्येति रमिमान्। तथा सत्य बोन्येतत् नास्ति तस्य व्यतिक्रम । इन्ताऽहं गदयाऽभ्यत्य दुर्योधनममर्षण । इतिमा मध्य भावणी सत्येनातभसे गदा । तस्य ते प्रगमे बुद्धिर्षीयते ऽद्यपरन्तप । अहो युद्धामिकासाणा युद्धकार उपस्थिते । चेतामि विप्रतीपानि यत्त्वां भीीम विन्दति । श्रो पार्थ निमित्तानि विपरोनानि पश्यसि। खप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात् प्रशममिच्छसि । अहो नामसमें किश्चित् पुस्त्व कीव वात्मनि । कम्मन्नेमाभिपनोऽसि तेन ते विचन मन । उद्देपते ने हदय मनस्ते प्रतिसीदति। ऊरुस्तम्भरहीतोऽमि नमात् प्रयममिच्छसि। अनित्य किन्न मर्यस्य पार्थ चित्त चलाचन । वातवेगप्रचलिता अठोला मालानेरिव। तवैषा धिकृता बुद्धिग्गा वागिव मानुषी । ममामि पाण्डपुन्नाग मञ्जयत्यत्तवानिव। इद मे महदार्थ पर्वतस्यैव मर्पणं । यदो प्रभाषेया भीमसेनासमं वच । म दृष्ट्वा खानि काणि कुले जन्म च भारता उत्तिख विषाद मा छथा वोरखिरोभव। २०.. .

·। श्रीमहाभारत [भगवद्याम प. अध्याय ४1०11०८। - 16. न चैतदनुरूपं ते यत्ते ग्लानिररिन्दम । पदोजमा न धभते त्रिया न तदनुते। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवधानपर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये चतु सप्ततोऽध्याय ॥४॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथाको वासुदेवेन नित्यमन्युरमर्पण । सदश्ववत् ममाधावत् पभाष तदनन्तरं। ॥ भीमसेन उवाच ।। अन्यथा मां चिकीर्षन्तमन्यथा मन्यसे ऽयुत । मणीतभावमत्यय युधि सत्यपराकम। वेसि दाभाई सत्व मे दीर्घकाल महोषित । उत वा मानुभानामि लान् इद दवा । मस्मादनभिरूपाभिधार्मिमा ल समईसि । कथं हि भीममेन मा जानन् कयन माधव । धूयादप्रतिरूपाणि यथा मा वकुमईसि । तस्मादिदं प्रवक्ष्यामि वचनं वृष्णिनन्दम । श्रात्मन पौरुषश्चैव बलञ्च न समं परै । सर्वथाऽनार्यकर्मतत् प्रशंमा स्वयमात्मन । अतिवादापविद्धवस्तु वक्ष्यामि चलमात्मन । पश्य मे रोदमी कृष्ण यथोरामनिमा प्रजा। अचले चाप्रतिठे वाऽप्यनन्त पर्वमातरी। यदीने सहसा क्रुद्व समेयाता शिले दुव । अहमेने विग्टहीया बाहुन्या सचराचरे। पश्यैतदन्तरवाहोमहापरिघयोरिव । य रतत् प्राप्य मुच्यत न संपण्यामि पूरुष । हिमांश्च समुह्य वजो वा वतभित् स्वयं। मयाऽभिपन्न भायेरन् धनमास्थाय न वय । युद्धाहान क्षत्रियान् सदान् पाण्डवेश्वाततायिम । अध पादतले नानाधितिष्ठामि भूतले । न हि त्वं नाभिजानासि मम विक्रममन्युत। यथा मया विनिनित्य राजानो वशगा कृता । अथ चन्मा न जानासि सूर्यस्यैवोद्यत. प्रभा । विगाढे युधि सम्बाधे देशस्यसे मा जनाईन । परुपैराक्षिपस्येवं प्रणं पूतिमिवोन्नयन्। यथामति बोम्यतत् विद्धि मामधिकं तत । द्रष्यामि युधि सम्वाधे प्रवृत्ते वैशसेऽहनि । मया प्रणुमान्मातकावथिन मादिनस्तथा। तथा वरानभिक्रुद्धं निघ्नन्तं चचियर्षमान्। द्रटा मा त्वञ्च लोकच विकर्षन्त चराचरान् । न मे सीदन्ति मन्नानो न ममादेपते मन । सर्वनेकादभिदान भय निद्यो मन । किन्तु सौपदमवतन् छपया मधूसदन । सवास्तितिर मक्तेमान्मारम नो भरता नगन् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भी वाक्ये पञ्चततोऽध्याय ॥ ७५ ॥ ॥ श्रीभगवानाच ॥ भावं जिज्ञासमानोऽह प्रणयादिदमनु । न चानेपान पाण्डित्यान क्राधान विचया। वेदाई तब माहात्म्यमुत ते वेद ध । उत ते वेद कम्माणि न वा परिभवाम्यहं । यथा चात्मनि कन्याएं सम्भावयमि पाण्डव । सहस्सगुणमध्येतत् स्वधि सम्भावयाम्यह पादृशे च कुचे जन्म मञराजाभिपूजिते । बन्धुभिय सुक्षतिश्च भीम बाम ताम । निजामन्ताहि धर्मस्य मन्दिग्धस्य एकादरा पायं नाध्यश्स्यन्ति देवमानुषयोना। स एव हेतुभूला हि पुरुषस्वार्थमिद्धिषु । विनामेऽपि म रवाम्य मन्दिग्धं कर्म पौरुषं। अन्यथा परिदशनि कविमिझोपदर्भिभिः। अन्यथा परिवर्तन्त वेगाव नभखना। 4 - ·भगवद्यान प० अध्याय ७६1001] । उद्योगपर्व ॥ १८३ + २०८L सुमन्त्रितं सुनोतच न्यायनोपपादित कृतं मानुष्यकं कर्म दैवेनापि विरुध्यते। देवमण्यकृतं कर्म पौरुषेण विहन्यते। गोतमुष्ण तथा वर्ष चुत्पिपासे च भारत। यदन्यद्दिष्टभावस्य पुरुषस्य स्वयं कृतं । तस्मादनुपरोधद्य विद्यते तत्र सक्षण। लोकस्य नान्यतो वृत्ति. पाण्डवान्यत्र कर्मणः। स्वंबुद्धिः प्रवर्तत फलं स्वादुभयान्वये । परवं कृतबुद्धिः मन कर्मस्लेव प्रवर्तने । नासिद्धी व्यथते तस्य न सिद्धा हर्षमभुते। तयमनुमात्रा मे भीमसेन विवचिता । नकान्तमिद्धितिया भत्रुभिः सह संयुगे। नातिप्रहोणरसिः स्यात्तथा भावविपर्यये। विषादमदम्लानि वा ऽप्येतदर्थ प्रोमि । वो भने तराष्ट्रस्य समीपं प्राप्य पाण्डव । यतिथे प्रशभ कर्नु युभदर्थमहापयन्। समं चेत्त करिष्यन्ति ततोऽनन्तं यमो मम। भवताञ्च कतः कामस्तेयाञ्च श्रेय उत्तम। ने चेदभिनिवेक्ष्यन्ति नाभ्युपैयन्ति मे वचः। कुरवो युद्धमेवात्र धोरं कर्म भविष्यति । अस्मिन् युद्धे भीमसेन लयि मारः समाहितः। धूरर्जुनेन धाऱ्या स्यात् वोढव्य इतरो जनः । अइ हि यन्ता बोभत्सर्भिविता संयुगे सति । धनञ्जयस्वैष कामो न हि युद्धं न कामये । तस्मादामहमानाऽई कोदर मति नव । गदतः क्लीवया वाचा नेजस्ते समदोदिप । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये षट्सप्ततोऽध्यायः ॥ ७६ ॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ उकं युधिष्ठिरेणैव यथा वाच्यं जनाईन । तव वाक्यन्तु मे युवा प्रतिभाति परन्तप । नैव प्रथममत्र वं मन्यसे सुकरं प्रभा। लोभादा तराष्ट्रस्य दैन्यादा समुपस्थितात्। अफवं मन्यो वाऽपि पुरुषस्यापराक्रम । नचान्तरेण कोणि पौरुषेण फोदय.। तदिदंभाषितं वाक्यं तथाच न तथैव तत्। न चैतदेवं द्रश्यममाध्यमपि किञ्चन । किञ्चतन्मन्यसे शर्मस्माकमवसादकं । कुन्नि तया काणि येषां नास्ति फलोदयः । सम्पाद्यमानं सम्यक् च स्यात् कर्म सफवं मनोस तथा कृष्ण वर्त्तख यथा गम्भ भवेत् परे। पाण्डवाना कुरूणाञ्च भवानः प्रथमः सुहत । सुराणाममुराणाञ्च यया वीर. प्रजापतिः। कुरूणा पाण्डवानाञ्च प्रतिपत्त निगमय । अस्मद्वितमनुटानं मन्ये तब न दुष्करं । रवञ्च कार्यतामति कार्य तव जनाईन । गमनादेवमेव त्वं करिष्यसि जमाना चिकीर्पितमथान्यत्ते तस्मिन् वीर दुरात्मनि। भविष्यति च तत्सर्च यथा तब चिकोषित । धर्म सह वा नोऽस्तु तव वा यचिकीर्षितं । विचार्यमाणो यः कामस्तव कृष्ण स नो गुरुः। न स नाईति दुष्टात्मा वधं समुतवान्धवः । येन धर्मसुते दृष्टान मा श्रीरुपमर्षिता। यक्षाप्यपन्यतापायं धर्मिटं मधुसूदन । उपायेन नृशंसेन हता दुवुनदेविना । कथं हि पुरुधा जात: क्षत्थियु धनुर्धरः। समाइतो निश्तेत प्राणत्यागेऽप्युपस्थित। अधर्मेण जितान् दृष्टा वने प्रजितांस्तया। वध्यतां मम वार्णय निर्गतोऽसौ' इनः। न चैतदहुतं शरा मित्रार्थ यचिकीर्षसि । क्रिया कथञ्च मुख्या सात् मृदुना वेतरेप वा। ९८.५ - . ९ २ द ·। श्रीमहाभारतं भगवधान प० । अध्याय 31001 , REL ९१. अथ वा मन्यमे ज्यायान वधषामनन्तरं । तदेव क्रियतामाइन विचार्य मताचया। आमासि हि यथा तेन द्रोपदो पापबुद्धिमा । परिक्तिया मभामध्ये तप सोपपितं । म माम भम्यम्वत पाण्डवैश्विति माधव । गमे समायने युद्धिजिमुतमिशेपरे। तस्माद्यम्मन्यसे युक्त पाण्डवाना हितच यत् । तदा कुरु वार्णय यन्त्र कार्यमनमार। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि अर्जुनवाक्ये मप्तमप्ततोऽध्यायः ॥ ७० ॥ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ एवमेतन्महायाही यथा वदमि पाण्डव । पाण्डवामा कुरूणाध प्रतिपस्ये निरामप। सर्व विदं ममापन बीभत्मा कर्मणेादयो । क्षेत्र हि रसवच्छुद्धं कर्मणेवोपपादितं । एस्ते वर्षाव कौन्तेय जातु निवर्तयेत् फन । तब वे पौरुषं ब्युरामेकं यत्र कारित। तत्र चामि ध्रुवं पश्येच्छाषणं देवकारित । तदिदं निश्चित बुद्या पूर्वरपि महात्मभि । देवेच मानुषे चव संयुक्त चोककारण । अहं हि तत् करिष्यामि परं पुरुषकार त । देवन्तु न मया शक्य कर्म कत्तुं कथञ्चन। स हि धर्मच चोकच त्या चरति दुर्मति । म हि सन्तप्यते तेन तथारूपेण कर्मणा । तथापि बुद्धिं पापिठा वर्द्धयन्यस्य मन्त्रिण' । शकुनि. सूतपुत्त्रय माता दु शासनस्तथा । स हि त्यागेन राज्यस्य न समं समुपैय्यति। अन्तरेण वधं पार्थ सानुबन्ध सुयोधन । न चापि प्रणिपातेन त्यकुमिच्छति धर्मराट्। याच्यमानश्च राज्य मन प्रदास्यति दुर्मति । न तु मन्ये म तदायो यधुधिष्ठिरशासन । उक्त प्रयोजनं यत्तु धर्मराजेन भारत । तथापापस्तु तत्सनै न करिष्यति कौग्य । तसिंचाक्रियमाणेऽसौ लोकवथ्यो भविष्यति। मम चापि स वया हि जगतथापि भारत। येन कामारके घूयं मर्वे विप्रकृता. मदा । विप्रलुप्तश्च वो राज्य नृशमन दुरात्मना। नचापशाम्यते पाप श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे। असञ्चायई नेन लत्यते पार्थ भेदित । न मया नहीतश्च पापं तस्य चिकीर्षितं । जानामि हि महाबाहो त्वमप्यस्य परं मतं । प्रियं चिकीर्षमागच धर्मराजस्य मामपि । मचानस्तस्य चात्मानं मम चैव पर मत । अजानचिवमा करमादर्जुनाद्याभिशङ्कसे। यचापि परमं दिव्यं तच्चाप्यनुगनं त्वया। विधानविहित पार्थ कथ गर्म भवेत् परे । यत्तु वाचा मया शक्यं कर्मणा वाऽपि पाण्डव । करिष्ये नदई पार्थ नवासे ममं परै । कथं गोहरणेद्युको नेतच्छर्म तथा हितं । याध्यमानोऽपि भोमेण सम्वत्सरगतऽध्वनि । तदैव ते पराभूता वदा सङ्कल्पितालया। चवध क्षणमथापि न च तुष्ट सयाधन । सर्वथा तु मया कार्य धर्मराजस्य शासनं । विभायं तस्य भूयय कर्म पापं दुरात्मन, इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपञ्चणि कृष्णवाक्ये ऽयमप्ततोऽध्याय ॥७८॥ ॥ नकुल उवाच ॥ तं बहुविधं वाक्यं धर्मराजन माधव । धर्मजेन वदान्येन युतश्चैवेह तत्त्वया। मतमात्राय राजय भीमसेनेन माधव। संघमो बाडवीर्यवस्थापितं माधवात्मनः। OPERU २८. . २०४५ ·भगवद्यान प.। प्रथाय ७८1०11] । उद्योगपर्व। १९५ - २० - तथैव फालनेनापि यदुनं तत्त्वया श्रुतं । प्रात्मनय मतं वीर कथितं भवताऽसत्! सबमेतदतिक्रम्य श्रुला परमत भान् । यत्प्राप्तकाचं मन्येयामतत्का पुरुषोत्तम । समिंस्तमित्रिमिते हि मतं भवति केशव 1 प्राप्तकादं मनुष्येण सम कार्यमरिन्दम । अन्यया चिन्तितो यर्थ पुनर्भवति मोऽन्यया । अनित्यमतया सेोके नरा पुरुषसत्तम। ८ अन्यया बुद्धयो यारुबस्मासु वनवासिषु। अदृश्येम्वन्यथा इष्ण दृश्येषु पुनरन्यया। अस्माकमपि वार्णय वने विचरता तदा। न तया मरायो राज्ये यया मम्पति वर्तते । निहत्तानवामान श्रुखा वीर समागताः । दाहिया हि सप्तेमास्वत्प्रसादाजनाईन। रमान हि पुरुषव्याघ्रानचिन्यवलपारुपान्। आत्तमलावणे दृष्ट्वा न व्ययेदिह क पुमान् । स भवान् कुरुमध्ये च सान्त्वपूर्ष भयोत्तरी घूयादाक्यं यथा मन्दा न व्यथेत सुयोधनः। युधिष्ठिर भीमसेनं वोभमुचापराजितं । सहदेवञ्च माश्चैव वाच रामञ्च केशव । सात्यकिञ्च महावीर्य विराटश्च महात्मजं । द्रुपदश्च सहामात्य धष्टावश्च माधव । कामिराजच्च विक्रान्त धृष्टकेतुश्च चेदिपं । मायोणितन्मय प्रतियुध्येत को युधि। स भवान् गमनादेव साधयिष्यत्ययं यं । दटमर्य महाबाहो धर्मराजस्य कोन विदुग्द्यैव भीमय द्रोणश्च सहवाक्षिक श्रेय समया विज्ञातमुच्यमानास्वयाऽनघ । ते नमनुनेव्यन्ति धृतराष्ट्र जनाधिपानञ्च पापसमाचारं महामात्य सुयोधनं । श्रीता चार्थम्य विदुग्स्वच्च वका जनाईन । कमिवार्थ विवर्तन्त स्थापयेतां न वर्मनि। इति श्रीमहाभारते उद्योगपञ्चणि भगवद्यानपवणि नकुलवाक्ये रकानामोऽध्यायः ॥ ७८॥ ॥ सहदेव उवाच ॥ इदि तत् कथितं राजा धर्म रष सनातन । ययाच युद्धमेव स्यात्तया कार्यमरिन्दम । यदि प्रभममिच्छेयु कुरव पाण्डवै सह। तयऽपि युद्ध दामाई ये जयेया: महब ने। झयन्नु दृष्ट्वा पाश्चानी तथा कृष्ण सभागनां युद्धेन प्रगान मम मन्यु सुशोधने। यदि भीमार्जुनी कृष्ण धर्मराजश्च धार्मिका । धर्ममुत्सृज्य नेनाई योद्धुमिच्छामि संयुगे। ॥ मात्यकिरवाच ॥ मत्यमाह महाबाहो महदेवा महामति । दुर्योधनवधे शान्तिस्तस्य कोपख मे भवेता न जानामि यया दृष्ट्वा चोराजिनधरान् वने। नापि मन्युरुद्भूतो दुःखितान् प्रेक्ष्य पाण्डवान्। तस्मामाद्रीस्त पहरो यदाह रणकर्कभ । वचनं सर्वयोधानां तन्मतं पुरुषोत्तम। ॥ वैम्पायन उवाच ॥ एवं वदति वाक्यन्तु युयुधाने महामती । सभोम सिंहनादोऽभूत् याधाना तर सर्च। प हि मर्चयो वीरास्तद्वच प्रत्यपूजयन् । साधुसाविति मैनेयं हर्षयन्ता युयुत्सव । रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपञ्चखि सहदेववाक्ये अमोनितभोऽध्यायः ॥ .. ॥ वैशम्पायन उाचा राजस्तदचनं श्रुवा धार्थसहित हिताणा दामाईमासोनमत्रोछाककर्षिता। सुता द्रुपदराजस्य असितायतमजा। सम्पूज्य सहदेवञ्च सात्यकिञ्च महारथ । भीमर्थनञ्च संमान्तं दृष्ट्वा परमदुर्भनाः। अश्रुपूर्णपणा वाक्यमुवाचेदं मनखिनो। एन् - .

·श्रीमहाभारत [भगवधामा अया १ 501 . २८ ९८० . . विदितं ते महायाहो धर्मश मधुसुदन । यया मिशनिमाम्याय भंगिता पाण्डवा, मुगात । धृतराधस्य पुत्रेण मामात्येन जनाईन । यथा च मन्मयो रासा मन्य रमि पावित.। युधिष्ठिरेण दाशाई तथापि विदित तव। यथोक्न: मन्नययेव तय मय श्रुतं गया। पञ्च मस्तात दीयन्ना ग्रामा इति महाद्युतो अविस्य टकम्यसं माकन्दों वारणावतं । अवमानं महाबाहो कश्चिदेकञ्च पक्षम । इति दुर्योधनो वाच्यः सुदद्याग्य केशव । न चापि एकरोदाक्यं श्रुत्वा कृष्ण मुयोधनः। युधिष्ठिरम्य दागाई श्रीमत' मन्धिमिच्छतः। 'प्रदानेन राज्यस्य यदि कृष्ण सुयोधनः। सन्धिमिच्छन्न फत्तयनत्र गला कथञ्चन । 'मध्यन्ति हि महाबाहो पाण्डवाः सञ्चये. मह । धाराष्ट्रयत्वं घोरं कुद्ध प्रतिममामि। न हिमाम्बा न दनिन भयाऽर्थस्तेषु कथन । तस्मात्तेषु न कर्तव्या कृपा ते मधुसूदन । साम्रा दानेन वा कृष्ण ये न साम्यन्ति शत्रवः। योक्तव्यस्तेषु दण्डः स्यात् जीवित परिरहता। तस्मात्तेषु महादण्ड, हेप्तव्य चिप्रमच्युत । लया चैत्र महायाहो पाण्डव. मह सञ्जयः। एतत् समय पार्थानी तब चैव यशस्कर। क्रियमाणं भवेत् कृष्ण इत्वस्य च सुखावई । क्षत्रियेण हि हन्तव्य. क्षत्रियो लोभमास्थित.। अत्तियो वा दागाई स्वधर्ममनुनिष्ठता । अन्यत्र ब्राह्मणात्तात सर्वपापेववस्थितात्। गुरुहि मन्चवर्णाना ब्राह्मणः प्रस्तागभुक् । यथाऽवध्ये भवेदोषो वध्यमाने जनाईन । म वध्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदो विदुः । त्यो न स्पृशेदेष दोष. कृष्ण तथा कुरु । पाण्डवैः सह दाभाई सञ्जय. मह निकैः । पुनरुक्तञ्च वक्ष्यामि वियम्भण जनाईन। का नु भीमन्तिनी मादृक् पृथिव्यामस्ति केशव सुता द्रुपदराजस्य वेदोमध्यात् ममुत्थिता । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी तव कृष्ण प्रिया मखी । अाजमीढकुल प्राप्ता स्नुषा पाण्डामहात्मनः। महिषी पाण्डुपुत्त्राण पञ्चेन्द्रसमवर्चमा । सुता मे पञ्चभि झेरैः पञ्च जाता महारथा.। अभिमन्युर्यथा कृष्ण तथा ते तव धमतः । साऽहं के ग्रहं प्राप्ता परिलिया सभाङ्गता। पश्यता पाण्डुपुत्वाण लयि जीवनि केव। जीवत्सु पाण्डुपुत्त्रेषु पाञ्चालेवथ दृष्णिषु । दासीभूताऽस्मि पापानां सभामध्ये व्यवस्थिता । निरमवचेष्टेषु प्रेक्षमाणेषु पाण्डुषु । पाहिमामिति गोविन्द मनमा चिन्तितोऽमि मे। यत्र मां भगवाधाजा वशरो वाक्यमत्रवोत् । वरं कृष्णव पाञ्चाति वराहोऽसि मताऽसि मे । अदामा: पाण्डवाः सन्तु सग्था: मायुधा इति । मयात यत्र निर्भुका वनवासाय केशव । एवंविधानां दुःखानामभिज्ञोऽसि जनाईनी चायव पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिबान्धवा । नम्बई कृष्ण भीमस्य धृतराष्ट्रस्य चाभयोः । सुपा भवामि धर्मण माऽहं दामोफता बलात्। धिक् पार्थस्य धनुमत्ता भीमसेनस्य धिग्नल। यत्र दुर्योधनः कृष्ण मूहर्तमपि जीवति । यदि तेऽहमनुयाया यदि नेऽम्ति छपा मयि । धार्तरानेषु वै कोप: मुर्व. कृष्ण विधीयतां । सम्पायन उवाच ॥ दस्युका मृदुसंहारं वृजिनाय सुदर्शनं। सुनीतममितापानी सर्वगन्धाधिवामित। यथा । - ए. २८ f ·भगवान पाथाय 11] । उद्योगपर्व । . १६७ - - मवचए सम्पन्न महाभुजगवर्सम । केयर वरारोहा सर वामेन पारिना। पद्माची पुण्डरीक क्षमुपेत्य गजगामिनी। प्रयुपूर्णेक्षण दोना छएं वचनमत्रगे। अयनी पुण्डरीकाक्ष दुःशासनकराडत. समत्तयः सर्वकार्येषु परेपी सन्धिमिछती। ददि भीमार्जुना पण पण मन्धिकामुको। पिता मे योयो हदः मह पुत्र महारथैः । पञ्च चैव महावीर पुत्चा मे मधुसूदन। अभिमन्यु पुरस्कृन्य योत्स्यन्ते कुरुभि मह! दुभामनभुजं श्यामं मछिन पाइगुण्ठित । यद्यहन्तु न पश्यामि का शान्तिहंदयय मे। त्रयोदश हि वीणि प्रतीवन्त्या गतानि मे । निधाय इदये मन्यु प्रदीप्तमिन पावक । विदीर्यते में हदयं भीमवाक् मन्यपीडित । योऽयमद्य महावाइधर्ममेवानुपश्यति । इत्युक्त्वा वाप्याडेन वदनायत चना। रुगेद कणा मोत्कर्ष मखनं वाष्पगगदं। सना पीनायताको महिनावमिवर्षतो। द्रवीभूतमिवात्युणं मुञ्चती वारि नेत्रज । तामुवाच महावाहु केशवः परिमान्चयन् । चिरात् ट्रय कृणे रुदतीर्भरतस्विय । । रवंता भीड रोल्स्यन्ति निहतजातिवान्धवा । हतमित्र हनवता येयी कुद्वाऽपि भामिनि । अञ्च नत् करिय्यामि भीमार्जुनयम मह । युधिष्ठिरनियोगेन देवाच्च विधिनिर्मितात् । धार्तराष्ट्र कालपक्का न चेत् कम्पन्ति मे वचयिन्ते निदता भूमा वाटगालादनीता। चद्धि हिमवान शेनो मेदिनी मनपा नेत्। धैः पतेच सनइवान मे मोध वा भवेत्। सत्यं ते प्रतिज्ञानामि कृष्ण वाप्यो निग्यतां । इतामिवान् श्रियायुकानचिराट्टक्ष्यते पतोन् । इति श्रीमहाभाग्ने उद्योगपर्वणि मगवद्यानपर्वणि श्रीकरणाक्ये रकाशोतोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ कुरुणमद्य मयां भवान् सुद्ददनुत्तम । सम्बन्धी दयिमो नित्यनुभयोः पक्षयोरपि । पाण्डधार्तराष्ट्राएं। प्रतिपाद्यमनामयं । ममर्य प्रशमञ्चैव कर्नुमईसि केशव । रमित पुण्डरीकाक्ष सुयोधनममर्षसे । मन्यय भारतं ब्रूया यत्तत् वाच्य पमित्रहन् । लया धमार्थयुक्तञ्चेदुनं भिवमनाम हित नादास्यते वातादिस्य वामेथति । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ धर्यमस्मद्धिनञ्चव कुरूणां यदनामयं । रप दास्यामि राजानं रानभीसा ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो व्यपेत तमसि सूर्य विमत्र उगो। मैत्रे मुर्ते म यति मदरिषि दिवाकरे। कामदे मासि वित्या भरदन्ते हिमागने । फोरम नसुख का कन्ये मत्त्वरतं वरः। महन्या: पुष्यनिषा वाच टच स्तृताः । ब्राह्मणना प्रतोतानास्पोरामिग्दामन । छत्वा पोवाज्ञिक कृत्यं सात शचिलट्टतः। उपतस्य विवस्वत्तं पावकच जनाईन । यमं पुच्छ बालभ्य ब्राह्मरानभिवाद्य च । अनि प्रदचिकवा पश्यन् कल्बारमरंत । रत्प्रतिज्ञाय वचनं पण्डवस्य जनार्दन । मिनारमा नमभ्यमाषत सात्यकि। रथ भारोप्यता मसयक्रञ्च गदया सह । उप सङ्काय प्रत्यश्च सर्चप्रहरणानि च । दुर्योधने हि दुष्टात्मा र्णय सहसावत' । न च शत्रुरवज्ञेयो दुवाऽपि वटीया। १९५० २ स है ·॥श्रीमहाभारत 1. गवद्यान प०३ अध्याय।। २९० + - ततस्तन्मतमाज्ञाय केशवस्य पुर मरा । प्रससुर्योजयिष्यनो रथ चक्रगदाभृत । नंदोतमिव कालानिमाकागमिवावगं । चन्द्रसूर्यप्रकामाभ्यां चक्राभ्यां समलङ्कतं । अर्द्धचन्द्रश्य चन्द्रश्य मत्स्यै सम्मृगपचिभि । पुष्यैश्च विविधैश्विं मणिरत्नेश्च सर्वंश । तरुणदित्यसकामं वृहन्तं चारुदर्शनं । मणिहेमविचित्रा सुध्धनं सुपताकिन । सूपस्करमनायं वैयाघ्रपरिवारण । योनं प्रत्यमित्राणां यदूनां नन्दिवर्द्धन । वाजिभि मेयसुग्रीवमेघपुष्पवलाहकै । स्वातै सम्पादयामासु सम्पनै सर्वसम्पदा । महिमानन्तु कृष्णस्य भूय एवाभिवर्द्धयन्। सुघोष पतगेन्द्रेण ध्वजेन युयुगे रथ । तं मेरुशिखरमण्यं मेघदुन्दुभिनिखन। पारोह रथ शौरिर्विमानमिव कामगं। तत सात्यकिमारोग्य प्रयया पुरुषोत्तम । पृथिवीञ्चान्तरीचञ्च रथघोपेण नादयन् । व्यपाढायस्तत काल क्षणेन समपद्यत । मिवद्यानुवा वायु प्रधान्तमभवट्ज । प्रदक्षिणानुलोमा मङ्गल्या मगपक्षिण । प्रयाणे वासुदेवस्य बभूवुरनुयायिन । मङ्गतार्थपद शब्दरन्ववर्तन्त सर्वश । मारमा शतपत्राश्च इंसाच मधुसूदन । मन्त्राइतिमहाहामईयमानय पावक । प्रदक्षिणशिखो भूत्वा विधूम समपद्यन। वमिठी वामदेवश्च भूरिद्युम्नो गय क्रय । शुकनारदवाल्मोका मरुत कुणिको भृगु । देवा ब्रह्मर्षयश्चैव कृष्णं यदुमुखावई । प्रदक्षिणमवर्त्तन्न महिता वामवानुज । एवमैतमहाभागैर्महर्षिगणमाधुभि । पूजित प्रययौ कृष्ण कुरूणा मदन प्रति तं प्रयानामनुप्रायात् कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिरः। भीमनार्जुनी चोभी माद्रीपुत्तौ च पाण्डवो। कितानय विक्रान्तो धृष्टकेतुय चेदिप । द्रुपद काशिराजय शिखण्डीव महारथ । धृष्टद्युम सपुत्रय विराट कैकय. मह । मनाधनार्थ प्रययु' इत्त्रिया क्षत्रियर्षभ। तनाउनुप्रय गोविन्दं धर्मराज युधिष्ठिर । राशी सका थुतिमानुवाचेद वचम्तदा। थो वे न कामान क्रोधान भयानार्थकारणात् । अन्यायमनुवर्तेत स्थिरबुद्धिरतोलुप । धर्मधा धृतिमान् मात्र सर्वभूतेषु केशव । वरः मवभूताना देवदेव सनातन । नं सर्वगुणधम्पवं श्रीवत्समतलक्षणं । मम्परिवच कौन्तेय मन्देष्टुमुपचक्रमे। • युधिष्ठिर उवाच ॥ या मा वान्यात प्रमत्यम्मान पथ्यवर्द्धयतावला । उपवासनप भीला पदा वलयने रता। देवताऽतिथिपूगासु गुरुशुश्रूपणे रता। वसना प्रियपुत्वा च प्रियाऽस्माकं जनाईन । सुयोधनभयात् या नोऽत्रायतामियकर्षण । महमा मृत्युसम्याधादुद्धरै पारिवार्णवान् । अमत्कृते च मतनं यया दुपानि माधव । अमुभूतान्यदुःखाही नाम एप्ठेरमामयं । भधमायामययना पुत्लगोकपरिशुना। अभिराध खनेयास्त पाण्डवान परिकी संयन्। उडाप्रमति दुखामियमुराणामरिन्दम। निकारान् न मदहा च पश्यन्ती दुषमनुते। अपि जातु म काल म्यात् एण दु विपथए । पदाइ मातरं मिष्टा सुपं दद्यामरिन्दम । + रस - .

·भगवद्यांन । अध्याय २1]. ॥ उद्योगपंचे। १६ - RE. प्रव्रजन्नोऽभिधान्तों रुपण पुत्रग्टद्धिनों । रुदनीमपहायनामगछाम वयं वनं न नूनषियने दुःख मा चेन्शोवति केशव । तथा पुत्ताधिभिगोठमाती वानर्तमत्कृना।' अभिवाद्याथं मा कृष्ण त्वया मदचनादिभा । एतराष्ट्रय कारव्या राजांनय वयोऽधिकाः भीमं द्रोण रूपश्चैव महाराजच्च वाहिक ट्राणिञ्च सोमदत्तञ्च सञ्चार्य भरतान् प्रति। विदुरञ्च महाप्राज्ञ कुणा मन्त्रधारिणं । अगाधबुद्धि धर्मज्ञ खजेथा मधुसूदन इत्युचा केशवं तत्र राजमध्ये युधिष्ठिरः । अनुज्ञाता निवडते कृष्ण कला प्रदक्षिणं ।। प्रप्रजन्नेव बीभत्सुः सखायं पुरुषर्षभ । अबवीत् परवीरनं दांशाईमपराजित।' यदस्माकं विभा रक्त पुरा वै मन्त्रनिश्चये। अर्द्धराज्यस्य गोविन्द विदित मराजसु ।' तवेदयुरसङ्गेन सत्यात्यानवमन्य च । प्रियं मे स्यान्महाबाहो मुच्चरन् महतो भयात् । अतयेदन्यथा कर्ताधार्तराष्ट्रोऽनुपायवित् । अन्त नूनं करिष्यामि उत्त्रियाण जनार्दन एवमुळे पाण्डवेन समाहृयदृकोदरः। मुहुर्मुहुः क्रोधवशात् प्रावेपता च पाण्डवः । वेपमानय कान्तेयः प्रोक्रोमन्महतो रवान्। धनञ्जयवचः श्रुत्वा हासिकमना म। नन्य तं निनदं श्रुत्वा सम्पावेपन्त धन्विनः । वाहनानि च सीणि शन्यूवे प्रसुनुवा इत्युत्ता केशवं तंत्र तया चोवा विनिश्चयं। अनुज्ञातो निवडते परिवज्य जनाईन । नेषु राजसु भवेषु निवृत्तेपु जनार्दनः । वर्णमभ्यागमष्टः ययसुग्रीववाहनः । तेच्या वासुदेवस्य दारुण प्रचार्दिताः। पन्थानमापेमुरिव ग्रसमाना वाम अयापर्यन्महावाहुषोनवंनि फ्रेशवः ब्राह्मा श्रिया दीप्यमानान स्थितानुभयतः पथि । मोऽवतीर्य रथात् तुंर्णमभिवाद्य जनार्दनः । यथावत्तानृपोन् मीनभ्यभाषत पूजयन् । कचिलोकेषु कुशलं कचिम्मैः स्वनुष्ठितः। ब्राह्मणानां त्रयो वर्णाः कचित्तिष्ठन्ति शासने । नेभ्यः प्रयुज्य तो पूजा पोवाच मधुसूदनः । भगवन्तः क्व मसिद्धाः का वीथो भवतामिह । किंवा कार्य भगवतामह किं करवाणि व: । केनार्थेनेह सम्प्राप्ता भगवन्तो महीतले। नमीजामदग्न्य उपेत्य मधुसूदन । परिवज्य च गोविन्दं सुरासुरपतेः सखा । देवषयः पुण्यकृतो ब्राह्मणाय वहुश्रुताः । राजर्षया दाभाई मानयन्तस्तपखिनः। देवासुरस्य द्रष्टारः पुराणस्यं महीपते। समेत पार्थिव तंत्र दिदृचन्तश्च सर्चतः । सभासदश्च राजानस्वाञ्च सत्यं जनाई नारेन्महाप्रेक्षणीयं द्रष्टुं गच्छाम केशव । धार्थसहिता वाचः श्रोतुमिच्छाम माधव । वयोच्यमानाः कुरुषु राजमध्ये परन्तप । भीमद्रोणादयशव विदुरश्च महामतिः । बञ्च यादवमार्दूल सभायां वै समथय । तव वाक्यानि दिव्यानि तथा तेषाञ्च माधव । श्रोतुमिच्छाम गोविन्द सत्यानि च हितानि च। आपष्टोऽसि महावाहो पुनर्वक्ष्यामहे .वया याघ्रमोनोन वैवोरं द्रक्ष्यामला सभागतं । श्रामीनमासने दिव्ये बजतेजःसमागतं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भगवद्याने इमोतोऽध्यायः ॥ ८२ ॥ - २८५ ९९ ·F०० ॥ श्रीमहाभारत [भगवद्याप अयाव३।४। 1 २... । 1) मन्पायन उवाच ॥ प्रयात देवकीपुत्र परवीररुगा दश) महारथा मह याहुमन्वयु' भवपाषय । पदाती सहस्रच्च मादिनाञ्च परन्तप । भोज्यञ्च विपुल राजन् प्रेष्याय शताऽपरे। ॥ जनमेजय उवाच ॥ कथ प्रयातो दाशाही महात्मा मधुसदन । कानि वा व्रजतस्तस्य निमित्तानि महौजसः । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य प्रयाणे यान्यामनिमित्तानि महात्मनः । तानि मे ग्टणु साणि दैवान्योत्पातिकानि च । अनोऽगनिनिष सविद्युत्समजायत । अन्वर्गव च पजन्य प्रावर्षदिघो मम । प्रत्यगूहुर्महानद्य प्रामुखा सिन्धुहप्तमा । विपरीता दिश मा न प्राज्ञायत किञ्चन । प्राचलनमयो राजन् पृथिवी समकम्पा । उदपानाथ कुम्भाय प्रामियञ्छतो जल। नम भट्टतमप्यामीत् सर्वं जगदिद तथा। न दिशो नादिश राजन प्राज्ञायो स्म रेणुना । प्रादुरामोन्महाञ्छब्द खे मरोर न दृश्यते । सर्वेषु राजन् देशेषु तदमुनमियाभवत। प्रामयाद्धान्निपुरं वातो दक्षिणपश्चिम । श्रारुजन् गणशी वृक्षान् पुरुषोऽमनिनिखन । पत्र यत्र च वायो पत्तते पथि भारत । नत्र तत्र सुखा वायु' संबवामीत् प्रदशिश । वर्ष पुष्पवर्ष कनगनि च भूरिश । समय पन्था निहुँ खेा व्यरेतकुमकण्टक' । सम्तो माह्मणेौर्भिस्तत्र कत्र सहसम । अर्यते मधुपर्केद्य वमुभिद्य वसुप्रद । किरनि महात्म नबन्दै पुष्यै सुगन्धिभिः । स्त्रिय पयि समागम्य सर्वभूतहिते रतं । समालिभवन रम्य सर्वसस्य समाचित । सुखं परमर्मिठमभ्यगाभरतर्षभ। पश्यन् बहुपहन ग्राम्यन् रम्यान् पदयमोषणान्। पुराणि च व्यतिक्रामत्राष्ट्राणि विविधानि च । नित्य घटा ममनता भारतरभिरवित । नादिमा परचक्रा गा व्यवनानामकोविद । उपप्त यादथारम्य जना पुरनिवामिन । पतिष्ठन्त महिना विष्वक्सेनदिदृचया । ने तुमय समायान्तममिमिद्धमिव प्रभु । अर्थयामासुर ६ देशतिथिमुपस्थितं । हकम्यत ममामाय के पत्र परबोरहा। प्रकोण रमावादित्य व्यानि वे लोहिताति। अवतीर्य रथाचूर्ण रुचा गौच यथाविधि । रथभौचनमादिग्य मन्ध्यामुपरिवेश ह। दारकोऽपि ध्यानमुका परिचर्च च शास्वत । मुमाच मर्चयानादि मुक्का तानराजत। अभ्यतीत्य तु तत्सर्वमुवाच मधुसूदन । युधिष्ठिरस्य कार्यार्थमिह वस्यामहे घो। नस्य तगमनमाज्ञाय पकुरवपथ नरा । न चन्नपानानि गुणवन्ति समाजयन् । नरिमग याने प्रधानास्तु य आमन् ब्राह्मण नृप। श्राा कुछीना झीमन्तो बानी वृत्तिमनुष्ठिता। मेऽभिगम्य महात्मान रूषोकेगमरिन्दर्भ । पूजाअर्यदान्याथमाधी मंगलमयुना। ने पूजयित्वा दामाई मयते केषु पूजितं । न्यवेदयन्न वेग्म नि रनवन्ति महात्मने। नान प्रभु शामियुवा ए यच यथाऽहत । अभ्यत्य चैषा वेग्मानि पुनराया मते मुटर माजयिला तु प्राधा तब भव । भुवा च मह ने मरवमती उपां सुख। इति श्रीमहाभारते उद्योगपशि भगवानपर्कवि भगवधाने ज्योतोयाय ॥ १२ ॥ ॥ मरम्पायन उवाच॥ नया दूने घमाभाय भयान मधुरदन । एतराद्रोऽप्रयोत मोममयिया महाभुभ। ३ । - ·भगवधान पाध्याय ८४।८५] ai ॥ उद्योगपर्व। २०१ - 4 द्रोणच सञ्जयञ्चव विदुरञ्च महामतिं । दुर्योधन महामात्यं इष्टरोमा ऽनवोदिदं । अहनं महदार्थ श्रूयते कुरुनन्दन । खियो बाटाय धाय कथयन्ति सहे ग्टहे। सत्तत्याचक्षते चान्ये तथैवान्ये समागताः। पृथग्वादाय वर्तन्ते चवरेषु मभासु च । उपयाम्यति दागाईः पाण्डवार्थ पराक्रमो।म ना मान्यद्य पूज्यद्य सर्चया मधुसुदनः । तस्मिन् हि यात्रा लोकस्य भूतानामोयरो हि सः । तस्मिन् धृतिय वीर्यञ्च प्रज्ञा चीजय माधवे। सता मान्यो नरश्रेष्ठ: म हि धर्म: मनातनः। पूजितो हि सुखाय स्थादमुखः स्यादपूजितः । सचेत्तुथति दामाई उपचारैररिन्दम। कृष्णात् मानभिप्रायान् प्रास्यामः मर्थराजस। तस्य पूजार्थमद्यैव संविधत्व परन्तप। सभाः पथि विधोयन्ता मलकामसमन्विताः । यथा प्रोतिर्महाबाहो बपि जायेत नस्य वै। नया कुरुष्व गान्धारे कथं वा भीम मन्यसे । नतो भीमादयः मर्चे धृतराष्ट्र जनाधिप । ऊचुः परममित्येवं पूजयन्तोऽस्य नदचा। तेषामनुमतं ज्ञात्वा राजा दुर्योधनस्तदा । मभावास्तुनि.रम्याणि प्रदेष्टुम्पचक्रमे। ततो देशेषु मर्वेषु रमणीयेषु भागमः । मनरलसमाकीर्णः सभायकुरनेकरः ।.. आमनानि विचित्राणि युक्तानि विविधैर्गुणैः । स्त्रिया गन्धानवकारान् सन्माणि वनानि च । गुणवनयनपानानि भाज्यानि विविधानि च। मान्यानि च सुगन्धीनि तानि राजाददो ततः । विशेषतय वामार्थ सभा यामे कम्यो । विदधे कारवो राजा वहरवा मनोरमा। एतदिधाप व सर्व देवाहमतिमानुषं। पाचव्या एतराष्ट्राय रामा दुर्योधनतदा । नाः सभा: केशवः मा रमानि विविधानि च । असमोत्येव दाभाई उपायात् कुरुमा तत्। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भगवद्याने चतुरणोतोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ उपमुच्यादिह त रुपायाती जनार्दनः । वृकस्य नियमति म च प्रातरिश्यति। .. श्राहकानामधिपतिः पुरोगः सर्चसाखती । महामना महावी महानता जनार्दनः ।. कोतस्य हप्णिराष्ट्रस्य भत्तां गोमा च माधः । त्रयायामपि चोकानां भगवान् मपितामहः । दृष्यन्धकाः समनको यस्य प्रशामुपासते आदित्या वसवो रुद्रा यया बुद्धि इम्पनः । तम्भ पूजां प्रवच्यामि दाशाीय महात्मने । प्रत्यहं तव धर्मज्ञ मां मे कययन ग्टगु ।। एकवर्ग: मकृप्ताङ्गै बाहिशातईयोत्तमः । चतुर्युकावास्तम्म रोमान् दास्यानि षोडम । मित्यभिधान्मानानोपादनान् प्रहारिणः । अष्टानुचरनकै मष्टा दास्यामि कोरर। दामीनामभाताना शुभानो कामं नमी प्रदास्यामि दासानामपि नावतः । भाविकच सुसपी पार्वतीयरुपादनं । तदप्यो प्रदायामि महसाशि दमाय च । . वाभिमाच सहसाहि पोनदेय द्भवानि च। तान्ययम्मे पदास्यामि यावदति केयः। दिवा रोपा भाषेप मुमा विमलो मणिमयी प्रदास्यामि तमानि हिमः। स्फेनाभिपतन्याहा योजनानि चतुईमा यानमवतरीयुनं दास्ये नौ तस्यां । । - ·२०२ श्रीमहाभारतं ।। भगवधान प. अध्याय ५ ॥८॥ - ३ - यावन्ति वाहनान्यस्य यावन्त पुरुषाय तो नतोऽष्टगुणमयम भाज्यं दास्याम्यहं मदा। मम पुनाथ पोचाय सर्च दुर्योधनादुने । प्रत्युद्यास्यन्नि रामाई रथे. खनङ्गताः । खवताथ पल्याण्य पादैरेव महसम । वारगुण्या महामार्ग प्रत्युद्यास्यन्ति केशवं । नगरादपि या. काचित् गमिष्यन्ति जनाईनं । द्रएं कन्याय कल्याण्यस्ताय यास्यन्यनाहताः । सस्त्रीपुरुषबालञ्च नगर मधुसूदन। उदीचता महात्मानं भानुमन्तमिव प्रजा.। महावजपताकाय क्रियन्ना सर्वतो दिश । जलावमिता विरजाः पन्यास्तस्येति चायमात् । दु भासनस्य च ग्टई दुर्योधनग्टहादरं । नदद्य क्रियता विप्रं सुसम्पृष्टमनवृतं । रतद्धि रुचिराकारैः मासादरपशोभित। शिवञ्च रमणीयश्च मध्य षु महाधनं। सममिन् ग्टहे रत्नं मम दुर्योधनस्य च यद्यदति वार्णयस्तत्तद्देयमसंभयं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवधानपर्वणि इतराष्ट्रवाक्ये पश्चायोतोऽध्याय ॥ ८५ ॥ ॥ विदुर उवाच ॥ राजन् बहुमतञ्चासि त्रैलोक्यस्यापि सत्तम. सम्भावितथ लोकस सम्भतथासि भारत। पत्वमेवं गने ब्रूया पश्चिमे वयनि स्थित । शास्लादा सुमतकीदा सुस्थिरः स्थविरो मामि । बैखाऽमनीव भा' सूर्य महोर्मिरिव सागरे ।धर्मस्वयि तथा राजनिति व्यवसिता. प्रजा । सदैव भावितालोको गुणधैिस्तव पार्थिव । गुणानां रक्षणे नित्यं प्रयतख भवान्धव । पार्जव प्रतिपद्यस्व मावास्याइ नौनश । राजन पुत्लाय पाचाथ सुहदश्चैव सुमियान्। यत्त्वमिच्छसि कृष्णाय राजन्नतियये बहुारतदन्यच्च दाभाई पृथिवीमपि चाईति । न तु वै धर्ममुद्दिश्य तस्य वा प्रियवारणात्। रतदिच्छसि कृष्णाय सत्येनात्मानमालभ । मायैषा सत्यमेवैतच्छतभूरिदक्षिणा | जानामि तन्मतं राजन् गूढं वाद्येन कर्मणा । पञ्च पश्चैव लिस्यन्ति यामकान् पाण्डवा नृप । न च दित्ससि तेभ्यस्तो स्तच्छमं न करिष्यसि । अर्थेन तु महाबाहु वार्णायं जिहीर्षमि । अनेन चाप्युपायेन पाण्डवेभ्या विभत्स्यसि । मच वित्तन सक्याऽसा नोधमेन न गईया । अन्यो धनजयात् कर्तुमेतत्तव प्रवीमि ते । वेद क्षणस्य माहात्म्य वेदास्य दृढभनिती। प्रत्याज्यमस्य जानामि प्राणैस्तुल्यं धनत्रयं । अन्यत् कुम्भादपर पूर्णादन्यत् पावसेदनात् । अन्य कुशून्नुसम्परमात्नविष्यति जनार्दन । पत्तस्य प्रिपमातिथ्यं मानाईस्य महात्मन । तदस्मै क्रियता राजन् मानाहोऽमा जनाईन । शांमममानः कम्याणं कुरूनभ्येति केशव । येनैव राजवर्थन नदेवारमा उपाकुरु । मममिच्छति दामाइस्तव दुर्योधनस्य च । पाण्डवानाच राजेन्द्र तदस्य वचनं कुरु । पिताऽसि राजन् पुत्वात हद्धलं शिशव परे । वर्त्तख पिटवत्तषु वर्तन्ते ते हि पुत्ववत् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि विदुरवाक्ये पडशीतोऽध्यायः।। ८६ ॥ ॥ दुर्योधन उवाच ॥ यदाद विदुरः कृष्ण भव्य तन्मत्यमयुते । अनुरको घसंहार्य पार्थाम् प्रति जनाईनः। पक्तमत्कारमयुक्त देयं वम जनाईने अनेकरूपं राजेन्द्र म नदेयं कदाचन। - M - 7 ।

·भगवद्यान प. अध्याय ८०1८८1]. ॥ उद्योगपर्व। १ देशः कातस्तथाऽयुको न हि नाईति केशवः । मस्सत्यधोचनो राजन् भयादर्धति मामिति । अवमान यत्र स्यात् क्षत्रियस्य विशाम्पते। न नत्कुर्यात् बुधः कार्यमिति मे निश्चिता मतिः। स हि पूज्यतमो लोके कृष्णः पृथुललोचनः । त्रयाणामपि लोकानां विदितं मम सर्वया । न तु नस्म प्रदेयं स्यात् नयां कार्यगति: प्रभो । विग्रहः समुपारधा न हि भाम्यत्यविग्रहात्। वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य नदचनं श्रुवा भोमः कुरुपितामहः वैचित्रवीर्य राधानमिदं वचनमप्रवीत् । सत्यतोऽसल्छतो वाऽपि न क्रुध्येत जनार्दनः । नालमेनमवज्ञातुं नावजेयो हि केयवः । १० यत्तु कार्य महाबाहो मनमा कार्यता गतं । मोपायैर्न तच्छक्य केनचित् कर्तुमन्यया । स यत्भूयात् महाबाहुस्तत्कार्यमविशङ्कया। वासुदेवेन तोर्थेन चिमं संयाम्य पाण्डवैः। धर्यमर्थ्यच धर्मात्मा ध्रुवं वका जनाईनः । तस्मिन् वाच्याः प्रिया वाचा भवता बान्धवैः सह । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ न पायोऽस्ति यद्राजन् श्रियं निष्केवलामहं । तैः महेमामुपाग्नीयां यावजो पितामह । ददन्तु समहत् कार्य पदणु मे यत् मर्थित। परायण पाण्ड्यानां नियतस्यामि जनार्दनं । तस्मिन्बद्धे भविष्यन्ति कृष्णयः पृथिवी तथा । पाण्डवास विधेया मे स च मातरिहैष्यति। अत्रापायान् यथा सम्यइ न बुध्येत जनार्दनः । न चापायो भवेत् फश्चित्तद्भवान् प्रमगीत में। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा घोर कृष्णाभिसंहित। एतराष्ट्रः महामात्यो व्यथितो विमनाऽभवत । नतो दुर्योधनमिदं एतराष्ट्रोऽब्रवोदचः। मैव वोचः प्रजापास नैष धर्म सनातनः ।। दूतच हि षीकेशः सम्बन्धी च प्रियच नः । पाप: कारवेयेस कयं वन्धमति । ॥ भीम उवाच ॥ परोतस्तव पुत्तोऽयं धृतराष्ट्र समन्दधीः । हत्यन) नेवार्थ याच्यमानः सहनमः। दूममुत्पथि वतन्तं पापं पापानुवन्धिनं वाक्याणि मुरादा हित्वा वमप्यस्यानुवर्तमे। कृष्णमक्लिष्टकर्माणमासाद्यायं सुदुर्मतिः । नव पुत्तः महामात्यः क्षणेन न भविष्यति। पापस्यास्य नृमंमस्य त्यधर्मस्य दुर्मतः। नात्महेनर्थसंयुक्ताः श्रोतुं वाचः कथञ्चन। इत्युत्ता भरतश्रेष्ठ दृद्धः परममन्युमान् । उत्थाय नमात् प्रातिष्ठनीमः मत्यपराकमः । रति श्रीमहाभारते उधागपञ्चणि भगवानपर्वणि दुर्येधिनवाक्ये महायोग्यायः ॥ ८ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ प्रातरुत्याय कृष्णस्तु कृतवान् सर्वमास्किं। ब्राह्मणरभ्यनुज्ञातः प्रवयो नगर प्रति। प्रया महावाहुमनुवाप्य महावा । पर्यावर्तन्त ने सर्वे कस्यानिवामिनः। धाराष्ट्राः समाधान्त प्रत्युजग्मुः खलङ्गताः । दुयोधनाइने सर्वे भोभट्रोणपादयः। पौराय बना राजन् पी दिदृक्षवः। यानडविधरव्ये पदिरेव तयाऽपर। अवै पथि समागम्य भीमेणालिटकर्मशाहोणेम धार्तराष्ट्रेच तैना नगरं ययौ। कृष्णमझामनार्थव नगरं समततं । बभूव राजमार्गश्च बहरबसमाधितः । नप कथिहरे राजस्तदासीत् भरतपमान स्वो न दृद्धो न मियामदेवदिया। राजमार्ग मरातमिन् संस्तुवम्यवनिं गताः तस्मिन् काले महाराज पोकेमभवेयने । ॥

·२०४ श्रीमहाभारत [भगवद्यान प. अध्याय सार। पाहतानि वरस्सीभिर्महाणि सुमहान्यपि । प्रचलन्तीव भारेण दृश्यन्ते रस महीतले। यथा च गतिमन्तस्ते वासुदेवस्य वाजिनः । प्रनष्टगतयोऽभूवनाजमार्गे नररते। स टई एतराष्ट्रस्य प्राविपच्छचुवर्पण: । पाण्डुरं पुण्डरीकाक्ष: प्रासादरपोभितं । तिसः कसा व्यतिक्रम्य केशवो राजवेशानः वैचित्रवीर्य राजानमभ्यगच्छदरिन्दम.! अभ्यागच्छति दाभाई प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः महेव द्रोणभीमाभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः । कृपय मोमदत्तश्च महाराजश्च वाहिक । श्रासनेभ्याऽचलन् मर्च पूजयन्तो जनाईन । नतो राजानमामाद्य धृतरानं यशखिनीस भीमं पूजयामास वार्णया वाग्भिरञ्जमा । नेषु धर्मानुपूर्वान्ता प्रयुज्य मधुसूदनः। यथावयः समीयाय राजभिः मह माधवः । अथ द्राएं सवाझीके सपुत्त्रञ्च यशस्विनं। कृपञ्च मोमदत्तञ्च समीयाय जनार्दनः। नवामीदूजितं दृष्टं काञ्चनं महदाममं । शामनाद्धृतराष्ट्रस्य नवापाविषदच्युतः। अथ गा मधुपर्कञ्चाप्युदकञ्च जनाईन। उपज यान्यायं धृतराप्रपुरोहिताः । कृतातिथ्यस्तु गोविन्दः सवान् परिहसन कुरून्। श्रास्ते साम्वन्धिकं कुर्वन् कुरुभिः परिवारितः। सोऽर्धितो एतराष्ट्रेिण पूजितय महायशाः । राजानं समनुज्ञाप्य निरक्रामदरिन्दम.। तः समेत्य यथान्यायं कुरुभिः कुरुक्मदि। विदुरावमयं रम्यमुपातिष्ठत माधव । विदुरः मकन्या र भिगम्य जनार्दनी अर्थयामास दाई सर्वकामरूपस्थित। या में प्रीति. पुष्कराच त्वद्दर्शनममुद्भवा । मा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनां । कृतातिथ्यन्तु गेविन्द विदुरः सर्वधर्मवित्। कुशलं पाण्डुपुत्त्राणामष्टच्छन्मधुसूदनं । प्रीयमाणस्य सुघदो विदुषो दृष्णिमत्तमः । धर्मार्थनित्यस्य सतो गतरोषस्य धीमतः। नस्य मर्च मविस्तारं पाण्डवानां विचेरित । क्षत्तुराचर दागाई मर्चप्रत्यक्षदर्शिवान्। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि विदुरभगवत्संवादे अष्टाशीतोऽध्यायः॥ २८॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ अथोपगम्य विदुरमपराहे जनाईनः। पिढवमारंभ पृथामभ्यगच्छदरिन्दमः । मा दृष्ट्वा शुष्णमायान्तं प्रमानादित्यवर्धौ । कण्ठे ग्टहीत्वा प्रक्रिोयत् स्मरनी तनयान् पृथक् । नेषां सत्त्ववती मध्ये गोविन्दं सहचारिण। चिरस्य दृष्टा वार्णय बाष्यमाहारयत् पृथा। माऽप्रवीत् कृष्णमामीनं छतातिथ्य युधाम्पतिं । वाथ्यगगदपून मुखेन परिगुष्यता । ये ते बाम्यात् प्रत्यव गुरुशुश्रूषणे रताः । परस्परस्य सुहृदः मम्मता: समचेतसः ।। निकरया भंमिता राज्यात् जनाही निर्जन गताः। विनीताधहाय प्रवण्याः सत्यवादिनः। व्यका प्रियमुख पार्थी रुदन्नोमपहाय भा। प्रज्ञापुंच वनं यान्तः समून इदयं मम । अतदही महात्मान' कथं केयर पाण्डाः।ऊपुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगणाकुले। यामा विशीमा: पित्रा ने मया सततचालिता। अपश्यन्नय पितरो कथभूषुमेहावने । भइदुन्दुभिनिधीपदणुनिस्वनैः । पाण्डवा. ममयोध्यन वाल्यात् प्रनि केभव । - - 1 .

·भगवद्यान प. अध्याय 21] । उद्योगपर्व । ६०५ ११. M येस वारणमब्देन हयाना ट्रेषितेनचा रथनेमिनिनादैश्च व्यवोध्यन्त तदा ग्टहे। मसभेरी निनादन वेणुवीणानिनादिना । पुण्याहघोषमित्रेण पूज्यमाना दिजातिभिः । वस्तरबैरतद्वारः पूजयन्तो दिजन्मनः । गीर्भिङ्गलयुकाभित्राह्मणानां महात्मना । अधिरचनाय नवद्भिरभिनन्दिताः। प्रासादाग्रेवबोध्यन्त राववाजिनमायिनः। क्रूरच निनदं श्रुषा श्वापदानी महावने। न स्मोपयान्ति निद्रान्ते न तदहा जनाईन । भेरोमृदङ्गनिनदैः सङ्खण्वनिखनः । स्त्रीणा गीतनिनादैच मधुरैर्मधुसूदन। वन्दिमागधखतेश स्तुवद्भिोधिताः कथं । महावनेवबुध्यन्त श्वापदानां स्तेन च । ड्रीमान् सत्यनिद्दान्ता भूतानामनुकम्पिता। कामदेषी व कृत्वा सता वानुवर्तते । अम्बरीपस्य मान्धातुर्ययाते इषस्य च । भरतस्य दिलीपम्य गिवेरोमोनरस्य च । राजर्षीणं पुराणाना धुरन्धत्ते दुरुदहा। शीलवृत्तापसम्पन्ना धर्मजः सत्यमरः । राजा सर्वगुणोपेतलाक्यस्यापि यो भवत्। अज्ञातजबुधमात्मा इजाम्बूनदप्रभः । श्रेष्ठः कुरुपु मवेषु धर्मतः श्रुतत्ततः । प्रियदी दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः। य. स नागायुतप्राण वानरहा महावन्न । सामर्षः पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातः मियहरः। कोचकस्य तु मजति- इन्ता मधुसदन । शरः क्रोधवशानाञ्च हिडिम्बस्य बकस्य च । पराक्रमे पक्रसमो मातरिश्वममो वले। महेश्वरममः क्रोधे भौमा प्रहरतावरः। को बलममच यो निधाय परनमः। जितात्मा पाण्डवोऽमर्षी चाहतिठति माउने। जोराचि महात्मानं वरिष्टममितीजमं । भीमं प्रदानेनापि भीमसेनं जनाईन । तन्ममाचल वार्णय कथमद्य कादरः। श्रास्त परिघवा. स मध्यमः पाण्डवी बची। अर्जुनेनार्जुनो य म सष्ण बाइसहस्रिण। विवाहुः स्पर्द्धते नित्यमतीतेनापि केशव । विपत्यकेन वेगेन पञ्चवाणशतानि यः। दवले सदृमो राशः कार्तवीर्यस्थ पाण्ड्यः । लेजमादित्यमशो महर्षिभदृशो दमे । मया पृथिवीतुन्यो महेन्द्रसमविक्रमः। श्राधिराज्य महद्दीत प्रथित मधुसूदन । आत येन वीर्येण कुरूणा सर्वराजम् । यस्य बाजवर सर्व पाण्डवाः पर्युपासते। म मर्चरथिना श्रेठः पाण्डवः सत्यविक्रमः। यं गत्वाऽभिमुखः मो न जोवन कायदावजेत् । यो जेता सर्वभूतानामशेयो जिष्णुरच्युत । यो मायः पाण्डवानां देवानामिव शमव.स ने माता सखा व कशमय धनञ्जयः । दयावान् मर्चभूतेषु श्रीनिषेवो महास्तवित्। मृदुय सकुमारय धार्मिकच प्रियय मे। सहदेवो महेष्वासः हर: ममितिशोभनः । बाल कृष्ण उथ धमाधकुश्लो पुवा । मदेव सहदेवस्य धातरो मधुसूदन । दृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः । ध्येठोपयापिनं पार सहदेवं युधापति। उर्दू मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्र प्रचन्च में। मुकुमारो युवाशरो दर्शनीयच पाण्डवः । भावणाचव सन्धी प्रिय:प्राणे बहिषरा. . २ थ ·२०४६ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [भगवद्यान प. अध्याय । . - 7 चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः। कश्चित् स कुशली क्षण वमो मम सुखैधितः । सुखचितमदुःखाई सुकुमारं महारथं अपि जातु महाबाहो परयय नकुलं पुनः । पत्मसम्पातजे काले नकुलेन विराकृता। न नमामि ति वीर माऽद्य जीवामि पश्य मा। मधैः पुचः प्रियतरा द्रौपदी मे जनाईन । कुतीना रूपसम्पन्ना सर्वेः समुदिता गुणैः । पुत्लोकात् पतिलोकं वृण्वाना सत्यवादिनी । प्रियान पुत्त्रान् परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते। महाभिजनसम्पन्ना मर्थकामैः सुपूजिता । ईश्वरी मर्चकन्याणे द्रौपदी कथमच्युत । पतिभिः पञ्चभिः हरैरमिकल्पैः प्रहारिभिः। उपपन्ना महेष्वासैौपदो दुःखभागिनी। चतुर्दशमिदं वर्ष यान्नापश्यमरिन्दम । पुत्राधिभिः परिघूना द्रोपदी सत्यवादिनी। म नृनं कर्मभिः पुण्यैरभुते पुरुषः सुखं । द्रौपदी चेत्तया वृत्ता नागुते सुखमययं ।। न प्रियो मम कृष्णाऽयो बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः। भीमसेनो यमा चापि यदपवं सभागतां । न मेंदुःखतरं किञ्चित भूतपूर्व ततोऽधिकं । स्वोधर्मिणे द्रौपदी यत् श्वशुराणा समीपगा। थानायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना। सर्वे मैचन्त कुरव एकवस्त्रा सभागता । तत्रैव एतराष्ट्रय महाराजय वाक्षिकः । कृपय मोमदत्तय विवित्राः कुरवस्तथा। नस्या समदि सपा उत्तारं पूजयाम्यई । इत्तेन हि भवत्यायी न धनेन नं विद्यया । तस्य कृष्ण महायुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः । धत्तुः गीतमलङ्कारो लोकान् विष्भ्य तिष्ठति। ॥शम्पायन उवाच ॥ सा शोकात्ता पाटा च दृष्टा गोविन्दमागतं । नानाविधानि दुःखानि मर्चाप्येवान्चकीत्तयत् । पूर्वराचरितं यत्नत् कुराभिररिन्दम। अनघूनं म्टगषधः कषिदेषी सुखावह । नम्मा दहति यत्प्णा सभायां कुरुमविधा । धाराष्ट्रः परिक्तिया यथा न कुमल तथा। निवासमक्ष मगरात् प्राध्या प परम्तए । नामा विधाना दुःखानामभिज्ञाऽस्मि जगाईन। अशातचा पायामामवरोधय माधव । ममे मतम तस्मात् पुत्रः सह परन्तप । दुयाधमेन मिहता वर्षमय चतुई। दुःखादपि सुखं नः स्यात् यदि पुषफचरयः । नमे विषो जालामीद्धार्तरादिषु पाण्डवः । नन सत्येन हप्प खा इतामित्रं शिरत।। सादिमुक महामात् पालेय पाण्डवः पहा नैव मन्याः पराणेतुं सर्व श्रेषा तयाविधं । पितरम गरमात्मानं न मुयोधर्म येमाई कुन्तिभाशाय धन हतारिवापिता। भासी मामार्यकस्तुभ्यं की फन्दुइस्तिफो। अदानुकुनिमागाय ससा सस्ये महात्मने। मार पिचार निष्टता यहीय परन्तपा प्रत्यन्त दुःखिता धपए कि गोविशफवं मम । पमा वागीय पतके मयमाचिनः । पुषस्ते पिवीं जेताचमयाय दिवं स्मेत् । हमा एएम् महाजन्ये राज्य प्राप्य धमअपः। मातृभिः मा कामोपलीन मेधानारिष्यति भारम्तामपएपामि नमो पायधमे । तस्याप महते नित्य धो धारपति प्रगाः। বলি মা বাবা। সয়াবি সয়া ম শাহহিমি।

·भगवद्यान प० । अथायट] उद्योगपर्व। २०७ न मी माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरता । तया गोकाय दहति यथा पुत्रलिना भव' याऽहंगाण्डीवधन्वानं मर्चशस्तस्मृतां वरं । धनत्रयं न पश्यामि का भान्ति ईदयस्य मे। इतञ्चतुई वर्ष यन्नापश्यं युधिष्ठिरं । धनञ्जयञ्च गोविन्द यमी तञ्च दृकोदरं। जीवनाचं प्रनटानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः । अर्थतस्ते मम मृतास्तेषाञ्चाई जनार्दन। ज्या माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरं भूयास्ते होयते धम्मो मा पुत्त्रक वृथा कृथाः। पराश्रया वासुदेव या जोवति धिगस्तु तां। दृत्तेः कार्पण्यवधाया अप्रतिष्टव ज्यायसी । अया धनञ्जयं ब्रूया नित्याद्युनं वृकोदरं । यदर्थ क्षत्तिया सूते तख कालोऽयमागतः । अस्मिंदागते काले मिथ्या चातिक्रमिष्यति। लोकसम्भाविताः सन्तः सनृशंस करिष्यथ । नृपमेन च वो युलावजय मान्यतीः समाः । काने हि समनुप्राप्ते त्यायमपि जोवनं । माद्रीपुत्ता च वनव्या उत्तधर्मरतो सदा। विक्रमेणार्जितान् भोगान् वृणेतं जीवितादपि। विक्रमाधिगता बर्थाः पन्चधर्मेण जीवतः । मनो मनुष्यस्य सदा मीणन्ति पुरुषोत्तम । गत्वा ब्रूहि महाबादा सर्वस्वमताम्बरं। अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीश्चर। विदिता हि तवात्यन्तं संक्रुद्धा ना यथाऽन्तको । भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गति। तयाचनदवज्ञानं यत् सा कृष्णा सभा गता। दुःशासनश्च कर्णश्च परुषास्यभ्यभाषता । दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनखिनं । पश्यता कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति तत् फन । न हि वैरं समासाद्य प्रभाम्यति दृकोदरः । अचिरादपि भोमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति। यावदन्तं न नयति मात्रबाच्छत्रुकर्षणः । न दुःखं राज्यहरणं न च छूने पराजयः। प्रनाजनन्तु पुत्त्राणी न मे तदुःखकारणं । यत्तु मा हती श्यामा रकवला सभा गता। अटणात् परुषा वाचः किनु दुःखतरं ततः। स्वोधर्मिणी वरारोहा रत्नधर्मरता सदा। नाभ्यगच्छत्तदा नाथं कृष्णा नायवती सती। यम्या मम मपुत्त्रायास्वं नाथो मधुसुदन। रामय बलिना श्रेष्ठ: प्रद्युघय महारथः। माऽहमे विधं दुःखं महेयं पुरुषोत्तम । भोमे जीवति दुर्द्धर्षे विजये चापचायिनि । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तत पाश्वासयामाम पुचाधिभिरभिमुतां। पिडम्बसारं शेचन्तों मैौरिः पार्थसखः पृथा। ॥ वासुदेव उवाच ॥ का तु भीमन्तिनी बाइक तोकेबस्ति पिलवसः। सूरस्य राजा दुहिता भागमोडकुर्व गता। महाकुचीना भवती हुदाहुदमिवागता। ईश्वरी सर्चकन्याणी भवा परमपूजिता। भोरसूरिपो व सर्वेः समुदिता गुणैः। सुखदुःखे महाप्राज्ञे वाभो सोढुमईति । निद्रा नत्री क्रोधी धुत्पिपासे हिमालपारितानि पार्था निर्जित्य नित्यं वौरमुखे रताः। स्यायाममुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः। न ते स्वत्पन तुय्येयुभहोसाहा महावय। अन्तं धीरा निषेवन्त मध्य ग्राम्यमुखप्रिया | उत्तमाय परिक्रमान् भागांशातीर मानुषान्। अन्तेषु रेमिरे धौरान ते मध्येपुरेमिरे । अन्तमाति सुखामाइसमन रमेनयो। १५.

·२०८ श्रीमहाभारत [भगवद्यान अधाय८1001 अभिवादयन्ति भवनों पाण्डवाः सह कृष्णया! अात्मानञ्च कुशलिन निवेद्याइरनामयं । अरोगान् सर्वसिद्धार्थान् विप्रन्द्रक्ष्यति पाण्डवान्। ईश्वरान् सर्वलोकस्य हतामिवान् श्रियातान् । एवमाद्यामिता कुन्नी प्रत्युवाच जनाईनं 1 पुत्राधिभिरभिध्वस्ता निग्याबुद्धिगं नमः। ॥ कुन्त्युवाच ॥ यत्यत्तेषां महाबाहो पथ्य स्यान्मधुसूदन । यथा पया त्वं मन्येयाः कुर्याः छष्ण नथा तथा। अविनापेन धर्मम्य अनिकृत्या परन्तप । प्रभावज्ञाऽस्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च । व्यवस्थायाच मित्रेषु वुद्धिविक्रमयास्तथा । वमेव नः कुने धर्मस्वं सत्यं त्वं तपो महत्। वं भ्राता व महत्ब्रह्म न्वयि सर्व प्रतिहितं । ययैवात्य तथैवैतत् लयि सत्यं भविष्यति । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तामामव्य च गोविन्दः कृता चाभिप्रदविणं । प्रानियत महावाहुर्योधनग्टहान् प्रति । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि कुन्नीकृष्णसवादे एकोननवतोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ पृथामामव्य गोविन्द कृत्वा चाभिप्रदविणं । दुर्योधनग्टई शारिरभ्यगच्छदरिन्दमः। लल्या परमया चुक्र पुग्न्दरम्टहोपमं । विचिरासनयुक्त प्रविवेश जनार्दनः । तय कक्ष्या व्यतिक्रम्य तिखो दास्यैरवारितः । ततोऽअघनसा गिरिकूटमिवोत्थितं। श्रिया ध्वलन्त प्रासादमारोह महायशाः। तत्र राजमहलेय कुरुभिशाभिमहत। धाराष्ट्र महावाई ददर्शमोनमासने। दुःभामनश्च कर्णश्च शकुनिचापि भावलं । दुर्योधनसमीपे तानासनस्यान्ददर्भ सः । अभ्यागच्छति दाभाई धार्तराष्ट्र महाययाः । सदतिष्ठत् महामात्यः पूजयन्मधुसूदनं । समेत्य धार्तराष्ट्रेण सहामात्येन केभवः । रामभिाव वायः समागच्छत् यथावयः । तब जाम्बूनदमयं पर्यई सुपरिष्कृत । विविधास्तरणस्तीर्णमभ्युपाविषदच्युतः। तस्मिन् गा मधुपश्चायुदकञ्च जनाईने। निवेदयामास तदा सहायाज्यञ्च कारवा, तब गोविन्दमामीनं प्रसन्नादित्या । उपासायकिरे सर्च खरयो राजभिः मह । ततो दुर्योधनो राजा वाणयं जयनां वरं । न्यमन्त्रयत् भोजनेन गाभ्यनन्दर केशव । नतो दुर्योधनः कृष्णमयीत् कुरुससदि। मृदुपूर्व मठोदक कर्णमाभाग्य कारकः । यस्मादनानि पानानि वामामि शयनानि च । पदर्थमुपमीतानि नाग्रहीलं जनाईन । उभयाथाददः मानमुभयोय हिते रतः। सम्बन्धी दयितयामि तराइस्य माधवं हि गोविन्द धमाधी वेत्य सत्वन मनमः । सच कारणमिमामि यातयपगदाधर । ॥ वैपायन उवाच ॥ म एवमुक्का गोविन्दः प्रत्युवाच महामनाः। पदनाघम्वनः काले प्रयन विपुनं भुज। अष्टमूटतमपम्तमनिरप्तममान। राजीव राजानं रेतमदाक्यमुत्तम। एतापी मुचते दूताः पूजा सालिका हतार्थ मा महामात्य समर्पिथमि भारत! एवमुकः प्रयुगा धारामोजमाईनान युकं भरनामासु प्रतिपत्तुममाम्। हमा वा छतावाला वर्ष मधुण्दन। पतामहे पूगयितुं दामाई म प मनुमः । 1 १९५ 1 स ·भगवद्यान पर अध्याय 1221] ॥ उद्योगपर्व , न च तत्कारणं विद्या यमिन्ना मधुसूदन। पूजा कृता प्रीयमापनामस्याः पुरुषोत्तम । वैरं नो नास्ति भवता गोविन्द न च विग्रहः । स भान् प्रश्नोसैतत् नेशं वकुमईति । एवमुनः मत्युवाच धार्तराष्ट्र जनाईनः । अभिवोच्य महामात्य दागाईः प्रहसचित्र । नाहं कामान्न मरम्भाव देषानार्थकारणात् । न हेतुवादालाभादा धर्म जहां कयञ्चन । सम्प्रीतिभोग्यान्यनानि श्रापद्माज्यानि वा पुनः। न च सम्पायने राजन चापदना वयं । अकस्मात् देटि वैराजन् जन्मप्रति पाण्डशन्। प्रियानुवर्त्तिनो धावन मईः मनुदितान् गुणैः । अकस्माचैव पाधाना द्वेषणं नोपपद्यते । धर्ना पिता. पाण्डया कप्तान किं वकुमईति । यस्तान् देष्टि स मा देष्टि यस्ताननु मनामनु । रैकान्य मा गां विद्धि पाण्डवैधर्म चारिभिः । कामक्रोधानुवर्ती हियो मोहादिरुरुत्मनि। गुणवन्तञ्च यो देटि नमाड.पुरुषाधनं। यः कल्याए गुणन ज्ञातोन् मोहालोभादिक्षतामोऽगितात्माऽजितक्रोधो न चिरं तिति थिय। अथ यो गुणसम्पन्नान हृदयस्याप्रियानपि। प्रियेणं कुरुते वग्याविरं यशसि विति। समेतन भोक्तव्यमनं दुशाभिमंहित । उत्तुरेकस्य भानयमितिमे धीयते मतिः। रवमुक्ता महाबाहुयाधनममर्पण । निश्वकाम ततः राधाद्धार्तराष्ट्रनिवेशनात । नियाय च महावाइबासुदेवो महामनाः । निवेशाय ययो वेग्म विदुरस्य महात्मनः। • नमभ्यगछट्टोणय रूपो भोऽय वासिः । कुरवद्य महाबाहु विदुग्य रहे स्थितं । न ऊचुधियं वीरं कुरवो मधुसूदनं । निवेदयाम वार्णय परदास्त सहान् वयं । तानुवाच महातेजाः कारवान मधुसूदनः । सर्वे भवन्तो गच्छन्तु मा मेऽपचितिः कृता। यानेषु कुरुपु क्षत्ता दागाईमपराजितं । अपर्चयामास तदा सर्वकामैः प्रयत्नान्। नतः उत्ताऽनपानानि चीनि गुणवन्ति च । उपाहरदनेकानि केयवाय महात्मने। नेस्तर्पयिता प्रयमं ब्राह्मणमधुसूदनः। वेदविद्या देदा कृष्णः परमद्राविणान्यपि । ल्ते ऽनुयायिभि. सार्दू माद्भिरिव वासवः । विदुराम नि बुभुजे शचीनि गुणवन्ति च। যনি স্বামহামার হাতি মারাঠি স্বীয়াই বিদঘ্য ও ১ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तं भुक्कान्तमायत निभायः विदुरोऽधीत्। नेदं सम्यग्यवसित केशवागमनं तव। अर्थधर्मातिगा मन्दः संरम्मी च जनाईन । मानो मानकामय हद्धाना सामनातिपः। धर्मयावातिगो मूढा दुरात्मा प्रमहशतः। नेयः श्रेयना मन्दा धाराशि जनार्दन । फामात्मा प्राजमानो च मिचधुक् मर्षद्वितः । अमत्ता चाहताय त्यकधी मियान्तः । मूदयाशतयुद्धिय इन्द्रियाणमनोवर ! कामानुसारो कत्येषु सम्वनिययः । रयान्य बहमिदापरेप मचितः। वयोच्यमानः श्रेयोऽपि संरभाव यहीपति। भीमे गोरो रुप करें द्रोरपुन्ने जयद्रथे । भयमों वर्त्तते इत्तिं न ममे कुन्ते मनः । निदिन धारामाणसकर्यानां जनार्दन । भीमद्राणमुखान् पायर्या न मकाः प्रतिबीवितुं । - २ ६ ·॥श्रीमहाभारतं । [भगवद्यान प० । अध्याय ८१।१२। । २९५ . । सेनाममुदयं कृत्वा पार्थिवं मधुसूदन । कृतार्थ मन्यते याच श्रात्मानमविचक्षणः । एकः कर्णः परान् जेतुं समर्थ इति निश्चितं। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धः स ममं नोपयास्यति । मविध धार्तराष्ट्राणं सर्वेषामेव केशव । गमे प्रयतमानस्य तव सोधात्रकाणिः। न पाण्डवानामस्माभिः प्रतिदेयं यथोचित । इति व्यवमितास्तेषु वचनं स्थाविरर्थक । यत्र सून दुरुतश्च समं स्थानमधुसूदन ।न तक प्रलपेत् प्राज्ञो वधिरेष्विव गायनः। अविज्ञानत्सु मूढेषु निर्यादेषु माधव। न त्वं वाक्यं ब्रुवन् युक्तचाण्डालेषु दिजा यथा । मोऽयं वलस्या मूढय न करिष्यति ते वचः । तस्मिन्निरर्थकं वाक्यमुकं सम्पत्स्यते नव। नेपा समुपविष्टाना सर्वेषी पापचेतसां । तव मध्यावतरणं मम कृष्ण न रोचते। दुर्बुद्धीनाममिष्टाना वहना दुष्टचेतमा। प्रतीपं वचनं मध्ये तव कृष्ण नरोचते। अनुपामितद्धत्वात् थियो दर्याच माहितः । वयोदप्पादमांच न ते श्रेया यहोप्थति। बतं बलवदप्यस्य यदि वक्ष्यसि माधव । वय्यस्य महती सवा न करियति ते वचः। नेदमद्य युधा मक्यमिन्द्रेणापि रुहामः। इति व्यवमिताः सर्वे धार्तराष्ट्रा जनार्दन। नेम्वेत्रमुपपन्चेपु कामक्रोधानुवर्तिषु । समर्थमपि ते वाक्यमसमर्थ भविथति। मध्ये निठन इस्यनीकस्य भन्दा रथाश्वयुकस्य दत्तस्य मूढः । दुर्योधनो मन्यते वीतभीतिः कल्ला ममेयं पृथिवी जितेति । आसते वै तराष्ट्रस्य पुत्ला महाराज्यममपत्रं पृथिव्या । तस्मिन् शमः केवलो नोपलभ्यो बद्धं सनं मन्यते लब्धमर्थ । ११.. पर्यस्तेयं पृथिवी कालपक्का दुर्योधनार्थे पाण्डवान् योद्भुकामाः । समागताः सर्वयोधाः पृथिव्या राजानय चितिपालैः समेना। सरते छतवैराः पुरस्तात् त्वया राजानो इतमाराश्च कृष्ण । नवोदेगात् संश्रिता धार्तराष्ट्रान् सुसंहनाः सह कर्णन बोराः । त्यात्मानः सह दुर्योधनेन इटा योद्धु पाण्डवान् सर्वयोधाः। तेषां मध्ये प्रविमेथा यदि वन तन्मतं मम दायाबोर । नेपा समुपविष्टानां बहना दुरचेतमा। कथं मध्ये प्रपद्येयाः प्रचूर्ण शत्रुकर्षण । सर्बयान महापाहो देवरपि दुरुत्महः प्रभाव पारुपं बुद्धि जानामि तव शत्रुइन्। था मे प्रोनिः पाण्डवेषु भूयः मा वि माधव । प्रेम्णा च बहुमाना व सौदाच प्रोम्यहं । पा में प्रीतिः पुष्कराच सदनममुभवा। मा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्माऽमि देहिनां। रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवधानपर्वणि श्रीकृष्णविदुरमेवादे एकनवतोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ पया घूयान्महामाशो पथा घूयादिचवणः । यथा वाच्यस्तदिधन भवता मदिधः सात्। धामायुकं तथ्यध पया सय्युपपद्यते। नया वचनमुकोऽमि न्वयेतत् पिटमाढवत्। मत्यं मातच युकचाप्येवमेव ययात्य मा। रणवागममे ईवें विदुरावहिता भव । दौराज्य धातराइस्य एसियााच परता । मर्वमेतदहं जामन् सत्ता प्राप्ताय कारवान्। पर्यठा एपिस ममी सारा भरपरा । यो माधयेत् मृत्युपामात् मानुयाद्धर्भमुत्तमं । धर्मकार्य धनम् माया मारेत् प्राति मामरः । प्रतिभाति तत् पुण्यमव मे मास्ति संशयः । मनसा पिस्तयन् पापं कर्मण मामिरोषयेत्। न प्राप्नोति तस्येवं धर्मविदो विदुः। । - ·भगवद्यान प० । अध्याय ८२।८३1] ॥ उद्योगपर्व २११ , २३९ सोऽहं यतिथ्ये प्रथमं छत्तः कर्तुममायया । कुरूणां सञ्जयानाञ्च मनामे विनमिय्यता । मेयमापन्मया घोरा कुरुष्वव समुत्थिता। कर्णदुर्योधनकता सबै क्षेते तदन्वयाः। व्यसने क्लिश्यमानं हि यो मित्र नाभिपद्यते। अनुनीय यथाशक्कि तं नृमसं विदुर्बुधाः । श्रामग्रहणात् मित्रमकार्यात् मनिवर्तयन्। अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृत्यनो ययावलं । तत् समर्थ शभ वाक्यं धमार्थसहित हित। धार्तराष्ट्र: महामात्यो ग्रहीतुं विदुराईति। हितं हि धार्तराष्ट्राण पाण्डवानान्तथैव च । पृथिया उत्तियाणाञ्च यतिथेहममायया । हिते प्रयतमानं मा भद्देईयाधनो यदि । इदयस्य च मे प्रीतिरानृत्यञ्च भविष्यति। ज्ञातीना हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । सर्बयनेन माध्यस्य न तन्मित्रं विदुबुधाः । न मा युरधर्मिष्ठा मूढा सुघदस्तथा । मको नावारयत् कृष्णः संरब्धान् कुरुपाण्डवान् । उभयोः साधयनर्थमहमागत इत्युत। तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेय नृथ्ववाच्यता । मम धार्थयुक्त हि श्रुत्वा वाक्यमनामयं । नचेदादास्यते बालो दिष्टस्य वामेथति । अहापयन्पाण्डवार्थं यथावच्छमं कुरूणां यदि वाचरेयं । पुण्यश्च मे स्याश्चरितं महात्मन् मुच्चेरंय कुरवो मृत्युपाशात् । अपि वाचं भाषमाणस्य काया धर्मारामामर्थवतीमहिला । अवेरन् धार्तराष्ट्राः समाय माञ्च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः। न चापि मम पाप्ताः महिताः कुरुपार्थिवः क्रुद्धस्य प्रमुखे स्वाद सिंहस्सेवेतरे मृगाः। ॥ वैशम्पायन उवाच॥ इत्येवमुक्त्वा वचनं वृष्णीनाम्टषभस्तदा । शयने सुखसंस्प मिग्ये थसुखावहः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि श्रीकृष्णविदुरसंवादे दिनवतोऽध्यायः॥ ८२ ।। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथा कथयतोरेवं तयोर्बुद्धिमतोस्तदा। शिवा नक्षत्र सम्पन्ना सा व्यतीयाय शर्चरो। १९५० धमार्थकामयुनाथ विचित्रार्थपदाचराः। ग्टएवता विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः । कथाभिरनुरूपाभिः कृष्णस्यामिततेजसः । अकामस्येव कृष्णस्य मा व्यतीयाय गरी। नतस्तु स्वरसम्पन्ना बहवः सतमागधाः । गङ्खदुन्दुभिनिषिः केभवं प्रत्येवाधयन् । नत उत्थाय दामाई ऋषभः सर्वमालतां । सर्वमावश्यकञ्चके प्रातः कार्य जनार्दनः । छतोदकानुजष्यः स हुतामिः समलमृतः । ततशादित्यमुद्यन्तमुपातिष्ठत माधवः । श्रथ दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि मावलः । सन्ध्या तिष्ठन्तमभ्येत्य दागाईमपराजित । पाचचेतान्तु कृष्णस्य तराष्ट्र सभागतं । कुरूंस भीमप्रमुखान् राज्ञः मन्वाय पार्थिवान् । बामर्थयन्ने गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः। नावभ्यनन्दहोविन्दः साबा परमवाना । ततो विमत प्रादित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनाईमः । ददौ हिरण्यं वासासि गायाश्याच परन्नपः। विराज्य बहुरवानि दाईमपराजितं । तिष्ठन्तमुपसंगम्य वन्दे सारयिस्तदा । नतो रथम श्रेण महता किङ्किणकिना । हयोत्तमयुजा शेषमुपातिष्ठत दाएकः। तमुपास्थितमाशाय रथं दिव्यं महामनाः। महासघननिधोपं सर्वरबविभूषितं । अमिं प्रदक्षिणं छला मानणच जनाईनः । कौस्तुभ मणिमामुथ त्रिया परमया चवन् । - ·२१२ ॥ श्रीमहाभारतं. [भगवधान पायथ य८। .. १२५ कुरुमिः संहतः कृष्णो दृष्णिभिचाभिरक्षितः । श्रातियत रथं चोरित सर्वयादवनन्दनः । अन्वारोह दागा, विदुरः सव्वधर्मवित्। सर्वप्राणभृता श्रेष्ठं सर्ववुद्धिमता वरं। नतो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिचापि सावलः। दितीयेन रथेनैनमन्वयाता परन्तपं । मात्यकिः छतवमा च वृष्णीनाचापरे रथाः। पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णं गरवर यैरपि। नेषा हेमपरिष्कारैर्युक्नाः परमवाजिभिः। गच्छता घोपिणश्चित्रा रथा राजन् विरजिरे। संमष्टमंसिकरजः प्रतिपेदे महापथं । राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमान् श्रिया ज्वलन् । ततः प्रयाने दागाई प्रावाद्यन्तैकपुष्कलाः । गहाय दमिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च। प्रवीराः सर्वलेकर युवानः सिंहविक्रमाः। परिवार्य रथं शारेरगच्छन्त परन्तपाः । नतोऽन्ये बहुमाइसा विचिवाछुतवाससः। श्रमिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन्पुरःसराः । गजाः पञ्चयतास्तव रथाचामन महरूमः । प्रयान्नमन्वयुरिं दामाईमपराजित । पु कुरूणासंवत्तं द्राकामं जनार्दनं । सवालवृद्धं मस्त्रीक रथ्यागतमग्न्दिम । 'वैदिकामाश्रिताभिश्च समाकान्तान्यनेकशः । प्रचलन्तीव भारेण योपिद्धिभवनान्युत । म पूज्यमानः कुरुभिः संग्टयन मधुराः कथाः। यथाई प्रतिमत्कुचन प्रेक्षमाणः शनैर्ययो। नतः सभा समासाद्य केशवस्यानुयायिनः । सगर्वेणुनिधोपैदिशः सा व्यनादयन् । नतः मा ममिति: मी राज्ञाममिततेजसा। मम्प्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमनकाइया। नतोऽभ्यासगते कृष्णे समय्यन्नराधिपाः । श्रुला तं रथनिघोषं पर्जन्यनिनदोपर्म । घामाद्य त रमाद्वारमृषभ: सर्वसात्वता । अवतीर्य रथाचारिः कैनामशिखरोपमात्। नवमेघप्रतीकाशी ज्वलन्नौमिव तेजसा । महेन्द्रसदनप्रख्या प्रविवेश सभा ततः । पाण सहोला विदुरं सात्यकिञ्च महायशाः । ज्योतोय्यादित्यवद्राजन कुरून् माच्छादयन् श्रिया। अग्रता वासुदेवस्य कर्णदुर्योधनावुभी। वृष्णयः कृतवमी चाप्यासन् कृष्णस्य पृष्ठत । एतराष्ट्र पुरस्कृत्य भीमद्रोणादयस्ततः । श्रामनेन्याऽचलन् म पूजयन्तो जनाईनं । अभ्यागच्छति दाभाई प्रज्ञापधुनरेश्वरः। कवि द्राणभीमाभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः । उत्तिष्ठति महाराजे एतराष्ट्र जनेश्वर। नानि राजसहस्राणि समुत्तस्यु समन्ततः । पायनं सर्वतोमरं जाम्बूनदपरिष्कृत । कृष्णाथै कल्पितं तव धृतराष्ट्रस्य मासनात् । मयमानम्नु राजानं भी पदाणा च माधवः। अभ्यभापत धर्मात्मा राजयान्यान् ययावयः। मात्र केशरमामधू. सम्यगन्यागतं भभी। राजानः पार्थिशः सबै कुरक्य जनाईन । मग तिठम्म दागाही राजमध्ये परन्तप.। अपरमादन्तरोषस्यान् धषीन् परपुरञ्जयः। मनस्तान भिमम्पत्य भारदप्रमुपानृपोन्। अन्यभाषत दामाशे भीमं मान्तन मन.। पार्थिों कमिति द्रष्टुटपयाऽभ्यागता पा निमथ्यतामासनेय मत्कारेण च भूयसा । मप्यनुपविष्टपु माय फेचिदापितं । पूजां प्रयुभ्यतामा मुनीना भावितात्मना ।

·मगवद्यान पा अध्याय ८३.८४1] उद्योगपर्व - ११५ . कृषीञ्चान्तनवा दृष्टा सभादारमुपस्थितान्। बरमाएस्ततो भृत्यांनासनानीत्यचादयत्। शासनान्यय दृष्टानि महान्ति विपुलानि च । मणिकाञ्चनचित्राणि समाजहुस्ततस्ततः । तेषु नवोपविष्टेषु ग्टहीतार्थेषु भारता निषमादामने कृष्णा राजानय यथासनं । दुःशासनः सात्यकये रदावामनमुत्तम। विविपतिर्ददापोठं काञ्चनं कृतवर्मणे । अविदुरन्नु कृष्णस्य कर्णदुर्योधनावुभौ । एकासने महात्माना निषेदतुरमर्षण। गान्धारराजः अंकुनिगान्धारैरभिरचितः। निषभादासने राजा महपुत्रो विशाम्पते। विदुरो मणिपीठे तु एकपद्याजिनोत्तर। संस्मन्नासनं भरिमहामनिरुपावित् । चिरस्य दृष्ट्वा दामाई राजानः मध्य रव ने। अतस्येव नाट्यन् प्रेक्षमाण बनाईनं । अतमीपुष्पमहाश: पीतवासा जनाईनः । व्यधाजत सभामध्ये हेनोवोपहितो मणिः। नतस्तूपण सर्बमानीत गोविन्दगतमानस । न नत्र कयित् किश्चिदा यामहार युमान् पचित । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भगवदुपये बिनवतोऽयायः ॥ ८३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेष्वासोनेषु सर्वेषु ढष्णोम्भूतेषु राजस। वाक्यमभ्याददे कृष्णः सुदंनी दुन्दुभिखनः । जोमूत इव धर्मन्तेि सचा संश्रावयन् सभा। एतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य समभाषत माधव । ॥ श्रीभगवानुवाच ।। कुरूणां पाण्डवानाञ्च थमः स्वादिति भारत । अप्रणान वीराणामेतद्याचितुमागतः । राजन्नान्यत्प्रवक्रव्य तब नययम वर : विदित चोव ते मध वेदितव्यमरिन्दम । इदं पद्य कुर्व श्रेठं सबंराजसु पार्थिव । अनत्तोपसम्पन्न सङ्घ. समुदितगुणैः । कृपाऽनुकम्पा कारुण्यमानृगस्यञ्च भारत। नयाज क्षमा मत्यं कुरुवेतदिशियते। तस्मिन्नेवविध राजन् कुचे महति तिष्ठति। निमित्त विशेषेण नेह युक्रमसाम्प्रतं । लं हि धारयिता मेहः कुरूणां कुरुसत्तमा मियामचरतां तात वाटेष्वभ्यन्तरेषु च। ने पुत्रास्तव कौरव्य दुर्योधनपुरोगमाः। धमार्थी पृष्ठत. कृत्वा प्रचरन्ति नृशंसंवत् । अमिष्टा गतमर्यादा लोभन हतचेतसः । खेषु बन्धुषु मुख्येषु तदेत्त्य पुरुषर्षभ । सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । उपेक्ष्यमाणा कारय्य पूर्थीि घातयिषति । मच्या घेयं यमयिह त्वचेदिच्छमि भारत। न दुम्करो धब मम मता में भरतर्षभ। सयधीनः ममा राजन् मयि व विमापते । पुचान स्थापय कौरव्य स्मापयिष्याम्य पार! आशा नव हि राजेन्द्र कार्या पुन, सहाययः । हितम्बनवदप्येषां तिठतां नव मामन । तव व हित राजन पाण्डशनामयो हित। म प्रयतमानथ नव सामनदिर। स्वयं निष्फतमानस्य मंविधत्व विभाम्पते। सहायभूना भरनाम्तव शुर। घायोस्तिष्ट राजन पाण्डवैरभिरवितः । न हि प्रश्यातयाता मामि न हिवां पातु रक्ष्यमा महात्मभिः । दारिदेष्टि मनोगत यब भीमय द्रोणय कपः करोनिविपतिः। प्रथयाम विन्टर ·A १४.५ २२४ . ॥श्रीमहाभारत [भगवद्यान प० । अध्थायर। सैन्धवय कलिङ्गय काम्बोजन सुदक्षिणायुधिष्ठिरो भीमसेनः सव्यांची यमा नया। मात्यकिय महातेजा युयुत्सुथ महारथः। को नु तान् विपरोतात्मा युथत भरतर्षभ । लोकस्येश्वरनां भूयः मत्रुभिद्यायव्यती। प्रास्यसि सममिवन्न सहितः कुरुपाण्डवैः । तस्स ने थिवीपालास्वत्समाः पृथिवीपते। श्रेयासक्षेत्र राजानः मन्धास्वन्ते परन्तप ।। स त्वं पुत्लैश्च पत्तिश्च पिढभिभारभिस्तया । सुचह्निः सर्वतो गुप्तः सुखं शक्ष्यसि जीवितुं । रतनिव पुरोधाय सत्वत्य च यया पुरा । अखिला भीक्ष्यसे सा पृथिवों पृथिवीपते । रतैहि महिने मन पाण्डवः स्वय भारत । श्रन्यान् विजेष्यमे शत्रूनेष स्वार्थस्तवार्यनः । नरेवोपार्जिती भूमि भाक्ष्यसे च परन्तपा यदि सम्पत्स्यते पुनः महामात्यराधिप । संयुगे वै महाराज दृश्यते समहान् चयः। ये चोभयतो राजन् कं धर्ममनुपश्यसि । पाण्डवैनिलः मध्ये पुत्रवाऽपि महाबलः । यदिन्देथाः सुखं राजस्तहिभरतर्षभ । सराय हि कृतास्वाय म युद्धाभिकाहि गं: । पाण्डवास्तावकारि तावद महतो भयात् । भ परयेम कुरून सत्रान् पाण्डवायैव संयुगे। होणनुभयतः हरान रथिना रथिभिहता। ममताः पृथियां हि राजानो राजसत्तम। श्रम मापन्ना नाययेयुरिमा: प्रजाः। पाहिरामनिमं नाक न नरयेयुरिमाः प्रमाः । बयि प्रकृतिमापये मेष. स्यात् कुरुनन्दन। गाका पदान्या छीमन्त आर्याः पुण्याभिगातयः । अन्यान्यचिया राजस्तान् पाहि महतो भयात्। २०१० 4 ·भगवधान प. अध्याय ९५] । उद्योगपर्व । ११५ न चास्य शयं कन्नन्ति विद्धास्तव सभामदो धर्म रतानारजति यया ननुकूनज न्। ये धर्ममनुपश्यन्तस्तूष्णों ध्यायन्न थामते ते सत्यमा हुर्धम्यञ्च न्यायक्ष भरतर्षभ । माय किमन्यदु ने दानादन्यत् जनेश्वर। ब्रुवन्तु वा महीपाला: सभाया ये समासते । धार्थी सम्प्रधाव यदि सत्यं प्रोम्यई । प्रमुञ्चेमन्मृत्युपाशात् चचियान पुरुषर्षभ । प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मामन्युभमन्वगाः। पिन्यन्तेभ्यः प्रदायामं पाण्डबेन्या यथोचित । ततः सपुत्रः सिद्धायी भइ भोगान् परन्तप। श्रजातय जानो स्थितं धर्मे मता सदा । मपुत्चे षयि दृत्तिच वर्त्तने या नराधिप । दाहितय निरस्त बामेशपाश्रित. पुनः। पन्द्रप्रस्यं वयैवासा. सपुत्रेण विवासित । स तब निवसन मचान् वशमानीय पार्थिवान्। वन्मुखानकरोद्राजन र लामत्यवत्ता तस्ववतमानस्य मावनेन निहीता । राष्ट्राणि धनधान्यच प्रयुक्तः परमोपधिः। स तामवस्था सम्पाय शणा प्रेक्ष्य मभी गती। उत्तधर्मादमेयात्मा नाकम्पन युधिष्ठिरः। अहन्तु तव नेपाच्च श्रेय इच्छामि भारत । धर्मादात सुखाश्चैव माराजन्नीनम: प्रजा । अधमर्थ मन्त्रानोऽयर्थचानयमात्मनः । लोभेातिप्रस्तान पुत्राविग्टहीय्व विशाम्पते । स्थिताः स्यूपितुं पाया. स्थिता येडुमरिन्दमाः। यत्ते पथ्यतमं राजस्तम्मिस्तिष्ठ परन्तप । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तदाक्यं पार्थिवा मर्ने पदयः समपूजयन्। न तव कायद- हि वाचं माकामदयतः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपशि भगवधानपर्वणि भगवदाये चतुर्नम्तोऽध्याय ॥१४॥ ॥ वैम्पायन उवाच ॥ तस्मिन्नभिहित वाम्ये केविन महात्मना। स्तिमिता रोमाण प्रामन् सर्व मभाद। करिदुत्तरमेतेयी वक्तुं नोत्सहते पुमान्। इति सर्व मनोमिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः। नया तेषु च सम्पु वणीम्भूने राजस । जामदग्न्य इदं वाक्यममधीत कुममदि। रमा मे मापमा वार ग्टणु सत्यमद्वितः । ना युवा श्रेय ऋधत्व यदि साध्धिति मन्यो । राजा दमोद्भवो नाम मार्वभौमः पुराऽभवत् । अखिना बुभुजे सी पथियो मति नः श्रुतं । सम्म नित्यं निगापायें प्रातरत्याय वीर्यवान वानमन्वत्रियो पृष्छनास्त महारय । अस्ति फरिदिपिष्टी वा मदिधो वा भवेत् युधि । दो पाय उत्रियो वा ब्राह्मणे वाऽपिश इति पुरवपचरत् म राजा पृथिमिमी । दश महता मत्तः कचिदन्य मचिन्तयन्। नक्षवद्या प्रतपणा बाह्मणा.मनोऽभयाः। मत्यरधन राजानं सधमानं पुनः पुनः । निषिध्यमानोऽप्यसत् पृच्छत्येवं म वैदिजान् । प्रतिमान विधा मत तमूचना मास्तदा । नपखिनो महात्मानो वेदवतसमविमाः । उदीयमा राजानं के घोप्ता दिशातयः । अनेकविना मी या वे पुरुषसत्तमा तयालं न ममा राजन मविनामि फेदावन। स्वमुभम राजा त पुनः पप्रचमान दिलान् । कनौवीरे। मन्दाना पिाप कोचना। " मानश ऊ । मरो नारायणदेव बापमाविति न युा शापाती मानुषे शो नाभ्या युधन पार्मिक + ·॥ श्रीमहाभारत [भगवद्यान प० अध्याय। 2. । । २००५ श्रूयेते तो महात्मानौ नरनारायणावुभा। तो घोरमनिर्देश्य तथ्येते गन्धमादने । मराजा महनों सेना योजयित्वा षङ्गिनी । अम्प्यमाणः सम्पायात यत्र तावपराजिती स गत्वा विषमं घोरं पर्वत गन्धमादनं मृगयाणाऽन्वगच्चतता नापमा वनमाश्रिता। तो दृष्ट्वा जुपिपामाभ्यां को धमनिसन्तता । शीतवातातपश्चैव कर्षिती पुरुषोत्तमा । अधिगम्योपसँग्टा पर्यपृच्छदनामय। तमर्चित्वा फनमूनरासनेनादकेन चो न्यमन्त्रयेतो राजानं किवायं क्रियतामिति । ततस्तामानुपी म पुनरेवावकोयत् । बाहुभ्यां मे जिताभमिनिहता: मवंशत्रवः । भवया युद्धमाकाजुपयातोऽस्मि पर्वत ।। प्रातिप्यं दीयतामेतत् काहित मे चिरं प्रति ॥ नरनारायणाचतः ।" अपेतक्रोधलाभोऽयमात्रमा राजसत्तम । न हास्मिन्नामें युद्धं कुतः शवं कुतोऽनुजः । अन्यत्र युद्धमाकास यहवः क्षत्रियाः चितौ। राम उवाच । उच्यमानस्तयापि स्म भयं रवाभ्यभाषत । पुनः पुनः चाम्यमाण: सान्त्वरमान भारत। दम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाइयत्येव तापमो । ततो नरस्तियाकाण मुष्टिमादाय भारत अनवोदेहि युध्यवं युद्धकामुक इत्रिय । सर्वशस्त्राणि चादत्व योजयख च वाहिनों। अई हिने विनथामि युद्धग्रवामितः परं। ॥ दम्भोद्भव उवाच॥ यद्येतदस्त्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसे । रमेनापि स्वया योस्ये युद्धार्थी त्यहमागतः। ॥ राम उवाच ॥ रत्युत्ता गरवर्षण मर्थतः समगकिरत्। दम्भोगवस्तापमन्त जिघास सदसैनिक तस्य तानस्यतो पारानिषून परतनुच्छिदः । फदर्थो कृत्य म मुनिरिपोकाभिः समर्पयत् । ततोऽस्म प्रारजन्पोरमेपीकमपराजितः । अस्लमप्रतिसन्धेयं तद तमिवाभवत् । नेपामशीणि काय नामिकायैव माययो। निमित्तवेधी स मुनिरियोकाभिः समार्पयत्। म दृष्ट्वा वेतमाकाममियोकाभिः समाचितं । पादयोर्यपतत् राजा स्वस्ति मेऽस्विति चारवीत्। समनवीयरोगगछर या रणविणा। ब्रह्मायो भव धारमा मा च म पुनः सथा। भसादुक पुरुषो राजन् वधर्ममनुग्मरन् । मनमा मुंपणास भवेत् परपुरचयः । मा पदपममाविष्ट: सोः कायित् कयसन अस्पोयाम विशिष्ट वा तो राजन समाहित हताशा वातदोभा मिरहार पात्मवान्। दानः वान्ता मृदुः साग्यः प्रजाः पालय पार्थिव मा सा भूयः पिपेकश्चिदविदियो बनायो । अनुज्ञातः स्वस्ति गच्छ मेव भूषः समाचरः। कुमचं माधणान् पदरावयाचना में ततो रागा नया: पादाभिवाद्य महात्ममाः। प्रत्याजगाम स्वपुरं धर्मधे वापरण। मुमेहवापि तस्कर्भ पनरेण छत पुरा। ततो गुणे: सुवाभिः श्रेष्ठो नारापोऽभवत् । तस्माद्यावहूनु श्रेष्ठ गाडीवोस मयुज्यते । नावपमानमुमुन्य गंछ राजन धनप्रयं । काबुदोक मुकं नाकविसम्मान गया। HAITA नक घोरमाण्यमादकमटमा रबिहाः पर्व एव मापं यानि मानवाः २४मा . A - ·भगवद्यान पा अध्याय २८६] । उद्योगपर्व ए . - ३ कामक्रोधी नोभमाही मदमानी तथैव च। मात्सर्यास्ती व क्रमादेतदुदाइताः। पुन्मत्ताय विचटन्ते नष्टसंज्ञा विस्तमः। स्वरन्ति च माते च छदयन्ति च मानवाः । मूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हमन्ति च । निर्माता मञ्चलोकानामीश्वरः मर्चमवित् । यम्य नारायण बन्धुरर्जुनो दुमहो युधि । कस्तमुत्महते जेतुं विषु लोकेषु भारत। बोरं कपिध्वनं जिष्णुं यन्य नास्ति ममा युधि । अमोया गुणा. पायें तदिपिटा जनार्दनः । त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्त्रं धनञ्चय। नरनारायगा यो ता तावबार्जुनकया। विज्ञानोहि महाराज प्रवरी पुषोत्तभो। योनदो जानामि न च मामभिगमे। आर्या मतिं समादाय शान्य भारत पाण्डेय अय चन्मन्यसे श्रेयो नभेदो भोदिति। प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कयाः। मानाञ्च कुलश्रेष्ठ कुन बहमत भुवि । तत्तथैवास्तु भद्रं ते खार्थमेवोपचिन्तय। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि जामदग्न्याश्ये पञ्चनवनोऽयायः ॥ ८५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ जामदग्न्यवचः श्रुत्वा कखेऽपि भगवानृषिः । दुर्योधनमिदं वाक्यमप्रवीत् कुसमदि। । कप्न उवाच ॥ अक्षयद्याव्यययेव ब्रह्मा लोकपितामहः। तयेव भगवन्ती तो नरनारायणापो । श्रादित्यानां हि सर्वेषां विष्णुरेक सनातनः । जयद्याव्यस्येव मारतः प्रभुरीश्वरः।। निमित्तमरणाद्यान्ये चन्द्रस्यमहोजन वायुरनिस्तयाकाभं ग्रहास्तारागयाम्तया। तेच क्षयान्ते नगतो हित्वा नोकत्रयं सदा। दयं गचन्ति वै मर्ने सच्यन्ते च पुनः पुनः। मूर्तिमरणास्तन्ये मानुषा म्टगपक्षिणः। नैय्यंग्योन्याद्य ये चान्य जीवनोकचगम्तया। भूयिटेन च राजानः श्रियं भुवायुष दये। तरुणाः प्रतिपद्यन्ते भाकुं सकतदुष्को। म भवान् धर्मपुत्रेण ममं कर्तुमिहाईति । पाण्डवाः कुरवार पालयन्तु वमुन्धरी। पतवानहमित्येवं न मन्तव्यं सुयोधन । वंतान्ता बनिभ्यो हि दृश्यन्ते पुरुषर्षभ। न बरं करिना मधे व भाति कारव। धनवन्तो हिने मचे पाण्डवा देवविक्रमाः। अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातन । मातहतुकामस्य कन्या मृगयतो वर मलिनोकराजस्य मातरिनाम सारथिः । तम्मका कुने कन्या रूपतो सोकविश्रुना। गुणकयोतिविख्याता नावा मा देवरुपिणे। त्रिया च वपुषा क्षेत्र वियोऽन्या: माऽतिरियो । मस्याः प्रदानममयं मातलि. सई भार्यया । ज्ञात्वा विमम्शेरातत्परः परिचिन्तयम् । धिक मनु मधुमोजानामुछ्रिताना याखिना। नराणा म्हदसत्त्वाना कु कन्या मरोहणं । मातुः कुल पिएकुलं पत्र चैव प्रदीयते । कुनवयं मयिनं कुरुते कन्यका मतां। देवमानुषनोको दी मानुषेणेव चमार वगार ििदली न च मे रोते वरः। 1 कप उआयाम देवाधेर दिनिभान गन्धयाच मामुपान्। अरोपयदरहने तर बावान्पोन् । भादयानु म समय मह रावा सुधर्मया मातटिनांगोकाय चकार गमने मति। । ..

·११८ ॥ श्रीमहाभारत। भगवद्यान पनि अपाय ८६९०1८८१ । . । - १ न मे देवमनुष्येषु गुपकेन्या ममी वर । रूपता दृश्यते कयिनागपु भविता भुवं । इत्यामव्य सुधमा म छत्वा चाभिप्रदक्षिण। कन्या शिरस्युपापाय प्रविवेश महोतले । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि मातलीयोपाख्याने पक्षवतोऽयाय ॥२६॥ ॥ कख उवाच ॥ मातलिम्त प्रजन्मार्ग नारदेन महर्षिणा। वरुणं गच्छता दुष्टुं ममागच्छद्याच्छया। मारदोऽथाऽप्रयोदेने व मवान् गन्तुमुद्यत । खेन वा सूत कार्यण मामनादा शतक्रतो । मातलिनारदेनैवं सम्पृट पथि गच्छता। यथावत् सर्वमाचष्ट स्वकार्य वरुणं प्रति । तमुवाचाथ म मुनिर्गच्छाव महिताविति । पतिलेगदिदृक्षार्थमहमयुद्यता दिव । अहन्ते सर्वमाख्यास्ये दर्शयन् वसुधातलं । दृष्ट्वा तय वर कश्चिदशेचयिथ्याव मातले । अवगाहा नती भूमिमुभी माननिनारदौ । ददृशाते महात्मानो लोकपालमपाम्पति । नत्र देवर्षिसों पूजा स पाप नारद । महेन्द्रमदृयोश्चैव मातलि प्रत्यपद्यत । नावुभौ प्रीतमनमा कार्यवन्तो निवेद्य ह । वरुणेनाभ्यनुज्ञाता नागलोक विरतु । - नारद सर्वभूतानामन्त मिनिवामिना। जानकार व्याख्यान यन्तु सर्वमशेषत । । ॥ नारद उवाच ॥ दृष्टस्ते वरुण सूत पुत्पत्तिसमारत । परयादकपते स्थान मर्वता भद्रमृद्धिमत् । एष पुत्रो महामाजोवरुणरोइ गोपते । एष वै भोलवृत्तेन शौचेन च विशियते । एषोऽस्य पुत्तोऽभिमत पुष्कर पुष्करेक्षण । रूपवान् दर्शनीयश्य मोमपुया वृत पनि । व्यात्माकालीति यामाइद्वितीया रूपत श्रियं। अदित्याश्व य पुत्तो ज्येष्ठ शेष कृत स्मन । भवन पश्य वारुण्यं यदेतत्, मर्वकाञ्चनं । युत्प्राप्य सरतां प्राप्ता सरा सुरपत मखे।, एतानि तराज्यानां देतेयाना म मातते । दीप्यमानानि दृश्यन्ने सर्वप्रहरणान्युन । अक्षयानि क्तिमानि विवर्तने म मातते। अनुभावप्रयुक्तानि सुरैरवजितानि ह । अब रावमजात्यच दैत्यभात्यय मात। दिव्यमहरणाशासन सर्वदेवतनिर्जिता । अमिरेप महार्षिमान भागर्ति वारण इदे । वैष्णवञ्चक्रमाविद्ध विधूमेन हविभता । एप गाण्डीमपद्यापो लोकसाहारसंत रचने देवनिय यतस्तगाण्डिवं धनु । एप सत्ये समुत्पने तत्तद्धारयते बलं । सहसयतमीन प्राणेन सततं ध्रुव । अथास्थानपि मास्येष रधोबन्धुपु राजस । सृष्ट प्रथमतचण्डो प्रहाणा ब्रह्मवादिना। .. एतच्छर नरेन्द्राणा मधुशेष भाषितं । पुत्ला मलिलराजस्य धारयन्ति महोदय। एतत्ससित राजस्य च्छवं छत्रपटहे स्थित। मयत मलि गीत जीमूत व वर्षति । एतच्छत्रात्परिभ्रष्ट मनित मोमनिर्म। नमसा मूर्छिन भाति येन नाईति दर्शन। पाइन्यदुतरूपाणि द्रव्यानोह मानने । नत्र कार्योपरोधस्तु तमाहच्छाव मा चिर। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि मातलीयोपाग्याने मप्तनवतोऽध्यायः ॥ ८७ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ रतनु नागलोकम्य नाभिस्याने स्थित पुर। पातालमितिविख्याने दत्यदानवोक्ति । २५१५ - - M ·भगवद्यान पं० अर्थायरम ॥ उद्योगपर्व : २१९ , २५॥ - इदमनि मर्म प्राप्ता ये केचित् ध्रुवजहमा प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपोडिताः। अत्रासरोऽमिः सतत दीप्यते वारिभोजनः । व्यापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुधत । । प्रचारतं सुरैः पोला. निहित निहतारिभिः । अतः सोमस्य हानिय वृद्धिचैव मदृश्यते । प्रचादित्या इयभिराः काले पर्वणि पर्वणि । उत्तिष्ठति सुवर्णस्य वाग्मिरापूरयञ्जगत् । तस्मादत्तं समस्तास्ताः पतन्ति जलमूर्तयः । तस्मात् पानालमित्येव ख्यायने पुरमुत्तमं । ऐरावतोऽस्मात् मेलिन सहीत्वा जगतो हितः । मेघवामुञ्चते मोतं यन्महेन्द्रः प्रवर्षति । अब नानाविधाकारास्तिमया नैकरूपिणः। प्रभु सोमप्रभा पीत्वा वन्ति जलचारिणः । श्रव सूर्याशभिन्निाः पातालतलमाश्रिताः। ता दिवमतः सुतं पुनर्जीवन्ति वै निशि। उदयन्नित्यपान चन्द्रमा रश्मिवाभिः । अमृतं स्पृश्य संस्पात् मञ्जीवति देहिनः। अत्र ते धर्मनिरता बद्धाः कांचन पीडिताः। दैतेया निवसन्ति मा वामवेन इतश्रियः ! अब भनपतिनाम सर्वभूतमहेश्वरत। भूतये सर्वलोकानामाचरत्तप उत्तम। अत्र गोप्रतिनो विप्राः स्वाध्यायांधायकर्षिताः । त्यकाणा जितवा निवमन्ति महर्षयः। यत्र तत्र भयो नित्यं येन केनचिदांथितः। येन केनचिदाच्छन्नः म गोबत दहोद्यते। ऐरावणो नागराजो वामनः कुमुदोऽननः । प्रसताः सुप्रतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः। पश्य यद्यत्रं ते कपिदोचते गुणता वरी वरयिष्यामि तं गत्वा यत्नमास्याय मातन। श्रेण्डमेतजले न्यां दीप्यमानमिव श्रिया । आप्रजाना निसर्गाई नोनियति न सर्पति। नास्य जाति निमर्ग वा कय्यमान 'टणोमि वै। पितरं मातरश्चापि नास्य जानाति कश्चन । अतः किन महानिरन्तकाले समुत्यिनः धयने मातले मध त्रैलोक्य सचराचर। मातलिस्वनवीन श्रुला नारदस्याथ भाषितं । न मेऽच रोचने कचिदन्यतो प्रज माचिरं। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवानपर्वणि माननीयोपाख्याने अष्ट नवता यायः॥ ८८ ॥ नारद उवाच ॥ हिरण्यपुरमित्येव ख्यात पुरवर महत् । दैत्यांना दानवानाञ्च मायाशतविचारिणं । अनस्पेन प्रयत्नेन निम्ति विश्वकर्मा मयेन मनसा पृष्टं पातासनतमाश्रितं । .. अच मायामइसाणि विकुवाणा महाजमा दानवा निवसन्ति मम सरा दत्तवराः पुरा। मते पण नान्यन यमेन वरुणेन वा । मक्यन्त वशमानेतुं तथैव धनदेन । - : असराः कालकाय नथा विष्णुपदोद्भगः । नेता यातुधा नाय ब्रह्मपादोद्भगव ये। दंगियो भीमवेगाय वातवेगपराक्रमाः । मायावीयर्यापसम्पन्ना निवमन्यत्र मातड़े। लिवानकवचा नाम दानवा युद्धदुर्मदाः । जानामि च यथा मो नेतान् मनोनि कषित। बहो मानने वञ्च नव पुत्वच गोमुखः। निर्भया देवराजच महपुतः शोरनिः।', परय वेग्मानि रोमाणि मानले राजतानि च । कर्मणा विधियुक्रेन युक्रान्युपगतानि च । वैदूर्यमणिचित्राणि प्रवाधिरालि च। वर्कपटिकम्भाणि वनमारोज्दनानि च। 7- 1.

·११८ । श्रीमहाभारत [भगवद्यान प.। अथाय ८६८०1८८। -- - + . २४२. न मे देवमनुथेषु गुणकेश्या: ममी वरः। रूपता दृश्यते कथिनागेषु भविता ध्रुवं। इत्यामव्य सधमा म छत्वा चाभिप्रदक्षिण। कन्या शिरस्युपाप्राय प्रविवेश महोगन्न ।। . इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि मातलीयोपाख्याने पापवतोऽयाय ॥2॥ । कख उवाच ॥ मातलिस्तु प्रजन्मार्ग नारदेन महर्षिण।। वरुणं गच्छता दृष्टुं ममागच्य छया । मारदोऽथाऽप्रयोदेन व भवान् गन्तुमुद्यत.। खेन वा सत कार्यण यामनादा गतकतो !, मातलिनारदेनवं सम्पृष्ट पथि गछता। यथावत् सर्वमाचष्ट खकार्य वरुणं प्रति । तमुवाचाथ स मुनिर्गच्छाव सहिताविति । सनिलेशदिदृक्षार्थमहमयुद्यता दिव । प्रहन्ते सर्वमाख्यास्ये दर्शयन् वसुधातलं । दृष्ट्वा तर वरं कश्चिदोचयियाव मानने । ९ अवगान ततो भूमिमुमो मातचिनारदौ । ददृति महात्माना लोकपालमपाम्पति । तत्र देवर्षिसों पूजा स पाप नारद । महेन्द्रमोश्चैव मातलि प्रत्यपद्यत । , नावुभौ प्रीतमनमा कार्यवन्ना निवेद्य ह । वरुणेनाभ्यनुज्ञाता नागलोक विचरत । नारदः सर्वभूतानामन्तभ्रमिनिवामिनी। जानंश्चकार व्याख्यानं यन्तु मवमशेषत । * ॥ नारद उवाच ॥ दृष्टस्ते वरुण सूत पुत्रपौत्नसमारतः । परयादकपते स्वानं मयता भद्रम्मृद्धिमत् । श्ष पुत्त्रो महामाजो वरुणरो गोपते. । रप वै गोनहत्तेन शौचेन च विशियते ।। एषोऽस्य पुत्तोऽभिमत. पुष्कर पुष्करेक्षण.। रूपवान् दर्शनीयश्य सोमपुया पृत पंति । ज्यात्नाकालीति यामाहुर्दिनीया रूपत. श्रियं । अदित्यायेव य युचो ज्येष्ठ शत. स्मृतः ।, भवन पश्य वारुण्यं यदेतत् सर्वकाञ्चनं । युत्प्राप्य सुरता प्राप्ता. सरा सरपते. मखे। :- एतानि इतराज्याना देतेयाना म मात । दीप्यमानानि दृश्यन्ते सर्वप्रहरणान्युत । अक्षयानि क्लिमानि विवर्तन्ते स्म मानने। अनुभावप्रयुतानि सुरैर्वजितानि ह । अत्र राक्षमजात्यश्च दैत्यजात्यय मानते। दिव्यपहरणाचामन मर्षदेवतनिजिता । अमिरेष महार्चिमान जागर्ति वारण हुदै । वैष्णवचक्रमाविद्धं विधूमन विभता । एप गाण्डीमयद्यापी लोकसाहारहत.। रक्षा देवतेनित्यं यतस्तगाडि धनु । एपछत्ये समुत्पन्ने तत्तद्धारयते बलं । महसमतमयेन प्राणेन सतत धुवः । अमावानपि भास्थेष रसोवन्धुपु रामस। सट प्रथमतयण्डो ब्रह्मणा ब्रह्मवादिना । एतच्छा नरेन्द्राणी मइच्छुक्रेण भाषितं । पुत्ला: मनिचराजस्य धारयन्ति महोदयं । रतमतितरागस्य च्छवं छत्रन्ट स्थित। सवत मलिल मोतंजीमूत इव वर्षति । एतच्छनात्परिभ्रष्टं मलिच सोमनिर्म। तममा मूर्छिन भाति येन ना नि दर्शन। महन्यद्भुतरूपाणि द्रव्यानो मामले । नव कार्योपरोधस्तु नमागच्छाव मा चिरं। रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि मातनोयोपाख्याने मप्तवतोऽध्यायः ॥ ८॥ ॥ माग्द उवाच ॥ रतत्तु नागाकम्य नाभिस्याने स्थितं पुरं । पातालमितिविण्यानं दैत्यदानवमेवितं । १५९४ ५ १५.. , . - 31 . - ।

·भगवद्यान पाया। ॥ उद्योगपर्व ददमनि मम प्राप्ता ये केचित् ध्रुवजङ्गमा । प्रवियन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिता । अत्रामरोनि सततं दीप्यते वारिभाजन 1 व्यापारेण धृतात्मान निबद्ध समबुध्यत । चामृतं सुरै. पीत्वा निहित निहनारिभि । अत सोमस्य हानि दृद्धिसव प्रदृश्यते । अनादित्या हथिरा' काले पर्वणि पर्वणि उत्तिष्ठति सुवर्णय वाग्मिरापूरयजगत्। तस्मादन समस्तास्ता पतन्ति जतमूर्तय । तस्मात् पातालमित्येव स्यायते पुरमुत्तमं । ऐरावतोऽस्मात् मसिन् सहीत्वा अगतो हित । मेघेष्वामुञ्चते गोतं यन्महेन्द्र प्रवषति । अन नानाविधाकारास्तिमया नैकरूपिण.। असु सोमप्रभा पोत्ला वन्ति जनचारिण' । अब सोशभिर्भिधा पातालतनमाश्रिताः। मृता दिवमत मृत पुनर्जीवन्ति वै निमि। उदयनित्यमद्यात्र चन्द्रमा रग्विाभि । अमत स्पृश्य सस्पात् मञ्जीवर्योत देहिनः । अत्र ते धर्मनिरता यद्धा कोचन पौडिना । देतेया निवमन्ति स्म वामयेन इथिय । अत्र भृत्यतिनीम मर्चभूतमहेश्वर । मूतये सर्वनोकानामाचरत्तप उत्तम। अत्र गोमतिनो विप्रा स्वाध्यायाबायकर्षिता । त्याप्रमाणा जितवा निवमन्ति महर्षय । पत्र तत्र गयो नित्य येन केनचिदायित। येन केनचिदानम गोबत होच्यते। ऐरावणे नागराजो वामन कुमुदोऽनन । प्रसता. सुप्रतीकम्य व वारणसत्तमा । पग्य यद्यत्र ते करिशेचते गुणता वर । वरयियामि त गवा यन्नमास्याय मानने। अण्डमेलनले न्यसं दीप्यमानमिव श्रिया । प्राप्रमाना निमर्गाद नोनियति न मर्पति। नास्य जाति निमर्ग वा कय्यमानं ग्टणोमि । पितर मातग्चापि नाम्य जानाति कयन । श्रत किन महाननिरन्तकारी ममुत्थित । धक्ष्यते मातने मर्थ त्रैमाग्य सचराचर । मातलिस्वनवीत ग्रुखा नारदस्याथ भाषितान मेवरोले कयिदन्यतो मन माचिर।' इति श्रीमहाभारते रोगपर्वणि भगवानपछि मातलीयोपाख्य ने अष्टनवताऽयाय ॥४८॥ ॥ नारद उवाच ॥ हिरण्यपुरनित्येष ख्यातं पुरवरं महत् । दैत्यानां दानवानाञ्च मायाचनविचारिणः । अन्न्येन प्रयनेन निर्मित विश्वकर्म ।। मयेन मनमा मृष्टं पातालगन्माश्रितं। मायामइसाणि विकुधाणा महौजसः । दाना निवसन्ति समूग दत्तवरा पुरा। मतेमण नान्यन यमेन बरुणेन वा । शक्यत वामानेतुं तवैव धनदेन च । असरा कानकाय नया विष्णुपदोद्भग । नेसता यातुधानाय अन्नपादोङ्गाये। दणि भीमवेगाय वातरेगपराकमा । मायानोपमम्पवा निश्मन्यत्र मानने। लिवानकाचा नाम दानवा युद्धदुभदा । जानामि च यथा ममो नेतान् मनोति व पितु। बहो मानने लञ्च नत्र पुत्वर गामुम् । निर्भमा देवराजस महपुत्र प्रयोनि । परस्य वेम्मानि रोका वि मातने राजतानि च ।मणा विधियुक्तेन युक्रान्युपगतानि च। पद्यमणिचित्राणि प्रशासपिराचा अपटिकसभाति वञ्चमारोग्दनि ! - - २५०० ३ ११०५ ·२२० ॥ श्रीमहाभारत [भगवधान । यध्याय ९८1१०111 - पार्थिवानीव चाभान्ति पद्मरागमयानि च । शैलानीव च दृश्यन्ते दारवाणोय चाणुन । सूर्यरूपाणि चाभान्ति दीप्तानिसदृशानि च। मविजानविचिनाणि माहनि निविडानि च। नैतानि भय निर्देषु रूपतो द्र्व्यतस्तथा । गुणतश्चैव सिद्धानि प्रमाणगुणयन्ति च । श्रानोडान पश्य दैत्याना नथैव शयनान्यु। रमवत्ति महाहाणि भवनान्याममानि च । जलदाभास्तथा शैलातायप्रसवणानि च । कामपुष्यफनायापि पादपान् कामचारिण । मातने कश्चिदत्रापि रुचिरसेवरा भवेत् । अथ वाऽन्या दिश भूमेगच्छाव यदि मन्यो । मातलिस्वनवीदेन भाषमाण तथाविध | देवर्ष नैव मे कार्य विप्रिय त्रिदिवाकमा । नियानुषकवैरा हिभातरी देवदानवा । परपक्षण सम्बन्ध रोचयियाम्यह कथ। अन्यत्र माधु गच्छाव द्रष्टु नाहामि दानवान्। जानामि तव चात्मान हिमात्मकमलन्तया। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि मातलीयोपाख्याने एकोनयतामाख्याय ॥८८ ॥ 1॥ नारद उवाच ॥ श्रयं लोक सुपाना पक्षिणा पन्नगाभिना । विक्रमे गगने भारे नपामस्ति परिश्रम वैनतेयसुते मृत पशिस्तमिदं कुल । सुमुखेन सुनाना च सुनेत्रेण सुवर्षमा । सुरुचा पहिराजेन सुबलेन च मातले बद्धितानि प्रस्त्यावै विनताकुलकर्ट भि। पचिराजाभिजात्याना सहस्राणि शतानि च। कश्यपस्य नतो व जोतभूतिविवर्द्धन 'यचे होते श्रिया युक्ता भन्दै श्रीवत्सलक्षणा । सर्वे श्रियमभीमन्ना धारयन्ति वलान्युत। कर्मणा त्रियायैते निभृणा भागिभोजिन । जातिमइयकर्टत्वात् ब्राह्मण्य न वन्ति । नामानि चैषा वक्ष्यामि यथा प्राधान्यत ग्टणु । मातले झाध्यमेतद्धि कुल विषएपरियह। दैवत विष्णुरेनेपा विष्णुरेव परायण। इदि वैषां सदा विष्णुर्विष्णुरेव सदा गति । सुवर्णचूडो नागाशी दारुणझुण्डतुण्डक । अनिलचानचैव विशालाक्षाऽथ कुण्डली। पजिदचनिष्कमा वैनतेयोऽय वामन । वातवेगी दिशाचतुनिमिषोऽनिमिषम्तया। विवार' मनवारय वाल्मोकिर्दीपकस्तथा । देवदीप परिदीप मारस' पद्मकेतन । मुमुखचित्रकेतुच चित्रवईम्तथाऽनघ । मेघवत्कुमुदो दक्ष सन्ति सोमभोजन । गुरुभाग कपोनथ सूर्यनेत्रथिरान्तक । विष्णुधभा कुमारथ पारिबहा परिस्तथा। मम्बगे मधुपकर हेमवर्षस्तथव च। मन्नयो मातरिश्वाप निभाकरदिवाकरो। रते प्रदेशमात्रेण मयोका गरुडात्मना। प्राधान्यतस्त यसमा कीर्तिता प्राणतथ थे। पद्यच न रचि काचिदेहि गच्छाव मातले। तनयियामि देश वा वर येबापतस्यते । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि मानलीयोपाख्याने शेततमोऽध्याय ॥१..॥ । नारद उवाच ॥ इदं रमानस नाम सप्तमं थिरीनन । यत्राले सरमिग्माता गवामहतसम्भवा । घरन्तो मसत चोर पृथिवीमारमाभव । पषा रमामा सारेण रममेकमनुत्तमं । अनाऽभिटप्तस्य मारमुद्भिरत पुरा। पितामहम्य वदनादुनिठदनिन्दिता। ५. M १ ३ ४ ·भगवद्यान प.। अथाय १०१। १०२1] ॥ उद्योगपर्व । यस्याः चीरस्य धाराया निपतच्या महोतते । हुरः कृतः चोरनिधिः पवित्रं परमुयो। पुष्पितस्येव फेनेन पर्यन्तमनुष्टिता पिवन्तो निवसन्यत्र फेनपा मुनिमत्तमाः । फेनपा नाम ने ख्याताः फेनाहाराश्य मातले। उये तपसि वर्तन्ते येषा विभ्यति देवताः ।, अस्थाश्चतस्रा धेन्वोऽन्या दिनु मासु मानले। निवमन्ति दिशा पाच्या धारयत्ये दिशः स्मृताः। पूर्वा दिशं धारयते सुरूपा नाम सौरभी।दविणा ईमिका नाम धारयत्यारा दिश। पश्चिमा वारुण दिक्च धार्थते वै मुभद्रया। महानुभावया नित्यं मातले विश्वरूपया। सर्वकामदुधा नाम धेनुधारयते दिश । उत्तरी मातले धर्मया तथैलविनसंजिता। श्रासान्तु पयसा मियं पयो निर्भय सागरे।मन्यानं मन्दरं रुला देवरसुरसहित । उद्धृता वारुण वझोरमनश्चापि मानले। उच्चैःश्रवाशाश्वराजो नणिरत्नच कौस्तुभ । सुधाहारेषु च सुधा स्वाभाजिषु च स्वधा । अमृतवामृताशेषु सुग्भो क्षन्ते पयः । अत्र गाथा पुरागेता रसातलनिवामिभिः । पौराणे श्रूयते लोके गीयते या मनोपिभि । न नागलोके न खग्गं न विमाने विपिष्टपे। परिवामसुखस्त दृग्रमातनतने यथा। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि मातलोयोपाख्याने रकाधिकशततमोऽयायः॥ १०१ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ यं भोगवती नाम युरो वामकिपालिता। यादी देवराजय पुरी वाऽमरावतो। एप शेषः स्थिता नागो येनेय धार्यते सदा । तपसा लोकमुख्यन प्रभावमहिता महो। श्वेताचनिभाकारो दिव्याभरणभूषित । सहसं धारयन्मुस ज्वालाजिहा महावनः । दुइ नानाविधाकारा नानाविषविभूषणाः । मुरमायाः सुता नागा निवसन्ति गत ययाः । मणिस्वस्तिकचकाङ्काः कमण्डन्नुकलक्षणाः । सहस्रमया यलिनः मने रौद्राः स्वभावतः । सहमशिरम. केचित् पञ्चशतानना.। मतभोपास्तथा केचित् केचित् विभिरसोऽपि चा विपञ्चभिरसः केचित् केचित् सप्तमुखास्तथा । महाभागा महाकाया: पर्छताभागमोगिनः । बहनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। नागानामेकवंशानी ययाश्रेष्ठन्तु मे ग्टणु। वाकिस्तहकश्चैव कीटकनञ्चश कालियो नहपश्चैव कम्बनायतरावभा। वाधकुण्डा मणिबागस्तथैवापूरणः खग । वामनश्चनपत्रय कुकुरः कुकुनस्तथा। चार्यको नन्दकरीव तथा कलापोतका नासक पिचरको नागरावतस्तथा। समनामुखा दधिमुखः पञो नन्दापनन्दको । प्राप्तः कोटरकमेव शिसी निछुरिकम्तया। तित्तिरिहस्तिभद्रय कुमुदो मान्यपिण्डक.। दो पा पुण्डरीकय पुथ्या मुहरपर्णकः । 'करवीरः पिठरकः सम्वृत्तावृत्त रव च । पिण्डारो विन्दपत्रय भूपिकादः शिरोषकः । दिलीपः पक्षमोर्पय व्यातिप्का थापराजित । कौरव्यो तराष्ट्रय कुहरः कयास्तथा । विरजा धारणदेव सुबाहुर्मुसरो जयः। यधिरान्धी विइण्डिश्च विरमः सरमस्तया। रते चान्ये च बहवः कश्यपस्यात्मजाः स्मताः ।मातले पग्य यद्यत्र कचित्त रोचतेवर। A - 23 २ प ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [भगवधान प । अध्याय १.२११.। । - - . २१५ ॥ कख उवाच ॥ मातलिस्लेवमव्ययः मततं मनिरीक्ष्य वै। पप्रच्छमारदं नत्र मोनिमानिव धामवत् । स्थितो य एष पुरतः कौरव्यस्यार्यकस्य तु । द्युतिमान् दर्शनीय कश्यप कुननन्दनः। कः पिता जननी वाऽस्य कतमस्यैष भोगिनः । वंशस्य कस्यैष महाम फेतुभूत इव खितः प्रणिधानेन धैर्येण रूपेण वयंमा च मे । मनः प्रविष्टो देवर्षे गुणकेश्याः पतिवरः। 11 कण्व उवाच ॥ मातलि प्रीतमनसं दृष्टा सुमुखदर्शनात् । निवेदयामास तदा माहात्म्यं गम्म कर्म च । ॥ नारद उवाच ॥ ऐरावतकुले जात सुमुखो नाम नागराट्। पार्यकस्य मतः पौचो दौहित्रो वामनस्य च । रतस्य हि पिता नागश्चिकुरो नाम मातले। न चिरान येन पञ्चत्वमुपपादितः । ततोऽवीत् प्रीतमना मातलिनारदं वच । रष मे रुचितस्तात जामाता भुजगोत्तमः । क्रियतामत्र यत्रो हि मीनिमानस्यनेन । अस्मै नागाय वेदातुं प्रियो दुहितरं मुने। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपवेणि मातीयोपाख्याने अधिकशततमोऽध्यायः ॥ १.१॥ ॥ नारद उवाच ॥ सूतोऽयं मातलिनाम मक्रस्य दयितः सुहत्। शचि. गोलगुणेपेतस्तेजखो वीर्यवान् बनी। शक्रस्याऽयं मखा चैव मन्त्री भारथिरेव पी अल्पान्तरप्रभावय वामवेन रणे रणे। अयं इरिसहस्रेण युक्तं जैत्रं रथोत्तमं । देवासुरेषु युद्धेषु मनभव प्रयच्छति। अनेन विजितानश्चैयॊन्या जयति वासवः । अनेन बलभित् पूर्व प्रहले प्रहरत्युत। अस्य कन्या वरारोहा रूपेणासदृशो भुवि। सत्यशीलगुणोपेता गुणकेशीतिविश्रुता । तस्यास्य यत्नाचरतरत्रैलोक्यममराते। सुमुखो भवतः पौत्रो रोचते दुहितः पतिः । यदि ते रोचते सम्यग्भुजगोत्तम मा चिरं। क्रियतामाक विमं बुद्धिः कन्यापरियहे। यथा विष्णुकुले लक्ष्मीर्यथा स्वाहा विभावमाः । कुले तव तथैवास्तु गुणकेशो सुमध्यमा। पौत्तस्थार्थे भवास्तस्मात् गुणके में प्रतीच्छतु। सदृशी प्रतिरूपस्य वासवस्य शचीमिव । पिढहीनमपि धेन गुणतो वरयामहे । बहुमानाय भवतस्तथैवैरावतस्य च । मुमुखस्य गुणेश्चैव मोनशौचदमादिभिः। अभिगम्य स्वयं कन्यामयं दातुं समुद्यत' ।। मातलिस्सस्य सम्मान कर्तुम भवानपि । ॥ कण्व उवाच ॥ स तु दीनः प्रष्टिय प्राह नारदमार्थकः। प्रियमाणे तथा पौत्रे पुगे च निधनं गते। ॥ श्रावक उवाच ॥ न मे चैतत् वहुमत महर्षे वचनं तव । सखा मकस्य संयुक्तः कस्यायं नेमिना भवेत् । कारणस्य तु दार्श्वयात् चिन्तयामि महामुने। प्रख देहकरस्तात मम पुत्री महाद्युते । भरितो बनतेयम दुपातास्तन वै वयं। पुमरेव च तनातं विनतेयेन गच्छता। मासेमाऽन्येम समुखं भवयिष्य इति प्रभो । ध्रुवं तथा तद्भविता जानोमस्तस्य निश्यं । नन हपः अनटो में मपर्णवधनेन वै। ॥३ख उवाच ॥ मानविस्तमशेदन बुद्धिरत्र कृता मया। जामावभावेन हत. मुमुखस्तव पुतनः । सोऽयं मया प महितो नारदेन च पधगः । विशोक सरपतिगला परसातु वात्र। , h ·भगतद्यान प. अध्याय १.३।१०४१] । उद्योगपर्व। १ शेषणेवास्य कार्येण प्रज्ञास्याम्यहमायुषः । सुपर्णस्य विधाते च प्रयतिष्यामि सत्तम । सुमुखश्च मया मार्द्ध देवेशमभिगच्छतु । कार्यमंसाधनार्थाय खस्ति तेऽस्तु भुजाम। नतस्ते सुमुख सद्य मव रव महाजस । ददृशुः शक्रमासोन देवराज महाद्युति। सनत्या तत्र भगवान् विष्णुरामीचतुर्भुज । ततस्तत्सर्वमाचख्या नारदो मातति प्रति। 11 वैशम्पायन उवाच॥ ततः पुरन्दरं विष्णुरुवाच भुवनेश्वरं । अमृत दीयताममै क्रियताममरे मम । मातलिनारदीव सुमुखयेव वासव । समता भवत कामात कामत यमिता पुरन्दरोऽथ सञ्चिन्य वैनतेयपराक्रमं । विष्णुमेवानवोदेनं भवानव ददाविति । ॥ विष्णुरुवाच ॥ ईभस्व सर्वलोकानां चरणमचराय थे। त्वया दत्तमदत्तं क कर्तुमुत्सहते विभी। प्रादाच्छकस्ततस्तस्मै पन्नगायायुरुत्तमं । नत्वेनमम्मृतप्राय चकार वन बहा। लन्धा वरन्तु सुमुख सुमुख सम्बद्धव ह । कृतदोरा यथा काम जगामच रहान् प्रति। भारदस्वार्यकचैव कृतकार्यो मुदायुती। अभिजग्मतुरभ्यर्थ देवराज महाद्युति। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि मातलीयोपाख्याने व्यधिकशततमाऽध्यायः ॥१.३॥ ॥ कण्व उवाच ॥ गरुडस्तत्र शश्राव या वृत्तं महावन । श्रायु प्रदान शक्रेण कृत नागस्य भारत। पचवातेन महता रुद्धा त्रिभुवन खग । सुपर्ण परम क्रुद्धो वासव समुपाद्रवत् । ॥ गरुड उवाच ।। भगवन् किमवज्ञानावृत्ति प्रतिहत' मम। कामकारं वर दत्त्वा पुनचितवानामि । निसर्गात सर्वभूताना सर्वभूतेश्वरेण मे। श्राहारी विहितो धाचा किमर्थ वार्यते लया। वृतयेव महानाग स्थापित समयच मे। अनेन च मया देव भव्य प्रसवो महान् । एतस्मिंस्तु तथाभूते नान्य हिसितमुत्महे । क्रोडसे कामकारेण देवराज ययेच्छक। सोऽहं प्राणान् विमोक्ष्यामि नया परिजना मम। ये च मृत्या मम गृहे प्रोतिमान् भव वासर । रतवाहमामि भूयथ वनवहन। त्रैलोक्यस्येश्वरो योऽहं परमृत्यत्वमागत । बपि लिछति देवेश न विष्णु कारणं मम । चैलेक्यराज राज्यं हि त्वयि वासव गायत। ममापि दवस्य सुताजननी कश्यप पिता । अहमयुसहे लोकान् समन्तादोढुमनमा । असझं सर्वभूतानां ममापि विपुलं वलं। मयाऽपि समहत्कर्म छत देनेयविरहे । श्रुतम्रो श्रुतमेनय विवस्वान् रोचनामुख । प्रस्तुन कानकाचश्य मयाऽपि दितिजा हता। यत्तु ध्वजस्थानगतो यनात्परिचसम्यई । वहामि चैदानुजन्ते तेन मामवमन्यमे । कोऽन्या भारमहो यस्ति कोन्योऽस्ति बलवत्तर । मया योऽहं विशिष्ट मन वहामीम सवान्धव । अवज्ञाय तु यत्तेऽई भोजनावावरोपित । तेन में गौरवं नट बत्तयामाच वासव । अदित्या य इमे जाता बनविक्रमथालिन । लमेपा किन मर्चया बलेन वत्तवत्तर । मोऽहं पत्रकदेशेन वहामिला गतलम । विम्म व मनस्तात को पत्र बनानिति । १ कप च ॥ स तस्य वचन श्रुला खगोदर्कदाहणं । अशोभ्यं चोभयंतामुप रथ दाभत्। - - ·२२४. ॥ श्रीमहाभारत [भगवद्यान पाध्याय १०४।१०५। रस . गरुत्मन्मन्यसे त्मानं बलवन्त सुदुर्वत। अनमरमत्ममक्षन्ने स्तोतमात्मानमण्डन । त्रैलोक्यमपि मे कलममा देहधारणे । अहमेवात्मनात्मानं वहामि बाच धारये। इमं तावन्ममकं वं वाहू सव्येतरं वह । यद्येकं धारयस्येनं सफ ने विकत्यित। नतः स भगवास्तस्य स्कन्ध बार्ड समासजत् । निपपात मभाराती विकता नष्ट चेतनः। यावान् हि भारत कृत्स्नाया. पृथिव्या. पन्तः सह । एकस्या देहशाखायाप्तावहारममन्यत । नवन पीडयामाम बलेन बलवत्तरः। ततो हि जीवितं तस्य न व्यनी नभदच्युतः । वान्तास्य: सस्तकायश्च विचता विहल: खगः । मुमीच पत्राणि तदा गुरुभारमपीडित. । म विष्णु भिरमा पनी प्रणम्य विनतासुतः। विचेता विकलो दीनः किञ्चिदचनमत्रोत्। भगवन् लोकसारस्य सदृशेन वपुमता। भुजेन खरमुक्केन निष्पिष्टोऽस्मि महाबल। उन्तुमईसि मे देव विकलस्याल्पचेतस.। बलदविहोनस्य पक्षिण ध्वजवासिन.। नहि ज्ञातं बलं देव मया ते परम विभा।तेन मन्याम्यहं वीर्यमात्मना न समं परैः। ततश्चक्रे स भगवान् प्रसादं वै गरुत्मतः । मैवं भूय इति बेहात् तदा चैनमुवाच ह । पदागठेन चिक्षेप सुमुखं गरुडारमि। तत. प्रति राजेन्द्र मह मण वर्त्तते।। एवं विष्णुवलाक्रान्ता गर्वनाशमुपागतः । गरुडा बलवान् राजन् वैनतेयो महायभाः । ॥ वख उवाच ॥ तथा लमपि गान्धारे यावत्पाण्डुसुतात्रगे। नामादयसि तान वीगंस्तावनीवसि पुत्तक । भीमः प्रहरता श्रेष्ठा वायुपुत्तो महाबलः । धनञ्जययेन्द्रसुतो न हन्यातान्तु के रणे । विष्णुवायुश्च शक्रश्च धर्मस्ता चाश्विनावुभौ 1,रते देवास्त्वया केन हेतुना वोषितुं चमाः। नदनन्ते विरेधिन अमं गच्छ नृपात्मजा वासुदेवेन तीर्थेन कुल रतितुमईसि । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य नारदोऽयं महातपाः। माहात्म्यस्य तदा विष्णा: मोऽयञ्चक्रगदाधरः। ॥ सम्पायन उवाच॥ दुर्योधनस्तु तत् श्रुत्वा निश्चमन् भ्रकुटोमुर्ख । राधेयमभिसम्मेव्य जहाम वनवत्तदा । कदर्थी कत्य तदाक्यम्टषे. फण्वस्य दुर्मति । जरंगजकराकारताडयनिदमनवोत् । मथेश्वरसृष्टोऽम्मि यहावी याच मे गतिः। तथा महर्षे वामि कि प्रलाप: करिष्यति । इति श्रीमहाभारते उद्योगपळणि भगवद्यानपळणि मानलीयोपाण्याने चतुरधिकशततमाऽध्यायः ॥ १०४ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ अनर्थ जाननिन्ध परार्थ लोभमोहित । अनायंकय्वभिग्तं मरणे कृतनिश्चयं । भानीना दुःखकनारबन्धूनां योकवर्द्धन। सध्दा क्लेशदातारं द्विषता हर्षवर्द्धनं । कथं ननं विमार्गस्य धारयन्तीह बान्धवा. । सइदादा सपत् खिग्धा भगवान् वा पितामह । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ उभगवता वाक्यमुक भौमेण यदाम । उक्र बहुविधचव नारदेनापि तत् ग्टगु। ॥ नारद उवाच ॥ दुर्लभी वे मुठ्ठाता दुर्भभय हित. सुद्धत् । निठते हि सत्यत्र नं बन्धुस्तत्र तिष्ठति। योनथ्यमपि पश्यामि मुगदी कुरुनन्दन । न कर्तव्यय निम्बंधो निर्वधा हि सुदारुणः । अशाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातना यया निवन्धतः प्राप्त गातवेन पराजयः । . । ** ।

·भगवान पा अध्याय १:१1१६) उद्योगपर्व २५५ विश्वामित्र तपस्यन्तं धर्मो जिज्ञास्या पुरा। अभ्यागच्छत् वयंभूवा वषिष्ठो भगवानृषिः । सप्तर्याणमन्यतमं वेशमास्याय भारत। बुभुक्षु. बुधितो गजन्नाश्रम कौशिकय तु । विश्वामित्रोऽय सम्मान्त. पयामास वै घई। परमावस्य यत्नेन नच नं प्रत्ययालयत् । अन्न नेन यदाभुकमन्यतं तपखिभिः। श्रय रह्यानमयुर्ण विश्वामित्रोऽप्युपागमत् । भुक्त में लिए तावत्त्वमित्युत्ता भगवान् ययौ । विश्वामित्रस्तनो राजन स्थित एव महाद्युतिः । मकं प्रग्टह्य मुद्रा वै माइभ्यां मंमितवनः । न्यितः स्थाणुरिवाऽभ्यामे निशेष्टा मारुतापनः । तस्य श्रूषणे यनमकरोतगालवो मुनिः। गौरवाइइमानाच हार्दैन प्रियकाम्यया। अथ वर्षभते पूर्ण धर्मः पुनरुपागमत् । वाशिष्ठं वेशमास्याय कौशिक भाजनेसा। स दृष्टा मिरसा मतं प्रियमाणं महर्विषा । तिठता वायुभवेश विश्वामित्रेण धीमता। प्रतिगृय नतो धर्मस्तथैवोपण नया नं।। भुका प्रोतोऽस्मि विप्रर्षे नमुक्का म मुनिर्गतः । उत्तभावादपगतो ब्राह्मणत्वमुपागतः। धर्मत्य वचनात् मोती विश्वामित्रस्त याऽभवत् । विश्वामित्रन्तु मिन्यस्य गालवस्थ तपखिनः । एषया च भत्या च प्रीतिमानित्युवाच ।। अनुज्ञातो मया वन्म यथेष्टं गच्छ गालव । इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गालवो मुनिसत्तम। मोतो मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युति। दविणा: काः प्रयच्छामिभाने गुरुकर्मणि। दविणाभिरूपेतं हि कर्म सिध्यति मान । दक्षिणाना हि दाता वै अपवर्गय युज्यते । स्वर्गे ऋतुफवं तद्धि दक्षिणा शान्तिरुच्यते। किमाहरामि गुर्थ जीतु भगवानिति । स जानतेन भगवान् मितः शुश्रूषणेन वै। विश्वामिवस्तममच्छगच्छेत्य चोदयत् । असहयगच्छेति विश्वामिण भाषितः । किं ददामोति दहशो गाल. प्रत्यभाषत। निर्वन्धतस्तु बहुमो गालवस्य तपखिनः । किञ्चिदागतमरम्भा विश्वामित्रोऽनवोदिदं। एकतः श्यामवर्णाना हयानाञ्चन्द्रवर्धमा । अटो मतानि मे देहि गच्छ गालव मा चिरं। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवचरित पञ्चाधिकशततमायायः ॥१५॥ ॥ नारद उवाच॥ रवमुतस्तदा तेन विश्वामित्रेण धीमता । नास्तै न भैते नाहार कुरुतै गालवस्तदा। त्वगस्थिभूतो हरिणयिन्तायोकपरायणः । मेचमानोऽतिमा म दद्यमानश्च मन्युवा । गालबो दुखिको दुःखादिलजाप सुयोधन । कुनः पुटानि मित्राणि कुतोऽर्था: सञ्चयः कुतः। हयानाधायुधाणां यतान्यही कुतो मम । कुतो मे भोगने श्रद्धा सुखप्रदा कुनय मे। श्रद्धा में जीवितस्थापि छिवा किं जीवितेन मे। अई पारसमुद्रस्य पंथिया वा परम्परात् । गलात्मानं विमुचामि किंफ जीवितेन मे। अयनस्याइनार्थस्य त्यक्स्य विविधे. फ.। र धारयमाणस्य कुतः सुखमनोहया। सहदा हि धनं भुजा कया प्रणयमोसि । प्रतिकममकस्य गोवितामरणं वरं । प्रतियुत्य करिष्येति कर्तव्यं तदकुयतः। - २ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [मगवद्यान पाध्याय १५।१०॥ . २०६० 1 . मिय्या वचनदग्धस्य इटापू प्रणश्यति। न रूपमनृतस्यास्ति नानृतस्याऽस्ति सन्ततिः। मानतस्थाधिपत्यञ्च कुत रव गतिः शुभा। कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुख। अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः। न जीवत्यधनः पापः कुतः पापस्य तन्वर्ण । पापो ध्रुवमवाप्नोति विनाशं नाशयन् कृतं । सोऽहं पापः कृतनय कृपणद्यानृतोऽपि च । गुरोर्यः कृतकार्यः संस्तत्करोमि न भापित । मोऽहं प्राणान् विमाक्ष्यामि कला यत्नमगुत्तमं । श्रर्थना न मया काचित् कृतपूर्वा दिवौकसा । मानन्ति च मा ममें विदशा यज्ञसंस्तरे। अहन्तु विवुधश्रेष्ठं देवं विभुवनेश्वरं। विष्णुं गशम्यहं कृष्णं गतिं गतिमता वरं। भोगा यस्मात् प्रतिष्ठन्ते व्याप्य मान् सुरासुरान् । प्रणता द्रष्टुमिच्छामि कृष्णं योगिनमव्ययं । एवमुक्ने सखा नस्य गरुडो विनतात्मज । दर्शयामास तं प्राह संघष्टः प्रियकाम्यया। सुहद्भवान् मम मत. सुहदाच मतः सुहत्। प्पिनेनाऽभिलाषेण योक्रया विभवमति । विभवशास्ति मे विप्र वासवाऽवरजो दिज। पूर्वमुक्तस्वदर्थञ्च छत. कामच तेन मे। सभवानेतु पच्छाव नयिष्ये वा यथासुखा देशं पारं पृथिव्या वा गच्छ गालव मा चिरं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवचरित पडधिकशततमाऽध्याय ॥१.६ ॥ ॥ सुपर्ण उवाच ॥ अनुमिष्टोऽस्मि देवेन गालव ज्ञानयोनिना। भूहि कामनु की यामि द्रष्टुं प्रथमतो दिमं । पूर्वा वा दक्षिणं वाऽहमथ वा पश्चिमा दिशं । उत्तरां वा दिजश्रेष्ठ कुनो गच्छामि गालव। पस्यामुदयते पूर्व सर्वलोकप्रभावनः। सविता यत्र सन्ध्याया साध्यानां वर्तते तपः। यस्ता पूर्व मतियाता यया व्याप्तमिदं जगत् । चक्षुषो यत्र धर्मस्य यन्त्र वै सुप्रतिष्ठिते। छतं यतो इन इयं मते सर्वतो दिछ । एतवारं द्विजश्रेष्ठ दिवसस्य तथाऽध्वनः । अव पूर्व प्रसता वेदाचायष्य प्रजाः स्त्रियः । अस्या दियि प्रदृद्धाथ कश्यपस्यात्ममम्भवाः । नामूदं सुराणा श्रीयंत्र शक्रोऽभ्यपियत । सुरराज्यन विप्र देवैयाव तपयित। एतस्मात् कारणात् ब्रह्मन् पूर्वत्या दिगुज्यते । तस्मान् पूवतरे काले पूर्वनवाटता सुरैः। भारद पपूर्वषां पूर्णामामा प्रचवतो पूर्व साणि कार्याणि देवानां सुखमोसता । अप वैदाम् जगा पूर्व भगवाम् सोकभावनः । अवोका मविचासीत् मावित्री ब्रह्मादिषु । अत्र दानि सूर्यग यपि दिजसत्तम । अब सन्धवरः मामः मरः क्रतुषु पीयते। अप या तवहाः खो योनिमुपयुनते। अच पातालमाश्रित्य वरुणः श्रियमाप च । पच पूष वषिष्टम्य पौराणम्य दिर्षभ। सतियैव प्रतिष्ठा च निधनञ्च प्रकाधते । नाकारम्याच जायग्ने एनयो दमती। पिवन्ति मुनयो यच इविधूम म धूमपाः । घोषिता या महो रामाया मृगा बने। मकेश याभागा देवतेषु प्रकन्पिताः । अमि.माय मानुपायामुरार थे। उदयंस्तान हिममान वे क्रोधादम्ति विभावसः ।। सहार पितोकय स्वर्गस्थ र मुमयम। एप पूर्वा रिमा भागो विशावोऽप पदोमि । .. २०॥

·भगवदान । अध्याय १७1८1१९) । उद्योगपर्व . ७५. . प्रिय कार्य हि मे तम्य यम्याम्मि वचने स्थितः । बृद्धि गाउन यास्यामि ग्टणु चायपरा दिये। इतिश्रीमहाभारते उद्योगपचणि मगवधानपर्वणि गानुवचरिते मताधिक मततमोऽधायः॥१.०n ॥ सुपर्ण उवाच ॥ यं विवस्वता पूर्व मावेश विधिना किन । गुरवे दबिश दत्ता दविणेत्युयते च दिक् । अब नोकत्रयस्यास्य पिटपक्षः प्रतिष्ठित.। अवोमपानां देवानां निवासः श्रूयते दिज ! अत्र विश्वमदा देवाः पिटभिः सार्द्धमापते । इयमानाः मोकेषु मम्प्राप्तामनुग्नभागती। सतत् द्वितीयं धर्मम्य द्वाग्माचरते दिजा त्रुटियो स्वयापि गयते काचनिययः । अत्र देवर्षया नित्यं पिढनोकर्ययम्तथा । नया राजर्षयः सबै निवमन्ति गतव्ययाः। अत्र धर्मद्य मत्यच्च कर्म चार निगद्यते । गतिरपा विजठ कर्म चात्मावमायिनी। एषा दिक्मा दिगोठ यां मर्चः प्रतिपद्यते । तस्वनवरोधेन मुखन्तेन न गम्यते। नताप्पा महमाणि वइन्यत्र दिजपम । स्टानि प्रतिकूनानि द्रव्यान्यतात्मभिः । अत्र मन्दरकुधेपु विप्रमिदनेषु च । गायन्ति गाथा गन्धायित्तबुद्धिहरा दिन। • अब मामानि गाथामि युवा गोतानि रेवतः । गतदारो गतामात्यो गतराज्यो वनं गतः । अब मावर्णिना व यवकोताम्जेन च। मर्यादा म्यापिता ब्रह्मन् या सर्यो नातिवर्तते। अव राधमराजेन पाटस्लेन महात्मना। रावन तपयवा सुरेभ्याऽमरता हता। अत्र वृत्तेन धोऽपि भवधिवान्। अब मध्यामवः प्राप्ताः पुनर्गन्ति पवधा। अत्र दुष्कृतकमाणो भगः पञ्चन्ति गानव । अत्र वैतरणे नाम नदो वैतरणता । अत्र गवा मुखम्यानं दुःसम्मान्तं प्रपद्यते । अत्रात्तो दिनकरः मुरसं जयते पयः। फाठाचामाघ वाम्टिो हिममुत्सृजते पुनः । आऽई गाउन पुगधुधातः परिचिन्तयन् । सधवान् युद्यमाना दो दृहन्ता गाकच्छपी। अब चक्रधनुब्राम सूर्यग्नातो महानृषिः । विदुय कपिन देखें येनात्ता. मगगमगाः। प्रमिला सिवा नाम ब्राह्मणे वेदपारगा। अधीत्य मकनान् वेदान् सेभे मन्देहमचर्य । अव भोगवती नाम पुरो वामकिपातिता। नष्पकेण च नागेन तरारतेन च। अव नियाल कानपिनमः मन्प्राप्यते महत्। भेचं भास्करणारिम्पयं वा एवमना। एवं तम्यापित मार्ग: परिवयम्न गर । भूहि मे यदि गन्तव्यं प्रती टन चापरं । रति श्रीमहाभारते उद्योगरमणि भगवधानपणि गावररिताधिकमततमोऽधायः॥१८॥ म उवाच ॥ यं दिग्दपिता राशी वापस्य तु गोपन। सदा मनिनगजन्य प्रतिष्ठा पादिरेव । पयादा सथा विमभयति गाः स्वयं। पश्मित्यभिविस्यता दिगिय दिनमतम। पादमामत्र राज्येन मनिम्न च गुप्तये। कामपा भगवान्दयो वरुपयाभ्यपादयत् । सपीला ममतान् वै वरपण रसास्तु पट्। नायते तदणः मोमः सयादा नमिमा पर पद्यात् एता देवा यापुना संपतातदानियस्ता महाबाते रहिनाः मयुपुर्दिन ।

·- - . १८९० २२६ ॥श्रीमहाभारते॥ [भगवद्यान प०१ अध्याय १०९।११.१ मिय मास प्राथिमं प्रतिग्रहाति सर्वत' । अस्तो नाम यतः सन्ध्या पश्चिमा प्रतिसर्पति। 'राग्छि निद्राच निर्गता दिवसक्षये। जायते जीवलोफस्य हर्तुमर्द्धमिवायुषः । पुन दा दिति सुप्तामात्मप्रसवधारिण। विगभीमकरोच्छको यत्र जातो मानणः। जन मूत्र हिमवतो मन्दरं याति शाश्वत। अपि वर्षसहस्रेण न चान्ताऽस्याधिगम्यते । भत्र काञ्चनगलस्य काञ्चनाम्बुरुहस्य च । उदधेस्तौरमासाद्य सुरभि रते पयः। अब मध्ये समुद्रस्य कमन्ध, प्रतिदृश्यते । स्वभानो सूर्यकल्पस्य सोमा जिघांमतः । मुशिरसोऽप्यत्र हरिरीम्ण प्रगायत । अदृश्यस्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनिः । पत्र ध्वजवती नाम कुमारी हग्मेिधसः। श्राका तिउतिछेति तस्या सूर्यस्य शासनात्। त्र वायुस्तया वहिराप खञ्चापि गाव । बालिकञ्चव नेशचे दु खप विमुञ्चति। स्टः प्रति सूर्यस्य तिर्यगावर्त्तने गति.। अब ज्योतीपि सर्वाणि विशन्यादित्यमण्डल । अटविगतिराञ्च संक्रम्य सह भानुना। निप्पतन्नि पुनः सात् भामर्मयागयोगत.। जनित्यं रूवन्तीना प्रभवः सागरोदयः । अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणालये। च पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशनं । अनादिनिधनस्थात्र विष्णे. स्थानमनुत्तमं । वानलमखस्यापि पचनस्यं निवेशनं । महर्षे कन्यपस्यात्र मारी सते पविमो मागों दिगदारेण प्रकोर्तितः। ब्रूहि गालव गच्छ दिजसत्तम पति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपण गालवचरिते । सुपर्ण उवाच ॥ यस्मादुत्तार्यते पापात् यर । विजस्तन ·भगवान प० । थाय १९.११११।] ॥ उद्योगपर्व॥ २२८ अत्र तिष्ठति वै खातिरचास्या उदयः स्मृतः। अब यज धमासाद्य ध्रुवं स्याता पितामहः । ज्योतिषि चन्द्रसूर्या च परिवर्तन्ति नित्यमः। अत्र गायन्तिकादारं रवन्ति दिजसत्तम। 'धावमाना महात्माना मुनयः मत्यादिनः । न तेषां ज्ञायते सतिनातिनं तपश्चितं । परिवर्तसहस्राणि कामभोज्यानि गाव । यथा यथा प्रविति तस्मात् परतरं नरा। तथा तया दिग्श्रेष्ट प्रविलीयति गालव । नैतत् केनचिदन्येन गतपूर्व दिजर्षभ । सते नारायणं देवं नरं वा जिष्णुमव्ययं। अब कैनामनित्युक स्यानमैनविलस्य तत् । अत्र विद्युत्प्रभा नाम जग्मिरे ऽसरमा दश । अब विष्णुपदं नाम क्रमता विष्णुना कृतं । बिलोकविक्रमे ग्रह्मनुत्तरा दिनमाश्रितं । पत्र राज्ञा मरुत्तेन यचैनष्टं दिजोत्तम । उभोरवीजे विप्र यत्र जाम्बूनदं सरः। जीमूतस्याव विप्रर्षपतस्खे महात्मनः । साक्षाद्वैमवत पुत्री विमलः कनकाकरः। माह्मणेषु च यत्यानं खयं कला धनं महत्। वत्रे धनं महर्षिः म जैमूतं तळून ततः । अत्र नित्यं दिशा पाचा: मायं मानदिजर्षभाः । कस्य कार्य किमिति वै परिक्रोमन्ति गाना। रवमेषा दिजश्रेष्ठ गुणैरन्यदिगुत्तरा । उत्तरति परिख्याता मक्कम मुधोत्तरा।रता विस्तामतात तक सीर्तिता दिमः। चतस्रः क्रमयोगेन कामाभागन्तुमिच्छसि । उद्यतोऽई दिजश्रेष्ठ तव दर्शयितुं दिया। पृथिवीधाखिला ब्रह्मस्तम्मादारोह भी दिज । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवपरित दयाधिकशततभाऽध्यायः ॥११॥ । गालव उवाच ॥ गरुत्मन् मुजगेन्दारे सुपर्ण निगात्मज । नय भी ताऱ्या पूर्वेय या धर्मस्य धनुषी। पूर्वमेता दिय गच्छ या पूर्ण परिकीर्तिता। देवताना हि मानियं यत्र कोर्तितवानसि । अत्र सत्यच धर्भय त्वया सम्यक् प्रकीर्तित । छेयन्तु समागन्तुं समस्तैवतरई। भूयश्च नाम् सुरान् द्रष्टुमिच्छेयमाणानुज । ॥ नारद उवाच॥ तमाह विनतासनुरारोहखेति वै दिनं । प्रारोहाथ म मुनिर्गहउं गाववस्तदा। ॥ गात्तव उनाचा क्रममाणस्य ते रूपं दृश्यते पन्नगाशन । भास्करस्येव पूना सहसामोविनतः। परवातमन्नाना वृक्षाणामनुगामिना । प्रस्थितानामिव समं पश्यामोह गति सग। समागरवनामुल् मौलवनकामना। पाकर्षविर चाभामि पक्षानेन खेचर। समीनमागचाव खमिवारोप्यते मन। वायुना व महता परवातेन पानिमं। सुस्यरूपाननान् मत्स्यास्तथा तिमिलिमिशिलान। नागाय नरवनाथ पश्याम्युन्मथितानिव। महार्णवस पर पात्र में वधिरे छतोनटणामि न पश्यामि नात्मनो नि कारणं। अने. स तु भवान् यातु मध्यवध्यामनुस्मरन्। न दृश्यते रवितात न दिश न च संपग। मम एव तु पश्यामि शरीर तेन सहये।मणेवा जास्या पश्यामि मुधो तहमपत्र। शरीरन्तु म पश्यामि तव वात्मनय छ। पदे पदे तु परयामि मरोरादमिमुत्थितं। . रम २५ ·२८ श्रीमहाभारते॥ (भगवद्यान पा अध्याय १०९।११. २ - ५. . अत्र सूॐ प्रणयिन प्रतियताति सर्वत । प्रस्ता नाम यन मन्या पथिमा प्रतिमपति। श्रतो रात्रिय निद्राच निर्गता दिवमलये। जायते जीवलाफस्य छ मर्द्धमिवायुप । अब देवी दिति सप्तामात्मप्रमवधारिण। विगामकरोछको यच जातो माङ्गण । अब भूत हिमवतो मन्दर याति शाश्वतः अपि वर्षमहसेण न चान्तोऽम्याधिगम्यते । अन काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुरुहस्य ।। पदधेस्तोरमासाद्य सुरभि धरते यया। अत्र मध्ये समुद्रस्य कबन्ध प्रतिदृश्यते । सभीनो सूर्यकन्पस्य भोमसा शिघामत । सुवर्षभिरमोऽप्यत्र हरिरोम्ण प्रगायत । अदृश्यम्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनि । अब ध्वजवती नाम कुमारी इग्मेिधम । श्राका तिउतिछेति तस्या सूर्यस्य शासनात्। अत्र वायुस्तथा वहिराप खच्चापि गालव । आङ्गिकञ्चव नेगच दु खप विमुञ्चति। अत प्रमति सूर्यस्य निर्यगावर्तते गति । अत्र चोतीपि सर्वाणि विशन्यादित्यमण्डनं । अष्टाविंशतिराञ्च संक्रम्य सह भानुना। निष्यतन्ति पुन स्यात् भामसंयोगयागत । त्र नित्यं स्वनीना प्रभवः सागरोदय । अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणालये। अच पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशन । अनादिनिधनस्थात्र विधो स्थानमनुत्तम। अत्रानलमखस्यापि पवनस्य निवेशनं । महर्षे कश्यपस्याच मारीचस्य निवेशनं । एप ते पश्चिमी माग्गो दिगद्वारेण प्रकोर्तित । ब्रूहि गालव गच्छावों का दिश दिजसत्तम। दति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवचरित नवाधिकमततमोऽध्याय ॥१०॥ ॥ सुपर्ण उवाच ॥ यस्मादुत्तायते पापात् यस्मानियमोऽभुते। अस्मादुत्तारणबलादुत्तरेत्युयते दिजा उत्तरस्य हिरण्यस्य परिवापर्य गालव । मार्ग पश्चिमपूर्वाभ्या दिग्न्या व मध्यम स्मृतः । अस्या दिभि वरिष्ठायामुत्तराया द्विजर्षभ । नासे म्या नाविधयात्मा नाधी वसते जन । यत्र नारायण कृष्णा जिष्णुश्चैव नरोत्तम । बदामाश्रमयदे तथा ब्रह्मा च साश्चन । अब वे हिमवत्पृष्ठे नित्यमास्ते मद्देश्वर । प्रकृत्या पुरुष मार्द्ध युगान्तानिमममम । नम दृश्या मुनिगणस्तथा देवै सवास । गन्धवयवमिव्या नरनारायणटते। अत्र विष्णु सहसाद सहस्रचरणेऽव्यय सहसपिरम श्रीमानेक पश्यति मायया। अब राज्यम विप्राणा चन्द्रमायाभ्यपिच्या । अच गडी महादेव पतन्नों गगनाध्युना । प्रतिग्टद्धा ददीलाके मान ब्रह्मवित्तम । अत्र देव्या तपस्तप्त महेश्वरपरीसथा। अत्र कामय रोपश्च शैलयामा च सम्बभु । अब राक्षसयक्षाणा गन्धर्वाणा गालव । आधिपत्येन कैलासे धनदोऽयभिषेचित । अत्र चैत्ररथ सम्यगच वैखानसाश्रम । अब मन्दादिनी व मन्दरय द्विजर्षमा अब भागन्धिकवन नीरपि रक्ष्यते। भादतं कदनोस्कन्धमय मन्तानका मगा। अव भयमनित्यानां सिद्धाना खरचारिणा। विमामान्यनुरूपाणि कामभाग्यानि गातव। १ ते अपय मत देखो चारुन्धती नथा। - २८२५ ·भगवद्यान प० । धाय १९.१९११] ॥ उद्योगपर्व ॥ . N . . अत्र तिष्ठति वै स्वातिरवास्या उदयः स्मृतः । अत्र यज्ञ समामाद्य ध्रुवं स्याता पितामहः । ध्यानापि चन्द्रसूर्योच परिवर्तन्ति नित्यशः। अत्र गायनिकादारंरचन्ति दिजसत्तम। 'धावमाना महात्माना मुनयः सत्यवादिनः । न तेषां ज्ञायते सतिनातिन तपशित। परिवर्तसहस्राशि कामभाज्यानि गालव । यया यथा प्रविमति तस्मात् परतरं नर। तथा नया दिश्रेष्ठ मविलीयति गावव । नैतत् केनचिदन्येन गतपूच दिजर्षभ । सते नारायणं देवं नरं वा जिष्णुमव्ययं। अत्र कैसामनियुकं स्थानमेनविलस्य तत्। अब विद्युत्प्रभा नाम जग्मिरे ऽसरमा दश पत्र विष्णुपदं नाम क्रमता विष्णुना कृतं । बिलाकविक्रमे ब्रह्मनुत्तरी दिममाश्रितं । अब राज्ञा मरुत्तेन यजेमिष्ट विजोत्तम । उपोरवीजे विप्रर्ष यत्र जाम्बूनदं सरः। जीमूतस्याच विप्रपतस्थे महात्मनः । साक्षाद्वैमवतः पुश्चा विमलः कनकाकरः। माह्मणेषु च यत्यत्वं खय छवा धनं महत्। वने धनं महर्षिः म जैमूतं तvन ततः । अव नित्यं दिशा पाचा: मायं प्रातर्दिजर्षभाः । कस्य कार्य किमिति वै परिक्रोमन्ति गाचय। एवमेषा दिजश्रेष्ठ गुणैरन्यैदिगुत्तरा। उत्तरति परिख्याता सर्वकर्मसु चोत्तरा ।रता विस्तापतात तब मझोर्त्तिता दिशः। पतसः क्रमयोगेन कामामातुमिच्छमि। उद्यनाऽई दिशश्रेष्ठ तव दर्शयितुं दियः। प्रथिवीचाखिला ब्रह्मास्तम्मादारोह मी दिन। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वशि गालवपरिने दयाधिकशतताऽध्यायः ॥१५॥ ॥ गात उवाच ॥ गरुत्मन् भुजगेन्दारे सुपर्ण विनगात्मज । नय मा ताळ पूर्वर यष धर्मस्य पी। पूर्वमता दियं गच्छ या पूर्व परिकीर्तिता। देवताना हि मावि पत्र कीर्तितशनसि । अब सत्यञ्च धर्मय लया सम्यक् प्रकीर्तितः । छेयन्तु ममागन्तुं समस्तवारई। भूयय नान् मरान् द्रष्टुमिच्छेयमाणानुज । ॥ नारद उवाच॥ तमाइ विनतासनुरारोहखेति वै दिज। भामरोहाथ म मुनिर्गहउं गालवस्तदा । ॥ गालव उनाचा क्रममावस्य ते रूपं दृश्यते पत्रगामन । भास्करस्खेव पूभाडे सहसामो विवस्वतः। परवानमणुवाना वृक्षाणामनुगामिना । स्मितामामिव समं पश्यामोह गति सग। समागरवनामुषी मलबनकामना पाकर्षवित्र धाभामि परवातेन सेच। समौनमागरमच समिवारोप्यते जन। वायुना व महता परवातेन पानिम्। तुम्मरूपाननान् मस्यास्तथा निमितिमिजिनाम्। नागाय नरवाय पश्याम्यन्मयितानिव। महार्णवन पर आवे मे बधिरे छतो नटणामि न पश्यामि मात्मनो वेषिकारणं। मन. म तु भवान् यातु मनभ्यामनुस्मरन्। न पुग्यते रवितात न दिशा न च सं एग। सम रव त पश्यामि रोरं न सदथे । महो वा आत्या पश्यामि चक्षुषो तेहमएन। परीरन्नुम पयामि तब वामनय ह। पदे पदे तु परमामि रानिमुत्यित। एम । ग ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [भगवद्यान प० । अध्याय ११११११२। । २८०५ मे निवाप्य सहमा पदुषी शाम्य ते पुनः । तनियच्छ महावेगंगमने विनतात्मज । म मे प्रयोजनं किञ्चिहमने पन्नगाशन । मविवत्त महाभाग नवेगं विषहामि ते । गुरवे संश्रुतानीह शतान्यष्टौ हि वाजिना। एकतः श्यामकर्णना चाणाञ्चन्द्रवर्गमा । तेषाञ्चवापवाय मार्ग पश्यामि नाण्डज । ततोऽयं जीवितत्यागे दृष्टा मागी मयात्मनः । नैव मेऽस्ति धनं किञ्चिन धनेनान्वितः सुत्। न चार्थनापि महता शक्यमेतापोहितुं । ॥ नारद उवाच ॥ एवं बड़ च दोनञ्च ब्रुवाणं गालवं तदा । प्रत्युवाच ब्रजवेव प्रहसन् विनतात्मज. । नातिप्रचोऽसि विप्रेषे यो त्मानं त्यमिचसि । न चापि कृत्रिमः कालः कालो हि परमेश्वरः । किमई पूर्वमेवेह भवता नाभिचेदितः । उपायोऽत्र महानस्ति येनेतदुपपद्यते। तदेष सृषभी नाम पर्वतः सागरान्तिके। अव विश्रभ्य भुक्ता च निवर्त्तिव्याव गालव । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गावचरिते एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ९११॥ ॥ नारद उवाच ॥ ऋषभस्य तत. निपत्य विजपरिण। शाण्डिलों ब्राह्मण तत्र दहशाते तपोऽविता। अभिवाद्य सुपर्णस्तु गासवश्वामिपूज्य नी । तया च वागतेनोक्ता विटरे मन्त्रिषीदतु. । मिद्धम नया द तिमन्त्रापर्टहित। भुका तावुभौ भमा सुनाव मोहितो। मूह तात् प्रति युद्धस्त सुर्पण गमनाया। अथ भ्रष्टन नजानमात्मानं ददुः खगः । मामपिण्डापमा भला मुखपादान्वितः खगः। गालवस्त नया दृष्ट्वा विषन्न. पर्यपृच्छत । किमिदं भवता प्राप्तमिहागमनज फलं । वासोऽयमिह काउन्तु कियन्तं नो भविष्यति । किनु मे मनमा ध्यातम धर्मदूपर्ण । म घयं भवतः स्वल्पा व्यभिचारोभविष्यति। सुपर्णोऽयामवीत् विप्रं प्रतिध्यातं मया दिजाइमा सिद्धामितो नेतुं तत्र यत्र प्रजापति.। पच देवो महादेवी पत्र विष्णुः सनातनः । यव धर्मय यजय नचेयं निवौदिति । मा भगवती पारे प्रणतः प्रिया । मयतनाम प्रध्यानं मनमा शोचता किन्न । नदेवं यमामाते महामोमितं कृतं । मुकतं दुष्कृतं वा वं माहाम्यान छन्तुमईवि। साली नदाऽप्रीत्तुष्टा पतगेन्द्रदिजर्षभो । नभेतयं सुपर्णोऽमि मुपर्ण त्यग सम्भ्रम । निन्दिताऽमि मया वन्स न च निन्दा क्षमाम्यहं सेकिभ्यः भ परिभश्येत् यो मां निन्देश पापकत्।। सल्यासपण: मस्तियानिन्दिनया मया । प्राचारं मनिग्टमया मिद्धिःप्राप्तियमुत्तमा। पापारः पनते धर्ममापारः फलते धर्म । आधारात् यियमाप्नोति श्राचारो इनयलतएं। गदायुभम् गगपते पष्टं गम्यतामित. । न च में गईणीया हि गनिम्या: लिय. फपिर। भविनाऽसि पया पूर्ण वीर्यसमन्वितः। पभूवतुम्तनम्नग्य पधा द्रविणवत्तरी। अनुशात भाटिया पयागतमुपागमत् । न चासादयामाम नया रूपानुनमान् । विश्वामियोऽपरा गातानाधनि सितार वदतां ग्रेट पमन्यय भनिधा। पपदा रूपमेवा: प्रतिमानो मपि हिजा न काटोऽपवर्गय यथाधा मन्यते भगम्। एक २८ ए.

·भगवद्यान प० । अध्याय ११२१ ११३ । १९४।] | उद्योगपर्व । २ प्रतीचिष्याम्यहं काठमेतावन्तं तयाऽपरं यया संसियते विप्र म मार्गस्तु निमन्यता । • सुपर्णेऽयात्रवोद्दीनं गान भूमदुःखितं । प्रत्य खनिदानों मे शियामिनो यकशन्। नदागच्छ विजश्रेष्ट मन्त्रदिया। गालव । मादत्वा गुरवे सायं कृत्वमर्थ त्वयामिहुँ । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गाडवचरिते दादशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ११२॥ ॥ नारद उवाच ॥ श्रयाह गनान्दीनं सुपर्ण: पतता वरः । निर्मित वहिना भुमी वायुना वर्दिन तया। थम्मारिएमय सर्च हिरण्यन्तन चोयते । धत्ते धारयते चेदमेतमत्कारणाने। नदेषु विपु लोकेषु धनं तिष्ठति गाश्वत। नित्य प्रोडपदाभ्याञ्च शके धनपती तथा । मनुष्येभ्य: समादत्त एकचिन्तार्जितं धनं । अजैकपादहियौ रक्ष्यते धनदेन च। एवं न शक्यते लधुमताभयं दिजर्षभ। एते च धनमशाना नावाप्तिर्विद्यते तव । म त्वं याचाच राजानं किश्चिद्रादिंगज। अपीय राजा पारान् हि योनी कुर्यात् छतार्थिनी। अस्ति मामाभ्ववाये मे जातः करिबृपः सखा । अभिगच्छावहे तं वै तस्यास्ति विभवो भुषि । ययातिनीम राजर्षिर्नाडपः सत्यविक्रमः । मदास्यति मया चोको भवता चार्थितः स्वयं । विभवद्यास्य सुमदानासोद्धनप्रनेरिव। रवं गुरुधन विदन् दानेनैव वियोधया तथा ती कथयन्ता पचिन्तयन्ता च यलमं । प्रतिष्ठाने नरपति ययाति प्रत्युपस्थिता। प्रनिग्टा च सत्कार पाद्यादिकं वरं ।पृष्टयागमने हेतुमुवाच शिनतासुतः । अयं मे नाइप सखा गालवस्तपमो निधिः । विश्वामित्रस्य मिष्योऽभीष्नयुतयो नृप ।। सोऽयं तेनाभ्यनुज्ञान उपकारेण्या द्विज । नमाइभगवान् काले ददानि गुरुदक्षिण। असत्तेन धोकेन किञ्चिदागतमन्युना। अयमुक्तः प्रयच्छेति जानता विभवं लघु। एकत. श्यागकणांना उधाण हद्धजन्मना । अष्टौ भनानि मे देहि हयानाचन्द्रवर्मना । गुपयों दीयतामेष यदि गायव मन्यसे । इत्येवमाह सकाधो विश्वामिवस्तपोधनः । मोऽयं शोकेन महता तयमानो दिशर्षभः। प्रातः प्रतिकर्नु नत् भवन्तं मरणं गतः। मतिग्छ नरव्याध बत्तो भिदा गतययः । रुचाऽपर्वर्ग गुरवे चरिस्थति महत्तपः। नपसः संविभागने भवन्तमपियोध्यते । खेन राजर्षितपमा पूर्ण वा पूरपियति । पावनि रोमाणि ये भवन्तीह मरेश्वर । नातो वाभिमो पोकान् प्राप्नुवन्ति महोते। पात्र प्रतियहस्यायंदातुं मित्रं तथा भवान्। भई चोरमिराम भवतत्तयोपमा इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगाद्यानपर्वणि गानवन्ति योदशाधिकमततमोऽथाय ॥ ११ ॥ "भारद उवाचा रवमुकः सपणेन तप्यं वचनमुत्तमं । विमृश्यावहितो राजा निमित्य च पुन. पुन. । यष्टा ऋतुसहसाण दातादानपतिः प्रभुः । ययाति: मकामोम इदं वचनमप्रोन्। दृष्ट्वा मिषस ता गावच दिअभी निदर्शनच तपसी मिवां भायाध कोलिती। प्रतीत्य पम्पामन्दानादित्यकुखसम्भवान्। ममकाममनुप्राप्तावता मुद्धिमप्य छ । . * । - ।

·॥श्रीमहाभारतं॥ [भगवद्याम प.अध्याय९१.१ ११ १९२५ . अध मे सफल जन्म तारितवाद्य मे कुलं । अद्यायं नारिता देशो मम ताळ वयाऽनघ। धनुमिच्छामि तु सखे यथा जानासि मां पुरा। न तथा वित्तवानमि होणं वित्तव में मखे। म चयनामि ते कर्नु मोघमागमनं खग। न चाशामस्य विप्रतियोकत्तुमुत्महे । तनु दास्यामि यत् कार्यमिदं सम्पादयिष्यति। अभिगम्य हताशो हिनिहत्तो दहते कुल। नातः परं वैनतेय किञ्चित्पापिष्ठमुच्यते । यया गानामनालाके देहिनाम्नोति याच । हताशो धकृतार्थः सन् हतसम्भावितो नरः । हिनस्ति तस्य पुत्लाय पीत्वाद्याकुर्वतो हितं। तमाचतुर्ण वंशाना स्थापयित्री सुता मम । इयं सरसुतप्रख्या मर्वधोपचायिनी। सदा देवमनुष्याणमसुराणाञ्च गालव । काविता रूपतो वाला सुना मे प्रतिगृह्यतां । अस्या गुरू प्रदास्यन्ति नृपा राज्यमपि ध्रुवं । किं पुन श्यामकानी हशानां दे चतु भने । म भवान् प्रतिगृहातु ममता माधवी सुतां । अहंदीहिबवान् स्या वै वर एप मम प्रभो। प्रतिगृह्य च ना कन्या गालव सह परिणा। पुनर्द्रक्ष्याव इत्युक्का प्रतस्य सह कन्यया। उपधमिदं दारमश्वानामिति चाण्डजः। उता गालबमाच्य जगाम भवनं खतं । गते पतनराजे तु गालव. मह कन्यया । चिन्तयानः धर्म दाने राज्ञो वै शुल्कतोऽगमत्। मोऽगच्छम्मनसेक्ष्वाकुं हर्यश्वं गजसत्तम । अयोध्याया महावीर्य चतुरङ्गावलान्वित कोषधान्यबलोपेतं प्रियपारं दिजप्रियं । प्रजाभिकामं शाम्यन्तं कुर्वाणन्तप उत्तम। नमुपागम्य विप्र म हर्यश्वं गालाऽब्रवीत्। कन्येयं मम राजेन्द्र प्रसौ. कुलवर्द्धिनी । दयं मुल्केन भार्यार्थ हर्यश्व प्रतिगृह्यतां । शुक ने कीर्तयियामि तत् श्रुवा सम्प्रधार्थतां । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवचरित चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११४॥ ॥ नारद उवाच ।। हर्यश्वलब्रवीद्राजा विचित्य बहुधा नतः। दीर्घमुष्णच निश्वस्य प्रजातोपोत्तमः । उन्नतेषूनता षट्स समा समेषु सप्तम। चिगमीरा निगम्भोरे प्वियंरका सुपञ्चम् । बडदेवासरालोका बहुगन्धव्यदर्भना। बहुलवरसम्पन्ना बजामधारिणो। समयं जनयितुचक्रवर्त्तिनमात्मज । मूदि गुस्सा दिजश्रेष्ठ समीक्ष्य विभवं मम । ॥ गातव उवाच ॥ एकतः श्यामकर्णना मतान्यष्टो प्रयच्छ मे। हयानाञ्चन्द्रशुभ्राणां देशजानां वपुभता । नतलव भविधीयं पुत्राणां जननी इभा । अरणीव तामानां योनिरायतलोचना। ॥ नारद उवाच ॥ स नत् श्रुत्वा वचो राजा यश्व काममोहितः। उवाच गावं दोनो राजर्षिषिसत्तम। देमे मते निश्तेि यांना यदिधास्तव। रव्या: सतयखन्य घरन्ति मम वाजिनः। भोऽहमेकमपत्य वजनयिष्यामि गालव । अस्यामेतं भवान् काम सम्पादयतु मेवर। एतत् युवा च सा कन्या गात वाक्यमयीत्। मम दत्तो वरः कथित् केनचित् ब्रह्मवादिना । असत्यन्त प्रसत्यन्त कम्यैव ल भविष्यमि। सब ददख मा राजे प्रतिटन योत्तमान्। मृपेभ्यो हि चतुभ्य॑स्ते घृणान्यष्टो मतानि में। भविष्यनि तया पुत्ता मम पवार एव च।

·भगवद्यान पा अध्याय १११।१९६।] || उद्योगपर्व ॥ . - । HIL . -- क्रियतामुपसंहारो गुथा हिजसत्तम। एषा तावत् मम प्रज्ञा यथा वा मन्यो दिन । रवमुकम्त म मुनिः कन्यया गाववस्तदा। इयं पृथिवीपालमिदं वचनमब्रवीत्। इयं कन्या नरश्रेठ हर्यश्य प्रतिस्पाता। चतुर्भागन शन्कस्य जनयस्लैकमात्मनं प्रतिपक्ष स तां कन्यां गालवं प्रतिनन्द्य च । समये देशकाले च सन्धवान् मतमोपितं । ततो वसुमना नाम वसुभ्या वसुमत्तरः। वसुमभी नरपतिस बभूव वसुमदः। अथ काते पुनर्धीमान गालवः प्रत्युपखित । उपसतम्ब चावाच हर्यश्वं प्रीतमानस जातो नृप सुतस्तेऽयं वालो भास्करमन्निभः। कालो गन्तुं नरश्रेष्ठ भितार्थमपरं नृपं । "इय॑श्व. मत्यवचने स्थितः स्थित्वा च पारुपे । दुर्लभवादयानाञ्च प्रददौ माघवीं पुनः । माधवी च पुनःप्ती परित्यज्य नृपश्रियं । कुमारी कामतो भूला गान्न पृष्ठतोऽन्वगात्। स्वय्येव तावत्तिठन्तु इया इत्युकवान् दिजः । प्रययों कन्यया मार्द्ध दिवोदास प्रश्वर। इति योमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवचरिते पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ गालव उराच ॥ महागे महोपाल. काणेनामीश्वरः प्रभुः। दिशदाम इति ख्यातो भैमीनि राधिका १९. तत्र गच्छावहे भने भनेगगच्छ मासचः । धार्मिक भयमे युक्तः मधे चा जनेवरः । 1) नारद उवाच ॥ नमुपागम्य म मुनिचायतस्तेन सलतः । गाउवः प्रमवस्यायें तं नृपं प्रत्यचोदयत्। ॥ दिवोदाम उवाच ॥ श्रुतमेतन्मया पूर्व किमुक्का विस्तरं दिज। काहितो हि ममेयोऽर्थः श्रुत्वैव विधमत्तम। रतच मे बड़ मतं यदुरमृज्य नराधिपान् । मामेवमुपसतोऽमि भावि चैतदनभयं । स एव विमोऽस्माकमयानामपि गालव । अहमप्येकमेशम्यां जनयियामि पार्थिव । नयेत्युका दिजथेठः प्रादात् कन्यां महीपतेः। विधिपूर्वच तां राजा कन्या प्रतिटहोतवान् । रेमे म तस्यां राजर्षिः प्रभावयां यथा रविः । वायाश यया वहिर्यया गच्याच वासवः । यथा चन्द्रय रोहिण्यामूर्मिनायां यया यमः। वरुणय यया गोण यया चा धनेश्वरः । यथा मारायण सम्यां जायाश्च ययोदधिः । यया रुद्रय रुद्रायां यथा देव्यां पितामहः। अश्यम्याश्च वाशिष्ठेर वशिष्ठयावमालया। च्यवनय समन्यायां पुनम्या मध्यया यया। १० अगस्ययापि वैदया माविद्या सत्यगन् पयायथा मृगुः पुनोमायामदित्यां कम्यपी यया । रेणफाया पथाको हेमवत्याच कोमिकः । वृहस्पतिय नाराया राक्रय मतपर्वया । यया भूम्या भूमिपतिश्याच पुरूरवाः । चोक सत्यात्याध सरखत्या यया मनुः मकुन्तलायां दुखतो त्या धर्मय मान्यतः । दमयन्या नवयेव मयान्याच नारदः । जरत्कारुरस्काा पुनस्यय प्रतीयया। मेनकायों ययोर्णयुम्नुभुस्यो रपया। वामकिः मतपेषाया कुमार्याच धनत्रयः । देशाध थपा रामा सविनाश जनार्दनः । नचाह रममाणस्य दिवोदामन्य भूपतेः । माधवो जनयामाम पुप्तमेकं प्रतदनं । प्रधाजगाम भगवान् दिवोदा च गातरः । समपे समनुप्राप्त वचनवेदमागे । - । २ ·'२३४ श्रीमहाभारत [भगवद्यान पायथाय १५६।१७।११। २२. . । नियातयतु मे कन्या भवास्तिष्ठन्तु वाजिनः । यावदन्यत्र गच्छामि स्कार्य पृथिवीपते। दिवोदासोऽथ धमात्मा गमये गालवस्य ता। कन्या नियातयामास म्यितः मत्ये महीपतिः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवचरिते पोगाधिकगततमोऽध्यायः ॥ ११६॥ ॥ नारद उवाच ॥ तथैव तां श्रियं त्यका कन्या भूला यंखिनी। माधवी गालवं विप्रमन्वयात् सत्यमगरात् । गालवा विझशन्नेव स्वकार्यगतमानसः । जगाम भोजनगरं द्रष्टुमौगोनरं नृपं । तमुवाचाथ गत्वा स नृपति भव्यविक्रम । इयं कन्या मतो द्वा ते जनयिष्यति पार्थिी। अया भवानशाप्तार्थो भविता प्रेत्य चेह च । मोमार्कप्रतिमझामौ जनयित्वा सुतौ नृप। शाल्कन्नु सर्वधर्मज हयानाञ्चन्द्रवर्चमा ! रकत श्यामकर्णानां देयं मह्यं चतु.शतं । गुवाऽयं समारम्भो न इये कृत्यमस्ति मे। यदि भक्यं महाराज क्रियतामविचारित। अनपत्योऽसि राजर्षे पुत्रौ जनय पार्थिव । पिढन् पुत्लसवेन त्वमात्मानञ्चव तारय। न पुत्रफलभोका हि राजर्षे पाव्यते दिव । न याति नरकं घोरं यथा गच्छन्यऽनात्मजाः । रतचान्यच्च विविधं श्रुत्वा गालवभाषितं ! उशीनर. प्रतिवघा ददौ तस्य नराधिपः । श्रुतवानस्मि ते वाक्यं यया वदनि गालव । विधिस्तु बलशन् ब्रह्मन् प्रवणं हि मनो मम। शति दे तु ममाश्वानामीदृशाना द्विजोत्तम । इतरेषा सहस्राणि सुवहनि चरन्ति में। अहमप्येकमेवास्यां जनयिय्यामि गालव । पुत्त्रं दिज गत मार्ग गमिष्यामि परैरहे। मून्येनापि समं कुर्य्या तवाई दिजसत्तम। पौरजानपदार्थन्तु ममार्थो नात्मभागतः । कामतो हि धनं राजा पारक्यं यः प्रयच्छति। न म धर्मेण धर्मात्मन् युज्यते यसमा न च । सोऽई प्रतिग्रहीय्यामि ददात्वेता भवान्मम । कुमारी देवगीभामेकपुत्वभवाय मे। तथा तु बहुधा कन्यामुक्तवन्तं नराधिपं । उगोनरं दिजश्रेठो गालव. प्रत्यपूजयत् । उशीनरं प्रतियाह्य गालवः प्रयया वन। रेमे स तां समासाद्य सतपुण्य व श्रियं । कन्दरेषु च गैलानां नदीना निझरेषु च । वातायनविमानेषु तथा गर्भग्टहेपुच । उद्यानेषु विचित्रेषु वनेषूपवनेषु च । हन्पु रमणीयेषु प्रामादशिखरेषु च । नतोऽस्य ममये जज्ञे पुत्तो वाचरविप्रभ, गिविर्नाम्राऽभिविख्याता य. म पार्थिवत्तम उपस्थाय च तं विप्रे गालव प्रतिगृन च । कन्या प्रयातस्ता राजन् दृष्टवान् विनतात्मजं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवचरित मतदशाधिकशततमोऽध्याय ॥ ११ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ गावं पनतेयाऽथ प्रहाविदमनबोत् । दिया साथ पश्यामि भवन्तमिह वै विज । गालवस्तु वचः श्रुत्वा वैनतेयेन भाषितं । चतुर्भागावभिटन्तदाचण्या कायमस्य हि । सुपर्णस्वमवीदेन गातवं वदतां वरः। प्रयन्त्रस्त न कर्तव्यो नैप सम्पत्स्यने तव। पुरा हि धान्यकुब्ने वै गाधे. सत्यवती सती भार्या वरयत् कन्याम्टचोकस्तेन भापितः । एकता ग्यामकर्णाना हयानाचन्द्रवर्षमा । भगवन्दीयतां मां महसमिति गालव । 14 ४... A ·भगवद्यान प० । अध्याय ११८१११९1] ॥ उद्योगपर्व २२५ 1 सुचीकस्तु तथेत्युक्षा वरुणस्यालयं गतः। प्रवतीर्ये इयान् नया दत्तवान् पार्थिाय वै । दृष्ट्वा ते पुण्डरीकेण दत्ता राज्ञा दिजातिषु । तेभ्यो देवे पते कोला माते तैः पार्थिवैस्तदा । अपराष्यपि चचारि भतानि द्विजमत्तम । नीयमानानि सन्तारे'तान्यामनितस्तथा । एवं न शक्यमप्राप्य प्राप्तुं गालव कर्डिचित् । इमामश्वमताभ्यां वैदाभ्या तस्म निवेदय । विश्वामित्राय धर्मात्मन् पद्भिरश्वयतैः सह । ततोऽमि गतसम्मोहः कृतकृत्या दिनाचम । गालवस्तं तथेत्युत्ता सुपर्णसहितस्ततः। श्रादायाश्यांश्च कन्याश्च विश्वामित्रमुपागमत् । अवाना कासितार्थानी पडिमानि पतानि वै। मतदान कन्येयं भवता प्रतिग्टह्मता। अस्यां राजर्षिभिः पुत्ता जाता वैधार्मिकास्त्रयः। चतुर्थं जनयत्वेकं भवानपि नरोत्तम! पूर्णान्येवं शतान्यष्टी तुरगानां भवन्तु ते । भवतो धनृणो भूला तपः कुर्य्या ययासखं। विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा गालव सह परिणा। कन्याञ्चता वरारोहामिदमियनबोइच । किमिय पूर्वमेवेह न दत्ता मम गालव । पुधा मभव चत्वारो भवेयुः कुनभावनाः । प्रतिगृहामि ते कन्यामेकपुतफलाय की अश्वाद्याश्रममामाद्य परन्तु मम सर्वशः ! स तया रममाणोऽथ विश्वामित्रा महाद्युतिः। प्रात्मज जनयामाम माधवीपुत्त्रमष्टक। जातमा सुनं तच्च विश्वामित्रो महामुनिः । याज्यार्थस्त या धर्मर श्यस्तै. समयोजयत्। - अथाटक. पुरं पायात तदा सोमपुरप्रभं। नियात्य कन्या पिण्याय कोशिकोऽपि वनं यया। गालवी पि सुपर्णेन सह नियात्य दक्षिण । मनमाऽभिप्रतीतेन कन्यामिदमुवाच । जातो दानपति: पुचस्वया परस्तथाऽपरः । मत्यभरतधान्यो यन्चा चापि तथा परः। तदागछ वराग नारितस्ते पिता सुतैः । चत्वारयेव राजानस्तया चाहं समध्यमे । गालवस्वभ्यनुज्ञाय सुपर्ण पत्रगानं पितुनिर्यात्य तां कन्यां प्रययौ वनमे है। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गालवचरिते अष्टादशाधिकमनतमोऽध्यायः ॥ १९८॥ ॥ नारद उवाच ॥ स तु राजा पुनस्तस्याः कर्तुकामः खयम्वरं । उपगम्याश्रमपदं गदायमुनसहमे । गृहीतमान्यदामान्ता रथमागण्य माधवो । पुर्यदय भगिनोमायमे पर्यधावतां । भागयचमनुष्याण गन्धबगपक्षिणां । येलद्रुमवनोकानामामोत्तव ममागम । भानापुरुषदेश्यानामीश्वरैय समाकुवं । पिभिकल्पेय ममन्तादानं वनं। निर्दिश्यमानेषु त मा वरेषु वरवर्णिनी। वरानुत्क्रम्य मन्त्रीस्तान् वरं हतवती वन । अवतीर्य रथात कन्या नमस्कृत्य च बन्धुषु । उपगम्य वनं पुखं तपम्त ययातिजा । उपवाय विविधताभिनियमम्तया । श्रात्मनो लघुतां कृत्वा बभूव मृगधारिणो । वेदारक-यानि मृदूनि हरितानि च। परन्ती सणसम्यानि तिमानि मधुगथि छ। सवन्तीनाच पुष्णानां सुरमानि शचीनि च। पिबन्ती वारिमुख्यानि मोनानि विमनानि । वनेषु रगरगेषु व्याप्रविप्रोपिनेषु च। दावाप्रिविश्युक्नेयु मन्येषु गहनेषु । १.९ a ·२३६ श्रीमहाभारतं ॥ [भगवद्यान प. अध्याय ११८ ११९० . . चरन्ती हरिणः माई स्टगोव वनचारिण । चचार विपुलं धर्म ब्रह्मचर्येण महत। ययातिरपि पूर्वेषां राशी हत्तमनुष्ठितः। बहुवर्षसहसायुयुजे कालमणा। पुरुर्यदय दो वंशी वर्द्धमानी नरोत्तमा । ताभ्यां प्रतिष्ठितो लोकः परलोके च नाजपः । महीपते नरपनिर्ययातिः सर्गमास्थित । महर्षिकल्पा नृपतिः स्वर्गाग्यफलभुग्विभुः। बहुवर्षमइसाख्य काले बहुगुणे गते । राजर्पिषु निषलेषु महीयाम महर्षिषु । अवमेने नरान् मान्देवानृषिगणस्तथा । ययातिर्मूढविज्ञानी विस्मयाविरचेतनः । नतस्तं बुधे देवः शक्रो बलनिसदनः । ते च राजय. सबै धिग्धिगित्येवमनुवन्। विचारश्च समुत्पन्नो निरीक्ष्य नहुषात्मज। को वयं कस्य वा राज्ञः कथं वा स्वयमागत.। कर्मणा केन मिद्धेोऽयं क वाऽनेन तपश्चित । कथं वा ज्ञायते स्वर्गे केन वा ज्ञायतेऽयुत । एवं विचारयन्तस्ते राजानं वर्गवामिनः। दृष्ट्वा पप्रच्छुरन्योऽन्य ययातिं नृपतिं प्रति । rom विमानपाला: शतशः स्वर्गद्वाराभिरक्षिण.। पृटा श्रासनपाटाच न जानीभेत्ययात्रुवन् । सर्वे ते वाहतज्ञाना नाभ्यजानन्त तं नृपं। स मुहीदथ नृपो इताजायाभवत्तदा । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि ययातिमोहे रफोनर्षियधिकशततमोऽधायः ॥११८ ॥ ॥ नारद उवाच॥ श्रथ प्रचलितः स्यानादासनाच परिच्युतः । कम्पिनेनैव मनमा धर्षित. पोकाहिना । स्वानसम्मटविज्ञानः प्रधष्टमुकुटाङ्गदः । विघूर्णन् सम्तमाङ्ग. प्रधष्टाभरणाम्बरः । अदृश्यमानस्तान् पश्यनपश्यश्च पुनः पुनः । सन्यः शान्येन मनमा प्रतिपश्यन्महीतलं । किं मया मनसा ध्यातमाइभ धर्मदूषणं । येनाई चलि नःस्थानादिति राजा व्यचिन्तयत्। ने तु तचैव राजान सिद्धायाप्सरसस्तया। अपश्यन्न निरालम्ब नं ययाति परिच्युतं । थेत्य पुरुषः कथित् होणपुण्यनिपातकः । ययातिमत्रवोद्राजन् देवराजस्य शासनात् । अतीव मदमत्तस्वं न किश्चिनावमन्यसे । मानेन भ्रटः स्वर्गस्ते नाहस्वं पार्थिवात्मज । न च प्रज्ञायमे गच्छ पतखेति तमत्रवीत्। पतेयं सत्तिति वचस्विरुवा नहुपात्मजः । पतिचिन्तयामास गतिं गतिमतां वर.। रतस्मिन्नेव काले तु नैमिषे पार्थिवर्षभान्। অনেক দণ্ড সকাল সান সুমনামিবিয়ামীলী। वाजपेयेन यन तर्पयन्ति सुरेश्वरं । नेपामध्वरजं धूम वर्गद्वारमुपस्थित। घयातिरुपनियन् वै निपपात मही प्रतिभमा खर्गेण सम्बद्धां नरी धूममयीमिव । गली गामिव गच्छन्तोमालम्य जगतीपति । श्रीमत्वमतायेषु चतुर्षु प्रतिवन्धुषु । मध्ये निपतिता राजा साकपालोपमेपु मः । चतुर्यु इतकल्पेषु राजसिंहमहामिपु । पपात मध्ये राजर्षिर्ययाति: पुण्यमहये। तमाः पार्थिवा. स दीप्यमानमिवत्रिया। फो भवान् कस्य वा भन्र्दभस्य नगरस्य वा । यतो वाऽयथ वा देवो गन्धया राक्षसोऽपि वा। महिमानुपरूपोऽषिको वाऽर्थः काइने वया। .. ।

·भगवद्यान प. अध्याय १२०१ १२१] उद्योगपव्वं । 1 1 ... , , - . ॥ ययातिरुवाच ॥ ययातिरमि राजर्षि वीणपुण्यच्युतो दिव । पतेयं सखिति ध्यायन् भवत्सु विनिपातित । ॥ रामान ऊचुः ॥ सत्यमेतद्भवतु ने काहित पुरुषर्षभ। मया नः क्रतुफन धर्मय प्रतिटाता । ॥ ययातिरुवाच ॥ नाऽहं प्रतिग्रहधनो ब्राह्मण, क्षत्रियोऽयई। न च मे प्रवणा बुद्धि परपुथविनायने । ॥ नारद उवाच ॥ रतस्मिन्नेव काचेतु मृगचर्याक्रमागता माधवों मेच्य राजानतेभिवादमब्रुवन् । किमागमनकृत्यन्ते कि कुर्म मासनं तव । श्राज्ञाया हि वयं मधे तव पुत्रास्तपाधने। नेपां तद्भाषितं श्रुत्वा माधवी परया मुदा। पितरं समुपागच्छत् ययातिमा ववन्द च। . स्पृष्ट्वा मूर्द्धनि नान् पुत्रास्तापली वाक्यमत्रवीत्। दाहिवास्तव राजेन्द्र मम पुत्रा न ते परा.। दमे वा तारयिष्यन्ति दृष्यमेतत् पुरातने। अहं ने दुहिता राजन् माधवी म्टगचारिणी। मयाऽप्युपरितो धर्मस्ततोऽर्द्ध प्रतिग्टयता । यस्माद्राजन् नरा सबै अपत्यफलभागिनः । तस्मादिच्छन्ति दौहिवान् यथा त्वं वसुधाधिप । ततस्ते पार्थिा मन्चे भिरमा जननों तदा । अभिवाद्य नमस्कृत्य मातामहमयात्रुवन् । अवेरनुपम विग्ध स्खरैरापूर्य मेदिनी। मातामहं नृपतयस्तारयन्ता दिवश्युत । अथ तस्मादुपगतो गावोऽप्याह पार्थिवं । नपमो मेऽष्टभागन स्वर्गमारोहता भवान् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि ययानि विमत्यधिकशततमाधाम ॥१२॥ ॥ नारद उवाच॥ प्रत्यभिजातमाचोऽथ मद्भिस्तनरपुङ्गव । समारोह नृपतिरस्पृशम् वसुधात। ययातिदिव्यसंस्थाना बभूव विगतचर । दिव्यमान्याम्बरधरो दिव्याभरणभूषित । दिव्यगन्धगुणापेता नपृथ्वोमस्पृथत् पदा। नतो वसुमना पूर्वमुच्चैरुच्चारयन् वच । स्यातो दानपति के व्याजहार नृपं तदा । प्राप्तवानस्मि यबाके सवर्णव्वगईया। नदप्यय च दास्यामि तेन संयुच्यता भन्। यत् फनं दानशीलस्य चमाभोवस्य यंत् फवं। यच में फनमाधाने तेन संयुज्यतां भवान् । नत प्रानोऽप्याह वाक्यं क्षत्रियपुर। यथा धर्मरतिनित्यं नित्य युद्धपरायण । प्राप्तानस्मि या चानवाद्भवं यम । वोरमब्दफचर नैन मयुज्यता भगन्। गिविरामोनरी धौमानुवाच मधुरा गिरी यथा वालेषु नारी हाये तथैव च। सारेपुनियातेपु नयापामनेषु च ।. अन्तं मोकपूर्व मेतेन सत्येन संप्रपा यया प्राणांय राज्यञ्च राजन् कम्मं सुखानि च। त्ययं न पुन मत्य तेन सत्येन खं प्रजा यया मन्येन मेध यया सत्येन पावकः । प्रीत मतक्रतुव नेन मत्येन संप्रजा अटकस्वय राजर्षि कामिको मधिवीमत। अनेकयतयवान नापं प्राप्य धर्मवित् । मतम पुण्डरीका मे गोमगयरिता प्रभो। फतवो वाग्मेयाय पा फनमवाहिनि मे रखानि न धनं न तयाऽन्ये परिचदा । पतुष्वनुपयुवानि तेन मत्येन संवन । पया यया जिन्यन्न दौहिचा नगधिप । नया नया वसमती दमा राजा दिवं यया। एवम समनाम्ने राभान मुटतनदा । पषाति वर्गता भ्रष्टं नारयामासुरवसा । दौहिचाः स्वेन धर्मर यजदानकतेन थे। - BIE. . २ ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [ भगवद्यान ०१ अध्याय १२१ । १२२ एER 1 चतुषु राजवंशेषु सम्भूताः कुत्रवर्द्धना: । मातामह महामाजं दिवमारोपयन्ति ते। राजान ऊचुः ॥ राजधर्मगुणापेनाः सर्वधर्मगुणान्विताः। दौहित्रास्त वयं राजन् दिवमारोह पार्थि । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगद्यानणि ययातिवगारोहण एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१ ॥ । नारद उवाच ॥ मद्धिारोपित' वगै पार्थिवै रिदक्षिणैः। श्रभ्यनुज्ञाय दौहिवान् ययातिदिवमास्थितः । अभिवृष्टश्च वर्पण नानापुष्पसुगन्धिना। परिष्वक्रय पुण्येन वायुना पुषगन्धिना । अचलं स्थानमासाद्य दाहिचफनिर्जित । कर्मभिः खैरुपचिनो जञ्चाल परया थिया। उपगीतोपनृत्तश्च गधासरसों गणैः। प्रीत्या प्रतिग्टहीतय खगै दुन्दुभिनिखनः । अभियुतश्च विविधैर्देवराजर्षिचारणैः । श्रर्चितश्चोत्तमाण देवनेर भिनन्दितः । प्राप्तः स्वर्गफलञ्चव तमुवाच पितामहः । निर्दृतं भान्तमनसं वचोभिस्तर्पयन्निव। चतुष्पादस्वयां धर्मथिता लाकोन कर्मणा । अचयस्तव लोकोऽयं यवादया दिव। • पुनस्वयैव राजे सुकतेन विधानित । बाटतं नमसा चेतः मया स्वर्गवासिनी । येन वा नाभिजानन्ति ततोऽज्ञातोऽसि पातितः । प्रीत्येव चासि दौहिचस्तारितस्वमिहागतः । स्थानञ्च, प्रनिपन्नोऽसि कर्मणा स्खेन निजित। अचचं शाश्वतं पुण्यमुत्तमं ध्रुवमययं । ॥ ययातिरुवाच ॥ भगवन् मंगयो मेऽस्ति कश्चित्तं छेत्तुमर्हसि । न वन्य मेहमहामि प्रष्टुं लोकपितामह । बजवर्षसहसान्न प्रजापालनवर्द्धित । अनेकक्रतुदानाघरर्जित मे महत्फलं । कार्य नदम्पकालेन चीणं येनास्मि पातितः। भगवन् वेत्थ लोकांश्च शाश्वतान मम निर्मितान्। कथं नु मम तत् मय विप्रनष्टं महाधुने । । पितामह उवाच ॥ यहुवर्षसहसान्तं प्रजापालनवति। अनेककतुदानायित्वयोपार्जित फल नदनव दीपेल क्षीणं येनामि पातितः । अभिमानेमराजेन्द्र धिकृतः स्वर्गवामिभिः। माय मानम राज म पनेनन हिमया । न भायेमन मायाभि को भवति मान्यतः । भावमान्यालया राजमोत्सष्टमध्यमाः । म हि मामदग्धानी कपिदस्ति समः कचित्। पतमारोहण मिदं कर्यापयन्ति ये नराः। विषमाण्यपि ने प्राप्तास्तरियन्ति न गया। ॥ नारद उवाच ॥ एष दोषोऽभिमानेन पुरा मातो ययातिना । नियंधताऽतिमाषच गावन महीपते । मामय स्तिकामामा.उदा निमिछता। न कर्तव्यो हिनिभ्यन्धानिधो दियोदयः । भरमासमपि गान्धारे माम माधव वर्जय । सन्धत्व पाउरि परमं त्यज पार्थिव । ददाति यत् पार्थिव पत् करोति यदा तपतयति यजुहोति । न त नामोऽसि म चापकों मान्यपादनाति स रय. पता। १६ मायामममुत्तम हिन पानामा गतरोपरागिणी । समीप्य सेके. मङ्गधा प्रधारित दियादृष्टिः पृथियो मुपागुतो तिमीमहाभारते उद्योगपशि भगवधामपर्मणि पयातिस्वगारोहणे दामित्यधिकमतमोऽध्यायः ॥ १२९॥ .

·भगवद्यान प० । अध्याय १२३।। ॥ उद्योगपर्व २२९ - ९९ . - 1 तराष्ट्र उवाच ॥ भगवन्नेवमेवैतत् यथा वदमि नारद। इच्छामि चाहमध्ये न बोधों भगवन्नही ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुल्ला तत कृष्णमभ्यभाषत कौरव । खर्य लोकञ्च मामात्य धय न्यायच केशव । न वह ववधस्तात क्रियमाणं न मे प्रियं । दुर्योधनं कृष्ण मन्दं मास्वातिगं मम । अनुनेतुं महावाही यतख पुरुषोत्तम । न पटणेति महाबाहो वचनं माधु भाषिता गान्धार्याय पोकेम विदुरस्य च धीमत ! अन्येषाञ्चैत्र सुदा भीमादीनां हितैषिणं । सवं पापति क्रूरं पापचित्तमचेतनं । अनुमाधि दुरात्मानं स्वय दुर्योधनं नृपं । महत्कार्यन्तु सुमहत् कृतन्ते स्थाजनाईन । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततोऽ भ्यानृत्य वार्षया याधनमर्मषणं । अन्नवोन्मधुरां वाचं सर्वधार्थतत्ववित्। दुर्योधन निवधेिदं मदाय कुरुसत्तम। साथ ते विशेषेण सानुबन्धस्य भारता महापशकुच जान माध्येतत् कर्तुमर्हसि । श्रुतत्तोपसम्पन्न मर्ने समुदिता गुणैः । दोप्युलेया दुरात्माना नृगमा निरपत्रपा । त रतदोदृगकुर्युर्यथा वं तात मन्यमे । धमार्थयुका साफेस्मिन् प्रतिव्यो मतां । असतां विपरोता तु नव्यते भरतर्षभ विपरीता वियं दृत्तिरमकल न्यो त्वयि । अधर्मद्यानुवन्धोऽत्र घोर प्राणहरो महान् । अनिष्टयानिमित्तय न च सत्यय भारत । नमनय परिहरनात्मश्रेय करिष्यसि । भादणामथ मत्यानां मिबाणञ्च परन्तप । अधर्मयादयास्याच कर्मणस्व प्रमोक्ष्यसे । प्रा हरहात्माहरात्मवद्भिबहुश्रुने । मन्धख पुरुषव्याघ्र पाण्डवर्भरतर्षभ। तद्धितच प्रियश्चैव धतराष्ट्रस्य धीमत । पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामो। रूपस्य सोमदत्तस्य वाहीकस्य च धीमतः। अश्वत्थाम्रो विकर्णस्य सञ्जयस्व विविधते। जातीनाव भूयि मित्राणच परन्तप । भमे शर्मा भवेत्तात सर्च य जगतस्तया। शोमानऽसि कुते जात श्रुतवाननृमतवान्। निष्ठ तात पितु भाले मातुय भरतर्षभ। एतत् श्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत। उमापहन सर्च पितु स्मरतिमासनं । रोच त पितुस्तान पाण्डौ सह मङ्गम । मामात्यन्य कुरुयेठ तत्तुभ्यं तात रोचती। श्रुत्वा या सुशे भारत मयों न प्रतिपद्यते । विपाकान्ते दहत्येनं किपाकमिव भवितं । यसं नि श्रेयसं वाक्यं मोहान प्रतिपद्यते । स दीर्घसूबा होनार्थ पचात्तापेन युज्यते । यस नियम युवा प्रा नदेवाभिपयते । प्रात्मनो मनमुमुन्य म सोके सुखमेधते । थोऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकून्यं न मृष्यते । म्हणोति प्रतिकूलानि दिपतां वरमेति म। सतां मतमतिकम्य थोऽमतां वर्तते मते चिन्ने व्यसने तस्य मदोन चिरादिव । मुख्यानमात्यानुमन्य यो निहोनापियवते । स पारामापदं प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति। योऽम सो स्थाचारोन श्रोता सहदा मता। परान् वृणीने स्वाम् देटिनं गोस्वति भारत । मत्वं विरुध्य तरिरन्येभ्यखाणमिकषि। अमिष्टेभ्योऽसमय यो मूभ्यो भरतर्षभ । + . - ५५ ·२४० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भगवद्यान पायाय ११३॥ . : 1. को हि शक्रसमान् ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान्। अन्येभ्यस्त्राणमामेचदन्या भुवि मानवः । जन्मप्रति कौन्तेया नित्यं विनिकता स्वया। न च ते जातु कुष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः । मिथ्योपचरितास्तात जन्मम्मति वान्धवाः । त्वयि सम्यडमहावाहो प्रतिपन्ना यमखिनः । त्वयाऽपि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ । खेषु बन्धुषु मुख्यपु मामन्युवशमन्वगाः। विवर्गयुक्तः प्राज्ञानामारभो भरतर्षभ । धर्मार्थावनुरुध्यन्ने विवासम्भवे मराः। पृथक् च विनिविष्टानां धर्म धोरोऽनुरुध्यते । मध्यमोऽर्थ कलिं घालः काममवानुरुध्यते। इन्द्रियैः प्राकृतो लोभाळूमें विप्रजहाति यः । कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति । कामार्था लिममानस्तु धर्ममेवादितचरेत् । न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वाऽपि कदाचन । उपायं धर्ममेवास्त्रिवर्गस्य विशाम्पते । लिप्समानो हि तेनाश कमिरिव वद्धते। सत्वं तातानुपायेन लिमसे भरतर्षभ। श्राधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं मर्चराजसु । आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशना यथा । य. सम्यम्वर्त्तमानेषु मिथ्या राजन प्रवर्तते। न तस्य हि मतिं छिन्द्यात् यस्य नेच्छेत् पराभव । अविच्छिन्नमतेरस्य कल्याणे धोयते मतिः। श्रात्मवान्नावमन्येन त्रिषु लोकेषु भारत । अप्यन्य प्राकृतं किञ्चित् किमु नान् पाण्डवर्षभान्। अमर्षवशमापनी न किञ्चिदुध्यते जनः । विद्यते यात सर्व प्रमाण पश्य भारत । श्रेयस्ते दुर्जनात्तात पाण्डवैः मह सङ्गत तर्हि सम्पीयमाणस्वं सर्वान् कामानवास्यसि । पाण्डनिर्जितां भूमि भुनानो राजसत्तम। पाण्डवान् पृष्ठतः कृत्वा बाणमामसेऽन्यत.। दुःशासने दुषिहे कर्णे चापि सभावले । रतेश्वश्चर्यमाधाय भूतिमिछमि भारत । . न त नव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथा। विक्रमे चाप्यपर्याप्ताः पाण्डवान् प्रति भारत । न होमे सर्वराजान, पर्याप्ताः सहितास्तथा । क्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेरितु मुखमाहवे। इदं मन्निहित नात समय पार्थिवे बच । अयभीमस्तथा द्रोणः कर्णश्चाय तथा कृपः भूरिश्रवाः भौमदत्तिरश्वत्थामा जयद्रथः । अमला: मन्त्र रवैते प्रतियोढुं धनञ्जय । अजयो झर्जुन: संख्ये मरपि सरामुरै.। मानुषेर पि गन्धर्मा युद्धे चेतत्राधियाः । दृश्यता वा पुमान् कथित् ममये पार्थिव वने। योऽर्जुन समरे प्राय स्वस्तिमानायजेत् महान्। किमते जनक्षयेणेह छतेन भरर्पभ । यस्मिन् जित जितं ते स्यात् पुमानेक स दृश्यता । थाम देवान् मगन्धवान् मयक्षासंरपत्रगान्। अजयत् पाण्डवप्रस्य कस्त युद्दोत पाण्ड। तथा विगटनगरे श्रूयते महदहुन । एकस्य च वहनाच पर्याप्तं तन्निदर्शनं । पुढे घेन महादेवः माशात् मन्तावितः मिव । तमभेषमनाष्ट्यं विजेतु जिएमच्युतं । ममी समरे बोरम नमूर्जितं । मद्वितीय पुनः पार्थ क मार्थयितुमर्हति । पुढे प्रतीपमायान्नमपि भावात् पुरन्दरः। पाहुभ्यामुद्धरेत् भूमि दहेत मुद्ध दमाः प्रजाः । पातयेत् चिदिवाइवान थोऽणुन समरे जयेत् । पश्य पुधाम्नया भ्रातून ज्ञातीन् सम्बन्धिनम्तथा । . । क Pok . है " ·२५१ ११ मरवधान प| अध्याय १२३ । १०४.] । उद्योगपर्व त्वते न विनग्येयुरिमे भरतमत्तमाः। प्रस्तुमेधं कारवाणं मा पराभूदिदं कु। कुन्नघ्न इति नथिया नटकोर्तिनराधिप। लामेव स्थापयिष्यन्ति यौवराश्ये महारथाः। महाराज्यापि पितरं एतराष्ट्र जनेश्वर। मा तात श्रियमायान्तीमदमस्या: समुद्यतां । अद्ध प्रदाय पार्थेभ्या महतों श्रियमानुहि । पाण्डव, मङ्कामं कचा कृत्वा च सुदां वचः । संप्रीयमाणो मित्रय चिरं भद्रावास्यसि । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भगवदाक्ये त्योविंशत्यधिकमततमाऽध्यायः ॥१२॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततः शान्त नो भोमो दुर्योधननमर्षणं । केशवस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच भरतर्षभ। कृष्णन वाक्यमुकोऽसि मुहंदी मममिच्छता। अन्वपद्यख तत्तात मा मन्युवममन्वगाः! अचला वचनं तात केशवस्य महात्मन । यो न जातुन सुखं न कन्याणमवास्थति। धर्यमय महावाहुराह खा तात फेयरः । तदर्थमभिपद्यस्व मा रामनोनयः प्रजाः। ध्वनिता बमिमा सन्नी भारती मर्यराजम। जोवती तराष्ट्रस्य दौराम्यात् भंगविष्यसि । श्रात्मानच सद्दामात्य सपुमधाहयान्धर्व) अहमित्यनया बुम जोवितात् धयिष्यमि। प्रतिकामन केमवस्य तथ्यं वचनमर्यवत्। पितुय भरतश्रेष्ठ विदुरस्य च धीमतः । मा कुसनः कुपुरुषो दुर्मनि: कापथनमः । मातरं पितरविमा मनोः गोकमागरे। अथ द्रोणऽनवोत्तव दुर्योधनमिदं वचः। श्रमर्षवयमापन नियन्तं पुन. पुनः। धार्थयुत वचनमाह त्वां नात केशवः। नथा भीमः शान्तनवस्तच्नुपस्न नराधिप। माशी मेधाविनी दान्तावर्थकामी यहुश्रुते।। पाहतस्ता हितं वाक्यं तच्नुपख नराधिप । अनुतिष्ठ महामाघ कृष्णभीमा यदूचतुः । माधवं बुद्धिमोहन माऽवमंस्था. परन्तप । ये वो प्रोत्साहयन्यते नैने कृत्याय कहिचित् ।वरं परेषां ग्रोवाया प्रतिमाक्ष्यन्नि संयुगे। मागीधनः प्रजाः मयाः पुत्वान भादंस्तथैव च । वासुदेवानुनी एव विधाय म हिनत्। रतव मतं सत्यं सनदो हप्ताभीभयोः। यदि नादास्यमे तात पद्यात्तस्यसि भारत। यथा जामदम्येन भ्यानेष लोऽर्जुनः। कृष्ण हि देवकोपत्तो देवैरपि सुदुःमः। किन्ते सुखमियह प्रक्रिन भरतर्षमारतत्ते सर्ममारयातं ययेषि तथा कुरु। महिनामुत्सहे वर्ष भयो भरतसत्तम। पंपायन उवाच ॥ तस्मिन् वाम्यान्तरे वाम्य पत्ताऽपि विदुरोऽनवीत्। दुबोधनमभिप्रेक्ष्य धात्तराधममयं । दुर्योधन म शेचामि त्वामहं भरतर्षभ। इमी तु बद्धो मोगामि गान्धारों पितरच ते। पावनाधा परिष्यते त्वया नाथेन दुईदा। इतमित्रा हतामात्यो भूगपताविधानो। भिडको विचरिणेने गोपनी पृथिवीमिमा। कुनतमी पापं जनपिता कुपूर । राशास्तरातोऽभ्यभापन । बासीन धारभिःपार्दू गाभिः परिवारितं । दुयोधन निधिदै भारि महात्मना। आदरख स्विमन्यन योगक्षेमादयं L १.. य ·२४२ ॥ श्रीमहाभारतं । [भगवद्यान प० । अथाय १२४ । १२५ ॥१२६ । - 4 अनेन हि सहायन कृष्णेनानिटकर्मण। दयान सर्वानभिप्रायान् प्रास्यामः सर्वराजम् । सुसहित: केगवेन तात गछ युधिष्ठिर। चर वस्त्ययनं वरनं भरतानामनामयं । वासुदेवन तीर्थन तात गच्छख संशमं । कालमानमिदं मन्य मा ले दुयोधनातिगाः । समश्चत्याचमानं वं प्रत्यास्याम्यमि केव । त्वदर्थमभिजल्पन्तं न तवास्यपराभवः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि धृतराष्ट्रवाश्ये चतुर्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ ९९४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ धृतराष्ट्रवचः युवा भीमद्रोणो समव्यथा। दुर्योधनमिदं वाक्यमचतुःशासनानिगे। यावत् छपणावमनवा यावत्तिष्ठति गाण्डिव । यावाम्यो न मेधामा जुहोतोह दिषदले । यावन्न प्रेक्षने कुलः सेना नव युधिष्ठिरः। झोनिषेवो महेश्वासस्तावच्छाम्यतु वैशर्स । पावन दृश्यते पार्थः खेय्वनोकेष्ववस्थित. भीमसेना महेष्वासस्तावच्छाम्यतु वैशस । पावनी परते मागान् पृतनामभिधीयम्। भीमसेना गदापाणिस्तावच्छाम्यतु पाण्डवैः।। पावन गातयत्याजी पिरामि गजयोधिनी। गदया योरघातिन्या फलानोव वनस्पते.. कासन परिपकानि नावच्छाम्यत वैशमा नकुलः महदेवय युवय पार्यतः। विराटय मिसण्डी च यालिय दंशितः। यावत्र मविभन्येते मका व महार्णवं । छनायाः विप्रमस्यन्तस्तानच्छाम्यतु वसं यावत्र ससुमारेषु भरीरेषु महोबिनी। गार्द्धपत्राः पतरघुयाम्तावहाम्यतु वैग। चन्दनागुरुदिग्धेषु हारनिष्करेषु च। भोरम यावत् योधानां महेवामा रषयः । कता. चिप्रमस्यादरपातिभिरायमाः। अभिनयानपारयन्ते नावशिवतु वमं । अभिवादयमानं वो बिरसा राजकुचरः। पापिया प्रतिरात धनराज युधिष्ठिरः ।वमाएपपताकादवि ने मुदचियः स्कन्ये निधिपता मा मोरये भरतर्षभ। रदोषधिसमेतन रवासितन च। पविषम्य पृष्टम्स पापिमा परिमार्थता मालम्कन्धो महायाहुम्बा स्वमानो कोटर.. - ·भगवद्यान या अध्याय १२६ १२७१] । उद्योगपर्व २४३ SIL न चाहं कश्चिदत्ययमपराधमरिन्दम । विचिन्तयन् प्रपश्यामि मुससमपि केमव । प्रियाभ्युपगते द्यूते पाण्डवा मधुसूदन । जिताः शकुनिना राज्यं तत्र किं मम दुष्कृतं । यत् पुनःविण किश्चित्तबाजीयन्त पाण्डवाः। तेभ्य एवाभ्यनुज्ञातं तत्तदा मधुसूदन । अपराधो न चास्माकं यत्ते यः पराजिताः । अजेया जयतां श्रेष्ठा पार्था: प्रवजिता वनं । केन वाऽप्यपवादेन विस्यन्यरिभिः सह । श्राकाः पाण्डवाः कृष्ण प्रया: प्रत्यमित्रवत्। किमस्माभिः कृतं तेषां कस्मिन् वा पुनरागसि । धार्तराष्ट्रान जिघांसन्ति पाण्डवाः सञ्जयः सह । न चापि वयमुग्रेण कर्मणा वचनेन वा । प्रभ्रष्टाः प्रणमामेह भयादपि शतक्रतुं। न च तं कृष्ण पश्यामि चत्तधर्ममनुष्ठितं । उत्सहेत युधा जेतुं यो नः प्रधुनिवईणः । न हि भोमछपद्रोणाः मकर्णा मधुसुदन । देवैरपि युधा जेतुं शक्याः किमुत पाण्डवः। खधर्ममनुपश्यन्नो यदि माधव संयुगे। अस्त्रेण निधनवाने प्रास्यामः खर्गमेव तत् । मुख्ययेवेष नो धर्मः चचियाणं जनाईन। यच्चयीमहि मङ्गामे शरतम्पगता वयं। ते वयं बोरभयनम्प्रास्यामा यदि संयुगे। अप्रणम्यैव शत्रूणां न नस्तस्यति माधव । कच जात कुले जान. वनधर्मण वर्तयन् ।भयादृत्ति समोच्यैव प्रएमेदिइ कहिंचित् । उद्यच्छेदेव न नमेदुधमा येव पीरुपं । अप्यपर्वणि भज्यत न नमेदिह कहिचित्। इति मातङ्कवचनं परीपन्ति हितेप्सवः धर्माय चैव प्रणमेद्राह्मणेभ्यश्च मदिधः । अचिन्तयन् किञ्चिदन्यं यावजीवन्तथाचरेत् । एय धर्मः क्षत्रियाणां मतमेतच मे सदा। राज्यमिद्याभ्यनुज्ञातो यो मे पित्रा पुराऽभवत् । न म लम्यः पुनातु मयि जीवति केगा, यावध राजा प्रियते तराष्ट्राजनाईन । न्यस्तभस्वा वयं ते वाऽयुपजीवाम माधव । अप्रदेयं पुरा दत्तं राज्य परवतो मम । अज्ञानाद्दा भयादापि मयि बाले जनाईन । न तदच पुनर्सभ्यं पाण्डवैप्णिनन्दन । प्रियमाणे महाबाहो मयि मम्प्रति केव। यावद्धि तीनण्या सऱ्या विध्येदग्रेण फेयव । तावदयपरित्याव्यं भूमेनः पाण्डवान् प्रति । इतिश्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि दुर्योधनवाक्य पाईयत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२६ ॥ ॥ वैधम्पायन उवाच ॥ ततः प्रहस्य दागाई. क्रोधंपाकुनेदणः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत् कुरुमगदि । सस्य वीरमयनं काममेतदवास्यमि। स्थिरी भव महामात्या विमदीभविता महान् । पवं मन्यमे मूढ न मे कधित्यतिकमः । पाण्डवेविति तत् सर्वे नियोधत नराधिपाः । थिया मन्तप्यमानेन पाण्डवानां महात्मना । लया दुर्भन्चितं धूत मावन धमारत। कयञ्च शानयस्तात यांम: माधु सम्मताः । अथान्याय्यमुपम्यातुं प्रिझेनाजिह्मचारिणः । अवयूतं महामाज मत मतिविनाशनं । असता तर जायन्ते भेदाय यमनानि । तदिदं व्यमनं घोरं लया चूनमुसं कृतं । अरुमीच्य सदाचार: माई पापानुबन्धनः। कान्या भानभाया वै विस नाईति। पानीय च सभा यता योका द्रोपदी नया। 11 ·२४४ । श्रीमहाभारतं ॥ [भगवधान प। अथार १२०॥ - कुलीना गीतमम्पमा प्राणेभ्याऽपि गरीयसी। महिषो पाण्डुपुत्राणां तथाविनिकता वया। जानन्ति कुरवः सबै यथोना: कुसंसदि । दुःयामनेन कान्तेया. प्रव्रजन्तः परन्तपाः । सम्यम्वृत्तेष्वनुन्धेमु सततं धर्मचारिपु। खेषु वन्धुषु कः साधुवरदेवमसाम्पतं । मशंस नामनार्याणं पुरुषाणाञ्च भाषण । कर्णदुःशासनाभ्याञ्च त्वया च बहुशः रुतं । मह माया प्रदाधुन्तान वालकान् वारणावते। श्रास्थितः परमं यत्न न समृद्धश्च तत्तव जय सचिरं कालं प्रच्छन्नाः पाण्डवास्तदा। भावा सहकचकायां ब्राह्मणस्य निवेशने । विषेण मवन्धश्च यतिताः पाण्डवास्न या। सम्बापाविनाशाय न समृद्धव तत्तव । रवंयुद्धिः पाण्डवेषु मिथ्यावृत्तिः सदा भवान् । कथन्ने नापराधोऽस्ति पाण्डवेषु महात्मसु । यभ्या याचमानेभ्यः पिव्ययं न दिमसि । तच पाप प्रदातामि भ्रष्टैन्य- निपातितः । हवा वहन्यकर्माणि पाण्डवेषु नृशंसंवत् । मिथ्यात्तिरनार्य समय विप्रतिपद्यसे । मातापिटभ्यां भीमेण द्रोणेन विदुरेण च । भाम्येति मुहरुकोऽसि म ध याम्यसि पार्थिव । ममे हि मुमहालाभस्तव पार्थस्य चाभयोः । म च रोचयस राजन् किमन्यत् बुद्धिसाधवात्। म भर्म प्रास्यमे राजबुत्वथ मुभदा वचः । अधयमयास्यच क्रियते पार्थिव त्वया। ॥ वैशम्पायन उवाच॥ एवं ध्रुवति दागाई दुर्योधनममर्षणं । दुचामन इदं वाक्यमप्रवीत् कुरुसंमदि। म चेत मन्धादले राजन् वन कामेन पाण्डये। यक्षा किन त्वां दास्यन्ति कुन्तीपुत्ताय कौरवाः । वैकनिं खास माय पीनेताम्मनुजर्षभ.। पाण्डवभ्य, प्रदास्यन्ति भीमा द्रोण: पिता पते। पापम उवाच ॥भातरेतद्वारा ग्रुला धागाः मुयोधनः । फुद्धः प्रातिष्तिोत्थाय महामाग इव स्वमन् । विदतगत महागणवाहिका रुपच भीमदत्तन भोमं द्रोणं जनाईन । .

·भगवद्यान °1 अध्याय १२01१९८1] । उद्योगपर्व ३. पाहुकः पुनरस्माभिजानिभिशापि मत्कृतः। उग्रमेन: कता गजा भोजरान्यद वर्द्धनः। कममेकं परित्यय कुलाये मर्चयादवाः । समय सुखमेधन्त भारतान्धककृष्णयः । अपि चाप्यवदट्राजन् परमेष्ठी प्रजापतिः । वृहे देवामुरे युद्धेऽभ्युद्यतथ्वायुधेषु च । देधीभूतेषु लोकेषु विनश्य सु च भारत। अत्रोत् सृष्टिमान् देवो भगवान् लोकभावनः । पराभविव्यन्यमरा देतेया दानवे. मह । श्रादित्या वमशे रुदा भविष्यन्ति दिवाकमः। देवासुरमनुष्याय गन्धवारगराक्षसाः । अस्मिन् युद्धे सुमंजुद्धा इनिष्यन्ति परस्परं । रति मत्वाऽवीद्धमें परनेटो प्रजापति.। वरुणाय प्रयच्छतान् बद्धा देनेघदानवान् । एवमुक़स्ततो धमा नियोगात् परमेष्ठिनः । वरुणाय ददौ सर्वान् वद्धा देतेयदानवान् । नान् बद्धा धर्मपणिय स्वय पारीजन परः। वरुणः मागरे यत्ता नित्यं रति दानवान् । तथा दुर्योधनं कर्णं शकुनिचापि मावठ । वद्धा दुःभाननं चापि पाण्डव-ये. प्रयच्छन। त्यजेत् कुलार्थ पुरुषं ग्रामस्यायें कुचं त्यजेत् । ग्रामं जनपदार्य प्रात्मार्थ एयियों त्यजेत् । राजन् दुर्योधनं बद्धा नत: मंशाम्य पाण्डवैः । नत्कृतेन विनायेयुः क्षत्रिया: चचियर्षभ । तिमीमहाभारते उद्योगपति भगाद्यानरगि प्राणवाये मतविंशयधिकयततमोऽथाय. ॥ १२० ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रुपणम्य तु वचः श्रुत्वा एतराष्ट्रो जनेश्वरः । विदुरं मर्वधर्मज सरमाण ऽभ्यभाषत । गच्छ तात महामना गान्धार्ग दोर्षदर्शिनों। पानये नया मा मनुनेचामि दुमंति। पंदि माऽपि दुरामानं समयेत् दुरतेनमें । अपि कृष्णन्य सदस्तिठेम वचने वयं । पपि सोमाभिभूतम्य पन्थानमनुदयेत् । दुर्बुदे महायस्य ममाय ब्रुक्ती वचः । अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनहनं महत्। समयेश्चिरराशय योगरेमरदव्ययं । राजम्न वरनं श्रुला विदुरो दीर्घदर्शिनी । भानपामाम गान्धागें तराष्ट्रम्य गामनात्। । • ॥ पृतराष्ट्र उवाच॥ रप गान्धारि पुचस्ते दुरात्मा सामनातिग.। ऐवर्यनाभादराय जीवितश्च महास्यति । ५ अमिटबदमयादा पापः सह दुरात्मान् । मभाया निर्गता मूढी व्यनिकन्य सहदनः। 11 पेन्पायन उवाच ॥ मा भवचनं श्रुषा राजपुतो याखिनो विछन्तो महत् यो गान्धारो वाक्यमत्रीत्। ॥ गान्धार्युवाच ॥ प्राज्ञापय मुनं विप्र राज्यकामुकमातरं । न हि राज्यमभिरेन शक्यं धर्मार्थनोपिना । भामा तथाऽपोदमविनीतेन सर्वया । वंगव मयं गया तरामुतप्रियः। यो मानन पापतामम्ब तत्प्रज्ञामनुवनमे । स एप काममन्युभ्यां प्रनयो नाममान्यितः।' अवशोऽयत्वया राजन् विनिवर्तयितुं वनात् । गामदाने मूहम्य वाटिमम्य दुरात्मनः। दुःमझायम्य लुधम्य तराशे ऽनुते फ। कयं हि वजने भेदमुपेत महीपतिः। भिन्न हिस्समनेन वा प्रहमिपन्ति माया हि मम्या महाराज माया दानेन वा पुनः निम्तमापदः खेनु दळं कम्तन पातयत् । ॥ वैपायन उवाच ॥ सामनाइतराद्रस्य दुर्योधनमम । मातुर वचनात् चत्ता मा माया पुनः। पस - २ ·२४६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भगवद्यान प०अध्याय १२ । - - । 1 ४३.. म मातुचनाकाही प्रविवेश पुनः सभा प्रतिताप्रेक्षणः क्रोधाविश्वसनिय पत्रगः। तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमास्थित । विगईमाणा गान्धारी शमार्थ वाक्यमनवीत्। दुर्योधन निधिदं वचनं मम पुत्त्रक । हितं ते सानुबन्धस्य तथायत्या सुखोदयं । दुर्योधन यदाह ला पिता भरतसत्तमः । भीमा ट्रोण: कृपः क्षत्ता सुहदा कुरु तदच' । भीभस्य तु पितश्चैव मम चापचितिः कृता । भवेट्रेाणमुखानाञ्च सुदा शाम्यता त्वया । महि राज्य महाप्राज्ञ खेन कामेन शक्यतो अवाप्नु रचितुश्चापि भोक्तुं भरतमत्तम । मावश्येन्द्रियो राज्यमनीयाहोघमन्तरं । विजितात्मा च मेधावी स राज्यमभिपालयेत्। कामक्रोधी हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षतः। नौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीं। लोकेश्वर प्रभुत्वं हि महदेवत् दुरात्मभिः। राज्यं नामेसिन स्थानं न शक्यमभिरचितुं । इन्द्रियाणि महत्प्रेसुनियच्छेदर्थधर्मयोः । इन्द्रियनियर्बुद्धिवर्द्धते ऽमिरिवेन्धनः। अविधयानि होमानि व्यापादयितुमयतां अविधेया वादान्ता हयाः पथि कुमारथिं । अविजित्य य आत्मानममात्यान् विजिगीपते। अमिवान् वाऽजिनामात्यः मोऽवशः परिहोयते । आत्मानमेव प्रथमं द्वेषरूपेण योजयेत्। ततोऽमात्यानमिवाथ न मोघं विजिगीषते। वश्येन्द्रियं जितामात्य एतदण्ड विकारिपु । परीक्ष्य कारिणं धीग्मत्यर्थ श्रीनिषेवते। शुद्राक्षेणेव जालेन प्रयावपिहितावुभौ । कामक्रोधी सरीरम्या प्रज्ञानं नो विनुम्पतः । याभ्या हि देवा: वयात वर्गम्य पिदधुर्मुखं । यिभ्यनाऽनुपरागम्य कामक्रोधी स्म वर्द्धिती । फार्म क्रोधव नोभश्च दम्भ दर्पश्च भूमिपः । मायम्बिने यो वेद समहीमभिजायते। मन विग्रहे युफ इन्द्रियाणां भवेत्रपः । पत्रधश्च धर्मच दिषताय पराभव । फामाभिभूतः काधादा यो मिथ्या प्रतिपद्यते। वेषु चान्येषु वा तम्य म महाया भवन्युन । एकीभूतमहामजि हरगिनियहण: । पाण्डः पृथिवीं नात भोक्ष्यमे महिनः मुखो। पदा भीमान्तनयो द्रोण्यापि महारथः। पाहतुम्तात नसत्यम यो कृप्पपाण्डवो। अपघम्य महावाई शपणमकिष्टकारिणं । प्रमन्ना हि मुखाय स्यादुभयोरेव केशव' । गुदामयकामामा यो न तिउति गामने। प्राशाना छतरियाना म नरः गधुगन्दनः । ग पुढे मान काणं म धनार्थी कुन. मुन। म चापि विनया नियमा युद्धे चेत प्राधियाः । भोहि महामात पित्रा ने वाधिकेन । दसisn: पाण्डुपुत्राणां भेदात् भीतेररिन्दम। मन्यात मदामाय फसमधागुपश्यामि यह थिों हाल निहितकण्ट्र मा । प्रयच पाणपुर थयोपितमरिन्दम । पदोधमि महामाया भोमर्द्ध महोमिमा। अनापियाम्न मद्दामाद जोन । गुपदावर तिष्ठन् यश प्रायमि भारत। श्रीमद्विगामवरित हिमनिनिद्रिय पार्मियहम्मान ,मयेमात मुमान् । निमगुरदी मन्यं साधिगय पोषित, मग पाठपयेभ्य. प्रदाय भरतर्षभ। - . 1. - ·भगवधान प० । अध्याय १२८१२९।] ॥ उद्योगपर्व . अनुमविकारोऽयं त्रयोदयसमाः कृतः ! शमयन महाप्राज्ञ कामकाधममेधितं । न व शक्तः पार्थाना यस्वमर्थमभोससि । सतयुमो दृढकोधो धाता दुःशासनश्च तो भीमे द्राणे कृपे करें भीम ने धनञ्जये। पृष्टद्युम्चे च मंजुद्धे न म्युः सर्वाः प्रजाः ध्रुवं । श्रमवयमापना माकुरूस्तात जोधनः । एषा हि पृथिवी छात्रा मागमत्वत् कृते वध । यच्च त्वं मन्यसे मूढ भोमट्रोणपादयः । योत्स्यन्ते ममलयेति नैतदद्योपपद्यते। समं हि राज्यं प्रीतिय स्थानं हि विदितात्मना । पाण्डवय युभामु धर्मस्वभ्यधिकस्ततः । राजपिण्डभयादेने यदि हास्यन्ति जीवितं । न हि सत्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदीरितुं । न लोमादर्थमम्पत्ति राणमिह दृश्यते । तदनं तात नोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि गान्धारोवाक्योऽष्टाविंशत्यधिकशततमाऽध्यायः॥ १२ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तत्तु वाक्यमनादृत्य मोऽर्यवमाटभाषितं । पुन, प्रतम्य मरम्भात् सकाशमाता मनी ततः सभाया निर्गम्य मन्त्रयामास कौरवः । मौवनेन मतादेश राज्ञा प्रकुनिना मह । दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनः सौवनस्य च । दुःशासनचतुर्थानामिदमासीदिचेष्टितं । पुराऽयममान ग्टहाति तिरकारी जनार्दनः। महिता एतराष्ट्रण राज्ञा शान्तनवेन च । वयमेव पीके निम्टहोम धनादिव । प्रमय पुरुषव्याघमिन्द्रो वैरोनिं यथा । श्रुत्वा ग्टहीतं वाणयं पाण्डवा हतचेतसः । निरुत्साहा भविथन्ति भनदंशा बोग्गाः।। अयं वषा महावा: सर्चयां गर्भ वर्म च । अस्मिन् गृहीते वरदे ऋषभ मञ्च वाचता। निरुद्यमा भविष्यन्ति पाण्डवा. मोमकः मह । तम्मादयमिहवन केप चिपकारिण। क्रोमतो एतराष्ट्रस्य बद्धा योत्स्यामहे रिपून् । तेषां पापमभिप्रायं पापानी दुष्टचेतमा । इद्वितन्नः कविः क्षिप्रमन्वबुध्यत मात्यकिः । तदर्थमभिनिष्क्रम्य हार्दिक्येन महास्थितः । अत्रवीत् कृतवाणं चित्रं योजय वाहिनीं । व्यूढानीक.मभादारमुपतिष्ठख दंथितः । याबदाख्याम्यहचतत् कृष्णायाकिटकारिणे । स प्रविश्य मी वीरः सिंहो गिरिगुहामि । पाचट नमभिप्राय केशाय महात्मने । तराष्ट्रननचैव विदुरञ्चाबभापत । नेपामेतमभिप्रायमाचचचे प्रयन्निव । धादर्याच कामाच कन माधुरिगर्हित । मन्दाः कतुमिच्छन्ति न चावाप्यं कथञ्चन । पुरा विधेने मूढाः पापात्मानः ममागताः । धर्षिताः काममन्युन्या काधनाभवमानूंगा: । दमं हि पुण्डरीका जिवन्यन्यचेतमः । पटेनाग्नि मञ्चलित यया वाला यया जडा । मात्यकस्तदचा श्रुया विदुरो दीर्घदशिन् । एतराष्ट्र महायाइमत्रवीत् कुमादि । राजन् परीतकानान्ते पुत्राः मर्थे परन्तप । शक्यमयशस्वच कर्तुं कार्न ममुद्यता:। इमं हि पुण्डरीकादमभिभूय प्रमय च । पती विसेच्छन्नि महिता वासवानुमं । इमं पुरुषमा समय दुगमद। यासाइ न भवियन्नि पतवा इव पावक । अनिछन् हितान सचान युध्यमानाट मनाईन । ए. - ·२४८ । श्रीमहाभारतं॥ [भगवद्यान प०अथाय १२५ । एका मिहो नागानिव क्रुद्धो गमयेत् यमझादनं । न त्वयं निन्दिनं कर्म कुर्यात् पापं कयञ्चन । न च धम्मादपक्रामेदच्युतः पुरुषोत्तमः। विदुरेणैवमुळे तु केशवो वाक्यमनवोत्। धनराधमभिप्रेक्ष्य सुझ्दा टएवती मिथः। राजनेते यदि क्रुद्धा मा निगृहीयुरोजमा ! एते वा मामहं नाननुजानीहि पार्थिव । एतान् हिमवान् संरधानियन्तु महमुसहे । न चाई निन्दितं कर्म कुर्यां पापं कयञ्चन। पाण्डवार्थे हि लुभ्यन्तः स्वार्थान हास्यन्ति ते सुताः। रते चेदेवमिच्छन्ति कृतकार्यो युधिष्ठिरः। अद्यैव महमेनाय ये चैनाननभारत। निगृह्य राजन् पार्थभ्या दद्या किं दुष्कृतं भवेत् । ददन्तु न प्रवर्तेयं निन्दितं कर्म भारत । मनिधी ते महाराज क्रोधजं पापबुद्धिज। एष दुर्योधना राजन यथेच्छति तथाऽस्तु तत्। श्रहन्तु माननयाननुजानामि ते नृप । एतत् श्रुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रोऽन्यभाषत। चिप्रमानय तं पापं राज्यनुन्ध सुयोधन। महमित्र सहामात्यं समोदर्य सहानुगं। गयां यदि पन्यानमवतारयितुं पुनः । ततो दुर्योधनं क्षत्ता पुन. मावेशयत् सभी । काम चाहभिः साई रामभि. परिवारिता त्रय दुर्योधनं राजा पृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत । कर्णदुःगामनाभ्याच राजभियाभिमतं । नृशंस पापभूयिष्ठ हुस्कर्भसहायवान् । पापः महाय:महत्य पापं कर्म चिकीर्षसि । अमक्यमयशस्यश्च मनियापि विति। यया पादुका मुढो व्यवम्येत् कुनपासनः। बमिमं पुण्डरीकाक्षमाध्यं दुरामदं। पापः महाय: मंहत्य लिग्रहीत किनेमि। । नया बलाद्रतुं देवैरपि मामः। मयं प्रार्थयो मन्द बान रन्द्रम यथा । देवभनुयर्गन्धर्वरसुरैरुरगेद्य यः । ममोढुं ममरे शक्यम्त म बुध्यमि काय । दुीयः पाणिना वायुर्दुस्पर्ग: पाणिमा मिखी। दुद्धरा पृथिरी मूबी दुर्याधः केमो बचात् । युक्रे एतराष्ट्रेण पत्ताऽपि विदुगेऽप्रवीत्। दयाधनमभिन्न धानगरममपंर्ण । PL .... .

·भगवद्यान पअिथाय १२८1१३.1] उद्योगपर्व २४ जन्मान्तरमुपागम्य हयपोवस्तया इतः। न बुध्यमि गोविन्दं घोरविक्रममच्युतं । वाशीविषमिव क्रुद्ध तेजाराथिमनिन्दितं । प्रधर्षयन्महावाई कृष्णमविष्टकारिणं। पानिमिवासाद्य सामात्यो न भविथमि । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपञ्चणि विदुरवाक्ये एकोनत्रिपदधिकयतनमाऽध्याय ॥१२६ ॥ वैशम्पायन उवाच ।' विदुरेणैवमुक्तस्तु केवः प्रबुपूगहा । दुर्योधनं धार्तराष्ट्रमभ्यभाषत वीर्यवान् । एकोऽहमिति यन्माहान्मन्यसे मां सुयोधन । परिभ्य सुदुर्बुद्धे ग्रहीतुं मा चिकीर्षसि । दहव पाण्डवाः मच नयवान्धकप्पयः। ददादित्याय रुद्राय वसवय महर्षिभिः। एवमुक्का जहासाच्चैः केशवः परवीरहा । तस्य संस्मयतः मोरेवियुट्या महात्मनः । श्रगुटमात्रालिदशा मुमुचु, पावकाधिपः । अस्य ब्रह्मा लबाटम्या स्ट्रो वक्षमि चाभवत्। सोकपास्ता भुजेय्वासननिरासादजायत । श्रादित्याश्चैव माध्याय वमोऽयाचिनावपि । मरुतय महेन्द्रेण विश्वे देवास्तथैव च । बभूवुकरूपाणि यक्षगन्धर्वरचम प्रादुरास्ता तथा दोभ्या महर्षणधनञ्चयो। दक्षिणेऽयार्जुना धन्वी हनी रामद्य सव्यतः। भीमा युधिष्ठिरयैव माद्रीपुतौ च पृष्ठतः। अन्धका सृष्णयचैव प्रद्युधप्रमुखास्त । अये बभूवु रुष्णस्य समुद्यतमहायुधा.। मखचक्रगदाप्रक्रियालासलनन्दकाः । अश्यन्ताद्यतान्येव मर्चप्रहरणानि च । नानावाइपुरुषम्य दीप्यमानानि सर्वशः । नेवाभ्यां नस्ततचव श्रोत्राभ्याञ्च समन्ततः । मादुरामन्महारोट्राः मधूमाः पावकामिः। रोमकृपेषु च नया सूर्यस्येव मरीचयः । तं दृष्ट्वा पारमात्मानं पायख महात्मनः । न्यनीनयन्त नेत्राणि राजाननस्तचेतसः। मृते द्रोणञ्च भीमश्च विदुरञ्च महामति । सञ्चयञ्च महाभागम्पोथैव तपोधनान्। प्रादात्तेषां स भगवान् दिव्य वर्जनाईन । नदृष्ट्वा महदार्थ माधवस्य सभातते । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पर्ष पपान च । ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ त्वमेव पुण्डरीकाक्ष मर्वस्य जगतो हितः । नमात् त्वंयादवश्रेष्ठ प्रमादं कर्तुमहास भगवन्मम नेत्राणमन्तधानं वृणे पुनः । भवन्तं द्रष्टुमिच्छामि नान्यं द्रामिहोत्महे । ततोऽप्रवीन्महावाईतराष्ट्र जनाईनः । अदृश्यमाने नेवे दे भवेता कुकुन्दन । नवाहुतं महाराज एतराष्ट्रय चयो । सधवान् वासुदेवाच विसरूपदिया। उधचक्षुपमामौनं धृतराष्ट्र नराधिपा । विस्मिता थपिमि. माई तुष्टुवुर्मधुसुदन । चचान चमही छत्मा सागरयापि चुमे। विस्मयं परमं ममः पार्थिव भरतर्षभ। नत. स पुरुपयाघ. सनहार वपु खा । तो दिव्यामहुतां चित्रामद्धिमत्तामग्न्दिमः । नत मात्यकिमादाय पाणी हार्दिक्यमेव चा पिभितरनुद्धातो नियया मधुसदनः । स्पयोऽन्तर्दिता जग्मुस्ततस्ते नारदादयः । नमिन कटाहवे हत्ते नदसुतमिव भवन् । ने प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य कौरवा. सह रानमिः। अनुजग्मुनरव्याधं देवा रख मतम् । २ स ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [भगवद्यान प० अध्याय १३०। १२१ । ४४५५ - . ... ५५ 1 अचिन्तयन्त्रमेयात्मा मच तद्राजमण्डल। निश्काम ततः गौरिः मधूम इव पावकः तो रथेन शुभेण महता किङ्किणकिना । हेमजालविचित्रेण लघुना मेघनादिना। स्पस्करण शुभ्रेण वैयाघेण वरूथिना । शैव्यसुग्रोवयुकेन प्रत्यदृश्यत दारुकः । तथव रथमास्याय कृतवमा महारथः। वृष्णीनां सम्म तो वीरो हार्दिकयः समदृश्यत । उपस्थितरथं चोरि प्रयास्यन्तमरिन्दम। धृतराष्ट्र महाराजःपुनरेवाभ्यभाषत। यावत् वनं मे पुत्त्रेषु पश्यतस्ते जनाईन। प्रत्यचन्ते न ने किञ्चित् परोक्षं शत्रुकर्षण । कुरूणा शममिच्छन्नं यतमानञ्च केशव। विदित्वैतामवस्या मे नाभिवितुमईसि । 'नेमे पापोऽस्त्यभिप्रायः पाण्डवान् प्रति केशव । ज्ञातमेव हि तदाक्यं यायोक्तः सुयोधनः । जानन्ति कुरवः स राजानयव पार्थिवाः । भमे प्रयतमान मा सर्बयत्नेन माधव । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततोऽब्रवोन्महावाहुटतराष्ट्र जनवरं । द्रोणं पितामहं भीमं उत्तारं वाह्निकं । प्रत्यक्षमेतद्भवतां यदृत्तं कुरुसंसदि । यया चाभिष्टवन्मन्दो रोपादद्य समुत्थितः। वदत्यनारमात्मानं धतराष्ट्रिा महीपतिः। श्राटछे भवतः मान गमिव्यामि युधिष्ठिर। श्राम प्रस्थित शारिं रथस्य पुरुषर्षभी अनुजग्मुमहेय्यामा प्रवीरा भरतर्षभाः। भीमा द्रोणः रुप: पत्ता वृतराष्ट्रोऽथ वाक्षिकः । अश्वत्थामा विकर्णश्च युयुत्सुश्च महारथः। नतो रथेन इभेण महता किविणोकिना । कुरूणां पश्यता टुंसमारं खपितर्ययो। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि विश्वरूपदर्शने विंगदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ प्रविण्याथ ग्टई तम्याधरणावभिवाद्य च । श्रावस्या तत् समासेन यदृत्तं कुरुसमदि। । वासुदेव उवाच ॥ उन याविधं वाक्यं ग्रहणीय मतका चषिमिथैव च मया म चाऽमा कहीतवान्। .. कानपयामिदं मध्य मुयोधनवमानुगं । श्रापच्छे भयतो गीचं प्रयाम्ये पाण्डवान् पनि । किं वायाः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मया । नहि सं महाप्राज्ञे पापे वचनं नव । ॥ कुभयुवाच ॥ ध्या: केशव राग धर्मात्मानं युधिष्ठिरं । भयास्त होयते धमा मा पुचक दृथा कथाः । ओपियम्येव ने राजन् मन्दकस्याविपरितः । अनुकहता युद्धिममेवकमीतते । अमावस्य धर्म पधाराष्टः स्वयम्भुवा । पाहुनः सचियः एटो मानवीयोपगोविना। पर्मणे नित्यं प्रजाना परिपामने। इणु पापोपमामका पा टद्वेभ्यः शुता मया। गुरुन्दम्य गन्ददत् पृथिवीमिमा । पुरा पत्राणः प्रोतो न घामा नहहोतवाम् । माजमीयानित गम्यमनीपामिति कामये। तनो वश्त्रण: प्रीतो विग्मितः ममपम । मुन्दशतो राजा भोपमासदगुन्धरा । मापीयाश्रितां मम्यक् चारधर्मगनुप्रतः । रिमंदरगीर मा गा गुरपिताः । चतुर्थ तस्य पश्य राजा पिन्दन भारत। रामा पनि देव साय पपपपश्यप्रवीगरफायर गवति। रमोनि. मष राम निपतित प्रयुगा खामिना पदायिय प्रयप्पति । 4 राय ·गवद्यान प० अध्याय १३१ । १३२।] । उद्योगपर्व २५२ HED BUR दण्डनीत्या यदा राजा सम्बकायन वर्तते । तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते । कालो वा कारण राजो राजा वा कालकारणं। इति ते संभयो माभूद्राजा कालस्य कारणं । राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया दापरस्य च । युगलं च चतुर्थस्य राजा भवति कारणं । कृतस्य करणाद्राजा वर्गमत्यन्न्मभुत। चेतायाः करणाद्राजा खर्ग नात्यन्तमगुते । प्रवर्तनात द्वापरस्य यया भागमुपागुते । कन्दः प्रवर्तनाद्रामा पापमत्यन्तमद्भुते । ततो वमति दुष्का नरके शाश्वतोः समाः। राजदोषेण हि जगत् स्पृश्यते जगतः स च । राजधमानवेक्षख पिटपैतामहोचितान्। नतद्राजर्पिदृत्तं हि यत्र वं स्यामिछसि । न हि वैतव्यसंसृष्ट कानृशंस्यव्यवस्थितः । प्रजापालनसम्भूने फलं किञ्चिन्न लभ्यते । न झेतामाभिधं पाण्डुन चाई न पितामहः । प्रयुक्तवन्तः पूर्वन्ने यया चरमि मेघया। यज्ञा दानं तपः शौर्य प्रज्ञा सन्तानमेव च । माहान्यं बलमोजच नित्यमामितं मया। नित्य स्वाहा स्वधा नित्यं ददुगानुपदेवताः। दीर्घमायुर्धनं पुत्लान् सम्यगाराधिताः इभाः । पुत्लेय्वाभासते नित्यं पितरो देवतानि च। दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनं । स्तद्धर्ममधीं वा जन्मनैवाभ्यनाययाः । तेन वैद्याः कुले जाता अत्त्या तात पीडिताः । यत्र दानपति सूर धिताः पृथिवीचराः । प्राप्य ताः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः । दाननान्य बत्तनान्यं तथा सनृतया परं । सर्वतः प्रतिस्पोयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः । पाहणः प्रचरेत् भैत्यं चचियः परिपालयेत्। वैश्या धनार्जनं कुर्यात् भद्रः परिचरेच तान्। भेक्ष्यं विप्रनिषिद्धन्ते कृषिोपपद्यते । क्षत्रियोऽसि तात् बाता बाहुवीर्योपजीविता । उद्यम्य धुरमुत्पदाजानेयत स्मरन्। कुरु मत्त्वञ्च मानव विद्धि पीरुपमात्मनः । पियमंग महावाहा निममं पुनरुद्धर । मावा भेदन दानन दण्डनाऽय नयेन वा। नतो दुःखतरं किन्नु यदहं होनवान्धवा । परपिण्डमुदीचे वै वा सूत्वा मित्रनन्दनं । युध्यख राजधर्मेण मा निमनोः पितामहान्। मागमः क्षीणपुण्यस्त्वं मानुजः पापिका गतिं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्मणि भगवद्यानपर्वणि कुन्तीवाक्ये एकविंगदधिकमततमोऽध्यायः ॥ १३१॥ ॥ कुन्युवाच ॥ अवाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनं। विदुनायाय संवादं पुत्वस्य च परन्तप । ततः श्रेयय भूयय यथावदनुमईति। याखिनी मन्युमती कुने जाता विभावरी। धधर्मरता दामा विदुना दोर्घदनी । विश्रुता गजर्मसत्म युतवाक्या बहुश्रुता। विदुना नाम राजन्या जगई पुनमारमं । निर्जितं मिन्धुरागेन भयानं दोनतमं । nविदुनोवाच ॥ अनन्दन मनाजात दिपना हर्षवर्द्धन । न मया व न पित्रा च जात: काभ्यागती पसि। निर्मन्युयायमहोय. पुरुप. सोसाधनः । यावनी निगोऽसि कचाणाय धुरं वह । मात्मान्ममन्यख भैनमापेन बीभरः। ननः छल्ला सुकचाएं मामस्वं मतिमहर। उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा मेध पराजितः। अमित्रानन्दयन् माधिमानो मधुमेहदः । ।

·AR ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भगवद्यान व अथाय १२२॥ । । सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्चतिः। सुमन्नापः कापुरुषः स्वल्प कैनव तुष्यति । अप्यहेरारुजन् दंष्ट्रा माश्येव निधनं ब्रज। श्रपि वा संधयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रमः। अप्परः श्यनवच्छिद्रं पश्येवं विपरिक्रमन् । विवदन वाऽय वा वणों व्यानि वाऽपरिङ्गितः। त्वमेव प्रेतवच्छेपे कस्मादहतो यथा । उत्तिष्ठ हे कापुरुष माखासी. शत्रुनिर्जितः । माऽस्तं गतस्वं कृपणो विश्रूयख स्वकर्मण । मा मथे मा जघन्ये त्वं मा धोदस्तिष्ठ चोजितः। अचानं तिन्दुकस्येव मुहर्तमपि हि ज्वला मा तुषामिरिवानधूिमायख जिजीविपुः। मुहर्त ज्वलित श्रेयो म च धूमायितश्चिरं । मा हस्म कस्यचिहें जनोराज्ञः खरो मृदुः। कृला मानुथकं कर्म स्वाणि यावदुत्तमं । धर्मस्यानृष्यमाप्नोतिन चात्मानं विगईते । अचम्चा यदि वा सन्वा नानुयाचति पण्डितः । श्रानन्तर्यचारमते न प्राणानां धनायते । उद्भावयख वायं वा ती वा गच्छ ध्रुवां गति। धर्म पुत्राग्रतः कृत्वा किं निमित्तं हि जीवमि । इटापूर्त हि ते लोव कीर्तिय मकला हता। विच्छिन्न भागमूल ते के निमित्तं हि जीवमि । मनिमजता याद्या माया प्रपतिथता। विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषादेत् कयञ्चन। उद्यम्यधुरमुत्कदाजानेयक मरन्। कुरु सत्त्वञ्च मानच रिद्धि पारुषमात्मन. । उद्भावय कुर्त मग्नं स्वतते खयमेव हि । यस्य वृत्तं न जल्पन्ति माना महदद्भुतं । रामिवर्द्धनमा म नैव स्वो न पुनः पुमान्। दाने तपसि मधे च यस्य नाधारित यम.। विद्यायामर्थचाभे वा मातुरुचार एव सः । श्रुतेन तपसा वाऽपि विश वा विक्रमेय वा। जनान् योऽभिभवत्यन्यान कर्मण हि सवै पुमान् । मलेव जाल्मों कापाली वृत्तिमेषितुमईसि । नृमम्मामयमस्याच दुःखा कापुरुयाचिती। यमेनमभिनन्दयुरमित्राः पुरुष हर्ष। सोकस्य ममवजातं निहोनासनवासमं । बहा लाभकर होनमन्पजीवनमल्पक । न बन्धुमामाघ वान्धवः मुखमेधते । अत्यव विप स्यामो वयं राष्ट्रात प्रवामिताः । सर्वकामरमहीनाः स्थानमष्टा मकिश्चनाः। अवनाकारिणं सत्सु कुलवंशस्य मामन । कमि पुषप्रधादेन मञ्चय स्वामगोजन निरामय निरुत्साई निर्वीर्यमरिनन्दनं । माम मोमिनो काचित जनपेत् पुत्रमोशीमाधूमाय ज्वलत्यन्तमाक्रम्य जहि भाववान् । प्पस मुईन्यमित्राणां मुहर्तमपि या वर्ण। रतावामेव पुरुषो यदमी पदरमो। समाषाधिरमपर मेव मी न पुनः पुमात्। मनोपो त्रियं इन्ति तथाऽमुक्रोश एव च । अनुत्यामभषेचा निरीही मागुते महत् । सभ्या निरुतिपापेभ्य. अमुचात्माममात्ममा । पायसं पदयं शमा ग्टगषस्व पुन: मक। पुरं विषहने यम्मान सम्मात् पुरुषपच्यो। समाजपनामानं सोवत् य रह जीवति। मरम्मानितपित्तस्य सिंहविक्राम्तचारिणः ! रिएमा गम्दापि विषपे मादले प्रगाः। यात्मनः प्रियमुखे हिला म्हगयते प्रिय। अमात्यानमा रमादधात्यधिरेण मः। -- ·भगवद्यान अध्याय १३२११३३ ।। उद्योगयर्स। । - १५.. . ॥ पुत्र उवाच ॥ किं नु ने मामपश्यन्याः पृथिया अपि मर्वया। किमाभरणवत्यन्त किं भाग वितेन वा। ॥ मातोवाच ॥ अनादृताना ये तोका दिषन्तम्तानवाप्नुयुः । ये त्वादृतात्मना लोकाः मुघदस्तान् वजन्तु नः। भृत्यविहीयमानाना परपिण्डोपजोविना । छपणनाममत्त्वाना मात्तिमनुवर्तिथाः। अनु वा तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुघदस्तथा । पर्जन्यमिव भूतानि देवा देव शतक्रतुं । यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि सञ्चय । पाद्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत् । यस्य सरस्थ विक्रान्तरेधन्ने वान्धवाः सुखं । त्रिया व शक्रस्य साधु तस्येइ जीवितं । खबाहुवलमाश्रित्य योऽन्युजीवति मानवः । स लोके लभते कीर्तिपरत्र च भी गति। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपञ्चणि विदुलापुचानुशामने दाविशदधिक्रमततमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥ ॥ विदुलोवाच ॥ अथैतस्थामवम्यायो पारुप हातुमिच्छसि । निहोनीवितं मागं गमिय्यस्खचिरादिव । यो हि जो यथाशति न दर्शयति विक्रमात् । तत्त्रिया जीविताकाचो स्तेन रत्त्येव ने विदुः । अर्थवन्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च । नैव, सम्प्राप्नुवन्ति त्वा मुमूर्युमिव भेषज। मन्ति वै सिन्धुराजस्य सन्तुष्टा न तथा जनाः। दार्श्वन्यादामते मूढा व्यसनाघमतीक्षिणः । महायोपचितिं कृत्वा व्यवसाय ततस्ततः । अनुदुय्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पीरुपं । तः कृत्वा मह महात गिरिदुर्गालयचर । कालव्य मनमाकानवायमजरामरः । सञ्जयो नामतय लं न च पश्यामि तत् स्वयि। अन्वयनामा भव मे पुत्त्र मा व्यर्यनामकः। सम्बग्दृष्टिमहाप्राज्ञो बालं खां बाणोऽब्रवीत्। अयं माय महत्वछं पुनदृद्धिं गमिष्यति । नस्य स्मरन्ती वचनमा विजयं नव । नरमात्तात ब्रवीमि खां वक्ष्यामि च पुनः पुनः । यस्य अर्थाभिनिहत्ता भवन्याप्थायिता पर। तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वाऽनुमारिणः । समृद्धिरसटद्धिवी पूर्वेया मम सञ्जय। एवं विद्वान् युद्धमनाभव मा प्रत्युपाहरः । नातः पापीयमी काचिदवस्था सम्बरोधमत्रीत्। यत्र नवाद्य न प्रातभोजनं प्रतिदृश्यते।। पतिपुत्ववधादेतत् परमं दुःखमब्रवीत् । दारिद्यमिति यत्प्रोक्तं पर्यायमरणं हि नत् । अई महाकुचे जाता इदात् इदमिवागता। ईश्वरी सबकचाणे भा परमपूजिता। महाईमान्याभरणी मुसृष्टी वरवासमा । पुरा हष्टी सुहगै मामपरयः सुहगता। यदा माश्चैव भार्याञ्च द्रटानि मगदुर्श्वना । न तदा जीवितेनार्थी भविता नव मध्य । दासकर्मकरान् मृत्यानाचार्यर्जिकपुरोहिताम्। अत्याऽस्मान् प्रजहतो दृष्टा किं जीवितन ते। यदि सत्यं न पश्यामि नवाशाई यथा पुरा । सापनीयं यास्यञ्च का सान्निईदयस्य मे । नेति चद्राह्मण धूया दीयेत हदयं मम । न चई न च मे मत्ती नेति बामणमुकवान् । वयमाश्रयणीया. मनातार: परस्य च । नान्यमासाद्य जीवन्तीपरित्यक्ष्यामि जीवितं । रमनवेभव नासवः । कुस्ख स्थानमम्यान मृतान मधीवयव नः । सर्व ने मचवः समान जीवितुमईसि। अथ चेदीदमें वृत्तिं शीशमभ्युपपयो। . . अपारे भव नः २ व ·२५२ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [भगवद्यामपस प्रथाय १२२१ LOR वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाअतिः। सुसनोपः फापुरुषः स्वन्पकैनव तुष्यति । अपहेरारुजन् दंनी माश्वेव निधनं प्रज । अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रमः। अयरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येवं विपरिक्रमन्। विवदन वाऽयं वा वृष्णों व्यानि वाऽपरिणतिः । त्वमेव प्रेतवच्छेषे कमावहता यथा । उत्तिष्ठ हे फापुरुष मास्वामीः शनिर्जितः । माऽस्तं गतस्वं कृपणो विश्रूयस्ख स्वकर्मणा । मा मध्ये मा जघन्ये वं मा धाभूस्तिष्ठ चौर्मितः । अलानं तिन्दुकस्येव मुहर्तमपि हि ज्वच। मा तुषानिरिवानचिधूमायख जिगोविपुः। मुहर्त तितश्रेयो म च धूमायितश्चिरं । मा हस्म कस्यचिन्हेहे जनौराज्ञः खरो मृदुः। कृला मानुष्यों कर्म मृत्वाजि यावदुत्तमं । धर्मस्यानुष्यमानोतिन चात्मानं विगर्हते। अनन्धा यदि वा लम्चा नानुशाचति पण्डितः। श्रानन्तर्यचारभते न प्राणानां धनायते । उद्भावयख वीर्य वा तो वा गछ ध्रुवां गति धर्म पुतायतः कृत्वा किं निमित्तं हि जीवसि । दष्टापूर्त हि ने क्लीव कीनिय सकला हता। विच्छिन्न भागमूलने के निमित्तं हि जीवमि । भयुर्निमज्जता ग्राधा जमाया प्रपतिथता। विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषादेत् कयञ्चन। उद्यम्य धुरमुर्कदाजानेयष्टतं स्मरन्। कुरु सत्त्वञ्च मानञ्च विद्धि पौरुषमात्मन । उद्भावय कुलं मनं स्वत्कृते खयमेव हि । यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतं । राशिवर्द्धनमा म नैव स्वो न पुनः पुमान्। दाने तपसि मये च यस्य नादारितं ययः विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुचार एव सः । श्रुनेन तपसा वाऽपि त्रिया वा विक्रमेण वा। जनान् योऽभिभवत्यन्यान कर्मण हि स वै पुमान्। नत्लेव जाली कापानी वृत्तिपितुमईसि । नृशंस्टामयशस्याञ्च दुःखा कापुरुषाचिती। यमेनमभिनन्दयुरमित्राः पुरुष कृमं । लोकस्य समाजातं निहीनापनशासम । अहाँ लाभकर हीनमन्पोवनमल्पक। नेदृ बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते । अत्यैव विपस्यामो वयं राष्ट्रात प्रवामिताः। मर्वकामरमहीनाः स्थानभ्रष्टा नकिञ्चनाः। अवनकारिणं सत्सु कुलवंशस्य नाशनं । कविं पुत्तप्रवादेन सञ्जय वामगोजन। निरामय निरुत्साई निर्वीर्य्यमरिनन्दनं। मास्म मोमन्तिनी काचित् जनयेत् पुत्चमोदृशं। माधुमाय ज्वलत्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान्। ध्वल मूहून्यमित्राणां मुहर्तमपि का क्षणं । रतावानेव पुरुषो यदमी यदशमी। इमावानिरमर्षय मेव स्वी न पुनः पुमात्। सन्तोषावै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोम एव च । अनुत्थानभये चाभे निरीको मागुते महत् । रन्या नितिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना। आयर्स पदयं छत्वा मृगयम्य पुनः सक। पुरं विपहते यमान् तस्मात् पुरुषउच्यते। तमाहुयर्थनामानं स्वीवत् य रहगोवति। शरस्यार्जितचित्तस्य सिंहविक्रान्तचारिणः । दिएभावं गतम्यापि विषये मादते प्रजाः। य आमनः मियमुख हिला मृगयते गिये। अमात्यानामयो वर्षमादधात्यचिरेण मः। ५२. हा .

·भगवद्यान पा अध्याय ९३२१ १३३ ।] ॥ उद्योगपर्व। 7 । १५.. . 1 PRIL ॥ पुत्र उवाच ॥ किं नु ते मामपश्यन्याः पृथिया अपि मर्चया। किमाभरणशत्यन्त किं भोगोंबितन वा । ॥ मातोवाच ॥ अनादृताना ये सोका दिपन्तम्तानवाप्नुयुः । ये त्वादृतात्मना लोकाः सुघदस्तान् वजन्तु नः । मृत्यविहीयमानानी परपिण्डापजोविना । आपणानामसत्त्वाना मात्तिमनुवर्तियाः। अनु वा नात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुझदस्तया। पर्जन्यमिव भूतानि देवा इव मतकतुं । यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि मनय। पकडुममिवासाद्य नस्य जीवितमर्यवत् । यस्य सरस्थ विक्रान्तरेधन्ते वान्धवाः सुखं । विदमा व शक्रस्य साधु तस्येह। जीवितं । खबाहुवलमाश्रित्य योऽभ्युजीवति मानवः । स लोके लभते कोर्ति परत्र च शभा गति। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपञ्चणि विदुतापुत्वानुमासने दाविशदधिकमततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ ॥ विदुतोवाच ॥ अर्थतस्यामवम्यायो पारुप हातुमिच्छसि। निहोनसेवितं मागं गमिष्यचिरादिव। यो हि तेजो यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात् । चचिया जीविताकाड़ी स्तन इत्यर ने विदुः । अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च । नैव, सम्प्राप्नुवन्ति वा मुमूर्युमिव मेपर्ज। मन्तिवै सिन्धुराजस्य सन्तुष्टा न तथा जनाः। दाम्वन्यादासते मूढा व्यसनीधपतीक्षिणः । महायोपचितिं कृत्वा व्यवसायं ततस्ततः । अनुदुय्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पौरुषे । तः कृत्वा मह सहात गिरिदुर्गालयचर । कालव्यमनमाकाक्षायमजरामरः। सञ्जयो नामतय वं न च पश्यामि तत् स्वयि । अन्वर्यनामा भव मे पुत्र मा व्यर्यनामकः । सम्यग्दृष्टिमहाप्राजो वातं खां माह्मणोऽब्रवीत्। अयं प्राप्य महत्वछं पुनदृद्धिं गमिष्यति । नस्य स्मरती वचनमा से विजयं तवा नस्मानानं प्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनः पुनः। यस्य धाभिनिता भवन्यायायिताः पर। नस्यार्थसिद्धिनियता नयेष्वाऽनुसारिणः । समृद्धिरसमृद्धिवा पूर्वेषां मम सञ्जय । एवं विद्वान् युद्धमना भव मा प्रत्युपाहरः नातः पापीय काचिदवस्या सम्वरोऽब्रवीत्। यत्र नवाद्य न प्रात(जनं प्रतिदृश्यते । - पतिपुत्रवधादेतत् परमं दुःखमनवीत् । दारिद्र्यमिति यत्प्रोकं पर्यायमरणं हि नत् । अई महाकुते जाता हुदात् इदमिवागता। ईश्वरी सर्चकाणे भी परमपूजिता। महाईमाल्याभरणी मुटटा वरवाममा । पुरा घटी सुहगै मामपश्यः मुरहता । यदा माञ्चैव भार्याच ट्रयासि मदुर्वा । न तदा जीवितेनार्थी भविता नव सज्रय। दासकर्मकरान् मृत्यानाचार्यर्खिकपुरोहिताम् । अत्याऽस्मान प्रजइतो दृष्ट्वा किंजीवितेन ते। यदि कत्यं न पश्यामि तवाघाई यथा पुरा । शाघनीयं यमस्यञ्च का सान्निईदयस्य मे । नेति चेतामणे या दीयेत ट्यं मम । न छाई न च मे भत्ता मेति प्रामणमुक्रवान् । वयमाश्रयणीयाः मनातार: परस्य च । नान्यमासाद्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितं । अपारे भव नः पारमतवेभव नः सवः । कुरुप स्थानमम्यान मृतान् मनोवयव नः । मई से अचवः महान चेन्जीवितुमईसि अथ चेदोडौं ति होवामभ्युपपदो। व ·२५४ श्रीमहाभारतं ॥ [भगवधान प०१ अध्याय १२३ 1 १३४। Ot निर्षिषात्मा इतमना मुश्तां पापशीविकां । एकात्रुदधेनवशरी गच्छति विश्रुनि । इन्द्रो जुत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यता महिन्द्रं प्रयहं लेभे लोकानाक्षेवरोऽभवत् । नाम विश्राव्य वै मध्ये शबूनाइय दंशितान्। मेनाग्रश्चापि विद्राव्य हला वा पुरुष वरं । यदेव लभते वीरः स्वयुद्धेन महत्यमः । तदैव प्रत्ययन्तेऽस्य वा विनमन्ति च । त्यत्रात्मानं रणे दारं कापुरुषा जनाः। अवमा:पूरयन्ति स्म सर्प कामसद्धिभिः । राज्यञ्चायुपविभंग संशयो जीवितस्य वा। न लब्धस्य हि मार्च मेव कुर्वन्ति साथ। स्वर्गद्वारोपमं राज्यमथवाऽयस्तोपमं । रुद्धमेकायने मत्वा पतोल्मुक इवारिमु । जहि शबून रणे राजन् वर्धममनुपालय । मा वादृशं सुरूपणं गचूणा भयवर्द्धनं । अस्मदीयेच मोद्भिर्नदनिथ परैर्दृतं । अपि ला नानुपश्येयं दीना दोनमित्र स्थितं । इथ्य सौवीरकन्याभिः साध्य खाधैर्यथा पुरा। मा च सैन्धवकन्यानामवमन्ना वाड्मः । युवा रूपेण सम्पयो विद्ययाऽभिजनेन च। यस्वादृशो विकुर्योत यशस्वी लोकविश्रुतः। अनानिव वाढव्यो मन्ये मरणमेव तत् । यदि वामनुपश्यामि परस्य प्रियवादिनं । पृष्ठतोऽनुवजन्तं वा का मान्निईदयस्य भे। नास्मिन्जातु कुचे जातो गच्छेत् योऽन्यस्य पृष्ठतः। नवं परस्यानुचरस्तात जीवितुमर्हसि । अहं हि चत्तहदयं वेद यत् परिशाश्वतं । पूर्ध्वः पूर्वतरैः प्रोक्तं परैः परतरैरपि। शाश्वतञ्चाय्यपञ्चव प्रजापतिविनिर्मित। यो वै कचिदिहाजात. पत्तियः सत्कर्मवित् । भयात् वृत्तिं समीक्ष्यैव न नमेदिह कस्य चित् । उपदेव न नमदुद्यमो घेव पारुप । अध्यपणि भज्यत न नमतेह कस्य चिन्। मातो मत्त दव च परीयात् स महामनाः प्राह्मणेभ्यो नमेनित्यं धमायैव च सञ्चय। नियच्छनितरान् वर्णन विनिनन् सर्वदुष्कृतः । ममहायोऽसहायो वा यावन्नोव तथा भवेत। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि विदुलापुत्रानुशासने त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१३३ ॥ ॥ पुत्र उवाच ॥ कृष्णायसस्येव च ते इत्य पदयं कृत। मम मातस्त्रकरणे वीरप्रज्ञे समर्पणे। हो धत्वसमाचारो यव मामितरं यथा। नियोजयमि युद्धाय परमातेव मानया । दशं वचनं घूयात् भवती पुचमेकश। किनु ने मामपश्यन्याः पृथिव्या अपि मर्चया। किमाभरणहत्येन किम्भागेर्जीवितेन वा । मयि वा मङ्गरहिते प्रियपुत्व विशेषतः । ॥ मातोवाच ॥ मावस्या हि विदुषां तात धर्मार्थकारणत् । तावेवाभिसमीक्ष्याहसञ्जय लामचुचुदं। भमोक्ष्य क्रमोपेता मुख्यः कालाऽयमागतः । असिंथेदागते काले कार्य न प्रतिपद्यसे । असम्भावितरूपस्लमानुस करिष्यमि । तं त्वामयसमा स्पृष्टं न घूयां यदि मञ्चय। परीवात्मामाइनिसामयमहेसुकं । मनिगिहित मार्ग त्यज मूर्खनिषेवितं। अविद्या वे महत्यस्ति थामिमा मंश्रिताः मगाः। तव सात् यदिमदृत्तं तेन मेब प्रियो भवे. । धार्थगुणयुक्रेन मेतरेण कथइन । देवमामुपयुकेन मनिरापरितन च । duc. 1 • .

·भगवद्यान ॥ अथाय १३४।] । उद्योगपळ । १५५ .. १५ थो विमवनीतेन रमते पुत्रनवृणा । अनुत्यानवता चाऽपि दुविनीतेन दुर्धिया। रमते यस्तु पुत्वेण मोघं तस्य प्रनाफवं। अकुर्वन्ताहि कर्माणि कुर्वन्ता निन्दितानि च। सुख नैवेह नाऽमुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः । युद्धाय पत्तियः सृष्टः मञ्जयेह जयाय च । जयन् वा वध्यमानो वा प्राप्नोतोन्द्रमलोकती । न अनुभवने पुण्ये दिवि तत् विद्यते सुखं । यदि मित्रान् वशे कृत्वा इचियः सुखमेधते । मन्युना दह्यमानेन पुरुषेष मनखिना। नितेनेह बहुश. प्रचून प्रति जिगीषया । श्रात्मानं वा परित्यज्य गर्नु वा विनिपात्य च । श्रतोऽन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत् । इह प्राजा हि पुरुषः स्वयमप्रियमिछति । यश वन्य प्रिय लोके ध्रुवं तथाल्पमप्रिय। प्रियाभावाञ्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनं । ध्रुवञ्चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरं । ॥ पुत्र उवाच ॥ नेयं मनिस्वया वाच्या मातःपुने विशेषतः । कारुण्यमेवानुपश्य भूलेइ जडमूकबत्। मातोवाच ॥ तो मेभूयसो मन्दिर्यदेवमनुपश्यसि। चाद्य माञ्चोदयस्येतत् ममं वैचोदयामि ते। अथ त्वां पूपियामि हत्वा वै मर्वसैन्धवान्। अहं पश्यामि विजयं करन भाविनमेव ने। ॥ पुत्र उवाच ॥ अकोधस्यामहायस्य कुतः सिद्धिर्जयो मम । रत्यवस्या विदिलेतामात्ममात्मनि दारण। राज्यानावा निवृत्त मे चिदिवादिव दुष्कृतः । ईदु भवतो किचिदुपायमनुपश्यति । नन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक् प्रमूहि पृच्छते। करिय्यामि हि नत् मय यथावदनुसामन। ॥ मातोवाच ॥ पुत्र नात्माऽवमन्तव्य' पूर्वाभिरसद्धिभिः । प्रभूत्वाऽभिभवन्या भूवा नश्यन्ति चापरे। .. अमर्पणव चाप्यर्थी नारधव्याः सवानिमः । मर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता। अनित्यमिति जानन्ता न भवन्ति भवन्ति च। अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति । रेकगुख्यमनीहायामभावः कर्मषा फवं । अथ बैगुस्यमीहाया फलं भवति वा नवा । यस्य प्रागेव विदिता मार्थानामनित्यता । नुदेदृद्धिसमृद्धीस प्रतिकूले नृपात्मज । उत्यातव्यं जाग्रतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु । भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा मनतमव्यय.। मचानि पुरस्कृत्य प्राणीश्वरैः सह। माशस्य नृपतेरा द्धिर्भवति पुत्तक । अभिवर्तति लन्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः। निदर्शनान्युपायाच बन्युषणानि च । अनुदर्भितरूपोऽमि पश्यामि कुरुपौरुपं । पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहाईमि। क्रुद्धान सुन्धान परिक्षीणनवनितान् विमानितान्। स्पर्द्धिनचैव ये केचित्तान् युक्र उपधारय। रतेन व प्रकारेण महतो भेस्यसे गणन्। महावेग वोडूनो मातरिया घलाइकान् । नेपामपप्रदायो स्थाः कल्यात्यायी प्रियंवदः । ते ला मिय करियन्ति पुरोधाम्यन्ति च ध्रुवं । यदेय मधु जानीयात् सम्पर्व त्यागीवितं । नदेवारमादिगते सदिग्सगतादिव। विदिला पराक्रान्तं वो न कुस्ते यदि। मिदैनिदेदेनमन्ततस्तवियति। निर्मादादास्पदं सदा धनद्धिर्भविष्यति। धनवन्न हिमिवाणि भजन्ते चाययन्ति च । - । - ·॥ श्रीमहाभारत ॥ [भगवद्यान प० । अध्याय १३४॥ १३५ ११३६ ॥ + - स्खलितार्थ पुनस्तानि सन्यजन्ति च धान्धवा । अभ्यस्मिन्नान्यमन्ते च जुगुमन्ते च तादृशं । भचुं कृत्वा य सहाय विश्वासमुपगच्छति। तत समाव्यमेवैतत् यद्राज्यं प्राप्नुयादिति । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि विदुतापुत्चानुशासने चतुस्विगदधिकशततमोऽध्यायः ॥१३४ "मातोवाच ॥ नैव राज्ञा दर' कार्यों जातु कस्याश्चिदापदि । अथ चेदपि दोर्ण स्थानव वर्तत दोणवत् । दोण हि दृष्ट्वा राजानं सर्वमेवानुदीर्यते । राष्ट्र बनममात्याय पृथक् कुर्वन्ति से महो। शबनेके प्रपद्यन्ते प्रजहत्यपरे पुन । अन्ये तु प्रजिहीर्षन्नि ये पुरस्तादिमानिताः । य एवात्यन्तसुचदस्त एवं पर्युपासते। अभय खस्तिकामा बद्धवासा दूला इव। शोचन्तमनुशोचन्नि पतितानिक वान्धवान् । अपि ने पूजिता पूर्वमपि ते सुदा मता। ये राष्ट्रमभिमन्यन्ते राजा व्यसनमीयुष' मा दीदरस्व सहदो मा त्वां दीर्ण प्रदासियु प्रभाव पारुप बुद्धिं जिज्ञासन्या मया तव । विदधत्या समाश्यासमुक तेजो विद्धये। यद्येतत् मविजानामि यदि सम्यगनवीम्यई । शला माम्यमिवात्मानं जयायोत्तिष्ठ सञ्जय। अस्ति न कोषनिचयो महानविदितस्तव। तमई वेद नान्यस्तमुपसम्पादयामि ते । मन्ति नैकशता भूय सुदृदस्तव सञ्जय । सुखदु खसहा वीर मताही ह्यनुवर्तिन । तादृशा हि महाया व पुरुषस्य बुभ्रपत. । दर जिहोर्षत किचित् सचिवा. शत्रुकर्षण । तस्यास्लीदृशक वाक्य शुलाऽपि खन्पचेतस । नमस्खपागमत्तस्य सचिवार्थपदाचरं । ॥ पुत्त्रउवाच ॥ उदके भूरियं धार्या मत्र्तव्यं प्रवणे मया । यस्य मे भवती नेत्रो भविष्यत् भूतिदर्शिनी। अहं हि वचनं त्वत्त पश्रूषुरपरापर। किञ्चितकिञ्चित् प्रतिवदस्तष्णोमा मुहुर्मुहु । अदप्यन्नम्टतस्येव कृच्छ्रासन्धस्य बान्धवान्। उद्यच्छाम्येष शत्रूणा नियमार्थ जयाय च । । कुझ्युवाच ॥ मदन इव स क्षिप्त प्रणुन्ना वाक्यमायके । तचकार तथा संच यथावदनुशासन । दूदमुद्धर्षणं भीम तेजोवर्द्धनमुत्तमं । राजानं श्रावयेन्मन्त्री सीदन्नं शत्रुपीडितं। जयो नामेतिहासोऽय श्रोतव्यो विजिगीषुणा । मही विजयते विप्र श्रुवा गश्च मइति । इदं पुंसवनश्चैव वीराजननमेव च। अभीक्षा गर्भिणी श्रुवा ध्रुवं वीरं प्रजायते। विद्यादरं तप हर दानवरं तपसिनाबाहयाश्रिया दीप्यमानं साधुवादे च सम्मत। अर्विमन्त बन्नापेतं महाभागं महारथं । तिमन्नमनाय जेतारमपराजित। नियन्तारमसाधूना गोतारं धर्मचारिणा। ईदृशं क्षत्रिया सते वीर सत्यपराक्रमा इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि कुन्तोवाक्ये पञ्चविंशदधिकशततमोऽध्याय ॥ ९३५ ।। ॥ कुन्युवाच ।। अर्जुन केशव धूयास्तयि जाते म सुतके। उपोपविष्टा नारीभिराश्रमे परिवारिता। अथान्तरीधे वागामी दिव्यरूपमनारमा । महमाचसम कुन्ति भविष्यत्येप ते मुत । एप यति सलामे कुछन् सपान ममागतान्। भोममेनदिनीयथ नाकमुद्दतयियति । पुषस्ते पृथिवीगेता पमयास्य दिवं रपयेत् । इला कुरूंय मलामे वासुदेवमहायवान्। (१५ ·-- भगवद्यान या अध्याय १५६1] उद्योगपर्व ॥ २५७ पित्र्यमं प्रनष्टश्च पुनरयुद्धरिष्यति। भारभिः सहित श्रीमांस्तोमेधानाचरिष्यति । म भत्यसन्धो बीभत्सुः सत्यसाची यथाऽयुतः । तथा लमेव जानासि वस्वन्तदुरासदं । तथा नदन दाशाई यथा वागभ्यभाषत। धर्मवेदति वाय तथा सत्य भावयति। सञ्चापि तत्तया कृष्ण सम्वं सम्पादयिष्यसि । नाई तदभ्यस्यामि यथा वागम्यसाषत। ममो धर्माय महते धो धारयते प्रजाः। रतद्धनञ्जयो वाया नित्यााको दृकोदरः। पदर्थ चन्त्रिया सूते तस्य कालाइयमागतः। न हि वैरं समासाद्य मोदन्ति पुरुषर्षभाः। विदिता ते मदा बुद्धिर्भामस्य न प्रामाम्यति । यावदनं न कुरुते शत्रूणं शकर्षणः । सर्वधर्मविशेषज्ञ सुषां पाण्डोमंदात्मनः । धूया माधव कल्याणे कृष्ण कृष्णा पाखिनों। युतमेतन्महाभागे कुदे जाते यासिनि । पम्मे पुत्रेषु सर्वेषु यथावावमवत्तियाः। माद्रीपुत्रौ च वक्तव्या उत्रधभरतावुभौ । विक्रमेणार्खितान् भागान् वृणीतं जीविनादपि। विक्रमाधिगता प्रधाः वचधर्मेण जीवत. । मनो मनुष्यस्थ सदा मीणन्ति पुरुषोत्तम । पच वः मेवमाणाना सर्वधपचायिनी । पाचालो परयायुना को नु नत् वामईति। म राज्यहरण दुःखं द्यूते चापि पराजयः । प्रमाजन सुताना वा न मे तत् दुःखकारणं । . पत्र मा वृहती श्यामा मभायी रुदती नदा। अश्रापोत् पाषा वाचस्तन्मे दुःखतर महत्। वीधर्मिणी वरारामा वनधर्मरता सदा। नाध्यागछत्तदा नाथं चणा नाथवती मतो। तं वै हि महाबाहो मध्यस्वमता वरं । अर्जुन पुरुषव्याघ्र द्रौपद्याः पदवीधर । विदिता पि नवाव्यन्न क्रुद्धवाविव थमान्तका। भीमार्जुनी नयेतो हि देवानपि परी गति। नयोरेतदवधानं यत् मा कृष्णा सभागता । दुःसामनव यही कटुकान्यभ्यभाषत । पश्यता कुरुवीराणा तत्र संस्मारयः पुनः। पाण्डवान कुरालं पृच्छे सपुत्रान कृष्णया सह । माघ मलिनों छ्यास्तेषु भयो जनाईना परिष्टै गच्छ पन्यानं पुत्रा प्रतिप्पलय । वैशम्पायन उवा अभियान तो कृपणः छत्वा प्राभिमदनिश । निदान महाबाज विहदगतिमतः, नतो विमर्नयामास भोपादीन् कुरुपुत्वान्। भारोप्याथ रथे कसें प्रयात सात्यकिना मह। ततः प्रयाने दागाई कुरवः सङ्कता मिथः । जनस्पर्महदाय केशव परमाहुत। प्रगढा पृथिवी सना मृत्युपाशवभीष्टना ! दुर्योधनस्य बारिश्यानतदतीनि चानुवन् । मतो निर्याए नगरात् प्रयया पुरुषोत्तमः । मन्त्रयामास च तदा कर्णन मुचिरं मह । सिर्मपित्वा राधिय सम्बयादवनन्दनः । नतो जवेन महता तूर्णमनिचादयन् । ने पिवम्त इवाका दारण प्रचोदिताः । इया जम्मुमहादेगा मनामावतरंहसः। ने व्यतीत्य महावानं चि देन रवाहगाः । उर्जग्मुरुपश्यं माईधवानमावहन् । रति श्रीमहाभारते उयोगपर्वणि भगवधानसर्मणि कुन्तीदाये पर्षदधिकशततमा थापा । ११ २ ·२५८ । योमहाभारत [भगवधान प० । अध्याय १९०११३८ । - ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ कुग्यास्तु वचनं श्रुवा भीमद्रोणा महारथी । दुर्योधनमिदं वाग्यमूलतः शासनातिगं। श्रुतं ने पुरुषव्याघ्र कुन्या कृष्णस्य सन्निधौ। वाक्यमर्थवव्ययमुक्तं धयमनुत्तमं । नत् करिष्यन्ति कौन्तेया वासुदेवस्य मम्मतं । न हि ते जातु शाम्येरवृते राज्यन फौरव । शिता हि त्वया पार्था धर्मपाशसितास्तदा । सभायां द्रौपदी चैव तैश्च नन्मर्षित तव। कृतास्वं घर्जुनं प्राप्य भीमच्च कृतनिश्चयं । गाण्डीवञ्चेपुधी चैव रथश्च ध्वजमेव च। नकुल सहदेवञ्च बलवीर्यसमन्विता। सहायं वासुदेवश्च न शंस्यति युधिष्ठिरः। प्रत्यक्षन्ते महाबाहो यथा पार्थेन धीमता । विराटनगरे पूर्व सर्वे स्म युधि निर्जिता.। दानवा घोरकाणा निवातकवचा युधि। रौद्रमस्वं समादाय दग्धा वानरकेतुना। कर्णप्रस्तयश्चमे त्वचापि फवची रथी। मोरितो घोषयात्रायां पर्याप्तं तनिदर्शन। प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ भाव मि सह पाण्डवै । रमा थिवी सम्वा मृत्योर्दष्टान्तरं गता। ज्येष्ठाभ्राता धर्मशाला वत्सल सणवाक् कवि । तं गच्छ पुरुषव्या व्यपनीये किल्विषं । दृश्य वं पाण्डवेन व्यपनीतारामन । प्रशान्तधुकुटि श्रीमान् कृता शान्ति कुलस्य न । तमभ्येत्य महामात्य परिवज्य नृपात्मजं । अभिवादय राजानं यथापूर्वमरिन्दम । अभिवादयमानं वा पाणिभ्या भीमपूर्वज. प्रतिग्टहातु माहाहात् कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिर । सिंहस्कन्धोरुबाहुस्खा पत्तायतमहाभुजः। परिवजतु बाहुभ्या भीम प्रहरती वर.। कम्वुग्रीवो गुडाकेशस्ततस्त्वा पुष्करेक्षण. । अभिवादयता पार्थ कुन्तीपुचो धनञ्जय । आश्विनया नरव्याघौ रूपेणाप्रतिमा भुवि। तो च त्वा गुरुवत् प्रेम्णा पूजया प्रत्युद्दीयतां । मुञ्चन्त्वानन्दजाश्रुणि दाशाईप्रमुखा नृपा । मङ्गच्छ धाभि माई मान सन्यज्य पार्थिव । प्रशाधि पृथिवों का ततस्वं भाट भि. सह । समालिङ्ग्यच हषेण नृपा यान्नु परस्परं । अदं युद्धेन राजेन्द्र सुघदा टणु वारणं । ध्रुवं विनाशा युद्धे हिचत्रियाणा प्रदृश्यते । ज्योतीपि प्रतिकृलानि दारुणा स्टगपतिण.। उत्पाता विविधा वीर दृश्यन्ते क्षत्तनाशना.। विशेषत दहास्माकं निमित्तानि निवेशने । उल्काािई प्रदीप्ताभिबाध्यते पृतना तव । वाइमान्यप्रदष्टानि रुदन्तीव विशाम्पते । ग्टधास्ते पर्युपासने सैन्यानि च ममन्तत । नगरं न यथा पूर्व तया रागनिवेशनं ! भिवायाभिवमिषा दीप्ता भवन्ति वैदिधं । कुरु वाक्यं पितुभीतरमाकच हितपिणः । त्वय्यायत्ती महावाही न चेत् करिष्यसि वय मुददामरिकर्षण । तस्यमे वाहिनों दृष्ट भीमस्य च मानादं मदत. समिणो रणे । श्रुत्वा स्मनासि मे वार चयतदपसय्यन्ने वयो मम भविष्यति । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्याना ॥ वैपायन उवाच ॥ एवमुकम्नु विमनास्तिय्यः एकच ·भगवद्यान प. अध्याय १३८।१३।। । उद्योगपर्व॥ - 3.t ०१. तं वै विमनमं दृष्ट्वा मम्प्रेक्ष्यान्योन्यमन्तिकात् । पुनरेवोत्तरं वाक्यमुक्ररन्तो नरर्षभौ। " भीम उवाच ॥ शपुमनस्यञ्च ब्रह्मण्यं सत्यवादिनं । प्रतियोस्सामहे पार्थमतो दुःखतरं नु कि। ॥द्राण उवाच ॥ अश्वत्थानि यया पुत्रे भूयो मम धनञ्चयो बहुनानः परो राजन् मन्नतिय कपिध्वजे। तञ्च पुत्चात् प्रियतम प्रतियोत्स्ये धनत्रयं । हाधर्ममनुष्ठाय धिगस्त वत्तजीविका। यस्य नाके ममी नास्ति कशिदन्या धनुर्द्धरः । मत्प्रसादात् स बीभत्सुः श्रेयानन्यर्धनुर्द्धरः। मिश्रध्रुक् दुष्टभावय नास्तिकोऽयानृनुः गठः। न मत्सु लभते पूजा यजे मूर्ख इवागतः । वार्यमाणाऽपि पापेभ्यः पापात्मा पापमिछति। चोदमानोऽपि पापेन उभात्मा शुभमिच्छति। मिथ्यापचरिना देने वर्तमाना झनुप्रिये । अहितत्वाय कन्यन्ते दोषा भरतसत्तम ।' वमुकः कुरुदैन मया च विदुरेण च। वासुदेवेन च तया श्रेया नेवाभिपद्यसे । अस्ति मे वनमित्येव महमा बतितीर्पमि। सग्राहनामकरंगनावेग वार्णवं । वाम एव यथा स्य प्राण्यानोऽद्य मन्यसे । सनं त्यकामिव प्राप्य लोभात यौधिष्ठिरों श्रियं । द्रौपदीमहित पाथ मायुधधादभिती वनस्यमपि राज्यस्यः पाण्डवं को विजेष्यति । निदेगे यम्य राजानः सचे तिठन्ति किराः। तमनविनमासाद्य धर्मराजो व्यराजत । कुवेरसदनं प्राप्य ततो रवान्यवाप्य छ । स्फीतमाक्रम्य ते राष्ट्र राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः। दत्त इतमधीतञ्च ब्राह्मणस्तर्पिता धन. । श्रावधोगतमायुश कृतकृत्या हिविद्धि नौ। न्वन्तु हित्वा सुखं राज्य मित्राणि च धनानि च। वियह पाण्डये. कृत्वा महासनमास्यसि । द्रौपदी यस्य चामास्ते विजयं सत्यवादिनी। तपोधोरनता देवी कथं जेव्यमि पापड्वं । मन्त्री जनाईनो यस्य भ्राता यस्य धनञ्जयः। मर्चभत्रमतां ग्रेडः कथं जेष्यसि पाण्डवं । महाया ब्राह्मणा यम्य तिमन्तो जितेन्द्रियाः। तमुपतपमं वीरं कयं जेष्यसि पाए। पुनरुताच्च वक्ष्यामि यत् कार्य तिमिच्छता। सुदा मनमानेषु महमु व्यसनावे। अदं युद्धेन नौरः साम्य लं कुरुष्र्यो मागमः समुनामात्य. सबनय परामवं। ॥रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भीमद्रोणवाक्येऽष्टाविंशदधिकशततमाऽध्याय,॥१३८ । ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ राजपुत्र परिहतस्तयाऽमात्यय मञ्चय । उपाराय रथे कर्ण नियातो मधुसूदनः । किमनवीदमेयात्मा राधेयं परबोरहा। कानि सान्त्वानि गोविन्दः सतपुले प्रयुकगन् । उपन् मेघानः काले कृपणः कर्णमथावगैत्। मदु वा यदि वा तीत्य तन्ममाचच मन्त्रय । ॥ सत्रय उवाच ॥ भानुपूयेश व्याक्यानि तीनानि चम्मति च। प्रियाणि धर्मयुकानि मत्यानि च हितानि ।। उदयपहनीयानि राधेय मधुसूदनः। यान्त्रीदमेयात्मा नानि मे द भारत। ॥ वासुदेव उवाच ॥ उपामितास्ते राधेय वानरावेदपारगाः । तत्वार्थ परिदृष्टाय निश्तेनानुस्यया। खमेर कर्ण जानामि वेदेवादान् सनातनान् । दमेव धर्मस्ले समेत परिनिहित । फानीनर महाज्य कन्यायां पयायती वाढारं पितरं तम्य प्राडामासचिो जनाः। t .... .

·॥श्रीमहाभारत [भगवधान प. अध्याय १३८।१४ ०१५ BOL सोऽसि कर्ण तथा जातः पाण्डो: पुत्रोऽसि धर्मतः। निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामेहि राजा भविष्यति । पिटपते पते पार्था भावपक्षे च वृष्णयः । दो पचावमिजानीहि त्वमेता पुरुषर्षभ। भया सार्द्धमिता यातमद्य लो तात पाण्डवाः । अभिजानन्तु कौन्तेयं पूर्वजातं युधिष्ठिरात्। पादौ नव ग्रहीय्यन्ति भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः । द्रौपदेयास्तथा पर मौभद्रद्यापराजितः । राजानो राजपुत्चाच पाण्डवार्थ ममागताः। पादा नव ग्रहीष्यन्ति मर्च चान्धककृष्णय। हिरण्मयांय ते कुम्मावाजतान् पार्थिवांस्तथा। ओषध्या मोजानि सर्वरबानि वोरुधः । राजन्या राजकन्याश्चाप्यानयन्त्वाभिषेचनं । षष्ठे लाञ्च तथा काले द्रौपद्युपगमिष्यति । अनि जुहोतु वैधीभ्यः संशितात्मा द्विजोत्तमः। अद्य सामभिषिचन्नु चातुर्वैचा विजातयः । पुरोहितः पाण्डवानां ब्रह्मकर्मण्यवस्थितः। तथैव धातरः पञ्च पाण्डवाः पुरुषर्षभाः। द्रौपदेयास्तथा पञ्च पाञ्चालायदयस्तथा। अञ्चत्वाऽभिषेक्ष्यामि राजानं पृथिवीपति। युवराजतु ने राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। ग्टहोला व्यजनं श्वेतं धर्मात्मा संगितमतः । उपान्बारोहतु रथ कुन्तीपुत्ता युधिष्ठिरः। छत्रञ्च ने महाश्वेतं भीमसेनो महाबलः । अमिषितस्य कौन्तेयो धारयिष्यति मूर्द्धनि । किविणशतनिधीपं वैयाघ्रपरिवारणं । रथं श्वेतहयैर्युक्तमजुना वाहयिष्यनि। अभिमन्युश्च ने नित्यं प्रत्यासन्नो भविष्यति। नकुलः सहदेवय द्रौपदेयाश्च पञ्च ये। पाञ्चालायानुयास्यन्ति शिखण्डी च महारथः। अडच वाऽनुयास्यामि मधे चान्धककृष्णयः। दाशाहा: परिवारास्ते दशार्णव विशाम्पते। भुडन्य राज्य महाबाहो बादभिः सह पाण्डवैः । जमिश्च संयुको मङ्गश्च पृथंगविधैः । पुरोगमाय ते सन्तु द्रविडा: मह कुन्तः। अधास्तालचरायैव चुचुपा रेणुपास्तथा। स्तुवन्नु लाथ बइभिः स्तुतिभिः सूतमागधाः । विजयं वसुषेणस्य घोषयन्तुच पाण्डवाः। मलं परितः पार्थनवचैरिव चन्द्रमाः । प्रमाधि राज्य कौन्तेय कुन्तीच प्रतिनन्दय। मिमाणि ते महष्यन्तु व्यथन्तु रिपवस्तया। साधापञ्चैवतेऽद्यास्तु धादभिः सह पाण्डवैः । रतियोमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यामपर्वणि भगवदाक्ये रकानचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३८ । ॥ कर्ण उवाच ॥ असंशयं सौहदान्भे प्रणयाचाथ केशव सख्येन चैत्र वाणे श्रेयस्कामतयैव च। सर्वधैवाभिशानामि पाण्डः पुचोऽस्मि धर्मतः। निग्रहाद्धर्मशास्त्राणं यथा वं छप्प मन्यसे । पन्या गर्भ समाधत्त भास्कराम्मा जनाईन । प्रादित्यवचनाचैव जातं मी मा व्यसनयत् । मोऽस्मि घण तथा जातः पाण्डोः पुत्रोऽस्मि धर्मतः । कुन्या लहमपाकीणों यथा न कुमचं तथा। सतो हिमामधिरयो दृष्ट्वाभ्यनयत् सहान् । राधायायव मा प्रादात् मौहाहान्मधुसूदन । महिाव राधायाः पद्य धीरमवानरत् । मा में मूत्र पुरीपञ्च प्रतिजग्राह माधव । मस्याः पिण्यपयनं कुर्यादरमदिधः कथ। धर्मविद्धर्ममास्वाण अवणे सततं रतः। नया मामभिगानाति सप्तराधिरपः सत। पितरचाभिगानामि तमहं सहिदात् सदा। JOIL ·भगवद्यान अध्याय १४.!] ६ उद्योगपर्व - . । सहि मे नातकर्मादि कारयामास माधव शास्त्रदृष्टेन विधिना पुत्रप्रीत्या जनार्दन । नाम वै वसपेणेति कारयामास वै द्विजे । भाायाढा मम प्राप्ते यौवने तत्परियधात्। नासु पुचाय पौत्ताच मम जाता जनाईन । तासु मे पदयं छष्ण सनातं कामवन्धनं । न पृथिव्या सकचया न सुवर्णस्य राधिभि । हर्षात् भयाश गोविन्द मिथ्या कत्तु नदुत्महे । तराप्रकुले कृष्ण दुयोधनसमाश्रयात् । मया त्रयोदश ममा भुक्तं राज्यमकण्टक । दएच बहुभिर्य सह सतर्मयाऽसकृत् । आवाहाय विवाहाय महसूतैर्मया कृता । माक्ष कृष्ण समासाद्य कृत शवसमुद्यमः । दुबाधनेन वाय वियहथापि पाण्डवे। तस्माद्रणे देरथे मी प्रत्युद्यातारमयुत । कृतवान् परमं कृष्ण प्रतीपं सव्यसाचिनः। वधाइन्धानयादाऽपि लोभादापि जनाईन । अनृतं नोत्म कर्जुधार्तराष्ट्रस्य धीमत । पदि वाद्य न गच्छेय दैरथं सव्यसाचिना । अकोर्ति स्यादृषीकेश मम पार्थस्य चोभयो । असंभय हिताथाय ब्रूयास्वं मधुसूदन । सर्वच पाण्डवा कुर्यस्वदमिलान मंशयः । मन्त्रस्य नियम कुर्यास्वमत्र मधुसूदन । एतदत्र हित मन्ये सर्व यादवनन्दन। यदि मानाति मां राजाधात्मा सयतेन्द्रिय । कुन्या प्रथम पुत्रं न स राज्य पर्धियति। प्राप्य चापि महट्राज्यं तदहं मधुसूदन । खोतं दुर्योधनायव सम्प्रदद्यामरिन्दम। सरव राजा धर्मात्मा माश्यतोऽस्तु युधिष्ठिर । नेता यस्य पोकेश योद्धा यय धनश्रयः । थिवी तस्य राष्ट्रञ्च यस्य भीमो महारथ । नकुल सहदेवय द्रौपदेयाय माधः । धृष्टद्युबय पाश्चात्य सात्यकिय महारथ । उत्तमोजा युधामन्यु सत्यधमा च मौमकि । वैद्यय चेकितानय भिखण्डी चापराजित.। इन्द्रगोपकवाय केकया भातरस्तथा। इन्द्रायुधमवर्णय कुन्तिभाजो महामना' । मातुनो भीमसेनस्य श्येनजिय महारथा। मक्ष पुत्वो विराटस्य निधिस्वच जनार्दन । महानयं कृष्ण छत वाचस्य समुदामयः । राज्य प्राप्तमिदं दीप्तं मथितं मर्वराजस । धार्नगठस्य पार्णेय मलयतो भवियति । अस्य यशस्य वेत्ता व भविष्यमि जनाईन। प्राध्वर्यक्ष कृष्ण तावम्मिन् भविश्यति । होता पाच बीभत्सु' मषद कपिध्वन । गाण्डीव सुक् नया चायं कार्य पुमा भविष्यति । ऐन पामुपत प्रान स्यूसाकर्णध माधव । मन्त्रास्तव भवियन्नि भयुका' सत्यमादिना । अनुयातय पितरमधिको वा पराक्रम । गीतं स्तोत्र १ माभद्रः सम्यक् तव भविष्यति । पहाताऽध पुनर्रम प्रस्ताता समहावतः । दिनदन मनग्याघी नागानोकान्नछद्रणे । स चैव तत्र धर्मात्मा भयाजा युधिष्ठिर । अपहोमेय संयुको महत्व कापियति । महमदा ममुरजा भर्दश्च मधुसूदन । उत्कृष्ट मिहनदय समयमा वियति । मान महदेवय माद्रीयुत्तो याखिना। मामिरती महापौदी मम्द तब करिष्यत'। सम्मापदणा गदिन्द विमला रथपाया पूपा समुपदन्यन्त ममिम्मो बनाईन । २ प ·रदर ॥ श्रीमहाभारत [भगवद्यान पा अध्याय २४०१९४१ । - 20. कर्णिनालीकनाराचा पत्सदन्तापटहणाः । नामराः मोमकलमाः पवित्राणि धपि च । अभयाऽत्र कपालानि पुरोडामा शिरांसि च । हविस्तु रुधिरं छपण नस्मिन् यज्ञभविष्यति । भाः परिधयशव शनयो विमला गदाः। सदस्या ट्रोएशियाय कृपय च शरदतः। पवोऽत्र परितामा मुक्ता गाण्डीवधन्वना। महारथप्रयुताय द्रोणद्राणिप्रचोदिताः। प्रतिप्रास्यानिक कर्म मात्यकिस्तु करिष्यति। दीवितो धार्तराऽत्र पन्नो चास्य महाचमूः। घटोत्कचोऽत्र शामित्रं करिष्यति महाबलः । अतिरात्र महाबाहो वितते यज्ञकर्मणि । दक्षिणा त्वस्य यज्ञस्य घरधुध. प्रतापवान्। वैतानिके कर्ममुखे जातो यः शपण पावकात् । यदअवमहं कृष्ण कटुकानि म पाण्डवान्। प्रियार्थं धार्तराष्ट्रस्य तेन तप्ये झकर्मणा। यदा द्रक्ष्यसि मा कृष्ण निहतं सव्यसाचिना। पुनयितिस्तदा चाय यज्ञस्याथ भविष्यति। दुःशासनस्य रुधिरं यदा पास्यति पाण्डः । शानई नईनः सम्यक् तदा सत्यं भविष्यति । यदा द्रोणञ्च भीमञ्च पाञ्चाल्या पातयिष्यतः । तदा यज्ञावधानन्नत् भविथति जनाईन । दुर्योधनं यदा हन्ता भीमसेनेो महावनः । तदा समास्यो यज्ञो धात्तराष्ट्रस्य माधव । घुपाथ प्रस्नुपाक्षेत्र धृतराष्ट्रस्य मङ्गताः । इतेश्वरा नरपुत्ता हानायाय केशव । रुदयः सह गान्धाया न्यटकुरराकुचे । म यजेऽस्मिन्नरमयो भविष्यति जनाईन । विद्यारद्धा वयारद्धाः पचियाः पत्रियर्षभ । वृथा मृत्यु न कुरिस्वत्कृते मधुसूदन। शस्त्रेण निधर्म गयन सम्रद्धं धत्तमण्डल । कुरुक्षेवे पुण्यतमे त्रैलोक्यस्यापि केशव । यदष पुण्डरीकाच विधत्व पदभोसितं । यया फार्थन वार्णेय क्षत्रं स्वर्गमवाप्नुयात् । पावत् स्यास्यन्ति गिरयः मरितय जनाईन । तावत् कीर्सिभवः मन्दः शाश्वतोऽयं भविष्यति। माधणाः कथयियन्ति महाभारतमाहवं । समागमेपु वार्णय चियाणं यशोधनं । समुपानय कौग्नेयं युद्धाय मम फेयव । मन्यमवरण फर्भनित्यने परन्तप । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवधानपर्वणि कर्णवाक्ये चत्वारिंगदधिकशततमोऽध्यायः ॥ ९४० ॥ ॥ मभय उवाच ॥ कर्णस्य वचनं शुमा केशर. परयौरहा । उवाच प्रमग वाक्यं मितपूगिर्द यथा । भगवानुवाच ॥ अपि वा मतभेत् कर्ण राज्यउगमापपादनं । मया दत्तहिथिों म प्रगामितमियामि। ध्रुवो जयः पाण्डवानामितीदं न संशय' करन विद्यतेऽव । जयध्वयो दृश्यते पाण्डवस्थ समुश्रितो वानरफेतुझ्यः । दिया माया वित्तिा भामम ममुनिता स्तमकामाः। दिव्यानि भूतानि जयावहामि हायन्ति पात्र भयान 1 IEL . कानि। नमन नागपतिभ्य उई नियंगयोगममाषरूपः । चौमान धनः कर्य धमप्रथस्य समुश्रितः पावस्तुण्यपः। पदा द्रथमि भामे श्वेता रणपारथिं ऐद्रमख विशुभाणमुझे पायनिमारते। गाऔरण र निधीपं विभिनमिगम: । नागदा मविता घेता न लतं दापरं गए। पदादापि सामे कुन्तीपुर पुधिष्टिर। अपहोमपमायु खारपा महापर।

·भगवधान प. अध्याय १४१ । १४२1] ॥ उद्योगपर्व । श्रादित्यमित्र दुर्द्ध तपन्नं मबुजाहिनी । न तदा भविता चेता न कृतं दापरं न च। यदा द्रक्ष्यमि सङ्गामे भीममेनं महाबलं दु शासनस्य रुधिरं पोवा नृत्यन्तमाहवे। प्रभित्रमिव मातङ्गं प्रतिदिरदधातिनं । न तदाभवति चेता न कृतं दापरंम च । पदा द्रक्ष्यमि मङ्गामे द्रोणं गान्तनवं रूपं । सुयोधनच राजानं मैन्धश्च जयद्रथ । युद्धायापततस्वर्ण वारितान् सव्यसाचिना । न तदा भवति चेता न कृतं दापरं न च। यदा द्रक्ष्यामि मनामे माद्रीपुत्ता महायची । वाहिनी धार्तराष्ट्राणां शोभयन्ती गजावित्रा विगाढे गतसम्पाते परवीररथारजा। न तदा भविता चेता न कृतं दापरं न च । घूयाः कर्ण इतो गत्वा द्रोणं शान्तनवं कृपं । म्याऽयं वर्तते मामः सुमापयवसेन्धनः । सीपधिवनस्पीत. फलवानल्पमतिकः । निष्पको रसपत्तोयो नात्युष्णः मिमिरः सुख । सप्तमाघापि दिवसादमावास्या भविष्यति । मलामो युज्यता तस्यां तानाः प्रकदेवता । सथा राजो देः सयान् ये युद्धायाभ्युपागताः। यदो मनोषितं तदै मय सम्पादयाम्यहं । राजानो राजपुत्चाय दुर्योधनवशानुगाः। प्राप्य शस्त्रेण निधनं प्रास्यन्ति गतिमुत्तमी। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भगवद्वाक्ये रकेचवारिभदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ केशवस्य तु तदाक्यं कर्णः श्रुत्वा हित शर्मा अप्रबोदभिर्मपूज्य चणं तं मधुसूदन। जानन्मा कि महावाहा समाइयितमिच्छमि । योऽयं पृथियाः कायन विनायः समुपस्थितः । मिमित्तं तच प्रकुनिरहं दुगासनस्तया। दुयोधनय नृपतिधृतराष्ट्रमतोऽभवत् । असंयमिदं कृष्ण महाद्धमुपस्थितं । पाण्डवाना कुरुशव घोरं रुधिरकइमं । रागानो राजपुत्राय दुर्योधनासानुगाः। रणे यस्वामिना दग्धः मास्यन्ति यमसादनं । खना हि बहवो घोरा दृश्यन्ते मधुसइन। निमित्तानि च धाराशियोत्पाता: मुदारुणः। पराजय धाराष्ट्रे विजयश्च युधिष्ठिरे । शंसन्न इति वाय विविश रोमहर्पणाः। प्राजापत्यं हि नवं ग्रहस्तोष्ण महाद्युतिः । शनेयरः पीडयति पीडयन् प्राणिनोऽधिकं । 'सत्या पाझारको वक्र व्यठाया मधुसूदन। अनुराधा प्रार्थयते मैत्रं समय त्रिव। मन महनयं कृष्ण कुरूणां ममुपस्थितं । विभेपेरा हिवार्णय चिचा पोडयने ग्रहः । सोमस्य समस्याहत राजरकमुपैति चा दिवयेकाः पतन्यताः मनिपाताः सकम्पमाः । निएनन्ति च मातङ्गा मुघल्पभूणि वागिनः । पानीयं परमधापि माभिनन्दन्ति माधव । प्रादुर्भतेषु चतेषु भयमाहरुपस्थित। निमित्त महायाहोदारुणं प्राणिनागनं । अप भुके पुरीपक्ष प्रभुतमि दृश्यते । वाजिनी वारणानाच मनुष्याचाच केव। धाराडेषु मन्येषु सर्वेषु मधुउदन। पगमास्य नसिमिति प्राइमनोपिका प्रारं वाहन छपण पण्डवामा प्रचक्षते । प्रदक्षिणा मगादेव नयी नयदर । अपपया मृगाः स धारास फेवावाषयापारीरिपसात्परामान। । BEIL ·२६४ ॥ श्रीमहाभारत (भगवधान पायथ्याप १४२॥ . १ मयूराः पुष्पशकुना ईससारमधामकाः । जोपनीविकमायाप्यनुगामि पाण्डवाग! भाः कदा यका श्वना यातुधामाथा का: । मशिकाणय माता अनुधावति कारवान् । धार्तराष्ट्रस्य अन्येषु भेरीका नाति मिखमः। अमाहताः पाण्डवानां मदन्ति पटहा किल। पदपानाय नईन्ति थथा गोषभास्तथा। धाराष्ट्रस्य मन्येषु मत् पराभवनाएं। मासशोणितवर्षश्च दृष्टं देवेन माधवा तथा गन्धर्वनगरंभानुमत्समुपस्थितं । सप्राकारं मपरिख सवप्रचारतारण । छष्णय परिपस्तत्र भानुमाश्त्य तिष्ठति । उदयास्तमने मध्ये वेदयन्ती महदयं । एकपक्षाविचरणा नर्दन्तो घोरदर्शन । परिणे व्यजन् धारं तापराभवलक्षणं । भिवा च वागने घारं तत् पराभवचक्षणं । कृष्णग्रीवाय शकुमा रक्तपादा भयानका:। सन्ध्यामभिमुखा यान्ति तत् पराभवलवणे । बामणान् मथमं देटि शुरूंय मधुसदमा मस्याम् मालमतयापि तत् पराभवलक्षणं पूवादिलोहिताकारा मस्तवर्ण च दक्षिणा । त्रामपावमनोकामा पधिमा मधुसूदन। प्रदीप्ताश्च दिशः सा धार्तराष्ट्रस्य माधव । महजय वेदयन्ति तस्मिन्नुत्पानदर्शने । सहसपादं मामादं खतरन्ते हम युधिष्ठिरः। अधिरोहन्मयादृष्टः मधादभिरच्युत । श्वेतोपोषाय दृश्यन्त मध्ये ते वै सुवाससः। शासनानि च राधाणि सर्वेषामुपलक्षये। तव चापि मया कृष्ण स्वप्नान्ते रुधिराविला । अन्त्रण थियो दृष्टा परिविता जनाईन । अस्थिसञ्चयमारूढशामितीजा युधिष्ठिरः। सुवर्णपायां सटा भुक्तवान् घृतपायस । युधिष्ठिरो मया दृष्टो यसमानो वसुन्धरा । बया दत्तामिमा व्यता भोक्ष्यते स वसुन्धरा । उधपर्वतमारूढो भीमकमा एकोदरः । गदापाणिर्नरव्याघ्रो ग्रमन्निव महोमिमी। चययिष्यति नः मवान् म सुव्यक्तं महारणे । विदितं मे षीकेश यती धर्मस्ततो जयः। पाण्डुरं गजमारूढी गाण्डीवो म धनञ्जय । लया सद्धि पोकेम थिया परमया ज्वलन्। यूयं मवान् वधियध्वं तव मे नास्ति संशयः। पार्थिवान् समरे ष्ण दुर्योधनपुरोगमान् । नकुलः सहदेवश्च सात्यकिय महारथः । उक्रकेयूरकण्ठवाः शतमाल्याम्बराहताः। अधिरूढा नरव्याघ्रा मरवाहनमुत्तमं । चय रते मया दृष्टाः पाण्डुरछचवामम । येतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते चय रते जनाईन। धार्तराष्ट्रपु मैन्येषु तान् विजानीहि केभव। अश्वत्थामा रुपश्चैव कृतवमा च मालत.। रत्तोष्णीपाय दृश्यने मर्चे माधव पार्थिवा.। राष्ट्रप्रयुक्तमारूढी भीमद्रोणा महारथा। मया मादै महाबाहो धार्तराष्ट्रेण वा विभी। अगस्यमास्ताच दिशं प्रयाला. स जमाईन । अचिरणव कालेन प्रास्यामा यमसादनं। श्रधान्य च राजानो यच तचमण्डतं । गायोवानि प्रवेच्याम इति मे नास्ति संग्रय । । कृष्ण उवाच ॥ उपस्थित विनामयं नूनमद्य वसुन्धरा। यथा हि मे वच' कर्ण मापैति दयं तव। भन्मेषां नात भूतानां विनामे प्रत्युपस्थिते । अनया मयमामी दयानापसर्पति ।

·भगयद्यान ८० अध्याय १४२।१४३1] ॥ उद्योगपर्व ॥ tm - 10. ॥ कर्ण उवाच ॥ अपिलां कृष्ण पश्याम जीवन्ता ऽस्मान्महारणात् । समुत्ताण महाबाहो वीरपत्रविनामनात् । अथ वा सनमः छष्ण स्वर्गे नो भविता ध्रुवं । तवेदानी समय्यामः पुन. मार्द्ध वयाऽनघ। ॥ समय उवाच ॥ इत्युझा माधवं कर्णः परिवन्य च पीडित । विसर्जितः केशवेन रथोपवादवातरत्। ततः स्वरथमास्याय जाम्बूनदविभूषितं । महास्माभित्रिवष्टते राधेया दोनमानसः । नतः शीघ्रतरं प्रायात् केशवः सहसात्यकि । पुनरुचारयन् वाणे याहि या होति सारथिं । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि कृष्णकर्ण संवादे विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ ९४२॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ असिद्धानुनये ऋष्पे कुरुभ्यः पाण्डवान् गते । अभिगम्य पृथा शत्ता भने: शोचविधानवीत् । जानामि मे जीवपुचि भावं नित्यमविग्रहे । क्रोयता न च ग्टहीते वचनं मे सुयोधन. उपपन्ना धसी राजा चेदिपाश्चालकैकयैः । भीमार्जुनाभ्या कृष्णेन युयुधानयमैरपि। उपसव्ये निविटाऽपि धर्ममेव युधिष्ठिरः। काश्ते ज्ञातिसौहााइलवान् दुर्व्यला यथा । राजा तु धृतराष्ट्रोऽयं वयादृद्धा न भाम्यति । मत्तः पुत्तमदैनैव विधर्म पथि वर्तते। जयद्रथस्य कर्णस्य तथा दुःशासनस्य च । सौवलस्यच दुर्बुया गिथा भेदः प्रपत्स्यते । अधर्मेण हि धर्मिठे कृतं वैकार्यमोदृशं । येषां तेषामयं धर्मः सानुबन्धा भवियति । ह्रियमाणे बनाम् कुरुभिः को न संञ्चरेत् । अमावा केशवे याते ममुद्याक्ष्यन्ति पाण्डवाः । ततः कुरूणामनयो भविता वीरनाशनः। चिन्तयन्त्र त निद्रामइ.सु च निशामु च । श्रुत्वा तु कुन्ती नदायमर्थकामेन भाषितं । मा निःश्वसन्ती दुःखाती मनमा विममर्ष है। धिगस्वर्थ यन्तेऽयं महान् ज्ञानिवधः कृतः । वय॑ते सुध्दाश्चैव.युद्धेऽस्मिन् वै पराभवः । पाण्डवावेदिपाश्चाता यादवाय समागताः । भारतः सह योतयन्ति किन्नु दुःसमतः परं। परये दोष ध्रुवं युद्धे नयाऽयुद्ध पराभव। अधनस्य मृत यो न हि ज्ञातिच्या जयः । इति मे चिन्तयन्या वैदि दुःख प्रवर्तते। पितामहः मान्तनव प्राचार्यच युधापतिः । कर्णश्य धार्तराष्ट्रार्थ वर्द्धयन्ति भयं मम । नाचार्यः कामयान् पिथैद्राणे युध्येत नातुचित् । पाण्डवपु कयं हाई कुयांचं च पितामहः। अयत्वेको वृथारधाराष्ट्रम्य दुर्मः। मोहानुवर्ती पततं पापो देष्टि च पाण्डवान् । महत्यनये निबन्धी वनवास विशेषतः । कर्ण: सदा पाण्डवानां तन्मे दहति सम्प्रति। आम वध कर्णस्य मनोऽहं पाण्डवान् प्रति। प्रभादयितुमासाय दर्शयन्ती यथातथे । पितो भगान् यत्र दुभासा मे वरं ददो। श्राझानं मन्नभयुक्तं वसन्याः पिटमनि । माऽहमन्तःपुरे राधः कुन्तिभोजपुरस्कता। चिन्तयन्तो याविध पदयेन विदुयता । बलावउच्च मन्या मागण्स्य च वाम्पनं । स्वीभावादानभावाच चिम्तयन्ती पुनपुनः । धाव्या विश्रधया गुहा भयोजनता तदा। दोष परिहरनो पितुशारिव्यररिण। कयन्तु मुझ मे न्यानापरापती कथं । भवेयमिति मधिन्य मानणं तं नमस्य च । कोबदनातु तं चया मालिकादपरन्तदा। १८ । - २ ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [भगवधान पअिथाय९४९।१४४१९४५ . 14. . - कन्या मती देवमर्फमामादयमहन्नातः। योऽसो कानोमगी मे पुषवपरिरचितः। करमान्न कुर्यादचनं पथ्यं भ्राट हितं नथा। रति कुन्ती विनिथित्य कार्यनिययमुसमं। कार्यार्थमभिनिथिस्य यया भागीरथी प्रति। आत्म गम्य नतम्तम्य पणिनः मत्यमग्निः । गङ्गातीरे पृथाऽीपीदेदाध्ययननिखनं । प्राइसम्योर्मयाह मा पथ्यतिष्ठत पृष्ठतः। भयावसान कार्यार्थ प्रतीचन्नी तपखिनी। अतिष्ठत् सूर्ययतापाती कर्णस्वात्तरवामि । करव्यपनी वाणेयो पद्ममालेव थती। आपृष्ठतापाजता म परिवृत्य यतमतः । दृष्ट्वा कुन्तीमुपातिठदभिवाद्य शताअतिः। यथान्यायं महातेजा मानो धर्मभृतां वरः । उतमयन् प्रणत: माह कुन्तों वैकर्त्तनो हप:।. इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्चणि कुन्तोकर्णसमागमे विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ।। । कर्ण उवाच ॥ राधेयोऽहमाधिरथिः कर्णस्वामभिवादये । प्राना किमयं भवतो ग्रूहि किं करवाणि ते । । कुन्युवाच ॥ कौन्तेयस्वं न राधेयो न तवाधिरथः पिता। नासि सूतकुले जातः कर्णेतदिद्धि मे वचः । कानीनस्वं मया जात. पूर्वजःकुक्षिणा धृतः । कुन्तिराजस्य भवने जातस्वमसि पुचक । प्रकाशकी तपनो योऽयं देवो विरोचनः । श्रजीजनत् त्वां मय्येष कर्ण शस्त्रभृतां वरं । कुण्डली बद्धकवचा देवगर्भः श्रियात' । जातस्त्वममि दुर्द्धषों मया पुच पितुरी है। सत्वं भावनसम्बुध्य मोहाद्यदुपसेवसे । धार्तराष्ट्रं न तद्युतं त्वयि पुत्र विशेषतः । रतद्धर्मफल पुत्र नराणां धर्मनिश्चये। यत्तुप्यन्यस्य पितरा माता चाप्येकदर्भिनी। अर्जुनेनार्जिता पूर्वाना लोभादसाधुभिः । प्राच्छिद्य धार्तराष्ट्रेिभ्या भुड्ड्व यौधिष्ठिरी श्रिया अद्य पश्यन्तु कुरव. कार्जुनसमागम। सौमात्रेण समालत्य संनमन्तामसाधवः । कर्णार्जुना वैभवेता यथा रामजनार्दनी । असायं किन्नु लोके स्थात् युवयोः महितात्मनाः । कर्ण गाभिष्यसे नूनं पञ्चभिर्धादभितः । दैवै परिहता ब्रह्मा वेद्यामिव महावरे। उपपत्रो गुणैः मय: ज्येष्ठः श्रेष्ठेषु बन्धुषु। सूतपुत्रेति मा शब्द. पार्थस्वमसि वीर्यवान् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि कुन्तीकर्णसमागमे चतुश्चत्वारिंशदधिशततमोऽध्यायः ॥ १४४ ॥ आवशम्पायन उवाच ॥ नतः सूर्यानिश्चरितां कर्ण, शुश्राव भारती। दुरत्ययां प्रणयिनी पितृवत् भास्कररितां । सत्यमा पृथा वाक्य कप मावचः कुरु । श्रेयस्ते स्थानरव्याघ्र सधमाचरतस्तथा। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुक्कस्य मात्रा च स्वयं पिया च भानुना। चचाल नैव कर्मस्य मति: मत्यधृतस्तदा । ॥ कर्ण उवाच॥ न चैतत् श्रद्धधे वाक्यं पत्तिये भापितं वया। धर्मदारं ममैतत् स्थानियोगकरणं नव । अकरोन्मयि यत् पायं भवती सुमहात्यया अपाकीणोऽस्मि यन्मातस्तद्यकीर्तिनाभन । अचेत् चिया जातो न प्राप्तः चत्वसक्रियो। लत्कृते किन्नु पापीयः शत्रुः कुन्ममाहित। कियाकाले वाममहत्या समिम ममाहीनसंस्कारसमयमद्य मा समचूचुदः। नवै मम हित पूर्व मायक्वेष्टितं त्वया । सा मी सम्बोधयस्यद्य केवचात्महितैषिणो। + ·भगवधान अध्याय १४५ १४६।] ॥ उद्योगपर्व ५ M 1284 कृष्णेन सहितात् को वैन व्यथेत धनध्यात्। कोऽध भीतं न मा विद्यात् पार्थानां ममितिंगत। अधाता विदिनः पूर्व युद्धकाले प्रकाशितः । पाण्डवान् यदि गच्छामि कि मा तत्रं वदिष्यति । मनकाम: संविभक्तः पूजितय यथासुखं । अई वैधात्तराष्ट्राणां कुर्यां तदफचं कथ उपनद्य परैवैर ये मी नित्यमुपासते। नमस्कुर्वन्ति च सदा वसवो वासवं यथा । मम प्राणेन ये अचून शनाः प्रनिममामितुं । मन्यन्ते ते कथं तेषामहं छिन्द्यां मनोरथ । मया सेवेन महामं नितीनि दुरत्ययं। अमारे पारकामा ये त्यजेयं नानई कथं। अयं हि काल: सम्पाप्तो धार्तराष्ट्रोपजीविना । निष्टयं मया तब प्राणनपरिरचना। छताथा: सुमृता ये हि सत्यकाने झुपस्थिते। श्रनवेक्ष्य कृतं पापा विकुर्वन्यनवस्थिताः। राजकिल्लिषिणां तेषा भईपिण्डापहारिण। नैवायं न परो लोको विद्यते पापकर्मणा। धृतराष्ट्रस्य पुत्राणाम यास्यामि ते सुतैः । वलञ्च गतिश्चास्याय न वै त्वय्यनृतं वदे। श्रानृशंस्यमथो वृत्तं रक्षन् सत्पुरुषोचित। अतोऽर्यकरमप्येतन करोम्यद्य ते वचः । न च तेषां समारम्भा मयि मोघो भविष्यति । वध्यान् विषयान् मङ्गामे न हनिष्यामि ते सतान् । युधिष्ठिरश्च भीमञ्च यमा चार्जुनाते। अर्जुनेन समं युद्धं मम यौधिष्ठिरे बचे । अर्जुनं हि नित्याजा सम्प्राप्त स्यात् फलं मया। यमसा वाऽपि युज्येयं निहतः सव्यसाचिना। नते जात विनइन्ति पुत्ताः पञ्च यशखिनि। निरर्जुना. सकण वा सार्जुना वा इते मयि । इति कर्णवचः श्रुत्वा कुन्ती दुःखात् प्रवेपती । 'उवाच पुचमालिय का धैर्यादकम्पनं । एवं वैभाव्यमेतेन क्षयं यास्यन्ति कारवाः । यथा सं भापये की देवन्तु वदवत्तरं । वया चतुर्ण वाढणामभयं शबुकर्षण । दत्तं तत् प्रतिज्ञानोति मनरप्रतिभोचनं । अनामयं वस्तिचेनि पृथाऽथो कर्णमत्रवीत् । ना कणार नवयुका ततस्ता जग्मतः पृथक् । इति श्रीमहाभारते उद्योगप वणि भगवद्यानपर्वणि कुन्तीकममागने पञ्चचवारिभदधिकशततमोऽध्यायः ॥ ९४५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ श्रागम्य हास्तिनपुरादुपश्यमरिन्दमा । पाडावानी यथावृत्त केशवः सर्वमुकवान् । सम्भाष्य मुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनः । स्वमेव भवन शारिर्विामार्थ जगाम ह । विश्य सानृपतीन् विराटप्रमुखास्तदा । पाण्डवा धातरः पञ्च भानावलं गते मति । सन्ध्यामुपास्य ध्यायन्तस्तमेव गतमानमाः । भानाव्य कृष्ण दामाई पुनर्मन्चममन्त्रयन् । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ त्वया नागपुरंगवा सभायां धृतराष्ट्रम. । किमुकः पुण्डरीकाच तनः मंमितुमईमि। . ॥ वासुदेव उराध ॥ मया नागपुरं गवा सभायां धृतराजः। तयं पथ्यं हितश्चोको न च समाति दुर्मतिः। ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ तस्मिन्नुत्पथमाश्वे कुरुद्धः पितामहः । किमुकवान् पीकेय दुबोधनमम। आचार्यो वा महाभाग भारदाजः किमवीत्। पिता वा धाराष्ट्रस्त गान्धारी वा किमप्रोत् । पिता यवीयानामाकं पत्ता धर्मविदां वरः। पुत्तमोकाभिसन्ततः किमाइ धृतराष्ट्र। किचम नृपनय सभाया ये समासते । एतवन्तो थयातवं नहि संजनाईन । - . " ·२६८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [भगवद्यान प० । अध्याय १४६॥ अनवान् भगवान् सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोः । धार्तराष्ट्रस्य तेषां हि वचनं कुरुममदि । कामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राजभामिनः। श्रमियं पदय मझंतन तिष्ठति केशव । तेषी वाक्यानि गोविन्द प्रोतुमिच्छाम्यहं विभो । यथा च नाभिपयेत कालस्तान नथा कुरु । भवान् हि नो गतिः छष्ण भवान्नाथा भवान् गुरुः । ॥ वासुदेव उवाच ॥ श्टणु राजन् यथा वाक्यमुक्तो राजा सुयोधन। मध्य कुरूण राजेन्द्र सभायां तत्रियोधं में। मया विश्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः । अथ भोमः सुसंक्रुद्ध ददं वचनमब्रवीत् । दुर्योधन निवाधेद कुलार्थे यद्रवीमि ते। तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल खकुलस्य हितं कुरु । मम तात पिता राजन् शान्तनुलोकविश्रुतः। तस्याहमेक रवाम पुत्त्र. पुत्रवती वर । नस्य बुद्धिः समुत्पना द्वितीयः स्यात् कथं मुतः । रकं पुत्तमपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीषिणः । न चोच्छेदं कुलं यायात् विस्तीर्यत कथं यशः। तस्याइमीसितंबुद्धा कालों मातरमाइरं। प्रतिज्ञा दुष्करा कला पितुरर्थे कुलस्य च । अराजा चोर्द्धरेता यथा सुविदित नव । प्रतीतो निवसान्येष प्रतिज्ञामनुपातयन्। तखा जशे महाबाहुः श्रीमान् कुरुकुलादहः । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कनीयान्ममपार्थिव । स्व-तेऽई पितरित खराज्ये संन्यवेशय । विचित्रवीय राजानं हत्या भूत्वा अधचरः। तस्याई सदृशान् दाराबाजेन्द्र समुपाहर जिवा पार्थिवसतातमपि ते बहुशः श्रुतं । ततो रामण समरे इन्दयुद्धमुपागम। सहि रामभयादेमिनागविप्रवामितः । दारेवतिप्रमक्तश्च यमाणं समपद्यत । पदा लरानके राज्य न ववर्ष सुरेश्वरः । तदाऽभ्यधावन्माभेव प्रजा: सुद्भयपीडिताः । ॥ मजा ऊचुः ॥ उपक्षीणः प्रजाः सा राजा भव भवाय ना ईतीः प्रणुदभदन्ते शान्तनोः कुलवर्द्धन। पीयन्ते ते प्रजाः सा व्याधिभिपदारुणैः। अल्पावमिटा गाङ्गेय ताः परिचातुमईमि। आधीन् प्रणुद वीर व प्रजा धर्मेण पालय। त्वयि जीवति माराष्ट्रं विनाशभुपगच्छतु । "भीम उवाच ॥ प्रजाना क्रोमतीना व नवाचुभ्यत मे मनः। प्रतिज्ञा रक्षमाणस्य सदत्तं मरतस्तथा । नतः पारा महाराज माता काली च मेहभा। भत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणश्च बहुश्रुता.। भामूखुर्भधसन्तप्ता भव राजेति सन्तत । प्रतीपरचित राष्ट्र वा प्राप्य विनशियति । मत्वममद्धिता वे राजा भव महामते । इत्युक्तः प्राअलि वा दुःखिताभृगमातरः। नभ्या न्यवेदयन्तत्र प्रतिज्ञा पिटगौरवात् । ऊर्द्धरेता धराजा च कुलस्याथै पुनः पुनः । विशेषतस्वदर्थच धुरिमा मा नियोजयाताई माननिभूत्वा मातरं सम्प्रमादयं। नाम्य गान्तमुना जातः फारव वधमुदहन्। प्रतिज्ञा वितयां कुयामितिराजन् पुन, पुनः । विशेषतस्वदर्थच मतिमा छतवामई । बई मेयद्य दासय नबाम्ब सुतवमले। रवंतामनुनीयाई मातरं जनमेव च । श्रया भावदारेषु तदा प्यानं महामुनि। मह भाषा महाराज प्रशाधनमपि तदा। अपत्यार्थ महाराज प्रमादं छतवास मः। - 20 .

·भगवद्यान पा अध्याय १४६॥ १४०1] ॥ उद्योगपर्व ॥ 4 - धोन् म पुत्वानजनयत् तदा भरतसत्तम। अन्धा करणहीनत्वान्नव राजा पिता तव । राजा तु पाण्डुरभवन्महात्मा लोकविश्रुतः। स राजा तम्य ते पुत्लाः पितुदीयावहारिणः । मा तात कनई कार्पोराज्यस्याई प्रदीयता ।मयि नोवति राज्यं कः संप्रायासेत् पुमानिह। माऽवमस्यावचो मह्यं शममिच्छामि वः सदा। न विशेषोऽसि मे पुत्र बयि तेषु च पार्थिव । मतमेतत् पिस्तुभ्यं गान्धार्या विदुरस्य च। श्रोतव्यं सनु वृद्धाना माऽभिगदीची मम। नापयिष्यसि मा सर्बमात्मानं पृथिवी तथा। रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भगवदाक्ये पट्चवारिंशदधिकततमेाऽध्यायः ॥ ९४६ ॥ ॥ वासुदेव उवाच ॥ भीभेणाने ततो द्रोण दुर्योधनमभाषत । मधे नृपाण भद्रन्ते वचनं वचनक्षमः । ॥ द्रोण उवाच ॥ प्रातीया गान्तनुस्तात कुनस्यार्थे यथा स्थितः । यथा देवनतो भीमः कुलस्वार्थे स्थितोऽभवत्। तथा पाण्डुनरपतिः सत्यसन्या जितेन्द्रियः । राजा कुरूणां धर्मात्मा सुत्रतः सुघमाहितः। व्येष्ठाय राज्यमददद्धृतराष्ट्राय धीमते । यीय तया चन्ने कुरुण गवर्द्धनः । ततः सिंहासने राजन् स्थापयित्वैनमयुतं । वनं जगाम कारव्या भार्याभ्यां महिनो नृपः । नौ स्थित्वा तु विदुर उपास्ते स्म विनोतवत्। प्रेयवत् पुरुषव्याघ्री बालयजनमुदिपन्। नंतः सर्वाः प्रजास्तातं धृतराएं जनेश्वर । श्रवपयन्त विधिवत् यया पाएं जनाधिपं । विष्य धृतराष्ट्राय राज्य स विदुगय च । चचार यिवों पाण्डुः सदा परपुरश्रयः । कापसम्बवने दाने भन्यानाचान्दो भरण चैव मनस्य विदुरः सत्यमगरः। मन्धिविग्रहसंयुको राजः संशहनक्रियाः । श्रीवत महातेजा भीमः परपुरश्चयः। सिंहासनस्यो नृपतिधृतरराष्ट्रा महाबलः । श्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना। कथं तस्य कुले जातः कुदभेदं व्यवस्थति । सम्भूय भाभिः माई भुल भोगान् जनाधिप। अबोम्यहन कार्पण्यान् नार्थहेतोः कथञ्च न। मो मेण दत्तमिच्छामि न त्वया राजसत्तम । नाई बत्तोऽभिकाप्रिय वृत्त्युपायं जनाधिप । यतो भीमस्ततो द्रोणा यद्भोमलाइ नत्कुरु । दीयतां पाण्डुपुत्त्रेभ्या राज्यार्द्धमरिकर्षण । सममाचार्यकं तात तब नेपाच मे सदा। अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतहयो मम । बहुना किं पनापन यतो धर्मस्ततो जयः। ॥ वासुदेव उवाच॥ एवमुक्के महाराज ट्रेणिनामिततेजसा । व्याजहार ततो वाक्यं विदुर सत्यमरः । पितुर्षदनमबीत्य परिहत्य च धर्मवित्। ॥ विदुर उवाच ॥ देवनत निवौधेदं वचनं मम भापतः । प्रनरः कारवी वस्त्वया यत् पुनरुट्टतः। तन्मे विज्ञपमानस्य वचनं समुपेदमे । कोऽयं दुयोधनो नाम कुटोस्मिन् कुउपासनः । तस्य शोभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तम। अनार्यवाहतजस्य लेभिन ततमः । प्रतिकामति य पातं पितुर्द्धमार्थदर्शिनःरते नस्पन्ति कुरवो दुयोधनछतेन वै। पया ते म प्रणश्ययुमहाराज नया कुरु । माधव तराइच मधमेव महीपते । . । - २ १ ·२७० ॥ श्रीमहाभारतं॥ [भगवद्यान प. अध्याय १४७।१४ ११ .. - - चित्रकार वालेख्य छत्वा स्यापितवानमिा प्रजापति. प्रजाः सृष्ट्वा यथा मंहरते तथा। नोपेक्षख महामाहो पश्यमानः कुलक्षयं । अथ तेऽद्य मतिर्नया विना प्रत्युपस्थिते। वनं गच्छ मया माद्ध धृतराष्ट्रेण चैव ह । बद्ध्वा वा निष्ठतिज धार्तराष्ट्र सुदुर्मति । भाधीदं राज्यमद्याइ पाण्डवैरभिरचितं । प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान् । पाण्डवानां कुरूणाच राजाममिततेजमा। विररामेवमुक्ता तु विदुरो दीनमानमः । प्रध्यायमानः स तदा निःश्वसंश्च पुनः पुनः ! ततोऽथ राज्ञः सुबलस्य पुत्ती धर्मार्थयुक्त कुचनाभीता। दुर्योधनं पापमति नृभेस राजा समई सप्तमाह कोपात्। यपार्थिवा राजसभां प्रविष्टा ब्रह्मर्षया ये च सभासदोऽन्ये। टखन्तु वक्ष्यामि तवापराध पापस्य सामात्यपरिच्छेदस्य। राज्यं कुरूणामनुपूर्वभाज्य क्रमागतो नः कुलधर्म एषः। तं पाप बुद्धतिनृशंसकर्मन् राज्यं कुरूणामनयादिहसि । राज्ये स्थिता धृतराष्ट्रा मनीषी तस्यानुजी विदुरो दोघंदी।रतावनिक्रम्य कथं नृपत्वं दुर्योधन प्रार्थयमेऽद्य माहात्। राजा च क्षत्ता च महानुभावो भीभे स्थित परवन्तौ भवेतां। श्यन्तु धर्मजतया महात्मा न राज्यकामोनृवरोनदीन ।५.२० राज्यन्तु पाण्डोरिदमप्रधृथं तस्याद्य पुत्ताः प्रभवन्ति नान्ये । राज्य तदेतनिखिलं पाण्डवाना पैतामहं पुत्पालानुगामि। यदै ब्रूते कुरुमुख्या महात्मा देवव्रतः सत्यसन्धा मनीषी । सर्वं तदस्माभिरहत्य कार्य राज्य स्वधर्म परिपालयद्भिः। अनुज्ञया चाथ महायतस्य धूयान्नृपोऽयं विदुरस्तथैव । कार्यं भवेत्तत् सहदावियुन्य धर्म पुरस्कृत्य सुदीर्घकालं! न्यायागतं राज्यमिदं कुरूणां युधिष्ठिरः शास्तु वैधर्मपुत्र । प्रचोदितो एतरानेण राज्ञा पुरस्कृतः शान्तनवेन चैत्र । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि कृष्णवाक्ये सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्याय ॥ ९४७ ॥ ॥ वामदेव उवाच ॥ एवमुळे तु गान्धा- धृतराष्ट्र जनेश्वरः । दुर्योधनमुवाचेदं राज्ञा मध्ये जनाधिप। दुर्योधन निबोधेदं यत् वो वक्ष्यामि पुत्तक । तथा नत् कुरु भट्रन्ते यद्यस्ति पिळगारवं । सोम. प्रजापतिः पूर्व कुरूणा वंशवर्द्धनः। मेरमाइभूव यठोऽयं ययातिनहुयात्मज । तस्य पुत्रा बभूवुद्धि पञ्च राजर्षिसत्तमा । तेषां यदुमहातेजा ज्येष्ठः समभवत् प्रभुः । पूर्यवीयाय नतो योऽस्माकं वंभव नः । शर्मिष्ठया संप्रसूनो दुहिबा दृषपर्वणः । यदुध भरतश्रेष्ठ देवयान्याः सुतोऽभवत् । दौहित्रस्तात इक्रस्य काव्यस्यामिततेजसः । यादवाना कुलकरो बलवान् वीर्य्यसम्मतः । अवमेने स तु पत्र दर्पपूर्णः सुमन्दधीः । न धातिष्ठत् पितुः मारेल बनदर्पविमोहितः। अवमेने च पितरं माढथाप्यपराजितः। पृथियाश्चतुरन्तायां यदुरेवाभवदनी ।व कृत्वा म नृपतीन न्यवमन्त्रागसाइये। नं पिता परमद्धा ययाति पात्मजः । भशाप पुत्वं गान्धारे राज्याचापि व्यरोपयत । चनमश्ववत्तम्त भातरी वलदर्पित । प्रशाप तानपि क्रुद्धा ययातिस्तनयानथ। यवीयास तत पूर्व पुत्रं स्ववयवर्तिनी राज्ये निवेशयामाम विधेयं नृपसत्तमः । एवं ज्येष्ठाऽयो सिको मराज्यमभिजायते। यवीयामाऽपि जायन्त राज्यं वोपमेवया। नायव सर्वधर्म पितुर्मम पितामहः । प्रतोपः पृथिवीपानस्त्रिषु लोकेषु विशुनः। .

