·श्री।
यन्त्रराजः।
महेन्द्रगुरुविरचितः
मलयेन्दुसूरिविरचितटीकासहित
तथा
दैवज्ञचूडामणिना श्रीविश्रामेण विरचितः
यन्त्रशिरोमणिः।
सूर्यपुर(सुरत)स्थ ज्योतिर्विद्
कृष्णशंकर केशवराम रैक इत्येतेः सम्पाय
संशोधित्तः।
.
Se/5G
VIS
प्रथमावृत्तिः
मुम्बय्यां
पाण्डुरङ्ग जावजी इत्येतैः
स्वीये "निर्णयसागरमुद्रणालये" मुद्रयित्या प्रकाशितः ।
प्रतयः १५००.
शकाच्दा: १८५८,
सन १९३६.
मूल्यं ॥ रूप्यकम्.

·[All nghts reserved by the publisher.] Publisher -Pandurang Jawaji, 'Nirnaya sagar' Press, Printer -Ramchandra Yesu Shedge S26 28 Kolbhat Street, Bombay.

·प्रस्तावना. .. इदानीन्तनाः पाश्चात्यशिक्षणदीक्षितमानसा बहयो जनाः प्रवदन्ति यत् साम्प्र. तिक पश्चिमाशाधिष्ठितर्विद्वद्वरिष्ठैः प्रतिदिनमवर्णनीयं परिश्रमं विधाय खगोलस- सन्धिज्ञानं यथा समासादितम्, तत्प्रकाशनार्य च वे महता क्लेशेनार्थग्ययेन च भानाविधानि यंत्राणि ध्यररचन् विविधैश्च तैर्यन्त्रैरनायासेन करामलकवास भारकरादीनां गगनेचराणामश्विनीप्रभृतीनां नक्षत्राणां मेषादीनां राशीनाश यथा सूक्ष्ममार्गेणावलोकनं, सूर्याचन्द्रमसोरुपरागं च विलोकयामस्तादक्षं यांनिकं साधनं पुरा नासीत् साहशविविधयंत्रनिर्माणसामर्थ्यस्य तु दूरे वार्तेति, सन्न सूर्यसिद्धान्त, सिग्यधीवृद्धिद, सिद्धान्तशिरोमणिप्रभृतिग्रंथाध्ययनकरणां चतुरचेतसा चेतसि क्षण- मप्यधितिष्ठति ॥ खूपतिद्धान्ते पोतिपोपनिषदमाये (१३) "तुंगवीजसमायुकं गोलयंत्रं प्रसाधयेत् ॥ गोप्यमेतत्प्रकाशोतं सर्वगम्यं भवेदिह ॥ १७ ॥ तस्माद्गुरूपदेशेन रचयेद् गोलमुत्तमम् ॥ युगे युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः ॥१८॥ प्रसादारकस्यचिद्भूयः प्रादुर्भवति कामतः ॥ कालसंसाधनार्थाय तथा यंत्राणि साधयेत् ॥ १९॥ एकाकी योजयेदी यंत्रे विस्मयकारिणि । शंकुयष्टिधनुश्चमश्छायायंत्रैरनेकपा ॥२०॥ गुरूपदेशाद्विज्ञेयं कालज्ञानमतन्द्रितः॥ तोययंत्रकपालाचैर्मयूरनरवानरः ॥२१॥ ससूत्ररेणुगर्भश्च सम्यकालं प्रसाधयेत्" इति ।

·- ३ (४) श्रीमालाचार्यविरचिते शिप्रयधीवृद्धिदे यमायाये- "गोलो भगणश्चक्रं धनुर्घटीशंकुशकटकर्तर्यः ।। पीठकपालशलाका द्वादश यंत्राणि सह यष्ट्या" ५३ इति भगवता भास्कराचार्येण विरचिते गोलाध्यायान्तर्गतयनाघ्याये- "दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विना यंत्रः ॥ वक्ष्ये यंत्राणि ततः स्फुटानि सक्षेपतः कतिचित् ॥ १॥ गोलो नाडीवलयं यष्टिः शंकुर्घटी चक्रम् ॥ चाप तुर्य फलक धीरेकं पारमार्थिकं यंत्रम् ॥२॥ इति ॥ सिद्धान्तोसरे पोडशे यताध्याये धीपति "गोलश्चक कार्मुकं कर्तरी च कालज्ञाने यंत्रमन्यत्कपालम् ॥ पीठं शंकुः स्याद् घटी यष्टिसझं गंत्रीयत्राण्यत्र दिक्समितानि" ।। २॥इति ॥ इत्यादीना प्राचीनप्रथकाराणा वचनपालोचनया स्पद प्रतीयते भारतीया ख. गोरपेत्तारोऽपि नानाविधयत्रनिमाणपरायणा यत्रकोविदाश्चेति, न केवळ पार्ताला किन्तु विविधयननिर्माणमकारप्रदर्शकान् बहून् ग्रन्याश्च समगुम्फन् । समतावत्-१ (नलिकायनाध्याय ) “नत्या गणाधिपतिपादयुगं प्रसन्नं श्रीब्रह्मतुल्यकरणोदितमौर्विकाद्यः ।। वक्ष्ये स्फुटं हि नलिकाभिधयंत्रराज श्रीपद्मनाभपरमेश्वरकौतुकाय ।।" इत्याग्रष्टादशमि श्लोके पण्डिताखण्डल श्रीपद्मनाभो नलिकायनाघ्यायमरच यत् । अस नीलकायनाध्यायस्य रखावलीनानी टीका देवज्ञवर्येण श्रीरामच देण प्रणीता । टीकासमाप्ती नैन कुलप्रामादिकमपि स्वय प्रदर्शयति- "आसीदुमतदुर्गनाम्नि नगरे सामाच्छिमाधिष्ठिते श्रौतस्मातविचारसारचतुर श्रीवोधनाख्यो गुरुः ।। ज्योतिर्वित्तिलकैः सुवंदितपदः शिष्टः सुगीतस्तुतिः साधूनामाधिः शिवार्चनरतस्तल्लन्धविद्यानिधिः ॥१॥ पपरा ~ - ·. तत्पुत्री भवतस्तयोदिनकरो ज्येष्ठः कुलोद्योतकृत ज्योतिर्वित्कमलाववोधनरविः शौर्येण तिग्मद्युतिः ॥ सौजन्येन हिमद्युतिश्चतुरया वाचा च वाचस्पतिः गाम्भीर्येण नदीपतिः करुणया श्रीराघः सत्कविः ॥२॥ तस्यानुजो दैवविदां वरिष्ठः ख्यातोऽभिरामः किल रामचंद्रः॥ काश्यां गतोऽसौ जनकेन साकं चकार मार्गे नलकस्य टीकाम् ३ वृत्तानि रत्नानि सुवर्णयुक्तान्यादाय वद्धा शिशुवोधनार्थम् ॥ रत्नावलिः कण्ठगता च येषां रत्नारलिहस्तगतास्तु तेषाम् ॥४॥ शाकेऽक्षाभ्राक्षचंद्राब्दे १५०५ शीकरीनगरे कृता । शासत्यकारे राजन्युयां राज्यं सुधार्मिकम्" ॥५॥ इति ॥ २ यत्रचिन्तामणि सटीक "आसीदग्रजराजवन्दितपदः श्रीवामनो विश्रुतो ज्योति शास्त्रमहार्णवामृतकरः सत्सूक्तिरत्नाकरः।। तत्सूनुः क्षितिपालमौलिविलसद्रत्नं ग्रहज्ञाग्रणी- श्चक्रे चक्रधरः कृती सविवृति सयंत्रचिन्तामणिम्" ॥२६॥ इति मन्थान्तिमलोकत प्रतीयते यद्वामनदैवज्ञतनुजेन श्रीचक्रधरदैवज्ञवर्येण सटीकोऽय यन्त्रचिन्तामणिनिरमायीति । ३ प्रतोदयन्त्रम्- "विष्पर्कमुख्यत्रिदिवेशमूर्तेः स्मृत्वा गुरोः सचरणारविन्दम् ॥ प्रतोदयंत्रं गणकाग्रतुष्ट्यै वक्ष्ये चमत्कारकरं नृपाणाम् ॥१॥ समाप्तौ च- "नन्दिग्रामनिवास्यभूविजवरो दैवज्ञचूडामणिः नानाशास्त्रकलाकलापचतुरः श्रीकेशवस्तत्सुतः॥ तत्परदाम्बुजसेवनाप्यनिगमज्ञानो गणेशः कृती चने यंत्रमिदं चमत्कृतिकरं भूपादिकानां स्फुटम्" ॥१३|| इत्यनेन प्रहलाघवकारेण गणकचक्रचूडामणिना श्रीगणेशदेवजेन विररित मतो. दपत्रमिति स्फुटीभषति ॥ am ·४ नलिकाबन्ध:- अस्स रचयिता श्रीपूर्णानन्दसरस्वतीति ग्रन्थारम्भलोकतः "पूर्णानन्दसरस्वती निजगुरुं भक्त्या प्रणम्यादरा- च्छिष्याणां ग्रहलाघवीयनलिकावन्धक्रम वचम्यहम्" ॥ स्पष्टतया प्रतिभातीति, ५ यंप्रकिरणावलिः सटीका- मस्या निर्माता श्रीनार्मदारमजो दैवज्ञकुलालंकारः श्रीपद्मनाभा । टीकाऽपि च अंथको विरचितेति तदवलोकनेन स्पष्टं प्रतीयते ।। ६ यंत्रराजः- अन्थोऽयं तत्रभवता महेन्द्रसूरिणा विरचितः । "लोकानां हितकाम्यया प्रकुरुते सयंत्रराजागमं नानाभेदयुतं चमत्कृतिकरं सूरिर्महेन्द्राभिधः" । इति मंगलाचरणश्लोकतः प्रतीयते । ग्रन्थसमाप्तावपि- "अभूभृगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोद्धृताजनि विचारणा यंत्रजा"। इत्यनेन स्वगुरुनामनिर्देशं गुरुवर्यस्य निवासस्थानं चादर्शयत् । अन्धकारस्तु शालिवाहनशाके १२९२ यंत्रराजं चकारेति "द्विनंदसूर्यै १२९२ रहिताः शकान्दा." लो० ४० इति प्रथादिनक्षत्रध्रुवकेभ्योऽभीष्टच नक्षत्रभुवकानयनप्रकारतो ज्ञायते बद्दीकायां "अयं ग्रंथः शाके १२९२ वर्षे निष्पन्नः" इति, भस्स यंग्रराज टीका विद्वद्वर्येण श्रीमलयेन्दुसूरिणा विरचिता । "श्रीपीरोजशकेंद्रसर्वगणकैः पृष्टो महेंद्रप्रभु- र्जातः सूरिवरतदीयचरणांभोजैक गद्युता ॥ सूरिश्रीमलयेन्दुना विरचितेऽस्मिन् यंत्रराजागम- व्याख्याने प्रविचारणादिकथनाध्यायोऽगमपंचमः" ।। इत्यनेन मंथान्तश्लोक्न अन्यकर्तुः श्रीपीरोजराजस्य समानकालिकत्वं सरसदसि धर्वमानानो संख्यावतां वरिष्ठवं स्वस्य च तरिछप्यत्वं टीकाकृद् घोक्यति । .

·. ७ यंत्रशिरोमणिः- "ग्रूते यंत्रशिरोमणि सुविशदं विश्नामसंज्ञः स्फुटम्" इति मंगलाचरणश्लोक- तोऽस्य रचयिता श्रीविश्रामनामा पण्डितः । स च कुत्रत्य इति शंको खयमेव मंथांते दूरीकरोति- "श्रीमद्गुर्जरमण्डले क्षितितलालङ्कारभूते पुरं श्रीजम्बूसरसंज्ञकं द्विजकुलानंदैकदं तत्र वै ॥ श्रीकौण्डिन्यकयाज्ञवंशजकुले घासीदनंतो द्विजः श्रौतस्मातविचारसारचतुरो दैवज्ञचूडामणिः ॥१॥ तत्पुत्रो हि जनार्दनो निजगुणैः ख्यातो धरामण्डले तज्जः श्रीपुरुषोत्तमो गुणनिधिः स्वाचारवान् तत्सुतः ।। विश्रामो गणनाथपादनिरतस्त्रिस्कंधपारंगतः श्रीमयंत्रशिरोमणिं सुविशदं चक्रेऽगयंत्रात्मकम् ॥२॥ दृष्ट्वा यंत्रशिरोमणिं सुविशदं सुज्ञा गुणज्ञाः सदा नानानन्दभरैर्युताः सुगणकास्तृप्यन्तु वान्ये जडाः ॥ नानाक्रोधभरैर्युताः कुमतयः क्रुध्यन्तु येषां भवेद् दिव्यं ज्ञानमभीप्सितं सुमतयस्ते वै पठन्तु ध्रुवम् ॥२॥ शाके सप्तत्रिपंचेंदु १५३७ प्रमिते रचितो मया ग्रंथो यंत्रागमानां हि वृत्तै देंदुदनकैः २१९" ॥४॥ इत्यनेनायं ग्रंथो ग्रंथकृता शालिवाहनशाके १५३७ विरचित इति प्रतीयते । भय प्रसंगवशात्पाश्चात्यदेशीयानां विदुपामप्येतस्मिन् विपये कीक्षः प्रयासः सोऽपि निरीक्ष्यते । तत्र तावत्- १ तुर्कस्थाने दाईग्रीस्-युफ्रेटीस-नयोर्मुसाग्ने बायीलोनीया नामको जनपदो वेर्तते, तन युफ्रेटीस नद्यास्तीरे "बायोलीन" इति नाम्ना प्रसिद्ध नगरे कस्यचिन्म. न्दिरस्य शिखराग्रं प्रायोऽष्टादशशत १८०० फुटपरिमितमुचं तत्रैका वेधशालाऽऽप्या- सीत् । तत्रत्यराजगुरवोऽपि खाल्डीयना ज्योति शास्र प्रहयेधादिके चातिवी. णा भासन्निति श्रूयते ॥ १ यंत्रशिरोमणिकृता पण्डितवर्येण श्रीविश्रामेण विरचिता "जातक पद्धति." उप- लभ्यते, तस्याः पडव्यायाः सन्ति । सा च “शाके नंदद्विपंचेंदु १५१९ प्रमिते च नमः स्यके । वृत्तः सप्तान्धि ४७ तुल्यैश्च कृता जातकपद्धति रिसादि समाप्ति लोकेभ्यो ज्ञायते। .

·(८) २ इजिप्टप्रदेशेऽपि यहूनि मन्दिराणि वर्तन्ते तेम्वेकं विशदक्षवृत्त निर्मितं तस्यो- तरदिग्विभागे ध्रुवतारकवेधार्थ विरचित छिद्रं वर्तते, तसाच वन्नला 'ध्रुववेधं कृर्षन्तो ज्योतिर्विद्यायामतिकुशला इत्याचा बह्यो लेखा उपलभ्यन्ते ॥ ३ चीनदेशीया बहवो ज्योतिःशास्त्रसम्बन्धिनो लेखाः 1-धीनदेशीयाना , वैधयंत्राणि, वैधपद्धतिश्च प्रशस्था युरोपदेशीयानां वैधपद्धत्या न न्यूना च, चीन- देशीयानां विदुषां सन्निधौ याम्योत्तरलंघनयंनं, जलयंत्रं च वर्तते स्म, पां मते चतुर्विशतिर्नक्षनाणां, उन्न प्रथमं कृत्तिकानक्षत्र, प्रति नक्षत्रोकेका पारा । बदन- न्तरं कैश्चित्तद्देशीयस्तारक चतुष्टयं संयोज्याटाविंशतिसंख्याकानि तारकाणि निश्चितानि । एतरसवं सीस्तान्दारपूर्वमेकादशशतमिते समये लोके प्रसिद्धिमागतम् । तदनंतर सीताब्दापूर्वमष्टमे शतके पदनिशरसंख्यापरिमितानि प्रहणानि विलिखितानि तानि चमायो यथायोग्यानि । ततश्च स्त्रीस्ताब्दस्य १६४ परिमितं समयमारभ्य चीन देशीयः कृतं किमपि नोपलम्यते । ५ ग्रीकदेशे पीथागोरास इति नामकः सुप्रसिद्धो ज्योतिर्विदभवत् । तस्याभि. प्रायेण भगवान् सूर्यः पृथिव्याः परितो भ्रमति, सूर्यमण्टलं जगतो मध्यविन्दुः एवं सीस्ताव्दारपूर्व तृतीये शतके वर्तमानानां प्रीककोबिदानां मंतव्यमिति । ५ पंचाशदधिकशतमिते १५० पैस्ताब्दे श्रीमान् टालमी महोदयोऽभवत् । तेन निर्मितो " सीटेक्स " मंथोऽधायुपलभ्यते । अस्यैव नामान्तरं "भाहमा- ज्येः " वर्तते । पाश्चात्यैरारबदेशीयैश्च " आल्माज्येष्ठः " ईश्वरप्रणीत इव पूज्यते, टालमीमहोदयमतेन घरगिर्वर्तुला, निराधारा, गतिशून्या, जगतो मध्यविन्दुरूपा, विराजते, परितश्च तस्या वर्तुलाकारेण सर्वाणि ज्योतीपि भ्रमन्ति । रविचन्दाद- यस्तु पश्चिमतः पूर्व गछति, तयापि पृथिव्याः स्वल्पांतरे चंद्रस्ततो बुधशुभसूर्य- भौमगुरुशनयोऽनुक्रमेण वर्तन्ते । तेषां गतिरपि न समानेत्यादि । ६ पंचाशदधिकशवमिते १५० खेस्ताब्दे हिपार्स इति सुप्रसिद्धयशोराशि: खगोलविद्यानिपुणो युरोपदेशमलकरोति स, (प्रायःसमकालीनी दालमी-हिपा. पर्समहोदयौ) ताभ्यामयनसंशोधन-चन्द्रसूर्यग्रहणज्ञानप्रकारः, ग्रहणयोश्च कारणं, पृथ्वीचन्द्रमसोरन्तरं, ग्रहाणामतरम्- इत्यादि सूक्ष्मरीत्या संशोध्य निश्चितम् । • ७ मुस्लीमारतु प्राय: सस्ताब्दस सप्तमे शतके एलेक्झान्द्रीयास्थं सुप्रसिद्ध पुखकालयं विना कारणमदहन् । तास्थानं ध तदनन्तरं बगदाद नगरे प्रतिष्टाण्या- हमशतके भारतीयाना ज्योतिषशास्त्रीयाणां ग्रन्थानां गणितविभागस्य चानुवादमा. रवीयभाषायां मोहम्मदीया विद्वांसोऽकुर्षन् । श्रीबगदादनगरस्थस्य श्रीखलीफस्य राजसमायां निससत्यधिकसप्तशतपरिमिते ७७३ संस्तान्देऽज्ञावनामधेयः कधि: भारतीयो ज्योतिपिको विद्वरिष्पदवी विभूषयन् विराजति स्म, मुस्लीमपण्डिता ·माहे महोदयमान्यतानुसारी । तदनंतरं ह्युजेस नाम्ना विश्यातः कश्चन संशोध. (९) अपि ग्रहवेधादिवतिनैपुण्यं पदमलद्धर्यते सापां वेधयंत्राणि चतुरचेतसो चेतासु घमास्कृतिं जनयन्ति स, ज्योतिःशास्त्रं च तैरतिकौशल्येनाचिरेण समैधि । तदनन्तरं तैमुरलंगस्य नप्ता उल्लुगधेग इति नाम्ना प्रख्यातोऽभवत् । तदभिधानं च बहुषु संस्कृतपुस्तकेपूपलभ्यते । श्रीमानुल्लुगवेगस्तु समरकन्दे महती घेधशाला संस्था. प्योत्कृष्टप्रकारेण ग्रहवेधान् चकारेत्यादि सर्व तत्रभवता गोग्राह्मणप्रतिपालकेन वि. विधविद्या विद्योतितमानसेन राजराजेन श्रीजयसिंहेन सूर्यादीनां वेधार्थ सर्वोत्कृष्ट वेधशाला संस्थाप्प स्वकीये । सिद्धान्तसम्राट् " नाम्नि पुस्तके वर्णितं समुपल- म्यते । युरोपसण्डेऽपि ज्योतिःशास्त्रप्रचारश्वारथीयैर्विद्वद्भिः समकारि । सैताग्दस्य नवमे दशमे च शतके फ्रान्सदेशीयैरपि विद्याविलासिभिः सजनैः स्पेनदेशीयेभ्यो मोहमदीयेभ्यो ज्योतिषशास्त्रीय ज्ञानं गुरुणा प्रयतेन समपादि, जैस्ताब्दस्य त्रयोदशे शतके " माल्माजेष्टस्य " आरघीयभापतिरतो लेटीनभाषायामनुवादोऽपि विरचित तः । तदनंतरं " कास्टील" स नृपवरः श्रीमान् “ ओल्फोस " महानुभावो नवीनं ज्योतिपग्रंथमकारयत् । तेन प्रतिदिनं ज्योतिपशास्त्राध्ययनं तत्र सर्वत्र सम- अर्धत । पंचदशे शतके जर्मनप्रदेशेऽपि उपोतिषशास्त्रे कृत्तभूरिपरिश्रमाः संपावन्तो महवेधप्रभृतिकार्यकलापकुशलाः केचन समभवन् । निसटत्यधिकचतुर्दशशतमिते १४७३ खैस्ताब्दे प्रशियाप्रदेशे सूर्यादीनां वास्त- विकस तापज्ञानस्य कारयिता श्रीमान् “ कोप क्स" इति नामकः समजनि। शनैः शनैः स च गगनेचराणां स्थिति, वेध, गणितं च करवा सत्यासत्यं मनसि निश्वित्य त्रिचत्वारिंशदधिकपंचदशशते १५४३ स्पैस्ताब्दे स्वकीयं ग्रंथ प्रसिद्धि समनयत् । तस्याभिप्रायेणान्तरिक्षगानां ज्योतिषां दैनदिना गतिः पृथिव्या अक्ष भ्रमणेन भासते । पृथ्वी चैको ग्रहस्तेन साकमन्येऽपि ग्रहाः (बुध, शुक्र, पृथ्वी, भौम, गुरु, शनयः ) अनुक्रमेण सूर्यस्य परितो भ्रमन्ति । भगवान्भानुस्तु जगतो मध्यबिन्दुरित्यादि। ९ अथ विरयातकीर्तिः कश्चित् "टायकोग्राहे" इत्यभिधानो ज्योतिषशास्त्र विशारदोऽभवत् । पट्सप्तर्त्यधिकपंचदशे जैस्ताब्दे श्रीमान डेन्मार्क भूपतिरति- मनोज्ञामेका येधशाला स्थापयामास । स च टायकोबाहे. नामकस्सय . वर्षपर्यन्तमाधिपत्यमंगीकृत्य ग्रहवेधादिषु कुशलवादहून्यूपयोगिपुस्तकानि विलिश्य माचीनपुस्तकेषु वृद्धि चकार । श्रीयुतकोपीक्समहोदयविरद्धा चास्य मान्यते । १०-११ ततश्च कारनामा कश्चन विद्वान संबभूव । स च प्रायः श्रीदायको. का प्रादुर्बभूव । यंत्र०म. २ ·(१०) ; १२ · अयं चाटाशीत्यधिकषोडशशतमिते १६८० सस्ताब्दं परमसंशोधकबुद्धिः न्यूटन इति नामा विख्यातः स्वसिद्धान्तविभूषितं " प्रीन्सीपीया " इति नामकं पुस्तकं व्यलिखत् । भन्येऽपि कतिपये विद्वांसः स्वस्वप्रज्ञानुसारतः संशोधनं कृत्वा न्यूटनकृतामेव पद्धति मुक्तकण्टेन प्राशंसन् । तस्मिन्नवसरे युरेन्स (प्रजापति ) गति- निधिता परंच सा सान्तरा समदृश्यत । तेन चान्तरेण 'युरेन्स' समाकर्पकः कश्चिद् महोऽमुकातरेऽमुकस्थानेऽमुकदिने दृष्टिपथमागमिष्यतीति प्रथमतो निर्णीय तदनु- सारेण पहचरवारिंशदधिकाष्टादश १८४६ परिमिते तान्दे दूरवीक्षण (दुनि) यंत्रद्वारा नेप्चून (वरुण) नामको ग्रहः समलभ्यत । १३ मेस्ताब्दस्य पोडशे शतके होलाण्डप्रदेशे " गेलीलीयो" इति नाम्ना वि- ख्यातः कश्चित् खगोलविद् दूरवीक्षण 'दुर्थीन' यंत्रद्वारा घृहस्पतेरुपमहान् मालो. कितवान् । वकार-परावर्तन-इति नान्ना दूरवीक्षणयंत्रस्य द्वैविध्यम् । अद्यावधि वक्राकारवीक्षणयंत्रद्वारैवानेकविधं नवीनं संशोधन विधाना बहवो विद्वांसोऽजा. यन्त । महदेकं सर्वोत्कृतं चक्राकारनामकं दूरवीक्षणयन्त्रं (दूरीन) अमेरिकाप्रदेशे केलिफोनीयाप्रान्ते माउन्टहेमील्टन नाम्नो महोदयस्य वेधशालायां वर्तते । तस्य व्यासस्तु प्रायो हस्तद्वयपरिमितोऽस्ति । अपरं परावर्तनामकं दूरवीक्षणयंत्रं ' दुर्बीन' आयर्लेण्डप्रदेशे लोर्डसेन्स नाम्नो विदुषो वर्तते । तस्य ध्यासच चतुर्हस्वपरिमि- तोऽस्ति । अस्मिन्नेव शतके वर्णलेखनामकमद्वितीयं द्वितीयं यंत्र केनचिन्महोदयेन निष्पादितं श्रूयते । इदं यनं दाक्षिण्यदेशे पुण्यपत्तने सायन्सकालेजेशीत्यधिका- टादशशतमिते जैस्ताब्दे प्रतिष्ठापितं दृश्यते । तन्मूल्यं तु पंचदशसहस्ररूप्यकमितं घर्तते । तस्य व्यासोऽपि द्वाविंशत्यंगुलपरिमितस्तद्द्वारा यः कोऽपि पदार्थों निज. स्वरूपतो द्वादशशतगुणो विलोक्यते ।। एवमिदानीमप्यनेके चन्द्रसूर्यग्रहण, उपग्रह, युरेन्स, (प्रजापति) नेपच्यून (वरुण) हर्शल, उल्का, (भशनि निपात) धूमकेतु, तारकादिविषयेषु पाश्चात्य शिक्षणविभूषितमानसाः पाश्चात्यदेशीया मनीषिणो लोकोपकारार्थ विविधं ज्ञानं सम्पाद्य बहून् ग्रंथान नूतनं संशोधनं च कुर्वन्तः समीक्ष्यते । परंचामाकं भारती- यानां दैवचिदां दुर्दैववशात्ताग्विधविविधसाधनसम्पत्तिप्रभृतेरभाषाकिंचिदपि कर्तु। मशक्यत्वारकस्य सहृदयस्य मनीपिणो हृदयं न वेभिद्यते ॥ अथ प्रकृतमनुसरामि। पूर्वप्रदर्शितेषु नलिकाध्यायप्रभृतिषु ग्रंथेषु सटीको यंत्रराजो यंत्रराज एवेति निश्चित्य मत्संगृहीतपुस्तकेषु च यंत्रराजपुस्तकं सूर्यपुरं विभूपयता दैव वर्याप्रगण्येन श्रीमता विश्वनाथात्मजेन राघवजिता नवत्यधिकपदेशशते शालिवाहनशाके स्वहस्तेन लिखितं तदुपयोगि चैकनवत्यधिकपंचदशशत १५९. परिमिते शाककाले यनराजस्य तत्वज्ञानसम्पादनाथ पैत्तलनिर्मितं यंत्रं महता परि- ·- (११) श्रमेण संरक्षित निरीक्ष्य प्रसंगवशात्सूर्यपुरे मिलितायां पंचम्यां साहित्यपरिपदि प्राचीन ग्रंथप्रदर्शनविभागे सपुस्तकं यंत्रं समुपन्यस्तं देशान्तरतः समागवानां नाना. विधविद्यापारावारपारीणानां विदुषां प्रमोदाय । तदवसरे तदवलोक्यानेकैर्विद्वरप्रका. ण्डैस्तत्प्रकाशार्थ चाहमत्यंत प्रोत्साहितः । परञ्च तस्कायं . धनाधीनमिति संचिन्त्य यथावकाशं केयांचिच्छेष्टिवर्याणां सदनं गत्वा सयंत्रं यंत्रराजपुस्तकं समदर्शयम् । अतिप्राचीनं सुरक्षितमिदं यदि प्राकट्यं नीयेत, तर्हि महानुपकारोऽधावधि संरक्ष- कस्य रचयितुश्च सफलो भविष्यति परिश्रम इति श्रेष्टिवयः प्रत्युत्तरे प्रदत्ते, भवाशा विद्याविलासिना साहाय्यमन्तरा न शक्यते इम्विधं कार्य विधातुमिति मदचन- श्रुतिमानेण निष्प्रभाणि मुखारविन्दानि विलोक्य किमपि प्रत्युत्तरमपदतां तेषां सदनतो निःसरन् । स्मारं स्मारं मलिनविषयान्मानसं मेऽवसन्नं चारं चार प्रतिखलगृहं जातखेदौ च पादौ । कारं कारं कुजनविनुतिं क्लेशिता हन्त ! जिह्वा वारं वारं वरजलनिधे ! किन्नु विज्ञापयेयम् । इति श्री लक्ष्मीसहस्रस्थनिर्वेदस्तपकीयं वाक्यं विचिन्तयन् पुराऽप्यस मुद्रणार्थ द्वित्रिवारमसिद्धमनोरथोऽपि मोहमय्या प्रसंगवशादगच्छम् । तत्रैकदा निर्णयसागर- यंत्रालयाधिपतये प्राचीनार्वाचीन पुस्तकराशितो लोकोपकाराणि पुस्तकानि सहर्पमंक- यिने विविधविद्याविद्योतितमानसाय श्रेष्टिवर्य रा. रा. पाण्डुरङ्ग जायजी महोद- याय सयंत्रं यंभराज यंत्रशिरोमणि (यंत्रशिरोमणी चापयंत्रमणी, श्रीयंत्रराजोक्तवदे- वचित्यं, श्रीयंत्रराजेन समं, तुरियंत्रमणी श्रीयंत्रराजोक्तवदेव शेपं इत्यादिना यंत्र. राजेन सहास सम्बन्धः प्रतीयतेऽतोऽस्य यंत्रराजेन सह मुद्रणं भवेत्तर्हि महानुप- कारो भविष्यतीति विचार्य) च मुद्रणा मायच्छम् । तदवलोक्यातिप्रफुल्लमानसः सोऽब्रवीत् । ययसाकं पण्डितवर्याणां श्रीमतां पणशीकरोपाहवासुदेवशास्त्रिणा. मनुज्ञामृतेऽनत्यं नवीनपुस्तकमुद्रापणादिकं किंचिदपि कार्य न भवत्यतस्तदाज्ञाऽस्य मुद्रणे प्रथमतः संपायताम् । सदयं च तत्प्रेपितेन भृत्येन सह महानुभावानां श्री- मता वासुदेवशाक्षिणां गृहे गत्या तरसन्निधौ सवं प्रदर्शितं,. तद्दृष्ट्वा सहर्षमेत यंत्रं पुस्तकद्वयं दिनत्रयं समीक्ष्य मुद्रणपयमहतीति निश्चित्य रा. रा. पाण्डुरस जावजी महोदयसमीपं मया सह पण्डितामण्डलाः पणशीकरोपाहा यासुदेवशा- त्रिणः समागत्यावश्यमिदं पुस्तकद्वयं मुद्रणाई मिति प्रोचुस्तदा तदुक्ति निशम्य मुद काय सानन्दं च निर्णयसागरयंत्राधिपतिनोररीकृतम् । (प्रभादौ च पैत्तलनिर्मित. यंत्रराजीययंत्रस्यापि प्रतिकृतपः सौकर्याय निवेशिताः) ·(१२) भय च मुमणसमये मदीयं पुस्तकं शाके १५९० लिखितं प्रायः शुद्धम् , द्वितीय च धैक्रमाग्दे १७३, लिखितं केवलं टीकामानम्, तृतीयं च श्रीजनआनन्दपुल- कालयस्थ सरीक फुचिपू. १३ त्रुटितं वैक्रमादे १९५७ लिखितम् . यंत्रशिरोमणिपुस्तकं चैकमेव वर्षे १५४१ लिखितं इत्येवं पुस्तकत्रयमेफीकृत्य यथामति संशोधनं कुर्वतो मम " गच्छतः स्सलनं कापि" इतिन्यायमनुसृत्य मनसचंचलवाद्ययनाशुद्धिदृष्टिपथमागच्छेत्तर्हि क्षीरमीरन्यायेन दोषगणमपहाय गुण. लवमेव चाहीकृत्य सहृदयैर्महानुभावैरशुद्धिपरिमार्जनायाचश्यं प्रबोधमीयोऽयं विदुपामनुचर इति ॥ विक्रम संवत् १९९२ ज्योतिषी कृष्णशंकर केशवराम रैकः. श्रीकृष्णजयन्ती ·विषयानुक्रमणिका। फमः १ १ ... ... २ २ ८ ... ९ ... ... विषयाः पृष्ठं. क्रमः विषयाः पृष्ठ. प्रथमोऽध्यायः १८ प्रकारान्तरेण क्रांतरानयनम्... ३१ मंगलाचरणम् १९ नक्षत्राणां कर्मानयनम् ३२ २ ग्रंथकरणे कारणम् २० प्रकारान्तरेण कर्मानयनम्... ३३ ३ यंग्रराजमहिमा २१ नक्षत्राणां स्वस्तापमवशेन सौ. ५ प्रमोरक्रमग्यानयनम् म्ययाम्यस्वाहोरामानयनम् ... ३३ ५ भुजग्याकोटिग्ययोश्यापसाधनम् . २२ इष्टाक्षाशेभ्योऽभीष्टनक्षमाणामु. ६ राशिययस्य परमक्रांतिकोष्टकाः नताशानयनम् ७ फास्यानयनम् २३ मकरादिवृत्तत्रयस्य संख्याप्रमा- ८ प्रत्यं राशिषट्कस्य स्वाहोरान. णम् ... ४४ प्रमाणोरपादनम् .. २४ मेपतुलावृत्तद्वयोरपादनम् ९ नवतेरधिकाशेपु पुज्यासंडोपा. २५ व्यासार्धस्य भचक्रकेंद्रस्य घो- दनम् स्पादनम् ...४५ १० धुज्याफलानामुपयोगः २६ आनीतमचक्रव्यासार्धयोः "घुज्याफलानयनम् ममाणम् ४६ १२ सौम्ययंगे इटाक्षांशानामुस- २७ भमंडलार्थ लंको दयप्रमाणानां तपस्यदण्यासाधप्रमाणा- प्ररयंशं भागादियुक्तिः नयनम् २८ इष्टशंकोइछायाकर्णसाधनम् . १२भक्षांदोग्य उतशानामप- १४ याम्यो दृष्टाक्षांशानामुसतय. २९ यंग्रघटनाप्रकारः एयदयासानयनम् १५ यंग्रे भमंःसाथ अंधनिष्पसिय- ३० यंगरचना-यंत्रमेदाः पोपप्रसायनसिपक्षप्रमुप. २३ दिनीयवृत्तस लेमः का: मौम्पयाम्पविक्षेपमहिनाः २५ २२ यंत्रे कोष्टकागारस्य पूर्व पंपादिनक्षमधुपम्योऽभीष्टय मसमभुषकानपनम् 1. नक्षमार्ण समारनाम्पः स्वीपापम्मानपनम् ... द्वितीयोऽध्यायः। तने युक्तिः ... ... ५१ एतीयोऽध्यायः॥ ... ... ... धनम् ... १. १३ साम्ययंत्रे इष्टानागा- ध्यानां साधनम् .. ... २९ | १४ माग्पो होगमन ·(१४) ... ५८ ... . ... ... ... ... ... ... ६७ ... ... कमः विषयाः पृष्ठं. | क्रमः विपयाः पृष्टं. ३५ सौम्ययंत्रे भचक्रपने फर्कादि ५५ दिवाहोरानयनम् ... वृत्तमयसाधनम् . ५८ ५६ दिनगतशेपटिकाभ्यो रग्युन्न. ३६ मेपादीनामंशादिमानम् सांशांनयनम् २७ भचके प्रागुक्तहकर्मसंस्कृतनक्ष ५७ राम्रो विद्धनक्षोलताशेम्यो रा. ग्रस्थापनम् विगतदोपघटिकानयनम् ३८ याम्ययनेऽक्षांशपनेपूसतांशव ५८ रात्री लाहोरानयनम् लयसाधनम् ५९ राग्निगतेष्टघटीयो नक्षत्राका- ३९ याम्ययंत्रे भचसाधनम् ५९ तोन्नतांशानयनम्... १० मिश्रभेदेषु फणी यंत्रेऽक्षांशपत्रे ६० दिनरात्रिगतघटीम्यो लग्नान- उन्नतवलयसाधनम् यनम् ... ५१ फणींद्यंत्रेऽक्षांशपने उन्नतयल- ६. भावचतुष्टयसाधनम् ६२ पुनर्भावचतुष्टयोत्पादनम् यसाधनम् ६० ४२ फणींद्रयंने ममंडलसाधनम्... ६० ६३ शेपंभावचतुष्टयोत्पादनम् ६४ भावफलम् ६७ ४३ ममंडलाशैनक्षवस्थापनम् ६५ विशोपकायं फलानयनम् ६७ ४४ भचक्रपन्नस्य घटनाशिक्षा ६६ यंग्रेण पशिभक्तांशरेखोपरिगत- १५ अक्षांदोभ्यः परमदिनानयनम् ६३ मध्यस्थरव्यंशज्ञानम् १६ परमदिनाद्विपुरच्छायानयनम् ६२ ६७ पशिभकोन्नतवृत्तमध्यगतोन्नता- चतुर्थोऽध्यायः। शस्थामज्ञानम् ४७ यंत्रशोधनप्रकारः ६८ रानामचतुष्टयलमनक्षत्रोता. ४८ कुजादिवृत्तानो शोधनम् शानयनम् ४९ द्वादशलग्नानां शोधनम् ६९ रविस्पष्टीकरणम् ५०, नक्षत्रचंचुशोधनम् ७० धिष्ण्योपग्रहाणां स्फुटीकरणम् ६९ ५. भुजाशोधनं पादद्वयशोधनम् ६४ ७१ प्रकारांतरेणेष्टकाले नक्षत्रोन्नता- शेभ्यो भौमादिपंचस्पष्टीकरणम् ७० पंचमोऽध्यायः। ७२ ग्रहभुक्त्यानयनम् ७९ ५२. यंत्रविचारणा ७३ इष्टांशे परमचरदलानयनम्... ७० ५३ ग्रहाणां नक्षत्राणां चोलताशा. ७४ दिनरात्रिमानानयनम् 2. नयनम् ७५ अयनांशानयनम् ... ५४ रविसंबद्धपूर्वापरोन्नतांशेम्यो ७६ ग्रहयुत्यानयनम् ... 'दिनगतशेषघटिकानयनं लग्ना ७७ वर्तमानवलमादागामिवर्पल- ‘नयनं च मानयनम् ... ... ... ... ... ... ... T . ... ... ...