·भगवद्यान ५० अध्याय १४८।१४-1] । उद्योगपर्व Por OUR नस्य पार्थिवसिंहस्य राज्य धर्मेण भासतः । वयः प्रजजिरे पुत्ला देवकन्या याखिनः । देवापिरभव छो वाहोकतदनन्तरं। बतीया भान्त नुस्तात धृतिमान मे पितामहः । देवापिस्तु महातेजास्वदिापी राजसत्तमः । धार्मिकः सत्यवादी च पितुः यूपणे रतः । पौरजानपदानाञ्च सम्रतः साधुमत्यतः। सर्वेषां वासद्धानां देवापिईदयङ्गमः । वदान्यः सत्यमन्वय सध्दभूतहिते रतः । वर्तमानः पितु. शास्ते ब्राह्मणानां तथैव च । वाक्षीकच मिया धाता शान्तनाय महात्मनः । माझाच परं तेषां सहिताना महात्मनी । अथ कालस्य पाये वृद्धा नृपतिमत्तमः। सम्भारानभिषेकार्थ कारयामास गारवतः कारयामास सर्वाणि मगचार्थानि वै विभुः। ब्राह्मणाय वृद्धाश्च पौरजानपदैः सह । मर्चे निवारयामासुर्देवापेरभिषेचनं । म तच्छ्रुखा तु नृपतिरभिषेकनिवारणं। अश्रुकण्ठोऽभवद्राजा पर्योचत चात्मज । एवं वदान्यो धर्मज्ञः मत्यसन्धय मोऽभवत्। प्रियः प्रजानामपि स त्वग्दोषेण प्रदूषित.। होनाई पृथिवीपानं नाभिनन्दन्ति देवताः । रति कृत्वा नृपयेष्ठं प्रत्यषेधन् दिजर्षभाः । ततः प्रयथितागोऽसौ पुत्रशोकसमन्वितः । निवारितं नृपं दृष्ट्वा देवापिः मंश्रितो वनं । वाहीको मातुसकुचं त्यज्ञा राज्य समाश्रितः। पिकधान परित्यग्य प्राप्तवान् परमर्द्धिमत्। वादीकेन बनुज्ञातः मान्तनुतीकविश्रुतः । पित[परते राजन राज्यकाममकारयत्। तथैवाई मतिमता परिचिन्येह पाण्डुना। ज्येष्ठः प्र_मिती राज्यात् हीनाड्य इति भारत । पाण्डुस्तु राज्यं सम्प्राप्तः कनीयानपि भन्नृपः । विनामे तन्य पुत्वाणमिदं राज्यमरिन्दम। मय्यभागिनि राज्याय कथं लं राज्यमिच्छमि । अराजपुत्रो शखामी परखं हर्तुमिच्छसि । युधिष्ठिरो राजपुत्तो महात्मा न्यायागर्न राज्यमिदच तस्य । म कौरवस्यास्य कुनस्य भी प्रशमिता चैत्र महानुभावः । स सत्यसन्धः स तथा ऽप्रमत्तः भास्त्र थितो बन्धुजनस्य माधुः । प्रियः प्रजानां सुपदानुकम्पो जितेन्द्रियः साधुगनस्य भत्ता। 1.1 धमा निविदा दम आवञ्च भत्यमतवं श्रुतमप्रमादः । भूतानुकम्पा अनुशासनच युधिष्ठिरे रामगुणा. ममताः । अराजपुचस्वमनार्यवृत्तो लुब्धः सदा बन्धुषु पापवुद्धिः। क्रमागतं राज्यमिदं परेषा हर्नु कथं प्रक्ष्यमि दुर्बिनीत । प्रयच्छ राज्याईमपेतमोहः मवाइमलं मपरिछदश्च । ततोऽवयं तव जीवितख सहानुजस्यैव भवनरेन्द्र । रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपावणि कृपावाक्ये ऽष्टचत्वारिंमदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४८॥ 'वासुदेव उवाच ॥ रवमुक्ते तु भोभेरा द्रोणेन विदुरेण च । गान्धार्या स्तरादेश म वै मन्दो ऽन्वबुध्यत। अधूयोत्यितो मन्दः सोधसंरकलोचनः। अन्नद्रवन्त तं पश्चात् राजानन्दजीविताः । शाजापयप राजस्तान पार्थिवान् नष्टतमः । प्रयाधं वै कुरुक्षेत्र पुग्योऽधेनि पुन: पुनः । ततस्ते प्रथिवीपालाः प्रययुः सरसैनिकाः। भीभं सेनापति कृत्वा मंघष्टाः काबपोदिनाः अचाहियो दीका च कारवायां समागताः। तामा प्रमुखता भीमस्तानकेतर्थरोचन ।

·ব্দ श्रीमहाभारत.. [भगवधान प.1 अध्याय १३८111 . पदवयुक्त प्राप्तच नदिधत्व विशाम्पते । उकं भीमेण तदाक्यं द्रोणेम विदुरेणच। गान्धाया धृतराष्ट्रेण समकं मम भारत। रतत्ते कथितं राजम् यहतं कुरुममदि। घाम्यमादौ प्रयुक्तं मे राजन् माधावमिच्छता। अभेदायाम्य भय प्रजानाश विष्टहये। पुनर्भेदय मे युको यदा भाषा न सहते। कामुकोतमधेव देवमामुपसंहित। चदा नाप्रियते वाक्यं मामपूर्व सुयोधनः। तदा मया समामोय भेदिताः सर्वपार्थिवः। बहुतामिव घोराणि दारुणानि च भारत। श्रमामुपाणि करमाणि दर्मितानि मया विभा। निभर्सयित्वा राजस्तांस्तृणीकृत्य सुयोधन धेियं भीषयित्वा च मापनचं पुन. पुनः । घूनतो धार्तराष्ट्राणां निन्दां कृत्वा तथा पुनः। भेदयित्वा नृपान सर्वान् वाग्भिमन्त्रेण चामत् । पुनः सामाभिसंयुक्त सम्प्रदानमथा। अभेदात् कुरुवंशस्य कार्ययोगात्तथैव च! ते हरा धृतराष्ट्रस्य । भीमस्य विदुरस्य च । तिष्ठेयुः पाण्डवाः सर्थ हिला मानमधचराः। मयच्छन्तु च ते राज्यमनीशास्ते भवन्तु च । यथाह राजा गाङ्गेयो विदुरय हित तव । सब्दं भवतु ते राज्य पञ्च यामान विसर्जय। अन्यथा भरणीया हि पितुस्ते राजमत्तम । एवमुक्तोऽपि दुष्टात्मा नैव भागं व्यमुञ्चत। दण्डवत) पश्यामि तेषु पापेषु नान्यया। नियाताय विनाशाय कुरुक्षेत्र नराधिपाः । एतत्ते कथितं राजन् यदृत्तं कुरुसंमदि। न ने राज्यं प्रयच्छन्ति विना युद्धेन पाण्डव । विनामहेतवः मध्य प्रत्युपस्थितमृत्यव । इति श्रीमहाभारतेपद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि भगवदक्यि रकानपक्षामदधिकशततमेोऽध्यायः ॥ १४८॥ समाप्रक्ष भगवद्यानपर्च। . ॥ अथ सैन्यनियोण पर्व ॥ १०॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ जनाईनवचः श्रुला धर्मराजा युधिष्ठिरः। भानुवाच धर्मात्मा समक्षे केशवस्य ।। श्रुतं भवद्भिर्यवृत्तं सभायां कुरुममदि। केभवस्याऽपि यदाक्यं नन् सर्वमवधारिती नमात् सेनाविमाग मे कुरुद्धं मरसत्तमाः। चाहिष्यथ सौता; समेता विजयाय वै। तासा ये पतयः सप्त विख्यानास्ताविबोधत। द्रुपदय विराटचघटद्युबशिखण्डिनी । पात्यकिश्चेकितानय भीमसेनश्च वीर्यवान । रते मेनाप्रणेतारो बीराः सर्वे ननुत्यनः । मचे वैदेविदा हरा. सर्व सुचरितमता. । ह्रीमन्तो नौतिमन्तय सर्वे युद्धविशारदाः । एवखकुमला: मध्य तथा मास्लयोधिनः । मप्तानामपि यो नेता सेनानां पविभागवित् । प: महेत रणे भोभ गराधि. पावकापम । तन्तावत् सहदेवात्र प्रमूहि कुरुनन्दन । समतं पुरुषव्याघ्र को नः सेनापति घमः। ॥ महदेव उवाच ॥ संयुक्त एकदुःखय वीर्यवाय महीपतिः । यसमाप्रिय धर्म समंशमनुयुड महे । मत्यो विराटो परवान् कृतास्ना युद्धदुभदः । प्राहियति मा भीमंतांश्च महारथान्। .

·मैन्य निर्याप प. अध्याय १५.1] ॥ उद्योगपर्व॥ । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथा महदेवेन वाक्ये वाक्यविशारदः । नकुनोऽनन्तरं नमादिदं वचनमप्रवीत् । वयसा यास्वनो धैर्यात कुतेनाभिजनेन च । झोमान् यत्नावितः श्रीमान् सर्वशास्तविशारदः। वेद शास्व भरदामादुईपः सत्यसङ्गरः। यो नित्यं स्पर्द्धते द्रोणं भोमश्वव महावनं । साभ्यः पार्थिववंशस्य प्रमुख वाहिनीपतिः। पुत्पानः परिदृतः मतमाख व द्रुमः । यस्तताप तपो घोरं मदारः पृथिवीपतिः। रोपात द्रोणविनाभाय बोरः समितिमीभनः । पितेवामान् समाधत्ते यः मदा पार्थिवर्षभः । इरो टुपदोऽस्माकं सेनाऽयं मम्प्रकर्षत। मद्रोणभीमावायान्ती सहेदिति मतिर्मम सहि दिव्यास्तविद्राजा मखा चाङ्गिरमा नृप । माद्रीसताभ्यामुळे तु खमते कुरुनन्दनः । वामविसिवममः मव्यसाच्यत्रवीदचः । योऽयं तपःप्रभावन अपिमन्तोयणेन च । दियः पुरुष उत्पन्ना ज्वालावों महाभुजः । धनुमान कवची सजी रथमारुय दंधितः । दिईयवरैयुकरमिकुण्डात् समुत्यित.। गजेत्रिय महामेघो रथंघोषेण वीर्य्यगन् । मिहमंहननो वोरः मिहतुयपराक्रमः । सिंहारस्कः सिंहभुजः सिंहक्षा महायलः। सिंहगर्जना वीरः सिंहस्कन्धा महाद्युतिः। रुभूः मदंशः मुघनुः सेवाइ: सुमुखाऽभः । सुजत्रु, मविशालाक्षः मुपादः मुप्रतिष्ठितः। अभेद्यः सर्चशस्वाएं। मभिन्न व वारणः। जद्रोणविनाथाय मत्यवादी जितेन्द्रियः। धृष्टद्युम्नमहं मन्ये महेोमम्य मायकान् । वज्राभनिसमस्पर्मान् दौमास्यानुरगानिः । यमदूतममान् वेगे निपाने पावकोपमान । रामिणाजा विपहितान् वज्रनिध्येपदारुणान्। पुरुष तं न पश्यामि य: मईत महाप्रत। धृष्टद्युधम्हारानिति मे धीयते मनिः। शिमहस्तयित्रयोधी मतः मेमापतिर्भम। अभेद्यकवचायीमान् माता स्व यूथपः । भीमसेन उवाच॥ वर्धार्थ यः समुत्पन्नःभिखण्डी छपदात्मनः। वदन्नि मिद्धा राजेन्द्र पपयय समागताः । यम्य मन्त्राममध्ये तु दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वतः । रूपं द्रव्यन्ति पुरुषा रामस्यव महात्मनः । नतं युद्धे प्रपश्यामि यो भिन्द्यातं निखण्डिन। मवण मगरे राजन् मन्नई म्रन्दने म्यिन। देरथे ममरे नान्यो भाभहन्यान्महायता मिरिडनसते वीरम में भेनापतिमतः । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ भवस्य जगतसात मागमारं पनायनं । मर्च जानाति धर्मात्मा मनमेपाक्ष केसर पमाह शपणे दामाई. मोऽस्तु मेनापतिर्मम । छताखाऽयकतास्यो वा दृढा वा यदि वा युवा । एष मो विजये मूतमेप तात दिपर्वये। अब प्राणाय राज्यक्षभावाभावा सुपासुखे । स्पधाता विधाता पसिद्धिरत्र प्रतिष्ठिता। यमाह हो दायाई: मोऽस्त भी वाहिमोपति। प्रगत वदता येठो मिया मनभिवतानतः मेनापति हवा घरम्य धर्तिम.! रा:पे यासिकाने प्रयास्वामी रणनि। अधिवामितम्याय शतकोतुकमद्दाः। विम्पायन उवाच । सम्य सदधनं कुत्ता धर्मगजम्य धीमतः। अभीत पुण्डोसायो धनअपमोन्य। ममाप्यते महाराज भानिय उदाता नेताम्तव मेनाया मता रिकाम्नयाधिनः। . - १९९८ ·२७४ ॥ श्रीमहाभारतं. (सेन्यनियाण प० । अध्याय १५.। । . , - 1181 मध्य एव ममर्था हि तव शर्बु प्रयाधितं । इन्द्रस्यापि भयं घने जगयेयुमहाहवे। किं पुनधात राष्ट्राण लुधांना पापचेतमा । मयाऽपि हि महायाधी पप्रियाथ महाहवे। कृतो यना महास्तच शमः स्यादिति भारत । धर्मस्य गतमामयं न म वाचा विश्वती। कृतास्त्र मन्यते बाल श्रात्मानमविचक्षणः धार्तराष्ट्र बलस्यस पश्यत्यात्मानमातरः। युज्यता वाहिनी माधु वधमाध्या हि मे मताः । मधार्तराष्ट्राः शक्ष्यन्ति स्यातुं दृष्ट्वा धननयं। भीमसेनञ्च समुद्धं यमौ चापि यमापमा। युयुधानदिनीयच धृष्टद्युम्नममर्पणं । अभिमन्यु द्रौपदेयान् विराटमुपदावपि । वाहिणीपतीयान्यानरेन्द्रान् भीमविक्रमाम् । सारवद्दलमस्माकं दुष्पर्धर्ष दुरामद। धार्तराष्ट्रबलम इनिष्यति न संशयः । धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सेनापतिमरिन्दम। वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुक्ते तु कृष्णेन सम्पायनरोत्तमाः। तेषां प्रघरमममा नादः समभवन्महान्। योग इत्यथ मैन्याना वरतां सम्प्रधावती । इयवारणशब्दाय नेमिघोपाय सर्वतः। शवदुन्दुभिघोषाच तुमुलाः सर्वतोऽभवन् । तदुयं सागर निभं क्षुब्ध बलममागमं । रथपत्तिगजोद महोर्मिभिरिवाकुला धावतामाहयानानां तनुवाणञ्च यता । प्रयास्यता पाण्डवाना समन्याना समन्ततः । गङ्गेष,पूर्ण दुर्द्धपी समदृश्यत वाहिनी। श्रयानीके भीमसेना माद्रीपुत्री च दंगिती।सौभद्रो ट्रैपिदेयाश्च धृष्टद्युम्नय पार्षतः । प्रभद्रकाश पाञ्चाला भीमसेनमुखा ययुः। नतः शब्दः समभवत् समुद्रस्येव पर्वणि । घटानी सम्प्रयातानां घोषो दिवमिवास्पृशत्। मद्दष्टा दंशिता योधाः परानोकविदारणाः । तेषां मध्ये यया राजा कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिरः । भकटापणवेशाच यानयुग्यश्च सर्वशः । कोषयन्त्रायुधञ्चव येच वैद्यायिकित्सकाः । फल्गुवच्च बलं किञ्चित् यच्चापि कृशदुबर्न । तत्समृह्य ययौ राजा ये चापि परिचारकाः । 'उपप्तव्ये तु पाञ्चालो द्रौपदी सत्यवादिनी। महस्त्रोभिर्निवते दामोदाससमारता । शाला मूतप्रतीकारं गुल्मैः स्थावरजङ्गमः ।, स्कन्धावारेण महता प्रययुः पाण्डुनन्दनाः । ददतो गां हिरण्यञ्च प्राह्मणैरभिरताः । स्वयमाना ययूराजन् रथैर्मणिविभूषितः। कैकेया धृष्टकेतुश्य पुनः काश्यस्य वा विभुः । श्रेणिमान् वसुदानय शिखण्डी चापराजितः । द्दष्टास्तुष्टाः कवचिन: सशस्वाः समलवृताः। राजानमन्वयुः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरं । जघनार्दै विराटय याजमेनिय मामकिः । सुनमा कुन्तिभाजय धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः । रथायुतानि चत्वारि हया: पञ्चगुणास्तथा । पत्तिमन्य दशगुणं गजानामयुतानि पट्। अनाधृष्टिकतानो धृष्टकेतुश्च सात्यकिः । परिवार्य ययुः मयं वामदेवधनञ्चयो । प्रासाद्य तु कुरुवं व्यूढानीकाः पहारिणः । पाण्डवाः समदृश्यन्त नन्ता वृषमा दुव । तेऽवगाय कुरुक्षेत्र मद्धान् दधुररिन्दमाः। मथैव दातुः मद्धं वासुदेवधननयो । पाञ्चजन्यस्य निर्धापं विस्फूर्जितमिवामनः ।

·सैन्यनियर्याण प० । अध्याय १५० । १५१ ॥ १५२१] ॥ उद्योगपर्व । २०५ - . निशम्य समन्यानि समयन्त मर्च । गद्धदुन्दुभिसंशष्ट सिंहनादम्तरखिना। पृथिवीश्चान्तरीचञ्च सागरांथानुनादयन। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मैन्यनियर्या पर्वणि कुरुक्षेत्रप्रवेश पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५० ।। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो देशे ममे दिग्धे प्रभृतयवसेन्धने। निवेशयामाम तदा सेना राजा युधिष्ठिर.। १७, परिहत्य समानानि देवतायतनानि च। पाश्रमाय महणा तीर्थान्यायतनानि च। मधुराभूपर देशे इची पुणे महामति । निवेशं कारयामास कुन्नीपुत्रो युधिष्ठिरः। नतय पुनरुत्थाय मुखं विश्रान्तवाहन । प्रयया पृथिवीपातः मतसहस्य । विद्राव्य मतमो गुन्मान् धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् । पर्यक्रामत् समन्ताच पार्थेन मई केशवः । गिविरं मापयामास धृष्टद्युम्नश्च पाषेत । मात्यकिय रथोदारो युयुधानव बोर्यगन् । प्रासाद्य सरितं पुण्या कुरुक्षेत्रे हिरवती। सूपतीथा चिजला शर्करापनवनिता। सानयामास परिखा केशवम्नत्र भारत । गुवर्थमपि चादृश्य वन तब न्यवे मयत् । विधिर्य पिविरस्यासीत् पाण्डवानां महात्मना । तद्विधानि नरेन्द्राण कारयामास केमव । प्रभुततरकाष्टानि दुराधर्यतराणि च । भक्ष्यभाज्यानपानानि मनग्गेऽय महसमः । मिविराणि महाहाणि राज्ञा तत्र पृथक पृथक् । विमानानोव राजेन्द्र निविष्टानि महीनो। तवासन् गिल्पिन प्राज्ञाः शतशो दत्तवेतनाः । मापारणैर्युका वैद्या शास्तविशारदाः। व्याधनुर्वमंशस्त्राणा तथैव मधुपर्दिया । समर्मरसपाइना रामय पश्चतापमा.। वहदकं सुयवस तुपाङ्गारसमन्विता मिविरे शिविर राना मञ्चकार युधिष्ठिरः । महायन्त्राणि नाराचास्तामराणि परश्वधा । धपि कवचादौनि यष्टयस्वासंयुता। गमा कण्टकमन्नाहा लोहवामीत्तरच्छदाः। दृश्यन्ते तर गि-भा. सहस्रपतयोधिन। निर्षियान् पाण्डवांस्तव ज्ञात्वा मिवाणि भारत । अभिमसुर्ययादेश मवला महबाहना। चरितब्रह्मचर्यास्त सोमपा भूरिदविण । जयाय पाण्डुपुत्राणां समाजम्मुमहोचित । पनि श्रीमहामारत उद्योगपणि न्यनिपाएपणिविरादिनिर्माण एकपक्षामविकासासा' (Ren ॥ जनमेजय उवाच युधिष्ठिर महानीकमुपायान्तं युयुत्सया। सन्निविट कुरुतेने वासुदेवेन पारित विराटद्रुपदाभ्याञ्च मपुत्रा या समवितं । कैकेयेईणिभिव पार्थिव प्रतयो वृत। महेश मिव चादित्यरभिगुप्तं महारथ अवा दुर्योधना राजा कि कार्य प्रत्यपद्यत । रतदिच्छाम्यहं पातुं विस्तरेण महामते । मम्भमे ठमुने तस्मिन् यदासीत् कुरुजाङ्कने। ध्यययेयुरिमे देवान सेन्द्रानपि ममागमे । पाण्डवा वासुदेवय विराटपदी तया। धुरधुषय पाश्चान्य मिखण्डी च महारय । युधामन्युय विक्रान्ता देवैरपि दुरामद' । एसदियशम्बई यातुं विस्तरेण तपोधना कुरूणां पाण्डवानाच यददामोदिचरित। ॥ वैशम्पायन उवाच॥ प्रतियाते तु दामाई राजा दुर्योधनम्तदा। कर्ग दुपारन मानिधानबौदिद। ५५ - ·२७६ ॥श्रीमहाभारतं॥ सैन्यनियर्याण पायाय १५२।१५३ २५ , 4 अष्टतेनव कार्येण गतः पार्थानधोक्षजः । म एनान्मन्युना विटा धुवै धक्ष्यत्यसंशयं । दृष्टो हि वासुदेवस्य पाण्डवैर्भम विग्रह । भीमसेना ना चैव दामाईस्य मते स्थिता। अजातशत्रुरत्यर्थ भीमसेनवशानुगः । निकृतथ मया पूर्व मइ मर्भः सहोदरी। विराटद्रुपदा चैव कृतबेरो मया सह । तौ च मेनाप्रणेतारी वासुदेववभानुगौ। भविता विपहः सोऽयं तुमुतो लोमहर्षणः । तस्मात् साग्रामिक मन कारयध्वमतन्द्रिताः । जिविराणि कुरुक्षेचे क्रियन्ता वसुधाधिपाः । सुपर्याप्तावकामानि दुरादेयानि शत्रुभिः । श्रामन्नजलकाष्ठानि शतयोऽय सहस्रशः। अच्छेद्याहारमार्गाणि वधाच्यचितानि च । विविधायुधपूर्णनि पताकाध्वजवन्ति च । समाय तेषी पन्थानः क्रियन्ता नगरादहिः। प्रयाणं युय्यतामद्य स्वोभूत इति माचिरं । तथेति प्रतिज्ञाय श्वा भूते चकिरे तथा । इष्टरूपा महात्मानो निवासाय महीक्षितां । ततस्ते पार्थिवा: मर्च तच्छ्रुवा राजशासनं। श्रामनेभ्या महान्य उदतिष्ठनमर्षिताः । वाइन् परिघटकामान् संस्पृशन्त' शनैः शनैः । काञ्चनाङ्गददीप्ताश्च चन्दनागुरुभूषितान्। उष्णीषाणि नियच्छन्तः पुण्डरीकनिभैः करैः। अन्तरोयोत्तरीयाणि भूषणानि च सर्वशः । ते रथावथिनः श्रेष्ठा यांय इयकोविदाः । मन्जयन्तिम नागांय नागशिक्षाखनुष्ठिताः । अथ वाणि चिचाणि काञ्चनानि बनि च । विविधानि च शस्त्राणि चक्रुः सव्वाणि सर्वगः । पदातयश्च पुरुषाः शस्त्राणि विविधानि च। उपाजहुः शरीरेषु हेमचिवाण्यनेकपः । तदुत्सव इवोदयं सम्प्रघटनराहतं । नगरं धार्तराष्ट्रस्य भारतासीत् समाकुलं । जनामनिनावी रथनागाश्वमोनवान् ।। मजदुन्दुभिनिर्घोष: कोषमञ्चयरत्नवान्। चिचाभरणवौर्मिभस्वनिर्मलफेनवान्। प्रामादमालाद्रितो रय्यापणमहारः। योधचद्रोदयोद्धृतः कुरुराजमहार्णवः । व्यदृश्यत तदा राजयन्द्रादय वार्णवः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपयि न्यनियाणपर्वणि दुर्योधनमैन्यमज्जायां दिपश्चाशदधिकशतमोऽध्यायः ॥ ९५२ ॥ ॥ वशम्पायन उवाच ॥ वासुदेवस्य तदाक्यमनुस्मत्य युधिष्ठिरः। पुनः पप्रच्छ वार्णय कथं मन्दोऽनवी दिदं । अस्मिनभ्यागते काले किच नः क्षममच्युत । कयक्ष वर्तमाना वै स्खधान च्यवेमहि । 'दुर्योधनस्य कर्णम्य मकुने मामलस्य च । वासुदेव मतज्ञोऽसि मम मभ्राटकस्य च । विदुरण्यापि तदाक्यं श्रुतं भीभस्य शेभयाः। कुन्त्याय विपुलपा प्रज्ञा कायन ने श्रुता। सर्वमेतदतिक्रम्य विधार्थ च पुनः पुनः । क्षेमं पया महाबाहो नत् प्रबोधविधारयन्। शुरूतत् धर्मरागम्य धर्मार्थहितं वचः । मेघदुम्दुभिनिघोषः कृष्णा वाक्यमथाऽप्रवीत् । योरण उवाच ॥ उकवानऽसि यदाक्यं धभार्थमहितं हितीन तु समितिमजे कारये प्रतितिष्ठति। भप भीमन्य दुर्मेधाः टोति विदुरस्थ वा। मम वा भापितं किचित् मर्चमेगतिवर्तते। पशमयते धर्म मेय कामयते यमः। गितं स मन्यते स दुरात्मा कर्णमाश्रितः । "R" १९९० ॥

·मैन्य नयाण प० । अध्याय १५३।१५४१३ । उद्योगपत्र २७७ । १९९५ . बन्धमाज्ञापयामास मम चापि सुयोधनः। न च न लब्धवान् कामं दुरात्मा पापनिश्चयः । न च भीमा न च द्रोणा युक्तं तवाहतुवचः । सर्वे तमनुवर्तन्ते ते विदुरमयुत । शकुनिः सौबलचव कर्णदु शामनावपि । वय्ययुतान्यभाषन्त मूढा मूढममर्षणे । किञ्च तेम मयालेन यान्यभाषत कौरव. मदपेश दुरात्माऽमौ न युक्तं वयि वर्तते । पार्थिवेषु न मर्वेषु य इमे तव सैनिकाः। यत् पापं यन कन्याएं सर्व तस्मिन् प्रतिष्ठितं । न चापि वयमप्यथै परित्यागेन काईचित् । कारवै. शममिच्छामस्तव युद्धमनन्तरं। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तक्रुत्या पार्थिवा मर्थे वासुदेवस्य भपित। अत्रुवन्तो मुखं राज्ञ समुदचन्त भारत। युधिष्ठिरस्वभिमायमभिलक्ष्य महोदितां । योगमाज्ञापयामास भीमार्जुनयमै. सह। तत किनकिलाभूतमनीकं पाण्ड्यस्य ह । श्राज्ञापित तदा योगे समयन्त मैनिका । अबध्यानी वधं पश्यन् धर्मराजो युधितिर । नि वमन् भीमसेनश्च विजयञ्चेदमत्रवीत् । पदर्थ वनवामद्य प्राप्तं दु खच्च यन्मया । मोऽसममानुपेत्येव परोऽनर्थ. प्रयत्नतः। तस्मिन् या शतोऽस्माभिः स नो होनः प्रयत्नतः । अश्ते तु प्रयत्ने समानुपाहत्त. कनिर्महान् । कथं झवध्यै मङ्गामस्वार्थ मह भविष्यति । कथं हत्वा गुरून् वृद्धान विजयो नो भविष्यति। तथैला धर्मगजस्य सव्यसाची परन्तयः । यदुकं वासुदेवेन श्रावयामास तदर । उक्तवान देवकीपुत्व कुन्याय विदुरस्य च । वर्चनं तत्वया राजनिसिनेनावधारित । . न च तो वक्ष्यतोऽधर्ममिति मे नैष्ठिको मति.। नापि युक्तञ्च कान्तेय निवर्तितमयुध्यत । तच्छुत्या वासुदेदोऽपि मव्यसाचिवचस्तदा । स्मयनानोऽत्रयोदाक्य पार्थमेवमिति घुबन्। नत तिमहत्या युद्धाय सहनिका । पाण्डवेया महाराज तो रात्रि मुखमावसन् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सैन्यनिर्धाणपर्वणि युधिष्ठिरार्जुनसंवाद विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५३ : ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ व्युष्टायां पैरज्यन्यां हि राजा दुर्योधनस्तत । व्यभजत्तान्यनीकानि दश चैकञ्च भारत! गरहस्तिरथाश्वानां सारं मध्यच फनाचा मर्चवतेवनीकेषु मन्दिदेश नराधिप । मानुपा. मढरीरा. सवरूथाः सतोमराः । मोपासना ममकोका. मनिषडा. महर्षय । सध्वजा सपताकार सशरासनतोमरा.। रभिश विचित्राभि मपागा. मपरिस्तरा.। पकचपहविक्षेपाः मतलगुडयानुकाः । साशीविषघटा मर्म मसर्जरसपांगव' । सघण्टफनकाः सर्वे सायोगुड मनोपला । महलभिन्दिपानाच ममधूचिटमुगरा। सकाण्डदण्डका: सबै भनीरविश्तोमरा 1 मार्पपिटका मय मदावादुमतामराः। मकीनकवचाः मन्चे बासीरवादनाविता. व्याघ्र पर्नपरोगरा पिचताच ते महर्षय मम्दवाय समाधविविधायुधा । मकुठारा मद्दाना मतदामापिथ.। स्कामानमतिछत्रा मानामणिविभूषिता । दिवानीका मुवावनिता देव पावका.। तथा काचिन एराः शलेषु कतनियया । कुछीना इययोनिमा, मारधे विनिवेशिताः। . २ ·२७८ श्रीमहाभारतं [ मेन्यमियोण पधार १५४ ११५५ । S पद्धारिष्टा पद्धकशा पद्धध्वजपनाकिनः। महाभरणनियुहा यहपमामिपट्टिमाः । चतुर्युगो रथाः मय मन चात्तमवाजिनः। पनामटिका: मर्थ म धृतमराहमाः । धुर्ययाईययोरेफस्तयान्या पार्णिमारथो। ता पापि रथिना येष्टा रयो प इयविस्तथा। नगराणीव गुप्तानिदुराधर्षाणि मयुभिः। श्रामययसहयागि ममासानि मशः । यथा रथास्तथा नागा यह कक्षाः खनहताः । यः सप्तपुम्पा रमवन्त वाद्रयः। दावहुधरी तत्र दावुत्तमधनुर्द्धरी। दो वरामिधरी राजनेक समिपिनाकटक् । गजेमत्तः समाकोगं सर्वमायुधकोषकै । नभुव वठं राजन् कारव्यय महात्मनः। प्रामुक्तकवयुकः सपताकै. खलङ्कृते.। सादिमियोपपन्नास्तु तथा चायुतमो हयाः । असाहाः सुसम्पन्ना हेमभाण्डपरिच्छदाः। अनेकमतमाइसाः सर्व मादिवो म्यिताः। नानारूपविकाराच नानाकवचस्क्षिणः। पदातिनो मरास्तत्र बभूवईममालिनः । रथस्थामन् दशगजा गजय दश वाजिन. । नरा दश हयस्यासन पादरक्षाः समन्ततः । रथस्य नागाः पञ्चायनागस्यासन् शतं हयाः। ध्यस्थ पुरुषा, सप्त भिन्नमन्धानकारिणः । मेनापश्चभतं नागा रथास्तावन्त एव च । दशमेना च पृतना पृतना दशवाहिनी । सेना च वाहिनी चैव पृतना ध्वनिनी चमू : अक्षौहिणी तु पर्यायनिरुका च वरूथिनी।। एवं व्यूढान्यनीकानि कारवेयेण धीमता। अचाहिण्या दथैका च मयाताः सप्त चैव ।। अताहिण्यस्तु सप्तेव पाण्डवानामभूईन । अवाहियो दशैका च कौरवाणामभूदचं । नराणा पञ्चपञ्चाशदेपा पंत्तिविधीयते । सेनामुखञ्च तिस्रस्ता गुल्म इत्यभिशब्दितं । भयो गुल्मा गणस्वामीत् गणस्वयुतमो भवेत्। दुर्योधनस्य सेनासु येस्यमानाः प्रहारिणः। नत्र दुर्योधनो राजा परान बुद्धिमतो नरान् । प्रसमीक्ष्य महावाहुयके मेनापती स्तदा। पृथगवाहिणीनाञ्च प्रणहृवरसत्तमान्। विधिवत् पूर्वमानीय पार्थिवानन्यभाषत। रूपं द्रोणञ्च शल्यञ्च सैन्धवञ्च जयद्रथं । सदनिणच काम्बोज कृतवाणमेव च। द्रोणपुत्वञ्च कर्णश्च भरिश्रवसमेव च । मनि मावलञ्चव वाहीकञ्च महावलं । दिवसे दिवमे तेषां प्रतिवेलञ्च भारत। चके स विविधा: पूजाः प्रत्यक्षञ्च पुनः पुनः। तथा विनियता सबै येच तेया पदानुगाः । बभूवुः मनिका राजन् प्रियं राशचिकीर्षवः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सैन्यनियाणपर्वणि दुर्योधनसैन्यविभागेचतु.पञ्चामदधिकशततमोऽध्यायः ॥१५४ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततः शान्तन भीभ प्राञनिर्धतरराष्ट्रज. । सह सर्वेर्महीपालेरिदं वचनमब्रवीत् । श्ते मेनाप्रणेतारं पृतना सुमइत्यपि। दीर्यते युद्धमामाद्य पिपीलिकपुटं यथा । नहि जातु योर्बुद्धि. समा भवति कहिंचित् । शौर्यश्च वलनेवणी स्पर्द्धते च परस्परं । श्रूयते च महाप्राज्ञ हैहयानमितीजम.। अभ्ययुदाह्मणाः सर्वे समुच्छिनकुशध्वजाः । नानन्ययुस्तदा वैश्याः सदायव पितामह । एकतस्तु चयो वर्ण एकतः इनियर्षभा । . - . । - ५२८.

·सैन्य निर्माण प । अव्याय १५.५।] । उद्योगपर्व २०० २५ ततो युद्धेश्वभयन्त वयो वर्ण. युन पुन । उत्त्रियाय जयन्येव बहनश्चकता वन। ततस्ते चचियानेव पप्रच्छुर्दिजसत्तमा । तेभ्य शशंसुर्धमज्ञा याथातथ्य पितामह । वयमेकस्य टएखाना महायुद्धिमतो रणे । भवन्तस्तु पृथक्स स्वबुद्धिवप्रवर्तिन । ततस्ते ब्राह्मणाश्चरेक मेनापनि विज! नयेषु कुशलं सरमजयन् उत्तियास्तत । एवं ये कुशलं तरं हितसितमकन्यं । मेनापनि प्रकुर्वन्ति ते जयन्ति रणे रिपून् । भवानुमनसा तुन्या हितैषीच सदा मम। असहाय स्थिता धर्म सन सेनापतिर्भव। रमितामिवादित्या वीरुधामिव चन्द्रमा । कुवेर इव यक्षाणां देवानामिव वासव । पवतानां यथा मेरे सुपर्ण, पविणा यथा । कुमार इव भूनाना वसनामिव हव्यवाट । भवता हि वयं गुप्ता शक्रेणेव दिवौकम । अनाटय्या भविष्यामखिदशानामपि ध्रुवं । प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकि । वयं वामनुयास्याम मारभया वर्षभ। ॥ भीम उवाच ॥ एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। यथैव हि भवन्तो मे तथव मम पाण्डवा । अपि चैव मया श्रेयो वायं तेषा नगधिप । संयोद्धव्यं तवार्थाय यया मे समय कृत। न च पग्यामि योद्धारमात्मन महम भुवि । ते तस्मान्नरव्याघ्रात कुन्तीपुत्चाद्धनञ्जयात् । महि वेद महायुद्धिर्दियान्यस्वाप्यनेकम । नदमा विकृतो युद्धे जातु युथेत पाण्डव । अश्व पणेनव निर्मनुष्यमिद जगत् । कु- भावलेनैव ससुरासुररावत। न वेवोत्सादनीया मे पाण्डो पुना जनाधिप। तस्मात् योधान हनिष्यामि प्रयोगेणायुतं सदा । रवमेषां करिष्यामि निधनं कुरुनन्दन । न चेत्ते मा हनियन्ति पूर्वमेव समागमे । मेनापतिस्वरं राजन् समयेनापरेण ते। भवियामि यथाकामं तन्में तमिहाईमि । कर्णी वा युध्यता पूवमई वा पृथिवीपते। स्पर्द्धले हि सदाऽत्यय सूतपुत्रो मया रणे ॥ कर्ण उवाच ॥ भाइ जीवति गाड्नेये राजन यास्ये कयञ्चन। हते भीमे तु ये म्यामि मइ गाण्डीवधन्वना । ॥ वैम्पायन उवाच ॥ तत मेनापतिश्चक्रे विधिस्त भूरिदक्षिण। एतरामात्मनो मोम मोऽभिषिको व्यरोचत । ततो भेरोय मसाय मतमोऽय महसूम [ वादयामासुरव्यमा वादका राजमापनात् । सिंहनादाय विविधा वाहनानाञ्च निस्वना.प्रादुरामोदन च व मधिरकर्दम । निर्धाता पृथिवीकम्पा गज हितनिखना । धाम मर्चयाधाना पोडयन्ती मनाम्युत । वास्याप्ययरोरिष्मा दिवशोरमा अपेदिरे। सिवाय भयवेदिन्या नेदुर्दीततरा ममं । मैनापत्ये यदा राजा गाङ्गेयमभिषिकवान् । तदेवान्युयरूपाणि बभूवु शतको नृर। तत मेनापति छत्वा भीमं परवनाईन । वाचयिषा दिजडान गाभिनिष्कय भूमि । वर्द्धमानी जयामोमिनिया सैनिनः। प्रापगेधं पुरस्कृत्य भाभि सहितस्तदा । स्कन्धावारेए माता कुरुक्षेत्र जगाम ह । परिक्रम्य कुरुक्षेत्र करेन सह कौरव । - .

·- । श्रीमहाभारत ] [ मैन्यनिर्धाण प० । अध्याय १५५ । १५६ । गिविरं मापयामाम समै देशे जनाधिप । मधुरानूपरे देशे प्रभृतयवन्धने यथैव हस्तिनपुर नच्छिविरमाधमेर। .. इतिश्रीमहाभारते,उद्योगपर्वणि सैन्यनिर्याणपर्वणि भीमसैमापत्ये पञ्चपञ्चाशदधिकततमोऽध्यायः ॥ ९५५ ।। ॥ जनमेजय उवाच .आपगेयं महात्मानं भीमं शस्त्रास्ती वरं। पितामई भीरताना ध्वर्ग मर्वमहोनिमा । वृहस्पनिमम बुद्ध्या तमया प्रथिवीममी समुद्रनिव गाम्भीर्थ हिमवन्नमिव स्थिर प्रजापतिमिवादार्य तेजसा भास्करोपमं । महेन्द्रमिव शत्रूणां ध्वमनं भरदृष्टिभिः । रणयज्ञे प्रवितते सभीमे लोमहर्षणे। दीक्षितश्चिररावाय युवा तवे युधिष्ठिरः किमनवोन्महाबाहुः सर्वभस्वटतां वरः। भीमसेनार्जुना वाऽपि कृष्णा वा प्रत्यभाषन । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ आपद्धमार्थकुशलो महाबुद्धियुधिष्ठिरः। सर्लान धाटन ममानोय वामदेवश्च शाश्वतं । उवाच वदता श्रेष्ठ मान्त्वपूर्वमिदं वचः। पोक्रामत सैन्यानि यत्तास्तिठन दमिताः । पितामहेन वो युद्धं पूर्वमेव भविष्यति । तस्मात् धनसु सेनासु प्रणेहेन्मम पश्यत । ॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ यथाऽईति भवान् वकुमस्मिन् काले झुपस्थिते । तयेदमर्थवद्वाक्यमुकं ते भरतर्षमा; रोचते मे महावाही क्रियतां यदनन्तरं। नायकास्तव मेनाया क्रियन्तामिह सप्त वै! ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो द्रुपदमानाय्य विराट गिनिपुङ्गवः पृष्टद्युम्नञ्च पाश्चात्य सृष्टकेतुञ्च पार्थिव। .. शिखण्डिनञ्च पाश्चात्य सहदेवञ्च मागधं । एतान् मत महाभागान वोरान् युद्धाभिकारिणः । सेनाप्रणेदन विधिवदभ्यपिञ्चत् युधिष्ठिरः । सर्वमेनापतिञ्चार घंटयुग्नञ्चकार ह। द्रोणान तोरुत्पन्नो य उद्धाज्जातवेदमः । मधेशमेव तेषान्तु मनस्तानां महात्मना । :: मेनापतिपतिञ्चके गुडाकेशं धनञ्चय । अर्जुनस्यापि नेता च मयन्ता चैव वाजिनां। सङ्कपणानुजः श्रीमान्महांबुद्धिजनार्दनः । तदृष्ट्वापस्थितं युद्धं समासन्ने महात्ययं! प्राविशत् भवनं राजन् पाण्डवस्य हलायुधः । संहाकुरप्रभृतिभिर्गदसाम्बोद्धवादिभिः । रौकाणे याहुकसनद्यारुदेष्णपुरोगभः। दृष्णिमुश्चैरधिगतेयोप्रेरिव बलोत्कटः। . अभिगुप्तो महायाधर्मरुद्भिरिव वासवः। नीलकौशेयवसनः कलाम शिखरोपमः । सिंहखेतगतिः श्रीमान्मदरशान्तलाचनः तं दृष्ट्वा धर्मराजय केभवय महाद्युतिः। उदतिष्ठत्ततः पार्था भीमकमी वृकोदरः । गाण्डीवधन्वाईये चान्ये राजानस्तत्र केचन्। पुजयाश्चक्रिरे ते वै समायान्त, इलायुधं । ततस्तं पाण्डवो राजा करे पपी पाणिना । वासुदेवपुरोगास्त मय रवाभ्यवादयन् । विरागुपदी वृद्धावभिवाद्य इलायुधः।। युधिष्ठिरेण महिन उपाविप्रदरिन्दमः। ततस्तेषूपविष्टेषु पार्थिवेषु ममन्ततः । ' धासदेवमभिप्रेक्ष्य रोहिणेयोऽभ्यभाषत भविताऽयं महारोट्रो दारुणः पुरुपचयः । दिएमेतत् भुवं मन्ये न शक्यमनिवर्तितुं । अमात् युद्धात् ममुत्तीर्णनपि ः ममुहजनान् । ५११५ ·सेन्यनिधोए पात्रयाय २५६।१५01] उद्योगपी । अंगेगानक्षतर्दे है टास्मोति मतिमा समेतं पार्थिव क्षत्र कालपकममध्यो। विमर्दय महान भावी मांसशोणितर्कदम, । उको मया वासुदेव. पुन पुनरूपहो । मम्वन्धिषु समा रत्ति वर्त्तम्व मधुसूदन । पाण्डवा हि ययाऽस्माकं तया दुर्योधनो नृप । नस्यापि क्रियता माझं सपर्येति पुन पुन । तच मे नाकरोदा लदर्थ मधुवदन । मिबिष्ट मर्चभावेन धनञ्जयमवे त्यहा ध्रुवो जय पाण्डवानामिति मे निधि मतिः। तथा हभिनिवेशोऽयं वासुदेवन्य भारतान चाहमुत्सहे कृष्एमने लोकमुदीरितु । नतोऽहमनुवामि कैश्वस्य चिकीवितं । उनी भिव्या हि मे बोरो गदायुद्धविरारदा । तुल्यवेहोऽस्म्यतो भीमे तथा दुर्योधने नृपे। तस्मात् यायामि नोर्यानि भरखय निस्ति । न हि सत्यामि कारव्यानश्यमानानुनिहुँ। रवमुक्ता महावाइरनुज्ञातर पाण्डेय नीर्थयात्रां यथा राना निर्वत्यै मधुसदन इति श्रीमहाभारते उद्योगपञ्चणि सैन्यनिर्याणपर्वणि रामगमने षट्पञ्चाशदधिकशततमेऽध्याय ॥ १५६॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतस्मिन्नर काले तु भोग्नकस्य महात्मन' । हिरण्मरोगा नृपते मावादिन्द्रावस्य हैं। पाहुकानामधिपति जसातियशखिन । दाक्षिणात्यपने पुचो दिनुरुकोनिविश्रुत । प किम्पुरुषसिंहस्य गन्धमादनवासिन । छत्नं पिया धनुदं चतुष्पादमाप्तवान्। यो माहेन्द्र धभे तुल्यं गण्डोवतेजसा गिाईण च महाबाहु सम्मितं दिव्यचदणं । घोप्येवतानि दिव्यानि धपि दिविचारिण। वारण गाण्डिवं तब माहेन्द्र विजयं धनु । शान्तु वैष्णवं माइदिव्य तेजोमय धनु । धारयामास तत् कृष्ण परसेनाभयावह । गाण्डीवं पावकालेभे खाएइवे पाकशासनिः । द्रुमाद्रुको महातेजा विजय प्रत्यपद्यत । मञ्छिद्य भारवान् पाशात्रिहत्य मुरभोजमा। निर्जित्य नरकं भाममात्य मणिकुण्डन। घोडयनीसहस्राणि रवान विविधानि च । प्रतिपेदे गेम शाईच धनुरुत्तमं । रुकीत विजयं सन्चा धनुर्नेघनिभवनं। विभोपयनिव जगत पाण्डवानभ्यवर्तन । नाम्यत पुरा योऽमी खवाइयनगर्वित । किरया हरणे वीरो वासुदेवेन धीमता। छत्वा प्रतिज्ञा नाइत्वा निर्वतिय जनार्दन । ततोऽन्वधावत् वार्णय सर्थ यरामती वरं। मनया धतुरशिया महत्या दूरपातया। विचित्रायुधवम्भिया गइयेव प्रदया।' म समामाद्य वार्षीयं योगिनामी वरं म । व्यमितो ब्रीडितो राजवाजगाम स कुष्टिन । यचैत्र कृष्णेन रणे निर्जित परवीरहा । तब मोजकटं नाम कृतं नगरमुत्तमं । मैन्येन महता नेन प्रभूतगनवाजिना। पुर नवि विख्यात माया मोगकरें नृप । सभागराजा भन्न महता परिवारित । प्रवाहिया महागैर्य पाएन सिमागमत् । मत प करपी धन्वीमनी सही मरासनो।वभेनादित्यवर्णन विशेष चमूं। विदिन पाइवेयानां वासदेवप्रियेसमा युधिधिरसन राजा प्रत्युदम्याभ्यपूजयन् । - - ए ·॥श्रीमहाभारत [भेन्यनियोग प० । अध्याय १५७११५८ । २०५ ५१. म पूजित पाण्डुपुर्यथान्याय सुमस्तुत । प्रनिग्टह्य तु तान् सवान् विश्रान्त सहसैनिक । उवाच मध्ये वीराणा कुन्तीपुत् धनञ्जय। सहायेऽस्मिन् स्थिता युद्धे यदि भोतोऽमि पाण्डव । करिय्यामि रणे मह्यममय नव शत्रुभि । न हि मे विक्रमे तुल्य पुमानम्तीह करन। हनिष्यामि रणे भागं यन्मे दास्यसि पाण्डव । श्रपि द्रोणपी बोरी भीमकावया पुन । श्रय वा सर्व एवैते तिष्ठन्तु वसुधाधिपा । निहत्य समरे शवस्तव दास्यामि मेदिनी। इत्युक्तो धर्मराजस्व केशवस्य च सविधी। टण्वता पार्थिवेन्द्राणामन्येषाञ्चव सर्वेश । वासुदेवमभिप्रेक्ष्य धर्मराजञ्च पाण्डव । उवाच धीमान् कान्तय प्रहस्य सखिपूर्वक । फौरवाणां कुनै जात पाण्डो पुत्रो विशेषत । द्रोण व्यपदिशन् शिया वासुदेवमहायवान् । भीतोऽस्मोति कथं घूया दधानो गाण्डिवं धनु । युध्यमानस्य मे बीर गन्धर्वं सुमहावने । महाया घोषयात्रायां कुस्तदासीत् सखा मम।तथा प्रतिमये तस्मिन् देवदानवसङ्गुलें। खाण्डवे युध्यमानस्य क सहायस्तदाऽभवत् । निवातकवयुद्ध कालकेयेच दानवै । तत्र मे युध्यमानस्य क महायस्तदाऽभवत् । तथा विराटनगरे कुरुभि मह सङ्गरे। युध्यतो बहुभिस्तच क सहायोऽभवन्मम । उपजीव्य रणे रुद्रं शक्र वैश्रवण यम। वरुणं पावकञ्चव कप द्रोणञ्च माधवं । धारयन गाण्डिव दिव्य धनुस्तेजोमय दृढ । अचय्यभरमयुक्तो दिव्यास्वपरिहित । कथमस्मद्विधा भूयात् भीतोऽस्मीति यमाहरं। वचन नरगार्दू वञ्च युधमपि स्वय। नास्मिभोतो महाबाहो महायार्थश्च नास्ति मे। यथाकाम ययायोग गच्छ वाऽन्यत्र तिष्ठ वा। विनिवर्त्य नतो रुको सेना मागरमन्निभा। दुर्योधनमुपागच्छत्तथैव भरतर्षभ। तथैव चाभिगम्यैनमुवाच वसुधाधिप । प्रत्याख्यातय तेनापि म तदा भरनानिना। दावेव तु महाराज तस्मात् युद्धादपेयतु । रोहिणेयर वायो रकमी च वसुधाधिप । गते रामे तीर्थयात्रा भीमकस्य सुते था। उपाविभम् पाण्डवेया मन्वाय पुनरेव च । समितिधर्मरागस्य मा पार्थिवधमाकुला। रामे नारकैयित्रा धायदेशेव भारत। इति श्रीमहाभारते खद्योगपर्वणि मैन्यनियर्याणपर्वणि रुक्मिप्रत्याख्याने सप्तपञ्चामदधिकशततमोऽध्याय ॥१५७ ॥ ॥ जनमेजय उवाच ॥ तथा व्यूढेम्वनोकेषु कुरुक्षेवे दिजर्षभ। किमकुर्वद्य कुरव कालेनाभिप्रचोदिना' । ॥ वैशम्पायन उवाच। नया प्यूढेवनीकेषु यत्तषु भरतर्षमा एतराष्ट्री महाराज सञ्जय वाक्यमनीत । रहि समय भय मे याचच्यानवशेषत । मेनानिये यदृत्त कुरुपाण्डवशेनयो । दिएमेव पर मन्ये पोपचाप्यनर्थक । यदहं युध्यमानोऽपि युद्धदोपान चोदयान् । मचाऽपि नितिमा पुध दुनदेखिन । न म मि नियन्तुं वा फत्तुं वा हितमात्मनः । भवायर हि मे एत युद्धिदोषामुदर्शिनी। दुर्योधन ममामाघ पुन मा परिवर्तन। एवं गते पदभावि नद्राषिष्यति मध्य एघधर्म किन ररो तनुत्यागो हि पूजित । - .

·सेन्यनियाण प. अध्याय ५८।१५८1] उद्योगपर्व २८३ ' ॥ सञ्जय उवाचा लद्युकोऽयमनुप्रन्यो महाराज यथेचमि। नन्तु दुयोधने दोपमिममाधातुममि । टणवानपेश वदतो मम पार्थिव । य प्रात्मनो दुरितादाभ प्राप्नुयार्थग । नम कालं न वा दैवं वकुमेतदिहाईति । महाराज मनुष्येषु निन्छ य मञ्चमाचरेत् । म वध्य' सर्वतोकस्य निन्दितानि ममाचग्न्। निकारा मनुजश्रेष्ठ पाण्डवस्वत्प्रतीचया। अनुभूना: महामात्यनिहतरधिदेवने। हयामाञ्च गजानाञ्च राज्ञाञ्चामिततेजमा। वैश्यं ममरे वृत्तं यत्तन्मे श्टणु मर्चश । स्थिरोझवा महाप्राज्ञ मनाकरयोदयं । पयाभूतं महायुद्धे श्रुत्वा चैकमना भवन घेव कत्ता पुरुष कर्मणा सभपापया । अखतन्त्रो हि पुरुष कार्यते दापयन्त्रवत्। केनिदोयरनिर्दिष्टा केचिदेव यदृच्छया। पूर्वकर्मभिरप्यन्ये वैधमेतत् प्रदृश्यते । तस्मादन मापन स्थिरो भूला निमामय। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि मैन्यनियाएपर्चणि मन्त्रयवाक्ये अष्टपञ्चायदधिकशततमोऽध्याय' समाप्तध मैन्यनियाड पर्व । १५८॥ ॥ अथ उलूकदूनागमनपर्व ॥ ११ ॥ 201 ॥ श्रय उवाच । हिरसत्या निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्ममु । न्यविशन्त महाराज कारवेया यथाविधि। तब दुर्योधनो राजा निवेग्न यसमाजमा । सम्मानयित्वा भरतीन् न्यम्य गुनास्तथैव च । भाग्यम्य विधि या योधाना नत्र भारत। की दुशासनचत्र मनिश्चापि मापन। पानाय्य नृपीमात्र मन्त्रयामाम भारत । तब दुधनो गना करेंन मह भारत । सम्भापयित्वा फर्णन भाषा दुभासनेन च । मौवनेन च राजेन्द्र मन्त्रथिला नरर्षभ । आइयोपहरे राजन्नुनकमिदमत्रवीत्। उचूक गच्छ कैनथ पाण्डवान सहसोमकान् । गत्वा मम वदो मूहि वासुदेवख दावत । इदन्तत ममनुमाप्तं वर्षपूगामिचिन्निन। पाण्डवाना कुरुणाञ्च युद्ध सोकभयहर। यदेतत् कत्यनावायं मञ्चयो महदसवोत् । वामदेवमहायस्थ गर्जत मानुजन्य ते। मध्ये कुरूला कानय तम्य कानोऽपमागत। यथा व सम्प्रतिज्ञातं तत् मर्य क्रियन निति । ये नयेन केन्तेय यास्त्र वचनान्मम । भारभि महितं मम मामकर सकेकय कयं वा धार्मिको भूत्वा बमवर्षे मन आया। यस्चमि जगमाई नश्यमानं नात् । भर मयनुतेभ्यो दाता समिति मे मतिः। अपने हि पुरा गोत सोकोऽयं भरतर्षभ । प्रमादेनाय मदमे से राज्य तु देवा । ঘটা নিৰ্ম্মম্বয় বাহন। সন্ধবি ব বালতি ভানুলান ন ন। पर ते वर्तपियामि पास्यानमिदमुत्तम। कथितं नारदनेह रिमुभम नगधिर। माचारः किन दुष्टारमा नियेष्ट मर्मकर्मम। उसका पितो रागन गातोरे कदाचन । सवैया मनपरि प्रत्यार्थ मरीरिण। करोमि धर्ममिदाह मानव शरीरिए।

·२८४ । योमहाभारत [ उनकटतागमन पप्रथाय १५९ १ तय कायेन महता विशम्भ जग्मुरडगाः । ममेत्य च प्रशंसन्ति मामारं विशाम्पते। पूज्दमानस्तु तैः सन्चे. पचिभिः पविभाजनः। श्रात्मकार्य एनं मे यायाय रुन फ। अथ दीर्घय कालस्य तन्दर्श मूपिका थयुः । दरातच ने तब धार्मिक ग्रनप्रारिणं । फायण महता युक्तं दम्भयुक्रेन भारत | तेषां मतिरिय राजमामोसव विनियये। वहमित्रा वयं सय नेपा नो मातुनो धारवां करोतु मतदयाघस्य मर्चमः । उपगम्य तु ते सर्व विडालमिदमबन्। भवत्प्रसादादिशामशत्तुं चैव ययामुसं। भवानी गतिरव्यया भवान्नः परमः मुन्। ते वयं महिताः मर्वे भवन्त रणनामाः। भवान् धर्मपरो नित्यं मवान् धर्म व्यवस्थितः । ममी र महाप्राज्ञ चिदशानिविचमत्। ' एवमुक्तस्तु तैः सर्वैषिकैः स विशाम्पते। प्रत्युवाच ततः सान्मूषिकाम्मुग्निकान्तछन् । । योर्योगं न पश्यामि तपो रक्षण र अवश्यन्तु मया काय वचनं भवतां हितं) युभाभिरपि कर्त्तव्यं वचनं मम नित्यशः । तपसाऽस्मि परिश्रान्ता दृढ नियममास्थित.। म चापि गमने शक्ति काक्षित् पश्यामि चिन्नयन्। मोऽस्मि नेय. मदा तात नदोकूनमितः परं। नयेति ने प्रतिज्ञाय मूषिका भरतमा बालमथा मर्च मानीराय न्यवेदयन्। ततः स पापो दुष्टात्मा मूषिकानथ भक्षयम् । पोरय सुवर्णय दृढबन्धय जायते।. मूषिकाणी गणयाच भृग महीयतेऽथ मः ।माचारो पर्द्धत चापि तेजोवलसमन्वितः। ततस्ते मूषिका: सथै मभेत्यान्याऽन्यमब्रुवन् । मातुलो वर्द्धते नित्यं वयं शीयामहे मयं । तत: प्रासतमः कश्चित् डिण्डिको नाम मूषिकः । अन्नबीन वचनं राजन भूपिकाणी महागणं। गच्छनां वो नदीतोर सहिताना विशेषतः। पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सहव मातुलेन तु । साधुसाध्विनि ते सर्वे पूजयाञ्चक्रिरे तदा । चक्रुश्चैव यथान्यायं डिण्डिकस्य वाऽर्थवत्। अविज्ञानात्तत. सोऽथ डिण्डिक झुपभुक्तवान् । ततस्ते सहिताः सर्वे मन्त्रयामासुरनमा। नत्र युद्धतमः कश्चित् कोकिलो नाम मूषिकः । नवौंदचनं राजन् ज्ञातिमथे ययातयं । न मातुला धर्मकामग्छममात्रं कृता शिखा । न मूलफनभवस्य विष्ठा भवनि लाममा । अस्य गावाणि वर्द्धन्ते गणव परिहीयते। श्य मप्तादिवसात् डिण्डिकोऽपि न दयते। एतच्छुत्ला वसः सय मूषिका विप्रदुदु । विडालाऽपि सुदुष्टात्मा जगामैव ययागतं । तथा लमपि दुष्टात्मन् वैडाल मतमास्थितः। चरमि ज्ञातिपु मदा विडालो मूर्षिकेष्विा। अन्यथा किन ते वाक्यमन्य या कम दृश्यते। दर्शनार्थाय तोकस्य वेदायोपशमय ने। त्यका छनविदं राजन् उन्नधम्म समाश्रित. कुरु कार्याणि माणि मिडेोऽसि नरर्षभ। बाजवीर्यण प्रथिवी बन्धा भरतसत्तम। देखि दान दिजातिभ्यः पिलभ्यश यथोचिता किशाया वर्षपूगाय मातुमाहित स्थितः । प्रमाात्रु रणे जित्वा समान परमावह । • पश्चगामा वृता यत्राघास्माभिरपालिताः । युधाम कयं मये कोफ्येम च पाण्डवान् । - . . 1 It. .

·उलूक्तागमनपा अध्याय १५९1] । उद्योगपर्व। २८५ LILR - 1. १. स्वकृते दुरभावस्य सन्यागा विदुरस्य च । जातये च रहे दाई करंस्त्र पुरुषो भव । परमवाचस्तमायान्तं कुरुससदि। अयनम्मि स्थितो रामन् समाय समराय च। तस्यायमागतः कालः समरस्य मराधिप । रतदर्थ मया सर्व कृतमेलन युधिष्ठिर। किन्नु युद्धात् परं सामं रचियो दह मन्यते। किञ्च वं क्षत्रियकुने जातः सम्प्रथितो भुवि। द्रोणादस्वालि सम्प्राप्य अपाच भरतर्षभ । तुझयोनी समवले वासुदेवं समाश्रितः । वास्वं वासुदेवच पाण्डवाना समीपतः । आत्मार्थ पाण्ड्वार्थञ्च यत्ता मा प्रतियोधय। समामध्ये च यद्रूपं मायया छतवानमि। तत्तयर पुन छला सा नो मामभिव। इन्द्रजालञ्च माया वै कुहका वाऽपि भीषण । आत्तमस्वयं सट्टामे वहन्नि प्रतिगर्जनाः। वयमयुत्सहेम या सञ्च गछम मायया। रमानलं विशामाऽपि रेन्द्रवा पुग्मेव तु । दर्थयवेव रूपाणि स्वभरीरे बन्यपि। नतु पंचायतः सिद्धिर्बुद्धिमानोति मानु । मनींव हि भूतानि धातंत्र कुरुते वये। यत् ब्रोपि च वाप्य धार्तराष्ट्रानई रणे । घातयित्वा प्रदाम्बामि पार्थभ्या राज्यमुत्तमा शरचक्षे च मे म मनमतव भाषित। मदिनोयेन पार्यन वैरं व: स्व्यमारिनास सत्यमशरोभूत्वा पारडवाथै पराकमो । युथवाध रणे यत्तः पश्यामः पुरुषो भव । यस्त शत्रुमभिशाय नद्धं रुपमास्थित। करोति दिपता मोकं मजीदति सभीवितं । अकस्माधव ने कृष्ण यातं लोके महद्यमः। प्रोदानी विज्ञानोम मन्ति पदाः साहसका मदिधा नापि नृपतिस्तयि युक्रः कयधन। सबाई युग कर्तु कंसमये विधेपनः । नव वरके वानं बहागिनमविद्यक । उन्क मदचा महि अमछत् भीमसेनकं । विराटनगरे पार्थ यस्वं सदो अभः पुरा। वो नाम विख्यातस्तदमेव हि पारुपं । प्रतिज्ञान सभामध्ये न तम्मिथ्या लथा पुरा। दुभानस्य रुधिरं पीयता यरि मयते। यतनगेपि च काय धात्तराष्ट्रानई रणे। निहनियामिनरमा तस्य कातोऽयमागतः। संहिभज्ये पुरस्कार्यो भये पेये च भारत। का युद्धं च च भाकव्यं युध्यस पुरुषो भव । प्रविधि हो भमा गदामाठिय भारत। नदृया च मम मध्ये वलिात ते वृकोदरा उनूक नकुळभूहि वचनान्मम भारत। युध्यम्बाध विरा भूत्वा पश्यामम्तर पौरुषं युधिष्ठिरानुरागच्च देषचं मयि भारत । हायाय परिष्ठ मरेदानों ययातयं। पूशास्तं महदेवच राजमथे वो मम । युधदानी रणे यत्त कमान भरच पाव । विराटद्रुपदी दोभा प्रयास्त्र वचनाम। नदरपूर्वा भत्तारो मत्यरपि महागुन । नयाऽथपलिभिश्या यतः रुष्टाः प्रशाम्नतः। अभावोऽयं नरपतिथुवयोरिति चागतं ते यूयं महता भूत्वा नदधार्थ ममापि च । भामार्य पाएवार्यध प्रयुध मयासहा एयदुपाक्ष पाशा यासं वरनाम्मम । स्पते समया मातो समय बयापि सः। द्रोणमासाद्य समरे शास्स हितमुत्तमं । . २ ग ·. २८६ ॥श्रीमहाभारतं॥ [उलूकदूतागमन प० । अथाय १५९। REL - . । युध्यख महत्वार्थ कुरु काम सुदुष्करं । शिखण्डिनमयो यूहि उचूक वचनान्मम । स्वीति मला महाबाहुर्न हनियति कारव' । गाङ्गेया धन्विना श्रेठो युध्येदानों सुनिर्भय । कुरु कम रणे यत्त पश्याम पौरुष तव । एवमुक्ता ततो राजा प्रहखालूकमत्रवोत् । धनञ्जय पुनहि वासुदेवाय टएखत । अस्मान् वा पराजित्य प्रयाधि पृथिवीमिमा। अथवा निर्जितोसमामोरणे वीर भयिनि । राष्ट्रानिचामना वनवामञ्च पाण्डव । कृष्णायाश्च परिश्लेष मसारन् पुरुषो भव। यदर्थ पत्तिया सते मय नदिदमागत । घल वीर्यश्च शौर्यञ्च परश्चाप्यख लाघव । पौरुष दर्शयन युद्धे कोपन्य कुरु निष्कृति । परिलिष्टम्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च । इंदयं न स्फुटेत् कस्य रेवान भ्रमितस्य च। कुले जातस्य सरस्थ परविनयध्यत । अच्छिन्न राज्यमाक्रम्य कोपं कम्य न दोपयेत् । यत्तदुका महदाक्य कर्मण तदिभाव्यता। अकर्मणा कथितेन सन्त कुपुरुष विदु । अमित्राणा वये स्थान राज्यञ्च पुनरुद्धर। दावों युद्धक मस्य तस्मात कुश्त पौरुष । पराजितोऽमि धूतेन कृष्णा घानायिता सभा क्याऽमो मनुष्यण कत्तुं पुरुषमानिना । दादभेव तु वर्षाणि वने धिष्ण्यादिवामित । सम्बसर विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः । राष्ट्रनिर्व मननय वनवामञ्च पाण्डव । कृष्णायाय परिकोप सस्मरन पुरुषो भव। अभियाणाध वचन अब्रुवनम् पुन पुन' । अर्मय दंभयख बममा व पौरुष । क्रोधी यस तथा पाय ज्ञानयोगाऽस्वनाघवं। दह ने दृश्यता पार्थ युध्यस्ख पुरुषो भव। लोहाभिहारो नित्त कुरुक्षेत्रमझम । पुष्टास्तेऽश्वा भृता योधा यो युध्यस्ख सकेयर । श्रममागम्य भीमेण मयुगे कि विकत्यमे । श्रारुतुर्यथा मन्द पयंत गन्धमादन । स्व कत्यसि कौनय कत्थन पुरुषो भव । सतपुत्र मुदु ष भन्यञ्च बलिनी वरं। द्रोणच विना येठ मचीपतिस्म युधि। यजिया संयुगे पार्थ राज्य कमिहेश्छसि। माझे धनुपि धाचार्य वेदयोरन्तगद्दयो । युधियमविद्याभ्यमनीकचरमच्युतं। द्रोष महापुनि पार्थ जेतुमिप्रमि यन्मुथा। न हिस्सुम वातेन भेषमुम्मति गिरि। पमिलो वा वरेर योन्योऽपि निपनेन्महीं। युग वा परिवतत यव स्यात् यथात्य मा । को माया जीवितायात प्राप्यारमरिमईमा पार्थो वा स्तरो याऽपि कोऽन्य खमित स्टहार मजेत्। ... 1 ..

·टलूकदूतागन यः ययाय १५९ १६.1] ॥ उद्योगपर्व । ១ यदोह कत्यनाले के मिथेन कर्म धनञ्चय । मचे भवेयुः सिद्धाया कायने को हिदुर्गत । नानामि ने धासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिवं तालमा । जानाम्यई लामो नास्ति योद्धा जानानस्त राज्यमेतद्ध रामि। . १. 1 नतु पर्यायधर्ना सिद्धि प्राप्नोति मानवः । मनमेवानुकूलानि विधाता कुरुते वो। चयोदश ममा भुक्तं राज्य विलपतस्तव । भ्यश्चैव प्रगामिप्ये ला निहत्य सवान्धवं । क तदा गाण्डिवं तेऽभूत् यदा दासपणैर्जित.। क नदा भीमसेनस्य वनमामीच फालान । सगदात् भीममेनासा फालानाहा सगाण्डिवात् । न व मातस्तदा वोऽवदिना कृष्णामनिन्दितां। सा ने दाम्ब समापन्नान् मोचयामास पाती। अमानुष्यं समापन्नान् दासमवस्थितान्। अवोचयत् पदतिलानई वस्तथ्यमेव नत् । ता हि वेणो पार्थेन विराटनगरे तदा। सूदकर्मणि च प्रान्त विराटस्य महानसे । भीमसेनेन कान्तय यत्तु तन्मम यौरव। वेणी छत्वा पाटवेश कन्यां नर्तितवानपि । आण्यो वेलाञ्च कत्याच संयुगे या पचायते। एवमेव मदा दण्ड चचिया क्षत्रिये दधुः । न भयाद्वासुदेवच न चापि तब फानान । राज्यं प्रतिप्रदास्यामि युध्यस्ख सहकेयः । न माया हीन्द्रजाल वा कुहका वाऽपिभीषणः । ...१५ श्रात्तशस्वस्य मनामे वहन्ति प्रतिगर्जनाः । वासुदेवमहस वा फालु नाना मतानि वा । प्रामाद्य माममधेिषु द्रविष्यन्ति दिशो दृश। संयुगं गच्छ भोभेण भिन्धि वा शिग्सा गिरि। तर वा वं महाग वाइभ्या पुरुषोदधि । भारतमहामोनं विविमंतिमहोरगं। भीमवेगमपर्यन्तं द्राणग्राहदुरासंद। कर्षभन्यझपावत काम्बोजवडवामुर्छ । दृघदनमहोद्यानं सौमदत्तितिमिहिन । युयामुतोयं भगदत्तमारतं श्रुतायुहार्दिक्यमहाममुई। दु शासनाघ अनुगन्धमत्स्यं सुपेणतिवायुधनागनकं । जयद्रथा पुरुमित्रगाध दुम्भ गदं शकुनिप्रपात माघमतप्यमभिप्रद्धं यदावगा न अननएचेताः । भविष्यमि व इतमर्चवान्धवन्तदा मनस्ते परितापमेयति । नदामनम्ते त्रिदिवादिवाइनिधर्तिता पार्य महोप्रशासना। मधास्य राज्यं हि सुदुर्लभ त्वया बुभषित रून ददापतखिना। पति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि उलूकदूतागमनपर्वणि दुर्योधनाम्ये एकोनपश्यधिकशततमोऽध्याय. ॥ १५८ ॥ ॥ सञ्चय उवाच॥ भेनानिवेशं सम्मान कैतव्य पाण्डवश्य ६ । ममागत पाण्डवेययुधिष्ठिरमभापत। अभिशो दूतवास्यानां यो ध्रुजतो मम । दुर्योधनघनाद श्रुया न कोडुमईमि । युधिष्ठिर उवाच । उनूक न भरन्तेऽन्ति मूदिवं विगतचाः। यन्मांधा गहन्द सुन्धम्यादीर्घदर्शिन। नता धुतिमती मधे पाण्डशनी महात्मना । स्त्रयानाच मत्स्यानां वरम्य पयनिन । छपदम्य मपुत्रस्य विराटम्य च मनिधी । भूमिगनाव सपा मथे वाक्यं जगाद । । उनूक उगाच ॥ रदं वामनवीमाना धाराको महामनाः । यता कुम्वागणं तनियोध युधिहिर। un पराजितोऽमि चून कृष्णा पानायिता सभी । मग्योऽमया मनुथेग कतुं पुष्पमानिना।

·२८८ श्रीमहाभारत [उलूक्दूनागमन पा अध्याय १० . दादव तु वर्षाणि वने धिण्यादिवासिताः । सम्वत्सरं विराटस्य दास्यमास्वाय चोपिताः । अमर्ष राज्यहरणं वनवामञ्च पाण्डव। द्रौपद्याश्च परिक्त संस्मरन् पुरुषो भव। अपकेन च यच्छर भीमसेनेन पाण्डव । दुःशासनस्य रुधिरं पोयता यदि मश्यते। साहाभिहारो निर्दृत्तः कुरुक्षेत्रमकईमा समः पन्या भतास्तेऽया: श्वायुध्यस सकेशवः। असमागम्य भीमेण संयुगे किं विकत्थसे । पारुरुधुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनं । एवं कत्यमि कौन्तेय अकत्यन् पुरुषो भव । सूतपुत्र सुदुर्दूषं सत्यच बलिना वरं। ट्रोषच बलिना श्रेष्ठं अचीपतिममं युधि । अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छमि। मा धनुषि चाचार्य वेदयारन्तगं दयोः । युधिधुर्थमविधाभ्यममीकचरमयुतं। द्रोणं महाद्युति पार्थ शेतुमिच्छमि तन्मृषा । नहिं शत्रुम वातेन मेरुमुन्मथित गिरि। अनिता वा वहम्मे द्यायोऽपि निपतेन्महीं। युगं वा परिवर्तेत यद्येवं स्यात् ययात्य भी। को पस्ति जीविताकाही प्राप्येममरिमर्दन । गगी वाजी रथो वाऽपि पुनःखम्ति ग्टहान् प्रजेत् । फयमाभ्यामभिध्यातः एयो दारणेन वा । रणे जीवन विमुथेन पदा भूमिमुपस्पृशन्। कि दईरः कूपभयो यथेमा म युध्यमे राजचमूममेती । दुराधर्षा देवषमूमकाया गुता नरेन्द्रगिरिव द्या। प्रायः प्रतोयरय दाक्षिणात्यादीवानोजक समेछ। गाल: ममास्यः कुरुमध्यदेव पच्छेः पुनिन्दविडान्धकाच्या भामाजना युधि सम्प्ररद्धं गाझं थया वेगमपारणोय । माध स्थित मागवलस्य मध्य युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे। रेयरमुला राजामं धर्मपुत्रं युधिष्ठिर अभ्याट्रय पुनर्जिएमुलूक. प्रत्यभाषत । अक्त्यमानो युध्यस्व क्त्यानुन किंगा। पर्यायात मिद्विरतम्य मेतत् मिध्यति कायमात् । पदीदं पत्यमाझीके मिर्थन् कम्मं धनश्रय। म भरेयुः मिहायो: फत्यने को हि दुर्गतः। पानामि से वासुदेवं महापं जानामि ने गाजितानमात्र । जानाम्देनत वादृशो नाम्ति योद्धा जामामस्ते राज्यमेतद्ध - रामि।

·उल कदूनागमन प० । अध्याय ३९.१९६९। उद्योगपर्व । २८९ 1 वासुदेवक्षहर्म वा फाल नानां मतानिवा! त्रामाध माममाघेपुं द्रविष्यन्ति दियो दश । संयुगं गच्छ भोमेण भिन्धि वा भिरमा गिरि। प्रतरख महागाधं वाइभ्या पुरुषोदधि । भारदतमहामीनं विविगतिझाकुना हद्दनमहाच्छालं सौमदत्तितिमिलि। भीमवेगमपर्यन्तं द्रोणपाहदुरासदं । कन्याशावत काम्बोजवडवामुख। जयद्रथादि पुरुमित्रगाढं दुमपादं भकुनिप्रपातं । मलौघमरम्पमतिप्रद्धं यदावगाध अमनष्टचेताः। भविष्यमि खं हतपर्ववान्धवस्तदा मनस्ते परितापमयति । तदा मनस्ते विदिवादिवाशचे विर्तिता पार्थ महोपमासनात् । प्रभास्य राज्यं हि सुदुभं बया बुझपित वर्ग वातपखिना। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि उलूकदूतागमनपर्वणि उलूकवाक्ये पछ्यधिकमततमोऽध्यायः ॥ १६॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ उलूकस्वर्जुन भूयो यथोक वाक्यमत्रवीत्। श्रामीविषमिव कुतुदन् वाक्यमलाकया। तस्य तद्वचनं श्रुवा रषिताः पाण्डवा । मागेव ममद्धवाः कैतव्येनापि धर्षिताः । आमनेषूदतिष्टन्त घाइयैव प्रचिति । यामीविषा इव क्रुद्धा वीचाच्चक्रुः परस्परं । अवामिरा भीमसेनः समुदैवत केथवं । नेत्राभ्यां लोहितान्नाभ्यामागीविष व वसन् । आत्त वातात्मजं दृष्ट्वा कधिनाभिहतं ममं । उतस्मयविव दामाई कैनव्य प्रत्यभाषत । भयाहि भोध कैतव्य ब्रूयाथैव सुर्याधनं । श्रुतं वायं ग्रहोतोऽर्थो मतं यत्ते तथाऽस्तु तत्। एवमुक्का महामाड. केभवो राजसत्तम । पुनरेव महामाशं युधिष्ठिरमुदचत। सञ्चयानाच मर्चपा कृष्णस्य च यशखिनः । द्रुपदस्य सपुत्रम्य विराटस्य च मविधा। भूमिपामाच मया मध्य वाक्यं जगाद ह । उनकोऽप्यर्जुन भूया यथोक वाक्यमनवीत्। प्राशीविपमिर क्रुद्धं तुरन् वाक्यमलाकया । कपणादीवि तान् मचान् यथोकं वाक्यमवरीत् । उनूकरा तु तदाश्य पापं दारुण्मीरितं । श्रुला विचतुर्भ पार्थो सनाटश्चाप्यमाञ्जयत्। नदवस्यं तदा दृष्ट्वा पार्थमा ममितिनुप। नामृयन्त महाराज पाण्डवाना महारथाः। अधिक्षपेण कृष्णस्य पार्थस्य च महात्मनः । श्रुला ते पुरुषव्याघ्राः क्रोधाजनलुग्युता। ध्ययुध निखण्डी च सात्यकिय महारथ । कैकेया मातरः पच्छ रावमय घटोत्कचः । द्रौपदेयाभिमन्युय पृष्टकेतु पार्थिव । भीमनग्य विकान्तो यमजौच महारथी। उत्पेतुरासनात् सर्वे क्रोधसरलोचनाः। वाइन प्रस्ट मचिरान् रकचन्दनभूपितान। अनदेः पारिहार्यय फेयूरैय विभूषितान्। दन्तान् दन्तेयु निस्यिय सखणे परितिइन् । नेपामाकारभाव कुन्तीपुत्री कोदरः। उदतिठत् स्ववेगेन फ्रोधेन प्रञ्चवधिः। उद्धृत्य सहसा नेचे दन्तान् कटकदाय । इस्तं इस्तेन निप्पिय उतकं पाश्यमत्रवीत्। सानामिवास्माकं प्रोत्साहननिमित्तक। श्रुतं ने वरनं मूर्ख यत्वा दुयाधनोऽत्रोत्। तन्मे कपयतो मन्द ग्टणु वाश्यं दुरासदं । सभवनस्य मधे वं यदत्यमि सुयोधनं । टप्सत सतपुत्रस्य प्रकुमेव दुरात्मम । अमाभिःप्रोतिकामस धातठस्य नित्यमः। - ति २ ·॥श्रीमहाभारत॥ [उप दूभागमा प । अस्थाय ९५१ ॥ -- . 1 मर्पित से दुराधार त म पाऊ मन्यसे । मेपितय पपीय. मगाफाशी फुरुन् प्रति । मुखय हितकमिन धर्मरागेन धीमता । वं कानपोदितो भूमं गन्तुकामा यमपर्य। মাছৰমামি ঘা মবিন মুই। মহাবি ও সনিয়াম . স্বাৱকায় না सनथा भविता पाप मात्र कार्या विधारणा । बेगमतिकमत् मयः मागरोधणानपः। पर्वताय विशोथैयुर्मयोक न सपा भवेत् । महायस्ते पदि यम कुवेरो रुद् एव था। यथाप्रतिझं दुर्बुद्धे प्रकरिष्यन्ति पाण्डवाः । दुमामनस्य मधिरं पाता चामि यर्थापन। यवेध प्रतिमरख चनियो माऽभियास्यति । अपि भीमं पुरसत्यतं नेयामि पमधयां यमतदुक्तं वचनं मया पत्रस्य संमदि। यथैतनविता सत्यं मयेवात्माममालमे। भीमसेनवच श्रुत्वा सहदेवोऽयमर्पण. मोधर्मरतनयनम्तता वाक्यमुवाच । गोण्डीरहरसदृशमनोकजनसंसदि । टणु पाप वचो मर्धा यहाथो हि पिता पया। नास्माकं भविता भेदः कदाचित कुरुभि सह । एतराष्ट्रस्य सम्बन्धा यदि न स्यात् खया मह। वन्तु लोकविनाशाय धृतराष्ट्रकुलस्य च । उत्पना वैरपुरुष. खकुलनाथ पापष्टत् । जम्मप्रति चास्माकं पिता ते पापपूरुषः । अहितामि नृगमानि नित्यश.क मिति । तस्य वैरानुषड्नस्य गन्ताऽस्यन्तं सुदुर्गम । अहमादी निहत्य वा शकुने मम्प्रपश्यत । ततोऽस्मि शकुनि इन्ता मिषतां सर्वधन्विनी । भीमस्य वचनं श्रुत्वा महदेवस्य चोभयो । वाच फाल्गुनो वाक्य भीमसेन स्मयभित्र । भीमसेन न ते मन्ति येवा वरं स्खया सह। मन्दा ग्टहेषु सुखिनो म्रत्युपायवशजता । उलूकच न ते वाथ परुषं पुरुषोत्तम। दूता किमपराध्यन्ते यथोकस्यानुभाषिणः । एवमुक्का महाबाहुर्रम भीमपराक्रम। ध्यानमुखान् वीरान सुहदः समभाषत। श्रुतं वस्तस्य पापस्य धार्तगतस्य भाषि। कुत्सनं वासुदेवस्य मम व विशेषत । श्रुषा भवन्न. सरन्या अस्माकं हितकाम्यया । मभावादासुदेवस्य भवताच प्रयत्नत । समय पार्थिवं वत्स नगण्याम्यहं । भवद्भिः समनुज्ञातो वाक्यमस्य यदुत्तरं । उलूके प्रापयिथामि यदक्ष्यति सुयोधन । श्वभूते कथितस्यास्य प्रतिवाक्यं चमूमुखे। गाण्डीवेनाभिधास्यामि वोवा हि वचनोत्तराः। ततस्ते पार्थिवा. मध्य प्रशसुधनञ्जयं तेन वाक्योपचारेण विस्मिता राजपत्तमा । अनुनीय च नान सान् यथान्यायं यथावयः । धर्मराजं तदा वाक्यं तत्प्राप्यं प्रत्यभाषत। प्रात्मानमवमवानो न हि स्यात् पार्थिवोत्तम । तबोत्तरं प्रवक्ष्यामि तव शुश्रूषले रतः । उनका भरतश्रेष्ठ मामपूर्वमयोजित। दुर्योधनस्य तदाक्यं निशम्य भरतषभ। प्रतिसहितनेअभ्यामाशेविष दुव श्वसन् । समयमान व क्रोधात् एवणी परिमलिइन् । जनाईनमभिप्रेक्ष्य भादवेदमब्रवीत्। अभ्यभाषत कैतव्यं प्रग्ध विपुलं । उतूक गच्छ फेतव्य ब्रूहि तात सुयोधनं । कृतघ्नं वैरपुरुष दुर्मति कुलपासनं । - .

·उस्लूकदूनागमन । प्रथाय १६१ । १६२ । उद्योगपर्व। पाण्डवेषु सदा पाप नित्यं जिझं प्रवती । स्ववीयाद्य पराक्रम्य पापं आइयते परान्। भीतः पूरयन् वाक्यमेष वै तत्रियः पुमान! स पाप, रचियो भूत्वा अस्मानाइय संयुगे। मान्यामान्यान् पुरस्कृत्य युद्ध मागा: कुलाधम । प्रात्मवीयं समाश्रित्य भृत्यवीर्यच कौरव। श्राशयख रणे पाथान् घर्षया चनिया भव। परवीय समाश्रित्य या समाइयते परान् । अमनः स्वयमादातुमेतदेव नपुंसक। यस्वं परेषा वीर्येण आत्मानं वड़ मन्यो । कथमेवमनस्वमस्मान् समभिगर्जमि। ॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ मदचापि भूयते वक्तव्या हि सुयोधन ! व इदानीं प्रपद्येयाः पुरुषो भन दुर्मते। मन्यसे यच मूढ वं न योस्थति जनार्दनः । मारय्येन दृतः पार्थरिति वन विभेपि च । नघन्यकालमप्येतन्न भवेत् सर्चपार्थिवान् । निर्दहेयमई क्रोधात बणानीव इतायन: । युधिष्ठिरनियोगात्तु फाल्गुनख महात्मन. । करिष्ये युध्यमानस्य सारथ्यं विजितात्मनः । यद्युत्पतसि चोकास्त्रीन् यद्याविधि भूततं । तत्र तर्जुनरथं प्रभाते द्रक्ष्यसे पुनः । यचापि भीममेनस्य मन्यसे मोघभाषितं । दुःसासनय रधिरं पोतमद्यावधारय । नवा ममीचते पार्थो नापि राजा युधिष्ठिरः । न भीममेनो न यमी प्रतिकूचप्रभाषिर्ण । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि उलूकदूतागमनपर्वणि भगवदाक्ये एकपश्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६१॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ दुर्योधनस्य तदाक्य निरम्य भरतर्षभ। नेवाभ्यामनितामाभ्या कैतव्यं समुदैवत । कैनवं समभिप्रेक्ष्य गुडाकेमो महायशाः । अभ्यभाषत केतयं प्रसव विपुतं भुजं । खवीर्य यः समाश्रित्य समाइयति वै परान्। अभीती युध्यते शत्रून् मवै पुरुष उच्यते । परवीयं समाश्रित्य या समाइयते परान्। सन्नबन्धुरमकत्वात् के स पुरुषाधमः। सलं परेपी वोग मन्यसे वीर्यमात्मनः। वयं कापुरुषो मूढ परांय तुमिच्छसि । यस्वं वृद्धं मर्चराज्ञी हितबुद्धिं जितेन्द्रिया मरणय महामाशदीवयित्वा विकत्यमे । भावस्तु विदितोऽस्माभिर्दुम्बुद्धे कुलपासना न हनियति गाङ्गेय पाण्डवो घृणयेति ह । पस्य वीर्य समाश्रित्य धार्तराष्ट्र विकत्थमे। हन्ताऽम्मि प्रथमं भीम मियता सर्बनिना। केतव्य गत्वा भरतान् समेत्य सुयोधनं धात्तराष्ट्र वदन। तथेत्युवाचार्युनः वयमाची निगाव्यपाये भविता विमः । यदोऽप्रवीत्वाक्यमदीनसत्ता मथ कुरुन् हर्षयन् सत्यमन्धः । इन्ता एञ्चयानामनी गावेयकायनि ममेव भारः। इन्याम द्रोणमृतेऽपि लोकं न भयं विझते पाण्डवैन्य नतोहित लधमिदं सरायमापहता. पाण्यायेति भावः । सदपूर्णो न समीक्षसे वमनर्थमात्मन्यपि वर्तमान। तस्मादई ने प्रथम समूई हन्ता समदं कुरुद्धमेव । सूर्योदये युद्धसेमः प्रतीक्ष्य ध्वजो रथी रक्षत सत्यसन्ध। अहिव. पयतां शेपमेन भीम रथात् पातयियामि मायः। श्वोभते कत्यनावाश्यं विद्यापति सुयोधनः। प्राचित दरमानेन मया दृष्टा पितानई। पदुमय कमामध्ये पुरुषो इस्खदर्शनः । कुन भीममेन धाता दुभासनस्ता। + ·•॥श्रीमहाभारतं॥ [ उलकदूतागमन प । अध्याय १६२ । * - 3 - . अधर्मश नित्यौरी पापबुद्धि शंभवत् । मत्यप्रतिज्ञामचिरात् द्रध्यमे ती सुयोधन । अभिमानस्य दर्पस्य क्रोधपास्थ्ययास्तथा। नैछुर्यस्यावलेपस्य आत्मसम्भावनस्य च।' नृशंसतायास्तैग्यस्य धर्मविदेषणस्य च । अधर्मस्यापादस्य वृद्धातिकमणस्य च। दर्शनस्य च चक्रस्य शत्नस्थापनयस्य च । द्रक्ष्यामि वं फल तीवमचिरेण सुयोधना बासुदेवदितीये हि मयि क्रुद्ध नराधम । पाशा ते जीवित मूढ राज्ये वा केन हेतुना । प्रान्ते भीमे तथा द्रोण सूतपुत्ने च पातिते । निराशो जीवित राज्य पुत्रेषु च भविष्यसि । भ्रातृका निधनं श्रुला पुत्राणाञ्च सुयोधन भीमसेनेन निहतो दुष्कृतानि मरिष्यसि । न दितीया प्रतिजा हि प्रतिजानामि कैतव। सत्यं प्रबोम्यहं तत् सय मत्थं भविष्यति। युधिष्ठिरोऽपि कैतव्यमुलूकमिदमब्रवीत् । उलूक मदचा हि गला तात सुयोधन। खेन वृत्तेन मे वृत्तं नाधिगन्तुं समर्हसि । उभयोरन्तरं वेद सन्तानृतयोरपि। न चाई कामये पापमपि कोटपिपीलयोः । किं पुनातिषु वधं कामयेय कथञ्चन। एतदर्थ मया तात पञ्च यामा हताः पुरा । कथं तव सुदुर्बुद्धे न प्रेचे व्यसन महत्। सवं कामपरीतात्मा मूढभावाय कत्थक्षे । तथैव वासुदेवस्य न स्मासि हितं वचः । किचेदानी बहरून युध्यस्ख सह बान्धवै.। मम विप्रियकत्तीरं कैतव्य बृद्धि कारव। श्रुतं वाक्य होतोऽथा मनं यत्ते तथाऽस्तु नत् । भीमसेनस्ततो वाक्य नृपात्मजः। उलूक मदचो भूहि दुर्मतिं पापपुरुष । मठं नठतिक पायं दुराधार सयोधनं । भादरे वा वस्तव्यं पुरे वा नागसाइये। मतिज्ञान मया यच्च सभामध्ये मराधम । कसाई नइच मत्यं मत्येनैव अपामि। दुःशासनस्य रुधिरं हत्वा पास्याग्यई मधे। सक्थिनी तव भडोर इला हिलर मोदरान् । सम्वेषां धार्तराहाणामह मृत्यु सुयोधन। सर्वेषां राजपुत्राणामभिमन्युरसंघय । कर्मणा तोषयिष्यामि भययेव वचः श्टणु। इत्या सयोधम त्वां वे मरितं मर्वमोदरः। श्राक्रमिये पदा मति धर्मराजस्य पश्यतः । भकुलस्त नतो वाक्यमिदमाइ महीपत। उनूक धूधि कारयं धार्तराष्ट्र सुयोधन थुन से गदतो वायं मर्चमेव यथातथा तथा कताऽमि काग्व्य यथा वमनुमामि मां। महदेवोऽपि नृपते रदमा पार्थवत् । मुयोधन मतिते तथषा ते भविष्यति । षिष्यसे महाराज समातिमाधवः । म मेयमामाकं प्रष्टो पत्वं विकत्यो। विराटपदी बदायुनूकमिदमूपतः। दाममा नियच्छेव माधोरिति मनि: मदा। भी च दासावदामी वा पाल्य यस यापूर्व । भिपछी त नतो वाक्यमुलूकमिदमग्रवीत्। वकव्या भवता रागा पापेम्वभिरमः सदा । पश्य में मां रणे राणम् छुभाणं फर्ण दारुणं । पस्य वीर्य समासाच मन्यसे विमयं युधि। नमई पातयिष्यामि रथात नव पितामई। भोरवधात् एटा मर्म धारा महामना । सो भी निष्यामि मिपता सर्वधविनां । । , * .

·“उलू कदूतागमन प अधाय १६२ । १६३।] । उद्योगप। . . m 19.. प्रद्युधोऽपि कैतव्यमुलुकमिदमप्रवीत्। सुयोधनो मम वचो वक्रव्यो नृपते सुतः । अहं ट्रोम् इनियामि मगएं सहनान्धवा की चाऽई तथा कर्म यया नाऽन्य करिष्यति । तमनवौद्धर्मराज कारस्थाय वा महत्। नाई ज्ञानिवधं राजन् कामयेय कथञ्चन। तवैव दोषादुर्बुद्धे सवनेतत्त्वनास्त । अवश्यञ्च मया कार्य सव्वैपाश्चरितं महत्। स गच्छ माचिर नात उलूक यदि मन्यसे। इह वा तिष्ठ भद्रं ते वयं हितब वान्धवाः । उलूकस्तुततो राजन् धर्मपुत्रं युधिष्ठिरं। श्रामय प्रययो तब यत्र राजा सुयोधन । इत्युक्त क्तिवा वाक्यमुपधार्य च यत्रत ! अनुझाता निवहते पुनरेव यथागतं । उलूकस्तन भागम्य दुर्योधनममर्पण। अर्जुनस्य समादेशं ययोत सर्वमत्रवीत्। वासुदेवस्य भीमस्य धर्मराजख पारुप । नकुलस्य विराटम्य द्रुपदस्य च भारत। सहदेवस्य च वचो ध्यानभिखण्डिनो । केशवार्जुनयोर्वाक्यं यथोक सर्वमनीत् । कैतव्यस्य तु तदाक्यं निशम्य भरतर्षभ । दुःशासनच कर्णव भकुनिचापिभारत । प्राज्ञापयत राजय बल मित्रवलं तया। थया मागुदयात् सबै युकान्तिइन्यनीकिन। नत फर्णसमादिया दूता' संत्वरिता रथै । उट्वामीभिरप्यन्ये सदश्वर महाजरे । ही परिययु भेना छत्नी कर्णस्य भावनात । शाज्ञापयन्नो राजय योग प्रागुदयादिति। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि उत्तकदूतागमनपर्वणि उचूकापयाने दिपश्यधिकमततमोऽध्यायः ॥ १६२ ॥ ॥ रुञ्जय उवाच । उनकाय यच मुला कुन्नीयुचो युधिहिर । भेना नियापयामास धृष्टद्युधपुरोगमा । पदातिनी नागवती रथिनीमन्दिर्गी। चतुर्विधवला भीमामकम्पा पृथिवीमिय। भीममेनादिभिगुती साजनय महारथे । धृष्टधुचवां दुर्गा सागरस्तिमितापमा। तस्यास्वग्रे महेष्वास पाञ्चायो युद्धदुर्मद । द्रोणप्रेमुरनीकानि धृष्टद्युम्रो व्यापत । ययावत ययोसाई रथिन ममुपादित् । अर्जुनं सतपुत्राय मोमं दुर्योधनाय च । धृष्टकेतुश्च मन्याय गौतमायोत्तमोज । अश्वत्यावे च नकुलं यश्च कृतवर्मणे । मधदाय च वाणेयं ययुधानं समादित। मिषण्डिनच्च भीमाय प्रमुख समकस्पयत् । सहदेवं मकुनये चेकितानं जनाय । द्रौपदेयास्तथा पञ्च विगतभ्य समादित् । सुषमेनाय माभ, पाणणय मधरिती । ससमय हित मेने पार्थादभ्यधिक रणे। एवं विभज्य योधास्तान पृथक् च यह चैव ह । ज्वालावणे महेवामा द्रोएमझमकल्पयत्। घटद्युधो महेष्वास सेनापतिपनिम्तत । विधिवत् व्यून मेधावी युद्धाय धृतमाम । घयोदियानि सैन्यानि पाणानामयोजयत् । जयाय पाडपताण यत्तसखा रणाजिरे। पति श्रीमहाभारते अयोगपर्वरि उनुकतागमनपसंति सेनापतिनिरोगे चिपश्यधिकशततमोऽधायः समाप्तय उतूछतागनपर्व ॥ १६॥ 1 M - ·२६४ YOUR - ५०२. ભર । श्रीमहाभारतं ॥ [ रथातिरथसपना प० । अध्याय १६४१ ॥ अथ रथातिरथसध्यानपळ ॥१२॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ प्रतिज्ञाते फागुनेन वधे भीमस्थ संयुगे। किमकुर्वत मे मन्दाः पुत्ला दुर्योधनादय.। हतमेव हि पश्यामि गानेयं पितरं रणे। वासुदेवसहायेन पार्थेन दृढधन्वना । म चापरिमितमजस्त च्छ्रुत्वा पार्थभाषितं । किमुतवान् महेष्वासो भीमः प्रदरतां वरः । मैनापत्यञ्च सम्पाय कारवाणा धुरन्धरः। किमटत गाङ्गेयो महाबुद्धिपराक्रमः। ॥ वैशम्पायन उवाच॥ ततस्तत् सञ्जयस्ता सर्वमेव न्यवेदयत् । यथोक्नं कुरुउद्धेन भीमेणामिततेजमा। ॥ मञ्जय उवाच ॥ मैनापत्यमनुप्राप्य भीमः शान्तनवा नृप। दुर्योधनमुवाचेदं वचनं हर्षयनिक । नमस्कृत्य कुमाराय सेनान्ये शक्लिपाणये। अई मेनापतिस्तेऽद्य भविष्यामि न संशयः । सेनाकर्मण्यभिज्ञाऽस्मि व्यूढेपु विविधेषु च । कर्म कारयितश्चैव स्मृतानण्यस्मृतास्तथा।- यात्रायाने च युद्धे च तथा प्रथमनेषु च । मग वेद महाराज यथा वेद वृहस्पतिः । म्यूझानाच समारम्भान् दैवगन्धबमानुपानी नरई माइपियामि पाण्डवान व्येत ते ज्वरः । मोऽई योस्यामि तत्त्चन पावयंस्तव वाहिनीं । यथावत् शास्वतो राजन व्येतु ते मानमो ज्वरः। ॥ दुग्योधन उवाच ॥ विद्यते मे न गाङ्गेय भयं देवासुरेखपि। ममतेषु महाबाहो मत्यमेतत् बीमिते! किं पुनस्वयि दुर्द्ध मनापत्ये व्यवस्थिते। द्रोणे च पुरुषव्याघे स्थिते युद्धाभिनन्दिनि । भवया पुरुषाय्याभ्यां स्थिताभ्या विभयो मम । न दुखभं कुरुश्रेष्ठ देवराज्यमपि ध्रुवं । रथमध्यान्तु फायन परेषामात्मनस्तथा । तथातिरथानाञ्च वेत्तुमिच्छामि कारव। पितामहो हि पल. परेपामारमनसाया । श्रातुमिच्छाम्यहं मर्च मईमिसुधाधिपः। ॥ भोप उवाच ॥ गान्धारे ग्टणु राजेन्द्र रयमझा ख के बते। ये रथाः पृथिवीपाल तथैवातिरथाय थे। पहनीद महाणि प्रयुतान्यबुदानि चा रथाना तक नायां यथा मुख्यन्तु मे टए। भदानय रथादास मह सर्वे: महादरी। दुमामनप्रतिभिधाय मिः मतमम्मित । मध एनाहरणाद्यभेद्यविशारदाः। रथापस्य गजस्कन्धे गदामामामिधर्मणि। भंयन्तार: प्रहन्तारः तालाभारसाधना एवखे द्रोणप्रियाय रूपस्य च मरदतः । रने इमिष्यन्ति रणे पचालान युद्धदुर्मदान । छतकिलिपाः पाण्डोर्यधाराष्ट्रा मनखिमः। नतोऽहं भरतयेउ मधमेनापतिम्तय। मविश्वमपियामि कदी कृत्य पाण्डवं । मसात्ममी गुणान् वमहामि विदितोऽस्मि । जनवफा पनिरया भोगः मालमतां वर। धमिद्धि नव रणे करिस्थति म मंशयः। मल विहिरमाथा दूरपानी दृढायुधः । नियनि चमू नेता महेन्द्र दानवानिव। मराणे महेयास. मन्या मोतिरथा गतः । खने वामदेवेन नित्यं यो देर रणे। भागिनेयाविशी स्यमा मन्यात रामपसमः। एप पस्यति भटाभे पाठवाय महारषाम् । मागरोमिममेवाण. सावविवशावाम् । भरिया नाय तर वापि लिए। मामदत्तियामा रचयपयुधपः। पपयममिका पमहान परियति । पिपराशी महाराज मना मे दिगुणणे रथः। - ५०३. . + 10.

·प ४५ - - 1. स्थातिरथमध्यान प० । अथाय १६४।१६५ 1] उद्योगपर्व २९५ योत्स्यते समरे राजन् विक्रान्ता रथसत्तमः । द्रौपदीहरणे राजन् परिशिष्टय पाण्डवैः। संस्मरस्त परिक्लयं यास्यने परवोरहा । एतेन हि तदा राजस्तप धास्याय दारुण। सुदु“भो वरो सधः पाण्डवान् योद्धुमाकोस एप रथशार्दूलस्तरं संस्मरवणे। योत्स्यते पाण्डवस्तात माणास्त्यका सुदुस्थजान्। रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथमध्यानपर्वणि कौरवरथातिरथमट्यायां चतु.पश्यधिकशततमोऽध्याय ॥१६॥ ॥ भीम उवाच ॥ सुदचिणस्तु काम्बोजो रथ एकगुण मतः। तवार्थसिद्धिमाकाइन् योत्स्यते समरे परः। रतस्य रथसिंहस्य नवार्थ राजसत्तम । पराक्रम ययेन्द्रस्य द्रक्ष्यन्ति कुरवो युधि। एतस्य रथये हि तिम्मवेगप्रहारिणः । काम्वाजानी महाराज शतमानामिवायतीः। नोलो माहिमतीवासी नीलवर्मा रथस्तव । रथवंशेन कदनं प्रदूणा व करिष्यति । कृतवरः पुरा चैव महदेवेन मारिष । योस्यते सततं राजस्तवार्थं कुरुमन्दन । विन्दानुविन्दावावन्या मम्मितो रथमत्तमा। कतिना समरे तात दृढवीर्यपराक्रमी। रतो ते पुरुषव्याघ्रा रिपुमैन्यं प्रधक्ष्यतः । गदाप्रासामिनाराचैस्तोमरैय करच्युतः । युद्धाभिकामी समरे क्रीडन्ताविव यूथपी । यूथमध्ये महाराज विचरन्ता छतान्तवत् । विगती भातरः पञ्चरपोदारा मता मम। कृतवराय पार्थस्ते विराटनगरे तदा। मकरा व राजेन्द्र समुद्धततरविणे । गा विवायियन्ति पार्थानां युधि वाहिनीं। ने रथाः पञ्च राजेन्द्र येषा सत्यरथो मुख । रते योग्यन्ति सङ्गामे संस्मरन्तः पुरा छन् । व्यसीकं पाण्डवेयेन भीमसेनानुजेन छ । दिगो विभयता राजन् श्वेतवाहेन भारत। ने हनिष्यन्ति पार्थानां नानासाच महारथान् । वरान् वरान् महवामान् चत्रियाण धुरन्धरान्। वक्ष्मणस्तव पुनथ तथा दुमासनस्य च। उभी तो पुरुषव्याघौ सदामेवपत्तायिनी। नरुणी मुकुमारी च राजपुत्रा नरखिना। युद्धानाञ्च विशेषशो प्रणतारा व मशः। रथो ती कुरुमार्दूलो मतो मे रथसत्तमौ । अन्नधम्म रती योरी महत्कर्मकरिष्यतः। दउधारो महाराज रथ रको नरर्षभायोस्यते नव भङ्गामे खेन सैन्येन पालितः। दृहदयस्तथा राजा कोपन्यो रथसप्तमः । रथो मम मतस्तात महावेगपराक्रम । एष योग्यनि सङ्ग्रामे खान् बन्धन सम्प्रहर्षयन् । उपायुधो महखामो धारातिरतः। कृप. पारदनो राजन् रथयूथपयूथपः। प्रियान् प्राणान् परित्यज्य अधक्ष्यति रिपन्नव । गीतमस्य महर्षय प्राचार्यख गरदन । कार्तिकेय इवनियामरस्तमात सतोऽभवत्। एष मेनाः सुबहता विविधायुधका मुकाः। अभिवत् ममरे तात परिष्यति विनिर्दहन्। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथमझानपर्वणि कारवरचातिरथममाया पञ्चषधिकतनमायाय 1511 १५ .

·। श्रीमहाभारत [रयातिरथमशान प। अध्याय १५६५ , (60. ५०५ . . POE. M - ॥ भीम उवाच । शकुनिर्मातुलस्तेऽमी रथ एका मराधिप। प्रयुज्य पाण्डवैधरं योसते नाव मैशया एतस्य सेना दुर्द्धर्षी समरे प्रतियायिनः। विविधायुधभूविटा वायुवेगममा जये। द्रोणपुत्वा महेष्वासः मधानेवातिधन्विन । समरे चित्रयोधी च दृढावय महारथः । रतस्य हि महाराज यथा गाण्डीवधन्वन । रामनििनर्मुक्ताः समता यान्ति मायकाः । नैप शक्यो मया वीर संख्यातुं रथसत्तमः। निर्दहेदप लोकांलोमिटनेष महारथ। फ्राधस्तेजश्च तपमा संमतोऽश्रमवामिना । द्रोणेनानुग्टहीतच दियैरस्वरुदारधीः। दोषस्वस्थ महानेको येनेष भरतर्षमा न मे रथो नातिरथो मतः पार्थिवसत्तम। जीवितं प्रियमत्यर्थमायुष्काम. सदा दिजः । न यस्य मदृशः कश्चिदुभयोः सेनयोरपि। हन्यादेकरथेनैष देवानामपि वाहिनों । वपुमांस्तलघोषेय स्पोटयेदपि पर्वतान् । अमद्येयगुणे वीरः महन्ता दारुणद्युतिः । दण्डपाणिरिवासन कालवत् प्रचरिष्यति। थुगान्तामियम. क्रेाधात् सिंहग्रीवो महाधुतिः। एष भारतयुद्धस्य पृष्ठ संशयिष्यति। पिता स्वस्थ महातेजा वृद्धाऽपि युवभिर्वरः। रणे कर्म मइत्कता अब में नास्ति संशयः । अखवेगानिलोद्भूतः सेनाकतेन्धनात्थितः। पाण्डुपुत्त्रस्य सैन्यानि प्रधक्ष्यति रणे पृतः । रथयूथपयूथाना यूथपोऽयं नरर्षभ । भरदाजात्मज. कर्ता कर्म तो हितं तव । सर्वमूभिषिकानामाचार्य: स्यविरो गुरुः । गच्छेदन्त सञ्जयानां प्रियस्त्वस्य धनञ्चयः । नेष जात महेवास. पार्थमक्कियकारिण। इन्याद'चार्यक दीप्तं संमत्य गुणनिर्मितं । आघतेऽयं सदा वीर पार्थम्य गुणविस्तरैः। पुत्वादभ्यधिकञ्चनं भारदाजोऽनुपश्यति हन्यादेकर धनेव देवगन्धर्बमानुपान् । एकीभतानपिरणे दियर स्वः प्रतापवान्। पोरवो राजशार्दूलस्तव राजन् महारथ. । मनो मम रथोदारः परवीररथारुजः। खेन मैन्यन महता प्रतपन अनुवाहिनीं । प्रधक्ष्यति स पाञ्चालान् कक्षमग्रिगतिर्थया। सत्यप्रग रथस्त्वको राजपुचो बहन । तव राजयिपुबले कालवत् प्रपरिष्यति। रतस्य योधा रागेन्द्र विचित्रकवचायुधाः। विचरिष्यन्ति सङ्गामे निमन्त शाबवास्तव। वृषभेनो रथस्तेऽग्य कर्णपुत्रो महारथः । प्रधक्ष्यति रिपूणान्ने बसन्तु बलिनांवर.। जलान्धी महातेजा राजपथवरस्त३ । त्यस्यने समरे प्राणान्माधव. परवीरहा। स्प यास्यति माने गणस्कन्धविशारदः । रथेन वा महायान: रुपयन् शत्रुवाहिनीं। रथ एप महाराज मतो मे राजत्तम। स्वदेथ त्यत्यते प्राणान् महसैन्या महारणे । एष विज्ञानायोधी च पित्रयाधी घमारे वीतभीयापिने राजश्छत्रुभि. मह योस्यते। वाझीको निरथयैव समरे चामिवत्तिनः । मम राजन्नता युद्ध हो वैवखतोपमः। मप ममरं प्राय निवत कथयन। यथा सततगो राजन् महिन्यात् परावगे। मापतिमहाराज माय । महारथ.। रणेवाहनका च रथो पररथारुणः ! - . .

·रथाविर यमयान प.। अधाय१६६ । १६७] ॥ उद्योगपर्व । E- ५ । रतस्य समरं दृष्टा न व्यथाऽस्ति कथञ्चन । उत्स्मयनुत्पत्त्येष पराययपथे स्थितान्। एष वाऽरिपु विकान्त: कर्म सत्पुरुषोचितं । कर्ता विमर्दै सुमहत् त्वदर्थ पुरुषोत्तमः । अटम्बुषो राचमेन्द्रः रकम्मा महारथः। इनिथति परान् राजन् पूर्वरिमनुस्मरन्। रप राक्षममैन्यानां सर्वेषां रथसत्तमः। मायावो दृढवैरय समरे विचरिस्थति। प्राग्ज्योतिषाधिपो वीरो भगदत्तः प्रतापवान् । गजाकुमघरग्रेठो रथे च विभारदः । रतेन युद्धमभवत् पुरा गाण्डोरधन्वनः। दिवसान् मुबइन् राजबुभयो यद्विनाः। तत मखायं गान्धारे गानयन् पाकमासनं। अकरोत् मविदं तेन पाण्डवेन महात्मना। रप योत्स्यनि सङ्कामे गजस्कन्धविशारदः। ऐरावतगतो राजा देवानामिव वासवः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्चणि रथातिरथमवानपर्वणि कौरवरथातिरथमचाया पट्पश्चधिकाततमोऽथाय ॥२६॥ ॥ भीम उवाच ॥ चतो दृषकमेव महिती धानरावुभौ । रथा तब दुराधर्षी मबून् विध्वंसयिष्यतः। बलवन्ता नरव्याघा दृढक्रोधपरायण । गान्धारमुख्या तरुणा दर्शनीया महावतो। सखा ते दयितो नित्य य प रणकर्कशः। उत्साहयति राजस्व विग्रह पाण्डव.मह । पुरुषः कत्यना नीचः कण वैकर्तनस्तव। मन्त्री नेता च बन्धुय मानी चात्यन्तमुच्छ्रितः । एप नैव रथः कणी न चाप्यतिरथो रणो वियुक' कवचनेष महजेन विचेतनः। कुण्डसाभ्याच दिव्याभ्या वियुक्तः सततं घृणे। अभिशापाच रामस्य प्राह्मणस्य च भाषणात्। करणाना वियोगाच न मेर्द्धरथा मतः। नेप फाल्गुनमासाद्य पुनर्जीवन विमाक्ष्यते। ततोऽब्रवीत् पुनीष: सर्वशस्वमता वरतारवमेतत् ययात्य वं न मिथ्याऽम्ति कदाचन । रणे रऐऽभिमानी च विमुखद्यापि दृश्यते । घृणे कर, प्रमादी च तेन मेऽर्द्धरथो मतः। रतला तु राधेयः क्रोधादुत्मात्य लोचने। उवाच भोमं राधेयमदन वाग्भिः प्रतोदवत् । पितामह यथेष्टं मी वाकररूपचन्तमि । अनागमं सदा देषादेवमेव पदे पदे। मर्पयामि च नत्मर दुर्योधनम्तेन वै। वन्तु भी मन्यसे मन्दं यथा कापुरुषं तथा । भवानईरथा मध मता वै नात्र संशयः । मयस्य जगतयेव गायो न पा वदेत्। कुरूणामहितो नित्यं न च राजाऽवबुध्यते । कोहि नाम समानेषु राजसदारकर्मस । तेजावधमिदं कुर्यात् विभेदयिपुराहवे यया वं गुणविदेषादपरागं चिकीर्ष मि। न झायनर्म पतित वित्त च बन्धुभिः। महारयल मसातुं मयं तवम्य कौरव । घनध्ठं पतं वन मन्त्रन्येष्ठा दिजातयः। धनन्येठाः लता वैश्या छद्राम्नु वयमाऽधिकाः। यथेषकं स्वयं याद्यानतिरथास्नया । कामदेषममायुको मोहात् प्रकुने भवान् । दुर्योधन महायाहो माधु सन्दगरेक्ष्यता । हन्यता दुष्टभावोऽय भीमः किन्चिपत्तिः। भिषा हिमेना नृपते दुःमन्धेया भवभयुत । मौना हि पुपया किमु नामा समुदिताः। स्षा देधं समुत्पन्न योधानां युधि भारत निभावधी न. जियते प्रत्यारेर विशेषतः। - स . च ·८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [रयातिरयमयान प० । अध्याय १९०११६८ १. १५ "F. । रथानी क च विज्ञान क च भीमाऽल्पचेतन.। अदमावारपियामि पाण्डवानामनोफिनों। श्रावाद्य माममाघेषु गमिष्यन्ति दिगो दश । पाण्डवाः महायाजा: मार्दूलं दृषभा रव। क च युद्धं विमी वा मन्नं सुव्याहतानि च । क च भीमा गतवया मन्दात्मा कारचोदितः। एकाकी स्पर्द्धते नित्य मण जगता सह । न चान्यं पुरुष किश्चित् मन्यते माघदर्शनः । श्रोतव्यं खलु रद्धानामिति शास्वनिदर्भमा न त्वेव यतिबद्धानां पुनबासा दिने मता.। अहमेको इनियामि पाण्डवानामनोकिनी । स्वयुद्धे राजमार्दूल यशो भीमं गमिथति। शतः सेनापतिस्लेप बया भीमा नराधिप। सेनापती यगो गन्ता न तु योधान् कथञ्चन। नाइंजीवति गाङ्गेये थोत्स्ये राजन् कथञ्चन। हते भीमे तु थोद्धाऽस्मि मरेव महारथैः । ॥ भीम उवाच ॥ समुद्यतोऽयं भारो मे सुमहान् मागरोपमः। धारात्य सङ्ग्रामे वर्षपूगामिचिन्तितः। नस्मिनभ्यागते काचे मनोम लोमहर्षणे । मिया भेदो न मे कार्यतेन जोरसि सतज । न घई वद्य विक्रम्य स्थविरोऽपि शिशास्तव । युद्धश्रद्धामई छिन्द्या जीविताभी च सूतज। जामदग्न्धन रामेण महास्वाणि विमुञ्चता। न मे व्यथा कृता काचित् त्वन्तु मे किं करियसि । काम नैतत् प्रणमन्ति सन्तः स्वपलसंस्तवं । वक्ष्यामि तत्त्वं मन्तता निहीनकुलपांसन । समेत पार्थिव क्षत्र काशिराजखयम्बरे । निर्जित्यकरथेनव याः कन्यास्तरमा इताः । दुगनी सहस्राणि विशिटानामथा पुन. । मथैकेन निरस्तानि समैन्यानि रणागिरे। वा प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणामनयो महान्। उपस्थितो विनाशाय यतख पुरुषो भव । घुथ्यख समरे पार्थ येन विस्पर्द्धमे सह । च्यामि त्वां विनिर्मुकमामात् युद्धात् सुदुभते । तमुशच नतो राजा धार्तराष्ट्र, प्रतापान । मा समीरख गाङ्गेय कार्य हि महदुद्या चिन्यतामिदमेकाग्रे मम निःश्रेयस परं । उभावपि भवन्तो मे महत्कर्म करिष्यन. । झयच यातुमिच्छामि परेपा रथपत्तमान्। ये चैातिरथास्तव ये चैव रथयूथपाः । बवावरममित्राण आतुमिच्छामि कारव । प्रभातायां रजन्या वैइदं युद्धभक्थिति। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथमयानपर्वणि भीमकर्णकलहे सप्तपश्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७॥ ॥भीम उवाच ॥ रते रथास्तवाख्याता स्तथैवातिरथा नृप। ये चाप्य रथा राजन् पाण्डवानामतः स्टणु । पदि फौढहतं तेऽद्य पाण्डवाना बने नृप। रथसयां प्रणव वं पईभिर्वसुधाधिपः। स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तिनन्दनः । अभिवत् समरे तात परियति न मंगयः। भीमसेनस्य राजेन्द्र रयोऽष्टगुण मभितः। न तथास्ति ममा युद्धे गदया सायकैरपि। मागायुतगती मानी नेगमा म स मानुषः। माद्रीपुची परथिनी दावे पुरुषर्षभा। अश्विनाविवादपेण नेगमा घ समन्विती। रने चमूमुषगताः मरमाः प्लेग्मुत्तम। रुद्रवत् प्रथरियन्ति तव मे मास्ति संमयः । सम्बं रव महात्मानः मासस्तम्भा वाहताः। पार्दनाधिकाः पुंभिर र प्रमाणतः सिंहमहननाः सय पाण्डपुत्ला महायताः। . YER .

·रथातिरथमझान ५०। यध्याय १६८।१९८] ॥ उद्योगपर्व॥ ६९ F चरितब्रह्मचर्याश्च सर्वे तात तपखिनः। होमन्तः पुरुषव्याघ्रा व्याघा व वनोत्कटाः। अवे प्रहारे समदं सर्व रवातिमानुपाः। सर्वजिता महीला दिग्जये भरतर्षभ । न या पुरुषाः केचिदायुधानि गदाः परान्। विषहन्ति सदा कर्तुमधियान्यपि कारव। Po उद्यन्तु वा गदा गुर्बी परान् विनुमाहवे। जवे लक्ष्यस्य हरणे भाज्ये पाइविकपणे । बालेरपि भवन्तस्तैः सर्वस्व विगेषिताः। एतत् सैन्यं समासाद्य सर्च एव वचोत्कटाः । विवमयिष्यन्ति रणे मास्म तैः सह सनमः । रकैकगस्ते सम्म इन्युः मान महीदितः । प्रत्यहं तव राजेन्द्र राजसूये यथाऽभवत्। द्रौपद्याय परिक्त छूने च परुपा गिरः । ने सरन्तय सङ्ग्रामे चरिष्यन्ति च रुद्रवत् । लोहिताशा गुडाको नारायसहायवान् । उभयो सेनया नास्तीति तादृशः । न हि देवेषु या पूर्व मन्येपूरगेषु च ! राक्षवय यनेषु नरेपु कुत एव तु । भूतोऽय वा भवियो वा रथः कश्चिन्मया श्रुतः। समायुक्तो महाराज रथः पार्थस्य धीमतः। वासूदेवश्य संयन्ता योद्धा चैत्र धनश्रयः। गाण्डीवञ्च धनुदिव्यं ने चाश्वा वातरंहसः। अभेद्यं कर दियमदया च महेषुधी। अवगामथ माईन्द्रा रौद्रः कावेर स्वचा यान्यय वारुणदेव गदायोयप्रदर्शनाः। वज्ञादीनि च मुख्यानि नानामहरणानि च । दानवाना सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनी। इतान्येकरथनाजी कस्तस्य सदृशो रथः। रप हन्याद्धि मरम्भी बलवान् सत्यविक्रमः । तव मेनी महाबाहुः साश्चैव परिपालयन् । बच्चा प्रत्युतीयामाचार्यो वा धनञ्जय। न हतीयोऽस्ति राजेन्द्र मेनयोरुभयोरपि । य एनं शरवर्षाणि वर्षनमुदियायो । भीमूत दव पनि महावातसमीरितः । ममायुक्रस्तु कौन्तेयो वामदेववहायवान्। तरुण्य कृती व जीर्णवावामुभावपि । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एतत् श्रुत्वा तु भीमस्य राजा विध्वंसिरे तदा । काञ्चनाइदिन:पीना भुनायन्दनरूषिताः। मनोभिः सह मैवेगः स्मृत्य च पुरातनं । सामय पाण्डवेयाना ययाप्रत्यक्षदर्शन। इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि रथातिरथम्यानपर्वणि पाण्डयरथातिरथमझाया अष्टपश्यधिकमततमोऽध्यायः। ॥१६८॥ ॥ भीम उवाच ॥ ट्रीपदेया महाराज स पञ्च महारथाः। वैरारिकत्तरयेव रथादारी मतो मम। अभिमन्युर्महापाइरघयूथपयूथरः। समः पार्थन समरे वासुदेवेन चारिहा। सवस्वयित्रयोधी च मनखी च दृढमतः । समरन् वै परिमं खपितर्विकमियति । सात्यकिम्माधवः शो रथयूथपयूथपः । एष दृष्णिप्रवीराणममर्पो गितमाधमः। उत्तभाशास्तथा राजपयोदारो मतो ममायुधामन्युश्च विक्रान्तो रथोदारो मतो मम। रतेषी बहुमाइसा रथा नागा हयास्तथा। योस्यन्ते ते तस्वना कुन्तीपुत्रमियमया। पाण्डरे सह राजेन्द्र नव सेनास भारत। अनिमारतवद्राजवाझयत्तः परस्पर। 11 ८ ·. ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ रथातिरथमश्यानपा अध्याय १६९।१001 । अजेया समरे वृद्धा विराटद्रुपदी तथा। महारथा महावीर्यो मता मे पुरुषर्षभी। वयोवृद्धावपि हि तो पत्नधर्मपरायणा । यतिथ्यते परं गत्या स्थिता वीरगते पथि। सम्बन्धकेन राजेन्द्र तो तु वीर्यबलान्वयात्। पार्यव्रती महेवामी वेहवीर्यमितावुनी। कारणं प्राप्य तु नरा: मध एव महाभुजाः । इरा वा कातरा वापि भवन्ति कुरुपुङ्गव । एकायनगतावेतो पार्थिवी दृढधन्विनी.। प्राणास्यत्वा पर शत्या घहितारी परन्तप । पृथगवाहिणीभ्यान्तावुभौ संयति दारुण । सम्बन्धिभाव रचन्ता महत्कर्म करिष्यतः। लोकवीरी महेवामा त्यतात्मानौ च भारत । प्रत्ययं परिरक्षन्ता महत्कर्म करिय्यतः । ति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथमचानपर्वणि पाण्डवरथातिरथमझ्यायां एकोनसप्तत्यधिकयततमेऽध्यायः - पूर . . ॥ भीम उवाच ॥ पञ्चासराजस्य सता राजन् परपुरञ्जयः। शिखण्डी रथमुख्या मे मतः पार्थस्य भारत। एष योत्स्यनि सङ्कामे नाशयन् पूर्वमंस्थितिं परं यशो विप्रथयस्तव सेनास भारत। एतम्य बहुला: सेनाः पञ्चालाश प्रभद्रका.। तेनामी रथशन महत्कर्म करिष्यति । ध्रद्युम्भय सेनानीः सर्वनासु भारत । मतो मेऽतिरथा राजन् द्रोएप्रिया महारथः । एप योत्स्यति सङ्गामे सदयन् वै परायणे। भगवानिव संकुद्धः पिनाको युगमद्धये। रतम्य तथानीकं कथयन्ति रणप्रियाः। बहत्वात् मागरमख्यं देवानामिव संयुग। उचधातु राजेन्द्र मतो मेऽर्द्धरथा नृप। धृष्टद्युवस्य तनयो बाल्यानातिकृतश्रम । मिपालमुतो वीरथेदिरामो महारथ ।धृष्टकेतुम् इवाम: सम्बन्धी पाण्डवस्य ।। एप चेदिपनि सरः मह पुत्रेण भारत। महारथाना सुकरं महत् कर्म करियति । घावधर्मरतो मचं मतः परपुरचयः । क्षत्रदेवम्तु राजेन्द्र पाण्डषु रथोत्तमः । जयन्तयामिताजाय मत्यजिव महारथः। महारथा महात्मम सर्ये पाचावसत्तमाः। थोस्यन्ने समरे तात मरधा इव फुअराः। जो भाजय विक्रान्ती पाण्डवार्थे महारयो । धाम्यते बनिगा री परं भत्या चयियत.। भोपास्ता चित्रयोद्धारी कृतिनो हविक्रमी। कफेया: पक्ष राजेन्द्र भ्रातरो युद्धदुर्मदाः । स प रयोदारा: मर्च सहितकध्वमाः । काधिक मुकुमारय नीलो पयापरो नृप। सूर्यदत्तय पथ मदिराश्चय नामतः। मचं रमे रथोदाराः म पाहवलघणा: । मयास्तविदुष. सर्वे महात्मानो मता मम । वामिमहाराज मना मम महारथः । चित्रायुधय मपतिर्मतो मे रथमत्तमः। महिमामयोभी च भकयापिकिरीटिमः । कितानः सत्यधृति' पाण्डवानां महारथी। राविमा पुरुषव्याघी रथादारी मती मम । ध्यानदत्त राजेन्द्र चन्द्रमेमय भारत । मता मम रथोदारा पाएवानांम मंशयः। मेनापिन्दुय राजेन्द्र क्रोधहाला च मामतः । याममा पासदेवेन भीमनेम वा विभो । म योत्सति विकिम्य ममरे व निक। ११.५ ·रपामिरयनयान प० । अध्याय १७०।११।] । उद्योगपर्व ॥ १९२५ भाञ्च द्राणं पञ्चैव यथा संमन्यते भवान् । तथा स ममरम्साघी मन्तव्या रथसत्तमः । काभ्यः परमगीघ्रास्वः साधनोयो नरोत्तमः । रथ रकगुणो मह्यं यः परपुरञ्जय' । श्रयश्च युधि विक्रान्ता मन्तयोऽष्टगुण रथः। सत्यजित समरसाघो द्रुपदस्थात्मजो युवा।। गतः मोऽतिरथ त्वं हि धृष्टद्युम्भेन सन्मितः । पण्डवाना यशस्कामः परं कर्म करिष्यति । अनुरक्तश्च शरश्च रथोऽयमपरी महान्। पाण्डाराजा महावीर्यः पाण्डवानां धनुर्द्धरः । दृढधवा महेष्वासः पाण्डवाना महारथः । श्रेणिमान् कारवश्रेष्ठ वसदानश्च पार्थिव । उभावतावतिरथा मती परपुरचय । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि रथातिरथमझानपर्वणि पाण्डवरथातिरथमझाया सप्तव्यधिकमततमोऽध्यायः । ॥१०॥ ॥ भीम उवाच ॥ रोचमानो महाराज पाण्डवाना महारथः । यात्स्यते ऽमरवत्सद्दे,परसन्यपु भारत। रिपुजित् कुन्तिभाजय महेश्वामी महाबलः। मातुला भीमसेनस्य स च मेऽतिरथो मतः । एष वीरो मद्देप्वामः कृती च निपुणश्य छ । चिबयोधी च शकय मतो मे रथपुङ्गवः । स योत्स्यति हि विक्रम्य मघवानिव दानवैः। योधा ये चास्य विख्याता: सर्वे युद्धविशारदाः । भागिनेयते वीरःस करिष्यति मगरे। मुमहत् कर्भ पाण्डुना स्थित. प्रियहिते रतः । भेममेनिमहाराज इंडिम्वा रावधेश्वरः । मनोभे बहुमायावी रथयूथक्यूयपः । योस्थत समरे तात मायावी समरप्रियः । ये चास्य राक्षसा वोराः सचिवा ववर्तिनः । एते चान्ये च बहवो नानाजनपदेश्वराः । समेताः पाण्डवस्यार्थे वासुदेवपुरागमाः । रते प्राधान्यतो राजन् पाण्डवस्य महात्मनः । रथायातिरथाचैव ये चान्यऽचरथा नृप नेप्यन्ति समरे सेना भीमा याधिष्ठिरों नृप । महेन्द्रेणेव वीरेण पाल्यमाना किरीटिना। नैरह ममरे वीर मायाविद्भिर्जयपिभिः। योस्यामि जयमाकासनथ वा निधनं रणे। वासुदेवञ्च पार्थञ्च चकगाण्डीवधारिण। सन्ध्यागताविवर्किन्दू ममेय्येत रथोत्तमी । ये चैव ने रथादाराः पाण्डुपुत्तस्य सैनिकाः । महसन्यानहन्ताय प्रतीया रणमूर्द्धनि । रते रथायातिरथाय तुभ्यं यथामधानं नृप कीर्तिता मया । तया पर योऽर्द्धरथाय केचित्तये नेपामपि कारवेन्द्र। अर्जुनं वासुदेवच ये चान्ये तत्र पार्थिवाः । मदास्तान् वारयिष्यामि याक्ट्रक्ष्यामि भारत। पाश्चात्यन्तु महावाहा नाई हन्या मिखण्डिन। उद्यतेपुमयो दृष्ट्वा प्रतियुध्यन्तमाहवे। लोकस्तं वेद यदई पितु प्रियचिकीर्षया । प्राप्त राज्य परित्यज्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः। विवादं कारवाणामाधिपत्येभ्यषेचयं । विचित्रवीर्यश्च पिराई पावराज्यऽभ्यपेयं । देवप्रतवं विज्ञाप्य पृथिव्या सर्वराजस । नव हन्या लियं जातु न स्वोपूर्ण कदाचन । स हि स्वीपूर्वको राजन् मिसण्डी यदि ते श्रुतः । कन्या भूला पुमान् जातो न योत्स्य मेन भारत . । 9 ६३. २५ . . छ ·अम्बापाख्यान प०। अध्याय १२३ । १०१1] । उद्योगपर्व।। ॥ भीम उवाच ॥ ततोऽई भरतश्रेष्ठ मातरं वीरमातरं । अभिगम्यापसंग्टन दायोमिदमय। इमा. कामिपते. कन्या मया निर्जित्य पार्थिवान्। विचित्रवीर्यम्य शते वीर्य राजा ज्ञादशी। नको मृर्द्धन्युपाघ्राय पाश्रुनयना नृप। श्राह सत्यवती हटा दिया पुच जितं त्वया। सत्यवत्याखनुमते विवाहे समुपस्थिते। उवाच वाक्यं सनीडा ज्येष्ठा कागिपतेः सुता। भीम स्वममि धर्मजः मशास्तविभारदः । युवा च वचनं धयं मह्यं कर्तुमिहाईसि । मया माल्चपति. पूर्व मनमाऽमिटता वरः । तेन चामि दृता पूर्व रहस्यविदिने पितु । कथं मामन्यकामा त्व राजन धर्ममतीत्य वै। वास्येया टहे भीम कौरव, सन् विशेषतः । रता विनिश्चित्य मनमा भरतर्षभ । यत् चमन्ते महावाहो तदिहारधुमईसि । स मा प्रतीतने व्यकं माल्वराजो विशाम्पत। तस्मान्मा त्वं कुरुश्रेष्ठ ममनुज्ञातुमईसि । कृपा कुरु महाबाहो मयि धर्ममृतां वर । त्वं हि सत्यवतो वीर यिव्यामिति नः श्रुतं । ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वण्यम्वोपाख्यानपर्चसम्बावाश्ये विषप्तत्यधिकशततमोऽधायः॥१०३ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ नतोऽई समनुज्ञाप्य कारों गन्धवती तदा मन्त्रिणयलिजावतयैव च पुरोहितान् । समनुज्ञामिपं कन्यामम्वा ज्येडा नराधिप । अनुज्ञाता यया सा तु कन्या शाल्वपते पुरं। वृदिजातिभिर्गुना धाया चानुगना तदा। श्रीय च नमध्वानमामाद्य नृर्गत नया। मा तमासाद्य राजानं गावं वचनमत्र शेत् । भागताऽहं महाबाहो बामुद्दिश्य महामो। तामवीच्छावपतिः स्मयन्त्रिक विशाम्पते । वयाऽन्यपूर्वया नाहं भाार्थी वरवर्णिनि । गच्छ भने पुनस्तत्र सकाग भीमकस्य वै। नाइमिच्छामि भोमे ग्रहोता त्या प्रमय वै । वं हि भोमेण निर्जित्य नीता प्रीतिमती तदा । पराटस्य महावुद्धे निर्मित्य पृथिवीमोन्। नाई त्वय्यन्यपूर्वायां भार्थी वरवर्णिनि । कयममदिधो राजा परपूवा प्रययेत् । भारी विदितविज्ञानः परेषा धर्ममादिशन्। यथेटं गम्यतां भद्रे मा वा कानाऽन्यगादयं । अम्बा तनत्रयोदाजननक्षयरपोडिता। मैवं वद महीपान नैतदेवं कथञ्चन । ক্তি নিবনীয়ভাকিব! বক্সিং কি বিয়ে भजस्व मा मालोमा वासामनागा भकाना हि परित्यागी न धमु प्रसस्रते। साऽहमामय गाड्वेयं समरेवनिवर्तिनं । अनुज्ञाता चनेनैव नतोऽई मृगमागता। न स भोप्रो महायाङमामिछति विशाम्पेता भारहेतो. ममारनी भीमन्येति तो मया । भगिन्या समये नीते अनिकाऽम्यानिके नृपः पादादिचित्रवीर्याय गानेयो हि यकीयसे । यया भावते नान्य वर ध्यायामि कञ्चन । वामृते पुरुषयाघ्र तया मूर्द्धनमानभे। न चान्यपूर्वी राजेन्द्र लामई समुपस्थिता । मत्य प्रबोमि यात्वतत् सत्येनात्मानमानभे। भभख भी विमाचार स्वयं कन्यामुपस्थिता। अनन्यपूर्वा गजेन्द्र नाप्रमादाभिकादिया । तामे भाषमायान्तु मान्दः कारिपते. सती। अयमत्भरतये नोगा बदमिजोरगः । 4. - ·अम्वापाखान पा अध्याय १७५1] "उद्योगपर्व ३०५ - - - कचिच्छाल्वपतिं गत्वा नियोयमिति मेनिरे । मति केचित व्यवस्यन्ति प्रत्याख्याता हितेन सा। एवं गते तु किं मक्यं भद्रे कत्तुं मनीषिभिः । पुनरूज्य ता मचे तापमाः मंभितप्रताः। अनं प्रमजितेनेह भने श्टण हितं वचः । रतो गच्छख भद्रं ते पितुरेव निवेशनं । प्रतिपरस्यति राजास पिता ते यदनन्तरं। तब वास्यसि कन्याण मुखं सर्चगुणविता। न च तेन्या गतिनार्या भवेत् भने यथा पिता । पतिवाऽपि गतिनायाः पिता वा वरवर्णिनि। गतिः पतिः समास्यापा विषमे वा पिता गतिः। प्रग्रज्या हि सुदुःखेयं सुकुमाया विशेषतः । राजपुव्याः प्रशत्या च कुमार्यास्तव भाविनि । भने दोषा हि विद्यन्ते वहया वरवर्णिनि । पाश्रमे हि वसन्यास्ते न भवेयुः पितुर्महे । ततस्तन्य ब्रुवन् वाक्यं नापसास्ती तपखिनों । वामिहकाकिनों दृष्ट्वा निर्जने गहने वने । मार्थयिष्यन्ति राजानस्तस्मान्नै मनः कृथाः। ॥ अम्बावाच । न सय कामिनगरं पुनर्गन्तुं पितुर्सहान् । अवज्ञाता भविथामि वान्धवानां न मंशयः । उषितामिम तथा बाल्ये पितुर्वेग्मनि तापमाः । नाहं गमिष्य भद्रं वस्तत्र यत्र पिता मम । तपम्तनुमभीस्यामि तापसः परिरचिता। यथा पररेपि मे लाके न स्यादेवं महात्ययः। दौभाग्य तापमश्रेष्ठास्तस्मात्तस्याम्यहं तपः । ॥ भीम उवाच॥ इत्येवन्तेषु विप्रेषु चिन्तयत्सु यथातथं । राजर्षितदनं प्राप्तस्तपस्वी होवाहनः । ततस्ते तापमाः म पूजयन्ति स्म तं नृपं । पूजाभिः स्वागताधाभिरासनेनादकेन च । तम्यापविष्टस्य मनो विश्रान्तस्यापटाखतः । पुनरेव कथाञ्चक्रुः कन्या प्रति वनाकमः । अम्बाथास्ता कथा युवा काभिरालय भारत । राजर्षिः स महातेजा बभूवोदिममानमः। तो तयावादिनों श्रुत्वा दृष्ट्वा च स महातपाः । राजर्षिः कृपयाविरा महात्मा होत्रवाहनः । सवेपमान उत्थाय मातुम्तस्याः पिता तदा । तो कन्यामहमारोप्य पर्यायामयत प्रभा। मतामएच्छत् कायन व्यसनोत्पत्तिमादितः। सा च तम यथावत्तं विस्तरेण न्योदयत्। ततःम राजर्षिभृत् दुःखगोकसमन्वितः । कार्यच प्रतिपेदे नन्मनमा सुमहातपाः । अनीत् वेपमानय कन्यामाती सुदुःखिती। मागा: पिएम्स भने मातुम्ते जनको महं। दुःख छिन्दामह ने वे मयि वर्तस्व पुत्रिके । पर्याप्त ने मनो वत्से यदेवं परियसि । गच्छ मदनाद्रामं जामदग्न्य तपखिनं । रामस्ठ समहदुःख शोकमवापनेष्यति । नियति रणे भी न करिष्यति पैदर। लंगभार्गवश्रेष्ठं कातानिसमतगर्म । प्रतिष्ठापयिता म खा ममे पथि महातपाः । नतम मखर वाप्पमुमजन्ती पुनःपुनः। प्रमीत पितरं मातामा तदा होचवाहनं। अभिवादयिता मिरमा गमिथे तर माममान् । पपि मामाघ पश्येयमार्य चोपरित । कथध नोमं दुःखं मे नामयिष्यति भार्गः । एसदिच्छाम्य गातुं यथा पास्यामि तवा रति श्रीमहाभारते उपोगपर्मवमापास्यानपर्वपि शेरवाहानामावादे पचमत्यधिकमततमस्यायः । १०५॥ (1. ।

·। श्रीमहाभारत [अम्बोपाख्यान १०१ अध्याय १७३। . ॥होत्रवाहन उवाच ॥ रामं द्रक्ष्यसि भट्रेवं जामदग्न्य महावने । उग्रे तपसि वर्तन्त मत्यमन्ध महावनं । महेन्द्र गिरिश्रेष्ठं रामो नित्यमुपास्ति ।। ऋषयो वेदविदासो गन्धब्बासरसंस्तया। तत्र गच्छख भद्रने बयाश्चनं वचो मम । अभिवाद्य च तं मूसी सपोवृद्धं दृढनन् । ध्याश्चैनं पुनर्भटे यत्ते कार्य मनोपित मयि सदीर्तिते रामा मच तत्ते करियति। मम रामः सखा वसे प्रीतियुक्तः सुइच्च मे। जमदग्निसुतो वोरा मशस्वमृतां वरः। एवं घुवनि कन्यान्तु पार्थिवे होचवाइने । प्रकृतवण: प्रादुरासोट्रामस्थानुचरः प्रियः । नतस्ते मुनयः मर्च समुत्तस्युः सहस्रशः । स च राजा वयोवृद्धः सञ्चयो होतवाहनः । नतो दृष्ट्वा कृतातिथ्यमन्यान्यं ने वनौकसः । महिता भरतश्रेष्ठ निषेदुः परिवार्य है।' नतस्त कथयामासुः कथास्तास्ता मनोरमाः। धन्या दिव्याच राजेन्द्र प्रीतिहर्षमुदा युताः । ततः कथाऽन्ने राजर्षिर्महात्मा होचवाहनः । राम श्रेठेमहर्षीणामपृच्छदक्षतवर्ण । क सम्पति महाबाहो जामदग्न्यः प्रतापवान्। अकृतप्रण शक्यो वै द्रष्टुं वेदविदा वर। ॥ अकृतपण उवाच ॥ भवन्तमेव सततं रामः कीर्तयति मभो । सञ्जयो मे प्रियसखो राजपिरिति पार्थिव । रह रामः प्रभाते यो भवितेति मतिभिमा द्रष्टास्येनमिहायान्त तादर्शनकालया। यच कन्या राजे किमर्थ वनमागता। कस्य चेयं तव च का भवतोच्छामि वेदि। ॥हवाइन उवाच॥ दाहिबीयं मम विभो काशिरामसना प्रिया । ज्येष्ठा स्वयम्बरे तस्या भगिनीभ्यां महानघ। इयमति विख्याता ज्येष्ठा कामिपतेः सता। अम्विकाऽम्बातिके कन्ये कनीय या तपोधन । समेत पाधि आकाभिपुर्या ततोऽभवत् । कन्यानिमित्तं विप्रेपे तबाऽमोदुत्सवो महान्। सत: किन महावीच्या भीमः भान्तनवो नपान्। अधिषिय महातेजास्तिस्रः कन्या जहार ना:। निमिय पृथिवीपालानथ भीमा गनाइयं । अाजगाम विरुद्धात्मा कन्याभिः सह भारत। मत्यवत्ये निवेद्याथ विवाह समनन्तरं । भ्रातर्विचित्रवीर्यम्य समाशापयत प्रभुः। जन्तु वैवाहिक दृष्ट्वा कन्येयं ममुपार्जितं । अप्रोत्तत्र गाङ्गेयं मन्त्रिमध्ये दिनभर मथा भावपतिर मनसाऽभिटनः पतिः। म मामईमि धर्मज दातुंभावेऽन्यमानां ।' मला वचन भीमः समय मह मम्धिभिः। मिथित्य विममममा सत्यवत्या मते स्थितः। अमुजाता तु भीमेण गाव नोभपति नतः । कन्ययं मुदिता मात्र कान वचनमप्रवीत् । विनिताऽग्नि भौमिण धर्म भी प्रतिपादय । मनमाऽभिवृतः पूर्व मया व पार्थिवर्षभ । प्रत्यापणाप मालाडम्यायाग्चिमाभिमस्तिः । अयं सपोवनं प्राप्ता तापयाभिरता मम्। मया प्रयमित्राता भय परिकीर्तिमात् । अस्य दुःषम्य धोत्पत्ती भोममेवेह मन्यते । ॥ मावा भगवामे यघार विमतिः। गरीरका मातम्भ एचयोचाइमः। म एम वनगरं :निया नपोधन ! अपमानभयाथै श्रीजया च महामुने । ५१ मा भगापामा वध्यति दिनसत्तम । नाम कार्यतम कार्यमिति मे भगन्मतिः। पनि श्रीमहाभारते उयोगपर्मपि पापाण्यानपसंयतमामासाद पट्सतरयधिकशततमाऽध्यायः ॥१०॥ (. (000 ।

·पदोपाख्यान प. अध्याय १७01] ॥ उद्योगपर्व २०७ । (० - ॥ अतण उवाच ॥ दुःखदमिदं भने कतरख चिकीर्षमि। प्रतिकर्तव्यमरने तत्त्वं वत्से वदख मे। यदि माभपति ट्रे नियाकव्या मतस्तव । नियोति महात्मा स रामस्वद्धितकाम्यया । अथापगेयं भीमं तं रामेणेच्छसि धीमता। रणे विनिर्जितं द्रष्टुं कुर्यात्तदपि भार्गवः । एनयस्य वचः श्रुत्वा तव व शचिस्मिते। यदत्र ते भृशं कार्य तदद्यैव विचिन्यता। ॥ अम्बावाच ॥ अपनीताऽस्मि भीमेण भगवनविजानता । नाभिजानाति मे भीमा ब्रह्मन् थालगतं मनः । एतदिचार्य मनमा भवानेतदिनिश्चयं । विचिनोतु यथान्यायं विधानं क्रियता तया। भीमे वा कुरुमाईले शाल्वराजेऽय वा पुनः । उभयारेव वा ब्रह्मन् युक्तं यत् तत् समाचर । निवेदितं मया घेतदुःखमूतं यथातयं । विधानं तत्र भगवन् कर्तुमईसि युक्तितः । ॥ अकृतपण उवाच॥ उपपन्नमिदं भद्रे यदेवं वरवर्णिनि । धमें प्रति वचो वयाः ग्टणु चेदं वचा मम । यदि त्यामापगेयो वैन नयद्गजमाइयं । माल्वस्खा शिरमा भोरु ग्रहीयाद्रामचोदिनः । तेन व निर्जिता भट्रे यस्मानीताऽसि भाविनि । संगयः भाखराजस्य तेन त्वयि मुमध्यमे। भीमः पुरुषमानी च जितकामी तथैव च । तस्मात् प्रतिक्रिया युक्ता भीमे कारयितुं तव । ॥ अम्वावाच ॥ ममाप्येष सदा ब्रह्मन् दि कामाऽभिवर्तते। धारयेयं यदि रणे भीममियेव नित्यदा। -भीमं वा गावराज वा यं वा दोषेण गच्छसि । प्रशाधितं महाबाहो यतेऽहं सदुःखिता। ॥ भीम उवाच॥ एवं कथयतामेव तेषां स दिवो गतः। रात्रिय भरत सुखमीतोपएमास्ता। तते रामः प्रादुरासीत् प्रचलचिव तेजसा । मियः परिता राजन् जटाचोरघरो मुनिः। धनुष्याणिरदीनात्मा र विभ्रत् परश्वधी । विरजा राजशाल मोऽभ्ययात् एनयं नृपं । ततस्ते तापसा दृष्ट्वा स च राजा महातपाः । तस्युः प्राअलयो राजन मा च कन्या तपखिनी। पूजयामासरय्यया मधुपर्केष भार्गव । अर्धितय यथान्यायं नियमाद महोत.। ततः पूर्वव्यतीतानि कथयन्ती स्म तावुभा। भासाता जामदान्यच सञ्चयक्षेत्र भारत। तथा कथाऽन्ते राजर्षिर्मगुश्रेष्ठं महावलं । उवाच मधुरं काले रामं वचनमर्थवत् । मियं मम दाहिनी कामिराजमता प्रभा। अस्था: स्टण यथातत्त्व कार्य कार्यविशारद। परमं कथ्यताचेतिता रामः प्रत्यभाषत । ततः साऽभ्यागमद्राम ज्वलन्नमिव पावकं । ततोऽभिवाय चरण रामस्य शिरसा उभा । स्पृष्टा पादलाभाभ्यां पाणिभ्यामयत स्थिता। सरोद सा मोकवनो वाप्पयाकुन्टोचना । प्रपदे भरणश्चैव धरण्यं भृगुनन्दनं । ॥ राम उवाच ॥ यथा व एअयस्यास्य तथा मेवं नृपात्मने । भूहि पत्ते मनोदुःखं करिये वपनं सव। ॥ अमोवाच ।। भगवरण बध प्रपनाऽस्मि महाप्रती मोकपदार्णवाम्ममा घोरादुद्धरमा विभा। भोम उवाच ॥ तस्याय दृष्ट्वा रूपध वपुयाभिनयंपुनः। मौकुमार्य परचैव रामयिन्तापरोऽभवत्। किर्मियं वक्ष्यतीत्येवं दिममर्थ भगूदहः। इति दया चिरं रामः कृपयाऽभिपरिभुतः। कथ्यतामिति सा भूयो रामेयाका विस्मिता । ममेव यथातत्वं कथयामास भार्गो .... . ..

·१८० श्रीमहाभारत । [अम्वापाख्यान प० । अध्याय १७७ ११७८ । तछुला जामदग्न्यस्त राजपुव्या वचत्तदा । उवाच तां वरारोही निशित्यार्थविनिश्चयं । । राम उवाच ।। प्रेपयिथामि भीमाय कुरुनष्ठाय भाविनि। करिष्यति वचो मह्यं श्रुत्वा च स नराधिपः। म चेत् करिष्यति वचो मयोक जावीसुतः। धन्याम्बई रणे भद्रे मामात्य शवतेजसा । अथ वा ते मतिस्तव राजपुत्ति निवर्तते। यावच्छाल्वपति वोरं योजयाम्यत्र कर्मणि। ॥ अम्बोवाचा विसर्जिताऽहं भीमेण श्रुवैवभगुनन्दन। शाल्वराजगतं भाव मम पूर्व मनीषित। भभिराजमुपेत्याहमवाचं दुबंचं वचः । न च मा प्रत्यरात् स चारित्रपरिमस्तिः । एतत् सर्वं विनिश्चित्य खबुड्या मृगुनन्दन। यदवीपायिक कार्य तचिन्तयितुमईसि । मम तु व्यसनस्यास्य भीमो मूनं महामनः । येनाई वभमानीता समुक्षिप्य बलात् तदा। भीमं जहि महाबाहो यत्कृते दुःखमीक्षा प्राप्ताऽहं भृगुशार्दूल चराम्यप्रिंयमुत्तम । म हि लुब्धय नीचय जितकाणे च भार्गव । तस्मात् प्रतिक्रिया कत्तुं युका तस्मै त्वयाऽनघ । एष मे क्रियमाणया भारतेन तदा विभी। अभवद्भुदि सङ्कल्या घातयेयं महानत। तस्मात् काम ममाघे राम सम्पादयानघ। जहि भीमं महाबाहो यथा एवं पुरन्दरः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्बापाख्यानपर्वणि रामाम्नासंवादे सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ॥ भीमउवाच ॥ एवमुकंस्तदा रामो जहि भीममिति प्रभा। उवाच रुदतों कन्या चोदयन्तों पुनः पुनः। काश्य न काम हामि मस्तं वै वरवर्णिनि । हने ब्रह्मविदाहतोः किमन्यत् करवाणि ते । फार्म भीमर मास्थय मम राशि मानुगा । भविष्यतोऽनवद्याङ्गितकारप्यामि मा पचः। म तु सस्त्र पक्षीप्यामि कश्चिदपि भाविनि। एते नियोगादिप्राणामेष मे समय. छतः । ॥ अग्नावाच ॥ मम दुःखं भगवता व्यपनयं यतस्ततः । तच्च भीमप्रसूतं मे त जहीयर मा चिरं । ॥राम पाप ॥ कामिक पुनर्वृद्धि भीमस्ते परणावुभा। मिरमा चन्दनाऽपि यहोति गिरा मम। ॥ अमावाच ॥ जहि भाभरणे राम गर्भन्तमसरं यथा । ममाइतो रणे राम मम चेदिच्छमि प्रियं । प्रतियुतध पदपि तत् सत्यं कत्तुमईसि। ॥ भीमउवाच॥ नयोः संवदनार रामपामारयोस्तदा । एपिः परमधर्मात्मा रदं वचनमीत्। भरणागती महामाहो कन्यो म त्यामईमि। यदि भीमा रणे राम ममाइतस्व या मधे । निर्मिती मोति वा घूयात कुष्यादा वक्षनंता । तमस्या भवेत् कार्य कन्याथा भृगुनन्दन । वा मत्यय ने और भविष्यति हतं विभारियवापि प्रतिकामे तदा राममहामुने। जिग्या वेचवियान मचान प्राधणेषु प्रतिश्रुता। ब्राह्मण, क्षत्रिया वैश्यः सद्रयव रणे पदि। प्रददिविता मियामीति भार्गव परणार्थप्रपनाना भीतामा भरणार्थिनी। नमयामि परियागं का औरन कपछन । यस रत्नं रसेशन विजयति ममागतं । दोभारमानमतम मियामीति भारत पर विभवी राग भीमः कुरुतुनोदः। मग पुत्र मार्ग पमेय भगुनन्दन । .

·- . -- - अश्वोपाख्यान प० । अध्याय १०८३.१४८ 1:॥ उद्योगपर्वः॥ ३२८ राम उवाच । स्मराम्बई -पूर्वछता प्रतिज्ञान्टषिमत्तमा नयेव र करिष्यामि यया साचैव नयते। कार्यमेतन्महद्वान काभिकन्यामनोगत गमिष्यामि खयं तत्र कन्यामादाय वर मः . पदि भीमा रणसाघी न करियति मे वपः । इमियाम्येनमुद्रिकमिति मे नियिना मनिः।। न हि वाण मयोहटा मनन्तीह भरणा काय विस्ति तुभ्यं पुरा धनियमकरे । रखमुक्का नतो रामः सह तत्रह्मवादिभिः प्रयाणाय मनिं कृत्वा समुत्तस्या महातपाः। नतस्ते तामुपित्वा तु रजनी तब तापमाः । इतानयो जनजप्याः प्रतम्युविधामया। अभ्यगच्छत्तनो रामः सह ब्रह्मवादिभिः। कुरुदेव महाराज कन्यमा मह भारत। न्यदिगन्त नतः मर्च परिस्टह्य मरखी तापमास्ते महात्मामो भृगुष्ठपुरवताः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वयम्वापारयानपर्वणि रामकुरुक्षेत्रमाप्ती अष्टमातत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७ ॥ भीम उवाच ॥ ततस्तृतीये दिवसे मन्दिदेश व्यवस्थितः। कुरु प्रिय म मे राजन प्राप्तोऽस्मीति महात्रतः।. तमागतमई युवा विषयान्ते महावन । अभ्यगच्छ जनाए प्रोत्या तेजोनिधि प्रभु : गो पुरस्कृत्य राजेन्द्र ब्राह्मण परिवारितः। कविम्भिदेवकन्पय तरच पुरोहिनः ! स मामभिगतं दृष्ट्वा जामदग्न्यः प्रतापवान् । प्रतियाह ना पूजा वचनवेदमोन्।' राम उवाच ॥ भीम का बुद्धिमास्यत्य कामिराजसता तदा। अकामेन नया नीता पुनथैव विमर्जिता । विधास्ता त्वया बोय धर्मादाते याखिनो । परामृष्टां त्वया होमां को हि गन्तुमिहाईति । प्रत्यास्याना हि मापन त्वया नोति भारत ! नमादिमा मन्त्रियोगात् प्रतिग्टडीव भारत। खंध पुरुषव्याघ राजपुत्वी तभत्वियं । न युक्रम्सबमानोऽयं राजन् कत्तुं वयाऽनघ। । ततस्तं वै विमनसमुदीझाइमयाब्रुवं । भाइमेना पुनर्दद्या ब्रह्मन् भावे कयधन । मावस्याइमिति प्राह पुरा नामव भार्गव । मया चैवाभ्यनुज्ञाता .गतेयं नगरं प्रति। न भयान्नाप्यनुक्रोगान्त्रार्थनोभान काम्थया। पात्र धर्भम जयामिति मे व्रतमाहित। अथ मामब्रवीद्रामः फ्रोधपर्याकुलेक्षणः। न करियर्याम देतदाक्यं मे नरपुङ्गव । हनियामि महामात्य लामधेति पुनः पुनः। मरम्भादवोदाम कोधपर्याकुनचयः नमहंगोभिरियाभिः पुनःपुनरग्न्दिम। प्रथा भगुमान न चैव प्रथयाम सः । प्रणम्य तमहं मृदा भूयो प्राणमत्तना अभुवं कारणं किन्तन् यत्र युद्ध मयेमि । स्वस्वं मम मानस्य भवतव चतुर्विध! उपदिष्ट महावाशे सियास्मि तव भार्गः। मतो माममवीद्रामः क्रोधसंरकनोचनः । जानी मांगुर भीम गृहासीमा न चैव ह। मुता काश्यस्य कीरथ्य मन्त्रिया) महान्तेन हि मे विद्यते शान्तिरन्यया कुइनन्दन । गहाणेमा महाबाहो रक्षम्न कुलमात्मन्ती त्वया विभ्रमिना होय भत्तार नाधिगमति ।, नया मुवन्न तमई राम परपुरया नेतदेवं पुनावि प्रदाय कि अमेश ने। गुम्त्वं त्वयि सम्पत्य जामदग्य पुरातमा प्रसादये ला भगवस्वरूपानु पुरा मया। - .. - ·३२० ॥श्रीमहाभारत [अम्बोपाख्यान प. अध्याय १७८ .. ** M ... को जातु परमावा हि नारी व्यालीमिव स्थिती । वामवेत स्वगृहे जानन वीणा दोषान् महात्ययाम्। न भयादामवस्यापि धर्म जहां महामता प्रमोद मां वा यदा ते कार्य तन् कुरु मा चिर। अयचापि विगद्धात्मन् पुराणे श्रूयते विमा। मरुत्तेन महाबुद्धे गोत. श्लोको महात्मना । गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानत. । उत्पथप्रतिपन परित्यागी विधीयते। म त्वं गुरुरिति प्रेरणा मया सम्मानितो भृमं । गुरुवृत्ति म जानीये तस्मात् योत्स्यामि वै त्वया गुरुं न हन्या समरे ब्राह्मणञ्च विशेषतः । विशेषतस्तपोद्धमेवे चान्न' मया तव । उद्यतेषुमथो दृष्टा ब्राह्मणं चत्वबन्धुवत्। यो इन्यात् ममरे युद्धं युध्यन्तमपचायिनं । ब्रह्महत्या न तस्य स्यादिति धर्मपु तिथय । त्रियाणां स्थिती धर्म पत्तियोऽस्मि तपोधन । यो यथा वर्तते यस्मिंस्तस्मिन्नेव प्रवर्तयन] नाधम समेवाप्नोति न चाश्रययन्दिति । अर्थे वा यदि वा धर्म समर्था देशकालवित्। अर्थशयमापन' यानि भयो नर। यस्मात् संशयितोऽप्यर्थं यथान्यायं प्रवर्तमे । तस्मात् योत्स्यामि महितवया राम महाहवे। पश्य में बाहुबीर्यञ्च विक्रमचातिमानुष । रवं गतेऽपि तु मया यच्छष्य मृगुनन्दन । तत् करिष्ये कुरुक्षेत्रे योत्स्य विप्र त्वया मह । दन्दे राम यथेष्टन्नु भज्जीव महायुते। यत्र व निहतो राम मंया भरभताहित । प्रास्य निजितालोकाञ्छस्त्रपूतो महारणे । स गच्छ विनिवर्तख कुरुक्षेत्र रणप्रिया तथ्यामि महाबाहो युद्धाय त्वां तपोधन । अपि यत्र त्वया राम कृतं शौचं पुरा पितु । नवाहमपि हत्वा को शौचं कर्ताऽस्मि भार्गव । नत्र राम समागच्छ वरित युद्धदुर्भद । व्यपव्यामि ते दर्प पाराणं मानणब्रुव यत्रापि क्त्यमे राम बडश. परिवमरे। निजिता पत्तियां लोके मौकेनेति तत् श्टणु। न तदा जानवान भोम' उत्रियो वाऽपि मदिधः । पश्चात जातानि तेनामि दोपु ज्वलितं यया। यस्त युद्धमय दर्प कामच व्यपनाश्येत् । माईजाती महाबाहो भीम परपुरचय । व्यपनेष्यामि ते दपं युद्ध राम न संभय । ॥ भीम उवाच ततो मामत्रवीद्राम प्रहसन्निव मेरित। दिव्या भीम मया सार्द्ध योद्भुमिच्छसि मगरे । अयं गच्छामि कारथ्य कुरुक्षेत्र वया मह । भापितं ते करिय्यामि तत्र गच्छ परन्तप। तब वा निहतं माता मया शरणतान्वितं । जान्हवी पन्यता भोग गधकङ्कवलायनं । कृपणं खामभिप्रेक्ष्य सिद्धचारणविता मया विनिहतं देवी रोदतामद्य पार्थिः । अतदही महाभागा भगीरथस्ता नदी। था वामगीजनम्मन्द युद्धकामुकमातुरं। रहि गच्छ मया भीम युद्धकामुक दुर्मद । गृहाण मंत्र कौरव्य ग्यादिभरतर्षभ । इति युवाणं तमहं रामं परपुरन्जय । प्रणम्य शिरमा राममेवमस्वित्यथाऽत्रुवं । एवमुका यथो राम कुरुक्षेत्र युयुत्सया । प्रविग्य नगरे चाई सत्यवत्यै न्यवेदय । रात कृतवस्ययना मादा ३ प्रतिनन्दित । दिशानीन् वाच्य पुण्याई खस्ति पत्र महाद्युते। - . - ०१७ ·- ०१ - . 7 . अवापख्यान प० । अध्याय १७६ ११८०1] । उद्योगपर्व.. रथमास्याय रुचिरं राजतं पाण्डुरैहयः। सूपस्कर खधिष्ठान वैयाघ्रपरिवारणं उपपन्न महामस्वः सापकरणान्विती तत्वलोनेन वीरेण इयशास्त्रविदारणे । यत्तं सूतेन शिष्टेन बहुो दृष्यकर्मण दयितः पाण्डुरेणाई कवचेन धनुष्मता। पाण्डुरं कामुकं गृह्य प्रायो भरतसत्तम । पाण्डुरेणातपत्रण धियमाणेन मूर्द्धनि । पाण्डुरैद्यापि व्यजनैज्यिमानो नराधिप । एक्लावासाः मितीष्णोपः सशकविभूषण: स्वयमानो जयाप्रीमिनिष्कम्य गजमाहयात् । कुरुक्षेत्र रणक्षेत्रमुपाया भरपम।'' ने इयायोदितास्तेन सतेन परमाहवे। अबहन्मां भृग राजन् मनामांरुतरंहसः । 'गत्वाऽहन्न कुरुक्षेत्र म च रामः प्रतापवान् । युद्धाय महमा राजन् पराक्रान्ता परस्परं .. ततः सन्दर्शने तिठवामस्यातितपखिनः। प्रन्टह्य मतप्रवरंततः प्राधममुत्तमं । तनस्तत्र दिज़ा राजस्तापसाच वनौकसः । अपश्यन्त रणं दिव्यं देवाः सेन्द्रगणास्तदा। नतो दिव्यानि माल्यानि प्रादुरासंस्ततस्ततः। वादिवाणि च दिव्यानि मेघन्दानि चैव ह। ततस्ते तापसा: सर्वे भार्गवम्यानुयायिनः । प्रेक्षकाः समपद्यन्त परिवार्य रणजिरं । - ततो मामनवीदेवी सर्वभूतहितैषिण। माता वरूपिण राजमू किमिदं ने चिकीर्षितं । गवाऽहं जामदग्न्यन्तु प्रयाचिये कुरूदह । भीमेण मद्द मा योनी पियेणेति पुनः पुनः । . मा मैवं पुत्वनिम्वन्ध कुर-विप्रेण पार्थिव 1 जामदग्न्येन समरे योद्धमित्यवभयन् । किन्न वै क्षत्यिहण हरतुल्यपराक्रमः । विदितः पुत्र रामस्ते यतस्त्वं योद्भुमिच्छसि। नतोऽहमब्रुवं देवी मभिवाद्य कृताञ्जनिः। सर्च निदरतश्रेठ यथावृत्तं स्वयंम्बरे। यथा च रामो राजेन्द्र मया पूर्व प्रचोदितः । काशिराजसुनायायं यथा कम पुरातनं ।, ततः मा राममभ्योय जननी मे.महानदी। मदर्थ तमपि देवी चमयामास भार्गवं । भीमेण सह मा यात्मीः पियेणेति वचोऽब्रवीत् स तु नामाह याचन्तो भोममेव निवर्तय। न च में कुरुते काममित्यहन्तमुपागमा - -॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततो गङ्गा सुतस्नेहात् भीमं घुनरुपागमत् । न चास्याचाकरोदाक्य कोधपर्याकुलेरणः । अथादृश्यत धारमा स्टंगुल महातपाः। पयामास च तदा युद्धाय द्विजसत्तमः। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्वापाख्यानपर्वणि गङ्गावाक्ये रकोनाशोत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१८॥ ॥ भीम उवाच ॥ तमह स्मयन्निव रणे प्रत्यभापं व्यवस्थित। भूमिठे नोन्महे योद्धं भवन्तं रथमास्थितः। आरोह स्पन्दनं बोर कवचञ्च महाभुज। बधान समरे राम यदि यो मिहेच्छसि ।। ततो मामनवीद्राम: समयमानो रणजिरे। रथों में मेदिनी भीम वाहा वेदाः सदश्ववत् । सतय मातरिया व कवचं वेदमातरः । सुमवीतो रणे ताभिर्येतस्येऽई कुरुनन्दन। एवं युवाणे गान्धारे रामो मा सत्यविक्रमः । परमातेन महता मन्चनः मत्यवारयत्। ततोऽपय जामदग्व रयमध्य व्यवस्थित सभीयुधवरे प्रोम.यहुतायमदने । 1 ०१६ . - N ०१६ ।

·३१२ ॥ श्रीमहाभारत॥ [अम्वापाख्यान प० अध्याय १८ - . - ०५. . मनमा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरोपमे। दिव्याययुजि सन्नद्धे काश्चनेन विभूषिते। कवचेन महाबाहा मामार्कशतलक्षणे । धनुर्द्धरो बद्धढयो वद्धगोधामुनित्रशन्। भारथ्यं कृतवांस्तव युयुत्मोरकृतबण. । सखा वेदविदत्यन्तं दयिता भार्गवस्थ हो आइयानः स मा युद्धे मनो हर्षयनीव मे। पुनः पुनरभिक्रोशवभिशाहीति भार्गव । नमादित्यमित्रोद्यन्नमनायं महाबलं । बत्त्रियानकर राममेकमेकः समासदं। नतोऽहं वाणपातेषु विषु वाहानिसय वै । अवतीर्य धनु यस्य पदातिषिसत्तम । अभ्यगच्छं तदा राममर्थिय्यन् दिजसत्तमं । अभिशय चैनं विधिवद व वाक्यमुत्तम । योन्य त्वया रणे राम मदृशेनाधिकेन वा। गुरुणा धर्मशीलेन जयमाशास्त्र मे विभा। ॥ राम उवाच ॥ रवमेतत् कुरुयेट कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता। धर्मो भेष महाबाहो विमिटेः सह युध्यता । मपेयं त्वां न चेदेवमागच्छेथा विशाम्पते । युध्यख त्वं रणे यत्ता धैर्यमानम्य कौरव । न तु ते जयमायासे त्वा विजेतमई स्थित. गच्छ युध्यख धर्मण प्रोतोऽस्मि चरितेन ते। ततोऽहं नं नमस्कृय रथमारुह्य सत्वरः। प्राधापयं रणे मद्धं पुनरमपरिष्कृतं । नता युद्ध ममभवन्मम तस्य च भारत। दिवमान् मुयहन् राजन परस्परजिगीषया। म मे तस्मियणे पूर्व प्राहरत् कहपविभिः । षशा मतेश नवमि. भराणी नतपर्वणं। पवारम्तेन में वाहाः सतये विशाम्पते । प्रतिबद्धतयवाई ममरे दंशितः स्थितः । नमस्कृत्य च देवेन्या ब्राह्मणेभ्या विशेषतः । नमई मयनिव रण प्रयभापं व्यवस्थित प्राचार्यता मानिता मे निमर्यादे छपिलपि । भूदय ग्टणु मे ग्रह्मन् सम्पदं धर्मसङ्गाहे । चत वेदा सरीरस्या ग्रामपं यच ते महत्।तपय महता तप्तं न तेभ्यं. महराम्यई। प्रहारे सवधर्मस्य यं सं राम ममाश्रित । साधा. चियवं हिचानि मलममुधमात् । पन्य मे धनुषो वीर्य पश्य बाहो वनं मम । एप ने कार्मुकं धीर छिनधि निशितेषुणा । तम्या निमितं भवं विधिपे भग्नप्रभा तमाम्य धनुषः कोटि छित्त्वा भूमावपातयं । येव पत्कामा मतानि मतपर्वणी पिचिप कारपपाणां जामदम्परथं प्रति। कार्य विविशाम्न सदा वायुना ममुदोरिताः । पेरू परन्ता रुधिरं नागा एव च ने भरा। नमोदितमान. परन स धिरणे । यभागमस्तदा राजन् मेरार्धातमिवोमनम्। रमन्माने साक र गलतवकमण्डितः । बभी रामम्नया गजन् प्रफुल रव किंकः। नोऽन्यद्धनुगदायराम माधषमन्वितः रेमपुडग मिमिताम् समताम् हि वर्ष मः। ने ममामार मारदा साधा मर्मभेदिन अपयमावेगा: माननविपोपमाः । गमई ममवस्य पुनरामाममाहये । प्रतमय गरेः मद्धम्नदा राममाकिर । मरायपराम्पिापमः पितरभ्यदिनारामी मन्दता वाभवत् । Fireपयापिटा विष्टभ्यामानमात्ममा धिम्धिगिय युहं भावधर्म भारत। - - ·अम्बापाण्यान प० । अयाय १८०१८] ॥ उद्योगपर्व 4 N . 10. असञ्चानुवं राजञ्छाकवेगपरिमुतः। अहो वत शेतं पापं मयेदं चत्वधर्मणा । गुरुर्दिजातिधर्मात्मा यदयं पीडितः मेरैः। ततो न प्रारंभूयो जामदग्न्याय भारत। अथावताप्य प्रथिवी पूषा दिवसमद्धये । जगामास्त सहस्राभुततो युद्धमुपारमत् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि श्रीवापाख्यानपर्वणि भीमरामयुद्धे भीभपयात्तापे त्रयीत्यधिकशततमोऽध्यायः ९८०॥ भीम उवाच ॥ श्रात्मनस्तु ततः सूतो इयानाश्च विशाम्पते । मम चापनयामाम प्रयान् कुमवसम्मतः । सातोपत्तेस्तुरंगलंधतोयैरविलेः। प्रभाते चोदिने सूर्य नतो युद्धमवर्तत । दृष्टा मा वर्णमायान्तं दंगितं स्पन्दने स्थित । करोंद्रथमत्यर्थं रामः मज प्रतापवान् । नतोऽहं राममायान्तं दृष्ट्वा समरकाविणं धनुःश्रेष्ठ समुत्सृज्य मइसाऽवतरं रथात्। अभिवाद्य तथैवाई रथमारुच्य भारत । युयुत्सु मदग्न्यस्य प्रमुखे वीतभीः स्थितः। ततोऽहं शरवर्षेण महता समवाकिरं । स च मा शरवर्षण वर्षन्तं समवाकिरत् ।' संक्रुद्धो जामदग्न्यस्तु पुनरेव सतेजितान्। सम्प्रेषोन्मे शरान् धारान् दीप्तास्यानुरगानिव। ततोऽहं निशितैर्भमः शतमोऽथ सहस्रशः । अच्छिदं महमा राजनन्तरीक्षे पुनःपुनः । ततस्तस्वाणि दिव्यानि जामदम्यः प्रतापवान्। मयि प्रयोजयामास तान्यई प्रत्यषेधयं । अवरेव महापाहो चिकीर्षवधिको क्रिया। ततो दिवि महाबादः प्रादुरामोत् समन्ततः । नतोऽहमस्त्रं वायव्य जामदम्ये प्रयुतवान्। प्रत्याजन च तद्रामा गुचकारखेण भारत। ततोऽहमस्वमानयमनुमच्य प्रयुक्तवान् । वारुणेनेव नद्रामो धारयामास में विभुः । एवमस्वाणि दिव्यानि समस्याहमवारयं । रामश्च मम तेजस्वी दिव्यास्वविदरिन्दमः । ततो मा सप्यतो राजेन् रामः कुर्वन् दिजोत्तमः । उरस्यविध्यत् संकुद्धा जामदग्न्यः प्रतापवान् । ततोऽहं भरतश्रेष्ठ मन्यमोद रथोत्तमे। ततो मां कमलाविष्टं सूतस्तुर्गमुदावहत् । ग्लायन्तं भरतश्रेष्ठ रामवाण पीडितं । नतो मामप्रयान्तं वै विद्यमचेतसं । रागस्थानुचरा हटाः सर्वं दृष्ट्वा विचकमु. । अतप्रणमतय काधिकन्या च भारत। ततस्तु धर्मजोऽई शाखा सनमयाऽनुवं। याहि सत यतो रामः मन्नाऽहं गतवेदनः । ततो मामवहत् सतो इये. परमशोभितः। मृत्यद्भिरिव कौरव्य मास्तप्रतिमैगंती । नतोऽहं राममामाद्य वाणवय कौरव । अवाकिरं सुसंरचः सरबत जिगीषया । तामापतत रवासी रामो वाणानजिगान् । वाणैरेवाधिनतुर्णमेकै बिभिराहवे। ततस्ते मुदिताः सर्वे मम वाराः सुदंमिताः। रामवाणैर्दिधाछिन्नाः मतमोऽय सहसया। नतः पुनः शरं दी सुभद्रं कालमम्मितं । अए जामदग्न्याय रामायाई जिघांसया । तेन लभिहतो गाढं वाणवेगवगतः । मुमोह ममरे रामा भूमा च निपपात ।। ततो हाधाकृतं मर्थ रामे भूतलमात्रिते। जगत् भारत समिमं चयाऽपतन भवेत् । नत रनं समुदिमा: सर्व स्वाभिदुदवः । तपोधनास्ते सहसा कासा च कुरुनन्दन । 2. ०५०४ - १८. २ ·२ ॥ श्रीमहाभारतं । [अम्योपाख्यान प०अथाय९८१ १२॥ M - स . + तत रनं परिष्वज्य शनैरोग्यामयंस्तदा। पाणिभिर्जनशीलेय जयाशीर्भिय कौरव । ना. म विज्ञलं वाक्य राम उत्थाय चामवीत्। तिष्ठ भीम इतोऽसोति वार्ण सन्धाय कार्युके।।। स मुक्तो न्यपतनूर्ण मध्ये पार्थे महाहवे। येनाहं भशमुदिया व्याधुर्णित दवद्रुमः।। हत्या इयास्ततो रामः भौघाखेण महाहव। अवाकिरन्मा विधी वाणैस्लामवादिभिः।। ततोऽहमपि शोधावं समरप्रतिवारणं। अवारजं महाबाहो तेऽन्तराधिष्ठिता' शराः। रामस्य मम चैवाश व्योमात्य समन्तत.। न म सूर्य प्रतरते भरजालसमात.। मातरिया ततस्तस्मिन् मेघरुद्ध वाभवत् । ततो पायोः प्रकम्पाच सर्यस्य च गस्तिमि.1 अभिघातप्रभावाच्च पावकः समजायत । ते गराः खममुत्येन प्रदीप्ताचित्रभानुना। भूमा म तदा राजन् भमभूताः प्रदिरे। तदा शतसहस्राणि प्रयुतान्यवुदानि च । अयुतान्यथ खवाणि निखाणि च कौरव। राम मराणां संक्रुद्वा मयि वर्ण न्यपातयत्। नतोऽहं तानपि रणे भरैराशीविषोपमः। संछिद्य भूभी नृपते पातयेयं नगानिव। एवं तदभवद्युद्धं तदा भरतसत्तम। मन्ध्याकाले व्यतीते तु व्यपायात् स च भे गुरु' । इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि रामभीमयुद्धे एकामोत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१८१ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ समागतस्य रामेण पुनरेवातिदारुणं। अन्येद्युम्न मुलं युद्धमभवत भरतर्षभ। ततो दिव्यास्त्र विच्छूरो दिव्यान्यस्वायनेकप.। अयोजयत् स धर्मात्मा दिव दिवसे विभुः। तान्यहं गत्पतीपातरखरखाणि भारत ( व्यधमन्तुमुले युद्धे प्राणायका सुदुस्यजान्। श्रखरखेषु बहुधा होवेव च भारत। अयुध्यत महातेजात्यकमाणः स संयुगे। तत. पति प्राहिणोर घोररूपामस्व सद्धे जामदग्धा महात्मा । कात्मृष्टां प्रचलितामिवोल्का सन्दीप्ताया तेजसा व्याप्य साक। नतोऽहन्तामिपुभिर्दीप्यमाना समायान्तीमन्तकालार्कदोन । छिवा विधा पातयामास भूमा ततो वो पवनः पुटगन्धिः। तस्यां विनायी क्रोधदीप्तोऽथ रामः मनीपोराः माहिणोत् दादमान्याः। तामा रूपं भारत नीतशयं तेजखित्वाना भवाव किन्न्यवाई विशन मम्पदिश्य दिग्भ्यः सास्ता महोल्का सामे। मानारूपास्तेजसोग्रेग दीप्ता यथादित्या दादम लो फरहये। तता आ वाणमयं विष्टतं मन्दृश्य मिला गरजांम राजम् । दादशेषम् प्राहिणवं रणेऽई मन मनीरप्यधर्म घोररूपाः । मनो राजम् जामदग्या महात्मा महोपारा याचिपढेमदण्डाः। पिपिपिता: कासमपट्टमद्धा यया महोरका वलि 1 + ०१.५ ३ तासया मा मायाप्युपायमण वारथिमा एमाली पातयित्वा मरेन्द्र । वर्णदिश्यामदग्न्यस्य मी दियानवानभ्यवर्ष समताम्। निकामी पपगामा सरूपा दृष्टा मनोनिषिधा निशता! मादुरो दिव्यमत्रं महात्मा फ्राधाविष्टा येप्रमाथी। ।

·अम्वोपाख्यान पायाय १८८३।] । उद्योगपर्व ततः प्रेस सलमानामिवोग्राः समापेतुर्विभिखानां प्रदोता। ममाचिनोवापि भूमं मरोरं इयान् सूतं मरथापि मा क रथ पर निचितः सर्वतोऽभत्तया इयाः सारथिश्चैव राजन् । युगं रथे सा च तथैव चके तयशवः परबत्तोऽ. थभग्नः। २५ १२ ततस्तस्मिन् वाणवर्षे यतीते शरोघेण प्रत्यवर्ष गुरुन् । मविचतो मार्गरेब्रह्मरामिहादजखं मुमचे भूरिरक। यथा रामो वाणजाचाभितप्तस्तथैवाई मुभृशं गादविद्धः । ततो युद्धं व्यरमहापराक्षे भानावस्तं प्रतियाने महोत्रं । प्रतिश्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्बापाण्यानपर्वणि रामभोभयुद्धे प्रतिप्रक्षेपे झागोत्यधिकशततमाऽध्यायः॥ १२ ॥ ॥ भीम उवाच॥ ततः प्रभाते राजेन्द्र सये विमतताकते। भार्गवस्य मया मार्दू पुनयुद्धमवर्तन । ततोऽधान्ने रथे तिष्ठन् रामः प्रहरतां वरः। वर्ष शरजातानि मयि मेघ वाचले। ततः सतो मम मुहचरवर्षेण ताडितः। अपयातो रथोपस्यान्मना मम विवादयन्। ततः सूतं ममात्यय करमन प्राविधन्महत्। पृथियाञ्च गराघातानिपपात मुनोह च । नतः सतोऽजहत् प्राणान् रामवाण प्रपीडितः।मुवादिव राजेन्द्र माच भोरवियत्तदा । ततः सते इते तस्मिन् विपतम्नस्य मे शरान् । प्रमत्तमनसो रामः प्राहिणेन्मृत्युममितान् । ततः सतव्यसनिन विभुतं मी म भार्गव । घरेणाभ्यहनत् गादं विश्य बलवडूनुः । समे भुशान्तरे राजविपत्य रुधिरामनः । मयेव मह राजेन्द्र जगाम वसुधातलं । मला तु निहतं रामस्ततो मां भरतर्षभ । मेघवदिननादोचहषे च पुनः पुनः । तया तु पतिते राजन्मपि रामो मुद्दा युतः । उदकोशमहानादं सह तैरनुयायिभिः। मम तबाभवन् ये त कुरवः पाश्चतः स्थिताः । भागता अपि युद्धन्तजनास्तव दिदृचः । आत्ति परमिको जग्मुस्ते नदा पतिते मयि । ततोऽपश्यं पतितो राजनिई दिशानटो सूर्यइतानाभान ने मां समन्तात् परिवार्य तस्यु, खवाइभिः परिवाया जिमध्ये रक्ष्यमाण्य नांद मुभिमुपास्मं । अन्तरातो मानिनवभीन्नतिः यसभिवान्तरी च जलबिन्दुभिरुचितः । ततस्ते मानणा राजवावन् परिसद्ध मां। मामरितिच मा सन्चे स्वस्ति नास्तिति धामकृत् । ततस्तेषामई वाणिस्तर्पितः सहसोयिता मातरमरिता ठामपन् रथमाखिना। हयाद्य में संग्टहीतास्तयामन् महानद्या संयति कौरफेछ। पादौ जनन्याः प्रतिगम पाई नया पिढपा रपमभ्यरोई। रर मा मोमरइयदिपकराणि च । तामई माननिर्मला पुनरेव व्यसनयं। ततोऽई सयमुद्यम्य हयांस्तान वानरंहसः । अयुधं जामदम्येन निवृत्तेऽहनि भारत। नतोऽई भरतश्रेष्ठ वेगवस महावन । प्रमुधं समरे वाणं रामाय पदछिदं। ततोलगाम वसुधा मम वाणपीडितः। मानुभ्यो धनुरुमृज्य रामो माहवमाना। . L 4 1 ·श्रीमहाभारतं॥ [अमोपाख्यान पा अध्याय १८३११८४ 1 .५ - - ०२४५ ०२.. नतस्तस्मिन्निपतिते राम भरिसहस्रदै । भावार्जनदा व्याम तरनो रुधिरं बज। . उस्लाच मतग: पेतुः मनिधाताः मकम्पनाः । अर्कञ्च सहसा दीप्तं वर्भानुरभिसंतृणात्। ववुश्च वाताः परुषाश्चलिता च वसुन्धरा। टधा बलाश्य कङ्काच परिपेतुर्मुदा युताः।। दीप्तायां दिपि गामायुदारुणं मुहरुबदत्। श्रनाइता दुन्दुभयो विनेदुर्भशदुःखनाः। एतदोत्पातिक सर्व घोरमासोद्भयङ्करं । विसंजकन्ये धरणगते रामे महात्मनि। ' नतो वै सहमोत्याय रामा मामभ्यवर्तत) पुनयुद्धाय कौरव्य विहल: क्रोधमूर्छितः ।। श्राददानो महावाहुः कार्मुक बलमनिभा परमप्याददानन्तं राममेव न्यवारयन्। महर्षयः रूपायुक्ताः क्रोधाविष्टोऽय भार्गवः । स मे हरदमेयात्मा शरं कालानलापन। नतो रविर्मन्दमरीचिमण्डलो जगामास्तं पाशुपञ्जावगूढः । निमा व्यगाहत् सुखशीतमारता ततो युद्धं प्रत्यवहारयावः। एवं राजन्नवहारो बभूव ततः पुनर्विमलेऽभूत् सुघोरं । कन्यं कन्य वितिय दिनानि तथैव चान्यानि दिनानि चौणि इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्वोपाख्यानपर्वणि रामभोमयुद्धे गङ्गाइयसनई व्यगीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८३ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ ततो निशि राजेन्द्र प्रणम्य शिरमा तदा । पाहाणाना पिढणाञ्च देवतानाच सर्वशः। नकचराणां भूताना राजन्यानां विशाम्पते । शयनं प्राप्य रहिते मनसा समचिन्तयं । जामदग्न्यन में युद्धमिदं परमदारुणं । अहानि च बहन्यद्य वर्तते सुमहात्ययं । न च राम महावीर्य मनोमि रणमूर्द्धनि । विजेतुं समरे विप्रं जामदग्न्यं महायलं । यदि यो मया जेतुं जामदम्पः प्रतापवान्। दैवतानि प्रसन्नानि दर्शयन्तु निगा मम। तमा निशि च राजेन्द्र प्रसुप्तः परविचत. दक्षिणेनेह पार्श्वन प्रभातममये तदा।' मतो विप्रमुख्यतयामि पतितो रथात् । उत्यापितो तश्चैव माभैरिति च मान्वितः। न रव मा महाराज बने दर्थनमेत्य थे। परिवा-ब्रुवन् वाक्यं तन्निबोध कुरूदद। उत्तिष्ठ माभगाङ्गेय न भयं मेऽस्ति किञ्चन । रचामहे खा कारव्य स्वभरीरं हि मो भान्। नवा रामारणे जता जामदग्न्यः कथञ्चन । बमेव ममरे राम विजेता भरतर्षभ। इदमवं मुदयितं प्रत्यभिचास्यते भवाम्। विदिनं दि नवाप्येतत् पश्यस्मिन् देवधारणे। . प्राजापत्यं विवशतं प्रम्बाप भाम भारत। न हौद वेद रामोऽपि पृथिव्यां वा पुमान् कचित्। मत परख मायहि मंध मयाजयख च । उपस्थास्यति राजेन्द्र स्खयमेव तवामध। थम सम्मान महावीधाम प्रभामिप्यमि कारव। गच राम क्षयं गन्ता नाखण नराधिप। रनमाम तवांग प्राध्या जासु गानदं। सस्यते जामदग्न्याऽसी पदाणपसपीडितः। th जित्या ममेवगं घुमायापयियमितपण दपितमानी भोमसम्माधनेन । फाप्य फारस्य प्रभाने एपमानितः । समुन्नं या स्मृतं घेति तचं मन्यामहे वयं। गए रामल माथ कदारिदपि पार्थिवा तत: समुत्पत्रमिदं प्रस्थापयुज्यतामिति। ०२५ + - ·अवोपामान प० । अध्याय १८३ ११८५ । १८६1] ॥ उद्योगपर्व । २१७, 7 . , । . ०२०५ F . रस्युबान्तहिता रागन् मय रख द्विजोत्तमाः । अष्टो समरूपातेसई भासुरमूर्तयः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अवापाख्यानपर्वणि रामभीमयुद्धे खप्नोपदेशे चतुरमोत्यधिकमनतमोऽध्यायः ॥१८४ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ नतो रात्री व्यतीताया प्रतिबुद्धाऽमि भारत । ततः सचिश्य देखनमवापं हर्षमुत्तमं । ततः समभवत् युद्धं मम तस्य च भारत। तुमुवं सर्वभूतानां लोमहर्पसमद्भुतं । तता वाणमय वर्ष ववर्ष मयि भार्गवः । न्यवारयमहं तञ्च भरजालेन भारत । ततः परमसंक्रुद्धः पुनरेव महातपाः। बस्तनेन च कापेन शनि व माहिणान्मयि। इन्द्राशनिसमस्मा यमदण्डसमप्रभा । वसन्तीममिवत् मझेलिहाना समन्ततः। ततो भरतगार धिष्ण्यमाकाशंग यथा । मा मामभ्यवधोत्तूर्णं जवुदेश कुरुइह ।। । अथार मेऽसवत् घोरं गिरिगैरिकधातुक्त् । रामेण समहाबाहो शतस्य इतजेवस । नतोऽई जामग्न्याय भय क्रोधसमन्वित. चिक्षेप मृत्युसङ्काचं वाणं सर्पविषोयमं। स तेनाभिहतो वोरो ललाटे दिजमत्तमः । योभन महाराज सम्स व पर्चतः। समरधः समादृत्य मरं कालान्तकोपमं । सन्दधे बलवत्लाय्य घोर भत्रुनिाई। स ववमि पपातोय मरो व्यान इव वसन्। महीं राजस्ततयाहमगम रुधिरावितः संप्राप्य तु पुनः संज्ञा जामदम्याय धीमते। प्राहिएवं विमला पति ज्वलन्तोमनीमिव । मा तस्य दिजमुख्यस्य निपपात भुगान्तरे। विकलयाभरद्राजन् वेपथुचनमाविशत्। नत एनं परिष्वज्य सखा विप्रो महातपाः । तत्रयः शुभैयाक्यैराश्यामयदनेकधा । समाश्वस्तस्ततो रामः क्रोधामर्षसमन्त्रितः । प्रादुक्रे तदा प्राचं परमास्त्र महामतं । ततस्तत्प्रतिघातार्थ प्राधमेवास्तमुत्तमं । मया प्रयुक्तं जवान युगानमिव दर्भयत्। नयाद्यालयोरामोदन्तरा वै समागमः । अवम्प्राप्य रामञ्च माध मारतसत्तम । भता व्याधि प्रादुरझत्तेज एव हि केवलं । भूतानि चैत्र माणि नग्मुराति विशाम्पते । रुपयय मगन्धा देवतायैव भारत। सन्ताप परमं जग्मुरखतेोऽभिपीडिताः । मतचाच पृथियो सपर्चतवनमा। सन्तप्तानि च भूतानि विषादं जग्मुरुत्तर्म। प्रजचात नभा राजन धूमायन्ते दिशा दर । न स्यातमन्तरिक्षक भेनाकामगास्तदा।। ततो हाहाते लाके मदेवासरराव। बदमन्तरमिय। मौकाभोऽमि भारत। प्रतापमस्त सरिता वचनात् प्रवादिनी। विचित्रच नदस्त्रं मे मनधि प्रत्यभात्तदा।। रति श्रीमहाभारते उद्योगपणि अम्बापांख्यानपर्वगिरामभीमयुद्धे प्रहास्तप्रयोगे पचायीत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१८॥ ॥ भीम उवाच ॥ ततो हलहलाभन्दा दिवि राजन् महानमत्। प्रखापं भीम मासाचोरिति कौरवनन्दन । .. प्रयुअमेव चबाई नदस्त भगुनन्दने । प्रनाप मां प्रयुञान नारदो वाक्यमनवीत्। ते वियति कारव्य दिवि देवगण स्थिताः। तेही निवारयच्यच मखामा प्रयोगय। रामस्तरखो प्रगतो मानणय गुरुय । तस्यावमान कौरव्य माम कार्पोः कथयन। २८. क - ट ·३२८ ॥श्रीमहाभारत ', [अम्बापाण्यान प० । प्रथायर - ०९ - . ०३.५ ततोऽपश्यं दिविष्ठान् वै तान ब्रह्मवादिनः । ते मा स्मयन्ता राजेन्द्र धनकरिदमब्रुवन् । थाह भरतश्रेष्ठ नारदस्तत्तथी कुरु । एतद्धि परमं श्रेया लोकानां भरतर्षभ। ततच प्रतिसहत्य तदर खान महत् । मारवं दीययाञ्चो तस्मिन् युधि ययाविधि। तनो रामा रुपितो राजसिंह। दृष्ट्वा नदस्वं विनिवर्तितं वै। जितोऽस्मि भोमेति ममन्दबुद्धिरित्येव वाक्यं सहसा व्यम् । चत। ततोऽपश्यत् पितर जामदग्न्यः पितुस्तथा पितरञ्चास्य मान्यं ते तत्र चैनं परिवार्य नस्युरूचुअनं मान्त्वपूर्वं तदानीं । ॥ पितर ऊचुः ॥ मास्वं साहसं तात पुन: काणे: कयञ्चन । भोभेण संयुग'गन्तुं वत्त्रियेण वियपतः । क्षत्रियस्य तु धर्मोऽयं ययुद्धं भृगुनन्दना खाध्यायो प्रतवाच ब्राह्मणानां परं धनं।। इदं निमित्ते कस्मिंश्चिदमाभिः प्रागुदाइन। यस्त्रधारणमत्युग्रं नवाकार्य कृतं त्वया । वत्स पर्याप्तमेतावत भी मेण सह संयुगे। विमईस्ते महाबाहो व्यपयाहि रणादन.. पयाप्तमेतत् भदन्ते तब कार्मुकधारणं । विमर्जधाईप तपस्राप्यस्व भार्गव । एष भीमः शान्तनयो देवे. मनिवारितः। निवख रणादस्मादिति चव प्रमादित रामेण सह मायोत्सोर्गुरुणेति पुनः पुनः । न हि रामा रणे नेतुं त्वया न्याय्य. कुरूदह । मानं कुरुष्व गाङ्गेय ब्राह्मणस्य रणजिरे। वयन्नु गुरवस्तुभ्यं तस्मात् वां वारयामहे । भीमा वसूनामन्यतना दिल्या जो.मि पुत्त्रक । गाङ्गेयः शान्तनाः पुत्रा वसुरेष महायशाः । कथं शक्यस्वया जेतुं निवर्तखह भार्गव। नः पाण्डवश्रेष्ठः पुरन्दरसुता बनी। भीमम्मृत्युर्यथाका वि.तो वे स्वयग्मुवा।। ॥भीम उवाच ॥ एवमुक खपिबभिः पिहषाभोऽनवोदिदीनाई युधि नित्यमिति में प्रतमाहित । म निवर्तितपूर्वद्य कदाचिद्रणमूईनि। निवर्यतामापगेयः कामं युद्धात् पितामहाः । मलई विनिवतिय युद्धादमान कयञ्चन । नतस्त मुनयो राजीकप्रमुखास्तदा। नारदेनैव महिता: समागम्यदमत्रुवन् निववरणात्तात मानयख विशोत्तम । रत्यवोचमहताय शत्रधर्मयपेक्षया ।मम मतभिद सो नाई युद्धात्कदाचन ।' विमुखा विनिय पृष्ठतोऽभ्याइनः पर। माई चोभान कापयाम भयानार्थकारणात् । त्यय भावतं धर्ममिति मे नियिना मतिः। ततस्ते मुनयः मेव नारदममुखा नृप।। भागोरथी च मे माता रणमध्य प्रदिर। नयेवात्तमरोधिनी नथैव दृढनिययः । विरोऽहमाहवे घोटुं, ततस्ते रामममुवन् । समेत्य महिता भूयः समरे भृगुनन्दनं । भावनीत हि पदयं विप्राणी मान्य भार्गः। राम राम निवतख युद्धादग्मात् दिगोत्तम। या ये खया भीमस्वच भीमस मार्ग।। एवं ग्रुपनले सबै प्रतिध्य रणाजिरं । न्यायाधक्रिरे गावं पितरो भृगुनन्दनं । ततोऽई पुनरेवाथ नामष्टा ब्रह्मवादिनः । भद्रा दीप्यमानागधे पहानाविशेदिनान् । ने मा मप्रणयं धिाक्यमनुवन ममरे स्थित। , ०६१. १॥ 1 P - ·अन्योपारयान या अध्याय १८६११८७]] उद्योगपव्य । ३२६ ७३२४ प्रैहि रामं महायाही गुरुं लोकहित कुरु । दृष्टा निवर्तितं रामं सुदाक्येन तेन । । लोकानाञ्च हित कुबत्रहमयाददे बच । ततोऽहं राममामाद्य ववन्दे भृशविकता। रामद्याभ्युत्मयन् प्रेन्शा मामुवाच महातपा । वन्समो नास्ति लोकेऽस्मिन् पत्तिय प्रथिवीतले । गम्यती भीम युद्धेऽस्मिताषितोऽह भृग त्वया। मम चैव समक्षन्ती कन्यामाझ्य भार्गव ।। उनवान् दीनया वाचा मथे तेया महात्मना । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्वापाख्यानपर्वणि रामभीमयुद्धनिवृत्ती घडोत्यधिकशततमोऽध्यय ४९८६ ॥ ॥ राम उवाच ॥ प्रत्यक्षमतमाकाना सर्वेषामेव भाविनि। यथाशत्या मया युद्धं कृत वै पारुण परं। नवमपि मनोमि भो मस्त्रभृतां वरं । विशेषयितुमत्यर्यमुत्तमात्राणि दीयन्। एषा मे परमा किरतनो परम वचं । ययेटं गम्यता भने किमन्यदा करोमिते। भीममेव प्रपद्यख न तेऽन्या विद्यते गति निर्जितो यस्मि भीमेण महास्वाणि प्रमुञ्चता। एवमुका नतो रामो विनि श्वस्य महामना । दूष्णीमामीत्तत कन्या प्रोवाच भृगुनन्दन। भगवन्नेवमेवैतत् यथाह भगवांस्तया। अजेया युधि भीभोऽयमपि देवरुदारधी। यथाशक्ति ययात्साह मम कार्य तं बया। अनिवार्य रणे वीर्यमस्वाणि विविधानि च। न चैव सक्यते युद्धे विशेषयितुमन्तत । न चाहेमन यास्यामि पुनीम कयञ्चन । गमिप्यामि त नबाई यत्र भीम तपोधन । समरे पापियामि स्वयमेव मृदछ । एवमुक्का यया कन्या रोपयाकुनाचना । तापस्ये धतसङ्कल्पा मा मेचिन्तयतो वधं । नतो महेन्द्र मह नेर्मुनिभि गुसत्तम । ययागतं तथा मोऽगात् मामुपामय भारत। नतो रथ समापन स्तूयमानो दिजातिभि । प्रविश्य नगर मात्रे सत्यवत्यै न्यवेदयं । यथारत महाराज मा च मी प्रत्यनन्दत। पुरुषाचादि प्राचीन कन्य वृत्तान्तमर्मपि । दिवने दिवसे या गति जल्पित्रेष्टितं । प्रत्याइरय ते युगा स्थिता प्रियहिते सदा । यदेव हि वनं प्रायात् मा कन्या तपमे हता। देर ययितादीनो गतता वाभवे । न हि मां क्षत्रिय फौथत् वीर्यण व्यजयत् युधिा सो ब्रह्मविदस्तान तपमा मयितवतात् । अपि तन्मया रामनारद विनिवेदित प्यासे पैसथा कार्य नापामा मामाचता। न विपादस्खया कार्यों भौम कारिस्ता प्रति । देवं पुरुषकारेण को निवर्तितमुसहेत्।। मा कन्या तु महाराज प्रविश्याश्रममण्डवा यमुनातीरमाश्रित्य तपस्नेऽतिमानुष । निराहारा कया रूचाजटिला मलपलिनी। परमामान् वायुभवा च स्थाणुभूता तगाधना। यमुनाजनमाथित्य समसामयापर । उपवासनिराहारा धारयामास भाविनी। भीर्णपण चकन पारयामास मा पर । ममसरनोप्रकोपा पादराठाधिष्ठिता। वंदादमपालि नापयामाम रोदशी निवत्यमानाऽपि मा ज्ञानिमिष मारता मोगमत् वत्मभूमि सिद्धपारएविता। पात्रमं पुष्पमालानां नापमानां महात्मना । .

·॥श्रीमहाभारत [अनोपाख्यान प० । अध्याय १८०१८ नत्र पुण्येषु तीर्थेषु मा सुताङ्गो दिवानिय । व्यचरत् कामिकन्या सा ययाकामविचारिणी। मन्दाश्रमे महाराज तथोलकाश्रमे शभे। च्यवनस्याश्रमे पेव ब्रह्म स्थान एव च । प्रयागे देवयजने देवारण्येषु चव ह। भागवत्या महाराज कामिकयाश्रमे तथा : माण्डव्यस्थाश्रमे राजन् दिलीपस्याश्रमे तथा। रामइदे च कारव्य पैलगर्गस्य चायने। एतेषु नोर्थेषु तदा काथिकन्या विशाम्पते । थाप्लावयत गात्राणि ब्रतमास्याय दुष्कर। सामनबीच कारव्य मम माता जले स्थिता । किमर्थ क्लियसे भद्रे तथ्यमेव वदख मे। मैनामथाब्रवीद्राजन् छलाऽन्नतिमनिन्दिता। भीमेण समरे रामा निर्जितयारलोचने। कोऽन्यस्तमुत्सद्देञ्चतुमुद्यतेषु महीपतिः । माऽई भीमविनाशाय नपस्तस्ये सदारुणं । विचरामि महीं देवि यथा हन्यामहं नृपं। रतत् प्रतफलं देवि परमस्मिन् यथा हि मे। नतोऽप्रवीत् मागरगा जिह्मचरसि भाविनि । नेषकमाउनवाणि मक्य मानुबशाले। यदि भोमविनाधाय काश्ये चरसि वे प्रतं । प्रतस्था च भरीरंवं यदि नाम विधाक्ष्यसि । नदी भविष्यामि इभे कुरिला वार्षिकोदका । दुस्तीर्थी न तु विजया वार्षिकी नाटमासिकी। भीमयाहवती धोरा पर्वभूतभयङ्करी। एवमुक्का नतो राजन् काशिकन्या न्यानत । भाता मग महाभागा स्मयमानेव भाषिनी । कदाचिदष्टमेनासि कदाचिनने तया। म मानीतोदकमपि पुन सा यरवर्णिनी । मा वमभूमि कौरव्य नोर्थोभात्ततस्ततः । पनिता परिधावन्ती पुनः कामिपते. मुता ।सा नदी वत्मभूम्यान्तु प्रथिता चेति भारत। वार्षिकी साहबद्धता दुस्तीणी कुटिसा तथा । मा कन्या तपमा नेन देशार्द्धन व्यगायत । मदी च रामन् वसेषु कन्या वाभवत्तदा। रति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि अम्बानपत्याया सप्तागोत्यधिक शततमाश्यायः ॥१८॥ ॥ भीम उवाच ॥ मतस्ते तापमाः म सपो एतनिश्चयाः। दृष्ट्वा न्यायवात कि कार्यमिति चात्रुवन् । नानुवाच ततः कन्या तपोद्धान्पोम्तया। निराधनाऽस्मि भीमेश भंगिता पतिधर्मत। वधाय तस्य दीपा मे नाकार्य तपोधनाः। निहत्य भौष गच्छेयं यानिमित्येव निययः। पटते दुपामतिमिमा प्राप्ताऽस्मि गायीं। पतिलाकादिरीना चनाषी म पुनानिह । माइला पुधि गाय मिवत्तिय तपोधनाः।रप में पदि महापा यदिदं कथित मया। वीभावे परिनिमिषा घुस्सा शतनिया भीमे प्रनिधिकोपामि माणि वायति वे पुनः भी देवो दयामा एउपापितमापति मध्य नेपा महर्षो सेन रूपेण तापसी। हम्धमाना घरेणापमा यो मत्यराज । नियमोतिमा देव प्रत्युवाच मनखिनी । ततः मा पुनरेवाय कन्या मुगप ।। उपये कयदेव सिया युधिजयो मम । वीमान ने गाढ मनान्तममापी प्रतिमय भने नया भोम्परागया। पचार सयो भनि नया रचना यया या समागम्य भीम मानम युधि। .. ।

·अम्बापावाग पा अध्याय १८८१८८] 11 उद्योगपर्व। २२ ७३ . नामुवाच महादेवः कन्या किन्न दृषध्वज.। न मे वागनृतं माह सत्यं भने भविष्यति। हनिष्यसि रणे भी पुरुषत्वञ्च नस्यमे । मरियसि च तत्सर्च देहमन्यं गता मती। द्रुपदस्य कुले जाता भविष्यसि महारथः । शोधास्वस्तीक्षणयोधी च भविष्यसि सुहम्मतः । यथोकमेव कन्याणि सर्वमेतत् भविष्यति । भविश्याम पुमान् पचात् कमाचित् कालपर्ययात् । स्वमुक्का महादेव. कपर्दी वृषभध्वजः। परसतामेव विप्राणा तत्रैवान्तरधीयत। तत' मा पश्यता तेषां महर्षीणामनिन्दिता। समादृत्य वनात्तस्मात् काष्ठानि वरवर्णिनी। चितां कृत्वा सुमहती प्रदाय च हुताशनं। प्रदीप्तेऽमी महाराज रोपदीप्तेन चेतसा । उत्बा भीमवधायेति प्रविवेश हुताशनं । ज्येठा काशिसुता राजन् यमुनामभिता नदीं। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्वापाख्यानपर्वण्यम्वाहताशनप्रवेश अष्टाभीत्यधिकशततमाऽध्यायः ॥ १८८॥ ॥ दुर्योधन उवाच ॥ कथं शिखण्डी गाङ्गेय कन्या भूत्वा पुरा तदा। पुरुषोऽभूत् युधिशेठ तन्मे बृद्धि पितामह । ॥ भीम उवाच ॥ भार्या तु तस्य राजेन्द्र द्रुपदस्य महीपते. । महिषी दयिता याम्मेदपुत्रा च विशाम्पते। रतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदा वै महीपति.। अपत्यार्थ महाराज तापयामास प्रकर। अमादधार्थ निश्चित्य तपोधोरं समास्थितः । ते कन्या महादेव पुत्ता मे स्वादिति अनन् । भगवन् युचमिच्छामि भीमं प्रतिचिकीर्षया । इत्युक्तो देवदेवन स्त्रीपुमास्ते भविष्यति । निवर्त्तख महीपाल नैतत् नात्वन्यथा भवेत् । स तु गवा च नगरं भार्यामिदमुवाच ।। कृतो यनो महादेवि तपमाराधितो मया । कन्या भूत्वा पुमान् भावी रति चोक्तोऽस्मि शम्भुना । पुनः पुनयाच्यमानो दिएटमित्यत्रवीच्छिव.। न तदन्यच्च भविता भवितव्यं हि तत्तथा। ततः सा नियता भूवा स्तुकाले मनखिनो। पनी द्रुपदराजस्य द्रुपदं प्रविवेश छ । लेभे गर्भ यथाका विधिदृष्टेन कमणा । पार्षतस्य महीपाल यया मा नारदोऽब्रवीत् । ततो दधार मा देवी गर्भ राजीवलोचना । ना स राजा प्रिया भार्या द्रुपदः कुरुनन्दन । पुच्चस्खेहान्महाबाहुः सुखं पर्यचरत्तदा। मानभिप्रायकृतान् भार्याऽत्रभत कौरव । अयुत्तस्य मतो राजा द्रुपदस्य महीपते । यथाकालन्तु मा देवो महिषो द्रुपदस्य है। कन्या प्रयररूपान्तु प्राजायत नराधिप। अपुत्वस्य तु राज. मा द्रुपदम्य मनखिनी। ख्यापयामास राजेन्द्र पुत्त्रो छेष ममेति । तत. स राजा द्रुपदः प्रच्छन्नाया नराधिप। पुत्ववत् पुत्रका-णि सर्वाणि समकारयत्।रवणश्चैव मन्त्रस्य मदिषो द्रुपदस्य मा। चकार सधंयवेन वाणा पुत्र इत्युत । न च नावेद नगरे कचिदन्यत्र पार्यतात्। श्रद्धधानी हिनदाक्यं देवस्याच्युततेनप.। छादयामास ती कन्या पुमानिति च मोऽब्रवीत् । जानकम्माणि माणि कारयामास पार्थिव । पुम्वविधानयुकानि मिखोनि च ती विदुः । अहमेकम्नु चारेण वचनावारदय ।। ज्ञातवान् देववाम्येन अम्बायास्तरमा तथा। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्मोपास्यानपर्वणि सिएयुत्पत्तो रकोननवत्यधिकशततमोऽध्याय ॥ १८८ .. । स २ ·२२२ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [अम्बोपारखान प० । अध्याय १९०११८१ । ७४१. 1 ०४१५ -- ०४. ॥ भीम उवाच ॥ चकार या द्रुपदः सुनायाः सर्वकर्मसु । नतो लेख्यादिषु तथा मिल्पषु च परन्तपः । दृव्वले चव राजेन्द्र द्रोणमिथ्या बभूव ह । तस्य माता महाराज राजानं वरवर्णिनी। चोदयामास भार्यार्थ कन्यायाः पुत्रवत्तदा । ततस्तां पार्षता दृष्ट्वा कन्या सम्पाप्तयौवना । स्त्रियं मला नतचिन्ता प्रपेदे सह भार्यया ॥ द्रुपद उवाच ॥ कन्या ममेयं सम्प्राप्ता यौवनं शोकार्टिनी । मया प्रच्छादिता चेयं वचनात् शलपाणिन'। ॥ भार्यावाच ॥ न तम्भिय्या महाराज भविष्यति कथञ्चन । लाक्यकता कस्माद्धि वृथा वमिहाईति । यदि ते रोचते राजन् वक्ष्यामि श्टणु मे वचः । श्रुत्वेदानी प्रपद्येथाः वा मतिं पृषतात्मज । क्रियतामस्य योन विधिवद्दारसंग्रहः । भविता तदचः सत्यमिति मे निश्चिता मतिः। ततस्ता नियंत्वा तस्मिन् कार्येऽथ दम्पती। वरयाञ्चक्रतुः कन्या दशाणाधिपतेः सुती। नतो राजा द्रुपदी राजमिहः सर्वाचाज्ञः कुलतः सन्निशाम्य । दशाणकस्य नृपतेस्तनूजा शिखण्डिने वरयामास दारान् । हिरण्यवर्मति नृपा योऽसौ दाशार्णकः स्मृतः । स च प्रादान्महीपाल: कन्या नम शिखण्डिने। स च राजा दशाणषु महानामोत् सुदुर्जयः। हिरण्यवमा दुईपो महामनी महामनाः । कृते विवाहे तु तदा मा कन्या राजसत्तम । योवन समनुप्राप्ता सा च कन्या शिखण्डिनी। कृतदारः भिखण्डी च काम्पित्यं पुनरागमत् । ततः मा वेद नां कन्यां कश्चित्कालं तिथं किल । हरण्यवर्मणः कन्या ज्ञात्वा तान्तु भिखण्डिनी। धाचीणाञ्च सखीनाच नोडमाना न्यवेदयत्। कन्या पञ्चालराजस्य सुता तान्नु मिखण्डिनीं। ततस्ता राजशार्दूल धाश्या दाशार्णकास्तदा। जग्मुरात्तिं परां प्रेय्या: प्रेषयामासरेव च। ततो दशाणाधिपतेः प्रेष्याः सा न्यवेदयन्। विप्रलम्भ यथावृत्तं सच क्रोध पार्थिवः। भिषण्यपि महाराज पुंवद्राजकुले तदा। विजधार मुदा युक्तः स्तोत्वमेव तिरोड्यन्। ततः कतिपयाइस्य तच्छ्रुला भरतर्षभ । हिरनवमी राजेन्द्र रोपादार्ति जगाम ह । नतो दायाणको राजा तीप्रकोपसमन्धितः । दूतं प्रस्यापयामाम पदम्य निवेशन। नतो द्रुपदमासाद्य दूत कामनधर्मणः । एक रकान्तमुमार्य रहो वचनमत्रोत् । दशापराभो राजांलामिदं वचनमवीत् । अभिषयात प्रकुपितो विप्रनन्धस्वयाऽनघ । अवमन्यसे मां नृपते नूनं दुर्मम्बितं तव । यमे कन्या स्वकन्या मोहात्यापिताममि । नम्याच विप्रतम्भय फनं प्राप्नुहि दुर्मने। एप वा मजमामास्यमुद्धरामि सिरोभा इति श्रीमहाभाग्ने उद्योगपर्धणि अन्योपाख्यानपर्वणि हिरणवर्मदूतमेपणे मवश्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ! भीम उवाच ॥ एवमुत्रस्य मेन द्रुपदम्य तदा मृप । चारभ्येव सहीतस्य न प्रावर्तत भारती। म पत्रमारोत्तोत्रं समन्धिन्यनुमानमे । दूनमधुरमामाग्रतदस्तीति मन्दिनम्। प राजाभप राय जाया नादमपागमन । कति पद्यान्नमुना खागाणा विनियंया। मत पपामाम मिणमितीनमा तिपिंप्रदर्भ धामीका वचनाना। ૨૪ ... ४१५ ·अम्बापाख्यान या अध्याय १८१.१९२।) । उद्योगपर्व। . 0810 ततः समुदयं कृत्वा बचानां राजसत्तमः । अभियाने मतिञ्चक्रे द्रुपदं प्रति भारत। ततः समन्त्रयामास मन्तिभिः स महीपति हिरण्यवर्मा राजेन्द्र पाचालं पार्थिव प्रति। तवैव निश्चितं तेषामभूद्राजा महात्मनः । तथ्यं भवति चेदेतत् कन्या राजन् भिषण्डिनी। बद्धा पञ्चानराजानमानयिष्यामहे वयं ! अन्य राजानमाधाय पाञ्चालेषु नरेश्वर। घातयिष्याम नृपतिं पाञ्चाल मशिखण्डिन। तत्तदा नूनमाज्ञाय पुनर्दूतानराधिपः । प्रास्यापयत् पार्वताय निहन्मोति स्थिराभव । ॥ भीम उवाच । म हि प्रकृत्या वै भीतः किलिपाच नराधिप।भयन्तोत्रमनुप्राप्तो द्रुपदः पृथिवीपतिः। विसृज्य दूतान् दागाणे द्रुपदः थोककर्षितः । समेत्य भा रहित वाक्यमाइ नराधिपः । भयन महताविष्टा इदि शोकेन चाहतः। पाञ्चालराजो दयितां मातरच मिखण्डिनः । अभियाम्यति मा कोपात् सम्बन्धी सुमहाबलः। हिरण्यवर्मा नृपतिः कर्षमाणो वरूथिनीं। किमिदानों करियावो मूढी कन्यामिमा प्रति। भिखण्डी किच पुत्तस्ते कन्येति परिमदितः । पति मञ्चिन्य यत्नेन समित्रः सवनानुगः । वञ्चितोऽस्मीति मन्वानो मा किलोद्धर्तुमिच्छति। किमय नय सुत्रोणि मिथ्या किं हि शाममे । श्रुत्वा वत्तः शुभे वाक संविधास्याम्यहं तथा। अहं हि संशय प्राप्तो वासा चेयं भिखण्डिनी । वच्च राशि महत् कृच्छं सम्याप्ता बरवर्णिनी। सा ले सर्व विमानाय तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः । तथा विदध्या सुयोणि कृत्यमा चिस्मिते । शिखण्डिनि च मामस्व विधाये तत्र तत्त्वतः । कृपयाऽई वरारोहे वश्चितः पुत्रधर्मतः । मया दायार्णको राजा वञ्चित:स महीपतिः। तदाचच महाभागे विधास्थे तब यद्धितं । जानता हि नरेन्द्रेण ख्यापनार्थ परस्य वै । प्रकायचोदिता देवी प्रत्युवाच महीपतिं । इनि महाभारते उद्योगपर्वणि अन्योपाख्यानपर्वणि द्रुपदपन्ने एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ भोम उवाच ॥ ततः शिखण्डिनो माता यथातत्वं नराधिप । प्राचच महापाहा भर्वे कन्या शिखण्डिनों। अपत्या महाराज सपत्नीना भया दिदं । कन्या भिखण्डिनी जाता पुरुषो वै निवेदितः । त्वया चैव नरश्रेष्ठ तन्मे प्रीत्याऽनुमोदितं । पुचकर्म कृतश्चैव कन्याया: पार्थिवर्षभ। भार्या चोढा लया राजन् दशाणाधिपते. मता। मथा च प्रत्यभिक्तिं देववाक्यार्थदर्शनात् । कन्या मला पुमान् भारीत्येवश्चतदुणेति । एतत् श्रुवा द्रुपदो यमनः सर्व तत्त्वं मन्त्र विद्या निवेद्य। मन्त्र राजा मन्त्रयामाम राजन् ययायु रक्षरो वै प्रजाना। सम्बन्धकवेव समय तस्मिन् दाशार्णके वै नृपती नरेन्द्रः। स्वयं कृत्वा विप्रलम्भ ययावत् मन्त्रका यो निययं वै अगाम। स्वभावगुप्त नगरमापत्काने तु भारत । गोपयामास गजेन्द्र सर्वतः समयत । प्राधि परमा राजा जगाम सह भायंया ।दमार्णपतिना माई विरोधे भरतर्षभ। कई मन्धिमा माईम में स्यात् वियो महान्। इति मचिन्य मनमा देवतामर्धयत् नदा। सन्तु दृष्ट्वा तदा राजन् देवी देवपरन्तदा। प्रदी प्रयुधानमथे मायापचनमत्रवीत्। Of11 ·३२४ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [यम्वापाग्यान पा अध्याय १८९ १८ ॥ G१-५ देवानां प्रतिपत्तिय सत्य माधुमता मतां । किमु दुःखार्णवं प्राप्य तस्मादयतां गुरुन् । देवतानि च सर्वाणि पुज्यन्ता भूरिदविण । अमयशापि जयन्ता दाशार्ण प्रतिषेधन । अयुद्धेन निवृत्तिञ्च मनमा चिन्तय प्रभो । देवताना प्रसादेन मर्वमेतद्भवियति । मन्विभिमन्वितं मा खथा पृथुललोचन। पुरस्यास्याविनाशाय तथ राजमाया कुरु । देवं हि मानुषेपित भृशं भिधति पार्थिव । परस्परविरोधाद्धि सिद्धिरस्ति न चैतयोः । समाविधाय नगरे विधान सचिव. सह । अर्चयख यथाकामं देवतानि विशाम्पते। एवं सम्भाषमाण तु दृष्ट्वा गोकपगयण। भिखण्डिनी नदा कन्या प्रीडितेव तपखिनी। नन: मा चिन्तयामास मत्यते दुःखितावुभौ । माविति ततश्चक्रे मतिप्राणविनामने । एवंमा निश्चयं कृत्वा भृशं शोकपरायणा । निर्जगाम ग्रह त्यत्वा गहन निर्जन वनं । यवर्द्धिमता राजन् स्थूणाकर्णेन पालित। तद्भयादेव च जनो विसर्जयति तदन। तत्र च स्यणभवन सुधात्तिकलेपनं । लाजोसापिकधूमान्यमुखप्राकारतोरणं । तत्प्रविश्य शिखण्डी मा द्रुपदस्थात्मजा नृप। अननाना बहुतिथं मरीरमुदशोषयत् । दर्शयामास तां यक्षः स्यणो माईवसंयुतः । किमयाइयं तवारमा करिष्ये बूहि मा चिरं । अशक्यमिति मा यक्षं पुन.पुनरुवाच ह । करिय्यामीति वै विप्र प्रत्युवाचाथ गुलकः । धनेश्वरस्थानुचरो वरदोऽस्मि नृपात्मजे । अदेयमपि दास्यामि ब्रूहि यत्ते विवक्षित। नतः शिखण्डी तरमवमखिलेन न्यवेदयत्। तस्मै यक्षप्रधानाय स्थूणाकर्णीय भारत। ॥ शिखण्डमुवाच ॥ अपुत्रो में पिता यक्ष न चिराबाशमेष्यति । अभियास्यति मक्रोधी दशार्णाधिपतिहि । महावलो महोत्साहः महेमकवचो नृपः । तस्माद्रदख भी यक्ष मातरं पितरश्च मे । प्रतिज्ञातो हि भत्ता दुःखातामा मम। भवेयं पुरुषो यक्ष त्वत्प्रसादादनिन्दिन.। यावदेव स राजा वै नापयाति पुरंमम । तावदेव महायव मसादं कुरु गुह्यक। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्वोपाख्यानपर्वणि स्थूणाकर्ण प्रत्यक्षे दिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८२ ॥ , ॥ भीम उवाच ॥ मिखण्डवाक्यं श्रुत्वाऽथ म यक्षा भरतर्षभ। प्रोवाच मनमा चिन्य दैवेनोपनिपीडितः। भवितव्यं नया तद्धि मम दुःखाय कौरव । भने कामं करिष्यामि समयन्तु निबोध मे। किचित्कालान्तरं दास्ये पुंलिङ्ग खमिदं नवापागन्तव्यं बया काले मत्यञ्चैव वदख मे। प्रभु. मकस्पमिद्धोऽसिम कामचारी विहङ्गम. । मत्प्रसादात् पुरश्चैव चाहि बन्धुंध केवलं । स्वीसिंह धारयियामि तवेदं पार्थिवात्मने। मत्यं मे प्रतिजानीहि करिय्यामि प्रियन्नव । ॥ भिखएशच ॥ प्रतिदानामि भगवन् पुंलिङ्ग तव सुत्रत । किश्चित् कालान्तरं स्त्रोत्वं धारयख निशाचर। प्रतियात दमाणे त पार्थिवे हेमवर्मणि। कन्येव हि भविष्यामि पुरुषलं भविष्यामि । ॥ भीम उवाच॥ रत्युका ममयंतच चक्राने तावुभी नृप। अन्यान्यस्याभिसन्देहे ना सकामयतां नतः। घोडि धारयामास स्यूणा यतोऽथ भारत यनरूप तहोतं शिखण्डी प्रत्यपान । - ०४५ 1 ४४. 0924 ·अनोपाख्यान प० अध्याय १८३) ॥ उद्योगपञ्च॥ ३२५ । . तत. जिखण्डी पाञ्चाल्यः पुखमासाद्य पार्थिव । विवेश नगरं घटः पितरच समासदत्। यथारत्तन्तु तत्सर्वमाचख्या द्रुपदस्य नन्। द्रुपदस्तख तछुत्वा हर्षमाहारयत्परं । सभायस्तञ्च ससार महेश्वरवचलदा। ततः सम्प्रेषयामास दशार्णाधिपते प । पुरुषोऽयं मम सत. श्रद्दधातु भवानिति । अय दायको राजा सहसाऽभ्यागमत्तदा । पञ्चालराज द्रुपदं दुःखशोकसमन्वित । ततः काम्पियमामाद्य दशार्णाधिपतिस्ततः । प्रेषयामाम मलत्य दूतंब्रह्मविदी वरं । ब्रूहि मदचनात् दूत पाञ्चायं तं नृपाधम । यन्मे कन्या स्खकन्याथै हतवानमि दुमते । फलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः । रवमुक्तय तेनामा बामणे राजसत्तम। दूतः प्रयाता नगरं दशार्णनृपचोदितः । तत त्रासादयामास पुरोधा द्रुपदं पुरे। तमे पचालको राजा गामर्थच सुमत्यतं । प्रापयामास राजेन्द्र मई तेन शिखण्डिनाता पूजा नाभ्यनन्दम वाक्यञ्चेदमुवाच ।। यदुकं तेन वीरेण राज्ञा कामनवमणा । यत्तेऽहमधमाचार दुहिडाऽसभिवञ्चितः।। तस्य पापस्य करणान् फळ प्राप्नुहि दुर्भते । देहि युद्ध नरपते ममाघ रणमूर्द्धनि।'. उद्धरिष्यामि ने मद्यः मामात्यमुतवान्धवं । तदुपासम्भसंयुक्तं श्रावितः किन पार्थिव । दमार्णपतिना चाको मन्त्रिमध्ये पुरोधसा। श्रमवतमरतश्रेठ द्रुपदः प्रणयानत । यदाद मां भवान् ब्रह्मन् सम्बन्धिवचनादच । अस्यात्तर प्रतिवना दूनी राजे वदिय्यति। नत. सम्प्रेपयामास द्रुपदोऽपि महात्मने। हिरण्यवर्मणे दूतं ब्राह्मणं वेदपारगे। तमागम्य तु राजानं दगाणाधिपतिं तदा । तदाक्यमाददै राजन् यदु टुपदेन छ । श्रागमः क्रियता व्यक्त. कुमारोऽयं सुतो मम। मियतदुक्तं केनापि तन्न यद्धेयमित्युते । ततः स राजा द्रुपदस्य श्रुत्वा विमर्षयुको युवतीर्वरिष्ठा.। मम्प्रपयामाम सुचारुरूपाः शिखण्डिन लोपुमान् वैति वेर्नु। ता: मेषितास्तत्वभावं विदित्वा प्रोत्या राशे तच्छसहि मच। शिखण्डिनं पुरुषं कारवेन्द्र दाशार्पराजाय महानुभावं | नतः श्रुला तु राजा म ागर्म प्रोतिमानय। सम्बहिना समागम्य दृष्टो वाममुबास छ । शिखण्डिन च मुदितः प्रादादित्तं जनेश्वरः । इमिानोऽश्वाय गायेव दास्योऽय बहुजास्तथा। पूजितय प्रतियया निर्भत्स्य ननयां किन । विनोतकिनिषे प्रोते हेमर्मणि पार्थि। प्रतियाते दशाणे त टरूपा सिण्डिनी। कस्यचित्त्वय कायस्थ कुवेरो नरवाहनः । सोकयात्रा प्रकुर्वाणः स्खूणस्यागानिवेशनं । म तत् स्टहस्योपरिवर्तमान आलोकयामास धनाधिगोता। स्पृणम्य पक्षम्य विशेषवेश्म मनाहन मान्यगुर्गबिरिट। शाजेश गन्धय तथा वितानरभ्यक्तिं धूपनधूपितचा ध्व पताकाभिरमहतध भत्याचपैयमिपदनाम। नत्स्यान. नस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समजतं । मणिरयमवर्णानां माताभिः परिपूरित। मानाकुसुमगन्धाश्यं कि संमृष्टमोमिता यात्रवीत् यचपतिवार पवानगोष्टटा। खतमिदं वैग्स स्थूणस्वामितविक्रगाः। नोपसर्पति मात्र कमादय समन्दी। स - A १ ·॥योमपाभारत [ोपाका अथाय १८ । - - " - एमालामम् म मन्दात्मा मामी भोपमति। नमानी महादा धाय मादितिम मति.। या जा ।। झुपदस्य सुना राजन राग गाता मियपिडमी। नया निमियनियित् मादा पुरपद "अग्रधीशषणं स्त्रीणां स्वोभूता निछने रहे। नोपपति तेनामा भगोड लोहपवान्। रतमात् कारणादागम् पूणे म खाऽध सर्पनि। शुला कुन पचान्यायं विमामिह निष्ठतां । भनीयता स्यूण इमि ततो पदाधिपोऽमयोत् । काऽणि नियई तय मापुराच पुन, पुम.) सोऽभ्यगच्छत पक्षेन्द्रमाहत प्रथिवीपते। लोसपा महाराज नया प्रोगममपितः । तंगमापाथ मद्धो धमदः कुरुनन्दन। एवमभवलम्स मोवपापम्य गुनका.। सतोऽप्रवीत् पचपतिर्महात्मा यरसाददास्लमवमन्ड पधाम् । मिपिनो पदणं पापयुद्ध तीस पाग्रही. पाप कर्मन् । अप्रतं सुदुयुद्धे थरमादेतत् बया कृतं । नरमादय प्रत्येक स्त्रीवं मा पुरुषस्तथा । तत' प्रसादयामासुर्यचा वैश्रवणं कित । स्यूगस्या शुरुधान्तं भापति पुनः पुनः । ततो महात्मा यधेन्द्र प्रत्युवाचानुगामिनः । मधाम यक्षगणास्ताव मापन्याग्नचिकीपंथा। भिखण्डिनि हते यज्ञाः स्वरूपं प्रतिपत्स्यते । स्पूणो यो निहगा भाविति महामनाः । इत्युत्ता भगवान् देवो यक्षराग सुपूजितः । प्रययो मति मर्निमेवान्तरघारिभिः ।। स्थगन मापं संप्राप्य तचैव न्यवधत्तदा । समय चागमतूर्ण शिखण्डी क्षपापरं । सोऽभिगम्याग्रवीत् वाक्यं प्राप्तोऽस्मि भगवनिति। तमन्नवीत्ततः स्यूशः भोतोऽस्मीति पुनः पुनः। . श्राजवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं विखण्डिन सर्वमेव यथारतमाचच मिखण्डिने। । यक्ष उवाच ॥ सप्तो श्रवणेना सत्यते पार्थिवात्मजा गच्चेदानी यथाकामघर सोकाम् यथास। दिटमेतत् पुरा मन्ये न प्रयमनिवर्तित । गमनं तव घेतो हि पौलस्त्यस्य च दमन । ॥ भीम उवाच। एवमुक्तः विखण्डी त स्थूण्यचेण भारत । प्रत्याजगाम नगरं पण महता इत.। पूजयामास विविधैर्गन्धमात्यैर्महाधन. । दिजातीन देवतायैव चैत्यानथ चतुष्पयान्।। द्रुपदः मह पुत्त्रेण सिद्धार्थन शिखण्डिना । मुदञ्च परमा लेभे पाश्चान्य' सह यान्धवः ।। मिथ्यार्थे प्रददौ पाथ द्रोणाय कुरुपुङ्गव । शिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्लोपूर्षियं तथा। भनिदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मन. शिखण्डीसह युप्माभिर्धष्टद्युम्नश्च पार्यत.। मम वेतचरास्तात यथावत् प्रत्यवेदयन्। जडान्धवधिराकारा ये युक्ता द्रुपदे मया। एवमेष महाराज स्तीपुमान् द्रुपदात्मजः। सम्भूत' कुरुश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः । ज्येष्ठा काधिपतेः कन्या अम्वा नामेतिविश्रुता। द्रुपदस्य कुले जाता भिषण्डो भरतर्षभ । महमेनं धनुष्याणि युयुत्सु समुपस्थितं । मुहर्तमपि पश्येयं प्रहरेयं न चाच्युत ।। मतमेतत् मम मदा प्रथिव्यामपि विश्रुती स्त्रियां सीपूर्विके चैव स्त्रोनानि स्त्रोखरूपिणि । यमई वाणमिति कारवनन्दन। न इन्यामहमेतेन कारणेन शिखण्डिनं । - " है । न ·अम्बापाख्यान पाथाय १८३ १ १६४।१९५] उद्योगपर्व। २२० 1 HA . (R एतत् तत्त्वमई वेद जन्म नात शिखण्डिनः । ततो नन निम्यामि ममेरेवाततारिना पदि मौमः स्वियं हन्यात् मन्तः कुर्यबिंगई। नैनं तस्माद्धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे खितं । ॥ वैशम्पायन उवाच॥ एतच्छ्रुत्वा तु कारथ्या राजा दुर्योधनस्तदा। मुहर्तमिव सध्यावा भीमे युतममन्यत । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अन्वापाख्यानपर्वणिं शिखण्डिपुस्तप्राप्ती बिनवत्यधिकमततमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ प्रभातायान्तु गया पुनरेव सतस्तवे । मध्ये मर्चस्य सैन्यख पितामहमछत।। पाण्डवेयस्य गाजेय यदेतत् सैन्यमुशतं । प्रभुननरनागावं महारथसमाकुलं । भीमार्जुनप्रतिभिर्मद्देम्वासमहावनः । लोकपालममैर्गुप्तं दृष्टद्युधपुरोगमः। ' अमय्यमनावार्य्यमुद्भूतमिव मागरं । सेनासागरमताभ्यमपि देवर्मशाह।। । ?" केन कालेन गाङ्गेय रुपयेथा महाद्युत। प्राचार्यो वा महेष्वासः चपो वा सुमहाबलः । कणा वा समरसाधी द्रौणिवी दिजसत्तम । दिव्यास्त्र विदुषः सर्वे भवन्तो हिबले मम। एनदिच्छाम्यई ज्ञात पर कोडहवं हि मे।दि नित्य महावाशे वकुमईपि तन्नामा ॥ भीम उवाच ॥ अनुरूपं कुरुश्रेष्ठ वय्येतत् पृथिवीपते। बचावचममवाणी तेषां यदि वरि। स्टणु राजम्मम रणे था यतिः परमां भवेत् । यखवीय रणे यच भुजयोथ महाभुज आर्जवेनैव युद्धेन योद्धव्य इनरो जनः। मायायुद्धेन मायावी इत्येतद्धर्मनिराय हन्यामहं महाभाग पाण्डवानामनीकिनी। दिवसे दिवसे छत्वा मार्ग प्रागाहिकं मम । योधिना दमसाइसं कृत्वा मार्ग महाद्युते । महर्स रथिनामेकमेष मागो मतो मम ।। अनेनाई विधानेन रुषद्धमततोत्थितः। उपयेयं महत्मन्य कालेनानेन भारत मुच्चय यदि वाऽस्वाणि महानि ममरे स्थित । भतमाहसघातीनि हन्या मासेन मारत। ॥ समय उवाच ॥ श्रुवा भीमस्य नदाक्यं राजा दुयाधमस्तत । पर्यपृच्छत राजेन्द्र द्रोणमागिरमा वरे। प्राचार्य केन कालेन पाण्डुपुत्वस्य मैनिकान् । निहन्या इति तं द्रोपा प्रत्युवाच हमभिव।। सविरामि महाबाहो मन्दमाणविचेष्टित क्षामिना निर्दवं पाण्डवानामनीकिनों। यया मीमा सान्तनवा मासेनति मतिर्मम एषा में परमा मकिरतन्मे परमं गतं । दाभ्यामेव तु मामाभ्यां छप. शारदतोऽब्रवीत् । ट्राणिम्नु दसराण प्रतिनशे पतक्षय। कर्णस्तु पश्चरापेण प्रतिगजे महालवित्। नछुवा सूतपुधम्य वाक्य सागरगासुतः। महास मखन हाम वामधेदमुवाच ।। न हिथावद्रणे पापरणे मझधनुर्द्धर वासदेवममायुतं रथेनाधान्तमाहो। समागच्छसि राधेय तेनेग्मभिमन्यसे । समयमेश्य भुथर बया युक्र यथेष्टतः । इति श्रीमहाभारते उयोगपर्वणि अम्वापारयानपर्वणि भीमादिमकिकयने सतुवन्यधिकमततमायाव ॥ १८॥ ॥ वैशम्पायन उवाच॥ एतच्छुत्वा तु कौन्तेय कान् भादमुपहरे। आइय भरतश्रेउ रदं वचनमत्रोत्। "धुधिष्ठिर उवापा धारास सैन्येषु ये चारपुरुषा ममा ने प्रति प्रयापन्ति मममी युति निशा - 1 60. १०१ १ १.

·३२८ ॥श्रीमहाभारतं॥[अम्वोपास्थान प। अध्याय १८५ १९९५ "L । 1 - -- ५९. L १ दुर्योधनः किलापछदापगेयं महानत । केन काचेन पाण्ड्नी हन्याः सैन्यमिति प्रभो।। मासेनेति च तेनोको धार्तराष्ट्रः सुदुर्मतिः। तावता चापि कानेन द्रोऽपि प्रतिशिवान्।' गतिमा विगुणं कासमुन्नवानिति नः श्रुती द्राणिस्तु दशराण प्रतिजज्ञे महास्ववित्।। तथा दिव्यास्तवित् कर्ण; संपृष्टः कुरुममदि। पञ्चभिर्दिवहन्तुं समन्य प्रतिजभिवान् । तस्मादहमपीछामि श्रीतुमर्जुन ते वचः । कालेन कियता प्रचून क्षपरिति फालुन । एवमुको गुडाकेशः पार्थिवेन धनञ्जयः । वासुदेवं समोध्यदं वरनं प्रत्यभाषत। सर्व रते महात्मानः कृतास्ताश्चिवयोधिनः । श्रसंशयं महाराज हन्युरेव न संभयः । अपतु ते मनस्तापो यथामत्यं नवीम्यहं । हन्यामेकरथेनैव वासुदेवमहायवान्। मामरानपि लोकास्तीन सान् स्थावरजङ्गमान् । भूतं भव्य भविष्य निमेषादिति मे मतिः। यत्तत् घोरं पाहपतिः प्रादाद महन्मम। कैराते इन्दयुद्धे तु तदिदं मम वर्तते। तयुगान्ते पाइपतिः सर्वभूतानि संघरन्। प्रयुङ्गे पुरुषव्याघ्र तदिदं मयि वर्तते। पवजानाति गाझेया न द्रोणा न प गौतमः । न च द्रोणसुतेो राजन् कुत एव तु सूतयः । न त युक्तं रणे हन्तुं दिव्यरस्वैः पृथग्जन । बाजवेनैव युद्धेन विजेश्यामा वयं परान् । तथेमे पुरुषव्याघ्राः सहायास्तव पार्थिव । सधैं दिव्यास्त्रविदासः सबै युद्धाभिकाक्षिणः । वेदान्तावमयखाताः सर्थ रतेऽपराजिताः। निहन्युः समरे सेना देवानामपि पाण्डव । शिखण्डी युयुधानय पृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। भीमसेना यमौ चोभा युधामन्यूत्तमोजमा । विराटपदी चाभी भीभद्रोणसमा युधि । शङ्खयैव महावाईडिम्पच महाबलः। पुतोऽस्थाञ्चनपर्वा तु महायचपराक्रमः। मैनेयश्च महाबाहुः सहायो रणकोविदः। अभिमन्युद्य मलवान् द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः । वयचापि समयोऽमि चलायोत्सादनेऽपि च । क्रोधाचं पुरुषं पश्येस्तथा शक्रसमधुते । स क्षिप्रं न भवेत् व्यमिति वा वेधि कौरव। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्वापाण्यानपर्वणि अर्जुनवाक्ये पश्चनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८५ ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ ततः प्रभाते विमने धार्तराष्ट्रेण चोदिताः। दुर्योधनेन राजानः प्रययुः पाण्डवान् प्रति । शासाव्य पचयः मर्च सग्विणः मुकवाससः । सद्दीतमस्तम्वजिन खस्तिथ हुतामयः। सचे प्रधाविदः शरा: सर्वे मुचरितमताः । सर्वे कामकृतयेव सर्वे चाहवउपण ।' आइवेषु परासीकान् जिगीपन्ता महायता:। स्कायमनमा मधे अदधानाः परतरं । विन्दानुविन्दावावया ककेया वार्षिक: मह । प्रययुः सर्थ भारदाजपुरोगमा: । प्रवत्यामा भान्तमक: सैन्धवोऽथ जयद्रयः । दाविणत्या प्रतीच्याय पार्वतीयाय ये नपाः। गान्धाररागः मकुनिःमायादीचाय मम्मका किराता यवमाः भिषयाच वयातया। सरगोकः मरिता: परिवाथ्य महारधारते महारयाः मन्ये दिनीये नियंयुष्यते । छतवमा धानोकलिगत्तय मधारयः । दुर्योधनय नृपनिभायमिः परिवारिमः । , ०१ . . -1 ·"अम्बापाख्यान प० । अध्याय १८६९८७1] ॥ उद्योगपर्व ॥ २२९ - 5 - H . पालो भरिश्रवाः शल्य कौशल्याऽथ वृहद्रथ । रते पश्चादनुगता धार्तराष्ट्रपुरोगमा । ने समेत्य यथान्यायं धार्तरामा महाक्ला । कुरुक्षेत्रस्य पाई व्यवतिष्ठन्त दंमिता। दुर्योधनस्तु शिविरं कारयामास भारत । यथैव हास्तिनपुरं दितीयं ममनत। न विशेष विजानन्ति पुरस्य मिविरस्य वा । कुशली अपि राजेन्द्र नरा नगरवामिन । तादृशान्येव दुर्गाणि राज्ञामपि महोपति । कारयामास कौरव्य शतशोऽथ सहसा । पञ्चयोजनमुत्सृज्य मण्डलं नद्रणाजिरं । मेनानिवेगास्ते राजन्नाविशञ्छतमहम् । तब ते पृथिवीपाला यथोत्साई यथावतं । विवि गिविराण्यत्र ट्रयान्ति सहस्रश । नेपा दुर्योधना राजा मभन्यानां महात्मना। व्यादिदेश सवाधाना भत्यभाज्यमनुत्तमं । सनागाश्वमनुष्याणां ये च शिल्पापजीविन । ये चान्येऽनुगतास्तत्र मतमागधवन्दिन । वणिजा गणिकायारा ये चैव प्रेक्षका जना । सवास्तान कौरवो राजा विधिवत्प्रत्यक्षर। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अम्वापाख्यानपर्वणि कारवमन्यनियर्या षलवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१८॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथैव राजा कौन्तेयो धर्मपुत्तो युधिष्ठिर । घराघमुखान् वीरांधोदयामास भारत। चेदिकाभिकरूयाणा नेतारं दृढविक्रमं । सेनापतिममित्रघ्न धष्टकेतुमथादिशत् । विराटं द्रुपदश्चैव युयुधानं शिखण्डिन । पाश्चात्या च मद्देम्बामा युधामन्यूत्तमोजमी। तेहरायिवारस्तप्तकुण्डलधारिण । श्राज्यावसिक्का ज्वलिता धिषयेविन तामना । अशोभन्त मद्देवासा ग्रहा प्रज्वलिता इव । अय सैन्य यथायोगं पूजयित्वा नरर्षभः । दिदेश नान्यनीकानि प्रयाणय महोपति । तेषां युधिष्ठिरो राजा मभन्याना महात्मना। व्यादिदेश मवादानां भत्यभोज्यमनुत्तमं । सगजाश्चमनुष्याण ये च शिल्पपगीविन । अभिमन्यु सहन्नञ्च द्रौपदेयाय सर्वम् । घटद्युधमुख नेतान् प्राहिणेात्पाण्डुनन्दन'।" भीमच युयुधानन्ध पाण्डवश्च धनञ्जय । दितीयं प्रेषयामास वनस्कन्धं युधिष्ठिरः। भाण्ड समारोपयता चरता सम्प्रधावतां । इटानां नत्र योधानी भन्दा दिवमिवास्पृयत् । खयमेव लत पद्यात् विराटदुपदान्वित । पयापरमहोपात सह मायामहीपतिः । भोमधन्वायनी मेन पृष्टयुदन पालिता। गलेव पूर्ण स्तिमिता स्यन्दमामा व्याश्यत । नत पुनरनीकानि न्ययोजयत बुद्धिमान्। मोइयन पृतराष्ट्रस्य पुत्राणां बुद्धिनिदयं । द्रौपदेयान्महेवासानभिमन्युश्च पाण्डवः । नकुवं महदेवध मदीयर प्रभद्रकान् । दश चावसहस्राणि दिसहस्राणि दन्तिना। अयुतश्च पदातीनां रथा पधमतं नया भीमसमय दुर्द्धर्ष प्रयम प्रादिगइ। मध्यमे च विगटच जयसेनछ पाया। महारयो च पाचाच्या युधामन्यूत्तमीजसी। वीर्यवन्ता महात्मानी गदाकार्युकधारिण। अन्वयाना सदा मध्ये वासुदेवधननयो । मभूवरतिपरमा सतप्रहरण मरा। नेपा विधतिमाहसाः याः शरैरधिहिता! पच मागसहसाणि रयवयाय मम । 3 . - - २ ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [अंग्पोपाख्यान प. अध्याय १८७ - - पदातयश्च ये हराः कार्मुकासिगदाधराः । महसभोऽश्वयुः पश्चादयतय सहसमः। युधिष्ठिरो यत्र मैन्ये स्वयमेव वत्तार्णव । तत्र ते पृथिवीपाला भूयिष्ठ पर्यवस्थिताः । तर नागमहखाणि हयानामयुतानि च। तां रथसहसाणि पदातीनाच भारत । कितानः स्वसैन्येन महता पार्थिवर्षभ। धृष्टकेतुश चेदोना प्रणता पाथियों पयों। मात्यकिश्च महेष्वासो वृष्णीनी प्रबरो रथः। तः मतसहसेण रथानां मादन बनी। चनहा रत्नदेवश्च रथस्या पुरुषर्षभो । जघनं पालयन्ता च पृष्ठतोऽनुप्रजग्मतुः । मकटापणवेशांश्च यानं युग्यश्च सर्वशः। तब नांगसहस्राणि हयामामयुतानि च । फल्गु सबै कचत्रञ्च यत्किञ्चित् चयदुवं । कायसञ्चयवाहाय कोष्ठागारं नवा गजानोकेन मङ्गय मनैः प्रायाधुधिष्ठिः। तमन्वयात् सत्यतिः सोचित्तियुद्धदुर्मदः। श्रेणिमान् वसुदानय पुनः काश्यस्य वा विभुः । रथा वितिमाहसा ये तेषामनुयायिनः। हथाना दशकाव्यश्च महतां किशिणोकिना। गजा विभतिसाइसाईपादन्ताः पहारिणः । कुलीना भिन्नकरटा मेघा इव विसर्पिणः । षष्टिनागमइसाणि दशान्यानि च भारत। युधिष्ठिरस्य यान्यामन् पुषि सेनासु सप्तम् । परन्न इवे जोमूताः प्रभिन्नकरटामुखाः । राजानमन्वयुः पद्याचचन्न इव पर्वताः। एवं तस्य बलं भीम कुन्तीपुत्तस्य धीमतः। नदाश्रित्याथ युयुधे धार्तराष्ट्र सुयोधनं । ततोऽन्ये शतशः पश्चात्सहस्रायुतमो नराः।. नर्दन्तः प्रययुस्तेषामनीकानि सहस्रशः। तत्र भेरीसहस्राणि मवानामयुतानि च। न्यवादयम्त संघटाः सहस्रायुतयो नराः। रति श्रीमहाभारते 'उद्योगपर्चणि अम्वोपाख्यानपर्वणि पाण्डवसन्यनियाणे सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः १५७ ॥ समाप्तश्चेदमुद्योगपर्व ।। - १० पत्र शोकाध्यायमश्चयारादिपर्वलिखितमञ्चान्यपाल यत्तलिपिकरप्रमोदादोयमेमध्यवर्तिपधान्येयालमपि ॥ 4 ·श्रीमहाभारतं ॥ भीमपर्ख ॥ 1 नारायणं नमनत्य नरञ्चैव नरोत्तम । देवीं सरखनोधैव ततो जयमुदीरयेत् । ॥ जनमेजय उवाच ॥ कथं युयुधिर वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः। पार्थिवाः समहात्माना नानादेशसमागता.। ॥ वैशम्पायन उवाच । यथा युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः। कुरुक्षेत्रे तप वेटगु त्वं पृथिवीपत। अवतीर्य कुरुक्षेत्र पाण्डवाः मामकाः। कौरवानभ्यार्त्तन्न जिगोपन्ती महावनाः। वेदाध्ययनसम्पत्राः मन्त्र युद्धाभिनन्दिनः । श्रासन्तो अयं युद्धे दवेनाभिमुषा रणे। अभियाय दुराधा धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीं । प्रामुखाः पखिने भागे न्यविशन्त मनिकाः । स्थमन्तपञ्चकादाय गिविरागि सहसमः। कारयामास विधिवत् कुन्तीपुनो युधिष्ठिरः। सन्या च पृथिवी का वारष्टवावषिता। निरथपुरुषेवामीश्यकुधरवनिता । यावत्तपति सर्यो हि जम्बुद्दीपस्यमउत । तावदेव समायानं वचं पार्थिवसत्तम । एकस्याःमर्चवर्णस्ते मण्डे बइयोजना पोकामनार मदीवान् वनानि च। तेषां युधिष्ठिरो राजा सर्वेषा पुरुषर्षभ । व्यादिदेय सवाधाना मध्यभाग्यमनुत्तम संधाय विविधास्तास्तापाचक्रे युधिष्ठिराववादोदितय पडवेयोऽपामयुत । अभिमानानि सन्षा मंचयामरणानि च ( यागयामास कौरव्या युद्धकात उपखिते। दृष्ट्वा ध्वगाय पार्थस्य धारा महामनाः । मह सच मे होति.प्रथबईत पाये। पाणुरेणानपनेण प्रियमाणेन मईनि। मध्ये नागमहसस भादभिःपरिवारितः ।

·॥ श्रीमहाभारत॥ [जम्बूषवनिनिर्माण प.। प्रथाय १।९। १० दृष्टा दुर्योधर्म घटाः पाञ्चाला युद्धनन्दिनः । दभुः भद्धान महारावान् भर्यय मधुरखनाः। ततः प्रष्टों का नामभिवोदाथ पाण्डवाः यमवर्धष्टमनसो वासदेवय वीर्यवान ततो हर्ष समागम्य वासुदेवधननयो। दमतः पुरुषव्याघ्री दिव्या गचा रथे स्थिती। पाञ्चजन्यस्थ निघीर्ष देवदत्तस्य चाभयोः । श्रुषा तु निनदं योधाः मन्मूर्व प्रमुसुः । यथा सिंहस्य मदनः खनं श्रुत्वैतरे मगाः । सेयुर्भिनदं त्रुला तथाऽसोदत नवं । उदतिहद्रजाभामं न माज्ञायत विश्वन अस्तं गत वादित्यः संन्येन सहमा हतः। ववर्ष तक पर्जन्या मांसमोणितरिमान्। दिपु सर्वाणि मैन्यानि तदसतमिवाभवत्। वायुस्ततः प्रादुरभूत नीचेः शर्करकर्षणः । विनिस्तान्यनीकानि शतशोऽथ सहसमः। उभे मन्ये च राजेन्द्र युद्धाय मुदिते ममं । कुरुक्षेत्रे खिते यत्ते सागरभितापमे। नयोस्त सेनयोरामीदहुत: स तु सङ्गमः। युगानो समनुप्राप्ते दयोः सागरयोरिव । हन्याऽसीत् पृथिवी सर्वा बाउद्धावमेषिता। तेन सेनासमूहेन समानीतेन कारकः। गतस्ते समयं चक्रुः कुरुपाण्डवसामकाः धर्मान्मस्थापयामासयुद्धाना भरतर्षभ । निवृत्ते विहित युद्धे स्यात् मोतिन: परस्परं । यथापरं यथायोगेन च स्वाच्छतनं पुनः। वाचा युद्धे प्रवृत्तानावाचैव प्रतियोधनं । निष्कान्ताः पृतनामध्यान इन्तव्याः कदाचन। रथो च रथिना योध्या गजन गमधूगतः । अश्वनाश्वी पदातिश्च पादानेनैव भारत। यथायोग्य यथाकामं चोत्साई याबसा समाभाष्य प्रहर्त्तव्य न विश्वस्ते न विकले। एकेन सह संयुम: प्रपन्नो विमुखस्तथा। दोभतो विवमा च न हन्तव्यः कदाचन। नसतेषु न धुर्येषु न च मनापजीविषु । न भेरीमङ्खपादेषु प्रहर्तथं कयन । एवञ्च ममय हत्या कुरुपाएइमामकाः । विमयं परमं जग्मुः प्रेक्षमाणाः परस्पर । निर्विश्य च महात्मानस्ततस्ते पुरुषर्षभाः। पष्टरूपा: समनमा बभूवुः महमैनिकाः। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि जम्बूखाऽविनिर्भणपर्वणि भन्यविदर्श नाम प्रथमोऽयायः॥१॥ ॥ मम्पायन उवाच ॥ नतः पूनापरे सैन्ये ममीत्य भगवानृषिः। मवेदविदा श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतोसुतः । गरिस्थति र घोरे भरनानी पितामह । मत्यवदर्मा भगवान् मनमायभविष्यक्ति। अधिकतीय राजानं स रहस्यप्रगदिदं माचन्तमात ध्यायन्त पुत्राणामनयं तदा। nभ्याम उवाच ॥ रागनपरोतकालाले पुत्रायान्ये च पार्थिवाः। न हिसन्तोव ममि पमामाघेतरेतर। संपु कालपरीतषु विन रयत्नव भारत। कालपर्यायमानाय माम शोक मनः छयाः। पदिच्छसि मामे द्रष्टुमेनाविशाम्पते। चतुर्ददामि ने पुत्त्र युद्धं तत्र नियामय । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ न रोचये जातियधं द्रष्टुं महर्षिभसमा युद्धमेतत्वमेषेण श्टणुपी नव तेजसा । । पायन उवाच ॥ एतस्मियपति द्रष्टुं महामातमिच्छति । वराणामीयरो दाता पयाय वरं ददा। एप मध्यो रागन हमेतददिबतिा प्रका धाऽकाम वा दिवा वा यदि वा निमि - २५ ·जम्पाट वनिर्माए पा अध्याय २१३१] । भीष्मपर्व। R . ११ - - मनमा चिन्तितमपि सर्व वेस्थति सञ्जयः । ननं शवाणि सन्ति नेनं वाधियते अमः। गावलाणिरय जोदन्युद्धादस्मादिमोक्ष्यते। इन्तु कोर्तिमतेश कुरूमा भरतर्षम । पाण्डवानाच सर्वेषी प्रययिष्यामि मा एचः। दिष्टमेतवरव्याघ्र नाभिमोचितुमईसि। न चव सत्य संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ रवमुक्ता स भगवान् कुरुला प्रपितानहापुनरेव महामागो एतराद्रमुवाच ह । दह युद्धे महाराज भविष्यति महान् चयः। नयेह च निमित्तानि मयदान्युपदच्य। श्यना धाय काकाय काय सहिता वकैः। सम्पतन्ति नगापेषु समवायांय कुर्वते। अभ्ययञ्च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनी विजाः । अयादा भदयिष्यन्ति मासानि गमवाजिना। निर्दयञ्चाभिवामन्तो भैरवाभयोदिनः। कहाः प्रयान्ति मधेन दक्षिणामभितो रि। उभे पूल्चापरे सन्ध्ये नित्य पायामि भारत। उदयास्तमने सूर्य कवन्धैः परिवारित। श्वेतनोहितपर्यन्ताः कृष्णयोगः मविद्युतः। त्रिवर्धा: परिघा: सन्वा भानुमन्तमारयन् । ध्वनिनाकन्दुनचं निर्विशेषदिनचर्या अहोरावं मया दृरं तनयाय भविष्यति । अलक्ष्यः प्रभया हीनः पार्णमास्याच कार्तिके । चन्द्रोऽभूदमिवर्णश्च पनवणे नमस्त। खस्यन्ति निहता वोरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः । राजाना राजपुत्राय शराः परिघवाहकः। अन्तरीचे वराइस्य पदंशस्य सोमयः। प्रथादं युध्यतो रबी रौद्रं नित्यं प्रजाइये। देवताप्रतिमा कम्पन्ति च इसन्ति । वमन्ति रुधिरं चास्यै खिद्यन्ति प्रपतन्ति छ । अनाहता दुन्दुभयः प्रणदन्ति विभापती अयुताय प्रवर्तते पत्तियाण महारथाः । कोकिला: मतपत्राद्य चापा भामः इकास्तथा। भारसाच मयूराय वाचो मुञ्चन्ति दारुणः । होतमस्ताः कामन्ति धर्मिणे वाजिटगाः। अरुणदये प्रदृस्यन्ते मतमः भवभवजाः । उभे सन्ध्ये प्रकायते दियो दाहसमुद्भवी पर्जन्य पासवर्षा च सासवर्षी च भारत। या या विश्रुना राजस्वलोक्ये माधुसम्मना । अरुन्धती तयाऽप्येष वशिष्ठः पृटनः छतः। रोहिणे पोडयन्त्रेप स्थिता राजन् सनेशराव्यातं सझमोमस्य भविथति महङ्गय । अनः च महापारः स्तनितः श्रूयते स्वनः। वाइनानाञ्च रुदती निपतन्यश्रुविन्दनः। रतियोमहाभारते भीमपर्वणि जम्बूखएडविनिर्माणपर्वणि श्रीयासदने दिनीयाध्यायः ॥ २॥ ॥ व्यास उवाचा खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मारभिः मुताः । पानत्वं पुष्पफ दयन्ति वने द्रुमाः। गर्मियो भानपुनाय जनयन्ति विभोषणान्। व्यादाः परिभिश्चापि महान्ति परस्परं । चिविषाणयतर्नेवाः पञ्चपादादिमेहनाः। दिगोर्णय विपुछाय रंगिण पभोऽभिवाः । जायन्ते विकृतासाथ व्याइरनोऽशिवा गिरः। विपदा शिखिनस्तायादतुला विशशिनः। नपान्याय ने लियो वै ब्रह्मादिनी। वमनेया मयूगांय जनयन्तिपुरे तब। गोवस वडा सते या टगावं महीपते । कुछराम् करभादेव मुकाया भवादिनः । n व ·३३४ ॥श्रीमहाभारतं ॥ .. [ जम्मूखण्डविनिर्माण प. अध्याय ३ । ॥ -- . स्त्रिय: काश्चित् प्रजायन्ते चतसः पञ्च कन्यकाः। जातमात्राथ नृत्यन्ति गार्यान्न प हसनि । पृथक्जनस्य सवय छुद्रकाः प्रहसन्ति च । नृत्यन्ति परिगायनित वेदयन्तो महद्यं । प्रतिमाचालिखन्त्यता: ममताः कालचादिताः। अन्याऽन्यमभिधावन्ति मित्रो दण्डपाणयः। अन्योऽन्यमभिन्नि नगराणि युयुम । पद्मोत्पानि वृक्षेषु जायन्ने वु मुदानि च । विश्वम्वाताय वान्युया रजे नायुपशात । श्रभोदणं कम्यते भूमिरके राष्ट्रपति च । श्वेतो यहस्तथा चित्रा समतिकात्य तिष्ठति । अभाव हि विशेषेण कुरूणा तव पश्यति । धूमकेतुर्महाघार: पुष्यञ्चाक्रम्य तिष्ठति । सेनयोरभिवं घोरं करिष्यति महायहः । मघाखङ्गारको वक्र: श्रवणे च वृहस्पतिः। भगं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्त्रेण पोद्यते। शक्रः प्रौष्ठपदे पूर्व समारुह्य विरोचने । उत्तरे तु परिक्रम्य सहितः समुदोच्यते । श्वेतो यहः प्रचलितः सधूम व पावकः। रेन्द्रं तेजखिनक्षत्र ज्येष्ठामाक्रम्य तिष्ठति । ध्रुवः प्रज्वलितो घोरमपसव्यं प्रवत राहिणण पीडयन्ना तावुभौ च भविभास्करी। चित्राखात्यन्तरे चैव धिष्ठिनः परुषग्रहः। वक्रानुवकं कृत्वा च श्रवणं पाक्कप्रभः । ब्रह्मगधि समात्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः। सबसस्यपरिच्छिन्ना पृथियो मस्यशालिनी। पञ्चमी यवाथापि यतशीपाय भालयः । प्रधानाः सर्वसाकस्य यदायमिदं जगत् । ना गाव: प्रस्नुना वत्म. गोणित प्रक्षरन्युत । निश्शेरर्चिपश्चापान खट्टाय ध्वनिता भृशं । ध्यक्तं पश्यन्ति भस्वापि सङ्गामं समुपस्थितं । अनिवणी यथाभास प्रस्त्राणमुदकस्य च । कवचानी ध्वमानाञ्च भविष्यति महान् क्षयः । पृथिवी मोणितावा ध्वजोडुपममाकुला। कुरूणां वैशमे राजन् पाण्डव भह भारत । दिक्षु प्रज्वविनास्याश्च व्याहरन्ति गदिमाः । प्रत्याहितं दर्शयन्ता वेदयन्ता महद्भया एकपदाचिचरण: शकुनिः खचरो निमि। वदति भरभः भोणितं छईयबिवा खाणि चैव राजेन्द्र प्रचलन्तोव मंस्थिता। सप्तर्षीणामुदाराण समपच्छाद्याने प्रभा । सम्पत्सरस्थायिनी च यही प्रचलितावुभौ । विशाखायाः समीपस्या वृहस्पतिशनैश्वरौ। शोभिता दिशः सवाः पाए. समन्ततः । उत्पातमेघा रौद्राय रात्रौ वर्षन्ति माणित । यत्तिको पौडयस्तोदानह पृथिवीपती अभीदवाना वायन्ते धूमकेतुमवस्थिताः। विषमं जनयन्येते प्राक्रन्दजनन महन् । पिपु म पु पूर्वषु नक्षत्रेषु विमाम्पते। सभः सम्पतते गोर्षे जनयन भयमुत्तमं । . • चतुर्दशी पवदर्गा भूतपूम्बाञ्च पाडीं । चन्द्रस्यावुभौ यस्तावकमानीं त्रयोदर्शी। अपण यहाती मनामहवियतः । पाणित पसंपूर्ण तास्तव राव:। प्रतियोतीमहानद्यः मरितः माणितोदकाः फेनायमानाः कृपाथ कूर्दन्ति कृषभा इव। पनमस्कासनिघाताः शानिमममभा। अव निम युटामनयं समवाश्यया विमि एत्य मेहास्यामिस्तिमिरं मध्वतो दिया अन्यान्यमुपतिष्ठदिन चाक महर्षिभिः। . CL .

·नम्बूसण्डविनिर्माण प० । अध्याय ३] . । भीयापर्व . C भूमिपालमहसाणां भूमि पास्थति शोणित। कैनासमन्दराभ्यान्तु तथा हिमवता गिरे। महसमो महा भन्द.खचराणि पतन्ति च । महाभूता भूमिकम्पे चत्वारः सागराः पृथक् । वेदामुदर्तयन्तीव क्षोभयन्ता परां। हवान् प्रमथ्य वान्युप्रा वाता: मर्करकर्षिताः । प्रभाः सुमहावारमनीभिः समाहता। वृक्षाः पतन्ति चत्याच यामेषु नगरेषु च । नीललोहितपीतय भवत्यनिहला हिजैः वामार्दिष्टगन्धश्च मुश्चन् वै दारुणं वनं। स्पा गन्धा रसाचैव विपरीता महोपते । धूमं ध्वजा: प्रमुञ्चन्ति कम्पमाना मुहुर्मुडः। मुश्चन्यङ्गारवर्षश्च भेर्यय पटहास्तथा। मिखराणं समृद्धानामुपरिटात् समन्ततः । वायसाय रुवन्युयं वाम मण्डसमाश्रिताः । पक्षापति सुमय वावाश्यन्ते वयांसि । निलीयन्ते ध्वजाग्रेषु चयाय पृथिवीचितां ।ध्यायन्तः प्रकिरन्नश्च व्याला वेपथुमंयुताः । दीनास्तुरङ्गमाः सन्चे वारणा: मसिचायाः। एतच्छ्रुत्वा भवानव प्राप्तकालं व्यवस्थतां । यथा लोकः समुच्चेदं नायं गच्छेत भारत । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ पितुर्वचो निशम्यत द्धनराष्ट्रोऽनवोदिदं। दियमेतत् पुरा मन्ये भविष्यति नरचयः। राजान. वचधर्मेण यद्यवध्यन्त संयुगे। वीरलोकं ममामाद्य सुखं मास्यन्ति केवलं । ६६ कीर्ति परे लोके दीर्घकाले महासुखं । मास्यन्ति पुरुष याधाः पाणं त्यका महाहो। ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं मुनिस्तथेत्युक्त्वा कोन्द्रो राजसत्तम । धृतराय पुत्त्रेय ध्यानमगमत् परं। स मुत्त तथा ध्याला पुनरेवावीत् वच । असंशयं पार्थिवेन्द्र काल' संचयते जगन् । सृजने च पुनलोकान् नेह विधति शान्यतं । ज्ञातीनाञ्च कुरूणाच सम्बन्धिसुहदान्तया। धयं देभय पन्यानं समर्यो यमि वारणे । धुरं शातिवधं प्राइमीकुरुष्व ममाप्रियं । कालोऽयं पुत्ररूपेण नव जानो विशांपते। न वधो पूज्यते वेदे हितं नैव कथञ्चन। इन्यात् स एन यो हन्यात् कुनधर्म स्वकां तनुं। का नोत्पयगन्तामि मध्ये मति यथापदि । कुलस्यास्य विनाथाय तथैव च महीविता। अनर्थी राज्यरुपेण तव आनो विशाम्पते। लुप्तधर्मा परेणासि धर्म दर्थय वै मतान् । तेन राज्येन दुई येन प्राप्तासि कित्वियं । यशोधर्मध कीर्तिच पालय स्वर्गमास्यमिसमना पाण्डवा राज्यं मर्म गचन्तु कारवाः । एवं घुवति विभन्ने धृतरातोऽम्बिकामुत.। श्राविय वाक्यं वायज्ञो वाक्यश्चैवाबवीत पुन.। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ यथा भवान् वेत्ति तथैव वेत्ता भावाभावा विदितो मे यथार्थो । साथै हिम मुधति तात लोको मा वापि लोकात्मकमेव विद्धि। प्रसादये लामतुलप्रभाव त्वं नो गतिर्दयिता च धीरः। म चापि ते मददगा महऽनुपई कत्तुमा हि में मतिः। वं हि धर्मप्रवत्तिय या.कीर्तिश भारती, कुरूणी पाण्डवानाच मान्ययापि पितामह । ॥ व्यास वाच ॥ पिचवार्य नृपते पत्ते मनमि वर्तते । अभिवत्स ययाकामं छत्तामिना मंग्य। धृतराष्ट्र उवाच॥ यानि विवानि माम भान्ति वियिष्यतां । तानि सञ्चाणि भगवन श्रोतुमिधानिकला। . 1 F ·२६ ॥ श्रीमचाभारतं ॥ [जम्बूखण्डविभिगाण ८०। अध्याय ।। ॥ व्यास उवाच ॥ ममत्रभाः पावक ऊईरमि. प्रदक्षिणावर्तशिखा विधूमः। पुण्या गन्धायाजतीनां प्रवान्ति जयभ्यतत् भावि नो रूपमा गम्भीरधाषाच महावनाय शङ्खा मृदाय नदनि यत्र । विद्विरमिस्तपन: मीर जयस्यमत्भाविना रूपमा इटा वाच प्रस्टता वायसानां संप्रस्थितानाश्च गमिप्यताथा ये पृष्ठतस्ते वरयन्ति राजन् ये चायतस्ते प्रतियोधयन्ति । ११५ कल्याणवाचः शकुना राजइंसाः शकाः क्रौञ्चाः मतपत्राय यत्र। प्रदक्षिणायैव भवन्ति मी ध्रुव जयस्तत्र वदनि विप्राः। अलङ्कारः कवचै केतुभिच सुखप्रणाईषितवा हयानां । भागिमती दुप्रतिवीक्षणोया येषाधमूते विजयन्ति मनन् । दृष्टा वाचस्तथा सत्त्वं योधाना यंत्र भारत । न चायन्ति सजश्व ते तरन्ति रणेदधि। इटा वाच' प्रविष्टस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः । पद्यात् सन्धारभ्यर्थमग्रे च प्रतिषेधिकाः। शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाश्चाविकृताः समाः। मदा हर्षश्च योधानां जयतामिद लक्षणं । अनुगा वायवो वान्ति तथाऽभ्राणि पयामि च । अनुप्तवन्ति मेघाय तथैवेन्द्रधनूंषि च । एतानि जयमानानां लक्षणानि विशाम्पते । भवन्ति विपरीतानि मुमूर्पणां जनाधिप। अल्पाया वा महत्या का मेनायामिति निश्चय । हो योधगुण्येका जयवक्षणमुच्यते । रको दीर्णे दारयति मेनां सुमहतीमपि । तां दीर्णमनुदीय॑न्ते योधाः शरतरा अपि । दुर्निवत्या तदा चैव प्रभमा महनी चमू । अपामिव महावेगा स्वस्ता मृगगणा दव । नैव शक्या समाधातुं मन्त्रिपाते महाचमू । दीर्णामित्येव दीर्यन्ते सविदामोऽपि भारत। भोतान् भनीच सम्प्रेष्य भयं भूयोऽभिवर्द्धते। प्रभग्ना सहसा राजन् दियो विद्रवते चमू । नैव स्थापयितुं शक्या पूरैरपि महाचमूः । संस्मृत्य महतों सेनां चतुरङ्गी महोपते । उपायं विजय श्रेष्ठमादेन मध्यमं । जघन्य एष विभयो यो युद्धेन विशाम्पते । महान दोपः मनिपातस्तस्याद्यःक्षय उच्यते । परस्परजाः संहृष्टाः व्यवधूताः सुनिश्चिताः। अपि पञ्चागतं धारा सदन्ति महती चमूं। अपि वा पञ्च पट्सप्त विजयन्यनिवर्तिनः । म वैनतेयो गाड' प्रभसति महाजनं। दृष्ट्वा सुपर्णोऽपचितिं महत्या अपि भारत । न वाजल्येन मनाया गयो भवति नित्यशः । अभुवो हि जयो नाम दैवचात्र परायणं । जयवन्तो हि सङ्गामे उयवन्नो भवन्ति हि। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि जम्बूषडविनिर्माणपर्वणि निमित्ताख्याने दतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ । वैम्पायन उवाच ॥ रवमुका यया व्यासो धृतराशाय धीमते । धृतराष्ट्रऽपि तच्छ्रुवाध्यानमेवान्वपद्यत । म मुहर्तमिव ध्याला विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः । मध्यं मंशितात्मानमपृच्छत् भरतर्षभ। सञ्चयेमे महोपाता: सूरा यूद्धामिनन्दिनः। अन्योऽन्यममिनिम्नन्ति गस्वरुधावचैरिहा । पार्थिाथिवीहता: सममित्यन्य जीविता न वा शाम्यन्ति निनन्तो वईयन्ति यमरय। भामभेश्वर्यमिच्छम्मा म मृश्यन्ते परस्परं मन्ये बहुगुणां भूमि नम्ममाचल मञ्चय। . (४ - ·१०. . गम्बूखण्डविनिमें ए प० । अथाय 81५1] भीयापर्व॥ २२० बहनि च सहसालि प्रयुतान्यर्बुदानि च। कोद्यय वोरलोकानां समेताः कुरुजाय। देशानाञ्च परीमाणं नगराणाञ्च सञ्जय। श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत रते समागताः। दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्र ज्ञानचक्षुपा। प्रभावात्तस्य विपर्यासस्यामिततेजसः । । मञ्जय उवाच ॥ यथाप्रशं महाप्रज्ञ भीमान् वक्ष्यामि ते गुणान्। शास्त्रचक्षुरवेदख नमस्ते भरतर्षभ। दिविधानोह भूतानि चराणि स्थावराणि च । त्रसापां विविधा योनिरउखेदजरायुजाः । त्रमाण खनु सर्वेषां श्रेष्ठा राजन् जरायुजः। जरायुगानां प्रवरा मानवाः परवय नानारूपधरा राजस्तेषां भेदायतुईन । अरण्यवासिनः सप्त सप्तेषां ग्रामवासिनः। सिंहा व्याघा वराहाच महिषा वारणास्तथा। शवाय वानराव सप्तारण्याः स्मता नृप। गौरजाविमनुष्याश्च अद्यावतरगर्दभाः । रते ग्राम्या: समाख्यातः पञ्चवः सप्त माधुभिः । रते वे पायो राजन् याम्दारण्याचतुर्दम। वेदोमाः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिक्षिताः। याम्याणां पुरुषाः श्रेष्ठाः सिंहाचारष्यवामिना । सर्वेषामेव भूतानामन्योऽन्येनोपजीवनं । पद्मिना: स्वावरा: प्रोनास्तेषां पञ्चैव जातयः। दृतगुल्मनतावस्यवकमारास्तृणजातयः। तेषां विशतिरेकाना महाभूतेषु पञ्चम् । चतुभितिरुद्दिष्टा गायत्री तोकसम्मता। य एतां वेद गायीं पुण्यां मर्चगुगन्चितां । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ म तोके न प्रणश्यति । भूमौ च जायते सच भूमी सर्च विनश्यति । भूनिः मनिष्ठा भूतानां भूमिरेव सनातनं ।। यस्य भूमिस्तस्य सर्व जगत् स्थावरजङ्कर्म । नबातिग्टद्धा राजानो विनिम्नतीतरेतरं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि जम्बूसाइविनिमाणपर्वणि भामगुणकयने चतुर्योऽयायः ॥ ४ ॥ ।। धृतराष्ट्र उवाच ॥ गदीनां पचतानाश्च नामधेयानि मध्य । नया जनपदानाच ये सन्ये भूमिमाश्रिताः। प्रमाणच प्रमाण प्रथिव्या मम सर्वतः। निखिनेन समाचच काननानि च सञ्चय। ॥ सञ्चय उवाच ॥ पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात्। जगतीम्यानि सागि समान्याहर्मनीषिणः । भूमिरापस्तथा वायुरनिराकाममेव च । गुणत्तराणि भवाणि तेषां भूमिः प्रधानतः । भब्दः स्पर्यय रूपञ्च रमो गन्धय पञ्चमः । भूमेरेते गुणा, प्रोता सपिमिस्तत्त्वदिमिः। चत्वारोऽमु गणा राजन् गन्धस्तत्र न विद्यते । मन्दः पर्यय रुपञ्च तेजोऽय गुणत्रयः । मन्दः स्पर्मश्च वायोस्तु श्राका शब्द एव तु । रते पञ्च गुणा राजन् महाभतेषु परम् । वर्तन्ने सन्चनाकेषु येषु भूता. प्रतिष्ठिताः। अन्याऽन्येनाभिवर्तन्ने साम्यं भवति वै यदा। यदा त विषमीभावमाविन्ति परस्परं । तदा देहेर्दहन्ता व्यतिरोहन्ति नान्यया । भानुपूची विनश्यन्ति जायनो चानुपूर्वयः । मापारिमेयाणि नदेषां रूपमैपरं । नत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पञ्चभौतिका: । नेपा मनुष्यास्तकण प्रमापानि प्रपते । हिन्या रहनु ये भाव न तांस्तके माधयेत् । प्रतिभ्यः परं यत्तु तदरियन । सुदर्शनं भवामि दोपन्तु कुरुनन्दन। परिमप्यनो महाराज दीपोऽसौ चरसस्तितः। २१ 51 - व ·२८ ॥ योमहाभारत [ जगवाव निर्माण प.। सयाय ५१६॥ । मदोगलातिकमा पर्यायाधमान्नभैः । पुरय विविधाकार रजनपदमाया ! हरी पुष्पफनोपने मम्पनधनधान्यवान् । उपगेग ममुद्रेण ममन्तात् परिवारितः। यथा हि पुरुषः परपदा मुखमात्मनः । एवं सुदर्शनदीपो रयते पद्रमाने। दिश पिप्पलस्तम दिरं च मयो महान्। मापधिममावायः मत: परिवारितः। प्रापस्ततोऽन्या विजया शेषः मझेप उच्यते । ततोऽन्य उच्यते घायमेनं मंदेपर: गृण । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि जम्यूमण्डविनिमाणपणि सुदर्भ दीपवर्णने पचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ १ स्तराष्ट्र उवाच । उको दोपस्य मेरो विधियम युद्धिमलया। सत्यशयामि माम्य विस्तर यूहि मन्त्रय । थावान् भूम्यवकाशोऽयं दृश्यते गणलक्षणे। तम्य प्रमाणं प्रमूहि तो वक्ष्यसि पिप्पलं। एवमुक्तः स राजा त सञ्जयो वाम्यमत्रीत्। ॥ सञ्जय उवाच ॥ प्रागाथता महाराज पडेते पर्वता: ममाः । प्रगाढा घुभयत. ममुद्री पूर्वपयिमा । हिमवान् हेमकूटय निषधय नगात्तमः। नौजश्च वैदूर्यमय, श्वेतय शिमविभ.) सवातपिनद्धय शृङ्गवान्नाम पर्वत । रते वै पर्चता राजन सिद्धचारणविताः । षामन्तरविष्कम्भा योजनानि सहस्रशः । तत्र पुण्या जनपदास्तानि पुण्यानि भारत । वसन्ति नेषु सत्त्वानि नानाजानोनि सञ्चयः । इदन्तु भारत वर्षे नतो हैमवतं परं। हेमकूटात् परञ्चैव हरिव प्रचक्षते । दक्षिणेन तु मीनस्य निषधन्यात्तरेण तु । मागायतो महाभाग माल्यवान्नाम पर्वतः। नत. परं माल्यानः पर्वती गन्धमादनः। तेनैव क्रमयोगेन पर्वता गन्धमादनः। परिमण्डलस्तयामध्य मेरुः कनकपर्वतः । । आदित्यतरुणभामा विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल पतः । उच्चैश्च चतुराशीतियोजनानां महीपते । अईमधय तिर्यकच लोकानात्य तिष्ठति। नस्य पार्श्वष्वमो दीपायत्त्वारः संश्रिता विभाभिद्राश्व. केतुमालय जम्बुद्वीपश्च भारत । उत्तराश्चैव कुरवः कृतयुष्यप्रतियथाः। विहग. समुखे यस्तु सुपर्णस्थात्मजः किल । सवै विचिन्तयामास मौवर्णन्वीक्ष्य वायमान् मेरुरुत्तममध्यानामधमानाञ्च पक्षिण। अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहं । नमादित्याऽनुपर्थेति मत ज्योतिषाम्बरः । चन्द्रमाय मनबो वायुश्चैव प्रदक्षिणः। स पवतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः । भवनैराठतः सीम्बूनदपरिष्कृतः। तत्र देवगण राजन् गन्धवासरतामाः । अमरोगणभयुक्ता गेले कीडन्ति सर्वदा। तब ब्रह्मा च रुद्रश्च शकश पि सुरेश्वरः। समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्त ऽनेकदचिणैः। तुम्वुनीरदश्चैव विश्वावसुहाहा हुइ । अभिगम्यामरठालसुबुर्विविधैस्तवः । सम्वया महात्मानः कश्यपत्र प्रजापतिः। नत्र गच्छन्ति भट्रनो सदा पर्वणि पर्वणि । तस्यव मूर्द्धन्युशनाः काव्यो दिवि महोपते । मानि तस्य रमानि तस्यते रबपञ्चता.तममात् कुवैरीभगवायतुर्थ भागमश्नुते । १०५ .

·ममूखण्डविनिर्माण प० । अध्याय ६।] ॥ भीयापव्व ॥ - । २२. नतः काशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति। पार्थे त योत्तरे दिय मर्चनः कुसनैश्विनं । कर्णिकारवनं रम्य शिनाजालसमुहतं । तत्र मादात् पाइपतिर्दियतः समावृतः। उमामहायो भगवान् रमते भूतभावन. । कर्णिकारमयी माला विध पादापलाम्बनी। विभिन्नः कतोद्योतस्विमि. सूर्यरिवोदितै.। तमुगतपमा सिद्धा सुत्र : सत्यादिनः । पश्यन्ति न हि दुर्घत्तै भयो द्रष्टुं महेश्वरः। तस्य शैलस्य परमः हीरधारा नरेश्वर। विश्वरूपाऽपरिमिता भीमनिधीतनिखना। पुथा पुण्यतम ष्टा गङ्गा भागीरथी उभा। पतत्यजसवेगेन इदे चन्द्रमस: शुभे। नया धुत्पादितः पुण्यः स पदः सागरोपमः । ना धारयामास तदा दुर्द्धरां पर्वतैरपि। मन वर्षसहसाणा गिरदेव पिनाकष्टक् । मेरोस्तु पश्चिमे पार्थ केतुमानो महीपते । जम्बूखण्डे च ती महाजनपदो नृप। आयुर्दशसहस्राणि वषाणां नच भारत। सुवर्णवर्णय नरा खिययाप्सरमोपनाः। अनामया वीतयोका नियं मुदितमानमाः । जायन्ते मानवास्तव निष्टप्लकनकप्रभाः । गन्धमादनमृङ्गेषु कुवेरः महराक्षसः । महतोऽप्सरसा म.मीदते गुह्यकाधिपः । गन्धमादनपार्श्वे तु परे वपरगण्डिका एकादशसहस्राणि वर्षाणां परमायुषः। तत्र कृष्णा नरा राजस्तनायुक्ता महाबला. । खियद्यात्पलवर्णभा: मा. सुप्रियदर्शनाः। नीलोत्परतरं श्वेत श्वेताद्धरण्मक परं। वर्षमैरावतं राजनानाजनपदावृता धनु संस्थे महाराज दे वर्षे दक्षिणेत्तरे। तातं मध्यमन्तु पञ्चवर्षाणि चैव हि । उत्तरोत्तरमेवेभ्या वर्षमुदिच्यते गुणः । श्रायुः प्रमाणमारोग्यं धर्मत' कामताऽर्थतः । समन्चितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारत। एवमेषा महाराज पर्वते. पृथिवी चिता । -हेमकूटस्तु सुमहान् केलामो नाम पर्वतः । यत्र वैश्रवणो राजन् गुहकै. सह मोदते। अभ्युत्तरेण फैलास भेनाकं पर्चत प्रति। हिरण्यभृङ्गः सुमहान् दिव्या मणिमयो गिरिः । नस्य पार्थ महदिव्य एवं काञ्चनवालुके । रम्यं विन्दुमरो नाम यव राजा भगोरयः। उमा भागीरथी गावाम बहुलाः ममाः। यूपा मणिमयास्तत्र पैयाथापि हिरमथा। गट्टा तु गाः सिद्धि सहसावो महायशाः । स्रष्टा भूतपतिर्यत्र मनोकान् मनातनः । पपास्यने तिग्मेनेजा यत्र भूतैः समन्ततः । भरनारायणा ब्रह्मा मनुः स्थाणुछ पञ्चमः । मव दिव्या विषयगा प्रयमन्तु प्रतिष्ठिता । ब्रह्मतोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते। सोकमारा ननिनी पावनी च सरखती। जपूनदी च मोता च गार मिन्धुय मतमो।" अधिनया दिव्यसंकाय प्रभारपत्र संविधिः। उपासते यत्र म महसयुगपर्यये । एण्यादृश्या च भवति तप तत्र सरखती। एता दिव्याः सप्त गाविपुलकिषु विश्रुताः। रसिधिमाति हेमकृटे तु गु धकाः । सर्प नागाय निषधे गोकर तपोधनाः । देवामराणां मनपा श्वेतपत उच्यते । गन्धयी निषधे नित्यं नीदे अपयस्तया। - 1 ·३४० ॥ श्रीमहाभारतं. [जम्बूखण्डविनिर्माण प० । प्रथाय ६ ॥७॥ . २१५ - - . . टावास्तु महाराज देवानां प्रतिमश्चरः। इत्येतानि महाराज सात वर्षाणि भागयः। भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च । तेषाम्रद्विविधा दृश्यने देवमानुषी। अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूपता । यान्नु पृच्छसि मां राजन् दिव्यामेनां शशाति । पश्चिशयस्य दे वर्षे उने ये दक्षिणोत्तरे। कर्णी तु नागदीपश्च कश्यपदीप एव च। ताम्रपर्णी मिला राजन् श्रीमान् मलयपर्वतः । एतत् द्वितीयं दीपस्य दृश्यते शशमंस्थितं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि जम्बूखण्डविनिमाणपर्वणि भूम्यादिपरिमाणविकरणे पडोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ मेरोरप्यन्तरं पार्श्व पूर्व मञ्चच्च सञ्जया निखिलेन महावुद्ध माल्यवन्नञ्च पर्वत। ॥ मनय उवाच ॥ दक्षिणेन तु नीलस्य मेरोः पार्श्व तथोत्तरे। उत्तराः कुरवो राजम् पुण्या: मिद्धनिषेविता. । नव वृक्षा मधुफला नित्यपुम्पफलापमा: । पुष्पाणि च सुगन्धोनि रसवन्ति फलानि च। सर्वकामफलास्तत्र केचित् वृक्षा जनाधिप । अपर सीरिणे नाम वृक्षास्तत्र नराधिप । थे रक्षन्ति सदा वीर बद्रसञ्चामृतोपमा वस्त्राणि च प्रसूयन्त फलेवाभरणानि च । सनी मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनबालुका । मणिरत्ननिभं रम्य वज्रवैदूर्यमनिर्भ। भूभागं दृश्यते तत्र पद्मरागसमप्रभं। सव सुखसंस्पर्शा निष्पका च जनाधिप। पुष्करिण्य. भास्तव सुखस्पर्धा मनोहराः । देवलोकच्युता: घन्य जायन्ते तत्र मानवाः । एकाभिजनसम्पन्नाः मद्धे सुप्रियदर्शनाः । मिथुनानि च जायन्ते स्त्रियद्यापरमोपमाः । नेपान्ने चीरिणां चोरं पिबन्त्यमृतमन्त्रिमा मिथुनं जायते काले समन्तत्र प्रवर्द्धते। तुल्यरूपगुणेपेतं समय तथैव च । एवमेवानुरूपच चक्रशकसम प्रभो। निरामयाय ने साका नित्यं मुदितमानमाः । दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । जीवन्ति ते महाराज न चान्योऽन्य जइत्युत ।भारुण्डा नाम शकुनास्तीक्षातुण्डा भयानका. । तानिहरन्तीह मतान् दरीपु प्रतिपन्ति च । उत्तरा: कुरवो राजन् व्याख्याताने समामतः। मेरोः पाश्चमई पूर्व वक्ष्याम्यपि यथातथं । तस्य पूाभिषेकस्तु भद्रावस्य विशाम्पते । भद्रमासवनं यत्र कालाप्रय महाद्रुमः। कालाघस्तु महाराज नित्यपुष्यफलद्रुमः। इमथ योजनालेधः मिद्धधारणसेवितः । तत्र ते पुरुषाः श्वेतास्तेायुका महाधना, स्तियः कुमुदवर्णीय सन्दर्य: निदर्शनाः । चन्द्रमामयन्द्रवर्णी: पूर्णचन्द्रनिभानमाः ! पन्द्रप्रीतलगायय नायगीतविशारदः। दसवर्षमहाणि नाथुर्भरतर्षभ। क.लायरमपीता मित्र मस्यियावना:दविशेन तु नीवस्य मिपयातरेण है। सदनो माम महान् जम्यधः ममानः | मकामफल. मुथ्थ. मिद्धचारणविनः । नाममा ममास्यायो अम्मूदीप: मनातमः। योजनामा महसच मतय भरतर्षभ। सुमेधा परागण दिवाएक गनुशेश्वर। परवीनां महयध मतानि दर पच च। परिवारम सषय फलामा रममेदिनी। पतमामानि तान्या कुदन्ति विपुलं म्वनं । २१५ - - ·भाषणविनिर्माण पाध्याय 11] । भीमपर्व । रम मुञ्चन्ति च रस राग्न् न मयतमनिभं । तम्या जम्वा फारसी नदी भूत्वा जनाधिप। भेरू मदनिश त्वा मम्प्रयत्युत्तरान् कुरूना नब नेपां मन शान्तिन पिपामा जनाधिप। समन् फचरस पोते न जरा बाधते च नन्। तब जाम्बूनद नाम कनकं देवभूषणं । रन्द्रगीपकसहाय जायते भस्करन्तु तत्। तरुणादिव्यर्णय जायन्ते तत्र मानवा । मथा मात्यवत टोइस्यते इव्यवाट सदा । नाथा सम्बतको नाम कामानिर्भरतर्षमा तथा माल्यवत टो पूर्वपूर्वानुगण्डिका। योजनानां महसाणि पञ्चामान्ययान्नृप । महारजतमझामर भायन्ते तत्र मानवा । अमनोकच्युता स सर्वे च बद्रवादिन । तपस्तप्यन्ति ते तीवं भवन्ति युद्धरतम' । रक्षणार्थन्तु भूतानां प्रविमन्नि दिवाकरं । पष्टिस्तानि महसाणि परिरेव प्रतानि च अरुणस्याग्रतो याम्ति परिवार्य दिवाकर । पष्टिवर्षमहसाणि पटिरेव प्रतानि च। श्रादित्यतापतनास्ते विवन्ति मनिमण्डन । इति श्रीमहाभारते भीमपर्चणि जम्बूखण्डविनिभाणपर्वणि मानवदर्णने सप्तमोऽध्याय ॥ ७ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ वणव नामानि पर्चतानाच सञ्जयां आपस में यथातत्त्वं ये च पर्वतवामिन । ॥ मञ्चय उवाच ॥दक्षिणेन तु येतस्य निषधस्योत्तरेण तु । वयं रमएक नाम जायन्ते तत्र माना। एकाभिजनसम्पमा मर्ने मप्रियदर्शना । नि सपवाय ते सर्च नायन्ते तत्र मानवा । दक्षिणेन तु नीलस्य मिषधस्यात्तरेण तु । वर्ष हिरण्मय नाम यत्र हरखती मदी। यत्र चाय महाराज पचिराट् पतगोत्तम । यदानुगा महाराण धनिन प्रियदर्शना । महायतास्तत्र जना राजन मुदितमानमा । दशवर्षसहस्राणि मतानि दय पञ्च च। आयु प्रमाण नोवन्ति वणिन्ते जनाधिप । टसाणि च विपित्राणि घोण्येव मनुगाधिप । एक मणिमयं तत्र ययक रोकामद्भुत । सबरवमयचक भवनरुपमोमित। नत्र खयम्प्रभा देवी नित्यं वति भाण्डिगे। उत्तरेण तु यशस्य समुदान्ते अनाधिप। वर्षभरावतं नाम यम्मावत पर। म नत्र सूर्यस्तपति नगर्यो र मामवा । एन्द्रमाय समचत्रो व्योतिर्भूत इवात । परम पावर्ग पद्मपत्रनिभेदणा। पप्रपचमुगन्धाय जायन्ते सत्र माना । अनिष्पन्दा रगन्धा निराहारा जितेन्द्रिया। देवलोकच्युना सर्व तथा विरजसा नप । पयोदयासाशि वाणान्न जनाधिप। भायु प्रमाण जीवन्ति मरा मरत मत्तमा चोरोदशममुख तथासरत पड़े। परिवमी वैकुण्ठ मकटे कमकामये। अटर हिनधानं भतयुक मनोगत अनिवर्ण महावेग सामनदविभूषित । स प्रभु सर्चभूताना विभुय भरतर्षभ। मरेपो किनर या कलाकारपिता नया एपियापरवयाका वायुनेत्रय पाधि। এ গম ঘনামায় সৎ সুনাল। वैपायन उवाच । स्वतः समयेन धृतराहो महामना । ध्यानमगामापुष न प्रति ममाधिप 1 १ । म.

·२४२ । श्रीमहाभारत। [नम्यूस ण्डविनिर्माण पा अध्याय । म विचिन्य महातेजा पुनरेवाप्रवीदप । असंभयं सूतपुत्र का अधिपते नगा। सृजते पुन सर्व नेह विद्यति माश्यती मरो नारायणयेव सर्व सर्वभूतात् । देवा वैकुण्ठमित्याहुनरा विष्णुमिति प्रभु। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि जम्बूखण्डविनिमाण पळणि धृतराष्ट्रवाक्ये अष्टमोऽध्यायः ॥८॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ यदिदं भारत वर्ष यवेदं मर्छितं बला नवातिमात्र सुभाऽयं पुत्रो दुर्योधनो ममा पत्र ग्टद्धा. पाण्डुपुत्वा यत्र मे मञ्जत मन । एतन्मे नत्तमाचत्य त्वं हि मे पुद्धिमान्मत.। ॥ सञ्जय उवाच ॥ न तव पाण्डवा स्टद्धा टण राजन् वचो मम। सवा दुर्योधनस्तत्र प्रकुनियापि पावकः। अपरे दतियाश्चैव नानाजनपदेश्वरा ये ग्रद्धा भारत वर्ष म मृत्यन्ति परस्परं । प्रचते कीर्तयिष्यामि वर्ष भारत भारत। प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोवैवस्वतस्य । पृथोश्च राजन्वैन्यस्य तथैवाकार्महात्मन ! ययातेरम्बरोषस्य गिवेरोमोनरस्य च । सुषमस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा । कुमिकस्य च दुर्द्धर्ष गायव महात्मनः । सोमकस्य च दुर्द्धर्ष दिलीपस्य तथैव च। अन्यपाञ्च महराज क्षत्रियाणां बनीयमा । सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारती तने वर्ष प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमरिन्दम। टणु मे गदतो राजन् यन्मा वं परिपृच्छसि। महेन्द्रो मलय मा शक्तिमान् गन्धमादनः । विन्ध्य पारिपाचच मौते कुलपर्वता. । तेषी सहस्रभो राजन् पर्वतास्त समीपत । अविज्ञाता मारवन्तो विपुलाश्चिवमानव । अन्य नतो परिज्ञाना इखा इखोपनीविनः । श्रा- श्वेच्छाय कारव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो । नदी पिवन्ति विपुनां गङ्गा सिन्धुं सरखतौं । गोदावरी नर्मदाय माइदाश्च महानदी । मतदूं चन्द्रभागाश्च यमुनाञ्च महानदी। दृषदनीं विपाशाच विपापा स्थूलपानुको । नदी वेदवतीञ्चैव सप्णवेणोच्च निवां । रावती वितस्ताश्च पयोष्णों देविकामपि । वेदस्टतां वेदवतों विदिवामिनुमानवौं । करीषिणी चित्रवहा चित्रसेनाच निवगा। गोमती धूतपापाच गण्डकीच महानदी। काशिकी नियितां कृत्या निचितां लोहतारिण। रहस्या शतकुम्भाच सरयूञ्च तथैव च। पर्मवती चन्द्रभागां इस्तिमामा दिशं तथा। शरावतों पयोष्णीच परां भोमरथोमपि । फावेरी चुलकाश्चापि वीणा मतबलामपि। नोवारां महिताचापि सप्रयोगा जनाधिप। पवित्रा कुण्यसां मिन्धु राजनों पुरमालिनी । पूर्वाभिरामा वीराच्च भीमामाघवती तया! पवामिनों पापहरी महेन्द्र पाटलावतों। करीवियोमसिनोच्च कुमचीरां महानदीं। मकरी प्रवरां मेना हेमा एनवती तया । पुरावतीमनुष्णाध मैया कापोच भारत । सदानीरामष्टप्याच कुमधारा महामदी। सदाकान्ता भिवाव तथा वीरवतीमपि । वा सुवास्तु गारीच कम्पनी महिरखती। परांवीरहराधापि पञ्चमीच महामदीं। रथपिषों ज्योतिरया विश्वामित्रां कपिअला। उपेन्द्रा बडवाश्चैव कुचीरां मधुराहिमों। ३ . .

·जयूम विनिर्माण प० । अयाय ॥ भीयापर्व - . . . . विनदी पिचन व तुजवणं महानदी। विदिशा कृष्णदेणाच ताम्राक्ष कपिनामगि।' मनु सुवामां वेदायां धरियावां महापमा । गोधाश्च पिछत्ताश्चैव भारदाजीश निषगा। कौमिकी निषगा गोण पाहदामथ चन्द्रमां। दुर्गामन्नभिनाञ्चैव ब्रह्मयोध्या हदों। यवधामयगेहीच तया जाम्बूनदीमपि। मनमा नममा दामी वमाञ्च वरुणामी। नाला निमतीञ्चैव पूाणाञ्च महानदी । नामी सृषभाञ्चव ब्रह्ममेध्या वृहदनों। एताद्यान्याय वधा नहानद्यो ननाधिप । मदानिरामयां छष्णां मन्दगी मन्दवाहिनीं। प्रमाणच महागारौं दुर्गामपि च भारत। चिचोपला चित्ररथा मञ्जुली वाहिनों तथा । मन्दाकिनी वतरण कोपा शापि महानदी।मुस्लिमती मनिवाश्च पुष्यत्युत्पन्नावतीं। चौहत्या करतोयाच नथव पकाइयां। कुमागेमपिकुन्याच मारिपाच मरखतीं। मन्दाकिनोन्तु पुण्याञ्च सम्माच भारत। विश्वस्य मातरः माः मचायव महाफलाः। नथा नद्यस्लमकाथा. मतशोऽथ महसमः । इत्येताः सरिता राजन् समाख्याता थयारसति। अत ऊई जनपदानियोध गदता मम । तधै कुरुपाचाला गाना मानेयजाना। शरमेना. कनिकाय बोधा मानास्तथैव च । मत्स्याः मुकुया: मौयन्याः कुन्तला. कामिकामयाः । चैदिमत्स्यकरूपाय भीजाः मिन्धुपुलिन्दका. उत्तमाय दमाय मेकमायोत्कले मह । पाचाता: कोभिनायव नकदृष्टाधुरन्धराः । मोधा मभुजिताय कामयोऽपरकाययः । मठराः कुकुराश्चैव सदगाणाय मारत । कुन्तयाऽवनपत्र तयेवापरकुन्नयः। गोनता मन्दकाः पण्डा विदर्भा रूपवाहिका: । अवका: पांगताय गोपराष्ट्राः करीतयः। अधिवाज्यवाद्यय मभराष्ट्रच केर। वारपारयापदाहाय चका वातपाः सका । विदेशामागधाः सदा मलयाः विजयास्तथा । अङ्गा बहाकनिकाय यवीमान एव च। मधा: मदेमाः प्रमादा: माहिका माधिकाम्नया। वाहीका वाटधानाथ श्राभोग कारमोषकाः। उपरान्ताः परान्ताय पझवायमण्डताः । अटवीमिसरायव मेरभूताय मारिप । पाटानुपाहताः स्वगहा केकयास्तथा। कुद्वापराम्ना माहेयः कक्षा: मामुद्रनिष्कुटा' । अन्धाय यहबो रामनन्तर्गियस्तदेव शवधिनियमनमा मागधा मानभकाः। मनुतरा पाहषया मार्गवाय जनाधिप । पुषा भार्गाः किरानाद्य मुद्देष्टा पामुनाम्तया। मका निपादा निषधास्तपैशनतनरताः । दुर्गा प्रनिमाम्याय कुन्तमाः कुम्नम्तया । नोग्यहा पुरमेना.जका कन्यकागुणाः। तिनभारा समोराय मधुमत्तः सुकन्दकाः । काझीरा सिन्धुमावोग गाभारा दंशाम्तया। भोमारा उलय मेवाना वासिनया। रीच वानवादमा वानवानरयोरगाः पापाधाय कारया मामान मुमक्षिक माः करोपकायापि मुनिन्दापत्यकासमा ।वातापमा दानाय रोमा: बिन्दवः । कसा गोपातकटय जाइमा: फरवर्षका किराता वर्मरामिधा बदेरासायनितकाः। - ·२४४ । श्रीमहाभारत जगाविनाय प. स्थापन भाभा. पाडा. मसिकता: पाश्चीयाय मारिप । श्वापर जनपदा विश भरनरंभ। द्राविडा करसा प्राच्या मूपिका वनामकाः । पाटफा गाधिपमा विकन्या पकाया! शिक्षिका कुन्ननाव मोरदा ननवानमा पाटकामाया पासा कारण मानवानकाः । समझा करफायेव फुधुरागारमारिया: । ध्वजिन्यासयमहताक्षिणा: मायनयः । पका: काकरका. प्रोष्ठा समवेगवगामाया। नये विन्धनका: पुनिन्दा. कन मा। मालवा मालवायव तथैवापरवसभाः। कुरिन्दा कासवायैव कुटका: फरटाम्तया। मूषकास्तनमालाय मनीयापटरप्रयाः । असिन्दा पारिगटाय ननया: गुनपावया) दशीविदर्भाः कान्तीकास्तवणाः परतणाः । उत्तरायापर पेच्या क्रूरा भरतमत्तम। यवनादौनकामाशा दारुणा धमातयः । महाहाः कुवत्याय ना पारसिक. १। नथव रमणाथीनास्तथैव दशमाविका त्रिया यामिवेशाय वैमाइकुनानि च । सदाभोराश दरदा' कामोराः पत्तिभि सह। एमोरायान्तचाराय परवा गिरिगहराः। श्रावया: मभरदाजारूयेव स्तनयोषिका. मोपकाय कविताय किरातानाच गातयः । तोमरा इसमागीय तथैव करभन्नकाः। रते चान्ये जनादा प्राच्योदोधास्तथैव च। उद्देशमात्रेण मयादेशा. मोनिता विभी। ययागुणं पतचापि विवर्गस्य महाफ । दुत धेनु कामधुन् भूमि. सम्यगगुष्ठिता। नगं सध्यन्ति राजान हरा धमाका विदाः। ने त्यजन्याइवे प्राणान् वसम्बद्धाशरखिनः। देवमानुषकायाना काम भूमिः परायणं । अन्योऽन्यस्याउलुम्पन्ति सारमेया यथामिः । राजन्या भरतभेट भाकामा वसुन्धर । म चापि हप्ति कामाना विद्यतेऽचापि कस्यचित् । तस्मात् परियो भूयतन्ते कुरुपाण्डवाः । मादा भेटेन दानेन दण्डेनैव भारत। पिता भ्राता च पुत्राय खन्धीय नरपुङ्गव । भूमिर्भवति भूताना सम्यगकिरदर्शना । रति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि ज़म्वसिनिमाणपर्वणि भारतीयनद्यादिनामकथने नमोऽध्याय ॥en । तराष्ट्र उवाच ॥ भारतस्यास्य वय तथा हेमस्तस्य च । ममाणमायुष' सत बतचापि प्रभाशुभं । अनागतमतिकान्तं वर्तमानञ्च संञ्जय। भारत में विस्तरेण हरिवर्ष नथव च । सञ्चय उवाच ॥ चत्वारि भारते वर्षे युगानि भरतर्षभ । शतं चना द्वापरञ्च निष्यच कुरुवर्द्धन। पूर्व कृतयुगं नाम ततस्वेतायुगं प्रभो । संक्षेपात् द्वापरस्याथ नतस्तिथ प्रवर्तते सत्वारितु सहस्राणि वर्षाका कुरुषत्तम । आयु रुया कृतयुगे संख्याता राजसत्तम । तथा चीणि सहसाणि चेतायां मनुजाधिप।दे सहरू दापरे च भुवि तिष्ठन्ति साम्प्रत। न प्रमास्थितिधस्ति तिव्यास्मिन भरनमा गर्भस्याच घियन्तेऽत्र नथा जाता वियन्ति च । महाबला महामत्वाः प्रज्ञागुणसमन्विता. प्रजायन्ते च जाताय शतमोऽथ महस्रश । जाताः कृतयुगे राजन् पनिन,प्रियदानाः । प्रजायन्ते च जाताच मुनयो वै तपोधना। . एन - +- ·भूमि प० । अध्याय १०१११६] . ॥ भीयापर्व ३४५ महोत्साहा महात्मानो धाम्मिंकाः सत्यवादिनः । प्रियदर्भना वपुमन्तो महावीर्या धनुर्धराः। बराहा युधि जायन्ते पत्तिया:सरसत्तमाः । चेताया चत्तिया राजन् सबै वै चक्रवर्तिनः। श्रीयुमन्तो महावीरा धनुर्धरवरा युधि । जायन्ते क्षत्रियाः नगखतायां वश्वर्तिनः । सर्च व महाराज जायन्ते दापरे मति। महात्साहा वीर्यवन्त. परस्परजयषिण । तेजमाल्पेन संयुकाः क्रोधना. पुरुषा नृपा लुधा अनृतकाचैव तिथे जायन्ति भारत । ईपी मानस्तथा फ्रोधो मायाऽसया नथैव च । तिय भवति भूताना रागो लाभश्च भारत। सङ्केपी वर्तते राजन् दापरऽस्मिन्नराधिप । गुणत्तरं हेमवत हरिवर्ष तथैव च । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि जवसविनिर्माणपर्वणि भारताद्यायुर्निरूपणे दशमोऽध्यायः ॥ १ ॥ ममाप्तच जम्मूखण्ड विनिमाणपञ्चे। -...- ॥ अय भूमिपर्व ॥ १॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ जम्बूद्धण्डस्त्वया प्रोको ययावदिह सञ्जय । विश्वम्भमस्य प्रत्रूहि परिमाणन्तु तत्त्वत' ! समुद्रस्य प्रमाणञ्च सम्पगच्छिदधनं । भाकदीपञ्च ने ब्रूहि कुशदीपञ्च सञ्चय । मालिञ्चव नत्त्वेन क्रौञ्चदोपं तथैव च। भूहि गावलारे म राहोः सोमार्कयोस्तथा । ।। सञ्चय उवाच । राजन् सुबहवो दीपा चरिदं मन्ततं जगत्। सप्त दोपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्वा यहालया। अष्टादश सहस्राणि योजनाना विशाम्पते। षट्यतानि च पूर्णानि विष्कमा जम्बुपर्वत । लवणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचिचित । नेकधात विचित्रश्च पर्वतैरुपयोभित । मिद्धचारणसवोर्ग. सागरः परिमण्डनः । भाकद्वीपञ्च वक्ष्यामि यथावदिह भारत । ग्टणु मे वं यथान्यायं ध्रुवत. कुरुनन्दन । जम्बूद्दोपप्रमाणेन द्विगुण: कुरुनन्दन । विष्कम्भेश महाराज सागरोऽपि विभागमः । धीरोदोभरतश्रेष्ठ येन सपरिवारितः, तत्र पुथा जनपदान तब मियते नरः। कुतएव च दुर्भित हमातेजोयुता हि तो माफदोपस्य महेपो यथावत् भरतर्षभ । उक्त एप महाराज किमन्यत् श्रोतुमिचसि । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ शाकद्दोपस्थ मद्धेपो यथावदिह पूर्वम' । उक एप महाप्राज्ञ विस्तरं हि तत्त्वत । ॥ सञ्जय उवाच ॥ नयैव पर्वता राजन् मताच मणिभूषिताः । रवाकरास्तया नद्यतेषां नामानि मे दणु। अतीव गुणवत् सर्थ तत्र पुण्यं जनाधिप। देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यतो मागायतो महाराज मलयो नाम पर्वत । यतो मेघा प्रवर्तन्त प्रभवन्ति च सर्वशः। ततः पूल कोरव्य जलधारो महागिरिः। यत्र नित्यमुपादत्ते वामन परनं जां। नतो वर्ष प्रभवति वाकाने जनेश्वर। उगिरीरैवतको यच नित्यं प्रतिष्ठित। रेवतीदिवि नपचं पितामहछतो विधि. 1 उत्तरेण तु राजेन्द्र यामी नाम महागिरिः। . २ द ·३४६ श्रीमहाभारतं ॥ [भूमि प० । अध्याय १११ १२ । ४२. १२५ . नवमेघप्रभः प्रांश, श्रीमानुग्चलविग्रहः । ततः श्यामत्वमापा जना जनपदेश्वर । ॥ धतराष्ट्र उवाच ॥ सुमहान् संशयो मेऽद्य प्रानोऽयं सञ्जय त्वया। प्रजाः कथं सूतपुत्व मम्प्राप्ता श्यामतामिह । । सञ्चय उवाच ॥ सर्वेश्वर महाराज दोपेषु कुरुनन्दन । गौर: छप्पय पातशा यतो वर्णन्तरे विजाः। श्यामो यस्मात् प्रवृत्ता वै तत्ते वक्ष्यामि भारत। ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गभेला महोदयः । केशरी केशरयुतो यतो वातः प्रजायते । तेषां योजनविश्कामा दिगुणः प्रविभागमः । वर्षाणि तेषु कौरव्य मोक्तानि मनीषिभिः । महामेरुमहाकायो जलदः कुमुदोत्तरः। जतधारी महाराज सुकुमार इति स्मृतः। रेवतस्य तु कौमारः श्यामस्य मणिकाधनः । केदारस्थाथ मोदाकी परेण तु महापुमान 1 परिवार्य च कौरव्य देय हस्खत्वमेव च । जम्बूदीपेन सध्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः। शाको नाम महाराज प्रजा यस्य सदानुगाः। तब पुण्या जनपदा: पूज्यते यत्र शङ्करः । तब गच्छन्ति सिद्धाय चारणा दैवतानि च । धार्मिकाय प्रजा राजंशवारोऽतीव भारत। वर्णा: स्वधर्मनिरता न च स्तेनाऽत्र दृश्यते। दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः । प्रजास्तत्र विवर्द्धले वर्षाखिव समुद्रगाः । नद्यः पुष्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधागता। सुकुमारी कुमारी च मीता कावेरका तथा। महानदी च कारव्य तथा मणिजला नदी । चक्षुबर्द्धनिका चैव नदी भरतसत्तम। नच महत्ता पुण्यादा नद्य कुरकुलादह । सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वामव.। न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च। शक्यते परिमयात पुण्यास्ता हि मरिहराः। नत्र पुण्या जनपदायषारो लोकमामताः । मृगाय ममकायैव मानसा मन्दगास्तथा । मुगा प्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरतास्तथा । माकेषु त राजन्याधार्मिका: सर्वकामदाः। मानमाय महाराज वैश्यधर्मोपजीविनः । सर्वकामममायुका हरा धार्थ निययाः । सद्राय मन्दगास्तच पुरुषा धर्मगोलिमः। न तब राजा राजेन्द्र न दण्डा न च दण्डिकः । स्वधामणव धर्मशास्ते रचन्ति परम्परं । रतावदेव यक्यन्तु तब दोपे प्रभापित। सनदेव तु पोमव्यं भाकदीप महाजमि। रति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भूमिपयणि माकदीपवर्णने रफादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ मअप उवाच ॥ उत्तरेषु कोय दीपेषु श्रूयते कथा। रवं नच महाराज घुवतथ नियोध मे। पृतनीयः ममुद्राऽत्र दधिमण्डोदकः परः। सरोदः मागरयेव तथाऽन्या जसमागरः। परम्परेण दिगुणा: पदोपा मगधिप । एवमेव महाराज ममुद्रः परिवारिताः। गोरम मध्यमे दो गिरिमामायिनो महाम्। पर्वत: परिभ राणा नारायणमा नृप। मध सानिदिव्यानि म रक्षति कः । प्रमययाभवत्तय प्रशाना म्यदधत्मुखे । हुमम शुभदी मध्ये उमपटे: मह । मन्पूज्यनेमामलिय दीपे माननिक नृप। पायरीपे महाशयो गिरोग्यपाकर। मपश्यत महाराज पातुर्थन नित्यदा। .. - ।

·भूमि या अध्याय १२।] भीयापर्व ३४७ m गोमन्दः पर्वतो राजन मुमहान् मर्वधातुकः । यत्र नित्यं निवसति श्रीमान् कमलनाचनः । मोचिभिः सद्तो नित्य प्रभुनारायणे हरि । कुभदोपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैथितः । स्वनामनामा दुर्द्धों दितीयो हेमपर्वतः । द्युतिमान्नाम कारव्य वतीयः कुमुदो गिरिः। चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः। पष्ठा हरिगिरिनाम पडते पर्वतोत्तमाः। नेपामन्तरविष्कम्मो द्विगुणः सर्वभागशः। दिदं प्रथम वर्षे दितोय वेणुमण्डलं । बतीय सुरथाकार चतुर्थ कम्बलं पतं । तिमत् पञ्चमं वर्ष पष्टं वर्ष प्रभाकर सप्तमं कापिल वर्ष सप्तैते वर्षसम्मकाः। रतेषु देवगन्धाः प्रजाय जगतीवर। विहान्ते रमन्ते च न तेषु मियते जनः । न तेषु दस्यवः सन्ति खेच्छ जात्योऽपि वा नृप । गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारथ पार्थिव। अवभिटेषु सर्वेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर। यथाश्रुतं महाराज तदव्ययमनाः श्टण। क्रौञ्चद्दोपे महाराज क्रौञ्चो नाम महागिरि। क्रौचात् परो वामनको वामनादन्धकारकः । अन्धकारात् परो राजन् मैनाकः पर्चतोत्तमः। मैनाकात् परतो राजन् गोविन्दा गिरिरुत्तमः । गोविन्दात् परतो राजन् निविडी नाम पर्वत. 1, परस्तु द्विगुणस्तया विष्कम्भा वंयवर्द्धन। देशस्तव प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्टणु। क्रोवस्य कुशलो देश वामनस्य मनोनुगः । मनोनुगात परयाणा देश: कुरुकुलाइह । उष्णात् परः प्रावरक. प्रावारादन्धकारकः । अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परंः स्मृतः। मुनिदेशात् परशैव प्रोच्यते दुन्दुभिखनः। सिद्धचारणसोणे गारप्रायो जनाधिप। रते देशा महाराज देवगन्धर्वविताः । पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतोमणिरत्ववान् । तब नित्यं प्रवमति स्वयं देवः प्रजापतिः। तं पर्युपासते नित्यं देवा: मेव महर्षयः । वामिभनाऽनुकृताभिः पूजयन्तो जनाधिप। जम्बूदीपात् प्रवर्तन्त रवानि विविधानि च । एवं दीपेषु मर्चपु प्रजानां कुरुनन्दन । ब्रह्मचर्येण सत्येन प्रजानां हि दमेन च । आरोग्णयु:प्रमाणान्या दिगुणं दिगुणं ततः। एको जनपदो राजन् दोपेवेत्यु भारत । उका जनपदा येपु कम चैकं प्रदृश्यते। ईयरो दण्डमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः। दीपानान्तु महाराज रचस्तिष्ठति नित्यदा। म राजा स मियो राजन् म पिता प्रपितामहः। गोपायति नरग्रेष्ठ प्रजा. मजडपण्डिताः भाजनचाव कारव्य प्रशाः स्वयमुपस्थितं । मिद्धमेव महावाहो तद्धि भुनन्ति नित्यदा । ततः परं समा नाम दृश्यन्त चोकमस्थिते। चतरसं महाराज त्रस्तियत्तु मण्डनंतर तिठन्ति कौरव्य चत्वारो चोकसमताः। दिग्गमा भरतश्रेष्ठ वामनरावतादयः । सुप्रतोकप्तथा राजन प्रभित्रकरटामुः। नस्याई परिमाणन्तु न मयातुमिहामहे । अमलातः स नित्यं हि नियंगूईमधन या ! तब वैवायवो वान्ति दिग्म्यः सम्वाभ्य स्व च। असम्बद्धा महाराज तानिएपन्ति ने दिपाः। पुष्करैः पद्ममहामविकद्विमहाप्रभः। सतधा पुनरवाय ते तान् मुनि नित्यमः । ६ । PL ·३४८ . - ४५ ॥ श्रीमहाभारत [भूमि प० । अध्याय १२ ॥१३॥ श्वसनिर्मुश्चमानास दिग्गजेरिह मारताः। आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः । ॥धृतराष्ट्र उवाच॥ परोवै विस्तरोऽन्यथ वया सञ्चय कीर्तित । दर्शितं दोपसस्थानमुत्तरं ब्रूहि समय। ॥ सञ्चय उवाच ॥ उका दीपा महाराज टहन वैश्टणु तत्त्वतः स्वभीनोः कौरवश्रेष्ठ यावदेव ममाणतः परिमण्डला महाराजखानुः श्रूयते यहा। योजनाना सहस्राणि विष्कमा दादशास्य वै। परिणइन पदवियद्विपुलत्वेन चानघ। पटिमा. शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तया। चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजनेकादश स्मृतः। विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलं । एकोनपष्टिविष्कम्भ तरसेनहात्मनः। सयवटा सइसाणि द्वे चापि कुरुनन्दन । विष्कम्भण ततो राजन् मण्डनं विंशता समं । पञ्चायत राजन् विपुलवे चानघ।। , श्रूयते परमोदारः पतगोऽमा विभावसुः । एतत् प्रमाणमकस्य निर्दिष्टमिह भारत ।' स राइम्छादयत्यती ययाका महत्तया । चन्द्रादित्या महाराज मझेपोऽयमुदाहतः । इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा । मर्चमुक्त ययातच तममा छममानुहि। यथादिर मया पोल मनिमामिदं जगत् । तस्मादाश्वम कोरव्य युवं दुर्योधनं मला युवदं भरतयेट भूमिपर्य मनोनुगः । श्रीमान् भवति राजन्य. सिद्धार्थ साधुमत्तमः । आयुर्ववध कीर्तिय नस्य तेजय वर्द्धते ! या म्हणेति महीपालः पत्रणोदं यतवनः । प्रीणन्ति पितरस्तस्य नये च पितामहाः । दन्तु भारत वर्ष यत्र वामहे वयं। बः प्रनित पुर्य नाम श्रुतवानभि । रति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भूमिपर्धष्युत्तरकुवादिनिरूपणे दादशोऽध्यायः ।। १२ ॥ समाप्तध भूमिपर्व । H . - +" L ॥ अथ भगवद्गीताप ॥२॥ पायन उवाच॥ अथ गावनाणिमिंधान मयुगादेत्य भारत । प्रत्यवदर्णे सर्वस्य भूतभयभविष्यविम्। ध्यापने एतराहाय महमोत्पत्य दुखितः । थापट निहतं भीमं भारताना पितामह। "मय आOn मप्रयोऽई महागग नमस्ते भरतर्षभ। तो भोमः मान्ननो भरतामा पितामहः । पदं मयाधामाधाम मध्यधनुमती । भरतपगतः मोऽध ते कुरुपितामह पण की पमायिय पून पुत्वम्नशकरोत् । म मेने मिहतो रागन मी भीम, विषडिमा। प. पनाम चिोपामाम् ममोगान् महामध। जिगायेफरयेनेव कामिपुर्या महारथः । जागरण्य र गमयोऽयुथदपमानमः । म तो जामदग्न्येन महताच विषणिमा । परममामा म रिमनिव। ममुहस गाम्भीर्य मारणले धराममः । परदो धनुगानिश दुगमदः । मभिःपिता नाय पाधान निपातितः । पामा मापदपतमा प्रापित भयारिय मिह गोगगाः। परियम माना ! जगामारागिदिम एसा एवं गुदुष्कर।

·- १५ भगवहोता प । अध्याय १३।९।] । भीयापर्व ३९ यःम मक दवावान्दो वर्षन् वाणान् सहस्रयः । जघान युधि योधानामव॒दं दमिर्दिन. । समेने निहतो भूमी वानमन इव द्रुम । तव दुर्मन्विते राजन् यथा नाम भारतः । दति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवद्रोतापर्वणि भीमटत्युभवणे त्रयोदशोऽध्याय. ॥१३॥ ॥ एतराष्ट्र बवाच॥ कथं कुरूणाम्टयभा हतो भीमः शिखण्डिना । कथं रथात् म न्यपतत् पिता मे वासवोपम । फथमासंघ में पुना होना भीमेण सञ्जय । वलिना देवकन्येन गुर्बथै ब्रह्मचारिणा । नम्मिन् इते महाप्राज्ञे मामाहे महाबने। महासत्वे नरव्या किंन शामोन्मनस्तदा । श्रान्ति परामाविमति मन. संश्रुत्य मे हत। कुरुणाटपमं वोरमकम्प पुरुषर्षभं । के ने यान्तमनुप्राप्ता के वाईस्यासन् पुरोगमा.। केऽनिउन् के न्यानन केऽभ्यवर्जन भनय। केशरा रथणर्दूलमहृतं इचियर्षभ। तथाऽनोकै गाहमानं समरे पठनोऽन्वयुः । यस्तमोऽक देवापोहन परमैन्यममित्रहा। सहसमिमनिमः परेषां भयमादधत अकरोत् दुष्करं कर्म रणे पाण्डुसुते य । ममानमनोकानि य एनं पर्यवारयत्। कृतिनन्तं दुराधर्ष मञ्चयास्थत्वमन्तिके । कयं ग्रान्तनवं युद्धे पाण्डवा: प्रत्यवारयन्। निकृन्तन्नमनोकानि भरदं नरखिन । चापव्यात्ताननं घरममिजिहं दुरासदं । अनई पुरुषव्याघ्र होमन्तमपराजितं पातयामास कौन्तेयः कयं नमजितं युधि । उपधवानमुपुं वर्तमान रथोत्तमे। परेपामुत्तमाझानि प्रचिवन्तमयेभिः । पाण्डवानां महत् सैन्यं यं दृष्टोद्यन्तमाह। कालामिमिव दुई समचेष्टत नित्यमः। परिकप्य म मेनान्तु दभरावमनोकहा। जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म मुदुष्करं। . य' म अक दवाइयं वर्ष परमयं दिएन्। जघान युधि योधानाम दं दमभिर्दिने । मते निहतो भूमा वातभग्न व द्रुम मम दुर्मन्वितेनाजी यया नाईति भारत.। कर्थ मान्ननवं दृष्ट्वा पाश्चातानामनीकिनी । प्रहषुमणकत्तत्र भोमं भीमपराक्रमं । कथं भीमेण मनाममकुवन पाण्डुनन्दनाः । कयञ्च नाजयत् भीमो द्रोणे जीवनि मञ्चय। कप मविहितेतच भरदाजात्मज तथा। भीम' प्रहरना ठाकयं म निधनं गतः। कथञ्चातिरथतेन पाश्चान्येन शिखण्डिना । भीमो रिनिहतो युद्धे देवैरपि दुरामदः । या स्पर्धने रणे नित्यं जामदम्यं महावनं । अजित जामदम्येन शतक्रतुपराक्रम। तं तं समर भोमं महारयवदित। मन्नयाचब में बोर येन शम्भ न विद्महे । मामकाः फे महेवामा नाजद. जयायु दुर्योधनममादिष्टा के मोरा, पर्यगरपन्) पधिष्ठिमुखा, म पाण्डवा भीममभ्ययु. । कपित्ते कुरवः सबै नाजतः मनयाथुन। ममारमय नूनं पदयं सुदृढे मम । यच्छुला पुरुषव्यानं हतं भीमं न दीर्यते । मस्मिन् मन्दध मेधा च नोतिय भरतर्षभ। श्रप्रमेयाणि दुर्द्धर्ष कयं म निहतो युधि । भाधिषस्तनवियु प्रपत्करपता महान्। धर्नुहादमहामन्दा माघ शोमतः । स - २ ·३५. ॥ श्रीमहाभारतं॥ [भगवतीता पा अध्याय १४ । १६५ 1. १२५ योऽभ्यवर्षत कौन्तेयान् सपाश्चातान् सहजयान्। निनन् पररथान् योरी दानवानित्र चमत् । दथ्वस्त्रमागरं घोरं वाणग्राहंदुरासद । कार्मुकोभिणमवय्यमदीपं चनमप्तवं । गदाऽसिमकरामामं हयावत्तं गजाकुलं । पदातिमत्स्यकलित मतदुन्दुभिनिखनं। हयान् गजपदातीश्च रथाश्च तरसा बहन् । विमजयन्त समरे परबीरापहारिणं । विदयमानं कोपेन तेजसा च परन्तपै । वेलेव मकरावास के दौरा पर्यवारयन्। भीमा यदकरोत् कर्म ममरे मञ्जयारिहा । दुर्योधनहितार्थाय के नदाऽस्य पुरोऽभवन् । के रक्षन् दचिणं चक्र भीष्मस्यामिततेजस । पृष्ठत के परान् बीरानपामेधन यतत्रता। केपुरस्तादवर्तन्न रक्षन्तो सोममन्तिके । करसन्नुत्तरं चक्र वीरा बोरस्य युध्यत । वामे चक्रे वर्तमाना' कोमन् मञ्चय सृञ्जयान्। श्रग्रतोऽग्रमनीकेषु केऽभ्यरचन दुरामदं । पार्श्वत केऽभ्यरक्षन्त गच्छतो दुर्गमा गतिं । समूहे के परान् बीरान् प्रत्ययुध्यन्त मञ्चय। रक्षमाण कथं वोरेगीप्यमानाश्च नेन ते। दुर्जयानामनीकानि नाजयस्तरसा युधि। सर्वलोकेश्वरस्येव परमेष्ठी प्रजापते । कथं महत्तमपि ते शेकु सञ्जय पाण्डवा । यस्मिन् दोपे समायस्य युध्यन्ते कुरव परे । तं निमग्न नरव्याघ्र भीम शमसि सञ्जय। यस्य वीर्य समाश्रित्य मम पुत्तो हद्दल । न पाण्डवानगणयत् कथ स निद्दत पर । य पुरा विषुधै म साहाय्ये युद्धदुर्मद । काद्धितो दानवान् भनि पिता मम महाप्रत । यस्मिन् जाते महावीर्ये शान्तनुलीकविश्रुत । शोकं दैन्यच्च दुःखञ्च प्राजहत् पुचलमणि। प्रोत परायण माज वधर्मनिरतं शुचि। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञ कथ शममि मे इतं । मम्बानविनयोपेत शान्त दानं मनखिनं । इन शान्तनवं श्रुत्वा मेन्य येष हन बलं । धमाधम बनवान् मम्प्राप्त इति मे मति । यत्र सुद्धं गुरे हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवा । जामदग्न्य पुग रामा मास्वक्दिनुत्तम । अम्मार्थमुद्यत सझे भीमेण युधि निर्जितः । नमिन्द्रममकमाण कवुदं मधन्विनी । तं गंमसि मे भीमं किन्नु दुःखमन पर। अभटवत्तियमाता' मझे येन विनिर्जिता । जामदान्धन रामेण परयोरनिघातिना। न हो यो महायुद्धि महतोऽद्य गिखण्डिना । तस्मानूनं महावार्थात् मार्गवात् युद्धदुर्मदात्। नावीर्ययनर्भयान् शिखण्डो पदात्मज । य शरं तिन युद्धे सर्चपास्तविगारद। परमावविदं गरजघान भरतर्षभ। के बीरातममिवानमन्वयु मसमदि। मे नत् यथा सामीत् युद्ध भीमन्य पाण्डवयोव इतथीरा में सेना पुषस्य मञय। गोपमित्र पावाम गोकुलं तद्दनं मम । पौरुषं मदतोकस्य परं यस्मिन् महाहवे। पग ततस्तमिन् वधमानीम्मनस्तदा । जीवित प्यथ मामय किमेशरमासु मन्त्रय । पातयिसा महावीर्य पितर मोदधामिकं । अगाधमनिने मना नाकी दृष्ट्वैव पारग। भीमरत दुधात् मन्ये गोपन्ति पुषका । अहिमारमयं मनं पदयं मम मधय। १५० ४ 11 ·भगवहीता पा अध्याय १४॥ १५॥ भीमपर्च॥ - 134 १२५ यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीमं न दीयते । यस्मिन्नस्वाशि मेधा च नोतिय पुरुषर्षभ। अप्रमेयाणि दुर्द्धर्षे कथं स निहलो युधि । न चाखेण न मौर्येण तपमा नेधया न च । न धृत्या न पुनस्यागान्मृत्योः कचिदिमुच्यतो कालो नून महावीर्यः मनोकदुरत्यय. । यत्र शान्तनवं भीमं हतं भसमिसनय। पुत्त्रयोकाभिमन्तप्तो महदुःखमचिन्तयन्।। आमेऽई पुरा त्राण भीमाच्छान्तनुनन्दनाद । यदादित्यमित्रापश्यत् पतन्तं भुवि सञ्जय। दुर्योधन: भान्तनवं किन्तदा प्रत्यपद्यत । नाई सषी परेपा वा बुद्दा सञ्जय चिन्तयन्। शे किञ्चित् प्रपश्यामि प्रत्यनोके महीचिता। दारुणः क्षत्रधाऽयम्दृषिभिः सम्प्रदर्शितः । यत्र शान्तनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः । वयं वा राञ्चमिच्छामा घातयित्वा महानत। सत्तधाम स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्त्रकाः । एतदणि कत्तव्यं कृछाखापत्सु सञ्जय । पराक्रमः परा शक्तिस्तत्तु तस्मिन् प्रतिहितं । अनीकानि विनिमन्त होमन्तमपराजित। कथं मान्ननवं तातं पाण्डुपुत्रा न्यवारयन्। यया युकान्यनोकानि कथं युद्ध महात्मभिः । कथं वा निहतो भीमः पिता सञ्चय मे परैः। दुर्योधनय कर्णश्च शकुनियापि सायनः । दुःशासनय किनयो हते भीमे किमब्रुवन् । यच्छरोरैरुपस्तीणी नरवारणवाजिनी । भरक्रिमहाखङ्गतामराख्या महाभयां। मात्रिमन् किनवा मन्दाः सभी युद्धविशारदाः। प्राणघूते प्रतिभये के दीयन्ते नरर्षभाः। के जीयन्त जितास्तत्र कृतवक्ष्या निपातिताः। अन्य भीमाच्छान्तनवात् तन्ममाचञ्च मञ्चय। न हि मे शान्तिरस्तोह ग्रुला देवव्रतं इतं । पितर भीमकाणं भीममाहवगोभिनं। आत्ति मे इदये रुढी महती पुत्र हानिना। वं हि मे मपिषेवामि प्रदीपयमि सञ्चय । महान्त भारमुद्यम्य विश्रुतं मावताकिकं । दृष्ट्वा विनिहतं भीमं मन्ये शोधन्ति पुत्रकाः। प्रोस्यामि तानि दुःखानि दुयोधनशतान्य। नमान्म मर्चमाचच यदृत्तं तत्र सञ्चय । यदृत्तं नत्र सलाम मन्दस्याबुद्धिसम्म । अपनीतं सुनीतं यत् तन्ममाचच सत्रय। यत्तं तत्र सङ्कामे भीमेरा जयमिच्छता । नेजायुक्त कृतास्त्रेण स तचाप्यमेषतः। यया तदभवयुद्धं कुरुपाण्डवसेनयो। क्रमण येन यसिंच काठे यश्च यथाऽभवत् । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवद्गीतापशि तराष्ट्रमन चतुर्दशोऽधायः॥१४॥ . ॥ सञय उवाच ॥ त्वयुकोऽयमनुप्रो महाराज यथाऽहमि । म तुयाधने दोपमिममामकुमर्हसि । यात्मनो दुरितादइभ प्राप्नुयावरः । रनमा तेन नान्यं म उपमतिमईति । महाराज मनुष्यपु निन्दा यः मञ्चमाचरेत् । स वध्य, सर्चनाकस्य निन्दितानिसमाचरन्। निकारो निरतिप्रश. पाण्इश्वस्त प्रतीचया । अनुभूतः महामात्यः शान्तश्च मुचिर वने। थानाध गणानाञ्च राजावामिततेजसामन्य यन्मया दृष्टं दरं योगयलेन च। ग्टणु तत् पृथिवीपान मा च मोके मनः कयाः । दृष्टमेतत् पुरा नूनमिदमेव नराधिप । E- - 100 ·२ ॥ श्रीमहाभारत [भगवद्रीता ५० प्रथाय १५ ॥१६॥ ५ (" - नमस्कृत्य पितुस्तेऽई पाराशाय धीमते । यम्य प्रमादादियं यत् प्राप्त जानमनुत्तमं । दृरिश्चातीन्द्रिया राजन् दूरात श्रवणमेव च । परचित्तम्य विज्ञानमतीतानागाम्य च । युत्यितात्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गति मा । अस्वैरमो युद्धेषु वरदानाग्महात्मनः । श्टणु मे विस्तरेणेदं विचित्र परमाहुतं । भारतानामभूत् युद्धं यया तामहर्षणं । नेम्वनीकेषु यत्तेषु व्यूढेषु च विधानत । दुर्योधनी महाराज दु गामनमथात्रवीत् । दुशासन रथास्वर्ण युज्यन्ता भीमरविण । अनीकानि च मवाणि भीष मनुचोदय। अयं स मामभिप्राप्ती वर्षपूगाभिचिन्तित । पाण्डवाना मसैन्यानां कुरूणच ममागम । नात कार्यात मन्ये रणे भोमस्य रक्षणात् । हन्यात् गुप्तो छमा पानि मामाथ मजयान् । अन्नबीच विद्धात्मा नाई हन्यां शिखण्डिनं । श्रूयते स्त्री हमी पूर्व तस्मात् वा रणे मम । तस्मात् भीमा रवितव्या विशेषणेति मे मति । शिखण्डिना वधे यत्ता सर्वे तिटन्तु मामका । तथा प्राच्या प्रतीच्याथ दाक्षिणात्यात्तरापथा । सशस्वेषु कुभलाते रक्षन्तु पितामह । अरच्यमाणं हि को न्यात्मिई महाबन । मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयाम शिखण्डिना । वाम चक्र युधामन्युरुत्तमाजाच दक्षिणं । गोप्तारी फाल्गुन प्राप्ती फालानोऽपि शिखण्डिन । सरक्ष्यमाण पार्थेन भीमेण च विवर्जित । यथा न हन्यात् गाङ्गेय दु शामन तथा कुरु । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि दुर्योधनदु शासनसंवादे पञ्चदशोऽध्याय ॥ १५ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ ततो रजन्या व्युष्टायां स शब्द सुमहानभूत् । क्रोणता भूमिपास्तानी युज्यता युज्यतामिति । शङ्खदुन्दुभिधोपैथ सिंहनादेश भारत , हयक्तिनादेय रथनेमिखनैस्तथा। गजानी हताञ्चैव योधानाञ्च विगळती । वेलितास्फाटिनोत्टस्तुमुल सर्वतोऽभवत । पदतिष्ठन् महाराज सव्वै युक्तमपत । सूर्योदये महसैन्य कुरुपाण्डवसेनयो । राजेन्द्र तव पुत्लाणा पाण्डवाना तथैव च । दुःअश्म्याणि वाणि मशवकवचानि च। तत प्रकाश मैन्यानि समदृश्यन्त भारत। बदोयाना परेषाञ्च शस्त्रवन्ति महान्ति च । नच नागा रथाव जाम्बूनदपरिष्कृता । विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा दुव मविद्युत । रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीक भरिश अितीव शुशुभे तब पिता ते पूर्णचन्द्रवत । धनुभिरिभि सङ्गैर्गदाभि गतितोमरे । योधा प्रहरणे शुभैस्तेष्वनीकेष्ववस्थिता । गमा पदाता रथिनस्तुरगाय विशाम्पते । व्यतिष्ठन् वागुराकारा जनमोय महसूश । ध्वणा महुविधाकारा व्यदृश्यन्त ममुच्छ्रिता' । खेपाश्चैव परेपाञ्च द्युतिमन्त महनश। काधना मणिचिवादा ज्वलन्तदव पावका । अर्थमन्ना व्यरोचन्त ध्वजारोहा सहस्रशः । महेन्द्रकेतव गुमा महेन्द्रमदने वव । मन्त्रद्धास्ते प्रयोराय दयुद्धकाहिए । उद्यतरायुधचिवमान्लबद्धा कनापिन । एपभाक्षा मनुष्येन्द्राद्यममुखगता बभु । भनि मायन्न अन्य बावन्योऽय जयद्रथ । विन्दानुविन्दा कैकेया काम्बोजश्च सुदक्षिण । 6.

·॥ ३५३ - १३. भगवद्गीता या अध्याय १६ । १७१] भीयापर्व श्रुनायुधध कालियो जयसेनच पार्थिव ।'इइइलय कौरव्यः कृतवर्मा च सादतः । दर्शते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघवाईकः । श्रोहिणोनी पतयो यच्चानो मूरिदक्षिणाः । एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः। राजानो राजपुत्ताच नीतिमन्तो महारथाः । सन्नद्धाः ममदृश्यन्त खय्वनीकेष्ववस्थिताः। बद्धकृष्णाजिनाः मर्चे बलिना युद्धशालिन । हटा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीविताः । समर्थी दशवाहिन्य परिग्टह्य व्यवस्थिताः । एकादशो धार्तराष्ट्रो कारवाणी महाचमः । अयत सर्वसैन्यानां यत्र शान्तनवोऽग्रणी। स्वताप्णीपं श्वेतच्छत्रं श्वेतवमाणमयुतं । अपश्याम महाराज भीमं चन्द्रमिवोदितं । हेमतालध्वज बोरं राजते स्यन्दने स्थितं । शेताच दब गीताई ददृए. कुरुपाण्डवाः। सृञ्जयाश्च महेष्वासा दृष्टद्युम्नपुरोगमा:! जृम्भमाणं महामिहं दृष्ट्वा क्षुद्रम्हगा यथा। धृष्टद्युम्नमुखा. मर्चे समुदिविजिरे मुहुः । एकादशैता. श्रीजुटा वाहिन्यस्तव पार्थिव । पाण्डवानां तथा मप्त महापुरुषपालिताः। उन्मत्तमरावती महाग्राइसमाकुली। युगान्त समवेतो दो दृश्येते मागराविव । नैव नस्तादृशो राजन् दृष्टपूर्वो न च श्रुत.। अनीकाना समेनाना कारवाणां तथाविध । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवद्गीताप-णि सैन्यवर्णने षोडमाऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ यथा स भगवान् व्यास. कृष्णदैपायनोऽप्रवीत् । नयैव सहिता मर्चे समाजग्मुर्मोचित.। मघाविषयग. मोमम्नदिन मत्यपद्यत । दीप्यमानाय सम्पेतुर्दिवि सप्त महाग्रहाः । दिधाभूत वादित्य 'उदये प्रत्यदृश्यत । ज्वलन्या मिखया भूयो भानुमानुदितो दिवि । ववाभिरे च दीप्तायां दिमि गोमायुवायमाः। लिप्समाना. शरीराणि मामशोणितभोजनाः। अहन्यहनि पार्थानी वृद्धः कुरुपितामह.। भरद्वाजात्मजयैव प्रातरुत्थाय मयंती। जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणमित्यूचतुररिन्दमी । युयुधाते तवाय यथा स समय कृतः । सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तत्र । समानीय महोपालानिदं वचनमब्रवीत् । दं का मजिया दारं परमात महत्। गच्छक लेस प्राणस्य रहाण्य मलोकतां । एप वः श्रुतिज पन्या पूर्व प्रश्वः कृत । सम्भावयचमात्मानमययमनमो युधि। नाभागद्य ययातिय मान्धाता नहपानगा। समिद्धाः परमं स्थानं गता कर्मभिरोदमै.। अधर्म. चचियस्यैष यहाधिमरणं ग्टहे । यदाजी निधनं याति मोऽस्य धर्मः मनातन । एवमुका महीपाला भो मेण भग्तर्षभ। निर्ययु स्वान्यनोकानि शोभयन्ता रथोत्तमै । म त वैकर्तन कर्ण. सामात्यः मह बन्धुभिः । न्यामितः समरे मय भीमेय भरतर्षभ। अपेतकर्ण पुत्रास्ते राजानत्र तावका:। निर्ययुः सिंहनादेन नादयना दियो दश । श्वेत पताकाभिजवारणवाजिभिः। तान्यनीकानि गोमन्त गग्यपदातिभिः । भेरोपणवादेय दुन्दुभीनाञ्च निखनै । रथमिनिनादेय बभूवाकुनिता महो। . इ . २ ·॥ श्रीमहाभारत [भगवद्गीमा प० । अध्याय २०१७। . (1 1 काञ्चनागदकेयूर. कामुकेच महारथा. भ्राजमाना थराजन्न सामय पर्खता दव। तातेन महता भीमः पञ्चतारण केतुना । विमलादित्यमकाशतम्या कुरुचमूपति.। येबदीया मद्देवामा राजाना भरतर्षभ। प्रवर्तन ययादेश राजन शान्नमवस्य । म तु गोवासन या महित मर्वराजमि.। यया मातङ्गराजेन राजाईण पनाकिना । पद्मवर्णस्वनोकानां सर्वेषामग्रत स्थित । अश्वत्थामा यया यत्रं मिहलात सकेतुना । श्रुतायुधश्चित्रमेन पुरुमियो विविंशति । शल्या भूरिश्रवायेव विकर्षच महारथः रने मन्त महेष्वासा द्रोणपुत्पुरोगमा । स्यन्दनरवाणो भोमस्यासन पुरोगमाः । नेषामपि महोत्सेधा. भाभयन्ता रथोत्तमाः। भ्राजमाना व्यरोचन जाम्बूनदमयध्वजाः । जाम्बूनदमयी वेदी कमण्डलुविभूषिता। केतुराचार्यमुख्यस्य ट्रोणग्य धनुषा मह । अनेकशनसाहसमनोकमनुकर्षन.। महान् दुर्योधनस्थामीनागो मणिमयो ध्वजः। तस्य पौरवकालिङ्गा. काम्बोजा' मसुदक्षिणाः। क्षेमधन्वा च धन्यश्च तस्युः प्रमुखता रथाः। स्यन्दनेन महाहण केतुना दृषभेण च । प्रकर्षनव सेनाऽयं मागधश्च रिपुं ययौ। नदगपतिना गुप्तं कृपेण च मनखिना। भारदाभघनमण्यं प्राच्याना सुमहद्दन । अनीकप्रमुख निष्ठन् वराहेण महायशा' | शराभे केतुमुख्येन राजतेन जयद्रथः । शत रथसहस्राणी तस्यामन् वशवर्तिन । अटा नागमहस्राणि मादिनामयुतानि षट्।' नत् मिन्धुपतिना राज्ञा पानि ध्वजिनीमुखं । अनन्तरथनागाश्वमशोभत महदनं । षष्ट्या रथसहस्रस्तु नागानामयुतेन च । पति संकलिङ्गानां ययौ केतुमा मह । तस्य पर्वतमाशा ध्यरोचन्त महागजाः । यन्त्रतोमरतपीरपताकामिय मोभिताः । शुभे केतुमुख्येन पावकेन कनिङ्गक । श्वेतच्छचण निकेण चामरयजनेन च । फेतुमानपि मानङ्गं विचित्रपरमाड पार्टियत समरे राजन् मेघस्य इव भानुमान् । तेजमा दीप्यमानस्तु वारणं तं समास्थित.। भगदत्तो ययो राजा यथा वज्रधरस्तथा। गम्बन्धगतावास्ता भगदत्तेन मम्मिता । विन्दानुविन्दावावन्या केतुमन्तमनुमती । मरथामौकवान व्यू हो इस्यो नृपशीर्षवान् । वनिपद. पतत्युगः महसन् सर्वतोमुख । द्रोणेन विहितो गजन राशा शान्तनवेन च । तथैवाचार्यपुग्नेग वाड्रोकेन कृपेण च । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि सैन्यवर्णने सप्तदशाऽध्याय. ॥ १७॥ । मञ्चय उवाच ॥ नतो मुछी'तुमुलः भन्दी पदयकम्पन । अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुसता ।। मजदुन्दुभिधोपेर वारणानाच इंहित.। मेमियोपैरयानाञ्च दीर्यतोव वसुन्धरा। इयामा पमाणानां योधानाचैव गर्भती। हणेनैव नभो भूमि भब्देनापूरितन्तदा । पुनापी ता दुर्दू पाण्डवानां तथैव च । समकम्पन्त मैन्यानि परस्परममागमे । कप मागा रथायव जाम्पूनदविभपिताः भाशमाना व्यदृशन्न मेघा दय सविधुत । . । . 0. .