·क्रमः ... ... (१५) विपयाः पृष्ठंक्रमः विषयाः पृष्ठं. ७८ देशांतरसंस्कारेण स्फुटल नान ८५ सप्तांगुलशंकुतो द्वादशांगुलश- यनम् कुच्छायानयनम् . ७९ नक्षत्राणां सौम्ययाम्यक्रांति- | ८६ इष्टोजतांशेभ्यो द्वादशांगुलस- ज्ञानम्... सांगुलशंकुच्छायानयनम् ८० यंत्रस्थिताक्षांशेभ्य इष्टाक्षांशा. ८७ यंग्रेण पर्वतमाकारदेवतालय- नां लमानयनम् । तोरणस्तंभवृक्षादीनां दूरदर्शना- ८. सदोदितनक्षम्योऽमीरदेश- स्वाक्षांशानयनम् ... दुचताज्ञानम् ८८ यंत्रेण भौमादिपंचकस्योदयज्ञा- ८२ कर्मसंस्कृतनक्षयानयनम् ८३ यंग्रेण तिथिनक्षत्रपोगानयनम् ७५ नम् ८४ द्वादशांगुलशंकुतः सप्तांगुलश ८९ यंग्रेण भौमादीनामस्तज्ञानम् ... ८० कुष्छायानयनम् ९० ग्रंथसमातिः ... ... ७४ ... ७४ ...७१ ... ... ...७७ ... .." अथ यन्त्रशिरोमणेपियानुक्रमणिका । ... ... ९३ ज्योपत्तिः ८५ ९. विषया: पृष्ठंक्रमः विषया. पृष्ठं. (भरयंत्रमणि) १०. परमांतरानयनम्-मांति. ९. मंगलाचरणम् भागाः सांतराः ९२ फुयंत्रम् ८३.1 इष्टदिने मध्यछायातो न. तांशमांस्यंशयोरानयनम् ... ९३ ९५ सातरा प्रमज्या ८५१०२ चंद्रादीनां परमप्रांतिनानम् ५५ ९५ ज्यानयनम् १.३ अक्षांशहानेऽक्षममानयनम् ९५ ९१ज्यातो धनु साधनम् १०४ मध्यध्यायोगवायुपत. ९० पंग्रेण विरश्मिप्रहनक्षमादीना भुगारस्पष्टसूर्यानयनम् पायाज्ञानम् १०५ रपेमंदोघगनितानम् ९८ मध्पनांगहानं, नतादाद- १.६ फेंद्रसो मन्दफरानयनम् सानंच १०. भयनाशवर्जगनिः १९ परमोतमागतः परमोम- १०८ रम्यादीना यंत्रमिदमयुपरि तासानपनम् ... स्वाहोरामानयनम् ९. ... ... ... ... ...

·... ... ... ... १०० ... (१६) क्रमः विषयाः पृष्ठं, क्रमः विषयाः पृष्ठं. १०९ दिनार्धराज्यर्धयोरानयनं च ९६ | १२७ इष्टघटिकोपरि उन्नतभाग- ११० इष्टच्छायातो गतेष्टनात्यान- ज्ञानं, कालालमज्ञानं, लमा. यनम् कालज्ञानम् १११ चंद्रस्पष्ट ताज्ञानम् १२८ नक्षन्नोलताशेभ्यो रात्री का- ११२ निजनिजगतेप्यघटिकातो लादिज्ञानम् लमज्ञानम् १२९ गतरानितो नक्षत्रोतांश ११३ लनोपरि सूर्योदयफालज्ञानम् १०० ज्ञानम् ११४ धनलमसाधनम् १३० अभीष्टांशोत्पन्नरेखांतराले ११५ भावसाधनम् रव्यंशयोगज्ञानम् (जलयंत्रमणिः २) १३१ अर्कनक्षत्रस्पष्टज्ञानम् ११६ अंबुयंत्रसाधनम् . १०२/१३२ भौमादिस्पष्टीकरणम् (यंत्रराजमणिः ३) १३३ घरज्ञानं, दिनराविज्ञानम् ११२ ११७ यंग्रघटनाप्रकारः १०२/१३४ अयनांशादि, तथा युत्या. ११८ यंत्रागारांकना... नयनम् ११९ अक्षपने भचक्रे च कार्कादि १३५ उदयास्तसाधनम् वृत्तत्रयांकनम् १३६ संभादिकोचज्ञानम् ...११३ १२० भक्षपत्रांकना (चापयंत्रमणिः ४) १२१ भचक्रपत्रांकना १३७ चापयंत्रप्रकारः १२२ धुज्यानयनम् ... १२३ केंद्रव्यासानयनम् (तुरीयंत्रमणिः ५) १०९ १२७ नक्षत्रस्वाहोरात्रानयनम् . ११०/१३८ तुरीयंत्रप्रकारः... १२५ धेधोन्नतांशज्ञानम् (नलिकायंत्रमणिः ६) १२६ अर्कोन्नतांशेभ्यो गतेप्यकाल १३९ नलिकायंत्रप्रकारः स्थ, लनादिमावानां, होरा- (वंशवर्णनमणिः .) याच ज्ञानम् ११. '१४० ग्रंथदशवर्णनम् ११२ ...१०४ १०४ ...१०४ ...११४ ... . ...

·RIGHTTEE यंत्र नं.१ साराम अगुभाग- दबतोनियामत स्पोरापतितोपपत्रराजः पनुः R अम TIME प a मकामा शाना طبریری नकमजा VLCD 1 P मनमग + गुर्ग पेजमाप ·KI४॥ T 112/ 1106 1434133 Thah मपिन Sy 102/19/ U on 4. V/0/20 . 12 10 १ Ko . २४ सोम साय विमान . 15280 १० 122 o 3 अंश 12 सूरत 10 नगर यंत्र नं.२ २ सोपविाहासी स्थान neneral

·.३
यंत्र नं.३
साहोरा
3
abp
५
h
७

·४
यंत्र नं. ४
र
अदा
३२.४

·५
यंत्र नं.५
ঘৰৰ
MERO

·यंत्र नं.६
M
हा
मा
.
30
ग
RIT
+
n
बाता
RET

·यंत्र नं. ७
प
अस्तरा
२७R
७५

·८
A/Eमहारते.६
यंत्र नं.८
२५/apy
स
361
PRA
T

·ARTE-अलाइम AR
-
यंत्र नं.९
SE
W
२
16
२२ १३
ज

·१०
यंत्र नं. १०
1"
15
१२.
८
KEVत्तर
२. ||

·११
यंत्र नं. ११
न
१मा
राशन
16
२४
.

·यंत्र नं. १२
क
१८
तेरा
130
N
१२
..

·यंत्र नं.१३
यसमा
A
SPONDI
A
प्रता
करमा
कराया
214

·14/१०/१५/२०२पा30/34
4/10/पालावालाल
यंत्र नं. १४

·ॐ
महेन्द्रसूरिविरचितः-सटीकः
यंत्रराजः।
4
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसूर्याय नमः ॥
प्रणम्य सर्वज्ञपदारविंदं, सूरेर्महेंद्रस्य पदांबुजं च ॥
तनोति तद्द्वंफितयंत्रराज-ग्रंथस्य दीका मलयेंदुसूरिः॥१॥
भय प्रथमतः प्रतिचिकीर्पितस्य सकलगणितसारभूतस्य यंत्रराजग्रंथस्य नितरामंत-
रायनिर्गपणाय शिष्टाचारपरियालनाय शिष्यमशिष्यपरंपरासुप्रचयगमनाय च भक्त-
जनमनःसंकल्पकल्पगुमायमाणस्वामीष्टदेवतागुरनमस्कारपूर्व प्रयोजनसहितं प्रथा-
मिधेयमभिधत्ते पंथकार:-
श्रीसर्वज्ञपदांबुजं हृदि परामृश्य प्रभावप्रदं
श्रीमंत मदनाख्यसूरिसुगुरुं कल्याणकल्पद्रुमम् ॥
लोकानां हितकाम्यया प्रकुरुते सयंत्रराजागमं
नानाभेदयुतं चमत्कृतिकरं सूरिर्महेंद्राभिधः ॥१॥
समेतत् । भन सर्यक्षपदारपिंगमनं युरुमेपेति तेनय सर्पशाप्रेषु सर्प-
वायासंभयात् ॥1॥
अथ प्रेयकदेतयकरणे कारणमाद-
अपारे संसारे कतिकति घभूवुर्न चतुराः
परं तैर्दुर्योधं गणितमरचि प्रौढमतिभिः॥
ततः स्वल्पं सारं विशदमिदमत्यंतसुगमं
वितन्वेऽहं शास्त्रं सुहृदयहृदानंदकृतये ॥२॥

·(२) कृप्तास्तथा वहुविधा यवनैः स्ववाण्या यंत्रागमा निजनिजप्रतिभाविशेषात् ॥ तान्वारिधीनिव विलोड्य मया सुधावत् तत्सारभूतमखिलं प्रणिगद्यतेऽत्र ॥३॥ स्पष्टौ श्लोकौ ॥ ३॥ अथ सूत्रकृदेव यंत्रराजमहिमानमाचष्टे-~- यथाभटः प्रौढरणोत्कटोऽपि शस्त्रैर्विमुक्तः परिभूतिमेति ॥ तद्वन्महाज्योतिषनिस्तुपोऽपि यंत्रेण हीनो गणकस्तथैव ॥ ४॥ इदमपि स्पष्टम् ॥ ४॥ अथ क्रमोरक्रमज्यानयनम्- लवादधस्तात्कलिकादिकं स्यादतीतभोग्यांतरखंडनिघ्नम् ॥ पध्या ६० हृतं लब्धफलेन युक्तं क्रमोत्क्रमात्स्यालुकोटिमा: ५ अस्य व्याख्या ॥ भुजज्याकोटिज्यानयने भुजभागानां कोटिभागानां चाधस्ताद्यदि कलिकादिकं भवति तदा तदतीतभोग्यांतरखंडकेन गुणितं पट्यापहृतं लब्धफले क्षिप्तं प्रत्येक क्रमे उरक्रमे च भुजमौर्वी कोटिमौ. च स्याताम् । ज्याखंडानि अधस्तादंतराणि ॥ . २ धनुरंशाः ३ ४ ६ २५१ क्रिमज्या ६२ ५० १२५१८८ २५ ५०१५६३ १ १० ४५ १८ ४४ ૬૨ ६२ ६२ जीवांतर १७ ४२ ३८ १२ १३ १४ १५ धनुरंशाः १८ ८०९ ८७० ऋमज्या ६२५/६८६/७४८ ८ २९ ९९२/०५२१११२ ३२ .५५ जीवांत ६० ५० ६० १३ ६०- ५९-५९ ३५ २० ६ ·(३) धनुरंशाः १९ २० २१ २२ २४ २५ १९७२/१२३१/१२९० ३४८१४०६/१४६६१५२ १५७८/१६६४ कमज्या २२ ८ ८ ५७ जीवांवरं ५९ १३ ५९ ५२ ५८ ३ ५७ ११ २८ ४२ धनुरंशाः) २८ २९ ३२ ३५ १६९०३७४५/१८००१८५४१९०७१९६० २०१३ २०६४/२०१६ ६ १९ ८ ६ १ . ५२ ५४ ५५ ५२ ५० जीवांतर ५२ २४ ८ ४६ परंशाः ३० ३८ ४. ५२ ४४ ४५ किमज्या २.६६/२२१६२२६५२३१४२३६१२४०८१२५५५/२५००/२५४५ २ १९ ५२ ४६ ५९ ४९ ४५ जीवांतर ४८ २९ ४६ १९ ४४ ४९ ४४ २ १७ २ ५३ (धनुरंशः ४९ ५२ ५४ २५८९२६१२,२६७५२७११२०५७ २०१७,२८३६२८७५२९१३ कमाया ५२ २९ ५ ४५ ४३ ५० ५ ३९ २८ नीयातर ४२ २७ ३९ ५८ ४८ २९ धनुरंशाः ५५ ५८ २९४८२९८१३.१९२०५२/३.४५,३११०३८10:00 कमरपा ३१ 1३ ५८ १ १८ ४८ ३५ ३४ बीयांवर ५९ २८ ३ ·धनुरंशाः ६४ ६८ ७२ कमज्या ३२३५३२६२३२८८३३३३३३७३३६०३३८२/३४०३३४२३ ५० ४२ ५४ ५२ ४८ जीवांतरं २३ २५ ३ २ २२ १ २० ५८ ४ ५६ ५४ धनुरंशाः, ७३ ७४ ७९ ८. कमज्पा ३४४२३४६०३४७७/३४९३/३५००/३५२१३५३३/३५४५३५५५ ४२ २० ४ १९ जीवांतरं १६ ९ १५ ४४ ५१ ४० ३१ २८ २२ धनुरंशाः ८२ ८३ ८४ ८५ ८७ ८८ ९० कमज्या ३५६५३५७३/३५८०३५८६/३५९१३५९५३५९७३५९२३६०० ५८ १० १९ ४ . ३ २ जीवांतरं, ४ ५६ . . धनुरश , २ ३ ४ ६ ९ २ ८ २६ ४४ उन्कम. सीदा १३ ५२ ५ ५३ २ . ४ कोटका १९ २ ४४ ३ ५. . १२ (भनुरमा. १८ ७८ १२ उरम- पीया ५५ ४२ ९ ८ २ अष्टः . १८ ५ १ २० ४२ ·(५) २३ २५ २७ धनुरंशाः २० २१ | उस्क्रम- १९५,२१६२३८ २६१ जीवा २८६ ३३७३६४३९२ २० २१ अंतर. कोएकाः। ५८ २० २२ २३ २४ ३ ૨૫ ३ २७ २ २८ १ १ १ ४ धनुरंशाः २८ २९ ३० ३२ ३४ ३५ उक्रम-४२१११५४८२ जीवा २३ १९ ५१४ १२ ६१५१६५१६८७ २८ ३ ३२ २ ३० ३० ३२ ३३ ३४ अंतर- कोष्टका २ ३५ २९ धनुरंशाः ३७ ३९ ४. ४२ ८८३ ९२४ | उरफम-७२४७६३८०२ जीवा ५५ ८४२ ४ ९६७१०१०१०५४ ८ २३ ३९ ४२ अंतर- ३८ कोटकाः १५ ४० ४९ ३८ ४४ २ ४४ ४९ १५ धनुरशाः ४६ ४८ ५० ५३ ५५ उपक्रम-२०१९:१५५११९११२३८११२८५१३३१३८३/१४३३१४८३ जीवा २७ ३८ २८ ५८ ५. ४८ ५९ अंतर.४५ कोएका ३४ १७ ३ २० ९ धनुरंसा: ५५ ५७ ५८ कम-५५५1५८६११९१६९२/७५ 10000५.९०९१९६५ ५४ . होएका... ५२ ५९ २४ 12 ·(६) धनुरंशाः ६५ ६७ ६९ ७० ७२ उरक्रम-२०२१२०७८२१३५२१९३/२२५१ २३०९/२३८८२५२७२४८७ जीवा ३४ २१ २५ ५७ ३० ५७ ५८ ५९ अंतर -५६ कोष्टकाः| ४२ ५८ २८ ४ ५८ धनुरंशाः ७३ ७४ ७८ ८० ८१ उस्क्रम-२५४७२६०७/२६६८२७२९२७९०२८५१२९१२/२९७४३०३६ जीवा ५ ५ ५२ अंतर. | कोटका १४ ६१ ६० ५० ६१ ४२ ६२ ९ ३३ ६ २० ८७ ८८ धनुरंशाः ८२ ८६ ९० उत्क्रम-३०९०३१६१३२२३.३२८६३३४८३४११३५७०३५३७३६०० जीवा ५९ ४२ १४ ५३ अंतर ६२ | कोटकाः ७ ४२ इत्युत्क्रमस्या: सांसराः॥ मनोदाहरणम् । रयः परमोतिभागा:२३॥३५५ो भुन- ज्यानयनाभमेते एप भुजांशाः काप्यंते । राशिमयस्य मुज इति संज्ञा । वग्रेको राशि- विशाः। एतेपांफ्रमेण मुजज्यानयनम् । यथा क्रमज्याकोटकेषु प्रयोविंशत्यंशानाम- धम्तायातं फलं कलाः १४०६।३९ सदंतरं ५७१३६ भनेनांतरेग भुजभागानामधल्या कला ३५ गुणिता जाता १९९५१२६० अधः पटा भक्ते लग्धं २उपरि क्षिप्यते जाता निकला २०१६ मासा पटा भागे एग्धाः फला। ३३ विकलाः ३६ पूर्णत १४०६।३९ एवं रूपे योग्यते । जाता 'परममानिमागानां फ्रमेण भुनन्याकलादिका भय प्रमेण कोटिज्यानमनं ॥ यया रयः पामोनिभागा पर मुनमागा: २०३५ । ते नवतेः गोप्यते दोरा अंशाः ६६२५ एने कोठिमागा जावाः । ततः समन्याको. एकेषु पदपष्टिभागानामधा प्राप्त फर फना ३२८८१ तदर्षारं २५४३ भनेना- रेमोटिभागानामधः स्थिताः कलाः २५ तारने जाताः १२५७५ भपः पटना भागे सम्पमे दुपरि क्षिप्त जानाविकायाः १२६ भासा पश्वा • मागेसापा:

·फलाः १० विकलाः २६ एता उपरितनांके प्रमेण क्षिप्यते जाता: कला परमातेर कोटिभागानां कलादिका ज्या ३२९९१२॥ भयोरक्रमेण भुजज्यानयनम् ॥ यथा पूर्वोक्ता एव भुजभाग: २३२३५ पत उरमम. ज्याकोष्टकेषु प्रयोविंशतिभागानां अधः प्राप्तकला: २८६ विकलाः ११ सधस्थमंतरं २५/३ भनेनाकेन भुजमागानामधस्थाः कला ३५ हन्यते जाता ८७५१०५ अधों. कस्य पटया ६० भागे लब्धं उपरितने क्षि जाता विकला: ८७६आसां पटि-६० भागे लब्धाः कलाः १४ विकलाः ३६ एवाः पूर्वोक्त फलाके २८६ योग्यते जावा: परमाकांतेएफमज्याकलादिका ३००1४७ । अयोस्क्रमेण कोटिज्यानयनम् ॥ यथा पूर्वोक्ता एवं कोटिभागाः ६६।२५ तत उत्क्रम. ज्याकोप्टकेपु पदपहिभागानामधस्तात् फलं •फला २१३५ विकलाः ४५ तोऽतरं ५७१३६ अनेन कोटिभागानामधस्याः कलाः २५ गुणिता जाताः १४२५१९०० अध. स्थांकस्य पट्या ६० भागे लब्धाः कलाः १५ पूर्वराशी क्षिप्ता जाता विकलाः १५४० भासां परि- ६० भागे साधाः कलाः २५ एते पूर्वोतफलांके २१३५।४५ न्यस्यते जाताः परमप्रांतः कोटिभागानां कलादिका उत्क्रमज्या २१५९।४५ एवं सर्वन क्रमोरक्रमाभ्यां भुजकोटिज्यासाधनम् ॥५॥ अथ भुजज्याकोटिन्ययोश्वापसाधनम्-- उने फलांके भुजकोटिमौर्यास्तदूर्ध्वगाश्चापलवाः स्थितांकाः ॥ पट्या हताश्चांतरकोप्टभक्ताः क्रमोक्रमाभ्यां तदधः कलादि ॥६॥ पूर्व भुजज्या कोटिज्या च साधिता तस्याः प्रत्यंशफलज्यादो पातिते तदूर्यकोष्टका अंका धनुरंशा भवंति । शेपं च पट्या ६. गुणिरां तस्कोप्टकाधा स्थितांतरांकेन विभक्त धनुरंशानामधस्तास्य कलादिकं भवति । (एवमंशाधं धनुर्भवति) अन्नोदाहरणम्-पूर्व कमानीता भुजज्या १५४०।१५ अस्या मध्यानयोविंशति- समकोटकाधः स्थितक्रमज्याकोष्टकांकाः १४०६।३९ पात्यंते । शेपं ३३।३६ पाटिल जातं २०१६ एतदधः कोष्टकांतरांकेन ५७१३६ भक्ते लब्धं कलाः ३५ एवं भुजज्यातो धनुरंशाः २३॥३५ संपलाः । एवं भुजज्माता कोटिज्यातश्च क्रमोत्क्रमाभ्यां पाप- साधनं कार्यम् ॥ अथ राशिवयस्य परमक्रांतिकोष्टका: सांतरा लिख्यन्ते - अंशाः १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ ९५ ११९ २४ फ्रातयः। १४३ १६७ १९१९२१५ ३० . . २४ २३ अंतरम् २३ ५८ . ६८ ४४ ·(८) अंशाः १० १२ १८ क्रांतयः २३९१२६२ २८६ २ ४२ ३०९३३३ ३५६३७९/४०३४२६ २ ५ २३ '२३ २३ अंतरम् २२ २३ १६ २३ ९ ४० २८ अंशाः १९ २० २२ २३ २४ २५ २७ ४९४ क्रांतयः ४४९[४७१ २ ५१७ ५३९ ५६१ ११ ५८४/६०६/६२७ ४ ३ ५४ २२ अंतरम् २२ ३५ २२ २५ २२ १९ २१ ५१ ९ ५९ अंशाः २८ २९ ३० ३२ ३३ ३४ शांतयः ६४९,६७१ ३ ६९२ २२ ७५५ ७७५७९५८१६ ९ ५९ ४ २१ २० २० | अंतरम् २० ४४ ३० ६ ५७ १९ ५२ शाः | ३७ ४० ४४ ८७४ फ्रांसयः ९१३ ९३१ १ ९५०९६८९८६ . - ६ १८ अंतरम् ४४ ७ ४३ अंशाः ४६ १०.३.२०१०३७१.५५१०७०१०८११.३11141१३३ ऋतियः ४९ २९ ५. ५३ २ ४८ ६ अंतरम् १ ५. २१ ४५ २५ VY ·(९) अंशः ५६ ६० ६३ क्रांतयः १४७११६२११७६११९०/१२०३/१२१६१२२८१२४११२५३ २० १ ० अंतरम् १२ ३७ २५ ४१ २० . १४ अंशाः ६६ ७० ७२ क्रांतयः १२६४१२७५१२८६१२९६/१३०६१३१५१३२४१३३३११३५ २९ ३५ ५४ ११ १० अंतरम् ९ ८ ७ १० २४ ९ ५३ ८ १६ २७ ४९ अंशाः ७४ ७९ ८. ८१ फौतयः १३४९१३५७/१३६४|१३७०१३७६/१३८२१३८७/०३९२/१३९६| ४२ १ ३२ ३५ १४ २७ ११ ३२ ७ ६ ६ ४ अंवरम् ६ ३ ३३ ५ ३९ ३ ५३ १८ संशा: ८२ ८४ ८५ ८६ ८८ फ्रांतयः १४००/१४०३१४०६१४०९१४१११४१२१४१४१४१४१४१५ १८ २२ १७ २ १ . अंतरम् २ ३२ २ ४ ४२ १३ O ३ २५ भय क्रांत्यानयनम्- लवादधश्चेत्कलिकादिकं स्यादतीतभोग्यांतरताडितं तत् । पट्या हतं भुक्तफले नियुक्त यंत्रे स्फुटाः क्रांतिकला भवंति ॥७॥ व्याख्या । लघानां भुजांशानामधस्ताद्यदि कलिकादिक फलं. भवति तदा तदतीतभोग्यांतरांकताडितं पट्या ६० भक्तं भुक्तफले क्षिसं च यंने स्फुटाः क्रांति. अनोदाहरणम्-भुजांशाः १०.३० ततः कातिफलज्याकोष्टकेषु दशानामधाप्राप्त फलं फलादि २३९५२ वधोंऽतरं २३।४० भनेनांतरेण पूर्वोक्तास्त्रिंशगुणिता जाता यंत्र०२ कला भवंति ॥

·(१०) '६९०1१२०० अधः पष्टिभक्त लब्धं २० उपरि क्षिप्ते जातं ७१०१२०० आस पष्टयाभागे लब्धं १११५० एतद्भुक्तफलेन युक्तं जाता विक्लाः २५०५२ एवं सर्वत्र । यदि लवानामधः कलिकादिकं न भवति तवं प्रक्रिया। यथा भुजांशाः ९० तेषामधः कलिकादिकं नास्ति । ततः क्रांतिफलज्याकोष्टकेपु नवत्यंशानामधः प्राप्त फलं कलादि १४१५ एता एव नवतिभागारमकस्य राशिनयस्य परमकांतिकला भवंति आसामेव कलानां पष्टि ६० भागे लब्धाः परमोत्यंशाः २३१३५ एव. मन्यत्रापि क्रांतिसाधनं कार्यम् ।। अथ प्रत्यशं राशिपट्कस्य स्वाहोरानप्रमाणोरपादनम्- भुजांशकानां विपरीतमौवीं मेषप्रमाणेन हता हृता च । भुजज्यया तुक्रमया ततो यल्लब्धं फलं तच्छकलं दिनस्य ॥ ८ ॥ व्याख्या ॥ भुजभागानां या विपरीतमौर्वी उरक्रमज्या सा मेषप्रमाणेन गुणिता भुज- कमज्यया भक्ता ततस्तस्माधरफलं तद्दिनस्य शकलं खंडं भवति । अत्रोदाहरणम्-यथा प्रथमांशभुजलवाः १०० एपामुरझमज्या ०३३ इयं मेषतुलाप्रमाण १९३८ रूपेण गुणिता जाता ०६२७॥२५४ अधः पष्टिमागे लब्धं २० शेपं ५५ लब्धांका २० उपरितनांके ६२७ रूपे योजिताः । ६४७ एतेपामपि पष्टि ६० भागे लब्धं १० उपरितनशून्यस्थाने स्थाप्यंते जाताः क्रमेण क्लादयः १०४५४ मतः अस्याः मुजक्रमज्यया ६२१५० भाजनाथ (१०) पष्टिगुणिते तन्मध्ये ४७ क्षिप्त ६४७।५४ एवं भुजक्रमज्योकेऽपि (६२) पटिगुणिते पंचाशम्मिलिते जाताः २७७० एभिः पूर्वाकस्य भागे लब्धं भागाद्यं 10 एताप्रथमांशस्य पुग्याफलं पाक- लमुच्यते । एवं नवत्यंशान् यावत् घुज्यासंदान्युत्पाद्यानि ॥ भय नपतेरधिकांशेपु पुग्यासंोत्पादनम्- प्रवर्द्धमाने नवतेरथांदो कोटिक्रमज्यांतिमया युता सा। तुलाजमानेन हता विभका क्रमज्यया बाहुजया लवादि ॥९॥ ध्याएया ॥ नवतेरपरि भशीत्यधिकशतपयंत यशवृद्धिर्भवति तदायोटिक मज्या 'तिमग्यासहिता मेपमुलामानेन गुणिता भुनक्रमग्यामका यालरधं फलं स्वादि नवत्यधिकांशानां पुज्यासंहानि मयंति ॥ भनोदाहरणम्-राश्यादिदं 100 पंद्राद मुनानयनं यथा- आत्रितयादविकल्प्यं व्यधिक केंद्रं विशोधयेत् पइभ्यः । पडधिकमूनं पनिर्नवाधिकं शोधयेचक्रात् ॥१०॥ १ "मंतिमज्यमा सहिता" इति रा. ग. पुस्तक। २ "भुजफमग्मया गा" इति स. ग. पुसके।

·(११) व्याख्या ॥ राशित्रयस्य केंद्रमिति संज्ञा । तच्च फेंद्रं आत्रितयादविकल्प्यम् । तस्सामकिंचित्पात्यमित्यर्थः । तत्र केंद्रमेव भुजः । तत् ध्यधिकं सत्पदभ्यः शोधयेत् । पडधिर्फ पभिरून कार्यम् । नवाधिक केंद्रं चनाद्वादशकाद्विशोधयेत् । सर्वत्र त्रिदो- पांको भुजः । अत्र व्यधिकं केंद्रमस्तीति पदभ्यः पूर्वोक्तः केंद्राक:३।१००० शोध्यते शेपः केंद्रस्य भुजः २।२९।०० अतः कोटिरानीयते । राशिनयादस्मिन् भुजे पातिते कोटि: 98010 अस्याःक्रमज्या ६२१५० अंत्याज्या (३६००) सहिता ३६६२१५० मेपतुलामानेनानेन १९१३८ गोमूनिकया गुणिता जातो राशिः ६९५७८१९५०॥ १३९१५६११९०० अधःस्थांकस्य १९०० पष्टि ६० भक्ते लब्धं ३१ एतेषां ९५० मध्ये क्षिप्त जाताः ९८१ एते १३९१५६ एतन्मध्ये शिक्षा जाता: १४०१३७१४० एपामपि पष्टिभागे लब्धाः २३३५ शेवं ३७१४. लब्धा उपर्यके ६९५७८ क्षिप्ता जाताः ७१९१३१३७१४० एपां भुजभागानां ८९ कमज्या ३५९९५२७ भागे लब्धं एकनवत्यंशानों घुज्याखंडफलं लवाद्यं २०१०५ ॥ एपो घुज्याफलानामुपयोगमाह- इदं भवकाभियांशकानां युज्याफलं स्पष्टतरं यदुक्तम् । अक्षांशकेभ्यः सुधिया तदर्ध केंद्र तथा व्यासविधी विधेयम् ११ व्याख्या ॥ भचकालवानामशीत्यधिकशतभागानां स्पष्टतरं घुज्याफलमुक्तम् । अक्षांशकेभ्यः केंद्रव्यासोत्पादनार्थ सुधिया धुज्याफलस्या, करणीयम् । एतद्गा- गाद्यं धुज्याफलं सौम्यधुवादेकांशतः प्रत्यंशं याम्यवाभिमुखं अशीत्यधिकशतभाग- पर्यतं ज्ञातव्यम् । एतदुसतवलयोत्पादने दर्शयिप्यते ॥ अथ प्रत्यंशं राशिपट्वस्य धुज्याफलकोटका: सांतरा लिख्यते- अंशाः ३ २ ६ ८ ९ घुज्या- . . १ १ १ १. २० ३१ ४२ ५२ २ १ ३३ . . . . फलांतरं, . १० १० 16 १० अंशाः १२ ११ १५ १७ धुज्या- २ १ ५४ ३ २ ४ २ १५ २ २५ २ १६ ७ . फलांतर ܘܪ ܐ ܕ .. . . १० ·(१३) शंगाः २२ २४ २७ धुज्या- ३ ३ ४ १ ३ २८ ३ ३८ ४ ३३ . १० २१ ४३ ० . . . . . फलांतरं . 3. ११ ११ १ अंशाः २८ ३२ ३५ घुज्या- ४ ५ ६ १६ २७ ३८ ५९ . १२ २३ . फलांतरं . १२ ११ अंशाः ३७ ४२ ४३ घुज्या- ६ ७ ७ ७ ९ ३३ ४४ ८ . फलांसरं १२ १२ १२ २ १२ १२ अंसा: १७ १८ १९ ५० ५२ ५३ पुण्या- ८ 1. ९ १० ९ २२ ९ १८ २० ४४ ३५ फलांतरं :// १२ १२ १३ भना। ५५ ५८ ५९ पुरया. १. . :: ११ ३ १० ५३ १८ फर्माता ३ १३ 1.

·(१३) अंशाः ६८ ६९ ७० घुज्या. १२ १२ १३ १४ १४ १३ ४६ ४६ १ १ . . . . . फलांवर १५ १५ १५ अंशाः ७४ ७८ ८० ८१ घुज्या- ११ १८ ४ २१ ३८ २९ १६ . . . . . . . फलांतर . १७ अंशाः ८२ ८३ ८४ ८५ ८८ १७ १८ घुज्या- फर १८ ४ ५९ १९ ३९ १९ . . . 9 . फलांतरं . . २० २० २० २१ अशाः ९३ ९३ ९५ ९६ ९७ ९८ धुन्या. २० २० २२ o ४ २१ १९ २० a . फलांतरं . २१ २२ ૨૨ २३ ३५ अंशाः १.१.१०२ ०४|१०५/१०६/100/ धुज्या- २३ फलं २१ २४ ५० २५ 10 . . . फलांतरं . २६ . .

·(१४) अंशाः १०९।११० १११ ११३ ११४ ११६ ११७ धुज्या- फलं २९ २८ ३ ३२ ४ ७ २७ . . 0 . . फलांतर wo ३० ३१ ३५ ३७ ३७ ३८ अंशाः ११८११९ १२० १२५१२६ धुज्या- ३२ ३, ३ ३५ २७ ३७ ४५ ४२ २, ४४ ५७. . . . . . फलांतरं ३९ ४० ४२ ४३ ४४ ४८ ५१ अंशाः १२७ १२८१२९ १३० १३२ १३३ १३४१३५ ४० ४१ १३ ४४ घुज्या- फलं ४५ १२ ४७ २६ २५ ८ - .. . . . - | फलांतरं مه سد | ५२ ५४ ५७ ५७ ४ ८ १२ अशाः [१३६/१३७११३८ १४० १४२ १४३ १४४ ५१ પર धुज्या- फलं ४८ ३८ ४९ ५३ ५३ ५९ ५५ २८ ५७ २ ५८ १४ ६० २८ १ १ १ - फलांवर १ २६ २२ २९ ३४ ४२ १४ अंशाः १४५/१४६१४७ ११८ ११९ १५२/१५३ ६८ ७५ धुज्या-६२ १९ २० ५१ २० ४९ २ २ ३ फलांतरं ૨ १२ ३ १९ २९ ३९ ५० ·अंशाः १५५/१५६ १५७ १५८ १५९ १६२ धुज्या- ८५ ८८ १०१ ६ फलं ११७१२४ २६ ४ ७ 1३५ ५७ ३ ३ ४ ४ ५ ४ ८ ५१ ५९ २५ . १६७ १६८१६९ १७०[१७१ २०४ धुज्या-१३१.१३९ १४९ १५ १८६ ५८ २२४२४९ १० ४२ २ २८ ८ २० ९ २५ १२ २६ ५ २ १९ अंशाः १७२१७३।१७४। १८० . शेपाक्षयोर्वासरखंडकेभ्यो धुज्याफलं वै परिसाधनीयम् ॥ १३॥ अर्ध विधेयं च ततःक्रमेण केंद्रं भवेद् व्यासयुतं कुजाख्ये ॥१४॥ (१५) फलांतरं अंशाः | १६३| १६४|१६५] १६६ फलांतरं धुज्या-२०११ ३२२३७२ २९ R फलांतरं अथ घुज्याफलानयनम्- भवेल्लवाधः कलिकादिकं यत्तत् खंडयोरंतरसंगुणं स्यात् । पण्या हृतं भुक्तफले निविष्टं भवंत्यहाशकलानि सम्यक ॥१२॥ व्याख्या ॥ लवानामधस्ताद्यदि कलिकादिकं भवति तदा भुक्तभोग्यखंडयोयोयो रंतरकेन कृतगुणं पष्ट्या हृतं लब्धं फलं भुक्तफले निक्षिसं घुज्याशकलानि भवति । अग्रोदाहरणम् । कल्पनया लवः । तदधः कलानिशत् ३० ततोपुग्याकोष्टकेषु प्रथमांशाधः प्राप्तं फलं घुज्याफलं ०।१० तदधोऽतरं १० अनेनांतरेणाधास्था: कलाः ३० गुणिताजाताः ३०० भासां पष्टिमागे लब्धं ५ उपरि शून्यस्थाने शित लब्धाः पंचैवकलाः स्थितास्ताः भुक्तफल 1 मध्ये क्षिप्ताजाताः पंचदश १५ एवरसा धांशस्य धुज्याफलं १५ एवमन्यग्नापि कार्यम् ॥ भथ सौम्ययंत्रे इष्टाक्षांशानामुलतवळयकेंद्रव्यासार्धप्रमाणानयनम् - पलैविहीना गगनाष्टचंद्राः १८० शेपास्तथाक्षाः पृथगेय धार्याः । तदक्षसंज्ञेन फलेन हीनं युक्तं च शेषाक्षफलं विधाय ।। ७५०११२५२२५० २९ ४ १ २ ३१ . ११२ २९ १८७ ५८ ३७४|११२४॥ ५९ २८ . ४ ·शेपे तथाक्षे च यथेप्सितांशाः शोध्याततः पूर्ववदुक्तरीत्या । कार्याणि केंद्राणि सविस्तराणि कुजाख्यवृत्तात्पुरतः स्फुटानि १५ एषां व्याख्या ॥ पलशब्देनाक्षांशा उच्यते ॥ पलैः स्वस्वदेशाक्षांशगंगनाष्टरूपा अशीत्यधिकशतांशा १८० हीनाः कर्तव्याः । शेषांशाः अक्षांशाश्च पृथग्धार्याः । ततोऽक्षशेषाक्षांशयोपुंज्याखंडकेभ्यः पूर्ववद्युज्याफलमानीयाक्षांशादागतफलेनाक्ष- शेषफलं द्विःस्थमेकत्र हीनमपस्त्र युतं च कृत्वा द्वयमप्यर्धितं सत् क्रमेण केंद्रप्यासौ भुजवृत्तस्य भवतः । तत्राक्षशेपे याक्षे एकादिषट्पर्यतेषु दृष्टोक्तांदोषु पातितेषु अक्षशेपादक्षाच पूर्वोक्तरीत्यैव तावतामुन्नतांशानां भुजाग्रस्थितानां केंद्रच्यासानयनं कार्यम् ॥ अत्रोदाहरणम्- यथा श्रीमद्योगिनीपुरे याम्याक्षांशाः २८१३९ गते अशीत्यधिकशत १८० मध्यात्पात्यंते शेषांशाः १५१।२१ एभ्यो घुज्याफलमानीयते । यथा राशिषट्रस्य स्वाहोरात्रप्रमाणफलज्याकोप्टकेषु एकपंचाशदधिकशताधः प्राप्तं धुज्याफलं ७५५९ तदर्थोऽतरं २१५० अनेनांतरेणांशाधःस्थिताः कला २१ गुण्यंते जाताः ४२११०५० । अधस्तनांकस्य पष्टि ६० भागे लब्धाः १७ एते उपरितनांक ४२ योज्यंते जाता ५९ एते धुज्याफलांक ७५/५९ मध्ये योज्यंते जाप्समक्षशेषफलं भागाधं ७६।५८ भनयैव रीत्या अक्षांशेभ्यः २८.३९ घुज्याफलं प्रसाध्यम् । तदिदमक्षाफलं भागा. छ ५१ सदनु पूर्वानीतं शेषांशफलं स्थानद्वये संस्थाप्याक्षांशफलमेकत्र पातयित्वा- न्या योजयित्वा चावशिष्टादोऽर्धाकृते क्रमेण भुजवृत्तस्य केंदं ३५/५०३० व्यास- श्व ४०१५९/३० स्याताम् ॥ अथ भुजवृत्तादनेतनानामुशतांशानां केंद्रष्यासानयनम् । पूर्वोक्तादक्षशेषात् । १५॥२१ पडन्नतांशाः पात्यंते जाताः शेषांशाः १४५५२१ तथाक्षांशेभ्योऽपि २८०३९ पट् पात्पते जाता अक्षांशाः २२१३९ ततः पूर्वोक्तरीत्या पडतांशानां फेंदं २९३२ व्यासः ३३।२८ एवं क्रियमाणे चतुर्विशयुवतांशानां पातनाउछेपांशाः १२७२६ अक्षांशाः ११३९ एम्यः पूर्वसाधितरीत्या साधितं फे १९॥३५ व्यासः २०१२४ ॥ यमापवादाशेम्य उग्रतांशा न पतंति तन युक्तिमाह- स्युरक्षतश्चेदधिकोन्नतांशास्तेभ्योऽक्षपाते विहिते तथैव । धुज्याफलेन द्वयतः प्रसिद्ध युक्तोनितं शेषभवेक्षजातम् ॥ १६ ॥ अर्धाकृतं केंद्रमिहेति तद्वन्यासोऽपि तस्मात्पुरतोऽशकानाम् । शेपे तथाक्षे च वियोगयोगात्तथैव केंद्राणि सविस्तराणि ॥ १७॥ भनयोाण्या ॥ यमाक्षादम्य उसतांना न पतंति तनांदोग्य उमतांशान् पातयिरया उपाशम्योऽक्षा: पास्या: 1 ततः प्राग्ययो(ग्याफले समानीय ते हित्य, शिपांगण्याफ्ले मांसधुग्याफले, च क्रमायुके बविते व पार्षीकृते, ·अक्षांशकात् प्राप्तफलेन युक्तं हीनं तद भवति द्वयं तत् । अतोऽक्षशेपे पतिते भचक्राच्छेपे तथाक्षे च यथेष्टभागान् ॥२०॥ निष्काश्य दत्त्वा च कृते तथैव सर्वाणि केंद्राणि सविस्तराणि । सौम्यानि याम्यानि च मिश्रयंने निवेशनीयानि यथोदितानि २१ याम्ययंग्रे सौम्पयंत्रोफयव प्रक्रियया भुजवृत्तस्थ फेदव्यासी साथी अतः केंद्र- व्यापया । सौम्ये याम्ये च यंत्रेऽशशिभ्यो भुजवृत्तानयन मुल्यमेव । ततोऽग्राषि प्यासानयने सौम्पयंप्रादयं विदोपः । कोऽयमित्याद । शेषांशेऽराशेच एकादिपद्र- पर्यन्ता इटोरताशा भचकाधमशीत्यधिकशतांशा यावयमेण योजनीयाः । ततो घुज्याफलापानपन मौम्पयंग्रवत् ॥ भचाद्ध पुनः शून्यरसानलेग्यः ३६० अक्ष- शेपे पिशोधिते माग्पत् पुज्याफले साधिते दि.म्ये शेरप्रेक्षफलेन युक्त वियु. रोकते च तावतामुपतांताना केंद्रप्यासी याताम् । तदनु शून्यामानलेम्यः राथप हने नवरयंत सय पंदप्पासा भवेयुः । एतानि साम्याने याम्यानि २१. प्राह शोधितेऽक्षदोपे इष्टोपतवान् पातयित्वाऽक्षांश तान् भोजयित्वा चशेपे / अयोदादगम् भागाः २८१११ एम्पः भावमाथिल अप्रग, पुमके "शेषांशेभ्यः १२२१६६६ रनटांग: पासंते जाताः (१७) वातामुन्नतांशानां क्रमेण केंदव्यासी भवतः ॥ उर्वमीप्सितांशानां शेषांशेन्या पाते अक्षांशेषु योगे युज्याफलादिप्रक्रियायां कृतायां क्रमेण नवत्युतांशानां केंद्राणि व्यासाश्च भयंति ॥ अत्रोदाहरणम् ॥ यथा पूर्वोक्तःशेषांशाः १२१२१ अक्षांशाच ॥३९ १(६)दुस- तांशानां बहुत्यादक्षांशेभ्यो न पसंतीत्यक्षाशास्तेभ्य एवं पात्यते शेपा ॥२. एतेष्य- क्षाशा एवातो घुज्याफलं यथा । शेषानां घुज्याफल ३४॥५९ अक्षांशघुज्याफलं 113 वतो द्विस्थ शेषधुज्याफलेऽक्षघुज्याफलेन युक्ते वियुक्ते अर्धाकृते च त्रिंशदुमता शानां केंदै १४॥३६ व्यासः १७॥२३ तत: परमीप्सितांशान् शेपोशेभ्यो विशोध्य अक्षा शेपु क्षिावा च पूर्वोक्तयुज्याफलादिप्रक्रियया नवायुन्नतोपर्यंत केंव्यासा साध्यते ।। अथ याम्पयंग्रे इष्टाक्षांशानामुमतयलयद्रव्यासानयनम्-- यंत्रेऽपि सौम्ये यमदिग्गतेऽपि कुजाख्यवृत्तं भवतीह तुल्यम् । अत्रापि सौम्योदितयैव रीत्या कार्य विशेषः पुनरेव शेषः ॥१८॥ शेपे तथाक्षे च समीहितांशाः क्षेप्याभचक्रार्द्धमुपैति यावत् । भा धिकं यत्र हि चाक्षशेपं तच्छोधितं शून्यरसानलेभ्यः १९ सामासानि फेंदाति सम्पयायामके नियंग्रे मुजवृत्तस्य केंद्र RR इलपिकम् । पंप्र०३ হাসাল .