·भगवद्रीता प. अध्याय १८१८1) भीयापर्व w ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप । काञ्चनादिनो रेजुन्नलिता इव पावकाः। स्वाञ्चव परेषाञ्च ममदृश्यक्त भारत । महेन्द्रकेतव शुभ्रा महेन्द्रमदनेविव । काञ्चन: कवीरा ज्वलितार्कसमप्रमः । मन्त्रहाः समदृश्यन्त चननार्कममप्रभाः। कुरुयोधवरा राजन् विचित्रायुधकार्युकाः । उद्यतैरायुधैचिस्तानबद्धाः पिनाकिनः। - कम्पमाता महेष्वासायममुखगता वभुः। पृष्ठगोपास्तु भीमस्य पुत्चास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्बिपद्दो दुर्मुख दुःमहम्तया। विवियतिचिवमेनो विकर्णश्च महारथ । मत्यमतः पुरुमिवो जया भूरिया मतः : रथा विभतिमाहसास्तथैषामनुयायिनः। अभोपाहा. शूरसेनाः मिवयोऽयं वसातयः । शाल्वा मास्यास्तथाऽम्बठाम्वगता: कैकयास्तया। सौवीरा. कैतवा: प्राच्या प्रतीच्योदोच्यामिनः । दादीते जनपदाः मर्चे गस्तनुत्यनः । मद्दता रथवंशेन ते ररचुः पितामई । अनीकं दममा कुन्नराणा नरखिना। मागधी येन नृपतिस्तथाऽनोकन्तमन्वयात्। रयानाञ्चकरवाय पादरचाय दन्तिनां। अभूवन् वाहिनीमध्ये भतानामयुतानि षट्। पादानाद्यानतोऽगच्छन् धनुद्यालिपाणयः । बनेक्रयतमाइमा नखरमामयोधिनः। श्रवाहियो दीका च तव पुत्रस्य भारत। अदृश्यत महाराज गणेव यमुनान्तरें।' इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवहोतापर्वणि सन्यवर्णने अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ ॥ धतराष्ट्र उवाच ॥ दाहिया दीकाञ्च व्यूढा दृष्ट्वा युधिष्ठिर। कयमन्पेन मेन्येन प्रत्ययूहन पाण्डवः । यो वेद मानुयंप्यूई दैवं गान्धम्बमामरं । कथं भोमं स कौन्तेयः प्रत्ययूहत मन्त्रय । । मञ्जय उवाच ॥ धार्तगान्यनीकानि दृष्टा व्यूढानि पाण्डवः । अभ्यभाषत धमात्मा धमरागो धननया महर्षवंचनात्तात वेदयन्ति सृहस्पतेः । संहतान् योधयेदस्पान् काम विस्तरयेत बइन् । सूचीमुखमनीकं स्यादरूपानां बहुभिः मह । अस्माकञ्च नथामन्यमन्पीयः सुतरां परी। एतदचनमाजाय महर्षयूँइ पाण्डन । एतच्छ्रुत्वा धर्मरा प्रत्यभाषत पाण्डवः। रप-यूहामिले कई मामला दुसया नम रक्षयां दिविजानाशिता, यः म वात देवोभूनः ममरे दुःसहः परै.। मनःपुरा योग्यते वै भीमः प्रहरतां वरः । गामि रिपुमैन्याना मदन पुरुषसत्तम । अयोधणेस्थिति भो युद्धापायविचक्षरः । पं दृष्ट्वा कुरवः मर्च दुर्योधनपुरोगमा। नियन्ति भवन्ताः मिह पुद्रगा यया । म यिष्यामः प्राकाग्मकुतोभयाः । भीमं प्रहरती ठं देवराजमिमामराः। म हि मोऽस्ति पुमायोके या संकुटुं होदरं । द्रष्टुमत्युगकाणं विपहेत नरर्षभं । राजा महाबाहुम्नया च धनञ्जयः। न्यूम तानि यान्यास मययो फागुनम्तया । मम्प्रयाताम् कुरुम् दृष्टा पाण्डवानां महाचमू । गोत्र पूर्मा सिमिता मन्दमाना यत् । स -- ।

·॥ श्रीमहाभार॥ [भगवद्गीता 1 अध्याय १९ । ०१. ०१५ भीमसेनोऽग्रणोस्तेषां धृरद्युमश्च वीर्यवान्। नकुरा महदेवय धृष्टकेतुर पार्थिव । विराटश्च तत पश्चात् राजाऽयासाहित । भाभि सह पुत्वैव मोऽभ्यरचन पृष्ठतः । चकरा तु भीमस्य माद्रोपुत्ला महाधुनी। द्रौपदेया घसौभद्रा पृढमोपातरखिन । धृष्टद्युम्दय पाश्चात्यस्तेषा गोप्ता महारथ । सहित पृतनापूरैरथमुख्य प्रभद्रके । शिखण्डो तु नत पद्यादर्जुनेनाभिरक्षित । यत्ता भीभविनाशाय प्रयया भरतर्षभ। पृष्ठतोऽयर्जुनस्यासीत् युयुधानो महावन । चकरवा तु पाचा या युधामन्यूत्तमोजसा । कैकेयो धटकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान्। भीमसेनो गदां विधत् वञ्चमारमयी दृढां। परन् वेगेन महता समुद्रमपि गोषयत। एते तिष्ठन्नि सामात्या प्रेक्षन्तस्ते जनाधिप । तराष्ट्रस्य दायादारति बीभत्सुरब्रवीत् । भोममेनं तदा राजन् दर्थयस्व महाबलं । बुवाणन्तु तथा पार्थ सर्वसैन्यानि भारत। अपूजयस्तदा वाग्मिरनुकूलाभिराहवे। राजा तु मध्यमानोके कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिर । हनि कुञ्जभित्तैचलगिरचलैरिव । प्रवाहिण्याऽथ पाञ्चाल्यो यज्ञसेना महामना । विराटमन्वयात् पथात् पाण्डवार्थे पराक्रमी। तेषामादित्यचन्द्राभा. कनकोत्तमभूषण' । नानाचिहधरा राजन् रथेष्वासन् महाध्वजा'। समुत्मार्य तत' पश्चात् घरद्युम्नो महारथः । भाभि मह पुत्वैद्य मोऽभ्यरचा युधिष्ठिरं। त्वदीयाना परेषाञ्च रथेषु विपुलान् ध्वजान्। अभिभूयार्जुनस्यैको रथे तस्या महाकपि । पदातास्वयतो गच्छवमिशतवृष्टिपाणय । अनेकशतमाहस्रा भीमसेनस रचिण। वारणा दशसाहसा प्रभिन्नकरटामुखा । पूरा हेममयीलर्दीप्यमाना इवाचला । तरन्त इव जीमूता महाही पनगन्धिन । राजानमन्चयु पश्चाचचन्त इव पर्वताः । भीमसेनी गदां भीमा प्रकर्षन् परिघापमा। प्रचकर्ष महासन्यं दुराधर्षी महामनाः । नमर्कमिव दुप्रेक्ष्य तपन्नमिव वाहिनी। न गेकु सर्वयोधास्ते प्रतिदीक्षितुमनिसके। वो नामैप स व्यूहो निर्भय सर्वतोमुख' । चापविद्युतध्वमा घोरो गुप्ता गाण्डीवधन्वना। यं प्रतिव्यून तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीं । अजेयो मानुषे तोके पाण्डवैरभिरवित । मध्या निष्टत्सु मन्येषु सूर्यास्वादयन प्रति। भावात्मपृष्ठतो वायुर्निर स्तनयिनुवान्। विश्वग्वानाच विवर्नाचे भरवर्षिण । रजयोथमानन्तु तमसाच्छादयजगत्। पपात महती चोरका प्रामुखो भरतर्षभ । उद्यन्नं सुय्यमाहत्य व्यवीर्यत महाखना। अथ मझीयमानेषु मैन्येषु भरतर्षभ। निष्प्रभाऽभ्युद्यया सूर्य मघोष भूथनास च। व्यहोर्यत समादा च भूस्तदा भरतर्षभ। निपीतामहवा रामन् दिक्षु मास चाभवन्। प्रादुरामोद्रजस्ती न प्राज्ञायत किचन । ध्वगामा धूयमानानां महसा मातरिश्वना । किरिणीजातवद्वानां काधमसग्मरामरे । महतां मपताकानामादित्यममतेजसा । 11 ·भगवद्गीता प. जयाय १८ ॥२९॥२१॥ भोयापद। . मच झाशीभूतममोत्तानवविव। वने पुरुषयाचाः पाण्डवा युद्धमन्दिनः । यवस्थिताः प्रतियूम तव पुतन्य वाहिनीं। ग्रान्त व मन्ना नो योधानां भरतर्षभ । इष्टाऽयतो भीमसेनं गदापारिमस्थित। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वरि भगबहोतापर्वणि पाण्डवमन्वयुद्दे कोनविंशतितमोथाय ॥ १८ । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ सादये मञ्चय के तु पूर्व युयुझदो हकमा इवान् । मामका वा भोमनेवाः समोपे पाडवा वा भीमनेत्राम्नदानी। केषां जघन्चा मामसया मवायू केश नं द्यापदायाभरन्न । केषां यूनां मुखवी प्रसन्ना भ म त्वं हि तत्त्वं ययावत। ॥ सञ्चय उवाच ॥ उभे मेने तुमिवोपाने उभे व्यूहे इष्टरूपे नरेन्द्र। उभे चित्र वनराजिप्रक गे नयाभे नागरथावपूर्न। उभे मेने वृहत्या भीमरूपे नयेवोभे भारत दुर्विषझे । तयोमे वर्गजयाय सृष्टे तयेवोमे मत्पुरुषोपजुष्टे । पद्यान्मुखाः कुरवो धाराष्ट्राः सिताः पार्था: प्राइसा याध्यमानाः । देवेन्द्रीनेत्र र कारवार्ण देवेन्द्रोनेव च पाए। वाना। सके वायु पृष्ठतः पाण्डवानां धात्र्तगान् यपदा याहरन्ति । गोदाला मदगन्धाय नोवान हिरे तब पुचन्य नागा'। दुर्योधनो इस्निं पद्म: सुवर्षकक्ष जान्दन्नं अभिनं । मगाम्यितो मध्यगत कुरा संख्यमानो वन्दिर्भिमागधै। चन्द्रप्रभ श्वेमयातपत्र सौवर्षमाधाजने लोनमा । मनः मनि. पार्वतीये माई गान्धाराति गान्धारराजः। भोमोऽग्रत समन्यन्य वृद्ध देवच्छत्र वेनधनुः सखा देतोप्रोष पाण्डुरेश ध्वजेन श्वेनेरचे श्वेतौनप्रकाम। तम्य मेन्ये धार्तगष्ट्राय सबै वादोकानामक मया ये चमडा चनिया ये च सिन्धान्तथा सौवीग: पक्षम दार भगः। मोसईयरुकारयो महात्मा द्रोणे धनुष्पाणिग्दीनसत्वः । पास्ते गुनः प्रायस. मर्यराज्ञा पाय भनीन्द्र दागियाति। वाहूचत्तिः सर्वमन्यम्य मध भूरियाः पुरुमित्रा जयय। माला नसाः कयायेति म गानो भ्रातरो या C. स्यमाना। भारदतशत्तरधर्महात्मा महेश्यामी गौतमयित्रयाधी। सके किरायवर माई नदा चमूमुत्तरतोऽभियाति। सप्तक नामयुतं रथाना मृत्युयो वाऽर्जुनवेति स्टाः। येनार्जुननन राजन शतामा प्रगतारो विगतीय माग । मागं तमहमनु नागानां नव भारत नागे नागे रजतं शतमाशा रवे ग्थे। प्रवेश्ये दश धानुष्का धानुष्के दा चर्मिणः। स्वं ब्यूद्वान्यनोकानि मागत माग्न । मया मानुषं ब्यूई गन्धर्वमामुरं। दिवसे दिवने प्राप्ते भोम मानगोऽयो । महार दोपरिपुन ममुद्र व पेयान् । भोभेर धाराष्ट्राण हा प्रयमुनो युधि। अन्तमा धनिनो नरेन्ट भीमा नदीया न तु पण्डवानां नाक्षेत्र नन्ये परतों दुष्टयां पडनगदसईदया। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वरि भगबहोतापनि मन्दाय ने विया ॥२॥ । मघय उवाच ही धागष्टम्य मेन' दृष्ट्या मदती। विपादमगमत् गण कुनोगो कि . यूई भोमेन पाने कान्यि प्रेज पाण्डव । पमित्र मंप्रेझ विनिमत्रवोत्। प ·३५८ ॥ श्रीमहाभारत [भगवद्गीता ५० 1 धाय ९१ ॥२२॥ धनञ्जय कयं शक्यममाभिर्यो माहवे। धार्तराष्ट्र हावादापेषा योद्धा पितामहः । अभ्याऽयमभेवश्च भीमेणामिकर्षिणा । कल्पितः मापदृटन विधिना भरिवर्धमा । ते वयं मंशयं प्राप्ताः संभन्याः मत्रुकर्षण । कयममा महाव्यहादुत्यानं नो भविष्यति । अथार्जुनोऽप्रवीत्पाथ युधिष्ठिरममित्रहा। विपन्नमिव मंदय नव राजश्रमीकिनी। मधयाऽभ्यधिकान् राम् गुणयुकान बइनपि । जयन्यपतरा येन तत्रियोध विशाम्पते। तत्र ते कारण राजन् प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । नारदस्तमपिवंद भीभद्राण च पाण्डव । एवमेवार्थमाश्रित्य युद्धे देवासुरेऽप्रवीत्। पितामहः किल पुरा मेहन्द्रादोन दिवौकसः । न तथा बलबोर्याभ्यां जयन्ति विजिगोषकः । यया सत्यानुसान्या मेणकेन चानघ। जावा धर्ममधर्मश्च लाभञ्चाद्यममास्थिताः। युध्यध्व मनहकारा यतो धर्मस्ततो जयः । एवं राजन् विजानीहि ध्रुवोऽस्माकं रणे जयः । यथा तु नारदः माइ यतः कृष्णस्तना जयः । गुणभूतो जयः कृष्ण पृछनोऽभ्येति माधव 1 तद्यथा विजयशास्य सन्नतियापरे गुणाः । अनन्नतेजा गोविन्दः प्रचुपूगेषु निर्ययः । पुरुषः सनातनतमो यतः कृष्णस्ततो जयः । पुरा झेप हरिभूत्वा विकुण्ठाऽकुण्ठ सायकः । सुरासुरामा विस्फूर्जन्नमवीत के जयन्विति। अनु कृष्णं जयेमेनि थैरतं नव नैर्जित । तत्प्रसादाद्धि त्रैलोक्य प्राप्त प्रकादिभिः सुरः । तस्य ते न व्यथा काचिदिए पश्यामि भारत। यस्य ते जयमाशास्ते विश्वभुक् त्रिदिवेश्वरः। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवद्गीतापर्वणि युधिष्ठिरार्जुनसंवादे रकविंशोऽध्याय. ॥ २१ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ ततो युधिष्ठिरो राजा खा मेनां समनीदयत्। प्रतिव्यूहन्ननीकानि भीमस्य भरतर्षभ। यथोद्दिष्टान्यनोकानि प्रत्ययूहन्त पाण्डवाः। स्वग्ग परममिच्छन्तः सुयुद्धेन कुरूदहाः। मध्ये भिखण्डिमाऽनीकं रचितं भव्यसाचिमा । धृटद्युम्नश्वरनये भीमसेनेन पालितः अनीकं दविणं राजन् युयुधानेन पालित । श्रीमता मात्वताम्येण शक्रेणेवं धनुभता । महेन्द्रयानप्रतिम रथन्नु सोपस्कर हाटकर चित्र। युधिष्ठिरः काञ्चनभाण्डयुक्र समास्थिती नागकुलस्य मध्ये । समुच्छ्रितं दन्तमलाकमस्य सुपाण्डुरं छत्रमतीव भाति । प्रदक्षिणञ्चनमुपाचरन्ति महर्षयः ममतिभिर्महोन्द्र पुगेहिताः शत्रुयधं वदन्ति ब्रह्मर्षिसिद्धाः स्तुनवन्त रन । जयेश मन्त्रय महापधोमि. समन्ततः स्वल्ययनं ध्रुवन्तः। ततः सहस्राणि तथैव गाय फलागि पुष्पाणि तयव निष्कान् । कुरुत्तमो ब्राह्मणमान्महात्मा कुर्वन् ययौ यक स्वामरेमः। महससूर्यः मकिरिणीकः पराशाम्बूनदहेमचित्रः। रथोऽऽर्जुनस्यामिरिवार्धिमानी विधाजने श्वेतहयः सुचक्रः । ०५ नमास्थितः केशवभग्टहीतं कपिध्वजा गाण्डिववाणपाणिः। धनुर्धरो यस ममः पृथिव्यां न विद्यते नो भविता कदाचित्। . उदपियंस्तव पुत्रसेनामतीव रौद्रं म सिमर्ति रूपं । अनायुधो यः सुभुगी भुजाया नराध नागान् युधि भस्म कुर्यात्। म भीमसेनः अस्तिो यमान्या कोदरी वीररथस्य गोप्ता । तं तब सिंहर्षभमत्तखेनं थोक महेन्द्र प्रतिमानकन्यं । V . OE ·भगवडीता प० । बाय २२।२३।] । भोयाप . समीच्य मेनाग्रगतं दुरासद संविययुः पङ्गता यथा दिपाः । वृकोदरं वारणराजदर्प योधास्वदीया भयभमपत्त्यः। अनीकमध्ये तिष्ठन्त राजपुत्रं दुरामदं। प्रवीत् भरतश्रेष्ठ गुडाके जनार्दनः । ॥ वासुदेव उवाच॥ य एष रोपात् प्रतपन वलस्यो यो नः मेनां सिंह वाचकर्ष। सरपभोमः कुरुवंधकेतुर्थनापतास्तियन वाजिमेधाः। एतान्यनीकानि महानुभावं गृहन्ति मेघा इव रम्भिवन्त । एतानि हत्वा पुरुषप्रबीर काइख युद्धं भरतर्षभेण । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवहीतापर्चरि श्रीकृष्णार्जुनसंशदे दाविशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ धार्तराष्ट्रवलं दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितं । अर्जुनस्य हितार्थाय कृष्णा वचनमब्रवीत् । ।। श्रीभगवानुवाच ।। मुचिर्भूत्वा महावाहो सङ्गामाभिमुखे स्थितः । पराजयाय प्रचूणां दुर्गास्तावमुदीरय । ॥ सञ्जय उवाच॥ एवमुनोऽर्जुनः मध्ये वासुदेवेन धीमता। अवनोर्य रथात् पार्थ. तोचमाह कतावलिः। •u ॥ अर्जुन उवाच ॥ नमस्ते सिद्धसेनानि धार्थ मन्दरंवामिनि । कुमारि काचि कापालि कपिचे कृष्णपिङ्गले । भट्रकासि नमस्तुभ्यं महाकानि नमोऽस्तु ते। चण्डि चण्ड नमस्तुभ्यं तारिणि वरवर्णिनि । कात्यायनि महाभाग कगनि विजये जये। मिखिपिच्छध्वजधरे नानाभरणभूषिते । अहटलमहरणे खड्नखेटकधारिणि । गोपेन्द्रस्यानु ज्येठे नन्दगोपकुलोद्भवे। महिषासुनिये नित्य कौगिकि पीतवासिनि । अट्टहासे कोकमुखे नमस्तेऽस्तु रणप्रिये । उमे शाकम्भरि श्वेत कृष्णे कैटभनामिनि । हिरण्यातिविरूपानिध्यापि च नमोऽस्तुते। वेदश्रुतिमहापुख्ने ब्रह्मप्य जातवेदमि । जम्बूकटक दैत्येषु नित्यं मविहिताचये। वं ब्रह्मविद्या विद्याना महानिद्रा च देहिना। स्कन्दमातर्भगवति दुर्गे कान्तारवामिनि । खाहाकारः स्वधा व क्वा काठा मरखती । सावित्री वेदमाता च तथा वेदान्तउच्यते। स्तुताऽमि त्वं महादेवि विराद्धनान्तरात्मना । जयो भवतु मे नित्यं त्वत्प्रमादाद्रणाजिरे। कान्तारभयदुर्गेषु भक्कानो पासनेषु च । नित्य वमसि पाताते युद्धे जयसि दानवान् । वंजम्मनी मोहिनी घमाया ही श्रोतयैव च। मन्ध्या प्रभावती व पावित्री जननी नया! तरिः पुरि तिर्दीनिन्द्रादित्यविवर्द्धिनो भूति तिमती मध्ये वीक्ष्य मिद्धचारणः । सिन्जय उवाच ॥ तत. पार्थस्य विज्ञाय भक्ति मानववत्सला। अन्तरोगतोवाच गोविन्दस्थायतः स्विता। । देव्युवाच ॥ रूपैनैव तु कालेन मधून जेथ्यसि पाण्डव । नरस्तममि दुईर्ष नारायणमहायवाम् । अजयस्तं रणेऽरीणामपि वज्रमत स्वयं । इत्येवमुना वरदा पणेनान्तरधीयत । सच्चा वरन्नु कौन्तेयो मेने विजयगात्मनः । श्रारोह ततः पार्यो रयं परममम्मतं । कृष्णा नादेकर या दिव्या गद्धौ प्रदभतः । य इदं पठते स्ताचं कन्य उत्याय मानवः । पचरच.पिचिभ्यो न भयं विद्यने मदान चापि रिपदन्तेभ्यः संपाधाये चदंष्टिणः। नमय विद्यते तस्य सदा राजकुमादपि। विवाद जयमाप्नोति बवामुच्येत बन्धनात् । दुर्ग तरति चावश्यं तया धार्मिमुच्यते। महाभे विजया नित्यं नमी माप्नोति केवजी . 1 . L ·३६० श्रीमहाभारत [भगवनीता अध्याय २१२४६२५ । है L आरोग्यवलमम्पन्नो जीवेत वर्षयतं तदा। रतत् दृष्ट प्रमादानु मया व्यामम्य धीमत । मोहादेता न जानन्ति नरनारायणाषी । तव पुत्ला दुगत्मान मध्ये मन्युवमानुगा ।' प्राप्तकालमिदं वाक्य कालपाणेन गुण्ठिता । दैपायनो नारदश्च को रामस्तया नर । अवारयंस्तव सतन चासो तत् ग्टहीतवान्। यत्र धामी घुनि कान्तियत्र ही श्रीस्तया मति । यतो धम्मस्तत कृष्णा यत कृष्णस्तता जय । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगबहोतापणि दुर्गास्तोत्रे त्रयोवियोऽध्याय ॥२३॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ केषा प्रष्टास्तवाग्रे योधा युथन्ति सञ्चय । उदगमनम के वा के वा दोना विचेतम के पूर्व प्राहरंस्तत्र युद्धे हृदयफम्पनं 1 मामका पाण्डवेयाद्य तन्ममाचत्व मञ्जय । कस्य मेनासमुदये गन्धमान्चसमुद्भव । वाच प्रदक्षिणायैव योधानामतिगर्जता। ॥ सञ्जय उवाच ॥ उभयो सेनयोस्तत्र योधा जपिर तेदा। सज ममा सुगन्धानामुभयत्र ममुद्भव । मंहतानामनीकानि व्यूढागा भरतर्षभ। संसर्गात् समुदोर्णाना विमर्द सुमहानभूत् । वादिचशब्दस्तुमुल भयभेरोविमिश्रितः । भूराणा रणभूराणी गर्जतामितरेतरं। उभयो सेनयोराजन महाव्यतिकरोऽभवत्। अन्योऽन्य वोक्ष्यमाणाना योधाना भरतर्षभ । कुञराणच नदता सैन्यानां च प्रयत। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवगोतापर्वणि धृतराष्ट्रसञ्जयमवादे चतु विगोऽध्याय ॥ २४ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सव । मामका पाण्डवाश्चैव किमकुर्वन मञ्जय। ॥ मञ्जय उवाच ॥ दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढ दुर्योधनस्तदा। प्राचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् । पश्यैतां पाण्डुपुत्त्राणामाचार्य महतीञ्चमू। व्यूढा द्रुपदपुत्त्रेण तव यियेश धीमता । अब हरा महेवामा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्य द्रुपदय महारथ । धृष्टकेतुयेकितान काभिराजश्च वीर्यवान्। पुरुजित् कुन्तिभोजश्च भव्यश्च नरपुङ्गवः । युधामन्युध विक्रान्त उत्तमौजाय वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथा । अस्माकन्तु विभिष्टा ये तानिवाध दिजोत्तम । नायका मम मैन्यस्य संज्ञाथ तान् ब्रवीमिते । भवान् भोमय कर्णश्च कृपय ममितिञ्जय । अश्वत्थामा विकर्णश्च भौमदत्तिजयद्रथ । अन्ये च बहव भूरा मदर्थे त्यानीविता । नानाय स्वप्रहरणा सर्वे युद्धविधारदा । अपथ्याप्तं तदस्माकं बलं भीमाभिरचित । पर्याप्तं विदमेतेपी वल भीमाभिरविता प्रयनेषु तु मन्य॑षु यथाभागमवस्थिता । भीममेवाभिरक्षन्तु भवन्त पर्व एव हि । तस्य मननयम् इषं कुरुद्ध पितामह । मिहनादं विनद्याचे शव दया प्रतापवान। तत मवाय भेर्यच पणवानकगोमुखा। महमवाभ्यहन्यन्त म शब्दस्तुमुलोऽभवत् । मत ईथैर्युत मइति स्यन्दने स्थिता । माधवः पाण्डवयेव दिव्या गौ प्रदभतु । पायजन्य पीकभी देवदत्तं धनश्चय । पाएं रामहामद्ध' भीमकमी कादर.। . ना. .

·भगवदोता मध्याय २५) । भोयापर्च॥ m F. अनन्तविजय गजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर नकुलः सहदेवर मुधोपमणिपुष्यको । कास्यय परमेश्याम: खिडो च महाग्य ! धृष्टद्युदो विराटय सात्यकिशापराजित । द्रुपदोद्रपदेयाश्च सर्व प्रयियोरते। मौभद्रय महावाइ. मसान्दा पृथक् पृयक । सोपो धार्तराष्ट्राणां दयानि यदापयत्। नभय पृथिरीदेव तुमुतोऽभ्यनुनादयन् । अथ यास्सितान दृष्ट्वाधार्तराधान् कपिश्चनः । प्रवृत्ते शस्खमपाते धनुरुद्यम्य पाउः । यो तदा वाक्यमिदमाह महीपते। । अर्जुन उवाच । मेनयोरुभयोर्मध रथ म्यापय मेऽच्युत । यावदेतान निरोके योद्यकामानवखिताम्। कमया सह योध्यमिवरदमुद्यमे । योसमानानाई य रतत्र समगता। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्वेयुद्धेमियचिकीर्ष । ॥ मञ्चय उवाच ॥ स्वमुको धोकमा गुडाकेशेन भारत । मेनयोरुभयोर्मधे स्थापयिचा रथोत्तम। भीमद्रोणममुस्ता सम्पाञ्च महोचितां । उवाच पार्थ परयतान् समवेतान् कुरुनिति । नवापश्यत् स्थितान् पार्थः पिहनय पितामहान्। प्राचार्यान् मातुनान् मादन पुत्रान् पोचान मोंस्तथा। श्वभुरान् सुधदीव मेनयोरुभयोरपि । नान् ममोक्ष्य स कौन्तेयः सान बन्धूनवस्थितान् । कृपया परयादियो दिवोदनिदमनवोन्। ॥ अर्जुन उवाच ॥ दृष्टेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं ममुपस्थितं । मोदन्ति मम गावाणि मुखध परिमुवति । वेपथुध शरीरे मे रोमहर्षच जायते । गाण्डीवं संमते हस्तात् खचैव परिदद्यते। नच मनोम्यवसातुं धमतीव च मे मनः । निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केव। न च श्रेयोऽनुपश्यामि हलाखजनमाहवे। न क विजयं कृपए न च राज्य मुखानि च। किन्ना राज्यन गोविन्द किं भाग धितन वा। येषामय काक्षितं नो राज्यं भोगा मुखानि ! त रमेऽवस्थिता युद्धे प्राणस्यका धनानि च । प्राचार्या पिता: पुत्वात या च पितामहाः । मातुन्नाः श्वभुरा पानाः ग्यालः सम्बन्धिनम्तथा । रतान्न हन्तुमिछामि प्रतोऽपि मधुवदन । अपि बैलोक्यगन्यम्ब हेते : किनु महोते निहत्य धार्तराधाम का प्रोनिः स्यान्चनाईन । पापमेवाश्रयेदरमान् हन्तान ततायिनः । तम्माना वयं इन्तु धार्तराष्ट्रान् स्ववान्धवान्। वमनं हि कथं हत्या मसिन खाम माधवा ययते न पश्यन्निसोभापहतचेतमः । कुलपयतं देष मित्रद्रोहेच पातकं । कथं न शेयमस्माभि पापादनाविवर्तित। फुटक्षयनं दोष प्रपश्यनिर्मनाईन । कुवरये प्रणश्यन्ति कुनधीः सनातना.। धर्ष नटेकुकृत्समधोऽमिभवत्युत । अधभिभवात् शर मन्ति कुदस्त्रिया। स्तो दुष्टास वाय जयते वर्गमारः । मररो नरकायैव कुतप्तानी कुनुव ।। पन्ति पितरी षां मुप्तपिडादक किया। दोपैरते. समाना वस्मारकारकः । - Elt 51. २ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भगवडीना माय२।२१। " 2 उत्माद्यन्त जातिधमा कुराधानाथ माश्यता । उत्सव कुलधाएं मनुष्याणा जनाईन । भरके नियत वासो भवतीत्यनुभश्रुम । श्रहो वत महत्पाप का व्यामिता वयं । यदाज्यसुखलोभेन इन्तुं खजनमुद्यताः। यदि मामप्रतीकारमगत शस्त्रपाणय । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतर भवेत् । ॥ सञ्चय उवाच ॥ स्वमुशाऽर्जुन मा रापस्य उपाविशन्। विटज्य समर पापं गोकर्मविनमानम । इति श्रीमहाभारते भीमपर्चणि श्रीभगवद्गीतासुपनिषत्सु श्रोशरणार्जुनसंवाद अर्जुनविषादी नामप्रयमोऽध्याय । भीम पवणि तु पञ्चविंशोऽध्याय ॥ २५ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ ननाथा कृपयाविटमग्रुपूर्णाकुलेषणं । विषीदनामिदं वाक्यमुवाच मधुसूदन । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ कुतस्ला कमलमिदं विषमे समुपस्थितं । श्रनाय॑जुष्टमस्वयंमकीर्तिकरमर्जुन । क्लेश मास्मगम पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । मुद्रं पदयंदावन त्यतात्तिष्ट परन्तप । ॥ अर्जुन उवाच ॥ कथ भीममह मझे द्रोणञ्च मधुसूदन । इषुभि प्रतियोस्यामि पूजाहीवरिसूदन। गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भानु भक्ष्यमपीह लोके । हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरुनिहेव भुञ्जीय भोगान् रुधिरादिग्धान् न चैतद्विद्म कतरन्नो गरीयो यदा जयेम यदि वा ना जयेयु । यानेव हवा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिता' प्रमुखे धार्तराष्ट्रा। कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव पृच्छामि ला धर्मसम्मू इचता । यच्छ्रेय स्थानिश्चितं ब्रूहि तन्मे मियतेऽहं माधि माला प्रपन्न। ८८४ न हि प्रपश्यामि ममापनुद्यात् यच्चाकमुषणमिन्द्रियाणं। अवाप्य भूमावसपनमृद्ध राज्य सुराणामपि चाधिपत्य । ॥ मनप वाच॥ एवमुल्ला धषीकेश गुडाकेश परन्तप । न योस्य इति गोविन्दमुवा तूष्णो बभूव ह । तमुवाच पोकेश महमन्त्रिव भारत । सेनयारभयामध्य वियोदन्तमिवच । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अशाच्यानवशोचस्व प्रज्ञावादाद्य भाषथे । गतासनगतासंच नानुशोचन्ति पण्डिता.। न लेवाई जातु नास न ल नेमे जनाधिपा । न चैव न भविय्याम मचे वयमत परं। देहिनाऽस्मिन् यथा देह कामारं यावन जरा। तथा देहान्तरमाप्ति(रस्तच न मुह्यति । मावाखास्तु कौन्तेय शीतोष्णमुखदुःखदा । आगमापायिनाऽनित्यास्तास्तितिचख भारत। च दिन व्यथयन्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदु खसुख धीरं मोऽस्तत्वाय कल्पते । मामता विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत । उभयोरपि दृष्टोऽतस्वनयोस्तत्त्वदर्शिमि । अविनामि तु नदिद्धि येन सर्वमिदं नत। विनायमव्ययस्यास्य न कश्चित कर्तुमईनि। अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्याका मरीरिण, 1 अनागिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यख भारत। यरमं वेत्ति इनार यानं मन्यते इतं । उभा ना न विजानीतो मायं हन्ति न हन्यते । न जायने घियते वा कदाचिनाय भूषा भविता वा न भूय । जो नित्य शाश्वतोऽय पुराणे न हन्यते इन्यमाने परी। . E५ 1 ·भगवहीता या अध्याय २६] भीयापन॥ १०. । . . वेदाविनाशिनं नित्यं य रनमजमव्ययं। कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति इन्ति के। मामामि जीर्णानि यथा विहाय नवानि ग्रहाति नरोऽपराणि । तथा भरीराणि विहाय जोन्यन्यानि याति नवानि देही। नेन छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चनं रदयस्यापो न मोषयति मारुत । अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमकथाऽ शोथ एव च। निन्य मर्चगन स्थाणुरचनाऽयं मनातन । अव्यक्तोऽयमचिन्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते। तस्मादेवं विदित्वेनं नानुशोचितुमर्हसि। अथ चैन नित्यजात नित्यं वा मन्यसे मृत । तथाऽपि त्वं महाबाहो नैन गोचितुमईसि। भातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धर्व जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्योथे न वं शोचितुमईसि। अव्यक्तादीनि भूतानि व्यकमध्यानि भारत । अयकनिधनान्यत्र तत्र का परिदेवना। पाथर्यवत् पश्यति कथिदेनमार्यवत् वदति तयैव चान्य । पार्यवत् चैनमन्य' श्योति शुलाऽयेन वेद न चैव कधित्। देही नित्यमवयाऽयं देहे सर्थस्य मारत । तस्मात् सर्वाणि भूतानि न वं शोचितुमईसि । खधर्ममपि चावेक्ष्य म विकम्पितुमईसि । धर्मयाद्धि युद्धात् श्रेयोऽन्यत् पत्तियस्य न विद्यते । यदृच्छया चापपन्न स्वर्गद्वारमपाहत । मुखिन क्षत्रिया. पार्थ नभन्ने युद्धमा । अथ चेत्त्वमिमं धर्मय भङ्गामं न करिष्यसि । तत स्वधर्म कीर्तिञ्च हिला पापमवास्यसि । अकीर्तिचापि भूतानि कथयिष्यन्ति नेऽव्यया । सम्भावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते । भयाद्रणादुपरतं मस्यन्त वा महारथा । थेषाच खं बहुमतो भूला यासमि लाघर । बाद्यवादाय बहन् बर्दियन्ति तव हिता । निन्दन्तस्तव सामथ ततो दुःखतरत्रु किं । इतो वा प्रास्यसि वर्ग जित्वा वा भाच्यसे महो। तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनियया । सुखदु खे समे कृत्वा लाभालाभा जयाजयो । ततो युद्धाय युज्यख नै पापमवास्यसि । एषा तेऽभिहिता साझे बुद्धिोंगे विमा टिषु। बुद्या युको यया पार्थ कर्मवन्ध प्रहास्यति । नेशभिकमनामोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । समय धर्मस अपने महतो भयात् । प्यवमायात्मिका बुद्धिरेकेइ कुरुनन्दन] वहभाखा हनन्ताय बुद्धयोऽ व्यवसायिनी । पामिमा पुष्पिता वाच प्रवदन्यविपरित विदवादरता पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः । कामात्मान स्वर्गपरा जन्मकर्मकन्नप्रदा। क्रियाविशेषवगना भोगद्ययंगति प्रति । भोगवयंप्रमकानी तथाऽपहारतमा । व्यवसायात्मिका बुद्धि' समाधा न विधीयते। गुप्यविषया वैदा निखगुप्या भवार्जुन। निर्दन्दो नित्यमत्त्वखा नियोगदेम अात्मवान्। यावानर्थ उदपाने मर्थत संपुनोदके। तारान् सर्वेषु वेदेषु बनणय विजानत. । कर्मवाधिकारम्ने मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूनति सोऽस्वाभगि। धोगस कुरु कर्माणि मनं त्यका धनन्नय। विद्यरिश समो भुला समत योग उच्यते ।

·॥ श्रीमहाभारत ॥ [भगवनीता या अध्याय २९।२७ . - ३ - 2. दूरेण परं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्चय । बुद्धा मरणमन्धिका रुपणा: फलहेतवः । बुद्धियुको नहाती ह उभे मुतदुष्कृते । तस्मात् योगाय युज्यख योग कर्मसु कौशल कर्मज बुद्धियुक्ता हि फनं त्यका मनोपिणे । जन्मवन्धविनिम् का पदंगलमयनामयं । पदा ते मोहकलिल बुद्धियतितरिष्यति । तदा गन्नामि निर्वदं श्रोतव्यस्य श्रुतम्य च । श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचना बुद्धिमतदा योगमवास्यामि । । अर्जुन उवाच ॥ स्थितमजस्य का भाषा ममाधिस्वस्य केश। यिनधी किं प्रभात किमायोन नशेत किं । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ मजहाति यदा कामान् मवान् पार्थ मनोगतान्। आत्मन्येशत्मना तय स्थितमशस्तदोचते। दु खेष्वनुदिममना. सुखेषु विगतस्पृह । वीतरागभयाधः स्थितधीनिरुच्यते । य सर्बचानभिस्नेह तत्तत् प्राप्य शुभाशुभ। नाभिनन्दति न देटि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। यदा संहरते शयं कोऽशानीव मध । इन्द्रियाणोन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा मनिहिता। विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन । रमर्ज रसोऽप्यस्थ परं दृष्ट्वा निवर्तते। यततो यपि कान्तय पुरुषस्य विपश्चितः। इन्द्रियाणि प्रमायोनि हरन्ति प्रमभं मन । तानि मन्वाणि सयम्य युक्त आमीत मत्परः । वो हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। ध्यायतो विषयान पुंस सद्भस्तेषूपजायते। सङ्गात् समायने काम कामात् क्रोधोऽमिजायत। मोधात् भवति सभाह, सम्मोहान स्मृतिविभ्रम । स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशा बुद्धिनाशत् प्रास्यति । गगर्दैपवियुक्तच विषयानिन्द्रियेश्वरन्। श्रात्मवश्यर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति। प्रमादे मञ्चदुःखाना हानिरस्योपजायते। प्रसन्नचेतमा हार बुद्धि पर्यवतिष्ठते । भास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना नि चाभावयत भान्तिरमाजस्य कुत सुख। इन्द्रियाणां हि परता यन्मनोऽनुविधीयते। तदस्य हरीत प्रज्ञा वायुनावमिशम्भमि । तस्मात यम्य महाबाहो निग्टहीनानि मर्चय । इन्द्रियाणेन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।- यो निमा मनाना नस्या जागर्ति संयमी । यस्या जाति भूतानि मा निमा पस्यता मुने । श्रापूर्यमाणमचनप्रतिष्ठ ममुद्रमाप प्रविन्ति यदत्। तदन् कामा य प्रविशन्ति मर्च म शान्तिमाप्नोति न कामकामी। विहाय कामान य मान पुमायरति निस्पृह । निर्ममा निरहङ्कार' म शान्तिमधिगच्छति । रपा माझी स्थिति पार्थ नना प्राप्य विमुद्यति। स्थित्वाखाऽमन्तकालेऽपि न निवाण छति। इति योमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवद्गीतासपनिष सु श्रीकृष्णार्जुनमंवादे माझ्यरोगी नामदितीयोऽध्याय । भीम पर्वणि तु पश्गेिऽध्याय ॥२६. ॥ अर्जुन उवाच ॥ व्यायमो चेत कर्मपणास्ते मता बुद्धिर्भमाईन। तत् किं फर्मणि घोरे मा नियोजयसि क्षेत्र । यामियेणव वाश्येन युद्धि मोहयमीवमो नदेकं वद निचित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुया। ॥ भगवानुवाच ॥ सोऽस्मिन् दिविधा निष्ठा पुरा भोका गया । शानयोग्म माह्याना फर्भयोगेन योगिनी। मकर्ममनारमानकाय एस्योऽनुते । 7 सानादेव पिद्धिं समधिगधी। क ker ·भगवद्गीता अध्याय २01] उद्योगपर्व ॥ ३२१ न हि कयिन् चणमपि जात तिउत्यकर्मकृत् । कार्यते घश्य, कम्म सर्व प्रकृतिजगुण । कर्मेन्द्रियाणि मयस्य य प्रास्ते मनमा ममरन् । इन्द्रियायान् विमहात्मा मिथ्याचार स उच्यो। यस्लिन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन । कम्भेन्द्रिय कर्मयागममा म विभियतो नियत कुरु कर्म व कर्म य या प्रकर्मण गिरीरयात्राऽपि च ते न प्रमि येदकर्मय। यज्ञार्थात् कर्मणऽन्यत्र लोकोऽय कर्मवन्धन । तदर्थ कम कान्तेय मुकवन ममाचर। सहयज्ञा प्रजा सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापति । अनेन प्रमविष्यध्वमेघ वोऽस्विष्टकामधुक । देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु व । परस्परं भावयन्न श्रेय परमवास्थय। इयान् भोगान हि वा देवा दाम्यन्ते यज्ञभाविता निर्दत्ता न प्रदायेभ्यो यो मुझे तेन एव म । यभिटामिन सन्ता मुच्यन्ने सकिल्विषैः । भुनते ते बघ पापा ये पचन्यात्मकारणात् । अन्नात् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नमम । यज्ञात् भवति पर्जन्यो यज कम्भसमुद्गव । कर्म ब्रह्माद्भव विद्धि ब्रह्मावरसमुद्भव। तस्मात् मर्चगत ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितं । एव प्रवर्तित चक नानुवर्त्तयतोह य । अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्य म जीवति । यस्वात्मरतिरेव स्यादात्मदप्तय मानवः । प्रात्मन्येव च सन्तुष्टस्तम्य कार्य न विद्यते । नैव तस्य कृते नार्थो नाटतेनेह कयन । न चास्य सर्वभूतेषु कचिदर्थव्यपाश्रयः । कस्मादमक मततं कार्य कर्म समाचर । श्रमको अचरन् कर्भ परमाप्नोति पूरुष । कम्मणैव हि मसिद्धिमास्थिता जनकादयः । चोकमरमेवापि सम्पाय न कर्तुमईमि । यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरोजन । स यत् प्रमाण कुश्ते नोकतदनुवर्तते। न मे पाास्ति कर्त्तव्य त्रिषु लोकेषु किश्चन । नानशाप्तमवाप्त यं वर्त एव च कर्मणि । यदि यह न वर्त्तय जातु कर्मण्यतन्द्रित । मम वानुवर्मन्ने मनुया पार्थ मम । उत्मीदेयुरिमे नाका म फुया कई चेदई । महरस्य च कत्ता स्यामुपहन्यामिम प्रा । सका कर्मप्यविदासो यया कुर्वन्ति भारत । कुर्यादिदाम्तयाजनयिकोर कारग्रह । न बुद्धिभेद अनयेदज्ञाना कर्मसजिना । जापयेत् सर्चकर्माणि विदान् युक ममाचग्न्। मझते क्रियमाणनि गुण कमाणि मर्चम' । अइद्वारविमूढात्मा का इमिति मन्यते । तत्त्ववित्तु महाबाहो गुपएकर्मविभागयो । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सजने। मदतेर्गुणधम्मूढा मचन्ने गुणकर्मसु । नाननविदा मन्दान छानविन विचलयेन। मयि मर्याणि कर्माणि भन्यस्य ध्यात्मवेतमा। निरामोनिर्ममा भूसा युधन विगतचा। येमे मनमिद नित्यमनुतिष्ठन्ति माना । श्रद्धावन्ताऽनसयनो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः । ये वेतदभ्यसूयन्ना नानुनिष्ठनि मे मत । मज्ञानविमूढास्तान् विद्धि नटानचेतमः । मम चेरते स्वरा प्रस्तानवानपि । प्राति यान्ति भूतानि निग्रह कि परियति । रद्रियस्येन्द्रियस्वार्थे रागदेवा यास्सिती नयान वाम गछत्ता प्रस्थ परिपन्चिना। . - २ व ·. , स्य २६६ ॥ श्रीमहाभारते॥ [भगवडीता प० । अध्याय २०॥२८॥ श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः, परमात् स्खमुष्ठितात्। स्वधर्मे निधनं श्रेयः परध मा भयावहः। ॥ अर्जुन उवाच॥ अथ केन मयुकोऽयं पापधरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वाय पनादिव नियोजितः । ॥ भगवानुवाच । काम एप क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः महामना मझापामा विद्यममिई बैरिण। धूमेणाप्रियते वहिर्यथादशी मलेन च । यथावनाहतो गर्भस्तया तेनेदमाती पावृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिना नित्यवैरिणा। कामरूपेण कौन्तेयं दुय्यूरेणानतेन च । इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्वाधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमार्यत्येष शानमात्य देहिन ।' तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादी नियन्य भरतर्षभ। पामान प्रजहि धेनं ज्ञानविज्ञाननांगनं । इन्द्रियाणि परायारिद्रियेभ्यः परं मनःमिनसंस्तु परा बुद्धियो युद्धः परतस्तु मः। एवं बुद्धे पर बुद्धा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि मई महावाहा का रूप दुरासदं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवनीतापर्वणि श्रीमगवद्गीतामुपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगोनाम ढतीयोऽध्यायः भीमपर्वणि तु सप्तविमोध्यायः ॥ २७॥ ॥ भगवानुवाच ॥ इमं विवखते योग प्रोक्तवामहमव्ययं । विवस्वान् मनवे प्राह मरिखाको ऽत्रवीत्। एवं परम्पराप्रामिमं राजर्षया विदुः। स कर्मिनेह महता योगी नयः परन्तप । स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भकोऽसि मे सखा चेति रहस्य यतदुत्तमं । । अर्जुन उवाच ॥ अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतदिजानीया त्वमादी प्रतवानिति । ॥ भगवानुवाच॥ बहनि मे यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन। तान्यहं वेद सवाणि न वे वेत्थ परन्तप । प्रजोऽपि मन्त्रव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्। प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया। यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। प्रत्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहं । परित्राणाय साधना विनाशाय च दुष्कृता । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे। जन्म कम च में दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देई पुनर्जन्म नैति मामेति मोऽर्जुन । वीतरागभयकाधा मन्मयां मामुपाश्रिताः। बहवो ज्ञानतपमा पूता मनावमागताः । थे यथा मा प्रपद्यन्त तास्तथैव भगाम्यहं । मम वत्मानुवर्तन्ने मनुया पार्थ सर्वशः कान्तिः कर्मणा मिद्धि यजन्त दह देवताः । विसं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा । चातुर्वण्य मया सृष्टं गुणकम् विभागयः। तस्य कतारमपि मा विशकतारमव्ययं । न मां सिन्ति कमाणि न मे कर्मफचे स्पृहा। इति मा गेऽमिजानाति कर्मभिर्न म वध्यते। वंशाला कृतं कर्म पूर्वरपि मुमुभिः । कुरु कर्मव तम्मात्त्व पूधैः पूर्वतर कत किं कर्म किमकर्मति कवयोऽप्यत्र मोहिताः तत्ते का प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा मोक्ष्य भी। फमणा दापि याद्धय बोद्धव्यधं विकर्मणः । अक्रमणय बौद्धव्यं गहना कर्मणा गतिः। कर्मण्यकर्म यः पश्येदकमणि च कर्म यम युद्धिमान् मनुष्ये' म युनः मत्स्नकर्मकृत्। यस्य मध्ये समारम्भाः काममवल्पवर्जिताः। जीनोमिदग्धकमाएं तमाह पण्डित बुधाः। 7. १००० ११ ·भगवहीता प.1 प्रथाय २८१२८1] । उद्योगपर्व। 1 । त्यवा कर्मफलाम विना निराश्रय. कर्मण्यभिप्रत्तोऽपि नैव किञ्चित करोति सः । निराशौर्यतचित्तात्मा त्यास-परिग्रहः । शारीर केवल कर्म कुर्वन्त्राप्नोति किल्लियं । यदृच्छालाभसन्तुष्टी इन्दातीतो विमत्सर । सम सिद्धावसिद्धाच छत्वाऽपि न निवद्यते। गतमनस्य मुकस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्र प्रविलीयते। ब्रह्मार्पण ब्रह्म हविज्ञामा ब्रह्मणा इत। ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना । दैवमेवापरे यशं योगिन पर्युपासते । ब्रह्मानावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुहूति। चादीनीन्द्रियाण्यन्य संयमामिषु जुइति । शब्दादोन विषयानन्ये इन्द्रियामिषु जुति। माणोद्रियकमाणि प्राणकमाणि चापरे। आत्मसंयमयोगानौ जुहति ज्ञानदोपिते । द्रव्ययज्ञास्तपोयचा योगयज्ञास्तथा परे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाय यतय मंशितव्रता.। अपाने जुहति प्राणं प्राणेऽपानं तया परे। माणापानगतो रुद्धा प्राणायामपरायणा' । अपरे नियताहारा प्राणान् प्राणेषु जुइति । सव्वैाप्यते यज्ञविदो यज्ञपितकल्मशा। यमिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनं । नायं सोकोऽस्ययज्ञस्य कुतोऽन्य कुरुसत्तम । एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे। कर्मजान् विद्धि तान् साने ज्ञात्वा विमात्यो । श्रेयान् द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञ परन्तप । सबै काखिलं पार्थ जाने परिसमाप्यते । दिद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन मेवया । उपदेक्ष्यन्ति ने ज्ञान ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः । यज्ज्ञात्वा न पुनइिमेव यामि पाण्ड्व। येन भूतान्येषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्ययो मयि । अपि चेदमि पापेभ्य संचिभ्या पापकृत्तमः। मई ज्ञानपान। अजिनं सन्तरिष्यसि । यर्थधामि ममिद्धेोऽनिर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानानि मर्यकर्माणि भस्ममात् कुरुते तथा। म हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्वयं योगसमिद्धः कालेनात्मनि विन्दति। श्रद्धावासभते ज्ञान तत्पर संयतेन्द्रिय । ज्ञान लन्धा परी भान्तिमचिरेणाधिगच्छति। अज्ञद्याश्रद्धधान्य संशयात्मा विनश्यति। नायं लोकोऽस्ति न परो म सुखं संशयात्मनः। योगमन्यस्तकमाणं ज्ञानमच्छिन्नममयात्मवन्तं न कर्माणि निवनन्ति धनञ्जय। तस्मादजानमम्भूतं इन्स्यं जानामिनात्मन' । छितन संशयं योगमातिठोत्तिष्ठ भारत! इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवद्गीतापर्वणिं भवद्गीतासपनिषत्सु श्रीष्ठष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोऽध्याय भीमपर्वणि तु अयावियोऽध्याय ॥२८॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ कन्याम कर्मणां कृष्ण पुनर्योगच सममि । यळेच रतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिचित । ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ मन्याम कर्मयोगय नियमकरावुभौ । तयास्तु कर्मसन्यामात् कर्मयोगो विशियते । शेयः म नित्यमन्यामो यो न ष्टि न काइनि । निर्दन्दो हिमहाबाहो मुखं यन्धान प्रमुष्यते। मारययोगी पृथम्माचा प्रवदन्ति न पण्डिता । रकमप्याम्वित सम्यगुभयोविन्दते फन । यत् सांस्य प्राप्यते स्याम तत्यागेरपिगम्यते । एक मास्यश्च योगच्च य. पश्यति म पयति । ।

·। श्रीमहाभारतं ॥ [भगवहीता अध्याय २८ ॥३०॥ - . सन्यासस्त महावाहो दुःपमानमयोगत । योगयुक्तो मुनिर्मल न चिरेणाधिगच्छति । योगयुको विरुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते। नैव किञ्चित् करोमोति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्) पश्यन् टखन स्पृधन् निग्रन्नम्मन् गच्छन् स्वपन वमन् । प्रलपन विसृजन ग्रहबुन्मिपन्निमिषधपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्। ब्रह्मण्याधाय कीणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति या लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्ममा। कायेन मनमा बुद्ध्या केवलैरिट्रियैरपि। योगिनः कर्म कुर्वन्ति महं त्यकामशद्धये। युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकों। अयुक्तः कामकारेण फले सको निबध्यते । सर्वकर्माणि मनसा सभ्यस्थास्ते सुखं वशी । नवदारे पुरे देही नैव कुर्वत्रकारयन्। न कर्टत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलप्रयोग स्वभावस्तु प्रवर्तती. नादत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृतं विभुः। अज्ञानेनातं ज्ञानं तेन मुदन्ति जन्तवः। ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नामितमात्मन. । तेषामादित्यवत् ज्ञान प्रकाशयति तत्परं। नबुद्धयस्तदात्मानस्तनिधास्तत्परायणाः। गच्छन्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननि तकल्मषाः । विद्याविनयसम्पन्ने प्राह्मणे गवि इस्तिनि । उनि चैव श्वपाके च पण्डिता, समदर्शिनः । व तैर्जितः मी येषां माम्ये स्थितं मनः। निर्दोषं हि ममं ब्रह्म तस्मात् ब्रह्मणि ने स्थिताः। न प्रध्येत् प्रियं प्राप्य नोदिजेत् प्राप्य चामिय। स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मवित् ब्रह्मणि स्थित । वाचा स्पध्वमतात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखं। स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमभुते । ये हि मस्पर्मजा भागा दुःखयोनय व ते । प्राद्यन्तवन्त कान्तय न तेषु रमते बुधः । मनोनीदेव यः मोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्। कामक्रोधाद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः। पोऽन्त.मुखाऽन्तरारामस्तथान्तथैतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति। भन्ने प्रम निवाणमृषयः घीणकन्मपाः । छिन्नधा यतात्मान सर्वभूतहिते रताः । फामक्रोधविमुक्ताना यतीनां यतशेतमा । अभितो मम निर्वाण वर्तते विदितात्मना । स्पान् कृत्वा वहिवाशांयश्शेवान्तरे चो। प्राणापानी समौ कृत्वा नामाभ्यन्तरचारिणी यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मनिरपरायणः विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा युक्त एव सः । भाकारं यजतपमा सर्मनाकमहेश्वरं । मुरादं सर्वभूताना शाला मा शान्तिप्रति । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवद्गीतापर्वणि भगक्झीनारपनिषत्सु श्रोष्णार्जुनभवादे कर्ममन्यास योगा नाम धमोऽध्यायः भीमपर्मपितु एकोनत्रियोऽध्यायः ॥ २८॥ भगवानुवाच ॥ अनायित' कर्मफनं कार्य कर्म करोति यः । म मन्यामी प योगी धन निर मिन पाकिया। मन्याममिति मायागंन विद्धि पाण्डव । म लमध्यम्नमवल्पा थोगो भवति कयन। भारपोर्मुने योग पर्म कारणमुच्यते । योगाएढस्य तस्यैव शम, कारणमुच्यते। दाहिनेन्द्रियार्येषु न कर्मस्वमुपगते । मयास्पमयामी पोगारुढस्तदोयते। M - 1 - ·भगवहीता प०अध्याय ३.1] ॥ भीयापर्व ॥ 10. - उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुगत्मनः । बधुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तनात्मैव शत्रुवत् । जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । गीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः । भानविज्ञानमात्मा कूटस्यो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोप्टाग्मकाचनः । सुरन्मिवायुदामीनमध्यस्यदेष्यबन्धुषु । माधुष्वपि च पापेषु समवुद्धिनिमिष्यते । योगी युनीन मततमात्मानं रमि स्थितः । एकाको यतचितात्मा निरागीरपरियः । सूची देश प्रतिष्ठाय स्थिरमासनमात्मनः । नात्युछिन नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरं। नकायं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः। उपविण्यासने युझ्यात् योगमात्मविद्धये। ममं कायपिरोग्रीवं धारयवच स्थिर सम्प्रेक्ष्य नासिकाचं खं दिमशानवाकयन् । प्रशानात्मा विगतभीब्रह्मचारिणते स्थितः । मनः भयम्य मचित्ता युक्त श्रामीत मत्परः। युचन्ने सदात्मानं योगी नियतमानमः । शान्ति निवाणपरमा मत्संस्थामधिगच्छति । नात्यन्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकानमनग्नतः । न चातिखप्रगोलस्य जाग्रता नेव चार्जुन। युक्राहारविहारस्य युक्त चेयस्य कर्मसु । युक्रवप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा । यदा विनियतं चित्तमात्मन्यवावतिष्ठते। निस्पृहः मर्वकामेश्या युक इत्युच्यते तदा । यथा दीपो निवानस्थो नेते मोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञतो योगमात्मनः । यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगमेवया । यच चैवात्मनात्मानं पश्यन्वात्मनि तुष्यति ।। सुखमात्यन्तिकं यत्तधुद्धियाधमतौन्द्रिय । वेत्ति यत्र न वैशायं स्थितानति तत्वतः। - थ सधा चापरं लाभ मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन् खिता न दुःखेन गुरुणाऽपि विचान्यते । तं विद्याहुःखमयोगवियोग योगमंजितास निययेन योक्तव्यो योगो निर्विवचेतसा। मदल्पप्रभवान् कामास्यना सानभेषतः। मनभैवेन्द्रियग्राम विनियम्य समन्ततः। भने, मनरूपरमेत् बुद्या प्रतिप्टहीतया। आत्मसस्य मनः कृत्वा न किचिदपि चिन्तयेत् । यतो यतो निचरति मनयञ्चत्तमस्थिरं । ततस्तता नियम्यतदात्मन्यत्र वर्ग नयेत्। मसान्तमनस धेनं यागिम मुखमुत्तमं । उपति मान्तरजम ब्रह्मभूतमकन्मपं । युचने मदात्मानं योगी विगतकम्मप.। मुखेन ब्रह्मसंस्पर्ममत्यन्नं सुखमनुने । सन्चभनयमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईचने योगयुगात्मा मर्चव ममदनः । चोमा पायर्यात सर्वत्र समंध मयि पश्यति । तस्याई न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति। माभूतखितं यो मा भजत्येकत्वमास्थितः । पर्वया वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते। आत्मापम्येन मन्त्र ममं पश्यति याजुन । सुखं वा यदि वा दुःसं स योगी परमो मतः । ॥ जुन उवाच॥ पाय योगक्षया प्रोतःमान्दैन मधुसूदन । रतम्याई न पश्यामि पचनत्वात् स्थिति बिरा। पचलं हि मनः उप प्रमाघि पाइदं । तस्याहं निपहं मन्य वायोरिव सुदुम्कर। - १ ·३७० ॥ श्रीमहाभारतं॥ [भगवहीता प०। अध्याय ३०॥३१॥ . . ॥ भगवानुवाच ॥ असंभयं महाबाहो मनो दुनियह चलअभ्यामेन तु कौन्तेय वैराग्येण च यते। अभयतात्मना योगो दुधाप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः । ॥ अर्जुन उवाच ॥ प्रति श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानमः। अप्राप्य योगममिद्धिं कां गति कृण गछति । कधिन्नोभयविभ्रष्टछिन्नामिव नश्यति । प्रतिष्ठा महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि। एतन्मे मंगयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः। त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न युपपद्यते। ॥ भगवानुवाच ॥ पार्थ नेवेह नामुत्र विनामस्तस्य विद्यते। न हि कन्याणकृत् कश्चित् दुर्गति तात गच्छति। प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुपिया मावतीः समाः। चीनी श्रीमती गेहे योगटाभिजायते 1. अथ वा योगिनामेव कुचेमवति धीमता। रद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशं । नव बुद्धिमयोग लभते पौर्वदेहिकं । यतते च नतो भूयः संसिद्धा कुरुनन्दन । पूवाभ्यामेन तेनैव क्रियते झवशोऽपि सः । जिज्ञासरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते। प्रययात् यतमानम्तु घोगी शुद्धकिविषः। अनेकजन्मसिद्धस्ततो याति परां गति। मपतिभ्योऽधिको योगो शानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्ययाधिको योगी तस्मात् योगी भवार्जुन । पोगिनामपि सपा मगतनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भगत यो मास मे युक्तमो मतः । रति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवद्रीनापर्वणि भगवडीतासूपनिषा श्रीशष्णार्जुनमंदादे अात्मसंयमयोगो नामषटो ऽध्यायः ॥ भीमपर्वणि तु विनोऽध्यायः॥ २० ॥ ॥ भगवानुवाच ॥ मय्यामक्रमनाः पार्थ योग युअम्मदाययः। अभयं ममय मा यया शास्यमित तण सामन्तेई विज्ञानमिदं वक्ष्याम्बशेषतः । यज्ञात्वानेहभूयोऽन्यज्ञातव्यमवमियते । मनुष्याणा महसेषु कथित् पतनि मिद्धये। धननामपि मिद्धानी कपिमा वेनि नापतः। भूमिरापोऽनमो वायुः गं नमो युद्धिरेव च। महार लोय मे भित्रा निररधा। अपरेपमितम्सन्या प्रतिविधि भे पर । जीवभूतां महामाहोचयेदं धार्यते जगा । रतयोमोनि भूतानि सम्माणोत्युपधारय। अईहरमण्य जगतः प्रभव प्रनयम्तथा। मतः परतरं माम्यत् किचिदनि धननय, मपि मर्पमिदं प्रोने सूधे मणिगणार! रोमण पानिय प्रभारिम समिएयेयाः। प्रणवः सवेदेषु भन्द गे पापं मृयु। पुटो गन्धः विधाच जयामि विभावरी जोनं मयंभूतेषु नपयामि नपम्लिषु । धोनंगा नानाहि पार्थ सनातन युनिधिमतामग्मि जम्माननामहं । घसं पटनाया कामरागविति। धाविका भूतेषु कामाऽग्नि भरतर्षभ। पापानिश भाशालामपायथे। मत एति तान् निपुने माया लिपिमा रेमि. भागिर जगता भोहित मामिलामानि माय: परमव्ययं । सपा गुदमयी मम मापा दुलपा। मामेरये प्रपचन्ने गापामेन नि। मादुमी महानं राधा मापणापामा सरंभारगायिकाः । - - ·भगवद्गीता प[अधाय 11] ॥॥ भीयापर्व ३७१ । - - चतुर्विधा भजन्ते मा जनाः सुकृतिनोऽर्जुना पाता जिज्ञासरार्यो ज्ञानी च भरतर्षभ । नेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकमलिवियते। प्रियो हि ज्ञानिनो नित्यमई स च मम प्रिय । उदारा: सर्व रवते ज्ञानी यात्मव मे मत। श्रास्थित म हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमा गति। बहना जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मा प्रपद्यते। वासुदेव सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ । कामम्तस्ततज्ञाना प्रपद्यन्तऽन्यदेवताः। तं नियममास्याय प्रछत्या नियता. स्वया। यो यो यां या तनु भन. श्रद्धयाऽचितुमिच्छति। तस्य तस्याचली अदा तामेव विदधाम्यई । स नया अद्धया युक्तम्नस्याराधनमोहते। लभते चता. कामान् मयैव विहितान् हितान्। अन्तवतु फलं तेषां तद्भवत्यन्पमेधसा। देवान् देवयजो यान्ति मगका यान्ति मामपि अव्यक व्यक्रिमापन्न मन्यन्ने मामबुद्धयः । परं भावमजानन्ता ममाव्ययमनुत्तमं । नाई प्रकायः सर्वस्य योगमायासमादृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोका मामञमययं । वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मान्तु वेद न करन । इच्छादेषसमुत्थन इन्दमोहेन भारत । सर्चत नि म माई सगै यान्ति परन्तप । या वन्तर्गतं पापं जनानां पुण्यकर्मणं ते दन्दनाहनिर्मका भजन्ते मा दृढता । जरामरणमाचाय मामाश्रित्य यनन्ति ये ने ब्रह्म नदिदुः शनमध्यात्म कर्म पाखिन । माधिभूताधिदेव मा माधियजञ्च ये विदुः। प्रयाएकालेऽपि च मा ते विदुर्युक चेतमः । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवहोतापर्वणि भगवद्गीतासूपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुनमंवादे विज्ञानयोगो नाममतमोर ध्यायः ॥ भीमपर्वणि तु एकत्रियोऽध्यायः॥३१॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ किन्तत् ग्रन किमध्यात्म किया पुरुषोत्तम । अधिभूतच किं प्रोकमधिदैवं किमुच्यते। अधियज्ञ कथं काऽत्र देऽस्मिन् मधुसदन । प्रयाण काले च कथं शेयोऽमि नियतात्मभि । ॥ भगवानुवाच ॥ अक्षरं परमं ब्रह्म स्वभावोऽध्यानमुच्यते । भतभावोद्भवकरो विसर्ग. कर्ममंचित । अधिभूतं चरी भाव पुरुषश्चाधिदैवतं । अधियज्ञोऽईमेवात्र देहे देहभृताम्बर। पन्तकाले च मामेव स्मरन् मुका कठेव। य: प्रयाति म महार याति नास्यत्र मंशयः । यं यं वाऽपिमरन् भावं त्यजत्यन्ते कनेवरं । तं नमति कौन्तेय सदा तद्भावभारितः। तरमात् पर्वषु कालेषु मामनुस्मर युथ च। मप्यर्पितमनोबुद्धिमामेवयम्दभगर :: अभ्यामयोगयुक्न तसा नान्यगामिना । परमं पुरुष दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्। कवि पुराणमा मामिलारमणारयाममनुस्मरेद्य। मध्य धाताग्मचियपमादित्याग तमम परम्तात् । प्रयाएकत्ति मनमानेन भन्या युको योगयटन च । ध्रुवोर्मथे प्रारमावेश्य मम्यक् म नं परं पुरुषमुपैति दिव्य । पदधरं देविदो वदन्ति विन्ति यत् यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्नो प्रमचर्य परन्ति तत्ते पदं यहवाये। सर्पद्वाराणि संयम्य मनो दि निरभ्य च। मुराधायात्मन. प्राण्मास्थितो योगधारणा। संमित्याधरं मध व्याहरन मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देस गति परमा गति । ११ ·॥ श्रीमहाभारतं [भगवहोता ५० अध्याय ३२ । ३३ - अनन्यचेताः सततं यो मा स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः । मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतं । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमा गताः । श्राब्रह्मभुवनाश्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते । सहसयुगपर्य्यन्तमहयंत् ब्रह्मण विदुः। रात्रि युगमहसा तो नहोराबविंदा जनाः। अव्यकात् व्यायः सर्वाः प्रभवस्यहरागमे। रायागमे प्रलीयन्ते तवैवाव्यमशके। भनयामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलोयते । राव्यागमेऽवश. पार्थ प्रभवत्यरागमे । परसम्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यकात् सनातनः । यः स सवैषु भूतेषु नग्यत्सु न विनश्यति । अव्यकोऽवरइत्युक्रस्तमाः परमा गति। प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम । पुरुषः म परः पार्थ भक्त्या सभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्यानि भूतानि पेन सर्वमिदं ततं । पत्र काले बनायत्तिमात्तिश्चव योगिनः । प्रयाता यान्ति त कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ। अमिब्यातिरहः एकः परमामा उत्तरायणं । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः । धूमो राविस्तथा तृष्णः षण्मासा दक्षिणायन । तत्र चान्द्रमसं ज्यानियोगी प्राप्य निवर्तते। शकष्टपणे गती येते जगतः शाश्वते मते । एकथा यात्यनात्तिमन्ययावत पुनः । मते एती पार्थ जानन योगो मुद्घति कशन । तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुको भवार्जुन। वेदेषु यशेषु तपास चैव दानेषु यत् पुष्यफल पदिष्टं। अत्यति तत् मर्चमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति पार्छ । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवहोनापर्थणि भगवद्गीतासपनिषत्सु श्रीष्टप्णार्जुनसंवादे महापुरुषयोगी नाम अष्टमांड ध्यायः॥ भीमपर्वणि तुदानिशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥ भगवानुवाच ॥ ददन्तु ते गुधातमं प्रवक्ष्याम्यनस्यवे। ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञाला मोच्या इभात। रागविद्या राजगुधे पवित्रमिदमुत्तमं । प्रत्यक्षावगमं धर्मय ससुखं कर्तुमव्ययं । अग्रवधामाः पुरुषा धर्मस्याम्य परन्तप । श्रमाय मा निवर्तन्ने मृत्युमारवर्मनि । मया नमिदं सम्य जगदव्यकमूर्तिना। मतस्यानि मर्श्वभूतानि न चाई तेष्वस्थितः । न च मनस्यानि भूतानि पश्य मे योगमेश्वरा भूतमन् म च भूतम्या ममात्मा भूतभावनः । पथाकामम्तिो नित्य वायुः सर्ववंगा महान्। तथा माणि भूतानि मरम्यानीत्युपधारय। मध्यभूतानि काय पति यानि मामिका । वरपक्षये पुमतामि कल्प दो विएजाम्यई। प्रति स्वामरस्य विएनामि पुनः पुनः । भूतपाममिमं कानमवयं मरतेमात् । नमा तानि वामाणि निवानि धनश्रय । उदामीमबदामीमममक पुकर्मम। मपायरेष प्रति सपने मपराध नाऽनन कान्तेय जगदिपरिवति। जागनिमी मता मानुषी मनुमाश्रित । परं भावमगाना मम भूतमरेश्वरं । भोपामा मापका मापामा विपतम: । रासपीमामुरी प्रति माहिमी पिता महामानव मां पायरका मानिगास्थितःभगन्धमन्यमनमा माया भूतादिमस्यय । - १९.

·भगवहीता पा अध्याय ३३।३४] ॥ भीयापर्व ॥ ३७३ १९८५ ११० सततं कीर्तयन्ता मा यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मा भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते। ज्ञानयजेन चाप्यन्ये यजन्ना मामुपासते । एकत्वेन पृथक्वेन बहुधा विश्वतोमुसं। अहं क्रतुरई यज्ञः स्वधाऽहमहौषधं । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहममिगह हुतं । पिताइमस्य जगतो माता धाता पितामहः। वेद्य पवित्रमाङ्कारमृक्साम यजुरेव च । गतिमत्ता प्रभु साची निवाम, मरणं सुहत्। प्रभव. प्रलयः स्यानं निधानं वोजमव्ययं । तपाम्यहमई वर्षनिस्टलाम्युत्सृजामि च । अटतञ्चैव मृत्युय मदमचाहमर्जुन। चैविद्या मी सोमपाः पूतपापा यजैरिष्टा खर्गति प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमानन्ति दिव्यान दिवि देव भागान्। ने त भुक्का स्वर्गलोकं विशालं जीणे पुण्ये मयनोकं विन्ति । एवं त्रयोधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्त । अनन्याश्चिन्तयन्तो मा ये जना. पर्युपासते तेषां नित्याभियुक्तानी योगक्षेमं वदाम्बई । येऽप्यन्यदेवता भका यगन्ते श्रद्धयान्विताः । नापि मामेव कौन्तेय यजन्यविधिपूर्वकं । अहं हि सर्चयज्ञानां भोका च प्रभुरेव च। न तु मानभिजानन्ति तनातथ्यवन्ति ते। यान्ति देवप्रता देवान् पिढन् यान्ति पिढव्रताः। भूतानि यान्ति भूतेन्या यान्ति मद्याजिनोऽपि मा। पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपद्दतमन्नामि प्रयतात्मनः। यत्करोषि यदनासि यजुहोषि ददासि यत्। यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पण । शुभाशुभफनैरेवं मोक्ष्यसे कर्मवन्धनः । मन्यासयोगयुकात्मा विमुक्ती मामुपैयमि। समाऽई सर्वभूतेषु न मे देण्याऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मा भत्या मयि ते तेषु चाप्यई। अपि चेत् मदुराचारोभजते मामनन्यभाक् । माधुरेव म मन्तव्यः सम्यक्यवमितो हि म.। चित्रं भवति धात्मामवच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे मनः प्रणश्यति । मा हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापोनयः । स्त्रिया वैश्यास्तया सदाऽपि यान्ति परा गतिं । किं पुनर्वाह्मणा. पुण्या भक्ता राजर्षयम्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भनख मा । मन्मना भव मद्भको मद्याजी मा नमस्कुरु। मामेवैष्यसि युवमात्मानं मत्परायणः, दनि श्रीमहाभारते भीमपति भगवह्रोतापर्वणि भगवद्गीतासूपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुन संवादे राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्य य. ॥ भोमपर्वणि तु चयमियोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ ॥ भगवानुवाच ॥भूय एव महाबाहो उटणु मे परनं वचः । यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया। न में विदुः सुरगणाः प्रभवे न महर्षयः । प्रहमादिहि देवानां महाच सर्वशः । यो मामजमनादिश्च देति लोकमहेश्वर। असमूढः स मर्येषु मर्चपापैः प्रमुच्यते । बुद्धिशीनमर्ममाह. क्षमा मत्यं दमः मम. । सुखं दुःखं भी भावो भयश्चाभयमेव च। अहिंसा ममता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयमः । भवन्ति भादा भूतानां मत्त रव पृथविधाः । महर्षयः मत पूर्वं चत्वारो मनवस्तथा। मदावा मानमा जाता येपा लोक दमा प्रजाः। १९५ २ म ·॥श्रीमचाभारतं. [भगवहोता ५०१ अध्याय २२।। अनन्यताः सततं यो मा स्मरति नित्यशः । तस्याई सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः । मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखानयममाश्वतं । नानुवन्ति महात्मान, समिद्धिं परमा गता. । श्राब्रह्मभुवनाश्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते । सहसयुगपर्यन्तमहर्यत् ब्रह्मणा विदुः। रात्रि युगमहसी ना ते घोरावविदो जनाः। अव्यक्तात् व्यायः सर्वाः प्रभवन्धहरागमे। राशागमे प्रलीयन्ते नवाव्यासंगके। भृतयामः स एवायं भूला भूत्वा प्रलोयते । राव्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यधरागमे । परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यतोऽव्यकाल मनातन.1 य. म मर्चेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति । अयतोऽक्षरदत्युतस्तमा परमा गति। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम । पुरुषःम परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्खनन्यया । यस्यान्तःस्यानि भूतानि पेन सर्वमिदं ततं । यत्र काले वनावृत्तिमात्तिश्चैव योगिनः प्रयाता यान्ति त कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ। अमियातिरहः शमः षण्मामा उत्तरायणं । तब मयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः । धूमा राचिस्तथा कृष्णः षण्मामा दक्षिणायन । तत्र चान्द्रमसं ज्यातियोगी प्राप्य निवर्तते। शकणे गती होते जगतः शाश्वते मते । एफया यात्यनात्तिमन्ययावत्र्तत पुनः । नेते स्ती पार्थ जानन योगी मुह्यति कथन । तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुको भवार्जुन। वेदेषु यज्ञेषु नप.सु चैव दानेषु यत् पुण्यफल प्रदिष्ट । अत्यति तत् सर्वमिदं विदित्वा योगो परं स्थानमुपैति चायं । “इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवहोतापर्वणि भगवद्गीतासपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुनसंवादे महापुरुषयोगो नाम अष्टमोऽ ध्यायः॥ भीमपर्वणि तु द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ २२॥ । भगवानुवाच ॥ इदन्तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनस्यवे । ज्ञान विज्ञानसहितं यजज्ञात्वा मोक्ष्यो ऽइभात्। राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमं। प्रत्यक्षावगमं धर्मय सुसुखं कर्तुमव्ययं । अश्रद्धधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मा निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्मनि । मया ततमिदं सर्वं जगदव्यकमूर्तिना। मतस्यानि सर्वभूतानि न चाई तेश्वरस्थितः । न च मतस्यानि भूतानि पश्य मे योगमेश्वर। भूतमत न च भूतखा ममात्मा भूतभावनः । यथाकास्थितो नित्य वायुः सर्वगा महान्। तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्यानोत्युपधारय । मयंभूतानि कान्नेय प्रकृति यान्ति मामिका । कल्पचये पुनस्तानि कल्प ादा विसृजाम्यहं । प्रति खामवरभ्य विरजामि पुन. पुन. । भूतग्राममिमं कत्नमवर्ण प्रकृतेर्वमात् । मच मा तानि कर्माणि निवप्रति धनञ्जय । उदासीनवदामोनमसतं तेषु कर्मसु । मयाऽध्यक्षेण प्रतिः सूयते सचराचरं । हेतुनाऽमन कौन्तेय जगदिपरिवर्तते। अवज्ञामन्ति मा मूढा मानुषी तनुमाश्रितं । परं भावमजानन्ता मम भूतमहेश्वरं । मायामा माघकोण मोजाना विवेतमः । राक्षयोमासुरीश्चैव प्रति माहिनी श्रिताः। महात्मामस्त मां पार्थ देवो प्रकृतिमास्थिताः। भजन्यनन्यमनमा शाखा भूतादिमव्ययं । 1 . - ·- भगवडीता पप्रथाय ३३ ॥३४॥] भीयापर्व ॥ ३०३ । सततं कीर्तयन्ता मा यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तय मा भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते । ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्ता मामुपासते । रकत्वेन पृथक्वेन वहुधा विश्वतोमुसं। अहं क्रतुरई यज्ञः स्वधाऽहमहमोषधं। मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहममिरई हुतं । पिताइमस्य जगतो माता धाता पितामहः। वेद्यं पवित्रमाद्वारमृक्माम यजुरेव च । गतिमत्ता प्रभु साची निवामः शरणं सुहत्। प्रभवः प्रलयः स्थान निधानं वोजमययं । नपाम्यहमहं वर्षबिग्टहाम्युत्सृजामि च । अमृतश्चैव मृत्युच सदसचाइमर्जुन। विद्या मां मोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्टा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ने पुघमामाद्य सुरेन्द्रलोकमानन्ति दिव्यान दिवि देव भागान्। ते ने भुवा स्वर्गलोकं विशातं चोणे पुण्य मयतोकं विन्ति । एवं बयोधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा नभन्ने । अनन्यायिन्तयन्तो मी ये जना. पर्युपासते तेषां नित्याभियुकानी योगक्षेमं वहाम्यई । येऽप्यन्यदेवता भका यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्यविधिपूर्वकं । अहं हि मर्चयज्ञानां भाका च प्रभुरेव च । न तु मानभिजानन्ति तनातथ्यवन्ति ते । यान्ति देवनता देवान् पिढन् यान्ति पिढप्रताः । भूतानि यान्ति भूतेच्या यान्ति मद्याजिनोऽपि मा। पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भत्या प्रयच्छति । तदई भत्युपहतमन्नामि प्रयतात्मनः। यत्करोपि यदनासि यजुहोषि ददामि यत्। यत्तपस्यसि कान्तेय तत् कुरुष्व मर्पणं । शुभाशुभफरेवं मोक्ष्यो कर्मवन्धनः । मन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्का मामुपैयमि। समाऽहं सर्वभूतेषु न मे देख्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मा भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यई। अपि चेत् सुदुराचारोभजते मामनन्यभाक् । माधुरेव म मन्तव्यः मम्बक्यवमितो हिम.। चित्रं भवति धनात्मा शन्यच्छान्तिं निगच्छति। कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे मनः प्रणश्यति । मा हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापोनयः । स्त्रिया वैग्यास्तया सदाऽपि यान्ति परा गतिं । किं पुनाह्मणाः पुण्या भका राजर्षयस्तथा । अनित्यमसुख लोकमिमं प्राप्य भजख मा । मन्मना भव मद्भको मद्याजी मी नमस्कुरु। मामेश्यसि युवमात्मानं मत्परायगः, इति श्रीमहाभारते भीमपलि भगवगोतापर्वणि भगरहोतासूपनिषत्सु श्रीष्णाजुनमवादे राजविद्याराजगुप्रयोगो नाम नवमोऽध्य यः ॥ भीमपर्वणि तु चयस्तिमोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ ॥ भगवानुवाच ॥ भूय एव महायाघो पटणु मे परनं वचः। यत्तेऽहं प्रीयमालय वक्ष्यामि हितकाम्यया । न में विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अदनादिहि देवाना महोणच मवयः । यो मामजमनादिश्च वैत्ति लोकमहेश्वरं। अमेमूहा म मर्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते । युद्धिर्शनमर्ममोह. घमा मत्यं दमः ममः । सुखं दुःसंभो भावो भयधाभयमेव च। हिमा ममता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयः। भवन्ति भावा भूतानां मत्त रव पृथविधाः । महर्षयः मत पूर्व चवारो मनवम्तया। महावा मानमा नाता येयी लोक दमाः प्रजाः। - - २ म ·३०४ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [भगवडीता अध्याय ३७॥ - - रता विभूति योगच मम या वेत्ति तत्वतः । मोऽविकम्पेन योगेन युज्यते मात्र मंगया। अहं सर्वस्य प्रभवा मत्तः मचे प्रवर्तते । इति मला भजन्ते मा वुधा भावसमश्चितमः। मचित्ता महतप्राणा बोधयन्तः परस्परं । कथयन्तश्च मां नित्यं तस्यन्ति प रमन्ति । तेषां सततयुनाना भगतां प्रीतिपूर्वकं । ददामि बुद्धियोग तं येन मामुपयान्ति । नेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं नमः । नामयाम्यात्मभावस्या ज्ञानदीपेन भाखता। ॥ अर्जुन उवाच ॥ परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुष माश्वतं दिव्यमादिदेवम विभ बाहुस्खाम्रपय. मर्चे देवर्षिीरदस्तथा। अमिता देवचा व्यामः स्वयश्चैव प्रवीपि में सर्वमेतदुतं मन्ये यन्मा वदसि केशव । न हि ने भगवन् व्यक्ति विद्वा न दानवाः । वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ लं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेभ देवदेव जगत्पते। वनुमईस्यभेषेण दिव्या यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिलाकानिमास्वं व्याप्य तिष्ठसि । कथं विद्यामहं योगिस्त्वा सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्योऽसि भगवन् मया। विस्तरेणात्मनो योग विभूतिञ्च जनाईन । भूयः कथय दप्तिईि टखतो नास्ति मेऽमृतं । { भगवानुवाच ॥ ईन्त ने कथयिष्यामि दिय्या यात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्यन्ना विस्तरस्य में। अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । श्रहमादिश्च मध्यञ्च भूतानामन्त एव च। श्रादित्यानामहं विष्णुज्यातिषा रविरंडमान् । मरीचिमरुतामस्मि नक्षत्राणामहं भयो। वेदाना मामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वावः । इन्द्रियाणा मनचास्मि भूनानामस्मि चेतना। रुद्राणी गरयामि वित्तमा यवरक्षमा । वसनी पावकश्चास्मि मेरुः मिखरिणामहं । पुरोधमान मुख्यं मा विद्धि पार्थ वृहस्पतिं । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसाममि मागरः। महर्षीणा भृगुरहं गिरामस्यकमक्षरं । यज्ञानां अपयज्ञोऽस्मि स्थावराणा हिमालयः । अश्वत्यः मर्चवाण देवर्षीणच नारदः । गन्धाणां चित्ररथः सिद्धाना कपिलो मुनिः । उच्चैःश्रवममश्वानां विद्धिमामहतोद्भव रैरावतं गजेन्द्राणां नराणाञ्च नराधिपं । श्रायुधानामहं वजं धेनूनामम्मि कामधुक् । प्रजनयासिम कन्दर्प. माणामस्मि वासकिः। अनन्तयामि नागानी को पादशाम पितामर्थमा पामि यमासंघमतामा प्रज्ञादयास्मि दैत्यानां काल: कनयतामहं । मगाणाच मगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिण। पवनः पवताममि रामः मखमृतामई। प्रशाणं मकरशामि सातसामस्मि जानती। माणमादिरन्तर मध्यञ्चैवाहमजन । अध्यात्मविद्या विद्याना वादः प्रवदनामह। अदराणामकारोऽस्मि इन्दः घामामिकस्य च । अमेवाक्षयः कालो धाताऽई विश्वतोमुखः । मृत्युः मन्चहरयाहमुद्भवय भविश्यता। कीर्तिः श्रोक्चि नारोणी मतिर्मेधा धनिः धमा। वृहासाम तथा माघी गायत्री छन्दसामई । मामानां मार्गोषोऽहमदनी कुसमाकर। पूतं छसयनामम्मि जतिअखिनामहं । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्वं सत्त्ववनामई ।

·भगवहीता अध्याय ३४ १३५) भीमपर्व ३७५ (RL वृष्णोना वासुदेवोऽस्मि पाण्डवाना धनञ्चयः । मुनीनामप्यहं व्यास कवीनामुमना कवि । दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगोषता । मौनश्चैवास्मि गुयाना सानं ज्ञानवतामई। यचापि मर्चभूताना वो नदहमर्जुन । न तदस्ति विना यस्मान्मया भूतचराचरं । मान्तोऽस्ति मम दिव्याना विभूतीना परन्तप । एष वद्देशतः प्रोको विभूतेर्चिस्तरो मया। यद्यदिभूतिमत्मत्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । सत्तदेवावगम्छ त्वं मम तेजोऽयसम्भव । अथ वा बनतेन किं ज्ञातेन नवान । विष्टभ्याइमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भगवद्रोतापर्वणि भगवद्गीतामुपनिषत्सु श्रीकणार्जुनभवादे विभूतियोगोनाम दममोड ध्यायः ॥भीमपर्वणि तु चतुस्लिमोऽध्यायः ॥ ३४ ।। ॥ अर्जुन उवाच ।। मदनुपहाय परमं गुममध्यात्ममजित। यत्त्वयानं वचम्तेन माहोऽयं विगतो मम । भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतो विस्तरभो मया। बत्त. कमलपत्राच माहाम्यमपि चाव्ययं । एवमेतद्यथात्य स्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम । मन्यमे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मेवं दर्शयात्मानमव्ययं । ॥भगवानुवाच ॥ पश्य मे पर्थ रूपाणि मतमोऽथ सहसः। नानाविधानि दिव्यानि मानावातीनि च । पश्यादित्यान् वसन् रुद्रानश्विना मरुतस्तथा। वहन्यदृष्टपूवाणि पश्याचाणि भारत। दहकस्यं जगत्यात्नं पश्याद्य सचराचरं । मम देहे गुडाकेश यचान्यत् द्रष्टुमिच्छसि । न तु मी मक्यसे द्रष्टुमनेनैव वचक्षुषा। दिव्यं ददामि ने चचुः पश्य मे योगमैश्वरं । ॥ सञ्जय उवाच ॥ एवमुका नतो राजन् महायोगेश्वरो हरिः । दर्भयामास पार्थाय परम रूपमैश्वरं। अनेकवचनयनमेनकाजुतदर्शनं। अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकाद्यतायुधं । दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं । मदायर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखं । दिवि सूर्यमहसस्य भवेत् युगपदुत्थिता। यदिभा' सदृशो मा स्थात् भामस्तस्य महात्मनः । तकस्य गजत् कृत्झं प्रविभकमनेकधा। अपश्यदेवदेवस्य मरोरे पाण्डवस्तदा। ततःम विस्मयाविष्टो भएरोमा धनञ्जय । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्चलिरभाषत । । अर्जुन उवाच ॥ पश्यामि देवास्तव देव देहे सास्तथा भूतविशेषमहान्। ब्रह्माणमोयं कमलामनस्यसषीय मानुर गांय दिव्यान्। अमेवाहदरवन्ना नेत्र पश्यामि त्वां मर्वतोऽनन्तरूपं । नाम्तं न मथं न पुनस्तादि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप। किरीटिनं गदिमचक्रिणच जोरामि सर्वतो दीप्तिमन्तं । पश्यामि वा दुनिरोदा समन्तात् दीप्तानलार्कयुति मप्रमेया समक्षरं परमं वेदितव्यं बमस्य विश्वस्य परं निधानी समयय मारतधर्मगाता मनातनवं पुरुषो मता मे । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तवाई गर्थिन । पश्यामि ला दोनहतासव खतेजमा विश्वमिदं सपन। धावाऽपियारिदमातरं हिय्याप्तं वयकेन दिग्ध समाः। दृष्याहृत रूपमिदं नोय चोकरय प्रयथित महामन्।

·॥श्रीमहाभारतं ॥ [भगवडीता प। अध्याय २५ । . . प्रमी हि त्या सुरसता विन्ति केचित् भीता. प्राञ्जलयो ग्टणन्ति । स्वस्तीत्युका महर्षिमिद्धमा. मुवन्ति वा स्तुतिभिः पुष्कलाभिः। रुद्रादित्या वसवो ये च माध्या विश्वेऽश्विनी महतयोमपाश्च । गन्धर्ययाऽसुरमिद्धपहा वीक्षन्ते त्वा विग्मिता श्चैव सर्वे । रूपं महत्ते बहुवचनेवं महाबाहो बडवाहरुपादं । बदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रययितास्तथाऽई। नभ स्पृशं दीप्तमनेकवर्ण व्यात्ताननं दातविशालनेवं दृष्ट्वा हि त्वां प्रयथितान्तरात्मा धृति न विन्दामि गमञ्च विष्णो । १९०० दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्टदेव कालानलमन्त्रिभानि । दिशो न जाने न लभे च गर्म प्रमोद देवेश जगनिवास । अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्लाः सर्वे महेवावनिपालमई.। भीमा द्रोण, सूतपुत्तस्तथाऽसौ सहास्मदोवैरपि योधमुख्य. । वत्राणि ते त्वरमाण विभन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि। केचिदिलमा दानान्तरेषु मन्दृश्यन्ते चूर्णितेकत्तमाङ्गः। यथा नदीना बहवोऽ म्युवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवोरा विन्ति वत्रायभितो ज्वनन्ति । यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगा. तथैव नागाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगा.।१९७५ लेनियासे ग्रसमानः समन्तात् लोकान् समयान् वदनचलनिः । तेजोभिरापूर्य जगत्ममग्र भामस्तवोगाः प्रतपन्ति विष्णा। आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देवबर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमा न हि प्रजानामि नव प्रतिं । ॥ भगवानुवाच ॥ कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धा चोकान् समाहर्तुमिह प्रष्टत्तः। सते पिता न भवियन्ति मर्चे ये वस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधा। तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यश सभख जिला शवून् भुव राज्यं समुद्रं । मयैवते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्र भव भव्य साचिन। द्रोणञ्च भीभञ्च जयद्रथञ्च कर्णन्तथाऽन्यानपि योधवीरान् । मया इतास्वं हि माव्यथिष्ठा युध्यस्ख जेतासि रणे सपनान्। ॥ मञ्जय उवाच॥ एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञनिपमानः किरीटी। नमस्कृवा भूय स्वाह कृष्ण मगद्दं भीतभीत: प्रणम्य ॥ अर्जुन उवाच ॥ स्याने हृषीकेश तव प्रक्रीया जगत् प्रष्यन्यनुरज्यते च । रवासि भीतानि दियो द्रवन्ति मवें नमयन्ति च मिटुमदाः। कस्माच ते म नमेरन् महात्मन् गरीयमे ब्रह्मणोऽप्यादिकः । अनन्तदेवेश जर्गाववास बमक्षरं मदमत् तत् परं यत् । बमादिदेव पुरुष. पुराणम्समम्य विश्वम्य पर निधान। वेत्ताऽमि वेद्यच्च परञ्च धाम त्वया नतं विश्वमनन्तरूप। वायुर्यमाऽनिरुण. गावाः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामइय। नमो नमस्तेऽस्तु सहसकत्व पुनथं भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव म । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्वं सर्व समाप्नोपि ततोऽमि सर्व । मखेति मत्वा प्रमभं यदुतं हेहष्ण यादव हेसखेति । अमानता महिमानं तंवदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि। १२॥

·भगवद्गीता प. अध्याय ३५ । ३६ 11 ॥ भीयापर्व ॥ ३७७ । यच्चावहामार्थमसत्यतोऽसि विहारशय्यामनभाजनेषु । एकोऽय वाऽप्यच्युत तत्सम तलामये वामहमप्रमेयं । पिताऽमि लोकस्य चराचरम्य त्वमस्य पूज्य गुरुर्गरोयान्। न वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽयमतिमप्रभावः । तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रमादये त्वामहमोशमीा। पितेव पुत्रस्य मखेव सस्युः प्रियः प्रियायाईमि देव मोटुं। अदृष्टपूर्व एपितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्भय देव रूपं प्रमोद देवेश जगन्निवास । किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमई तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्त। ॥ भगवानुवाच ।। नया प्रसन्न तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजामयं विश्वमनन्तमा यो बन्धन न दृष्टपूर्व। न वेदयज्ञाध्ययननं दानेनं च क्रियाभिर्न तपोभिरुयैः । एवंरूपः सायबई नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर। मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्टा रूपं घोरमीझमेदं । व्यपेतभी. मोतमनाः पुनस्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य। १४४ ॥ मञ्जय उवाच ॥ इत्यर्भुनं वासुदेवस्तयोक्का स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । प्रादामयामास च भोतमेनं भूला पुन. माम्यवपु महात्मा। ॥ अर्जुन उवाच ॥ दृष्ट्टेदं मानुयं रूपं तव सौम्यं जनार्दन। इदानीमस्मि संहत्त: सचेताः प्रकृतिं गतः। ॥ भगवानुवाच ॥ सुदुर्थमिदं रूपं दृष्टवानमि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाद्विगः । बाई वेदैर्न नपसा न दानेन न चेयश । माय एवंविधा द्रष्टुं दृष्ट्वानसि मा यया। भतया त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुञ्च तत्त्वेन प्रवेष्टुश्च परन्तप । मत्कम्मरत् मत्परमो मदनः सङ्गवर्जितः । निरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवगोतापर्वणि भगवद्रोताम्रपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुनसंवाद विश्वरूपदर्शनो नाम एकादशोऽध्यायः ॥ भीमपर्वणि तु पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ रवं मनतयुका ये भक्तास्ता पर्युपासते । ये चाप्यवरमयक तेषां के घोगवित्तमाः। ॥ भगवानुवाच ॥ मय्यावेश्य मनो ये मी नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपतास्ते मे युक्तमा मनाः । येलदरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते। मर्चदगमहिन्यञ्च कूटम्यमचं ध्रुवं । मनियन्येन्द्रियग्राम सर्वत्र समबुद्धयः। ते प्राप्नुवन्ति मामेव भचभूतहिने रताः। केगाऽधिकतरस्तेपामव्यकामाचतमा । अन्यका हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते । ये तु मध्याणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः। अनन्येनेव योगेन मां ध्यायन्त उपामते । नेपामरं समुद्भुर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामिन चिरात पार्थ मयावयितचेतसा । मय्येव मन बाधत्व मयि बुद्धिं निदेश्य। निमियमि ममेव प्रत ऊई न संशयः। अपपित्तं समाधातुं न मोपि मयि स्थिरं । अभ्यासयोगेन ततो मामिछातुं धनध्य । in अभ्यामेऽयममथाइमि मत्कर्भपरमो भव। मदर्थमपि कर्माणि कुर्थन् मिद्धिमवास्यामि। अपेतदप्यमकोऽमि कत्तुं मद्योगमाथितः। मकर्मफरत्याग नमः कुरु यतात्मवान् । यो हि शानमभ्वारा जानात् ध्यानं विभिप्यते । ध्यानात कर्मफनत्यागस्यागापानिरनन्तरं।

·३०८ ॥ श्रीमहाभारत [भगवहीता प. अध्याय ३६॥३७॥ ५ अदेया सर्वभूतानां मैवः करुण एव च । निर्ममा निरहद्वारः समदुःसमसः धौ । सन्तुष्टः मततं योगी यतात्मा दृढनिथय । मर्पितमनायुद्धियों मे भर. स मे प्रिय. । यस्मान्नोदिजते लोको लोकानोदिजते च यः । पामर्षभयोगैर्मुको यः म च में प्रियः। अनपेवः एचिर्दच उदासीनी गतव्ययः। मबारम्मपरित्यागी यो मनकः स मे मियः। यो न दृष्यति न देटि न मोचति न काइति । भाइभपरित्यागी भक्तिमान् यः म मे मियः । समः मचा च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु ममः सद्गविवर्जितः । तुचनिन्दास्तुतिमानो सन्तुया येन केनचित्। अनिकेत स्थिरमतिर्मकिमान् मे प्रियो नरः। ये तु धर्मयाम्टतमिदं यथोक्तं पर्युपासते। श्रदधाना मत्परमा भकास्तेऽतीव मे प्रियाः। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवद्गीतापर्वणि भगवगोताम्रपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुनसंवाद भनियोगी नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ भीमपर्वणि तु पट्दिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ प्रति पुरुष व क्षेत्र क्षेत्रमेव च । एतदितुमिच्छामि ज्ञान ज्ञेयञ्च केशव । ॥ भगवानुवाच ॥ इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतत्यो वेत्ति तं प्रातः क्षेत्रज्ञमिति नदिदः। क्षेत्रजञ्चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोज्ञानं यत्तज्ञान मतं मम। तत् क्षेत्र यच यादृक्च यदिकारि यतथ यत्। म च यो यत्प्रभावश्च तत् ममामेन मे श्टणु । पिभिर्बाधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितः। महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः। इछा देषः सुखं दुःखं सनातयतना तिः। एतत् क्षेत्रं समासेन मविकारमुदाहतं । प्रमानित्वमदम्भिवमहिमा शान्तिराजवं। प्राचार्योपासनं नौचं स्यैर्थमात्मविनिग्रह। इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं । श्रमनिरनभिष्वन. पुलदारग्रहादिषु। नित्यञ्च समचित्तवभिटानिष्टापपत्तिषु। मयि चानन्ययोगेन भनिरव्यभिचारिण। विधिकदेशसेविवमरतिर्जनसंसदि । अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनं । रतज्ज्ञानमिति मोक्तमज्ञानं यदनोऽन्यथा। जयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वाऽमृतमश्नुते। अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नामदुयो । मर्थतःपाणिपादनमतोऽविधिरामुखं । सर्वसः श्रुतिमसो के सर्चमात्य तिलति। मन्द्रियगुणाभास सन्द्रियविर्जितं । असक समश्चैव निर्गुणं गुणभात च । वहिरन्नय भूतानामचरं घरभेव च । सालात्तदविज्ञेयं दूरस्य चान्तिके चतत् । अविभक्तञ्च भूनेषु विभक मित्र च स्थितं । भूतभई च तज्ज्ञेयं गमिष्णु प्रभविष्णु च । ज्योतिषामपि तम्यातिस्तममः परमुच्यते । ज्ञानं शेयं ज्ञानगम्यं आदि सर्वस्य धिष्ठितं । रति क्षेत्र तथा ज्ञानं शेयधाम मनामत. मद्भक रतदिमाय मद्भावायोपपद्यते । प्राति पुरुषव विद्धवादी उमावपि । विकाराय गुणायैव विद्धि प्रतिसम्भवान् । - ।

·भगवडीता प.। अथाव ३७१३८१] भीयापर्व ३७९ १३n पुरुषः प्रकृतिस्यो हि मुहे प्रकृतिजान् गुणान्। कारण गुणमोऽस्य सदसोनिजन्मसु । उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता माता महेश्वरः । परमात्मेति चायुक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः । य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिञ्च गुणैः सह । सर्वया वर्तमानोऽपि न स भयोऽभिजायते। ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना। अन्ये सायेन योगेन कम्मयोगेन चापरे। अन्ये वेवमजानन्तः श्रुखाऽन्येभ्य उपासते। नेपि चातितरन्येव स्मृत्यु श्रुतिपरायणः। यावत् सञ्जायते किश्चित् सत्वं स्थावरजङ्गमं । क्षेचनेत्रजस्योगात्तदिद्धि भरतर्षभ। सम मर्चेषु भतेषु तिष्ठन्न परमेश्वरं । विनश्यसविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति । समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीवरं। न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परागति। प्रकृत्येव तु कमाणि क्रियमाणनि सर्वशः । यः पश्यति नथात्मानमकतारं स पश्यति । यदाभूतपृथग्भावमेकस्यमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा । अनादिखात निगुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः । शरीरस्याऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते । . यथा मर्ध्वगतं सौम्यादाकाशं नोपनियते । मर्चवावस्थितो देहे तयात्मा नापलियते। यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । चत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं कामयति भारत। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयारेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमातञ्च चे विदुयान्ति ते परं। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवगीतापर्वणि भगवद्गीतासूपनिषमु श्रीरप्पार्जुनसंवादे देवबनयोगो नाम योदशोऽध्यायः ॥ भीमपर्वणि तु सप्तविंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ ॥ भगवानुवाच ॥ परं भूयः प्रवदयामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमं । यज्ज्ञावा मुनयः सबै परां मिद्धिमितो गताः। दं ज्ञानमुपाश्रित्य मम माधयमागताः । संगेऽपि नापजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च । मम योनिर्भग़म नस्मिन् गर्भ दधाम्यहं । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत। मर्चयानिपु कान्नेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः। तामा ब्रह्म महत्योनिरहं वोनप्रदः पिता। सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।निवन्ति महाबाहो देहे देहिनमययं। तत्र सत्त्व निर्मतत्वात् प्रकाभकमनामयं । सुखसङ्गेन वभाति ज्ञानसतेन चामघ । रजो रागात्मकं विद्धि दणामङ्गसमुद्भवं । तबिबध्नाति कौन्तेय कर्मसझेन देछिन। नमस्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिना। प्रमादानन्यनिद्राभिस्तनिवभाति भारत। सत्त्व सुखे सञ्चयति रजः कर्मणि भारत। भानमात्त्य तु नमः ममादे मञ्जयत्युत। रजस्तमयाभिभूय सत्त्वं भवति भारत। रजः सत्त्व तमश्व तमः सत्त्वं रजस्तथा। सर्वदारेषु देऽस्मिन् प्रकास उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्यात् विद्धं मत्त्वमित्युत। सोनः प्रवृत्तिरारमः कर्भणामममः स्पृहा । रजस्यतानि जायन्ते विढे भरतर्षभ। अप्रकाशप्रष्टत्तिय प्रमादा मोह एव च । तमध्यतानि जायन्ते विद्धे कुरुनन्दम।। पदा कत्ले मद्धत प्रतयं यानि देशमृत्। तदोत्तमविदा सोकानमनान प्रतिपद्यते । Pape ·२८० श्रीमहाभारत [ भगवद्गीता प० । अथाय ३८ ३९ रजभि प्रलयं गत्वा कर्ममङ्गियु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते। कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलं । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं नमसः फन्न । सत्वात् सञ्जायते ज्ञान रजसो सोम स्व.चा प्रमादमाहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च। ऊर्धा गच्छन्ति सत्त्वस्या मध्ये तिनि राजमा: । जघन्यगुणवृत्तिस्या अधी गच्छन्ति ताममाः। मान्य गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मडावं मेऽधिगच्छति । गुणानेतानतीत्य चोन् देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुकोऽमृतमश्नुते । । अर्जुन उवाच ॥ कॉल लीन गुणानेतानतोतो भवति प्रभा । किमाचारः कथश्चैतांस्त्रोन् गुणाननिवर्तते । ॥भगवानुवाच ॥ प्रकाशश्च प्रवृत्तिञ्च माहमेव च पाण्डव । न देष्टा सम्प्रत्तानि न निवृत्तानि काइति । उदासीनवदासीनो गुणेयी न विचान्यते । गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते । समदुःखमुखः स्वस्यः समलोष्टासकाञ्चनः। तुन्यप्रियाप्रियो धीरसत्यनिन्दात्मसंस्तुतिः। मानापमानयोस्तुत्यस्तुल्यो मिवारिपक्षयोः । मारम्भपरित्यागो गुणातीतः स उच्यते। माञ्च योऽव्यभिचारेण भहियोगेन सेवते। म गुणान् समतीत्येतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते। मह्मणो हि प्रतिहाइहमम्मतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य पधर्मस्य सुखस्यकान्तिकस्य च । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवद्रोतापर्वणि भगवगोतासूपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागो नाम चदशोऽध्यायः॥ भीमपर्वपि तु अरविंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ ॥ भगवानुवाच ॥ ऊईमूत्रमधःभाखमश्वत्य प्राहुरव्ययं। छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् । अधयो प्रस्तास्तस्य भाखा गुणप्रद्धा विषयमवाताः । अधय मूलान्यनुमन्नतानि कर्मानुबन्धोनि मनुष्यलोके। न रूपमस्येइ तथोपलभ्यते नान्तो न चादित्रं च मम्प्रनिष्ठा। अश्वत्य मेनं सविरूढमूलममङ्गशस्वेण दृढेन छित्त्वा ।।। ततः पदं तन् परिमाग्गिंतव्यं यस्मिन् गता न निवन्ति भूयः । तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रता पुराणो। निम्मानमोधा जितमनदीपा अध्यात्मनित्या विनित्तकामाः । दर्विमुताः सुखदुःपम र्गछन्यमूढाः पदमव्ययन्तन्। म तत् भामयते सप्या न मगारोन पावकः । यत् गत्वा न मिवतन्ते नद्धाम परमं मम । ममेवामी गोपनो के जीवभूतः मनामनः । मनःपटानीन्द्रियाणि प्रतिस्थानि कर्षति । मगरं यदवाप्नोति बचाप्युत्कामतीवरः । यहीवेतानि भयाति वायुग्गन्धानिवामयात् । याध प. ग्पर्ममध रमनं मालमेव चा अधिष्ठाय मनयायं विषयामुपसेवते । उत्वागन्तं विसं याऽपि भुनाम का गुणान्वितं । विमूढा नामुपग्यन्ति पश्यन्ति मानचक्षुषः । पतन्ता योगिमन पम्य भयात्मन्यायिनीयतमोऽप्यसलामानो मैनं पायमय नमः । पदादिगमगा जगदामयतापिन परममि यायो नमो विद्धि मामक। गामाविष्य च भूमानि धारयाम्यहमोगमा । पुरामि चापधीः मीः भोमो भूध रसात्मकः । विधानभूमा प्रापिमा देश्मानितः । माणापामममायुत: पपाम्यत्र चर्षिय । - एस ·गवद्गीता अध्याय ३९181] भीयापर्व । ३८२ - सर्वस्य चाहं हदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिज्ञानमपोहनश्च । वैदैश्च सर्चरइमेव वेद्यो वेदान्तशदेदविदेव चाह। दाविमा पुरुषा नोके घरशावर एव च । चरः माणि भूतानि कूटम्याऽचर उद्यते । उत्तमः पुरुषस्वन्यः परमात्मेत्युदाइतः। यो तोकवयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः। यस्मात् क्षरमतीतोऽहमदरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि तोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः। यो मामवमसमूढा जानाति पुरुषोत्तमं । म मर्थवित भजति मां सर्वभावेन भारत । इति गुद्यतमं शास्त्रमिदमुकं मयाऽनघा रतबुद्धा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यद्य भारत। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवद्गीतापर्वणि भगवद्गीतासपनिषत्सु श्रीरप्पाजुनसंवाद पुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदमोऽध्यायः॥भीमपर्वणि तु रकोनचवारियोऽध्यायः ॥२८॥ ॥ भगवानुवाच ॥ अभयं सत्त्वसंरद्धिानयोगयवस्थितिः । दानं दमद्य यजय स्वाध्यायस्तप पावे। अहिंसा मत्यमक्रोधस्यागः शान्तिरपैशनं । दया भूतब्दलोलुप्त्रं माईवं हीरचापन। नेजः क्षमा नि: शौचमद्रोहा नातिमानिता । भवन्ति सम्पदं देवीमभिजातस्य भारत। दम्मा पाऽभिमानश्य क्रोधः पास्थ्यमेव च । अज्ञानश्चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासरों। देवी सम्पटिमोक्षाय निवन्धायासुरी मना। मा इचः सम्पद दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव । दो मतमी लोकेऽस्मिन् दैव पासुर एव च । देवा विस्तरमा प्रोक आसरं पार्थ में ग्टणु । प्रवृत्तिश्च निवृत्तिञ्च जना न विदुरासुराः । नाशोचं नापि चाचारो न सत्यं नेषु विद्यते। अमत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाइरनीवरं। परस्परसंभूतं किमन्यत् कामहतुकं । रतां दृटिमवरभ्य नष्टारमानोऽन्पबुद्धयः । प्रभवन्युअकर्माण: चयाय जगतोऽहि । काममाश्रित्य दुप्यूरं दम्भमानमदाचिताः । मोहाहोवाऽसबाहान् प्रवर्तन्तेऽहचिनताः । चितामपरिमेयच्च प्रनयान्तामुपाश्रिताः। कामोपभोगपरमा रतावदिति निविताः। आमापाप्रतिबद्धाः कामकाधपगयणाः । इन्ते कामभागार्थमन्यायेनार्यमश्यान। इदमद्य मया लवमिदं प्रास्ये मनोरथं । इदमस्तोदमपि ने विति पुनढूनं । अमी मया इतः शबुईनिये चापरानपि। वरोऽहमई भोगी सिद्धार्थ बनवान् मुखो। श्रावोऽभिजनवानस्मि काइन्योऽस्ति मो मया। यध्ये दास्यामि मोदिय इत्यमानविमोहिताः । अनेकचित्तविधान्ता माइजानसमावृताः । प्रसका कामभोगेषु पतन्ति नरकइना। आत्मभम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः । यजन्ते नामयजैते दभेनाविधिपूर्वक । अहहारं वदप काम क्रोधव मंश्रिताः। माम्गत्मपरदेहेमु प्रदिषन्तोऽभ्यसयकाः। तानई दिपन: कंगन संसारपु नराधनान् । विपाम्बमममा भानामुरोवेव योनि । श्रामरों योनिमापना मुढा जन्मनि जन्मनि । मानप्राप्यैर कान्नेय ततो यामदधमा गति। विविधं नरकटेदं दारं मामनमारमनः ! कानः माधतया लोभातम्मादतनयं त्यजेत् । रतमुकः कौन्नेय नमोदारस्तिभिर्नरः। अपरत्यात्मनः येयनतो याति परां गतिं । %3D । 1 २ र ·३८२ । श्रीमहाभारत [भगवद्गीता ॥ध्याय ४.1801 - ६ m . या शास्त्र विधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न म सिद्धि मवाप्नोति न सुखं न परां गति। तस्मात् माखं प्रमाणन्ने कार्याकार्ययवस्थिती। ज्ञाला भास्वविधानानं कर्म कर्तुमिहाईसि । इति श्रीमहाभारते भीमपण श्रीभगवद्गीतापञ्चणि भगद्गीतामुपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पत्तियागो माम घोडमोऽध्यायः॥ भीमपर्वणि तु चत्वारिंशोऽध्यायः॥४॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ ये शास्तविधिमुत्सृज्य यजन्ने श्रद्धयाऽविता. । तेषां निष्टा हु का कृष्ण सत्त्वमा रजस्तमः । ॥ भगवानुवाच ॥ विविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्विको राजमो चैव ताममो पनि ती ग्रंणु । सत्यानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भनि भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छद्धः स एव सः यजन्ते सात्विका देवान् यतरचामि राजमाः । प्रेतान् भूतगणायान्ये यजन्ते नाममा जनाः। प्रशास्त्रविहितं घोर तप्यन्ते ये तपोधनाः । दम्भाहवारसयुक्ता: कामरागवलान्विताः। कर्षयन्तः भरीरस्यं भूतग्राममचेतस.। माञ्चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्यासुरनिश्चयान्। पाहारस्वपि सर्वस्य त्रिविधी भवति प्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्टणु । आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्द्धनाः । रस्याः घिग्धाः स्थिरा पद्या आहारा: मात्त्विकमिया.। कटचालवणात्युपतीनणरूचविदाहिन । बाहारा राजमस्येष्टा दुःखभोकामयप्रदाः । यातयामं गतरमं पूति पर्युषितच यत्। उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामप्रियं । अफवाकादिभिर्यजा विधिदो य इज्यते। यष्टव्यमेवेति मन. समाधाय समाविकः । अभिमन्धाय तु फनं दम्भार्थमपि च यत्। इज्यते भरतश्रेष्ठ तं य विद्धि राजस। विधिहोनमस्टानं मन्त्रहीनमदविणं । श्रद्धाविरहितं यज्ञ तामस परिचरते। देवदिजगुरुभाजपूजनं भौचमाजव। ब्रह्मचर्यमहिमा च भारीरं तप उच्यते । १. अनुदेगकरं वाक्यं सत्यं मियहितध यत्। स्वाध्यायाभ्यमनश्चैव वानव नप उच्यते। मन. प्रमादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनियहः । भावसंशद्धिरिज्यतत्तपा मानसमुच्यते । यडया परया न नपस्तचिविध नरैः। अफनाकादिभिर्युके. सात्त्विक परिचरते। भत्कारमानपूजार्थ तपो दमन व यत्। फियते तदिह मोतं राजभ चतमभुवं । मूढपादनारमना या पीडया क्रियते तपः । परस्यामादनार्थ वा तत्तामममुदाउने । रातव्यमिति यदान दीयते ऽनुपारिणि देये फासे च पावे च तदान सात्त्विक पतं । पतु प्रत्युपकारार्थ फनमुदिन वा पुनः। दीयते च परिकिष्टं तदानं रागर्म पाते। प्रकारे पदानमपाण्यय दायते । प्रमथनमामात तत्तामममुदाइन । तामरिति निदेशी प्रतिनिधः सतः । माधणास्तेन वेदाय पचाय विहिता: पुरा। नमादोमित्युदास्य यमदामतप क्रिया: प्रवसन विधानोकाः मततं प्रयवादिना । नदिनभिमन्धाय फर यमतपरिया: । दामकिपाय विविधा. पिन भाषकादिभिः । साये माधुभाव परित्येतत् मान्यता प्रमो वर्षषि तथा सत्यम्द' पार्थ युज्यते । । । ११. ११ 1 ·गबगीता प. अधाय । भोयापर्व। ३८३ यजे तपमि दाने चम्पितिःमदिति चौथती कर्व देव तदयं मदित्येवामिधीयते। अत्रया इतं दत्तं तपतप्तं च यत्। शादियुच्यने पार्य न च तत् प्रेय ना दह । तित्रीमहाभाग्ने भीमपर्वणि योभगवद्गीतापर्वपि भगवबीतासपनिषद्गु श्रीरप्पा नभवादे श्रद्धावयदिमागो नाम मतदमोऽधायः॥ भीमपर्चपि तु रकचवारिंशयायः ४१ ॥ अर्जुन उवाच । सन्यासम्द महाकाही तत्त्वमिछामि वैदितं । त्यागनु च मोके पृयक केमिनिन । । भगवानुवाच ॥ कान्याना कनशं न्याम मन्यानं वयो विदुः। मचकचकन्यागं माइस्सगं विचराः। त्याचं दोपदित्य कर्म प्राइमनीषिणः। यज्ञदानता. कर्म न त्याञ्चमिति चापरे। निश्यं घटा ने तत्र त्यागे मातमत्तम । त्यागो हि पुरुषघ्याघ्र विविधः सम्प्रकीर्तितः । यजदानतपः कन न व्याज्य कार्यमेव यत्। यो टानं तपझैव पाइनानि मनोविश। एतान्यपि तु कर्माणि म यता फटानि च। कर्तयानीति मे पार्थ नियितं मननुत्तमं । नियतस्य तु मन्यास: कर्मो नोपपद्यते। माहात्म्य परित्यागम्नामा परिकीर्तितः। दुःपमित्यत्र यत् कर्म कायम्भयात्यजेत् । स कृत्वा गजम त्याग नैव त्याग नभेन् । कार्यमित्येव यत्कन नियतं कुमार्जुन।म बता फनश्चैव स याग. मात्तिको मतः । न देयकुम्नं कर्म कुभने नानुपचते । त्यागी मत्वामाविया मेधावी दिनमयः। नहि देशमृता मक्य त्या कमालीपनः । यस्त कर्मफउत्यागो सत्यागोत्यभिधीयते । अनियमिट मियच विविधं कर्दय: फन भवत्यागिना प्रेय न तु सन्यामिनी कचित्। पमानि महादाही कारणानि निवोध मे। मारी छन्तान्ने प्रोत्रानि मिट्टये प्रचंकया। अधिटानं तया कत्ता करमच ध्यान विविधाच ध्या चेष्टा देवश्चात्र पदमं । गेगवानलोमियत कर्म प्रारमते नमः। न्याय वा विरगेत वा पञ्चने तन्य हेनवः। तवं सति कतारमारमानं केवचन्तु यः। पम्य यकृतबुद्धिवाव म पायति दुर्मनि। यस्य नाहहतो भावो वुद्धिस्स न लियते। हलापि म इमाडोकाव इन्ति न निवध्यते । जान जयं परिज्ञाता विविधा कम वादना। कार कम कति विविधः कर्भमंग्रहः। मानं कर्म च कत्ती च विधेव गुरभेदतः । यते गुल्मझाने दयावन् रा नान्दरित मदभूतेषु वेन भावमव्ययमीदते । अविम विमकेषु वधानं विद्धि माचिकं । अथकवे न तु यद्धानं नानाभावान् पृमिधान्। वेति मन्यु भूतेषु नद्धानं विवि राम पत्नु छसग्देकम्मिन् कार्य सक्रमहतुकं । प्रात्वावदन्यच्च तत्तामममुदायका नियतं मारहितमगगदेयतः ही उप्रेतुना कन यत्तमाविकमुने। दत्तु कामेगुना कर्म मारहारेण वा पुन्। भियते बहुनायासतदानसमुदात। अनुबन्ध र रिमामनपेत्य च पोरया मोहादारभ्ने कर्म पत्तत्तामममुच्यते । मुकमोनहंगदो एल्साहममन्वितः। दिमधे विशिराना पान्दिा उत।

·म २८२ । श्रीमहाभारत [भगवहीता या अध्याय 181 या मात्र विधिमुत्सृज्य वन्ने कामकारतः । नम मिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परा गतिं । नमात् मात्र प्रमाणन्ते काय-कार्ययवस्थिती। शाखा शास्वविधानोक कर्म कर्तुमिहामि । इति श्रीमहाभारते भीमपण श्रीभगवगोतापर्वणि भगगोतामुपनिषत्सु श्रीलणार्जुनसंवादे देवासुरसम्पत्तियागो माम घोडधोऽध्यायः भीमपर्वषि तु चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ ये मास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ने श्रद्धयाऽन्विताः । तेषां निष्ठा हु का कृष्ण पत्त्यमाही ग्यम्नमः । ॥ भगवानुवाच ॥ विविधा भवति श्रद्धा देहिनां मा खभावजा । मात्विको राजमो चैव नामसो पति तो म्हंण। सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छद्धः स एव सः यजन्ते मात्त्विका देवान् यक्षरवामि राजमाः । प्रेतान् भूतगणाद्यान्ये यगन्ते माममा जनाः। अशास्तविहितं घोरं नयन्ते ये तपोधनाः । दम्भाहवारसंयुक्ता. कामरागवलाचिताः । कर्षयन्तः परीरस्यं भूतग्राममचेतसः । माञ्चैवान्तःशरीरस्यं तान् विद्यासुरनिश्चयान्। श्राहारस्वपि सर्वस्य विविधो भवति प्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्णु । आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्द्धनाः । रस्याः बिग्घाः स्थिरा या आहारा: सात्त्विकप्रिया.। कवचालवणात्युष्णतीनणरूचविदाहिन. । शाहारा राजमस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः। यातयामं गतरसं पूति पर्युषितञ्च यत् । उच्छियमपि चामेध्यं भोजनं तामप्रियं । अफनाकादिभिर्य विधिदृष्यो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मन. समाधाय स मात्त्विकः । अभिमन्धाय तु फनं दम्भार्थमपि चैव यत्। इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यचं विद्धि राजमं । विधिहीनमसमान मन्त्रहीनमदक्षिणं । श्रद्धाविरहितं य तामसं परिचते । देवदिजगुरुप्राज्ञपूजनं औचमाजवं। ब्रह्मचर्यमाईसा च भारीरं तप उच्यते। अनुदेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितच यत्। खाध्यायाभ्यमनश्चैव वाभयं नप उच्यते। मन. प्रसाद पौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसद्धिरिज्येतत्तपा मानसमुच्यते । अडया परया न नपस्तत्रिविध नरैः। अफनाकादिभिर्युनः सात्त्विक परिचवते । सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्मेन चैव यत्। क्रियते तदिह प्राक राजसं चलमधुवं । मूढयाइनात्मनो यत् पीडया क्रियते तपः । परस्यात्मादनार्थ वा तत्तामसमुदाहृतं । दातयमिति यहानं दीयते ऽनुपकारिणि । देशे काले च पावे च तदान मात्त्विक रमतं । पनु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिशिष्टं तदानं राजसं नं । अमकाले पदानमपानेभ्यय दायते। प्रमथनमवशात तत्तामसमुदायत । ऊतमदिति निर्देशो प्रशस्विविधा रमतः । माह्मणास्तेन वेदाय यज्ञाय विहिताः पुरा। तमादोमित्युदाय पनदानतप कियाः। प्रवन्ति विधानोकाः सततं ब्रह्मवादिना ! दियनभिमन्धाय फन यातप किया। दानक्रियाय विविधा. कियन्ने भाषकादिभिः। कमाये माधुभावच मदिरयेतत् प्रयत। प्रमस्त कार्यपि तथा सत्यद' पार्ष युज्यते । १४. १ ·भगवद्गीता प. अधाय ११ भीमपर्व। - AL - 1 यो तपसि दाने चस्थिति:मदिति चोच्यते। कम्म च तदर्थीयं मदित्येवाभिधीयते। प्रश्रद्धया हुतं दत्तं तपम्त हाच यत्। श्रमदित्युच्यने पार्थ न च तत् प्रेन्य नो दह। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवद्गीतापर्वरि भगवद्गीतासपनिषत्सु श्रीपणार्जुनसंवाद श्रद्धात्रयविभागी नाम मतदनोऽध्यायः भीमपर्चशि तु रकचवारिसोयाय: ४१॥ ॥ बर्जुन उवाच ॥ सन्यासम्द्र महावाशे तत्त्वमिछामि वैदिवं । त्यागम्य च सोम पृयक् गिनियूदन । ॥ भगवानुवाच ॥ काम्यानां कर्मणं न्याम मन्यामं कवयो विदुः। मचकर्मफनन्यागं प्राइस्सगं विचवणः। त्याज्यं दोपवदित्येके कर्म प्राइमनीषिणः। यजदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे। निययं टणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र विविध. सम्प्रकीर्तितः। यजदाननमः कर्म न त्याज्य कार्यमेव यत्। यजो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणा। स्तान्यपि तु माणि मङ्गं त्यका फनानि च। कर्तव्यानीति मे पार्थ निचितं मतमुत्तमं । नियतस्य तु मन्याम: कर्मणे नोपपद्यते। माहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः । दुःपमित्येव यत् कर्म कायमभयात्यजेत् । स हवा राजसं त्याग नैव त्यागफन नभेत्। कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं कुरतार्जुन म, दकर फनक्षेव म त्याग मात्त्विको मतः । भ देयकुमन कर्म कुप्रने नानुपचते । त्यागी सत्त्वममाविटी मेधावी दिनमयः। महि देहमृता मक्यं त्या कायमेषतः । यम्म कर्मफनत्यागो म त्यागीयभिधीयते । अनिमिष्टं मिश्च पिविधं कर्मश: फन । भव यत्यागिना प्रेय न तु सन्यामिना चित्। पद्यमानि महावाही कारणानि निवोध मे। माझे छन्तान्ने मोशानि निद्धये मर्चकर्मया। अधिटानं तया कत्ता करणच पृथग्वित्र । विविधाय ध्यक् चेष्टा देवश्चवाव पधर्म । मरोरवान्न नोभियत् कर्भ प्रारभते नरः। न्याय वा विपगेतं वा पचने तस्य हेतव.। तवं मति कतारमात्मानं केवलन्तु यः। पाय यचनबुद्धिवाव स पस्यति दुर्मनिः। यस्य नाहडता भावो युद्धिर्यस्य न लियते । हत्वाऽपि स दमाओकात्र इन्ति न निवध्यते। मानं जेयं परिमाता विविधा कर्मचोदना। कारणं कर्म कति विविधः कर्मसंग्रहः। मानं कर्म च कती च विधैव गुरुभेदतः। प्राथने गुरमलाने स्थावत् ग्टणु तान्यपि । मधभूतेषु येने भावमव्ययमीतते । अविभकं विभकेषु तज्ज्ञानं विद्धि माचिकं । पृथक्वे न तु यमज्ञानं नानाभावान् पृथमिधान्। वेत्ति समधु भूतेषु तमानं विद्धि राममं । पनवदेकम्मिन् कार्य समहतुका तत्त्वावदन्यच्च तत्तामममुदारत। नियतं महारहितमरागदेपतः कृती फवप्रेषुना फर्म पत्तसाविकमुयते। पनु कामेमा कर्म माहहारेण वा पुन्न । कियते यदायास तहाजममुदाचन। अनुबन्ध रिमामनपेय च पौरपं । माहादारभ्यने कर्म यत्तत्तामममुच्यते। .मुकेमोन वादो प्रत्युत्साहममश्रितः। मिमिद्योधिकिार: कला सादिक उपते। (n. .

·८४ । श्रीमहाभारतं । [भगवडीना प. अध्याय ४२ । १५५ १४८५ रागी कर्मफलप्रेमुलुंधा हिमारमकोऽइचिः। हर्षशोकान्वितः कती राजसः परिकीर्तितः। अयुक्तः प्राकृतः स्तब्ध. शठा नैष्ठतिकोऽनम, । विषादी दीर्घखनी च कता तामस उच्यते । बुद्धभेदं तेश्चैव गुणविविध घटणु । भोच्यमानमशेषेण पृथकत्वेन धज्जिय। प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्याकार्य भयाभये। बन्ध मोक्षश्च या वेत्ति बुद्धि. मा पार्थ मालिकी। यया धर्ममधर्मच कार्याचा कार्यमेव च । अयथावत् प्रज्ञानाति बुद्धि मा पार्थ राजमी । अधम धर्ममिति या मन्यते तमसाहता। मार्यान् विपरीताथ बुद्धिः सा पार्थ ताममी। त्या यया धारयते मन प्राणेन्द्रियक्रिया: । योगेनाव्यभिचारिण्या तिः सा पार्थ सात्त्विकी। यया तु धर्मकामार्थान् त्या धारयतेऽर्जुन । प्रमलेन फनाकाही धृति. मा पार्थ राजमी । घया स्वप्नं भयं शेक विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति मेधा धृतिः सा पार्थ तामझो । सुखं लिदानी विविधं ग्टणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुखान्तञ्च निगच्छति। यत्तदने विषमिव परिणमेनोपमं । तत्सुसं सात्त्विक प्रोतमात्मबुद्धिप्रमादज । विषयेन्द्रियसंयोगात् यत्तदयेऽमृतापमं। परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं रमत। यदये चानुबन्धे च सुख मोहनमात्मन.। निद्रालस्यप्रमादोत्यं तत्तामसमुदाहतं । ननदम्ति पृथिव्या वा दिवि देवेषु वा पुनः । मत्त्व प्रातिनैमुक्त यदेभि. स्यात् विभिगुणैः। बाह्मणक्षत्रियविशी पहाणाञ्च परन्तप । कर्माणि प्रविभकानि स्वभावप्रभवर्गुणै.। ममा दमम्नप. शेवं हान्निराजवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्ति यं ब्रह्माकर्म स्वभाव। भोप्य तेजो धृतिदीयं युद्धे चाप्यपलायनं । दानमीवरभावश्च धात्रकम स्वभावज । कृषिगारक्ष्यवाणिज्य वैश्यकम खभावना परिचयात्मकं कर्म ट्रस्यामि स्वभाव । खे खे कर्मयभिरतः ममिद्धि लभते नरः । खकर्मनि रत: मिद्धिं यया विन्दति तकृणु। यतः प्रवृत्ति तागा येन सर्वमिदन्तः । वकर्मणा तमभ्यर्य मिद्धिं विन्दति मानव । येयान स्वधी विगुणः परधर्मात् सनुष्ठितात् । स्वभावनियत कर्म कुर्वनाप्नोति किलिष। महश कम्म कौन्तेय मदोषमपि न त्यजेत्। सारमा हिदोषेण धूमेनानिरिवाहनाः । अमनथुद्धिः मध्यंत्र गितामा विगतस्पः । नैष्कमिद्धिं परमा मन्यामेनाधिगच्छति । मिद्धि प्राप्तो यया ब्रह्मा नथाप्नोति निवाघ मे। ममानव कान्नेय निष्ठा शानस्य था परा। युधा विशद्धया युको धृत्यात्मानं नियम्य च । भब्दादीन् विषयास्यत्वा रागदेषा युदस्य च । विविक्रमेवी स्वप्वामी यतवाककायमानमः । ध्यानयोगपरी नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः । पहारं यतं दर्ष काम शोधं परिगई। विमुष्य निर्ममा मान्तो ब्रह्मभूयाय मद्यभूत प्रमनारमा म भोति न काहति । समः सर्वेषु भूतेषु महर्ति समते पर। भन्या मामभिजानाति थावान् थयामि तत्वतः । नतो मा तत्त्वता शाला विमते.तदनन्तरे। परमापयपि मरा फुवाणी मद्यपाययः। मप्रसादादयानोति माश्वतं पदमव्ययं । - कल्पते।

·भगवडीता प० । अध्याय 8२ । ४३।] ॥ भीयापर्व । २५० चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्यस्य मत्परः। बुद्धियागमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव । मच्चित्तः मवदुर्गाणि मत्प्रमादात्तरिय्यसि । श्रथ चेत्त्वमहारान श्रीयम विनडक्ष्यसि। यदरवारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिय्यप व्यवसायस्ते प्रकृतिका नियोक्ष्यति । स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः खन कर्मणा । कत्तुं ने छसि यन्माहात्करिष्यस्यवशाऽपि तत् । ईश्वरः सर्वभूताना इद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्तारूढानि मायया । तमेव भरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात् परी शान्ति स्थान प्राथमि शाश्वतं । इति ते ज्ञानमाण्यात गुयात् गुह्यतरं मया। वियतदशेषेण यथेच्छमि तथा कुरु । सर्वगुद्यतमं भूयः श्टणु मे परम वच. । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हित । मन्मना भव महतो मद्याजी मी नमस्कुरु । मामेवैष्यमि मत्यन्ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे । सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज । अहं खा सर्वपापेभ्या मोचयिष्यामि मा इचः । ददन्ते नातपस्काय नाभकाय कदाचन । न चाहश्रूषवे वाच्यं न च मी योऽभ्यस्यति । य दम परमं गुह्यं मकवभिधास्थति ।भक्ति मयि पर शला मामेवैष्यत्यसंशयः । न च तस्मात् मनुष्येषु कश्चिनो प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्यादन्यः प्रियतमा भुवि । अध्यष्यते च य म धय संवादमावयोः। ज्ञानयजेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः। श्रद्धावाननस्यश्च श्टणुयादपियो नरः । मोऽपि मुक्तः भालेाकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणा । कञ्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयकायेण चेतमा । कश्चिदज्ञानसम्मोह: प्रनष्टस्ते धनञ्जय । । अर्जुन उवाच ॥ नटो मोहः स्मृतिर्लया त्वत्प्रसादात् मयाऽच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिये वचनं तव । ॥ सञ्जय उवाच ॥ इत्यहं वासुदेवस्य पार्यश च महात्मनः। संवादमिममश्रापमद्भुतं लोमहर्पर्ष । • व्यामप्रसादात् श्रुतवानेतत् गुह्यतमं परं। योग योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयं । गजन् संस्मत्य संस्मत्य संवादमिमममृतं केशवार्जुनयोः पुश्वं हथामि च मुहुर्मुड.। नच्च संस्मत्य संस्मत्य रूपमत्यहृतं हरेः। विस्मयो मे महाराज दृष्यामि च पुनः पुनः । पत्र योगेश्वरः कृष्ण यत्र पार्थो धनुर्द्धरः। तत्र श्रीर्तिजयो भूतिधुंवा नीतिमतिर्मम । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि श्रीभगवडीतापर्वणि भगवडीनासपनिषत्सु श्रीकृष्णार्जुनसंवादेमन्यामयागा नाम श्रष्टा दशोऽध्याय: भीमपर्वणि तु विचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ममाप्तञ्च भगवगोतापर्व। . । M ॥ अथ भीयावधपर्व ॥३॥ । मञ्चय उवाच ॥ ततो धनञ्जयं दृष्ट्वा वाणगाण्डीवधारिणं । पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाः । पाण्डवाः सञ्जयाश्चैव ये पामनुयायिनः । दशुः समुदिताः शङ्खगन् बोरा: सागरसम्भवान्। नथा भेर्यश्च पेरयय क्रकचा गोविषाणिकाः । सहवाभ्यहन्यन्त म शब्दम्नमुनोऽभवत् । अय देवाः सगन्धवाः पितरय जनेवर। सिद्धचारणमझाय समीयुम्त दिदृश्या। ब ·६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ भीमवध माथाय ४३। . अषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य मतकतुं । समोयुस्तब महिता द्रष्टुं तदेशसं महत। ततो युधिष्ठिरो दृष्टा युद्धाय ससमुद्यमे । ते सेने मागरमख्य मुहुः प्रचालते नृप । विमुच्य कवचं बोरो निविष्य च वरायुध । वरुन रथातूर्ण पड्यामेव कृताञ्चतिः। पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराज युधिष्ठिरः। वाग्यतः प्रयया येन प्राहुखो रिपुवाहिनीं। प्रयान्नमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्तो धनञ्जयः। अवतीर्य रथातर्ण भादभिः महितोऽभ्यगात्। वामदेवरा त राजन् पृष्ठतोऽनुजगाम छ । यथामुख्याश्च राजानस्तमन्वाजग्मुरुत्सुकाः । ॥ अजुन उवाच ॥ किन्ने व्यवसित राजन् यदस्मानपहाय वै। पड्यामेव मयातोऽसि प्रामुखो रिपुवाहिनीं । । भीमसेन उवाच ॥क गमिष्यसि राजेन्द्र निधिप्तकवचायुधः। दमितेवरिमन्येषु भानुत्सृज्य पार्थिव । ॥ मकुत उवाच ॥ एवं गते न्वयि व्यठे मम भ्रातरि भारत। भीमं दुनोति हृदयं 5हि गन्ता भवान् क नु। ४५ ॥ महदेव उवाच ॥ यस्मिन् रणसमूहे व वर्तमाने महाभये । योद्धव्ये क नु गम्ताऽसि अचूनभिमुखा नृप । ॥ मञ्चय उवाच ॥ रवमाभाग्यमाणोऽपि भादभिः कुरुनन्दन । नोवाच वाम्यतः किञ्चित् द्रक्ष्यत्येव युधिष्ठिरः। तामुवाच महापाजो वासुदेवो महामनाः । अभिमायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहमन्त्रिव। एप मोमं तथा द्रोणं गौतमं धन्यमेव च । अनुमान्य गुरून् मधीन योत्स्यते मह शत्रुभिः । श्रूयते हि पुरा कल्पे गुरुद्धवान् खंवान्धवान्। अनुमान्य यथाभास्त्र यस्तु युध्येत् महत्तरैः। ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मनिमम । रवंध्रुवति रुष्णे तु धार्तराष्ट्रच प्रति। हाहाकारो महानामोत् निःसन्दास्लपरेऽभवन्। दृष्टा युधिष्ठिरं पोरा धाराष्ट्रस्य सैनिकाः। मिशः माययाचरेषो पिकुलपीमनः । च्या भीत दवाभ्येति रामामा भीममतिकात्। पुधिष्टिर: भमादयः मरणार्थ प्रयापकः । धननये कयं माथे पाण्डुपुत्वे तृकोदरे। नकुने महदेवे च भीतोऽन्यति च पाण्डवः । म नूनं क्षत्रियकुते नातोऽयं मथितो भुवि । पथाऽम्य पदयं भोतमम्पमात्म्य मंयुगे । ततस्ते मेनिका: मर्ने प्रमम्ति एम फारवान्। Ter: सुमनमो भाषा घेनानि दुधाः पृथक् । व्यनिन्दम्त ततः पय थोधास्तव विशाम्पते । युधिष्टिरं ममोदय मरिन के मन तु 1 ममता कोग्यं मैन्यं धिकृया त युधिष्ठिरं । मिसमभवन्तले पुनरेव विमापसे । किमु वक्ष्यति राजामा के भोमः प्रतिव्यनि। कि भीमः समाधामी किं न रुष्णानाविति । विवपितं किमति संयय: मुमशानभूत् । भपा: मेनयो गाम् युधिडिरते नसामाऽवगान पy मो:मरमनिममाकुनी । भी मेराभ्यपात्माभिः परिवारितः। तमुशपता. पादी कराया बीच पाणः। भी माहनगमायुद्धाय समुपस्थित। । पुधिहिर ARE समयमा दुई प्रथा पोदामहे महा पगामीहि मी तर भाभिषयक योगय । ॥ भीमा गाषिगणेचा युधि मा पिगैपते । पपंखा महाराज पराभावाय भारत। भौतानि पुर यक्ष प्रापिपाएपमिमपिर्त सन्यत् नदवानुदि मयुगे। Ut U( ·भीमवध प. अध्याय ४३1] ॥ भीयापर्व ३८७ 1100 भ प्रियताश्च वरः पार्थ किममतोऽभिकाइमि। एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः। अर्थस्य पुरुषों दामा दामस्तयों न कस्यचित्। इति सत्य महाराज वडाऽस्म्ययन कारवैः। अतस्ता क्लोवबदाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन । वद्धोऽसयर्थन कारव्ययुद्धादन्यत् किमिछसि । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ मन्वयख महाप्राज हितार्थो मम नित्यश. । युध्यस्ख कौरवस्याथै ममैप सततं वरः। . ॥ भीम उवाच ॥ राजन् किमत्र सने करोमि कुरुनन्दन। कामं योत्स्ये परस्यार्थ ब्रूहि यत्ते विवचिन। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ तस्मात् पछाम्यहं तात पितामह नमोऽस्तु ते। कथं जयेयं मनामे भवन्तमपराजित। रतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः अपासि । ॥ भीम उवाच ॥ न तं पश्यामि कौन्तेय या मा युध्यन्तमाहवे। विजयेत पुमान् कचिदपि साक्षात् मतकतुः । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ इन्तपृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोऽस्तु ने। बधापायं ब्रवीहि वमात्मनः समरे परैः। ।। भीम उवाच ॥ नम तात पश्यामि समरे यो जयेत मा । म तावत् मृत्युकाला मे पुनरागमनं कुरु । ॥ मञ्जय उवाच ॥ ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीमम्य कुरुनन्दनः । मिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिशय छ । भागात पुनर्महापाइराचार्यस्थ रथं प्रति। पश्यतां सर्वसैन्यानां मधेन भादभिः सह । म द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वा चैव प्रदक्षिणं । उवाच वाचा दुधमाचार्य श्रेयमे वचः । श्रामन्चये लां दुर्द्धर्ष योन्ये विगतकलापः । कथं जये रिपन् साम्यनुज्ञातस्वया दिज । ॥ द्रोण उवाच ॥ यदि मां नाधिगच्छेथा युद्धाय कृतनिधयः । सपेयं ला महाराज पराभावाय सर्वमः। तत् युधिष्ठिर तष्टोऽम्मि पूजितय त्वया ऽनघ । अनुगानामि युध्यस विजयं समवाप्नुहि । करवाणि च ते फामं हि यत्ते विवचित। एवं गते महाराज युद्धादन्यत् किमिच्छमि। अर्थस्य पुरुषो दासो दामस्वया न कस्यचित्। इति मत्यं महाराज बद्धोऽम्यर्थेन कारवः । अतस्वां क्लोववत् बयां युद्धादन्यत् किमिच्छसि । योस्वामि कारवासार्थे तब मास्या जयो मम। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ जयमामाख मे ब्रह्मन् मन्त्रयस्व च मद्भुितं । युध्यस्ख कारवस्यार्थे वर एष तो मया। द्रोण उवाच ॥ ध्रुवस्ते विजया राजन् यस्य मन्त्री हरिस्तव । अई खामभिजानामि रणे अजून विशेष्यमि । यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णम्ततो जयः। युध्यख गच्छ कौन्तेय पृच्छ मा किं ब्रोमि ते। ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ पछामि त्वां दिजश्रेष्ठ रण मे यदिवचितं । कथं जयेयं महामे भवन्तमपराजित द्रोण उगाच ॥ न तेऽस्ति विजयस्तावत् रावत युध्याम्यहं रणे । ममाण निधने राजन् यतस्व मह मोदरैः। पुधिष्ठिर उवाच ॥ हन्त तस्मात् महाबाहो बधापायं वदात्मनः । प्राचार्य प्रपिपत्र पछामित्व नमोऽस्तुते । ॥ द्रोण उवाच ॥ नम नात पश्यामि यो मां न्याद्रणे वितं । युध्यमानं समरथं मग्यापिणं । पते पायगतं राजन् न्यनमस्कमचेतना न्यान्द्रो युधि यो वौर मायमेतत् प्रोमिने। पस्वनाई रणे जयां श्रुत्वा सुमहदमिय। श्रद्धेयवायात पुरुषात् सत्यमेतत् प्रबोनि ते। सत्रय उवाच ॥ सतत् त्रुला महाराज भारदाजधीमतः । अनुमान्य तमाचा प्रामा सोऽभिशाप हप राशन चचा चाभिप्रदक्षिणं । उगाच दुईपनरं वाक्यं वायविभागदः । M राम - है ·- १(०. ३८८ ॥ श्रीमहाभारत [ भीमवध य० । अध्याय ४६ । अनुमानयित्वा योस्येऽहं गुरो विगतकल्मषः । जयेयञ्च रिपून सर्वाननुज्ञातस्वयाऽनघ । ।। रूप उवाच ॥ यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिधयः । शपेयं त्वा महाराज पराभावाय सर्वगः । अर्थस्य पुरुषो दामो दासस्था न कस्यचित् । इनि सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कारवः । तेषामर्थ महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः। ब्रवीन्यतः लोक्वत्वा युद्धादन्यत् किमिच्छसि । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ हन्त पृच्छामि ते नमादाचार्य स्टणु मे वचः। इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः। ॥ मञ्जय उवाच ॥ तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विचितं । अवध्योऽहं महाराज युध्यस्ख जयमामुहि। प्रीतस्तऽभिगमेनाहं जयन्तव नराधिप। श्राशामिथे मदोत्याय सत्यमेतत् ब्रवीमि ते । एतत् श्रुत्वा महाराज गौतमस्य वचस्तदा । अनुमान्य कृपं राजा प्रयया येन मद्रराट। स मख्यमभिवाद्याऽथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणं । उवाच राजा दुर्द्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः । अनुमानये त्वां दुर्द्धर्ष योग्ये विगतकल्मषः । जयेयञ्च परान् राजन् अनुज्ञातस्वया रिपून् । ॥ शल्य उवाच ॥ यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः । अयं ला महाराज पराभावाय वै रणे। तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काइसि तदस्तु ते। अनुजानामि चैव त्या युध्यख जयमानुहि । ब्रूहि वै वचनं बोर फेनार्थः किं ददामि ते। एवं गते महाराज युद्धादन्यत् किमिच्छसि । अर्थस्य पुरुषो दास दासस्वा न कस्यचित्। इति सत्यं वचो राजन् बद्धोस्यर्थेन कारवैः । करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथप्सितं। प्रवीम्यनः क्लीववत्वा युद्धादन्यत् किमिच्छसि। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ मन्वयख महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमं । कामं युध्य परस्यार्थे वरमेत हाम्यहं । ॥ मत्य उवाच ॥ किमत्र ब्रूहि समन् करोमि नृपसत्तम ! कामं योत्स्ये परस्यार्थे वृतोऽस्म्यर्थेन कारवैः। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ स एव मे वरः शन्य उद्योगे यस्खया हातः । सूतपुत्रस्य सङ्ग्रामे कार्यस्तेजोबधस्लया। ॥ शल्य उवाच ॥ सम्पत्स्यत्येप ते कामः कुन्नीपुत्व युधिष्ठिर । यथेप्सितं गच्छ युध्य प्रतिजाने जयं तव । ॥ मञ्जय उवाच ॥ अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुल मद्रकेश्वरं। निर्जगाम महामन्यात् भ्राटभिः परिवारितः। वासुदेवा धियमाहवे ऽभिजगाम ह । तत एनमुगाचेदं पाण्डवा) गदाग्रजः। श्रुतं मे कर्ण भौगम्य देषात् किन्न न यास्यमि । अस्मान् वरय राधेय यावत् भीमा न हन्यते । इते तु भीमे राधेय पुनरेव्यसि मयुगं । धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यामि चेत् समं। । कर्ण उवाच ॥ न विप्रिय करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव । त्यकमाणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणं । १९९० नत श्रुत्वा वचनं कृष्णः स न्यवर्जन भारत । युधिष्ठिरपुरोगेश पाण्डवै. मह सङ्गतः । अथ मन्यय मये तु माक्रोमत् पाण्डवायजः। योऽस्मान् वृणोति तमहं वरये साकारणात् । प्रय माम् ममभिप्रेक्ष्य युयामुरिदमप्रवीत्। मीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरं । 'बई यास्यामि भवत: मयुगेधाराष्ट्रगान्। युगदर्थे महाराज पदिमां वृणुपेऽनघ । ॥ युधिष्ठिर खापा र हिमर्थ पोल्यामलः भादनपण्डितान्। युयुत्मा वासुदेवय वयश्च घूम सर्वः । पुणमिला महाबाहो युध्यस मम कारणात् । खयिनन्तुय पिण्डय एतराष्ट्रम्य दृश्यमे ।

·भीमवध पाथाय ४३, 881] ॥ भीयापर्च। ३८ - भजस्खास्मान राजपुत्र भगमानान् महाद्युते ! न भविशनि दुर्वृद्धिार्तराष्ट्री समर्ष। । मञ्जय उवाच ॥ नती युयुत्सुः कारव्यान् परित्यज्य मुतास्तव । जगाम पाण्डुपुत्राणां सेना वियाव्य दुन्दुमि । ततो युधिष्ठिरो राजा सुसंघष्टो महाभुजः । जयाह का भूयो दोन्तिमत् कनकाञ्चनं । प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे रथान स्वान् पुरुषर्षमा: । ततो व्यूई यथापूर्व प्रत्ययूहन्न ते पुनः। अवादयन् दुन्दुभीय प्रत्ययेव पुष्कनान्। सिंहनादाय विविधान् पिनदुः पुरुषर्षभाः। रथस्यान पुरुषव्याघ्रान् पाण्डवान् प्रेक्ष्य पार्थिवाः ।धृष्टद्युधादय. सर्वे पुन इपिरे तदा। गौरवं पाण्डुपुत्ताणी मान्यान् मानयताञ्च तान्। दृष्टा महीचितम्नत्र पूजयाञ्चक्रिरे म। सोदच कपाश्चैव प्राप्तकालं महात्मना । दयाश्च ज्ञातिषु परां कथावफिरे नृपाः । माधुसाध्विति सर्वत्र नियेरुः स्तुतिमंहिताः। वाचः पुण्या. कोर्तिमतं मनोहदयकर्षणाः । स्वेच्छाचार्याच ये तत्र ददृशः शश्रुवुस्तदा । तं तं पाण्डपुत्वाणं रुरुदुस्ते मगद्दाः । नता जनुमहाभेरी मतपत्र पुष्कलान् । भद्धांच गोचोरनिभान् दभुईष्टा मनस्विनः। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि भीमद्रोणचपराच्या भिगमने त्रिचचारिणेऽथायः ॥ ४३ ॥ ॥ तराष्ट्र उवाच ॥ एवं व्यूढेवनोकेषु मामकेवितरेषु च । के पूर्व प्राहरंस्तव कुरवः पाण्डवास्तया । ॥ मञ्जय उवाच ॥ भातस्तदचनं श्रुषा पुत्रा दुःभामनस्तव । भो में भमुखत: कृवा प्रयया सेनया मह। नर्थव पाण्डवाः मर्च भीममेनपुरोगमाः। भी मेण युद्धमिच्छन्तः प्रययुईष्टमानमः। वडा. किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिका: । भेरीष्टदङ्गमुरजा इयकुचरनिखनाः । उभयो: मेनयोराजस्ततस्ते स्म समाद्रवन्। वयं नान प्रति नर्दन्नम्नदामोनुनुवं महत् । महामयनीकानि महासमुछ्रये ममागमे पाएडबधार्तराष्ट्रयोः । चकपिरे गसमृदयनि:स्वनः प्रकन्पितानीव वनानि वायुना। मरेन्द्रनागाश्वममाकुदानामत्यायनानामभिवे मुइते। बभूव धोषमुनीमूनो वानोडतानामिव सागराणी। मस्मिन् समुत्थिते शब्द तुमुने लोमहर्षणे । भोममेना महावाइ, पारदत् गोटयो यथा । महदुन्दुभिनिर्धापं वारणानाञ्च दिने । मिहनादञ्च सैन्यानां भीमनेनरवोऽन्यभूत् । इयाना द्वेषमाणानामनोकेषु महसमः। मचानभ्यभवच्छन्दान् भीमभेनस्य निखनः । नच्छुत्वा निनदं तस्य सैन्यास्तव चितवम । जीमूतव नदनः कामनिममखन। वाहनानि च सम्वाणि महन्दूवं प्रसुतः । भब्देन तस्य वीरम्य मिहन्येवेतरे मृगाः । दर्शयन् घोरमात्मानं महाधमिव नादयन् । भोपयंस्ते मुतांस्तव नत रतान ममभ्ययात् । समायान्त महेष्वाम मोदाः पर्यवारयन्। हादयन्तः मरवातमधा व दिशाकर। दुर्योधमद्य पुरवसे दुर्मुखो दुमहस्तया।दुःशासनयानिरथस्तया दुअर्पणे नृप । विविगतिविना विकर्णय महारथा पुनित्रो जयो मोगा भौमानिय बीर्यवान्। महाचापानि धुवन्नो अददा र विद्युत । बाददानाय नाराचानि कामोविशपमान। २ द ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [भोमवध प० । अध्याय ४४।०५। १९५५ है अथ ने द्रौपदीपुत्रा, मौभद्रश्च महारथः । नकुच, महदेवध धृष्टद्युन्नय पापता धार्तराष्ट्रान् प्रतिययुरईयन्तः शित. गरैः । वचैरिव महावगैः शिखराणि घरामती। तस्मिन् प्रथमसङ्गामे भीमज्यातलनि खनैः । तावकाना परेषाञ्च नामीत् कथित् परामुखः । लाघवं द्रोणशिय्याणामपश्यं भरतर्षभ। निमित्तवेधिनां राजन् शरानुत्सृजता ममं । नोपशाम्यति निषो धनुषां कूजतां तथा । विनिश्चः शरा दीप्ता ज्यातीषोव नभस्तनात । सर्च वन्ये महीपालाः प्रेक्षका व भारत । ददृइदर्शनीय तं भीम जातिसमागमे । ततस्ते जातमरम्भाः परस्परकृतागमः। अन्याऽन्यस्पर्द्धया राजन् व्यायच्छन्त महारथाः। कुरुपाण्डरमेने ते हत्यश्वरथमडुले। शशमाले रणेऽतीव पटे चित्रगते दुव । ततस्ते पार्थिवाः मर्च प्रग्टहीतशरामनाः। अन्तयत चादित्य सैन्येन रजमा वृत'। महसैन्या: ममापेतुः पुत्रस्य तब शासनात् । नेपामाधावना तब गजाश्यालिलो महान्। सिंहनादरवनिमय शङ्खभेरीसमाकुन । म घोषवाञ्छरग्राहधनुनागोऽसिकच्छपः । व्यावलिातपुरोवात प्रामोत् क्षुधाधिवत्स्वन' । युधिष्ठिरेण चादिया पार्थिवास्ते सहस्रशः । सहसैन्याः समापेतुः पुत्त्रस्य तव वाहिनों । उभयो: सेनयोस्तोत्र. सैन्यानां सुसमागमः। प्रयुद्धानां प्रभमाना पुनरावर्त्ततामपि । न तु खपा परेपाञ्च विशेष समदृश्यत । तस्मिन् सुतमुले युद्धे वर्तमाने महाभये। अतिमायनोकानि पिता नेऽतिव्यरोचन। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबधपर्वणि युद्धारम्भे चतुयत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४४ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ पूबाहे तस्य रौद्रस्य युद्धमहो विशाम्पते। पावर्त्तत महाघारं राज्ञा देहावकर्तनं । कुरूण स्त्रयानाय मनामे विजिगीषतां । सिंहानामिव महादो दिवमुर्वोच्च नादयन् । आमीत् किचकिचाशब्दहलगरवैः सह । जज्ञिरे सिंहनादाय नराणां प्रतिगर्जतो । नरबाभिहतयेव ज्यामब्दो भरतर्षभ । पत्तीनां पादशब्दश्च वाजिनाञ्च महास्वनः । मात्रामनिपातय श्रायुधानाश निखनः। घण्टामदय नागानामन्योऽन्यमभिधावतां । नरिमन् ममुदिनः मन्दस्तुमुनो लोमहर्षणः । बभूव रथनिप. पर्जन्यनिनदोपम' । ते मनाकरमास्याय समभित्यकजीविता.। पाण्डवानभ्यान्त सर्व रवोच्छ्रितध्वजाः । स्वयं माननयो राजनभ्यधावद्धनञ्जयं । प्रग्टन फार्म के धोरं कालदण्डोपमं रणे। अर्जुनोऽपि धनुर्टन गाण्डवं लोकविश्रुतं । अभ्यधावत तेजखी गाङ्गेय रणमूर्द्धनि । नादुभी कुरुमा तो परस्परवपिणे । गाङ्गेयस्त रणे पार्थ विद्धा माकम्पयनी । तथैव पाण्डवो राजन् भीमं नाकम्प यत् युधि । मात्यकिस्तु मद्देवासः कृतवमाणमभ्ययात्। नयो: मुसुमुसं युद्धं गुमनामहर्षश |मात्यकि शमवमाण शनवमी घमात्यकि। आमत मनिपापा सघमाणी परम्परं । नामराचितमाशा गाभात महापली । वमनी पुष्पमयसी पुष्पिनाविव फिगकी। अभिमन्युभदियाभा सदतमगधयत् । ॐ froi A ·भोपवध पश्याय ५ 1] ॥ भीमपर्व॥ - - (( ततः फोनको राजा मौभद्रस्व विशाम्पते। ध्वचिछेद समरे सारथिञ्चाभ्यपातयत्। सौभद्रस ततः क्रुद्ध, पातित रथमारथा । वृहद्दल महाराज विव्याध नवभिः शरैः। तथापराभ्यां भङ्ग भ्यां शिताभ्यामरिमर्दनः। जमेकेन चिच्छेद पार्णिमेकेन सारथि अन्योन्यच्च परस्तीगस्ततचतुररिन्दमौ । मानिनं समरे दी कृतबरं महारथं । भीममेनस्तव सुतं याधनमयाघयत्। तावुभौ नरमार्दूचा कुरुमुख्या महारथा। अन्योऽन्य मरवर्षाभ्या वषाने रणाजिरे । नौ वौच्य तु महात्माना कृतिना चित्रयोधिना। विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत । दुःमासनस्तु नकुलं प्रत्यु वाय महारथं । अविध्यविशिवाणैवभिनभ दिभिः। तस्य माद्रीसतः केतुं मगरञ्च शरासनं । चिच्छेद निशितैवाणैः प्रहमानिव भारत। अथैनं पञ्चभित्या जुद्रकाणां समर्पयत्। पुत्रस्तु तव दुर्द्धपी नकुलन्तु महाहवे। तुरमात्र चिच्छेद ध्वजञ्चैव न्यपातयत्। दुर्भुखः सहदेवन्तु प्रत्युद्याय महावल। वियाध शरवर्षेण यतमान महाहवे। सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महाहवे । परेण मातीक्षणेन पातयामास मारथि । तावन्योऽन्य समामाद्य समरे युद्धदुर्मदो। वासयेतां शरैधीरः कृतप्रतिकृतपिण। युधिष्ठिरः स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात्। तम्य मट्रपतिचापं विधा चिच्छेद पश्यतः । तदपास्य धनुग्छिन्न कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अन्यत् कार्मुकमादत्त वेगवत् बनवत्त। नतो मद्रेश्वरं राजा रैः मन्नतपर्वभिः । छादयामास संक्रुम्निष्टतिठेति चात्रवीत् । घरधुवस्ततो द्रोणमभ्यधावत भारत । तस्य द्रोणः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढं। धनुविच्छेद समरे पाश्चान्यस्य महात्मनः । परश्चैव महापोर कानदण्डभिवापर। मेषयामास समरे सोऽस्य काय न्यमन्नत । अथान्यद्धनुरादाय मायकाय चतुर्दश । द्रोणं द्रुपदपुत्स्तु प्रतिविव्याध संयुगे । तावन्योऽन्य सुमरची चक्रतुः सुश रणं । सौमदत्तिं रणे शङ्ख रभ रभमा युधि। अभ्युयो महाराज निठनिति चत्रवीत्। नस्य वै दक्षिणं वीरो निर्निभेद रणे भुज । मौमदत्तिम्नतः गझं जबुदे समाहनत् । तयाः समभवत् युद्धं घोररूपं विशाम्पते । दृप्तयोः समरे ढणं देवदानवयोरिव । वाक्षीकन्तु रणे क्रुद्धः क्रुद्धरूपं विशाम्पते। अभ्यद्रवदमेयात्मा सृष्टकेतुर्महारथः । वाद्धोकस्त नतो रामन् पृष्टकेतुममर्षण गरैवइभिरानछन् मिहनादमयानदत् । चेदिरामस्तु संक्रुद्धो वासीकं नवभिः शरैः। विव्याध रुमरे वर्ण मत्तो मत्तमिव दिपं । नो तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्ना च मुर्मुः। समोपतुः सुभद्धावडारकवुधावित्र। राक्षस फरकमाणे क्रूरकर्मा घटोत्कचः । अम्पं प्रत्युदियाइनं शक इवाहो। घटोत्कचस्त मंक्रुद्ध रावसंत महापर्व । गवत्या मायकस्तीणैर्दाग्यामाम मारत । अम्बुषस्त समरे भमनि महारतं । घडधा दारयामाम शरैःमवतपर्वभिः। २००५ - m १ ·१२ ॥ श्रीमपाभारसं ॥ [ भीमपधप । अध्यापन प्याजती नतक्षा ह मयुगे भरवितो। मियाडो गमरे राजन् द्रौणिमभ्युदया पनो। अश्वत्थामा नस मुहं शिपण्डिनमवम्यिता माराचेन मुसोतोम में विज्ञा यापयत्। मिखएडापि ततो राजन् द्रोणपुरमताज्यत्। मायकेन मुपीतेम तीनोम मिमितेन । जप्रतुस्तौ तदाऽन्योऽन्य मरैयविधैर्मधे। भगदत्त रणे हा विगटो वाघिमीपति.। अभ्ययावरितो राजततो युद्धमवर्तत। विराटो भगदफन्तु मरवण भारत । अभ्यवानुमंकुद्धो मेघो हत्या वाघनं । भगदत्तस्तारपूर्ण विराटं पृथियोनिः । छादयामास ममरे मेघ. सूर्यमिवोदिता शरतच केकय प. यादतीययो ने कृपः परवर्षण छादयामाम भारत । गौतमय सुभक्रुद्धं मररध्याऽन्यपूरयात् । नतोऽन्योन्य इयान् इत्वा धनुग्छिला च भारत । विरथावमियुद्धाय ममीयतरमपंचा। नयास्तदभवत् युद्ध घोररूपं दुरामदं । द्रुपदम्म ततो राजा मैन्धवं पे जयद्रय। अभ्युद्या समरधा इयरूपं परन्तपः। नत सैन्धवको राजा द्रुपदं विशिवल्लिभिः । ताडयामास समरे स च तं प्रत्यविध्यत । तयोः समभात् युद्ध घोररूपं सुदाम । देशिट प्रीतिजनके काङ्कारकयोरिव । विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं श्रुतमाम महायवं! अभ्यगाजवनरश्वस्ततो युद्धमवर्तत। विकर्ण, श्रुतमामन्तु विद्धा नाकम्पयच्छरैः । श्रुतसोमो विकर्णश्च तदङ्गुतमिवाभवत्। सममीणं नरव्याघ्रश्चेकितानो महारथः । अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्ध. पाण्डवार्थ पराक्रमी। सुशाच महाराज चेकितानं महारथं । महता शरवर्षण वारयामास मयुगे। चेकितानोऽपि मरच. मुममाण महाहवे। ववर्ष भरवर्षेण महामेघ वाचलं । शकुनि प्रतिविन्ध्यन्तु पराक्रान्तं पराक्रमी। अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तं सिंह व दिपं । यौधिष्ठिरः सुसंक्रुद्ध. भावलं निमित परैः। व्यदारयत सङ्गामे मघवा इव दानव । शकुनिः प्रतिविन्ध्यन्तु प्रत्यविध्यत् महाहवे। अदारयत्महाप्राज शरैः मनतपर्चभिः । मुदक्षिणन्तु राजेन्द्र काम्बोजाना महारथं । श्रुनमा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे । सुदक्षिणस्तु राजेन्द्र सहदेव महारथं । विद्धा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतं । श्रुतका तत क्रुद्धः काम्बाजानी महारथं। शरैर्बहुभिरानदारयन्निव सर्वश । दरावानय संक्रुद्ध. श्रुतायुपममर्पणं । प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूप परन्तप । आ निस्तस्य समरे इयान् हत्वा महारथ.। ननाद बलवान् राजस्तनसैन्य प्रत्यपूरयत्। श्रुतायुस्त सुसंरभ. फाल्गुने. समरे हयान्। निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत। विन्दानुविन्दावावन्या कुन्तिभोज महारय। ससे ससुनं बोरं मममजतुराहवे । तालुनमपश्यामस्तयोधार पराक्रम। अयुध्येतां स्थिरीभृत्वा महत्या सेनया सह । अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमनाडयत्। कुन्तिभोजस्तु नं वर्ण भरवरिवाकिरत् । कुन्ति नाजसुतश्चापि विन्दं विव्याध साथकै । 11. १० ·भीमवध पाध्याय ४५४६i] ॥ भीमपर्व ।। २०n - . . सच तं प्रति विव्याध तदहुंतमिवाभवत् । कैकेया भ्रातरः पञ्च गान्धारान् पच मारिष । ससैन्यान् महमैन्यास्तु योधयामासुराहवे। पोरवाय ते पुन्ना वैराटि रथसत्तम। उत्तरं पोधयामास विव्याध नवभिः परः। उत्तरदापि तं बोरं विव्याध निमितेः । चेदिराट् ममरे राजन् उनूकं ममभिद्रवत् । तथैव सरवर्षेण उनूई समविष्यत । उलूकदापि तं वाणेनिमितोमदादिमि । तयोर्युद्धं समभवत् घोररूपं विशाम्पते । दारयता सुसंक्रुद्धावन्योऽन्यमपराजिती। एवं ददमइस्राणि रथवारणवाजिनी। पदातीनाच समरे तब तेषाञ्च सङ्गुले । मुत्तमिव तद्युद्धमासीत् मधुरदर्भनं । तत उन्मत्तवद्राजन्न प्राजायत किचन। गो गजेन समरेरथो च रथिनं ययो। प्रयोऽवं समभिप्रेत्य पदातिय पदातिनं। ततो युद्धं सदुर्द्धर्य व्याकुन समपद्यत। राणां समरे तच समासाद्य परस्परं । नव देवर्षयः सिद्धायारणाय समागता । प्रेक्षन्त तट्रणं घोरं देवासुरसमं युधि । नतो दन्तिसहस्राणि रथानाचापि मारिष। अश्वाघाः पुरुषाधाय विपरीतं समाययुः। नत्र व प्रदृश्यने रथवारणपतयः सादिनय नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर्मुडः। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीभवधपर्वणि दन्दयुद्धे पश्चचवारिंशोऽध्याय ॥ ४५ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ राजश्चतमहमाणि तब तब पदातिनां । निर्मय्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत ! नपुरः पितरं मजे न पिता युनमार । नभाता भातरं तब ससोयो न.च मातुन । न मातुलय खसोय म सखायं मखा तदा। आविष्टा व युधन्ने पाण्डवाः कुरुभिः सह । रथानीक नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन रथै.। प्रभज्यन्त रथैरेव युगानि भरतर्षभ। रथेयाय रथेषाभिः कूपरा रशकूवरैः। मक्ते मङ्गना केचित् परस्परजिघामवः । न कुलितुं केपित मविपत्य रथारथै । मभिन्नास्तु महाकायाः मविपत्य महागंजः। बहुधा दारयन् कुद्धा विषाणैरितरतरं । मतोरपपताकैर वारणा रणवारले। अभिसत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजे. । दम्झेरभिहतालव कुम्हः परमातुराः। अभिनीताय मिवाभिम्नाबाटुसममाहताः। श्रमभिधा प्रभिन्न ना सम्मुखाभिमुंगा ययुः । अभिप्रेरपि भयुका. फेचित्तत्र महागणाः । पौधविनदं छत्वा प्राद्रवन्त तनम्नतः। सम्यक मणोतार तथा अभिवारटामुसाः। धितोमरनारांनिरुद्धा घरवारणाः । विनेदुर्मिघमाणो निपेतय गतामव' । प्रधावन्तो दिम केचित् मदन्तो भैरवान रव न्। गजामा पादरपाय यूटोरस्का; महारिणः । एशिभिय धनुर्भिय विमनेय परश्वधैः । गदाभिषन भिन्दिपाल पतामः । मायके परिपैशापि मिक्षि विमरे मित। उसहोते. समरसा ट्रयमाणाततस्ततः । व्यारमन्त महाराज परस्परजिघांमः। राजमानाय निस्सिंग मिका नरमोशित.। प्रायडयन्त शराणामन्योन्यमभिधारता । . १०. २७. *- २ ·।।श्रीमहाभारते॥ भीपयधअध्याय ४६ १०॥ १८८ १०५ अवचितावधूतानामभीनां घोरयामि । मजे तुमुन भन्द पतनां परमर्मसु । गदामुषलरमाना भिन्नानाच बरा मभिः। दन्निदन्तावभिनाना दितानाच दन्तिभि । तत्र तत्र नरौघाणां प्रोगतामितरतरं । एनुदाणा वाच प्रेतानामिव भगत। इयरपि हयारोहाद्यामरापोडधारिभि । इमैरिव महावेगैरन्योन्यमभिविद्रुता । नैर्विमुका महाप्राज्ञ जाम्बूनदविभूषणा ! अामुगा विमलास्तीक्षणा सपेतुर्भुजगोपमा । अश्वैरग्रजर्व केचिदामुत्य महतो रथान्। मिरांस्याददिरे बोरा रथिनामश्वमादिम । यहनपि इयारोहान् म मन्नतपर्वभि । रथी जघान सम्प्राप्य वाणगाचरमागतान् । नवमेघप्रतीकामायाचिथ्य तुरगान् गगा । खपादैरवमुद्रन्ति मत्ता कनकभूषणा । पाप्यमानेषु कुम्मेषु पार्शष्वपिसुदारुणा' : प्रागविमथिता केचित विनेदु परमातुरा' साचाराहान हयान् केचित् केचिदुम्मथ्य वारणान्। महमा चिक्षिपुस्तत्र सङ्गुले परमे माते। साश्वारोहान विषाणानिय तुरगान गजा । रथाधानक्टून्त सम्वमानभिचक्रमु । पुस्खादतिमदलाच केचित्तत्र महागजा । साश्वार्गेहान् इयान् जनु कर मचरणस्तथा। प्रतिमानेषु गावेषु पाद्वेष्वपि च वारणान्। श्राश्गा विमलास्तोत्रणा सम्पेतुर्भुजगोपमा । नराय कायानिर्भिद्य तोहानि कवचानि च । निपेतुर्विमला त्या वीरबाहुभिरपिता। महोल्काप्रतिमा घोरास्तत्रतत्र विशाम्पते । दोपिचभावबहेरा व्याघ्रचर्भमौरविण विका मिले सङ्गैरभिजन परान रणे । अभिभुतमभिक्रुद्धमेकपार्थविदारित। विदर्शयन्त सम्पेतु खड्सचर्मपरश्वधै कचिदाविण्य करिण माश्वानपि रथान करे। विकर्षन्ता दिन मा समीयु सर्चशब्दगा । मतिभिर्दारिता केचित् मंछिनाय परश्व।. स्तिभिर्टदिता केचित् कुणाद्यान्ये तुरङ्गमे । रथनेमिनिकत्ताय निरुत्ताय परश्वधे । व्याकोभन्त महाराज तब नत्र स्म बान्धवान् । पुत्त्रानन्ये पिदनन्ये चाह्य सह पन्धुभि । मातुलान् भागिनेयाय परानपि च संयुगे । विकोणान्त्रा' सुबहवो भनमक्याच भारत। बाहुभिद्यापरे चिन्नै पार्थेषु च विदारिता । फ्रन्दन्त समदेश्यन्त सुयश जीवितसत्र । हषापरिगता केचिदम्पसत्त्वा विशाम्पते। भमा निपतिता सझे मृगयाञ्चक्रिरे जलं । रुधिरोधपरिमिन्ना क्रियमानाथ भारत । व्यनिन्दन मयमात्मानं तव पुत्राश्च मङ्गतान् । अपरे पचिया भरा फ़तरा परस्पर । नैव शस्त्र विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दनि मारिप। नजयन्ति च मंदृष्टास्तत्र तत्र विशाम्पते। निर्दश्य दशनैश्चापि शोधात् वरदनच्छदं। धुकुटीकुटिलो प्रेक्षन्तोऽपि परस्पर । अपरे क्लिग्यमानास्तु मराती पीडिता । निष्कूजा ममपद्यन्त दृढसत्ता महायला । अन्ये च विरथा शरा रथमन्यस्य मयुगे। मार्थयाना निपतिता संदुक्षा यरवारणे । अयोभन्त महाराज सपुष्या इव रिका । सम्बमधुरनोकेषु यहयो भैरवस्वना' । वर्तमान महाभीमे तस्मिन् वीरवरक्षये। १०. २०८४ 1 १६.

·भोमयधप। अधाय ४६।१७1] ॥भीयापर्व ३९५ १८ 18 अदनानु पिता पुत्त्रं पुत्तच पितरं रणे । खसोयो मातुलञ्चापि स्वमीयञ्चापि मातुन । सखायश्च सखा चापि सम्बन्धी वान्धवानथा। रवमय या वृत्त कुरूणा पाण्डव मह। वर्तमाने भये तस्मिन् निर्मादे महाभये । भीममामाद्य पार्थानी वाहिनी समकम्पत । केतुना पञ्चतारेण तान भरतर्षभ। राजतन महाबाहरुच्छ्रितेन महारथे। वभा भीमस्तदा राजयन्द्रमा द्रव मेरुणा। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोमवधार्चणि मडुनयुद्धे पट्चवारिंभाऽयाय ॥ ४६॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ गतपूवाहयिडे तस्मिन्नहनि दारणे । वर्तमाने नया रोने राजनरवरदये। दुर्मुख कृतवी च कृप, मन्यो विवियति । भोमं जुगपुगसाद्य नव पुत्वेण चोदिता । रतैरतिरथैर्गुप्त पञ्चभिर्भरतर्षभ । पाण्डवानामनोकानि विजगाई महारथ । दिकाधिकरूपपु पाधापुर भारत । भोमस्य बहुधा तास उनकेतुरदृश्यत। स पिरामि रणे बोरो रथाय मयुगध्वजान । विचकर्त्त महावेगर्भले मन्नतपर्वभिः । मृत्यतो रथमागेषु भोमस्य भरतर्षभ । फेचिदानस्वरं चक्रुनागा मासु नाडिता । अभिमन्यु सुसद्धि, पिङ्गैस्तुरगोत्तमैः । संयुक्त रथमान्याय प्राथात् भोभरथं प्रति । जाम्बूनद विचित्रण कर्षिकारेण केतना) अभ्यवर्तत भीमच नादेव रथसत्तमाम् । सतालकेतोस्तीलोन केतुमाहत्य पत्रिणा । भोभेण युयुधे बोरस्तस्य चानुरथै सह । कृतवर्माणमेकन शल्य पधभिराय। भिवा नवभिरानफ़त मरा प्रपितामहे । पूर्णायतविस्टेन सम्यक् प्रणिहितेन च । ध्वजमेकेन पिछेद जाम्बूनदविश्वपितं । दुषस्य तु भलेन सावरण दिना। नहार मारथे कायाछिर.मन्नतपर्वणा। धनुचिच्छेद भमेन कार्तस्वरविभूषित। कृपय निशिताग्रेण ताय नोदणमुखै गरे । जधान परमद्धा नृत्यन्निव महारथ । तस्य साघवमुद्दीध्य तुतुपुर्देवता अपि । सबलत्यतया काणे सर्ने भोप्रमुखा रथा । सत्त्ववन्तममन्यन्त मादादिव धनश्चय । तख लाघवमार्गस्य अवातमहामभा दिश पर्यपतथापि गाण्डीवमिव घोषयन्। म नमामाद्य वेगेन भीमो नवमिराहगे । विव्याध ममरे वर्गमा नि परबोरहा। वश्वास्य विभिभचिच्छेद परभोजम' मारथि विभिणराजधान यतात। नयेव तभी तु रुप शन्यय मारिष। विज्ञा नाकम्पयत् कार्णि मैनाकमिव पर्वत। ने परिटन शरोधार्तराद्रमहारथे । ववर्ष सरवाणि कार्णि पधरथान् प्रति। ततस्तेषां महास्वाणि निवार्य घरभि । ननाद बनवान् का िमाय विसजन्मरान् । सपास्य समझामन् पाहाटमदृश्यत । यतमानस्य समरं भोममर्दयत पर। पराकाम्नस्य तस्य भीमाऽपि माहिषराम्। मनाविच्छेद समरे भीमचापच्युतायाम्। मनोभनममोधेपुर्भाग्य मभि भरे । पिछेद समरे धोरस्तत उचुकुराना । 16.

·॥ श्रीमहाभारत भीमबंध पाप्रथाय 81 . 150 १॥ स राजतो महास्कन्धतालो मणिविभूषितः। साभद्रविभिखैछिन्नः पपान भुवि भारत ध्वज साभद्रविनिखः पतन्तं भरतर्षभ िदृष्ट्वा भीमा नदष्टः सामाभिहर्षयन्। अथ भोभो महावाणि दिव्यानि च बुद्धनिता प्रादुयक्रे महाद्रि, रणे तम्मिन् महाबलः, ततः शरमहलेण मौभद्रं प्रपितामहः । अवाकिरदमेयात्मा तदहनमिवाभवत्। ततो दम महेवासाः पाण्डवानां महारथाः। रतार्थमभ्यधावन्त माभर त्वरिता विराटः मह पुत्रेण धृष्टद्युमय पार्षतः । भीमश्च कैकयश्चैव सात्यकिय विशाम्पते।। भवेन पतता तपा भीमः शान्तनवा रणे । पाश्चात्य विभिरानछुन् सात्यकि नवभिः पूर्णायतविसष्टेन तुरेण निशितेन च । जमेकेन चिच्छेदं भीमसेनस्य परिणा। शाम्बूनदमयः केतुः केसरो नरसत्तम । पपात भीमसेनस्य भीमेण मथितो रथान् । तनो भीमस्तिमिविद्धा भोमं भान्तनवं रणे। आपमेकेन विव्याध कृतवमाणमटभिः । प्रस्टहोतायहस्तन वैराटिरपि दन्निना। अभ्यद्रवत राजॉन मदाधिपतिमुत्तरः नस्य वारणराजस्य रथे चापततो जवात् । भल्या निवारयामाम वेगमप्रतिम रणे नस्य फ्रंद्धः स नागेन्द्रो दृइतः माधुवाहिनः । पदा युगमधिष्ठाय जंघान चतुरो हयाम् । सपताश्वे रथे तिष्ठन् मद्राधिपतिरायमों । उत्तरान्तकौं गति चिक्षेप भुजगोपमा । तया भिन्नतनवाणः, प्रविश्य विपुलं नमः । स पपात गजकन्धात प्रमुकामुकतोमर समादाय च मयोऽसिमवमुत्य रथोत्तमात्। वारणेन्द्रस्य विक्रम्य 'चिच्छेदार्थ महाकरं। भिन्नवमी परमानेछिन्नहस्त: म वारण भीममार्तसर कला पपीत च ममार चो एतदीयक शला मराजी जनाधिप । आरोह रथं वर्ण भास्वर कृतवर्मणः । उत्तरन्तु इतं दृष्ट्वा परारिभातरं तदा । श्वेतः मन्त महायोरान् दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः । धपि तेषां चिद वाणः भवतपर्वभिः । निक्षतान्यव तानि मम ममदृश्यन्त भारत । ततस्ते तु निर्मपाडा प्रतिपद्य धषि च । सप्त चैव प्रपत्काय श्वेताश्व पर्यपातयन् । सत. एनरमेयात्या भय समिरापुर ( निहत महादानुस्तेक्षां पापानिधविना ने निकत्तमहाचापा: स्फुरमाणा महारथाः । अथ प्रकोः परालय, विनेदुभैरवान् रवान् । मुमुर्भरतश्रेष्ठ सन्त नेतरथं प्रति । ततस्ता ज्वलिताः सवा महाकाऽनिनिखनाः । प्रामाभिर्भविशेद परमाणवित् । मनःममादाय मर्यकायविदारणं। प्राक्षिणात भरनश्रेष्ठ वाण वेतरथं प्रति । तस्य देहे निपतितो वाणा वक्रातिगौ महान्। ततो हयपरयो राजग मायकेन इदं पतः। मिपमाद रथापम्य कमलञ्चाविन्महत्। में विम विममम सरमाणन्तु मारथिः । अपावारसमम मध्यताकस्य पश्यतः । श्वेताऽधान्यान् ममादाय वांगिनी हेमभूपिताम् । नेपो म च महायागमोपायपातयत्। याय मेषाधिभिव गारपिच परन्तप । गरेयनाम समाकीय प्रायायपरथं प्रति। . १. 15 . -- ·मोमवध प० प्रथाय 810 ॥भीयापर्व २९७ - . १८॥ मताइसहलायब्दस्तब मैन्येपु भारत । दृष्टा सेनापति वर्णं यान्तं प्रत्यरय प्रति ततो भोमं पुरस्कृत्य तक पुत्लो महावनः । हरैर्वृतश्च मैन्येन प्रायाचन्यरथं प्रति मृत्यारास्यमनुप्रान्तं मद्रराजममोचयत् । ततो युद्धं समभवत् तुमुन् लोमहर्षणं । तावकानी परेषाञ्च व्यतिपकरदिप । भने भीमसेने च मात्यकेच महारथे। कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्यते। रनेषु नरसिंहेषु चेदिसैन्येषु चैव हि। ववर्ष भरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोमवधपर्वणि येतयुद्ध सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच॥ एवं श्वेते महेष्यामे प्राप्ते शन्यरथं प्रति । कुरवः पाण्डवेयाय किमकुर्वत सञ्जय । भामाशान्तनवः किं वा तन्ममाचल पृच्छतः। । मञ्जय उवाच ॥ राजञ्छतसहस्राणि ततः क्षत्रियपुङ्गवाः । श्वेत मेनापतिं शराः पुरस्कृत्य महारयाः। राज्ञो बलं दर्शयन्तस्तव पुत्सभारत । बिखण्डिनं पुरस्कृत्य बातुभेच्छन् महारथाः। अभ्यवर्त्तन्त भीमस्य र हेमपरिष्कृतं। जिधामन्तो युधा श्रेष्ठ तदासीत् तुमुलं महत् । तोऽहं सम्प्रवक्ष्यामि महावेशसमडुतं । तावकानां परेषाच यया युद्धमवर्तत । तत्राकरोद्र्थापस्यान् सन्यान् शान्तनवो वइन्। प्राचन्तदुत्तमाङ्गानि ररर्छचयात्तमः । समावणाचौरमर्कतु न्यप्रतापवान्। तुदन भमन्तात् समरे रविरुधन यया तमः । तेनाजा प्रेषिता राजन् गरा: शतसहसमः। त्रियान्तकराः सख्ये महावेगा महाबलाः । पातयामास हगणा शिरसि मतमो रणे। राजन् कष्टकमबद्धा बोरा विगतमस्तकाः। रथा रथेषु मसका व्यदृश्यन्त विशाम्पते। रयो रथोपवतत्तुरगस्त तुरङ्गम। खबल निहितं बोरं सम्बमानं सकार्मुकं । उदोर्णय हया राजन् वहन्तश्च नतस्ततः । बद्धखड्डनिषङ्गाय विध्वस्त कवचा इताः । मतयः पतिता भूमी वीरशय्यासु मेरते । परस्परेण धावन्तः पतिता: पुनरुत्थिताः । उत्याय च मधावन्तो इन्दयुद्धमत्रानुवन् । पीडिताः पुनरन्याऽन्य लुण्ठतो रणमूर्द्धनि । मत्ता गजः पर्थयतच्छता रथिनो इताः। मरथा रथिनद्यापि विष्टद्वन्तः समन्ततः । स्यन्दने न्यपतत् कश्चित् निहतोऽन्येन सायकः । इनमारविरयुनिपपात महारथः । युध्यमानस्य सङ्गामे व्यूहे रजनि चोत्यिते। धनुकृजितविज्ञानं तवामीत् प्रत्ययुध्यता। गावस्पर्षे च योधाना व्यज्ञात परिपन्थिमं । युध्यमाना गरैराजन् मन्निनी ध्वजिनो न्यगात्। अन्योऽन्य वाण मंगन्दा नायूयन भटैः कृतः । मन्दायमाने मलामे पटई कर्णदारिणि । युध्यमानस मडामे कुर्वतः पौरुपं स्वक। नाश्रीपोनाम युद्ध त तमुने लोमहर्षणे । पिता खमारसं पुत्रं नाभिजानौत कयन । चक्र भमं युगञ्चैव रको धुर्यो यो हतः । श्रादिप्तः स्यन्दनादोरः समारथिरजिह्मगैः । विधुरे भिन्नपके घरोपि विवमोचते। तेन तेन म दृश्यन्न बान्धवाना परस्परं । 4 - ए. - म 1am om य ·१९८ ॥ श्रीमहाभारत॥ [ भीमवधप। अध्याय E 1 २८०० - यो इतः मिरसा छिन्त्री मर्मभिनिहता हतः। अहतः कोऽपि नवामीत् भी मे निम्नतिशाचवान्। श्वेतः कुरूणामकरोत् स्वयं सस्मिन् महाहवे। राजपुत्रांस्तथोदारानवधीच्छतमंघमः । चिच्छेद रथिनी वाणः गिरामि शतसहभः । साङ्गदा बाहवंयत्र धनूंषि च ममन्ततः । रथिनो रथचक्राय रथारोहा रथानि च। क्षुद्राणि च महाहाणि पताकाय विशाम्पते । इयाघाय रथोपाय गरौपायेति भारत। वारणाः मतभश्चैव इता. श्वेतेन भारत। क्यं श्वेतभयात् भोता विहाय रथमुत्तमं । अपयातास्ततः पयाद्यत्र पश्याम ते धुरं। शरपातमपक्रम्य कुरुव कुरुनन्दन । भीमं यान्तनवं युद्ध स्थिता युद्धाय दंशिताः । अदीनो दीनसमये भीमोऽस्माकं महाहवे । एकस्तस्या नरव्याघ्री गिरिमारिवाचनः । श्राददानो रणे प्राणान् सविता भिभिरात्यये। गभस्तिभिरिवादित्यस्तस्या हेममरीचिमान्। स मुमोच मद्देवासः शरमहाननेकशः। निनम्नमित्रान् समरे चक्रपाणिरिदासुरान्। ते वध्यमाना भीमेण प्रजहस्तं महाहवे। स्वयूथादिवते यूथान् मुनानिमिव दारुणा । तमेकमुपलभ्यको हटः पुष्टः परन्तपः । दुर्योधनप्रिये युक्तः पाण्डवान् यशापयत्। जीवं तदुत्थितं त्यका भयञ्च स महाहवे। पातयामास सैन्यानि पाण्डवाना विशाम्पते। महरन्तमनोकानि पिता देवव्रतस्तव । दृष्ट्वा मेनापति भीमा वेगेन म समन्वयात् । অমী মৰলাল মছনা মার্জি। স্বনস্বাধি নয় মীঃ মৰা ব্যক্তি। तो पाविव नर्दन्ती मत्ताविव महादिपा । व्याघ्राविव सुमरन्या अन्योन्यमभिजन्नतुः । अस्त्रैरवाणि संवार्य ततस्ता पुरुषर्षभी। भीम. श्वेतय युयुधे परस्परवधैपिणी । एकाहा निर्दवेत् भीमः पाण्डवानामनीकिनी । भरेः परमसंक्रुद्धः श्वेतो यदि न पालयेत्। पितामई ततो दृष्ट्वा श्वेतेन विमुखीकृतं । प्रहर्ष पाण्डवा जग्मुः पुत्त्रस्ते विमना प्रभूत् । नतो दुर्योधन. क्रुद्धः पार्थिवैः परिवारितः। ससैन्य. पाण्डवानीकमभ्यद्रवत संयुगे। श्वेतो गाङ्गेयमुत्सृज्य तव पुत्रस्य वाहिनी। नाशयामास वैगेन वृक्षान् वायुरिवाजमा । द्रावयित्वा उमञ्चैव वैराटि: क्रोधमूर्छिन । आयातःस महाराज यत्र भीमा व्यवस्थितः । ना तत्रापि गता राजन भरदीप्ती महायला । अयुध्यता महात्मानौ यथा वा हवामा। अन्याऽन्यन्तु महाराज परस्परवधैषिण । निग्टन कार्मुकं श्वेता भीम विव्याध सप्तभिः । पराक्रम ततस्तस्य पराक्रम्य पराक्रमी ।तरमा पारयामास मत्ती मत्तमिव दिपा भाजधान ततो भीमं येतः पत्तियनन्दनः। तं मयवियद्दभिर्भामः शान्तनवस्तथा । स विद्धम्तन यलवानाकम्पत यथाऽचलः । श्वेतः भान्तनः भूयः शरैः सनतपर्वभिः। विव्याध पञ्चविंशत्या नदद्भुतमिवाभवत्। प्रहस्य च रणे शेत सक्षणी परिमंलिहन धनुरिछेद भोमस्य दभिर्दशधा परे.। मन्धाय विभिखश्चैव परं चामप्रवाहित । उन्ममाघ नतता ध्वगमीय महात्मनः। केतु नियतितं दृष्ट्वा भीम तनयास्तव। १६. . 2 १६. . .

·भीमवध प अध्याय ४८1] । भीयापर्व दर . - इत भीमममन्यन्त श्वेतस्य वशमागतं । पाण्डवा अंपि संहृष्टा दभुःशलान् समन्ततः । भीमस्य पतितं केतुं दष्ट्वा तालं महात्मनः । नतो दुधिनः क्रोधात खमनोकमचादयत्। 'यत्नात् भीमं परिभ रक्षमाणाः समन्ततः । नानूचे पश्यमानास्तान येतोऽस्तमथवास्यति । भीमः शान्तनवः परम्तथा मत्यं ब्रवीमि ते। राजस्तु वचनं श्रुत्वा बरमाणा महारथाः। बलेन चतुरङ्गेन गाङ्गेयमनुपाल यन्। वासोकः कृतमा च कृपः शन्यय भारत। जारासन्धिर्विकर्णय चित्रमेनो विविंशतिः । बरमाणावराकाले परिवार्य समन्ततः । शवष्टिं सुवहुला श्वेतस्यापर्यपातयन् तान क्रुद्धाननिशितैर्वाणैस्वरमाणे महाबलः। अवारयदमेयात्मा दर्शयन् पाणिला । स निवार्यच नान् मान् केतरी कुञ्जरानिव। महता भरवण भीमस्य धनुराछिनत्। ततोऽन्यद्धनुरादाय भीमः भान्तनवो युधि । श्वेतं विव्याध राजेन्द्र कङ्कपत्रैः धिनीमुखैः। ततः मेनापतिः क्रुद्धा भोमं वइभिरामगैः। विव्याध समरे राजन् सर्वलाकस्य पश्यतः । ततः प्रव्यथितो राजा भीमं दृष्ट्वा निवारित। प्रबीर मर्चलोकस्य चेतेन युधि वैतदा । निष्टानकच सुमहातब मैन्य य चाभवत् । बीरं त्वरितं दृष्ट्वा श्वेतेन भरविक्षतं । हतं श्वेतेन मन्यन्त श्वेनस्य वामागतं । तत: शोधयं प्राप्तः पिता देवव्रतस्तव । ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा तां च भेना निवारितां । श्वेत प्रतिमहाराज यजत् सायकान् वहन् । नानावार्य रणे । भीमस्य रथिनां वरः। धनुपिछेद भसेन पुनरेव पितुस्तन । उत्सृज्य कामुक राजन् गाङ्गेय. क्रोधमूर्छितः। अन्यत् कामुकमादाय विपुलं बलवत्तरं । तत्र सन्धाय विपुलान् भन्लान् सप्त शिलाशितान् । चतुर्भिवतुरश्यांश्च श्वेतस्य पृतनापतेः । ध्वजं दान्याञ्च चिछेद सप्तमेन च मारथेः । भिरविच्छेद भलेन संकुद्धा लघुविक्रमः । हताश्वस्तात् सरथादवमुत्य महारथः। घमर्षवषमापना व्याकुलः ममपद्यत । विरथं रथिता श्रेष्ठ श्वेतं दृष्टा पितामहः। नाडयामास निमितः भरसः समन्ततः । म तायमानः समरे भीमापान मः। खरथे धनुरुत्मध्य मक्ति जग्राह काश्चनी । ततः पकिरणे घोग सहीवाग्रा महाभयां। कालदण्डोपमा घोरा मृत्योद्य समनक्षमा। अत्रबीच तदा श्वेता भीम मान्नन रसे। तिछेदानी सुभरभः पश्य मा पुरुषोत्तम। रवमुक्ता महेय्यामा भीभं युधि पराक्रमी । ततः मशिममेयात्मा चिक्षेप भुजगोपमा । पाण्डवाथै पराक्रान्तुम्तवानविति। हाहाकारो महानगरीत पुत्त्राणां ते विशाम्पते। दृष्ट्वा गतिं महाघोग नहानप्रमा। श्वेतस्य करनिर्मुको निर्मुकीरगविभी। अपतत् महमा राजन् मान्ममुदात् । ध्वनन्तोमन्तरीचे तो ज्याचाभिरिव संहना । मुमंधान्नष्टदागरन्तिदेववतन्नत्र अष्टभिनवधा भीमा पनि चिच्छेद परिभिः । उदाशिननितिः पशुपस्ततः सर्वे तावका भरतर्षभ। मरि विनिहाय दोधमूर्थि .. -- .

·॥ श्रीमहाभारत [भीमवध प. अध्याय । A कालोपहतचेतास्तु कर्तव्य माभ्यनानत । फ्राधर्ममूर्धितो राजन् वैराटि: प्रहमत्रिव। गदा जग्राह संइष्टो भीमस्य निधनं प्रति। फ्रोधसंरकमयना दण्डपाणिरिवापरः। भीमें समभिदुद्राव जलौघ इव पर्वत। तर वेगमसम्माधं मला भीमः प्रतापवान्। प्रभाववित् प्रमोक्षार्थ सहसा धरणं गतः । श्वेत. फ्रोधवशाद्राजन् धामयित्या महागदां। रथे भीमस्य चिक्षेप यथा देवो महेश्वरः । तया भीमनिपातिन्या सरयो भस्मसात्मतः । सध्वजः सहस्तेन माश्वः सहयुगन्धरः। विरथं रथिनां श्रेष्ठ श्येतं दृष्ट्वा पदातिनं । अभ्यधावन्त महमा प्रत्याभृतया रथाः। ततोऽन्य रथमास्थाय धनुर्विस्फुर्य दुर्मनाः। मनकैरभ्ययाच्छ्रेतंभामा दृष्ट्वा रथोत्तम। एतस्मिन्नन्तरे भीमा इभाव विपुलां गिरं। आकाशोदीरितां दिव्यामात्मनो हितसंश्रयां । भीम भीम महाबाहो भोघं यनं कुरुष्व वै। एष ह्यस्य जये कालो निर्दियो विश्वयोनिना । एतत् ग्रुला तु वचनं देवदूतेन भाषितं । सम्प्रटमना भूत्वा वधे तस्य मनो दधै। विरथं रथिनां श्रेष्ठं श्वेतं दृष्ट्वा पदातिन। महितास्तु न्यवर्त्तन्त परीमन्तो महारथाः। सात्यकिर्भीमसेनच घटद्युम्नश्च पर्पितः। कैकेया घटकेतुय अभिमन्युश्च वीर्यवान्। एतानापततो दृष्ट्वा द्रोणत्यापैः सह । अवारयदमेयात्मा वायुवेगानिवाचलः । मविरुद्धेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु । श्वेतः खड्गमथाकृष्य भीमस्य धनुराच्छिनत् । तदपाम्य धनुश्छिनं वरमाणः पितामहः । देवदूनवचः श्रुत्वा वधे तस्य मनो दधे । ततः अवार्थमाणस्त पिता देवव्रतस्तव । अन्यत् काम कमादाय त्वरमाणे महारथ.।क्षणेन सनमकरोत् शकचापसमप्रभा 'पिता ते भरतश्रेष्ठ श्वेतं दृष्टा महारथं । वृतन्तु तैनरव्याघ्रंर्भीमसेनपुरोगमैः । अभ्यवर्तत गायः श्वेत सेनापति कृते । आपतन्तं ततो भौयं भीमसेनः प्रतापवान्। भागने विगिरी: पंच्या भेनान्यञ्च महारथः । अभिमन्युश्च समरे पिता देवव्रतस्तव । भारयिया यरंपरिरन्यानपि महारथान्। आजघ्ने भरतश्रेष्ठ विभिः मन्नतपर्वभिः । मात्यकिञ्च मतेनाजी भरतानां पितामह घटद्युम्नञ्च विंशत्या कैकेयश्चापि पञ्चमिः। नांच सान् महेष्वासान् पिता देवप्रतस्तवा वारयित्वा भरधारी श्वेतमेवाभिदुद्रुवे। ततः गरे मृत्युसमं भारसाधनमुत्तमं । विश्थ्य बत्तवान् भीमः समधत दुरामर्द । प्रह्मास्त्रेण सुसंयुक्त ते भरं सोमवाहिन । ददृहदेवगन्धाः पिशाचोरगरातमाः । सनस्य कवचं भित्त्वा बलदमिसमाजसः । जगाम धरण बाणे महामनिरिवोज्वनन्। अस्तं गच्छनिवादित्यः प्रभामादाय मत्वरसा एवं जीवितमादाय येतदेहाजगाम मः। संभीमेण नरव्यानं नया विनिहतं युधि। प्रपतन्तमपण्याम गिरेः रागिब च्युतं। अमेयम् पाण्डवाः सः पचिया ये महारथाः। प्रघष्टास्तु सुताः सबै कुरवयापि मर्चमः । नमो दु:मासनो राजन् येतं दृष्ट्वा निपातितं । वादिबनिनदोर त्यन्ति रम समन्ततः । १९०५ ·भीमवध प० । अध्याय ४८1८1] ॥ भीयापच॥ ४०२ 1 तस्मिन् हते महेष्वासे भोमेणवशोभिना । प्रविपन्त महेवासा. शिखण्डिामुखा रथा.। ततो धनञ्जयो राजन् वार्णेयापि सर्वप्र.। अवहारं शनैश्चकुनिहते वाहिनीपतो। ततोऽवहारं मैन्यानां तव नेपाञ्च भारत । तावकानां परेषाञ्च नदंताच मुहुर्मुः। पार्था विमनमो भूत्वा प्राविशन्त महारथा.। चिन्तयन्तो यधं घोरं देरथेन परन्तप । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोमवधपर्वणि येतवधे अश्चत्वारिंशोऽध्याय, ॥ १८॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच॥ श्वेते सेनापती तात मनामे निहते परैः। किमकुञ्चन् महेष्वासा: पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । सेनापति समाकर्य श्वेत युधि निपातित। तदर्थ यतताश्चापि परेषा प्रपन्नायिनी। मनः प्रोणाति मे वाक्यं नय सञ्चय घटखत. । प्रत्यवायं चिन्तयतो लन्जा प्राप्नति मे नहि। हर्षमाणेऽनुरक्तय दृट्व. कुरुपतिः सदा । कृतपरस्तदा तेन पितु पुत्त्रेण धीमता। नस्यादेगात् भयाचापि मंत्रितः पाण्डवान् पुरा । स सर्वखं परित्यन्य दुःख मश्रिय तिष्ठति। पाण्डवानां प्रतापेन दुर्गदेशं प्रविश्य च। सपत्नात् सततो वाधमार्यवृत्तिमनुष्ठितः। पाश्रयं वैतदा तेषो पुरा राजा सुदुर्मतिः तितो युधिष्ठिर भन्या कयं सञ्चय सदिनः । प्रचितः मगतिः धुरः पाताले पुरुषाधम । न युद्धं रोचयेत् भोमा न चाचार्यः कथञ्चन। न पो न च गान्धारो नाई मञ्चय रोचये । न वासुदेवा वाया धर्मराजय पाण्डव.। न भीमो मार्जुनचैव न यमा पुरुषर्षभा । वार्यमाणे मया नित्यं गान्धाऱ्या विदुरेण च । जामदान्यन रामेण व्योमन च महात्मना। दुर्योधनो दुष्टमना नित्यमेव हिमञ्चय । कर्णस्य मतमाज्ञाय भावलस्य च पापछत् । दुगामनेन च तथा पाण्डवानभ्यसूयत । तमहं व्यसमे घोरे मन्ये प्राप्तन्तु सञ्जय श्वेतस्य च विनामेन भीमस्य विजयेन च। संक्रुद्धः कृष्णमहिन्ः पार्य. किमकरोत् युधि। अर्जुनाद्धि मयं भूयस्तन्मे तात न शाम्यति। महिछरय कौन्तेयः चित्रकारी धनञ्जयः । मन्ये गरैः मरोराणि प्रमथियति मात्रवान् । रन्द्र इन्द्रानुजसममुपेन्द्रसदृशं रणे । अमोपक्रोधमङ्कल्प दृष्ट्वा व किमभन्मन. । स वदेविच्छूरो ज्वलनाममद्युति. द्रासविदर्मयात्मा मापतन ममितिनयः। भवनस्पर्मरूपाणामस्वाणमसिनाऽरिपु । मोघज्याचेपहस्तम्त कान्तेयो यो महारथ। स मन्जय महाप्राशा छ पदस्यात्मनो बी। घटद्युम: किमकरोत् श्वेते युधि निपातिते । पुरा वापराधेिन बधेन च चमूक्त. मन्ये मनः प्रजन्यात पाण्डवानां महात्मना । नेपा क्रोधं चिन्तयंस्तु प्रहास पंनिगासु च । न मान्तिमधिगच्छामि दुर्योधनकतेन दि । कथं चाभूनमहायुद्धं सर्वमाच सञ्जया ॥ पञ्जय उवाच ॥ श्टणु राजन स्थिरो भूत्वा तगपनयनो मान्। न च दुर्योधन दोपमिममाघातमईपि। गोदके सेतुपन्धा यादृक् ताइक् मतिस्तव । सन्दीप्ते भवने पदत् कृपस्य खननं यथा। गतपूबाटसमये तस्मिन् मणि दारणे । मेनापतो तो भीमेण युधि भारत। । है " २... । २॥ स ·॥ श्रीमहाभारत ॥ [भभोवध प अध्याय ४८1५1 4 . ज २.५ । 4 । कृतवर्मणा च महितं दृष्टा गन्यमवस्थित वैराटिः समरसाधी गह- परवलाईनः। ... सद्यः क्रोधात प्रजञ्चाल हविषा हव्यवाडिव। म विस्वाय महच्चापं शकचापापमं वली। अभ्यधावजिघासुर्खे बडो मद्राधिपं युधि । महता रथवंशेन समन्तान परिवारितः । सृजन् वाणमय वर्षे प्रायाच्छन्यरथ प्रति । तमापतन्त सम्प्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमं । तावकाना रथा: मत समन्तात् पर्यवारयन् । मद्रराज परीमन्तो मृत्यादतान्तरगत ।। नतो भोभा महावाइविनय जलदो यथा। तासमा धनुग्टह्य मखमभ्यट्रवद्रणे। समुद्यतं समोच्याच मद्देष्वासं महारथं । सन्तस्ता पाण्डवो मेना वातवेगहतेव नौः । नार्जुनः सन्वरितः मञ्जस्यामीत्पुर:मरः। भीमाद्रच्याऽयमति नयाधुंद्धमवर्तत धाहाकारो महानामोद्योधाना युधि युध्यता 1 तेजस्तेजपि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः।.. अथ मल्या गदापाणिरवतीर्य महारथात्। गङ्खस्य चतुरो काहानहनगरतर्षभी महताश्वाद्रयात्तूर्ण खड्नमादाय विद्रुतः। बीभत्सोः स्यन्दनं प्राप नत. यान्तिमवाप । ततो भीमरथातूर्णमुत्पतन्ति पत्रिण.। येरन्तरि भूमिद्य सर्चत समवस्तृतं । पाचासानय मत्स्याय केकयांश्च प्रभद्रकान् । भीष्मः प्रहरता श्रेष्ठः पातयामास पत्रिभिः । उत्सृज्य समरे वर्ण पाण्डवं सव्यसाचिनं । अभ्यद्रवत पश्चिास्य टुपदं मेनया वृतं। प्रिय सम्बन्धिनं राजञ्छरानवकिरन् बइन् । अग्मिनेव प्रदग्धानि वनानि शिमिरात्यये । भग्दग्धान्यदृश्यन्त मैन्यानि द्रुपदस्य च । प्रतिष्ठत रणे भोमा विधूम इव पावकः) मध्यन्दिने यथादित्यं तपन्तमिव नेजमा । म शेकु. पाण्डवेयस्य योधा भी निरीविठं। वोधाचक्रुः समन्तात्त पाण्डवा भयपोडिता: । त्रातारं नाध्यगयन्त गाव, गीतार्दिता इव । इनविद्रुतं मन्ये निरुत्साहे विमर्दिते। हाहाकारो महानासोत्पाण्डुसैन्य भारत। ततो भीम माम्तनयो नित्य मण्डलकामुकः । मुभाष वाणन्दीप्ताग्रानझोनामोविषानिय । भररेकायनीकुर्वन्दियः पर्वा यतत, जाम पाण्डवरथानादिग्यादिग्य भारत। ततः भन्येषु भप्रेषु मचिनेषु च मया । प्राप्ते पानं दिनकरे न प्राशायम किचन। भीमच ममुदीर्यमं दृष्ट्वा पार्थी महाहवे। अहारमकुर्यन्त मैन्यानां भरतर्षभ। इति श्रीमहाभारने भोपवाणि भीमयधपर्वणि महायुद्धे प्रयमदिवमावहारे एकोनपधाशोऽध्यायः ॥ ४८ । मप्रय उवाच ॥ तेऽवधारे भेन्यामा प्रथमं भरतर्षभ। भोभे च युधि मरन्धे घटे दुधिने तथा । सराततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनं । भारभिः मधित मर्म. मयेर जमेश्वरः। ससा परमया युरिमपान. पराजय । वार्णयममद्राजन्दृष्टा भीमन्य विश्म। धरण पास मईया भीम मीमपराकमा मरदहम्नं मन्यं मे भीमं कमिवाननं । कपमेनं महात्मानं मन्याम. प्रतिषितु । मेसिधमान मन्य मे विमममिवान। रसंहिपुरपया धनुमान महायनं । हटा विद्रुनं मैन्य मदीयं मार्गणाइन । । ।

·भौमवध पर अध्याय ५०] ॥ भीमपब। ४०३ २०. ९० - . भयो जेतुं यम क्रुद्धो वज्रपाणिय संयुगे। वरुण पाशबद्धोऽपि कुवेरो वा गदाधर । न तु भीमा महातेजा प्रक्यो जेतुं महारथ । मोहिमेवं गते मनो भोमागाधे जने पर। आत्मनो बुद्धिदावच्यादीममासाद्य कंगव । वन यास्यामि गोविन्द श्रेयो मे तब जीवितु । न विमान् पृथिवीपालान्दातुं भी 'माय मृत्यो। पयिष्यति में मेनां कृष्ण भीमो महास्ववित्। यथाऽनलं प्रचलित पतञ्जा' समभिद्रुता । विनाशायैव गच्छन्ति तथा मे मैनिका जना । चर्य मोतोऽस्मि वार्णय राज्यतो पराक्रमी । भ्रातरश्चैव मे वीरा कर्षिता सरपीडिता । मलते भ्राहसौहादद्रिाध्याष्टास्तथा सुखात्। जीवितं बड़ मन्यन्ते जीवितं अद्य दुर्लभ । जीवितस्याविशेषेण तपस्तस्यामि दुयर। न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव । रथान्म बहुसाहसान्दिव्यैरस्वैर्महावत । पातयत्यनिशम्भीम प्रवराणा प्रहारिणी। किन्नु कृत्वा कृतं मे स्याभूदि माधव माचिर। मध्यस्यमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनं । एको भीम परं यत्या युद्धत्येष महायत। केवन बाहुवीर्येण चत्तधर्ममनुस्मरन। गदया बीरथातिन्या यथोत्माई महामनाः। करोत्यसकर कर्भ गजायरथपत्तिषु । अनमेष क्षयं कर्तुं परसैन्येषु मारिष। अर्जवेनैव युद्धेन बीरो वर्षशतेन था। एकाऽस्ववित्सखा तेऽय मोऽप्यस्मान् समुपेतते। निर्दधमानान् भोग्नेश द्रोणेन च महात्मना। दिव्यान्यस्वाणि भीमय द्रोणस्य च महात्मन । धक्ष्यन्ने क्षत्रियान सवान् प्रयुक्तानि पुनः पुनः। कृष्ण भीम सुमरस्य महित सर्वपार्थिये । चययिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रम । तन्त्व पश्य महेष्वास योगेश्वर महारथ। यो भो भमयोमध्ये दावाग्नि जनदो यथा। तव प्रसादागोविन्द पाण्डवा निहतविष । राज्यमनुमप्राप्ता मोदिष्यन्ति सवान्धवाः । एवमुक्का ततः पार्थो याचन्नास्ते महामना.। चिरमन्नर्मना भूवा शोकोपहनचेतन । भोकात पाण्डवं दृष्ट्वा दुःखेन हतचेत । नवोत्तर गोविन्दो इर्षयन् मर्चपाण्डवान् । मागचोभरतश्रेष्ठ नब मोचितुमईसि । यत्र ते भातर सराः सन्चे लोकस्य धम्बिनः । पञ्च प्रियद्राजन् मात्यकिय महारथ । विराटद्रुपदी वृद्धा घरघुत्रश्च पार्षत । नायव मवला सर्च गजानो राजसत्तम। बम्प्रसादप्रतीक्षा वै बद्भकाय विणम्पते । एप ने पार्वता नित्य हितकाम प्रिये रत । सेनापत्यमनुप्राप्तो घटद्युधो महारथ । रिपोच महाबाहो भोमस्यान्तकर कित। रतफुला महाराजो धरद्युम्नं महारथ। भीममिता तस्यां वासुदेवस्य टवत । धष्टद्युष निवोधेद यत्वा वक्ष्यामि पार्षत। नाभिकुष्य भवेत्ता वचनं मम भाषित भिवान् मेनापतिर्मय वामदेवेन मम्मित । कार्तिकेयो यथा नित्य देवानामभवत्पुरा। नया स्वमपि पाडूना सेनानीभरतर्षम। म लंपुरुषमार्दूल विक्रमी जहि कारवान्। श्रहं च साऽमुयास्यामि भीम एप्णय मारिष । माद्रीयुधा च महिती द्रौपदेयाय दंमिता । ये चान्ये पिवीपाना प्रधाना पुरुषर्षभ। 4 7 ·४ श्रीमहाभारत [भीममध घ्याय५.१५१ २० - १०८. * तसम्पयन् भवान् घरघुयोऽभ्यभाषत। द्रोणातक पार्थ विहितः शम्भुना पुरा। रणे भीमं तथा द्रोणं रूपं भव्य जयद्रथ । मानद्य रणे दृशान् प्रतियोस्यामि पार्थिवान्। अथातकुष्ट मधुयीर्थ पाण्डवयुद्धदुम्मेदैः । समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते मधुसूदने । श्रमबीच ततः पार्थ. पार्षत पृतनापति। व्यूहः फ्रीचारण माम मर्वयुनिवईणः । यंदृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽत्रोत् । न यथावत्प्रतिव्यूह परानीकविनामनं । अदृष्टपूच राजान. पश्यन्तु कुरुभि सह । तथोक्तः स नुदेवेन निष्णुपंचमतेव ह । प्रभाते सर्वसैन्यानामये पके धनत्रयं । श्रादित्यपथगः केतुस्त स्थाइतमनारमः। शासनात्पुरुहूतस्य निर्मिती विश्वकर्मणा। इन्द्रायुधसवाभिः पताकाभिरतकृतः । श्राकाशग वाकाथै गन्धर्वनगरोपमः । नृत्यमान इवाभाति रथचासु मारिए। तेन रत्नवता पार्थ. म च गाण्डीवधन्वना । बभूव परमोपेतः स्वयम्भूरिव भानुमा। पिरोऽभूटुपदा राजा महत्या सेनया मृत'। कुन्तिभोजय मैव्यच चवुयास्ताननेश्वरी। दामाणेश. प्रयागाश्च दागेरकगणे: मह । अनूपका किराताय ग्रीवायाभरतर्षभ । पटचरैश्च हुएईय राजन्पारवकैः सह। निषादैः भहितयैव पृष्टमासोधुधिष्ठिरः। पक्षी तु भीमसेनश्च सृष्टद्युम्नश्च पार्पत.। दोपदेयाभिमन्युथ सात्यकिय महारथ.! पिशाचा दारदाश्चैव पौण्डाः कुण्डोविय. मह । मडका लडकाश्चैव तद्गणा. परतगया। वाहिकास्तित्तिराश्चैव पाण्यायोडाय भारत । भरवास्तुम्बुमाञ्चव वत्साच सहनाकुचैः। नकुलः सहदेवश्य वाम पार्श्वमुपाश्रिता। रथानामयुतं पवे. मिरस्त नियुत तथा । पृष्ठमधुंदमेवामोत्सहस्राणि च विंशति । योवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः । पचिकाटिषु पचेषु पक्षान्तषु च वारणा.। जग्मुः परिता राजन् वसन्त इव पर्वता। जघनं पालयामास विराट: मह केकय.। कामिरांजर शैव्यय रथानामयुतैस्तिभि.. एवमेतं महागृह व्यूह्म भारत पाण्डव,। सूर्योदयनमिच्छन्तः स्थिता युद्धाय दशिताः नेपामादित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च श्वेतचाप्य योभन्त वारणेषु धजेषु च । इति श्रीमहाभारते भीमपोण भीमयधपर्वणि क्रौञ्चव्यूहनिम्नाणे पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५० ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ प्राञ्चं दृष्ट्वा महाव्यूहमभे तनयस्तव । व्यूढं दृष्ट्वा महाघोरं पाण्डवेनामितौजसा । प्राचार्यमुपमङ्गम्य रूपं मन्यञ्च मारिए । भौमदत्तिं विकर्णश्च मोऽश्वत्थामानमेव च। दुःशामनादीम् भ्राहय मानेव च भारत । अन्याय सुबह शारान् युद्धाय समुपागतान्। महिदं वचनं काले हर्पयंस्तनयस्तव । नानामस्वपहरणा: सन्चे मास्वार्थकोविदाः । एकैकया समर्थः हि यूयं मधे महारथा. । पाण्डुपुत्वान् रणे हन्तुं ससैन्याः किमु संहताः। अपर्याप्तं तदस्माकं बन्द भोमाभिरचिता पर्याप्तं विदमेतेषां वनं मोमाभिरचितं । संसानाः शरमेनार वेणिकाः मुधुरास्तथा। रेचकाय विगीय मद्रका यवनाख्था। 4 .. . .. २ ·भीमवध प. अध्याय५११५२।] . भीयापव्व ॥ । शत्रुचयेन महितास्तथा दुःशासनेन हि । विकर्णेन सुबीरेण तथा नन्दापनन्दकैः । चित्रसेनेन सहिताः महिता मणिभद्रकैः । भीममेवामिरचन्तु सहसैन्यपुरस्मुरा। ततो भोभय द्रोणच नवपुत्त्राय मारिष । अव्यूहन्त महाव्यूई पार्थाना प्रतिबाधने । भीम सैन्येन महता समन्तात् परिवारितः। यया प्रकपमहती वाहिनों सुरगडिय। नमन्वयात् महेवामा भारंदाजः प्रतापवान् । कुन्तलैय दशार्णश्च मागधैव विशाम्यते। विदर्भमनकैश्चैव कर्णप्रावरणैरपि। महिताः सर्वसैन्येन भीममाहवशोभिनं। गान्धाराः सिन्धुसीबीराः भिवयोऽथ वमातयः । शकुनिय म मैन्येन भारद्वाजमपालयत् । ततो दुर्योधना राजा सहितः सर्वोदरैः। अश्वातकैविकसय तथा वामनकोशल.। दरदैश्च कैचव तथा छुद्रकमासवैः । श्रभ्यद्रवत संहष्ट पाण्डवेयस्य वाहिनीं। भूरिश्रवाः गतः भन्यो भगदत्तथ मारिष। विन्दानुविन्दावावन्यो वाम पार्श्वमपालयन्। मोमदत्तः सुधा च काम्बोजश्च सुदविणः । मतायुश्च श्रुतायुय दक्षिणं पक्षमाश्रिताः । अश्वत्थामा छपद्यापि कृतवमा च मावतः। महत्या मेनया सार्द्ध सेनापृष्ठे व्यवस्थिताः । पृष्ठगोपाय तस्यामनानाजनपदेश्वराः । केतुमान् वसुदानश्य पुत्तः काश्यम्य वा विभुः । ततस्ते तावकाः मई दृष्टा युद्धाय भारत । दभु, भद्धान् मुदा युका. सिंहनादांस्तथाऽनदन। तेषां श्रुत्वा तु दृष्टानां कुरुष्टद्धः पितामहः । सिंहनादं विनयाचः माझं दमा प्रतापवान् । ततः नसाय भेर्यश्च पेश्यश्च विविधाः परैः। पानकायाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलाऽभवत्। ततः श्वनईययुके मइति स्यन्दने स्थिता । प्रदभतः शरवरी हेमरत्नविभूषिता। पाञ्चजन्य पीकेगा देवदत्तं धनञ्जयः । पाएं दमा महामद्धं भीमकमा कोदर । अनन्त विजयं राजा कुन्तीपुत्रा युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश सुघोषमणिपुष्पका। काधिराज्य व्यय शिखण्डी च महारथः। घरानो विराटय मात्यकिश्च महारथ । पाश्चात्यय मद्देम्वामा द्रौपदेयाय पञ्च वै। सर्वे दधुर्महागवान् सिंहनादाय नेदिरे। स धोपः सुमहास्तव मोरेस्तै समुदीरितः । नभय पृथिवीञ्चैव तुमुलो व्यनुनादयन् । एवमेते महाराज प्रघटा: कुरुपाण्डवाः। पुनयुद्धाय मञ्जमुम्बापयानाः परस्परं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोमवधपर्वणि कारवसैन्यप्यूहे एकपञ्चायोऽध्यायः ॥ ५१ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ एवं व्यूढेय्वनो केषु मामषितरेषु च । कयं प्रहरता श्रेष्ठाः सम्प्रहारं प्रचकिरें। ॥ सभ्रय उवाच ॥ एवं यूढेवनीकेषु सन्नद्धा रचिग्ध्वमाः । अपारमिव सन्दृश्य सागर प्रतिम पर्ने। तेषां मथे स्थितो राजन् पुचो दुर्योधनस्तव। अत्रवीत् तावकन्न सचान् युध्यध्यमिति दमिताः । ने मन रमास्याय समभित्यकजीविनः। पाण्डशनभ्यवर्तन्त मर्च स्वोतिध्वजाः। ततो युद्धं समभवत्तुमु लोमहर्पण । तावकाना परेपाच यतिपिकरथदि । मुकाम्न रथिभिवायारपुताः सुतगिताः । मनिपेतुरकुण्ठाया नागेपुर इयेषु च । २ . ह ·४०६ श्रीमहाभारतं ॥ [भीमवध पयाय । 1 - - २१४० नया प्रवृत्ते मङ्गामे धनुरुधम्य दंशितः । अभिपद्य महाबादी मो भोगपगक्रमः साभद्रे भीमसेने च अर्जुने च महारथे । कैकेये च विराटे घ घरघुगे च पाते । रतेपु नश्वोरेषु चेदिमत्स्येषु वा पुनः । वयं शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः । प्राकम्पत महाव्यूहस्तस्मिन् धोरममागमे। मयामेव मैन्यानामामीयतिकरो महान् । मादिनी ध्वजिनश्चैव इताः प्रवरवाजिनः । विप्रयातरथानोकाः समपद्यन्त पाण्डवाः । अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीमं महारथं वागीयमत्रीत बुद्धी याहि यव पितामहः। एष भीम सुसंक्रुद्धो वाय मम वाहिनीं। चययिष्यति सुव्यकं दुयोधनहिते रतः। एष द्रोण, कृपः भन्यो विकर्णय जनानां धार्तराष्ट्राय मस्तिा दुयोधनपुरोगमाः। पाञ्चालाविहनियन्ति रचिता दृढधन्विना । मोऽहं भीमं हनिष्यामि मैन्यनो नाईन । नमब्रवीत् वासुदेवो यत्तो भव धनञ्जय। रप वा मापये बोर पितामहरथं प्रति । रवमुक्का ततः शौरोरथ तं लोकविश्रुत। मापयामास भीमस्य रथं प्रति जनेश्वर। चान्वहुपताकेन वलाकावलगुवाजिना । समुच्छितमहाभीमनदद्दानरकेतुना । महता मेघनादेन रथेनादित्यवर्चसा । विनिनन् कौरवानीकं सरसेनास पाण्डवः ।। श्रागछत रणे शीघ्र सुहृदी हर्षवर्द्धनः । तमापतन्तं वेगेन अभिवमिव कुञ्जर। घासयानं रणं रान् पातयन्तञ्च सायकैः। सैन्धवप्रमुर्गुप्तः प्राच्यसाबोरकेकयैः । सहमा प्रत्युदीयाय भीम. भान्तनवोऽज्जुनं । को हि गाण्डीवधन्चानमन्यः कुरुपितामहात्। द्रोणकर्तनाभ्यां वा रथी संयासमहति । ततो भीमो महाराज कौरवाण पितामहः। अर्जुनं मप्तमनत्या नाराचाना समर्पयत्। द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृप. पञ्चशतैः शरैः। दुर्योधनश्चत.षष्ट्या प्रलय नवमि. शरैः। द्रौणिः षड्या नरव्याघ्रो विकर्णश्च त्रिभिः शरैः। प्रात्तीयनिस्त्रिभिर्भने राजन् विव्याध पाण्डवं । म तर्विद्धो मद्देश्यामः समन्तानिशितैः शरैः। न वियथे महावाहुर्भिधमान वाचलः । स भीमं पञ्चविंशत्या कृपञ्च नवमि. शरैः। दोष षच्या नरव्या विकर्णश्च विभिः धरैः । श्रातीयनि त्रिभिर्वाण राजानचापि पञ्चभिः । प्रत्यविध्यदर्मयात्मा किरीदोभरतर्षभ । तं सात्यकिविराटश्च घरावय पार्षतः। द्रौपदेयाभिमन्युय परिवर्धनचया नतो द्रोणं महेष्वास गाङ्गेयस्य हितेरते । अभ्यवर्तत पाचालयः संयुक. मह मामकैः । भोभस्तु रथिनी श्रेष्ठस्व विव्याध पाज। अभीत्या निमितैयाणस्ततोऽतुप्यन्त तावकाः। तेषान्तु निनदं श्रुत्ला प्रहृष्टाना प्रहरवत् । प्रविवेध ततो मय रथसिंह. प्रतापवान्। तेपान्तु रथसिंहाना मधे मांय धनञ्जयः। चित्रोड धनुषा राजसत्यं शला महारथान्। तमो दुर्योधनोरामा भीममाइ नरेश्वरः। पीयमान खक मैन्यं दृष्ट्वा पार्थन भयुगे। एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन संहितो यजी। पातयन् सर्मसंन्यानि मूतं नः परिछन्तति । लयि जीवति गाङ्गेय द्रोणे च रयिना परे। । २.५ J २९ ·प्रवध ए-1 अध्याय ५२) ॥भीयापर्व . ५ 4 - २९०० - बलते ह्येप कणेऽपिन्यस्तगस्ता विगाम्पते । न युध्यति रणे पार्थान् हितकामः सदा मम । सतया कुरु गाङ्गेय यया हन्येत फाल्गुनः। स्वमुतस्तता राजन पिता देवव्रतस्तव । धिक्चत्तधर्ममित्युका प्रायात् प्रार्थरचं प्रतिा उभा श्वेतहयो राजन् मंस्थिती प्रेक्ष्य पार्थिवाः । सिंहनादं भृशं चक्रु' गभान् द ध मारिया द्रौणिर्दोघनश्चैव विकर्णध नवात्मजः। परिवार्य रणे भीमं स्थिता युद्धाय मारिप । तथैव पाण्डवाः सबै परिवार्य धननयं। स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धमवर्तत। गाङ्गेयस्त रणे पार्थमानछन्त्रवभिः शरैः। तमर्जुन प्रत्यविश्यत् दभिर्मर्मभेदिभिः । नतः शरमहसेण मुप्रयुक्तेन पाण्डव । अर्जुनः समरसाधी भोमस्यावारयत् दिमः। भरजातं ततस्तन्तु भरजालेन पार्थिव । वारयामास पार्थव भीम शान्तनवस्तदा । उभी परमसन्तुष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनी। निर्विशेषमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिण। भीमचापप्रधुनानि भरजातानि मइय.। भीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्य नसायक. । तथैवानुनमुकानि मरजातानि मर्चयः । गाङ्गेयभरनुनानि न्यपतन्त महीतले। अर्जुनः पञ्चविंशत्या भोममाईच्छितैः परैः। भीमाऽपि समरे पार्थ विव्याध नाभिः शरै.। अन्योन्य तो इयान् विद्धा ध्वजा च ममहावतो । रथेषां रथचक्रञ्च चिकोडतुररिन्दनौ । ततः क्रुद्दोमहाराज भीमः प्रहरतां वरः। वासुदेवं विभिवाणराजधान स्तनान्तरे। भीमचापयुतस्तस्तु निविद्धा मधुसदनः । विरराज रणे राजन् सपुष्प इव किंकः । नतोऽजुनाऽभिसंयुद्धो निविडू प्रेक्ष्य माधवं । गाइयसारथिं मी निर्विभेद बिभिः परः। यतमानी नतो वोराबन्योन्यस्य रथ प्रति। नागकुतां तदाऽन्यान्यमभिसन्धातुमाहवे। मण्डलानि विचित्राणि मतमत्यागतानि च । दर्शयामासवरामन सूतसामर्थनाघवात् । अन्तरञ्च प्रहारेषु तर्कयन्तो विशाम्पते । राजन्नन्तरमार्गस्या स्थितावास्ता मुडमुंडः । उभौ सिंहरवोन्मिश्रवस भब्दश्च चक्रतुः।। तथैव चापनिघापं चक्रतुस्ती महारथौ। तयो. सद्धमणदेन रथमिखनेन च । दारिता रुइसा भ्रमियकम्पे च मनाद । न तयोरन्तरं कशिद्द भरतर्षभ। बलिनी समरे सराबन्योन्यसमावुभौ । विडमात्रेण भोमस्य प्रययुस्तत्र कारवाः । तथा पाण्डुसुता. पार्थ रिझमात्रेण जग्मिरे । तयोर्नुबरयो राजन् दृष्ट्वा ताक पराक्रम । विस्मयं सर्वभूतानि जग्मुभारत संयुगे। न तयारन्तरं करिद्रणे पश्यति भारत। धर्मस्थितस्य हि यथा न कश्चिदृजिनं कचित् । उभौ हि मरजान तावदृश्या वदवतु । प्रकामा तु नतवर्ण बभूवतुरुभा रणे । नत्र देवा: सगन्धवाशारणाय महर्षयः । अन्योऽन्यं प्रत्यभापत तयोटा पराक्रम । न गयो युधि संरची जेतुमेता महारयो। म देवासुरगन्धर्वकिरपि कपवन । कार्यभूतं सोकेषु युद्धमतन्महाहन। मेव नादर्भ युद्ध भविष्यति कदारना न भयो रणे जेतुं भीमः पार्थेन धीमता ।

·got ॥ श्रीमहाभारत भीमायध अध्याय ५५ । ५.३१ २१॥ सधनुः सरथः साश्व. प्रवपन् मायकान् रणे । तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुर्गमदं। म विजेतुं रणे भीम उत्सहेत धनुई। बालोकादपि युद्धं हि मममेतदविष्यति । इति स्म वाच. श्रूयन्ने प्रचरन्यस्ततस्ततः । गाङ्गे यार्जुनयो: मध्ये तवयुका विशाम्पते। सदीयात ततो योधाः पाण्डवेयाय भारत। अन्योऽन्य समरे जस्तयास्तत्र पराक्रमे । शितधाराथा खड्ने विमलय परश्वधैः । परैरन्येच बहुभि. शस्नानाविधैर्युधि । उभयो: मेनयो. शूरा न्यान्तन्त परस्परं । वर्तमाने तथा युद्धे घेरि तस्मिन् सदारणे। द्रोणपाश्चात्ययो राजन् महानामीत् समागमः । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमयधपर्वणि भोमानयुद्धे दिपश्चाशोऽध्याय ॥ ५२ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ कथं द्रोण महेश्याम. पाश्चान्यशव पार्वत.। रणे समोयतुर्यता तन्ममाचल मञ्जय। दिरमेव परं मन्ये पौरुषादपि सञ्जय । यत्र भान्तनवो भीमा नातरत्युधि पाण्डवं । भीमा हि समरे का हन्यासाकाचराचरान्। म कयं पाण्डवं युद्धे नातरत्सलयाजमा । ॥ सञ्जय उवाच ॥ टणु राजन् स्थिरो भूवा युद्धमेतात मुदारुणं । न शक्य. पाण्डवो जेतुं देवैरपि सत्रामवैः । द्रोणस्तु विविधवाणैधृष्टद्युम्नममर्पणं । भारथिञ्चास्य भलेन रथनीडादपातयत्। तस्याथ चतुरो वाहांश्चतुर्भि. सायकोत्तमै । पीडयामाम संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य मारिष। धृष्टद्युम्नस्तता द्रोणं नवत्या निगिते. गरे । विव्याध समरे वीरस्तिष्ठ तिष्ठति चाब्रवीत् । सत. पुनरमेयात्मा भारद्वाजः प्रतापवान् । भरीः प्रच्छादयामास धृष्टद्युम्नमर्मपणं । श्राददे च गरं घोरं पार्षतस्य बधं प्रति। प्रकाशनिसमस्पर्श मृत्युदण्डमिवापरं । हाहाकारो महानासीत् सर्वसैन्यस्य भारत। नमिघु सन्धितं दृष्ट्वा भारदाजेन संयुगे। तत्रागुतमपश्याम धृटद्युम्नस पौरुषं । यदेक. ममरे वीरस्तस्या गिरिरिवाचतः। नञ्च दीप्तं महाघारमाथान्त मृत्युमात्मनः । चिच्छेद भरदृष्टिश्च भारदाजे मुमोच ह। तत उच्चुकाईया पाञ्चालाः पाण्डव सह । धृष्टद्युम्नेन तत् कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करं । ततः शक्तिं महावेगा स्वर्णवैदूर्यभूपिनां । द्रोणस्य निधनाकासी चिक्षेप स पराक्रमी । तामापतन्ती सहसा भक्ति कनकभूपणां । त्रिधा चिछेद समरे भारदाजा इमन्निव । गक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्न प्रतापवान्। ववर्ष शरवर्षाणि द्रोणं प्रति जनेश्वर। शरवयं ततस्तत्र सन्निवार्य महारय । द्रोण द्रुपदपुत्त्रस्य मध्ये चिच्छेद कामुक । मच्छिन्नधन्वा समरे गदा गुब्यो महायमा. 1 द्रोणाय प्रेषयामाम गिरिमारमयो क्ली। मा गदा तत्करान्मुका प्रागात् द्रोणजिघांभया । तबाहुतमपश्याम भारद्वाजस्य विक्रम । लाधवात् व्यसयामाम गदां हेमविभूषिता। व्यमपित्वा गदाञ्चैव प्रेषयामास पार्यते । भन्नान् मनिमितान् पीताम् स्वर्गपुद्धान मिलामितान् । तस्य कवचं भित्त्वा पपु मोणितमाहवे। अथान्यद्धमुरादाय धृष्टद्युमा महामना.। द्रोणं युधि पराक्रम्य गरैर्वियाध पञ्चभिः । - । । १२. .

·भीमवध प: अध्याय ५३०५४।। भीयापर्व । ४६ रुधिराको ततस्ता तु अशुभाते नरर्षभा । वसन्ते पुष्पचवली पुष्पितावित्र किंशुको । अमर्पितस्ततो राजन् पराक्रम्य चमूमुखे। द्रोण द्रुपदपुत्रस्य पुनयिच्छेद कार्मुकं । अथनं छिनधन्वान गरेः मन्नतपर्वभिः । श्वाकिरदमेयात्मा दृश्या मेघ देवाचलं । मारथिं चास्य भलेन रथनोडादपातयत् । अयास्य चतुरों वाहाभिनिमितः भरेः । पातयामास समरे मिहनादं ननाद च । नतोऽपरेण:भलेन हस्ताचापमयाच्छिनत् । म बिनधन्वा विरथा हताश्या हतमारथिः । गदापाणिरवारोहत् ख्यापयन् पारुप महत्। 'तामस्य विभिखस्वर्ण पातयामास भारत। रथादनवरूढस्य तदगुमिवाभवत् । ततः मविपुलं चर्म शतचन्द्र नतो रणे। खड्गश्च विपुलं दिव्यं प्रयव सुभुगो वचो अभिदुद्राव वेगेन द्रोणस्य वधकाझ्या। आमिषार्थी यथा मिहो वने मत्तमिव दिपं । तवाद्ययमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुष, नाघवञ्चास्त्रयोगेन बल बाहोय भारत ।, यदेक: भरवर्षण वारयामास पार्षत। न मनाक ततो गन्तुं बलवानपि मयुगे। तत्र स्थितमपश्याम धृष्टद्युम्न मद्दारथं । वारयाणं गरौहांय चम्मणा कृतहस्तवत् । नतो भीमो महावाहु: महमा न्यपतत् पनी । साहाय्यकारी ममरे पार्यतस्य महात्मनः स द्रोणं निमितवाणे राजन् विव्याध सप्तभिः । पार्षतञ्च तदा वर्णमन्यमारोप्यद्रथ । नता दुर्योधनो रागा कालिङ्ग ममचादयत्। मन्यन महता शुक्र भारद्वाजस्य गोपने। ततः मा महतो सेना कलिङ्गानां नरेश्वर । भीममभ्यायया भीमा तव पुत्रस्य शासनात् । पाश्चात्यमभिमन्यन्य द्रोणाऽपि रथिनां वरः विराटपदी मुद्रा योधयामास मता। धृष्टद्युम्नोऽपि समरे धर्मराज समभ्ययात्। ततः प्रबह युद्धं तुमुतं लोमहर्पण 'कलिङ्गानाच ममरे भीमस्य च महात्मनः जगतः प्रक्षयकर घोररूपं भयानकं । इति श्रीमहाभारते.भीमपर्वणि भीमबंधपर्वणि धृष्टद्युषाणयुद्धे त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५२ ।। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ पुत्रेण मम सम्प्रोतः कलिङ्गी वाहिनीपतिः । कथमदुनकर्माणं भीमसेन महावतं । परन्तं गदया बीर.दण्डपाणिमिवान्नका याधयामाम ममरे कालिङ्गः सह सेनया! ॥ मनय उवाच ॥ पुत्रेण तव राजेन्द्र म नयोको महाबलः । महत्या मेनयां युकः प्रायात् भीमरथं प्रति। नामापतन्नों महनी कलिङ्गाना महाचमू रियायनागकलिना अंग्टहोतमहायुधी। भोमभेनः कतिज्ञानामाईत् भारत वाहिनी केतुमन्नञ्च नेपादिमायान्तं सई चेदिभिः। ततः श्रुतायुः संक्रुद्ध राजा केतुमता मह । आसमाद रणे भीमं यूढानीकेन दंमितः। रथैरनेकमाहः कलिङ्गानां जनाधिपः । अयुनेम गजानाच निषादः मह केतुमान्। भोमसेन महाराज समन्तात् पर्यवारयत्। चेदिमत्स्यकरूपास्तु भीममेनपुरोगमाः । अभ्यवम्ति महमा निषादान मह राजभिः । ततः प्रवने युद्ध घोररूप भयानक । प्रधावताच पोधानां परस्परनिधासया । घोरमारोत्तता युद्ध भोमय महमा पर। ,, १९९५ १२. २ ·भीमवध प० अध्याय ५४1] भीयापर्व ।। ४२१. ११५ २२८. : पारूढ' सिंहदगेन सानुमानिव पर्वत । पततचाप्यवमुत्य गजात् भारत भारत'। खड्गपाणिग्दीनात्मा तस्या भुवि म दंमित । स चचार वहन्मार्गानभोत. पातयन् गजान्। अमिचक्रमिवाविर्दू सर्चत प्रत्यदृश्यत । अश्वन्देषु नागपु रथानोकेषु वा विभुः । पदातीनाञ्च मद्देषु विनिघ्नन् प्रत्यदृश्यत। श्वनवयचरत मध्ये युधि भोमा महाबलः । छिन्दस्तेषां शरीराणि पिरामि च महाजव । खनेन शितधारण संयुगे गजयोधिनी। 'पदातिरेक मंक्रुद्धः मां मयवर्द्धन । मायामाम सरासान् कालान्तकयमापमः । मृहास्त एव च रणे विनदन्न समाद्रवन् । भासिमुत्तमवेगेन विचरन्नं महारणे । निकृत्य रथिनामाजी रथेपाय युगानि च। जघान रथिनयापि बलवानरिमर्दन । भीमसेनसरन् मार्गान् सुबइन् प्रत्यदृश्यत । भान्तमुद्भान्तमाविद्धमासुतं प्रसृतं सुतं । सम्पात मनुदीर्णञ्च दर्शयामास भारत केचिदग्रामिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना। विनदुर्भित्रमाणे निपेतुय गतामः । छिन्नदन्ताग्रहस्ताय छिनकुम्भास्तथा परे।. वियोधा खान्यनीकानि ज भारत वारणा । निपेतुराञ्चं तदा विनदन्तो महारवान् । छिन्नाय तोमरा राजन् महामात्रभिरांसि चा परिस्तामानि चित्राणि कवाय कनको चनाः। ग्रेवयानथ शनीय पताका. करिणान्तथा । वोरायथ यन्त्राणि विचित्राणि धषि च। अनिदण्डानि इभाणि तोत्रांश्चगमुः । घण्टाद्य विविधाकारा हेमगीनसोनपि। पततः पतितायव पश्याम सह मादिभि । छिन्नगावावरफरनिहतयापि वार । श्रामीत् तस्मिन् रणे भूमि पर्वते. पतितरिव । विष्टये महानागान् म पदादानरर्यमः। अश्वारोहवर्गव पातयामाम भारत । तद्युद्धमभवत् घोरं तस्य तेषाञ्च मारिष। खतौनान्यययोलगि कक्षाच कनकोचनाः । परिस्तोमाश्च प्रामाय सुष्टयय महाधनाः । कवचान्यय चर्माणि चित्राण्याभरणानि च। तत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे। स चक्रे वसुधा कीर्ण अवता कुमुदग्विा भानुत्य रथिन काचित् पराम्हय्य महाबलः । पातय माम खट्वेन सम्वमानपि पाण्डव, । मुहरुत्यनतो दिनु धावतच नरखिन । मागीय परतयिवान् व्यस्मयन्त रणे जना । निमधान पदा कासिदाचिप्यान्यानपोथयत् । सोनान्याय चिछेद नादैरन्यानभीपयत्। अरुवेगेन चाप्यन्यान् पातयामास भूतते । अपरे चैनमालोक्य भयात् विद्राविणेऽभवन् । रवं मा बहुला भेना कनिङ्गाना तरखिना। परिवार्थ रणे भीम भीमसेनमुपाद्रवत् । ततः कलिङ्कमैन्याना प्रमुखे भरतर्षभ। श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीममेनः समभ्ययात् । तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कनिकी नाभि मः। भोममेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । कनिङ्गवाणाभिहतम्तोत्रादित इव दिए । भीमसेन प्रश्नाल क्रोधेनाग्निरिवन्धने । अथाशोक समादाय रथं मारिष्कृतं । भीने सम्पादयामास रथेन रथिनां परः। तमारुत यं वर्ण काननेय शत्रुवदनः। + ·॥ श्रीमहाभारत ॥ [भाभवध पा अध्याय ५४ । ar- 1 + कालिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठति चाब्रवीत्। नत शुतायुबलवान भोमाय निमितान् भरान्। प्रेषयामास भद्धा दर्शयन् पाणिलाघ। म कामुकवरोत्सृष्टैर्नवभिनिशितै भरै । समाइतो श राजन् कलिट्नेन महावत । मञ्चक्रोध मन भोमो दण्डाहत वोरग । क्रुद्ध. स चापमायब बलवत् पचिनाम्बर । कलिङ्गमवधीत पार्था भीम सप्तभिरायौ । भराभ्यां चकरदी च कालिङ्गस्थ महादला । सत्यदेवञ्च सत्यञ्च प्राहिणात यमसादनं । नत पुनरमेयात्मा नाराचैनिशितै गरे । केतुमन्त रणे भोनोऽगमयत यममादन। तत. कङ्गिा संद्धा भीममेनममर्पणं । अनेकवहुमाइस, पत्तिया. ममयोधयन् । तत सक्रिगदाखड्गतामरहिंपरश्वधै । कलिङ्गा मतमा राजन् भोममेनमवारयन्। मनिवार्य तु तो राजन् भरदृष्टि समुच्छ्रिता । गदामादाय तरसा परिसुत्य महायल । भीभ मन्तगतान् बोरामनयन यमसदन। पुनश्चैव दिमाइसान कालिङ्गानरिमर्दन । प्राहिणोत् मृत्युलाकाय तदद्भुतमिवाभवत्। एव म तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुन पुन । विभेदं ममरे वीरो भीमो भीमपराक्रम । हतारोहाच मातडा. पाण्डवेन र्शता रणे। विग्मुरनीकेषु घना वातहता दूव । मृदन्त स्वान्यनीकानि निनदन्त. रातरा । नता भीमा महायाहु सनमतमहाभुज.। मम्प्रष्टो महाघोर भत प्रभापयन् बलो। मध्यकारिङ्गमैन्यानां मनामि ममकम्पयत् । भाइयापि कलिङ्गानामाविवेश परन्नप। प्राकम्पन्त च मैन्यानि वाहनानि च सर्व भीममेनेन समरे गजेन्द्रणव मचत । मार्गान बइन् विचरता धावता च ततस्तत । मुहुरुत्पतता चैव भमोह ममजायत । भीममेमभयत्रस्तं मन्यं नत् ममकम्पत । चोभ्यमाणममम्याध याहेव महामर ।। चामितेषु च मीरेषु भीमनाहुनकर्मणा। पुनरावर्त्तमानपु विद्रवामु ममन्तत । पर्वकालिनयाधेषु पाडूना ध्वजिनीपनि । प्रवादीन खान्यनोकानि टुध्यध्वमिति भारत । भेमापतियर शुमा शिपडिप्रमुगा गणा । भीममेवाभ्यवर्तन्त ग्यानी महारिभि ।। घरालय तान् मानुपनगाह पाण्डव । महता मेघणन नागानीफेन पृष्ठत । হ যা গালি ব্রানীফালি আমি। মীনধনয় সাধ বাসি খাবিনা। महिपाधानराशय मोके फरम विद्यते । भीममात्यायोरन्य प्राणेभ्य प्रियछत्तम । मापण्यम फसिद्धेषु परन्तमग्एिदमं । भोममेनं महापाई पार्षत परपोरहा। गमाद पाधा राजन् पयामीत् परनाप । मदं दमा च ममरे मिहमादं गमाद पा म पागवतामय र ऐमपरिष्कृत । कोविदारक दृष्ट्वा भीमसेन ममाश्वमत् । धृष्य मेष्टा कालि ममभिः । भीममममेयारमा चाणायाजा ममन्ययात् । गागा मायकि दृष्टाधष्टपुष्टकादरी। कान्तिाम् ममरे योग योधयनो मनसिना । पास गया नया भोग जयतामर । पार्धपातयो पार्णिपाए पुष्पम । २९. . - - 4 ·भीमवध माथाय ५४१५५] ॥ भीयापर्व ४२३ . . स वा कदनं तत्र प्रसहीतारामन । श्रास्थितो रौद्रमात्मान जघान समरे परान् । फलिङ्गप्रभवाञ्चव मासयोणितकमा। रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीम' प्रावर्तयनदी। अथान्तरे कलिङ्गाना पाण्डवानाञ्च वाहिनी । सन्ततार सुदुस्तारा भीमसेना महावन । भीमसेन तदा दृष्टा प्राक्रोशस्तावका नृप । कालोऽय भीमरूपेण कालिदै मह युध्यते । नत शान्तनवो भीम श्रुत्वा त निनद रणे । अभ्ययात त्वरितो भीम व्यूढानोक समन्तत । न मात्यकि ममेनो धृष्टद्युम्नय पान । अभ्यट्रवन्न भीमन्य रथ हेमपरिष्कृत । परिवार्य तु ते सधै गाङ्गेय तरमा रणे। विभिलिभि शरैरै भमानछुरनमा। प्रत्यविध्यच तान मान पिता देवत्रतस्तव । यतमानान् महेवामाखिभिस्तिभिरजिागे । मत परमहसेण मविवार्य महारथान । हयान् काञ्चनसनाहान् भीमस्याभ्यहनकरै । हताश्वे तु रथे तिष्ठन् भीममन प्रतापवान। पति निक्षेप तरमा गाडेयस्य रथ प्रति । सम्प्राप्तामथ ता गति पिता देवव्रतस्तव । दिधा चिच्छेद समरे पृथिव्यां मा व्यगोयंत । नत यायमी गुर्वी प्रग्टह्य महतीं गदा। भीमसेनो रथात वर्षे पुमुवे मनुजर्षभ । धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य खरथे रथिनां वर । पश्यता मञ्चमैन्यानामपोवाह यखिन । पात्यकोऽपि ततस्वर्ण भीमस्य प्रियकाभ्यया। माथि कुरुहद्धस्य पातयामास मायकैः । भीमस्य निहते तस्मिन मारथा रथिना वर । वातायमानैरवैखैरपनौतो रणाजिरात। भीमसेनस्ततो राजनपनीते गहारथे। प्रजधान यथा वहिर्दहन् कमिवोल्वण । म हत्वा मर्चकालिङ्गान मेनामध्ये व्यवस्थित । नैनमभ्युत्सहन केचित् तावका भरतर्षभ । म पूज्यमान पाञ्चान्यमस्यय भरतर्षभ ।धृटद्युम्च परिष्वज्य समीयादथ मात्यकि । अथाम्रवीत् भीमसेन सात्यकिः सत्यविक्रम प्रहपयन यदुव्याघ्री धृष्टद्युम्नस्य पश्यत । दिष्ट्या कलिङ्गराजय राजपुत्रय केतुमान। शक्रदेवश्व कालिङ्गो कालिङ्गाय मृधे इता । स्ववाजवलवीर्येण नागास्थमडुला । महापुरुष भूयिष्ठो वीरयोधनिषेवित' । महाव्यूह कविद्वानामेकेन मुदितस्वया । एवमुक्त्वा चिनेप्ता दीर्घबाहररिन्दम । रथस्य तमभिद्रुत्य पर्यध्वजत पाण्डव । तत सरथमागम्य पुनरेव महारथ । नावकानवधीत क्रुद्ध भीमस्य बलमादधत्। रति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोभवधपर्वणि कतिराजधधे चतु पञ्चाशोऽध्याय ॥ ५४॥ ॥ मनय उवाच ॥ गते पूाहसमये नमिवहान भारत । रथनागाश्यपत्तीना सादिनाथ महाचये। द्रोणपुत्रेण मन्येन रूपेण च महात्मना । ममसञ्चत पाश्चायस्तिभिरेतैर्महारथै । म लेकविदितानश्वामिजघाम महायच । द्रोणे पाञ्चालदायाद पितइभिराया। नत भन्यरय वर्णमास्याय इतवाहन । द्रौषि पाश्चातदायादमभ्यवर्तत्तथेपुभिः। घटद्युयन्तु भसक ट्रोपिना दृश्य भारत। सौभद्रोभ्यपतन पूर्ण विकिरनिषिताम् शरान। Home क ·४१४ ॥ श्रीमहाभार [भौभयध में अध्याय ५५ । २१५ M सत्यं पञ्चविंशत्या रुपय माभिः परैः। अश्वत्थामानमाभिर्विघ्याध भरतर्षभ। श्रा निन्तु नतसूर्ण द्राणिविव्याध पविणा । मच्यो दादभिश्चैव तपश्च निमितथिभिः । लक्ष्मणस्तव पौत्तस्तु माभद्रं पर्यवस्थितं । अभ्यवर्तत संक्रुद्रमायुद्धमभत्तत! दाधनिस्तु संकुडू, सौभद्रं निशितैः शरैः। विव्याध ममरे राजन् तरहुतमिवाभवत् । अभिमन्युश्च संक्रुद्धा धातरं भरतर्षभ । परैः पञ्चगनेः क्षिप्रं विप्रहस्ताऽभ्यविध्यत। लक्ष्मणोऽपि ततस्तस्य धनुचिच्छेद पत्रिथा । मुष्टिदेश महाराज त तपशुहर्जनाः। नदिदाय धनुश्छिन्नं भाभारः परवीरहा। अन्यदादत्तवान् चित्र कार्मुकं वदतां वर । तो तब समरे युक्ती कृतप्रतिशतैषिणा । अन्यान्यं निशितैस्तीनजनतः पुरुषर्षभी। नतो दुर्योधनो राजा दृष्टा पुत्त्रं महावदं । पीडितं तव पशि प्रायात्तव जनेश्वरः । मनिवृत्ते तव सुते,सम्व रव ननाधिप। अनि रवैयेन समन्तात् पर्यधारयन् । सत. परिष्टत हरी हरी युधि सुदुर्जयः । न म व्यथिती राजन् कृष्णतुल्यपराक्रमः । सौभद्रमय संमक दृष्ट्वा तत्र धनश्चयः। अभिदुदाय संकुलातुकामः स्वमात्मन। तत. सरधनागावा भीमद्रोणपुरोगमः। अभ्यवर्सन्त राजानः महिताः सयमारिन। उद्धृत महमा भौम नराश्वरथमादिभिः। दिवाकरपयं प्राप्य रजस्तोत्रमदृग्यत । तानि नागमहसाणि मिपालगतानि च। तस्य वाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्त्तन्त सश। प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः । कुरूणामनयस्तोत्र प्रत्यपद्यत दारुण. । नापन्तरिक्ष न दिशा न भूमि च भास्करः। प्रशायत नरश्रेठ गरसन्धे. किरोटिनः । सादिनी ध्वजनागास्तु हताधारथिमो स्टा वितरथाः केचित् दृश्यन्ते रथयूथपाः । विरथा रथिन शान्ये धावमानास्ततस्तत.। तत्र तत्रैव दृश्यन्ने सायुधै. माङ्गदैर्भुने। इयारोहा इयांस्यका गजारोहाच दमिनः । अर्जुनस्य भयाद्राजन् ममन्तात् विप्रवः । रथेभ्यश्च गजेभ्यय येभ्यश्च नराधिपाः । पातिताः पात्यमानाचं दृश्यन्तेऽर्जुनसायकः । सगदानुद्यतान् वाइन मखड्डांश्च विशाम्पते। मप्रामाय मतकोरान् समरान मशरासनान। साडयान सपताकांथ तत्र तबाजुनी नृण । निचकर्त्त शरैरुयैरौद्रं विघदपुस्तदा । परिघाना विदीर्णानां मुराणाञ्च मारिष। प्रासानां भिन्दिपालाना निलिभानाञ्च संयुगे। परश्वधानां तीनणाना तोमगणाच मारत । वर्मणी चापविद्धानां काञ्चनानां च भूतले। बजाना मणक्षेत्र व्यानानाश्च सर्व । इत्रामा हेमदण्डाना नामराणा च भारत। प्रतोदामा कमाणाध योलाणार्थव मारिष । रामयाम मद्दश्यन्ते विनिकीणी रणचिता। मामोत्तय पुमान् परितृत्व मैन्यम्य मारिया योऽनुन समरे शरं प्रत्युदीयात् कथइन । यो यो हिममरे पार्थे प्रत्युद्याति विशाम्पते। म प्रविमिखतोतो. परनोकाय नोरते। पु विद्रवमाणेषु तब चौधेषु मथः । अर्जुनो वासदेवय माझं दभरतना । २१ - ·भीमवघमा प्राय ५५।१६।] भीमपव्वे ।। ४२५ २१५ - तत् प्रभग्रं वनं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तव । अत्रवीत् समरे धर भारद्वाज मयन्त्रिता एष पाण्डुसुनो वीरः कृष्णेन सहितो बनो। नया करति मैन्यानि यया कुर्यात् धनञ्चरः। न झेष समरे पयो जेतुमद्य कयञ्चन। ययास्य दृश्यते रूपं कालान्तमयमापमं । न निवर्तयितुश्चापि शय महतीरः। अन्योन्यप्रेदया पश्य दुवयं वरूथिनी। एष चास्न गिरि श्रेष्ठ भानुमान् प्रतिपद्यते । चतूंषि मर्चलोकस्य संहरवित्र सर्वया। तबावहारं सम्पातं मन्येऽई पुरुषर्षभ। प्रान्ता भोता ये योधा न यास्यन्ति काचन। एखाका नतो भीमा द्रोपमाचार्य सत्तम। अबहारमयो चके तावकानां महारथः । ततोऽवहारः भन्यानी तब नेपाच मारय । अस्तं गछति सूर्येत् मन्ध्या च समवर्तन। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोवधपर्वणि दितीयदिवसावहारे पश्चपनामोऽधायः॥ ५५ ॥ ॥ पश्चय उवाच॥ प्रभातायान्तु गयी भोमः शान्तनवस्ततः। अनीकान्यय भयाने व्यादिदेश परन्तपः। गारडञ्चमहाय्यूई चके माननवस्तदा। पुचा ते जयाकाझो वृद्धः कुरपितामहः। गरुडस्य रूयं तुण्डे पिता देवत्रतस्तव । यो च भरदानः कावा च माखतः। अश्वत्थामा कृपयेव शिरसास्ती याखिना। विगतमत्स्यकैकयारधान संयुनी। भूरिश्रवाः सनः मन्यो भगदत्तस नारिख । मद्रका सिन्धुमावीरास्तथा पञ्चनदाय ये। जयद्रथेन महिता पोवायां मत्रिवेगिताः। पृष्ठे दुर्योधनो राजा मोदयः सानुगत.। विन्दानुविन्दावावन्या काम्बोजाय सके. महापुच्छमासन्महाराज सरनाय मारिष। मागधाश कनिवार दाम्कगणः सह । दचिणं परमामाद्य स्थिता युहस्य दमितो.। काषाय विकुनाय मुण्डाः कौएडोपास्तथा। इन महिता वामपा ममाम्विनाः । व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्मन्य मध्यमाची परन्तपः । धृष्टद्युम्पेन महित. प्रत्ययूहन मंयुगे। तावकानाच तं व्यूह प्रत्ययूहत पाण्डवः । अर्द्धचन्द्रेश व्यूहन व्यूह तमतिदारुणं । दसिं ग्टनमाम्नाय भीमसेना व्यरोचत । नानाखौघसम्पनानादेश्यपतः। तदन्वेव विराटय द्रुपदश्य महारथः। तदनन्तरमेवाथ नोनो नोनायुधे सह । गेसादनन्तरश्चैव धष्टक्तुमहारथः। चेदिकारिकरुपैश्च परिवैयाभिसंदृतः। धृष्टद्युतः मिखण्डी च पाञ्चालाय मभद्रकाः। मथे मन्दन सहिता खिता युद्धाय मारता तत्र धर्मराजोऽपि गजानोकेन संदृतः। ततस्तु मात्यको राजन् द्रौपचाः पञ्च चात्मजाः । अभिमन्युम्तनम्न मिगवाय ततः परं । भमिनिस्ततो राजन् कैकेयाय महारथाः । नतोऽभूदिपा श्रेठो वामपार्थमुपाश्रितः । मयंट जगतो गोता थम्य गोप्ता जनार्दनः । स्वभने महायूई प्रत्ययूहन्न पाण्डगः1 गार्थ तव पुत्राणां तत्परं ये च मंत्रिताः। ततः महिने युई व्यतिपितरदिप तारकानी परेषाध निन्ननामितरतरं । स्थापय रोपाय तब तच विशाम्पते। सम्मतन्तो व्यदृश्यन्त निमन्तम्द परखरं। स ·४१६ ॥श्रीमहाभारत [भोममध प. अध्याय ५६।५७ । - २११७ धावताच रथाधाना युध्यताञ्च पृथक् पृथक् । बभूव तुमुख: गन्दी विमियो दुन्दुभिखमः । दिवस्पृक् मरयोराणां निजतामितरेतरं । सम्पधारे तु तुमुले तव तेषाच भारत। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि गारुडाईचन्द्रव्यूहनिमाणे षट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततो यूडेय्वनीकेषु तावकवितरेषु च। धनञ्जयो रथानीकमवधीत्तत्र भारत । शरैरतिरथा युद्धे पातयवययूथपान्। ते यध्यमानाः पार्थेन क लेनव युगक्षये। धार्तराष्ट्रा रणे यत्ता पाण्डवान् प्रत्ययोधयन्। प्रार्थयाना यमो दीप्तं मृत्यु फला निवर्तनं । एकाग्रमनमा भूत्वा पाण्डवाना वरूथिनी । बभक्षुबहशो राजस्ते चाभज्यन्त संयुगे। द्रवद्रिरथ भश्च परिवर्तभिरेव च । पाण्डव, कारवेयैश्च न प्रज्ञायत किञ्चन । उदतिछद्रजी भाम छादयानं दिवाकरं । न दिश. प्रदिशश्चापि तव जग्मु कथञ्चग। अनुमानेन संज्ञाभिन्नामगोत्रय संयुगे । वर्तते स्म तदा युद्धं तत्र तत्र विभाग्यते । न व्यहो भिद्यते तत्र कारवाणां विभाम्पते । रचितः स यथा तेन भारदाजेन मारिष । तथैव पाण्डवेयाना रचितः मय्यसाचिना । नाभिद्यत महाय्यूहो भीमेन च सुरक्षितः । मेनाग्रादभिनिष्पत्य प्रायुधस्तत्र मानवा' । उभयो; सेनयो राजन् व्यतिषितरथदिपाः । हयारोहयारोहा. पात्यन्ते स्म महाहवे। एििभविमलाग्राभिः प्रामैरपि च संयुगे। रथी रथिनमामाघ वाणे. कनकभूषणैः । पातयामास समरे तस्मिन्नतिभयारे। गजारोहा गजसिंहान् नाराचशरतामरैः। संयुकान पातयामासुस्तव तेषाञ्च साशः । पत्तिमहारणे पत्तीन मिन्दिपालपरश्यध' । न्यपातयन्त महटाः परस्परकतागमः । रथो च ममरे राजन्नासाद्य गजयाधिनं । सगज पातयामाच गजी च रथिनन्तथा । रथिनच हयारोहः प्रासेन भरतर्षभ । पातयामास समरे रयी च रथमादिन । पदाती रथिनं मध्ये रथो पापि पदातिनं । न्यपानच्छितः शस्त्र: सेनयोरुभयोरपि । गजारोहा हयाराहाम पातयामामुराहवे। यारोहा गजस्थांश्च तदहनमिवाभवत् । गगाराहवरथापि तब तब पदातयः। पातिताः समदृश्यन्त तथापि गजयोधिनः। पत्तिमहा हयारोः मादिमहास्तु पत्तिभिः । पात्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ महसमः । ध्वजैस्तत्रापविद्धय कामुकतोमरस्तथा। परिक्षाम.कुथाभिश्च कम्बलेच महाधनैः । प्रामस्तथा गदाभिय परिघे, कम्पनस्तथा । तिमि. पश्चिः कुणपर गैरपि। नितिमिव वपुः परस्तथा।भुति भरतश्रेष्ठ सादामरिव चिचिता। भरावकाय: पतित निभिद्य महाहवे। अगम्यरूपा पृथियो मांसमोणितकर्दमा। प्रमगाम रजी भामं युक्षितं मरमाणितः। दिशय विमला: माः समपद्यन्त भारत । उत्थितान्यगगयानि कवन्धानि ममन्तत.।चिभूतानि जगतो विनाशाय भारत। स्मिन् युद्धे महारेट्रेि वतमाने मुदारणे । प्रत्यग्यन्त रथिनो धावमानाः समगातः । ४. २१५ - ·भोपवध प.। प्रथाय०.५८१] । भीयापर्व ४२७ - - । रतो भोभय द्रोपच न्वदय जयट्रयः। पुरुमित्रो विकर्णय गजुनियापिभोवतः। रते समरदुषी सिंहतुयाराक्रमाः । पाण्डवानामनीकानि बभः समरे खिताः। तथव भीमसेनोऽपि रामय घटोत्कचः। सात्यक्रियेकितान ट्रैपदेयाय भारत। नावकांस्तव पुत्ताच महिताः मराजभिः । द्रावयामासुराजियाखिदशा दानवानिव। तथा ते समरेऽन्येऽन्यं निमन्तः चवियर्षभाः। रनोबिता घोररूपा विरेजुः किंएका इव। दिमित्य च रिवून राजन् सेनयामभयारपि। व्यदृश्यन्त महामावा सहा व नभस्तो। ततो रथमहसण पुत्तो दुसाधनस्तव। अभ्ययात् पाण्डवान् युद्धे राचमच घटोत्कचं। तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सह। भीमद्राणा रणे झरी प्रत्युद्यपुररिन्दमा। विरोटोत यया क्रुद्धः समन्तात् पार्थिवोत्तमान्। पाचुनिः मात्यकिदैव ययतुः सौवट बलं । नतः प्रते भूयः सट्टामा रोमहर्षणः । तावकानी परेषाञ्च जिगीषूण परस्परं । इति श्रीमहाभारते भोभपशि भीभवधपर्चएि हतीयदिवसयद्धारम्भे सप्तपञ्चायोऽध्यायः ॥ ५० ॥ । मञ्चय उवाच ॥ ततम्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फास्तुनं वौय संयुगे। रथैरनेकमाहौः समन्तात् पर्यवारयन्। अयनं रथशन कोष्टकोश्त्य भारत। गरः बहुमाहले समन्तात् पर्यवारयन् । भकीय विमनास्तीन गदाच परिथैः सह । मामान् परवाश्व मुद्गरान मुष्ठानपि। चिरिपुःममरे क्रुद्धाः फाल्गुनम्य रथं प्रति । प्रस्ताएसमय तां दृष्टिं मलभानामिवायति । रोध सर्वन. पार्थ. मरः कनकभूषणैः। तब तल्लाघां दृष्ट्वा बोभमरतिमानुषे । देवदानवगन्धाः पियाचोरगरावमाः । साधुमाध्विति राजेन्द्र फानुनं प्रत्यजयन् । मात्यकिञ्चाभिमन्युच्च महत्या मेनया सह । गान्धाराः समरे हरा रुरुधुः सहमौवनाः। नतः मापनकाः शूरा वार्णेयस्य रथोत्तमा तिनविच्छिदुःफ्राधात् शस्ले नानाविधरपि। मात्यकिस्तु रथं त्यका वर्तमाने महाभये। अभिमन्यारथं वर्णमालरोह परम्नप। तावकरयभका भावनेयस्य वाहिनी । जनतनिधितस्तुएं मरैः मन्नतपर्वभिः। ट्रोभीभा र यत्ता धर्मराजम्ब वाहिनी । नाशयेता गरेस्तोनोः कहपत्रपरिषदेः। नता धर्म मुना राजा माद्रीपुत्ता च पाण्डवो। मिषता सर्वसैन्यानी ट्रोणानीकमुपाद्रवत् । नवामृत समहत्युद्धं तुमुनं सोमहर्षणं । यथादेवासुर युद्ध पूर्वमामोत् महारुणं । शुओणा तु महत् कर्म भीमसेनघटोत्कची । दुर्योधनस्ततोऽभ्यत्य नावुभावण्यवारयत् नाहतमपश्याम रेडिम्बम्ब पराकम । अतीत्य पितरं युद्धे यदयुध्यत भारत। भोममेनम्त भद्दो दुर्योधनममर्षगं। पद्यविष्यत् यत्कन प्रहसवित्र पाण्डवः। ततोयाधना राजा प्रहारमरपीडित निश्माद रधोपले कपलच मगाम । विसंजमघोदृष्टावरमाणोऽम्य सारथिः। पोवाइ रहाट्राभन्ततः मैन्यमभन्या । मतस्ता कारण मी द्रवमाण नतस्ततः । निनन् भोमः परसीलोरएबमाज त २. ३ ·२८ ॥योमहाभारतं ॥ [भीममध । भ्याय ५८ -- . २५ पार्यतथ रणग्रेठी धर्मपुत्रय पाण्डवः। द्रोणस्य पश्यत. मैन्य गायन नभाला जनयिमिखेतील. परामीकविमाधम ) द्रवमाणं समत् मन्यं सत्र पुषग्य मंयुगे। मागकुता वारयितु भीमद्रोणा महारयो । पार्यमाषच भीमेण द्रोणेन च महात्मना । वियत्येव मत् मेन्यं पश्यतोट्रोणभीमयोः। मतो रथमहामेषु विद्रयाम ततस्ततः । सावास्थितावकरय मभिद्राणिनिपुवी। मायनों ममरे मेनी मामयेतां परन्तप । सभाते ततस्ता तु शैनेयकुरुपुजवा । अमावाम्या गती यवत् मामा मभमान । अर्जुनस्तु ततः कुद्धसव मैन्य विशाम्पते। ववर्ष गरवर्षेण धाराभिरिव तायदः। मध्यमानं ततस्तत्तु शरैः पार्थस्य संयुगे। दुशव कोरवं मैन्य विषादभयकम्पितं । द्रवतस्तरसमालोक्य भीमद्राण महावता । न्यारयेतो मंक्रुद्धौ दुर्योधनहितपिण। नतो दुर्योधमा राजा समाश्वस्य विधाम्पते । न्यायित ना से ट्रवमाणं ममन्तत.. यत्र यत्र सुतं तुभ्यं यो य, पश्यति भारत । तत्र तत्र न्यवर्तना दत्तियाणी महारया | तानित्तान् समोच्यैव नतोऽन्येऽपोतर जना । अन्योऽन्यस्पर्द्धया राजम् सनया चावतम्सिर। पुनरावर्त्तता तेषां वेग आसीत् विशाम्पते। पूर्यत सागरस्य चन्द्रस्योदयनं प्रति । मनिहत्तास्ततस्तास्त दृष्ट्वा राजा सुयोधन.। अनवोत् त्वरितो गवा भोमं भान्तन वच.। पितामह निधिदं यत्त्वो वक्ष्यामि भारत। नानुरूपमई मन्ये खयि जोवति कारव। द्रोणे चास्त्रविदा श्रेष्ठ सपुत्त्र मसाजने। कृपे व महेवामे द्रवते यत् वरूथिनो। न पाण्डवान् प्रतिबलाववमन्ये कथञ्चन । नया द्रोणस्य मंग्रामे ट्रोणेयापि कृपस्य च । अनुगाया' पाण्डुसता नृनं तव पितामह । यर्थमा चमसे वोर बध्यमानां वरूथिनी। मोऽमि वाच्यस्खया राजन् पूर्वमेव समागमे । न यास्ये पाण्डवान मङ्ये नापि मात्यकिपाता। श्रुत्वाऽहं वचनं तुभ्यमाचार्यस्य च भारत। कर्णन मषित कृत्यं चिन्तयानस्तदेव हि। यदि नाई परित्याज्या युवाभ्यामिह संयुगे विक्रनेनुपेण युध्यता पुरुषर्षभो । र त्श्रुचा वची भीम प्रहसन पे मुहुर्मुड । अनधीत् तनयं तुभ्य क्रोधात् व्यासत्य चक्षुषो। बहुशोऽरि मथा राजन् पय्यमुक्तको हित वच'। अजेया पाण्डवा युद्धे देवैरपि समायो। यत्तु भन्यं मया कर्तु वृद्धेनात्र नृपोत्तम । करिष्याति ययाति प्रेक्षदानी समाधव । अद्य पाण्डुप्त मन्यान् ससैन्यान् सह बन्धुभि । मिषतो वारयिष्य निसर्थले कस्य पश्यतः । एवमतस्तु भीमेण पुनम्तव नरेश्वर । दधौ शङ्ख मुदा युको भेरोथ समताडयत । पाण्डवाय ततो राजन् श्रुत्वा तु निनदं महत् । दभु मद्धगय भेरोच मुरजांद्याभ्यवादयन् । इति श्रीमहाभारते भीमपर्व ए भीमबधपर्वणि भीमदुर्योधनसम्पादेऽष्टपञ्चायोऽय य ॥ ५८ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ प्रतिज्ञाने नतस्तस्मिन् युद्धे भीभेण भारत। मम पुत्रस्य वाक्यैस्तु कोधितन विशाम्पते । भीमा किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु मञ्चय। पितामहे वा पाचालास्तन्ममाचल समय। , ·भीमबधमा अध्याय ५८1) ॥ भीयापर्वे ॥ ४२८ . ती ॥ मनय उवाच ॥ गतपूवाहभूयिठे तस्मिन्नपनि भारत । पश्चिमी दिशमास्याय किञ्चित् पाते दिवाकरे। . नयं प्राप्तेषु मम्वेषु पाण्डवेषु महात्मस सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवत्रतस्तव । अभ्ययात् ज्वनैरश्वः पाण्डवानामनोकिनौं । महत्या मेनया गुप्तस्तव पुत्रं मनः । प्रावर्तित नतो युद्धं तुमुनं नामर्षण। अस्माकं पाण्डवैः मार्द्धमनयात्तव भारत। धनुषां कृजता तब तलानाञ्चाभिहन्यता । बभूव सुमहानशब्दो गिरीणामिव दीयंती। निष्ठ स्थितोऽम्मि विद्येनं निवर्तम्व स्थिरो भव । स्थितोऽस्मि प्रहरखेति भन्दाः श्रूयन्ति मर्ययः । काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च । मिलानामिव शैलपु पतितानामभूत्वनः। पतितान्युत्तमाङ्गानि माइवश्च विभूषिताः। व्यचेयन्त महीं प्राप्य मतमोऽथ सहस्रमः ।, कृत्तात्तमाङ्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकामुकाः । प्रस्टहोतायुधाश्चव तस्युः पुरुषमत्तमाः । प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनो। मातङ्गामिलाघोरा माममोणितकईमा। घराश्वनरनागाना शरीरप्रभवा तदा। परलोकार्णवनदो ग्टगोमायुमोदिनी। न दृष्टं न भुतं वाऽपि युद्धमेता नृप । यथा तव सुतानाच पाण्डवानाञ्च भारत मामीद्रयपथस्तथ योधैयुधि निपातितः । गजेनिपतितनिगिरिगङ्गेरिवाहनः । विकीर्णः कवचैश्वैिः धिरस्वाणयमारिष । इमामे तद्रणयानं मरदीर नभस्तलं । विनिर्भिन्ना नराः केचिदन्नापोउप्रकर्षिणः । अदीनाः समरे शबूनभ्यधावन्त दर्पिताः । नात भ्रातः सखे बन्धा वयस्य मम मातुन। मा मा परित्यजेत्यतत् चुतः पतिता रणे। अथान्धेहि त्वमागच्छ कि भोतोऽभि क यास्यमि। सिताऽहं समरे माभरिति चान्ये विचारः। सत्र भीमः शान्तनवो नित्यं मण्इसका कः । मुमोच वाणान् दीप्तायानहोनाशीविषानिव। परैरकायनीकुन्वन् दिश: मन्वा यतमतः । जघान पाण्डवरधानादिश्यादिश्य भारत। नृत्य रथमार्गेषु दर्भयन् पाणिलाघ। अलातचक्रवद्राजन् तत्र तत्र स्म दृश्यते । नमकं समरे शूरं पाण्डवाः एनंय: मह। अनेकतमाहस ममपश्यन्न साघवान् । मायाचनात्मानमिव भीमं तच सम मेनिरे। पूर्वस्या दिगि तं दृष्टा प्रतीयां दगुर्जनाः। उदीयाचवमानोक्य दक्षिणम्या नथव च । प्रतियुध्यन् म समरे गानेयः प्रत्यग्यत । न सेनं पाणवेयानां पथित् भनोति बानितुं । विभिखानेव पश्यन्ति भौभचापच्युतान् बइन्। कुर्वाणं ममरे कर्म सदयानच वाहिनीं। व्याक्रोमन्त रणे तर यौरा पडविधं बहु। अमानुषेण रूपेण परन्त तिरं नव । मतभा व राजानः पतन्तिम प्रमोहिताः। भोमाप्रिमिव मद्धं विनाधाय महसः। म हि मोघः परः कथिदामीत् भोभम्य संयुगे। नरमागायकायेषु बहुवामधुयाधिनः। भित्येकन घरो मुकन ननपर्वगा। गलकण्ट्रकसम्बद्धं व जमिनोपयं। दो पोमपि गजारोहान पिहितान् पर्वतामिव । भारान सनीलोन मिजघान पिता तव । यो यो भोमं नरव्याघ्रमभ्येति युधि करन। २४९ , ·भीमवध प० । अयाय ३९ । भीयापर्व । ४२१ 10 ११. पुमयापि ससंक्रुद्धः परे सनमइसमः। कृष्णयोयुधि संरयो भोमावारयहिमः। वार्णयञ्च गरेस्तोलो कम्पयामास रोपितः । मुहरभ्युतमय भीमः प्रहस्य सनरत्तदा । मनः सप्णस्तु समेरे दृष्ट्वा भीमपराकम। मम्प्रच्य च महाबाहुः पार्थस्य मृदुयुद्धतां । भीमं परवर्षाणि सृजन्तमनिय युधि। प्रतपन्तमिवादित्य मध्यमामाघ मेनयो । परान् बराम् विनिघ्नन्तं पाण्डपुत्तम्य मैनिकान् । युगान्तमिव कुर्वाणं भोभं याधिष्ठिरे बने। अमृष्यमाणे भगवान केयः परवीरहा। अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति योधिष्ठिरं वट। एकाझा हिरणे भौमा नापयेत् दैत्यदानान्। किमु पाण्डुमुनान् युद्धे सबनान् मपदानुगान् । द्रवते च महत् मन्य पाण्डवस्य महात्मनः। रेत १ कारवावण प्रभप्रान्वीक्ष्य मामकान् । श्राद्रवन्ति रणे या वर्षयन्तः पितामई । मोऽहं भीमं मिहन्म्य पाण्डवार्थाय दंचितः । भारमेनं विनेष्यामि पाण्डवाना महात्मनां । अर्जुन हि शोस्तोन वध्यमानोऽपि मंयुगे। कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भोमस्य गौरवात्। तथा चिन्तयतस्तस्य भृय रव पितामहः । प्रेषयामास संक्रुद्धः परान पायरय प्रति । नेया पद्धवान सभा शराणा दिशा मनाः पिहिता बभूव । न शन्तरिच न दिश न भूमिर्न भास्करे रयत सिमाली। वय वाताम्नमुनाः सधूमा दिभय मवाद मुभिता बभूवः । द्रोणा विकर्णय अयस्थय भूरिश्रवाः कृतवमी कृपय । श्रुतापुरम्पपतिय रागा विन्दानुविन्दा च सदक्षिणय : प्रायाद्य भावोरगणाच मचे वशातय, मुदकमालवाय। किरीटिनं बरमाणा विमसुर्विदेगा: शान्तनवम्य राजः। तं वानिपादातिरपाघजालरने कसाहसदद। किरीटिन सम्परिवार्यमाणं गिनेर्नप्ता वारणयुधपैच। ततय दृष्टार्जुनवासुदेवो पदातिनागावाः समन्तात् । अभिद्रुती ममता बरिटी गिनिप्रबोरो भिममार वर्ण। म तान्यनोकानि धनुमती वर. गिनिमयोर. महमाऽभिपत्य । चकार साहाय्यमयार्जुनस्य विष्णुर्थया दृचनिषूदनस्य । विमोनागावरथं बजाघ भीमेण विवासितमर्पयाध। पुधिष्टिरानीकमभिट्वन मोवाच संहय्य मिनिप्रवीरः। चिया यास्मय नषै धर्म. मतां पास्तात कथितः पुराणः । मा स्वा प्रनिशा त्यात प्रयोरा. खबोरधर्मान् प्रतिपानयत्रं । नाम् वामनन्तरजो निगम्य नरेन्द्र मुरनाम् द्रवन ममताम्।. पार्थम्य दृष्ट्वा मृदुयुध्यतां च भीमच मोसमुदीर्थमा । अयमाणः म ततो महात्मा यखिन मर्यदामाईमना। उवाच नेयमभिप्रथम दृष्ट्या कुकनापतत ममन्नात् । ये थान्नि यावेव मिनिम्बोर येऽवम्यिता मावत नेपि था । भीम रथात् पश्य निपात्यमानं एध मझे मगणं मयाधान मे बने मावतकारवाणा क्रुद्धम्य मुन्थेत रोय कयित्। नम्माद सरयानमुपं प्राणं हनिष्यामि महावत निहत्य माय मग नयागा दोगध मैनेय रयरमोरी। मोति करिष्यामि धननयम्य राशय गमम्य नपारिनाथ। निहत्य मेवान् धृतराष्ट्रपुचीम्नत्परिणो ये च नरेत्र मुख्याः। राध्देन राजानमनाताई सपादयिष्याम्यहमद पट । सनः मुनामं वसुदेवपुत्र सर्वप्रम यशसहमतु पुरान्तमुहम्य भुम रक रपाददमुत्य विस्य वाहरान। साम्पयन गाव महामा बेगेन कृष्णः प्रमभार भो । - . - ICE ·। - मदान्धमाजी समुदोर्णदप सिंहो जिघामन्त्रिव वारणेन्द्र मोऽभ्यद्रवत् भोममनोकमध्ये दो महेन्द्रावरमः प्रमाथी । च्याम्पिपीतान्तपटयकामे घनोयथा खे चिग्मापिनद्धः । सुदर्शनचास्य रराज गैरेलवकपमं सुभुमोरुनानं । यथादिपद्म नाणार्कवर्ण रराज नारायणनाभिजात । नरवणकोपोदयसूर्ययुद्धं चुरान्ततीनणायमुजातपत्र । नस्यैव देहोरसरः प्ररूढं रराज नारायण बाहुनालं । तमात्तचक्र प्रगदन्तमुचः क्रुद्धं महेन्द्रावर समोत्य। सवाणि भूतानि मशं विनेदुः क्षयं कुरूणामिति चिन्तयित्वा 1 म वासुदेवः प्रग्टहीतचक्र: संवर्तयिन्निव जीवलोकं । अभ्युत्पतन् लोकगुरुयभामे भूतानि धयन्निव धूमकेतुः। रमापत प्रम्टहीन चक्र समीक्ष्य दे दिपदाम्बरिष्ठं । श्रमम्ममात् कामुकवाणपाणोरथे स्थितः मान्ननवोऽभ्युवाच । रोडि देवेश जगनिवाम नमोऽस्तु ते मागदासिपाणे । प्रम भी पातय लोकनाथ रथोत्तमात् भूतमरण्य मझे।लया हतस्यह ममाघ कृष्ण येयः परस्मिविद चव लोके । " सम्भावितोऽस्यन्धकपिणनाथ लोकखिभिद्य प्रथितमभावः । बुवा वाचः भान्तनवस्य कृप्पा वेगेन धावस्तमथाभ्युवाच । व मूलमयेह भुवि क्षयस्य दुर्योधनञ्चाद्य समुद्धरिष्यसि । दुर्घतदेवो नृपतिर्निवार्यः समन्त्रिणा धर्मपथि स्थितेन। त्य ज्ये ऽय वा कालपरोतबुद्धिधम्मोतिगो यः कुलपसिनः स्यात् । भोमस्तदाकर्ण्य यदुप्रबोरं राजा परं देवतमित्युवाच । व्यकस्त कमो यदुभिहितार्थ मम्वाध्यमाना न बुबोध राजा। वेशाय देवादिपरोतबुद्धिः श्रोता हितं यस्य म कचिदति । रथादवमुत्य ततस्वरावान् पार्थः पदा द्रुत्य यदुमबोरं । जयाह पोनोबतचम्बयाई बाहोईरि व्यायतपोमबाहुः । मिग्टनमाणस्तु तमादिदेवो मग सरोष किन चात्मयोगो । प्रादाय वेगेन जगाम जिणुं विष्णु महावात दुवैकट्टई । पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादा भोमान्तिकं तूर्णमभिद्रवन्तं । बलाविजयाई जने महात्मा पादेय राजन् दशमे कश्चित् । अवस्थितञ्च प्रणिपत्य कपएं प्रीतोऽनः काञ्चनचित्रमाली ' उवाच कोपं प्रतिमहरेति गतिभवान् केशव पाण्डवाना। महास्यते कर्म यथामतिज पुचः सपे केभव मोदय। अन्त गमिष्यामि यथा कुरूण वयाइमिन्द्रानुज सम्प्रयुक्तः । नतः प्रतिज्ञा समयच तस्य जनार्दनः प्रोतमना निभम्या स्थितः प्रिये कौरवसत्तमाय रथं सचकः पुनरारोह। पतानभीषून पुनराददान: प्रग्य का सच दिवता निहन्ता । निनादयामाम दिशो नभय स पाञ्चजन्यस्य रवेण मोरित। श्रापिद्धनिष्काङ्गदकुण्डल तंरगोविकीर्णचितपत्मने। विमुहूदंष्ट्र प्रस्ट होतगई विचुक्रुमः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीराः। मृदङ्गरोपटप्रशदा नेमिखनादुन्दुभिनिःखनाथ । महिनादाश्च बभूवुरुग्रा: मर्चेष्व नोकेषु ततः कुरूणा । . गाण्डीवघोषः मतनयिनुकम्पा जगाम पार्थस्य नभो दिमथ । जग्मुथ वाणा विमलाः प्रसन्नाः मा दियः पाण्डवपापमुक्ताः । कौरवाणामधिपो बलेन भोगेण चरित्रवमा घ माई। प्रत्युद्ययावुद्यावाण पाणि, कथं दिधन्निर धूमकेतुः । पचा नाय ममहार भवान् भूरिश्रशः मन सुवर्णपुखान् । दुर्योधनस्तोमरमुगवेगं प्रत्यो गदा शान्तगवय पनि । भमभिः भत्तमरप्रवेगान संवार्य भूरिश्मा प्रमुकान् । गितेम दुर्योधनवाजमुधुरेण तत्तोमरमुन्ममाथ । सतः मुभामापततीध कि विद्युप्रभा मानानन मुका । गदाच मद्राधिपमाइमुना दाम्या पराभ्यां निचकर्त बोरः । मो भुजाभ्या बत्तवादिष्टय्य विषं धनुण्डियमप्रमेयं । मन्त्रिमय विधिवत् सपोरं प्रादुर कारागुतमन्तरोथे। मनात्तमारीण मता महात्मा मान्य नौकानि महाधमुमाम् । परोपजासन्धिमलामिवर्णनिवारयामास किरोट .माठी। निधोमुखाः पावधर्मिएटा रथान ध्वगायाणि धपि वान् ! मिकत्य देशान् विभिः परेषा मरेन्द्रमागेन्द्ररहमाणी। - ·भोपवध प० । अछाय ५८६ ॥ भीयापर्व नतो दिशः सोऽनुदिर पार्थः मरैः सुधारनियिनित्य । गाण्डीवचन्दन मनांसि तेषा किरोटमाली व्यथयाधकार। गमितथा घोरतमावयुद्धे पचखना दुन्दुभिनिःस्वनाय। अन्तहिना गाडिवनिखनेन बभूवरयाच रयप्रणादाः। गाण्डीवभर नमयो विदित्वा विराटराजप्रमुखा नृवीरा । पाञ्चालराजो द्रुपदश बोरस्त देशमाजग्मुरदोनमत्ताः । मध्य सि मैन्यानि तु तावकाति जग्मुर्यतो गाण्डिवजाः प्रणादः । नतम्ततः सत्रतिमेव जग्मुर्न त प्रभोतोऽभिमसार कवित्। नमिन मुघोरे नृपसंप्रहारे हत: प्रमोरा. सग्याय सूताः। गजाश्च नाराचनिपातनता महापताका: गुभएकदाः। परेतमत्वाः सहमा निपेतु किरीटिना तब विभिनकाया: इदाहना: पविभिरुपवेगे. पार्थेन भनिशितैः धितायः। निहत्तयन्त्रा निहतेन्द्रमाला ध्वमा नृपाण ध्वजिनोमुखेषु । पदानिहाय रथाय मी हयाश्च नागाव धनश्रम। वाणाहतास्तूमपेतसत्त्वा विष्टभ्य गात्राणि निपेतुरा । रेन्द्रेण तेनास्तबरेण गबन महाहवें भिषानुवकावाः। त: भरोधेनिधित. किरीटिना मृदेहमानबतटोहितोदा। नदी सुघोरा नरमेदफेना प्रतिता तब रणागिरे । वेगेन मानोव पृथुप्रवाहा परतनागायमगेपतोरा । नराखमज्जाद्धतमामपा प्रभूतरचोगमचभूता । घिर: कपालाकुलकेशादला गरीरसातमहसवाहिनी। विकीर्णनानाकवचोर्मिसाला नराधनागासिनिष्कार ·४२४ ॥ श्रीमहाभारत [भीमवध मा अध्याय ६५१६३ . सस्मिथनोकप्रमुख विषका दोधयमानाय महापताकाः । सरकपोतामितपाण्डुरामा महागजस्कन्धगता विरेज। सा वाहिनी मान्ननवेन राजा महारथारणवाजिभिश्च । बभी मविद्युतस्तनयिनुकल्पा जलागमे चौरिव जातमेघा । ५ नतो रणयाभिमुखो प्रयाता प्रत्यर्जुनं गाम्तनवाभिगुप्ता । ससार सेना सहसा कुरूणां वेगो यथा भोम वापगाया। तं व्याप्तनानाविधगूउमारं गजाश्वपादातरथोपपतं । व्यूह महामेघसमं महात्मा ददर्श दूरात्कपिराजकेतुः । सनिया केतुमता रथेन नरर्षभः श्वेतहयेन बोरः । वरूथिनीनां प्रमुखे महात्मा बलईतः समपत्रमेना। सोपस्करं सोत्तरमन्धुरीयं यत्रा यदूनामृषभेण मञ्चे । कपिध्व में प्रेक्ष्य विषेदुराजा महेव पुत्त्रस्तव कारवयाः। प्रकर्षता गुप्तमुदायुधेन किरीटिना लोकमहारथेन । तं ध्यूहराजं ददृहस्वदीयाचतुश्चासमहसकोण। ९९० यथा हि पूर्वाहनि धर्मराज्ञा प्यूरः कृतः कौरवसत्तमेन । तथा तो मानुषेयेह लोके न दृष्टपूर्षी न च विश्रुतश्च । ततो महविगतमाहतानि भेरोसहस्राणि विनेदुरागी। गवखनास्वयंरवाय जग्मु.सर्वेष्वनोकेषु च सिंहनादाः। ततः सवाणानि महावनानि विस्पाय॑माणानि धनूंषि योरैः। धणेन भेरोपणवप्रणादानन्तर्दधु सङ्खमहाखनाथ । तशयमब्दातमन्नरोपमुक्तभामटुतरेणुजावं । महावितानावततप्रकाशमालोक्य योगः सहसा निपेतः । रपी रथेनाभिहतः ममतः पपात माय मरया सकेतु । गो गजेनाभिहत. पपात पदातिना चाभिहतः पदातिः। २०४६ आवर्तमानान्यभिवर्तमानै राहतोन्यहुनदर्भनामि। मामय सोय ममाहतामि सद यहन्दानि सदश्वरन्न । मुपर्णतारागणभूषितानि सूर्यप्रभाभानि मरावराणि । विदार्यमाणामि परश्वधेय मानेच खच निपेतुरा । गविपासमार हस्तग्या केषित् म सना रथिनः प्रपत.। रघर्षभायापि रथपभेष नितिरे वाणइताः प्रथिव्या । गोपगोडूनमायकानां श्रुषा निषेदुर्ममुधी मनुष्याः । धासखरं मादिपदातियूनी विषाणगाचादरताडितामा । सामनागाधर मुटत महापये मादिपदातियमा । महारथैः मम्परिवार्यमाणा ददर्श भोमः कपिराजकेतुं । पतामोतिपरफेतु मदरयोगादनिवार्यवाणं । महाखंगामनिदोप्तिमनं किरोटिनं शान्तनवोऽभ्यधावत् । - - %D ·४२५ - - P... '. भीमवधं पा अध्यायन] भीमपर्व । 'नया तमात्मजं युद्धे विक्रमन्तमरिन्दम । दृष्ट्वा पायो रणे यत्त सिंहनादमयानदत्। पाडयानञ्च तत्सन्य पात्रं तवे विशाम्पते । दृष्ट्वा त्वदीया राजेन्द्र समन्तात पयवारयन्। ध्वनिनों धार्तराष्ट्राणां दोन बुरदीनवत् । प्रत्युद्यया स सामइस्तेजसा च बनेन च । नख लाघवमार्गस्यमादित्यसद प्रभ। व्यदृश्यत महत्वाप समरे युध्यतः परः। म द्राणिमिपुणेकेन विज्ञा गयञ्च पञ्चभिः । ध्वज सायमनवापि सोऽटाभिः पर्यपातयत्' स्कोदण्या महापनि प्रेषिता मामदत्तिना। मिनेनारंगसहामी पत्रिणा विहार तो। मन्यस्य च महाघारान् पश्यतः यतमः परान्। निवाया नदांपादो जघान चतुरो हयाम्। भरिश्रवाय प्रत्यय द्रौणि सायमनिः मलः । नाभ्यवर्तन मरवाः कार्णिवाइबनोदय मनस्विगत्ता राजेन्द्र मद्रास मह कैकयैः । पञ्चविंशतिमाहसास्तव पुत्त्रेण चोदिताः धनुर्वेदविदो मुख्या अजेयोः अभियुधि। महपुत्र जिधासन्तं परिवाः किरोटिन । नो नत्र च पितापुत्र परिचितरथाजुभा । ददर्श राजन् पाञ्चायः सेनापतिरमिरजित्। सवारणरोपन महसबहुभिर्टनः । वाजिभिः पतिभिश्व हतः शतसहसमः । धनुबिस्फाय संक्रुद्धयायित्वा च वाहिनीं । ययौ तन्मद्रकानी के कैकेयाय परन्तप । तने कीर्तिमता गुप्तमनोक दृढधन्वना । मयुक्ररयनागावं यात्म्द्रमानमयोभता भाऽर्जुन प्रति मयातः पाञ्चालकुलकर्द्धनः। विभिः मारत वाणनचुदेशे ममर्दयत्। ततः म म कान भित्वां दशभिनिशितैः शरैः। ष्ठर जधानाभलेन कृतवर्मण: दमनश्चापि दायाद परिवस्य महात्मनः । जघान विपुलायेण नाराचेन परन्तपः ततः सायमनेः पुत्रः पाश्चात्य युद्धदुर्मदं । अविध्यदायतावाणैर्दगभिश्वास मारथि मोऽतिविद्धा महेम्वासः रविण परिलिइन् । भल्लेन मातीनोन निकाय कामुक । नयम पञ्चविंशया क्षिप्रमेव भमर्दयत्। श्रमशास्थावधोद्राजन् उभी तो पार्णिमारथी। इताचे स रथे तिष्ठन् ददर्श भरतर्षभ। पुतः मायमनेः पुचं पाश्चात्यस्य याखिनः । सम्प्रदाय माघार निशिवरायसः। पदानिस्तूर्णमानच्छन् रथस्य द्रुपदामंत्री त महामिवायान्तं खात्पान्तमिवारगी धान्तावरणनिस्विशं कानोत्सृष्टमिवान्त । दीप्यमानमिवादित्य मत्तवारविक्रमा अपश्यन् पाण्डवास्तव युधय पार्षतः नस्य पाश्चात्ययुक्तस्तु अनीपमभिधावतः । शितनिस्विंभइस्तस्य भरावरणधारिपः। वाणवेगव्यतीतस्य राधाममुपेयुषः । वरन् मायमनः मुद्धा विभेद गदया मिरः। नस्य राजन् सनिलिंग संप्रभ गरवारण। इतस्य पततो हस्तात मात्सेधमपतत् भुवि । निहत्य गदापेण लेभे से परम पम्। पुत्रः पाचालराजस्य महात्मा भीमविक्रमः ।. मस्मिन् हने महेवान राजपचे महारथे । हाहाकारो महानामात् तब मैन्यम्य मारिय। नतः सायमनिः द्धादृष्टां निहतमात्मज । अभिदुद्रांव वेगेन पावार्थ युद्धदुर्मदै । .. M ·४२६ श्रीमहाभारत [ भौथप.प्रथाय ६१।९। १०५ है २२. - - . तो तत्र समरे पोरी ममता रथिना वरी । दसमुः सर्वराजानः कुरवः पाण्डवास्तथा । नतः सायमनिः क्रुद्धः पाय परपोरहा। भागधान विभिाणेस्तोरिव महादिपं । नथैव पार्षतं शूरं शल्य पमितियोभन । अाजधानारमि क्रुद्धततो युद्धमवर्तन । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमयधपर्वणि सायममिपुत्रवधे एकपटोऽध्यायः ॥११॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ देवमेव परं मन्ये पौरुषादपि म य । यत्सेन्यं मम पुत्रस्य पाण्डमैन्यम पथ्यो । नियं हि मामकान् सुत इताने हि भभि । हताय प्रघटाय नित्य मंसमि पाण्डवान्। हतान् पुरुषकारेण मामकानद्य सञ्चय । पतितान् पात्यमानाय इतामेव च गंमसि। युध्यमानान् ययाति घटमानान जयम्प्रति । पाण्डवा विजयस्येव होयो चैव मामकाः । मोऽहन्तोत्राणि दुखानि दुयोधनशतानि च। अापं सततं नात दु महानि पनि । नमुपायं न पश्यामि होयेरन् येन पाण्डवा मामका वा अयं युद्धे प्राप्नुयुफैन मधय । ॥ सञ्जय उवाच ॥ चयं मनुष्यदेहाना गणवाजिरथचयं । मृणु राजन् स्थिरो भूला नवापनयो महान् । घरद्युम्नश्च भल्येन पीडितो मवभि. गरी। पौडयामाम संक्रुद्धो महाधिपतिमायमः । तबाहुनमपश्याम पार्षतस्य पराक्रम। न्यवारयत यत्तूण अस्य ममितियोभने । नान्तरं ददृशे कश्चित्तयो परम्पयो रणे ।मुतमित्र तयुद्धं तयोः समभवत्तदा । तत. शन्या महाराज घटद्युम्नस्य संयुगे। धनुचिचर भसेन पीतेन निमितन । अयनं भरवर्पण शदयामास भारत। गिरि जलागमे यह जलदा जलधारिण... { अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो घरधुम्ने च पीडिते। अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति । ततो मद्राधिपरथ कार्णिः सम्प्राप्य कोपन । आत्तायमिभयात्मा विद्याध निमितस्विमिः। ततम्त तावका राजन् परोसन्तोऽर्जुनि रणे। मद्राधिपरथं वर्ण परिवार्यावस्थिरे। दुर्योधना विकर्ण व दुभासनविविधती । दुर्मर्षणा दुःसहयचिवसेनश्च दुईमुख. । सत्यात पुरुमियो विकर्णश्च महारथः। एते मद्राधिपरथं पालयन्त स्थिता रणे। भान् भीममेन मैक्रुद्धाराष्टद्युमय पार्षतः । द्रौपदेयाभिमन्युध माद्रीपुची च पाण्डवा।। धान्तराष्ट्रान् दशरथान् दशैव प्रत्यवारयन् । मानारूपाणि शस्त्राणि विटजन्तो विशाम्पते । अभ्यन्त संक्रुद्धा परस्परवधैषिणः। ते वै समोयु. साम राजन दुग्मेन्चिततव । तस्मिन् दशरथे युद्ध वर्तमाने महाभये । तावकानी परेपाञ्च प्रेक्षका रथिनोऽभवन् । शवाय नेकरूपाणि विस्मन्तो महारथा, 1 अन्योन्यममिनईना. सम्पहार प्रचकिरें। ने नदा जातसंरम्भाः मेवान्यान्य जिघांभवः । अन्योऽन्यमभिमईन्त स्पर्द्धमाना. परस्परं। अन्याऽन्यपर्दू या राजन् जातय. मला मिथः । महाखाणि विमुञ्चन्त समापेतुरमर्पणा.। दुर्योधनस्त भद्धोधृष्टयुवं महारणे। विव्याध मिभिताणे शर्मि.समरेऽङ्गुतं । दुषणय वित मिनय पञ्चभि. दुमुखो नवभिवाणैर्दुमहयापि सप्तभिः । , - - २०४० ·भीमवध प. प्रथायर1]- भोपवं॥ *४२० . १०. विविपतिः पञ्चभिस्तु विमिमासनस्तथा । तान् प्रत्यविधाजेन्द्र पार्वतः मापनः । एकैकं पञ्चविभन्या दर्शयन् हस्तलाघवा सत्यातच समरे पुरुमिपञ्च भारत। अभिमन्युरविधत्तु दमिदमभिःमरैः। माद्रीपुत्रौ च समरे मातुनं मारनन्दनी। छादयेती गरवीणस्तदहतमिवामवत्। ततः भन्यो महारान सखीया रथिनाबरौ। पीडमिरानछत् शतप्रतिशतषिण । शद्यमानी ततस्ता तु माद्रीयुत्तौ न चेदतुः । अथ दुर्योधनं दृष्टा भीमसेनो महाबलः । विधित्सुः कनुहस्यान्नं गदां जयाह पाएडा। नमुद्यनगदं दृष्ट्वा कैवारुमिव जिणं । भीमसेनं महावाई पुत्तास्ते प्राट्रवन् भयात् । दुयोधनस्तु संक्रुद्धा मागधं समचोदयत्। श्नोकं दमाइसं कुञ्जराणां तरखिना। गजानोकेन सहितस्तेन राजा सुयोधनः मागधं पुरत शला भीमसेनमयाभ्ययात् । आपतन्तच तं दृष्ट्वा गानोक हकोदा। गदापापिरवारोहद्रयात् सिंह दवावदन् ।। दिसारमयों गुना मटन मही गदां । अभ्यधावद्वजानीकं प्यादितास्य रवान्तक.. म गजान् गदया निघ्नन् समरे व्यचरनी भीमसेनी महाबाहु चहा दानवेबिन । नस्य नादेन महता मनोदयकम्बिना ।व्यत्य चेष्टन्त संहत्य तदा भीमस नईतः। ततस्त द्रौपदीपुत्राः भद्रश्च महारयः । नकुल. सहदेवश्च दृष्टावश्य पार्वत पृष्ठ भीमस्य रचन्तः परवर्षण वारयन्। अभ्यधावन्त वर्षन्तो मेघा एव गिरोन्यथा। पुरैः धुरप्रेभश्च परिश्चतिक मित.। व्याहरवृत्तमाङ्गानि पाण्डवा गजयोधिना। निरोमिः प्रपतद्भिश्च बाइभिश्च विभूषितः । महरिरिवामाति पाणिभिय महायुमैः। लोत्तमानाः स्कन्धेषु गजानो गत्रयोधिनः। अदृश्यन्तारवायेषु द्रुमा भप्रमिसाव। पृष्टयुषहतानन्यानपश्याम महागजान्। पतिताम् पात्यमानांय पार्षतेन महात्मना। मागधोऽय महीपालो गजमेराक्तोपभा मेषयामास समरे भाभद्रस्य रथं प्रति। नमापतन्तं प्रेक्ष्य मागधस्य महागज । निजघानेपुणा पोर: सौमद्रः परबोरा। तस्यावर्जितनागस्य कार्णि परपुरचय. रामो रजतपुढेन मोनापाहरविरः। विगाध नगजानीक मोमोमोऽपि पाण्डवः । व्यचरत् समरे मटून् गमानिन्दो गिरोनिक । रकाहार निहतान् भीमसेनेन दन्तिन । अपश्याम रणे तस्मिन् गिरोन बहतानिध। भगदम्लान् ममकटान भरमस्यीय वारण। भगवान् भन्नकुमाम निहताम् पर्थतापमान। अपरगनिहतानागान् राजन् मिठोरतोऽपरान् । वमन्नो रुधिरं चान्ये भिषामा मागमाः। विकचन्नो गता भूमि मेला इवधराम मेदोषधिरदिग्धातो वसामनासमुचिता । थपरत समरे भीमो दण्डपाणिरिवान्तक. गजानां रुधिरात्रिी गदा विचकादरः । पारः प्रतिभयद्यासीत् पिनाकीर पिनाकधक् । निर्मप्यमानाः फुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः। 1 . १२.

·४८ ॥ यीमहाभारत [भौभयधप.शाच १३१ . ॥ २06. महमा माट्यम् शिया मास्तववाहिनीं । घि घोरं महम्यामा भाभद्रप्रमुगा रथा। पर्य्यरक्षन युध्यन्त वज्रायुधमिवामरा । मोणिताही गर्दा सिंधदुधितां गायोणित । कृतान्त वगैद्रामा भोममेनो व्यदृश्यत । ध्यायछमाम गदया दिएमवामु भारत । भीमसेनमयश्याम मृत्यन्नमिव सहर । यमदण्डोपमा गुामिन्द्रामिममम्बना । अपश्याम महाराज रीट्री विशमनी गदा । युन्मिश्रा केगमगाभि पदिग्धां रुधिरेण च । पिनाकमिव रुद्रस्य मुद्धस्याभिनत पदम्। यथा पारमा महान यष्ट्या पास प्रकारयेत् । तथा भीमी गजानीक गदया पर्यकासयत् । गदया यमानाच मार्गणने समन्नत । खान् स्थन्दनाम विटटून पाद्रवन् कुञ्जराक्षत महावात वाचाणि विधमिला रणानाम्। अतिष्ठत् ममरे भीम समान दूव टूलभूत । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीपायधपर्वणि भीमसेनपराक्रमे द्विषोऽध्याय ॥ मञ्जय उवाच ॥ एते तस्मिन् गजानोके पुनो दुर्योधनस्तव। भीमसेन प्रतेत्येव सर्वमन्यान्यधादयत्। नन माणि मैन्यानि पुत्तस्य तव यामनात्। अभ्यद्रवन् भीमसेन नदम्त भैरवानरवाम् । ने बताधमपर्यन्वं देवैरपि सुदु सह । आपतन्त सुदुम्पारं गमुदमिव पणि । रथनागाश्वकलित गहन्दुभिनादितं । अनन्तरथपादान रजसा सर्वतात। भीमसेनस्तु समरे महोदधिमिवापर। मेनामागरमाभ्य वेलेव समबारदत्। नदायर्यमपश्याम पाण्डवस्य महात्मन । भीमसेनस्य समरे राजन कर्मातिमानुषं । उदीणीन् पार्थिवान सान माश्चान भरथकुचरान। असम्भुम भीनमेनो गदया समवारयत् । म सवार्य बलाघास्तान् गदया बलिनाम्बर । अतिष्ठत्तुमुले भीमो गिरिमारिवाचन । नम्मिन् सुतुमुले घोरे रणे परमदारुणे । भ्रातरथैव पुत्त्राय धृष्टद्युघय पार्षत । द्रौपदेयाभिमन्युश्च शिखण्डी चापराजित । न माजहन् भीमसेनं भये जाते महावता । नत क्यायधीं गुबी प्रद्य महतीं गदा। अधावत तावकान्याधान् दण्डपाणिरिवान्तक । पोथयवथन्दानि वाजिन्दानि वा विभु । व्यचरत् समरे भीमा युगान्ते पावको यथा। विनिधन ममरे योधान् युगाले काखबदिभु । उहवेगेन सङ्घर्षन् रथजातानि पाण्डव । धलानि च ममदा नहलानोव कुञ्जरीमद्न् रथेभ्यो रथिनो गजेन्या गजयोधिन । मादिनद्याश्यपृष्ठभ्या भूमौ चापि पदातिन । गदया व्यहनत मान वानी वृक्षानिवाजमा । भीमसेनो महावाहुस्तव पुत्तस्य वैबने । मेदामनावमाभासै मदिग्धा धिरेण च अदृश्यन महाराट्री गदा नागाश्वपातिनी तित्र तत्र हतथापि मनुष्यगजमादिमि । रणागनं तदभवत् मृत्योरागारमन्निभ पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिन्नत पशन्। यमदण्डोपमामुपामिन्द्रानिसमप्रभा । ददाहीमसेनस्य रोट्रा विग्रसनी गदा । २०४. २०८५ .

·भोमबघयः । अथाय ६३ । ६४।] ॥भीया पर्व ॥ ४२ २८. विध्यतो गदा नन्य कान्तयाय महात्मनः । बभी रूपं महाघोर कालस्येव जगलये। तां तथा महतों सेना द्रावयन्त पुनः पुनः । दृष्ट्वा मृत्युमिवायान्तं सर्च विमनमोऽभवत्। घेता यतः प्रेक्षते स्म गदामुद्यच पाण्डवः तेन तेन स्म दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत । मदारयन्तं मैन्यानि बताघेनापराजितं । यसमाममनोकानि व्यादितास्यमिवान्तक । तं तथा भीमकाएं प्रसद्दीतमहागदं । दृष्टा कोदरं भीमः सहसव मनभ्य यात् । महता मेघोषण रथेनादित्यवर्चसी । छादयन् शरवर्षण पर्जन्य व दृष्टिमान् । नमायान्त तथा दृष्ट्वा व्यात्ताननमिवान्तकं। भीमसेनी महावाडः प्रत्युदीयादमर्पितः । तमिन् क्षणे मात्यकिः मत्यमन्धः गिनिमवीरोऽभ्यपतत् पितामहं ! निघ्नन्नमित्रान् धनुपा 'दृढेन संक्रम्पयनव पुचस्य 4 २८.1 मना। तथान्तमश्वरजतप्रकायैः परान् वपन्न निमितान् सगुगन् । नागनुग्न वारयितुं तदानीं सर्च जना भारत ये बदीयाः। अविध्यदेनं दशभिः पत्करलम्बुवा राक्षसोऽमा तदानीं। मरैयतभि. प्रतिविध तच्च नप्ता मिनरभ्यपतद्रथेन। अन्वागतं वृष्णिवीरं नियम्य मध्ये रिपूर्ण परिवर्त्तमान। प्रवारयन्नं कुरुपुङ्गवांय पुनः पुनय प्रशदन्तमागा। योधास्वदीयाः भरवरवर्षन् मेघा यथा भूधरमम्बुगैः । नामपन् वारयितुं वरिष्ठ मध्यन्दिने सूमिगनपनं। ८. मतच कशिनविषण प्रामोदते राजन सोमदत्तस्य पुत्र । स त्वाददानी धनुरुयोग भरिश्रया भारत मैमित्तिः। दृष्ट्वा रयान खान् व्यपनीयमानान् प्रत्युद्या सात्यकि योद्भुमिच्छन्। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्चगि मात्यकिरिया:समागमे विटा यायः ॥ ६३ ॥ ॥ मनय उवाच ॥ ततो भूरिश्रवा राजन् मात्यकि नामि. शरैः। अविध्यत् भगदूम्तावैरिव महादिपं । कौरवं सात्यक्रियापि मरैः मन्नतपर्वभिः। वारयदर्भयात्मा सर्वलोकस्य पत्या.। नतोदयाधनो राजा मोदर्य परिवारितः। भौमदत्तिं रणे यत्तं समन्तात् पर्यधारयन्। नयेव पाण्डवाः सर्व मात्यकि तरमा रणे। परिवार्य स्थिताः मल्ले रुमन्तात् मुमहाजमः । भीमसेनस्त संक्रुद्धोगदामुद्यम्य भारत। दुर्योधनमुखान् मचान् पुत्वाने पर्यवारयत् । रथैरनेकमाइसे. क्रोधामर्घममन्वितः। नन्दकस्तव पुत्तस्तु भीमसेनं महाबलं । दिव्याध निर्मितस्तीक्षण: कपः मितान्तिः । दुयोधनस्तदा राजन् भोनमेनं महाव। आजघानारमि क्रुद्धो मार्गपर्नवभिः मित। ततो भोमा महावा म्वरयं सेनहायः। भररोह रथं श्रेष्ठ विमोकवेदमप्रवीत्। रने महारथाःछरा धार्तराष्ट्रा महावताः। मामेव भद्धा इन्तुमभ्युपता युधि। रताना इनियामि पश्यतस्ते न संशयः । भस्मात् ममावान् मनाने यत्त: संयच्छ सारथे । एवमुक्का ततः पार्थ: पुनं तव विशाम्पते।' विव्याध दभितीक्षण गरीकनकभूषणैः। नन्दकच विभिमाणः प्रत्यविध्यमानान्तरे। नतो दुबोधन, पक्ष्या विदा भौम महावन । चिमिरन्यैः सनिमितबिमाई प्रत्यविध्यता २११ - रा *- २ स ·॥श्रीमहाभारत॥ [भोपवध प. अध्याय ६४। २५ - भोमस्य च रणे राजन् धनुचिच्छेद भास्वर। मुष्टिदेश रस्तोगस्तिभिराजी इसलिए । भीमस्तु प्रेक्ष्य यन्तारं विशोक संयुगे तदा। पोडिनं विशिस्तीनीस्तव पुत्त्रेण धन्विना । अमृय्यमा संक्रुद्धो धनुर्दिव्यं पराशत् । पुत्तस्य ते महाराज बार्थ पुरुषर्षभ । समादत्त सवरम्भ तुरश्र सोमवाहनं । तेन विधेद नृपतेर्भीम कार्मुकमुत्तमं । अपास्य तु धनुश्छिन्नं पुत्वस्त क्रोधमूर्छित । अन्यत् का भुकमादत्त सत्वर वेगवत्तरं। सन्धाय विशिख घोर कालमृत्युसमप्रभ । तेनाजघान सक्रुद्धोभीमसेनं स्तनान्तरे। स गाढविद्धा व्यथित स्यन्दनोपस्य प्राविशन्। निषसाद रथापये मूछा चाभिजगाम छ । तं दृष्ट्वा व्यथित भीममभिमन्युपुरोगमा । नामृप्यन्त महाभागा पाण्डवानां महारथा । तत सुतुमुलां दृष्टि पराएामुयतेजसा । पातयामासुरव्यग्रा पुत्तस्य नव मूर्द्धनि । प्रतिलभ्य नत मज्ञां भीममेनो महावन । दुर्योधनं विभिर्विवा पुनर्विव्याध पञ्चभि । गन्यञ्च पञ्चविंगत्या गरलियाध पाण्डव । रुक्मपुढे महेष्वास म विद्धा व्यपयात रणात् । प्रत्युद्ययुस्तता भीमं तव पुत्राश्चतुर्दश । मेनापति सुषेणय जसमन्ध सुलोचन । उग्रो भीमरथा भीमो बोरयाहुरनोलुन । दुमुखा दुप्रधर्षच विवित्सुर्विकट सम' । विष्टजन्ता बइन् वाणान् क्रोधमरकनोचना । भीमभेनममित्य विव्यधुः महिता शं । पुत्रांसु तव सम्प्रेक्ष्य भीमसेनो महायच । सक्किगों विलिइन् वोर पारमध्ये दृको यथा । अभिपत्य महायागरुत्मानिव वैगित । मेनापते तुरप्रेण शिरथिच्छेद पाण्डव । सम्पय्य घ घष्टात्मा विभिन्वाण महाभुज । जनमन्वं विनिर्भिय मोऽनयद्यममादनं । सुषेणध नतो हवा प्रेषयामाम मृत्यवे । 'उग्रस्य मधिरस्ताणं शिरयन्द्रोपम भुवि । पातयामाम भमेन कुण्डलाभ्यां विभूपिता वीरवाङच्च सप्तत्या मायकेतुं समारथि । निमाय ममरे भीम परलोकाय पाण्डव । भीमभीमरथा चोभा भीमसेनो हमविव । भातरी रममा राजननयममादनं तत सनाधन भीम सुरप्रेण महाम्टधे। मिपता ममन्यानाननय यममादनं । पुतास्तु तच ते दृष्टा भोममेनपराक्रम । पायेऽन्येऽभास्तत्र ते भीमन्य भयात्तदा । प्रिटुता रणाद्राजन् वध्यमाना महात्मना । नतोऽवीछान्ननव मानेव महारथान्। एष मोनो रणे झेर धातराष्ट्रात महायान्। पथाप्रभाम् पयायोरान थयामराय मतान् । निपातयत्युयधन्वा नं प्रटमेत पाए। स्वमुमाप्तत म धार्तराष्ट्रस्य मेनिका । अभ्यद्रवन्त भकुद्धा भीमसेन महाम। भगदस मभिन्न कुरेण विशाम्पते । अपतत् महमा नर पर भोना यास्था । अपत परणे मोममेन विवामित । बाग्नं ममरे चक्रे जोमूत सभास्कर। मिमन्युमास्तच माटथन्त महारचा भीमस्याकादन मोस्वयाहुबलमाश्रिता । तरनं भरपंच मममात् पर्यवारयणा गाध प्ररया त विभिन्न समन्तत । १८॥ 1 . ११ ·भीभवध अध्याय ६४.] भीर्यापर्व ४३१ २. म मखदृश्याऽभिहतः समस्तस्तमहारथैः । माज्यातिषगजो राजन् नानालिन सतेजन. । सञ्जातरुधिरोत्पीडः प्रेरणेयोऽभवट्रणे । गभस्तिभिरिवार्कस्य संस्थता जनदो महान् । सवादिता मदसाची भगदत्तेन वारणः । अभ्यधावत तान् सर्वान् काचोत्सृष्ट वान्तक.। दिगुणं जवमास्थाय कम्पयंवरमही । तस्य तत्सुमहद्रूपं दृष्ट्वा मर्च महारथाः । श्रम मन्यमानाय ने विप्रम मोऽभवन् । ततस्तु नृपति क्रुद्धा भीमसेनं स्तनान्तरे। श्राजघान नरव्याघ्र प्ररेणानतपर्वणा । मोऽतिविद्धो मइव्वासस्तेन राजा महारथः । मूर्च्छयाभिपरीताङ्गो ध्वजयष्टिमुपाश्रितः। तांस्तु भीतान् समानन्य भीमसेनञ्च मूर्छिन्। ननाद बचपन्नादं भगदत्त. प्रतापवान्। ततो घटोत्कचा राजन् दृष्ट्वा भीमं तथागत। संक्रुद्धो राक्षसे घोरस्तदैवान्तरधीयत । स कृत्वा दारुण मायां भीरूणा भयवर्द्धिनीं। अदृश्यत निमेषाद्धाहोररूपं समाश्रितः । ऐरावन समारुह्य स्वयं मायामयं कृतं । नस्य चान्येऽपि दिनागा बभूवुग्नुयायिनः । अञ्जना वामनश्चैव महापद्मर सुप्रभः । घय र मह नागा राव: समधिष्ठिताः महाकायाखिया राजन् प्रखवन्ना मदं बड़। तेजोयोवलापेता महाजवपराक्रमा.। घटोत्कचन्त ख नागं प्रेषयामास मयुगे। सगज भगदत्तन्तु इनकम परन्तप । ने चान्ये चोदिता नागा राव समहायसे । परिपेतुः मसंक्रुद्धाचतुईन्तायतुर्दिछ । भगदत्तस्य तं न गं विषाणरवपोडयन् । सम्पोद्यमानस्तनांगबदनातः मराहत । अनदत् सुमहानादमिन्द्रामनिमनखना। नस्य तं नदतो नादं सपोरं भीमनिखनं । श्रुवा भीमाऽनवोट्रोणं राजानञ्च सुयोधनं । एष युध्यति महामे डिम्बेन दुरात्मना । भगदत्तो महेवामः कच्छे च परिवर्तते। राधमा महाकाय सच राजाऽतिकोपनः । ध्रुवं ममता ममरे काममृत्युम मावुभौ । श्रूयते द्वेष कष्टानां पाण्डवानां महाखन.। इस्तिनयैव सुमहान् भीतम्य पदितध्वनिः । नव गच्छाम भद्रं वो राजानं परिरचित । अरक्ष्यमाण: ममरे चिE प्राणान् विमाध्यति । तत् वरवं महावीर्यामा चिरं कुरुतानपाः । महान् विवईते राष्ट्रः मलामो तोमहर्षण, । भक्रय कुलपुचय हरय पृतनापतिः । युनं नस्य परित्राणं कत्तुमस्मामिरच्युताः। भीमस्य तदच श्रुत्वा भारदाजपुरोगमा: । सहिता सर्वराजानी भगदत्तपरीसया। उत्तम जवमास्याय प्रययर्यत्र मोऽभवत् । तान् प्रपातान् समालोक्य युधिष्ठिरपुरोगमा । पावाला: पाण्डवः साढ़े पृष्ठोऽनुययु परान्। नान्यनीकान्यथानाक्य गमेन्द्र प्रतापवान । ननाद ममहानादं विस्वाटममनेरिव । तस्यापि निनदं श्रुत्वा इट्टा नागांय युध्यतः । भीमा गन्तनवो भूया भारदासमभाषत । न रोपने में सट्टामा हेडिम्वेन दुरात्मना। मनवीर्यममाविए. मसहायय भाम्मने । नैव रक्या युधा जेतुमपि वचता रूपं । समनच. प्रहारी च वषध प्रान्तवाहना.1 पाघाते. पायव क्यध घतविधताः। F91 २८. र ·॥श्रीमहाभारते। [भीमवध प.याय हा . किन रोचते युद्धं पाण्डवर्जितकामिभिः । युज्यतामवहारोऽवश्व योदयामा परे: मह । पितामहवच' श्रुत्वा तथा चः प्रदर्षिता: । उपायेमापयातास्ते घटोत्कचभयादिताः। कारवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकामिन । सिंहनादमकुचन शवेणुवने. मह । एवं तदभवत् युद्ध दिवस भरतर्षभ । पाण्डवानां कुरूणाच पुरसत्य घटोत्कचं । कौरवास्तु ततस्त्रण प्रययुः गिविरं स्व । मोडाविता निमाकाल पाण्डवेये पराजिताः । शारविक्षतगात्रास्तु पाण्डुपुत्वा महारथा.। युद्धे सुमनमो राजन् जग्मुः स्वगिविरं प्रति। पुरस्कृत्य महाराज भीममेनघटोत्कची। पूजयन्ती महाराज मुदा परमया युताः। नदन्तो विविधान्नादान वयस्वनविभूपिनान् । सिंहनादांच शुाणा विमिश्रान् भवनिःस्वनै.। निनदन्तो महात्मान कम्पयन्तय मेदिनी। घटयन्तश्च मर्माणि तव पुत्त्रस्य मारिष। प्रयाता' मिविरायैव निशाकाले परन्तपाः। दुर्योधनस्त नृपनिर्दीनी भारवधेन च । मुहत चिन्तयामास वापभोकसमाकुलः तत. छत्वा विधि सय शिविरस्य यथाविधि । प्रदध्या शोकसन्तप्ती भाटव्यसनकर्षितः। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबंधपर्वणि चतुर्थयुद्धदिवसावहारे चतु.पोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ भयं ने सुमहत् जातं विस्मयश्चैव मञ्जय। श्रुवा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करं । पुत्राणाञ्च पराभावं श्रुवा सञ्जय सग' । चिन्ता मे महती भूता भविथति कन्विति। ध्रुवं विदुरवाक्यानि धन्यन्ति पदयं मम। नथा हि दृश्यते सर्व दैवयोगेन मञ्चय । नत्र भीममुखान् हरानस्त्रज्ञान योधसत्तमान्। पाण्डवानामनोकेषु योधयन्ति प्रहारिणः । किन्तऽतयन् महात्मानः पाण्डुपुत्रा महायला.। किन्ते दत्तवरास्तात किंवा ज्ञान विदन्ति ते । येन वयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा दव। पुन. पुनर्न स्थामि हत सैन्यच पाण्डवैः । मय्येव दण्ड. पतति देवात्परमदारुणः। यथायध्याः पाण्डुसुतास्तथापध्याश्च मे मुताः। रन्में सर्वमाचत्व यथातत्त्वेन सञ्जय । न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य परन्तप । समुद्रस्येव महतो भुगाभ्या प्रतरन्नरः। पुत्लाणी व्यसनं मन्ये ध्रुवं माप्तं सुदारुणं । घातयिथति में पुत्चान्मान भीनी न संशयः। न हि पश्यामि तं योर यो मे रक्षेत सुनान् रणे। ध्रुवं विनाध, समरे पुत्राणां मम सञ्जय । तस्मान्मे कारणं सत युक्तञ्चव विशेषतः । पृच्छता वै यथातत्त्वं समास्य तुमईसि। दुर्योधनम्तु यचक्रे दृष्ट्वा स्वान्विमुखान् रणे । भीमद्राण कृपयव भागलेयो जयद्रथः। दोणिवाऽपि महेवामो विकणे वा महावच.। निययो वाऽपि कस्तेषां तदा दामोन्महात्मना। विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्त्रेषु मञ्जय। ॥ मञ्चय उवाच ॥ श्टणु राजनाहितः श्रुत्वा चैवावधारय। नैव मन्त्रत किश्चिनैव माया तथाविधा। नवे विभीपिका काधिद्राजन् कुन्ति पाण्डमा युधन्ति ते यथान्यायं मतिमन्नय संयुगे। धर्मण मम्वकार्याणि जीवितादोनि भारत। भारमन्ते सदा पार्श: प्रार्थयाना मद्यमः।

·भीमवध प. अध्याय ६], भीयापर्व ३ २९२. . M -- y , TH ९८९ तेन युद्धानिवर्तन्ते में पेता महावनाः । श्रिथा परमया युक्ता यता धर्मस्ततो जयः। तेनाबध्या रणे पार्था जययुगाच पार्थिव । तर पुत्ला दुरात्मान. पापेपभिरताः सदा। निठुरा होनकम्माणस्तेन होयन्ति संयुगे। सुवहनि नृशंसानि पुत्तस्तव जनेश्वर । निकृतानीह पाण्डूना नोरिव यथा नरैः। सर्वच नदनादृत्य पुत्वाण तर किल्वियं । मापवास्तथैवामन् पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । न चैतान व मन्यन्ते पुत्चास्तव विशाम्पते। तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कम्मणः । सम्प्राप्तन्तु महवार फर्ज किम्पाकमविभा । तत्तहड्च मधाराज मपुच. मसहजनः । नावबुध्यमि यहाजन् वार्यमाण: सुरजनेः विदुरेणाथ भीभेण द्रोणेन च महात्मना । तथा मया चाप्यसष्ठात् वाय॑माणे न बुध्यम । वाक्यं हितञ्च पथ्यञ्च मन्दः पथ्यमिवोषधं पुत्राणां मतमास्याय मितान पश्यसि पाण्डवान्। स्टणु भयो यथातत्त्वं यन्मा स्वमनुच्छसि । कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानी जयं प्रति । तत्तेऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिन्दम । दुर्योधनेन संपृष्ट एतमथ पितामहः । दृष्ट्वा भ्रादन् रणे सर्वान् विजितान् सुमहारथान्। भोकमम्मूढ इदयो निशाकाले स्म कारव।। पितामह महामाशं विनयेनोपगम्य है। यदेववीत् सुतस्ते च तन्मे टणु भनेश्वर । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ द्रोणश्च स्वञ्च भन्या छपो द्राणिस्तथैव च । कृतवर्मा च हार्दिक्य: काम्बोजय सुदक्षिणः । भूरियया विकर्णद्य भगदत्तय वीर्यवान्। महारथा समाख्याना. कुलपुत्रास्तनुत्यज. षयाणामपि लोकाना पर्याप्ता इति मे मति.। पाण्डवानां समस्ताय न तिष्ठन्ति पराक्रमे । तत्र मे संघया जातस् ममाचत्व पृच्छत.। यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्यमान् पदे पदें। । भीम उवाच ॥ गणु राजन् वचो मा यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव । बहुभय मोकोऽमि न च मे तत्त्वया कृतं । क्रियता पाण्डः मार्द्ध थमा भरतसत्तमरितत् चममई मन्ये पृथिव्यास्तव वा विभो । मुहलेमा पृथिवीं राजन् भाइभि. सहितः सुखी । सुहदस्तर्पयन् मान् नन्दयंदापि गान्धवान् । म च मे फ्रेोभतस्तात श्रुतवानसि वै पुरा। तदिदं समनुप्राप्तं यत् पाण्डूनवमन्यो । , यद्य हेतुरबध्यले तेरामकिष्टकर्मणा । न शृणुष्व महाराज मत्त कथयत. प्रभा । मास्ति ताकेषु नत भविता ना भविष्यति । यो जयेत् पाण्डवान् मान् पारितान् माझ्धन्वना । पतु मे कथितं तात मुनिभिभावितात्मभिः । पुराणगोतं धर्मज तकृणुष्व यथातथ। - पुरा किन्त मुरा. भय सषयच समागताः। पितामहमुपासेदुः पर्वते गन्धमादन। नेपा मध्ये मुखासीन. प्रजापतिरपग्यत । विमानं प्रञ्चवत्भामा स्थित प्रवरमम्बरे। ध्यानेनावेद्य तवया हत्वा च नियतोऽनति। नमस्कार घष्टात्मा पुरुष परमेश्वरं। एषयस्वथ देवाय दृष्ट्वाकाय ममुत्थितं । स्थिताः माञ्चचय. मपश्यन्ता महदद्भुतं । पथावच नमभ्यर्थ ग्रया ब्रह्मविदा पर | जगाद जगत. स्रष्टा परं परमधर्षवित् । सावर्षियमूर्तिविरमा विश्वको विश्व यी वमोच । विदेशरी वासुदेवोऽमि नमायोगात्मानं दैवतं सामुपैमि। + - २ ·४३४ ॥ श्रीमहाभारत [ भीम यधप धाय १५१९८१ ९ १ k - सर 1 1 जय विश्व महादेव जय लोकहिते रत। जय योगौचर विभो जय योगपरावर । पद्मनाभ विशालाक्ष जयलकिश्वरेश्वर । भूतमव्यभवनाथ जय भाम्यात्मजात्मज असत्येयगुणाधार जय मर्चपरायण। नारायण सुदुम्पार जय प्राधमुर्धर । जय सगुणोपेत विश्वमूर्त निरामया विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर । महारग वराहाद्य हरिकेश विभा जय । इरिवाम दिशामीय विश्वावाभामिताव्यय। ध्यताव्यतामितस्थान नियतेन्द्रिय सकिय । असद्धेश्यात्मभावज जय गम्भीर कामद। अनन्तविदितनय नित्यं भूतविभावन । कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज विजयावह । गुदात्मन् सप्रयोगात्मन् स्फुटमभूतसम्भव । भूतात्मतत्त्वलोकेश जय भूतविभावन । आत्मयाने महाभाग कल्पमझेपतत्पर । उद्भावनमनाभाव जय महाजनप्रिय। निसर्गसर्गनिरत कामेण परमेश्वर। प्रस्ताव सद्भाव युगामे विजयप्रद । प्रजापतियते देव पद्मनाम महावल । आत्मभूत महाभूत कमात्मन् जय मद । पादा तव धरा देवी दिशो वाइर्दिव गिर । मूर्तिस्तेऽई सुरा कायश्चन्द्रादित्या च चक्षुषी । बलं तपश्च भत्यश्च धर्मकर्मात्मजं तव तेजेन्ऽग्नि पवन श्वास श्रापस्ते खेदसम्भवा । अश्विनी श्रवण नित्या देवी जिहा सरखती। वेदा मंस्कारनिष्ठा दिवयेद जगदाश्रितं । सध्यान परिमाणं ते न तेजो न पराक्रम । नवलं योगयोगीभ जानीमस्ते न सम्भव । बङ्गनिनिरता देव नियमस्वासमाश्रिता । अर्थयाम सदा विष्णो परमेशं महेश्वरं । रपयो देवगन्धा यक्षराक्षसपन्नगा । पिशाचा मानुषायेव मृगपहिसरोसपा । एवमादि मया सृष्ट पृथिव्या वत्प्रमादजी पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दै खप्रणाशन । व गनि मर्वभूतानां वं नेता व जगन्मुखं । बत्प्रमादेन देवेष सुखिनो विबुधाः सदा। पृथिवी निर्भयादेव त्वत्प्रमादात सदाऽभवत् । तस्माद्भव विशालाक्ष यदुवाविवईन । धर्मसंस्थापनार्थाय देतेयानां बधाय पा जगतो धारणाीय विज्ञाप्यं कुरु मे विमी। यत्तत् परमक गुधं यत्प्रमादादिदं प्रभा । वासुदेव तदेतत्ते मयाहोंने यथातथे । दृष्ट्वा सही देव स्वयमात्मानमात्मना। कृष्ण स्वमात्मन. माशो प्रद्युव धात्ममभव। प्रद्युपशानिरुद्ध त य विदुर्विष्णुमव्ययं । अनिरुवाऽमृजन्मां वै प्रमाणं लोकधारिण। " वासुदेवमय मोऽई सयवारिम विनिर्मित । विमृश्य भागमात्मानं मग मानुषता विभा। मधामुरषधं हला मनोफमुपायवै।धर्म म्याय यम प्राप्य योग प्राथमि नलत । सोनियंया नाक देवायामितविक्रम। तेस्तै समामनिर्भमा गायमि परमाहुतं । सिताय म लयि भूमस हवायं का वरदं सुपाशे। अनादिमध्यान्नमपारयाग बोकस्य तु प्रवदन्ति विना । इति श्रीमहाभारते भीमपर्मणि भोप्रयधपर्वणि विश्वापाण्याने पचपटायाय ॥ ६५ ॥ ME TER तर म भगवान देवो मोकानामीचरेश्वरः । ब्रह्माणं प्रत्युवापदं खिग्धगम्भीरया गिरा। २९. रे २८ ·से भीममध। अध्याय ।। भीयापन। ४३५ - 5 . - - (स - विदितं तात योगान्मे सदमेव तवेपितं । तया नद्भवितेत्युत्ता तवैवामारधीयत । ततो देवर्षिगन्धवा विस्मयं परमं गता' ! कौढहलपराः सर्वे पितामहमथानुबन्।।। को बयं यो भगवता प्रणम्य विनयादिभा। वाग्मि-स्तुतो वरिष्ठाभिःोतुमिच्छामहे वयं ।। एवमुझस्तु भगवान् प्रत्युवाच पितामहः। देवब्रह्मर्पिगन्धवान् सर्वान् मधुरया गिरा। यत्तत्परं भविष्यञ्च भविता पक्ष यत्परं। भूतात्मा य प्रभुशेव ब्रह्म यच परं पदं । नास्मि कृतमवादः प्रसन्नेन मुरर्षभाः । जगतोऽनुयहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः। मान्य लोकमाविष्ठ वासदेव दतिश्रुतः । असुराणां वधार्थाय भन्भवस्ख महोतचे। मनामे निहता ये ने दैत्यदानवराचसाः। तदमे नृषु सम्भूता घोररूपा महावनाः । नेपा बधार्थ भगवान नरेण महिना बली। मानुषों योनिमाम्याय परियसि महोतले। नरनारायण तो तु पुराणाषिसत्तमा । अजेया हिरणे यो ता समेतैरमगरपि । सहिता मानुषे लोके मम्भूतावमितद्युती । मूढास्ते तो न जानन्ति नरनागयणायो। यम्याहमात्मणो ब्रह्मा सर्वस्य जगत पतिः । वासुदेवोऽनुनेयो व सचोकमहेश्वर' । तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित् मुरमत्तमाः नाव यो महावोयः मङ्घ चक्रगदाधरः। रतत्परमकं गुवमेतत्परमकं पदंरतत् परमकं ब्रह्म सतत् परमकं ययः ।। एतदक्षरमयक्रमेतछाश्वतमेव च । एतत् पुरुषसंज्ञो वै गीयते ज्ञायते न च । रतत्परमकं तेज रतत् परमकं सुखं । एतत् परमकं सत्यं कीर्तित विश्वकर्मण। तस्मात् सुरासुरै, सर्च सेन्द्रवामितविक्रम । नावगेयो वासुदेवो मानुयोऽयमिति प्रभो । यद्य मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात् म मन्दधीः। पोकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधर्म । तं योगिनं महात्मानं प्रविष्टं मानुषी नन्। योऽवमन्येदामदेवं तमास्ताममं जना.। देवं पराचगत्मानं प्रोवरसाइंसुवईम । पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्ताममं जना. । किरीटकास्तुभधरं मिणामभयदर। अवजानन महात्मानं घारे तममि मन्नति । एवं विदित्वा तत्वार्थ लोकानामाग्यरेश्वरः । वासुदेवा नमस्कार्य सर्वलोकः सुरोत्तमा । ॥ भीमउवाच ॥ रवमुक्का म भगवान् मदेवर्षिगणाम् पुरा । विष्टज्य मर्चभूतानि जगाम भानं स्वके । ततो देवा: सगन्धा मुनयाऽसरमोऽपि च । कथा ना ब्रह्मणा गीता ग्रुला प्रीता दिवं ययुः । एवं श्रुतं मया तात एषोणं भावितात्मना । वासुदेवं कथयतां ममवाये पुरातनं । नामदम्यस्य रामस्य मार्कण्डेयम्य धीमतः। व्यामनारदयोवापि श्रुतं श्रुतविशारद । एतदथ्य विज्ञाय युवा च मभुमव्ययं । वासुदेवं महात्मानं लोकानानीवर प्रभु। पस्य सादात्ममा महा सर्वस्य जगतः पिता। मयं न वासुदेवोऽयमययय माम। वारितोमि पुगतान मुनिभिभावितात्मभिः । मा गछ संयुगं तेन वासुदेवेन धन्विना। पाव भामिति यत्तत्व मोहान बुध्यमे । मन्ये ला राम करं नया चामितमोहतः। - ·श्रीमहाभारत भी पाय 401101 ग. तम्मा दिपनि गोविन्दं पाठवध धनप्रयं । नरनारायदो काउन्या दियाहि गाना। मरमापीमि ते राजयोऽसा माश्वतोऽव्यय (मर्षवोकमयो निय माता धान रोय। लोकान् धारयते यस्तीयराघरगुः प्रभु । पोला जयय शेताच मर्यप्रशानिरीधरः। राजन् मत्तमयो धेष नमारजविवजित । पत रुष्णम्तमो धामी यतो धनता जय.। नस्य माहात्म्ययोगेम योगेनाममयेन 11 मा पाण्डुसुता रामम् गथयेषां भविष्यति । श्रेयायुको मदा बुद्धि पाण्डवाना दधाति च । यतश्चापि रणे मिय भयेभ्ययेव पति। म एष माश्यतो देव सधभतमय गिव । वासुदेव इतिष्याती यन्मां से परिपृच्छति। ब्राह्मण पत्रियग्य सदैव शतवक्षणे.। भव्यतेऽभ्यर्थते पे नित्यने स्वमभिः । दापरस्य युगस्यान्त पादौ कलियुगस्य च । मावत विधिमास्वाय गोत मरणेन य । स एप मच सुरमयतोकं समुद्रकशान्तरिता पुरीय । युगे युगे मानुपश्येव वार्म पुम पुन एप्रने विश्वकर्मा । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोमयघपर्वणि विद्योपाण्याने पट्पटाऽध्याय ॥ ६॥ ॥ दुर्योधन उवाच ॥ वासुदेवो महबून मलोकेषु कथ्यते । तस्यागमं प्रतिष्ठाय मातुमिच्छे पितामह। ॥ भीम उवाच ॥ वासुदेवो महतं सर्वदेवतदैवतं । म परं पुण्डरीकाधाहयते भरतर्षभ। मार्कण्डेयश गोविन्द कथयत्यतं महत्। सर्वभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तम'। पापो वायुश्च तेजश्च वयमेतदकल्पयत्। स पृष्ठा प्रथिवी देव सत्रलोकेश्वर प्रभु । अमुवै शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तम । सचतेजोमयो देवा योगात् सव्वाप त । मुखत मेोऽग्रिमसृजत्प्राणादायुमथापि च सरस्वती च वेदाय मनम महोऽयुत । एष लोकान् समजादी देवान्भषिगणे. सह । निधनं चैव मृत्युञ्च प्रजानां प्रभवाथयो । एष धर्मश्च धर्मज्ञा परदा सर्वकामद । एष कता च कार्यं च स वै देव स्वयं प्रभु । भूतम्भव्यम्भविश्यञ्च पूर्वमेतदकल्पयत् । स्रष्टारं जगतथापि महात्मा प्रभुरव्ययः । अग्रज सर्वभूतानी मङ्कर्षणमकल्पयत् । मेषञ्चाकल्पयद्देवमनन्तमिति यं विदुः । यो धारयति भूतानि धरा चैव सपवता। ध्यानयागेन वित्तास्य तंवदन्ति महाज। कर्णसातोद्भवचापि मधु नाम महासुरं। तमुग्रमुग्रकमाणमुग्री बुद्धिं समास्थित। ब्रह्मणेापचिति कुमघान पुरुषोत्तम । तस्य तात बधादेव देवदानवमानुषाः । मधुसुदनमित्याज ऋषयय जनार्दन । वराहवि सिंहश्च विविक्रमगति प्रमु । एष माता पिता चैव मनिषा प्राणिनी हरि । हरिहि पुण्डरीकाचान भूतंम भविश्यति । मुखतो शारादिप्राभ्वाइभ्या क्षत्रियांस्तथा । वैश्यांचाप्यूरुतो राजन् साम्पड्यातयेव च । नपमा नियतो देवम्विधान सम्वदेहिनां । ब्रह्मभूतममावभ्या पार्णमाखातथैव च । योगभूतं परिचरन् केशवं महदाप्नुयात् । के परमन्तेज सर्चलोकपितामह । एतमाईपोवेश मुनया वै नराधिप । एतमेव विज्ञानीयादाचार्य पितरगुरु ।

·भीमवध अध्याय 111] ॥ भीयापर्च॥ ៩៦០ . २०१५ . २. - कृष्णो यस्य प्रमोदेत लोकानाच्या जिताः । यौवनं भयस्याने के मव भरणं प्रजेत् । पदा नराः पठेचेदं खस्तिमान्स भवेत्मुखो।ये च कृष्णं प्रपद्यन्ने ते न मुशान्ति मानवाः । भये महति यो ममान्पाति नित्यं जनार्दनः। रतधुधिष्ठिरो शाला याथातय्यन भारत । मात्मना महादेव केगवं जगदीश्वरं प्रपत्रः शरणं रामन्यागोयं पृथिवीश्वर । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि विश्वोपास्याने सप्तषष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ भोभउवाच ॥ ग्टणु चेदं महाराज ब्रह्मप्रोक्तं स्तवं मम । ब्रह्मर्षिभिश्च देवेश्च यः पुरा कपितो भुवि। माध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वरः प्रभुः। लोकभावनभावज्ञ इति ला नारदोऽप्रवीत् । भूतभव्यं भविष्यच्च मार्कण्डेयोऽभ्युवाच ह । यज्ञानां चैव यज वाचकं स्थापयतस्तथा । देवदेवोऽसि भूतानामिति दैपायनोऽब्रवीत्। पूचे प्रजानिमर्गेषु ददमाः प्रजापति । सटारं सर्वभूतानामजिरास्ता ततोऽत्रवीत्। अव्यकं ते मरोरोत्यं व्यतन्ते मनसि स्थितं । देवा वाक्भभवायेति देवनस्वां तथाऽप्रवीत् । भिरमा ते दिवं व्या वाइभ्या पृथिवी धृता। जठरे च त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः। दैवन्वामभिनानन्ति तपसाभाविता नराः। आत्मदर्शनवप्तानाम्सपीणां चासि सत्तमः । राजीणामुदाराणामाहवेवनिवर्तिनी। सर्वधर्मप्रधानानां त्वङ्गतिमधुसुदन। इतिनित्यं योगविद्भिगर्भवान् पुरुषोत्तमः । मनत्कुमार प्रमुखः सूयतेऽभ्ययोहरिः। एप ते विस्तरस्तात मझेपय प्रकीर्तितः। केशवस्य यथातत्त्वं सुप्रीता भव केव। ॥ सञ्जय उवाच ॥ पुष्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव। केशवं बहुमेने म पाण्डवाय महारथान् । तमप्रवीन्महाराज भोमः मान्तनवः पुनः । माहाम्यन्ते श्रुतं राजन् के गवस्य महात्मनः । मरस्य च यथानत्वं यन्मा व परिपृच्छसि । यदर्थ नृषु सम्भूतो नरनारायणावुभौ । अजेया च यथा बोरा संयुगेथ्वपराजिती। यथा च पाण्डवा राजन्नवध्या युधि कस्यचित्। मोतिमान् हि दृढं कृप्प. पाण्डवेयु यमखिनु। तस्माद्रवीमि राजेन्द्र भमो भवतु पाण्डवे. थिवी भुस महिनो भारभिर्वनिभिर्षी 1 नरनारायण देवावाशाय विनइ त्यमि । एवमुक्का तव पिता दूष्णीमामोदिशाम्पते । व्यसञ्जय राजानं मिविरक्ष विवेश ह राजा च मिविरं प्रायात् प्रणिपत्य महात्मने। मिश्ये च प्रयने उभे नारावि भरतर्षभ। रति श्रीमहाभारते भीमपर्मणि भीमवधपर्वणि विश्वोपाण्याने अष्टपष्टोऽध्यायः ॥८॥ ॥ मधय उवाच । व्युपितायांच गयीमुदिते च दिवाकरे। उभे भने महाराज युद्धायैव समीयतः अभ्यधावन्त महकुद्धाः परस्पर जिगोपः । ते मर्च महिता युद्धे ममालोय परस्परं। पाडवा धार्तराष्ट्राय राजन् दुनियने नव । व्यूहो चयून मनाः सम्मघटा. प्रहारिणः । परपनमकरं व्यूई भोमे राजम्ममन्नतः। तथैव पाण्डवा राजघरचन यूहमात्मनः मनिया महाराम पिता देवनतस्तत्र। महता रथर्वन महतो रथिनां धरः। ". । - म ·४२८ || श्रीमहाभारतं ॥ [मोमवधप। अयाय (1 २ १.४ इतरे चान्वयुः सर्वे यथास्थानमवस्थिताः। रथिन, पत्तययव दन्निम: मादिनस्तथा।। तान् दृष्ट्वा प्रोद्यतान मध्ये पाण्डवाय यमखिनः । येमेन व्यूहराजेनतेनागेयेन संयुगे। श्रशाभत मुखे नस्य भीममेना महायतः । नेचे शिखण्डी दुषो घटद्युम्रय पार्षतः । भी चास्याभवदीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः। विधुवन् गाण्डिवं पार्थो गोवायामभवत्तदा। अहिण्या समसया वामपक्षोऽभवत्तदा। महात्मा द्रुपदः श्रीमान् समपुत्रेण मंयुगे। दक्षिणशाभवत् पक्ष. कैकेयाऽवाहिणीपतिः । पृष्ठतो द्रौपदेयाय मोमद्रयापि वीर्यवान् । पृष्ठे समभवच्छ्रीमान् वयं राजा युधिष्ठिरः । भाटभ्या महितो बीरो यमाभ्याचामविक्रमः। प्रविश्य तु रणे भोमो मकरं मुखतस्तथा । भीममामाद्य सङ्गामे छादयामास मायकः । ततो भोभा महाखाणि पातयामास बोर्थवान् । मादयन् पाण्डुपुत्राला ब्यूई मैन्य महाइवे । संमुह्यति तदा मैन्ये त्वरमाणे धनञ्जयः । भोमं शरमहलेण वियाध रणमूर्द्धनि । युधि मन्याय चास्वाणि भीममुक्तानि संयुगो खेनानीकेन टेन युद्धाय समवस्थितः । नतो दुर्योधमा राजाभारद्वाजमभाषत। पूर्वं दृष्ट्वा यधं घोरं वलस्य वनिना वरः। धावणाञ्च बधं मझे बरमाणो महारथ.। प्राचार्य सततं वं हि हितकामा ममानघ। वयं हि त्वा समाश्रित्य भीष्मं चैव पितामहं । देवानपि रणे जेतुं प्रार्थयामो ग मंशय.। किमु पाण्डुसुतान् युद्धे होनबोयपराक्रमान् । स तथा कुरु भद्रन्ते यथा वध्यन्नि पाण्डवाः । एवमुक्तस्ततो द्रोणस्तव पुत्त्रेण मंयुगे। अभिनत् पाण्डवानीकं प्रेक्षमाणस्य मात्यके. । सात्यकिश्च ततो द्रोणं वारयामास भारत । नतः प्रवते युद्धं घोररूपं भयानकं । शैनेयन्तु रणे युद्धो भारद्वाज प्रतापवान्। अविष्यद्दभिवाणैबुदेशे स्मयन्निवे । भीमसेनस्ततः क्रुद्धाभारद्वाजमविध्यत । रक्षन् सात्यकिं राजन् द्रोणाच्छस्त्रमताम्बरात्। नतो द्रोणय भीभय तथा भल्यश्च मारिष। भीमसेनं रणे क्रुद्धा छादयाश्चकिरे शरैः। तथाऽभिमन्युः संक्रुद्धो द्रौपदेयाय मारिप । विविधुनिशितैबाणैः मास्तानुद्यतायुधान्। भीमद्रोणा तु संक्रुद्धवावापतन्ता महावती। प्रत्युद्यया शिखण्डी च महेष्वासो महाहवे। प्रग्या बलवद्दोरो धनु सदनिःस्खन । अभ्यवर्षच्छरैस्तुणे छादयानो दिवाकरं। शिखण्डिन तथासाद्य भारताना पितामह.। अवर्जयत मग्राम स्त्रीवं तस्थानुमंस्मरन्। ततो द्रोण महाराज अभ्यद्रवत संयुगे। रक्ष्यमाणनदा भोमं तव पुत्त्रण चोदित.। शिखण्डी तु ममामाच द्रोणं शस्त्रमता वरं । अवजयत मन्त्रस्तो युगान्तानिमिवोमवनं । ततो बन्लेन महता पुत्चस्तव विशाम्पते । जुगोप भीममामाद्य प्रार्थयाना महद्यशः । तथैव पाण्डवा राजन् पुरस्कृत्य धनञ्जय । भीममेवाभ्यवतन्त जये कृत्ला दृढी मति। नयुद्धमभवत् घोर देवानी दानवैरिव । जयमाभंसता मी यमथ महदहुतं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमयधपर्वणि पञ्चमदिवसयुद्धारमे एकोनमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ . १ ·भोपवध पाध्याय 1] ॥भीयापर्व। - ॥ मजय उवाच॥ अकरोतुमुलं युद्ध भीमः साम्तनवम्तदा। भीमसेनभयादिच्छन् पुन्नांस्तारयितुन्तव। पूवाने तु महारोट्र राज्ञां युद्धमवर्तत। कुरूणां पाण्डवानाच मुख्यपरविनाशनं। तस्मिन्नाकुलमनामे वर्तमाने महाभये। अभवत्तमनः मब्दः संस्पृमन् गगनं महाम् । मदद्भिय महानागईषमाणा वाजिभिः । भेरोनिनादेश तुमुलं समपन्त । युयुत्मवस्ते विकान्ता विजयाय महावला: । अन्योऽन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठेपु वृषभा रव। शिरमा पात्यमानाना समरे निमितेः प्ररैः। प्रमष्टिरिवाकामे वभूव भरतर्षभ। कुण्डनोप्पोषधारीणि जातरूपोश्चदनानि च । पतितानि स्म दृश्यन्ते मिरांसि भरतर्षभ। विशिखोम्मथितर्गवः जिरोभिच सकुएडनैः । सहस्ताभरणैश्यान्वरभवच्छादिता महो। कवचोपहितगात्रै भैय समलहतः । मुखैय चन्द्रसागैरकान्तनयनस्तथा । गजवाजिमनुयाण सर्वगाय भूपते। श्रासीत् मन्या समाकीर्ण मुइर्तेन वसन्धरा। रजोमेघय तुमुने शवविद्युत्प्रकामिभिः। श्रायुधानाच निघोषःस्तनयिमुममाऽभवत् । स मंप्रहारम्तुमुनः कटुक: मोणितोदकः । प्रावर्त्तत कुरूणाच पाण्डवानाञ्च भारत । तस्मिन् महाभये घारे तुमुने लोमहर्षणे । ववर्युः परजातानि चचिया युद्धदुर्मदाः । कोमन्ति कुञ्जरामात्र भरवमतापिताः । तावकाना परेयाश्च पर्यधावन ममुद्यताः। संरधानां च बोराणा धीराणामतितेजसा । धनुषा ननघापेण न प्राजायत किचन । पत्थितेषु कवन्धषु सर्वत. भोणितप्दक । अपरे पर्यधावन्त नृपा रिपुवाचताः। परमशिगदाभिद्य सोयामितनेजमः । निजनुः ममरेऽन्यान्यं शराः परिघवाहा। पभ्रमः कुन्धराद्यात्र भरद्धिा निरकुमाः। श्याच पर्वधावन्त हतारोहा दिया दम। पत्पत्य निपतम्यन्यै गरघातमपीडिताः । तावकानी परेषाञ्च पर्यधावन् समन्ततः। पाहनामुत्तमानानां कार्मुकानां तथैव च । गदाना परिघाणच हस्तानाशारुभिः सह। पादाना भूषणानाथ केयूराणाक्ष मशः। राययद्याच दृग्यन्ते भीमभीमसमागमे। अयाना धावमानानां कुन्नराणां निवर्ततां । महाताः स्म प्रयन्ते तब तब विधाम्पते । गदाभिरमिभिः पामायानतपर्वभिः । जनुः परस्परं तत्र पत्तियाः फाउचोदिताः । अपरे वाइभिरा नियुद्धकुशला युधि । वङ्गधा समसज्जन्त प्रायमैः परिपरिव।. मुरिभिानुभिधव तन्नः फोनैर्दियाम्पते । अन्योऽन्य जतिरे वोरास्तावकाः पाण्डवैः मह। पतितः पात्यमानेय विचटनिय तने। घारमायाधनं अज तत्र तत्र नरेयर। विरथा रथिनयाच निमियरधारिणः । अन्योऽन्यमभ्यधावन्त परस्परवषिणः। नतो दुर्योधनो गला कानिइभिट्टतः । पुरछत्य रणे भीमं पाण्डवानभ्यवर्तन । तदेव पाण्डवाः स परिवार्य कादर। भोममभ्यद्रवम् क्रुद्धा रणे रभमवाहनाः । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीभवधपर्चषि सानयुद्ध मततितमोऽध्यायः ॥ ७॥ .. - - ·४४० ॥श्रीमहाभारतं॥ [ भीषध प. अध्याय । - ॥ सत्रय उवाच ॥ दृष्टा भीमेण संयुकानधानन्याय पार्थिवाम् । ममभ्यधावानेयमुघतापो धनत्रयः। पाचजन्यस्य निर्षि धनुषो गाण्डिवस्य च ध्वगम दृष्ट्वा पार्थस्य मात्रा भयमाविमा। सिंहलासमाका ज्वलन्तमिव पर्वतं । श्रमजमान दृशेषु धूमकेतुमिवोत्थितं । बहुवर्णव चिव दिव्यं वानरसवणं । अपश्याम महाराज ध्वज गाण्डीवधन्वनः । विद्युत मेघमध्यस्यां धाजमानामियाम्प ददृशाण्डिवं योधा रुकाष्ठं महारधे। अश्रुम ममं चास्य अक्रस्यवातिगर्जितं । सघारं नतयोः शब्दं निन्नतस्तव वाहिनीं। चण्डवातो यथा मेघः मविद्युत्स्तनयि मान्। दिश: संशावयामाम गरवः समन्ततः । अभ्यधावत गानेयं भैरवाता धनञ्जयः। दिमाची प्रतीचीच न जानीमोऽस्तमोहिताः। कान्दिग्भूताः श्रान्तपबा हताश्वा इतचेतसः। अन्योऽन्यमभिसंश्चिय योधास्ते भरतर्षभ। भीममेवाभिलीयन्ते सह सर्व्वस्तवात्मजैः। नेपामातायनमनीमः मान्तनको रणे। समुत्पतन्ति विवस्ता रथेभ्या रथिनस्तथा । मादिनद्याश्वपृष्ठेभ्यो भूमी चापि पदातयः । श्रुत्वा गाण्डीवनिधी विम्फूलितमिवाभनेः । सर्वसैन्यानि भौतानि व्यवलीयन्त भारत । अथ कामोजजैरश्वमहद्भिः मोगामिभिः। गोपाना बहुमागीपायनतः । मद्रमाबोरगान्धारेलगतच विशाम्पते । सर्वकालिङ्गमुस्यैव कलिङ्गाधिपतिर्दृतः । नानानरगणघेन दुःभासनपुरःसरः । जयद्रथश्च नृपतिः सहितः सनराजभिः । इयारोहा बराचव तव पुत्रेण चोदिताः। चतुर्दशसहस्राणि सौबलं पर्यवारयन्। ततस्ते सहिताः सर्वे विभकरथवाइनाः । पाण्डवाः समरे जस्तावकान् भरतर्षभा.। रथिभिारणैरश्वैः पादतिय समीरितं । घारमायोधनं चक्रे महाभ्रमभं रजः । तोमरमामनाराचगजायरथयाधिना। बलेन महता भीमः समसजकिरीटिना। श्रावन्यः काशिराजेन भोममेनेन सैन्धवः । अजातशत्रुमद्राणामृषभेण याखिना। सहपुतः महामात्यः मन्यन समसञ्चत । विकर्णः सहदेवेन चिचसेनः शिखण्डिना। मस्या दुर्योधनं जग्मुः शकुनिश्च विमापते। द्रुपदश्चेकितानश्च सात्यकिश्च महारथः। द्रोणेन समसज्जन्त सपुत्त्रेण महात्मना । कृपश्च कृतवमाच घराघमभिद्रुता। एवं प्रभाजिताश्वानि भान्तनागरथानि च । सममचन्त युद्धानि तत्र तत्र समन्ततः । निरभ्र विद्युतस्सीबा दिशय रजमा हताः। प्रादुरासन्महोलाथ मनिता विशाम्पते। मादुर्बभी महावातः पारडवर्षः पपात च । नभस्यन्तर्दधे सूर्यः सैन्येन रजसा हतः। प्रमोहः सर्वभूतानामतीव समपद्यत । रजमा चाभिभूतानामस्वजालेश्च युध्यता । मोरयाइविस्ष्टाना मावरणमेदिनी । महादः परजानानां तमुलः समपद्यत । प्रकाशं पाराकासमुद्यतानि भुनानमः । नक्षवविमलाभानि भवाणि भरतर्षभ । पार्षभाणि विचित्राति समाजालसतानि च । म पेतुर्दिनु मासु चमावि भरतर्षभ।

·भीभषध प०प्रियाय ७१।७२।। ॥ भीयापर्व ४४१ - 1 २२. सूर्यवर्णय निस्विरी पात्यमानानि सर्वशः। दिनु माखदृश्यन्त शरीराणि विरामि च । भनचाहनीडाय निपातितमहाभुभाः । इतावा. पृथिवों जग्मुस्तव नत्र महारथाः। परिपेतुईयायात्र केचिछनतमणाः। रथाच परिवर्तन्त इतेषु रथयाधिषु । गराइना भित्रदेवा बद्धयोका इयोत्तमाः। युगानि पर्यकर्षन्त तब नत्र हि भारत।। अदृश्यन्त मसूताय साया. सरथयोधिनः। रकेन बलिना राजन् वाणेन निहता रणे। गन्ध इस्तिमदसावमाघाय बहवो रणे । सत्रिपाते बताधानी वातमाददिरे गजाः। पतोरणमहामाचे पतनिय गतासभिः। बवायाधनं छत्र नागराभिइतर्ग। मनिपाते बौघानी चोदित चरवारणैः । निपेतुर्युधि सम्भन्नाः सयोधाः मवतो गजाः। नागराजे एमईस्तनांगरविष्य संयुगे।व्यदृश्यन्त महाराज सम्भनरथकुवराः। বিমীয়স্বজাবি হলিমিঃ। মা রাবিথ বিচ্ছিন্ন থিনায়। रथेषु प रथा युद्धे संमका बरवोरणाः । विकर्षन्ता दिश. सना. संपेतः सर्वगन्दगाः । नेषां तया कर्षनाच गजाना रूपमाबमा मिर.स नलिनीजारी विषकमिव कर्पता। एवं सञ्छादितं तब बभूवायाधनं महत् । मादिभिश्च पदानेच सध्वगेय महारये । इति श्रीमहाभारते भौमपर्वणि भीमवधपर्वणि सगुलमुढे एकसानोऽध्यायः ॥ २१ ॥ ॥ सञ्चय उाच ॥ विखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशाम्पते । भोममा महेष्वापमासमाद समय। द्रोणं पं विकर्णञ्च मईय्वामान्महाबलान् । राजधान्यान् रणे धरान् वनाच्छंदनञ्चय.। मैन्धवच महेश्वास मामात्य मह बन्धुभि । प्रायास दाविनात्याय भूमिपान् भरतर्षभ। पुत्वञ्च ते महेष्वासं दुर्योधननमर्षणं । दु सहश्चैव समरे भीमसेनोऽभ्यवर्तत। सहदेवय भकुनिमुलूकच महारथं । पितापुना महेष्वासावभ्यवर्तत दुजयो। युधिष्ठिरो महाराज गजानीकं महारथः समवर्तत सङ्ग्रामे पुतण निकृतस्तव । मात्रीपुत्रस्त नकुलः सरः संक्रन्दनो युधि। विगताना रथादार. ममममन पाएका अभ्यवर्तन्त दुषाः समरे शावककयान्। प्रात्यकियेकितानद मौभद्रय महाबलः। घटकेतुय समरे रामय घटोत्कच' (पुत्राण ते रथानोकं प्रत्युद्याता सुदुर्जया। सेनापतिग्मेयात्मा सृष्टद्युमा महारथ । द्रोसेन समरेराजन् ममोयायोग्रकर्मणा। एवमेते महेशामास्तावका: पाण्डव. सहा ममेन्य समरे शरा: सम्प्रहारच चकिरे। मध्यन्दिनगते सूर्य नमस्याकुलतारते। कुरव पाण्डेयाश्च निजनुरितरेत। ध्वगिनी हेमचित्रामा विचरन्तो रणाजिरे । सपताका रथा रेजुयाघपरिवार ! समेतानाच समरे जिगीषूणा परस्परं । बभूव तुमुल भन्दा सिंहामामिव गती। ताइनमपश्याम सन्प्रहार मदारसं । यमकुर्भनर बोरा एनया उसमिःमः वसं नदियो राजन्न सय मत्रुतापन । विदियो वाऽप्यपानाम गाना २ ·श्रीमहाभारत [.भीमधल्प० । अध्याय ७२ | १३ | - ११८ २ भक्तीना विमलायाणा तामराण तथाऽस्यता । निस्विंगानाञ्च पोताना नीलोत्पलनिभाः प्रभा।. 'कवचाना विचित्राणां भूषणाना प्रभास्तथा ! ख दियः प्रदिशीव भामयामासुरोजसा । वभिश्च नरेन्द्राण चन्द्रसूर्यसमप्रभः । विरराज तदा राजस्तच तत्र रणागानं । रसिंहा नरव्याघ्राः ममायाताश्च भयुगे: विरेजुः समरे राजन् यहाइव नभस्तने । भीमस्त रथिना श्रेष्ठो भीमसेन मंदावतं । अवारयत संक्रुद्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः । ततो भोमविनिर्मुका रुक्मपुगः शिलाशिताः। अभ्यन्नन समरे भीम ततधाताः सुतेजिताः। नस्य शक्तिं महावेगा भीमसेना महावनः । द्धागोविषयाशी प्रेषयामास भारत। नामापतनी सहमा रुक्मदण्डी दुरासदां । चिच्छेद समरे भीमः शरैः मन्नतपर्वभिः। ततोऽपरेण भलेन पीतेन निशितेन च । कार्मुक भीमसेनस्य विधा चिच्छेद भारत ।::, मात्यकिस्तु ततस्तूर्ष भीममासाद्य संयुगे। आकर्ण प्रतितोलोनियिनैतिग्मतेजनः । सरडभिरानछत् पितरं ते जनाधिप। नतः मन्धाय तोलणं परं परमदारुणं । वार्णयस्य रथानोमः पातयामास मारथि । तस्याश्वाः प्रशुता राजन् निहते रश्रमारथौ। तेन तेनैव विन्ति मनोमारुतरंहमा ततः मैन्यस्य सर्वस्य निखनस्तुमुनोऽभवत्। . . . : हाहाकारय मजेज पाण्डवानी महात्मना । अभिधत ग्रामोत हयान यछत धावत् । . इत्यामीतुमुल भन्दा युयुधानरथ प्रति । एतस्मिन्नव काले तु भीमः शान्तनवस्तदा।। अषधीत् पाण्डवों मेनामासुरीमिव बहाने बध्यमाना भोभेण पाञ्चाला: सोमकैः मह। आया युद्धे, मतिं कृत्वा भीममेवाभिः। ध्यानमुखायापि पाथा: शान्तनवं रणे। 'अभ्यधावन् निधीसन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीं। तथैव तावका राजन् भीमद्रोणमुखाः परांन्। अभ्यधावन वेगेन ततो युद्धमवर्तत। रति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबंधपर्वणि भीमपराक्रमे दिसप्ततोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥ मधय उवाच ॥ विराटोऽयं बिभिवा ममाच्छन् महारथं । विव्याध तुरीयास्य विभिप्राणमहारथः। प्रत्यविध्यदभिर्भागः शान्तनवः मरैःरुक्मपुरीमईवासः कृतहस्ता महायता ইঙ্গিীকথা গীসহ সদ্য বিবিডি. অম্নিদ্ধে কাল। फार्मुकं तस्य पिवेद फाल्गुनः परवोरहा । अविध्यय भय तीक्षणैः पञ्चभिः शचुकणः। मोऽन्यत्कामुकमादाय वेगवान् फ्रोधमूर्छितः। अय्यमाणः पार्थन कार्मुकम्छेदमाय। अविध्धन फारगुनं राजन नक्त्या निमित भी। कामदेवच त्या वियाध परमेषुभिः। ततः क्रोधाभितायाध: म सप्पन फालानः । दीर्घमुष्णच निश्चय चिन्तयिता मुहुर्मुः। धनु: भम्पाययामेन करेणामिचकर्षणः । गाडीवधवा मंक्रुद्धः शितान मन्नतपर्यणः । गोवितान्नकराम घारान् ममाधत्त मिलोमुखान् ।स्त में ममरेऽवियट्रेणि मतवतारः । सम्य ने कव भिला पः मोणितमाहवे। म वियये विनिभिना द्रापिगाणवधपना। ، ، ܝܳ ܝ܂ - ·भीमधव पा अध्याय ७३ 1] ' भीयापर्व ४५३ " एस. - । P नव पसराम् पार्थ प्रतिमुश्चत्रविनः। तसा म समरे राजसातुमिच्छन् महाप्रत नस्य नासुमहत्कर्म शमः कुरुमत्तमाः । यत्वप्णाभ्या समताभ्यामन्यापतत संयुगे । स हि नित्यमोकेषु युध्यो भयमाम्यितः । अस्वग्राम समंहार द्रोणाप्राप्य मृदुभं। ममाचाबंसता झेप द्रोणम्यातिप्रियः सुतः। ब्राह्माण्य विशेषेण माननीयो ममेति च । समास्याय मतिं वीरो बीभत्सु शत्रुतापनः । रूपा चके रथोडामारदाजमनं प्रति। द्रौणि त्यत्रा नतो युद्धे कान्य श्वेतवाहनः । युयुधे तावकाग्निम्नस्तरमाणः पराक्रमी । दुर्योधनस्तु दाभिगार्धपत्र. शिक्षामित! भीमसेन महेवास रूकम्पः समर्दयत्। भीमसेनस्तु संत्रुद्धः परामुकरणं दृढं। चित्रं कार्मुकमादत्त मराय निमितान्दश। आकर्ण हितस्तीनवगितस्तिमितेजितः। अश्यग्रस्तीपमाविष्यत् कुरुराज महारमि। तस्य काइनसबम्त परैः परिहना मणिः । राजोरसि से सथ्यो यरिव समावृत.! पुत्चन्तु तव तेजखो भोममेनेन नाडित । नास्ट्रय्या यया नागस्ततमन्दं समोरित। ततः भरैमहाराज रुकापुः पिनाचित.। भीमं वियाध मंजुद्धस्वायमाणो वरूथिनीं । तो युध्यमानी ममरे समन्योन्यविक्षनी । पुत्रा ने देवमहाशा विरोघेता महावता । चित्रमेनं नरव्याघ्र मौभद्रः पग्बीरहा। अविष्यबिपिताणे पुरुमिवञ्च सप्तभिः । मत्यवतश्च मप्तत्या विज्ञा यक्रममा युधि। नृत्यन्निव रपे वीर अार्ति नः ममजोमनत् । तं प्रत्यविधमभिचित्रमेन: पिनौमुस। मत्यव्रतय नदभिः पुरुमित्रय सप्तभिः । सविडो विवरवकंगबुमवारणं महत्। चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्रं कार्मुकमाणुनिः। भित्त्वा चाम्य तनुवाएं शरेयरम्यताडयत्। ततस्ते नावका बोरा राजपुत्ता महाग्याः । समेत्य युधि मरवा लिविधुनिमितस्तदा । ताव माञ्छरकोदोर्जघान परमास्त्रवित्।। तस्य दृष्ट्वा तु तत्कर्म पग्वित्रुः मुतास्तव । दहनं समरे योधास्तव का ययोल। अपेतमिमिरे काने ममिद्धमिव पावकं । अभ्यरोचत मौभद्रस्तव सैन्यानि मातयन्। नत्तम चरितं दृष्ट्वा पानिस्तव विशाम्पते । नमोऽभ्यपतचूर्ण मात्वतोपुचमाइवे । अभिमन्युम्नु संक्रुद्धो नम भटमण । विव्याध तिमिले पनि सारपिश्च महारथः। नदैव सको राजन् माभद्र निस्तेि मा विश्वत महाराज नद[तमिवामत् । नस्वायत रोहत्त्वा सारथिच महारयः । अभ्यावत सौभद्रो नमानिमित. मः। इताये तु रथे निठमाण. परबोरहा। मति चिन मंजुद्धः मौभद्रम्स ग्यं प्रति । तामापनस्तों महमा घोररूपा दुरासदी। अभिमन्यु घरम्सोनायिवेद भुजगापमा। ततः सरपमागेय समां गौतमनदा । अशवाह र देनामा सबैभन्यस्य पालन.। तत. समाकुने मस्मिन् वर्तमान मामये। अभ्यस्व निधामन्त, परम्परयषित। नावकाय मेहमासाः पाएकाय महारया। जुइनः समरे मागन् निभरितरतरं ।

·४४४ ॥ श्रीमहाभारत [ भौमवध प० । अध्याय 1 , - मुक्तकेमा विकवचा विरयान्छिवकार्मुका. : बाइमि समयुध्यन्न एनयाः कुरुमिः सह । ततो भीमे महाबाज पाण्डवाना महात्मना । मैना जघान संक्रुद्धो दियरस्वैर्महायत्त । हतेश्वरैगस्तव नरैरश्चैव पातित रिथिमि मादिभिश्व समास्तीर्यत मेदिनी। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भौमवधपर्वणि इन्दयुद्धे विषप्ततोऽध्याय ॥७३॥ ॥ सञ्जय उवाच॥ अथ राजन् महावाहु. मात्यकिर्युद्धदुर्मद । विश्थ्य समरे चापं भारमाधनमुत्तम प्रामुचत् पुश्मयुगान् भरानाशीविषोपमान् । प्रगाढ बघुचित्रञ्च दर्भयन् हस्तलाघवं । तस्य विधिपतचापं भरानन्याय मुश्चत. । श्राददानस्य भूयय मन्दधानस्य चापरान्। क्षिपतय मरास्तस्य रणे अचून विनिन्नत । ददो रूपमत्यर्थ मेघस्येव प्रवर्षत.। समुदोर्यन्तमालोक्य राजा दुर्योधनस्तन । रथानामयुतं तस्य प्रेषयामाम भारत । नांस्तु सयान्महेव्यासाम्सात्यकि सत्यविक्रमः। नधान परमेष्वामी दिव्येनास्त्रेण वीर्यवान् । म कला दारुण कर्म प्रग्टहीतशरासन | श्रासमाद ततो बोरो भूरिश्रवसमाहवे। स हि सन्दृश्य भेना ने युयुधानेन पातिता। अभ्यधावत संकुद्ध कुरूण कीर्तिवर्धन । इन्द्रायुधमवर्ण तत्म विस्कार्य महङ्कनु । व्यराजदचकायान् भरानाशीरिषोपमान्। सहसो महाराज दर्शयन्पाणिवाघां। शरास्तान् म संपवान् सात्य के स्तु पदानुगाः । न विषेशस्तदा राजन्दुद्रुवुत्ते समन्तत । विहाय समेरे राजन्मात्यकि युद्धदुर्मद । नं दृष्ट्वा युयुधानस्य सुता दश महावना । महारथा समाख्यातायित्वमायुधध्वजाः । समासाद्य महेष्वास भरिश्रवसमाहवे। ऊचु सर्वे सरन्या यूपकेतुं महारणे । भाभा. कारवदायाद महास्माभिर्म हावत । रहि युध्यस्त्र भयामे समस्त पृथगेर वा । यमाया त्वम्परित्यय यश प्रास्यसि मयुगे। वयं वा लापरित्यज्य मोति यास्याम वैप। एवमुक्तस्तदा शरतानुवाच महावल, । बोयंशाधो नरश्रेष्ठस्तान् दृष्ट्वा समुपस्थिताम् । माविदं कथ्यते बोरा यदिदं परिनय वै। युध्यध्वं महिता यत्ता निहनियामि वैरणे। एवमुक्का मेहन्यासास्त वीराः धिमकारिण.। महता शरवर्षण अभिवर्षभरिन्दम। अमरा महाराज मंग्रामसमुलोऽभवत् । एकम्य च यहनी व समेताना रणागिरे। नमक रथिनां थेठ परवपरवाकिरन्। मादृषीव महाल सिपिचुनंनदा नृप । निम्न मुमान गराधीस्तान्यमदण्डानिम्वनाम् । श्रमम्प्राप्तान प्राप्तायिछेद च महारथः । परिवार्य महावा मिहन्तुमुपचकम् । भौमदत्तिनु संकुद्धस्तपा चापानि भारत। प्राच्चिय समरे रागयिकेद विविधः परति हता न्यपतभी वज्रममा इव द्रुमा.। বাঙালিহুনান ব এন্ম। আবাবিলাস বিধান। रघ रथेन ममर पीयित्वा महायसी।मान्योन्यख ममरे मिहस्य रथवाजिम । विस्थाभिमानी समीयाना महारयो। प्रतिमहापडावा चन्द्रवप्रधारिण। - A ·भीमधप. अधाय ७४१७५] ॥ भीयापर्व ॥ ४४५ 1 - १ भाते नरव्याघी युद्धाय ममास्थिता।तत मात्यकिमभ्येय निलिंगवरधारिण । भीमसेनस्वरन् राजन ग्थमारोपयत्वकं । तवापि ननया राजन् मरिश्रवसमायो आरोपयट्रथं वर्ष पश्यतां सर्वधविना तमिस्तदा वर्तमान रणे भीम महारथं। श्रयेधयन्त सरधा पाण्डवा भरतर्षमा लोहितायति चादित्ये बरमाणो,धनत्रयः। पञ्चविधतिमाइसाविजघान महारथान्। तेहि दुर्योधनादिष्टास्तदा पार्थनिवईए। सम्प्राप्यैव गता नाम मतभा दव पावकं । ततो मत्स्या केकयाश्च धनुर्वेदविशारदा । परिवत्रुस्तदा पार्थ सइपुत्त्रं महारथं । एतम्मिन्नेव काने तु सूर्यऽस्तमुपगच्छति। सबैषा चैव मन्यानां प्रभाह समजायत । श्रवहारं ततयके पिता देवव्रतस्तव । सन्ध्याकाने महाराज सैन्या समान्तवाइना । पाण्डवाना कुरूणाश्च परस्परसमागमे। ने सेनेभयमविग्रे ययतु स्वनिवेशनं । तन स्वमिविरला न्यविस्तव भारत । पाण्डवा' सञ्जय सार्द्ध कुरवय यथाविधि। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीभवधपञ्चणि पञ्चमयुद्धदिवप्तावहारे चतु सप्तताऽध्यायः ॥ ७४ ॥ । मञ्चय उवाच ॥ विहत्य च ततो रामहिता- कुरुपाण्डवा । व्यतीताया तु गर्वया पुनद्धाय निर्ययुः । तत्र पब्दा महानासीत्तव तेपाञ्च भारत । युचना रयमुख्याना वस्यता चैव दन्तिनां । सन्नदाता पदातीनां हयाना च भारत । भवदुन्दुर्भािगघोषास्तुमुना. सर्वतोऽभवन् । ततो युधिठिरो राजा पृष्टद्युचनभाषत। व्यूह व्यूह महाबाहो मकर मत्रुतापनं । एवमुक्तम्त पार्थेन घटद्युम्नो महारथः । व्यादिदेव महाराज रथिना रयिनाम्बरः। शिरोऽभूपदस्तत्य पाण्डव्य धनञ्च । चक्षुत्री सहदेवश्च नकुनश्च महारथः । हुएडमासोन्महाराज भीमसेनो महावन । मभद्रोद्रौपदेयाश्च राक्षमय घटोत्कचः ।, सत्यकिर्द्धर्मराजय व्यूइग्रीवा समास्थिता । पृष्टमासीत् महाराज विराटो वाहिनापति। ध्यादेन महितो महत्या सेनया वृत । के या भ्रातरः पञ्च वाम पदं समाश्रिताः। धृष्टकेतुर्नरव्याघवेकितान्य वीर्यवान्। दक्षिण पदमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्यरचणे । पादयोस्तु महाराज स्थित श्रीमान्महारथ । कुन्तिभोज' यतानीको महत्या मेनया छत । भिखण्डो त महेय्वास सोमकै महतो बली दरावांय तत पुछे मकरम्य व्यवस्थिता । एवमेतं महायूई युद्ध भारत पाण्डवाः । सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दमिता । कोरवानभ्ययुस्तुणं इस्यश्वरथपत्तिभि । समुच्छ्रितजग्छ मलय विमचे मित। बूढं दृष्ट्वा तु नत्मन्य पिता देववतस्तव । क्रौञ्चन महता राजन् प्रत्ययूहन वाहिनीं। नस्य तुण्डे महेष्वमो भारदामोऽभ्यवर्तत । अश्वत्थामा कृपयेव चक्षुरास्त'वरेवर। कृतवर्मा तु सहित काम्बोजवग्वाहिक शिरस्थासोनरश्रेष्ठ श्रेष्ट सघनुमना । ग्रीवायां सरसेनस्तु तव पुतय भारत। दुर्योधनो महाराव गजभिभितः । १२ १२६ है. २ मा ·४४६ ॥ श्रीमहाभारत [ भीमयध प० । अयाय ७५ 1७१। --- प्राग्ज्योतिषस्तु महिती गद्रमोपोरफेकौ । उरस्यभूषरयेष्ठ महाया मनया एत । खभनयाच महित सभी प्रम्यसाधिप धामं पक्ष ममानिध्य दमित धमम्यित । तुषारा यवनाश्व प्रकाश मह चूलिके । दपिणं पक्षमाश्रिय म्यिता प्यूहस्य भारत । हुतायुय यतायुय मौमदनिय मारिप । व्यूहग्य जघने तस्यूरजमाणा परस्परं । नता युद्धाय मनग्मु पाण्डवा कारव सह । सदये महाराज नतो युद्धमतता मतीयूरथिनो नागा नागाव रथिमा ययुः । हयारोहान् हयायेव रथिनयापि मादिन । सादिनच हयान् राजन् कुचरांश्च महारणे। स्यारोधान रथा राजन् गजिनदापि सादिन। रथिन पत्तिभि मार्द्ध मादिनद्यापि पत्तिभि । अन्योऽन्य समेरे राजन् मायधावनमर्पिताः। भीमसेना नयमैर्गुप्ता चान्यमहारथे । मोभते पाण्डवो सेना नरिव मचरी। तथा भीमकपद्रोणाल्यदुर्योधनादिभि । तवापि विवमा सेना यारिव संहता। भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी । अभ्ययाजवनरश्चारधाजस्य वाहिनी। द्रोणस्तु समर क्रुद्धा भीम नवनिरायने । विव्याध समरे राजन् ममीप्युद्दिश्य वोर्यवान्। दृढाइतस्ततो भीमा भारदाजेन मथुगे। सारथि प्रेषयामास यमस्य सदनं मति । स मह्य स्वयं वाहान् भारद्वाज प्रतापवान्। व्यधमत् पाण्डवीं मेना वनराणिमिवानल । ते वध्यमाना द्रोणेन भीमेण च नरोत्तम । सञ्जया मोकय साई पतायनपराभवन् । तथैव सावकं मैन्यं भोमार्जुनपरिक्षतं । मुझते तव तवैव समदेववराङ्गना । अभिद्येतो तत सेने तस्मिन् वीरबरक्षये। पासोद्यनिकरो धारस्तव नेपाल भारत । तदहुतमपश्याम तावकानी पर मह । एकायनगता मन्त्र यदयुध्यन्त भारत। प्रतिसन्धाय चास्वाणि नेऽन्यान्यस्य विशाम्पते । युयुधु पाण्डवाश्चैव कौरवाच महामृधे। इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीमवधपर्वणि षष्ठदिवमयुद्धारम्भे पञ्चपप्ततोऽध्याय ॥ ७ ॥ ॥ तराष्ट्र उवाच ॥ एवं बहुगुण सैन्यमेव बहुविधम्पर। व्यूहमेतद्ययाशास्तममाघचव मञ्जय। पृष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामञ्च न सदा। प्रहमव्यसनापत पुरस्तादृढविक्रम । नातिद्धमवालञ्च न कृश न च पोवरं । नपुटत्तायतप्राय मारगावमनामय । प्रात्तसबाहभरूलञ्च बहुशस्वपरिग्रह। अमियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविद । प्रामर्शितोमरेवाजा परिघेवायसेषु च । भिन्दिपालेषु भनीषु मुभलेषु कृत श्रमं । भस्वग्रहण विद्यासु सास परिनिधित। पारोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरसुते। सम्यकमहरणे याने व्यपयाने च कोविद। मागाश्वरथयानेषु बहुम सुपरोचित। परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनापपादितं! न गोष्ठ्या नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्तत । न माहादेवनेनापि न कुलीनपरिग्रहे । सम्मुद्धजनमार्यच तुष्टसकतवान्धव । छतोपकारभूयिष्टं याखि च मनखि च । मजवैश्च नरैमुस्यव्यङ्गयो मुख्थकर्मभि ।

·भीमवध प. अध्याय ६१७७1] । भीमपर्व ४४० । - - लोकपातोपमस्तात पालितं लोकविश्रुनै.। बहुभि. चत्नियैर्मुथिया लोकसमतेः। उस्मानभिगनः कामात् सवतैः सपदानुगैः। महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः । अपः पदसहारियेनीगच संवृत। नानासुयोधनं भोमं वाहमोर्मितरपि। क्षेपणेभिर्गदापतिसरमास. समाकुर । ध्वजभूषणसम्बाधं रनपदुसुमश्चितं । वाहन. परिधावद्भिनायुवेगविकषितं । अपारमित्र गर्जन्तं सागरप्रतिम महत्। द्रोणभीभाभिगुप्तञ्च गुप्तञ्च उतवर्मणा। कृपःसामनाभ्याचं जयद्रयमुखैस्तथा ! भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिमौवनवाहिकः । गुप्तं प्रवीरैलोकम्य मारवद्भिर्महात्मभिः । यदहन्यते संग्राम दिष्टमत्र पुरातनं । नैतादृशं समुद्योगं दृष्ट्वन्तोऽय मानुषाः । ऋषयो वा महाभागा पुराणा भुवि सञ्जयाईयोऽपि बढाधस्तु युक्र: मास्वार्थमम्पदा । वध्यते यत्र मनामे किमन्यद्भागधेयतः। विपरीतमिदं सर्च प्रतिमाति स्म सञ्चय। उकोहि विदुरैष हित पय्यञ्च नित्यः। न च सवाति तन्मन्दःपुत्रो दुगाधना मम । तस्य मन्ये मतिं पूर्व सर्वज्ञम्य महात्मनः। आमीयागतं तात येन दृमिदं पुरा। अथ वा भाव्यमेव हि सञ्जयतेन सर्वथा। पुरा.धात्रा यथास्टन्तत्तथा न तदन्यया। इति श्रीमहाभारते भोमपर्वणि भीभवधपर्वणि धृतराष्ट्रचिन्तायां षट्सप्ततोऽध्यायः ॥ ६ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ आत्मदोपात्दया राजन् प्राप्त व्यमनमौन । न हिदुर्योधनस्तानि पश्येत भरतर्षभ। यानि त्वं दृष्टवान् राजन् धर्म सदाकाणि ते। तव दोषात् पुराहत्तं द्यूतमेतदिशाम्पते। नव दोषेण युद्धच्च प्रवृत्त सह पाण्डवैः । त्वमेवाद्य फचं मुन्न कवा किल्विश्मात्मनः। आत्मनैव कृतं वयं मात्मनोपभुज्यते । दह वा प्रेत्य वा राजस्वया प्राप्तं ययातया। नभाद्राजन् खिरो भूत्वा प्राधेदं व्यसनं महत् । टप युद्धं ययावृत्तं सतो मम मारिप। भीमसेन. मुनिमितवाणैर्मित्त्वा महार। आमसाद नतो बोग: सर्वान् दुर्योधनानुजान् । दुभामनं दुर्बिपई दुःसहं दुर्मदं जय । जयमेन विकर्णञ्च चित्रसेनं सुदर्शन। चारचिव सुवर्माएं दुःकर्ण कर्णमेव च । रतानन्यांच मुवइन् समीपस्थान् महारथीन्। धाराष्ट्रान् सुभद्धान् दृष्ट्वा भीमो महावद । भीमेण समरे गुप्तां प्रविवेश महार। प्रथालोक्य प्रतिष्ठन्तं जचुस्ते सर्व एव हि। जीवयाई निरहोमो वयमेनं नराधिपाः । मनैः परितः पार्थी भ्राभिः कृतनिश्य. । प्रज्ञामहरणे सूर्य कूरैरिव महाग्रह। सम्प्राप्य मध्यं व्यूहस्य न भी; पाण्डवमाविमत् । दया देवासुरे युद्धे महेन्द्रः प्राप्य दानवान। नत. यतसहस्राणि रथिनां सर्चविणा। उद्यतानि भरपारस्तमेकमनुवगिरे। स तेषी प्रवरान् योधान इस्त्यश्वरथसादिनः ।जधान समरेशरोधार्तराष्ट्रानचिन्तयन् । तेषा व्यवमितं ज्ञाला भीमसेनो जिघृक्षतां । समस्ताना वधे राजन् मतिं चक्रे महावतः । ततो रथ समुत्सृज्य गदामादाय पाण्डवः । नघान धार्तराष्ट्रात वनौषमहा। . - । .