·- (१८) ३५.५८३० प्यांसः ४०।५९/३० ततोऽक्षशेपेऽक्षे च १५१२२८३९ पडु- तांशा योज्यंते । जाता:शेषांशाः, १५७।२१ अक्षांशाः ३४.३९ एम्यः प्राग्वत् पडुनवांशानां केंदं ४६१ व्यासः ५२२९ एवं भचक्राद्धं यावाकेंद्रव्यासा: साध्याः। एवं क्रियमाणे च भचक्रादूचं शेषांशाः १८१॥२१ अक्षांशाः ५८।३९ अन्न भाा- धिकत्वात् शेपांशाः १८११२१ भचक्रमध्यात् ३६० शोध्यंते जाताः १७८१३९ एते शेषांशाः ॥ उभयोः प्राग्वत् |ज्याफले साधिते शेषफले द्विःस्थानस्थेऽक्षफ. . लेन एकत्र युक्तेऽन्यत्र वियुक्ते चार्टीकृते जातं त्रिंशदुनतांशाना केंद्र ९३३।४० व्यासः ९२२१३९ ।। अथाक्षशेपेऽक्षे च पडुनवांशाः कृप्यते क्षिप्यंते च.जाताः दोषांशाः १७२।३९ अक्षांश ६४३९ उभयोः प्राग्वत् पत्रिंश ३६ दुझतांशाना केंद्र १५९१५ व्यासः १४७।२७ अनयैव रीत्या नवत्यंशपयंत केंदव्यासा: संपादनीयाः ।। अथ निरक्षालंकाप्रदेशात् मेरुपर्वतपयंत पूर्वापरदिगव्यापिनः सप्त ७ विभागाः तदंततिनां नगराणां अक्षांशज्ञानार्थमायैः कल्पिताः संति । तेषां यवनभाषया इकलेमेति संज्ञा कृता । शनिगुरुभौमरविशुक्रबुधसोमाः फमारस्वामिनश्च । एवं निर- क्षलंकाप्रदेशायतिभागमक्षाशास्त्रयोदशनदलिप्ताभिन्यूनाः १२०५१ । मध्यरेखातः पूर्वापरभागस्था भवंति । एवं यंत्रांशास्त्रयोदश १३, पड्विंशतिः २६, एकोनचरवा. रिंशत् ३९, द्विपंचाशत् ५२, पंचपष्टिः ६५, अष्टमप्ततिः ७८, नवति ९०, पयंता। अनेनैव क्रमेण सप्तभागाः स्युः । परं द्विपंचाशदक्षांशान यावन्मनुष्याणां निवासः । तदनतः पट्पट्यंशपर्यत शीतवाहुल्यादंधकाराच्च मनुष्याणामल्प एव संचारः । तत्परतः किंनरगंधर्वविद्याधरसिद्धानां प्रचारा देवभूमयः । अथ चतुर्विभागांतर्वतिनां नगराणां सुखावयोधार्थमक्षांशाः प्रदश्यते ॥ तयथा ॥ लंकायामक्षांशाः ००, आदने ११, तिलंगे १८, भनााद्या १८11०, गंगासागरे १८४२०, सहापासे १८१३०, देवगिरी २०३४, त्र्यंबके संजानदमनन्यसारि- कार्या २१, मका २११२. श्रीमृगुकच्छ, नंदभगव, वटपत्र, संभतीर्थ, धवलके २२, अंशावल्या २३, सोमनाथपत्तने मांगल्यपुरे २२।१५, रैवतकाचले (द्वार. कायां, नवपत्तने) २२॥३१, उजयिन्यां २३।३०, धारायां २३.३०, अणहिल- पुरपत्तने २४, नलपुरे २५, अजमेरौ २६, नागपुरे २६, वाराणयां २६१५, लक्षणावया २६ा२०, कडानगरे २६।२९ कान्यकुब्जे २६॥३५ माणिकपुरे २६१४९, तीर (वीर) मुक्ती २७, जाजनगरे २७, उद्दीसास्थाने २०१५, अयोध्यार्थी २०१२२ गोपालगिरी २१२९ बुंद्यां २१३२, गोपीमंडले २१४५, कोलजलाल्यां २८४, कपिलायां २८11०, शिवस्याने २०१५, उपनगरे २८२०, पडनगरे २८२८, दिलयां योगिनीपुरे २८१३९ रोहितके २८४५, मेहार (मारहटे) २९।२०, मूलताने २९१४०, हास्या २९४५, श्रीपीरोजनृपवासितहिंसारपि- ·(१९) रोजावादे२९।४८, सरस्वतीपत्तने २९।५०, पाणे (स्थाने )श्वरकुरुक्षेत्रे ३०1०, कपिस्थले, जालंधरे, पुमामासीमाणिके ३०३०, नेपालपुरे ३१, लाहोलवोधौरे २०५०, पदपसान ३६२२, दाभंगा ३६ः३०, पोसंज ३६१४०, पलप ३६४०, नयसापुर ३१०, काश्मीर ३७१२०, तिरमिदि ३७१३५, वावरद ३७१४०, चीगानि ३७.५०, फलुआर ३९, समरकंद ४०, खुमारग्राम (खुराशान) ४२२०, कासगर ४४, पुलगार ३९, (बुजगार) ४९, एतावस्पर्यतं निवासभूमिः । तथा कार्य सति एम्पोऽक्षा बिलोक्याः। अथ गणकानां हिताय कियवामप्यक्षांशाना सौम्ययाम्याः फेंद्रव्यासाः सांवराः । परमदिनविपुपच्छायातरकर्णसहिताः प्रदश्यते । (यथा नवीनयाम्पसौम्यमिश्नयंत्र- करणरवं मायाति) तिलंगे उसता अक्षांता शेषांशाः सौ. के. सी. व्या. अंतरम् अक्षांश १६२/६०२९/६३।३६ ३७ परमदिन ३२।४४ ३६.९/२०१२ विपुवती १४४३०1४३०११४ १३८ २६७ १८१३८ ३० १३२ २३.६] २१२ . -- ६ १२ १५६४५/१२/४०1१७ १२ ६ १५० १२ १८ . 01. कर्णः ૨૪ ६ २५.५ १२ १२ १४ १८ १२६ २०१५१/201४५४ २४ १२० १९६६ १५ ५८ १७१४६१२।३० ५.१६ १०८ १६४३/१०/२०२५ ६. ४२ १०२ १५५५८/२२ १५1१७६३ 41४५ १४१५०११९ ०८ ६० ८४ १३. ११॥२० १४॥२॥५६१२१ ७२ । ०२ SH ... ११३६ ·२) उपती-भक्षामाशेपांसाया.के.या.व्या. अंतरम् 9 १८ ६०१२९६३।३६/३१७ . ११८1९॥२४९५/३४४११० ६ उनता० अक्षांशाः शेषांशा सौ. के. सौ.व्या./ अंतरम् २१ १५९ ५२५४१५४,३१४२ १५४३९।३८४२१४,०३६ ३२२४३३१५७,११३३ ३ १४२ २७१२९/२००३१ १२ ३. १७५ १८॥२२१८८३९१५.१६ १४७ १८ 010 ६.२३ ૫૨ १८९४ ९८२१४४३२ २४ १३५२३३५९/२३१२९ ०.३५ १८ ९७,५८९७ दा४४ २१1१२१९४९३३ ५४ १५ १२३ १९/२४|१६४८।३६ AM ४२ १७१५१/१४२३३१३८ त्र्यंबकादिषु अक्षांशाः २९ दिन ३३ ॥ ३४ विषुव ३।६ कर्णः १२१५ (२०) १८ ४८ १६३९/१११५६४१४३ ५१ ७२ ५४ १०५।१५४३/९/५४ ५४९ १६२ ६७३] ५७२ १५६५1५४:४०३४/२० १५.४३३३०१५४ १२०१६) १५४३७१२२,२३४६१४१६ १३८/३३१२३ १७३८ १५/१५ १३२ ३०१५४१३॥३१७४ १५६२९।६।९।२८ १९१३८ १२०२३५६, ३७ २१॥५९ १४.२७११६, ३० २४१६ १.८२॥३ ७८ ९९ १४१५८ दा२ ६५७ ८५ ४५ १४१२५६१९ 214 ७२ ८७ ४॥३९ ९।२२ १८ 6 १३१४३/२०१७ १०१४० ८४ ८४ 1.4 १० १३१३३ १३१ । १३२ १३.३1 010 १३१३१ ·५ उनतां भक्षांशाः शेषांशाः सौ. के. सौ.व्या. अंतरम् | उपती अर्शता दोषांशाःया.कया.व्या. अतरम ४०५९ ४८/११/४/१० . २४ ५४/५०३।३८ २१ १५९ ५१२ . ६ १५० ३५१७३८०१४ ३१७ २९।१२३१११६ १४ १६५७११६७६५९,४१४३ १२०५७/१२७४६ ५५९ १७७ (३७१४३७८४३६५७ १२ १२ १२ ११२ १३८ | २५/५ 1८ २७१७ १८ ३९ ६ ३८०१९] ३७ ८८ 10 २४ २२१४ १३२ | २४ . ६ १२९६३२१२०१०९।२२ १९४/१८४८१०२ स १२ १२० २८।३ १५/५९२१५ ॥९॥५०६ ९11८1०1४० ४२१११३ ४८ परदि० ३३१४८ विपुवती ५.२० कर्णः । ॥ भणहिल्लपत्तनेऽक्षांशाः २४ ॥ (२१) १८ ११४ १६०४१/१३१३४ ३१७ ५४ ७५ ४८ २४ १०८ १५.४७/११२७४।१० 1५३ २२.१२ ४७२६॥५॥ ५४ ३० १०२ १४१४७१।३० ।५।१७ ११६ ७४३ | ६२३ ३२ ३11111101 ५२ १३॥३६६।३ ७.३६ ७२ |३ ८ ८४ ८१४४ .. 11 १२१५८२१५७ १०11 11. २८५३ २८४२. ६५ १२॥४८॥२८ १२१४६०० २० १२१४६ ·उसता० अक्षांशाः शेपासा: सौ.के. सौ.व्या. अंतरम् उग्रता:शेषांशाः या.. या.व्या. अंतरम् ! ४५१९ १८१२४।१० २७ ० १५३ |३८॥३४॥४३॥१७॥४३ ३० ५९।२४ ६४१४१,५९६ २१ १४७ ३११२३४१५९३४३८ १२ ९०11८ ९६५१६१२३ १२ १५ २७.१३/२९।५९/२१२६ १८ १८२११५१८९४०/७१३३ १८ २५ १३५ | २२।५७/२४।३०/१॥३३ २०१२० २०१५१/ ०1३१ १८. 010 ८५४ ८१४४ २४ ३ १८111010 १२३ १८२११७१५० ०.३१ ९९९ ८७३४९, ११/२० ९ १६४९/१५/१६/११३३ २८१२५/५३९१२१४६ ४२ १५/१५/१२।५९] २१२६ n तीरभुक्ते अक्षांशाः २७ परमदि०३०५४ विपुव. ५५ कर्णः १२२ (२२) ४८ ७२ २१ १४३११10 3८ १५० ९९ १३.५२ ९.९ [४१४३ ८४ १४४ ५३३२२/३९/६, १४११६ ५११३८२८१४३१५.५५ ३९५ २॥२४, १७/४६] ३५२५१५५३१९१३९ ३२२५९11111०२११४९ १३।१६७१२७ ५१४९ ९० ८७ १२१८/५/५१ १२ १२१२७४।१९ ८1८ ७८ १.२ ३१॥२५ ७९ २४१६ ७८ १२/१३/१५ १।२२ ८४ ८४ ९. २०१३५ १३० १४३०11५ 1. २७१३ ३०1१५ १२।६ १२१२ १॥२६ 010 १०१४ १२/२ ·1.उग्रता अक्षता, शपांशाः या. के. या. व्या. (अंतरम् | उन्नतां अक्षांशेषांशाः सी.के. सी.व्या. अंतरम् . :२८१३९ १५१॥२॥ ३५.५९ ० ३२।४२३८१९१ ५.२७ २४॥३९१५॥२॥ ४६१ ५२१९ ६.८ १४३ २७११२३११३३, ३१ ५०1३९१६३२१ ७/१७ १९ २३.१८,२६२५३११७ १०१।२४ ८१२८ १८ २०१५६/२२१४०२।१४ २००1३८ २१011" ९/४३ २४ १२५ १८११७/१९।२९ १२२ ९३३१४० ९२२।३९ १११ १ १६.३६, १६१४६, ०1० १४७१२७ १२।२६ ५ १५1१७/१४२५ ।५२ ९१२ ७७६ २५ । ५२१३९१७५२१ २०५८।३९' १७८०२१ (११३९१७३२१ ७०/३९. १६६२१ ४८ ७६०३९ १६०२१ ५४३९,१५४॥२१ १. 1441३९ १५८२, १७.३९, १४२०२१ १४|१४|१२।२० ११५४ नेपालपुरेऽक्षांशाः ३१ प. दि. ३५.६ विपु. १२ कर्णः १४० (२४) ६५/२६ ४९१५४ १५.३६ ४८ १५/२३/१०॥२७२।५६ ५२।२० ५४ ९५ ३९/४ २५/२५ १२१४३८॥४३ ४४१२७ १९/१२|| २९ १२११२७७ ९९/२५ १८२६ २१11८] ११४७/५/३५ २ १००/१५) १३६२१ ३६३९ ॥५८ २३१४१ ४८ १.६।११३०२१ ३४॥३५ ८111 २६।१४ ७८ ४७ ११११७२११५ ८१३२ . ४० ११११११२४॥२॥ १९८२१11८11 २९।२९ ८४ ११11००१२२ ९.४८ .१० ९० 01.

·(२५) उमत अक्षारोपोशा या. में. ३२२४२ . मा. न्या. अंतरम् ३६०९ ५/२७ ५७/५६ ६।२४ ६ १५५ १२ १६१ ५४१५१ ६२१३५ ७१४४ ५९ ८१११६ ८1५१ १७३ १५५/३८ १६५३५२ १०१४ १९/१५ १३०/११/११३५ २३११३० २१३०१३ ७३ १६९ /१०९/१८ १५३२ ७९ ७३१५१ ५७।३९ १६.१२ ८५ १५७ ५७१५८ ३९/१८ १८). ४८. २०१० २०१० ६७ १२.१६ २०१४० २२।१२ १०३ १३९ १३३५५ २४१४३: ३८।३८ ३२१२२ १३३ ८५० २७१३२ ८४ १२७ १२१ ३५४९ ३१४८ १२१ ३०१५०० ३४०५५ 01. अधान यंत्रे भमंडलाय अनिष्पत्तिवात्पन्नसायनद्वात्रिंशनक्षत्रधुवका: सौम्य- याम्यविक्षेपसहिताः प्रोच्यते ॥ धिष्ण्ये क्रियेशा ऋतयोऽग्निवेदाः ०४३ सौम्यः शरों भानि २७ लवास्तथास्मिन् ॥ नचंतकं नंदधरास्त्रिवेदा ०।१९।४३ वाणोऽस्य याम्योऽग्निशराश्च सार्द्धाः ५३।३० ॥२२॥ तत्रैव नेत्रदयमग्निवेदा ०।२२।४३ सौम्यः शरस्तभुजा नखाश्च २६॥२०॥ यंत्र०४ ·तत्राधिभं वाणकराः कुदोपौ ०२५।२१ वणोऽस्य सौम्यो मुनयो नखाः ७१२० स्युः ॥ २३ ॥ अजे भमंगद्वितयं त्रिवेदाः ॥२६॥४३ सौम्यः शरश्चंद्रशराःखदनाः ५११२० ॥ मनुष्यशीपं धृतयः सुराः स्युः १११८०३३ सौम्योऽस्य पत्री निकराः समेव २३१०॥ २४ ॥ वृपे परं रामदृशोऽग्निवेदाः श२३।४३ सौम्येपुरस्याभ्रगुणा वियच्च ३०१०।। ब्राझं नृमे भूस्त्रिदिवौकसोऽस्य श३३ वाणस्तु याम्यो विशिखो दिशश्च ५।१० ॥२५॥ नृयुग्मपादे करिणस्त्रिवेदा २।८।४३ याम्यः शरोऽस्यदुगुणाश्च सार्द्धाः ३।३० ॥ स्कंधोऽस्य वामो रवयोऽग्निबाणाः २।१२।५३ शरोऽस्य याम्योऽद्रिधराः खरामाः १७३० ॥२६॥ तस्मिन् पडास्येऽग्निधरास्त्रिवाणा २०१३।५३ वाणोऽस्य सौम्योऽक्षिकराश्च सार्द्धाः २२॥३०॥ तद्धस्तभे शून्यभुजास्त्रिवाणा २२२०५३ याम्पोऽस्य पत्री नगभूमयः खम् १७० ॥ २७ ॥ कके च धिष्ण्यं भगनानगस्तिः पडब्धयो २६०४ याम्यशरोऽक्षशैलाः ७५ ॥ तत्रैव चाा ऋतयः सुराः स्यु- ३६०३३ र्वाणोऽस्य याम्योऽकगुणा दिशश्च ३९/१० ॥ २८ ॥ तस्मिंस्तृतीये रवयो गुणमा ३३१२।१३ सौम्यः शरो नंदलयाः सवेदाः ९॥४०॥ व्याधानुजोऽस्मिन् धृतयोऽग्निदा ३३१८१४३ याम्यः शरोभूपतयो दिशश्च १६६१० ॥ २९ ।।

·(२७) सिंहे मघाभूमिकराखियाणाः ४॥२।२३ सौम्यः पतयस्य नमः खचन्द्राः ॥१०॥ कन्यास्थितं भं विधरास्त्रिदोपः ५।१।२३ सौम्योऽस्य चाणो गिरिशाः खवाणाः १११५० ॥३०॥ भं तत्र ऋक्षाणि सुराः ५।२७।३३ शरोऽस्य याम्यः पयोराशिभुवोऽभ्रवाता १४.५० ॥ चित्रातुलायां तिथयोऽग्निरामाः ६।१५।३३ स्यादक्षिणस्यां विशिखो द्वयं २१० खम् ॥ ३१ ॥ स्वातिश्च तस्यां तिथयोऽग्निवाणा ६११५१५३ सौम्यः शरो भूमिगुणाः खरामाः ३१॥३०॥ कीटे विशाखादहनास्त्रिरामाः ७३३ सौम्यः शरोऽधिश्रुतयोऽभ्ररामाः ४४.३० ॥ ३२ ॥ ज्येष्ठाऽथ चापे धरणीसुराश्च ८।१।३३ स्यादक्षिणस्यां विशिखोऽब्धयः खम् ४० ॥ तस्मिन् धनु कोटिभमग्निभूमि- व्यंभोधयः ८१२४३ पदकृतिरुत्तरे ३६ पुः ॥ ३३ ॥ मूलं च तत्रैव नखा गुणाः ८।२०१३ स्युः याम्योऽस्य बाणोऽग्निधराः खचंद्राः १३॥१०॥ भं तत्र तत्त्वानि पयोधिरामा ८२५।३४ सौम्यः पतयस्य कराः खवाताः२।५० ॥ ३४ ॥ मृगेऽभिजिनं पडुपर्बुधश्मा ९।६।१३ सौम्यः दारो वाहुरसा नभश्च ६२१० ॥ श्रुतिम॒गे वाहुकरात्रिवेदाः ९४२२१४३ सौम्यः शरो नंदकरा दिशोऽपि २९।१० ॥ ३५॥ १ याम्यः गरः सामितयं मराः सम् २१ ।दति राठः ग. पुसके।

·(२८) कुंभेऽय भं वाणकरास्त्रिवाता १०।२५।५३ याम्यः शरो रामकरा वियच्च २३० ।। तत्रैव भं नागभुजास्त्रयोऽपि १०॥२८॥३ सौम्यः शरः शून्यरसाः खमेव ६०० ।। ३६ ।। मीने हयांशं? कुकरास्त्रयोऽध १२२२३ सौम्यः शरो भूमिगुणा नभो भूः ३१।१० ॥ तत्रैव भं वह्रियमास्त्रिधाग्यो १।२३।१३ याम्यः शरो नंदलवाः सवेदाः ९१४० ॥ ३७॥ इमानि भान्यायनकर्मशुद्धा- -न्येषु द्विवाणी विकला अपि स्युः ।। यंत्रोपयोगीनि मयोदितानि नक्षत्रगोले बहुलानि तानि ॥ ३८ ॥ नक्षत्रगोले त्वनयैव रीत्या रहस्यमेतद् यवनागमस्य ।। दृकर्मशुद्धानि विधाय भानि यंत्रे निवेश्यानि गुरूपदेशात् ॥३९॥ एपा व्यारया ॥ शकमते नक्षनगोले नक्षमाणा द्वाविंशत्यधिक सहेसमुक्तमस्ति । वन्मध्यात् प्रथकारेण यावनक्षत्रगोर सविस्तर सम्यगवयुध्यात्र यनोपयोगीनि द्वाग्निशनक्षत्राणि गृहीतानि । दन मेरे ५, वृपे २, मिथुने ५, कर्क ४, सिंह, कन्यायो २, तुलाया २, वृश्चिके १, धनुपि ४, मृगे २, कुभे २, मीने २, एषा प्रथाविधुवका सायना सविक्षेपा स्पृष्टार्या एव ॥ यथा मेपे प्रयमनक्षत्रस्य राझ्या. दिध्रुव ०६५३।५२ उत्तरो विक्षेप २७० (उत्तरशर ) भय नक्षनाणा मेपादिराश्यशाचा क्रमेण नक्षत्रभुवका । मेपादिराशिम्यो याम्यसौम्यविभागेन नक्षत्राणामतर विक्षेप । तथा सर्वेषु नक्षत्रधुवकेषु द्विपचारा- द्विकला विक्षेपा । नक्षरनामादिन्यासो नक्षत्रकोष्टकेभ्योऽवधार्य । एतानि नक्ष- ग्राणि कर्मशुद्धानि कृपवा गुरूपदेशाद्यने स्थाप्यानि । कर्मकरण पुरस्तावक्ष्ये, नक्षत्र. गोले पुन समरहितानि स्थाप्यानीति शेप. ॥ सशराणि स्थाप्यानीति विशेष ॥ २“नक्षनाणा मेपादित स्पष्टयंशेन १"सहस्रद्वयमुक २०२२ मस्त्रि"इ पाठ । पूर्वत क्रमण नक्षनध्रुवक "इ पाठ।

·(२९)
अथ ग्रंथादिनक्षत्रध्रुवकेभ्योऽभीष्टव नक्षत्रध्रुवकानयनमाह-
द्विनंदसूय १२९२ रहिताः शकाब्दा
नभोऽश्विशैलै ७२० गुणिताः खखाप्टैः ८०० ।।
आप्त कलायेन युतं भमिष्टे
वर्षे भवेत्सायननामकं तत् ॥४०॥
अस्य ध्याख्या । इष्टवर्पस्य शकाठदान् द्विनंदसूर्य- १२९२ रूनयित्वा, शेषं
नमोऽश्विशैलै ७२० गुणयित्वा खखाप्टैः ८०० भाज्यास्तभ्यो यलब्धं कलादिकं फलं
तधुताः सायनग्रंथादिनक्षत्रध्रुवका इष्टवर्पस्य ध्रुवका भवंति ॥
अनोदाहरणम्-
अयं ग्रंथः शाके १२९२ वर्षे निप्पन्न एषु पातितेपु शाके किंचित तिएसि ।
खतः कल्पनया शाके १३०४ वर्षे नक्षत्रधुवकोदाहरणं प्रदश्यते । स्थापना शाके
१३०४ वर्षे एभ्यो द्विनंदसूर्ये १२९२ पातिते शेष १२ नमोऽधिशैलेः ७२० संगु-
णिते जातं ८६४० खखाष्टभागे ८०० लब्धं कलाचं १०४८ यवनमते मेपादिरा-
श्यं वर्षे ६६ मासैः ८ नक्षत्रमतिकामति । प्रतिवर्ष चतुःपंचाशत् ५४ विकलाः ॥
लब्धाः कला १०।४८ एताः पूर्वोक्त सायने मेषाद्यनक्षत्रभुवके १६४३५२ शिष्यते
जातोऽभीएशाकवर्पस्य नक्षत्रभुवकोऽयं ०६३५४।४० एवं शेषा अपि प्रयादिनक्ष.
प्रधुवकाः स्वयमूहाः ॥
भय नक्षत्राणां स्वस्वशरनक्षम्पः स्वीयस्वीयकात्यानयनम् ।।
मेपादावुत्तरो गोलस्तुलादी दक्षिणः स्मृतः॥
त्रिराशियुग्मवाहुज्या पाणकोरिज्यया हता ॥४१॥
भाज्यांत्यया ततश्चापे नवतेः शोधिते पुनः॥
गुणेन भक्ता वाणज्या प्राप्तं भागादिकं ततः॥४२॥
स्यादतरं पराक्रांतिस्तेन युक्ता तथोनिता ।।
गोले भवरणयोरैक्ये भेदे साध्यस्ततो गुणः ॥४३॥
हतः पूर्वधनुमौंा भक्तश्चात्यज्यया ततः ।।
लब्धाच्चापं युतं हीनं कर्तव्यं च शरेण तत् ॥४४॥
गोले भपत्रिणोरक्ये भेदे स्यादपमः स्फुटः ।।
याम्यसौम्यविभागेन मध्यरेखासमाश्रितः ॥ ४५ ॥

·. । । (३०) एपां ग्याल्या ॥ ग्रंथादिनक्षत्रभुयके मेपादिराशिषट्वस्ये उत्तरगोलः । तुला. दिरासिपहस्ये दक्षिणगोलः ॥ रातो नक्षमधुयकं पटके संस्थाप्य तत्र राशि स्थाने राशिवयं दावा पूर्ववजीवा समानीयते । सा भज्या। सा विज्या ध्रुवकज्या च कथ्यते । सो याममोटिज्यपाहता पांतश्यया ३६०० भाग्या प्राप्ताचाप. मानीय नवते- ९० पिंशोध्य तच्छेपादुत्पनेन गुणेन नक्षग्रसरज्यायां भक्तायां ततो लब्धं भागादिकमंतरमुच्यते । ततः पूक्ति ग्रंपादिनक्षमधुपके तदधारिष- तयाणेन सह एकदिकस्थितायादेक्ये, भिटादिरस्थितत्वात् तयोर्मेदे च प्रागानी. तेनांतरेण पामक्रांतिमागाः २३१३५१० क्रमेण युक्ता हीनाश्च क्रियते । ततस्तेषां जीवामानीय पूर्वानीतचापस्थानीतया जीवया सा संगुण्यांत्यज्यया ३६०० विभ- ज्यते। सतो यलब्धं सा अपक्रमज्या ॥ ततो लब्धाशापमानीय प्राग्वद्गोलेनमें गोलभेदे च नक्षत्रशरण युराहीनं च कृतं तचापमेव मध्यरेसातः सौम्ययाम्यवि. भागेन नक्षत्राणां स्फुटाः प्रत्यंशा भयंनि । अनोदाहरणंम्-संवत् १४२७ वर्षे मेपादिस्थितस्यादुत्तरगोले सायनो रोहि- जोनक्षत्रधुवकः ॥१॥३३॥५२ शरोयाम्य: ५.१० ध्रुवके च ॥१॥३३॥५२ राशिवय. ३ क्षेपे जातः ५१॥३३॥५२ असादावितयादविकरपेत्यादिना भुजज्या आनीयते । भुजो यथा २८२६।८ ततः झमस्याकोप्टकेपु भुजभागानां २८ अधः पातं फलं १६९०६ तोतरं ५५४१३ अनेनांतरेण भुजभागानामयःस्से कलाविकले २६८ गुणिते षष्ट्या ६० भक्ते लब्धे फले २१४३ पूर्वफले १६९० नियुक्ते जाता भुनग्या १७११२ एवं सर्वग्रापि॥ अथ वाणस्य कोटिग्या तन याम्यो रोहिणो शरः ५।१० अयं नवतेः १० शुद्धो जातः ८५1५. अतः माग्ददानीता जीवा ३५८५।२५ अनया प्रागानीता भुजग्या १७१४९ गुणिता जाताः ६१४५९५११५८ अस्या अंत्यज्यया ३६०० भागे लब्धाः १७०७११२ भन्न पनया इयमेव मौर्वी ॥ अतश्चापसाधनम् ॥ यथा श्रमजीवा कोटकानामष्टाविंशतिभागानामधास्थं फलं १६९०१६ पूर्वानीताया- फलादिमौन्योः १७०१२ पासते शेपाः १७१६ तेन चापांशाः २८०० प्राप्ता अष्टाविंशतिः २८ शूम्पलक्षणाः । शेषाः १७१६ पट्या संगुण्याधाविशत्यधः स्थितेनांतरेण ५.१३ विभज्यंते लब्धं कलादिफलं १८३५ जातं जीवातनापमिदं २०११८३५ एवं सर्वत्र चापं साध्य, अस्मिश्चापे नवतेः ९० शोधिते शेष भागादि ६१॥४॥२६ मतः प्राग्य. जीधा ३१६९।२० अनया प्राग्यदानीतायां नक्षत्रशरस 11: ज्यायां ३३१० भक्तायां लब्धं भागादिकमंतर ०६८ सतस्विराशिक्षेपरहितस्य रोहिणीनक्षत्रस्य तच्छ. रस्य भिन्नदिक्वात् गोलभेदोऽस्तीति तेनांतरेण ६८ परमक्रांतिमागाः २२३५/० वियोज्यते जातं २३२२८५२ भतः प्राग्वत् ज्या ११३०२३ एपा चापकोटिश्यया ·(३१) ३१६९।२० गुण्यते जाता ५५४५५८६१५ अंत्यज्यया ३६०० भज्यते लम्पाप- क्रमज्या १२६२।४५ अस्याः प्राग्वचापं साधितं २०१३३०१ एतावक्रांतिभागा ज्ञेयाः । अत्र राशिवयवर्जितस्य रोहिणी नक्षत्रस्य तद्वाणस्य च भिन्नदिक्त्वेन चापमध्याच्छरे ५११० शोधितेऽवशिष्टरोहिणीनक्षतस्य सौम्याः प्रतिभागा: सिद्धाः १५/२२११ एता- बता रोहिणी नक्षत्रं मध्यरेखात उत्तरस्यां एतावनि गस्तिष्ठति । अनयैव युक्त्या सर्वपां नक्षत्राणां क्रांतिसाधनं कार्यम् । अथ प्रकारांतरेण क्रांतरानयनम् ॥ अथवानीय भक्रांति नक्षत्रध्रुवकात्ततः॥ तथा शरस्य संयोगो वियोगोऽत्रैक्यभेदतः ॥ ४६॥ तस्माजीचाहतोत्कृष्टक्रांतिकोटिज्यया तथा ॥ -- उक्तभक्रांतिकोटिज्या भक्ता प्राप्ताद्धनुर्भवेत् ॥ ४५ ॥ एतावक्रांतिभागाः स्युः सौम्या याम्या यथाविधि,॥ क्रांतिसायकयोोंगे वियोगे शेपतश्च दिक् ॥ ४० ॥ एषां व्याख्या- अथवेति प्रकारांतरे प्राग्नद्गोल विचार्य नक्षत्रभुवकाद्भुजमानीय तसारक्रांतिरानीयते । तया क्रांत्या सह शरस्य दिगैक्ये योगो दिग्भेदे वियोगश्च क्रियते तस्मात् युक्ताद्वियुक्ताच्चांशकात् प्राग्वज्यामानीय परमक्रांतिकोटिज्यया तां संगुपय प्रागानीतक्रांते. कोटिज्यामुत्पाद्य तया सा भज्यते । ततो यल्लम्धं तस्माधाप: प्राग्वत् साध्यः। तचाप एवं प्रस्तुतनक्षत्रस्य सौम्या याम्याश्च क्रांतिभागा भवति। एषां सौम्पत्यं याम्यरवं च कथमित्युच्यते । दिगैक्ये क्रांतिवाणयोर्योगानक्षतांति- दिक् ज्ञेया शरत्रात्योदिग्भेदेऽधिकात् न्यूने पातिते शेपात् प्रस्तुतनक्षत्रस्य क्रांति- दिक् स्यात् ॥ अनोदाहरणम्-मेपाश्रितत्वादुत्तरगोले सायनो रोहिणीनक्षग्रस्य ध्रुवकः २११॥ ३३१५२ शरो याम्य: ५।१० अन पात्याभावादयमेव ध्रुवको भुजः भुजांशाः ६॥ ३३१५२ एपां क्रांतिरानीयते यथा क्रांतिफल्ज्याकोप्टकेषु भुजभागानां ६१ अधः- स्तारप्राप्तं फलं १२२८५७ तदधोंऽतरं १२।१४ अनेनांतरेण भुजभागानामधःस्थिते कलाविकले ३३।५२ गुणिते पट्या ६० विभक्ते लब्धं कलादिफलं ६:५४ पूर्वफले १२२८५७ क्षिसे जाता प्रांतिः कात्मिका ३२३५/५. एवं सर्वव क्रांतिः साध्या । अस्याः पाट्या ६० भागे रन्धा भागादिक्रांतिरत्तरा २०१३५१५१ अथास्य रोहिणी नक्षत्रस्य भारोऽशादिर्याम्यः ५।३० भत्र भिन्नदिवावादनयोवियोगेऽधिकत्यात प्रातः शरे पातिते फौतिशेपमुत्तरं १२५/५१ असात् माग्वत् साधिता जीवा ·(३२) ९५७१५० इयं परमांतः २३॥३५ कोटि ६६।२५ जीवया ३२९९।१२ गोमूत्रि- का कृत्वा · गुण्यते ३१६००८३।४४ तदागतक्रांति २०१३५५६ कोटिज्यया २३५९।५४ भक्त लब्धं द्विःस्थं ९३७१४२ असामाग्वचापः १५1५1५५ एष पाप एक क्रांत्यंशाः एते एव प्रागानीतक्रांतिशेषस्य सौम्यवारसौम्या बोद्धव्याः ॥ क्रांत्या. नयने पूर्वोकायाः संप्रयुक्तायाश्च युक्तेः कलासु बिकलासु किंचिदंतरमति अल्पत्वानदोपः॥ अथ नक्षत्राणां स्वसभ्रवकेभ्यः स्वस्वफ्रानयनम् ॥ हकर्मण्ययनं मत्वा मृगाद्यमथ कर्कजम् ॥ संत्रिभज्यां परक्रांतिमौा हत्या विभाजितः ॥ ४९ ॥ उकोडुक्रांतिकोव्याख्यमौा प्राप्ठं कलादि यत् ॥ तेन हत्वेपुकोटिज्या विभाज्यांत्यज्यया ततः ॥ ५० ॥ लब्धारकोदंडकोटिज्यामुत्पाद्य भशराद्गुणः ।। संताज्योक्तफलेनोवधनुः कोदिज्ययोद्धृतः ।। ५१ ॥ प्राधाचापं नु दृकर्मफलं पूर्वोत्कयुक्तिः ॥ नक्षत्रवाणयोरैक्ये ऋणं भेदे धनं भवेत् ॥ ५२॥ एषां व्याख्या कर्मानयने मृगाचं ककीय सौम्यं याम्य चानयनं विचार्य नक्षत्र. ध्रुवकस्य त्रिराशिक्षेपात् प्राग्वगुजज्यामानीय परमझांति-२३६३५ मा १४४०१५ -संवाय च प्रागानीतांतिकोटिज्यया विभज्य ततः प्रासफलेन इयुकोटिग्यां हरवा अंत्यज्यया ३६०० भज्यते । ततो लब्धादंकामागार्थ कोदंडस्तरकोटिग्यां समा. नीय । तनुशरज्यामानीयोक्तफलकेन हत्वा च मागानीतधनुःकोटिज्ययाऽप. हियते । ततो लब्धाचापं साध्यते, तदेव कर्मफलं । (पूर्ववत् ) एकदिवस्वाद नसायनवाणयोरक्ये मण, भिन्नदिकवेन तयोभदे धनं भवति ॥ तत्फलमिष्ट- वर्षस अंधादिनक्षत्रभुवके यथोचितं ऋणे घने च कृते तन्नक्षत्रं कर्म शुद्धं भवति॥ मत्रोदाहरणम्-यथा मकरादिस्वादुत्तरायणे सायनो रोहिणीधुवकः ॥३३॥५२ शरो याम्पः ५.१० रोहिणीध्रुवकादाशिवययुक्तात् प्राग्वदानीवाभुजज्या १७४९ इयं परमशांति- २३॥३५ मौर्या १४४०।१५ गुणिता जाता २५६८८०४३२ मस्या पूर्वानीवरोहिणीफुटापक्रमः १५२२० कोटि- १३७५९ ज्यया ३४० भागेन लब्धं 11५ मनेन रोहिणीदारः ५.१० कोटि-८०५० ज्यया ३५८५४२५ गुपिता जावा २५५००६॥३६ भस्या अंत्यन्मया ३६०० भक्त हनं २ ·(३३) अस्मादागादिकं प्राग्वद्धनुः १२१५ कोरिः ७८।३८ अत: प्राग्वत् ज्या ३५२९। २७ इयं धनुः कोटिज्यानभागाध पृथक् स्थाप्यते । अथ शरः ५.१० अतः प्राग्व- ज्या ३२४१० इयं पूर्यफलेन ७११।१५ गुण्यते जाता २३०५६३१३२ अस्याः प्रागानीतधनुः कोटिज्यया ३५२९।२० भागे लब्धं ३५।२८ एभ्यः प्राग्वचापः १२२२१ इदमेव कर्मफर रोहिणी नक्षग्रस्य सौम्यायनस्यात्तदाणस्य याम्यवादु- भयो/दे धनं कृत्वा रोहिणीध्रुवके क्षिप्यते जातो टक्कर्मशुद्धो रोहिण्या ध्रुवकोऽयम् । २१२१३६।२३ एवं सर्वेषां नक्षत्राणां कर्म साम्यम् । अथ प्रकारांतरेण शमानयनम्- पूर्ववत्सत्रिराशिज्या तच्छरेण हता हुता ॥ कृताननंदवसुभि ८९०४ लब्धं भागादिकं ततः॥ ५३॥ हतं निरक्षलग्न तद्धिष्ण्यस्थितराशिना । हृतं खखाग्निभि ३०० र्भागादिकं दृकर्म पूर्ववत् ।। ५४ ।। भनयोाख्या ॥ पूर्वपदयनं विचार्य नक्षनभुपकोषमा सनिराशिया सप्छ- रेण हता कृताभनंदवसुभि ८९०३ विभाया तो लब्धं भागादिकं तस्मितिरक्ष. लो मेपादिकोदपविनायो वसुभानि २७८, 'छिद्रनवयमा २९९ बिरदा ३२३ इत्यादिना प्रस्तुतनक्षयसंबद्धलंकोदितमेपादिलनप्रमाणेन इते ससाग्निभि ३.. भो लब्धं भागादिकमेव एफम्र्मफलं भवति । तपाग्यदभीरधुदके ऋण धनं घ कार्यम् मनोदाहरणम् यथा मझराघुत्तरायणे सायनो रोहिणीधु पक: २१॥३३॥५२ शरो याम्य: ५।३० असारमाम्यग्निराशिभुजग्या १५१९ इयं सरेण ५१० दता जाता ८८५६।२६ इयं कृताभनंदवशुभि ८९०४ मंशा लग्धमंशादि ०५९१५. पतदोहिणीनश्यस मिथुनराशिस्थिताबाई मोदयमिथुनप्रमाणेन ३२३ गुणित जातं ३३१२० एतत् गवामिनि ३०० भंयते सम्पादि । एतदेव शम्मफळ भामरायनयोभदे रोहिणी नक्षत्रे धनवशात् क्षेप्ये जातं तम्म शुरं रोहिणी नक्षयं श२१३८ । भय प्रागानोतरमशुदस्य तमास घांतर मला । विकरा: ६ पल्लावरवान दोपः। भय नाणी भ्यम्पापमयदोन माययाम्पसमाहोरामानयनम् - स्वाहोरात्रानये साम्ययंत्रे हीनापिका फ्रमात् ।। साम्ययाम्यापमाशः स्थासयतिर्व्यत्ययः परम् ॥ ५५ ॥ तयोर्द्वयोरुन्तयोर्युसंटग्यासमागता ॥ यंत्रदयेऽपि नक्षत्रमुसं सतरं भवेत् ॥ ५६ ॥ पं०५ ·(३४) यंत्रः सौम्या याम्यो द्विधा भवति । अन्न सौम्ययंत्रे वाहोरामानयने नवति ९० नक्षत्राणां सौम्यक्रांतिभागैहींना याम्यफ्रांतिमागैर्युका स्यात् । परं याम्ययंने तु ग्य. स्वयः। कोऽर्थः । सैव नवतिः ९० तैः सौम्ययाम्यक्रांत्यंशकैर्युक्ता होना च स्यात् । तयोर्द्वयोरप्यंकयोनवति ९० युक्तशेपयोर्भुज्यास्त्रंउकेभ्य भागतं घुज्याफलं नक्षत्राणां सौम्य याम्य च स्वाहोरात्रसंज्ञ स्पष्टतरं मुखं भवेत् । सौम्यस्वाहोरामानयनस्योदा- हरणम् ॥ यथा रोहिण्या उत्तराकांतिः १५२२१ एपा सौम्यतया नवतेः ९. शो- ध्यते शेपं ७४३७५९ एम्यः प्राग्वत् घुज्याकोटकेम्य आनीतं धुज्याफलं ५ एतदेव रोहिण्याः सौम्यं सौम्ययंत्रे स्वाहोरानम् ॥ अथ याम्यवाहोरानानयनोदाहरणम्- रोहिण्याः सौम्यक्रांति: १५२२११ एपो सौम्यवानवती ९० योज्यते जाता ३०५/२२११ अस्य धुज्यासंडेभ्यः प्राग्वदानीतं पुज्याफलं २५/४७ एतद्रोहिण्या याम्यं याम्ययंने स्वाहोरात्रम् ॥ अथानीतांशस्थापनम् ॥ स्वाहोराबविचारपूर्व नक्षमस्वरूपं किंचिदुच्यते । रव्या. दयो प्रहाः सनक्षत्राः स्पष्टाः पूर्वक्षितिजे उदयं याति । यावता कालेनासक्षिति- जेऽस्तामयंते सकालस्तेपामहः । अतएवास्तक्षितिजाद्यावाकालेन पूर्वक्षितिजं प्रयांति सकालस्तेषां रात्रिः । अतएव घुग्यासंडेभ्यः स्वाहोरात्राण्युरपाद्यते। अथ कानिचिन्न- क्षत्राणि सौम्ययंत्रे कानिचिद्याम्ययंत्रे कानिचिन्मिश्रे भवंति तेषां लक्षणमुच्यते । सत्र यमक्षगस्य सौम्य स्वाहोरात्र त्रिंशदशमध्यगतं, याम्पयंग्रोद्भवं घ त्रिंशयः गतं तमसत्रं सौम्ययंने चोपयुज्यते । यस्य तु याम्यं स्वाहोराय त्रिंशन्मभ्यगं सौम्य सुत्रिंशदूध्यातं तमनं याययंत्रे चोपयुज्यते । यत्य प स्वाहोरायद्वयमपि "सौम्ययाम्ययंत्रोद्भवमपि" विशन्मध्यगचं उन्नक्षन्नं मिनयंत्रे स्थाप्यते । यथाऽभि- जिवक्षस सौम्य स्वाहोरानं ९२७ याम्यं ४०४८ एतासर्पदा सौम्ययंग्न एय। अगस्त्यस्य सौम्य स्वाहोरानं ५६।२५ याम्यं ॥१२ पुतनक्षत्रं सर्वदा याम्ययंत्र एव । म प्रस्तुताया रोहिण्याश्च सौम्यं स्वाहोरानं १४५४ याम्यं २५/५७ एन. भशनं सौम्ययाम्यमिन्नयनेपयुज्यते । सोम्ययाम्याय दिसोलंकातः सौम्या पाय- भुवं भभिलक्षीकृत्योभयतोशेयम् । एवमन्ये रामपि नक्षत्राणां स्याहोरानसाधनं कार्यम् ।। भयेष्टाक्षाशेम्पोऽमीटनाग्राणामुतांशानयनम् - अक्षस्पष्टक्रांतिभागांतरोत्थाः सौम्या याम्यास्ते नतांशाः समध्यात् ॥ खांका ९० दीनाः खेचरक्षोन्नतांशा मध्याहोत्याः स्वस्वदेशे भवंति ॥ ५७ ।। "