·४४८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भीमयध प० । प्रधाय ७७। m -- भोममेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्वोऽपि पार्षत । द्रोणमुत्सृज्य तग्मा प्रथया यच मावस । निवार्य महतीं सेना तावकाना नरर्षभ । आसमाद रथ शून्य भोमनस्य मयुगे। दृष्टा विशोक भमरे भीमसेनस्य सारथिं । धृष्टद्युत्रो महाराज दुर्मना गतचेतन । अपृच्छदाप्यमरुद्धो निश्वसन वाचमौरयन्। मम प्राण प्रियतम क भीम इति दुखित । विधाकस्तमुवाचेदधृष्टद्युम्न कृताञ्जलि । मस्याप्य मामिह बली पाण्डव सुमहाबल । प्रविटो धार्तराष्ट्राणामेको बलमहार्णव। मामुला पुरुषव्याघ्र मोतियुक्तमिदं वच । प्रतिपालय मा सत नियम्याश्वान् मुझर्तक । यावदेतानिहन्म्यद्य य दमे मद्दधाद्यताः । ततो दृष्ट्वा गदाहस्त प्रधावन्त महाबल। सर्वेषामेव सैन्याना सहर्ष समजायत । तस्मिन् मुतमुले युद्धे वर्तमाने महाभये। मित्त्वा राजन महान्यूइ प्रविवेश मखा तव। विशोकस्य वच श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽपि पर्षित । प्रत्युवाच तत सत रणमध्ये महावन । नहि मे जीवितेनापि विद्यतेऽद्य प्रयोजन । भीमसेन रणे हिला स्नेहमुत्सृज्य पाण्डव । यदि यामि निना भीम किं मा क्षत्र वदिष्यति । एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि । अखस्ति तस्य कुर्वन्ति देवा शक्रपुगेगमा । यः सहायान् परित्यज्य स्वस्तिमानाब्रजेट्टहान्। समे भीम मखा व सम्बन्धी च महावल । भक्को मे भक्तिमाद्याई तस्मिन्नरिनिषूदने । सोऽह तत्र गमियामि यत्र यातो कोदर । निनन्त मा रिपून् पश्य दानवानिव वामः । एवमुक्का ततो वोरो यया मध्येन भारत। भीमसेनस्य मार्गेषु गदाप्रमथिलैंगजे । स ददर्श तदा भीम दहन्त रिपुवाहिनी । ततो वृक्षानिव बछन् प्रभञ्जन्त रणे नृपान्। ते इन्यमाना' ममरे रथिन मादिनस्तया। पदाता दन्तिनश्चैव चक्रुरात्तखर महत्। हाहाकारथ सञ्चशे तो मैन्यस्य मारिय । वध्यतो भीमसेनेन कृतिना चित्रयोधिना । नत' कताखाते सबै परिवार्य वृकोदर। अभीता समकुवन्त शस्त्रष्टि समन्तत । अभिटुन मस्त्रमता बरिष्ठ समन्तत पाण्डवं सोकवोरं । मैन्येन घोरेण सुमहतेन दृष्ट्वा बली पार्षती भीमसे।। अयोपगच्छच्छरविक्षत पदातिन क्रोधविष वमन्त । त्रावामयत पार्षतो भीममेन गदाहस्त कालमिवान्तकाले। निमत्यमेन फार वर्षमारोपययात्मरथे महात्मा। मृश परिप्वज्य च भीमसेन श्राश्वासयामाम च शत्रुमध्ये। भारनयोपेत्य नवापि पुचम्तस्मिन्तिम सहमाऽभ्युवाच । श्रय दुरात्मा द्रुपदस्य पुत्र' ममागता भीममेनेन माद्ध। में याम मन्द महिता निम्न मा नो रिपु प्रार्थयतामनीका ग्रुलाऽय वाक्य नमसृष्यमाणा व्यठाजया चोदिता धात्तराष्ट्रा । पधाप निष्यतुम्दायुधाम्ते युगक्षये केतको यददुण । प्रग्ध चित्राणि धनूपि धोरा ज्यानेमिघोष प्रविकम्पयन्न । गौरवर्षन् दुपदम्य पुच यथाऽनुदा भूधर वारिजाले । निहन्यमानोऽपि शरै सुतोनों श्यिये ममरे चित्रयोधी। पमीणाय नगरममास्तथा निगम्य मोरानभित स्मितावणे। जिघांमुख्य द्रुपदात्मजो युवा प्रमोइनास्त्र युयुगे महा -- १५का २१ पुो पुषु राजन् दैव्येषु पदासमर महेन्द्र । तता त्यमुद्यात रणे नृपोरा भमोहगास्गहतमुद्धिमला।

·HT मोमवध पाध्याय ७01] । भीयापर्च ॥ ४४ २२ - + - प्रदुद्रुवु कुग्वयैव सबै सवाजिनागा सरथा समन्तात् । परीनकालानिव नष्टमज्ञान् मोहायत्तास्तव पुत्रानियम्य । रतस्मिन्नेव काले तु द्रोण शस्त्रास्ता वर । द्रुपद विभिरामाद्य मरैर्विचाध दारुणै । सोऽतिविद्धस्तदा राजन् रणात द्रोप्न पार्थिव । अपायाद्रुपदो राजन् पूर्ववैरमनुस्मरन्। जित्वा द्रोणस्तु द्रुपदं भर दी प्रतापवान् । तस्य मवखन श्रुवा विसुः सर्चसोमका । अथ श्राव तेजस्वी द्रोण' शसस्ती वर । प्रमोहनालेण रणे माहितानात्मजास्तव । नतो ट्राणो राजद्धी परितोऽभ्याययौ रणात् । नत्रापश्यन् महेष्वासो भारद्वाज प्रतापवान्। धृष्टद्युम्नञ्च भीमच विचरनी महारणे । मोहाविष्टांश्च ते पुत्रानपश्यत् स महारथः । ततः प्रजालमादाय मोहनाखममातयत । पथ प्रत्यागतप्राणास्तव पुत्रा महारथा। पुनयुद्धाय समरे प्रथयुमिपार्वती । ततो युधिष्ठिर प्राइ समाइय खसैनिक न्। गच्छन्तु पदवी प्रत्या भीमपार्यनयोयुधि । सौभद्रप्रमुखा वोरा रया द्वादश दयिता । प्रवृत्तिमधिगच्छन्तु न हित मे मन । रव ने समनुज्ञतां हरा विक्रान्तयोधिन । वाढमित्येवमुक्का तु मध्ये पुरुषमानिन । मयन्दिनगते सूर्य प्रययुः सर्वस्व हि। कैया द्रौपदेयाय धृष्टकेतुश्च वीर्यवान्। अभिमन्यु पुरस्कृत्य महत्या सेनया कृता । ते कृत्वा ममरे व्यूह सूचीमुखमरिन्दमा । विभिदुर्धार्तराष्ट्राणां तद्रयानीकमाह। तान् प्रयातान् नहेवामानभिमन्युपुरोगमान्। भीमसेनभयाविष्टा धृष्टद्युवविमोहिता । न सधारयितुं शक्नातक मेना नगधिप) नदा मूवितात्माहि प्रमदेशाध्वनि स्थिता। तेऽभियाय महेष्वासा सुवर्णविकृतध्वजा । परोसन्तोऽभ्यधावन्त धराधमुकादरी। नौ च दृष्ट्वा महेश्वासानभिमन्युपुरोगमान। बभूवतुर्मुदा युक्ती निनन्ता तब वाहिनीं। दृष्ट्वा च सहस यानं पाञ्चान्चो गुरुमात्मन । नाथसत वध बोर पुत्राणां तव पार्षत । नतो रथ समारोय कैकेयस्य कृकोदरं । अभ्यधावत् सुमक्रुद्धो द्रोणमिय्वनपारग। तस्थापि पततस्तूस भारद्वाज' प्रतापशन् । क्रुद्धश्चिच्छेद भनेन घनु भयुनिसदन । अन्याय यतमो वाणान् प्रेषयामास पार्षते । दुर्योधनहितार्थाय भर्नु पिण्डमनुस्मरन्। श्रयान्यनुरादाय पार्षत परवीरहा। द्रोण विव्याध मतत्या रुकापुशिवामित । तम्य द्रोण पुनश्शाप चिछदामित्रकर्षण 1 हयाश्च चतुरस्तूर्ण चतुर्भि सायकत्तिमै । वैवखतपय घोरं प्रेषयामास मारत। मारथिं चास्य मसेन प्रेषयामास मृत्यो। हताश्चात् स रथासमवमुत्य महारथ (आरोह महावाइरभिमन्यामहारथा ततः सरधनागान्य समकपत वाहिनी । पश्यतो भीमसेनस्य पार्षतस्य च धीमत । तत्प्रमान बन दृष्ट्वा द्रोणेनामिततेजसा । नामनुवन् वारयितुं समस्तास्ते महारथा'। वध्यमानन्तु तत् मैन्यं द्रोणेन निर्मित शरैः। व्यधमत्तत्र तत्रैव चोभ्यमाण दवाव ।। . . "R - भ ..

·४५० ॥श्रीमहाभारतं ॥ [भीमबध प० । अथाय ७७ १७८९ स २४१५ - तथा दृष्ट्वा च तमन्यं जहषे च यलं नवं ! दृष्ट्याचार्यश्च संजुद्धं दहन्तं रिपुवाहिनीं। चुक्रुहः सन्चता योधाः साधु साध्विति भारत। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबंधपर्वणि द्रोणपराक्रम सप्तसप्ततोऽध्यायः ॥ ७ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततो दुर्योधनो राजा मोहात प्रत्यागतस्तदा। शरङ्कः पुनर्भीम प्रत्यवारयदव्युत। एकीभूताः पुनश्चैव तव पुत्वा महारथाः। समेत्य ममरे भीम योधयामासुरुद्यताः। भीमसेनोऽपि ममरे संप्राप्य स्वरथ प्रति । समारुह्य महावाहुर्यया यंत्र तवात्मजः।। प्रन्टद्य च महावेगः परासुकरणं दृढं। चित्रं शरासनं मध्ये भरैवियाध ते सुतं , ततो दुर्योधनो राजा भीमसेनं महावल । नाराचेन सुतीक्ष्णेन मृशं मामाण्यताडयत्', सोऽतिविद्धा महेवासस्तवपुत्रेण धन्विना । संरक्रनयनः क्रोधादेगादाकृष्य कामुके। दुर्योधनं विभिचालैबाहिरमि चार्पयत् । म तयाभिहतो राजन् नाचनहिरिराडिय। तो दृष्टा ममरे द्धा विनिघ्नन्तों परस्परं । दुर्योधनानुजाः सर्वे सराः सन्यकजीविताः। संपत्य मन्त्रित पूर्व नियह भीमकर्मणः । निश्चयं परमं कृत्वा निग्रहीतुं प्रचक्रमुः। नानापतत रवाजा भीमसेना महावनः । अभ्युद्यया महाराज गजः प्रतिगजानिव।. मृमं च क्रुद्धस्तेजस्वी नाराचेन समर्दयत्। चित्रसेन महाराज तव पुत्रं महायशाः नयेतरांस्तव सतास्ताडयामाम भारतः। परैर्वहुविधः मझे रुकामु सवेगितः। ततः मस्याप्य ममरे सान्यनोकानि समयः। अभिमन्युप्रस्टनयस्ते दादश महारथाः ।। प्रेषिता धर्मराजेन भीममेनपदानुगाः। प्रत्युययुमहाराण राजपुत्वान् महारथान् । दृष्टा रथस्यास्ताञ्छूरान् सानिममतेजसः । सबानेव महेवामान्धाजमानान् श्रियाताम्। महाहवेदीप्यमानाम् सुवर्णवितोज्जनान्। नत्यजुः समरे भीमा नव पुत्वा महायला तानाम्टय्यत कान्तेयो जीवमाना गतादति। रतियोमहाभारत मोमवाण भौमयधपर्वणि भीमपराकमे अपातोऽयायः ॥ ७ ॥ ॥ मनप उवाप प्रवीय च पुन: सवास्तव पुत्रानपोऽयत्। अभिमन्युय ममरे भीममेनेन पुनः। पानेन च सम्प्रेक्ष्य तव मैन्यं महारथाः। दुर्योधनप्रभातयः प्रग्टहीतमरामनाः। भामा प्रभावित प्रययुथ ने रयाः। अपरा ततो राजन् प्रावतंत महारणः । नावकानाम परिमां परेपाव भारत। अभिमन्यर्विकर्णस्य स्थान हवा महाहवे। प्रथम पञ्चविभत्या जुद्रकाणां पमाचिनोत् । हतार्थ रथमुस्मृश्य विकर्णस्तु महारथः। पागार राशिषमय माख सितावेकर ना तु भातरी कुरुवर्द्धना निरपंप हादयामा भारत। दुभयोऽय विकर्षय काप्णि पञ्चभिरायमः । वियाय न माकपत् कालिमारिव खितः। मामम समरे यान पर मारिष।' १४२ . - ·भेमवध प. अध्याय०८।०1] ॥ भीयापर्व ४५२ , - योधयामास राजेन्द्र तदहुतमिवाभवत्। द्रौपदेया रणे क्रुद्धा दुर्योधनमारयन्। रकैकस्विमिरानईत् युवं तव विशाम्पते । पुत्रोऽपि तब दुई? द्रौपद्यातनयावये। सायकैनिश्तैिराजन्नाजघान पृथक् पृथक् । तैयापि विडू शशमे रुधिरेणा समुचितः ।' गिरिःप्रसवणैर्यद्विग्धिातुविमियिते । भीमोऽपि ममरे राजन् पाएड्वानां वरुथिनों। कालयामास बनवान पान. पशुगसानिव। ततो गाण्डोबनिघोष प्रादुरामोदिशाम्पते । दचिणेन वरूथिन्या पार्थस्वागेन विनिन्नत । उत्तस्युः समरे तत्र कवधानि सहसा । कुरूणञ्चापि सैन्येषु पाण्डवानाञ्च मारत । मेपिलोदारावर्त गजदीपं योर्मिय। रचनाभिर्नरव्याघ्रा प्रतेर सैन्यसागरं दिवइम्ता विकाचा विदेहाश्च नरोत्तमाः। पनितास्तत्र दृश्यन्ते सतोऽथ सहसभ । निहतैर्मत्तमातङ्गै शोणितीघपग्भुिनै ।', भूभौति भरतश्रेष्ठ पर्वतरविता यथा। तवाङ्गुतमपश्यामस्तव तेषाञ्च भारत। न तवामीत् पुमान् कश्चिद्यो योटुं नाभिकाइति । स्वं युयुधिरे बोरः प्रार्थयाना महद्यशः । तावका' पाण्डवैः सार्द्ध कालमापा जयं युधि । इति श्रीमहाभारते भोअपर्चणि भोग्नबधपर्वणि मदुलयुद्धे रकोनागतोऽध्यायः ॥ ७८ ॥ । मञ्जय उवाच॥ ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे। मझामर सो भीमं हन्तुक मोऽभ्यधावत । नमायान्तमभिप्रेक्ष्य नृवीरं दृढवैरिएं। भीमसेन सुसंक्रुद्ध इदम्वचनमब्रवीत्। अयं स काउ' मम्प्राप्तो वर्षगाभिकार्तित । अव त्वा निहनिष्यामि यदि नान्मृजमेर। अद्य कुन्त्या परिक्य वनवामञ्च कत्तय । द्रौपद्य य पग्लियं प्रय्यामि इते बयि। यत्पुग मसरोमला पाण्डवानवमन्दम। तस्य पापस्य गान्धारे पश्य करुनमागतं । कर्णस्य मतमास्याय मौवनस्य च यत्पुरा! चिन्य पाण्डवान् कामात यथेष्टुं कृतवानमि । याचमानञ्च यन्मोहाहागाईमवमन्यसो उनूकस्य समादेभं यद्ददामि च दृष्टवत् । तेन त्वां निहनियामि महिनं सर्चबान्धवै. ममं करिये नापाप यत्पुरा कृतवानमि । स्दमका समाश्य्य धनुरायम्ब चमत। समादाय भगन धौरान महामनिममप्रभान्। पमित्तरमा छुद्धो मुमोचाए सुयोधने। बखितामिभिखाकारान् वचकन्यानजिमगान्। नतोऽस्यकामुक दाभ्यां स्तं दाभ्याञ्च विव्यधे। चतुर्भिजवनानचाननयद्यमसादनं । दाभ्याच मुविस्टाभ्या पराभ्यामरिमर्दनः चिद समरे त्रं राजस्तस्य रथोत्तमान । विभिद्यैवास्य चिद बननं वरमुत्तमं । दिवा तञ्च ननादास्तव पुत्रस्य पश्यत । रथाच स ध्वज' श्रीमान् नानारत्नविभूषितः। पपात सहसा भूमा विद्युनबधगदिव। ध्वलन्त सूयसदानं नाग मणिमय इभ । धनं कुरुपतेच्छिवं दहा सर्चपार्थिवा । प्रथम दशभिन्वाणैस्तारित महागज। भाजधान रणे भीम स्मयन्निव महारथ । नतम राजा सिन्धूना रथश्रेठो महावत । दुर्योधनस्य जयाइ पाणि सत्पुरुषैतः। K - १४. + ·४५२ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [भोपायध प० । अयाए । ४ - र M ४. कृपय रथिना श्रेष्ठः कारख्यममिताजम। प्रारोपयद्रथं राजन् दुयोधनममर्पण । मगाढविद्धा व्यथितो भीममेमेन संयुगे निषसाद रथोपम्य राजा दुर्योधनस्तदा। परिवार्य ततो भीमं हन्तुकामी जयद्रथ । रथैरमेकसाहस्रीमस्यावास्यद्दिभः । धृष्टकेतुस्ततो राजन्नभिमन्युश योयवान्। केकया द्रौपदेयाश तब पुचानयोधयन् । श्राजधान नतस्तूर्णमभिमन्युभहामनाः। रकैकं पञ्चभिर्खिा रैः सनतपर्वभिः ।। वज्रमृत्युप्रतीकाचित्रायुधविनिःस्त। अन्त्यमाणास्ते मई मौभद्ररथमुत्तमं । ववर्षमागणैस्तोक्षणैर्गिरिं मेरुमिवाम्बुदा' । म पोद्यमान: ममरे कृतास्ता युद्धदुर्मदः। अभिमन्युमहाराज तावकान् समकम्पयन् । यथा देवासुरे युद्धे वज्रपाणिमहासुरान् । विकर्णस्य नतो भल्लान् प्रेषयामास भारत । चतुर्दश रथश्रेष्ठा पोर गोविषोपमाम्। स विकर्णस्य रथात् पातयामास वोर्थवान्। वजे सतं याद्यास्य नृत्यमान इवाहवे । पुनधान्यान् भरान् पीतानकुण्ठायानजिह्मगान् । प्रेषयामास मौभद्रा विकर्णय महारथः । से विकर्ण समामाद्य कवहिणवासमः । छित्वा देइंगता भूमिश्वमन्त इव पनगाः। से भरा हेमपुङ्खाग्रा व्यदृश्यन्त महीतन। विकर्णबधिरकिन्ना वमन्त इव शोणित । विकर्णं वोच्य निर्भिवं तस्यैवान्ये सहोदराः। अभ्यस्वन्त समरे मौमद्रप्रमुखावथान् ।। अभियाय तथैवाह रथयान सूर्यवर्चमः । प्रविध्यन समरेऽन्योन्य रथभ्या युद्धदुर्मदाः।' दुर्मुखः श्रुतकर्माणं विद्धा पञ्चभिरामंगे। ध्वजमेकेन चिच्छेद मारधिनाम्य सप्तभिः। अश्वासाम्यूनदैजीचैः प्रच्छन्नान्चातरंहसः । जघान पनिगसाद्य मारथिश्च न्यपातयत् । स हताश्व ग्थे तिष्ठनश्रुतकमा महारथ । भक्तिं चिक्षेप संक्रुद्ध महाल्का ज्वलितामिव ।। मा दुर्मुखम्य विपुलं वर्म भित्त्वा यमखिनः । विदार्य प्राविभूमि दीयमाना सुतेजना । त दृष्ट्वा विरथ नब मुनमामी महायतः। पश्यता मधमन्यानं रथमारोपयत्ततः। श्रुतकीर्तिम्नथा वोरो जयसेनं मुतं नव । अभ्ययात् पनरे राजन् हन्तुकामो याखिन । तम्य विधिपतया शुनकीर्तमहात्मन'। रिच्छेद समरे राजन् जयत्मनः सुतम्तव। पुरप्रेण सुतीक्षान प्रहमग्निव भारत । तं दृष्ट्वा शिवधन्वानं मतानोकः सहोदर। अभ्यपद्यत मेगसी मिइवन्निनदन मह. पतानोकस्तु समरे दृढ़ विखार्य कार्मुकं । विव्याध दभिस्तू जयसेन मिनीमुखः । ननाद सुमहानादं प्रभित्र रख वारणः। श्रयान्यन सुनीतान सम्बावरणदिना । नानीको जमिन वियाध पदये । ननिया वर्षमान दुम्कों धातुरम्तिके। चिच्छेद भयरचापं नाकुल: मोधमोहितः । अथान्यदनुरादाय भारमाधनमुत्तमं । ममादत्त मितावाणान् शतानीका महापन । तितिति धामव्य दुष्कर्ण यातरमतः । मुमोच निमितानाजान व्यतितान पन्नगानि३ । न धनुरकन दायासनच मारिष। चिन्द मम वर्ण तव वियाध परिभिः । । - - - रा A ·४५३ ? . रतेतु रोट्रा दवा महाग्था यखिन धरतमा छतावावंपना समर म्हाया - Ar सवध अध्याय १८ ] ॥ भीयापर्व अवान् मनोजवास्तस्य कन्माषान्नीतकन्य.। जघान निशितैस्तुर्ण सदान् दादाभि भनी प्रयापेरण भन्नेन मयुक्रेन निपातिना। दुष्कर्ण समरे फुद्धी विव्याध पदये मय। म पपात नतो भूमी वज्राण व द्रुम । दुष्कर्ण निहतं दृष्टा पञ्च राजन् महारथाः। जिघांमक्तः शतानीकं ममन्तात पर्यवारयन् । घातयन्तः शम्बात: शतानीक याखिन । अभ्यवर्त्तन्त मंक्रुद्धाः केकया. पञ्च मोदराः। तानन्यापतत प्रेक्ष्य तव पुचा महारथा'। अभ्युद्ययुमहाराज गजा इव महागजान् । दुर्मुखा दुर्जयव तथा दुम्नपणो युवा । शत्रुञ्जय मनमह. मर्चे क्रुद्धा यशखिन. । प्रत्युह्नता महाराज केकयान् भ्रातरः सम। ग्धैर्नगरमहा ईथैर्युकैरततः। नानावर्णविचिचाभि पताकाभिरतनः । याचापधरा बोरा विचित्रकवचध्वजाः। विविहस्ते पर सैन्य मिहा दूव वनाइन। . षान्त तुमुल युद्धं व्यतिपकरदिपं । अवर्तत महाराष्ट्र निघ्नतामितरत। अन्योन्यागस्कृतं राजन यमराष्ट्रविवर्धनं । मुइतास्तमिते सूर्य चकुद्धिं सुदाहर्ण। रथिनः मादिनचैव व्यवीर्यन्त सहसम: 1 तत मान्तनव. क्रुद्धः शरैः मन्नतपर्वभिः। नामयामास सेना ता भीमपा महात्मना । पाञ्चालानाञ्च सैन्यानि धरैनिन्य यमक्षय।। एवं मित्त्वा बनोकानि पाण्डवानां पितामह। छलाऽवहारं सैन्यानां ययौ खशिविरं नृपः । धर्मराजोऽपि सम्पच्य घटद्युम्नष्टकोदरी । मूर्ड्सि चैतानुपाम्राय मंइष्ट' शिविरं ययौ । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि षष्ठदिवसावहारे अशीतितमोऽयाय ॥ ८०॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ अथ पहरा महाराज परस्परकृतागम. । जग्मु खगिविराथेष रुधिरेण समुदिताः। विश्राम्य च यथान्यायं पूजयित्वा परस्परं । सन्नद्धाः समदृश्यन्त भूयो युद्धचिकीर्षव । ततस्तव सुतो रायिन्नयाऽभिपरिभुत.। विसम्भाच्छाणितानाङ्ग पप्रच्छेद पितामई।। भैन्यानि रीट्राणि भयानकानि व्यूढानि मम्यग्विपुलध्वजानि । विदार्य हवा विनिपोद्य गगले परान बरिना रथोघा। 'ममाझ सान युधि कीर्तिमन्तो व्यूईञ्च तं मकरं वचकन्यं । भविन्य भीनन निदिएर कारी । क्रुद्धन्तमुद्दीच्य भयेन राउन् सम्मूर्छितो नालभं गान्तिमद्याचे प्रमादात्तव मान्य गंउ पारडयांचर तेनैवमुद्र प्रहमन् महात्मा दुर्योधनं जातमन्यु विदिवा तं प्रत्युवाच विमना मन्ने मत नशा परेण यनेन विगाझ सेना सर्वात्मनाऽहं तब राजपुत्र । इचामिदातु विज मन रमानंद १९. 1 वमन्ति । ने नेह शक्या सहमा विजेतुं बोयान्नद्धा कृतवैगस्त्या चाहन्दनन् तिदेयानि वीरान्। ट ·४५६ ॥श्रीमहाभारत [भीमय | अध्याय ५ . दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा रणे पार्थस्य विक्रम । घरमाण, ममभ्यय माम्नानावीनृपाम् । नेपाच प्रमुख शहरं सुमनर्माणं महायल। मध्ये मध्य मैन्याय प्राह महर्षयन्वचः। एष भीमा याम्तनको यो कामो धनश्चय । सवात्मना कुरुग्रेठम्त्यका जीवितमामन. । तं प्रयान्त परानीकं मह मन्येन मारते। संयत्ता:समरे सधै पालयध्वं पितामहं। वाढमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनोकानि मा । नरेन्द्राणां महाराज समाजग्म पितामहं । ततः प्रयात. सहसा भीम' मान्तनवोऽर्जुन। रणे भारतमायान्तमासमाद महायसे । महाश्वेताश्वयुक्रन भीमवानरकेतुना। महता मेघनादेन रथेनातिविराजिना। समरे सर्वसैन्यानामुपयातं धनञ्जयं। अभवत्तुमुतो नादो भयादृष्ट्वा निगेटिन। अभीपुहस्तं कृष्णच दृष्ट्वादित्यमिवापर।मध्यन्दिनगतं सूर्य नाशिकु प्रतिवीवित। तथा शान्तनवं भीम श्वेताश्व श्वेतकामुक । न कु. पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतग्रहमिवोदितं । स सन्वत परितस्विगतः सुमहात्मभि । भ्राइभि सह पुत्त्रय तथाऽन्येय महारथै । भारदाजश्च समरे मत्स्य विव्याध पत्रिणा । ध्वजञ्चास्य गरेणाजी धनुश्चकेन चिघिदे। नदयास्य धनुश्किन विराटो बाहिनीपतिः। अन्यदादन वेगेन धनुभारमई दृढं। मरायाणीविषाकारान् ज्वलितान् पन्नगानिव। द्रोण विभि' प्रविव्याध चतुर्भिशास्य वाजिनः । ध्वजमेकन विव्याध मारविश्चास्य पञ्चभिः । धनुरेकेषुणाऽवियत्तत्राद्विजर्षभः । नतो द्रोणोऽवधीदश्वान गरे मन्नतपर्वभिः । अभिभरतश्रेष्ठ सतमेकेन परिणा। स इतावादवसुत्य स्यन्दनाद्धनमारथिः । श्रारोह रथं वर्ण अक्षम्य रथिनाम्बरः। मतही व पितापुत्री भारद्वाज रथे स्थिता । महता शरवर्षण वारयामामतुर्बत्तात्। भारदाजस्तन' क्रुद्ध भरमाशीविषोपमा चिक्षेप समरे वर्ण मच प्रति महावन । स तस्य पदयं भित्वा पीत्वा भोणितमाहवे। जगाम घरणीं वाणे लोहिताहतच्छवि.। म पपात रथा भारदागाराइत' ! हित्वा धनु भरायव पितुरेव समोपतः। इतं खमात्मजं दृष्ट्वा विराट' माद्रवनयात् । उत्सृज्य समरे द्रोणं यांत्ताननमिवान्तक । भारद्वाजस्ततसूर्ण पाण्डवागा महाचमूं। वारयामास समरे भतशोऽथ महसम । भिखएरापि महाराज द्रौणिमामाद्य संयुगे। श्राजघान भुवोर्मध्ये नाराचैस्तिभिराएगा। म बभी नरशार्दूता चलाटे मंस्थितलिमिः । शिखरैः काञ्चनमयो विभिारवोच्छ्रित । अश्वत्थामा तत कुद्यो निमेपार्हाच्छिषण्डिन.सत ध्वजमयो राजस्वरगानायुधन्तथा । शरैम्बभिरुद्दिश्य पानयामाम मंधुगे । म हताश्वादवमुत्य रथादै रथिनाम्बरः । खड्गमादाय ममित विमलं घरवारण। श्येनवापरत् क्रुद्ध मिखण्डो शत्रुतापन.1 मसनस्य महाराज चरतस्तम्य मयुगे। नान्तरं ददृशे द्राणिस्तदर्शनमिवाभवत्। तत. मरमहाणि बनि भरतभा प्रेषयामास ममरे द्राणि परमकोपन । - - - 1 ·वध०थाय .11] भीयापर्व ४५३ । अश्वान मनौशवास्तस्य कन्मापात्रोतकन्द्रयः । जधान निधितवर्ण सर्वान् दादभिः शरैः। अथापरेण भल्लेन मयुन निपातिना । दुष्कर्श समरे क्रुद्धो विव्याध इदये मयं। म पपात नतो भूमौ वज्राण व द्रुम । दुष्कर्ण निहतं दृष्ट्वा पञ्च राजन् महारथाः। जिघांसन्तः शतानीकं समन्तात् पर्यवारयन् । घातयन्तः घरबात: मतानोक याखिन । अभ्यवर्तन्त मंक्रुद्धाः केकया: पञ्च सोदराः। तानभ्यापततः प्रेक्ष्य तव पुत्रा महारथा। अभ्युद्ययुमहाराज गजा व महागजान्। दुर्भुखा दुर्जयश्चैव तथा दुर्मणो युवा । मत्रुनयः ममहः सर्वे क्रुद्धा यखिनः । प्रत्युक्ता महाराज केकयान् भ्रातरः समी ग्धेनगरमहा येथुकरचकृतः । नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरतदृतः। वरचापधरा वीरा विचित्रकवचध्वजाः। विविहस्ते परं मैन्य सिंहा इव वनाइन। तेषाम् तमुन युद्ध व्यतिषकरदिपं । प्रवर्तत महाराष्ट्र निततामितरतरं । अन्योन्यागस्कृतं राजन यमरा विवर्धनं । मुहास्तमिते सूर्य चक्रुद्धं सुदारुणं । रथिनः सादिनश्चैव व्यकीयंन्त महसमः । ततः शान्तनवः क्रुद्धः परः सनतपर्वभिः । नामयामास मेना ना भीमस्तेया महात्मनां । पाश्चातानाञ्च सैन्यानि गरनिन्ये यमवय। एवं मित्ला बनोकानि पाण्डवानां पितामहः। कृत्वाऽवहारं मैन्यानां ययौ खमिविरं नृपः । धर्मराजोऽपि सम्प्रेक्ष्य घरद्युम्दष्टकोदरी। मूर्ट्सि चैतानुपाघाय संहष्ट 'गिविंग यया। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबधपर्वणि षष्ठदिवसावहारे अशीतितमोऽयाय.॥ ८॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ अय धरा महाराज परस्परछतागम. । जग्मुः स्खमिविराण्येव रुधिरेण समुचिताः । विश्राम्य च यथान्यायं पूजयिला परस्परं । मन्त्रद्धाः समदृश्यम्त भूयो युद्धचिकोर्षवः । ततस्तव सुतो राजचिन्तयाऽभिपरिमुत.। विसम्माच्छोणितानाज पप्रच्छेदं पितामई। सैन्यानि रोद्राणि भयानकानि प्यूढानि सम्बम्विपुरध्वजानि। विदार्य हत्वा विनिपोद्य रास्ते पाण्डशनी बरिता रचौघा। सम्मोझ मान युधि कीर्तिमन्तो व्यूइञ्च तं मकरं वज्रकल्प । प्रविश्य भीमेन निहितोऽस्मि घोरैः शरैर्मृत्युदण्डप १९. काय. क्रुद्धन्तमुदीक्ष्य भयेन राजन् ममूर्छितो नातभं गान्तिमद्या इच्छे प्रसादात्तव सत्यसन्ध प्राप्तुं जयं पाण्डवेयांच हन्तुं । नेनैवमुक्तः प्रहमन् महात्मा दुर्योधनं जातमन्यु विदित्वा। तं प्रत्युवाच विमना मनखी गङ्गासुतः गवसताबरिष्ठ । परेण यत्नेन विगाम सेना सर्वात्मनाऽई नव राजपुत्र। दचामि दातुं विजयं सुखञ्च न चात्मानं छादयेऽई वदयें। रतेढ रोट्रा बहवो महारथा याखिन सरतमा. कृतास्वा.। ये पाण्डवानां समरे महाया जितश्रमा: शोधविष वमन्ति। ते नेह मन्या सहसा विजेतुं वीर्यानद्धा. कृतवैरास्वया च । प्रहन्त्वेनान् प्रतियोत्स्यामि राजन् सर्वात्मना जीवितं त्यया वीरान्' ट २ ·રંપૂર્યું, ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भोमवध प० अध्याय ३। १५८० 1 ३५८५ - V दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा रणे पार्थस्य विक्रम । वरमाण. समभ्येत्य मास्तानयत्रीनृपान् । नेपाच प्रमुख शरं सुधाएं महावल। मध्ये मर्वच मैन्यस्य प्राह सहयवचः। एष भीमः शान्तनवो यो कामो धनञ्जयं। सामना कुरुश्रेष्ठ स्यका जीवितमात्मनः । तं प्रयान्त परानीकं सह सैन्येन भारती संयत्ता.समरे सबै पानयध्वं पितामह । धादमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनोकानि सर्वश । नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मु पितामई। ततः प्रयात सहमा भीम शान्तनयोऽर्जुन । रणे भारतमायान्तमासमाद महायल। महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना। महता मेघनादेन रथेनातिविगजिना। ममरे मर्चमैन्यानामुपयातं धनञ्जयं । अभवत्तुमुलो नादो भयादृष्टा किंगेटिनं। अभीषुस्तं कृष्णञ्च दृष्ट्वादित्यमिवापरं । मध्यन्दिनगतं सूर्य नाशेकु प्रतिवोचितुं । नया भान्तनवं भीम श्वेताश्च श्वेतकार्मुके । न कु. पाण्डवा द्रष्टु श्वेतग्रहमिवोदितं । स सवत परिवृतस्विगत्तैः समहात्मभि 1 भाभि मह पुनश्च तथाऽन्यैश्य महाग्थे । भारदाजश्व समरे मत्स्य विव्याध पत्रिणा ( वजञ्चास्य गरेणाजी धनुचकेन चिचिदे। नदयास्य धनुग्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिः। अन्यदादत्त वेगेन धनुभारमहं दृढं । भरांचाशीविषाकारान् ज्वलितान् पन्नगानिव। द्रोणं विभि' प्रविव्याध पतुर्मिशास्य वाजिन । ध्वजमेकन विव्याध मारथिञ्चास्य पञ्चभिः । धनुरेकेषुणाऽविध्यत्तवाक्रुध्यविजर्षभ । नतो द्रोणोऽवधीदवान् म मन्नतपर्वभिः । अभिर्भरतश्रेष्ठ सतमेकेन पत्रिए। स हताश्वादवमुत्य स्यन्दनाद्धनमारथि.। आरोह रथं वर्ण शहस्य रथिनाम्बरः। ततस्तौ तु पितापुत्रा भारद्वाजं रथे स्थिता । मद्दता शरवण वारयामासतुलात्। भारहाजम्नत क्रुद्ध. परमाणीवियोपमा चिक्षेप ममरे वर्ण शङ्ख प्रति महावन । म तस्य पदयं भित्त्या पीला शोणितमाहवे। जगाम धरण वाणो लोहिना नविः। म पपात रचा भारद्वाजभराहत । हित्वा धनु शगंश्चैव पितुरेव समोपतः । इन स्वम त्मज दृष्टा विराटः प्रावट्यान् । उत्सृज्य मनरे द्रोण व्यात्ताननमिवान्तक । भारद्वाजस्तनपूर्ण पापडवाना महाचमूं। वारयामास समरे शतशोऽथ महसभः । मिमापि महागज द्राणिनासाथ मंयुगे। भाजधान भ्रुवोनय नाराचैस्विमिराग.! म घभी नरमार्दूना बनाटे मंम्मिखिभिः । भिखरीः काचनमयामरुतिभिारवाच्छ्रि । अश्वत्थामा मतः दो निर्भपादाछिपण्डिनः। मृत ध्वजमयो राजन्तुरगानायुधन्नथा। मरामिादिन्य पातयामाम मंयुगे । स इतायादवमुन्ध रयाई रथिनाम्बर । पदमादाय मुभित विमन गरवार। येन वय वरत् मुद्ध. मिखुण्डो अनुमापन' । माय महाराज परवानग्य युगे। नाकर दा द्रोणिस्तदाहुनमिवाभयत्। नमसमहमालि यमि भरनमा प्रेषयामास समरे द्राणि परमकोपन ।

·भीमवध प अधाय ३] भीयापर्व - ४५७ नामापतन्ती समरे शरदृष्टिं सुदारुणं । अमिना तीनपधारेण चिछेद बलिनाम्बरः। ततोऽतिविमलं द्रौणि मतचन्द्र मेनारमं । चर्माच्छिनदसिञ्चास्य खण्डयामा संयुगे। मरैः सुबहुमो राजन तश्च विव्याध पत्रिभिः। भिखण्डी च नत खङ्ग खण्डितं तेन सायकै.। प्राविध्य व्यसृजत्तूर्ण ज्वनन्तमिव पवर्ग : नमानपन्त सहमा कालाननसमप्रभं। चिछेद समरे द्रौणिर्दर्शयन् पाणिनाघवं । शिषण्डिनश्च विव्याध मरैबहुभिरायसै। मिखण्डो तु मयं राजस्ताद्यमान शिनै शरै । पारगेह रथन्तुर्ण माधवस्य महात्मन । मात्यकिस्त तन क्रुवो राक्षस ऋग्माहवे। अलम्बु गोरै प्रत्याकिरत मर्चन । राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुचिच्छेद भारत । श्रद्धेचन्द्रेण समरे तञ्च विव्याध मायकै । मायाञ्च राक्षीं कृत्वा शरवरवाकिरत् । तत्राहुतमपण्याम धनेयस्य पराक्रम । नासम्ममद्यत्ममरे वध्यमान शितै शर.। रेन्द्रमस्वञ्च वार्णेयो योजयामास भारत । विजयाद्यमनुप्राप्तं माधवन यखिना। तदस्तम्ममनाल्टावा मायान्ता रादमी नदा । अलम्बुवंशरैरैरभ्याकिरत सर्वश । पर्वतं वारिधाराभि प्रायोव बलाहक । तत्तथा पीडितं तेन माधवेन महात्मना । प्रदुद्राव भयाद्रो हित्वा मात्यकिमाइवे । तमजेयं राचमेन्द्रं स्वयं मघवताऽपि च । नेय प्राणदजिवा योधानां तब पश्यतां । न्यानत्तावकाशापि मात्यकि सत्यविक्रम । निशितैर्चभिवाणैस्तेऽद्रवन्त भयार्दिता । एतस्मिन्नव काले तु द्रुपदस्यात्मनो बली । घरधु महाराज तव पुत्र जनश्चरं । छादयामास समरे गर. मन्नतपर्वभि । संछाद्यमानो विशिखैधृष्टद्युम्वेन भारत । विव्यथेन च संबस्ता तव पुत्रो जनेश्वर ।धृरथुपञ्च समरे से वियाध मायकः । पध्याच चिमता चैव तदङ्गुमिवाभवत् । तस्य सेनापति क्रुद्धा धनुचिच्छद भारत।, यांश्च चतुर सये निजघान महारथ । शरैश्चन सुनिमित. मोन वियाध सप्तभि । स हताश्वान्महावाहुरवसुत्य महावनी। पदातिरसिमुद्यन्य प्राधावत्पार्षतम्प्रति । मनिम्त समभ्येत्य राजसद्धो महावल । राजानं सर्चचोकस्य ग्थमारोपयत् स्वक। नतो नृप पराजिन्य पार्वत परबोरहा बहनतावक सैन्यं वाणिरिकासुर । कृतवमा रणे भीम गेरार्छत् महारयं । प्रछादयामान च तं महामेघा रवि यथा । नत प्रहस्य ममरे भीमसेन परन्तप । प्रेषयामास मंजुद्ध सायकान् कृतवर्मणे । नईन्यमानोऽतिरथ मावत सत्त्वतोऽधिक.। नाकम्पत महाराज मोम चाईच्छित. रे। तस्याश्वायतरो हत्वा भीमसेनो महावल ! मारथिं पातयामास ध्वजञ्च सुपरिष्कृतं । महविधेश्चनमाचिनोत् परबोरहा । शकचोकतर्मवाड्याविद्ध समदृश्यत । हताश्चात्तु तथा वर्ण दृषकस्य रथं ययौ । श्यालस्य ते महारान तव पुत्रस्य पश्यत.। । - - (स .

·३५८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ भीभवध प°। अध्याय ३ ।। . ११. - - - भीमसनोऽपि संक्रुद्धस्तव सैन्यमुपाद्रवत् । निजघाग'सुसंक्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः । इति श्रीमहाभारते भीमपशि भीमवधपर्वणि द्वरथे व्यगीतोऽध्यायः ॥ ८३ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ बहनि हि विचित्राणि दैरथानि म सञ्जय । पाण्डुनां मामक मार्द्धमत्रायं तव जल्पतः। न च मामकं कश्चिदृष्टं मसि मञ्जया नित्य पाण्डमुतान् इष्टानभमाश्चव शमसि । जीयमानाचिमनमो मामकाविगतौजसः । वद मे संयुगे सन दियमेव न संशयः । । सञ्जय उवाच ॥ यथाशक्ति यथोत्साई युद्धे चेरन्ति तावका.। दर्शयाना. परं भक्त्या पौरुषं भरतपम । गङ्गाया. सुग्नद्या वै स्वादुभूतं यथोदकं । महोदधिगुणाभ्यासालवणत्वं नियच्छति । तथा नत्पौरुषं राजस्तावकानां महात्मना । प्राय पाण्डुसुतान्वीरान व्यर्थं भवति संयुगे। घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कम दुष्करं। न दोषेण कुरुयेष्ठ स्वान्योधान गन्तुमईमि । ववापराधात् सुमधान सपुत्रस्य विशाम्पते । पृथिव्या प्रथयो घोरो यमराष्ट्रविवर्द्धनः । प्रात्मशेषात् समुत्पन्नं योचितुं नाईसे नृप। न हि रन्ति राजानः सर्वयाऽवापि जीवित। युद्धे मुकृतिना लोकानिच्छन्ति वसुधाधिपा.। चमू विगाह्म युध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः।" पूर्वाने तु महाराज प्रावर्त्तत जनश्यः । तन्ममैकमना भूत्वा एणु देवासुरोपमं । श्रावत्या त महेवासा महामेनी महाबलो। इरावन्तमभिप्रेक्ष्य ममेयातां रणेत्कटी नेषां प्रवने युद्धं तुमुख रोमहर्षणं दरावास्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरी देवरूपिणी । विव्याध निर्मितस्वर्ण मरैः मन्नतपर्वभिः । तावेव प्रत्यविध्येतां समर चित्रयाधिना। युध्यतां हि ततो राजन् विशेषो न म दृश्यते । यततोः शत्रुनाशाय शतप्रतिशतषिणः। रावांत रणे रामन्ननुविन्दस्य सायकैः । चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयममादनं । भन्नाभ्यां च मुनीक्षणाभ्यां धनुः केतच मारिष चिच्छदै समरे राजस्तद नमिवाभवत्। स्यकाऽनुविन्दाऽथ रथं विन्दस्य रथमास्थित ।धनुग्होत्या मुंदृढं भारमाधमुत्तमं । नावेकस्यौ रणे बोरावावक्या रथिनाम्बरी। मरान मुमुचतुस्तू मिरावति महात्मनि । ताभ्या मुका महावेगा. मरा काचनभूषिताः। दिवाकरपर्य प्राप्य छादयामामुरम्वरं । परावांत नतद्वो भारी नो महारथी। ववर्ष भरवण भारथिं चाप्यपातयत्। तमित्रिपनिने भूमा गतमत्त्वेऽथ पारयो । ग्थ. प्रदुद्राव दिशः समुद्घान्तयस्तथा । मनिषा महाराज भागराजसतासुतः। पारुपं स्थापयंसूर्ण व्यधमत्तवाहिनों। मा यधमाना ममरे धानराणी महाचमूः । वेगान् महविधायक विष पोलेय मानवः । हिमोगपमेन्द्रशमगदी ममाद्रवत्। रथेनादित्यवर्णन मध्यन महायत । मत प्राग्ज्योतियो राजमागरा ममाखित, यथा वज्रधर. पूर्व मनाम तारकाम। तर देव : मगन्या एण्यय मागता। विमेयं नैव विविजिम्मभगदप्तयो.. १५ ·भीमबंध प अथायं 11 भीयायव ।। पूर 1 यथा सुरपतिः क्रुद्धस्वामयामास दानवान्तथैव समरे राजन् द्रावयामास पाण्डगन्। तेन विद्राव्यमाणांस्ते पाएंडदाः सर्वतोदिशा वातारं नाध्यगच्छन्त खेष्वनीकेषु भारता भैमर्मनि रथस्यन्तु तवापश्याम मारत! शेषा विमनसे भूना प्राद्रवन्त महारथाः । निवृत्तेपु च पाण्डूना पुनः मैन्यषु भारत । पासोनिष्टानको धारस्तव मैन्यस्य मयुगे। घटोत्कचस्ततो राजन् भगदक्तं महाहवे। शरैः प्रच्छादयामास मे गिरिमिवाम्बुदः । निपात्य तान् गान् राजा राक्षसाय धनुश्युतान् । भैमसेनि रणे वर्णं सर्चमध्खताडयत् । म तापमानो बहुभिः शरैः मन्नतपर्वभिः । न विव्यये रासेन्द्रा भिद्यमान वाचतः । नतः प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्स चतुर्दश । प्रेषयामास समरे तांश चिच्छेद राधमः। नोछित्त्वा स महावाहुस्तोमराबिपितैः शर। भगदत्तञ्च विव्याध सप्तत्या वचमनिभैः।। ततः प्रागन्योतिषो राजा प्रहसन्निवभारत । तस्याश्याश्चतुरः मध्ये प्रेषयामा मृत्यवे। सहतान्ये रथे तिष्ठन् राक्षसेन्द्रः प्रतापगन् । महिं चिक्षेप वेगेन प्राग्ज्योतिषगजं प्रति । तामातपन्नों सहसा हेमदण्डा सुर्वेगिता। विधा चिच्छेद नृपतिः मात्वकीयंत भूतचे। भक्ति विनिहिती दृष्टा हैडिम्बः प्राट्रवद्गयात्। ययेन्द्रस्य रणात् पूर्व नमुचिदैत्यनत्तमः । तविजिय रणे सर विक्रान्तं स्यातपादपं । अजेयं समरे राजन् यमेन वरुणेन च । पाण्डवों ममरे सेना सममई सकुचरः। यथा बनगो राजन् मृदयरति पद्मिनी । 'मद्रेश्वरस्तु ममरे यमाभ्या सह मङ्गतः। स्वसोया छादयाचक्रे शरीधैः पाण्डुनन्दनौ । सहदेवस्तु समरे मातुन वाध्य सङ्गतं । अवारयछरौन मेघो यद्दिवाकर। छाद्यमानः शरोधेन इष्टरूपतरोऽभवत्। नयाचाप्यभवत् प्रातिरतुना मावकारणान्। ततः महम्द समरे नकुलस्य महारथः। अश्याच चतुरो राजंतुभिः मायकोत्तमैः । प्रेषयामास समरे यमस्य सदनम्पति। हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवमुत्य महारथः । आरोह नती यानं भातुरेव याखिनः । एकस्या तु रणे सरो दृढे विविध कार्मुके। मद्रराजरथं क्रुद्वा छादयेता रणेत्को संछाधमाना बहुभिः शरैः सनतपर्वभिः। खसीयान्या नरव्याघी नाकपत चाऽचनः । प्रहसन्निव ताञ्चापि भर िजघान हा सहदेवस्ततः क्रुद्धः परमुद्यम्य बीर्यवान् । मद्रराजमभिद्रुत्य प्रेषयामास भारत । म भरः प्रेपितस्तेन गरुत्मानिव वेगवान्। मद्रराज विनिर्भिद्य निपपात महोतन्ने । सगाढ विद्धा व्यथितो रथोपस्ये महारथः। निषसाद महाराज कल्मषञ्च जगाम ह। नं विसझं निपतित सनः सन्प्रेक्ष्य संयुगे। अपोवाद रथेनाजी यमाभ्यामभिपीड़ित दृष्टा मट्रेश्वररथ धात्तराष्ट्राः पराइ । मर्ने विमना भूला नेदमस्तोत्यचिन्तयन् । निर्जित्य मातुलं मी माद्रीपुत्ला महारया। दभतुमुदिनी महा सिंहनादच नेदतः। २१. - ·४६० श्रीमहाभारते॥ [भीमयध पाया। . १०५ - - A अभिदुद्रावतुईटा तव मैन्यं विशाम्पते । पया दैत्य प रागनिपिनाविवामरी। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीममधपर्वणि इन्दयुद्धे पतरोतोऽध्याय ॥ ८॥ ॥ सत्रय उवाच ॥ ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे। ग्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य चोदयामाम वाजिनः। अभ्यधावत्ततो राजा श्रुतायुषमरिन्दम । विमिन् मायकम्तीनगर्मवभिनपञ्चभिः । भसवार्य रणे राजा प्रेषितान् पाण्डुसनुनामरान सप्त महेय्याम कानीयाय ममर्पयत् । ते नस कवचं भित्त्वा पपु शोणितमाहवे। असनिक विचिन्वन्तो देखें तस्य महात्मन । पाण्डवस्त मु विद्धस्तेन राजा महात्मना। रणे वराहकर्णम राजान इदि वियधे। अथापरेण भन्लेन केतुं तस्य महात्मन । रथश्रेष्ठी रथातूंर्ण भूमी पाधी न्यपातयत्। केतु निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायु स तु पार्थिव । पाण्डव विभिखस्तीनगै राजविव्याध सप्तभिः । तत फ्राधात् प्रजज्चात र्धमपुत्तो युधिष्ठिर । यया युगान्त भूतानि धनि हुताशन' । क्रुद्धन्तु पाण्डव दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षमा । प्रतिव्ययु महाराज व्याकुच चाप्यभूनगत्। मध्र्वपाश्चैव भूतानामिदमामीन्मनोगतं । बोलोकानद्य सक्रुद्धा नृपोऽय धक्ष्यतीति वै । कृषयचैव देवाय धक्रु खस्ययनं महत। लोकाना नृप मान्यर्थ क्रोधिते पाएडवे तदा । सच बोधसमाविटो लेलिहन सकिणी मुह । दधारात्मवपुर्धार युगान्तादित्यसनिन । तत सवाणि सैन्यानि तावकानि विशाम्पते। निरामान्यभवतत्र जीवितं प्रति भारत। म तु धैर्यण ते कोपं मनिवार्य महायशा । श्रुतायुष प्रचिच्छेद मुष्टिदेशे महद्धनु । अयन हिनधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरे । निबिभेद रणे राजा सर्व मन्यस्य पश्यतः। सत्वरं च रणे राजस्तस्य वाहान्महात्मन । निजघान शरै प्रिं सतश्च मुमहायल। इताश्चन्तु रथं त्यका दृष्ट्वाराचस्त पौरुष । विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायु ममरे नदा। तस्मिन्निते मद्देम्वा धर्मपुत्वेग मयुगे। दुर्योधनवलं राजन् सर्वमामीन परामुखं । रतलाला महाराज धर्मपुत्ता युधिष्ठिर । व्या त्ताननो यथा कालस्तव मैन्य जघान ह। चेकितानय वार्णयो गौतम रथिनाम्बर । प्रेक्षता सर्वसन्यानी छादयामास मायके । मनिवार्य परास्तान्त छप भारदती युधि। चेकितान रणे यत्तं राजन् विव्याध पचिभि । अथापरेण मनेन धनुचिच्छेद भारत । मारपिचास्य भष्मेन चिप्रहस्तो न्यपातयत्। हयायास्यावधीद्राजन्नुभौ च पाप्पिमारयो। मोऽपमुत्य रथातूर्ण गदा जग्राह मात्त्वन । भनया कोरघातिन्या गदया गदिनाबरर गौतमस्य हयान् हत्वा भारथिच म्यपातयत्। भूमिठा गौतमस्तस्य मरांयिक्षेप पोडशा भरा मालत भिवा प्राविशन् धरणोतल। चेकितानम्तत मुद्धा गदा चिक्षेप ता पुन.! गौतमस्य वधाकाझी वस्येव पुरन्दर । तामापनी विपुत्तामग्नगी महागदा। रैरनेकसाइसधारयामाम गौतम । 1 १०॥ । २०१० ।

·भीमवध'अध्याय ५1] ॥ भीमपर्व ह) . . । । जब चेकितानम्वतः सह कोमादुद्धृत्य मारत। नाघरं मममास्याय गौतम समुपाद्रवत् । गौतमोऽपि धनुस्वका प्रस्टहासि सुमकृतं । देगेन महता राजश्वेकितानमुपाद्रवत । नावुभौ दनसम्पन्ना निविंश्वरधारिणी। निस्निगाभ्या सुनोचणाम्यामन्यान्यं सन्ततवतुः। निस्विंभवेगाभिहतो ततस्तौ पुरुपर्पभो। धरणोमनुसम्प्राप्ता मर्मभृतनिषेविती । मूर्च्याऽभिपरीताड़ा व्यायामेन च माहिती । ततोऽभ्यधावमेन करकर्ष. सुहत्तथा। चेकितानं तयाभूतं दृष्टा ममरदुर्मद । रथमारोपयचनं ममन्यम्य पश्यत । तथैव सकुनि हर श्यातस्तव विशाम्पते। धारोपयद्रथ वर्ण गौतन रथिनाम्बरं । सौमदत्ति तथा क्रुद्धोध्यकतुहावटः । नवत्या सायकौ दिन राजन् क्यिाध वदमि । मौमदत्तिएर म्यस्त वापराभत । मध्यन्दिने महाराज रशिभिस्तपनो यया। भरित्रवास समने धृष्टकेतु महारथं । इतस्तयं च विरथं सायकोत्तमै । निरर्थञ्चन्माटोक्य हताय हतसारथि। महता पर छादयामाम संयुगे। सच तं रथमुञ्च धृष्टकेतुर्महामनः । आरोह ततो यानं घतानीकस्य मारिष । चिबमेनो विकर्षय राजन् दुर्मर्षएस्तथा । रथिना हेमसवाहा मौमद्रमभिदुदुनु । अभिमन्यास्ततम्तस्तु घोर युद्धमत्तत । शरीरस्य यथा राजन् वातपित्तकफैमि। विरथांस्तव पुत्वांस्तु छन्वा राजन महाहवे। न जघान नरव्याघ्र स्मरन् भोमवचस्तदा। ततो राजा दशगजादरययायिमि' ! प्रवृत्त समरे भीमं देवैरपि दुगसदं । प्रयातं गोघमुद्दोक्ष्य परिचातु मुतांस्तव। अभिमन्यु ममुद्दिश्य बानमेकं महारथं । वासुदेवमुवाचेद कौन्तेय श्वेतवाहन । चोदयावन् पोकेय यते बइना रथाः। स्ते हि बइव शग' कृतास्वा युद्धदुर्मदा । यथा न हन्यु सेना नस्तथा माघव चोदय । स्वमुक्तः स वार्णेय कान्नेयेनामिनाजमा रथे श्वेतदक प्रेषयामा संयुगे।.. निष्टानको महानामौत्तव सैन्यस्य मारिष । यदर्जुनो रणे क्रुद्ध भयानम्तावकान् प्रति समासाद्य तु कौन्तेया राजस्तान् नोभरदिए । समसाएमयो राजन्निदं वचनमब्रवीत् । जानामि त्वां युधि श्रेष्ठं सत्य ने पूर्ववैरिएं। पर्यायस्याय मम्मत फवं पश्य मुदाएं। अद्य नेदयिष्यामि पूर्वप्रेतान पितामहान्। रवं सनत्यतस्तस्य वोभामा यत्रुघानिनः । श्रुत्वाऽपि परुष वाक्य सुमनी रक्ष्यूयप । न नमबवीत् फिञ्चिछुभं दो यदिवाऽसभी अभिगन्याचुन बोरं राजमिडभिन' ! पुरस्तात पृटनचैव पार्थत मर्मत। परिवाईनं मस तव पुत्रै सहानघ। गरै सञ्छादयामास मेधैरिव दिवाकर। नन' प्रत्त सुमहान सङ्काम पोस्तिोदक. । नायकान चकमरे पाण्डवानाच भारत। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि सुमार्जुनर्गमागमे पञ्चाशीतोऽध्याय ८५ ॥ - " A २. I ·॥श्रीमहाभारनं ॥ [भाप्रवध पायथाय । । एजय उवाच ॥ में तचमानत परेधमध्यः पदाता नाग इस समन् यतीवाणेम वाम महारथामा लिद शापानि रणे सध। संकिय पापानि च तामि राजस्तेषां रणे मोर्यवतो पणेन । विप्याध वापर्युगपन्महात्मा निदेयता नेष्वयम " न्यमान। . - पक्ष्या निपेतुराजा रुधिरप्रदिग्धास्तै नाडिता पक्रसुतेन राजन्। विभिनगाया पतिनातमाझा गतामचिन्नतनुवझाया। मही गता पार्थशराभिभूता विचित्ररूपा युगपदिनेश । दृष्ट्वा इतांस्तान् युधि राजपुत्राविगत्तराज प्रयया रथेन । तेषी रथानामथ पृष्टगोपा द्वाविंगतोऽन्येऽन्यपतन्न पार्थ । तथैव ते ने परिवार्य पार्थ प्रश्श्य चापानि नहारवाणि । मा श्रवीषन वाणमोघल्या यथा गिरि नाथधरा जलाधै । संपोधमानय गराघदृष्ट्या धनञ्जयमान्युधि जानरोप । संयति नैतधातघान तानप्यथ पृष्ठगोपान्। यष्टि रथांस्तानवजित्य मध्ये धननय भीतमना यात्री। अथावरजीमवधाय जिष्णुपलानि राज्ञां समरे मिहत्य। विगतराजो निहतान ममोन्य महारथांस्तानय बन्धुवान्। रणे पुरस्कृत्य नराधिपास्तान् जगाम पार्थ वारतो वधाय। अभिद्रुतं चास्तविदा वरिष्टं धनञ्जयं वोदय विषण्डिमुष्या। अभ्युद्ययुस्ते मितमस्वदत्ता रिरिचिषन्तोरयमर्जुनस्य । पाधाऽपि तानापनत समोय विगत्तराज्ञा महिनाम् नृवीरामार०० विश्वयित्वा भरे धनुमान् गाण्डीवगुनिगिने पृषक । भीम यियासयुधि मन्ददर्भ दुर्योधन सैन्धवादीय राज । भावारयिष्यन्नभिसम्पयाय मुहर्तनावोध बलेन वीर । उत्सृज्य राजानमनन्तवोया जयप्रथादीय नृगमहाजा' । यया नतो भौमवतो मनखी गाङ्गेयनाजी भरनापपाणि । युधिष्ठिरशोयबो महात्म समायया परितो जातकोप । मद्राधिपं समभित्यज्य सङ्ये स्वभागमाप्तन्तमनन्तकीर्ति । साई समाद्रीमतभीममेने भोमं यथा सन्तनवराय। है. सम्प्रयुक्त स महारयोग्रगङ्गासन समरे चिबयाधी। न विव्यथे मनायो महात्मा ममागत पाण्डुस समस्तैः । ६०१४ "पेत्य राजा युधि भत्यसन्दा भयद्रथोऽप्युग्रक्ता मनस्सी। चिच्छेद चापानि महारथा प्रपद्य तेषां धनुशा बरेण । सुधिष्ठिर भानसेन यमौ च पार्थ तथा युधि सनातकोय । दु धन क्रोधविषय महात्मा जघान वागरनतप्रकाश । प्रायेण यखेन शलेन चैव तथा विमा चित्रशेनेन चापि। विद्धा रैतातिवद्धकोपादेवा यया दैन्य सेमी। केन्नायुधं शान्तनवेन राज्ञा शिखण्डिन प्रेक्ष्य च जातकोप । जानभनु समरे महात्मा भिखण्डिनं कुछ उवाच वाक्यं । उता तथा वं पितुरयतो मामहं हनियामि महावतन्त। भीमं भरोधैर्विमलार्कवर्ण, मयं वदामोति छना प्रतिज्ञ। . वया न ! सरला करोपि देवनतं यन्न विधि युद्धे । मिथ्यामनिजी भव मा नृवीर रसख धर्मच कुतं यभश्च । प्रेक्षख भीमं युधि भीमवेगं भवास्तपन्नं मम सैन्यमघान्। शराघजानरनिनिम्मेजने कालो यया कालकनं पणेन । निचत्तचाप समरानपेत पराजित भान्तनवेन राज्ञा । विहार्य बन्धूनय सादरांच व थास्यो नानुरूपं नवेद । दृष्ट्वाऽपि भीमं तमनवीय भग्नश्च सैन्यं द्रवमाणमेवे । भीतोऽसि नूमंद्रुपदस्य पुत्र तया हि ते मुखवणेऽप्रइष्ट । आशायमानेन धनञ्चयेन महाहव संप्रसको नवौर । कय हिभीमात् प्रथित पृथियो भय त्वमद्य प्रकरोषि बोर । सधर्मराजस्य वचा निगम्य रूवातरं विप्रतापापविद्ध । प्रत्यादेश मन्यमानो महात्मा प्रतवरे भीमबधाथ राजन् । नमापन्न महता अवेन मिणण्डिनं भीभमभिद्रवन्तं । प्राकारयामाम हि सत्य एनमस्नेष घोरेण हि दुर्जयेन। भ चापि दृष्ट्वा समुदोयमाणमत युगान्तामिसमप्रभाव । नासा व्यमुद्रुपदस्य पुसो रजन् महेन्द्रप्रतिमप्रभाव । १३॥

·भीमवध प० । अध्याय द । ८७1] { भीयापर्व। १०५० . - नस्या च तत्रैव महाधनुमान् शरैस्तदस्त्र प्रतियाधमानः। अथाददे वारणमन्यदस्त्रं मिखएड्छयाय मतिघातमस्य। तदनमस्त्रेण निवार्यमाणं खस्थाः सुरा ददृशः पार्थिवाथ। भोमस्तु राजन् समरे महात्मा धनुः सचित्रध्वजमेव चापि। छित्त्वाऽनदत्पाण्डुसुतस्य बोरो युधिष्ठिरस्यजमोढम्य राज । तत. समुत्सृज्य धनु मवाणं युधिष्ठिर वीक्ष्य भयाभिभूतं । गदा सद्दीत्वा भिपपात मध्ये जयद्रथंभीममेन पदातिः। तमापतन्तं महमा जवेन जयद्रथ सगदं भीमोनं । वियाध घारैर्यमदण्डकल्प गित गरेः पश्चनैः समन्तात्। अचिन्तयित्वा स शरांतरखो दृकोदरः क्रोधपरोनचेताः। जधान वाहान समरे समस्तानारदजान मिन्धुराजस्य समे। ततोऽभिवींच्याप्रतिमप्रभावस्तवात्मजवरमाणे रथेन । अभ्यायया भीमक्षेनं नियन्तुं समुद्यास्त्र सुरराजकन्यः । भीमोऽप्ययनं महमा विनय प्रत्युद्या गदया जमान. । समुद्यतां तो यमदण्डकन्यां दृष्ट्वा गदानो कुरव समन्तात् । विहाय सर्वे नव पुत्त्रमुग्रं पातं गदायाः परिह कामा । अयक्रान्तास्तुनु मरिमर्द मदारणे भारत मोहनीये। अमूढ चेतावथ चित्रसेनो मदागदामापतन्ती निरोय । रथं समुत्सृज्य पदातिराजी अटा खङ्गं विमञ्च धर्म। अस्तुनः सिंह वाचलायानगामे ने भूमिसमप्रदेश गदाऽपि सा प्राप्य रथं विचित्र माश्वं मसूत विनिहत्य मध्ये। जगाम भूमि ज्वलिता महोत्ला भ्रटाम्बराहामिव सम्पतन्ती। धार्थरूपं सुमहत्त्वदीया दृष्ट्वैव तवानरः सम्प्रचष्टा. 1 सय विनेदु महिना समन्तात् प्रपूगिरे तव पुत्र ससैन्या. । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमयधपर्वणि चित्रसेनरथभने पडगीतोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ विरथं तं ममासाद्य चित्रसेनं मनखिन। रयमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तव। तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले मङ्गुते स्म । भीम. यान्तनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । तत. मरथनागाश्या समकम्पन्त सञ्चया. । हत्यारासमनुप्राप्त मेनिरे च युधिष्ठिर। युधिष्ठिरोऽपि कारव्या यमाभ्या महित प्रभु.। महेष्वास नरव्याघ्र भोमं शान्तनवं थयो। नत. भरसहस्राणि प्रमुञ्चन् पाण्डवो युधि । भीमं सञ्छादयामास यथा मेघो दिवाकरं।। तेन सम्यक् प्रणेतानि शरजालानि भागम प्रतिजग्राह गाङ्गेय. मतमोऽय सहस्रश। तथैव घरजातानि भीमेणास्तानि मारिष । श्राका समदृश्यन्त खगमाना वजा दूव । निमेषाद्धातु कौन्तेय भीम. शान्तनवो युधि। अदृश्य समरे चके भग्जालन भाग । नतो युधिष्ठिरो राजा कौरवस्य महात्मन ) नाराचम्प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमं । । असम्प्राप्तन्तु तं तत्र तुरप्रेण महारथ.। चिच्छेद ममरे राजन् भीमस्तस्य धनुच्यु। नाछित्त्वा रणे भीमो नाराचं कालमम्मितं । निजघ्ने कारवेन्द्रस्य हयान् काचनभूषणान् हताश्वन्तु रथं त्यका धर्मपुत्वा युधिष्ठिर । आरोह रथ वर्ण नकुलस्य महात्मनः । यमावपि सुभक्रुद्धो समासाद्य रणे तदा। शरैः सञ्छादयामाम भीम, परपुरचय । ना तु दृष्टा महाराज भोमवाण प्रपोडिती । जगाभाथ,परी चिन्ता भीमस्य बधकाइया नतो युधिष्ठिरो राजन राजस्तान् समचोदया भोभं शान्तनवं सर्वे निहतेति सुहगणान्। नतस्ते पार्थिवा, सर्भ ग्रुखा पार्थस्य भाषितं । महता रथांशेन परिवनु पिनाम: -- . . 4 * १०९४ क + . . ३ - १८ - 7 ·यह । १. मरा P. ॥ श्रोमशाभारन... [ भीमामधं पाया। स समन्तापरितः पिता देवनतस्तव। पिकीड,भुया राजन पालथानो महारथाम् ! तंचरन्स रणे पार्था ददृशः कारव युधि। मंगमध्ये प्रविश्य यथा मिडमिर वने। तर्जयानं रणे रास्तामयानञ्च मायवः। दृष्ट्वा समहाराज मिहंग्टगगा इव । रणे भरतसिंहभ्य दहशः त्रिया गति । अग्नवायुमधायरा यया कर दिधवनः। शिमिरथिनां भीमः पातयामाम भंयुगे। नालेभ्य दव पक्कानि फवानि कुशन्ना मरः । पतनिश्च महाराज गिरोभिर्धरणोतले । बभूव तमुलः मन्दः पततामन्मनामिव । तमिस्त तुमुले युद्धे वर्तमाने मुदारुणे। मयषामेव मैन्यानामामोड्यतिकरो महान् । मिश्रेषु तेग व्यूहेषु शत्रिया इतरेतर। एकमेकममाझ्ययुद्धायैवायतस्थिरे।', शिखण्डी तु ममासाद्य भारतानां पितामह । अभिदुद्राव बेगेन तिष्ठतिष्ठेति पानी। अनादृत्य ततो भीमस्त शिखण्डिनमाहवे। प्रययो सनयान् भीमः स्वोत्वं चिन्य शिखण्डिनः। सञ्जयाथ ततो घटा दृष्ट्वा भीमं महाव) सिंहनादान, महविधाः सङ्कविमिश्रितान्।. ततः प्रवते.युद्ध व्यतिषतरर्थदिपे। अपर दिभमास्याय स्थिते मवितरि प्रभो। धृष्टद्युम्नोऽय पाश्चात्यः सात्यकिश्च महारथः। पोडयन्ता भृग सैन्यं भक्तितोमरदृष्टिभिः। शरश्च बहुभीराजन्नाजघ्नुस्तावकावणे । ने इन्यमानाः ममरे तावकाः पुरुषर्षभ! : आया युद्धे मति, कला न त्यजन्ति च संयुगी यथोत्साहश्च समरे जनुनौकमहारथाः। नत्राक्रन्दो महानासीत्तावकानां महात्मना । बध्यतां समरे राजन पार्षतेन महात्मना। नं श्रुषा निनदं घोर भावानी महारयो । विन्दानुविन्दावावन्या पार्षतं प्रत्युपस्थिता। नौ तस्य तुरगान हवा त्वरमाण महारथा। छादयामासंतुरुभी भरवषेण पर्पित अवमुत्याथ पाञ्चाल्या रयानू महारथः । पारोह रथ तरी सात्यको.सुमहात्मनः । नतो युधिष्ठिरो राजा महत्या मेनया वृतः। श्रावन्या :समरे क्रुद्धाभ्ययात् म परन्तपी। नथैव तव पुत्वोऽपि साद्योगन मारिष। विन्दानुविन्दा समर परिवायापतस्यिवान्। अर्जुनद्यापि संक्रुद्धः समरे क्षत्रियर्षभान्। अयोधयत मङ्गामे वज्रपाणिरिवासुरान् ।, द्रोणथ ममरे 'क्रुद्धः पुत्वस्य प्रियकृत्तवा व्यधमत् सर्वपाञ्चालावतरामिमिवानलः । दुर्योधनपुरोगाम्त पुच्चास्त्व विशंम्पने परिवार्य रणेभीम युयुधः पाण्डवैः सह । नतो दुर्योधनी राजा बोहितायति भास्करे। प्रावर्तित नदी घोरा शोणितीघतरङ्गिणी गोमायुगणमहोणी पणेन रजनीमुखे। मिवामिरमितानिय स्वदिमरवं रखें। घोरमायोधनंजजे भतसइममाकुता राक्षमाय पिणाचाय तथाऽन्ये पिशिताशिनः ।, 'समन्तता व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रमः । अर्जुनाऽथ, सुशभादीन् राजस्तान् सपदानुगान्। विजित्य पृतनामध्ये ययौ खभिवरं प्रति युधिष्ठिरोऽपि कारयो भादभिः शक्तिः प्रभुः प्रयया शिविर राजनिभाया मेगया एत: भीमसनोऽपि राजिन्द्र दुयोधनमुखावथान् । । र ·भोपवध मा अध्याय 61] ॥ भीयापर्व। ३. ३६५ १०. अवजित्य नृपान् मध्ये प्रयया शिविरम्प्रति । दुर्योधनाऽपि नृपति परिवाय्य महारण । भीम मान्तनवर्ण प्रयया मिविर प्रति ट्रोणे द्रौणि कप सत्य कृतवमा च सालत । परिवार्य चमूचा प्रययु शिविर प्रति। तथैव सात्यकोराजन् घटद्युम्नश्च पार्षत । परिवार्य रण योधान्ययतु मिविर प्रति । एवमेते महाराज नावका पाण्डवै मह। पर्यावर्तन्त महिता निभाकाले परन्तपा' तत स्वशिविर गला पाण्डवा कुरवस्तथा। न्यविना महाराज पूजयन्न परस्पर । रक्षा कृवात्मन शरान् न्यस्यगुल्मान्यथाविधि। अपनीय च मन्यास्ते स्वात्वा च विविधैर्जनै । तखस्त्यश्ना सबै स्वयमानाय वन्दिभि । गोतवादिवशब्देश यकीडन्त यशखिन । मुइतमिव तत्सर्वमभवत् वर्गमित। नहि युद्धकयावाञ्चित्तव चनरर्षभा । ते प्रसुप्त वते तत्र परिश्रान्तजने नृप। इस्ययबहन राजन् प्रेक्षण ववतु । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबंधपर्वणि सप्तमदिवसयुद्धावहारे सप्ताशीतोऽयाय ॥८॥ ॥ सञ्जय उवाच । परिणाग्य नियान्तान्तु सुखमुप्ता जनेश्वरा । कुरव माण्डवाथै पुनर्युद्धाय निर्ययुः। नत शब्दो महानासीत सेन्ययोरुभयोरगि निर्गछमानया मले मागरमतिनो महान् । ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशति । भीमय रथिना श्रेठो भारद्वाज वाथ्यवान् । एकीभूना समयत्ता कौरवाणा महारथा । व्यूहात्र विदधूराजन् पाण्डवान् प्रति दथिता। भीम कृत्वा मह व्यूह पिता न विशाम्पते। सागरप्रतिमोर वाहनोर्मितरङ्गित । अग्रत समन्यानी भीम शान्तनको यौ। मालवैदाक्षिणात्यश्च पावन्यैश्च समन्वित । ततोऽनन्तरमेवामीद्धारदाज प्रतापवान! पुलिन्द पारदैश्चैव तथा चुटकमालवे । द्रोपादनन्तरं यत्ता भगदत्त प्रतापवान्। मागधैव करिश्च पिशाच विशाम्पते। भगदत्तादन नृप कोभन्योऽथ वृहद्दन । भेनकै स्वैपुरयैव चिचित्तश्च समन्वित । वृहद्दनस्तत हरस्तगर्त प्रम्यनाधिप । काम्बाजैबडमि माई यवनय सहस्रय । द्राणिय रभस भूरस्विगत्तादनु भारत। प्रयया सिंहनादेन नादयानो धरातल । नया मण सैन्यन राजा दुर्योधनस्तदा। द्राणेरनन्तर प्रायात सोदर परिवारित । दुर्योधनादनु नत कृप शारदतो यया। एवमेष महाव्यूह प्रयया सागरोपमः । रेजुस्तच पताकाच श्वेतच्छत्वाणि वा विभो। अदान्यथ चित्राणि महाहाणि धनषि च । तञ्च दृष्ट्वा महाव्यूह तावकाना महारथ । युधिष्ठिरोऽब्रवोत्तूर्णं पार्षतं पृतनापति । पश्य व्यूह महेश्वास निर्मित मागरोपम । प्रतियूहन्त्वमपि वै कुरु पार्षत माचिरं । तत स पार्षत गरी व्यूहचके सुदारुणं । नाटक महाराज परव्यूहविनामन। स्टकाभ्या भीमसेनय मात्यकिश्च महारथ । रथैरनेकमाइसै नथा इयपदातिभिः। नाम्यामभूबर श्वेताश्व वानरध्वजः । मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुची च पाडगे। २८ 1 ·.४६६ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [भीमयध प. अध्याय पाया १०. है । इ येतरे महवामाः महमन्या नराधिपाः । प्याई पूरथामासधैं शायविभारदाः। अभिमन्युस्तत. पश्चादिराटय महारथ. द्रौपदेयाय मंदिया राक्षमय घटोत्कचः । एवमेतन्महायूई व्यूद्ध भारत पाण्डवाः । प्रतिष्ठन् मम भूरा योद्धुकामा जयेषिणः । भरोशब्दाय तुमुला विमिश्राः यदनिःसने पतितास्फाटितोरअष्टे. मुभीमाः मयता दिन। तत. शूरा, समासाद्य समरे ते परस्परं । नेरनिमिपराजन्नवदन्त परस्परं ।' मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र पूर्व योधाः परस्परं। युद्धाय समवर्तन्त समाइयेतरेतरं । तत. प्रवते युद्धं घाररूपं भयावहं । तावकानी परेपाच निघ्ननामितरतरं । नाराचा निमिताः सय सम्पतन्ति स्म भारत । व्यात्तानना भयकरा उरगाव पर्चगः । निष्पतुर्विमला शक्त्यतैलधाता. सुतेजनाः। अम्बुदे या यथा राजन् भ्राजमानाः मनाइदाः । गदाय विमल: पट्टः पिनद्धा स्वर्णभूपिताः । पतन्यस्तत्र दृश्यन्ते गिरिएकोपमा: इमाः । निस्विशाय व्यराजन्त विमलाम्बरमविभाः । आर्षभाणि च पाणि शतचन्द्राणि भारत। अशोभन्त रणे राजन् पतमानानि सर्वगः । अन्योऽन्य समरे मेने युध्यमाने नराधिप । शोभेता यथा दैत्यदेवसेने समुद्यते । अभ्यवर्तन्त समरे नेऽन्योऽन्यं वै समन्ततः। रथास्तु रथिमिस्तूर्ण प्रेषिताः परमाई। युगैर्युगानि मंझिव्य युयुधः पार्थिवर्षभाः। दन्तिना युध्यमानाना महर्षात् पावकोऽभवत्। दन्तेषु भरतश्रेष्ठ मधूमः सर्वता दिर्श । प्रामरभिहता' केचिद्जयोधाः समन्ततः । पतमाना' स्म दृश्यन्ने गिरिष्टनानगा इव । पदानाशायदृश्यन्त निघ्ननो हि परस्परं । चित्ररूपधरा' शूग नखरमामयोधिनः । अन्योऽन्यन्ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिका। शरैर्नानाविधाकारै रणे निन्युर्यमवयं। तत, शान्तनवो भीमो रथघोषेण नादयन्। अभ्यागमद्रणे पाडून धन शब्देन मोहयन्। पाण्डवानां रथाद्यापि नदन्नो भैरवं रवा अभ्यद्रवन्त संयत्ता पृष्टद्युम्हपुरोगमाः । तत. प्रवते युद्ध तव तेषाञ्चभारता नराश्वरथनागौना व्यतिषक्तं परस्परं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भी प्रबंधपर्वणि अटमदिवसयुद्धारम्भे अष्टाशोनोऽध्यायः ॥ ८८ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ भीमन्नु समरे क्रुद्धं प्रपतन्तं समन्ततः । न मेछु, पाण्डवा द्रष्टु तपनमिव भास्कर। तत सर्वाणि भैन्यानि धम्मपुत्रस्य नामनात् । अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन मिरैः शरी। म तु भीमा रणलाघो मोमकान् महसञयान्। पाञ्चालाश्च महेवामान् पातयामास सायकैः । तं वध्यमाना भीमेण पाञ्चाला: मोमकै सह ! भीममेवाभ्ययुतणे त्याचा मृत्युकृतं भयं । म से रथिनामीरो भोमः गनिनो युधि । चिचद समरे राजन् वाहनथ विरामि च । विरयावथिनयके पिता देवनतस्तव ! पतितान्युत्तमाङ्गानि येन्या इयमादिना । निमनुष्याय मातङ्गान् भयानान् पर्वतापमान् । अपश्याम महाराज भीमारलेण प्रमाहिता मतधामीर पुमान् कथित् पाण्डवानां विशाम्पते। अन्यत्र पिना श्रेष्ठाभीमसेनात् महाबलात् । R एका - U ·भीमवध प. अध्याय 2121] भीयापर्व - Y सहि भोमं समासाद्य ताडयामास संयुगे। ततो निशानको घोरो भोभभीमसमागमे। बभूव सर्चसैन्याना घाररूपा भयानक । तथैव पाएडवा इष्टा सिंहनादमथानदन्। नतो दुयोधना राजा सोदय परिदारिन । भोमं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये। भोमस्तु सारथिइला भीमस्य रयिनाम्बर । विद्रुताश्वे रथे तस्मिन् द्रवमाणे समन्ततः । सुनाभस्य शरेणा गिरविच्छेद चारिहा। दुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपनहुवि । तस्मिन् हते महेष्वासे तव पुचे महारथे। नाथन्त रणे हरा सोदय्याः सप्त मारिष। । श्रादित्यकेतुर्बहामी कुण्डधारो महोदर । अपराजित' पण्डितको विशालाच मुदुर्जयः। पाण्डवं चित्रसन्नाहा विचित्रकवचायुधा.। अपवर्त्तन्त सामे योद्धुकाम रिमर्दनाः । महोदरस्तु ममरे भीमं विव्याध पनिभिः । नवनिमहानमुचिं वहा यथा । आदित्यकेतु भन्नत्या वसायी चापि पञ्चभिः । नवत्या कुण्डधारस विधालाचच मामि । अपराजितो महाराज पराजिष्णुमहारथ.। सर्वभिरानछीमसेन महावल। रणे पण्डितकचन विभिचाणैः समर्पयत्। म तवमम्टये भीमः मत्रुभिर्वधनाइये। धनुः प्रपोद्य चामेन करेणामित्रकर्षण.। मिरचिच्छेद समरे शरेणानतपचणा। अपराजितस्य सुनस तव पुत्त्रस्य संयुगे। पराजितस्य भीमेन निपपात मिरी महीं। अथापरेण भन्नेन कुण्डधारं महारथं । प्राहिणेन्मृत्युनाकाय संन्यस्य पश्यतः । तत पुनरमेयात्मा प्रसन्धाय मिलोमुखं । प्रेषयामास समरे पण्डित प्रति भारत। म घर पण्डितं इला विवेश धरणीतल । यथा नरं निहत्या भुजग कालचोदित । विशालाक्षभिरछित्वा पानयामास भूपते । बिभि शरैरदीनात्मा स्मरन् क्लैशं पुरातनी महादरं महेवासं नाराचेन स्तनान्तर विव्याध समरे राजन् स इतो न्यस्तद्धति । श्रादित्यकेतोच्छ वञ्च छित्त्वा वाणेन संयुगे। भाभेन भृमतोलोन मिरविच्छेद भारत। र बड़ाभिनं ततो भीम रेणानतपर्वणा । प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य मदन प्रति । प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये नव युवा विशाम्पते । मन्यमाना हि नमत्यं सभाण नस्य भाषित नतो दुर्योधनो राजा भातृव्यसनकर्षित । श्रमबोत्तावकान् मवान् भीमोऽयं बथतामिति। एवमेते महेवामा पुत्रास्तव विशाम्पते । मादन् सन्दृश्य निहतान् प्रास्मरन्न हि तदच' । यदुक्रवान् महाप्राज्ञ पत्ता हितमनामय । तदिदं समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिन । सोभमोहसमाविष्ट पुत्रप्रीत्या जनाधिप । न बुध्यमे पुरा यत्तु तय्यमुक हितं वचः। तथैव च बधार्थाय पुत्राण पाण्डवो बली। नून जातो महावाइया इन्तीह कौरवान् । ततो दुर्योधनो राजा भीममासाद्य मारिषाद देन महता विष्टो वितत्तापातिदु खितः। निहता धातरः भूरा भीममनेने में युधि । यतमानास्तथाऽन्यपि इन्यन्ने सर्वनैनिका । भवान् मध्यस्थिततया नित्यमस्मानुपक्षते। मोऽहं कापथमारूढः परय दैवमिदं मम । . A 1 1 ·प्र ११९ ६४८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ भीमबंध प० । अध्याय [ मध्य उवाच ॥ रनछुवा नत बुद्ध पिता देवनतस्तव । सुयोधनमिद वाक्यमनवोत् माश्रुशोचन। एकमेतन्मया एवं द्रोणेन विदुरेण च । गान्वायर्या च याखिन्या तत्त्व नात न बुद्धवान्। समयय मया पूच छतो व शत्रुकर्षण । नाहं युधि विमोक्कय्या नाण्याचार्य कथञ्चन । ५ विधार्तराष्ट्राणा भीमो द्रक्ष्यति भयुगे । इनियनि रणे तन मत्यमेतद्रवीमि ते । मत्व राजन स्थिरी भत्ता दृढी कृत्वा रणे मति । योधयस्व रणे पार्थान् स्वयं कृत्वा पराय न पक्या पाण्डवा जेतु देवैरपि मवासवे । नमाधुढे मनि शाला स्थिर युध्यख भारत, इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमयधपीणि आदित्यकेतुप्रमनिबधे एकाननवतितमोऽध्याय ॥ ८ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ दृष्ट्वा मम हमान् पुचान् बहनेकेन मञ्जय। भीमा द्रोण रूपश्चव किमकुर्चत मञ्चय। अहन्यहनि मे पुचा. क्षयं गच्छन्ति मनय। मन्येऽह सर्वथा सत दैवेनापहता मम । यत्र मे तनया सर्वे जीयन्ते न जयन्युन । यत्र द्राणस्य भीमस्य रूपस्य च महात्मन । भीमदत्तय बोरम्य भगदत्तस्य चोभयो । अश्वत्थानस्ततस्तान भूगणं सुमहात्मना। अन्येषाधेव गणां मध्यगास्तनया मम । यदहन्यन्त सङ्गामे किमन्यद्भागयत । महि दुधना मन्द पुरा प्रोकमयुध्यत । वार्यमाणो मया तात भीमेण विदुरेण च । गान्धार्या पेवदुर्भधा. पर प्रियकाम्दया । मावबुध्यत् पुरा माहात्तस्य प्राप्तमिदं फलें। पनीममम ममर पुघान्मम विशेषत । अहन्यहनि म नयते थममादनं । मअप पदाच । इदं नाममनुप्राप्त शत्तुंर्वधनमुत्तमा न युद्धवाममि विमो प्रोच्यमानं हित नया । निवारण मुताम् घूतात् पाएइवाम् माद्देति च। मुदा हितकामानां त्रुवता तत्तदेव च। मरामि तदाक्यं मध पथमिवोषधा तदेव वामनुप्राप्तं वचन साधुमापिन। विदुद्राणभीमाणां तथाऽन्यया रितपिए।। अष्टया वचनं पथ्य वयं गच्छन्ति कारवाः। नरेतन ममनुमाप्त पूर्वमेव विधायो । नरमान्भे एणु सत्येन यया युद्धमवर्तत। मध्यात सुमहाराष्ट्र मन्त्रम ममपात सोकसयकरो रामसन्म मिगदत ग्टणु । ता मध्याणि मन्यानि धर्ममय म मनात्। मरधान्यभ्यधावन्त भोममेव गिधामया । भरपुर: मिमी र मायकिय महारथ । युकामी का महाराज भीममेव ममभ्ययु । विराटी पदयेव मति मम्मामः । अभ्यद्रवना मामे भीममेव महारपा । या एतय एनिमोजया पुकामीका महाराज भीमम ममभ्ययुः । ना द्रौपदेयाय ना सीवाना दयाधनममादियान मग मानु ममभ्ययु । अभिमन्दुका योग शिमय मारय । भोममेनय भावभ्यधावन कारवाम्। femins पारे कारखा युधि। तर कारगमध्यम पर रपे । दोष पिमा अष्ट. में गाम् एप्रय पापयत पह पवियायमध्य । गरारदा मामा एप्रपामा महामनीता पमा राममारराजेन परिमा। ५ । १.

·भीमबघ म० अध्याय १८९१] ॥भीयापर्ख ॥ १६८ . - - द्रोणेन निहतास्तव दचिया बहवो रणे । विचेटन्तो व्यदृश्यन्न व्याधिकिया नराव । कूजता क्रन्दताञ्चैव स्तनताञ्चव संयुगे। अनि श्रूयते शब्द जुतक्केशानी नृणामिव । तथैव कौरवेयाणा भीमसेनो महावन । चकार कदनं घोरं क्रुद्ध. काल इवापर. । वध्यता तब मैन्यानामन्याऽन्युन महारणे । प्रावर्तन नदी घोरा रुधिरौघप्रवाहिनी । स सङ्गामी महाराज घोररूपाऽभवन्महान् । कुरूणा पाण्डवानाञ्च यमराष्ट्रविवर्द्धन । नतो भीमो रणे क्रुद्धा रभसद्य विशेषत । गजानोकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यो। तब भारत भीमेन नारावाभिइता गजा' पितु मेदुय नेदुय दिशय परिवधम् । छिन्नहस्ता महानागाग्छिनगाबाश मारिष। क्रौञ्चवदिनदन्तश्च पृथिवीमधिगिरियो। नकुल' महदेवश्च इयानीकमभिद्रुनो ने हया काञ्चनापोडा रुकामाण्डपरिच्छदा'। वध्यमाना यदृश्यन्न शतमोऽथ मइसग ! पतनिय इयराजन समास्तोय्यत मेदिनो। निजिव श्वसद्भिश्च कूजप्रिय गतासुभि । हयैर्वभा नरश्रेष्ठ नानारूपधरधरा। अर्जुनेन इतै मधे तथा भारत राजभि प्रियभी वसुधा घोरा तत्र तत्र विशाम्पते । रथैर्भग्रेध्वजैछिन्नैश्छवैय सुमहाप्रभ । चामरव्यजनैछिन्ननिहत्तय महायुधै । हारैनिक सकेयूरः पिरोभिश्च सकुएइले । उष्णोषैरपविद्धय पताकाभिश्च सर्वम। अनुकर्षे सभैराजन्यानेश महरग्मिभि । संछना वसुधा माति वसन्ते कुसुमेरिव एवमेष चयो वृत्त पाण्डनामपि भारत । क्रुद्धे शान्तनवे भोमे द्रोणे च रथिनाम्बरे। अश्वत्यादि पे चैव तयैव कृतवर्मणि । तथेतरेषु क्रुद्धेषु ताबकानामपि चय । इति श्रीमहामारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वष्यष्टमदिवसयुद्धे नवतितमोऽध्याय ॥ ८ ॥ ॥ सञ्चयउवाच ॥ वर्तमाने तथा रौद्रे राजन् वीरवरक्षये। शकुनि सौवल श्रीमान् पाण्डवान् समुपाद्रवत् । तथैव भावतो राजन् हार्दिक्य परवीरहा। अभ्यद्रवत सङ्गामे पाण्डवानामनोकिनो। 'नथा काम्वाजमुख्याना नदोजानाञ्च वाजिना। पारट्टाना महोजाना सिन्धुजानाञ्च सर्वशः । वानायुजानां राधाणा नया पर्वतवामिना ! वाजिना बहुभि सो समन्तात्पर्य्यवारयत् । ये चापरे तित्तिरजा जवना वातरहस । सुवर्णालङ्कृतस्तत्र वर्मवद्धि सुकन्पिते । इयैर्वातजवमुख्य पाण्डवस्य सुतो बली। अभ्यवर्त्तत तत्मन्य घटरूप परन्तप । अर्जुनस्यात्मज श्रीमान् दरावान्नाम बीर्यवान् । सुतायां नागराजस्य जात पार्थेन धीमता । ऐरावतेन मा दत्ता धनपत्या महात्मना । पत्या हते सुपरन कृपणा दीनचेतना। मायाय नाच जग्राह पार्थ कामवशानुगा । एवमेष समुत्पन्न परदेऽर्जुनात्मजः । स नागलोके मद्धो मात्रा च परिरक्षित' । पिवदेण परित्यक्त पार्थद्देषाटुरात्मना। रूपवान बलसम्पन्नो गुणवान् सत्यविक्रम । इन्द्रलोक जगामाइ श्रुला तघार्जुनङ्गन । सोऽभिगम्य महावा पितर सत्यविक्रम'। अभ्यवादयत छये नियमेन छताञ्जलि । २ ·४७० श्रीमहाभारत [ भीमबध प० । थथ्याय ८५ सत - . न्यवेदयत चात्मानमर्जुनस्य महात्मनः । दरावानस्मि भन्ने पुत्रश्चाई तब प्रभो। मात समागमा यस्तु तत्सब प्रत्यवेदयत्। तच सर्व यथावृत्तं अनुसस्मार पाण्डवः । परिष्वय सुतश्चापि मोऽत्मन सदृधं गुणैः । प्रीतिमानभवत्पार्थो देवराजनिषेन।. . सोऽर्जुनेन समादिष्टो देवलोके तदा नृप । प्रोतिपूर्व महायाइ, खकार्य प्रति भारत। युद्धकाले त्वयाऽस्माकं सा देयमिति प्रभो । वाढमित्येवमुत्वा च युद्धकाल उपागतः। कामवर्शजवैरव संहतो बहुभिर्नृप। इथाः काञ्चनापीडा नानावर्णा महोजवाः । उत्पेठ सहसा राजन इंसा व महादधा । ते लदीयान् समासाद्य इयसद्वान् महाजवाना कोड. कोडानभिनन्तो घोणाभिश्च परस्परं । निपेतुः सहसा राजन् खवेगाभिहता भुवि ।। निपतद्भिस्तथा तैश्च हया. परस्परं । शुश्रुवे दारुण, शब्द' सुपर्णपतने यथा। तथैव च महाराज समेत्यान्योऽन्यमाहवे। परस्परबधंधारं चक्रुस्ते इयमादिनः। नर्मितदा वर्तमान सगुने तुमुने भृमं । उभयोरपि सम्मान्ता हयसहाः समन्ततः । प्रतीयसायका निहताया. अमातुरा. । विचयं समनुप्राप्तास्तक्ष्यमाणः परस्परं ।। ततः चीणे हयानीके किञ्चिच्छिष्टे च भारत। सौवलस्यानुजा भूरा निर्गता रणमूईनि वायुवेगसमस्पर्मान् वायुवेगसमान् जवे। पारुद शोलभम्पन्नान वयःस्यान् तुरगोतमान्। गजो गवावी वृषभधर्मवानाजव. शक' । षडेने बचसम्पन्ना निर्ययुमहतो बलात्। मार्यमाणा, शकुनिना च योधर्महाबने । मन्त्रद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबसा.। तदनीक महावादा भित्ता परमदुर्जये। वलेन महता युक्ताः खगाय विजयैषिणः । विविवशते तदा घटा गान्धारा युद्धदुर्मदाः। नान् प्रहष्टास्तदा दृष्ट्वा दरावान वीर्यवान्।। अप्रवीत् ममरे योधाविचिचाभरणायुधान् । यथैते धार्तराष्ट्रस्य योधाः सायुधवाहनाः। इन्यम्ने समरे सय तथा नीतिविधीयतां । वाढमित्येवमुना ने मचे योधा इरावत । जास्तेषां मलानीक दुर्जयं समरे परः । तदनीकमनीकेन समरे वीक्ष्य पातित। अमप्यमाणम्ते मम्च सयसस्थात्मजा रणे । रावन्तमभिद्रुत्य सर्चत. पर्यवारयन्। नारयन्तः मिग भाभशादयम परम्परं ।ने मराः पर्यधावन्त कुर्वतो महदाकुसं । रावानपि निविदः प्राममोदणामहात्मभिः। सवता रुधिरेणाकस्तावित व दिपः । उरपि च पृष्ठे च पायाय सभाहनः । एको महभिरत्यर्थ धोद्राशय विव्यथे। रावनय कुछ सवाम्नायिमित मरे माइयामाम समरे विद्या परपुरचय' । प्रॉमानुस्कृप्य समाय खमीरादरिन्दम निरव नाडयामास मुघलम्यात्मजायणे। निम्म्य च पितं राझं सोया च मरारं पदातिस्पूर्णमागधनिघांम भावतान् युधि। गत प्रत्यागतप्राण भय ने सुषसात्मगा:भूप क्रोधसमाविष्टा राबममभिद्रुताः। रामपिपानरमंयन् पापिमापी भ्यरत्तत नाम्ममान् पायताम् यत्तदम्पिंत.। + र । .

·भीमवध प. अध्याय 1] ॥ भीयापर्ख। ४७१ + २ . लाघवनाथ चरत सर्वे ते सुबलात्मजाः। अतरं भाभ्यगच्छन्न चरन्तः शोधगैईये भूयिष्ठमय त म सम्प्रदृश्य तत पुन' । परिवार्य म सबै यहीतुमुपचक्रमुः । प्रथाभ्यासगताना स खङ्गेनामिवकर्षणः । असिहस्ताश्चापइस्तास्तेषां गात्राप्यन्तत। आयुधानि च सव्वया बाइनपि च भूषितान् । पतन्त नित्ताला मृता भूमौ गतामयः । वृषभस्तु महाराज बहुधा परिरचितः । अमुच्यत महारौद्रात्तस्मादीरावकर्तनात्। तान् मचान् पतितान् दृष्ट्वा सता दुर्योधनस्तव । अभ्यभाषत मंकुद्धो राचसहोरदर्शन। श्रायंटॉमहेवास मायाविनमरिन्दम। वैरिएं भीमसेनस्य ख्यातं बकवधन वै। पश्य वीर यथा झेष फाल्गुनस्य मुतो वली । मायावी विप्रिय पारं माकार्योन्म बनवयं । त्वञ्च कामगमस्तात मायास्वे च विभारदः । कतबरच पर्थिन तस्मादेनं रणे नहि। बाढमित्येवमुक्त्वा तु राक्षसो घोरदर्शन । प्रयया सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतो युवा । प्रारूढयुद्धकुशलैर्विमनप्रामयोधिभिः। बोरैः प्रहारिभिर्युतैः खैरनाकैः समाप्त । तत पेर्महाराज दिमाइसईयोत्तमै । निहन्नुकाम. समरे दरावन्त महाबलं । दरावानपि संक्रुद्धस्त्वरमाण पराक्रमी । हन्तुकामामचनो राक्षवं मत्यवारयत् ।। तमापतन्तं मम्प्रच्य राक्षस. सुमहावल बरमाणस्तता मायां प्रयोक्नुमुपचक्रमे।। तेन मायामया' सृष्टा हयास्तावन्त एव हि। पारूढा राधमैचोरी झूलपडिपाणिभिः । ते मरवाः समागम्ब दिसाहसाः प्रहारिण. अचिरागमयामासु प्रेतलोकं परस्परं । नस्मिंस्तु निहते मैन्ये तावुभौ युद्धदुर्मदौ । मङ्गामे व्यवतिष्ठेता यथा वै स्त्रवासवौ । माद्रवन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षस युद्धदुर्भदं ।दरावान् क्रोधसरधो वारयन् समहाबलः। • समभ्यासगतस्याजी तस्य खड्नेन दुर्भते । चिच्छेद कार्मुकं क्षिप्रं भरान्वै पञ्च पदधा। सनिकृतं धनुष्ट्वा खञ्जवेन समाविधता दरावन्तममिक्रुद्धं मोहयन्निव मायया। ततोऽन्तरीतमुत्पत्य दरावानपि राक्षस। विमाइयित्वा मायाभिस्तस्य गात्राणि संयुगे। चिच्छेद म-धम्मज कामरूपा दुरासदः । तथा स राक्षसश्रेष्ठ कृत्त छत्त. पुन पुनः। सम्बभूव महाराज ममवाप्य च यौवनं। माया हि सहजा तेषां वयोरूपञ्च काम। एवं नद्रावसस्याङ्गं छिवं छिन्नं व्यरोचत । दरावानय संक्रुद्धो राक्षस तं महाबनं । परश्वधन तीक्षणेन चिच्छेद च पुन पुन । तेन वतिना वोरग्छिद्यमान इव द्रुम । रामा ध्यनदवारं स शब्दस्तुमुतोऽभवत्। परश्वघचत रच सुखाव रुधिरं वइ। ननयुक्रोध वलवांचके वेगञ्च संयुगे । प्रार्थविस्तथा दृष्ट्वा समरे शत्रुमूर्जितं । कृत्वा घोरं महद्रूपं ग्रहीतुमुपचक्रमे। अव॑नस्य सुतं बोरमिरावन्ने यस्विनं । मनामभिरमा मध्ये मवपा नत्र पश्यतां । तो दृष्ट्वा तादृशै माया रामारा दरावानपि संक्रुद्धो माया सष्टुं प्रचक्रमे । तस्य फ्रोधाभिभूतम्ड संयुगे रिम। NA ·४७२ श्रीमहाभारत [भोमवध ताप यध्याय १८२/ , . 4 योऽवयो मारकस्तस्य स एनमभिपेदिवान्। स नागैर्बशो राजन् सचेत. महतो रणे। दधार समद्रूपमनन्त इव वेगवान्। ततो वहविर्धनागम्छादयामाम रावस । छाद्यमानस्तु नाग. म ध्याला राक्षमपुङ्गव । सौर्पण रूपमास्थाय भक्षयामास पन्नगान्। मायया भचित तस्मिन्नन्वये तस्य माटके । विमाहितमिरावन्तमिना राठमोऽवधीत् । सकुण्डल समुकुटं पोन्दुसदृशभं । दूरावत' गिरो रक्ष. पातयामास मूतचो तस्मिंस्तु निहते बोरे राक्षसेनार्जुनात्मजे । विशोका. समपद्यन्त धार्तराष्ट्रा. सराजका.। तस्मिन् महति सङ्गामे तादृशे भैरव पुन ५ महान् व्यतिकरो घोर मैनेयाः समपद्यत । इया गजा. पदाताच विमिश्रा दन्तिभिईता.। रथाश्वा दन्तिनश्चैव पत्तिभिस्तत्र सदिता । तथा पत्तिरथोपाय हयाश्च बहवो रणे। रथिमिनिहता राजंस्तव चैषाश्च सद्गुले । अजानवर्जुनद्यापि निहतं पुत्त्रमारम। जघान समरे पुरान राजस्तान भामरक्षिण । नयेव तावका राजन् सञ्जयाय सहसभ । जुवु, समरे प्राणानिजघ्नुरितरतरं । मुक्तकेयाय रथिनश्छिन्नवाइसिकामका । वाडमि. समयुध्यन्त समवेता परस्परं । नया मम्मानिर्भामा निजधान महारथान्। कम्पयन समरे मेनां पाण्डवानां महाबल । तेन यौधिष्टिरे सैन्य बहवो मानवा हता । दन्तिन. मादिनचैव रथिनाऽथ हयास्तथा। नत्र भारत भीमस्य रणे दृष्ट्वा पराक्रम । तथैव भीमसेनस्य पार्षतस्य च भारत। रौद्रमामोत्तथा युद्ध मात्त्वतस्य च धन्विन । दृष्ट्वा ट्रीणस्य विकान्तं पाण्डवान् भयमावियत् । एक एव रणे शक्नो हन्नुमम्मान सौनिकान् । कि पुन पृथिवोशूर्योधनाने समाहत । दत्यनुवन्महाराज पार्था द्रोणेन पीडिता । वर्तमाने तथा रोने सङ्गामे भरतर्षभ। उमयो मेनयो भूरा नामृप्यन्त परस्परं । प्राविष्टा इव युधन्ने रक्षोभूतर्महावता। तावका पाण्डवेयारा सरसाम्नान धन्विन.! नम्म पयामहे कविध प्राणान् परिरक्षति । मनामे दैत्यभाये नरिमन् मोरपरपये। रति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोयधपर्वणिरावधे एकनवतोऽध्याय ॥२१॥ तराष्ट्र उवाच ॥ रावन्तनु निहत शुला पार्था महावता । मन्नामे वदपुर्खन्न तम्ममाचल मजय। । समय प्राच ॥ दरांवन्त न्तु निहतं महामे वीप्य राक्षस । व्यनदत् समहानादं भैममेनिघंटेात्कच । मदतस्तस्य गरिन थियो मागराम्बरा ! मपर्वतवना राजशचाल मुमृगतदा । अमारी रिमयेव मन्याय प्रदिपस्तया। तं श्रुखा मुमहानाद तस्य मन्यस्य भारत। उरसम्म समभववेपथु' म्वेद स्व च । मर्प एव च राजेन्द्र तावका दोनचतम । सपंवत् समवेष्टमा सिंहाहीना गमावनिमदम् एमहामादं निधानमिव राधप । ललित सममुपग्य रूपं या विभीषण । नामाप्रहरणपरिहनो राक्षमावे । भाजगाम मुसद्ध कामानाकयापम । नमापतन सम्प्रेक्ष्य मंगुर भीमदर्शन। । . + ·मबध प० । अध्याय 11] भीयापर्व । ४३ 4 । ८० 802. खं वनञ्च भयात्तस्य प्रायशो विमुसीरतं । ततो दुर्योधना राजा घटोत्कचमुपाद्रवत् । सङ्गह्म मगरं चापं मिइवयनरन्मुड । पृष्ठतोऽनुययौ चैनं सवद्धि पर्वतोपमै । कुनरैर्देशमाहसवानामधिप स्वयं । नमापतन्त सम्प्रेक्ष्य गजानौकेन संहतं । पुत्रं तव महाराज चुकाप म निशाचर । तत प्रवडते युद्ध तुमुलं बोमहर्षण! राक्षसानाञ्च राजेन्द्र दुर्योधनबलम्य तु। गजानीकञ्च सम्प्रेक्ष्य मेघहन्दमिवोद्यते। अभ्यधावन् सुसंक्रुद्धा राक्षसा शवपाशय' । नदन्तो विविधा दान्मेघा इव मविद्युत । परभवृष्टिनारापैनिघ्नन्ता गजयोधिन । भिन्दिपालेतया मूलैर्मुद्र सपरयधै । पर्वतायेय दृवै निजगुम्ने महागजान्। भित्रकुम्भान् विरुधिगन भिनगात्राय वारणान्। अपरयाम महागन वध्यमानानिशाचरै। तेषु प्रतीयमाणेषु भग्नेषु गतयोधिषु। दुर्योधनो महाराज राक्षमान् समुपाद्रवत् । अमर्षवंशमापनम्त्यका जीवितमात्मनः । मुमोच निमितान् वाणान् राक्षमेषु महाबन जघान म महेवास. प्रधानास्त व गक्षमान् । संक्रुद्धा भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तः । वेगवन्त महारौद्र विद्युजिई प्रमाथिनं । शरैयतुर्भिश्चतुरो निजधान महारथ । तत पुनरमेयात्मा सरवर्ष दुरामद । मुमोच भरतश्रेष्ठ निशाचरवन्न प्रति । तत्तु दृष्ट्वा मद्दत्कर्म तव पुत्चम्य माग्पि। क्रोधिनाभिप्रजचान भैमीनिमहावन । विस्तार्य स महचापमिन्द्रागनिसमप्रभ । अभिदुद्राव वेगेन दुर्योधनममर्यणं । तमापतन्तमुद्दीच्य कालस्यमिवान्तक । न विव्यय महाराज पुत्तो दुर्योधनस्तव । तयनमब्रवीत् क्रुद्ध' क्रोधर्मरतलोचन । श्वद्यानुष्यं गमिष्यामि पितृमा मातुरेव च। ये त्वया सुन्य सेन दीर्घकादं प्रवामिता । यच्च ने पाण्डवा गउन् पणछूने पराजिताः। यत्र द्रौपदी कृष्णा एकवस्ता रजस्वला । सभामानीय दुद्धे बहुधा यता त्वया। तव च प्रियकामेन धाश्रमम्या दुरात्मना। मैन्धवेन पगिक्लिष्टा परिभूय पिढन मम । रनेपामवमानानामन्येषाञ्च कुताधम । अन्नमय गनिध्यामि यदि नोट चोरणं । रकमुकाउ डिमक्षदिकर्ण कामुक सन्दग्य दभनेरो रक्तको पग्लेिलिहन्। महता शरवर्षेण दुर्योधनमशकिरत्। पर्चत वाग्धिारामि प्रापोव बलाहक । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमदधपर्वणि डिम्बयुद्धे दिनवतोऽध्याय ॥ ८२ ॥ पन्तु दु महं दानवैरपि । दधार युधि राजेद्रा यया वयं महादिज । नत क्रोधममा विटा नियमविव पन्नग । संशयं परमं प्राप्त पुत्स्ते भरतर्षभ। मुमाच निशितास्तीक्षाबाराचान् पञ्चविमति ने पतन् महमा राजस्तस्मिन् राक्षमपुकव। जामीविषा इव कुद्धा पर्चत गन्धमादने । सर्बिद्ध सबब प्रभिन्न इव कुचरः। दधेमति विनामाय राज्ञ म पिपितामन । जग्राह च महाशक्ति गिरीणामपि दारिण। 4 । - . मञ्चय उवाच॥ ततनहाए- .. २ ·४७४ - - ४११० ॥ श्रीमहाभारतं. [भीमबध प. अध्याय ६३/28। सम्प्रदीप्ती महोल्कामामानी ज्वतितामिव । समुद्यछन् महापार्जिासुस्तनयं तव । तामुद्यतामभिप्रेक्ष्य बनानामधिपस्वरन्। कुञ्चरं गिरिगकाशं राक्षस प्रत्यचोदयत्। स नागप्रवरेणाजी बलिना शोधगामिना । यतो दुर्योधनरथस्त मार्ग प्रत्यपोत । रथञ्च वारयामास कुञ्जरण सुतस्य ते । मार्गमावारित दृष्ट्वा राज्ञा वनेन धीमता। घटोत्कची महाराज धसरकलाचन । उद्यता ता महाग मिचिक्षेप वारण। सत्याभिहतो राजस्तेन बाइविमुक्तया । सञ्जातरुधिरोत्पीड पपात चममार । उत्पत्य च गजाचापि बङ्गानामीश्वरो वची । जयेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलं । दुर्योधनाऽपि सम्प्रेक्ष्य पातित बरवारणं । प्रभमञ्च बलं दृष्ट्वा जगाम परमा व्यथां । क्षत्वधर्म पुरस्कृत्य आत्मनश्चाभिमानिता प्राप्तेऽपक्रमणे राजा तस्या गिरिरिवाचल । सन्धाय च मितं वार्ण कान्तामिसमतेजस । मुमीच परमद्धस्तस्मिन् धारे निशाचरे तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य वाणमिन्द्राशनिप्रभा लघवान्माच्यामाम महात्मा व घटोत्कच । भूयद्य विननादाय कोधसरतलोचन । बामयन् सर्चमैन्यानि युगान्त जलदो यथा । तं श्रुला निनदं घोर तस्य भीमस्य रक्षम । प्राचार्यमुपसङ्गम्य भीम मान्तनवोऽब्रवीत् । यथैव निनदो घोर श्रूयते राक्षरित । डिम्या युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन ह। नेप भयो हि मङ्गामे जेतुं भतेन केनचित्। तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत। अभिद्रुतो महाभागा राचमेन महात्मना। एतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां न परन्तपा' । पितामहबच श्रुत्वा बग्माणा महारथा । उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरव । द्रोणय भोमदत्तय वाहिकोऽध जयद्रथ । कृपा भूरिश्रवा अन्यत्रावल्य माइल.। अश्वत्थामा विवर्णच चित्रमेनो विविंशति । रथायनिकमाहसा ये तेषामनुयायिनः । अभिद्रुत परोपन्त पुत्र दुर्योधनं त। तदनीकमनाधृष्य पालितन्नु महारथै ।, धाततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य गममत्तमा । नाकग्पत महावाहर्मनाक इव पर्वत। अन्सन विपुन चापं शामिभि परिवारित । पुनमुहरहस्तथ नानामहरणैरपि । तन. मममवयुद्ध ठगुनं नामहर्षणे । रावमामाच मुख्यस्य दुर्योधनयन्तस्य । धनुषों कृमती मम्द मतस्तुमुनो रणे ।।अश्रूयत महाराज भामा दयतामिव । मवाणी पायमानामा काधेषु भरोगिणा पम्द समभवद्राजन्नद्रीणमिव भिन्दना। घोरबा विएटाना सोगराणा विशाम्पते। रूपमामीदियत्म्याना भपाणामिव मर्पती । मत परमभंयुद्धी विषाय मुमहसनु. । रातमेन्द्र महायाबिनदन भैरवं वनं । पापा स्याई सन्देश दियेद कामुक । मोमदत्तम्य मौन धनधान्मय चानदत् । पातिकम विभिारी मत्यविध्यानान्तरे। उपमेमन वियाधपियमन विभि भरै.। पूर्णपारिएऐन सम्यातिन च । जो मनासाथ विवर्ण पमनाइयत्। I" .

·भीषनधमा अध्याय 81] ॥ भीयापर्व ४७५ - ४११ ane न्यषीदत्व रथोपवे गोणितेन परिसुतः । नत पुनरमेयात्मा नाराचान्दश पञ्च च । भूरिश्रवसि सक्रुद्ध प्राहिणेभरतर्षभ । ने वर्म भित्वा तम्दा प्राविशन् धरणेतलं । विविश्तेश द्रोणेच यन्नारी समताडयत् । तो पेनढरथोपस्ये रमानुसभ्य वाजिना! सिन्धुराज्ञोऽर्द्धचन्द्रेण वराह स्वर्णभूषितं । उन्ममाथ महागज दितीयेनाच्छिननु । चतुर्मिरथ नाराचैरावन्यस्य महात्मन । अघान चतुरो वाहान् क्रोधसरकनाचन । पूर्णयतविसृष्टेन पीतेन निर्मितन च । निविभेद महाराज राजपुत्वं वृहइन। क्ष गाढविद्धो व्यथितो रथापस्य उपाविधत् ! मृग क्रोधेन चाविष्टो रथखा रातमाधिप । चिोप निशितास्तोदाणान् शरानाशीविषोपमान् । विभिदुम्ने महाराज भन्यं युद्धविधारदं। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीभवधपर्वणि इंडिम्बयुद्धे बिनवतोऽथाय ॥ ८३ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ विमुखीकृत्य तान मधास्तावकान् युधि राक्ष। जिघाभग्तश्रेष्ठ दुर्योधनमुपाद्रवत् । तमापतन सम्मेत्य राजानं प्रति गित । अभ्यधावन् जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदा । तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथा । तभेकमभ्यधावन्ते नदन्त सिंहसावत्। अथेनं भरवर्षे ममन्तात् पयवारयन्। पर्वतं वारिधाराभि परदोव बवाहका । भगाढविद्धा व्यथितस्तोचादित व दिप । उत्पपात तदाकाय ममन्तादैनतेयवत्। व्यनदत् सुमहानादं जोमूत दव भारद' । दिश ख विदिशव नादयन् भैरवखन' । राक्षसस्य तत मन्दं श्रुषा राजा युधिष्ठिर । उवाच भरतश्रेष्ठ भीमसेनमरिन्दमा युध्यते राक्षमा नूनं धार्तरामहारथैः । यथाऽस्य श्रूयते शब्दा नदतो भैरवस्वनं । प्रतिभारञ्च पश्यामि तमिवावसपुङ्गवे। पितामहद्य सक्रुद्ध पाश्चाबान हन्तुमद्यत । नेपाञ्च रक्षणार्थाय युध्यते फतुन परै । रतच्छुला महाबाहो कार्यद्वयमुपस्थितं । गच्छ रतय हैडिम्ब संशयं परमं गतं भातुर्वचनमाज्ञाय वरमा कोदर। प्रयया मिहनादेन वामयन् मलपार्थिवान। वेगेन महता गजनपर्चकाचे यथोदधि । नमन्वयात् सत्यति माचित्तियुद्धदुर्मद । श्रेणिमाचसुदानश्य पुत्र काश्यस्य वाविभुः । अभिमन्युमुखांचव द्रौपदेया महारथा । क्षत्रदेवश्च विक्रान्त चन्नघमा तथैव च । अनूपाधिपतिव नील स्वबसमास्थित । महता भरवण हैडिम्ब पर्यवारयन्। कुरैश्च महामने पटमइस प्रहारिभि । अभ्यरतन्त महिता राक्षमेन्द्र घटोत्कदा मिहनादेन महता नमिघोषण व ह। उपदनिपतिय कम्पयन्ता वसुन्धरा। तेषामापतता श्रुत्वा शब्दन्तं तावकं बल । भीमसेनभयो दिमं विवर्णवदनं तया । परिहत्तं महाराज परित्यज्य घटोत्कचं । नत प्रवदृते युद्धं तत्र तेषां महात्मना। तावकाना परेषाञ्च सङ्ग्रामे सनिवर्तिनी। नानारूपाणि मस्त्राणि विसृजन्तो महारथा । अन्योऽन्यमभिधान्त सम्पहार प्रचकिरें। व्यतिषित महारोट्र युद्ध भीरभयावही nut ·४९०. ४०६. ॥श्रोमचाभारत ॥ [.भीमरथ पाध्याय 481 होगजः समाजग्मुः पदाता रथिभिः मह । अन्योऽन्य ममरे राजनप्रायमामाः ममभ्ययुः ।। सहसा चाभवत्तो मन्त्रिपातामझट्रजः रथाश्वगजपत्तीनां पादमिममुद्धत । धूमारुणरंजस्तो रणभूमि समावणोत् । नैवं खे न परे राजन ममजानन् परस्पर। पिता पुत्रं न जानौते पुत्वा वा पितरं तथा निर्मादे तथा ते वैशमे लोगहर्षणे :- भस्वाणा भरतश्रेष्ठ मनुष्याणाश्च गर्जती । मुमहानभवच्छन्दः प्रेतानामिव भारत। गजवाजिमनुष्याणा मोणितानां नरशिणी । प्रावर्तत नंदी तत्र के शैवल माइला । नराण व कायेभ्यः भिरमा पतता रणे । शुश्रुडे समहान् शब्दः पतनामसनामिव । विशिरस्कर्मनुष्यश्च विन्गाचेय वारणः । अश्वैः मम्भिनदेय मीणा भदसुन्धरा।. नानाविधानि शस्त्राणि विटजन्तो महारथाः। अन्याऽन्यमभिधावन्तः सम्पहरार्थमुद्यताः । इया हयान् समासाद्य प्रेषिता हयमादिभिः । समाहत्य रणेऽन्योऽन्यं निपेतुर्गतजीविताः । नरा नरान् समासाद्य क्रोधरनेक्षणा मशं । उरांस्युरोभिरन्याऽन्य समाथि नितिरे। अपिताथ महामात्रैारणाः पवारणः । अभिनन्ति विषाणायैञ्चारणानेव संयुगे। ते जातरुधिरापीडाः पताकाभिरतङ्गताः । समकाः प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव विद्युतः । कैचिनिन्ना विषाणाभिन्नकुम्भाश्च तामरैः । विनदन्तोऽभ्यधावन्तो गर्जमानाधना दुव । केचिद्धस्तैर्दिधा चित्रै छिन्नगावातया परे। निपेतुस्तुमुने तस्मिंदिनपक्षा-वाद्रयः पार्श्व सुदारितैरन्यवारणववारणाः। मुमुचः गणित भरि धानिय धराधराः । भारापनिहतास्वन्ये तथा विद्धाय तोमरः। हयाराहा यदृश्यन्त विटङ्गा दव पर्वताः। चिन् फ्राधसमाविष्टा मदान्धा निरवयहाः। रथान्यान् पदातोंच मददुः शतमो रणे, तथा या हयारोदस्ताडिताः प्रामतोमरता तेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्ता व्याकुता दिशः। रयिनो रथिभिः मारे कुलपुत्रास्तमुत्यजः । परी शनि ममास्याय चक्रुः कर्माण्यभीतवत् , .. खयम्पर दवामदै प्रजारिनरेतर । प्रार्थयाना यो राजम् वर्ग वा युद्धशालिनः। 1. तस्मिंस्तथा वर्तमाने महामे लामहर्षणे। धार्तराष्ट्र महत् मन्ये प्रायमो विमुषोता। इति श्रीमहाभारते भीम पर्वणि भीमयधपयपि इंडिम्मयुद्धे चतुर्नवतोऽयायः ॥ ४ ॥ ॥ मनय उवाच ॥ स्वमैन्य निहतं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनस्तदा । अभ्यधावत संद्धा भीममनमरिन्दम प्रग्टन मुमहचापमिन्द्रायनिसमप्रभ । महता मरवण पाण्डवं समवाकिरन् । चन्द्रश मन्धाय मतोला हामवाहिन भीमसेनस्य निप्छेद चापं क्रोधसमन्वितः तदन्तरे पमम्प्रेष्य परमाणे महारथः। मन्द गिनं वाणं गिरीणामवदारणं । नेमारमि महायाहु ममेनमताइयत्। म गाढविद्धो व्यथितः संकगो परिलिइन् । समाननमे नेत्रखो ध्वज ऐमपरिस्कृत। नया विमनसं दृष्ट्वा भीममेनं घटोत्कचः। फ्राधेिनाभिप्रजन्मान दिनभित्र पावकः अभिमन्युमपायेव पाण्डवानां महारथाः। - ११ - ·भीभरध प. अध्याय ६५17 ॥भीयापर्व - समभ्यधावन् क्रोअन्ता राजानं जातभ्रमा ! सम्प्रेक्ष्य मानापतन संक्रुद्धाम् जातसम्ममान् । भारदाजोऽब्रवीदाक्य तावकानां महारथान विप्र गच्छत भट्रो राजान परिरक्षत। संभय परमं प्राप्त मनन्त व्यसनार्णवे रिते क्रुद्धा महेवामा पाण्डवाना महारथा'। भीममन पुरस्वत्य दयाधनमुपाद्रवना नानाविधानि मत्वाणि विसृजन्तो जये ता । नदन्ता भैरवान्नादास्तामचन्तय मूमिमा । नदाच व्यवच श्रुत्वा सामदत्तपुरोगमा । नावका समधावन्त पाण्डवानामनीकिनी । कृपो चरित्रका मन्चो द्रोणपुत्रो विधिति । पिवसेना विकर्णश्च सैन्धवोऽथ सहइन । भवन्या च महेवासा कौरव पर्यवारयम्। ने विपरिपदं गवा सम्प्रहार प्रचकिरे । पाण्डका धार्तराष्ट्राय परस्परजिघासव । एवमुक्का महावाहुमहदिस्कार्य कार्मुक ! भारद्वाजस्ततो भीम पद्धिमत्या समार्दयत् । भूययन महावाहु पर शीघ्रमवाकिरत् । पर्वत वारिधाराभि प्रादृषीव बवाहक । तं प्रत्यविध्यदभिर्भीमसेन शिनोमुखै । बरमाणा महेश्वास सव्ये पायें महावत । सगाइविवा व्ययिता पयासुद्धच भारत । प्रनष्टमंज सहसा रथोपस्थ उपावियत्। गुरु मव्यथितं दृष्ट्वा राजा दुर्योधन' रूपा द्राणायनिश्च संक्रुद्धा भीमसेनमभिती। नावापतन्ती सप्रेक्ष्य कालान्तकयमापमा। भीमसेनो महावाहुर्गदामादाय सत्वर । अवमुत्य रथातुर्ण नवी गिरिरिवाचत । समुद्यम्य गदा गुओं कालदण्डपमा रणे। समुद्यतगद दृष्ट्वा फैनाममिव दक्षिण कौरवो द्रोणपुत्रय महितावभ्यधावतां । तावापतम्ती महिती परिता बलिना वरी। अभ्यधावत वेगेम भौममनो महाबल' । तमापतन्त सम्प्रेक्ष्य सक्रुद्ध भीमदर्शनासमभ्यधावस्वरिता कारवाणी महारथा। मारदाजमुखा मध्ये भीमसेन निघामया। नानाविधानि अत्याणि भीमल्यारस्यपातयन् । महिता पाण्डवं सर्वे पोडयन समन्तत । तं दृष्ट्वा संभय प्राप्त पीयमान महारथी अभिमन्युप्रभृतय पाण्डवानां महारथा । अभ्यधावन् परोसन्त प्राणास्यका सुदुस्वजान् । अनूपाधिपति मूरो भीमय दयित सखा। नीतो नोवाम्बुदप्रख्य सक्रुद्दो द्रौणिमभ्ययात्। सद्धते हि महेवामा नित्य द्रोणसुतेन म । सविस्कार्य महधार द्ररि दियाध पत्रिण। यथा को महाराज पुरा विवध दानव। विप्रचित्ति दुराधर्ष देवताना मयङ्करं। येन चोकत्रयं कोधात्तासित खेन तेजमा तथा नीनेन निर्भिन्न सुमुकेन पतत्तिणा। मनातरुधिरोपोडो द्रौणि क्रोधसमन्वित । म विस्फार्थ धनुचित्रमिन्द्रागनियमस्वनी चक्र नीलविनाशाय मति मतिमताम्बर। तत मन्धाय विमनान् भवान् कभारचिवितान् । जधान चतुरो वाहान पातयामास चवमा सप्तमेन च भोन नोनं विव्याध वचसि । स गादविवो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशता मोहित वीक्ष्य राजानं नीरमधयोपन। घटोत्कचोऽपि मक्रुद्धा शातिभि परिवारित । अभिदुशव वेगेन द्रौगिमाहबमोभिन । -- २. Pr २ ·पर. - -800 ॥श्रीमहाभारत॥ [भीमपध पायथ्यांय तथतरे चाभ्यधावम् राधमा युद्धदुग्मेदाः। नमापतन्तं सम्प्रेट्य राक्षम घोरदर्भ अभ्यधावत तेजखी भारदामात्मजस्तरन्। निजधान तु संद्धा राधमान् भीमदर्धनान् । ; येऽभवन्नयतः क्रुद्धा राक्षसत्य पुरःसराः। विमुखायेव तान् दृष्ट्वा टौणि चापाते. गरी अक्रुध्यत महाकाया भैमसेनिटोत्कचः । प्रादुयक्रे महामायां घोररूपा सुदारुणीं। मोहथन् ममरे द्राणि मायागो रावमाधियः। ततस्ते तावका: सबै मायया विमुखीकता अन्योऽन्य समदृश्यन्त निष्ठत्ता मेदिनीत । विषेष्टमाना: कृपणा: माणितेन परिमुताः । 'द्रोण दुर्योधनः मस्य अश्वत्थामा तथैव च। प्रययुश्च महेवांमा ये प्रधानाः सकौरवाः। विध्वस्ता रथिनः मेव राजानव निपातिताः । हयाच इयारोहा विनिश्चत्ताः सहस्रशः। तदृष्ट्वा तावक मैन्यं विद्रुतं शिविरं मति । मम माक्रोमतो राजस्तथा देवव्रतस्य च।। युध्यध्वं मा पठायध मायैषा रोक्षमो रणे। घटोत्कचप्रयुक्तति नानिहन्त विमोहिताः नैव ते श्रद्धधु ता वदतोरावयाचा ताथ प्रद्रवतो दृष्ट्वा अयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः। घटोत्कचेन मंहिताः सिंहनादान् प्रचक्रिरे । महादुन्दुभिनिषैिः समन्तात् नैदिरेमशं । एवं नवं वन मन्च पैडिग्रेन दुरात्मना । सास्तमनवेलायो समय विटुन दियः । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवर्धपर्चणि रेडिम्बमायायां पञ्चनवतोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तस्मिन् मइति क्रन्द-राजा दुर्योधनस्तदा । गाङ्गेयमुपसंगम्य' विनयेनाभिवाद्य च तस्य मी पथावृत्तमाख्यातुमुपचाम। घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजेयं । कथयामास दुर्द्धर्षो विनिश्चय पुनः पुनः अमवीच तदा.राजन् भीम कुरुपितामई । भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा पसे । पाण्डवैर्विग्रहो घारः समारबो मंया प्रभो। एकादश समाख्याता अदा हिण्यय या मम । निदेश तंव तिष्ठन्ति मया मादै परन्तप । मोऽई भरतगार्दूल भीमसेनपुरागमः। घटोत्कर्ष समाश्रित्य पाण्डवैयुधि निर्जितः।' तन्मे दहति गावाणि इष्कवमिवानलः । सदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात् परन्तप । राक्षमापमदं हन्तुं स्वयमेव पितामह । ला समाथित्य दुर्धर्ष तन्मे कनुं त्वमईसि । एतच्छुत्वा तु वचनं राजा भरतसत्तम । दुव्याधर्नामदं वाक्य भोमः शान्तनोऽप्रीत् टणु राजन् मम वचो यत्त्वा वयानि कौरवां थथा त्वया महाराज वर्तितथं परन्तप । श्रात्मा रक्षारणे तात सर्वावस्यांवरिन्दम धिमेराजेन मनामस्वया कार्य: मदाऽनघ। अर्जुनम थमाभ्यां वा भीमनेन वा पुनः। राजधर्म पुरस्कृत्य राजा राजानमछति । अहं द्रोण पोद्राणितमाच मापतः। प्रत्यय मामदत्तिय विकर्णय महारयः। नव भ्रातरशारा दुःसामनपुरोगमा: । त्वदर्य प्रतियोस्यामा रावसंत महाबल। '. मिन् रोने राधसेन्द्र पदिने रपया महाम् । अयं वा गच्छत रणे तय ' युद्धाय दुर्मतः । भगदतो महोपायः,पुरन्दरममो युधि। रतावदुमा राजानं भगदत्तमथानोत्।' - पर ·४७६ - RUL + ४२१० भीमबध मा अध्याय ६६1]'' ॥ भीयापर्ख ॥ समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाग्यं वाक्यविशारदः । गोषं गच्छ महाराज हैडिम्ब युद्धदुम्मेदं । वारयख रणे यत्ता मिपती सर्वधचिना ! राक्षम क्रूरकर्माण ययेन्द्रस्तारकं पुरी तव शस्त्राणि दिव्यानि विक्रमय परन्तप । समागमय बहुभिः पुराभूदसरेः सह । वं तस्य राजशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवो खबलनोछितो राजन् अहि राइसपुङ्गवं। एतच्छुत्वा तु वचन भोमस्य पृतनापतः। प्रययौ सिंहनादेन परानभिमुख द्रुतं । तमाद्रवन्तं सम्पक्ष्य गन्तमिव तायदं। अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः। भीममेनोऽभिमन्युन राक्षमय घटोत्कच । द्रौपदेया' सत्यतिः इचदेवय मारिष। चेदिजो वसुदानश्च दमाणाधिपतिस्तथा। मुप्रतीकेन नाथापि भगदत्तोऽभ्युपाद्रवत् । ततः समभवद्युद्धं घोररूपं भयानक। पाण्डूनी भंगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्द्धनं। प्रयुका रथिभिवाणा भीमवेगाः सुतेजनाः । ते निपेतुर्महाराज नागेषु च रथेषु च।' प्रभिनाश्च महानागा विनीता इस्तिमादिमि. परस्परं समासाद्य मन्त्रिपेतुरभीतवत्। मदान्धा रोपसरधा विषाणार्महाहवे। विभिदुर्दन्तमुशन. समासाद्य परस्परं। हयाय चामरापीडाः प्रासपाणिभिरास्थिताः। चोदिता. सादिभि ति मनिपेतुरभीतवत्।' ' पदाताय पदात्योधताडिता: मलितोमर न्यपतन्त नदाभुमा शतशोऽथ महसमा रथिनश्च स्थै राजन् कर्णिनानीकसायकै निहत्य समरे बोरान् सिंहनादाविनेदिरे ।। तस्मिंस्तथा वर्तमान भङ्गामे लोमहर्षणे ।भगदत्तो महेष्वासो भोमनमथाद्रवत्। कुञ्चरण प्रभिन्नेन मप्तधा स्रवता मद। पर्वतेन यथा तायं सवमाणेन सर्वथा।' किरन् अग्महस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः। ऐरावतस्यो भगवानपुरन्दरदवाऽनघ। स भीम भरधाराभिस्ताडयामास मार्थिव । पर्वतं वारिधाराभिस्तपान्ने जउँदो यया। भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरचान् परःशतान्। निजघान महेष्वासः संक्रुद्ध शरदृष्टिमिः। मान्दृष्ट्वा निहतान् क्रुद्धा भगदत्तः प्रतापवान्। चोदयामास भागेन्द्र भीममेनरचं प्रति म नाग. प्रेषितस्तेन वाणो ज्याचादितो यथा! अभ्यधावते वेगेन भीमसेनमरिन्दम। तमानपन्तं सम्प्रेक्ष्य पाण्डवाना महारथाः । अभ्यवर्तन्त बेगेन भोममेनपुरोगमा. केकयायाभिमन्युश द्रौपदेयाय मर्चमः । दशार्णाधिपतिः भूग वनदेवय मारिप । रदिपशिचकेतुय संक्रुद्धा:मन एव ते। उत्तमास्वाणि दिव्यानि दर्भयन्ता महावना 'तमेकं कुञ्जरं क्रुद्धाः समन्तात् पर्यवारयन्। स विडो वहुभिणियंरोचत महादिपः । मनातकधिरोपोडी धातुचित्र वाहिराटा दशाधिपतियापि गज भमिधरोपमा समास्थितोऽभिदुदाव भगदत्तस्य वारण। नमापतन्तं ममेरे गज गजपतिःसच। दधार उप्रतीकोऽपि पचव मकरांच्या पारित प्रेक्ष्य नागेन्द्रं दागास्य महात्मनः। साधुनाध्विति मैन्यानि पाण्डवाद्याभ्यपूजयन्। नत. प्राग्ज्यातिष. युद्धस्तामगन् वै चतुर्दश । . ४२६५ सर०५ 1 ·४८० ॥ श्रीमहाभागतं ॥ [भीमरध प. अध्याय 441 ra . प्राक्षिणेत्तस्य नागस्य प्रमुख मुपसत्तम । वर्म मुख्य ननुवाणं शतकुम्भपरिष्कृतं । विदाय प्राविशन् चिमं वस्मोकमिव पनगा । म गाढ विद्धा व्यथिती नागी भरतमत्तम । उपाष्टत्तमद चिप्रमभ्यवर्तत वेगित । म प्रदुद्राव वेगेन प्रणदन् भैरवी समर्दयान खवतं वायुध्क्षा निवाजमा । ग्मिन् पराजिने नागे पाण्डवानां महारया । सिंहनादं विनद्यायुद्धायैवोपनस्थिरे । ततो भीम पुरस्कृत्य भगदत्तमुपाद्रवन् । किरन्ना विविधान् वाणान भवाणि विविधानि पानेपामापतता राजन मद्धानाममविणा। श्रुत्वा स निनदं घोरममपीगतमाध्यम भगदत्तो मद्देम्वाम' खं नागं प्रायचादयत । स नागप्रबर' मम्यगङगाङ्गुष्टचोदित। तस्मिन् क्षणे समभवत् सम्वत्र्तक इशानन । • रथसहास्तथा नागान हयाद्य सह मादिमि । अन् समरे राजन् भम्पधावस्ततम्तत । पादाताश्च सुसंक्रुद्ध मतशोऽथ मईसम । तेम संतोद्यमानन्तु पाण्डूनी तदनं महत् । मञ्चुकीच महाराज चर्मवानौ समाहितं । भग्नन्तु खपलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता। घटोत्कचोऽय संक्रुद्धा भगदत्तमुपाद्रवत् । विकट पुरुषो राजन् दोप्तास्या दीप्तलोचन । रूप विभीषण कृत्वा रोषेश प्रचलत्रिय । जग्राह विमल मूल गिरोणामपि दारणे । नागं जिघांस सहसा चिक्षेप च महाबलः । सविस्फुलिङ्गमालाभिः समन्तात् परिवरित । तमापतन्तं महसा दृष्टा प्राग्ज्योतिषा नृप । चिक्षेपरुचिरं तोरण अर्द्धचन्द्र सुदारुणं । चिच्छेद संमइच्छुलं तेन वाणेन वेगवान् । उत्पपात विधा छिन्नं भूल हेमपरिष्कृत। महामनिर्यथा भ्रष्टा भर मुक्ता नभोगता । पूर्व निपतित दृष्टा दिधा कृत्तं च पार्थिव । रुकादण्डा महामक्ति जग्राहामिभिखापमा। चिक्षेपता रामस्य तिष्ठतिति. पायवीत् । सामापतन्ती संप्रेक्ष्य वियत्स्यामणनीमिवे। उत्पत्य रावस्तुणे जग्राह च मनाद च। धभच चैनां त्वरिती जानुन्यारोप्य भारत। पश्यत पार्थिवेन्द्रस्य तदसतमिवाभवत् । न्दवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयमा। दिवि देवा सगन्धब्बा मुनयश्चापि विस्मिता । पाण्डवाच महाराज भीमसेनपुरोगमा ।माधुसाध्धितिनादेन थिोमवनादयन् । तं तु शुला महानादं प्रवटानां महात्मना । नामृष्यत महेष्वासो भगदत मतापवान्। स विस्फार्य महयापमिन्दामनिममप्रभा नब्जयामास वेगेन पाण्डवानी 'महारथान्। विरजम् विमलांतीक्षणानाराचान ज्वलनप्रभान्। भीममेकेन विव्याध राक्षस नवभि भरै । पभिमन्यु पिभियेव केकयान् पधभित्तया। पूायतविस्ष्टेन गरेणानतपर्वषा । विभेद दक्षिण बाई पत्रदेवश्य चाइवे । प्रपान महमा तस्य सभरन्धनकुत्तम । द्रौपदेयास्तन पञ्च पनि ममताडयत् । भीमसेनस्य च क्रोधाविषघाम तुरनमान्। भ्व केसरिण चारा पिच्छद विमितिभि । निर्विभेद चिभियान्य सारयि चास्य पत्रिभिः । स गादविवो व्यापतो रथोपय उपाविमत् । विजोको भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन मयुगे। I. एन १. + ·भोमाधम । यध्याय 8.1]भीयापर्व । - १२. हए। ननो भोमा महाराज विस्था रथिना वर गदा प्रग्टर देगेन प्रचस्कन्द महारदात्। तमुद्यनगदं दृष्ट्वा मम्टकमिव पर्वत। नावकाना भयं घोरं ममपद्यत भारत। 'एतस्मिन्नत काने तु पाण्डवः वणमारंथि: । अाजगाम महाराज निन्नछेडून समन्ततः यत्र तो पुरुषव्याघी पितापुत्ती महारयौ। प्राग्ज्योतिषण महिती भीमसेनघटोत्कची। दृष्टा च पाण्डवो धावन् युध्यमानान्महारधान् । त्वरितो भरतश्रेष्ठ तवायुश्यकिरन इरान्। नतो दुर्योधनो राजा स्वरमाशे महारथः । सेनामचोदयत् नि रथनागममाकुनी। तानापतन्ती महमा कारवायां महार। अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः श्वेतवाहनः । भगदत्तोऽपि मनरे तेन नागेन भारत।.विमृटून् पाण्डववन युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । तदामोत्तुमुच युद्ध भगदत्तत्य मारिय। पाश्चानः एत्रयैश्चैव केकयैश्वायतायुधः । भीमसेनाऽपि समरे तावुभौ केशवार्जुनौ यावयद्ययादृत्तमिरावधमुत्तमं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोभवधपनि भगदत्तपराक्रने पावतोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ । सञ्चय उवाच ॥ पुत्र तु निहतं श्रुला बिराउन्नं धनञ्चयो। दुःखेन महताविष्टो निःश्वसन पन्नगो यया। अब्रवीत् समरे राजन् वासुदेवमिदं वचः । इदं नून महाप्राशी विदुरो दृष्टवान पुरा "कुरूणां पाण्डवानाञ्च भयं घोरं महामतिः। ततो न्यवारयत वो धृतराष्ट्र जनेश्वरी अन्ये च वहशे वीराः सङ्काम मधुसदन 1.निहताः कारकै मझे तथाऽस्माभिश्च कौरवाः अर्थहतोनररेट कियते कर्म कुत्सित धिगर्यान् यलते येवं क्रियते ज्ञातिमझ्यः- बधनस्य म्हतं श्रेयो न च ज्ञातिवधानं । किन्त्र प्रास्यामहे कृष्ण हला ज्ञानोन समागतान्। दुव्याधनापराधेन गने: सावनस्य च । चनिया निधनं यान्ति कर्णदुर्भन्चिोन ।। इदानीच विजानामि सुकृतं मधुसूदन । कृतं राजा महाबाहो याच्यामामयाधनं । राज्याई-पञ्च सामान् वा नाकार्षीत् म च दुर्मतिः। दृष्वा च चियाञ्छान् मयानान् धरता: निन्दामिम्ममात्मान:धिगस्तु क्षत्रजोषिका । असंक्रमिति ममिले ज्ञास्यन्ति चनिया रण। युद्धन्मे न रुचितं ज्ञातिभिर्मधुसदन मञ्चोदय हयान् प्रिं धार्तराष्ट्रच प्रति । 'प्रतरिये महापार भुजाभ्यासमरोदधि । नाय होवभितुं कालो विद्यते माधव कचित् । एवमुकस्तु पर्थिन केवः परवीरहा। चोदयामास तानवान् पाण्डुरान् वातरंहसः । अथ मन्दा महानामीत् तब मैन्यस्य भारत। मारताहतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि अपराडे महाराज सामः समपद्यना पर्जन्यममनिषा भोमस्य सह पाण्डवः । ततो राजेस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन्। परिवार्य रणे द्रोण वसेवा वासवं यथा । नतः शान्तनवो भोशः पञ्च रथिनां वरः भगदत्तः सुधमा च धनञ्चयमुपावत् । 'हार्दिक्या दाक्षिकचैव सात्यकि समभिद्रुतौ । अम्बठकस्तु नृपतिरभिमन्युमवस्थितः । शेषोखन्ये महाराज पाने महारथान । ततः प्रवते युद्ध घोररूपं भयावहे । ४२. - .

·४८२ । श्रीमहाभारत [भीमामधमा । याय है 4 " "88५५ भीममेनस्तु संप्रेक्ष्य पुत्तास्तव जनेश्वर । प्रजचाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिय। पुत्तास्तु तव कान्तयञ्छादयावकिर गरे । प्रादृषीव महाराज जलदा पर्वत यथा । संच्छाद्यमानो बहुधा पुत्वैस्तव विशाम्पते। मृकणी लेलिइन बोर मार्दूल व वेगवान् । व्यूढोरस्क तता भोंम पातयामास भारत। चुरप्रेण सुतीक्षोन मोऽभवहतजीवित । अपरेण तु भलेन पीतेन निमितेन च । अपातयत् कुण्डलिनं सिंह ट्रमृगं यथा । 'तत सुनिमितान् पीतान् समादत्त मिलीमुखान्। समज वरया युक्त पुत्त्रास्ते प्राप्य मारिष। प्रेषिता भीमसेनेन भरास्ते दृढन्विना । अपातयन्त पुत्त्रांस्ले रथेभ्य सुमहारथाम् । अनाधृष्टि कुण्डमेद वैराट दीर्घलोचनं । दीर्घबाहु सुवाइञ्च तथैव कनकध्वज । प्रपतन्ति स्म ते वीरा विरेजुर्भरतर्षभ। वपन्ने पुष्पशवनाथूता प्रपतिता इव । - तत प्रदुद्रुवु शेषा पुत्रास्तव विधाम्यते । तं कालमिव मन्यन्ता भीमसेन महावन । द्रोणस्तु समरे बोर निर्दहन्त सतास्तव । यथाऽदि वारिधाराभि समन्तायकिरच्छरै । तवाहतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुष । द्रोणेन वार्यमाणोऽपि निजले यत सुतास्तव । यथा हि गोष्टपो वर्ष सन्धारयति खात् पतन । भोमस्त था द्रोणमुकं शरवर्षमदोनवत् । अद्भुतञ्च महाराज नत्र चके वृकोदर । यत् सुतास्तेऽवधीमधे देणञ्चव न्यवायत् । पुचेषु तव बीरेषु चिक्रीडाऽर्जुनपूर्वज । मविव महाराज चरम व्याघ्रो महावल । यथा हि पशमध्यस्या द्रावयेत पनि हक । कोदरस्तव सतास्तथा व्यद्रावयद्रणे। गागयो भगदत्तय गौतमच महारथ । पाण्डव रभसं युद्धे वारयामासरर्जुनं । अस्तरस्त्राणि मवार्य नेपामोतिरथो रणे । प्रबोरास्तव सैन्येषु प्रेषयामास मात्यो । अभिमन्युश्च राजानमम्बट सोकविश्रुतं । विरथ रथिमा श्रेष्ठ कारयामास मायके विरयो बध्यमानः म सौभद्रेण यस्विना। अवभुत्य रथातूर्ण मत्रीओ मनुजाधिप । अमिचिप ममरे मौभद्रम्य महात्मन । पारोह रथ चैव हार्दिक्यस्य महावन । आपतन्तश निस्विम युद्धमार्गविशारद । साधवात् व्यंच्यामाम मभिंद्र परबोरहा। यमित वीर निस्लिम भाभद्रेण रणे तथा । माधु माध्विति मन्याना प्रणादोऽभविशाम्पते। घराधमुग्यास्वन्य नव मैन्यमयोधपन् । तथैव तावका मर्थे पाण्डुमैन्यमयाधयन्। तपाक्रन्दो महानामीत्सव नेपाच भारत। निरता दृढमन्याऽन्य कुवता कर्म दुष्करं। अन्योऽन्यं हि रणे भूरा कमेप्यास्थ्य मारिष । नखैमोरयुध्यन्न मुष्टिमिनीमुभिस्तथा। ननवाथ मिमिप्याडभिय मुम्यिने । विशाम्प्राप्य चन्थिाऽन्यमनयम् घममादम। न्यहमच पिता पुत्र पुतय पिमर तथा। व्यापुनीशतमा युयुधुसत्र माना । चिलि पनि रमठागि भारत । सानामपविद्धामा फनापाय महाधना । जातरूपमर्थ पुटेराजनेनिमिता मरा । नमधाना थरामा निमुकभुणगापमा' । । १९४. - , - ·भीमदधनबध्याय 51] भीषपर्व। ४ . । इस्तिदन्नासझन् खड्लान जातरूपपरिष्कृतान्। चार चापविद्धानि काचित्राणि धनिना। सुवर्ण विकतान् मासान पशिान् इनभूषितान्। जातरूपमया यष्टौ यतीय क्नकाच्दना । सुमन्नादार पतिनान मुभन्गनि गुरुशि च । परिधान पट्टियाश्चैव भिन्दिपालांश मारिय। पतितान् विविधान चापान चिवहेमपरिष्कतान् । कुथाच बघाकारा चामरव्यजनानि च । नानाविधानि सस्वाशिविरच पतिता नरा। जोइन्त इव दृश्यन्ते गनमत्वा महारथा । गदावियितैर्गामुमर्भिनमस्तका' । गजाजिरथदुपा शेरते म्म नग चितौ। तथवावन्नागाना परोरैरावभा तदा। मच्छन्ना वसुधा राजन् पवितैरिव सर्वम् । समरे पतितश्चैव महाष्टियरतोमर । निसिौ पट्टि प्रमरय कुन्त परश्वधै। पग्धिनिन्दिपाय भानोभिस्तथैव च । भरोरै मखभिनेर ममास्तोर्यत मेदिनो। विशब्दरस्पभन्दैव शोणिताघपरिमुते । गत सुभिरमिदन विवमा महता महो। सतनु, मयूराइभियन्दनोदिते । इतिहस्तोपमैछिनरूमिश्च नरखिना। बद्दचूडामणिधर मिराभिश्च मकुण्डवैः । पातितैषभाचाण वमी भारत मेदिनी। काचे मोरितादिग्धविपकीय काञ्चनै । राज सुश भूमि भान्त चिभिग्विन । विप्रविद्ध कनापय पतितश्च परामने । विप्रकोणे गरैयापि रुकापुबै समन्ततः । रथैच बहुभिर्भ किदिलीपालभषित । वाजिभिय हते कोण सस्तजि समाणिते । अनुकर्ष पताकाभिरुपासमध्वजैरपि । प्रबोराण महासये विप्रकोणे सुपाण्डुरै । सस्तहस्तश्च मान.. भयानविधी महो। नानापरतद्वारे प्रमदेवाभ्यन्तकृता । दन्निभिशापरतत्र सप्रासैर्गाढवेदन । करे शब्द विमुञ्चनि गत्कारश्च मुहर्मुड । विवभीनद्रणम्यानं स्पन्दमानग्विाच । नाना कम्बन परिस्तामैच दनिना। वैदूर्यमणिदण्डैश्च पतितैग्डुमै शौ। घण्टाभित्र गजेन्द्राण पतिताभि समन्तत । विपाटितविचित्राभि कुथामौरावस्तथा। ये शबरूपैय रुकाकवाभिरेव च। यन्त्रय बहुधाछिस्तोमरैयापि काञ्चनै । अश्वाना रेणुकपिलरुरुच्छत्रैरुर छदै । मादिना च भुजैछिन्ने पतित सदैस्तथा। प्रामैच विमनस्तोमोमिन भिस्त यष्टिभिः । उष्णोपय तथा चित्रविप्रटद्वैस्ततस्ततः । विचिौर चन्द्रश्च जानरूपपरिष्कृत । अयस्तरपरिस्तानराववैदितस्तथा । नरेन्द्रचूडामणिभिरिचिवेश्च महाधने छत्रैस्तथापविद्धश्च चामरव्यनिरपि । पद्मन्दुद्युतिभिश्च वदनैश्वारुकुण्डले । कृप्तमभिरत्यय बोराण ममततै । अपविद्धमहाराज सुवर्णदलकुण्डौ । ग्रहनक्षत्रना चोरिवासीदसुन्धरा रवमेते महामेने मदते तव भारत। परस्पर समासाद्य तव नेपाञ्च संयुगे। तेषु शान्तेषु भनेनु मदितेषु च भारत। रावि सम्भवहोरा नापश्यत ततो रए । नतेबहार मैन्याना प्रचनु कुरुपाण्डवा । - ११ - .

·भीमवध पाध्याय (21] । भीयापर्व ४८५ - -- 1291 अन्वीयमान सततं मोदी परिवारित । दक्षिणं दक्षिण, काले मेहत्य स्वभुज नदा। पनिहन्तापमं पोनं सर्वशचुनिवईणं । प्रग्या चाअोवणामुद्यतान् सर्वतो दिश. । भुश्राव मधुरा वाचा नानादेशनिवामिना। संस्वयमान. सूतैय मागधैव महायशाः । पूजयानय तान् सान् मर्चतोके महेश्वर.। प्रदीप काञ्चनैस्तत्र गधनेसावचित । परिवत्रुम्र्महात्मान मचवद्भिः समन्तत । मते परितो राजा प्रदीप काञ्चनचन् । मुभुभे चन्द्रमा युक्तो दीप्तैरिव महायहै । काञ्चनाप्णीषिणस्तव वेवझझरपाणय.। प्रोत्सादयन्त. मनकैस्त जनं मयता दिशा सम्पाप्य तु ततो राजा भीमस्य सदन शुभ। अवतीर्य हयाचापि भीमं प्राप्य बनेश्वर । अभिवाद्य ततो भीम निषन परामासने। काञ्चने सर्वतोभद्र स्पास्तरणसंहतो उपाच प्राञ्जलि में वाप्पकण्ठोऽश्रुलोचन। खा वयं हि ममाश्रित्य संयुगे शत्रुसदन। उत्सहेम रणे जेतुं सेन्द्रानपि मुरासुरान् । किमु पाण्डुसुतान् वीरान् मसुधगणवान्धवान्। तस्मादईसि गाड्नेय छपां कर्तु मयि प्रभा। जहि पाण्डुसुतान् बीरान् महेन्द्र देव दानवान् । अहं सर्वान् महाराज निहनियामि सोमझान्। पाक्षासान् कैकय मार्द्ध करूपायेति भारत । लद्दच सत्यमेवास्तु जहि पार्थान् ममागतान् । मोमकाय महेवामान् सत्यवारसव भारत। दयया यदि वा राजन् देय्यभावान्मम प्रभो। मन्दभाग्यतया वाऽपि यदि रक्षसि पाण्डवान् । अनुजानीहि समर कर्णमाहवमोमिन । मजेष्यति रणे पार्थान् समुद्गणमान्धवान् । एवमुका नृपतिः पुत्तो दुर्योधनस्तव । नोवाच वचन किश्चिीम भीमपराक्रम । इति श्रीमहाभारतेभीमपर्वणि भीमवधपर्वणि भीमदुर्योधनसंवाद अनवतोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ( मध्य उवाच ॥ वाक्यच्यम्तव पुत्वेण मोऽतिविद्धा महामना. । यसमानो यथा नाग मानो वाक्पदाकया। दुसेन महताविष्टो नोवाच प्रियमपि। म ध्याला सचिरं कालं दु खरोपसमन्वित । उद्धृत्य चक्षुषो कोपाम्रिद्दधन्निव भारत । मदेवामुरगन्धर्व लोक लोकविदा पर। अप्रवीत् नव पुत्रंतु सामपूर्वमिदं वच । कि वे दुयोधन मा वाश येरपन्त सि । 'घटमान यथाकि कुनाएच न प्रिय । जुहान ममरे प्रापास्तव मियक म्यया। पदा तु पाण्डव भूर खाण्डवोमिमतर्पयत्। पराजित्य रणे शबून् पर्याप्तं ननिदर्शनं । पदा चबा महाबाहो गन्धर्वेतिमाजमा। अमोचयत् पाण्डुसुन पर्याप्तमिन । द्रवमाणेषु घरेषु मोदरेषु तव प्रभा। सतपुचे च राधेये पर्याप्त निदर्शन। यच न महितान् मान विराटनगरे तदा। एक स्व समुद्यात. पवा नविदर्शनी द्रोणच युधि भरधमाश निर्षिय मयुगे। वामामि च समादत्त पर्याप्तं तनिदर्शन। पपा द्राणि महेयाम भारदन्तमयापि चागोयो जितवान् पूर्व पानं तविदर्भनं । विजित्य पथपा कर्ण मदा पुरुषमानिन । उत्तराय ददौ वरवं पर्याप्न तनिदर्शनं । 1 n. . २ है ·! श्रीमहाभारत ॥ [भीभबध प. । यध्याय) - - . प ? निवातकरचान् युद्धे वासवेनायि दुजयान् । जितवान् समरे यार्थ ,पयान ननिदर्शने । को हिशको रणे जेतुं पाण्डवं रभसं तदा। यस्यगोप्ता जगहोप्ता मङ्खचक्रगदाधरः। वासुदेवोऽनन्नति सूरिसंहारकारकः । सर्वेश्वरी देवदेव, परमात्मा सनातनः। उको हि बञ्जमा राजन् नारदाधर्महर्षिभिः । त्वन्तु मोक्षान्न जानी वाघ्यावाच्यं सुयोधन । मुमूर्षुईि नरः सचान् वृक्षान् पश्यति काञ्चनान्। तथा त्वमपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि । स्वयं वैरं महत्कृन्वा पाण्डव सह सृञ्जये। युध्यख तानद्य रणे पश्याम पुरुषो भव। अहन्नु मोमकान सान् पाश्चालाच समागतान् । निहनिये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिन । रई निहतः मध्ये गमिध्ये यमसादन । तान् वा निहत्य समरे प्रीतिं दास्याम्यहं तव । पूव हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि । वरदानात् पुमान् जात सैषा वै स्त्री भिखण्डिनी। • तमहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत । याऽसौ मानिर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी। सुख़ खपिहि गान्धारे श्वाऽस्मि की महारण। यं जनाः कथयिष्यन्ति यावत् स्यास्थति मेदिनी ! एवमुक्तस्तव सुना निर्जगाम नरेश्वर। श्रभिवाद्य गुरुं मुद्रा प्रथयौ खं निवेशनं । आगत्य तु तता राजा विसृज्य च महाजनं । प्रविवेश ततस्तण क्षयं शत्रुक्षयकर। प्रविष्ट. स निमां ताञ्च गमयामास पार्थिवः। प्रभातायाञ्च शर्वा प्रातरुत्थाय तानृपः। राज्ञः समाज्ञापयत मेना योजयतेति हि । अद्य भीमा रणे द्धो निहनिष्यति मामकान्। दुयोधनस्य तच्छुत्वा रात्री विनपित बहु। मन्यमान स तं राजन् प्रत्यादेशमिवात्मन' निदै परमं गला विनिन्द्य परवाच्यता । दोध दध्या शान्तनवा या कामाऽजुन रणे। इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तित । दुर्योधना महाराज दु शासनमचोदयत्। दु मासन रथात्रण युज्यता भीमरविण । दाविंशतिमनोकानि माण्यवानिचोदय। इदं हि ममनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितं । पाण्डवानां मसैन्यानो या राज्यस्य चागम । नत्र कार्यतमं मन्ये भीमस्यकाभिरक्षणं । स नो गुप्त. महायः स्यात् हन्यात पार्थाथ संयुगे। अनवोद्धि विशुद्धारमा नाहं हन्यां शिखण्डिन । वीपूर्वको सा राजन् तस्मादी मया रणे । सोकस्तदेद यदई पित प्रियचिकीर्षया। राज्य स्फीत महाबाहो खियय त्यावान् पुरा। नेव चाई स्वियं जातु न सोपूर्व कयञ्चन । हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद्रवीमि ते। अयंतीपूथ्यका राजन् शिखाडो यदि तेश्रुत । उद्योगे फयितं यत्तत्तथा जाता मिखण्डिनी। (, कन्या भूषा पुमाम् जामः म च मां याधयिष्यति । तस्याहं प्रमुखे वाणान्न मुधेय कथचन । पुढे हि धियांस्तात पाण्डवानां नयेषिणः । मधामन्याम् इनिध्यामि मम्प्राप्तान रणमूर्द्धनि। रखमा भरनठो गानेय माइ गास्ववित् । नप मात्मना मन्ये गानयस्येव पालमं । परयमाणं दिएको इन्यात् मिई मायने । मा रणव गाङ्गेयं पातयेम शिखण्डिना। मातम. मनिः मन्य. सपो द्रोणे विविधति.। यता रचन्तु गाङ्गेयं तस्मिन् गुप्ले मुरो जयः। P3M - 4. १. . IFE ·भीमवध प० । अध्याय ६६|१.1] भीया पर्व। ម៨១ . . - 1100 एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे दुर्योधनवचस्तदा। मतो रथवनि गाङ्गेयं पर्यवारयन् । पुत्वाय तव गाड्नेयं परिवार्य ययुस्तदा । कम्पयन्ता भुवं द्याञ्च शोभयन्नय पाण्डवान् । नैरथै. सुप्रमयुकैईन्तिभिश्च महारथाः। परिवार्य रणे भीम दंमिता: समवस्थिताः। यथा देवासुरे युद्धे विदशा वज्रधारिणं । सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रचन्तस्तं महारथं । ततो याधनो इजा पुनभ्रातरमत्रोत् । मव्य चक्र युधामन्युरुत्तमौजाश्चादविणं । गोनारावर्जुनस्यैताव नोऽपि शिखण्डिनः । रक्ष्यमाणः स पार्थेन तयाम्माभिर्विवर्जित। यया भीमं म नो इन्यात् दु.शासन तथा कुरु । भ्रातस्तवचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव । भीमं प्रमुखतः कृत्वा प्रयया सह मेनया। भीमन्नु रयवंशेन दृष्ट्वा ममभिसंहतं। अर्जुनो रथिना श्रेठो धृष्टद्युमुवाच ह । विखण्डिन नरव्याघ्र भीमस्य प्रमुखे नृप । स्थापयखाद्य पाश्चात्य तस्य गोप्ताहमित्युत । इति श्रीमहाभारते भीमपळणि भीमवधपर्वणि दुर्योधनदुःभामनसंवादे नवनवतोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततः मान्तनको भोमा निर्ययो सह सेनया। व्यूइघ्याव्यूहन महत् सर्वतोमद्रमात्मना । कृपय कृतवमा च यशव महारथः शकुनिः सैन्धवथैव काम्बोजय सदक्षिणः। भीमेण महिताः सर्वे पुनश्च नव भारत । अग्रतः सर्वसैन्यानो व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः। द्रोण भूरिश्रवाः अस्या भगदत्तय मारिष । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूइस्य दंशिताः । अश्वत्थामा सोमदत्तबावन्या च महारयो। महत्या सेनया युता वाम पक्षमपालयन्। दुर्योधनो महाराज विगतः सर्वतो वृतः । व्यूहमध्ये स्थितो राजन् पाण्डवान् प्रति भारत । अचम्बुपो रथिश्रेष्ठः श्रुतायुद्य महारथ: 1 पृष्ठतः मसैन्यानो स्थिती व्यूहस्य दंधितौ। एवञ्च तं तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः । सनद्धाः समदृश्यन्त मतपन्त इवामयः । नतो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनच पाण्डवः । नकुन सहदेवश्च माद्रीपुत्वावुमावपि । अग्रतः सर्वसैन्यानी स्थिता व्यूहस्य दंधिताः । धृष्टद्युमो विराटय सात्यकिय महारथः । म्यिता: मैन्येन महता परानीकविनायनाः शिखण्डो विजयश्वरावमय घटोत्कचः । चेकिताना महायानाकुन्तिभोजय वीर्यवान्। स्थिनाणे महाराज मइत्या सेनया वृताः। अभिमन्युमंचासो द्रुपदय महावनः । कैकेया भ्रातरयेव स्थिता युद्धाय देगिताः। एवं तऽपि महाप्यूई प्रतिव्यून सुदुनय । पाण्डवा. समरे शराः स्थिता युद्धाय दंमिताः । नावकाम्नु रणे यत्ता: महना नराधिपाः। अभ्युद्ययूरणे पार्यान् भोमं कृत्वाऽयनो नृप । नव पाण्डवा राजन् भीमसेनपुरोगमा: । भीमं यो झुमभीमन्तः मङ्गामे विजयैषिणः । खेडाः किनकिनागन्दाः ककचा गोविधाषिका:। भेगेटदद्भपगवान नादयन्तच कुचरान् । पाठवा अभ्यन्ति नदन्तो भैरवान् रवान्। भेरीमदखाना दुन्दुभीनार निखनः । पुनः सिंहनादय पलिमय पथमिधः। वयं प्रतिनदन्तस्तान् गवामय बराषिताः। Pr V" ·४८ ॥ श्रीमहाभारत भीमवध प. अध्याय १.११ + . . सहवाभिमकुद्धास्सदार्मोनु मुलं महत् । नतोऽन्योऽन्य प्रधावन्तः मम्प्रहारं प्रचकिरे। नतः शब्देन महता प्रचकम्ये वसुन्धरा। पक्षिणय महाघोरं व्याहरन्तो विपनमः । मप्रभोदितः सा निष्यभः समपद्यत। वय वातास्तुमुलाः शंसन्त, मुमहदयं । धोराय पोरनिद्रादाः शिवास्तव ववाधिरे । वेदयन्या महाराज महदेशममागतं । दिशः प्रज्वलिता राजन यांशुवर्ष पपात च। रुधिरेण ममुभियमम्वियं तय३ च । रुदतां वाइनानाञ्च नेवेभ्यः प्रापतनल। मुसुचामटनमूर्व प्रध्यायन्तो विशाम्पते । अन्तहिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ । रयमा पुरुपादानी नदतां भैरवानवान् । सम्पतन्तश्च दृश्यन्ते गोमायुवलवायसाः । श्वानश्च विविधनादैाधन्तस्तत्र माग्यि । ध्वलिताथ महोल्का वैसमाहत्य दिवाकर निपेतुः सहमा भूमौ वेदयन्यो महद्भया महान्यनीकानि महासमुच्छये ततस्तयो. पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः । चकम्पिरे गसम्मृदङ्गानि स्वनैः प्रकम्पितानोव वनानि वायुना। नरेन्द्रनागाश्वममाकुलानामभ्यागतानामभिवे मुहत्ते । बभव घोषस्तुमुलचमूनां वाताद्धतानामिव मागराणा। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोभषधपर्वणि उत्पानदर्शने शततमोऽध्याय ॥ १..॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ अभिमन्यूरथोदारः पिङ्ग सरगोत्तमैः। अभिदुहाव तेजखी दुर्योधनमन महत्। विकिरन् भरवाणि वारिधारा वाम्मुदः। न कु. समेरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसदन। प्रस्ताधिन गाहमान मेनासागरमचया निवारयितुमयाजी स्वदोया: कुरुनन्दन । तेन मुका रणे राजनगराः शत्रुनिवईणाः । क्षत्रियाननयन्रान् प्रेतराजनिवेशनं । यमदण्ोपमान् घोरान ध्वलिताशीविषोपमान्। मौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास मायकान् । भग्थानरथिनवर्ष इयाश्व समादिनः । गजारोहाच सगजान्दारयामाम फाल्गुनि. । तस्य तत् कुर्वतः कर्म महत् मा महोत. पूजयाञ्चकिरे इशाः प्रशंसुथ फाल्गुनि। तान्यनोकानि सौभद्रो द्रावयामास भारत । बलराभीनिवाकाश मारतः सर्वतो दिर्श । तेन विद्राव्यमाणानि तव मैन्यानि भारताचातारं नाध्यगच्छेरन् पट्टे मना रख दिपाः । विद्वाय सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तम। अभिमन्यु स्थितो राजन् विधूमाऽगिरिव ज्वलन्। न चैनं तावका राजविषेररिघातिनं । प्रदोप्नं पावकं यदन् पतङ्गाः कासचोदिताः । प्रहरन् सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथा अदृश्यत महेष्वासः सवज्र व वासवः । हमपृष्ठ धनुशास्य ददृशे विचरहिम, । तोयदेषु यथा राजन् राजमाना मतदाः । सराय निशिताः पोता निरनिस संयुगे।वनात् फुलटुमाद्राजन् भ्रमराणामिव मत्राः तथैव चरतस्तस्य मौभद्रस्य महात्मनः। रथेन काञ्चनालेन ददशर्नान्तरं जनाः। मोयित्वा रूपं द्रोणं द्रौणि मुमहदत्तं सैन्धवञ्च :महेवामा विचरन् सघु सुयु च । मण्डीएतमेवास्य धनुः पश्यामि भारतासूर्यमण्डवसदानं दहतस्तव वाहिनी। १ . 4 1711 A ·भीमवध प.। यध्याय १०९1] ॥भीयापर्व ॥ म. 21 MIL n. नं दृष्ट्वा चचियाः इराः प्रपतन्तं तरखिनं। दिफालानमिम लोकं मेनिरे नम्य कर्मभिः। तेनाहिता महाराज भारती मा महाचमूः । व्यधमत्तत्र तत्रैव योपिन्मदवमादिव । ट्रावयित्वा महासेन्यं कम्ययिता महारयान्। नन्दयामास सुहदो मयं जिवेव वासवः । तेन विद्रायनाणानि तव मैन्यानि मयुगे। चकुत्तखरं घोरं पर्जन्यनिनदोपमं । तं श्रुत्वा निनदं घोर तब मैन्यय भारत। मारुतोद्भूतवेगम्य सागरम्येव पर्वणि । दुयोधनम्नदा राजन्नायझिमभाषत । रकः कार्णिमहावाहो दितीय इव फालानः । चम द्रावयो क्रोधावा देवचनूमिव । तस्य चान्यं न पश्यामि मंयुगे भेषजं महत्। मुने वा गमयेष्ठ मर्च विद्याम पारगं। स गवा त्वरितं बोरं जहि सौभद्रमाहव। वयं पार्थं हनिय्यामा भीमद्रोणपुगेगमाः, म एवमुको बनवान राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्। प्रययौ मनरे व तव पुत्रस्य शासनात् । नईमानो महानादं प्रायोव बलाइकः । तस्य मदन महता पाण्डवानां घचं महत्। प्रचनत् मा राजन् वातोन वार्णवः । बहवय महाराज नस्ख नादेन भौषिताः । प्रियान् प्राणान् परित्यज्य निपेतुर्द्धरणोतले । कार्णियापि मुदा युक प्रग्टह्य मारं धनुः। नृत्यन्त्रित रथोपस्ये तद्रक्षः समुपाद्रवत् । नत: म रावस. दूः संप्राप्य गर्नुनि रणे । नातिहरे स्थितां तम्य द्रावयामाप वै चम ता वध्यमानाञ्च नया पाडगनां महाचमूं। प्रत्युद्ययौ रणे रतो देवसेना यया बलः। विमई. सुमहानामात् तस्य मैन्यस्य मारिष। रतमा धारकीय बध्यमानस्य संयुगे। तत परमहसतां पाण्डवानां महाचम। यद्रावयद्रशे रक्षा दर्शयन् स्वपराक्रम । सा वध्यमानाच तया पाण्डवानामनोकिनो रवा घोररूपेण प्रदुद्राव महङ्गयात् । प्रम्य च रणे मेनी पद्मिनों वारणा यया। ततोऽभिदुराव रणे द्रौपदेयान् महाबलः । तेन क्रुद्धा महेवामा द्रौपदेयाः प्रहारिणः । राचमं दुद्रुवुः मझे यहाः पञ्च रवि यथा । वीर्यवनिम्नतन्तनु पोडिनो राचमोत्तमः । यया युगतये घारे चन्द्रमाः पञ्चभियो। प्रतिभियन्ता र विभेद निमित: । मर्चपारमात मकुण्डायैर्मदायनः । सतभित्रमनुवाण: इभे रावनोतम.। मरोचिभिरिवार्कस्य संन्यतो अनदो महान्। विषक: म घरय पिनपनीयपरिच्छदः । पार्षदशियमा राजन् दीप्ता बाचनः । मतम्ले धानरः पञ्च गरमेन्द्रं महाहवे। विव्यधुनिमितवारी तपनीयविभूषित.। म निभित्र गरेपार जग. कोपितरिख। अनुम्बुयो ममंगजन नागेन्द्र इव धे। से.ऽतिरिही महाराज मुझसमित मारिष । प्रविमतमा दीर्घ पीडितम्न हाये। भनिनभ्य तत: माँ कोधेन दिगुगोठतः। विच्छेद म यकारतेषां वाविव धनिया रके पर्धाभागै राजधान मयधिध । अलम्बुवो रथोपम्ये नृत्यन्त्रित महार। परमाण: मुभाया हयास्तपा महामनी। अघान रावमः क्रुद्धः मान्दस्टा ॥ 1- न ·४६. ॥ श्रीमाभारतं॥ [.भीमबध प. अध्याय १.१ । १.२॥ + विभेद च सुमरन्थः पुनयेताम् सर्मपितः। परेयेइविधाकाः शतशोऽथ महममः । विरथाय महेष्वामान कृत्वा नत्र म राधम । अभिदुद्राव वेगेम हन्तुकामा नियादरः। नानदितान् रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना । दृष्ट्वाऽर्जुनसुत: मध्ये राक्षम मगुपावत् । नयाः समभवद्युद्धं वृचवामवयोरिवाददास्तावका सर्वे पाण्डवाय महारथाः । तो समेतो महायुद्धे क्रोधदीप्ती परस्परं । महावती महाराज क्रोधसंरकनोचनी। परस्परमवेतो कालानलममा युधि । नयाः ममागमा घेरि बभूव कटुकोदयः । यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्परयोः पुरा । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबधपर्वणि नवमदिवस युद्धारम्भे अनुम्बुपाभिमन्युसमागमे एकाधिकशततमोऽध्यायः 1 - NEL - nte . .॥ तराष्ट्र उवाच ॥ प्रार्जुनि समरे सर विनिन्नन्नं महाग्थान्। अन्नम्नुप कथं युद्धे प्रत्ययुध्यत भारता श्रायंग्दङ्गि कथञ्चैव सौभद्रः परवीरहा। तन्ममाचक्ष्छ तत्त्वेन यथावृत्तं स्म संयुगे। भीमा वा रथिना श्रेष्ठी राक्षमा वा घटोत्कच । नकुच. सहदेवो वा मात्यकिवा महारथः।। रतदाचच मे सत्यं कुशलायमि सञ्जय । धनञ्चयच किं चक्रे मम सैन्यस्य संयुगे। ॥मञ्चय उवाच ॥ इन्त तेऽई प्रवक्ष्यामि सङ्गाम लोमहर्षणं । यथाऽभूदानमेन्द्रस्य भाभट्रस्य च मारिष। अर्जुनश्च यथा सये भीमसेनश्च पाण्डवः । नकुलः सहदेवश्च रणे चकु. पराक्रम । नथैव तावका: सर्वे भीमद्रोणपुर.सरा । बहुतानि विचित्राणि चक्रु कमायभीतवत् । अलम्बुषस्तु समरे अभिमन्यु महारथं। विनद्य सुमहानादं नजयित्वा मुहर्मुहुः । अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठतिष्ठति चाब्रवीत्। अभिमन्युय वेगेन सिंहवदिनदन्मुः। भार्यानि महेम्वाम पितुरत्यन्नवैरिणं । तत. ममीयतु सद्ध्ये बरितो नरराक्षसा। स्थाभ्यां रथिना श्रेष्ठी यथा वै देवदानवी । मायावी रामश्रेठी दिय स्त्रज्ञश्च फाल्गुनिः । नतः कापिमहाराज निशितै. सायकस्विभिः । प्रायद्भिरणे विद्धा पुनर्विव्याध पञ्चभिः । असम्मुषोऽपि संक्रुद्ध काणिं नवमिरासगैः । इदि विव्याध वेगेन तोवैरिव महादिपं । ततः शरमहस्रेण चित्रकारी निशाचर । अर्जुनस्य सुतं सत्ये पौडयामा भारत। अभिमन्युस्तत छुद्धो नवभिर्वतपर्वमि.। विभेद निशिताराचन्द्र महोरैसि। ने तस्य विविशस्तूर्ण कार्य निर्भिय मर्मसु । म विभिन्न साङ्ग. सभे राक्षमोत्तमः । पुष्पितः किंउकैराजन् संस्तोर्ण इव पर्वतः । मन्धारयाणय गरान् हेमपुखाग महायतः । विवभा राधमश्रेष्ठ, सन्चाल व पर्वतः । ततः क्रुद्धो महाराज श्रारिमर्पणः । महेन्द्रप्रतिम कार्णिछादयामाम पत्रिभि.निन ने विशिखा मुना यमदण्ापमा.मिता। अभिमन्यु विनिर्भिद्य प्रादिमन्त धरातन । तथैवा निमा मुक्का: मरा. कनकभूषणाः । अनम्युपं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलं । माभद्रम्न रणे रच: भरे मन्नतपर्वभिः । - neu . - ·भीषषध प. अध्याय १.२१] । भीयापर्व। ८१ है चक्रे विमुखमामाघ मयं शक दवाहवा विमुखञ्च ततो रखो बध्यमानं रणेरिणा। प्रादुयके महामाया ताममी परतापन । ततस्ते तममा मा हताथामन् महीपते । नाभिमन्युमपश्यन्त नैव खान् न परान् रणे । अभिमन्युथ तं दृष्ट्वा धाररूपं महत्तम । प्रादुयक मौरमा माखरं कुरुनन्दन । तन प्रकारामभवनगतमय महोपते। नाञ्चाभिननिवान् मायां रावसस्य दुरात्मनः । संक्रुद्धय महावीर्यो रातमेन्द्रं नरोत्तम । छादयामाम समरे भरै मवतपर्चभि । वहीस्तथाऽन्या मायाश्च प्रयुगान्तेन रचमा । सम्वास्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनि । इतमायन्ततो रचा बध्यमानञ्च मायके । रथ तत्रैव सन्यज्य प्राट्रवत् महतो भयात् । तस्मिन् विनिजिते पूर्ण कूटयाधिनि रातमे । धालुनि ममरे मैन्यं ताव म ममई ।। मदान्धा वन्यनागेन्द्र' सपा पमिनीमिय। नत मान्तनवो भीम मैन्य दृष्ट्वाऽभिवितं । महता भरवर्षेण मभिद्रं पर्यवारयत्। कोठोरत्य च तं बीर धार्तराष्ट्रा महारथा । एक सुबइयो युद्धे ततचु मायकढुंढे। म नेवी रथिनां चोरः पितुस्तुयाराक्रम । सो वासदेवस्य विक्रमेण बनेन च। उभयो. मदृशं कर्म म पितुभातुलम्य चारणे बहुविधं चने मर्चमस्तभृती बर। ततो धननयो बोरो विनिम्नंस्तव सैनिकान्। श्राममाद रणे पुत्रं पुत्रप्रेमुरमर्षण । तथैव समरे राजन पिता देवव्रतस्तव । प्रारूमाद रणे पार्थ स्वभानुरिव भास्कर। नत भरथनागाच्या पुचास्तव जनेश्वरा परिवारणे भोमं जुगुपुश समन्तन । तथैव पाएडवा राजन् परिवार्य धनञ्जय रणाय महते युक्ता दंगिता भरतर्षभ । भारदतस्ततो राजन् भोमस्य प्रमुखें स्थित । अर्जुन पञ्चविणत्या सायकानी ममाचिनोत्। प्रत्युहम्याथ विव्याध सात्यकि मिते गरे । पाण्डवप्रियकामार्थ माहून दुव कुञ्जर। गौतमोऽपि वरायुक्ता माधवं नवभिः शरैः। इदि वियाध संक्रुद्धः कापवपरिच्छदः। नेयोऽपि नत. क्रुद्धशापमानम्य वै जवात् । गौतमान्तकरं वर्ष समाधत्त शिलीमुखं। नमापतन्तं वेगेन फ्रामनिममधुति दिधा चिच्छेद मंक्रुद्धो ट्राणि परमकापन । समसयाथ मैनेयो गौतम रथिनां घर. अभ्यद्रवद्रणे द्रोलिंगड. से अभिनं यया। तम्य द्रोणसुतयाप विधा विच्छेद भारत । अयन विधवानं ताडयामाम मायक। सोऽन्यत् काफमादाय शत्रुघ्नं भारसाधनं । द्राणि पशा महाराज वाहाहरमि चार्पयन् । म विदो व्यक्तियेव मुइर्त कमलान्वित । विषमाद रथोपम्ये धर्याट ममाश्रित । प्रतिलभ्य तन मंशा द्रोणपुत्र, प्रतापवान। वार्णेयं समरे कुद्यो नारान ममदयत्। मेप म त निर्भिय माविशद्धरणेतले । वसन्तकाले बनान् विन मर्पमिपापा। ममरेट्रोलि सिंहनाद मुमोस । दुनयां मरोरेग्छ दयामास भारत । निदाघान्ने महाराज यया मेघा दिवाकरं। ३. R - - अचापरेण भरून माधव - ·B८२ । श्रीमहाभारतं ॥ [ भीमजय प. पयाय १.२१९.३॥ । ४ सात्यकोऽपि महाराज मजा निहत्य नत् । द्रौणिमभ्याकिर नूर्ण भरणालेग्नेकधा । नापयामाम च द्रौणि भेनेय परवीरक्षा। विमुक्तो मेघजान यथैव तपनस्तथा । शराणञ्च सहस्रेण पुनरेव समुदत । सात्यकिश्छादयामाम ननाद च महायन । दृष्ट्वा पुत्र तथा यहां राहुणेव निशाकरं । अभ्यद्रवत अनेयं भारद्वाज प्रतापवान । विव्याध च सुतोलोन पृषकन महामधे। परोसन् स्वसुत राजन् वाणयेनाभिपीडितं । मास्यकिस्त रणे हिवा गुरुपुत्वं महारथ । द्रोणं विव्याध विभत्या सर्वपारस गरे। तदन्तरममेयात्मा कौन्तेय शत्रुतापन | अभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धा द्रोणं प्रति महारथ । ततो द्रोणश्च पार्थश्च ममेयाता महामधे । यथा बुधश्च शक्रय महागज नभस्तले। इति श्रीमहाभारते भीमपर्चशि भीमव पर्वणि मगुलयुद्धे द्रोणार्जुनसमागमे यधिकशतोऽध्याय । १०२ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ कथ द्रोणा महेश्याम पाण्डवश्य धनञ्जय । समीयतरणे यत्ती तावुभा पुरुषभी। प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमत । प्राचार्यश्च रणे नित्य प्रिय पार्थम्य सञ्चय। तावुभौ रथिना सये इष्टौ सिहाविवोत्कटौ। कथ समोयतुर्यत्ती भारद्वाजधनञ्चयो । ॥भनय उवाच ॥ न द्रोण ममरे पार्थ जानीते प्रियम त्मन । चत्वर्धम पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुमाइवे । न उत्त्रिया रणे राजन् वर्जयन्ति परस्पर । निर्भयादं हि युधन्ने पिवभिधारभि सह । रणे भारत पार्थेन द्रोणो बिस्विभि शरै । नाचिन्तयच्च तान् वाणान पार्थ चापच्युतान् युधि । शरदृध्या पुन पार्थ छादयामास त रणे। म प्रजञ्चास रोषेण गहनेऽमिरिबार्जित । ततोऽर्जुनं रणे द्रोण शरै,मन्नतपर्वभि । छादयामास राजेन्द्र न चिरादेव भारत । ततो दुर्योधना राजा सुधमाणमचे दयत्। द्रोणस्य ममरे राजन् पाणिग्रहणकारणात् । विगतराऽपि क्रुद्ध भृशमायाय कार्मुको छादयामास राजेन्द्र पार्थ वापरयोमुखै । ताभ्या मुक्का रा, राजनन्तरिचे विभेजिरे । ईसा देव महाराज शरत्काले नभस्तले । नेशरा प्राप्य कान्तेय समन्तादिविशुः प्रभो। फनभारनत यत् खादुर विहङ्गमा.। अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिना बर' । विगतराज समरे सपुत्त विव्यधे शरै। विध्यमाना पार्थेन कानव युगक्षये। पार्थमेवाभ्यवर्त्तन्त मरणे कृतनिश्चया । मुमुचु शरदृष्टिञ्च पाण्डवस्य रथं प्रति । शरटि ततस्तान्नु भरवर्षे ममन्तत । प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयदृष्टि मिवाचन' ! तबाहृतमपश्याम बीभन्साईस्तलाघव । विमुक्ता बहुभिवधि शस्वदृष्टि दुरामा । यदेको वाग्यामाम मारुतोऽवगणानिय । कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुपुर्देवदाना.। अथ वा रणे पार्थस्विगतान प्रति भारत। मुमोचास्वं महागज वाययं पृतनामुखे। प्रादुरासोतता वायु चोभयाणे नभस्तनं । पातयन् वै नरुगणान् विनिप्रसव मैमिकान्। नतो द्रोणोऽभिगोव्यैः वाय याच सुदारुण । भेटमन्यन्महाराज धोरमझ मुमोच हा द्रोणेन युधि नि के नमिनले नराधिप। . * Ju - ·भोपवधमा । यध्याय १०३।१०81] ॥ भीयापर्च।। पप है ११. (४ प्रमशाम ततो वायु प्रमवाय दिशो दश । नत. पाण्डुसुतो वोरखित्तम्य रथप्रजान्। निरुत्साहास्ततयक्रे विमुखान् विपराक्रमान् । ततो दुयोधनश्चैव कृपय रथिना बर । अन्यत्थामा तथा शल्य काम्पाजय सुदक्षिण । विन्दानुविन्दावावन्या वाहिक सह वाहिक । महता रथगन पार्थस्थावारयन दिश । तयैव भगदत्तच श्रुतायुथ महावत' । . गजानीकेन भीमस्य तावधारयता दिन भूरिश्रवा शतश्चैव सौबलच विशाम्पते। शरीधैर्बिमलैम्तोदामाद्रौपुत्त्राववारयत । भीमस्तु महित मी धात्तराष्ट्रे मसैनिकै । युधिष्ठिरं समामाद्य सर्वत पर्यवारयत् । आपतन्तं गजानीक दृष्टा पार्यो वृकोदर । नेलिहन स्कणी वीरोगराडिव कानने । भीमस्तु रथिना श्रेष्ठा गदा ग्टय महाहवे।। अवलुप्य रथाचूर्ण तव सैन्यमभीषयत । तमुद्दोक्ष्य गदाहस्तं ततस्ते गजमादिनः । परिवयूरणे थक्षात् भीमसेन समन्तत {गजमध्यमनुप्राप्त पाण्डव सत्यराजत । मेघजालस्य महतो यथा मध्यगतो रवि । व्यधमत्स गजानोक गदया पाण्डवर्षभ । महाधजालमतुलं मातरिश्वेव सन्तत । ते वध्यमाना बलिना भीममेनेन दन्तिन । आर्तनादं रणे चकुर्गर्भन्तो जलदा दूध । बहुधा दारितश्चैव विषाणे सत्र दन्तिभि । फुलाशोकनिभ पार्थ उभे रणमूर्द्धनि । विषाणे दम्तिन सय निर्विषाणमयाकरोत । विषाणेन च तेनैव कुम्मेऽभ्याहत्य दन्तिन। पातयामाम ममरे दण्डहस्त इवान्तक । शोणितातो गदां विभ्रत् मेदामज्जाकृतच्छवि । कृताभ्यङ्ग गोणितेन रुद्रवत् प्रत्यदृश्यत। एव ते बध्यमानाय इतमेषा महागजा । पाद्रवन्त दिशो राजन् विमृदन्त स्वक वन । द्रवद्विस्तर्महानाग ममन्ताद्भरतर्षभ। दुग्योधनवतं मर्च पुनरामीत परामुख। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि भीमपराक्रमे यधिकरतोऽध्यायः ॥ १.३॥ ॥ समय उवाच ॥ मध्यन्दिने महाराज मझाम ममपद्यत । सोकश्यकरो रोद्रो भोमस्य सह मामक । गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठ पाण्डवानामनोकिनी । व्यधमविगिताण भतमोऽथ महसन । सममई च तत मैन्यं पिता देवनतस्तव । धान्यानामिव सूनाना प्रकर गोगणा इव । घटद्युम्न शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तया। भीममासाद्य ममरे गरजमहारथं । घटद्युम्न ततो विद्या विराटश्च शरैस्त्रिभि । द्रुपदस्य च नाराच प्रेषयामाम भारत। नेन विद्धा महेश्यामा भीमेण्णामित्रकर्षिणा । चुकधु ममरे राजन पादस्पृष्टा इवोग्गा । गिसण्डी नघ वियाध भारताना पितामई । स्तोमय मनमा ध्याला नाम प्राहग्दच्युत । शुष्तस्तु ममरे क्रोधेनानिरिव ध्वनन्। पितामह बिभिचापाकोहरसि चार्पयत। द्रुपद पवमत्या विराटी दामि और। शिमण्डी पविमत्या भोभ वियाध मायके । मोऽनिविद्धो महागप्र शोणितापपरिमुन । वमन्ते पुष्पशवचो रहामोक दवावमा । तान प्रत्यविध्यत गायलिमिबिभिरगिभग छपदम्य च भन्नेम धादिष्छेद मारिप। . २ ·३ ।। श्रीमहाभारत [भोमवध य० । यध्याय १४॥ सोऽन्यत् कामुकमादाय भौभं विव्याध पञ्चभिः सारथिञ्च चिभियानिमितैरणमूर्द्धनि ।। तथा भीमा महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः। कैकेया भ्रातरः पञ्च सात्यकियैव सावतः। अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरपुरोगमाः। रिरक्षिपन्तः पाञ्चालान् ध्रद्युम्नपुरोगमान्। तथैव तावकाः सर्वे भीभरचार्थमुद्यताः । प्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनाः सहसैन्या नराधिप । तत्रामोत् सुमहद्युद्धं तव तेषाश्च सङ्गु नराश्वरथनागानी यमराष्ट्रविवर्द्धनं । रथो रथिनमामाद्य प्राहिणेद्यममादन तथेतरान् समासाद्य नरनागाश्वमादिनः। अनयन् परलोकाय शरै, मन्नतपर्वभिः । शरैश्च विविधैरिस्तव तन्न विशाम्पते । रथास्तु रथिमिहोना इतमारथयस्तदा। विपद्रुताय समरे दिशो जग्मु समन्ततः । मुद्रमाना नरावाजन् हयाच सुवहन् रणे। वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः। रथिनश्च रोनी वर्मिणस्तेजमा युताः। कुण्डलोणीपिणः सर्वे निष्काशदविभूषण, देवपुत्त्रसमाः सर्वे गायें शक्रसमा युधि। अट्या वैश्रवणञ्चाति नयेन च वृहस्पति। सर्वतोकेश्वराः धरास्तत्र तब विशाम्पते। विप्रद्रुता व्यनश्यन्त प्राकृता इव मानवाः दन्तिन्य नरश्रेष्ठ हीना: परममादिभिः। मृगन्त. स्वान्यनीकानि निपेतुः मर्चशब्दगा।' धर्मभिशामरयिौः यताकाभिश्व मारिष । छः सितमदइशामरैश्च समन्ततः ।। विशीर्ण विप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दियो दश । नवमेघप्रतीकाशा जलदीपमनिखनाः । त्येव दन्तिमिना गमारोहा विमान्यते । प्रधावन्तो व्यदृश्यन्त नव नेपाच मङ्गुले। नानादेशसमुत्याय तुरङ्गान् हेमभपितान्। वातायमामानहाई भतशोऽथ सहस्रशः । अद्यारोमान् इतरश्चर्य होतामोम् ममन्ततः । ट्रवमाणनपश्याम द्राध्यमाणाय संयुगे। गो गण ममामाघ द्रवमाशं महावी यया प्रघ तरमा पदाताम् वागिनस्तथा । - नथैव चरथान् राजन् प्रममई रणे गजः। स्थायेव ममामाच पतिताम्वरगान मुवि। . ; प्यम्मुद्रम् ममरे राजनरांय मरायणे । एवं ने बहुधा राजन प्रत्यमद्न् परस्पर। नमिम् रोद्रे तया युद्धे वर्तमाने महाभये । मावर्तित नदो घोरा मोणितानाम्नरशिणे। अविहातमम्पाधा के ममैवनयादता । रयदा मरावती इयमीना दुरामदा । भोपमममाको हलियाहममाकुसा । कोणीयफेनीघा धनुगामिकच्छपा। पताकाध्यमहलाघा मार्यक्रमापहारिण। प्रत्यादईसमझीणी यमरराइविर्द्धिमी। तो नदी चिथा. पगरयमागहया मतेरुप्यहवा राजन भयं त्यका महारथाः अपग ग्णे भोकमानेमामिमहतान् । यथा वैतरणो मेताम् प्रेतराजपुरं प्रति। मार पियान या नगम महत्। दुर्योधमापराधमे गच्छन्ति चनिया. । गुणवान कपं देपं एन जनेयरः। एसवान पाठपुचेषु पापामा नाममोहितः। बविधा वापः यूपने हम परम्परं पापमयुका' प्राण ते मुदामणाः। ३ . 1 .

·भीमवध पध्यध्याय १०३११.५1] । भीमपर्च॥ ४६५ ०३. - ता निशम्य ततो वाचः सर्वयोधैरुदाइता. । बागछत् मनोकस्य पुत्तो दुर्योधनस्तव । भीमं द्रोणं कृपञ्चव शन्यश्चावाच भारत । युथध्वमनहट्वारा. किं चिरं कुरुथेति च। तत. प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवै सह। अवधूतष्ठते राजन् सुघार वेशमं महत्। यत्पुरा न निराहासि वार्यमाणो महात्मभिः । वैचित्र्यवीर्य तम्मदं फलं पश्यमि दारुणं । न हि पाण्डुसुता राजन् मौन्या' खपदानुगाः। रन्ति ममरे प्राणान् कौरवा वाऽपि संयुगे। स्तस्मात् कारणात् घोरा वर्तते खजनदयः । दैवादा पुरुषव्याघ्र तव चापनयावृप । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपन्चणि सडुलयुद्धे चतुरधिकशतोऽध्यायः ॥ १.४॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ अर्जुनस्तान् नरव्याघ्रो निनन्ननुचरानृपान्। अनयत् प्रेतराजस्य मदन सायकैः शित.। सुशाऽपि ततो वाणे: पार्थं विश्वाध संयुगे। वासुदेवश्च मप्तत्या पार्थश्च नवमि पुनः । ताधिवाय गरौघेण शक्रसनुमहारथः । सुशर्मणे रणे योधान प्राणिोदमसादनं । । ते बध्यमाना. पार्थेन कातेनेव युगदये । व्यद्रवन्त रणे राजन्भये जाते महारथाः । उत्स्टज्य तुरगान केचित् रथान् फेचिच मारिष | गजानन्य समुत्सृज्य प्राद्रवन्त दिशो द । अपरे तु तदादाय वाजिनागरथावगे । वरया परया युक्ताः प्राद्रवन्त विशाम्पतो पदाताचापि शस्त्राणि समुत्सृज्य महारणे । निरपेक्षाप्यधावन्त तेन तेन स्म भारत । वार्यमाणा' सुबहशस्त्रगर्तन सुधमणा। तथाऽन्ये पार्थिवश्रेष्ठ व्यतिष्ठन्त संयुगे। तहतं प्रद्रुतं दृष्टा पुत्लो दुर्योधनस्तव । पुरस्कृत्य रले भीमं मर्चमैन्यपुरस्कृतः । मन्त्रीद्योगेन महता धनञ्जयमुपाद्रवत् । विगाधिपतेरर्थे जीवितस्य विशाम्पते । सरक. समरे तस्या किरनवविधान् परान्। भारभि सहित मर्च. मेषा हि प्रद्रुता नरा नथैव पाण्डवा राजन् सोद्योगेन दंमिताः। प्रययु फालानार्थाय यव भीमा व्यतिष्ठत । जायमाना रणे बोर्य पोरं गाण्डीवधन्वन । हाहाकारकृतोत्साहा भीमं जग्मु समन्ततः । ततस्तालध्वजः घरः पाण्डवानां वायिनी । छादयामास समरे शरै. मत्रतपर्वभिः। रकीभतास्तत' मा कुरव मह पाण्डवै.। अयुध्यन्त महाराज मध्य प्राप्ने दिवाकरे। मात्यकि. छतवाणं विद्धा पञ्चभिरागैः। श्रतिष्ठा हवेसर: किरन् वाणान् महसम । तथैव द्रुपदो राजा द्रोण विधा गित गरे । पुनर्जियाध मनत्या सारथिञ्चास्य पञ्चभिः । भोममेनस्नु राजानं वाधिक प्रपितामई। विद्धानदन्महानादं शार्दूल दव कानने। पार्जुनिश्चिसेनेन विद्धा बहुभिरायगे. चित्रमेनं विभिचाणैबियाध पदय मंशा स्मागतो तो तु रणे महामांचा यरोचंता । यथाका महाराज म्यिना मुघशनयोग! नम्याचोराहगे इवा सतश्च नाभि. शरै.। मनाद बनवान्नादं मैमिद्रः परयोगा। हताश्वानु रथातूणे मोऽवमुत्य महारथ । भारोई रयं वर्ण दुषस्य विशायते । द्रोणय द्रुपदं मिला मौ. मन्नतपर्चमि । मारथिधास्य विगध बरमाए: पराक्रमी! ATH - * ·॥ श्रीमहाभारत [ भीमवध प० । यध्याय १०५ ॥१६॥ । 7 + ४ - 2 क 1 २ . स ७ - पीयमानस्ततो राजन् द्रुपदी वाहिनीमुखे। अपायाजवनरश्वः पूवरमनुस्मरन् । भीमसेनस्तु राजानं मुइत्तादिव वाहिक । व्यवस्तरथ चक्रे सर्वसैन्यस्य पश्यतः । ससम्ममो महाराज संभयं परमं गतः । अवमुत्य ततो वाहावाहिकः पुरुषोत्तमः । प्रारोह रथ वर्ण लक्ष्मणस्य महाहवे । सात्यकिः कृतवाणं वारयित्वा महारणे।' भरैबहुविधराजनाममाद पितामह । म विद्धा वाणषश्या तु निशितैीमवाहिमि.। नृत्यन्निव रथोपस्थे विधुम्बानो महलनुः। तस्यायी महाशर्ति चिक्षेपाथ पितामहः । हेमचित्रा महावेगा नागकन्यापमा शुभी । तामापतन्ती महमा मृत्युकल्पा सुदुनयां । व्यमयामास वार्णेयो लाघवेन महायशाः। अनासाद्य तु वार्णय भक्ति परमदारुणा। न्यपतद्धरणपृष्ठे महोल्केव महाप्रभा। वार्णयस्तु ततो राजन् वा शक्ति कनकप्रभा । वेगवमा चिक्षेप पितामहरथं प्रति । वाणयभुजवेगेन प्रणुवा मा महाहवे। अभिदुद्राव वेगेन कालराविर्यथा नरं । तामार्पतन्ती सहसा विधा चिच्छेद भारत। । पुरमाभ्या सुतीक्षणाभ्यां मा व्यगोयंत मेदिनी । छित्त्वा मलिन्तु गाङ्गेयः सात्यकि नवभिः शरैः। श्राजधानोरसि क्रुद्धः प्रहमन् मचुकर्षणः । तत: मरथनागावाः पाण्डवाः पाण्डपूर्वजं । परिवपूरणे भीमं माधवबाणकारणात् । नत. प्रवने युद्धं तुमुन तोमहर्षणं । पाण्डवानां कुरुणाच समरे विजयषिण। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमषधपर्वणि भीमराणेययुद्धे पञ्चाधिकशतोऽध्यायः ॥ १०५ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ दृष्टा भीमं रणे क्रुद्धं पाण्डवर भिमंहत । यथा मेघेर्महाराण तपान्ते दिवि भास्कर। दुर्योधनो महाराज दु.गाभनमभाषत। एप भरी महेष्वासा भीम. हरमिसदनः । शादित. पाण्य. सर: ममतादरतर्षभ। मम्य कार्य लया बोर रचणं सुमहात्मन. । रख्यमाणोऽपि भमरे भीमोऽरमाकं पितामहः । निहन्यात् ममरे मान पाचावान् पाण्डवो मक। का कार्यतमं मन्ये भीमन्थयाभिरचणं गाता ग्रेप महवामा भीमोडरमा महामत.। मभवाम् मध्यमेन्येन परिवार्य पितामह । ममरे कम्यं कुचाणं दुष्करं परिरपत। म एकमुक ममरे पुषो पुरासमत३ । परिवार्य म्यिको भोमं मन्येम महमा हरा मत. मतपहसाणां यामी गुपनारमश. विमसमामइस्तानारिमामरधारिणी। दपिताना मुगना पनम्यामां पनाकिनां मिशिद्धकुचनपेनागा मरोजमे । मस मदेवध धरानम पाण्डवं न्यारवायेहान् परिवार्य समन्ततः । नतो दुसाधनो राजा मराशी इयमादिनां । अधुतं पधामाप पाडामा निवारणे। ने प्रविशावगेर्गस्लाभिरिवारो। पुराहता धग गयकम्पे च मनाद । मुखमय मा पानिमा युरा। महापरमार रक्षमामय पर्यो। प्रापदिय नगा समुद्रत मान । दिवायाप प्राप्य वारपामाम भारवरं । . - पOOM ·- 1971 1 . भीभवध प० । अध्याय १.६।१.७॥] ॥ भोगपर्व वेगवनियस्तम्तु चोभिता पाण्डवो चमूः । निपतद्भिर्महावेगईमैरिव महत्मस। द्वषतांचव शन्देन न माज्ञायत किञ्चन । ततो युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुची च पाण्डवो। प्रत्यनस्तरमा वेगं समरे व्यसादिना । उद्धनस्य महाराज प्रावटका तिपूर्यतः । पार्णमास्यामम्वेग यया वेला महोदधेः । ततस्ते रथिना राजन् यः सनतपर्वमि.। न्यकृन्तनुत्तमाङ्गानि गरेण चयमादिनी । ते निपेतुर्महाराज निहता दृढधवभिः ।। नागरिव महानागा यथावत् गिरिगरे। तेऽपि प्रासः मुनिशित गरी मन्नतपर्वभिः। न्यकृन्तनुत्तमाङ्गानि विचनन्तो दियो दशा अथाहता इयारोहा कृष्टिभिर्भरतर्षभ। अत्यभन्नुत्तमामानि फलानोव महाद्रुमाः । समादिना या राजस्तक तब निमुदिता.। पतिताः पात्यमानाय प्रत्यदृश्यन्त मर्चशः । वध्यमाना याश्चैव प्राद्रवन्त भयादिताः। यथा मिह समासाद्य मृगाः प्राणपरायणाः। पाण्डवाय महाराज जिला म महामधे। दभुसवाय मेरोष ताउयामासुराहवे। नतो दुर्योधनी दोमो दृष्टा मैन्यं पराजित। चवीत भरतश्रेष्ठ मद्रराजमिदं वचः । एष पाण्डुसनो ज्येठो यमाभ्या मस्तिो रणे । पश्यता वो महाबाहो सेना द्रावयति प्रभो । तं वारय महाबाहो धेनेव मकरावयं। संहिमश्रूयमेऽत्ययमममवतविक्रमः । पुत्वखता नदायं श्रुला मन्यः प्रतापवान् । म यया रयवयेन यत्र राजा युधिष्ठिरः । तदापतदै सहमा प्रयस्य सुमहदल। .' मशेषवेगं ममरे वारयामाम पापड महराजच्च समरे धर्मराजो महारथः दभिः सायकस्वर्णमाजधान स्तुनान्तर । नकुलः सहदेवय ने सप्तभिरजिह्मगैः। मद्रराणोऽपि नान् मनानाजघान चिभित्रिभिः । युधिष्ठिर पुनः यच्या विव्याध निमित. पर। माद्रीपुत्ता च संधान्तो दान्या दाभ्यामताडयत् । तता भीमो महावाइट्टा राजानमाइये। मद्रराजरथं प्राप्तं मृत्योरास्वगतं यथा । अभ्यपद्यत सामे युधिष्ठिरममित्रजित् । मता युद्धं महाधारं प्रावर्तित सुदारुणं । अपरां दिघमास्याय पतमाने दिवाकर। पति श्रीमहाभारते भोभपर्वणि भीमवधपर्वणि सत्यधर्मराजसमागमे पडधिकम्नाग्यायः॥१.६ ॥भनय उवाच॥ ननः पिता तब क्रुद्धो निमितः मायकोत्तम । भाभधान रणे पार्थान महसेनान् समासतः। भीमं दादाभिविशा सात्यकि नाभि: मरः। नकुवन्तु चिनिविदा सहदेवध सप्तभिः। पुधिष्ठिरं दादाभिनाजोरनि चापयत्। घरघुवन्नतो विज्ञा ननाद समहावटः । सं दादास्य कुतो माधवरा विभिः भरे. पृष्टद्युपश्च सप्तत्या भीमसेनय मन्तभिः । पुधिडिरो दादाभिः प्रत्यविध्यत् पितामई । द्रोपतु मात्यकि विदा भोममेनस्थित । एक पथभिमायमदण्डापमः मित 1 नातं प्रत्यवियतां विमितिभिरजिवगैः। मोरिय महानागं द्रोपं आमरपुर। मोवीराः फिनवाः प्राथा: यादोचमानवाः। भोपाहाः शरमेना: भिवयोग्य वातयः । संपामे माग में बधमानं तिरैः। PL aat ·४६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भीमबध ५० अध्याय १.७१- . . . तथैवान्ये महीपाला नानादेशसमागताः। पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः ।, नथैव पाण्डवा राजन् परिवमुः पितामहं । म समन्तात् परिहतो रथोघेरपराजितः। गहनेऽपिरिवातहटः प्रजवान दहन परान्। रथाग्यगारशापारिसिलिगदेन्धनः । परस्तुलित भोमामिदाह रत्त्रियर्षभान। सुवर्ण पुढे रिमुभिगार्द्धपः सुतेजनैः ।, काणनालीकनाराचैम्छादयामास तद्दन। अपानयजायेव रथिनश्च मिनैः शरैः। मुण्डतालवनानीव चकार स रथप्रजान् । निर्मनुष्यान् रथान् राजन् गजानश्वांस्तु मयुगे।। अकरोत् स महापाजः सर्वशस्वमता बरः । तस्य व्यात निर्धापं विस्फूलितमिवाशनः ।। नियम्य सर्वभूतानि समकम्पम्त भारत। अमोघा अभवन् वाणाः पितुस्ते भरतर्षभ। नासमन्त तनुवेषु भोपचापच्युताः पराः। हतबोरान रथावाजनसंयुतान् जवनईये । अपश्याम महाराज द्वियमाणान् रणाजिरे । चेदिकाधिकरूपाणी सहस्राणि चतुर्दश । महारथा: ममाख्याताः कुलपुधास्तनुत्यजः । अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः । संग्रामे भीममामाघ व्यादिताथमिवान्तकं । निमग्राः परलोकाय सवाजिरथकुचराः। भग्राहोपस्कगम् काबिजप्रसकीय भारत। अपश्याम महाराज मतोऽथ महसम.।। मवरूपरधर्भनरथिनिय निपातितः । भर सकवरेग्छिवै पहिय विशापते। गाभिमन्दिपालय निमितय मिलोमुखः । अनुकरुपामयभप्रेय मारिष। बहुभिः का कैः सो गिरोभिय मकुण्डः। ततघरगुतिय ध्वजय विनिपातितः। चाय बहुधाच्छिन् समास्तीर्यत मेदिमों । इतारोका गजा राजन् इताय श्यमादिमः । न्यपतत गतप्राणः मतमोऽप मामः । यतमानाय ने योरा द्रवमाणान् महारथाम्। मामवन् वारपित भी प्राणप्रपोरिताम् । महेन्द्रममबोयण वध्यमाना महाचमूः। पदन्यत महाराज न च दी सह धावाः । पाविद्धरथमाया पनिध्वगममाकुन । अनीकं पापपुपुत्राणा शाहाभूनमचेतन । जपामात्र पिता पुत्र पुषय पितरं तथा। प्रियं पापक्षामन्द ममा देवदताम्हनः । विमुष्य कवचान गे पाठपुष मनिका । प्रकीय फैशन धावन्तः प्रत्याश्यन्त मर्पग:। नहीकुममिकाममुहामारपवरं । समे पापुर मेन्यमा खरं तदा। प्रभश्यमान भेन्या पादयनन्दनः । याच पार्थ बीमत निरच रपमुत्तमं । म कान, मम्प्रातः पार्थ यः काहितम्पया। रामिपरसाधन माहारिमुभमि । यत् पुरा फचित पोर राधा नेयी पमागमे। सिरमागरे पापं पचय समीपः भो द्रोणमुमान पभागधारा निकाम् । भानुषन्धान निमामि पे मा पोयाम मंगे। शनि का बुर कामोय मा वामरिन्दमा. सारमाय च गितला. रयुता वासुदेशन लिप्याटिरचामुण । सामसोमरिकममा ध्यानी माया भरोसा . .

·- ४६. - । . । - भीमवध प..बध्याय १.01) ॥ भीयापर्च ॥ दुःखानि वनवासे वा किं नु मे स्याल्छतं भवेत्। चोदयाशान् लोकेश करिये वचनं तवा पातयिथामि दुर्द्धर्ष भोमं कुरुपितामई । स चाश्वान् रजतप्रख्या न् चोदयामास माधवः । यतो भीमस्ततो राजन दुग्रेच्यो रस्सिवानिव । नतस्मात् पुनरावृत्तं युधिष्ठिर यवं महत् । इवा पाय महावाई भीमायोद्यतमाहवे। ततो भीभः कुरुयेष्ठ सिंहवनदन्मुः। धनञ्जयरथं गोधं घरवपरवाकिरत्। न म रथस्तस्य महयः महमारथिः । भरवण महता न प्राज्ञायत किञ्चन । वासुदेवस्लमम्मान्तो धैर्यमास्याय मत्वर.। चोदयामास तानश्यान विनुत्रान् भोमसायकैः । तत पार्थो धनुर्सद्य दिव्य जनदनिखन। पातयामाम भीभस्य धनुग्छित्वा पिते. गरे । स छिनधन्वा कौरव्य पुनरन्यमहर्नु । नमेषान्तरमाचेण मध्नं चक्रे पिता तव । अथास्य तदपि क्रुद्धविच्छेद धनुरर्जुन। तस्य तत् पूजयामास साघवं शान्तनोः सुतः । साधुमाधु महाबाहो माधु कुन्तोसुतेति च । समाभाष्यनमपरं प्रस्टा चिरं धनु । मुमोच समरे भीम. मरान् पार्थरयं प्रति । अदर्भयदामुदेवो इययाने परं यन । मोघान् कुर्वन् परास्तस्य मण्डलानिनिदर्शयन्।' उभाते नरव्याना तो भीमगरविक्षता। गोयाविव भद्धा विषाणालिखिताड़िता। वासदेवस्त सम्प्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धतां । भीमच शरवर्षाणि सृजन्तान युधि। मतपन्तमिवादित्यं मशमासाद्य सेनयो । बरान् बरान् विनिनन्तं पाण्डुयुत्त शु भैनिकान्। युगान्तभित्र कुवाणं भोमं योधिष्टिरे बसे । नामृष्यत महायाजाधवः परवीरहा।' उतसज्य रजतप्रख्यान इयान् पार्थस्य मारिष । कुद्धो नाम महायोगी प्रचस्कन्द महारान्। अभिदुद्राव भोमं स भुगमहरणा वली। प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवदिनदन्नः । दारयचिव पधाम जगती वगनीचरः। शोधतायेक्षणः कृष्णा जिघांसरमितद्युतिः। घमन्ति दव चेतामि तावकाना महाइव। दृष्टा माधवमाक्रन्दे भीमायोद्यतमनिके। इतो भीमा हतो भीमदति नव'वो महत् । अश्रूयत महाराज वासुदेवभयात्तदा। पोतकोषयसम्मोतो मणिश्यामो जनाईमः । ससमे विद्रवन् भीमें विद्युन्मालोवतीयदः । पमिहदव मात यूयर्षभ स्वयंमं अभिदाव वेगेन विनदन् माधवर्षभः । नमापननां संप्रेक्ष्य पुण्डरोकाचमाहवे। ममम्भमं रणे भी विचकर्ष महर्न । उवाच ने गोविन्दमसंधाम्तेन घेता । र देहि पुण्डरोकार देवदेव नमोऽस्तु । मामय मावतश्रेष्ठ पातयख महाहवे। बया हि देव मंग्रामे इतस्थापि ममानघ। श्रेय रव परं कृष्ण लोक भवति सर्वत' । सम्भावितोऽस्मि गोविन्द नाक्ये चाय संयुगे। महरस यच्छं वे दामोऽस्मि नव चानघ । प्रवद ततः पार्थ समभिद्रुत्य केशव निजयाह मावाशमाहुभ्या एग्मिवै निम्छमाण. पार्थन शणो राजोवतीचन.. अगाम नमादाय वेगेन पुरुषोत्तम । पार्थम्न विष्टभ्य बनी चरणी पर बौरहा। . । ३ म - ·५०० ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भीमवध प.पध्याय १.७॥१० । . of १. M 4 निजग्राह थोकथं कश्चिदशमे पदे । नत रनमुवाचान फ्रोधपर्णकुलेषण। निश्वसन्तं यथा नागमर्जुन प्रणयात्मखा। निवर्त्तख महाबाहो नानृतं कर्तुमईसि । यत्वया कथितं पुर्व न योस्यामीति केशव । मिथ्यावादीति लोकास्वा काययन्ति माधव । ममप भारः सन्चा हि हनिष्यामि पितामहं पे केशव शस्त्रेण मत्यन सुकतेन छ । अन्तं यथा गमिष्यामि मचूर्णा भजुसूदन । अद्यैव पश्य दुई पात्यमान महारथं। तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया। माधवस्तु वच श्रुला फागुनस्य महात्मन' । अकिञ्चिदुका मक्रोध पाररोह रथं पुन. नौ रथस्यौ नरव्याघी भीम शान्तनवः पुनः । वयं शरण मेयो दृष्ट्या स्वांचल। प्राणानाधत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव। गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजासि शिमिरात्यये । यथा कुरूणां सैन्यानि वभ युधि पाण्डवा.। नथा पाण्डवमैन्यानि वभञ्ज युधि ने पिता। इति विद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः ।। मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्न खतेभसा। तबध्यमाना भी भेण मतमोऽथ सहस्रशः। " निरीवितुं न भेकुस्ते भीममप्रतिम रणे । कुर्वाणं समरे काण्यतिमानुपविक्रम । पोवाचकुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः। नथा पाण्डवसैन्यानि ट्राव्यमाणानि भारत। घातारं नाध्यगच्छन्न गाव. पवगता इव । पिपीविका व सुला दुर्वला बलिना रणे । महारथ भारत दुमकम्प शरोमणे मनपनं नरेन्द्रान् । भीमं न मेकु प्रतिवचितुं ने शरात्रि सूर्यमिवामपन्न। विदूतस्तस्य तु पाण्डुसेनामस्तं जगामाथ महसरमिः । ततो बलानां श्रमकर्षितानां मनोऽवहार प्रतिसम्बभूव। इति श्रीमहाभारने भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि भवमंदिवसयुद्धममाप्ती सप्ताधिकशतोऽध्यायः ॥ १.७ ॥ ॥ समय उवाच ॥ युध्यतामेव तेपान्तु भास्करेऽस्तमुपागते । मन्ध्या समभवहोरा नापश्याम ततो रणं । ततो युधिष्ठिरो राजा सन्ध्यां सन्दृश्य भारत । बध्यमानश्च भीभेण त्यत्वाइवं भयविज्ञलं । खभन्यच पराहत्तं पलायनपरायणं । भीमञ्च युधि संरचं पीजयन्तं महारथं । सोमकांस जितान्दुमा निरुत्साहान् महारयान्। चिन्तयिला नतो राजा वनहारमचोदयत्। मतोऽवहार भन्याना के राशा युधिष्ठिरः । तथैव तब सैन्यानामबहारो भत्तदा!' नतोऽवहारं मन्यानां रुखा नत्र महारथाः |न्यविमन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे पतविक्षताः। भीमय ममरेकर्ष चिन्तयिषा तु पाण्डवाः। नालभम्त तत. भान्ति भीमवाणप्रपीडिताः। भीमाऽपि समरे जित्या पायवान मइएञ्चयान् । पञ्यमानस्ताव मनन्धमामय भारत । न्यविभत् कुरुभिः पाईररूप समन्ततः । मतो राचि समभवत् सर्वभूतप्रमोहिनी। तमिम् राषिमुपे घोरे पापडवा प्णिमिः सह । एचवाय दुराधर्षा मन्याय समुपाविमन् । भारमनियम प्रामका महायशाः मम्मयामासरय्यया मन्त्रनिरापको विदाः ।। मतो युधिहिरो गगा मम्बपिया तिरंगपा वासुदेव समुद्रोदय वचनवेदमाददै । पपश्य मामान भीममुपपराक्रमा गर्न नमरमानी विदनी यवं मम ।' FEEL . ए.

·भीभषध प. अध्याय १.] भीयापर्व ५०१ - . 100 V - न चर्चेनं महात्मानमुत्महामो निरोचित । बेनियमानं सैन्येषु प्रदृद्धवमिव पापक । यया घोरो महाना गस्तवका वै विषोल्वनः । तया भोमो रणे क्रुदम्नोत्ए मवः प्रतापवान्। सहीतचापः समरे प्रमुञ्चनिगिन् शरान। सन्यो जेतुं यमः दो बज्रपाणिय देवराद। वरुणः पायटम्वाऽपि सादी वा धनेश्वरः । न तु मीभः सुभद्धा जेतुं शग्यो महाहो। मोऽहमेवं गते कृष्ण निमन. गोकमागरे। पात्मनो बुद्धिदार्थच्यात् भीममासार संयुगे। वनं यास्यामि दुर्द्धर्थ श्रेयो मे तत्र वै गत। न युद्ध रोचये कृपण इनि भोमो हि नः मदा । : यथा प्रज्वचितं वहिं पतङ्ग, समभिद्रवन् । रकतो मृत्युमभ्येति तयाऽभीममोभिवान्। - यं नीतोऽस्मि वार्णय राज्यहता पराक्रमी भ्रातरचैव मे रा. सायकैयडिता.। मलते भादसाहाईदाज्यभ्रया वनं गता । परिक्लिष्टा तया कृष्णा मल्लते मधुमदन । जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं अद्य दुर्नजीवितस्याद्य शेषे च चरिथे धर्ममुत्तमं । पदि नेइमनुग्राघो भारभि: मह केमव । स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव । रतत् श्रुत्वा ववस्तम्य कारवाइजविस्तरं । प्रत्युवाच तत कृष्ण, मान्वयानी युधिष्ठिरं। धर्मपुत्त्व विषादं वं मा कृथाः मत्यमगर ।यस्य ते भ्रातरःसरा दुर्जया: शत्रुवदना । अर्जुना भीमसेनय वामिपमनेजा। माद्रीपुत्रौ च विकान्ता विदशानामिवेश्वरी। माश्चापि युइच माहात् योस् भोमेश पाण्डः । लमयुको महाराज किं न कुप्या महा। हनियामि रणे भोममाइव पुरुषर्षभी पश्यतां धार्तरागाणां यदि ने शशिफा गुन । यदि भीमे इते बोरे जयं पग्यमि पाण्डव । इन्ताम्यकरथेनाद्य कुसुदृद्ध पितामहं । पश्य में विक्रम राजन् महेन्द्रन्यव भंयुगे। विमुञ्चन्तं महास्वाणि पातयिष्यामि तं रथात्। य शत्रु पाण्डुपुत्ताणा मच्छत्रु स न भंगयः। मदर्थी भवदीया ये ये मदीयास्तव ते । तव धाता मम मखा सम्वन्धी मिथ्य एव च। मामान्यु सत्य दास्यामि फाल्गुनार्थ महोपते । एप चापि नरव्याघ्रो मत्सत जोवितं त्यजेत् । रप न ममयतान तारयेम परम्परं । म मां नियुहर राजेन्द्र यथा योद्धा भवाम्यई। प्रतिज्ञातमुपलथे यत्नत् पार्थेन पूचना । पातपियामि गाङ्गेयमिति चोकम्य मन्त्रिधा। परिरक्ष्यमिद तावत् वर पार्थस्य धीमतः । अनुयातन्तु पार्थन मया कार्यममंशयः। अथ वा फागुनस्यैष भारः परिमितो रणे।। म हनिष्यति महामे भोमं परपुरप्रयं । अशक्यमपि कुयाद्धि रणे पार्थ ममुद्यतः। चिदमाम् वाममुधुझान महितान् देत्यदानव.। निहन्यादीम मझे किमु भोभ नराधिप विपरीतो महाधीयों गत-लोऽन्पचेतनः । भीम यातनवो नूनं कर्त्तव्यं नावबुध्यते । ॥ युधिष्ठिर उगाच॥ एवमेतन्महाबाहो यया वदमि माधव । मर्चे होते न पातास्तत्र वेगविधारणे । नियतं ममवाप्स्यामि सर्वमेतपसितं यस्य मे पुरुषयाघ्र भान् पछे व्यवस्थित । मन्द्रानपि रणे देवाम् वयेयं जयता बरालया माथेन गोविन्द किमु भीमं महार। ब ·। MY १ स . 1280 ५२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ भीभषध प० । अध्याय १०॥ न तु वामन्त कत्तुमुत्सहे खात्मगारवात् । अयाध्यमान साहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव । समयस्तु कृत कश्चिन्मम भीमेण संयुगे। मन्त्रयिर्थ तवार्थाय न तु यास्य कथञ्चन । दुर्योधनार्थे योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभा । स हि राज्यस्य में दाता मन्त्रस्यैव च माधव ।' नरमाद्देवप्रतं भूयो बधोपायार्थमात्मन । भवन्त महिताः सर्व प्रयाम मधुसूदन । ने वयं महिता गत्त्वा भीममा नरोत्तम । न चिरात् सर्वं वार्णय मन्त्र पृच्छाम कारव। म वक्ष्यति हितं वाक्य सत्यमस्मान् जनाईन। यथा च वक्ष्यते कृष्ण तथा कत्ताऽमि संयुगे। स नो जयस्य दाता स्यान्मन्त्रस्य च दृढव्रत । बाला पित्रा विहीनाथ नेन संवर्द्धिता वयं । सञ्चेत् पितामह वृद्ध हन्तुमिच्छामि माधव। पितु पितरमिष्टञ्च धिगस्तु क्षत्तजीविकां । । मञ्जय उवाच ॥ ततोऽब्रवीन्महाराज वार्णय कुरुनन्दन । रोचते मे महाप्राजराजेन्द्र तवभाषितं । देववत कृती भीम प्रेक्षितेनापि निई हेत् । गम्यती स बधापाय प्रष्टुं सागरगासुतं । वनुमईति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषत । ते वयं तब गच्छाम प्रष्टु कुरुपितामह । गत्वा शान्तन वृद्धं मन्य इच्छाम भारतास नो दास्यति मन्वं यं तेन योत्स्यामहे पराम्। एवमामच्याने बीरा पाण्डवा पाण्डपूर्वज । जग्मुस्ते महिता मर्ये वासुदेवय बीर्यवान् । विमुकमस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं मति। प्रविश्य च तदा भीमं शिरोमि प्रतिपेदिरे। . पूजयन्ती महाराज पाण्डवा भरतर्षभ। प्रणम्य शिरसा चैन भोभं भरणमभ्ययु । तानुवाच महाबाहु म' कुरुपितामह । स्वागत नव वार्णय स्वागतन्ने धनञ्जय। स्वागतं धर्मराजाय भीमाय चमयोस्तथा । किंवा कार्य करोम्यद्य युमाकं प्रतिवर्द्धनं । मात्मनाऽपि काग्मि यद्यपि म्यान मुदुम्करं । तया ब्रुवाणं गाङ्गेयं मोतियुक्त पुन पुन । उवाच राणा दीनात्मा मोतियुमिदं वच । कथं जयेम मर्च कथं राज्य सभेमहि । प्रगामा मइया न स्यात् कथ तम्मे वद प्रभो। भवान् हि नो यधोपार्थ प्रोतु स्वयमात्मन.। भवन्तं ममरे बोर विषम कयं वय। न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध कुरुपितामह । मइलेनैव धनुपा दृश्यमे युगे मदा। श्राददानं सन्दधानं विकर्षन्तं धनुर्न च । पश्यामस्त्वा महामाहो रथे सूर्यमिशपरं। रथाश्चनरनागामा इन्सारं परपोरइन्। कोऽध चासहते जेतुं वा पुमाम् भरतर्षभ। वर्षना शरवर्षाणि मयुगे वैशम कृतं । पयं नीता प्रितना मयुगे महती मम । यथा युधि जयेम ला यथा राज्य माममा भम मैन्यम्य च सेमं तन्मे भूहि पितामह । ततोऽवीकार नव पाण्डवान् पाण्डुपूर्भग । म कषधम फोनय मयि जोति मयुगे । भयो भवति मन्चन सत्यमनवौमि ते। मिजिले मयि युद्धेम रणे जेष्यय शास।विमपि प्रारब्धं यदीपथ रणे जय। अगुजानामि व पाधा महरध्वं ययागुम्। एव हि मुश्तं मन्ये भवना सिदितोऽयई। नेमपिरत मध्य तरमादेवं विधीयतां । 4 KR - .

·भीमवध पायथ्याय ३० ।।] ॥ भीयापर्व ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ वृहि तस्मादुपाय नो यथा युद्धे जयेमहि । मवन्त ममरे कुटुंदण्डहस्तमिवान्तक। प्रयो वनधरा जेतुं वरुणाय यमनथा। न मान्ममरे मक्य मेन्द्ररपि मुराम। ॥ भीम उवाच॥ मत्यमेतन्महादाही यया वदमि पाण्डव । नाईजेतुं रणे शक्य मेन्द्रपि मरामरै । अत्तमस्तो रणे यत्ती ग्टहीतवरकामुकः । ततो मां न्यस्तपखं तु रते इन्युर्महारथा। निक्षिप्तमम् पतित विसम्नकवचध्वजे । द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि । स्त्रियां खोनामधेये च विकले चैकपत्तिणि। अप्रयते नरे चैव न युद्धं रोचते मम । पद मे ग्टणु राजेन्द्र सहन्यं पूर्वचिन्तित । अमकन्यध्वजं दृष्ट्वा न युध्येय कदाचन । य एप द्रुपदो गजम्तव सैन्ये महारथा। पिखण्डो ममरामर्षी घरय ममितिनयः । यथाऽभवच स्तोपूर्व पद्यात् पुंस्व समागत ! जानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद्यथातथ। अर्जुन ममरे पूर पुरस्कृत्य मिखण्डिनं । मामेव विशिखस्तीनौरभिद्रवतु दंशित । श्रमकन्यध्वजे तस्मिन् स्त्रीपूर्व च विमेषत । न प्रहर्तुमभीसामि सहीतेपु कथञ्चन । तदन्तरं ममामाय पाएडयो मा धननय । सातयतु चिमं ममन्तात भग्नईभ । न त पन्यामि नोकेषु मां हन्यात य ममुधन । हरे कृष्णान्महाभागात पाण्डवादा धनश्चयात् । स्प तम्मात पुगेधाय कचिदन्य ममाग्रत । आत्तमक्षा रणे यत्तो सहीतवरका । मा पातयतु बीमन्सुरेवं तवजयो ध्रुव । एततकुरुष्व राजेन्द्र यथोकं मम मनन । संग्रामे धार्तराष्ट्राय हाय मान ममागतान । r मञ्चय उवाच॥ ते तु ज्ञात्वा तत पाथी उग्मुः स्वधिविरं प्रति। अभिवाद्य महात्मानं भीमं कुरुपितामहं । न्थोकवति गाङ्गेये परताकाय दोचिने। अर्जुनो दुःसमन्तप्त मनोडमिदमत्ररीत्। गुरुणा कुम्वृद्धेन कृतप्रजेन धीमता। पितामहेन मंग्रामे कथं योद्धाऽस्मि माधव । मोडता हि मया बाय वामदेव महामना.। पाइरुपिनगात्रेण महात्मा कनुपीछन । यहाइमधिराशाई बान किन गदाग्रजा नातत्यवाचं पितरं पितु पाण्डोर्महात्मनः । আকাশের দ্বিপাক্তি করতে নিষেধ কন্য। काम वध्यनु मन्य मे नाई येथे महात्मना। नया वधो वा मे भृयात कयं वा पण मन्यमे । । वामदेव उवाच ॥ प्रतिनाय वधं निष्ण पुरा भोमस्य संयुगे। उधम्वित पार्थ कथं नैन हनियति । पातयन ग्यात् पार्थ चत्रिय युद्धदुर्मद । नाइना युधि गाडेयं विजयस्ने भनियनि । पएमेतत पुग देवगमिष्यति यमश्य । यदृष्ट हि पुग पार्थ तत्तथा न तदन्यया । महि भोभं दुगधर्ष व्याजाननमिशन्तकं । बदन्य मनुयात् योद्धमपि वधरा । हि मोम मिरा भवा स्टणु द वो ममाययोवाच पुरा म महाबुद्दिई हम्पनि । व्यायाममपि चेन् वृद्ध गुणैरपि समधित । अततायिनमायान्न रन्यात् पातकमात्मनः । मारतोऽय स्थितो धर्म, धनिया धमन्यायालय रचितयच प्रयधानुसपिभि ।

·Y०४ ॥ योमहाभारत [ भीमबध मा अध्याय र -- - , - ॥ अर्जुन उवाच ॥ शिखण्डो निधनं कृष्णं भोमस्य भविता ध्रुवं । दृष्ट्वैव हि सदा भीमः पाश्चान्य विनितते । ने वयं प्रमुखे तस्य पुरस्कृत्य भिखण्डिन गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायोति म मतिः। अहमन्यान्महेवामान् वारयिथामि मायकः भिखण्यपि युधा श्रेष्ठ भोभमेवा मियोधयेत् । श्रुतं हि कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यो भिखण्डिन । कन्या या पुरा भूत्वा पुरुषः समपद्यत । इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवा: महमाधवा: अनुमान्य महात्मान प्रययुटिमानमाः । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि नवमदिवसाहारोत्तरमन्ने अष्टाधिकशतोऽध्यायः ॥ १० ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ कथं मिखण्डो गाङ्गेयमभ्यवर्तत मयुगे । पाण्डवांश्च कथं भीम म्तममाचच्च सञ्चय ॥ मञ्जय उवाच ॥ ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सूर्यस्योदयनं प्रति । तांद्यमानासु भेरीषु मंद वानकेषु च भायमूदधिवर्गेषु जंतजेषु समन्ततः । भिखण्डिन पुरस्कृत्य निर्याताः पाण्डवा युधि। कृत्वा व्यूह महाराज सर्वचुनिवर्हण । शिखण्डो सर्वसैन्यानामग्रामो दिशाम्पते। चक्ररक्षीततस्तस्य भीममेनधनञ्जयो । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव बोर्यवान्। सात्यकिश्चकितान तेषां गोता महारथः । धृटद्युम्नस्तनः पश्चात पाश्चात्यैरभिरक्षितः ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां महितः प्रभुः प्रययो सिंहनादेन नादयन् भरतम विगटस्तु ततः पद्यात् खेन मैन्येन संवृतः । द्रुपदश्च महाबाहो ततः पश्चादुपाट्रवत् । कैकेया धानरः पञ्च धृष्टकेतुश्चे बोयवानां जघने पालयामासुः पाण्डुसैन्यस्य भारत एवं व्यूह्म महासन्य पाण्डवास्तव वाहिनी । अभ्यद्रवन्तं सामे त्यत्वा जीवितमात्मनः नथैव कुरवो राजन भोमं कृत्वा महारथं । अग्रतः ममन्यानी प्रययुः पाण्डवान् प्रति। पुत्तम्तत्र दुराधर्यो रक्षितः सुमहायलैः। ततो द्रोणा महेष्वामः पुत्त्रश्चास्य महावसः ।, भगदत्तम्तनः पयाजानीकेन भेटतः। पद्य कृतवर्माच भगदत्तमनुव्रती । काम्बोजराजो यसवान् ततः पद्यात् मुदक्षिण मागधश्च जयत्सेना, मौवनय सहदलः। तथान्य महेवामाः मुमम्मप्रमुषा नपाः। जघन पालयमासस्तव सैन्यस्य भारत । दिवमे दिवसे प्राप्ते भीमः मान्तनों युधिो पासरानकरोयदान पैशाचानथ गक्षसान। ततः प्रवडते युद्धं तत्र नेपाच भारतअन्योऽन्य निाता राजन यमराष्ट्रविवर्द्धने । अर्शनप्रमुयाः पार्था: पुर लत्यं गिराण्डिन भीम युद्धेऽभ्यासना किरना विविधान गरीन् । संघ भारत भीमेन ताडितास्तावकाः गरेः । रुधिरोधपरिक्तिनाः परमोकं ययुस्तदा। नकुलः महदेवरा मात्यकिय महारथः । नव मन्य ममामाच पोडयामामरोजमा ने मध्यमानाः पमरे नावका भरतर्षभ । नामवन् वारयितुं पाण्डवाना माइ। मतम् सावक मैन्य मध्यमान ममन्ततः मुमन्प्राप्त दम दिश: कान्यमान मा चातारं नाध्यगद्युम्न तावका भरतर्षभ । मध्यमानाः पिताण पाउः सह राजय एतराष्ट्र उवाच ॥ पीयमान पर दृष्ट्वा पाधीमा पराक्रमी । पदकाद्रिणे क्रुद्धम्तम्ममाधव मञ्चय। । महारथः MU ·भीमवध पायध्याय १.६] . ॥ भीयापर्व ५०५ - RU कथं वा पाण्डवान् युद्धे प्रत्युद्यात. परन्तप । विनिनन् सोमकान् बीरस्तदाचक्ष्य ममानघ । ॥ सञ्जय उवाच ॥ आप ने महाराज यदेकार्पोन पिता तव । पोडिने तव पुत्व सैन्ये पाण्डवटजय । प्रष्टमनम, भूरा पाण्डवा. पाण्डुपूर्वज । अभ्यवर्तन्त निनन्तस्तव पुत्वस्य वाहिनीं। विना मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिना। नामृथत नदा भीम मैन्यधात रणे परैः। म पाण्डवान् महेवार पाशालाश्चैव सञ्जयान् । नाराचैर्वसद तय चितरनजिकैस्तथा। अभ्धवर्षत दुर्द्धर्षस्यत्वा जीवितमात्मन {म पाण्डवानां प्रवरान् पञ्च राजन् महारथान् । श्रात्तशखा रणे यत्तान वारयामाम मायकैः। नानाथस्वास्थवर्षेस्तान् वीर्यामर्षप्रवेरिने । निजन्ने समरे द्धा इस्त्यश्वं चामितं बड़। रथिनो धातययाजन रथेभ्य पुरुषर्षभ। सादिनथाश्वष्ठेभ्य पदातीय समागतान । गजारोहान् गजेभ्यश्च परेषां विदधद्भयं । नमेकं समरेभोम बरमाएं महारथं पाण्डवा' समवर्तन्त वज्रहस्तमिवासुराः। शाशनिसमस्पान विमुञ्चनिमितान परान् । दिच्चदृश्यत सदासु घोरं मन्धारयनवपुः । मण्डलोभनमेवास्य नित्यं धनुरदृश्यत । मङ्गामे युध्यमानस्य सक्रचपिापम महत् । नहष्वा समर कर्मा पुत्तास्तव विशाम्पते । विस्मयं परमं गला पितामहमपूजयन्। पार्था विमनमा भूत्वा प्रेक्षन्त पितरं तव । युध्यमान महापूर विप्रचित्तमिवामरा । न चनं वारयामासुात्ताननमिवान्तक ! दशमेऽहनि मङ्गामे स्थानीक शिखण्डिन । अदक्षत्रिमितवाण: कृष्णवमव काननं । तं भिखण्डो विभिबाणैरभ्यविध्यत् स्तनान्तरे। श्रामीविषमिव क्रुर्दू कालस्यमिवान्तक । म तेनाति विद्ध प्रेक्ष्य भीम भिडिन । अनिच्छन्निव संक्रुद्ध प्रहसचिदमप्रवीत्। काममभ्यम वा मा वा न ला यात्य कथञ्चन । थैव हि संकृता धात्रा मैव हिव शिखण्डिनी । तस्य नदचन श्रुवा शिखण्डो क्रोधमूर्थिन। उवाच भीमं ममरे एकणी परिमलिइन् । जानामि त्वा महावाहो त्रियाणां यार। मया श्रुतच ने युद्ध जामदग्न्येन चैव हि दिव्यच ने प्रभावोऽयं मया च बहुम श्रुत। जाननपि प्रभावन्ने यात्स्येऽद्याई वया मह। पाण्डवाना प्रिय कुलनात्मनश परन्तप । प्रद्य वा योधयिष्यामि रणे पुरुषमत्तम । ध्रुवञ्च ला हनिष्यामि म सत्येन तेऽयत । एतच्छ्रुला च महाक्यं यत कृत्य नत समाचर। काममभ्यम वा मा वा न मे जीवन विमोक्ष्यसे । महर कियती भीम नाकाऽयं ममितिघ्रया ॥ सत्रय उवाच ॥ एवमुका ततो भीमं पञ्चभिनतपर्वभि । अविध्यत रणे भीमं मतलं वाक्यमायके । तस्य तवचन श्रुत्वा सव्यसाची महारथ : काचोऽयमिति मशिन्य शिषण्डिनमचोदयत् । अहवामनुयोत्स्यामि परान विद्रावयन पर। अभिट्व सुसरधो भीम भीमपराक्रम। न हि ने संयुगे पीडी शक्यं कान महायलतस्मादद्य महावाहो यत्ती भीममभिद्रव । पहला ममरे भीभ पदि याथमिमारिषाबहास्याऽस्य शोकस्य भविष्यसि मया सह । - ori on ·५०८ महाभारतं. [भीपायध प० । यध्याय १९९४ १७ रामं रंकीण भैमर्मनि महायल। गोमस्य निधनं प्रेमुदुर्मुखोऽभ्यद्रवदनी । मात्यकि ममरे थान्न तव पुत्तो न्यवारयत् । अभिमन्यु महाराज यान्त भीमरथं प्रति। सुदक्षिणा महाराज काम्बाज प्रत्यवारयत । विराटझुपदी द्धा समेतावरिमर्दनौ।। अश्वत्थामा तत द्धो वारयामास भारत। तथा पाण्डुसुतं व्येष्ठ भोमस्य बधकाहिणं । भारद्वाजा रणे यत्ती धर्मपुत्त्रमवारयत्। अर्जुन रभसं युद्धे पुरस्कृत्य विखण्डिन । भीमनपुं महाराज भामयन्तं दिशो दश । दु शासनो महेष्वासा वारयामास संयुगे। अन्ये च नावका याधा पाण्डवाना महारथान् । भीमस्याभिमुख यातान् वारयामासराहवे। घष्टद्युम्नस्तु सैन्यानि प्राकोमंस्तु पुन पुन । अभ्यद्रवत संरब्धी भोममेक महारथ' । एयोऽर्जुनो रणे भोभ प्रयाति कुरुनन्दन । अभ्यद्रवत माभैष्ट भौगो हि प्रास्यते न व । अर्जुनं समरे योडु नामहेतापि वासवः । किमु भोमा रणे बोरो गतसत्त्वोऽन्पजीवित । इति सेनाप श्रुला पाण्डवना महारथा । अभ्यद्रवन्त संइष्टा गाङ्गेयस्य रथम्प्रति । श्रागच्छमानान् ममरे चोर्योधान् प्रबलानिया प्रभारयन्त संदृष्टास्तावका पुरुषर्षभा ।। दुशमना महाराज मयं त्यका महारथ । भोमस्य जीविताकाचो धनत्रयमुपाद्रवत् । तथैव पाण्डवा हरा गाङ्गेयस्य रथम्पति । अभ्यद्रवन्त सङ्ग्रामे तव पुत्रान् महारथान्। तपाहतमपश्याम चित्ररूपं विशाम्पते । दुशमनरथ प्राप्य यत्यार्थी नाभ्यवर्तता यथा वारयते वेदा शुन्धतीयं महार्णव । तथैव पाण्डव क्रुद्ध नव पुचो न्यवारयत्। उभा नौ रथिना थेठावुभौ भारत दुर्जया । उभा चन्द्राकर्सदृशा कान्या दोप्या च भारत। नथा तो जातभरधावन्योऽन्यवधकादि । समोयतुर्महामध्ये मयमको यथा पुरा। दुपासना महाराज पाण्डवं विशिस्विभि । वामदेवश्च विशत्या ताडयामाम संयुगे। नतोऽर्जुनो जानमन्युवीर्णेय वीक्ष्य पीडित। दुभासनं शतेनाजी नाराचानां समर्पयत्। ने नस्य कवच मित्त्वा पपु गोणितमाहवे। दु सामनस्तत क्रुद्ध पार्थ विव्याध पञ्चभिः । ललाटे भरतश्रेष्ठ मरे सुनिमितसिभि । सलाटस्यैस्तु तैवाणे इभे पाण्डवा रणे। यथा मेरुर्महाराज दलेरत्यर्थमुच्छित । मौऽतिविडो मद्देश्याम पुत्रेण तव धन्विना । ध्यराजत रणे पार्थ किंएक पुष्पवानिव । दुधामनन्तत क्रुद्ध पीडयामास पाण्डव । पणोव सुमंक्रुद्धो राह पूर्ण मिशाकर। पोद्यमाना बनवता पुत्त्रस्तव विशाम्पते । विव्याध समरे पार्थ कढ़ापा मिलामित । तस्य पार्थो धनुश्छित्या रथञ्चाय पिभि गरे। अप्रैषीदिमिवान् घोरान् यमदण्डपमाम् पइन् । प्राप्तानेव तान् बाणाम् चिच्छेद नभयस्त।। पतमानस्य पार्थस्य तदानमिवाभवत् । पार्थ सुनिगितवापरविश्यत्तनयस्तव । नत द्धा रणे पार्थ भागम् मन्धाय फार्मुके । प्रेषयामास समरे स्वर्णपुद्धगन् मिसामितान् । न्यमजने महाराज तस्य काये महामन । यथा मा महाराज तागं प्राप्य भारत। in ११० . - ·सीमवध प० । अध्याय १९९१ ९९९।] । भीयापर्व ।। ५०८ ॥ m - पीडितचैव युत्तस्ते पाण्डवेन महात्मना । हिला पार्थ रणे वर्ण भीमस्य रथमाव्रजन् । अगाधे मज्जतस्तस्य दीपो भोगाऽभवत्तदा । प्रनितभ्य ततः मंज्ञा पुत्रस्तव विद्याम्पते । अवारयत्ततः भूरो भूय एव पराक्रमी । गरैः सुनिमितः पार्थ यया वृत्रं पुरन्दरः। निर्विभेद महाकायो विव्यये नव चार्जुनः । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोभवधपर्वणि अर्जुनदु सामनममागमे एकादाधिकगतोऽध्यायः ॥११९ ॥ । मञ्चय उवाच ॥ सात्यकि दंचित युद्धे भीमायाभ्युदतं रणे। श्रारमिहेष्वासो वारयामास संयुगे। माधवस्तु सुसंक्रुद्धाराचर्म नवभिः शरैः। श्राजघान रणे राजन् प्रहसन्निव भारत। नथव रामा राजन माधव नवभिः परः। श्रयामाम राजेन्द्र मंक्रुद्धः मिनिपुङ्गवं । शैनेयः परमहन्तु प्रेषयामास मयुगे। राघसाय सुसंक्रुद्धो माधवः परवीरहा। ततो रक्षा महाबाहुःमात्यकि सत्यविक्रम । विव्याध विभिखैतोहण, सिंहनादं ननाद च। माधवम्त रणे विद्धा राक्षसेन भृशं तदा। वीर्यमालम्व्य तेजस्वी जहाम च ननाद च। भगदत्तस्तत. द्धो माधवं निमित. भरैः। ताडयामाम समरे तोरिक महागजें। বিহুত্বে বর্ষ শুধু ঘন ঘিনলিঃ সানিহাৰ বিৰণ যা কল্পনথ। ततः प्राग्ज्योतिपो राजा माधवस्य महद्धनुचिच्छेद शितधारण भन्नेन कृतहम्तवत् । अथान्यद्धनुरादाय वेगवत परवीरहा। भगदत्तं रणे क्रुद्धं विव्याध निमित. शरः। मोऽतिविद्धा महेवास. मृकणी परिमंलिइन। गति कनकदुर्यामायी भूषितां दृढां । यमदण्डोपमा घोगचिप परमाहव। तामापतन्ती सहमा तस्य बाहुवरितां । सात्यकिः ममरे राजन विधा चिच्छेद मायकैः। ततः पपात सहसा महोत्लेव इतप्रभा। भक्ति विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशाम्पते । महता रथयेन वारयामास माधवं । तथा परिहतं दृष्ट्वा वार्णयानां महारथं । दुर्योधनो मृशं क्रुद्धो भ्राहृन सर्वानुवाच ।। नथा कुरुत कौरथा यथा वः सात्यको युधि। न जीवन प्रति नियाति महतोऽमात् रथवजाम्। तस्मिन इसे हतं मन्ये पाण्डवाना महदनं । नयेति च वचस्तस्य परिग्टहा महारथाः। नेयं योधयामासुर्रमस्य प्रमुख तदा। अभिमन्यु तदायान्त भीमस्याभ्युद्यतं रणे। काम्नोजराजा बनवान वाग्यामाम संयुगे। श्रार्जुनि पति विद्धा मरैः मन्नतपर्चभिः। पुनरेव पतु पद्या राजन् विव्याध तं नृप। मुदक्षिणम्नु ममरे पुनर्विव्याध पञ्चभिः । मारपिधास्य नवभिरिछन् भोमस्य जीवित। तद्युद्धमामोत् समहत्तयास्तत्र समागमे । यदभ्यधावहारे यं मिसडी मचकर्षणः। विराटद्रुपदा घडावारयन्ता महाप। भोभम्य युधि भरधावाद्रदन्नौ महारयो । अश्वत्थामा रणे ग्रुद्धः ममियाद्रथमत्तमः । नतः प्रवहने युद्ध मयानुम्य चभारत । विराटोदभिभोगनपान परन्तप । पतमान महेवाम द्राणिमाइवमोमिन द्रुपदय विभिन्नाणेवियाध निमितस्तदा। " 4 २ ·भीभवध प. अध्याय ११२११११।] ॥ भीमपर्व, . . अर्जुना वार्यमाणस्त वयस्तत्र भारत । विमुमोच्य पुचं ने मेनां तव ममई ह। दुगासनोऽपि परया मत्या पार्थमवारयत्। कथं भीमं न नो हत्यादिति निश्यि भारत। मा बध्यमाना समरे पुचम्य नव वाहिनी। लोद्यते रथिमि श्रेछैम्तत्र तत्रैव भारत। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबधपर्वणि इन्दममागमे दादशाधिकरनाऽध्यायः ॥ ११ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ श्य वोरो महेवामा मत्तवारणविक्रम 1 ममादाय महचापं मत्तवारणवारणं । विधुन्नानो नरग्रेठी द्रावयाणे वरुथिनीं। पृतना पाण्डवेयाना गाहमानो महावल. निमित्तानि निमित्तज सर्वतो वाच्य वीर्यवान् । मतपन्तमनीकानि दोष पुत्रमभायन । श्रयं म दिवमस्तात यत्र पार्थो महावन । जिघांमः समरे भीमं परं यनं करिवति । उत्पतन्ति हि मे वाण धनु प्रस्फुरतोव च । योगमस्वाणि छिन्दन्ति क्रूर मे वर्त्तते मतिः । दिवयानानि घोराणि व्याहरन्ति मृगहिजा.। नीचैधाणि चीयन्ते भारतानां चमू प्रति । नरप्रभ वादित्य सर्वतो लोहिता दिश । रसते व्ययते भूमि कम्पतीव च सर्वस। फाटा बन्नाकाच व्याहरन्ति मुहमुंडः । भिवाचवाणिवा चारा देदयन्यो महद्भयं। पपात महती चोरका मध्येनादित्यमण्डलात्। मकवन्धय परिचो मानुमादृत्य तिष्ठति। परिवेशम्तथा घोरचन्द्रभास्करयोरभूत् । वैदयानो भयं घोरं राजा देहावत्तमं । देवतायतनम्याय कारवेन्द्रस्य देवता.। कम्पन्ने च इमन्ते च नृत्यन्ति च सदन्ति च । अपसव्यं यदायकुरतवाय दिवाकरं । अवाकमिराय भगवानुपातिष्ठत पन्द्रमा.। वपूपि च नरेन्द्राणां विगताभानि नहये। धार्तराष्ट्रस्य मैन्येन न च भागन्नि दंमिताः। सेनयोरुभयोरीव समनात् श्रूयते महान्। पाञ्चजन्यश निघोषो गाण्डीवस्य च नि खन । ध्रुवमाम्याय वीमामुरुत्तमास्वाणि मयुगे। अपास्यान्यान् रणे योधानभ्यस्यति पितामई। अप्यन्ति रोमकूपानि मोदन्तीव च में मन.1 चिन्तयित्वा महावाही भीमार्जुनममागर्म । तभेद निष् ति पाश्चात्यं पाप-तमं । पुरस्कृत्य रणे पाथों भी प्रस्यायाधनं गत । अमीष पुरा भीमा नाई इन्यां विखण्डिन । स्नी भेषा विहिता धात्रा दैवाच म पुनः पुमान। अमच्यध्वयव याज्ञनिर्महावन । न चामाङ्गलिक तस्मिन् प्रहरेदापगासतः। एनदिचिन्नयानस्य मन' मोदति मे मा अभ्युद्य तो रणे क्रुद्धः कुरुद्धमुपाद्रवत् । युधिष्ठिरस्य चक्रोधी भोमसा नसङ्कत । मम चात्र ममारम्भ प्रज्ञानामभिवंध्रुवं । मनस्वी पतवाञ्छूरः घनास्त्रो मधुविक्रमः । दूरपाती दृढेपुय निमित्तनम पाण्डवः अमेय समरे चापि देवैरपि सामवे । बलवान् बुद्धिमांद्यैव मितमो युधौ पः। विषयी धरणे नित्यं भैरवास्थय पाण्डव । नस्य मार्ग परिहरन दुतं गछ यतमत। पश्यावेतन्महाघोरे संयुगे वैशस महत् । हेमचित्राणि सराणां महन्ति पम्पमानि च । फवचानि विदीय मरः सनतपर्वमि विचन्ने र भगापाणि तोमराय धपि च । न २५ ९.

·५१२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भीभवध प० । अध्याय ११२।११।। - - २ प्रासाथ दिमनास्तीक्षणाः सत्यश्च कनकोज्दताः। वैजयन्यच नागानां संकुद्धेन किरीटिना। नायं संरक्षित कालः प्राणान्पुत्रोपजीविभिः। याहि वर्ग पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च। रथनागहयावती महाघोरा सुदुर्गमा । रथेन सङ्ग्रामनदी तरत्येष कपिध्वजः। ब्रह्मप्यता दमा दानं तपय चरितं महत्। दुईव दृश्यते राशिभाता यस्य धनञ्जयः। भीमसेनय बलवान माद्रीपुत्ती च पाण्डवौ । वासुदेवश्च वार्णेया यस्य नाथो व्यवस्थितः। तस्यैष मन्युप्रभवो धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते.। तपोदग्धशरीरस्य कोपो दहति भारती । एष संदृश्यते पायी वासुदेवयपाश्रयः। वारयम् मर्चसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वशः। एतदातोक्यते सैन्यं शोभ्यमाणं किरोटिना। महोर्मिनद्धं सुमहत्तिमिनक्रसमाकुलूं। हाहाकिनकिलायब्दाः श्रूयन्ते च चमूमुखे। याहि पाञ्चालदायादमई यास्ये युधिष्ठिरं। दुर्गम द्वन्तरं राशो व्यूहस्यामिततेजसः । ममुद्रकुचिप्रतिम सर्वतोऽतिरथे. स्थितैः । * सात्यकिवाभिमन्युय धृष्टद्युपटकोदरी। पर्यरचन्त राजानं यमौ च मनुजेश्वरी उपेन्द्रमा लामो महाशात बोगतः। एष गच्छत्यनोकाये दितीय, दव फाल्गुनः । उत्तमारवाणि चाधत्व सहीला च महर्नुः । पार्यतं याहि राजानं युध्यस्ख च दृकोदरं। फो हिनेच्छत् प्रियं पुत्त्रं जीवन्तं गायतो ममाः। उत्तधर्मन्तु मंप्रेक्ष्य ततस्त्वा नियुनज्म । एप चाति रणे भीमा दहते वै महाचमूं। युद्धेषु मदृयस्तात यमस्य वरुणस्य च । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमयधपर्वणि द्रोणत्यामसंवादे पयोदमाधिकशतोऽध्यायः ॥ १९॥ मञ्चय मुवाच ॥ एतत् श्रुला वचस्तस्यद्रोगस्य च महात्मनः। भगदत्त. कपः सन्यः कृतवर्मा तथैव च। विन्दामुविन्दावावन्या सैन्धवय जयद्रथः। चिदमेनो विकर्णय नया दुर्मर्पणादयः ।। दते नावका योधा भीममेममयोधयन्। महत्या सेनया युका नामादेमममुत्यया। भौमय ममरे राजन् माधयाना मइया । मन्यम्मु नभित्राणे ममेनमताडयत । सवामा चिमिवाण. एपय मभि, भरे चित्रमेनो विकर्ण यं भगदत्तय मारिप। दसमिमभिमाणीमभेनमताइयत । मैन्धवय विभिणिमिमेनमताउया। विन्दाविन्दावावस्या पधभि पश्चमि मरे.! दुग्मर्षणय विभत्या पाप नियिनः मरैः । म नान् मी महाराज गजमामान पृथक् पृथक्। प्रपरान् मयताकस्य धाराष्ट्राम महारथाम्। जपानगरपोरः पाठः परयोरक्षा मामि' मन्नमाविध्यत् शतवमाणमटमि.। एप मर चापं मथे पिणे भारत। ये दिवधपानं पुनर्वियाध मप्तभिः । मिन्दानुरिन्दा चला पिमिनिनिमाडपत् । दुपय विषया चित्रमेन पधभिः। शिल दमिसे. पक्षभिय जपद्र। विधा भीमा नदष्ट मैन्याय पुननिमिः। मुरादाय गतिमी धिना पराभोमरियाध परचा दममिनिषित गरे। परिहादाभिषाप सोगिय महादिप । तन मुद्धो माग गोममेनः मतापशम्। . + ·भीमबध मा यध्याय १९७१] भायापर्व ॥ है ५१३ + । RK गौतम ताडयामास परेडभिराहवे । मैन्धवस्य तथाऽन्याय सारथिच विभि परैः। माहिणकृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः। हताश्चात्तु रथातूर्णमवमुत्य महारथ.। परांथिक्षेप निमितान् भोममेनस्य संयुगे । नम्य भोमा धनुर्मध्ये दाभ्यां चिछर मारिषा भलाभ्यां भरतश्रेष्ठ मैन्धवस्य महात्मनः सचिवधवा विरथो हतायौ हनमारयिः। चिवमेनरथं राजन्नाहरोह त्वरान्यितः । अत्यहतं रणे व कृतवास्तव पाण्डवः । महारथान् शरैर्विद्धा वारयित्वा च मारिप । विरयं मैन्धवं चके मञ्चचाकम्प पश्यतः। तदा न मम भन्या भीमसेनस्य विक्रम । म भन्धाय भरांतीक्ष्णन् कारपरिमान्जितान्। भोमं वियाध ममरे तिष्ठतिष्ठेति चामवीत्। पथ कृतवर्मा च भगदत्तय बोर्यवान् । बिन्दामुबिन्दावावन्या चिवभनय संयुगे। दुर्मर्षण विकर्णय सिन्धुराजर्य वीर्यवान्। भोम ते विव्यधुस्तूर्ण भत्यस्तोररिन्दमाः । स च तान् मतिवियाध पञ्चभिः पञ्चभि. परैः। गल्य वियाध सप्तत्या पुनय दममि. परैः । न भन्यो नवनिर्मित्त्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः। मारपिचास्य भलेन गाढं वियाधमर्मणि । विशोक प्रेक्ष्य निर्भिवं भीमसेन. प्रतापवान् । मद्रराज विभिदाणवीडोहरसि चार्पयत्। तथेतराम महेवामालिभिस्तिभिरजिरगे। ताडयामास समरे सिंहवदिननाद ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धकोविदं। विभिस्तिभिरकुण्ठाग्रे ममखताडयन् । मोऽतिविद्धोमहवामी भीममेमोन वियये। • पर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणे रिवाम्बुदैः। स तु क्रोधममाविष्टः पाण्डवानी महारथः। भद्रेश्वर विभिना विद्धा महायशाः । प्राग्ज्योतिष मतैराजो राजन् विव्याध मायकः । कृपच बजभिवाण विज्ञा महायशाः । नतस्तु सारं पापं भावतस्य महात्मनः। सुरप्रेण सुतीक्षणेन रिच्छेद तस्तवत् । नथाऽन्यडूमुरादाय कृतवमा दृकोदर। आजघान ध्रुवोर्मध्ये नाराचेन परनपः। भीमम्नु समरे विद्धा मध्य नवभिरायस.। । भगदत्तं चिभिश्चैव कृतमाणमटभि । दाभ्या दाभ्यान्तु विवाघ गौतमप्रभृतीन रथान् । नैऽपि न ममरै राजन् वियधुनिमितः परः । म तथा पाद्यमानोऽपि मध्ययमहारथैः। मला पन तान् तुन्यान विचचार गतयंय.ने चापि रथिना श्रेष्ठा भीमाय निमितान् परान्। मेषयामासरत्ययाः मतमोऽय सहसपना पति महादेगां भगदत्ती महायतः। चिप ममरे बोर खणंदण्डा महात्मनो तोमरं मन्धवो राजा पट्टियञ्च महाभुभा मतनीय कृपो राजन् भर मशय संयुगे। अपेतरेमहेवामाः पञ्च पच भितीमुखाना भीमसेनं ममुदिश्य प्रेषयामासरोगमा । तोमरध दिधा प रणानिधात्मनः । पहिग चिभिवार्णयछेद तिनकाएइवत् । म विभेद शतनोध नवभि. करभिः । भीमसेनी रणशापो विधेकेकं समाछिनत् नाय मचान् महेष्यामान गिभिविनिरताय । मतो धनश्चयस्तच वर्तमाने महारणे । प्रामगाम रथेनानी भीमं दृष्ट्रा महारथ। 10 , २ ·J ५१४ ॥योमहाभारत॥ [भीमवध मापध्याय १९७। १९५॥ - r । RU निननं समरे मधून्योधमानञ्च सायकै । तो तु तर महात्मानी समेतो वोच्य पाण्डवो। न प्रशंसुर्जय तत्र तावका पुरुषमा । अथार्जुनो रणे भोम योधयन्तं महारथान् । भीभस्य निधनाकाझी पुरस्कृत्य मिखण्डिनं । पाससाद रणे बोरस्तावकान् दम भारत। येम भीम रणे राजन् योधयन्ता व्यवस्थिता । बीभत्सुस्तान्तथाऽविष्यत् भीमस्य प्रियकाम्यया । तता दुर्योधना राजा सुधाण मचादयत् । अर्जुनस्य बधार्थाय भीमसेनस्य चोभयो । सुमन गच्छ शोध व बलौधे परिवारित । जहि पाण्डुसुतावेतो धननयसकोदरी। तकृत्वा वचन तस्य गरी प्रस्थचाधिप । अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनश्चैव बिना। रथैरनेकमाइले समन्तात् पर्यवारयत् । तत प्रवते युद्धमर्जुनस्य परै मह ।। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबधपर्वणि भीममेनपराक्रमे चतुर्दशाधिकशतोऽध्याय ॥ ११४॥ ॥ सञ्जय उवाच ।। अर्जुनस्तु रणे अत्यं यतमानं महारथं। छादयामास समरे शरै. मन्नतपर्वमि । सुरामाणं रुपञ्चैव विभिस्विभिरवियत । प्राग्ज्योतिषच्च ममरे मैन्धवञ्च जयद्रथ । चित्रमेने विकर्णश्च कृतवाणमेव च। दुर्मर्षणञ्च राजेन्द्र यावन्या च महारथौ । एकैक बिभिरामर्छत कङ्कवहिएवाजिते । परैरतिरथो युद्धे पीडयन् वाहिनी तव । जयद्रथो रणे पार्थ विद्धा भारत मायके । भीम वियाध तरसा चित्रसेनरथे स्थित । मल्यय समरे जिष्णु रूपश्च रथिना मर । विव्यधात महाराज बहुधा मभभेदिभि ।। चित्रसेनादयश्चैव पुत्रास्तव विशाम्पते। पञ्चभिः पञ्चभिस्तूर्ण मयुगे निर्मित गरे । श्राजघ्नुरर्जुन मध्ये भीमसेनन मारिष । लौ तवरथिना श्रेष्ठा कौन्तेयौ भरतर्षभी। अपीडयेता समरे विगताना महाबल । मुशर्माऽपि रणे पाथ परैर्नवनिरागे । मनाद पनपन्नाद त्रासयानी महा। अन्ये च रथिन भरा भीममेनधनञ्जया। वियधुमिमितवाणेरुकापुद्वैरजिह्मगे तेिवाश्च रथिना मध्य कान्तया भरतर्षभी। कोडमामा रथादारी चित्ररूपी व्यदृश्यतां । प्रामिषेसू गा मध्ये मिहाविव मदोत्कटौ। शिवा धनपि प्राणी शराय बहुधा रणे) पानयामामतुघोरी गिरामि शतो नणा। हताय बहवो ममा इयाय मतमाता गिजाच मगजारोहा पेतुरप्या महादये। रथिन मादिमयेव नप तत्र निपूदिता । दृश्यन्ते यहवा राजन् वेपमाना ममन्तन । जे पदात्योधनानिमिय निपूदित । रथय बनधा भने समाप्तीयंत मेदिनी । सबाहुनमपश्याम रणे पार्थस्य विक्रम । मरे सवार्थ तान्योरान् म जघान महायल। पुचम्त म सहसा भीमार्जुमपराकमा गानयस्य रथाभ्याममुपजग्मे महामन । रपय स्नाय च मन्यवय जयद्रथ । विन्दानुविन्दावादया माजा मयुगं तदा। सतो भोना महेश्याम फालानय महारथ । कारवाणा भू धोरां भूमं दुबारणे, नतो परिणामामामयुनान्यदानि च धमअयरथे पूर्ण पानन्ति का भूमिपा: ।

·भीभषध प० । अध्याय ११५ १९६०] । भीयापर्व ५२५ - > ततस्तान् घरजान मनिवार्य महारथान्पार्थः समन्तात् समर प्रेषयामास मृत्यवे।। शत्यस्तु समरे जिष्णु क्रीडन्निव महारथः । आजधानोरमि कुद्धा भलैः सन्नतपर्वभिः । तस्य पाथा धनुछित्त्वा हस्तावापञ्च पञ्चभिः । थनं सायकस्तीक्षो वियाध मर्मणि। अयान्यनुरादाय समरे मारसाधनं । म यो रणे जिष्णु ताडयामास रोषितः।' '. विभिः परमहाराज वासुदेवश्च पञ्चभिः । भीमसेनश्च नवनिर्वाहारसि चार्पयत्। नतो द्रोणी महाराज मागधश्च महारथा दुर्योधनसमादिटा त देशमुपजग्मतुः। थव पार्थो महाराज भीमसेनश्च पाण्डवः। कारव्यस्य महामना जघ्नतः समहार था। जयसेनम्तु समरे भीम भीमायुधं युधि । वियाध निशितवाणैरभिभरतर्षभ तं भीमा दभिर्विद्धा पुनर्विव्याध पञ्चभिः। मारथिञ्चास्य भक्षेन रथनीडादपोतयत्। उड्यान्नस्तुरगैः सोऽथ द्रवमाणेः ममन्ततः । मागधोऽपस्तो राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।, द्रोणय विवरं दृष्ट्वा भीमसेनं मिलीमुखैः । वियाध वाणेनिमितैरष्टमिभरतर्षभ। तं भीमः ममरमाघी गुरुं पिटममं रणे । वियाध पञ्चभिर्भस्तथा घश्याच भारत अर्जुनम्नु सुप्रमाणं विद्धा वइमिरायः। व्यधमत्तस्य तत्सैन्य महाभाणि ययाऽनिनः । नतो भीमद्य राजा च कौशल्यच वृद्दद्दनः । समवर्तन्त संक्रुद्धा भीमसेनघनञ्चयो। तथैव पाण्डवाः शराघरधुघय पार्फतः। अभ्यद्रवन् रणे भीमं व्यादितस्थिमिवान्नका शिखण्डी छ समामाद्य भारताना पितामहं । अभ्यद्रवत मष्टा भयं त्यका महारथात्। युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिने । अयाधयन् रणे भीमं सहिताः सर्वएनयः। थैव तावकाः सय पुरस्काय यतवतं । मिणण्डिप्रमुखान् पार्थान् योधयन्ति स्म संयुगे। नतः प्रवते युद्ध कारवाणा भयावई । तत्र पाण्डुमुत: माई भोमस्य विनय प्रति । ताबकाना अये भीमा ग्लह श्रासोदिशाम्पते। तत्र हि धूतमाम विजयायेतराय च। रघुवस्तु राजेन्द्र मळमैन्यान्योदयत्। अभिद्रवत गाऽयं माभेट रथसत्तमाः। :, . सेनापतिवः श्रुत्वा पाण्डाना वरुथिनी भोमं समभ्ययात्तूर्णं प्राणस्यका महाहवे! भीमाऽपि रथिनां श्रेष्ठः प्रतिजग्राह तो चमू । श्रापतन्नों महाराज देवामिव महोदधिः। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवध वणि भीमार्जुनपराक्रमे पञ्चदाधिकातोऽध्यायः ॥ ११५ ॥ ॥ ऐतराष्ट्र उवाच । कथं गान्तनवो भी दमोहनि मध्य अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः मह एञ्चयः। १५ छुरवध कथं युद्धे पाण्डवान प्रत्यवारयन्। पाचच मे महायुद्धं भीमस्याहयामिनः। ॥ सत्रय उवाच ॥ कुरवः पाण्डमामाई पदयुध्यन्न मारत । यथा च नदभूयुद्धं तो वक्ष्यामि साम्प्रतं । गमिता: परतोफाय परमाः किरीटिनः। अन्यहनि मंकुद्धाम्तावकानां महार था:। पाप्रति कारय: स चापि ममितिधयः । पार्यानामकरोड़ोमः मतनं ममिति। कुरुभिः सहित भीभ युथमाने परन्तप । अर्जुनव सपाचाई संम्या विजयेऽभवत्। ,, . . १.

·॥ श्रीमहाभारतं॥ भीभवध प० । अध्याय ११६॥ । on ३ 1 दभमेऽहनि तस्मिंस्त भीमार्जुनसमागमे । पावर्तत महारौदः सततं समितिय.। तस्मिन्नयुतमा राजन भूयाय परन्तप । भीमः भान्तनवो योधान् जघान परमास्तवित्। येषामज्ञातकपानि नामगोचाणि भारतात हतास्तव भीमेण हरा सन्चानिवर्तिनः। दमाहानि ततस्वधा भीमः पाण्डवाहिनी । निरविद्यत धर्मात्मा जोतिन परन्तप । सविनयधमन्त्रिच्छन्नात्मनोऽभिमुखा रणे । न हन्या मानवश्रेष्ठान्सङ्गामे सुबहनपि। चिन्तयित्वा महाबाहुः पितादेवनतस्तव । अभ्यामस्य महाराज पाण्डवं वाक्यमप्रवीत्। युधिष्ठिर महाप्राज्ञ ममालाविभारद । ग्टणुवं वचनं तात धर्मय स्वयंञ्च जल्पत। निर्दिषोऽस्मि भयं तात देहेनानेन भारत । प्रतश्च मे गत काल सुबहन् प्राणिमा रणे । नरमात् पार्थ पुरोधाय पाचाधाम् एअयांस्तथा। मद्दधे किया यना मम चेदिच्छसि मिय। तम्य तन्मतमानाथ पाण्डवः सत्यदर्शन : भीमं प्रति यथा राजा मगम मह संजयः । धरघुपस्ततो राजन पाण्डवयं युधिहिरः । थुखा भीमख ती वाचे चोदयामामतुवतं । अभिद्रवध्वं युध्यध्वं भीमं जयत संयुगे। रचिता: सत्यसन्धेन जिष्णुना रिपुषिष्णुना। अपचापि महेष्वासः पार्वता वाहिनीपतिः । भीमसेनय ममरे पालथियति वो ध्रुव । मा वोभीमादयं किञ्चिदस्सय युधि एनया: । ध्रुवं भीमं विजेय्याम पुरस्कृय विखण्डिन । ने तथा समय शत्या दामेऽहमि पाडवा । ब्रह्मवोकपरा भूत्वा मधाम काधमूर्षिता । •मितिनं पुरस्कृत्य पाठवध धनप्रया भोमस्य पातने या परम ने ममास्थिताः। मतस्तव मतादिया मामालनपदेवरा । दाणेन मह पुत्रग महमेना महावला.। " - ·भीभवध प० । यध्याय ११६ । १९७१, भीयापर्व। ५१७ र 192 ४६. मा च सर्वनरेन्द्राणं चन्द्रार्कमदृशो प्रभा। बोराङ्गदकिरोटेपु निप्रभा ममपद्यत । रजो मेघाथ मंजग्मुः भस्वविद्युद्भिगना: । धनुषाञ्चापि नि| दारुणः समपद्यत । वाणधवप्रणादाय भेरीणाञ्च महाखनाः। रयघोपय संजज्ञे सेनयोरुभयोरपि । पाशमयटिसबैय वाणघेव समाकुलं । निःप्रकाशमिवाकार्य मेनयोः समपद्यत । अन्याऽन्य रथिन: पेतु जिनय महाहवे। कुञ्जरान् कुञ्जरा जघुः पदातांय पदातयः। तवामीत् सुमहद्युद्धं कुरूणां पाण्डवै. मह! भीमईतोनरव्याघ्र नयारामिषे यथा । नेपी समागमा घोरो बभूव युधि सङ्गतः। अन्योऽन्यस्य वधार्थाय जिगोषणा महाहवे। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि भीमापदेशे षोडमाधिकशतोऽध्यायः॥ ११६ ॥ ॥ समय उवाच ॥ अभिमन्युर्महाराज तव पुत्तमयोधयत्। महत्या मेनया युक्त भीमद्देतोः पराक्रमी। ततो दुर्योधना कापिणं नवभिनतपर्वभिः । श्राजधानारमि क्रुद्धः पुनश्चैव चिभिः शरैः। नस्य गति रणे कार्णिया!रामिव स्वमान प्रेषयामाम संकुद्धी दुर्योधनरथं प्रति। नामापतन्ती महमा घोर विशाम्पते। विधा चिछेद ते पुत्तः सुम्प्रेण महारथः । तयुद्धमभवट्वोर चित्ररूपञ्च भारत । इन्द्रियोतिजननं सर्वपार्थिवपूजित । भीमस्य निधनार्थाय पार्थस्य विजयाय च 1 युयुधाने रणे वोग मौभद्रकुरुपुङ्गवौ । सात्यकि रभसं युद्धेद्राणिब्राह्मणपुङ्गवः। आजघानारमि क्रुद्ध नाराचेन परन्तपः । नेयोऽपि गुरोः पुत्त्रं सर्वमम्मम भारत। श्रताडयदमेयात्मा नवभिः कङ्कवाजिनः। अश्वत्थामा तु ममरे मात्यकि नवभिः शरैः। विंशता च पुनस्तूर्णं बाहारमि चार्पयत्। मोऽतिविद्धा महेब मो द्रोणपुत्वेण मावत. द्रोणपुत्त्रं विभिदाणैराजघान महायमाः। पौरवोष्टकेतुञ्च शरैराशाद्य संयुगे। बहुधा दारयाञ्चके महेष्वास महारथः । तथैव पारवं युद्धे घटकेतुम्हारथः । विशता निधितवाणविव्याधाइ महावनः। पारवस्तु धनुश्छिला धृष्टकेतोर्महारथः । ननाद बनवान्नादं विव्याध च मिते. शरैः। मोऽन्यत् कार्मुकमादाय पारवं नियित. शरैः। श्राजघान महाराज विमप्तत्या मितोमुखैः। तो सुनत्र महस्वामी महामावा महारथी। महता शरवर्पण परम्पग्मविध्यता: अन्याऽन्यस्य धनुश्छिला इयान् हत्वा च भारत। विरथावमियुद्धाय ममीयतुरमर्षणौ। पार्षभ चर्मणी चित्रे मतचन्द्रपुरस्कृते । तारकामतचित्रे च निस्त्रिया समझाममा।. प्रग्ध विमलो राजम्तावन्योऽन्यमभिद्रुती। वामितामड्गमे यत्ता सिंहाविव महावने । मण्डलानि विचित्राणि गतमत्यागतानि च । चरतुईयन्ता च प्रार्थयन्ती परस्परं । বাণী গৃহকর মর্ম মুছলি। নানাম বিনিঃনি স্বামী। चेदिराजोऽपि ममरे पौरवं पुरुषर्षभ । श्राजधान मितायेण जवुदे महामिना। नावन्योन्य महाराज समासाद्य महाहवे। अचाऽन्यवेगाभिहता निपेततररिन्दमा। २ म . एस र ·॥ श्रीमहाभारतं - [भोभवध मा अध्याय ११७॥ ३१८ ततः स्वरथमारोप्य परिव तनयस्तव जयसेनो रथेनाजावपोवाह रणाजिरात्। धृष्टकेतुन्तु समगे माद्रीपुत्र. प्रतापवान्। प्रपोवाह रणे श सहदेवः पराक्रमी। चित्रमेनः सुशमीण विद्धा बहुभिरायसः। पुनर्विव्याध तं पश्या पुनय नभि. भरैः। सुममा त रणे क्रुद्धस्तव पुत्र विशाम्पते । दर्शभर्दशभिश्चैव विव्याध निषित परैः। चिचमेनच तं राजस्विमतानतपर्वभि । श्राजघान रणे द्धः स च तं प्रत्यविध्यत । भीमस्य समरे राजन् यो मानञ्च वळूयन्। मभिदो राजपुत्तन्तु हदसमशेधयत् । पार्थहेतोः पगक्रान्ता भीमस्यायोधनं प्रति । श्रार्जुनि कोशलेन्द्रस्त विद्या पञ्चभिरायमः। पुनर्विव्याध विभत्या गर. सन्नतपर्वभि । मौभद्र. कोशलेन्द्रन्नु विवाधाष्टभिरायसे । नाकम्पयत मङ्गामे विव्याध च पुन. मरैः। कागत्यस्य धनुशापि पुनयिछेद फालतुनिः । भाजघाम गरेवापि चिंगता कक्षपत्रिभिः। सोऽन्यत् कार्मुकमादाय राजपुत्लो वृहदसः । फागुनि समरे क्रुद्धो विव्याध बहुभि. प.। तयोयुद्धं समभवत् भीमहेतोः परनप। सरथयामहाराज समर चित्रयोधिनोः। यथा देवासरे युद्धे बलिवासवधारभूत् । भीमर्मना रथानीक योधयन वमोभत । यथा भको वचपाणिरयन् पर्वतात्तमान् । ते मध्यमानाः समर मातङ्गा गिरिमनिभाः। निपटरुया महिता नादयन्ता वसुन्धरां। गिरिमाथा हि ते नागा मिनाञ्चनपयोपमाः। विरेजुर्चसुधा प्राप्ता विकोण व पर्वताः। । - 110 + RE ·भीमवध प० । अध्याय ११७११८] ॥ भोयापर्व ५१४ - । 4 - . 1 , . - Im . - अध्नस्तु नतो नागमायान्त रजतोपमः । विमनरायनोनौरविध्यत महारणे । शिखण्डिनव कौन्तेयो याहि याहीत्यचादयत्। भीमं प्रति महाराज जोन मितिकात्रवोत् । भाग्ज्योतिषस्ततो हिला पाण्डवं पाण्डपूर्वज । प्रययो बरितो राजन् द्रुपदस्य रथ प्रति । नतोऽर्जुनो महाराज भोभमभ्यद्रवद्रुतं । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य ततो युद्धमार्तत। ततस्ते तावको सराः पाण्डवं रभमं युधि । भमभ्यधावन् कोपन्तस्तदातभिवाभवत् ।, मानाविधान्यनोकानि पुत्त्राणान्त जनाधिप । अर्जुनो व्यधमत्काले दिवसभ्राणि मारुतः। शिखण्डी तु ममामाघ भारतानां पितामह । पुभिस्वर्णमव्ययो वहुभिः समवाचिनोत् । रथाग्न्यगारशापारिसिमतिर्गदेन्धनः । मरमहामहाचाल. क्षत्रियान् समरेऽदइन् । यथाऽमि. समहानिद्ध कवे चरति मानिल. । तथा जन्चात भीमोऽपि दिव्यान्यस्तापपुदीरयन्। मोमकांय रणे भीमा जन्ने पार्थपदानुगान्। न्यवारयत तमन्यं पाण्डवस्य महारथः सुवर्णपुद्धरिपुभि गिते. मन्नतपर्वभि. 1 नादयन् म दियो भीमः प्रदिभय महाहवे। पातयन् रथिनो राजन् हयांश्च इयमादिभिः । मुण्डतालबनानोव स चकार रथवभान्। निम्मनुष्यान् रथान् राजन् गजानश्वाश्च मयुगे। धकार समरे भीमः मर्धगस्वष्टताम्बरः । तस्य ज्यानननिधीपं विम्फूजितमिवाशनः । निगम्य संवतो राजन् समकम्पन्न मैनिकाः । अमोघा न्यपतन् वाणा: पेतुस्त मनुजेश्वर। नासजन्त परीरेयु भीम चापयुवा: गरा। निर्मनुय्यान रथान राजन् मयुकान जानेहये । वातायमानानदाई हियमाणान् विद्याम्पते । चदिकामिकरूपाणं सहखाणि चतुई। महारथा समाख्याता. कुलपुत्चास्त नत्यज.। अपरावर्तिन भूरा:सुवर्णविकृतध्वजा । महामे मोममासाद्य मवाशिरथकुचरा। जमुस्ते परले काय व्यादिनाम्यमिवान्तक । न तवासीरणे राजन भोमकाना महारय । यः सम्प्राप्य रणे भी जीवमान. समाव्रजेत् । नाय सान् र योधान् प्रेतराजपुर प्रति। नोतानमन्यन्त जना दृष्टा भीमपराक्रम । न कपिदेन समरे प्रत्युद्यांति महारथ. । एते पाएमुतं और शेना कम्णमारथिं । शिखण्डिनच ममरे पाहायममिनाशनं । पति श्रीमहाभारते भीमपर्मणि भीमबधपर्चणि सानयुद्धे सप्तरमाधिकशतोऽध्यायः ॥ ११०॥ । सञ्जय उवाच ॥ मिखण्डो त रणे भीभमासाद्य पुरुषर्षमा दाभिनिमित रामपान स्तनान्तरे। मिखण्डिनन्तु गाय क्रोधदोन चक्षु । मम्प्रेक्षत कटावेश निईहचिव भारत। स्त्रोनं तम्य स्मरन् राजन् सर्वलोकम्य पश्यतः। नाजधान रणे भीम सपनभावयुद्धवान्। अर्जुनस्त महाराज मिषण्डिनमभाषन । अभिवख परित हिम पितामह । किलो विश्वया बोर जहि भीभं महारथ । म अन्यमनुस्म्यामि किधिचाधिष्ठिरे बने । थ: भकः समरे भीमं प्रतिया महाहवे। पले बां पुरुषव्याध मत्यनेनद्रवीमि ने। एवमुकम्ठ पाचन मिखो भरतर्षभ । मरमानाविध पितामहमाकिरन्। tire ·॥श्रीमहाभारत ॥ [भीमवध पायथ्य य १९ ५२० 101 । 10. अचिन्तयित्वा नान वाणान पिता देवनतस्तव । अर्जुन समरे क्रुद्ध वारयामास मायके । नथैव च चमू मा पाण्डवाना महारथ । अप्रेषीत् म मरैस्तीक्ष्ण परलोकाय मारिय। तथैव पाण्डया राजन सैन्येन महता कृता । भीम सञ्छादयामासुमघा इव दिवाकर। स समन्तात् परितो भारतो भरतर्षभ। निदाह रणे पेरान् वने पझिरिवननन् । तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्त्रस्य पौरुषा अयोधर्यञ्च यत् पार्थ जुगोप च पितामहं । कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विन । दु शासनस्य तुतुषु सर्व बोका महात्मन । यदेक समरे पार्थान सार्जुनान ममयोधयत्। न चैनं पाण्डवा युद्धे वारयामासुरुवम् । १. दु शासनेन ममरे रथिनों विरथोकता । मादिनय महेवामा हस्तिनय महाबला । विनिर्मिना भरतीक्षानिपेतुर्वसुधातले। शराठरास्तथैवान्थे दन्तिनो विद्रुता दिश । यथाऽमिरिन्धन प्राप्य ध्वलेद्दीप्ताचिरुत्वर्ण । तथा जज्वाल पुत्तस्ते पाण्डुसेना विनिर्दहन । भारत महामाचं पाण्डवाना महारथ । जेतु नोत्महते कश्चिन्त्राभ्युद्यातु कयञ्चन । ते महेन्द्रनयात् श्वेताश्वात कृष्णसारथे । स हि त समरे राजन निर्जित्य विजयोऽर्जुन । भीममेवाभिदुद्राव सर्वलोकस्य पश्यत । विजितस्तव पुत्वस्तु भीमवाव्यपाश्रयः । पुन' पुन समाश्वस्य प्रायुध्यत मदोत्कट । अर्जुनस्तु रणे राजन् योधयन संव्यराजत। शिखण्डी तुरणे राजन विव्याधैव पितामह । धरैरशनिस स्पर्भस्तथा मर्पविषोपमै । न च म ते रुज चत्रु पितुस्तव जनेश्वर । समयमानस्तु गाङ्गेयस्तान वाणान् जग्टहे तदा।। उष्णात्ती हि नरो यदत् जलधारा प्रतीच्छति । तथा जग्राह गाङ्गेय परधारा शिखण्डिन । तं पत्तिया महाराज दशरमाहवे। भीम दहन्त मैन्यानि पाण्डवाना महात्मना। नतोऽब्रवीत्तव सुत मसैन्यानि मारिषा अभिद्रवत मग्रामे फाल्गुन सर्वतो रणे।। भीमा व ममरे मान पालयिष्यति धर्मवित्। ते भय सुभृश त्यक्ता पाण्डवान् प्रत्ययुध्यत । मतानेन महता भीमस्तिष्ठति पालयन । मञ्जूषा धार्तराष्ट्राणा समरे शर्म वर्म च । विदशापि समुद्युका नाल भीम समामितु । किमु पाथी महात्मान मत्यभूना महाबल । नामावन्त मा योधा फाल्गुन प्राप्य मयुगे। अहमद्य रणे यत्ती योधयिष्यामि पाण्डव । भहित सम्वती यत्तर्भवद्भिवसुधाधिप । तच्छ्रुत्वा तु वो राजन तव पुत्वस्य धन्विन । मध्य योधा सुसरया बलवन्ता महायला । ते विदेहा कलिङ्काय दामरकगणय छ । अभिपेतुनियादाय भावीराय महारणे । वाझोका दरदश्चिव मतोच्योदोच्चमालवा । अभिपाहा भूरमेना शिवयोऽय वसातय । मावा भकालिगतीय अम्वष्ठा कियै मह । अभिपेठरणे पार्थ पतना इव पावक । म तान् सम्यान शतानीकान् महाराज महारथान् । दिव्यान्यस्याणि भविश्य प्रमन्धाय धमजये । मनरखमहावेगद्देदाहाइ महायल । भरमसापभामु पतवानिव पावकः । तम्य वाणमइसाणि सृजतो दृढधधिन । 19 - - १४. . UEL ·भीमवध माग पध्याय १११११८1] । भीमपर्व ५१. . - रे - - t दीप्यमानमिवाकामे गाण्डीवं समदृयत । ते धरात्ती महाराज विभको निहाध्वमाः! नाभ्यवर्तन्त राजान' सहिता वानरध्वज सध्वजा रथिन. पतु यारोहा इय. सह । স্বাসখ সাবধাঃ জ্বিীতিয়নাভিনা। নীলমলাইনাধীনুষ। विट्रवनिय बहुधा बराज समन्ततः । अय पार्थो महाराज द्रावथिवा वहथिनों । दुशासनाय भ बइन् प्रेषयामास सायकाराने त भित्त्वा तव सुतं दुमानमयोमुखाः । धरणी विविध सबै वल्मीकमिव पन्नगाः। इयांयाय नतो जन्ने मारयिश्च न्यरातयत्। विविभतिच विंगत्या विरथं कृतवान् प्रभुः। श्राजधान माश्चैव पञ्चभिर्वतपर्वभिः । रूपं विकर्ण अन्यच्च विद्धा बहुभिगयः । चकार विरथाचैव कन्निय. श्वेतवाहनः । एवन्ते विरया सर्व टपा प्रत्यय मारिष। दुःसामनो विकर्णय नयैव च विविंगतिः । सम्पाद्रवन्त समरे निजिता मयाचिना । पूर्वाने भरनश्रेष्ठ पराजिय महारथान् । प्रजचास रणे पा विधम इव पावक । तथैव भारवर्षे ग मास्करो रम्भिवानिय । अन्यानपि महाराज पातयामास पार्थिवान् ।पाराखोगय नया भरवर्षमहारयान् । प्रावर्तयत मनाम गोणितादां महानदी । मध्येन कुरुमैन्यानां पाण्डवानाच भारत। गजाश्वरथमाय बाधा रथिभिईना.। रथाय निहता नागहयाव पदातिभिः। अन्तराष्छिद्यमानामि मरोराणि गिरासि चा मितचिमास गमाश्वरथयोधिनी । छन्नमायोधनं राजन् कुड़वाङ्ग धारिभि । पतिते. पात्यमामय राजपुत्त्रैर्महारथे.। रथनेमिनित्तय गवावपथिन. पदाताधाप्यधावन्त माश्वाः सहययोधिनः। गजाय रथयोधाच परिपेतुः समन्ततः। विकोपाय रथा भूमी भप्रचक्रयुगध्वजाः । नहजाश्वरथोघानी धिरेण समुचितं । छन्नमायोधन रेजे रताधमिव गारदं। श्वन काकाय म्टप्राय एका गोमायुभिः सह । प्रणेदुर्भद्यमासाद्य विकताय गदिजाः । बहुविधायेव दिक्षु मासु मारताः । दृश्यमानेषु रक्षम भूतेषु च नदमु च । काधनानि च दामानि पताकाय महाधना । धूयमाना व्यदृश्यन्त सहसा मारनेरिका। श्वेतच्छत्तमहखाणि मध्वजाय महारथा'। विकोणाः समदृश्यन्त पतिता धरणीतये । मतो भीमो महाराज दिव्यमस्तमुदीरयन्। अभ्यधावत कौन्तेयं मिषतां सर्वधम्विनी। न मिखण्डोरणे यान्तमभ्यद्रवत दयित । नत समाहरत् भीष्मस्तदम्ब पावकोपम एतमिन्नेव काले तन्तियः चेतवाहनःनिजले नाव सैन्य भाइयित्वा पितामह। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमरधपर्वणि सातयुद्धे अष्टादमाधिकशतोऽध्यायः ॥ १९८॥ ॥ सञ्चय उवाच॥ एवं व्यूढेवनाकेषु भूषिष्ठप्पनिवर्तिनः। ब्रह्मलोकपराः स ममपद्यन्न भारत । म धनीकमनोकेन सममनम्न महतो रपिनो रथिभिः सार्दू पहाताच पदातिभिः। पक्षापारयुध्यन्त गजाय जयोधिभि । उन्मत्तवन्महाराज थुध्यो नत्र भारत । . । . U च ·५२२ १ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भीमवध या पध्याय ११८। 1 . . महान व्यतिकरो रद्रः सेनयो समपद्यत । नरनागगणेष्वेवं व्यवकीर्णेषु सर्वशः। इये तस्मिन्महाराष्ट्रे निर्दिषमजायत। नत शन्य कृपश्चैव चित्रसनश्च भारत । दु.गासनो विकर्ण रथानास्याय भाखरान्। पाण्डवाना रणे सराध्वजिनों समकम्पयन् । साबधमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः । भाम्यते बहुधा राजन मारतेनेव नानले । यथा हि मैमिरः कालो गवा मणि छन्तति। तथा पाण्डुसुनानां वै भीमो माशि उन्नति।' प्रतीव तव सैन्यस्य पनि च महात्मना। नवमेघप्रतीकायाः पातिता बहुधा गजाः। मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेनं नरयूथपाः । पुभिस्ताद्यमानाय नारापश्च महसभा । पतराखर पोरं कृत्वा तब महागजाः । आनद्धभिरणे कार्यनिहताना महात्मना। छनमायाधन रेजेमिरोमिय मकुण्डले। तस्मिन्नेव महाराज महाबीरबरचये। भीमे च युधि विक्रान्ने पाण्डवे च धननये । ते पराक्रान्तमालोका राजन् युधि पितामह । अभ्यवर्जन्न ने पुत्रा. सर्वसैन्यपुरस्कताः। इच्छन्ता निधनं युद्धे स्वर्ग कला परायणं ।। पाण्डवानभ्यवतन्त तस्मिन् बोरवरहये। पाण्डवाय महाराज स्मरन्तो विविधान् बइन्। लोमान तान् सपुत्त्रेण त्वया पूर्व नराधिप । भयं त्यका रणे पूरा ब्रह्मचोकाय तत्पराः । तावकाराव पुत्रीय योधयन्नि प्रपष्टवत् । मेनापतिस्तु समरे माह मेना महारथ । अभ्यद्रवत गाशय मोमकाः सञ्चय महा मनापतिवचः श्रुला सीमका सञ्जयाच ने। अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मरवृध्या समाइताः । मध्यमामस्ततो राजन पिता गान्तनवस्तव । अमर्षवम्मापनो योधयामास सबथान्। तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता। . सम्प्रदत्ताऽस्वमिधा व परामीकविनागिनी । म ता शिक्षामधिष्ठाय'कुर्बम् परवदधयां अहन्यहनि पाधानी एवः कुरूपितामह. भीमा दशसहसाणि जघान परवीरक्षा। तसिंन्न दिवसे प्राप्ते दयमे भरतर्षभ। भीमेणेकन मत्स्येषु पाचालषु च मयुगे। गगामामयुतं इला हा भात महारथाः । हत्वा पञ्चमहमाणि रथाना प्रपितामहः । मराणाक्ष महायुद्धे सहसाणि चतई । दनिनाव महसाणि हयानामयुतं पुनः । मिधामसेन मिहने पिघा नव विमापते । मत मर्ममहोपानां भययित्वा वरथिनीं। विराटस्य प्रियामाता मतानीका निपातितः। मतानीकश समरे ला भीम. प्रतापशम्। सरपाणि महारागराधा भरपातयत्। ये र केचन पार्थानामभियाना धनश्चय। राशमी भीमापाप गतान यमपादमारवंदादिशो भौम, मरजास. समन्ततः । पाय मनापार्यानामत ममनन । प हत्या समात् कर्म मणिन दामोमि। मनोरमारे तिष्ठन् मयसीमरामन म रेमं पार्थिवा: फरिपका राजन् निरीपि। मध्य प्राप्तं यथा पो गरम भारवरं दिशियथा देखभू सापयामार युगे। नयाभी:पाण्डपासापधागाम भारत तथा मै पराकानमा मधुसदमः । IRL , TTER ·भीमवध माधध्याय १९८।१२०1] । भीयापर्व। ५२२ - . IIL - उवाच देवकीपुत्ता प्रीयमाणा धननयं। रष शान्तनवो भीमः सेनयोरन्तरे स्थितः। मन्त्रिहत्य बत्तादेन विजयस्ते भविष्यति । वजात् संस्तन्मयस्सैन यया भिद्यते चमूः । न हि भीमभरानन्यः मोढुमुसहते विभी। ततस्तस्मिम् क्षणे राजयोदितो वानरध्वजः । सध्वज भरथ मायं भीममन्तईधे जरी। स चापि कुरुमुख्यानाम्पमः पाण्डवेरितान्। परमानः गरमातान् वहुधा विददार तान् । ततः पाञ्चालराजय धृष्टकेतुश्च योर्यवान् । पाण्डवो भीमसेनद्य एटद्युम्नश्च पार्षतः । यमौ च चेकितानय कैकेयाः पञ्च व हि। सात्यकिस महावाडः सौभद्रोऽय घटोत्कचा द्रौपदेयाः भिषण्डी च कुन्तिभाश्च वीर्यवान् । सुसमी च विराटय पाण्डवेया महावसा.रते चान्ये च बहवः पीडिता भोमसायकः। समुद्धृतरः फाल्गुनेन निममाः गोकमागरे । ततः पिखण्डी वेगेन प्रटन परमायुध। । भीममेवाभिदुद्राव रध्यमाण: किरोटिना। ततोऽम्यानुचरान इला सावविभागवित् । भीममेवाभिदुद्राव वीभत्मुरपराजित.। सात्यकियेकितानश्च धृष्टयुषश्च पार्षतः। विराटो द्रुपदचैव माद्रीपुत्रा च पाण्डवो। दुद्रुवुर्भोममेवाजौ रविता दृढधत्रिना। अभिमन्युय समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मनः । दुनु ममरेभोमं समुयतमहायुधाः । ने मा दृढधन्धानः मयुगेश्वपत्तायिनः। बहुधा भीममानधुमागणैः शतमार्गणैः । विधूथ तान् वाणगणान् ये मुकाः पार्थिवोत्तमै.। पाण्डशनामदीनात्मा व्यगाइत वरूथिनीं। च गरविघातच क्रोडविव पितामहः । नाभिसन्धत्त पाचाडे समयमाना मुहुर्मः। लील तस्य त संमत्य भीमा वाणान् विखण्डिने । अघान द्रुपदानोके रथान् सप्त महारथः। नत किलकिलायब्दाचणेन सममूत्तदा । मस्यपाचावदीनां तमेकममिधावतां । ते नराश्वरथनातागणेय परन्तप। तमेकं छादयामासमेंघा व दिवाकरं ।। भोमं मागीरथीपुत्रं प्रतपन्त रणे रिपून । ततस्तस्य च तेषाञ्च युद्धे देवासरोपम्। किरीटी भोभमानत्पुरस्कृत्य विखण्डिनं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवघपशि भीमपराक्रमे एकोनवियाधिकमतोऽध्यायः ॥ १९८॥ ॥ मञ्चय उवाच । रवन्ने पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य पिसण्डिन । विद्यधुः समरे भोमं परिवार्य समन्ततः । मतानीभिः सुघोराभिः परिधैय परश्वधः। मुद्रेर्मुमनैः प्रासः चेपणीयेय सर्वशः। भरे. कनकपुझेय समितोमरकम्पन. । नारासदन्नेय भुइडोभिय मर्वशः। प्रताडयन रणे भीमं महिता. मर्चरञयाः। म विगतनुवाण. पीडितो बहुभिस्तदा । न विधये नदा भीमो भिद्यमानेषु मर्मम् । मन्दीप्तमरतापानिरस्तप्रसतमारुतः। नैमिनिहादसन्तापी महाम्वादयपावकः चित्रचापमहाभाती बीरदयमहेन्धनः। युगान्तामिसमप्रत्यः परेषां समपात । विदृत्य रथमाानामन्तरेण विनिस्त। पुरसते म मरेन्द्राणां पुनर्भधगतपरन् । नवः पाचातरानच एकतुमचिन्य च । - । १०१ ·५२४ " रात ॥ श्रीमहाभारत भीमबंध पंपध्याय १२ पाण्डवानीकिनीमध्यमासमादं विशाम्पते। ततः सात्यकिभीमाच पाण्डवच धनञ्जय । छुपदश्च विराटश्च धृष्टद्युम्बञ्च पार्षत भोमघोषैर्महोवगैर्ममावरणमेदिभिः पडेतानिमितैर्भीमा प्रवियांधात्तमैः शरैः। तस्य ते निमितान् वाणांन मविवार्थ महारथाः दशभिमभिर्भोभमईयामासुरोजसा । विखण्डो तु महावाणान् यान्मुमोच महारथः । ने भी विविएस्तूर्ण स्वर्णपद्धाः मिथिताः । ततः किरीटो संरभी भीभमेवाभ्यधावत। भिखण्डिन पुरस्कृत्य धनुचैव समाछिनत्। नेभीमधनुषच्छेदं नामय्यन्त महारथाः द्रोणय कृतवर्मा च सैन्धवश जयद्रथः भिरिश्रवाः गेलः भन्यो भगदत्तस्तथैव च । सौते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः। तत्र स्वाणि दिव्यानि दशयन्ना महारथाः अभिपेतुर्भद्धा छादयन्तय पाण्डवं तेषामपितती शब्दः फालानस्य रथं प्रति संशब्द तुमुलं श्रुवा पाणशानी महारथाः । अभिधावन् परोसन्नः फाल्गुन भरतर्षभ। सात्यकिर्भामभनय धृष्टद्युम्वय पार्षतः । विराटुपदा चोभी रोषमय घटोत्कचः। अभिन्युश मैनुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्छिताः। ममभ्यधावस्तरिताधिक्कार्मुकधारिणः। केषां समभवयुद्धं तमु समयण । मडामे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव । मिलण्डो रणे प्रेटा रदयमाणः किरीटिना। अविध्यमभि मे छिन्नधानमा urci सारथिं दभियाय भवनकन चिच्छिदे। सोऽन्यत् कामुकमादाय गाडेया वेगवत्तर नदप्यस्य पिताणे स्विमिरिच्छेद फाल्गुनः । एवंम पाण्डव: फुद्ध आत्तमान पुनः पुनः। धनुयिष्छेद भीमा मध्यमाचो परन्तपः । स छियधचा संक्रुद्धः एको परिमंहलिहम्। महि जया तरमा गिरीणामपि दारण । नारा पिप भद्धः फाल्गुनस्य रथं प्रति । नामातनों मंप्रेक्ष्य ज्वरमतोमंथनीमिर। ममादन मितान् मसान् पश्च पाण्डवनन्दनः । नाचिरना कि पवधा पेमिः परः। मुद्धा भरतश्रेष्ठ भोमवाप्रवरितां । सा पपान रचादिया मंजुद्धेन किरीटिना। मपटन्दपरिभया विछियेक मतदा । जिनामा महिमामय भीमः धिममम्वितः अपिम्तयट्रणे पोरो पुछा परपुरचयः । माई धनुन मिह सम्पावाम्। यदी म भवेद्रोप्ता विश्वकसना महापनः । मारणदपमायाप नाई योशागिपाणयाम् । मध्यत्याच पाना स्वोभावाच मिपण्डिमः। सितममे पूर्वपदा कासीविहिता। खबन्दमरणं दानमध्यवं रणे गया। गमान गुमाई भन्ये प्राप्त कानमिशमनः । शाला प्यामित भीमस्यामिनोत्रमः । यो वाव पिपाया भीममुगन् । यो पनि तान दमाकमपि प्रिय ।। रप माराम पुर हि nिitive वाश्यण निधने प्रादुरामौद्रिोऽनिमः । नामः गुगल पगातः विदुभपरपम्प्रणेदुर्भशास्त्रमा । पात परिप भी परिचित न पनत् अकरिया दता भूप। - ·भीमवध प. अध्याय १२.1] . ॥ भीमपर्व। ५२५ 1 + मते भीमं महावाई माश्चापि मुनितेजसा । संधमय महानामौत् विदशाना विशाम्पते। पतिष्यति रथानोभे मनोकप्रिये तदा। रति देवगणनाञ्च वाक्यं त्रुला महातपाः । ततः भाम्तनवो भीमो वोभन्मुं नाभ्यवर्तत। मिद्यमानः मितवाण. सावरणभेदिभिः । प्रिखण्डो तु महाराज भारतानां पितामई । आजधानोरम द्धा नमिनिधितः गरे। म तेनाभिहत' मी भीमः कुरुपितामहः। नाकम्पत महाराज तितिकम्ये ययाचित्र। नतः प्रहस्य बीममुयाचिपन् गाडि धनु । गाङ्गेयं पञ्चविंगत्या कुद्रकाण समर्पयत्। पुनः मरगतैरनं बरमाणे धनत्रयः। मर्चगात्रेषु मंकुद्धः ममर्मखताडयत्।। एवमन्यरपि भयं विद्यमान. सहसथः । नानथार मरैर्भाभः प्रविव्याध महारथः । नेय मुकाञ्छान् भीमा युधि मत्यपराक्रमः । निवाग्यामाम शरैः समं मन्नतपर्चमिः। विखण्डी तुर वाणान् यान् मुमोच महारथः । न चक्रुम्त रुज तस्य रुपद्धा चिनामिताः । ततः किरीटी संकुद्धा भीममेवाभ्यवर्तत। बिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुयास्य समाछिनत्। नयनन्दाभिर्मित्त्वा ध्वजमेकेन निच्छिदे। मारथि विभिखद्याय दमभिः समकम्पयत्। मोऽन्यत् कामुकमादाय गाङ्गेयो बवत्तरं। नदयस्य मिन्नैखिधा विभिरुपानुदत्। निमेषान्तरमाचेण धात्तमात्र महारणे । एवमस्य धयाजा चिच्छेद मक्तान्यपि। ततः मान्नवो भी मा बीममुं नाभ्यवर्तत । येन पञ्चविंन्या पुद्रकामा समर्पयत् । भोऽतिविद्धो महेष्वासो दु मासनमभाषत। एष पाधारणे कुद्ध पाण्डवाना महारयः। परैरनेकसाइसमामेवाभ्यमते रणे । न चैप समरे सक्यो जेतुं वचमता अपि । न चापि महिता बोरा देवदानवराधमाः। माश्चापि मका नितुं किमु मत्वा महारथा.। स्वं तयोः अवदताः फालानो निमित. पर.। शिखण्डिन पुरस्कृत्य भीमं विव्याध संयुगे। ततो दु:मासनं भूय समयमान वाप्रवीत्। प्रतिविद्धः पिताममं गाण्डीवश्वना । वयागनिममस्पर्ण अर्जुनेन भरा युधि । मुक्ताः सर्वेऽयाछिया नेमे वाषा: मिषण्डिनः । निकृन्तमाना मर्माणि दृदावरणभेदिमः। मुमचा इव मे प्रन्ति नेमे वापा मिखण्डिनः । अधदण्डसमपम वञ्चवेगदुरासदाः। मम प्राणानामन्ति मेमे वाचा: मिसण्डिनः। मासयन्तीव मे प्राणन् यमदूना वाहिताः। गदापरिपसमा ममे वाणाः सिण्डिनः। भुनगा रख भकुद्धा तेनिहाना विषोला । समाविमन्ति मर्याणि मेमे वाणा सिण्डिनः । पभुनस्य रमवाणा नेम वाणाः शिखण्डिम । मन्ति मम गावाणि माघमामे गवार । भ धपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये मराधियाः । बोरं गाण्डीवधवानमने जिएं कपिध:- रति उन्मानमवो दिधदुरिव पाण्डवान् । निक्षेप पार्याय ततो भोमा प्रतापवान् । नामस्य विमिसरिहत्त्वा विधा विभिरपातयता परसता कुरुवीराणां ममेषां तव मारता पर्म पादत्त गाया जातरूपपरिष्कृतं । मां पान्यतरं प्रेमुत्योरये जयाय वा। ( २ व ·पूर । श्रीमहाभारतं ॥ [ भीमरथ प. चिध्याय १२॥ J । तस्य तच्छतधा चमं व्यधमत् मायकस्तथा । रथादमवरूढम्म नदानमिवाभवत् । सतो युधिष्ठिरो राजा खान्यनीकान्यपादयत्। अभिद्रवतं गाङ्गेयं मा वोऽनु भयमपि। अथ ने तोमरैःप्रामाणैव समन्तत पहिय मुनिस्विफ्रेनाराय तथा शित। वासदन्तश भलेय तमेकमभि । मिहनादस्ततो घोर पाण्डवामामझत्तदा । तथैव तव पुत्राय राजन भीमजयैषिणः । तमेकमभ्यवर्तन्त मिहनादाय नेदिरे। तत्रामोत्तुमुल युद्धं तावकानी परे सइ । दशमेऽहनि राजेन्द्र भीमार्जुनसमागमे । - श्रामीत् गाङ्ग दवावती मुहूत्र्तमुदधैरिव । सैन्याना युध्यमानाना निन्नतामिनरेस। असाम्यरूपा पृथिवी शोणितामाऽभवत्तदा । समच विषमश्व न प्रयायत फिवम । योधानामयुतं हल्ला तस्मिन् म दशमनि प्रतिष्ठदाहवे भीभी भिद्यमानेषु मर्मस तेत सेमामुखे तस्मिन् स्थित पार्थो धनुर्द्धर । मध्येन कुरुभन्याना ट्राव्यामास वाहिनी।। वय श्वेतहयागीता. कुन्तीपुत्वाद्धनञ्जयात् । पीयमाना पिते शस्त्र प्राद्रवाम रणे नदा। मोवीरा कितवा. प्राच्या प्रतीच्यादीच्यमालवा । अभीषाधा शूरमेना शिवयोऽथ धभातयः । शाल्वा भयास्विगताच अम्वष्ठा कैकये मह। सर्व रते महात्मान भराती प्रणपोडिता। मनाम नाम युथमान किरीटिना । ततस्तमेकं बहव परिवार्य समन्तत । परिभूय कुरून् सान् भरवरवाकिरन् । निपातयत सदीत युध्यध्वं विनिवन्तत। इत्यामीत् तुमुत. शब्दा राजन भीमरथ प्रति । निहत्य समरे राजन् शतशोऽथ सहस्रशः। न तस्यासोदनिर्भिन्न गात्रे ह्युगुलमन्तरं । एवम्भूतस्तव पिता गरविशंकनीकत ।' मिताये फालगुनेनाजी पाशिराः प्रापतद्रयान्। किधिषे दिनकरे पुत्राणा नव पश्यती।। हाइति दिवि देवाना पार्थिवानीच भारत । पतमाने रथानीभे बभूव सेमहाखन । सम्पतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहं । मह भीष्मेण सन्चेषां प्रापतन् पदयानिन । स पपात महावाहुबसुधा समकम्पयन् । इन्द्रध्वज इवामृष्ट केतु सर्वधनुमती। धरणों न म पस्पर्म शरमई ममावत । परतल्पे मद्देवास भयानं पुरुषर्षभ। रथात प्रपतितं चैन दिया भाव समाविशत् । अभ्यवर्षश्च पर्जन्य, प्राकम्पत च मेदिनी। पतम् म ददृशे चापि दक्षिणेन दिवाकर। संज्ञा चौपालभद्दोर कालं सञ्चिन्य भारत। अतरी च शुश्राव दिव्या वाच समन्ततः । कथं महात्मा गाङ्गेय सर्वस्वभृतां वरः। कास कुता नरव्याघ समाप्ति दक्षिणायने । स्थितोऽस्मोति च गाङ्गेयस्त छुवा वाक्यमब्रवीत्।। धारयामास च माणन् पतितोऽपि महोतने उत्तरायणमविश्छन् भीम. कुरुपितामह । तस्य तन्मतमानाय गहा हिमवत मुता। मन इसरूपेण मेपयामास तव । नतः सम्पातिमा मास्वरिता मानकम । वामम महिता द्रष्टुं भीमं कुरुपितामहं । पत्र मते मर श्रेष्ठ, मरतल्प पितामह ने भीम समासाद्य एषयो ईमरूपिण.।। im . । M " . . - - ·भीमवध प० । अध्याय १२०० १२१ । ॥भीयापर्व ॥, , ५२७ .. ४५ - - अपश्यन् शरतत्पस्यं भोभं कुरु कुनोदहं । ने तं दृष्टा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदचिएं। गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दरिणे चैव भास्करे। इतरेतरमामछ्य प्राइस्तब मनीषिणः। भीम कथं महात्मा सन् मंस्थिता दक्षिणायन। इत्युक्ता प्रस्थिता इंसा दक्षिणामभितो दि! प्रेक्ष्य व महाबुद्धिश्चिन्तयिला च भारत। तानबीन्तनवो नाह गन्ता कदाचन। दक्षिणावर्त्तत्रादित्ये रतन्मे मनमि स्थित गमिष्यामि खक स्थानमामोद्यन्मे पुरातनं। उदगायन श्रादित्ये ईमा सत्यं ब्रवीमि व धारयिय्याम्यई प्राणान् उत्तरायणकालया। रैश्वर्यभृत प्राणानामुत्सगों हि यतो मम । तस्मात् प्राणान् धारयिये मुमूर्षुरुदगायने । यश दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना । छन्दतो मृत्युरित्येव तस्य चास्त वरस्तथा । धारयिष्ये तत. प्राणानुत्सर्गो नियते सति । इत्युक्त्वा तास्तदा इंसान् स शेते परतल्पग । रवं कुरूणा पतिते टङ्ग भीम महाजसि । पाण्डवा. सञ्जयाचैव सिंहनादं प्रचक्रिरे। नमिन्हते महासत्त्वे भारताना पितामह । न किञ्चित् प्रत्यपदन्त पुत्त्रास्त भरतर्षभ।। भमाइयैव तुमुल कुरूणामभवत्तदा। कृपर्योधनमुखा नियम्य रुरुदुस्तत.. विवादास दिरालमतिछन् विगतेन्द्रिया । दथुव महाराज न युद्धे दधिरे मन' । . अरुयाइग्टहीताय नाभ्यधावन्त पाण्डवान्। अवध्ये गान्ननो पुत्त्रे इते भीमे महौजमि । अभाव महसा राजन कुरूनागादतन्द्रित । हतप्रवीरास्तु वय निकत्ताय पिते परे। कर्तयं नाभिजानोमा निर्जिता मव्यमाचिना। पाण्डवाय जय सच्चा परच च पर गति। मवंद महासान् शूरा परिघवाइव' । मोमकाय सपाञ्चाना माझ्यन्त जनेश्वर । ततस्तूयमहसेषु नदत्सु ममहाबन । प्रास्फोटयामाम भृशं भोममेना ननाद ।। मेनयोरुभयोयापि गाङ्गेये निहते विभा। मन्यम्य वारा मवाणि प्राध्यायन्त ममन्ततः ।। माक्रोशन् प्रावधान्ये जग्मुमोह तथा परे। क्षत्रं चान्योऽभ्यनिन्दन्त भोमं चान्येऽभ्यपूजयन् । ऋषयः पितरयेव प्रथभंसुभावतं । भरतानाच ये पूर्वं ते चैनं प्रशमिरे। महोपनिषदश्चैव योगमास्याय वीर्यवान् । जपन् शान्तनवो धीमान कालाकाही स्थितोऽभवत् । पति श्रीमहामारने मोमपण भीमपपपरी भीमनिपालन विभावार्षिकरना धाया । १२..." ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ फयमामस्तदा योधा होना भीमेश मन्जय । वन्निना देवकन्पेन गुर्वषं ब्रह्मचारिणा। नदेव निहतान् मन्ये कुरूनन्याय पाण्डवै । न प्राहरद्यदा भीमों पृणिवा?पदात्म। ततो दु खतरं मन्ये किमन्यत् प्रभविष्यति । यदद्य पितरंगुला निहनं मम दुभते ।। श्रममारमय भून पदयं मम मञ्जय। श्रुत्वा विनिहतं भी मतधा यन्त्र दीर्यते । यदर निहतेनाजी भीमेण जयमिच्छता। चेरितं कुरुमिहेन तन्मे कयय मुमत । पुन पुनर्म मथ्यामि हतं देवात रणे । न हतो आमदन्येन दियरक्षरयं पुग। महतो द्रौपदेयेन पाचान्येन मिखण्डिना। T ·- है 101 ५८ ॥श्रीमहाभारत॥ भोपवध प. अध्याय १२९॥ मा सञ्जय उवाच ॥ सायाने, निहतो भुमो धार्तराधान् विषादयन् । पाश्चाचानी ददो हर्ष भीम कुरुपितामहः । “सते परतल्पस्यो मेदिनीमस्पृशस्वचा । भीमे रथात् प्रतिते प्रत्युने धरणीतते । हानि तुमुल शब्दो भूतानां समपद्यत । सीमाक्षे निपतिते कुरूणां समितिञ्चये। सेनयोरुभयोराजन क्षत्रियान मयमाविशत। भीमं शान्तनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजं । कुरव पर्यवर्तन्त पाण्डवाश विशाम्पते । खतम संवृतमझदामोद्भगानुर्गतप्रभ । रराम पृथिवो चैव भी शान्तनवे हते। अयं ब्रह्मविदा श्रेष्ठो ह्ययं ब्रह्मविदां बर। इत्यभाषन्त भूतानि शयाने पुरुषर्षभ। श्यं पितरमाज्ञाय कामाने शान्तनु पुरा। ऊर्द्धरेतसमात्मानं प्रकार पुरुषर्षभः। इति स्म शरतल्पम्थं मारताना महत्तमें। सषयस्वभ्यभाषन महिता. सिद्धचारणै । इभान्तनवे भोभे भारतानां पितामहे । न किचित् प्रत्यपद्यन्त पुन्नास्तव हि मारिष। विपन्नवदनाशामन् हतश्रीकाय भारत ! प्रतिष्ठन् मोडिताचैव हिया युक्तास्वधोमुखा. । पाण्डवाश्य जयं लब्धा मझामगिरमि स्थिताः । सर्वे दधुर्महाशान् हेमजालपरिष्कृता । हर्षासूर्यसहस्रेषु वाद्यमानेषु चानघ । अपश्याम महाराज भीमसेनं महावतं । चिक्रोउमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतं । निहत्य नरमा भq महावतसमन्वितं । मैमोहचापि तुमुलः कुरूणामभवत्तत । कर्णदुर्योधनी चापि निश्वमेतां मुहम्भ ।'नया निपतिते भीमे कारवाणां पितामहे । हाहाभूतमभूत् मात्र निर्मादमवर्तत । दृष्ट्वा च पतितं भी पुचो दुःशासनस्तव । उत्तम जवमास्याय द्रोणानीकमुपाद्रवत्। भावा प्रस्थापिता वीर. खेनानीकेन दंमित। प्रयया पुरुषव्याघ्रः स्वमन्यञ्च विषादयन्। तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कुरव पथ्र्यवारयन्। दु शासन महाराज किमयं वक्ष्यतीति च। ततो द्रोणाय निहतं भोममाचट कौरव । द्रोणस्तबामियं श्रुत्वा महमा न्यपतद्रयात् । म मंज्ञामुपलभ्याइ भारदाज प्रतापवान्। मिवारयामास तदा वान्यनीकामि मारिप। विनित्तान् कुरून दृष्ट्वा पाण्डवाश्च खसनिकान्। दूत. जीवाश्यसंयुक्त ममन्तात् पर्यवारयन्। निहत्तेषु च सेन्येषु पारम्पयेषु सम्बंशः । निर्मुककवचा मवै भीममीयुनराधिपा । युपरम्य ततो युद्धाद्योधा. मतसहसम् । खपतम्मुर्महात्मानं प्रजापतिमिवामराः। ते सु भोमं ममामाद्य भयानं भरतर्षभ। अभिवाधारतिष्ठन्त पाण्डवा. कुरुभि मह । अथ पाण्डून कुएंव मणिपत्यायत स्थिताम्। अभ्यभाषत धर्मात्मा भीम मामानवस्तदा । स्वागत वो महाभागा स्वागत धो महारथाः। तथ्यामि दभनाघाईघुमाकममरोपमा । अमिमण्याथ तामेव गिरमा सम्पताऽब्रवीत्। मिग मे समोत्यमुफ्धामं प्रदायना) नो नृपाः समाजम्तमूनि र मृदूमि । उपधामानि मुख्यामि मेहनामि पितामह याप्रोमरव्याधः प्रमन्निव तापाम् । मतानि मीरमप्यामु पुतरूपालि पार्थिव । मनो योस नरयेष्ठमभ्यभाषत पाया ११. F १३॥ F ·८ भोमवध प० । अध्याय १२९१ १२२।। । भीयापर्व । ५२८ धनञ्चय दीर्घवाई सर्वलोकमहारथं धनञ्जय महावाहो शिरो मेतान सम्बने। दीयतामुपधानं या क्रमिइ मन्यसे । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भोभवधपर्वणि दशमदिवमावहारे एकविध यधिकमतोऽध्याय ॥ १२१॥ ॥ सञ्जय उवाचा समारोप्य मच्चापभिवाद्य पितामहं । नेवाभ्यामश्रुपूणाभ्यामिदं वचनमब्रवीत्। शाज्ञापय कुरुयेष्ट मर्चमस्वमता बर। प्रेयोऽहं ता दुर्द्धर्ष क्रियता कि पितामह । तमनवोच्छान्ननव शिरो मे तात सम्बते। उपधानं कुरुश्रेठ फास्तुनोपनयख में। भयनस्यानुरूप वै शीघ्र वीर प्रयच्छ मे। वे हि पार्थ ममों वै श्रेत्र सधमुमतां । वनधर्मस्य वेत्ता च बुद्धिसत्त्वगुणान्वित । फालुनोऽपि तयेत्युक्ता व्यवसायमराचयत् । प्रधामन्य गाण्डीव मरान् सनतपर्ण । अनुमान्य महात्मानं भारताना महारथं । विभिस्तीक्षार्म हाउगेरवहाच्छिर मरे । अषिमाये तु विदिते धर्मात्मा मध्यसाचिना। अतुय्यरतश्रेठो भीमा दृष्टाश्य तत्त्वविन्। उपधानेन दत्तेन प्रत्यनन्दद्धनञ्जयं। माद सान समुद्दोक्ष्य भरनान भारत प्रति । शेन्नीपुर्न युधा श्रेष्ठ सुहदा प्रीतिवर्द्धनी भयनस्यानुरूप मे पाण्डवोपचत वया। यययया प्रपद्येया अरे त्वामह रुषा। एवमेव महाबाहो धर्म परितिष्ठता । खप्तय चन्त्रियेणाजी शरतापगतेन दे। एवमुना तु बीभत्सु सम्वास्ताननीदच । राजय राजपुत्राय मञ्चीस्तानभिमस्थितान् । पग्यध्वमुपधान मे पाण्डवेनाभिसन्धित ! मेथे हमस्या भय्यायां यावदावत ग्वे । ये तदा भा गमियन्ति ने च द्रक्ष्यन्ति मां नृपा । दश वैशाकान्ता यदा गन्ता दिवाकरः। नून सप्ताययुक्तेन रथेनोत्तमतेजसा। विमोद्योई सँदा प्राणान मुंइद सुप्रियानपि। परिख सन्यतामत्र ममावमदने नृपा' । उपामि विवस्वन्तमेवं गरमताचित । उपारमध सामान् वैरमुत्सन्य पार्थिा। ॥ मञ्चय उवाच ॥ उपातिष्ठन्नया वैद्या. अन्योद्धरणकोविदा । मन्त्रापकरणयुका कुधनै माधु मिचिता । नान् दृष्टा जाम्योपुर प्रोवाच तनय तव धन दत्वा विष्टज्यन्ता पूयित्वा चिकित्सका। एव गते भयदानी वैद्यै कार्यमिहास्ति कि। उत्रधर्म प्रसस्ता हि प्राप्ताऽस्मि परमा गति। मेष धर्मो महीपाला परतल्पगतस्य मेरिभिरवेशरचाह दग्धयोऽस्मि नराधिपा । नच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्लो दुर्योधनस्तव । वैद्यान् विमर्जयामास पजयित्वा यथाऽईन । ततस्ते विस्मय मग्मुनानाजनपदेश्वरा । स्थिति धपरा दृष्टा भीमसामिततेजेस । उपधान नता दत्त्वा पितुस्त मनुजेवरा। महिता पाण्डवा' सबै कुरवश्व महारथा । उपगम्य महात्मान श्यान मयने इभ । नेऽभिवाद्य महात्मानं वाचवि प्रदक्षिण। विधाय रखा भीमस्य सर्वस्व समन्तत । वीरा खशिविरायेव थायन्त परमातुरा ! निदेगायाभ्युपागछन् सायाने रुधिरोदिता। निविष्टान् पाण्डवावैवप्रीयमाणान् महारथान् । । POL २ ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [भीभवध प० । अध्याय १२२ १२२। . - भोमस्य पतन इष्टानुपगम्य महावल । उवाच माधव. काले धर्मपुत्र युधिष्ठिरं । दिष्ट्या जमि कारव्य दिया भोभो निपातित विध्यो मानुरेद सत्यसन्धो महारथ । अथ वा दैवत मार्द्ध सर्वशस्त्रस्य पारग.। वां तु चतुईणं प्राप्य दग्धा धारेण चक्षुषा । स्वमुमो धर्मराज' प्रत्युवाच जनाईन । तव प्रमादादिजय क्रोधात्तव पराजय' । वहिन मरणं कृष्ण भक्तानामभयङ्कर । अनाश्चर्यो जयस्तषां येषां त्वमसि केमध । रचिता समरे नित्यं नित्यचापिहित रत । सर्वथा लो ममामाय नाश्चर्यमिति मे मतिः । एवमुक प्रत्युवाच स्मयमानो जनाईन 1 नवताकरूपं वचन पार्थिवोत्तम। इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि भीभापधानदाने दाविशत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ ९९९ ॥ ॥मञ्जय उवाच ॥ युटायान्तु महाराज शर्बया सर्वपार्थिवाः । पाण्डवा धार्तराष्ट्राच उपातिष्ठन् पितामह । न बीरभयने धोरं मयानं कुरुसत्तम। अभिवाद्योपतस्युः वत्तिया' पत्तियर्षभ। कन्याचन्दनणय लाजमात्यय सर्वश । अवाकिरन् शान्तन तब गला महसय । खियो हद्धारल्या बाला प्रेक्षकाद्य पृथग्जना । समभ्ययुः शान्तनवं भूतानीव तमोनुदं । वाणि गणिका वारासथव नटनर्तका । मिल्पिनय तथा जग्मु कुरुबद्धं पितामहं । उपारम्य च युद्धभ्या सन्नाहान् विप्रमुथ ते। श्रायुधानि च निविय महिता. कुरुपाण्डवाः।- पन्यासन्त दुराप देवप्रतमरिन्दम ! अन्याऽन्य भीतिमन्नसे यथापूर्व यथावय.! मा पार्थिवगताकीणी भमिति मशभिता। मुशुभेभारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डल। विवभा च नृपाणां मा गङ्गासतमुपासता देवानामिव देवे पितामहमुपासती । भीमस्तु वेदमा धैर्यानिटच भरतर्षभ । अभितप्त गरेथैव निश्वमरगी यथा। मराभितहकायोऽपि भस्वमन्तापमूर्छित । पानीयमिति भप्रेत्य राजस्तान् प्रत्यभाषत । "मतस्ते सतिया रामम् समाग समन्तत । भत्यानुधावचान राजन् वारिकुम्भांश्च मोतवार । उपानीतन्तु पामीयं दृष्ट्वा गन्मनवोऽत्रवीत् । माघ तात मया माया भीगा केचन मानुषाः । अपकाता मधेभ्य सरयागतोऽस्याई । प्रतीउमाणम्तिहामि निवृत्ति मभिसर्यया । एवमुगा जाम्तनको मिन्दम् वाक्येन पार्थिवान् । अर्थ में द्रष्टुमिच्छामोत्यभ्यभापत भारत। पापत्य महामारभिवाय पितामई। अतिष्ठत् प्रालि प्रज्ञ किं करोमोति घामवीत्। नदृष्टा पा रामपभिवाद्यायत, स्थितं । भ्यभाषत धर्मात्मा भीम मोती धनअयं । रखतीवनगर में महतस्य नवेपुभि । ममाणि परिदूयम् मुगध परिमयति । बेदनारीरस्य प्रयच्छायो ममा म । संहियको महय्याप दातमापो पचाविधि। पर्जुन मना रथमारध योयशम् । धियं पनात सवा गाण्डो प्याधिप।' सख धानसनिपोप विनितमिवाम । विषेमु भयमेन्यानि भ ग्रुषा च पार्थिगः । रपिटल ग्यन रचिना परमपान मरतयेष्ठ पर्ममषमता मर। -- INE ·मध प० । अध्याय १२१] भीयापर्व પૂર - . o 4 कन्वाय च घरं दोहमभिमयसपाहय । पार्जन्याखेए सयोग्य मन्बलोकस्य परसत । अविष्यन् चिों पार्थ पायें भोमस्य दक्षिणे । उत्पपात नतो धारा वागिण विमला भा। मीतम्यास्तकल्पस्व दिव्याधरसव च। अतर्पयत्ततः पार्थ मोतया जनधाग्या। भीम कुरुणामृषभ दिव्यकर्मपराकम। कर्मणा तेन पार्थस्य मस्सव विकुर्चत। विम्य परम भग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपा । नत्की प्रेक्ष्य बोभारतिमानुष विक्रम । सम्पन्न कुरवो गाव मौतार्दिता दवा विस्मयामोत्तरीयाणि व्याविश्यन् मर्चतो नृपा। मादुन्दुभिनिष सम्वतस्तुमुनोऽभवत् । हप्त' शान्तनवद्यापि राजन् वीभन्मुमन्त्रीत्। सर्वपार्थिवीराणामविश पायनिक नेतचित्र महाबाहो बयि कारवनन्दन। कथितो नारदेनानि पूनर्षिरमितद्युते । वासुदेवमहायस्व महत् कर्म करिस्थमि । यबामहति देवेन्द्र सह देवैरपि ध्रुवं विदुस्खा धन्विन पार्थ सर्चचन्नस्य तदिद। धनुर्द्धराणामेक्स्व प्रथिव्या प्रवरा नृषु । मनुष्या जगति श्रेष्ठा पचिया पतगेवर। मग्तिी सागर श्रेष्ठो गारिठा चतुष्पदा । श्रादित्यतेनमा ठो गिरोपा हिमवान् दर । जातीना ब्राह्मण ग्रेट' श्रेष्ठस्तमसिंघधिनी । व श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्य माध्यमानं विदुरेश चैव । द्रोणेन रामेण उनाईनेन मुहुर्मुह सञ्चयेनापि चोक । रीतबुद्धिर्हि विभज्ञकरपा दुर्योधना न च तत अधाति । स शेष्यते वै निहतश्चिराय मास्वातिगो भीमवताभिभूतः । रतच्छ्रुत्वा तदच कारवन्द्रो दुर्योधनो दोनमना बभूव । तमनबोधान्तनवोऽभिवोदय निवाघ राजन्मव वौतमन्युः । दृष्ट दुयोधनेदन्ते यथा पार्थेन धीमता । जनघागर जनिता मौतम्यामृतगन्धिन' । स्तस्य कती लोकस्मिन् नान्य कश्चन विद्यते । पाने वारुण मौम्य वाययमय वैष्णव । रेन्द्र पाणपत चैव पारमेध्य प्रजापते । धातुस्लष्टुश्च सवितुर्वेदखतमथापि वा। सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनञ्जय' । कृष्णा वा देवकोपुचो नान्या वेदेह कश्चन । सय पाण्डवस्तात युद्धे जेतु सुरासुरै। अमानुपाणि कर्माणि यखैतानि महात्मनः । नेन सत्यवता मध्ये एकाहरोभिना । तिना समरे राजन् सन्धिर्भवतु माचिर। यावत कृण महाबाइ खाधीन कुरुसत्तम । तावत् पार्थेन हरेण मन्धिम्ते तात युज्यता । यात्तिष्ठन्ति ममरे हनया महोदरा । नृपाच वहदो राजस्तावत सन्धिः प्रयुज्यतां । न निर्दहति ने यावत् क्रोधीप्लेषण्म। युधिष्ठिरो रणे ताव मन्धिस्ते नात युज्यता। नकु महदेवय भोमपनय पाण्डव ! यावहम महाराज नाशयन्नि न सर्षगा। नावत्ते पाण्डवार सौहाई मम रोचते। युद्ध मदन्तमेवास्तु तात मग्राम्य पाण्डवैः । रतत्ते रोचता वाश्य यदुनोऽसि मयाऽनघ । रतत वेममई मन्ये नव दैव (नस्य च । त्यता मन्युमुपयादव पार्थे पर्याप्तमेतद्यत् छतं फानुनेन । भीमस्यान्तादस्त व मौइदच्च जीवन्तु भेषा साधु राजन प्रमोद।

·५० ।। श्रीमहाभारत [भीमवध प० । अध्याय १२२.१ १२३ 1012 rot भीमस्य पतन घटानुपगम्य महाबलः । उवाच मांधवः काले धम्मपुत्रं युधिष्ठिरं। दिष्ट्या जयसि कारव्य दिध्या भीमो निपातितः अवयों मानुषैरेव सत्यसन्धो महारथः । अथ वा दैवत साई सर्वशस्वस्य पारगः । त्यो ह. ईणं प्राप्य दग्धा धारेण चक्षुषा । एवमुमो धर्मराजः प्रत्युवाच जनाईनं तव प्रादादिजयः क्रोधात्तव पराजयः। बहिनाभरणं कृष्ण भनानामभयङ्कर। अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां वमसि केशव । रविता ममरे नित्यं नित्यचापिहित रतः। मध्या वा समासाद्य नाश्चर्यमिति मे मतिः। एवमुनी प्रत्युवाच मयमाना जनार्दनः । तवैवैतद्युक्तरूपं वचन पार्थिवोत्तम।।, इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमवधपर्वणि भीमापधानदाने दाविंशत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ ९९९ ॥ मञ्जय उवाच ॥ युटायान्नु महाराज शया मर्चपार्थिवाः पाण्डवा धार्तराष्ट्राय उपातिष्ठन् पितामहं । तं योरमयने वीरं मयानं कुरुसत्तम । अभिवाद्योपतस्युर्वं पत्तियाः क्षेत्रियर्षभ। . मन्याचन्दनर्णय लाजमात्र सर्वशः। अवाकिरन् शान्तने तत्र ग़ला महसर्गः। सियों वृद्धास्तथा वाला: प्रेक्षकाय प्रथाजनाः। समभ्ययुः शान्तनव भूतानीव नमोनुदं । वाणि गणिका वारास्तथैव मटनर्तकाः । गिल्पिनय तथा जग्मुः कुरुद्रं पितामई। उपारम्य च युद्धभ्यः सन्नाहान् विप्रमुच्यते। आयुधानि चे निविष्य सहिताः कुरुपाण्डवाः..- अवामन्त दुराधर्ष देवनतमरिन्दम । अन्याऽन्य मोतिमन्नले ययाचे यथावयः । मा पार्थिवभताकी समिति ममाभिता। मुशुभे भारती दीप्ता दिवोबादित्यमण्डल।। विवभौ च नृपाणां मा गङ्गामुनमुपासती देवानामिव देव पितामहमुपामती.. भीमस्तु वेदना घेर्यानिटछ भरतर्षभ । अभितप्तः भरेयेव निश्वम रगो यथा ।। मराभिनाकापोऽपि शस्त्रमाापमूर्छितः। पानीथमिति संप्रेक्ष्य राजस्तान् प्रत्यभाषत। नतस्ते सत्रिया राजन् ममाः मममातः। भत्यानुपावचाम रामम् वारिकुम्भाय गेनबार । अपामोतन्तु पानीयं दृष्ट्वा मानानवोऽत्रवीत्। माघ तात मया मया भागा: केचन मानुपाः। पाता मध्येभ्यः मरगय्यागतोऽस्य मनोमानिसमिनिति प्रांगठय्येयाः। एवमुमा माननशे मिन्दम् वाक्येम पार्थिवान् । अर्जुनं द्रष्टुमिच्छामोत्यभ्यभाषत भारत। प्रयापत्य महावाहुरभिगय पितामई । प्रतिष्ठत् प्राति: प्रक्षः किं करोमीनि पानवोन्। संरा पा राममभिवाचायत: स्मिता अभ्यभाषत धमात्मा भीषः मोती धनश्रयं । रोवरोरं मे मंहतस्य सपुभिः । ममाणि परिदूषन्ते मुषध परिमयति । पदनामरणं प्रप छापो ममानुन । बहिसको महण्यास दातमापो पथाविधि। मनस्तु मतदुवा रथमार मोर्यवान् । धियं बनात् सन्या गाण्डीवं व्याधिपरन। नत्र ज्यानसनिपोप विनितमिशः। विगु: भयमेन्यानि मम्मे श्रृंया च पार्थिवाः । मादपिरोयन पिन पर प्रधान मरतयेई पर्ममता पर। 100. 16F ·भोमवध प० । अध्याय १२३।। । भीयापर्व । ५३१ . 1 मन्धाय च घरं दोधमभिमव्य स पाण्डवः । पालन्यास्त्रेण संयोज्य मनोकरय परयत । 'अविष्यत् पचिों पार्थ पर्व भोमस्य दक्षिणे। उत्पपात ततो धारा वारिणे विमला भा। मीतम्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसव च। अतर्पयत्ततः पार्थ. शीतया जनधाग्या। भीमं कुरूणाम्य दिव्यकर्मपराक्रम। कर्मण तेन पार्थस्य शत्रस्येव विकुञ्चत.। विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः। तत्कम प्रेक्ष्य बोभारतिमानुषविक्रम। सम्पन्न कुरवा गाव. भौतार्दिता इव। विस्मयाचोत्तरीयाणि व्यावियन् मतो नृपाः । प्रवदुन्दुमिनिर्घोषः सवतस्तुमुतोऽभवत् । बप्तः शान्तनक्श्चापि राजन बीभत्सुमत्रोत्। सर्वपार्थिववीराण मनिधी पूजयन्निव। नैतचित्रं महाबाहो लयि कारवनन्दन। कथितो नारदेनासि पूर्वपिरमितद्युते । वासुदेवमहायस्व महत् कर्म करिष्यसि । यनान्सइनि देवेन्द्र. सह देवैरपि ध्रुवं । विदुस्खा धन्विनं पार्थ मर्चवन्नस्य नदिदः।। धनुर्द्धराणामेकस्वं पृथिया प्रवरा नृषु । मनुष्या नगति श्रेष्ठाः पविणा पतगेश्वरः। मरिता सागरः श्रेष्ठो गावरिष्ठा चतुष्पदा । श्रादित्यतेजसा श्रेठो गिरोण हिमवान् वरः। जातीना ब्राह्मण श्रेष्ठ: ग्रेष्ठस्वममि धन्विनी । नव श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं मयोच्यमानं विदुरेण चैव । द्रोणेन रामेण जनाईनेन मुहुर्मुहुः मञ्चयेनापि चाकं । परीतबुद्धिा विसंज्ञकल्पा दुर्योधनो न च तत् श्रद्दधाति । स शेष्यते वै निइतश्चिराय शास्वातिगा भीमवसाभिभूत । एतच्छ्रुत्वा तद्दच कारवेन्द्रो दुर्योधनो दोनमना बभूव । तमनवोशन्तनवोऽभिवीक्ष्य निबोध राजन्मत्र वोतमन्युः । दएं दुर्योधनेदन्ते यथा पार्थेन धीमता । जलधागर जनिता: तस्यामृतगन्धिन । रतस्य कती लोकेऽस्मिन् नान्य. कयन विद्यते । आमेयं वारुणं मान्य वाययमय वैष्णवं । रेन्द्र पाइपतं चैव पारमेध्य प्रजापते. धातुस्खष्टुश्च सवितुर्वैवस्वतमथापि वा। सर्वस्मिन्मानुषे नोके वेत्येको हि धनञ्जयः । कृष्णा वा देवकोपुचो नान्या वेदेह कश्चन। अभय पाण्डवस्तात युद्धे जेतुं सुरासुरैः। अमानुपाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः । तेन सत्यवता सले शरणाहरगोभिना । छतिना समरे राजन् सन्धिर्भवतु माचिरं। यावत् कृष्णा महाबाहु खाधोन' कुरुसत्तम । नावन् पार्थेन हरेण मन्धिस्ते तात युज्यता । यात्तिष्ठन्ति ममरे इनमेषामहोदरा' । नृपाय बहवो राजस्तावत् सन्धि प्रयुज्यता । न निति ते यावत् क्रोधदीप्तेषणद्यम। युधिष्ठिरो रणे तावत् मन्धिस्ते तान युज्यतां । नकुन्द महदेवश्य भोममनश्च पाण्डव ! यावचम महाराज नाशयन्ति न सयः । तावत्त पाण्डवैर्वोरै मौहाई मम रोचते। युद्धं मदन्तमेवास्तु तात संग्राम्य पाण्डवैः। एतत्ते रोचता वाश्य यदुनोऽसि मयाऽनघ । एतत् चेममई मन्ये तव चव कुनस्य च । त्यका मन्युमुपशाम्बस्व पार्थ पर्याप्तमेतद्यत् कृतं फानुनेन। भौमस्यान्तादस्त का सौददञ्च जीवन्नु शेषाः माधु राजन प्रसौद। . 1. । - - ·५२ ॥श्रीमहाभारत [भीभवध पाव्यध्याय १२५११९७१ - -4 . + राज्यस्याई दीयता पाण्डवानामिन्द्रमस्य धर्मराजोऽभियात । मामित्रक पार्थिानां जघन्य पापा कोक्ति प्रासमें कारवेन्द्र। ममावमानात् मान्तिरस्त प्रजाना सङ्गच्छता पार्थिवाः प्रोनिमन्त । पिता तुत्रं मातुल भागिनेय भाता धाता अंतु राजन् । न चेदेवं प्राप्तकाल वा में माहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुझा तस्यस्यन्ते एतदन्ता स्य सर्व सायामेता भारतीमोरयामि ।। एतदाक्य मचिदादापगेयो मध्ये राजाभारत श्रावयित्वा । वृष्णीमासोच्छ व्यसन्तप्तममा याज्यात्माने वेदना सनियम्य । ॥ सञ्जय उवाच ॥ धर्मार्थसहित वाक्य श्रुत्वा हितमनामये । नारोचयत पुत्तस्ते मुभूपरिव भेषजं । इति श्रीमहाभारते भीमपर्वणि भीमबंधपर्वणि भोमशिक्षाकथने क्योविशत्यधिकशतोऽध्याय ॥ १२ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ ततस्ते पार्थिवा सर्वे जग्मु खानालयान पुन । वृष्णो भूते महाराज भी मे शान्तनुनन्दमे । श्रुषा तु निहन भोम राधेय पुरुषर्षभ । ईषदागतमन्त्रामस्वरयोपजगाम ह । म ददर्श महात्मान औरतल्पगतं तदा । जन्मशय्यागत बोरं कार्तिकेयमिव प्रभु। निमीलिलाई त बोर माश्रुकण्ठस्तदा वृष । अभ्येत्य पायास्तस्य निपपात महाद्युति । राधेयोऽह कुरुश्रेष्ठ नित्यमधिगतस्तव । देव्योऽह नव सर्वच इति चैनमुवाच । नच्छुला कुरुवाऽपि बनात महतलोचन । मनैदीत्य सस्नेहमिदं वचनमीत्। रहितं धिण्यमालोक्य ममुसार्थ च रचिय. पितेव पुत्र गाङ्गेय परिरभ्यैकपाणिना । रोहि मे प्रतीप त्वं स्पर्द्ध त्वं मया मह। यदि मां नाधिगच्छेथा न ते श्रेया ध्रुवं भवेत्।। कान्तेयस्व नराधेयो न तवाधिय पिता ! श्रुतस्य हि महाबाहो वदतो नारदान्मया । कृष्णदपायनाचापि तव मत्य न मैगया । न च देषोऽस्ति मे तात त्वयि सत्यं ब्रवीमि ते। नेजायधनिमित्तन्तु परुष वा समन्वं। अकस्मात् पाण्डवान् सानवतिपमि सुव्रत। जातोऽमि धर्मसोपेन ततस्ते बुद्धिीदृशी । नोचाश्रयान्मत्सरेण देषिणो गुणिनामपि । नाभि बहशो रूसं श्रावित कुससदि। जानामि समरे बोय शत्रुभिर्दु सह भुवि । ब्रह्मण्यता च शौर्यच दाने च परमा स्थिति। न त्वया सदृश कश्चिन् पुरुषेष्वमरोपम। कुलभेदभयाचाह मदा परुपमुतवान् । रवचे चास्त्रमन्धान लाघवेलबले तथा । सदुम फालामेनामि कृष्णेन च महात्मना ! कर्ण कागिपुरं गवा वयकेन धनुभता । कन्याथै कुरुराजस्य राज ना मुदिता युधि । तथा च यतवान् राजा जरासन्धा दुरामद । ममरे ममरयाघी न बया समोऽभवत् । प्रह्मण्य सत्ययोधी च तेजसा च यतेन च । देवगर्भसम मी मनुष्यैरधिकी युधि । थपनीतोऽद्य मन्युमै यस्ता प्रति पुराशत । देव पुरुषकारेण म मक्यमतिवर्तित । मादा पाण्डवा यारा भ्रातरस्तारिसूदन । माछ महाबाहो मम दिच्छमि प्रिय। मया भवतु नित्त देरमादित्यमन्दन । दिव्या मराजाना भवस्यय मिरामया । ya . .