·यौकाशायोगतश्चोन्नतांशाः
खांकां ९० शेभ्यो वृद्धिभाजस्तदानीम् ।।
हीनाः कार्या व्योमनागक्षितिभ्यः १८०
शेपास्ते स्युः स्वांशगाश्चोन्नतांशाः॥५८॥
व्याख्या ।। अक्षाशाना नक्षत्रस्य स्पष्टफ्रात्यशाना च यदतरम् । कोऽर्थ । अघि
काकाद्धीनाके पातिते यच्छेप तदेव सौम्ययाम्यदिग्गतावेन नक्षमाणा खमयारसौम्या
याम्याश्च मतांशा भवति । तेषु च नताशेपु नवते पातितेषु शेपस्तेषां नक्षत्राणां
महीतो भूभागात स्वै वे देशे मभ्योलताशा भपति । यत्र तु अक्षांशाना काति
भागाना चैकदिक्वायोगे क्रियमाणे सठि नवते ९. राधिक्य भवति तनाशीत्य-
धिकशतात् १८० तेषु पातितेपु दोष नक्षत्राणा मध्याह्वोचता जायते । एते नक्ष.
प्रोन्नताशा यो मध्यावृत्ते दृश्यते । ते चाक्षवशास्वीयस्त्रीयदेशे भिक्षा भवति ।।
सत्रोदाहरणम्-यथा प्रस्तुताया रोहिण्या. स्वीयमातिरत्तरा
दिहया याम्याक्षाशा २८१३९० अल्पस्वात्कात्यशा अक्षाशेम्य पात्यते शेपा
२३।१६।५९ एते याम्याकशेपत्वेन याम्या नताशा बोद्धव्या । एते नताशा.
नवते ९० पातिते शेषा ७६।४३११ । एते रोहिण्या परमोन्नताशा. कथ्यते ।
एतावतोऽशान् रोहिणी अक्षदिशि भूभागात् खमध्यमाक्रामतीति भाव । अनया
युत्तया सर्वेषां नक्षत्राणा नतोलताशसाधन कार्यम् ॥
भय प्रतीत्सथमुदाहरणम् । सबत् १४२७ धपे चैनसुदि १५ दिनादागामि
वर्षे १४९४ प्रथादिद्वानिश ३२ अक्षत्राणा मातिधर्मसौम्पयाम्यस्वाहोरान-
परमोझवाशान् स्पष्टीकृत्य न्यासेन श्यते । " यथा तहिने आरवीतेरीप ७७१
सायाणचन्द्र २१३ अभूत्"१ ॥
१ "सवान् श्रीमदासेरगिरी साधिताल्लिखाम । अथ द्वात्रिंशन्नक्षनाणा सस्कृत-
फारसीनामानि लिख्यते" इत्यधिग्मेकस्मिन् पुस्तके ।
१५॥२२॥

·दिलयां हर्म ७५३२० हिंदुनाम ग्रंथाविधुवकाः विक्षेपः दिक् | फ्रांतयः । दिछ । धर्मशुद्धरा- सौम्यस्सा याग्यवा- परमोस. होरानं तांशाः पारसी- संख्या श्यादिकम् | होरात्रं २७१२॥ मुलतर- अश्वनामा ०६१४३१५२१२७१० ११॥२६॥ ४१४६ १२१२ ८८१२३ ३२।५ १ द. २०11९ आपस-नयंतक १९४३१५२५३।३० द. 01१४॥३३॥ १३१४२ २१ २ ११११५० (४१।३०) ३२।२०१२१ (३५) बाल- ०1१३॥११॥ ८६.१८ मरस्योदर १२२१४३१५२/२६।२० उ. १०1४० ३५/४२ (२६।१८) ०१२२१२२ उ. १६॥४०॥३७/ उ. ५ ७८२ सुरत- अश्विनी | १२५।२११५२ १२० १४॥३७ २६।२३ शाके १२९२ व्य. ग्रंथादी ध्रुवकादयो लिस्यते । (३६) येन कफाट- कार्तित- ०१२६१४३३५२५॥२० उ. ५५५५ (५५।२१) ०/९/२६/१५ ९।२८ ६३.१ ६३७ वजीज कर रासुल-प्रेतशि ६ १1१८॥३३१५२/२३।१० उ. | ३८३३१४६ उ. ॥१२॥२४॥ १२ ७१४६ ४०१४२ ८०19 गोल राः फिरस्स मनुष्य पार्थ | रयिया) ४६।४८ उ. १२३१४३३५२३०१० १॥१६॥३ १८ १४१५७] ८ दयरा | रोहिणी २११३३५२ ५. द. १५/२२२१ उ. शश२६।२३/२६॥६ २५:४७ ७६१५३ ·२११३।९।२३/२६।५६/ ५२१४ ९।१६।४७ द. ९ रियल मिथुन २१८१४३०५२ |३॥३० द. नउजी दक्षि. मकरवि मिथुन २।१२।५३३५२१७१३० द. दपमरा यामस्त. २११४१५३ १७/५८ २१॥२८ ६६०२८ ५६.४१ उ. . 1191101 ८1१२ ७३।५९ ४४१३९/४५] उ. २११३३५३३५२२२१३० उ. कार्तिके. हृदयर, मिथुन श२०१५३१५२ १७० द. २।२३।११॥ १७.३५ २१५७ ६३।३९ ६11८1१८ ९।५३ मुहिल ३२११८१४/५६।१२ ५१॥२८॥२४ द. अगस्त्य ३२६४१५२ ७५/०द. (३७) ४५/३९ १५१४२।१० द. ३।४५०५०२५।५५ १४५३ ३१६३०५२।३९/१० द. सोरा- आनालु मानी " ३२।१... ३३१३१७११५२०५३, १५:२७ ८६।३८ १५ रामुलया प्रथमया सलमुलशीर्ष ||1||३३५२ ९४० 3. कहम पुनर्पमु, सौरा. लुब्धक १८५३/५२/१६०. ३।१६।३९॥ ६।१४।३६ उ. १६सामी बंधु मघा॥२॥२३१५२०१० १३१३९।१९ उ. २५.३ ४।२५।११।२८|१५२३ (४।२३।११।२८) नं. १७ कलबल भसउंद।

·संख्या पारसी हिंदुनाम ग्रंथादिध्रुवकाः विक्षेपः| दिक फ्रातयः परमोन. तांशाः १८ उ. ७८१६ हकर्मशुद्धरा- सौम्यस्वा| याम्यस्वा. दिक. श्यादिकम् । होरात्रं होरात्रं उत्तरा ५१३॥२३॥ ५/१७॥३॥ सरफ फागुनी ११५० ३.१६।१५।२७ १४१३३ ५० जनाहि काकस्कं ५॥२७॥३३॥ लगुरार पक्ष १४१५० द. १२११९२१७ द.५/२२।०1४५२४॥२४ सिमाक चिना ६११५॥३३ ६।११४३॥ २१० ५२ २२।१० १७४ सिमा ६।१५/५३॥ स्वाती ६।२९।२२। रामे |३१।३० उ. |२२१४०१५ २९।२९ ४८४० द. ५३।२१ उ. ८४११ स्युजहा विशाखा फरहा मातृमंद.१३।३३।५२ ५४॥३० उ. (३८) ૨૨ २९१३६१७ उ. ७/१८1100 २१ १११२५ ३३१४५ ८९/३ कलपुला ज्येष्टा 2191५३३५२/४० ६.२४.३०/३५ द. ८1०1४१४०३।२३ १९३८ (१२॥३८) २४ रासुला धनुः८1१३/७३। कोटि ३६/० ८११७१३८ उ. |१३१४४ १५॥३४ २०३६ ७४।३२ २५/राउला मूलं ८॥२०॥३३॥ १३.१० द. ३६।१९।३७ ८1१८५७) ३८/५० ९1५७ २५१ नं. १८ जहरल असद, नं. १९ करफजुमा ।