·. 4 IFIL भीमवध या अध्याय १२४१] ॥ भोया पव्वे ५३२ ।। कर्श उवाच ॥ जानाम्यव महाबाहो सर्वमेतत्र संशयः । यथा वदसि में भीम कौन्तेयोऽई न सतन अवकीर्णस्वई कुन्या सतेन च विवर्द्धित । भुक्का दुर्योधनश्वर्य न मिथ्या कर्तुमुत्महे । वसुदेवसुतो यदत् पाण्डवार्थ दृढव्रत.। वसु चैव शरीरञ्चपुतदारास्तथा यम । सच दुर्योधनस्यार्थं त्यक मे मूरिदक्षिण। मा चैतड्याधिमरण क्षन्ने स्यादिति कौरव । कोपिता पाण्डवा नित्य समाश्रित्य सयाधनं। अवश्यभावी योऽयं यो न प्रक्या निवारितु। देवं पुरुषकारेण को निवर्तितमुत्महत् । पृथिवीचयपमोनि निमित्तानि पितामह । । भवद्भिरूपलधानि कथितानि च संमदि । पाण्डवा वासुदेवध विदिता मम मश! अजेया पुरुषैरन्यैरिति नायोत्महामहे। विजयिये रणे पाण्डूनिति मे निश्चित मन । न च शक्यमवसटु वैरमेतत् सुदारुण । धनञ्जयेन यास्येऽह स्वधर्मप्रीतमानस । अनुजानोव मा तात युद्धाय कृतनिश्यिं । अनुज्ञातस्त्रया वोर युध्येयमिति में मति । दुरुक्क विप्रताप वा रमसाचापत्तात्तथा । यन्मयेह त किञ्चित् तन्मे त्वं क्षन्तुमईसि । ॥ भीम उवाच ॥ न चेच्छयमवस९ वैरमेतत् सुदामण । अनुजानामि कर्ण व युध्यस्ख स्वर्गकाम्यया । निमन्युर्गनमरम्भ कुरु कर्म नृपस्य हि । ययाति यथोत्साह मना वृत्तेषु वृत्तवान् । अहं त्वामनुजानामि यदिच्छमि तदानुहि। चचधर्नजितान् लोकानवाप्स्यसि धनञ्चयात । युध्यम्व निरहङ्कारो बलवीर्यव्यपाश्रय । धयाद्धि युद्धात् श्रेयोऽन्यत् चत्रियस्य न विद्यते । प्रभमे हि कृतो यन्न सुमहान् मुचिर मया । न चैव मकिन कर्तुं कर्ण सत्यं ब्रवीमि ते। ॥ सञ्चय उवाच ॥ इत्युक्रवति गाङ्गेये अभिवाद्य प्रसाद्य च । राधेया रथमारु प्रायात्तव सुतं प्रति। रति श्रीमहाभारते भीमपर्मणि भीमवधपर्वणि भीमकर्ण समागमे चतुर्विभत्यधिकशताऽध्यायः ॥ १२४ ॥ समाप्तञ्चदम्भोमपचे । । १. 5 .. ।

·- श्रीमहाभारतं ॥ अथ द्रोण पर्व ॥ . । नारायणं नमस्कृत्य नरञ्चैव नरोत्तम । देवों मरखतीश्चैव ततो जयमुदीरयेत् । ॥ जनमेजय उवाच ॥ तमप्रतिममत्वोजोबलबोर्यपगकम। इतं देवव्रत श्रुत्वा पाञ्चालेन शिखण्डिना। तराष्ट्रस्तदा राजा वाप्पय्याकुललोचन । किमचेष्टन विप्रर्षे इते पितरि बोर्यवान्। तस्य पुत्तो हि भगवन् भीमद्रोणमुखैरथैः । पराजित्य महेष्वासान् पाण्डवान् राज्यमिच्छति । तस्मिन हने म भगवन् केता सर्वधनुष्मतां । यदचेष्टत कारव्यस्तन्मे ब्रूहि सुयोधन । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ निहतं पितरं श्रुला धृतराष्ट्रो जनाधिप । लेभे न शान्ति कारयन्तागेकपरायणः । नस्य चिन्तयतो दुःखमनिश कौरवस्य नन्। पाजगाम विरुद्धात्मा पुनर्गावलाणिस्तदा । शिविरान मञ्चय प्राप्तं निमि नागाहयं पुर। श्राम्बिकेया महाराज धृतराष्ट्राऽन्वपृच्छत। श्रुवा मोमस्य निधनमप्रष्टमना ! पुचाणा जयमाकाइन्विललापातुरो गया। ॥धृतराष्ट्र उवाच ॥ संशोच्य तु महात्मानं भीभ भीमपराक्रम। किमकायें परंतात कुरव. कालचोदिता.। . तस्मिंस्त निहते हरे दुराधर्षे महात्मनि। किनुखित्वुरवाऽकार्पनिममा भावसागरे। तदुदोण पर मैन्यं चैलोक्यस्यापि सञ्चय ।भयमुत्पादयेत्तो पाण्डवानां महात्मना। देववते तु निहते कुरूणामृषभे तदा । यदकापुनृपतयस्तन्ममाचक्ष सञ्जय । ॥ मञ्जय उवाच एणु राजवेकमना वचनं ब्रुवता मम। यत्ते पुत्त्रास्तदाकार्षुईते देवनने मधे। निहते तु तदा भाभे राजन् मत्यपराक्रमे। सावका पाण्डवेयाय प्राध्यायन्त पृथक् पृथक् । विस्मिताय प्रयाय वत्ती विद्याम्पते । स्वर्ण पद्यमानास्त प्रणिपत्य महात्मने । मयनं कल्पयामासु मायामिततेजसे। मोपधान नरव्याघ्राः शरैः सवनपर्वभिः । विधाय रक्षा भीमाय समाभाय्य परस्परं । अनुमान्य च गाडय कृत्वा चापि प्रदक्षिणं । क्रोधसरकनयना, समवेक्ष्य परस्परं । पुनयुद्धाय निजमा दतिया' कालचोदिनाः। ।

·+ ।श्रीमहाभारत [द्रोणाभियफ प० । अध्याय । ७ t - + ततस्वयंनिनादै भेरीणां निनदेन च । तावकानामनीकानि परेपाञ्चैव निर्ययुः। व्याहत्तेऽहनि रजिन्द्र पतिते जामवीसुते । श्रमर्षवशमापन्नाः कालापहतचेतम. । अनादृत्य वच पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनः । निययुभरतश्रेष्ठाः शस्त्रवाण्यादाय मत्वरो । मोहात्तव सपुत्त्रस्य वांछान्तनवस्य च। कौरवा मृत्युनाहताः महिताः सवराजभिः। अजावय वागोपा केने श्वापदमकुचे। भृशमुद्विगमनमा होना देवत्रतेन ते । पतिते भरतश्रेष्ठ वभूव कुरुवाहिनी । धारिवापेतनक्षत्रा होनं खमिव वायुना । विपन्नमस्येव मही वाक् चैवासंस्कृता यथा । बासुरीव यथा सेना निग्रहोते पुरा चला। विधवेव बरारोहा शुष्कतायेव निम्नगा। कैरिव वने रुद्धा पृषतो इतयूथपा । शरभाहतसिंदेव महतो गिरिकन्दरा भारती भरतश्रेष्ठ पतिते जान्हवीसुते। विश्वग्यातहता रुमा नौरिवासोन्महार्णवे। बनिभिः पाण्डवे बोरेलधलक्ष्यै शार्दिता। मा तदानीशं मेना व्याकुलाश्वरथंदिपा । विपन्नभयिठतरा कृपणा चस्तमानमा। तस्यां चस्ता नृपतयः मैनिकाच पृथग्विधाः । पाताल दूव मजन्ता होना देवनतेन ते। कर्ण हि कुग्योऽस्मा: म हि देवव्रतोपमः । सर्वशस्त्रभृती श्रेष्ठ रोचमानमिवातिथि। धन्धुमापइतरेव तमेवोपागमन्मन. । चुकुम्हः कर्णकर्णेति नत्र भारत पार्थिवा.।' राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्त्रं तनुत्यज । स हि नायुध्यत तदा दयाहानि महायशाः । मामात्यवन्धु कणों वैतमाइथत माचिरं । भीमेण हि महावाज: मर्वतत्त्रस्य पश्यतः।- रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमभानिषु । मयानाऽर्द्धरथ का द्विगुण. सन्नरर्षभ.!", रथातिरथममाया योऽयणो. सूरसम्मतः । पिपित्ताम्बुदेवेशानपि यो योझुमुत्महेत्। म त नेनेव कोपेन राजन् गाङ्गेयमुकवान् । बयि जीवनि कारव्य नाई योत्ये कदाचन चया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे । दुर्योधनमनुशाप्य वनं यास्यामि कौरव । गण्डवैवा इते मोम त्वयिस्वर्गमुपेयुषि। इन्ताम्यकरथेनैव कृत्मान् यान्मन्यसे रथान्। एवमुका महाबाहुई गाहानि महायगा । नायुयत तत, कर्ण.युत्तस्य तव सम्मते । भीमः ममरविक्रान्तः पाण्डवेयम्य भारत। जघान ममरे योधानसभेयपराक्रमः | नम्मित निहने पूरे सत्यमन्ध महाजमि । त्वम्मुताः कर्ण मरमापुस्तÉकामा इव तवं । तावकास्तव पुत्राय महिना: सर्मराजभिः । हाकर्णमिति चाक्रन्दन काचोऽयमिति पात्रुवम्। जामदग्न्याभ्यनुमतिमा दुवारपीरुपं । प्रगमन् वो मन कर्ण मन्धमानयिकेष्विव । में, हिमकारण राजन् पातुमरमान् महाभयात् । विदयानिव गोविन्दः मतनं मुमहाभयात् । ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तथा तु मनय कर्ण कीर्तयन्त पुन:पुनः । प्राशीविषयदुकुम्य धृतराष्ट्रोऽब्रवीदपः । ॥धृतराष्ट्र उवाच॥ यत्तु वैकतनं कर्णमगमदा मनसदा। प्रथापग्यन्त राधेयं सतपुच तनुत्या। अपि तय सपा की युधि मत्यपराशमः । मधावण तदातामा पस्तामा धामिच्छता L . H ·नोखाभिषेक प० । अध्याय १२] ॥ द्रोणपर्व। ५३७ अपि तत्पूरयाचक्रे धनुर्द्धरवरो युधि । यत्तदिनिहन भोमे कौरवाणामुपाये। तत्खण्डं पूरयन् कर्ण परेषामादपद्यं । कृतवान् मम पुत्राणां जयाशा सफलामपि। इति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि ट्रोणामिषेकपर्वणि तराष्ट्रप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ हतं भोममाधिरथिर्विदित्वा भिन्नां नावमित्यगाधै कुरूणां । मोदर्यवयसनात सतत् सन्तारयिवं स्तव पुत्रसेना! श्रुत्वा तु कर्ण पुरुपेन्द्रमच्युतं निपातितं मान्तनवं महारथी थोपयायात् सहसारिकर्षणे धनुर्द्धराणा प्रवरस्तदा नृप । इते तु भीमे रथसत्तमे परमिन्नतों नावमिवार्णवे कुरून्। पितेव पुत्रास्वरितोऽभ्ययात्ततः मन्नारयियस्तव पुचर्सेनी । ॥ कर्ण उवाच ॥ यस्मिन् धृतिर्बुद्धिपराक्रमाज सत्यं दमो वोरगुणाय सबै। अखाणि दिव्यान्यय सन्नति: प्रिया च वाग नुसूया च भीमे। सदा कृतजे विजशत्रुघातक सनातने चन्द्रमसोवलमा सचेत प्रशान्त' परबोरइन्ता मन्ये हतानेव हि मर्चयाधान्। नेह ध्रुवं किञ्चन जात विद्यते लोके अस्मिन् कर्मणा नित्ययोगात् । सूर्योदये का हि विमुक्तसंगयोभावं कुर्बोताद्य महायते हते। वसुप्रभाव वसुवीर्यसम्भवे गते वसनेव वसुन्धराधिप। वसनि पुत्रांच वसुन्धरा तथा कुरूंय गोचधमिमाञ्च वाहिनी । ॥ सञ्चय उवाच ॥ महाप्रभावेवरदे निपातिते लोकेश्वरे भान्तनवे मौजसि । पराजितेषु भरतेषु दुर्थना. कर्ण मुमश्चाश्व L - सदश्रु वर्तयन्। इदन्तु राधेयवचो निशम्य ते सताय राजस्तव सैनिकाय ह। परस्परं चुकुशरातिनं झंग तदाऽश्रु नेर्मुमुचुहि भब्द बता . प्रवर्त्तमाने तु पुनर्महाहवे विनाद्यमानासु चमूपु पार्थिव । पयानोद्धर्षकरं वचपदा रथर्षभान मथमहारर्षभः । जगत्यनित्ये सततं प्रधावति मश्चिन्तयनस्विरमेव लहये। भवत्सु तित्खिद पातितो रणे गिरिप्रकाय कुरुयुद्भव कथ। निपातिते शान्तनवे महारथे दिवाकरे भूतसमात्रिने यथा। न पार्थिवा मोढुम धनञ्जय गिरिप्रवोढारमिवानिल द्रुमा। हतप्रधान लिदमार्तरूप परैईतोत्साहमनाथमद्य वै। मया कुरूणां परिपाल्चमाहवे व यया तेन महात्मना तथा। समाहित चात्मनि भारमोद जगत्तथानित्यनिदञ्च तक्षये। निपातितच्चाहौण्डमाहवे कथ न कुर्यामइमाहवे भयं। अइन्तु तान् कुरुषभानजिाग प्रवेशयन यममदने रणे चरन्। यम. परं जगति विभायवर्तिता पईतो युधि शयिताs थवा पुन । युधिष्ठिरो धृतिमतिधर्मसत्त्ववान् कृकोदरी गजयततुल्यविक्रमः । तथार्जुनखिशवरात्मको युवा न तदनं सुजयमिहामरै रपि। यमी रणे यत्र यमोपमा बले समात्यकिर्यच च देवकीसुत । न तह कापुरुषोऽभ्युयिवान् निवर्त्तते मृत्युमुखादिवा महत्। झुदोष तपसब बाध्यते वन वनैव तथा मनस्विभिः । मनर मे शत्रुनिवारण ध्रुव सुरदणे ॥ त ·५३८ ॥ श्रीमहाभारते॥ [भागभिक प. अध्याय २॥ ध्रुवचपा थाधमान प्रभावं गत्ववाह मान् प्रणयाम्यद्य सग । मिक्दाहोऽमर्षणीयो गमेऽयं भरे अन्य य ममेयान् ममित्र ।। कतारम्यतत् पुरुषा श्रात्मकम त्याका प्राणानभुयास्यामि भीम। मवान् गो ममाम् निये इतकीयां पोरन कंगमिथ्ये। सम्माकुष्टे रुदिनस्तीकुमारे परिभते पाल्पे धार्तराष्ट्रे । मया कृत्यमिति गानामि सस नामाच्छधूमद्य रामा विजये। कुरून रक्षन् पाण्डपुचान निघासन् त्यका प्राणान् घोररूपे रणेऽस्मिन् । मयाम् मी अनुमानिहरय दास्थाम्बई धाराष्ट्राय राज्य। निवध्यता में कवचं विचित्र इमं उभं मणिरवावभामि । पिरस्वाण पार्कममानभामं धनु गरांयामिविपारि वल्पाम्। उपारङ्गान् पोडश योजयध्वं धनूंषि दिव्यानि तथा परन्तु । शरांश्च मन द्य गदाय गुर्वी भाव जाम्यूनदधिवभाग।" रमा रोकी नागकक्षा विचित्रा ध्वजरव दियमिन्दीवरामं । सदोस्वर्बिप्रमज्यानयख चिनी मालाचानुबद्धा - सजाना। अश्वानन्यान् पाण्डुराभ्रप्रकाशान् पुयान खातान् मन्त्रपूनामिरहि । नतर्भाण्ड पाचनैरभ्युपेतान् शीघाछोघं सूत पुत्वानयख। रथं चाय्य हेममालावनई रत्नैचिव चन्द्रसूर्यप्रकाश । द्रव्यैर्युकं सम्प्रहारोपपन्न चाहयुकं वर्णमावर्तयख । चित्राणि चापानि च वेगवन्ति ज्याझोत्तमा संहननोपपन्ना, । दणांच पूर्णान्मदन. भराणामासज गबावर णानि चैव । मायाणिक पानय चास सर्च दधा पूर्ण वीर कारपञ्च में । बानीय मालामवबय चाड़े प्रवादयत्वा अयाय मेरी । प्रयाधि सना यत किरीटी वृकोदरी धर्मपुत्ता यमौ च । ताम् वा हनिष्यामि समेत्य मधे भीमाय देण्यामि हतो विपति। यस्मिन् राजा भत्यतियुधिष्ठिर समास्थिती भीमसेगार्जुना प। वासुदेव; मात्यकि, संचयाश्च मन्ये वन रद जय्य महीये। तन्मन्यु महरोऽमिरचैत् सदाऽममत्तः समरे किरीटिन । तयाऽपि इन्तास्मि समेत्य मो यास्यामि वा भीम द. ३ 4 L पथा यमाया १ न त्येवाई न गमिष्यामि तेषां मध्ये सराण तत्र चाई ब्रवीमि । मित्रद्रुशे दुर्बलभकयो जये पापात्मनो मम नेते महायाः। ॥ सञ्चय उवाच ॥ मद्धिमन्तं रथमत्तमं दुढं सकृवर हेमपरिष्कृत भुभं । पताकिन वातजईयात्तमैथुक समात्यय ययोजयाय म । सम्पूज्धमाम कुरुभिर्महात्मा रथभेर्देवगणैर्ययेन्द्र । यया नदायोधनमुयधन्वा यत्रावसान भरतर्षभस्य । रूथिना मद्दता सध्वजेन सुवर्णमुक्तामणिरत्नमालिना। सदनयुक्न रथेन कर्णो मेघखनेनार्क इवामिताजा । दर ·याभिषेक स० [ यध्याय २१] ॥ द्रोणप्रव्य ॥ इनामनामः स इनामनप्रभ शुभः शुभे वै स्वरथे घईरः। पितो रराजाधिरथिमहारथः स्वयं विमाने सुरराडिन । स्थितः। . इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि ट्रोणाभिषेकपर्वणि कर्णनियाणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ भरतल्प महात्मानं थयानममितौजस । महावातममूहेन समुद्रमिव शोषितं । दृष्ट्वा पितामह भीमं सर्वक्षत्रान्तकं गुरुं । दिव्यैर महेवाम पातितं सव्यसाचिना। जयामा तव पुत्ताण संभना वभ शर्म च । अपाराणामिव दीपमगाधे गाधमिच्छता । श्रोतमा यामुनेनैव शरौघेण पग्भुितः । महेन्द्रेणेव मैनाकममा भुवि पातितं । नमञ्युतमिवादित्य पातितं धरणीतले। शतक्रतुमिवाचिन्य पुरा त्रेण निर्जितं । । मोहन सर्वसैन्यस्य युधि भीभस्य पाननं। ककुदं सर्वमैन्यानां सम सर्वधनुभतां । धनञ्जयगरव्या पितरं ने महाव्रतं । तं धीरशयने बोरं शयानं पुरुषर्षभ। भीममाधिरथिदृष्ट्वा भारताना पितामहं । अवार्य रथादात्तः शोकमाइपरिसुतः । पयामेव जगामाती वाष्पयाकुचलोचनः। अभिवाद्याञ्जतिबद्धा वन्दमानोऽभ्यभाषत । कर्णीऽहमस्मि भद्रनने वद मामभि भारत । पुण्यया शेमया वाचा चक्षुषा चावलोकय । न नूनं सुचनस्येद्द फलं कश्चित् समझते । यत्र धर्मपरो दृद्ध. शेते भुवि भवान् हतः। कोशमशनने मन्त्र व्यूहे प्रहरणेषु च । नाहमन्यं प्रपश्यामि कुरूणां कुरुसत्तम । वुड्या विशुद्धया युक्तो य कुरूंस्तारयेद्यात्। योधास्त वहुधा हत्वा पिढनाकं गमिष्यामि । अद्य प्रति संक्रुद्धा व्याघ्रा देव मृगच्यं । पाण्डवा भरतश्रेष्ठ करिष्यन्ति कुरुचयं ।' अद्य गाण्डीवघोपख बीर्यज्ञा. सत्यपाचिनः । कुरुभ्यः सन्तसियन्ति वज्रपारिवामुराः। अद्य गाण्डोषमुक्कानामशनीनामिव स्वनाः। चामयियन्ति वापानी कुरुनन्याच पार्थिवान्। समिद्धोऽनिर्यथा वीर महावासाद्रुमान् दत् । धार्तराष्ट्रान् प्रधयन्ति तथा वाणाः किरीटिन । येन येन प्रमरतो वाय्वनी मंहिता वने । तेन तेन प्रदहतो भूरि गुल्महणद्रुमान् । यादृशोऽमिः समिद्धस्तु नादृक्पार्थो न संशयः। यथा वायुनरव्याघ्र तया कृष्णो न संशयः । नदत पाञ्चजन्यस्य रमतो गाण्डिवस्य च । श्रुला सवाणि सैन्यानि त्रास यास्यन्ति भारत । कपिध्वजस्योत्पतता रथस्यामिवकर्पिणः शब्दं मोलुन भक्ष्यन्ति वामृते वीर पार्थिवाः । को घजुन योधयितु त्वदन्य' पार्थिवोऽहति । यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण.! अमानुपथ मंग्रामरख्यम्बकेण महात्मना । तस्माच्चैव परं प्राप्ता दुश्रापमकृतात्मभिः । कोऽन्य शको रणे जेतुं पूर्व यो न जितलया ! पाण्डुपुत्रो पलसाघी माधवेन च रचितः । जितो येन रणे रामो भवता वीर्यमालिना। त्रियान्तकरो घोरो देवदानवपूजितः । नमद्याई पाण्ड्ययुद्धशाण्डममय्यमाण भवता चानुमिट । श्राशीविषं दृष्टिहरं सुधारं परं भक्ष्याम्यस्त्वताविहन्तुं। इतिश्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि ट्रोणाभिषेकपर्वणि कर्णशक्य हतीयोऽध्यायः॥ ३ ॥ , स ·५४० योमहाभारतं ॥ [माशामिल पायाय 1 +4 + 1 सय शालप्यमानस्य पुषरक्षः पितामह । देशकासोषित वाक्यमीत प्रीतमानम । समुद्र इव सिन्धूनां ज्योतिषामिव भास्करः। मायम्य च यथा मनो मोगामामिव चोर्यरा। पर्जन्यदव भूतामा प्रतिष्ठा सुपदा नव । पान्धवासानुगौवस्तु महयामिरागरा । मानहा भव प्रणा मिवाणा गन्दिवर्धन । कोरयाणामपि भवाम्यया विष्णुर्दिवाकमा । खबाहुबलवीर्येण धार्तराप्रियेपिणा । कर्ण रागपुरंगला फामाशा निजितालया। गिरिप्रजगताचापि नमजिप्रमुखा नृपा । अम्पठाय विदेहाय गान्धाराय जितालया। हिमवदुर्गनिलया' किराता रणकर्कमा । दुर्योधनस्य वगा पता: कर्ण यया पुरा। उत्कला मेकला. पोडा. फलिङ्गानाय संयुगी निपादाय विगत्ताय वासोकाय जिनालया। नच तच च मनामे दुर्योधनहितैषिणा । बहवो मिर्जिता बीरचया कर्ण महाजस 1 यथा दुर्योधनस्तात मजातिकुलबान्धव । नथा त्वमपिसपी कारवाणी गतिर्भव। भिवेनाभिवदामि ला गच्छ युध्यख शत्रुभि । अनुमाधि कुरून् म धत्स्व दुयोधने अयं । भवान् पोत्तममाऽस्माकं यथा दुर्योधनस्तथा। तथापिधर्मत सर्च यथा तस्य वयं तथा। यौनात्सम्पन्धकाला विशिष्टं सङ्गत मत । महि सहनरठ प्रवदन्ति मनीषिण। समत्यमङ्गतो भूत्वा ममेद मिति निवितं । कुरूणां पाउय बलं यथा दुर्योधनस्तथा। निशम्य वचनं तस्य चरणावभिवाद्य च । यया वैकत्तन कर्ण: ममीपं सर्वधन्विनां । सोऽभिवोच्य नरौघाणी स्थानमप्रतिम महत्। व्यूढप्रहरणारस्क मैन्यं नत्ममइयत्। पपिता कुरव सर्वे दुर्योधनपुरोगमा । तमागत महापाई मानोकपुर मरं । कर्ण दृष्ट्वा महात्मान युद्धाय समुपस्थितं । च्छेडितास्फोटितरव सिंहनादरवैरपि। धनु मब्दश्च विविध. कुरव समपूजयन्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि काश्यासे चतुर्थोऽध्याय ॥ ४॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ रथस्यं पुरुषव्याघ्रं दृष्ट्वा कर्णमवस्थित। यो दुर्योधनो राजन्निदं वचनमत्रवीत् । मनाथमिव मन्येऽहं भवता पालितं वतं । मन्ये किं नु समर्थ यत् हितं तत् सम्प्रधार्यता। । कर्ण उवाच ॥ भूहि न पुरुषव्याघ्र व हि प्राज्ञतमो नृप । यथा चार्थपति कृत्यं पश्यतेन तथेतरः। तेस्म मचे तव वच श्रीतुकामा नरेश्वरा । नान्याय्यं हि भवान् वाक्यं ब्रूयादिति मतिर्मम । ॥ दुर्योधन उवाच ॥ भीम सेनाप्रणेनामीत् वयमा विक्रमेण च। श्रुनेन चोपसम्पन्न मर्योधगणतया । तेनातियगमा कर्ण प्रता शत्रुगणान्मम । मुयुद्धेन दशाहानि पालिता. मा महात्मना । तस्मिन्नसुकर कर्म कृतवत्यास्थिते दिवं । कर्ण मेनाप्रपंतार मन्यसे तदनन्तरं । न विना नायक सेना मुहर्तमपि तिष्ठति। आइवेवाइवश्रेष्ठ कर्ण होनेव नाजले। यथा कर्णधारा नौरथो वाऽसारथिर्यथा।वेद्यथेष्टं नदस्यादृत सेनापति बल । अदेशिका यथा सार्थ, सबक, समाईति । अनावका तथा सेना सान् दोषान् समच्छति। १ F 4 ·दोषाभिधेकमा अध्याय ५१६७१] द्रोणपब ॥ પૂર । ११. L स भवान् वीक्ष्य मैचषु मामकेषु महात्मसु । पश्य सेनापति युक्रमनु सान्तनवादिह। यहि सैनामणतारं भवान् द्रक्ष्यति संयुगे। तं वयं महिता: सबै करियामो न संशयः। ॥ कर्ण उवाच ॥ सर्व एव महात्मान दमे पुरुषसत्तमाः। सेनापतित्वमईन्ति नाव कार्या विचारण। कुनसंहननज्ञानल विक्रमवुद्धिमि ! युक्ता छतजा धोमन्त श्राइवेष्वनिवर्तिनः । युगपन्न तु ते मक्या कत्तुं मैच पुरस्मराः । एक स्व तु कन्या पस्मिन् वैशेषिका गुणाः। अन्योऽन्यस्पर्द्धिना तेयां योकंमत्करिष्यसि । मेषा विमना व्यकं न योत्स्यन्ति हितास्तव। अयच सर्वयोधानामाचार्य स्थविरो गुरुः । युक्ररसेनापतिः कत्तुं द्रोणा मखमताम्बरः । को हि तिष्ठति दुद्धर्षे द्रोणे ब्रह्मविदुत्तमे। सेनापतिः स्यादन्यस्माछुकाङ्गिरसदनात्। न च कोऽप्यस्ति ते योधा सर्वराजस भारत । द्रोण य समरे यान्त नानुयास्यति संयुगे। एष मेनाप्रणेतृणामेष मस्त्रभृतामपि । स बुद्धिमता श्रेष्ठा राजनेष गुरुय । एनंदुर्योधनाचार्यमाश सेनापति कुरु । जिगोपन्नाऽसुरान् मझे कार्तिकेयमिवामराः। इति श्रीमहाभारते द्रोपपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि कर्णवाक्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । सेनामध्यगत द्रोणमिदं वचनमब्रवीत्। ॥ दुर्योधन उवाच ॥ वर्णक्रेट्यात् कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयमा धिया । वोर्यादाच्यादथ्यवादर्थज्ञानान्नयामयात्। तपसा च कृतज्ञवात् वः सर्चगुणैरपि । युक्ता भवत्ममो गोप्ता राज्ञामन्यो न विद्यते । स भवान् पातु नः मान विबुधानिव वामवः । भववेत्राः परान् जेमिमा दिनमत्तम । रुद्राणामिव कापानी वसनामिव पावक । कुवेर इव यवाणी मस्तामिव वासवः। वशिष्ठ व विप्राणा तेजमामिव भास्कर । पितृणामिव धर्वेन्द्रो यादमामिव चाबुराट् । नक्षत्राणामिव ममी दिविजानानिवोशनाः। श्रेष्ठः सेनामणेतृण म न. मेनापतिर्भव। चाहिया दशका च वागा सन्तु तेऽनघ। नाभि मबून प्रतियूह्य नीन्द्रो दानवानिव। प्रयातुनो भवानगे देवानामिव पावकि । अनुयास्यामहे बाजी मारभेया वर्षभ । उपधन्वा महेष्वामी दिव्यं विस्फारयन घनु । अग्रेभवं लान्तु दृष्ट्वा नार्जुन प्रहरिप्यति। ध्रुव युधिष्ठिरं मल्ये मानुवन्ध रुवान्धवं । जेष्यामि पुरुषव्याघ्र भवान् सेनापतियेदि। । मञ्जय उवाच ॥ रदमुके नतो द्रोणं जयेत्यूचुनराधिपा । सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजं । मनिकाय मुदा युका बर्द्धयन्ति द्विजोत्तम । दुर्योधनं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्ता महद्यशः । दुयोधनंतता राजन् द्रोण वचनमब्रवीत्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणभिषेकपञ्चणि दुर्योधनप्रोत्साहे पठाऽधाय ॥ ६ ॥ ॥द्रोण उवाच ॥ वेदं पडङ्ग वेदाहमर्थविद्याञ्च मानौं ।यवस्मयेवस्वमस्तासि विविधानि च । ये चायुका मयि गुणा भवद्भिर्जयकादिभि । चिकीर्षुस्तानई सान् योधयियामि पाण्डवान्। पार्षतन्तु रणे राजन् न इनिये कथञ्चन । स हि सृष्टो बधार्याय ममैव पुरुषर्षभ। - भ २ ह ·५४२ श्रीमराभारत । द्रोणाभियेक म। यध्याय ७ - . . म घोधयिष्यामि मैन्यानि नाशयन् पर्वसामकान्। न च मां पाण्डवा युद्धे योधयिष्यन्ति हर्षिताः । ॥ सञ्जय उवाच ॥ स एवमभ्यनुज्ञातयके सेनापतिततः। द्रोणन्तव सुतो राजन विधिदृष्टन कर्मणा। अथाभिषिषिचुणिं दुर्योधनमुखा नृपाः । मैनापत्ये यथा स्कन्द पुरा मकमुखाः सुराः । तता वादिवघोषेण भवानाच महाखनैः। प्रादुरामोत् कृते द्राण हर्ष. मेनापती नदा। ततः पुण्याहघोषण खस्तिवादस्वनेन च । संस्तवर्गातशब्दैव सतमागधवन्दिनी । जयशब्दैदिजाम्याणी सताना नर्तितस्तथा । सत्यात्य विधिना द्रोणं मेनिरे पण्डवान् जितान् । ॥ पञ्जय उवाच ॥ मैनापत्यन्तु सम्प्राप्य भारद्वाजो महारथः। युयुत्सुव्यूह्य मैन्यानि प्रायात्तव सुत मह । सैन्धवश्व कलिङ्गव विकर्णश्व नवात्मनः। दविणं पार्श्वमास्थाय ममतिष्ठन्त दंशिताः । अपक्षः शकुनिस्तषा प्रवरैईयसादिभिः । यया गान्धारकै साई विमलप्रामयोधिभिः। कृपश्च कृतवमा च चित्रमेना विविंशतिः । दुःशासनमुखा यत्ता: मध्य पक्षमपाचयन्। नेपा प्रपक्षा. काम्बोजा' सुदक्षिणपुर:मराः । ययुरश्चर्महावगै भकाय यवन. सह । मद्रालिगत्ता. माम्वष्ठाः प्रतीयादीच्यमालवाः । शिवथ. सरसेनाच हद्राच मलदैः मह । सौवीराः कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्च सर्वशः । तवात्मनं पुरस्कृत्य सूतपुत्तश्च पृष्ठतः। धर्षयन्तः स्वसैन्यानि वनेषु बतमादधत्। यया वैकनः कर्ण, प्रमुसे सर्चधन्विनां । तस्य दीक्षे महाकाय: स्वान्यनीकानि हर्षयन् । पस्तिकक्षो महाकेतुर्वमा सूयममधुनिः । नभीमव्यसन कश्चिदृष्ट्वा कर्णममन्यत । विशाकाश्चाभवन् मा राजानः कुरुभिः सह । दृष्टाय बहवो योधास्तपाल्पन्त सङ्गताः । न हि कर्ण रणे दृष्ट्वा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवाः । कर्ण हि समरे शका जेतुं देवान् सवासवान । किमु पाण्डुसुतान् युद्धे होनवीर्यपराक्रमान। भीमेण तु रणे पार्था पालिता बाहशालिना । नास्त कर्ण, शरैस्तोक्षनाशयिति संयुगे। एवं ध्रुवन्तस्तेऽन्योऽन्य इष्टरूपा विशाम्पते। राधेयं पूजयन्तथ प्रशंसन्तश्च निर्ययु.। अस्माकं अकटव्यूहो द्रोणेन विहितोऽभवत् । परेषा क्रौञ्च रवासीड्यूहो राजन् महात्मना। प्रीयमाणेन विहिता धर्मराजेन भारत। व्यूहप्रमुखतस्तेषा तस्थतुः पुरुषर्षभी। वानरध्वजमुच्छ्रित्य विश्वक्सेनधनञ्ज यौ। ककुदं सम्धसैन्यानां धाम सबंधनु मतां । श्रादित्यपथगः केतु पार्थस्यामिततेजसः । दीपयामास तत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मन । यथा प्रज्वलित सूया युगान्त वै वसुन्धरा । प्रदइन्दुश्यते नइत् केतु पार्थस्य धीमतः । योधानाम नः श्रेठो गाडी धनुषा वरं । वासुदेवय भूताना चक्राणाच सुदर्शनं । रवार्यतानिनेामि वहन श्वेतहयो रथ परेपामयतस्तस्थी कालचक्रमिवोद्यते। रव तो समहामानौ वचसेनायगावुभौ । तावकाना मुख कर्णः परेषाच धगञ्जयः। तो नातावमिमरची परस्परयविणा। वेश्यतां नदान्धोऽन्य समरे कर्णपाण्ड्यो। तत. प्रयाने महामारदाजे महारथे। भाननादन घेरिण वसुधा समर्पत । १८॥ . 3 ·ओखाभिषेक कायस्थान ७[1] ट्रोणपर्व है २९६ ततस्तुनुनमाकाधमाणत्मदिवाकरं । वातोद्भुतं रजस्तीन काशेयनिकरोपम । ववर्ष धारनभ्राऽपि मासास्थिषधिराप्युताम्रधा' श्येना बला' का वायमाय महसम । उपर्युपरि मनान्त तदा पर्यपतनृप। गामायवच मानोमन् भयदा दारुणा' खगा। कार्युग्पसव्यश्च बहुम पृतना तवा विभविषन्ता मासानि पिपासन्तय भोणित 1 अपतहीप्यमाना च मनिर्धाता सम्पना । उच्का ज्वलन्ता मामे पुच्छेनावृत्य सर्वम् । पग्वेिशा महावापि सविद्युतम्तनयिनुमान्। भास्करस्वाभवट्राजन् प्रयाते वाहिनोपतो। रते चान्ये च बहवः प्रादुरामन सुदारुणा । उत्पाता युधि बीगणा जोवितक्षयकारणा। तत प्रबहते युद्धं परस्परवषिणः । कुरुपाण्डवसेनानां शब्द नापूरयनगत्। ते त्वन्याऽन्य सुरक्षा पाण्डया कारवै सह । प्रत्यानिमितै अस्वयम्टनाः प्रहारिणः । स पाण्डवाना महता महेवामा महाद्युतिः वेगेनाभ्यद्रवत् सैन्यं किरन् सरगतै शित। द्रोणमभ्युद्यतं दृष्ट्वा पाण्डवा सह सञ्जयः । प्रत्यग्टहंस्तदा राजधरवर्षे पृथक् पृथक् । संक्षोभ्यमा द्रोणेन भिद्यमाना महाचमू । व्यहोर्यंत सपाञ्चाला वातेने बलाहकाः । वीह विजुदाणे दिव्यान्यस्वाणि मयुगे। अपीडयन् चलेनैव द्रोणः पाण्डवस्त्रयान्। ते वध्यमाना द्रोणेन वामवेनेव दानवाः । पाञ्चाला समकम्पन्त सृष्टद्युपपुरोगमा । ततो दियास्त्रविगे याज्ञनिर्महारथ' । अभिनच्छग्दर्पण द्रोणनोकमनेकधा। द्रोणस्य शरवण भरवाणि पार्यत । मनिवार्य्य तत सान् कुरुनष्यवधीदनी। संहत्य तु नतो द्रोण: ममत्रम्याय चाहवे। स्वमनीकं महावाइ पार्षतं समुपाद्रवत् । सवाणर्य सुमहदएजत् पार्षतं प्रति। मघवान् समभिक्रुद्ध मइसा दानवैश्विः । ने कम्पमाना द्रोणेन वाण पाण्डवस्मयाः। पुन पुनरभञ्यन्त सिंहनेवेतरे मृगा । तथा पर्यचरदृाण पाण्डवानां वर्त बनी। मनातचक्रवद्राजस्तदद्भुतमिवामवत् । खचरनगरकन्प कल्पितं भास्वदृया चनदनिलपनाकं हादित चाचिताय । स्पटिकविमलकेतुं वासयन् शात्रवाणां रथवरमधिरुद्ध सनहारारिमेना। इति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणपराकमे मतमोऽध्याय ॥ सञ्चय उवाच॥ तथा ट्रोषमभिान्त साश्वसतरयदिप न्। ययिता पाण्डवाइमानदंडग्या। ततो युधिष्टिरो राजा घटद्युतधनञ्जयो । त्रवीत् मवता यत्त कुम्भये निमि। नत्रनमर्जुनक्षेत्र पार्वतय महानुगः । पर्यसहस्ततमा ममापेतुर्मादा कैकया भौमहेनश सौभद्रय घटोत्कच । युधिष्ठिरोयमा माद का। द्रौपदेयाच संदृष्टा धृष्टकेतु मसात्यक्छि । चेकितानश महोदार ये चान्ये पार्थिवागजन पाण्डदस्यानुयायिन अनुदीनु जरेकर संरक्ष्यमाणा ना दृष्ट्वा पाण्डवैर्वाइिनों रणे। सब र मटलददेवना - - ।

·२० ५४४ श्रीमहाभारत [भाभिषेश प० । अध्याय । सनीप्रकोपमास्थाय रथे समरदुर्मदः। व्यधमत् पाण्डवानोंकमधाणीव सदागतिः । रथानश्वानरावागामभिधावनितस्ततः । चचार मत्तवद्रोण वृद्धोऽपि तरुण यया। नख शोणितदिग्धशिशोणास्ते वातरइंसः । श्राजानेया हया राजनविश्रान्ताः श्रियं दधुः । तमन्तकमिव क्रुद्धमापतन्त यतवतं दृष्ट्वा संप्रादवन योधा. पाण्डवस्य ततस्ततः । नेपा प्रवता भीम. पुनरावर्त्ततामपि। वीचता तिष्ठतां चासोच्छब्दः परमदारुणः । शूराणा हर्षजननो भोरूणां भयवर्द्धन । द्यावापृथिव्यार्बिवर पूरयामास सर्वतः । ततः पुनरपि द्राण नाम विश्रावयन युधि । करोद्रौद्रमात्मानं किरन् भरणतः परान्। स तथा तेम्वनीकेषु पाण्डुपुत्त्रय मारिष। कालवयपरट्रेणि युवेव स्थविरो बली। उल्टात्य च शिरास्युयो बाइनपि सभूषणान् । इत्या शून्यान् रथोपस्यानुदेशोन्महारवान्। तस्य हर्षमणदेन वाणवेगेन वा विमा । प्राकम्पन्न रणे योधा गावः शीवादिता दूर। द्रोणस्य रयघोषण मानिष्पेषणेन च। धनुःसन्देन चाकाशे भन्दः समभवन्महान्। अथास्य धनुषो वाणा निरन्तः सहस्रशः। व्याथ सा दिशः पेतुनागाश्वरथपत्तिषु। तं कामुकमहावेगमस्वञ्चतितपावकं । द्रोणमामादयाञ्चक्रुः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । तान् सकुचरपत्त्यवान् प्राहिणाद्यममादनाचोऽचिरेण च द्रोणे महीं मोतिकदमी । तन्त्रता परमास्त्राणि शरान् मन्नतमस्यता। द्रोणेन निहित दिक्षु वाणजालमदृश्यत। पदातिस्पन्दनाश्वेषु रथेष्वपि च सर्वशः । तस्य विद्युदिवायेषु चरन् केतुरदृश्यत । म फेकयाना प्रवराय पञ्च पञ्चालराजश्व प्रेरैः प्रमथ्या युधिष्ठिरानीकमदीनमत्वो द्रोणाऽभ्ययात् काभुकशणं पाणिः । ने भीमभनय धनञ्जयय पिनेय नप्ता द्रुपदात्मजाय । अव्यात्मज. काशिपति शिविथ इष्टा नदन्ता शकिरन शरीपे । भेषामथ द्रोणधनुचिमुकाः पतत्रिणः काचचिवपुल । भित्त्वा शरीराणि गजाश्चथूना जग्मुर्मी मौणितदिग्ध । । वाजाः। . मा योधसीय रथैव भूमिः अरेबिभिन्वर्गनवाजिभिछ । प्रच्छाधमाना पनिर्वभूव समारता 'धारित कारमेधः । ।" भनयभीमार्जुनवाहिनी मभिद्रपाक्षालमकाशिराज । अन्याय पोरान् ममरे मम्मृदन्द्रोणः सुताना ताभूतिकामः । एतानि चान्यानि च कारवेन्द्र कर्माणि छत्वा समरे महात्मा । प्रताय सोकानिक कालमर्यो द्रोणे गतः सर्गमितो हि L - महछता महत कर्म द्रोण परवनाईनः । एवं कारथः शरो हला मतमइसमः। पाखाना रणे पाधान पार्वतम निपातित. अधारिणीभ्यामधिको शराणाममितिना। निहत्य पशाहृतिमानगच्छत् परमां गति । पाण्डवे. मह पाचावरगिवे. फूरकर्मभिः। रता रथारया गणम् एमा वम मुदुष्करं । ममा निनादा भूतामामाका ममगायत । भन्यानाधतो राजपा निहते युधि। धरा पंदिगो वापि प्रदिभयानुनादयन् । हापिगिनिभाना मः समभवका देवताः पितरयर मर्म ये चाय पान्धवाः । है ·द्रोणाभिषेक प. अध्याय ११] द्रोणपर्व ५१५- २१. - २०. - दहशानिहत नत्र भाग्दाज महारथं । पाण्डवास्तु जयं सच्चा मिहनादान प्रचकिरे। सिंहनादेन महता समकम्पत मेदिनी। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणबधश्रवणेऽष्टमोऽध्याय,॥८ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ किं कुर्वाण रणे द्रोण मनुः पाण्डवसृञ्जया । तथा निपुणमल्लेषु मयस्वमतामपि । रथभतो बभूवास्य धनुर्वाऽगीयतास्थत । प्रमत्ता वाऽभाटाणस्ततो मृत्युमुपेयिवान्। कथन्तु पार्षतम्तात शत्रुभिर्दुभधर्षणं । किरन्तमियुमहातान रुम्मपुचाननेका । विप्रहस्त दिजश्रेष्ठ तिनं चित्रयोधिन । दूरेषुपातिनं दान्नं मल्लयुद्धेषु पारगं। पाञ्चालपुत्तो न्यवधीत् दिव्यास्वधरमच्युत । कुनाणं दारुणं कम रणे पत्त महारथ। व्यक्तं हि दैवं बनवत् पाल्पादिति मे मति । यदाणे निहत पर पार्षतेन महात्मना । अस्वं चतुर्विध बोरे यस्मिन्नामीत प्रतिष्ठित। तमिध्वस्त्रधराचार्य द्रोण मिमि मे हता श्रुला हतं रुकारथं वैयाघ्रपरिवारित । जातरूपपरिष्करं नाद्य माकमुपानुदै।' न नूनं परदुःखेन वियते कोऽपि सन्जय । यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा इतं जोवामि मन्दभाक। दैवमेव पर मन्ये नन्वनर्थ हि पौरुष । अममारमयं नूनं हदयं मुढमम। यच्छुवा निहत द्रोणं शतधा यन्न दीय॑ते । ब्राहो दैवे नयेष्वस्त्र यमुपासन गुणार्थिन । ब्राह्मणा राजपुत्वाय म कधं मृत्युना हन । भाषण सागरस्येव भेरोरिव विपर्पण । पातनं भास्करस्येव न स्मृष्ये द्रोणपातनं । दुष्टानां प्रतिषेद्धामोद्वार्मिकाणाञ्च रक्षिता। थोऽामोत् कृपणयार्थ प्राणानपि परमप । मन्दाना मम पुत्राणा जयाशा यम्य विक्रमे । वृहस्पत्युमनस्तुन्या घुद्या स निहत कथं । ते च शोण इन्ताऽश्व श्छन्नाज लेईिरएमये । रथे वातजवा युकाः मशलानिगा रणे । बलिनो द्वेषिण दान्ता सैन्धवा माधुवादिनः। दृढा सङ्ग्राममधेषु फेचिदामन् न विहला । करिण वृहतां युद्धभवदुन्दुभिनिखन । व्यापशरवर्षीणा भूखाणाच महिष्णव । अामन्त परान जेतुं जिनवामा जिनयया । इया पराजिता भोप्रा आरदाजरथोदहा । ने स्म रुकारये युक्ता नरवीरसमाहिता । कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनी । जातरूपपरिकारमास्थय रथमुत्तनं । भारदाज किमकरोत् घरमक्रन्दनो युधि। विद्या यम्योपजीवन्ति मर्चटोकधनुर्द्धरा। म सत्यमन्धा बलवान् द्रोण किमकरोद्युधि। दिवि मक्रमिव श्रेष्ठ महामात्र धनुमा । के तुने रोट्रकर्मण युद्धे प्रत्युषयूरथाः । ननु रुकारयं दृष्ट्रा प्राद्रवन्ति सा पाण्डवाः । दिव्यमस्त्रं विकुबाए रणे तस्मिन्महायस्त । उताही सर्वमन्येा धर्मराज महानुज । पाश्चान्यप्रग्रहो द्रोण सर्वत पर्यवारयत् । नूनमावारयत् पार्थो रथिनाऽन्यानजिमग । नता द्रोण ममारोहत् पार्षत पापकर्मकृत्। न यहं परिपश्यामि बधे कञ्चन शभिए । दृष्टद्युघाहते रोट्रात पाचमानात् किरीटिनातित सर्वत पर पाश्चात्यापसदस्ता । - २०५ ए. ए 1 २ च ·॥श्रीमहाभारत [होणाभिषेक प. पायथ्याय "" २८. - कैकेयेदिकारुपैमत्स्यैरन्यैश्च भभिप । प्याकुलीरुतमाचार्य पिपोरगं यथा । कर्मयसुकरे पतंजघानेति मतिर्ममा योऽधीत्य चतुरी वेदान् माङ्गानाख्यानपञ्चमान्। ब्राह्मणना प्रतिष्ठामीत् स्रोतमामिव सागरः। त्वय ब्रह्म धैवेह योऽभ्यनिष्ठत् परन्तप । सकथ ब्राह्मण वृद्ध भत्रेण वधमाप्तवान्। श्रमर्पण मर्पितवान किप्यमान मदा मया। अनहमाण कैन्तियात् कर्मणस्तस्य तत्फलं । थम्य कानुगोवन्ति नाके राबंधनुर्भत । म सत्यमन्ध सुकृती श्रीकाननिहत कथं । दिवि भक इव श्रेष्ठा महासत्ता महापन । स कथं निहत पार्थे चमत्वयंया तिमि । विप्रहस्तश्च बलवान दृढधवाग्मिन । न यस्य विजयाकाली विषधं प्राप्य जीवति । यदी नगहत शब्दा जीपमानं कदाचन। ब्राह्मथ वेदकामानाय घोपय धनुमती । श्रदीनं पुरुषव्याघं श्रीमन्तमपराजितं । नाहं मध्ये इतंट्रोण मिदिरदविक्रम । कथं सञ्जय दुर्द्धर्षमनाय्ययशोषटं । पश्यतां पुरुषेन्द्राशा ममरे पानोऽवधीत् । के पुरस्तादयुध्यन्त रक्षन्तो द्रोणमन्तिकात। के तु पयादवर्तन्त गच्छन्तो दुसभी गति केरधन दचिणं चक्र सव्यं के च महात्मन । पुरस्तात के च बोरस्य युध्यमानस्य मयुगे। के च तव तनूम्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमानजन् । द्रोणस्य समरे बीरा केऽकुञ्चन्त परां ग । कचिनूनं भयाभन्दा पत्तिया व्यजइन् रणे। रवितारस्तत शून्ये कश्चिनका हत परैः । न म पृष्ठमवत्रामाद्रणे द्रोण प्रदर्शयेत् । परामप्यापदं प्राप्य कथं म निहत परै.। एतदाhण कत्र्तव्यं इच्छाखापत्सु सञ्जय । पराक्रमेद्यया शक्त्या नच तस्मिन प्रतिष्ठित । मुह्यते ने मनस्तात कया तावन्निवयतां । भूयस्त लब्धमंजस्वा परिपृच्छामि सञ्जय। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणभिषेकपर्वणि धृतराप्रयोके नवमोऽध्याय ॥८॥ ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ एवं दृष्ट्वा सूतपुत्र चच्छाकेनार्दिनो मृग। जये निराश पुत्लाणा धृतराष्ट्रोऽपतहिती। त विमर्श निपतित मिपिचुः परिचारका । जलेनात्यर्थयोतेन वीजन्त पुष्यगन्धिना! पतित चममालाम्य ममन्ताद्दरतस्त्रियः ।परिवत्रुमहाराजमस्पृश्व पाणिभि । उत्याप्य चन मनराजान पृथिवीतलात। श्रासन प्रापयामासुबाष्पकण्यो बगङ्गमा । श्रासनं प्राप्य राजा सु मूर्छयाभिपरिसुन.) नियेष्टाऽतिष्ठत तदा वान्धमान समन्तत । म सधा भनक मंज्ञा वेपमाना महीपति । पुनावलाणि संत पर्यपृश्ययातथ। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ य म उद्यविवादित्या ज्यानिषा प्रणुदम्तम । अज्ञातमबुमायान्न का द्रोणादवारयत्। प्रभिन्नमिव मातङ्ग यथा कुद्धं तरखिन । प्रसन्नवदनं दृष्ट्वा प्रतिदिरदगामिनं । वामिनाम पददमय्य मतियूथपे । निजघान रणे वीगन् बोर पुरुषमत्तम । यो को हि महापाइपिंई छहारपनुषा । मनं दुर्योधनपर धृतिमान् मत्यमरः। चहुईण नये सामिप्यामधरमच्युत । दान्त बहुमत लाके के शरा. मावारयन् । २५ -- 10 ·प्रोणाभिषेक प० पध्याय १.१] द्रोणपर्व . १२५ के दुअधर्ष राजानमिवासधरमंच्युतं । ममासेदुनरव्याघ्र कान्तयं तब मामकाः। नरमवाभिपद्याथ यो वै द्रोण मुपाद्रवत्। य: करोनि महत्कम शबूषा वै महाबलः । महाकाया महान्साहो नागायुतसमा बनेतभीमसेनमायान्तं के परा: पर्यवारयन् । यदायाजनदप्रख्या रथः परमवीर्यवान्। पर्जन्य इव बीभत्सुस्तुमुनानमनोमिव । विटजन् भरजातानि वर्षाणि मघवानिव। अबस्फूर्जन् दिश. सास्तलनेमिखनेन च । चापविद्युत्प्रभो घोरी रथगुल्मबलाहकः । सनेमिघोषस्तनितः सरशन्दातिबन्धुरः । रोपनिर्मितजोमूतो मनोऽभिप्रायशीघ्रग । ममानिगो वाणधरस्तुमुनः शोणितादकैः । मंशावयन दिश: मा मानवैरनको यया भीमनिस्खनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान्। युद्धेऽभ्यषिश्वविजयो गार्द्धपत्रैः पिताशितैः। गाण्डीवं धारयन् धीमान् कीदृशं वो मनस्तदा । घुसम्बाधमाका कुन कपिवरध्वजः । यदायात् कथमामोत्तु तदा पार्थं समीक्ष्य नै। कञ्चिद्वाण्डीवशब्दन प्रणास्य तक वैवलं । यदः म भैरवं कुर्बनर्जुनो मसमभ्ययात्। कञ्चिन्नापानुदप्राणन्निपुभिता धनत्रय । वातो मेधानिवाविध्यत प्रावाच्छरवसानि च । को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नराईति। यमुपश्रुत्य मेनाये जनः मा विदीर्यते । यत्सेनाः समकम्पन्न यदीरानस्पृशद्धयं । को नव नाजीणं के नुट्राः प्राद्रवन्भयात् । के वा तत्र तम्त्यका प्रतीपं मृत्युमावजन्। अमानुपाणां जेतारं युद्धेश्वपि धनञ्जय। न च वेगं मितायस्य संमदिव्यन्ति मामकाः। गाण्डीवस्य च निघोपं प्राज्जतदनिःखनं । विश्वकमेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धाधनञ्जय.। अमक्य स रथो जेतुं मन्ये देवामुरैपिए सुकुमारो युवा शरो दर्शनीयय पाण्डवः । मेधावी निपुणे धोमान युधि सत्यपराक्रम. भारावं विपुलं कुर्वन् व्यथयन् सर्वसैनिकान्। यदायावकुलो द्रोणं के शराः पर्यवारयन्। प्रायोविष दव क्रुद्धः सहदेवो यदाऽभ्ययात् । कदनं करियच्छचूणा श्वेताश्वा दुर्लयो युधि । पार्यवतममाघञ्च,होमन्तमपराजित। सहदेवं समायान्त के शराः पयवारयन्। यस्तु माबीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमू। श्रादत्त मदिषों भोजा काम्या सीक्योभना । सत्यं धृतिय मार्यञ्च ब्रह्मचर्यञ्च केवल । माणि युयुधाने च नित्यानि पुरुषर्षभे। बनिन सत्यकमाणमदीनमपराजित। वासुदेवसमं युद्धे गसुदेवादनन्तरं। धनञ्जयोपदेशेन श्रेष्ठमिध्वस्वकर्मणि । पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्राणादवारयत्। वृष्णोना प्रवरं वीरं सूरं सर्वधनुमती । रामेण सममस्नेषु यणसा विक्रमेण च । सत्यं धृतिर्मति शौथ्य ब्राह्यं चास्त्रमनुत्तमं । मात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केभवे । तदेवं गुएसम्पनं दुरिमपि देवतः। समामाच महेब्बास के भूराः पर्यवरयन् । पाक्षालेघूत्तम वोरमुत्तमाभिजनप्रियं । नित्यमुत्तमभामुत्तमौजसमाधा युक्तं धनञ्जयहिते ममानार्थ मुत्थितं । यमवैश्रवणादित्यनहेद्रवरुप्योपन। r । ३२५ ॥ . - । all .

·५४८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ोणाभिषेक या अध्याय १. F ५ महारथं समाख्यातं द्रोणायोद्यतमाहवे। त्यजन्तं तुमुले प्राणान् के भूराः समवारयन्। एकोऽपस्त्य चेदिभ्यः पाण्डवान् य. समाश्रितः । धृटकेतुं समायान्त द्रोणं कस्तं न्यवारयत्। थोऽवधीत् केतुमान वोरो राजपुत्रं दुरासदं । त्रपक्रान्तं गिरिदार द्रोणात् फस्तमवारयत्। स्त्रीपुंसयोनरव्याघ्रो यः सवेद गुणागुणान् । शिखण्डिनं याज्ञसेनिमचानमनस युधि। देवत्रतस्य ममरे हेतुं स्मृत्योर्महात्मनः । द्रोणयाभिमुखं यान्त के वीरा:पर्यवारयन्। वृष्णनी प्रवरं शूरं वरं सर्वधनुमती । यस्मिन्नभ्यधिका बोरे गुणाः सर्वे धनञ्जयात् । यस्मिन्नस्वाणि सत्यञ्च ब्रह्मचर्यच सर्वदा । वासुदेवसमं बोये धनञ्जयसमं बने । तेजसादित्यसदृशं वृहस्पतिसमंमती । अभिमन्यु महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तक । द्रोणायाभिमुखं यान्त के भूग: समवारयन् । तरुणस्तरुणप्रज्ञ. सौभद्रः परबोरहा। यदाभ्यधाववै द्रोण तदासीदी मनः कथं द्रौपदेया नरयाघा. गमुद्रमिव सिन्धवः । यहाणमाद्रवत् मय के भूरास्तानवारयन्। ये ते दादमवर्षाणि क्रीडामुत्सृज्य बालकाः । अवार्थमवमन् भीमे विभ्रता प्रतमुत्तमं । चत्वयः तत्तदेवः चत्वा च मानदः । धृष्टद्युम्वात्मजा बीराः के तान् ट्रोणादवारयम् । भताहिथिएं यं युद्ध सममन्यन्त दृषणयः । चेकितान महेवाम कस्तं द्रोणादवारयत । भातरः पञ्च कैकेया धार्मिकाः सत्यविक्रमाः। एन्द्रगोपकमलामा रकवायुधध्वजाः । माटय्वस सुता वोरा' पाण्डवाना जयार्थिन। तान् द्रोणं हन्तुमायातान् के वीराः पर्यवारयम्। यं योधयन्ता राजानो नाजयन् वारणावते । पएमामानपि संरब्धान् शिघांसन्ता युधा पति। धनुष्मता पर भूरं सत्यपन्य महावतं । द्रोणात् कम्त नरव्याधं युयुग्मं पर्यवारयत् । य. पुर्घकाभिराजस्य वाराणस्यां महारथ। समरे खोपु मध्यन्तं भोगापाहरद्रयान्। धृराध महेष्वास पार्थानां मन्त्रधारिणं । युकदुदाधनामय एष्टं द्रोणयधाय ।। निई इन्तं रणे योधान् दारयन्तध सर्वशः । द्रोणाभिमुखमायान्तं के भूराः पर्यशरयन्। उत्सना व मंदृद्ध द्रुपदस्यास्ववित्तमं । मिसण्डिनं प्रस्व गुप्त के वा द्रोपादवारयन् । यदमा प्रथिवी छात्मा पर्भवत् परिवेष्टयेत् । महता रघणि मुख्यारिनो महारथ । दायमेधानाज खनपानान सुदक्षिणान् । निर्गलान मवमेधान् पुत्रवत् पातयन्मगा. । गङ्गाबातम्मु यावत्य' मिकनाद्याप्यमेषतः । तामोगी ददो यौर मीनरसंतोऽध्वरे नि पूर्व मापरे चरिदै केपम मानवा.। मीदं परवाः हसे कर्मपि दुकरे। पनामलिपु मोकेषु न त संम्यानुपारिपु । जातं वापि जनिया दिनीपचापि भाम्मत। अन्यगाजनराधेव्याडुरोगोढामित्युन। गनियमन यायनि गानुया मोकशमिग । तब माग्मायान्तं मय का ममगरय! विगरम ग्यामोकं मखामियपातिमः। प्रेममा समर द्रोणं के योगः पधारयम। पंधी एकादगामाता महायदानमःगायापोरापमा मौरी यमाम्मम महदय। . । 124 १॥ - ·खाभिषेकपषध्याय १.१९९] ॥ द्रोणपर्व ॥ - पार्थानां जयकामं तं पुत्वा मन कण्टको घटोत्कचं महाकार्य कस्तं द्रोणादवारयत् । रते चान्ये च बहा येषामयाय सञ्चय । त्यकारः संयुगे प्राणान किन्तेषामजित युधि । येषाञ्च पुरुषव्याघ' माईधचा व्यपाश्रयः । हितार्थी चापि पाथाना कथं तेषां पराजयः। लोकाना गुरुरत्यय वोकनाथ मनातन' । नारायणा रपे माथो नृणां दियात्मवान्प्रभुः । । यस्य दियानि कालिप्रवदन्ति मनीषिण. तान्यह कोर्तयिव्यामि भत्या सर्वार्थमात्मनः। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये दशमोऽध्याय ॥ १० ॥ - ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ टणु दिव्यानि माणि वासुदेवस्य सञ्चय । छतवान् यानि गोविन्दा यथा नान्यः पुमान कचित्। संवर्द्धता गोपकुले बालेनैव महात्मना । विस्थापितं वनं पाहोस्निपु चाकेषु सञ्चय । उदै श्रवस्तुन्यक्ल वायुवेगमर्म ज्ये। जघान हयराजानं यमुनावनवासिन। दानव घोरकर्माएं गणं मृत्युमित्यितं । हपरूपधरं वाचे भुजाभ्यां निजधान ह। प्रतम्ब नरकं जम्भ पीठं वाऽपि महामुरं। मुरचामरमहाममवधी पुष्करेक्षणः । तथा कमो महातेजाजरासन्धन पादितः। विक्रमणैव कृष्णेन मगण: पातितोरणे। सुनामा रणविक्रान्त मनयाधाहिणपति भोजराजस्य मयन्या भ्राता कमस्य वोर्यवान्। बलदेवदितीयेन कृष्णेनामिघातिना । तरखो समरे दग्धः ससैन्य भरमेनराट् । दुर्वामा नाम विप्रर्पितथा परमकोपनः। पाराधिन सदारेण म चास्मै प्रददैा वरान नया गान्धारगजन्य सुनां वीरःखयम्बरे निर्जिय पथिवीपालानावहत पुष्करेचरः प्रमुथ्यमाण राजानो यस जात्या हया का रथे वैवाहिके युका' प्रनोदेन कृतवसाः। जरासन्ध महावाइमुपायेन जनाईनः । परेण घातय मास समग्राचौहिणपति । चेदिराच विक्रान्तंगजमेनापतिं वरी। अर्धे विवदमानञ्च जधान पररवत्तटा। सौभ दैत्यपुरं खन्य भावगुरुं दुगसद। समुद्रकुदा विक्रम्य पातयामाम नारः -- 1 ·५५० ॥ श्रीमहाभारत [ीमाभियर माथाय १५॥ २५॥ N सधभत्तपा मममोऽधमद्रास तणमीवर तसविदित मध्य प्रत्यक्षमिव चागर्म । मान विकमयुक्तस्य मुद्या युतण्य वा पुनः । कामेण सामने गनु यौफेमन्द मअप। नया गदर गाम्यय मधुपोऽय विदूरथः । अगावोऽनिरुद्धय पादा. भमारतः। उस्मुको निमठरीव मिसोपचय योप्यवान् । धुरा विषयुव ममोकोऽयारिमेयः । रतेऽन्ये पनवम्तय दृष्णियोरा प्रहारिणः । कपरिपालोकं ययेपुः ममो स्थिताः । अाधना प्णिवीरेण केमवेम महात्मना। नतः मयित भव भादिति मनिफमा • मागायुतपतो गोरा चाममिषरोपमः । वनगालो हसो रामस्त पत्र जमाईनः । घमाजः सर्वपितरं वासुदेवं दिजातय । अपि पा शेष पाण्डुना पोम्यतेऽधाय भनय। सचदा तात मन्त्रोत पाण्डशीय मञ्जय। म तदा प्रनिम्याहा भविता लागु करान। . यदि म कुरवः सर्वे जयेयुनाम पाण्डवाम् । वार्णयोऽयाय नेपा वै ग्रहोयाएसमुत्तम। ततः सवानरव्यामो हत्या नरपतीन् रणे । फारवाय महाया: कुनैय दद्यात् म मेदिनी। यस्य यन्ता पोकेशा योद्धा यस्य धनञ्जयः। रथस्य तस्य फ: मी प्रत्यनीको भवेद्रयः। न केनचिदुपायेन कुरूणां दृश्यले जय. ! समान सर्भमाच यथा युद्धमाता। अर्जुनः केशवस्यात्मा छणोऽप्यात्मा किरीटिन: अर्जुने विजयो नित्यं हपणे फोतिय मायनी। सर्वेष्वपि च लोकेषु बीभत्सुरपराजितः । प्राधान्यनैव भविष्टममेया: कसवे गुणाः । माहात् दुयोधन. कृष्णं यो न वेत्तोह केशव माहिती दैवयोगेंन मृत्युपायपुरस्वतः। न वेद कृष्णं दागाईम न च पाण्डव। .पूर्वदेवा महात्माना नरनारायणभी। एकात्मानौ विधाभूती दृश्यते मानुपै धि। मनमाऽपि हि दुई? मेनामेता यमखिनी। नाशयेतामिहेच्छन्ती मानुषत्वाच नेच्छतः । युगस्यव विपामा लोकानामिव मोहन । भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मन. निवेव ब्रह्मचर्येश न वेदाध्ययनेन च । न क्रियाभिनं चास्त्रेण मृत्योः कयिनिवार्यते । लोकसम्भाविती बोरी छताला युद्धदुर्मदा । भीमद्रोणा हती श्रुत्वा किं नु जीवामि माय। यान्ता श्रियमसयाम पुरा दृष्ट्वा युधिष्ठिर। अद्य तामनुजीवामा भीष्मद्रोणवधेन ह। मलते चाप्यनुप्राप्तः कुरूणामप सहयः। पक्काना हि बधे सूत वज्रायन्ते णान्यपि। अनन्तमिदमैर्य लोके प्राप्तो युधिष्ठिरः । यस्य कोपान्मद्देवासा भीमद्रोण निपातिती। प्राप्तः प्रकृतितो धर्मो न धर्मों मामकान् प्रति । क्रूरः मयविनाशाय कानोऽमा नातिवर्त्तते। अन्यया चिन्तिता या नरैस्तात मनखिभिः। अन्यथैव विपद्यन्ते दैवादिति मतिर्मम । तस्मादपरिहार्य सम्प्राप्ने कृच्छ्र उत्तमे। अपारणोये दुश्चिन्त्य यथाभूत प्रचय मे। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि दोणाभिषेकपर्वणि पृतराष्ट्रविलापे एकादयोऽधायः॥ १९॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ हन्त ने कथयिष्यामि सर्व प्रत्यक्षदगिवान्। यया सन्यपतहोणमादितः पाण्डुसञ्जयः। RH ११५ , ·द्रीयाभिषक ५० पध्याय १२1) द्रोणपर्व પર १३५ 31 सेनापतित्वं सम्प्राप्य भारदजिा महारथ । मध्ये सर्वख सैन्यस्य पुत्रं ते वाक्यकत्रीत्। यत् कारवाणषमादापगेयादनन्तरं । मैनापत्येन मां राजबद्य मकवानसि । मदृशं कर्मणस्तस्य फलमामुहि भारत । करोमि काम कन्तऽध प्रटोव थथे छसि। नतो दुर्योधना राजा कर्णदु शासनादिभि । नमयोवाच दुर्द्धर्षमाचार्य जयता वरं। दासि चेदरं मय जीवग्राहं युधिष्टिरं । सहोला रथिना श्रेष्ठं मत्समीपमिहामय । तत कुरूणामाचार्य श्रुत्वा पुनस्य ते वच । सेना प्रहर्षयन् मामिदं वचनमीत् । धन्य. कुन्ती सुते राजा यस्व ग्रहणमिच्छसि । न वधार्थ मुदुर्द्धर्ष वरमन्य प्रयाचले। किमर्थश्च नरव्याघ्र न वधं तस्य कावसि । नामसि क्रियामेता मन्त्री दुर्योधन ध्रुवं । आहोखिद्धर्मराजस्य देष्टा तस्य न विद्यते । यदिच्छमि वं जीवन्तं कुछ रचमि चात्मनः। अथवा भरतश्रेष्ठ निर्जित्य युधि पाण्डवान्। राज्य सम्पति दत्त्वा च सौधाचं कर्तुमिच्छसि। धन्यः कुन्तीस्तो राजा सुजातचास्य धीमत । अजातशत्रुता तस्य सत्यं यत् खिझते भवान। द्रोणेन लेवमुक्तस्य तव पुत्तस्य भारत। महमा निसृती भावो योऽस्य नित्यं इदि स्थित। नाकारो गृहित मक्या दृहस्पतिसमैरपि। तस्मात्तव सुनो राजम् महष्टा वाक्यमनवोत् । बधे कुन्तीसुतस्याजी नाचार्य विजया मम। इते युधिष्ठिरे पार्थो हन्यात मवान् हि नो ध्रुवं । न च मक्या रणे सर्वे निहन्तुममरैरपि । य एव तेषां शेष. स्यात् स स्वास्मानमेषयेत् । सत्यप्रतिशे वानीने पुन तन निजिते । पुनर्यास्यन्धरण्याय पाण्डवास्तमनुव्रता । भोऽयं मम जयो व्यकं दीर्घकॉलं भविष्यति। अतो न वधमिच्छामि धर्मराजस्य कहिचित्। तस्य जिममभिप्रायं ज्ञात्वा द्राणोऽर्थतत्ववित् । तं वरं मान्तरं तस्म ददा मञ्चिन्त्य बुद्धिमान् । ॥ द्रोण उवाच ॥ न चेद्युधिष्ठिरं बोर पालयत्यज॑नो युधि । मन्यख पाण्डवश्रेष्ठमानो वशमात्मन । न हि प्रक्या रणे पार्थ. सेन्ट्रैवासुरैरपि । प्रत्युद्यातुमतस्तात नेतदामर्षयाम्यहं । असंभयं म भिव्या मे मत्पूर्वश्चास्त्रकर्मणि । तरुण सुक्तैर्युक रकायनगतच ह। अवाणीन्द्राञ्च रुद्राच भूय. म समाप्तवान्। श्रमर्षितच ते राजन्ततो नामर्षयाम्यहं । म चापक्रमता युद्धात् येनोपायन शक्यते । अपनीते तत पार्थे धर्मराजो जितस्त्वया। यहणे हि जयस्तस्य न वधे पुरुषर्षभ। रतेन चप्युपायन ग्रहणं समुपैथ्यति । अह ग्वीला राजान सत्यधर्मपरायणं । नयिष्यामि ते राजन वशमद्य न संश्य। यरि स्थास्यति मनामे मुइर्तमपि मेऽग्रत । अपनोते नरव्याघ्र कुन्तीपुत्र धनञ्चये। फातुनस्य समचन्तु न हि क्या युधिष्ठिरः। ग्रहीतुं ममरे राजन् सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः। मञ्चय उवाच ॥मान्तरं तु प्रतिज्ञाने राजा द्रोणेन निग्रहे। यहीतं तममन्यन्त तव पुत्ता: सवालिया । पाण्डवेषु च सापेतं द्रोणं जानाति ने सुत । ततः प्रतिज्ञास्यैर्यायं स मन्त्रो वडलीत। n. ni - । .

·याभिषेक या अध्याय १३।१] 1 ट्रोणपर्व॥ - ५ 2 माइयित्वा नत सैन्यं भारद्वाज प्रतापवान् । प्रद्युमपलं वर्ण व्यधमनिधितै छ। स दिन सर्वतो रुद्धा संन्य समनिरागै.। पार्यता यत्र तत्रैव महदे पाण्डवाहिनीं। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणभिषेकपर्वणि युधिष्ठिरग्रहणप्रतिज्ञायां चयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तत' म पाण्डवानी के जनयंस्तुमुनं महत् । व्यचरत पृतना द्रोणा दहन वृक्षमिवानमः। निर्दहन्तमनोकानि साक्षाद मिमिवोत्थितं । दृष्टा रुकाग्य कुर्दू समकम्पन्त सञ्चया। प्रतप्तं कृप्यत सल्ले धनुषोऽस्थानुकारिण. । व्याघोषः स्युवेऽत्यर्थ विस्फूर्जितमिवाशनेः। रथिनः मादिनचैव नागानश्वान् पदातिन । गैट्रा हस्तक्ता मुक्का. संमृदन्ति स्म सायकाः। नानद्यमान पर्जन्य सान्ति सचिसद्धये। अमवर्षमिवावर्थन् परेषामवहङ्गया विचरन् स तदा राजन सेनाः सझोभयन प्रभुः। वर्द्धयामास सन्नास शात्रवाणानमानुष । तस्य विद्युदिवाभेषु चापं हेमपरिष्कृत भ्रमद्रथाबुदे तस्मिन दृश्यते स्म पुनः पुन । सबौर सत्यवान् प्राज्ञो धर्मनित्यः सदा पुन । युगान्तकाने सकुद्धो रोट्रां प्रावर्तयन्त्रदो। अमर्थवेगप्रभवा क्रय्यादगए मड्नी । दसौर्ये सर्वतः पूर्ण वोरक्षापहारिणे । मोणितोदा रथावत्ता हस्त्यश्वरतरोधी। काचोत्पलसंयुका मांसपङ्कसमाकुती । भेदोमजास्थिसिक्त मुष्णोषवरफेनि । मङ्गामजनदापूर्णा प्रासमस्यसमाकुला । नरनागावतिला शरवेगाधवाहिनी । शरीरदासो हो रथकच्छपमडुला । उत्तमाळेपलतटी निस्वियझपमझुती । रथनागदोपेतां नानाभरणभूषिता । महारथमतावत्ता झमिरे पर्मिमालिनी । महायोर्यवताम सुतरां भीरुदुम्तरी। भरीरमतसम्वाधा कधनिषेवितां । महारथमहसणि नयनी यमादन। शरव्यालसमाकीगा प्राणिराजिनिविता । छिवच्छत्रमहाहंसा मुकुटाण्डजविता । चक्रकूर्मानदानका भरधुझषाकुनी । वसभाटगालानां घोरसह निषेविती। निहतान प्राणिनः म. द्रोणेन वलिना रणे । वहन्ती पिलोकाय मतमो राजसत्तम । মীমশাইমম্যান ফরমসীহ, नर्जयन्तमनीकानि तानि नानि महारथं । सर्वतोऽभ्यद्वन्द्राणं युधिष्टिरपुरोगमा । नानभिद्रवतः मूरास्तावका दृढ विक्रमाः। सर्वत. प्रत्यग्टहन्त तदभूलोमइये । मतमायस्तु भनि. महदेवं ममावत्। सनियन्तृष्वजरथं वियाध निशितै गरौ। तस्य माद्रीसुत केतुं धनुसतं इयानपि। नातिकुद्धामरैग्छित्वा षच्या विव्याध सावन । भौवतस्तु गंदा पक्षप्रवस्वन्द रथोत्तमात्। स तच गदया गगन रयात् सतनमानयत्। ततस्ता विरथौ राजन् गदाहस्ता नहावली। चिकोडवरणे शहरी महाविध पर्यो। द्रोण पञ्चावराजानं विज्ञा दमभिरागणवइभिस्तेन चभ्यतन दिव्याध ततोऽधिक। विविमति भीमसेनो विभत्या निमितला विड़ा नाकम्पयदोरखपतनिशमवता . - १२. ख ·दोवाभिधेशप.अयाय १.] द्रोण पव॥ ५५५ , -- - धामित पुनरुवान्तमाधूतं पुनहत्यितं । चर्मनिश्यिोराजन् निर्विशेषमदृश्यत । स पारदरयखेवामान्य महमा नदन् । पारवं रथमात्याय के शपचे पराष्ट्रमन्। नघानास्य पदा सननमिनऽपातयत् ध्वजा विक्षोभ्यान्भानिधि नाघ्यस्तनागमिव चाविपत्। तमागनित्यान्तं ददृश्य मर्चपार्थिवा'। उहाणमिव सिंहेन पात्यमानमतते । तमार्चुनिबंध प्राप्त छष्यमाणमनायवत। पौरवं पतितं दृष्ट्वा नाटयत जम्मथ । म वहिण महाराज किणिमतवालवत । चर्म चादाय खड्वच नदन् पर्वपतद्रयात्। तत मैन्धवमालोक्य कार्णिरुत्सृज्य पारव । उत्पपात रथातूप स्पेनवनिपपात च। पासपट्टियनिस्विमाञ्छभि. सम्प्रचोदितान्। विछेदाथामिना कार्णिशर्मा संररोघ च । सन्दर्भयित्वा मैन्याना खवाइबसमात्मन ! नमुद्यम्य महाख चर्म चाय पुनर्वहो। वृद्धत्तनल दायादं पितुरत्यनवैरिएं। ससाराभिमुख हर लव कुन्न। तो परस्परमागद्य खड्दन्तनखायुधौ । इष्टवत् संप्रजहाते व्याघ्रपरिणाविव । सम्पातेवभिघातेनु निपातेवमिचर्मरो। न तयारन्तरं कथिददर्श नरसिंहयोः। अवनेपोऽमिनिहाद' मस्तान्तरनिदर्शनं । वाघान्तरनिपातच निर्विशेषमदृश्यता वाझमभ्यन्तरञ्चैव चरन्ती मार्गमुत्तमा ददृशाने महात्मानी सपक्षावित्र पर्वना । ततो विधिपत खा सौभद्रस्य याखिन । परावरणपसान्ते प्रजहार जयद्रथः । रुकापचाकर मकस्तस्मिन् चर्मणि भारता सिन्धुराजवतोडून सोऽभन्यत महानसि। भग्रमाजाय निस्विंय माऽवतुत्य पदानि पटाश्यत निमेषेण खरथं पुनरास्थित। तं कार्णि समरान्मुक्तमास्थितं रथमुत्तम। महिता. सर्वराजानः परिवत्रु समन्तः । ततधर्म च सनञ्च समुतरिय महावन्न । न्नादार्जुनदायाद प्रेक्षमाणो जयश्य। सिन्धुराम पराजित्य मौभद्र परवोरहा। तापयामास तत्सैन्यं भुवनंभास्करो यथा। तस्य संवायनों पति शन्य कनकभूषणं । चिक्षेप मनरे घोगं दीप्तामप्रिमिखामिय। नामवमुत्य जग्राह विकोमं चाकगेदमि । वैनतेयो यथा कर्णि पतन्तमुग्गोत्तम। तस्य लाघवम ज्ञाय सत्तञ्चामिततेजस' । महिता मर्वराजान सहनादमथानदन् । नतस्तामेव सच्याय मौभद्र' परबोरहा । मुमोच भुसवोर्येय वैविकताजिरी । सा नस्य रयमाभाय निर्घकभुजगोपमा । जपान स्त मन्यस्य रयादनमपातयत्। तो विराटद्रुपताटकेतुर्युधिष्ठिर । सात्यकि कैकया मामा धष्टयुषभिखरिखना। यभा च द्रौपदेयाय साधुमाध्विति चुप। वाणमन्दाय विविधा सिंहनादाय पुष्कवा। प्रादुरामन हर्षयन्त सौभद्रमपनायिन । तवामप्यन्त पुन्नास्ते मचार्विजयनदए । अथन सहसा मन्त्र समन्ताविधितैः परः । अभ्याकिरन महाराज जतदा इव पर्वत। 19. PAL . P ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [प्रयाभिषेक प० । अध्याय १७१। 12 r . नेपाच मियमविच्छन् चूतस्य च पराभवं। प्रातीयनिरमित्रान फुद्धा भाभद्रमभ्ययात । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे धतुर्दशोऽध्याय ॥ १४ ॥ । तराष्ट्र उवाच ॥ वहनि भुवि चिचाणि इन्हयुद्धानि सञ्जय । त्वयोक्तानि निशम्याई स्पृश्यामि मचक्षुषा । प्रायभूत लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवाः । कुरूणां पाण्डवानाच युद्ध देवासुरोपमं । महि मे दप्तिरस्तीह श्टवता युद्धमुत्तमा तस्मादातीयनयुद्धं सौभद्रस्य च शंस में । । सञ्जय उवाच ॥ मादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्य मायसी गदी । मुलिप्य नदन् कुद्धः प्रचस्कन्द रथात्तमात्। त दीप्तमिव कालानि दण्डहस्तमिवान्तक। जनाभ्यपतनीमः मन्टय महतीं गदा। मौभद्रोऽप्यनिप्रख्या प्रग्टह्य महती गदा रहहीत्यत्रबीच्छल्यं यात्राझीमेन वारितः। वारयित्वा तु सौभद्र भीमसेन. प्रतापवान्। शत्यमासाद्य समरे तस्या गिरिरिवाचल. तथैव मद्रराजोऽपि भीमं दृष्ट्वा महाबलः । समाराभिमुखस्तूर्ग गार्दृत व कुञ्जरं । ततस्तुयेनिनादश्च भगनाञ्च सहस्रम । सिंहनादय सञ्ज भरोणाञ्च महाखेनः । पश्यता मतमो घासीदन्याऽन्यमभिधावता । पाण्डवानां कुणश्च माधुसाध्विति नि:स्खन.। नधि मद्राधिपादन्य सर्वराजस भारत। मोढुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे। तथा मद्राधिपस्यापि गहरावगं महात्मनः । सोढुमुत्सहते तोके युधि कोऽन्या कादरात्। पट्टाम्बूनदैर्वद्धा यभव जनहर्पिण। प्रजज्वाल तदा विद्धा भीमेन महतों गदा।' तथैव चरतो मागान मण्डलानि च भागय । महाविद्युत्पतोकाश सन्यस्य शहभे गदा । त पाविव नहन्ता मण्डलानि विचरतः। श्रावर्तितगदाटशावुभौ न्यटकोदरी। मएछनावर्त्तमांगेषु गदाविहरणेषु च । निर्विशेषमभूयुद्धं तया. पुरुषसिंहयो ।' ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महतो गदा। सानिज्वाला महारौद्रा तदा वर्णमयोयत। तथैव भीममेनस्य दिपताऽभिहतागदा। वर्षाप्रदोषे खयोनेटती उदबाबमा । गदा चिता तु ममरे मद्रराजेन भारत।व्योमदीपयमाना सा भटजे पावकं मुः। तर्थव भीममेनेन दिपते पिता गदा। तापयामास तसैन्य महोल्का पततो यथा। न वाम गदै श्रेष्ठ ममागाय यरस्पर वसन्या मागकन्येव समजाते विभावसुं। नखैरिव महायाधी दन्तरिव महागगी। ता विचरतरामाद्य गदाय्याभ्या परस्परं । तो गदाय्याभिहतो क्षणेन रुधिरोधिता। ददृशाते महात्मामा पुप्पिताविव किरको।' वे दिनु मनाम तयोः पुरुषमिहयाः। गदाभिघातमंद्रादः भकानिरयोयमः। गदया मद्ररागिन पयदविणमाहत 1 माकम्पत सदा भीमो भिद्यमान वाचन । नया भीमगदगिस्ताबमामा महावन । धेयान्मद्राधिपतया परिव गिरितः। अपिततुमघावेगी ममुव्रितगदादुभी। पुनरनारमार्गस्सा मण्डलानि विचरतः । 1 (1 A . १ ·८ ५५७ - 1 खाभिषेक म । अध्याय १५ ११६।] ॥ द्रोणपर्व । श्रथामुत्य पदान्यष्टो मन्त्रिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योऽन्यमभिजन्नतुः । तो परस्परवेगाच गदाभ्याञ्च भृशाइतो । युगपत् पेततुर्वीरी विताविन्द्रध्वजाविव । ततो विकलमानं तं निश्वसन्न पुनः पुन । शल्यमभ्यपतनूर्ण कृतवा महारथ.। दृष्टा चैनं महाराज गदयाऽभिनियोडित। विटन्न यथा नाग मूर्छयाऽभिपरिसुतं । तत. खरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे। अपवाह रणतर्ण कृतवा महारथः । चोववदिहलो बोरो निमेषात् पुनरुत्थितः। भोमाऽपि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत । नतो मद्राधिपं दृष्ट्वा तव पुत्राः पराभुखं । सनागपत्त्यश्वरथाः समकम्पन्त मारिष ने पाण्डवैरर्चमानास्तावका जितकागिभि.! भीता दियोऽन्वपद्यन्त वातनुना घना व । निर्जित्य पाण्डवेयास्तान् धात्तराष्ट्रान महारथाः । व्यरोचन्त रखे राजन् दोयमाना दामयः। सिंहनादान्भृशं चक्रु. गवान् दभुश्च हर्षिताः । भेरोथ वादयामासुHदगाथानकैः मह। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि दोणाभिषेकपर्वणि शस्यापयाने पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तदलं सुमहद्दीर्ण वदीयं प्रेक्ष्य वीर्यवान्। दधारैको रणे राजन्दृषसेनाऽस्लमायया। भरा ददियो मुक्ता दृषसेनेन संयुगे । विचरुस्ते विनिर्भिय नरवाजिरथदिपान्। नस्य दीप्ता महावाणा विनिश्चरः सहस्रशः । भानोरिव महाराज धर्मकाले मरीचयः । तेनाहिता महाराज रथिन मादिनस्तथा । निपेतुरुच्या महमा वातभना इव द्रुमाः इयाघांच रथोघांच गजाघाच महारथः । अपातयण राजञ्छतमोऽथ सहस्रशः । दृष्ट्वा तमेकं समरे विचरन्तमभीतवत्। महिता. मराजानः परिवत्रु समन्ततः । नाकुलिस्तु मतानोको दृपसेनं समभ्ययाते। विव्याध दशभिचैनं नाराचैर्मर्म नेदिमि । नस्य कर्णात्मजथापं छित्त्वा केतुमपातयत्। त भातर परोसत्ता द्वापदेयाः समभ्ययुः । कर्णात्मजं शरमातश्चक्रुश्चादृश्यमनमा । तानुदन्तोऽभ्यधावन्त द्रोण पुत्त्रमुखा रथाः। छादयन्ता महाराज द्रौपदेयान्महारथान्। रैनानाविधै स्वर्ण पर्वतान जलदा इव । तान पाण्डवाः प्रत्यग्टहस्सरिताः पुत्तरद्धिनः पाञ्चाला: कैकया मत्स्याः सृञ्जयाश्चाद्यतायुधाः। नयुद्धमभवहोरं सुमइलोमहर्षणं । वदीये. पाण्डुपुत्त्राणां देवानामिव दानवै.। एवं युयुधिरे वीराः संरधाः कुरुपाण्डवाः । परस्परमुदीवन्तः परस्परछतागस.। नेषां दद्दशिरे कोपात् वयमिततेजमा । युयुत्सुनामिनाकामे पतविवरभोगिना। भीमकर्णरुपद्रोणद्राणिपार्वतमात्यः । वभासे स रणोद्देशः कालसूर्य देवोदितः । नदासीत् तमुच युद्धं निम्रतामितरतरं । महायलानां वलिभिदानवानां यथा सुरैः। नतो युधिष्ठिरानीकमुद्दीतार्णवनिस्वनं । लदोयमवधीत सैन्य सम्प्रद्रुतमहारथे। नत् प्रभनं बलं दृष्ट्वा शचुभिर्टयविक्षतं । वन द्रुनेन का शरा इति द्रोणाऽभ्यभाषत। तत. माणहयः क्रुद्धयत ईन्न इव दिपः । प्रविश्य पाण्डवानीकं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । 1 . ३ .

·५५८ श्रीमहाभारत [द्रयाभिषेक अध्याय १६॥ (1. - समवियच्छितवाण. कङ्कपत्रयुधिष्ठिरः। तस्य द्रोणा धमुग्छित्त्वा तं द्रुतं ममुपाद्रवत् । चक्ररक्ष कुमारस्तु पाञ्चालाना यशस्कर ! दधाराषमायान्त वेलेव मरिता पति। द्रोण निवारितं दृष्ट्वा कुमारेण दिजर्षभं । सिंहनादरवो धामीत् माधुसाधिनि भापितं । कुमारस्तु ततो द्रोण मायकेन महाहवे। विव्यापारमि मंक्रुद्ध सिंहवच नदन्मुख । सवार्य तु रणे द्रोण कुमारस्तु महावत परैरनेकमाइस कृतहतो जितकम.। तं शूरमार्थप्रतिनं मन्त्राखतनिययं । चकरवं परामदात् कुमारं दिशपुङ्गवः । स मध्य प्राप्य सन्याना सबा प्रविचरन् दिश.। तव मैन्याय गोतामोत् भारदाजी विजर्षभ । शिखण्डिनं दादभिर्विशत्या चोत्तमोजसं । नकुच पञ्चभिर्विद्धा सहदेवश्च सप्तभि.। युधिधिरं दादभिर्मोपदेयास्विमिस्तिभि । सात्यकि पञ्चभिर्विद्धा मस्यञ्च दमि गरे। व्यचोभयट्टणे योधान यथामुख्यमभिद्रवन्। अभ्यवर्तत सम्प्रेयुः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरं। युगन्धरस्ततो राजन् भारद्वाज महारथं । वारयामास संक्रुद्ध वातोद्भूतमिवार्णवं । युधिष्ठिर म विद्धातु शरे. मन्नतपर्वभि । युगन्धरन्तु भल्लेन रथनोडादपातयत। ततो विराटद्रुपदा कैकया सात्यकि शिवि । व्याघ्रदत्तय पाञ्चाल्य सिंहसेना वीर्यवान् । एते चान्ये च बहव परोसन्तो युधिष्ठिरं । श्रावस्तस्य पन्यानं किरन्त मायकान् बहन् । व्याघदत्तस्नु पाञ्चाल्यो द्रोणं विव्याध मार्गणै. । पञ्चायद्भि गितराजन्तत उचुक्रुहर्जना । वरित मिहसेनस्त द्राणं विद्धा महारथं । माहसत् महमा घटस्वामयन् वै महारथान् । ततो विस्फार्थ नयने धनामवम्टन्य च । तलशब्दं महत् कृत्वा द्रोएल समुपाद्रवत् । नतस्त मिहसेगस्य गिर. कायात् मकुण्डलं । व्याघ्रदत्तस्य चाक्रम्य भलाभ्यामाहरदली। तान् प्रमय सत्रात पाण्डवाना महारथान्। युधिष्ठिररथाभ्यामे तस्यौ मृत्युरिवान्तक । ततोऽभवन्महाशब्दो राजन् योधिष्ठिरे बले। हतो राजेति योधाना समीपस्ये यतत्रते। अब्रुवन् मैनिकासाथ दृष्ट्वा शेणस्य विक्रम । अद्य राजा धार्तराष्ट्र कृतार्थो वै भविष्यति । अस्मिन् मुहर्त द्रोणस्तु पाण्डवं ग्टन हर्षित । श्रागनियति नो नूनं धार्तराष्ट्रस्य संयुगे। एवं सञ्जपता या तावकानी महारथ । पायाजवेन कौन्तेया रथयाषेण नादयन् । भोपितोदा रथावती कृत्वा विशमने नदीं । रास्यिवपुसकोणा प्रेतकूलापहारिणे । ता भरोधमहाफेनां प्रामम सममाकुली । नदीमुत्तीर्य वेगेन कुरून विद्राय पाण्डव ।। नन किरीटो सहमा द्रोणनीकमुपाइवत्। छादयनिपुजालेन महता भादविर । भीमभ्यस्यतो वाणान मन्दधानस्य चानिणंनान्तरं दो कथित् कोनीयस्थ याखिन । न दिशा नान्तरितच नोर्निय र मेदिनी । अदृश्यत महाराज वाएभूता इवाभवत् ।' नादृश्यत तदा राजस्तक किचन युगे । वाणान्धकारे मइति कृते गाण्डीवधन्वना। स्थ्य चाम्तममुमाले रजमा चाहिने । नाशायत तदा मर्न मन च कथन। (" १ ·सशतकवध या अध्याय १६।१०1] ॥ द्रोणपर्व ॥ ततोऽवहारं चक्रुस्ते द्रोणदुर्योधनादयः । नाम् विदित्वा पुनस्वस्तानयुद्धमनस परान्। खान्यनोकानि वीभत्सु भनकैरवहारयत । ततोऽभितुरबु पार्थ प्रहा' पाण्डएनया' पाञ्चालाय मनोज्ञाभिर्वाग्मि सूर्णमिवर्षयः । एवं खणिविरं प्रायजिवा शत्रून् धनञ्जय । पृष्ठनस्तस्य सैन्यानां मुदितो वै सकेशव सुमारगल्वर्कसुवर्णरूप्यैर्वजावालस्फटिकैश मुख्य चित्ररथ पाण्डुसतो वभासे नक्षत्रचित्रे वियतीव चन्द्र' । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि ट्रोणाभिषेपर्चणि अर्जुनजये पोडशोऽध्याय ॥ समाप्तञ्च द्रोणाभिषेकपर्च ॥ १६ ॥ . २ (92 ॥ अथ संशप्तकवधपर्व । । पञ्चय उवाच ॥ ने मेने शिविरं गला न्यवियेती विद्याम्पते । यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मञ्च सर्चत । कृत्वाऽवहार सैन्यानां द्रोण, परमदुर्मना । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य मनोमिदमत्रवीत् । उनमेतन्मया पूर्व न तिष्ठति धननये । सक्यो ग्रहोठं मनामे देवैरपि युधिष्ठिर । इति तद प्रपतता कृत पार्थेन मयुगे। माविशड्डोर्चामधमजेयो कृष्णपाण्डवो। अपनीने तु योगेन केनचिच्छतवाहने। तत स्थति ते राजन वशमय युधिष्ठिर। कचिदाहयता मधे देशमन्य प्रकर्षतु । नमजिवा न कौन्नेया निवर्तत कथञ्चन। एतस्मिन्नन्तरे हन्ये धर्मराजमई नपा ग्रहोप्यामि चमूं भिवा घरधुधरा पश्यतः । अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सुनते रणं । मामुपायान्तमालोक्य सहीत विद्धि पाण्डव। एवन्ताह महागज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरा समानेष्यामि मग वयमद्य न संगय । यदि तिउति मङ्गामे मुहर्तमपि पाण्डवः । तमानयामि सट्टामादिजयात्तदिमिप्यते । ॥ मञ्जय उवाच ॥ द्रोणस्य तद्दच श्रुवा बिगाधिपतिस्तथा। भाभि सहिता गजबिद वचनमीत्। वय विनिष्टता गजन्मदा गाण्डीवधन्वना। अनाग खपि चागछदस्मासु भरतर्षभ । ने वयं स्मरमाणास्तान् विनिकारान् पृथम्विधान। क्रोधामिना दद्यमाना नमेमहि सदा निधि। स नो दियाऽस्त्रसम्पनयबुर्विषयमागत । कतार मा वयं कर्म यचिकीर्षाम इहुन । भवतच प्रियं यत्स्यादरमाकञ्च यास्कर। वयमेन इनिध्यामा निष्क्रम्यायधनादहि । अद्यास्वा ना भूमिरविगाऽथ वा पुनः । सत्यं ने प्रतिज्ञानोमा नतन्मिथ्या भविष्यति। एवं सत्यरचयाका सत्यवमीच मारता त्यातच सत्येपु प्रत्यकभी तथैवच । महिता भ्रातर' पञ्च ग्थानामयुतेन च । न्यवर्तत महाराज छत्वा सपथमाहदे । मालवस्तुण्डिकरय रथानामयुतंखिमि. । सुमन्मा च नरव्या विगत प्रस्थलाधिप । मावलकलित्यय महितो मकरपि । रयानामथुतेनैव मोऽगमत् धाभि सह । मानाजनपदेभ्यश्च रथानामयुतेन च । समुत्थितं विभिष्टाना सपथार्थमुपागमन् । नतो ध्यन्नमानाय्य छत्वा रुचे पृथक् पृथक् । जस्टद्ध कुमपीराणि चित्राणि कवचानिच । * ·५६ ॥ श्रीमहाभारतं. [संशतकवध म । थध्याय १७१११ (a . " ने च बद्धतनु वाणा घृताका कुशचीरिण.। मौमिलिनी बीराः महसमतदक्षिणा । यञ्चान पुत्तिणे लेोक्या. कृतकृत्यास्तनुत्यनः । योच्यमाणास्तदाऽत्मानं यशमा विजयेन च। ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखै ऋतुभिशाप्तदक्षिण, । प्राप्य लोकान् मुयुद्धेन चिप्रमेव थियासव । ब्राह्मास्तर्पयित्वा च निष्कन्दत्त्वा पृथक् पृथक् । गाश्च वासीसि च पुनं. ममाभाग्य परस्परं । प्रज्वाल्य कृष्णवमानमुपगम्य रणे व्रतं । तस्मिनमा तदा चक्रुः प्रतिज्ञा दृढनिश्चया: । श्टखतां सर्वभूतानामुच्चीचो वापिरे । धृतां धनञ्जयवधे प्रतिज्ञाच्चापि चक्रिरे। ये वै लोकायानृतिनां ये च वै ब्रह्मघातिनां । मद्यपस्य च नाका ये गुरुदाररतस्य च । ब्रह्मावहारिणश्चैव रानपिण्डापहारिण. 1 शरणागतं वा त्यजती याचमानं तथा प्रतः । अगारदाहिनाञ्चैव थे च गां निघ्नतामपि । अपकारिणाञ्च ये लोका ये च ब्रह्मविषामपि। स्वभार्यास्तुकालेषु यो माहान्नाभिगच्छति । श्राद्धमैथुनिकानाञ्च ये चाप्यात्मापकारिणां ।' न्यामापहारिणां ये च श्रुतं नामयताच थे। लोवेन युध्यमानानां ये च दीनानुमारिणां । नास्तिकानाच्च ये लोका येऽमिमानपरित्यजी। तानानुयामुझे चोकान् ये च पापष्टतामपि। थाहत्वा वयं मा निवर्तम धनञ्जय । तेन चाभ्यर्दितावामाद्भवेमहि परामुखा.। यदिवसकर लोके कर्म कुर्थाम मयुगे। दयानलोकान् प्राप्नुयाम वयमद्य न संशयः । एवमुक्ता ततो राजन्तेऽभ्यवर्तन्त मयुगे । प्रायन्नोऽर्जुनं वोरा, पिरजुष्टां दिश प्रति । पाहतानरव्याघ पार्थ परपुरञ्जयः। धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमप्रवीत्। पाहता न निवर्तयमिति में प्रतमाहिया संशप्तकाच मा राजन्नाहयन्ति महासवे । एप च भादमि सार्द्ध सुममइयते रणे । वधाय मगणस्यास्य मामनुज्ञातुमर्हसि । मतच्छनोमि संसाढमाझानं पुरुषर्षभ। सत्यं ने प्रतिजानामि तान् विद्धि परान् युधि। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ श्रुतन्ते तत्त्वतस्तात यष्टोणेन चिकीर्यित । यथा मदनृतं तस्य भवेत्तत् त्वं समाचर । द्रोण हि बलवान् शरः कृतास्वच जिनश्रम. । प्रतिज्ञातव नेनेतत् ग्रहणं में महारथ । । अर्जुन उवाच ॥ श्रयं वै मत्यनिद्राजवद्य वा रविता युधि । प्रियमाणे तु पावास्ये नाचार्य काममाश्यति। इते तु पुरुषव्याघ्र रणे सत्यजिति प्रभो । सधैरपि समेतवा न स्यातव्यं कथइन । ॥ मय उवाच ॥ अनुभातस्ततो राशा पग्विाय फालान । प्रेम्णा दृश्य बहुधा धाभिषस्तस्य योगिताः। विधायकं तत पार्थविगतीन् प्रत्ययाइनी । जुधितः धुदिघातार्थ मिझो मृगगणानिव। ततो दोयोधर्म मैन्यं मुदा परगया धुतं । एतऽर्जुन मंग बुद्ध धर्मराजस्य नियहे। नाधान्येन ने सेमे ममाग्मतुरोपमा । गङ्गामरप्पैनिगम माहवोल्वमोदके। रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि मंतकयधपषि धमअयथाने मतदोऽध्याय ॥१७॥ ॥ सनष उवाच ॥ तत. गंमतका राजम् ममे देशे व्यवस्थिता । प्यूमानीक रथेरेव चन्द्राकारं मुदा युताः । नकिरीटिनमायागांनष्टा पैल मारिपा उदघामपरय्यामाः गन्देन महता नदा। ०१० ०१५ 4 ०१७ ·समतकवध प० । अध्याय 1] द्रोणपर्व। - ३ स शब्द प्रदिश सी दिश खञ्च समावृणोत्। पाहतत्वाच लोकस्य नासीत्तत्र प्रतिखन । सोऽतीवसम्प्रहातानुपलभ्य धनञ्जयः । किञ्चिदभ्युतस्मयन कृष्णमिदं वचनममवोत् । पश्यैतान् देवकीमातर्मुमनद्य मयुगे । बाढलेगर्तकानेव रोदितव्ये प्रदर्षितान्। अथ वा इर्षकालोऽयं गत्तानामसमय । कुनरैईरवापान हि लोकान् प्रास्यन्यनुत्तमान् । एवमुक्त्वा महावाई हृषीकेशं ततोऽर्जुन । श्राममाद रणे व्यूढां चिगानामनीकिनी । स देवदत्तमादाय गवं हेमपरिष्कृतं । दमा वैगेन महता घोषणापुरयन दिशः। तेन घोषण मन्त्रता सशतकवरुथिनी । निश्चेष्टाऽवस्थिता सचे धम्मसारमयो यथा। वादास्तेषां वित्ताशास्तम्धकर्णगिरोधरा । विधचरणा भूत्रं रुधिरच प्रसुसुतुः । उपलभ्य तत संज्ञामवस्याय च वाहिनी । युगपत् पाण्डपुत्राय चिचिर्प कक्षपत्रिण । तान्यर्जुन सहस्राणि दशपञ्चभिरागै । अनागतान्येव मरैपिच्छेदाइपराक्रम । ततोऽर्जुन मितवाणैर्दशभिभभि पुनः । प्रत्यवियत्तत पार्थस्तानाविध्यविभिस्तिभि । एकैकस्तु तत पार्थ राजन् विव्याध पञ्चभिः । स च नान प्रतिविव्याध दाभ्यां दाभ्यां पराक्रमो। भूय एव तु सक्रुद्धास्तऽर्जुन सहकेधव । आपूरयन् शरैस्वर्णं नडागमिव दृष्टिभिः। तत भरसहस्राणि प्रापतन्त्र नं प्रति । भ्रमराणामिव बाता फुल द्रुमगण वने। नत सुवास्त्रिमद्भिरद्रिसारमय भरै । श्राविदिषुभिर्गादं किरोटे भयसाचिन । नैषिकै. किरीटस्यैहेमपुङ्खैरजिह्मगै'। यातकुम्भ दवापीडो बमा सूर्य देवोत्थित'। इस्तावापं सुवाहास्तु भमेन थुधि पाण्डव । चिच्छेद नञ्चैव पुन शरवर्षेरवाकिरन्। तत सुम्मा दभि सुरथश्च किरोटिन सुधर्मा सुधनुश्चव सुबाहुश्च समापयन् । तांस्तु भवान् पृथम्वाणैर्वानरमवरध्वज । प्रत्यविध्यध्वजाश्चषा मल्लविछेद काञ्चनान्। सुधन्वनो धनुछिल्वा हयाश्चास्यावधीच्छरै । अथास्य मभिरस्वाण भिर कायादपाइरत्। नस्मिन्निपनिने बोरे पस्तास्तस्य पदानुगा । व्यद्रवन्न भयाझौता येन दायर्योधनं बलं ततो जघान मद्धो वामविस्ता महाचभू । शरजातैरविछिन्नस्तम सूर्य दवाइभिः । ततोममे बचे तस्मिन् विप्रसीने समन्तत । सव्यसाचिनि संक्रुद्धे गतान भयमाविशत्। ने वध्यमाना पार्थेन शरै भन्नतपर्वभिः । अमुनस्तत्र तत्रैव चस्ता मृगगणा इव । तस्विगतराट् क्रुद्धस्तानुवाच महारथान्। अनं द्रुतेन व भूरा न भयं कमथ । सवाऽथ सपथान् घोरानमन्वयैन्यस्य पश्यत । गला दौर्योधन सैन्य किं वा वक्ष्यथ मुख्यम' । नाव हास्या कथं लोके कर्मणा तेन संयुगे । भवेम महिता' सबै निवर्तध्वं यथावलं । एवमुकास ने राजनुदक्रोभन्मुहुर्मुडा मवाय दधिरे बोरा हर्षयन्त परस्पर । नतस्ते भन्यवर्तन्त यतकगण पुन । नारायलाच गोपाला मृत्यु कत्ला निवर्त्तनं । इति श्रोधाभारने द्रोणपर्वसि समाप्तकवधपर्वणि सधन्यवधे अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ .. ग t 0. ३ ·॥श्रीमहाभारत [समकवध पायध्याय १८ - . . ॥ सञ्जय उवाच ॥ दृष्ट्वा तु मनिरत्तास्तान संशप्तकगणान् पुन । वासुदेव महात्मानमर्जुन समभाषत । चोदयाश्चान् पोकेम संशप्तकगणान् प्रति । नैते हास्यन्ति मङ्गामं जीवन्त इति मे मति.। पश्य मेऽद्य बलं घोरं बाहोरिय्यासमस्य च । अद्यतान् पातयिष्यामिरुद्र पशगणानिव । तत कृष्ण मितं कृत्वा प्रतिनन्द्य शिवेन त। मावेशयत दुर्द्धयों यत्र यत्रच्छदर्जुन'। मरथा भाजतेऽत्यर्थमुह्यमाने रणे नदा। उधमानमिवाकाशं विमाने. पाण्डुरैईथे । मण्डलानि ततश्चक्रे गतप्रत्यागतानि च। यथा शकरथा राजन् युद्धे देवासुरे पुरा। श्रथ नारायण, क्रुद्धा विविधायुधपाणय । छादयन्त भरणातै परिवर्धनत्रयं । अदृश्यञ्च मुहर्तेन चक्रुस्ते भरतर्षभ । कृष्णेन सहित युद्धे कुन्तीपुत्रं धनञ्जयं। अद्धस्तु फाल्गुन मध्ये द्विगुणीकृतविक्रम । गाण्डीवं धनुरामृज्य पूर्ण अग्राह संयुगे। बद्धा च भ्रुकुटिं वत्रो क्रोधस्य प्रतिलक्षणं । देवदत्तं महागडं पूरयामास पाण्डव' । श्रयास्त्रमरिसभ लाट्रमभ्यस्थदर्जुन | नतो रूपसहस्राणि प्रादुरामन् पृथक् पृथक् । आत्मन प्रतिरूपतिनानारूपैविमोहिताः। अन्योन्यमर्जुनं मला स्वमात्मानञ्च जतिरे। श्रयम नोऽय गोविन्द मा पाण्डवयादवौ। तिब्रुवाणा सम्मूढा जघ्नुरन्योऽन्यमाहवे। मोहित परमास्त्रेण तयं जग्मुः परस्परं । अशोभन्तरणे योधा पुष्पिता इव किंशुकाः । नत भरमहस्राणि तैर्षिमुक्तानि भामसात् । झत्वा तदस्त्र नाम बोराननयद्यममादनं । अथ प्रहस्य बीभत्सुलित्यानमालवानपि । मावेलकास्विगत्ताय यौधयांचाईयच्छर ।। ते हन्यमाना वीरेण क्षत्रिया. कालचीदिता । व्यसभञ्छरजालानि पार्थ नानाविधानि च। तो नेवार्जुनस्तच न रथो नच केशवः । प्रत्यदृश्यन्त घारेण भरवण मेहता । नतम्ने सम्धनयवादन्योऽन्यमभिचक्र । हतो कृष्णाविति प्रोता वासांस्यादुधुवुस्तदा। भेरीमृदङ्गमवाय दभुरा सहसा ।। मिहनादरवायापि चक्रिरे तब मारिय। तन प्रनिखिदै छष्ण खिन्नश्वार्जुनमनगेत् । कासि पार्थ न परेय त्यां कधिज्जीवसि भबुहन् । तस्य तदापितं श्रुत्वा त्वरमाणे धनश्चय । वायव्यास्वेण रस्ता भरदृष्टिमपाहरत् । 17 मंगलकातान मायदिपरचायुधान् । उवाइ भगवान् वायु शुष्कपर्ण चयानिक। • उद्यमानास्तु से गान् पयामन्त वायुना। उसेना' पतिण काले क्षेभ्य व मारिष । मांस्तथा प्याकुटीरुत्य परमाणो धननय । जघान निधिताल गहमाणि शतानि ! बिरामि भन्ने रहनदाइमपि च मायुधान्। इमिाहस्तापमायोरूचीयामपानयत् । इष्टकिमाम विपरणान् माउठेक्षणाकुसाम् । मामानावय नाम चकारारीम् धनञ्जय । गन्धयनगगफाराम् विधिवकल्पिताम् रयान् । गोविंगका लोकुर्वन पो व्यायदिपान् । মত্তাৰৰণীৰ সৰ সৰ স্বামিই। হিমঘমামা ঋবিলম্ব হ্মবি জবি। मातरायुधिना नागा' मपतारामध्यमा । पेतु महामनिहता इमान्त वाचनाः। 1 ·संशतकवध प. अध्याय १६१२.13 ॥ द्रोणपर्व ।। .. चामरापीडकवचाः खस्तान्वनयनासर । मारोहासुरगा: पेतु पार्थकाणहनाः चिती। विप्रविद्धासिनखराश्छिन्नवाम्यिमन्धयः। पत्तयश्छिन्नमाणः कृपणा: मेरते हता. । हतेन्यमानय पनि पतितैरपि। भ्रमनिनिष्टननिय फरमायाधनं बभौ । ग्जश्च महदुद्भूतं शान्तं रुधिरष्टिमिः। महो चाप्यभवदुर्गा कवन्धनमडला । तमा रोट्रबीभत्सं वोभमाधानमाहवे। अाक्रोउ रख रुद्रस्य प्रतः कालात्यये पभून् । ते वध्यमानाः पार्थन व्याकुलाश्वरथद्विपाः । तमेवाभिमुखाचोणाः शक्रस्थातियितां गताः। मा भमिर्भरतश्रेष्ठ निहत्तस्तैर्महारथैः । पास्तीणा सम्बभौ सा प्रेतीभूतैः समन्ततः । एतस्मिनन्तरे चव प्रमत्ते सव्यसाचिनि। व्यूढानीकस्ततो द्रोणे युधिष्ठिरमुपावत्। प्रत्यरहस्सरिता व्यूढानीका: प्रहारिण. युधिष्ठिर परोसन्तस्तदासोत्तुमुवं महत् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि अर्जुनयुद्धे एकोनविंशोऽध्याय. ॥ १८ ॥ ॥मञ्चय उवाच ॥ परिणाम्य निशान्तान्तु भारद्वाजा महारथः। उकस्ताई राजेन्द्र वचनं व सुयोधनं । विधाय योगं पार्थेन मतकगणे. मह । निष्क्रान्ते च तदा पाथै संसप्तकवधं प्रति । व्यूढानीकस्ततो द्रोण: पाण्डवानां महाचमू। अभ्ययाद्भग्तश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया । व्यूढं दृष्ट्वा सुपर्णन्तु भारद्वाजेन तत्तदा । प्यूहन मण्डलार्टून प्रत्ययूहधुधिष्ठिरः। मुख त्वासीत् सुपर्णस्य भारद्वाजो महारय.। गिरो दुर्योधनो राजा सौदर्य. सानुगैर्हतः। चक्षुषी छतवमा व गौतमशास्य भाखरः । भूतगर्मा तेममा करकाचश्च वोर्यवान् । कलिनाः हिता: प्रायाः शूद्रामीरा दभरकाः। थका यवनकाम्वाजास्तथा हंसपदाच ये। ग्रीवायां सरसेनास दरदा मट्रकैकयाः । गजान्वरथपत्यौघास्तस्युः शतसहस्रशः । भरिश्रवास्तथा अन्यः भोमदत्तश्च वाहिकः । अहिण्या इता बीरा दक्षिणं पार्षमाश्रिताः। विन्दानुविन्दावावन्या काम्बोजय सुदक्षिणः । वामं पाई समाश्रित्य द्रोणपुलाग्रतः स्थिताः । पृष्ठे कलिना. माम्बठा मागधाः पाण्डमट्रका: 1 गान्धाराः शकुना: प्राच्याः पार्वतीया वयातयः। पुच्छ कर्तन. कर्ण. सपुत्रजातिवान्धवः । महत्या सेनया तखा नानाजनपदोत्यया। जयद्रथो भीमरथः सम्पानियाजभोजयः । भूमिञ्जयो वृषः क्रायो नैषधय महावन । दृता बलेन महता ब्रह्मलोकपरिष्कृताः । व्यूइस्योरमिते राजन् स्थिता युद्धविशारदाः। द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथदिप.। वातोतार्णवाकारः प्रनृत्यन्निव सभ्यते। तस्य पचप्रपवेभ्यो निष्यतन्ति युयुत्सवः । मविद्युतस्तनिता मेघा. सम्रदिग्न्य वाष्णगे। नस्य माग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत् कल्पितं गज। श्रास्थित. शाइभे राजनरामानुदये यया। मात्यदामदता राजन् श्वेतच्छत्रेण धार्यता । छत्तिकायोगयुक्तन पौर्णमास्यामिवेन्दुना। मौवाचनचयमस्या मदान्धो दिरदो वभा। अतिवृष्टो महामेधैर्यथा स्थात् पर्चता महान । नानानृपतिभिरिनिविधायुधभूषणः । समन्वितः पार्वतीयः मनो देवगगरिव । EOS - - ·॥श्रीमहाभारत॥ [सएसबध पावल्याय - U र. है स नतो युधिष्ठिर प्रेक्ष्य व्यूह तमतिमानुष। अजय्यमरिमि मध्ये पार्षतं वाक्यमत्रगे। ब्राह्मणस्य वयं नाहमियामद्य यथा प्रभो। पारावतसवर्णाश्व तथा नोतिर्विधीयतां। ॥ ध्रद्युम्न उवाच॥ द्रोणस्य यतमानस्य वर्श नैयमि सुमत। प्रहमावारयिष्यामि द्रोण मद्य महामुग। मयि जीवति कौरव्य नौदेगं कर्तुमईसि । न हि मक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथञ्चन। ॥ सञ्जय उवाच ॥ रवमुक्ता किरन वाणान् द्रुपदस्य सुतो यली। पारावतसुर्वणश्च स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्। अनिदर्शनं दृष्टा घटद्युबमास्थितं । क्षणेनैवाभवट्रोणा नातिधष्टमना दव । नन्तु सम्प्रेक्ष्य पुत्त्रस्ते दुर्मुख शत्रुकर्षण. । प्रियं चिकीर्षुद्रोणस्य धृष्टद्युम्नमवारयत् । स संप्रहारस्तुमुन्न सुघोर समपद्यत । पार्षतस्य च सरस्य दुर्मुखस्य च भारत। पार्यत' भरजालेन चित्रं मच्छाद्य दुर्मुखं । भारदा शरीधेन महता समवारयत् । द्रोणमावारित दृष्टा भशमायात्तवात्मजं । नॉनालिडे भरवाने पापत सममोहयत्। नाविषयी मध्ये पाश्चात्यकुरमुख्ययोः। द्रोणा यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः। अनिलेन यथाऽभाणि विच्छिनानि समन्तत । तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिनानि कचित् कचित् । मुहर्तमिव तयुद्धमासीन्मधुरदर्शनं । तत उन्मत्तवद्राजन् निर्मादमवर्तत । नैव स्व न परे राजनाजायत परखरं । अनुममिन संज्ञाभियुद्ध तत् समवर्तत। धूडामणिषु निस्केषु भपणे स्वपि वर्मसु । नेपामादित्यवणाभा रग्मय प्रचागिरे। तत्प्रकीर्ण पताकामा रयवारणवागिना । बलाकासबलाभिं दो रूपमाहवे। नरानेव नरा जमुरुदयाय या च्याम्। रथाच रथिना अनुबरिणाम् परवारणी । समुच्छ्रितपमाकानी गजामा परमंदिपै । धन तुमलो पारः माम समपद्यत । नेषां ममलगाधाणां वर्षामितरतरं दमोहातामधूमोऽमिरजायत । विप्रकोपतानाम्ने विषाणनितामय' । बभूवु व ममासाद्य विद्युत वादा । विधिपनिर्देशिय निपतथि पारण. समभूव मही की मेधारिमारदी। नेपामाइन्यमानामा घाणीमरदरिभि धारणामा रवीमेपानामिव । तोमराभिहत कैरिदालेय परमदिपा । विवेम मयनागाना भन्दमेवारमणम् । विपाणमिहनायापिकरितत्र गंगा गमे । कुराख धोरमुत्पातजसदा । प्रतीपा क्रियमाणय वारण परवार । उम्मथ्य पुमगनु प्रेषिता परमाgi. महामारेक्षमावाप्तापिता भरतीमरे । गजेभ्य पृयिौं जग्मुर्मुसाहरणामा । निप्पनुयाय माता निदान तता। शिवाघाणीव सपेतु माविम परस्पर। तानपरिवानाय पातितान् परिमायुधान् । दिगो जग्मुम्हानागा कचिदेक घरा नास्तितापमानाय नागरपिरचय पितुगम्वर प्रसादा विममे गगा। विपिन कार्यनिपान समान पाना महाभूगियकाप च नमाद। - - IN ·समाप्तकर प० । अध्याय २०१२१), द्रोणपर्व ५६५ AVE FIL 1. . मादित. मगजारोहः सपताकै समन्ततः । मातः सभे भूमिर्विकोरिव पर्चतैः । गजसाय महामात्रा निर्मित्रहदया रण। रथिमिः पातिता मनविकीर्णडुमतामराः । प्रौञ्चवदिनदन्ताऽन्ये नाराचाभिहता गजाः । परान् खांद्यापि मन्तः परिपेतुर्दियो दम। गजायरथयोधानां भरीरोधक्षमाना । बभूव पृथिवी राजन् माघमोणितक ईमा! प्रमथ्य च विषाणाये. समुचिताच वारणे. । सरकार विचक्राय रथैरेव महारथाः। रथायरथिमिहीना निर्मनुष्याय वाजिन. । हतारोहाय मातङ्गादियो जग्मुर्भयातु।' मघानाब पिता पुत्त्रं पुत्त्रय पितरं नया । इत्यामोत्तुनुलं युद्ध न प्राज्ञायत किञ्चन । प्रागुम्फेन्याऽत्रसीदन्ते नरा लोहिनकई मः। दीयमान परिचिता दाबैरिव महाद्रुमाः। शोणित. मिच्यमानानि वस्वाणि काचानि च । वाणि च पताकार भर्च रकमदृश्यन। याघाश रथोपाय नरोधाच निपातिताः। संवृताः पुनरावृत्य बाधा रयनैमिभिः । भ गजाघमहावेग. परासुनरवचः । रचौघतु मुलावतं. प्रबभी मैन्यधागरः। नं वाहनमहानाभिर्योधा जयवनैषिणः । गावाप्यमजन्तो वैरमोई प्रकिरे। मरवर्षाभिटेषु योधिप्यावितलास । न तेषु चिन्तितां सेमे कचिदाइनलवणः । वत्तमान नया युद्धे धोररूपे भयङ्करे। माहयित्वा परान् द्रोण युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवघपर्वणि महुवयुद्धे विशोऽध्यायः ॥ २० ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ ततो युधिष्ठिरं द्रोण दृष्ट्रान्तिकमुपागतं । महता भरपेण प्रत्ययहादभीतवत् ।। नतो इनइनाभन्द प्रामोद्याधिष्ठिरे वने। जिघृतति महानि गजानामिव यूथपं । दृष्टा द्रोणं ततः मुरः सत्यजित् सत्यविक्रमः । युधिष्ठिरमभिप्रेभुराचा समुपाद्रवन् । तन प्राचार्यपाश्चात्यो युयुधात महाददी। विक्षोभयन्ता तासन्यमिन्द्रदैरोचनावित्र । ततो द्रोणं महेष्वासः सत्यजित मत्यविक्रमः। अविष्यविमितायेण परनास्वं यदयत्।। नथाऽस्थ सारथे पञ्चपरान् मर्पविषापमान्। प्रमुच्यदन्तकप्रख्यान् सम्मुमोहास्य भारथिः। अथाऽस्य सहसाऽविध्यद्धयान दमिरारागः । दशभिर्दशभिः कुद्ध उभा च पार्णिमारपी। मण्डलन्तु समात्य विचरन् पृतनामुखे। वनं चिच्छेद चक्रुद्धो द्रोणस्यामित्रकर्षण.। द्रोणस्तु तत्समालोक्य परितं नस्य संयुगे। मनसा स्नियामास प्राप्तकादमरिन्दमः । ततः सत्यनितं तीदादाभिमेदिभिः। अविश्यच्छविमाचार्य छत्त्वाऽस्य सारं धनुः । म भेषतरमादाय धनुरन्यत् प्रतापवान् । द्रोणमभ्यहनद्राभिनिः कपरिभिः। दृष्ट्वा मत्यजिता होणं ग्रहमानमिवाहो । चापः पाण्डवा राजन् वस्त्राणि दुधुवुश ह। हफस्तु परमः मुद्धोद्रोणं पट्या स्तनान्तरे दियाध बलवान् राजस्तदहनमिवाभवत् । द्रोणस्त भवर्षेर च्छाद्यमानो महारथः। वगं च महाग. कोधादुदृत्य पदुधी। नतः सत्यजितापं छित्त्वा द्राण तकस्य च पनि मसूतं मध्य प्रपिावधोदक। । Et ३ ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [संपादध प० । अध्याय ९९१ 501 FE. र अथान्यद्धनुरादाय सत्यजिगवत्तरं । माश्च मसतं विधिवद्रोणं विद्याध सम्व सतन म्मषे द्रोणः पाञ्चाल्येनाहिती मधे । ततस्तस्य विनाशाय सत्वरं व्यसृजच्छरान। हयान् ध्वजान् धनुर्मुटिमुभा च पार्णिमारथी। वाकिरंस्ततो द्रोण; मरवर्षे. महसमः । तथा मच्छिद्यमानेषु फार्मुकेषु पुन, पुन. पाश्चात्यः परमास्त्रज्ञ. मोणिताश्वमयोधयत् । स सत्यजितमालोक्य मथोदीर्ण महाहवे। बर्द्धचन्द्रेण चिच्छेद शिरस्तस्य महात्मन । तस्मिन् हते महामाचे पाञ्चालाना महारथे। अपायाजवनैरश्चैौणायस्तो युधिष्ठिरः। पाञ्चाला. केकया मास्यायेदिकारुपकाशनाः। युधिष्ठिरमभीमन्तो दृष्टा द्रोणमुपाद्रवत्। ततो युधिष्ठिरं प्रेसुराचार्य, शत्रुपूगहा। व्यधमत्तान्यनीकानि दलराशिमिवानलः । निर्दहन्तमनीकानि तानि तानि पुन.पुनः । द्रोणं मत्स्यादवरजः शतानीकोऽभ्यवर्तत। सूर्यरग्मिप्रतीका. कभीरपरिमार्जित.। पशि. मसतं सहयं द्रोणं विद्धाऽनदश । फ़राय कर्मणे युक्तचिकीर्षु कर्भ दुष्करं। अवाकिरच्छरबानमारहाण महारथं । नस्य नानदतो द्रोण: शिरः कायात् मकुण्डलं । पुरेणापाहरतूर्ण ततो मत्स्याः प्रदुवुः । मत्स्यान्जिवाऽजयच्चेदीन कारूपान् कैकयानपि। पाञ्चालान सञ्चयान् पाण्डुन भारद्वाज. पुन पुन । तं दहन्तमनीकानि क्रुद्धममियया वनं । दृष्ट्वा रुक्मरथं घोरं समकन्पन्त स्ञयाः । उत्तम चाददानस्य धनुरस्याण्डकारिण । ज्याघोषी निघ्नतोऽमित्रान्दितु सर्वासु श्रुवे ।। नागानश्वान् पदातीय रथिनो गजमादिन । रोट्रा हस्तवतो मुक्ताः प्रमयन्ति मा मायकाः । नामद्यमानः पर्जन्या मिश्रवातो हिमात्यये। अग्मवर्षमिवावर्षन् परेषां भयमादधत्। मध्वादिश. समचलन सैन्यं विज्ञभियन्निव। यसो शूरो महेष्वासो मित्राणामभयङ्करः । तस्य विद्युदिवाभ्रेपु चापं हेमपरिष्कृतं । दिक्षु मासु पश्याम द्रोणयामिततेजसः । शोभमानां ध्वजे चास्य वेदोमद्राम भारत। हिमवच्छिखराकारी चरतं संधुगे मशं ।' ट्रोणस्तु पाण्डवानी के चकार कदनं महत् । थथा दैत्यगणे विष्णु सुरासरनमस्कृतः । मशरः सत्यवाक् माजो बलवान मत्यविक्रमः । महानुभावः कल्यन्ते रोट्रांभीरविभीषणां । कवचोमिध्वजावता मयंकूनापहारिणी। गाजिमहाग्राहाममिमीना दुरासदां। योराम्यिशर्करां राष्ट्रो भेरीमुरजकच्छपां1 धर्मकर्ममा घोरा फेशीषलगाइला। भरोधिों धनु श्रोता माजपलवमगुती । रणभूमिवहां नोवां कुरुरअयवाहिनीं। मनुय्यमीर्षपापाणी मविद्यमीमां गदोडुपां । उष्णोषफेनवसना विकीर्णन्त्रिसरोसपा। बोरापहारिणीमुयां मांमयोणितकमा । इस्तिग्रहो केतुष्ट हा चियाणां निमन्ननों। रां भरीरमाटी मादिनको दुरत्ययां ! द्रोण भावयत्तत्व नदीमन्तकगामिनों । प्रयादगए मधुटांवरगालगणायुतां निषेविती महाराष्ट्र पिशिताश: ममन्ततः । दन्तमनीकानि रथोदारं कृतान्तवत् । मर्वतोऽभ्यद्रवन्द्रोणं कुन्तीपुतपुरोगमा:। E 4 प - W ·सशतकवध प० । यध्याय २१ २२1] ॥ ड्राणपर्व । - - " ८ ते द्रोणं सहिता पूरा मर्मत प्रत्यवारयन्। गभस्तिभिरिवादित्य तपन्त भुवनं यथा। नन्तु पूरं महेष्वाम तावकाभ्युद्यतायुधा । राजानो राजपुत्वाश्च समन्तात् पर्यवारयन् । शिखण्डी तु ततो ट्रोणं पञ्चभिर्नतपर्वभिः । उन्नधमा च विंधत्या वसुदानश्च पञ्चमि । उत्तमौजास्तिभिर्वाणे चनदेवय पञ्चभि । भात्यकिश्च यतेनाजी युधामन्युस्तथाऽभिः । युधिष्ठिरो दादामिण विव्याध मायके । धृष्टद्युम्नय दमियेकितानतिमि शर.। ततो द्रोण. सत्यसन्ध प्रभित्र व कुञ्जर। अभ्यतीत्य रथानीकं दृढमेनमपातयत् । ततो रांशानमासाद्य प्रहरन्तमभीतवत्। अविधववभि क्षेमं स हत' प्रापनद्रयात्। समय प्राय सैन्यानां सो प्रविचरन दिन । बाता यभवदन्यषा न वातव्य. कथञ्चन। शिखण्डिन दादामिवियत्या चोत्तमाज । वसुदानश्च भवन प्रेषयद्यममादन। श्रयीत्या चेमवर्माएं षड्विंशत्या सुदक्षिणं । पचदेवन्तु भलेन रथनोडादपातयत् । युधामन्यु चतु पट्या त्रिमता चव मात्यकि विद्धा रुकारपस्तुपे युधिष्ठिरमुपाद्रवन् । ततो युधिष्ठिरः चित्रं गुरुतो राजसत्तम । अपायाजवनरेश्वै पाञ्चायो द्रोणमभ्ययात । त द्रोण सधनुष्कन्तु सान्वयन्तारमाक्षिणात्। स हत प्रापतभूमौ रयाज्योतिरिवाम्बरात् । तस्मिन् हते राजपुत्रे पाञ्चालाना यास्करे। इतद्रोण इतट्रोणमित्यामीनिखना महान् । तास्तथा मशरिधान पाञ्चालान मत्स्यक्रियान् । सन्यान् पाण्डवाव द्रोणो यीभयन्ती। सात्यकि चेकितानञ्च धृटद्युवशिषण्डिनौ । वाईमिश्चैवमेनि मेनाविन्दु सवच । रताद्यान्याय सुवइनानाजनपदेश्वरान । सधान द्रोणोऽजयशुद्धे कुरभि परिवारिन । तावकाय महाराज जयं लब्धा महाव। पाण्डवेयान् रणे जमुवमाणान् समन्ततः । ने दानवा इवेन्द्रेण बध्यमानाः समन्तत. पाचाला कैकया मस्या समकम्पन्त भारत इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधप-शि द्रोणयुद्धे एकविंशोऽध्याय ॥२१॥ । तराष्ट्र उवाच ॥ भारद्वाजन भग्रेपु पाण्डवेषु महामृधे। पाञ्चालेषु च मयेषु कश्चिदन्याऽभ्यवर्तता भाया युद्धे मतिरुवा क्षत्रियाणा याकरी । अमेविती कापुरुष मेशिता पुरुषर्षभ । अहो नामीत्पुमान् कश्चिदृष्ट्वा द्रोण व्यवस्थित भिमामिव व्याघ्र प्रभिनमिव कुञ्जर। त्यान्तमाहवे प्राणान मबद्ध चित्रयोधिन । महेवास नरव्याघ्र दिषता भयवर्द्धन । कृतज्ञ सत्यनिरतं दुर्योधनहितैषिण।भारदा तथाऽनोके दृष्ट्वा शरमवस्थितं । कवीरा संन्यवतन्त जन्ममात्र सञ्चय। ॥ समय उवाच ॥ तान दृष्ट्वा चचितान मध्ये अणुवान् द्रोपमायके । पाञ्चाचान पाण्डवान् मत्थान एज्जयांयदि केकयान्। द्रोणचापविमुक्रेन शराघनागुहारिण। सिन्धारिव महाघेन हियमाणान् दया वान्। कारवा सिंहनादेन नानावादखनेन च। रथदिपनरायव सर्वतः समवारयन् । .. - ·५६८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [संभलकवध पबध्याय २२ १२२॥ तान पश्यम् सैन्यमध्यस्थो राजा खजनता। दुर्योधनोऽनवीकर महटः प्रहसन्निय। ॥ दुर्योधन उवाच ॥ पश्य राधेय पाञ्चालान प्रणुबान ट्रोणमायकैः । सिंहने मृगान वन्यान अमितान् दृढ धबिना। १ . . मैने जात पुनयुद्धमोहेयुरिति मे मतिः । यथातु भगा द्रोणेम वतिनेव महाद्रुमाः । अद्यमानाः परैरेतैरुक्मपु.महात्मना । यथानके न गच्छन्ति घूर्णमानास्ततस्ततः । मंनिरुद्धाश्च कारव्य किन च महात्मना। एतेऽन्ये मण्डनीभता. पावकेनेव कुञ्जरा.। भ्रमररिव चाविष्टा द्रोणस्य निमितः शरैः। अन्योऽन्य समलीयन्त पलायनपराया। रप भीमा महाक्रोधीधीन पाण्डवसनौ । मदीराहतायोधै कर्ण नन्दयतीन मां। व्य द्रोणमयं चोकमय पश्यति दुर्मतिः । निराशा जीविताबूनमय राज्याञ्च पाण्डवः । ॥ कर्ण उवाच ॥ नेष जातु महावाहु वन्नाइवमुत्सृजेत् । न चेमान् पुरुषयाघ सिंहनादान महियति । म चापि पाण्डवा युद्धे मन्जेरबिति मे मति । भूराय बलबन्तय नास्ता युद्धदुर्भदाः । विषामिद्यूतक्केशान् वनवासश्च पाण्डवाः । स्मरमाण न हास्यन्ति संग्राममिति मे मतिः। निवृत्ती हि महावाहुरमिताजा वृकोदरः। वरान् बरान हि कौन्तेया रथोदारान् इनियति। अमिमा धनुषा भक्त्या हय गर्नरैरथे। श्रीयमेन च दण्डेन मातान प्रातान् हनिष्यति । समेनमन्वन्तमात्यकि प्रमुखा रथा.। पाञ्चाला. वेकया मत्स्या. पाण्डवाय विशेषत: भूराय बलवन्तय विकान्ताश्च महारथाः । विषेषतय भीमेन संरचनाभिचोदिताः । में द्रोणमभिवर्तन्तः सर्वतः कुरुपुछवाः । दृकोदरं,परोसन्त. सूर्यमधगण इव । एकायनगता होते पोडयेयुतप्रतं । अरध्यमाणं भवभा यथा दोपं मुमूर्षवः ।' अभगय कृतास्वाय नारा वारणे। अतिभारमहं मन्ये भारद्वाजे ममाहित। ते मोधमनुगशामा यत्र द्रोणो व्यवस्थितः । कोका व महानागं मा वै ईन्युर्यतयते । । मञ्चय उवाच ॥ राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्ततः भाभि, मदितो राजन् प्रायाट्रोणरथ मनि। नवरायो महानामोदक द्रोण जिघामता। पाण्डवानां निहत्तानां मानावईयोत्तम। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संमतकषधपर्वणि द्राणयुद्धे दावियोऽध्यायः ॥ २१ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ मयामेव मे हि रथपिहानि मञ्चय। यद्रोणमभ्ययन्ति क्रुद्धा भीमपुरोगमाः। ॥ मशप उवाच ॥ एयवसईयष्टा प्यायच्छन्न कादरं । रजतायतत. मूरः मैनेय संन्यात । पारय युधामन्युफ्धमानो योत्तम । पर्यत दुर्द्धर्षः कुद्धो द्रोणरयं प्रति। पारावतमवत मभाण्डमहाम। पाघाखराजस्य सुतो घरधुघोन्यवर्तत । पितरन्नु परिमेमु मा पतनतः । मिद्धिशास्य परी काइनाणाय संन्याना। पप्रपपनिभायावाम गसि कापान सप्लान्। मेषधि वनदेवम् वयं मलरयम चयों। मायास्त कामोगा: एफपपरिषदा । वहमो नकुर भोपं नाकानभिः । m -- 11 ·इंजमकवध प । अध्याय २५१] द्रोणप. - . पाच घमकामा प्रबहनुत्तमौजम । दुईयायाभिमवाय मुद्रा युद्धाय भारत । तथा तित्तिरवल्माया हया वातममा जये। अबईम्नमुने युद्धे महदेवमुदायुधं । दन्तवर्णस्तु राजानं कादयाना युधिटिरं। भीमवेगा नरव्याघमवहन वानर हम.। हेमोत्तमप्रतिच्छ मइयातममनये। अभ्यवर्तन्त मैन्यानि सम्याण्णव युधिष्ठिरं। राजस्वनम्रो राजा पाचान्यो द्रुपदेोऽभवत् । जातरूपपग्छिनः मर्यामितिः । नन्नामे रिभिर्युक: मर्चभन्दमयुधि । राजा मथे महेवामः मान्नभोग्भ्ववतंत। तं विराटोऽवया छीर्घ म सधर्महाग्यः। फैकयाय मिखण्डो च धृष्टकेतुम्तयर च। ख: म्यै भन्य. परिता मत्स्य रागानमन्वयुः । तन्तु पारनपुष्पाणा ममवणा हयात्तमाः वहमाना प्यराजन्न मक्यस्यामित्रघातिनं । हरिद्राममणाय जाना इममानिन । पुतं विराटगमस्य सत्सरं ममुदाबहन्। इन्द्रगोपवर्णय भातर पञ्च पदया। जातरूपममाभामा: मन्य सोहितकध्वजाः। नेहेममालिनः भूग: म युद्धविशारदाः। वर्षन्त च जीमूनाः प्रधदरमन्त दंभिताः। श्रामपानिकामाम्नु पाश्चान्यममिताजा- दन्नवर्णाम्न तरगाः विखण्डिनमुदाबहन् । तथा दादयसाहसा: पाहाताना महारथाः। नेपान्त पट्महम्माणि ये शिखण्डिनमवयुः । पुचन्नु मिग्णपालस्य नरसिंहम्य मारिय। धाकोडन्ता वहन्ति रम मारनपदमा हया: 1 धुरकेतुस्तु दोनाम्सपाऽतियतावित । कामा. पवनेररिभ्यवर्तत दुर्जयः। वृहत्तचन्तु केकेय सुकुमारा हयोत्तमा । पसानधमा. संन्धा. मोघमावहन् । मविकाताः पनवणं वानिशाता खताः। मूग मिपण्डिनः पुचं हसदेवमुदाबहन् । स्नभाण्डप्रतिमाः कमियम याः । समावन्नोऽदहन मणे ऐनाविन्दुमरिन्दमा युशनमवहन युद्धे धरण पत्तिमाः । काग्यमाभिमुखं पु सुकुमारं महारथ तास्तु प्रतिविधान कृष्णगोवा ममेवाः। पन्तु मोतिकरा राजन राजपुन दाबहन् । मनसोमं तु यं मामात पाय पुचमयाचा। भापपुष्पवलमा काजिनो र । सहरमोमप्रतिमा भभूव पुरे कुरुणामुदयेन्दुनावि तिमिम स्यान: सोमभन्दमथे यन्मातमात् सनमामो भात् म.। मान्दिन्तु घतानीकं सातपुष्पमिमा हया । धादिस्यता समस्या: साधनीयमुहावहम् । फाइनातिभवामपूरपोरमविभाः। द्रौपदेयं नरया श्रुतकीगमाहरे। श्रुतकीसि श्रुतनिधि द्रोपदेयं स्योत्तमाः। उम: पाथममं युद्धे पथपरनिभाया। पमारगुहात पाच संयुगे। अभिमन्यं पिमा कुमारमाहम् रणे। स्कस धात. पादयान पा समायित: तो महाकाया युपामुमबहन रणे। पसास्कामानि रनिं। जहा मतमोहे पाया सनता। कुमार मितिपादास्तु एभरकरदः। मामिनिमाइन् पुढे यन्तः भैयारा इपाः। २०६ . > -- - ( ·६ । 7 - + CEL , . ५८० ॥ श्रीमहाभारत [HRE मध्याय ११ ॥ ধনুষ্টান্ধী ফারমা । মুসাধিন ঘাস সুথিসমুৱাবদ্ধ। अस्त्राणाय धनुदे माघे वेदे च पारगं। सत्यतिमायाम्तमला: ममुदायहम् । या पाचालमेनामीणमंगमकरुपयत्। पारामतमणास घरघुपमुदावाम् । नमन्दयात् सत्यति मौचित्तियुद्धदुर्मदः। येणिमान्यसुदागय पुनः काम्याय में विपुः । पुनः परमकाम्याव ममानिमिः । भोपयना दिषा मेन्यं यमयणापमा। ' प्रभद्रकास्तु .काम्बामाः पमइसायुदायुधाः मानावर्णहपयेष्ठमपिचयध्यम, भरवातविधुन्यन्तः भवन विततकामुका: । ममानत्यवो भूत्या धष्टयुवं समन्ययुः । बकैशियवर्णास सुवर्णपरमानिनः। ऊहरपानमममचेकितान इयोत्तमाः। इन्द्रायुधमवर्णस्तु कुन्तिभोगायोत्तमः । श्रायात मदयः पुरजिम्मातमः सव्यसाचिनः ।। अन्तरिक्षमवस्तु तारकाथिचिता वा राजानं रोमानं ने हया मध्ये समावईन्। शशलोहितवाय पाण्डुरोगन राजयः पाश्चात्य गोपतेः पुत्रं सिंहलेनमुदाबहन् । पाश्चालानां नरव्याघ्रो या ख्याता जनमेजयः। तस्य सर्पपपुष्पा तन्वर्ण इयतमाः।' मारवश्य जवना इन्ता हेममालिनः दधिपंडाचन्द्रमुखाः पाधान्य वाहन । ५, राय भद्रकाश्चैव शरकाण्डनिमा हयाः । पद्मकिचकवर्णाभा दण्डधारमुदावईन। रामभारुणवर्णाभाः पृष्ठतो मूषिकप्रभा । बलान्त इव संवत्ता याप्रदत्तमुदायइन् । • हरयः कालका चित्राचित्रमात्यविभूषिताः । सुधन्वान नरव्याधं पाश्चान्य समुदावहन।' इन्द्राशनिम्मस्पर्श इन्द्रगोपकसनिभाः । काशिबान्तराचिचाचित्रायुधमुंदावहन । विधता हेममालास्त चक्रवाकोदरी हयाः । कोषलाधिपतः पुत्र सतत धांगिना वहन् । : शवलास्त वृहम्तोऽश्या दान्ता जाम्बूनदस्रजः युद्धे सत्यधुनि रेमिमवहन प्राध्यापना एकवर्णन मर्चेण ध्वजेन काचन च । अयं धनुषा क्षेत्र परत लाऽभ्ययति। .. समुभेनपुत्रनु मामुद्रा रुद्रनेजा वयाः भासदृश्यांद्यमनगुदायइन्। नीलोत्पलमवर्णास्तु तपनीयविभूषिताः। भयं चित्ररथं मचे चित्रमाल्यावह हयाः ।। कलायपुष्पवर्णस्तु श्वेतलोहितराजयः। रथन इयश्रेष्ठा: मथुद्धदुमद यन्तु मधमनुष्येभ्यः प्राह हरतरं नपं । ने पटञ्चरहन्नार शकावन्याः । चित्रायुधं चित्रमात्य चित्रबभायुधध्वज । अहः किंकवर्णाना समवर्णाःहयोत्तमाः। एकचन मणध्वनेने काचेन च । धनुषा रथवाश्च नीतै लाऽभ्यवति।। नानारूपैरनचिरूथध्वजका कैः । वाजिध्वजपताकाभिरिचित्रोऽभ्याति घे तु पुष्करवर्णस्य तुल्यवर्ण इयोजमाः,रोचमानस्य सुतं हेमवर्ण मुदायहन्। : योधश्च भद्राकारय भरदण्डानुदण्डयः । श्वेताएदाः कुकुटाण्डाय दण्डकेतुं ,इयांवहन। केगवेन इते मध्ये पितयथ नराधिप। मिने कपाटे पाएडांना विद्रुतेच बन्धु . " .

·समसावध प.। यध्याय २३] द्रोणपर्व ॥ যু - - प T ०० . भीमादवाय चाखाणि द्रोणट्रामात् छपाजया। अस्त्र समत्वं मम्प्राप्य रुकिाकर्ण नाथुनः । इयेष धारकां हन्तु इतक्षा जेतुश्च मेदिनी। निवारितस्तत: माझे सुपद्भिहितकाम्यया । वैरानुबन्धमुत्सृज्य स्वराज्यमनुशास्ति य ।समाराधन. पाण्ययन्टरमिनिर्भईये। वैदूर्यगालमञ्चनैर्थद्रविणमाश्रित । दिव्यं विस्तारयंशापं द्रोपमभ्यद्रवदनी। पाटरूपवर्णाभा हया' पाण्डानुयायिनां । अबहन रथमुख्यानामयुतानि चतुर्दश । नानावणेन रूपेण मानाकतिमुखा हया : रथचकवनं वारं घटोत्कचमुदावहन् । भरताना मनेतानामुत्सृज्यको मतानि च । गतो युधिष्ठिरंभश्या त्या सर्वमभोसितं । लोहितात महावा इन तमरिष्वमा महामत्वा महाकाया मौवर्णस्यन्दने स्थित। मुवर्णवणा धमधमनोकस्य युधिष्ठिर। राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठा मत पृष्ठतोऽन्त्रयुः । वर्णरुधावपरन्य सदश्वाना प्रभट्रका । सन्यवर्तन्त युद्धाय बहवो देवरूपिणः। ते यत्ता भीमसेनेन महता काञ्चनध्वजा.। मत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा व दिवौकमः । प्रत्यरोचत नान सभीन धृष्टद्युम्न समागतान् । मबाण्यति च मैन्यानि भारदाजो व्यक्ति अतीव रायभे तस्य ध्वज कृष्णाजिनोत्तरः । कमण्डलुमहाराज जातरूपमय' म । ध्वजन्तु भीमसेनस्य वैदूर्यमणिलोचन भागमानं महासिहं राजतं दृश्वामहं ।' ध्वन्तु कुरुराजस्य पाण्डवस्य महौजस । दृष्टशनमि सौवा मामं यहगणन्वित । मृदा पाच विपुती दिव्या नन्दोपनन्दवा। यन्नेगहन्यमाना च सुखनी हर्षवर्द्धना। परम पृष्टमीवर्ष नकुलस्य महाध्वज । अपग्यामरऽत्युपं भोपणार्थमम्यिते। मस्तु राजत श्रीमान् वो घण्टापताकवान् । सहदेवस्य दुई विषतां शोकबर्द्धन । पञ्चानां द्रोपदेयाना प्रतिमाध्यमभूषण। धर्भमाहतमकाणामश्विनाथ महात्मना। अभिमन्या: कुमरस्य मापको हिरण्मया। रथे वनवरो राजस्तप्तधामीकरोञ्चा- घटोत्करस्य राजेन्द्र की भी व्यरोचत । अवाय कामगास्तस्य रावशस्य यथा पुरा।' माहेश्च धनुदिव्यं धर्मराज युधिष्ठिरे। वाययं भीमसेनस्य धनुर्दिव्यमभून्नृप । सियरक्षणार्थीय ब्रह्मण सृष्टमायुधं । नदिव्यमजरक्षेत्र फाल्गुनार्धाय वै धनु । पण नकुत्तार्थाय सचदेवाय चादिना घटाकचाय पानस्यं धनुर्दिव्यं भयानक । राद्रम मेयको याम्य गिरिममेवा पक्षानां द्रोपदेवानां धनूग्वानि मारत। राई धनुर श्रेष्ठ समे य रोहिणोसत ।। तुष्ट प्रददी..राम मौभद्राय महात्मने। रते शान्ये पबहवोधमा मिविमपिता नचादृश्यन्त सुराणा दिपता बोकाईना । नदभूगसम्बाधमकापुरुपविनं। द्रोणामोक महाराज पटे पिवमिवाति। मुश्वनामगोचापि पौराणायुगे मदा। द्रोणमाट्रवता राजन वयातरनिराहये। इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वपिनकषधपति श्वारिकथने योपिय प्यायः ॥ २॥ - - १.१.

·५७२ । श्रीमहाभारत ॥ [सशतकवध प० । व्यन्याय २३ ॥२०॥ है . १॥ - ॥ पृतराष्ट्र उराच ॥ यथयेयुग्मेि सेना देवानामपि सञ्जय। वाहवे न्यावर्तन्त कोदरनुखा मृपा । संप्रयुक्त किचैवाय दिटे भवति पूरुष । तस्मिन्ने च सार्था प्रदृश्यन्ने पृथग्विधा । दो विनापित कालमरण्ये अटितोऽजिनी। प्रजातवैव लोकस्य विजदार युधिष्ठिर । स एव महती भेना समावतियदाहवे। किमन्यदेवसयोगान्मम पुत्वस्य चाभवत। युक्त एव हि भाग्येन ध्रुवमुत्पद्यते गर । म नया कथ्यते तेन न यया खमिच्छति । धूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिर । म पुनर्भागधेयेग सहायानुपलब्धवान् । अद्य मे केकया लब्धा कोशिका कोशलाश्च ये। चेदयशापरे बङ्गा मामेव ममुपाश्रिता। पृथिवी भूयसी नात मम पार्थस्य नो तथा । इति मामधील सात मन्दा दुर्योधन पुरा। तस्य मेनासमूहस्य मध्ये द्रोण सुरक्षित । निहत पार्षतेनाजा किमन्यद्भागधेयत । मध्ये राजा महाबाई सदा युद्धामिनन्दिन ! सवास्त्रपारगं ट्रोण कय स्मृत्युमुपेयिवान् । समनुप्राप्तकाच्छोई माई परममागत । भीम होणौ हतो श्रुत्वा नाइजीवितुमुसहे। यमा क्षत्तात्रवीत्तात प्रपश्यन पुत्त्रग्रद्धिन। दुर्योधनेन तत्सव प्राप्त सूत मया मह । नृशंभन्तु परं नु स्यात् शत्या दुर्योधन यदि । पुत्रमेषं चिकोडं कृत्लेन मरण व्रजेत्। यो हि धर्म परित्यय भवत्यर्थपरो नृप । मेरमाच होयते लोकात् क्षुद्रभावश्च गति। अद्य चाम्यस्य राष्ट्रस्य इनोसाइम्य मजय। अवशेष न पश्यामि ककुदमदिवे मति।। फथ स्यादवशेषादि धुर्थयोरभ्यतीतयो । यो नित्यमुपजीशाम दमिणैर पुरुषर्षभा । व्यक्तमेव च मे भय यथायुद्धमवर्तता केऽयुध्यन केऽव्यपाकर्षन के जुहा प्राद्रवन भयात्। धनञ्जयश्च में भस यद्यचक्रे रथम । तस्माद्भय नो भयिह धालव्याच दृकोदरात् । ययामीप निहत्तषु पाण्डवयेषु सञ्जया मम सैन्यावयेषस्य मन्त्रिपात सुदारुण.। कायश्च वा मनस्तात मिष्टत्तेय्वभवत्तदा । मामझानाञ्च के भूरास्तेषा तब न्यवारयन् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि मानकवधपणि पृतराष्ट्रवाक्ये चर्तुविशाध्याय ॥ २४ ॥ ॥ सन्मय उवाच ॥ महरिवमामाघ मनिवृत्तषु पाण्डुपु। दृष्ट्वा द्रोणं छाद्यमान भास्कर मित्रानुदै । याहुन रस्तीप्रमवचके समस्तव। मतो हतममम्याम ट्रोणं दृष्टिपथे हते। तास्तु मूराम महेश्वामान् क्रूरकर्म चिकीर्षत । दृष्ट्वा दुर्योधनस्तूर्ण स्वसैन्य ममजूजुदम् । पचार यथासार पचामत्व नराधिया । वारयध्ध यथाधागं पाण्डवानाममोकिमीं । ततो दुणे भीममभ्यगत गतस्तत्र । भारादृष्ट्वा किरन् वाणैरिछन् द्रोणम्म जीवित । याणे ममाचिमाहीम जुद्धो मायुरिवाहवा सच भीमा तुददापस्तदामोत्तु मुलं मइन् । तररमादिष्ट प्राश चूरा' महारिप गज्य मृत्युभयं त्या प्रत्यनिष्ठम् परामधुधि। बतायी शिम पोध मा गत्तमित दि। मैन्धा चामलमायाम्न निशिल गरे । उपन्या महेवा को शादवारपती रतवमा मिन्धुपौरियवा केतनका के। * प्रा ·ହୁଏ । भ । ५८ - - शतकनध पाथध्याय २५1] ॥ द्रोणपर्व। नाराचैर्दशभिः क्रुद्ध सर्वममवताडयत्। अथान्यद्धनुरादाय सैन्धव कृतहस्तवत् । वियाध क्षत्रवाण रणे सायसै. भरे। युयुत्सु पाण्डवार्थाय यतमानं महारथं । सुवातिरं भूर यत्ता ट्रोणादवारयत् । सुवाहो सुधनुवाणे व्यस्थत परिधोपमा । युयुत्सु मितपीताभ्या धुराभ्यामच्छिनगुजौ। राजानं पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्टिरं। . वैलेव मागरं कुछ मद्रराट् समवारयत् । तं धर्मराजो बहुभिधर्मविभिरवाकिरत् । मद्रेमस्त चतु पछ्या गरैर्विद्धोऽनदद्भध। तस्य नानदत' केतुमुच्चकर्तच कार्मुकं। हुराभ्या पाण्डवोठस्तत उच्च कुशुञ्जना. । तथैव राजा वासोको राजानं द्रुपदं शरैः। श्राद्रवन्तं महानीको महानोकं न्यवारयत्। तद्युद्धमभवहोरं दृष्ट्योः सहसेनयोः । थथा महायूथपयोपियो: सम्पभिवयो। विन्दानुविन्दावावन्या विराट मत्स्यमार्छन । सह मैन्य महानीकं ययेन्द्रामो पुरा वति। तदुत्पिनलकं युद्धमासाद्देवासुरोपमं । मत्स्यानां कैकये. सार्द्धमभीतावरथदिपं । नाकुलिन्तु मतानीक भूतका सभापति.। अस्यन्तमिपुजालानि यन्तिं द्रोणाददारयत । नतो नकुनदायादस्तिमिल मुदमित । चक्रे विवाहुभिरस भूतकमाणमाहो। सुतमामन्तु विक्रान्तमायान्न त माघिणं । . ट्राणायाभिमुखं बोर विविंशतिरवारयत्। सुतमाम संक्रुद्धःखपितृव्यमनिर्योग । विविति ममित्वा नाभ्यवर्तन दंभित । अथ भीमरथ शाल्लमागुगरायसै गितै । पनि मायनियन्तारमनयद्यममादनं । श्रुतकमाणमायान्तं मधुरमईये। चिवसैनिमहाराज त पुत्रमवारयत्। तौ पौत्री तब दुद्धी परस्परवषिण। पिणामपियर्थ चतुर्युद्धमुत्तमः तिष्ठन्तम तं दृष्ट्वा प्रतिविन्ध्य महाहवे। द्राणिमानं पितुः कुर्वन् मार्गणै. समवारयत्। त क्रुद्ध प्रतिवियाध प्रतिविन्ध्यः गित गरे। सिंहलालतमाएं पितरर्थे व्यवस्थित । प्रवपन्निव वीजानि वोजकाने नरर्षभ । द्रौपायणि द्रौपदेयाः शरवर्षरवाकिरन् । श्रार्जुनि श्रुतकीर्तिन्तु द्रौपदेय मदारथ । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दी गामनिरवारयत् । तस्य कृष्णसम काफिलिमिले सुमंगित । धगुजञ्च स्तञ्च छित्त्वा द्रोणन्तिकं ययौ। यस्तु भरतमा राजन्नुभयो सेनयोर्मत। तं पटचरहन्तारं लक्षण समवारयत्। म समणस्येवमनं छित्त्वा सम चभारत। समये मरजानानि विस्जन बमोभत । विकर्णस्तु महाप्राजो याज्ञनि पिण्डिन । पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा । ततस्तमिपुजालेन यानि समारणात्। विधूय तदाएजावं बभी नव सतो बनी। दोऽभिमुखं बोरमुत्तमौजसमाहव। द्रोणायाभिमुखं चानं घरोघेण न्यवारयत्। ससम्पहारस्तुमुलस्तयाः पुरुषसिंहयो:। मैमिकानाध मषां तयार प्रीतिवर्द्धन । दुर्भुषश्च महेष्वासो वीरं पुरुजित पनी । द्रोणायाभिमुख यान्तं वसदनरवारयत्। सदुर्भुखं भुयोर्मध्ये भाराचेनाभ्यताडयत्। १७८.

·A ॥श्रीमहाभारत ५७४ [संशयध पायथ्याय २५ ॥२६॥ , तस्य नदियभा वनं मनालमिव पाजं । कर्णसु कैकथान् चाहन् पञ्च लोधितकवान्। द्रोणायामिमुखं यानं भरव(रवारयत्। ते चैनं भशमानताः शरवरवाकिरन्। सच तान् छादयामास भरजानः पुनः पुनः । नैव कर्ण न ते पञ्च दहाणमंता । साश्वसनध्वजरथा: परस्परमरचिताः । पुत्तास्ते दुर्जयथैव जयथ विजयय ।। नीलकाश्यजयतमेन स्वयस्वीन मत्यवारयन् । नयुद्धमभवहारमोचिट प्रीतिवर्द्धनं । सिंहव्याघ्रतरघूणा ययईमहिषर्षभ । चेमधूर्ति हन्ता तु धातरा मावतं युधि । ट्राणाभिमुखमायान्त शरैस्तीनौस्ततचतुः। नयोस्तस्य च तद्युद्धमत्यड्डनमिवाभवत्। सिदस्य दिपमुख्याभ्या प्रभिन्नाभ्यां यथा वने । राजानन्तु तथाऽम्बट मेकं युद्धाभिनन्दिनं । दिराज, धरानस्य मुद्धोद्रोणादवारयत्। ततोऽम्वष्ठोऽस्यिभेदिन्या निरभिद्यच्छनाकया। , म त्यत्वा सशरं चाप रथात् भूमिमुपागमत्। वाईमिन्तु पाणेयं छप शारदन. भरैः । अक्षुद्रः क्षुद्रकैाणे. क्रुद्धरूपमवारयत् । मुयन्ता अपवार्णेयी येऽपश्यविषयोधिना। ने युद्धासक्रमनमो नान्या युबुधिरे किया । सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रित। पर्यवारयदायान्नं यशो द्रोणस्य वर्द्धयन्। स मौमदत्तिस्वरितस्तस्येय्वसनकनमें। पुनः पताको सतञ्च छव चापातयद्रथान्। प्रथामुत्य रथात्तूर्ण यूपकेतुरमित्रहा। साश्वसतध्वजरथं तं चकर्त बरासिना। रथञ्च ख ममास्याय धनुरादाय चाप। स्वयं यच्छन इयान राजन् व्यधमत् पाण्डवी चमूं। पाण्ड्यमिन्द्रमित्रायान्तममुरान् मति अनुवं । समर्थ. मायकौन दृषसेनो न्यवारयत्। गदापरिघनिस्विंशपहिशायोधनमः। . मुषलेमुरैयभिन्दिपालपरश्वधैः । पाहवानानिमसिग्नलोष्णदुमै । भारजन् प्ररुजन् भनन् विघ्नन विट्रावयन् क्षिपन्। सेना विभीषयनायाट्रोएं प्रेमुर्घटोत्कचः । तन्नु नानामहरन नायुद्धविशेषणे । राक्षम राक्षम क्रुद्ध समाजन्ने झलम्बुयः । नयास्तदभवद्युद्ध रोग्रामणिमुख्ययोः । तादृक यादृक् पुरा वृत्तं शम्बरामरराजयो.। एवंदन्दशतान्यासन् रथवारणवाजिनी ! पदातीनाञ्च भद्रन्ते तव तेषाञ्च सङ्गुले।' नैतानो पुरपूर्व. सहामो नेव च श्रुत । द्रोणस्याभावभावे तु 'मनकामा चथाऽभवत् ।। रदं घोरमिदं चित्रमिदं रोट्रमिति प्रभो। तब युद्धान्यदृश्यन्त प्रतसामि वहनि च । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संमकवधपर्वणि इन्दयुद्धे पञ्चवियोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ नेव मनिवृत्तेषु मत्युद्यातेषु भागमः । कथं युयुधिर पार्था मामकाच तरखिन । किम नयाप्यकरोत् संशप्तकरथं प्रति । संशप्तका वा पार्थस्य किमकुव्वत सम्नया ॥ समय उवाच ॥ नथा तेवनिवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागम. 1 स्वयमभ्यद्रवझौम नागानोन मत । समाग रष नागेन गोषेणेव गापः। ममाइन स्वयं राजा नागानीकमुपाद्रवत् । सयुद्धमटः पार्थी यावीण चाम्वितः। अभिनत्सुअरानीकमधिरणेव मारिय। । १५.

·५०५ - - - संभाकवध अध्याय २९11- द्रोणपव्व॥ ते गजा गिरिमाया: घरमा मीतोमदं । भीमसेनम्य नाराचैर्विमुखा दिहलोकताः। विधमेदभजानानि यया वायुः ममुद्भुतः । व्यधमत्तान्यनोकानि तय पानात्मनः । म तेषु विटजन् वाणान् भीमो नागेवाभत । भवम्वित्र सर्वेषु गमतीनुदिता रविः। ने भीमवाणाभिहताः संघका विचमुर्गजाः । गतिभिग्विार्केख व्यावि नामावलाहकाः । तथा गभाना कदनं कुवाणाननात्मभं । क्रुद्धा दुर्योधनाऽन्येव्य प्रत्यविथत मिन परैः। तत. क्षरोन विनिपं उतनमतिमवणः । वयं निनोपुर्निनिर्मोनावियध पत्रिमि.।। । म मरार्पितमाङ्गः कुद्धा वियोध पाण्डवं। नारारेराम्याभै मन मायनि। तस्य नाग मणिमयं रवचित्र धने स्थितीभञ्चाभ्या कामुक वेव विविवेद पाण्ड दुयाधनं पोद्यमानं दृष्ट्वाभीमेन मारिप। चुदामयिपुरभ्यागादो मानङ्गमास्थितः। समापनन्न नागेन्द्रमम्बुदप्रतिम स्वनं । कुष्मान्तरे भीमना नाराचेनाईयदा । तस्य कार्य विनिर्भिय न्यमनधरणीतने। नतः पपात दिरदो वजाहत वाचन 1.. तस्थवर्जितनागस्य घेछम्य च पतिथ्यतः गिरयिछेद भलेन विकारों कोदरः। तमिनिपतिने बोरे मम्पावत मा चमू । सम्भान्नाचदिपरया पदातीनवाटतो। नेम्वनीकेषु भनेषु विद्रवत्म ममन्ततः। प्राग्ज्योतिषस्ततो भीमं कुचरेण समारवत्। धरणाभ्यामयो दाभ्या संहतेन करेण च । व्योत्तमयनः क्रुः प्रदविर पाण्ड। वृकोदररथं मान्यमविषमचूर्ण यत् । पयां भीमाऽयथाधावन तन्य गावेचनीयत। जानवअलिकाधं न वक्रामत पाण्डव' । गावाभ्यन्तरगा भूखा करेण ताडयन्मुः । कालयामाम तं नागं वधाकाहियमययं । कुनालकानागस्तदा वर्गमयोधनत। नागायुतवती श्रीमान् कासयानी वृकोदरः। भीमोऽपि निष्क्रय ततः सुप्रतीकायनोऽभवत्। भोम करेगावनम्य भानुभ्यामभ्यपातयत् । ग्रोवाया वेटयित्वेनं सगमो हनुमेहत। करवटं भीमनोभम दमा व्यमाचयत्। पुनर्गावाणि नागम्य प्रविष दृकोदरः। यावत् प्रतिगमायातं नवनस्यमा मोमाऽपि नागमाचेभ्यो विनिष्क्रम्य योजवात्। जा सय भन्दा साद' समझदास! हो घिमिहतो भोम रणनि मारिए मेन नागेन ग्न्यस्ता पाइरानामनोफिमी। महमाऽभ्यद्रवद्राजन् यब मस्या दृकोदरः । ततो युधिष्ठिरोरामा त माया कोदरं । मगदत्त मपाधान्यः सर्वतः समवारयत् । भरधरपिता ग्रेटा परिवार्य समन्ततः। प्रशाकिरकोस्तीदा तोऽय सहममः। भविघात प्रपत्कानामागेन भमाधान गजेन पाण्डुपाचातान् यधमत् पर्चीवरः । नदहनमपरयाम भगदत्तस्य संयुगे। कथा सुद्धस्स परितं कुचौप विशाम्पते। ततो राजा दशासाना प्रारम्यनियमुपादन । नियन्गमेन नागेन ममदेनामुगामिना । तपायुस्मभश्न गयो मरुपयान सपश्योपयोर्यपाभट्ठमयो: पुरा। .

·५९६ ॥श्रीमहाभारत [संसाफवध प० । अध्याय २६॥ . १५० प्रारज्येतिषपतनाग भनित्यापहत्य |च! पार्थ दशाधिपतर्मित्वा नागमघातयत् । तोमर मर्यरण्याभैर्भगदत्ताऽथ सप्तभिः । जघान दिरदस्यं तं गचुं प्रचलितामन । : . व्यवच्छिद्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिरः। रथानीकेन महता सर्वतः पवारयत मकुअरस्या रथिभिः शशी सर्वतोहतः। पीने वनमध्यस्यो ज्वलचिव तापनः । मण्डल सर्वतः सिष्टं रथिनामुग्धन्विना। किरतां शरवर्षाणि सनागः पर्यःस्थितः। ततः प्राग्ज्यातियो राजा परिग्टह्य महागज। प्रेषयामास तं नाग युयुधानरथं प्रति । गिने. पात्रस्य तु रथं परिग्टह्य महाधिपः । अतिचिंक्षेप वेगेन युयुधानलपाक्रमत् । वृहतः सैन्धवानश्वान् समुत्सृज्याथ मारथिः । तस्या मात्यकिमामांद्य में लुतस्ते रथं प्रति । म त सन्चाऽन्तरं नागस्वरितो रथमण्डलात्। निश्चक्राम तन: सान् परिचिप पार्थिवान् ।। ते त्वासगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभाः। तमेकं विरदं सो मेनिरे गतयों दिपांन्। ते गणस्येन कान्यन्ने भगदप्तेन पाण्डवाः । तेषां प्राट्रवता भीमः पाञ्चालानामितस्ततः । गजवाजिकृतः शब्दः सुमहान् समजायत । भगदत्तन समरे कोन्यमानेषु पाण्डुषु । प्राग्ज्योतिषमतिक्रुद्धः पुनर्भीमः समभ्ययात्। तस्याभिद्रवतो वाहान् हस्तमुक्तेन वारिण। मिक्षा व्यवामयनागस्तं भोमः प्राकिरत्ततः। ततस्तमभ्ययात्तूर्णं रुचिपा कृतीसतः। प्रवर्षन् भरवण रथस्याऽन्तकमविभः। ततः मरुचिपाणं शरेणानतपर्वणा | सुवर्धा: पर्वतपतिर्मिन्ये वैवखतपय । तस्मिविपतिते बोरे भौभद्रो द्रोपदीसताः ।। चेकितानो धृष्टकेतुर्युयुत्सुद्याईयन् दिपं। त एनं मरंधाराभिधाराभिरिव नायदाः । सिपिचभैरवानादान् विनदन्तो, जिघामवः। ततः पार्थ्याशाङ्गुष्ठः मतिना चोदितो दिपः। प्रसारितकरः प्रायात् स्तब्धकर्णेवणे द्रुत। सोऽधिष्टाय यदा वाहान् युयुत्साः सतमारुजत्। युयुत्सुन्तु रपाद्राजमपाक्रामत् वरान्वितः । मतः पाण्डवयोधास्ते नागराज गरे । मिपिचभैरवानादान विनदन्तो निघामवः । पुत्रस्नु नवे सम्भान्तः मौभद्रस्य छनो रथों स कुमरस्या विटजत्रिपूनरिपु पार्थिवः । बभी रमोनिवादित्या भुवनेषु समुत्सृजन् ।' तमा निर्दादभिर्य या मभिः शरैमा विमिसिसिपदेया एकत्र दिया। मोऽतियवार्पितवाणेराचिनो दिरदो यभा. मस्यूत इव सूर्य्यस्य रम्मिभिर्मनदो महान्।' नियन्तुः मिस्पयवाभ्यां मेरिनोऽरिमरादितः । परिचिप ताम्रागः म रिपून सव्यदक्षिण। गोपाल व दन प्रथा परगणान वनी प्रावेशयत ना भेना भृगदत्तस्तथा मुद्धा विनाभिपनामा वाथमानामिव स्वमः । यभूव पाण्डवेयागां मयं विद्रवता खनः । म नागराजः प्रयगशाइतः पुरा मपोऽद्रियरो यथा नृप । भयं तदा रिपुषु समादधश वणिग्जनामामभित्तों चयापकः। तिध्वनिदिग्दर धावपाधियाट्रवद्भिनिनोऽतिमरका विनि विपदा विदियो दिशस्तथा गमावृणोत् पार्थिव मधुगंगा - म ·समकवध पध्याय २६ । २७13 ॥ द्रोणपर्व ५७० ११.. मन नागप्रवरेण पार्थिवी भृशं जगाइ दिपनामनोकिनी । पुरा मुगुप्ता विबुर्धारवाहवे विरोचनो देववरूयिनोमिय। मृय ववो वचनमा वियद्रज समारणोन्मुहुरपि त्रैव मैनिकान । तमेव नागं गणशो यया गजान् ममन्तो द्रुनमय मेनिरे जना. इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि ममतकयधपर्वणि भगदत्तयुद्धे पदिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ यन्मां पार्थस्य सङ्गामे कर्माणि परिपृच्छसि । तच्छृणुष्व महावाहो पार्थी यदकरोन्मृधे । १९८५ रजो दृष्ट्वा समुद्भूतं श्रुला व जननिखन । भगदत्ते विकुळणे कौन्तेय कृष्णमश्रवोत्। यथा प्राग्ज्यानियो राजा गजेन मधुसूदन । त्वरमाणोऽभिनिष्क्रान्तो ध्रुवं तस्वैप निखन । इन्द्रादनबरः मध्ये गजयानविधारद । प्रथमो वा दितीयो वा पृथियामिति मे मति । स चापि द्विरदश्रेष्ठ सदाऽप्रतिगो युधि । सर्चगस्वातिग मध्ये छतकमी जितकम । मोढा अस्वनिपातानाममिपर्यस्य चानघ । स पाण्डवय मर्चमको नामयिष्यति । नचावाभ्याम्तेऽन्योऽस्ति शक्तस्तं प्रतिवाधितुं। बरमाणस्ततो याहि यत प्रायोतिषाधिप । शत्रुमा दिपवलं वयमा चापि विस्मित धनं प्रेथियामि बलहन्तु. मियातिथि। वचनादथ कृप्यम्त प्रयया भव्यमाचिन । दीर्यते भगदत्तेन यत्र पाण्डववाहिनी। तं प्रयान्तं तत पद्यादाकयन्तो महारथा । मंशप्तका. ममारोहन महमाणि चतुर्दश। दशैव तु सहस्राणि विगतीना महारथा । चत्वारि च सहस्राणि वासुदेवस्य चानुगा । दोर्यमाणां च दृष्ट्वा भगदत्तेन मारिष । बाहूयमानस्य च नरभवद्भुदय विधा। किन्नु श्रेयस्करं कर्म भवेदद्येति चिन्तयन् । १६ वा विनिवत्तय गधेय वा युधिष्ठिर। नस्य बुझा विचार्यवमन्जुनस्य कुरूदइ । अभवद्भयमी बुद्धि संशप्तकवधे म्यिग। स मनित्त महमा कपिप्रवरकेतन । रको रथसहस्राणि निहन्तुं वामवीरणे । माहि दुर्योधनस्यामोन्मति कर्णस्य चोभयो । अर्जुनस्य वधोपाथे तेन दैधमकन्पयत् । म त दोलायमानो वा दैधीमावेन पाण्डव । यधेन तु नराग्राणामकरोता म्हपा तदा । नत शतसहसाणि शराणा नतपर्वणं । यरजन ने राजन् समप्तकमहारथा । नैव कुन्तोसुन पायी नेव कृष्णो जनार्दन । न इया न रयो गजन् दृश्यन्ते स्म सरचिता। यदा मोहमनुप्राप्त मखेदश जनाईम । नतम्तान् प्रायम पायो ब्रह्मास्त्रेण निजातिवान् । भतश पाणयश्छिन्नाः भेषुज्यानलका का । केनवो वाजिन' सूता रयिनयापतन् तिौ। हमाचनायायुधरै. ममकाया मुकल्पिता । हतारोधा पिता पेठदिपा पार्यराता। विमविदकुयावसाग्छिन्नभाण्डा परामव' । मारोहास्तरगा पेतुर्मथिता मानणे । मर्णिमामामिमसरा समुदरपरमधा : मच्छिन्ना यह पेतुणाम किरिना। पासादित्याम्मुन्दूना तुन्यरूपाणि मारिष मिश्विमान्यनगर घिरांस्य या प्रपेदिरे। जन्मासान ने सेना परिभि. माएमाग्ने ! नामाइपम्तदामिशन कुद्धे निम्नति कानुने। १२.४ - ज ·you । योमहाभारतं॥ [सभाकर प० । थध्याय २०११॥ धाभयन्नं तथा सेनां विरदं नलिनोमिव । धनत्रयं भूतगणां माधुमाध्वित्यपूजयन्। दृष्ट्वा नन कम पार्थस्य वामवस्येव माधवः । विस्मयं परमं मला माननिम्तमुवाच ।। कम्मतत पार्थ शक्रेण यमेन धमदेन च । दुम्कर ममरे यत्ते कृतमति मे मतिः । युगपत्समरे यत्ते शतशोऽय सहस्रश । पतिता एव मे दृष्टा. मंशप्तकमहारथा । तत संशप्तकाम् हत्वा भूयिष्ठ ये व्यवस्थिताः। भगदत्ताय याहीति रुष्पं पार्थोऽभ्यचोदयात् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्मणि मंशप्तकबधे मतविशोऽध्याय. ॥२०॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ यियासतस्तत कृष्णः पार्थस्यारवान् मनोजवान् । सम्प्रेयोद्धेमसंच्छन्नान् द्रोणानीकाय पाण्डुरान् । त प्रयान्तं कुरुश्रेष्ठं स्वान् धान्द्रोणतापितान्। सुशी भादभि. मार्द्ध युद्धार्थी छतोऽन्वयात् । तत श्वेतय कृष्णमनवोदजितञ्जय । रष मा भादभि सार्दू सुशर्माहयतऽच्युत। दीर्यते चोत्तरेणैव ततसैन्यं शत्रुसुदन। वैधीभूतं भनो मेऽद्य कृत संशप्तकैरिदं। किन्नु संशप्तकान् इन्मि स्वान् रक्षाम्यहितार्दितान्। इति मे त्वं मत वेत्य तब कि सुकृतं भवेत्। एवमुक्तस्तु दाभाई स्यन्दनं प्रत्यवर्तयत्। धेन निगाधिपति पाण्डव समुपाइयत् । नतोऽर्जुन सुधर्मार्ण विद्या सप्तभिराडगे । ध्वज धनुयास्य रथे तुराभ्या समझन्तत । विगतोधिपतेश्चापि भ्रातरं षनिरागे । सामसूतं त्वरित पार्थ प्रयोधमक्षयं । नतो भुजगमाशां सभी भक्तिमायमो। चिक्षेपार्जुनमादिश्य वासुदेवाय तोमरं। शक्ति त्रिभि शरैच्छित्त्वा तोमरं चिभिरर्जुन । सुशाण घरवात हयित्वा न्यत्तयत् । तं वासवमिवायान्तं भूरिवर्षभरीधिणं। गजस्तावकमन्यानां नोयं कश्चिदवारयत्। तता धनञ्जयो वाण सर्वानेव महारथान् । प्रायादिनिनन् कारयान् दहन कवमिवानल' । तस्य वेगममय तु कुन्तीपुत्वस्य धीमत । नामवंस्ते समोठ्ठ स्पसममेरिव मजा । भवेटयन्ननोकानि भरवण पाण्डव. । सुपर्णपातवट्राजन् प्रायात् प्राग्ज्योतिषं प्रति । यत्तदा नाम यजिष्णुर्भरतानामपायिनी। धनु चेमकरं मी दिषतामश्रुवेर्द्धन । नदेय र पुत्रस्य रामा दुर्घोषित । शो क्षतविभागायधनुरायच्छदर्जुन.। तथाविधाभ्यमाणा मा पार्थन तव वाहिनी। व्यशोयंत महाराजन् नारिवासाद्य पर्वत । नता दशसहस्राणि न्यवर्त्तन्त धनुमती । मतिं कला रण क्रूरा वीरा जयपराजये। व्यपेतइदयवामा अावास्तं महारथा । अथ पार्थी गुरु भारं सर्वभारमहो युधि । पथा पद्मवनं मुद्ध प्रविष्ट परिदायन । मदीयान्तददायस्त पााऽमृदाचमू तव । समिन प्रमथिते भन्ये भगदत्ता नराधिप तेन नागेन सहसा धनञ्जयमुपाद्रवत् । रथेन नरव्याघ्र प्रत्यग्रहाद्धनन्जय । समन्निपातम्तमसो बभूव रथनागयोः । फल्पिताभ्यां थयाभारत रथेन च गजेन चा मङ्गाने पेरतुझेरी भगदत्तधमन्यो । मतो गोमूतसमानागादिन व मभुः । अभ्यर्षछरोघेण भगदजो धननयं। १२॥ - A १५॥

·संशष या अध्याय २८१२४।] ॥ द्रोणपर्व ॥ . - २९.. सचापि शरवर्ष तत् सरवर्षेय वावि । अप्राप्तमेव चिछेद भगदत्तस्य वीर्यवान् । ततः माग्येषिो राजा मरवर्ष निवार्य नत्। भजने महावाई पार्थ कृष्णञ्च मारिष। तत' स्म घरजालेन महताऽभ्यवकोय नौ। चोदयामाम तं नाग बघायायुतपार्थयोः । तमापतन्तं दिरदं दृष्ट्वा क्रुद्धमिवान्तकं । चक्रेऽपसव्यं बरित' स्यन्दनेन जनाईनः । तम्पाप्तमपिनेयेष परावृत्तं महादिपं । मारोह मृत्युमातकत्तु स्मरन् धर्म धनञ्जयः। स तु नागो दिपरथान् हयांशाध मारिप। प्राहिणन्मृत्युलोकाय ततः क्रुद्धोधनञ्चयः । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि मंगलवपर्वणि भगदत्तयुद्धे अष्टावियोऽयाय ॥२८॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ पार्थ क्रुद्धः किमकगद्गदत्तत्य पाण्ड: । माग्ज्योतिषो वा पार्थस्य तन्नो स यथातथं । । मञ्चय उवाच ॥ प्राग्ज्योतिषण संसकावुभा दामाईपाण्डवौ । मृत्युदंष्ट्रान्तिक प्राप्ता सर्चमूनानि मेनिरे। तयारम भरवर्षाणि पातयन्यनिय प्रभो। गजस्कन्धान्महाराज कृष्ण्यो: स्पन्दनस्योः । अथ कार्णयसेवाणैः पूर्वकामुकनिस्तः अविष्यदेवकोयुच हेमपुः शिवाशितै । अमिस्पर्मसमाकीमा भगदत्तेन चोदिताः। निर्भिध देवकीपुत्रं वितिं जग्मु सुवासः । नम्य पार्थो धनुश्छित्वा परिचारं निहत्वचा लालयविव राजानं भगदत्तमयोधयन्। सोऽरमिनिभास्तोनास्तामरान् वै चतुद्दश । प्रेरयन् मयसाची तु विधेकैकमयाच्छिनत्। नतो नागस्य तदर्भ व्ययमत् पाकयासनिः । शरजालेन महता तयोर्यत भूतन्ते । विभोर्सबमा मगज पौ. सुध्यमर्दित.। वभा धारानिपातानो व्यध पचतराडिय। तत. प्राग्ज्यातिष शक्ति हेमदण्डमयामयीं । व्यटनदासुदेवाय विधा ताम नोऽछिनत्। ततछवं ध्वजञ्चैव छिला राज्ञोऽर्जुन मरे। वियाध दशभिस्तूपमुत्स्मयन् पर्वतेश्वरं। मोऽतिविद्धोऽनुनयः सुपु. काहपविभिः । भगदत्तस्ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य जनाधिप। यजत्तोमरान्मूर्ति श्वेताश्वम्योन्ननाद च । नरर्जुनस्य समरे किरोटं परिवर्तित । परिवृत्तकिगेट नत् यमयित्वैव फागुन । सुदृयः क्रियतां लोक इनि राजानमनवीत । स्वमुतस्तु मंक्रुद्धः सरवर्षण पाण्डवं । अभ्यवर्धत संगोविन्दं धनुरादाय भाखरं। नस्य पार्यो धनुग्छित्वा दोरान् मंनित्य च । वरमाणे दिसतत्या समर्थखताडयत् । विद्धस्ततो वियथितो वैष्णवास्नमुदीरयन्। अभिमव्याकु क्रुद्धा व्यस्जत् पाण्डवोरमि। विस्ष्ट भगदत्तेन तदव मघाति वै। उरसा प्रतिजग्राह पार्थ संकाय केशवः ।। वैजयन्त्यभवन्माला तदलं केशवोरमि। नतोऽर्जुन.लाममना. केशवं प्रत्यभाषन । अयुध्यमानस्तुरगान् संयन्तास्मि तवानघ । इत्युका पुण्डरोकार प्रतिज्ञा खा न रसमि। यद्यई व्यसनी वास्य मयनी वा निवारणे। ततस्वधैव कार्य स्थान नत् कार्य मयि स्थित। सवाय सधनुझाई ससुरासुरमानुपान । शक लोकानिमान् नेतुं तचापि विदितं तव । नतोऽर्जुनं वासुदेवः प्रत्युवाचाय तहसः। श्टण गुमिर पार्थ पुरात्तं ययाऽनघ। १०. - ·५८० ॥ श्रीमहाभारतं॥ [समकब पायथ्याय २८।। . १५८ - 4 १२१ -4 ४ - चतुर्तिरं शश्वलोकवाणार्थमुद्यत । श्रात्मानं परिभज्येह लोकानां हितमादधे । एका मूर्तिस्तपश्चर्या कुरुते मे भुवि स्थिता । श्रारा पश्यति जगत् कुदाणं माध्वमाधुनी । अपरा कुरुते कर्म मानुषे लाकमाश्रिता । थे। चतुर्यो बपरा निद्रा वर्षसहसिकी। याऽसौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिहत्तिष्ठते मम । वराहेभ्यो वरान श्रेठान तस्मिन् काले ददाति मा । नन्तु कालमनुप्राप्त विदित्वा पृथिवी तदा। अयाचत वर यन्मा नरकाथाय तकृणु। देवानाचासुराणाश्च यवध्यस्तनयोऽस्तु मे । उपेतो वैष्णवावेण नन्म त्वं दातुमर्हसि । एवं वरमई श्रुला जगत्यास्तनये तदा। अमोघमस्त्र प्रायच्छ वैष्णवं परमं पुरा। अवोचं तदस्वं वै धमाघं भवतु चिते । नरकस्याभिरक्षार्थ नैनं कश्चिदधिय्यति । अनेनास्त्रेण ने गुप्त सुत' परवताईन । भविष्यति दुराधर्ष सर्वलोकेषु सर्वदा । तथेत्युक्त्वा गता देवी कृतकामा मनखिनी । मचायामो दुराधा नरक शत्रुतापन । तस्मात् प्राग्ज्योतिष प्राप्तं तदस्व पार्थ माम। नास्यावयाऽस्ति लोकेषु सेन्द्ररुद्रपु मारिष। तन्मया बचते होतदन्यथा व्यपनायित । विमुतं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरं। वैरिण युधि दुई भगदत्त सुरदिषं । यथाऽहं जनिवान् पूर्व हितार्थ नरकन्तया । रवमुक्तस्तदा पार्थ केमन महात्मना । भगदत्त मितवाणे सहसा समजाकिरत् । तत पार्थो महावाहुरमंभ्रान्तो महामना । कुम्भयारन्तरे नाग नाराचेन समार्पयत्। म समासाद्य तं नागं वाणो वज्र वाचलं । अभ्यगात् सह पुखेन वस्मोकमिव पन्नग । म गो भगदत्तेन प्रेर्यमाणे मुहुर्भत । न करोति वचस्तस्य दरिद्रस्येव योषित । म तु विष्टभ्य गाचाणि दन्ताभ्यामनि यया। नदनात्तखर प्राणानुमसज महादिप । , नतयन्द्राईविम्वेन वाणेनामतपणा । विभेद इदयं राजा भगदत्तस्य पाण्डव । स भिवादया राजा भगदत्त किरोटिना । परामनं गरायैव गतासु प्रमुमोच ह । घिरमस्तस्य विभ्रष्टं प्रपपात पराइक। नासताडनविभ्रष्टं पला मलिनादिव । सहममानी नपनीषभाण्डात् पपात नागाहिरिमत्रिकायात्। मुपुष्पिता मारुतवेगमा महोधरायादिव कर्णिकार । १९", निहत्य मापतिमिन्द्रविक्रम मयामिन्द्रस्य तदैन्द्रिराहवे। ततोपरास्तवजयकाणि नरान बभन्न वायुबलवम् द्रुमा - + निवा रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि मंशप्तकरधपर्वणि भगदत्तवधेरकोनधिमोऽध्याय ॥२८॥ ॥ मध्य उवाच ॥ प्रियमिन्द्रय सततं भवायममितीजमं । हत्या प्राग्भ्योतिष पाथ प्रदचिम्मान। नमो गान्धाररागस्य मुना परपुरभयो । आईतामञ्जुन मद्ये भातरी टपकाना। मी ममेदाधुन मेरो पुर पयाच घबिना। भविश्यता महावगनिपिनरागण । प्रपर धान एवं धनुग्दर सितमो प्यधात् पार्थ भावरस्य गित मस। नतो. परमाननामामारणेरपि। गमागमानुसारचक्र भोयतममुगागपुर । - ·- 6 ५८१ - - १३२. रुपाकवध या अध्याय ३.1] ॥ गोणपर्व॥ ततः पञ्चमतान् बोरान्गांधारानुद्यतायुधान् । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो वाक्र्धनञ्जयः । इतादात्तु रथातूर्णमवतीर्य महाभुजः । पारोह रथं भातुरन्यच धनुराददे । नावेक रथमारूढा भातरी वृधकाचला। शरवर्षण बीभत्सुमविध्येता मुहुर्भुः। 'श्याला तव महात्माना राजाना पकाचली । म निजन्नतुः पार्थमिन्द्रं धवलाद्धां खब्धता तु गान्धारावहता पाण्डवं पुनः। निदाघवार्षिकी मासौ लाके घाम्बुभिर्वया। तो रथस्यौ नरव्याघी राजाना पकाचसो । संश्लिष्टाङ्ग स्थिती राजन जघानकेषुणार्जुनः । तो रथात् मिहसङ्कायौ लोहिताची महाभुजी। गतास पेततुझेरी मोदविकलक्षणो। तयोमि गती देही रथाइन्धुजनप्रिया । यशो दशदिशः पुण्यं गमयित्वा व्यवस्थिता । दृष्ट्वा विनिहतो वोरी मातुलावपलायिनी। भय मुमुचुरस्त्राणि पुत्रास्तव विशाम्पाते । निहती भातरी दृष्ट्वा मायावतविशारदः। कृष्णो संमोहयन्मायो विदधे शकुनिस्ततः । लगुडायोगुडामान अनन्याय समक्या । गदापरिघनिस्विंगलमुहरपट्टिमाः। सकपननिखरा मुमचानि परश्वधाः । धुरा. क्षुरप्रनालीका वामदन्तास्थिमन्धयः । चक्राणि विभिखा. प्रामा विविधान्यायुधानि च । प्रपेतुः सर्वतो दिग्न्यः प्रदिग्भ्यश्चार्जुनं प्रति । खरोधमहि पाव्याघ्राः सिंहाः समरचिनकाः । वृक्षाः भावाटका ग्टधाः कपय मरीधपाः। विविधानिच रचामि धुधितान्यर्जुन प्रति। संक्रुद्धान्यभ्यधावन्त विविधानि क्यासि च । ततो दिव्यास्वविच्छूरः कुन्तीपुत्त्रो धनञ्जयः। विटजन्निपुजालानि सहसा तान्यताडयत् । ने इन्यमानाः हरेण प्रब: सायकैः। विरुवन्तो महाराव विनेश: मयता हताः। ततस्तमः प्रादुरदर्जुनस्य रथं प्रति। तस्माच तमसो वाचः क्रूराः पार्थमभन्मयन् । नत्तमा भरवं घोरं भयङ्कर्द महाहवे । उत्तमात्रय महता ज्योतिष्णार्जुनोऽवधोत् । हते तस्मिन् जलधास्त प्रादुरामन् भयानका । अम्भसान्तु विनाशार्थमादित्यास्वमथार्जुनः । प्रयुक्ताम्भस्ततस्तेन भायगोऽस्तर्ण गोषितं । एवं वहुविधा माया भावनस्य कृताः छताः । जधानास्त्रबनाश प्रहसनर्जुनस्तदा । तथा हतासु मायासुत्रस्तोऽर्जुनराहतः । अपरयाज्जवनैरश्व. शकुनिः मारतो यथा ततोऽर्जुनोऽस्तविठ्ठथ दयनात्मनोऽरिषु । "अभ्यवर्षच्छरैघिण कारवाणामनीकिनी। सा हन्यमाना पार्थेन तव पुत्रस्य वाहिनी। देवीझना महाराज गङ्गेवासाद्य पर्वत । द्रोणमेवावपद्यन्त केचित्तत्र नरर्षभाः। केचियोधनं राजन्नद्यमानाः किरीटिना । नापश्यामस्ततस्वनं सैन्य वै रजमाहते। गाण्डीवस्य च निघोषः श्रुतो दपिणती मया। गङ्घदुन्दुभिनिषं वादित्राणाम निःस्खन। . गाण्डोवस्य तु निषिो व्यतिक्रम्यास्पृमदिवं । ततः पुनर्दक्षिणतः सङ्गामयित्रयाधिना। स युद्ध चार्जुनस्यासोदहन्नु द्रोणमन्चयां । यौधिष्ठिराण्यनीकानि प्रहरन्ति ततस्ततः। नानाविधायनोकानि युवाणा तव भारत। अर्जुनो व्यधभत् काले दिवीवाचाणि भारतः। , ·. - २१ ॥ योमहाभारत [गशाकमध पायध्याय ३१२१ ५२ तं वासमिवायान्त भूरिवर्ष, गरोधिण । महेवाम मरव्या भायं कथिदवारयन् । ने इन्यमाना पर्थिन लदीया व्यथिता मग । सानिव बहवो जघुर्खिद्रवन्तम्ततस्तन । नेऽर्जुनन भरा मुत्ता कङ्कपत्रास्तनुधिद । शलभा इव सम्पतु सहएकाना दिशा दम । तुरङ्गं रथिनं गागं पादातिमपि मारिय। विनिर्भिद्य निति जग्मुर्वम्भीकमिव पन्नगा। नच दितीय व्यहजत् कुचराश्वमरेपु म । पृथगेकशरारुमा निपेतुस्ते गतासव । हतर्मनुदिरदय सर्वत. भराभिएटेच इयनिपातिते.। तदा वगामायुवनाभिनादित विचित्रमायोशिरा यमूव नत। पिता सुतं त्यज्य सुदर सत्तथैव पुत्वं पितरः भरातरा। खरदणे कृतमतयस्तदा जनात्यन्ति बाहानपि पार्थ .पीडिताः। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वलि समाप्तकषधपर्वणि शकुनिपलायने विमोऽध्याय ॥३०॥ । तराष्ट्र उवाच । नेवनीकेषु भगेषु पाण्डुपुत्त्वेण सञ्जय। पतिताना द्रुतानाञ्च कथमामीन्मना हिव । अनीकाना प्रमशानामवरुममपश्यता । दुष्कर-मतिमन्धान तन्ममाचक्ष्व सञ्जय । ॥ सञ्जय उवाच ॥ तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते । यश.प्रयोरा लेकिषु रचन्ता द्रोणमन्वयुः । समुद्यतेषु चास्तेषु सम्भान्ते च युधिष्ठिरे। अकुर्वनार्यकाणि भैरव सत्यभीतवत्। अन्तरंभीमसेनस्य प्रापतन्नमिताजस । सात्यकेश्चैव वोरस्य घटावय वा विभो । द्रोणं द्रोणमिति क्रूरा पाञ्चाला समचादयन् । माद्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून मवानचोदयन् । द्रोण द्रोणमिति घोके माद्रोणमितिचापरे । कुरूणां पाण्डवानाञ्च ट्रीणद्यूतमवर्तित । यय प्रमथते द्रोण पाञ्चालामा रथवजे! सब तब तु पाचाल्योटद्युम्नोऽभ्यवर्तत। तथा भागविपयासे मङ्गामे भैरवे पति । बीरा समासदन् वीरान् कुन्ता भैरव रवं । अकल्पनीया शबूषा वझवुस्तच पाण्डवा । प्राकम्पयन्यनीकानि मग्न्त गमात्मनः । नेऽमर्षवमसम्प्राप्ता श्रीमन्त सत्त्वंपादिता । त्यका प्राणान् न्यवर्तन्त घ्नन्ता द्रोणं महाहवे। अयपामिव सम्पात यिचानामित्र चाभवत् । दोव्यता तुमुते युद्धे माररमिततेजमा । न तु स्मरन्ति मनाममपिउद्धासाथाविध । दृरपूर्व महाराज श्रुतपूर्वमयादिया। प्रकम्पतेच पृथिवी नस्मिन् बोरावसादन निवर्तता बनाघेन महता भारपीडिता । घूर्णतोऽपि वाघस्य दिवं स्तन्वाऽवनि स्तन । जानमत्रास्तत्मन्यमाविवेश सुभैरवः । तमामाद्य तु पाण्ड्रनामनोकानि महसमद्विाषन परता मा प्रभग्नानि, मित. शर.. तेषु प्रमय्यमानेषु द्रोणेनाहुतकर्मणा । पर्यवारयदायस्तो द्रोण मेनापति खेर। नदहुतमपश्याम द्रोणपाश्चात्ययास्तदा । मेव तम्यापमा कारिदिति मे निशिता मति।" तता नीनोऽननाख्या ददाइ कुरुवाहिनीं । सरस्फुलिङ्गयापारिन् यमिवानल । दहन्तमनोकानि द्रोणपुच मतापवान् । पूभिनायो मुझनण एमपमानोऽभ्यभाषत। मी किम्मभिदग्धस्तव योधे परार्षिया । मयकेन पियुध्यस कुद्ध पार चादमी। M T .

·समावदायध्याय ३१.१२] होणपर्व . 1 २१ . तं पद्मनिकगकारं पद्मपत्रनिर्भतायाकोपपग्राभिमुख नौलो वियाध मायके । तेनालिविस महसा द्रषिमते मितैलिमिटाधनुर्ध्वजच छत्रञ्च दियत समन्तत। सोऽवभुन्य रयात्तमाबीउदभवरामिस्त ट्रोशायणे शिरः पायाङ्कनुमछन् पत्रिवत् । नखानतासं सुन भिर कायात् सगुण्डलं । भक्तिनापाहरट्राणि: कयमान ददानघ। पम्पूर्णचन्द्राभनुस पद्मपत्रनिभवणः । प्राशरुत्पलपदामा निहतो न्दपतत् रिती । नत प्रविव्यये सेना पाण्डको मधमाकुला । प्राचार्यपुत्रेण हते नोवेम्वतिततेजसि । अचिन्तयते सर्च पाण्डवाना महारथाः। कयं नो वामविस्वायाच्छत्रुभ्य व मारिष। दचिरोन तु सेनायाः कुरुते कदनं वती। संशतकावशेषस्य नारायणपतस्य च । इति महाभारते ट्रोपर्चखि संमतकवधपर्वणि नीनवधे रविमोऽध्यायः॥ ३१॥ ॥ मय बार प्रतिभातन्तु मैन्यस्य नामयत कोदरः । मोऽस्मान् वाहिकं पध्या करश्च दामि. परैः। तस्य ट्रोष पिताणस्तीनणधरैरजिदागे ।जीवितान्नमभिप्रेममायाजधान छ । आनन्तर्यमभिमु पस्त्यिा ममार्पयत् ५ को दादमिन्बाणैरयत्यामा च सप्तभिः । पर्दियाधनो राजतत रनमयाकिगत । भीमसनोऽपितान सान् प्रत्यविध्यन्महादरः। ट्रोएं पचामपूस वर्ष दशमि. परैः। दुर्योधनं दाद मिणि चारमिराठगे'। धारावं तुमुन कुर्थवभ्यवर्तत तद्रो तम्मिन् सन्यजति प्राणान् त्यमाधारणोठते । प्रजातमतान् येधान् भौम प्रनित्य पादयत् । ते ययुर्भाममेनम्य समीपमितीजम। युयधानप्रमतयो माद्रीची च पाण्डवो । ने समेत्य समग्था सहिताः पुरुषर्षभाः। महेश्यामवर्गुमा द्रोणनी विमिसः । समापेतुर्महावीर्या भीमममतयो रथा'। नान् मयसभादव्य दृषिाऽपि रचिना पर मशाग्थानतियलान् बोरान् ममरयोधिन। राज्य मृत्युभयं त्यका नायकः पाण्डवान् ययु.। सादित पार्दिनोऽभ्यस्तथैव रपिना रया:। आमच्छामिसपाता युद्धमामोत् परस्पैः। प्रशष्टममियुद्धश्च पश्व कटुकोदय। कुभरालाच स्पातयुद्धमासीत् मदार पन्त कुअरादन्यो च्यादन्यस्ववायिरा। मरो वाणविनिर्भिवा रमादन्यच मारिया तान्दस्य घ सम पविनत विवर्ष । मिरा प्रधमयामास वचनासम्म कुचर अंपगंगापरेम्सट्रम वारणाः पतिताम् परान। विषाणयानं गत्वा यमिन्दन दिनो बहन माराध केपिरपरे विषागार पभ्रम् समरे नागा महन्त रामरान। कामायसतनुशापानगरपञ्चराम् । पतितान पोषयाकुर्दिया सुचन्नान्यिायाधिशासि अयनानि मगधिपाः। प्रोनन्त कालसमकाम् सुदु सान्य मरते। रन्ति मात्र पिता पुनरदेनाभ्यतित । पुलय पितरं मानिधारमार्जनप्रिया भयो चमविवहारमयों निपातिता पुगई धिमादाय मरावतमा मामिम्माधिपतितः शिरयि माता २५ - (१२ ।

·+ . + १. rr म fy a १ . प ५८४ ॥ श्रीमहाभारत [संशकवध मा । यध्याय १२। गजेमाविष वचिना रथ सञ्चूर्णित तिती। मारोशापनदाजी गजेनाभ्याइतो गम्। निर्मयादं महद्युद्धमवर्तत सुदारुणं । हातात हा पुत्र सखे कामि तिष्ठ क धावसि । प्रहराइर जोन स्मितवेडितजित । इत्येवमुचरन्तिस्म श्रूयन्ते विविधा गिरः। मरस्याश्यस्य नागस्य समसज्जत मोणितं । पाशाम्यरजा भाम भोरून कम्मचमाविशत। चक्रेण चक्रमामाद्य बोरो बीरस्य संयुगे । अतोनेऽस्लपये का जहार गदया मिर। कामीत् केयपरामयों मुष्टियुद्ध सदारुयै नई ने परीणामदो डोपमिच्छतां । स नत्राच्छिद्यत यूरस्य सखयो याहरुद्यत । मधनुशापरस्यापि मगर साझुधस्तथा। श्राकोभदन्यमन्योऽत्र तयाऽन्या विमुखोऽभवत्। अन्य समस्य चान्यस्य शिर कायादपाहरन्। सयब्दमद्वच्चान्य भन्दादन्योऽत्रमय। खानन्योऽथ परानन्यो जघान निमित भर गिरिग्रक्षेपमद्याच भाराचेन निपातितः। मातङ्गो न्यपतमी नदीरोध देवाणगे। तथैव रथिन माग. घरम् गिरिरिवारजन् । वालिष्टत्पदा भूमा सहाय महसारथि शरान महरतो दृष्ट्वा तास्तान रुधिरोचितान , वइनन्याविथन्माहा भोरून हदयदुर्वान् । मीमाविप्रमभवनामाज्ञायत किञ्चनों मैन्येन रजमा ध्वस्त निर्मादमवर्तन । नत सेनापति गोषमय काल इति ब्रुवन् । नित्याभिलरितानेव लस्यामास पाण्डवान् । कुर्धन्त शासन तस्य पाण्डवा बाहुशाचिन । मराईमा विपिनन्तो ट्रेलर प्रति । सीताद्रयतान्योऽन्य माविभीत निकृन्तत इत्यादीनुमुल भन्दा दुषस्य रथं प्रति। नको द्रोण कृप की द्राणों राजा जयद्रथः । विन्दानुविन्दावावन्या प्रत्यय नान्यारयन् । मे स्वायधर्मसरन्या दुनिवारा दुरामदा। मराती न जहण पाश्चाला पाण्डवै सह । वो द्रोणाऽतिद्धा विराजच्छता मरान्। चेदिपाश्चात्तपा नामकरोत् कदन मइन्। तम्य ज्यातलनिघोप दिनु मारिष। वज्रसंहादसहायस्वामयन्मानान् बहुन् । एतस्मिनन्तरे मिष्णुर्जिला मंशप्तकान यहन्। अभ्ययात्तत्र पवामी द्रोण पाण्डून् प्रमईति । नाम् भरोधमहायताम् मोणितोदाम्मघाइदाम्। नीर्ण संमतकान् हत्या प्रत्यदृश्यत फालुन । सत्य कीर्तिमान उस सूर्यप्रतिमतेशम । दीप्यमानमपश्याम तेजमा वानरध्वज । संतकममुद्र ममुकायम्वगमतिमि स पाडायुगान्ना गुरुनयभ्यतीतपत् । प्रददाइ शुरुम् मध्यानम भरवतेगमा । युगाम्ने भयभूतानि धूमकेतुरियत्यितः । मेन वापसहसोपजायरोधिम । नाधमाना विति जग्मुर्मुक्तकेया मरादिता । फेषिदात्तखरं पशुदिनदुरपरे पुन । पार्थवाणता फेषिवितर्विगतापत्र । नेपाल्पनितान् कापित पतितीय पराग्वान्। न जपानाजुना योधाम् योधमतमनुस्मरन्। नगरपरिणा: प्रायमर पराभुषा.। कुरव कर्मकर्णति हासिप विक्रम । समाधिधिरामन्दं विनाय भरणेपिशा मामेति प्रनित्य पपाभिमुधोरणुन । ame M -- । + 1 ·+ . ३ + ५ 7 804 * संपर पबिध्याय २२।]" द्रोणपर्च ॥ म भारतरथश्रेष्ठ: मर्धभारतहण ( प्रादुय तदायमस्वमस्त विदा वर तस्य दोममरोघस्य दीप्तचापधरस्य च । घरोघान् शरजालेन विद्राव धनञ्जयः । तयेवाधिरथिस्तस्य वाणान् ज्वनिततेजसः। अस्वमलेए संवार्य प्रगददिराजन् भरान् । पृष्टद्युम्नश्च भीमय मात्यकिय महारथः। वियधु कर्णमामाघ विभिखिभिरजिह्मगे। अर्जुनास्वन्तु राधेय संवाय भरदृष्टिभि । यो प्रयाणां कपानि चिच्छेद विधिस्विमिः। ते निकृत्तायुधा बीरा निर्बिया भुगा इव । रथात्मको समुखिय भय सिंहा दवानदन्। ना भुजायन्महावेगा विस्ष्टा भुजगोपमा.दीयमाना महाशत्या जनुराधिरथि प्रति। ता निकृत्य भरपातैलिभिस्विभिरजिह्मगैः । ननाद बलवान् कणे. पार्थाय विरजञ्छरान् । अर्जुनचापि राधेयं विद्धा सतभिराग ! कर्णादवरजं वाणे जघान निति भरे.! तत सञ्चयं दत्वा पार्थ. पद्भिरजिह्मग । जहार सद्यो भलेन विपाटस्य गिरी रथात्। पश्यतां धार्तराष्ट्राणामकैनैव किरीटिना । प्रमुखे सतपुत्रस्य मोदा निहतात्रय । ततो भोम समुत्पत्य स्वरथादनतेयवत् । वरामिना कर्णपक्षान् जघान दम पञ्च च । पुन खरथमास्याथ धनुरादाय चापरं विव्याध दामि कर्ण सूतमश्वांश्च पथमि। घराधोऽप्यमिवरं चर्म चादाय भाखरं । जघान चन्द्रवर्माण वृहत्क्षत्रध नैषध। ततः स्वरथमास्थाय पाश्चान्ये ऽन्यच कार्मुकं । प्रादाय क विव्याध विसप्तत्या नदन रणे। नेयोऽप्यन्यदादाय धनुरिन्द्रसमधुति । सतपुचञ्चत पंच्या विद्धा सिह इवामदत्। भक्षाभ्या माधुमुकाभ्या छित्त्वा कर्णस्य कार्मुकं । पुन' कर्ण विभिचाणेबाहारमि चार्पयत्। 'नो दुधनी राजा द्रोणव जयद्रथ । निमन्जमानं राधेयमुना मात्यकार्णवात्। पत्यश्वरथमातशास्तदीय शतशोऽपरे । कर्णमेवाभ्यधावन्त घामयानाः प्रहारिण । प्रद्युम्वन भीमच माभदाऽर्जुन स्वच। नकुल सहदेवय मात्यकि जुगपूरणे। रवमेष महाराष्ट्र: चयार्थं सर्वधम्विनी नावकाना प्ररेषाञ्च त्यज्ञा प्राणानभूदणः । पदातिरथनागाश्वा गनाथ थपत्तिमि'। रथिनो नागपत्यश्वरयपत्तो रथदिये। अश्वरमा गजेनीगा रथिनी रथिमि सह । संयुक्ता समस्यन्त पत्नययापि पत्तिभिः হব মুভির মাধী হব। ক্লিীবাবা অনাবিকুন । नतो इना नररथवाजिकुचररनेको दिपरधपत्तिवाजिनः । गर्गना रपिभिदायुधेरपीवरया पत्तिगय रपैदिपा दिरदयरमहाइया स्यैर्वरा बरयिभिय वाशिन । निरस्तजिहाद नेवाः बिना वयं गता प्रमतिर्म भषणा। नथापरेमंजकरणम्भरायुधईता गरी मतिभयदर्शना दिति । विपाविता रावमापादताडिता भाडनारणपुर . , चना । , ·५८८ श्रीमहाभारत थिभिमन्युर पाल्य ९१५॥ भमादमे वापदपशिरमा मधये वति तय दाणे महायताले कुपिता परम्परं मिपूधाम परिपत्रमा ततो यने मनुसिते परस्पर निरीशमाणे कपिराधम । दिवाको उन गिरिमाणित कनेरप्रयाने निराप ५ . ܚܝܬ भारता . . m . इति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि संशप्तकयधपणि मयुपपुढे दागिन्याय ३ ३२ ॥ ममान ममतापमं । ॥ अभिमन्यवधप । ॥ पञ्जय उवाच ॥ पृष्यमसामु भनेषु फाल्गुमेनामितीजमा । द्रोथे र माप्रपरल्प रचित च युधिडिरे। मर्षे विध्वस्तकवचास्तावका युधि निजिता । रजखमा गगोदिग्ना धीक्षमाणा दियो दम।। अवधारं नत शाखा भारद्वाजम्य मापसे । सधवत' प्रहामा भयावहमिता रणे। साधमानेषु भूतेषु फालमस्यामितान गुणन् । केशवस्य च साझा कोयमानेऽजुन अति । अभिशता दयाभूवन् ध्यानमुकत्वमास्थिता । नत प्रभातममय द्रोणं दुर्योधनोऽयोत्। प्रणयादभिमानाच दिपदृया च दुम्मना । स्टखता मवयोधाना मरन्धो वाक्य कोवित। नूनं वय वध्यपदा भवेता दिजसत्तम । तथापि मायही प्राप्त समोपेऽद्य युधिष्ठिर। इच्छतस्त न मुच्यत चतुःमारणे रिपु । गिधृततो रक्ष्यमाण भामरैरपि पाण्डवे । वर दत्त्वा मम प्रीत पादिकतवानसि । श्रामभङ्गं न कुर्वन्ति भक्तमार्यो कथचन । नाहीतस्तथोक मन् भारदाजोऽनोवृष । नाई मां तथा ज्ञातु घटमानं नव प्रिये। मसुरासुरगन्धर्व संयोरगरातमा । नात तोका रणे जेतु पात्यमान किरोटिना ! विश्वस्टट् यत्र गोविन्दा पृतनानीस्तयाऽर्जुन । तत्र कस्य बज झामेदन्यत्र व्यम्बकात्म । - सत्य नात प्रवीम्यद्य नेतनात्वन्यथा भवेत् । अथैया प्रवरंबीर पातयिये महारथ। । तञ्च व्यूह विधास्यामि योऽभेद्यस्तिदशैरपि। योगेन केनचिद्राजवर्जुनस्वपनीयता । नवजातममाध्य वा तस्य मयेऽस्ति किञ्चन । तेन ह्युपात्त सकल सर्व ज्ञानमितस्ततः । गणेन व्याइने येवं सशप्तकगणा पुन । प्रायन्ताऽर्जुग सखे दक्षिणामभितो दिश। नतोऽर्जुनस्याथ पर मार्दू समभवद्रण । तादृशेयादृशे नान्य श्रुना दृष्टोऽपि वा क्वचिन्। तब द्रोणेन विहिता व्यूहो राजनगोभत । परन् मध्यन्दिने सूर्य प्रतपन्निव दुई। तवाभिमन्युप्रचात् पितुज्येठस्य भारत विभेद दुर्भिद मये चक्रव्यूहमनेकधा । म कला दुष्कर कर्म हत्वा वीरान महसम । पइस बारेषु समतो दो शासनिवरहात.। सौभद्र' पृथिवीपाल जहा प्राणान्यरन्तप । वय परमस पी पाण्डया गोककर्षिता । भने निहत राजनवहारमकुर्महि । ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ पुच पुरुषमिइस्य सञ्चयाप्राप्तयावन । रणे विनिहतं श्रुत्वा मय मे दीर्यते मनः । . . 1 . ग ·- UE - . ना . 4 . पभिमन्युगध प० । अध्याय ३।३।' द्रोणपर्व ५८७. दारुण इन्नधम्माऽय विहितो धर्मकर्दभि । येव राज्यसब घरा वाले शस्तमपतियन्। बानमायनमुखिनं विचरन्तमभीतवत् । कृताला यद्ददो जनुहि गावन्ना कथं । बिभित्सुना रथानोक मौभद्रेणामिताजमा । विक्रीडितं यथां महा तन्ममाचक्ष सञ्चय । 11 सञ्चय वाच ॥ पन्ना प्रचमि राजेन्द्र मोमद्रस्य निपातनं। तत्ते कायन वक्ष्यामि ग्टण राजन् समाहितः । विकोडित कुमारेण यथाऽनीक विभिन्मता । लारुमाश्च यथा बोरा दुरावाग यिष्णव ।। दावाग्न्यभिपरीतानां भूरिगुल्मणझुमे । बनाकमामिवारण्ये त्वदीयानामभूइयं । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युद्धपर्वणि चक्रव्यूहनिभाणपराममें चर्यालशेऽध्याय ॥ ३३॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ ममरेऽत्युपर्कमाण कर्माभिव्यञ्चितश्रमा । मष्णाः पाण्डवाः पञ्च देवरपि दुरासदा। सवकर्मान्वयqया कोया च यशसा श्रिया। नैव भूतो न भविता नैव तुन्यगुणे: पुमान् । मत्यधर्मरतो दानी विप्रपूजादिभिर्गुणे । मदेव चिदिवं प्राप्तो राजा फिी युधिष्ठिरः। युगान्ते चन्तको जिन् जामदग्न्यय वीर्यवान् । रथयो भीमसेनय कथ्यने सदृशास्त्रय'! ; प्रतिज्ञाकर्मदतम्य रणे गाण्डीवधन्वन । उपमा नाधिगच्छामि पार्थस्य मदुर्ग पिता। 'गुरुवात्सम्यमत्यन्तं नहत्य विनयो दम । नकुलामतिरूप्यश्च शौर्यश्च नियतानि षट्। श्रुतगाम्भोयमाधुर्यमत्त्वरूपपराक्रम । सदृयो देवयोोर महदेव. किंजाश्विनो। घेच कृष्णे गुणा. स्फीता पाण्डवेषु च ये गुणा । पमिमन्या किनकस्या दृश्यन्ने गुणसञ्चया । युधिष्ठिरस्य धैर्यस कृष्णम्य परितेन च। कर्मभिर्भीमसेनस्य सदृशोभीमकाए । धनश्चयस्य रूपेरा विक्रमेण श्रुतेन च । विनयात् महदेवस्य मदृयो नकुरम्य च । र राष्ट्र उवाच ॥ अभिमन्युमईसन मौमट्रमपराजित । श्रोतुमिच्छामि कायन कयमायोधने हत। ॥ मय उवाच ॥ सिरो भव महाराज मोकं धारय दुईरा महान बन्धुनामन्ते कथयिष्यामि नष्कृणु। चकव्यूको महाराज प्राचार्येणाभिकल्पितः । तत्र प्रकोपमाः मर्षे रागानो विनिवेगिता। शारग्यानेषु विन्यस्ता कुमारा सूर्यवर्धस. मागतो राजपुत्राण सर्वेषामभवत्तदा । शताभिसमया सर्व मुवर्णविष्तभ्वजा । रकस्बरधरा' म सबै विभूषणाः । सर्व रापताकार मचे हेममानित, चन्दागुरुदिग्धोशा सविन समशमम । पहिता पर्यधावन्न कापि प्रति युयुत्सवः । तेपो दममहाणि वढयविनां ।' पाच तव पुरस्कृत्य तमा प्रियदान । बन्योऽन्यममदुरगाम्ने अन्याऽन्यमममाहा। अन्याऽन्यम्प मानाय अन्योन्यस्य हिते रता । योधनम्न राजेन्द्र मैन्यमध्ये व्यवस्थितः । फर्मदुमनटपटना राजा महारथे । देवराजोपम श्रीमान् शेतंछवाभिमंहत ! । चामरव्यानरेषादयधिक भास्करः। प्रमुखे तस्य मेन्यम्य द्रोणाम्मितनायक। मिथुराजन्हथानिछन् प्रोमान्भेसरिवाचन 1 मिन्धुगजस्य पाचवा अपत्यामपुरोगमा । उनास्तव महारान मिनिमषिभाः गान्धारराग कितर मनो भरिश्रवासया। . UE 4 1 . -- ·५८ . 1 है है . A A - 1 । श्रीमहाभारत [भिमन्युपध प० । अध्याय ३४१३५॥ पाश्वत सिन्धुराजस्य व्यराजन्त महारथा' ! तन' प्रवने युद्ध तुमुलं लोमहर्षण तावकामा परेषाञ्च मृत्यु धवा निवर्त्तनं ! इतिश्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि चक्रव्यूहनिमाणे चतुस्लिंगोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ तदनोकमनार्थ मारदाजेन पालित । पार्था समभ्यवर्तन्त भीममेनपुरोगा। सात्यकिश्वेकितानय घटद्युम्नश्च पार्षत । कुन्तिभाजय विक्रान्तो द्रुपदश्य महारय । श्रार्जुनि चन्चधर्मा च वृक्षलच बोर्यशन् । चेदिपो एटकेतुश्च माद्रीपुत्ता घटोत्कच । धुधामन्युश्च विक्रान्त शिखण्डी चापराजित ! उत्तमौजाय दुर्द्ध विराटय महारथ । द्रौपदेयाय संरथा पालिय बीर्यवान्। कैकयाच महाबोया स्त्रयाच महसम । एते धान्ये च मगणा कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा । समभ्यधावन सहमा भारदाज युयुत्सव । ममोपे वर्तमानास्तान् भारद्वाजोऽपि बीर्यवान् । असम्मान्त गरोघेण महता समवारयत। महाघ मनिलस्येव गिरिमासाद्य दुर्भिदं । द्रोण नेनाभ्यवतन्त वेतामिव जलाशया पोद्यमाना परैराजन् द्रोणचापविनि सौ । न कु प्रमुख स्थातुं भारद्वाजस्य पाण्डवा । नहुनमपस्याम द्रोणस्य भुयोर्वच । यदेन नाभ्यवर्तन्त पाश्चाला सञ्जय सह । नमायान्तमभिक्रुद्ध द्रोणं दृष्ट्वा युधिष्ठिर । बहुधा चिन्तयामास द्रोणस्य प्रतिधारण । अशक्यन्तु मन्येन द्रोणं मला युधिष्ठिर । विमझ गुरु भारं मौभद्रे समवासृजत् । वासुदेवादनवर फाल्गुनाचामितीजम । अत्रवीत् परबोरनमभिमन्युमिदं वच । - रंत्य नानार्जुनो गाद्यथा नान तथा कुरु । चक्रव्यूहस्य न वय विद्म भेदं कथञ्चन । न वाऽर्जुनो वा कृष्णा वा भिन्द्यात् प्रद्युष रव वा । चक्रयूह महावाहो पञ्चमी नापपयो। अभिमन्यो वगतात याचना दातुमईमि। पिदण मातुलानाच मैन्याना चैत्र मर्थश। धनञ्चयोहि नरतात गर्दथेदेत्य भयुगात्। चिप्रमत्र समादाय द्रोणनीकं विशातवा । अभिमन्सुरुवाच ॥ द्रोणस्य दृढमत्युग्रमनीकापर युधि । पितृण जयमाकाशनवगाइविनम्मित। उपदियो हि मे पिया योगाऽनीकविशात नात्माइ विनिगेन्तुमई कस्याञ्चिदापदि। १ । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ भिन्द्यनीक खुधा श्रेष्ठ द्वार मञ्चनयस्व न । वयं लाऽनुगमिय्यामा थेन व तान यायधि। धनध्यक्षम युद्धेषा वयं तात मयुगे । प्रणिधायानुयास्थामा रचन्न मर्मतोमुखा। भीम पराध ॥ ६ पाऽनुगमिष्यामि घराघोऽय मायकिः पाता फक्या मत्स्यास्तथा ममें प्रभद्रका । मदिन सया प्यूह तत्र तच वयं पुन । वयं प्रचयिष्यामा सिमाना वरान मरान्। ॥ अभिमन्युवाच ॥ श्रइभेतत् प्रवेत्यामिद्राणानी दुरासद। पता व मद्धो व वन्न जाताद। समाचदरियामितियोदिया. मातुनम्न घयत प्रीति करिग्यामि पितय मे। निमम तान्यमानामि माय । द्रष्यन्ति मर्वभूतानि विषय मि व भया। माई मान जात वा नंच जात मगया। यदि मे भयुगे कयिनीवितानाचमुच्यते । । R - 4 . एस " .

·A अभिमन्युमध मा। यध्याय ३५.२] । द्रोणपर्व . - 4 यदि नैकरथेनाई समयं क्षन्त्रमण्डन । न करोम्बरधा युद्धे न भवाम्यर्जुनात्मशः। ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ रवन्ने भाषमाणम्य बन मौभद्र वर्द्धता । यालमुत्सहसे भेजें द्रोणानीकं दुरामद । रचितं पुरुषयामहेवाममहावने । साध्याट्रमरुत्कन्पयस्वग्न्यादित्यविक्रम । ॥ मञ्जय उवाच ॥ तस्य नइचनं श्रुत्वा स यन्तारमचोदयत्। सुमित्रावान् रणे विद्रोशनी काय चोदश! इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युप्रतिज्ञायां पञ्चत्रियोऽध्याय ॥ ३५ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ भीमदतदक्ष युवा धर्मराजस्य धीमन.चोदेयत यन्तारं द्रोणनोकाय भारत। तेन मच्चाद्यमानस्तु याहि याहोति मारथि । प्रत्युवाच ततो राजन्न मिमन्युमिदं वचः । अतिभारोऽयमायुभन्नाहितवयि पाण्डौ । मम्प्रधार्य धर्म वुद्या नेतस्वं योद्धुमईसि । आचार्यो हि कृतो द्रोण.परमारने कृतम् । अत्यनसुख दुखंचात्यन्त विशारद ततोऽभिमन्यः प्रहसनमारथिं वाक्यमनजोत । मारये को वयं द्रोण. समय दन्त्रमेव वा ऐरावतगत गळं महामरगणैरई। योधयेथे रणमुखे न मे क्षत्रेऽद्य विभय । - न ममतष्ट्रियत्सैन्य कलामईति पोइ अपि विश्वजितं विष्णु मातुनं प्राय सनन । पितरं चार्जुनं बुद्धे न भीमामनुयास्यति । ततोऽभिमन्युता वाचं कद कृत्य मारथे । यादीत्येवावधीदेनं द्रोणानीकाय माचिरंतत' मधेादयामाम हयानस्य विहायणान्। नातिहटमनाः सतो हेमभाण्डपरिच्छदान् । ते प्रेषिता सनिवणे द्रोणानीकाय वाजिनः । द्रोणमभ्यद्रवयाजन् महावेगपराकमा । तमुद्दोदय नयापान मर्चे द्रोणपुगेगमा । अभ्यन्ति कारव्या पाण्डवाय तमन्वयु ।' सकर्णिकारप्रवराछिनम्वन. मुवावमा निरर्जुनीयरः । युयुत्सया' ट्रेणमुखानभौतिवन् ममामदत मिहमिदर्य या दिपान्। ते विगन्नं मुदा युक्ता मम्प्रहारं प्रेचक्रिरे) गीत गाङ्क स्वायत्ता मुइत्र्तमुदधात्रि । राणा युधमानानां निघ्ननामिनरेंतरं । महामनमुलो राजम् भावर्तत सुदारुणः। সাল ভাল জিনিস দিয়ে খুঃ পি সৰিয়হাকি। न प्रविष्टं विनिनन्त भवुमधे महावन । हस्यवरथकदापी परिवमुदाचिताः। नामावादिधनिपः लेडितासबाटगर्षित हार मिहनादेय तिष्ठ निठतिनि खनै । 'पोरैतहलाबन्दागास्ति इमामिति । प्रभावहममुनि प्रवदन्नि मुहुर्मुह । इंडित मिश्विनामः खुरनमिसनरपि । मन्त्रादयन्तो वसुधामभिदुद्वरा नि । नेपामापतता मोर गोषं पूर्वमयादृढ । विप्रानो न्यवधीहष्वन् मर्मशा मर्ममेदिमि। हन्यमाना किंवा नानातिनः पित. सरे। अभिपेतुम्तमेाजा प्रनमा दर पावक । नतेश मोरेय मरोरायवंशमा पन्तमार तदा भूमि कुमेन्दोमिवावरे। কুশীঘলিখা ঘোষাল। ধাৰিঘামীলীগবেথা। এ फगदापोगुडपामान परितोमरपरिमान। समिन्दिपातपग्नि मनियरकपनान् । . m- ६ 1. 4 - ट ·॥श्रीमहाभारनं॥ यभिमन्युरध यः । यध्याय २६॥३॥ - 7 ३ 14 ut 7 १ सप्रतोदमहाभवान् सकुन्तान सकचग्रहान्। समुद्रक्षेपणीयान् सपायपरिघोपतान्। सकेयूराङ्गदान थाइन द्यगन्धानुलेपनान्। म चिच्छेदा निस्तूर्ण वदीयानां महसमः। ते स्फुरद्भिर्महाराज हशमे भू मोहिते । पञ्चास्यः पन्नगैश्छिन्नैहडेनेव मारिष। । मुकेशाननकेशान्तैरव्रणेशारकुण्डले । मन्दष्टौष्ठपुट क्रोधात उरद्भिः गोणितं बड़। चारुखग्मुकुटोणीपर्मणिरवेविराजित । विनालनलिनाकारैदिवाकरशमिप्रभ । हितप्रियंवदै काले बहुमि पुण्यगन्धिभिः। दिपच्चिरोमि पृथिवीमवतस्तार फागुनि.।। गन्धर्वनगराकारान विविधान् कल्पितान्थान् । षामुखान् चित्रवेणन् न्यस्त दण्ड कवन्धुरान्। विद्वांशिवरांस्तत्र विनासादशनानपि । विचक्रॉपस्केरोपस्यान भयोपकरणापि । अपातिनीयस्तरमानहतयोधान् महसमा गरैगिकनीयन् दिनु सासु भारत।' पुनर्दिपान् दिपारोहान् वैजयन्यङ्गुमध्वनान् । ढणवर्माग्ययो कक्षान वयाण्थय कम्बलान । घण्टाः शण्डान् विषाणयान गतमालापदानुगान। गर्जिमिनधाराय शावधाणामगातयत् । वानायुजान पार्वतीयान् काम्बोमानय वाहिकान् । स्थिरवालधिकचान् जबनान् माधुवाहिन । पारुढान् शिक्षिताधे. यावृष्टिप्रासयोधिभिः । विश्वात चारुमुकुटान् विप्रविद्धप्रकीर्णकान् । निरस्तग्विानयनान् निष्कोन्त्रयकृद्युतान् । हतारोहान् भिन्नघण्टोन फव्वादगणनादनान । निसत्तचर्मकवचान् मन्मूत्रामुगानुताना निपातयन्त्रागगंगास्तावकान में व्यरोतां रको विष्णुरिवाहिन्य' छला प्राक्कर्म दुष्करी तथा विमथितं तेन अहं तव बलं महत् । यथाऽसुरवलं घारं व्यम्बकेनामितीजमा । हत्वा कम रणेऽमा परेरा निराहवे। अभिनत भ पदात्या पान त्वदीयानेव सर्वम' । रवमैकेन ता मेनी मौभद्रेण शिते शरः। भृशं विप्रहतां दृष्ट्वा स्कन्देनेवासुरी चमूं। त्वदीयास्तव पुत्रीय वीचमाण दिशे देश । । मंगुणास्यायनत्राः प्रखिन्ना टोमहर्षो । पलायनशतात्माहा निकत्साहा दियजये। गौचनामभिरन्याऽन्यै फ्रन्दन्ते जीवितपिण.। हनान पुत्वान् पितमधातनबन्धून् सम्पन्धिनस्तथा । प्रातिष्ठन्त ममुत्सृज्य परयन्ता इयदिपान्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वष्यभिमन्युवघपमणि अभिमन्युपराक्रमे पश्चिमोऽध्यायः ॥२६॥ ॥ अथ वाच ॥ तो प्रमनां च दृष्ट्वा भद्रेणामिनाजमा । दुयोधना स्थ बुद्धः स्वय धाममन्क्यान् । " ततो राजानमा मभिद्र प्रति संयुगे दृष्टा द्रोणाऽभवोद्योधान् पयोमुतमराधिपान् । पुराभिमन्युसंध न. पश्यना इम्ति मोर्यवान् । ममावत मार सिपं ग्धत फारखें। न त वसिम उपदी गिताभिन । पासमाना भयादोर पग्विास्तवात्मने । द्रोण दीलिप वर्ण तवम मावस । इसी मद्रराज भरिभरवा मस। पारवा हपमेनय रिएनम:मितारामा माभद्रं मरवण महता समधारयत्।' भारपिता मया दुग्गाधनममोरया । पाशाहाममिवापि ममप माननात्मग। 6 *. ME. - . .. T ·-- ५११ भिमन्बंध ५० थध्याय ३७1] द्रोणपर्च तान् घरोघेण महता माश्वमतान्महारथान् । विमुखीचत्य सौभद्र सिंहनादमयानदत् । तस्य नाद नत श्रुत्वा मिहस्येवामिपिण । नामृष्यन्त सुपरभा पुनाणमुखा रथा। तरनं कोष्ठकीकृत्य रथवभेन मारिष। व्यसृजत्रिपुजासानि नानाविनानि साम। तान्यनिरिने विच्छेद पौत्तस्तव मित गरे । तायेव प्रतिविव्याध तदनमिवाभवत् । नतस्ते कोपितास्तेन शरैराशीविषोपमै । परिवमुर्जिघासन्न. मामामपलाथिन । समुद्रमिव पर्यस्त स्वदोय त मलाणवा दधारकोऽर्जुनिम्बालेव भरतर्षभ। शराणा युध्यमानानां निघ्ननामितरेत। अभिमन्या परेषाञ्च नासीत्कश्चित्परादुख । तमिस्त घोरसलाम वर्तमाने भयङ्करे।दु सहो नवभिचाणैरभिमन्युमविष्यत । दुशासनो दादाभि कृप' भारदतस्विमिःट्रेणस्तु सप्तदशमि मरैरागीविषोपम । विवितिय मतत्या छतवमी च सप्तभि । हालस्तथाटाभिरयत्यामा च मतमि । भूरिश्रवास्तिभित्राणभद्रज पद्भिगइगै । दाभ्यां शराभ्या शकुनिस्विभिर्दयाधना नृप । स तु तान प्रतिवियाध निमितिभिरजिह्मगे। नृत्यवित्र महाराज चापइम्त प्रतापवान् । ततोऽभिमन्यु मक्रुद्धस्वास्दमानस्तवात्मज ! विदर्शयन् वै समइच्छिवाभ्यासकृतम्वनं। गरुडानिलरसोभियन्तुबाक्यकरईये । दानेग्गाकदायादं वरमाणमवारयत् । स्थित्वा तस्याग्रत थोमानम्मकस्य मतो बलो।विष्याध दभिवाणेस्तिष्ठतिडेति चाप्रवीत्। नस्वाभिमन्युदंशभिवाण सून हयान धान्। वाइ धनु पिरयोळ्या समयमानो न्यपातयत्। मतस्तस्मिन् हने पोरे मौभद्रणामकेवरे। सञ्चचाल वन संच पनायनपरायणे । तत कर्ण रुपा द्रोणे द्रौर्णिधार राटमल 1 गन्या भूरिया क्राय सोमदत्तो विविति ।। वृषसेन सुपेणय कुण्डभेदी प्रतर्दन । दृन्दारको ललित्यय प्रवाइर्दीपनोचन । दुर्योधनय मंक्रुद्ध सरवरवाकिरत् । मोऽतिविद्धो महेवारभिमन्युर जिह्मगे । शरमादत्त काय कायावभेदिन । तस भित्त्वा तनुवाणं देई निर्मिद्य चाग । माविमद्धरणे राजन् वल्मीकमिव पत्रग । म तेनातिप्रहारेण व्यथितो विनवित्र। मञ्चधातरणे कर्णे वितिकम्पे यथोचिनु । तयाऽन्यनिधितेवाण सुषे दोघेजोचन । कुठभेदिश्च मद्धतिभिस्तीनमधीदनी । कर्णस्तम्पधर्विवत्या नागरानाममार्पयत्। प्रयत्यामा चभित्या कृतवमा च मामि । पराचितरबाट दशात्मनात्मन । विचरन् द मैन्य पाभहस्त रसान्तकः। अन्यश्च परवर्षेण समीपस्यमवाकिरत्।। उदोरम्मवावास्तव भेन्यानि भीषयन। तन' स विद्धाऽस्त्रविदामभिदिपशिघ्यागः । मन्नो राजन् रथोपम्ये निषमाद ममोह च । न हि दृष्टा तथा विद्व भाभद्रेण यमन्दिना । चम्पावरम् मन्या भारदासस्य पश्यत । प्रेक्षन्ने मद्दाबाई रक? ममावृता सदीया प्रपत्रान्त मृगा मिहार्दितावा 1 र" ·5 ॥श्रीमहाभारतं ॥ जयभिमन्युबध यः । अध्याय ३७१३:३८ । 'म तु रणयशमाऽभिपूज्यमानः पिटसुरचारणसिद्धसः। अनितलविगतच भूनाइ र भियनो नभुधयाम्य विक इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वस्वभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे संतर्विोऽध्यायः ॥३७॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच॥ तथा प्रमथमान तं महेवामानजिह्मगैः । प्रार्जुनि मामका: मझें के वेमं समवारयन् । ' ॥पञ्जय उवाच॥ श्टणु राजनकुमारस्य रणे विक्रोडित महत् । विभिन्नता रथानीक भारदानेन रति। मेट्रेनं मादितं दृष्ट्वा मौभद्रेणावगैरणे। प्रन्यादवरजः कुद्धः किरन वाणन् समभ्ययात तस्यार्जुनिः गिरायो पाणिपादं चतुईयान । छवं ध्वज नियन्तारं त्रिवेणु कन्यमेवच ।। चक्र युगेपावणीरानुपाकर्षञ्च सायकैः । पताका चकगोप्तारी मापकरणानि च । सघुहस्तः प्रचिच्छेद ददृशे ने न कथन । स पपात चिता कोणः अविद्राभरणाम्परः। वायुनेव महाभेला सम्भोऽमिततेजसा अनुगाश्चापि विवस्ता: प्राट्रवन् मदतीदिशा आर्जुनेः कर्भ नदृष्ट्वा सम्प्रसेदुः समन्ततः । नादेन सर्वभूतानि साधु साध्विति भारत ! भल्यभ्रातर्यथारुग्णे बहुथस्तस्य मैनिकाः। कुलाधिवासनामानि श्रावयन्तोऽर्जुनाममा अभ्यधावन्त भद्धा विविधायुधपाण्यः । रथैरन्यैगजेशान्ये पनिश्चान्ये बचोत्कटीः । चरणमब्देन महता रथनेमिखनेन च । इदार: धेडितोत्कुटी सिंहनादेश्य गर्जितः ।। ध्यातलाखनैरन्यजन्तोऽर्जुननन्दनं । ब्रुवन्तश्च न नो जीवन्माक्ष्य जीवितादपि । तास्तथामुक्तो दृष्ट्वा मोमः प्रहमन्निव । यो यय पाइरत पर्वत विव्याध पत्रिभिः सन्दथिय्यनस्वाणि विचित्राणि नघूनि च । आर्जुनिः समरे शारी मृदुपूर्वमयुध्यत। वासदेवादुपात्तं यदलं यच धनञ्जयात् । अंदर्भयत तत् कार्णिः कृष्णाभ्यामविशेषवत् । दूरमस्य गुरुं भारं साबमञ्च पुनः पुनः । मन्दंधदिसजोषून् निर्विशेषमदृश्यत । चापमण्डलमेवाय विस्फुरदिलदृश्यत,। सुदीप्तस्य परत्काले सवितर्माण्डवं यूया। ध्याम्दा मुवे तस्य नसभब्दय भारत । महागनिमुचा फाचे पर्यादळे निस्वनः। धीमानमी भाभद्री मानप्रियदर्भनः । ममिमानयिपुरा निवश्याप्ययुध्यत ।' एदुर्भूला महाराज दापण समपद्यत । वायतोतो.भगवाम् भरदीव दिवाकरः। गाराम् विपिवान यमो कापवाशिमाथितान् । मुमाघ शद्धो गभस्तीनिव भास्करः। पुरसदनीय विपाठेस महायशाः। नाराघरदचन्द्राभलेरचलिकर पि। अवाकिरद्रयांनी भारद्वाजय पग्यतः । ततस्तन्यमभवदिमुखं सरपीडित1. रति योमहाभारत द्रोणपर्वभिमन्युषधपर्थणि अभिमन्युपराक्रमे अष्टचिंगाऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ धृतरा उवाच ॥ देवोभवनि मे ति प्रिया तुझ्या च मय । मम पुत्र यासेन्य भाभद्राममारयन् । विस्तरेणेव ने म मावाले पुनः। विवीडित सुमारस्य स्कन्द शवासरः मह ।। ५ मधय डापा हा ते सम्पवयामि विमईमानदार एकरा बिनाय अचासोजमुना था। भिगन्दा एमाला छीसा हारिन्दमान रथस्योरधिमा एमांस्तावकामभ्यमयंपता:- ·अभिमन्यूषध प० स्थध्याय ३८1०11 । ट्रोणपञ्च ॥ यूर . सर. . द्रोणं कर्ण रूपं शन्य द्रौणि भोज वृहदनं । दुयोधनं मामदत्ति शनिश्च महावन । नानानृपापमुनान् मैन्यानि विविधानि च। अबातचक्रवत्मान् बरमाणः समार्पयत्। नियमित्रान भाँभद्र परमात्रै प्रतापवान्। प्रदर्शयन नेजखो दिक्षु मनासु भारता नदृष्ट्वा चरितं तस्य सौभद्रस्यामिताजम । ममकम्पन्न गैन्यानि त्वदीयानि पुम पुन । अथाब्रवीन्महाप्राश भारद्वाज प्रतापवान् । ईणत्फुभनयन अपमाभाग्य सत्वरं। घटयन्निव ममाणि पुत्रस्य तव भारत । अभिमन्यु रणे दृष्टा तदा रणविमारदं । । एष गच्छति साभद्रः पार्थ नामग्रता युवा। नन्दयन सुध्द. मान् राजानञ्च युधिष्ठिर। नकुलं मंहदेवश्च भीममेनञ्च पाण्डव। बन्धून् सम्बन्धिनधान्यान्मध्यस्याम् सुघदस्तथा। नास्य युद्धे समं मन्ये कच्चिदन्यं धनुर्द्धराच्छन् इन्यादिमा सेना किमर्थमपि नेच्छति । द्रोणस्य प्रीनिमयुक्त श्रुला वाक्य तगात्मज । श्रार्जुनि प्रति मंकुद्धोद्रोणं दृष्टा मयन्निव। अथ दुर्योधन कर्णमब्रवीदाक्षिक नृपं। दु गासन मद्रराजं तास्तान चान्यान्महारथान् । मध्यमूहाभिषिकानामाचार्यो प्रमवित्तम' । अर्जुनस्य सुत मूढो नायं इन्तुमिच्छति। नयस्य समरे मुख्यदन्तकोऽप्याततायिन' । किमङ्ग पुनरेवान्यो मयं सत्य प्रवीमि वः । अर्जुनस्य सुतं वेष पिय्यत्वादभिरपति । मिथ्या पुत्वाश्च दयितास्तदपाव धर्मिणं । संरक्ष्यमाणे द्रोणेन मन्यते बीर्यमात्मनः । आत्मसम्भावितो मूढस्तं प्रमशीन माधि। एवमुकास्त ते राजन् सात्वतोपुत्तमभ्ययुः । मरधास्ते जिघामन्तो भारदाभयं पश्यत । दुगमनस्तु तच्छुत्वा दुर्योधनवचस्तदा । अवोत् कुरुभाईलो दुधनमिदं वचः । अहमेन इनिष्यामि महाराज प्रवीमित। मिषतां पाण्डुपुत्राण पाश्चातानाच पत्यती। यमिय्याम्यद्य माभद्रं यथाराजाईवाकरं । उत्कष्य चात्रोदाक्यं कुरुराजमिदं पुनः । श्रुत्वा कृष्णा मया यस्त मौभद्रमतिमानिनी । गमिष्यत प्रेतोंक भोवलाकान समयः । तो च श्रुत्वा मता व्यकं पाणः पोद्भवा सुता । एकाझा मसुदर्गा याद्धास्यन्ति जीवितं । तस्मादस्मिन् हते मन्त्री हता सर्वेऽहितास्तव । शिवन याहि मा रामदेव इन्मि रियंस्तव। एवमुक्का मदन राजन् पुचोदुशासनस्तत्र । मामट्मन्ययात् क्रुद्ध मरवरवाफिरन्। नमतिकुद्धमायान्तं तव पुत्रमरिन्दम । अभिमन्युः परस्तीक्षा पकिंमत्या ममापयत्। दुमासनस्तु मक्रुद्धः मभित्र व कुभरा श्योधयन भामट्रमभिमन्युचत रणे । सो मण्डलानि चित्राणि रथाभ्यां भव्यदरिणं । परमाणावयुध्येता रथगिधाविशारदा। पय पणवहादुन्दुभोना महानाभरिझराणा निनदमतिय नरा प्रचसंदणजनोमबमिहनादमिय। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दु'मासनयुद्धे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ २८॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ अरविधतगाचम्नु मत्यमिवमवस्थितां अभिमन्यु मयन्धीमाम् दुभासनमयामीत् । दिपा पम्सामि माम मानिन मागतो निठुरत्यघमाणमाक्रोधनपरायणं । 2. - ·* महाभारत [ अभिमयूमध २० ययाय - - १ - . - M यत् सभायां क्या राजो तराष्ट्रस्य श्टवता । कोपित परुषैचाय शरामायुधितिर । क्लान्मत्तेन भीमस्य विकृतवन माषित । प्रकृटं समाश्रित्य मौवनस्यात्मनो वतं । तत्त्वयेदमनुप्राप्तं प्रकोपात वै महात्मना । परवित्तापहारस्य क्रोधस्याप्रशमय च ।" चोभस्य ज्ञाननाधस्य ट्राइस्यात्याहितस्य च । पिण मम राज्यस्य हरणस्याग्रचिना।। . मद्यश्शयमधर्मस्य फवं प्राप्नुहि दुम्मे । शासिताम्यद्य ते वाणे. सर्वगन्यस्य पश्यत । अद्याहमणस्तस्य कोपस्थ भविता रणे । अमर्षिताया कृष्णया काहितस्य च मे पितु अद्य कौरव्य भीमस्य मविताम्यनृणे धि। न हि में मोक्ष्यसे जोवन् यदि नात्सृजसे रणे। रवनुक्का महावाहुर्वाण दुशामनान्तक । सन्दधे परवोरमः काखान्यनितवर्चसी नम्यारस्वर्णमासा जत्रुदेगे विभिद्य तं । जगान सह पुढेन पल्मोकमिव पन्नगः । अथेनं पञ्चविंशत्या पुनरेव समाप्ययत् । परैरसिसमस्यौराकममचादिते । स गाढविद्धा व्यथितो रथोपस्थ उपावियत्। दुःशासना महाराज कसनं चाविशन्मइन् । सायिस्तरमाणत दु गामममचेतनं । रणमध्यादपोवाइ सौभद्रमरपीडित । पण्डिया द्रौपदेयाय विराटय समोक्ष्य ने। पाञ्चाला केशयाच सिंहनादमथानदन् । वादिचाणि च साणि नानालिङ्गानि सर्वम । मावादन्त सुसंघटा. पाण्डूमा नत्र भैनिका । । अपग्नन् स्मथमानाने भीमद्रस्य विधेटिन । अत्यन्तवैरिणं दुप्तं दृष्टा गवं पराजितं । धर्ममारतक्राणामचिनो प्रतिमाम्तया। धारयन्ता ध्वजायेषु द्रौपदेया महारथा 1 भात्यक्रियेकिताना पृष्टद्युपनिषण्डिनी । कैफया घटोतय मत्यपाधालमधया,। पाण्डवाय मुदा का युधिष्ठिरपुरोगमा: । भ्यद्रवन्त लरिता द्रोणमोकं विभित्सव। मतोऽभवनमहायुद्ध खदीयानी यो महा जयमाकाइमाणानां शगणामनिवत्तिना। भया ह वर्गमाने थे महामोतिमयहरे। दयाधना महाराज राधेपमिदमप्रवीत् । पग्न दुःभामम मीरमभिमन्युवमं गतं । मापन्तमिवादित्य मिन्नत माघवाम रणे । अति मुग्या मिशाइव वनोत्कटा । साभद्रमुद्यतालातुमभ्यधावन्न पाडवा । तत कर्ण परस्तीतोरभिमन्यु दुगमदं । अभ्यर्पित मकुद्ध पुषस्य हितात । सपमुलीनोमियाध पर पुभि जायक भरः माभद्रस्य रणाजिरे। अभिमन्युरा गयं विभष्टत्या मितोमुखे । अविष्यापरितो रागन्द्रीण पुामना । मंगदा नाम मरिद्विापादारयितुं रथो। भाजन ग्यथेष्टाम् वनइमारमगारम। जापानमानी पर्मधनुन निमा गोवियतमापिन् । शादिाधी रागमिष्य प्रापा मगरे मनुषमभिमन्युमधारयन् । नापीदमागष्ट गपंचनामष्टिभि पममरमराम पामीमध्यमार्थना मन मिनिमम विला भूपि शरालामानि कक्षमता 3 - 100 - है ।

·थभिमन्यूबध प० । प्यध्याय 8.181] द्रोणपब - - १०. है धनुमण्डलनिने रैरागीविषोपभै । सच्चध्वयन्तार साथमाइ मयंत्रित्र । कर्ण. पश्चास्य चिरेप वाणान् मन्नतपर्वण | असम्भान्नच नान सानरमात् फानगुनात्मज । नतो मुइत्तात् कर्णस्य वाणेनकेन वीर्यवान् । सध्वजं काम्मुकंवौरम्छित्वा भूमावपातयत्। तत. कृच्छ्रगत पण दृष्ट्वा कर्णादनन्नर । भाभद्रमन्वयानुण दृढमायम्य काम्मुकं । नत उधुकुश पार्थास्तेषां चानुचरा जना ।वादित्राणि च मञ्चनु' माभद्रश्चापि तनुः । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दुमामनकर्णपराजय चत्वारिशोऽध्यायः ॥ ४॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ माऽनुगज्जन धनुष्पाणिया विकर्षन पुन' पुगे। तयोर्महात्मनाम्नण रथान्तरमपातयत् । मोऽविध भिवाणैरभिमन्यु दुरामद । मच्छत्रध्वजयन्तारं माग्यमामु प्रयन्त्रिता पिटपैतामहं कर्म कुर्वाणमनिमानुष । दृष्ट्वाऽदित भरै कार्णि वदोया पषिताभवन् । तस्याभिमन्युरायम्य स्मयन्त्रकन पत्रिणा । शिर. प्रयावयामास तेट्रथात् मापनद्धति । कर्णिकारमिवाधूतं वातेनापतित नगान भ्रिातर निहतं दृष्ट्वा राजन को व्यया यया। विमुसोशत्य वर्णन्तु मौभद्र' कापत्रिभि । अन्यानपिमहेवामान पूर्ण मेवाभिदुवे । ततस्तदिविधं सैन्य हम्त्यश्वरथपत्तिमत् । क्रुद्धोभिमन्यानिनत्तिग्मतेजो महायशा । कर्णस्तु महभिर्वपिरचमानोऽभिमन्युना । अपायाजवनेरीमातानीममञ्चन।' सलमेरिव पाका धाराभिरिव चाहत। अभिमन्ये रैराजवामाज्ञायत किञ्चन। १ नावकानान्तु योधानी ध्यतां निभिने भरैः। अन्यच मैन्धवाद्राजन नम्म कचिदतिष्ठत । सौभट्रम्त तत सच ममय पुरुषम । मोघमभ्यपतना भारती भरतर्षभ। मक पिरियोमटो निर्दसरमा रिमूना मध्ये भारतभन्यानामाणुनि पर्यवर्तत। " रचनागाश्वमनुजामयत्रिमित परे। मम्प्रविण्याकरोभूमि कबन्धगणमती ! सौभट्रचापमभवनिकत्ता परमेषुभिः सानेवाभिमुखान प्रान्त भाद्रवन् जीवितार्थिन । नघोरा रौद्रकर्माणो विपाठा बहव निता । निनन्ती रयनागाश्वान् अनुरासन् वसन्धरा । सायुधा' मालिवाणा मगदा मादा रणे। दृश्यन्ते बाइबलिया हेमामरणमपिता : शरीयापानि पवाय भीगणि मिरामि च । मण्डलानि सम्बोणि भूमावासन सहसा । भोपकारधिठानरीपादण्डकवन्धु मिथिलक्षमय बहधा थुगे। मनिषापामिभियेव पतितय महाधरी । चर्मवापारक्षेत्र व्यपकोण समन्ता । निहते सनियरधारणय विभापते। अगम्यकपा एपिणेनामी सदारणा। अध्याता राजपुत्राण न्दतामितरतरं । मादुरा महामन्दा भोकरण भपाईन । म भन्दा मरतड दिस मनायनादयत् । म भरवाइवामनी धन वावरोंदपार । कसम परिवोस्टा निम्नरसा रिपून । मधे भरतसैन्य नामानि प्रत्यग्मन । विधरना दिश: सबी, दिशापि मारत तितरामानुपमान भन्धन रश्मा हुन । २०१ १०. - .

·। - १० ५८. ॥ योमधाभारत। [थगिन्यूरय म: । अयाय ९1821RI श्राददाम गावामा मणाचायंपि.भारत । धणेम भूयः पश्यामि सूर्य मध्यन्दिने यया...: अभिमन्यु महाराज प्रतपन दिपणाम ! म सम्वममः म वामवस्यामा अभिमन्युभहाराज, मैन्यमध्ये प्यरोचता : jite इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वष्यभिमन्यवधपयेण्यभिमन्युपराक्रमे एक इत्यारिंश यायः॥ ४१.१५ ॥ एतराष्ट्र उवाच , बातमत्यन्तसुखिन स्तमा पचदपित। युद्धेषु कुशत बोरं फुसपुत्र ननुया! .. गाधर्मानमनोकानि सदश्य विधायः अपि यौधिष्ठिरान मैन्यात् कयिदयपनदाती : ॥ सञ्जय उवाच ॥ युधिष्टिरी भीमसेनः भिखण्डोमायकिर्यमा धुष्टयुधो विराटय द्रुपदरा मकाया ! घटकेतय संरन्धा मायाद्याभ्यपतन रणे । नेनेवतःपयायाता पितरो मातुनः सह। अभ्यद्रवन परोसन्ता व्यूढानीका: प्रहारिणः तान दृष्ट्वा द्रवतः हगलदोया विमुखाrai ter ततस्तधिमुख दृष्टा तव समोर्मल लामानो तव नेजसो विष्ट मणिपुरंगद्रवत् । सैन्धवस्य महाराज पुत्रा राजा जयद्रथः । मपुत्रग्रद्धिनः पार्थान् मह मैन्यानवारयत् । । उग्रधन्या महवामो, दिव्यमस्त्रमुदोरयन्। वा त्रिपामेधत ,भवणादिव कुवा.. ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ अतिभारमई मन्ये सैन्धवे मञ्चयाहित,। यदेकः पाण्डवान् बुद्धान्तप्रसूनवारयत अत्यगुनमई मन्ये वन माञ्च मैन्धवे । तस्य प्रमूहि मे योग्य कर्म चाय महात्मनः किं दत्तं इतमिष्टं वा सुनतमयं वा तपः । सिन्धुराजा हि.येनेक क्रुद्धान पार्थानवारयन् । ॥ सञ्जय उवाचा,ौपदीहरणे यत्तत् भीमसेनेन निलितः। मानात् मनप्तान राजा वरार्थी सुमहत्तपः। इन्द्रियाणीन्द्रियाभ्यः प्रियेभ्यः सन्विवर्त्य सः । पुत्पिपासातपसः स धमनिमन्ततः देवमाराधयच्छवे, ग्यणन् ब्रह्म सनातन, भतानुकम्पो भगवास्तव चके ततो दयां 'रूपान्तेऽप्यथ वैवाह,हरः सिन्धुपतेः सुतं । वरवणीवे प्रोतोऽस्मि जयद्रथ किमिच्छामि। एवमुक्तस्तु भर्पण सिन्धुराजो जयद्रथः । उवाच प्रएता प्राञ्जलिनियतात्मवान् : पाण्डवेयानई मध्ये भीमबीर्यपराक्रमान्। वारयामि रथेनेकः समस्तानिति भारत। 'एवमुक्तस्तु देवभो जयद्रथमथानवोत् । ददामितेवर मोम्यं विना पार्थं धनञ्जय । :: वारयिष्यमि भङ्गामे चतुर: पाण्डमन्दनाना रवमखिति देवेमुक्काबुध्यत' पार्थिव म तेन वरदानेन दिव्येनावयतन च। रकः सन्भारयामास पाण्डवानामनीकिनी, तस्य ज्यातलोपेण चियान भयमावियत् । पम्तिव तु सैन्यस्य इषः परमकोऽभवत दृष्टी तु पत्तिया भारं गन्धवे सर्वमपित) उदयाभ्यद्रवनराजन येन याधिष्टिर बन । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वण्यभिमन्युवधपर्वणि जयद्रथयुद्धे दिचवारिगेऽध्यायः॥४२॥ निय उवाच ॥ या पृच्छमि राजेन्द्र सिन्धुराजस्य विक्रम स्टा तान् सलमाख्यास्ये यथा पाण्डनयोध्या: तमू: भारया: मन्धवाः माधुवादिनः विकुवाणा इन्तोऽश्वाः श्वसनासमरहमः। गन्धबनगराकार विधिवत् कल्पितं रथ । तस्मात्यगोभयत् फेवराधो रामतो महाना १७० ·अभिमन्युबध म.पध्याय 8181] द्रोणपर्व | ५८७ *- . - 1001 २. देतछत्रपताकाभिश्चामेव्यत्रनेन च सवना राजनिस्तिस्तारापतिरिवानरे । मुकावज्रमणिवर्णभूषितन्तमयमयं । वरुथ विवभी नस्य च्योतिर्मिः खमिवाहता म विस्काय महत्वाप किरत्रियुगान् बहन् । तं व्यूई पूरयामास यड्यदारयदायुनिः। सभात्यकि विभिचाणैरष्टामिव वृकोदरं । गद्युषं तथा घश्या विराटं दधभि शरैः । द्रुपदं पञ्चभिस्तोदोर्दभिय मिखण्डिन । केकयान् पञ्चविंशत्या द्रौपदेयानिमिस्तिमिः। युधिष्ठिर तु ममत्या तत. पानुपानुदत्। पुजालेन महता तदहुतमिवाभवत्। प्रथामितपीतेन भनेनादिश्य कार्युकं । चिच्छेद प्रहमन् राजन् धर्मपुत्रः प्रतापवान् । प्रक्षोनिमपमात्रेण सोऽन्यदादाय कार्मुक। विव्याध दशभिः पार्थ नाचवान्यालिभितिमि । तस्य तमाघ शाखा भोमी भन्नलिभि.पुनः। धनुर्धजच छत्रच विना विप्रमपातयत्। सोऽन्यदादाय बलवान सज्यं कृत्वा पं कामुक । भीमस्यापातयत् केतुं धनुरयांश्च मारिष। स इतावादवप्लुत्य च्छिन्नधन्धा रथोत्तमात्। मायकेरासुता यानं गिर्यपमिव केयरी। ततस्वदीया: संकटाः माधु माध्विति चुकाए । सिन्धुरांजस्य तत् कम्मे पूजयन्ता मुहर्मुः । संक्रुद्धाम् पाण्इवानेको यद्दधारानतेजसा । तत्तय कर्म भूतानि सर्वाणवाभ्यपूजयन् । माभद्रेण हते पूर्व भोत्तरायोधिमिद्धिप. पापडूना दर्भितः पन्था. सैन्धवेन निवारितः । यतमानास्त ने वीरा मत्स्यपाचालकैकयाः। पाण्डवाद्यान्नपद्यन्न प्रति कुर्व मेधा यो घोहि यतते भत्तुं द्रोणानीकं नवाहित.। तन्तमेव वरं प्राप्य मैन्धव प्रत्यवारयत्। पति श्रीमहाभारते द्रोणपण्यमिमन्युषधपर्वणि जयद्रथयुद्धे विचत्वारिमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ मन्धान मिरुद्वेषु जयमद्विषु पाण्डुषु । सुधारमभवद्युद्धं नदीयाना परैः सह प्रविश्याचा नि: मेना सत्यसन्धादुरासद.। व्यहोभयत नेत्रवी मकर मागर यथा। मन्तथा मरवर्षण शोमयन्तमरिन्दम। यथाप्रधान साभद्रमभ्ययुरसत्तमाः। नेपा तस्य च सम्मदीदारुण समर्पयत । एता परवपीणि प्रसक्रममितीजमा । राजेन संकद्धस्तरमितया निः। दृपमेनन यन्तारं हला पिछेद कामुक । नस्य विव्याध बनवान् भरैरानजिागे । वातार्यमानरय तैरश्वरवातोरणात्। नेनान्तरेणाभिमन्यान्ताऽपामारयद्रथ । रथजास्ततो घटा:माधुमाध्विति कुरः । न सिंहमिव संकुई प्रमयनं भररीन् । भारादायान्तमभ्यत्य घमातीयोऽभ्ययाहुत। भोऽभिमन्यु धरै, पद्या सकामुझेरवाकिरत्। अत्रौषन में जोवन जोरतो युधि माध्यमे । समयमयवाणमिपुरादूरपातिमा। वियाघहदि मौभद्रः पपात या पिता। वमातीयं हतं दृष्टाछुद्धा शनियो । परिवस्तथा राजस्व पनि निधामनः । विस्तारयन्तशापानि नानारूपारमेकम् । नयुद्धमभवद्रोद्र मोमम्मारिभिः सह । मेष रामबभनान मीराणि शिरामि च । मण्डलानि सम्बोणि दरिद फानुनिः। - 2351 १८० ·५८८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [व्यभिमन्युग्ध या पध्याय | 0 - हैं 16 ग मसङ्गाः भानुनित्राणा. मपट्टियपरश्वधा । अदृश्यन्त भुजाग्छिवा हेमाभरणभूषिता.1 - - • अम्भिराभरणैर्वस्वैः पानिनेय महायजे. वर्षभियभभिहारे कुटे-छत्रचामरे । अपस्करैरधिष्ठानरोपादण्डकपन्धुरः। प्रविधिोरर्भग्नेय बहुधा युगैः । अनुकैः पताकाभिस्तथासारथिवाणिभि । रथय भग्रेनांगेय हये. कोणाभवनमहो।" निहतः उत्त्रियः हरैनानाजनपदेश्वरः । जयग्रता भूमिदारणा समपद्यत । दियो विचरतस्तस्य साथ प्रदिपस्तथा। रणेऽभिमन्याः कुद्धस्य रूपमारधीयत। काधनं यद्यदस्यासीदम चामरणानि च । धनुषय मराणाश्च तदपश्याम कैवली तं तदा नाशकत् कथित् चक्षुभ्यामभिरीक्षित । पार्ददान मेरैयाधान मध्ये मर्यमिव स्थित इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वण्यभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे चतुरात्वारिंशोऽथाथ nges । मञ्जय उवाच ॥ श्राददानस्तु इराणामायूंथभवदा नि.) अन्तक 'सर्वभूतानां प्राणान काल दवागत। स शक्र इव विकान्त, शासना: सतो वती। अभिमन्युस्तदानीक लोडयन् वयोभन । प्रविश्यम तु राजेन्द्र क्षत्रियेन्द्रन्तिकोपमः । मत्यवसमादत्त व्यावी म्हगमिवोल्लग:।. सत्यवति चारिप्ले खरमणा महारथा ( प्रग्टद्य विविधं भवमभिमन्युमुपाद्रवन्। अहं पूर्वमहं पूर्वमिति पचिपपुजाः। पटुमाना: समाजग्मुर्जिघीमन्तोऽर्जुनात्मत्रं । क्षत्रियाणामनोकानि प्रद्रुतान्यभिधावती । जग्राम तिमिरासाद्य मुद्रमास्यानिवार्णव । । ये केचनागतास्तस्य समीपमपलायिमः । न ने प्रतिन्यवन्त समुद्रादिव सिन्ध महावातहोतेव वातवंगभयार्दिता समकम्पत मा सेना विधान्ता नारिवार्णवे। अथ रुकारथा नाम मद्रेवरसतो वो। बस्तामाश्वोमयन् नामवस्त वाक्यमेवीत् । असं चामेन का सारा नेष कश्चिन्मयि स्थिते। अहमेनं यहीयामि जीवग्राहं न संशयः । एवमुक्का तु मौभद्रमभिदुद्राव बोर्यशन्। सुकल्पिनेनोद्यमानस्यन्दनेन विराजता!' . मोऽभिमन्यु विभिवाणेभित्वा वक्षस्यथानदत्। विभिद्य दक्षिणे घाती मध्ये च निमितलिभि! स तस्येवामनं छित्त्वा फालानि. भव्यदविण । भुजा मिरय चिहिताविप्रमपातयत्। दृष्टा रुधार भनं पुत्रं मन्यस्य मानिन । जीवयाई जिघृक्षन्त भद्रेण यखिना मनामदुर्भदा राजन् राजपुत्राः प्रहारिणः । वयस्या. मध्यपुत्रस्य सवर्णविकतध्वजा: 11: त समाचाणि चापानि विपन्ता महारथाः। श्रार्जुनि मरवण समन्तात् पयवारयन्। " शरैः शिक्षायनापनेस्तरुणरत्यमर्पणे । दृष्टकं समरे भूर भद्रमपरागित ।- छाद्यमानं भरवानेटो दुखाधनोऽभवत् । वैवस्वतस्य च सई गतं नममन्यन । सुवर्णपुररिपुभिर्नानानिखिमितिभिः। अदृश्यमा नि पमुनिमेपाते नृपात्मजाः। सस्तव व नस्य स्पन्दन नघ माग्षि । प्राषित समपश्यामशाविद्धं शलभैरिव । ५ गाठविद्धः युद्धस्तु तोवर्गज दवादित । गान्धर्वमम्तमायकहा, भारत । १ . + N A (Ft एक " ·एस M २६. 162 n भिमन्युवध प० । अध्याय 8 1 ६ ] । द्रोणपर्व॥ पूर अर्जुनेन तपस्तवा गन्धर्वेभ्या यदाता तुम्नुहप्रमुखैभ्या वेतनामोहयताहिनान् । 'एकधा तथा राजन दृश्यते स सहमधा। अटातचक्रवमझे विप्रमाणि दयन।' रथवमास्तमायाभिमोहथिवा परान्नृप । विभेद शतधा राजन् भरीराणि महीविता। प्राणा: प्राणमता चा प्रेषिता निषितः शरै.। राजन् प्रापुरमुं लोकं शरीराण्यवनि ययु.। धनूंष्यवाधियय ध्वजान वाइंश्च सादान् । गिसि च शितैसेतिषां विच्छेद फान्गुनिः। धूतारामो यथा भन. पश्चवर्षफोगम. 1 राजपुनमन नइन् सामनेणापतकता कुद्धायोविषमहामान् सुसुमारान् ययाचितान् । रफेन निहतान्दृष्ट्वा भोतो दुर्योधनोऽभवत् । रयिन. कुचरानवान् पदाथावमन' । दृष्ट्वा दुबाधन विप्रमुपायात्तममर्षितं । तथो:वमिवापूर्ण. मनामस्तुमुनोऽभवत्। प्रयाभवत्ते विमुख पुत्र मरमताईन । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्चणि दुर्योधनपराजये पञ्चच्चारिमाऽध्याय ॥ ४५ ॥ ॥ तराष्ट्र उवाच ॥ यया वदमि मे सन एकस्य बभि मह ! महामं तुमुळे घोरं जयश्चैव महात्मनः । अश्रद्धेयमिवाययं मेभिट्रम्याथ विकम। किन्तु नात्यहुतं मन्ये येषा धो व्यपाश्रयः। - दुर्योधने तु विमुखे राजयुधयते इते। मभने प्रतिपत्ति को मत्यपद्यन्त मामकाः। । मञ्जय उवाच ॥ मरकाम्याचवन्नेवाः प्रविघा लामहर्षणाः । पदायनहनीसाहा निरुसाहा दिपजये। इतान्धादन पिहन पुचन सुघम्सम्बन्धिवान्धवान् । 'उामृन्योन्मृन्य मन्त्रमुस्वरयन्ता हदिपान्। तान प्रभयास्ततो दृष्टा द्रोणोद्राणिवत्त.। पो दुर्योधन. कप: छतवमा च भावन.। अभ्यधावन समंक्रुद्धा' सौभद्रमपराजितं । नेऽपि पाचेगते राजन् प्रायणे विमुखीकता। एफम्त मुससंदृद्धा पायवाच निर्भया । वन विन्महतिजा नमोऽ निमभ्ययात्। नमन्वगेदाम्प पिता पुत्रसद्धो न्यवर्तत । अनु दुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथाः। - नन्तेऽभिषिधिाणेघा गिरिमिवाम्बुभि । म च तान् प्रममाथैको विद्यम्बानो यथाम्बुदान । पौधन्तु नव दुई उमपं प्रियदर्शनं । पितु ममोपे तिष्ठन्नं झामुद्यतकामुकं ।। अत्यन्तमुखमंहद्धं धनेवासुतोपमा प्राममाद रणे कात्तिामत्तमिव दिपं सम्भणन त मङ्गम्य साभद्र परवीरका । मनिपिनमौनाचाररमि चार्पित । दो वै महायाइदंडाहत स्वारगः। पात्रस्त महागज तब पात्र नभाषत। सदर. क्रियता लोको इमोकं गमिष्यमि । पम्यता वान्धवानालां नयमि यमसादनं । एखमुका नती भस मोभद्र परदोरहा। उदबई महावानि कोरगनिभा समस्य भुगनि का माय सदानं । मुनम सभुकेमात शिरोऽहाति मइएउव। सभणं निइना हारेकामना । ततो दुर्योधन क्रुद्धः प्रिये पुणे निपानित। इतनमिति काय स्थिान पत्रिभ । नतो दोष छप. फणे द्रोणपुत्रो हदस । छतवमा सदिय पद्रयाः पवारयन्। स तान् पिझा मितवार विमुमोक्त्य चाईनि । " . क + । - 6.

·. -- ... r . १६ श्रीमहाभारते.॥ '[अभिमन्युमध पाध्याय वेगेनाभ्यपतम् क्रुद्धः मैन्धव महासराव स्तम्ल पन्थानं गजामीन दंशिताः) ... कालिङ्गाश्च निषादाय काथपुलश्च वीर्यवान्। तत्प्रसामिवात्यर्थं युद्धमामी विमापते। ... ततच कुञ्जरानीकं व्यधमदृष्टमार्जुनिः। यथावायुर्मित्यगति सदान् मतमोऽम्बरे ततः क्रायः मरमानेरा नि समवारयत् । अयेतरे सन्निसत्ताः पुनःणमुखा रथाः परंमास्वाणि तन्वाना: मौभद्रमभिदुदवः । नान्त्रिवायानिवाण: फ्राथपुत्त्रमथाई पत। गंगेघेणाप्रमेयेण खरमाणे जिघामया । म धनुर्वाणकेयूरा वाङ्ग समुकुट मिर कत्वं ध्वज नियन्तारमञ्च यास्य न्यपातयता कुलगीतश्रुतमनः कोया शास्त्रवचन च । युक्त तस्मिन इते पौरा: प्रायगे विमुखाभवन।। इति श्रीमहाभ रते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि काथपुचबधे पटरवारिंगाऽध्यायः ॥४.६." । तराष्ट्र उवाच॥ तथा प्रविष्ट ताणं मौभद्रमपराजित, कुलानुरूपं कुब्वाण महामेष्वपलायिना , श्राजानेस्तु वनिभियान्तमश्वविहायणै: लवमानमिवाकारों के सराः पय्यवारयन् ।। ॥ सञ्जय उवाच ॥ अभिमन्यः प्रविश्य तावकाग्निशितैः शरैः। अकरोधिमुखान मचाने पार्थिवान् पाण्डुनन्दनः। नं तु द्रोण: रूपः कर्णो द्रोणिश्च म हदतः । प्रतिवर्मा व हादियः षड्रथा पर्यवारयन्। दृष्ट्वा तु सैन्धवे भारमतिमात्र समाहित । सैन्य तव महाराज युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । मौभद्रमितरे बोरमभ्यवर्षकाबुभिः । तालमात्राणि चापानि विकर्षन्ता महाबलाः ।। नास्त मवान् महेष्वासान् सर्वविद्यास निष्ठितान्। व्ययम्भयद्रणे वाणैः सौभद्रा परबोरहा द्रोण पञ्चाशताऽविध्यत विभत्या च दृइल । अशोत्या कृतवाणं रूपं षट्या मिलोमुखः ।। रुकापुबैर्महावेगैराकर्ण ममवादिनः अविध्ययविणिरश्वत्यामानमा निः। म कण कर्णिमा कर्ण पोतेन च पितेन च। फाल्गुनिर्दिषता मध्ये विव्याध परमेषुणा पातयित्वा कृपस्याश्वान् नथोमा पार्णिमारथी । अथैनं दशभिवाणैः प्रत्यविध्यन स्तनान्तरे। नोटधारक वीरं कुरूणां कीर्तिवर्द्धनं । पुत्राणा तव वीराणां पश्यतामयधादली । तं द्रोणिः पञ्चविंशत्या मुद्रकाणा समार्पयत्। वरं बरममित्राणामारुजन्तमभोतवत्।. मत वाणैः मितवर्ण प्रत्यविध्यत मारिष । पश्यता धार्तराष्ट्राणामश्वत्थामानमानिः। पथ्या भराण ने द्रणिस्तिय्यग्धारैः सुतेशनेः । । उनकम्पयदिद्धा मैनाकमिव पर्वत !, it. म तु द्रोणिदिसन्नत्या हेमपुर जिह्मगः । प्रत्यविध्यामहातेजा बलशनपकारिण। तमिन्द्राण वाणवतं पुत्रग्टद्धी न्यपातयत्। अश्वत्थामा तथा परि परोमन् पितरं रणे। फर्ण दाविमति भलाम् कृतवमा चतुईन । इदलम्त पञ्चामत् रूपा गारदला दम । ताम्ताम् प्रत्यवधीत मयाम दमभिर्दभिः गरेः। फोरलानामधिपः फर्णिनाताडयदि स तस्याश्याम वर्ण चाप सनधापानयत तिता । अथ कोमलराणम् विरया खड्गधर्मम्मम् ।.. येष फालामः पायात मिरो, भकुण्डच । कामनानी म भनार राशपुत्र उहदसं। 1. १ १r ·10 . १ १८९. ~ - थभिमन्युवध प । यध्याय 2018 होणपर्व इदि वियाध वाणेन म भिन्न हदयोऽपनत् । वमन च सहसा दा राजा महात्मना। एजतामगिदा वाच राग काम्मुकधारिणा । तया पहइस हत्वा माभद्रो व्यरट्रणे ", ययम्भयन्महेवामान योधास्तव शराम्बुभि । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युबधपर्वणि वृहदलजये सप्तत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ म कर्ण कर्णिना कणे पुनर्वियाध फाल्गुनि गिर. पञ्चाशता चैनमविष्यत् कापयन् भयं । प्रतिवियाध राधेयस्तावगिरथ तं पुन शिरैराचिमिची यशोभत भारत। कईचाप भरान कुद्धा कधिरोपौडवाभि । कोऽपि विवा मग भलिबाटमात्र । तोतया अरविवाना पिरण समुचिता। बभूवतुर्थ हात्माना पुम्यितावित किरको अय फर्णय सचिवान पटएराधियोधिन । मार्यसतश्चजरथान् भामट्रो निजघान छ । अथवतान्मदेवामान् देशभिर्दशनि गरी प्रत्यविथैदसम्मानसदगुतमिवाभवत् । मागधस्य पुन. पुत्रं हत्वा पनि जिह्मगै । सावं ससनं तरुणमयकेतुमपातयत् । मार्तिकावतिक भजि तत' कुधरकेतन धुरप्रेण समुदाय ननाद विरजन शरान । तस्य दो शामनिषिद्धा चतुर्भिवतुरो हयान् । सत केन विव्याध दशमिया नात्म। 'नता दो मामनि कार्णिर्थिद्धा दशभिरागै । संरम्भाट्रिमनयना वाक्यमुरियात्रवीत् । पिता नवावं त्यक्षा गत कापुरुषो यया। दिव्या त्वमपि जानी येईन वद्य मात्यो । एतावदुवा वचन कारपरिमार्जिता नारा दिमसम्मादानं द्रस्तिभिराचिनत् । तस्या निर्वयित्वा अन्य चिभिरताडयत्। तं शवो नवभिचाणी पाताडयत्। उद्यमभान्नवद्राजन तद तमिवामपत् । तस्या निईनुग्छित्वा इन्नोभी पार्णिधारयो। नं विव्याधायसै पनि मोऽपाक्रामत्ररथान्तरं । शत्रुनय चन्द्रकत महामेघ सुवर्ध। सूर्यभामच पक्षतान् इला विव्याध मावत । न सौवनस्विमिद्धिा दुर्योधनमथाब्रजोत् । सर्थ रनं प्रमश्नोम पुरैकैकं हिनस्ति न । बधोपाय चिन्यता वै मृप द्रोणलपादिभि । प्रयामवीत्तता द्रोणं कर्ण वैकतना रणे । पुरा मान्ममग्नानि दस्य वधमाश न । नतो द्राण महेश्याम भवास्तान मत्यभाषत । अस्ति चास्यान्तरं किञ्चित् कुमारस्यापि पग्नत। अण्वयम्यान्तरं अद्य परत मर्थतो दियं। गौघ्रता नरसिंहस्य पाण्डवेयस्य परसत । धम्मपइनमेवाय रथमार्ग दृश्यते । मन्द्रधानम्य विमिसान् भोघचव विमुधन। पारजनपि में प्राणान मेइयत्रापि मायक । प्रहर्षयति मा भूय भाभा परयोरहा। अति मा मन्दयत्यय भाभदो विचरयणे । अन्तरं यस्य भरथा न पश्यन्ति महारथा। धमतो दाहस्तस्य दिस मन्त्री महेभि म विरेपं प्रपश्यामि रणे गादीवचन । अथ की पुन:ोपमाहाजुनियराहतः । स्यातव्यनिनितिठामि पीयमानाऽभिमन्युना। नातिन कुमारस्य पराः परमदारुणा वितन्नि इदयं भेऽच पोरा पावतेम। १८४ 1 . .

·। श्रीमहाभारतभिमन्युबंध प० । यध्याय तमाचार्योऽब्रवीत् कर्ण शनकैः प्रहसन्त्रिक । अभेद्यमस्य कवचं युवा चारुपराक्रमः | उपदिष्टा मया शस्य पितुः कवचधारण तामेष निखिला वेत्ति व परपुरञ्जयः। शक्यं तस्य धनुग्छेनु ज्याञ्च वणिः समाहितः। भीषूय याश्चैव तथोभी प्राणिमारथी। एनत्कुरु महेश्याम राधेय यदि शक्यसै । येन दिमुखीकृत्यं पात् प्रहरणं कुरु । सधनुष्का न सक्योऽयमपि जेतुं सुरासुरैः। विरथं विधनुष्कञ्च कुरुम्वन यदीच्छपि। Fu 'नदाचार्यवचः श्रुवा को वैकर्तनस्वरन् । अस्यता लघुइस्तस्य पत्कैर्द्धनुराचिनत् । अस्याश्यानवधीहोजा गौतमः पार्णिमारथी शेषाम् छिनधन्वानं भरवरवाकिरन् स्वरमाणास्वराकाले विरथं पांमहारथाः शरवर्षरकरुणा वालमेकमवाकिरन्। मच्छिवधवा विरभ्यु र धर्ममनुपातयन्। खड्नचर्मधरः श्रीमानुत्पपात विधायमा। मार्गः स कौमिकाधेच लाघवेन बलेन च । प्रार्जुनियचर यानि भयं वै पत्तिराडिया मत्येव निपतत्येषं सामिरित्यू दृष्टयः। विव्यंधुस्तं महेवामाः समरे छिद्रदर्शिनः तस्य द्रोणोऽच्छिनन्मुष्टा ख मणिमयसमा क्षुरप्रेण महातेजास्तरमाणः सपत्नजित् । राधया निशितै वाय॑धमञ्चर्म चोत्तम । यसिचर्म पूर्णाङ्गः सोऽन्नरोधात पुनः विनि आस्थितयमुद्यम्य द्राण मुद्धाभ्यधावती मञ्चकरेणूचसमाभिताना पभावतीवाचतचक्रपाणिः। रणेऽभिमन्युः वर्णमाम रौद्रः स पासवामुकति प्रकुभन्। सुतरुधिरकतकरागबस्वा भुकुटिपुटाकुटिलोऽतिमिहनादः । प्रभुरमितबलो रणेऽभिमन्युर्युपवरमध्यगतो विराजते का। 'इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपणि अभिमन्युयुद्धे अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ५८ ॥' । मञ्जय उवाच ॥ विष्णाः स्वसुर्मन्दकरः मविप्वायुध पितः। राजातिरथः सर्छ जनार्दन दापेर । मारुताडूतकेशान्नमुद्यतासिवरायुध। वपुः शमीच्य पृथ्वीमा दु:समीच्य सुरैरपि । नव भयमुदिनाः संचिच्छिदुरनेकधा ( महारयस्तथा कार्णि: मंजग्राह महागदा।। विधनु:स्यन्दनासितेर्षिचक्रयारिभिः कृतः। अभिमन्युर्महावाहुरश्वत्यांमानमाट्रवत् । म गदामुदता दृष्टा ज्वलन्तीममनोमिवा अपाक्रमयोप्रस्याहिकमावोन नस्शावान् गदया इत्ला नथोभी पार्णिमारयो। मराचिताः भाभः श्वाविदत् प्रत्यदृश्यत । मतः सुधनदायादं कालिफेयमपोथयत् । जघान चास्यानुचरान गान्धाराम् सप्तमप्ततित पुनर्गमगातीयान् जघाम रंचिनो दश । फैकयानां रथान् मन्त इला च दय कुचराम् । दोमामनिरय माय गदया ममपायपत्। नतो दोगामनिक्रुद्धा गदागद्यम्य मारिष। अभिदुद्रा दुईस्तिष्ठनिष्ठति चाप्रवीत्। नावुद्यतर्गदा योरावन्याऽन्यवधकाधि धारया सम्प्रगाने पुरेवं थमकान्धका । नावन्योऽन्य गदायाभ्यामाहत्य पतिता हिता। . रन्द्रध्वशाविशमा रणमध्ये परम्ता दीनामनिरपोत्यांय कुरूणो कीसिंवर्द्धमः । अन्तिहमाम साभद्रं गदया मुद्रानाडयां गदागेन महता व्यायामेन च माहितः। । S ·यभिमन्युबध र । यध्याय BETri3m । द्रोण पर्व . - . . - . - . वित्रता न्यपतभूमौ मोभद्र परवोरहा । एवं विनिहतो राजन रको बभिराहवे । चोभयित्वा च ममी नलिनीमिव कुन्नर प्रिोभत इतो बोरो व्याधर्वनगजो यया। नं तथा पतितं भर तावका. पर्यवारयन्। दांव दग्धा यया शान्त पावकं शिशिरात्यये। विम्टद्य नरुवाणि सवित्तमिवानि। अस्तं गतमिवादित्य नवा भारतवाहिनीं। उपभुतं यथा सोम मंगुकमिव सागरं । पूर्णचन्द्रामवदन काकपष्टताविकं । भूमी पतित दृष्ट्वा तावकास्ते महारथा । मुदा परमया युकायुकुम सिंहवन्मुत । आमीत्परमको इपस्तावकानां विशाम्पते । इतरेषान्तु वोराणां नेत्रेम्यप्रापतञ्चतं। अन्तरिक्षे च भूतानि प्राफ्राधन्त विशाम्पते । दृष्टा निपनियर च्युत चद्रमिवाम्बरात्। द्रोणकर्णमुखै पद्धिार्तराद्रमहारथैः । एकोऽयं निहत गते नैष धमी मतो हिन । तमिस्त निहते बोरे वयोभत मेदिनी । धार्यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रगणमालिनी। एकापुद्धय महीणी रुधिधैिश्च ममुता । उत्तमामय पौराणा भ्राजमान मकुण्डन । विचित्रय महाप्णीय पताकाभिर महता। चामरैय कुयाभिय पविद्धयात्तमायुध । रथाश्यनरनागानामनद्वारय सुप्रभ । सनेय निमित पानेनिर्मुकभुनगरिव। चाय विशिवछिन्न मष्टिमासकम्पनै । विविधैद्यायुधान्य मंहता भरशोमत । वानिभिद्यापि निर्जीव यमद्भि शोणितोचित । मारोतिषमा भूमिः सौभद्रेण निपातिते । माधुमै ममहामाचे सुचनमायुधकेभि । पारिव विध्वविविखोन्मथितर्गर्ने । पृथिव्यामनुकीर्णय सावसारथियोधिभि । हरिव प्रमितहतनागरथोत्तम । पदातिमय हता विधायुधभूषणे । भीरूणा वासजननी घोररूपाऽमवन्मयो । तं दृष्ट्वा पनित भूमी चन्द्रार्कमदृशद्युति । न वकाना परा प्रति पानाचाभवाया। अभिमन्यौ हो गजन मिराफेऽप्राप्नयावने। मम्प्राइवधमू संवा धनराजन्य पश्यतः । दोर्यमाण वत्वं दृष्ट्वा सोभने विनिपातित। जातयचुस्तान् बौरानिदं वचनमब्रवीत् । वर्गमेष गत सरो यो हतो न पराभुख । संस्तम्भयत मामष्ट विजेण्यामा वयं रिपून्। प्रत्येव स महातेजा दुःखितेभ्या महाद्युतिः । धर्मराजा युधी श्रेष्ठ भुवन दुषमपानुदत्। युद्धे अामीवियाकारान् रामपुत्रान् रणे रिएन् । पूर्व निहत्य सयाम पयादा निरवयात् । हला दशसहसाणि कोशयच महारथ। कृष्णार्जुनमम कार्णि मकसमग्ता भुवं । रथाश्चनरमाताम् विनिहाय सहसा । अविरत ससनामादगेच पुण्यमवत् । गत पुरानोकान भाखरान पुग्धनिर्मितान् । इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि अभिमन्युबघपर्वणि अभिमन्युवध एकोनपधाभाऽध्याय 18CH ॥ सनय उवाच॥ वन्नु प्रवरं हवा तेशे ते भरपोडिता! निवेशयाभ्युपायाम माया रुधिरोपिता। निरीक्ष्यमाणसवयं परे पायोधन ने पयाता महाराषतानि प्राता वितर। , ·4. ६०४ श्रीमहाभारत यभिमन्युवध प० । व्ययाय ५०1३५, मनोनिमाया दिवमस्य चाशिव शिवारुत मन्धिरयतामृत । छोमबापोउमि दिवाकर विनम्पममिऽस्तमुपेत्य पर्वते । वराविधातगृष्टिवरुथरमणी विभूषणानाञ्च ममाधिपम् प्रभाः । दिवञ्च भूमिश समानयन्त्रित प्रिया ननु भानुरुप पावका 16. द # • महाभ्रकूटाचलाशमविभदिपैरनेकरिव वज्रपातित.। मजयन्यकुमयमयन्तृभिनिपातितर्नेष्टगतियिता विति। इतेश्वर यूर्णितयच्युपस्करहताश्वसर्विषताककेतुभिः। महारथै . सम्म विचूर्णित. गरिबामियदनराधिप। रथाश्चन्द महमादिमिहतैः प्रविद्धभाण्डास्तरणे. पृथग्विधैः । निरस्त जिवादशनाम्लोचनर्धरा बमा घोर विरूपदंशना । प्रविद्धचम्माभरणाम्बरायुधा विपन्नहस्यश्वरथानुमा नरा. । मंहाईभय्यास्तरणोचितास्तदा वितावनाथा इव भरते हता'। अतीव घटा' श्वन्टगातवायमा यका. सुपी. मटकास्तरक्षः। वयस्यसकपान्यय रचसा गणा. पिशाचसाय सदा तणा रणे। Hen लयो विनिर्मित पिववशामटक् तथैव मज्जा पिशितानि चानुवन् । यपा विलुन्यन्ति इसन्ति राक्षशा प्रकर्षमाशा' कुर पान्यनेकशः । शरीरसधातवहा घटग्जचा रथोडुपा कुचरलसङ्कटा। मनुष्यशोषोत्पतमासकर्दमा प्रविद्धनानाविधास्त्रमालिनी । भयावहा वैतरणीव दुस्तरा प्रवर्तिता योधवरेस्तर्दा नदो। उवाइ मधन रणाजिरंट भयावहा जीवटतमवाहिनी। पिवन्ति चामन्ति च यत्र दुर्दशा: पिशाचमवाय नदन्ति भरवा.। सुनन्दिना. माणभृता भयरा. समानभेक्षा अष्ट गालपक्षिणः। रुथा तदायधनमुयर्दशन निभामुखेपिटपतिराद्रवर्द्धन । निरीक्षमाणाः शनकाराः समुत्थितान्त्यकमन्धमा ४० अपेनविश्वस्तमहाईटपणं निपातित शक्रसम महारथं । रणेऽभिमन्यु ददृशास्तदा,जना व्यपेतस्य सदसोव पावकं । इतिश्रीमहाभारतें द्रोणपर्वणि अभिमन्युबधपर्वणि समरभूमिवर्णने पञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५० ॥ -- ॥ भञ्जय उवाच ॥ तस्मिंस्तु निहते धीरे सामने रथयूथपे । विमुकरथसम्राहा. सव्य निचितकार्मुका. । उपोपविष्टा राजानं परिवार्य युधिष्ठिरं तदेव दुःखं ध्यायत. सौभद्रगतमानसाः।। ततो युधिष्ठिरो राजा विललाप सुर्दु खिता, अभिमन्या इते बोरे भानपुत्ने महारथे। द्रोणालीकममम्बाधं मम प्रियचिकीर्षया । भित्त्वा व्यूह प्रविष्टोऽसौ गोमध्यमिव केशरी। 'यस्य पहरामहेश्यामा. प्रत्यनीकगता रणे। प्रभमा विनिवर्तन्ते कृतास्वा युद्धदुर्मदाः । अत्यन्त यचुरमाकं येन दुशामन. गरे । क्षिप्रं घभिमुख मध्ये विसंशो विमुखीकता । म तीला दुम्तरं बोरो द्रोणानीकमहार्णवं । प्रायदा यानि कार्णियानो वैवखतक्षयं । कथं द्रक्ष्यामि कायं मोभद्र निधनेऽजनं । सुभद्रा वा महाभागा प्रिय पुत्चमपश्यती। किखिंदयमपेमार्यमशिष्टमममञ्जमं । तावुमा प्रतिवध्यामा पोकेमधनञ्जयो । अमेव मुभद्राया. केमवार्जुनधारपि । प्रियकामो जयाकाझी शतवानिदमप्रियं । क नया युथो दोषाभोशालाभ प्रवर्तते। मधुनिमुहि मापश्यं प्रपातमइमोदृ । पाहि भोज्य पुरस्कार्यों थानेषु अपनेषु च । भूषणेषु च सोऽरमामिपीसा युधि पुररूत । - " A . । N - ·7 - १ थभिमन्युब्ध प० । अध्याय ५११५२।। ॥ द्रोणपव्व।। कथं हिवालस्तरुणे युद्धानामविशारदः । मदव व सम्बाधे विषमे चेममईति। अहोऽद्य वयमप्यन महीमनुशयीमहि । बोभन्सा कोपदीप्तस्य दग्धा रुपणचचुषा । अजुधो मनिमान छोमान् क्षमावान रूपवान्चलो। वपुमान्मानद्धार प्रिय सत्यपरायण । यस्य यापन्नि विबुधा काण्यूनिकर्मण । नियातकवचान जग्ने कालकेयांश्च वीर्यवान् । महेन्द्रमत्रवो येन हिरण्यपुरवासिनः। प्रणेनिमेषमात्रेण पौलोमा' मग़णा हता। परेभ्योऽप्यभयार्थिभ्या यो ददात्यभयं विमु । तस्यास्माभिन शक्तिस्वातुमद्यात्मर भयात। भयन्तु समहत प्राप्तं धार्तराष्ट्रान्महाबलात् । पार्थ पुत्रवधात क्रुद्ध कारवान शोषयियति। हुन् जुद्रसहायय स्वपक्षचयकारक । व्यकन्दुर्योधना, दृष्ट्वा शौचन हास्वति जीवितं । नमेजय प्रीतिकरी न राज्यं न चामरत्वं न सुरै सताकता। इमं समीक्ष्याप्रतियोयपारुप निपातितं देववरात्मजात्मज। दति थोमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिन्युवधपर्वणि युधिष्ठिरविलाप एकपञ्चाशे ऽथाय ॥ ५१ ॥ ॥ मञ्जय उवाच। अथैन विलपन्तं तं कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरं । कृष्णद्वैपायनस्तत्र पाजगाम महानपि । नमर्थित्वा यथान्यायमुपपिटो युधिष्ठिर । अनयो छोकसन्तप्ता भ्रातु पुत्रवन स । अधर्मयुरेबहुभि परिवाय महारये । युध्धमानो महेवामै सौभद्रो निहनी रये। बातद्यावातबुद्धिय भाभारः परवीरहा। अनुपायेन महामे युध्यमानो विशेषत ।। मयाऽप्युक्त स मॅङ्गामे दारं सजनयत्र न । प्रविऽभ्यन्तरे तस्मिन् सन्धीन निवारिता'। ननु नाम मभ युद्धमेष्टय युद्धजीविभि । ददश्चैवामन युद्धमीदृश यवत परे । नास्मि मममन त भोकवार्यममाकुन । मम नवाधिगच्छानि चिन्तयान पुन पुन । मञ्चय उवाच ॥ त तयाविनपन्तं वै शोकवेगसमाकुन । उवाच भगवान् व्यामा युधिष्ठिरमिदं वच । ॥ व्यास उवाच ।। युधिष्ठिर महाप्राज्ञ मशास्तविशारद । व्यसनेषु न मुच्यन्ति बादृा भरतर्षभ । खर्गमेष गत वर गवून हत्वा बहवणे । अबालसदृशं कर्म छत्वा वै पुरुषोत्तम । अनतिक्रमणेयो वै विधिरेप युधिष्ठिर । देवदानवगन्धवान्मृत्युही भारत । ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ दमे वै पृथिवीपाला गेरते प्रथिवीतते । निहता पृतनामध्ये मृतमंज्ञा महाववा। जागयत्वलाशान्ये वायुवेगल्लामाला. तत्र तेनिहता मी तापा नरैर्नर.. नेषां पश्यामि हन्नार प्राणिना मयुगे कचित। विक्रम पिपना हि तेजोवनसमन्विता । तव्यमिति चान्याऽन्य निर्त्य येषां इदि स्थित। अय मे हता प्राज्ञा मेरते विगतायुष ! मृता इति च गन्दोऽयं वर्तते च ततोऽर्यवत् । दमे का महीपाला मायी भीमविक्रमा । निवेष्टा निरभीमाना भूरा शत्रुवङ्गता । राजपुत्ताच मरम्मा वैश्वानरमुखमना । अब मे मंगय प्राप्त कुत सजा म्हता इति । कस्य मृत्यु कुतो मृत्यु कयं सहरते प्रजा' । हरत्यमरमका तन्मे भूहि पितामह । ॥ मञ्चय उवाच ॥ तन्नथा परिपृच्छन्नं कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरं । आश्वासनमिदं वाक्यमुवाच भगवानृषि रे FY १ 2 F M w- 21 ·०६ ॥ श्रीमहाभारत [भिमन्युवध प.। अध्याय १२॥२१॥ . . " २. - . - 2 । व्यास पात्राप्युदाहरनोममितिहास पुगतनं । कम्पनस्य कथितं नारदेन पुरा नृप । स चापि राजा राजेन्द्र पुत्रव्यसनमुत्तम। अप्रसध्यतमं लोके प्राप्तवानिति मे मति । तदई संप्रवक्ष्यामि त्यो प्रभवमुत्तमं । ततस्व माध्यम दुःखात्यन्धनसंथयात् । पुरावृत्तमिदं तात टणु कीर्तयतो मम । धन्यमाख्यानमायुष्य शोकनं पुष्टिवर्द्धनं । पवित्रमरिमा मङ्गलानाञ्च मङ्गल। यथैव वेदाध्ययनमुपाख्यानमिदन्तथा । श्रवणीय महाराज प्रातनित्य विजोत्तमै । पुत्त्रानायुमतो राज्यमीहमानै नियन्तथा। पुरा कृतयुग तात ह्यासीद्राजा ह्य कम्पन । स शबुवशमापनो मध्य सङ्गाममूर्द्धनि ।' तस्य पुत्रा हरिनाम नारायणसमी बले। श्रीमान् कृतास्त्री मेधावा युधि शक्रापमा बलो। समचुभि परिहतो बहुधा रणमूर्द्धनि । व्यस्यन् वाणसहस्राणि योधेपुच गोषु च । सकर्म दुष्करं कृत्वा सङ्गामे शत्रुतापन.। शत्रुभिनिहत मधे इतनायां युधिष्ठिर। स राजा प्रेतकर्माणि तस्य कृत्वा शचाचित याचनदनि रात्री च नावभत्सुखमात्मन । नस्य गोकं विदित्वा तु पुत्वव्यमनसम्भव । श्रथाजगाम देवर्षिर्नारदोऽस्य समीपत। स तु राजा महाभागो दृष्ट्वा देवर्षिमागतं । पूजयित्वा यथान्यायं कथामकथयत्तदा । मर्थ तस्य समाचष्ट यथान्त नरेश्वर । थचुभिर्विजयं मय पुत्त्रस्य च बधन्तथा । मम पुत्ला महावीर्य इन्द्रविष्णुसमद्युति । शत्रुभिभि म पराकम्य हतो बली। क रप मृत्युभगवन् किम्बोयेवलपारुप । एतदिच्छामि तत्वेन श्रोतुं मतिमताम्बर । नस्य तदचनं श्रुत्वा नारदो वरद' प्रभु । श्राख्यानमिदमाचष्ट पुत्तमाकापई महत्। ॥ भारद उवाच ॥ ग्टणु राजन्महाबाहो व्याख्यान वहुविस्तरं। यथा वृत्तं श्रुतं चैव मयाऽपि वसुधाधिप। " मजाः एष्टा तदा ब्रह्मा धादिम पितामह । अमंहतं महातेजा दृष्ट्वा जगदिदं पुन । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना महार प्रति पार्थिवा चिन्तयन्न धमी वेद महारं वसुधाधिप। नस्य रोपानधाराज सेभ्योऽनिरुदतिष्ठत । तेन मा दिशा व्याप्ता मान्तर्देशान् दिक्षिता। तती दिव भुवं पच ज्यासामालासमाकुलं । घराचर जगमर्थ ददाइ भगवान् प्रभु । मतो इतानि भूनानि चराणि यावराणि च । महता क्रोधवेगेन चामयन्निव बोयशन्।" ततोहरा जटी म्याणुनिमाचरपति भित्र । जगाम भरपं देवं प्रमाण परमेष्ठिनं । नामधिपति स्याणी प्रमाना हितकाम्यया । अप्रोत्परमा देवोग्य निव महामुनि । किं कुभ फार्म कामाई कामानातोऽमि पुरका करियामि प्रिय मञ्च दिखाणी यदिच्छसि । इति योमहाभाग्ते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि गोकापनोदने दिपशामोऽध्याय ॥ ११ ॥ ६ म्याणुरुवाच ॥ प्रशामर्गनिर्मित हि कृतो यनस्यया विमा । स्वथा सृष्टाय वृद्धाय भूतयामा विधाः! नागदेह पुन प्राधमा ददन्ति मर्थन । मा हा मम कारुण्य प्रमोद भगवम् प्रमो। ॥ प्रदायाचा नर शमो मे एतदेव मवेरिति । पृथिया हितकामंहनता मा मन्युराविम। .

·अभिमन्युदध मवयाय ५३।१०।] ॥ द्रोणपर्व ॥ १०७ 11 , इय हि मां सदा देवी भारात्ता समदत् । संहारार्थ महादेव भारेणाभिहा मतो। नतोऽहं नाधिगच्छामि तया वहुविधन्तदा। संहारमप्रमेयस्य नते मा मन्युरावित् । n रुवाच ॥ महारार्थ प्रमोदख मा रुषो वसुधाधिप।मा प्रजा' स्थावराव जामाच व्यनौना। तव प्रसादाद्भगवन्निदं वतिघा जगत्। अनागतमतीतञ्च यत्तु संप्रति वर्त। मगवान् क्रोधसन्दौर क्रोधादमिमिवारजन्। सदत्यनकूटानि टुमाय मरितस्तया। पवनानि च मनारि सर्च चव हणालया। स्यावरं जामश्व निमेषं कुरुते जगत् । तदेतदममाद्भूतं जगत्स्यावरजङ्कम । प्रमोद भगवरोषो न स्यादरो मम। महिना नरपन्ति तब देव कथञ्चन नमाविवर्तता तेजस्वप्येवेह प्रतीयता। तत्पश्य देव सुमय प्रजानां हितकाम्यया। ययमे प्राणिन' सर्च निवत्तरस्तया कुरु । अमाव नेह गच्छेमुरुत्पनजननाः प्रताः। अधिदैव नियुकोऽस्मि वया लोकेषु लाकछत्। मा विनयेनगवाथ जगत् म्यावरजङ्कमा प्रमादाभिमुखं देवं तमाद बोम्बई । । नारद उवाच ॥ श्रुवा हि वचनन्देव प्रजानां हितकाम्यया । तेज मधारयामास पुनरेवान्तरात्मनि । ततोऽग्रिमुपलंय भगवाढीव मत्कृत.। महत्तच निवृत्तञ्च कथयानाम म प्रभु ।। उपसंहरतस्तस्य नामं रोषजं तदा । मादुर्श्वभूव विश्वेभ्यो गोभ्यो नारी महात्मना । कृपणा रका तथा पिडा रनिहायनोचना। कुण्डताभ्यां च राजेन्द्र तप्ताभ्यां तभूषण) , सानिमृत्य तथा खेभ्यो दक्षिण दिशमाश्रिता। स्मयमाना च सावेक्ष्य देवा विश्वेश्वगामी! नामाइय तदा देदो लोकादिनिधनेश्वर । मव्यो इति महोपाल जहि चेमा: प्रजा इति । वं हि सहारवुद्याऽय प्रादुर्भुता रुषोमम । तस्मासहर सस्विं प्रजाः सजडपण्डिताः । मम वं हि नियोगेन तन यो धवास्यसि । एवमुका तुमानेन मृत्यु कमननोचना। दया चात्यर्थमवता प्ररुरीद च सुखरं। पाणिभ्या प्रतिजग्राह तान्प्यूणि पितामह सर्वभूतहितार्थाय तां चाप्यनुनयंस्तदा । - इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि मृत्युकयने चिपञ्चामाऽध्यायः ॥ ५३ ॥ नारद उवाच । विनीय दुःखमवला श्रात्मन्येव प्रजापति । उवाच प्राञ्चनिभुला सतेवावर्जिता पुनः । । मृत्युरुवार ॥'खया सृष्टा कथ नारी ईदृमी वदताम्बर । क्रूरकर्माहितं कुर्यातदेव किमु जानती। विभेम्यहमघाद्धि प्रसीद भगवन्पुभो । प्रियान् पुत्रान् वयस्यांय धान पिढ्न पतीस्तया। अपघाखन्ति में देव मृतवन्या विभयह । कपानां विरुदतां ये पतन्यश्रुविन्दवः । तेभ्योऽहं भगवन भोता मरणं लाऽहमागता यमस्य भवनन्देव न गच्छेयं सरोत्तम। प्रसादये ला वरद मुनादग्रनखेन च। रतदिच्छाम्यहं काम खत्तो लोकपितामह । एच्छेय बन्प्रसादादै नपस्तष्तुं प्रजेश्वर । मदिभेनम्बरं देव वं मह्यं भगवन्प्रभो। . २.५ ·१०८ ॥ श्रीमहाभारत॥ + [थभिमन्युवध मायथ्याय ।। २० . २१ । खया ह्युला गमिथ्यामि धेनुकाश्रममुत्तमं । नब तस्ये नपस्तोव नवाराधने रता। नहि शक्यामि देवेश प्राणान् माणा प्रियान। हन्तुं विलपमानानामधर्मात्त्वभिरतमा। ॥ ब्रावाच ॥ मृत्यो सङ्कल्पिताऽमि व प्रजासंहारहेतुना । गच्छ महर मास्व प्रजा मा ते विचारणा। भविता लेतदेवं हि नैनात्वन्यया भवत् । भवत्वनिन्दिता लोके कुरुष्व वचनं मम । ॥ नारद उवाच ॥ एवमुकाऽभवत्प्रोता भाञ्जलिर्भगवन्मुखो। महारे नाकरोदुद्धि प्रजानां हितकाम्यया । वृष्णीमामीत्तदा देव प्रजानामीश्वरेश्वर । प्रसादञ्चागमतिप्रमात्मनैव पितामह । समयमानय लोकशा लोकान् सर्व नवेत्य च । लोकायासन यथा पूर्व दृष्टास्ते नापटत्युना । नित्तरोषे तम्मिस्तु भगवत्यपराजिते । मा कन्यापजगामाथ समीपात्तस्य धीमत । अपसत्यापतिश्रुत्य प्रजामहरण तदा । वरमाणा च राजेन्द्र मृत्युर्द्धनकमभ्यगात्। सा नच परम तीन चचार प्रतमुत्तम। मा तदा धेकपादेन तस्यौ पद्मानिषोडश । पञ्च चाप्दानि कारुण्यात्प्रजानाञ्च हितैषिणो। इन्द्रियाणे न्द्रयार्थेभ्य' प्रजान्य मविवर्य मा। ततस्तेकेन पांदन पुण्यारण्यानि सप्त वै। तस्या पद्मानि षट चैव सप्त चैकञ्च पार्थिव । तत' पनायुतञ्चैव सँग मह चचार मा । पुनगवा नतो नन्दा पुण्या गोतामलाएको । अषु वर्षसहस्राणि सप्त चैकञ्च माऽनयत् । धायित्वा तु नियम नन्दायां वोतकलाया । मा पूर्व कौगिकी पुण्या जागाम नियने हता। नत्र वायुजलाहारा चचार नियम पुन । पञ्चगङ्गेषु मा पुण्या कन्या चेतसकेषु च ! तपो विशेषैर्वहुभि कर्षयद्देहमात्मन । ततो गवाऽय गा मा महामेरुञ्च केवलं । तस्या चामेव नियेमा प्राणायामपरायण। पुर्नामवतो मूनि यत्र देवा पुरायान् । नवाङ्गुष्ठेन मा नभ्या निखम्ब परमा इभा। पुष्कविथ गोकरें नैमिषे मध्ये तथा । अपाकर्षत्वक देई नियममनम मियै । अनन्यदेवता नित्यं दृढभन्या पितामहे । नस्या पितामहवेव तापयामाम सर्वन । नतमामनवीप्रीता सोकाना प्रभवोऽव्यय । साम्यन मनमा राजन् प्रीत प्रीतमनास्तदा । मृत्या किमिदमत्यय तपामि घरमीति इ । नतोऽब्रवीत्पुनम्रत्युभगवन्तं पितामह । नार हन्या प्रभा देव स्वस्थायाकोमतीस्तदा । एतदिच्छामि मधेश स्वत्तो वरमई प्रमो। अधर्माभयभीताऽम्मि ततोऽनप ग्राम्यिता।भीतापास्त मेहाभाग प्रयकाभयमव्ययं । माती पानागमो मारो याचामि भव में गति । नामप्रवीत्तता देवो भूतभव्यभविष्यवित्। अधमी नास्ति ने गाया महरमया रमा मजा मया होमपा भने भविता न कथश्चम । नामासंदर फ्याणि प्रभा सर्थ यतबिधा । धर्म समातनय वा मन्यथा पाचयियति। सायपासो थमदेव महाया व्याध्ययते । अव पियुधायेव पुनहास्यामि ने पर। प्रथा समेनमा थुका विरजा प्यानिगेमि । मेरमुका महाराज हताचनिरिद विभु। r ५. . - ·बभिमन्युवध य० । यध्याय ५8121] द्रोणपन्च ३ पुनरेवानोदाक्य प्रमाद्य मिरमा तदा । यद्येवमेतत्कर्तव्यं मया नस्यादिना विभा। ना जा मुनि भे न्यस्ता यत्तु वयामि तच्छृणु। नाम क्रोधोऽभ्यसूर्यथा द्रोदा मोहर देहिनी । अहीयान्याऽन्यपापा देई भिन्यु प्रयाम्वधा । ॥ ब्रह्मोव च ॥ तया भविष्यने मृत्या माधु संहर व प्रजा । अधर्म ते न भविता नापध्यास्याम्यई शने। यान्यथुपन्दू न करे ममारतेने व्याधय प्राणिनामात्मजाता । मारयिष्यन्ति नरान गतासनापर्यते भरिना नाम की। नाधास्त भविता प्राणिना वै त्वं वै धर्मलहि धर्मस्य चेया । धा भूत्वा धर्मनित्या धरिचो नसा प्रणासर्च येनाविष। सपा वै प्रणिनी कामरोपी मन्य न्य वंसंदरखेह जोग। धर्मख भजिव्यत्यनन्ता निय्य वृत्तान् मारयियय म। २१५ नात्मानं पत्रयस्व त्मना वं पापेनात्मानं मयिर्थयन्ति । तस्माकाम रोषमण्यागत व मन्य यात महरसैनि जोवान्। । नारद उवाच ॥ मा वै भौता मृत्यु शोपदेशाच्छारानौता वाढमित्यावोत्तं । मा च प्राण प्राशिनानन्तकाचे काममोधी त्यज्य हरत्यना! २१९. २२१ मृत्यस्तेषी व्याधयस्तत्प्रस्ताव्य धो रोगी रुग्यत येन जन्तु । संथपा वैमापिनी प्राययान्ते नमाछोकं माकया निष्कलं त्व। मर्च देवाः प्राणिमि प्रयसान्त गत्वा वृत्ता. मनित्तातयः । एवं सर्वे प्रापिनतत्र गच मृत्ता देवा माराजसिंह। वायुमा भोमनदो महोजा भत्ता देहान् प्राणिना सचगोऽसे। नोवा दृत्ति नैव हत्त कदाचित् प्राप्निात्युग्रामन्तोजो विशिष्ट । सर्वे देवाम्य ज्ञाविधिष्टास्तस्मात्पुत्त्रं माचो राजसिंहा वर्ग प्रशा मोदने वत्तनगो नित्यं रम्बन्धोरलोकानाप्य । त्यका दुःखं स्वत पुष्यनिषा मृत्युदैवदिष्टा प्रजानां । प्राप्ते काले भहरन्तो ययावत् स्वयं कता प्राण हरा प्रजाना। आत्मानं वै प्राणिना नन्ति सन्चै नै मृत्युदण्डपारिहिनस्ति। तस्मान्मृतावानुशचन्ति धोरर सत्य ज्ञात्वा निश्चयं ब्रह्मष्टं । इत्य ष्टि दैवक्तृता विदित्वा पुत्रानाशेकमाइ त्यजख । ॥ व्यास उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वार्थवदाका नारदेन प्रकायित । उवाचाकपनो राजा सखायं नारदन्तया। व्यपेतमोक' प्रीतोऽस्मि भगवन्नृषिसत्तमः श्रुबेतिहाम बत्तस्तु कृतार्थोऽस्यभिवादये। तयोता नारदस्तेन गज्ञा षिवरोत्तम । जगाम नन्दन गोव देवपिरमितात्मगन्। पुष्यं या स्वपञ्च धन्यमायुयमेव च । अस्येतिहासस्य मदा श्रवणं श्रावसं तया । एतदर्थपदं श्रुत्वा तदा राजा युधिष्ठिर । चनधर्म च विज्ञाय शराणां च पराजति। सम्प्राप्तोऽमी महावीर्य स्वर्गलोक महारथः । अभिमन्यु परान हवा प्रमुख मार्च बिना। युध्यमानो महेवामा हत' से ऽभिमुखो रणे। अमिना गदया भया धनुषा च महाग्य। विरजा सोमस नु म पुनस्तत्र प्रलोयत। तस्मात्पर एति कृत्वा भादमि मह पडः। अप्रमत्त मुसद्ध शीघं योद्धमुपाक्रमत्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युक्धपर्वणि मृत्युप्रजापतिमहटे इदुल ॥ अथ उवाच ॥ युवा मृत्युनमुत्पत्ति काण्यनुपमानि च । - - ३ त ·॥योमाभार॥ [भिगाएपपाय - A 6 ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ गुरव पुष्पफमाण कमनिमविकगा' । म्याम गजर्षया प्रमनपा प्रत्यादिक । भूय स्वतु मा नय्यय वाभिर महइया राज्य पुरामामा ममायामय कम । किरन्या दक्षिणा दत्ता कय दत्ता महात्मभिः। राजर्षिभि पुण्यक्ति वाम प्रप्रामा ॥ व्यास वाच ॥ मयस्य नृपने पुल एचया नाम नाम । मगायो न शोमा एयोपवतमारी। तो कदापि तस्य प्रविशी नदिदया। विधिषणापिता तम गोता तोपतु मुध। तकदाचिमुखासीन ताभ्यां सह मुधिमिता। दुधिताभ्यागमत्कन्या एअयम्सरवर्णिमी। तयाऽभिवादित कन्यामभ्यमन्दधयाविधि । वाससिताभिराशीभिरिटाभिरभिम खिता। नानिरीक्ष्यामवीदाक्य पर्वत. महसमिव । कम्येय पथनापासी मर्यनवयममता। उताधो भा खिदकस्य ज्वलनस्य भिषा स्वियं। श्री कोर्तिति पुष्टि सिद्वियनमम प्रभा । एवं ध्रुवाण देवर्षि नृपति सन्जयोऽप्रवीत् । ममेयभगमन कन्या मत्ता वरमभीपति। नारदस्वप्रवीदेनं देहि महमिमा नप । भार्यार्थ सुमहष्ट्रय मानुदिच्छी नृप । ददानीत्येव संघट. सञ्जय प्राह नारदा पर्वतस्त सुद्धा नारदं वाक्यमप्रवीत्। हृदयेन मया पूर्व स्तोवै सतवानसि । यस्मादृता स्वया विप्र मागा खग यथेमया। ए-मुनो नारदस्त प्रत्युवाचात्तरं वच । मनोवाग्मुद्धिसम्भाषा दत्ता चोदकपूर्वकं । पाणिग्रहणमन्त्राच प्रथितं वरलक्षणं । नन्वेषा निशिता निष्ठा निष्ठा मप्तपदी स्टता। अनुत्पन्ने च भार्यार्थ मान्वं याहनवानसि । नरमाञ्चमपि न स्वयं गमिष्यसि मया विना । अन्याऽन्यमेवं भवा वै तस्यतुस्तच तादृषी । अथ सोऽपि नृपा विप्रान्पानाच्छादननोजने । पुत्रकाम परं मन्या योनोपाचरच्छुचि । तस्य प्रसवा विपेन्द्रा कदाचित्पुचमीसव । नप' खाध्यायनिरता वेदवेदाङ्गपारगा । महिता नारदं प्राहुदै यस्मै पुत्तमीसितं। . तथेत्युवा दिजैरमः सञ्जय नारदोऽब्रवीत् । तुभ्य प्रसन्ना राजर्षे पुत्तमीसन्ति ब्राह्मणा । वरं वृणीष्व भद्र ते यादृशं पुत्तमीसितं। तथोक प्राञ्जनीराजा पुत्वं वने गुणान्वितं । यशस्विन कीर्तिमन्तन्तेजस्विनमरिन्दम । यस्य च पुरीषञ्च लेदर खेद्य कापूनं । सुवर्णठी विरित्येवं तस्य नामाभवहिती। तस्मिन् वरप्रदानेन वर्द्धयत्यमितन्धन । कारयामास नृपति मावण सर्वमीसित । इटहप्राकारदुर्गाणि ब्राह्मणवमयान्यपि। - प्यासनानि स्थानानि स्यालीपिठरभाजन । तस्य राजोऽपि यदेम वाद्याशेपस्कराय ये। मध्य तत्काञ्चनमय कालेन परिवति । अथ दस्युगण श्रुला दृष्ट्वा चैनं नथाविधं सम्भूय तस्य नृपते समारम्धायिकीर्षित । केचित्तत्राघुवन् राज्ञ पुर्च ग्टहीम वै स्वयं। भाऽस्याकरः काश्चनस्य तस्य यनचरामधे । ततस्ते दस्यवो लुधा प्रविश्य नृपतेर्टई । राजपुचं ततो जहु सुवर्णहीनिं बलात् । सोनमनुपायज्ञा नीवारण्यमचेतस । इला विमस्य चापश्यन्न लुन्धा वस किञ्चन । तस्य माणविमुझस्य नन्तदरद वस। क । 중 ·भिनुमध प. अध्याय २५1५६।] ।ट्रोणपब्बत P ११. २९०१ दस्थवद्य तथान्योऽन्य जमुमूख विरेनस । हत्वा परस्परं नष्टा कुमारं चाहुन भुवि । असम्भाव्यं गता धोरं नरकन्दुष्टकारिण' । दृष्ट्वा निहतं पुत्रं वरदत्त महातपा.। दिल्याप सुदुःखात्ततॊ वहुधा करुणं नृप । विवपन्तं निशम्याथ पुत्रशोकहतं न । प्रत्यदृश्यत देवर्षिनारदा नृपमनिधी । उवाच चैन दुःखात विउपन्तमतसं । सञ्चयं नारदोऽभ्येत्य तन्निदोध युधिष्ठिर । कामानामविखप्तस्व सञ्चयेइ मरियति । यस्य ते वयङ्गेई उपिता ब्रह्मादिनः । प्राविचित महत्तञ्च मृतं समय शाम । सर्त याजयामास मईया वै वृहस्पतः । यम राजपये प्रादाईन म भगवान् प्रभु । हैम हिमवत' पादं यियोर्विविधः सवै। यख सेन्द्रामरगणा वृहस्पतिपुरोगमाः । देवा विश्वसृञः सर्वे यजमान्त समासते। यज्ञबाटम्य सौवर्ण मयं चामन्परिच्छदाः । यस्य सर्व तदा हान्न मनोऽभिप्रायगं शचि । कामतो बुभुजुर्बिप्रा मधे चानार्थिनी दिजा । पयोदधिघृतं चोट्रभक्ष्यम्भाज्यञ्च योभन । यस्य यज्ञेषु सर्वेषु वासास्याभरसानि च । ईमितान्युपतिठन्ने प्रष्टावेदपारगान् । मरुत परिवटारा मरुत्तस्याभवन् ग्टहे। श्राविचितस्य राजर्मिश्वेदेवा सभासद । यस्य वीर्यवतो राज सुदृष्ट्या स्वक्षम्पद' । विभिस्तपिता येन सम्यक बनविौकसः । योणाच पिटणञ्च देवाना सुखजीबिना। ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखे मदीनेय सर्चदा। अयनासनशनानि खम्रागीय दुस्था । नन्सर्वममितं वित्तन्दत्ता विमभ्य छया। मोऽनुष्यातस्तु शकेश प्रजा छत्वा निरामया'। श्रद्धधानो मितालोकान् गर पुखदुहोऽचयान्। मप्रज. सनृपामात्यसदारापत्यवान्धवः । यौवनेन सहस्राब्द मत्त्ता रायमन्वयात । स चेन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्या। युत्तात्पुस्थतरस्तुभ्य मा पुत्रमनुतप्ययाः । अयचानमदारिथमभिदैत्येति व्याइरन् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि घोडमरा जिके पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ महोत्र नाम राजानं मृतं मृञ्जय मुश्रुम । रकवीरमष्टष्यन्तममरैरभिवाचित । य प्राप्य राज्यं धर्मेण कलिग्नमपुरोहितान् । अपच्छदात्मन. श्रेय पृष्ट्वा तेषां मते स्थितः । प्रजानां पालनं घनी दानमिया द्विपञ्जय । स्तमुहोचो विज्ञाय धणेचद्धनागमं । धर्मेणाराधयन् देवान् वाणे अचून जयंस्तथा । सायपि च भूतानि स्वगुणैरप्यरञ्जयत् । यो भुक्तमा वसुमती घेछाटविकार्जितां यस्मै ववर्ष पर्जन्या दिरयं परिवारान् । हरयास्वत्र वाहिन्य खैरिह्मभवन् पुरा । ग्राहान कर्कटकांश्चैव मत्यांश्च विविधान् बइन्। कामावर्षति पर्जन्या रूपाशि विविधानि चा भावान्यामेयाणि वाप्यय कोशासिताः। सहसवामनान कुनान नकान् मरकछपान्। भावान विहितान दृष्टा नतोऽस्मयत वे नहा। तत्सुवर्षमपर्यन्तं राजर्षि कुरुजाङ्कलाईजानो वितते जज्ञे ब्रह्मणेभ्यो अनन्यत । भोऽयभेमलेस राजसूयमतेन च। पुरै उत्तिययय प्रभूतवरहिणे । २९ ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [चभिमन्युबध प० । अध्याय ५६१५७१५८ काम्यनैमित्तिकाजसरिष्टाशतिमवाप्नुयात् । सचेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरखया । पुतात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः। श्रयवानमदाक्षिण्यमभिश्वेत्येति व्याहरन्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि घोडराजिक षट्यायोऽथाय.॥५६॥ ॥ नारद उवाच ॥ राजानं पीरवं बोरं मृत सञ्चय श्रुम । य: सहस्र महस्राणां येतानयानया सगत्। तस्याश्वमेधे राजेपर्देशाद्देशात्ममयुषो । शिक्षाक्षरविधिज्ञानी नामोसंख्या विपश्चिता । वेदविद्याप्रतस्वाता वदान्याः प्रियदर्शनाः । सुभिक्षाच्छादनग्रहाः सुशय्यामनवाहना। भटनसनगन्धर्वः पूर्णक मानकः । नित्योधोगैश्च फ्रोडजिम्तबाम परिहर्षिताः। । यजे यो यथा कालं दक्षिणा: मोऽत्यकालयत् । दिपा दशसहसाख्याः ममदाः काचनमभाः। - सध्वजाः सपताकाच रथा हेममयास्तया। यः सहसं सहसाणां कन्या हेमविभूषिताः।। ध्यशाश्वगणारूढाः मग्टहशेषगोमताः । शतं शतसहसाणि वर्षमातो महात्मनां । गवा महसानुपरान् दचिणामस्वकालयत् । तवास्य गाथा गायन्ति ये पुराणविदो जनाः। हेमभूयो रोग्यसुराः सवत्सा: कास्यदोहनाः । दामोदासखरोधाय पादादाजाविक बहु।। पमानां विविधानाच विविधांयानपर्वतान् ! तमिन् संवितते यशे दक्षिणमायफालयत्। अन्य यजमानस्य स्वधर्माधिगतः। एमाः । गुगत्तरातु फतवस्तासन् मार्यकामिकाः ।। सचेनमार एमय चतुर्भद्रतरत्वया। युधात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्त्रमनुतप्यथाः । अयज्यानमदाचिस्यनभिश्वत्यति व्याहरन V ·यभिमन्युरध प० । अध्याय ३८५८1010 द्रोणपर्व ६१३ २२॥ - एतासचा वरानिटान् शिविः काले दिवङ्गतः। सचेन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्वया। पुत्वात्पुण्यतरसभ्य मा पुत्त्रमनुतप्ययाः । यच्चानमदारियमभिवत्येति च्याइरन्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्चशि अभिमन्युवधपर्वणि पोडाराजिके अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥५॥ ॥ नारद उवाच ॥ राम दामरथिञ्चैव मृतं सञ्चय शुश्रुम। ये प्रजा अवमोदन्त पिता पुत्लानिवारवान्। अमोया गुणा यस्मिन्नामन्नमिततेजसि । यश्चतुर्दशवर्षाणि निदेशापितुरच्युतः । वने वनितया मार्द्धमवसलमणायनः जघान च जनस्याने राक्षसान् मनुजर्षभ । तपखिनी रक्षार्थ सहसाणि चतुर्दश। तचैव वसतस्तस्य रावणो नाम राक्षसः । अहार भायों वैदेवी मंमाझेनं सहानुगं । तमागस्कारिणं रामः पालश्चमजित परैः। नघान समरे क्रुद्ध. पुरेव यसकोऽन्धकं । सुरासुरैरवध्यन्तं देवत्राह्मणकण्टक । अघान स महाबाहुः पौलस्त्वं सगणं रणे । स प्रजानुयहं कृत्वा विदरभिपूजित. । व्याप्य छनं जगत् कोया सुरपिंगणमेविनः । म प्राप्य विविध राज्य मर्चनानुकम्पकः । आजहार महायजं प्रजा धर्मेण पालयन्। निर्गवं सजारूप्यमश्वमेधयतं विभुः। भाजहार सरेशस्य विषामुदमावहत् । अन्येच विविधैर्य रीजे वहुगुणैर्नृप। धुत्पिपानेऽजयद्रामः सर्वरोगार्थ देहिनाा सततं गुणसम्पन्ना दीयमानः स्वतेजसा । अतिमाणि भूतानि रामा दाशरथिवभौ। ऋषीणा देवतानाञ्च मानुपाणाञ्च सर्चयः । पृथिव्या मह वामोऽभूद्रामे राज्य प्रथामति । नाहीयन्त तदा प्राणा: प्राणिनां न तदन्यथा । माणापानममानाय रामे राव्यं प्रमामति । पोष्यन्त तेजामि तथानथाच नाभवन् । दीर्घटुषः प्रजाः सा युवा न मियते तदा। वेदैवतर्मि. सुप्रीता: मानुवन्ति दिवौकसः । हव्यं कथ्य विविधं निप्पू इतमेव च। अममयका देशा नष्टव्यालप्तरीटपा। नासु प्राणमती मृत्युनाकाले वजनोऽदइत्। अधर्मरुचयो सुधा मूर्खा वा नाभवस्तदा । प्रजाः पिप्टेटरमाणः मर्ने वर्णस्तदाऽभवन् । स्वधा पूजाञ्च रक्षोभिर्जनस्याने प्रणामित । प्रादानिहत्य रचामि पिटदेवेभ्य ईश्वरः । सहसपुत्राः पुरुषा दशशतायुषः। न च ज्येष्ठाः कनिष्ठेभ्यलदा श्राद्धान्यकारयन्। युवा श्यामा लोहिताको मत्तमातविक्रमः। आजानुबाहु.सुभुज. सिंहस्कन्धा महावतः दर्षसहस्राणि दशवर्षयतानि च । सर्वभूतमनःकान्ता रामो राज्यमकारयत् । रामा रामो राम इति प्रजानामभवत् कया। रामात् राम नगदभूटामे राज्यं प्रभामति । चतुर्विधाः प्रजा रामः स्वर्ग नोखा दिवं गतः। आत्मानं सम्प्रतिष्ठाप्य राजामहारधा। सन्ममार एमय चतुर्भद्रतरस्तया। पुण्यान पुष्यतरस्तुभ्यं मा पुत्तमनुतप्यथाः । यचानमदारियमभिवन्येति य्याहरन्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि पोडमराजिक एकोनपष्टोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ भगीरथञ्चद्राजानं मृत सञ्चय थुम । येन भागोरयो गड्ढा चयन. काश्चयिता। १२७५ ३ थ ·६१४ ॥ श्रीमहाभारत . [भिमन्युगध प. अध्याय ९९ १२ . M . य. सहस सहसाणां कन्या हेमविभूषिताः। राजय राजपुधांश वाधणेन्याधामन्यत । सारथगता: कन्या रथा: स चतुर्युगः । रथे रथे शतं मागाः स वै ममानिमः। सहसमश्वाय कर्फ राजानं पृष्ठतोऽन्ययुः । अश्वे अश्ये भयं गावो गवां पयादनाविका तेनाकान्ता जलाधेन दचिणाभूयसीददत्। उपकरेऽतिव्यथिता तस्या निषमादह । तथा भागीरथी गङ्गा उपभो चाभवत् पुरा। दुहिटलं गता राज्ञः पुत्रत्वमगमत्तदा । तान्तु गायां जगुः प्रीता गन्धाः सूर्यवर्चसः । पिटदेवमनुष्याणां टपता यागादिमी। भगोरथं यजमानमेवाकं मूरिदविणं । गला समुद्गा देवी ववे पितरमोश्चरं । तस्थ मेन्द्रः सुरगणैवर्यशः खलतः । सम्यकपरिग्टहीतच भान्तवितो निरामयः । यो य इच्छेत विप्रो वै यत्र थबात्मनः प्रिय भगीरथस्तथा प्रीतस्तत्र तबानयदी। नादेयं ब्राह्मणेम्वासीत् यस्य यत् स्यात् प्रियंधनं माऽपि विप्रप्रमदिन ब्रह्मनाकगता नृपः । चन याती मखमुखो दिशामाविहपादपाः । तेनावस्यातुमिच्छन्ति तं गत्याराजमीश्वरं । सचेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्रया । पुत्रात् पुण्यतरसुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा.। श्रयञ्चानमदाक्षिण्यमभिवेत्येति व्याहरन्। इति श्रीमहाभारतेंद्रोणपर्वणि अभिमन्युषधपर्वणि षोडशराजिके षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६ ॥ । नारद उवाच।। दिनोपं वै चविलं म्हनं सृञ्जय शशुमा यस्य यजयतेवामन् प्रयुतायुतो दिजाः ।, तत्त्वज्ञानार्थम्पन्ना यज्चान, पुत्पत्तिणः । य मा वमुपूर्ण वसुधा वसुधाधिपः। जाना विविधैर्य ह्मणेभ्योझमन्यता दिलीपस्थ च यज्ञेषु कृतः पन्या हिरण्मय. 1, धर्ममिव कुयाणा: मेन्द्रा देवाः समागमन्। चपाल प्रचपालञ्च यस्य यूपे हिरण्मये ।। रागखाण्डवमोज्यैश्च मत्ताः पथियु शेरते । तदेतदहुतं मन्ये अन्यने सदर नृपः। यदप्सु युध्यमानस्य चक्रे न परिपततुः । राजानं दृढधन्वानं दिलोपं सत्यवादिन । थेऽपश्यन् भूरिदाक्षिय नेऽपि वर्गजितो नरा.1 पञ्चशब्दा म जीयन्ते खट्टाङ्गवनिवेशने। खाध्यायघोषो व्यघिायः पिवतानोत खादतास चन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरस्खया। पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः । प्रयच्चानमाविष्यमभिश्चैत्येति व्याइरन्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि पोडभराजिके रकाटोऽध्यायः ॥ १९ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ मान्धाता चेद्यावनाश्वो मृत सञ्चय एथुम । देवासुरग्नुष्याणां त्रलोक्यविजयी भूप । यंदेवावश्विनी गर्भात पितः पूर्व चकर्षतः । मृगया विचरन् राजा बपित बान्तवाहन. ।। धूमं दृष्ट्वाऽगमन मत्र पदाज्यमवाप मत दृष्टा युवनाश्वस्थ जठरे सूनुतां गतं । गीदिशतुदैवावश्विनी भिपजाम्बरी । तं दृष्टा पितुरुमा शयानं देववर्ष । न्याऽन्यमनुवन् देवाः फमयं घास्यतीति वै। मामेवाय धयत्वये इति हस्माइ वामः । मतोऽनुदिन्या हीन्द्रस्य प्रादुरामोत् पयोऽमृता मा धास्यतीति कारुण्यात् यदोन्द्रोध स्वकम्पयत् । ४ . १०॥ । , ·चभिमन्युवध प० । यध्याय १२ ॥१३॥६०1] द्रोणपर्व। ११५ २२८० १२८ . २२४० तस्मात्तु मान्धातेत्येवं नाम तस्य तु ते. कृती ततस्तु धाराः पयसो घृतस्य च महात्मनः। तस्यास्ये यौवनाश्य पाणिरिन्द्रस्य चासवत्। अपिवत् पाणिमिन्द्रस्य तमासाद्य व्यवद्धत। मोऽभवबादशमभो दादशाहेन वीर्यवान् । इमाञ्च पृथिवी कत्मामेकाहा सव्यजोजयत् । धर्मात्मा तिमान बीग सत्यपन्धी जितेन्द्रियः। जनमेजयं सुघवानं गयं शूनं द्य। अमितञ्च नृगश्चैव मान्धाता धनुषाऽजयत्। उदेति च यतः सूर्यो यत्र च प्रनितिति । नामन्य यौवनाश्वस्य मान्ध तु क्षेत्रमुयते । मोऽयभेषमरिष्वा राजसूयशतेन च । अददद्रोहितान्मत्स्यान बाझरोभ्या विज्ञापते। हरयान् योजनात्मेधान पायतान् दायोजन । बहुप्रकारान् सुखादून् भक्ष्यभो यान्त्रपर्वतान्। अतिरिक्तं प्राह्मणेभ्यो भुञवाद्रीयते जनः । भक्ष्यान्नपाननिचयाः भुस्वभपर्वताः । घृतहदा: सुपपड़ा दधिफेण गुडादकाः । रुरुधुः पर्चनान् नयी मधुचोरबहाः शभाः। देवासुरनरा यता गंन्धारगपविणः। विप्रास्तवागताधामन् वेदवेदानपरगाः । बाह्मण ऋषययापि नामस्तचाविपश्चितः। समुद्रान्तां वसुमती वसपूर्णश्च सर्वत.। म तो प्राङ्गणमात् कृत्वा नगामास्तं तदा नृपः। गतः पुण्यकतासोकान् सुव्याय्य यशसा दिशः । सन्मनार मृञ्जय चतुर्भद्रतरखया। पुत्तात्पुण्यतरस्तुभ्य मा पुत्त्रमनुतप्यथा: अयचानमदावियमभिश्चैत्येति व्याहरन्। इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि घोडाराजिकेदिषष्टोऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ ययाति नाइपञ्चैव मृतं सृञ्जय शश्रुम । राजसपशरिष्ट्रा मोऽश्वमेधशतेन च । पुण्डरीकसाइसेण वाजपेयशतैस्तथा । अतिरावसहस्रेण चातुर्मास्यैव कामतः । अमिटोनेय विविधैः सत्रय प्राज्यदविणैः । अनह्मणानां यदि एथियामस्ति किञ्चन। तत् सर्व परिसलाय ततो बामणमाकरोत् । व्यढे देवासरे युद्धे कृत्वा देवसहायता । चतुद्धी व्यभजत् मचा चतुर्थः पृथिवीमिमा । यज्ञेनानाविधैरिट्रा प्रजामुत्पाद्य चोत्तमी। देवयान्याञ्चोशनस्यां भर्मिहायाञ्च धर्मतः । देवारण्येषु सर्वेषु विहारामरोपमः । आत्मन. कामधारण द्वितीय स्त्र वामकः । यदा नाध्यगमच्छान्निं कामानां मर्चदेदवित्। तो गाथामिमा गीत्वा सदारः प्रावियन । यत् पृथियो बोडिया हिरण्य पर लियः । नावमेकस्य तत्सर्वमिति मवा धर्म ब्रजेत् । रवं कामान् परित्यञ्च ययातितिमेत्य च । पूर्व राज्ये प्रतिष्ठाप्य प्रयातो वनमोधरः। स चेन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरखया। पुत्त्रात् पुण्यतरसभ्य मापुत्त्रमनुतप्यथा । अयच्चानमदाविश्यमभिदैत्येति व्याहरन् ।- इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि पोडगराजिक विषष्टोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ नारद उवाच ॥ नाभागमम्वरीपञ्चेन्मृतं मृञ्जय गुमया सहस्रं सहसाणं राज्ञाञ्चकस्खयोधयन् । हिंगोपनाणन मङ्गाभे समन्तारिणेऽभ्ययात् । अवयुद्धविदा घोराः सृजन्तयामिा गिरा। बसलाभादमीकत्यतया मोऽस्तववेन चा हवायुधध्वजस्थान छित्त्वा प्राणान्गतव्यथः । 1. . . M ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [अमिमन्युषध प० अध्याय ( . -- , 1 त रनं मुक्तसन्नाह मार्थवन् जीवितैषिणः। शरण्यमीयुः शरणं नव स्म इति वादिनः । स तु तार वधमान् कला जिला मां वसुन्धरा । ईजे यज्ञशरिरथामारखं तथाऽनघ। बुभुजु मन्यन्त्रमन्त्रमन्ये जनास्तदा । तस्मिन् यज्ञे तु विप्रेन्द्राः सुटताः परमार्चिता। मोदकान् पूरिकान् पूपान् स्वादुपूर्वाय शय्कुलीः । करम्भान् पृथुम्दोका अनानि मुकतानि च । सूपान् मैरेयकान् पूपान् रागखाण्डवपानकान्। मिटान्नानि सयुक्तानि मृदूनि सुरभीणिच । घृतं मधु पयस्तो दधीनि रसवन्ति च । फलं मूतन सुखादु दिशास्तबोपभुञ्जते । मादनौयानि पानानि विदिला चात्मनः सुख। श्रापिवन्ति ययाकालं पानपा गीतादिका चत्र म गाथा गायन्ति क्षीवा इष्टाः पतन्ति च । नाभागस्तुतिसंयुक्ता ननृत्य महसमः। नेषु यज्ञेष्वम्बरीषो दक्षिणामत्यवादयत् । राज्ञां शतसहस्राणि दशप्रयुतयाजिनां । हिरण्यकवचान् सर्वान् तच्छवप्रकीर्णकान्। हिरण्यस्यन्दनारूढान् मानुयात्रपरिच्छदान्।। ईजाना विविधैजईक्षिणामत्यकालदत्। मूभिषिकाच मृपान् राजपुचशतानि च । सदण्डकोपनिचयान् माह्मणेभ्योगमन्यत । नवं पूजनाश करियन्ति चापरे। थदम्बरीषो नृपनि: करोत्यमितदक्षिण। दत्यवमनुमोदन्ते प्रीता यस महर्षयः । सन्ममार सञ्जय चतुर्भद्रतरखया । पुत्त्रात्पुण्यतरस्तुन्य मा पुत्त्रमनुतप्ययाः । अज्यानमदाविष्यमभिश्चैत्येति व्याहरन् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपण अभिमन्युपधपर्वणि पोडशशिक चतुःपष्टोऽध्याय ॥ ६४ ॥ "॥ मारद उवाच ॥ मगविन्दं च राजानं मृत सृञ्जय शुम । जे म विविध श्रीमान सत्यपराक्रम । तम्यभायामहसणं मतमासीन्महात्मगा। एकैकस्याश्च भायां सहस्रं तनयाभवन् । ने कुमारा. पराक्रान्ताः मय नियुतयाजिन.। रागान. फतुभिर्मुखेरीगाना वेदपारगा। हिरण्यकवचा. मध्ये सर्व घोत्तमधिनः ।मऽयमेधेरीजाना. कुमारा. भागविन्दवाः ।। मानवध राजेन्द्री प्राह्मणेभ्योऽददत् पिता । यमन रथगमा एक पटतोऽवयुः। राजपुष नदा कन्याम्पनीयसनहनाः । कन्यां कन्यां मनं मागा मागे नागे भरथाः। .. रथे रचाया पाजिनाममानिमः। ये अश्ये महसमा गवां पधाभदाविका । एतद्धनम पर्यन्तमदमधे महामने भाविन्दुमहाभागो ग्राह्ययम्या धमन्यत । यासाय पूपा चावला अश्वमेध महामपे। से तयेव पुनद्यान्य तावन्त काधमाभवम् ।। ময়নুমানিয়াঃ অমানুসি, সয়া লিঃন : মিয়ানগ্রামে। तरपुष्टनमार्ण गान विशालनामयाः । मासिरिमा मिचिरं भुवा दिवं गतः। मार एमय चतुभद्रारम्बया । पुगत पुष्यतरमभ्य मापुत्रमनुतप्यथाः লালমনিসিম্বনি ঘাছে। इतिश्रीमाभारते द्रोएपषि अभिमन्यु पथपलि पोजमरामि पमपटोऽध्याप.n (५॥ . - ·यभिमन्युबध या अध्याय ६६।६७-1] द्रोणपर्व। - क २४. ६ ॥ नारद उवाच ॥ गयञ्चामूत्तरयस मृत सञ्जय शत्रुम यो वै वर्षशन रांजा इतमिष्टानोऽभवत् । तस्मै ह्यमिवर प्रादात्ततो वने वरं गयः। तपमा ब्रह्मचर्येण प्रतेन नियमेन च। गुहणाञ्च प्रमादेन वेदानिच्छामि वेदित। स्वधर्मेणाविहिस्यान्यान्धनमिच्छामि पादयं । विप्रेषु ददतश्चव श्रद्धा भाति नित्यम अनन्यास मवर्णमु पुचजन्म च मेभवेत् । अन्न मे ददतः श्रद्धा धन्में मे रमतां मनः। अविघ्नं चास्तु में नित्यं धर्मकार्येषु पावकः । नथा भविष्यतीत्युत्ता नचैवान्तरधीयता गयो धेवाय तत् सर्व धर्मेणारीनजोपयत्। सदपार्णमासाभ्यां कानेवाग्रयणेषु च। चातुर्मास्यैव विविधैर्यशावातददिगः। अयनच्या राजा परिसम्वत्मरान् शतागवा मतसहस्राणि मतमन्यमतानि च । मतं निम्कसइसाणि गवाञ्चाप्ययुतानि षट्। उत्यायोत्याय संप्रादात् परिसम्वत्सरान्गत । नक्षत्रेषु च मन्यु ददनदनदविणाईजेच विविधैर्यजेथा मोमोतिरां यथा। मौवर्ण पृथिवी छत्वा य दमा मणिशर्करां। विप्रेभ्य. प्राददाजा अयमेधे महामखें। जाम्बूनदमया यूपाः मर्चे र-परिच्छदाः। गयलामन् समृद्धास सर्वभूतमनोहरा.! मलकामसमृद्धवाद्य पादात्तांच गयम्नया । ब्राह्मणेभ्यः प्रदृष्टेभ्यः सर्वभूतेभ्य एव च । सममुद्रवनदीपनदीनदवनेषु च । नगरेषु च राष्ट्रेषु दिवि व्याधि च येऽवसन् । भूतग्रामाच विविधाः संहप्ता यजमम्पर्दा। गयस्व सदृश यशा नात्यन्य इति तेऽनुजन् । पशिद्योजनायामा त्रिययोजनमायता। पश्चात्पुरयवर्षियदेदी द्यामोहिग्मयो। गयस्य यजमानस्य मुकावञ्चमणिस्तृता (मादात म बाधणेभ्योऽथ वासाम्यामरणानि च । थयोता दक्षिणायान्या विभ्या भूरिदहिए। यत्र भोजनपिष्टम्य पर्वताः पञ्चविंशतिः । कुन्याः सुश्तवाहिन्या रसानामभवंस्तदा वस्त्राभरणगन्धाना रामयच पृथम्बिधाः । यम्य प्रभावाच गयस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत । वटयाय्यकरण: पुयं ब्रह्मसरय तत् । सचेन्ममार स्त्रय चतुर्भद्रतरस्त्वया। पुत्त्रात्पुस्थतरसभ्य मा पुनमनुतप्ययाः। प्रयच्चानमदाविष्यमभिवेत्येति व्याइरन्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युषधपर्चलिपोडवराजिकै षट्पष्टोऽध्यायः ॥६६॥ ॥ नारद उवाच ।। माइति रन्तिदेवेच्च मृतंजय मुश्रुम! यस्य दियतमाहसा प्रामन् सदा महात्मनः। सहानभ्यागतान विप्रानतिथीन् परिवेशकाः । पक्कापर्क दिदारात्रमपर्याप्तं धनं तदा! न्यायेनाधिगतं वित्त ब्राह्मणेभ्यो झमन्यत । वेदानधोव्य धर्षय यश्चके दिषा वो। उपस्थिताय पशः खयं यं सितमती वदव वर्गमिच्छन्ता विधिवसत्रयाजिन। - नदी महानमाद्यस्य प्रवृत्ता चौराशितः। तम्माधर्मखतो पूर्वमनिहोरोमवत् पुग। ब्राह्मणेभ्योऽददनिक सौवर्णस्य प्रभावन ! तुभ्यनिष्कन्नुभ्यनिष्कमिति हम प्रमापते । तुभ्यं तुभ्यमिति मादात निष्कान् निष्कान महसः। ततः पुनः समाश्वास निकाने प्रपति। . भ १ * का 4 ११. - ३ द ·श्रीमहाभारत [यभिमन्युबध प० । योय दश। अर्ष दत्त मयानि निष्ककोटि प्रदाय स: राहा दास्पति पुनः कोऽन्यस्तत् सम्पदास्यति । द्विजपाणिवियोगेन दुःख मे शाश्वतं महत् । भविथति न सन्देह एवं राजाऽदददसु । सहसमय मौवानृषभान् गोमतानुगाम् । माष्टं मनं सुवर्णाना निष्कमाइर्द्धनं तदा । अथर्द्धमासमददद्राह्मणेभ्य समा: मत। अयिहोवोपकरणं यज्ञोपकरणञ्च यत् । पिभ्य करकान् कुम्भान् स्थानीः पिठरमेव च। मयनासनयानानि प्रासादाय सहाणि च । वृक्षाय विविधान् दद्यादमानि विविधानि च। सब सौवर्णनवामोद्रनिदेवस्य धीमतः । नत्र मा गाथा गायन्ति ये पुराणविदो जनाः। रन्तिदेवय तान्दृष्ट्या सद्धिमतिमानुषी। नेतादृशं दृष्टपूर्व कुवेरमदनेम्वपि। धनञ्च पूर्यमाणं नः किं पुनर्मनुजेष्वपि । व्य वखोकमारेयमित्यूचुन्नव विस्मिताः । माइतेरन्तिदेवस्य या राबिनिधिर्भवेत् । भारभ्यन्त तदा गाव. सहसायकविंशतिः। तत्र मा सदाः कोशन्ति सुमृटमणिकुण्डवाः । रूपं मूयिधमनीवं नाय मासं यया पुरा । रन्तिदेवस्य थकिधित मरणेमभवत्तदा ।। गत् सर्व वितते यो मामशेभ्योधमन्यत। मत्यदं तस्य व्यानि पनिटालि देवताः। पप्यानि पितरः फाले मर्यकामान् द्विोत्तमाः । स चेन्ममार एञ्चय चतुर्भद्रतरलया। पुत्रायुपतरस्तुभ्यं मा पुलननुतप्यथाः । अयम्मानमदाविष्यमभिश्चैयेति प्याइरन्।।। रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपळशि पोडमराणिक सप्तपटोऽध्याय.॥६॥ ग .10 - ·अभिमन्युबंध प० दयाय 11] ॥ द्रोणपर्व ।। N चक्रवर्ती हदोनात्मा जितारिखजिन परेम चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भनरस्त्वया । पुचात् पुस्यतरसभ्य मा पुत्त्रमनुतप्यथा । अयचानमदादिस्यमभिवत्येति व्याहरन्। इति श्रीमहाभारते ट्रोएपरि अभिमन्युवधपर्वणि घोडयरात्रिक अटपष्टोऽध्यायः ॥ ६८॥ ॥ नारद उवाच ॥ पृथक्यश्च राजान म्टनं सृञ्जय सयुम । यमभ्यषिश्चन् साधान्ये राजसूये मईषय' ! - यवन प्रथितेत्यूतु सर्वानभिभवन्पृथुः । चतानस्वास्खने सचान् इत्येवं पत्तियोऽभवत्।' पृथु वैयं मजा दृष्ट्वा रका मेलि यदब्रुवन् । ततो राति नामास्थ ह्यनुरागादजायत । अकृष्टपद्या प्रथिरी धामोदेयाय कामधु । सा कामघा गाव पुटके पुटके मधु । श्रामन् हिरण्मया दमा' सुखस्पाः सुखावहा । तेषां चौराणि सम्बोताप्रजास्तेष्वेव मेरते। फलान्यम्टतकल्पानि स्वादूनि च मृदूनि च । नेपामामीत्ताहारो निराहाराच नाभवन् । रोगा सर्वमिद्धार्था मनु या झकुतोभया । न्यवमन्त ययाकामं वृहेषु च गुहामु च। प्रविभागो न राष्ट्राणां पुराणाश्चाभवत्तदा। ययासुखं ययाकामं तया मुदित प्रमा। तस्य संस्तमिता धाप समुदानभिशस्थत । पर्वताय ददुर्भागं ध्वजभनय नानवत् । नं वनस्पतय मैचादेवाऽसानगरगा । सप्तर्षय पुष्यजना गन्धवासराऽपि च । पितरच सुखासीनमभिगम्वेदमत्रुवन् । सघाडपि चचियोऽसि राजागेमा पितासिन । देवस्मभ्य महाराज प्रभु सन्नौमितान् वरान् । ययं शावतातृनिवर्तयियामहे सुखं। तयेत्युत्ता थुचयो स्टहीवाजगव धनु । परांद्यापतिमान् पोरान् चिन्तयित्वाप्रशन्नहीं। रहि वसुधे चिप्रंचरभ्य' कासित पय तितो दास्यामि भई तेवनं यस्य ययेषित। । वसोवाच । दुहितृत्लेन मां बोर सङ्कल्पयितुमर्हसि । नयेत्युका पृथु सर्च विधानमारोहयो । ततो भूतनिकायस्ता वसुधा दुदुइस्तदा । ना वनस्पतय पूर्व समुत्तस्युईधुवः । सातिष्ठद्वत्मना वस दोन्धी पात्राणि चेच्छतो। वसोऽत्युप्पित सात सवोदोग्धाऽभवत्तदा । छिनप्ररोहणं दुग्धं पात्रमादुम्बर शुभ। उदय पर्वतो वत्मा मेरुदोग्धा महागिरि । रबन्यापधयो दुग्धं पात्रमममयं तदा । दोग्धा चामोत्तदा देवी दुग्धमूनकर प्रिय। असुरा दुदुर्भद्यमामपावे तु ने तदा । दोग्धा दिमूर नत्रामवासीविरोचनः । छपिच मस्यञ्च नरा दुदुहु पृथियोतते । स्वायम्भुवो मुनिर्वसस्तेषां देग्धाऽभवत् प्युः । अलावुपाचे च नदा विष दुग्धा वसुन्धरा। तराष्ट्रोऽभवदोग्या तेषां वसन्त तवकः । सप्तर्षिमिव दुग्धं तयाचाकिष्टकर्मभिः ।दोग्धा वृहत्पति पाच छन्दी वसव मोमराट। अन्नधानं चामपाचे दुग्धं पुष्यजनैदिराटादोग्धा वैश्रवणस्तेषा वसयामोदृषध्वज । पुण्यगन्धान पद्माचे गन्धर्वाप्सरसोऽदुहुन् । वत्मचित्ररथस्तेषां दोग्धा विवरुचि प्रभुः। रुघा रजतपापुदुदुहु पितरय ना । वो वैश्वतस्तेषां घमा दोग्धान्तमत्तदा । र .

·॥श्रीमहाभारतं॥ [यभिमन्युवध पायथ्याय (1301 + * एवं निकायैस्तर्दुग्धा पयोभीटानि मा विराट्। थैर्वतयन्ति ते ह्यद्य पार्वत्सर नित्यय ।। घजैव विविधैरिष्ट्रा पृथुष्य प्रतापवान्। सन्तर्पथिला भूतानि सर्व काममन प्रियः । हेरण्यानकरोनाजा ये केचित् पार्थिवा भुवि । तान बाह्मणेभ्यः प्रायच्छदश्वमेधे महामखे। पष्टिगमहस्राणि पटिनागशतानि च । सावणानकरोद्राजा ब्राह्मणेभ्यश्च तान् ददी। इमाञ्च पृथिवी सदा मणिरमविभूषितां । सौवनामकरोट्राजा पाहणेभ्यश तो ददौ। म चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्वया। पुत्वात् पुण्यतरस्तुभ्ध मा पुत्त्रमनुतप्यथा । श्रयचानमदाक्षिण्यमभिश्च यति व्याइरन्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युबधपर्वणि षोडशराजिके रकोनसप्ततोऽध्यायः ॥ १८॥ ॥ नारद उवाच ॥ रामो महातपो सरो वीरताकनमस्कृतः । जामदग्न्याऽप्यतियया अविरती मरिष्यति । समाधमनुपयति भूमि कुर्वनिमा सुखा। न चासोतिक्रिया यस्य प्राप्य श्रियमनुत्तमी। यत्त्रिये परामष्ट्र वत्से पितरि चाब्रुवन् । ततोऽवधीत कार्तवीर्यमजितं ममरे परैः । उत्रियाणां चतु परिमयुतानि महसघ । तदा मत्या समेतानि छकैकं धनुषाऽजयत् ! मादिषाचाथ तस्मिन् सहस्त्राणि चतुर्दश 1 पुनरन्यानि जपा दन्तरं जघान ह}} सहस्र मुभलेनामन् महसममिनाऽवधीत्।'उइन्धनात् महसन्तु हैहया समरे हता' भरथाश्वगजा धीरा निहतास्तत्र शेरते। पितुर्वधामर्षितेन जामदग्न धीमता । निजन्ने दामासान् राम परमा तदा । नय्यन्त ता वाचो यास्तै समुदौरिता 1-2 , मगी रामाभिधावति यदाऽकन्दन द्विजोत्तमा नत कामोरदरदान कुन्तिचुद्रकमालवान् । अवनकलिशाय विदेहान् नायलितकान्। रोवाहान वीतोपान त्रिगतीन् मासिकावतान् । भिवानन्याय राजन्यान् देशाद्देमात् महसप । मिजधान मितवाणेजामदग्न्य प्रतापवान्।" कोटीभतममापि पत्तियाणा मसण गोपकवर्षस्य बन्धुगोवनिभस्य च । रुधिरस्थ परीवाहान पयित्वा मरामि च । मध्यानयादपदोपान वममानीय भार्गव । । ने तुमने पुर्य समाप्तवरदविणे । घेदीमष्टनलासिधा माषणों विधिनिर्मिती मरवते पूणी पताकामतमालिनी। ग्राम्यारण पभुगणे. मम्पूर्ण महोमिमा । रामन्य यामदान्यस्य प्रतिगपाइ कश्यप । मत मतमहखाणि दिपेन्द्रान् रेमभूषणन्। मिदं पृथिवीं छपा शिरोममी फारस्पाय देदो रामा हयमेधे महामेख। विमाधाराम् पृथिों या गि अधियां प्रभु । इष्टा तुमनेरी माधणेभ्या धमन्यता मादीपा वगमी मागेोऽरटम दियारामं प्रावाच मिर्गम बमुधाती ममाया। सरन्याय पाएमा प्रोमार्य मरिमा पतितरपुपतियुधां श्रेष्ठ. शुभ मानण मामी अध्यावहिरिठं महेन्द्र पम्तोतमा एवं गुणात यो गणो कीर्तिपम । m - ॥ - - है ·भिमन्युवध प. अध्याय ७.१ ७१।] ॥ द्रोणपर्व ।। ए. 22 , जामदग्न्योऽप्यतियथा मरिष्यति महाद्युतिः । सया चतुर्भद्रतरः पुनात् पुस्थतरस्तव । अयचानमदाचिस्य मा पुत्त्रमनुतययाः । रते चतुर्भद्रतरास्लया भट्रयताधिकाः। मृता नरवर श्रेष्ठ मरियन्ति च एचय। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्चणि घोडारा जिके सप्ततितमाऽधायः॥ ७० ॥ ॥ व्याम उवाच ॥ पुण्यमाख्यानमायुष्यं श्रुत्वा पोराजिकं । अयाहरवरपतिस्तुष्णोमासीत् स सृञ्जयः । तमब्रवीत्तथासीनं नारदो भगवानृषिः । श्रुतं कोर्तयतो मय ग्रहोतन्ते महाद्युते। होखिदं ततो नष्टं श्राद्धं दापरिव। म स्वमुकः प्रत्याइ प्राञ्जलि स्पृहयंस्तदा ।' एतत् श्रुत्वा महावाहो धन्यमाख्यानमुत्तमं । राजणि पुराणानां यचना दक्षिणावता। विस्मयेन इते मोके दममीवार्कतेजसा । विपाभास्यव्यथोपेतो ब्रूहि किं करवायई । ॥ नारद उवाच ॥ दिल्याऽपरतशोकस्वं व्रणोखेह यदिसि तत्तत प्रपत्स्यते सर्व न म्षावादिनो वयं । । सञ्चय उवाच ॥ एतेनैव प्रतीतोऽहं प्रसवो यगवान्ममा प्रसन्नो यस्य भगवान् न तस्यास्तोह दुर्लभं । ॥ नरद उवाच ॥ मृतं ददामि ते पुत्रं दस्युमिनिहतं वृथा । उद्धृत्य नरकात् कष्टात् परवत् मोचित यथा । ॥ व्यास उवाच ॥ प्रादुरामोत्तन पुच. सञ्चयस्याहुनप्रभुः । प्रमन्ननर्षिणा दत्त. कुवरतनयोपमः ! तत साम्य पुत्त्रेण प्रीतिमानभवनृप । बजे च क्रतुभिः पुण्यैः समाप्तवरदविणे । अकृतार्थव भोतय नच सावाहिको हत । अयचाशनपत्यश्च तताऽमा जोक्तिः पुन । इरो वीरः कृतार्थश्च प्रताप्यारीन् महसूश । अभिमन्युर्गतो बोरः पृतनाभिमुखो हतः। ब्रह्मचर्येण यान काश्चित् प्रजया च श्रुतेन च। खिटय क्रतुभिर्यान्नि तास्ते पुत्तोऽक्षयान गतः । विद्वांस. कर्मभिः पुण्यै स्वर्गमोहन्ति नित्ययः । नतु स्वर्गादयं लोक काम्यते स्वर्गवामिभि । तस्मात् स्वर्गगतं पुनमधुनस्य इतं रणे । नहानयितुं शक्यं किश्चिदमाप्यमोहित। यां योगिनो ध्यानविविक्रदर्शनाः प्रयान्ति याश्चोत्तमचिनो जनाः । तपोभिरिद्धैरनुयान्ति यत्तथा तामक्षयांते ननयो गता गति। अन्नात् पुनावगतो विराजते राव बोरो झम्टतात्मरम्मिभिः । तामैन्दवीमात्मतर्नु दिजैधितां गतोऽभिमन्युनं स गोकम . २९. - २५ ति। * एवं ज्ञावा स्थिरो भूत्वा जबरीन् धैर्यमामुहि। जीवन्त एव न मोया नतु वागतानघ। शोचतो हि महाराज अघमेव विवईते । तस्माच्छोकं परित्यज्य श्रेयसे प्रयतेदुधः । प्रदर्षमभिमानश्च सुखमातिच चिन्तयेत् । रतदुद्धा बुधा माकं न योक योक उच्यते । एवं विद्धि समुत्तिष्ठ प्रयतो भव मा इच । श्रुतस्ते सम्भवो मृत्यास्तपांस्यनुपमानि चा.. सर्चमतसमत्वञ्च रचनाय विभूतयः । एञ्जयस्य तु तं पुत्वं मतं सभोषितं पुनः । वविदन् महाराज माइचः साधु याम्यहं । एतावदुला भगवांस्तवैवान्तरधीयत। वागीयाने भगवति व्यासे व्यधनमःप्रभ । गते मतिमता श्रेठे समायास्य युधिष्ठिरं)। - . ध ·॥श्रीमहाभारतं॥ [अभिमन्युबधमा । यध्याय ७५१७॥ पूर्वया पार्थिान्द्राणां महेन्द्रप्रतिभाशा न्यानाधिगतविताना मी युवा धासम्पदं । संपूज्य मनसा विद्वविमोकोभियुधिष्ठिर पुनवाविन्तयदोन किं विदव्ये धनत्रयं ।- इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युषधपर्वणि षोडश राजिके रफासमतोऽयायः ॥ ०१ ॥ समाप्तच अभिमन्वय पर्चा 5 - - YE. . . ११ ॥ अथ प्रतिज्ञापब्वै॥ । मञ्जय उवाच ॥ नमिवनि निहत्ते घोरे प्राणमा थे। धादित्येऽस्तं गते श्रीमान् सन्ध्याकाल उपखिने। ध्यपयतिषु वासाय सैन्येषु-भरतर्षभ । इला संशप्तकमातान् दिव्यरः कपिध्वज.। मायात् स्वगिविरं जिष्णुजैनमास्याय तरी गाछनेव च गोविन्दं माश्रुक छाऽभ्यभाषत। 'किनु मे पदयं अस्तं वाकच सन्नति फेश३ । स्पन्दन्ति चाप्यतिष्टानि गावं मोदति वायुत । अनिष्टञ्चव मे सिष्टं पदयानापसर्पति । भुषि ये दिक्षु चायुया उत्पातास्वामपन्ति मा।। . . .५ बड़प्रकारा दृश्यन्ते सर्वव माघसिम । अपि स्वस्ति भद्राज मामात्यस्य गुरोर्मम । ॥ वासुदेव उवाच ॥ व्यकाभिवं तव भ्रातः मामात्यस्य भविष्यति । माय: किश्चिदेवान्यत् स्तोकानिष्टं भविष्यति। ॥ मञ्जय उवाच ॥ तत. सन्ध्यामुपास्सर बोरी घोरावसादमे । कथयन्ता रणे वृत्तं मयाता रथमास्थिता। तत. स्खणिविरं प्राप्ती हतामन्दं तनिष। वासुदेवोऽनुमत्येव धन्वा कर्म सदुष्करं । भ्वस्ताकारं समालक्ष्य गिविरं परबोरहा। बीभत्सुरनवोत् कृष्णमख स्थहदयस्ततः । मदन्ति नाय दर्याणि माङ्गन्यानि जनाईन । मिश्रादुन्दुभिनिये. शङ्खायाडम्वरैः सह । वीणा नेवाघ पाइन्ते मम्यातालखने. मह । मङ्गन्यानिच गीतानि न गायन्ति पठन्ति च ।:- स्तुतियुकानि रम्याणि ममानीकेषु वन्दिन, योधायापि हि मां दृष्ट्वा मिवतन्ने अधोमुखा । कर्माणि च पयापूर्वकला नाभिवदन्ति मा । अपिखस्ति भवेदध भ्रारभ्यो,म्म माधव। . नाहि आध्यति में भावोदृष्ट्वा खजममाकुलं । अपिपाचातराजस्य विराटस्य च मामद । मध्यपान पोधानां मामय्यं स्यान्ममाथुत। मर मामय सौभद्राममो भारभिः सह । रणादायान्तमुदिन प्रत्युवाति इसविन । ॥ मनय उवाच ॥ एव संकथयन्ता तो प्रविया शिविर का दमाते मावस्यान पाण्डवावष्टचा। दृष्ट्वा धारंय पुत्तांग विमना वानरध्वनः। अपश्यत्र भाभदमिदं वचनममवीत् । मुखोऽप्रसन्नो वा सम्मेषामेव सत्यने । नचाभिमन्यु पश्यामि सच मा प्रतिनन्दछ । मया युतय द्राणेन हो विनिर्मितः । मचवस्तस्य भेसाऽप्ति विना लाभद्रमक। मोपदिषायामोमषाऽनीकादिमिर्गमा बपिन यातायुमामि. परानीकं प्रोशितः। मिपानी मायामः परेषां यामी धुधि। कषिष निहत म मामारपरकीरता। मोरिता महामाई जान मिमिरादिपु । उपेन्द्रमस ब्रत कियमापोधोडतः । १. .

·प्रदिशा बिध्याय ७२. द्रोणपर्व . t. . पर समझाया प्रियं पुत्रं द्रौपद्या केवस्य च । अन्नाधाय प्रिय नियं कोऽधीत कारनाहिनः । पही दृप्पिदीरस्य केम्वस्य नहात्मन.विक्रमश्रुतिमाहास्य कयनायोधने हनः। वाष्पयोदयितं हर मया सततवानित । यदिपुत्र न पश्यामि पश्य मि यनसादनं: मृदुकुञ्चितकशानं दालं बानमोहन मत्तदिग्दविकान्त झालपोतमिशहत । मितभिमापि मान्नं गुरुवायकर सदा । वाचे यदानकसि मियवाचनमसर। महोन्साई महावीर्य दीर्घगमोवनोचन : मनानुकम्पिनं रान्तं नच नोचनुसारिणं । छत ज्ञानसम्पन्नं छतालमनितिन । युद्धाभिनन्दिनं नित्यं दिपता मयबईनं। खया प्रियहिते युकं पिदणा जयसद्धिन। नच पूर्वपइन्तारं सामे नष्टमभने । यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यममादन। रथेषु गण्यमानेषु गणितं तं महारथ । मयाऽध्यगुएं मध्ये तरुणं वाजमालिनी अवस्य प्रिय नित्य कावस ममैव च। यदि पुत्रंन पश्यामि यास्यानि यममादन । सुनसं सुउताटात खरिधूदमनछदं। अपश्यतस्तबदन का मान्तिईदयन्य मे। नन्नोखनमुख रम्य पुंस्कोकिनसमध्वनि। अटवतस्तस्य स्खन का मान्निदयाल मे। रूपं चाप्रति तख विदभवतिदुर्भ। अपश्यतो हि बोरस्य का सान्निईदयम्य मे। अभिवादनद पिढणं वचने रनी नाचाहं यदि पश्यामि का मन्तिईदयस्य मे। सुकुमार मदा बोगे महाशयनोदितः। भूमावनायवच्छेते न्नं नायवती बर मयानं समुपामन्ति यं पुसममरलिया । धमन्या विविद्धानमुपासन्यशिवा शिवाः । य'पुरा बोयते सुप्त सुनुमागधवन्दिभिः । वोषयन्वयन नून खापदा विक्री- वन । छत्रछायासमुचितं वस्य तददन शुभ। मूनमद्य रजोवन रग रेए करियति । हापुनकावित्रस्य सततं पुनदर्शने । ५ भाग्यहीनस्य कासेन यथा मे नायसे बनान् । माऽन संयममोनूनं सदा सुकृतिनां गतिः । स्वभाभिर्मोदिना रम्या वयाऽत्ययं विराजते। नूनं वैवस्वनय वा वरुण्य प्रियातिथि। रतक्रतुईनेमञ्च प्राप्तमयभीरकी स्वं विनय बहुधा भिवगतो वसिम्यया।' दुसेन महताविटा युधिष्ठिरमध्छन । कहित स कदन कला परेषां कुरुनन्दन । स्वर्गतेभिमुख सो युध्यमानो नरर्षभ । म नूनं बइमिर्थ र्युयमाना नरर्षभ । अमझाय' महायार्थी मामनुध्यातवान् ध्रुवं । पीधमान मरैस्तोन्म कर्षदोएडपादिमि। भानानि सुधातायर्मम पुत्तोऽत्यचेतन । इह मे स्वात् परिवार पितति म पुन पुनः। इति विप्रन्पन् मन्ये भूमिभुवि पानित । अथवा मनसन म खसोयो माधवस्य च । सुभद्रायाच भभूतो न वकुमईति।वसारमयं नूनं पदयं न मम । * अपश्यतो दोधवाई रताचं यत्र दोर्यते । कथम्बाडे महेवासा नृशंसा मर्मभेदिन! सोये वासुदेवसु मम पुत्तेक्षिपन्मरान्। यो मां नित्यमदीनामा मयुद्दम्याभिनन्दति । 2 . ।

·१२४ ॥ श्रीमहाभारत [प्रतिज्ञा ५०। यध्याय ! है - २।। . ८ उपयान्तं रिपून् हत्वा मोऽद्य मां किं न पश्यति । नूनं से पतित शेते धरायां रुधिरोचित । शोभयन्मेदिनों गारादित्य दव पातित । सुभद्रामनुशोचामि या पुत्तमपलायिनं ।। रणेऽभिनिहतं श्रुत्वा भोकात्ती वै दिन त्यति। सभद्रा वत्यो कि मां अभिमन्युमपश्यती। द्रामदी चै दु खाते तेऽपि वक्ष्यामि किन्चई। वज्रभारमयं नून हृदयं यन्न यास्यति । सहसधा बधू दृष्टा रुदती शोककर्षितां । दृप्तानां धार्तराष्ट्राणां मिहनादो मया श्रुत । युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो बौरानुपालभन्। श्रमळुवन्ता बीभत्सु बालं हत्वा महारथा । कि मोदध्वमधर्मज्ञा पाण्डवं दृश्यता वरं । किन्नयोबिप्रिय कृत्वा केशवार्जुनयोर्टधे । सिंहवनदथ प्रोता: शोककान उपस्थित। आगमिष्यति व तिप्रं फलं पापम्य कर्मण । अधोऽहि कृतस्तीब कथं स्यादफलचिरं । इति तान् परिभाषन् वै वैश्यापुत्त्रो महामति । अपायाच्छस्वमुत्सृज्य कोपटु खसमन्वित । किमर्थमेतत्राख्यात ला कृष्ण रणे मम । अधचन्तानई क्रूरांस्तदा सान् महारथान्। ॥ मञ्जय उवाच ॥ पुत्रशोकार्पित पार्थ ध्यायन्त साश्रुलोचनं । नियङ्ग्य वासुदेवस्त पुत्वाधिभिरभिभुत। भैवमित्यत्रवीत् कृष्णस्तीप्रशोकसमन्वितं । सर्वेषामेष वै पन्या सराणामनिवर्तिनां। पत्तियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका ! रपा वै युध्यमानानां सराणामनिवर्तिनी। विहिता धर्मशास्त्रोर्गनिर्मतिमती बर । ध्रुवं हि वुद्धे मरण हाणामपलायिनां । गत' पुण्यकतालकानभिमन्युर्नसंभय । रतच मर्चवीराणां काशित भरतर्षभ। मझामेऽभिमुखा मृत्यु प्राप्नुयादिति मानद । सच वौरान रणे इत्वा राजपुँचान् महाबलान्। थोरैराकाद्धित मृत्यु सम्प्राप्नोऽभिमुखं रणे। मा एच पुरुषव्याघ्र पूर्वरेष समातन. । धर्मराशि तो धर्म चचियाणां रणे क्षय । इमे ते धातर मय दीना भरतसत्तम । मयि मोकममाविष्ट नृपाद्य सहदस्त । एतांय वचमा धापा समाश्यामय मानद । विदित बदितव्य ते न गोर्क कर्तुमईमि । एवमाश्वामित पार्थ छप्णनाहुतकर्मणा। ततोऽब्रवीत्तदा भ्रान् सान् पार्थ मगङ्गान् । स दीर्घवाइ पृथ्वोम दोर्घराजीवलोचन । अभिमन्युर्ययात्त श्रोतुमिच्छाम्यह तथा। मनागस्यन्दनहयान द्रक्ष्यध्ध निहताम्मया । - माम मानुसन्धासान् मम पुत्रस्य परिण । कथञ्च व लता वाणा मईयां शस्तपाणिनां । माभद्रो निधनं गच्छजिणापि ममागत' । यद्येवमहमजास्थममकायपणे मम। पुचम्य पाण्डुपाचातान् मया गुप्तो भवेत्तत । कथश्च वै रथम्यामा घरवाणि मुचना । .." मोमोऽभिमन्युनिधनं कदहशाय व पहा हो य परिष नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रम । पचाभिमन्यु ममरे पश्यता को निपानित । श्रात्मानमेव गहेयं यदह वे मदुर्थताम् । घुमानाशाय मियामा भीरमा नियवान्। अाखित भूषणायोनि वर्मप्रतायुधामियः । पाचय कर्नु ममात मग पुषमरपा रवमुमा ततो वाक्यं तिहयापमरामिमान। .

·प्रतिज्ञा यध्याय,७२ । ७३] ॥ द्रोणपर्च॥ y M १ २... . - न नम्मानक्यत बीभत्सु केनचित प्रस्मोदितु । तमन्तकमिव क्रुद्ध निवसन्त मुंहु । 'पुत्तमोकाभिसन्तप्तमश्रुपूर्वमुखतदा । नभाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्टु वा सुहहोऽर्जुन। अन्यत्र वामदेवादाव्येठादा पाण्डुनन्दनान । माखरस्यास हितावर्जुनन्य मनोऽनुगौ। बहुमानात प्रियत्वाच नावेनं वकुमईत । नतलं पुत्त्रयोकेन झन पीडितमान । राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमब्रवीत्। इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापयणि अर्जुनकोपे दिमततोऽध्याय ॥२॥ ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ त्वयि याने महावाहो संशप्तकवचं प्रति । स यत्नमकरोत्तोत्रमादराया ग्रहणे मः। यूढानोकं वयं द्रोणं वारयाम स्म सर्वय । प्रतिव्यूझ रथाऽनोकं यतमानं तया रणे। म वार्यमापा वडभिर्मयि चापि सुरविते । अस्मान भिजधानाइ पीडयनिधिन गरे। ने पोद्यमाना द्रोणेन द्रोणनीकं न शक्नुम । प्रतिवोदितुमप्याजो भेत्तु तत् कुन एव तु । वयं त्वप्रतिम बायें मचे सौभद्रमात्मज । उकवत स्म तं तात भिन्ध्यनीकमिति प्रभो। स तथाचादितोमामि मदन्य व बीर्यवान् । असहमपिनं भारं बोढुमेशेपचक्रमे । म तवास्वापदेवेन बीयण च समचित । प्रावित्तदन वाल सुपर्ष व सागरं । ने ऽनुयाता वयं वारं सत्वतीपुत्रमाहवे। प्रवेष्टुकामास्तेनैव येन स प्राविश्च । तत सैन्धवको राजा जुद्रस्तात जयद्रथ ! वरदानेन रूट्रम्य सान्न ममवारयत् । ततो ट्रेण कृप का ट्रैणि कामच एव च । कृतवाच सौभट्र षड्या' पयवारयन्। परिवायं तु नै सर्वंयुधि वाता महाग्थे । पतमान' पर शक्त्या बहुभिर्विरथीकन । ततो दौमानि विनतस्तै विग्यो । समयं परमं प्राप्य दिशान्त नान्ययोजयत् । म तुं हवा सहस्राणि नराग्वरयदन्निना । अष्टौ रथसहस्राणि नव दन्निशतानि च । राजपुत्रप्पाइवे वे बोराद्यानदिनान् बइन्। हदउच्च राजानं खर्गेणाजी प्रयोज्य ह। तन परमात्मा दिष्टान्तमुपजमिवान् । रतावदेव नित्तममाकं शोकवर्द्धन । “स चैवं पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोकमवाप्तवान् । ततोऽर्जुनो वचं युवा धर्मराजेनभाषितं ।। हा पुन इति निश्स्य व्यथितो न्वपतमुधि । विषन्नवदना सर्व परिवार्य धनञ्चय। नेरनिमिषैर्दीना प्रत्यवेक्षन परस्परं । प्रतिपद्य नत भज्ञों वामवि क्रोधमूर्षित। कम्पमानो वरेणेव निःश्वपंच मुहुर्मुड़ । पाणि पाण विनिष्पिथ्य श्वसमानाऽश्रुनेइवान् । उन्मत्त इव विप्रेचन दद वचनमब्रवीत्। । अर्जुन उवाच । सत्य व प्रतिजानामि यो निहन्ता जयद्रयान इघभयादीतो धार्तराष्ट्रान् प्रदास्यति । न चास्मान् शरण गच्छेत्रण वा पुरुषोत्तमा भान्त वा महाराज श्वेऽस्मि हन्ता जयद्रथ । धार्तराष्ट्रप्रियकर मयि विस्मतमोहद पाप बालवधे हेतु सोऽस्मि इन्ता जयद्रथ। रक्षमाण नमो यो मा योत्स्यन्ति केचन । अपिद्रीय कृपा राजन छादयियामि तान् भरी। १ 19. है . 3 . ३ 4 ३ ·॥ श्रीमहाभारतं । [प्रतिशा या यथार्य १३/७३। " ~ झामे न कुया पुरुषर्षभाःमाग्न पुण्यक्षतामोकागु प्राप्नयां हरमत्तमाः।। हन्तणां ये चापि पिवघातिनां । गुरुदाररतानां ये पिइनाना पेमदा: तो ये च ये चापि परिवादिनी ये च निपईर्तृणा.ये च विश्वासघातिनां । स्त्रियं थे.च निन्दतामपाखिना । ब्रह्मन्नानाच,ये लोका ये च गोपातिगामपि। यवानं या माकं परमेव वा। संथावापूपमामानिये च लोका च्याऽदाता । धिगच्छेय न चेडुन्या जयट्रया घेदाध्यायिनमत्यर्थं मित वा दिजात्तम। नो यानुयाति हद्धान्सान्गुरूंस्तथा। स्पृशता ब्राह्मणानगाञ्च, पादेनामिव या भवेत्। पुरीषञ्च मूत्रः च मुञ्चता गति। ती गच्छेयं गतिं कष्टां मचेद्धन्या. जयद्रथ । यमानस्य या च बन्ध्यातितिः । उत्कोचिनी पोकोनी वञ्चकानां च या गतिः। पहिण या च या च मियांभिमंमिनी सत्यः मन्दृश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा । हुदाणा या गतिर्मिरमन्नती तो गच्छेयं गतिं चोरी न चेन्या जयद्रथं पि यस्यका साधु नदचने,रना न विमति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिण। निवन्याय श्राद्धं यो न ददाति च । अनवध योदयादृषलीपनयस्तथा विमादः कृतघ्नो भ्रातृनिन्दकः । तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चंद्धन्या जयद्रथं । । ये चान्ये मया नाचानुकीर्तिताः। ये चानुकीर्तिमस्तिषा गनि विप्रमवाप्नुयां। मिमा राविश्वानन्या जयद्रथा दमा चायपरी भूयः प्रतिज्ञा मे निबोधत से पाप स्वऽस्तमुपयाखति । इहैव सम्प्रवेष्टा वतिनं जातवेदमें। पविणे वीरगो वा पिटरजनिचरा वा ब्रह्मदेवर्षयो वा । घरमचरमपीदं यत्परं चापि तस्मात्तदपि रिपतंरक्षितु भव मनाः! तन सदाय: विपदपि देवपुर दितेः पुर वा । तदपि शरमतरह प्रभाते भयमभिमन्युरिपोः पिरोऽ. जी. विविधेप गावंडोव मध्यदक्षिण। तस्य मदमतिक्रम्य धनुःशब्दोऽस्पृमदिवं। प्रनिशाने पावजन्यचनार्दनः । प्रदमा तत्र मंक्रुद्धो देवदत्तञ्च फाल्गुनः । वायुना में सपूर्णेदरनिएतध्वनिः जगत्सपाताउवियदिगोश्वर प्रकम्पयामामे युगात्यये पया। देवभापाय प्रादुरामभइस। मिहनादाच पाएडना प्रनिजाते महात्मना। महाभाग्ने द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञाप-णि अर्जुनप्रतिज्ञायां विमप्ततोऽध्यायः ॥ १३ ॥ उवाच ॥ श्रुत्वा तु त.महायब्दं पाडूना जयग्टद्धिना। चारीः :प्रवेदितं तच समुत्थाय जयद्रथः । दादयो दुःखमामिपरिगुतः । मनमान वागाथै विपुने भोकसागर।' मिति रामी भेन्यो विमर्षम्य । म मेपी नरदेवानी सकाशे परिवेदयन् । (पनीनः प्राण वाक्यममवेत् । यो पायो किन देचे कारः भोप कामना। 1 - ·प्रतिज्ञाप. च्यध्याय ७४1] ॥ द्रोणपर्व, । १२७ , है H 4 + . -- २(१. - स निनीपति दुर्बुद्धिमा किलैष यमक्ष्य । तल्खस्ति दोऽस्तु यास्यामि खटहं नोक्तिसथा। अथवाऽस्तप्रतिवतावात मा पत्तियर्षभा' । पार्थन प्रार्थित बोरास्ते सन्दत्त ममाभयं । द्रोणदुर्योधनपा कर्णमद्रेशवाहिका । दु शासनादय मकास्वातुमप्यन्तकादित ।। किमन पुनरेकेन फाल्नेन जिघासता । न बायेयुभवन्तो मी समस्ता' पतय चिते । प्रहर्ष पाण्डवेयाना श्रुत्वा मम महद्भय । मौदन्ति मम गात्राणि मुबारिव पार्थिवा. । वधो नुन प्रतिज्ञातो मम गाण्डीवधन्वना । तथाहि घटा कोशन्ति मोककाले स्म पाण्डवा.। तंत्र देवा न गन्धब्बी नासुरारगरावमा' । खत्महन्त न्ययाकत्तु कुतएव नराधिपा। तस्मान्माममुजानीत मद्रवोऽस्तु नरर्षभाः । अदर्शनं गमिष्यामि न मा द्रक्ष्यन्ति पाण्डवा । एवं विलपमानं न भयाट्याकुतचेतस। श्रात्मकार्यगरीयस्लाद्राजा दुर्योधनोऽब्रवीत्। नभेतव्य नरव्याघ्र कोहिला पुरुषर्षभ । मध्ये क्षत्रियबोराणा तिन् प्रार्थयेयुधि । अई वैकर्तन कपश्चिबमेनो विविति । भूरिश्रवा शन्नः शन्यो वृषसेना दुरासदः । पुरुमित्रा जया भोज फाम्वाजय सुदक्षिणः । सत्यवतोमहापाइर्विको दुर्मुखयह। दुभासन सुबाश्च कलिङ्गश्चाप्युदायुध.। विन्दानुविन्दावावन्या द्रौण द्रौणिश्च भावत। एते चान्य च बहवा नानाउनपदेश्वर । समन्यास्वाऽभियास्यन्ति व्येतु ते मानसी चर। स्वचापि रथिना श्रेष्ठ स्वयं हरेरामितद्युते । म कथं पाण्डवेयभ्या भयं परयसि मैन्धव । प्रदापिण्या दशकाच मदीयास्तव रक्षणे । यन्नाधात्यन्ति मार्भल मैन्धव व्यतु तेभयं । ॥ पञ्चय उवाच॥ एवमायासिता राजन पुत्त्रेण तव मैन्धव याधनेन महितो द्रोणं राबावुपागमत् । 'उपमङ्गहण कृत्वा द्रोणाय स विभाम्पते। उपोपविश्यप्रणतः पर्यपृच्छदिदं तदा। निमित्त दूरपातित्वे लघुले दृढवेधनेा मम अवीतु भगवान् विशेष फागुनस्य च । विद्याविषमिच्छामि ज्ञातुमाचार्यय तत्त्वते । अर्जुनस्यात्मनचैव ययातयं अचल मे। ॥ द्रोण उवाच ॥ सममाचार्यकं तान तव चैवार्जुनस्य चायोगा खोषितलाच तस्मात्वत्तोऽधिकोऽर्जुन । न तु.तेथुधि मन्त्रास कार्य पाात्कथञ्चना अह हि रचिता तांत भयात्वा नात्र समय । न हि महाडगुप्तस्य प्रभवन्यमरा अर्पिी व्यूहयिष्यानि त न्यूई यं प्रार्थी न तरिष्यति। तस्माद्युध्यस्व माभैरवं स्वधर्ममनुपालयन्। पितृपतामई मार्गमनुयाहि महारथ । अधीत्य विधिववेदाममय मुड़तालया। इप्टे च बहुभिर्यज्ञेन ने मृत्युभयहर,। दुर्लभ मानुषैर्मन्दर्भहाभाग्यमवाप्य तु । भुजबीर्यानितान् लोकान् दिव्यानप्रास्यत्यनुत्तमान। कुरव पाण्डवाश्चैव वृष्णयोऽन्य च मानवा । अहचे महपुत्रेण अध्रुवा इति चिन्यता। पर्यायेण वय सेब कालेन बलिना हता.। परोकं गमियाम ख खै कर्ममिरविता, तपस्वातु यान् लोकान् प्राप्नुवन्ति तपखिन । क्षत्रधर्माश्रिता बोरा चनिया: मानुन्नि भान् । स्वमाश्वास्तिो राजा भारदाजेन सैन्धव । श्रपानुदयं पार्थायुद्धाय च मनो दधे । . A - ~ ? २११५ ३ x ·१८, ॥ श्रीमहाभारतं. [प्रतिशा.प.। यध्याय ७8 | + ... ततः प्रदर्थः सेनानी तवाप्यामीदिशाम्पते । वादित्राणा ध्वनिचायः सिंहमादरः मह ।, इति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि. प्रतिज्ञाप-णि जयद्रथाश्चासे चतु:सप्तोऽयायः ॥ ७४ || सञ्जय उवाच॥ प्रतिज्ञात तु :पार्थेन सिन्धुराजवध तदा वासुदेवो महावाहुधनञ्चयमभाषत ), भ्राहण मतमाज्ञाय त्वया चापि प्रतिश्रु । सैन्धवञ्चामि हन्नेति तसाहसमिदं कृतं । समन्य, मया सार्द्धमतिमारोऽयमुद्यतः। कथं नु सर्वलोकस्य नाव हास्या भवेमहि। •धार्तराष्ट्रय मिविरे मया प्रणिहिमायराः। तदमे शोधमागच ,प्रत्तिं वेदयन्ति नः । वया वै सम्प्रतिज्ञाते सिन्धुराजबधे प्रभा । सिंहनादः मवादिनः सुमहानिह तैः युनः। नेन शब्देन विवस्ता धार्तराष्ट्राः सवान्धवाः । नाकम्मासिंहनादोऽयमिति मला व्यवस्थिताः। सुमहाञ्छब्दसम्पातः कारवाणी महाभुज । आसोवागाश्वपत्तोना-रघायय भैरवः ।। अभिमन्यावधं श्रुवां ध्रुवमात्तों धनञ्जयः । रावा निर्यास्यति क्रोधादिति मन्वा व्यवस्थिताः। नयंतद्भिरियं सत्या श्रुता मत्यवतस्तव । प्रतिज्ञा सिन्धुराजस्य वधे राजीवलोचन । तता विमनसः मञ्चेचस्ता: कुम्भेगा देव। श्रामन्सुयोधनामात्या: स च, राजा जयद्रथः । श्रयात्थाय महामात्येन गिविरमात्मनः । आयात्माबोरसिन्धूनामोश्चरो भयदुःखितः । समन्त्रकाले समय सचानश्रेयमीः क्रियाः । सुयोधनमिदं वाक्यम पोट्राज मंदि। ममासौ पुत्रहन्ततिश्योऽभियाता धनञ्चयः । मेनिजातो हि सेनाया मध्ये तेन बधो मम तान्न देवा न गन्धा नासरोरगराक्षमाः । उत्सहन्तेऽन्यथाका प्रतिज्ञा सव्यसाचिनः । ते मारक्षत मनामे मा वो मू िधनञ्जयः । पदं कृत्वाप्नुयास तस्मादव विधीयता) अथरक्षा नमे मछे कियते कुरुनन्दन। अनुजानीहि मां राजन गमिष्यामि ग्टहान्प्रति । एवमुकत्वबोकीर्यो विमनाः समुयोधनः । युवा तं सभयं तस्य ध्यानमेवान्वपद्यत । नमान्तमभिमम्प्रेक्ष्य राजा किन मसैन्धवः मृदुचारमति चैव सापेचमिदमुकवान् मह पश्यामि भवता तथा बीर्य धनुर्द्धरा योऽर्जुनस्यास्वमस्वेण प्रतिहन्यान्महाहवेदिक वासुदेवमहायस्य गाण्डोवन्धुचतो धनुः । कोऽर्जुनस्यायतस्तिष्ठेत मावादपि शतक्रतः। महेयरोऽपि पार्चन श्रूयते योधितः पुरा । पदातिना महावीला गिरी हिमवति प्रभुः । दानवाना महाणि हिरण्यपुरवामिनी । बघ, नेकरथेनैव देवराजप्रचोदितः । समायुको दिया वासुदेवेन धीमता । मामरानय लोकांस्तान इन्यादिति मतिर्मम। मोऽहमिच्छाम्यनुज्ञातुं रचित वा महात्मना । द्रोणेन महपुत्रेण . बोरेण यदि मन्या. मराजा स्वयमाचार्यो ममममाधितोऽर्जुन । संविधान चं विहित रथायाः किन मन्जिताः फर्ण भूरिया डिपमेनय यः । रूपय मद्रराजय पडेते स्यः पुरोगमाः । भकंट: पाकमाई हो द्रोणेम निर्मितः । पनकर्णिकमध्यस्थ सूचीपाश्च जयद्रथः । । पाटन रहिलो गोरः सिन्धुराद युद्धदुर्मदः । धनुष्यध्येच बोथेंच प्रणिचव तथारसे। - 17 ·। “ प्रतिज्ञा पायध्याय ७५ । ७६13 द्रोणपर्व' विषयतमा होते निश्चिता' पार्थ षड्या । रानग्लिा पद्थान नैव प्राप्यो जयद्रथ 1 तेषामैकेकया बीर्य पठान्वमनुचिन्तय । तिा हि नरव्याघ्र न शक्या जेतुमचमा भूयस्तु मन्त्रयित्मामि नोतिमा महिताय वै। मन्त्रज्ञ सचिौ साई संहद्धि कार्यसिद्धयों इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि कृष्णवाक्ये पञ्चसप्ततोऽध्यायः॥ ७ ॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ पद्रयान धान राष्ट्रस मन्यसे यान्वलाधिकानां तेषा बोयं ममान न तुल्यमिति मे मति । अस्वमस्त्रण मषेपामतेषां मधुसूदन । मया द्रक्ष्यन्ति निर्भिन्न जयद्रथबपिणा। द्रोणस्य मिषतथाई सगणस्य विचथत । मुनि सिन्धुराजस्य पातयिष्यामि भूतले। यदि माध्याच ट्राच वसवय महाधिन मिस्तच महेन्द्रप विश्वे देवा महेश्वरा । पितर' महान्धबा' सुपर्ण सागराट्रय। धौर्बियत पृथिवी चेय दिशश्च मदिगोश्वराः। ग्राम्बारण्यानि भूतानि स्वावराणि चराणि च । वातार मिन्धुराजस्य भवन्ति मधुसदन । तथाऽपि वाणेनिहतं शो द्रष्टासि मया रणे । सत्येन च अपे कृष्ण स्थैवायुधमानभे। यस्य गोप्ता महेष्वामस्तस्य पापस्य दुर्मत । तमेव प्रथम द्रोणमभियास्यामि केशव । नमिन्द्यूतमिद बद्धं मन्यते स सुयोधनः। तस्मात्तस्यैव सेनाप भित्वा यास्यामि सैन्धवं । इटासिन्यो महेश्वासान् नारास्तिग्मतेभित । टङ्गाणोव गिरेवीर्यमाणमयायुधि । नरनागावदेहेभ्यो विसविश्थति शोषितं । पतनि पतितेभ्यश्च विभिन्नेभ्यः मिते. शरी। गाण्डीवप्रेषिता वापा मनाऽनिलममा जवे । नुनागाश्वान्विदेहासन कत्तारच सहसम । यमात्कुवेरादरुणादिन्द्रोदाच यन्मया । उपात्तमख घारं तदृष्टारोऽत्र नरा थुधि। बोरानेण चास्वालि हन्यमानानि मयुगे। मया द्रष्यामि सर्वेषा सैन्धवस्याभिरविण! परवेर समुत्यत्तराज्ञां केशव मूर्द्धभिः। वास्तीर्यमाण प्रथिवी ट्रष्टांसि श्वा मया युधि । प्रव्यादास्तर्पयिष्यामि द्रावयिष्यामि भात्रवान् । सुझ्दो नन्दयिष्यामि प्रमथिव्यामि सन्धर्व बड़ागस्वदसम्बन्धी पापदेशसमुद्भव । मया सैन्धवको राजाइत खान मोचयिष्यति । मन्तौराणि भाक्तारं पापाचारं रणाजिरे । मया मराजकं वाणैर्भिन्न ट्रक्ष्यसि मैन्धवे। तथा प्रभाते कास्मि यथा कृष्ण सुयोधन । नान्यं धर्नु र लोके मन्यते मक्षम युधि। गाण्डीवञ्च धनुर्दिव्यं योद्धा चाई नरर्षभ । त्वञ्च यन्ता योकेश किनु स्यादजित मया। नव प्रसादाद्भगवन् कि नावाप्त रणे मम | विषय शोकेस किनानन्यां विगहो। यथा लक्ष्मी खिरा चन्द्रे समुद्रे च यथा जरें । स्वमेता प्रतिज्ञा मे सत्या विद्धि जनाईन । मावसंस्था ममास्वाणि भावमसाधनु । मावमस्या पन वाहा वमस्या धनञ्जय। तथाभियामि सलाम न नीयं जयानिच । तेन सत्येन मधाने इत विद्धि जयद्रथा ध्रुवै वै ब्राह्मणे सत्य घुवा माधुषु मन्नति । श्रीधुवाऽपि च यज्ञेषुभ्रुवो नारायणे जय' । ॥ मञ्जय उवाच ॥ रवमुक्का पोकेश सयमात्मानमात्मन मन्दिदेवार्जुनो नईनवायवि के प्रभु है J . - प ·। श्रीमहाभारतं. [प्रतिज्ञा प.पश्याय ७६।०७। ९२१५ ग्या प्रभाता रनी कल्पितः स्वाद्रयो मम । नया कृष्ण पथा कार्य कार्य हि महदुतं । ति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापव्र्वणि अर्जुभवाक्ये पटमन्नतोऽयायः ॥ ७६ ॥ । मञ्जय उवाच ॥ निशा साकदुःखात्ती निश्वसन्ताविवारंगा । निद्रा मेवोपनमते वासुदेवधनचयो। नरनारायौ युद्धाज्ञाला देवाः सवासवाः ।व्यथितायिन्तयामामः किखिदेवियति उबुध दारुणा धाता रूचा घोराभिमंमिनः। सकवन्धस्तथोदित्य परिपः समदृश्यते । पएकामन्यद्य निष्यतः मनिधीताः संविद्युतः । चचाल चापि प्रथिवी मौलवनकानमा। चुचभु महाराज सागरा मकरालयाः । प्रतिश्रोतःमत्तायः तथा गन्तुं समुद्रगाः। रथान्चनरनागाना प्रत्तमधरोत्तरं। फव्यादानी प्रमोदार्थ यमराप्रविसद्धये। “ वाईनानि मकन्भूत्रे मुमुपूरराय है । नान्दृष्ट्वा दारुणानसन्धानुत्पातानु लोमहर्षणान् ।। सचे ते व्यथिताः मन्यास्वदीया भरतर्षभ। अवा महाबलस्पाया प्रतिज्ञा भव्यमाचिनः। अथ कृष्ण महावाहुरब्रवीत्याकशासनिः । श्यामय सुभद्रा त्वं भगिनी चुपया मैह : घुमावास्या वयाय विशोकाः कुरु माधव माना सत्यन युक्रेन वचमाश्वासय प्रभो। ततेऽर्जुनग्टई गत्वा वासुदेव सुदुर्मनाः भगिनों पुत्रंशोकात्तामाश्वासयत दुःखिती। ॥ वासुदेव उवाच ॥ मायोकं कुरु वाणेयि कुमारं प्रति मश्रुषा । सबैया माणिना भोरु निटका कालनिर्मिता। कुजातस्य धीरस्य देत्रियस्य विशेषतः । म मरण धेतत्तव पुत्रस्य माणुचः। . दिल्या महारथा धीरः पिस्तुल्यपराक्रमः । क्षात्रेण विधिना प्राप्तो बोराभिलषिता गति। जिला मुंबईः गचून प्रेपयित्वा च मृत्यवे । गतः पुण्यवंतान लोकासर्वकामदुहोऽन्यान तपसा मह्मचर्यण श्रुतेन प्रजयोऽपि च । सन्तो यो गतिमिच्छनि ती प्राप्नस्तव पुत्र कः । बोरसोरपनी व वारजा बौरवान्धवा । माइचस्तनयं भरे गतः भ परमा गति । प्रास्यते चांयसा पापः सैन्धवा बालघातक अस्थावचेपेय फसमुहगनान्यः । युष्टायाग्नु पररोई रजन्या पापकर्मकृत् । न हि मोत्यति पाथर्थात् म प्रविष्टाऽयमरावनों संत्राप्यते भिरस्तस्य सैन्धवस्य रणेहत। स्यमन्तपञ्चकात् वाधं विशाका भन मापदः । धर्म पुरस्कृत्य गतः सरः मता गति । यो गान प्राप्नुयाह,यो त्वन्ये अस्वगीविनः 'व्यूढारका महापाइरनिव िरयमेणुत् । गतस्ता वरारोहे पुत्र: स्व ज्वर जहि। अनुयातय पितरं माप च धीर्यवान् । महसमो रिपूम्हत्वा इतः हरी महारथः । अाश्वासथ युपा राति मा शपः इत्रिय भाव पिच सुमह वा विशोका भव नन्दिनि थपर्थिन प्रतिशत मजाया म तदन्यया । चिकोषित हिने भर्नु भवनात निष्फतः ।। प मनुजपन्नगा: पिशाचा रजनोपरा: पतगाः मुरीमुरायो रणगतमभियान्ति सिन्धुराण ग. म. भविता रपि प्रभात। A रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि मुभद्रायासमे सप्तसप्ततोऽध्यायः॥ ७08 ·पतिशा पायध्याय ७८1] में ट्रोणपर्च। . - २०० - ॥ सञ्जय उवाच ॥ रतकुचा वचस्तस्य केशवस्य महात्मन । सुभद्रा पुत्तमोकात्ती विलाप स खिता। हापुच मम मन्दायाः कथमत्यासि संयुग। निधनं प्राप्तवास्तात पितुस्तुल्यपराक्रम । कथनिन्दीवर स्यामसुदंर चारचोचना मुख ते दृश्यते वास गुण्डितं रणरेणुना। नुन हरं निर्यात त्वां पश्यत्यनितिनं । सुमिरोयोववाहसव्यूढारक नतोदरं । चारूपचिंतसंबाझं खई शवदतीक्षितं । भूतानि त्वां निरीतन्ते नूनं चन्द्रमिवोदिन! शयनोयं पुरा यस्य स्पर्द्धास्तरणकृतं । भूमावद्य कथं भेषे विप्रविद्धः सुखोचितः। थोऽन्वास्यत पुरा बोरो वरखोमिमहाभुज । कयमन्त्रास्यते सोऽ। विवाभि पतितो मधे। योऽस्वयत पुरा घटे सतमागधवन्दिमि । मोऽधक्रयागणेधारविनदहिपास्यते । पाण्डवेषु च नाथपु वृष्णिवीरेपु वा विभोर पाञ्चालेषु च सर्वेषु हत केनास्यनाथवत् । अदप्तदर्शना पुत्व दर्शनस्य नवानघ । मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यऋमद्य यमवयं। विशालाक्ष सुकेशान्तं चास्वाक्य सुगन्धि च। तब पुत् कदा भया मुखद्रव्यामि निर्वणं । विनवं भीममेनस्य धिकपार्थस्य धनुमती धिग्वीर्य वृष्णिवोराणां पाश्चातानाच धिम्बले । ५ 'धिवकयोस्तया चेदीन मत्स्यांचवाथ सनयान । ये वो रणगत बोरं नकुरभिवोचित । अद्य पश्यामि थिों सन्यामिव इतविष । अभिमन्युमपर्यन्ती भाकव्याकुललोचना। खस्लीय वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधचन । कथं वाऽतिरथ बोरंट्रक्ष्याम्यद्य निपातितं । हावीर दृष्टो नष्टय धन स्वप्न दवासि ने। अहो ह्यनित्य मानुथं जनयुदचञ्चलें। दमा ते तरुणणे भाया नवाधिभिरभिता । कथं सन्धारयिष्यामि विवत्सामिव धेनुका अहो ह्यकाले प्रस्थानं कृतवानमि पुत्रक । विहाय फनकालमा सुग्टद्धां तव दर्शने । नूनं गनि. कृतान्तस्य प्राशेरपि सदुर्विदा । यत्र त्वं केशव नाथे भङ्गाभेऽनाथवद्धृत । यचना दानशीलानां ब्राह्मणानां धतात्मना । चरितब्रह्मचयाणा पुष्यतीर्थावगाहिना। 'कृतज्ञानां वदान्यानो गुरुभूषिणमपि । महसदक्षिणानाञ्च या गनिस्तामाप्नुचि। 'या गनियुध्यमानान हाणामनिवर्तिना। इन्वाऽरीविहतानाञ्च मनामे नाजति ब्रज। गोमइसप्रदाणा,कतदानाच या गति । नैवेशिकं चाभिमतं ददना या गति सभा। ब्राह्मणेभ्य भरण्येभ्यो विधि विदधताञ्च या। यों चापि न्यत्तदण्डाना ना गति बन पुत्तक । ब्रह्मचर्येण यो थान्ति मुनय अमितताः । एकपव्यय यां यन्ति तां गतिं ब्रज पुत्तक । राज्ञा सुचरितय्या चं गतिभवति शाश्वती। चातुराश्रमिण पुण्यै पापिताना सरचित । दोनानुकम्पिनी या च सनत भविमागिना। पैन्याच निवृत्तानां गनिता मज पुत्रक। अनिता धर्भमाचानी' गुरुषिणामपि । अमोघातिथिना या च ती गति अज पुत्तक । इड्रयु या धारयतामात्मानं व्यसनेषु च । गति में कामिदग्धानां ना गति प्रज पुत्तक । मातापित्रे शभुयूषा कन्पयन्नोइ ये सदा वदारनिरतानाच या गतिस्तामवाप्नुहि । 4 " २८. १ । -- . .

·. . 57 ९००.. - . । योमहाभारत [प्रविज्ञा० अध्याय ७९1001 एतुका खका भार्या गच्छता या मनोविण । परस्त्रीभ्या नित्तानां ता गतिग्रज पुलक? साना ये सर्वभूतानि पश्यन्ति गतमन्सराः। नापन्नुदाना मिणा या गतिस्तामामुहिक मधुमानित्तानो मद्याहम्मात्तथाऽनृतान् । परापतापत्यांना तो गतिं मज पुत्वको होमन्तः सर्वभावजा जानवता जितेन्द्रिया. चांगति माधवो यान्ति नां गतिग्रज पत्तक) एवं वितपती दीनां सुभद्री मोककर्षिती । अश्वपद्यत पाञ्चालों वैराटोसहिता तदा मा. प्रकामरुदिला च विचष्य च सुदु सिताः । उन्मत्तावत्तदा गजन विसंझा न्यपतचिती। मोपचारम्नु प्णय दुःखिता यदुःखितः । मिशाऽासा समाश्चास्य तत्तका हितं वचः । विकल्पों रुदती मर्मविधा प्रवेपी भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमब्रवीत्। मुभद्रे मारचा पुत्रं पायाख्यायामयात्तरी । गतोऽभिमन्युः प्रथितां गतिं पत्तियपुङ्गवः ।। थे,चान्यपि कुले मन्ति पुरुषा नी वरानन् । सव्य ते ना गति यान्तु याऽभिमन्योर्यमखिनः। कुर्याम नवयं कर्म कियाम मारय । छतवान पाय धेकतव पुतो महारयः। एवमाश्वाम्य भगिनी द्रौपदोमपि चात्तापायस्थत महावाहु मार्यमागादरिन्दमः । ततोऽभ्यनुयाय नपाटणा य तथाऽजुन। निशान्तःपुरे राजते च जग्मुबद्यालय। रतियोमहाभारते द्रोणपर्मणि प्रतिज्ञापर्वणि समद्राविलाप अमिततोऽध्यायः ॥ ८ ॥ : ममय उवाच ॥ ततोऽर्जुनस्य भवनं भविश्याप्रतिम विभुः । स्पृष्ट्वाम्म पुण्डरीकाच. स्थण्डिले इभलक्षण। २००५ मन्तस्तार सभा गया दमदूर्यमधिम मतो मायेन विधिवलाजर्गन्ध मुमाले। अनुस्कार ना सध्या परिवार्यायुधासम.। ततः स्पष्टोदके पार्थ विनीता. परिचारकाः। मिमाया नेत्यिक पमन्त्रयम्बकं यातित: प्रोतमनाः पाधी गन्धमालय माधय। सत्यापहारम्त तम् म्यवेदयत् । सयमानस गोविन्दः फास्तुमं भरयमापन। उप्पनी पार्थ भद्रले कग्राणाय प्रशाम्यई। स्वापपिमा मा दाम्याम् गोधात्तायुधानन्। दारकामुगमः श्रीमान विवश मिविर का जिग्मे चमयोभुधे बालत्यं विचिन्तयन्। पापमय भगवान कदुःशाप विधि । यदधात्पुरणरोकापीमापुतिविज में । योगमायाय पात्मा मन्पामी मरेपरता येवस्काम पृथुथमा विभिः प्रियास। म पाण्डवामी सिपिरे कवितापाप ना निमा मजागर: मयंजनं धाविस विभापते। पुषमीकाभिनन प्रतिमानो गात्मना । महमा मिन्धुरागस्य वधा गोपडीधापना । : साव गुमायाविपरीरहा। मतितामफसी हादिति ने ममचिन्तयन्। कागदामिन पावन महात्मना । पप रामा महायोः पारपतन:। पारामिनि मनिता गोधातस्यापि पिकामा मासानि महानि च। रापुरम नियरिलापरला गया पटो पुगत पथ । नियरिगति पारपत्रको माला मिन्धुरामण महापति . - २९॥ .

·प्रतिज्ञा पायध्याय ७६1] द्रोणपर्व । J+ ११ . V 4 ३ एका न ह्यसावनृतं कत्तुसन पार्थ धनञ्जय । धर्मयुक्त कयं गता भविश्यति हतार्जुनै। तस्मिन्हि विजयः कृतन पाण्डवन समाहित । यदि नाऽस्ति धन फिश्चिद्यदि दंज इतं यदि ! फतेन तस्य सर्वस्य मध्यमाची जयबरीन्। रब कथयता नेपा जयनामिना प्रनो. कृच्छ्रेण महता राजन् रजनी व्यत्यवर्तत । तस्या रजन्या मथे तु.मतिबुद्धा जमाईन । स्मृत्वा प्रतिज्ञा पार्थस्य दारुक प्रत्यभाषत । अर्जुनेन प्रतिज्ञातमान इतवन्धुना। जयद्रथं बधियामि ग्वाभूत इति दारुका तत्तु दुर्योधन श्रुषा मन्निनिर्मन्त्रयिष्यति । यथा जयद्रथं पार्यों न हन्यादिति संयुगे । अहिण्याहिता सम्वा रचियन्ति जयद्रथ । द्रोणच मह पुत्र ए मास्वविधिपारग । संको वोर. सहसाचो दैत्यदानवदर्पहा। मोऽपि तनोत्महताजा इन्तु द्रोणेन रक्षितं । वाऽईश्वस्तत् करिव्य मि यथा कुन्तीसोऽर्जुन । अप्राप्तेऽस्तन्दिनकरे इनियति जयद्रयं न हि दारा न मित्राणि ज्ञातयो न च वान्धवा । कश्चिदन्य प्रियतर. कुन्तीपुत्रान्ममा नात्। अतर्जुनमिमं लोक मुर्तमपि दारुक । उदीचितुं न शताऽई मविता न च तत्तथा। अहं शिजिय तान्सान सहसा सहयदिपान्। अर्जुनार्थ इनिथामि सकलान् ससुयोधनान् । यो निरोकन्तु मे घोप्य चया लोका महाहवे। धननया मम पराक्रान्तस्य दारुक। यो नरेन्द्रमहस्राणि राजपुत्तमतानि च । साश्वदिपरथान्याजी विद्रवियन्ति दारुको वस्ताञ्चक्रममथितां ट्रेच्यसे नृपवाहिनी । मया क्रुद्धेन ममरे पाण्डवार्थ निपातिता। श्व सदेवा मगन्धा पिशाचौरगरावधा।' ज्ञास्यन्ति लोका सबैमा सुदं मध्यमाचिन । यस्तं इष्टि स मां देटि यस्तं चानु म मामनु । इति सङ्कल्पती बुद्ध्या शरीराई ममार्जुन' । यथा व मे मभातायामस्या निमि रथोत्तम । कन्पयित्वा यथाशास्त्रमादाय घ्रज संयुत । गदा कौमादकी दिव्या भक्तिचक्र धनु घरान् । प्रारोग्य व रथे सुत मापकरणानि च । स्थानञ्च फन्पयित्वाऽय रथोपस्ये ध्वजम्य मे। वैनतेयस्य बीरस्थ ममरे रथगोभिन । छत्र जाम्बूनदैजाँतरकै चूलनसमभै । विश्वकर्मवतैर्दिव्यैरश्वानपि विभूषितान्। बाहों मेघपुष्यं मैय सुग्रीवमेव च। युक्तावाजिबरान्यत्स कवची तिष्ठ दारको पाञ्चजन्यस्य निघोपमाभेणैव पूरित । श्रुत्वा च भैरव नादमुपायास्वं जयेन मा । एकाहाऽहममर्षञ्च सञ्चदु सानि चैव ।। भात पैटव्ययस्य व्यपनेच्यामि दारुक । सोपायर्यतिष्यामि यथा बीभत्सुराहवे। पश्यतां धार्तराष्ट्राणा हनियति जयद्रथ । यस्य यस्य च वीमत्सुर्वधे यत्नं करिष्यति। श्राम सारथे तब भविताऽस्य ध्रुवो जय । ॥ दारुक उवाच ॥ जय रव ध्रुवस्तस्य कुत रव पराजय' । यस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सारथ्यमुपजग्मिवान् । स्वं चैतत्करिष्यामि यथा मामनुशाससि । सुप्रभातामिमा राबिजयाय विजयस्य ।। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि छष्णदारुकसम्भाषणे ऊनसप्ततोऽध्याय. ॥ ७ ॥ २१. है M - .

·॥श्रीमहाभारत॥ [प्रतिज्ञाप.यथ्याय ॥ , , (L . + V २८३. । सञ्जय उवाच ॥ कुन्नोपुत्रस्तु तं मन्त्र स्मरयेव धनधय प्रतिशामात्मनो रचन् मुमोडाचिन्यविक्रम' । . तन्तुं शोकेन सन्त स्वप्ने कपिबरध्वज । श्राममाद महातेजा ध्यायन्त गाउज ! प्रत्युत्थानञ्च कृष्णस्य सत्रावस्या धनञ्जयः। न तोपर्यति धर्मात्मा भन्या प्रेम्णा च सर्वदा। प्रत्युत्याय च गोविन्दं स नस्मा श्रासनं ददौ । नचास्ने ख्यं बुद्धि योभन्मुथदधात्तदा । तत कृष्णो महातेजा जाननपार्थस्य निययं । कुन्तीपुचमिदं वाक्यमामीन स्थितमप्रवीत्। माविषादे मन पार्थ कृथा कानो हि दुर्जय । काल. सवाणि भूतानि नियति परे विधा। किमर्थञ्च विवादस्ते तद्रूहि दिपदाम्बर 1 नोच्य विदुषी श्रेष्ठ शोकः कार्यविनाशनः । यत्तु कार्य भवेत्कार्य कर्मणा तत्समाचर। हीमचेष्टस्य र शोक स हि मधुर्धनञ्जय । भोचनन्दयते प्रचून कर्पयत्यपि बान्धवान्। क्षीयते च नरस्तस्मात्र व गोचितुमईसि । इत्युको वासुदेवेन वीभत्गुरपराजितः। पावभाषे तदा विद्वान् इदं वचनमर्थवत्। मया प्रतिज्ञा महतो जयद्रथयधे कृता । श्वेऽस्मि हन्नादुरात्मानं पुत्रनमिति केशव। मत्प्रतिज्ञाविघातार्थ धात्तराष्ट्र पिलाधुन । पृष्ठत सैन्धव कार्य मर्गुप्तो महारथे । दश का चला कृष्ण प्रचहिण्य' सुदुर्जया । हतावशेपास्तत्रेमा हन्त माधव मध्यया। नाभि. परित मझे मद्देव महारथै. कयं शक्येत सन्द्रष्टुं दुरात्मा कृष्णा मैन्धवः। प्रतिज्ञापारणं चापि न भविष्यति केशव प्रतिज्ञायां च होनाया कयं जीवति मदिध। दुःखोपायस मे वोर विकाचा परिवर्तते । द्रुतच याति मविता तत एतद्रवीन्यह । शोकस्यानन्तु तच्छुत्ता पार्थस दिजकेतन । संस्पृश्याग्भस्तत कृष्ण भामुख समवस्थितः। इदं वाक्यं महातेजा वभापे पुष्करः। हिताय पाण्डुपुत्तस्य सैन्धवस्य वधे धन । पार्थ पाउपतं नाम परमास्वं सनातनं । येन मन् मधदैत्यान जाने देवो महेश्वरः । यदि नदिदित तेऽद्य श्वो इन्नामि जयट्या याज्ञातं मपयख मनमा वृषभध्वज),, तं देवं मनमा ध्यात्वा गोषमाम्ख धनञ्जय । ततम्नम्य प्रमादा भक्त प्राथमि तन्महत् । नत छप्पच युवा समस्यामा धनञ्जय'1 भूमावानीनमेकाया जगाम मनसा म। तत मणिहिने बाझि मुहा समच भात्मानमर्जुनोऽपश्यहागने महकेयर। पुष्य हिमवतः पादं मणिमन्तञ्च पर्वत । ज्यातिर्भिय समाकीर्ण सिद्धचारण मेवितं । वायुवेगगति पार्थ मभने सध्यवाकेशवेन ग्रहीन म दक्षिणे विभुना भुजे । प्रेक्षमाणा यहम् भावान गामाहुनदर्शनान्। उदीया दिमि धर्मात्मा मोऽपश्यच्छ्रेतपर्वतं । कुवेर विहारेप मलिनों पद्मपिती । भरिङ्गेठाच ताशा वाचनाणा पाहदको । मदा पुप्पफटंचम्पेता सटिकोपनी । सिंहयाघममाकीर्णा नानाम्टगममाकुली । पुण्नायनर गया मनोशाअमेविती । मन्दरस्य प्रदेभाच विनरोगोतमादिनी। मध्यम एनानोपधिविदीपिता तथा मन्दारधेय सुष्मितरुपमोभिती। ९८५ R 1 H २८. । १८॥

·भविधापः प्रतिज्ञापनपदाय ८.1] द्रोणपर्व २१ - . विग्धाञ्चनचयाकारं सम्मान कानपर्मता ब्रह्मनु नदीयायालया जनपदानपि। सुतुई मञ्च पातिवनमेव च । पुष्यमश्चमिर स्वानं स्वानमाधणस्य च । हषदंच मैनेन्द्र महामन्दरमेव च । प्रसरोभि समाकोल किन्नरैचैव मोभिता । तस्मिन्ते प्रजन्याय सहष्ण समवैवत । भै प्रसवणैर्जुष्टां हेमघातु विभूषिता । चन्द्ररम्मिमतापाली पृथिवों पुरमादिनी । समुद्रांद्यागुताकारानपत्यवानाकरान् । वियद्यां वृधिों चैत्र मया विष्णुपदं अग्न्। विस्मित सह छप्प्न विता वारा इवाभ्यगात्। ग्रहनक्षत्रोमानो सूर्याग्योद्य समविषं। अपश्यत तदा पार्थो ध्वलन्तमिव पर्वत। समासाद्य तु तं मैन मैनाग्रे समवस्थित । नपोनित्य महात्मानमपश्यदृषभध्वजी सहसमिव सयाणा दीप्यमानं स्वतेजसा । सलिन जटिगं गोरं वकवाजिनवासस ।। नयनानां सहसैव विचित्रा महाजश्री पार्वत्या सहित देवभूनुमवैव भावः। गौतवादित्रमन्त्र दहस्थिताम्ममन्दिता वलितास्मेटिनोन्क्रुष्टै पुस्यैर्गन्धश्च शोभित। स्वयमान. स्तवैर्दिव्यैपिभिद्मवादिभि । गोशार सर्वभूतानामिम्वासधरमयुतं । वासुदेवन्त त दृष्ट्वा जगम घिरमा निति । पार्थन सह धर्मात्मा एणन्ब्रह्म सनातन। लोकादि विश्वमाएमजनोजनमव्ययं । मनस परमा योनि सम्वायु ज्योतिषा निधि । स्टारं वारिधाराश मुवश्च प्रति परा। देवदानश्यवाणी मानवानाच साधनं । योगानाञ्च परं ब्रह्म सप्त ब्रह्मविदाविधि। चराचरस्य मष्टार प्रतिहत्तारमेश्च । कालकोपं महात्मानं शक्रयंगुणेदयं । ववन्दे नं नहा कृष्णो वामनोवुद्धिकर्मभिः ! यम्पपदन्ति विद्वास सूमाध्यात्मपदैषिष । नमनं कारणात्मानं जम्मतुमरणं भव । अर्जुनद्यापि नन्देवं भूयो भूयोऽस्यवन्दन ! शाला तं सर्वभूतादि मतभव्यभवोद्भवा ततस्ताव गती दृष्ट्वा नरनारायणाजुभो । सुप्रसन्नमना सर्व प्रोवाच प्रहसन्निव। आगतं वा नरश्रेशबुत्तिरेतां गतक्रमौ। किञ्च वामोसितवीरो मनम विप्रमुच्यतां । येन कार्येर सम्प्राप्ता युवान्तम्भाधयामि कि ? प्रियतामात्मन श्रेयस्तस वे प्रददामिया। नतस्तद्वचनं श्रुखा प्रत्युत्थाय कृताञ्चयो। वासुदेवाणुना सर्व तुष्टुवाते महामती। मन्या स्तन दिव्येन महात्मानमनिन्दितौ । ॥ कृष्णार्जुनाचतुः ॥ नमो भवाय सञ्चाय रुद्राय वरदाय च। पम्मनां पतये नित्यमुग्राय च कपर्दिन। महादेवाय भीमाय यम्बकायं च भान्तये । ईशानाय मसहाय नमोऽस्वन्धकातिने। कुमारगुरवे तुभ्यं नोटयोवाय वेधले । पिनाक्नेि इविष्याय सत्य य विभवे सदा । विठोहिताय धूमाय व्याथाय नपराजिते । नित्य नीर शिखण्डाय राखिने दिव्यदनु । होवे पौत्र विनेबाय व्याधाय वसुरतसो अचिन्यायाम्बिकाभत्र सर्वदेवस्तुनाय च । दृषध्वजाय मुण्डाय जटिने ब्रह्मचारिणे । - है २॥ * ·१८. में 3 RETU ९८० ॥ श्रीमहाभारत ॥ [प्रतिज्ञा प० । अभ्याय || प्यमानाय भलितमण्यायाजिताय च। विश्वात्मने विश्वसने विश्वमारस्य तिठते। नमो नमस्ते मेव्याय भूतानाम्प्रभवे सदा । ब्रह्मचकाय माय शङ्कराय शिवाय च। नमोऽस्तु वाचाम्पतये प्रजाना पतये नम । नमो विश्वस्य पतये महता पतये नम । नम सहसशिरसे सहसभुजमन्यः । सहस्रनेत्रपादाय नमोऽसोयकर्णणे। गमोहिरण्यवर्णय हिरण्यकवचाय । भक्तानुकम्पिने नित्य मियता नो वर प्रभो। ॥ सञ्जय उवाच ॥ एवं स्तुत्वा महादेव वासुदेव महार्जुन । प्रमादयामाम भव नदा हावापनब्धये । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनखप्नदर्शने श्रशीतितमाऽध्याय ॥ ८ ॥ ॥ सञ्जय उवाच॥ ततः पार्थ प्रसन्नात्मा प्राअलिपभष्वज । ददशोत्फुलनयन समतनेजा निधि । तापहार खातं नैन नत्यक्रमात्मन । ददर्श व्यम्बकाभ्यास वासुदेवनिवेदित। ततोऽभिपूज्य मनमा कृष्ण सर्वच पाण्डव । इच्छाम्यह दिव्यमस्वमित्यभाषत भङ्कर । तत पार्थस्य विज्ञाय वरथ वचन तदा । वासुदेवार्जुनौ देव स्मयमानोऽभ्यभाषत। खागत वा नरयेटा विज्ञात मनसित । येन कामेन सम्प्राप्ती भवया तददाम्यहाँ मेरोऽमृतमय दिव्यमन्यामे शत्रुसदना । तब मे तद्धनुर्दिव्य शरय निहित पुरा। येन देवारय मर्च मया युधि निपातिता । तत श्रानीयता छष्ण मशरधनुरुत्तम । तथेत्युवा तु तो बोरा सर्वपारिपदै मह । प्रस्थिती तत्सरो दिव्य दिव्यायंगतेयुत । निर्दिष्ट यदृपाकेण पुण्य मर्वार्थसाधक | तो जग्मतुरसंभ्रान्ता नरनारायणादृषी। सततानमा गत्वा सूर्यमण्डलमनिभा । नागमन्तले धार दहशात जुनाच्युनो। द्वितीय चापर गाग महसमिरम यर । वमन्त विपुषा ध्वाला दमानेऽमिवर्चस ।। मत छष्णच पार्थसम्पृश्याग्भ कताअन्नी । ती नागावुपतस्याते नमस्यन्ता एपध्वज। गणना वेद विद्यामा नवम भाट्रिध। अप्रमेय प्रणमन्ती गत्वा सामना भव । नतस्तो रुद्रमाहाम्याद्धियां रूप महारगी। धनुवाणय शत्रुघ्न तद्वन्द समपद्यत । तो तजग्टहत प्रीती धनुर्वाण च समभं । जय महात्मानौ ददतच महात्मने। नन पार्थो कृपाहय बादचारी न्यवर्तत। पिङ्गास्तस्तपस में बलवानीललोहितः । म तय धनु श्रेष्ठ तस्या म्यानं समाहित । विपकीय विधिवत् संघरधनुरुत्तम । मन मौयि मुष्टिञ्च स्याम धानध्य पाण्डव । थुला मन्त्र भवनोक जग्राहाचिन्यविक्रम । स सरवन वाण मुमोघातियन प्रमु । चकार पारिस्तम्मिरमरसि तद्धनु । सन प्रीत भजात्या गतिमाम नम्नदा। वरमारण्यके दत्त दर्शन मकरस्य च । मनमा पियामाम नभ्ने सम्पचतामिति । तस्य नग्मतमाशाय पीत भादादरमः । तप पापन धार प्रनिशापाय पारण तत पाशुपत दिय्यमवराय पुनरोद्यरात् । पर्गमा दुईप छत काध्यममन्या । ववन्दतय भवटा मिरोभ्याना महेश्वर । RF ९. । .

·प्रतिज्ञाप. अध्याय १२1] द्रोणपर्छ । - है - अनुज्ञातो हणे तस्मिन् भवेना नशा । प्राप्ती स्वशिविरं बोरी मुद्दा परमया युता। नथा भवनानुमती महासरनिघातिना ।इन्द्रविष्णु यथा प्रोता जयस्य बधकाहिण। इति श्रीमहाभारते द्राएपर्वणि प्रतिज्ञापत्रण पाशुपतालमाप्ती एकागतोऽध्याय ॥१॥ ॥ सञ्जय उवाच॥ तयोःसंवदंतारेवं कृपएदाएकयोस्तदा। माऽन्यगाद्रजनी राजनय राजाऽन्वबुध्यत । पठन्ति पाणिखनिका मागधा मधुपकिकाः । वैतानिकाच सूताच तुटुवुः पुरुषर्षभ। नर्तकाचाप्यनृत्यन्त जगुर्गोतानि गायकाः । कुरुवंशस्तवार्थानि मधुरं रक्तकण्टिन, । मृदङ्गा इझरा भर्यः पणवानक्गोमुखाः । डिम्बराय मसाथ दुन्दुभ्यश्च महावनाः। एवमेतानि माणि तथान्यानपि भारत। वादयन्ति सुमंहष्टाः कुमलाः साधुभिदिताः। स मघवननिषो महाशब्दाऽस्पृषद्दिवं । पार्थिवावरं सुप्तं युधिष्ठिरमवोधयत्। प्रतिबुद्धः सुखं सुप्ता महाई शयनोत्तने । उत्यायावश्यकार्यार्थ यया खानदई नृपः । ततः इलाम्बराः स्वातास्तरुणा: मतमष्ट च । चातकाः काञ्चनैः कुम पूर्गः समुपस्थिरे। भद्रासनेषुपविष्ट. परिधायाम्वरं लघु मला चन्दनसंयुक्त पानीयर भिमन्त्रितः। उत्सादितः कषायेण बलवद्भि सुनिचितः। श्रानुनः साधिवामेन जलेन सुसुगन्धिना। राजहंसनिमें प्राप्य उणे मिसिनाऽर्पित । जलक्षयनिमित्तं वै वेष्टयामास मूर्द्धनि। हरिणा चन्दनेनाङ्गमुपलिप्प महाभुजः । सम्वो चाक्लिष्टवसनः प्रामु प्रानतिः स्थितः । जनाप जाप्यं कौन्तेयः मतां मार्गमनुष्ठितः। तचामियरणं दीप्तं प्रविवेश विनीतवत् । समिद्भिः सुपवित्राभिरग्रिमाहुतिभिस्तथा । मन्त्रपूताभिरचित्वा निश्चक्राम ग्टहात्ततः। द्वितीयां पुरुषव्याघ. कहानिर्गम्य पार्थिवः । नतो वेदविदो वृद्धानपश्यद्राह्मर्षभान् । दान्तान् वेदवतसातान् वातानवस्थेषु च । महानुचरान् सौरान सहसं चार चापरान्। अक्षतः सुमनोभिच वाचयित्वा महाभुजः । तान् दिजान्मधुर्पियों फनष्टः सुमङ्गलैः । प्रादात्काञ्चनमेकैकं निष्कं विमाय पाण्डवः । अतं चाश्वतं वामांमीच दविशाः । तथा गा: कपिला दोग्नीः सवत्साः पाण्डुनन्दनः। हेमाटो रौप्यरसुरा दत्त्वा चके प्रदक्षिणं । खस्तिकाम्बर्द्धमानांश्च नन्द्यावताच काञ्चनान् । माल्यञ्च जलकुम्भाश्च चलित च इतामनं । पूर्वान्यक्षतपाचाणि रुचका रोचनास्तथा । स्वउद्धृताः शुभा: कन्या दधिर्पिमधूदकं । मलापविण्येव यदान्यदपि पूजितं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च कान्तेयो वाया कदा ततोऽगमत् । ततस्तस्या महावाहोतिष्ठन्तः परिचारकाः । मौवर्ष सर्वतोभद्रं मुकावैदूर्यमण्डित । पराकास्तरणास्तोल मोत्तर छदम्मृद्धिमत्। विश्वकर्माहत दिव्यमुपजहुवरामन। तत्र तस्योपविष्टस्य भूषणानि महात्मनः । उपजहुर्महाईणि प्रेथ्याः धाणि सर्वप्र. । । मुक्ताभरणवमस्य कौन यस्य महात्मनः । रूपमासीन्महाराज विषतां मोकवर्द्धन । पाणुरैथन्द्ररम्बाईमदपश्य चामरैः। देाधूयमाने में मविद्युदिव तोषद. . - ९२१५ द ·थीमहाभारतं॥ [पतिशा प. अध्याय राश .. P . - . - संसूयनागा भूतेश्च वन्द्यमानश्च वन्दिभिः । उपगीयमानी गन्धर्वरास्ते म कुरुनन्दन. । ततो मुहादासीत्तु वन्दिनी निखमो महान् मेमिघोषय रथिनां खुरघोषश्च वाजिना। हादेन गजघण्टानी भवानी निखनेन च । नराणां पदशब्देन कम्पतीवच मेदिमी। नताद्धान्तमामाद्य जानुभ्या भूतले स्थित शिरमा वन्दनीयन्तमभिवाद जनेश्वर। कुण्डली बद्धनिविंश. सनद्धकाची युग। अभिप्रणम्य शिरगा द्वा.स्या र्धात्मजाय । न्यवेदयपृशोकेशमुपयानं महात्मने । मोऽप्रीत्यरुपयाघ्र. सागतेनैव माध। अर्थश्चैवामन चास्मै दीयतां परमार्चित । ततः प्रवेश्य वापर्णयमुपदेश्य वरामने । पूजयामाम विधिवद्धर्मराजो युधिष्ठिरः। इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि युधिष्ठिरमजाया यगोतोऽध्यायः ॥ २ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ नतो युधिष्ठिरो राजा प्रतिनन्ध जनाईन । उवाच परमप्रोतः कान्तयादेवकोसने । सुन रजनी व्युष्टा कश्चित्ते मधुसुदन विविज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तशच्युत । वासुदेोऽपि नद्युत पर्यपृच्छधुधिष्ठिर। नतय प्रकृती: हत्ता न्यवेदयदुपस्थिताः । ६ अनुशातच राजा म मावेशयत तं जनं । विराट भीमसेनश्च पृष्टयुवं च मात्यति । दिपंधष्टकेतुश्च द्रुपदश्च महारथं । शिखण्डिनं यमौ चैव चेकितानं सकैरूयं । युयुत्सुचव कारव्यं पाञ्चायं चोत्तमोजसं, युधामन्यु सुबाहुञ्च द्रौपदेयांश्च सर्वशः ।। एते चान्ये च बहवः क्षत्रियाः चचियर्षभ । उपतस्युहात्मानं विविशवासने शुभे । एकस्मिन्नासने पोरावपविटा महावलो । कृष्णश्च युयुधानस महात्मानी महाधुनो। नता युधिष्ठिरस्तेषां ट्रावती मधुमदनं । अवोत्पुण्डरीकाक्षं संभोग्य मधुरं वक्ष । एकंवा वयमाश्रित्य महखारमिवामराः। मार्थयामा जयं युद्धे शाश्वतानि सुखानि च । त्वं हि राज्यविनाच विषनिय निगक्रियां शांच विविधान् कारण सवास्तानपि वेद नः ।। त्वयि सभेश मयेशमन्ना भावामन । सुखमायत्तम यात्रा च मधु वदन । म तथा कुरु पार्षय यया वयि मनो ममा अर्जुनस्य थया सत्या प्रतिज्ञा स्याचिकीर्षिता। सभातार यसमाहुःखामधमार्णवात्। पारन्तितीर्णतामद्य सवो नो भव माधव । म हितकुरुते मध्ये रथो रिपुषधाद्यतः । थया वै कुरुते कृष्ण मारपियनमास्थितः। यथैव माम्बापामु पामि वृष्णोन् जनाईन । तथैवाम्माम हावाबो इंजिनाचातुमईसि । त्वमगाधेरे ममान् पासवान् कुक्मागरो ममुहर यो भूत्वा मड्सचक्रगदाधर । नमो देवदेवेश मनासन विशातना विप्पा जिण हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम। भारदम्बा ममारण्या पुराणम् विमजा वरदं गाणं येष्ठं तमय शुध माधा रयुत पुगेकाचा धर्मराजेन संभदि । नायमेघखमो वाग्मी प्रत्युवाच युधिष्ठिरं । HT ॥ मामरेपरिमोशेषु मर्चेमुन तथाषिः । परासनधरः करिया पार्थो धनमाय . . t - T . । RRIA *- ·अविशा प० । अध्याय ३11] ॥ द्रोणपर्व | . ₹१०० - वीर्यवानलसम्पन्नः पराकान्ता महावसः । युद्धशाएड सदामर्षी तेजस्खो परमो नृगण। म युवा वृषभस्कन्धी दीर्घवाडमहावतः। सिंहपभगतिः श्रीमान् विषतस्ते हनियति । अञ्च नत्करिष्यामि यया युन्नोसुनोऽर्जुनः । धार्तराष्ट्रस्य सैन्यानि धान्यपिरियोषितः । अद्य नं पापकमाणे जुएं मौभद्रघातिनं । अपुनदर्शनं मार्गमियुभिः वियतेऽर्जुनः । नस्साद्य सभाः श्यनाय रडगामायवस्तथा भवयिन्ति मामानि ये चान्य पुरुषादकाः । यद्यस्य देवा गातार: सेन्द्राः मन्त्र युधिष्ठिर । राजधानी यमस्वाद्य हतः प्रास्यति महुने । निहत्य मैन्धवं जिष्णुग्द्य तामुपयास्यति। विवाको विचरा राजन् भव भूतिपुरस्कृतः। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये व्यगतोऽध्यायः ॥ ८३ ॥ ॥ सञ्जय उवाच : नया संवदतां तेषां प्रादुरामोद्धनञ्चय. । दिदधुभरत्येउं राजानं ससुद्धम् । सं निविष्ट इभा कचामभिवन्द्याग्रताम्यिन ! समुत्यायार्जुन प्रेम्मा मखजे पाएडवर्षभः । मूनिमुपाशाय परिव्यय च बाइना । श्राभिषः परमाः मोच्य समयमानोऽभ्यभाषत । व्दतमर्जुन 6ङ्गामे ध्रुवस्ते विजयो महान् । याश च ते शया प्रसन्नय जनाईनः । नमत्रोत्तता जिष्णुभईदाद्यय॑मुत्तमी दृष्टवानमिम भन्ने केशवम्य प्रसादजी ततस्तत्कथयामास ययादृए धनन्नयः। श्राशासनार्थ सुहाव्यम्बकेन समागमे । ततः चिरीमिरवनि स्पृष्वा मंच च विस्मिताः । नमस्कृय पाहाय साधुमाधिति चाबुबन्। अनुज्ञातास्ततः सबै सुहदो धर्मखनुना। वरमाणाः सुसंरक्षा हटा युद्धाय निर्ययुः । अभिवाद्य तु राजानं युयुधानाच्युतार्जुनाः। या विनिययुस्ते वै युधिष्ठिर निवेशनात् । रथेनैकेन दुई युयुधानजनाईनौ । जम्मुतुः महिना वीरावर्जुनस्य निवेमनं ।।' तब गवा होशेयः कम्पयामास सूनबन्। रयं रथवरस्याजी वानरर्वमनचई। स मेघखननिघोषस्तप्तकाञ्चनसुप्रभः। वभा रथवरः कृतः यिमुर्दिवसकृयया । ततः पुष्पमार्दूल.म मजपुरमरः । कृताहिकाय पार्थाय न्यवेदयत त रथा', नन्तु लोके वरं घुमा किरीटी हेमवर्मत् । चापवाणषरो वाई प्रदविषमवर्तन तपाविद्यावयोः क्रियावद्भिर्जितोन्द्रयः । स्वयमानो जयामिरारोह महारथं। नवैः माडामिन्त्रिः पूर्वमेव रथोत्तम। अभिमन्त्रितनर्चिमानुदयं भास्करो थया।...' सरथे रथिना श्रेठ: काञ्चन. काञ्चनाकृतः । विवभी विमोऽचिमान्ने गरिव दिवाकरः। अन्वारुहतः पार्थ युयुधानजनाईना। वतियज्ञमायान्त रथेन्द्र देवमश्विना ।। श्रय जगाइ गोविन्दा रफीन रमिताम्बरः। मातदिवासवमित्र हवं इन्तु प्रयास्तः । म ताभ्यो महितः पार्था रथावरनास्थितः। महितो बुधापकाया नमो निधन यया हो। सैन्धवस्य वध ग्रेसः प्रयान: अबुधगहा ! सहान्युपनिमित्राभ्या यथेद्रस्तारकामये। नतो वादिवघोषय माङ्कवैवस्त मुझे. । प्रयान्तमजुन बोरं मागधात्र तुष्टाः । I - 1 १९८० ·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [प्रषिक्षा प. अध्याय ८७।५। .. भजयायो सुपुण्याहः सतमागनिखन. । युको वादिवघोपेण तेषां रतिकरोऽभवत् । तमनुप्रयतो वायुः पुण्यगन्धवः शुभः । क्वा महर्षयन पार्थ द्विषतथापि शोषयन् । ततस्तस्मिन् चणे राजन विविधानि शुभानि च। प्रादुरामन् निमित्तानि विजयानि बहनि च। पाण्डवानां त्वदीयाना विपरीतानि मारिष । दृष्ट्वाऽर्जुना निमित्तानि विजयाच प्रदक्षिण। युयुधान मद्देश्वासमिदं वचनमब्रवीत् । युयुधानाद्य युद्धे मे दृश्यते विजया ध्रुवः । यथाहीमानि लिड्नानि दृश्यन्ते मिनिपुङ्गवा साउंह तब गमिष्यामि यत्र सैन्धवको नृप । यियामुयमलोकाय मम वाय प्रतीयते । यथा परमकं कृत्यं सैन्धवस्य बधो मम । नथैव सुमहत्वात्य धम्मराजस्य रक्षणं स बमद्य महाबाहो राजानं परिपालय । यथैव हि मया गुप्तस्व या गुप्ता भवेत्तथा । न पश्यामि चनं लोके यस्त्वा युद्धे पराजयेत् । वासुदेवसमं मझे खयमप्यमरेश्वर लियि चाई पराश्यस्त प्रद्युम्ने वा महारथे। मयां मैन्धवं इन्नुमनपेची नरर्षभ । मय्यपेक्षा नकर्त्तव्या कथञ्चिदपि मावत । राजन्येव परा गुन्नि कार्या धात्मना त्वया । नहि यत्र महाबाहवासुदेवा व्यवस्थित ।' किश्चियापद्यते तत्र यवाहमपि च ध्रुवं । रवमुक्तस्तु पार्थेन सात्यकिः परवोरहा । नयेत्युकाऽगमत्तव यच राजा युधिष्ठिरः। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिजापर्वणि अर्जुनवाक्ये चतुरमोतोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ समाप्तच प्रतिज्ञापत्रं ॥ ११. ॥अथ जयद्रथबधपर्व ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ योभूत किमकार्युते दुःखमोकसमन्विताः । अभिमन्या हते तत्र के वाऽयुध्यन्त मामकाः । जामन्तस्तस्य फम्माणि कुरव सव्यसाचिन । कथं तत्किलिषं छत्ला निर्भया बृद्धि मामकाः। पुरमोकाभिमन्त फुद्ध मृत्युमिवान्तक । प्राधान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददग्राहवे। कपिराजय मल्ये विधुपानं माखनु । दृष्टा पुचपरिघुनीकिमकुर्वत मामका । कि पअप मामे वृत्तं दुयोधनं मति। परिदेवो महामत्र श्रुता मे माभिनन्दनं । बभूव मनायानाः मम्दाः युनिमुखावहा । मथूयन्तेय तमन्य मैन्धवस्य निवेशने । स्वती नाच यूपन्ने पुषाणं गिविरे मम । सतमागधसाना ननकानाच मर्चश । मग नादितामोदाममय मे श्रुति. दीनामामय गन्दन दशमि समीरितं । निने मन भामरसम्य मनय । श्रामोनोऽई पुरा नात मदमश्रीपमुत्तमं । गरम पुष्पहीमोसमासानिनादित । नि गोणाई पुत्राणी ममनक्षये। विभिनेईमुषस्थ चित्रसेनविकर्णयोः । अन्येपाच मतानां मे म तथा यूयते ध्वनि.। माया निषा वेगमा भिया पथुपामने । द्रोणपुष महेवा पुत्वाणा में परायणं । चितपावापसमापनादिचनादिने । गोतय विविधरिटरमने यो दिवानिये ।

·अपद्रथबध या अध्याय ८५1) । द्रोणपर्व । । - . . . । - उपास्यमानी बहुभिः कुरुपाण्डवमात्त्वतः । सूत तस्य रहे शब्द नाद्य ट्रैर्णियथा पुरा द्रोणपुत्र महेश्वास गायना नर्तकाय ये । प्रत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेर्षा न श्रूयते ध्वनि. । विन्दानुविन्दयो मायं शिविरे यो महावीन. । श्रूयते सोऽद्य न तथा कैकेयानाञ्च वेमा छ । नित्य प्रमुदितानाच तालगीतखना महान्। मृत्यता श्रूयते नात गणाना मोऽद्य न खन.। सप्ततन्तून्वितन्वाना याजका यमुपासते । सौमदत्तिं श्रुतनिधि तेषां न श्रूयते ध्वनि. । व्याघोषा ब्रह्मयोपय तोमराभिरथव्वनि । ट्रेणयामोदविरतो तन टोम्यह नानादेभसमुत्यानी गोताना योऽभवत्खन. । वादिचनादिताना च मोऽद्य न थूबने महान् । यदा प्रमृत्युपशव्याच्छानिमिच्छन् जनाईनः । श्रागत. सर्वभूतानामनुकम्पार्थमतः । नतोऽहमब्रुवं मृत मन्दं दुर्योधनं तदा। वासुदेवेन तीर्थेन पुत्त्र संग्राम्य पाण्डवः । कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनानिगाः । समं चेद्याचमानं वं प्रत्याख्यास्यमि केशवं । हितार्थमभिजल्पन्तं न तवास्ति रणे जयः। मत्याचष्ट म दामाईम्सषमं मधन्विनां । अनुनेयानि जन्पन्तमनयावाचपद्यत । नेता दु शासनस्सव कर्णस्य च मतन्दयोः । अन्ववर्तत मा हिला कष्टः कालेन दुर्मतिः। नाई द्यूतमिछामि विदुरो न प्रशंपति । मैन्धवों नेच्छति द्यूतं भीमा न चूतमिच्छति। बन्यो भरिश्रवायैव पुरुमित्रो जयस्तया। अश्वत्थामा कपो द्रोणो धूत नेच्छन्ति सञ्जयारतेषां मतमादाय यदि वत्तेत युवक. । मज्ञातिमित्र सुसुखं चिरञ्जीवेदनामय. सणामधुरसम्भाषा ज्ञातिमध्ये प्रियंवदा । कुलीना. सम्यता प्राज्ञा. सुख मास्यन्ति पाण्डवा । धर्मपितो नरो नित्यं सर्वच समते मुखं । प्रेत्यभावेच कन्चार्ण प्रसाद प्रतिपद्यते। अईन्य पृथिव्यास्ते भाक् मानर्थमाधनाः । नेपामपि समुद्रान्ना पिटपैतामहो महो। नियुज्यमानाः स्यास्यन्ति पाण्डमा धमवर्मनि । मन्ति मे ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः । मल्यस मोमदत्तस्थ भोमस्य च महात्मनः । द्रोणस्याथ विकीस्व वासोकस्य कास्य च । अन्येषाञ्चैव दृद्धानां भारतानां महात्मनां ।। बदर्थ ब्रुवती तात करिष्यन्ति वचोहित । किंवा त्वं मन्यमे तेषां यस्त ब्रूयादतोऽन्यथा । कृष्णो धर्म न सञयातमञ्च ते हिनदम्बयाः । मयापि पानास्ते बीरा वचनं धर्मसंहितं । नान्यथा प्रकरियन्तिमात्माना हि पाण्डवाः । इत्यई विलयन् मृत बहुम पुत्त्रमुगन् । नच मे श्रुतवान्मूढो मन्ये कालस्य पर्यय। वृकोदरार्जुना यत्र वृष्णिवीरय मात्यकिः । उत्तमाजाश्च पाश्चात्यो युधामन्युश्च दुर्जय । घटद्युम्नश्च दुर्द्धर्ष. शिखण्डो चापराजित । अमाका: कैकयाश्चैव चत्तधर्मा च सौमकिः । चैद्यय चेकितानश्च पुचः कारयस्थ वाविभुः । द्रौपदेया विराटश पदच महारथः । यमौ च पुरुषव्याघी मन्त्रों च मधुसूदन । करतान् जातु युध्येत लोकेऽस्मि जिजीविषुः । दिव्यमवं विकुर्वाणान् प्रमहेवा परान्मम । अन्यो दयाधनात्कोत मकुनचापि पावनात् । दुःभामन चतुर्थानां नान्यं प ग्यामि पञ्चमी . । २०४४ भ ·६४२ । श्रीमहाभारतं ॥ [जयायध प० । यध्याय ५.1 . येपामभीयुहस्त. स्यादिश्वमेनो रथे स्थितः । मयाजुंनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः । नेपामय वितापाना नाय दुर्योधन मरेत्। हतो हि पुरुषव्याघ्रो भीमद्रोणे स्वमात्यको नेषां विदुरवाक्यानामुक्राना दीर्घदर्शिना । दृष्ट्वैमी फलनितिं मन्ये शोचम्ति पुत्तकाः। सेनां दृष्ट्वाऽभिभूता मे मैनेयेनार्जुनेन च । शन्यान् दुष्टा रथोपस्यान् मन्ये मोचन्ति पुचका । हिमात्यये यथा कई एवं वातरितो महान्। अगिर्दतथा मेना मामिकां स धमञ्जयः । श्राचल मम तत्सर्च कुशलो धसि मञ्चय । यदुपायातसायाने कृत्वा पार्थस्य कित्विष । अभिमन्या इते तात कथमासोन्मनो हि धन जात तस्य कम्माणि युधि गाण्डीवधन्धनः । अपत्य महत्तान सोढुं पक्ष्यन्ति मामकाः । किनु दुर्योधन कृत्य कर्ण, छत्यं किमनवोत् । दुःशासन. सावलय तेषामेवं गतवपि । सर्वेशं समवेताना पुत्राणं मम सञ्चय । यदृत्तं तात मामे मन्दस्थापनय य योभानुगए दुर्बुद्धे फ्रीधेन विज्ञतात्मन । राज्यकामय मूढम्य रागेापहतचेतसः । दुर्नीनं वा सुनीत व तन्ममाचल सञ्जय । • इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्र्यवधपर्वणि तराष्ट्रानुतापे पञ्चायोतोऽध्याय ॥ ५ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ इन्न ने सम्प्रवक्ष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्णियान्। शुश्रूपस्य स्थिरोभूत्वा तव ध्यपनयो महाम। गोदक से समन्धो यादृक् तादृगयन्तः । विनापो निष्फला राजन्मागुची भरतर्षभ। अनतिक्रमणोपाय छतान्तस्यागुतो विधि । मामुची भरतश्रेष्ठ दृष्टनेतत्पुरातनं । चदिवं हि पुरा धूतात् कुन्तीपुत्वं युधिष्ठिरं । निवर्तयेथा पुत्लाय मात्वा व्यसनमानजेत् । युद्धकाले पुन प्र तदेव भवता यदि। निर्मिता स्यु संस्थान वा व्यानमानजेन्। दुर्योधमा चाविषय वधोनेति पुरा पदि। कुस्मशानादयिष्यत न वा व्यसन माम । नमे बुद्धियभीपारमुपासमति पाण्डवाः । पाधाला तृप्णयः मय वे चान्येऽपि नराधिपा। पसमा पिट काम पुत्र सन्याय सत्पये। वसथा यदि धर्मप न वां व्यसनमावजेत् । सन्न प्राजतना कि हिला भी ममाता दुर्योधनस्य कर्षय मडुनेयाषगा मा । तो वितपित म मया रागनियमिन । अर्थ निरिशमानस्य विषमिश्र यथा मधु। नामन्यत तदा टप्पा रागानं पाण्डवं पुगाम भीभं ने च द्रोण यथा वा मन्यने नृप। अशा म पातु वा राज धमादधयुत । तदाममति वणवा न तया व मन्यो। परुषायुष्यमामाय पदरा पायापेपसे । सम्यानुबन्ध प्राप्तवा पुषाणां राज्यकामुक । पिपामा गन्यमपटतं तदाऽमघ। अथ पमिती घरमां पृथिवीं प्रत्यपचया.। पाठमा निर्मित गन्ध कोरयाणा घातपा। ततयाधिक भूयः प एवैचारिमि । iममा लामामाघ मनिप्पा । यत्पिण्या हुमिता राज्यापयशामिपद्विभा। पत्युमरकाम नपुवामईया भूपा बाधा प्याहाम्दोमाय नवोपचत। मारपनि रागानो युटमा मोरिन रणे। पy विगाध पार्थाना पथने पिपभा'! २.५ 4 ·जयप्रथवधामाययाय ६७1] द्रोण पर्व , . - - ‘यान्तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिटकोदरी।रचरन् को नु ती युभेनमूमन्यत्र कारवः। येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दनः। येषां च सात्यकिर्गोप्ता येषां गोहा कोदर। को हितान् विषयो९ मत्यधर्मा धनुर्द्धरः । अन्यत्र कारवयभ्या ये वा तेषा वयानुगाः। यावत्तु शक्यते कर्तुमनुरकर्जनाधिपः । क्षत्रधर्मपरैः शरैस्तावत्कुर्वन्ति कारवाः। पथात पुरुषव्यायुद्धं परममहर्ट । कुरूणां पाण्डवै. साद्ध तत्सब स्टणु तत्त्वतः । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथयधपर्वणि सञ्चयवाक्ये षडमीतोऽधायः ॥ ६॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तस्या निशायां व्युटायां द्रोण प्रस्नमृतावस । खान्यनोकानि सर्वाणि भाक्रामधुहितु ततः । राण गर्नता राजन् संक्रुद्धानामर्पिण । बन्ने म गिरवित्रा परस्परसंधैषिण। विस्वायं च धनप्यन्ये ज्या: परे परिमृज्य च । विनि वसन्त प्राकॉमन् केदानों स धनञ्जयः। विकोषान् सम्मानन्य कृतधारान् समाहिताना पीतानाकासकामानसीन् केनिच निविपुः। चरन्तस्वमिमार्गाश्य धनुभागीय भिक्षया । मङ्गाममनसः सादृश्यन्तेम महसमः । संघकाश्चन्दनादिग्धाः स्वर्णवज्रविभूषिताः। समुहिप्प गदाश्चान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवें । अन्ये बलमदोन्मत्ता: परिघेवाहमालिन.। चकु मम्वाधमाकाशमुच्छितेन्द्रध्वजापमः । नानाप्रहरणै यान्ये विचित्रसगतताः । सट्टाममनसः भररस्तव जब व्यवस्थिताः । क्वार्जुनः क म गोविन्दः कच मानी एकादः । क च ते मुहदस्तेषामाइयन्तो रणे नदा। नतः मङ्घमुपामाय बरयवाजिनः वयं । इतस्ततस्तावचयन् द्रोणयरतिवेगितः। नेम्वनीकेयु माबु स्थितबाहवनन्दिषु । भारदाजी महाराज जयद्रथमयात्रोत्। लं चैव मामदत्तिश्च कचिव महारथः। प्रयत्यामा च सत्यच उषसेनः छपस्तथा। जतं चावसहसाणा रथानामयुतानि षट्। दिरदाना अभिवानी सहस्राणि चतुर्दश । पदातीमा सहस्राणि दंशितान्येकविंशतिः । गयूनिषु चिमाजास मामनासाद्य निष्ठत। तत्रस्य ला न संसोढुं शका देवा: सवामवाः। किं पुन: पाण्डवाः सत्र समाश्वसिहि मैन्धव । एवमुक्तः समायस्त. मिन्धराजो जयट्रयः सम्प्रायासह गान्धातस्तच महारथः। वर्मिभि. मादिभिर्यत्तः पापाणिभिरास्थितः । रामरापीडिनः सर्वे जाम्बूनदविभूषिताः । जयद्रथस्य राजेन्द्र हया' साधुप्रवाहिन.तेि चैव सप्तमाइसाखिमाइसाय मैन्धवाः। मत्तानां सुविरूदाना हस्यारोधिधारदः। नागानां भीमरूपाणां वर्मिणा राष्ट्रकर्षिण । अध्यर्धन महसण पुची दुर्मर्षणस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां युधमानो व्यवस्थितः । नतो दु शासनयेव विकर्णय नवात्मजो। सिन्धुराजार्थमिद्यर्थमगानीके व्यवस्थितौ । दोघा दादागयूनिः पञ्चाट्टै पञ्चविस्तृत. । व्यूह. भचक्रसकटो भारदानेन निर्भितः। नानानृपतिभिरितब तब व्यवस्थितः। रथावगजपत्याधैणन विहितः स्वयं । पाई तस्य पद्मस्य गर्भयूहः सुदुर्भिदः। सूचोपद्मस्थ गर्भस्या गूढो व्यूइ. छतः पुनः।

·॥श्रीमहाभारतं ॥ [जयधबध प. अध्याय ७t . + he- १९. - स्वमत महायुहं युभ द्रोणे व्यास्थित शनीमुखे महेष्वास कृतवर्मा व्यवस्थित । अनन्तरञ्च काम्वाजा जनसन्धश्च मारिष । दुर्योधन य कर्णश्च तदनन्तरमेवच । तत शतमहस्राणि याधानामनिवर्तिना। व्यवस्थितानि सञ्चागि पकडे मुखरक्षिणा नेपाच पृष्ठतो राजा बलेन महता त । जयद्रथत्तनो राजा भूचीपाश्व व्यवस्थित । भकट स्य तु राजेन्द्र भारदाजो मुखें स्थित । अनु तस्याभोजो जुगान तत खयं । श्वेतवमा बरोष्णीषो व्यूढोरको महाभुज । धनुर्विकारयन ट्रोणस्तखा कुद्ध वान्ता । पताकिन शोषहयं वेदोकपणाजिनध्वज। द्रोणस्य रथमालोक्य प्रचया कुरवोऽभवम् । मिद्धचारणसताना विस्मय समहानभूत् । द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूई सुधार्णवोपमं । सन्तमागरदना नानाजनपदाकुला। ग्रमेड्यूह चिति सवामिति भूतानि मेनिरे । बहरथमनुजाश्वपत्तिनाग प्रतिभयनिखनमहुतानुरूप। अहितहदयभेदन महदै अकटमवेक्ष्य कृतं नमन्द राजा 1 इति श्रीमहाभ रते द्रोणपर्वणि जयद्रथबधप-णि कौरवव्यूहनिमाणे सप्तागोताऽध्याय ॥ ८ ॥ ॥ पञ्जय उवाच ॥ ततो व्यूढेम्वनीकेषु समुल्लष्टेषु मारिष। ताद्यमानासु मेरो स्टदङ्गेषु नदासुच।। अनीकामाञ्च महादे वादिवाणां च निखने । प्रभाषितेषु भरपुरासन्नादे. लोमहर्षणे । भावारयत्नु भनकमरतेषु युयुत्सुषु । रौद्रे मुहर्ते संप्राप्त मध्यमाची व्यदृश्यत । बलाना वायपानाच पुरस्तात्सव्यसाचिनः । बडलानि मइसाणि मानोडस्तत्र भारत। मृगाय घोगमभादा. भिवायाधिवदर्भना । दक्षिणेन मयातानामस्माकं प्राणदस्तथा । पनिधाता ज्वलन्यय पेतुरस्का, सहस्सम । पचाल च मही शत्मा भये घोरे समुत्थिते ।। विश्वग्वाता मनिधाता रूचा करकर्पिण । वरायाति कौन्तय मडामे ममुपस्थिते । भाकुलिय मतानीको ध्यदुपय पार्वत । पाण्डवानामनीकानि प्रज्ञा तो यूइतस्तदा। ततीरथमहत्रेण दिरदाना गनेन च। विभिरश्वमय पदातीनां पते. मते । अध्यर्द्धमा धनुषा महक्षेतनयस्तव । अग्रत सम्बभन्यामा स्थितो दुर्मणेऽनवोत् । 3५ गाण्डीवधापानं नपन्त युद्धदुर्मदं। हमावार पियामि बेलेव मकरासय। पच पश्यन्तु महामे धनश्चयममर्पणं । विषकमपि दुर्द्धमाकूरमिवामनि । निष्टव रचिनो यूर्य मनाममभिकाक्षिण । युष्यामि महतानेतान्यो भानच वर्द्धयन् । एव मुवन महाराज मारमा स महामनि । महेष्वामी राजन्मम्बिामा व्यवस्थित । मतोऽस्तक व मुद्ध मानव वामद । दण्डपाणिरिवामही म्यु' कस्तिम चोदित । एमपाणिरिवाचोन्या वहण पागवानिया युगान्तामिरिवार्षिमान प्रधष्यवे पुन प्रशा। बोधामर्षयमोतो निवासकरवान्तक । नयो ता लिन मत्ये पारविष्यमहामत । भामुनस्वर सही मायाद किरीटम अधमान्यामाधी खादयाराशुपत । रचयरगाम्याय मग नारायणमुग । विधुपगामिछे वमा सूर्य इवोदित.. १९२१ 7 1 ·भवायन यापध्याय 21] ॥ द्रोणपर्छ। - सोऽयानोकस्य महत सुपाते धनञ्जयः । व्यवस्थाप्य स्थं राजन् मद्धं दमा प्रतापवान्। अथ कृष्णेऽधान्तः पार्थेन सह मारिष । प्राधापयत्याञ्चजन्य मद्यमवरमोजसा। तयोः सवप्रणदेन तब सैन्ये विशाम्पते। पाससंहष्टरोमा:कम्पिता गतचेतसः । यया चस्यन्ति भूतानि सायानिनिखनात्। तथा मद्धप्रणदेन विवेपुस्तव मैनिकाः। प्रसुसुवुः शचन्मूत्रं वाहनानि च मर्चयः । एवं सवाइन सर्चमाविममभवती सीदन्तिम नरा राजन् मच शब्देन मारिष। विसंगासाभवन् केचित् केचिद्राजन् वितबसु । नतः कपिमहानादं सह भूतैर्ध्वजातयः । करोयादिताच भोपयंस्तव मैनिकाः। नता पक्षाच भयंच दवाथानकैः सह । पुनरेवाभ्यहन्यन्त तव सैन्यमहर्षणा। नानावादिबहादै.डितायोटिनाकुवैः। सिंहनादः ममुलष्टः समाइतर्महारय.। तस्मिंस्तु तुमुले मब्द भीरूणा भयवर्द्धने । अतीवटा दागाईमत्रोत्माकशानिः । নি সীমানান ববি হনুৰঘৰবি শস্যৰয়ামীলাঘায় ৪ ॥ अर्जुन उवाच॥ चोदयावान् इषोकेश यत्र दुसर्षणः खितः। एतद्भिता गजानीक प्रवेक्ष्याम्यरिवाहिनों। ॥ समय उवाच ॥ एवमुको महाबा: केशव' सव्यसाचिना। अन्दर यान नव यत्र दुर्मणः स्थितः । म सम्प्रहारस्तुमुलः सम्प्रहत्तः सुदारुणः। एकस्य च वइनाञ्च रक्षनागरचयः। ततः सायक-णि पर्जन्य व दृष्टिमान्। परानवाकिरपार्थः पर्वतानिव नारदः । ने चापि रथिनः सबै त्वरिता: वनइस्तवत् । अवाकिर नालेस्तत: पप्णधनञ्चया। नतः द्धा महाबाडवार्यमाणः पर्युधि। पिरामि रथिनों पार्थः कायेभ्योऽपाहरछरैः। उदान्तनयनैर्वनैः सन्दाष्टपुटः भैः। सकुण्डनधिरस्वावसुधा समकोयं । पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः । विमिकोणनि योधानां वदनानि चक्रागिरे। नपनीयतनुत्राणाः मंसिका धिरेण च । संसका दव दृश्यन्ते मेघमला: मविद्युतः । गिरमा पतता राजन शब्दोऽभूइसुधारले ! कालेन परिपक्षाणा तालानां पतनामिः । ततः कवन्ध किश्चिन धनुरालम्य तिष्ठति । किञ्चित् सड़ग विनिम्कृव्य मुजेनोंद्यम्ब तिति । पतितानि न जानन्ति पिरामि पुरुषर्षभाः। अस्थमाणाः मङ्गामे कौन्तेयं जयाद्धनः । इयानामुत्तमाय इतिइस्तैश्च मेदिनी। वाइभिद्य मिरोभिय वीराणं ममकीयंत। अयं पाथः कुतः पार्थ रप पार्थ इति प्रभो । तर सैन्येषु योधानां पार्थभूतमिवामान् । अन्याऽन्यमपि चाजनुरात्मानमपि चापरे। पार्धभूतनमन्यन्न जगत्कालेन मोहिताः । निएनन्तः साधिरा विसंज्ञा गाढवेदनाः मयाना बहवो दौरा: कोर्तयन्तः खवान्धवान्। सभिन्दिपाला, मप्रासाः समष्टिपरश्वधाः । मनिहाः सनिस्विंशाः सभरासनतोमराः। माणदोभरणा: सगदा: माझ्दा रणे। महाभुजगमा वाव परिघोपमाः। उदरन्ति विन्ति मञ्चेष्टन्ति चमचा वेग कुर्षन्ति मरया नित्ताः परभेभिः। म ३ ·६४६ . . ॥श्रीमहाभारतं॥ जयरधवध माथध्याय 16. ११०५ म १९८० . यो यः सम समरे पार्थ प्रतिसरभते नरः । तस्य तस्यान्तको वाणः शरीरमुपसर्पति ।। नृत्यतो रथमार्गेषु धनुयायच्छतस्तथा। न कश्चित्तत्र पार्थस्य ददृशेऽन्तरमवपिन :: यत्तस्य घटमानस्य चित्रं विटजतः गरान्। लाघवात्पाणुपुत्तन्य व्यमयन्त परे जनाः ।। हस्तिन इस्तियन्तारमश्वमाश्विकमेव चा अभिनत फाल्गुनी वाणरथिनञ्च समारथि श्रावतमानमाहत्तं युध्यमानञ्च पाण्डवः । प्रमुखे तिठमानञ्च न किञ्चिन्न निहन्ति सः ।। यथोदयन्वै गगने सूया इन्तिमहत्तमः । तथाऽर्जुना गजानीकमवधीत्करूपत्रिभिः !- इस्तिभिः पतिभिन्न स्तर सैन्यमदृश्यत। अन्तकाले यथाभूमिककोणी महीधरः । या मध्यन्दिने सूर्यो दुःप्रेक्ष्यः पाणिभिः सदा । तथा धनञ्जयः क्रुद्धा दुप्रेन्यो युधि शत्रुभिः । तत्तथा नव पुत्रस्य मैन्य युधि परन्तप । प्रभमन्द्रुतमाविममतोव मरपीडित! - ........... भारतेनेव महता भेघानोकं व्यदोर्य्यत । प्रकाल्यमान नसय नाशकप्रतिवोचित । मनोदैश्चापि कोटीभिईकारः साधुवाहित: 1 कशापायभिघातच वाग्भियाभिरेव च। चोदयन्तो यास्वर्ण पलायन्ते स्म तावका: । मादिना रथिनथैव, पत्तयथार्जुनार्दिताः। पायगुष्ठागुमनांग चोदयन्तस्तथा परे। मैमोहिताः मयान्ये तभवाभिमुखा यथः । तव योधा हतात्मा विभ्रान्तमनसंस्तदा । ..!!".., इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अर्जुनयुद्धे एकोननवतोऽध्यायः ॥ ८ ॥ ॥ तराष्ट्र उवाच ॥ तस्मिन्प्रभने मैन्याये वध्यमाने किरोटिना । के तु तत्र रणे पोराः प्रत्युदोयुद्धनञ्जये। अहासिक कटप्यूई मविष्टा मोधनिययाः । द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्तः प्राकारमकुताभयं! ॥ मञ्जय उवाच ॥ तथार्जुनेन सम्भो तस्मिंस्तव यलेऽनघ। हतबोरे हतोत्सा पलायनकतक्षणे। पाकशामनिनाऽभीनणं बध्यमाने गरोत्तमः । न तब कयित्सङ्गामे मनाकार्जुनमोचित । .. ततम्तव सता राजन दृष्टा मेन्यन्तथागत : दुचामना मशं क्रुद्ध युद्धायार्जुनमभ्यगात्। म काधनविचित्रण कवचेन समावृतः। जाम्बूनदशिरस्त्राण: हरतोषपराक्रमः ! नांगानीकेन महता यमन्त्रिव महोमिमी । दुःसामनो महाराज मव्यमाचिनमाहात्। प्रादेन गजघण्टानी प्रवाना निनदेन च । ज्याक्षेपनिनदेयैव विरावेण च दन्तिना। भरिसदान्तरितच पदनामोसमाहत । स मुइतः प्रतिभयो दारुणः समपद्यत । मान्दष्टापतनसुक्षम र भिचादितान्। व्यासम्म हस्ताम्मरधानसपछानिव पर्वतान्। मिइमादेन महता नर मिझो धनञयः । गजानीकममित्राणामभितो, प्यधमच्छरैः। महामिणमिवात रामभेन महार्णवं । किरीटो तहमानीक प्राविशन्मकरो यथा । फाटानीत वादिस्यः प्रमपन् मयुगक्षये । ददृशे दिषु सर्वासु पार्थः परपुरचयः । ग्गरम्देम पायामा नेमियोपेण नेम च। तेने घाटमदन ज्यानिमादेन तेन मानावादिदिन पाचभन्यसनेमा देवदत्तथ घोषण गाण्डीवमिनदेन च।। 1 ११ २९ ·२५ २१. - . जयद्रयवध प० । अध्याय ..] ॥ द्रोणपर्व ॥ मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतसः । रैरामीविषस्पर्मे निर्भिन्नाः सव्यसाचिना। ते गजा विशिखैस्तीक्षायुधि गाण्डीवचोदितः। नेकशतमाहौ साङ्गेषु ममर्पिताः । धारावं परमं कृत्वा बध्यमाना. किरीटिना । नितरनिंग भूमा छिन्नपचा वाद्रयः । अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च । शरैः समर्पिता नोगा: क्रौञ्चवयनदन्मुहुः गजस्कन्धगतानाञ्च पुरुषाण किरीटिना । विद्यन्ते चोत्तमाझानि भौ, मन्नतपर्वभिः । सकुण्डलानी पततां सिरसी धरणेतले पानामिव सातः पार्थचक्र निवेदन । यन्त्रबद्धा विकवचा ब्रणी रुधिरोचिताः। भ्रमात्म युधि नागेषु मनुथ्यां विलनम्विर । केचिदकेन वाणन सुमुक्तेन सुपत्रिणा । दी जयश्च विनिर्मिन्ना निपेतुर्द्धरणोतले। अतिविद्धाय नाराचवमन्ता रुधिर मुखः । मारोहा न्यपतनभूमा द्रुमवन्त वाचना.। माध्विजन्धनुचैव युगोपी नथैव चारथिनां कुट्टयामाम मलः सनतपर्वभिः । न मन्दधनचाकर्षन् न विमुञ्चन् न चोदइन्। मण्डलेनैव धुनुपा नृत्यन्पार्थ. म दृश्यते । अतिविद्धाश्च नाराचैर्चमन्ता रुधिरं मुखैः । मुहीन्यपतनन्ये वारणा वसुधातले । उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्तत । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्परमसङ्गुले । सचापा: मालित्राणाः सखड्गाः साङ्गदा रणे । अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिताः ।। स्पस्करैरधिष्ठानैरीषोदण्डकबन्धुरैः । चक्रविमर्थितरमेश्च बहुधा युगै.। चर्मचापधरैश्चैव व्यवकीर्णततस्तत.। सम्भिराभरणषस्वैः पतितैश्य महावनः । निहतारणैर. क्षत्रियव निपातितः । अदृश्यत मही नत्र दारुणप्रतिदर्शना ।। एवं दुगामनवल वध्यमान किरीटिना। संप्रादवन्महाराज व्यथितं महनायकं । ततो दुःशासनस्वस्तः सहानोक परादितः । द्रोणं,नातारमाकान्कटल्यूइमभ्यगात् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयट्रयवधपर्वणि दुःशासनमैन्यपराभवे नवतितमोऽध्यायः ॥ ६. ॥ सञ्जय उवाच ॥ दुःशासनवलं हत्वा सव्यसाचो महारथः । सिन्धुराज परोमन् वै द्रोणानीकमुपाद्रवत् । स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थित। कृताम्रलिरिदं वाकां कृपणस्यानुमतेऽत्रवीत्। भिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन् खस्ति चैव वदस्व में। भवत्प्रसादादिच्छामि प्रष्टु दुर्भिदा चमूं। भशन पिलममो मा धर्मराजममाऽपि च तथा कृष्णममश्चैव मत्यमेतद्रवीमि तो अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्वयाऽनघ । तथाऽहमपिते रक्ष्य. सदैव दिजसत्तम।। तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे। निहन्तुं दिपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञा रक्ष मे विभा। ॥ सञ्जय उवाच ॥ एवमुक्तस्तदाचार्यः प्रत्युवाच मत्रिवमाजिवा न बोभसे शच्या जेतुं जश्द्रयः । रतावदुबा ने द्रोण: शरमातेरवाकिरत । सरथाश्वध्वज तीन, प्रहसन्न समारथि। ततोऽर्जुन: परवातान् द्रोणाचार्य्यनायकः। द्रोणमभ्यवदाणेधोररूपैर्भहत्तरः। विव्याध च रणे द्रोणमनुमान्य विशाम्पते । चत्तधर्म समान्याय नवभिः सायको. युन. ३२११ २२. । - ·६४८ . श्रीमहाभारतं. जयद्रथवध प. अध्याय २१॥ - १२॥ नयुमिभिन्छिला ट्रोणे वियाध तावुभौ । विषामिचलितायैरियुभिः कृष्णपाण्डवग। स्येच पाण्डवम्तस्य वाणेपछेत्तुंगरामन । नस्य चिन्तयतस्खे फागुनस्य महात्मनः । द्रोणः शरैरसंधान्ता व्या चिच्छंदा वीर्यवान्। विव्याध चहयानस्य ध्वज सारथिमेव च । अर्जुनञ्च गरीरः स्मयमानोऽभ्यवाकिरन्। रतस्मिन्ननरे पार्थः सज्यं चत्वां महद्धनुः। विशेषयिष्यन्नाचार्य सम्वास्तविदुषां वरः । मुमाच पटशनान् वाणान् सहीत्वैकमिव द्रुतं । पुनः सप्तमनानन्यान् सहसवानिवर्तिमा । चिचेपायुतश्यान्यास्तोमन् द्रोणय तां चमूं। नेः सम्यगस्वसिना छतिना चित्रयाधिना । मनुष्यवाजिमाता विद्धाः पेतुर्गतामः । विसताश्वध्वजा. पेतुः संछिनायुधजीविताः। रथिनो रथमुख्येभ्यः महमा भरपीडिताः। चूर्णिताजितदग्धामा वज्रानिलहताशन. । तुन्यरूपा गजाः पेतुर्गियेयाम्बुदेवेग्मनी । . पेतरदसहयाणि प्रहतान्य नेषुभिः। इंमा हिमवतः मस्ये वारिविप्रहमा दुवं ।। रायदिपपत्योघाः मलिलीघा वाहुताः। युगान्तादित्यरम्याभः पाण्डवानशरईताः। नं पाण्डवादित्यभरांमुशानं कुरुमपोरान् युधि निरपन्त । मद्रोपमेघः भरविगैः माछादयामेघ दवाकर सीन् । अधात्यर्थ. विसृष्टेन द्विषतामसुभाजिमा । अाजने वचमि द्रोणे माराचेन धनत्रयं । म विनितमभ्याग चिनिकम्पे पथाचन, । धैर्यमातम्य मोभमुर्दोषं विव्याध पचिभिः । द्रोपत पचभिणिवामदेवमताडयत्। अर्जुनच चिमतत्या धनधान्य विनि गरे। विषयिष्यन् प्रियक्ष द्रोणो राजन् पराक्रमो। अदम्यगम के निर्मपाछरष्टिमि ।। प्रमनाम पततोऽद्राम भारद्वाजस्य सायकान्। मडमोकनमेवास्य धनुयादण्यताहुतं । मध्ययु ममरे राजन् वामदेवधनअयो । द्रोणएटा: सुबहवः कारपत्रपरिछदा. + ·मायबध प. वयाय ८१/८२] । द्रोणपर्व॥ . पुन मोकाभिसन्ततं कुटुं मयुमिनाई। त्यजन तुनु प्रागन मबद्ध चित्रयोधिन । गाहमानमनीकानि मातङ्कमित्र यूरपं निम्बाई पराकानरव्याघमवारयन् । ततः प्रवकृते युद्ध तुमुतं सोमहर्षको अन्योऽन्य वै प्रार्थयता योधानाम नख च । घयट्रयवधं प्रेसुमायान्तं पुरुषर्षभायवारयन्त महिनाः रिया व्याधिमित्यितं । इति श्रीमहाभारते ट्रोपर्वणि जयायवधर्मनि ट्रोणातिकमे एकनतोऽध्यायः ॥१॥ सञ्जय उवाच निरुडूस ले पार्थो महाबलपराममा हुतं समनुशतव दोरेन रदिनां वस। किरविपुगणन् तोरणानसरकोनिक भास्करः। नापयामास तत्सैन्य देह व्याधिगणे यदा । अादिवो रथन्छिन मारोहः पातितो गला छत्राणि चापविद्धानिरवार्विनाशताः। विद्रुतानि च सैन्यानि जातीनि समन्ताः । इत्यामोत्तुमु युद्धं न प्राशायन किचन। नेवा संयच्छता मद्ये परस्परमजिह्मगैः । चुनो ध्वजिनों राजन् अभीनां समझम्पयत्। सत्याचिकीर्षमाषप्त प्रतिज्ञा सत्यमरः। अभ्यद्रवद्रय मोपाय श्वेताहनः । तं द्रोणः पञ्चविश्त्या मर्मभिदिरनिझगे। अन्तवासिनमादा- महेश्वास समार्पयत्। तं वर्णमिव बोमन्सु सर्वस्वमतां वरः। अभ्यधावदिषूनवनिषुवेगविघातकान्। तस्यामुदिनभवान् हि भर सवतपर्वभिः। मृत्यविध्यदमेयात्मा प्रभाव समुदीरयन् । तदहुतमपश्याम द्रोणाचार्यकं युधिायतमाना युश नं प्रत्यविध्यद्यदर्जुनः। हरविव महामेघा वारिधारा सहसप । होलभेषः पार्थ देवं वर्ष माथिमिः । अर्जुनः गरदर्षन्तं ब्रह्मास्वेरेव मारिष । प्रतिजग्राह तेजखो वाणन्वाहातयन्। द्रोणस्त पञ्चविंशत्या देतवाहनमार्दयत्। वासुदेवश्च सात्या बाहोरसि चाौ। पार्थस्तु प्रहसन धीमानाचार्य साधिश । विजम्न पिनान् वाणानकारयतत युधि । अथ तो बध्यमाना तोषन रथमत्तमा। नये दुई युगान्तामिमित्यिता वननिमितान् वाणान्ट्रोणचारविनि:मृतान् । किरीटमाता कौन्तेयो भोजानीकं व्यसातयत् । सोऽन्तरा छतवमाण काम्बोजव सदधिणं। अभ्ययालय दोष मैनाकमित्र पर्चत । ततो भोजो नरव्याधी दुषं कुरुसत्तमं । अविष्यत्तूर्षमयपो दशमि कापरिभिः। तमर्जुन: मतेनाजा राजन् विशाध पविग। पुनश्वान्यलिमिनारधाइयबिवसत्त। भोजस्त प्रहसन पार्थ वासुदेवध माधवं रकै पञ्चविंशत्या सायकानां समर्पियत्। नस्थार्जुनो धनुन्छिला विव्याधैनं विभाभिः शरैरनिभिसाकाः मुद्धागोविनविभैः। अथान्यनुरादाय कृतवा महारए । पञ्चमि सायकला विशाधोरसि मारता पुनय निश्तियाणे पाय विद्याध पदभि । पार्यो नाभिचारी राजधान स्तनान्तरे।। इष्टा विषक कौन्तेयं छतवर्धर पनि चिन्तयानात दार्थयो न न कालात्ययो भवेत् । ततः कृष्ण प्रवीत्या तरणि मादयो। कुरु सम्बन्धहिला ममय शितय। १२ य A ·- १२. .२८ - - ॥ श्रीमहाभारत [जयमयवध मन यध्याय ८२ | ततः स कृतवाणं माहयित्वाऽर्जुनः परैः। अभ्यगाजवनर काम्नानानामनीकिमों । श्रमर्पितम्त हार्दिक्य प्रविटे श्वेतवाहने । विधुवम् समरं चापं पाश्चात्याभ्या ममागतः । चकरती तु पाचाल्यावर्जुनस्य पदानुगौ । पर्यवारयदायान्तो छतवमा तथेभि.। १५ तावविध्यत् तता भाज' कृतवमा मिते, शरै.। विभिरेव युधामन्यु चतुर्मियोत्तमौज। तावयेनं विविधतुर्दशभिर्दशमि शरः। विभिरेव युधामन्युरुत्तमोजास्तिभिस्तथा । संचिच्छिदतरथस्य ध्वजं काम्मुकमेव च। थान्यद्धनुरादाय हार्दिक्यः क्रोधमूर्छितः । कृत्वा विधनुषा बोरी परवपरवाकिरत् । तावन्ये धनुषी मध्ये कृत्वा भाज विजनतः।। तेनान्तरेण बीभत्सुलिवेशामित्रवाहिनी। न लेभाते तु नी दारंवारिता कृतवर्मणा । - धार्तराष्ट्रध्वनीकेषु यतमानी नरर्षमी, अनीकान्यर्दयन् युद्धे बरित. श्वेतवाहनः ।। नाबधीत्कृतवाणं प्राप्तमप्यरिसूदन । तं दृष्ट्वा तु तथा यान्न परो राजा श्रुतायुधः। 1 ।। अभ्यद्रवस्मुसद्धो विधुन्वानो महद्धनु । म पार्थ चिभिरानछुत् मप्तत्या च जनाईन । क्षुरप्रेण सुतीक्षोण पार्थकेतुमताउयत् । ततोऽजुना नवत्या तु मराणां नतपर्वणः । श्राजघान मशं क्रुद्धस्तोत्ररिव महादिपं। मतं न मम्स राजन् पाण्डवेयस्य विक्रम। ... । अथेनं मतसप्तत्या नाराचानां समार्पयत्। तस्यार्जुनो धनुन्छित्वा भरावापं निकृत्य च। आजघामोरसि क्रुद्धः सप्तभिनतपर्वभि । अथान्यद्धनुरादाय स राजा,क्रोधमूर्छित - वामवि नवभिनीणब्बाहारमि चार्पयत्। ततोऽर्जुन. मयन्नेव शुतायुधमरिन्दम.JE भरैरनेकमाइसे पीडयामास भारतअश्वांथास्यावधी र्म सारथिञ्च महारयः । विव्याध चन सप्तत्या नाहराचाना महायता । हताश्वं रथमुत्सृज्य स तु राजा श्रुतायुधः।- अभ्यद्रवद्रणे पार्थ गदामुद्यम्य वीर्यवान् । वरुणस्यात्मशाबीर म त राजा श्रुतायुधः । पशा जननी थस्य मोतताया महानदी ! तस्य माताऽब्रवीद्राजन् वरुण पुत्र कारणान्। -- अवध्योऽयं भवेलाके मञ्जूषां तनयो मम । वरुण वनवोन प्रीतो ददाम्यसौ वरं हिन। दिव्यमस्त सुतस्तऽयं येनोवध्या भविष्यति । नास्ति वाप्यमरत्वं वै मनुष्यस्य कथञ्चन । - .. मणावस्यमय गातेन मरिताम्बरे। दुषलेप प्रणा रणेषु भविता सदा। अस्वम्यास्य प्रभावाद्वै येत ते मानसो ज्वर, इत्युका वरुणः प्रादात् गदी मन्त्रपुरस्कृती। यामामाद्य दुराधर्ष मर्चलाके ग्रुतायुध.। उवाच घेनं भगवान् पुनरेव जलेश्वरः । अयुध्यति न मागच्या मा त्वय्येव पतेदिति । हन्यादेपा प्रतीपं दि प्रयोकारमपि प्रभो। न चाकरोत् स तदाक्यं प्राप्ने काले ग्रुतायुध । म तया वीरघातिन्या जनाईनमताडयत् । भतिजयाह तो पण पोनेनामेन योर्यवान । नाकम्पयत मौरिमा विन्ध्य गिरिमिवानिला।.. प्रत्युद्यानो नभषा शास्येव दुरधिष्ठिता। जघान चाम्यिा पोरं श्रुतायुधममर्षणं ।' हला श्रुतायुधं घोरं धरणोमयपद्यत । गदा निवर्तितां दृष्टा मिहतञ्च युनायुधी . P .nn F . , .

·जयदथवध या अध्याय ८1८३1] द्रोणपर्व ॥ 15 ४. हाहाकारो महास्तत्र सैन्यानां समजायत । खेनालेण हतं दृष्टा श्रुतायुधमरिन्दमा, अयुध्यमानाय नतः केवाय नराधिप । चिता श्रुतायुधनाथ तस्मात्तमवधीददा । यथोक्तं वरुणेनाजा तथा म निधनं गतः । व्यसुयायपतझूमा प्रेवतां सर्वधन्विनी । पनमानस्तु स बभौ पर्णशाया: प्रियः सुतः।म भन इव वातेन बदमाखो वनस्पतिः। ततः सवाणि सैन्यानि मेनामुख्याश्च मवमः । प्राद्रवन्त इतं दृष्ट्वा श्रुयुधमरिन्दमं । ततः काम्बोजराजस्य पुनःसरः सुदक्षिणः । अभ्ययान्नवनरश्वैः फाल्गुन शत्रुसूदन। तस्थ पार्थः परान् म प्रेषयामास भारताने तंगुरं विनिर्भिद्य प्राविशन् धरणोतलें। सोऽतिविद्धः शरैस्तोक्षगाण्डीवप्रेपित धे। अर्जुन प्रतिविव्याध दशभिः कङ्कपत्रिभिः। वासुदेवं विभिर्विद्धा पुनः पार्थश्च पञ्चभिः। तस्य पार्थो धनुम्छित्वा केतुं चिच्छेद माग्यि। भनाभ्या भयतीक्षणभ्या तश्च वियाध पाण्डवः। सतु पार्थं त्रिमिविद्धा सिंहनादमयानदत्। सर्वपारभवीञ्चैव गति परः सुदक्षिणः । संघण्टा पाहिोहोरां छुद्धा गाण्डीवधन्वने। मा व्यवन्ती महोत्लेव तमासाद्य महारथं। मृविम्फुलिया निर्भिय निपपात महीतये । शल्या वभिहतो गाढंमूर्छयाति परिसासमाश्वम्य महातेजाः मृकणी परिलिहन् । नं चतुईभिः पार्थो नोगः कङ्कपत्रिभिः। साश्वध्वजधनुःसन विव्याधाचिन्यविक्रमः। रथचायः सुवभिश्यक विश्कलं शरैः। सुदविण्न्त काम्वाज भोघसवल्पविक्रम । विभेद पदि वाणेन पृथुधारेण पाण्डवः । म भिन्नवर्मा स्रस्ताबः प्रभटमुकुटागदः।। पपाताभिमुखः सूग यन्त्रमुक्त व ध्वजः। गिरेः शिखरजः श्रीमान् सुशाखः सुप्रतिष्ठितः निर्भग इव वातेन कर्णिकारी हिंमात्यये। ते स्म निहतो भूमी काम्बोजास्तरणचितः। महाहीभरणेपेतः सानुमानिव पर्चतः । सदर्भनीयस्ताम्राक्षः कर्णिना म सुदक्षिण, । पुत्तः काम्बाजराजस्य पार्थेन विनिपातितः। धारयन्नमिमहाशा घिरमा काञ्चनों बज। अशोभत महावाहुयसुर्भूमा निपातितः। ततः मम्बाणि मैन्यानि व्यवन्त सुतस्य ते । हतं श्रुतायुधं दृष्ट्या काम्बोजन सुदक्षिणं । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि श्रुतायुधसुदचिणबधे दिनयताऽध्यायः ॥८॥ । सञ्जय उवाच ॥ इते सुदचिणे राजन पोरे चैव श्रुतायुधे। जेवनाभ्यद्रवन् पार्थ कुपिताः सैनिकास्तव । अभीषाहाः शूरसेनाः शिवयोऽथ वगातयः। अभ्यवर्षस्ततो राजन थरवर्षर्द्धनञ्जयां तेषां पटियतानन्यान् माधमत् पाण्डवः शरी। ते स्म भीताः पलायन्ते व्याधात् क्षुद्रमृगा देव। ते निवृत्ताः पुनः पार्थ सर्चतः पर्य्यवारयन्। रणे सपनानिन्नन्तं जिगोयन्तं परान युधि। तेषामापततां वर्ण गाण्डीवमेधितः शरैः। मिमि पातयामास वाइंश्चापि धनञ्जयः। गिरोभिः पतितस्तत्र भूमिरामीनिरन्तरी । अचछायेव वाधीशसभवजयुधि। नेषु ढत्माद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्विता । श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च धनञ्जयमयुध्यतां । - : - ·॥श्रीमहाभारते॥ [जयममध प. अध्याय ८३, बलिनी पाईनो योरी कुलंगा माजशानिना। तावेनं भरवाणि भव्यदक्षिणमस्थता। वरायुती महाराज प्रार्थयानी महाश। अर्जुनस्य पधप्रेयुः पुत्रार्थ तव धन्विना । नावर्जुनं सहयेण पचिणा नतपर्वणी पूरयामामत कुद्धा तडाग जसदी यथा । श्रुतायुय नत क्रुद्धस्तामरेण धनञ्जयं। आजघान रथश्रेष्ठः पीतेन निशितेन । मोऽतिविद्धा बलवता शत्रुणा शचुकर्षणः । जगाम परमं माइं मोहयन केशव रणे। एतस्मिन्नेव काले तु मोऽयुनायुम्भहारथ । हलेन ममतोलणेन नाडयामाम पाण्डवं। चते सारं हि म ददो पाण्डवस्य महात्मनः । पार्थोऽपि शमविद्धा ध्वजाएं समाश्रित । तत मध्यस्य मैन्यस्य तावकस्य विशाम्पते। सिंहनादो महानासीत् इतं मला धनन्जय। कृष्णश्च भूयमन्तप्तो दृष्ट्वा पार्थ विचेतनं । श्रावासयत् सुध्द्याग्मितच धनञ्जय। नेता रथिना श्रेष्ठा स्वतया धनञ्जय । वासदेवश्च वायं मरवर्षे. समन्ततः! सचा कूबररथं मायध्वजपताकिनं । अदृश्यं चक्रतुद्धे नदहनमिवाभवत् । प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सुः मनकरिव भारत। मेतराजपुरं प्राप्य पुनः प्रत्यागतो यथा। संच्छवं भरजालन रथं दृष्ट्वा रुकेशव। शत्रू चाभिमुखौ दृष्ट्वा दीप्यमानाविशची। मादुरके ततः पार्थ शाक्रमव महारथः। तस्मादामन् सहस्राणि भराणा नतपर्वणी । ते जानुस्ता महेवामा नाभ्यां मुकाय मायकाः। विचराफाशगताः पार्थवाणविदारिताः। प्रनिहत्य परावर्ण परवेगेन पाण्डकः । प्रतस्ये तत्र तत्र योधयन वै महारथाना नौ च फाल्गुनवाणैर्विवाइमिरमा कती। वसुधामन्वपद्येतो वातनुम्नाविव द्रुमा। श्रुतायुषय निधन वधश्चैवाच्युतायुष.।लोकविस्मापनमन्समुहस्येव शोषणं । नयोः पदानुगान् हत्वा पुन. पञ्चायतं रथान्। प्रत्यगात् भारती सेनां निनन् पाथी बरान् मरान्। युतायुषच मिहतं प्रेक्ष्य वाच्युतायुष। नियतायुथ संबुद्धी दोघीयुश्चैव भारत। पुची तयानरवठा कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः। किरती विविधान् बाणापिटव्यपनकर्षिती। नावलुनो मुहत्तन गरैः सवतपर्वमि.। औषयत् परमकुद्धी यमस्य सदनं प्रति। सोडयन्तमनीकानि दिपं पद्मसरो थथा। नागवन् वारयितु पार्थ पत्रियपुङ्गवा.। अवास्तु गापारण पाण्डवं पर्यवारयन् । क्रुद्धा. महसयो राजन् शिक्षिता इस्तिमादिनः। दुर्योधनममादिष्टाः कुअरैः पर्वतापम. । प्राथाय दाक्षिणात्याय करिङ्गप्रमुखा नृपाः । मेषामापतता मीचं गाण्डीवित परे। निचकत मिरास्युपा पाइनपि मभूषणान् । मिरोभिन्मही को थाइमिय महादे। सभा कनकपाषाणा भुजगेरिव संहता। माइयो विमिश्छिता मिरांस्य मथितानि च। पतमानान्याश्यम्त भेभ्य वपक्षिय1. पर.सहसमा विद्धा दिपा. प्रस्तोणिता । अदृश्यन्ताद्रय. काल रिकाम्बुसवा इव। निहता. परत मान्ये मोभन्सानिमितः शरैःगष्टगता का नामाविष्टतदर्भमा । . .

·अयायध प. अध्याय 1] द्रोणपर्व १ १३ - ११ नानावेशधरा राजन् नानाशलाघमंहताः। रुधिरेणानुलिप्ताजा मान्ति चित्र. परईताः। माणितं निर्वमन्तिम दिपाः पार्थभराहता. सहसम्छिन्नगाचा:मारोहाः सपदानुगाः। शुक्रश्च निपेतुश्च वधमुशापरे दिशः । म त्रस्वाय बहब' स्वानेव महदुर्गजाः । सान्तरायुधिनयव दिपास्तोलाविशेषमाः । विदन्यसुरमायां ये सुघारा घोरचदुषः । यवनाः पारदाश्चैव भकाश्च सह वाहिक गायोनिप्रमवा घेच्छाः कालकल्पाः प्रहारिणः । दावानिमारा दरदा: पुण्डायैव सहसमः । तेन शक्याः स्म महाबाताः मतमइसा । अभ्यवर्षन्त ने मर्च पाण्डवं निहित शरैः। प्रवाकिरच ते घेछा नानायुद्धविशारदाः। तेषामपि ससाशशरदृष्टि धनञ्चयः । सष्टिस्तयाविधा द्यामोच्छलभानामिवायति.। अच्छायामिव शरैः सैन्ये चवा धनञ्जयः। मुण्डाईमुण्डान जटिलान् सूचीजटिललावान् । सेच्छानयातयत् सम्वान् समेतानवतेजमा। रैय मतयो विद्धास्ते महागिरिचारिणः । प्राट्रवन्त रणे भोता गिरिगहरवासिन. । गजायमादिवाना पतिताना शितैः शरैः। बलाः कवर का भूमावपिवुधिरं मुदा। पत्त्यवरथनांगेय प्रच्छनष्कृतमद्धमा । भरवर्षमा घोरा केशयनशाबन्दी। प्रावर्तयन्त्रदोमुगा शोषितो तरङ्गिणे । छिन्वाङ्गुनितुदमन्या युगान्त कालमनिमी। अकगगनसम्बाघ नदोमुत्तरमोगिता । देहेभ्या राजपुत्ताणी नागाश्वरथमादिना । यथा स्यनञ्च निवञ्च न स्यादति वासथे। तथामौत् पृथिवी सा भोणितेन परिसुता । पटसहसान् हयान्वीरान पुनमशतान् वरान् । प्राहिणेन्मृत्युलोकाय पत्रियान् क्षत्रियर्षभ । गर. सहसयो विद्धा विधिवत् कल्पिता दिपा । मेरतेभूमिमामाद्य थैला वज्रहता इव। सवाजिरथमातवान् निनन् व्यचरदर्जुन.। प्रभिन्न व मानों मृद्रन नलवनं यया। भूरिद्रुमचतागुन्म शकेन्धनबोलपं । निई हेदनलोऽरण्यं यथा वायुममोरित. । मेनारण्यं तव तथा कृष्णानिलममोरितः। शराचिरदहत क्रुद्ध पापडानिर्द्धनञ्जय । सन्यान् कुर्वन् रयोरस्यान् मानव संतरमहीं। भानृत्यदिवसमाधै चाहतो धनअप वळायै घरैभूमि कुर्वनुत्तरमाणिती । माविरगारती मेना संक्रुद्धा दे धनत्रयः । न श्रुतायुस्तथाम्बठो प्रजमानं न्यवारयत्। सस्थार्जुनः अरेस्तोलो कङ्कपत्रपरिच्छदैः । न्यपातययान् भो यतमानस्थ मारिष। धनुद्यास्यापरैच्छित्वा परैः पार्थो विचक्रमे । अम्बठस्तु गदा या क्रोधपप्याकुबेतणः । श्रामसाद रणे पार्थ केशवश्च महारथं । ततः सम्प्रहरन् बोरो गदामुद्यम्य भारत । रथमावार्य गदया केवं समताडयत्। गदया ताडितं दृष्टा केशवं परवीरहा । अर्जुनोऽथ मयं क्रुद्ध मोऽम्बष्ठं प्रति भारत । ततः परमपु. मगदं रथिनां वरं। छादयामामसमरे मेघा सूर्यमिवोदिती श्रथापरैः शरश्चापि गदा नस्य महात्मनः। अचूर्षयत्तदा पार्थस्तदहुतमिशभवत्। अथ तां पतितां दृष्ट्वा मयान्यां च महागी। . 100 ३ र ·६५४ ॥श्रीमहाभारतं॥ [जयद्रथम अध्याय ८14) -- २५२५ अर्जुनं वासुदेवश्च पुन पुनरताडयत् । तस्यार्जुन तुरमाभ्या मगदायुधतो भुनी। चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारी निरचान्येन पविणा 1 म पपात इतो राजन् वसुधामनुनादयन् । इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्रवन्धन । रयानोकावाढय वारणाश्वमतहत । अदृश्यत तदा पार्थो धन सूर्य वाहत । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रयवधपर्वणि अम्बटमधे विनवताऽध्यायः ॥ १२ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तत प्रविष्टे कान्तय सिन्धुराजजिघांसया। द्रोणानीक विनिर्भिद्य भागानीका दुस्तरं । काम्बोजस्य च दायादे हते राजन् सुदक्षिणे । युतायुधे च विक्रान्ते निहते मयमाधिमा। विपद्रुतेम्वनीकेषु विश्वस्तेषु ममन्तत । प्रभमं खबलं दृष्ट्वा पुत्रप्ते द्रोणमभ्ययात् । बरनेकरथेनैव समेत्य द्रोणमब्रवीत् । गत स पुरुषयाघ्र प्रमथ्यमा महाचमू। प्रय वुद्या ममीचख किचु कार्यामनन्तरं। अर्जुनस्य विधाताय दारुणोऽस्मिन् जनधये ।। यथा स पुरुषव्याघ्रो न हन्येन जयद्रथ । तया विधत्व भद्र तेसं हि ना परमा गति । श्रम धनञ्जयामिईि कोपमारुतचोदित । सेनाकवं दहति में प्रति कमिशेत्यित.। प्रतिकान्ते हि कौन्तेये भित्त्वा मैन्यं परन्तप । जयद्रथस्य गोप्तारः धयं परमं गता.। स्थिरा युद्धिनद्राणां बासीद्र अविदाम्पर । नातिक्रमिष्यति द्रोणं ज्ञातु जीवन् धनञ्चय । थोडमा पाया व्यतिक्रान्तो भिषामने महाद्युते । मर्थ ह्ययातरं मन्ये नेतदन्ति पलं मम । जानामि त्वा महाभाग पाण्डवानां हिते रत। नया मुद्यामि प्र प्रह्मस् काय्यतां चिन्तयन्। यथागति'च ने प्रदान वय वृत्तिमुत्तमा । प्रोणामि च यथाति तच तनावबुध्यो। अमात्र वं मदा भकागिम्छम्ममितविक्रम पाण्डवान मतनं प्रोणास्यस्माकं विप्रिये रतान् । अमानवोपजीवस्वमम्माकं विपिये रत । मयाई वा विजानामि मधुदिग्धमिव धुरं। नादास्राचेदरं मध भगन् पाण्डनियाई । नावारवियं गच्छन्तमई मिन्धुपति स्टहान्। मया लापमानम उत्तमणि मयुद्धिमा। पाश्वामिन मिन्धुपतिमाहात्तथ पत्यो। पमदंशान्तरप्राप्ती मुच्येतापि हि मानः । मार्जुनस्य वा प्राप्तो मुध्येताजा जयद्रय । म तथा कुरु गोणाग्य यथा गुथेत मैन्धव । मम वातप्रलापाना माध पाधि मैन्धवं । ॥ ट्राण वाच ॥ माभ्यसमामिन वाक्यमयत्यापाऽमि मे मम । मत्य हुने प्रवक्ष्यामि तवपख विमाम्पते। भारपियर एपा भोपायाम्य इचात्तमा । अस्पञ्च विवर कामाशं याति धनञ्जयः। स्त्रि पन्यमि वाणापान फ्रायमारे विरोटिन 1 पयाद्रग्रस्य प्रतितात् पिताम् मोहिगाएत । म पायानेऽच ममपा वयमाचित । मनामुमेन पाामानामुपवित। युधिष्ठिरय भे यक्षिा भिपता ममेघधिमा एवं मया प्रतिमान असमर्थ महाभुग। धमग माटो पनि प्रभुपे नृप तमामाघूमुसं हिया माई योसामि फागुन। राज्याभिजगरनाणं रामे महापाम्गलायोधप माभेलं संगम जगत पनि । + । .

·भयदयवध प. अध्याय 1] द्रोणपर्व । ६५५ . । २ . प . राज शरः कृती दचा नेतुं परपुरश्चय। धीरः स्वयं प्रयाझत्र यत्र पार्थो धनश्चयः। दुर्योधन उवाच । कथं वामथतिकान्तः सशस्वस्तां बरं । धनन्जयो मया मक्य आचार्य प्रतिवाधित। अपि भयो रणे नेतु बज्रहस्तः पुरन्दः । नार्जुनः समरे शत्या जेतुं पुरपुरश्रयः । येन भाजच धादिकेयर भय विदीपम: । अस्वमतात्र जिला गुलायुय निवहितः । मुदक्षिणय निहत. स च राजा श्रुतायुधः । श्रुतायुद्याच्युतायुय खेच्छाद्यायुतको हताः । तं कथं पाण्डवं युद्धे दहन्तमिव पावक । प्रतियोसामि दुर्द्ध तमई शक्षकोविदं। घमञ्च मन्यसे युद्ध मम तेनाद्य संयुगे। परवानम्मि भवति प्रेयवद्रव मे यशः । । द्रोण उवाच ॥ सत्यं वदमि कोरथ दुराधर्षों धनञ्चयः। अहन्तु नत् करिष्यामि यनं प्रसहिय्यसि । अहुतश्चाद्य पश्यन्तु लोके सर्चधनुईराः। विषतं लयि कान्तयं वासुदेवन्य पश्यतः । एपने कवचं राजस्तथा वामि काञ्चनं । यया मराणा नास्त्राणि प्रहरिय्यन्ति तेरणे। यदि वो मामुरमुरा भयचोरगरादमा योधयन्ति त्रयो साका. सनरा नास्ति ते भयं । न कृष्णा नच कान्तयो नचान्य: शस्तभद्रणे । परानर्पयितुं कश्चित् कवचे नव सव्यति। सत्वं कवचमास्याय क्रुद्धमद्य र न। बरमाण. स्वयं याहि न त्यामा विमहिम्यति । ॥ सञ्चय उवाच ॥ एवमुला बरन्द्रोप. पृष्टान्ना वम भास्वरं । श्राववन्धाहुनतम जपन मन्त्रान यथाविधि । रणे तस्मिन् सनइति विभयस्य सुतस्य ते । रिमिस्मापयियुशोकान् विद्यया ब्रह्मवित्तम। ॥ द्रोण उवाच ॥ करोतु स्खम्ति ने ब्रह्म ब्रह्मा चापि दिजातय. मगरपाश्च ये श्रेष्ठानम्बम्ने बम्ति भारत। ययातिनहुपश्व धुन्धमारो भगीरथः । तुभ्यं राजर्षय. मर्चे खम्ति कुबन्तु मर्चयः । खम्ति नेस्लेकादेभ्या वझपादेभ्य एव चा सत्यस्वपादकेभ्यय नित्यंत महारथे। खाहा स्वधा शचो पत्र खस्ति कुर्वन्तु ने मदा। नमोररुन्धतो चैव कुरुता पनि नव । अमितो देवनश्चैव विश्वामित्रस्तथाङ्गिराः। वविध: कानपश्चैव सम्ति कुर्वन ने नृप । धाता विधाता लोकेगोदिमय मंदिगोवराः । स्वस्ति नेऽद्य प्रयचन्नु कार्तिकवदनुस। विवसान भगवान् स्वस्ति करोत तक मनमा दिग्गनायव चवारिदिन रहा। अधस्तारण योऽधा सदा धारयते नृप। पद्य पनगरासद्धि दुई छ । गान्धारे युधि विक्रम्य निर्जिताः मरमत्तमाः। पुगदृषम रेमिहारा पततेजोषताः म तदा मेन्द्रा दिवाकरः । ब्रह्माणं प्राएं अपनाशगत्। देवा कनु प्रमर्दिताना हरेण देवाना देवसतत निबनो महतो भान्। अथ पायें स्थितं विष्णु अकादीय मरोजमान र म मिान मामत्तमान! रघ्या मे मतं देवा महेन्द्राः मरिकतम , ऋजि मेदृ दिनिर्मितः। बद्रा धुरांनपतावा दयायुतमतं ददा पनि मेरा महगता म नदेव प्रसादादी इत्यादेव सिंगारनगरमदान रयतेला ११. १४ -- ·y ॥ श्रीमहाभारतं॥ [जयमथवध प. यध्याय 481८५ । . - . २५१५ 1 २५०५ दृष्ट्वा जेव्यय तं प्रिं गच्छत मन्दर। यचास्ते तपसा योनिर्दचयज्ञविनाशनः।- पिनाको सर्वभूतेयो भगनेत्रनिपातनः । ने गला सहिता देवा ब्रह्मणा मह मन्दरं । अपश्यतेजमा रामिं सूर्यकोटिसमप्रभासोऽब्रवीत्खागतं देवा ब्रूत किङ्घरवाण्यई। अमेोघं दर्शनं मा कामप्रतिरतोऽस्तु वः। एवमुक्तास्तु ने सर्वे प्रत्यूचुस्तं दिवौकस.। । तेजो इन नो सत्रण गतिर्भव दिवौकमा मूर्तीरीक्षख नो देव महारजजरोधनाः । भरणं त्वां प्रपन्नाः स्म गतिर्भव महेश्वर। ॥ सर्व उवाच ।। विदित वो यया देवा: छयेयं सुमहावला । वास्तेजाभवा घोरा दुर्निवार्य छात्मभिः।। अवश्यन्तु मया कार्य मा म यदिवाकमा । ममेदं गावजं शक कवचं ग्टह्य भाखरं । दधानोऽनेन मन्त्रेण मानसेन सुरेश्वर । ॥ द्रोण उवाच ॥ इत्युका वरदः प्रादात् वर्म नन्मन्त्रमेव च । स तेन वर्मणा गुप्तः प्रायात्रच प्रति। नानाविधेय शस्खाये. पात्यमाने हारणे । न मन्धिः शक्यते भेत्तुं मर्मबन्धस्य तस्य तु । नतो जघान समरे पुत्रं देवपतिः स्वयं। तञ्च मन्त्रमय वन्ध वर्म पाङ्गिरसे ददो। अजिरा: प्राइ पुत्रस्य मन्चजस्य वृहस्पते. सहस्पतिरथावान अग्निवेश्याय धीमते। निवेग्यो मम प्रादात्तेन वनामि वर्म ते । तवाद्य देहरसा) मन्त्रेण नृपसत्तम । ॥ सञ्जय उवाच ॥ एवमुत्ला नतो ट्रोणस्तव पुत्वं महाद्युति । पुनरेव वचः माह अनेराचार्य पुङ्गवः। । ब्रह्ममण बधामि कब तक पार्थिव । हिरण्यगर्भश यथा बद्धं विष्णः पुरा रणे। पथा च ब्रह्मण बद्धं मङ्गामे तारकामये। भक्रस्य कवचं दिव्यं तया बनाम्यहं तव ।। बात कवचं तस्य मन्वेश विधिपूर्वकं । प्रेषयामास राजानं युद्धाय महते दिजः।। समबद्धो महायाजराचार्येण महात्मना । रथामाघ महसेण विगतीनों प्रहारिण। नया दन्तिमहस्रेण मत्तानां वीर्यमालिनां अश्यानां नियुतेनैव तधान्येश महारथैः ।। पृप्त. प्रायान्महापाइरर्जुनध्य रथं प्रति । नानावादिनघोपेण या रोपनिस्तथा। मनः मन्दो महामामामन्यानी नवभारत । अगा, म्यितं दृष्ट्वा समुद्रमिप्र कौरवं । इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि जयद्रथवधवणिं दुर्योधनकवचमन्ध चतुर्मवनोऽध्यायः ॥५४॥ ॥ समय उवाच । प्रवियोमेवाराम पायार्णेययो रणे । दुर्योधने प्रयति च पृष्ठतः पुरुषर्षभे । जनाभ्यद्रवाणं गहना निखनेन च । पाण्डाः मामकः साई नतो युद्धमवर्तत। मयुद्धमभवत्तो तमुर्म भोगाणं । कुरूणां पाण्डशनाव प्यूहम्य पुरतोऽहुन । राजम् कदापियामाभि तादृक् नप यु । थाइमध्यगत युमामोदिमापते । घुषमुलाः पार्था प्यूहानीका: पहारिणः। द्रोणन मैन्यं पत्र दरवरवाकिरन्। वयं द्रोणं पुरस्कृत्य पालना वर । पार्षतप्रमुखाम् पाधानभ्याधाम मायः । महापाविशदीनी मित्रानो हिमात्य मनापे प्रयकामे ने रपिपपित। - १२०० - - २४५ * ·जयद्रयवध प० । अध्याय ८५ 1] द्रोणपत्र ६५७ समेत्य तु महामेने चक्रतुगमुत्तमं । जान्हवीथमुने नद्या प्रापोवोचणदके। नानासपुरोदातो दिपायरथमतः । गदाविद्युन्महारोट्रःमनामजलदो महान्। भारद्वाजानिलोडूतः शरधारासहसवान् । अभ्यवर्षन्महासन्यः पाण्डुसेनानिमुद्धतं। समुद्रमिव धर्मान्ते विशन्पोरो महानिलः । व्यहाभयदनीकानि पाण्डवाना विजोत्तमः । तेऽपि समयनेन द्रोणमेव समाद्रवन् । विभिन्मन्ता महासेतुं वार्योधाः प्रवता व। वारयामाम तान् द्रोणे जलीघमचलो यथा । पाण्डवान समेर द्धान् पाञ्चालांच सकेकथान। अथापरं च राजानः परिवृत्य समन्ततः । महावना रणे शराः पाञ्चालानन्ववारयन् । ततो रणे नरव्याघ्रः पार्वतः पाण्डवै. सह। सञ्जघानासकटाणं विभित्सुररिवाहिनीं। यथव शरवर्षाणि द्रोण वर्षति पार्पते। तथैव शरवर्षाणि घरानोऽप्यवर्षत। सनिस्विंशपुरोवात. शनिप्रामसिंहतः । व्याविद्युच्चापमहादो धृष्टद्युम्यो वसाहकः । गरधाराग्मवर्षाणि व्यसृजमर्चतो दि। निनन् रथवरावाघान् सावयामास वाहिनीं। ययमाईच्छरे ट्रॉणः पाण्डवानां रथवज। ततस्ततः प्रोणमपार्षत पार्वतः । तथा तु यतमानस्य ट्रोणस्थ युधि भारत। एष्टद्युम्ब समासाद्य विधा सैन्यमभिद्यत । भोजमेकेभ्यवर्तन्त जलसन्ध तथापरे । पाण्डवहन्यमानाय द्रोणमेवापरे ययुः। माध्यति मैन्यानि द्रोणस्त रथिनाम्बरः । व्यधमचापि तान्यस्य एष्टद्युघा महारथ. । धाराष्ट्रास्तथाभूता वध्यन्ते पाण्डुरञ्जयः। अगोपाः पशवोऽरण्ये बहुभि. श्वापदैरिव । कालस्य ग्रसता योधान् घटद्युधेन मोहितान् । सङ्गामे तुमुले तमिनिति स्मेनिरे जमाः । कुनृपस्य यथा राज्यं दुर्भितव्याधितस्करैः । द्राव्यते तददापना पाण्डवैस्तव वाहिनी । अरमिविमिश्रेषु प्रलेषु कवचेषु च । चषि प्रत्यहन्यन्त सैन्यन रजमा नया। विधाभूतेषु मैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवैः । अमर्षितस्तता द्रोण: पाचालान व्यधमच्छरैः। मृतस्तान्यनीकानि निन्नतथापि कायका बभूव रूपं द्रोणस्य कालानेरिव दीप्यतः। रथं नाग हयचापि पत्तिनश्व विद्याम्पते । रकैकेनेपुणा मध्ये निविभेद महारथः । पाण्डवामान्तु मैन्येषु नास्ति कश्चिन्म भारतादधार यो रणे वाणान् द्रोणचापच्युतान प्रभा। तत्पद्यमानमर्केण द्रोणमायकतापित। बभ्राम पाण्डवं मैन्य तब तवैव भारत। तथैव पातेनापि कात्यमानं बतं तव। श्रभवत्मत्रता दी एक वनमिवाग्निना।। वाध्यमानेषु सैन्यषु द्रोणपार्षतसायकैः । त्यत्रा प्राणान् परं गत्वा युध्यन्ते सर्वतोमुखा.! तावकानी परेषाञ्च युध्यता भरतर्षभ । नासीत्कश्चिन्महाराज योऽयातीत्संयुगं भयान्। भीमसैनन्तु काम्नेयं मोद-. पर्य्यवारयन्। विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णव महारथः । विन्दानुविन्दावावन्या चेमधूर्तिश्च धोर्यवान् । त्रयाणां तव पुत्ताणं त्रय स्वानुयायिनः ! वाहीकराजस्ताखी कुलपुचो महारथः । सहसेन. संहामात्यो ट्रैपदेयानवारयत्। २७ ४९. व ३ ·६५८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [जयपध प. प्रध्याय 44141 ३५. यो गोवासनो राजा योधैर्दमशतावर. । काग्यस्यामिणुनः पुवं पराक्रान्तमवारयत्। अजातशत्रु कान्तेयं ज्वबन्नमिव पावकं । मद्राणामीश्वरः गन्या रामा राजाममारणोत् । दु शासनस्ववस्थाप्य खमनोकममर्षणः ।मात्यकि प्रययो कुद्ध सरो रथपरं युधि। खकेनायमनीकन सम्बद्ध कवचातः । चतु.मतेमहेय्वामकिताममवारयत्। शकुनिस्तु महानीको माटोपुचमवारयत् । गान्धारक मतमतयापम यसपाणिमि । विन्दानुविन्दावावन्त्या विराट मस्यमाछतां । प्राणांस्त्यका महेवामी निवार्थ भ्युचतायुधा। शिखण्डिन याज्ञनि रुन्धाममपराजित । वाझोक प्रतिषयत्त पराकान्तमवारयत्। ध्यावं तु पाञ्चाल्यं क्रूरैः सा प्रभट्रक । अ वन्यः सह भाबोरे मुद्धरूपमवारयत् । घटोत्कचं तथा सूर राघमंरकर्मिणं । अलायुधोऽद्रयत्तू क्रुद्धनायान्तमाहीं । असम्पं राधमेन्द्र कुन्तिभाजी महारथः । सैन्येन महता युक्त क्रूररूपमवारयत्। मैन्धव पृष्टतालासीसर्च सैन्यस्य भारत ! रक्षित, परमेष्वासः कृपप्रतिभोरथैः । नस्यास्ती चकरपी द्वौ मैन्धवस्य वृछत्तमा । द्रौणिर्दक्षिणतो राजन् सूतपुत्रय वामतः । पृष्ठगापास्त तस्यासन्सौमदत्तिपुरोगमा: अपय पसेनश्व मतः माश्य दुर्जरः । नीतिमन्नों महेश्वासा' मर्ने युद्धविशारदाः । मैन्धवस्य विधायै रती युयुधिरे ततः। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रयमधपर्चणि महुवयुद्धे पञ्चगवताऽध्यायः ॥ ८५ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ राजन् मङ्गाममा ग्टणु कोर्तयती मम । कुरूणा पाण्डवानाच यया युद्धमवती। भारद्वाज मामाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थित। अयोधय पार्था ट्राणागोकं विभिसा । रचमाण खक ब्यूई द्राणाऽपि सह मैनिकै । श्रेयाधयणे पार्थान्प्रार्थयानो महद्यश.। विन्दानुविन्दावादन्यौ विराट दमि मरैः । श्राजन्नतः मुसंक्रुद्धा तब पुत्तहितैषिणी । विराटश्च महाराज तावुभी ममरे स्थिता । पराकान्ता समामाघ योधयामास सानुगा । नेपा युद्धं समभवदारणं शोणितोदक । सिंहस्थ दिपमुख्याभ्या अभिन्नाभ्यां यथा वने। वाक्षीक रमा युद्धे याज्ञमेनिहायत । श्राजन्ने विभिखैस्ती क्षणधारमा स्थिीदिभिः । वायोको य भनिन्तु हेमपुर. शिलाभित. । श्राजघान मग क्रुद्धो नवभिनतपर्वभिः। नयुद्धमभवहार गरक्रिसमाकुलं । भीरूण धामजननं शराणा प्रवर्द्धन । माभ्यां तत्र मरेर नरिक्ष दिप्रस्तथा । प्रभवांटतं मधे न माज्ञायत किञ्चन । गव्या गोवामनो युद्धे काश्यपुत्रं महारथं । स मन्यो योधयामाम गजः प्रतिगज यया। वाकरागः संक्रुद्ध द्रौपदेयान्मधारयान् । मम.पश्चेद्रियाणोव शाइभे योधयनरणे । अयोधयस्त मुरत गराधे.ममन्नत.1 इन्द्रियाची यथा देई महवतावर । वायं मारयांक युद्धे पुषो दु:मासमस्तव । श्राजन्ने मायकेतीतर्गनवभिनतपर्वभिः । निविता यनवता महेश्वासन धश्विना । ईपम्मू की जगामार मात्यकि. मत्यविक्रमः । ३५ R ·श्रीमहाभारतं ॥ [जयमयवध प० । यथाय ८७६ . . भवयन्तय मामानि पिबन्तयापि शोणितं । विलुम्पन्तश्च फेशाय मजाच पधा नृप। খান, মীযি মীর। লাস্বাসষানী মিষিদ্ধ বনদন। छताला रणदोषाभिर्दीपिता रणशालिनः। रणे जयं प्रार्थयन्तो मय युयुधिरे तदा। असिमानान्वविधान् वि सैनिका रणे। रिमिः शसिभिः मामः शलतोमरपट्टिशः। गदाभिः परिघान्यरायुधैव भुजैरपि। अन्योऽन्य जतिरे छुद्धा युद्धरगतानरा। रचिनी रथिभिः साई अश्वारोहाच मादिभिः । मातङ्गा वरमातङ्गः पदातार पदानिभिः । होवा इवान्य चम्मिका रङ्गचिव प वारणाः । उच्चुहरथान्योऽन्य जघ्नुरन्योऽन्यमाहवे। वर्तमाने तथा युद्धे निम्मादे विगम्यते । घरद्युम्वा हयानश्चरणस्य व्यत्यमित्रयत्। ने हयाः माधोभन्त मिश्रिता वातरंहमः । पागवतमवाय रक्कोणाथ संयुगे। इया. अभिरे राजम् मेघा इव मविद्युतः। यद्युषस्तु सम्प्रेक्ष्य द्रोणमभ्यासमागतं । अमितीददेवोरो धनुरुत्सृज्य मारत । चिकीर्षुर्दुष्करं कम पार्षत: परमोरहा। ६षया ममतिकम्य द्रोणन्य रथमावित् । तद्युगमध्ये स युगमन्त्रहनेषु च । नघना षु पाश्वाना नसैन्यान्यभ्यपूजयन्। सङ्गेन घरतस्तस्य माणश्वानधितिष्ठत.। मदद नारं द्रोणस्तदहतमिवाभवत्। यथा श्येनस्य पतन वनेष्यामिपद्धिमः । तवामीदभीमारस्तम्स ट्रोणं जिधामतः । ततः परयतेनास्य सतचन्द्र समाविपत् । द्रोणा द्रुपद्पुरुभ्य खाय दभिः । इयांचव चतुः पया राणी पतिवान् यती। छन भत्ताभ्यो नयाँमा पार्णिमारियो । पचास लरितो वाणमपरं जीवितान्तक। আঙ্কলপুল বিত্ব বর বধৰা হয়। খালিদীঘির ঘাকি। पाठमालार्यामुण्यम घटयुधममोरयात् । मिहेने गंगा नरभिडेन मारिष। ट्रैपिम मायामाम प्राधा सिनिपुरवा । भाकि मध्य गोतारं पाघाल्यध महाहवे। मगण मरितो द्रोण परिपत्या ममापयत्। ततो द्रोणं मिन पोचो गमन्तमित्र एचयान्। मपिश्चिमीण, परित्या स्तनाम्नरे । ततः रथास्त पाधाम्या जयद्धिमः। माताभिएने ट्रोणे एरप्रमाधिप। रति श्रीमहाभारने द्रोणपति पयद्रयमधपर्मणि मालपुरे महमवतोऽध्याय: ॥ ८॥ ॥ I आप || वाले मिहिने एघु च.मोजिम प्पियोरेण युपधागेम मधय। मपिता महेवामा मniler! मरम्या मिन; पीने द्रोण: किमकरोधि। । मप्रयापदुतः कार्पियो च्यारितामरामनः । तीनधारपुरसमः पितमाराचदंशाम्। भानामताप्राधा महारग सपनामाबोर प्रमुदित मालेर महानी। दिग्विाकाडामहिरिस्पना राम राम पुरधानमुरद्रया। KAITRधापनाकावा काश्मिरामविए । । . - ।

·भयपक्षमा अध्याय द्रोणपर्व। . 7 -- 7 - प्रक्रिसङ्गामनिधर क्रोधवेगममुत्थितं । द्रोणमेघमनावाये इयमारुनचादित। । दृष्टैवाभिपतन्तं तं शरः परपुरञ्जयः। उवाच सूतं शैनेयः प्रहसन युद्धदुर्भदः । रनं वै ब्राह्मणं सरंवकर्मयनवस्थितं । पाश्रयं धाराष्ट्रस्य राम दुःखभयापही गोधं प्रजवितरश्वः प्रत्युद्याहि प्रदृष्टवत् । प्राचार्य राजपुत्राणं सततं सरमा निन । ततो रजतसङ्कामा माधवस्य इयोत्तमाः। द्रोणस्थाभिमुखाः गोधमगधवातरंहसः । ततस्ता द्रोणभेनया युयुधाते परन्तपी। मरैरनेकमाइसैताडयन्ता परस्परा इपुजालाहनं व्याम चक्रतुः पुरुषर्षभाः पूरयामामतुझेरावुभौ ददिशः शरैः। मेघाविवातपापाये धाराभिरितरतरं । न म सूर्यास्तदा भाति न वा च ममीरणः। रयुतालाहतं घोरमन्धकारमनन्तरं नाटयमिवान्येया शराणामभवत्तदा।। अन्धकारोफतेताके द्रोणमेनयया. मरैः। तयोः शोधास्त्रविदुषोट्रीण मात्त्वतयोस्तदा । नान्तरं भरदृष्टोनी ददृशे नरसिंहयाः । ष्णां सन्निपातेन मब्दो धाराभिधातजः । श्रुवे शकमुशानामभनीनामिव स्वनः । नाराचैर्यपविद्धानी सराणा रूपमावभी प्रामाविषविदयाणां मर्माणामिव भारत। नयाज्यातलनिषा अवे युद्धपाण्डयोः । अजस मैलश्टङ्गाणां वजेणाहन्यतामिव । उभयोस्तौ रचौ राजन्ते चाश्वस्ता च सारथी। कुकापुझैः शरैछन्ना चित्ररूया वभुस्तदा । निर्मलानामजिह्माना नाराचानां विशाम्पते। निर्मुतागोविषाभानां सम्पातोऽभत्सुदारुणः। उभयो: पतिते च्छवे तथैव पतिता ध्वजा । उभी रधिरमिताजावुभौच विजयविणी । सवद्भिः शोणितं गावे. प्रताविव वारणौ। अन्याऽन्यमभ्यविध्येता जीवितान्तकः मरी। गर्जतोत्क्रुष्टमन्बादाः शङ्खइन्दुभिनिखनाः । उपारमन्महाराज व्याजहार न कथन । वणीभूतान्यनीकानि योधार युद्धादुपारमन्। ददर्भ वैरथं तान्या जातको हलो जनः । रथिना हस्तियन्तारो इयारोहा: पदातिनः ।। अवैचन्ताचलेन। परिवार्य नरर्षभो । हस्त्वनीकान्यतिष्ठन्त तथाऽनोकानि वाजिनी । तथैव रथवाहिन्या प्रतियूह्य व्यवस्थिताः । मुक्ताविठ्ठमचित्रश्च मणिकाञ्चनभूषितः। ध्वजैराभरणैचित्रै, कवचेच हिरण्मय वैजयन्तीयताकाभिः परितामाङ्ग कम्बलः। विमलैनिशितैः शयानाञ्च प्रकीर्णकः । जातरूपमयोभिश्च राजतोभिश्च मूर्द्ध । गभाना कुम्भमालामिर्दन्नवेष्टश्च भारत । सबलाका सख्याता रैरावतश्तहदाः। अदृश्यन्तोष्णपाये मेघानामिव वागुरोः । अपश्यवस्मदीयाय ते च यौषिष्ठिरादयः । नयुद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः । विमानायगता देवा ब्रह्मसोमपुरोगमा.! सिद्धचारणसहाय विद्याधरमहारगाः । गतप्रत्यागतापैवि. शत्रुविधातिभिः । विविधविस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः । इस्तलाघवमस्येषु दर्शयन्ना महाबली। अन्योऽन्यप्रत्यविधता मरस्ता द्रोणसात्यको । ततो द्रोणस्य दाशाई मचिच्छेद संयुगे। - . २. . . व ·॥ श्रीमहाभारत [जयमवध या पथ्याय ८1८८। " En - . । २८५४ . पत्रिभिः सुदृढेराश धनुश्चैव महाद्युते । निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरधनुः । सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य स सात्यकिः । ततस्वरन् पुनीणो धर्नुहस्ताव्यतिष्ठतः। मज्य मज्य धनुशास्य चिच्छेद नव भन्न च॥ ततोऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कातिमानुष । युयुधानस्य राजेन्द्र मनमैतदचिनयत्। एतदसयस रामे कार्तवीर्य धनञ्चय।। भीभे च पुरुषव्याघे यदिदं सात्वता बरे । तथास्य मनमा ट्रोणः पूजयामास विक्रम। लाघवं वासवस्यव धम्प्रेक्ष्य दिजसत्तम। तुतोषाख विदा श्रेष्ठस्तथा देवाः सवासवाः । न तामालोकयामामुलधुता भोपचारिणः । देवाश्य युयुधानस्य गन्धबाय विशाम्पते । सिद्धचारणाय विद्राणस्य कर्म तत् । नतोऽन्यनुरादाय द्रोण, चनियमर्दनः । अस्त्रैरख विदा श्रेटा योजयामास भारत। तस्यालाण्यस्वमायाभिः प्रतिहत्य स पात्यकिः। जधान निनिर्वाणैस्तदमिवाभवत् । तस्यातिमानुष कर्म दृष्ट्वाऽन्यैरसमं रणे । चुकं योगेन योगशास्तावकाः समपूजयन् । यदस्खमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति मात्यकिः। नमाचार्योऽय भन्मान्नोऽयाधयच्छचुतापनः । नन. क्रुद्धौ महाराज धनुर्वेदस्य पारगः । बधाय युयुधानस्य दिव्यमस्वमुदैरयत्। तदामेयं महाधोरं रिपुनमुपलक्ष्य सः। दिव्यमस्व महेश्वासो वाषणं ममुदैरयत् । हाहाकारो महामासोदृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणी। म विचरुस्तदाका भूतान्याका सगान्यपि । अवे ते वारुपाये ताभ्यां वापसमाहिते। नतावदभिपयेतां व्यावर्त्तदथ भास्करः । ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनस्य पाण्डवाः । मकुस: महदेवद्य पर्यरत सात्यकि । ध्यानमुखे माद्ध विराटय सकैकयः । मस्या भावयमेनाय द्रोणमाजग्मुरआमा । दुःशासन पुरस्कृत्य राजपुत्राः मइसम।। द्रोणमभ्युपपद्यमा अपने परिवारितं । मतो युद्धमभट्राजन् तेषां तव च धन्विनां । रजपा मम्वृत लाके परजालसमारते समाविग्रमभवन प्राशायत किचन । पन्येच रजमा यस्तै निर्मादमवर्तन । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथयधर्मणि द्रोणमात्यकियुद्धे ऽएनवतोऽध्यायः ॥२८॥ मअप उदाप ॥ विवर्तमान बादित्ये तवास्तशिखरं प्रति । रजमा कोर्यमाणे च मन्दीभते दिवाकरे। निता युध्यमानामा पुनरावतामपि । भव्यता जयताधव जगाम तदशः ममः। मचा नेषु विषकोषु मन्येषु जपरिषु । अर्जुनी वासुदेवर सन्धवाय जग्मतः । रथमार्गप्रमाणमा कानेपा निमितः परः। कार सब पन्धान गया येन जमाईमः । पर थप रयो पाति पाडाख महात्मनः। सब सवदीयंन्ते मेनास्तव विशाम्पते । रपमिधा दरामा दयामाम मोर्याम् ! उत्तमाधममध्यामि मण्डतानि विदर्भयन्। मामारिता: पोताः कासयसनमनिभाः पापुनहाः अपाण: प्रचोदोर्पयामिनः । बादापायीपा परमो विविधानरोमा धिरं पतर्गः माई माणिनां पपुराये। + .

·अयप्पधरपक्षाव] होणपर्व २ - रपखितोऽयतः कोमं पानसत्य नाराम् । रोमनिशन्ते तर ते प्रन्ति भावान्। तार्थमारुतर होमिनाजिभिधुरवादिमिः। तदगपट्टपोकेशः इन रिकापयन जगत् । • न तथा गति रपक्षानव विधातानेन्द्रख न रख नापि वैवाय । नान्यस्य समरे रामन् गतपूर्वस्तथा रथः। यया ययाव॑नस्य मनोऽभिप्रायोगः । प्रविश्य तु रणे राजन् कैमरा परबोरहा। पनामधे यास्तूर्व पोदयामाम भारत। नतस्तस्य रयोधस्व मर्थ प्राप्य हयोत्तमाः। श्रेष.रघमूहस्तं पुषिराकास्मभिताः । हताय बहुभिः मयुद्धमाडैरनेकशः। मण्डलानि विक्षिचापि विश्वस्तेमहर्मुः। हतानां वाजिनागानां ग्थानाच नरैःसह । उपरियादतिकान्ताः निभानां सहसर। एतस्मिन्वन्तरे वीरादावन्या भातरी नृप। महसेना समईतां पाण्डवं सातवाहन। नावर्द्धनं चतुःषक्ष्या महत्या च जनाईन । परालाच तेरशानविधती मुदाविती । तावर्जुनी महाराज नवभिनतपर्वमिः। शामघान र कुद्धामर्ष मर्मभेदिभिः। ततस्ती तु मरोघेण बोमन्सु महकमा आच्छादयतां सरसा सिंहनादश्च पाता। नयोस्तु धनुषो विवेभसाभ्यां श्वेतवाहनः । रिच्छेद समरे वर्ष धनो पकनकोदो। अथान्यद्धनुषी राजन् प्रसव समरे तदा । पाण्डवं भूसंझुद्धावर्दयामामतः शरैः। नयोस्तु ममद्धः पराभ्या पाण्डुनन्दनः । धनुको रिछिदे वर्ण भूय एव धनञ्जयः । तथान्यनियिक्षस्तूर्णं रुकापुरः विवामित.। अधानास्तिथा सता पाणे च सपदानुगा । ध्येष्ठस्य च मिर. कायात् धुरमेण वहन्तन । म पपात इनः पृथ्वा वातभुन व द्रुम। विन्दन्नु निहतं दृष्ट्वा धनुविन्दः प्रतापवान् । हतार्थ रथमुक्तञ्च गदा सय महाबलः । अभ्यवर्नत महामे पातुर्भधमनुसारम् । गदया रथिनां श्रेठो मृत्यधिक महारथः। अनुविन्दत गदया सनाटे मधुसदनं स्पृष्टा नाकम्पयत् को मैनाकमिव पर्वते । तस्थार्जुनः शरैः पहियोवा पादौ भुजा गिरः । विधकतम मंछिमः पपानादिषयो यया। ततस्ता निहता दृष्ट्वा नयाराजन्पदानुगाः । अभ्यद्रवन्त संकुद्धाः किरनः मतमः पराम्। नागर्जुनः अरेस्तूर्ण निहत्य भरतर्षभ। व्यरोप्त यया बहिदावन्दग्धा हिमात्यये। तया: मेमामतिक्रम्य छछादिव धनञ्जयः। विवभा जनदं हिला दिवाकर स्वोदितः। इष्टा कुरवतस्ताः प्रष्टायाभवन्पुनः । अभ्यरतन्न पार्यक्ष समन्ताभरतर्षभ। आन्तवनं समावस्य शाला दूरे मेधा सिंहनादेन महता सर्वतः पवारयन्। नांस्तुं इष्टा सुसंरधानुत् मयन्पुरुषर्षभः । मनकरिव दरामाईमर्जुना वाक्यमनोत् । मरादिताय खामाय इथा दूरे च सैन्धः । किमिहानम्तरं कार्य ध्यापिठ तब रोपनी भूहिष्ण यथा तत्व व हि प्राशनमः सदा । भवनेया रणे अन विशेष्यतोह पाया। मम समन्नरं सत्यं पद तत्वं निधोध मे। हयान् विमुथ हिमषं विभयान कुछ मान । 1 - ·॥ श्रीमहाभारत॥ । जयदयधमा यध्याय ८८/९. १२॥ । - २०११ एवमुक्तस्तु पार्थन केशव, प्रत्युवाच । ममाथेतन्मत पार्थ पदिदं ने प्रभाषिते । ॥ अर्जुन उवाच ॥ अहमावारयिष्यामि सज़न्यानि केशव । वमप्यच थयान्यायं कुरु कार्य मनन्तरं । ॥ सञ्जय उवाच ॥ मोऽवतीर्थ रधापस्यादसम्भानो धनञ्जयः। गाण्डीवं धनुरादाय तस्या गिरिरिवाचलः । तमभ्यधावन् क्रोमन्तः पत्तियाजयकाक्षिणः । इदं छिद्रमिति ज्ञात्वा धरणोस्य धनञ्जयं। तमेक रथवभेन महता पर्यवारयन्। विकर्षन्तश्च पापानि विस्मन्नय मायकान्। शस्त्राणि च विचित्राणि कुद्धास्तत्र व्यदर्भयन्। छादयन्तः परैः पार्थ मेघा इव दिवाकरं । अभ्यद्रवन्त वेगेन पत्तियाः पत्तियर्षमा नरसिंह रथोदारा सिंह मत्ता व दिपाः । तच पार्थस्य भुगयोमहद्दलमदृश्यता यः क्रुको बहुला: सेनाः सर्वत समारयत्। अस्वरवाणि संवार्य विषता मर्यतो विभुः। पुभिभिस्वर सर्वानेव समारणेत् । तवान्तरि वाणानां प्रगाढानां विशाम्पते। मणि महार्थिान् पावकः ममगायत । तब तच महेष्वास. मशिः माणितीवितैः । येनीगेश्च सम्भिन दभिश्चारिकरणः। झरन्ययारिभिरिः प्रार्थयनिर्जय मधे। एकस्यैडमि. क्रुद्धरुभव ममजायत। भरोमिणं ध्वजाव नागनकं दुरत्ययं । पदातिमास्यकस्सिंगद्धन्धुभिनिखन । अम यमपारव रथामिणमतोव च । उष्णीषकमठे च्छवपताकाफेनमालिन। रथसागरमचोभ्य मानाङ्गापिलानितं । वेलाभूतस्तदा पार्थः पविमिः समवारयत्। ततो जनाईमा मह प्रियं पुरुषमुत्तमं । असम्भान्तो महामार में वाक्यमवोत् । उदपाममिहाश्वानां नालमस्ति रणेऽर्जुन। परीसन्ते जलं चेमे पेयं नत्ववगाहनं । इदमस्तोत्यमथान्ता भुवनस्वण मेदिमी। अभिहत्यार्जुमयके वाभिमानमररभ । मकारण्डवाफोक्ष पकवाकोपयोभित। सविस्तीर्ण प्रमप्राम्भ. प्रफुलपरपहज । दुर्भमास्यगणाकीर्ण मगाधपिवितं । आगच्छधारदमुनि मार्य कृतं क्षणात्। गरवा परस्यूर्ण मराछादनमहुन । मरवेग्माकरोत्पार्थस्लष्टेवाहुतकर्मशत् । मत. प्रहस्य गोविन्दः माधुराष्विति चामोत्। परवेग्मनि पार्थेन कृते नमिन् महात्ममा। पनि योमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्यपधपणि अर्जुनसरोवर निमाणे रकोमशताऽध्यायः ॥ ६८ ॥समय उवाच॥ मानिने जमित तस्मिम् कोम्लेयेन महात्मना । निवारिते दियासन्ये छते च मरवेमनि। वासुदेवारथातूर्णमवतोयं महाधुनिः । मोषयामास तुरगान विनुमान् कापरिभिः । भरपूष्य तं दृष्ट्वा माधुवादो महामभूत् । मिद्ध पारणमामा मनिकानाच सर्वशः। पदातीना पामो युधमानं महारथाः। मामवन् वारयितुं नदानमिवाभवत् । भापतामु रचोधेषु मतगणवागिषु । ममममम्तदा पार्थस्तदस्य पुरुषामति । पएमम्त परोपांने पाडवं प्रतिपाधिशाम रायपत धर्मात्मा वामवि परबोरक्षा। मतानि सरजामानि गदाः प्रामाय पोर्यवान्। भागतानप्रमात् पार्थः मरितः भागरो पथा। . - - १०१.

·भयपवध प. अध्याय १.1] द्रिोणपर्च॥ स १८३ " - ०४॥ अस्ववेगेन महता पार्यो वाहुदलेन चा सैषां पार्थिवेन्द्राणामयसत्ताञ्छरोत्तमान् । म पार्थः पार्थिवान् मान भूमियोऽपि रथस्थितान् । रको निारयामास लोभः सर्वगुणानिव । नत्र पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्य चोभयोः । अपूजयन्महाराज कोरवा महदहुने । किमगुततमं लोके भविताऽप्ययवा घभूत्। यदश्वन्पार्थगोविन्दा माधयामासढरणे । भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ । जो विदधतुश्चार्य विसधा रणमूर्द्धनि। अथ स्मयन् स्पोकेयः स्त्रीमध्य इव मारत। अर्जुनेन एते मध्ये सरगर्भरहे तदा । उपायदव्यग्रस्तानश्वान पुष्करचणः । मिषता सर्वसन्यानो लदोयाना विशाम्पते। नेपा अमञ्च ग्लानिञ्च वेपथुश्च पृथुत्रणात्। मर्च ध्यपानुदत् कृष्ण, कुभला झवकर्मणि । भल्यानुवृत्य पाणिभ्या परिमृज्य च तान् हयान् । उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि मः । स नाहन्धोदकान् खातान् जग्धानाम् विगतनमान् । योजयामास संहष्टः पुनरेव रथोत्तमे। सतरथवरं गौरिः सर्चशस्वभाम्बरः | समास्याय महातेजा: मार्जुन: प्रयया द्रुतं । रथं रथवरस्थाजा युक्तं तन्धोदकईयः। दृष्टा कुरुवलश्रेष्ठाः पुनर्विमनसोऽभवन्। विनिश्वमन्तस्तै राजन् भनदंदा बोरगाः । धिगहो धिग्गतः पार्थ: कृष्णश्चेत्यनुवन् पृथक् । सर्वचत्तस्य मिषतो रथेनैकेन दंथिता । बालक्रीडनकेनेव कदर्थोश्य नो वलं। कोयतां यतमानानामसंमती परन्तपा । दयित्वात्मना वीर्य प्रयाता मर्थराजस । तो प्रयाती पुनईष्वा तदाऽन्य सैनिकात्रुवन् । वरवं कुरव मर्ये वधे कृष्णकिरीटिनोः । रथं युक्ता हि दामाही मिषतां सर्चरन्विना । जयद्रथे प्रात्यष कद कन्य नो रणे। मात्र केरिन्मिया राजन् समभाषना भूमिपाः ।अष्टपूर्व छामे नदृष्ट्वा महदहुने । सर्वसैन्यानि राजा च पृतराष्ट्रोऽत्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन चत्रं कक्षा मेदिनी । विनयं समनुमाता तब राजा न वुध्यते । इत्येवं चचियास्तत्र ब्रुवन्यन्ये च भारत। मिन्धुराजस्य यत् कृत्यं गतस्य यममादनं । नत् करोतु वृथादृष्टिधार्तराष्ट्राऽनुपायवित्। तत. मीनतरं प्रायात् पाण्डव सैन्य प्रति । विवर्तमाने तिग्मांधी इंटे पीतोदकईयः। तं प्रायन्त महापाई सर्वस्वमताम्बरं । नायनुवन् वारयितुं योधाः मुद्धमिवान्तक । विद्राय तु नत मैन्य पाण्डः मचुतापनः । यथा मृगगणान् सिंह सैन्धवाथै व्यसोड यत् । गाहमानस्वनीकानि वर्णमश्वानचोदयत्। बाकाभन्नु दागाई पाधजन्य व्यवादयत्। कौन्तेयेनापत. सृष्टा न्यपतन् पृष्टत. भराः। वात्तर्गतरं अश्वा प्रावइन्वातरंहस । तोनृपतयः कुद्धाः परिवर्धनध्यावनिया बहश्चान्ये जयद्रथवधैपिएं। मन्येषु विप्रयाने धिष्ठितं पुरुषर्षभं । दुर्योधनोऽन्वयात् पार्थ बरमाणामहा। वातोनपताकन्तं रथं जचदमिखना धोरं कपिध्वनं दृष्ट्वा विपना बहवोऽभवन । १०..

·।। श्रीमहाभारत॥ [जयदयपधाषियाय १.१९९। ७11 दिवाकरच रजसा मत संहत मामराय रणे योधाः कुष्णम वीषित। इति श्रीमहाभरते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि मैन्यविस्मय शताऽध्यायः ॥ १..॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ अंसारव राजानस्तावकाना भयान्नृप। ती दृष्ट्वा समतिकान्तो वासुदेवधमञ्चयो। सचे तु प्रतिमरधा छोमन्नः सत्वचादिता. स्थिरोता महात्मानः प्रत्यगच्छन्धनमय। ये गताः पाण्डवं युद्ध रोपामसमन्विताः । तेऽद्यापि न निवर्तन्ने सिन्धवः सागरादिव। असन्तस्तु न्यवतन्त वेदेभ्य इव नास्तिकाः। नरकं भजमानास्ते प्रत्यपद्यन्त किलिषं। नावतीत्य रथानीक विमुक्का पुरुषर्षभी। ददृशाने यया राघोरास्यान्मुको प्रभाकरी। मत्स्याविव महाजाचं विदार्य विगतकमी । तथा कृष्णावश्येता सेनाजावं विदार्य तत् । विमुक्का सम्बसम्माधाहोणानीकात् सुदुभिदान् । अदृस्यता महात्मानो कालस्यविदिती । अस्तानाधनिको विमुको शवपरटात् । अदृश्येता महात्माना मस्तसम्माधकारिणा। विमुको ज्वतमस्मान्मकरास्थानपाविव । व्यहोभयेनां मेनानी समुद्रं मकराविव । तारकास्तव पुत्रधार द्रोणानीकस्ययोस्तयोः मिती तरिथ्यतो ट्रोणमिति चकुस्तदा मति। ना तुरा यतिकान्ता द्रोणामोकं महाद्युती । नाममहाराज सिन्धुराजस्य जीवितं । भामा यसवती राजन् मिन्धुराजस्य जीवित द्रोणवादियोः चणाम माध्यतेति ममी। तामाम विफनीछत्य पन्नोनीता परन्त।। द्रोपानीक महाराज भाजानीकच दुसरं। अपरमा व्यतिराना अविवाविव पावका मिरामा सिराजस्म जीवित नामपि। मिथप ममभाषिताममोती भयाईनो नयायवधे वाचनास्ता छनधनाया। -- A ३०. - ·1 अपयवध प० अध्याय १.१ १.२] द्रोणपर्व। बाहुभ्यामिव संतोणे सिन्धुषष्ठाः समुद्गाः। नपान्ते मरितः पूर्ण महायाधमाकुमाः। पति कृष्णा महेवामा पासा सोकविश्रुती। मर्मभूतान्यमन्यात द्रोणास्त्रबलविस्मयात् । जयद्रथं समीपस्थमवधता जिघामयात निपातेसिप्पन्नाव्याप्रवत्तावतिष्ठता। यथाहि मुखवर्णोऽयममयोरितिमेनिरे । तव योधा महाराज इतमेव जयद्रथ । लोहिताक्षी महाबाइ संयुको कृष्णपाण्डया । सिन्धुगमभिप्रेक्ष्य पटौ शानदतां मुहः । भारेरभीषुहस्तस्य पार्थस्य च धनुमतः । तयोरामोत्प्रभा राजन् सयंपावकयोरिव । र्ष एव तयोरामोद्राणानोकप्रमुकयोः । समोपे सैन्धवं दृष्ट्वा श्लेनयारामिषं यथा। तो तु सैन्धवमालोक्य वर्तमानमिवान्तिके । सहसा पततः कुदाधितं श्येनाविशमिषं । ततु दृष्टा व्यतिक्रान्तोषीकेशधनञ्चयो । सिन्धुराजस्य रक्षार्थ पराक्रातः सतस्तव । द्रोणेनामद्धकवयो राजा दुष्याधनस्तदा । ययावेकरथेनाजी हयसंस्कार विप्रभो। कृष्णपार्थो महेवासी व्यतिक्रम्याथ ते सतः। अयतः पुण्डरीकाक्षं प्रतीयाय नराधिपः। ततः स मैन्येषु वादिवाणि प्रष्टवत् । प्रावाद्यन्त चतिक्रान्ने तव पुत्वे धनश्चये। सिंहनादरवायामन् गङ्खमब्दविमिश्रिताः। दृष्ट्वा दुयोधनं तव कृष्णयोः प्रमुख खितं । ये पते सिन्धुराजस्य गोप्तार: पावकोपमाः। नन्यस्यन्त समर दृष्ट्वा पुत्रं तव मभो। इष्टा दुर्योधन कृष्णा व्यतिकानं महानुग। अबौदर्जुनं राजन् प्राशकाचमिदं वचः। रति ओमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रयवधपर्वणि दुर्योधनागममे एकाधिकरताऽध्यायः ॥१.१॥ ॥ वासुदेव उवाच ॥ सुयोधनमतिकान्तमेनं परा धनञ्जय । अत्यनुतमिमं मन्ये मास्यस्य मोरयः । दूरपाती महेवास, कृतास्ता युद्धदुर्मदः। दृढावयित्रयाधी च धानराधो महाबलः। अत्यन्तसमद्धो मानितश्च महारथः। कती समता पार्थ नित्यं देटि च पाण्डवान्। तेन युद्धमिमं मन्ये प्राप्तकातं नवानघ । अत्र वा धूतमायत्त विजयायेतराय च। पचापि पार्थ विमुञ्च चिरसम्भृतं । रप मूतमनयानी पाण्डवाना महारथः । भोऽयं प्रातस्तवाक्षेपे पत्य माफयमात्मनः । कथं हिरामा राज्यार्थी वया गच्छत संयुग दिश्या विदानों मप्राप्त रप ने वाणगोवा यथाऽयं जीवितं जनात्तया कुरु धमधय । यमदमूडो मेघ दु.समुपेयिवान् । न च ते भंयुगे या जानाति पुरुषर्षम। वां हि सोकाक्षयः पार्थ मसरासरमानुश । मोशन्ले रणे जेतुं किमुतेक: सुयोधनः । म दिया ममनुप्राप्तस्तव पाथ रथान्तिक अंध वं महामाहा यथा हवं पुरन्दरः । एप झनः सततं पराकान्तस्तवानघ । नियत्या धर्मराजश्व विधिनवान । बइनि सन्मानि छतान्येतेन मानद । युमास पापमतिमा प्रयापेक्षे नित्यदा । समनायं सदा क्रुझ परूपं कामरूपिणं पाप्यो युद्धे मनिहवा बहि पार्थविचारयन् । निष्त्या राज्यहरणं वनवाम पाण्डव । परिकच पाया दिसला पराक्रम । एमा 16. -- .

·। श्रीमहाभारत॥ [जयद्रथमध या अध्याय १२।१२। . . दिव्यैप तव वाणानां गोचरे परिवर्तते । प्रतिघाताय कार्यस्थ दिध्या च यतन यत । दिल्या जानाति सट्टामे योद्धव्यं हि त्वया सह । दिया च सफलाः पार्थ मर्च कामा प्रकामिता । तस्मान्नहि रणे पार्थ धार्तराष्ट्र कुनाधर्म । यथेन्द्रेण इतः पूर्व जन्मा देवासुरे मधे। अस्मिन् हने त्वया सैन्थमनाथ भिद्यतामिदं । वैरस्थास्यास्त्ववभयो मू चिन्धि दुरात्मना । ॥ सञ्जय उवाच॥ तयेत्यावोत्पार्थ कृत्यरूपमिदं मम । सर्वमन्यदनादृत्य गच्छ पत्र सुयोधनः । येनेतदीर्घकाल नो भुकै राज्यमकण्टकं । अयस्य युधि विक्रम्य चिन्या मूद्धतिमाहवे। अपि तस्या नहायाः परिक्षस्य माधव । कृष्णायाः माया गर्नु पर्द केशप्रषणे । इत्येवं वादिनी कृष्णा पटा तान्योत्तमान्। प्रेषयामासतु मझे प्रेमन्ता तं नराधिपं । नयोः समीपं सम्प्राप्य पुत्रस्ते भरतर्षभ ।म चकार भयं प्राप्ते भये महति मारिय। तदस्य पत्तियास्तस्य मर्य रवाभ्यपूजयन् । यदर्जुनहषीकेशा प्रत्युद्याता न्यवारयत् । नतः मर्चस्य सैन्यथ तात्रकस्य विभाम्पते । महानादो अभूत्तत्र दृष्ट्वा राजानमाहवे। तस्मिन् जनसमुघादे प्रवृत्ते भैरव मति । कद कृत्य ने पुन: प्रनिमित्रमवारयत्। श्रावारितस्तु कौन्तेयस्तव पुत्रेण धपिना । घरम्भमगमस्य. स च तस्मिन्परन्तप । तो दृष्टा प्रतिसरन्यो दुर्योधनधनअयो। अभ्यवेचन्त राजानी भीमरूपाः समन्ततः । इटा तु पार्थ संरचं वासुदेवच्च मारिप । प्रइसव पुत्रस्ते योद्धुकाम. समाइयत्। सत. प्राट दामाः पाण्डवय धमञयः । ष्यको तां महानादं दातयाम्बुजोत्तमा । तो यरूपी प्रेक्ष्य कौरवेयास्त मशः निराशाः समपद्यन्त पुत्रस्य तव जोक्ति। भोकमापु. परे चैव छुरव मर्य रव ते। अमन्यन्न च पुलन्ते वैश्वानरमुखे इतं । तपात या पोधाले प्रवटा कृष्णपाडवो। हतो रामा इतो राजत्यूचिरे च भवादिताः। जमय मविनादन्तु शुन्या दुर्योधनोऽभयो । व्येत वो भोर छणा प्रेषयिष्यामि सत्यये । युका मनिकाम सम्पान् जयापेशी मराधिप.। पार्थमाभाष्य मरम्भादिदं वचनमीत् । বা অযিধির বিঘথিম । সময় সযি ঘি খবি মানাধি যাও। पद धोयंध के अवस्य तव च। मत्कुरुष्व मयि विर्ष पश्यामस्तव पाहणे । मायरो कमाणितानि भवन्ति । स्वामिसत्कारपुकानि यानि शामोदय । रति श्रीमहाभारने द्रोणपाणि जयद्रथमधपणि दुर्योधनदम्भवाक्ये अधिकताऽध्यायः ॥ १.१ ॥ । एप उवाच । एवमुनानं रागा पिभिर्ममानिगे शरैः। अभ्यविश्यमहावगेपभितरोगया। पामुरक्या दाभिः प्रत्यविधत्स्वनामारे । प्रमोद पास्य भन छिया भूमावपातयत् । नयरिंभिः पार्थयिक रिसाधित । भविष्यभूषमयपी साधयन्त वर्षणि। सा मेरमादाय पुनर्नव च पध । प्राणिमिमितान्याधाम ने चाचस्यमा वर्षणः । सारितु नापासाविष्य नियमाम्। समीपरी पोनमिदं वचः। - 10 - 51 ·बघ याव्यध्याय १.३।। ॥ द्रोणपर्व। - एमा अदृष्यपूर्व पश्यामि पिलानामिव सर्पणे पया सम्प्रेरिताः पार्थ नार्थ कुर्वनिं पवियः। कष्ट्रिाण्डीवनः प्राणम्तयव भरतर्षभ । मुष्टिश्च ते यथा पूर्व भुगयोश वलं तव । मवा फञ्चिदयं कालः प्राप्त स्यादद्य पथिमः । सव वास्य वाय तन्ममाचक्ष पृछतः। विस्मयों में महान्पार्थ तब दृष्टा गरानिमान्! थान निपतितान् दृष्ट्वा दुयोधनरथं मति । बजानिसमा घारा. परकायावर्भदिन. । मराः कुर्वन्ति ते नाथ पार्थ काऽद्य विडम्बना। ॥र्जुन उवाच ॥ द्रोणनेपा मनि: छष्ण धार्तराष्ट्र निवेमिता । अभेद्या हि ममाक्षाणामेषा कवचधारणा। अमिनन्तहिन छष्ण पैलोक्यमपि कर्मणि। रको ट्रोण हि वैदैतदहं नरमाच सत्तमात्। न प्रक्यमेतत् कवचं वातु कथञ्चन । अपि वशेण गोविन्द सय मघवता युधि । मानस्वमपि वै कृपा मां विनाइयो कथ। यवृत्तं विपु बोकेषु यक्ष केशव वर्तते । तथा भवियद्यवि तत् मय विदितं नया नविदं वेद वै कथित् ययावं मधुसूदन। एष दुयोधन. कृष्ण द्रोणेन विहिनामिमां। तिइत्यभोतवास विधत् कवचधारण । पावत्र विहित कार्य नेप नत्ति माधव । स्त्रीवदेष विभयंता युकी कवचधारण। पश्य पाहोय मे वीर्य धनुषय जनार्दन । पराशयिय कौरव्यं कवचनारि रतिं । पदमगिरसे प्रादाहीमो वर्ष भाखरं । तादृश्स्पतिः पाप तत प्रापपुरन्दरः। पुनर्ददैरपतिमझं चर्भ ममगई । देव पचय वर्मतह्मणा वा स्वयं हतं । मनं गोयति दुर्बुद्धिमद्य वायत मया। ॥ सञ्चयवाच ॥ एवमुबाय्नो बाणानभिमन्य त्यकर्षयत् । विश्थ्यमाणानव धनुर्मधमतावान। तानणावेण चिच्छेद द्रौणि सास्तघानिना । नाविकतानिषून दृष्ट्वा दूगता ब्रह्मवादिन। न्यवेदयत् केशवाय विस्मित चैतवाहनः । तदलं मया शक्य दि. मयोञ्जनार्दन ! असं मामेव न्याद्धि हन्यापापि बट मम । ततो दुर्योधन. कृष्णा नवमिनमिः पौ। अवियत रणे राजञ्छरैराणविषीपम. भय रवान्यवपंच समरे पास परवण महता ततोऽयन्त तावका । कुभादिबनिनदान सिंहनादरवांसवा। तः फुद्धो रणे पार्थ. सृष्ण परिमंतिहन्। मापरयच ततोऽयाई पत्र सादरनिं। नतोऽय निशिणे, सुमुकरकापमै । इयांयकार निर्देशानुभम शरयो। धनुरथाछिनत्तख इस्लावायच वीर्यवान्। रथ प्रकोप सायप्रसमे। दुबोधमय बाणाभ्यां नीक्षणाभ्यां विरथीन । आविथकोरबोगसथा। शामापदं प्राप्तं दृष्ट्वा परमपविमं । ममापितु पगेनी माहिती , संरथेगुमाइरहे. कश्चितः कुशरयः । पदाथे पर बंद परिजनन । पथ नार्जुनगोविन्दी नरयो वायरम्यता समारोपवापि महतो मनोऽtमोऽस्सीप्य निभने सो वापिनासमोःमायर - - - - ·६०० श्रीमहाभारतं। जियाबध पायथ्याय १.३।१०। २८. २८ । PE. नेता इन्यमानाय न्याहस्त रथोत्तमा परथभितम्भस्या काममा समन्तत । ततोऽजुन दृष्णिवीरस्वरिती वाक्यमनवोन्। धमुर्यिस्फारयास्यर्थमई साम्यामि पाम ततो विस्फार्य भलवत् गाण्डीव अप्रियान् रिपूम् । महता मरवण नमधम्देन पार्नुम । पाश्चमन्यच्च बलवान्द या तारेण केशव । रजमा ध्वस्तपक्षात प्रसिन्नवदमी म । नस्य महास्य नादेन धनुषो निखनेन च। नि सत्त्वाय समावाय चिता पेतमादा जमा । तैर्बिमुको रथो रेजे वाय्वीरित वाम्बुद । जयायस्य गोप्तारस्ते वै क्रुद्वा महामुगा । तेष्टा महमा पार्थ गौतार मैन्धवस्य तु । चर्नादान महेवामा कम्पयन्तो वसुन्धरा। वाणभब्दरवायोगानविमिश्राञ्छनिखने । प्रादुकुर्महात्मान मिहनादरवानपि । नं वा निनदं घोर तावकाना समुत्थितं । प्रदशतु शायरी वसुदेवधनञ्चयो । तेन शब्देन महता पूरितेव वसुन्धरा । मगेला सावदीपा मपाताला विशाम्पते । मशब्दो भरतश्रेष्ठ व्याप्य सवा दिशो दश । मतिमखान तव कुरुपाण्डवयोर्य। तावका रथिनस्तत्र दृष्ट्वा शप्णधनञ्चयो । सम्भमं परमं प्राप्तास्वरमाणा महारथा' । अथ कृष्णा महाभागा तावका वीच्य दंशिता । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धास्तदहुतमिवाभवत् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्मणि जयद्रथयधपर्वणि दुर्योधनपराजये व्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १.५॥ ॥सञ्जय उवाच ॥ नावका हि समीक्ष्यैव वृष्ण्यन्धककुरुत्तमौ । मागवरंजिघासन्तस्तथैवविजय परान्। , सुवर्षचिया खादिमहारथे । दोपयन्तो दिश' मा वद्भिरिव पावके । काष्ठेय दुस्प्रेड कार्मुकै थिवीपते । कूजगिरतुन्नान्नादान् कोपितैस्तरमैरिव। भूरिश्रवा मल' कर्षा वृषमेनो जयद्रथ । कृपश्च महराजश्च द्राणिय रथिनाम्बर । नपिवन्त वाकाथमश्रष्टा महारथा । व्यराजयम् दश दिशा वैयामचन्द्रके। ने दमिता सुमरधारथैर्मधाधनिखने । ममावण्वन् दश दिय पार्थस्य निषित परे। कुलीनाथ यायित्रा वहन्तस्तान् महारथान । व्यशोमन्त नदा शीघ्रा दीपयन्ता दिशा दम श्राजानधर्महावेगेर्नानादेशसमुत्थिते । पार्वतीयैनंदोगैश्च मैन्धवैश्य योत्तमैः । कुरुयोधरा राजस्तव पुत्र परोसत्र । धनञ्जयरथ भोघं सर्वत ममुपाद्रवन्। प्रमचा मामान दभु पुरुषसत्तमा । पूरयन्तो दिवं राजन् पृथिवीश्च समागरा। या दात यया वासुदेवधनञ्चयो। प्रवरी मर्चदेवाना सर्ववपरीभुवि । देवनय कौन्तेय पाञ्चजन्यञ्च फेमव । मन्दस्त देवदत्तस्य धनञ्जयसमीरित। पृथिवौधानारीपय दिमयेव समादृणोत्। तथैव माधजन्योऽपि वासुदेवसमीरित । सर्वशम्दानतिक्रम्य पूरपामाम रोदमो। तस्मितथा वर्तमाने दारुले नादसते। भोरणां चामजमने शराणा हर्षवर्द्धने । प्रवादितासभेरोषु झरेवानकेषु च। मृदयपि राजेन्द्र वाघमावनकम ! महारथा ममाता दुर्योधनहितैषिण । . । F - - ·मिणभारत [जपायाम प.प अध्याय ५०५ r । Con - ध्वजाय समपश्याम बालसूर्यसमप्रभ । काचन पवनोद्धृत माध्यजसमप्रभ । मन्दन कारवेन्द्राणा द्राणेम समुच्छ्रित । इस्तिकचा पुनहमी वश्वाधिरयेवंश । प्राइवे ख महाराज ददृशे पूरयन्निव । पताका फाचनो सम्वी श्वन वर्षस्य संयुगे। -1 नृत्यतीव रथोपस्ये धनेन समोरिता। प्राचार्य्यस्य च पाण्डुना प्राह्मणस्य तपखिन । गोषो गीतमस्यामोत् कृपस्य सुपरिष्कृत । मन धागते राजन् गोष्टषेण महात्मवान्। त्रिपुरभरथो यहाटषेण विराजता । मयूरो एषसेनस्य काश्चमो मणिरत्रयाम् ।। ल्याइरियन्निातियत् सेनायमुपोभयन। तेन तस्य रया भाति मयूरेण महामन ।" यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता । मद्रराजस्य सत्यस्य श्वगायोनिभिखामिव। भावों प्रतिपश्याम मोतामप्रतिमा भा। मामीता भाजते तय रथमाध्याय मारिष सम्बवीजविरूढेव यथा मोना श्रिया हता। पराइ सिन्धुराजस्य रामोऽभिविराजते। ध्वजाय नहितार्काभो हेमनाउपरिष्कृत । एभे केतुना तेन रामतेन जयद्रथः । यथा देवासरे युद्धे पुरा पूपा म गोमती सामदत्ते पुनपो यज्ञयालय धीमतः । ध्वज' सूर्य दवाभाति सोमयान अदृश्यते । स यूप काञ्चनो राजन् मोगदत्तेविराजते। राजस्ये मखश्रेष्ठे यथा यूप समुच्छ्रितः मयस्य तु महाराज राजतो हिरदोमहान्। केतु' फाचनविवामियूरैरुपणेभिन 1 स केतु मोभयामास मैन्य ते भरतर्षभ यथावता महानागदेवरामचमू तथा 1 नागो मणिमयो राशे धन कनकर्मटत ।। किरिणमतसंवादोधाजशिवारथोत्तमे। ध्यधाजन मग राजन पुत्रस्त विशाम्पते । वजन महता मध्ये कुरूणामृषभस्तदा। नत तव वाहिन्यामुच्छ्रिता परमध्वगा। ध्यदीपयस्ते पृतना युगान्तादित्यपविभा ! दशमलर्जुनस्यामोदेक रय महाफपिया.. अदीप्यमार्जुनधिम हिमवानिव पहिना । नतश्चित्राणि शभ्राणि सुमहान्ति महारथा'। कायुकायाददुस्तूर्मम नार्थे परन्तपा । तथैव धनुरायच्छन् पार्थ गवुविनायन गाडोव दिव्यामा तद्राजन् दुर्भत्रिने तर। तवापराधारामानो निहता बामा युधि... मामादिगय ममाइता महया मरथदिपा । नेपामासीप्रतियो गर्जतामितरतरं ।' दुवोधनमुपानाथ पाण्डनाम्टपभस्य च । साहु परयक्रे कान्तेय हणमारथि'.in, परेको पनि पाईपमागधीतवत् । अयाभत महापाडण्डो विचिरन् धनु।। जिगीपुरा घरव्यानो निधामय जयद्रथ । तपार्जुनो नरव्याघ मग सहसा ] अग्यास्तारकाम योधान प्रचने मचुतापनः । नमस्तेऽपि नरव्याघाः पार्थ सर्वमहारथाः। समरे र मापको समन्तत । संहने नरसिहेतु कुरूणाम्पभेार्जुने। मानामोसम्मू नस्तस्य मेन्यथ निखन । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रयपधपर्वपि भ्यमवक्षने पयाधिकोऽध्याय १५ -- - -- H . - . त . - f ·जयपवध प० । अध्याय १.६1] . द्रोणपर्च॥ - १ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ अर्जुने सैन्धवं प्राप्त भाग्दाजेच सम्वृताः। पाधाना: कुरुभिः मा किमकुष्यंत मञ्चथर- । सञ्जय उवाच ॥ अपराहे महाराज साम लोमहर्षणे । पाश्चाताना कुरूणाश्च द्रोणा चूनमवर्तत । पाञ्चाला हि जिघांसन्ता द्राण संघटचेतसः। अभ्यमुच्चन्त गर्जनः शरवर्षाणि मारिप । ततस्तु तुमुतस्तेषां मनामोऽवर्ततागुतः। पाचालाना कुरूणच घोरो देवासुरोपमः । मर्ने द्रोणरथं माथ पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । नदनीकं विभिन्म नो महास्ताशि व्ययन। द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथमास्थिताः। कम्पयन्तोऽभ्यवर्षन्त वेगमास्याय मध्य । नमभ्ययादृहत्वाचः केकयानां महारथः । प्रवपनिमितान् वाणान्महेन्द्रागनिमनिभान्। तन्तु प्रत्युद्य या शो मधूक्तिमहायमाः। विमुञ्चनिशितान् बाणान् शतयोऽय सहमशः । घटकेतुश्य चेदीनाम्पमाऽनिवलोदितः । त्वरितोऽभ्यट्रवस मेहन्द्र इव शम्बरं नमापतन्तं सहसा व्यादितास्यमिवान्तकं । बोरधन्वा महेष्वासस्वरमाण: ममभ्ययात्। युधिष्ठिरं महाराजं जिगीषू समवस्थितं । महानीकं ततो द्रोणो न्यारयन वीर्यवान् । नकुलं कुमलं युद्धे पराकानं पराक्रमी। अभ्यगच्छत् ममायान्त विकलस्ते सतः प्रभो। सहदेवें तथायान्तं दुर्मुसः शत्रुकर्षणः। शरैरैनेसाहस. समजाकिरदार। सात्यकिन्तु नरव्याघं व्याघ्रदनस्ववारयत् । भरैः सनिमिततीक्ष्णै. कम्पयन् वे मुह हः। . द्रौपदेयानरव्याधामुञ्चतः सापकोत्तमान् । संरचाययिनः ग्रेहान् मौमदत्तिरवारयत्। भीमनं नदा क्रुद्ध भीमरूपो भयानकः । प्रत्यवारयदायान्तमायादमिहारथः । नयोः समभवद्युद्धं नररावयामधे । यादगेव पुरा वृत्तं रामरावण यानृप । नेता युधिष्ठिरोद्रोणं नवया नतपर्वणः। आजघ्ने भरतश्रेष्ठः मर्चममंस भारत। तंद्राणः पञ्चविंशत्या निजधान स्तनान्तरे। रोपितो भरतश्रेष्ठ कैकयेन यशखिना। भूय एव तु विभत्या सायकाना पमाचिनोत् । मावसूतध्वज द्रोणः पश्यता सधन्विना । तान धरान होणमुकास्तु मरवण पाण्डवः । भवारयत धर्मात्मा दर्शयन पाणिवाय। ततो द्रोण में युद्धोधराजख भयुगे। चिच्छर समरे धरो धनुस्तस्य महात्मनः । अथैनं छिन्नधम्बानं बरमाणे महारथः । मरनेकमाइः पूरयामाम मर्चनः । অৰীয় বজান মাসে স্বাক্ট যমুনানসল ঘনদর মিষ্টি। फेचिधेनममन्यन्त तथैव विमुखीचनं । ततो राति राजेन्द्र बाझगेन महात्मना । सह, परमं प्राप्ता धर्मराज युधिष्ठिर । त्या नत्कार्य छिन्नं भारदमिन संयुगे। श्राददेऽन्यदिव्य भाखरं वेगवत्तरं । मतस्तान मायकास्तव ट्रोणनुमान् महसमः। पिछेद समरे बोरस्तदहुतमिशभवत् । किवा तु ताछराषामन् क्रोधर्मरकनोचनः । भर्ति जया ममरे गिरीणामपि दारिणे । वर्षदडो महाघोरामटघण्टा भयान। समुहिय च तान मष्टो ननाद बनवदनी । मादेन सर्वभूतानि धामनिव भारत।

·६४ ॥श्रीमहाभारतं । [जयद्रथवध पायध्याय १०६ । १०७) १५ 8000 शनि समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगे । स्वस्ति द्रोणाय महसा मर्चभूतान्ययात्रुवन् । सा राजमुजनिर्मुक्ता निर्मुकारगमविभा । प्रधानयन्ती गगनं दिशः सपदिशस्तथा । द्रोणान्तिकमनुप्राप्ता दोप्तास्था पन्नगी यया। तामापतन्ती महमा दृष्ट्वा द्रोणे विशाम्पते । प्रादुक्रे ततो ब्राह्ममखमलविदाम्बरः। तदखं भस्मसात्सत्वा नां शक्ति घोरदर्भमी। जगाम स्पन्दन ढले पाण्डवस्य याखिनः । नतो युधिष्ठिरो राजा द्रोणास्त्र नरसमुद्यतं । श्रमामयत महाप्राजो ब्रह्मास्त्रेणैव मारिप । बिद्धा तच्च रणे द्रोणं पञ्चभिनतपर्वभिः । सुरप्रेण सुतीलोन चिच्छेदास्य महद्धनुः । तदपास्य धनुन्छिनं द्रोणः चचियमईनः । गदाञ्चिक्षेप सहमा धर्मपुत्राय मारिष । नामापतन्ती सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः। गदामेवाग्रहीत् क्रुद्धविक्षेप च परन्तप । ने गदे महमा मुके समासाद्य परस्परं । भवात् पावकं मुक्का मभयाती महीतले। ततो ट्रोणे भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिप । चतुर्भिनिमितस्तीक्षाहयान जाने गरोत्तमैः । चिच्छदैकेन भनेन धनुश्चेन्द्रध्वजापमं । केतुमेकेन चिच्छेद पाण्डवञ्चायत्रिभिः । हताश्चात्तु रथातूर्णमवमुत्य युधिष्ठिरः । तस्यापूर्द्धभुगो राजा व्यायुधो भरतर्षभ । विरयं तं समालोक्य व्यायुधश्च विशेषतः । द्रोणो व्यमोहयच्छचून् सर्वसैन्यानि वा विभो । मुश्चयेपुगणास्तोष्णन् लघुइसो दृढव्रतः । अभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगमिवोल्वणः । तमभिद्रुतमालोक्य द्रोणेनामिवघातिना,। हाति सहसा भब्दः पाण्डूनां समजायत । इतो राजा हतो राजा भारदाजेन मारिष । इत्यामौत्सुमहान मन्दः पाण्डुदैन्यस्य भारत। ततस्वरितमारुह्म महदेवरथं नृपः। पापाजवनेर यो कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरः। रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथयधपर्वणि युधिष्ठिरापयाने पडधिकरतोऽध्यायः ॥ १०६ ॥ ॥ मय उवाच ॥ दृहत्रमचायान कैकयं दृदविक्रमं । शेमधूर्तिमहाराज विव्याधारमि मार्गणः। हलवस्तु तं राजा नवत्या नतपक्षणी । आजघ्ने बरितो राजन् द्रोणमोकं विभिन्सया । मधूर्तिस्तु मंक्रुद्धः केकयस्य महात्मनः । धनुपिच्छेद भनिन पीतेन निशितेन ह । प्रथमं छिनधधाम परेणानतपर्वणा । विव्याध समर पूर्ण प्रवरं मन्निना। श्रयान्यनुरादाय हलवा इममिव । व्यश्वस्तरथचके क्षेमधूनि महारथ। नतोऽपरेण भभेन पोतेम निप्रितेन च। जहार नृपतेः कायात शिरा ध्वलितकुण्डलं । नम्धिन महमा तथ मिगः कुचितमूग । मकिरीटं मों प्राप्य यभा ज्योतिरिवापरात् । नित्य रणे पो हात चोमहारथः । सहसाऽयपतसैन्य तावकं पार्थकारणात्। धृष्टकेतु तथायानाद्रीणतो: पराक्रमी । बोरधन्वा महेष्वासो वारयामाघ भारत । ना परस्परमामाघ भरदो तरबिनो । पररनेकमाइसरन्योऽन्यमभिजातः । काबुमा मरमाना युयुधाने परस्परं । महावने कौत्रमदा वारणाविव यूथयो। 10 ४०. 1 ·'जयदयषध प० । अध्याय १०७1] द्रोणपर्व । . गिरिंगहरमासाद्य मालाविव रोषिती। युयुधाते महावीर्यो परस्परजिघांमया । तद्युद्धमासीत्तुमुलं प्रेक्षणीयं विशाम्पते। सिद्धचारणमहानां निमयागुतदर्शन। बोरधन्वा नतः द्धो धृष्टकेतो: रामनं । दिधा चिच्छेद भलेन महमविध भारत। तदुत्मृज्य धनुछिन्नं चेदिराजो महारथः । मर्तिजयाइ विपुला हेमदण्डामयम्मयों। नान्तु मति महायो- दोभ्यामायम्य भारत निक्षेप सहसा यत्तो बोरधन्वरथम्प्रति । तया तु बोरघानिन्या शतया त्वमिहतो मयं निर्भित्रदयस्पूर्ण निययात रथान्महीं। तस्मिन् विनिहते वीरे गतीनां महारथे । बलन्त भन्धत विभा पाण्डवेयः समन्ततः। महदेवे ततः परि मायकान् दुर्मुखाऽविपत् । ननाद च महानादं तर्जयन पापड रणे । माद्रेयस्त नतः क्रुद्धोदुर्मुखच शितैः शरैः । भाना वातरमायान्तं विव्याध महसनिया तं रणे रमसं दृष्ट्वा सहदेवो महावलं । दुर्भुखं नवभिबाणस्ताडयामाम भारत । दुर्मुखस्य तु भनेन छिला केतुं महावन. । जघान चतुरो वाहायतुर्भिनिमितेः परैः। अथापरेण भनेन पीतेन निम्तेिन हविच्छेद मारथे कायाच्छिरोज्वलितकुण्डलं । क्षुरमेण च नोक्षणेन कौरवस्य महद्धनुः । सहदेवो रणे छिला तञ्च विव्याध पञ्चभिः । इतावन्नु रथं त्यका दुमुखी विमनास्तदा। पारुरीह रथं राजविरमिवस्य भारत। सहदेवस्वतः द्धा निरमित्रं महाहवे। जघान एतनामध्य भलेन परयोरहा। म पपात रथोपस्याधिरमित्रो जनेश्वरः। विगतराजस्य सुतो व्यययंस्तव वाहिनों। तन्तु हत्वा महायाजः सहदेवो व्यरोचत । यया दागरथीराम खरं हला महामलं । हाहाकारो महानासीत विगमाना जनेश्वर। राजपुत्वं हतं दृष्ट्वा निरमित्रं महारथं । नकुलस्ते सतं राजन विकर्ष पृथुचोचनं । मुइताजितवाम् तोके तदगुनमिवाभवत् । मात्यकि व्याघ्रदत्तनु परेसनतपर्वभिः । चक्रेऽदृश्य माश्वसतं मध्वज पृतनान्तर। तानिवार्य परान् घर: मैनेय, इन इस्तवत् । साश्वतध्वनं वाणाप्रदत्तमपातयत् । कुमार निहते तस्मिन् मागधस्य सते मभो।मागाः सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्। विटजन्तः गरांव तोमरांय सहसमः । भिन्दिपातांस्तथा प्रामाम् मुद्रान् मुमचानपि । अयोधयषणे मरा. साचतं युद्धदुर्मदं । तानु भयान म बसगम् माश्यकियुद्धदुभदः । मातिए काम विनिम्य पुरुषर्षभः । मागधाम् बरतोदृष्टा इतमेषान् समन्ततः । मत्तन्तेऽमयत विभा युयुधाममरादित नामयिवारणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तमः। विधुवामो धनुष्ठं व्यधागत महायशाः । मन्यमानं घवं राजन् मात्वतेन महात्मना । माभ्यवर्तन युद्धाय बामित दीर्घवाझना । नतो द्रोणे म क्रुद्धः महमादृत्य चडयो। मात्यकि मत्यकाणं वयमेवाभिदुद्धे। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्मणि जयद्रयवधपथणि मात्यकियुद्धे मताधिकरतोऽध्यायः ॥ १०॥ - .

·श्रीमहाभारत [बयायवध प. अध्याय १.। ६७६ - ४.८० । सञ्जय उवाच ॥ द्रौपदेयान्महेष्वासान् सौमदत्तिर्महायशा. रकैकं पञ्चभिर्विद्धा पुनर्वियाध सप्तभिः। ने पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभा। प्रमूढा नैव विविटुमधे कृत्य स्म किञ्चन । नाकुलिश्च शतानीकः मौमदत्तिं नरर्षभ। दाभ्यां विवाऽनदद्दष्टः शराभ्या शत्रुकर्षणः । नथेतरे रणे यत्ताखिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः। विव्यधुः समरे वर्ष मौमदत्तिममर्षणं । स तान प्रति महाराजचिक्षेप पञ्च सायकान्। रकै इदि चाजाने एककेन महायशाः। ततस्ते धातरः पञ्च मरबिद्धा महात्मना । परिवार्य रणे बोरं विव्यधुः सायकै । श्रा निस्तु इयांस्तम्य चतुर्भिनिशितैः शरैः । प्रेषयामाघ संद्धा यमस्य सदन प्रति। भमनिधनुछित्त्वा मामदत्तमहात्मनः । ननाद बनवान्नादं विव्याध च शितैः शरैः। चाधिष्ठिरिर्ध तय छित्वा भूमावपातयत्। नाकुलियाथ यन्तारं रथनीडादपाइरत्। साइदेविस्त ज्ञात्वा भादभिर्विमुखोकतं। तुरण शिरोराजत्रिचकर्त्त महात्मनः । नच्छिीन्यपतमा नपनीयविश्वषितं ।भाभयन्तं रणोद्देशै बालमर्यसमप्रभ । धामदत्तः मिरो दृष्ट्वा निहतं तन्महात्मनः। विचस्तास्तावका राजन् प्रदुद्रुवुरनेकधा । श्रयम्युपस्त ममरे भीमसेनं महार योधयामास भकुद्धी लक्षणं रावणियथा । संप्रयुद्धी रणे दृष्ट्वा नावुभो मरराक्षमा। विमय. सर्वभूताना प्रहर्ष ममजायत। भारमिता भीमो भवभिनिमितः परः। वियाध प्रहमन राजन् राक्षसेन्द्रममर्षण। तट्रल, ममरे विद्धं कचा नादं भयावई । अभ्यदैवत्ततोभीमं ये च तस्य पदानुगाः। म भोमं पञ्चभिदिशा पर मघापर्वसिः। भैमान् परिजघाना ग्यास्त्रिंशतमाहवे। पुनरावयताम् इला भीम विश्याच परिणा। मोऽतिविद्धस्तथा भोमा रामेन महाबलः । निपमाद रथोपस्य मूर्षयामिपरिमुः। प्रनिलन्य मतः संज्ञा मारुतिः क्रोधमूर्छितः । विष्य कार्युक पोरं मारमाधगमुत्तमं । असमुपं शरेतीक्ष्णर्दयामाम सर्वतः। पविद्धा वाभिमापन साधनचयोपमः । मुभि सीतारामन् प्रफुल व डिकः । प मध्यमानः कमरे भीमपापथुत: मला परन्धारपदेव पाण्डयन महात्ममा। धार पमोटखा भीममममभाषत । तिठेदामी रणे पाय पश्य मेऽच पराकम। यको माम मुदुर्युगसमारोबसी। परो मम तह पहाता में इतस्वया। स्वमुखा नाभीममनाहानं गहरा। महता प्रवल समाफिरन्। भीमठ पमरे राजपाले समय तदा। शाकार्य पूरपामास मरेः भवतपर्णभिः । पवयमामाभीमेन निर्मपाद्रपामाबिताजगाम धरणोधेर पहागमत् । सुधारणानि पाहि पार गुणनि । अनुत्पुनः स्लो नादं मुषिणमुदः। नारसपा पारधारा पमनानिपतगंगमापारधाराम सपाहुए भाषा सहयामराबवाय, पम्पिायव मिन्दिपावा. परसपाः। ४.०० - । + ·भयदथवध प० । अध्याय १०८११.८1] ॥द्रोणपर्व ६०० 141 । मिलाः खड्गागुडाव अष्टिर्वजाणि चैव हसा राक्षमविटया तु अस्वरिः सुदारुण। नधान पाण्डपुत्रस्य सैनिकान् रणमूर्द्धनि । तेन पाण्डवसैन्यानां सदिता युधि वारणाः । हयाय बहवो राजन पत्तयश्च तथा पुनः । रथेभ्या रथिन: पेतुस्तस्य नुन्ना: म मायक। गोणितादा रथावती इस्तिग्राहममाकुलां । छवईमा कमिनी पाजपनगमङ्गुली । नदी प्रावतयामास रचोगणसमाकुनी । हरन्ती बहुधा राजोदिपाञ्चालसञ्चयान्। तं तथा समरे राजन् विचरन्तमभीतवत् । पाण्डया भयमविप्राः प्रापश्यस्तस्य विक्रम । सावकानान्तु सैन्यानां प्रहर्षः समजायत । वादिचनिनदयायः समहायोमहर्षणः । तं श्रुला निनदं घोरं तव सैन्यस्य पाण्डवः । नाम्मष्यत यथा नागस्तनशब्दं समीरित। ततःक्रोधाभितायाशे निर्दहनिव पावक । सन्दधे बाष्ट्रमस्वं स वटेव मारुतिः। ततः परमहमाणि प्रादुरामन् समन्ततः नः शरैस्तव मैन्यस्य विद्व. सुमहानभूत् । नदस्त्र प्रेरितं तेन भीमसेनेन भयुगे। राक्षसस्य महामाया हत्वा रातममायत् । म बध्यमानी बहुधा भीममेनेन रावसः । सन्यज्य समरे भीमं द्रोणानीकमुपाद्रवत् । तम्मिंस्त निर्जिते राजवाचमेन्द्र महात्मना । अनादयन् सिंहनाद. पाण्डवा. सर्वतादि। अपूजयन्मानिश्च मंइष्टास्ते महावतं । प्रज्ञादं समरे जिला यथा शक्र मरुद्गणाः। रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्युपपराजये ऽष्टाधिकशतोऽध्यायः॥१८- ॥ सञ्जय उवाच ॥ श्रनम्वुपं तथा युद्धे विचरन्तमभीतवत् । डिम्पिः प्रयया पूर्ण विद्याध निचिते. गर.। तयोः प्रतिभयं युद्धमामीद्रारमसिंहयोः । कुर्वतोविविधा माया: मक्रयम्बरयोरिव । अनुम्बुपो म कुद्धा घटोत्कचमताडयत् । तयायुद्धं समभवद्रवीग्रामणिमुख्ययोः। यादगेव पुरा हत्तं रामरावणयोः प्रभो। घटोत्कचस्स विंगत्या नाराचानां स्तनान्तरे। अनम्युषमयो विज्ञा सिंहकड्यनदन्मुहः । तथैवालम्बुवो राजन्हैडिम्बं युद्धदुर्भदं । विद्धा विद्धाऽनदट' पुरयन् सं समन्ततः। तथा तो मृथसंक्रुद्धौ राधमन्द्रो महावती। निश्मियुशना नायाभिरिनरतरं । माशाशनमती नियं मोहयन्ना परस्परं । मायायुद्धेषु कुश्ती मायायुद्धमयुद्यता। यां यो घटोत्को युद्धे माया दर्शयते नृप । ती तामनपा राजन माययैव निमनिवान् । तं तथा युद्यमानन्तु मायायुद्धविशारदं । अनम राधमेन्द्रं दृष्टानुद्यन्त पादयः । न रनं भगमविनाः सर्चतः प्रवरा रथैः। अभ्यद्रवन्त मंजुद्धा भीममेनादयो नृपा न रनं कोकीकृत्य राशन मारिय। सर्वतो व्यकिरन् वाणेहस्वाभिरिव कुञ्जरं। मतेपामखवगं तं प्रतिक्ष्न्यास्वमायया । सम्माद्रथ प्रशान्मुको वनदाहादिव दिपः। म विस्फार्थ धनुरिमिन्द्रामनिसमम्वनं । मारुतिं पञ्चविंशत्या भमसैनिश्च पञ्चभिः। युधिष्टिर विभिर्विज्ञा महदेवच मतभिः । नकुच्च विसप्तरया द्रौपदेयायमारिष । पञ्चभिः पञ्चभिबिज्ञा पोरं मादं मनाद । ३ १ ·जयथवध प. अध्याय १९.1] द्रोणपर्व १७८ - nu दीर्घवाइरमिक्रुद्धस्ताचादित व दिप । द्रोणं पञ्चायताऽविष्यवाराचरनिमनिमः। भारद्वाजो रणे विद्धा युयुधानेन मत्वरं । सात्यकि बहुभिधार्यतमानमविध्यत । नत क्रुद्धा महेश्यामो भूय ए३ महायता । मात्त्वतं पौडयामास भरेणानतपरीणा। म वध्यमान समरे भारदाजेन मात्यकिः । मान्वपद्यत कर्तव्यं किचिदेव विशाम्पते। विपन्नवदनद्यापि युयुधानोऽभवन्नृप । भारदा रणे दृष्टा विएजन्न मितान् शगन । तन्तु मम्प्रेक्ष्य ने पत्ता: मैनिकाच विशाम्पत। प्रहटमनसो भूत्वा मिंवयनदन्महः । नंशुवा निनदं घोरं पोद्यमानञ्च माधवं । युधिष्ठिरोऽत्रवोद्वाजा सर्वमन्यानि भारत। एप दृष्णिवरो वीरः मात्यकि सत्यविक्रम । ग्रस्यते युधि वारेण भानुमानिव राहणा। अभिवत गच्छध्वं कैर्यत्र युध्यते । प्रद्युदञ्च पाश्चन्यमिदमाह अनाधिप। अभिट्रव द्रुतं द्रोण किमु तिष्ठमि पार्षत । न पश्यमि भयं द्रोणावोरं न ममुपस्थितं । असो द्रोणो मध्यामो युयुधानेन म्युगो क्रोडने सुत्रबद्धेन पक्षिण बालके यथा। नत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनपुरोगमाः । त्वयैव महिना. सर्वे युयुधानरयं प्रति । पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि स्वामई सहमनिक । सात्यकि मोचयखाए यमदंशान्तर गत। एवमुका नती रामा सर्वसैन्यन भारत। अभ्यद्रवद्रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात्। तबारावो महानामीत् द्रोणमेक युयुत्सता । पाण्डवानाच भन्ने सञ्चयानाच सर्वशः । तेसमेत्य नरव्याघ्र भारद्वाज महारथं । अभ्यवर्परस्तोरण करवहिणवाजित। अयन्नेव त नान् बोरान द्रोण प्रत्यग्रहीत स्वयं । प्रतियीनागतान् यदत् मतिनामनेन । तर्पितास्त परैम्तस्य भारदामस्य धचिनः । श्रातिय ग्रहं प्राप्य नृपतेऽतियया यया । भारदाजच ने मर्चे न कु: प्रतिवीवितुं । मध्यन्दिनमनुप्राप्तं महस्राइमित्र प्रभो। नांस्तु सान् महेश्वासान् द्रोण मसमताम्बरः। श्रतापपच्छरमातगभस्तिभिरिवाशमाना वध्यमाना महाराज पाण्डवा सञ्चयास्तथा। धातारं नाध्यगच्छन्त पक्षममा दिपाः । द्रोणस्य च व्यहरसन्त विमपन्त महाया गमतए काय मतपन्न समन्तत। नमिन्द्रोणेन निहता. पाधानाः पञ्चविमति ।महारथा समाख्याता एटदुवष्य ममता' । पाना मर्चमैन्येषु पाधावानां तथैव च । द्रोणं मदरश विनिघ्नन्तं वरान् परान्। कैकेयानां मतं इबा विद्राव्य च समन्तत । द्रोणस्तस्या महाराज व्यादितास्य रवानाकः । पाधावान एचयाम्मास्यान फैश्यांय नराधिपाट्रोलोजयमहाबाहुः मतमोरच महसमा तेषां समभवष्यन्दो विद्वानां द्रोणमायक. १ वमोकमामिशरणे व्याप्तानां धूमकेतुना। नत्र देवा सगन्धर्वाः पितर घुस्नृप। रते द्रवन्ति पाचाता. पाठवाय मनिका । तथा ममरे द्रोणं मिघ्नन्न ओमकामणे । न पथभिययुः कषिदपर मववियधु । वर्तमाने तथा रोट्रेनमिन बीग्वरपये। टात् सहसा पाच पाचमन्दस्य निखन। ne R ·६. ॥योमहाभारतं॥ [जदययषध प० । अध्याय १९. Vie. 125 पूरितो वासुदेवेन शहराट् खनते णं । युद्धयमानेषु बोरेपु सैन्धवस्याभिरदिषु ।' नदमु धार्तराष्ट्रषु विजयस्य रथप्रति । गाण्डीवम्य च निषि विप्रनष्टे ममन्ततः । कम्मलाभिहतो राजा चिन्तयामास पाण्डवः । न नून खस्ति पार्थाय यथा नदति बसराट् । कारवाश्य यथा या विनदन्ति मुहर्मुडावं मञ्चिन्तयित्वा तु व्याकुलेनान्तरात्मना। अजातशत्रुः कौन्तेयः माचतं प्रत्यभाषत । वाम्पगद्गदया वाचा मुद्यमानो मुहुर्मुः। कृत्यस्यानन्तरापेची शैनेय मिनिपुनवं । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ य स धर्मः पुरा इट. सद्धिः शैनेय शाश्वतः। भाम्पराये सुहकत्ये तस्य कालोऽयमागतः। सर्वेष्वपि च योधेषु चिन्तयन् मिनिपुङ्गव । त्वतः सुइत्तम कञ्चिन्नाभिजानामि सात्यके । या हिप्रीतमना नित्यं यश नित्यमनुव्रत । स कार्य. साम्पराये तु नियोज्य इति मे मतिः। यथा च केशवा नित्यं पाण्डवानां परायणं । तथा वमपि वार्ष्णेय कृष्णतुल्यपराक्रमः । मोऽई भारं समाधास्ये वयि तं वोढुमईमि । अभिप्रायञ्च मे नित्यं न वृथा कर्तुमर्हसि। सवं धातुयस्यस्य गुरोरपिच मंयुगे। कुरु कृच्छ्रे सहायार्थमर्जुनस्य नरर्षभ । सं हि सत्यवतःपुरो मित्राणामभयद्यार. सीके विख्यायमे वीर कर्मभिः सत्यवागिति । थो हि मैनेय मित्रार्थ युथमानस्यजेत्त । पृथिवीश्च दिजातिभ्या या दद्यात् स समा भवेत् । श्रुनाय यहवोऽस्माभीराजानो ये दिवं गताः। दलेमा पृथिवी शास्त्रों ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । एवं वामपि धर्मात्मन् प्रयाचेऽई सताञ्जलिः । पथिवीदानतुल्यं स्यादधिकम्वा फन विभा। एक एव मदा कृष्णो मित्राणामभयङ्कारः। रणे संत्यजति प्राणान् दिनीयस्वच्च मायके। विक्रान्तस्य च बोरस्य युद्धे प्रार्थयतो यश । घर एव महायः म्यानेतरः मारुतो जनः । तु पराममें वर्तमानस्य माधव । त्वदन्यो हिरणे गोता विजयस्य न विद्यते । याघव हि कर्माणि मतथस्तव पाण्डः । मम मननयन् ह पुन युनरकीर्तयत् । लघुउस्तविषयोधी तथा लघुपराक्रम । प्रा: मास्वविच्छूरो मुझते न च संयुगे। महास्कन्धा महारको महावार्थ हाहनुः । महाबली महावार्य: म महात्मा महारथः । पिया मम मखा प्रिघोऽस्याहं प्रियच मे। युयुधान, महायो में प्रमथिथति कारवान्। अस्मदर्थश्च राजेन्द्र मनोयदि केशः । रामा वाप्यनिरुद्धा या प्रद्युमो वा महारथ. । गदी वा मारणा वापि माया वा मणिमि. । महायार्थ महाराज सङ्गामोत्तममूईनि। तथाप्य भरव्याघ्र भेनेयं मत्यविक्षमा माहाय्ये विनियोक्ष्यामि नास्ति योऽन्या हिनासम.। रनि देवने बात मामुवाच धन प्रय, परोसे त्वगुणांम्तय्यान् कथयनार्यसदि। नस्य स्वमेव महस्य म हथा फमईमि। धननयस्य वार्णय मम भीमस्य चोभयोः । पारितीर्थानि परनगई द्वारका प्रति। तत्राहमपि ने भफिमर्जुनं प्रति इवाम्। म सत्मेदमन्येषु मया नेय सविता यया लममाम् महमे वर्तमानामुपवे। SEK १८. - ·जयद्रथवध पायध्याय १९.1] । द्रोणपर्व ॥ २९. सोऽभिजात्याच भक्त्या च मख्यस्थाचार्यकस्य च। मोहदम्य च वीर्यस्य कुठीनवम्य माधव । सत्यस्य च महावाहो अनुकम्पार्थमेव च। अनुरूपं महेष्वास कर्म व कत्तुमईसि । सुयोधनो हि सहसा गती द्रोणेन देगिन । पूर्वमेवानुयातास्ते कौरवाणां महारथाः ।, सुमहान्निनदयैव श्रूयते विजय प्रति । स शैनेय जना गन्नुमईसि मानद । भीममेनो वयञ्चैव सम्पन्ना मइसैनिका ट्रोषमावारयियामा यदि वा प्रति यास्यति । पश्य मैनेय सैन्यानि द्रवमाणानि संयुगे । महान्तश्च रणे शब्दं दीर्यमाणाञ्च भारती। महामारुतवेगेन समुद्रमिव पर्चस । धार्तराष्ट्रवल तात विचितं सव्यसाचिना। रयैर्बिपरिधावद्भिर्मनुष्यैश्च ध्येय ह । सैन्यं रज समुद्भूतमेतत् सम्परिवर्तते । मत सिन्धुमावीरैर्नखरमामयोधिभि । अत्यन्तापचित शरै फालान परवीरहा। नैतदनममवार्य भक्या जेतुं जयथ । रते हि मैन्धवस्याथै मर्च सन्यकजीविताः । परशक्तिध्वजवरं हयनागसमाकुलं । पश्यैतद्धार्तराष्ट्राणामनीकं सुदुरासदं । श्टण दुन्धुभिनिधीर्ष मङ्खभब्दांव पुष्कलान् । मिहनादवराव रचनेमिखनास्तथा । नागानां श्टणु शब्दच पत्तीनाञ्च सहस्रय' । भादिनां द्रवताश्चैव श्टणु कम्पयतां महीं। पुरस्तात् सैन्धवानीकंट्रोणानोकञ्च पृष्ठतः । बहुवाद्धि नरव्याघ्र देवेन्द्रमपि पीडयेत्। अपर्यन्ते बले मनो जमादपि च जीवितं । तसिंद्य निहते युद्धे कथं जीवेत मादुम । सर्वयाऽहमनुप्राप्त. सुकच्छं त्वयि नीवति। श्यामो युवा गुडाकेगी दर्शनीयच पाण्डवः । लध्वस्ववियोधी च प्रविष्टस्तात भारती । सूर्योदये महावाहुर्दिवमयातिवर्तते । तन जानामि वार्णेय यदि जोवति वा नवा । कुरूणाचापि तसेन्यं सागरप्रतिम महत्। एक एव च वीभत्सु प्रविष्टस्तात भारती विषयी महावाहु सुरैरपि महाहवे। न हि में वर्ततेबुद्धिरद्य युद्धे कथञ्चन । द्रोणोऽपि रभमो युद्धे मम पीडयते पतं । । प्रत्यक्षन्ते महावाही यथाऽसौ चरति दिज ।युगपक्ष समेताना कार्याशा व विचक्षणः । महाथै नघुमयुक्तं कर्तुमईसि मानद । तस्य मे मर्वकार्येषु कार्यमेतन्मा महत। अर्जुनस्य परित्राएं कर्त्तव्यमिति संयुगे। माई मोचामि दामाई गोप्सार जगत पति। स हि यक्ता रणे तात वोन लोकानपि सङ्कतान्। विजेतुं पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद्रवीमि ने। किं पुनर्धार्तराष्ट्रस्य बतमेतत् सुदुर्वछ । अर्जुनस्वेष वार्णेय पीडिता वइभियुधि । प्रजयात् समरे प्राणान् तस्मादिन्दानि कम्मदा तस्य व पदवों गच्छ गच्छेयुस्ताहमा यया। ताहमस्येदृ काले मादृशेनाभिनोदिन । रणे प्पिप्रबोराणी दावेशतिरथा मता। प्रद्युदय महापाजस्वच सात्वत विद्युत । अले नारायणमम सहर्षण ममो यते। वीरताया नरव्याघ धनञ्जयसमो धमि। भीमद्रोणातिकम्य सर्वयुद्धविशारदं। बामेव पुरुषव्याघ्र सोफे मन्त प्रचवतो नामय विद्यते लोके सात्यकरिति माधन। - १९. २९. . .

·श्रीमहाभारतं । [जयद्रथबध प० । अध्याय ११.११११। १२५ ४९४. तत्त्वा यदभिवक्ष्यामि तत्कुरुष्व महाबल। समावनां हि लोकस्य मम पार्थस्य चामयाः। नान्यथा व महावाहो मम्प्रकामिहाईमि। परित्यज्य प्रियान प्राणावणे विचर वीरवत् । न हि शैनेय दाशाहोरणे रचति जीवित। अयुद्धमनवस्थान सङ्ग्रोम च पलायन । भोरूणामसता मांगो नैष दाह मेवितः । तवार्जुनो गुरुस्तात धर्मात्मा गिनिपुङ्गव । वासुदेवी गुरुश्चापि तव पार्थस्य धीमतः । कारणइयमेतद्धि जानवामहमब्रुवं । मावमस्या वचो मी गुरुस्तव गुरोद्यहं । वासुदेवमतञ्चैव मम चैवार्जुनस्य च । सत्यमेतन्मयोक्तन्ते याहि यत्र धनञ्जयः । एतदचनमाज्ञाय मम सत्यपराक्रम । प्रविभेतहलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्भतेः । प्रविश्य च यथान्याय मङ्गस्य च महारथैः । यथाईमात्मन. कर्म रणे सात्वत दर्थय। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथबधपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये दशाधिकशतोऽथाय. ॥ ९९० ॥ वजय उवाच ॥ मीनियुक्तञ्च पद्यश्च मधुराक्षरमेव च । कालयुक्तच चिवञ्च न्याय्य यचापि भाषितं । धर्मराजस्य तदाक्यं निशम्य मिनिपुङ्गवः। सात्यकिर्भरतश्रेष्ठ प्रत्युवाच युधिष्ठिरं । श्रुतं ते गदतो वाक्य सर्वमेतन्मयाच्युत । न्याययुक्तञ्च चित्रञ्च फाल्गुनार्थ यास्करं । वविध तथा काले मादृशी प्रेक्ष्य सम्मतं । वनुमईसि राजेन्द्र यया पार्थ तथैव मा। नमे धनञ्चयस्यार्थ प्राणा रक्ष्याः कथञ्चन । बत्प्रयुक्त. पुनरई किन्न कुर्या महाहवे । लोकत्रयं 'योधयेयं सदेवासुरमानुष । त्वत्प्रधुनी नरेन्द्रह किमुत्तत् सुदुर्बलं । सुयोधनयन्वद्य योधयिष्ये समन्तत.1 विजेध्य च रणे राजन् सत्यमेतद्रवीमि ते। कुशल्याई कुमलिनं समामाघ धनञ्जय । हते जयद्रथे राजन पुमरय्यामि नन्तिक। अवश्यन्तु मया सम्य विज्ञाप्यस्वं नराधिप। वासुदेवस्य यदाक्यं फाल्गुनस्य च धीमतः। दृढम्त्यभिपरोसोऽहम मेम पुनः पुन. १ मध्ये सर्वस्व सैन्यस्य वासुदेवस्य स्टखतः। अद्य माधव रागानमप्रमत्तोऽनुपालय । प्राध्या युद्धे मतिं कृत्वा पावडन्मि जयद्रथ । लपि पाई महायाको प्रधुने वा महारथे । नृपं निषिष गच्छेयं निरपेचो जयद्रयं । जानीये हिरणे द्रोणं कुरुपु श्रेष्ठसमतं । प्रतिशत हितेनेदं पश्यमानेन वै प्रभा। पाहणे धर्मराजस्य भारद्वाजोऽपि ग्यध्यति । तथापि रणे द्रोण नियहीतुं युधिष्ठिर। स्वसविसमाधाय धर्मग मरीत्तमा अहमद्य गमिष्यामि मैन्धवस्य वधाय हि। नद्रपय हवाई द्रुतमेयामि माधव । धर्मराजन चेत् द्रोणो निग्टद्धीयाणे बनात् । निधीने गर भारदाम माधव। पन्धवस्य धी न स्याममात्रीनिम्नया भवेत् । एवं गः भर पाण्य सत्यादिमिा घरमाकं गमनं व्यकं वनं प्रति भवेत्युन.। मोऽयं ममचा थर थेय एव भविष्यतिादिद्रोणा रणे मुद्धो मिटकीयाधुधिष्ठिरं। मसमय महामापी मियार्थ मम माधः। नयाच पोर राजाममाहवे। १२॥ ४९. . RIT ·nu - जयमयवधप। यध्याय १९९१] शेणपर्व ६३ स भवान्मयि निपो निषित: सव्यसाचिना। भारद्वाजाद्भयं नित्य मन्यमानेन वै प्रभो। तस्यापि च महायाहो नित्य पश्यामि संयुगे। नान्यं हि प्रतियोद्धारं रीक्षिणेयाइते प्रभा। माश्चापि मन्यते युद्धे भारद्वाजस्य धीमत.। मोऽहं सम्भावनाचतामाचार्ययवचनन्तु तत् । पृष्ठतो नोत्महे कत्तुं त्वा वा त्यतुं महीपते। प्राचार्यो सघुइस्तत्वादभेद्यकवचाहतः। उपलभ्य रणे क्रीडेद्यया भकुनिना मिः। यदि काप्पिर्धनुष्पाणिरित स्थान्मकरध्वशः। तम्मे ला विरजेयं वै सवारद्ययाऽर्जुनः । कुरु वमात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि । यः प्रतीयाट्रणे द्रोणं यावद्छामि पाण्डवं । मा च तेभयमद्यास्तु राजवर्जुनमम्भव। नस बातु महावाहुभारमुद्यस्य मोदति । ये च सौवारका योधास्तथा मैन्धवपौरवाः । उदीच्या दाक्षिणात्याय ये चान्येऽपि महारथा । ये च कर्णमुखा राजन् रथोदारा: प्रकीर्तिताः। रतर्जुनस्य क्रुद्धस्य कदा नाईन्ति पांडमी उद्युका पृथिवी सा मसरामुरमानुषा । मराक्षसगण राजन् सकिवरमहोरगा। जङ्गमा: स्यावराः मच नाच पार्थस्य संयुगे। एवं शाला महाराज व्येतु ने भीर्धननये। यत्र वोरी महेवामा कृष्णा मत्यपराक्रमा। न तत्र कर्मणा व्यापत्कथञ्चिदपि विद्यते। देव छलावता योगममर्षनपि धाइवे। कृतज्ञता दयाव धातुस्वमनुचिन्तय। मयि च व्यपयाने वे गच्छमानार्जुन प्रति। ट्रोणे चिधास्वती मझे राजस्वमनुचिन्तय । प्राचार्यो हिम राजनियहे तव स्यति । प्रतिशामात्मना रचन सत्या कर्तुच भारत । कुरुवाद्यात्मनो गुप्ति कस्ते गाता गते मयि। यस्याई प्रत्ययात् पार्थ गच्छेयं फानानं प्रति। न घई ला महाराज अनिक्षिप्य महाव। शचिद्यास्यामि कौरव्य सत्यमेतद्रवीमि ते । एतदिचार्य वडधा युद्या बुद्धिमता वर। दृष्ट्वा श्रेय. परं बुझानतो राजन् प्रमाधि मा । ॥ युधिष्ठिर उवाच ॥ एवमेतन्महावाही यथा वदसि माधव। न तु मे सध्यते भावः ताव मति मारिए । करिष्ये परमं यत्नमात्मनो रक्षणे धागच्छ पमनुज्ञाती यव यातो धनश्चय. श्रात्मसंरक्षणं मी गमनवा नम्प्रति विचार्येतन स्वयं युवा गमनं तव रोषये। ससमातिर यानाय यब यातो धनध्रय । ममापि र भीमः करियति महावनः। पार्वतय ममोदर्य: पार्थिवाय महावना. द्रौपदेयाय मांसात रवियन्ति न मंमय । फेकया भानरः पञ्च राघमय घटोत्कच. विराटो द्रुपदयव मिखसोच महारथः । एष्टतय यवान् कुन्तिभाशय मारिप । नकुन, सहदेवय पायानाः सच्यातया। रते समाहितास्तात रवियन्ति न मंशयः। न द्रोण सह मन्येन तवमी च संयुगे। समामादयितुं पकान पमा धर्यविति । धृष्टद्युमय ममरे द्रोणं कुटुं परन्तपः। कारपियति विकम्य येडेव मकरात यत्र स्वास्थति मडासे पार्वत परवीगा। द्रोणाम अन्य बच्चवत् कामेतत्र कथइन । एष द्रोपविनाभाय समुत्पनो नाममात् । पए १२ . 4. .

·.. १४. ।।श्रीमहाभारत [जयममध प. अध्याय १९११ १२। कवची सभरी खड्गी धन्वी च मरभूषणः। विश्रब्धं गच्छ शैनेय माकार्मियि सन्भमं । धृष्टद्युम्नोरणे क्रुद्ध द्रोपमावारयिष्यति । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये एकादशाधिकशतोऽयायः ॥ ९९१ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ धर्मराजस्य तदाक्यं निशम्य शिनिपुङ्गवः । स पार्थाद्भयमामन् परित्यागामहोपतः । अपवाद छात्मना लोकात् पश्यन् विशेषतः । न मां भीतमिति ब्युराधान्त फागुनम्म्रति। निश्चित्य बहुधैव स सात्यकियुद्धदुर्भदः । धर्मराजमिदं वाक्यमनवीत् पुरुषर्षभः। कृतश्चिमन्यसे रक्षा स्वस्ति नेऽस्तु विशाम्पते । अनुयायामि बीभत्सुं करिष्ये वचनं तत्र । न हि मे पाण्डवात् कश्चित् विषु लोकेषु विद्यते । यो मे प्रियतरो राजन् मत्यमेतद्रवीमि ते।. तस्याहं पदवी यास्ये सन्देशात्तव मानद । लखते न च मे किश्चिदकर्तव्यं कथञ्चन । यथा हि मे गुरोधाका विभि दिपदानर तथा तवापि वचन विशिष्टतरमेव मे प्रिय हि नव वर्तते भातरा कृष्णपाण्डवी । तयोः प्रिये स्थितश्चैव विद्धि मां राजपुङ्गव । तवाज्ञा शिरसा ग्टह्य पाण्डवार्थमई प्रभो । मिचेदं दुर्भिदं सैन्यं प्रयास्य नरपुङ्गव । द्रोणनीक विशाम्येष क्रुद्धो झपं दवाई। तत्र यास्यामि यंबासौ राजन् राजा जयद्रथः । यत्र सेना समाश्रित्य भीतस्तिष्ठति पाण्डवात् । गुप्तो रथवरणिकर्णशपादिभिः । इतस्त्रियोजनं मन्ये नमध्वानं विशाम्पते। यच तिष्ठति पार्थोऽसौ जयद्रथवाद्यतः । त्रियाजनगतस्यापि तस्य यास्याम्यहं पदं। आसन्नववधाद्राजन् सुदृढेनान्तरात्मना। अनादिएम गुरुणा को नु युद्धत मामः । श्रादिरस्त यथा राजम् कान युध्येत मादृधः । अभिजानामिनं देवं यत्र यास्थाम्यहं प्रभो । इलम लिगदामामधर्मखगरिताम। रावस्वबरमपाधं सामयिष्ये यलार्णवं । यदेतत् कुचरानोक सहसमनुपश्यमि। । कुलमअनके नाम यत्रो योय्यंगालिनः । शास्थिता बहुमिच्छर्युद्धपाण्डः प्रहारिभिः । भागा मेघनिभा राजन् घरमारव तायदाः । मते जा निर्वतरम् प्रेषिता सिमादिमिः। अन्यत्र हि यादेषी मास्ति राजन् पराजयः । अथ यापथिनोराजन् सहसमनुपश्यति । एते सारथा माम राजपुत्रा महारथाः । रथेवस्त्रेषु निपुणा भागेषुच विशाम्पते । धनबदे गताः पारं मुरियुद्धे प कोविदाः गदायुद्धविशेषता नियुद्धकुमतास्तथा । खाहरणे चुका मापाने चामिचर्मणः। सराय शतविद्याय सर्वने च परस्परं । मित्य हिममरे राजन विभिगोपन्ति मानवान्। कम विहिता राजन् दुःमाधममनुमनाः । एतास्त वासुदेवोऽपिरचोदारान् प्रभवति । मनतं प्रियकामाय कर्मस्थत वो सिताः। নই যখঃসলিলা স্বনবালা। হৃদে লং স্যাথোকা। मद घिष्टिना मून धानरान मापमानारताम् प्रमथ्य महामें प्रियार्थ नव कारव। भयाम्सामिनतः पयात् पदयौं संन्यसाचिमः। पोस्लेताम्रपरापाजन् मागान मतमतानिमाम्। . *2 ·, । . सहयदध प. अध्याय ११२।। ॥ द्रोणपर्व । ६५. प्रेचसे वर्मसंच्छन्नान किरातैः समधिठितान्। किरातराजा यान् मादात् दिरदान् सव्यसाचिनः। खनवृतांस्तथा प्रेयान् इच्छन् नीवितमादानः। श्रासनेते पुरा राजस्तव कर्मकराढ़। बामेवाद्य युयुमन्ते पश्य कातम्य पर्यय । रपामेते महामात्राः किराता युद्धदुर्मदाः । हस्तिशिवाविदयैव सा चैवानियानयः। रते विनिर्जिताः मध्ये सलामे व्यसाचिना। मदर्थमद्य संयत्ता दुर्योधनवशानुगाः। रताम् हत्वा मरैराजन् किरातान् युद्धदुर्भदान् । मैन्धवस्य वधे यत्तमनुयारामि पाण्डवं । ये लेते समहानागा अञ्चनस्य कुलोद्भवाः । कर्कशाय विनीताथ प्रभिन्नकरटामुषा । बाम्बूनदमय. सर्वेर्मभिः सुविभूषिताः । सन्धतक्षा रणे राजन् ऐरावणसमा युधि। उत्तरात् पर्चतादेते तोनार्दस्युभिरास्थिताः। फर्की. प्रवरोधैः काणायसतनुच्छदैः । मन्ति गोयोनयद्यात्र मन्ति वानरयोनयः । अनेकयानयद्यान्ये तथा मानुपयानयः । अनीकं ममवेतानां धूमवर्षमुदीर्यते। घेच्छानां पापकर्तृणं मिदुर्गनिवासिनां । रतदुर्योधनोवश्वा समय राजमण्डलं । कृपञ्च मामदत्तिञ्च द्रोणच रथिनाम्बरं । सिन्धुराज तथा कर्षमवमन्यत पाण्डवान् । कृतार्थमय चात्मानं मन्यते कालचोदितः। तेतु सर्वेऽद्य सम्प्राप्ता मम नाराचगोचरं । न विमाध्यन्ति कौन्तेय यद्यपि दुर्म नोजवाः तेन समाविता नित्यं परवीर्योपजीविना । विनाशमुपयास्यन्ति मच्छरोघप्रपीडिताः । ये लेते रथिनो राजन् दृश्यन्ने काञ्चनवजाः । रते दुचारयोनाम काम्वाजा यदि ने श्रुताः । सराय कृतविद्याश्च धनुदे च निष्ठिताः। मंहताय मोते अन्योऽन्यस्य हितैषिणः। ताहिस्सय सरचा धात्तराष्ट्रस्य भारत। पत्ता मदर्थे तिष्ठन्ति कुरुयोराभिरचिताः। अप्रमत्ता महाराज मामेश् मत्युपम्युिताः। तानई प्रमथियामि एपानीव इतामनः । तस्मात् सर्वानुपामशान मापकरणानि च। रथे कुर्वन्तु मे राजन यथावद्रथकत्यकाः । अस्मिंस्तु किन समर्दै ग्रानं विविधमायुघं। पयोपदिएमाचार्य: कार्यः पञ्चगुणो रथः । काम्बाहि ममेष्यामि तीनरामविशेपमा नानाशस्त्रममावापैर्विविघायुधयोधिभिः। किरातय समेथ्या मि विषकत्पैः महारिमिः। लालितः सततं राज्ञा दुर्योधनहितैषिभि. मकेशापि ममेष्यामि मातुल्यपराक्रमः। अनिकापराधर्षे प्रदीप्तैरिव पावकैः । तथान्यैर्विविधिः कालकपरामदैः। समेष्यामि रणे राजन् महमियुद्धदुर्मदैः । तस्मादै वाजिनो मुख्या विश्रुताः मनवणाः। उपाहताय पोनाय पुनर्युध्यन्नु मे रथे। । सञ्चय उवाच ॥ तस्य समानुपासमान मापकरपानि च । रथे चास्यापयदाना मवापि विविधानि च । ततस्तान मतो थुक्रान् पदनांयतरो जनाः। रसवत् पापयामासः पानं मदसमोर। पोतोपत्तान् धावाय जग्वान्नान् ममतान्। विनीतमांमुरगायतरो ममाटिन। तामुकाबुलवामान् विनीतान् मेगामिनः। संकटमनसोऽयपान विधिवत्वपिनापये। - . ।

·॥ श्रीमहाभारतं । [जयमयषध प अध्याय ११३ । . १ ३ द्रोण करिष्यते यमचया मम वारणे! पत्तो थाधि रणे सत रणु चेदं वच परं। एतदालोक्यते सैन्यमावन्यानां महाप्रभ । प्रधामन्तरतस्लेतत् दाक्षिणात्य महइल। तदननरमतच वाहिकानां महदनं । वाहिकाभ्यासतोयुक्तं कर्षम्य च महद्दन । अन्योऽन्येन हि मैन्यानि भिन्नान्येतानि मारथे । अन्याइन्य समुपाश्रित्य विरक्षन्ति रणाजिरे। एतदन्तरमासाद्य चोदयाश्वान् प्रहटवत् । मध्यम जवमास्थाय वह मामत्र सारथे । वाहिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यता.। दाक्षिणात्याच वधव' सूतपुत्त्रपुरोगमा । इस्त्यश्वरथसम्बाध पञ्चागीक विलोक्यते। नानादेशसमुत्यैव पदातिभिरधिष्ठिनं । एतावदुत्वा यन्तारं ब्राह्मणं परिवर्जयन्। मध्यता याहि यच्चोय कर्षस्य च महत। तं द्रोणाऽनुययो क्रुद्धा विकिरन विभिखान् बइन्। युयुधानं महाभागं गच्छन्नमनिवर्तिमं । कर्षस्य सैन्य सुमहदभिहत्य गित गरे । प्राविशनारसी सेनामपर्यन्ता स सात्यकि । प्रविष्ट युयुधाने तु भैनिकेषु द्रुतेषु च। श्रमर्षी सातवमा सुधात्यकि प्रर्यवारयत्। तमापतन्न विशिदै पद्भिराहत्य सायकि । चतुर्भियतरोऽस्यान्यानाजधानाश वीर्यवान् । तत पुन पोडपभिनतपर्वभिरायगे । भात्यकि छतवाणं मत्यविष्यत् स्तनान्तरे। सताद्यमानी विशिखबहुभिस्तिग्मतेजने । पावतेन महाराज कृतवर्मा न पक्षमे । म वत्सदन सन्धाय जिलगानिलमन्निभं । श्राक्कथ्य राजन्नाकर्यादिव्याधारमि सायक। मतस्य देहावरणं भित्ता देञ्च मायकः । सपुर पंच पृथिवों विशेष रुधिरोशित । प्रयाम्य बहभियाणैरच्छिनत् परमास्ववित् । स मार्गणगए राजन कृतवर्मा परासन । विव्याध च रणे राजन्मात्यकि मत्यविक्रम । दाभिर्विमिस्तोदारभिक्रुद्ध स्तनासरे। तत प्रमाणे धमुपि मन्या भक्तिमता वर । जघान दक्षिणं याई सात्यकि कृतवर्मण' । লনা দ্বঘা লুলাম অব্ধি। অসৱিমিত্তার্থ মাথষয়। मरथ तवामीण समन्तात् पर्यवारयत कादयित्वा रणे राजन् हार्दिक स तु सायकि' । श्रयाय भसेन मिः सारथे समानतम पपात इन सूतो हार्दिक्यस्य महारथात्। नती थन्तरहिना माद्रवमरगा मा भय भोजमा सम्भ्रान्तो मिठध तरगान वय। লম্বা ধীর গুলম্যাথিqগ। ঘদিবাস্ব ষবাঘনঘন । प्यपेतभीरमित्राणामावहत् ममबद्धयामात्य कियाभ्यगात्तस्मात् सतु भीममुपाद्रवत् । पुयुधामोऽपि राजे भोगानीकादिनियत । मपया परितपूर्ण काम्बागानों महाप। मतपमिसरी मनिबद्धो महारथे । म पचास तदा रामम् सात्यकि मत्यविक्रम । भारं निशा अपधावद्रणे पत्तो युयुधानं युयुत्सया । संघटा पाएमन्ये हात्तमा । - ३५ ·जयद्रयवध मा अध्याय १९३1] द्रोणपर्व। - ततः भन्दा महानारीत् युयुधानरथम्पति। कीर्यमा धावन्तो नव पुत्त्रस्य वाहिनी। मात्त्वतेन महाराज भतधाऽभिव्यभीर्यत । तस्य विदीर्यमाणया पिनेः पुनो महारयः। सप्तवीरान महेवामान् अपानीकेवपाथयत्। श्यान्यानपि राजेन्द्र नानाजनपदेश्वरान्। परैरननमहानिन्य वीरान यमक्षयं । मतमेकेन क्यिाध मतेनैकश्च पत्रिणं । हिपारोहान् दिपायैव इयारोहान् इयांस्तथा। रथिनः साश्वसतीच जघानेधः पभूनिर । तं तथा द्रुतकमाणं भरसम्पानवषिर्ण न केचनाभ्यधावन मात्यकि तब सैनिकाः । ने भीता मृद्यमानाय मम्टष्टा दीर्घवाहुना । आयोधनं जीरा दृष्ट्वा तमतिमानिन । नमेकं वहुधा पश्यन्मोहितास्तस्य तेजसा। रथैमिथितैश्व भमनोडेर मारिष। मथितेश्छचै जैव विनिपातिनै । अनुकर्षे. पताकाभिः धिरस्वाण: सकाञ्चनैः । बाइभियन्दनादिग्ध. माङ्गदैश्च विशाम्पते। हस्तिहस्तोपमैचापि भुजाभागमविभः। अभिः पृथिवी च्छन्ना मनुजाना नराधिप । ममामविभेचैव वदनवारकुण्डले । पतितेषभाचाणं सा वभावतिमेदिनी। गजेच बहुधाच्छिन्न गयानः पर्वतापमः । रराजातिमा भूमिर्विकीर्णैरिव पर्चतैः । तपनीयमयोगमुकाजालविभूषितः। उरछदैर्विचित्रश्च व्यशोभन्त तुरङ्गमाः । गतसत्त्वा महीम्प्राप्य प्रसृष्टा दीर्घदाइना। नानाविधानि मैन्यानि तव इवा तु मात्त्वतः। प्रविष्टस्तावक सैन्यं द्रावयित्वा चमूम। ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनञ्चयः । इयेष मात्यकिर्गन्तुं नतो ट्रोणेन वारित.। भारद्वाज समासाद्य युयुधानय सात्यकिः । नन्यवर्त्तत संकुंडो घलामित्र जलाशयः । निवार्य तु रणे द्रोणा युयुधानं महारथं विव्याध निमिबाणैः पञ्चभिमममदिमि । मात्यकिस्त रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तभिः । हेमपुढे शिलाधौतः कवहिणवाजितः । पनि सायकीण, माश्वयन्तारमाईयत्। मनन महषे द्रोणं युयुधानामहारथः । हनादं ततः कृत्वा द्रोष विशाध सात्यकि. । दभिः मायकशान्यै पहिरष्टाभिरय । गनः पुनोणं विव्याध दशभिः शरैः। केन मारपिचास्य चतुर्भिश्चतुरो इयान्) किन वाणेन विव्याध युधि मारिष। तं द्रोण: सावयन्तारं मरथध्वजमार्गः। इच्छादपदाणः शनभानामिव प्रजैः। तथैव युयुधानोऽपि द्रोणं बहुभिरामगैः । हत सम्भान्तस्ततोद्राण उवाच ह । तवाचार्यो रणं हित्वा गतः कापुरुषो यथा। मी हिला प्रदक्षिणमवर्तत । वं हि मे युध्यतोनाद्य जीवन थाथमि माधव । एणे हिला न यास्याचायंवद्दुत। 10 धनञ्जयस्य पदवी धर्मराजस्य मासनात्। गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन मे कालात्ययो भवेत। मार्ग. शियरपास्यते सदा। तस्मादेव प्रनाम्याग यथा मे म गुरुर्गतः । एतावदुवा भेनेय आचार्य परिवर्तयन्। प्रयातः सहसा राजन मारपिधेदमीत्। 1" , ·न ॥श्रीमहाभारत [जयपवध प. पयाय ११२१ १९३) . महाध्वजेन मिहेन हेमकेशरमालिना। हतेन कौतुकैईमैर्मणिविद्रुमचित्रित । पाण्डुराप्रकाशाभिः पताकाभिरतते । हेमदण्डोच्छितच्छत्रे बहुमस्वपरिच्छदे। योजयामास विधिवढेमभाण्डविभूषितान्। दारुकस्यानुजो भ्राता सूत मियः मखा। न्यवेदयद्रथं युक्तं वासवस्येव माततिः । ततः पातपरिभूत्वा हत स्नातकाना सहसस्य स्वर्णनिष्कानवाचयत् । श्रामोदः परियकः । मतः समधुपकाई, पोला कैलातकं मधु । लोहिताको घमा तत्र मर्दा, • बालभ्य वीरकास्यच हर्षेण महतान्वितः। द्विगुणीततेजा हिमञ्च उत्सङ्गे धनुरादाय मगरं रथिनाम्बरः। तखल्ययनो विप्रैः कवचो में लाजैर्गन्धैस्तथा माल्यै. कन्याभिद्याभिनन्दितः । युधिष्ठिरस्य चरणावभि, नेन मूर्धन्युपधात पारोह महारथं । ततस्ते वाजिनो टा. सुपुष्टा वा अजय्या जैवमहस्तं विकुर्वाणाः स्म मैन्धवाः। तथैव भीमसेनोऽपि धम्मा प्रायात्मात्यकिना भार्द्धमभिवाद्य युधिष्ठिरं। तो दृष्टा प्रविविधता तव में सपनास्तावका: मध्य नस्युयॊणपुरोगमा: । मन्त्रक "न्त दृष्ट्वा भीमं समा अभिनन्द्यावीदोरस्तदा इर्षकरं वचः। अथ ६ भीममत्र वं भीम रच राजानमेतत्कायंमतं हिते। अहं मि श्रीयत्याञ्च तदाले च श्रेया राजाऽभिरक्षण। जानी तमाशीम निवतख मम चेदिच्छसि प्रिय। तथोक्तः साद अहं राज करिय्यामिरदा पुरुषसत्तम । एवमुक्त. प्रत्युवा गच्छ गच्छ ध्रुव पार्थ ध्रुवो हि विजयो मम । यन्मे गुणानुरक्त निमित्तानि च धन्यानि यया भीम वदन्ति मां। निइते भैन्धवे परियजिये राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरं । एतावदुक्का भीमन्तु सम्प्रेक्ष्य नावक भन्यं व्याधामगगणानिव। तं दृष्ट्वा प्रतिवीचन्न भूय वाभवन्मूढं सुमध चाप्यकम्पत । नत' प्रयात. महमा तव सैन्यं म दिदारर्जुन राजन् धर्मराजस्य शासनात्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेमे दादयाधिकयते ॥ मनय उवाच ॥ प्रयाते तव सैन्यन्तु युयुधाने युयुत्सया। धर्मराजा महाराज मेना प्रायाट्रोणरथं प्रेमुयुधानस्य पृष्ठतः। तत. पाचासराजख पुत्व समरदुर्मदः । प्राकाश पाण्डवानीके वमुदानय पार्थिव.। श्रागच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत। पया मुखेन गच्छेत सात्यकियुद्धदुर्भदः। महारथा हिवहवो पतिष्यन्यस्य निर्भये। । बेगेन निपेतस्ते महारथा. वयम्प्रतिजिगीषन्तस्तत्र तान् समभिटुताः । 1 - 41 ।

·जयदयवध प० । अध्याय १९३१] द्रोणपर्व ॥ -३२ २ - ततः शब्दा महानामात् युयुधानरथम्प्रति। शाकीर्यमाणा धावन्तो तव पुत्त्रस्य वाहिनी। सात्वतेन महाराज मतधाऽभिव्यशीर्य्यत । तस्य विदीर्यमाणया मिनः पुत्रो महारथ.। सप्तवीरान् महेवामान् श्रयानीकेवपाथयत्। श्रयान्यानपि राजेन्द्र नानाजनपदेश्वरान् । मरैरनलमकानिन्य वीरान यमक्षयं । मतमेकेन वियाध प्रतेनकञ्च पत्रिण। डिपारोहान् दिपाश्चैव इयारोहान् हयांस्तया। रथिन' साश्वस्तांश्च जघानेमा पनि । तं तथा द्रुतकमाणं परसम्पातवषिर्ण न केचनाभ्यधाववै सात्यकि नव मैनिकाः । ने भीता मृद्यमानाय प्रदृष्टा दीर्घवाहुना । श्रायोधनं जीरा दृष्ट्वा तमतिमानिन । नमेकं बहुधा पश्यन्मोहितास्तस्य नसा। रथैबिमथितेचव ममनोडैश्च मारिप । पक्रमिथितेश्छचैर्ध्वजैव विनिपातित.। अनुकधैं. पताकाभिः शिरस्त्राण. सकाञ्चनैः । वाइमिशन्दनादिग्ध. मागदैव विशाम्पते । हस्तिहस्तोपमैद्यापि भुजाभागसन्निभः । जरुभिः पृथिवी च्छन्ना मनुजाना नराधिप । मथाङ्कमविभेद्यैव वदनशामकुण्डल. । पतितश्पभाचा मा वभावतिमेदिनी। गजेच बहुधाच्छिन्नः मयानः पर्वतापमः । रराजातिय भूमिर्बिकोणे रिव पर्वतैः । तपनीयमयैर्योर्मुक्काजालविभूषितैः। उरग्छदैविचित्रेय व्ययोभन्त तुरङ्गमाः । गतसत्त्वा महीम्प्राप्य प्रसृष्टा दीर्घवाइना । मानाविधानि मैन्यानि तव हत्वा तु मात्त्वतः। प्रविष्टस्तावक मैन्यं द्रावयित्वा चमूम। नतस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनञ्जयः । येष सात्यकिर्गन्तुं ततो ट्रोणेन वारितः । भारद्वाज ममासाद्य युयुधानय सात्यकिः। नन्यवर्तत संकुद्धो वेलामिव जलायय.।। निवाय तु रणे द्रोणा युयुधानं महारथं । विव्याध निमितैबाणैः पञ्चभिमर्मभेदिभिः । सात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तभिः । हेमपुझे मिलायतिः कववाहणवाजितः । पनि मायफॉण, माश्वयन्तारमाईयत् । मतन्न ममषे द्रोणं युयुधानामहारथः ।, सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकिः । दमभिः मायकद्यान्य. पद्भिरटाभिरकाव। युयुधानः पुनोणं विव्याध दशभि मरैः। स्केन मारपिचास्य चतुर्भितरो हयान ध्वजमेकेन वाणेन विव्याध युधि मारिप। तं द्रोए: माश्ययन्तारं सरयध्वजमागः। वरन् प्राच्छादयदाणः शतमानामिव प्रजे। तथैव युयुधानोऽपि द्रोणं बहुभिराशगः । आच्छादयत सम्भान्तस्ततोद्रोण उवाच ह । नवाचार्यो रगं हिला गतः कापुरुषो यया। युध्यमानच मा हिला प्रदक्षिणमवर्तत । वं हि मे युध्यतोनाद्य जीवन् याथमि माधव । यदि मा त्वं रणे हित्वा न यास्याचाप्यंकटुतं। ॥ मायकिरवाच॥ धननयस्य पदवी धर्मराजस्य भामनात्। गच्छामि सम्ति ते ब्रह्मान मे कासात्ययो भवेता प्राचार्यानुगतो मार्गःमियरम्यास्यते सदा। नम्मादेव प्रनाम्याग यया मे स गुएर्गतः । । मनय उवाच॥ रनावदुवा मैनेय प्राचार्य परिवर्गयन्। प्रयातः सहसा राजन मारपिदमप्रवीत्। ... है ·॥श्रीमहाभारत [जयदथवध प० । अध्याय १५२।११३ । . ४३.. Pr- . - महाध्वजेन सिंहेन हेमकेशरमालिना । वृतेन कौतुकैईमैर्मणिविद्रुमचित्रितः । पाण्डुरामप्रकाशाभिः पताकाभिरलङ्कृते । हेमदण्डोच्छितच्छचे बहुशस्वपरिच्छेदे । पोजयामाम विधिवद्धेमभाण्डविभूषितान्। दारकस्थानुजो भ्राता सूतस्तस्य प्रियः सखा । न्यवेदयद्रथं युक्त वामवस्येव माततिः । ततः खातः शचिर्भूत्वा कृतकौतुकमङ्गलः। स्नातकानां सहस्रस्थ स्वर्णनिष्कानवाचयत् । धामोर्वादः परिष्वतः सात्यकि. श्रीमता बरः। ततः समधुपकाई: पोवा कैलातकं मधु । लोहिताको धभा तत्र मदविहललोचनः । • बालभ्य वीरकास्यच हर्षेण महतान्वितः। द्विगुणीततेजा हिमञ्चलनिक पावकः । उत्सङ्गे धनुरादाय मशरं रथिनाम्वरः । कृतखख्ययनो विगैः कर्वची समलद्धृतः । साजेर्गन्धस्तथा माल्यैः कन्याभिद्याभिनन्दितः। युधिष्ठिरस्य चरणावभिवाद्य कृताञ्जलि.। तेन मूर्द्धन्युपधात पारोह महारथं । नतस्ते वाजिनो इष्टाः सुपुष्टा वातरंहसः। अभय्या जैवमूहस्तं विकुाणाः मम सैन्धवाः। तथैव भीमसेनोऽपि धर्मराजेन पूजितः। मायामात्यकिना मार्द्धमभिवाद्य युधिष्ठिरं । नौ दृष्ट्वा प्रविविक्षन्ता तब मेनामरिन्दमा। मनास्तावकाः मेव नस्युदोणपुरोगमाः। मन्नद्धमनुगच्छन्तं दृष्ट्वा भीम समात्यकि। अभिनन्यानवीदोरस्तदा इर्षकरं वचः। अथ हर्षपरीताशः सात्यकि ममत्रवीत्। त्वं भीम रच राजानमेतत्कार्य्यमतं हि ने। अई भित्त्या प्रवेक्ष्यामि कालपकमिदं बलं । श्रोयत्याच नदाले च श्रेया राजाऽभिरक्षणं जानीये मम योग्य त्वं तव चाइमरिन्दम । तरमाद्भीम निवतख मम चेदिच्छमि प्रिय। तथोक्तः मात्यकि माह प्रण व कार्यसिद्धये । हं राम करिष्यामि रक्षा पुरुषमत्तम । रवमुक्तः प्रत्युवाच भीमसेनं म माधवः । गच्छ गच्छ धुवं पार्थ ध्रुवो हि विभयो मम । यन्मे गुणानुरकाय त्यमद्य वशमास्थितः । निमित्तानि च धन्यानि यया भीम वदन्ति मां। निइसे मैन्धवे पापे पाण्डवेन महात्मना। परिवजिये राजानं धात्मानं युधिष्ठिरं । एतावदुला भीमन्तु विमृज्य च महायशाः । सम्प्रय नायक मन्यं प्याघीमृगगणानिव। नं दृष्ट्वा प्रतिवीपम्न मैन्य तव जनाधिप । भूप रवाभवम्मूढं मुभव चाप्याम्पत । ततः प्रयातः महमा तव मेन्यं म मात्यकि.1 दिइरर्जुन रामम् धर्मराजस्य गामनात्। रतियोमहाभारत द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि माव्यकिप्रवेने दादाधिकमताऽध्यायः ॥ ११२॥ ।। मध्य उवाच ॥ प्रयाते तब मैन्य युयुधाने युयुत्सया। धर्मराजा महाराज मैनामोकेन सप्टनः । प्रापाद्रोणरथं प्रमुयुधामस्य पृष्ठतः। मतः पाधासरागत पुन ममग्दुमदः । प्रामपानी के वमुदामय पार्थिः। श्रागच्छत प्रहरम दुन विपग्धिायन । पया गुणेन गत मात्यकिदुर्भः) महारचा पियवा पतिव्ययम्य मिजये। . पति मुन्ना पंगेन निपेतम् महारषा:1वयम्प्रनिनिगोपनसप ताम् ममभिठ्ठनाः - ४५६ - ४३०. . १०५ ·गयदथवध या चध्याय ११३।] ट्रोणपर्व। १८७ । -३३८' ५. ततः भन्दा महानामात् युयुधानरथम्पति। शकीर्यमाणा धावन्ती तव पुत्रस्य वाहिनी। सात्वतेन महाराज मतधाऽमित्यशीर्य्यत । तस्यां विदीर्थमापाया धिने पुत्रो महारथः। सप्वीरान महेय्यामान् अग्रानीकेवपाथयत्। अयान्यानपि राजेन्द्र नानाजनपदेश्वरान्। मरैरनलमतानिन्य बोरान यमक्षयं । मतमेकेन विव्याध मतेनकश्च पचिण। दिपारोहान् दिपाश्चैव इयारोहान् हयांस्तथा। रथिनः साश्वस्तांच जघनिशः पभूनिव। तं तथा द्रुतकमाणं भरसम्पातवषिर्ण । न केचनाभ्यधावन्चै मात्यकि तब मैनिकाः । ने भीता मद्यमानाय प्रसृष्टा दोघवाहुना। आयोधनं जीरा दृष्टा तमतिमानिन । तमेकं बहुधा पश्यन्मोहितास्तस्य तेजेसा। रथैलिमयितैश्व भननीय मारिष। चमिथितेश्छचै_जैव विनिपातित. । अनुकईं पताकाभिः शिरस्ताण. सकाञ्चनैः। पाहुभियन्दनादिग्ध. माङ्गदैव विभाम्पते। हस्तिहस्तोपमैद्यापि भुजङ्गाभागमनिमः। अरुभिः पृथिवी च्छन्ना ममुजाना नराधिप । समाङ्कमविभैश्चैव वदनद्यारुकुण्डले. । पतितपभाषाण सा वभावतिमेदिनी। गजेय बहुधाच्छिन्न मयाने. पर्वतापम.। रराजानि भमिबिकोणे रिव पर्वतैः । तपनीयमयोंत्रीमुक्काजालविभूषितः । परछदैर्विचित्रश्च व्ययोभन्त तुरङ्गमाः । गतसत्त्वा महीम्प्राप्य प्रसृष्टा दीर्घवाहना। नानाविधानि मैन्यानि तव इत्वा तु मात्त्वतः। प्रवियस्तावक मैन्यं द्रावयित्वा चमूम। ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनञ्जय.। येष सात्यकिर्गन्तुं नतो ट्रोणेन वारितः। भारद्वाज ममामाघ युयुधानय सात्यकिः । नन्यवर्तत संजुद्धो बेलामिव जलामयः । निवाय तु रणे द्रोणा युयुधानं महारथं। विव्याध निशिताणैः पञ्चभिमर्मभेदिभिः । मात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तमिः । हेमपु? मिलापतिः कववर्षिणवाजितः । पनि सायफॉण. भावयन्तारमाश्यत् । मतन्न मझपे द्रोणं युयुधानामहारथः। सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकि दिभि: मायकवान्य. पतिरष्टाभिरके च। গুগল, এ বিষণ্ড ফেসি.বে। যবে খাবি স্বয়। ध्वजमेकेन वाणेन विव्याध युधि मारिष। तं द्रोण. माश्वयन्तारं सरथध्वजमार्गः। वरन् प्राच्छादयदाणः भत्तभानामिव प्रजः। तथैव युयुधानोऽपि द्रोणं बहुभिरागैः । प्रासादयत सम्भान्तस्ततद्रिोण उवाच ह । नवाचार्यो रणं हिला गतः कापुरुषो यया। युध्यमानध मा हिला प्रदक्षिणमवर्तत । त्वं हि मे युध्यतोनाद्य जीवन यास्वमि माधव । यदि मा त्वं रणे हिला न यास्याचाप्यंबटुंतं। ॥मात्यकिरुवाच॥ धनत्रयस्य पदवी धर्मराजस्य शासनात्। गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन मे कानात्ययो भवेत। प्राचार्यानुगतो मार्ग.शियरम्पास्यते सदा। तम्मादेव ग्रनाम्याग यया मे म गुरुगतः। ॥ सञ्चय उवाच॥ एतावदुका मेनेय प्राचार्य परिवर्तयन्। प्रयातः महमा राजन मारपिछेदमप्रवीत्। . . ITA ·॥ श्रीमहाभारतं॥ [जयप्रयवध प अध्याय १९३। ४९. . ant - - तत आर. द्रोण फरिय्यते यत्र सर्वथा मम वारणे। पत्तो याहि रणे सूत टणु चेदं वचा परं। एतदालोक्यते सैन्यमावन्यानां महाप्रभ । प्रस्थानन्तरतस्खेतत् दाक्षिणात्यं महद्दन । तदनन्तरमतच वाधिकानां महदनं । वाक्षिकाभ्यासतोयुक्त कर्षस्य च महदच । अन्योऽन्येन हि सैन्यानि भिनान्येतानि मारथे। अन्याऽन्य समुपाश्रित्य विरन्ति रणाजिरे। एतदन्तरमासाद्य चोदयाश्वान् प्रष्टवत् । मध्यमं जवमास्थाय वह मामत्र सारथे। वाक्षिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणेद्यता । दाक्षिणात्याच बहव' सूतपुत्त्रपुरोगमा । इस्यश्वरथसम्बाधं यच्चानोक विलोक्यते। नामादेशसमुत्यय पदातिभिरधिष्ठितं । एतावदुका यन्तारं ब्राह्मणं परिवर्जयन्। मयत याहि यच्चोय कर्षस्य च महद्दल। तंद्राणाऽनुयया क्रुवा विकिरन् विभिखान् वइन् । युयुधानं महाभागं गच्छन्तमनिवर्तिन । कई स्य मैन्यं सुमहदभिहत्य मित भरै ।माविमनारतों मेमामपर्यन्ता स सात्यकि। प्रविष्टे युयुधाने तु मैनिकेषु द्रुतेषु च। श्रमर्षी छत्तमा मात्यकि पर्यवारयत् । । तमापतन्तं विभिखे पद्धिराहत्य मात्यकि । चतुर्भियतरोऽन्यायानाज्याना वीर्यवान् । पोउभिनतपर्चभिरायगे । भात्यकि झंतवणं मत्यवियत् स्तनान्तर। मताधमानी विभिखम्बंभिस्तिग्मतेजने चालतेन महाराज कृतवर्मा न सक्षम। म वदन्त सन्धाय जिह्मगानिसमन्निभं। श्राक्षप्य राजन्नाकर्षादिव्याधारसि सात्यकि। स नस्य देहावरणं भित्त्वा देश्च सायक' । मयुद्धपंच प्रथिवी विवध रुधिरोपित । अथाम्न मामियाणेरछिनत् परमाणवित् । म मार्गणगय राजन् शनवां परासन, विव्याध परणे रामन् पात्यकि सत्यविक्रमं । दमभिषिंगिखेतोदोरभिक्रुद्ध स्तनागरे। तत प्रयोणे धनुपि माया भक्तिमता यर । जघाम दपिणं माई मायकि कृतवर्मण' । সনাসথে ঘুর্ণনা, ভাজি। ফয়সভিত্তিার্থ মাঘ থম। पर एतत्रमाण समन्तात् पर्यवारयत्वादयिषा रणे राजन हार्दिक म त सात्यकि' । पपास्य भलेन मिरः मारणे समधन्तत । स पपात इत' सतो हार्दिक्यम्य महारचात्। ततस्ते यतादिना पाट्यप्तरगा मा पय भोजन सम्भम्तो मिसन हरगान वय। नया धीरो धनुष्पाणिस्तसन्यान्यभ्यपूजयन् । समुशामिवावस्य सदश्यान्सम दयत्। पापेभीरमिधाणामावहत् मुमाया पात्यफियान्यगानमात् सतु भीममुपादयत्। पुषुधागोऽपि राणे भाजानोकादिनिएत । प्रथयो परिजपूर्ण कामागामी महाचम्। पर मॉम घर पनिाद्धो महारथे । पचास तदा राजन् सात्यकि मस्यविक्रम । पन्धाय च प होणे भागे मार मिोम प्रा अभ्यधावर्षे पत्तो युयुधानं युयुगया। गपातमनुधारत युयुधामय प्रष्टत न्यावपमा मेघा पापुमन्य हातमा। पमापरिपानी मपरंप पाधासा विगतभोममेमपुरोगमा.। 1 aru - भार ·-- जयद्रथध प० । अध्याय ११३१ १९९१] द्रोणपर्व ॥ . 5 विक्रम्य वारिता राजन् बीरेण कृतवर्मणा । यतमानाथ तान् सर्वानीपदिगतचेतसः । अभितस्तान शरोघेण क्लान्नवाहानकारयत्। निग्टहीतास्त भोजेन भाजानीकेसवा रणे। अविनार्यावदीरा: प्रार्थयन्तो महद्यमः । इति श्रीमहाभारते ट्रेणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिमवे त्रयोदशाधिकमताऽध्यायः॥ ११३ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ एवं वहुविध सैन्य एवं प्रविचितं वरं । व्यूढमेवं यथान्यायं एवं बहु च मञ्जय। नित्य पूजितमस्माभिरभिकामञ्च न. सदा। प्रौढमत्यगुताकारं पुरस्तादृढविक्रम । मातिद्धमवालञ्च नायं नापि पावरं। लघुत्तायतप्राणं मारगावमनामयं। आत्तसन्नाइसंछन बहुशस्वपरिच्छदं । शस्त्रग्रहणविद्यासु बड़ी परिनिष्ठित। आरोहे पर्यवस्कन्धे सरणे मान्तरमुते। सम्यकप्रहरणे याने व्यपयाने च फोविदं । नागेवश्वेषु बहमा रथेषु च परीवितं । परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादित। नगोष्ट्या नोपचारेण न सम्बन्धनिमित्ततः । नानाइत नाप्यतं मम सैन्य बभूव ह । कुलीनाय॑जनापेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतं । कृतमानोपचारश्च याखि च मनखि च । सचिवथापरंमुख्यर्वहुभिः पुण्यकर्मभिः । लोकपालापमस्तात पालितं नरसत्तम यभि. पार्थिवैगुप्तमस्मप्रियचिकीर्षुभि । अस्मानभिस्ते कामात् भवने सपदानुगः । पयोदधिमिवापूर्णमापगाभि. समन्ततः । अपरे, पसिकारथैरश्वच महत प्रभिन्नकरटैश्चैव दिरदैराहतं महत्। यदहन्यत मे मैन्य किमन्यद्भागधेयत । योधावय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिण। पथसिगदानिशरप्रासझपाकुर। ध्वजभूषणसम्बाधं रनोत्पनमुमश्चितं । वाहनेरभिधावद्भिवायुवेगविकम्पितं । द्रोणगम्भीरपातानं छतवममहाइदं । जलमन्धमहायाहं कर्णचन्द्रादयोद्धृतं । गते सैन्यार्णवं भित्त्वा नरमा पाण्डवर्षभे । सञ्जयकरथेनव युयुधाने च मामक। तब प न पश्यामि प्रविष्टे मव्यसाचिनि। सात्वते च रथोदार मम मैन्यम्य सञ्चय । तो तब समनिकाना दृष्टाऽनोव नरखिना । सिन्धुराजन्नु प्रेक्ष्य गाण्डोवस्येपुगोचरे । किनु वा कुरव. कृत्यं विदधुः कालनेदिता । दारणकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे। पस्तान् हि कारवान्मन्ये मृत्युना तात मतान्। विक्रमोऽपि रणे तेषां न नथा दृश्यते हि वै । अवता मयुगे तब प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवो । नच वारयिता कयित्तयोरस्तीइ सनय। भताय बहवो योधाः परीत्यैव महारथाः । वतनन यथायोग प्रियवादेन चापरे। असत्कारमनस्तात मम सैन्ये न विद्यते। फर्मणा ह्यनुरूपेण सभ्यते मवेतनं । मनायोधोऽभवत् कचिन्मम मन्ये तु मधय । अन्पदानमतस्तात नया चामतको नरः । पूजितो हि यथावत्या दानमानामनेर्मया। तथा पुनर मे तात जातिमिय सवान्धवे । मेघ प्राप्यैव सलामे मिर्जिताः सव्यसाचिना । मेनेयेन परादृष्टाः किमन्यद्भागधेग्रतः । . 8 ·।। श्रीमहाभारतं ॥ [जयरधबध । अध्याय १९०। ५९. " . ४४. रक्ष्यते यश सामे ये च समय रक्षिणः । एक साधारण. पन्या रक्ष्यस्व सह रसिदि। अर्जुनं समरे दृष्टा मैन्धवस्याग्रत. स्थितं । पुचो मम मां मूढः किं कार्य प्रत्यपद्यत । सात्यकिञ्च रणे दृष्टा प्रविशन्तमभीतवत्। किन्नु दुर्योधनः छत्यं प्राप्तकालममन्यत । सर्वशस्लानिंगी सेना प्रविटा रथसत्तमा । दृष्ट्वा का वै मति युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः । दृष्ट्वा कृष्णन्तु दाशार्हम नार्थे व्यवस्थितं । मिनोनामृषभञ्चव मन्ये शान्ति पुत्तकाः । दृष्टा मेना यतिक्रान्ती सात्वनेनार्जुनेन च । पलायमानाय कुरुन् मन्ये मोचन्ति पुत्काः । विटुतान् रथिनो दृष्टा निरुत्साहान् दिपन्नथे । पचायनकृतोत्साहीन मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः। न्यान् छतावयापस्थान साचतेनार्जुनेन च । हताय योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्नि पुचकाः । अश्वनागरथान् दृष्ट्वा तत्र बोरान् सहस्रशः धावमानावणे व्ययाम्मन्ये शोचन्तिपुलकाः । महानागान् विद्रवतो दृष्टाऽर्जुन राहतान्। पतितान् पश्यतथान्यान्मन्ये शेचन्ति पुत्त्रकाः। विहीनाश्च कृतानश्वान् विरथांय कृतान्नरान् । तत्र सात्यक्रिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः। हयाधानिहतान् दृष्ट्वा द्रवमाणास्ततस्ततः । रणे माधवपार्थाभ्या मन्ये गोचन्ति पुत्लकाः।। पत्ति सदावण दृष्ट्वा धावमानांश्च सर्वशः । निरामा विजये सर्वे मन्ये योचन्ति पुचकाः। द्रोणस्य समतिक्रान्तावनीकमपराजिती। क्षणेन दृष्ट्वा नौ बोरी मन्य शोचन्ति पुत्रकाः। संमूळे ऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनञ्जयो । प्रविष्टा मामक मैन्य मात्त्वतेन महायुती। तस्मिन् प्रविष्ट पृतना मिनोना प्रवरे रथे। भाजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कारवाः। तथा द्राणेन समरे निग्टहोतेषु पाण्डुषु ।। कथं युद्धमभुत्तत्र तन्ममाचक्ष्व सन्चय । द्रोणे हि बनवान् श्रेष्ठः छताखा युद्धदुर्मद। पाञ्चालास्त महेष्वासं प्रत्यविष्यत् कथं रणे । बद्धधरास्ततो द्रोणे धनञ्जयजयैषिणः । भारदाजमुतस्तेषु दृढवैरो महारथः । अर्जुनद्यापि यचक्र सिन्धुराजवधम्पति । तन्मे मध्य समाचच्च कुशलो यसि सञ्जय ।। .॥ मञ्जय उवाच ॥ प्रात्मापराधात् सम्भूतं व्यसनं भरतर्षभ। प्राप्य प्राकृतवत् बोर मा लं शोचितुमईसि । पुरा यदुष्यसे प्रा. सुद्धिबिंदुरादिभिः। माहा. पाण्डवावाजनिति नन्न त्वया श्रुतं । मुपदा हितकामांना वाक्यं या न रणतिह। समयपनम्प्राथ शोचते वैषया भवान् । पाचितोऽसि पुरा रागन्दामाईण समम्प्रति । न च सधवान् फार्म लत्तः कृष्णा महायशाः । सब निर्गुणता जावा पक्षपातं सुतेषु च धीभाव तथा धर्म पाण्डवेषु व मत्सर। तव नियमभिप्राय विदित्वा पाण्डवान् प्रति। वातप्रवापांच बहन् मनुजाधिपसत्तम । मतोकश नत्यशः सर्थनाकेश्वरः प्रभु.। वासदेवस्तता युद्धं कुरूणामकरोन्महत्। धात्मापराधात् समाम् मानस्ते विपुलः क्षयः। ननं दुर्योधन दोष कर्नुमर्हसि मानद । महिने सुकृतं विधिदादी मथे च भारत । दायने पृष्टतयेव त्वम्मूला हिपराजयः । नमादस्थिती भूस्खा गाला चोकस्य निर्णयाटणु युद्धं यथावृतं घोरं देवामुरोपम। ४४८५ ४१. - . पार ·॥श्रीमहाभारतं॥ [जयद्रथवध प० । अध्याय १९९१ ११५ । ४९. . १५. विव्याध पाण्डवान् युद्धे विमिखिनिरजिह्मगैः । शिखण्डिनश्च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिरेव च । धनुरन्यत् समादाय प्रिखण्डो तु महायशाः। श्रवारयत् कूर्मनराशगैईदिकात्मजं । नतः क्रुद्धोरणे राजन् पदिकस्यात्मसम्भवः । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञनि महारथं । भीष्मस्य समरे राजन् मृत्योहतुं महात्मन । विदर्भयन बलं सर. भात व कुञ्जरं। तो दिशा गजमहाशा ज्वलिताविव पावका । समापेततुरन्योन्य भरमौररिन्दमा। विधुन्वाना धनु श्रेष्ठे सन्दधानी च मायकान् । विसृजन्ती च मतमो गभस्तीनिव भास्करी। तापयनौ शरैस्तीदारन्योऽन्य तो महारथौ । युगान्तप्रतिमा बोरी रेजतुर्भास्कराविव । कृतवम्मी च समरे याज्ञनिं महारथं । विद्धषुभिरिखमप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभिः । म गाढविद्धा व्यथितो रथोपस्ये उपावियत् । विसृज्य भारश्चापं मूर्छयाऽभिपरिसुतः । तं विपन्न रणे दृष्ट्वा नावकाः पुरुषर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुामांस्थादुधुवुश छ । विखण्डिनं मया चावा हार्दिक्य परपीडितं । अपोवाह रणाद्यन्ना बरमाणे महारथं । मादितन्तु रथोपम्ये दृष्ट्वा पार्था: विखण्डिनं । परिवरथस्तुणं कृतवाणमाइवे । नबाहुतं परचक्रे छतवमी महारथः। यदेकः समरे पार्थान् वारयामास मानुगान्। पार्थान् जिवाऽजयञ्चेदीन् पाश्चाचान् एचयानपि । कैकयांथ महाबीर्यान् कृतवमा महारथः। ने वध्यमानाः समरे हार्दिकेयन स्म पाण्डवाः। इतयेतच धावन्तो नैव चक्रुति रणे । गिला पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् । हार्दिक्यः समरेऽतिदिधूम इव पावकः । ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः । विमुखाः समपद्यन्त सरष्टिभिरहिताः । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि छतवर्मपराकमेचतुर्दशाधिकयतोऽध्यायः ॥ ९९४ ॥ ॥ समय पाच ॥ दणुबैकमना राजन यन्मां वं परिपृच्छपि। द्राव्यमाणे पले तस्मिन हार्दियन महात्मना । समयावगने चापि प्रवटचापि तावक । दोपो य प्रायोत् पानामगाधे गाधमिच्छता । श्रुला म मिन भोमं नायकानां महाहवे। मैनेयस्वरितो राजम् कृतवाणमभ्ययात् । छतवमा हार्दिक्याने निमितः परः। प्रवाकिरत सुसंकुद्धस्ततोऽध्यत्म मायाकः । यानिमित भलं मैनेयः कृतवर्मणः । प्रेषयामास भमरे गराय चतुरोऽपरान् । ने मय जमिरे वाहान्भसेनास्याछिमनुः । पृरतनधासतविध्यामितः । नतस्तं पिर रखा मात्यकि मत्यविक्रमः । मेनामस्याईयामा मरे. सपतपर्वभिः। "अभयताप इतना मैनेयमारपीडिता । मत. प्राथात् म सरितः सात्यकि: सत्यविक्रमः। ग्रणु रागन परकत ना भन्येषु योर्यगन् । मोत्य म महाराज द्रोणामीकमहार्णवं । पानियत मंस्ट. छतवमाणमाइये । यस्तारमप्रवीत् शार: बयाहोत्यसम्ममं । पुष्टा तोयं रथाचदिपमदुन पदातिगमसम्पूर्ण मागेत मारपि पुनः। घरेतभेषमा दोलामाकरण मयतः। मुमहस्कुभरामोकं पण हफारचो मुपं। IYA to 1 .

·अयद्रधबध प.1 अध्याय १९५।। । द्रोणपर्व , - रतेहि बहा सून दुर्निवाराश्च संयुगे। दुर्योधनममादिष्ट मदर्थे त्यनजोविता । गजपुत्ला महेश्वासा सबै विक्रान्तयोधिन । विगत्तानां रथोदारा सुवर्णविशनधना। मामेवाभिमुख वोरा योत्स्यमाना व्यवस्थिता । अब मां प्रापय तिप्रमश्वासाद्य सारथे। विगत मह योत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यत । तत प्रायाछन सूत मावतस्य मते स्थित.। रथेनादित्यवर्णन भाखरेण पताकिना । तमूडःमारथैर्चश्या बलामाना इयोत्तमा.। वायुवेगममा मध्ये कुन्देन्दुरजतममा । आपतन्त रणे तन्तु गतवर्णईयोत्तम परिवास्तव द्वारा गजानोकेन मर्चत । किरन्तो विविधास्तीक्ष्णान मायकान् लघुधिन । सात्वतोऽपि गितवाणैर्गजानीकमयोधयत्। पर्वतानिव वर्षेण तपान्ने जउदो महान् । वज्रागनिसमस्पर्मबध्यमाना भरगंजा । प्राद्रवत्रणमुत्सृज्य गिनिवारसमोरितः। गोर्णदन्ता विरुधिरा भिन्नमम्तकपिण्डिका । विशीर्णकर्णस्थकरा विनियन्पताकिनः । मभिन्नचर्मघण्टाय विनिकत्तमहाध्वजा । हतारोहा दियो राजन् भेजिरे घटकम्बवा। रुवन्तो विविधान्नादान जलदोपमनिखना । नारावासदन्तैश्च भमैरचालकस्तया। सुरप्रेरद्धचन्द्रय मात्त्वतेन विदारिता । धरन्तेऽएक नया मूत्रपुरीषञ्च प्रदुः। यधमुशवलुशान्ये पेतुर्गम स्तथापरे। वं मत्कुन्नरानीकं युयुधानेन पीडित । शरैरन्यक्रमका प्रदुद्राव ममन्तत । तस्मिन् इने गजानी जनमन्धा महावन । यत्त सम्प्रापयन्नाग रजताश्वरथम्प्रति । रुकावन्मधर. रस्तपनोथाङ्गद सचि। कुण्डतो मुकुटो खजी रक्तचन्दनरूषित । घिरमा धारयन् दीप्ती नरमीयमयी सनं । पुरमा धारयन्त्रिक कण्ठसूत्रञ्च भाखर । चापञ्च रुकावित विधुन्वन् गजमूर्द्धनि । अशोभत महाराज मविद्युदिव तोयद.1 नमापतन्तं महमा मागधस्य गजोत्तम मात्यकिारयामाम वेव मकगलयं। नागं निवारितं दृष्टा मैनेयस्य अगेत्तम.. अक्रुष्यत रणे राजन् जनमन्वा महावताः । तत क्रुद्धो महाराज मार्गमारमाधने । अविध्यत शिने पात्र जनसन्धा महौरसि। ततोऽपरेण भमेन पोतेन निधिनेन च । अस्यतो दृष्णिवीरस्य निचकर्त भरामनं । मात्यकि विधवान महसचिव भारत। अविधमागधो वीर पञ्चभिर्विमिन गरे। म विद्धा बहुभिन्नालजनमन्धन वीर्यवान्। नाकम्पत महाबाहुस्तरहुतमिवाभवत्। अचिन्तयन् वै म भरान् नात्यय मधमाइनो। धनुरन्यत समादाय तिष्ठ तिठेत्युगच ह । एतावदुक मैनेो जनसन्धं महोमि। विव्याध पध्या सुमय पराणा प्रहमवित्र । हुरप्रेण सुतोरणेन नुरिदे महनु । जवमन्धस्य चिद रियाध च विभि गरे । जनमन्धन तत्त्वका मभरं वै परामनं । तोमर व्यस्जण मात्यकिम्पनिमारिय। म निर्भिय भुज मयं माधवस्य महारणे। अभ्यगाद्धरणे धोर. यसचिव महारग. निर्भिन्ने त मुझे सये सात्यकि. सत्यविक्रम । 1 . 8 म ·॥श्रीमहाभारतं॥ [अयथवध प० । अध्याय ११५ । ११६॥", प्र५५ - Me । L4 - विद्भिर्विशिखस्तोदोर्जलसन्धमताडयत् । प्रग्टम तु ततः खग जवसन्धी महावतः । धार्षिभधम्मच महत् यतचन्द्रकसगुलं आविष्य च ततः ख मात्वतायोत्मसन है। शैनेयस्य धनुग्छित्वा मखनो न्यपतन्महीं। अलातचक्रवञ्चैव व्यरोचत मही गतः । अथान्यद्धनुरादाय सर्चकायावदारणं । भालस्कन्धमतीकाशमिन्द्रागनिममखनं । विस्फार्य वियधे क्रुद्धा जलसन्धं परेण ह । नतः साभरणी बाइ चुराभ्या माधवोत्तमः। मात्यकिर्जलमन्धस्य चिच्छेद प्रहमन्त्रिव। तो बाइ परिघप्रख्या पेततुर्गजसत्तमा त् । वसुन्धराधरावटा पञ्चगोर्याविधोरगी। तत: सुदंष्ट्रं सुमहत् चारुकुण्डलमण्डित। हुरेणास्य टतीयेन थिरथिच्छेद मात्यकिः । तत्पातितशिरोवाई कबन्ध भीमदर्शन। विरदं जलमन्धस्य रुधिरेणाभ्यपिञ्चत । जलमन्ध निहत्याजी वरमानस्तु मात्त्वतः । विमान. पातयामाम गजस्कन्धादिधाम्पते । धिणावमिकाङ्गो जसमन्धस्य कुञ्चरः। विनम्बमानमवहत् संशिष्टं परमासनं । गरादितः सात्वतेन मनान' स्ववाहिनी। चोरमार्त्तखरं कृत्वा विद्राव महागनः । हाहाकारो महानामीत्तव सैन्यस्य मारिष। जलसन्धं हतं दृष्ट्वा तृप्णीनाम्पमेण तु । विमुखाद्याभ्यधावन्त नव योधा. समन्ततः । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा दिषजये। एतस्मिन्नन्तरे राजन् द्रोण: मस्तम्टताम्बरः। अभ्ययाजवनरवैयुयुधानं महारथं । तमुदोर्ण तया दृष्टा मैनेयं कुरुपुङ्गवाः । द्रोणेनेव मह द्धाः सात्यकि ममुपाद्रवन् । ततः प्रवटने युद्धं कुरूणां मात्वतस्य च । द्रोणस्य च रणे राजन धोरं देवासुरोपमं । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथ्वधपर्वणि सजमन्धबधे पञ्चदशाधिकशतोऽध्यायः ॥ १५ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ ने किरन्तः शरमातान् सर्वे यत्ता. प्रहारिणः । बरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन्। सं द्रोण: मनमानरया जधान मिमिते. मेरेः । दुर्मर्षणे दादाभिर्दुःसहा दशमि. भरैः। विकर्णदापि निमितलिंगतिः कापविभिः । वियाध मध्ये पार्वे तु स्तनाभ्यामन्तरे तथा । दुर्मुखा दभियणस्त था दुःभाममोऽष्टभि. चित्रमेनय शैनेय दाभ्या विव्याध मारिप । बाधनय महता मरवण माधवं। अपीडयद्रणे राजन् शराद्यान्ये महारथं । भवतः प्रनिषिद्धम् नः पुचमहारथे. । तान् प्रत्यविध्यदाणेय. पृथक् पृथगजिमगे। भारदाग विभिन्योःमई नयभिः गरेः। विकर्ण पचवियत्या पिचमनच मतमि.। 'दुर्ग दादभिरशामिय विविमति । मत्यातच नाभिर्विजयं दमभिः सर. मनो इमादशापि विधुषानो महारथः। अभ्ययात मात्यकिसूर्ण पुषं तब महारय। रागाने पर्यटकम्य मार्थनाकमहारथा पररभ्याइमदाद सतो युद्धमभूत्तयोः। विमुधम्मो सरांनोनणम् मन्दधाना र मायका भाग्यं ममोऽन्योऽन्य चातुम्तो महारयो। 'सायकि पान निर्मिहा पदाता पिर भरिखरम एन्द्रमो यया। - । १.

·नयरवध माध्यध्याय १९६१ ] ॥ द्रोणपर्व ॥ । वे (२ सात्वतेन च वाणानिर्बिद्धस्तनयस्तव । शातकुम्भमयापोडो बमा यूप इवोच्छ्रित । माधवस्तु रणे राजन् कुरुगजस्य धन्विन. । धनुविच्छेद समरे चुरप्रेण हमत्रिव । अथैनं हिन्वधवानं शरैर्बइमिराचिनोत् । निविय मरस्तेन द्विषता विप्रकारिणा। नामय्यत रणे राजा सोनियलदणं । अथान्यड्नुरादाय हेमपृष्ठ दुरामदं । विव्याध मात्यकि ढर्ण सायकाना ग्तेन ह । सोऽतिविद्धा बनवता तव पुत्रेण धन्विना । अमर्षवशमापनस्तव पुत्रमपीडयत् । पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रा महारया । सात्यकि भरवण छादयामासरोजसा । स च्छाद्यमानो वइभिस्तव पुत्रप्रहारय.। एकैकं पञ्चभिविद्या पुनर्वियाध सप्तभिः। दुर्योधनञ्च त्वरित विव्याधारभिराहगे । प्रहसंश्चास्य चिच्छेद कार्मुकं रियुभोषणं । नाग मणिमयञ्चैव सरजमपातयत्। इत्वातु चतुरो वाहान चतुर्भिनिधित. भरी। सारथिं पातयामास सुरप्रेण महायथा । रतमिनन्तरे चैव कुरुराज महारथं। वाकिरत् शरैश वडमिर्मभेदिभि । मध्यमान समरे शैनेयस्य शरोत्तमै । माट्रवत्सहसा राजन युत्चो दुर्योधनस्तव । अासुतय नतो यानं चित्रमेनस्य थन्दिन । हाहातं जगचामोत् दृष्टा राजानमाहो। यस्यमान सात्यकिना खे मोममिव राडणा। तन्तु शब्दमय श्रुत्वा तवा महारथः। अभ्ययात्ममा तत्र यत्रास्ते माधः प्रभु । विधुगनो धनु श्रेष्ठञ्चोदयश्चैव वाजिन.। भन्मयन् सारथिवाग्रे याहि याहोति सत्वरं । नमापतनं सम्प्रेब्य व्यादितामिशन्तकं । युयुधानो महाराज यन्तारमिदमत्रवीत् । कृनवा रथेनैष द्रुतमापतले शरी। प्रत्युद्याचि रथेननं प्रवरं सर्वधविनां । नत प्रजविनाश्वेन विधिवत् कल्पिनेन च । श्राममाद रणे भोज प्रतिमानं धनुमा। ता. परमसंक्रुद्धा चनिनाविव पावको । ममेयाता नरव्याचा व्याधाविव तरखिना । कृतवर्मा तु शैनेयं पवियचा समार्पयत्। निमित मायकस्तोर्यन्तारश्चास्य पञ्चभि । चतुरयतरो वाहायतमि परमेषुभिः। अविष्यत् माधुदान्तावै सैन्धवान् सात्वतम्य हि। रुकाध्वजो रुमपृष्ठं महदिस्मार्थ काम के । रुकमाङ्गदी रुकाममा रुकारवारयत्। ततोऽयोति बिने पनि सायकान कृतवर्मणे । पाहिणेत्त्वरया युको द्रष्टुकामा धनञ्जय। मोऽतिविद्धा यवत्रता शत्रुण शत्रुतापन । समकापत दुर्द्धर्ष वितिकम्ये यथाऽचत ! विषध्या चतुरोऽस्यावान् सप्तभि मारयिं तथा। विव्याध निशितैस्तुल मात्यकि सत्यविक्रम । सुवर्षपुझं विभिख ममाधाय च मायकः । विएजन्तं महाचातं सद्धमिव पन्नगं । मोऽविष्यत् कृतवाणं यमदण्डापम पर। जाम्बूनदविविधच वर्थ निर्भिय भानुमत् । अभ्यगाद्धरणोमुयो रुधिरेण समुचित मचातरुधिरयाजो प्रात्वनेषुभिरदित । मगरं धनुरुत्सृज्य न्यपतन् म्यन्दनोत्तमान् । समिहदहा जानुभ्यां पतितोऽमितविक्रम | मरादित. मात्यकिना स्थापख नरम । . - .

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [जयधषध प. अध्याय १९८१ १९० Mer - 1 सहसबाहुमदृशमाभ्यमिव मागर । निवार्य कृतवरमाणं सात्यकि प्रयया तत,! खड्गानिधनु कोणा गजाश्वरथसडुला । प्रवर्तितोगाधिरां शतशः चियर्षभ। प्रेक्षता सर्वसैन्याना मध्येन गिनिपुङ्गव । अभ्यगादाहिनी हित्वा बहेवासुरीश्चम् । समाश्वस्य च हादिया रह्य चान्यन्महङ्कनुः । तस्या सनत्र यनवान् वारयन् युधि पाण्डवान् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथबधपर्वणि कृतवर्मपराजये पाडगाधिकशतोऽध्याय ॥ ११६ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ कम्पमानेषु मैन्येषु शैनेयेन ततस्ततः । भारद्वाज सरवात हदि समवाकिरत् । म सम्पहारस्तुमुलो द्रोणमात्त्वतयारभूत् । पश्यतां मर्चसैन्यानां वलिवामध्योरिव । ततो ट्रोण गिन पात्रं चित्रै मायसै गर । त्रिभिराशीविषाकारतलाटे ममविध्यत । नैर्ललाटार्पितवायुयुधानस्वजिह्मगै । व्यरोचत महाराज विश्ङ्ग इव पर्वत । ततोऽस्य वाणानपरानिन्द्रागनिसमखनान्। भारदाजाऽन्तरप्रेची प्रेषयामास मयुगे। नान्द्रोणचापनिर्मुकान दागाई पतन शरान्। दाभ्या दान्या सुपुद्धाभ्यां चिच्छेद परमास्ववित् । नामस्त लघुतां द्रोण, समवेच्य विशामाते । प्रहस्य सहसाऽविध्यमिता गिनिपुङ्गवं । पुन पञ्चागतेपूर्ण शितेन च समार्पयत्। लघुता युयुधानस्य लाघवेन विशेषयन् । समुत्पतन्ति बस्मीकात् यथाक्रुद्धा महोरगा । तथा द्रोणरथाद्राजन् आपतन्ति तनुच्छिदः । तथैव युयुधानेन स्टा शतसहस्रशः। प्रवाकिरन् द्रोणरथ भरा रूधिरभाजना । लाघवात् दिसमुख्यस्थ मात्वतस्य च मारिष। विशेष नाध्यगच्छाम समावास्ता नरर्षभी। .मात्यकिम्तु ततो ट्रोणं नवभिनतपर्वमि । आजघान मश क्रुद्धो ध्वजञ्च निमित शरै । मारथिञ्च शतेनैव भारडाजस्य पश्यत । लाघवं युयुधानस्य दृष्ट्वा द्रोणा महारथ । सप्तत्या मारथिं विद्धा तुरगाय त्रिभिस्विभि । ध्वजमेकेन चिच्छेद माधवस्य रथे स्थितं । अथापरण भलेन हेमपुखेन पत्रिणा । धनुविच्छेद ममरे माधवस्य महात्मनः। मात्यकिस्तु नस क्रुद्धा धनुस्त्यका महारथ । गदा जग्राह महती भारदाजाय चाचियत् । नामापतन्ती महमा पट्टपद्धामयमयी ज्यवारयच्छरै णो बहुभिर्बहुरूपिभिः । अचान्यद्धनुरादाय मात्यकि मत्यविक्रम । विद्याध बहुभिब्बार भारद्वाज शिनाणित । म विज्ञा ममरे द्रोश सिंहनादममुन्नत । न वैन ममषे द्रोण सर्वशस्त्रभृताम्बर । मत मलि ग्टहीत्वा तु रुक्मदण्डामयमयो । तरमा प्रपयामाम माधवस्य रथम्प्रति। अनामाच तु मैनेयं मा कि कालमन्त्रिमा। भित्ता रथं जगामोगा धरण दारुणखना। मनो द्रोणं मिने पायो राजन् विव्याध पचिणा । दक्षिणं भुजमासाद्य पोडयन् भरतर्षभ । होणाऽपि ममरे राजन्माधवस्य महद्धन । अई चन्द्रेण चिच्छेद रथयात्या ए भारथि। मुमोइ माथिम्नस्थ रथRAT ममाहत । स रथोपस्यमामाद्य मुहान मनिषादत। भार मास्यकोरानन सनवम्मानिमामुषं। अयोधयच यद्रोण रमोन्जग्राह च खयं । - । .

·जयद्रथवध प० । अध्याय ११७११५ ॥ द्रोणपर्व ॥ ए - " -- (म. (EL तत. शरमतेनैव युयुधानो महारथः । अविष्यद्राह्मणं मझाररूपी विशाम्पते । नस्य द्रोण गरान् पञ्च प्रेषयामास भारत ने घोरा: कार मित्त्वा यपुः शोणितमाहवे। निर्बिद्धवस्तु भरघोरैरक्रुध्यत् मात्यकिम । मायकान व्यसृजचापि बोरो रुक्मरथम्पति । । नतो ट्रोणस्य यन्तारं निपात्यैकेषुणा भुवि । प्रशान् व्यद्रावयदाणेहतसतास्ततस्ततः। स रथ अद्भुतः सी मण्डलानि मइयः । चकार राजतो राजन भ्राजमान वाउमान् । अभिद्रवत सहोत इयान द्रोणस्य धावता इति स्म चुनाए सबै राजपुता. मराजकाः। ते सात्यकिंमपास्याइराजन् युधि महारथाः। यतो द्रणस्ततःसचे महमा समुपाद्रवन्। तान् दृष्ट्वा प्रदुतान् म मात्वतेन भरादितान्। प्रभनं पुनरेवामीत्तवन्य समाकुन । व्यूहस्दैव पुनीरं गत्वा द्रोणो व्यवस्थितः ।व तायमानस्तैरवनाती वृष्णिारादितः। पाण्डुपाश्चातसम्मिन्न व्यूहमालाक्य वीर्यवान् । नेये नाकरोद्यनं व्यूहमेवाभ्यरक्षता निवार्थ पाण्डुपाञ्चालान् द्रोणानिः प्रदहनिवातम्या द्रोणानिसन्दीप्त. कालसूर्य देवोधतः । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्चणि सात्यकिपराक्रमे सप्तदशाधिकशतोऽध्याय..॥ ११ ॥ ॥ मञ्चय उवाच॥ द्रोणं स जिवा पुरुषप्रवीरस्तथैव हार्दिक्यमुखास्तदीयान्। प्रहस्य सतं वरनं घभावे मिनिमवीरः कुरुयुगवाया। निमित्तमा वयमद्य सत दग्धारय. केवफाल्गुनाभ्यो । इनानिहन्म्येह नरर्यभेण वयं सुरेगात्मममुद्भवेन । तमेवमुक्ता मिनिपुङ्गवस्तदर महामधे मोडण्यधनुईरोऽरिहा। किरन समन्तात् महसा भरान् बची समापनत् श्येन वामिपं यथा । तयान्तमयः मयिपुवर्णभिंगाह्य मैन्यं पुरुषमोरं । नामनुवन् वारयितुं समन्तादादित्यरश्मिप्रतिम रणाय । अमाविकान्तमदीनसत्त्व में गणा भारत ये बदीयाः। सइसनेत्रप्रतिमममा दिवीव सूर्य जनदव्यपाये। अमर्षपूर्णस्वनिचिश्याधी गरामनी काश्चनवम्मधारी। सुदर्शन. मात्यकिमापतन्तं न्यारयट्राजया प्रमह्य । तयोरभूत् भारत सम्प्रहार:सदारुणस्त समतिप्रभमन् । योधास्वदीयाय हि मीमकाय हवेन्द्रयायुद्धमिवामरोधा। .. परैः सनौलोः मतमोऽभ्यविध्यसुदर्शनः सात्वनमुख्यमागो । अनागताने तु नान् पकान पिछेद राजन् मिनि দুত্ববাদি। तथैव अक्रमतिमोऽपि सात्यकि. सुदर्शने यान् विपति स्म सायकान्। विधा विधा तानकरीसुदर्शनः भेरात्तम, स्यन्दनः मास्थित । नान् वीक्ष्य वाणान्। निहतांलदानों सदमः सात्यकिागवेगे. क्रोधादिपवित्र तिग्मतेजाः भरानमुक्तपनीय चित्राम्। पुनः म वाणेखिभिरप्रिकल्पराकर्णपूर्णमिशित. सपु..। वियाध देहावरणं विभिवते मात्यराविविध परीरं। कथेव मसावनिपातपुत्र सन्धाय वारपरंपचतिः। श्राप्रिवास्तावातप्रकामान् पतमित्वायतुर प्रसन्न । तथा सुतेनाभिइतस्तरखो माता पिनरिन्द्रममानवीर्य. मदनयेषुगणे, सुनीता याविडत्याइ ननाद नादं । - . ६ ।

·॥श्रीमहाभारत। [जयप्रथयध पायध्याय १९१९९९। 1 ४. - ६५ . ४०१. अथास्य सूतस्य गिरी नित्य मलेम प्रकाशनिमविभेन । सुदर्शनस्यापि गिगिप्रमोर तुरेण कालानिलमविभेन । सकुण्डल पूर्णयभिप्रकाश भ्राजिष्णु वन विकत देहात् । थथा पुरा वज्रधर, प्रमद्य यनस्य भरणेऽतियलस्य राजन् । निहत्य त पार्थिवपुत्रपौत्त रणे यदूनामृषभस्तरखो । मुदा समेत परया महात्मा रराज राजन् सररामकन्यः । नतो ययावर्जुन रवयेन निवार्य सैन्यं तब मार्गणोधे । सदश्वयुमन रथेन राजन् लोक विसिस्मापयिपुद्वोर । वत्तस्य विस्मापयनीयमय्यमपूजयन योधपरा समता । वर्तमानानिपुगोचरतरोन् ददाह वाणे ईतभुग्यथैव । इति श्रीमहामारते द्रोणपर्वणि जयद्रथयधपर्वणि सदनवाटादशाधिकमताऽध्यायः ॥ ११ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ तत स सात्यकि(मान् महात्मा दृष्णिपुङ्गव । सुदर्शनं निहत्याजा धन्तारं पुनरप्रवीत्। रथाश्वनागकलिल शरमयभिमाखिन । खड्गमस्य गदापाई शरायुधमहाखन । प्राणापहारिण रौद्रं यादिवोत्कुटनादित। योधामामसुखस्पय दुर्द्धर्षञ्च जयैषिणं । नोखी सुदुस्तर तात द्रोणानोकमहार्णवं । जलमन्धवलेनाजा पुरुषादैरिवात। श्रतोऽन्यत् पृतनापं मन्ये कुनदिकामिव । वर्तव्यामपसलिला चोदयाश्वानसम्ममं । इस्तप्राप्तमई मन्ये माम्प्रत सव्यसाचिनं । निर्जित्य दुर्द्धर द्रोण सपदानुगमाईवे । हार्दिक्यं योधवर्यच मन्ये प्राप्तं धननयं। न हि मे जायते बासा दृष्टा सैन्यान्यनेकश । वरिव प्रदीप्तस्य वने शकरणेलपे। पश्य पाण्डवमुख्येन यातां भूमि फिरोटिना। पत्यश्वरथनागाध पतितैबिषमोकना । द्रवते तद्यथा मैन्य तेन भग्न महात्मना। रथैर्बिपरिधावनिर्गजैरव्येय सारथे। कायारणसवागनेतदुयते रज । अभ्यासस्यमई मन्ये श्वेताश्व कृष्णमाथि । म एष श्रूयते शब्दो गाण्डीवस्यामिजाजम । पागानि निमित्नामि मम मादुर्भवन्ति वै । वनस्त गत श्रादित्ये हन्ता मन्धवमर्जुन । प्रवियम्भयनवान यादि यवारिवाहिनी । यचैते मतलवाणा: सुयोधनपुरोगमा । दगिता रकाण. काम्बागा युद्धदुर्मदा । शरवाणासनधरा यवनाथ प्रहारिण । भका किराता दादा ववरास्तायलितका । अन्ये च मझो खेच्छा विविधायुधपाणय । पते मतलवाणा सुयोधनपुरोगमा । मामेवाभिमुखा मर्ने निष्ठन्ति समरार्थिन । रताम् सरचनागान्याम् निहत्याजो सपत्तिम' । इद दुर्ग महाघोर तीर्णमेशपधारय । ॥ सूत उवाच ॥ ममममो मे वार्णेय विद्यते सत्यविक्रम । यद्यपि स्यात्तव क्रुद्ध जामदग्न्योऽयत स्थित । द्रोण वा रथिना श्रेष्ठ कपी मद्रेश्वरोऽपिवा। तथापि मनमो न स्यात् वामाथित्य महाभुज । वया सुबहवो युद्धे निर्मिता अनुसूदन । दमिमा फरफमाण काम्बामा युद्धदुम्मंदा । परमाणाममधरा यवनाय प्रहारिण) मका किराता दरदा वर्वरास्ताजितका । अन्ये च यहवो अच्छा विविधायुधपाणय । च मे मम्भ्रम कयितपूर्य कदाचन । किमुतनन् ममामाघ धीर मयुगगापदं। श्रायुधम् कारण लाप्रापयामि धनञ्जय। घेपा द्धोऽसि प्राय पा टत्युरुपसित किषो धमनीमय गन्तुमुसहते मन। , । । ४०.

·जयशवध पापध्याय ११८) द्रोणपर्व -- . - + १ के वो युधि पराक्रान्त कालान्तकयमापमं दृष्ट्वा विक्रमसंयुक्त विद्रवियन्ति संयुगे। कवा वैवखतो राजा स्मरतोद्य महाभुज । ।। सात्यकिरुवाच ॥ मुण्डामतान् हनिष्यामि दानवानिव वासवः । प्रतिज्ञा पायियामि काम्वाजानेव मा वह अधेषां कदनं छत्वा मियं थास्यामि पाण्डवा अद्यद्रच्यन्नि मे वोय कौरवाः मसुयोधनाः। मुण्डानीके इते सत सर्वसैन्यषु चासकृत् । अद्य कारवसैन्यर्य दीर्यमाणस्य संयुगे । झुवा विरावं वहुधा सन्तस्थति सुयोधनः। अद्य पाण्डवमुख्यस्य श्वेताश्वस्य महात्मनः। प्राचार्यस्य कृतं मागं दयिष्यामि संयुगे। अद्य महानिहतान् योधमुस्थान सहस्रमः। दृष्टया दुर्योधनोरामा पद्यात्तापं गमिष्यति । अद्य मे चिमहस्तस्य विपत. मायकोजमान्। अत्तानचक्रपतिमं धनुईष्यन्ति कौरवाः । मत्सायकचिनाद्वानां रुधिरं सवता मु.। मैनिकाना वधं दृष्ट्वा सन्तति सुयोधनः । अद्य मे क्रुद्धरूपस्य निरतश्च वरान वरान् । दिर नमिमं लोकं मस्यतेऽद्य सुयोधनः। अद्य राजमहखाणि निहतानि मया रणे । दृष्ट्वा दुर्योधनोराजा समास्यति महारधे। अद्य नेहश्च भकिञ्च पाण्डवेषु महात्म। इत्वा राजसहसाणि दयिष्यामि राजस। वर्च वीर्य कृतालं मम ज्ञास्यन्ति कैरवाः । ॥ सञ्चय उवाच॥ रवमुक्तस्तदा सत. मिधितान् साधुवाहिनः। ममानिकामाचे वाजिनो व्यनुदत भयं । ते पिवन्त इवाकामं युयुधानं ध्यानमा प्रापयन् यवनान गोधं मन.परनरंहमः । मात्यकि ते समासाद्य पृतनासनिवर्तिनं । वहयो रघुइस्लाय, मरवरवाकिरन। नेपामिपूनयास्त्राणि वेगवान्नतपर्वमि. छिनत् मात्यकोराजन नैनं ते प्रावन मराः। रकममुझे मुनिभितगाईपचरजिह्मगैः उपक मिरास्युग्रो यवनानी भुगानपि । शक्य यसानि वाणि कास्यानि च समन्ततः । भित्त्वा देवांस्तथा तेषां मरा जग्मुमंहोता। ने इन्यमाना बोरेण सेक्छाः सात्यकिमा रगतमोऽभ्यपतंवर यसवावसुधातते। सुपूर्णयतमुक्तस्तानव्यवछिन्नपिण्डितः । पञ्चपट्सप्त चाटी च विभेद यवनाञ्छन् । काम्बाजाना सहसम मकानाच विशाम्पते । शवराणी किराताना वर्वराणां तथैव चो अगम्यरूपा दृथिवी माममाणितकदमी 1 एनवास्तव मैनेयः पयस्ताव पर। दस्यूनी मदिरखाणे. गिरोभिनमूईगः । दीर्घकूधर्मको कोसी विवरग्वि । रुधिरोचितसाङ्गस्तस्तदायोधनं बभौ । कपन्य. संहतं मय ताम्राभ. एमिवाहतं। वद्यामनिसमस्पर्भः सुपर्वभिरगिजाने मात्तेन निहता. ममावर्चसन्धरां। अल्पावमिष्टा: मम्भप्रा.कच्छमाया विचेतसः जिता: मध्ये महाराज युयुधानेन रमिताः । पार्णिभिय कयाभिय नाडयन्तनुमान् । जवमुत्तममाथाय मर्चत प्राद्रवन भयात् । कामोजन्यं विद्राय दुर्जय युधि भारत। पवनानाय दोन्यं मकाना माइती मतः स पुरुषयाघ्र सात्यकिः सत्यविक्रमः । प्रविष्टस्तावकान् गिलास पाहीत्यपादयत्। PIT ·4 श्रीमहाभारत। [जयद्रथयध पायध्याय ११८।१२.। + २. तत्तस्य समरे कम्मं दृष्ट्वाऽन्यैरकृतं पुरा। चारणा सहगन्धयां पूजयाश्चकिर भय । यान्न पृष्ठगोप्तारमर्जुनस्य विशाम्पते । चारणा प्रेक्ष्य मष्टास्त्वदीयाद्याभ्यपूजयन् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि यवनपराजये एकोनविशत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ ११८॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ जित्वा यवनकाम्बोजान् युयुधानस्ततोऽर्जुन । जगाम तब मैन्यस्य मध्येन रथिनामर । चारुदतो नरव्याघ्रो विचित्रकवचध्वज । मृग व्याध वाजिवन तव सैन्यमभीषयत् । सरथन परन्मार्ग धनुरभ्रामयमं । रुकापृष्ठं महावेगं रुका चन्द्रकसगुन। एकानदशिरस्त्राणे रुक्मवर्मममात । रुकाध्वजधनु घरो मेरुग्टङ्गमिवावभौ। स धनुमण्डल मय तेजोभास्कररमिवान्। भरदीवादित सूया दिसूर्यो विरराज है। उपभस्कन्धविक्रान्ता कृषभादो नरर्षभ । तावकाना बमा मध्ये गवा मध यथा नृप । मत्तद्विरदमट्काश मत्तदिरदगामिनं । मभिवमिव मातङ्ग यूथमध्ये व्यवस्थितं । व्याघ्रा दुव जिघासन्तस्त्वदीया समुपाद्रवन्। द्रोणानीकमतिकान्त भाजानीकञ्च दुस्तर। जसमन्धार्णव तीला काम्बाजानाञ्च वाहिनीं। हार्दिक्यमकगन्मुक्त तीर्ण वै मैन्यसागर। परिवत्रु सुसंक्रुद्धास्वदीया मात्यकि रथा..दुयोधनविचमेना दु मासनविविधती। भकुनि मध्येवं युवा दुर्धर्षण फ्रथ । अन्य च बहव' हरा अस्ववन्तो दुरामदा । पृष्ठत मायांक यान्तं अन्वधावन्नमर्पिण' । अथ शब्दा महानामोत्तव सैन्यस्य मारिप । मारुतोद्भूतवेगस्य मागरस्येव पर्वणि । नानमिद्रवत सान् समीक्ष्य शिनिपुङ्गव । मनाहीति यन्तारमवीत् प्रहसनिय । इदमेतत् समुद्भूत धार्तराष्ट्रस्य यदलं । ममिवाभिमुखं वर्ण गजाश्वरथपत्तिमत्। नाट्यदें दिन' मा रथयाषेण मारथे। पृथिगैचाम्तरीक्षञ्च कम्पयत् सागरानपि । रतलार्णव सूत वारयिथे महारणे। पौर्णमास्यामिवोद्भूत वेनेव मकरावय। पश्य मे सूत विक्रान्तमिन्द्रस्यव महामधे । एप मैन्यानि शबूण विधमामि मित भरै । निहतानाइवे पम्य पदात्यश्वरथदिपान्। मच्छरैरनिसाबिंद्धदेहान् सहसा । इत्येवं ब्रुवतस्तस्य मात्यकरमिताजस । समीपे निकास्ते तु भोप्रमीयुयुत्सव । अधा द्रवस तिष्ठति पश्य पश्येति वादिन । मानव युवतो धीरान मात्यकिनिमित गरे । जघान विभतानश्वान् कुन्धराय चतु मनान । ममम्प्रहारसमुतस्तस्य नेपाच धम्विना । देवासुररणाम प्रावर्तत जनश्य । मेषशानिम मैन्य तव पुत्रस्य मारिष । प्रत्याछिने पौधा पररामीविषोपमै । n. प्रधाधमान ममरे भरणारी पवीर्यवान् । अमममन्महाराज तावकामवधीदछन् । पायय नप राजेन्द्र ममहहरवाइन । म माघ भायक कयित् मात्यकरभवत् प्रभो। रचनागारकलित पदास्यूमिसमाकुछ । मेयवेलामामाच स्थित भन्यमहासंव, । समान्तमरनागाश्वमायत्तत मुधर्मुड तासन्यमिपुभिस्तन बध्यमान ममन्नत । B १०. . 8991 ।

·मयदथवध प० । यध्याय १२०११२१] ॥ द्रोणपर्व । . - aa । OUL बधाम नत्र तत्रैव गाव: भोतार्दिता दवा पदातिनं रथं नागं सादिनं तुरगन्तया। अविर्दू नव नादादं युयुधानम्य मायकैः। न नादृक् कदनं राजन् कृतवास्तव फाल्गुनः । यादृक् चयमनोकानामकरोत्सात्यकिर्नुप । प्रत्यर्जुन भिने: पात्रो युध्यते पुरुषर्षभ । वीतभीनीयवोपेतः कृतित्वं सम्प्रदर्शयन् । ततो दुर्योधनो राजा मात्त्वतस्य विभिः शरैः। विव्याध सूतं निप्रितशर्मियठरो हयान्। सात्यकिञ्च त्रिभिर्बिद्धा पुनरयाभिरेव च। दुःशामनः पोडमभिर्विव्याध शिनिपुर। शकुनिः पञ्चविंशत्या चित्रसेनय पञ्चभिः । दुमहः पञ्चदमभिर्विव्याधोरसि मात्यकिं । उत्स्मयन् वृष्णिमा सस्तया वाणै: समाहतः । तानवियन्महाराज मानेव विभिस्तिभिः । गाढ विद्धानरीन कृत्वा मार्गणै: मोऽतितेजनः । भेनेयः ग्यनवत् मझे व्यचरलघुविक्रमः । सौवनस्य धनुच्छित्वा इस्तावापं निकृत्य च । याधन विभिन्बाणैरभ्यविध्यत् स्तनान्तरे। चित्रमेनं भतेनैव दशभिर्दुःसहं तथा । दुःशासनन्तु वित्या विव्याध गिनिपुङ्गवः । अथान्यद्धनुरादाय श्याचस्तव विशाम्पते । अष्टाभिः सात्यकि विधवा पुनर्विव्याध पञ्चभिः । दुःशासनथ दभिर्दुःमय बिभिः शरैः । दुर्मुखद्य द्वादशभौराजन् विव्याध सात्यकिा दुर्योधनस्त्रिसप्तत्या विद्या भारत माधवं । ततोऽस्य निमितवाणस्तिभिर्विव्याध सारथि । तान् सान महितान शरान् यतमानान्महारथान्। पञ्चभिः पञ्चभिवाणः पुनर्वियाध सात्यकिः । ततः स रथिना श्रेष्ठस्तव पुत्वस्य मारथि। प्राजघाना भमेन म हतो न्यपतहुवि । पतिते मारयो तस्मिन् तव पुत्ररथः प्रभो। वातायमानैस्तैग्वैरपनीयत मगरात् । ततस्तव सुतो राजन् मैनिकाय वियाम्पते । राशे रथमभिप्रेक्ष्य विद्रुताः मतशोऽभवन्। विद्रुतं तत्र तत्मन्यं दृष्टी भारत मात्यकिः । वाकिरचरस्तोमारकापुः शिलाशित । विद्राव्य सभेन्यानि तावकानि सहमशः। प्रयया मात्यकीराजन् श्वेताश्वस्य रथम्प्रति। तं भरानाददानञ्च रचमाणञ्च मारथि। प्रात्मानं पालयानच तावका: संमपूजयन्। इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिवे विशत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ ९२० ॥ ॥ राष्ट्र उवाच ॥ मम्प्रमृद्य महत्मन्य यान्त मैनेयमर्जुनं । निर्दीका मम ने पुधाः किमकुर्वत सञ्चय । कथं नेपा नदा युद्धे.तिरामोन्मुमूर्पतां । मैनेये समनुप्राप्ते महमे मध्यमाचिना। विदधे किन्नु तदात्र ते च युद्धपराजिताः । कयञ्च सात्यकियुद्धे व्यतिकान्ते। महायमाः। कथश्च मम पुत्वाणी जीवता तब सञ्चय । मनेयोऽमिययो युद्धे तन्ममाघञ्च मन्य। अत्यमिदं तान त्वत्मकामात् श्रुतं मया । एकस्य घडभियुद्ध भत्रुभिन्तर्महारयो। विपरीतमईदैवं मन्ये सत मान् पनि । यत्रायध्यन्त ममरे मात्वतेन महारथाः। एकम्प दिन पप्यांत ममन्य तरू सञ्चय । कुटुम्य युयुधानस्य मर्चे तिष्टन्तु पाण्डवाः । निजित्य ममरे द्रोणं तिनविषयोधिन। यया परगणान् सिंहनुदन्ता मतान्मम। ran :

·७०९ . ॥ श्रीमहाभारते॥ [ जयद्रथषध प० । अध्याय २१॥ Y - - . २५ कृतवादिभि शरैर्यनेम्वमिराहवे । युयुधानो न गकितो हन्तु जेथति में सुतान। नैतदीमक युद्ध कृतवासात्र फाल्गुन । यादुध कृतवान् युद्धं गिना महायशा । ॥ मञ्जय उवाच ॥ तव दुर्भत्रिते राजन् दुर्योधनकृतेन च । श्टणुवावहितो भूत्वा यत्ते वक्ष्यामि भारत। ते पुन संन्यवन्ति कृत्ला सशप्तका मिथ । परा युद्धे मति क्रूरां तव पुत्रस्य शासनात् । चीणि सादिसहस्राणि दुर्योधनपुरोगमा । शककाम्बोज वासोका यवना पारदास्त या । कुलिङ्गास्तङ्गणाम्वष्टा पैशाचाच सवर्वरा । पार्वतीयाश्च राजेन्द्र कुद्धा पायाणपाणय । अभ्यद्रवस्ते नियं शलभा पावकं यथा। युक्ता पञ्चशता राजन नेयं समुपाद्रवन् । ततो रथससेण महारथमतेन च। दिरदाना सहसेण दिसाहलेथ वाजिमि । शरवाणि मुञ्चन्ता विविधानि महारथा । अभ्यद्रवस्ते शैनेयमसोया परन्तप । नांच मञ्चोदयन् सान् इतनमिति भारत । दु शासनो महाराज सात्यकि पर्यवारयत । तचाइतमपश्याम अनयचरित महत्। यदेको बहुभि मार्द्धममम्भान्तमयुध्यत । अवधोच्च रथानोक बिरदानाञ्च नइल। मादिनश्चैव नान् मचान् दस्यूनपिच सर्वश । नत्र चमिथितैर्भग्नेय परमायुधै । अवैश्च बहुधा भरोषादण्डकबन्धुरै। कुञ्जमथितथापि ध्वजैव विनिपातिते । वर्मभिधर्मभिश्चैव विकीर्णश्च समन्तत । सम्भिराभरणवस्वरनुप्रय मारिष । सञ्छन्ना वसुधा तब भरदि द्योरिव । गिरिरूपधराथापि पतिता कुञ्जरोत्तमा । अञ्जनस्य कुले जाना वामनस्य च भारत। सुप्रतीककुन जाता महापाले तथा। रैरावतकुले चर तयाऽन्येषु कुलेषु च । जातादन्तिवरा जाजन् धेरते बहशे हता । वानायुजान पार्वतीयान् काम्बाजानथ वाक्षिकान् । तथा इयवराघाजन निजाने नत्र सात्यकि । नानादेशेझवान् पत्तोनानाजातीच मर्ज निजम्ने तय भय प्रतशोऽथ सहसण । तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून दु शासनोऽप्रवीत् । निवर्तध्वमधर्मजा युध्यध्व कि स्तेन व तायातिभग्नान् सम्प्रेक्ष्य पुत्लो दु शासनस्तव । पापाणयोधिन सरान पार्वतोयानोदयत्। अम्मयुद्धेषु कुशना नैतन्जानाति मात्यकि । अग्मयुद्धमजामन्त हतनं युद्धकामुक । तथैव कुरव सर्व नाग्मयुद्धविशारदा । अभिद्रवत माभेष्ट न व प्राथनि सात्यकि ति पार्वतीया राजान मर्च पाषाणयोधिन । अभ्यद्रवन नेय रागामिव मन्त्रिण । नतो गजभिर प्रत्यैरुपले गैलवासिन । उद्यनयुधामन्य पुरतम्तम्युराहवे। क्षेपणेयस्तयाऽप्यन्ये मालतस्य वधैषिण' । चादितास्तत्र पुत्वेग मध्यनो रुदि । नेपामापततामेव मिलायुद्ध चिकीर्षतां। मात्यकि प्रतिमन्धाय निमिमाम् माणिकरान् । तामसटि तुनुला पातीय ममोरिता। पिच्छदारगमसनारा मिनिपुन निरग्मचयिनि पधे नानामिव प्रौ । माय मन्यान्यान्यन्त हाहाभूतानि मारिप । ना पक्षमता झरा ममुवतमहामिला । ४८९. - -- १४.

·जयद्रघवध प० । अध्याय १२१ । १२२। J ॥ द्रोणपर्व : ७०३ निकृत्तवाहवो राजन् निपेतुर्धरणतले । पुनईममतावान्ये भतसाइसिणस्तया । मोपलैबोइभिन्छिनै पेतुरप्राय सात्यकि पाषाणयोधिनः धरान् पतमानानवस्थितान्। न्यवधीसाहसास्तरगुतमिवाभवत् । तत पुनस्त सम्भूय नेमष्टि समन्तत । अयोहस्ता. लहस्ता दरदास्ताणा: समाः । लम्पाकाश्च पुलिन्दाय चिक्षिपुम्नाय मात्यकिः । नाराचे प्रतिचिच्छेद प्रतिपत्तिविशारदः। अद्रोणा भिद्यमानानामन्तरी मिन गरेः। भब्देन प्राद्रवन स रथावगजपत्तयः । अग्मचूर्णरवाकीर्ण मनुष्या गजवाजिनः । नाशक्नुवन्नवस्यातुं भ्रमरैरिव दंशिताः । हतपिटाः सरुधिरा भिवमस्तकपिण्डिकाः । कुञ्जरा वर्जयामासुयुयुधानरथं तदा । ततः प्रब्द. समभवत् तव सैन्यस्य भारिप । माधवेनार्यमानस्य सागरस्य पर्वणि । तं शब्द तुमुलं श्रुत्वा द्रोणे यन्तारमनीत् । एप सत रणे क्रुद्ध. मात्वताना महारथः । दारयन् वहुधा मैन्यं रणे घरति कालवत्। यष शब्दस्तुमुलपत्र सूत रथं नय । पाषाणयाधिभिनं युयुधान. समागतः । तथाहिरथिन. मन्य हियन्ते शिद्रुनेईथैः । विन स्त्रकवचा रुग्णास्तब तब पतन्ति च । न शक्नुवन्ति यन्तारः मयन्तुं तुमुने यान् । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भारद्वाजस्य भारथिः । प्रत्युवाच ततो दोष मर्चशस्त्रनाम्बरं । सैन्यं द्रवति चायुयुग्मन् कारवयं समन्ततः । पश्य योधावणे भग्नान धावताव समन्ततः । दमे च संहता. शरा पाघाताः पाण्डव सह । वामेव हि जिधामन्त अट्रयन्ति समन्तत । त्र कार्य समाधव प्राप्तकासमरिन्दम। स्याने वा गमने वापि दूरं यातय मात्यकि । तथै वदतस्तस्य भारद्वाजस्य मारिष। प्रत्यदृश्यत मैनेया निनन् बहुविधाषयान् । ते वध्यमाना समरे युयुधानेन नावकाः । युयुधानरथं त्यत्रा द्रोणानीकाय दुटुन । यस्तु दु गासन. सार्द्ध रथै पूर्व न्वार्तत । ने भीताखभ्यधावन्त सर्व द्रोणरथम्पति। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रयवधपर्वणि सात्यकिरवेशे एकविंशत्यधिकशतोऽयाय ॥२१॥ ॥ सञ्जय उवाच॥ दुशासनरथं दृष्ट्वा समीपे पर्यवस्थित भारद्वाजस्ततो वाक्यं दु गासनमयाबवीत् । दुःशासन रथाः मर्च कस्मात प्रपिटुताः। कचिहमन्तु नृपतेः कधिन्नोवति मैन्धवः । राजपुत्रा मानव रामभाना महारथः । किमय द्रवते युद्धे यौवराज्यमा हि । दामो जितामियूोलं यथाकामचरीभव । वाममा वाहिका राजा भातम्य मे भर न सन्ति पतय स तेऽद्य पण्डतिले समा । दुःसामने कमात्वं पूर्वमुक्का पनायो । ख्यं वैरं मद्दत्तात्वा पाश्चात. पाएहर मह। एक मात्यकिमामाद्य कथं भानोऽसि मयुगे। म जानीषे पुरा वन्तु महनदान दुगेदरे। भरा घेत भविष्यन्ति दारणामोविषोपना.। अमियाणा हि वचसी पाण्डरेषु विशेषतः। द्रौपचाय परिक्लेशलन्यूठो झभयत पुरा । कने मानय दर्पश्च क ने वीर्य क दार्पतं । धामीविषसमान पापीन कोपथिलाक दालमि। R . ।

·७०४ ३ - gcc. . YEER । श्रीमहाभारत [भयमयबध प. च्यध्याय १२२ । शोयेयं भारती सेना राजा व सुयोधनः । यस् त्वं कर्कशी भ्राता : पलायनपरायणः । ननु नाम त्वया बौर दीर्यमाणा भयादिना । खवाइवलमास्याय रक्षितव्या ह्यनीकिनी स त्वमद्य रणं हिला भीती वर्षयो परान् । विद्रुने त्वयि सैन्यस्य नायके शत्रुमदन । कोऽन्यः स्थास्यति सङ्काम भौती भीतव्यपाश्रयः। रकेन मात्त्वतेनाद्य युध्यमानस्य तेन वै पलायने तब मतिः मङ्गामाद्धि प्रवर्तते । यदा गाण्डीवधन्वान भोममेनच कारव । यमौ वा युधि द्रटासि तदा व किं करिष्यसि । युधि फाल्गुनवाणानां मर्यामिममवर्धमा । न तुम्याः सात्यकिशराः येन भीतः पलायसे । यदि तावत् कता बुद्धिः पलायनपरायणा । पृथिवी धर्मराजाय ममनव प्रदीयता । यावत् फाल्गुननाराचा निर्मुकोरगमत्रिभाः। नाविन्ति गरीरन्त तावत् संग्राम्य पाण्डवो। यावत्ते पृथिवीं पार्था हत्वा मालमतं रणे। नाधिपन्ति महात्मानस्तावत् संग्राम्य पाण्डवैः । यावत् क्रुध्यति ना राजा धर्मपुचो युधिष्ठिरः। कृष्णय भमरक्षाघी तावत् सं गाम्य पाण्डवैः । यावद्रोमो महावाहुर्खिगाय महतीचमूं। मोदस्ति न म्यहाति तावत् संग्राम्य पाण्डवैः । पूर्वमुक्तश्च ते भ्राता भीमेणामा सुयोधनः । अजेयाः पाण्डवा: मध्ये माम्य संभाग्य तैः सह । नच तत् कृतवान् मन्दस्तव भ्राता सुयोधनः। स युद्धे तिमास्याय यत्तो युध्धखं पाण्डवाः । गच्छ वर्ण रथेनेव यत्र तिष्ठति सात्यकिः। वया होने व तदिद्रवियति भारत। आत्मार्थ योधय रणे सात्यकि सत्यविक्रम । रवमुक्तस्तव सुतो नामवीत् किञ्चिदम्यमा ! धुनधाश्रुतवतकला प्रायायेन स सात्यकिः । मन्येन महता युको बेच्छानामनिवर्तिनी । आसाद्य च रणे यत्तो युयुधानमयोधयत् । द्रोणाऽपि रथिना श्रेष्ठः पाञ्चालान पाण्डवास्तया। अभ्यट्रवन संक्रुद्धो जबमास्याय मध्यमं ! . प्रविश्य घ रणे द्रौणः पाण्डवानी वरूथिनों। द्रावयामास योधान् वै शतशोऽथ सहखगः । ततो द्रोणी महाराज नाम विश्राव्य मयुगो पाण्डुपाञ्चालमस्थाना प्रचक्रे , कदन महत्।. जयन्तमनोकानि भारद्वाज ततस्ततः । पाञ्चालपुत्रोद्युतिमान पोरकेतुः समन्ययात् । म द्रोण पञ्चभिबिंद्धा प्रशन्नतपर्वभिः। ध्वमेकेन वियोध मारथिधास्त सप्तभिः। नचाहु महाराज इटवानम्मि संयुगे। यहाणे रममा युद्धे पाञ्चाल्य नाभ्यवर्तत । मविरुद्ध रणे द्रोणं पायाला वोदय मारिए । श्रावभुः, सर्वता राजन धर्मपुत्वजयपिणः। म भतरप्रिमशाग्रतामरेय महाधनैः । मसौद्य विविधैराजन् द्राणभेवमवाकिरन् । नित्य सान् वाणगाणे राजन् समन्ततः । महाजनधरान यावि मातरिया हवामा। ततः मरं महाधार सूर्यपावकम निभा सन्दधे परपोरमा वीरकेतारचम्पति । म भित्या तु मरा राजन पाचासानमन्दमा अभ्यगाधरण पूर्ण सोरिता ज्यान्नित्र। मता पतट्रयात पाधानकुन्नन्दनः। पर्वतायादिव महायकम्पे वायुपीडितः । नरिमन ते महया रागपुरे महायने । पासालाम्वरिताद्रीणं समन्तात् पयारयम्।

·जयद्रधबध प० । अध्याय १२२1] द्रोणपर्च॥ ७.५ + - चित्रकेतः सुधन्ना चचिववी चमारता तथा चित्ररथमेव चालव्यसनकर्षिताः। अभ्यद्रवन्त महिता भारदानं युयुत्सवः । मुच्चन्त. परदपर्याणि नपान्ते जनदा दव । म वधमानो बहुधा राजपुनर्महारथः । काधमाहारयत्तेषामभावाय दिजर्षभः । लत' परमयं जाउ द्रोणस्तेपामासमत्। ते इन्यमाना ट्रोणस्य घरैराकर्षचादित.। कर्तव्यं नाभ्यज्ञान कुमारा राजसत्तम । तान् विमूढान रणे द्रोए महमन्त्रित भारत। व्यवसूतरांचक्र कुमारान् कुपितो रणे । तया सरै. सुनिमितभवन्तेषां महायया । पुष्पाण्णव विचिवान उत्तमाशान्यपातयत् । ते रयेभ्यो इता: पेतु वितौ राजन मुवर्धसः । देवासुरे पुरा युद्धे यथा दैनयदानवाः । नानिहत्य रणे राजन् भारद्वाज, प्रतापरान् । कार्मुकं भामयामास हेमष्ठं दुरामदं। पाञ्चालानिहतान् दृष्ट्वा देवकन्पान्महारथान् । घराघो रणे क्रुद्धो नेवाभ्या पातयनचा अभ्यवर्तत सट्टामे क्रुद्धो द्रोणरथम्पति । नतो हानि सहसा नादः समभवन्नृप । पाञ्चान्येन रणे दृष्ट्वा द्रोएमावारित गरे। स छाधमानो वहुधा पार्षनेन महात्मना। न वियये नतो द्रोण मायनेवावयुध्यत । नतो द्रोणं महाराज पाञ्चान्य क्रोधमूर्छित.। आजधानोरसि क्रुको नवत्या नतपर्चण। म गाढविडो वनिना भारद्वाजो महायशा. निपसाद रथोपये कम्मच जगाम इ । तंव तथागत दृष्ट्वा एयद्युत पराक्रमी । चापमुत्सृज्य भोजन्तु अनि जग्राइ वीर्यवान् । अवमुत्य रथाचापि त्वरित म महारथः । श्रारुरोइ रथं वर्ण भारदाजम्य मारिष। हर्तुमिच्छन् गिर. कायात् क्रोधरिलोचनः । प्रत्यायप्तस्ततोट्रोण धनुरादाय वीर्यवान् । श्रामन्त्रमागतं दृष्टा घरधुध निघांमया। सरबततिराजन् वियाधामबोधिभि । योधयामास ममरे ध्यावं महारथ ने हि वैतस्तिका नाम सग स्वयाधिन । द्रोणय विदिता राजन् यैटरद्युवमक्षिणात्। म बस्यमानी वइमि मायकम्तमहावनः। अवभुत्य रथातूरी ममग पराक्रमी। आरुझ सरयं वोरा प्रसय च महर्नुः । विव्याध समरे द्रोण घराधा महारथः। द्रोएयापि महाराज मरसिंव्याध पार्वतं । तदहुतमभृद्युद्धं द्रोएपाश्चाटयास्तदा। चैलोक्यकाणिरामीछक्रमहादयोरिव । मण्डदानि विचित्राणि यमानीतराणि च । चरन्ता युद्धमार्गमा नतरतुर येषुभिः । मोहयन्ती मनास्लाजो योधाना द्रोणपाती। सृजन्ता मरवाणि वलिव बाइको। छादयना महात्मानो परेशाम दियो महौं। तदहुतं तयोयुद्धं भूतमा पूजयन् । अधियाय महाराज ये चान्ये नव मैनिकांबाय समरे ट्रोयोटाधेन नान । वामेति नौ राजन् पाशाटा इति का ट्रोणस्तु सरितो युद्धे घटाक्षम्य सारथे । मिरः प्रच्यावयामास फन एवं नगेरिव । नतस्तु प्रद्रुता वाहा राजन्नस्य महात्मनः। नेषु प्रद्रयमाणेषु पाशासनस्चयालया।ट्रावयट्रले द्रोणस्तव नत्र पराक्रमी । 8 ·७०६ ॥ श्रीमहाभारत। [जयप्रथधमा । यध्याय १२२ । १२१ । - ४०. ३९ विजित्य पाण्डुपाञ्चालान् भारद्वाज. प्रतापवान् । खं व्यूह पुनरास्याय प्रत्यनिष्ठदरिन्दमः। नचैनं पाण्डवा युद्धे जेठमुहिरे प्रभो। इति श्रीमहाभारतेट्रोणपर्वणि जयद्रथयधपर्वणि द्रोणपराक्रमे दाविशत्यधिकमताऽध्याय ॥ ९९२ ॥ ॥ सञ्चय उवाच॥ ततो दु शासनो राजन् मैनेयं समुपाद्रवत् । किरन् सरसहस्राणि पर्जन्य इव रिमान्। ४१५ म विद्धा सात्यकि षध्या तथा पाडमि गरेः । नाकम्पयत् स्थित युद्धे मेनाकामा पर्वत रथवातेन महता नानादेशाद्भवेन । सर्वतो भरतश्रेष्ठ विटजन्सायकान् बइन्। पर्जन्य दव घोषेण नादयन् वै दियो दश । तमापतन्तमालोक्य मात्यकिः कारवं रणे । अभिद्रुत्य महाबाहुकादयामास मायके । तच्छाद्यमाना वाणैपिटुमामनपुरोगमा । प्राद्रवन् समरे भीतास्तव पुत्रस्य पश्यतः। तेषु द्रवामु राजेन्द्र पुत्रो दुःशासनस्तव । नस्या व्यपेतभीराजन् मात्यकिश्चाईयञ्छः। चतुर्मिळजिनस्तस्य सारथिञ्च विभि शरैः।। सात्यकिञ्च शतेनाजी विद्धा नादं मुभाच ह। नत क्रुद्धो महाराज माधवस्तस्य संयुगे। रथं मृत ध्वज तञ्च चक्रेऽदृश्यमजिह्मग. 1 स तु दुःशासनं शरं मायकैराहणादृशं । मम ममनुभातमूनाभिरिवार्णया । वरन्ममाणेदाणैर्दु शासनममित्रजित् । दृष्ट्वा दुशासनं राजा तथा शरशताचितं । विगत्तायोदयामाम युयुधानरथम्पति। ने गछन् युयुधानम्य समीपं क्रूरकर्मण । विगत्ताना बिसाइसा रथा युद्धविशारदाः । ने तु तं रथान महता पर्यवारयन् । स्थिरा कला मतिं युद्धे भला संभप्तका मिथः । तेषां प्रपतता युद्ध शरवर्षाणि मुञ्चता । योधाम पञ्चशतान् मुख्यान प्रगानीके व्यपोथयत् । ते पतन्नि इतास्वर्ण गिनिप्रवरसायकं । महामारुतवेगेन भमा इव नगाडमा. । मागेरा बहुधाछित्र येव विशाम्पते। इयैव कनकापोडै पतितस्तत्र मेदिनी। नेपभरमवृत्त. भोलिताघपरिमु । श्रोभत महाराज किंशकैरिव पुष्यित । ते मध्यमानाः ममरे युयुधानेन नायका. । वातारं नाध्याछन्त परममा व दिपा। नतम् पर्यवर्तन मर्चे द्रोणरथम्प्रति । भयात् पतगराजस्य गीनीव महोरगाः। हत्या पक्षमताम योधान गरैरामीविषापम. 1 माथात् म भनारो धनञ्चयरथम्प्रति में प्रयाम्न मरश्रेष्ठ पुचा दु सामनस्तव । विव्याध मभिस्वर्ण मरैः मन्नतपर्वभि । म सुन प्रतिविव्याध पचमिर्मिपित गरेः । एमपुबै महेवासो गार्द्धपवैर जिह्मागे मात्यक्षिक महाराज मन्त्रित भारत । सामनसिभिपिझा पुनर्षियाध पञ्चभि । मेपरात्र पुनम्नु स्वा पञ्चभिराग.1 धनुयाम्य रणे किया प्रस्मयत्र नं ययौ। तो दु:मासन युद्धो दृष्णिबोराय गच्छत। संवपारमवीं पनि विस्मर्भ निघासया। आन्त भनिदा धारा तव पुचम्म मायकि।पिच्छेद म नदा राजन् निषित करपषिभिः । चापागदाय प्रधाव जोपर । भात्यकिय गरमिंदा सिंहमा ममई ।। U ·जयद्रपवध प. अध्याय १२३।१२।] द्रोणपर्व a - -- १९52 सात्यकिम्नु रणे क्रुद्धो माइयिका सुतं तव । मरैरप्रिमियकाररामघान स्तनान्तरे। मदायसन्तोदावरष्याभिर्विव्यधे पुन। दुमामनस्त विमत्या सात्यकि प्रत्यविध्यन । मावतोऽपि महाराज न विद्याध म्तमान्तर विभिरेव महाभाग गरे मनतपर्चमा नतोऽन्य वाहाविधित मर्जप्ने महारथ । मारपिच्च मुमक्रुद्ध गरे मन्नतपर्वभिः । धनुरकेन भनेन इस्तारापञ्च पञ्चभिः । वनञ्च रयानिश्च भनाभ्या परमानविन्। निवेद विखिस्तोनालयामा पापिएसारयो । मछिवश्वा विरयो हतान्या इतमारथि। विगतमेनापतिना खग्येनापत्राहित । तम भात्य मैनेयो मुद्दतमिव मारत । न जघान महायइ मनवा मारन् । भोममेनेन तु वध सुतानां तब भारत। प्रतिज्ञान सभामधे सर्वेषामेव मयुगे । ततो दुःशासन निवा सात्यकि संयुगे प्रभो । जगाम सरितो राजन् चेन याता धनञ्चय । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रयवधपर्वणि सात्यकिरवेगे दुशासनपराजये क्योविंशत्यधिकमताऽध्याय ११२२॥ तराष्ट्र उशच कि नया मम मनाया नाम चिन्महारशा ऐनया मायकिं यान नेशननायवारयन्। एकोहि समरे कर्म एनशन सत्यविक्रम । पक्रतुन्याना युद्धे महेन्द्रोदानावित्र। अथवा सन्यमामीत्तत् येन यात म मात्यक्कि । रको वै वड़ना मेन" प्रस्न मत्यविक्रम । कपच युध्यमानानामपक्रान्ता नहात्मना। रको बद्दनी शैनेयम्तन्ममाघञ्च पचय । ॥ मध्य उशच ॥ राजन् सेनासमुोगो रथनागावात्तिना। तुमुलस्त मैन्याना युगन्नमयोऽभवत्। पालिकेषु ममूहेषु तव सैन्यस्य मानद । नाभूमोके सम' कयित्ममूह इति मे मतिः । तत्र देवास्तभाषन्त धारणाय सनागना । रतदन्ता' समूहा वे भवियन्ति महोतवे। नच रतायो व्यूह श्रासीत् करिदिशाम्पते। यावजयद्रथये द्रोरोन विहितोऽमात् । पण्डवातविभिवाना समुद्राणमित्र स्खन भवनोपानामन्ये ऽन्यमभिधावतां । पार्थिवानी समेताना बइन्यासन नरोत्तम न्वइने पाडानाध महसागि मतानि । संरचना प्रबोराणा समरे दृढकम्मणा । नवामोत सुमहान् मन्दसमुनो लोमहर्ष। भयाकन्दोममेनो घरद्युषय मारिष । नकुन महदेवय धरानय पाण! शगच्छत प्रहात द्रुत विपरिधावत। प्रविष्टाररिभेना हि बोरा माधनायो। पपामुखेन गच्छेनी अस्ट्रयरयम्पति । तया प्रकुरत चिम दति मन्यान्यचोदयत्। तयोरभावे कुर पतार्या भयं मिता । ने यूध महिता भूला वर्णमेव यतार्य । पोमयच महागा पवन सागर पथा। भोममेनेन ते रामन पाक्षान्न र रोदिता। भार कारवान् म्शेत्यशासनात्मन प्रियान् । सपनो निधनं युद्ध धम्वैतमतेजा। खामोनिका मान्दनन्दन जोविना तय ताका राजन प्रार्थयन्ता महा। पर्य युद्धे मतिं ध्या पुरविवारतबिरे। तमिम तुमने युद्ध वर्तमान भवार।. - .

·॥ श्रीमहाभारत [जयध्यषध प. अध्याय १२० १२५ । द जिल्ला सर्वाणि सैन्यानि प्रायात्मात्यकिरर्जुन कवधानाम्प्रभास्तव सूयरग्मिविराजिता. । दृष्टी. मध्ये मैनिकानां प्रतिजग्मु समन्तत. या प्रयतमानानां पाण्डवानां महात्ममा । दुर्योधनो महाराज ध्यगाहत महदनं । स मनिपातम्तमुतस्तेषां तस्य च भारत। अभवत् सर्वभूतानामभावकरणो महान् । ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ तथा थातेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगत. स्वयं । कचिदुर्योधन. सूत नाकार्योत्पृष्ठतो रणं । एकस्य च बहनाञ्च पत्रिपातो महाहवे। विशेषतो नरपतेज़िपम प्रतिभाति में। सोऽत्यन्तसुखसंहको सम्या लोकस्य चेश्वरः । एको यहन्समामाद्य कचिन्नासीत् परामुख । ॥ सञ्जय उवाच ॥ राजन् मनाममाद्ययं तव पुत्रस्य भारत । एकस्य बहुभिः माई टणुय्व गदतो मम । दुयोधनेन समरे पृतना पाण्डवो रणे।नलिनो दिरदेनेव ममन्तात् प्रतिलोडिता। नतस्ता प्रहतां मेनी दृष्ट्वा पुत्त्रेण ते नृप। भीमसेनपुरोगान्त पाश्चाता ममुपाद्रवन् । म भीमसेनं दभिः शरैर्विव्याध पाण्डवं । विभिस्तिभिर्यमा बोरी धर्मराजञ्च सप्तमि । विराटछपदा पनि शतेन च मिखण्डिन । घटद्युबञ्च विशत्या द्रौपदेयाखिमिस्तिभिः । शतपथापरान् योधान् मदिवाथ रंथावणे । मरैरवचकायै क्रुद्धेाऽन्तक व प्रजा । म सन्दधन विमुञ्चन वा मण्डलीलतकार्मुक । अदृश्यन रिपूविघ्नञ्छिक्षयाऽस्त्रवलेन च । तस्य तान् निघ्नन' भन् हेमप्रष्ट महर्नु । अजस्रं मण्डलोभूतं ददृशुः समरेजना.। नतो युधिटिंग राजा भनाभ्यामच्छिनधनुः । नव पुत्तस्य कौरव्य यतमानस्य संयुगे। विव्याधनं दशमि. सम्यगस्तै मरेरात्तमै । वर्म चामु ममासाद्य ते भना. चितिमाविशन्। नत प्रमुदिता पार्थाः परिवर्युधिष्ठिरं। यथा बबधे देवाः पुरा शक्र महर्षयः । ततोऽन्यद्धनुरादाय नव मुत्त्र प्रतापवान्। तिष्ठ तिछेति राजानं ध्रुवन् पाण्डवमभ्ययात् । तमायान्तमभिप्रेक्ष्य तय पुत्वं महामृधे। प्रत्युद्ययु प्रमुदिता पाचाला जयग्रद्धिन.। तान् द्रोण. प्रतिजयाइ परीसन युधि पार्थिव। चण्डवातीद्धतान मेघान गिरिरम्बुमुचो यथा। तब राजन्महानामोत् मङ्गामा सोमहर्षण. । पाण्डवानां महाबाहो तावकानाञ्च संयुगे। एट्रस्याफ्रीडसदृश संहारःमर्चदेहिना। ततः शब्दा महानामीत् पुनर्येन धनञ्जय । अतीव सर्वमदभ्यो नोमहर्षकर. प्रभो। अर्जुनस्य महाबाहो तावकानाश्च धम्विनी । मध्ये भारतमैन्यस्य माधवस्य महारणे । द्रोणस्यापि परेः माई व्यूहद्वारे महारणे । एवमेव पयो वृत्त. पृथिया प्रथिवीपते । द्धोर्जुने तथा द्रोणे सात्वते च महारथे । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथयधपथि मदुलयुद्धे चतुर्विशत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १२४ ॥ ॥ मञ्चय वाच ॥ अपराडे महाराज सङ्काम. ममहानभूत् । पर्जन्यसमनिर्घोष. पुनद्राणस्य सोमकै । मोणावं रथमास्याय नर मोर: ममाहित । समरऽभ्यद्रवत् पाण्डन जबमास्याय मध्यमं । सब प्रियधिने मायामा महायन, । चित्रपुझे मितेचीए कचमोत्तममम्भवः । - ५०11 ·७१० ॥ श्रीमहाभारतं॥ [जयद्रथयध य.। अध्याय १२५ । १०५० मा छिन्ना बहुभिवार्णभारदाजेन माग्पि ।गदा पपात कौरव्य नादयन्तो धरातला गदा विनिहतां दृष्ट्वा घटकेतुरमर्षणः। तोमरं व्यस्जदीर मतिश्च कनकोचना । तोमरं पञ्चभिर्मिला शनिश्चिच्छेद पञ्चभि । ती जग्मतुर्मही हिना माविव गरुत्मता। मतोऽस्य विशिस तोता बधाय बधकाक्षिण | प्रेषयामास समरेभारद्वाज प्रतापवान् । म तस्य कवचं भिवा पदयञ्चामिताजस.। अभ्यगाद्धरणों वाणो इंस. पद्मवन यथा। पतझं हि यश्चापो यथा क्रुद्धं बुमुचित । तथा द्राणऽयपच्छूगे घरकेतुं महाहवे । निहते चेदिराजे तु नत्खण्डं पिव्यमाविशत् । अमर्षवद्यमापन. पुचोऽन्य परमास्ववित् । नमपि प्रमइन् द्रोणः शरैबिन्य यमक्षयं । महाव्याघी महारण्य मृगणावं यथा बलो। तेषु प्रदीयमणिपु पाण्डवैयेषु भारत । जरासन्धसतो बोरः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्। स तु द्राणं महायाई गरधारामिराहवे। अदृश्यमकरोत्तूण जलदो भास्करं यथा। तम्य नसाघरं दृष्ट्वा द्रोणः क्षत्रियमर्दनः । व्यसृजत् सायकावणं शतशोऽथ सहसश। छादयित्वा रणे द्रोणा रथस्य रथिनासर । जारामन्धि जघानाश मिषता मर्चधन्विनी। यो य म नीयते तत्र तं द्रोणो द्वन्तकोपमः । पादत्त सर्वभूतानि प्राप्तकाने यथाऽन्तक.) नतो द्रोणा महाराज नाम विश्राव्य मयुगे। गरैरनेकमाइले पाण्डवेयान् ममाणेत्। ने तु नामापिना वाणा द्रोणेनाम्ता शिलाशिता । मरानागान्हयायैव निजानु भयो मधे। ते यध्यमाना द्रोणेन मक्रेणेव महामुगः। ममकल्पन्त पायाला गाव गोवाहिनाव। नती मिष्टामको घोरः पाण्डवामामजायत। द्रोणम यध्यमानेषु मैन्येषु भरतर्षभ। प्रताप्यमान सूर्पण इन्यमानाय माप । श्रवपद्यन्त पाञ्चालामादा भंघस्त चेतम.। भोहिता वाण जालेन भारदमिन मधुगे। पुरुयाइम्सहोताना पाचाताना महारथा. दयय महाराज प्रथाः फाभिकोमसा । अभ्याइवत संशया भारदागं युयुत्सया। भुवन्तय रणे द्रोणं दिपायासएनयाः। इस ट्रीहत द्रोणमिति ने द्रोणमभ्ययु । ने पतन्ना भरव्यायाः म मा महाधुति । मिनोपयो युधि द्रोणं यमम्य मदनं प्रति । पतमानाय नाचूराम् भारदाम मिलोमुखः । थमाय प्रेषयामाम रेदिमुग्या विशेषा नेपु प्रभोधमापु दिमुख्येषु मा । पाघासा, ममकापमा द्रोणमायकपीडिता' । माहामा भीममेरो घरगुपक्ष भारत।ष्टिा द्रोणम्म कमाणि नया रूपाणि मारिप। भाटलेन नो मर्म पति दुरा माता तथा पि युधि मंजुद्धो दरति चचियर्षभान् । धापुर पविषम्य माधणय परमाप. I तम्बो शतविधर मेशितनापि निही। द्रोणानि मम्प प्रदिया पवियर्षभा या दुतरं पारंपादनमा भारत। पपा बस दोसारं पधामा महापुनि मोहन ममतानि द्रोणो दन्ति यमामिला। मेधा र युवा साथिन । बप पिद पारी महापट.।

·अयदपवध पथध्याय १२५ । १२६।] ॥ द्रोणपर्व।। ७१२ 161 क्रोधसविग्रमनमो ट्रोषस्य समरं धनुः । सुसंस्थतरी भूला द्रोण: त्रियमदनः। अन्यत् कार्मुकमादाय भाखरं वेगवत्तरं तबाधाय मग तोता परानोकविशातमं । अाकर्णपूर्णमाचार्यो बनवानन्यवायजत् । म हवा क्षत्रधर्माणं जगाम धरणोतन । म भिन्नदयो वाहान्यपतन्मेदिनीतते । ततः मैन्यान्यकम्पन्त घरद्युमसते इते। अथ द्रोणं समारोहचेकितानी महाबलः। स ट्रोएं दाभिर्विज्ञा प्रात्यविध्यतस्तनान्तरे। चतुर्भिः मारथिश्वास्य चतुर्भियतरो हयान्। तथाचार्य: गोडभिरवियद्दविणं भुन । ध्वजं घोडमभिवाणयन्तारश्चास्य मतभिः । तस्य सने हने मेऽन्या रथमादाय विद्रुताः। समरे परमवीता भारदाजेन मारिषाचेकितानरयं दृष्ट्वा हताश्च इतभारथि पाञ्चालान पाडायव महनयमथाविधत् । तानसभेताय धरान्चेदिपाचावरचयान्। ममन्तात् ट्रावयन् द्रोण वक्षोभत मारिपा पाकर्षपसिनः श्यामा वयमाऽमोतिपञ्चक.। रणे पर्यचरट्रोणे दृद्धः पाडशवर्षवत्। अथ द्रोणं महाराज विचरन्तमभीतवत् । वजहस्तममन्यन्त शत्रवः शत्रुसूदनं । ततोऽनवीन्महावाहुटुंपदो बुद्धिमानृप । सुधाऽयं वधियानहन्ति व्याधः क्षुद्रमृगानिव । कृच्छान्दोघना तोकान् पापः प्रास्यति दुर्मतिः। यस्य लोभादिनिहता: ममरे क्षत्रियर्षभा. मतमः मेरतेभूमी निकृत्या गारपा इव । रुधिरेण परीतारः स्वग्टगासादनीयताः । एवमुका महाराज द्रुपदेोऽचौहिणपतिः । पुरस्कृत्य रणे पार्थान् ट्रोणमभ्यद्रवद्रुतं । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयट्रयवधपर्मणि द्रोणपराक्रमे पञ्चविंशत्यधिकशतोऽध्याय ॥१२५ ॥ । मञ्चय 'उाच ॥ यू यालायमानेषु पाण्डवानां मतस्ततः । सदूरमनयुः पार्था: पाचासा: मह मामक। वर्तमान तथा रौद्रे महामे लोमहर्षणे। मद्धये जगतस्तोत्रे युगान इव भारत । द्रोणे युधि पराकान्त नमाने मुहर्मुः। पाञ्चालेषु च चोणेषु यध्यमानेषु पाण्डषु । नापश्यच्छरणं किञ्चिद्धनराजो युधिष्ठिरः। चिन्तयामाम राजेन्द्र कथमेत वियति । ततो वीच्य दिशा मी मव्यशारिदिया । युधिष्ठिरोदरीप नैव पार्थ न माधवं : सोऽपश्यघरमार्दूल वानरर्षभनघणं । गाडीवस्य च निघापमाटण्वन् व्यषितेन्द्रियः ।, अपश्यन् मात्यकिवापि वृष्णीनी प्रधरं रथ। चिन्तयाऽभिपरीताशा धर्मराज युधिष्ठिरः। माधगच तदा शान्ति सावपस्सनरोत्तमा । सोकोपकोभीहत्वात् धर्मरागो महामना। अचिन्तयन्महाबा. मेयस्य रथम्प्रति : पदवी प्रेपितेव फागुनस्य मपा रखें। नेयः सात्यकि. मत्यो मिधाणाममयरः। तदिदं प्रेकमेवामोन दिया जातं ममाय थे। सात्यकिय हिम शेयः पाण्डवय धननय, सात्यकि प्रेपयित्वा तु पाण्डवस्य पदाऽनुग। सास्वतम्यापिक पयिये पदानुग। करिष्यामि प्रयग्रेन धावग्वेषणं पदि। युयुधानमनविष्य टोका मा गईयिष्यति।भातरम्पयं हत्या धमंयुषो युधिष्ठिरः। 1061 ·७१२ ॥ श्रीमहाभारत [जयमयबध प• ध्यध्याय १२६ । । १ 1 १२० परित्यजति वाष्र्णेय सात्यकि सत्यविक्रमं । लोकापवादभीरुत्वात् मोऽह पार्थ कोदर । पदवी प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मन । यथैव च मम प्रीतिर जुने शत्रुसुदने । तथैव दृष्णिवीरेऽपि मात्त्वते युद्धदुर्मदै । अतिभारे नियुक्तश्च मया नयनन्दन । स तु मित्रोपरोधन गौरवान्नु महावल । प्रविष्टी भारती मेना मकर सागर यथा । असा हि श्रूयते शब्द सराणामनिवर्तिना। मिथ सयुध्यमानाना दृष्णिवीरेण धीमता। प्राप्तकाल सुबलवत् निश्चितं बहुधा हि ते । तत्रैव पाण्डवेयम्य में ममेनय धन्विन । गमन रोचते मह्यं यत्र याती महारथी। न चाप्यसह्य भोमस्य विद्यने मुवि किश्चन । शको मेष रणे यत्त पृथिव्या स-धन्विना । खबाइबलमास्याय प्रतिव्यूहितमञ्जमा । यम्य वाहुबल सर्वे समाश्रित्य महात्मन । वनवासाबित्ता स्म नच युद्धेषु निर्जिता' । दतो गते भीमसेन सात्वतं प्रति पाण्डो। सनाया भवितारी हि युधि मावतफाल्गुना। कामन्त्वाचनीया नो रणे साच्चतफालानौ । रचिती वासुदेवेन वयञ्चास्वविशारदा । अवश्यन्तु मया कार्य्यमात्मन शोकनाशनं । मरमानीमं नियो त्यामि सात्वतस्य पदाऽनुग। ततः प्रतिकृतं मन्य विधानं सात्यकिम्प्रति । एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्तो युधिष्ठिर । चन्ताग्मत्रवीद्राजा भीम प्रति नयख मा। धर्मराजवच श्रुत्वा मारथिईयकोविद । रथ हेमारिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत भीमसेनमनुप्राय प्राप्तकालमनुस्मरन्। कमले प्राविभद्राजा बहु तत्र समादिशत। स करम नसमाविष्टा भीममाझ्य पार्थिव । अप्रवीदचनं राजन् कुन्तीपुत्तो युधिष्ठिर । य स देवान सगन्धवान दत्याय करयोऽजयत् । तस्य लक्ष्म न पश्यामि भोममेनानुजय ते। ततोऽसीद्ध मराज भीमसेनस्तथागतं । नवादा नचाश्रीपं तब कम्मन्नमीदृशं । पुराऽतिदु खदोणाना भवान गतिरभूद्धि न । उत्तिष्ठान्तिड राजेन्द्र माधि किं करवाणि ते न तु कायममाध्यं वा विद्यते मम मानद । अाज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च भोके मा कृया । तमनोदश्रुपूर्ण कृष्णमर्प व वपन् । *भीम मिदं वाक्य प्रधानवदनो नृप । यया मनस्य निर्घोष पाञ्चजन्यम्य श्रूयते । पूरिनो वासुदेवेन भरथेन यमखिना । नूनमय इत शेते तबधाना धनञ्जय । नम्मिन् विनिहते नूनं युध्यतेऽमो जनाईन । यस्य मत्त्व यतो पोय धुपजीवन्ति पाण्डवा । यं भयेवभिगच्छन्ति महसावमिवामरा । स सर सैन्धवप्रेमुरम्पयाभारतीचमूं। नम्न वे गमनं विद्या भीम नावर्तन पुन । श्यामा युवा गुड को दर्शनाया महारथ । व्योगमको महाया मंदिरदविक्रम । चकोरमेचस्तासांचा दिषता भयवर्द्धन । नदिद मम भद्रम्ने मौकम्यानमरिन्दम । अर्जुनार्थ महाबाहो माचतम्य च कारणात् । बई विवानिरिध्यमान पुन पुन । तस्य नमन परामि नेम पिन्दामि कम। 'ममि हष्णा ने भून युध्यते युद्धकोविद विधि पुरुपय्या साचतच महारय । - १२५ .

·जयपध पाध्याय १२६ । १२७१] । द्रोणपर्च॥ ७१३ - - 'सतं महारथं पादनुयातस्तवानुज । ननपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कमल । सतब गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनञ्जयः । सात्यकिय महावीर्य कर्तव्यं यदि मन्यसे । वचनं मम धर्मज्ञ धाता व्यठो भवामि ते! न तेऽर्जुनस्तथा जया जातयः सात्यकिया। चिकीपुर्मप्रियं पार्थ स यात. सव्यसाचिन: । पदवी दुर्गमा घोरामगम्यामकृतात्मभिः । दृष्ट्वा कुलिना कृष्णा सात्वनञ्चव सात्यकि । मम्विदश्चैव कुर्यास्वं सिंहनादेन पाण्डव । इतिश्रीमहाभारते द्रोषपर्वणि जयद्रथबधपर्वणि युधिष्ठिरचिन्तायां पड्विंशत्यधिकरताधायः॥ १२६ ॥ ॥ भीम उवाच ॥ ब्रोमानेन्द्रवरुणानवहद्य: पुरा रथः। तमास्वाय गती पणा न तयोबिंद्यने भयो । धाज्ञान्तु घिरमा विधवेष गच्छामि मा एचः । समेत्य तान्नरव्याघ्रान् तब दास्यामि सम्बिदं। ॥ सञ्जय उवाच ॥ एतावदुना प्रयया परिदाय युधिष्ठिरं । घरधुवाय धनवान सहयद्य पुनःपुन.' घरद्युम्वञ्चेदमाह भीमसेना महाबलः । विदितन्ते महाबाहो यथा द्रोणो महारथः । ग्रहणे धर्मराजस्य सापायेन वर्तते । न च मे गमने कृत्य तादृक् पार्यत विद्यते। यादृशं रचणे राजः कार्य्यमात्ययिक हि नः। एवमुकोऽस्मि पार्थेन प्रतिबनुञ्च नोत्महे । प्रयास्खे तब यत्रासी मुमूर्षु सैन्धवः स्थितः। धर्भराजस्य वचने स्थानव्यमविगया। यास्यामि पदों भ्रातः सात्वतस्य च धीमतः । मोऽद्य यत्तोरणे पार्थ परिरत युधिष्ठिर। एतद्धि सर्वकार्याणा परम शत्यमाहवे। तमीमहाराज घराघो कोदरं। सितं ते करिष्यामि गच्छ पााविचारयन्। नाहना समरे द्रोण पृष्टयुवं कथयन। नियई धर्मराजस्य प्रकरिष्यति संयुगेनितो नित्रिय राजानं घट्युवे च पाण्डवं। अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं प्रयया येन फालानः । परिस्वतय कौन्तेया घर्भराजन भारत। श्राघातय तथा मूट्टि प्रावितयामिपः सभाः । कला प्रदचिणं विप्रानचितांस्तुष्टमानमान। प्रातभ्य मकवान्यष्टा पीला फैचातकं मधु । दिगुणद्रविणा बोरो मदरकान्तलोचनः । विप्रः तस्वस्त्ययनो विजयोत्पादसचितः। पश्यत्रेवात्मनो बुद्धिं विजयानन्दकारिणे । अनुनामानिलेशाय प्रदेभितजया जयः । भीमसेनो महापात: कवची समकुण्डलो। सादःमतपत्राणः सरयो रथिनाम्बरः। तस्य काय वर्ष मचिव महर्द्धिमत् विवभा मर्चतः सिष्टं मविद्युत्तायदोपमं । पोतरकासित मितामोभिच सवेष्टितः । कण्ठबाणेन च बभी मेन्द्रायुध दवाबुरः प्रयाते मोमसेन तु नव मैन्य युयुत्सया। पाचजन्यरवो घोरः पुनरासीदिशाम्पते । तं श्रुवा निनदं घारं पलायनासनं महत्। पुनर्मोमं महावाहु धर्मपुत्रोऽभ्यभाषता र दृष्णिवीरेण भानः मदिवशी संयं । पृथिवीधान्तरीपञ्च विनादयति माराट्। नूनं यमनमापवे ममहत् सत्यमाचिनि । कुरुभिर्युष्यते साई मर्षयक्रगदाधरः। नूननार्या महत्कुन्तो पापमय निदर्शन। द्रौपदी च मुभा च पश्यन्ति मह बन्धुभिः । म भोम वरया युको याहि यत्र धनध्या! - . M 8 ज ·॥ श्रीमहाभारत , [जयपधायध्याय १२७) । 1१०॥ . - ५५७. - मुह्यन्तीव हि मे मा धनञ्जयदिदृश्या। दिशय प्रदिप पार्थ सात्वतस्य च कारणात्। गच्छगरेति गुरुण मोऽनुज्ञातो तृकादरः। ततः पाण्डुसुतो राजन् भीमसेन. प्रतापवान। बद्धगोधाङ्गुलित्राएः प्रग्टहीत धरासन । ज्येष्ठेन पाहतो भावा धाता भात. प्रियङ्करः। आइत्य दुन्दुमान् भीम भवं प्रभाय चासशत् । विनय सिंहनादच शत्ला ज्यामरदमेव च । तेन गब्देन वीराणा पातयित्वा मनास्युत । दर्शयन् घारमात्मानममित्रान् सहसाऽभ्ययात् । नमूहुर्जवना दान्ता विकुर्वन्तो योत्तमा' । विशोकेनाभिमयत्ता मनामारुतरंइस' । चारजन विरुजन् पार्थो ज्या विकर्षय पाणिना सोऽपकर्षविकर्षश्च सेनायं समलोडयत्। तं प्रधान्त महाबाहु पाञ्चाला. महसोमका | पृष्ठलाऽनुययु. भरा मधवन्तमिवामराः । तं समेत्य महाराज मोदयाः पर्यवारयन्। दुशलचित्रसेनय कुण्डभेदी विवितिः । दुर्मुखो दुःसहश्चैव विकर्णय भलस्तथा । विन्दानुविन्दा सुमुखो दीर्घबाड सुदर्शनः । वृन्दारक. सुहस्तय सुषेणो दीर्घतोचनः । अभयोरोट्रकमा च सुवर्मा दुर्विमोचन । शामन्त रथिना श्रेष्ठा. सहसैन्यपदानुगाः। संपत्ता, ममरे वीरा भीमसेनमुपाद्रवन्। नै समन्तादृतः शूर. समरेषु महारथः । तान् समीक्ष्य तु कौन्तेयो भीमसेनः पराक्रमो। . अभ्यवर्त्तत वेगेन सिंह. तुद्रमृगानिव । ते महावाणि दिव्यानि तब वीरा प्रदर्शयन्। छादयन्त. गरै म मेघा सूर्यमिवोदितं । म तानतीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत्। अग्रतश्च गजानीक भरपरवाकिरत्माऽचिरणव कालेन तहमानीकमाउने । दिश सा. समभ्यस्य ध्यधमत् पवनात्मग.1, वासिताः भरमस्येव गणितेन वने मृगा।' प्राट्रवन् दिरदा सर्व नदन्तो भैरवानवान्। पुनशातीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत् । नमवारयदाचार्या धेनोवृत्तमिवार्णवं । ललाटे ताडयन नारान स्मयवित्र । उर्द्धरमिरिवादित्या विवभा तच पाण्डव.। म मन्यमानस्वाचार्यो ममार्य फालानो यथा। भीम. करिष्यते पूजामित्युवाच हकोदरं । भीमसेन न तेमक्यं प्रवेष्टुमरिवादिनी । मामनिर्जित्य समरे गबमध महायत । यदि ने मानुन कृष्ण प्रविष्टोऽनुमते मम । अनीकं नतु भव में प्रवामिह वै वया। अथ भीमस्तु मच्छुला गुरोवाक्यमेपतभी। क्रुद्ध. प्रोवाच वे द्रोण रकताक्षणस्वरम् । तवार्जुना नानुमते ब्रह्मबन्धा रणाजिरे। प्रविष्ट महि दुर्द्धर्ष मकस्यापि विशेदन्त । तेन वै परमा पूजा कुर्वता मानितो धसि । भार्जुनोऽई घृणी द्रोण भीमसेमोऽस्मि ते रिपु । पिता मस्ख गुरुर्वन्धुस्तथा पुत्रा हि ते वयं । रति मन्यामधम भवन्त प्रणता स्थिता । अथ नदिपरीत न वदतोऽरमास दृश्यते । पदि में पत्रुमात्मानं मन्यमे तमथालिह । एप मर्म मनो. कम भीम' कराम्यहं । अयानाम्य गदी भीम कानद मिवानाक.। द्रोणाप यस्जदाजन् च रथादवपुमुवे । पावसतव याम द्रोणस्थापीथयातदा। प्रायद्वीप पहन योधाम् वायुष्टचानियोगमा ।। + ५१८५ . ।

·जयदयबध प० । अध्याय १२७ । १२१] द्रोणपव्व ॥ ७१५ १९.. 1 F -1 ~ ने पुनः परिवथुस्ते तव पुत्ला रथोत्तम। अन्यन्तु रथमास्याय द्रोणः प्रहरती परः यूइदारं समासाद्य युद्धाय समवस्थितः । ततः युद्धी महाराज भीमसेनः पराक्रमी। अग्रत स्यन्दनानीक गरवैवरवाकिरतो ते वध्यमानाः समरे नव पुत्ता महारथाः। भीमं भीमवला युद्धे योधयन्ति जयैषिण तितो दु'मासन क्रुद्धो रथालि समाधिपत । सर्वपारमको नोक्षणा जिंधासुः पाण्डुनन्दन आपतन्ती महामक्ति तव पुत्प्रचोदिता। द्विधा चिच्छेद तो भीमस्तदमिवाभवत् । अथान्यैर्विशिखैबाणः पाण्डव कुण्ड दिन।।। सुपेणं दीर्भनेञ्च पिभिस्लीनबधोहली । ततों हन्दारकं बोरं कुरूणा कीर्तिवर्द्धनं । पुत्त्रार्ण तव बोराणा युध्यतामवधीत् पुन त्रिभयं रौद्रकमाणं दुबिमोचनमेव च। विभिस्तीनवोझीम पुनरेव सास्तव । वध्यमानर महाराज पुत्तास्तव बलीयसा ।' भीम महरती श्रेष्ठ समन्तात् पर्य्यवारयन् । से भरीमकमाण ववर्षः पाण्डवं युधि।' . मेघा इव नपापाये धाराभिधरणीधर । म तदाणमय वर्षमन्सवर्षमिकाला। प्रतोच्छन् पाण्डुदायादनि प्राव्यथत शत्रुहा । विन्दानुविन्दा महिती सुवर्माणञ्च ते सतं । प्रहसन्नव कौन्तेयः परभिन्ये यमदयं । ततः सुदर्शन बोरं पुत्रन्ते भरतर्षभ। विव्याध समरेवणे संपपात ममार चामोऽचिरेणैव कालेन तद्रथानीकमाभुगै.। दिश: सवाः समालोक्य व्यथमत् पाण्डुनन्दन ततो वै रथघोषणा गर्जितेन म्हगा इव । भज्यमानाय समरे तव पुत्रा विशाम्पती माद्रवन् सहमा सर्वे भीममेनमयादिताः। अनुयायाच कौन्तेयः पुत्राणां ने महद्दच। वियाध समरे राजन कौरवेयान् समन्ततः । वध्यमाना महाराज भीमसेनेन नावका. त्यावा भीमं रणानग्मुचोदयन्ता योत्तमान् । तास्त निर्जित्य ममरे भीमसेनी महाबलः। सिंहनादरवं च धाडशन्दश्च पाण्डव । तनशब्दच समहत् कृत्वा भीमो महाबली भीषयित्वा रथानीकं हवा योधान् वरान बरान्। व्यतीत्य रथिनथापि द्रोणानीकमुपाद्रवत्। বলেন শেফি সফি সীসক মীসমাজ বিষয়গায় # ৫৩ # । सञ्जय उवाच ॥ मूत्तीर्ण रथानोक पाण्डवं विइसवणे । विवारयिपुराचार्य-परवरिवाकिरत। पिवन्निव मरोघातान् द्रोण चापपरियुतान् । माऽभ्यद्रवत मोदयान्माययाऽमोहयद्र। संमधे वेगमास्थाय नृपा. परमेन्दिना चोदितास्तव पुत्त्रेय मध्यंतः पर्यशारयन्। मनस्तु महतो भीम प्रहसन्निव भारत । उद्यच्छन् म गदा तेभ्य सुधारी सिंहवनदन्। ' অনাথ বল বানিশামিলী। জাগনিবিষ্ট সবি হুনামলা। मामयात् मा महाराज मनिकास्तव संयुगे । घाषण महता राजन् पूरयन्नोव मेदिनीं । वलन्तो नेगमा भीमा चासयामास ते सतान् । तो पतन्तों महावेगा दृष्टर गोभिता प्राट्रवंस्तावका सम्य नदन्तो भैरवाषवान् निश्चमन्दमसझं वैतस्याः संतक्ष्य मारिष। ५२१९ - ·।।श्रीमहाभारत . [नयाथषष पथध्याय . r , . M . प्रापतन्मनुजास्तत्र रथेभ्यो रथिनस्तदा।सेन्यमाना भोग गदाहस्तेम नावका.। प्राद्रवन्त रणे भीमा व्याघ्रधाना मृगा इव। समान् विट्राय कोम्नेयः मयेऽमित्रान् दुरामदान्। सुपर्ण इव वैगेन पचिराउत्यगाच । नथातु विप्रकुवापं रथयूथपथपं । भारद्वाजी महाराज भीमसेनं समभ्ययात् । भीमन्तु समरे द्रोणा धारयित्वा परामिभिः । अकरोत् महमा नादं पाण्डमा भयमादधत्। मधुद्धमासीत सुमहद्वोरं देवासुरापमं। द्रोणस्य प महाराज भीमस्य च महात्मन' । यदा तु विपिस्तौलोणचापविनि एते। वध्यन्ते समरे धीरा शतयोऽथ सहसन । नतो रथादवमुल्य वेगमासाथ पाण्डवः । निमीत्य नयने राजन् पदातिणमभ्ययात् । चथा हि गोषा वर्षे मति ग्टहाति खोलया। तथा भीमा नरव्याघ. भरव समयधीत्। म यथमान, ममरे ग्धं द्रोणस्य मारिष। ६षाया पाणिनामा पचिप महावच 1 द्रोणस्त मत्वरो राजन् पिता भीमेन संयुगे। रथमन्यं समारुय व्यूहद्वारमथायया । तस्मिन् क्षणे तस्य यन्ता वर्णमद्यानचोदयात् । भीमसेनस्य कारव्य नदहतमिवाभवत्। तन. सरथमास्याय भीमसेनो महायल। अभ्यवर्तत वेगेन तव पुत्वस्य वाहिनी । समृद्न् सत्रियानाजी वातो वृक्षानिवोद्धतः । अगच्छदारयन भेना सिन्धुदेगा नगानिव । भोजानोक भमासाद्य शादियनाभिरचितं। प्रमथ्य बहुधा राजन् भीमसेन. समभ्ययात् । सन्तामयननोकानि नसशब्देन मारिष । अजयत् सर्वसैन्यानि शार्दूल व गोषान्। भाजानीकमतिक्रम्य काम्बोजानाच वाहिनी । नया श्वेच्छगणायान्यान बहन् युद्धविशारदान्। सात्यकिञ्चापि ममेच्य युध्यमानं नरर्षभ। रथेन यत्त कान्तयो वेगेन प्रययौ तदा । भीमसेनी महाराज द्राकामा धनञ्जय। अनीत्य समरे योधास्तावकान् पाण्डुनन्दनः। सोऽपश्यदर्जुनं तव युध्यमानं महारथं । सैन्धवस्य बधार्थ हि पराकान्नं पराक्रमी । तं दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रयुक्रोम महतो रवान् । मारकाले महाराज नदविवे बवाहकः । तं तस्य निनदं घोरं पार्थ साव नत.। वासुदेवश्च कौरव्य भीमसेनस्य संयुगे। तो श्रुत्वा युगपदोरो निनदं तस्य समिण ।। पुर.कुन प्रणदलेर दिसला कोदरं । नत पाय महामद मुश्चन्द माधव ह . अभ्ययाना महाराज नदन्ता गोहयाविव । भीमसेनरव श्रुत्वा फालानस्य च धन्विन । अनीयत महाराज धर्मपुत्रा युधिष्ठिरः । विशोकाभवाजा शुला त निनदं नयाः । धनश्चयस्य च रणे जयमाणास्तवान्विभुः । तथा तु नर्दमाने वै भीमसेन मदोत्कटे।, मितं चत्वा महामाइधर्मपुत्ला युधिष्ठिर । गत मनमा प्राह ध्याला धर्ममता बरः। , दत्ता भीम बया मम्मित् छतं गुरुवचस्तथा। न हि तेषां जयो युद्धे येषा देयामि पाण्डव । दिल्या जीवति मनामे मव्यमापी धनञ्जय.। दिल्या च कुशली बोर. सात्यकि सत्यविक्रम । दिष्या ग्रोमि गर्जना वासदेवधनञ्जया। येन भर रणे जिला तर्पितो व्यवाइन । 7 २ . ५२५. है , ·जयदथवध मथध्याय १२९१९२८1] ॥द्रोणपर्व ७१७ - - स इन्ता दिषता मध्ये दिया जोति फालुन ! यस्य वाइव मर्चे वयमाश्रित्य जीविता । महन्ता रिपुसैन्यानां दिया जीवति फाल्गुन. निवातकवचा येन देवैरपि सुदुजयाः। निनिता धनुषैकेन दिष्ट्या पार्थ सजीवति । कारवान् महितान् सर्वान् गोयहाथै समागताम् । योऽजयन्मस्यनगरे दिशा पार्थ म जीवति । काचकेयमहसाणि चतुर्दश महारणे । योऽवधीतुजवीर्येण दिध्या पार्थ. स जीवति । गन्धबराज बनिन दुर्योधनकनेम वै! जितवान् योऽस्त्रवीर्येण दिघ्या पार्थ. सजीवति । किरोटमानी वसवान् श्वेताश्य कृष्णसारथिः। मम प्रियय सततं दिल्या नोवति फान्नान । पुत्रशोकाभिमन्नतचिकीर्षन् कर्म दुष्करं। जयद्रथवधान्वेषो प्रतिज्ञा शतवान् हि य । कञ्चित् स मैन्धवं स हनियति धनश्रयः। कचित्तीर्ण प्रतिज हि वासुदेवेन रचितं । श्रनस्तमित श्रादित्ये समेष्याम्यहमर्जुनं । कषित सैन्धवको रागा दुर्योधनहिते रत । नन्दयिष्यत्यमित्राणि फालानेन् निपातित कचित् दुर्योधनो राजा फाल्नेन निपातिता दृष्ट्वा सैन्धवक मचे सममस्मासु धास्यति । दृष्ट्वा विनिहतान् भान् भीमसेनेन संयुगे। कञ्चित् दुर्योधनो मन्द मममसमास धास्यति । दृष्टा चान्यान्महायोधान् पतितान् धरणोतले । कचित् दुर्योधनॉमन्द' पद्यात्ताप करियति । कञ्चिदीमेण नो वर मममेकेन यास्यति । मेषम्य रचणार्थञ्च सन्धास्यति सुयोधन । एवं बहुविधं तस्य राजयिन्तयतस्तदा । कृपयाऽभिपरीतस्य घोरं युद्धमवर्तत। इति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि जयद्रथयधपर्वणि युधिष्ठिर हटामित्यधिकशतोऽथाय ॥९२८ ॥ तराष्ट्र उवाच ॥ तथा तु नईमानं ने भीमसेन महावदा मेघस्तनितनिधीषं के बीरा पर्यवारयन। न हि पश्याम्यहं के वै विपु लोकेषु सञ्चय। क्रुद्धस्य भीमसेनस्य यस्तिष्ठेदग्रतो रणे। गदामु छचतस्तस्य कालस्यव महामधे। न हि पश्याम्यहं तात यस्तिठेत रणजिरे। रथ रथेन यो हन्यात कुचर कुञ्चरेण च । कस्तस्य पुरतः स्याता मातादपि शतक्रतु'। रणे क्रुद्धस्य भीमम्य मम पुत्रान् निघासत' । दुर्योधनहिते युका. समतिष्ठन्त केऽयत । भीममनदवास्तु मम पुत्रस्तुणापमान् । प्रधधतो रणमुखे कोनिधनयता नराः। फाच्यमानान् हिमे पुत्रान् भीमेनावेक्ष्य मयुगे। कातेनेव प्रजा मा के भीमं पर्यवारयन्। नमा नागय तादृक् कृष्णाबापि च सात्वतात् । इतमु जन्मना नैव यादृग्मीमाद्यं मम । भोमवः प्रदीप्तस्य मम पुत्रान् दिधवत । के धरा पर्यावर्तन्त मन्ममारय मञ्चय। । समय उवाच ॥ तथा नईमानत भीममेनं महारथ । तमुतेनैव सन्देन कर्णधभ्यपतद्दन । व्यापिन् बलवधापमतिमात्रमयण । कर्णस्तु युद्धमाकाइन् दर्थयिष्यन् वदं बनी। सरोध मार्ग भीमस्य वानस्दैव मशेरु । भीमोऽपि दृष्ट्वा सावम पुरोकतनं स्थित कुकोप बलवहारदिशेपास्त्र मिठामितान । नान् प्रत्यस्मात् कऽपि प्रतीपं प्रेषयधरान। ततस्तु मयाधाना यतता प्रेक्षता नदा। मारपत्रिव गात्राणि कपभोमसमागमे। 1 १८. पए 8 ·-१८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [जपपाया थध्याय १२८११५." - R " रथिना मादिनाचैव नया. शुमा तलखनं । भीममेनस्य निनदं घोरं युषा रणाजिरे। खञ्च भूमिश्च मेरुद्धा मेनिरे चचियर्षभा । पुनरिण नदिन पाण्ड्यय महात्मन । समरे सर्वयोधानी धनूयभ्यपतन चिता । विवस्तामि च माणि मम्मूत्र प्रमुखुनु । याइनानि महाराज बबुर्विमनासि छ । प्रादुरामनिमित्तानि घोराणि च यहनि च। ग्धकाबलेद्यासीदन्तरो ममातं। तस्मिंस तमुले राजन् भीमकर्ण समागमे । तत कर्णस्त विभत्या भराणा भीममाई यत् । विव्याध चास्य लरित सूतं पञ्चभिराग। प्रहस्य भीमसेनय कर्णम्प्रत्याद्रवट्रणे । सायकाना चतु पध्या चित्रकारी महायत । तस्य कर्णी महाराज मायकायतरोऽधिपत्। श्रमप्राप्ताम्त ताम् भीम मायकै नंतपर्वभिः। चिच्छेद बहुधा राजन् दर्शयन् पाणिलापर्व । कर्णम्छादयामास शरमातेरनेका । सञ्छाद्यमान कर्णेन बहुधा पाण्डुनन्दन । चिच्छेद चापं कर्णस्य मुष्टिदेखें महारथः । विव्याध चैनं दामि सायकैनतपर्वभिः । अथान्यद्धनुरादाय मध हत्या च सतन । विव्याध समरे भीम भीमकम्मी महारथ । तस्य भीमा सुभ क्रुद्धस्त्रीनभरावतपर्वण । निचखानारमि क्रुद्ध सूतपुत्रस्य वेगत । ते को राजत गरैरुरोमध्यगतस्तदा । महीधर वादस्विता भरतर्षभ। सुसाव चास्य रुधिर विद्धस्य परमेषुभिः । धातुप्रस्यन्दिन मैलाद्यया गैरिकधातव किञ्चिविचलित कर्ण सुप्रहाराभिजित । मसायक धनुः कृत्वा भीम विव्याध मारिय। चिक्षेप च पुनर्वाणान् यतोऽथ सहसम । स छाद्यमान सहसा कर्णेन दृचिना । धनुयामच्छिनणमुतस्मयन् पाण्डुनन्दन । भारथिञ्चास्य भलेन प्राणिोद्यमभादनी वाहाथ चतुर सद्ध्ये ध्यसश्च महारथ । इताश्चात्तु रथातूर्णमवप्लुत्य विशाम्पते । स्यन्दन वृषसेनस्य समारोहन्महारथ । निर्जित्य तु रणे कण भीमसेन प्रतापवान। ननाद च महानादं पर्जन्यनिमदोपम। तस्य तन्त्रिमद श्रुत्वा प्रघटाऽभूद्युधिष्ठिर । कर्णन्तु मिर्जितं मला भीममेनेन भारत। समन्ताच्छसनिनदं पाण्डुसेनाऽकरोत्तदा । अबुझेनाध्वनिं श्रुत्वा तावका ह्यनदन् भृगं । गाण्डीवं प्रातिपत् पार्थ कृष्णोऽप्यममवादयत् । तमन्तद्धीय निनदं ध्वनिर्भीमस्य नईत । अश्रूयतमहाराज मर्ष सैन्येषु मारिषततो व्यायच्छतामचे पृथक् पृथगजिह्मगै । मृदुपूर्वच राधेयो दृढपूर्वच पाण्डव । इति श्रीमहाभारजेद्रोणपर्वणि जयद्यपधपर्वणि कर्ण पराजये एकानविंदधिकमतोऽध्याय ॥ १२८ ॥ ॥ समय उवाच ॥ तस्मिन् विसुलिते मैन्ये सैन्धवायार्जुने गते। सात्वते भीममेने च पुत्रस्ते द्रोणमभ्ययात्। बरनेकरथेनेव महकृत्यं विचिन्तयन् । स रथस्तव पुत्रस्य त्वरया परया युत । वर्णमभ्यद्रवत् द्रोणं मनामारुमवेगवान् । उवाच चनं पुत्रस्ते मरम्भाद्रकलोचन । अर्जुनी भीमभेनय मात्यकिचापराजित । विजित्य सर्वसैन्यानि समहान्ति महारथा.। १९०५ M + an ·जयद्रयवधाए.। यध्याय १३.1] 1, द्रोणपर्व । ७१८ - है 1 " . सम्प्राप्ताः सिन्धुराजस्य समीपमरिकर्षण । व्यायचन्ति च तापि सर्व रवापराजिताः। विजित्य सर्वसैन्यानि सुमहान्ति महारथा.। कयं भात्यकिभीमाभ्या व्यतिकानाऽसि मानद । आर्यभूतं लोकेऽस्मिन् समुदखेव शोषण। निर्नयस्तव विप्राय्य मार्वतमार्जुनेन च । नयव भीमसेनेन लेकः संवदते मृ। कथं द्रोण जितः मञ्चे धर्नुवेदस्य पारगः इत्येवं युवते योधा श्रद्धेयमिदं त३ । नाम रवतु मे नूनं मन्दभाग्यस्य मयुगे। पत्र वा पुरुषव्याघ्र व्यतिक्रान्तास्वयो रथाः । रवं गते तु छत्येामिन हि यत्ते विवचितं ।। यगतं गतमेवेह मेषं चिन्तथ मानद । यत कृत्यं सिन्धुराजस्य प्राप्तकातमनन्तरं। वझवीतु भवान् चि साधु तत् संविधीयतां । ॥ट्रोण उवाच ॥ चिन्य बहु महाराज यत्नत्यं तच मे श्टणु । यो हि समनिकान्ताः पाण्डवानां महारया। यावनेषां भयं पात्तावदेषी पुरस्सर । तहरीयस्तरं मन्ये यत्र कृष्णधनञ्जयो । मा पुरस्ताच पाच ग्यहीना भारती उम्। तत्र छत्यमहं मन्ये मधवशाभिरक्षण स नो रच्यनमस्तात क्रुद्धाहातो धनञ्चयात्। गती हि सन्धवारी युयुधानकादरी।' सम्प्राप्त तदिदं तं यत्तच्छकुनिघुद्धिजी न सभाया जया वृत्तो नापि नत्र पराजयः। - दहनो लहमानानामद्य तावघ्नयाजया । यानम नान म्लहते घारान भकुनिः कुरुभदि। - अवान् म मन्यमान, प्राक् थरास्ते हि दुरासदाः । ननेऽवा निशिता घोराः भरा युमत्तनुच्छिदः । यत्र ने वहवस्तात कुरवः पर्यवस्थिताः । सेना दुरादरं विद्धि शरानधान् विशाम्पते। ग्लहश्च सैन्धवं राजन्नच द्यूतस्य निधयः। सैन्धवो हि महस्तं समाम परैः सह । अत्र मन्त्र महाराज त्यसा जीवितमात्मनः। मैन्धवस्य रणे रची विधिवत् कर्तुमईथ । नव नोम्बइमानाना ध्रुवा तात जयाजयो । यत्र ते परमेष्वासा यत्ता रचन्ति मैन्धव । मत्र याधि ध्रुवंशीघं ताय रदख रविणः। दव लहमाभिय्ये मेषयिष्यामि चापरान्। निरोस्यामि च पाचालान् भरितान् पाण्डुसञ्जयः । तता देण्याधन, प्रायात्तुंगमाचार्यशासनात् । उद्यम्यात्मानमुयाय कमेण सपदामुगः । चकरचा तु पाधान्या युधा मन्यूत्तमोजमा । बाधिन मेनामभ्यत्य अग्मतुः मव्यसाचिनायौ हि पूर्व महाराज वारिती कृतवम्भणा।। प्रविष्टेव ने राजस्ता मन्यं युयुत्सया। पार्श्वन मेनामायान्ता कुरुराजो ददर्भ ह । ताभ्या दुर्योधनः माई ममार्छ युद्धमुत्तमाबग्निस्वरमानाभ्यामाभ्यां भारतो बली! तावभिद्रवतामेवमुभावुधनकार्मुको । महारथममाण्याती चचियप्रवरी युधि । नमविध्ययुधामन्युमिता कदापनिभिः । विगत्या मारविद्यापि चतुर्मियतरो हयान्। दुर्योधनो युधामन्यायमेकेषुणाछिनत् । इपुणा कार्मुकशास्त्र मधकर्त सुतस्तत्र । मारपिचास्य भसने रयनोडादपाइरत् । ततो विधछरेस्तोलायतपितरो हयान्। पुधामन्युय संकुद्धा मरांसिंमतमाहवे। व्याजत्तव पुनस्य नरमाया स्तनाम्तरे। । ।

·॥श्रीमहाभारतं॥ [जथयबध प. अध्याय १३०१२३१॥ 14 - -- ५५५ नयोत्तमौजा. संक्रुद्ध भरेहेमविभूषित । अविध्यमारथिचास्य प्राहिणोद्यममादनं । दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र ,पाश्चात्यस्यात्तमौजसः। जघान चतुरोऽस्याश्वान् उभौ च पार्णिमारयो। उत्तमौजा हताश्वस्तु इतस्तस्तु संयुगे । श्राफरोह रथं भातुयुधामन्योरभित्वरन्। सरथ प्राप्य तंभातुर्योधनहयान् शरैः। बहुभिस्ताडयामास ते हता. प्रापतन् भुवि। हयेषु पतितध्वस्य चिच्छेद परमेषुणा । युधामन्युर्धनु भोघं भरावापञ्चवीर्यवान् । हताश्वसूनात् स रथादवमुत्य नरर्षभ। गदामादाय ते पुत्र पाञ्चाल्यावभ्यधावत । तमापतन्नं सम्प्रेक्ष्य क्रुद्ध परपुरञ्जयो अवसुतौ रथोपस्यात् युधामन्यूत्तमोजमा । तत स हेमचि तं स्यन्दनप्रवरं गदी गदया पीथयामास साश्वस्तध्वज रणे हत्वा वम पुत्स्ते हतायो हतमारथिः । मद्रराजरथं वर्णमारोह परन्तप । पाञ्चालानान्तु मुख्यौ ता राजपुत्ती महारयो । रथावन्यौ ममारुह्य बीभत्सुभभिजग्मतु । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनयुद्धे बिंशदधिकशताऽध्याय ॥ १३ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ वर्तमाने महाराज सङ्गामे लोमहर्षणे । व्याकुलेषु च सर्वेषु पीद्यमानेषु सर्वश । राधेयो भीममानच्छद्युद्धाय भरतर्षभ। यथा नागो वने नाग मत्ता मत्तमभिद्रवन् । ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ यो तो कर्णय भीमय सम्प्रयुद्धौ महाबला। अर्जुनस्य रथोपान्ते कोस. मोऽभवद्रण.! पृर्वहि निर्जित कर्णो भीमभेनेन संयुगे। कथभूयस्तु राधेयो भीममागान्महारथ । भीमा वा सततनयं प्रत्युद्यात. कथ रणे। महारथं ममाण्यानं पृथिव्या प्रबरं रथं। भीमद्रोणावतिक्रम्य धर्मपुत्ला युधिष्ठिरः। नान्यतो भयमादत्त विना कर्ण धनुर्द्धर। भयान मेतेमततं चिन्तयन्व महारथ । तं कथं सतयुत् वि भीमोऽयुध्यन संयुगे। ब्रह्मण्य वीर्यसम्पन्न समरेवनिवर्तिनं । कथं कर्ष युधा श्रेष्ठ भीमोऽयुध्यत सञ्जय। यो तो समीयतुरािवर्जुनस्य रथं प्रति । कथन्तु नावाध्यता सूतपुत्रकादरी। भ्राहत्वं दर्मित पूर्व घृणे चापि स सतज । कथ भीमेन युयुधे कुन्या वाक्यमनुस्मरन् । भीमा वा सनपुत्रेण स्मरन् वैरं पुरात। मोऽयुध्यत कथं धौर कर्णेन सह संयुगे। आमास्ते च सदा सत पुत्ता दुर्योधनो मम । कणे जेथति माम महितान् पाण्डवानिति । जयाणा पत्र मन्दस्य पुत्वस्य मम संयुगे। म कथं भीमकाणं भीमसेनमयुध्यत । भमाश्रित्य पुत्र कन यरं महारथे । न सूततनयं तात कयं भीमो अयोधयत्। अमेकाविप्रकाराय सतपुचममुद्भवाम् । मरमाणः कथं भीमा युयुधे सतसनुना । घोऽजयत् पृथिवीं मन्या रपेनकेन योर्यवान् । तं सनतनयं युद्धे कथं भीमधियोधयत्। यो जात कुण्डत्ताभ्यास करन मोव पानं सतपुचं ममरे भीम कथमयोधयत्। पथा नयायुहमभूत् ययामादिशयस्तयोः। तममाचक्ष नवेम कुमलामि मध्य। ॥ पनप उवाच ॥ भीमसेनम्न राधेयमुकज्य रथिनी यर इथेप गन्तुं यचाता धोरा कृष्णधमञ्चयो। ।

·जयरवध पपयध्याय १३१) द्रोणपर्व। ०२२ । - r सर तं प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेय कापचिभिः। अभ्यर्षन्महाराज मेघो दृष्टदेव पर्वत। फुलता पदजेनेव वाणान्तस्मयन् बनो। आजुहाव रणे यान्त भीममाधिरथिस्तदा । "कर्ण उशाच ॥ भीमाहितस्तव रण: खपि म विमावितः । तद्दयसि करमान्म पृष्ठं पार्थदिदया। कुस्त्या: पुत्रस्य मदुर्ग नेदं पाण्डवनन्दन । नन मामिनः स्थित्वा भरपैरवाकिर। भीमसेनस्तदाहानं कर्णेनामर्षय युधि । अर्दूमण्डनमाहत्य सतयुन्नमयोधयत् । अबक्रगामिभिदाणारभ्यवर्षन्महायमाः देरयेषितं यान्नं मतविशारदं। विधित्मन् कनहस्यान्तं जिघांसुः कर्षमाक्षिणेतनास्त इवेतरान् सर्वान् भीममेना महावतः । तम्म प्रारजदुराशि विविधानि परन्तरः। अमर्यंत पाण्डका जुद्धः सरवर्यापि मारिय। तस्य तानीपुवर्षाणि मत्तदिरदगामिनः। सूतपुत्वाऽम्वमायाभिरग्रसत् स महाराज। स ययावन्महाराज विद्यया वै रुपूजित । आचार्यवन्महेवासः कर्णः पर्यवद्रो। परमेण तु युध्यन्त भीमसेनं मयन्निध। बामन्यत राधेयस्तमम; कादरं । तनामय्यत कान्तय. कर्णस्य स्मितमाहवे। युष्यमानेषु चोरेयु पश्यत्सुच समन्ततः। भीमसेन भन्प्राप्त वसादने स्तनानी। वियाध बलवान पद्धतीरिव महादिम। पुनम्त सूतपुत्रन्तु मपुबैत्रिमित घरैः। समुचित्रवाणं निर्विभेद विमतभिः । कर्णी जाम्बूनदैजीले सञ्छन्नान वानरंधम । वियाप तुरगान् बोरः पञ्चभि पचमि. शरैः। ततो वाणमयं नाभीममेनरयम्प्रति कर्णेन विहितं राजन् निमेषाद्धादरमत । भरथः मध्वजस्तक सस्तः पाउबस्तदा। प्राच्छाबत महाराज कर्णचापच्युतः शरैः।- नस्य कर्णातु पश्या व्यधमन् कार ढा द्धशाथहनत् पार्य नाराचमर्मभेदिभिः। ततोऽरिभ्य महावाड़ करका कमिलान् । ममानियदमझान्तः सतपुभंकेदरः । म कर्णपापप्रभवा निघूमाणविषापमान निधोमा मेहाराज न जगाम व्यया रणे। ततो दायिता भन्निमिनस्तिमतेजन विव्याध ममरेकर्ष भीमसेनः प्रतापवान् । अयन्वतं कर्ण: मरेमाकिरती भीमसेन महावाझं मैन्धवस्य पधेविर्ष ।। मृदुपूर्व हिराधैया भीममाजावयोघयत्। शोधपूर्वतया भीम-पूर्ववरमनुस्मरम् । सं भीमसेनो नामय्यदवमानममर्पणाम तम्मे यमनू शरवर्षममित्रहा ते मराः प्रेषिताम्तेन भोममेमेन मयुगा निपेतु मतो गोरे गम्त व पविगः । हेमपुश प्रमनाया भीमसेनधनुस्यता प्राधादम्म राधे श्ठमा र पावकं । कर्ण न रविना श्रेठरकाशमान: ममन्नतः राजन शमबदुपाणि शरवर्षारि भारत। नस्य सानानिप्रस्यानिपुन समरोमिनः । विछेद वाभिमसरमामान दृकोदरः । पुनय गरवग छादयामास भारता ! वैकर्सना युद्ध भोममेनमरिन्दमः । तब भारत भीमन्नुवन्तः सं मायका माचिततर्नु भोयाविधानभरिव । - १. 1. TO . 1 ·७२२ ॥ श्रीमहाभारत '[जयमयबध प. अध्याय ११११११२ । . - P - A . शि हेमपुताञ्चिलाधीतान् कर्णचापच्युताञ्छन् । दधार मम बोर खरमोनिव रश्मिमाम्। सधिरोधितम डा भीमसेना व्यरोजता समृद्धकुसुमापीडो वसन्तेऽशाकक्षवत्।। तत्तु भीमो महाबाहोः कर्णस्य चरित रणे। नाम्यते महाबाहुर फ्रोधादुदुमलोचनः ।। स कर्ण पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत्।। महोघरमिव श्वेतं गूढपादैवियोवणे Tr पुनरेव च विव्याध पद्भिरटाभिरेव चामर्मखमरविक्रान्त सतयुनं तनुत्या 31. पुनरन्येन वाणेन भीमसेन: प्रतापवान् । चिच्छेदं कामुक वर्षे कर्णस्य प्रहसन्निवा : (.t. जघान चतुरशाश्वान् सूतच लरित. शरैः। नाराचैरकरभ्भ्याभै. कर्ण वियाघचोरमि। ते जग्मुर्धरणीमाश कर्ण निर्भिद्य पत्रिएका यथा जलधरं भित्ता दिवाकरमरीचयः। म वैकल्य महत् माय छिनधन्धा भराहतः। तथा पुरुषमामी म प्रत्यपायाद्रथान्तरं ।। रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रंथबधपर्वणि कर्णपराजय एकविंगदधिकशतोऽध्यायः॥ १३१ ।। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ यस्मिन् जयामा महती पुचाणं मम मञ्जयः तंभीमादिमुखं दृष्ट्वा किबुदुर्योधनोऽब्रवीत् । कथञ्च युयुधे भीमो बीर्यघाघो महाबलः । कण वा समरे नात किमकादित परं। भीमसेनं रणे दृष्टा ज्वलन्तमिव पावकं ।। ॥ सञ्चय उवाच ॥ रथमन्यं समाम्याय विधिवत्कल्पितं पुनः। अभ्ययात् पाण्डवं कर्ण वातोडून इवार्णवः । मुद्धमाधिरथिइट्वा पुचास्तव विशाम्पते। भीममेनममन्यन्त वैश्वानरमुखे इतं । चापमन्द तत. छत्वा तलशब्दश्च भैरवंत्रिभ्येवर्षत राधेयाभोमसेमरयम्प्रति ।। पुनरेव तयाराजन घोर अामी ममागमः। वैकर्तनस्य सारस्य भीमस्य च महात्मनः।।१।- मरथा हि महाबाह परस्परमधेषिणबन्योऽन्यमीधाञ्चक्राते दहन्ताविव लोचनः। " फ्रोधरनेवणा तीनी मिश्वासाविवारगा। इसवन्योऽन्यमाघाद्य ततश्तररिन्दम।। 11 व्यापावित्र समरथी श्यमाविक प्रयोगा। गरभावित भद्धा धुयुधाने परस्परं । ततो भीमः स्मरम् लेगामापूने वनेपि च । विराटनगरे चैव दुःख प्राप्तमरिन्दम. 1101 राधाणी म्फीतरखाना हरण तवामगा। मततश्च परिॉम सपुत्रेण वया शतान् । दग्धुमेच्छय यत् कुन्नी भपुत्रा ममनागस । ष्णायांथ परिळे पभामथे दुरामभिः। . केमपश्यचिव सामनरुत मथान परुषाणि च वाक्यानि कर्णनाकामि भारता! । ६ . पतिमन्यं परीय वन मन्तिपतयमापतिता नरके पाची. सन षटतितोपमाः। ममता कारस्य चदूध पुरवसा । दामभाषेम पाच भोकामाः मतास्तव।। पचापि ताम् प्रमजतः छष्णानिममिवामिन. । परपायुक्तवाग कर्ष: मभाया मविधी तव । पणीसत्य पचा पायास्तापुचो वाला छ। विषमयान ममस्या हिमत्यो गततमः। वास्यात् प्रभूति चारिमः स्वानि दुपानि चिमयम्। निरभियत धर्मात्मा जीवितन कादर। ततो विस्वार्य उमामिष्ठं दुरामा पापं भरतमार्दूख त्यतारमा कामभ्ययात् । 7 . " . . r " . - ·जयद्रथवध या अध्याय १३२११३1) द्रोणपर्व। ७२३ A । 1 । REn - है म मायकमया म.कर्षरथम्पति।भानुमद्भिः भिनाधौतमानो: प्राच्छादयत् प्रभा। तत. प्रास्याधिरथिस्वर्णमस्य मितापित । व्यधमनीमसेनस्य भरजातानि परिभिः। महारथो महापाइर्महावामहाबलः । विव्याधाधिरधि में नामिनिधितैस्तदा। सतावैरिव मातो वार्यमाण: पतविभिअभ्यधावन मभान्तः सतपुन कोदार। नमापतन्तं वेगेन रभस पाण्डदर्यमं । कर्णः प्रत्युद्यया क्रुद्धीमत्ता मत्तमिव दिपं ।। नत प्रभाष्य जवज भेरोथतममखना अचम्यन ब पाउन इव मागर। तदुतं बलं दृष्टा नागाश्वरथपत्तिमत्। भोमः कर्ण समासाद्य छादयामास मायक। प्रधानृतमवणाय इंसवणेईयोत्तमैः । व्यामिश्रयद्रले कर्णः पाण्डवं छादयन् शरैः। सुक्षवर्णान् हयान इंसन्मित्रान् मारुतरंहम । निरोक्ष्य तव पुत्राण हाहाहनमभूदली ने या यज्ञयोभन्त मिश्रितो वातरंहसः। सितामिता महाराज यया व्योधि मलाहका। मरथा कोधताम्राची प्रेक्ष्य कर्णवृकोदरौ। मन्त्रस्ता. समकापन्त बदोया वै महारथाः । यमराट्रोपम घोरमासोदायोधन नयाः । दुई भरतश्रेष्ठ प्रेतराजपुरं यथा। समाजमिव तशिव मेक्षमाणा महारथाः। नालक्षयन् जयं व्यामेकम्झेर महार।। यो प्रेक्षन्त समद भविष्ष्टं महानयो । तर दुर्भत्रिने राजन् मपुत्रस्य विशाम्पते। छादयन्ता हि शत्रुमावन्योऽन्य सायकै मितेः। गरजालात व्योम चक्रातहनविक्रमा" लावन्याऽन्य निधामन्ता गरेतीदोहारथा। प्रेषणोयतगवाता सिमन्ताविवाम्बुदी। सुवर्ण विकतान् वाणान प्रमुञ्चन्तावरिन्दम (भाखर व्योम पकाते महोवामिविप्रमे। ताभ्यां मुक्का मरा राजन् गाईपदायकामिरे श्रेष्य मरदि मत्तानो सारसानामियाम्परे। संसक्तं सतपुत्रेण दृष्ट्वा भीममरिन्दमं । अनिमारममन्येता भीमेवष्णधनत्रयो। सतोऽधिरथिभीमाभ्या घरै दृढं हता । इषुपातमतिकन्य पेतुरयनरदिपाः । पशि पतितधान्यर्गताममिरनेकाः । छतो राजमहाराज पुत्राणा ने बनाया मनुष्याश्वगजानाथ शरीरगतजीवित । शेन भूमि: सन महता भरतर्षमा इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वशि जयद्रावधपर्वणि भोनकर्ण युद्धे दात्रियदधिकयतोऽध्यायः ॥ १३९ । ॥ एतराष्ट्र उवाच॥ अत्यहुत्मई मन्ये भीमसेनस्य विक्रम । यत्का योधयामास ममरे सघुविक्रम चिदमानपि चोयुकान मयस्वधरान युधि। वारयेथे रणे कर्णः सयक्षासुरमानवान् । मकथं पाण्डवं युद्धे धाजमानमिव श्रिया । नातरत संयुगे पार्थं तन्मनाचच सधय । कपक्ष युद्ध ममतं तयो प्राणदोदरी। अब मन्ये थमायत्तो जयो वामय र३ च । फर्षम्प्राथ रणे सन मम पुनः सुयोधनः । तनुसते पायान् मगोविन्दान् समात्त्वताम् । युवा त निर्मित कसैमसवदीमणा भीममेनेन ममरे भायाविरतोर मां। निष्टाम कारवान्भन्य मम पुत्रस्य दुनये.। नहि को महेवामान् पायान जेथति सञ्चय। - , . SIL .

·२४ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [अययबध प० । अध्याय १२९ । । . 1 - 1830 . - - . है YURL कृतवान् यानि युद्धानि कर्ण, पाण्डुसुतैः सह । सर्वच पाण्डवा कर्णमजयन्त रणागिरे। अजेयाः पाण्डवास्तात देवैरपि मवासवे । नच तदुध्यते मन्द पुत्लो दुर्योधनो मम । । धन धनेश्वरस्येवे हला पार्थस्य मेसुत । मधुमेमुरिवायुद्धि प्रपातं मावबुध्यते। { निष्त्या निष्धतिप्रज्ञो राज्यं हत्वा महात्मनां । जितमित्येव मन्याम पाण्डवानवमन्यते ।। पुत्तखेहाभिभूतेन मया चाप्यतात्मना ! धर्मे स्थिता महात्मानो निष्ठता पाडुनन्दनाः । भमकाम. सदा पार्थ दोधीपेची युधिष्ठिर। अशक्त इति मन्वाने. पुचैर्मम निराकृत.। तानि दुःखान्यनेकानि विप्रकाराय सर्वम । पदि वा महावाहुर्रमोऽयुध्यत स्तन । तस्मान्म सञ्जय वृहि कर्णभीमा यया रणे। अयुध्येता युधि श्रेष्ठा परस्परवपिण। । सञ्जय उवाच ॥ एणु राजन् यथावृत्तं महामं कर्णभीमयोः । परस्परं बधप्रेप्खाने कुअरयोरिव । राजन्वैकर्त्तनो भोमं क्रुद्ध क्रुद्धमरिन्दमं। पराकान्त परिक्रम्य विव्याध चिंगता परै ।।। महावेगे. प्रसन्नाय भातकुम्भरिष्कृ । बहनभरतश्रेष्ठ भोमं वैकर्त्तन गरे। तस्यास्यतो धनुर्भीमश्यकतं निमितस्विभिः। रथनोडाच यन्तारं भलेनापातयत् चिता । स कासन् भीमसेनस्य वध वैकर्त्तनाम शक्ति कनकवैदूर्यचित्रदण्डा परामगन् । अन्टा च महाशक्ति कालगतिमिवापरा । समुल्लिप्य च राधेय. मन्धाय च महाबल ।। चिक्षेप भीममेनाथ जीवितान्तकरीमिव । गति विसृज्य राधेय पुरन्दर,वाशनिं । ममाद सुमहानादं घलवान स्तनन्दनः। तच नाद तत. श्रुत्वा युत्तास्ते हर्पिताभवन् । ना कर्णभुजनिर्मुक्तामर्कवैश्वानरप्रभा भक्तिं वियति चिच्छेदाभीम. सप्तभिराश्गै ।" छित्त्वा मतिं ततो भीमा निर्मुकारगमनिभा। मार्गमाण इव प्राणान् सूतपुत्रस्य मारिष। : 1 प्राहिणात कृतमरम्भ मरान् वहिणवासमा स्वर्णपद्धान् शिनाधीतान् यमदण्डोपमान्मृधे कर्णोऽप्यन्यनुय हेमपृष्ठं दुरामदा विवथच महातेजा व्यजत् मायकास्तदा । : तान् पाण्डुपुत्रपिच्छद नवभिनतपर्वमि.1 पणेन निर्मुलानरराज महाभरान् । 7 छित्त्वा भीमा महाराज नादं सिंहदवानद नौ रूपाविव नर्दनो बलिनी वासितान्तरे। शार्दूलाविव चान्योऽन्यमामिषार्धेऽभ्यगर्भताभ अन्येऽन्य प्रनिहोर्षन्तावन्योऽन्यस्यान्तरैषिण। अन्याऽन्यमभिवी इन्ता गोष्ठे स्विव ममौ । महाराजाविशमा विषाणाये परस्परं । गरेः पूर्णायतीरमृष्टैरन्योऽन्यमभिजग्मतु'। निर्दहना महाराज सध्या परस्परं । अन्याऽन्यमभिविकृती कोपादितलोचनी।।1 प्रहसन्ती तथाऽन्योऽन्य भसंयन्ता मुड । गभन्दश्च सुचीला युयुधाने परस्परं । तस्य भीम पुनश्च पमुटी चिच्छेद मारिष भवर्णय तानन्यानवार्णनिय यगक्षय, rr सारथिव नयाऽयम्य रथोडादपातयत्। ततो करीना कविता प्राप दुरत्ययां । महाधमानः समरे माय इतमारथि । मोहित मरजान फत्तय नाभ्यपद्यत 4 .51 ME. 7 -- T (+ .

·भयमधवध प० । यध्याय १३३ । १३.] द्रोणपर्व। T पर - तथा कृड्रगतं दृष्ट्वा फर्ण दुर्योधनो नृपः । वेपमान व क्रोधायादिदेशाथ दुर्जयो: गच्छ दुर्जय राधेयं पुरो ग्रमति पाण्डवः। जहि वरकं प्रिं कर्णस्य बलमादधत्। एवमुक्तस्तथेत्युका तव पुत्वस्तवात्मज । अभ्यद्रवशोममेन व्यासक विकिरञ्छरैः। स भीमं नवनिर्वाणैरश्वानष्टभिराईयत्। पनि स्तं विभिः केतुं पुनस्तश्चापि सप्तमिः। भीममेनोऽपि संक्रुद्धः साश्वयन्तारमारा। दुर्जय भिन्नमाणमनयनमसादनं । खलढतं तिता लिप्तं चेष्टमानं यथोरगांस्दनास्तिव सुतं कर्षयके प्रदविणं । स तु तं विरथं कला स्पयनस्यन्तवैरिणं । ममाचिनोदापगणैः मननौमित्र मडुभिः । नथाऽप्यतिरथ. करेंमिद्यमानः स सायकः । न जहाँ समरे भीम क्रुद्धरूपं परन्तपः। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयट्यवधपर्वणि कोभोमयुद्धे त्रयस्त्रिंशदधिकशताऽध्यायः॥ १३ ॥ ॥ पञ्जय उवाच ॥ मर्चया विरथा कर्ण: पुनीमेन निर्णितः। रयमन्य समास्याय सद्यो विव्याध पापहवं । महागजाविवासाद्य विषाणाय: परस्परं । मरैः पूर्णयतात्सृष्टैरन्योऽयमभिजनतः । अथ कर्णः परमातीमसेनं समार्पयत्। ननाद बलवन्नादं पुनर्वियाध चोरसि । तं भीमो दाभिव्वाणे प्रत्यविध्यदजिगः । पुनर्विव्याध विभत्या गराणं नतपर्पण। कर्णस्तु नवभिम विज्ञा रागन्तनान्तरे। ध्वजमेकन विव्याध सापकन पिर्तन मायकाना नतः पार्थ विषष्ट्या प्रत्यविध्यत। नोरिव महानागं कशाभिरिव वाजिन। मोति विद्या महाराज पाण्डवेन यशखिना। एकणी लिहन बोर क्रोधरिक्तशोधनः। ततः परं महाराज मकाथावदारणं । प्राहिणेनोममेनीय बधायेन्द्र बानि । म निर्भिद्य रणे पाय सूतपुत्रधनुश्यतः । अगच्छदारयन् भूमि चित्रपुः मितोमुखः। नतो भीमा महायात क्रोधसरकलोचनः । वचकन्या चतुष्किकुं गुर्थी रमादी गदा! प्राहिणत सूतपुत्राय पडनिमविचारयन्। तया अधानाधिरथेः सदश्वाम् साधुवाहिनः । गदया भारतः दो बजेणेन्द्र स्वासरान्। ततो भोमो महावाह: दुराभ्या भरतर्षभ। असमाधिरथेछित्त्वा स्तमन्यदनच्छरैः । हताश्वसतमुत्सृज्य स र पतितवजी विस्फारयन् धनुः कर्णस्तस्या भारत दुर्मना: । नबाहुनमपश्याम राधेय पराक्रम। विरथो रथिना श्रेठा वारयामास पदि। विरथं तमरष्ठं दृष्ट्राधिरधिमाहेव । दुर्योधनस्ततो राजनभ्यमापत दुर्मुखारय दुर्भुग राधेयो भीमेन विरोधतः । तं रथेन नरश्रेष्ठं सम्पादय महारथं । दुर्योधनवचः श्रुवा ततो भारत दुर्मुखः । परमाणोऽभ्ययात् कर्ण भीमावारयच्छरैः। दुर्मुसं प्रेक्ष्य मामे सतपुभपदानुग।। वायुपुत्रा प्रायोऽभत्सुकणी परिचिइन् । ततः कर्ण महारान वारयित्वा मिलोमुखैः । दुर्भुखायर मेचं प्रेषयामा पाण्डवः तस्मिन धणे महाराज ननितमभिः। सुमुसमुसं भोमः मरेनिन्य यमन ततस्तमेगाधिरपिः शन्दनं दुख इते। ५९. . ८ ·। श्रीमहाभारत मियाध या पध्याय १२० १९३५ । IPL . त्रास्थितः प्रयमा राजन् दीप्यमान वाइमाम् । अथानं भिन्नमाण दुर्मुखं योणितावित दृष्ट्वा कर्णोऽश्रुपूर्णाक्षा मुहत नाभ्यवत्तंत । सं गतासमतिक्रम्य कृत्वा कर्णः प्रदविणं । दीर्घमुष्ण श्वसन वोरो न किञ्चित् प्रत्यपद्यत । तस्मिंस्तु विवरे राजमाराचान गार्द्धवाससः । प्राहिणणत सूतपुत्राय भीमसेनतईशा ते तस्य कवचं मित्त्वा वर्षपुड्डा महौजसः।' हेमचित्रा महाराज द्योतया दिशो दश । अपिवन सूतपुत्वस्य गोणितं रकभोजना.। क्रुद्धा व मनुष्येन्द्र भुजङ्काः कालचोदिताः। प्रसर्पमाणा मेदिन्या ते व्यरोचन्त मार्गणाः । अर्द्धप्रविष्टाः भरधा विलानीव महारगाः । तं प्रत्यविध्यद्राधेयो जाम्बूनदविभूषितः । चतुर्दशभिरत्युयैनाराचैरविचारयन् । ने भीमसेनस्य भुज सव्यं निर्मिद्य पत्रिण.। माविशन्मेदिनी भीमा. क्रौञ्चपथरथा दुव । ने व्यरोपन्त नाराचाः प्रविशन्तो वसुन्धरां। गच्छत्यस्त दिनकर दीयमाना इवांशवः । स निर्मितो रणे भीमो नारामर्मभेदिभिः । सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः मलिलं यथा । स भीमलिभिरायस्तः सूतपुत्त्रं पतविनिः । सुपर्णवेगर्जिव्याध मारपिचास्य सप्तमि. 1 म विलो महाराज की भीमपलादितः। *पाद्रवन्जवनरश्वैरणं त्यक्षा महायमाः। भीमसेनस्तु विस्कार्य चा हेमपरिष्कृतं । श्राइवेऽतिरथोऽतिष्ठज्ज्वन्निव तोमन । इति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि जयद्रथबधपर्वणि कपियाने चतुस्विंगदधिकशताऽध्यायः ॥ १२४ ॥ तराष्ट्र उवाच ॥ देवमेव परं मन्ये धिक् पौरुषमनर्थक । यत्राधिरथिरायत्तो नातरत् पारणे। कर्ण, पार्थान् सगोविन्दान् जेतुमुत्सहते रणे । म कसम योधं लोके पश्यामि कञ्चन । रति दुय्योधनस्याहमश्राप जल्पतो मुः। फी हि बलवान् शरो दृढधन्वा जितक्तम.। रति मामनवीन सत भन्दा दुर्योधनः पुरा। वसुषेपमहायं मा मा देवापि संयुगे। किमु पाण्डुसता रामम् गतसाला विचेतसः । तत्र तं निर्जितं दृष्ट्वा भुजङ्गमिव निम्विधं । युद्धात् कर्णमपक्रान्तं किं खित दुर्योधनोऽत्रवीत् । हो दुर्भुखमेवेकं युद्धानामविधारदं। प्रविश्यमुनवई पतङ्गमिव मोहितः। अश्वत्थामा मद्रराज कपः फर्णय माताः । म ममा प्रमुख स्यातं भून भीमस्य मनया सापि चास्य महापोरं पलं नागायुतापमं । जामन्ता व्यवसायध र मारुतनेजम । किमय फरकमाणं धमकालान्तकोमं । यवमरम्भयोर्यशा. कापयिष्यन्ति संयुगे। फर्ण स्वेको महायाज्ञः स्ववाडयसमाथितः । भोममेनममादृत्य रऐऽयुष्यत सनम । योऽनयत् भमरे कर्ण पुरन्दर वामरं । मस पाणुमुना नेतुं अश्या फेनषिदहिवद्रोणं या सम्प्रमध्येक. मरिष्टो मम वाहिनीं। भीमो धमप्रयायेती फस्तम मिनीविपुः । को हिमनय भीमस्य स्याउमुसरतेऽपतः। पद्यताममिवातम्य महेद्रयव दानव । प्रेतराजपुरम्पाप्य निवर्ततापि मानव.। म भीमम सम्प्राप्य निर्मित कदाम । पाहा व यहिन्त माविमनस्तनमः। १४ LIL ·अंपायवध प.पध्याय १३५।१३६1] ॥ द्रोणपर्व। । ०२७ ये भीमसेनं संक्रुद्धमवधावविमोहिताः। यत्तसभायां भोमेन मम पुत्रवधाश्रयं । उक्र संरम्भिणायेण कुरूणा टखना नानघूनमभिविन्य दृष्टा कर्ष विनिर्मित। दुःशासनः सह मात्रा मयानीमादुपारमत्। यश्च सञ्जय दुर्बुद्धिरप्रोत् पमिता मुड.। कर्ण दुःशासनोऽहच्च जेथामो युधि पाण्डवान्। स नूनं विरथं दृष्टा कर्ण भीमेन निर्जिन। प्रत्यख्यानाश कृष्णस्य मतपति सञ्चय । दृष्ट्वा भादन इतान मझे भीमसेनेन दंथितान्। आत्मापराधे समानून तप्यति पुत्तकः । को हिजो वितमविष्छन् प्रतीपं पाण्डवं प्रजेत् । भीमं भीमायुधं क्रुद्धं माहाकालमिव स्थितं । वडवामुखमध्यस्सा मुच्येतापि हि मानवः । न भीममुखमम्प्राप्तो मुथैदिति मतिर्मम । न पायो म च पाञ्चाला न च केशवसायको। जानन्ते युधि संरबा गोवित परिरचिढ़। श्रहो मम मताना हि विपन्नं सूत जीवितं ।। ॥ मञ्चय उवाच ॥ यस्त्वं मोघमि कौरव्य वत्तमाने जनधये । बमस्य जगतो मून विनाशस्य न समयः । स्तयं वैरं महला पुचाण वचने स्थितः । अयमानो न सही मत्यः पश्यमिवोपधं । स्वयं पोवा महाराज कालर्टं सुरंगनखेदानों फन छत्तमराहि नरोत्तम । यत्तु कुन्सयौ योधान् युध्यमानान् यथायन । तव ते वर्गपियामि यथा युद्धमवर्तत । दृष्ट्वा कन्तु पुचाते भोममेनपराजितं नामयन्त महेश्यामा: मोदाः पच मारिष दुर्मका दु सहय दुर्मदा दुर्धरोंजय, 1 पाठविस बाहासम्पतीपमुपाद्रवन्। तममन्नान्महाया परिवार्य हादरं । दिशामर.समाखञ्छवमानामिव बजे। आगच्छतस्तान महमा कुमारान देवरूपिणः । प्रतिनपाइ समरे भीमसेना हमवित्र । तव दृष्ट्वा तु ननयाम् भीमसेनपुरोगमान। अभ्यवर्तते राधयो मोममेन महायस विटजन विशियस्तो हा स्वर्णपुखरश्छिलाशितान् । तन्तु भोमोऽभ्ययांनू वार्यमाणः सुतम्तव । कुरवस्तु ततः कर्ण परिवार्य समन्ताः । वाकिरन भीमसेनं शरैः सनतपर्वमिः। नान् वाण.पञ्चमित्या मावापाजवरभान् । समतान् भीमधनुषो भोमो निन्य यमदयं । भापतन त्यन्दनेभ्यस्ते माई सतर्गतामन । चिचगुष्यधरा भना वातेनेव महाद्रुमाः। नदहनमपस्याम भीमसेनख विक्रम संवार्याधिरविवारयनपान तात्मनान्। स वार्यमाणा भीमेन पिनारीः समन्ततः । सतपुतो महाराज भीमसेनमरेवत। भीमभेन परमात् फ्राधसरकतोपन.। विस्तार्य तु महपापं मुडः कर्गमदन। इति श्रीमहाभारते ट्रोपर्वणि जयद्रथयधपर्चपि भीमपराकमे पथपिदधिकशतोऽध्यायः ॥१२॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ मवात्मजास्तु पतितान दृष्ट्वाकर्ण प्रतापवान् । क्राधिन माताविटो मिबिनाम जोषितात्। use भागकृतमिवामान मेने चाधिरपिस्तदा यमत्य सामना भोमेन निहतार। भीमसेनमान: मद्धः कस्य निमितान् गराम्। विषसान म मम्मानः पूर्वपरमनुष्मरन्। प भीमं पक्षनिर्षिशा राधेय प्रहपवित्र पुनर्विसाध समन्या सर्गपुर मिठामिते । रा - - ·२८ ॥ योमहाभारतं॥ [जयायवध या अध्याय १५ म KIE. - 1151 - N अविचिन्याथ तान् वाणान् कणें नास्तान कोदरः। रणे विव्याध रधियं मतनामतपर्वा । पुनय विभिखेतीक्षार्विद्धा मर्मसु पञ्चभिः। धनुविच्छेद भलेन सनपुचस्य मारिय। अथान्यद्धनुरादाय का भारत दुर्मनाः । इषुभिन्छादयामास भीमसेनं समन्ततः । तस्य भीमी हयान् हत्वा विनिहत्य च मारथि । प्रजहास महाहास ते प्रतिटने पुनः। इषुभि कार्मुकश्चास्य चकत्तं पुरुषर्षभ । नत्पपात महाराज स्वर्णपृष्ठं महाखमं । श्रवारोहद्रथात्तमादय की महारथः । गदी ग्टहीत्वा समरे भीमाय माहिणाटुपा। तामापतन्तों महमा गदी दृष्ट्वा कादरः। गरैरवारयट्राजन् सर्वसैन्यस्य पश्यतः। ततो वाणसहखाणि प्रेषयामास पाण्डव । सूतपुत्रवधाकाही वरमाण. पराक्रमी । नानियूनिपुनि कर्णो वारयित्वा महामधे । कवचं भीमसेनस्य पातयामास मायकैः ।। अथैन पञ्चविंशत्या धुट्रकाण समार्पयत्। पश्यता सबसन्याना तदहुतमिवाभवत् । ततो भामा महाराज नवभिनतपर्वभि । प्रेषयामाम भक्रुद्धः सतपुत्रस्य मारिष। ते तस्य कवचं भिवा तथा बाइञ्च दक्षिणं । अभ्ययुद्धरणें तीक्ष्णा बल्गोकमिव पन्नगाः । सञ्छाद्यमानी वाणाधैर्भीमसेनधनुस्युतैः। पुनरेवाभवत्को भीमसेनपरामुख, । ने पराभुखमानोकय पदाति सतनन्दनं । कान्तेयशरभञ्छनं राजा दुर्योधनाऽब्रवोन्। वरध्वं सम्वती यत्ता राधेयस्य रथम्प्रति । ततस्तव सुता राजन् श्रुत्वा धातुचोऽद्भुतं । अभ्ययुः पाण्डवं युद्धे विसृजन्त, शिलीमुखान्। चित्रापचिवचिवाक्षयाचित्र: रामन. । चित्रायुधविचधर्मा समरे चित्रयोधिन | तानापतत रेवार भीमसेना महारथः। एकैकेन परेणाजी पातयामास ते सेनान्। न हता'न्यपतन भूमी वातरंमा इव द्रुमा.। दृष्टा विनिहतान् पुत्त्रास्तव राजन् महारथाम! अश्रुपूर्णमुख कर्णे, इत्तुः सम्मार तइच. । रथमन्य समास्याय विधिवंम् कल्पितं पुन । प्रभ्ययात् पाण्डवं युद्ध त्वरमाणः पराक्रमी। तावन्योऽन्यं भरैर्विद्धा स्वणपुरः मिलीमित. । व्यधाजेता यथा मघा संस्यता सारमिभिः । पत्रिंगनिस्ततो भलर्निमितस्तिग्मतेजनः । व्यधमत्कवचं क्रुद्धः सतपूत्स्य पाण्डवः । सूतपुत्रोऽपि कौन्तेयं शरैः सन्नतपयभिः । पछामता महायाडयियाध भरतर्षभ । रामचन्दनदिग्धावा भरेः कृतमहामणी । शेणिताना व्यराजेता चन्द्राविवोदिता। नौगोणिनोचितीचे मरैछिन्नतनुच्छदी। कर्णभीमा व्यराजेना निर्मुकाविव पनगा। प्याघ्राविव मरव्याधी दंगाभिरितरतरं । मरधारामा योरी मेघाविश्ववर्षतुः। वारणाविव चान्याऽन्य विषाणाभ्यामरिन्दमी। मिर्मिन्दना स्मगावाणि मायकेशानुरेजतः। मादयन्ती प्रवर्षन्तो विक्रीडला परस्परं । मण्डलानि विश्वाणी रचाभ्या रथमत्तमा। पाविव च नही बनिनी धामितान्तरे। मिहाविव पराकान्ता नरसिंहा महावने। परस्परं पोधमा माघसरनोचना। युयुधात महामोर्यो मम्वरोपनो यथा। Hot .. - ·. १ - - जयपदध प. अध्याय १३६ ११३७] द्रोणपर्च ततो भीमो महाबाहुर्भुजाभ्या व्याधिपन् धनु: । व्यरोचत रणे भीमः सविधुदिव नोयदः । म चापपोषस्तनितः सरधाराबुदो महान् ! भीममेघा महाराज कर्णपर्वतमाहात्। ततः परमहरूण धनुर्मुकेन भारत। पाण्डवो व्यकिरत्कण भौमा भौमपराक्रम.। तचापश्यस्तव मता भीमसेनस्य विक्रमं । सपुचः कावासोभियत्कर्ष छादयञ्छरैः। स नन्दयन् रणे पाय केशवच यासिन । सात्यकिश्वकरी भीमः कर्णमयोधयत् । विक्रम भुजयोप्य धैर्यश्च विदितात्मनः । पुचास्तव महाराज दृष्टा विमनसाऽभवन् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमयुद्धे पमिदधिकरतोऽध्यायः॥ १३६॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ भीमसेनस्य राधेयः श्रुत्वा ज्यातलनिखनं । नाम या यथा मत्ता गजः प्रतिगजखन । सोऽपत्रम्य मुइतन्तु भोममेनस्य गोचरात् । पुनास्तव ददाय भीमसेमेन पानितान। तानवे नर श्रेष्ठ दिमना दुःखितस्तदा । नियमन दीर्घमुष्णञ्च पुनः पाण्डवमभ्ययात् । से तायनयनः क्रोधात वसन्निव महोरगः। वमी कर्णः शरानस्थन् रमिवानिक भास्कर:1- रमिनारिवार्कस्य दिततर्भरतर्षभ । कर्ण चापधुतवाणः पाच्छाप्त दृकोदरः। कर्णधापच्युतायिवाः परावर्षिणवाममः । विविः सर्वतः पार्थ वामायवाण्डमा झुमं । कर्णचापच्युता वाणाः सम्पतन्तस्ततस्ततः । रुष्यापुद्या व्यराजन्त, इंसाः श्रेणीकता वा , पापवापरकरेभ्यम्छत्रादीपामुणात् ध्वनात् । प्रभवन्ना, व्यारयन्त राजनाधिर: गरा। खं पूरयन्महावेगाम सगमान स्टप्रवाममः । सवर्णविकृतांयिवान्मुमोचाधिरथि. परान् । नमन्तकमिवायस्तमापतन्तं दृकोदरः । त्यका प्राणानतिक्रम्य वियाध नवभिः परः। तस्य वेगममच दृष्ट्वा कर्णस्य पाण्डवः । महतय गरोधास्तावाययत वीर्यवान । नतो विव्याधाधिरथे मरजानानि पाण्डवः । वियाध कर्ण विगत्या पुनरन्ये. मितः मरैः। यथैव हि मरैः पार्थ सतपुत्रेत छादितः। तथैव च रणे कर्ण शदयामा पापः। दृष्ट्वा तु भीमसेनस्य विक्रम युधि भारत । अभ्यनन्दस्वदीयाय संप्रष्टाय चारथाः। भूरिश्रवाः कपो ट्राणिर्मद्रराशो जयट्रयः । उत्तमोजा युधामन्युः सात्यकिः केपवार्जुनो। कुरुपाण्डवप्रयरा दय राजन्महारथाः। माधुसाविति वेगेन सिंहमादमयानदन।। , नमिस्त तमु मन्द प्रवृत्ते सोमहर्यणे । अभ्यमापत पुषाले राजा दुर्योधनस्तरन्। राश म राजपुचीय मोदराय विशेषत' । कणं गच्छन भद्रं वः परीएन्ता दृकोदरात् । पुरा निभन्नि राधेयं भीमापायुताः मराः । से पतच महेश्यासा: सतपुषम्य रक्षपे। दुर्योधनममादिष्टा: मोदाः मत मारिष । भोमनिमभिद्रुत्य मेरमा पर्यगरपन् । तममामाघ कीम्तयमासझरहरिभिः। पर्वतंवारिधारामि प्राहपोर पचारकाः। मेऽपोडयन भीमसेनं कुद्धाःसन्त महारथाः । जामारसे रामन् मोम मत यहा को गेम कामयापोडथिला मान । मुष्टिना पायरी रामन्टेन सुपरिएन । . H . - , ·७३० ॥श्रीमहाभारतं॥ [जयममध प.। यध्याय १३०॥ . M(५. मनुय्यममता भावा मप्त मन्धाय मायकान् । तेभ्या व्यस्जदायस्तः सूर्यरमिनिभान् प्रमुः। मिरस्यन्निव देहेभ्यस्तनयानामसंस्तव । भीमसेना महाराज पूर्ववरमनुसरन्। ने पिता भीमसेनेन परा भारत भारतान्। विदार्या खं समुत्पेतुः वर्णपुद्धाः शिलाशिताः। तेषां विदार्य चेतासि भरा हेमविभूषिताः । व्यराजन्त महाराज सुंपण इव खेचराः। शोणितादिग्धराजायास्तप्तहेमपरिष्कृताः । पुत्राणां तव राजेन्द्र पौला गोणितमुगताः । ते शरैभिन्नमाण रथेभ्यः प्रापतन विता। गिरिमानुरुहा भमा दिपेनेव महाद्रुमाः। अबुञ्जयः शचुमश्चिश्चित्रायुधो दृढा चित्रसेनी विकर्णय सप्तैते विनिपातिताः । पुत्त्राणां तव मचा निहताना वृकोदरः । योचत्यतिम दुःखादिकणे पाण्डवः प्रियं । अतिशय मया दत्ता निहन्तव्यास्त संयुगे। विकर्ण नामि हतः प्रतिज्ञा रचिता मया। वमागाः सङ्गरं वीर पात्रं धर्ममनुस्मरन्। विशेषतोऽमि नृपतेस्तथाऽस्माकं हिते रत.। न्यायतो न्यायतो नैवमेकः शोको महाद्युतिः। नानिहत्य महाराज राधेयस्यव पश्यतः। सिंहनादरवं घोरमसृजत् पाण्डुनन्दन । म स्वस्तस्य हरस्य धर्मराजस्य भारत । आचख्याविव तद्युद्धे विजयश्चात्मनो महत्। श्रुवा तं सुमहानादंभीमसेनस्य धन्विनः। बभूव परमा प्रोतिमराजस्य संयुगे । ततो भयो महाराज वादित्राण महाखनैः। सिंहनादरवं भ्रातः प्रतिजग्राह पाण्डवः । अभ्ययात् समरे द्रोणं सर्वंयस्त विदाम्बरः। इंर्षण महता युक्तः कृतसेज कादरे । एकत्रिंशन्महाराज पुत्रीस्तव निपातितान् । हतान् दुर्योधना दृष्ट्वा सत्तुः सस्मार तदच तदिदं समनुप्राप्त हत्तुतिकरं वचः । इति मञ्चिन्य राजाऽसौ नोत्तरम्पत्यपद्यत । यत् चूतकाले दुर्बुद्धिरमवीननयस्तव।। सभामानाय्य पाञ्चाली कर्णन महितोऽस्पधीः । यच कर्णोऽब्रवीत् कृष्णा सभाया परुष वचः । प्रमुख पाण्डुपुत्राण नव चैव विशाम्पते । ग्टखतस्तवं राजेन्द्र कारवाणाञ्च मशः । विनयाः पाण्डवाः कृष्ण माश्वतं नरकं गताः। पतिमन्यं वृणुष्वेति तस्यदं फलमागतं । यच पण्टतिलादीनि परुषाणि तवात्मजः। श्रावितास्ते महात्मान' पाण्डवाः कोपयिष्णुभिः । तं भीममेन. क्रोधामि त्रयोदशममा स्थितं । विजस्तव पुत्त्राणामन्तं गच्छति कारव' । विवपंथ बहु चत्ता मम नालभत बयि । सपुचो भरतश्रेष्ठ तस्य मुडल फेलादयं । वण वृद्धेम धीरेण कार्यतत्त्वार्थदर्शिना । न कृतं सहदा वाक्यं दैवमत्र परायणं । तमाशो नरव्याध तवैवापनयो महान् । विनामहेतुः पुत्राणी भवामेव मतो मम । हता विकणे राजेन्द्र चित्रमेनथ योर्यवान् । अपराधात्मज्ञानान्त सतायान्य महारथाः। पानन्यान् ददृशे भीमयपुर्विषयमागतानां पुवास्तव महायाही स्वरया तान् जघान । वायतेऽप्यहमद्राएं दधमाना वरूथिनीं । महसा: मरेर्मुसः पाण्डवेन कृषेण च । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथयधपव्र्वणि भीमयुद्धे मप्तविंशदधिकशतोऽध्यायः ॥ १३॥ - . .

·इधबध प० । थध्याय १३८1] ॥ द्राणपर्व । . ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ महानपनया सूत ममैवाव विशेषतः। स इदानीमनुप्राप्तो मन्ये सञ्चय भोचत । यह तहतमिति ममामोन्मनसि स्थितं । इदानीमच कि कार्य प्रकरिष्यामि सञ्जय। यथा ह्यप चयो वृत्ता ममापनयमम्मवः । वोराणा तन्ममाचच स्थिरीभताऽस्मि मञ्जय ।। । मञ्जय उवाच ॥ कर्णभीमा महाराज पराकान्ता महाहवे। वाणवायर्षता दृष्टिमन्ताविवाम्बुदा। भीमसेनाभिता वाणः स्वर्णपुद्धा गिलामिताः। विविः कर्णमासाद्य भिद्यन्त इव जीवितं । तथैव कर्णनिर्मुक्तैः मविषैरिव पन्नगः। बाकीर्यत रणे भीमः शतयोऽथ सहस्रशः। नयाः शर्महाराज सम्पतद्भिः समन्ततः । बभूव तव सैन्यानां महाभः सागरोपमः । भीमचापच्युतैयाणैस्तव सैन्यमरिन्दम। अवध्यत चमू मध्ये पोरैराशीवियोपमै.। वारणैः पतिराजन् वाजिमिद्य नरैः सह । अदृश्यत मही कोण वातभमैरिव द्रुमः। ते वध्यमानाः समरे भीमचापच्युतः शरैः । प्राद्रवंस्तावका योधाः किमेतदिति चानुवन्। ततो व्युदस्त तत्सैन्यं सिन्धुमीवीरकोरवं। प्रोत्सारितं महावेगे. कणपाण्डवयाः शरैः। तेहरा इतमूयिष्ठा हताश्वइतवारणः। उत्सृज्य भीमं कर्णश्च स्ट्रवन् सर्वतो दिश.। नूनं पार्थार्थमेवामान्मोहयन्ति दिवौकमः । यत् कर्णभीमप्रभवैध्यते नो बल गरे । एवं ध्रुवाणा योधास्ते तावका भयपीडिताः । मरपातं समुत्सृज्य स्थिता युद्धदिदृक्षवः । ततः मावर्तत नदी घोररूपा रणजिरे। शराण इर्षजननो भीरूणा भयवर्धिनी। वारणायमनुष्याणां रुधिरोधसमुद्भवा। महता गतमत्वैव मनुष्यगजवाजिभिः। सानुकर्षपताकय दिपाश्वरथभूषणैः । स्यन्दनरपविद्धय भग्नचक्राक्षकूवरैः । भातरूपपरिष्कारधनुर्मि. सुमहास्वनैः। सुवर्णपु रिपुभिनाराचैव सहस्रशः। कर्णपाण्डवनिर्मुकेर्निर्मुकरिव पवगैः। प्रामतोमरमातः खद्देश्य सपरश्वधैः । सुवर्णविकृतथापि गदामुमलपट्टिमः। वजेच विविधाकारैः गतिभि परिधैरपि । प्रतमीभिय चित्राभिर्वमा भारत मैदिमी। कनकाङ्गदहारैय कुण्डसैर्मुकुटैस्तथा। बलयरपविद्धेय तथैवाइलिवेष्टकै । चूडामणिभिरुष्णोषैः स्वर्णभूषेद्य मारिप । ननुवै. मतलवैय अवेयैश्चैव मारत । वस्नेछचैद्य विद्धस्तयामरव्यमनैरपि । गजाचमनु मिन्ने मोणितानेच पविभि । तेस्तैद्य विविधैर्भिवतत्र तत्र वमुन्धरा । पतितरपविद्धय विवमा चौरिव यह अरिमयमातश्चैव नयोः कातिमानुष । दृष्ट्वा चारणसिद्धानी विस्मय समजायत । श्रनेत्रायुमहायस्थ गति: कच वाहवे। श्रामीहीमसहायस्य रौद्रमाधिरर्गतं । निपातितध्वजरथं हताजिनादि। गगाभ्या सम्पयुक्राभ्यामासीयवानं यथा । मेघमाननिभं मैन्यमामोत्तव नराधिप। विमहः कर्णभीमाभ्यामामीच परमो रणे। रति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमकर्ष युद्धेष्टचिंगदधिकमतोऽध्यायः ॥ १२८ ॥ - ( ·७३२ ॥श्रीमहाभारतं ॥ [जयथवध प.पध्याय १५८। 190 1०१. । मञ्जय उवाच ॥ ततः कर्णो महाराज भीमं विद्या पिभिः शरैः। मुमोच मरवर्षाणि विपित्राणि यनि च । बध्यमानो महाया. सूतपुत्रेण पाण्डवः । न वियथे भीममेना भिद्यमान वाचनः । स कर्ण कर्णिना कर्णे पोतेन निशितेन च । वियाध समश मध्ये नेलधौतेन मारिष । मकुण्डलं महश्चारु कर्णस्यापातयमुवि । तापनीयं महाराज दीप्तं ज्योतिरिवाम्बरात् । अथापरेण भन्लेन सूतपुत्रं स्तनान्तरे। श्राजघान मृभं कुद्धो हमिव दृकोदरः। पुनरस्य वरन् भीमो नाराचान्दा भारत । रणे प्रेषोन्महावाइनिर्मुझाशीविषोपमान् । ते ललाटं विनिर्भिद्य सूतपुत्वस्थ मारिष। विविश्वोदितास्तेन बल्मीकमिव पपगाः । ललाटस्यैस्तता वाणे: सूतपुत्रा व्यरोचत। नौलोत्पलमयों मानी धारयम् यथा पुरा । मोतिबिद्धाभ कर्ण पाण्डवेन तरखिना । रथकूवरमालाय न्यमीलयत लोचने। । मुहत्तात् पुन-संज्ञा लन्चा कर्णः परन्तप । रुधिरोचितमाङ्गः क्रोधमाहारयत् परं । तन. द्धा रणे कर्णः पीडितो दृढधन्वना । वेगचके महविगो भीममेनर थम्पति। नमै कर्णः शतं राजनिष्णा गार्द्धवासमा । अमर्या बनवान् द्ध. प्रेषयामास भारत। नत. प्रासृजदुयाणि शरवर्षाणि पाण्डव.। समरे तमनादृत्य तस्य बोर्य्यमचिन्तयन् । कर्णस्ततो महाराज पाण्डवं नवभिः शरैः। श्राजधानोरसि क्रुद्धः क्रुद्धरूमं परन्तप । तावुभौ नरमार्दूलो मार्दूचाविव दंगिण । जोमूताविव चान्याऽन्य प्रववर्षतुराहवे। ततशब्दरवैश्चैव पामयेता परस्परं । गरजालेच विविधस्वासयामामतुर्मध। अन्योऽन्य समरे द्धा कृतप्रतिकृतैषिण। ततो भीमो महाबाहुः सूतपुत्रस्य भारत। क्षुरप्रेण धनुम्छित्वा ननाद परबीरहा । तदपास्य धनुग्छिन्नं सूतपुत्रो महारथः । अन्यत् कार्मुकमादत्त भारनं वेगवत्तरं । इष्टा सकुरुपौधीरसिन्धुबीरबलवयं । भवर्मध्वजस्वैश्य पतितः महता मही। हस्यवरथदेवाय गतासून प्रेक्ष्य सर्वत. । सूतपुत्रस्य मरम्मादीप्तं वपुरजायत । स विस्फार्य महचापं कार्त्तखरविभूषितं । भीमं प्रैवत राधेयो रामम् घोरेण चतुषा। तत. मुद्धः सरानस्यन् सूतपुत्वा व्यरोचत । मध्यन्दिनगतोऽचिमान् भरदीव दिवाकरः। मरीचिविक चखेव राजन् भानुमतो वपुः । धामीदाधिरथे|रं वपुः परमताचित । कराभ्यामाददानस्य सन्दधानस्य चाशगान् । कर्पतो मुचतो वाणानान्तरं ददृशे रणे । अमिचक्रीपमं घोरं मण्डलीकृतभायुधं । कर्णस्यामोन्महीपाल मव्यदक्षिणमस्यस. । वर्णपुलाः सनिभिता. कर्ण चापशुता. परा:। श्राछादयन्महाराज दिन. सूर्यम्य च ममा तत. कनकपुश्मनी शराणां मतपण। धनुष्युतानी वियति दशे बहुधा प्रजः । वाणासमादाधिरथे. प्रभवन्नि एम सायकाः । श्रेणोधता यरोपन्त राजन् क्रोशा इवाम्बरे । गाईपत्राञ्छिताधातानं कार्त्तखरविभूषिताम् । महावेगान प्रदीप्तायामुमोपाधिरथि मरान्। ते तु चापवतोभूना, मातग्मविभूषिताः । ५०१2 - १२.

·जयपरध या यध्याय १३८1] द्रोणपर्व - - जसमपतन् वाणा भीममेनरथम्प्रति। ते व्याधि रुकाविधता व्यकाशन्न सहसः। मसभानामिव प्राताः भरा: कर्णममीरिताः। चापादाधिराणा प्रपतन्त एकाभिरे। रको दीर्घ वात्यर्थमाका मस्थितः परः। पर्वत वारिधारामिछादयन्निव तायदः । कर्णः प्राच्छादयत् बुद्धो भीमं मायकरिभिः । नव भारत भीमस्य बलं वीर्य पराक्रम । व्यवसायञ्च पुत्रास्ते ददृशुः सहपैनिकाः। ती समुद्रमिवोदृत्तं भरदृष्टिं समुत्थिता । अचिन्तयित्वा भीमस्तु क्रुद्धः कर्षमुपाद्रवत्। रुकाट महचापं भीमस्यासीदिशाम्पते । आकर्षान्मण्डलीभूतं मनचापमिवापरं । नरमाच्छाः प्रादुरासन् पूरयन्त वाम्बरं । सुवर्णपद्धीमेन मायनतपर्वभिः । गगने रचिता माला काञ्चनीव व्यरोचत । ततो व्यावि विषतानि सरजालानि भागमः पाहतानि व्यगीर्यन्त भीमसेनस्य पत्रिभिः। कर्णस्य शरजाचार्भीमसेनस्य चोभयो। अमिस्फुलिङ्ग परिजोगतिभिराइवे। तस्त: कनकपुरानां द्यौरासीत् मटता व्रजैः । नम सूर्यास्तदा भाति नरम वाति समौरणः । परजाताते व्याविन चाज्ञायत किञ्चन) में भीमं छादयन् वाणैः सतपुत्तः पृथग्विधः। उपारोहदनादृत्य तस्य वीर्य महात्मनः । तयोजितोस्तत्र भरजाचानि मारिप । वायुभूतान्यदृश्यन्त संसकानोतरेतरं। अन्याऽन्ययरमीत्तयोर्मनुजसिंहयोः । श्राकामे भारतश्रेष्ठ पावकः समभायत । नया कः मितान् वाणान् कभारपरिमार्जितान् । सुवर्णविकतान् क्रुद्धः प्राहिणधकाइया । नानन्तरोने विधिस्विधाममातयत्। विशेषयन् सनपुत्र भोमस्तिष्ठेनि शानबीन् । पुनश्चाटजदुगाणि शरवर्षाणि पाण्डवः । अमर्षी बत्तवान् द्धो दिघदविव पावकः। ततयटचटाभब्दी गोघाघातादभूत्तयोः । तसादव समहान् सिंहनादय भैरवः। रथनेमिनिनादय ज्यामब्दव दारुणः । योधा व्युपारमन् युद्धादिवशन्तः पराक्रम । कर्णपाण्डवयोराजन् परस्परवपिणः । देवपिसिद्धगन्धवाः माधुसाध्वित्यपूजयन्। मुमुचः पुष्पवर्षञ्च विद्याधरगणास्तथा । नमोमो महका रमोहनविक्षसः। अतस्त्राणि मंदर्य प्रसिप मतलं, कर्णोऽपिभीमसेनस्य निवार्येन्महाबलः। प्राहिणेनव नाराचानाशीविषसमावणे। नावद्भिरथ तान् भीमा व्याधि रिछेद पत्रिभिः । नारायानसूतपुत्रस्य तिठतिति चानीत । ततो भोमी महावाह: जरं मुद्धोऽन्तकोपमं । मुमाचाधिरझेरी यमदण्डमिवापर। तमापतन्तचिच्छेद राधेयः महमवित्र । निमिः मरैः परं राजन् पाण्डवस्य प्रतापवान् । पुनद्याजदुपाणि प्ररवर्षाणि पाण्डवः । तस्य सान्याददे कर्णः स पक्षाणभोनवत् । थुध्यमानस्य भीमस्य सूतपुत्रोऽस्वमायया। तस्तेषुधी धनुचाच वाणैः सनतपर्वभिः । रग्मोन योग्याणि शाश्वानो कुद्धः कणेऽछिनन्मृधे । तस्थानीय पुनईत्वा सूतं विव्याध पधभिः । मोऽपमृत्य द्रुतं सतो युधामन्यारयं पयो । विहमषिव भीमस्य मुद्धः काचानतधुतिः । m 4 . - L ·. . ५० । ७४ ॥श्रीमहाभारतं॥ [जयमयषध अध्याय १५८। ध्वजचिच्छेद राधेयः पताकाच व्यशातयत् ।म विधवा महापाइरथ भक्ति पराम्मत् । नामवामृजदाविध्य क्रुद्धः कर्णरथम्पनि। तामाधिरथिरायस्ता मकि कनकभूषण । आपतन्ती महोलाभ चिच्छेद दशभिः भगः । माऽपतद्द गधा छिन्ना कर्णस्य निर्णितः परे। अस्यतः सूतपुत्तस्य मित्रार्थ चित्रयोधिन । म चमादत्त कौनेया जातरूपपरिष्कृतं । , खजचानन्तरं प्रेमुर्मत्यारंग जयस्य वा। तदस्य तरमा की व्यवसच में सुप्रभा शरैमहभिरत्युग्रेः प्रहसनिवभारत । म विचमी महाराज विरथ क्रेाधमूर्णितः। असि प्रामजदत्युयं वरन् कणरथम्प्रति। स धनुः सूतपुत्तस्य मज्या हित्वा महानमिः । पपात भुवि राजेन्द्र क्रुद्धः सर्प वावरात्। ततः प्रहस्थाधिरथिरन्यदादाय कार्मुकं ।। अत्रुघ्नं समरे क्रुद्धी दुढज्य वेगवत्तरं । व्यायच्छत्स मरान कर्णः कुन्तीपुत्रेनिघामया। सहसयो महाराज रुकापुथगन् सुतेजनान् । स वध्यमानो वनवान् कपचापच्युतः शरैः । वैद्यायसम्पाक्रमदै कर्णस्य व्यययन्मनः । म तस्य चरितं दृष्ट्वा सङ्गामा विजयैषिणः । । बनमास्थाय धियो भीमभेनमवश्वयत्। तच दृष्ट्वा रथोपस्थे निलीनं व्यथितेन्द्रिय । ध्वजमस्य समारुह्म तस्यौ भीमो महोती नदस्य कुरवः सर्वे चारणायाभ्यपूजयन्। यदियेष रथात कर्ण हत्तुं तार्य वीरगं] मच्छिवधवा विरथः खधर्ममनुपालयन्। खरथं पृष्ठतः कृत्वा युद्धायर व्यवस्थितः। नदिहत्यास्य राधियस्तत रन समभ्ययात् । मरम्भात् पाण्डवं मये युद्धाय समुपस्थित । समेती महाराज स्पर्द्धमाना महायला। कौमूता व घन्तेि गर्नमाला नरयंभी। तयोरामोत् सम्प्रहारर मुद्धयोनरसिंहयोः । प्रयमाणयाः मध्ये देवदानवयोरिव । क्षीणशस्वस्तु कौन्तेयः कर्णेन समभितः । दृष्ट्वाऽर्जुनहतानागान् पनितान् पर्वतापमान् । रथमार्गविघातार्थ व्यायुधः प्रविवेश छ । चम्सिना प्रणमामा रथग प्रविश्य च । पाण्डवो जीविताकाझी राधेयं नाभ्यहारयत् ।। . व्यवस्थानमथाकाचन् धनञ्जयगरेईन । उद्यम्य कुर पार्थस्तस्या परपुरचयः।" महौषधिममायुतं भूमानिव पर्वत । तमस्य विशिखै कणे व्यधमत् कुञ्चरं पुनः। इम्यशान्यय काय पाहिमात पाण्डुनन्दनः । चकाय वास्तथा चान्यद्यद्यत् पर्यात भूतले । नत्तदादांय चिप कुद्धः कर्णाय पाण्डः। तदस्य मर्यचिच्छेद चितिं मितः पर भामाऽपि मुशिमुद्यम्य वञ्चगर्भ सुदारुणं । हन्तुमिच्छन् सतयुक्त धस्मरन नं वात्। ममोऽपि नायधीन कर्ण समर्थः पाण्डुनन्दनःरसमाशः प्रतिजामा या कृता भव्यमानिा। तमेव प्याकुलं भीमं भूयो भूय, यित: या मूर्छयाभिपरीताङ्गमकरोत् सनमन्दनः । घ्यायुधं नावधीमं कर्ण: कुन्या वचः स्मरन् । धनुषोऽयेण तं कर्णः खभिव्य पराम्पत्। धापम्पृष्टमापेण मुद्धः मपं रख यमन् । प्राच्छिद्य म धनुप्तस्य कप मूहून्यताडयत्। जिो भीमनेम प्राधादारकोचनः । विमणियाराधेयो वाम्यमेतवाच ।। ७०. 6 - ५०E. "" 101 - ·भयपक्षयपध्याय १३८1] ॥ द्रोणपर्व ७.५ -- . OL पुनः पुनस्तूवरक मूढत्यादरिकेति च । तालक मायामोम्बाल मनामकातर। यत्र भोज्यं वविध भक्ष्य पेयच प एडव । नवबंदुमने योग्यो न युद्वेषु कदाचन । भूलपुप्यफलाहारो अतेषु नियनेषु च। उचितलं वन भोम न वं युद्धविशारद । क युद्ध क मुनिलञ्च वनं गछ कोदर। न संयुद्धोतिनात वनवामरतिर्भवान्। सदान भयजनान्दामास्वं सहे वरयन् मृग। योग्यस्ताउयितुं कोधात् भोजनार्थ कोदरा. मुनि लाग्य दा भीम फान्यादत्त दुखते । वनाय ब्रज कौन्तेय न वं युद्धविधारदः। फरमूलामने युकले नयाऽतिथिपूजने । न त्वा मनसमुद्योग योग्यं मन्ये दृकोदर । कामार यानि हत्तानि विप्रियाणि विद्यापतो नानि सर्वाणि चायन रुवाण्यावय। पर्धेनं तव संतोनमस्पृभडनुषा पुनः। मइय पुनश्चीय भीममा पस्तदा । योद्धव्यं माग्पिान्यत्र न याद्धयन्तु मामः । मादरयुध्यमानानानेतवान्यष विद्यते। गछ वा यत्र नौ कृपा तो ला रतियतो रणे । सई वा गच्छ कान्तय किन्ने युद्धेन याचक । कर्ण वचनं श्रुला भीममेनोऽतिदारणं । उवाच कर्ण प्रहमन सर्वेषां पटाखा वच' जितस्वमसरुद्दष्ट पत्य कि स्थात्मना । जयाजयो महेन्द्रस्य लोके दृष्टा पुरातन । मल्लयुद्धं मया साई कुरु दुकुवरुभव । महावलो महाभोगो कीचको निहतो यया। तथा त्वां पातयिष्यामि पश्यन्सु मर्थराजस भीमस्य मतमाशाय की बुद्धिमतामर। विरराम रणात्तात् पश्यता मधचिना। एवं तं विरथं कृत्वा कर्ण राजन् व्यत्ययत् । प्रमुखे दृष्णिसिंहस्य पार्थस्य च महात्मम' । नतो रामन् शिजाधातान गरान शाखामृगध्वरः । प्राक्षिणात् सनपुत्राय फेमवेन प्रवेदितः । ततः पार्थभुमोत्सृष्टाः पराः कनकभूषा। गाडीवमभा. कण इंकाः क्रोधमिवावियन् । म भुभारिवाविगोडोवोपित. पसे। भीमसेनादपाधसूतपुत्रं धनश्चयः । म चिन्नधन्वा भौमेन धननयमराहतः । कण भीमादपायासीदिन माता द्रुती भीमोऽपि सात्यनाई समारध नरर्षभ। अन्ययासातरं सो पाण्डव सयाचिन । ता कयं समुद्दिश्य बरमाणे धनत्रयः । भाराचं शोधतायात प्रपोमृत्युमिरान्तकः । गरुत्मानियाका प्रार्थयन भुजगोत्तम। भाराचोऽभ्यपतत् कर्ष वर्ष गाण्डीवोदितः। नमन्तरी नाराट्राणिविछेद परिणा। धनञ्जयभयात् कमुनिहोर्यन्महारथः। ततो द्रसिं चतुपया दियाध कुपितोऽर्जुनः । मिनमुरमहाराज मागातिष्ठति चायीत्।म त मत्तगजाको मनोक रथमान । वर्षमभ्याविभत् ट्रोगिधंनजयारादित । नत सचठाना चापानां कूमता रने। पद गाजीपापण फोरयाऽभ्यभरनी। धनश्रयस्तयायांत छताद्राणिमभ्यय त् । नातिदीर्धमिवाधान गरे सम्बासधन बची। विदार्य देहावारानरवानरवाजिनी। (E १ . . .

·॥ श्रीमहाभारतं ॥ [जयघवध प.पचध्याय १३८।१४॥ ५८ - . कहदहिणवामोमिव्वतं व्यधमदर्जुनः । तद्दन भरतश्रेष्ठ भवाजिदिपमानवा पाकशामनिरायत्त पार्थ मविजघान ह । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमकर्षयुद्धे एकोनचत्वारिशदधिकरतोऽध्याय ॥ १३८ ॥ तराष्ट्र उवाच॥ अहन्यहनि मेदीप्त यश' पतति सञ्जय हता मे बहवो योधा मन्ये कालख पर्यय। धनञ्जय सुसंक्रुद्ध प्रविष्ट मामकं बच । रचित ट्रोणिकर्णभ्यामप्रवेश्य सुरैरपि। नाभ्यामूलितवीर्याभ्यामाथायितपराक्रम ! सहित कृष्णभोमाभ्या मिनोनामृषभेण च । तदा प्रति मा शोको दहत्यमिरिवाशयं । यस्तानिव प्रपश्यामि भूमिपालान्ससैन्धवान्। अप्रिय समहत्तवा मिन्धुराज किरीटिन । चक्षुर्विषयमापन्न कथ जीवितमानुयात् । अनुमानाच पश्यामि नास्ति मञ्चय सैन्धव । युद्धन्तु तद्यथाहत्त तन्ममावच्च तत्त्वतः। यच विक्षोभ्य महती भेनामाचोय चामलत्। एक प्रविष्ट सक्रुद्धा नलिनोमिव कुञ्जर । तस्य मे वृष्णिवीरस्य धूधि युद्ध यथातथ । धनञ्जयाथै यत्तस्य कुशलो धमि सञ्जय ।। मिनय उवाच ॥ तयातु कर्तनपीडित त भोमम्मयान्त पुरुषप्रबीरं। समीक्ष्य राजबरबोरमध्ये मिनिप्रबोरोऽनुयया 4 ४८९. . रथेन । . - भदन् यथा वज्रधरस्तपान्ने वचन यया जलदान्त च सूर्य । निनवमित्रान् धनुषा ढेन सम्पयंस्तव पुत्राय सेना । नयान्तमश्वरजतप्रकामेरायाधने घोरतर मदन्त । नामवन् वारयितु स्वदीया मर्थे तथा भारत माधवाय्य । अमर्षपूर्ण स्वमित्तयोधी गरामनी काधनवमंधारी । अन्नम्नुपमात्यकि माधवाय्यमवारयद्राजयरोऽभिपत्य । तपारभूदान मम्प्रहारो यथाविधमिव बभूव कयित् । प्रेक्षन्त रवाइवमोभिना ती योधास्वदीयाय परे च मौ । पाविध्यदन दमि पत्करसम्मुषो रागयर प्रसन्न । अनागतामेव तु नाम पृषत्कापिच्छेद वाणे मिमिपुजवोऽपि । ५८९० थुम भवाणेखिभिरमिकम्पराकशपूरे प्रिंभित सुपुदै । विव्याध देहावरण विदार्थ ते मायकेराविवि मरोर। कायमदग्न्यनिमप्रभावबिंदार्थ वाणेविभिनेञ्चदनि । श्रागनियस्तावातप्रकामामवायतर्भियतर' प्रमद्य । सप हमाभिहतम्तरखी माता पिनेवाधरमभा । अलम्बुवस्वोत्तमवेगाहिरवायतुर्मिविजधान वाण । प्रचाम्य सनद मिरो निहाय भनेन कामानसन्निभेन। मकुष्टपूर्णमभिप्रकामं भ्रानिष्णु वय विचात देवात्। निरत्य त पारिपुतपोध मोपदूमामएम प्रमायो । नतोऽपयादजुनमेव योर मैन्यानि राजसथ मनिवार्य। n प्रयागत दृप्पिोरं ममीत्य तयारिमध्ये परिवतमाम । प्रन्न कुरूणामिपुभियंतानि पुम पुमायुमिवान 4 पृगा। तीन मन्या साधुदामा गोऔरकुन्देन्दुमिमकामा । मुर्यगासायतता मदन्या पतो धन कामयो भूमिह । चामणे परितामिपेतुरन्ये वयोधाम्परितापदीया । हत्वा मुग भारत चोधमुख्यं मामम समुतमान मोट TV परिवार्थ पटी नेयमारलीमा पापिता बर' मायकानां म्यगरयाण मान मोर. । .

·मुम J 6 जयद्रथमक्ष पबध्याय १४०1९९१1] ॥ द्रोणपर्व ॥ ७३० निवार्य तांवर्णममिवघाती नप्ता दिने पबिभिरमिकन्यै ! दुशमनस्याभिजधान वाहामुद्यम्य वाणसममाजमोड । ५८y तमोऽर्जुनो हपमवाप्र मध्ये कृष्णय दृष्ट्वा पुरुषप्रयोरं । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्चणि जयद्रथवधपर्वणि अचम्बुपयधे धवारिंशदधिकशतोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ तमुद्यतं महावाई दुःसामनरथम्प्रति। सरितंबरणोयेषु धनञ्चयजयैषिण। विगतीनी महेवामाः सुवर्णविष्ठतध्वना । सेनासमुद्रमाविष्टमनन्तं पर्यवारयन् । अथैनं रथवंशेन मर्वत,मन्त्रिवार्य ने। प्रवाकिरञ्चरवाते. क्रुद्धाः परमधन्विनः । अजयद्राजयुनीस्तानाज़मानान्महारणे । रक पञ्चागतं शबून सात्यकि सत्यविक्रमः । सम्प्राप्य भारतीमध्यं तम्घोषसमाकुलं । असिमतिगदापूसमजवं तितं यथा। नचाहतमपण्याम मैनेयचरितं रणे। प्रतीच्या दिशितं दृष्टा प्राच्या पश्याम लापवान् । उदोचौं दक्षिणा प्राची प्रतीचों विदिमस्तया। नृत्यत्रिवाचरन्रो यथा रथमतं तथा। तहष्ट्र सरित तस्य सिंहविक्रान्तगामिन. हिगता मध्यवर्तन्त सन्तप्ता. खजनम्पति। तमन्ये सरसेनानां द्वारा मझे न्यवारयन्। नियच्छन्त शरमातर्मत्तं दिपमिवाझुर । तैर्यवाहरदात्मा मुइङ्गमिव मात्यकि । तत कतिलयुधे मोऽविश्यबनविक्रम । ताब सेनामतिक्रम्य कलिङ्गाना दुरत्यया । अथ पार्थ महापाइर्धनचयमुपामदत्। नरनिव जलेऽधान्तो यथा स्थनमुपेयिवान् । तं दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र युयुधानः समायमत नमायान्तमभिप्रेक्ष्य केशव पार्थमनहोत्। अमावायाति नेयस्त पार्थ पदानुग । रपशिष्य मखा चैव तव सत्यपराक्रम. 1 मान योधास्तृणोकत्य विजिम्ये पुरुषर्षभः । एष कौरवयोधानां कृत्वा घारमुपद्रवं । नव प्राणे. प्रियतम किरीटिनेति मात्यकि.। एपद्रोणं तथा भाज कृतवमाणमेव च । कदलित्य विभिख फाल्गुनाभ्येति सात्यकिः। धर्मराज मियापी हत्या योधान् वरान् बरान्। शरश्चैव कृतास्त्रश्च फालानाभ्येति मात्यकि । कृला सुदुष्करं कर्म मैन्यमथे महावत । तय नमविच्छन् पाण्डशभ्येति मायति । बहनेकरथेनानी योधयिखा महारथान्। श्राचार्याप्रमुखान पार्थ प्रायात्येष समात्यकिः । खवाडयलमाश्रित्य विदार्य च वरूथिनी प्रेषिती धर्मपुत्त्रण पार्थवाऽभ्यति मात्यकिः ।। यस्य नाति ममा पोध कारवेषु कथञ्चन । मोऽयमायाति कान्तय सात्यकियुद्धदुर्मद । कुरुसैन्यादिमुक्को वै सिंहो मध्याह्नवामिव । निहत्य बडवा सेना पर्थिवाऽम्पति मायकि । । एष राजमहसाणा व पङ्कजमविभ। पातोय वसुधां पार्थ चिप्रमायाति मायकि । एप दुर्यधिन जिलाभाभि सहित रणे । निहत्य जलमन्वच चिममायाति सात्यकि। रुधिरोपवतों रुत्वा नदी माणितकई मां। हवयस्य कौरव्यानप यायाति मायकि । ततोऽमर कान्तेय केशव वाक्यमनीवत् । न मे प्रिय महाबाहोयमामध्यति सात्यकि। महि जानामि वृत्तान्तं धर्मराजस्य केशव। मात्वतेन विहीन व यदि जोवति वा नवा । 1 - . " B ·७३८ ॥श्रीमहाभारत 1 जयथवध प. पयाय १४१४९७२। । 1594 4 - ܝ एतेन हि महापाहा रचितय च पार्थिव । तमेप कथमुत्सृज्य मम कृष्ण पदानुग । राजा द्रोणाय चात्सृष्ट मैन्धवथानिपातित । प्रत्युद्यानि च मैनेयमेष भरिश्रवा रणे। सोऽयं गुरुतरो भार सैन्धवार्थ समाहित । ज्ञातव्यच हि मे राजा रचितव्यश्च सात्यकि । जयद्रथश्च इन्तव्या लम्बते च दिवाकर श्रान्तयैव महाबाहरल्पवाणय साम्प्रता परिश्रान्ना हयाशास्त्र ययन्ता च माधव । न च भरिश्रवा श्रान्त महायय केशव । अपीदानी भवेदस्य क्षेममस्मिन समागमे । कचित्र मागर तीर्खा मात्यवि सत्यविक्रम । गोष्पदं प्राप्य मोदेत मदीजा गिनिपुङ्गव । अपि कौरव्य मुख्यन कृताखण महात्मना । समेत्य भूरिश्रवमा खस्तिमान सात्यकिर्भवत् । व्यतिक्रममिम मन्ये धर्मराजस्य केशव । वाचार्योद्भयमुत्सृज्य य औषयत मात्यकि । ग्रहणं धर्मराजस्य खग श्येन इवामिष । नित्यमामसने द्रोण चित्स्यात् कुभलो नृप । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथबधपम्पर्णि मात्ययर्जुनदर्शने एकचत्वारिंशदधिकमनोध्याऽयः ॥ ९४१ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तमापनन्त सम्प्रेक्ष्य मावत युद्धम्मद । क्रोधारिश्रवा राजन् महमा समुपाद्रवत। तमनवीन्महाराज कौरव्य निमिपुङ्गवं। अद्य प्राप्तोऽमि दिध्या मे चचुर्विषयमित्युत । चिरामिनषित काममह प्रास्यामि मयुगे। न हि मे मोक्ष्यषे जोवम्यदि नोत्सृजसे रण । अद्य वा समेरे इला नित्य शराभिमानिन । नन्दपियामि दाभाई कुरुराज सयोधनं । अद्य मदाणनिर्दग्ध पनितं घरोतले। द्रक्ष्यतस्ता रणे बोरी महिता केशवार्जुनौ । अद्य धर्मस्तो राजा श्रुत्वाला निहत मया। मनोडो भविता सद्योायेनासोइ प्रवेशित । अद्य में विक्रम पार्थो विज्ञास्यति धनञ्चय । यि भूमी विनिहते भयाने रुधिरोचित। पिराभिलषितो ोष स्त्रया मह समागम । पुरा देवासुरे युद्धे शक्रस्य बलिना यथा । अद्य युद्ध महाघोर तव दास्यामि मात्वत । नतो शास्यसि तत्त्वेन मही>यसपौरुष! अध भयमनी याता मया व निहतो रणे । यथा रामानुजेनानी रावणिलाणन है। अधणय पार्थय धर्मराजश्व माधव । इतवयि निरुत्साहा रणं त्यक्ष्यन्यसायं। अपने पपिति शाखा तिर्भाधव मायकै । तम्बियो नन्दयिष्यामि ये क्या निहतारण। मार्मिषयं प्राप्तान व माधा मोत्यो । सिंहस्य विषयम्प्राप्तो यथा छुद्रमृगस्तथा । युयुधामस्तु ने राणम् प्रत्युवाच इसन्निवा कोरवेषन मन्त्रामा विद्यते मम मयुगे । भार भोपयितु मया वाचारेण तु केवल । म मा निहन्यात्मनाम यो मी फुयाचिरायुध । समाम्ड मान्यताईन्यायो माइन्याद्धि मयुगे। किंध्याकन यहना कर्मशा नत् ममापर। भारदशव मेघस्य गर्जित मिष्फ हिनयुत्वैत गित बोर हाय हिमम जायत । 'पिरकासेपित मोके पुद्धमधाम कारव। वरने मे मतिमात तव युद्धाभिकाक्षिण। मामाद नितिय मामय पुरुषाधम । अन्योऽन्य नो मया वाभिम्नचन्ना मरपुङ्गवा। r . + ५८० - - ।

·1 * A जयद्रवध प. अध्याय १३२1] द्रोणपर्व । ७३८ जिघांसपरमद्धावभिजन्नतराहवे। समेतो तो महेष्वासौ शमिणा स्पर्ट्सिना रणे। दिरदाविव संक्रुद्धा वासितार्थे मदोत्कटौ। भूरिया, सात्यकिय ववर्षतुरिन्दमी। शरवर्षाणि पौराणि मेघाविव परस्परं । सौमदत्तिस्तु शैनेयं प्रच्छायेषुभिरागै । जिपामभरतश्रेष्ठ विव्याध निभित. पर.। दभिः सात्यकि विधवा सौमदत्तिरथापरान्। मुमोच निमितान् वाणान् निघांसु गिनिपुर) नानस्य विशिषास्तोष्णानन्तरोने विद्याम्पते।' अप्राप्तानस्वमायाभिरग्रमत्मात्यकि प्रभो। तो पृथक शंखवाभ्यामवर्यती परस्परं । उत्तमाभिजनी वोरी कुरुदृष्णियमस्करी। तौ नखैरिव मार्दूलौ दन्तैरिव महादिपौ। रथमलिभिरन्योऽन्य विभिखश्चाप्यचन्तता। निर्मिन्दता हिंगाबाणि वितरन्ना र माणितं । व्यष्टम्भयतामन्योऽन्य प्राणघूतामिदेविना । एवमुत्तमकाण कुदृष्णियमस्करी । परस्परमयुध्येतां वारणाविव यूथपी । तावदोर्पण काठेन ब्रह्मलोकपुरस्कृती। पियामन्ता परं स्थानमन्योऽन्य मंजगजतु । मात्यकि मौमदत्तिश्च परश्या परस्परं । घटाना धार्तराष्ट्राणां पश्यनामभ्यवर्षता । सम्प्रेक्षन्त जनास्ता तु युध्यमानी युधाम्पतो। यूथपी वासिताईतोः प्रयुद्धाविव कुचरा। अन्याऽन्यस्य ध्यान हत्वा धनुशे विनिष्कृत्य च । विरथापसिद्धाय ममेयातां महागणे । आपमें चर्मणो चित्र प्रन्या विपुले शभ। विकोपी पाप्यमी छला पमरे तो विचरतुः । परन्तो विधिवभागाग्मण्डलानि च मागश. । मुहुराजन्नतुः क्रुद्धावन्योऽन्यमरिमर्दनी । मखडा चित्रमाण सनिष्काइदभूषणा। भ्रान्तमुवान्तमाविद्धमायुतं विभुतं सृतं । सम्पात समुदीपञ्चदर्भयन्ता याखिनी। अभिभ्यां सम्प्रनहाते परस्परमरिन्दमा। उमा छिट्रैषिणा बोरावुभौ चित्रं ववनातुः । दर्भयन्तावुभा मिधा माघ सौटवं नया । रणे रणनां श्रेष्ठावन्योऽन्य पर्यकर्वती। मुहर्तमिव राजेन्द्र समाहत्य परस्परं । पश्यतां सर्वमन्यानां वोरावाश्वमता पुम। अमिभ्याश्चर्मणो चिवे शतचन्द्रेनराधिप । नित्य पुरुषव्याघो बाहुयुद्ध प्रचत । व्यूढोरको दीर्घभुजा नियुद्धकुयलावुभौ । बाइभि समसजेनामायसै परिरिव । नयोराजन् भुजाधातानिग्रहप्रग्रहातपा। मिचायतममता सर्बयोधप्रहर्षणाः । नया बरधारामन् समरे युध्यमामयोः । भोमोऽभवन्महायब्दो वज्रपर्वतयोरिव दिपाविव विषाणायै पारिख महर्षमा भुजयामविपन्श्व शिरोभ्याचारपातने । पादावकर्षभन्दानशामरामपामनः पादोदरविन्धश्च ममावुद्धमणस्तथा । गतप्रत्यागमक्षेपे. पाननात्यानकामुते । युयुधाने महामानी कुरुवात्ततायो। दात्रिंशत्करणानि स्यानि युद्धानि मारता तायदर्शयता तत्र पुष्यमानी महोयनी । घोणायुधे मावते युधमान ततो नवीदर्जुनं वासुदेव । पम्यखन विरथं युधमानं रणे बरं मर्चधनुराणं। प्रविष्टोभारती मित्त्वा तव पाण्डव पटत योधितय महापोर्यः मतभारत भारत। 7 , - १ ·७३८ ॥श्रीमहाभारत * जयदयवध प. अध्याय १४१।१२। - । -- - एतेन हि महावाहित रक्षितयः स पार्थिवः निमेष कथमुत्सृज्य मम कृष्ण पदानुगः । राजा रणाय चात्मृट मैन्धवयानिपातितः । प्रत्युद्याति च मैनेयमेष भरिश्रवा रण। भोऽच गुरुतरोभार. सन्धार्थ समाहितः । ज्ञातव्यश्च हि मे राजा रविनयच मायकिः। जयद्रथश्च इन्तच्या सम्बते च दिवाकरः। श्रान्तचैव महाबाजरल्पवाणय साम्प्रतं! परिश्रान्ता याश्चास्य ययन्ता च माधव। न घरिश्रवाः श्रान्त भमहायर केशव । 'अपादानी मवेदस्थ चेममस्मिन समागमे । कचिन्न भागरं तीला भात्यकिः सत्यविनमः। गोष्पदं प्राप्य सौदेत मौजा. गिनिपुङ्गव' । अपि कौरव्य मुख्यन कृतास्त्रेण महात्मना।। समेत्य भूरिश्रवसा स्वस्तिमान् सात्यविर्भवत् । व्यतिक्रममिमं मन्ये धर्मराजस्व केशवा । श्राचार्य्याद्भयमुत्यज्य य.प्रेषयत सात्यकि । ग्रहणं धर्मराजस्य खगः श्येम इवामिय। नित्यमा मते द्रोण, माचिस्यात् कुशलो नृप । ' इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथबधपवर्णि सात्ययर्जुनदर्शने एकचत्वारिंशदधिकशनीध्यायः ॥ ९४२ । ॥ सञ्जय उवाच ॥ तमापतन्ने सम्प्रेक्ष्य मात्वतं युद्धटुमंद । क्रोधारिश्रवा राजन् सहसा समुपाद्रवत् । तमनवीन्महाराज कौरव्य. निशिपुङ्गवं। अद्य माप्तोऽसि दिध्या में चक्षुर्विषयमित्युत। चिराभिलषित काममई प्रास्यामि संयुगे। न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे रण । अद्य व समेरे हवा नित्यं शराभिमानिन । नन्दवियामि दाभाई कुरुरा सयोधनं । अद्य महानिर्दग्ध पतितं धरणोतले। द्रक्ष्यतस्खा रणे बोरी महिती केशवानुनी । अद्य धर्मसुतो राजा श्रुत्वा वा निहतं मया। ममीओ भविता सद्यो येनामोह प्रवेषितः । अध में विक्रम पार्थो विज्ञास्यति धनञ्जय ।यि भूमी विनिहते प्रयाने रुधिरोति।। चिरामिलपिता घोष स्त्रया सह समागम. ! पुरा देवासुरे युद्धे प्रकस्य वलिना यथा । अद्य मुद्धं महाघोरं नव दास्यामि मावत । नतो ज्ञास्यसि तत्त्वेन महीर्यवसपौरुषं। । । अद्य भयमों याता मया व मिहतो रणे । थथा रामानुजेनानी रावणिलदाणन है। अपर्णय पार्थय धर्मराजय माधव । हते त्वयि निरुत्साहा रणं त्यक्ष्यन्यमभयं अनेऽपचितिं हवा पितभाधव भायकैः । तस्त्रियो नन्दयिष्यामि ये क्या मिहता रण। मचक्षुपियं प्राप्तिा ने वं माधव मोक्ष्यमे । सिंहस्य विषयम्प्राप्तो यथा जुद्रष्टगस्तथा । पुयुधानख में राजन् मत्युवाच इमनिव। कारदेय न सत्रामा विद्यते मम संयुगे । भाई भोषयितुं गया वामात्रेण तु केवलास मा निहन्यासमामे यो मा कु-विरायुध । भमान प्रायताईन्यायो मा इन्याधि मयुगे कि यातन कहना कर्मणा तत् ममाचर। भारदशव मेघश्य गणितं निष्फल दिन थुत्वैतहति योर हाय हि मम जायते। पिरथापित मोके युद्धमधाम्नु फौरव । मरते मे मतिस्तात तव युद्धाभिकाक्षिण। भाहलाई नित्तिय सामय पुरुषाधम । अन्योऽन्यं तो तथा वाग्भिस्तवना नरपुङ्गवा। . . - m 1 - ·अयथषध प० । यध्याय १४३।] ॥ द्रोणपर्व ७५१ - - १८00 ननु नामास्वधर्मजस्व लोकेऽभ्यधिक परे । सोऽयुध्यमानस्य कथं रणे प्रतवानसि। न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयासोव्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनखिन.। इदन्तु नीचाचरितमयत्युपवितं । कयमाररित पार्थ पापकर्म सुदुष्करं। आर्यण सुकरं शाहरायकम्मं धनञ्जय । नार्यकर्म त्वार्येण सुदुम्करतम भुवि। येपुयेषु भरः पार्थ यत्र यत्र च वर्तते । पाप नच्छीचतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते। कथं हि राजवंश्यस्व कारवेयो विशेषतः । चत्तधर्मादपक्रान्त. सुत्तरितप्रतः। ददन्तु यदतिक्षुद्रं वार्णयार्थ कृत त्वया । वासुदेवमत नूनं नैतत्वयुपपद्यते । को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते। ईदृशं व्यसन दद्याद्यो न कृष्णमखो भवेत्। वात्याः संथियकाण: प्रकृत्येव विगर्दिताः। वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कताः। एवमुको रणे पाथी भरिश्रवसमभवीत् । ॥ अन उवाच ॥ व्यतं हि जीर्यमाणेऽपि बुद्धिं जरयते नरः । अनर्थकमिदं सर्च यत्त्वया व्याधतं प्रभो। जाननेव पीकेशं गईमे माञ्च पाण्डवा संग्रामाणं हि धर्मजः सव्वशास्त्रार्थपारग । न चाधर्ममई कुा जानथव हि मुझसे । युध्यन्ति पत्तिया: मधुन वै स्वैः परिश्ता नरे। भाभि पिकमि पुत्रस्तथा सम्बन्धिवान्धवे । वयस्यैरथ मिवैश्य ने च बाहं समाश्रिताः। स कथं भात्यकि शिष्यं सुखमम्वन्धिमेव च। अस्मदर्थं च युध्यन्तं त्यत्वा प्राणान सुदुयनान् । मम वार्ड रणे राजन दक्षिणं युद्धदुर्मदं । न चात्मा रक्तियो वैराजयगतेन हि। यो यस्य युज्यतेऽर्थेषु म व रक्ष्या नराधिप । तरक्ष्यमाण: स नृपो रक्षितया महामधे । यद्यई सात्यकिं पश्ये बध्यमानं महारणे । नतस्तस्य वियोगेन पापं भेऽनर्थतो भोत। रचितय मया यस्मात् तस्मात् ऋमि कि मथि । यश्च मे गईसे राजन्नन्यन मह महतं । अहं त्वया विनिरुतस्तव मे बुद्धिविधम । कवर्ष धुन्वतम्भ्य रथचारोहत स्वयं । धनुन्या कर्षतयैव युध्यत' मह मधुभिः। एवं रथगजाकीणे हयपत्तिममाकुथे। सिंहनादोद्धतरवे गम्भीर मैन्यसागर। स्वः परय ममेतेभ्य मात्वतेन च मङ्गमे । एकस्यैकेन हि कथ सङ्ग्रामः स भविष्यति । यइभिः मह सङ्गम्य निर्जिन्य च महारथान्। श्रान्तय वान्तवाहय विमनाः स्वपीडितः। संसात्यकि मञ्च निर्जित्य च महारथ। अधिकत्वं विजानोपे खबीर्यममागतं । यदिछसि शिरयास्य अमिना इन्तुमाहवे। तथा फछ्रगतश्चैव सात्यकिं कः पमिप्यति। लं वे दिगईयात्मानमात्मानं या न रहमि। कथं करियमे वीर यो वा वा संश्रयेनन । ॥सञ्जय उवाच ॥ रवमुको महावापेकतुम्हायया. युयुधानं समुत्मज्य रणे प्रायमुपाविशत्। शरानाहीयं सव्येन पाणिना पुरावशः। यियासुनचोकाय प्राणान् प्राणेश्वथाजुहोत्। सूर्य च समाधाय प्रसघं परिते मनः। ध्यायनमयोपनिषदं योगयुकोऽभवन्मुनि.। १.८५ , ·॥ श्रीमहाभारतं। [जयनयाध प. अध्याय २४२११७१। - - । . 1. । - परिभानन युधा श्रेष्ठ सम्प्राप्नो भूरिदक्षिण युद्धाकाचो समायामनिमममिगर्जुम । ततो भूरिश्रवा क्रुद्ध सात्यकि युद्धदुर्मद । उद्यम्याभ्यहनद्रागम् मत्तो मत्तमिय दिपं । रथस्ययोर्दयोर्युद्धे क्रुद्धयोधमुख्ययो । केशवाणुनयोराणम् ममरे प्रेक्षमाणयो । अथ कृष्णा महापाइरर्जुनं प्रत्यभाषत । पश्य पृष्ण्यन्धकथा मौमदत्तिवर्श गर्ने । परिश्रान्त गत भूमी छत्वा कर्म सुदुष्करं। नवानीवामिन एरं प्रासया नासायकिं । न वयं यज्ञशोलस्य गच्छेदेष परोऽनुन । वत्कृते पुरुषव्याघ्र नदाइ क्रियता विभा। अथाब्रवीत् इष्टमना वासुदेवं धनञ्जयः । पश्य दृष्णिप्रयोरेण कोडन्तं कुरुपुङ्गवं । महादिपेनेव वने मत्तेन हरियूथपं । इत्येवं भाषमाणे तु पाण्डवे वैधनञ्जये। हाहाकारो मानामान्यामा भरतर्षम । यदुद्यम्य महापाइ मात्यकि न्यहनहुवि । मसिंह दव मातनं विकर्षन भूरिदविण । व्यरोचत कुरुश्रेष्ठ सात्वतममरं युधि । अथ कोषादिनिष्कृय खग भूरिश्रवा रण । मूर्द्धजेषु मिजयाह पदा चारस्यताडयत् । ततोऽस्य छेत्तुमारध शिर कापात् मकुण्डलं । मावलणं मात्त्यतापि घिर सम्ममयस्वरम्। यथा रथाझं कोलाची दण्डविद्धन्तु भारत । महेव भूरियमो चाडमा केशधारिण । तं तथा परिकथ्यन्तं दृष्ट्वा सावतमाईवे । पासुदेवस्ततो राजन् भूयोऽर्जुनमभाषत । परम दृष्ण्यन्धकव्याघ्र सौमदत्तिवशं गतं । तव भिव्य महापाहा धनुष्यनयरं त्वया। श्रमत्यो विक्रम पार्थ यत्र भूरिश्रवा रणे । विशेषयति वार्णय सात्यकि सत्यविक्रम । एवमुको महायाजासुदेवेन पाण्डव । मनमा पूजयामाम भूरिश्रवसमाहवे । विकर्षन मावतश्रेष्ठं फ्री उमान इयाहवे। संइषतिमा भूय कुरूणा कीर्तिवर्द्धन । प्रपर दृष्णियोराणं यन्न इम्याद्धि मात्यकिी महादिपमिवारणे स्टगेन्द्र इव कर्षति । एवन्नु मनमा राजन् पार्थ सम्पृश्य कौरव । वासुदेवं महाबाहुरर्जुन प्रत्यभाषत । मैन्धवे मटिलानेनं पश्यामि माधव। एष लसुकर कम यादवाथै करोम्यहं । रत्युला वचन कुर्बन वासुदेवस्य पाण्डव, तित सुरमं निशितं गाण्डोवे समयोजयत्। पार्थयाइविमृष्ट म महासत्र नभश्युता । मखमं यज्ञशीलस्य माङ्गद यामच्छिमत् । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रपंधपर्चणि भरिभशेषा इच्छेदे विचत्वारिंदधिकशतोऽध्याय ।। १४२॥ । अय प्राधा म माइन्यपतमा मदन. सराभाजद । श्रादधनोक्साकस्य दु खमहतमुत्तम।। प्रदरियन रातो याहरदृश्यन किरीरिन वेगेन न्यपतमा पञ्चाय दव पन्नग :- म मोघलतमात्मान दृष्ट्वा पान कौरवशे उत्सृज्य मात्योंक क्रोधाईयामास पाण्डवं। ॥ भरिया वाच ॥ ममम वतं कायम सतवानमि। अपग्य विषय पन्ने बामपिलिदा कियु वध्यमि रागान धर्मपुवं युधिष्ठिरं । किं कुर्वाण मयामो हतो भरिश्रवा रणे । रमिण ने पायादुपदिष्ट महाममा देष वा पाथ प्राणनाथ छपेण सा । . - है ·. जयद्रथवध प. अध्याय १९३ ॥ द्रोणपर्व ७४१ ननु नामावधमंजस्व लोकेऽभ्यधिक परैः । मोऽयुध्यमानम्य क्यं रणे प्रतवानसि। न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाची व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनखिनः। इदन्तु नीचाचरितममत्पुरुषवितं । कयमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्कर। आर्यण सुकर झारार्यकम धनञ्जया अनार्यकर्म वार्येण सुदुष्करतमं भुवि। येषुयेपु नः पार्य यत्र यत्र च वर्तते । श्राशनच्छीनतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते। कथं हि राजवंश्यस्ख कौरवेयो विषतः । चत्तधर्मादपक्रान्त. सुवृत्तरितव्रतः। इदन्तु यदतिचद्रं वार्णयार्थ कृत त्वया । वासुदेवमत नूनं नैतत्त्वय्युपपद्यते । को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते। ईदृशं व्यसनं दद्याद्यो न कृष्णसखो भवेत्। मात्याः संशिष्टकाण: प्रत्येव विगहिताः। वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कताः । रवमुक्तो रणे पाथा भूरियसमप्रवीत् । ॥ अर्जुन उवाच ॥ व्यकं हि जीर्यमाणोऽपि बुद्धिं जरयते नरः । अनर्थकमिदं सर्च यत्त्वया व्याहतं प्रभो। जाननेव पीके गईसे माञ्च पाण्डवी संग्रामाणं हि धर्मज्ञः मशास्वार्थपारग । न चाधर्ममई कुर्या जानयव धि मुद्धसे । युध्यन्ति पत्तिया: गवून खै खैः परिवृता नसे। भाभि पिढभिः पुत्तस्तथा सम्बन्धिवान्धवः । वयस्यैरय मित्रय ते च वाई समाश्रिताः । म कथं मात्यकि प्रियं सुखसम्बन्धिमेव च । असमदर्थं च युध्यन्तं त्यक्ता प्राणान् सदस्य जान् । मम बाई रणे राजन् दक्षिण युद्धदुर्भदं । न चात्मा रवितव्या वैराजवएगतेन हि। यो यस्य युज्यतेऽर्थेषु सवै रच्यो नराधिप। रक्ष्यमाणैः स नृपो रहितया महारधे । यद्यई मात्यकि पश्ये बध्यमानं महारणे । ततस्तस्य वियोगेन पापं मानर्थती भीत। रवितय मया यस्मात् तस्मात् कुमि किं मयि । यच मे गहसे राजन्नन्येन सह मतं । अहं त्वया विनिरुतस्तव मे बुद्धिविभ्रमः । कवचं धुन्चतमन्य रथचारोहतः स्वयं । धनुया कर्षतचैव युध्यतः मह अबुभिः। एवं रथगशाकीर्णे हयपत्तिममाकुथे। सिंहनादीद्धतरवे गम्भीर सैन्यसागर। खः परय ममतेभ्य मात्वतेन च मङ्गमे। एकसकेन हि कथ मझाम, म भविष्यति । वहुभिः सह मशम्य निनिय च महारथान्। श्रान्तय बान्तवाहय विमना: मस्तपोडितः सात्यकि मझे निर्जित्य च महारथ। अधिकलं विज्ञानोपे वीर्यवरमागतं । यदिच्छमि घिरांस्य अमिना हन्नुमात्र। तथा कच्छ्रगतश्चैव सात्यकि का पमियति । वं वे विगईयात्मानमात्मानं यो न रचमि। कथं करियमे वीर यो वा वा संश्रयजनः । ॥जय उवाच ॥ एवमुको महावाहुपेतुर्थशायमाः। युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्। मरानाहीय स्व्येन पाखिना पुथक्षणः। पियाममनोकाय प्राणोन प्राणेष्वथाजोन्। सूर्य चतुःसमाधाय प्रसन्न मटिते मनः ध्याथमोपनिषदं योगयुगाऽभवन्मुनिः। - है 14 .

·७४२ ॥ श्रीमहाभारतं। [जयथवध पाथध्याय ९४३ । -- . - ततः स सम्बनायां जनः कृष्णधनञ्जयौ। गहयामास तश्चापि मम पुरुषर्षभं। निन्द्यमानी नया कृष्णा नाचतः किश्चिदप्रियं । तथा प्रशस्यमानश्च माद्ययूपकेतनः । । नांस्तथावादिनी राजन् पत्तास्तव धनञ्जयः । अयमाणा मनसा तेषां तस्य च भाषितं । असंक्रुद्धमना वाचः स्मारयधिक भारत । उवाच पाण्डुतनयः माक्षेपमिव फालानः। मम मवपि राजाना जानन्येव महाप्रत । न शक्या मामको हन्तुं यो मे स्थादाणगोचरे। यूपवतोः समीयतत्र भामर्हसिं गतिं । न हि धर्ममविज्ञाय युक्तं गईयितुं परं! प्रात्तशस्वस्य हि रणे वृष्णिवीर जिघामतः । यदह बाहुमच्छरस्थव स धम्मी विहितः न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवम्मणः। अभिमन्योर्वधं नान धार्मिकः कोऽमुपजयेत्। एवमुक्तः स पार्थेन घिरमा भूमिमस्पयत्। पाणिना चैव सव्येन माहिणोदस्य दक्षिणा एतत् पार्थस्यानुवत्तस्ततः श्रुत्वा महाद्युति ।यूपकेतुमहाराज तृष्णोमासोदवाभुषः । । ॥ अजुन उवाच॥ या मोतिधर्मराजे में भीमे च बलिना बरे । नकुले सहदेवे च मा मे त्वयि मनाया। मया त्वं समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना । गच्छ पुस्मशानातोकान् शिविरौशीमरो यथा। ॥ वासुदेव उवाच ॥ये लोका मम विमला: मदिभान्ति ब्रह्माद्य सुरक्षभरपीप्यमाणाः । तान् चिप्रं मज मततामिहोत्रयाजिन्मत्तुत्यो भव गरुडोत्तमायानः । । सञ्जय उवाच ॥ उत्थित. स तु भेनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना। खजमादाय चिकित्सु. शिरस्तस्य महात्मनः । मिहतं पाण्डुपुत्रेण प्रमत्तं भरिदक्षिण। इयेष भात्यकिहन्तुं भवाग्रजमवलम। निछत्तभुजमामीनं छिनास्तमिव दिपं । मोमता सर्वमन्येन निन्द्यमानः सुदुर्भनाः । वार्यमाण: म कृष्णेन पाचन महात्ममा। भीमेन चकरघाभ्यामश्चत्यावा कृपेण च । कईन हपमेमेन मैन्धवन नथव च। विक्रोमताध मैन्यानामपधीतं यत्प्रतं । भायोपविष्टाय रणे पार्थम छित्रयाहवे। सात्यकिः कारवेयाय खलनापाहरप्छि। भाभ्यनन्दम्न मैन्यानि मायफिलम पक्षणा। अर्जुनेन इन पूर्वं यानपान कुरूदई । सहसाघममध मिद्धचारणमानवाः । भरियवसमालोकर युद्धे प्रायगतं हतं । अपनयमाने देवा विमिताम्तस्य कर्मभिः। पवादाय सबहन मावदस्तव निकाः । म वाष्र्णेयम्यापराधा भवितव्यं हि तत्तथा। नमामत्युन का कार्यः शोधो दुःपतरो मृणा । रन्तर येप वीरेण मात्र कार्या विचारणा। विहितो धन धात्रव मृत्युः सात्यकिराहये। । सात्यकिरवाच॥ म रम्तया न हम्मय इति पन्ना प्रभाषत । धर्मवादरर्मिष्ठा धमकाकमासिनाः । पदा बास, सुभद्रायाः पुनः पक्ष विनाश । म भिनिहलो युद्धे तदा धर्म.कवा गतः। मपा पितत् प्रतिमान पे कमिचिदेव माया मा मिविय मंगामे जीवम् इन्यात पदापा। धमे पथ्यो भरे पापियामुनिमः । टमानं प्रतीपा मभुगं मां मधपः । मन्यध्वं तमित्येवमेतदो मुहिमपा । पुको अन्य प्रतीपात: यो में कुरुपुत्रयाः ।

·जयपवध प. अध्याय १५२११४३i] द्रोणपर्व ७४२ 1- - - ." यत्तु पार्थन मे खेहात प्रतिज्ञा चाभिरचिता । सखड्दोऽस्य इतो याइरेनेनामि वश्चितः। भवितव्यञ्च यद्भावि देवं चेटयतोव च । मोऽयं हतो विमस्मिन् किमवाघमंचेरित। अपिचाय पुरा गोतः योको बाल्मीकिना भुवि । न इन्तया: स्त्रिय रति पनवोषि सङ्गम। सर्चकाचं मनुष्येण व्यवसायक्ता सदा। पोडाकरममित्राणां यत् स्यात्कर्तव्यमेव तत् । ॥ सञ्चय उवाच ॥ एवमुक्त महाराज सर्वे पाण्डवकौरवाः । नम किञ्चिदभाषन्त मनमा समपूजयन् ।' मन्नाभिपूतस्य महाध्वरेपु याखिनो भरिसहसदस्य । मुनेरिवारथ्यगतस्य तस्य न तस्य कविधमभ्यमन्दत् । सुनोलके वरदस्य तस्य भरख पारावतलोहिता। अश्वस्य मध्यस्थ पिरो निधत्तं न्यस्त हविद्दानमिवान्तरेण । म तेजमा गस्त्रहतेन पूतो महाहवे देहवरं विस्या श्राकामदूई वरदो वराही व्यावृत्य धर्मेण परेण रोदशी। इतिश्रीमहाभारतेंद्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भूरियोवधे घवचत्वारिंदधिकश्तोऽध्यायः॥ १४ ॥ १॥ एतराष्ट्र उवाच । अजिनोद्रोणराधेयविकर्णकृतवर्मभिः। तीर्ण: मैन्यावे चोरः प्रनिश्रुत्य युधिष्ठिरें। स कथं कौरवेयेश समरेवनिवारितः । निम्टा भरिश्रवसा बलाहुवि निपातितः । ॥ अय उवाच ॥ दणु रानिहोत्पत्ति शैनेयस्य यथा पुरा। यथारभरिश्मो यत्रने संश्यो नृप । अचेः पुत्रोऽभवत् मोमः सोमस्य तु युधः स्मृतः। बुधस्थासोन्महेन्द्रामः पुच श्रामीत पुरूरवाः । . पुरूरवस आयुस्त आयुशो नहषः सुतः । नइषस्य ययानिस्त राजर्षिवसमितः । ययातेदवयान्यान्तु यदुर्थेठोऽभवत् सुतः। यदोरभूदनवाये देवमीढ इति श्रुत। यादवस्तस्य तु सुतः शूरस्वैलोक्यमम्मतः। शरस्य मौरिनुंवरो वसुदेश महायमाः । धनुष्यनवरः छरः कार्तवीर्यमा युधि । तदोर्यस्तस्य तवैव कुले मिनिरभूवृप । रतस्मिन्नेव काचे तु देवकस्य महात्मनः । दुहितः सम्बरे राजन् सर्ववचसमागमे ।। तब दे देवकी देवीं वसुदेवार्थमा । निर्जित्य पार्थिवान माधयमारोपपछिनिः । तो दृष्ट्वा देवर्षी मारेरथस्यो पुरुषर्षभ। नामृष्यंत महातेजाः मोमदत्तः मिनेप। तयोर्युद्धमभूदाजन् दिनाईचित्रमा बाइयुद्ध सुपसिनाः प्रसन पुरुषर्षभ । मिनिना सोमदत्तनु प्रसधा भुवि पातितः असिमुद्यम्य केमेषु प्रस्टन च पदा हमः। मध्ये राजसहसाण प्रेक्षकाणं समन्ततः । कृपया अपुनतेन स नीति विसर्जितः।। मदवस्यः कृतस्तेनामदत्ताऽथ मारिप । प्रासादयन्महादेवमर्षवममाखितः । नस्य तुष्टो महादेवी वरदाना महाप्रभुः । वरेण छन्दयामा म तु वो वरं नृपः ।, पुनमिछामि भगवन्या हि हन्याष्टिः सनामध्ये राजमहसाणां पदा इन्याय मंधुगे। तस्य तदनं श्रुत्वा मोमदत्तस्य पार्थिव । रवमखिति नोगाम देवोऽन्तरधीयत। मतेन वरदानेन भवान् भरिदविणं ।न्यपातयप समरे सौमदत्तिःमिनः सत। पश्यतां मर्मभन्याना पदा निमताडयत्ारतत्ते कथितं राजन् यम्मी लं परिपच्छति मच भयो रणे जेतुं मालती मनुजर्षभः। तस्याय संपाम यहवपिवयोधिनः (0. - ·७४४ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [जयायध पायथ्याय १७४।५। - देवदानवगन्धा विजेतारो विस्मिता । खयोर्यविजये युमा नेते परपरिग्रहा.। म तुल्यं वृष्णिनिरिह दृश्यते किञ्चन मभो। भूतं भव्यं भविष्यच बलेन भरतर्षभ । न ज्ञातिमवमन्यन्ते वृद्धाना शासने रता (न देवासुरगन्धबा म पेक्षारगराक्षमा ! जेतारो घटियोराणां किं पुनमानुषा रणे। बद्रशे गुरुद्रव्ये ज्ञानिद्रव्यऽप्यहिमका । एतेषा रचितारय ये स्यु कयाचिदापदि । अर्थवन्तो नोमिका ब्रह्मण्या मत्यादिन । ममानपि मन्यन्ते दीनानभ्युद्धरन्ति च । नित्य देवपरा दान्ता दातारयाविकत्यमाः । तेन दृष्णिप्रवीराणां चक्र न प्रतिहन्यते । अपि मेरु वइत्कचित् तरेता मकरालय । न त वृष्णिप्रबीराणा समेत्यान्तं प्रजेन्नृप । रतत्ते सर्वमाख्यातं यत्र ने संगयो विभी। कुरुराज नरश्रेष्ठ तव ह्यपनया महान् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रयंमाया चतुश्चत्वारिंशदधिकशतोऽध्यायः ॥ १४४ ॥ ॥तराष्ट्र उवाच ॥ तदवस्य हो तस्मिन् भूरिश्रपि कौरव। यथा भूयोऽभवद्युद्धं तन्ममाचल सञ्चय। ०५ ॥ सञ्जय उवाच ॥ भूरिश्रवनि संकाने परसाकाय भारत। वासुदेवं महायाहरर्जुन समचुदन् । चोदयाश्वान् कृष्ण यता राजा जयद्रथ । प्रतिज्ञा मफलाञ्चापि कर्तुमईसि मेऽनघ । प्रस्तमेति महाबाही वरमाणे दिवाकर । एतद्धि पुरुषव्याघ्र महदभ्युदितं मया। कार्य संरक्ष्यते चैथ कुरुसेनामहारथै । नास्तमेति यथा सूर्यो यथा मत्यं भवेदच । चोदयाश्वास्तथा कृष्ण यथा हन्या जयद्रथ । वन कृष्ण महाबाहरजतप्रतिमान हयान्। इयज्ञश्योदयामाम जयथर थम्प्रति । तं प्रथान्तममेधेिपुमुत्पतद्भिरिवानगै वरमाणो महाराज मेनामुख्या समाप्रजन्। दुर्योधनश्च कर्णय वृषसेनोऽथ मद्रराट्। अश्वत्थामा कृपथैव स्वयमेव च मैन्धव । समासाद्य तु बीमत्सु सैन्धव,प्रमुखे स्थित। नेत्राभ्या क्रोधदीप्ताभ्या संप्रैबिहनिव । ततो दुर्योधनी राजा राधेय त्वरितोऽब्रवीत्। अर्जुन पीव्य संथानं जयट्यवधम्पति । उवाच राजन् पुत्रस्ते कर्ण राजा सुयोधन । अयं स वकर्तन युद्धकालो प्रदर्भय खात्मबल महात्मन् । यथा न बध्येत रणेऽर्जुनेन जयद्रथ कर्ण तथा कुरुष्व । अल्पाभ दिवस नृबोरविघातयखाध रिपुं गरोध । दिनक्षयम्पाय नरप्रवोर ध्रुवै हिन कर्ण जयोभविष्यति । सैन्धव रक्ष्यमाणे तु सूर्यस्यास्तमनम्पति । मिथ्याप्रतिज्ञ कान्तेय प्रवेक्ष्यति हुताशनं । अमजुनायाच्च भुवि मुहर्तमपि मानद । जीवितु मामहेरन् वैभ्रातरोऽस्य सहानुगा । विनटे पाण्यश्च मगलवनकामना । वमुन्धरामिमा कर्ण भोक्ष्यामा हतकण्टका ! देवनोपहन पार्थो विपरीतच मानद। कार्याकार्यमशानन्या प्रतिज्ञा छतावणे। नूनमात्मविनाशाय पाण्डवेन किरीटिना। प्रतिशेयं छता कर्ण जयद्रथवधम्प्रति । कथं जीवति दुर्दूवयि राधेय फाल्गुन । अन गत श्रादित्ये इन्यात मैन्धवक मृप । रक्षित मद्रराजेन रूपेण च महात्मना । जयद्रथं रणमुखे कथं न्यानचय.।

·नयमधषध पाध्याय १७५ 1] द्रोणपर्व॥ ७४५ । (r. । ट्राणिना ग्त्यमाणच मया दुःशासनम च। कथं प्रास्यनि बीमाः सैन्धवं कावघोदितः। युध्यन्ते यह सारा सम्बते च दिवाकरः। भरे जयद्रथं पार्थो नैव प्रास्यति मानद । मव कर्ण मया मार्दू शान्य महारथैः। द्रणिनावं हि महिती मट्रेन रूपेण । युध्यस यत्रमान्याय परं पाटन संयुगे। रवमुकम्म राधेयम्तव पुत्रेण मारिप । दुर्योधनमिदं वाक्यं प्रत्युवाच कुरुत्तमं । दृढत हेण हरण भीमसेनेन धचिना। भयं भिन्नतनुः मचे भरजालरनेरुयः । स्यातव्यमिति तिष्ठानि रपो सम्पति मानद । नासमिति किञ्चिन्म सन्तप्तस्य महेषुमि । यास्यामि तु यथागया पर्दथ जीवितं मम । यथा पाण्डवमुख्योऽसा न इनियति सैन्धवं । न हि मे युध्यमानस्य मायकानस्यतः मितान् । सैन्धवम्प्रास्यते बीरः मध्यमाची धनञ्जयः। यत्तु भकिमता कार्य सतत हितकादिया। नत्करिष्यामि कारव्य जयो देवे प्रतिष्ठितः। मैन्धवाध परं यत्रं करिष्याम्यद्य संयुगे। खप्रियार्थ महाराज भयो देवे प्रतिष्ठितः । अद्य पात्याजुनमई पारुप मध्यपाश्रितः। सदय पुरुषव्याघ्र जया दैवे प्रतिष्ठित । अघ युद्धं कुरुश्रेठ मम पार्थ चाभया.। परयन्तु सर्वसैन्यानि दरुण लोमहर्षण । कर्णकौरवयोरेवं रणे सम्भापमाणयो.। अर्जुनी मितिमाणे जघान तव वाहिनी । चिच्छेद नितिशः शराणामनितिनी । भुजान पग्धिमहामान् इस्तिहस्तापमाषणे। पिरामि च महावापिच्छेद निर्मितः भरी। हस्तिहस्तान् हयग्रीवान रथादाय समन्तत.। योणिताकान् हयारोहान् सहीतप्रामतोमरान्। सुरयिछेद बीभामुदिधक विधवा या वारणमुख्याय प्रापरन्च समन्ततः। वाछत्राणि चापानि चामराणि मिरासि च ! कसमपिरिवोद्भूतः मदईस्तव वाहिनीं । अचिरेण मही पार्थचकार रुधिरोत्तरां । इतभूयिष्ठयोधन्तत् कृत्वा सब पतं बनी। प्राममाद दुराधर्षः मैन्धवं मत्यविक्रम' । बीभत्सु ममेनेन काततेने च रक्षितः । भवभी भरनश्रेष्ठ वननिव अताशनः । तथाऽवम्सिनं दृष्ट्वा त्वदीया पार्यमम्पदा। नामृप्यन्त महेवामा फालानं पुरुषर्षभाः। दुर्योधनय कर्ण कृपमेनोऽय मद्रराट्। असत्यामा रुपयेव वयमेव पन्धवः । संस्था मन्धवम्या ममाखन किरीटिनं । नृत्यन्नं रथमार्गपु धनुयातबनिखन.। मलामकोविदं पार्थ मन्त्र युद्धविभारदाः । प्रभोता. पर्यावर्त्तन्त व्यादितासमिशनको मैन्धव ठमः हवा निधामन्ताऽभुनाथुता। सूर्यास्तमनमियन्तो सोहितायति भास्कर ने मुगिभागामधयानम्य मायकान्। मुमुधु सूर्यरउम्यामाञ्छत फारामम्प्रति। तानस्वाभम्मानाय किगेटो युद्धदुभदः । दिधा विधाष्टधक हिला विदा नापणे । सिंहाटकेतुमुदयञ्चतिमात्मनः । शारदतोसनी राजवर्धन प्रत्यवारयत्। म शिक्षा दभिः पार्थ वासुदेव मभिः । अतिष्ट्रपमागेपु मन्ध परिपाटथन् । अन कारवष्टाः सर्व एव महारथाः । (10 व ·॥ श्रीमहाभारत [अयायाध पाध्याय ९४५ 1 । महता रथमोन समेत पयवारयन्। विस्फारयन्तयापानि विमंजन्तयं मायकाम् । मैन्धवं पर्यरक्षम्न शासनातनयस्य ते । तव पार्थस्य सरस्य पाहाबलमदृश्यत । पूणामययत्वञ्च धनुषा गाण्डिवस्य च। अक्षर स्त्राणि भवार्य द्रोणे शारदतस्य च । रकै नवभिचाणे. ममिव समापयत्। तंद्रीणि पचवित्या सूपमेनय सप्तमि । दुयोधनस्तु विभत्या कर्णप्रया चिमिस्त्रिमि । त रनमभिगनमा विध्यन्तय पुनःपुनः । विधुम्वन्तथ चापानि मर्चत पर्यवारयन्। विश्च सर्वतयकूरथमण्डलमाइते। सूर्यास्तमनमिच्छन्तस्तरमाणा महारथा.। न रनमभिनईन्ना विधुन्धाना धपि च । मिषिचुर्गिणस्तीक्षौगिरि मेघा वाम्बुमि । ते महास्वाणि दिव्यानि तब राजन् ध्यदर्भयम् । - धनत्रयस्य गाव तु धरा परिघवाइव । इतभूयिष्ठयोधं तल्काला तव बलं यलो। आरसाद सुदुर्धर्ष मैन्धवं सत्यविक्रम । कर्ण संयुगे रागन प्रत्यवारयदायगे। मिपता भीमसेनस्य मावतस्य च भारत । तं पाया दमाणे प्रत्यविष्यद्रणजिरे। सतपुत्र महाबाड गर्वसैन्यस्य पश्यत. । मावतस्तु चिभिवाणे कर्ण विव्याध मारिष। मोममेनस्खिभियेव पुन पार्थय मतभि । तान् कर्ण. प्रतिविव्याध षण्या पथ्या महारथः । सद्युद्धमभवद्राजन् कर्णस्य बहुभिः सह। तबाहृतमपश्याम सतयुत्तस्य मारिय। यदेक ममरे क्रुद्धस्लीयान् पर्यवारयता फागुनन महावाहु कर्ण वैकतनंहये। मायकाना मतेनैव सम्बमम्मखताडयत्। मधिरोहितमान सूतपुत्र प्रतापवान् । मेरे पञ्चामना बीर फालानं प्रत्यविधता तस्य तन्नाघवं दृष्ट्वा नामृयत रणऽर्छन । नस्य पार्थो धनुछित्त्वा विव्याधेनं स्तनान्तरे। मायकैनवमिोरलरमाण धनञ्चयः । मधार्थ तय समरे मायक सूर्यवर्चस । चिक्षेप त्वरया युकस्वराकाले धनञ्जय । समापन वेगेन द्रोणियिच्छेद सायका अर्द्धचन्द्रेण तीवोनस शिव प्रापतहुवि। अथान्यद्धनुरादाय सूतपुत्र प्रतापवान् । मायकमाइस्रछादयामास पाण्डवं । तो मरिमतुला कर्ण चापम मुत्यिती । व्यधमन्मायक पार्थ मसभानिव मारुत झादयामास च तदा सायकरजुना रण ! पश्यता सम्वयाधाना दप्रयन् पाणिताया। कोपिदिषता इन्ना छादयामाघ फालानं। मायक साहसः कृतप्रतिकतेपया। तोहपाविन नईन्ता नरसिं महारथौ। मायकैच प्रतिच्छन्नं चक्रतु खमजियगः। अश्या च मरोघेता मिनतामितरतरं । पार्थोऽहमस्मि तिठेह कऽई तिष्ठ फालान । इत्येवं तजमाना तु वाक्छस्तुदता तदा । युध्येतां समरे पीरी चित्र चघु च सष्टु च। प्रेक्षणीयावभवता सयाधसमागमे । प्रभम्यमामी समरे मिद्धचारणवातिक । अयुध्यता महाराज परस्परवषिणी । नतो दुधनो राजस्तावकानभ्यभाषत । पवादधत धिंय नाइला समरेन । निवतियति राधेय रति मामुतवान् पृष'। ।

·जयद्रथ वध प. अध्याय १४५ १७३।] ॥द्रोणपर्ने । . ७४७ + A भ है . रतस्मिनन्तरे राजन् दृष्टा कर्णय विक्रम । पाकर्ण मुरिपुभिः कर्णस्य चतुरोहयान्। अनयन्मृत्युनीकाय चतुर्मिः श्वेतवाहन. । सारथिवास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत्। छादयामास च परस्तव पुत्रस्य पश्यतः । स छाद्यमानः समरे इतायो इतसारथिः।। माहितः परजालेन कतय नाभ्यपत। न तथा विरथं दृष्टारथनारोप्य तं तदा। अश्वत्थामा महारागभूयोऽर्जुनमयोधयत्। मद्रराजस्तु कौन्तेयमविध्यत्रिंगता मरैः। भारइतस्त विसत्या वासुदेवं ममार्पयत् । धनञ्जय दाद मभिराजधान मिलीमुखः । पतुर्भिः सिन्धुराजय सपनय सप्तभिः। पृथक् पृथक् महाराज कृष्णपायावविधती। तथैव तान् प्रत्यविध्यत कुन्नीपुत्ती धनञ्जयः ।ट्रोणपुत्वं चतुःषध्या महराज भेतन च। सैन्धवं दभिभक्षपसेन त्रिभिः शरैः । शारदतच वियत्या विज्ञापार्थः समुवेदन् । ने प्रतिज्ञापतीपातमिच्छन्तः सव्यसाचिनः । रोषितास्तावकास्तूर्णमभिपेतुर्धनश्चयं । प्रथा नः सर्वतो वारणा प्रादुयके वासयन् धारा । तं प्रत्युदीयुः कुरवः पाण्डुसुन रथर्महा: परवी पवर्षन्। ततस्तु नमिंसमुख समुत्यिो सुदापणे मारत मोहनोये । नामुनान प्राप्य स राजपुतं किरीटमाती विराजन् पृष त्कान्। राज्यमेषुः सव्यसाची कुरूणा स्मरन् शेणाम् दादमवर्षदृत्तान् । गाणीवमुकेरिपुमिमहात्मा मचा दियो व्याहतो दप्रमेयः। भदीमाल्कमभववान्तरी देहेषु भरोष्यपतन दयामि । यत्पिद्रज्येन किरीटमाली क्रुद्दो रिपूनाजगवेन ईन्ति। ततः किरीटो महता महायशाः रामनेनास्य मराननीमागित् । इयवेकात्तमनागधूर्णतान् कुरुम्योरा नियुभियं मातयत्। गदाय गुः परिधानएमयानवीय रणे नराधिपः । महाभि अवाणि प भीमरनाः प्रसन्न पार्थ महमा भिदुद्रः। लही दुपायावतं महत् महापाति म गापित । प्रकर्ष दोभ्या विमन् ममं यया दालहीयान सस राष्ट्रप नः। कानुदोर्णान् सरथान् सनागान् पदातिमांच धनुर्धरांश्च । विपन्नमवायुधजीवितावण चकार वीरो यमराइबर्द्धनान् । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि मडुलमुर्त पञ्चचत्वारिंभदधिकरतोऽध्यायः ॥ १४५ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ श्रुला निनादं धनुषय तस्य विस्पटमुत्कुष्टमिवान्तकस्य । भक्रामनियाटममं सपोरं विवष्यमाणस्थ धनञ्जयमा चासोदिम तदोदानी त्वदीयं तद्दलं नृप । युगान्तवातमझुध चलदीचितरङ्गिणं । मनीनमीममकरं सागराम वाभवत् । सरणे व्यचरन पार्थः प्रेतीयो धनञ्चयः । युगपदितु सास चित्राण्यस्वाणि दर्शयन् । श्रीददान महाराज सन्दघानध पाण्ड। - . . । - - (L ·॥ श्रीमहाभारत [जयायध प.चध्याय १७१। # न . ११. १५ महता रथमोन सर्वतः पयवारयन्। विस्कारयन्तयापामि विमंगन्तय मायकाम् । मैन्धवं पर्यरत गामनात्तमययते। तत्र पार्थस्य सारस्य पहिर्षितमदृश्यत । पूणामययत्वञ्च धनुपा गाण्डिवस्य च। अस्वरस्वाणि मवार्य द्रोणे: भारदतम् । रकै नवमित्राणः सर्वमिव समापयत्। तंद्रीणि: पविभत्या वृषसेनय सप्तभिः। दुयोधनख विशत्या कर्षमस्या विभिस्विभिः । त रनमभिगजमा विध्यन्तय पुनः पुनः । विधुम्वन्तय धापानि सर्चतः पर्यवारयन्। सिश्च मयतथरथमण्डलमा ते। सूर्यास्तमनमिच्छन्तरखरमाणा महारथाः। न रनमभिनईना विधुवाना धषिः । भिषिचुम्मार्गणस्तीक्षणगिरि मेघा इवाम्बुभिः। ते महास्वाणि दिव्यानि तव राजन् व्यदर्भयन् । धनत्रयस्य गावे तु हराः परिधवाइवः । इतमूयिष्ठयोधं तकृत्वा तव यर यलो। भारुमाद सईधर्षः पैन्धवं सत्यविक्रमः । कर्णः संयुगे रोगन प्रत्यवारयाग। “मिपता भीमसेनस्य मावतस्य च भारतानं पाधा दभियाणः मत्यविध्यः णजिरे सतपुत्र महावाहः सर्वसैन्यस्य पश्यतः । मावत चिभियाणैः कर्ण विव्याध मारिष। मीमसेनस्खिभियैव पुनः पार्थव सप्तभिः । तान् कर्णः प्रतिविव्याध पया पंध्या महारथः । मधुरमभवट्राजन् कर्णस्य बहुभिः सह । तत्रागुतमपश्याम सूतपुत्त्रस्य मारिष यदेकः समरे क्रुद्धस्लीवयान् पयवारयत्। फास्तानस महाबाहुः कर्ण वैकर्तन मधे। मायकाना मतेनैव सबमर्मखताडयत्। मधिरोशितमाङ्गः सूतपुत्र: प्रतापवान् । रैः पचामता बोर फालानं प्रत्यविध्यता तस्य तसाघवं दृष्टा नाटयत रणनः । तस्य पार्यो धनुम्छित्वा विव्याधैनं स्तनान्तर सायकैनवभिबोर स्तरमाणे धनञ्चयः। मधार्थ तस्य भमरे मायकं सूर्यवर्चसं । चिक्षेप त्वरचा युक्तस्वराकाले धनञ्जयः । तमापतन्तं वेगेन द्राणिविच्छेद.मायक। अर्द्धचन्द्रेण तीक्षोमम शिवः प्रपतहवि। ...... अथान्यद्धनुरादाय सूतपुतः प्रतापवान् । मायकैम्बरमाइश्चादयामास पाण्डवं । कामनदृष्टिमतुली कर्ण चापसमुत्यिती व्यधमन्सायकः पार्थः मतभानिव मारतः। .. बादयामास च तदा मायकर नो रणे । पश्यता सनयाधाना दमयन् पाणिवायां :...: कर्णोऽपि दिषतां इन्ना छादयामाघ फागुन । मायकबसाइसः शतप्रतिकृतेसया : तो पावित नईम्ता नरसिंह महारथी। मायकैय प्रतिच्छन चक्रतुः समजिहागः । अशा च मरोघेतो निप्रतामितरतरं । पार्थोऽहमस्मि सिठेह कऽई तिठ फालान । त्य तजमाना तु वाकूछयस्तदतां तदा । युध्येतां समरे बीरी चित्र सधु च सुष्टु च । प्रेक्षणीयाभवता मर्वयोधसमागमे । मनस्यमामी समरे सिद्धचारणवातिकः ।, अयुयता महाराज परस्परवषिणा । तो दुयधनो राजस्तावकानभ्यभाषत । '. पामायत पिंय नाइला समनं निवर्तिव्यनि राधेप रतिःमामुक्तवान् एषः .

·बयपक्षमा अध्याय १९६] ॥ द्रोणपर्व॥ ७४ - . - - प्रासासिक्किपरशविभिखाहिदुरामदी । यतकामशमकी गोमायुमकरोत्कटी । स्प्रेदपमहापाहा विवामिस्तभैरवा । नृत्यप्रेतपिशाचाये ताकीर्ण सहयः । गतासयोधनिश्चेष्टशरीरमतवाहिनी । महाप्रतिमया रोट्रा धोरां वैतरणीमिव । भर्दी प्रवर्तयामास भीषणा भयवर्द्धिनों । तंष्ट्रात विक्रान्तमन्नास्येव रुपिही भतपूबै कुरुधु भयमागाद्रागिरे। नत आदाय वीराणामलेरखाणि पाण्डव । आत्मानं रोट्रमापष्ट रोट्रकर्मणि घिठितः। ततो रथवरावाजन्नत्यनिशामदर्जुनः । मध्यन्दिनगतं सूर्य प्रतपन्तमिवाम्बर। नोभभूतानि पाण्डवं प्रतिवीचित । प्रस्तान् तस्य गाडीवाकरमानान्महात्मनः । मामे सम्मपश्यामो हंसपोरिवाम्बरे। विनिवार्य म बोराणामढरस्माणि सत्रय दर्शयन् रौद्रमात्मान ग्रे कर्मणि पिष्ठितः। समान रथवरान् राजन्नत्यक्रामतदाऽर्जुन मानिव नारायद्रयवधेश्या । विस्जन् दिनु सासु धरानसितसोरथिता मरणे व्यरत्तूर्ण प्रेक्षणीयो धनत्रयः धमन्त व घरस्य मरवाता महावानः । अदृश्यन्तान्तरीदस्याः मतमोऽथ सहसमः। श्राददान महेश्वार्य रुन्दधानञ्च पाण्डवी विमृजन्तन्तु कौन्तेय नानुपश्यामहे तदा। तथा मन्वा रियो राजन् सबाय रथिनो रणे। पाकुटोहत्य कान्तया जयद्रथमुपाद्रवत्। विव्याध च चतुपया मराणा नतपर्वणा । सैन्धवामिमुखं थानयाधा: सम्प्रेच्य पाण्डवं । न्यवतन्त रणदोरा निराशास्तस्य जीवित यो योऽभ्यघावदाक्रन्दे तावकः पाण्डव रणे। नस्य तस्यान्तगो वाय मरोरे न्यपतत्प्रभो ! कवन्धमदुधले नव सैन्यं महारथः । अर्जुनो नयता श्रेष्ठ मरेरम्परामविभ । रवं तत्तव राजेन्द्र चतुरङ्गवलं नदा। आकुनौठत्य कान्तथा जयद्रथमुपाट्रवत् । दौषि पञ्चाश्ताऽविध्यदृषसेनं विभि परे। छपायमा कान्नेय चपनवेभिराईयन् । सत्यं घोडेगमिवाण: कर्ण दागिता गरे। सैन्धवच चतु पश्या विज्ञा सिंह दवानदत्। अन्धवस्तु तदा विद्धामरैगाण्डीवधन्धना । म चश्मे सुमंक्रुद्धस्तावादित इव दिए । स वराइभ्वजम्पूर्ण गार्द्धपत्रानजिह्मगान् । श्रामीविषसमाख्यान कारपरिमार्जितान् । पाकर्णपूर्णाधिप फाल्गुनस्य रयम्पति। बिभिस्त विद्धा गोविन्द नाराचे पद्भिरर्जुनी अष्टाभिर्वजिनोविथइनञ्चकेन पत्रिण। स विषिष्यार्जुनम्तोक्षणान् सैन्धवाहिताञ्छरान्। युगपत्तथ चिच्छेद शराम्या सैन्धवस्य है। सारथेच मिरः कायात धजद समतकृतं । म छित्रयष्टि समहान्दोर्यमाण: मराहत. । घराह सिन्धुराजस्थ 'पपातामिभिखोपमा रतस्मिन्नेव काने तुझुनं गच्छति भास्करे। अनीत पाण्डवंतत्र वरमाण जनाभ स्ष मथे कृत पनि पार्थ बोरमहारथैः । जीवितेमंदाबाहो भौतस्तिहति सैन्धवः । रताननिर्जित्य रणे षद्रयान् पुरुषर्षभ । न यन्धको हन्तु पत्तो वियाध चाबुन । योगमव विधास्वामि सूर्यस्यावरण प्रति। .

·न । 1 ७४८ ॥ श्रीमहाभारत : [जयायवध प. अध्याय १४॥ उत्कर्षन्तं सृजन्नश्च न म पश्याम साघवात्। नत ! क्रुद्ध महापाइरेन्द्रमस्वं दुरासदं। प्रादुयके महाराज वासयन् सर्वभारतान्। तत. घरा: प्रादेरासन् दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रिताः । प्रदीप्ताय गिखिमुखाः शतशाऽथ सहसः । आकर्षपूर्णनिर्मुझेरन्यकशिनिभै गरे ममोऽभवत् सुदुप्रेक्ष्यमुत्ताभिरिव संवृतं । ततः पराधकार तत्कौरवै. समुदीरित। अभय मनसाऽप्यन्यै. पाण्डव सम्भमविध भायामाम विक्रम्य भरैर्दियास्वंमम्चिनः। "नमन्तडामितिम दिनादाविव भास्कर तितस्तु तावक सैन्यं दी परगभस्तिभिः । अधिपत् पललाम्बूनि निदाघार्क दव प्रभुः । नतो दिव्यास्तविदुषा हिता साधकामवः। समाप्नुवन् विपत्मन्य लोकं भानोरिवाशव 1 तथा परे समुत्सृष्टा विभिखास्तिग्मतेजसः । दयान्याश बोराणां विविश्श. प्रियबन्धुवत्। य एनमीयु समरे वयोधा शरमानिनः। शलभा इव ते दीप्तममिं प्राप्य ययुः क्षय। एवं सम्मृदन् अचूणा जीवितानि यामिच । पार्थव चार सामेटत्युर्खियहवानिव) मकिरीटानि वत्राणि माङ्गदान् विपुलान् भुजान् । सकुण्डलयुगान् कणान् दिषा निरहरच्छरे । मतामरान् गजस्याना ममामान् हयमादिनां। सचर्मणः पदातीमा रथिनाच सधन्दनः। मप्रतादाविषन्यूण बाहविच्छेद पाण्डवः । म दोमायमरार्विमान् बभी तत्र धनञ्चयः । मविस्फुलिङ्गायशिखा ज्वलचिव इताशनः । तं देवराजप्रतिम पर्वधता वरं।' युगपद्दिधुमासु रथस्य पुरुषर्षभ। निक्षिपन्त महास्वाणि प्रेक्षणीयं धनञ्चयं । नृत्यन्त रथमार्गेषु धनुयातलनादित। । मिरीचिमटेकुस्ते यानवम्तोऽपि पार्थिवाः। मध्यन्दिनगतं सूर्य प्रतपन्नमिवानरे। रोमीयमभरभरः किरिटी विरराज हा वर्षाखिोदीर्णजन मेन्द्रधन्वाम्बुदी महान् । महास्नसंभवेतस्मिन् जिष्णुना सम्प्रवर्तिते । सदुस्तरे महाघोरे मम योधपुङ्गवाः । संवत्तवदन है. रोर. शतवाइमि.। भुजेय पाणिमिमुक्त. पाणिभियंग लीटतैः । कृत्तायस्तै करिभिः छत्तदन्तमंदोत्कटः। थैद्य विधुरपीवरथेच सकलोकते. । निकतान्त्र छत्तपादस्तथाऽन्य समन्धिमिः नियष्टम्बिस्फुरद्विय मतमोऽथ सहस्रशः। मृत्याराघातलित नत्वाचायोधनं महत्। अपग्याममहोपाल भौरूण भयवर्द्धनं । श्राफ्रीमिव रुद्रस्य पुराऽभ्ययन पाएन । गमामा पुरनिर्मुक्त. करीमभुजगेन । करिदमी मग्मिणोव वनपो ममापिता विचित्राणीषमुकुटः कयूराङ्गादकुण्डल. । स्वर्णचित्रतपय भाण्डेय गणवाजिना। किरीटमतमहोणतत्र तत्र ममाचिता । रिराम पित्रा मही नवाधुरिव । मनामद कई मिनी माणितायतरङ्गिणे । मास्थिभिरगाधाम के मेयरमादमी शिरोवाइपलतटा ककोड़ाम्बिमास्टी। चित्रध्वजपताकाप्या इषापार्मिमातिनी । विगतासमहाकायर्या गदेहाभिमानी। रघोडपमताकोपी यमतरोधी रपयुगेषादवररतिदुर्गम। r - पि + ·अमावस बयार १९१] द्रोणपर्व । ७ , - प्रामाविमतिपरसविभिखाहिदुरामदा। बलकवमहामना गोमायुमकरोत्कटा। स्नादपमहानाहा विवामिस्तभैरवा 1 नृत्यप्रेतपिणचा ताकीग सहखभ, गतासयोधनिष्टशरीरशतवाहिनी। महाप्रतिभया रोदा घोरा वैतरणीमित्र। मी प्रवर्तयामाम भीरूणां भयवर्धिनी । नंष्ट्रातस्य विकान्तमनकस्येव रूपिम् । अभूतपूर्व कुरुषु भयमागाद्रणजिरे। नत पादाय बोराणमरजाति पाण्डव । आत्मानं रोट्रमाचष्ट रोट्रकवि घिष्ठितः। ततो रथवरावाजंबत्यतिकामदर्जुन ! मन्दिनगतं सूर्य प्रतपन्तमिवानरें। नशेकु पर्वभूतानि यावं मतिरीवितु । प्रस्तान् तस्य गाण्डीवाच्छरजातान्महात्मने । सामे सम्पपश्यामो इंसपीरिवासरे। विनिवार्य स बोराणामस्वरस्ताणि मनम दर्शयन् रौद्रमात्मानमुये कर्मणि धिष्ठितः । म नान् रथवरान राजनत्यक्रामतदाऽर्जुन ! मानिव नारायद्रयवघेण्या ! विटजन् दिचु सास भरानसितमोरपि । सरणे व्यरत्तूर्ण प्रेतयोयो धनञ्चयः । धमन्त इव शरस्य शरमाता महात्मनः। अदृश्यन्तान्तरीवस्या मनमोऽथ सहस । श्राददान महेष्वास रुन्दधानञ्च पाण्डवा विमृजन्तन्नु कौन्तेयं नानुपश्यामहे तदा। तथा सा दियो राजन् सपाय रथिनी रणे। पाकुलोकत्व कौन्तेया जयद्रथमुपाद्रवत्। दिव्याध प चतुपया मराणा नतपर्वणा । सैन्धवाभिमुखं पान योधा सम्प्रेक्ष्य पाए । न्यवतन्त रणादीरा निरामास्तस्य जीवित यो योऽभ्यधावदाक्रन्दे तावकः पाण्डव रणे। मस्य तरान्तगो वाण मरे न्यपतन्प्रभो । कवन्धसदुचच्चके नव सैन्यं महारथः । अर्जुनो जयता श्रेष्ठ मरम्परामविभै । रवंतत्तव राजेन्द्र चतुरङ्गवलं तदा । पाकुडत्य कार्नेथा जयद्रथमुपाद्रवत् । द्रौणि पञ्चामनाऽविध्यदृषसेनं त्रिभि गरे। छपायमाण कौन्तेय कपनबभिराईयत् । यस्य षोडशमिबाणे कर्ण दात्रिमता पर । मैन्धवच चतु पच्या विद्धा सिह दवानदत्। सन्धवस्तु तदा विद्ध घराण्डीवधन्धना । न चश्मे सुमंक्रुद्धस्तावादित इव दिप सपराध्वजण गार्दूपत्रानजिह्मगान् । प्रायोविषममप्रख्यान कम्मरपरिमार्जितान् । पाकर्णपूर्णाधिप फाल्गुनस्य रथम्पति। चिमिस्त विक्षा गोविन्द नाराचे षद्भिरर्जुन । अष्टाभिर्वजिनोऽविष्यजञ्चकेन पविण। स विचिप्यार्जुनस्तोष्णान सैन्धवाहिताञ्छराना युगपत्तख चिच्छेद पराभ्या सैन्धवस्य ।। सारथेच मिरः कायात धजद ममलद्धृत विछिन्नयष्टि सुमहान्दोर्यमाण, मराहतः । बराह सिन्धुराजस्व पपाताभिभिखोपमा रतस्मिन्नेव काचे तु इत् गच्छति भास्करे। अमवीत् पाण्डवंतच स्वरमाणे जनादन । स्ष मधे कृत पनि पार्थ वोरर्भधारथैः । जीवितेमहावाहो मीतस्तिष्ठति सैन्धवः। रताननिर्जित्य रणे पद्रयान् पुरुषर्षभ। न मक्य सैन्धवो ह यत्ता वियाध चार्जुन। योगमव विधास्यामि सूर्यस्थावरणं प्रति। .

·५० ॥श्रीमहाभारतं॥ [जयद्रथवध मागपध्याय १४ा . re T - . 179 - r ग " अस्तं गत इति व्यक्तं द्रक्ष्यत्येकः स मिन्धुराट्। हर्षेण जीविताकाही विनाशार्थ नव प्रभो। नगोस्थति दुराचारः स श्रात्मानं कथधन । तत्र छिद्रे प्रहत्तव्य वयाऽस्य कुरुसत्तम।। व्यपेदा नैव कर्तव्या गतोऽस्तमिति भास्कर.। एवमस्तिति बोमन्सुः केशवम्प्रत्यभाषत । ... ततोऽस्जत्तम. कृष्णः सूर्य्यस्यावरण प्रति। योगी योगने संयुक्तो योगिनामीश्वरो हरिः। भृष्टे तमसि कृष्णेन गतोऽस्तमिति भास्करः। वदीया जापुर्योधाः पार्थनाशामराधिप । ने प्रष्टा रणे राजनापश्यन् सैनिका रवि । वाम्य वनाणि तदास च राजा जयद्रथः। " वीचमाणे ततस्तस्मिन् सिन्धुराजे दिवाकरं । पुनरेवाप्रवीत् कृष्णा धनञ्जयमिदं वचः।। पश्य पिन्धुपति बोरं प्रेक्षमाणं दिवाकर । भयं हि विप्रमुयैतत्त्वानो भरतसत्तम । अयं काली महायाहो यधायास्य दुरात्मनः । छिन्धि मूद्धीनमस्याउकुए माफमात्मनः। * - (९२५ रत्ये केशवनात पाण्डुपुत्र प्रतापवान्। न्यवधीत्तावकं मैन्य मरैरकॉमिमविभः ।। 2 .. 'कृपं विव्याध विभत्या कर्ण पञ्चाशता भी मन दुयोधनश्चैव पनिषद्भिरताउयत् । वृषर्मन तथाऽभि पन्या सन्धवमेव च। तथैव च महावाजस्वदीयाम् पाण्डुनन्दनः। गाढं विज्ञा परराजन जयद्रथमुपाद्रवत् । तं समीपस्थितं दृष्टा विहानमिवानस । जयद्रथस्य गोतारः संभयं परमं गताःनितः सर्वे महाराण तक योधा जयैषिणः । सिपिषु भरधारामिः पाकानिमाइवे पञ्छाधमान कौन्तेयः परजासरमेकशः ।। प्राध्यत् म मायारजितः कुरुनन्दनःनितः मरमयजासं तुमुळे पाकशासनिः। ध्यमजन् पुरुषव्याघस्तव मैन्यभिधीमया ने इन्यमाना धीरेण योधा राजषणे तव। प्रजनन्ध भीता दौसम नायधावतां । ताहुनमायाम कुनौपुलस्य विक्रम । माइमभावोभतो वा यपंकार मदायमाः । दिपान दिपगतायैव इयान हयगतानपि । मचा मारपिमस्व न्यहम् रुदः पशनिवान तब समरे कायन्भया दृष्टो नराधिप। गो वागी मरो वापि यो म पधिगराहतः । रममा तममा पैर योधाः सपघुपः । कमनं प्रावित पोरं मायगानन् म् परस्पर ने रेभित्रमाणः मैनिकाः कासवोदिताः। पचमुयाउनु पेतुः सदुपुथ भारत । तस्मिन् महाभीषयके प्रजानामि । रणे मामिप्यारे वर्तमाने मदारणे मोणित प्रभेदम मोघलारमितस्य च । साम्पत्तद्रको भाममएसि घरातला प्रामामि मिरमध्यरपाणिमाणि। ममा गती राजस्तावकामा रणादासिनय हतारोमा दारितानाः सहसमा पानीकानि पदमा पासनाद: मदुला पाय पतितारोहाः पनवय नराधिप । मायाद्रागन गया! मुताधिकरपा परमाः पतनं पतः। अपसायना एनसायका रमिरी जनाः। जहयारीताय मिनाभवम् भवि। तामाधापर गरिरदाना निलिखितम राजन द्रापिमा धनत्रयः। . Pen ·प्रथध पापिध्याय १६]] . ट्राणपर्व ७५१ . - । - है र . - न्यवधीत सायकोरै सिन्धुराजस्य रविण । कर्ण ट्राणि अपं शल्य वृषसेन सुयोधन छादयामास तोप्रेण गरजालन पाण्डव । न महबधिपवाजन मुञ्चत्रापि सन्दधम्। 1 : अदृश्यतार्जुन सझे गोधास्तवात कथञ्चन । धनुमण्डलमेदाम्य दृश्यते स्मास्यत सदा । सायकाश्च व्यदृश्यन्त निरन्तः समन्तत । कर्णस्य तु धनुश्छिला वृषसेनयन । सत्यस्य सूतं भलेन रथनीडादपातयत् । गाढविद्धावुभौ शाला मर स्वसीयमातुनी। 17 अर्जुनो जयता श्रेष्ठी द्रोलिशारदता रणे । एवं नान् व्याकुलोचत्य त्वदीयाना महारथान्। :--- उन्नहार भरं घार पाण्डवोऽनवनिमारन्द्रामनिसमायी दिव्यमन्त्राभिमन्त्रिता , सर्वभारमहं मन्यत् गन्धमाख्यार्धित महत् । वजेणास्तष मयोग्य विधिवत् कुरुनन्दनः । समादधन्महाबाहुगाण्डोवे क्षिप्रमर्जुन तिमिन् सन्धायमाने तु भरे वलनतेजसि। अन्तरीचे महानादो भूतानाममप अवरोध पुनस्तत्र बरमाणा जनार्दन । - धनञ्चय शिरश्छिन्धि सैन्धवस्य दुरात्मनः । प्रस्तं महीधर श्रेष्ठ यियाति दिवाकर.। श्टणुव्वैव च मे वाक्यं जयद्रथवधम्पति। क्षत्त सैन्धवस्ख पिता जगति विश्रुतः। भ कालेनेह महता मैन्धव माप्तवान् सुती जयद्रयममिवघ्नं वागुवाचामरीरिणी। नृपमन्तर्हिता वाण मेघदुन्दुभिनिखना । तात्मजोऽयं मत्र्येषु कुलमोचदमादिमिः। गुणैभविष्यति विभो सट्टयो वश्याईयो । नियमवरो लोके नित्यं शराभिसत्वतः।। किन्तस्य युध्यमानस्य सङ्गा पनियर्षम' । मिर छत्यति संकुद्धा मधुराषितो मुवि । एतच्छ्रुत्वा सिन्धुराजो ध्यावा चिरमरिन्दम.। ज्ञान सन्चानुवाचदं पुनछेहाभिपोजित मङ्गामे युध्यमानस्य वहतो महतो धुरं । धरया मम पुत्रस्य पातयिष्यति य शि तस्थापि मतधा मूर्द्धी फलियति न संशयः। एवमुक्त्वा ततो राज्य स्थापयिला जयद्रथः । * वृद्धक्षत्रो वन चातस्तपश्चेष्टं समास्थित. सोऽय तपनि तेजखो तपा घोरं दुरापदं । - - समन्तपञ्चकादमादहियानरकेतन । तामाब्जयद्रथस्य व भिरग्छिन्वा महामधे। दिव्येनास्त्रेण रिपुहन् घरिणाहुतकर्मण । सकुण्डल सिन्पते. प्रभवनसुतानुज । उत्सले पातयखाश वृद्धवचनस्य भारत। अथ लमस्थ मान पातयिष्यसि भूतचे।, नवापि शतधा मूर्द्धा फलिष्यति न संभय । ययाचतवजानीयात् स राजा पृथिवीपतिः। तथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यमस्तमुपाश्रित । न अमाध्यमकार्य वा विद्यते तक किचन । समस्तेष्वपि लोकेषु चिषु वासवनन्दन । एकछुला तु वचनं मृकणी परिसंलिइन् । इन्द्रागनिसमस्पी दिव्यं मन्नाभिमन्त्रितं । सर्वभारमई अश्वगन्धाच्यार्धित भर विसमजार्जुनवणे सैन्धवस्य बधे त स तु गाण्डीवनिर्मुक पर श्यन दवावगा. भकुन्तमिव वृक्षापात् मैन्धवस्य शिरोऽहरन् । प्रहरत्तत् पुनश्व गररुद्ध धनञ्चय । दामप्रहाय मादा इर्षणाय च। पर करमकोछव्य काचे नस्मिंश्च पाण्डवः। . . (RO he 1 - 7 T - ·-- - J - ७५२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [गयापथ पचयाप ! मममापचकादाय गिरमघरमाग गणिवेव फशित पत्ता महीपतिः। सन्ध्यामुपास्ते नेजस्वी सम्बन्धी ना मारिप । पामोमस्य मध्याय सप्प मछुवा । सिन्धुराजस्य मुद्धानमुम्सने तमपातयत् । तम्याम निपतित मिरवायकुण्डम् । वृद्धधात्रय नृपोरवचितमरिन्दम । कमप्यख माघ शुद्धशप्रय धीमतः ।, अतिष्ठतस्तत् महमा मिरोगपतरातसं । ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूनि भतम । गते तस्यापि मतधा मूऽगच्छदरिन्दम । नत: ममाणि भूतानि विस्मय जमुनाम। -वासुदेवध बीभत्सुं प्रमसमहायता नसो विनिहते राजन मिन्धुराने किरीटिना। तमस्तवामदेवेन संत भरतर्षभ) पयाजशान महीपालं नव पुत्र. महामुगः। वासुदेवप्रयुक्तेयं माति नृपसत्तम । एवं मनिहता राजम् पार्थेनामिततेजसा। प्रवाहिणीरर हत्ला जामाता तव सैन्धवः। ततो इष्टा विनिहतं मिन्धुरागंजयट्रय। पुनामा नव नेवेभ्या दुसादभ्यपतजनो मतो जयद्रथे राजन् हने पार्यन केशवः । दमा भवं महाबाहुरर्जुनद्य परम्तेपः भीमसेनोऽपि सट्टाम बोधयवित्र पाण्डेव । सिंहनादेन महता पूरयामास रोदशी । न युला तु महोनादं धर्मपुत्ला युधिष्ठिरः। मैन्धवनिइन मेने फालगुनेन महात्मना । ततो वादिघोषण वयोधानभ्यर्षयत् ।। अभ्यवतन भङ्गाभे भारदांज युयुत्सया।ततप्रवत राजधस्तं गच्छति भास्करे। द्रोणस्य मोमकः भाई संग्रामो लामहर्षणः ति तु सर्वप्रयत्नेन भारदा जिघांसवः । मन्धवे निहते राजनयुध्यन्त महारथाः । पाण्डवास्त जयं सधा सैन्धवं विनिहत्य च अयोधयंस्तो द्रोणं जयोन्मत्तास्ततस्ततःअर्जुनोऽपि रणे योधास्तावकान् रयसत्तमान्। अयोधयन्महाराज ते हवा मैन्धवं नृप। म देवप्रदूनिवेदवराज. किरीटमाली व्यधमासमन्नान् । यथा नमास्यभ्यरितस्तमानः पूवा प्रतिमा समवाय बोरः । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि जयद्रथवधे षट्चत्वारिंशदधिकशतोऽध्यायः ॥ ९४६ ॥ ॥ राष्ट्र उवाच ॥ तस्मिंखिनिहत बोरे मैन्धवे भव्यसाचिना। मामका यदकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व मञ्जय। मञ्जय उवाच ॥ सैन्ध निहतं दृष्ट्वा रणे पर्थिन मारिप अमर्षवद्यमापन कपः भारदतस्तथा।। महता भरवण पाण्डवं समवाकिरता द्राणिशाभ्यद्रवत् पार्थ रथमास्थाय फालान । तावता रथिनां श्रेष्ठौ रथाभ्या रथसत्तमी भावुभयतस्तीक्ष्णैबिपिखैरेभ्यवर्षता।। स तथा मरवर्षाच्या सुमहद्भ्यां महाभुजः पोद्यमानः परामार्तिमगमद्रथिनाम्वरः। म निघांमुर्गुरु पये गुरास्तनयमेव च । चकाराबायकं तत्र कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः । 'स्वरस्वाणि भवार्य द्रोणे पारेदतस्य च । मन्दवेगानिषूस्ताभ्यामजिघांसुरवामृजत् । ने चापिभामन्यन्नन् विशिखा जयचोदिताः । बहुवातु परामानिराणाम्तावगच्छता । अथ गारदतो राजन कौन्निपारयोडित.। श्रवासीद्रयोपस्थे मूर्धामभिजगाम है। . - . (RAL 1 . ३ ·- द्रोणपर्व जयदयमध प० अध्याय १४७17 - र ॥ । । A म - विलन्तमभिशाय भार परपीडिता इतोऽयमिति च ज्ञात्वा मारथिस्तमपाहरत नमिन् भने महाराज कृपे भारद्वते युधि । अश्वत्थामाऽप्यपायामीत् पाण्डवेयाद्रथानरं । दृष्ट्वा भारद्वत पार्थी मूर्छितं भरपीडित। रथएव महेश्वास कृपणं पर्यदेवयत् । भश्रुपूर्णमुखो दोनो वचनवेदमब्रवीत्। पग्यनिद महामाइ शत्ता राजानमुकवाना कुलान्तकरणे पापे जातमात्रै सुयोधने नीयता परलोकाय साध्वयं कुलपासन । अस्माद्धि कुरुमुख्यानां महदुत्पत्स्यते भयं । नदिद समनुप्राप्तं वचनं मत्यवादिन 1 -- नयत द्यद्य पश्यामि परतल्पगत गुरूं । धिगस्तु क्षाचमाचार धिगस्तु वसपार। को हिमायणमाचार्य्यमभिद्रुधेत मादृश । षिपुत्रो ममाचार्या द्रोणस्य दयित सखा । स्प ते रथोपस्ये मद्वाणरैभिपीडित । अकामयानन मया विशिखरदितो मग । अवमीदवयोपस्ये प्राणान् पौडयतोवे मे। शरादितेन हि मया प्रेक्षणीयो महाद्युतिः । अभ्यस्ता बहुमिबाण धर्मगतेन वै। गोचयत्येष नियत भूय पुत्रवधाद्धि मा। कृपणं स्वरथे मन्त्र पश्य कृष्ण यथार्गता उपाछत्य तु वै विद्यामाचार्यभ्या नरर्षमा । प्रयच्छन्नीह ये कामान देवत्वमुपयान्ति तेा ये तु विद्यामुपादाय गुरुभ्य पुरुषाधमा । प्रन्ति तानेव र्दुत्तास्ते वै निरयगामिन । तदिदं नरकायाद्य कृतं कर्म मया ध्रुवं । आचाय भरवण रथे मादयता मी यत्तत्पूर्वमुपाकुर्वन्त्रस्व मामत्रवीत् कर । न कथञ्चन कौरव्य प्रहर्तव्य गुराविति। नदिदं वचनं माधोराचार्यख महामन नानुष्ठिनं तमेवाजा विभिखैरभिवर्षता । नमस्तस्मै सुपूज्याय गौतमायापचाविने। धिगस्त मम वार्ष्णेय यो हमि मइराम्यह । तथाविचपमान त मयंभागिनि तम्पति। सैन्धवं निहत दृष्ट्वा राधेय ममुपाद्रवत्। तमापतन्तं राधेयम नख र प्रति । पावाल्या भात्यकिश्चैव सहसा समुपाद्रवन्। उपार्यानन्तु राधेय दृष्टा पार्थो महारथः । प्रहसन्देवकीपुत्रमिद वचनमब्रवीत । एष प्रयात्याधिरथिमात्यो खन्दनमति । न मृष्यति हतं नून भूरिश्रवसमाहवे। यत्र यात्येष तत्र व बोदवाना बनाईन । मा सोमदत्ते पदवों गमयत सात्त्वतं दृष । रवमुत्रो महामाइ काय मारिना। प्रत्युवाच महातेजा कासयुकमिद वर्ष । अन्तमेष महाबाइ कविको हि पाण्डव । पिम्पुनापदेयाभ्या महित सात्वतर्षभ । न च तावरम प्रार्थ कम तव भर प्रचलन्ती महोत्सव तिष्ठत्यस्य हि वासवी। बद पञ्चमाना वै रखो परीरहन् । श्रत कर्ण प्रयावत्र सात्वतस्य यथातथा। प्राथामिकाकाय कालमा दुरात्मन । यौन विभिखम्तीक्षौ पातयिष्यसि मन्त। 1 धृतराष्ट्र उवाच ॥ योडमा कर्णन बोग्य का समाममा हुने र भरिश्रमियर सात्यकिद्यापि विर्रय क समारूढवावय। कारण तु पासा ममाचल मन 4 1 . --- द ४ ·- क (२५ ७५२ श्रीमपाभारत [गपापमय प.पध्याय 101 ধারায় ফিমেল'। হরি খাল বা মাথমি:। सन्ध्यामुपारी तेजम्नो मानन्धी ना मारिप पामोमण याच सशक मनुषमं । मिभुराजस्त्र मूलाममुग समपातपा। मम्याग निपतित मिरसपाहुणासं, घवयन नृपोरसपितमरिन्दम । समगया तस्याप समय धीमतः । अभिष्ठतम्तात् महमा मिरा गयरातमी । नमस्ता गरेनष्य पुम्दगिभनमा गते तस्यापि शतधा मूहोगदरिन्दमानत: ममाणि भतानि विणय जामुनमा “वासुदेवन बीमा प्रमहर्म हायसी नमो विनिहते राजम मिन्धुराले फिरीरिमा। नमस्तवासुदेवेने मन भरतर्षभ। पद्याजमात मीपास नव पुध. महागुगो । वासुदेवप्रयुक्तयं माति नृपसत्तम । एवंम मिहतो राजम् पार्थनामितनेजा। प्रवाहिणीरर हवा जामाता तव भन्धततो इष्टा विमित मिन्धुरागंजयद्रय। पुत्ताश नव वेभ्या एखाभ्यपतम्भन । मतो जयद्रथे राजन हो पान फेमवः । दामच महायाइरर्जुनय परन्तपः। भीमसेनोऽपि मामे बोधपवित्र पाई। सिंहमादेन महता पूरयामास रोदसी । नया तु महानादं धर्मपुत्ला युधिष्ठिरः। मैन्धवनिहतं मेने फालानन महात्मना। ततो वादिषिण वयोधामभ्यर्पयत् । अभ्यवसित मामे भारदाज युयुत्सया। ततः प्रहत राजमस्तं गति भास्करे। द्रोणस्य सोमक. सार्द्ध संपामो लोमहर्षणः तं तु सर्वप्रयवेन भारदा जिघांमः । सन्धवे निहते राजनयुध्यन्त महारथाः । पाण्डवास्तु जयं सधा सैन्धवं विनित्य चो अयोधयंस्ततो द्रोणं जयोन्मत्तस्तितस्ततः। अर्जुनोऽपि रणे योधास्तावकान् रयसत्तमान। अयोधयन्महाराज ने हवा मैन्धवं नृप । स देवेश्वूनि दवराज. किरीटमाली व्यधमत्समन्तात् । यथा तमास्यभ्युरितस्तमानः पूषा मनिया समवाय मोर। इति श्रीमहाभारते द्रोणपाणि जयद्रथबंधपर्वणि जयद्रथवधे षट्चत्वारिंमदधिकमतोऽध्यायः ॥ १४६ ॥ ॥ धृष्ट राष्ट्र उवाच ॥ नमिसिनिहने वोरे मैन्धवे भव्यसाचिना। मामका यदकुम्वन तन्ममाचच मञ्चय। ॥सञ्चय उवाच ॥ सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा रणे पार्थेन मारिष। अमरशमापन कृपः शारदतस्तथा। मता भरवण पाण्डवं समवाकिरता द्राणिश्चाभ्यद्रवत् पार्थ रघमास्याय फालान! नावता रथिनां श्रेष्ठौ रथाभ्या रथसत्तमी ।उभावुभयतस्तीक्ष्णैर्जिमिखैरभ्यवर्षतां । । स तथा सरवर्षाभ्या सुमहयां महाभुज.पीयमानः परामार्तिमगमद्रथिनाम्बरः। म निधासुगुरू मझे गुरास्तनयमेव च । चकाराचार्यकं तव कुन्तीपुत्तो धनञ्जयः ! 'अस्वरस्वाणि भवार्य द्रोणे, सारेंदतस्य च । मन्दवेगानिषूस्ताभ्यामजिघांसुरवामृजत् । ते चापिभभमभ्यन्नन् विशिखा जयचोदिता' । बहत्वात्तु परामाति शराणान्तावगच्छता । अथ शारदतो राजन कौन्तेयारपीडित.। वासोदद्रयोपस्थे मूर्धामभिजगाम ह । - , 1 . (३.. है F , ·जयममधे पबिध्याय 167 1. द्रोणपर्व ७५३ . . ४ विहानमभिशाय भतार मोडित । इतोऽयमिति च जावो मारथिस्तेमपाइरतां तस्मिन् भने महाराज कृपे मारहते युधि । अश्वत्यामाग्यपायामोत् पाण्डवेया थान्तरं । दृष्ट्वा मारइत पार्यो मूछि घरपीडित । रथएवं महेवासः कृपणं.पर्यदेवयंन । अश्रुपूर्णमुखी दोनो वचनञ्चेदमनबोना पश्यन्निदं महाप्राज्ञ पता राजानमुकवानों कुलान्तकरणे पाप जातमात्रे सुयोधने नीयता परलोकाय साध्वयं कुनैपासना अस्माद्धि कुरुमुख्यानां मेहदुत्पत्स्यते भयो तदिदं समनुप्रो वचनं मत्यवादिनः तत्सत प्रद्य पश्यामि शरतल्पगुतं गुरूं। धिगस्त सोचमाचार धिगस्त वलपौरप। को हि बाधणंमाचार्य्यमभिद्रुधेत मादृयो धषिपुत्रो:ममाचाया द्रोणस्य दयितः मखा। 'एष ते रथोपस्ये मंदागरैभिगोडितांत्रिकामयानेने मया. विनिवरहितो मग । अवमीदवथोपस्य प्राणन पौडयतो मे शराहितेन हि मया प्रेक्षणीयो महाद्युतिः । 'अभ्यस्ता बहुभिवाणी धगतेन वै योचयत्येष नियतं या पुत्रवधाद्धि मा। कृपणं स्वरथे शत्रं पश्य कृष्ण ययागता उपाष्टात्य तु व विद्यामाचार्थभ्या नरर्षभाः ।। प्रयच्छन्तीह ये कामान् देवलमुपयान्ति तो ये तु विद्यामुपादाय गुरुभ्यः पुरुषाधमाः प्रन्ति तानेव र्दुवृत्तास्ते वैःनिरयगामिनः तदिदं नरकायाधं छत कर्भ मया ध्रुवं । प्राचार्य परवर्षेण रथे मादयता मगायत्तत्पूर्वमुपाकुर्ववस्त्रं मामनवोत् छपी न कयञ्चन कौरव्य प्रदर्तव्यं गुरोविति। तदिदं वचनं साधोराचार्यस्य महात्मनः नानुष्टितं तमेवाजा विभिचर भिवर्षता नमस्तस्मै सुपूज्याय गौतमायापनायिने । धिगस्तु मम वाणेच यो ईम प्रहराम्यह। नयाविलपमाने तु मध्यमानिनि तम्प्रति। सैन्ध निहतं दृष्ट्वा राधेयः समुपाद्रवत् । तमापतन राधेयमर्जुनस्य रथं प्रति ! 'पाश्चात्यो सात्यकियैव संहमा समुपाद्रवन। उपायानन्तु राधेयं दृष्ट्वा पार्थो महारथः।' प्रहसन्देवकीपुत्तमिदं वचनमब्रवीती रष प्रयात्याधिरथिमात्यक: स्यन्दनम्पति... न मृति इतं नून भूरिश्रवसमाहवे । यत्र यात्य तत्र त्वं चोदयाश्वान् जनाईन । मा भीमदत्तेः पदों गमयत सात्वतंतषः। एवमुको महावांडा केशवः सव्यसाचिना: प्रत्युवाच महातेजाः कार्ययुक्रमिदं वचः । अन्तमेव महाबाहुः कर्णोर्यको हि.पाण्डव किम्युनौपदेयाभ्या रहितः सात्वतर्षभ। न च तावतमः पार्थ कोन तब सगरः। प्रज्वलन्ती महालेव निष्ठत्यस्य हि वासी बदध पूज्यमोना वै:रक्ष्यते परबोरइन् । अतः कर्णः प्रयावत्र सान्त्वतस्य यथातथा। अहं जास्यामि कौन्तेय कालमख दुरात्मनः यौन विशिवतीक्षण पातयिष्यपि भूतवी ; तराष्ट्र उवाच॥ योऽमा कर्णन वोरण बोर्णयस्वे समागमः। इने चरित्रवनि सन्धवे च निपातित सात्यकिंचापि विरथा के समारूढवावया चरतो तुपाशी नाममाचक्ष संजय 1 t- 8 ६ ·(३५ Gya ॥ श्रीमाभारत जयपधप । अय्यायः॥७॥ ॥ ममय उवाच ॥ इन्न ते वर्तवियामि यथाटतं मझरणे इयत्र स्थिर भूला दुराचरितमात्मना। पूर्वमेव हि कृष्णस्य मनोगतमिदं प्रोगविजेतयो यया बोरः सात्यकियूपकना। तोतानागते राजन् स हि तिजनाईनः निता रान ममामीयांदारक मन्दिदेश का . रथो मे युव्यता कयमिति, राजन्महावन.हिदेवा न गन्धया मायकारगरावसा मानवार विजेतारः कृष्णयोः मन्ति केचना। पितामहपुरोगाय देवाः सिद्धाय तं विदुःTTE तयोः प्रभावमतुलं टेणु युद्ध तत्तथा । सायकि विरथं दृष्ट्वा कवीभ्युद्यत युधि । दमामा महानादमार्षमेणाधामाधवी दारको वेत्ति सन्देश युवा मंचग्य चाखन Im रथमन्वानयत्तौ सुपर्णस्तिकेतन स केभवस्थानुमते रथं दास्कसंयुनं Mira पारुरोध मिनेः पाचा ज्वलनादित्यमविभकामगै: मेयसुयोवमेघपुष्पयचाईक" hr इयोदयैर्महावगैहेमभाण्डविभूषितः । युक्तं समाद चीनी विमानमतिम रथा-':.:: .. अभ्यद्रवत राधेय प्रवपन् सायकान बहून् । चंकरतावपित्तदा पुर्धामन्यूत्तमौजा 772413;. ' धनञ्चयरथ हिला राधेय प्रत्युदयतुः । राधेयोऽपि महाराज शरवर्ष समुत्सृजम् 1 Fri अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धारण मेनेयमन्त। नैव देवानागालव नासरोरेगराक्षस तादृशं भुवि नी युद्धादिविवान्तमित्युत उपारमत नन्न्यं सरयाचारदिप : नयाईया महाराज कम मंमूढचेतन सोच समपश्यत तयुद्धमतिमानुप्रा.TET नया बरयोराजन् सारथ्यं दाएकस्य चा गतप्रत्यागनांतर्मण्डली सन्निवतन ---- भारस्तु रथस्तस्य काम्ययस्य चिस्मिता ममतगतांचवादेवगन्धयंदान:-:,' • n: अतीवावहिता द्रमुकर्णभेनेयधोरणे । मिवार्थे तो पराकान्ता साईन समिणा रणे : फर्णयामरसायो युयुधानय सात्यकि अन्योऽन्यता महारान शरवरवर्षतin 15 - Fi.. प्रममाय मिन पात्रं कर्णः सायकरिमिश्रियमाणो निधनं कोरथ्यजसमन्धयो:.:' :, फर्ण: गोकममाविष्टा महारंग काश्यमन् । स शैनेय रणे क्रुद्धः प्रदपत्रिका) arJa; अभ्यट्रवत वेगेन पुनःपुनारिन्दम । तन्तु सम्मेंदय संकुद्धं सात्यकिः प्रत्यवियत.. महता परवश गजः प्रतिगज ययातिासमेत्य नरव्याची व्याघ्राविवांतरखिना),074-7 अन्याऽन्यं मन्नतवाते रणेऽनुपमविक्रमानितः कर्ण मिना पौत्रः सर्वपारसौः 1:01: '' विभेद सर्वगाचेषु पुनःपुनररिन्दम | सारपिञ्चाय मलेन रथमोडीदाहरती . . . अश्वांय चतुरः तान् निज निमितो गरी किला धनं यतेनैव मनधों पुरुषभः) -" पकार विरथं कर्ण तव पुचाय पश्यतः । मनो विमनोरोगरतावा भरतर्षभ वृषसेनः कर्ण मनः मन्या मद्राधिपस्तथा। द्रोणपुराय नेयं सर्वतः पयवारया मतः पर्याकुन मी न मोशायत किञ्चन । मया साथकिमा गीरे विरये सतग छत।। हाहाकारस्तता राजन सम्रव्येषु चाभवत् । कफि विज्ञराजन मानेनापि । - - , ·भयावध अध्याय १७१) द्रोणपर्व - । - . .. - दुर्योधनरर्थ राजवाहरोक्ष विनि.बसन् मानयतव युतस्य वास्यावति सादी , छता राज्यप्रदानेन प्रतिशा परिपामयन्। तथा त विरथे करें पुतान् वै नक पार्थिव । दुःमासनमुखान् सरावावधीत्मात्यकियो। रचन् प्रतिमा भीमेन पार्थेन च कृतां पुरा। विरथान् विहलांचके नतु प्रायोजयत्। भीमसेनेन तु बधः पुत्रापाने प्रतिश्रुतः। पुन ते च पार्थेन वध, कर्णस्य श्रुतबिधेलकुर्वन् यत्र ते नस्य कर्णमुसा रथाः। नामनुवंच न हन्तुं सात्यकि मदरा रथाद्राणि शतवा च तवान्ये महारथा निर्जिता धनुयकेन मतमा चचियर्षमा काश्ता परलोकच धर्मराजस्य च मिय। : कृष्णयोः भयो बीर्य सात्यकि, अधुकर्षणः । जितवान् संबंन्यानि तावकानि हमबिर। कृष्णा वापि भवेलाके पार वापि धनुर्धरःनियो वा नरश्रेष्ठ चतुर्थी नापलभ्यते। ॥ तराष्ट्र उवाच ॥ अग्य रथमास्थाय वासुदेवस्य मात्यकिः । विरथं शतदान कसे वासुदेवशमा युधि। दास्कए समायुकः खबाइबलदर्शितः। कचिदन्य समारूढः स रथं सात्यकिः पुनः। " रतदिच्छाम्यई ना कुम्लो इसि भापित । अनदा तमहं मन्ये नन्ममारच सञ्चय । । समय उवाच ॥ण राजन् पथा तेस्य रयमन्य महामति दाएकखानुजस्तूप कल्पनाविधिकल्पि। प्रायसः काञ्चनचापि पन मनकूवरंतारामहसखचितं सिंहध्वजपताकिन। अवैवातजवर्युक हेममाएपरिददैः। रथ सम्पादयामोस मेघगमारनिखनं ।। समारुम मैनेयस्तव सैन्यमुपाट्रवत् । दारुकोऽपि याकाम प्रयया केशनिक। कर्णस्यापि महाराज मोतीरपाली चित्रकाधनसबाहः सदयगवत्तरः। हेमकशाध्वजोपेतं कृप्तयन्त्रमताकिन । अयं रथं सयन्तारं बहुमस्तपरिच्छदं । उपाजगुस्तमास्याथ कोऽथभ्याट्रवदिपून। रेतत्ते सर्वमान्य यन्मा त्वं परिवसि। भूपयापि निबोधलं नवापनय या रकविंधत्तर सता भोम्नेन पातिताः। दुमुर्ख प्रमुख हवा सतत विदयोंधिना। मनो निहता भंग सामनेनार्जुनन च । भोभे प्रमुखन कवा भगदंतवमारिष। एवमेष या जो राजन् दुर्भनित नद। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्मणि-कर्षमात्यकियुद्धे सप्तदत्वारिधिकरतोऽध्यायः ॥१४॥ ॥तरा उवाच ॥ नांगते-भरेषु तेषां मम च मयुगी कि वैमोमतदाकनिम्ममाचल समय। ॥ सञ्जय उवाच । विरथा भीमसेनी वे कर्णवाक्यापीडितः। अमर्षवंशनापत्रः फागुनं वाचमनीत् । पुनः पुनस्तूवरक मूढत्रोदरिकेतिया तावक मायोसोम्बात मडामकातर। इतिभामनवोत्कण पश्यतम् धनञ्चयगारद वा मे वध्यतन चानामि भारत । सत्त महाबाहो वया सह छतं मया। यथैताम कान्तिय तथा तव न संशयः। तत्पाटय नरश्रेष्ठ मरतवचनं ममां या मवति तामत्य नथाकुर धननय, नमा वचनं तव भीमश्यामितविक्रमः नतोनोनीत्कर्ष किधिदाम्पत्य मधुगे। . ।

·॥ श्रीमहाभारत 1 [जयइयवध प.ध्याय १४८ . - - - . - कर्ण कर्ण वृथाइट सतपुतात्मस स्तुत। अधर्मबुद्धे श्टण मे याचा वक्ष्यामि साम्प्रत। विविध कर्म राणा युद्धे जयपराजयौ । नौ चायनित्या राधेय वासवस्थापि युध्यत ।।। मुमूर्षुर्युयुधानेन विरया विकलेन्द्रिय ) मध्यस्वमिति ज्ञाला जिला जीवविसर्जिन' । - यदृच्छया भीमसेनं विरथ कृतवानसि । अधर्मस्लेषराधेय यत्त्व भीममवोचथा । नारि जिला विकत्यन्ते न च जल्पनि दुर्बच । मंच किञ्चन निन्दन्ति सन्त शरानरर्षभाः।। लन्तु प्राकृतविज्ञानस्तत्तददसि सतजा युध्यमानं पुराकान्त घरमार्थते रतं । यदेवाचोऽप्रिय भीम नैतत्मय वचस्तव । पश्यता सर्वसैन्यानो केशवस्य ममेव च । विरथो भीमसेनेन शतोऽमि बजगे रणे । नच वा परुष किचिदुकवान् पाण्डुनन्दन । घरमाद च रूपञ्च श्रावितस्ते कादर ।परो यच मामो युभाभिनिहतोममा • तस्मादृस्याबलेपस्य मद्य फलमाहि । विया तस्य धनुग्छिन्नमात्मनाभाय-दुर्भते। नस्मादध्योऽसि में मूढ ममृत्यबचवाहन । कुरु त्वं मर्यक्रत्यानि मुहत्ते मयमागत। इन्तास्मि वृषसेन ते प्रेचमाणन्य भयुगे। ये चान्ये पयास्यन्ति बुद्धिमान भी नृपा । नाश मेवान् हनिष्यामि सत्येनाथुधमाल । लाञ्च मूढाकतप्रज्ञमभिमानिनमाइवे । दृष्ट्वा दुर्योधनो मन्दा मश नस्यति पातितं । अर्जुनेन प्रतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु । । महान सतमुल भन्दा बभूव रथिना तदा तस्मिनाकुलमा वर्तमाने भयावहे । मन्दरमि महसागरस्त गिरिमुपागमत् । मतो राजन् पोकेय सामभिरसि सिना तीर्णमति बीमसु परिष्वज्यदमवीत् । दिल्या सम्पादिता, जिष्णा प्रतिज्ञा महतो त्वया । दिघ्या च निहत पापा हद्धव महात्मज । धार्तराष्ट्रपलम्प्राप्य देवमेनाऽपि भारत। मोदेत समरे जिष्णो नाच काया विचारणा। न पश्यामि चोक चिन्तयन् पुरुष कचित । बदले पुरुषव्याघ य एतद्याधयक महाप्रभावा बहवस्त तुल्याधिकापिया।। ममता पृथिवीपाचा धाराष्ट्रस्य भाननात न ला प्राप्य रणे क्रुद्ध मान्यवर्तन्त देशिता ।- तक बोथे पत्तश्चैव कुटुमकान्तकोपम । मेदृशं अनुयात कविद्रो कत्तु पराक्रम । पामं कृतवाना बमेक सत्रुतापम् । एवमेव इते कसे मानुबन्धे दुरात्मनि । बर्द्धयिथ्यामि यस्ता विभितारिइतद्रिय । नमर्जुन प्रत्युशय प्रसादात्तव माधव । प्रतिज्ञेय मया की वियुधौपि दुसरा । अनाया जयस्तषी येषा नाथाऽसि केशव । श्वत्प्रादामही कक्षा सम्पास्यति युधिडिर, न प्रभावो वार्णय नवव विजय प्रभो। पहूंगीयास्तर वयं प्रेय्याय मधुसदन रकमुक्तः स्मयम् छष्ण भन पाइयन श्याम !' दयामाम पार्थाय पुरमायोधनं महत्।। ॥ दृष्ण उवाच ॥ प्रार्थयको जथं युद्धे प्रथितय महद्यम ] एप्रिया गेरते मरा. पार्थिवा स्वच्छता ! विकोपभामरणा विषयावर दिपा । मछिनभित्रमाण वेशय्य पुग्मं गता.। (४१. - 1- 1 । -- 1 .

·जयमवध प.। पाय.१४५११७८1) द्रोणपर्व । K ३ समत्त्वा गतसत्त्वाय प्रभया परया युतः।मजोवा व लक्ष्यन्ते गतमत्वा मराधिपा. । तेषां गरैः स्वर्षपुर्धाः शस्तैद्य विविधैस्तथा । वाहनेगयुधश्चैव सम्पूणा पग्य मेदिनी । वर्मभिर्मणिहारैश्य मिरोमिय रुकुण्डन्. । उष्णोषमुकुटैः सम्मियूडामणिमिदं च । कण्ठमरजदेव निष्करपि च सुरभैः। अन्यद्याभरपैचिवैभासि भारत मेदिनी। अनुकरूपाम पताकाभिर्वजैस्तथा । उपस्करैरधिष्ठानरोपादण्डकबन्धुरैः। चक्रः प्रमथितचित्रग्य बहुधा रणे। युगैर्यो कचापैद्य धनुर्भिः मायकैस्तथा । परिस्तामैः शुचाभिद्य परिभैरऽस्तथा । मतिभिर्भिन्दिपालेय खरे. इतः परश्वधः। प्रसिय तोमरैयैव कुन्तरिभिरेव च । मतग्नोभि इण्डोभिः सः परभिस्तया। मुषतर्मुद्रं चैव गदाभिः कुण्पैस्तया। सुवर्णविकृताभिश्व कपामिर्भरतर्षभ। घण्टाभिद्य गजेन्द्राण भाडेश्च विविधैरपि । सस्मिथ नानामरसेबलेश्वर महाघनः । अपविद्वैभा भूमिहरिव मारदो. पृथिया पृथिवीहेतोः पृथिवीपतयो हताः । पृथिवीमुपगुमानीः सुप्ताः कान्तामिव पिया। दांय गिरिकूटाभावागानरावतोपमान्। घरन्तः शोणित भूरि मनच्छेददरीमुसः। दरीमुखैरिव गिरोन गैरिकाम्बुपरिमवान्। नांश्च वाणाहतान् वीर पश्य नियनतः चितौ। याच पतितान् पश्य स्वर्णमाण्डविभूषितान् । गन्धर्वनगराकारावयाय निहतेश्वरान्। छिन्नध्वजपताकाचाम् विचक्रान् इतमारथोन्। निछत्तकबरयुगान् भग्नेषावन्धुरान् प्रभो । पश्य पार्थ हतान् भमा विमानोपदनान। पत्तोंच निहतान् बोर शतशोऽय सहस्रम. धनुर्भूतधर्मशत भयानानरुधिरोचिताम् । महीमानिन्य साझै पाउध्वस्तमिरोरुहान्। पश्य योधान्महाबाहो बच्छरैर्भिवविग्रहान् । निपातितदिपरथवाजिसगुलमसरवसापिभितसमृर्दम । निशाचरश्वकपिशाचमोदनं महोतन्तं नरवर पस्य दुर्दुभं । रदं महत्त्वय्युपपद्यते प्रभो रणजिरे कर्मयशोऽभिवर्द्धनं । गतकतो चापि च देवसत्तमे महाहवे जनुपि दैत्यदानवान्। सन्दर्भयनेव किरीटिने रिहा जनाईनस्तामग्भूिमिमञ्जमा। अजातशत्रुममुपेत्य पाण्डवं निवेदयामाम इतजयद्रथा चामरव्यजनन्छन_जैशाश्वरथदिपः। विविधच परिस्तमिरवानाञ्च प्रकर्षणः । कुथाभिश्च विचिचाभिरि धेश महाधनः। मस्तीण वसुधां पश्य चित्रपटैरिवाचिता । नागेभ्यः पनितानन्यान् कल्पितेभ्या दिपै. सह । मिहान् वचनुन्नभ्या गिययेभ्य इव च्युतान् । संस्थतान् वाजिभिः सार्दू धनुर्मिश नथापरान्। पदातीन् मादिसदांच चतजाघपरियुतान् । ॥ सञ्चय उवाच ॥ एवं स्न्दयकृष्णो रणभूमि किरीटिने। खैः समेतः समुदितः पाञ्चजन्य व्यनादयत्। इतिमीमहाभारते ट्रोणपर्वणि नयट्यवधपर्वणि युद्धभूमिदर्शनेऽष्टचत्वारिंपदधिकशतोऽथायः ॥ ९४८ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ ततो राजानमभ्येत्य धर्मपुत्त्रं युधिष्ठिरं । ववन्दे मंप्रहशात्मा इले पार्थेन सैन्धवे । दिल्या व सि राजेन्द्र इतशत्रुनरोत्तम। दिल्या निस्तीखवायेव प्रतिज्ञामनुजस्तव। सत्वेवमुक्रः कृष्णेन हटः परपुरचयः । ततो युधिष्ठिरोराजा रथादासुत्य भारत। ध ·७५८ ॥श्रीमहाभारत [ जयायध पाथध्याय १३८ । GUN . पर्यम्वत्तदा कृष्णावानन्दायुपरिसुतः । प्रमृज्य वदनं ग, पुण्डरीकसमप्रभं) श्रमवीदासदेवच पाण्डवञ्च धनअयं। दिध्या पश्यामि महामे तोर्णभारा महारथी। दिया च निहतः पाप: मैन्धवः पुरुषाधमः। कृष्णा दिल्या मम प्रोतिमहती प्रतिपादिता। दिल्या गचुगणायैव निममाः मोकमागरे ।म तेषां दुष्कृतं किचित्रिषु लोकेषु विद्यते । सम्वलोकगुरुयैषा पन्नाथो मधुसुदन । स्वत्प्रसादाद्वि गोविन्द क्यं जेय्यामहे रिपून्। यथा पूर्व प्रसादाने दानवान् पाकमासनः । पृथिव्या विजयो वाऽपि घेतोक्यविजयोऽपि च । ध्रुवो हि तेषां वार्णय येषां तुष्टोऽमि मानद । न तेषां विद्यते पापं सङ्ग्रामे वा पराजयः । त्रिदशेश्वरनाथस्व येषां तोऽसि मानद लिप्रमादात् एषीकेश सक्रः सरगणेश्वरः। वैलोक्यविजयं श्रीमान् प्राप्तवायणमूर्द्धनि । तव चैव प्रसादेन चिदगाखिदभेश्वर । अमरत्वं गताः छष्ण लोकांद्या वतेऽषयान् । त्वत्प्रसादममुत्येन विक्रमेणारिसदन । सुरेमलं गतः शक्रो हत्वा दैत्यान् सहस्रशः। त्वत्प्रसादात् षीकेश जगत्स्यावरजङ्गमं । ववमनि स्थितं बोर जपहोमेषु वर्त्तते । रकार्णवमिदं पूर्व सर्थमामोत्तमामयं । स्वत्प्रसादान्महावाही जमत प्राप्तं नरोत्तम । स्टारं मनोकाना परमात्मानमव्ययं । ये पश्यन्ति चपोकेशन ते मुह्यन्ति कहिचित्। पुराणं परमं देवं देवरेवं सनातन । ये प्रपन्नाः सुरगुरुं न ते मुह्यन्ति कर्दिचित्। अनादिनिधनं देवं लोककतारमव्ययं । ये भकास्वा षीकेश दुगाप्यति नरन्ति ते। परं पुराणं पुरुष पराणां परमञ्च यत् । प्रपद्यतस्तत्परम पराभूनिर्विधीयते। गायन्ति चतुरो वेदा यश्च वेदेषु गोयते। ने प्रपद्ये महात्मानं भूतिमन्नाम्यनुत्तमा। परमेश परेशेश तिर्यगोश नरेश्वर । सध्यवरेयरमेश नमस्ते पुरुषोत्तम । बमीय ईश्वरभान प्रभा बर्द्धख माधव। प्रभवाप्यय मर्वस्य सर्वात्मन् पृथुनोचन । धनुचयसखा यश्च धनञ्जयहितय य.। धनञ्जयस्य गोतारं प्रपद्य सुखमेधते। एवमुक्ता महात्मामा तदा केशवपाण्डवो।' नावभूती तदा घटा राजानं पृथिवीपति। तब कोपामिना दग्धः पापो राजा जयद्रथः । दीर्णश्चापि सुमहदामराष्ट्रपल प्रभा। इन्यन्ते निहताश्चैव विनक्ष्यन्ति च भारत । नवाघाद्धता घेत कारवाः शत्रुसूदन । त्वां हि चचुईणं बोर कोपयित्वा सुयोधनः । ममित्रबन्धु पमरे प्राणस्य यति दुर्मतिः । नव क्रोधहतः पूष देवैरपि दुरामदः । भारतत्पगत शेते भीम. फुरुपितामह । दुर्समो हि जयस्तेषां मनामे रिपुसदन । पाता म्रत्युवमं से च येषां देष्टा च पाण्डवः । राज्यं प्राणाः प्रियाः पुत्वाः पाण्यानि विविधानि च। अपिराप्तम्य नश्यनि यस्य क्रुद्ध. परन्तप । विनटान कारवानमन्ये सपुत्त्रपशुवान्धवान् । राजधर्मपरे नित्य वयि कुद्धे परन्नप। ततो भोमी महाराज सारयकिश्च महारथः । अभिवाय गुरुं श्रेष्ठ मार्गणे: चतविती । शितावासा महेन्यासी पाधा. परिवारिती। - ६..

·जयदयवध मा अध्याय १९८1१५.1] ॥ द्रोणपर्व॥ ७५८ * इस - (10 (४६४ तो दृष्ट्वा मुदितौ वीरौ माञ्चलो समुपस्थिता । अभ्यनन्दन कौनेयस्तावुभौ भौमसात्यको । दिष्ट्या पश्यामि वा पूरी विमुको सैन्यसागरात्। द्रोणग्राहदुराधर्षात् हार्दिक्यमकरालयात्। दिघ्या नो निर्जिताः सबै पृथिया सर्वपार्थिवाः । युवा विजयिनी चापि दिष्ट्या पश्यामि संयुगे। दिष्ट्या द्रोणो जित सझे हार्दिक्यश्च महारथ । दिव्या विकर्षिभिः कणा रणे नीत पराजय। विमुखश्य कृन. शन्यो युवाभ्यां पुरुषर्षभी। दिध्या युवा कुमलिगी सट्टामात् पुनरागतो। परयामि रथिनां श्रेष्ठावुभी युद्धविशारदी। मम वाक्यकरी बोरी मम गौरवयन्त्रितो । मैन्याय समुत्तोर्णे दिल्या पश्यामि वामहं । समरथापिनी वोरी सङ्गामेथ्वपनायिनी । मम प्राणसमा चैव दिष्ट्या पश्यामि वामई। इत्युक्ता पाण्डवो राजन् युयुधानकोदरी। मखने पुरुषव्याधी इादाप्य मुमोच छ । तत. प्रमुदित सर्व बदमासो दिशाम्पते । पाण्डआना रणे दृष्टं युद्धाय च मनो दधे । दति श्रीमहाभारते द्रोए पर्वणि जयद्रथयधपर्वणि युधिष्ठिरहे एकोनपञ्चामदधिकरतोऽध्याय ॥ ९४८ ॥ ॥ समय उवाच ॥ सैन्धवे निहले राजन् पुचत सुयोधन. । अश्रुक्तिनमुखो दोनो निरुत्साझे दिषजये। दुर्थना निःश्वसनुष्ण भगदंष्ट्र वोरग । भागस्कृत् भवताकस्य पुत्रत्तेऽत्ति परामगात् । दृष्ट्वा तत् कदनं घोरं खवचस्य कृतं महत् । जिष्णुना भीमसेनेन मात्त्वतेन च संयुगे। स विवर्ण' को दोनो वाप्यविमुतलोचन । अमन्यतार्जुनम्मो न योद्धा मुवि विद्या। न द्रोणा न च राधेया नाश्वत्थामा छपो न च । कुद्धस्य ममुखे स्यात पर्याप्त इति मारिष निर्जित्य हिरणे पार्थ. सान्मम महारथान्। अबधीसन्धवं सद्ध्ये नैनं कथिदवारयत्। सर्वथा हतभेवेदं पाण्डव मइदछ । न यस्य विद्यते बाता साचादपि पुरन्दर । यमुपाश्रिय मङ्गामे छत अस्वसमुद्यमः । स की निर्जित. सद्ये इतव जयद्रथ । यस्य बीय समाश्रित्य मर्म याचन्तमयुतं । दणवत्तमहं मन्ये स की निर्जिता युधि। एवं कान्तमना राजनुपायात् ट्रोणमोचितुं । भागस्वत्मनाकस्य पुनते भरतर्षभ। नतस्तत्सर्वमाघण्टा कुरूणा वैशस महत् । पराविजयतथापि धार्तराष्ट्रानिमन्चत । ॥ दुर्योधन उवाच॥ पश्य मूर्द्धाभिषिक्तानामाचार्य कदनं महत्। शाला प्रमुखतोभीभ शर मम पितामई। ने निहत्य प्रतुधोऽय मिखण्डो पूर्णमानसः । पाञ्चाल सहित सबै. मेनाग्रमभिवर्त्तते । अपरद्यापि दुर्द्धर्ष प्रियस्ते सव्यसाचिना । शाहिणो. सप्त हत्वा इतो राजाजयद्रथ । अस्मादिजयकामाना सुदामुपकारिणं । गनास्मि कयमानुष्यं गतानां यमसादनं । ये मदर्थ परोसन्त वसमा वसुधाधिपा.1 ने हिचा वसुधैवयं वसुधामधिरते। मोइई कापुरुष कृत्वा मित्राणं चयमीमा नायमेधण्इसेण पाठमात्मानमुत्महे । मम लुधस्य पापस्य तथा धापनाशिनः । व्यायामेन जिगीषन्त प्राप्ता वैवखतक्षयं । कथं पतितात्तस्य प्रथिवीसहदा टुहः विवरं नागकदातुं थियो मम दुभते । - म ·॥ श्रीमहाभारतं । [अयनथवध प. अध्याय १५०1९२१ । n 1 योऽयं रुधिररकातो राज्ञां मध्ये पितामह.। किम्प्रवक्ष्यति दुर्द्धर्ष, ममेत्य परलोकजित्। जमन्य मद्देवासं पश्य मात्यकिना हतं। मदर्थमुद्यतं हरं प्राणायला महारथ। काम्बोज मिहतं दृष्ट्वा तथाऽलम्बुपमेव च । अन्यान बच सहदो जोवितार्थोऽद्य क्री मम। व्यायच्छन्तो हता शूरा मदथे येऽपरा खा.। यतमाना. परं यत्या विशेतुमहितान्मम । तेषां गवाऽहमानृष्यमद्य गत्या परन्तप । तर्पयिष्यामि तानेव जलेन यमुनामन। भत्यन्ते प्रतिज्ञानामि सर्ववस्वमृताम्बर । इष्टापूर्तेन च अपे वीर्येण च सुरैरपि । निहत्य नावण सदान् पाञ्चालान् पाण्डुमि. सह । गान्ति गन्तास्मि तेषांवा रणे गन्नामि सरकता । सोऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभा । हता मदर्थ सङ्ग्रामे युध्यमानाः किरीटिना। नहीदानी सहाया मे परीपान्त्यमुपस्कृताः । श्रेया हि पाण्डून्मन्यन्ते न नथास्मान्महाभुजा' स्वयं हि मृत्युविहितः सत्यसन्धेन संयुगे। भवामुपेक्षां कुरुते मिथ्यवादर्जुनस्य तु । तो हि निहताः सधै येऽस्मनयचिकीर्ष । कर्णमेव तु पश्यामि सम्पत्यमञ्जयैषिणं । यो हि मित्रमविज्ञाय याथातथ्यन मन्दधीः। मित्रार्थे यो जयत्येनं तस्यार्थी वसीदति । नायूपं कृतमिदं मम कार्य सदृत्तम. मोहानुब्धस्य पापस्य जिह्मस्य धनमोहतः। हता जयद्रथा राजा सौमदत्तिय वीर्यवान्। अभीषाहा. सरसेना. शिवयोऽथ वातय.। सोऽहमद्य गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभाः । हता मदर्थ सङ्ग्रामे युध्यमानाः किरीटिना । न हि मे जीवितेनार्थस्तानृते पुरुषर्षभान्। प्राचार्य. पाण्डुपुत्त्राणामनुजानातु नो भवान्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्वधपळणि दुर्योधनानुतापे पञ्चाशदधिकशतोऽध्याय. ॥ १५ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ मिन्धुराशे हते तात समरे सव्यसाचिना । तथैव भूरिश्रवसि किमासीहो मनस्तदा । दुर्योधनेन चे द्रोणस्तथोक मुरुसदि । किमुतवान् परं तस्मै तन्ममाचत्य सञ्चय। ॥ मञ्चय उवाच ॥ निष्टानका महानामीत्सन्याना तव भारत । सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा भूरिश्रयममेव च। अवामन्यन्त ने मर्चे तव पुत्रस्य मन्त्रितं। येन मन्त्रण निहता शतश:पुरुषर्षभाः । द्रोणस्तु तदच श्रुला तव पुत्त्रस्य दुमनाः । ध्याना मुइत राजेन्द्र भणमातोऽभ्यभाषत । ॥ द्रोण उवाच ।। दुर्योधन किमेवं मां वाक्शरेपवियसि । अजय्यं हि तदा मधे युवाणं मव्यमाचिन । रतनराजन धातुमल कारव मंयुगे। यदिषययधीनीभं पायमान किरीटिना। अमध्य निहतं दृष्ट्वा मयुगे देवदानवैः। तदैवाशामिषमई मेयमस्तीति भारती। ६. घुमा विपु लोकेषु सर्वदरमममहि । नमिनिपतित हरे किं शेषं पर्युपास्महे ।। पाम् म नान उदइने तात भकुनिः कुरुमंदिन अचान तेऽता निशिता वाणाले अनुमाधना: नव मन्ति नस्तात विभिषा जयमोदिता । यास्तदाण्यायमानस्वं विदुरेण म युध्यसे । थाम्ना दिनपतयापि विदुरस्य महात्मनः धीरस्य वाचो मात्राषो. माघ वदत एमा। नदिदं वति घोरमागतं वैध मन्।ि तस्यावमामादाक्यस्य दुर्योधन को तव। . । 5 . thi ·अपराध बिध्याय १५११११२] द्रोणपर्व ७६१ योऽवमन्य वचः पथ्यं सहामायकारिणी । स्वमनं कुरुते मूडः म शोच्यो न चिरादिव । यत्र न. पश्यमानानां कृष्णामानाप्य यसभार अनन्ती कुने जातां सर्वधर्मानुचारिण। नस्याधर्मस्व गान्धार फरम्प्राप्तमिद महताना त्पापं पर लोके बनायास्ततोऽधिकं । यच व पाण्डवान् द्यूते विषमेण विजिन्य च । प्रामाजयस्तदाऽरखे रौरवाजिनवाममः । पुत्रासामिव तेषां वै धर्ममाचरती सदा। द्रुधेको नुनरोदोके मदन्या ब्राह्मात्रुव । पाण्डवानामयं कोपस्वया कुनिना मह । पाहतो तराष्ट्रस्य समते कुरुक्मदि। दुःशासनेन संयुक्त: करेन परिवर्द्धिनः। तत्तुाक्यमनादृत्य वयाऽभ्यस्तः पुनः पुनः । यत्ता: सर्वे पगभूताः पर्यवारयतार्जुनं । सिन्धुराजमपाश्रित्य स वो मध्य कथं हतः। कयञ्च त्वयि वर्षे च कृपे भच्चे च जोति। अत्याविच कौरव्य निधनं सैन्धो गतः। युध्यतः सब्र्वराजानस्तेजस्तिममुपासते सिन्धुराज परिबातुं स वो मय कय हतः । मय्येव हि विशेषेण तथा दुवाधन खपि। आमत परिवाणमर्जुनात् म महोपतिः। सतस्तमिन् परित्राणम् सम्भवति फागुनात् । न किचिदपि पश्यामि जोषितस्यानमात्मनः। मन्नन्तमिव चात्मानं घटावस्य किल्विषे । पश्याम्बहला पाचालान मह तेन शिखण्डिना। तस्मात् किमभिनयन्तं वाक्य रुपचन्नमि। प्रशन: सिन्धुराजस्ख भूला आणाय भारत। मौवर्ण सत्यसन्धम्य ध्वजमविष्टकारिणः। अपरयन युधि भीमस्य कथमा जयं। मध्ये महारथानाञ्च यत्राइन्यत सैन्धवः। हतो भूरिश्रवायेव कि मेवं तब मन्यसे । कपरव च दुर्द्धपी यदि जीवति पार्थि। यो नागात् सिन्धुराजस्य वम तं पूजयाम्यई। यत्रापश्यं हतंभोभं पश्यतस्तेऽनुजस्य वो दुशासनस्य कौरव्य कुवाणं कर्म दुष्करं । अध्यकल्प मनामे देवैरपि सवासवः । न ते वसुन्धराऽस्तोति तदाऽहं चिन्तये नृप । इमानि पाण्डवानाच सञ्चयानाच भारत। अनीकान्याद्रवन्ने मी महितान्यस्य मारिप। नाहला मनपाञ्चालान कवचस्य विमोक्षणं। कास्मि समरे कर्मधार्तराहितं तव । राजन ब्रूया सुतं मे बमश्वत्थामानमाहवे। न सोमकाः प्रमोनच्या जीवितं परिरक्षता । यच पित्रानुभिटोऽसि तदर परिपालय । शनृशंस्ये दमे मत्ये भानवे च न्यिरो भव । धर्मार्थकामकुमला धमार्थावप्यपीडयन् । धर्मप्रधानकार्याणि कुयायेति पुनः पुनः। दविणभिश्च सन्ता विप्राः पूज्याच सर्वमान या विप्रिय कार्य ने हि वहिमिखोपमाः । एप बहमनीकानि प्रविधाम्परिसदन । रणय महने युक्तस्बया वाकरल्यपीडितः। खञ्च दुर्योधन वनं यदि कोऽमिधारय। रात्रावपि हि योत्सन्ति संरथाः कुरुस्त्रया। एवमुक्का ततः प्रायात् ट्रोणः पाण्डवसञ्चयान् । मुष्णन् चनियतेजामिनबाणामिवाशमान । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवषपर्वणि द्रोणाक्ये एकरवायदधिकशतोऽध्यायः ॥ १५१ ॥ मञ्चय उवाच ॥ ततो दुर्योधनी राजा द्रोणेनैव प्रचोदितः। श्रमर्षदशमापता युद्धायक मनो दधे। 1 त. । (2. 8 ·७६२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [जयद्यषध प.। थध्याय १५२। (५५ (५८० 1 . 24 अनवीच तदा कर्णे पुत्तो दुर्योधनस्तव । पश्य कप्पमहायन पाण्डवेन किरीटिना। आचार्यविहित व्यूह भित्त्वा देवैः सदुर्भिदं । नव व्यायछमानस्य द्रोणम्य च महात्मनः । मिषता योधमुख्याना सैन्धवा विनिपातितः । पश्य राधेय राजानः पृथिव्यां प्रवरा युधि । पार्थ केन निइता: मिहनेवेतर मृगाः । मम व्यायधमानस्य द्रोणस्य च महात्मनः । अल्पावधेष सैन्य मे कृतं भजात्मजेन हि । कथं नियच्छमामस्य द्रोणस्य युधि फाल्गुनः । प्रतिज्ञाया गत. पारं हत्वा सैन्धवमर्जुनः। अनिच्छतः कथं बोर द्राणस्य युधि पाण्डवः । भिन्द्यात्सुदुर्भिदं व्यूई यतमानए संयुगे। प्रियो हि फालानोऽत्यर्थमाचार्य्यस्य महात्मनः । नंताऽस्य दत्तवान् दारमयुद्धेनैव संयुगे । अभयं भैन्धवस्यादी दत्त्वा द्राणः परन्तपः । मादात किरीटिने दारं पश्य निर्गुणता मम । यर्थदास्यदनुज्ञा वै पूर्वमेव ग्यदान प्रति । सिन्धुराजस्य समरे नामविश्यजनक्षयः । जयद्रथयो जीविताचँ गच्छमानो सहान् प्रति। मयानाय्यण संरुद्धी द्रोणात्प्राप्याभयं रणे । अद्य भेमातरः वीणायचमेनादयो युधि। भीमसेन.समामाद्य पश्यतां नो दुरात्मना । ॥ कर्ण उवाच ॥ श्राचार्य मा विगर्हस्व भक्त्या युय्यत्यमा विजः । यथावसं यथोत्साहं त्यत्रा जोवितमात्मन । यद्येनं समतिक्रम्य प्रविष्टा श्वेतवाहनः । नाच सूक्ष्माऽपि दोषः स्यादाचार्ययस्य कथञ्चन । छती दक्षा युवा हरः कृतास्तो लघुविक्रमः। दिव्यास्वयुकमास्याय रथं वानरलक्षणं । कृष्णेन च ग्टहीतावमभेद्यकवचातः1 गाण्डीवमगरं दिवं धनुरादाय वीर्यवान् । प्रवर्षनिमितान् वाणान् बाइद्रविणदर्पितः । यदर्जुनोऽभ्ययाड्राणमुपपनं हि तस्य तत्। आचार्य स्थविरोराजन भोघयाने तथाऽक्षमः। बोजव्यायामचेष्टायामशकस्तु नराधिप।' मनमभ्यतिक्रान्तः श्वेताश्यावष्णसारथिः । तस्मादोषं न पश्यामि द्रोणस्यानेन हेतुना। श्रयान् पाण्डवान्मन्ये प्रोणनास्वविदा मधे। तथा धेनमतिक्रम्य प्रविष्ट. श्वेतवाहनः। देवादियोऽन्यथाभावो न मन्ये विद्यते धचित्। यता मो युध्यमानाना परं गत्या सुयाधन । मैन्धवा निहतो युद्धे देवमात्र परं स्मता परं पन्नं कुर्वताच्च त्वया मार्दू रणाजिरे ।। মস্কো হেরে যায়নি, তবে নিয়ে লিখবে। देवोपस्ष्टः पुरुषो यत्कर्म कुरुते नृप । कृतं धनं हि सत्तस्य देवेन विनिपात्यते। यत् कत्तय मनुष्यण व्यवसायवना मदा। तत् कार्यमविगत सिद्धिवे प्रतिष्ठिता। निशल्या वशिमाः पार्थ विषयागेर भारत । दधा जतुरहे चैव द्यूतेन च पराजिताः । रागनीति ममाश्रित्य प्रहिताये काममा पोन च कृतं तत्तदेवन विनिपातितं । युध्यम्व पनमास्याय देयं कृत्वा निरर्थकं । पततस्तव नेपाच दैवं मार्गेण पश्यति । माया गनिपूर्ण हि मुहतं विद्यते फचित् । दुष्यंत नव वा बोर युवा होनं कुरूदह । देवं प्रमाणं सध्या महनस्तरखं वा । अनन्यकाम देवं हिजागर्ति सपनामपि। .

·जयद्रयवधपः । यथाय १५२।१५३।] द्रोणपर्व बहनि तब मैन्यानि योधाय बहवस्तव ! न तथा पाण्डुपुत्त्राणामे युद्धमवर्तत । तरल्पो यूयं वयं नीता प्रा प: । हे दैवस्य नत् म पौरुपं येन नागिन । ॥ सञ्जय उवाच ॥ एवं सभाषमाणनां बड़ तत्तजनाधिप । पाण्डवानामनीकानि समदृश्यन्न संयुगे। तत. प्रवटते युद्ध यतिपकरथदिपं । नावकानां परैः साई राजन् दुर्थन्विते तक। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि पुनयुद्धारम्भे दिपञ्चामदधिकमताऽध्यायः ॥ ९५२ ॥ समाप्तञ्च जयद्र थषधपर्व ।। -- - अथ घटोत्कचवषपर्व ।। । मन्त्रय उवाच ॥ तदुदोर्ण गजानीकं बवं तर जनाधिप । पाण्डुसेनामतिक्रम्य योधयामास सर्वतः। पाश्चाता कारवाश्व योधयन्त परस्पर। यमरावाय महते परलोकाय दोतिताः । ग. शूरैः समागम्य भरतोमरमकिमिः । वियधुः समरे र निन्युचैव यमवयं । रथिना रथिमि माई रुधिरसावदारुणं ! प्रावर्तत महाद्धं निघ्ननामितरतरं । वारणाथ महाराज समासाद्य परस्परं । विषारयामासु सुसंक्रुद्धमदोत्कटाः । हयारोशान हयारोहा. प्रासातिपरयधः। विभिदुस्सुमुते युद्धे मार्थयन्ता महद्यम । पत्तयश्च महावाही सतय. मलपाषयः। अन्योन्यमभ्यधावन्त नित्य यत्ताः परन्तप। गोवा नामधेयानो कुचानाञ्चैव मारिष। श्रवणाद्धि विजानोमः पाञ्चालान कुरुभिः सह । अन्याऽन्य समरे योधाः मरभक्तिपरश्वधैः । प्रेषयन् परनोकाय विचरन्ती झभोतवत्। भरा दरदियो गजस्तषी मुक्ताः सहसमान धाजन्ते यथातत्त्वं भास्करे गोपि च । नचा प्रयुध्यमान्घु पाण्डवेयेषु भारत।दुवाधना महारान व्यवागाइत नदी मैन्धवस्य वधेनैव भवदुःखसमवित' । 'मतव्यमिति मञ्चिन्य प्रावियत्तष्ट्रिषा वलं । नादयवदोषण कम्पन्निव मेदिनी। अभ्यवर्तत पुनले पाण्डवानामनीकिनी । समविपातस्तुमुतस्तस्य तेपाच भारत। अभवत् सर्वसन्यानामभावकरणे महान्। यथा मध्यन्दिने सूर्य प्रतपन्नमिवाशभिः । तथा नव सुतं मन्ये प्रतपन्न गरिभिः । नवुर्भातरं युद्धे पाण्डवा' प्रतिवीचित । पलायनताहाहा निरुत्साहा विषजये। पर्यधारन्त पाश्चादा वध्यमाना महात्मना । एकापुरः प्रसन्नातव पुत्रेण धन्विना । अर्थमानाः शरैस्तीनीन्यपतन् पाण्डुसैनिकाः । न तास रणे कर्म शतवन्त स्म पाण्डवाः । याद कृतवान् राजा पुस्ताक्षर विशाम्पते। पुचेरा तब सामेना पारडयो मयिता रणे। नलिनी दिरदनव समन्तादिमनोडिता। चीणतोयाऽनिनाकाम्या हालिडिव पधिनो। बभूव पाण्डवो मेना तव पुत्तस्य तेजसा। पाण्डुसेना इतां दृष्ट्वा तव पुण भारत | भीमसेनपुरोगास्तु पाञ्चाला: समुपाटबन्। स भीमसेनं दमिमाद्रीपुत्ता विभिलिभि.। - ·॥श्रीमहाभारतं॥ [ घटोत्वचवध पश्चध्याय १५३।१५। - - विराटद्रुपदा पनि भतेन च मिखण्डिन । घरधुनश्च सप्तत्या धर्मपुत्त्रञ्च मतभिः । यांचव चेदीय बहुभिर्निशितैः शरै । साचतं पञ्चभिद्धिा द्रौपदेयातिभिस्तिभिः । घटोत्कचञ्च मनरे विद्या सिंह दवानदत् । गतमश्चापरान् योधान् दिपाश्चाना महारणे। भरीराणि चकाये. क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजा.। तस्य नानिपत. मंबून् रुकमपृष्ठं महड्नु । भनाभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्विधा चिच्छेद मारिष। विव्याध चैनं दशभिः सम्यगस्तै. शितः परः। मर्म भित्त्वा तु ते सचे संलमा चितिमाविनन् । तत परिता योधा. परिवब्रुयुधिष्ठिर। वृत्रहत्य यथा देवा. परिवत्रु पुरन्दर ततो युधिष्ठिरो राजा तव पुत्रस्य मारिष । परं परमदुद्धर्ष, प्रेषयामास मयुगे। स तेन भगविद्धा निषसाद रथोत्तमे। तत. पाञ्चालसैन्यानां भृशमामीद्रवो महान्। इतोरागेति राजेन्द्र तत्र शब्दाऽभवन्महान्। वाणशब्दरवयोग. पाश्रुवे तब भारत। अथ द्रोणो द्रुतं तत्र प्रत्यदृश्यत संयुगे। यो दुर्योधनश्चापि दृढमादाय कार्मुकं । तिष्ठतिष्ठेति राजानं ध्रुवन् पाण्डवमभ्ययात् । प्रत्युद्ययुय त्वरिताः पाञ्चाला राजद्धिन. । तान्द्रोण: प्रतिजग्राह परोसन् कुरुसत्तम चण्डव ताहतान्मेघान् निनयमिमुचो यथा । ततो राजन्मदानासीत् मनामो भूमिवर्द्धन. । तावकाना परेषाञ्च समेतानां युयुत्मया । इति श्रीमहाभारतेद्रोणपर्वणि घटोत्कचयधपर्वणि दुर्योधनपराभवे त्रय पाञ्चामदधिकशतोऽध्यायः ॥ १५२॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ यत्तदा प्राविगत् पाण्डनाचार्यः कुपितो बनी। उत्वा दुर्योधन सम्यक मम यालानिंग सत। प्रविश्य विचरन्तञ्च रथे शूरमवस्थितं । कथं द्रोणं महेश्वास पाण्डव', समवारयन्। करदन दक्षिणक्रमाचार्यस्य महाहवा के च वाममरवन्त निघ्नत माधवान् दृढं। के वास्य पृष्ठतो छला वीरा मीरस्य योधिन । के पुरस्तादवर्तन्त रथिनस्तस्य शत्रः । मन्य तानस्पृमच्छीतमतिवेलमनातवा मन्ये ते समपन्न गायो वैथिगिरे यया। यत् प्राविमन्महस्वाम. पाश्चातानपराजितः । नृत्यन् स रथमार्गेषु सर्वशस्वमतामरः। निर्दहन मर्षमैन्यानि पाधासाना रथर्षभ । धूमकेत रिव क्रुद्ध, कथं मृत्युमुपेयिवान् । ।। सञ्जय उवाच ॥ माया मैन्धवं इला राज्ञा पार्थ. समेत्य च । सात्यकिश्च महेवामी द्रोणमेवांभ्यधावता। ततो युधिष्ठिरस्वर्ण भीमसेनय पाण्डव । पृथक्मभ्या ममता द्रोणमेवाभ्यधावती । तथैव भकुलो धीमान् सहदेवध दुर्भय.। घरधुवः सहानीको विराटय सकेकयः। मत्स्य : गापः ममाय द्रोणमेव ययुयुधि । द्रुपदय नया रागा साधारभिरचितः । रघुपपिता रामन द्रोणमेवाभ्यवर्तत द्रौपदेया महेवामा राधमय घटोत्कच । मनास्तभ्यवर्सन द्रोणमेव महाति। प्रभद्रकाय पाचाला: पट महसाः प्रहारिणः । द्राएमेवाभवन्त पुरस्वत्य मिरुण्डिन । नयतरे मरयाघाः पाण्डवाना महारथा.। पहिता. मन्यवक्षमा दोयमेव भरपमा तेषु भूरेषु युद्धाय गतेपु भरतर्षभ। . - - । श - ६ ·३ - - - घटोत्वधनधमा अध्याय १५४॥ ११५ 1] । द्रोणपर्व । ७६५ बभूवरजनो घोरा भीरूणा भयवर्द्धिनी। योधानामपि मा धारा राजबन्तकगामिनी। कुञ्जराश्च मनुष्याणां प्राणान्तकरणे वदा । तस्या रजन्यां घोराया नन्दन्त्य सर्वत' भिवा.। न्यवेदयन् भयं घोरं सञ्चालकलर्मुखे । उतूक शायरान्त सन्तो विपुल मयं । विशेषत कारवाणां ध्वजिन्यामतिदारुण', तत सैन्येषु राजेन्द्र शब्द' समभवन्महान् । भरोसन्देन महता मृदडानी खनेन च । गजानां गर्जितचापि तुरगाणाच ट्रेषिते । सुरमब्दनिनादैश्च तमलं सर्वतोऽभवत्। नाम समभवद्युद्धं मन्ध्यायामतिदारुणं । द्रोणस्य च महाराज एञयानाञ्च सर्वश् । तममा चाहते तोके न प्रान्चायत किञ्चन । सैन्यन रंजसा चैव समन्तादुच्छ्रितेन च । नरसाश्वस्य नागस्य सममजत शोणितं । न पश्याम रजी भाम कसनेनाभिसंकृताः। रात्री वंशवनस्थेव दह्यमानस्य पवते । घोरचटचटाशब्द शस्त्राण पततामभूत । दङ्गानकनिहादै वलकोपट हस्तथा। चीत्काषिताकार. सर्वमेवाकुलं विभी। नैव खे न परेराजन माज्ञायन्त तमोटते। उन्मत्तमिव तत्सम्बभूव रजनीमुखे । भीम रजाऽथ राजेन्द्र शोणितेन समुच्छ्रितं। मातकाम्भय कवचैर्भूषणेश तमोऽभ्यगात् । तत सा भारती सेना मलिहेमविभूषिता। द्यारिवासीत् सनचवा रजन्यां भरतर्षभ । गोमायुबलमाया गतिध्वजसमाकुला । वारणाभिरुता घारा खिताक्रुटमादिता । ततोऽभवन्महाञ्छब्दस्तमतो लोमहर्षण. २६. समादृषन्दिन मा महेन्द्राभनिनिखन.1 मा निशीथे महाराज मैनाऽदृश्यत भारती। अङ्गदै. कुण्डलनिकै मवैश्चैवावभापिता। नव नागा रथाश्चैव जाम्बूनदविभूषिता । निभाया प्रत्यदृश्यन्त मेघा दूव भविद्युत । अमिभक्तिगदाखनमुषलप्रासपडिशाः । सम्पतन्त म दृश्यन्ते भ्राजमाना दवामय ।दुर्योधनपुरोवाता रयगुल्मबसाइका।। वादित्रघोषस्तनिती चापविधुती। द्रोणपाण्डवपनन्या खड्मशक्ति गदाधनों। भरधारानपवना भय भीतोष्णसङ्गुली धोरां विमापनोमुयां जीवितच्छेदविभुतां । तो प्राविभत्रतिभया मेना युद्धचिकीर्षः । तस्मियाविमुखे धोरे महाशब्दनिनादिते । भोरणा त्रासजनने शराणा इर्षवर्द्धने । राबियुद्धे महाघोरे वर्तमाने सुदारुणे। द्रोणमभ्यद्रवन् क्रुद्धा महिता पाण्डुएञ्चया. । येथे प्रमुखती राजवावर्तन्न महात्मन । तान् मान् विमुखं शक्रे काचिनिन्ये यमध्य । नानि नागसहस्राणि रथानामयुतानि च।। पदातिहरामवानी प्रयुतान्यवदानि च । द्रोपेनैकेन नाराचैनिर्भिवानि निभामुखे। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि द्रोणयुद्धे चतु पञ्चाशदधिकयताऽध्याय ॥ १५४ ॥ । तराष्ट्र उवाच ॥ तस्मिन् प्रविष्टे दुर्द्धर्षे वयानमिनाजसि । अर्थमाणे सरपे का वोऽभूदै मनिस्तदा। दुर्योधन तथा पुनमुक्का शास्त्रातिर्गममा यत प्राविभदमेयात्मा किं पार्थ प्रत्यपद्यत । निहते मैन्धवे वीरे भरिश्रामि देव हि । यदभ्यगान्महातेजा पाचालानपराजितः। . । e 1 ((. . . - म * ·. NEL - . . ॥ योमधाभारत [चोखाध प.अध्याय १५५० किममन्यत दुई प्रविष्टे शत्रुतापने । दुर्योधमम्त किं सत्यं प्राकासममन्यत । के च तं वरद वीरमन्वयुदिजसत्तम । के चास्य पृष्ठतः सत बोराः शरय पुयात. के पुरस्तादयुध्यन्न निशत भावावणे । मन्याहं पाण्डवाम मवान् भारदानगराहिमाम् । गिधरे कम्पमाना वैष्टाशा गाव व प्रभा। मविश्य स महेश्वास पाचालानरिमन कथं न पुरुषव्याघ्र पञ्चवमुपजग्मिवान् । मषु भन्येषु च महिनेषु राघो ममतेषु महारथेषु । मोद्यमानेषु पृथग्विधेषु के वस्तदामी मतिगम्त प्राणम्। इतायैव विषकाच पराभूनाथ मसि । रथिनो पिरयांचव कृतान युद्धेषु मामकान् । नेत्री सखोद्यमानामा पाण्डवहतचेतसा । अन्तमसि मनानामभवत् का मतिस्तदा । प्रचष्टाचाप्युदयाच पाण्डवेयान् प्रवीपिमे। श्रप्राइष्टान विमनसा विचस्तचिव मामकान्। कथमेषां तत सूत पार्थानामपलायिनी । प्रकाप्रमभवद्राची कथं कुरुपु सञ्जयां ॥ सञ्चय उवाच ।। रात्रियुद्धनदा राजन् वर्तमान सुदारुणे द्रोणमभ्यद्रवन् मयं पाण्डवाः सहममिशः। Ke नतो द्रोण, केकयांश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् । सम्प्रेषयत् प्रेतलोकं सोनिषुभिराश्यग। . थे ये प्रमुखतो राजनवर्तन्त महारथा' । तान् भान् प्रेषयामास पिढनोकाय पार्थिान् । प्रमनन्तं तदाबीरभारद्वाज महारथं। अभ्यवर्तत संक्रुद्ध. शिवी राजा प्रतापवान। 'तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथं । विव्याध दथमिट्रीण. मनपारमवै. शरैः। शिवि प्रतिवियाध सिद्भिः कङ्कपत्रक । मारपिश्चास्य भलेन मायमानो न्यपातयत्। सए द्रोण यान् इत्या मारथिव महामन थास्य ममिरखा घिरः कायादपाइरत्। ततोऽस्य मारथि चिप्रमन्यं दुय्याधनोऽदिशत्। स तेन रुग्टहीताश्व पुनरभ्यद्रवद्रिपून् । फलिङ्गानाध सैन्येन कलिङ्गस मुतो रणे। पूर्व पिबधात् शुद्धी मानसेनमुपाद्रवत्। स भीम पञ्चभिद्धिा पुनर्षिय्याध सप्तभि । विशाकं विमिरानद्धामेकन पविणा। कलिङ्गानान्तु तं शूरं कुई युद्धो कोदर रथाद्रथमभिद्रुत्य मुष्टिना निजघान हा तस्स मुरिहतस्याजी पाण्डवेन यचोयसापाण्यस्थीनि सहमा प्रापतन् वे पृथक पृथक । नं को धातरयास्य नामयन्त परन्नप। ते भीमसेनं नाराजनुरागीविषोपमः। तत. मरथं व्यका भीमो ध्रुवरथं गत.। ध्रुवश्चास्यन्तमनिमं मुष्टिंना समपोथयत् । म तथा पाण्डुपुत्त्रेण मसिनाऽभिहतोऽपतत्। निहत्य महाराज भीमसेना महाबल । প্রধানথানঃ ভিবােনন। অনাথালিন্যের থাকি। तन नामयामास कम्यवायत शित. काम्नु पाण्डवे शनि काञ्चनों समवारजन। नमस्तामवनपाल प्रहसन पाण्डुमन्दनः। कार्यत्र पयिपाजो मुकादर.। नामापतन्नौचिच्छेद मनितोचपायिना सतत्कृत्वा महत् करणेऽहुनपराकन । पुम, खरषमास्याय पुद्राव नव वाहिनी । तमायात जिघांचन भीम युद्धमिवान्तकं ! . A + ·on . । 4 घटोधनधय पयार १५५ । १५८1] । द्रोण पर्व ॥ ७७. न्यवारयन्मदाबाइस्तव पुत्रो विशाम्पते । महता मरवर्षण छादयन्ता महारथाः। दुर्मदस्य ततो भीम प्रहसन्निव संयुगे। मारथिञ्च इयायव भनिन्ये यमय।। दुर्मदस्त नतो याने दुष्कर्शयावरक्रमे ।' नावेदारथमारुढे भातरी परतापनौ। मङ्गामगिरमो मध्ये भीगं दावयधावना पयाम्बुपतिमित्रा हि तारकं दैत्यमत्तम ! नतस्त दुर्मद३ दुम्कर्षच नवात्मजो। रथमेकं समापन भोमबाण रविश्यता। नत कर्णस्य मिर्षता दाणेर्योधनस्य च । कृपस्य सोमदत्तस्य वाहीकरण उपाण्डवः । दुर्मदम्य च वीरस्य दुष्कर्णस्य चतरथा पादप्रहारेण धरां प्रावमयदरिन्दमः।। नतः मुता तो बलिनी मृत दुष्कर्णदुम्मेदा। मुष्टिनाहव्य संक्रुद्धो मम च ननई च। ततो शादायते सैन्ये दृष्टा भीमं नृपाब्रुवन् । दोऽयं भीमरूपेण धात्तरादेषु स्यति। रवमुक्का पलायन्ते सर्वे भारत पार्थिवाः । विसंजा वाइयन् वाहान च दो मह धावतः । नतो बने मगलुलिने निशामुखे सुपूजितो नृपवृषभेंटकोदरः । - महाबलः कमलविबुद्धवाचनो युधिष्ठिरं नृपति मपूजयदी। ततो यमा द्रुपदविराटकैकथा बुधिष्ठिरदापि परां मुदं ययुः । इकोदर सभामपूजयंच ने यथाऽन्धक प्रतिनिहते इरंसुरा ततः सतास्ते वरुणात्मजोपमा पान्विताः सहगुरुणा महात्मना । एकादरं भरथपदानिकुञ्चरा युयुत्सवो ममममि पयवारयन्। नोमबत्तिमिरचनेरिवाहते महाभये भयदमतीव दारुणं । निधामुखे हकबलम्दधमादन महात्मनों नृपवर युद्ध मुक्तमा इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्करवधपर्वणि भीमपराक्रमे पञ्चपञ्चामदधिकमताज्यायः ॥ १५ ॥ । सञ्जय उवाच । प्रायोपविष्टे तु इते पुचे सात्यकिना ततः । भीमदत्तो भयंक्रुद्धः सात्यकि वाम्यमनवीन् । शत्रधर्वाः पुरा दृष्टा यस्त देवैर्महात्मभिः। तत्त्वं सात्वत मन्यञ्च दधर्भ रतः कथं । परामुखाय दीनाय न्यस्तशवाय याचते । चत्वधर्मरत प्रान. कथं नु माहरणे । दावे किट वृष्णीना तत्र मुख्या महारथी। प्रद्युषय नहातेजास्तचैव युधि भावना है। 'कथं प्रायोपवियाय पान छिबवाइवे । नृशंसम्पतनीयञ्च तादृशं कृतवानमि । कर्मणस्तस्य दुर्दृत्त फनं मामुहि संयुगे। अच्छेन्यामि ते नूढ शिरो विकन्य परिणा। प्रपे सात्वतपुन्नाभ्यामिष्ट्रेन सुकतेन चा अनतीतामिमा रात्रि यदि लो वोरमानिन । अरक्ष्यमाणं पान जिष्णुना समतानुज । महन्यां नरके घोरे पतेयं दृष्मिासना एवमुक्का तु एंक्रुद्धः भीमदत्तो महावना भी प्राञ्च तारेण सिंहनाद ननाद च।। तत कमलपचाच. मिहदंष्ट्रो महाबलः सात्यकि संक्रुद्धः सोमदत्तमचारवीत् । भारवेष नमे त्राम' कश्चिदपि विद्यते। बया मार्द्धमथाविश्व युयती पदि करना , " र ·(01. (om . , . . h 44 (010 7 FF ७६८ । श्रीमहाभारतं ॥ [घटीवपथ प.पध्याय १५॥ पदि मवण सैन्यन गुप्तो मायोधयिष्यसि । तथापि न व्यथा काचित्त्व यि स्थानाम कारव।। • युध्यमारण वाक्येन सतामस्मन्मतेन । नाहं भोपयितुं मक्य. सने स्थितस्वया । यदि तेऽस्ति युयुत्माऽद्य मया सह नराधिप। मिईया मिशिनाणे: प्रहर महरामि ते। हतो भरिश्रवा राजस्तव पुचा महारथः। गयेव तदा योर गृपमेनय कथितः । वाचाप्यद्य बधिष्यामि सपुत्रं सहवान्धवं । तिछेदानो रणे यत्तः कारवाऽसि महाबलः। यस्मिन् दानं दमः शौचमहिसा झोतिः इमा। अनपायांनि माणि नित्यं राजि युधिष्ठिरे। मृदङ्गकेतस्तस्य वे तेजमा निहत: पुरा । सकण मोयल, मध्ये विनाशमुपयास्यसि । भपेऽहं कृष्णचरणैरिष्टापूतन चव हि। यदि वा समुतं वानहन्या युधि रोपितः । अपयास्यसि चेत्त्यत्वा ततो मुक्की भविष्यसि । रवमाभाय चान्योऽन्य क्रोधसंरकलोचना।' प्रवृत्ता शरभम्पातं फत्तु पुरुषभत्तमा । ततो रथमहसेण इयनागायुतेन च । दुर्योधनः सोमदत्त परिवार्य व्यवस्थितः । शकुनिश्च सुसंक्रुद्धः सर्वशस्वपरिग्रहः। पुत्पत्तिः परिहता भादभिश्येन्द्रविक्रमः । श्यालस्तव महाराज वजहननी युवा । माय शतसहस्रन्तु हयानां तस्य धीमतः । भीमदत महेवास समन्तात् पर्यवारयत् । रक्ष्यमाणश्य बलिभिवादयामास सात्यकि । ने छाद्यमानं विशिष्ट्वा सनतपर्वभि.। धृष्टद्युमोऽभ्ययात् क्रुद्धः प्रसह्य महतीचमूं। चण्डवाताभिसृष्टानामुदधीनामिव खनः।:: असीद्राजन बत्तीधानामन्योऽन्यमभिमित्रतां । विव्याध सोमदत्तय मात्वतं नवभिः शरैः।।... .. मात्यकिर्नवभिथै नमवधीत् कुरुपुङ्गवः सोऽतिविद्धा बलवता समरे दृढधविनाय. रथोपस्यं समासाद्य मुमोह गतचेतनः। ते विमूढ़ समालक्ष्य सारथिस्वरयाऽन्वितः । बापोवाइ रणाहीर मोमदत्त महारयात विमर्श समावच्य युयुधानभराहिता अभ्यधावत्ततो द्रोणो यदुवोरजिघांसया'नमायान्तमभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरपुरोगमा:7:21 परिव महात्मानं परोसता यदूदह । ततः प्रहने युद्ध द्रोणस्य सह पाण्डवैः। बलेरिव सुरैः पूर्व चैलोक्यजयकाइया। नत, सायकजालेन पाण्डवानीकमाणान् । भारद्वाजो महातेजा वियाध च युधिष्ठिरं । सात्यकिर्दशभिचाणैविंगत्या पार्षत मरैः। भीमसेनच नवभिनकुलं पञ्चभिस्तथा।महदेवं तथाऽसाभिः यतेन च शिखण्डिनी द्रौपदेयान्महावाहुः पञ्चभिः पञ्चभिः मा विराटे मास्यमष्यामि टुं पदं दभिः शरी। युधामन्यु चिभिः पशिस्नमाजममाहये। अन्याश्च मेमिकान्विज्ञा युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । नेयध्यमाना द्रोणेम पाण्डमन्त्रस्य सैनिकाः। पाद्रवन् वै भयाद्राजन माननादा दियो दध : कास्यमानन्तु नसैन्यं दृष्ट्वा द्रोणेन फाल्गुनः। किचिदागतमरम्भा गुरुं पार्थोऽभ्ययात्टुता ।। दृष्टा द्रोणस्त बोभामुमभिधानम्तमाइवे । मध्यवर्तत सन्य पुनधिठिरं पा नतो युद्धमभूयो भारद्वाजस्य पाण्डव । द्रोणस्तवं मुराजन् सर्वतः परिवारितः ।। 7 है - - ८ ·घटोलधपधपथ्याय १५.१] द्रोणपर्व । दए 3 . .. h Post (E. यधमत् पाण्डुसैन्यानि दूसरामिमिवामतः । अन्तमिवादित्य दीप्तानउसमधुति । राजनिशमत्यन्त दृष्टा द्रोणपराधि मण्डलोटतघवानं तपन्तमिव मार। रहनामहितान सैन्य नैन कश्चिदवारयतां यो यो हि प्रमुख तस्य तस्यौ द्रोणस्य पूरुषः । नस्य तस्य मिरश्छिला ययौ द्रोणारा चितिवसा पाण्डवी सेना वध्यमाना महामना। अदुद्राव पुनर्भीता पश्यतःमयमाचिनः । सम्प्रभम वेलं दृष्टा द्रोणेन निशि भारत। गोविन्दनवोनिपुगेछ द्रोणथम्पति । ततो रजतगोचोरकुन्दन्दुमदुमभान् । चोदयामास दाहियान् द्रोणरथम्प्रति । भीमसेनाऽपि तं दृष्टा.यान्न द्रोणाय फाल्गुनं । स्वधारथिमुवाचे द्रोणानोकाय मा वह । मोऽपि तस्य वचः श्रुत्वा वियोकोऽवाहयद्धयान्। पृष्ठत. सत्यसन्धस्य विष्णार्भरतसत्तम। तो दृष्टा धातरी यत्ता द्रोणानीकमभिद्रुना। पाचाला: एप्रया समस्यायेदिकारूषकामलाः । अन्वगच्छन्महाराज कैकयाय महारयाः। ततो रामबहर मनामो सोमहर्षणः । बोभत्सुद्दक्षिण पार्श्वमुत्तरच वृकोदरः।। मया रथहन्दाभ्यां बन जरोहतुस्तव। ती दृष्ट्वा पुरुषव्याघा भीमसेनधनञ्चयो । ध्यावोऽभ्ययानाजन् सात्यकिश्च महाबलःचाडयांताभिपनानामुदधीनामिर खनः । श्रामीद्राजन् बलौघानां नदाऽन्योऽन्यमभिन्नता । सौमदत्तिषधात् छुवो इष्वासात्यकिमाइव। द्राणिरभ्यट्रवत छुद्धः मात्व रणमूर्द्धन। तमापतन्तं समरे भैनेयव रयम्प्रति। मत्युद्यया मट्रिा भैमोनिग्रहालः । काणायक महाघोरसचचर्मत महत्। महान्त रथमास्याय विभवल्दान्तरीन्तरी विचिन्तयम्बनाई महामेधाधनिखन । युक्तं गजनिर्भधाई इयैनापि वारणे. । विचितपदचरणविकृतानेर कूजता। , ध्वजेनोत्यिनदण्डेन स्टभराजेन राजतर। नोदिताम्रपताकच अम्नमालाविभूषितं । अष्टचक्रममायुक्तमास्याय विपुल रथालमुहरधारिण्या पैलपादपहस्तया । रक्षमा पाररूपाणामक्षौहिस्सा समावृतः। तमुयनमहाचाप नियन्य व्यथिता नृपाः। थुगान्तकालसमये दण्डहस्तमिवान्तकं । ततस्तं गिरि मोमरूपं भयावह। दंनाकराचीयमुसं मडकर्ण महाइवें। जईको विरूपाचं दीप्तास्यं निनादरं । महाश्वधगतदार किरीटछत्रमूजी पासनं सर्वभूताना व्यात्ताननमिवान्तको वीक्ष्य दोप्तमिवायान्त रिपुविक्षोभकारक । नमुद्यनमहाचा राक्षरेन्द्र घटोत्कचे। भयादिता प्रचुचाम नव युचस्य वाहिनी। वायुना होमितावा गजेबोरङ्गिण। घटोत्कचप्रमुत्न सिंहनादेन भोषिताः। प्रसुसवुर्गजा मूर्च विययुश्च नृपामयं । नतोऽमदृष्टिरत्यन्तमासीत्तच समन्ततः । सन्ध्याकालाधिकवनर्षिमुक्का रातैः दिती। आयसानि च धकाणि भुपएला मस्तिोमरापतन्यविरता: मूला बताना पटिमास्तथा । तदुपदिश्च दृष्टा युद्धं नराधिपाः। ननयास्तव कर्षश्च यथिताः सम्पदुवः। (०. य 8 ·श्रीमहाभारत [एटालघवध पायथ्याय १५६॥ । नकोऽस्ववचसाधी द्रौषिमानी न विव्यथे। व्यहनच्च तदा माया: घटोत्कृच वनिर्मिता । विहतायान्तु मायायाममोस.घंटोत्कचः । विसमज भरान् घोरस्तावत्यामानमाविन्। भुजगा दव वेगेन: बल्मीक क्रोधमूर्छिताः। ते घरा रुधिरांनाङ्गा भित्त्वा भारती सत।। विविधरणों भोघं वस्मोकमिव पत्रगाः। अश्वत्थामा तुद्धा लघुहस्तः प्रतापवान् । अटोत्कचमतिक्रुद्धो विभेद दशभिः मेरी। घटोत्कचोऽतिविद्धस्तु द्रोणपुलणामर्मस .. चकं शतसहस्रारमग्टहाऽथितो भुगा धुरान्त वाससूर्याभ मणिवज्रविभूषिती. अश्वत्याधि म चिचेप भमनिनिधीसया। वगेन महता गच्छदिक्षित ट्राणिना,ग.. अभाग्यस्येव सङ्कल्पस्तन्माघमपत वि। घटोत्कटस्ततस्तूर्ण दृष्ट्या चक्र निपातितं । द्राणिम्माच्छादयदाणः स्वभीनुरिवभास्करै। घटोत्कचसुतः श्रीमान् भिन्नाअनचयोपमः। 5 रुरोध द्रौणिमायांन्तं प्रमञ्चनमिवाद्रिराट् । पौत्रेण भीमसेनस्य भरेगाश्चनपणा। . . ::: बभी मेघन धाराभिर्गिरिमारिवाहितः । अश्वत्थामा तु भकुवा,रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः:::.-. ध्वजमेकेन वाणेन चिच्छेदाञ्जनपक्षण दाभ्यान्नु रथयन्तारौ विभिश्चास्य विवेणुक : धनुरेकेन चिच्छदं चतुर्भियतुरो हयान् । विरचस्याद्यत इस्ताद्धेमविन्दभराचित । विशिवेन साधणेन संङ्गमस्य विधाऽकरोत् । गदा हेमाङ्कदा राजस्वर्ग हेडसमनुना। ... भाम्यादिप्तामरैयापि ट्रोपिनाहत्य पातिता ततोऽन्तरीक्षमुत्पत्यं काचघ खोबदन्। ववर्षाचनपवा स द्रुमवर्षे नभस्तलान् । नतो मायाधरं द्रौणिटोत्कवसुतं दिवि मागणैर भिविव्याध घनस्य शामिन मोऽवतीर्य पुनस्तेस्या रथे.हेमविभूषित। महोगत स्वात्युचः श्रीमानधनपर्वतः तिमयमयवाणं द्रौर्णिीमात्मजात्मज । नपानामनपाणं महेशरवान्धक प्रिय दृष्ट्वा दस पुत्तमेचंत्याचा महाबलं । द्रण: मकाममभ्येश्य रोपात प्रचलितावादः । प्राइ वाक्यम धान्ना बोरगारदतीमता. दहन्तं पाण्डवानीकं धनममिमिवोत्थितं!, टोत्कच उपाच .लिट तिष्ठ न मे जीवन् द्रोणपुत्र गमिष्यसि । लामच निहनियामि शोधमनिसतो यथा। । अश्वत्थामाराचा गच्छ घाम महान्यावं युध्यसामरविकर्म । म नपुगेर उ पिता नाप्य, प्रमाधित। फार्म गनु म मे रोपो हेउमे विधामवि। किन्तुं रोपादितो गर्नुइंन्यादात्मानमयुत । मिअप वाच ॥ युतिय शोधतायाधः पुनशाकमविता प्रवत्यामागमायस्ता भमनिरमायत! : किम कातरो द्रोणे पृषजन वाइवे । यमा भौषयमे शाम्भिरमदेतदधस्तव। .... भीमात् यसमुत्पनः हु विपुने कुनी पाण्डवानामाई पुनः ममरेयमितिना। रतमामधिराजो इंपोमा परे। तिष्ठ निडेत..मे गोयम् द्रोणपुन गमिष्यति ।.... युद्धग्रहामईय नियामि रणाभिरेरयता रोपताना राधमः सुमहापसः ।। द्रोणिमभ्यद्रवत् कहा गमिर मरयांचमारिपुभिरभ्यपटोत्कचः।।। . .,.... .... ( . . 14 १ ·७०१ - , . -- . - १ घटोपबध प्याय १५६।' होईपर्व ।। रथिनामृषभ द्रषि धारामिव तोयदा रदृष्टि मरेट्रीशिरमानान्ता व्यभातयत् । नतोऽन्नरी वाणाना सामाऽन्य इवाभवत् । अथाखमातृष्टतबियुतितस्तदा वी) : विभावरीमुखे व्योम खद्योतैरिव चिवितं । निशम्य निहती माया गिना रणमालिना। घटोत्कचस्तदा मायो समाहितः पुनः । मोऽभवहिरिरत्युचः भिखम्तमहटमा लप्रासासिमुषवजलप्रसवणे महान्। तमञ्जनचेयप्रख्यं द्राणिष्टा महोघर। प्रपतद्विय बहुभिः मल्लसन चुचुभे । ततः मयन्निव द्रौणि चमसमुदयत्। सतनास्त्रेण मैलेन्द्रः चितः विमं व्यनश्यत । नतःस तोयदोभूवा नीत; सेन्द्रायुधा दिवि । ५ अमरिभिरत्युयों द्राणि प्राच्छादयद्रणेश्रय सन्धाय वायव्यमस्वमस्त्रविशम्बरमा व्यधमत् द्रोणतनया नोवमेघ समुत्थितः स मार्गणगणैःणिदिशा प्रच्छाद्य सर्वयः । गत रथसहसाणां नघाने दिपदाम्बरास दृष्टा पुनरायान्तं रथेनायतकामुक घटोत्कचममध्यान्नों राधसम्बहुमिहतं । सिंहया नसभत्तद्विरदविक्रमः। " गजस्यैश्च रथस्ययं वाजिष्ठगतैरपिाविनागिरायो डिम्बाऽनुचरैः मेह । पौलस्वयातुधानेच तादृश्चन्द्रविक्रतः। नानामस्वधरी रैनानाकाचषितः। महाभयकर क्रुद्धः मरम्भादृत्तलोचन. 1 उपस्यितस्ततो युद्धे राक्षायुद्धदुर्भदे, विपन्नमभिसमेत्य पुन ते द्रागिरवीत्। तिष्ठ दुर्योधनाद वन कार्य समस्खया- महभिभारभिचारी पदिन्द्रधिको निहनिय्याम्यमिधास्त तव नास्ति पराजयः मत्यं ने प्रतिजानामि पामय वाहिनी ।' ॥ दुर्योधंन उवाच न वेतद[तं मन्ये यत्ते महदिदं मनः। अस्मासु च पराभक्तिवयि गौतमिनन्दन। । मञ्चय उवाच ॥ अश्वत्यामानमुक्तता भोवलमब्रवीत्। दृतं शतसहस्सेय रथाना रणशमिना । यध्या रथसहश्च प्रयाशिले धनञ्जयों कर्णश्च वृषसेनय कपो नीवस्तथैवच । । । । उदोच्याः कृतवा च पुरुमिवसुताः पुनः । दुःभावना निशुम्भय कुण्डभेदी पराक्रमः । पुरच्यो दृढरथः पताको हेमपुधका िमयाऽरणोन्द्रभेनर मञ्चयो विजया जय . कमलाघः परक्रायो जयधर्मा सुदर्शनः । रते वामनुयास्यन्ति पत्तीनामयुतानि षट् । नहि भीम यमी चैव धर्मराज मातुला रानिव देवेन्द्रो जयाशा बयि में स्थिता। दारितान्ट्रोपिना वाण विक्षतविग्रहान् । जहि मातुप्त बानीयान असुरानिव पावकिः । एवमुको यथा शोध पुत्रेण तव धावलेः। पिनीपुस्ते सताबाजन दिघव पाण्डवान् । अथ प्रवते युद्धं द्रागिरामयोर्मधे। विभावया सुतुंमुतं शक्रमहादयोरिव ।। ततो घटोत्कचो वाभिौतमीसुन जघानारसिं संयुद्धा विषामिमतिमा म तैरभ्याइतो गाढं शरै मसरितः । प्रचनावरथापरखे वातोद्भूत दर द्रुमः।। भयवाञ्चलिकनाथ मार्गणेन महाप्रमंद्रिौणिस्तस्थितचापं चिच्छेदाइ घटोत्कचः। A - - , ·2 (" . + ७०२ ॥ श्रीमहाभारतं॥ [ धोखाधम 1 पथ्याय १५६ ततोऽयोणिरादाय धमुभारमहं हुई। ववर्ष विशितोष्णान् वारिधारा वाम्मुर । तत मारइतीपुत्र मेषयामास भारता सुवर्णपुक्षाञ्छचुमान् खधरान सपरम्प्रति। नवरहित यूयं रक्षमा पीनवक्षमा । हरिव बनी मां गजामा महुलं कुठं । विधम्य राक्षसान वापैः साचस्तरदिपान् । ददाइ भगवान् वहितानीव युगक्षये। सदग्धाऽवहिणे वाचतों रुरुचे मयं । पुरेव पिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः। युगान्त मनभूतानि दग्ध्वेव वसरुवा । रराज जयता श्रेष्ठो द्रोणपुचस्तवाहितान् । तो घटोत्कच कुद्धा रतसा भीमकर्मणा । द्रौणि इनेति महतीं चोदयामाम ताव। घटोत्कचस्य नामाज्ञा प्रतिस्टयाथ राक्षमा दिनोग्यता महावमा धोररूपा भयावहाः। व्यात्तानना दी(जहा क्रोधदीप्तक्षपाम सिंहनादेन महता नादयना वसुन्धरां। चन्नुमभ्यट्रवन द्रौणि नानामहरणायुधाः । मनी मतमी परिधानमनी इलपतिशाम् । खड्गान् गदा भिन्दिपालान् मुषचानि परश्वधान् । मामानोंस्तोमरांय कुमपान कम्पनाञ्छितान्। शलान् भुगएडामगुडा स्थूणा' काायसीस्तथा। मुगराय नहाघोरान समरे गदुदारकान्। द्रौणिमून्यमन्जन्त राक्षमा भीमविक्रमा' । चिदिपु क्रोधतायाचा. मतमोऽय महसमः। तध्वस्त्रवः सुमहद्रोणपुत्रस्य मूर्द्धनि । पतमान समोच्याथ योधास्ते यथिताभवन् । द्रोणपुनस्ल सम्भाग्नस्तद घोरमुद्रित । शधिमयामास वज्रकल्प मिवामित । नतोऽन्यविधिपूर्ण वर्णपुरमहामनाः। निजले रातमान् द्रौणिदिव्यास्तप्रतिमन्त्रित । नदाईित यूथं रक्षा पोनवक्षमा। सिहरिव बभी मत्तं गजानामाकुलं खुले। तेराधमा मुद्धा द्रोणपुत्त्रेण ताडिता । क्रुद्धा सम्पाट्वन्ट्राणि जिघांसन्तो महायला..! नबागुतमिभद्रोणिशयामास विक्रभ । अमय कनुमन्यन सर्वभूतेषु भारत। यदेको राधी सेना क्षणाणिर्महालवित् । ददाह ज्वलितगराक्षसेन्द्रस्य पश्यत' । संदहवाक्षमामीक रराज ट्रैििणराइव। युगान्ते सर्वभूतानि सम्बतक रवानस । दइन्तमनोकानि गररामीविषोपमै । तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु मारत। नैन निरीचित करित् मनोति द्रोणिमाईवे । ने घटाकचाहीराद्राचमेन्द्रान्महाबलात्। प पुनर्भरतश्रेष्ठ फ्राधादुशान्तलाधन । तल नलेन भहत्य सन्दश्य दशनच्छदं । । खं सुतमत्रवीत् क्रुद्धोद्रोणपुत्राय मां वह । मायया घोररूपेण म पताकिना। देरथं द्रोणपुषेण पुमरप्यरिसदन । विनय महानादं सिहबद्रीनविक्रम । विषपाविध माने द्रोणपुत्राय राधम.! अष्टघण्टा महाघोराममनी देवनिर्मिती तामवमुत्य बगाइ द्रोपियस्त रथे धनु । चिप ना तस्यैव स्पन्दनात् मोऽवपुमु। सावरतं व वाई भम रखा महामभा। विवम वसुधा भिवा माऽमनिम्मदारणा। दाणे तस्कर्भ दशा तु सम्र्वभूतान्यायम् । यदवमुत्य जयाह धोरां प्रदरनिर्मिता। FOL 1 की - E + V . .

·A ७७३ है (L ८ - २ घटोत्कचषध पाध्याय य १५४ द्रोणपर्व ध्यावरचं गस्खा भैमसेनिस्ततो नृप। धनुषारंभमादाय महदिन्द्रायुधोपम । मुमोच निमितान् वाणान् पुननिय हात्मन [पृष्टद्युम्राऽप्यसम्भान्तो मुमाचा विधीपमान् । सुवर्णपुङ्खान प्रवरान् द्रोण पुत्रस्य वदसि । ततो मुमोच नाराचान् द्रोणिस्तांश्च सहसा । तात्यग्निसमस्पर्जन्नतस्तस्य मार्गणान् । प्रतितीप्रमभूयूद्ध तयो पुरुषसिंहयो । योधाना प्रीतिजनन द्राणेश्च भरतर्षभा ततो रथसहस्रण दिरदाना विभि ने पद्धिजिमइसय भीमस्त देशमामजत । ततो भीमात्मनं बोरं राष्टधुवञ्च मानु । अयोधयत धर्मात्मा द्राणिहत्वरविक्रम । तघाइततमं द्रौणिर्थयामास विक्रम । अमक्य कनुमन्येन सबमूतेषु भारत। निमेषानरमाचण साश्वसतरथदिपान्। अहिण रावधानी मितवाणरयातयत् । मिपतो भीमसेनस्य हैडि पार्षतस्य च । यमयोद्धमपुत्रस्य विजयस्यायुतस्य चर्ची प्रगाढमत्रागतिभिनाराचैरथ ताडिता'। निपतदिरदा भूमी विटा व पर्वता । निहत्तैईस्तिहस्तच विवरद्भिरितस्ततः । रराज वसुधा कीर्ण विसर्पशिरिवारगे । छिन्नै काधनदण्डव नृपच्छवै विनिर्बभौ । धोरिवोदितचन्द्राको ग्रहाको थुगक्षये। प्रध्धनमण्डको भेरी विस्तीर्णकच्छपा। छबहसावलीजुष्टा फेशचामरमालिनी । कहग्धमहाग्राहा नैकायुधपाकुत्ता। विस्तीर्णगजपाषाणा हस्यश्वमकराकुला। रथचिपमहावां पताकारुचिरमा। भरमीना महारौद्री प्रमुमष्टिदुण्डुमा । मच्चामाममवापही कवन्धावनितोडुपरे । केवलकल्मापा भीरूणा कम्मलावहा । नगिन्द्रइययोधाना शरीरव्ययाम्भवी । मोणिताघमहावेगा ट्राणि प्रावयवदीं। योधातरवनिधीपा चनजोर्मिसमाकुला। पदातिभिर्महाघोरा यमक्षयमहोदधि। निपात्य राक्षमान् वाणिईडिबिमाक्ष्यत । पुनरप्यतिसुकुद्ध सहकोदरपार्षतान्। स नाराचगणे पार्याभ ट्रोणिबिंद्धा महारथान । जधान सुरथ नाम द्रुपदस्य सुत विभु । पुन मधुञ्चय नाम सरयस्थानुज रणे । बजानीक जयानोकं जयश्चात्र निभनिशन्। पुन प्ररेण नीलोन द्रोणि सिंह इवोन्नदन् । भधान स मधुश्च चन्द्रसेनञ्च मानिन । शुम्भी भोजसनायामा दशमिर्द जनिवान। श्रुतायुषश्च राजेन्द्र द्रौणिनिन्य यमवय । विभिशान्य शरैतीक्षौ सुपुरिक्तलोचनै । शत्रुचयञ्च वलिन शाकं निनाय ह। अश्वत्थामा सुसंकुई मन्वायोगमजिह्मग ।। मुमोच कर्ष पूर्णन धनुषा शरमुत्तमं । यमदण्डोपमं घोरमुहिग्या घटोत्कच । स भित्त्वा हृदयं नस्य राषस्य महायर । विवेग वसुधा भित्ता सयुद्ध दृथिवीपते । तं इत पतित जला पृष्टद्युो महारथ । द्रोणे मकायाट्राजेन्द्र अपनिन्य ग्थान्तर। तथा परामुखरथ मैन्य योधिष्ठिर नृप । पराजित्य रिपन वोरो द्रोणपुत्ता ननाद छ । पूजित सर्वतोकैश नव पुपैश्च मारिष। 7 रे 9 न ·७७४ । योमहाभारतं ॥ [ घटोत्वपक्ध म. अध्याय १५६।१५.७। . 'ततः अथ भरमतभिवत्तदेहईतपतितः दणदाचरैः समन्तात् । निधनमुपगतेब्बभूव भूमिगिरिभिखरैरिव दुर्गमा तिराट्रा 11 'त सिद्धगन्धर्वपिशाचमा नागाः सुपर्णाः पितरो, वयामि । रधागणा भूतगणारा द्राणिमपूजधवसरमः सुराय । दति श्रीमहाभारते ट्रैणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि अश्वत्यामयुद्धे षट् पञ्चागदधिकशताऽध्यायः ॥ १५६ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ द्रुपदस्यात्मजोन दृष्ट्वा कुनिभाजसुतास्तथा । द्रोणपुत्रेण निहताधाक्षमाश्च महसमः। युधिष्ठिरो भीमसेनो घष्टद्युम्य पार्षतः युयुधानंच संसना युद्धायव मनो दधुः। 132 सोमदत्तमतः कुद्धा दृष्ट्वा मात्यकिमाहवे। महता भरर्पण छांदयामास भारत। समभवद्युद्धमतीवाहुतदर्शन वदीयाना परेषाञ्च पोर विजयकाक्षिणा ।... : देशभिः सात्त्वतस्थार्थ भीमा विव्याध कारर्व मीमदत्तोऽपि तं बोरं मतेन प्रत्यविध्यत... ''मावतस्वभिमक्रुद्धः पुत्ताधिभिरभिभुतं । वृद्ध वृद्धगुणयुक्त ययानिमिव नाडी, विव्याध दभिस्तोक्षण: मरेवनिपातिभिः । सत्या पैनं विनिर्भिद्य पुनर्विव्याध सप्तभिः।... ततस्तु सात्यकरर्थे भीममेनी मा दृढं । मुभाच परिध पोरं सोमदत्तस्य मूर्द्धनि। सावतोऽप्यनिसङ्काम ममोच शरमुत्तमं । मोमदत्तोरमि मुद्धः सुपेत्र निर्मित युधि । युगपत् पेततुझरे घोरी परिघमार्गणा गरोर मामदत्तस्य स पपात महारथः।। विमोहिते तु ननये बाझोकस्तमुपाद्वत। विसजञ्चरवर्षाणि कालवर्षाव तोयदः । भीमोऽथ सावतस्याथै वाशीकं नवभिः शरैः। प्रपोडयन्महात्मानी विव्याध रणमूर्द्धनि::: प्रातिपोयम्ठ , समुद्धः किं भीमय वचसि निचखान महाबाहुः पुरन्दर वानि ।। म नया मिहतो भीमय चाल चं मुमाइ चा प्राप्य चतश्च बलवान् गदामी,समज.:". • मा पाण्डवेन पहिता माझीकस्य गिरोहरत् । स पपात हतः पृथ्वा वजाहत इव द्रुमः।। नम्मिविनिहते वीरे.याझोके पुरुषर्षभे। पुत्रास्तेऽभ्ययम् भीमं दम दाशरथेः समाः। भागदत्तो दृढरो भीरमांजरयामुजः। दृढा मुस्ता विरजाः प्रमाथोपयाय्यपि । तान् दृष्ट्वा चुकुमोमा जम्टोभारसाधनाम् । एकमेकं समुद्दिश्य पातयामास मर्मस। में विद्धा व्यसः पेतुः स्यन्दनेभ्या ईताजेसः चण्डबामप्रभमाम्नु पर्वतायान्मधोरुहाः। भाराभि मस्ताविहत्य तवात्मनान् । कर्णस्य दयित,पुतं वृषसेममवाकिरत् । : ततो करयो माम धाता कर्णस्य विद्युतः। विव्याध भीम नाराचैम्त समभ्ययधीइन्गे मनः भारथाम् बोर: म्याचानां भव भारत मिहत्य भीमो माचिः प्रतचन्द्रमपीथयन् । अमर्थपना मिहत सनद्र महारथामकुमातरं धोरगवाचः भरमा विभुः। अभिद्रुत्य परेम्बोद ममममतास्यत्। म तापमानोशारारिगेरिवाचलः। 'जपान पदभियाओं पर चानियसाग्रंपाम। नाम दृष्ट्वा मिहताम् गोराम चिनु पयतमाः! ततो युपिटिरहसवानोमानयत् । मिपतः कुभयोनेय पुमणं नव चानघ। . . - - ·घटोखपवध पध्याय १५७११५१] द्रोणपर्व ७७५ , - - अमष्ठानमालवान एरोलिगतान अभिगमपि । प्राहिणन्मृत्युलोकण्य गणान् युद्धे युधिष्ठिरः। अभीषाहान् शरमेनान् वादीकाय वयातिकान् । नित्य प्रथिवीचके मामगणितकदमा। यौधेयान मालवावाजन् मद्रकाथ गणान युधि । प्राक्षिणाद्यमेनाकाय शगन् दाणगणे चलात् । इता हरत महोत वियत व्यवन्तत । अभवत्तुमल मेब्दो युधिष्ठिररथम्प्रति । मैन्यानि द्रावयन्तन्तं द्रोणो दृष्टा युधिष्ठिरं । घोदिमस्तव पुत्रेण मायकरभ्यवाकिरत् । द्रोणस्त पामः युद्धो वायोलेश पाडवा पियाध मोऽपि नदिव्यमसमलेश जनिंगन तस्मिन्बस्व विनिहते भारदामो युधिष्ठिरोवारुणं पाम्यमानेयं वाष्ट्र सावित्रमेव च । - चिप परमबुद्धो निधास पाण्डुनन्दन। चितानि नियमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मवित्। जपानास्वर्महावाडा कुम्भयोनेरविवमन । सव्या चिकीर्षमानस्तु प्रनिशा कुम्मसम्भवः । प्रादुरकऽस्वान्दं वै प्राजापायच भारत। जिघांसुर्धर्मतनयं तव पुत्तहिते रत.। पतिः कुरूणा गजसिंहगामी विभाखवर पृथुरोहिताची मादुचकारास्त्रमहोनतेश माहेन्द्रमन्यत् म अधान पाखें । निहन्य मानेवरपुद्राण धमचित । युधिष्ठिरववेम्पबाझमखमुदरयत्। नाशामिम तत निश्चिहरेण तममा ते सतानि च वासं परं जम्मुर्मिमाम्पते । ब्रह्मास्त्र मुद्यतं दृष्टा कुन्तीपुत्ते युधिष्ठिरः । ब्रह्मालेणेव गजेन्द्र तदस्वं पर्यवारयत्। नतः मैनिकमुख्यान्त मनशमुमरियमी द्रोणपाथी महेश्यामौ सर्वयुद्धविशारदो। तत' प्रमुष्य कोनीय द्रोणे द्रुपदवाहिनीं । यधमन मोऽसमक्षेण क्रोधव्याकुवेषणः। ते इन्यमाना द्रोणेन पाञ्चालाः प्राइवर मयात्। पश्यतो भीममेनख पार्थस्य च महात्मन.:. ततः किरीटी भीमय महसा मन्यवर्तती । महझा रथमाया प्रतिप्टह्य वर्द नदा। बोभलुई चिर्ण पार्यमुत्तरच कोदरः । भारद्वाज शरोधाभ्या मइयामभ्यवर्षतां । कैकया: सज्जयायैव पाञ्चालाय महाजन.1 अन्वगच्छन्महाराज मत्स्याच मह सावन 'तत. सां भारती मेना वध्यमाना किरोटिना। नमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत । होणम वार्यमाणास्ते खयं तव सुतेन च । नायकान्त महाराज योधा वारयितुं नदा। इति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि घटोत्कचबधपर्वणि द्राणयुधिष्ठिरयुद्धे मतपशामदधिकशतोऽध्यायः ॥ ९५७ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ उदीयमाणं तं दृष्ट्वा पाण्डवानां महदनं । अविसच्चच मन्वानः करें दुर्योधनोऽनवोत् । प्रय म कार सम्प्राप्ता मिवारा मित्रवत्सन। चायख समरे कश मान योधान्महारथान्। पाञ्चाले. केकथम्मन्यैः पाण्डवैश्च महारथैः। वृतान् समन्तात्मनिवद्भिरिवोरगैः। रते नदन्ति महष्टा. पाण्डवा जिनकामिन । मनोपमाच बहवः पाशालाना रचनजाः। दार्ण उवाच । परिवामिह प्राप्तो यदि पार्थ पुरन्दरः। तमप्याइ परानित्य ततो इन्तामि पाण्डवं । सत्यं ने प्रतिजानामि समाश्वसिहि भारत। इन्तामि पाण्डुतनयान् पाश्चाताच समागतान्। जयन्त प्रतिदास्यामि वासवत्येव पावकिः । प्रियं तव मया कार्यममिषणसमागमे । Pok ar ·घटोत्वप मा स्थध्याय १५१] । द्रोणपर्व। ७७७ - " T . भ्रातरयास्य बलिन. मास्त्रेषु कृतश्रमाः । गुरुत्तिरता: प्राज्ञा धर्मनित्या याखिनः। सम्बन्धिनद्येन्द्रवीर्य स्खनुरका प्रहारिण.। धृष्टद्युचः मिखण्डी च दोमुखिर्जनमेजयः । चन्द्रसनो रुद्रसेन. कीर्तिवमा ध्रुश धरः। वसुचन्द्रो दामचन्द्र सिंहचन्द्र. सतेजनः द्रुपदस्य तथा पुचा द्रुपदय महालवित्। येषामयाय संपत्तो मस्यराजः महानुजः । गजानीक श्रुनानी को बोरभट्र सुदर्शनः । श्रुतध्वो बसानीको जयानीको जयप्रियः। वित्रयो लभलघव जयायो ग्थवाहनः । चन्द्रोदयः कामरयो विराटभातरः भा। ‘यमा च द्रौपदेयाय रातमय घटोत्कचा वेषामयाय युध्यन्ते न तेषां विद्यते क्षयः। रते चान्येच बहवो गणा: पाण्डुसुतस्य वै । काम खनु जगत सय सदेवासुरमानुष । सयक्षराक्षसगणं मभूत जगदिपा निमेषमस्ववीर्येण कुर्याता भीमफालानी।" युधिष्ठिरश्च पृथिवीं नि हद्दोरचक्षुषा अप्रमेयवतः भौरियामर्थे च दंमित । कथं तान स्युगे कर्ण जेतुमुसहसे परान्। महानपनयस्लेप तव नित्यं हि सतज । यस्वमुत्मसे योद्धुं समरे गौरिणा महा ११ सञ्जय उतार रवमुकत राधेयः प्रहसन भरतर्षभ । अनयोश्च तदा को गुरुं शारदतं रूपं । सह मुक्त वया ब्रह्मन् पाण्डवान् पति यदचारते चान्येर वहवो गुणाः पाण्डुसुतेषु वै। अजेयाय रणे पाधा देवैरपि सवासवै,। मदेव्ययचगन्धर्वे. पियाचारगराचः। नथापि पार्थान् नेप्यामि मयावासवदत्तया। ममाप्यमाघा दत्तय शक्तिः सकेष वै विजा सतया निहनियामि सव्यसाचिनमाहवे । हते तु पाण्डवे कृष्णो भातरश्चास्य मोदरा। पर्जुना न भक्ष्यन्नि नहीं भातुं बघञ्चन । तेषु सर्वेषु नष्टेषु थिवीयं समागरा। प्रयत्नात कारवेन्द्रस्य वये स्थास्वति गौतम । सुनीतरिह साणि सिध्धन्ते नात्र संशयः। एतमर्थमनावा नतो गामि गौतम । लन्तु दृद्धय विप्रश्च कृतजश्व संयुगे। कृतदेहश्च पार्थेषु ततो मामत्रमन्यसे । यद्येवं वक्ष्यसे भूयो ममाप्रियमिह दिन। ततस्ते खड्ग मुल्कथ्य जिह्वा छेत्स्यामि दुर्भते । यचापि पाण्डवान् विप्र स्तातुमिच्छसि संयुगे। भीषयन् सर्वसैन्यानि कारवेयाणि दुर्मते । वापि बुतो वाक्यं यथावच्छृणु गौतम । दुर्योधनय द्रोणच मकुनिर्दुमुखो जय दुःशासना दृषसेनी मद्रराजस्वमेव च। सोमदत्तय मूरिय तथा द्रौणिनिविंशतिः। तिष्ठन्निदंमिता यत्र सम्बे युद्धविशारदाः। जयेदेताचणे को हि शक्रतुत्यवलोऽप्यरि.राय हि कृतास्वाय बलिन वर्गलिसवः । धर्मज्ञा युद्धकुशदा हन्युयुद्धे सुरानपि । रते स्थास्यन्ति सट्टामे पाण्डवानां वधार्थिन। जयमाकाहमाणस्य कारक्यस्य दंशिताः । देवायत्तमई मन्ये जयं सुनिनामपि । यत्र भीमा महावा ते भरत चित । विकर्णविवसेनश्च बाझोकच जयद्रय.! भूरिश्रवा जयश्व जबसन्ध सुदक्षिणः । गतव रथिनां श्रेठा भगदत्तश्च वीर्यवान। . - . - - भि ·.. - . 0.21 - । ७७८ । योमहाभारत। [घटोत्कचयध मा मध्याय १५८११५८ । रते चान्येच बहवो देवैरपि च दुर्भयाः। निहताः समरे भरा पाण्डवैव्वलवत्तरा। किमन्यदैवसंयोगान्मन्यसे पुरुषाधम । यश्चैतान स्तापि सतत दुर्योधनरिपूम् दिज। तेषामपि इताः हरा भतशोऽथ महसयः । चीयन्ते सर्वमन्यानि कुरूणां पाण्डवैः सह । प्रभाव नात्र पश्यामि पाण्डवानां कथञ्चन । यस्तान् बलवतो नित्यं मन्यो हि नराधम । ; यतिष्येऽहं परं गत्या योद्धु नैः सह संयुगे। दुर्योधन हितार्थाय जया देवे प्रतिष्ठितः। .. इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वपि.घटोत्कचबधपर्वणि अपकर्षवाक्ये अष्टपञ्चाशदधिकमतोऽध्यायः ॥ २५८॥ । मञ्चय उवाच ॥ तथा परुषितं दृष्टा सूतपुत्त्रेण मातुन । नमुद्यम्य वेगम द्रौणिरभ्यपतटुंत। । ततः परमसंक्रुद्धः सिंहो मत्तमिव विपं। प्रेवतः कुरुराजस्य द्राणि: कर्ण समभ्ययात् । ॥ अश्वत्थामोवाच ॥ यदर्जुनगुणास्तथ्यान को यान नराधम । हर देषाम् सेंदुर्बुद्धे ल भयसि मातुलं । विकत्थमानः मोर्येण सर्वचोकधनुर्धर । दपोत्तरीतोऽद्य न किञ्चिद्रणयन्मृधे। क ते वीर्य क पाखाणि यस्ता निर्जित्य संयुगे । गाण्डीवधवा इतवान् प्रेक्षतस्ते जयद्रथ ।। येन माचान्महादेवः समरे योधित पुरा। तमिच्छमि था जेतुं सताधम मनोरथः। हि.पणेग सहित सवस्वमताम्बरं । जेतुं न शक्काः महिताः सेन्द्रा पसरासरा सोकैकयीरमजितम न सत संयुगे। किम्पुनस्लम जेतुं सहेभिर्मसुधाधिप कणाद्य पश्यं दुर्बुद्धे तिटेदान नराधम । रप तेऽद्य गिरः कार्यादुद्धरामि सुदुभते । ॥ सञ्चय उवाच ॥ नमुद्यतन्नु वेगन राजा दुर्योधनः खयं । न्यवारयन्महातेजाः पञ्च दिपदों बरी ॥ कर्ण उवाच ॥ शहरोऽयं ममरमाघी दुर्मतिश्च दिजाधमः । श्रीमादयतु मदीयं मुथैनं दिजसत्तम । ॥ अत्यामेावाच ॥ तवैतत् चम्यतेऽस्माभिः सनात्मज सुमते । दर्पमुत्थितमेतत्ते फालानो माथिति ! ॥ दुर्योधन उवाच ॥ अश्वत्थामन् प्रमोदखचन्तुमईमि मानद । कोपः खसुन कर्तव्य सतयुचे त्वयाऽनघ । पाय कर्ण रुपे ट्रेणि मद्रराज च भावले । महत् कार्य समायातं ' प्रमोद द्विजसत्तम । रते अभिमुखाः मय राधेयेन युयुत्सः । प्रायान्ति पाण्डवाः ब्रह्मनाइयन्तः समन्ततः । ॥ मन्चय उवाच ॥ प्रमाद्यमानम्त ततो राजा द्रौणिमहामनाः । प्रममाद महाराज काधवेगसमन्वितः কাযথ সুষঝে যুগলব্যধ্যকন্দ্র বিশ্বকােষ ॥ आप उवाच ॥ मरतत् सम्यतेऽस्माभिः सतात्मा सुदुर्भते दिपमुसितमेतत्ते फालमो माययिष्यति । अथवाच ॥ मतंने पाण्डवा राजम् पाधानाय यमखिनः। पाजग्मुः महितास्तत्र तजयन्तः सहसः । कर्णापि रविना श्रेष्ठयापमुद्यम्य बोर्यामा कारवायेः परितः शको देवगणैरिव । पप्यनिष्ठत जसो पाहुयसमाश्रितः । ततः प्रष्टने युद्ध कर्णस्य सह पाण्डको भीषण सुमहाराज हिमादविराति। ततस्ते पाएका राजन् पाश्चानाय पखिनः । दहा वर्षे महापाइ मुधः सरमथानदनअयं कर्णः कुतः कर्णस्तिष्ठ कर्ण महारथे। युध्यम परिमोमामिदुरात्मन् पुरुषाधम । अन्यतष्टा राधेय शोधदोहेपणामुन्। - ACit ।

·घटोत्वपधप बधाव १५८] द्रोणपर्च। . १ . बथतामयमुत्सितः सतयुनोऽस्पचेतनः। मईः पार्थिवमा नैननिनायोऽस्ति जोरता । अत्यन्तवैरी पार्थना मततं पापपूरुषः । र मूखं शनाना दुबैधनमने स्थितः । इतनर्मिति जपन्तः वनिया. समुपाट्रवन्। महता भरवण छादयन्ता महारथाः । बधार्थ सूतपुत्रस्य पाण्डवेयेन नोदिताः। तासु सास्तथा दृष्टा पाणुपुत्वान्महावतान् । न विव्यये सूतपुत्रो न च बासमगच्छत । दृष्ट्वा संहारकप तमहतं मैन्यसागर। भियछत्तव पुनाणा मानवपराजितः। मायकापन बलगचिमकारी महावनः! वारयामाम तत् मैन्यं समन्ताभरतर्षभ। नतस्तु भरवण पाण्डवाः समवारयन् । धषि ने विधुवाना: शतशोऽथ सहममः। अयोधयन्त राधेयं प्रक्र दैत्या यया पुरा। परवर्षन्नु नत् कर्णः पार्थिवैः समुदीरित। वर्षेष महता समन्ताधमानो। नयुद्धमभवत्तषी कृतप्रतिनैषिण । यथा देवासरे युद्धे शकस्य मह दानवैः । तबाहुनमपन्याम सूतपुत्रस्य साधवं । यदनं समरे यत्ता नाप्नुवन्यपरे युधि । निाय च परोपास्तान पार्थिवानां महारथः। युगेश्वोषामु छत्रेषु रथेषु च स्येषु च । श्रात्मनामाद्वितान् घोरान् राधेयः प्राहिणाचरान्। ततो व्याकुधीभूता राजानः कर्णपोडिनाः । बचमुस्तंत्र नव गाव: मोनादिता इव । इयानी वध्यमानाना गजाना रथिनी तदा । • तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते महाः कर्णेन पोडिती। शिरोभिः पतितराजन् वाइमिश्च समन्ततः । प्रकोणी वसुधा सा शराणामनिवर्तिनी । इश्व इन्यमानय निष्टननिय सर्वशः। बभूवायोधनं राजन् वैवखतपुर यथा । दुर्योधनस्तता राजन् दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रम। अश्वत्थामानमामाघ मनो वाक्यमुवाच ह। असोहि दृश्यते को दंशितः सवपार्थिः। पश्यमा ट्रवती मेनो कर्णमायकपोडिती । कार्तिकेयममुद्धृतामामुरीमिवती दृष्टेमा निर्जिती मेनोरणे कलैन धीमता। अभियात्येप वीभत्सु सतपुलजिघांचया । नद्यया पश्यमानानी सूतपुचं महारथं । न हन्यात् पाण्डव. मझे तथा नौनिर्विधीयता। नतो द्रौषि कपः भल्या हार्दि ज्यय महारथः । प्रत्युद्ययुस्तदा पार्थ सूतपुत्त्रस्य रविण! पायान वीक्ष्य कौन्नेयं शक्रं दैत्यचमूमिव । बोभत्सुरपि राजेन्द्र पाञ्चालेर भिमत्रता मत्यु यया नदा फर्णं यथा हवं पुरन्दग। ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ मरकंफाल्गुनं दृष्ट्वा कालान्तकयभापम । कर्ण वैकतनः सत प्रत्यपद्यत् किमुत्तरं। .. थोऽस्पर्द्धत च पाचन नित्यमेव महारथः। भासते च वीभत्सुमवजेतुं सुदक्षिणः । मह ने सहमा प्राप्तं नित्यमत्यन्तवैरिण । कर्णो वैकत्तनः सूत किमन्यत् प्रत्यपद्यत । । मञ्जय उवाच । प्रायान्त पाण्डवं दृष्ट्वा गजः प्रतिगज यथा । असमान्तस्ततः कर्णः मत्युदोषात् धनञ्जय। तमापतन्तं वेगेन वर्णपुरविवागः छादयामास पार्थोऽय कर्णन्तु विजयं धरैः। में कर्ण मरजावेन छादयामास पाण्डव । नतः कर्णः सुसंस्था भरैखिभिरविध्यत । । .

·। श्रीमहाभारत ॥ [घटोकपबध पायध्याय १५६। १५ . तस्य तालाघवं दृष्ट्वा नामय्यत महारथः । तस्मै वाणाञ्छिलाधातान् प्रदीप्तायानजियगाना, प्राहिणात् सनपुत्ताय विंशता शत्रुतापनः । वियाध चनं मरमात् वाणेनकेन बोर्यवान भव्ये भुजाय बलवान्नाराचेन हमनिव । तस्य विडूय वेगेन कराचा पपात ।। पुनरादाय तचाप निभेषान्मिहावतः । छादयामाम वाणाधैः फालुनं वन हस्तात् । परदृष्टिन्तु ती मुनी सूतपुत्त्रेण भारत। व्यधमच्छरवर्षेण स्मयनिव धनञ्जयः। तो परस्परमासाद्य छादयेता समन्ततः । शरजालैर्महेवाभः कनप्रतिषिणा। तदद्भुतमभूयुद्धं कर्णपाण्डवयोमधे । उभयानामिताहेतोबन्ययोजयोरिव । ततः पार्थो महेष्वासो दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमं । मुरिदेशे धनुस्तस्य चिच्छेद वरयाऽचितः । अश्वांश्च चतुरो भलरनयद्यममादनं । सारथेच शिरः कायादहनछत्रुतापनः । अधनं छिनधन्वान हताश्वं हतभारथि। विव्याध मायकः पाश्चतुर्भिः पाण्डुनन्दनः । हताश्वात्त रथातूर्णं अपत्य नरर्षभः। श्रारोह रथं वयं छपस्य परपीडितः ।। स नुन्नोऽर्जुनवाणाधैराचितः मसको यथा । जीवितार्थमभिप्रेयुः चपस्य रथमारहत्। राधेय निबितं दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ। धनञ्जयमेरेर्नुनाः प्राद्रवन्न दियो दश । द्रवतस्तान् समालोक्य राजा दुर्योधनः स्वयां निवर्तयामाम तदा वाक्यश्चेदमुवाच ह। असं [नेन वः शास्तिउध्वं शत्तियर्षभाः। एष पार्थवधायाई स्वयं गच्छामि संयुगे। श्रई पार्थ हनियामि सपाचा समागत। अद्य मे युध्यमानस्य मह गोण्डीधन्वना। द्रष्यन्ति विक्रम पार्थाः कासव युगक्षये। अद्य महायजानानि विमुक्कानि महसमः। द्रयन्ति ममरे पार्था: अखभानामिवायतीः । अव वाणमयं वर्ष सृजती मम धम्विनः । भीमूतम्यव पनि द्रष्यन्ति मम सैनिकाः। ओयाम्यद्य रणे पार्थ सायकैतपर्चभिः । तिवध्वं पमरे बीरा भयं त्यात फाल्गुनाता न हि मदोर्यमामाद्य फाल्गुन: प्रमहिथति । पथा वेला समामाघ माग मकरालयः । इत्युक्का प्रययौ राजा मन्येन महता वृतः। फागुनं प्रति मरन्धः धर्मरानोचनः । तम्प्रयान्तं महावाहु दृष्ट्या भारदतस्तदा । अगत्यामानमामाघ वाकया दमुवाच । एष राजा महाबाहामर्षी मोधमूर्षितः पतान्तिमास्याथ फाल्गुन यो मिति। यावत्रः पश्यमामामा माथान पार्थेन संयुगे। मनात पारिश्रेष्ठ स्तावन् वारय कौरव । पाव फारगुनवाणानां गोचरं नाधिगच्छति । कारया पापियो मोरस्तावत्तिष्ठति मयुगे । यावत् पार्थयरैचौरनिकोरगविभः । नभानोक्रिय राजा नावानियता। प्रयुकमिव पश्यामम्तिष्ठरखमाम मानद । पंपुढाप पट्रागा यात्यमहायवान् । दुर्भभ जीवित मन्ये फारवम्य किरीटिना। पुपमानम्य समरे मादृष्टिने इम्निमः । मानवमुकम्तु द्रोणि: सम्वताम्मरः । दुप्पोधनमिदं वाय पारित: ममभाषत । मयि गोवनि गान्धारेगयुद्धं क मईमि । - ०१. 4 ०१५ ·घटोत्कचनध य । अध्याय १५८९६.1] - द्रोणपर्व ।। 3 - . मामनादृत्य कोरव्य नव नित्य हितषिण। न हि ते सम्ममः कार्य: पार्थव विजयम्प्रति। अइमाधारयिष्यामि पार्थ तिष्ठ सुयोधन। ॥ दुयोधन उवाच ॥ आचार्य. पाण्डपुत्चान् वै पुत्रवत परिरति । त्वमएपेक्षा कुरुषे तेषु नित्यं ममारिपु। मम वा मन्दभ ग्यवान्मन्दस्ते विक्रमो युधि । धर्मराजप्रियाथम्बा द्रौपद्यावा न विन तत्।' धिगस्त मम तुम्धस्य यत्ने मर्चवान्धवाः । सुखकामा परं दुखं प्राप्नुवन्ति पराजिताः । को हिमालमृता श्रेष्ठ महेश्वरसमा युधि । गर्बुन क्षफ्येच्छता यो न स्याडैातमीसनः । अश्वत्थामन् प्रसीदख नाशयतान्ममाहितान् । तवास्खगाचरे का स्थातुं देवा न दानवाः। पाञ्चालान सोमकांश्चैव जाहिद्राणे महानुगान्। वयं मेषान् हनिथामस्वयव परिरचिताः। रते हि सोमका विप्र पाञ्चालाश्च यशखिनः मम मैन्येषु संक्रुद्धा विचरन्ति दवामिवत् । तान् वारय महाबाहो कैकयांश्च नरोत्तमा पुरा कुर्वन्ति नि पर_नागः किरोटिना। अश्वत्थामस्वरायुको याहि जमरिन्दम । श्रादा वा यदि वा पश्चात्तदै कम माझएं। त्वमुत्पन्ना महाबाहो पाञ्चालानां वधाय वै। करिष्यमि अगलनमपाञ्चाल किलोचन. एवं मिद्धाब्रुवन्नार्थी भविष्यति च तत्तथा । तस्मात्त्वं पुरुपव्याघ्र पाञ्चालान जहि मानुगान् । न तेऽस्खगोचरे भक्ता: स्यातुं देवा. संबान्धवाः। किमु पार्था. मपाञ्चालाः सत्यमेवदचो मम । न ला समर्थ. भङ्गामे पाण्डवा मह सामकः । बलाद्याधयितुं वार सत्यमेतद्रवोमि ते। गच्छ गच्छ महाबाहो,न न. कालात्ययो भवेत्। इयं हि द्रव सेना पार्थमाय:पीडिता। मतो हमि महाबाहो दिव्येन खेन तेजसा । निग्रहे पाडपुसाया पाश्चालानाञ्च मानद । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचषधपर्वणि दुर्योधनवाक्ये रकोनषध्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १५८ ॥ १ मञ्चय उवाच ॥ दुर्योधनेनैवमुक्को द्रौणिराहवदुर्भद.। चकारारिषधे यननिन्द्रा देत्यय यथा। प्रत्युवाच महाबाइम्तव पुत्तमिदं वच. । सत्यमेन्महाबाहो यथा वृदमि कारव । - प्रिया हि पाण्डवा नित्यं मम चापि पितुर मे तथैवावा प्रिया तेषां न युद्धे तु कयञ्चन । मनितस्तात ध्यामस्त्यावर माणानभीतवत् । अई कर्णश्य शचच कपो हार्दिम्य रखें। निमेषात् पाण्डवीं सेना क्षपयेयुपोत्तमा नापि कौरवो मेना निमेषात् कुरुसत्तम । सपयरन्महावाहो यदि न स्याम मयुगे। युध्यत. पाण्डवान ग्रहया तेऽपि चास्मान् युयुत्सर । तेजस्व नेज प्रामा प्रमंयाति भारत अप्रयातरमा जेतुं पाण्डवानामनोकिनो। जीवाम पाण्डुपुत्वेषु नद्धि भत्यं प्रवीमि ने। श्रीत्मायें युध्यमानाले समर्था पाण्डान्दनाः। किमर्थं तब मैन्यानि न इनिष्यन्ति भारता वन्तु नुन्धतभी राजनितिज्ञय कौरव । सोनिमकी मानी च ततोऽस्मानभिया । मन्ये त्वं कुत्सिता राजन पापात्मा पापपूरुषः । अन्यानपि मना र बहसे पापभावितः। प्रहन्त यत्रमास्थाय बदथै त्यक्रमोक्ति। एष गच्छामि सलाम बलते कुरुसत्तम । यास्यामि अभि, माई इनियामि परान् वद.1, म ·७२ यीमहाभारत पिटाध | पयार . - २ । पाया मह योग्यामि मोम कयराया। पापायव मनाने प्रियायरिदा। अध मदाणमिदग्धायेदिपायासमोमका । मिनेमादिता गावो विद्रवियनि मन । प्रय धमृता रामा दया गम पराक्रमी वायाममा गयो र भीम। भागमिष्यति मियद धर्मपुषो पुधिष्ठिरप्रष्ट्या मिनिहतागमो पायानाम् मह मोमके । येमा पढे प्रयास्यन्ति तान हनिष्यामि भारतामहिम बी मायने मदापपीडिता । एवमुमा महाया पुत्रं दुर्योधनं नव । अभ्यवान पुताय द्रावयम् मधिन । पिकीर्घस्तव युवाणा प्रिय माणमाम्मर मतोऽप्रवीत् मकैकेयान पाधावान गातमीमा । प्रहरध्वमित मर्च मम गाने महारथा । यिरोभनाय युध्यध दशमला। एवमुक्काम्त त म मष्टिमपातयम्। द्राणिप्रति महाराज जन जनधरा र नानिहत्य रणे द्राणिर्दमपोरानपाययत् । प्रमुपे पाप्पगुचणां घरघुपम्य वा विभो । निहन्यमाना समरे पायाला मोमकास्था । परियञ्च र द्राणि प्यद्रवना दिशो दम। नान दृष्ट्वा द्रवत शरान् पाश्चातान सह सामाष्टधुधा महाराज ट्रषिमभ्यद्रवधि। तत काञ्चनचित्राण मजलाम्बुदनादिनी । उन' मतेम दराणा रथामामनिवर्सिना । पुत्र पाचालराजस्य घराधो महारथ । ट्राणिमित्यावीदाय दृष्ट्वा योधाग्निपातिताम् । अचार्यपुत्र दुई किमन्यनिहतस्तव । प्रयुध्यस्ख मया साई पाद रोमि संयुगे । श्रवा निहनिय्यामि तिठेदानों स्थिरो भव। ततस्तमाचार्यमुन घरधुव प्रतापवान् । मर्मभिनि भरतीतीजधान भगदारणे । नेतु पहीलता द्राणि भरा विविएगगा । रुकापुसा. प्रसन्नाया मकायावदारणा । मवर्थिन दवोदामाधमरा पुस्पितं द्रुमं । सोऽतिविद्धा मा क्रुद्ध पादाक्रान्त दुवारग। मानो द्राणिरमम्मान्त गरपाणिरभाषत। पृष्टद्युम्न स्थिरो भूत्वा मुहूर्त प्रतिपातय । यावत्वा निमितले प्रेषयामि यमचर्य । द्रौणिरेवमयाभाय पार्षत परबौरहा। छादयामान वाणघे समन्तालधुहस्तवत् । मन्छाद्यमान समरे द्रौणिना युद्धदुर्मद'। द्रौणि पाचालतनयो वाग्भिरात यत्तदा । न जानीये प्रतिमा मे विनोत्पत्ति तथैव च । द्रोण हत्ला कित मथा हन्तव्यस्वं सुदुर्भते। ततस्त्वा न हम्म्यद्य द्रोणे जीवति कल्मष । इमान्तु रजनी प्राप्तां सुप्रभाती सुदुर्भते । निहत्य पितर तेऽद्य ततस्वामपि भयुगे। नेष्यामि प्रेतलोकाय रतन्मे मनसि स्थितं । थस्ते पार्थेषु विदेवी या भक्ति कारवेषु च । ती दर्भय स्थिरी भूला न मे जीवन् गमियसि । यो हि ब्राह्मण्यमुत्सृज्य चत्वधर्मरतो दिन । म बध्य चलवाकस्य यथा व पुरुषाधम। इत्युक्त परुषं वाक्य पार्षतेन द्विजोत्तम । फ्रोधमाहारयत्तीनं तिष्ठतिहेति चाब्रवीत् । निइन्निव चक्षुभ्या पार्थत मोऽन्यवचन । छादयामास समरे नियमनुरगी यथा । मनाद्यमान समरे द्राणिना पार्वत शरे। संचपाञ्चारसनामि महतो रथसत्तम । 010. - - LE. d r ·... - M ... ote . घटोत्कचवध पाध्याय ११.११११ ट्रोणपर्व। - नाकम्पत महाबाड. स्ववीय समुपाश्रित । मायकांश्चैव विविधानश्वत्याग्नि मुमोच ह। तो पुन. सन्यवत्तता माणचूनाभिदेविनी । निवारयता वाणाधान परस्परममगा। उत्सृजन्ता महेश्यामा मादृष्टीः ममन्ततः। ट्राणिपार्षतयोयुद्ध घोररूपं भयावह । दृष्ट्वा सम्पूजयामासु सिद्धचारणवानिकः। गरौपैः पूरयना नावाकासम्पदिशस्तथा । अलक्ष्या समयुध्येती मात् कृत्वा परैतमः । नृत्यमानादिव रणे मण्डलोचनकामको । परस्परवधे युका सर्वभूतभयहरो। अध्येता महाबाह चित्र लघु च मुटु च। सम्पज्यमाना ममरे योधमुख्यैः सहस्रशः। तो प्रयुद्धोरणे दृष्ट्वा वने वन्यौ गजाविव । उभयो: मेनयाईर्षस्तुमुल समपद्यत । सिंहनादरवायामन् द मंथगय सैनिकाः । वादिचाण्यभ्यवादन्त सतमेोऽय सहसमः तस्मिंस्तु तुमले युद्धे भीरुणा भयवर्द्धने । मुहर्तमिव तयुद्धं समरूपमित्राभवत्। ततो ट्रैणिमहाराज पार्वतस्य महात्मनः। धनुर्धनं नया छत्र तथाभी पार्णिसारथो। सतमांच चतुरो निहत्याभ्यट्रबद्रणे । पाञ्चालाव तान्सान भरी: सन्नतपर्वभिः। व्यद्रावयदमेयात्मा प्रतशोऽथ सहसमः। ततः प्रवियर्थ मैना पाण्डी भरतर्षभ। दृष्ट्वा द्रोणे इत् कर्म वासव खेव संयुगे। 'गतेन च शतं हत्वा पाञ्चालानां महारथः। विभिद्य निधितवाणईला बीच नरर्षभान । द्राणिमुपदपुत्वस्य फाल्गुनस्य च पश्यत । नाशयामास पाञ्चालान भूयिष्ठं ये व्यवस्थिता.।। तेवध्यमाना. पाञ्चालाः समरे मह सञ्जयः। अगच्छन् द्रौणिमुत्सृज्य विप्रकीर्णरथवजा । स जित्वा समरे शत्रून द्रोणपुत्ता महारथः । ननाद समहानादंतपान्त जलंदा यथा। स निइत्य बहन शरानयत्थामा व्यरोन । युगान्ते मतानि प्रदहन्निव पावकः। सम्पूज्यमानो युधि कारवेनिजित्य सोऽरिगणान् महसन । व्योचत द्रोणसुतः प्रतापवान् यथा सरेन्द्रोऽरिंग पानिपात्य वै। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधर्वणि अश्वत्थामपराक्रमे पश्यधिकगतोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनय पाण्डवः । द्रोणपुचं महागज समन्नात् पर्यारयन् । नता दुाधनो राजा भारदाभेन मैहतः । अभ्ययात् पाण्डवान् मझे ततायुद्धमवर्तत। घोररूपं महाभीम भोरूणां भयबर्द्धनं । अम्बठान्मानवान वनाञ्छिवी स्वैगर्तकानपि । प्राहिणेन्मृत्युलोकाय गणान् क्रुद्धो युधिरिः। अभीषाहान भूरमेनान् चनियान युद्धदुर्मदान् । निकृत्य प्रथिवीचके भीमः शोणितकहमी योयधानद्रिजात्राजन् मद्रकान्मानवानपि । प्राहिणमृत्युलोकाय किरीटी श्वेतवाहनः । प्रगाढमनागतिभिनाराचैरभिताडिता. । निपेतुर्दिरदा भूमी विकास पर्वता. निकृत्तईसिइस्तैश्च पेटमानम्ततस्ततः । रराज वसुधा कोणी विमर्पिभिरिवोरगे । विप्ने कनकत्रिवैश् नृपच्छचेय भुलभा । छरिवादित्यचन्द्राद्यैर्ग है. कीर्ण युपश्ये। इन प्रहग्नाभीता विध्यत व्यवछन्तत । ܕ ܨ . - .

·७८४ ॥श्रीमहाभारत॥ [ घटोत्कचराध प. अध्याय ९६१९८२॥ . .. 7 ०९२५ - इत्यामौतुमुनः शब्द. म मोणाश्वरथं प्रति । द्रोणस्तु परमद्धो वाथयारोण भंयुगे। व्यधमत्तान्महावायुमेघानिव दुरत्ययः । ते इन्यमाना द्रोणेन पाश्चान्नाः पाद्रवन भयात्। पश्यतो भीमसेनम्य पार्थस्य च महात्मनः। किरीटी भीमसेनद्य महमा सत्यवत्तता। महता रथवभेन परिग्या बले महत् । योभन्मुविण पार्श्वमुत्तरञ्च एकादरः ।। भारदा घरोधाभ्या महयामभ्यवर्षता ता तथा एअयायव पाचालाय महारथाः । अवगच्छन्महाराज मत्स्यैव मह मामकः । तथैव तव पुत्तस्य रथादारा: प्रहारिणः । महत्या सेनया राजन् जग्मुद्रोणरथम्प्रति। तनः सा भारती सेना यध्यमाना किरीटिना। तममा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्थत । द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च । मायक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा। मा पाण्डुपुत्रस्य मरैर्वध्यमाना महाचमूः । तमसा संहता लाके व्यवत् मर्वतोमुखौ । उत्सृज्य शतशो वाहांस्तव चित्रराधिपाः । ध्यद्रवन्त महाराज भयाविष्टाः समन्ततः । रति महाभारते प्रोणपर्वणि घोकवणि मानयुद्धे र षष्यधिकानोऽध्यायः ॥ ९६१ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ सोमदत्ताय संक्रुद्धा विधुन्वाना महनु । मात्यकि: प्र इ यनारं मोमदत्तीय भी वह । न हत्वा रशे मचु बालीक कारखाधम । निवर्तिये रणे सूत मत्यमेतइचो मम । नत. सम्प्रेषयन्ता सैन्धवास्ताम्महाजवान्। तुरङ्गमाञ्छसवर्णान् मयस्वातिगायणे । तेवहन् युयुधानन्तु मनोमारुतरहसः। यथेन्द्र हरया राजन् पुरा दैत्यवधायन ।' तमापतम्त सम्प्रेक्ष्य मात्वतं रभस रणे। मोमदत्ता महाराज बसम्भान्ता न्यवर्तत। चिमुच्चञ्छर वर्षाणि पर्जन्य इव दृष्टिमान्। छादयामाम भैनेयं भास्कर जलदो थथा। श्रमम्भान्तये समरे सात्यकि कुरुपुङ्गवा छादयामास वाणघे: ममन्ताभरतर्षभ। सोमदत्तस्तु तं पध्या विव्याधारसि माधवं । सात्यकिश्चापितं राजन् अविष्यत् सायकै मितेः। नावन्योऽन्य शरः पत्ती व्यचिता परस्परं । सुपुष्पा पुष्पसमय पुष्पिताविव किंगको। रुधिरोचितमवाना कुरुणियास्करी परस्परमवेक्षता दहन्ताविव लोचनः । रथमण्डलमार्गषु चरन्नावरिमनी। घोररूपी हि तावास्ता दृष्टिमन्ताविवाम्बुदा । शरमभिन्नगावी नामवतः मकलोकतो । वाविधाविव राजेन्द्र दृश्यता भरविक्षता । सुर्वणपुररिपुभिराचिनी तो प्योराची पद्यात राहतो राजन्मायोव वनस्पती । पम्प्रोपितमाशा पायकस्ता महारथी । अदृग्यता रणे फुद्धावुका भिरिव कुमरो।' ततो युधि महाराज सोमदत्तो महारथः । श्रचन्द्रेण चिच्छेद माधवस्य महद्धनुः । अथेनं पञ्चविंभ या गायकाना ममार्पयत्। त्वरमाणस्वराकाने पुनय दभि मः। अथान्यद्भुरादाय मात्यकिर्चगवत्तरं । पञ्चभि. मायकल मोमदत्तमविध्यत । ततोऽपरेण भोन घनधिछेद काधनं । बासीकस्य रणे राजन सात्यकि. प्रहसन्निध। ।

·स्टोकंचन म. यध्याय १५1]. ॥ द्रोणपर्व ७८५ ०२ - सोमदत्तस्वसम्मान्तो दृष्टा के निपातितं । शेनयं पञ्चविंशत्या मायकानी समाचिनोत् । सावतोऽपि रणे झुद्ध मामदत्तख घन्दिन । धनुरिछेद समरे चुरमेण मितेन च । अथनं रुकापुङ्खाना शतेन नतपर्वणी। आचिनोत्तं महाराज भनदमिवोरगं । अथान्यद्धनुरादाय भीमदत्तो महारथ । मायांक छादयामास सरदृश्या महावत । सोमदत्तश्च संकुद्धा रणे विव्याध सात्यकि । सात्यकिञ्चेषुजालेन सोमदत्तोऽन्यपोडयन् । दमि सात्वतस्थाथै भोमोऽहन् वाहिकात्मज । सोमदत्ताऽप्यसम्भान्ता भीममार्छच्छतै परे। ततस्त सात्वत क्रुद्ध हेमदण्ड नवं दृढं। मुमोच परिघं घोरं मोमदत्तस्य वक्षमि । तमापतन्तं वेगेन परिघंघारदर्शन । विधा चिच्छेद समरे प्रहसनिक कारक । स पपात द्विधा छिन पायस पग्धिो महान् । महोघरव महच्छिखर वज्रताडित। तनस्तु सत्यकोगजन सोमदत्तय संयुगे। धनुविच्छेद भनेन इस्तावापञ्च पञ्चभिः । नत्यभिश्च शगस्वर्ण नान् तुम्गोत्तमान्। ममोप मेषयामास प्रेतराजए भारत। सारथेच शिरः कायात् मनानतपर्यनद्दार रयमार्दूत अइसन्निव भारत। नत पर महापोरं वन्ननिव पावक । मुनोच खर्गपुखाने तेलधौत शिवामित ! म विमुको बलवती नयेन अगत्तम । घोरस्तस्यै पसि विभा निपपाता श्येनवत् । सोऽतिविद्धा वलवता मात्वतेन महारय । मोमदत्ता महाराज पपात च ममार च । तं दृष्ट्वा निहत तत्र मोमदत्तं महारथ। तावका रथयन युयुधानमुपाद्रवन्। पाण्डवाय महाराज मह मर्चे प्रभद्रकै ।महत्या सेनया मार्द्ध द्रोणानोकमुपाद्रवन् । ततो युधिष्ठिर कुद्धा भारद्वाजस्य सैनिकान् । मरैर्विद्रावयामास भाग्दाजस्य पश्यन' ! मैन्यानि भावयन्तञ्च द्रोणो दृष्ट्वा युधिष्ठिरं। अभिदुद्राव वेगेन क्रोधसरतानोचन । तर सुनितिवाणै पार्थं विव्याध सप्तभि । युधिष्ठिरोऽपि समुद्ध प्रतिवियाध पञ्चभि । भोऽतिविधी महेष्वास' सृजणे विलिइन्मुह । युधिष्ठिरस्थ चिच्छेद वन कामुकमेव च । नतो विधवा सरितस्वराकाले नृपात्तम । अन्यदादत्त वेगेन कार्मुक ममरे दुढ । तत मरमहसण द्रोणं विव्याध पाएड । सायसतधजरथं दहतमिमवता ततो भुइत्त व्यथित घरघातप्रपोडिन निषमाद रथोपस्ये द्रोणे ब्राह्मणपुइव। अनिलभ्य तत मंशा निश्वघ्नुरंगी यथा । मोधेन महताविष्टा वायव्याखमयारामत् । असमान्तन्तत पार्थो धनुरादाय वीर्यवान् । नदस्त मस्तेण रणे स्तम्भयामाम तस्य तु । चिच्छेद च धनुधवाझयय च पाण्डः । अयान्यनुरादाय द्रोण नियमईन । तदयस मिचिच्छेद कुरुपुज' ततोऽनोदासुदेवे कुन्तीपुनं युधिष्टिर। युधिष्ठिर महाबाहो यत्त्वा वक्ष्यामि तच्छृणु । उपारमख युद्धात्वं द्रोणाारतमत्तम। यतते हि सदा द्रोणे ग्रहणे तव संयुगे। नानुरूपमहं मन्ये युद्धमय लया सह । . 8 ·ह ॥श्रामधाभारत। [घटायध पायध्याय ९६२।१२, A 4 .. ०९ योऽस्य सृष्टा विनाशाय स रवमं धमिप्यति। परिवर्त्य गुरूंचाहि यब राजा सयोधनः।- राज्ञा राजा हि थोद्धव्या नाराशा युद्धमिप्यते । तत्र वं प्रग कान्निय हस्यवरथमदृतः। यावन्मात्रेण च मया सहायेन धनञ्जयः । भीमय नरमार्दूला युध्यते कारवः मइ । । । वासुदेववचः श्रुला धर्मराजो युधिष्ठिरः। गहन चिन्तयित्वा तु नतो दारुणमाह। प्राथाद्रुतममिवघ्नो यत्र भीमा व्यवस्थितः । विनिम्नस्तावकाम् योधान् व्यादितास्य इवान्तकः । रथघोषेण महता नादयन् वसुधाततं । म मेघ दुव धर्मान्ने राजराजो युधिष्ठिरः। भोमस्य नियतः शचून पार्णि जग्राह पाण्डवः। द्रोणोऽपि मधून पाचालान् व्यधमद्रजनीमुखे। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचषधपवणि रात्रियुद्धे सोमदत्तवधे विषयधिकमतोऽध्यायः ॥ ९६२ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ वर्तमाने तथा युद्धे घाररूपे भयानके तमसा संहते लोके रजमा च महीपते ।। नापश्यन्त रण योधाः परस्परमवस्थिताः । अनुमानेन संज्ञाभियुष्यन्त पत्तियर्षभा. । नरनागाश्वपत्तोना महारौद्रक्षये विभो। द्रोणकर्षचपा बोरा भीमपातसावताः। अन्याऽन्य चोभयामासुः मैन्यानि भरतर्षभ । वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तर्महारथः । नमसा संद्यते चैव समन्तादिप्रदुद्रुवुः । ते सर्वतो विद्रवन्ता योधा विसस्तचेतसः । अहन्यन्त महाराज धावमानाय सर्चतः । महारथसहखाणि जनुरन्याऽन्यमाहवे । अन्धे नमसि मूढानि पुत्रस्य तब मन्त्रिते। तत सर्वाणि भूतानि सेनामुख्यास भारत । व्यमुशन्न रणे वस्तास्तममा संहते सति । ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ अथ संतोद्यमानाना पाण्डवैनिहताजी अन्वे नमसि मनानामासीत् किं वो मनस्तदा। कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्यस्य वा पुन । बभूव लाके तमसा तथा सञ्जय संहते। । मञ्जय उवाच ॥ ततः सर्वाणि मैन्यानि हतशिष्टानि यानि वैमिनागोहनथादिश्य पुन हमकल्पयन्। द्रोणः पुरस्ताज्जघने छ भल्यस्तथा द्रणिः पार्थत. मौवलय । खयश्च सर्वाणि बानि राजन राजाऽचरनभ्यधिक निचाया। एवाच भवाय पदातिमहान् दुर्योधनः पार्थिवान् सान्त्वपूछ । उत्सृज्य मर्थे ,परमायुधानि, ग्रहीत हस्तैज्वलितान प्रदीपान्। ते चादिताः पार्थिवसत्तमेन ना. प्रदया 'अन्टः प्रदीपान । देवर्षिगन्धम्बसरषिमहा विद्याधरायासरमा गणाय । नागा: सयदोरगकियराय पटा दिविम्या जगह: प्रदीपान्। दिग्दैवतेभ्यय समापतन्तानसन्त दोपाः ससुगन्धि ०९ +- ०२. 7 तचाः। विपता नारदपर्वताभ्यां मम्वाध्यमानाः कुरुपुङ्गवार्थ । सा चैव भूयो ध्वजिनो विषका यरोचतामिप्रभया निभाया। महाधनरामरणय दोनः मखम दियरभिसम्पतिः। रथे रथ पंछ विदोषिका प्रदीपिका मत्तगजे त्रयय । ०२८e प्रत्ययमकय महाप्रदीप. सतास्तु ताः पाण्डवारवैये. । घशेन च विहिताः पदोपा च्यादोपयतो ध्वनिनो तवाह ·घटीवधनध पायथ्याय १६११] द्रोणपर्व म . सानु मैना परिशोभमानाः पदातिभि पावकतउहस्तः । प्रकाश्यमाना ददृश्शनिशायां यथान्तरोचे जलदास्त डिभिः। प्रकामिनायान्तु नतो ध्वजिन्यां द्रोणेऽग्निंकल्प प्रपतन समन्तात्। राज राजेन्द्र सुवर्णवर्मा मध्यङ्गतः सूर्य इवाइमानी। जाम्बूनदेख्वाभरणेषु चव निम्केषु द्धेषु भरावरेषु । वरेषु मस्वेषु १ पावकस्य प्रतिप्रभारतत्र तदा बभूवु । गदाच शैक्या परिघार राधा रथेषु सत्यश्च विवर्तमाना। प्रतिप्रभा रमिभिगजमोद, पुन. पुनः मञ्चनयन्ति दीपान्। छचाणि बालव्यजनानि सजा दीप्ता महोत्वाथ तथैव राजन् । व्याघूर्णमानाय सुवर्णमाला यायच्छता तब नदा विरजु । सस्वप्रभाभिच विराजमानं दोपप्रभाभिश्च नदा बलन्नन्। प्रकाशितञ्चाभरणप्रभाभि में प्रकाश नृपने वभूव। पीतानि भस्वायसगुषितानि वोरावधूतानि सुशोभनानि । दोहा ममा प्राजनयन्न तव नपात्यये विधुदिवान्नरो। प्रकम्पिताना महतोगवेगैर भिन्नताश्चापतता जवेना वह्माण्यमोमन्त तदा नराणां वाप्योरितानीव महाबुजानि। महावने दारूमये प्रदीप्ते यथा प्रभा भास्करस्थाधिका स्यात्। तथा तदासीत् ध्वगिनी भदीप्ता महाभये तब तु भीमरूपा। तत् सम्प्रदीप्तं वसमस्मदीयं निशम्य पार्थास्वरितास्तथैव। सर्वेषु सैन्येषु यदानिमहानवोधयतेऽपि च चक्रुरेवें। गजे गजे भात शताः प्रदीपा रथे रथे चैव दश प्रदीपाः। दावश्वपृष्ठे परिपार्थतोऽन्ये ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये । मैनासु मासु च पार्थतोऽन्ये पश्चात् पुरस्ताञ्च समन्ततश्च । मध्ये तथाऽन्ये वनितपदीपा: सेनाइयेऽपि स तदा - ०१.२ बभूव। सर्वेषु मैन्येषु पदातिमा सम्मिश्रिता इस्तिरथाश्वदृन्दैः । मध्ये तथाऽन्ये वलितामिहता व्यदीपयन् पाण्डुसु तस्य सेना। नम्त प्रदीपस्तु तथा प्रदीप्तं यतं यथासीदलबद्दलेन । भा: कुत्रता मानुमता ग्रहेण दिवाकरेणामिरिवाभिगुप्त । ०२१. नयोः प्रभा पृथिवीमन्तरोई सर्च व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धा. तेिन प्रकायेन मयं प्रकार्य तथाच तेषां नव व न्या नेन प्रकाशन दिवं गतेन सम्बाधिता देवगणा: समस्ताः । गन्धर्बयना सरमिसमा समागमनसरसच साः। नवगन्धर्वममाकुलञ्च यश्च सिद्धाप्सरसांगणैद्य इतश्च योधैर्दिवमाविमनिरायोधनं दिव्याल्यं बभूव । रथाश्चनागादुलदीर्घदीप्तं संरचयाचं इतविद्रुताश्च । महद्दल व्यूढनराश्वनाग मुरासुरव्यूइसमं बभूव। तच्छनिसम्पर्कसुचण्डवात महारथाधं नरवाजिनाग। मरोघवर्ष रुधिराम्बुधारं निवि प्रवृत्तं नरदेवयुद्ध । तस्मिन्मदाग्निप्रतिमें महात्मा सन्तापयन्. पाण्डवान् विप्रमुख्यः । गभस्तिभिर्मध्यगतो यथार्को वर्षात्यये तदद ०२१५ A बरेन्द्र । इति श्रीमहाभारते द्रोणपळणि घटोत्कच्वधपर्वणि दीपोद्यतने विषयधिकमताऽध्यायः ॥ १६३ ॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ प्रमाणिते तथा कि रजसा च समाते । समाजग्मुरथोदारा: परस्परवधैषिणः । तेसमेत्य रणे राजन शस्त्रप्रामासिधारिए ! परस्पर मुदेवन्त परस्पर छतागमः ।

·८८ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [घटोस्वचषध पथध्याय १६॥ ०३२५ .. प्रदीपानां सहस्रश्च दीप्यमानः समन्ततः। रत्वाचितैः खपदण्डगन्धततावमिञ्चितः। देवगन्धर्वदीपाः प्रभाभिरधिकाज्वतैः । विरराज तदा भूमिहेोरिव भारत। तत्काजतैः प्रचलितैरणभूमिधराजत। दह्यमानव लाकानीमभावें च वसुन्धरा । ध्यदीपन्त दिशः सर्वाः प्रदीपैतः समन्ततः । वर्षाप्रदोष खद्योतैर्द्धता वृक्षा दवावभुः । : असन्नन्त तदा बीरा राजन वोरैः पृथकथक् । नागा नांगैः समाजग्मुस्तरगा हयसादिभिः । रथा रथवरैरेव समाजग्मुर्मुदा युताः। तस्मित्रात्रिमुख घोरे पुत्रस्य तवं शासनात्। चटरजस्य सैन्यस्य सम्पातश्च महानभूत् । ततोऽर्जुना महाराज कौरवाणमनीकिनीं। व्यधमत्त्वरया युक्तः चपयन् सङ्घपार्थिवान्। 1 ॥तराष्ट्र उवाच निस्मिन् प्रविष्टे सरन्धे मम पुत्रस्य वाहिनीं। अय्यमाणे दुर्द्धर्षे किं व प्रासोन्ममस्तदा। किममन्यन्त सैन्यानि प्रविष्टे परतापने । दुर्योधनश्च किं कृत्य प्रान्तकालममन्यत । " केचनं समरे वीरं प्रत्युद्ययुररिन्दमाः। द्रोणञ्च के व्यरक्षन्तं प्रविष्टे श्वेतवाहने । केऽरचन् दक्षिणञ्च] के च द्रोणस्य भव्यतः । के पृष्ठतोऽन्वरक्षन्त बोरा बीरस्य युध्यतः । फेंपुरस्तादगच्छन्तं निम्नतः भाववावशे । यत्माविशन्मदेवामः पाञ्चालानपराजितः। नृत्यन्निव नरव्याघी रथमार्गपु वीर्यवान्। यो ददाह गरेरणः पाञ्चालानी रथजान्। धूमकेतरिय क्रुद्धः कथं मृत्युमुपेयिवान् । अव्ययाने हि परान कथयस्थपराजिनान् । घष्टान्दोणन मङ्कामे नतु मञ्जय मामकान्। हतार्थव विवर्णीयं विप्रकोणीय शमसि । 'रथिना विरचायव कनान युद्धेषु मामकान्। । ॥ मन्नय उपाच ॥ द्रोणस्य मतमाज्ञाय योद्धुकामय तो निगा। दुर्योधनी महाराज वश्यान् भावनभाषत । विकर्णचित्रमेनच संपायन्तु तथैव च । दुध दीर्घबाहुच ये च तपा पदानुगाः । · द्रोणं यत्ताः पराक्रान्ताः सा रक्षन्तु पृष्ठतः। हादिग्यो दक्षिणचक्र मल्ययात्तरं गया। विगतीनाञ्च ये शरा इतरेषा महारथाः । तार्थव पुरतः सान पुचस्ते समचोदयत्। प्राचार्यो हि घमायुकोश पत्ताय पाण्डवाःति रतध्वं समयुक्ता निग्न भाववाचणे। द्रोणाऽपि बसवान युद्ध चिप्रस्तः पराक्रमी नियघिदमान युद्धे किमु पाथान ममोमकान्।' ने यूपं महिनामय भगं पता महारणे द्रोण रचत दुर्द्धय घटद्युपान्महारथात्। पायेषु धिषु योधं पग्याम्यहं न ने। योजयेत रणे द्रोणं पृष्टानादृते पुमान । नप मध्यात्ममा मन्य भारदाम्य र सशं । मुगुप्त: मोमकान् हन्यात एप्रयाच क्रमागतान् । एप्रयेषु च म पु निनषु चमूमुखे। एटद्युम्नं रणे द्राणिघातपियायमंमयों . नाम रणे क। विशेष्यति महारथः। भोममेन मुसायाई युद्धे जेथ्यामि दंधितान् । पार पाण्डवान योधाः प्रमभं होमोनमः । भाइयं मम जयो व्यको दीर्घकान भविष्यति । हमाद्रश्य महाभ द्रोणमेव महारय । प्रत्यक्षा भरतश्रेष्ठ पुचो दुर्योधनम्तः । Og - ·स्टोवववध प । यध्याय ९६ १९६५।] ॥द्रोणपर्व .श्र व्यादिदेश तदा मैन्य तस्मिंस्तममि दारुणे। तनः प्रवते युद्ध रावी भरतसत्तम । उभयोः सैन्ययोराजन विजयं प्रतिकाहिणा.। अर्जुनः कौरवं सैन्यमर्जुनञ्चापि कौरवाः । नानामस्वसमावायैरन्योऽन्य पर्यपौडयन्। द्रौणिः पाञ्चालराजानं भारद्वाजय सञ्चयान्। छादयाञ्चक्रिरे मधे मरैः सन्त्रतपर्वभिः । पाण्डपाश्चाबसैन्यानां कौरवाशाच भारत। धामी विधानको धारो निन्नतामितरतरं । नेवास्माभिने पूर्वश्च दृष्टपूयन्त याविध । यादृशं युद्धमेवाधीदात्री मबुभयानक । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचषधपर्वणि सानयुद्धे चतु पश्वधिक यतोऽयाय' ॥ १६४ ॥ ॥ मञ्जय उवाच॥ वर्तमाने तथा रोने रात्रियुद्धे विशाम्पते । सर्वभूतश्यको धर्मपुत्लो युधिष्ठिरः। अनीत पाण्डवाव पाञ्चालाश्च ममामकान् । मनुष्यरथनागानामभावाय नराधिप । युधिष्ठिरोऽब्रवीद्रामा खान योधान्मनुनाधिपः। अभ्यागच्छत गच्छध्वं द्रोणमेव निधापया। राजस्ते वचनाद्राजन् पाश्चाता; मोमकास्तथा । द्रोणमेवाभ्यधावन्त नदन्तो भैरवायवान् । नान् वयं प्रतिगर्जन्त प्रत्युद्यातास्वर्षिताः । यथाति यथोत्साहं यथासत्तञ्च संयुगे। छतवमा तु हार्दिक्या युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । द्रोणं प्रति समायान्न मतो ममिव दिपं । मैनेयं मरवाणि विटजनं समन्तत । अभ्ययाल कौरवो राजन् भरिः सट्टाममइन. सहदेवमयायान्न द्रोणालि महारथ । कर्णो वैकर्सना राजन् वारयामास पाण्डवं । भीमसेन तथाधान्त रथेन रथिना वरं। वयं दुयोधना युद्धे प्रतीपं मृत्युमानजन् । नकुत्तञ्च युधां श्रेष्ठं सर्वयुद्धविशारदं । शकुनिः सौबचो गजन् वारयामास सत्वर । शिखण्डिनमथायान्तं रथेन रथिना वर.। कप भारदतो राजन् वारयामास संयुगे। प्रतिबिन्ध्यमथायान्तं मयूरमईये । दुःशासनो महाराज यत्तो यत्तमबारयन् । भैममेनिमय' योन्त मायामतविभारदं। अश्वत्थामा महाराज गवस संन्यवारयत्। द्रुपद वृषसेनस्तु ससैन्यं मपदानुग। वारयामास समरे द्रोणप्रेम, महावतं । विराटं द्रुतमायान्तं द्रोणस्य निधनम्नति। मदराज सुसंक्रुदो वारयामास भारत। मतानीकमथायान्तं नाकुलिं रभम रणे। चित्रमेनो रोधेनं अरैट्रोणवधेश्यां। अर्जुनन्नु युधा श्रेष्ठ प्राट्रवन्त महार। अलम्बुषो महाराज राक्षसेन्द्रो न्यवारयत् । नतो ट्रोणं महेश्याम मितन्न भाचवाषणे । घरधुषोऽथ पाश्चात्यो घटरूपमवारयत्। নােল থাকা যায়নাৱাথে। নাহ্ম্য বুনি লন্ ৰাৰ্যাল। गजारोहा गजेस्वर्ण मनिपत्य महामधे । योधयन्तश्च म्हन्त शतशेऽथ सहरुश। निशीथे तुरगा राजन् द्रवन्तश्च परस्परं । प्रत्यदेश्यन्त वेगेन पचवन्तो यथाऽद्रयः। सादिन. मादिभि साहूँ पाममरिपाणयसमागच्छमहाराज दिनदन्नः परस्पर। नरास्तु बहवस्तव न्यहन्यन्त परस्परं । गदाभिर्मुषवेश्येव नानाशलेय साया। . - ५५ 8 ·. ॥श्रीमहाभारतं ॥ . ( घटोत्वपमध या पध्याय १६९ १९८४ । +- ३६. -- . ए + . कृतवर्षा त हार्दिक्या धर्मपुत्रं युधिष्ठिरा वारयामास मंक्रुद्धा येसेवाहनमर्षवं। युधिष्ठिरस्त हार्दिक्य विज्ञापधभिराशगै । पुनर्विव्याध विभत्या तिष्ठ तिठेति चामरीम्। कृतवमा तु भद्धा धर्मराजस मारिष । धनुविच्छेद भसेन तव वियाध सप्तभिः । अथान्यद्धनुरादाय धर्मपुत्रो महारथः । शाहिं क्यं दशभियाणे कोहरसि चापयत् । माधवस्त रणे विद्धो धर्मपुत्त्रेण मारिष । प्राकम्पत च रोषेण भन्नभिधायञ्छरैः। नस्य पार्थो धनुछित्त्वा हस्तावापं नित्य तु । प्राहिणोधिमितान् भान पञ्च राजञ्चिलाधितान। तस्य नकवचं भित्त्वा हेमपृष्ठं महाधनं । प्रॉविशम् धरणीमुया यल्लौकमिव पन्नगाः । प्रक्षोनिमेषमात्रेण मोऽन्यदादाय कार्मुकं । वियाधं पाण्डवं पश्या पुनथ दशभिः गरैः।' तस्य शक्तिममेयात्मा चिक्षेप भुजगोपमा । पाण्डवेन तदा विधारये न्यस्य महद्धनु ।। मा हेमचित्रा महतो पाण्डवेनानुप्रेषिता। निर्मिद्य दचिणं बाई प्राविण्द्धरणीतलं । एतस्मिन्नेव काले तु ग्टह्य पार्थो महद्धर्नु । हार्दिक्यं छादयामास शरैः मनतपर्वभिः । ततस्तु तत्र वैशहरी वृष्णोनी अपरो रथी। व्यश्वसतरथचक्रे निमेषाद्धाधुधिष्ठिर। ततस्तु पाण्डवो ज्येष्ठ खनचर्म समाददे । तदप्यस्य मित लय॑धमन्माधवो रणे। तोमरन्तु ततो ग्टह्य वर्णदण्डं दुरामदं । अौषीत् समरवर्ण हार्दिक्यस्य महात्मनः। 'तमापतन्तं बहसा युधिष्ठिरमुच्युतं । द्विधा चिच्छेद हार्दिक. तहस्तः स्मयनिव। तत. शरशतनाजी धर्मपुचमवाकिरत् । कवचच रणे क्रुद्धोघाणजारिवाकिरत्। हार्दिक्यभरसञ्छनं जाम्यूनदविभूषितं । यशैर्यत रणे राजस्ताराजासमिवावरात्। सकिन्नवर्मा विरथः शतममरास्ति । अपयातोरणात्तूर्णं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।। कृतिवमा तु निर्जित्य धर्मपुत्र युधिष्ठिरं। पुनौणस्य जुगुपे चक्रमेव महारथ । इति श्रीमहाभारते ट्रोणपर्वणि घटोत्कचयधपर्वणि युधिष्ठिरापयाने पञ्चषश्चधिकरताऽध्यायः ॥ ९१५ ॥ मन्नय उवाच ॥ भरिस्तु समरे राजन् जनय रथिनी परं। आपतम्तमवासेधत् प्रवणादिव कुचर। अयन मास्यकि. क्रुद्धः पञ्चभिर्निमित मरे। विव्याध इदर्य तस्य प्रासक्त्तस्य गोणितं ।' नव फारवा युद्धे भेषं युद्धदुर्मद । दामिबियिखवर्णमविध्यत भुशान्तरे। तावन्योऽन्य महाराज नतमाते परस्पराक्रोधमरामनयना दुढे विस्फार्यकार्मुके। गयोरामोन्महाराज गरष्टि सदारुणी । क्रुद्धयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकायो.। सावन्योऽन्य महाराज प्रच्छाद्य समरे स्थिता । मुइनश्चैव तयुद्धं समरूपमित्राभवत् । तत. क्रुद्धो महाराज मैनेय प्रहसपिया धनुविच्छेद समरे कारवस्य महात्मन । अयन विधयानं भवभिनिमित, मरे ।विव्याध पदयेणं तिष्ठ तिनि पामबीत् ।। मोऽतिविद्धा बत्तवमा मवणा शनापन धनुरन्यत् समादाय साततं प्रत्यविध्यत । स विज्ञापालवालिभिरेव विमापती धनुपिच्छेद भलेन मुतोदणेन इपवित्रा । -- . क ६ ·. ७६१ ०१. घटावधवध पयध्याय १६६1] " द्रोणपर्व । छिनधन्या महाराज सात्यकिः कोधमूछित. पिझेर सुमहावेगा शर्ति तख महारमि। सतमत्त्या विभिवाडा निपपात रथोत्तमाता लोहिताङ्ग इवाकामाहीतरफिर्याछया। तन्तु दृष्ट्वा इतं घरमयत्यामा महारथः । अभ्यधावत वेगेन नेयं प्रति भारत। - तिष्ठ निष्ठेति दामाय्य भात्यकि म नराधिपा अभ्यवर्षछाघिन माँ दृट्या यथाऽम्बुद । तमातन्त वेगेन मैनेयस्थ रथम्प्रति । घटोत्कचाऽप्रवीद्राननादं मुक्या महारथः । निए तिष्ठ न मे जीवन् द्रोणपुत्र गमिष्यसि हरपला निहनिष्यामि महिषं षाख यथा । युद्धश्रद्धामई तेच विनश्यामि रराजिने । इत्युका रोषतामा राक्षस परवोरहा। द्रौणिमभ्यद्रवत् ऋद्धो गगेन्द्रमिव केमरो। रथाक्षमावेरिपुभिरभ्यवर्षइटोत्कच । रथिनाटपभद्राणि धागभिरिव तायदः। ती वाणटिममाता मरैरामीविषोपमैः । भातयामास समरे तरसा हालिराव। नत मरमतस्तोमर्मभेदिमिराः। ममाचिनोट्राइसेन्द्र घटोत्कचमरिन्दमा म एचितस्तेन राधमा रणमूर्द्धनि । व्यकाभत महाराज श्वाविच्छालितो यया । ततः प्रोधसमाविष्टो भैमनि प्रतापवान्। शरैरवकोपैट्रोणि वज्रागनिखनः। शुरभैर चन्देश्य नारा मगितोमुखै । वराहकर्णालीकैविकर्णेश्चाभ्यवीरपत्। ती शस्त्रयिमतुला वज्ञानिसमखनी । पतन्तीमुपरि क्रूरा द्राणिरव्ययितेन्द्रिय । सुदु सहा मरेघोरे दिव्यास्तपरिमन्नितः। व्यधमत् स महाराज महामाणेक मारतानतोऽन्तरौवे वाणानां संग्रामोन्य देवाभवत् । घोररूपो महाराज योधाना हर्षवर्द्धन नियोस्तु संघर्षरतैर्विलि रितस्सन। बभी नियामुखे व्योम खद्योतैरिव चिचितं । ममार्गणगणैट्रोणिदिगः प्रछाध सर्च प्रियायं तव पुत्राण राधर्म समवाकिरता तत प्रववृते युद्धे द्राणिरावमयो:पुन। विगाढे रजनोमध्ये सक्रमहादयोरिव घिटोत्कचा वाईभिट्रोपिमाहव। नधानोर सिद्धाकारज्वलनमविस गाढविद्धा व्यथितो राक्षसेन महावदा।। चचाच समरेट्रोणियातनुव व मास मोइमनुसंप्राप्ता ध्वजयष्टिं समाश्रितः। ततो हाहायतमन्यं तव सर्व जनाधिपाहतममनिर सई तावकारत विशाम्पते । तन्तु दृष्टा तथाऽवस्यमश्वत्यानिमाइवेंपाञ्चाला:एचयाश्चैव सिंहनादं प्रचकिरे। प्रतिवन्य नत संज्ञामश्वत्थामा महारथ । धनुः प्रपोब वामन करणमिवकर्षणः। मुमोचाकर्णपूर्णन धनुषा भरमुत्तमा यमदण्डपम घोरमुदियाश घटोत्क। स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य रोत्तम. विवश वसुगमुपा सुपुतः पृथिवीपते। सोऽतिविद्धा महाराज रथोपस्य उपाविश्त्। राक्षसेन्ट्र स बनवान् द्रौणिना रणमानिना। दृष्टा विमूढ डिम्ब मारथितं रणाजिरात्ाद्रौणे. सकाशात सधान्तलपनिय बाचितः। नया तु समरे विडा राक्षसेन्द्र घटोत्कचा ननाद सुमहानादंद्रोणपुत्ती महारथः । - २४ 5 ra ०१.

·1 .. . ४N । योमहाभारत [घटीवघवध प. अध्याय १६६ १६७। पूजितस्तव पुत्त्रय सम्बयाधेय भारत । वपुषा प्रतिजचाच मध्यान्हें भास्करो यया। भीमसेनन्तु युध्यन्त भारद्वाजरेथम्प्रति । स्वयं दुयोधनों राजा प्रत्यविच्छितः शरैः। त भीमसेनो नवभि. शरैर्विव्याध भारत। दुर्योधनोऽपि विंशत्या मराणां प्रत्यविध्या । तो सायकैः प्रतिच्छन्नावदृश्यता रणागिरे। मेघजारप्रतिच्छन्नी नभमीवेन्दुभास्करी। ततो दुर्योधनो रोजा भीमं विव्याध पत्रिभिः । पञ्चभिर्भरत तिष्ठ तिठेति पाप्रवीत् । तस्य भीमो धनुश्छित्वा ध्वजच निर्णितः गरे। वियाध कौरवश्रेष्ठ नवत्या नतपवणं।। ततो दुर्योधनः फुद्धिाधनुरन्यन्मइत्तरं । यहोवा भरतश्रेठो भोममेनं मितेः परः। अपीडयट्रणमुखे पश्यतां मर्चधन्विना । निहत्य तान् धरान् भीगा दुर्योधनधगुस्थतान्। कौरवं पञ्चविंशत्या चुकाणी समार्पयता दुर्योधनस्तु संक्रुद्धा भीमसेनस्य मारिष पुरण धनुछित्त्वा दमभिः प्रत्यविध्यत । श्रयान्यनुरादाय भीमसेनो महालः। विव्याध नृपति तणे सप्तभिर्निशितैः शरैः। तदयस्य धनुः चिप्रंचिच्छेद लघुहस्तवत् । दितीयञ्च ढतीयच चतुर्थ पञ्चमन्तथा। प्रात्तमात्तं महाराज भोमस्य धनुराछिनत्। तव पुत्रो महाराज जितकाशे मदोत्कटः म तदा छिद्यमानेषु कार्मुकेयु पुतः पुनः। शनिश्चिक्षेप समरे सर्वपारणवी दृढा । सत्यारिव खसारं हिं दीप्ती केतुशिखामिय। मोमन्तमिव कुर्वन्ती नभमोऽमिसमप्रभा। अप्राप्तमिवती भक्ति विधा चिच्छेद कारवः पश्यतः मळतोकस्य भीमसेनस्यं चाग्रतः । ततो भीमी महाराज गदां गुबी महाप्रभा । - चिपाविध्य वेगेन दुर्योधनरथम्पति ततः सा महसा वाहास्तव पुत्रस्य संयुगे। मारथिञ्च गहा गुी ममदाय रथम्युनः । पुत्त्रस्त तव राजेन्द्र भीमानीतः प्रणश्य च पारुरोध,रयश्चान्य नन्दकस्य महात्मनःतितो भीमा इतं मला निशामधे सुयोधन - सिंहनादं महथके तर्जयन्निव कारवान्। नौवका: मैनिकाचापि मेनिरे निहतं नृपं। ततो विचुः मन्य हाइति च समन्ततःतेषाञ्च मिनदं श्रुत्वा वस्तामा सर्वयोधिनी । 1.2. भीमसेनस नादच श्रुत्वा राजन्महात्मनः । ततो युधिष्ठिरों राजा इत मला स्योधनी अभ्यवर्तत वेगेन यत्र पार्टी एकादः पाञ्चाला अया मल्याः कैकेयावेदयस्तथा । मोद्योगेनाभिजामुद्रोणमाइ जिघामया। तत्रापि समहद्युद्धं द्रोणस्यामोत्परैः सह । घोरे नाम मनाना निवतामितरतरं ।। !" इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्करवधपर्वणि दुवाधनापयर्याने पट्पयधिकशतोऽध्यायः ॥ १६६ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ महदेवमयायान, द्रोणप्रेयं महारथी को वैकर्त्तनो राजन् वारयामास संयुगे। - महदेवस्तु गधेयं विज्ञानभिरागगः । पुनर्वियाः समरे भवभिनतपर्वभिः । संकर्षः प्रतिविथ्याध मतेम नेतपणा सज्यघास्य धनुः मी चिच्छेद लघुइस्तवत् । नतोऽन्यनुरादाय माद्रीपुतः प्रतापवानी कर्ण विव्याध विंशत्या तदहुतमिवाभवत् । - ०.५ 14 -- - । # ON ·घटोत्वचवध या अध्याय १८७११७९१ ॥ द्रोणपर्व ७६३ 4 ४४ . . , तस्य कर्णे हयान् हत्वा शरैःमत्रतपर्वमि । सारशिञ्चास्य भलेन द्रुतं निन्ये यमय। विरय सहदेवस्तु खड्चम समाददे । तदयस्य पितेणिय॑धमत् महसनिव। मतो गुबगदा घोरा हेमचित्रा महापन । प्रेषयामास समरे वैकर्तनरथम्प्रति । तामापतन्ती महमा सहदेवेन प्रेषितां । व्यययच्छरै. की भूमावेवाभ्यपातयत् । गदां विनिहता दृष्टा महदेव स्तरान्वित । क्लिञ्चिचेपकर्णीय तामयस्याछिनच्छरी। माद्रीसुतस्ततस्तूर्णमवनुत्य रथोत्तमात् । प्रचनविर रोषेण दृष्ट्वा को व्यवस्थित। रथच ततो रह्य मुमोचाधिरथिम्प्रति । तदापत सहसा कालचक्रमिवोधनं । गरनेकसाइसरचिगन स्तनन्दन । तस्मिछिनेरयोङ्ग तु महदेवस्तु मारिष । ईषादण्डकयोचाणि युगानि विविधानि च। इस्यमानि नथाऽवांच मृतांच पुरुषान् वइन् । चिचेप का मुद्दिश्य कर्णस्वान् व्यधमकरै। भनिरायुधमात्मानं ज्ञात्वा माद्रवतीसत । वाय॑माणस्त विधिखै सहदेवो रणं जही, नमभिट्टत्य राधया मुंहत भरतर्षभ। नवीन प्रहमन् वाक्यं सहदे सनिठुरं । मायुध्यस्व रणे पोर रिशिष्टेयिभि. सह । सधैर्युष्य माद्रेय वो गे नाभिंगलिया, । अयनं धनुषाऽग्रेण तुदन भूयोऽब्रवीदिदं । स्थार्जुना रणे यत्नो युध्यते कुरुभिः सह । नत्र वा गच्छ माट्रेय सई वा यदि मन्यसे । एवमुब्वा तु त करॊ रथेन रयिनाम्बर' । मायात पाञ्चालराशस्य सैन्यानि प्रहानिय । बधमानन्तु माटेयं नावधीत समऽरिहा । कुन्या मत्वा वचो राजन् मृत्यवन्धो महारथ । संहदेवस्ततस्वस्तो विमना भरपोडिन । कर्णवाक्यस्यविद्धश्च जोवितानिरविद्यत । भाररोह रथ र पाश्चात्य महात्मन । जनमेजयस्य समरे वरायुक्तो महारथः। इतिश्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचयधपर्वणि महदेवापयाने सप्तषश्यधिकमतोऽध्याय ॥१६॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ विराटं सहनन्तु द्रोणार्थ द्रुतमागतं मद्रराज शरौण छादयामास मधन । न्यो समभवद्युद्धं समरे दृढधन्विना । यादृश घभवट्राजन् बनिवासयो पुरा भद्रगो महाराज विराट वाहिनीपति भाजले सरितस्तीदा अतेन तपस प्रतिविव्याध तं राजा नामिनिशिन गरे । पुनयनं त्रिमतत्या भूयश्चैव मतेन त। तस्य मद्राधिपा इत्वा चतुरो रथशजिन [ छत्र ध्वज समरे भराभ्या मध्यरातयत्। हत श्वान्तु रयातूर्णमासुत्य महीपति तस्या विस्तारबंद्याप विमुक्षत्रिणिताञ्छान्। मनानीकन्तु न दृष्ट्राचातर इतवाइन। रथेनाभ्यपतत्तू भोकस्य पश्या । भवानीकमयायान् मद्रराजा महीपति । विभिचमिद्धिा तो निन्दे यमस्य । तस्मिंस्तु निहत पारे विराटो वाहिनीपति । हतारोहाट्यातूर्ण ननेवारुप तदा। ततो विस्त्राय नयने प्रोधाद्विगुणविक्रम' । मद्रराजरथ वर्ण छादयामास पविभि । . .५ . . - .

·" M 1" -- ८४ ॥ श्रीमहाभारत [घटोमध पाध्याय १६८1१६८। नता महाधिप क्रुद्धः मतेम नतपर्वणा प्राधानारमि विराट वाहिनीपति 'मोऽतिविद्धा बलवता रथोपस्य अपाविशत्। कमलं चाविषपूर्ण म विराटी महारथ । सारथिस्तमपोवाह समरे मरवितातत मामहती मेना प्राद्रवनिनि भारती मध्यमाना शरणते प्रत्यनाएवमोभिना । तादृष्ट्वा द्रवा मेना वासुदेवधनभयो। आयातीतत्र राजेन्द्र यच मल्या व्यवस्थित नीतु प्रत्युधया राजम् राधसेन्द्रो दासमुपः। अष्टचक्रममायुक्तमास्थाय प्रवरं रथ । रगवदनैर्युक्तं विमाधारदर्शन.. जोहितापताकत रय भात्यविभूषितं । कागायतमय घोरस्ट व चर्मसमाती रौद्रेण चिवपक्षण विटताणकूजता । ध्वजेनोच्छ्रितदण्डेन स्टप्ररूपेण परिणा। •स या राक्षमा राजन् भिवाचनचयोपम । रुरोधार्जुनमायान्त प्रमअनमिवादिरादा किरनिपुगणायाजन् प्रायशोऽर्जुनमूर्द्धनि। अतितीय भवद्युद्ध नरराक्षमयोधे। द्रष्टणां प्रीनिजननं सपा तत्र भारत रिकाकपलालककगोमायुहर्षणं । नमर्जुन भरे पनिरलम्बुषमपीडयत्। दशभिश्च मितवाण_चिच्छेद तस्य तु । मारथिञ्च बिभिवं ऐस्तिभिरेव त्रिवेणुकं । धनुरेफेन चिच्छेद चतुर्भितरोहयान्। 'पुन मज्नं छतचापं तदप्यस्य दिधाऽछिनत्। अथैनं निर्मितवाणयदभिर्भरतर्षभ। पार्थाऽविभ्यदायमेन्द्र विद्ध भाद्रवनयात्। तं विजियार्जुननग द्रोपानिकमुपाद्रवत् ।। किरञ्छरगणाचाजन् नरवारणवाजिषु। युध्यमाना महाराज पाण्डवेन यशखिना। निका न्यपतनुष्यी वामनुना व द्रुमा.। तेषु उत्साद्यमानेषु पाण्डवेन थाखिना। • सम्पाद्रवन् मशं मेव मृगा व भयादिता.! इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचमधपणि संम्बुषपराभवे अष्टपश्यधिकशतोऽध्याय. १९६८ ॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ मतानीक परस्तीणनिर्दहन्तञ्चमून्तवा चित्रसेनस्तव सुती वारयामास भारत। माकुलियिचमेनन्तु विद्धा पञ्चभिराइगै स च न प्रतिविव्याध दशभिनिथिन गरे। चिचपेना महाराज मतानीकं पुनयुधि। नवभिनिमितराजञ्छरैर्थिव्याधवचमि। माकुतिस्तस्य विनिर्वभ सनतपर्वभि । गावासमभावयामास नदहुतमिवाभवत्। • मोऽपेतवा पुत्तस्ते विरराज मयं नृप । उत्सृज्य काले राजेन्द्र निमाकमिर पन्नग.! नतोऽस्य निमितवाणवञ्चिच्छद नाकुलि । धनुश्चेव महाराज यतमानस्य संयुगे। महिना विरथो विवर्मा च महारथ,। अथान्यनुरादाय सुदृढं वेगवत्तरं। ततस्तूर्ण, पिनी नाफुति नतपर्वभि । मरैपियाध समरे भारताना महारथ । मतामोकोऽय संक्रुद्धायरमेनस्य भारत। जघान चतुरो माहान् सारथिञ्च महाबलः। भामुय परयात्तमाचित्रसेना महायमा । नाकुचि पञ्चविंशत्या परीणामाईयदलो। . - . . ०१२ ·घटोत्नबध य । यध्याय १६८11 द्रोणपर्व '७४५ प . . तस्य तन्कुर्वतः कम नकुलम्य सतो रणे । अर्द्धचन्द्रेण चिच्छेदाचार्य हेमपरिष्कृती. म चिन्नधन्वा विरथो इतायो इतधारथिः। भरोह रथं से हार्दिवस महात्मनः । द्रुपदन्तु महानी द्रोण महारथा कृपमेनी महाराज किरच्छरमतैस्तदा। यजसेनस्त ममरे कर्णपुत्रं महारथा या मराण विद्याध वारसिवा विभा। वृषसेनस्तु मद्धा यजमेन रस्थितं । बहुभि: मायकैसूर्थमाजमान स्तनान्तरे तावुभौ गरनुबागा भरकप किनौ रणे । व्यराजेता महाराज शरिया मनरिव । रामपुबैरजिमायः सौ. सनतपर्वभिः। रुधिरोघपरिक्तिना ध्यराजेता महासधे । तपनोपनिमा त्रिी कन्पवाविवाहुनी। किंकावित पुष्पाच्या प्रकायेता रणाजिरे। हपमेनस्तनो राजन् द्रुपदं नवमि परैः। विडा विव्याध सप्तव्या पुनशान्यस्विभिः शरैः। ततः शरसहसाणि विमुञ्चन विवभा रणे। कर्षमुना महाराज वर्षमाय हवाम्बुदः । द्रुपदशं ततः क्रुद्धा दृषसेनस्य कामुक दिवाचिच्छेद भऊन पोतेन निम्तेिन च । 'मोऽन्यत् काम्मुकमादाय एकाउर्दू नवं दहें। बणादाय विमनं भर पात सितं दृढं। कार्मुके योजयित्वा तद्रुपदं सबिरीय च । बाकर्षपूर्ण मुमुचे वासयन् सर्बसोमकान् । हृदयं तस्य मित्त्वा च जगाम वसुधानी कम्मच प्राविवदाजा वृषसेनयंगहतः। सारथिस्तमपोवाइ स्मरन् मारपिचेरित । तस्मिन् प्रभने राजेन्द्र पाञ्चालानां महारथे। . ततस्तु द्रुपदानीकं भरैछिनतनुच्छदं । सम्प्राट्वञ्चभूः मची निगाथे भैरवे मति। प्रदीपहिं परित्यक्तः प्रज्वद्भिः समन्ततः । व्याजत महो राजन् वीतीधा यौरिव यहः । तथाऽदैनिपनियराजत वसुन्धरा। प्राट् काले महाराज विद्युद्भिरिव तोयदः। ततः कर्षसुतवस्ताः समन्तादिमदुद्रवः । ययेन्द्रभयवित्रन्ता दानवान्तारकामये। नायमानः महामें पाञ्चालाः मोमकः सह । व्यराजन्न महाराज प्रदोपरिव भामिताः । तास्तु निर्जित्य समरे कर्षपुत्री व्यरांनत। मथन्दिनमनुप्राप्ती धर्मापरिव भारत । तेषु राजमहलेषु तारकेषु परेषु च ! एक एव वस्तया वृषसेनः प्रतापवान् । म निर्भिय रणे धरान मामकाय महारथान् जगान बधितो राजन् यत्र रांजा युधिष्टिरा-. प्रतिविन्ध्यं समायान्न पदहन्त रणे रिपून् । दुशासनस्तव सनःप्रयगच्छन्महारथं । नया:समागमा राजयित्ररूमा बुद्धव हा व्योताच योनि बुधमार्गदयोरिवा प्रतिविन्ध्यन्नु समरे कुमार कर्भ दातां । दुःमासनलिमिजाजताटे समविष्यत् । सोऽतिद्धिो बनवता नव पुरेण धचिना। विरराज महाराज मन्दर पर्वता। दु:यामनन्तु मनरेशाविन्ध्या महारयः। मिः मायकर्षिा पुनर्षियाध मतभिः। तत्र भारत पुत्त्रते छतवान् कर्भ दुकर अतिविन्ध्यदयानुयैः यातयामास सायकैः । भारथिचाल भवन ध्वजय समपातयत रयश्च तिलमो राजन् व्यधमत्तय धलिनः! . A Cit. . . T -t F ·ව. ඒ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [ घटोत्वभवध प० । अध्याय १६८।१७। T OUL ot. . पताकाय सतणीरा रमी योगाणि च प्रभो। चिच्छेद विजय क्रुद्ध गरे मन्नतपर्वभिः । विरथ स तु र्धमात्मा धयापिरवस्थित.। अयोधयत्तव मा किररमतान् पाइन्। 'सुरप्रेण धनुलस्य चिछेद छतहस्तवत्। अथैनं दशभिवारिशवधन्याममाईयत् । तं दृष्ट्वा भातरं तत्र भ्रातराऽस्य महारथा । अन्ववर्तन वेगेन मइत्या मेनया मह । सोऽट्रवत्तु ततो यानं श्रुतमामरा भाखर । धनुर्टन महाराज विव्याध तनयं तव । नतस्तु तावका सर्वे परिवार्य सुत नवा अभ्यवर्तन वेगेन महत्या सेनया रताः। तत प्रवडते युद्धं तर नेपाच भारत । निशीथे दारणे काले यमराष्ट्रविवर्द्धन । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि मतानोकादियुद्धे रफोनमनत्यधिकमतोऽथाय ॥१५॥ • ॥ सञ्जय उवाच॥ नकुल रभसं युद्धे निघ्नन्तं भव वाहिनीं । अभ्ययात् सौवल द्धतिनिडेति चाप्रवीत्। छतरी तु नौ सरावन्योऽन्यवधकाचिण। शरैः पूर्वायतोत्सृष्टैरन्योऽन्यमभिजन्नत । यथैव नकुलो राजन् गरवर्षांखमुञ्चत । तथैव मौवलापि भिवा सन्दर्भयन् युधि । नायुनी ममेरे राजञ्छरकटकिनी तदा। व्यभ्राता महाराज श्वाविधौ शलरिव। रुकापुङ्खैरजिमायै भरै छिनननुच्छदी । रुधिरौघपरिचिनी व्यधाजेता महाम्टधे । तपनीयनिभा चिबा कल्पवृक्ष विव द्रुमा । किंगुका विव चातफुसी प्रकायने रणजिरे। तावुभी समरे प्रहरी भरकण्ट किना तदा। व्यराजेता महाराज कण्टकैरिव शाल्मली। सुजिग प्रेक्षमाणा तो राजन् विटनसोचना । क्रोधरनान्तनयननिहन्ता परस्पर । श्यालस्त्व सुसंक्रुद्धो माद्रीपुत्र इसन्निव । कानकेन विव्याध पदये निशितेन ह । नकुलस्त म विद्ध स्यालेन तव धन्विना । निषाद रथोपस्य कश्मनचनमाविशत अत्यन्तवैरिण दृप्तं दृष्ट्वा शत्रु तथा गत। ननाद अकुनिस्तत्र तपाने जलदो यथा । प्रतिलभ्य तत नकुल पाण्डुनन्दन । अभ्ययात् मोबन भूयो व्यात्तानन इवान्तका। म क्रुद्ध भनि षच्या वियाघ भरतर्षभ । पुन वैन भतेनैव माराचाना सानान्तरे। ततोऽस्य सशरचाप मुरिद विधाऽछिनत् । ध्वजश्च वरिनं छित्त्वा रथामावपातयत्।' विशिखेन च तीक्षान पीतेन निपिगेन च । उरू निर्भिद्य केन नकुल पाण्डुनन्दन 1. श्यन मप याधेन पातयामास तदा। मोऽतिविद्धा महाराज रथोपस्य उपाविशत्। ध्वजार परितिश्य कामिनी कामुको यथा िविध निपतितं दृष्ट्वा यालं नानघ। अपोवाह रथेनाइ सारधिजिनीमुखात्। मत मधुकुशु पार्या ये च तेषां पदानुगा । निर्जित्य च रणे भन्म नकुल मजुतीपन 1 अप्रवीत् मारथिं तब द्रोणानीकाय मां वह । नस्य तदचनं श्रुत्वा माद्रोपुचस्य मारथि । भायात्तेन तदाराजन् येन द्रोणा व्यवस्थितः। मिखण्डिनन्तु समरे द्रोणने मामला छप, भारदतो यत्त. प्रत्युइच्छत गित । गौतम छनमायानं द्रोणानिकमरिन्दम । विव्याध मवभियाणे, शिखण्डो प्रहसनि। ०५ . . 010 . .

·७६७ L .. OTEL घटोत्वपषध प. अध्याय १७०।१५।] । द्रोण पर्व तमाचार्यो महाराज विद्धा पञ्चभिराग. पुनर्वियाध विशत्या पुत्राणां प्रियकृत्तः । महाडू तयोरासीहोररूपं विशाम्पते। ययादेवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयोः । भरजालाकृतव्याम चक्रतुस्ती महारयो । मेघाविव तपापाये वोग समरदुर्भदौ । प्रष्टत्या धोररूपं तदासोट्टोरतरं ततः। रात्रिय भरतश्रेष्ठ योधानी युद्धशालिनी । कालराबिनिमा चासोद्दाररूपा भयावहा । शिखण्डीतु महागज गौतमस्य महर्नः । पईचन्द्रेण चिच्छेद ससर्जच मितान् गरान् । तस्य क्रुद्धः चपो राजञ्छनिश्चिप दारणां। एकादण्डामकुण्डाग्री कारपरिमार्जिती । नामापतन्तीचिच्छेद शिखी दमि मेरैः। मा पपात च मेदिन्या गनिमविभूषिता । श्रयान्यनुरादाय गीतमा वदताम्बर । प्राच्छादयच्छितेबाणेमहाराज मिखण्डिनं । सशद्यमानः समरे गौतमेन महात्मना। व्यसोदत रथोपस्ये शिखरडो रथिनाम्बरः। मोदन्तन्माचोक्य कपः भारदता युधि । भाजघ्ने बडभिाजिघामनिव भारत । विमुखं तं रणे दृष्टा याचमेनि महारथं। पाञ्चाला: सीमकायेव परिवत्रु' समन्ततः । तथैव तर पुचाच पग्विनुदिजोत्तनं । महत्या सेनया माई ततो युद्धमभूत् पुन्। रथिनाच रणे राजवन्योऽन्यमभिधावता। बभूव तुनुन भन्दा मेघानामिव भारता द्र्वतां सादिनाञ्चैव गजानाञ्च विशाम्पते । अन्याऽन्य निघ्नतां गजन् क्रूरमायोधनं वभी। पत्तौनी द्रवता व पादशब्देन मेदिनो। अकम्पत महाराज योषितस्ता मयादिव। रथिनो रथमारुझ मद्रुता वेगवत्तरं। अटइन् बहवो राजन् मलभान् वायमा इव । नया गजान् प्रभिन्नावान् सुमित्रा महागजाः। तस्मिन्नेव पदे यत्ता निहन्ति म भारत। सादी सादिनमासाद्य पदातीयः पदातिनं। समासाद्य रणेऽन्योऽन्य संग्था नातिचक्रमुः। घावना ट्रवताचैव पुनरावर्तनामपि । बभूव तत्र सैन्यानो भब्दस्त तुमुलो निमि। दोप्यमानाः प्रदीपाय रथवारणवाजिषु । अदृश्यन्त महाराज महोला व सात्त्युता । मा नियाभरतश्रेष्ठ प्रदीपरवभासिता। दिवमप्रतिमा राजन् बभूव रणमूर्द्धनि । अादित्येन यया व्याप्तं तमो घोरं प्रसस्यति। तथा नर तमो घोरं दीपैनरणे कृतं। दिवञ्च पृथिवाञ्चैव दिशय प्रदिमस्तया! रजमा तममा व्याप्ता द्योतिताः प्रभया पुनः। मना कवचानाञ्च मसोनाश्च महात्मना। अन्तर्दधुः प्रभा सा दीप्तग्वभासिता तिम्मिन युद्धे महारौद्रे वर्तमाने नियमुखें। न केरिदिदुरात्मानमयमझोति भारत। अवोत् समरे पुन पिता भरतसत्तम । पुत्तय पितरं मोहात्सखायञ्च तथा सखा । सम्बन्धिनच सम्बन्धी सम्सोयश्चापि मातुः। खे स्वान परे स्वकीयांश निजनुम्तत्रभारती निर्मादममूदाबन रावा युद्ध भयानक। इति श्रीमहाभारते ट्रोणपसि घटोत्कचधपर्वणि राजिसडुलयुद्धे मनत्यधिकरताऽध्यायः ॥ १० ॥ । सञ्जय उवाच ॥ नमिन् सुतुमुने युद्धे वर्तनाने भयावह पृष्टयुधो महाराज द्रोणमेवाभ्यवर्तत । M - 8 ·१८ ॥ योमहाभारत [घटोवववध प० । अध्याय १७९॥ - । सन्दधानी धनु श्रेष्ठ ज्या विकर्षन् पुनः पुनः। अभ्यद्रवत द्रोणस्य रथं रुकाविभूषित। प्रद्युममयायान्तं द्रोणस्थान रिकोर्षया । परिवघुमहाराज पाञ्चाला पाण्डवै. मह । तथा परिहतं दृष्ट्वा द्रोणाचार्यसत्तमा पुत्रास्ते सर्वतो यत्ता ररतुद्रोणमाहवे। बचावा ननस्ता तु समेयाता निशामुखे। बातोद्भुता क्षुधमत्त्वा भैरवी भागराविव । ततो द्रोणं महाराज पाश्चात्य पञ्चभिः शरैः। विव्याध इदये वर्ण सिंहनाद ननाद च । नं द्रोण पञ्चविंशत्या विद्या भारत संयुगे। चिच्छेदान्येन भलेन धनुरस्य महाप्रभं । धरद्युम्नस्तु निर्विद्धोद्रोणेन भरतर्षभ। उत्सृज्य च धनुः गोघ्र सन्दश्य दशनच्छदं । नत क्रुद्धी महाराज घटद्युम्न. प्रतापवान्। बाददेऽन्यद्धनु श्रेष्ठ द्रोणस्यान्तं चिकीर्षया । विष्य नहनुः श्रीमानाकर्षात् परवोरहा । द्रोणस्यान्तकरं घोरं व्यसृजत् सायकं नत.। म विस्टो बनवता तमिवाटेमहामृधे। भासयामास तत्सैन्यं दिवाकर इवोदित । नन्तु दृष्ट्वा परं धारं देवगन्धर्वदानवाः। स्वस्यस्तु समरे राजन्द्रोणायत्यनुवन् वचः । तन्तु मायकमप्राप्तमाचार्यस्य रथम्प्रति । को दादगधा राजचिच्छेद छतइस्तवत् । म किना बहुधा राजन् पृष्टद्युधस्य मारिष । निपपात मरस्तूम निर्विषो मुजगो यथा। छित्त्वा तु समरे वाणान् शरैः सनतपर्वभि । घरधुचं नत का विव्याध निशितैः शरैः। पञ्चभिद्रोणपुत्रस्त स्वयं द्रोणय पञ्चभिः । मन्य स्तु नवभिर्भस्तिभिर्दु शासनस्तथा । याधनम्त विंगत्या मकुनियापि पक्षभिः । पाश्चान्य त्वरिताविध्यन सर्व एव महारथाः। म पिद्ध. भातभिरिट्रीषत्राणार्थमाहवे। म चापि प्रतिविथ्याध मानेव चिमिस्तिभि । द्रोणं कर्णध ट्रोणिच वियाध तनयं तव। वरायुको महाराज रघुघा महारधे । मिर्भिया पश्चिमा न एयनं पुमधे । विव्यधुः ममवेताम्ते मुधन्तो भैरवान् रवाम्। इममेनम्न मद्धा राजन् विव्याध पत्रिणा। पुनद्य विविक्षस्वर्ग तिष्ठ तिठेति चाप्रवीत्। म तुसं प्रतिवियाध विभिमोहरजिह्मगे । स्वर्णपु? मिवाधात प्राणान्तकरणयुधि । भलेमान्यन तु पुनः मुवन्दितकुणासम्ममाघ गिरः कायात् द्रुमसेमस्य मंयुगे। पिर प्राप्तमी सन्दष्टाष्टपुटं रणे। महावातममुहूत पकं सालफनं यथा । नाय विज्ञा पुनयाँधान मीरः मनिर्मित गरे। राधेयस्यादिनन् भन्ने कार्मुक चित्रयोधिमः। +च तमासपे काला धनुषश्छेदनं तदा। विनेयामिवायुयो साङ्गतम्य यया परि.। भोऽन्यः समादाय शोधरोपण अमम् । अभ्यार्थहराण घटयुवं महापन । दृष्टा व भरत्य ने योग पर्षभाः। पाशालपुर्ण परिसा परिवर्तिघांसव. । पना थोपवीगण नायकाना पुरस्कृतां गत्याराग्यमनुप्राप्नं मेगिरे भमिका विभा। एमनियावास तदापारिकिरनमा रघुवं परामा मात्यकिः प्रायपचत । समापन सायेर पाल युटुमद। राधेया दामिाणती पियाध मंयुगे। २५ - ०९. ..

·घटोवववध प. बध्याय १७१।। । द्रोणपर्व। GEE तं सात्यकिमहाराज वियाघ दमि. मपसता सर्चवीराणां मागास्तिठेति चात्रवीत्। समात्यस्तु यतिन. कर्णस्य च महात्मनः । धामोत् समागमा गजन वनिवासवयोरिव । चासयदयघोषेण रनियान् तिर्षभ। राजीवचोदन कर मात्यकिः प्रत्यविधत। कम्पयविव घोषण धनुषो वसुधा बली। सूतपुत्ता महाराज सात्यकि प्रत्ययोधयत् । विपाटवर्षिनाराचैर्वत्सदन्तः जुरैरपि । कर्णः परमतचापि भेनेयं प्रत्यविध्यत । तथैव युयुधानोऽपि वृष्णीनां प्रवरा युधि। अभ्यवर्षछौः कर्णनाद्धममवत् रुमं। की प्रमुखत कृत्वा पुन्नास्तव विमापते । सात्यकि विवधु मर्चे समन्नानिमितः शरी। अस्वरस्वाणि संवार्य तेषां कर्णस्य वा विभी। अविध्यत् सात्यविसुर्ण वृषसेनं स्तनान्तरे। तेन वाणेन निर्बिद्धा दृषमेनो महाद्युतिःतन्यपतञ्च ग्थे वर्ग घनुरुमन्य वोर्यवान। तत. कणे हतं मत्वा कृपसेनं महारथं । पुत्तयोकाभिसन्ततःभात्यकि प्रत्ययोडयत् । पीद्यमानस्तु कर्णन युयुधानो महारथाः। विवाघ बडभि कर्ण बरमाण. पुनः पुनः। स कर्ण दाभिर्विद्धा पसेनञ्च पञ्चभिः । सहम्तावापधनुषी तयोधिछेद सात्वत। नावन्ये धनुषी भञ्ये कत्ला अबुमयहरे। युयुधानमश्यिता समन्तानिमितः मनै। वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन् वीरवरतये। अतीव शत्रुवे राजन् गाण्डीवस्य महाखनः। श्रुत्वा तु रथनिर्घोष गाण्डीवस्य च निखन। सतपुचोऽभवीद्राजन् दुर्योधनमिदं वचः। एप माञ्च हत्वा मुख्यमच नम्बमान्। कौरवांच महेवामान गाण्डोबनिनदो महान्। अयने रथनिर्घोषो वासस्व गर्जन ! करोति पाण्डवो व्यकं क पयिकमात्मनः । एष पार्थो महाराज मईयेत् सुमहाचमू विप्रकीर्णन्यनेकानि नावतिहन्नि कर्हि चित्। वातेनेव समुद्भूतमधजावं विदीर्यते । मयसाचिनमासाद्य मिना नौरिव सागरे। ट्रवता योधमुख्यानां गाण्डोवप्रेषिते. भरैः। पतता सरे राजन् श्रूयते निनदो महान् । मृणु दुन्दुभिनियिमर्जुनस्य रथम्प्रति नियोये राजमार्दूत स्तनयिरिदाम्बरे । शाहाकाररवाटेव सिंहनादांच पुछनान् । मृण महान् बहविधानर्जुनभ्य रथम्पति । अयं मथे स्थितोऽस्माकं सात्यकिः सत्त्वताम्बरः।इ सभ्यते तस्य कृत्वान् अस्यामहे परान्। एवं पाञ्चाउराजस्य पुनो ट्रोणेन सङ्कनः । सर्वत सट्टतः औरथे. पुरुषसत्तमः । सात्यकि यदि इन्दाम घटाधव पार्षतं । संशयं महाराज धुशे नो विजयो भवेत्। सौमद्रवदिमी बोरी परिवार्य महारयो । मयताम महाराज निहन वृष्णिपाती। सब्यसाची पुरोऽभ्येति द्राणनोकाय भारत। संसबै सत्यकिं ज्ञावा वइमि. कुरुपये। तब गचन्तु बद्दद प्रवरारथत्तमाः। थावत् पार्थो न जानाति सात्यकि बजभित। ते वरवं महागः शराशा मारणे । यथा विह प्रदेष परतोकाय माधव: कर्णय मतमाचाय पुनले माह मौवनंयन्द्रः समरे राजन् माह विष्णुमहायशाः। .

·७८८ ॥ श्रीमहाभारत } [घटोत्कचय प - - सन्दधानो धनु श्रेष्ठ ज्या विकर्षन पुनः पुनः। अभ्यद्रवत द्रोणम्य रथं रुकमविभूषित। ध्रद्युम्नमयायान्तं द्रोणस्यान्न चिकोर्षया परिवाभहाराज पाञ्चाला. पाण्डवैः सह । तथा परिहतं दृष्ट्वा द्रोणमाचार्यत्तमा पुधास्ते सर्वतो यत्ता ररोणमाइये। बलावा ततस्ता तु ममेयाता निभामुखे। वातोद्धृता शुधमत्त्वा भैरवी मागराविव । ततो द्रोणं महाराण पाञ्चाल्यः पञ्चभिः शरैः। विव्याध पदये तण सिंहनाद ननाद छ । तं द्रोण पञ्चविंशत्या विद्या भारत संयुगे। चिच्छेदान्येन मन धनुरस्य महाप्रभं । धृष्टद्युम्नस्तु निविद्धोद्रोणेन भरतर्षभ । उत्सृज्य च धनुः शीघ्र सन्दश्य दशनच्छदं। तत छुद्धी महाराज घटद्युम्नः प्रतापवान् । प्राददेऽन्यदुनु श्रेष्ठ द्रोणस्यान्तं चिकीर्षया। विष्य नद्धनः श्रीमानाकर्षात परबीरहा। द्रोणस्यान्तकरं घोरं व्यस्जत् मायकं ततः। स वियो वलवता तसिवा महामधे। भास्यामाम तसैन्यं दिवाकर दवोदितः। नन्तु दृष्ट्वा परं घोरं देवगन्धर्वदानवाः। खस्यस्तु समरे राजन्द्रोणायेत्यत्रुवन् वचः । तन्तु मायकमप्राप्तमाचार्य्यस्य रथम्पति । को दादशधा राजविच्छेद तहस्तवत् । म छिनो बहुधा राजन् सृष्टद्युवस्य मारिष । निपपात गरस्तूपं निर्विषो भुजगोय छित्त्वा तु समरे वाणान् गरैः मन्नतपर्वभिः। घटद्युम्चं तत कर्ण विव्याध निशितैः । पञ्चभिद्रोणपुत्रस्तु स्वयं द्रोणथ पञ्चभिः । मल्यस्तु नवनिर्भस्त्रिभिर्दु,गासनस्तर दुर्योधनस्त विभत्या शकुनिथापि पञ्चभिः । पाश्चात्यं त्वरिताविध्यन् सर्व एव म.बिद्ध. सप्तभिरिद्रोणबाणार्थमाहवे। स चापि प्रतिविम्याध सानेव त्रि. द्रोणं कर्णश्च द्रौणिञ्च विद्याध तनयं तव । वरायुक्तो महाराज प्रद्युम्न मर निर्भित्रा धन्विना तेन ध्यानं पुनर्मधे । विव्यधुः समवेतास्ते मुञ्चन्ता भैरवार द्रुमसेनम्न मंकुद्धा राजन् विव्याध पत्रिणा । पुनश्च विभिखैस्वर्ण तिष्ठ तिष्ठति म तु तं प्रतिविव्याध विभिस्तोहारजिह्मगैः। स्वर्णपुबै मिलाधात. प्राणान भनान्यन तु पुनः सुवर्षाजवलकुण्डलं । उन्ममाथ मिरः कायात् द्रुमसे नछिर' प्रापतमा सन्दष्टाठपुटं रणे। महायानसमुद्भूतं पकं तालफल र माय विद्धा पुनयाधान् वीरः मुनिशितैः शरैः। राधेयस्याछिनत् भने न च तन्मस्पेको धनुपश्छेदनं तदा। विलेखनमित्रात्युगो चामृतस्य मोऽन्यद्धन. ममादाय क्रोधरक्षण. श्वसम् । अभ्यर्षछरोघेण ध्या हवा कर्णन्तु मरत्वं ते योरा. पद्रर्षभाः पामालपुन बरितापरि पक्षां योधप्रवीराणी तावकानी पुरस्कृत। मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनि रणिधव काले तु दासाही विकिरनमरान्। घरद्युम्वं पराक्रान्त । नमापतनं सम्प्रेक्ष्य पायत युद्धमंद। राधेयो दशमिर्माणस्ततो. - ·। श्रीमहाभारत [घटीपपषध प.। पध्याय १७११९७२। (0. । वृतः महसदंगभिगजानामनिवर्तिना। रथेच दामाइसटतो याहि धनन्जय । दुःभासनी दुर्खियह. समाहुर्दुप्रधर्षणः । रते त्यामनुयास्यन्ति पत्तिभियंजभिताः । जहि कृष्णा महेवामी धर्मराज मातुल । नकुलं महदेवच भीमसेनच पाण्डवं। देवानामिव देवेन्द्र जयाशा नाय में स्थिता ।जहि मातुल कौन्तेयामसुरानिव पावकिः । एवमुको यया पार्थान् तव पुत्रेण चोदितः । महत्या मेनया माई तब पुचैव दमितः । प्रियार्थं तव पुषस्य दिधतुः पाण्डुनन्दनान् । ततः प्रवते युद्धं तावकानां परैः सह । प्रयाते सौबले राजन् पाण्डवानामनीकिनी। बलेन महता युक्त. सतपुत्त्रस्त सावतं । अभ्ययावरितो युद्धे किरन भरमतान बइन् । समेत्य तावका समात्यकि पर्यवारयन्। भारदाजस्ततो गत्वा घट्यवरथम्प्रति । महद्युद्धं तदा चक्रे निशीथे भरतर्षभ। ध्ययुग्नेन पारेण पाश्चात्यश्च सहाद्भुतं । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्चणि मङ्गुलयुद्धे रकमप्तत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १०१ ॥ । सञ्जय उवाच ॥ ततस्ते पार्थिवाः मर्थे त्वदीया युद्धदुर्मदाः । अस्टथ्यमाणाः सरन्या युयुधानरथं प्रति । ते रयैः कल्पितराजन् हेमरत्नविभूषितः । मादिभिश्च गजैश्चैव परिवग्रुः म मात्त्वतं। अथेनं कोष्ठकीवत्य मर्चतस्ते महारथाः। सिंहनादं महत् कृत्वा तजयन्तचतुर्दिछ । तेऽभ्यवर्षञ्छरेस्तीनी. मात्यकि सत्यविक्रम । बरमाणा महाबीरा माधयस्य वधैषिणः। नान् दृष्ट्वापतनपूर्ण मैनेय, परवीवहा । प्रत्यक्षान्दाहाबाहुः प्रमुञ्चन् विशिखान् बइन् । तत्र बीरो मद्देम्वामा मात्यकियुद्धदुर्मदः। निचकत शिरांस्युग, शरैः मन्नतपर्वभिः। इस्तिहखान हय योवान बाइनपिच साङ्गदान्। जुर. शातयामास तावकानान्तु माधवः । पतितशामराव श्वेतच्छचेय भारत। बभूव धरणी पूर्णा नक्ष/वरि प्रमो। नेपान्नु युयुधानेन पध्यतां युधि भारत । बभूव तुमुलः शब्दः प्रेतानामिन क्रन्दतां । नेन भन्दन महता पूरितेयं वसुन्धरा। राषिः समभवञ्चापि घोररूपा मयाबहा । रोयमाणं यतं दृष्ट्वा युयुधानघराहतं । श्रुला तु विपुलं नादं निशीथेलामहर्षयं । मुतस्तवाप्रवीद्राजम मारथिरथिनाम्बगः। यत्रैप शब्दस्तवाश्वाञ्चादयति पुनः पुनः। मेन मश्चाद्यमानस्तु नतस्तासरगोत्तमान । सतः मञ्चोदयामास युयुधानरथम्पति । ततो दुधमे राजादृढधन्धा जितक्कमः शीघहस्तश्चित्रयोधो युयुधानमुपाट्रवत्। नमः पूर्ण योत्सृष्टमासमोणितमोजनेः । दुर्योधन दादाभिमाधवः प्रत्यवियत । दुयोधनस्तेन नया पूर्वमेवादित. शरैः। शैनेयं दभिवाणः प्रत्यविध्यदमर्पितः। मनः ममभव युद्धमगुनोपमदर्शनं । पाशालानाच सपा तावकानाच सर्वश। मैनेयम्त रणे क्रुद्धस्तव पुतं महारथी मायकानामशोत्या तु दियाघारमि भारत। मोऽस्य माहान समरे परनिन्य धमवयं। मारयिञ्च रथाभूल पातया माध शत्रुा । परा है ·पटोलचवध प० । अध्याय १७२।] । द्रोणपर्व ८०१ १७.. 1 .34 .०१. - हताश्वे तु रथे तिष्ठन पुत्रस्तव विशाम्पते। मुमोच निमितान वाणाञ्छैनेयस्य रथाप्रति। शरान पञ्चायतस्तांस्तु शैनेय. कृतहस्तात् । चिच्छेद ममरे राजन् प्रेषितास्तनयेन ते। अथापरेण भनि मुरिदेशे महद्धनुः। चिच्छेद ग्भमा युद्ध तव पुत्त्रस्य माधवः । विग्यो विधनुष्कच सर्वोकेश्वरः प्रभुः । 'पारोह रथं वर्षे माखरं कृतवर्मणः । दुर्योधने परावृत्ते शैनेयस्तव वाहिनी द्रावयामास विशिखैनिशामध्ये विशाम्पते। भकुनिश्वार्जुनं राजन् परिवार्य ममन्ततः। रथैरनेकसाइसगंजैवव सहस्रशः। तथा यसहसैव तुमुन्नं सर्वतोऽकरोत् । ते महास्वाणि दिव्यानि विकिरन्नोऽर्जुन प्रति। अर्जुनं योधयन्ति स्म चचिया: कालचोदिताः। तान्यर्जुन: सहस्राणि रयवारणवाजिनां । प्रत्यवारयदायस्तः प्रकुर्वन् विमुख रिपुं। ततोऽर्जुनमरिनन्तं विव्याध युधि मौवन.। रोषतात्रेषण: द्धा विभत्या सायक। पुनश्चैव मतेनाम्य संगरोध महारथी तमर्जुनस्तु विंशत्या विव्याध युधि भारत । अथेतरान् महेश्वासास्त्रिभिस्तिभिरवियत । निवार्य नान वाणगणान् युधि राजन् धनञ्जयः । निजघ्ने तावकान् योधान् वज्रगैः भरोत्तमः। भुग्छिनैर्महाराज शरीरैश्च सहस्रशः समास्तोर्ण धरा तव वमी पुष्परिवाता । निभिः मकिरीटय सनमैद्याककुतेः। मन्दधोठपुट: डैस्तथैवोतलोचनः। निष्कचूडामणिधरैः क्षत्रियाणी प्रियम्वदः। चम्पकैरिव विन्यस्तैः पर्वतैर्बिभौ मही। कृत्वा तत्कर्म बीभत्सुरुयमुग्रपराक्रमः । म विद्धा शकुर्वि भूयः पञ्चभिनतपर्बुभिः । उलूकं पुनराजघ्ने युधि वाणेन रोषितः। तमुलूकं तथा विद्धा सावनस्वैव पश्यतः । ननाद च महानादं पूरयन् वसुधातलं । ततो देवेन्द्रतनयः शकुनेर्धनुराच्छिनत् । निन्येच चतुगे वाहान् यमस्य सदन प्रति। ततो रथादवभुत्य मावली भरतर्षभ। उलूकस्य रथं वर्षमारुरोह वरान्वितः । तावेकरथमारूढा पितापुत्रा महारथा । पार्थ वषार्णगिरिमेपाविवोत्थिती । ततो विद्धा महाराज पाण्डवो निशितैः शरैः। विद्रायंस्तव चर्म शतशोऽथ सहसशः । अनिलन ययाऽधाणि विच्छिन्नानि ततस्ततः । विच्छिन्नानि तथा राजन बलान्यासन् विशाम्पते। तदनं भरतश्रेठ वध्यमानं तदा निमि। प्रदुद्राव दिम: सवा दमाणं मयाहिता उत्सृज्य वाहान समरे चोदयन्तस्तथाऽपरे । सन्तस्ताः पर्यवर्त्तन्त तस्मिंस्तममि दारणे । निर्जित्य समरे योधास्तावकान भरतर्षभ। दातुर्मुदिती भी वासुदेवधनञ्जयो । घरद्युम्ना महाराज द्रोणं विद्धा विमि. गरैः। चिच्छेद धनुषस्तूर्ण ज्या मितेन गरेण ह। म विहाय धनुर्भूमा द्रोण बनियमईनः । भाददेऽन्यद्धनः शरोवेगवत् सारवत्तम। पृष्टद्युवं ततो द्रोणो विद्धा महभिरागः । मारथिं पञ्चभिनाणेर्षियाध भरतर्षभ। तं निवार्य गौणं धुम्बो महारथ.! आसुरी मघानिव । बध्यमाने बने तस्मिंस्तव पुनस्य मारिप। 4 ००२. .०२८ व्यधमत् कारवों ·॥श्रीमहाभारत [घटीलचमध पाथियाय १७२।१० २ o०१५ ... wrain पोराजोगिताधारषिणी। उभयो: मेमयोर्णय नगरदिपवाहिनी। भाषा गारणी राज यगराई प्रति प्रभा। द्रावपिया तु तत् भैन्यं धृष्टद्युय प्रतापवान्। অসম সঞ্জী মঙ্গা বসমিষ। অন্য মায়া মৃদুঘন্বয়িষধিগুলা। पमा च युयुधामय पाण्डवयं एकादः । शिवा राजमइसाणि नावकानी नरखिनी। मिहनादरयास, पाण्डवा गितकामिन.। पश्यतस्तव पुत्रस्य फलस्य च रणोत्कटाः। मथा द्रोणस्य हारस्य दाणे येव विमापते। रतियोमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचयधपर्वणि मनुखयुद्ध दिमतव्यधिकमतोऽध्याय ॥१२॥ 11 मञ्चय उवाच ॥ विद्रुतं स्त्रवलं दृष्टा पध्यमान महात्मभिः) फ्राधेिन महताविष्टः पुत्तस्तव विधाम्पते । अभ्योय महमा कर्श द्रोणच जयताम्बरं घमर्षवशमापना वाक्यजो वाक्यममवीत् । भवद्यामिह मनाम क्रुद्धा या सम्प्रवर्तित । पाहवे निहतं दृष्ट्वा मैन्धवं मयसाचिना निहन्यमानां पाडूना यसेन मम वाहिनी । भूत्वा तदिगये अनावशकाविव पग्यत.। यद्यहं मवतास्याज्यो म वायाऽस्मि नदेव हि। पावा पाण्डुमतान् मधे नेप्यावरति मानदा। नदेवाईवच श्रुत्वा भवम्यामनुसम्मतं । माकरिस्यमिदं पार योधविमान | यदि नाई परिव्याच्या भवया पुरुषर्षभा । युध्यतामनुरूपेण विक्रमेण सविक्रमा। वाक्प्रतोदेन तो बौरी अनुत्रा तनयेन ते। प्रावर्तयेतां नो युद्धं घहिताविव पन्नगा। ततस्ता रथिनी श्रेष्ठा सर्वलाकधनुर्द्धरी,शैनेयप्रमुखान् पार्थानभिदुदुववरणे। तथैव महिता. पाया. खेन, सैन्येन मशः। अभ्यन्ति तो बोरी नईमानी मुहर्मुः। श्रय द्रोण महेवामा दमि. मिनिपुङ्गव । अविष्यत्त्वरित क्रुद्ध. मयशस्वमताम्बर । कर्षश्च दशभिदाणे. पुत्रय नव सप्तभिः । दभिषसेनय मोबनद्यापि सप्तभिः। रते कारवसकन्द अनियं पर्य्यवाकिरन्। दृष्ट्वा च समरे द्रोणं निघ्नन्तं पाण्डवो चमूं। विव्यधुः सोमकास्तुएं समन्ताछरदृष्टिभिः। तत्र द्रोणाऽहरत् प्राणान् वत्त्रियाणां विशाम्पते। रमिभिभास्करोराजस्तमासीव,समन्ततः द्रोणेन.वध्यमानाना पाञ्चालानी विशाम्पते । वे तुमुल मन्द, कोभतामितरेतरं । पुत्रानन्ये पिढनन्य भ्रानन्य च मातुलान्। भागिनेयान वयस्यांच तथा सम्बन्धिवान्धवान्। उत्सृज्यात्मृज्य गर' अपरे माहिता मोहात्तमेवाभिमुखा ययु. । पाण्डवानी बले ये है तथा सा पाण्डवी मेना पोधमाना महात्मना। निमि सम्प्राद्रव , पश्यतो भीमसेनस्य विजयस्याच्युतस्य च । यमयोधर्मपत्नख पार्षत तमसा संहते नाके न प्राज्ञायत किञ्चन । का द्रवमाणन्तु नत सैन्यं द्रोणकर्क महारथी। पाघायेषु प्रभप्रेषु चीयमाणेषु सर्वतः । मनाई. On M ·- , घटोत्कचवध प० । यध्याय १०३ १७४1] ॥ द्रोणपर्व॥ दोषको महेवामविता पार्षतसात्यकी । पाञ्चालचैव महिती जग्मतुः मायकयुधि । मा नदा भरवण प्रभमा महती चः। वार्य्यमाणऽपि कौन्तेय पृतना नावतिउते।' तान्न विट्रवनों दृष्ट्वा जचतुः केश्वार्जुनो। माभिद्रवत विवस्ता भयं त्यजत पाण्डवाः । एतावावा सर्वसैन्यादा सम्यगुदायुधौद्रिोणञ्च सूतपुत्रञ्च प्रयाती सम्प्रवाधिहुँ । वृकोदरमथायान्तं दृष्ट्वा तत्र जनाईमः । पुनरेवानवौहाजन् इर्षयनिक पाण्डवं । एप भोमो रणयाघी वृत:मोमकपाण्डवः। अभ्यवर्तत वेगेन द्रोणकर्णी महारथा। एतेन महिता युध्य पाञ्चालय महारथै. । गच्छवन्तं त्वमप्यद्य सैन्यानो पाण्डुनन्दन । ततस्ता पुरुषयाघ्रावुभौ पाण्डवमाधा। द्रोणको समासाद्य धिष्टिता रणमूर्द्धनि । ।। सञ्चय उवाच ॥ ततस्तत् पुनरावृत्तं युधिष्ठिरवचं महत। यतो ट्रेणिय कर्ष परान् मम्टदतयुधि । : सम्पहारस्तु तुमुलो निगोथे चाभवन्महान्। यया मागरयो राजन् चन्द्रोदयसम्यो । तत उत्सृज्य पाणिभ्या प्रदीपास्तव वाहिनी । युयुधे पाण्डवैः सार्द्धमुन्मत्तमिव भारत। रजमा तममा चैव मामे भयदाणे । केवल नाममात्रेप मायुध्यन्त रणागिरे। अश्रूयन्त हि नामानि-श्राव्यमाणनि पार्थिवे. प्रहरद्धिमहाराज खयम्बर दवाइवे।। निशब्दमासीत् महमा पुन शन्दा महानभून् । युद्धाना युध्यमानानां जयतां जीयतामपि । यत्र यन्त्र का दृश्यन्ते प्रदीपा: कुरुपुङ्गव ने शूरास्तब तब म निपतन्ति पतङ्गवत्। नया संयुध्यमानाना विगाढाऽभन्महानिशा । पाण्डवानाच राजेन्द्र कौरवाणाञ्च भारत, दति श्रीमहाभारते ट्रेणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि सगुलयुद्धे त्रिपातयधिकमायायः ॥ १३ ॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ नत. कला रणे दृष्ट्वा पार्वत परवीरहा। भाजधानोरसि धरैर्देशभिमभमेदिभिः । प्रतिविव्याध तं कर्ष घराघो महारणे। पञ्चभिः मायकैस्तू तिष्ठ तिष्ठति चात्रोत् । तावन्योऽन्य गैरराजन् सञ्छाद्य सुमहारणे। पुनः पूर्वायतोत्सृर्विव्याधाते परस्परं। नतः पाञ्चान्तमुख्यस्य दृष्टद्युमख संयुगी साविञ्चतुरद्याश्वान् को निन्ये यमवयं । कामुकप्रवरचास्य चिच्छेद निशितैः शरैः । साविश्वास्य भन्लेन रथनोडादपातयत्। घरद्युवस्तु विरयो हताझे इतमाथि । अवलुत्य रथात्तूर्णं गदामादाय वीर्यवान् । स मध्यमान. कर्णन गरे मन्नतपर्वभिः। गत्वा कर्ष समापर्नु जघान चतुरो हयान्। पुनरावत्यं वेगेन पार्षतः परवीरहा । धननयरथं चिप्रमारघरथिनाम्बरः । प्रयातुकामः काय वारितो धर्मसंनुना ! कर्मस्तु सुमहतिजाः सिंहनादविमिश्रितं । धनुः शन्द महसके दमा तारेण चाम्बुज । दृष्ट्वा विनिर्जित युद्धे पार्षत ने महारथाः। अमर्षवद्यमापनाः पाञ्चालाः सह सोमकः । सतयुत्नवधार्थाय सवाण्यादाय सर्वशः। प्रययुः कर्षमुद्दिश्य मृत्यु छला निवर्तनं । करस्यापि रथे वाहानन्यान् सतोऽययोजयत् । गतवर्षान् महावेगान सैन्धवान् साधुवादिम बदलवस्तु राधेयः पाञ्चालाना महारथान् । Y ७०31 - . । .EL ·॥ श्रीमहाभारत [घटोकपरध पाध्याय १७२११७३। .." - ००१५ 005. - प्रावर्तन नदी घोरा शोणितायतरङ्गिणी। उभयाः मेनयोर्मध्ये नराश्वदिपवाहिनी। यथा वैतरण राजन् यमराष्ट्र प्रति प्रभा। द्रावयित्वा तु तत् मैन्यं धृष्टद्युम. प्रतापवान्। अभ्यराजत तेजस्वी शक्रो देवगणेविय । अथ दभुर्महागवान धृरद्युम्वशिखण्डिनी। यमा च युयुधानश्च पाण्डवश्व दृकोदर. 1 जिला राजमहसाणि तावकानी नरखिना। सिंहनादरवाश पाण्डवा गितकाधिनः । पश्यतस्तव पुत्तस्य कर्षस्य च रणोत्कटाः । तथा द्रोणस्य सरस्य द्राणेश्चैव विशाम्पते। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि सगुलयुद्धे दिसप्तत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १७२ ॥ । मञ्चय उवाच ॥ विद्युत खवलं दृष्ट्वा वध्यमान महात्ममि. फ्रेाधेन महताविष्टः पुत्रस्तव विशाम्पते । अभ्येत्य महमा कर्ष द्रोणञ्च जयताम्बरं । अमर्षवधमापना वाक्यचो वाक्यमानीत । भवयामिह मङ्काम क्रुद्धाभ्या सम्प्रवर्तित । प्राइवे निहतं दृष्ट्वा सैन्धवं सथमाचिना निहन्यमानां पाण्डूना बलेन मम वाहिनी । भला नदिजये शक्तावमकाविव पश्यतः । यद्यहं भवतात्यायो न वाचाऽस्मि तदैव हि। पावा पाण्डुमतान् मध्ये जेप्याव इति मानदा। नदैवाई वच श्रुखा भवन्यामनुसम्मतं । नाकरिष्यमिदं पार्थबर योधविनाशनं । यदि नाई परिव्याच्या भवद्भ्यां पुरुषर्षभी। युध्यतामनुरूपेण विक्रमेण सुविक्रमा। वाक्प्रतोदेन तो वोरी अनुना ननयेन तो मावर्तयेतो तो युद्धं घहिताविव पन्नगा। नतस्तो रथिना श्रेष्ठी सर्वतोकधनुर्द्धरौ , नेयममुखान् पार्थानभिदुद्रुववरणे। तथैव महिता. पाथा.खेन, मैन्येन मळमः। अभ्यवर्त्तन्त तो बोरी नईमानौ मुहर्मुहुः । अय द्रोणे महेवामा दमि. मिनिपुर । अविष्यत्त्वरित क्रुद्ध. सर्वशस्वमताम्बरः । फर्ष दभिर्वाणः पुत्राय नव सप्तभिः । दमिट्टपोनय सोबलश्चापि सप्तभिः । रने कारवसकन्द नेयं पर्यवाकिरन्। दृष्ट्वा च समरे द्रोणं निनन्तं पाण्डवी चमूं। दियधु सामकावर्ष समन्ताकरटिभि । तब द्रोणाऽधरत् प्राणान् चचियापा विशाम्पते। रसिभिभास्करो राजमामांमीव ममन्तत. दोन वध्यमानाना पाञ्चालानी विशाम्पते । युवे तुमुल मन्दः क्रोभतामितरतरं । पुत्रानन्ये पिढनन्ये धानन्य च मातुलान्। भागिनेयान् वयस्यांय नथा सम्बन्धिवान्धवान्। वामृज्यात्सृज्य गच्छन्ति बरिता जीवितेशकः। अपरे मारिता मोहानमेवाभिमुखा पयु. । पाण्डवाना पचे योधा. परतीकं गताः पर। गथा मा पाण्डवो मेमा पोषमाना महात्मना। निमि सम्प्राद्रवद्राजन् विएन्यान्या. ममतता। परनता भीमनस्य विजयम्माच्यतम्य या यमयोधर्मपुत्रम्य पार्षतस्य च पश्यत.। नममा मटने साफ न माझायत किचन कारवाएं। प्रकामेन दृश्यन्ते विटुताः परे । द्रवमाणम्तु नत मैन्यं द्रोपको महारथी । जग्मतुः पृष्टता रामम् किरन्ना मायकान् बहन। पायासेपु प्रभग्रेषु दीपमाणे पु मर्मतः। ननाईनी दीममनाः प्रत्यभाषत फागुन।। 09 00.

·३ 000 . 0530 . घटोत्कधबध म । यध्याय १५५ ११७४1] ॥ोणपर्व॥ ट्रोषको महेवासविता पार्षतमात्यको । पाञ्चाल महिती जग्मतुः सायंकयुधि। मा तदा भरवण प्रभमा महती चमः। वाय॑माणाऽपि कान्तय पृतना नावतिष्ठते।' नान्न विट्रवों दृष्ट्वा ऊचतु: केम्वार्जुनौ । माभिद्रवत वित्रस्ता भयं त्यजत पाण्डवाः । रतावावा सर्वसन्यैयूँढी सम्बगुदायुधाद्रिोणच सूतपुत्रञ्च प्रयाती सम्प्रवाधितुं । हकीदरमथायान्तं दृष्ट्वा तर जनाईमः। पुनरेवानीमाजन् हर्षयवित्र पाण्डछ। एप भीमो रणयाघो हतः मोमकपाण्डवः। श्रभ्यवर्तत वेगेन ट्रोणी महारथा। एतेन महितो युथ पाचाचच महारथैः । गच्छखान्तं त्वमप्यद्य सैन्यानो पाण्डुनन्दन । ततस्ता पुरुषयाधावुभा पाण्डवमाधवो। द्रोएको समासाद्य धिष्ठिता रणमूर्द्धनि । ॥ मञ्चय उवाच॥ ततस्तत् पुनरावृत्तं युधिष्ठिरवचं महत। यतो द्रोणग्य कर्षय परान् मम्टदतयुधि । सम्पहारस्तु तुमुलो निगोये चाभवन्महान्। यया मागरयो राजन् चन्द्रोदयसम्दयोः । तत उत्सृज्य पाणिभ्या प्रदोषास्तव वाहिनी । युयुधे पाण्डवैः मार्द्धमुन्मत्तमिव भारत। रजमा नममा चैव भड्नामे मयदारणे । केवलं नाममात्रेण मायुधन्त रणाभिरे। अश्रूयन्त हि नामानि-श्राव्यमाणानि पार्थिवः । प्रहरहिमहाराज स्वयम्बर इवाहो।। नि:शब्दमासीत् महमा पुनःभन्दा महामभृत् । क्रुद्धाना युध्यमामानां जयतां जीयतामपि। यत्र यत्र सम दृश्यन्ते प्रदीपा: कुरुपुजवा ते रास्तब तब म मिपतन्ति पतझवत्। मथा मंयुध्यमानाना विगाढाऽभन्महानिया । पाण्डवानाच राजेन्द्र कारवाणाच भारत। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि मझुवयुद्धे विसप्तत्यधिकयतोशायः ॥ १२॥ ॥ सञ्चय उवाच ॥ नतः क र दृष्ट्वा पार्षतं परवीरहा। बाजधानोरमि परैर्दभिर्ममेदिभिः। प्रतिविव्याध न कई घटायो महारो। पञ्चभिःमायकैस्तूई निष्ठ तिठेति चात्रोत् । तावन्योऽन्य गैरराजन् सञ्चाय सुमहारणे। पुन: पूर्वायतोत्सृष्टर्विव्याघाते परस्पर। ततः पाहातमुस्यस्य टयुषख संयुग) मारथिचतरावान् को निन्ये यमवयं । कार्मुकप्रवरचाय विच्छेद निषित: मरैः । माविवाय भल्लेन रथनोडादशातयत्। -एटापस्तु विरघो हतारो इतमार्रायः । अवमुत्य रथार्ण गदामादाय बोथैवान् । समध्यमानः कर्णन अपनतपर्वभिः । गला कई कमी पर्नु जघान चतुरी च्याम् । पुनरावत्य वेगेन पार्षत: परवीरहा धनश्चयर दिप्रमावध रथिनाम्परत। प्रयातुकामः काय वारितो धर्मसंनुना । कर्षस्तु सुमहातेजा सिंहनादविमिश्रितं। धनुः पन्दं महचके दातारण शाम्जा दृष्टा विनिर्मित युद्ध पाने में महारथाः। अमर्षवममापधाः पाचावाः सह मोमक सनपुत्रवधाचाय मसापादाय मर्चरः। मययुः कर्षमुहिश्यमय छत्वा निवर्तनं । कस्यापि रपे याहामन्याम् सतोऽययोजयन् । भगवान् महावेगान सैन्धवान् साधुवादिनः रथसपनु राधेयः पाधाताना महारपान् । - .

·. ८०४ । श्रीमहाभारत [घटीत्वपवध प.। अध्याय १७३। ०० ०८.. अभ्यपीडयदायस्त. गरमघवाचतामा पौद्यमाना कींन पासानामनीकिनी। सम्पाद्रवत् सुसंत्रस्ता सिंहेनेवादिता मृगी। प्रपतन्ता रणेभ्यश गजेभ्यय महोपते। रथेभ्या रथिनस्तूर्णमदृश्यन्त समन्ततः । धावमानस्य योधस्य जुरप्रैश्च महामधे । वाइ चिच्छेद वै कर्ण शिरव मकुण्डला अरू चिच्छेद चान्यस्य गजस्यस्य विशाम्पते। वाजिपृष्ठगतस्यापि भूमिष्ठस्य च मारिप । नाजामिषुधविमाना वहाऽन्ये महारथा । मच्छिन्नान्यात्मगाबाणिवाहनानि च संयुगे। बध्यमानाः शरीर पाचाला सनये. मह । वणविस्पन्दनाचापि सतपुत्लञ्च मेनिरे। अपि खं समरे योधं धावमानं विचतम. । कर्ममेवाभ्यमन्यन्त ततो भोता द्रवन्ति ते । तान्यनोकानि भमानिद्रवमाणानि भारत । अभ्यद्रवद्रुतं कर्म सर्वतो विकिरञ्छरान्। वध्यन्ते ममरे योधा धावमाना विचेतम् । नाशनुवन्नवस्थातुं काल्यमाना महात्मना। कलेनाभ्याहता राजन् पाञ्चाला. परमेषुभिः। द्रोणेन च दिश. सना वीक्ष्यमाणा. प्रदुदु । ततो युधिष्ठिरो राजा खमन्यं प्रेक्ष्य विद्युत। अपयाने मतिं कृत्वा फालानं वाक्यमब्रवीत्। पग्य कर्षे महेष्वास धनुष्पाणिमवस्थितं । निशीथे दारुणे कम्ले तपन्तमिव भास्करं । कर्षसायकनुनाना क्रोशतामेप निखन । अनि श्रूयते पार्थ वइन्धूनामनाथवत् । यथा विछजतश्चास्य मन्दधानस्य चाहगान । पश्यामि नान्तरं पार्थ आपयिथति वान्धवान्। यदवामन्तर कार्य प्राप्तकावं प्रपश्यसि । कर्णस्य बधंसयुकं तत्कुरुष्व धनञ्जय। एवमुक्तो महाराज पार्थ कृष्णमथाब्रवोत् । भीतो धर्मसता राजा राधेयस्याद्य विक्रमान् । रवडते प्राप्तकानं कर्षानीके पुनः पुन । भवान् व्यवस्थतां शोघ द्रवते हि वरूथिनी द्रोणमायकनुमाना भमानी मधुसुदन। कर्णम वास्यमानानामवस्यानं न विद्यते। पश्यामोइ तथा कर्णविचरन्तमभोतवत्। द्रवमाणाबयोदारान् किरन निर्मित गरे । नैनं भक्ष्यामि संसोढुं चरन्त रणमूर्दनि । प्रत्य दृष्णिभाईत पादस्पर्ममिवोरग । स भवास्तच यावा यत्र कर्णो महारथ । अमिन पधिय्यामि मा वैष मधुसूदन। ॥ वासदेव उवाच ॥ पश्यामि का कोन्नेय देवगजमिवाहवे। विचरन्तं नरव्याघ्रमतिमानुपविक्रम। न तथाऽन्याऽस्ति समरे प्रत्युद्याता धनत्रया तवा पुरुषव्याघ्र राक्षमादा घटोत्कचात् । न तुनावदई मन्ये प्राप्तकालं तवानघ । समागम महाबाहो सतपुत्त्रेण संयुगे। दीप्यमाना महोस्तोव तिष्ठत्यस्य हि वासवी । बदर्थश्च महावाहो सूतपुत्त्रेण मयुगे। रक्ष्यते मतिरेपा हि रौद्रं रूपं विभर्ति छ । मततधानुरको वे हितैपी च घटोत्कचः । घटोत्कचस्तु राधेय प्रत्युधात महायल । स हि भीमेन बनिनाजात सरपराक्रमः। नमित्रस्वाणि दिय्यामि राघमान्यामुराणि च । विजयति रणे कर्णमिति मे नास्ति संभय.। एवमुको महामाः पार्थ पुष्करतोचम.। आजुहावाथ तद्रशस्तचासीत् मादुरग्रतः । , 0200 65. OFL ·घटोत्कचवध प. अध्याय १७४११७५ 1] ॥ द्रोणपर्व ०२. - कवची मयरः सनी सधन्वा च विशाम्पते। अभिवाद्य ततः कृष्ण पाण्डवञ्च धनचर्य। अनशेत् स तदा गादयमम्मि प्रमाधि मी। ततस्तं मेघसंकायं दीप्तास्वं दीप्तलोचना- अभ्यभाषत हैडिबि दामाहः प्रहसनिव। । वासुदेव उवाच ॥ घटोत्कच विजानीहि यत्त्वा वक्ष्यामि तच्छृणु। प्राप्त विक्रमकातोऽयं तव नान्यस्य कस्यचित् । सवं निमन्जता युद्धे पाण्डवानां वो भव । विविधानि तवास्वाणि सन्ति माया च रावसी। पश्य कपन इंडिम्ब पाण्डवानामनीकिनी। कान्यमाना यया गावः पालेन रणमूर्द्धनि । एप को महेष्वासो मतिमान् दृढविक्रमः । पाण्डवानामनोकेषु दइति चचियर्षभान्। किरन्तः शरवर्षापि महान्ति दृढधचिनः । नागनुवन्नवस्थातुं पोद्यमानाः पराधिपा। निणेथे सतपुत्त्रेण भरवण पीडिताः।रते द्रवन्ति पाशालाः सिंहेनेवाहिता मगाः। रतस्य प्रवृत्तस्य सतपुचम्य संयुगे। निषेद्धा विद्यते नान्यस्लामृते भीमविक्रम। सबै कुरु महाबाहो कर्म युक्रमिहात्मनः। मातुलाना पिणाच तेजमा च बलेन च । एतदर्थ दि इंडिम्बे पुधानिच्छन्ति मानवाः । कथं न तारयडुगात्म व तारय वान्धवान् । दृच्छन्ति पितरः पुत्वान सार्थहेतीर्घटोत्कच । इह नोकात् परे कि नारपियन्ति ये हिताः । नवाप्यसदृश घोरं बलं युद्धे महात्मनः । मडामे युथमानस्य में समस्तव विद्यते। पाण्डवाना प्रभन्माना कलेन निमि मायकः । मन्नता धात्र्तराष्ट्रेषु भव पारं परन्तप । राना हि रावमा भयो भवन्यमितविक्रमाः। बचवन्तः सुदुर्धाः एरा विकान्तयाधिनः । नहि कर महेवाम निमोथै माया रणे । पार्था द्रोण धधिष्यन्ति धृष्टद्युमपुरोगमाः। ।। सञ्जय उवाच ॥ केशवस्य वच. 'श्रुला बीभमुरपिराभ। अभ्यभाषत कारव्य घटोत्कचमरिन्दमा घटोत्कच भवायेव दीर्धवाहश्चमात्यकि।मतों में समन्येषु भीमसेनस्तु पाण्डवः । स भवान् यात कर्षन वैरथं मंटुगे निभिभात्यकिः पृष्ठतो गोमा भविष्यति महारथः ! नहि कर रणे भरं मात्त्वतेन महायवान्। ययेन्द्रम्तारकं पूर्व स्कन्दैन सहजन्निवान् । ॥ घटोत्कच उवाच ॥ अदमेवाम्मि काय द्रोणायारध भारत। अन्यपी इभियाणा वे शताम्वापी महात्मना । अद्य दास्यामि माम सतपुत्राय ने निशिचं जनाः सम्प्रवक्ष्यन्ति यावमिर्धरियति । •म चार रानाक्ष्यामि न भोताव कृतानोन्। सचमेव वधियामि राम धर्ममास्थितः। ॥ मञ्चय उवाच॥ एवमुना महावाडिमि. परबोरहा। श्ययानुमुवे का नव मैन्यं विभीषयन् । नमापतन्तं संयुद्धं दीप्ताय दीप्तम् । प्रहसन पुरुषव्याघ्र प्रतिजग्राह सतनः । तयोः समभवद्युद्धं कर्षरावमयामधे । गताराजमार्टून प्रक्रप्रज्ञादयोरिव । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचधपलि घटोत्कचयाने चतु. सप्तत्यधिकमताज्यायः ॥ १४॥ ॥ मधय उवाच ॥ दृष्टा पटोल्कर राजन् सूतपुत्ररथम्प्रति। प्रतियात महापाई निघाम कमाइये। प्रीत्तत्र पुनले दुःमानमिदं वरः। एततो रणे दवं दृष्ट्वा कर्सस विक्रम . . . ' act ·॥श्रीमहाभारतं॥ [ घटापाचवध प. चध्याय १०५। . GER अभियाति रण कर्ण नदारय महारथ। हत' मैन्येन महता याहि यत्र महायन । कणे वैकर्तनो युद्धे राक्षसेन युयुत्सति। रघ कर्ण रणे यत्ती वृत' सैन्येन मानद । मा कर्ण राक्षमो घोरः प्रमादानामयिष्यति। एतस्मिन्नन्तरे राजन् जटासुरसुता बनी। दुर्योधनमुपागम्य प्राह प्रहरताम्बर. 1 दुर्योधन नवामिवाम् प्रख्यातान् युद्धदुर्मदान् । पाण्डवान् हन्तुमिच्छामि वयाचप्त. सहामुगान्। जंटासुरो मम पिता राक्षमाया वली पुरां। प्रयुज्य कर्म रक्षानं जुट्रैः पार्थर्चिपातितः । तस्यापचितिमिच्छामि भनुशोणितपूजया । अनुमासैश्य राजेन्द्र मामनुज्ञातुमर्हसि । नर्मप्रवीत्ततो राजा प्रीयमाणः पुनः पुनः । द्रोणकर्णादिभि. मार्द्ध पर्याप्तोऽहं द्विषन्नयावन्तु गल्छ मयाज्ञप्तो जहि युद्धे घटोत्कचं । रावसं क्रूरकर्माण रक्षा मानुषसम्भवं । पाण्डवानां हितं नित्यं हस्यश्वरथघातिन। वैहायधगतं युद्ध प्रेषयेद्यमसादनं । तथेत्युका महाकाय समाय घटोत्कचं। जाटासरि मनि नानाशस्वैरवाकिरत् । अत्तम्बुषञ्च कर्णञ्च कुरुमन्यञ्च दुस्तरी। हेखिम्वि. प्रममाथेका महावातोऽम्बुदांनिव । ततो मायावतं दृष्ट्वा रक्षस्वर्णमत्तम्बुषः । घटोत्कचं शरमानानालिझै समाकिरन् । विद्या तु बहुभिवाणै#मनिमलम्बुषः। व्यद्रावयच्छरैस्तूर्ण पाण्डवानामनिकिनी । तेन विद्राव्यमाणानि पाण्डुसैन्यानि भारत। निगोथे विप्रकीर्यन्त वातनुवा घना इव । घटोत्कचारैर्नुषा तथैव तव वाहिनी । नियोथे प्राट्रवद्राजनुत्सृज्याल्का महसथ । अलम्बुषस्तन युद्धाभैमसेनि महामृधे। भाजप्ने यहुभिाणेस्तावैरिव महादिपं । तिलमय नतो यानं सुतं सव्वायुधानि च । घटोत्कच प्रचिच्छेद प्राहमचातिभैरव। ततः कर्ण भरवाते कुरूंचापि सहस्रश.। अलम्बुपधाभ्यवर्षअघी मेरुमिवाचली तत. मचुचुभे मैन्यं कुरूणां राक्षमादितं ।' उपर्युपरि चान्याऽन्य चतरनं ममई इ । जाटासरिमहाराज विरथा इतसारथि । घटोत्कर्ष रणे क्रुद्धा मुटिनाऽभ्यहनच म । मुटिनाऽभ्याइत. मोऽथ प्रचचाल घटोत्कचः । पिनिकम्प यथा भैल महत्तस्तृणगुल्माम् । नत. स परिधाभेन दिपद न त पाहुना। जाटामार भमनिरमधीन क्रोधमूर्छित.। ततः ममथ्य तं कुछ वर्ण डिविरादिपत्। दाभ्या भुजाभ्यां संसद निप्पिपेष मशीतसे । जाटासरिभीचयिला आत्मानच घटोत्कचात्। घुमात्याप वेगेन घटोत्कथमुपायत् । अतोऽपि विधिय भमुहिय च राक्षस । घटोत्करणे रोपानिष्पिपेष महीतले । तयोः समभवद्युद्धं गर्जतोरतिकाययोः । घटोत्कचालम्बुपयोस्तुमुलं लोमहर्षणं । विशेषयन्तामन्याऽन्य मायाभिरतिमानिना। युयुधाने मधापीया विन्द्रवरोधनाविव। पावकाम्मुनिधी भूत्वा पूनर्गडितको । पुनर्भपमहायाना पुनर्भयमहाचली । पुन कुञ्चरमाईला पुन स्वभानुभास्करो। एवं माषाभतरजावन्यान्यमधकारिण। माचित्रमयुध्येतामसम्युपघटोत्की। - . ५ . CF0. । - * ८.

·घटोबधबधमा । अध्याय १७५ ॥ १७६।] द्रोणपर्व । - - . . परिभेश्य गदाभिन प्राममुहरपट्टि गैः । मुषः पञ्चतायैश्च नावन्यान्यं विजनतुः । हयान्याञ्च गदोभ्याञ्च पदानिरथिनी पुनः । युयुधाने महामाया रक्षमा प्रबरो युधि। नतो घटोत्कची राजवनम्वुपपधेसया । उत्पपात मशं क्रुद्धः श्येनवनिपपात च । पहीला च महाकायं राधमेन्द्रमलम्बु । उद्यान्यवधी मी मयं विष्णुरिवाहचे। ततो घटोत्कचः खड्मयाहुतदर्शनं । रौद्रस्य कायाद्धि मिरो भोमं विश्तदर्शन। स्फुरतस्तस्य ममरे नदतवातिभैरवं । विचकत्तं महाराज पारमितविक्रमः। शिरस्तच्चापि मध केमेष रुधिरोचित। यया घटोत्कचस्तूर्ण दुर्योधनरथम्प्रति । अभ्येत्य च महावाड:मयमानः स रावस. मिरो रथेऽस्य निक्षिप्य विकताननमूग । माणदभैरवं नादं प्रापोव बलाहकः। अत्रबीच ततो राजन् दुर्योधनमिदं वचः। एष ते निहतो बन्धुस्वया संदरविक्रमः । पुन टासि कर्णस्य निष्ठामेता तथात्मनः। स्वधर्ममर्थ कामचत्रितयं योऽभिवाञ्छति। रिक्रपाणिनं पश्येत राजानं मा स्त्रि। सुप्रीतस्तावत् तिष्ठव यावत् कर्ण वधाम्यहं । एवमुक्का नतः प्रायात् कर्णम्प्रति नरेश्वर। किरकरमतांस्तीणान् विमुञ्चन् कर्णमूर्द्धनि। नतः समभवद्युद्धं घोररूपं भयानक । विमापन महाराज नरराइयोर्मधे। रतियोमहाभारने द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि अलम्बुयरधे पञ्चमतत्यधिकमास्यायः ॥१०५ ॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ यत्तदैकर्तन: को रावमय घटोत्कचः । निमोये समसजेती तयुद्धमभवत् कथं । कीमचाभवद्रूपं नस्य घोरस्थ रतसः । रथय कोदृमस्तस्य हयाः सायुधानि च । किम्प्रमाणा यास्तस्य रथकेतुर्धनुस्तया । कोदश वर्म चास्य मिरखाणच को । पृरस्वमतदाचक्ष्व कुश्ती द्यसि सञ्चय । ॥ सञ्जय उवाच ॥ तोहिताक्षा महाकायस्तावास्था निर्णतादरः। अईरीमा हरितमश्रुः भाका महाहनुः। भाकाहारितास्यच नोरणदंड: करातवान् । सुदीर्घतायजिष्ठो लम्बधू सूचनामिकः । नोमानी तोहितयोवो गिरिवी भयहरः। महाकायो महाबाहमहामेष महावतः । विस्तः परुषी विकटौदद्धपिरडकः । म्यूलिम्गूढनाभिय गिर्थिनोपयो महान्। नथैव हस्ताभरणो महामायोऽदी नथा। उरसा धारयनिकमपिमाला यथाऽचनः । तम्य हेममयचित्र बहुरूपकमोभित। तोरणमतिम एवं किरोटं मूग्योभत । कुण्डले बाउसया माला हेममयों भी। धारयन् विपुन काम्य करपञ्च महामभं। किरिणीमतनिघष रध्वजपताकिनी सतचीवनवाई नभमाचं महार। बायुधधरोपेतमास्थितं वजमातिनं । अपचक्रममायुक मेघगम्भीरनिखमं । मत्तमातरूमा सोधिताना विभीपणा। कामवर्णजशेपेता बनरन्तर ने हयाः। महन्तो राधमं घोरं यवन्तो शितप्रमाः। विपुतामिःमटामिस्ते रेषमाण मुहमुंडः। F- - NEL - ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [ घटकाध प. अध्याय १०६ ॥ ८.८ 0.0 राक्षमोऽस्य विरूपाच:सतो दीप्तास्यकुण्डल। रगिमि. सूर्यररन्याभ नयाद हयाधणे। मतेन महितस्तस्थावरुणेन.पथा रविः। समादव पश्रेण यथाद्रिमतामहान् । दिवस्पृक् समहाकेतु, स्यन्दनेऽस्य समुच्छ्रित । रोत्तमान माव्यादा ग्रभः परमभीषणः । वासवानिनिघावं दृढज्यमतिविचिपन् । व्यक्तं किम्कुपरीणाई द्वादशारनिकार्मुके। रथाचमावरिषुभि सर्वाः प्रच्छादयन् दिमः। तस्या बोरापहारियां निभाया वर्षमभ्ययात् । तस्य विक्षिपतशाप रथे विष्टभ्य तिष्ठतः। अश्रूथत धनुघोषो विस्फुर्जितमिवाशने । न विचास्यमानानि तव सैन्यानि भारतासमकम्पन्त सर्वाणि मिन्दारिव महामयः। तमापतन्त सम्प्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणं । उतमयन्निव राधेयस्वरमाणो न्यवारयत्। मतः कोऽभ्ययादेनमस्सन्नस्यन्तमन्तिकात्। मातहमिव मातङ्गो यूयर्षभ दवर्ष । स मनिपातस्तमुत्तस्तयोरासीदियाम्पते। कर्षराक्षसयोराजविन्द्रशम्बरयोरिव। तो प्रग्टह्य महाभीमे धनुषी भीमनिखने। प्रच्छादयेतामन्यान्य तवमाणी मईपुमि । नतः पूर्वायतोत्कृष्टैः शरै. मन्नतपर्वभिः । व्यदारयतामन्यान्य कासे निर्भिय वर्मणी । तो नखैरिव माईली दन्तरिख महादिपी। रथशक्तिभिरन्योन्य विशिखैस्ता ततचतुः। । मच्छिद्यन्ता च गावाणि मन्दधाना च सायकान् । धक्ष्यमाण शरनतिर्दु नेप्यो च बभूवतु। तो रक्षतसर्वाङ्गी शोणितीघपरिसुती। विधाजेता यथा वारिप्रसवा गैरिकाचली । तो भरायविभिन्ना निर्भिदन्ता परस्परं । नाकम्पयेतामन्यान्य यतमानौ महारथौ।। नाही मिशायुद्धं चिरममिवाभवत्। पाण्यार्दीयताराजन कर्णराक्षम्योर्मधे। तस्य मन्दधतस्तोत्रणान् शराशामक्रमस्थतः । धनुर्घोषण वित्रस्ताः खे परे च तदाऽभवन् ।। घटोत्कचं नदा को न विशेषयते नृप। मायके नतो दिव्यमस्वमस्त विदाम्बर । फणेन मन्धितंष्ट्रा दिव्यमत्र घटोत्कचः । प्रादुयके ततो माया राक्षसी राधमेश्वरः। लपवनधारिण्या मेलमुद्गरहस्तया। रचमा घोररूपाणी महत्या मेनया वृतः। समुद्यनमहामस्तं दृष्ट्वाने व्यथिता मपाः। भनान्तकमिवायान्त कालदण्डोरधारिणे । घटोत्कचममुक्तेन सिंहनादेन भौषिताः । प्रमुखुदुर्गजा मूत्र विययुश्च नराम। नतोऽमष्टिरत्युगा मइत्यासीत् ममन्ततः। अदराबाधिस्वलैर्बिमुक्ता राक्षश । प्रायमानि च चत्राणि मुहाशक्षितामराः । सपन्यविरताः शलाः शतघ्नप पहिमास्तथा । नमुयमतिराद्रश्च दृष्ट्वा युद्ध नराधिपा । पुत्राय नव योधाय व्यथिता विप्रदुद्रुवुः । तकोऽक्षयनधाधो कणों मानी म विव्यथे। व्यधमन म परम्भीयां घटोत्कचविनिर्मिती । मायान्तु निहतां दृष्ट्वा अमर्षात् स घटोत्कचः। विममर्ज भरान् घोरान सूतपुत्ववधेसया । गम्त रुधिरामा भिक्या कर महाहवे । विविरार्द्धरण वाणा. संक्रुद्धादव पन्नगाः । समपुत्र मंकुद्धी लघुइस्त. मनापाम्। घटोत्कचमतिकम्य विभेद दशमि. रे । ०६. J T -- . ४३. - ·८ . । . atr । घटोलप या अध्याय १७६i] द्रोणपर्व : घटोत्कची विनिर्भिवः सतपुषण महापर्क दियं महसारमगृहायथिती मग ।। दुरान्त बालसामं मणिरत्नविभापितं । चिपाधिरथैः क्रुद्धो मममेनिर्मिघामया। प्रविद्धमतिवेगेन विचितं कमायक। प्रभाग्यस्यैव संहन्यस्तन्मोघमपतलुधि। घटोत्कचः सुमंक्रुद्धो दृष्ट्वा चक्र निपातितं । वर्षे प्राछादयवाणी स्वभानुरिव भास्कर। सतपुचस्तम्भान्तिा रुद्रपिन्द्रविक्रमः । घरोकरय वर्ण छादयामास पत्रिभिः । पटोत्कचेन तु गदा नहईमानदा तदा। पिता धाम्य भरैयापि कर्णनाभ्याइताऽपतत् ।। ततोऽन्तरीदमुत्पत्य कालमेघ वोनदन। प्रवर्ष नाकायो द्रुमवर्य नमस्तवात्। ततो मायाविन फों मोममनमुत दिवि मार्गरभिविव्याध घन सर्य दवाशभिः। नस्य सान् हयान् इंवा मञ्छिय मतदा रथ । अभ्यवर्षछः कर्णः पर्जन्य व दृष्टिमान्। न तस्यामोदनिर्भिन्न गावे ह्यड्डुलमन्तरं । मोऽदृश्यत मुइत्तेन याविचलित यया । न इयाब रथ तस्य न ध्वजन घटोत्कचं । दृष्टवन्तः स्म ममरे मधिनाभिसंत। स तु कर्णस्य नदिव्यमखमलेश मातंयन् । मायायुद्धेन मायावी सतपुत्रमयोधयत् ।। भोऽयोधयत्तदा कर्य मायया नाघवेन चा प्रतक्ष्यमाणानि रिवि शरजातानि सम्पतन्। भैमनिमहामाया मायया कुरुसत्तमा विकारात्मनात्मानं मोहयनिक मारत । स तुला विरूपाणि वदनान्यायमानि च। अमन सतपुचव दिव्यान्यताणि वीर्यवान्। पुनशापि महाकायः सञ्छिना भनघा रणे। इनमला निरंन्साह पनितः समदृग्यता - इतनं मन्यमानाय प्रणेदुः कुरुपुयाः । श्रय दैहैनवरन्यर्दितु माखभ्यत । पुनयापि महाकायः मतमोर्षः मतोदरः। व्यदृश्यत महाराज मैना देव पर्वतः। , अरमाचा भूवा च पुनरेव स राक्षसः। मागरोषिरिवोद्भूतस्तिर्यगूईमवर्तन । वसुधा दारयित्वा च पुनरशुन्यमन्जत। अदृश्यत नंदा तव पुनरंन्मर्मितोऽन्यतः।. सोऽवतोय पुनस्तस्या रथं हेमपरिष्कृतं । वितिं यक्ष दिमव माययाभ्यन्यदमितः। गला कर्णरथाभ्यास विचनत्कुण्डताननः। प्राइ वाम्यमयान्तः सतपुमं विशामते । तिठेदानों क मे जीवन सनपुन गमिष्यमि युयुद्धामईनेच विनेष्यामि रणनिरे। इत्युक्षा रोपतामा रक्षा करपराक्रमी उत्पपासानरीतच महाम च सविनरं। कर्णमभ्यहनव गजेन्द्रमिव भरी। राधमारिषुभिरभ्यर्थ हटोत्कचः। रथिनामपर्म का धारामिारवायदः। भरटिश्चनं करें दूरामनामगातयत् । दृष्ट्राच विहला माया कर्णन भरतर्षभ। घटोत्कचस्ततो मायां ममनीन्तर्हितःपुनः। मोऽभाहिरिरत्युतः भिमरेतरमा सलमामाभिमुनर्भवप्रसरणे महान् । नमनपाय कर्ण दृष्ट्वा महोधरं प्रातरायुधान्युपायुदहन्तं न दुर्भ। मयभित्र ततः कला दिव्यमस्वमुदैरयत्। नतालिय मेवेन्द्रो विधिता वैनग्यत। छ ·- १८ - * - . ०८०५ . - १० ॥श्रीमहाभारत [घटाव चवध । यध्याय १७६। ततः स तायदा भूत्वा नोवः सेन्द्रायुधो दिवि । मदृष्टिभिरत्युयः सूतपुत्रमवाकिरत् । श्रथ मन्धाय वायव्यमलमलविदाम्बरः। यधमत्कालमेघन की कतना दृष.। समार्गणगणः कर्णो दिगः प्रच्छाद्य सर्चगाजधानावं महाराज घटोत्कचसमोरित। नतः प्रहस्य समरे भैम:निर्महावतः । प्रादुके महामायां कर्णम्पति महारथ स दृष्ट्वा पुनरायानं रथेन रथिनाम्यरं। घटोत्कयमसंभ्रान्त रावसबभिग। 'मिहमाई समर्मत्तमातविक्रमः। गज़स्यैव रथस्यद्य वाजिपृष्ठगतैस्तथा। मानाशवधरै चरिनानाकवचषः। दृनं घटोत्कचं क्रूरैमरुद्भिरिव वासर्व ।। दृष्ट्वा को महेवामा योधयामास राक्षम । घटोत्कचस्ततः कर्णं विद्धा पञ्चभिरागः। ननाद भैरवं नादं भीषयन् मर्यपार्थिवान् । भूयश्चनलिकनाथ समार्गणगणं महत्। कर्णहस्तस्थितचापं चिछेदाइ घटोत्कच । अथान्बद्धनरादाय दृढम्भारमई महा। विचकर्ष बलात् कर्ण स्वायुधमिवोछिन। नेतः कर्ण महाराज.मेषयामास पायकान् । सुवर्णपुरगञ्छत्रुघ्नान खपरापचिमान् प्रति । तदाणैरर्दि घूध रक्षमा पीनवदमा। सिंहमेवादित वन्य गजामामाकुल कुल। विधम्य राक्षसान् वाणे. साश्वसतगजान विभुः । ददाइ भगवान् वहि तामोव युगक्षये इस इला राक्षसी सेगी शुशुभे सतनन्दनः । पुरेव त्रिपुर दावा दिविदेवो महेश्वरः। तेषु राजमहलेषु पाण्डवेयेषु मारिष । नैनं निरीचितमपि कविच्छनोति पार्थिव । ते घटोत्कचाट्राजन रावसेन्द्रान्महाबलात् । भोमीप्यस्तोपतात् कुद्धादेवखतादिवा तस्य कुद्धस्य नेत्राभ्यां पावकः समजायत। मक्षात्काभ्यां यथा राजम् मार्थिापेरविन्दवः । तल तलेन मइत्य सन्दश्य दमनच्छदं। रापमाथाय च पुनमायया निर्मितं ततः । युक्तं गानिर्भमा पिमाचवदनैः परः। मंसूतमप्रवीत् कुखः सूतपुत्राय माहीम या पोररूपेण रथेन रथिनामरा, दर सनपधेश पुनरेव विमापनेस विप पुनः खः सतपुत्राय राधसः . अरपा महापोराममनों निर्मितां । नामवभुत्य बयाह का न्यस्य रथे धनुः । सिप भी सभ्यव मन्दमात् मोऽवपुवे । माग्यसतव यान भस्म हिला महामभा। विवश वसुधां भिवा सुगना विमिम्मियुः । कर्णध पर्यभूतानि पूजयामासरप्रसा। पदवमुत्य नपाइ देवरष्टा महामनों रिवंशला रणे कर्ण पारोह रथं पुनः । नतो मुमो विनिधान सनपुरः परतपः । म कतुंमन्येन मर्मभूतेषु मानद । पदकानिदा फर्ग: पामे भीमदर्शनाम हन्य मानो माराधाराभिरिव पर्मतः । गन्धवनगराकारः पुनरमारधीयता एवंम वे महाकाया मापया साधन च । प्रमाणितानि दियामि जपन रिपुण्दनः । नियमावरपु मायया नेम रपमा ! • अपात: कतरास, प्रत्येयापयत्। ना. शुद्धो महाराज मनिकापसः। - .. . , . - " ·- . - - - घटोलवध पबिध्याय १७६।१७७1] द्रोणपर्च॥ ८२१ धकार बहुधात्मानं भीषयाको महारथान् । नतो दिग्भ्यः समापेतः सिंहव्यापतरः । अभिजिज्ञास्तु भुजगा विहगाद्याप्ययोमुखाः । थाकीर्यमाणे विशिखैः कर्णचापच्युतः पर। भगराजसममतस्तत्रैवान्तरधीयत । राघमाय पियाचाय पातुधानास्तथैव च। भासाहकाच बहवो काय विचनामनाः । ते कर भदयिष्यन्त. सर्वतः ममुपाद्रवन् । अथेनं वाग्भिरुग्राभिस्वामयाञ्चक्रिरे तदा। उद्यत इभिघोररायुध. मोणितोचितः। तेषामनेकैरेकैकं को वियाध चामुंगे. 1 प्रतिहन्य तु ती मायां दिव्येनालेय राक्षसों। श्रामधान हयान् घारान् सः सवतपर्वमिः। तेभमा विकृताशाय विष्ठाय सायक। बसुधामन्वपद्यन्त पश्यतस्तस्य रतमः । समग्रमायो इडिम्बि. कर्ण वैकर्तन ततः। एष ते विदधे मृत्युमिायुकानारधीयत। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचषधपर्वणि कर्णघटोत्कचयुद्धेषट्सप्तत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १०६ ॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ नमिंस्तथा वर्तमाने कर्णरावमयोधा अचायुधो रायसेन्द्रा बोर्यवानभ्यवर्तत । महत्या सेनया युक्तः सुयोधनमुपागमत् । राक्षसाना विरूपाणं सहसः परिवारितः। नानारूपधरिः पूर्ववैरमनुस्मरन्। तस्य जातिर्हि विक्रान्ता माह्मणादो बको इनः । किारय महातेजा हिडिम्वश्च तथा सखाास दीर्घकालाषितं पूर्वपरमनुस्मरन्। विज्ञायतविधायुद्धं जिघांसीममाईवे । स मत्त व मातासंक्रुद्ध इव पोरंग । दुर्योधनमिदं वाक्यमनवीयुद्धलालसः । विदितं ते महाराज यथा भीमेन राक्षमाः । हिडिम्बबककिक्षरा निहप्ता मम वान्धवा.1 परामर्षश्च कन्याया हिसिपाया: छत. पुरा। किमन्यद्रावधानन्यानमांद्य परिभूय हा तमहं सगणे राजन् मवाजिरथकुचरं। ईडिम्विञ्च महामात्य इन्तुमभ्यागतः खयं । अव कुन्तीसुतान् सर्वान् वासुदेवपुरोगमाम् । इत्ता सम्भवयिष्यामि सरनुचर. महा निवारय बन्ने सम्व वयं योत्स्याम पाण्डवान् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा इष्टो दुर्योधनस्तदा। प्रतियझावोदाम्य भाभिः परिवारितः।। वा पुरस्कृत्य संगणं वयं योसामई परान्। नहि बैरान्तमनसः स्थास्थान मम पैनिकाः। एवमस्तिति राजानमुळता राक्षसपुङ्गवः । अभ्ययात्वरिनी भीम महित पुरुषादक । दीप्यमानेन वपुषा रथेनादित्यवर्चसा नाभेनेव राजेन्द्र यादृन घटोत्कचः । तसाप्यतुलनिधीयो बहतारचित्रितः। प्रभावनद्वादोनलमायो महारथः । तस्यापि तुरगा. मोघं इस्तिकाया: सरस्वराः। शतं युका महाकाया मांसभोषितभाजनाः। तस्यापि रथनिघापा महामेघरवीपमः। तस्यापिमुमहचापं दृढ बनवत्त। तस्याप्यवसमा वाणा रुकापुना. पिनामिता. मोऽपि योरो महाबाहुर्यथैव म घटोत्कचः। सस्यापि गोमायुपचाभिगुप्तो बभूवनेतुननार्कतुन्य । म चापि रूपेण घटोत्कचस्य श्रीमत्तमा प्याकुन्दीपितायः । दीप्ताहोदीकिरीटमाची बद्धसगुणोपनिबसा ।गदीभुमुडी मुनी इसी प मरासनी धारणतुम्नवी। 1. . EL + ·F ०१. २२ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ घटोत्कवरध प० । यध्याय १०७॥१७॥ रथेन तेनानलवर्धमा तदा विद्रावयन पाण्डववाहिनों ना राज मा परिवर्तमामा विद्युन्माली मेघवान्तरीछे। ने चापि मैव्व प्रवरा नरेन्द्रा महायला वर्मिणम्भिणय । हपाविता युयुधुस्तत्र राजन ममन्ततः पाण्डवयोधयोराः।। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि-अलायुधयुद्धे मतमतत्यधिकश्मनोऽध्यायः ॥१०॥ ॥ सञ्जय उवाच ॥ तमागतमभिप्रेक्ष्य भीमकाण माहवे । हर्षमाहारयाचः कुरवः सय रयते। . तथैव तव पुत्लास्ते दुयोधनपुरोगमा: । अन्तवा सेवमासाद्य न कामा वार्णवं । पुनीतमिवात्मानं मन्वानाः पार्थिवासादाअनायुधं रावसेन्द्र स्वागतनाभ्यपूजयन् । तस्मिंस्खमानुषे युद्धे वर्तमाने भयावहे। कर्णराक्षसयान दारुप्रतिदर्शनं ।। उपप्रेवन्त पाचालाः स्मयमाना: मराजकाः। तथैव तावका राजन् रक्षमाणास्ततस्ततः ।, चुकुहन्त्रेदमसीति द्रोण्ट्रोणिकृपादयः । तत्कर्म दृष्टा सम्भान्ता हैडिम्बस्य रणागिरे। मध्वमाविममभवत् हाहाभूतमचैतनों तव सैन्य महाराज निराश कर्मजीवित । दुर्योधनस्तु सम्प्रेक्ष्य कर्णमानि परां गतं । अलायुधं राचमन्द्रमाईयेदमथावात् । एष वैकर्तनः कण हैडिम्बेन ममार्गतः । कुरुते कर्म सुमहद्यदस्थापयिक मधे। पश्यतान् पार्थिवाम् राम् निहतान् भैमसेनिना। नानाभस्वैरभिहतान पादपानिव दन्तिना। नवेष भागः समरे राजमध्ये मया कृतः । तवैवानुमते धीर तं,विक्रम्य निवस्य ।। पुरा वैकत्तन कर्णमेष पापो घटोत्कचः। मायाबलमुपाश्रित्य माहन्याच्छंबुकर्षण । एवमुक्तः स राज्ञा तु राक्षसस्ती विक्रमः । तथेत्युत्ता महावाहुर्घटोत्कचमुपाद्रवत् । नतः कर्ण समुत्सृज्य:भैमसेनिरपि प्रभा । प्रत्यमित्रमुपायानी मईयामास मार्गणैः। ततः समभवयुद्धं क्रुद्धयोराक्षसन्द्रेयो । मत्तयांबासिनातोदिपयोरिव कानने । राक्षमादिप्रमुक्तस्तु कणेऽपि रथिनाम्बरः। अभ्यद्रवद्भोममेन रथेनादित्यवर्धमा। नमायान्तमनादृत्य दृष्ट्वा यस्तं घटोत्कचं । अवायुधन समरे सिंहेनेव गवाम्पति। रथेनादित्यवपुषा भीमः, प्रहरताम्वरः । किरन् गरौघान् प्रथयावसायुधरथम्पति ।। ..... नमायान्तमभिप्रेक्ष्य स तदालायुधः प्रभा.। घटोत्कचं समुत्मृज्य भीमसेमै नतोऽभ्ययात्।। भीमः महसाऽभ्यत्य रोक्षमान्तकरः प्रभो । सगण राक्षसेन्द्र ने मरवरवाकिरत्।.. तथैवासायुधा राजछित्त्वा धातरजिह्मगैः। अभ्यवर्षत कौन्तेयं पुनः पुनररिन्दमः। तथा ते राधमाः सर्वे भीममेनमुपाद्रवन् । नानामहरणा भीमास्वत्सुताना जयषिणों। भ नायमानो वाभि ममेनी महावः । पञ्चभिः पञ्चभिः मयास्तानविच्छितैः शरैः । ने युध्यमामा भीमेन राघमाः करबुद्धयः । विनेदुय महानादान् दुवुश्च दिशो दम । नावास्यमानान् भीमेन पृष्टारची महावन अभिदुद्राव वेगेन मरैयनमवाकिरत। -तं.भीमसेनः ममरे तीक्ष्णायैरविणाछ। असायुधम्ततस्तांस्तान भीमेन विशिखायणे । पिछेद कायित् ममरेलरया कारिदयीत्। स तं दृष्ट्वा रायसेन्द्र भीमो भीमपराक्रमः। ८.४५ ·स्टोत्कच ८.१ यध्याय १७१६ ॥ द्रोणपर्व। EIR . Free गदाधिप वेगेन वज्रपातोपमा तदा । नामापतन्नों वेगेन गदी बाहाकुली ननः । गदया नाडयामास मागदाभीममाद्रवत् । स रारमेन्द्र कान्नेया सरवर्षेरवाकिरन्। नामप्यस्थाकरोन्माघावाक्षसो निमितः माने चापि रावसा: सर्व सैनिका भीमरूपिसः। शासनाद्रातमेन्द्रस्य निजमुरथ कुचरान् । पाश्चाताः एअयाश्चैव वाजिनः परमदिपाः। न मान्ति भिरे तब रायपीडिताः। दृष्ट्वा तु महाघोर वर्तमान महाहवं प्रवीत् पुरुषश्रेष्ठो धनञ्चयमिदं वच' ! पश्य भीम महावाझं राचन्द्रवमलता पदमस्थानुगच्छ वं मा विचारय पाण्डव। युनः शिखण्डी च युधामन्यत्तमानस माहिती द्रौपदेयाय कर्ण यान्तु महारथाः । मान. सहदेवध युयुधानय वीर्यवान् । इतराबादमान मन्नु सामनात्तव पाण्डव । बमपोमा महाबाहो चमू द्रोणपुरस्कता। वारयख महाबाहो मट्टि भयमागतं । स्वमुने तु कृष्णेन यथोद्दिष्टा रथोत्तमाः। अग्मुर्येकर्तनं कई रामायतरायणे । अय पूर्वायतोसृष्टः शरैराशशेवियोपमः । धनुपिछेद भीमस्य राक्षसेन्द्रः मतापवान्। इयांचैव मितैबाणैः सारथिव महायतः । अचान मिषत: मथे भीमसेनस्य भारत। मोऽवतीर्य रथोपस्या ताटो इतमाथि। तमे गुर्दा गदा घोरा स विनद्योन्ममर्ज इ । ततस्ता भीमनिषामापतन्ती महागदो। गदया राक्षसी घोरो निनधान ननाद च। तदृष्ट्वा राधमेन्द्रस्य घोरं कर्म भयावह । भीमसेनः प्रयात्मा गदामुयी परामभत्। तयोः समभवधुद्धं तुमुतं नररक्षमाः। गदानिपानसंहावं कम्पयतो भग) गदादिमुक्ती तो भूयः समामाधतरेतर। मुष्टिमिर्मचमहादरन्यान्यमभिजनतः। रथचकेयुगेररिधिहनिरुपस्कर। यथासनमुपादाय तो जम्मतरमर्षणी। तो विक्षरन्ता रुधिरं ममामाद्येतरतर। भत्ताविक महानागौ चषाने परस्परं । तदपषीकेशः पाण्डवाना हिते रतः । स भीममेनरचा डिमिं प्रत्यादयत्। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्करवधपर्वणि अतायुधयुद्धे अष्टसनत्यधिकशतोऽधायः॥ १८ ॥ ॥ सश्रय उवाच ॥ मन्दृष्य भीम समरेरवसा ग्रस्तमतिकात्। वामदेवोऽनोदाच घटोकपमिदंन । पश्य भीमं महाबाहो रक्षमा यतमाहये । परयता सर्वन्यामां तब चैः महाधुने । म कसं त्वं समुसज्य राक्षसेन्द्रमलायुध । जहि धिमं महाबाहो पयान क बधियति। सवार्णयाच.श्रुला कमुत्सय वीर्यगन् । युषधे राधा बकवाचा घटोत्कचः। नयोस तमु युद्ध बभूव निधि रक्षमा प्रचायुधस्य वायं डिमस्य भारत। असायुधम्य पोधामु राचमाम् पारदर्शनाम् । वगेनापततः शान प्रसीतारामनान् । भात्तायुधः मुसा युयुधानो महारथ । मकुन, सहदेवय विभिदुर्मितिः शरैः। कमरे राजन रोटरीचनियर्षभान्। परिचिप बीमामु सम्बंत. अधिपन शान्। five ।

·८१४ ॥ श्रीमहाभारत ना [घटीवचषध प. चध्याय १०८। Cacy 1 C... . - ८०५ कर्णय समरे राजन् व्यद्रावयत पार्थिवान्। घरधुनमिखएडादीन् पाश्चातानी महाग्थान्। तान बध्यमानान् दृष्ट्वा तु भीमा भीमपराक्रमः । श्रभ्य याचरितः कर्ण विशिखाम् विकिरयणे । ततस्तेऽप्याययुइला राक्षमाम् यत्र सूतजः । नकुलः सहदेवय मात्यकिय महारथः। ते कर्ण योधयामासुः पाचाला द्रोणमेव तु। अलायुधम्त मंक्रुद्धा घटोत्कचमरिन्दन। परिघेनातिकायेन ताडयामास मूर्द्धनि । म तु नेन प्रहारेण भैममेनिमहायन. । ईषन्मूछानात्मानं स्तम्मयामास वोर्यवान्। ततो दौतामिमहाया भतघण्टामलती। चिप ममरे तमै गदा काश्चनभूषण । मा इयान सारथिञ्चास्य रथश्चास्य महाखनं । चूर्णयामाम वेगेन निसृष्टा भीमकम्मणा । स भमइयचकाचादिणिध्वजकूवरात् । उत्पपात रथातूर्ण मायामास्याय 'राक्षीं । स ममाम्याथ मायान्तु ववर्ष रुधिरं बहु। विद्युतिभाजितच्चामोतिमिराधाकुनिभः। ततो वज्रनिपाताय साशनिस्तनयिनवः। महायटचटाशब्दस्तवासोद्धि महाहवे । नी प्रेक्ष्य विहिता माया राक्षमो रायन तु । ऊर्द्धमुत्पत्य हैडिम्विस्तां माया माययाऽवधीन् । मोऽभिवोच्य हता मायां मायावी माययेव ।। असवर्ष सुतमुलं विमसज्ज घटात्कचे। अमवर्ष स तद्दारं शरवर्षण बीर्यवान् ।। दिचु विध्वंसयामाम तदद्भुतमिवाभवत् । ततो नानामहरणैरन्योन्यमभिवर्षतां । श्रायसे. परिध. लैर्गदामुषलमुरैः । पिनाकैः करवालेच तोमरप्रामकम्पनैः । नारावैनिधितै लैः शरैश्चकै परश्वधैः । अयोगुडेभिन्दिपालेंगांशीर्षोलूखतैरपि । उत्पाय च महामाखैर्विविधैर्जगती है. । समोपीलुकरोरेय चम्पकैश्चैव भारत। इनुदीवदरी भिय कोविदारय पुष्पितः। पलाशररिमेदैश्च सहन्ययोधपिप्पलैः। महद्भिः मथुगे तस्मिन्नन्यान्यमभिजनतः। विविधै. पर्वतायैश्च नानाधातुभिराचितः । नेपा शब्दा महानामीदाणा भिद्यतामिव युद्धं तत्राभववोरं भैम्यलायुधयोनृप । । हरीन्द्रयोर्यथा राजन् बालिसुग्रीवयोः पुरा । ती युथे विविधैोरैरायुधैर्विमिखैस्तथा : मटा नियिता खनादन्योन्यमभिजन्नतुः। तावन्योन्यमभिद्रुत्य केमेषु सुमहाबली । प्रभिन्नगाची प्रखदं सुश्रुवाने जनाधिप। रुधिरच महाकायावभिदृष्टाविवाम्बुदो। अभिपत्य वेगेन समुदाम्य च राधम बलेनासिष्य हैडिम्वियकत्तास्य गिरो महत्। मोऽपत्य शिरस्तस्य कुण्डलाभ्या विभूषित । ततः सुतमुलं मादं ननाद समहाबलः । हतं दृष्ट्वा महाकायं बकजातिमरिन्दम । पाश्चाताः पाण्डवायैव सिंहनादान् विनेदिरे। ततो भेरीमहरूाणी गद्वानामयुतानि च वादयन् पाण्डवेयास्तस्मियक्षमि पातित। अतीव मा निमा नेपा बभूव विषयावहा। विद्योतमाना वियभी समन्ताद्दीपमालिनी ।। प्रतायुधस्य ह मिरो भमनिमहायल. । दुर्योधनस्य प्रमुख विशेष गततमः । अथ दुयोधनो दृष्ट्वा इतं चोरमसायुध। बभूव परमे दिमः सह मैन्यन भारत। . F१.. १२ 4 *.

·त्वचषध प० । अध्याय १७८11८.] द्रोणपर्व ।। ८२५ - - लेना या प्रतिज्ञान भोमसेनमहं युधि । इन्तेति खपनागम्य स्मरता दरमुत्तमं । ध्रुवं स तेन हन्तव्य इत्यमन्यत पार्थिव.। जीवितधिरकालाय धारणामित्यमन्यत । सतं दृष्ट्वा विनिहत भोमनात्मशन । प्रतिज्ञा भीमसेनस्य पूर्णमेवाभ्यमन्यत । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्करवधपर्वणि अचायुधबधे एकोनामोत्यधिकशतोऽध्याय ॥ १८ ॥ । उवाच॥ निहत्यानायुधं रत प्रहष्टात्मा घटोत्कचः । ननाद विविधानादान् वाहिन्या प्रमुख खित.। २५ तस्य तं तुमुलं शब्दं युवा कुञ्जरकम्पन । तावकानां महाराज भयमामोत् सदारुणं । अनायुविषकन्तु भैमीनिं महामन। दृष्ट्वा कर्णो महाबाइ. पाधावान् समुपाद्रवत् ।। दभिमभिन्नार्णरघुपधिपण्डिनी। ढे. पूर्णायतोत्सृष्टैर्बिभेद नतपर्वभिः । तत. परमनारायुधामन्यूत्तमाजमा मात्यकिञ्च रथोदार कम्पयामाम मागे.। नेपामध्यस्थता सो भन्दैपां भव्यदविणं । मण्डलान्येव चापानि व्यदृश्यन्त जनाधिप। तेषी ज्यातनिर्धेपो रथमेमिस्खनद्य छ। मेघानामिव धर्मान्ते बभूव तुमुलो निमि। ज्यानमिघोपस्तनयि माय धनुस्तडिन्मण्डतकेतुम्दाः । सरोघवर्षाकुनदृष्टिमाय भङ्गाममेघ स बभूव राजन्। तदहुतं मेन इवाप्रकम्पो वर्ष महाभतममानरूप । विध्वमयामास रणे नरेन्द्र वैकर्तन मधुगणावमर्दी। रेचनिपाततुल्यै. मिनः पर. फाञ्चगचिवपुः । मचून व्यपोइन् समरे महात्मा वैकतनः पुचहिते रतस्ते। भिषध्वजिनय केषित्तीक्ष्णैः गरैरतिभिन्नदेहाः। केचिदिसता विदयाय केचिदैकसनेनाइ कता . ९. . T पभूवु। १९ मानास्वय मर्म मच योधिष्ठिरं तदनमभ्यपद्यत । तान् प्रेक्ष्य ममान् विमुखोकनाय घटोत्कची रोपमतोत्र , . पने कामनरनचित्रं रथोत्तमं सिंहवत् संननाद । वैकतनं कर्णमुपेत्य चापि दिव्याध बञ्चमतिमै पृषक । नारापिलोमुखश्च नादीकदण्डाशनिक्सदन. । वराहकर्णः मविषाणटी. रममय वर्षतु. । वर्षाहतमन्नरी तिव्यग्गनाभि ममरे ,रराजा सुवर्णपुरचलितप्रभाभिर्विचित्रगुप्याभिरिव सामि । नावप्रतिमप्रभावावन्यान्यमाजातरुत्तमाच । नयो बोरोत्तमशान कविहद नस्मिन् ममरे विशेषं। ... तचित्रमतन्यरूपं बभूव युद्धं रविभीमसन्चो । समाकुने भस्वनिपातघोरं दिवोव रामतो. प्रदीप्तं । ॥ मञ्चय उवाच । घटोत्कची यदा कर्ण न विशेषयते नृप । तत' प्रादुयकारोग्रमस्वमस्त्रविदाम्मरः । नास्त्रेण इयान पूर्व निहत्य तस्य राक्षम । मारथिवेव रेडिमातिप्रमन्तरधीयत । राष्ट्र उवाच ॥ तथा शन्तहिते तमिन् कूटयोधिनि राक्ष यन्मामके प्रतिपत्र नन्ममाचल सञ्चय। उवाच॥ अत्तहित राम तं विदित्वा सम्प्राशीमन् कुरव मर्म एव। कथं नायं राक्षसः फूटयोधीहन्यात्कर्ष ममरे च - परयमान.. २७ - गों अघुविधालयोधो सभी दियो व्याटणादाणमा नवै किधिद्यपदृश्यत मत तमाभूत मायकरतरोसे।

·- ८१६ ॥ श्रीमहाभारतं ॥ [घटोलपपध म अध्याय १८. नचाददानो नेच सन्दधाना न घेषुधी स्पृश्यमानः करायै. । अदृश्यदै साघात सतपुत्व. मय वाण म्हादयानोऽन्तरीक्षं । ततो माया विहितामन्तरी घोरी भीमा राक्षों दारुणेन । तां पश्यामो-लोहितामप्रकामा देदीप्यन्ताममिभिखा मिवाया। ततस्तनो विद्युत प्रादुरासन्नुल्काचापि वलिताः कारवेन्द्र । घोषयामा प्रादुरासीत् सुघोरः सहस्रशो नदतां दुई भीमा। तत. भराः मापतन् एकापुद्धाः शक्त्य प्रासा मुसलान्यायुधानि । परश्वधास्तेलधौताय खाः प्रदीप्तायाः महिमास्ता मराया E१४. । मयूखिम परिघा लोहबदा गदाश्चिवाः मितधाराश्च पहलाः । गुया गदा हेमपट्टावनद्धाः भतघ्नपथ प्रादुरासम् ममनात् । महाशिलाथापतस्तत्र तत्र सहस्रशः माशमयश्च वजाः । चक्राणि चानेकशतत्राणि प्रादुबभूवुर्च जनप्रभाणि । तो भक्तिपासासिपरश्वधाना प्रामविजानिमुद्राणी। दृष्टिं विशाला ज्वलिती पतनी कर्ण: गरोघेर्न गशाक हन्तुं । गराहताना पतता नी वाहतानाञ्च महाग़जाना । स्वाहतानाच महारथामा महाविमादः पतता बभूव । प्रतीपनानाविधनस्तपातर्घटोत्कचेनाभिहतं ममन्नात् । दैार्योधनं तदलमा”मामीशावर्तमानं दो चमत्तत् । हाहाटतं सम्परिवर्तमान संलोषमानञ्च विषणरूपं । ते चार्यभावात पुरुषप्रवीराः पराभुखा न घभूवुस्तदानीं । कारावर्ती घोरतरा भीमा दृष्टिं महाभस्लमपी पतन्ती । इष्टा वसापांच निपात्यमानान् महद्भधं तव भुत्लान् विवश । भिवाय वैश्वानरदीप्तजिहाः मुभीमनादाः मतमो नदन्तीः। रचागणाबईतयाभिवीक्ष्य नरेन्द्रयाधा व्यथिता बभूवुः । ने दोशिकाननंतीक्ष्णदंडा विभीषणा: सनिकामकाया: । मभोगता. निविषक्तहस्ता मेघा व्यमुञ्चन्निव वृष्टिमग्री। राहना गरमनिहलैर्गदाभिरुया परिघेश्च दीप्तः। वः पिनाकैरगनिप्रहारैश्चकैः शतघ्नया मथिताय पेतः। सस्तारभूण्डाग्मगुजाः शतघ्नयः स्यूपाय कार्णायमपट्टनद्धा.। वाकिरंस्तव पुत्वस्य मेनी नतो रोद्रं करमलं प्रादुरासीत्। विगीर्णरूमा वितरुत्तमाः सम्भनाजाः मेरते व शराः । छिन्ना हयाःकुनराशावभमाः मञ्चूर्णितायैव रथा मिचामिः। एवं महारवर्ष मृगाते यातुधाना भुवि घोररूपाः । माया. एष्टास्तत्र घटोत्कचेन नामुञ्चम् वै पापमानं न भीत। नरिमन पूरे कुरुपोरावमर्दे कानामुष्टे वत्रियाणामभावे। ते वै भनाः सहसा व्यद्रवन्त नचाकोशन कारवाः सव एव । पसायध्वं कोरवा मैतदन्ति सेन्द्रा देवा प्रस्ति नः पाण्डवीथ। तयो नेषा मनता भारतामा न म दीपस्तव यमन FI. 1 तस्मिन् मंफ्रन्दे तैमुने वर्तमाने मन्ये भने चीयमाने कुरूणा । अनीकानां प्रविभाग प्रकामे न जायन्त कुरवा नेतरे वै। निमयाद विद्रवे घोररूपे सवा दिश. प्रेक्षमाणाय सन्याः। ती स्वदृष्टिं महमा गाहमान फर्णश्च तच रागन्नपश्यन् । सती वापराहणोदतरोध दिया माया पाधयवाचमस्य । श्रीमान कुर्यन् दुष्काचार्यकम नेवामुखत् संयुगे समपुत्व मता भौता: ममुदेचत कर्ण राजम् मय भैन्धवा वाधिकाय । श्रीमाई पूजयन्ताऽस्य सध्ये संपश्यनो वे विजयं रा नोत्कृष्टा चकयुक्ता शतनो धर्म ममायतनवान् जघान । ने जामुभिजगतीमवपद्यम् गताधवी मिशनाधि बिहाः। धमप्या TA FC ·टोलघय अध्याय १ ॥द्रोणपर्य। 114 नतो हमाबादवरा यानादन्तर्मनाः कुरुपु प्रट्रवन्नु । दिव्ये पाखें मायया वध्यमाने नेवासुधिनायन प्राप्तकासं । ननोऽनुवम् कारवाः सम्व एव कप दृष्ट्वा घोररूपाच माय । मला रंधो गहि काय - मश्यन्येते कुरयो धात्तराधाः। वरिष्यतः किश्व नो भीमपार्थो तपसमेनं जरि पापं नियोथे। घोनः मामाद्वारम्पाद्धि मुभम नपान थाल्यते संयुगेषु। तस्मादेनं राक्ष घोररूपं मक्त्या गहि तं दया दामवेन । मा कौरवाः सम्व रवेन्द्रकस्पा रात्रियुद्ध का नेग संयोधाः। अवध्यमाने राक्षसे वै निमोथेष्टा राजस्तापमान बराच । महत् श्रुत्वा निमदं कारवाणां मतिं दो महिमाशाय N - PM कर्णः। ग ELE में वै द्धः सिंहस्वात्यमर्षी नामर्पयत् प्रतिभात रणेऽसी । शर्ति श्रेष्ठी वैजयन्तीमजया समाददे तख यधविकीपुः । याऽसी राजविहिता वर्षपूगान् बधायाजी सत्यता पाण्डवस्य । यो वै प्रादात् सतपुमाय नमः मकिंठा कुण्डताभ्या निनाय। घोरा सेविहानां प्रदीप्ती पाभर्युतामन्तकस्यैकनिका । हत्या समारं घरमानामिवोगा वैकर्तनः प्राणि द्राक्षसाय। सामुत्तमा परकायापहन्त्रों दृष्ट्वा सोनेलाइमस्या मतन्नों । भीतं रक्ष सम्प्रदुद्राव राजन शत्वात्मानं विन्ध्यपाद प्रमाणं। दृष्ट्वा गमि कर्णयान्तरस्या नेदु तान्यन्तरी नरेन्द्र । वातानुमुलायापि राजन् भनिधाता चामनिगा जगामा ९०. रात माया भन्म सत्वा ज्वलन्ती मित्त्वा गाढं पदय रावस्य । बयया दीयमाना निसाया मचाणामन्तराया विवेमा पक्षा चिवर्मिविध. यापूर्गहिरिरामसमानुपथ । नदवादान् विविधान् नैरवाय माणानिष्टोत्याजितः यन्त्र धान्यचिवमार्यरूपं चकारामा कर्म मनुषधाय! तस्मिन् फाने मणिनिर्मित्रममा बमा राजन् समेष प्रकाम.. । तद्रूपं भैरवं भीमकभी भीमं हत्या भैमनि पपात। इतोऽप्ये लव मैन्यकदेमं व्यपोचयत् खेन देन राजम् । पता, खेम कायेम वर्ष मतिप्रमाणेम विवर्द्धता पप्रिय कुर्वन् पाण्डवानी गतामुग्यक्षिणों तव व जपान | Ret सामियामाणदन् मिहमादः महाभा मुरजायानकाय । दग्यां माया निहतं राम दया या प्राणदम् फारवेचा। मत कर. कुरुभिः पश्यमानो या मो जवघे मानि। अश्वारुटम्नव पुभस्य यांन दृष्टयापि प्राविम्त् तत् स्वभन्दा रतियोमहाभारने द्रोणपति पटोत्कपरधरति भटोकप मीत्यधिकमतीयायः॥ १८॥ ।

·. Tr . २८ ॥ श्रीमहाभारतं॥ घटोलपमध पायथ्याय १५॥ nमय उवाच ॥ डिम्ब निहतं दृष्ट्वा विकीर्णमिव पर्वती ययुः पाण्डवा सर्वे मोकवाष्पाकुवेक्षणाः। वासुदेवस्तु इंषण महताऽभिपरिसुत । ननाद मिहनादेन यथयविक पाण्डवान् । विनय च महानादं परिवगत पाण्डवास विनच महानादमभीपून मनियम्य च । नमन इर्षसम्वोतो धातोडून इव द्रुमपाततः परिष्वज्य पुनः पार्थमास्वार्थ चामटात् । । रथोपस्यगतो धीमान् प्राणदत पुनरथुतः । प्रहर्ष नस्य तं ज्ञात्वा केशवस्य धनञ्जयः। अमुना थानवोटागनातिपटमना इव प्रतिहर्षोऽयमस्थाने नवाद्य मधुसूदन।। - मोकरमाने पर प्राप्ने हैडिम्बस्य बधेन हु। विमुखानि तु मैन्यानि इतं दृष्ट्वा घटोत्कर्षा । वयेध भृगमुदिया इंडिपथ निपातनात्। नैतत्कारणमप हि भविष्यति जनार्दन। । नदद्य शंस मे पृष्टः सत्यं सत्यवताम्बर। यदेतन रहस्यन्ते वनुमईस्परिन्दम। धैर्यस्य वैकृतं हि लमद्य मधुसदन । समुद्रस्येव पवेभिा मेरोरिव विसर्पएं। 141 'थतखापर्व मन्य नव कम जनाईन। ॥ वासुदेव उवाच ॥ अतिहर्षमिमं प्राप्त ग्टणु मे वं धनश्रय अतीव मनसः सद्य. प्रसादकरगुत्तमं । मनि घटोत्कचनमा व्यसयित्वा महायुते । कर्ण निहतमेवाजा विद्धि सद्यो धनञ्जय। भकिस्त पुन कर्ण न लोकेऽस्ति पुमानिह । य रममभितस्तिठेत् कार्तिकेयमिवाहवे। दियाऽपनीतको दियाऽपहतकुण्डल 1 दिध्या विश्वसिता पकिरमाघस्य घटोत्कचे। पदि हि स्यात सकवचस्तयेव स्थात् मकुण्डतः । मामरानपि लोकालोनेक करें। जयदयो। वासषी वा कुवेरो वा वरुण वा जलेश्वर । थमा वा नोत्सहन कर्ण रणे प्रतिममामि । गाण्डीवमुघम्य भवायचाएं सुदर्शनं । न ना खा रणे बेतु-नथा युक्त नरर्षभ। बद्धिमान्नु भक्रेण मायाऽपपतकुपएस. । विहीनं कवचयायं छत परपुरचय । उत्सत्य कवर चरमात कुण्उने विमते चने । मादायकाय कणों वै समादकत्तमः । प्रामीविष व मुद्धोम्भितो मनातेगा तथाऽध भाति कणों मे मानवास वानर । पदामभूति काय कित्ता महात्मना । वामवन महाबांधा प्राप्ता याऽमा पटोकपा दुबलान्या मिनायापरिव्येन फारम पानी प्राप्यामन्यत हपः सततं वाहतं रणे। वातापि मग्योऽयं हन्तुं मान्यन कचित् । एतेखा पुरुषव्याघ्र पे सत्येन चानप। मध पायवादी तपती नियतप्ररिपुर्वाप दयावाय नरमात् कर्णध माता। धुरोया मामाजर्मियोतारामन केशरोप देने मई मत्तामातयुधपाम् । विगदापमाईमान कुरते रण मुईमि । मध्यानस्वादियो पोन का उदीपित । मदीये पुरषश्याम योधमुहारममि । मरणासपहा मरदीय दिवाकरः। দাশ অথবা ঘর মধ্যে প্রশ্ন। বিয়াতঃক্ষ নং ছিমা। বিবি খামিযে বাসা। স্বয়ং জয় নিয়োনি। १० - 1 .

·अटीवरचएपधाय१२।१२1] द्रोणपर्व . -- म T कवरन विहीनय कुण्ड गन्दा पाण्ड। माय मानुषतां प्राप्तो विमुल दत्तया। रको हि योगोऽस्य मेवेशाय चिन खरमत्तः अमत्त । इमान-रथरो निमने स्या: पूर्व मन्नु संज्ञा विधा। म सूचतात युधिय दजस्यमयेकषोरोमजित सवनाचरामधयेदिरामओ महात्मा महादाइयेउयो निपा. एकैक्शे निहता मर्च रते योगेस्तस्तसद्धिनार्थ मयः। प्रथापरे निहता राधमेन्द्रागिरिमकिोरवकाधामा प्रतायुषः परसैन्यावमो घटोत्कपोषकमावमी। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्करावधपपिप रकानात्यधिकरताधायः॥ १९१. ॥ अर्जुन उवाच । कथममद्धिताप ने केश योगर्जनाईन। जरासन्धप्रमृतयो पातिताः पथिगेयराः। ॥ वासुदेव उवाच ॥ जरासन्धदिरामा मैपादिश महादठ । यदि स्युन इताः पूर्वमिशनी शुभकर। दुर्योधनस्तामाश्य हण्याद्रयत्तमान । माप नियविदिष्टाः संयुथ कारवान्। तेहि बोरा महेवामा: हतास्ता दृढयोधिन । धात्तराय ने सः रचेयरमरा व । सूतपुत्रा जरासन्धयेदिराजी निवास । सुयोधन समाथि जयेयुः धिमिर्मा। बोगरपि हतास्त तैस्तन्मे स्टषु धमन्या अभय्या हि मधे यागाने ते देवतरोप। रकैको हिपृथक् तेषां समस्ता सरवाहिनी । योधर्यत समरे पार्थ सोकरावामिरविता। बरामन्धोऽतिषितो रोहिणेयर्षितः) मधाधिप गदा चै मपातिमी । भीनन्तमिव दुम्बाया नमः पावकप्रभा । व्यदृश्यत पतन्ती सा प्रशमुक्ता बामनिः। नामापतन्ती दृष्ट्रेव गदां रोहिणिनन्दन.। प्रतिघातार्थमसं वै स्थूणाकर्णमवारजन् । पक्षवेगप्रतिहता मा गदा मापतहुरित दारयनोधरा देश कम्पयन्तोव पर्चनान्। तरस राक्षसी घोरा जरा माम मुविझना। सन्थयामास तं राशन जरासन्धमरिन्दम । दाभ्या जातः समारभ्यामईदेशः पृथक् पृथक् । तया स मन्धिता यावामन्यस्ततोऽभवत् । का तु भूमि गता पार्थ इनामसतमान्धवा । गदयातन शालेण स्यूशकणेन रायो । विनाभूतः म गदया जरासन्धो महारधी निहतो भीमसेनेन पश्यतस्ते धनञ्चय। पदि कियाइदापाणिरामन्य प्रतापवान् । मेश देवान ने इन्तुं रणे ममा नरोतम অনুিষ নাৰিলে বিহালিম'। বিনাঘর্থ জালা হয় নি। परिबालिकाको मेयादिविक्रमः। प्रतिमानो वमधरो बभी राम रवापरः। एफचव्यं हिमाष्टममका देवदामाः । सराक्षसारगाः पार्थ विजेतुं पुधिलिचित् । किमु मानुषमाग यः सम्पति वोचित । मुष्टिः तो नित्यमहमानो दिवानिय । मदिनान्तु म मया हत भाममूनि। चेदिराजो कि विकास मन्या मिइतस्तः । पाययःसंपाने म सरासमा बधाई तम्य जातातरमशाम सरदिशा साहायोमरयाम सोकाना हितकाम्यात हिडिमवकर्षीिराम मानेन पातिताः। २ - ·॥श्रीमहाभारतं ॥ [घटोत्कचवध प० । अध्याय १२॥१३॥ 1 एम रावणेन समप्राणा। ब्रह्मयज्ञविनाशना.। इतस्तथैव मायावी हैडिम्बनाप्यचायुध । इंडिम्बवाप्युपायेन शक्या कर्णेन पातिता पदिशेनं माइनिष्यत् कर्ण भन्या महामृध। मया बध्याऽभविष्यत्म भैमनिर्घटोत्कच । मया न निहत पूर्व मेप युमप्रियेसया । एपहिब्राह्मण देषी पदेषो चराक्षस ! यज्ञहन्ता चपापात्मा तस्मादेवं निपातित । प्यासता घायुपायेन मक्रदत्ता मयाऽनघ । ये हि धर्मस्य लोप्तारी यध्यास्ते मम पाण्डव । धर्मसंस्थापनार्थाय प्रतिजपा मया आता। ब्रह्म सत्य दम. पाच धामी ही श्रीति मा । यत्र यत्र भनित्यमई तंत्रामवं सदा । अप्रमादस्वया कार्य कर्ण वैक नम्प्रति। पपदेच्याम्युपायन येम ने प्रायचि । अयोधनचापि रणे इनिष्यति कोदर । तस्थ चापि क्धोपाय वक्ष्ये च तव पाण्डव । वर्द्धने तमुलस्ते भब्द परचमूम्प्रति । विद्रवन्ति हि सैन्यानि त्वदीयानि दियो दम । सन्धलक्ष्या हि कौरव्या विधमन्नि समू नव । दहत्यवे च न सझे द्रोण प्रहरता वर । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटेलिववधरि कृपा वाक्ये यगोत्यधिकशतोऽध्यायः ॥ १८२ ॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ एकबोरवर्धे भाषा शक्ति सूतात्मजे हि । कस्मात् सान समुत्सृज्य म तां पार्थे न मुक्तवान। कस्मिन् छते इता सत्या सर्ने सञ्चयपाण्डवा । फाल्गुनस्य बधे फरमायुद्धेन जयमादधे। पाहता न मिवत्तयमितितेन मत छ । स्वयमाइयितव्य स सूतपुत्त्रेण फालान । नतो देरथमामीय फा नगुन यादत्तया । म जघान वृप कस्मात्तन्ममाचक्ष मञ्चय। मूर्म बुद्धिविहीनयाप्यपहायर मे सुत । मदुनियमित पाप स कथं नु जयेदरीन् । पाचम्य परमा मतिर्मयस्य च परायण। मा यकिनासदेवेन व्यमिता घ घटोत्कचे। पुणेर्यथा इरागत नियत फवं मसीयमा । तथा मफिरमोघा सा मोघोभूता घटोत्कचे।। पचा वराह शनय युद्ध तयोरभावपचय साम । विदन वासुदेवाय तदरशाम कर्ण जिम्नया । पटोकपी पदि न्याति कर परोसाम समरे पाण्डवानां । येकतना यदि वा ननिहन्यात्तथा सत्यं मकिना ने -- । - ८२५. या। र प्रायव मित्राय पटेल मनपुर युद्धे । प्रशासनादेश क्षित पुन्य माया ति । मअप उबाचा रतपिकोषित ज्ञात्वा फर्गस्य मधुहा मृप । नियोजयामाम तदा देर रामेश्वर। घटाकर महायोप्य महापुद्धिभनाईन । अमीषापा विधातार्थ राजम् दुर्मवितेत देव एका रिय स्वाम छुदान रक्षेदिकृपएक फल पार्थ महार। भारवरच मी राहतो मोत् । विना जमाईन पाची योगानामीवर प्रभु। नेपाबंभीरयमाण र पारि । जयभिमुणाचवन पार्थ ऐन पालित । मणिपालमापाचा होरपति पापडान्। न्यान् पिलिफोम्यं गतिमिवामन । एतरा वाराविरोधी पकुमन्त्री माशगामी गमात्मज रूप ममतिकान्ता मधापाया गयाप्रति।

·घटीवघवध पबिध्याय (३। द्रोणपर्व ८२ (C , - स वा कर्ण महाबुद्धिः मध्यंगस्त ताम्बरा । म मुकवान् कथं सन नाममाघी धमञ्चये। । नवापि समतिक्रान्तमेतद्वावलाखे कारनमर्थ महायुद्धे यत्त्रया नावबोधितः ।। ॥ सञ्जय उवाच ॥ दुर्योधनस्त शकुममम दुःशासनस्य च । राची रागे भवत्येषां नित्यमेव समर्थना। वं सर्वसैन्यमुत्सृज्य जहि कर्ण धनञ्जय । प्रेय्यवत् पाण्डुपाचालानुपभाक्ष्यामहे नतः। पथ वा निहने पार्थ पाण्डुष्वन्यतम नतः । स्थापयेधुधि वार्णयस्तस्मात् उष्णों निपात्यता। *ष्यो हि मूर्ख पाण्डूनां पार्थः स्कन्ध इवोइतः गोखा देवतरे पाथा: पाश्चाताः पत्रसंशकाः। कृष्णाश्रयाः कृष्णबता. कृष्णनाथाच पाण्डवाः । कृष्णः परायणञ्चषां व्यातिषामिव पन्द्रमा:i , , तस्मात पनि शाखाद्य स्कन्धश्चोन्सृज सतजा तणं हि विद्धि पाडूनी मूल मर्चव मर्वदा। ... हन्याद्यदि हिदामाई कर्श यादवनन्दन कत्नावसमती राजन् वति स्यान्न संशयः । यदि म निहत: मयीत भूमी यदुकुलपाण्डवनन्दना महात्मा i• ननु नवग्यसुधा। नरेन्द्र मा पगिरिसमुद्रवना व - प्रमेत। 1 . २00 २. मा तु बुद्धि. छतोऽप्येवं नागर्ति चिदोश्चरे । अप्रमेये पोकेश युद्धकाले त्वमुदतं । अर्जुनधापि कौन्तेयं मारपति केशवः । नभेनमैच्छत् प्रमुखें मौतेः स्थापयितुं रणे। अन्यांद्याम्म रथोदारानुपास्यापपदच्युतः। अमोघा ता कयं प्रति मोघां कुर्यामिनि प्रभो।, यव रक्षते पार्थ कर्षात् कृष्णो महामनाः। प्रात्मानं स कथं राजन्न रचत पुरुषोत्तमः। परिरिन्य तु पश्यामि चक्रायुधमरिन्दमान मोऽस्ति चिथु सोकेषु यो जयेत जनाईन । ॥ मञ्जय उवाच ॥ नन कृष्ण महाबाई मारयकिः पत्यविक्रमः । पप्रच्छायमानः कर्षम्प्रति महार। अपञ्च प्रत्ययः कणे शक्तियामितविक्रमा । किमय सूतपुत्रेण न मुका फालाने तदा। ॥ वासुदेव उवाच ॥ दु'मासनथ कर्षय शकुनिच समन्धवः । सतत मन्त्रयन्नि म दुर्योधनपुरोगमा । कर्म कर्ण मद्देवास रणेऽमितपराक्रम । नान्यस्य किरपा ते मोक्रया जयतामर स्ते महारथात् पार्यात् कुन्तीपुत्राद्धनञ्चयात् । स हि नेपामेतिया देवानामिव वामकः । नमिन् विनिहते मर्ने पाण्डवा. सञ्जय. सह भविष्यन्ति हतात्माम. सुरा इव निरमय.।, तथेति च प्रतिज्ञात यईन मिनिपुर । इदि निव्यन्नु वर्षस्य मधी गाण्डीवधवनः । अहमेव तु राधेयं मोहयामि युधामर । ततो नावाजहिं पाण्डवे श्वेतवाहन। फागुनस्य हित मृत्युमनिवार्य घुयुत्सतः । न निद्रा नप में इषी मनसोऽसि ,युधाबर। घटोत्कचे व्यमिता तु दृष्टाना मिनिपुवा मृत्योरास्थान्तरामुकं परनाम्यद्य धनञ्जय। न पिता न च मे माता न यूयं भातरमथा। मप प्राणाप्तथा रक्ष्या यचा वीभन्मुराइवे । चतोक्रराज्याचत्किञ्चिद्भवेदन्यत् मृदुभमिशेष मात्त्वताई नदिना पाय धनञ्चयं । अतः मर्पः समहान् युयुधानाच मेऽभवत्। मनं प्रत्यागममिव दृष्टा पार्य धननयों तय महिती युद्धे मया वसीय राक्षसः। न धन्यः समरेराको शक कर्ण प्रयाधि] । FREE १. द ५ ·R श्रीमहाभारतं ॥ [घटोत्वपक्षमा अध्याय १८१७ " - + M . ॥ मनय उवाच ॥ इति मात्यक प्राह तदा देवकिनन्दनः धमत्रपति थुलतप्रिये सतत रतः। इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि हप्पवाक्ये व्यतीत्यधिकरतोऽध्यायः ॥१८॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच । कर्णदुय्योधनादीनां शकुन: माययस्य च । अपनीतं महत्तात तव चैत्र विशेषतः । यदा जानीत ती भक्तिमकन्नों सततं रणे। अनिवार्यामसवाच देवरपि मवावे.।। मा किमर्थ न कर्मेन' प्रवृत्ते समरे पुरा। मदेवकीसुते मुना फालामे वापि सञ्चय । ॥ मञ्चय उवाच । सङ्गामादिनिताना सम्पा मा विशाम्पते। रात्री कुरुकुलश्रेष्ठ मन्ना नः समजायत । प्रभातकाले श्याने केवायार्जुनाय वा । मतिरेषा विमोलाच्या कर्ण कर्णेति नियमान। तत. प्रभातसमये राजन् कर्णस्य दैवतैः । अन्येषाश्चैव पोधामा मा बुद्धिनाश्यते पुमः। दैवमेव परं मन्य यत्कर्षहस्तसंस्यया । म जधान रणे पायें कृष्णं वा देवकीमतं । तरा हस्तस्थितांगतिः कालराविरिवोद्यता। देवोपहतबुद्धिवान ता कर्ण विमुक्रवान् ।। कृष्ण वा देवकीपुत्रे मोहितो देवमायया। पार्थे वा मक्रकल्पे वे बधार्थ वामवीं विभो । ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ देवेनैव इता यूयं रूयुवा केशवेन च। गता हिवामवी हत्वा बभूत घटोत्कर्ष । कर्णव मम पुत्राय सन्चे चान्ये च पार्थिवाः । अनेन दुष्प्रणीतेन गता वैवखतपयं । भूय एव च मे मंस यथा युद्धमवर्तत। कुरूणा,पाण्डवानाञ्च इंडिम्व निहते तदा। ये च तेऽभ्यम्वन् द्राणं व्यूढानीकाः महारिण.। मृजयाः सह पाचाचस्तेऽप्यकुम्चन् कथं रणं । सौमदत्तेाटेाणमायान्नं सैन्धवस्य च । श्रमज्जिीवितं त्यत्वा गाहमानं मरूथिनीं । अग्भमाणमिव व्याघ्र व्यात्ताननमिवान्तक। कयं प्रत्युद्ययुट्टणमयन्तं पाण्डुमृनयाः ।। प्राचार्य ये च तेरधन दुर्योधनपुरोगमा.। ट्रैणिकर्णपास्तात ते वाऽकुबन किमाहव। भारदा मिधामन्ता धनञ्चयटकोदरी । समार्छन्मामका युद्धे कय मञ्चय मंस मे। निन्धराजबंधनेमे घटोत्करवधेन ते । श्रमर्षिताः सुसंस्था रणचक्रु. कथं निधि । समय उवाच ॥ इते घटोत्कचे राजा कर्णन निमि राधसे। भएदत्सु च चष्टेषु तायकेषु युयुत्सषु । श्रीपतषु च वेगेन बध्यमाने वोऽपि च । विगाढायो रजन्याञ्च राजा देन्यं परतः । মুন্নী লড়াইল বলে। স্বাবলম্বী খান বাহিনী। सिम्पस्य च तिन मोहो मामाविसम्महान् । एवं भीमं समादिश्य स्वरथे समुपाविमत् । अपर्णमुखा राजा निश्चय पुनः पुनः । कपाल प्राविश्व दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रम । तथा व्यथितं दृष्टा कृष्णा वचनमब्रवीत् । मा व्यर्थी कुरु कान्तय मैतत्त्वय्युपपद्यत। सय भरतश्रेष्ठ पया माटतपूरपे । असिष्ठ राजन् युध्यख वह गुर्षी धुरं विभा । बपि वलयमापने ममयो विभये भवता युवा चप्पं च वचनं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । विम्टभ्य ने पाणिभ्यां शण वचनममवीत् । विदिता मे महायाही धर्माणां परमा गतिः । प्रशारत्याफर नस्य ५. छतं नावयुयते । धमाकं हि वनस्यामा डिम्पेन महात्मना ! १८ - * ·पटोलपवध पापियाय १७ डोणपर्व। 7 . बालेनापि सता नेन तं समं जनाईन । अव इनोगत शाला पाण्डवाइन । असो कृष्ण महेष्वामः काम्यक मामुपस्थितः । उपिता महात्माभिर्यावत्रामोहनचयः । गन्धमादमयात्रायो दुर्गभ्यय र नारिताः । पावावोध परियान्ता पृष्ठेनादतात्मना। अभिजश्व युद्धामा यदेष छतवान् प्रभो। मदर्थ दुष्कृतं कर्म छतं तेन महात्मना। खमावाया च मे मीनि: सहदेवे जनाईना मैव मे दिगुणाधीतोरामेन्द्र घटोत्कचे। मलय में महाबाहुः प्रियातस्याहं प्रियश्च मे । तेन विन्दामि वार्णय कसन गोकतापिता पश्य मैन्यानि वार्णय ट्राध्यमाणानि कारवैः। द्रोगको पसंयत्ता पम्य युद्धे महारथी। निशीथे पाण्डवं मैन्यमेतत् पश्य,प्रमदित गजाभ्यामिव मत्ताभ्यां यथा नववनं महत् । अनादृत्य पतं याहार्मोममेनस्य माधव । पिशखताच,पार्थस्य, विक्रमन्ति स्म कारवाः । रप ट्रोणय कर्णश्च राजा व सुयोधनः । निहत्य राक्षम युद्धे पटा नन्दन्ति संयुगे। कघमस्माम जोवत्सु त्वयि ३ जनाईमा ईडिम्बः प्राप्तवान् मृत्यु सतपुत्रण मदतः । कदर्थी छत्य नः सर्वान् पश्यतः मध्यसाचिनः निहतो राक्षस' क्षण भमनिमहायटः यदाऽभिमन्युनिहनो धार्तरार्दुरात्ममि । नामोजत्र रणे कृष्ण मध्यमाची महारथः। निरुद्धाच वयं मर्चे पैन्धवेन महात्मना । निमित्तमभवट्टाए. मपुत्तस्तव कर्मणि। उपदियो बापायः कर्णस्य गुरुणा स्वयं । ध्यायच्छतय खड्वेन द्विधा साधकार है। व्यसने वर्तमानस्य छतवमा मृचया । अश्वान जघान महमा नोभी पार्णिमारयो । नथेतरे महेवामाः मोभद्रं यद्यपातयम्। अप च कारणे छप्प हतो गाण्डोवधन्वना । सैन्धवा यादवश्रेष्ठ तनु मातिप्रिय ममा यदि एचुवो न्याय्या भवेन कर पाये। द्रोणकर्णो रणे पूर्व इन्तयाविति मे मतिः। एती मूतं हिंदुःखामामामा पुरुषर्षभ । रता रणे समामाघ ममायस्तः सुयोधनः । यत्र बध्यो भवेट्रोणः सतपुचय मानुगः । सवावधीन्महापाइ मन्धा दूरवामिनं । वयन्नु मया कार्य सतपुचय निग्रहः। ततो थास्याम्यहं बार सूतपुत्र निधासया । भीमसेनोमरावाहुणामोकेन मन्तः। एवमुसा ची कर्ण बरमाणो युधिष्ठिरः। स विकार्य महापं मयं प्रभाय भैरवं । ततो रथसहसाणी गणानान्न तस्तिभिः। वाप्रिभिः पञ्चमाहस्तिमासै:मभद्रकै । हत. शिखयो त्वरिती माजानं तोऽवयात् । नतो भेरी, समाजः महान् सय देशिताः। पाचावा: पाण्डवायव युधिष्ठिरपुरोगमा: तमोऽवोन्महाबाहुमासदेवो धनञ्जय। एप प्रयाति बरित क्रोधावियो युधिष्ठिरः । जिघांस. सतपुत्र श तेऽस्यापेक्षा न युन्यो । रमुका पोकेमा मोघमामोदयता दूरच यात राजानमगरमनाईन.1. हालसायान्तं सतपुत्र जियांमया । मोफापरताप दधमानमिवाधिना। अभिगम्यामशेजामा धर्षपुत्रं युधिष्ठिर।। T , 1 ·२४ ॥श्रीमहाभारत॥ [घटोत्वचषध प० । अध्याय १८।१५। । । ॥ व्यास उवाच ॥ कर्णमामाच मलामे दिल्या जीवति फाल्गुनः । सव्यसाचियधाकाचो पनि रचितवान हिम.। नचागाद्वैरथं जिष्णुर्दिया नु भरतर्षभ। एजेता स्पर्द्धिनावेती दिव्योन्य वाशि पर्वत, बध्यमानेषु चालेषु पीडितः सतनन्दनः वामवों समरे गति ध्रुवं मुञ्चेद्युधिष्ठिर। ततो भवेत्ते व्यसनं घोरं भरतसत्तम। दिल्या रो हत युद्धे सूतपुत्रेण मानदं ।' वासवीं कारणं कला कालेनापि इतो छानव कारणाधा निहतं तात संयुगे . मा क्रुधी भरतश्रेष्ठ मा च मोके मन कृथाः। प्राणिमामिह सर्वेषामेषा निष्ठा युधिष्ठिर। भादभिः सहित सवै. पार्थिवेध महात्मभिः कारवान समरे मानभियुधखभारत। पञ्चमे दिवो व चिवी ते भविष्यति । नित्यच्च पुरुषव्याघ्र धर्ममेव विचिन्तय । पानृस्य तपादाने चमा सत्यच पाण्डव मेवख परमोतो येतो धर्मस्ततो जयः । इत्युका पाण्डवं व्यासप्त वैवान्तरधीयत। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्करवधपवणि व्यासवाक्ये चतुरशीव्यधिकमतोऽध्यायः ॥ समाप्तवघटोत्कचयध पर्व ॥ १४॥ । 14 - - ~ . " . ॥ अथ द्रोणवधपर्व' । ॥ समय उवाच ॥ या नैवमधोकस्त धर्मगजो युधिष्ठिरः। स्वयं कर्णबधादीनिष्टत्ता भरतर्षभ । घटोत्कचे तु निहते सतपुत्त्रेण ती निशा दु सामर्थवशं प्राप्नो धर्मराजो युधिष्ठिर दृष्ट्वा भीमेन महतो कार्यमाणायमून्त । घरधुरमुवाचेदं कुमयोनि निशरय। बंहि द्रोणविनाशाय समुत्पना तामनात् सिमर कत्रची सगीधन्दी च परतापन। अमिव रणे पटो न च ते भी कयधन । जनमेजय मिखण्डो र दोर्मुखिय योधरः । अभिवन्तु संकुद्धाः कुम्भयानि समन्ततः । नकुलः महदेवद्य द्रौपदेयाः प्रभद्रका:! - 11, द्रुपदय विराटय पुनधारसमविता । सात्यकि कैकयायेव पाण्डवय धर्नञ्चयः । अभिद्रवन्तु वेगेन भारंदाज सिंघासव । तथैव रथिनः सय हस्यश्च यच किचन। पादानाय रणे द्रोणं पातयन्तु महाग्छ । तथाज्ञतास्तु ते सैन्य पाण्ड्वेन महामना । भ्यद्रवमा वेगेन मुम्भयामि जयेमया। श्रागछतस्ताम् महमा माधोगेन पाण्डवान् । प्रतिनयाह समरे द्रोण मलमनाम्बरः । ततो दुर्योधनो राजा भायोगेन पाल्वाम् । भ्यद्रवामपुर रायम् द्रोणा जीवित । ततः प्रवने पुछ ग्राम्तवाहनसनिक ' पावामा कुरुणाय गतामिमरतरं । निद्रान्धाय महाराज परियामाय पंगे। मान्यनामत ममरे काधिष्टां महाया। चियामा रममी पा पाररूपा मयामका । पाण्यामप्रतिमा पभव प्रापहारिणी। पताध तथा यो तामाम विपत । अश्रावि. समाजग्मे निद्रान्यामा विपिन पधापन मिलाया पनिषादीमधेतमः । - F१. - । .

·प्रायबध या पथ्याय १५।। ॥ द्रोणपर्व ॥ २॥ Sir. a - भव मैन्ये परेपाच गतास्त्रा विगतेषवः । ते तदा पारयन्तय द्रोमन्तथ मनखिन। स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जङ्गः वामनीकिनी। मस्खाध्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्वाः मेरते जना.। गजेबन्य रथेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारतानिट्रान्धा नो घुबुधिरे काविष्टी मराधिप। सानन्ये समरे वाधा प्रेषयन्ति यमक्षया खप्नायमानास्लपर परानिति विचतम । श्रात्मानं समरे जनु खानेव च परानपि। मानावाचा विमुक्षन्त भयुद्धास्ते महारणे । अस्माकन्तु महाराज परेभ्या बहवो जना । योद्धव्यमिति तिठन्ता निद्रामरालाधना.। • संसर्पन्तो रणे केचिनिद्राधास्ते परस्परं। जन्नु सरारणे रास्तस्मिंस्तमसि दारणे। हन्यनानमथात्मानं परेभ्या बहवो जनानाभ्यभानन्त समरे निद्रया मोहिता मयं । थामेतादृशोचेटी विज्ञाय पुरुषर्षभ। उवाच पायं बीभत्सुरुच मन्त्रादविव। श्रान्नाभवन्तो निद्राधा मर्च एव सदाहनाः । तमसा ने भेन्ये रजमा बहुलेन । ने यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत मैनिकाः । निमोलयत चाव रणभूमौ मुझर्तक । मतो विनिद्रा विश्रान्ताचन्द्रमस्युदिते पुनः । समाधयिव्यथान्यान्य वर्गीय कुरुपाण्डवाः । नवच सर्वधर्मशा धार्मिकस्य नियम्य ते । रोच्यन्त मैन्यानि तदा चान्यायममुवन् । कुश कर्ण कति राजन् योधनेति च । उपारमत पाण्डूना विरता हि बझपिनो । तथा विक्रोगतस्तस्य फाल्गुनस्य ततस्ततः । उपारमत पाडूना सेना तब घ भारत। नामस्य वाचं देवाय लषयय महात्मनः । सर्च सैन्यानि चाक्षुद्रो माया प्रत्यपूजयन् । नत् सम्पूज्य वचोऽकूरं सर्वसैन्यानि भारत । मुहर्तमखपवाजन् श्रान्तानि भरतर्षभ । मा तु सम्प्राप्य विश्राम ध्वगिनी नवभारत ।मुखमाप्तवती फाममर्जुन प्रत्यपुजयन्। यि वेदास्तथास्वाणि लविबुद्धिपराक्रमी। गर्भ त्वयि महाबाहो दया भूतेषु धानघ । राचाश्वस्तास्तवेच्छामः गर्म पार्थ सदसते मनसय प्रियामर्थान् वीर चिप्रमवामुहि। रति नरव्याघ्र प्रसन्ना महारथा.। निद्रया समराचिन्तास्तूष्णोमासन विशाम्पते।। अश्ववष्टेषु चाप्यन्ये रथनोडेषु चापरेगिजस्कन्वगताधान्ये शेरते वापरे पिता। मायुधाः मगदायैव मसदा सपरश्वधा । मप्रामकवचायान्ये नरा मुप्ताः पृथक पृथक् । गमा पनगभोगातरणभूषित । निद्रामा वसुधाधा प्राणनिवासीनता। गजा भिरेनरनियमना मीतते । विकोणी गिरयो धषियमझिमहारग। समाध विषमाधकु सुरायविधता म:! या काधमयोलाय केसरामिभियुग। सुषुपुत्र राजेन्द्र शुक्ला वाईपुमर्चमारवश्याच भागाव योधाय भरतर्षमा युद्धादिरम्य सुषुए अमेष महताविना । नत् तथा निट्रया मममवोधमतपदा कुपरिव विन्यस्त पटै निमिवाहती नेपचिया. कुतिनो युवानः परस्पर सायकविताद्वारा सभेपु सोना, युपुजामा कुनमा वामिन्द्रमा M स - , 7 च ·पर श्रीमहाभारत [दायबध प. अध्याय १५/१५ Cn. . ER - . तत. कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना नेत्रानन्देन परेश माहेन्द्री दिगतता। दममतापककुरिनि.न. किरणकेशरभासुरपिञ्जरः। तिमिरवारणयूथविदारणः समुदियादुदयाचलकेमरों। इरहषादरगाचसमद्युतिः स्मरभरामनपूर्णसमप्रभः। नववधूस्मितचारमनोहर: प्रविकमत्कुमुदाकरवान्धवः । नतो मुहत्तात् स भगवान् पुरस्तात् मसलक्षणः। अहणं दर्मयामास यसन् ज्योति प्रभा प्रभुः। अरुणस्य च तस्थानुजातरूपसमप्रभा रमिजातं मचन्द्रो मन्दं मन्दमिवारजत्। उत्सारयन्तः प्रभया ततस्ते चन्द्रग्मयः। प्रत्यगधाञ्छनैः सा दिमः खञ्च चिति तथा। नतो मुइतालुवन ज्योतिर्भूतमिवाभवत् । अप्रख्यमप्रकामञ्च जगामाश नमस्तथा । प्रतिप्रकाशित बोके दिवाने निमाकरे। विचहर्न विचेरुय राजनकचरास्तनः। बोध्यमानन्तु नत्मन्यं राजश्चन्द्रस्य रमिमिः । युबुधे शतपत्राणा वनं मदिवासि । यथा चन्द्रोदयाद्भूनः जुभितः सागरोऽभवत्। तथा चन्द्रोदयोभूतः स बभूव बाणवः । ततः पवते युद्धं पुनरेव विभाम्पते। लोके शोकविनाशाय नोक परमभीसती । इति महाभारते द्रोणपर्वणि ट्रीणवधपर्वणि मैन्यमिद्रायां पञ्चायीत्यधिकताऽध्यायः॥१८५॥ ॥ मञ्जय उवाच ॥ ततो दुयोधनो द्रोणमभिगम्येदमरवीत्। अमर्षवशमापना जनयन् हर्वतेजमी। ॥ दुर्योधन उवाच ॥ न मपणेयाः मनामे वित्रमन्तः श्रमान्चिताः । सपत्ना ग्लानमनसो सन्धवचा विशेषतः । यनुमषितमम्माभिभवतः प्रियकाम्यया । तत रते परियान्ताः पाण्डवा बलवत्तरा। सर्वथा परिहानाः सम तेजसा च बलेन । भवना पाख्यमामास्तै वर्द्धन्ते स्म पुन. पुनः। दिव्यान्यस्त्राणि मध्याणि ब्रह्मास्त्राणि च धान्यपि । तानि माणि तिष्ठन्ति भवत्येव विशेषतः । न पाण्डवेयान वयं नान्ये लाके धनुर्धराः। युष्यमानस्य ते तुज्या: सत्यमेतद्रवीमि ते। ससुरासुरगन्धामिमान् लोकान् द्विजोत्तम । भवास विद्वान हन्याहियेरस्वैन संशयः। स भवान् मर्षयत्येतांबतो भीता विशेषतः। शिथत्वं या पुरस्कृय मम वा मन्दभाग्यतां । ॥ मञ्चय उवाच ॥ एवमुद्धर्षिती द्रोण: कोपितश्चात्मजन तोसमन्युरप्रवीद्राजन् दुर्योधममिदं वचः । सविर सम् परं भक्त्या घटे दुर्योधनाहवे। अतः परं मया कार्य क्षुद्र विजयगर्द्धिना! पनवविदय भयो हतयोऽवविदा जनः । यद्भवाम् मन्यते पापि शभधा यदि वाऽभी द कास्मि कौरव्य वचमात्तव मान्यथा। निहत्य सर्वपाशालाम युद्धे कृत्वा पराकमा । विमोध्य कवर्ष राजन सत्यनायुधमारभे। मन्यसे यप कौनयमर्जुन श्राममानों सवाच्य महामाहा टणु मत्यन कारव। त म देवा न गन्धवा न पचान घराक्षसाः। उत्साहन्ने रणे मोडं एपित पयसारिन। पाण्डवे येन भगवान् प्रत्युहात' सरेश्वरः। साधकपारितयापि वर्षमाणा महात्मना। या भागातथा दैत्या ये चान्य पचविताः। मिलता: पुरुपेन्द्रीय तथापि विदितं तवा गन्धया घोषयाधापी पिसेनादया जिताः । | দু দস্যি দাভিদুঘশলা। দিসন্ধাৰ হুথি বা মগবন্ধ। FRU ए. - म + FIR ·बोयरध प. अध्याय १८६१७11 ॥ द्रोणपर्च। ८२० - - - सुरेग्वयाः सट्टामे तेन बोरेण निर्जिताः। दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनां । विजिग्य पुरुषव्याघ्र प्रक्या मानुषे कथं । प्रत्यवचव ने सर्व यथा वमिद नव। धयितुं पाण्डुपुत्त्रेण चेष्टमानं विशाम्पते। । सञ्जय उवाच ॥ तं तथा वै प्रशंसन्तमर्जुन कुपितस्तदा । द्रोणं तव सुतो राजन पुनरेवेदममवीत्। अहंदु भासन. कर्ष प्रकुनिमातुमय मे । इनिथ्यामाऽजुनं मद्धे वैधाकत्याच भारती। तस्य तदनंशुला भारदाजा इसन्निव । अभ्यवर्तत देगेन स्वस्ति तेऽस्लिति चारवीत् । काहिं गाण्डीवधवानं चलन्तमिव तेजसा । अक्षयं श्ययेत् कश्चित् पत्रिय चचियर्षभ। तन वित्तपतिनन्द्रा न यमो न गतेश्वर । नासुरोरगरचामि क्षययेयु सहायुधं। मूढास्तव प्रभाषन्ते यानीमान्यात्य भारत । युद्ध बर्जुनमासाद्य स्वस्तिमान् को बजेट्टहान । व हि भवाभिमहिनानिष्ठुर. पापनिश्चयः । श्रेयसस्तद्धिते युक्तांस्तत्तदमिच्छसि । गच्छ वमपि कानयमात्मार्थ तं प्रवाधितुं । बमथामसमे युद्धं कुलज' पत्रियो धमि । दमान किं पार्थिवान सान् घातयिष्यस्थनागम । लमस्य मूलं वरस्य तस्मादासादयानी रथ ते मातुल माश चत्तधर्ममनुनतः । दु तदेवी गान्धारे प्रथावर्जुनमाइयो। स्पोऽवकुम्वा जिया धूतछत् केतव' मठ । देविता निकृतिप्राशे युद्धे जेष्यति पाण्डवाम् । वया कत्थितमत्यर्थ कर्णेन सह अष्टवन्। अमकृच्छ्न्यान्मो हातगष्ट्रस्य स्टखत । पहच तात कर्णश्च भाता दुःशासनय मे । पाण्डपुत्रान् हनिय्याम, महिताः समरे चय । इति ने अपमानस्य श्रुतं संसदि संसदि । अनुतिष्ठ प्रतिज्ञानं सत्यवाक भव ते सह । एष ते पाण्डव भत्रुरविसद्योऽयतः स्थित । चत्तधर्ममवेक्षख साध्यस्तव बधो जयात् । दक्तं मुकमधीतक्ष प्राप्तमैश्वर्थमोपित । कृतकृत्याऽनृपश्चामि मा भयुष्यख पाण्डवं । इत्युका समरे द्रोणे न्यवर्तत श्रतः परे । देधीकृत्य नत सेना युटूं समभवत्तदा । इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्राणवधपर्वणि पडत्यधिकमतोऽध्याय ॥ १८६ ॥ समय उवाच । विभागमात्रषाया राज्या युद्धमवर्तत । कुरूण पाण्डवानाच मष्टानां विधाम्पते। अथ चन्द्रप्रभा मुष्पवादित्यस्य पुरःसर.। अरुणोऽभ्युदयाके तायोकुर्वविवाम्बर । प्राच्या दिभि सहस्रांगोररुणेनापणीयत । तापनीय यया चक्र धाजते रविमण्डद। ततो रथायीय मनुव्ययामान्युत्सृज्य सबै कुरुपाण्डुयोधा । दिवाकरस्यानिमुखा जयन्त पन्ध्यागताः प्राचसयो Fn. Ent बभूव । २ ततो देधीयते सैन्ये द्राय: मोमकपाण्डवान! अभ्यद्रवत स पाचालान दुर्योधनपुरोगम। देधोकतान् कुरून् दृष्टा माधयोऽजुनमब्रवीत्। सपमान सव्यत छत्वा अपस्यमिम कुछ। म माधवमनुज्ञाय कुरुवेति धनञ्चयः। द्रोणका महेवासी मव्यतः पर्यवत्त। अभिमायन्तु कृष्णस्य माला परपुरचय । आभिभोगत पार्थ भीमसेनाऽभ्युवाच ह ।

·. । - , ॥ क ॥श्रीमहाभारतं ॥ [विध प. थध्याय १७॥ ॥ भीमसेन उवाच ॥ अर्जुनार्जुन योभमा श्टणुश्चतइचो मम । यदर्थ हलिया सते तस्य. काचोऽयमागतः ।। अमिंदागते काले श्रेयो न प्रतिपत्स्यथे। असम्भावितरूपः सत्रावृशस्य करियसि।. सत्यत्रोधर्मयसा वाणानुयमानुहि । भिन्ध्यनीकं युधा श्रेष्ठ अपत्यमिमान कुरु । ॥ मञ्चय उवाच ॥ सव्यसाची च भोमेन चोदिनः केशवेन च । कर्णाणावतिक्रम्य समन्तात् पर्यवारयत्। समाजिशीर्षमायान्त दहन्तं पत्तियर्षभान्। पराक्रान्तं पराक्रम्य ततः चचियपुङ्गवाः । भावन वारयितुं बर्द्धमानमिवानलं । अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनियापि मापनः।। अभ्यवर्षकरबानः कुन्तीपुत्र धनञ्जयं। नेपामखाणि सर्वेषामुत्तमास्त्रविदाम्बरः ।, फदर्थी कृत्य राजेन्द्र भरपरवाकिरत् । अस्त्रैरखाणि मन्धाय उघुइस्ता, जितेन्द्रियः ।... सध्यानामध्यनिमितेशभिमभिः मरैः । उद्भूता रजसो दृष्टिः मररिस्तथैव च । नमय घारगम्दय तदा समभवनमहान्। न धौन भूमिर्न दिशः माज्ञायन्त तथागते। मन्यन रजमा मूढ सर्वमन्धमिवाभवत् । नैव ने न वयं राजन् माज्ञासिम पर सरं। .: : उद्देशन दिनेन म समयुध्यन्त पार्थिवाः। विरथा रथिनो राजन समासाद्य परस्परं ।" केषु मममनन्तं कवचेयुभुजेषु च । हताश्चा, इतस्ताश्च मिया रथिनस्तथा । जोवन्त इव तत्र स्म व्यदृश्यन्त मयादिनाः । हनान गान् समासिष्य पर्यतानिव वाजिनः । गतमत्वा प्यदृश्यन्त तथैव सह मादिभिः। ततस्वभ्यवस्त्येव संपामादुत्तरां दिभा अतिष्ठदावे द्रोणा विधूम व पावकः । तमाजिशोदेकान्तमपफ्रान्तं निमम्य तु।. समकम्पन्न भैन्यानि पाण्डवानां विशाम्पते । भाजमानं श्रिया युक्तं चचन्तमिव तेजसा ।। दृष्टा द्रोण परे घुयेसुमधुध भारत । प्राशय परानीक भिवमिव वारणं ।' নাভি লন্ত লম্বা বাষাযথ। বিবাগিছাঃ ঘি লিঃ। मितायाभवम् केविन फेषिदामनमर्पिताः । इस्तई स्वायमपरे प्रायपिंपतराधिपाः । अपर दमरोहामदशन फ्राधमूर्दिताः । प्याक्षिपन्यायुधान्यन्ये मम्मृदुखापरेभुजाम् । अन्य ताभ्यपतम् द्रोणं जिनामामा महौजसः । पायाचाख विशेषेण द्रोणमायकरिताः। सममन्नन्न राजानं समरे मवेदना:1 तो विराटद्रुपदी द्रोणम्प्रतीपतरणें। मथा परम मंगामे परमदुमया दुपदष्य ततः पौचालय एव विधायते । . दषय मोपापा द्रोण मेवाभ्ययुधि । नेपां द्रुपदपोचाणा पयाणा निमितः शरैः। मिट्रेणियात्माशले दना व्यक्तन भुवि । ततो द्रोणेऽजययुद्धे पेदिक केयरचयान्। मदायशयामा भारदाणा महारथः। तमुद्रुपदः शोधात भरवर्ष ममाएजत् । द्रोपप्रति माराम विगटदेव मंयुगे। निारयेपुवर्ष दोषः अभिषमईनः । कोरेदादयामा विराटद्रुपदायुमा । दाग छाप्रमामो मो ही मंगाममूनि । होमियतः परमं माममाथितीत द्रोण महाराज क्रोधाममममितता . yth ·विवषयाय ११८८1] द्रोणपर्व। FREL 3.4 . भनाभ्या मातोरणाभ्या चिच्छेद धनुषी तयोः । ततो विराटः कुपित. समरे तोमरान दम । दम पिदेय च मरान द्रोणस्थ वधकाइया। सक्रिय पदो घोरामायसी स्वर्णभूषिता। चिक्षेप भुजगेन्द्राभां छुट्टो ट्रोणरथम्प्रति। ततो भने मनिधितैच्छिवा तास्तामरान्दम । मति कनकवैय्या ट्रोविच्छेद सायकः । ततो द्रोण सुपोताया भन्नाभ्यामरिमर्दनः।। द्रुपदश्च विराटञ्च भैषोदेवस्वनवयं । इने विराटे द्रुपदे कमेयेषु नथैव च । तथैव चेदिमत्स्येषु पाश्चानेषु तथैव च। इतेषु विषुवोरेयुटुपदस्य च ननृषु । द्रोणस्य कम्यं तदृष्ट्वा कायदु सममन्वितः । माप रथिनी मध्ये घटयुवा महामनाः । दृष्टापूतात्तथा चाचाहाहाण्याच स नश्यतु । द्रोण यस्थाच मुत्थेत यं वा द्रोणः पराभवेत् । इति तेषा प्रतिश्रुन्ध मध्ये सर्वधनुष्मतां । आयाट्रोण महानोक: पाश्चात्य परवोरहा। पाञ्चालालकनी द्रोणमभ्यनन पाण्डवोऽन्यत. दुर्योधनय कर्णश्व शकुनियापि सौवर' । मोदर्याच यथा मुख्यास्त रतन् द्रोणमाइव रिक्ष्यमाणं तथा ट्रेषि समरे तैहात्मभिः। यतमानास्त पाश्चाचा न प्रेकु प्रतियोचित। तचायोमोनो घरघुवस्य मारिय। म एनं वाग्भिग्रामिस्ततर पुरुषर्षभ । ॥ भीममेन उवाच ॥ द्रुपदस्य कुले जात साखेवल वित्तम । क त्रिया मन्यमानः प्रेवेतारिमखितं । पिटपुत्रवधम्प्राप्य पुमान् कः परिपालयेत्। विभेषतत अपय गपित्वा राजसंमदि। एप वैश्वानर व समिद्ध. खेन तेजधार परचापेधनो द्रोएर क्षत्रं दहति तेजमा। पुरा करोति नि मेषा पाण्डवानामनोकिनी स्थिताः पश्यन में कर्म द्रोणमेव प्रजाम्यई। रत्युका प्राविमत कुद्धा द्रोणानीकं वृकोदरः । मरैः पूायतात्मृटैट्रॉवयंस्तत्र वाहिनीं । घरघुवोऽपि पाश्चात्य प्रविश्य महतो । आसनगद रणे द्रोणं नदायोमुळं महत् । नव मस्तादृपयुई इरपूर्व न च श्रुतं । यथा सूर्योदथे राजन् समुत्पित्रोऽभवन्महान् । ममकान्येव चादृश्यन् रथचन्दानि मारिए। तानि च वियोणानि शरीराणि शरीरिणां । केचिदन्यत्र गच्छन्त' पथि चान्यरुपता. । विमुखा पृष्ठतथान्ये नाद्यन्ते पावत' पर। नथा संकयुद्धन्तदमामदारणं । अर्थ मन्ध्यागत' सूर्य धन समपद्यत। रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणबधपर्वणि सहुलयुद्ध भतामोत्यधिकरतोऽयाय. ॥ १८॥ ॥मञ्चय उवाच ॥ ने नयेव महाराज दंमिता रणमूर्द्धनि। सन्ध्यागतं महमारमादित्यमुपतस्पिरे। उदित तु मासांही काथनमप्रमे। प्रकामितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत। दनानि यानि तवामन संभवानि पुरोदयात्। तान्ये शभ्युद्यो सब समनचम्न भारता रईया इौनांगा पादातायापि कुञ्चरः। हया हयै ममाजमः पादानाय पदातिभिः । रया रपेरिभेनांगा इयर भरतर्षमा संयुताय वियुफ्राय पोधाः मध्यपतषणे। ते राजा छताप प्राना सम्यम्य तेजमा! पुत्पिपासापरोताका मिंधा सहयोऽभवन् । 1 ·पद श्रीमहाभारत --होवध पापध्याय १८॥ . । . , 5 r मधमेरोदताना दुधराणाय गर्जत। विस्तारितविधयामा कामुकाणायामता। भन्दः समभवद्राजन् दिवस्यक भरतर्षभाद्रवताच पदातीनी अखाण पततामपि। स्यामां पताश्चैव रथानी विनिवर्तती। कामतां गणताचैव तदामीसुमुखं महत्। विकठमुल: अन्दो चामगच्छमहास्तदा । मामायुधनिष्चत्तानी चेटतामातरः खनः। भूमावश्रूयत महांतदासीत् रुपणं महत् । पतता पनितानाच पायवर पहस्तिनां । नेषु सम्वनीकेषु ष्यतिपक्केष्वनेकमः । खे खाम् अनः परे खाय स्वाम् परे च परान् परे। धोरवाइविएशाय यधिषु च गतेषु च। रामयः प्रत्यदृश्यन्त वाममा नजनविव। उद्यतप्रतिविद्धवाना खजानां बोरबाइभिः। स एव मदप्तद्रूपी वासमा निग्यतामिव । अथामिभिस्तथा खनेस्तामरे. सपर अधैः। मिशष्टयुद्धं संम महदामोत् सदारुणं । गजाश्वकायप्रभवा नरदेवप्रवाहिनों । मस्त्र मत्स्य सुसंपूर्णा मामगोणितकदमा । आर्तनादखनवीं पताफावस्वफेनिसा । नदी प्रावर्तयन् पोरा. परताकप्रवाहिनीं। समयादिताः क्वान्ता रात्रिमूढाल्पचेतसः । विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिछन् गजवामिनः । भंडस्कवदना बोराः शिरोभियारुकुण्डले. । युद्धापकरणश्चैव तव तव चकाशित। क्रव्यानरममाकीणा म्हतैर मृतैरपि। मामोद्रथपथस्वच सर्वमायोधनम्प्रति। যক্ষ্মন্তু ঘন্তু আল লঙ্কা বালি। হ্মঘবিহু আনাৰসাৰ-মনি। कुसमत्त्ववलापता वाजिनो वारणेपमाः। विडतं तत् घमुट्राम सभयं भारतातरं ।। बलमासीत्तदा सधमते द्रोण नावुभा । तावेवास्तां निलयन तावातायनमेव च। भाववान्य समासाद्य जग्मुर्चवखतक्षयं । प्राविग्रमभवत् सन्द कारवाणी महल। पायालामाश्च संसकर माशायत विधन । अन्तकाक्रीडपो भोणा भयवर्द्धने । प्रथिव्यां राजश्यानामास्थित माति वये। म सर कल न द्रोणं नार्जुनं न युधिष्ठिरं। म भीममेन म यमा न पाहाय न सात्यकि । न च दुःसामन ट्रैणि मदुर्योधनसावता । मरूपं मद्रराग वा छतवायमेव च । म पान्यात्रव चात्मानं मधितिम दिगस्तथा । पश्याम राजन् समकान मैन्येन रजसा वृताम् । महत्ते तुमसे धोरोरजोमेघे समुत्यिते । द्वितीयामिव सम्प्राप्ताममन्यन्त निशां तदा । मजायन्ते कौरवेया न पाधाचा म पाण्डवाः । नदिमा म विषनार्या न मम विषम तथा । इस्तपस्सीसम्पत्रान् परामवाप्यथ वा खकान्। न्यपातयंस्तदा युद्धे मराः सम विगयेषिण.। उनलाए रजसः प्रसेकाच्छाणितस्य च । प्रमयाम रनों भामं भीघसादनिसस्य च। तव नागा या योधा रथिनोऽय पदातयः । पारिजानवमानी व व्यरोचवुधिरोषिताः। नता दुर्योधन. कर्ण द्रोणे दुःशासनस्तथा। पाणवः समवन्तयतमियतुगेरथा: । दुयोधनः सह भावा यमाभ्यां मममन्नत । हादरेण राधेयो मारंदाजेम पाणुनः नदोरं मादाययं स चम्म मर्मतः J - , - ·गरवपदार1] द्रोणपर्व। ८३१ - R - रथमार्गमिचित्र विचित्ररथाछुड़। रघर्षभामा मुख्यानों पबिपातममानु । अपश्यवपिनो युद्धं विश्विधित्रयोधिनां यतमानाः पराक्षान्ताः परस्पर जिगोवरः । गोमूता रव धान्त परवरवाकिरन् । तेरपान सर्वसधागानाखिताः पुरुषर्षभाः।। अमोभन्त महामेघाः भारदहसमुपखिता। योधा हु महाराज धामसमषिताः । सर्द्धिनः परमेवामा छनयना धनुर्द्धरीता अभ्यगावयाऽन्योन्य मता गया दवा म नूनं देहभेदोऽस्ति का तस्मिन् समागमे । पत्र सम्बंग युगपयशोयेन महारथाः । बाइभिवरणन्छिवः गिरोभिवारकुण्डः वाकवि रिस प्रासः पीपरपतिः । नालोकः धुरनाराज सस गरितामरः। अन्येच विविधाकाग्|तः प्रारणोत्तमः। चित्रय विविधाकारैः शरीरावरणैरपि।विचिवेश रोहतैश्च गजवाजिभिः। परैय नगराकारईतयाजेर। अमनुष्यस्यैततः सचनाणैस्ततस्ततः । वातायमानरमद्धतौरैरवडतःव्यजन. काष्टाध्वय विनिपतिते। छराभरणम्स्नमाचश्च मसुगन्धिभिः। हरिः किरोटर्मुकुटरष्णोः किरोणोगणः। उरस्यमणिभिनिष्कयूडामणिभिरेव च । वामीदायाधनं तप नमस्तारागरिव । मतो दुर्योधनस्यामोनकुसेन समागमः । श्रर्षितेन क्रुद्धस्य कुद्धेनामर्षितस्य च । अपसव्यशकाराय मादोपुलस्तकात्मग। किरञ्छरमस्तित्र नामिहानमत्। मयं कृतः म भारव्येनात्यमर्षिणामोऽमर्षितस्तमयाजी प्रतिपय पुत्तस्तव महाराज राजा दयाधनोऽहुन । ततः निधिकोयन्तमपमध्यन्तु ने सुतं । न्यवारयत नेजखो नकुलविनमार्गदिन। म मर्मतो निवार्यन मरणासन पोउंयन् । विमुखं नकुलध तत्सैन्याः समपूजवन् । तिष्ठ निति नकुलो यमाणे तनयं नया मस्मृत्य बहुदुःखानि तव दुन्नितेन च। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि ट्रोपयधपणि मकलयुद्धे प्रष्टा त्यधिकमनाथाय ॥१८॥ । पञ्जय उवाच ॥ ततो दुभासनः मुद्धः सहदेवमुपाद्रवत्। रथवेगेन नोप्रेग कम्पयषिव मेदिनी। नस्यापत्त रवा भसेनामिचकर्षण. माझौमतः मिरा य. मशिरमाणमाछिनत् । मनंदुःशासनः समापि कयन मैनिक हतोत्तमामात्यात् महदेवेन बुद्धवान्। रथस्यासंगीतत्वात् प्रधानपश्वा यथासुखं। मना सामनःसतंयुद्धवान् गततम । सहयाम्प निराशाजा स्वयं ईयविशारदः। युयुधे रविना यहा सम्र विश्व मुटु च । नदस्यापूजयन् कर्म से परे क्षेत्रमयुगे । इसतरनाजा व्यतरपदभौतयत् । सहदेवन्तु नामन्यांतील नागरवाकिरन्। पीयमाना: मरेयास प्रास्ते ततस्ततः । म रमिषु विपकत्वादुमय परामने | धनपा कम कुर्मस रसोन् म पुनकमजम्। हिमु तेषु संघामाद्रीपुरोऽयवाकिरता परीमंत-भुन कदम रमापतता' ' ३ 100 +- GTCe ·। श्रीमहाभारत ॥ " [अवध ए० पध्याय १८ न . - -- . FL. F - - । मास . - वृकोदरस्तत कर्ण बिभिर्भस समाधित। पाकर्णपूर्णैरभ्यन्नन् याहाहरसिं चापयत् ।। न्यात तत कर्ण, महहित इवोरग । भीममावारयामाम विकिरविषिताचराम्। नतोऽभत्तुमुलं युद्धं भीमराधिययास्तदा । तो याविव नईना विवृत्तनयनावुभौ ।। वेगेन महताऽन्योन्य संरधावभिनेदतु । प्रतिमशिष्टयोस्तत्र तयोराइवाइयोः।। विच्छिन्नभरपातत्वात् गदायुद्धमवर्तत गदया भीमसेमस्त कर्णस्य रथकूवरं ।। विभेदाश ततो राजस्तदहुतमिवाभवत्। ततो भोमस्य राधेयो गदामादाय पोर्यशम्।। प्रवाएजद्रये तान्तु विभेद गदया गदी। ततो भीम पुनर्गुम्मा चिक्षेपाधिरथैर्गदी 1 ती मरम्बहुभिः कर्ण. सुपुढे सुप्रवेजिते. प्रत्यविध्यत् पुनशान्य मा भीमं पुनरावजत् । यानीव मन्त्राभिहता कर्णवाणरभिटुता । तस्या, प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वनः । पपात सारथिशास्य मुमोह गदया हन । म कर्णे सायकानटा व्यएजत्, क्रोधमूर्छितः। नेस्तस्य निर्मितस्तीक्षणैर्भीमसेना महावन । चिच्छेद परबीरन प्रमन्निव भारत । वर्ज भरामनचैव भरावापच भारता कर्णेऽप्यन्यद्धनुर्सय हेमाडं दुरामदं । नत पुनस्तु राधेयो इयानस्य रथेषुभि । अक्षवान् बघाना तथाभी पार्णिसारथी। मविपन्नरयो भोमी नकुलस्यासुतो रथ | हरियथा गिरे नं समाकामदरिन्दम । तथा द्रोणार्जुना चित्रमयुध्येता महारथौ । आचार्यप्रिया रजिन्द्र छतमहरणा युधि ।। मधुसन्धानयोगाभ्या रथयोयरणेन च । मोहयन्ता मनुष्याणा पचूंषि च मनासि च । , उपारमन्त ते ऽन्यान्य योधायकम्पिरे तथा । अदृष्टपून पश्यन्तम्तयुद्धं गुरुभिध्ययोः।। विचित्र पृतनामध्ये रथमार्गप्रदर्भिनी । अन्योन्यमपसव्यन्तु कन्तु बोरी तदेषतः । पराक्रमं नया धा रदृशस्त मुविस्मिता । नया समभवद्युद्धं द्रोणप'एडवयोमहत्। पामिपार्थे महाराज गगने श्येनयोरिव । यद्यचकार द्रोणस्त कुन्तीपुत्वजिगीषया । तस्य तस्य विधाताथ तत्तत् सकुरुते ऽति॒नः । यदा द्रोणो न पक्रोति पाण्डवस्य विशेषित । मत प्रादुरकारास्वमस्वमार्गविशारदः । रेन्द्र पाशुपत लांष्ट्र वायव्यमथ वारण । मुलं मुलं द्रोणचापात्तनधान धनश्चयः । अस्वायत्तयंदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डव..। ततोऽस्ते परमदिव्यद्रोण. पार्थमवाकिरत्। यद्यदलं स पार्थाय प्रयुके विजिगीषया। नस्य तस्य विधाताय तत्तद्धि कुरुतेऽर्जुन । स बधमानध्वस्त्रेषु दिव्यवपि यथाविधि । अर्जुनेमार्जुनं द्रोण मनभवाभ्यपूजयत्। मेन पात्माममधिकं पृथिव्यामधि भारत। म मिप्येण मम्र्वभ्य मनविदा परन्तप । वार्यमाणम्त पार्थेन तथा मध्ये महात्मना। पतमानोऽर्जुनं प्रोत्या प्रत्यवारयदुत्मयन् । ततोऽन्तरीते देवाय गन्धबाब महसम। रपय मिद्धमाय व्यदृश्यन्त धमनात । तदसरोभिराको घराक्षपसकुलं । धमदाकामभवयो मेघाकुस दया । तप मागाईता वाचो विपनि पुर पुनः । . +" . EL । ..

·होमवध प.पध्याय १८८१६.1] आद्राणपत्र। मर . द्रोणसंस्तवसंयुक्त पार्थस्य च महात्मनः । विटन्यमानेबस्तेषु वातयत्म ततम्नत । अब्रुवंतत्र सिद्धार अपयय समागताः । मदं मानुषं युद्ध मासुरं न च रावस । नदैवं न च गान्धर्व ग्राम अवमिदं परं । विनियमिदमाये ननो दृष्यं न च श्रुतं। प्रतिपाण्डवमाचार्या द्रोण्याथतिपायानामयोरन्तरं द्रष्टुं मक्यमन्येन केनचित। यदि दो विधात्य युवेतमानमात्मना पत्र प्रयोगमा दर्जुमन्यत्र न सु वये। ज्ञानमेकम्यमाचार्य ज्ञाम योगश पाख्यो मायमकरसमाधाय धनं सार्यक्ष पाये। नेमा प्रक्या मद्देम्बामा र उपयितुं पर. इच्छमाना पुनरिमा इन्वेता झामर जगत् । इत्यनुवन्महाराज दृष्ट्वा ती पुरुषर्यभा । अन्तहितानि भूतानि प्रकाशानि च सहमः। ततो द्रोणा वाघमस्त्र प्रादुचक्रे महामति । सन्तापयश्रय पार्थ भूतान्यन्तहितानि च । ततश्चात पृथिदो सपर्चतवनद्रुमा। वो च वियना व भागराथापि पुडा । नतस्वामा महानासीत् कुरुपाण्डवसन्ययो । मनपाश्चैव भूतामामुद्यतेऽस्ने महात्ममा ततः पार्थो ऽयममान्तस्तदत्रं मतिजमिवान् । महालेखेव राजेन्द्र तत' मर्चममोममत। यदा न गम्यते पारं नयोरन्धारस्य वा । नदा महुलयुद्धम नघुद्धं प्याकुरैशी नाशयत् नत किश्चित् पुनरेव विशाम्पते । प्रष्टते तुमुने युद्धे द्रोणपाहवये धे। शरवाल समाकोणे मेघशानेरिकाम्परोनस सम्पतते कशिदन्तरोषपरंस्तदा । प्रति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि द्रोणबधपर्वणि मानयुद्धे एकोननवत्यधिकयतोऽध्याय ॥१८॥ ॥ मजय उवाच ॥ नमिंस्तदा यतमाने मराश्वगजमइयोदयामना महाराज शरयुधमयोधयता सतु रुकारथासको दुगममभरादितः। अमर्याप्तव पुत्रस्य मनाहानवाकिरत । दणेनम रथस्तस्य नवम महमारथिः । नायत महाराज पार्यतस्य सरचित । दु सामनस्तु राजेन्द्र पाश्चात्यस्य महात्मा मायकत प्रमुपे स्वातुं शरमालम्पोडिन । स तु दुभावनं वा विमुसोष्टच पार्षन । किरयासहस्राणि रमेवाभ्यथाले । मत्यपात हार्दिक कृतवमा वनन्तरं । भादाण वयव पवारयन। तंयमा पृठतोऽवती रसन्ता पुरुषर्षभो । दोसायाभिमुखं यानं दोषमानमिशान । सम्प्रहारमकुवत सौर ममहारया । श्रमर्पिता मलम हवामराम सद्धारमान राहता राजन् संगमुरकृता । युद्धमायले परसरभिगो । परामिभनकायो मनिमन्तो मनाधिपा | धर्मयुद्धमयुध्यन्त पग्मन्नो गतिमुकमी । ननवादधर्मिष्टमम युद्धमेव च। माफर्शक माठोको मसिन पनि । न पीकपिमा मेव न गवास्निगगाम्बिकापुरामोन मचिटोन पूतिन पनिझम । সুবৰ বিৰি বৰ মৰাণ্ডব। হল ঘাসূধীৱানীৰ কীনি । पदामीचमुर पुढे सोपविधितं चतुणी तर यामामा ममिमि पारद! F- . - (.

·, . । . - । २४ ॥ श्रीमहाभारत [दोणवध पथध्याय १८. घटद्युम्नस्तु तान दृष्टा तव राजयथर्षभान्। यमाभ्या वारितान् बौरान मोघाला ट्रोणमभ्ययात्। निवारिताच ते बोरास्तयो पुरुषमिहयो । मममनन्त चत्वारा वाता. पर्वतयोरिव । दाभ्या दाभ्या यमी साई रथान्या रथपुङ्गवा। समासूक्ता नतो द्रोणं धरद्युमोऽभ्यवर्षन । दृष्ट्वा द्रोणाय पाश्चात्यं ब्रजन्नं युद्धदुर्मदं । यमाभ्यां नाय समतांस्तदन्तरमुपाद्रवत् । दुर्योधनो महाराज किरञ्छाणितभोजनान् । तं सात्यकिः भीतर पुनरेवाभ्यवर्तते । तो परस्परमामाद्य समीपे कुरुमाधवी । इन्यमानी नृमा सावमित. समसज्जता । बाये वृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणो विचिन्य तौ। नावन्योन्य प्रेक्षमाणा इसमाना पुनः पुन. । अथदुर्योधनो राजा मात्यकि प्रत्यभाषत। प्रियं सखायं धत्तं गईयन्त्तमात्मन.। धिक क्रोधं धिक् मखे लोभं धिक् माई धिगमर्षित। धिंगत क्षाचमाचारं धिगस्तु वलमारसं। यत्र मामभिमन्धत्से त्याचाहं मिनिपुङ्गव । त्वं हि प्राणे. मियतरो ममाइश्च तदा तव । स्मरामितानि सवाणि बाल्ये वृत्तानि यानि नौ। तानि सवाणि जीर्णानि साम्प्रतं नौ रणाजिरे। किमय क्रोधनामाभ्यां युद्धमेवाद्य मात्तत । तं तथावादिन राजन् सावत. प्रत्यभाषत । प्रहसन् विभिखास्तीक्षणानुद्यम्य परमास्त्र वित्। नेयं सभा राजयुत्त नवाचार्यनिवेशनं ।' यत्र कोडितममाभिस्तदा राजन् समागतः। ॥ दुय्याधन उवाच ॥ क मा फ्रोडा गताउमाकं बाल्ये वै मिनिपुङ्गव । क च युद्धमिदम्भूयः कालो हि दुरतिक्रमः । किन्तु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिमया । यत्र युध्यामहे मध्य धनलाभात् समागता। ॥ सञ्चय वाच ॥ तं तयावादिनं तत्र राजानं सात्वतोऽब्रवीत्। एवं उत्तं सदा क्षात्रं युध्धन्तीह गुरूनपि। • यद्यई ने प्रिया राजन् जहि मा मा चिरं तथा: बलते मुशतान् लोकान् गच्छेयं भरतर्षभ । या ने भक्तिलञ्चैव तत् तिनं मयि दर्शयानेच्छामि तदहं द्रष्टुंमिवाण व्यसनं महत् । रयेवं व्यामाभाग्य प्रतिभाय्य च सात्यकि.। अन्वयात्तूर्णमव्ययो निरपेवं विशाम्पते । नमायान्तमभिप्रेक्ष्य प्रात्यग्रहात्तवात्मजः परैथावाकिरद्राजन् मैनेयं तनयस्तव । सत. प्रवकृत युद्धं कुरुमाधवसिंहयोः । अन्योन्य क्रुद्धयोघोर यथा दिरदमिहयोः।। मत पूर्णायतोस्मृष्ट साचतं युद्धदुर्मदं । दुर्योधन प्रत्यविष्यत् सात्त्यतं निमिते. गरे । मात्यकि. प्रत्यविध्यत सत्वरं निमित. मपञ्चामता पुनस्वाजी विभत्या दमिय ह। सात्यकिन्तु रणे राजन् प्रहमस्तनयतव । श्राफर्णमौनिमितैर्विव्याध विंशता शरैः। ततोऽस्य मारयाप पुरप्रेण विधाऽकरात्। मोऽन्यत् का कमादाय रघुहस्तस्ततो दुद । मायकियएमचापि मरण सतर ते । तामापतनी महमा भरथेशों जिघामया। पिणेद महगो रामम् नत उचाइमाः।मात्यकिञ्च विसप्तरया पीडयामाम वेगितः। वर्णयु मिन्टाधोतरापर्थपूर्णनि त । तम्न सन्दधत पुन मंहितेपुच कामुक । पनित मारयविसूण गरयवाभ्योरपत्। स गाढयिो व्ययित. मत्यपापाद्यानरं । Fu 1 * र ·. FOn . गरबधयः। यध्याय १८.१९९९] ॥ द्रोणपर्व ८२५ दुर्योधनो महाराज दाभाईभरपोडितः। समावख तु पुच्चस्ते सात्यकि पुनरभ्ययात् । विराजनिपुजानानि युयुधान रथम्पति तिथव सात्य किवाणान् दुर्योधनरथम्प्रति । सततं व्यराजद्राजस्तसङ्गुलमवर्तत । नवेषुभिः तिष्यमाणे. पतद्भियं समन्तत । अमेरिव महाकचे शब्द समभवन्महान् । तयोः परसहरीश्च संछन्नं वसुधातलं। अगम्यरूपञ्च भरैराका समपद्यत । तत्राप्यधिकमालक्ष्य माधव रथमत्तमा शिप्रमभ्यपतत् कर्ण. परी स्तनयं तव । न तु मपयामा भीमसेनी महाबलः। अभ्ययाचरितः कर्ण व्यसृजत् मायकान वइन्। तस्य कर्ण. मितान् वाणान् प्रतिहन्य इमनित्र । धनु राय चिंछेद संतश्चाभ्यहनच्छः भीमपेन संक्रुद्वा गदामादाय पाण्डः। धनुर्ध्वजञ्च सतश्च सम्ममहाइवे रिपोः। रथचक्रञ्च कर्षम्य वमञ्च स महायन । भने चक्रे रथे तिष्ठनाकम्पछत्तराडिव । एकच रयं तस्य तमुहुः सचिरं हया। एकचक्रमिवाकस्य रयं मप्त च्या यथा । अय्यमाण कस्नु भोभनमयुध्यत । विविधैरिजालय नानाभस्वय मयुगे भीममेनम्नु संक्रुद्ध. सूतपुत्त्रमयोधयत् । सद्भुले वर्षमाने तु राजा धम्ममुताऽनोत् । पाचालानी रथव्याघ्रान्मत्यायव नरर्षभान् । येन. प्राणाः पिरोये च ये ना योधा महावना.1 त रने धार्तरांप्रेषु विषकाः पुरुषर्षमा । किं तिष्ठत यथा मुढाः मर्च विगतचेतसः । तत्र गच्छत यवैते युध्यन्ते मामका रथा. । उनथम पुरसत्य पर्व एवं गतमा जयगो वध्यमाना वा गतिमिष्टं गमिष्यय। जिला च बहुभिर्यजध्वं भरिदविणे. । इता वा देवमास्त्वा सोकान् प्रास्यय पुष्कलान्। ते राज्ञा चोदितायोरा योत्स्यमाना महारथा. । शानधर्म पुरस्कृत्य त्वरिता द्रोणमभ्ययुः । पाञ्चालास्तेकतो द्रोणमभ्यनन् बहुमि, गरे । भीमोनपुरोगायाऽयकतः पयवारयन् । श्रामस्तु पाण्डुपुत्राणां चयो जिया महारथाः। घमा च भोमनश्च प्राक्रोगन्त धनञ्जय। अभिद्रवार्जुन धिमं कुरुन् द्रोणादपानुद । नत रन हनियन्ति पाञ्चाला इतरविणं । कोरवयांतत पार्थ. महमा ममुपावत् । पाश्चाचानेव हु द्रोणो दृष्टानपुरोगमान् । मम्दुस्तरमा वोरा पञ्चमेऽहनि भारत। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधर्मणि महुवयुद्धे नवत्यधिकयोध्याय १८ ॥ ॥ मनय उवाच॥ पायाजानां ततो द्रोणस्तकरोत् कदन महत्। .थया द्धोरणे को दानवानां वर्ष पुरा!' द्रोशस्वेण महाराज वध्यमानाः परे युधि। नावमन्त रणे द्रोणात् सत्त्तवन्तो महारथाः। युध्यमाना महाराज पाधालाः सनयास्तथा द्रोणमेराभ्ययुद्धे योधयन्तो महारथाः । नेपान्तु छाधमानाना पाचालाना समन्तत । भवद्भरवो नादी पश्यता भरमरिमि। घयमानेषु संग्रामे पाक्षालेषु महात्मना । उदीयंमागे ट्रेणास्ते पाण्डवान मयमाविषत् । दृष्ट्वाऽयनरयोधानां विपुनश्च अयं युधि । पाण्डवेया महाराज नामभयं तदा। । 1 ८५८. में ·पर ॥ श्रीमहाभारतं॥ द्रिाणवध मा अध्याय १८५। - १ . E. . कञ्चित् द्रोणे न नः सर्वान् श्ययेत् परमारतवित् । ममिद्धः मिशिरापाये दहन कवमिवानलः।, न चैनं संयुगे कश्चित् समर्थः प्रतियोचितुं। न चैनमर्जुनो जात प्रतियुध्येत धर्मवित् । बस्तान् कुन्तीसुतान् दृष्ट्वा द्रोणमायकपीडिताम् । मतिमान् श्रेयसे युका: केशवोऽर्जुनमत्रवीत् । नेप युद्धेन मङ्गामे जेतुं शक्यः कथञ्चन । मधनुर्धविना श्रेष्ठ देवैरपि भवासवः। न्यस्तभस्वस्तु मङ्गामे बक्यो हन्तुं भवेन्नृभिः। श्रास्यीयता जये योगो धर्ममुत्मृज्य पाण्डवाः । यथा नः संयुगे सर्वान हन्याझुकावादमः । अश्वत्यावि इते नेप यथेदिति मतिर्ममा सेहत संयुगे कश्चिदमै शंसतु मानवः । रतन्नारोग्यद्राजन कुन्तीपुत्त्रो धनञ्जयः । अन्ये वरोचयन् सव्वै कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः । ततो भीमा महाबाहुरनीके खे महाग । जघान गदया राजन्नश्वत्यामानमित्युत। परप्रमथनं घोरं मालवस्यन्द्रवर्मणः । भीमसेनस्तु भीड उपेत्य द्रोणमाहवे। अन्यत्यामा इत इति शब्दमुच्चैधकार सः । अश्वत्थामति हि गजः ख्यातो नामाइतोऽभवत्। कला मनसि त भीमा मिथ्या व्याहतवास्तदा। भीमसेनवचः श्रुत्ला द्रोषस्तत्परमाप्रिय । मममा सवगात्रोऽभूत् यथा सकतमम्भसि । प्रहमानः म मन्मिथ्यावीर्यशः स्वसुतस्य वै । इतः स इति च श्रुखा नैव धैर्यादकापते । भ चन्वा चेतनां द्रोण: क्षणेनैव समाश्वसत् । अनुचिन्यात्मनः पुत्त्रमविषह्ममरातिभिः । संपार्षतमभिद्रुत्य जिघांसुदृत्युमात्मनः । बाकिरत सहग तोरणानी का पत्रिण। तं वै वितिमाहसाः पाञ्चालाना रयर्षभाः । तथा चरन्तं सङ्गामे सर्वतो व्यकिरन शरैः। .ने. शरैराहतं द्रोणं नापश्याम महारथं । भास्कर जलदैरुद्धं वर्षाविव विशाम्पते। •विधूय तान्वाणगणान्पाञ्चालाना महारथः । मादुचके नेता द्रोणा बायमचं परन्तपः । पधाय नेपां हराणी पाचालानामर्पितः । नतो व्यरोचत द्रोणा विधूमोऽगिरिव ज्वलन् । तथैव स पुनः क्रुका भारद्वाजः प्रतापवाम् । ततो व्यरोचत होणा विनिमसर्वसामकान । मिरास्यापातयचापि पाचालानी महामधे । तथैव परिघाकारान बाइन् कनकभूषणान्। ने वध्यमानाः ममरे भारदाजेन पार्थिवाः । मेदिन्यामन्वतीयंन्त वातनुन्ना इव द्रुमाः । सुधराणाक्ष पतनी हयानाचैव मारत । अंगम्यरूपा पृथिवीमांसभोणितकर्दमा। हन्या विनिमाइसान पाधानाना रथबनान् । अनिष्ठदावे द्रोणे विधमोऽमिरिव व्वलन्। नवम पुनः कुद्धो भारद्वाजः प्रतापगन् । वसदानस्य भलेन मिरः कायादपाहरत् । पुनः पथमतान् मास्थान पटमहताय सच्चयाम् । पस्तिनामयुतं हवा भधामायायुतं पुनः। . चियाणामभावाय रष्टा द्रोणमवस्थित र पापयोऽभ्यागमस्वर्ण इयवाहपुरोगमा.। विवामिपा अमदप्रिभारदामोऽपि गौतमः । वशिष्ठः फसपोनिय ब्रह्मनाकं मिनीषवः । मिक्ता,पयो गा मानिपिया मरीतिपाः। भगवोऽविरमदेव सम्मायान्ये महर्षयः । . रमममुपये ट्रोलमारमोभिन अधर्मतः तं युद्धं समयो निधन। ८०५४ . - Coro . 4 २०१५ + an ·गोयर या पध्याय १८५११६२) ॥ द्रोणपर्व .. .. - at 1 - न्यसायुधरणे द्रोण समीच्यामानिह स्थितान्। नात: करतरं कर्म पुनः क बमईसि। वेदवेदाङ्गविदुषः सत्यधर्मपरस्य ते। मानणस्य विशेषेण तवेतनापपाते। न्यस्यायुधममोहस्व तिट वमनि माश्वते । परिपूर्णस्तु कारस्ते वस्तु तोके च मानुषे । ब्रदासप बया दग्या अनखवा नरा भुवि । यदेतदीयं विप्र छन कम न साधु नत्। न्यसायुध र विप्रं द्रोण मासं चिरं छथाःj मा पापिष्ठतरं कर्म करिथमि पुनर्दिन। इति तेषावका झुला भीमसेनवचय नत् । पृष्टद्युमद्य सम्प्रेक्ष्य रखे स विमनाभवत्। मन्दह्यमानो व्यथितः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरं । अहतं वा इतं वेति पप्रच्छ मतमात्मनः। स्थिरा बुद्धिर्हिद्रोणस्य ने पार्यो वक्ष्यते ऽनृतं । त्रयाणामपि नाकानामन्वयार्थ कयधन। सम्मान परिपप्रच्छ नान्यं कधिष्ट्रिजर्षभःमिस्तस्य हि सत्यागा वान्याप्रमृति पाण्डये। ततो निष्पाण्डवाना करियन युधाम्पति द्राएं शाला धर्मराज गोविन्दो व्यथितोऽब्रवीत्। यद्यदिवस ट्रोणो युध्यते मन्युमास्थितः। सत्यं प्रोमि ने मेना विनाशं समुपश्यति। सभशस्त्रातु नो द्रोणात् सत्याग्न्यायऽन्तं वचः। अनृतं भोविनस्यार्थे वदन स्पृश्यतेऽन्तः । कामिनी विवाहेषु गांभके तथैवच । वामगाभ्युपपत्ता च भन्ते नास्ति पातकी तयो: संवदतारेवं भीमनोऽत्रबोदिदं। युवक ने महाराज बधोपापं महात्मनः । गाहमानस्य ते मेनां मालवस्येन्द्रवर्मणः । अयत्यामेति विक्रान्ता गाः मगजोपमः। निहतो युधि विक्रम्य ततोऽई द्रोणमब्रुवं । अश्वत्यांमा इतो ब्रह्मवितखाइवादिनि। . भून नाश्रधदायमेष मे पुरुषर्षभ ।सबै गोविन्दवाक्यानि मानयस जयैषिणः। द्रोणाय निहतं गंभ राजन् पारदनोसतं। वयोको मेष युधेन पातु राजम् दिजर्षभः । सत्यवान् हि बितोकेस्मिन् भवाम् स्यातो जनाधिर। तस्य तदनं युवा कृष्णायचोदितः। भाविवाय महाराज व समुपचक्रमो नमतय्यभये मोजथे सको युधिष्ठिरस। अदक्रममवौदा इतः कुअर इत्युत। तस्य पूर्व रथः पृथ्यां चतुरतमुन्नतः। मभूववन्तु तेनकि तस्य वाहाः स्पृहों युधिष्ठिरानु तदाक्यं ध्रुयाद्रोणो महारया। पुषयसनसना निरामो जीवित ऽभवत् । भागरुतमिरामानं पाण्डवानां महात्मना । गापिकायेन मचानः श्रुना विनिहतं नन। विषेतः परमोदिया च । योडु माकुरद्वाजन यया पूर्णमरिन्दम । रति ओमभारते द्रोणपर्वणि ट्रोपवधर्मणि युधिडिरासययने रकमश्चधिकरतोऽधायः १८९॥ । सञ्चय उदृष्टा परमोदिन भोकोपातपेतमं । पाधान राजस्व सुनो धृष्टयुधः समाद्रवत । যা মনসঘ ভবননামালিয়ায় স্বফিখানা। धनुचमादाय पोरं नरनिखन इंटममगर दियं मयामीवियोपमान। सन्द कायुके नर्सिगरमामीवियोमा हो निभासः पाधान्ना महानामिवान। - . E ₹ ·८३८ । यीमहाभारत [पपद्य प.पध्याय १८१॥ . 500. तस्य रूपं शरस्थामौद्धनुयामण्डनान्तरे । चालतो भास्करसेवाघमाते परिवेषिणः ।। पार्वतन परामटं वजन्तमिव तदनुः । अन्तकासमनुमा मेनिरे पीध्य मनिका।। तमि पन्धितं तेन भारद्वाजःप्रतापगना इष्टाऽमन्यत देशय कालपर्यायमागतं । ततः ययानमातिष्ठदाचार्य्यस्तस्य वारणे। म चाप्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुरामन्महात्मनः । तस्य वनानि चत्वारि क्षपा.काऽस्यतो गतान पाखिभागेम वयं जग्मुः पतषिणः], स भरचयमामाद्य पुत् मोकन चादितः विविधामाच दिव्यामामवाणामप्रसादतः। उत्मष्टुकामः शस्त्राणि विप्रवाक्यप्रचोदितः । तेजमा पूर्वमाणस्तु युयुधे न यथा पुरा : अथान्यत् म समादाय दिव्यमांशिरसं धनुः सरांच मधदण्डाभाने घटयुममयाधयत् । नतस्तं भरण महता ममवाकिरन्। व्ययातयच मद्धा थेष्टद्युतममर्पण गरांय शतधा चास्य द्रोणश्चिच्छेद-सांयकः ध्व प्रमुख निमितः सारथियाभ्यपातयत् । 'घरधुम्नः प्रहसान्यत पुनरादाय कार्मुक मितेन भने वाणेन प्रत्यविध्यतः स्तनाकारे। सोऽतिविद्धो महय्यासः सिमान्त इव भयुगे भलेन मितधारेण पिल्लेदास्य पुनर्धनुः।।। यञ्चास्य बाणं विष्टतं धपि च विशाम्पते । मचिच्छेद दुषों गदां उनञ्च वजयन् । पृष्टद्युध नतोऽविध्यन्नभिनिमित: मेरे जीवितान्तको कुद्धः द्धिरूपं परन्त ।। "रद्युमो रथस्याश्वान स्वरथावर्महारय। यामियदमेयात्मा ब्राह्यमलमुंदीरयन् ।। मिश्रा बहामन्त जवनो वातरंइस पारावतमर्वया योणाया भरतर्षभ। यथा मविद्युतो मेघा नदन्तो जतदागमे । तथा रेजुर्महाराजांविमिया रणमूर्द्धनि।' धान्य चक्रवन्ध रथवन्य तथैव च । प्राणायदमेयात्मा घटद्युतस्य म दिजः । सछिनधन्ना विरंथो इतायो इसमारथिः। उसमामापदं माय गदां बोरस परोमगन् । तामस्य विशिवस्तीक्षण दिप्यमाणां महारथ निजघान भरै णा द्धमत्यपराक्रमः । तां दृष्ट्वा स नरव्याघो द्रोणन निहती मरैः। विमल खड्गमादत्त यतचन्द्रच भामुमत् । असंशयं तथा भीमाचास्यः सामन्यतां वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकावं महात्मनः।:::: नतः खरथनीडय म्वरथस्य रथेषया । अगच्छदसिमुद्यग्य मतान्द्रय भामुमत 1: चिकीर्षुर्दुष्कर माहादृष्टद्युघा महारथःथ वो भेत्तुच भारदाज भागे। मोतिठधुगमध्य वै युगमन्त्रहनेषु च । भोणानां जंधनापु तसव्याः समपूजयम् ।। तिष्ठता युगपाली पु गोपानप्यधिनिष्ठतः। मापश्यदन्तरं द्रोणस्तदहतमिवांभवत्। वियनस्य धरता यथैवामिपद्धिमः। तददाधीरभोमारा द्रोणपातयोरणे। तथा वावधमत्याऽमी तदा कुरः पराक्रमी मामी को द्रोणो नीलवर्षानीघनत्। में पता न्यपतम् भूमो रघुग्रम्य वाभिमः। मोगावाः पर्यमुष्यन्त रथयन्धादिमांम्पते। नान् पयानिस्तान हटा दिसाग्रेशम पार्षतः। नांग्टप्यत युधा हो चाहनिर्मधारयः । 5001 CO:. - FOR F ·नागपाध्याय १८१६१६१] द्रोणपर्व ॥ . 4 ०८. J 11 - विरयः स म्होत्या तु महंखवाटतानस। द्रोणमभ्यपतद्राजन् वैनतेय वीरगं। तस्य रूपं धी राजन भारद्वा जियासतः । यथारूपं पुरा विष्णहिरण्यकशिपोम्बंध। सोऽचरदिविधान मार्गान् भवरानेकविगति दर्भयामाम दारव्य पार्वती विचरवणे । मान्न मुसान्तमाविद्धमानुतं प्रमृतं मृत। परिकृतं नित्तच पहं चर्म च धारयन्। पम्पात समुदीपञ्च दयामाप पार्षतः भारत काधिकञ्चव भासतव शिक्षा! दयपचरद्युद्धे द्रोणसान्तविकोर्षया। चरतस्तस्य तान्मार्गान् विचित्रान् साचर्षिण । ध्यमयन्त रणे पोधा देवताय समागता.नत: परमहसेग मतपन्द्रमपातयत् ।. ভন্ন ব ঘষাঘ ggয় যভিসন যদি না হয় গ্রামবাধিন निष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ने गराः। एते मारदतात् पााट्रेणिवर्तमानथा। प्रद्युम्वयुयुधानाभ्यामभिमन्याय ते मराः। प्रथेषु च समाधत्त दृढं परमवेगिन । अन्तेवामिनमाचा जिघास पुत्रममितं । तं परममिस्तो देविच्छेदं मिनिपुरकः ।। * पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः । यस्तमाचार्यमुख्यने घट्युवममाचयत् ।। परन्त रथमागेषु सात्यकि सत्यविश्मा द्रोणकान्तरगतं कृपयापि च भारत। अपश्येता महात्मना विश्वकर्मनधनञ्जया । अपूजयेतां वाीयं ब्रुवापं साधु माध्विति । दिव्यान्यस्वापि सर्वेषां धुंधि निनन्तमच्युनं। अभिपत्य ततः सेना विष्यकमेनधननया । धनञ्जयस्ततः एमभवीत् पश्य केशव । प्राचार्यरथमुख्यानां मध्ये क्रोउन्मधूदः भानन्दपति मां भूयः पात्यकिः सत्यविक्रमः। माद्रीपुष्पक्ष भीम रागानघ युधिष्ठिर याभिषयानुनः मन् रणे चरति सात्यकिः । महारथानुपकीडन् चणीना कीर्तिवर्द्धन, समेत प्रतिनन्दनि निद्धाः मन्याय विस्मिताः । पञयं समरे दृष्ट्वा माधुमाश्विनि माया । यौपायोमयतः मयं कर्मभिः समपूजयम् ।' इति श्रीमहाभारते द्रोणप्रणि प्रोएपशि द्रोणटुपयुद्धे दिनवत्यधिकशतोऽयाय. १९८२ ॥ ॥ मध्य उवाच ॥ मानतस्य तु तत् फर्म दृष्ट्वा दुर्योधनादयः नेयं धर्मतः मुद्धा वारपामासरप्रसा। छपः कथं समरे तक पुत्वाय मारिप। मैने बरपाय विनिमन मिमित गरे। युधिष्ठिरस्ततो राणा माद्रीपुती च पाशमीममेमय सनशन सायनं पर्यारयम्। फर्णय भरवण गावमय महारया दुधनादयव मैनेय पवारयन् । नारिं सहसा राजत्यिती प्रेररुपिला वारपानाम शैनेयो योधमामहारपान्। नेपामवासि दिव्यानि मन्धिमानि महात्मनां वारपामा विधिदियरले महामधे। करमायोधन भने सम्भिवाजपमागमे । सर हिम्म मिन्नतज्ञान पछन् । तामामुत्तमाद्वानां काकापाय भारत। मायापरिहानां चानराणाहमयुग। रायः स पश्यनरत रपामिरे । भएकरपेयापि पतितय महाग.. - x01 FF . यया।

·८४० ५* . - h ॥श्रीमहाभारतं॥ मीयमध प. अध्याय १८३ सादिभिश्च हतैः शरैः सझोण वसुधाऽभवत् । वाणपातनिकत्तास्तु योधास्ते कुरुसत्तम। चटन्ता विविधायेष्टा व्यदृश्यन्त महाइवे । वर्तनाने तथा युद्धे घोरे देवासुरोपमे। :- अन्नवीत् चचियास्तत्र धर्मराज युधिष्ठिरा अभिट्रवत संयत्ताः कुम्भयो निमहारथाः एष हि पार्वती बोरोभारदाजेन सङ्गतः। घटते च ययाशक्ति भारद्वाजस्य नाशने - यादृशानि हि रूपाणि दृश्यन्त म महारणे। 'द्रोणञ्च संक्रुद्धः पातयिष्यति पार्षतः ने यूयं महिनाभूत्वा युध्यध्वं कुम्भसम्भव । युधिष्ठिरसमाजताः स्त्रयानों महारथाः। अभ्यद्रवन्त संयत्ता मारदा जिघासवः । तान् समापततः सान् भारद्वाजी महारथः अभ्यवर्तत वेगेन मर्त्तव्य मिति निथितः । प्रयाते सत्यसन्धे तु समकंम्पत मेदिनी धातास्ततो घोरास्त्रामथाना वरूथिनीं। पपात महतो चल्किा आदित्योनियरविवा? दीपयन्तीव पातेन अंमतीव महद्भयं । जज्वलुश्चैव शस्त्राणि भारद्वाजस्य मारिष । ' . ... रथा: स्वनन्ति चात्यर्थ हयायाश्रूण्यपातयन्। हताजा ईव चाप्यामोद्धारदाजो महारथः। मास्फुरस्बयनचास्य वामयाइस्तथैव च । विमनस्काऽभवद्युद्धे दृष्ट्वा पार्वतमग्रतः। सृषीणां ब्रह्मवादीना वर्गस्य गमनं प्रति। संयुद्धेन ततः माणानुत्युमुपचक्रमें। ततद्यदि मैन्यैर्दुपदस्थाभितः। निर्दहन् 'पत्तियमातान् द्रोण: पर्यचरद्रणे। इखा वितिसाहसान पत्तियानरिमर्दनः । दशायुतानि तोरणांपैरवधीदिभिखै गित सो ऽतिपदाहवे यत्ता विधूम व पावकः। इंचियाणामभावाय ब्राह्ममस्व समास्थितः ।... पाक्षाय विरथं भीमा हतमब्वायुधं वसी । अविसह्यं महात्मानं खरमाणः समभ्ययात्। मतः स्वाथमारोप्य पाश्चात्यमरिमर्दनः । अप्रवीदभिसम्प्रेच्य द्रोण मस्यन्तमन्तिकान्। नपदन्याचार्य यो मुत्सहते पुमान्। वरख प्राग्वधादस्य संथि भारः समाहितः ....." मनोमा महाया व्यभारमई नवं। अभिपत्याददै चिप्रमायुधप्रबरं दद। ..... भरभयं भरानस्यन् द्रोणं दुवारणं रणे। विवारयिषुराचार्य मरवरवाकिरत्। तो निवारयता श्रेष्ठा भरया रोभिना । उदीरयेता प्रामाणि दिव्यान्यताप्यनेकशः ।.".". म महाशमहाराज द्रोणमाम्योदयद्रणे निहत्य माण्यवाणि भोरदारजस्य पावत' सवमातीन मिवयव वाटिकाम कारवानपि। रविश्यमाणान मनामे द्रोणं व्यधमदच्युतः । इष्टद्युदरमा रामम् गर्भमिभिरिवाहमान्। यभा मंछादयत्रोमा परजाः समन्ततः । नम्य द्रोणो धनुदिवा विज्ञानं मिनीमुसः मानभ्यइनसूयः म ययो परमामगात् । को भीमा इटकोधी द्रोणम्याचियत रथं । मनकरिव राजेन्द्र द्रोणं वचनमबीत् ' पदि नाम म पुरविधिता ग्रह्मपन्ध सामंमिरसन्नुटा मघवं चयं विजेत्। अस्मिा समझनेषु धर्मेण पिस्तरं विनय प प्राधापी मूस भवामुहि प्रभावितमः । মানুষে মাংস খালা ঘামি। মাসান্ধুবদুল্লাগেনা। - ·८४२ - - . - F " ५. r डोखर ययाय १८३।] । द्रोणपर्व - एकसाथै बइन्हवान् युत्तखाधर्मविद्यथा । स्वकर्मस्थान विकमस्या न व्यपत्रपसे फयं। यथार्थे शस्नमादाय यमपेक्ष्य च जोरसि । स चाय पतितः गते पृष्टेनावदितस्तव। धर्मराजेन यदाक्यं नाभिवितुमर्हसि । एवमुक्तस्ततो द्रोणे भोमेनारमृज्य नवनः । मास्यस्लाणि धम्मात्मा हातुकामोऽभ्यभाषत । कर कर्ष महवाम छप दुर्योधनि च । मङ्गामे क्रियता या नीम्येष पुनः पुन. । पाण्डवेभ्यः भिवं वोऽस्तु मस्तमभ्यामजाम्यहं । इति तर महाराज माक्रोमणिमेव च । म उत्सृज्य रणे शस्त्र रथोपस्यो निविश्य च। अभयं सर्वभूताना प्रददा योगयुक्तवान् । तस्य नच्छिद्रमाजाय घट्युब' समुत्थितः। समर तदनुरं मन्यस्याय रथे सनः । सड्नी रथादवप्नुत्य मइसा होणमभ्ययात्। हाहाकृतानि भूतानि मानुपाणीतराणि चा द्रोणं तथा गतं दृष्ट्वा धृष्टद्युषवत। हाहाकार मचकुरहो धिगिति चानुवन्। द्रोणोऽपि भवायुत्सृज्य परमं माझमास्थित । नयाका योगमास्याय व्योतिर्भूता महातपाः। पुराणं पुरुषं विष्णुंजगाम मनसा परं। मुखं किञ्चित् समुन्नाम्य विष्टभ्य उरमयत. 1 निमोलिताव: सत्वस्यो निषिय पदि धारणा। श्रामिकाक्षरं ब्रह्म ज्यातिभूतो महातपाः मरिला देवदेवेधमक्षरं परमं प्रभु। दिवमाफामदाचार्यः मावात मागिराक्रम। दो सय्याविति नो बुद्धिरामोत्तस्मिंस्तथा गो। एकापमिव चामी द्विध्यातिभिः पूरितं नमः ! समपद्यत चाका भारदामदिवाकरे । निमेषमात्रेण पराभ्यानिरनग्धीयत । आमीन किच किलापब्द प्राष्टाना दिवौकसा 1-, प्रलोक गते द्रोणे धृष्टद्युधे च मोदित। वयमेव तदादाम पञ्च मानुपथोनयः । योगधुक्तं महात्मानं गच्छन्तं परमाङ्गति। अहं धनञ्चयः पाथा भारदाजन्य चात्मज.। वामदेवद्य वार्णयो धर्मराजोऽथ पाण्डव, । श्रन्दे मम्मे चनापश्यन् भारदाणस्य धीमनः महिमानं महाराज योगयुक्तस्य गव्हत. मनमोकच नदिय देवगु हि तत्परं। गतिमेकान्तिको प्राप्तमजामन्तो न्यानयः । नापरयन् गच्छमानं हितं साईपिपुर। भावार्य योगमास्याय ब्रह्मलोकमरिन्दम । रितुमा परमानन्यस्तायुधममृदरं। धिकत. पार्वतस्तन्तु सर्वभूतः पराष्टयत् । तस्य मूनिमाटोक्य गतमत्तस्य देहत. किधिदक्षुवत' कायाविचकनामिना मिरा प महतां युको भारदाने निपातिते । सिंहनादरवचक्रे धामपन् एणमाई। पाकर्णपतितःलामो वयतानीतिपचकः। वाटते व्यपरत् पो म तु षोडमवर्षवत् । उकवाय महावाइ कुन्तीपुत्तो धनञ्चय.। जीवन्तमानपाचाय मा बधाईपदामन नहन्तयो न हन्तय इति में मैनिकाय छ । घरमीयत्रभुनयर सानुक्रामस्तमाट्रवन्। मोरमाने अर्जुन का पार्थिवेषु च सर्थशः। घरायुधोधो ट्राण थापे मरर्षभ। मोतिन परिक्लियो रथामिमपातयत् । चोहितात वारियो दुईपं. समपरतावनं निइन मचे दह भरिको जन । - - FM . . FES १ - ·CG. . . 14 ८ ८४२ ॥ श्रीमहाभारत [बध साथिभ्याय १८१८४ धृष्टद्युम्नस्ततो राजन् भारद्वाजमिरो महत् सावकाना मेवामा प्रमुखं तत्समाधिपत्... ने तु दृष्ट्वा शिरा राजन भारद्वाजस्य तावकाः। पंचायमहतोत्साहादुद्रुवुः सर्वतो दिश 'द्रोणस्तु दिवमास्थाय नपथमाविशन अहमेव नदांद्रा द्राशय निधन नेप। साषेः प्रसादात् कृष्णय मत्यवत्याः सुतस्य तु । विधूमामिव संघान्तोमुत्को प्रज्वलितामिवा" ! अपश्याम दिवं स्तन्छा गच्छन्तं तं महायुति । हते द्रोणे निमाड़ाः कुरुपाण्डवमञ्चया.' अभ्यद्रवन्महावेगास्ततः सैन्य'ध्यदीयंत । निहता हतभूयिष्ठाः पङ्गामे निर्मित परेती, तावका निहते द्रोण' गतासव इवाभवन्। पराजयमथावाय परवच महतयां-min, उभयमेव तेहीगा नाविदन् धृतिमात्मनः अविश्छन्नः शरीरन्तु भारद्वाजस्य पार्थिवा नाम्वगच्छन्मधाराज कबन्धायुतमहते. पाण्डवास्तु जय सच्चा परत्र महद्यया..! घाणशङ्करवाय. सिंहनादाय पुष्कलान्। भीमनस्तता राजन धृष्टद्युयं पात ..., वरूथिन्यामदृश्यता परिवज्य परस्परं । अनीय तदा भीमः पात शत्रुतापनः25 PM भूयो ऽहं त्वा विजयिन परिवश्यामि पापैत । सूतपुत्र हने पापे धार्तराष्ट्रे च मयुगे। एतावदुला भोमन ईर्षण महती युतः । बडिशब्देन पृथिवा कम्पयामास पाण्डवः तस्य शब्दन विचस्ता प्रावस्तावका युधि। इनमें समुत्सृज्य पलायनपरायणाः पाण्डवास्तुजय सञ्चा'या' घासन विशाम्पते । परिक्षयञ्च संङ्गामे तन ते सुखमाप्नुवन्। दति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवर्धपर्वणि द्रोणय विमवत्यधिकतोऽध्यायः ॥ ममाप्तध द्रोणवधपर्श्व ॥ अथ नारायणास्तमोक्षपर्व - i-Exif ॥सञ्चय उवाच ॥ ततो द्रोणे हते राजन् कुरवः संस्वपीडिताःइनमबीरा बिद्धस्ता मोकपरायणा। उदीवार पराम् दृष्ट्वा कम्पमानाः पुनः पुनः त्रिगुणेक्षणास्त्रस्ता दीनायामन विभाम्पत Tinitijis विषेतमा इनोत्साहाः कसा भितीजमः । तखरेण महता पुषन्ते पर्यवारयन् । रजसला वेपमामा बीचमाणा दिशा दम अकण्टा येथा दैत्या दिरण्याचे पुरा हुने।' मत परिहाराणस्वतः चंद्रगति। श्रमवित्रस्थातुमपायाप्तनयस्तव। क्षुत्पिपामापरिखानास योर्धास्तव भारत । श्रादित्येनेव सन्तप्ता दृढ़ विमनसाऽभवन् । भास्करस्व पतनं समुद्रस्येव गण । विपोमं यथा मेरोमामवस्येवं निय! अमर्षणीयं तदृष्ट्वा भारद्वाजस्य पातन । यस्तरूपतरां राजन् कारवाः पाद्रवम् भयात्। गान्धाररांग: समिक्षप्तस्वस्तत: सहा हत स्कारय दृष्टा पाट्रवत् महिती रथ पापिनी वेगवती विदुनो सपनाकिनी । परिग्टय महासेना सूतपुत्रोऽपयाहयान्। रचनागावकरितामुपपत्य तं वाहिनी मद्राणामीश्वरः मन्त्री बोधमाणाऽपया यात्। इतप्रमोरपिठेदिपर्वइपंदातिभिः। धनः भारदनोगछन् कष्टं कष्टेमिनि घुम् CCCK EN H ·८४ श्रीमहाभारत [नारायणालमोच पण अध्याय १६ः। T TEAM है A - . न . । सहसं नरसिंहाना दिसाहसञ्च दन्तिमा। द्रोणा ब्रह्मास्खयोगेन प्रेषयामास मृत्य आकर्णपलित' श्यामो वयमाऽमोतिपञ्चक रणे पर्यचरट्रोणे वृद्धः पोडशवर्षयता लिश्यमानेषु मैन्येषु वध्यमानेषु राजस। अमर्षमापना पाचाला विमुखाभवनों ने किचित् प्रभमेषु विमुखेषु सपनजित्। दिव्यमस्व विकुवाणे यवा वादिनः । स मध्यं प्राप्य पाण्डूनां भररमि प्रतापवान्। मध्य गत वादित्या दुप्रेक्ष्यस्ते पिताऽभवत् । ते दह्यमाना द्रोणन सयेणेव विराजता दग्घबीयां निरुसाहा ववचनम । १. नान दृष्ट्वा पीडितान् वाणाणेनु मधुसूदनः। अयेषो पाण्डुपुत्राणामिदं वचनमब्रवीत्।' नेप बात परैः शक्यो जेतुं शलभाम्बर । अपि बहणा मले रथयूथपथप.। ने यूयं धर्ममुत्सृज्य जयं रक्षत पाण्डवाः । यथा व संयुगे मान इन्याद्रुकवाहन' । अपत्यापि इने मेष युध्येदिति मनिमम । इतं तं मयुगे फश्चिदाख्यात्वस्य मृषा नर एनन्नारोचयदाक्यं कुन्नीपुचो धनञ्चय । अरोचयंस्तु सर्वेऽन्ये कच्छ्रेण तु युधिष्ठिर ।। भीमसेनस्तु मम्रीडमनवोत् पितरं तव । अश्वत्थामा इन इति नाचाबुध्यत ने पिता म गवमानस्तन्मिथा धर्मराजमश्छत । इतं वाऽप्यहतं वानी ला पिता पुत्वमेव । तमतथ्यभये मना जये सको युधिष्ठिरो। अश्वत्थामानमायोधे हतं दृष्ट्वा महागज।। भीमेन गिरिवीणं मालवस्येन्द्रवर्मण । अभिटज्य ततो ट्रोषमुचैरिदमभाषत। .. थम्यार्थे भयमाधमे यमवेक्ष्य च जीवसि । पुनस्ते दयितो नित्यं मोऽश्वत्थामा निपातित.. TI भेत विनिहलो भूमा वने सिंहशियया । जाननष्यनृतस्याथ दोषान् स दिजसत्तम अव्यकमनवोदाजा हत कुचर इत्युत । स खा विहतमाक्रन्दे श्रुता मन्तापपीडित नियम्य दिव्यान्यनाणि नायुयंत यथा पुरा। तं दृष्ट्वा परमोदिन गाकोपहतरेत ঘশ্বাভাস সুন সুজোৰাবনা বিবিনয় ভান্ধৰিব दिल्यान्यस्वाथ्यथोमुज्य रणे प्राय उपावियत् । ततोऽस्य कमान् भव्येन महीत्वा पाणिना तदा। पार्षत क्रोगमानानां राणामछिनछिर। न इन्तव्या न इन्तव्य रति तें मतभुवम्।। गर्थव चार्जुना वाहादवरुयममावत् । उद्यम्य त्वरिता बाई नुवाएर पुन पुन । गोवम्तमानाचार्य मायधोरपि धर्मवित् । तथापि वार्यमाणेन काररर्जुनेन च । हत रव भूमिम पिता सब भरपंम । मैनिकाय तत मन माद्रवन्त भयादिताः। वपचापि निमाहारने पितरिम समय उवाच ॥ तमा दोशपुत्रस्त निधनं पितराहवे। शोधमाहारथको पदादत स्वोरग। मत मुद्धरणे द्रागिग अभ्यास मारिपा पन्धन महत्प्राप्य प्राण्वनद्धयवाहन जसं तम मिप्पिय दनदन्तामुपंपमन् । नियमबुरगी पदोहिताशोऽभवत्तदा । रतियोमहाभारते द्रोपपति नारायणमाषपर्वणि पपत्यामकोधे पतुर्मवायधिकरतायाध ॥ १८४॥ FL. FUL - ।

·८४६ श्रीमहाभारत [ नारायवाखमोक्ष प० । अध्याय १८६। कर . । ८ २.५ अहला सर्वपाशालान् जीवेयं न कथञ्चन । मबापाययतिथामि पाञ्चालाना महावा- धृष्टद्युपञ्च समरे इन्ताहं पापकारिणं । कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणन च । पाञ्चालाना बघता शान्ति लन्चास्मि कौरव । यदर्थं पुरुषव्याघ्र पुत्लानिच्छन्ति मानवाः । प्रेत्य चेह च सम्प्राप्तास्वायने महतो भयात् । पित्रा तु मम माऽवस्था प्राप्ता निबन्धुना यथा। मपि मैनप्रतीकाय पुचे शिष्ये ऽत्र जीवति । धिनमास्त्राणि दिव्यानि धिक् धाइ धिक् पराक्रम । यन्नाद्राए, सुतं प्राथ केशग्रहणमाप्तवान्। स तथाऽहं करिष्यामि यथा भरतसत्तम । परलोकगतस्यापि भविश्याम्यनृणः पितुः। प्रायेण तु न कर्त्तया कदाचित् स्ततिरात्मनः। पितुम्बंधमट्टयंस्तु पक्ष्याम्ययेह पौरुषं। अद्य पश्यन्तु मे वीर्य पाण्डवाः सजनाईनाः। मृतः सर्वसैन्यानि युगान्तमिव कुर्वतः । न हि देवा न गन्धा नासरोरगरातमाः। अद्य भक्का रणे जेतु रयस्य मा नरर्षभाः। मदन्यो नास्ति लोकेऽमित्र नादास्तवित कचित्। : अहं हि ज्वलता मध्ये मयूखानामिवामान्। प्रयोका देवसृष्टानामस्त्राण पृतनागतः। मममिवासनादध मत्प्रयुका महाहवे। दर्शयन्तः परा वीर्य प्रमथियन्ति पाण्डवान् । अद्य मा दिशा राजन धाराभिरिव मङ्गुलाः। प्राकृताः पविभिस्तीनौष्टारो मामरिह विकिरन भरजातानि सर्वतो भैरवखन । शनिपातयिष्यामि महावात इव द्रुनान्। न हि जानाति.वीभत्सुस्तदस्वं न जनार्दनः। न भीमसेनोन यौन च राजा युधिष्ठिरः । न पार्थता दुरात्मामा म शिखण्डी न सात्यकिः। यदिदं मम कौरव्य सकल्प मनिवर्तनं । नारायणाय मे पिचा प्रणम्य विधिपूर्वक । उपहारः पुरा दत्तो बध्यरूप उपस्थितः । नवयं प्रतिसयाथ भगगन स वरं ददौ । बने पिता मे परममस्त्रं नारायणं नतः । प्रथममनवोद्राजन भगवान् देवसत्तमः भविता नसमो नान्यः कयिधुधि नरः कचित् । मविदं सहमा प्रधान प्रयोकय कथधन । मधेतदस्तमन्यच यधात्रोनिवर्तते। म तच्छक्यते जावं के न वयेदिनि मभी। अवध्यमपि इन्याद्धि समानता प्रयोजयेत् । अथ मध्ये रथस्येव पखाणाध विसर्जने । प्रयाचताच पचणा गमनं मरणस्य । रते प्रभमने योगा महास्त्रए परन्तप । सर्वचा,पीडितो हि स्थादयध्याम पोस्यवसे । नजपा पिता मनमोवस प्रभुः । बंबधिष्यसि दिव्यानि मस्त्रवभाष्य नेकमः। प्रमाण संपामे नेगमा प्रचनियमित एवमुना से भगवान दिवमाकमे प्रभुः । रतनारायणादख नत् प्राप्त पिढयन्धुना। तेनाहं पाण्डायैव पाचानान्मत्स्य केकयाम्। विद्रावषिष्यामि रणे मचीपतिरिवामराना थथा थाइमिच्छेय तया भला मरा मम । निपतेयु मानेषु विक्रमयापि भारत पेटमवर्षण प्रवर्षिय रणे म्यितः । श्योमपेय विरगद्रविषिये रथोत्तमान् । परश्वधाय विविधानपदये हमसंध्यं । भोजभारायणाणेष महमा मातापनः। प्रथम विश्वमवियामि कहत्य पाण्डवान् । .

·नारायणलाच पा थध्याय १८६१८७1] द्रोणपर्व । 14 ३ - मित्रब्रह्मगुरुदेषी जास्मकः सुविहितः । पाञ्चालापसदश्चायं न मे जीवन विमाक्ष्यते । नच्छुला टोणपुत्रस्य पर्यवर्गत वाहिनी। नतः स महामझान् दभुः पुरुषसत्तमाः। भेरीचाभ्यहनन् हटा डिण्डिमाय सहसमः । नथा ननाद वसुधा पुरनेमिप्रपीडिती । स भब्दम्तमुन: खंधी प्रथिवोच्च व्यनादयत् । तं मन्दं पाण्डवाः श्रुला पर्जन्यनिनदोपमं । समेत्य रथिना श्रेष्ठाः महिताः सममन्त्रयन्। नथाका द्रोणपुचो पि वार्युपस्पृश्य भारत। प्रादुरकार तदिव्यमरक्ष नारायणं तदा। इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्वभोचपर्वणि अश्वत्थामक्रोध यष वयधिकमतीऽध्यायः ॥ १८६ ॥ ॥ सवय उवाच ॥ मादुर्भुते ततस्तस्मिन्नन्ने नारायणे तदा । भावात् सपृष्ठतो वायुरनधे स्तनयिनुमान । पचास पृथिवी चापि ममुद्रायैव चुचः । प्रतिस्रोतःप्रवृत्ताध गर्नु तत्र भमुट्रगाः । मिखराणि ध्यदीर्थत गिरीणा तय भारत। अपभव्यं मृगाचैव पाण्डुपुत्चान् प्रकिरे। तममा धावकीर्यन्त सूर्यच कनुषोऽभवत्। मम्पतन्ति च भूतानि फयादानि प्रष्टवत्। देवदानवगन्धास्वस्तास्वामन् विशाम्पते। कयं कथाऽभवत्तीबा दृष्ट्वा तयाकुलं महत्। व्यथिता: सर्वराजानस्वस्तास्तासन् विशाम्पते। तं दृष्ट्वा घोररूपन्तु द्रोणेरवं भयावहं। ॥ धृतराष्ट्र उवाच ।। निर्मितेषु मेन्यपु द्राणपुत्रेय संयुगे। भयं मोकाभितप्तेन पितुयधमन्यता। कुरूनापततो दृष्ट्वा ध्यानस्य रक्षणे। को मन्त्रः पाण्डवेवासोतन्ममाचल सञ्चय। । मञ्जय उापा मागेव विद्रुतान् दृष्ट्वा धाराष्ट्रान युधिष्ठिर। पुनय तमु युद्धं श्रुलार्जुनमयावीत्। ॥ युधिष्ठिर उवाच॥ श्राचार्य निहते द्रोणे इष्टधुवन मयुगे। निहते वहस्तेन यथा एवं महामरे। नामेमन्त जयं युद्धे दीनात्मानो धनञ्जया आरमाणे मति कला प्राट्रवन कुरवो रणात्। कचिसान्तर यस्तण निहतेः पार्णियन्तृभिः। विपताकम्वच्छवे पार्थिवाः मोर्णकूवर । भमनीराकुलेश्य प्राधान्यान् विचेतभः । भीताः पादैई यान् केचित्वरयन्तः स्वयंरथान्। युगधवाभिनय द्रुताः केचिद्यातुराः । इयपृष्टगताथान्धे कृष्यन्तेऽयुतामनाः । गजस्कन्धय मस्यूता मारायलितामनाः। मराविकांगई: केचिहियो दम । विशवकवचायान्ये वाइनेभ्यः वितिङ्गताः । मंविधा नेमिमियैव मुदिताय इयदिपः। कोमलस्तात पुति पचायन्यपरे भयात्नाभिजानन्ति धान्योन्य कमानाभिहतीनमः। पुषान् पिहन सोन्धादन समारोप्य दृढवतान् ! जयेन दयायन्ये दिमुथ करवान्यपि। अवस्था नादुओं प्राप्य इते द्रोणे द्रुतं यन। पुनरावर्तित केन यदि जामामि म मे। इथाना द्वेषता भन्दा कुनराशाच हतारयनेमिखनशाध विमियः श्रूयते महान । से शब्दाम कोमा: प्रहताः कुरुसागरे। मुद्धमुहरदोर्थन्ने कम्पनि हि मामशान्। प रप तुमुन्नः मन्दः श्रूयते सोमहर्षणः। मेद्रानथे सोकांहीन यमेदिति मतिर्मम । - - .

·८४८ । श्रीमहाभारत - [नारायणास्त्रमा प. अध्याय १९७१ - (41 - + मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवखन । द्रोणे इते फौरवार्थ व्यतामभ्येति वासव | प्रसष्टरोमकूपाश्च भविग रथपुजवा । पाञ्जय गुरु गुखावत्र नाद विमोपएं। क रष भैरवान दोशनवस्याथ महारय । निवर्तयति ग्रुद्धाय मृचे देवेश्वगे यया। ॥ अर्जुन उवाच ॥ उद्यन्यात्मानमुपाय कर्मणे धैर्यमास्ति । धमन्लि दोरवा भान यस्य सोमुपाश्रिता । यत्र ते मभयो राजन् न्यस्तमस्ते गुरौ हते। धार्तराष्ट्रमवस्याप्य क रप नदनोतिथि। झीमन्त त महाबाइ मत्तदिरदगामिन । व्याघ्रात्यमुग्रकर्माण कुरूणामभयङ्कर। यमिन जाते ददौ द्रोणोगवा दशात धनं । ब्राह्मणेभ्या महाई भ्य यो ऽन्यन्यामैप गर्नति। मातमात्रेण बीरेण येनाञ्च श्रवसा वा पता कम्पिता भूमिताकाय सकलास्वय । तच्छुत्वान्तहितं भूत नाम तस्याकरोत् प्रभो। अश्वत्थानेति मोऽयेय हरा नदति पाण्डव । थो ह्यनाथ वाक्रम्य पार्यतेन इतस्तदा । कर्मणा मुनगसेन तस्य नाथो व्यवस्थित । गुरु मे यव पाश्चात्य कोपरे परामृषत्। नव जातु घनेट्रोणिजानन् पौरुषमात्मन । उपपोषी गुरुर्मिय्या भवता राज्यकारणात । धर्मजेन सता नाम मोऽधर्म सुमहान कृत । चिर स्यास्यति चाकीर्तिलोक्य सचराचरे । रामेवालिबधाद्यदेव ट्रोणे निपातिते। सम्वधम्मापपन्नो ऽय मम मिय्यय पाण्डव । नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्यय कृतास्त्वयि । म सत्यकञ्चक नाम प्रविष्टेन नतोऽनृत। श्राचार्य उको भवता हत कुञ्जर इत्युत। नत भस्व समुत्मृज्य निर्भमा गतचेतन । पासीत् स विकलो राजन यया दृष्टवया विभुः। स तु माकममावियो विमुख पुत्रवत्सल । शाश्वत धममुत्सृज्य प्रियण निहतो गुरु । न्यस्तशस्त्रमधर्मेण धातयित्या गुरु भवान। रक्षविदानी मामात्यो यदि जने पि पार्षत। यस्तमाचार्यपुत्रेण द्धन इतबन्धुना। मन्त्र वयं परिचातुं न शक्याभाऽद्य पार्षत। माहाई सर्वभूतेषु य करोत्यतिमानुष । मोऽध केमयह श्रुत्वा पितुरस्त्यति नो रणे। विकोणमाने हिमपि मामाचार्यग्रद्धिनि । अपाकीर्य स्खय धर्म पियेण निहतो गुरु । यदा गत वया भूय मिष्टमस्पतरश्च न । तस्येदानों विकारोऽयमर्धा ऽयं तो महान! पितेव नित्य मोहाद्दीन पिनेव हि च धर्मत । मोऽम्पकालस्य राज्यस्य कारणहातितो गुरु । धृतराष्टेिण भीमाय द्रोणाय च विशाम्पते । विस्था थियो मवी मह पुषेय नपरे । मम्प्राप्य नाद त्ति माटात सततं परे । ऋणीत सदा पुधान्मामेभ्यधिक गुरु । अक्षयमाणे न्यस्तास्वस्तदायेनावे इत ।महि तयुध्यमान व इन्यादपि मतकतु । नन्दाचार्ययम्य दृद्धम्य हो मियोपकारिण । तो धमार्थरमाभीराज्याचे सांपत्तिभिः । ब्रही वन महापापं कृतं कर्म मुदामम् । यद्राज्यमुनोमेन द्रोणाऽयं साधु पानित । पिन धावन्सुतान दाराम जीवितधव यामवि । त्यो मर्थ मम प्रेम्णा जानात्यद्धि में गुरु ।', १.1 10. 1.4 ·८५० ॥श्रीमहाभारतं ॥ [भापरायणास्तमेच . अध्याय १८८११८८ - . - - . तसिंस्तथा मया मस्ते यदि द्राणायनीषा। कुरत भैरव नाद संवे कि मम हीयते। न चाहुनमिदं मन्ये यट्राणियुद्धसंजया। पातयिथति कारयान् परित्रातुमनुवन् । यक्ष मां धार्मिको भूत्वा प्रवीषि गुरुपानिन । तदर्थनमुत्पन्नः पाचालयस्य सतोऽनलात् । रस्य कार्यमकाय वा युध्यतः स्यात् समरण।माह्मणं तं फथं ब्रूयात् उत्तिय वा धनञ्जय। यो धनरूविदो हन्यामाख क्रोधमूर्छितः। सयापार्यनं स कथं मया पुरुषसत्तम। विधष्मिणं धर्मविनिः माकमेव विषोपमं । जानन धर्मार्थतत्त्वज्ञः किमर्जुन विगई। मृस. स भयाफम्य रथ स्वनिपातितः। तमामनिम् बोभमा किमर्थ मामिनन्दसे । कालानलम पार्थ ज्वलनाविधोपम। भोमं द्रोणभिरम्छिवं प्रमस्य न प्रमसि । यो ऽसी ममैव नान्यस्य बान्धवान् युधि जन्निवान् । छित्वापि तस्य मूद्धान मैवामि विगतञ्चरः। सच मेछन्तते मर्म यन नस्य मिगे मया। निषादविषये नितं जयंद्रयगिरी यथा। अथावधय गणामधर्मः श्रूयते ऽर्जुन ! पत्रियस्य स्वयं भी इन्यांद्वन्येन वा पुन.। स त्रुनिहत मश्च मया धर्मेण पाण्डव। यथा वया इतः श्री मगदत्तः पितुः सखा । पितामह रणे हवा मन्यसे धर्ममात्मनः। मया रची हते कमात् पापे धम्म न मन्यसे । सम्बन्धावनतं पार्थ न मा वं वनुमईसि। स्वगावचतसोपान निषषमिव दन्तिनं ।। समामि ते सर्वमेव वाग्यतिक्रममणुन । द्रौपद्या द्रौपदेयानां कृते नान्येन हेतुना। फुलक्रमागतं बरं ममाचार्येण विश्रुतं । तथा जामात्ययं लोको न यूयं पाण्डनन्दनाः । भामृती पाडवा ज्येठा माई वा धार्मिकोऽर्जुन । मिथ्यद्रोही हतः पापो युध्यस्व विजयस्तः । रति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि मारायणाखमोक्षपर्वणि पृष्टंघुषवाको अनवत्यधिकमतोऽध्याय. ॥ १८८॥ ॥ एतराष्ट्र उवाच ॥ माझा वेदा यथान्याय येनाधीता महात्मना। पस्मिन् माघाडू दो कीनिषवे प्रतिष्ठितः। पभियाकुग्मति द्रोणे महर्षितमये तथा । नौचात्मना नृभमेन छुटेणे गुरुपातिना । घम्न प्रमादान कमाणि कुर्वन्ति पुरुषर्षभाः। अमानुपाणि पाणि देवरेमुकरालि च। नरिमनामुमति द्रोण मम पापकर्मणा । नामर्षन्तंच सम्बन्ति धिक्क्षा धिगमर्षिती । पाची: मम्मे च रागानः पथिया ये धनुर्द्धराः । युवा किमानः पाञ्चायं सम्ममाघष सञ्चय। ॥ भनय उवाच ॥ गुना द्रुपदपुत्रस्य ना वाचः श्रूरकर्मणः ।वष्णभत्तास्तदा राजन् मर्थ रव विशाम्पते । पानम्ह कटाईग जिलं विप्रेष्य पार्षत ! मवाप्यमनिनि:शव घिधिनित्यत्र चाप्रोत् । युधिडिरय भीमय या तश्यत्तयाऽपरे। पासम सनोडिता राजन सायकिल्लीदिदै । म अप्ति पुरुष कविपरमं पापपूषा भाषमाणमकस्याएं शीघ्र स्न्यानराधमं । एरोख पाएगा: म कुसयन्ति विकुसया फार्भयाइनेन पान सपा प्राह्मगारवा एतत् हमा महत् पापं निन्दितः सम्भाधुभिः। सलमे कथं वकुं ममिति प्राप्य सोमना। पपय तथा विहान महाऽवदीयते। गुरुमात्रामा मचाय पायो । 7 . 1 ।

·in नारायशास्त्रमान। पथ्याय १८८1 । द्रोण पर्व । वाच्यस्वमधि पार्यर सर्वसाधकरिभि । यत् कम कनुष वा अपये जनमदि। अनार्या नादुभं कृत्वा पुनरेव गुरु दिपन् वियत्त्व न बया योऽस्ति मुहत्तमपि जोरता । कस्तदध्यवदार्यस्वदन्यः पुरुषाधम (निया को षवं गुरोध त्मनः मत। मनावरे तथा पुर्खे बान्धवार निपातिता । यसमा च परित्यास्वा प्राप्य फुचपाशमं! उकशयापि यत् पार्थ भीमपनि नरर्षभनाइन्ना विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना। तस्थापि तव मादया निरन्ता पापकृत्तम । नान्यः पाश्चानपुभ्यो विद्यते भुवि पापकृत् । स चापि सृष्ट पित्रा ने भीमस्थान्चकर. किच । मिखो रक्तिस्तेन म च मृत्युमहात्मम । पाच लायलिता धर्मात् बुद्रा मित्रगुष्टुत । त्वं प्राप्य सहमोदय धिककन मर्चमाधुभिः । पुनवेदोदणे वाचं मन्धमोपे वदिया। शिरम्ते पातथिय्यामि गदया वान्पया। वाच बदहणं दृष्ट्वा जन सूर्यमवेक्षते । प्रधाहत्या हि ने पाप प्राययित्ताधमात्मन' पाचाचक सुदुर्वृत्त ममेव गुरुमयत गुरोर्गुरुवधं भूय धिपःह सबसे । ति तिष्ठ मइसके गदापातमिम मम । त३ वापि महिये ऽहं गदापाताननेकमः। माचतेनैवमाचित पार्षत परुषाक्षरं । सरचं मात्यकिं प्राह संकुद्ध महावित्र। । घरधुन उवाच ॥ श्रूयते श्रूयते चापि सम्यते चेति माधव)। मदानाम्याइभ' साधु पुरुष चेतुमिच्छति । क्षमा प्रमखते लोके मतु पापोऽईति क्षमा क्षमावन्न हि पापात्मा जितोऽयमिति मन्यते। म त्वं कुट्रसमाचारो नीचात्मा पापनिथय । आमायाबायाच वक्रव्ये वनिच्छसि । यस भरिश्रवाञ्छित्रभुज प्रायगतम्वथा । वार्यमाणेन निइतस्तत पापतरं नु कि। थ्यूहमानो मया द्रोणे दिव्येनाघेश संयुगे। विसष्टमना निहत. किमच क्रूर दुरुतं । अयुध्यमान बस्लामी नया प्रायगत मुनि । छिन्नबाई परैहन्यात मात्यो स कथं वदेत् ।। निहत्य लो पदा भूमी म विकामति बोर्याम् । फिन्तदा म निहस्येम भूवा पुरुषमत्तमः । स्वया पुनरनार्येण पूर्व पार्यन निर्मित पिदा तदा हत हर सौमदत्ति प्रतापताम्। पत्र पत्र चपाडूनां द्रोपो ट्राययते च । किरश्चरसहखाणि तत्र त प्रयाम्यई। सबमेवंविधं कृत्वा कम पाण्डासरत् स्वयं । कुमिच्छमि वक्रय कमा पापाण्य। फत्ती वं कर्मणा झस्य नाई दृष्णिकुसाधमा पापानाध समादाम कामा पुनम्बद । जोपमाख न मां भूयो वामहस्थत परं। अधरोत्तरमेतद्धिनमा म पकुमामि। अथ वदामि मां मौख्याबूथ परुपमीदृशं गमयिष्यामि वाणवा युद्धे वैवम्बापर्य। म मूर्ष धर्मेस केनेव मयो नेपामपि अभय पेष्टितं स्टणु था । বনি থাকদুমৰম হঘিঠি। বীত্ব বিক্রিয়া নয়া সৃষ্ট ভক্ত। ममाजिता वम पाण्डवाः सह कृष्णया। सबसमपार तथाऽपमेग मालम् । पाऽपटय महराज परेरित पण नथा बास पोभद्रा विनिपातित। , रात ·प्पर ॥श्रीमहाभारतं ॥ [ नारायवालमाक्ष प० । अध्याय १८८१२..! . इतोऽप्यधर्मेण इतो भीम कुरुपितामह । भूरिया धधर्मेण त्वया धर्मविदा हत । एवं परैराचरित पाण्डवेयैव मयुगे। रचमाणे यं बोरधरपि सात्वत । दुय स परो धर्मस्तथाऽधर्म सुदुर्विद । युध्यस कारवै सार्द्ध मा गाः पिवमिवेमनं। ॥ सञ्चय उवाच ॥ एवमादीनि वाक्यानि फराणि परुषाणि च । श्रावित सात्यकि श्रीमानाकम्पित दवाऽभवत । नच्छुला शोधताम्राक्ष सात्यकिवाददे गदा । विनि यस्य यथा सर्प प्रणिधाय रथे धनु । ततोऽभिपत्य पाश्चात्य संरभणदमब्रवीत्। न त्वा वक्ष्यामि परुषं हनिय्ये वा वधदम। नमापतन्तं सहसा महावलममर्षणं ।। पाश्चान्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपम । चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महावन । वस्तुत्य रथातूर्ख बाहुभ्या समधारयत् । द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकि पाण्डवो बली। प्रस्सन्दमानमादाय जगाम वतिनं बचात् । स्थिवा विद्यभ्य चरण भीमेन मिनिपुङ्गव । निग्टहीत पदे षष्ठे वलेन बनिनाम्वर । अवमुत्य रथात्तन्तु प्रियमाणं वलीयमा। उवाच सनण्या वाचा सहदेवा विशाम्पते। अस्माकं पुरुषव्याघ मित्रमन्यन्न विद्यते। परमन्धकवृष्णिभ्य पाञ्चालेभ्यश्च माधव । तथैवान्धकवृष्णोना तथैव च विशेषतः । कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यव विद्यते । पाञ्चालानाञ्च वार्णेय समुद्रान्त विचिन्वता । नान्यदस्ति परं मित्र यथा पाण्डवटप्णयः । म भवानीश मित्र मत्स्येषु च तथा तव । भवन्तश्च यथास्माक भवताञ्च यथा वय । म एवं सर्वधर्मज मिचधर्ममनुस्मरन्। नियच्छ मन्यु पाञ्चाल्यात् प्रशाम्य शिनिपुङ्गव । पार्षतस्य धम व वैचमताश्चैव पार्षन । वय क्षमथितारश्च किमन्यत्र समायेत् । प्रशाम्यमाने मैनेये सहदेवेन माग्यि । पाशातराजस्य सुत प्रहमम्बिदममवीत्। मुच मुच मिन पौत्रं भीम युद्धमदाम्बित। शामादयतु मानेप धराधरमिवानिल । पावदस्य मिनाणे मरम्म पानयाम्यह। युद्धगद्धाश कौन्तेय जीवितञ्चास्य मयुगे। किनु मक्य मया कर्तुं काय परिदमुथतं । मुनहन पाण्डुपुत्राणामायान्येते हि कारवा । पथ वा फाल्गुन मन्दाम वारयिष्यति मयुगे। अहमष्यस्य मान पातयिष्यामि मायके मन्यते वियपा मां भूग्यिवसमाहत। उभृजनमहनिमेष मा वा नियति । स्टस न पाहातवाक्यानि सायाक सर्पवत् वमन्। भीमवाइम्तरेसको विस्फुरत्यमिग यसो। मोहपावित्र नहन्ता पसिना पाहुणालिनी । लरया वासुदेवय धर्मराजय भारिष। दोन महता पोरोवाग्यामामतुर्म निवार्थ परमेवामा कोधरकमोचनी। पुपमनपरान मझे प्रतीयु सनियर्थमा । रति श्रीमहाभारते द्रोणपलि मारायणासमोठपर्वणि घरघुबमात्यक्किाधे नवनवयधिकमतोऽध्याय || १८८ । मनप उशच ॥ तत म कदमश्च रिपूर्णा ट्रोलनन्दम । युगान्ते मम्वभूतामा कासमष्ट वानक । मजदुम मय इतनागमाामिनी किम्पुरुषाकी मरामनसताटनं। १ . - । १ स ·नारायराममोक्षम ययाय १८८1] द्रोणपर्व + ८५३ J - - - जी " . , वकक्रयादमध भूतपचिगणाकुवं । निहत्य माववान मनी मोऽचिनाइपर्वत । ततो वेगेन महता विनयभरतर्षमा प्रतिशो श्रापयामास पुनरेव तवात्मन। यस्माद्युध्यन्तमाचार्य धर्मकचकमाश्रित च मन्वमिति प्राह कुन्तीपुचो युधिष्ठिर। सम्मासम्पश्यतस्तस्य द्राथियामि वाहिनीं। विहाय सर्वान् इन्नामि पायाचं पापमेव । सदानेतान् हनियामि यदि योत्स्यन्ति मा रणे । सत्यं ने प्रतिजानामि परावर्तय वाहिनी। नछुला नव पुचस्त वाहिनी पर्यावर्त्तयत। सिंहनादेन महता व्ययोझ समहत्य। ततः समागमो राजन् कुरुपाण्डवमेनयाः । पुनरेवाऽभवत्तीमा पूर्वसागरयोरिख । संस्था हि खिरीभूता द्रोणपुत्रेण कौरवाः । उदयाः पाण्डुपाचाला ट्रोणस्य निधनेन च । नेपा परमद्दष्टानां जयमात्मनि परयतां । संरचाना महावेगः प्रादुरामोदणाजिरे। यथा मिलोधये मेलाः सागरैः सागरा यथा । प्रतिइन्यत राजेन्द्र तथा सन् कुरुपाण्डवाः।। ततः प्रससहसाणि भैरोगामयुतानिची वादयन्त महटा: कुरुपाण्डवसैनिकाः। पया निम्मथ्यमानस्य सागरस्य मनिस्सनः । प्रभवत्तस्य मैन्यस्य सुमहानहुनोपमः । प्रादुरकै नतो ट्रैणिरख नारायणं तदा । अभिसन्धाय पाळूना पाञ्चालानाध वाहिनीं । मादुरावस्तता वाणा दौतापाच सहस्रयः । पाण्डवान पयिष्यन्तो दोप्तास्या व पनगाः ।. ने दिश: सघ भैन्यच समाप्टपन महाहवे। मुहतानास्करसेव राजन बोके गभस्तयः। तथापर घोतमाना ज्यानीपोवाम्बरे ऽमद। प्रादुरामन्मदीपान कायसमया गुडा.।' चतुर्दिश विविवाय मतदेयाऽथ गुडा गदाः । चक्राणि च धुरान्तानि मण्डवानोव भाखतः। प्रस्तातिभिराकोर्षमतोव मरतर्षभ। दृष्ट्वाऽन्तरोचमाविमाः पाण्डुपाक्षासमृञयाः । पथा यथा घायुध्यन्त पाण्डवानां महारथाानया नया तदस्खं वै व्यस्त जनाधिप। बध्यमानास्तयाऽस्लेप तेन नारायणेनवादधमानानलेनेव सर्वतोऽभ्यद्दिना रणे।. यथा हि मिमिरोपाये दहकतं इतापनः । नयाँ तदव पाडूनां ददाप धजिनी प्रभो। भगाम परभ पार धर्मराजो युधिष्ठिरः । श्रापूर्थमानानेए मैन्ये रोपति च प्रभा । द्रवमाणन्तु नत्मन्यं दृष्ट्वा विगतचेतनं । मध्यस्यताच पार्थस्य धर्मपुत्रोऽप्रवीदिद। रघुप पलायख सह पाचोमेनया। सात्यक सच्च गछस वृष्ण्यन्धकहतः स्वयं। वासुदेवो ऽपि धर्मात्मा करिष्यत्यात्मनःपना उपदेष्टुं समयों ऽयं सोकस्य किमुतात्मनः । संग्रामस म कर्तव्यः मन्यान् प्रवीमि का हिसह सादयः प्रवेइयशाइन । भोपद्रोणार्णवतीला भयामे भौरदुस्तरे। विमतियामि सलिने सगणों द्रोभिगोष्पदे। कामः रुपद्धतामय राशो दुर्योधनस्य च कियारातिराचार्या मया युधि निपातितः। घेम वादः म सौभद्रो युद्धामामस्मिारदः। समर्थ हुभि परतितो नामिपादितः। येन विनुश्ती मनं यथा पा सभागता । उपेषिता भन्नेण दासभा निएछती। v - L भ ·८५४ ॥ श्रीमाभारतं ॥ [ नारायणासमोच या अध्याय १८८/२०॥ ६. जिघांसुधार्तराष्ट्रय श्रान्तम्वन्येषु फालुन । कवन तथा युको रक्षार्थ सैन्धवस्य च। येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पाचाला. सत्यजिम्मुखाः । कुवाणा मञ्जये यवं समूना विनिपातिताः । थेन प्रमाज्यमानाय राज्यादयमधर्मतः। निवार्यमाणा मवयं नानुयातास्तदैषिणः । यो ऽमावत्यन्तमस्माकं कुर्वाण मौदं परं । इतस्तदस्वमरणं करियामि सबान्धवः । एवं वति पौनेये दामाईस्वरितस्ततः। निवार्य सैन्यं याजभ्यामिदं पपनमत्रवीत्। भोपं न्यम्यत शस्ताणि याहेभ्यशावरोहतारष योगोऽच विहितः प्रतिघाने महात्मना । दिपाश्वस्यन्दनेभ्यश मिति सर्वेऽवरोहत । एवमेतत्रयो इन्यादा भूमा निरायुधाम् । यथा यथा ह्ययुध्यन्त ये वा हस्तमसम्प्रति । नया नया भवन्येत कोरवा मलवत्तरा.। नितेश्यन्ति च यस्तापि वाइनेभ्योऽवरुध थे। नान्नेतदख संग्रामे निहनिष्यति मानवान् । ये वेतत् प्रतियोन्ति मनपापीह केचन । निहनियति तान् सान् रसातलगतामपि ते वचस्तस्य तच्छुवा वासुदेवस्य भारतारपन सव्व समुत्मष्टुं मनोभि.करणेन च । नत उमटकामांस्ताञ्छस्वाण्यालोक्य पाण्डव भीममेनोऽब्रवीद्वाजविदं संहर्षयवचः । न कथयन प्रस्ताणि मोकव्यानीइ केनचित् । अमावारयियामि द्रोणपुलाखमाराः। गदयाऽप्यनया गुधा हेमवियहया रणे। कासवदिरियामि द्रापरस्त विशातयन् । न हि मे विक्रमे तुल्यः कश्चिदस्ति पुमानिह । ययैव भवितुत्य ज्यातिरन्यन्त्र विद्यते । पश्यध्वं मे दृढी वाइ नागराजकरोपमा । ममर्थी पर्वतस्यापि शिरस्य निपातने । नागायुतसमप्राणो धमेको नरविह। को यथाप्रतिद्वन्दो दिवि देवेषु विश्रुतः । अद्य पश्यन्तु मे वीर्य बाहाः पीनामयोर्युधि । ज्वलमानस्य दोमस्य द्राणरस्तस्य धारणे । यदि नारायणास्वस्य प्रतियोद्धा न विद्यते । अयन प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डषु । अजुनार्जुम घोभन्सा न न्यस्यं गाण्डिवं त्वया । गमावस्येव ते कोपं निर्भय पातयिष्यति । ॥ अर्जुन उवाच ॥ भीम नारायणास्ते में गोषु च ब्राह्मणेषु च। रतेषु गाण्डिवं न्यस्यमेतद्धि मनमुत्तमं । एवमुणस्ततो भीमो द्रोणपुत्रमरिन्दम'। अभ्ययान्मेघपोषण रथेनादित्यवर्धमा। स रनमिपुजालेन सघुत्वाच्छीवविक्रम. निमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रोऽभ्यवाकिरत् । सतो ट्राणिः प्रहस्यैनं द्रवन्तमभिभाय चा प्रवाकिरत प्रदीप्तांग्रे. मरैस्तैरभिमन्त्रित.। पनगरिव दीप्तायैमर्मभिदिरसं रणे। अवकोषोऽभवत्पार्थ, स्फुलिङ्गैरिव काचनः । मस्य रूपमद्राजन् भीमसेनस्य मयुगे। खद्योतेराहतस्येव पर्वतस्य दिनचय। नदस्व द्रोणपुत्रस्य तस्मिन् प्रति समस्यति। अव त महाराज यथानिरनिनोद्धतः। आवर्द्धमानमालक्ष्य नदव भीमविक्रम पाण्डुमैन्यस्ते भीमं सुमहद्भयमाविभत्। ततः यस्वाणि दिव्यानि समुत्सच्य महोतले। अवारोहवथस्थय तरगेभ्यस सर्वशः। तषु मिचितमस्वेषु वाहनेभ्यच्युतेषु च। तदलंबीर्यविपुसं मीममूर्धन्ययापतत् । १२ १ 4 (२४.

·नारायणास्त्रमोक्ष मायथ्याय २.1]. द्राणपव्व।। हाहाशतानि भूतानि पाण्डवाय विशेषतः । भीमसेनमपश्यन्न तेशसा संदृतं तदा। इति श्रीमहाभारते ट्रोपपर्मणि नारायणाखमोक्षपर्वणि पाण्डवसेन्यास्त्रत्यागे दिमतोऽध्यायः ॥२..॥ ॥ मञ्चय उवाच ॥ भीममने समाकीय दृष्ट्वाऽस्त्रेण धनश्चयः । तेजसः प्रतिघाताय वारणेन समादृशात्। नालश्यत तत् फरिदारणास्वण मंहतं । अर्जुनस्य सघुसाक्ष महनवाच तेजसः । साश्वसतरयो भीमा द्रोणपुत्रास्वसंहतः। अनामिरिव न्यस्तो चालामाली सदुईमः । पथा राविषये राजन् व्योतीव्यस्तगिरिम्पति । समापेतुस्तथा वाणा भीमसेनरथम्प्रति । स हि भीमो रथचास्य इयाः सतयमारिय। संहतो द्रोणपुत्रेण पावकामार्गतोऽभवत् । यथा जग्ध्वा जगत्वत्वं समये सचराचरं गच्छेदमिविभोरास्यं तथाऽवं भीममारणोत्। सूर्यममिवियः स्याद्यया चानि दिवाकरः । तथा प्रविष्ट तत्तेजो न प्राज्ञायत किचन। विकीर्षमस्वं तदृष्ट्वा तथा भीमरथम्प्रति । दोर्यमाणं द्रौणिश्च निप्रतिदन्दमाहवे। समैन्यानि पाडूना न्यस्तयस्वास्यनकंगः । युधिष्ठिरपुरोगाय विमुखांस्तान्महारथान्। अजिनो वासदेवय बरमाणे महाधुनी । भवतुत्य रथादीरी भीममाट्रवतां तदा। सतस्ता द्रोणपुचव तेजोऽस्वबलसम्भवं । विगाय ना सुपतिनो मायामाविश्ता तदा। न्यस्तपस्वी ततस्ता तु नादइत् मोऽस्तनोऽनलः । वारणास्तप्रयोगास बीयवत्वाच कृष्णयोः। ततपतुर्भामं तस्य सायुधानि च । नारायणांक्षमाम्यर्थ नरनारायण बलात् । पालथ्यमाण: कौन्तेयो नदव्येव महारयः । पद्धते । तोर द्रोणेरलं सुदुजयां तमप्रौदामदेवः किमिदं पाण्डुनन्दन । वार्यमाणाऽपि कौन्नय ययुद्धाप निवसे । यदि युद्धेन जेयाः स्युरिमे कौरवनन्दनाः । वयमप्यत्र युध्यम तया मे भरर्षभाः। रथेभ्यस्त्वव्रती : मःम रव हि तावकाः । तस्मात्त्वमपि कौन्तेय रथातूसमथाक्रम । एवमुना ततः घणो रथाडूमिमपाहरन् । नियमनं यथा नागं कधसरकतीनं। पदाऽपरः मरथाच्यामिनयायुधं युधि । नतो मारायणस्व नत् प्रशान्तं मधुतापन । ॥ मधय उवाच ॥ तस्मिन् प्रशान्त विधिना तथा नेगसि दुःसहे। बभूवुबिमला: मया दिगः प्रदिर एव च । प्रवनुय मिवा दाताः प्रशान्ता मृगपषिणः। वाहमानि मायानि योधाय मनुजेश्वर। ध्यपोढेच नतो घोरे तमिस्तेजमि भारत । बमा भीमो निमापाये धीमान सय स्वोदितः । इतमेष यस तव पाण्डवानामनिष्ठत । अस्वयुपरमंरा तव पुत्रनिघामया। ध्यास्थिते बसे तस्मिनले प्रतिइते तथा । योधमो महाराग द्रोणपुनमयाप्रवीत्। अश्वत्थामन् पुनः मोघमस्तमेतत् प्रयोजय। व्यवस्थिता सिपाघासा. पुनरेव जयैषिणः। पात्यामा नयोरुस्त तर पुषेण मारिप मदीनमतिमि यस्य राजानमिदममवत् । मतदावते राजषस्न दिनापपरत पाहते निहत्येतत् प्रयाकारं माया। एक्शास्त्रमतीपातं बारुदेवः प्रयुकवान् । ती मविहितपो बधः शचोर्जनाधिप । . - 1 ९.

·५६ ॥श्रीमहाभारत [नारायबाखमोक्ष पायध्याय . ४ २२. " - . १२०० 4 पराजयो वा मृत्युषा श्रेया मृत्युन निर्णयः। निर्जिताधारयो । यस्तोमान्मृतोपमाः।" ॥दुर्योधन उवाच॥ प्राचार्य्यपुत्त्र यद्येतत् दिरखं न प्रयुज्यते । अन्यैर्गुरुभा यध्यन्तामस्वैग्स्त्रविदाम्बर बपि दिव्यानि चालाणि व्यम्बके चामितोमि । इच्छनो हि नाते मुच्यत् क्रुद्धो ध्वपि पुरन्दरः।- . ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ तस्मिन्नले प्रतिइने द्रोणे चापाधिना इते। नयां दुयोधनेनाको द्रौणिः किमकरोत्पुनः । दृष्ट्वा पाथास्तु संग्रामे युद्धाय समुपस्थिताम्। नारायणास्त्रेनिर्मुकायरतः पृतनामुखे । .. ॥ सञ्जय उवाच ॥ जानन पितुः स निधनं सिंहलालकेतनः । मनोधर भयमुत्सृम्य मोऽभिदुद्राव, पार्वत । अभिद्रुत्य च विंगत्या तुट्रकाणां नरर्षभः । पञ्चमिवानिवेगेन वियाधे पुरुषर्षभः। एद्युम्नस्ततो रामन्ज्वलन्तमिव पावकं । द्रोणपुत्र चतुःषष्ट्या राजम् विव्याध पत्रिण, भारथिञ्चास्य विंशत्या वर्णपुरः शिलाशितैः । इयांच चतुरोऽविध्यचतुर्मिर्निशितैः शरैः। विद्धा विद्धा नदन्ट्रोणि कम्पयन्निव मेदिनों । श्राददे सर्वलोकस्य माणानिवामहारण, iii. Ra पार्षतस्तु बली राजन् कृतास्त्रः कृतनिश्चयः। द्रौणिमेवाभिदुद्राव कृत्वा मृत्युनिवर्तनं ।। 7. ततो वाणमयं वर्षे द्रोणपुत्त्रस्य मूर्द्धनि । अवारज़दमेयात्मा पाश्चात्या रथिनाम्बरः। तं द्राणि: समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभिः । विव्याध चैनं दभिः पितुबंधमनुस्मरन् । दाभ्याञ्च सविस्टायां शुगभ्या ध्वजका मुके । छित्त्वा पाञ्चालराजस्य ट्रैणिरन्यः समाईयत् । व्यश्वस्तरथञ्चैव द्राणियक्र महाहवे। तस्य चानुचरान मान् क्रुद्धः प्राच्छादयच्छरैः। प्रदुद्राव ततः मन्य पाञ्चालानी विशाम्पतोसम्भान्तरूपमाघ मरवर्षपरिचत।। • दृष्ट्वा तु विमुखान् योधान पृष्टद्युम्नश्च पीडितं । भेनेयचोदयेत्तर्ण रथं द्रौणिरथम्प्रति । अष्टभिर्नितिरीव मोऽन्यत्यामानमाईथत्। विभत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षिणं ।, विव्याध च तथा सूतं चतुर्भियतरो इयान धिनुर्ध्वजच संयत्तैश्छिच्छेद कृतहस्तवत-। म भाग्य वधमचापि रथं हेमपरिष्कृत । पदि विव्याध समरे त्रिंशता मायकम् । एवंम पीडितो राजन्नश्वत्थामा महायलः । परजालैः परितः कर्त्तव्य नान्वपद्यत ।....., रवक्ते गुरोः पुत्चे तव पुत्त्रो,महारथः । कृपणादिभिः,माद्धं शरः सात्वतमारणात् ।। 122 दुगधनम्तु विंशत्या कपः भारदतस्विभिः । शतवमाऽथ दभिः की पञ्चामता शरैः । . दुःमामनः मतेनैव दृपभेषय मतभिः । सात्यकि विय्यधुस्वर्ण ममन्नानिमितः शनै: मतः स मात्यको राजन् सर्वानेव महारथान् । विरथान् विमुखायेव क्षणेनेवाकरोनृपा' अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतना भरतर्षभ। चिन्तयामाम दुःखातानिःश्वमय पुनः पुनः ततो रथान्तरं द्रोणि ममारुन परमापः । सात्यकिं वारयामाम किरकरमतान् बहन् । HERE समापतन्तं मम्प्रेक्ष्य भारद्वाजमत रणे। विरथं विमुखश्चैव पुनथफ्रे महारथः।। ततसे पाण्डवा राजन् दृष्ट्वा मात्यकिविक्रमं । मद्धभब्दाम्भवः सिंहनादाय मेदिरे। एवं विरचं हत्वा मारयकि: पायविक्रमः । जघाम वृषसेनस्य चिमासान्महारथान।-iii; - - . २३.

·नारायदाममोक्षपापयाय १.१] । द्रोणपर्व ॥ रत সুধন বসিলা স্বাস্থ বিষয় বা ঘষাবানি স্বালা যনলিয়ন। ततो द्रौणिमहाराज रथमारहामोर्यशन् । सायकिम्पति संकुद्धः प्रयया वधेण्या। पुनलमागतं दृष्ट्वा मैनेयो निम्तिः परत पदारयत् फुरतरः पुनः पुनरिन्दमः । सोऽतिविडो महेवामा नानाविरमा युयुधानेन वै हैणि: प्रहसन बासमयीत्। भेनेयाभ्युपपत्ति ते ज्ञानाम्याचार्यपातिनि । ननं कास्यसि मया पतमात्मानमेव च। अपे नवाई मैनेय सत्येन वपमा मया । प्रहला सर्चपावाचान् यदि शनिमाया। पदर पावेथाना इणीनामपि यहा क्रियता सर्वमह निहनिष्यामि पोमकान्। रवमुलार्करम्याभ सपनाएं मरोत्तम यरात् मात्ने द्रौविसे शुषे यश रिः। सतं निर्भिद्य नेनास्त मायक: मारावरं । विवश वसुधा भित्वा श्वमम् यिमिबोरगः। स भित्रकवचः शरस्तावाति व दिप। विमुच्य सभरवापं भूरियणपरिखाः । भोदयुधिरमिक्रय रथोपरख 'उपाविशत् । सूतेनापततस्तूझं ट्रोणपुत्वाद्रयान्त। अथान्यम सुपुझेन मरेपानतपर्वथा । राजधान ध्रुवोध घटद्युमं परन्तपः। म पूर्वमतिविद्धय मृणं पद्यात् समर्हितः । एपाद युधि पाञ्चाया व्यपाश्यत धर्म नमत्तमिव सिंहम राजकुश्वरमहिती भवनाभ्यद्रवञ्चराः पञ्च पाण्डवतो रपाः । किरीटी भीमसेनय रामय पारदः। पूवराजय दोनों माखवस्ट सर्भन । रते हाहाना: मई प्रोतमरास्नाः । मोरं द्रोणपति बोरा, सीतः पयारयन् । ने वितिपदे थत्ता गुरुपतममर्षणं । पचमि पधभियाणरम्यानम् सर्वतः मम । भाभीविषाविपतिः पचभिय मितः शरैः। विच्छेद युगपणिः पविलिपायकान् । भाभिय मितबाणैः परिवं द्रौपिराईयत्। मासवं पिभिरेकेन पाय पनिटकोदर। ततस्तेवियधुः सन्चे द्रौणि राजाहारथाः। युगपर. पृथक् चा समापुर शिवास्तिः । धुवराजय विव्या द्रौणि विद्याध पविणा। पार्थय पुनरशामिम्मदा स लिमिलिभिः । नानं पहिरपालपान द्रोपायनिई मिमांसदवा भीमं दमाईयुवरातुर्मिदाभ्या दाभ्या माप्त पारवन्नु । सतं मिला भीमसेनस्य पद्रिाभ्यां छित्त्वा कामुकच धनध । पुम पार्थ भरवण विज्ञा द्रोपिपार सिंहनाद तस्यास्थतः मनिषितान् पीतधारान् द्रौणिः शरान् पृथ्तयाग्रतय धरा विषय: दिशे दिव्य छपा वापरमान पाररूपे । प्रामपण सरपमुपतेमाः सुदर्शनरेन्द्रकेतुमकामे ! भुनी मिरयेटरमामयोनिभिरयुगपासवान। अपार रमवाभिहत्य शिवार निवप्रयापि वा। शिला रमाइबरपन्दना मन कायाविर पत। युवानमिन्दीरदामधेदिम पुररान प्रभा पासरावान् व्यतिताप्रिकल्पैनिशा मादाम पारस्तं। मास पौरवश्व युवराज दिपाया मम निहतं द्रोयनिय पाए।

·y ॥श्रीमहाभारतं ॥ नारायणगोपा थध्याय २.। भीममा महामा: काधमाहारयत्पर । ततः भरतम्तीण प कद्वामी विवोपमः। छादयामास समरेंद्रोणपुत्र परन्तपः। ततो द्रोशिमहातेजार मिहत्यता विव्याध निमितवाणीमसेन ममर्पणः । ततो भोमी महापाणियुधि महापाठः । धुरप्रेण धनुछिया द्राणि विव्याध पविणा नदपाय धनुग्छिन्न द्रोणपुषा महामनाः अन्यत्कार्मुकमादाय भीम वियाध पविमिः। तो ट्राणिमीमी ममरे परामाती महावती।' अवती भरवर्ष दृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ । भीममामालिता वाणा: स्वर्णपुगः मिवामिता। द्राणि सञ्छादयामासमेघोंघा व भास्कर । तथैव द्राणिनिर्मुकीमः मन्नतपर्वमिः। अवाफीयंत म चियः शतमईसशः । सञ्छाधमानः समरे द्राणिना रणगातिमा म विव्यये महाराज नदहुतमिवाऽभवत् । ततो भीमो माया: कावरविभूषिताम्। माराधान् दश सम्पीधर्मदण्डनिभान मितान् ते जंबुदेवमासाद्य द्रोणपुत्तस्य मारिया निधि विविश्वस्तुणे बल्मीकमिव परगा। मोऽतिविक्षोभ द्राणिः पाण्डवेन महात्मना। वजयष्टिं घमाश्रित्य न्यमीलयत लोचन । स मुत्ताने पुनः संजालब्धा द्रनिराधिपा: क्रोध परममातस्या समरे रुधिरोशितः दृढं सोऽभिइतस्तेन पाण्डवेन महात्मना । वेगच महाबाजीममेनरथम्पति । नत्र आकर्षपूर्णानां शराणा तिग्मेतजमा । मतमाशीविषाभाना प्रेषयामास भारत भीमोऽपि ममरणाघी तख वीर्यमचिन्तयन्। वर्ष प्रामृजदुयाणि मरवर्षाणि पाण्डवः तिनो द्रोणिमहाराज छित्त्वाऽस्य विशिखर्धमुः। भाजधानोरसि क्रुद्धः पण्डिय निशितैः शरैः । ततोऽन्यद्धनुरादाय भीमसेनोऽत्यमर्षण: विव्याध निमितवाणीणि पञ्चभिराइवे । जीमूताविव धान्ने ती गरोधमवर्षिण। अन्यान्यक्रोधतामाक्षी छादयामामतुर्युधिj नगदप्तता धोरे शादयन्ता परस्परं । भयुध्यना सुखरौ कृति प्रतिष्ठतिषिणी । ततो विस्फार्थ समहचाप रुक्मविभूषित। भीमवत स ट्रैणिः शरानस्यन्तमन्तिकात गराहमध्यगता 'दीप्तापिरिव भास्करः। आददानस्य विभिखान मन्दधानस्य चाशगान् विकर्षतो मुच्चतच नान्तरं ददृर्जनाः। अलातकप्रतिम तस्य मण्डलमायुधं द्रौणे रामोन्महाराज वाणान् विसृजतस्तदा।' धनश्श्युताः परास्तस्य मतगोऽथ सहस्रशः। श्राका प्रत्यदृश्यन्त गलभानामिवायतीः । नेह द्रणिधनुभुती गरा हेमविभूषिताः । जसमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथम्प्रति । नवाझुतमपश्याम भोमसेनस्य विक्रम । बलं बोयं प्रभावञ्च व्यवसायच भारत। ता ममेघामिवाना वाणं दृष्टि समन्ततः । जलर्षि महापारा तपान्त इव चिन यम्। द्रोण पुत्त्रयधप्रमुभीमा भीमपराक्रमः । अमुञ्चच्छरवाणि प्रायोव बसाहकः । मकाप्रष्ट भोमस्य धनुोर मइद्रणे विक्रयमाणं विवभा वापमिवापरं "in तमाछरा: प्रादुरामन मतमोऽथ महसंगः । सञ्चादयनः समरे द्रौणिमाहोमिन । १. - - ·प्यूट . रायणस्नमाच पायथ्याय २००१ २०१। द्रोणपर्व । नयोपिमृगतोरेवं शारजानानि मारिष। वायुरयन्तरा राजनांमक्रोस विसर्पित। मथा द्रौणिमहाराज घरान इमविभूषितान तैनधीनान प्रसमायान माहिणाईधकाया नानन्तरोने विभिखेखिधैककमशातयत्। विप्रेषयन् द्रोणसुतं तिष्ठतिष्ठति चानवीत्। पुनय भरवर्षाणि घोराघुपाणि पाण्डवः । यस्जदलवान क्रुद्धी द्रोणपुत्वधेमया। मोऽस्वमायया वर्ण भरदृष्टि निवार्य ता । धनुविच्छद भोमस्य द्रोणपुत्रो महास्ववित परैयन सुबडभिः क्रुद्ध मन परामिनतो मच्छिन्नधन्वा बलवान रथति सुदारुण। धेगेनाविश्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथम्पति। नामापतन्ती सहसा महोत्काभी मितः भरें। पिछेद समरे द्रौर्णिशयन पाणिसावी रतमिन्नन्तरे भीमा दृढमादाय कामुक द्राणि विव्याध विभिखैः संयमानो कोदरः ततो द्रौणिमहाराज भीमसेनस्य भारथि । सलाटे दारयामास मरेणानतपर्वणा मोऽतिविद्धा बलवतां द्रोणपुत्रेण सारथिः । ध्यामाइमगमद्राजन् रग्मोनुत्सृज्य वाजिनी ततोऽश्वाः प्राद्रवस्तूर्णं मोहिते रथमारयो । भीमसेनस्य राजेन्द्र पश्यता सर्वधन्विनी । तं दृष्ट्वा प्रद्रुतेरवैरपष्ट रणाजिरात् । दमा प्रमुदितः मच इन्तमपराजितः । ततः सर्वे च पाञ्चाला भीमसेनय पाण्डवः। घराघरथं त्यका भीताः सम्पावन दिशः। तान् प्रभयास्ततो ट्राणि: पृष्ठतो विकिरन मरेः । अभ्यवर्तत वेगेन काठयम् पाण्डवाहिनों ने बध्यमानाः समरे द्रोणपुत्रेण पत्नियाः। द्रोणपुचभयाद्राजन् दिशा मचाच भेजिरें। ॥ इति श्रीमहाभारने द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि अश्वत्यामपराकभे रकाधिकदिशतोऽध्यायः ॥ २०॥ ॥ सञ्चय उवाच ।। नत् प्रभग्नं बळ दृष्टा कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः न्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुलवधेपया। ततस्ते मैनिका राजन्नेवं तत्रावतविरे। संवार्थमाणा यवन गोविन्दैनार्जुनेन वै । एक एव तु बीभत्सुः सोमकावयव मह । मत्सरन्यद्य सन्धाय पोरवैः स न्यवर्तत । मतो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलालकेतनं । सव्यसाची महेश्वासमवत्यामानमत्रवीत्। पायकिय ते योयं यज्ञानं यच्च पौरुषं । धातिरानेषु या प्रीतिः प्रदेवो ऽमासु यच ते पच भूयोऽस्ति तेजस्तत्परमं मम दर्शय सरवद्रोणइन्ता ते दभेस्पति पार्षतः । कालामलसमप्रख्यं द्विषतामन्तकोपमा ममामांदय पाधाय मातापि सहकेशव । र नामयितास्यद्य नवोडूतस्य संयुगे। । तराष्ट्र उवाच ॥ आंधार्यपुत्रो मानाही बलदायापि सञ्चय मोनिर्धनत्रये चास्य प्रिययापि महात्मनः। न भूतपूर्व घोभत्सोवाक्यं परममोम । अथ कम्मात् में कानयः घसार्थ रूपमन्नवोत्। सञ्चय उवाच ॥ धुवराजे हो राजन् दृहत्क्षन्ने च पौरखें। दवतविधिसम्पने माता सुदर्भने । . दुवे मात्यको च भीमे चापि पराजित युधिष्ठिरस्य तदानस्वपि च घहिती अन्नभेदे च मंजाने दुःख समात्य च प्रभो। अभूतपुबा भीमसोःखान्मन्युरजायत । . " .

·। श्रीमहाभारत नारापपालमा सपथाप । Er. । Art समारनमयोधमप्रिय ट्राणिमनी मान्यमाचार्यमई कापुरषो पणा एवमुकय में काधानापारतमो गुपपार्थेन पद पाक पर्ममाया गिरा। प्राणियुकोप पाय लष्णाय च विपन । म त यता र लिया वार्यपापग्म वीर्याम्। देवैरपि सुदुमक्षमा धमादे। सागसामरिगणानुदिग्याचायगन्दन । सोऽभिमष्य पर दासं विधूमिव पावकं । पयंत. क्रोधमाविण्य पिपरवीर।। तसम्मुखमाकाये परवर्षमजायत । पावका िपरोत बन पामेशभिपुषे । एकाच गगनात पतदिशयन पकामिरे। नमए पहमा राष्ट्र मूमच नमार तां। रामि च पिशाचाव विनदुरभिमतता । वनुयायभिम दाता सूर्यो भेव ननाप । सुशायमायापिदिषु सास भरवा रुधिरचाभिर्यन्ना विनेदुयदादिवि। पक्षिण, पमवो गावो मुनयवापि ममताः । परमं मयतात्मालोम शामिमुपसेभिरे। धान्तसम्बमहाभूतमावर्तितदिवाकरं । चेतायमभिमन पराविष्टमियाऽभवत् । अस्वजाभिवन्तता मागा भूमिभयाक्षयानि सरका प्रमुपेतम्झनो भोर मुमुषा । जलगानि च सवानि दधमानानि भारत । न भान्तिमुपजग्मुहिनष्यमानतामय दिग्भ्य' पदिग्भ्य खामे, सर्वत मरदृष्टयः । एषावधानि पेतुर्य गानिरहस । ने भाणपुत्रस्य ववेगे. समाइला । प्रदरधा' म पेतरमिदग्धा वटुमा । दद्यामाना महानागा पेतुरब्बा समन्नत । नदम्तो भैरवान्नादाम जलदोपमनिस्नमाम्। भरे प्रदुतास्तर दशमाना महागना । रेसुखस्ता थया घोरा वने दोकप्रियता .. ड्रमाण मिखराव दावदग्धानि मारिष । अवन्दान्यदृश्यन्त रचन्दानि वा विभा। अपतन्त रथाधाय तत्र तच महसय । तम्मन्यं भगवानमिर्ददाइ युधि भारत। युगान्ते सर्वभूतानि सम्बतक इवानल इट्टा त पाण्डवों सेना दशमाना महाहवे। प्रयास्तावका राजन सिंहनादान विनेदिरे । ततस्तुर्यसहस्लाणि मासातिहानि भारत । वर्षमाजतिरे रास्तावका जितकाशिनः साधूचाहिणी राजन् सव्यसाची च पाण्डव । नममा मते लोके मादृश्यन्त महाहवे। नव नस्तादृश राजन दृष्टपून मच श्रुत । पादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमखममषिणा । अर्जुनस्तु महाराज प्राइमस्वसदैरयत् । सव्वांनप्रतिघाताय विहिन पायोनिना। तता मुहत्तादिव तत्तभो व्युपममाम ह । प्रवा चानिल गोतो दिभश्च विमला बभुः। तचाहत्मपश्याम छत्नामदौहिणे हता। अनभिजयरूपाञ्च प्रद्धामस्वतेजमा । तनो बोरी महेष्वामी विमुक्ती केसवार्जुनी। मरिता ममदृश्यता नभसीव नमानुदौ । नतो गाण्डीवधवा च केशवाचतावुभौ । सपनाकध्वजय भानुकपर्वरायुध । प्रबभी सरथो मुल्तस्तावकानाम्मयदर । नत किचकिचामब्द अङ्गभेरोखनः सह । पाण्डवाना मष्टानां धणेम समजायत।

·॥ श्रीमहाभारत [नारायवाखमोक्ष पपध्याय २.९। वरदं पृथुपार्श्वया पावत्या महित प्रभु । क्रोडमान महात्मानं भूतभागी । अजमोचानमव्यक्त कारणात्मानमच्युत । अभिवाधाथ रुद्राय पो ऽन्धकनिपातिने। पद्मावत विरूपाक्षमभितुटाव भकिमान्। ॥ नारायण उवाच ॥ त्वमम्भूता भूतहतो वरेण्य गोतारोऽस्य भुवनस्यादिदेव। प्राविश्यमा धरणों येऽभ्यरक्षम् पुरा पुराण तव देव सटिं। सरासराबागरक्ष.पिमाचावरान् सुपानथ गन्धर्वयवान् । पृथम्विधान भूतमान् मविश्वास्त्रसम्भूतान् विन मर्या + स्तथवा ܕܢ ऐन्द्र थाम्यं वारुण वैत्तपाल्यं पैत्र खाष्ट्रं कर्म माम्यञ्च तुभ्यं ।। रूपं ज्यानिः मन्द श्राकाभवायुः स्पमें खाद्य सचिन गन्ध उनी। काली अद्या ब्रह्मा च ब्राह्मणाय खत्मभूतं स्थास्नु परिष्षु दं। अयस्तोका पानि यथा पृथक्त्वं ताभिक्य मईये थान्ति भूयः । - । 4 Er एवं विद्वान प्रभवश्चाप्ययञ्च मत्त्वा भूतानां तव सायुज्यमेति । दिव्याहत्ता मानमो दी सुपी वाचा माखा. पिप्पला. मप्त गोपाः। - दश चान्ये ये पुरं धारयन्ति खया मुष्टास्वं हि तेभ्यः परछ । भूतं भव्य भविता चाप्रष्टय त्वत्सम्भूता भुवनानीह विश्वा। भक्तच्च मा भजमान भजख मारीरियो ममाहिता हितेन । आत्मानं त्वामात्मनानन्यबाधं विदानेवं गच्छति प्रा शक । प्रस्ताव त्वां तव सम्मानमिच्छन् विचिन्वन् वै सदृशं देवयं । सुदुर्लभान् देहि वरान् ममेष्टामभिटुतः मविकाईंय - मायां। -- * - ॥ घ्याम उवाच॥ तस्मै वरानचिन्यात्मा नीलकण्ठ. पिनाकधक। अईते वासुदेवाय प्रायच्छदृषिमस्तु ।। ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ मत्प्रसादान्मनुश्थेषु देवगन्धर्वयोनिषु ॥श्रप्रमेयबलात्मा नारायण भविथमि । न च त्वां प्रमडियन्ति देवासुरमहारगाः। न पियाचा न गन्धवान नरा नच राधमाः । म सुपर्षात या नागा नच विश्वे वियोनिजाः। न कश्चित्वाञ्च देवोऽपि समरेषु विजव्यति । न शस्त्रेण न वोण नामिना नच वायुना। नचाण न शकग चाभेन स्थावरेण च । 7 कचित्तव रंज कता मत्प्रमादात् कथञ्चन । अपि चेत् समरंगला भविथमि ममाधिकः । एवमेत पुरा सधा वरास्ते विद्धि मारिणा । म एप देवश्चरति मायया मोहयन जगत् । । मस्येव तपमो नातं मरं नाम महामुनि। तुमेतेम देवेन वं जानी झर्जुनं सदा ।। " नावती पूथ्यदेवानां परमा पठितायो।सोकयात्राविधानार्थ सञ्जायते युगे युगे। नर्थव कर्मणा वर्ष महतस्तपमोऽपि पानशामन्युच्च विधच जातो ट्रिो महामुने। स भवान् देववम् प्रशिा ज्ञाला भवमयं जगत्। अवाकर्षस्वमात्मानं नियमस्तन प्रियेणया! रा, मन्नं हरिः सवा महापुरुषविग्रह ।जिस्व अपैडमिरुपहारेय मानद । स तथा पश्यमामले पूर्वदेवस्यठतपत । पुस्कवाय वरान् प्रादात्तव विदन् दि स्थितान् । -- t ८.८. , ४ ·नारायणास्त्रमोक्ष प० । अध्याय २०१४२०२] ॥ोणपर्व । स ८८ जन्मकर्मतरोयोगास्तयोस्तव चपुकना:। ताभ्यां लिङ्गेऽचितो देवत्व यांधायां युगे युगे। स एष रुद्रभनय केमेवा रुद्रसभव.। सर्वरूप भव मावा रिमयति प्रभु। आत्मयोगाश्च तस्मिन् वै शवयोगाय माता रानमेवायजन देवा' सिद्धाय परमर्षय। प्रार्थयन्ति परं बोके स्थाणुमेकं स सनकृत् । ष्ण एव हि यष्टव्यो यचैव सनातन । सर्वतभवं ज्ञाखा लिङ्गमर्थति य प्रभु। तस्मिनभ्यधिको पोति करोति दृषभध्वज । । सञ्चयउवाच ॥ नस्य तद्वचनं श्रुला द्रोणपुत्रो महारय । नमश्कार रुद्राय व मैने च केशवं । अपरामा च वश्यात्मा नमस्कृत्य महर्षये। वरुथिनीमभिप्रेक्ष्य छवहारमकारयत्। ततः प्रत्यवहाराऽभून् पाण्डवाना विशाम्पते। कारवाणाच दीनानां द्रोणे युधि निपातिते । युद्धं कृत्वा दिनान पञ्च द्रोणो हवा वरूथिनी । ब्रह्मलोके गतीराजन प्रामाणे वेदपारग. . दति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि भारायणास्वमारपर्चणि व्यामा यधिकदिशतोऽध्यायः ॥२०२॥ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ तस्मिनतिरथे द्रोणे निहते पातेन वै। मामका पाण्डवायैव किमकुर्वतात. परं। । सञ्जय उवाच ॥ तस्मिन्ननिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै। कारवेषु च भोपु कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः । दृष्ट्वा सुमहदायर्यमात्मनो विजयावहं । यदृच्छया गतं व्यास पाच्छ भरतर्षभ । i बर्जुन उवाच । सग्रामे न्यहन मन अरोविमरई। अग्रता उत्क्षये यानं पुरुष पावकामं । ध्वलन्त हलमुद्यम्य यां दिस प्रतिपद्यते । तस्यां दिशि विशय॑न्ते सवा मे महामुने । तेन भवानरोन् मान्मङ्गमान्मन्यते जन । तेन भवानि सैन्यानि पृष्ठतोऽनु ददाम्बई । भगवस्तन्माचल को वै म पुरुषोत्तम. । मूलपाणिर्मया दृष्टस्तेजमा मृर्यमविभः । न पझ्या स्पृथते भूमि न च एवं विमुञ्चति । शलाकुससहस्राणि निपेठस्तत्य तेजसा । ॥ व्यास 'उवाच ॥ प्रजापतीना प्रथमं तेजमा पुरुष प्रभु । भुवनं भूभु देव मलकिश्वर प्रभु। दंशानं वरदं पार्थ दृष्टवानसि गहरं । तं गच्छ भरणं देवं वरदं भुवनेश्वर ! महादेवं महात्मानमीमानं गरिवं मि। शवं महामु मिसिन पीरवासस । मादेवं हरं स्थाणु वरदं मुवनेश्वरं। जगप्रधानमधिकं जगमोतिमधोवरं। भगद्योनिजगदोपं जयिन जगतो गनि विश्वात्मानं विश्वमृशं विश्वमूर्ति याखिन । • विश्वेश्वर विश्वभरं कर्मशामोश्वर प्रमु । म स्वयम्भू भूत भूतभयमवोद्भवं । योग योगेश्वरं मन्य सम्वताकवरेवर। मन्त्र जगच्छेष्ठ वरिष्ठ परमेष्ठिन। चोकचयविधातारमेक लोकत्रयाश्रयं । सुदुर्भय जगवार्थ जम्ममृत्युभरातिगं। ज्ञानात्मानं मानगम्यं शाम सदुर्विदं । दाताग्वेव मकानां प्रसाद विक्षितान् वरान् । तस्य पारिषदा दिव्या रूपनानाविधानभो । वामना जटिला मुण्डा द्रवपीग महोदरा। महाकाया मोसाहा महाकास्तयापरे । श्रामनविते पाद पार्ष देय वहत। महादेव, पूज्यमानी महेश्वरः। स शिवाहात नेशखौ प्रसादाशनि ने इपतः । C... - . Mot स . 4 .

·८६४ ॥ थोमहाभारतं ॥ [नारायणाखमोक्ष य. यध्याय २.३. - - १९. N A तस्मिन धोरे सदा पार्थ सङ्गामे लोमहर्षणे। द्रौणिकर्षशपैगुप्ता महेष्वाम प्रहारिभि । कस्ता मनो तदा पार्थ मनसाऽपि प्रधर्षयेत् । ऋते देवान्महेष्वासाइडरूपान्मइश्चरात्। स्यातमुत्महत करिव तस्मिन्नग्रतः खिते। नहि भूतं समन्तन चियु लॉकेषु विद्यते। गन्धेनापिहिमामे तस्य द्धस्य शत्रवः । विसंज्ञा हायिठा वेपन्ति च पतन्ति च । तस्म नमस्तु कुर्वना देवास्तिष्ठन्ति वैदिवि। ये चान्य मानवा नाके ये च स्वर्गजितो नराः।। चे भका वरदं देवं भिवं रुद्रमुमापति। दह लोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमाङ्गति। नमस्कुरुष्व कौन्तेय तस्मै शान्ताय वैसदा । रुद्राय शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवईमे। कपर्दिने करालाय हर्यचवरदाय च । याभ्यायारतकेशाय मदृत्ते मङ्कराय च । काम्याय हरिनेत्राय स्थाणवे पुरुषाय च । हरिकेमाय मुण्डाय कनिष्ठाय सुवर्षसे । भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे। यहरूपाय साय प्रियाय प्रियवाससे । उप्पीषिणे सुवनाय महस्राक्षाय मीढुषे । गिरिमाय सशान्ताय पतये चोरवास । हिरण्यवाहव राजनुपाय पतये दिमा। पर्जन्यपतये चैव भूतानां पतये नमः। वृक्षाणाम्पतये चव गवाञ्च पतये तथा । रातकायाय सेनान्य मध्यमाय च । वहस्ताय देवाय धधिने भार्गदाय च । वहरूपाय विश्वस्य पतये मुअवाससे। सहसमिरमे चैव महसनयनाय । सहसवाहवे,चैव सहस्रचरणाय च। भरणं गच्छ कौन्तेय वरदं भुवनेश्वरं । उमापनि विरूपाचं दक्षयानिवईणं । मजामापतिमव्ययंभूतानां पतिमव्ययं । कपर्दिनं दृषावतं दृषनाभं अषध्वनं। पद पपति पद भी पाईपमादार वृषभ उपभषणं । वृषायुधं परं पृषभूतं महेश्वरं । महोदरं महाकाय दीपिचर्मनिवासिन। सोफियं वरदं मुहं ब्रह्मय प्राणप्रियं । चिलपाणिं वरदं साधर हों। पिनाकिन खधर सोकानाम्पतिमीवरं। प्रपद्ये देवमीमानं सरयं धीरवासमै । नमस्तपुरमाय पम्य वैयवश, भखा। मधामसे नमो नित्यं सुभताय सुम्बिने। धनुर्धराप देवाय मियधयायधपिने धपतराय धनुपे धवाचार्याय नमः । उपायुधाय देवाय मम सरवराय नमोऽस्तु बहुरूपाप नमस्ते बहुधचिने । नमोऽस्तु ग्याप मित्य नमाम मुनिने । नमोऽस्त विपुरमाय भगनाय च ममः। धमापती मापतये नराणपतये नमः।माणपतये वगणामाम्पतये नमः। गाय पतये नित्यं पनामा पतये नमः। पाद पतये नित्य देशामा पतपे नमः। प्रशासविनासाय व्याय वरदाय पाइरा नीलकण्ठाय स्वर्षमाप वै नमः। वाडि पानि रियानि महादेवाय धीमतः । तामि मे कोजयिष्यामि पचा पपायुतं । नगरानागरालोके न गन्धयां न राक्षसाः। मुरामेनिम कुपित तमियपि गुहागताः । रा . 1 ·नारायणास्त्रमोक्ष पर बध्याय २.५।] द्रोण पर्व CHI दवस्य जयमानस्य विधिवत्महतं पुरा। विव्याध कुपितो घनिर्दयस्लभवत्तदा। धनुषा वाणमुत्सृज्य मघोष विननाद च। तेन गर्म कुतः शान्ति भिरे म सरास्तदा। विद्रुते सहसा यने कुपिते च महेयरे। तेन व्यतितघोषण मषे देवाः समाकुलाः । बबुद्धभगा: पार्थ निपेतुश्य सुरासुराः। आपथुद्धमिरे मायकम्प च वसुन्धरा । पर्वताय व्यभीर्यन्त दियो नागाय मोहिताः । अन्धेन नमसा लोका न प्राकामना मंटनाः। अभिवान् मह सूर्येण भषा ज्योतिषां प्रभा । चुभुर्भयभीताय मानिश्चकुस्तथैव च। एषय. सर्वभूतानामात्मनश्य सखेपिणः । पूषाणमभ्यद्रवत मकरः प्रहसन्निव । पुरोडा भक्षयतो दशनान् वै व्यपातयत्। तता नियकमुर्देवा वेपमाना नताः स्म । पुनश्च भन्दधे दीमान् देवानां निमितान् शरांन्। मधूमान मस्फुलिङ्गीय विद्युत्तोयदमनिमान् । नं दृष्ट्वा तु सुराः मन्ये प्रणिपत्य महेश्वरं । मुद्रस्य यज्ञमागच विशिष्ट ते लकल्पयन् । भयेन विदमा राजन् शरणश्च अपेदिरे। तेन चवातिकोपेन भ यजः सन्धितस्तदा । भमायापि सरायासन भौनायाद्यापि तं प्रति । असुराण पुराण्यासंबोणि वीर्यवनां दिवि। प्रायस राजतश्चैव भावणे परमं महत्। मादा कमलाक्षस्य तारकाक्षस्य राजतं । बतीयन्तु परं तेषां विद्युन्मालिन प्रायसं । न शक्तस्तानि मघवा नेतुं मायुधरपि। अथ मर्ये सरा संद्र जग्मु मरणमर्दिताः। ते तमूचुर्महात्मानं सेव देवाः सवासवाः । ब्रह्मदत्तवरा घेते घोरास्लिपुरवामिनः। पीडयभ्यधिक लोकं यस्मात वादपिताः । बढ़ते देवदेवेश नान्यः मा. कथचन । हन्तुं दैत्यान्महादेव जहितास्वं सरदिषः । बद्र रोट्रा विन्ति पाव. मकस। निपातयियो चतानसुरान् भुवनेश्वर । स तथोकप्तयेत्युका देवाना हितकाम्यया। गन्धमादनविन्ध्या च कृत्वा वंगध्वनी इरः। पृथ्वों मसागरवनां रथं छला धमकरः । अंशवा तु नागेन्द्रं पं नाम विलोचनः । चक्र कृत्वा तु चन्द्रार्की देवदेवः पिनाकटक । प्रणेत्येउपुचञ्च पुष्पदन्तश्च व्यम्नकः । यूपं कृत्वा तु मलय मनाइश ततकी योनाङ्गानि च सत्त्वानि हत्वा मयः प्रतापवान्। वेदान् छलाथ चतुरयतरो ऽयान महेश्वरः। उपवेदान् मनोनीय कला लोकत्रयेश्वरः। गायियों प्रपई छत्वा माविचीच महेशरः। त्वासारं प्रतादंच प्रमाणवेव मारथि। गाण्डीवं मन्दरं कृत्वा गुणं कृत्वा च वासकि विष्णु मरोत्तमंछ वा मन्त्रममिं नयेत्र च । वायु शत्वाथ वागाभ्या पुच वैवस्वतं धर्म। विद्युत्यवाय निस्वानं मेहं कृत्वाय वै धनं। प्रारक्षम र दियं सर्वदेवमयं भिवः । चिपुरस्य बधार्थाय म्याणु, प्रहरताम्बरः । असराणामन्तकरः श्रीमानतुविक्रमःख्यमामः मरः पार्थ पिमिद तपोधनः। स्थान मसरं ला दियमतिम विभुः। प्रतिष्ठत् स्वाणवत. म सहसं परिवारान् । पदा पीणि ममतानि अन्तरीधे पुराणि पचिपणा विप्रयेन तदा तानि विभेद म । - 6 ·॥श्रीमहाभारत ॥ [गाराययानमाधम । यध्याय . २.१ ॥ . - Creal . २५ पुराणि न च तं कुदानवा प्रतिवीरितुं । गरं कासाग्निमयुक्तं विष्णुप्रोमममायुत। पुराणि दग्धवन्तं तं देवी याता प्रवीचितुं । बासमझगतं शत्वा स्वयं पणिसं पुमः उमा जिज्ञासमाना वे कोऽयमित्यऽप्रवीत् सुरान् अस्यंतच मकस्य वशेण प्रहरिय्यतः। बाइं सवजंतं तस्य क्रुद्धस्यास्तम्भयत् प्रभुः । महस्य भगवाल सर्वसोकेश्वरो विभुः। ततः संस्तम्भितभुजः शक्रो देवगण हतः । जगाम मसुरस ब्रह्माणं प्रमुमययं । नेत प्रणम्य शिरमा प्रोच प्राञ्चत्यस्तदा। किमयागतं ब्रह्मन् पार्वत्या भूतमद्भुतं । बालरूपधर दृष्ट्वा नास्माभिरभिवादित । नमात्वा प्रष्टुमिच्छामा निजिता येन वै वयं । अयुध्यता हि बालेन लीलया सपुरन्दराः । तेषां नवचनं श्रुषा प्रदा ब्रह्मविदाम्बरः। ध्यात्वा ग म भगवान बालचामिततेजसं । उवाच भगवान ब्रह्मा यादीय सरोत्तमान् । चराचरस्य जगतः प्रभु. सभगवान् हर. । तस्मा .परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति मध्यरात्। यो दृष्टो घुमया मार्द्ध युमाभिरमितधुति । स पावत्याः कृते देवः कृतवान् वासरूपतां । ते मया महिता यूयं प्रापयध्वं तमेव हि। स एव भगवान देवः सर्वलोकेश्वर, प्रभुः । न सम्वुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरं। मप्रजापतयः मषे बालार्कसमप्रभ । अथाभ्यत्य नतो ब्रह्मा दृष्ट्वा च स महेश्वरी अयं श्रेष्ठ इति वाला ववन्द ने पितामहः । ॥ ब्रह्मोवाच ॥ त्वं यज्ञो मुवनस्यास्य वं गतिस्त्वं परायण । त्वम्भवस्वं महादेवस्खं धाम परमं पदं। त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्यावरजङ्गमं । भगवन भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते। • प्रमादं कुरु शक्रस्य त्वया क्रोधादितस्य वै। । व्यास उवाच ॥ पद्मयानेवचः श्रुत्वा तत. पोतो मद्देश्वर प्रसादाभिमुखा भूत्वा अट्टहासमथारात्। तन प्रभादयामासुरुमा रुद्रञ्च ते सुरा. अभवच्च पुना. प्रतिस्था हि पजिणः। पां प्रसन्ना भगवान् सपत्नीको वृषध्वजः । देवानां त्रिदशश्रेष्ठो दक्षयज्ञविनाशन । सवै रुद्र. स च मिव माऽमि मञ्चे. स सर्ववित् । स चेन्द्रयैव वायुय योऽश्विनी म च विद्युतः । म भव मध पर्यन्यो महादेव. स चानघ । स चन्द्रमा. समान में सूर्यो वरुण य स । स कार मोऽन्तको मृत्युः म यमो राज्यहानि च ।मामा मामा यतका मन्थ्य सम्बत्सराणि च। धाता च म विधाता विश्वात्मा विश्वकर्मत् । मासा देवतानाच धारयत्यापुर्वपुः । सम्बईवास्तुती देव भकधा बहुधा चमः ! यतधा सहस्रधा ख तथा शतसहस्रधा । दे ननू तस्य देवस्य वेदशा मानणा विदु, घोरा धान्या भिवा चान्याने तनू बजवा पुनः! घोरा तु था तनुस्तस्य मोऽनिर्धिष्णु म भास्करः । माम्या पुनरेवास्य आपो ज्वीपि चन्द्रमा.। पेदाङ्गाः मोपमिपद' पुराणाध्यात्मनिश्चया । यदन परमं गुचं मवैदेवो महेश्वर.। दिग्य महादेवो भूयाय भगवानज । नहि मर्चे मया मक्या व भगवतो गुणाः ।। अपि वर्षमहरीण मततं पाण्डुनन्दन गरिहोलान् वै सर्चपापसमन्वितान् ।