·८॥२५॥३९ २८॥२३ ४०1४० १३३५ निशाबर धनुदा२५/३४॥ પર २१५० २०१४०३३ द. उ. ३८३४३५ उ. |९|३।१८३०९।२७ ४०1४८ ८०१४ मस्तव अभिजित १।६।१३१५२) ६२०० उ. ६८.५० नद्धना २॥२२॥४३॥ १७११४) २२२२३ ९/१८॥२॥ २८ २९/१० उ. उ . ७८1१३ श्रवण २८ कलमल, मत्स्य 901२५५३॥ १११५/३९॥ १८ ३॥२२।२१ द. ३७१३ १०.२१ २६३५९ २३३० दुवउ मुगं ५२ २९ ३० १०१७॥२६॥ ४५/४० काद१०॥२६॥३॥ ५२ ७५/११ ६०1१०13. उ. ४३१२७१३७ (३९) पूर्याभा १११२११३॥ ३११० उ. १११७/५/३२/१२।२० ३०१४१ २४१४५/२४ 3. जाल कनुस पक्षी R जनपई। समुद्रः ११॥२३॥१३॥ १११२७१६ ११।१९।५४ द. ३२ २४१५ ४९।५२. ५२ (शाके १५५९ व्य. ध्रुवमध्येऽश ४ वृद्धिः) * (संवत् १४९४ वर्षे शाके १३५९ चैनमुदि १५ दिने द्वानिशनक्षत्राणां गणितमानीय प्रदर्यते । अत्र वर्ष ६६ मा ८ संक्रांतमास । एतैः सायनांशश्च दिने अन्यानि नक्षत्राणि संति)? (नसुरवाक्या) (नमुरताया) रिदक जतनहूज, मुरदम फरस, जांबुल कातिक * अयं धनुचिन्हान्तर्गतो४० पृष्ठम्यकोष्ठकोपरिस्थो ज्ञेयः। नं. २५ नं. २८ नं.३१ न.३२ ·संख्या पारसी हिंदुनाम, प्रथादिधुवका: विक्षेपः दिक् ] क्रांतयः दिक सौम्यंस्वा याग्यम्बा होरानं दृकर्मशुद्धाः होरानं परमोन तांशाः नाम सुरतलर- १११२७१४२ अश्वनाम ०1७/७३१५२० २७० २७/२२१३२/उ. 111५६ ३२।१९ ८८४१ - आउन २ नयंतक ०२०1४३ ५२ ४०१२३१४३द. ०1१५/१५/६,४२०५९ ९/० २०१३८ ०.१४|४१1 २६।२०/3. ३२१४४३४ उ. १०१४३/ ३६॥३५ ८५/५४ ७२० १६१२१५८ उ. ०१२३४२४०१४१४७, २६६ ७५।२४ वतनल ॥२३॥४३॥ मत्स्योदर हुत ५२ ४ सुरतेन अश्विनी ॥२६॥२१॥ ५२ कफलप कर्तित ०२१४३। जीव रामुल प्रेतशिरा,१११॥४३॥ (४०) ५११२० उ. ५५.३९४० उ. १२५/५४१०६४ ६२१५९ ६ २३० ३८१४२।२० उ. ३.१३॥३३॥ ७९/५७ गोष मनुष्य पंविफर छ मनुष्य २०१३॥ सासदा ३०० ४७/१५/२०[उ. १११७१५४ ७४३ ७९/५९ ७१॥३४ ६ दवरा रोहिणी १२॥२॥३२॥५२ ५।१० द. १५॥४४॥३। 3. । २।३।३३।५४ १४.५२ २६.३ ७७५ ·२॥१३॥५६॥ ३८ ९/८/२७ કરાર २३॥३, १६०५३ ९ २।१५।५० २५ १७.५६ २११३२ ६६॥३५ शाश२० ४८ ४१०५०२२ उ. ८1१० ७४१४३ ४७११५ रजतरिक मिथुन २९४३३५२/३॥३० द. जलाउजी ददक्षिण पंगवि मिथुन १० लयसरा वामस्कं. २११३३५३१५२ १७३० द. पण्मुख "अफ २११४१५३३५२३२।३० उ. कार्तिक १२ बाजी इतुवर मिथुन २२२५३।५२ १७० द. मुहिछ इस्मानी अगस्त्य ३1०दा५२ ७५/०] द. सेराइ-आद्रालु ३.७॥३३॥५२ |३९/११ द. २२२२१५॥ २० १७.३५) २०१५७ ६७१४३ ६॥२॥४५ उ. ५।२९।९ | द. ३।२।४।२०५५४४ ६१५२ ९०५२ (४१). १५४४४१४३ द. ३६५।३५।१८२५१५७ १०५२ १५॥३६ मानी | धक मेमुत प्रथमया चमल मुक ३११४१११॥ ३२२१५ ३३३३३३५२/ ९।१० ८६।१५ उ. उ. १५ १०1१८ ३५१४४ खशीर्ष ३१७॥३॥ ९ ગિરઢ लुग्धक यंधु ६।६।५१ ३।१९।४३३५२/१६१० द. १७१३२ सामी १३५ | उ. मा / ॥२॥२३॥५२ ३० રાઠી १० लभसद १५/२५, २५५१६ કાર ·संख्या पारसी हिंदुनाम ग्रंथाविधुवकाः विक्षेपः | विक| क्रांतयः परमोब. तांशाः दिका. इधर्मशुद्धरा- सौम्यस्खा याम्यस्वा- श्यादिकम् । होरानं होरा ५१९॥३९॥ १४०३१ ૨વા૨૨ २३ ७८/२२ द. ५.२३१०१३३/२४१३२ १५४ ४८१२३ द. उत्तरा ५१३१२३॥ 14 |सरफ ११५० उ. १७२।२२ फाल्गुनी जनाहि काकरकं ५॥२८॥२३॥ लगुराव धपक्ष १४१५० द .११४८११७ ५२ सीमाक चित्रा ६।१६।३३। २० २० ५२ दा२३४३९ सीमाका स्वाती ६.१६॥५३॥ रामे ५२ ३१॥३० उ. | २२॥१८५६ विशाखा मातृमंड. ७।३३३५२४४१३० उ,२९/२०१२१ ६१५/३८॥ ५२ २२१४५/ १६१५७ ५२१५७ उ. |७1०1१५/३५/१३०१५ २९१५७ ८३१० २६ २२ २३ ७/१९/१०॥ उ. ११११९ ३२१३७ ८९/१५ ज्येष्ठा ८।३३३५२] ५० अकरव द .२४४५३३१७ द.11५३३५९/३०1४१ १२।३५ ३६.२८ वारासुल धनुः २४ हवा कोटि ८1१४॥४३॥ ५२ २६० ८1१८॥२४॥ उ. १५/३६/ २४१४३ ७४।२६ मूलं | ८२३१३१५२|१३।३० द. ३६।१८४० ८1१८५७ ५९ ३८५० २५/२ ·४०।३ १८२६॥३८॥ २५० १३०३४ २०१७/10/द. निशाच | धनुदा२६॥३॥ रान ५२ २५० ४४ २६ | उसमे ४०१२९ ९।३।१९।२४९/३२ ८०२६ नया अभिजित्/१।७।१३३५२/६०० 3. ३०१७/१९ उ. ९।१९।९। १७२७ २२।१९ ६८.२८ नस्तना १।२३।४३॥ २९/१० उ. ७/१७/१५ उ. २८ प्रवण १११६।४२१९३६३५६१०१२६ २७१२९ द २३१० ३४४०२ २ ९ ३० मरस्य /१०२६१५३ दुत ५२ रिदफन ककुद १०॥२९॥३॥ ५२ १०1८1१९॥ ८1१७ ४६।३२ ७४।२६ उ. ६०० उ. ४४४१३१३ (18) मकपिल पूर्यामा २२३॥ फरस दपदा उ. १११८३३।१।२५ ३११४. २५/२२/४२ उ. ३11० ८६.४५ ११॥२८॥६॥ जखईक समुद्र ॥२॥३॥ नुसीजन पक्षी २३१५३ ११२७४६द. ५०1१४ ९४४० द.

·(४४) अप मकरादिवृत्तत्रयस्य संख्याप्रमाणमाह- मृगस्य वृत्तप्रमितिः खरामा ३० स्तुलाजयोनंदभुवोऽयरामाः १९:३८ ॥ कर्कस्य सूर्याक्षितिवायवः स्यु १२०५१ यत्केंद्रमध्यादियमूहनीया ॥ ५९॥ भस च्यारया ॥ यंने वृत्तत्रयं भवति, तन बहिर्मकरवृत्तं तन्मानमंशास्त्रिंशत् ३० तरखाग्निजसिद्ध । द्वितीय मेषतुल्योस्तरप्रमाणमंशा. १९६३८ । तृतीयं कर्कस तरम- माणं भागाः १२२५], इयं विविधापि वृत्तप्रमितियंत्रमध्यकेंद्रादूहनीया विचार- पीया मना (निष्कर्ष )नायोऽयम् । यंग्रे सुबुध्या वृत्तं विधाय मध्यावधि निश. भिशदंशपरिकल्पनया बहिस्य मकरवृत्तं भवति। तदुक्कप्रमाणेन मध्ये वृत्तद्वय साध्यम् । अथ परमापमांशानां क्रमज्या कोटिभागानामुक्रमज्या चोत्पाद्य मेपतुला वृत्तद्वयोत्पादनमाह- परापमांशास्त्रिकराः कलाश्च शरानय २३२३५ स्तनमजा च मौर्वी ॥ शून्याधिशकास्तिथयो १४४०।१५ ऽथ कोटि- भागाः पडंगानि शरेक्षणानि ६६॥२५॥ ॥६॥ तज्यांकनंदाक्षिगुणा द्विचंद्रा ३२९९।१२ कोट्युत्कमज्यांकशरेंदुवाहा. २१५९ ॥ वाणाब्धयः ४५ कोटिलवोत्क्रमज्या त्रिंशद्गुणापक्रमकोटिमौा ।। ६१ ।। हृता च यल्लम्धनिहांशकादि तत्स्यात्स्फुट मेपतुलाप्रमाणम् ॥ तुलाजमानस्य कृतिः खरामै ३० र्हताप्तमंशादि कुलीरमानम् ॥१२॥ एषां व्याख्या ॥ परमापमांशानां २३।३५ प्रारबक्रमज्या यया १४४० तेयामेव भाग्षत् कोटिभागाः ६६।२५ एपां क्रमज्या ३२९९।१२ कोटिभागानामुकमज्या २०५९।४५ अतो मेपलावृत्तमानीयते । इयं परमापमांशानां फोयुकमाया ·(४५) २१५९५५ मकरवृत्तमानेन निशता ३० गुण्यते भावा ६५७७०11३५० अपा स्थानांके पथ्याभागे लब्धं २२ तदुपरियोजितं जाता ६४७९२१३० अस्याः परमा. पक्रमकोटिज्यया ३२९९।१२ भागे लब्धांशाः १९ कलाः ३८१२०११ अस्य कृतिः ३८५।२८ एपा खरामै ३० भक्ता लब्धा भागाः १२२५१२२ एतस्कर्कवृत्तममा. णम् । एतन्मेषतुलयोवृत्तप्रमाणं मकरवृत्तप्रमाणं त्रिंशदंशाः सिद्धा एव ॥ : अथ ध्यासार्धस्य तथा भचक्रकेंद्रस्योपादनमाह- परापमानांतरमौर्विका या हतांतरस्योत्क्रमजीवया सा॥ ततो विभक्ता परमापमाख्यामा त्रिभज्यायुतया यदासम् ६३ कोटिज्यया मिश्रितमर्धितं त- त्रिंश ३० द्गुणं कोटिगुणेन भक्कम् ॥ लब्धं च तद् व्यासदलं ततश्च पूर्वे दले कोटिगुणोनिते च ॥ ६४ ॥ शेपं खरामै ३० गुणितं विभक्त कोटिश्यया प्राप्तमितो लवादि । केंद्र भचक्रस्य भवत्यवश्यं तदेततो व्यासदलभ्रमः स्यात् ॥६५॥ एषां व्याख्या । परापमांशानां ( २३॥३५) यांतरमावीकोटिज्या तस्यैवांतरस्य फोटेकमज्यया संगुण्यांत्यज्यया ३६०० युतया परमापमस्यया भज्यते ततो लब्धं लवादिकं फोरिज्यामिश्रितमकृतं विश ता ३० संगुण्य पुनः पूर्वोक्तया कोदि. ज्यया भज्यते । ततो लयादिकं न्यासवृतं भयके भवति । ततश्रोते पूर्षदले कोटिज्यातः पातिते शेष 'निंशता हत्या पूर्वोक्तकोटिज्यया भज्यते। ततो लब्धं लवादिकं अचक्रस्य केंदं भवति । अनेन भचकेंद्राशप्रमाणेन यंत्रमण्यारसौम्ये पाये था पक्षे चिदं कृत्वा तदुपरि ग्यासार्धवृत भाम्पम् ॥ अनोदाहरणम्-परमापमांशाः १३३५ एते नपते ९० ध्युताः कोटिभागाः स्युः ६६।२५ अतः प्राग्वत् कमज्या ३२९९।१२ तथा कोटिभागानां उफमज्या २१५९४५ अनया कोटिक्रमग्या ३२९९।१२ गुण्यते साता ७१२५४४७११२ एमा परापमज्या १४४०१५ अत्यश्यया सहित या ३६०० १५०४०३५ मन्यते MOH ३६ एते फोटिग्यायो ३२९९।१२ क्षिप्यते जाता ४७१२१५८ एते. फुल्य द्विधा स्याप्यते । २३५६।२९ भनपोरेकं दल २३५६३२९ त्रिंशता ३. गण्यते मा०६९।३० इदं कोटिज्यपा ३२९९९।१२ भज्यते टा, म्यासदळस भाग दिसत २१॥२६ भयोवृतं पूर्वदलं २३५६।२९ फोटिज्यातः ११९९।१२ पाय ·(-४६) शेष ९४३४ प्रिंशता ताब्यते जातं २८२८॥३० एतस्कोटिज्यया ३२९९।११ भक्कं लग्धं भचप्रफेंद्र भागा भागाः ८ कलाः ३४ ॥ मथानीतंभचन्यासार्धयोः प्रमाणमाह- भागा भचक्रकेंद्रस्याष्टी लिप्ता वेदवयः ॥२४॥ व्यासार्धस्य धरादोपो रसनेत्राणि २०२६ च क्रमात् ॥ ६६ ॥ स्पष्टार्थः अथ भमंदलार्थ लंकोदयममाणानां प्रसंशं भागादियुक्तिरुच्यते- निरक्षलंकोदयलममानात्स्पष्टं फलं यत्प्रतिभागमेति ॥ यथोचितं तद्गणकेन योज्यं भमंडले पद्ममितेऽपि यंत्रे ॥ ६७ ॥ भस्य व्याख्या ॥ यंत्रे तावदानवते (९०) रेकवि २ नि ३ पंच ५ षट् । दश प्रमाणोखतांशवलये कल्पनया पोढा भवंति ॥ ततो यंत्राणामुन्नववल. यानो भव के स्थापनार्थ निरक्षलंकास्थानां द्वादशानामपि मेपादिलमानां प्रमाण दशभिर्भरवा प्रत्येक तेषामंशकादिकमानीय विंशद्धि ३० भक्त्वा तमादपि प्रसंशं भागादिकमुत्पाद्य ' च पुकैकळमस्य विशदशपर्यवं सर्वेष्वपि यंत्रेषु भमंडले गणकेन यथोचित स्थाप्यम् ॥ : अत्रोदाहरणम्-लंकायां मेपस्य प्रमाण २७८।२० वृपस्य २९९ मिथुनस्य .१२२१३० एपो दशमिर्भागे लब्धं भागादिकं यथा । मेपे भागाः २७१५० घृषस •२९।५३ मिथुनस्य ३२।१६ एते न्युत्क्रमात् कर्कसिंहकन्याना भवेयुः । तथा एते पडपि युरक्रमातुलादीनामंशाः स्युः । मेषप्रमाणं २७१५० त्रिंशद्भकं लब्धं. भागाः शेष २७ षष्ट्या संगुण्य अधस्तनाई ५० संयोग्य जातं १६७० त्रिंशद्भक्त लब्धं कला: ५५ एतन्मेषस्य प्रयमांशफलम् । एवमेव शेपेष्वपि लोवंशफलं साथ्यम् । दशमि१० पलभांगो जायते । अप दशकस्योत्पत्तिः । रागोले कालचक्रमचयोः परिधिद्वयमस्ति । समय: कालचक्रपरिधिः स प्रिंशत्रिशदंशपरिमितः समांश क्तः। पंवघटीतुल्यैकलमः स्यात् । एषमहोरात्रस्य पष्टीघरीमिदशलमारमको भगणः संपूर्णः स्यात् ॥ तत्राहोरानषष्टी. घटीना पलानि ३६०० भगणसिमक्तानि दश रब्धाः । अतो कंकोदयानां दशभि- भोगदानात् प्रत्येकमंशाः प्राप्ताः । एवं स्वदेशोदयानामप्यंशाः साध्याः । . न्यच । कालचके परिचक्रांशानां प्रत्येकं लंकोदयांशैर्विमजना क्रियते ॥ मत्राप्य- 'होरात्रेग भचक्रपरिधिन्यूनाधिकर्पचघटीभिर्मेपलप्ने त्रिंगदंशात्मके निरक्षमेपलमेंशा. 1 ·(४५) दि २७१४८ परिमितो जायते । अनया युक्त्या फालचमभचक्रयोः परिधी सम. विषमभागैर्भगणं पूरयतः ॥ अथ मेपादिलमत्रयाणां प्रत्यंशस्थापनार्थ नववंशपर्यंतं प्रदश्यते । यथा भचक्र- स्थापनार्थ सुगमरवात्कार्य समायाति ॥ ६ ७ ८ ९ २ ३ ६ O २ ४५ ४ ३४ २९ १० ५० १९ . . ५५ ५५ ५५1 ५४ ५५ १५ १० १६ १४ १२ १२ ९ १३ ४५ ४१ ३३ ५ ५५ . . . . . ५५ ५५ ५५ ५५ ५५ . २४ २५ २६ २० २१ २२ २१ २३ २० १७ २९ ૨૨ ९ २४ ३ ५९ २५ २१ . .. . . . ५७ ५७ ५६ ५६ ५६ ३१ २८ २९ २८ २३ २५ २६ ४. 1:12.7 . . R ५ . ५८ ५८ ५६ ·(28) ३७ ३९ १० ५१ ४५ २९ २८ २७ . . ० . . 4. ५८ ५८ ५९ ५९ ५९ ० . . ४६ ४८ ४९ ५२ ५४ ४५ १८ ५० ४३ २७ ५६ २७ ४९ ३० २७ २९ ३१ ३२ 6/ १ १ १ १ १ १ १ - . . . १ ५ १ ५५ ५७ ५८ ५९ ६० ६१ ६२ ५४ ५५ ५९ - ३४ ३६ ४० १२ ४४ . १ - १ १ १ २ २ २ २ २ ३ ३ ३ ६४ ६५ ६६ ६७ ६८ ७१ ७२ ६१ ६७ ૬૨ ५९ ६८ १८ ६९ २२ ७२ ७७ १० १ ५ ३ ३ ३ ४ a ४ ७५ ७८ ८० ७१ ७५ ८. ४० ४५ ५० . ५ - १ १ १ । १ . है ५ ५ ६ ५ ·(४९) ૮૨ ८८ ८९ ८३ ८५ ८६ ८७ ९० ८४ ३२ ८८ ५५ १६ २२ ४९ . १ १ ५ ६ ५ ० अथेटशंको छायाकर्णसाधनम्- कमानतोन्नतांशानां जीवा साध्या कलादिका । नतज्यास्वस्वशंकुनी विभाज्या चोन्नतज्यया ॥ ६८ ॥ अंगुलाद्यं फलं यत्स्यात् तज्ज्ञेयं स्वस्वशंकुजम् । त्रिजीया स्वस्त्रशंकुनी छेदेनामा फलं श्रुतिः॥ ६९ ।। च्यात्योदाहरणेनैव ॥ नांशाः ८९ उपतांशः नतज्या ३५९९।२७ उस. राज्या ६२१५० नतज्या द्वादशभिः संगुपपोषसग्यया विमग्य लब्धं द्वादशांगुल. को छायाफलमंगुलाई १८७।२६ ॥ कर्णानयनम् ॥ निज्यो ३६०० द्वादशभिः संगुण्योगतज्यया विभज्य लडधर्मगुलादिकर्ण: ६८७।३५ पुनरपि नतश्यो सप्तभिः संगुण्योगतज्यया विभव्य लब्धं सप्तांगुलशंकोभ्यायाफलमंगुला ४०14 निज्यां सामिः ७ संगुण्योगतज्ययाप्तमंगुलादिकर्णः ४०॥४ एवं नवांगुलशंकोरपि धाया- की प्रसाध्यो । तिग्मांशु १२ सप्तां ७ गुलशंकुजाता छाया भवत्युन्नतभागकानाम् ॥ चिरंतनाचार्यचरैः प्रदिष्टा प्रदश्यते सद्गणकोपयुक्ता ॥ ७० ॥ सद्यार्थमेवत् ॥ पाकोटकानों न्यासो यथा । उतांशानां गायोगुलानि दादश २ सहा. ७ गुरुको उपता. १ २ ३ ६ ९ ८५१२२८1 101 १० ८५ ४३ १४ पु:.1|२०.१४५ १९ ५८ . . .. २ १४ १२ यत्र०७ ·(५०) उन्नता. १० १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ ४८ शंकुः १२ ६८ ३ ४४ ४६ ४४ २७ ८ १५ शंकु २८ ४० १ १९ ५ ७ २५ उन्नत. १९ २० २३ २४ २५ २६ २७ शंकुः २५ २९ १२ २८ १६ २४ २७ २३ २२ ५५ ५७ ४८ शंकु: १५ ४३ १३ ४४ ७ २१ २३ १४ २० २९ १ २१ उन्नता. २८ २९ ३२ शंकुः २२ ३४ २१ १० २० 22 १९ ५८ १९ ३२ १८ २९ शंकुः १२ १० ११ १२ १० २२ ९ ३७ ७ १० २८ ३९ ४७ . उन्नता. ३८ ४० ४२ ४४ ४५ १५ शंकुः १२ १२ १४ ४८ १४ १३ ४८ १३ २४ १२ ५२ २१ . शंकु 4 ८ ८ ७ ९ १७ ७ ३९ ३ ४२ ३० D उन्नता. १७ ४८ ५९ ५० ५२ शंकु: ११ १० ८ ९ २३ ४८ २६ ४३ ४३ शंकुः ६ ५ ६ ३१ ६ १८ ५ ४० २८ ·(५१) उन्नत. ६ ५९ शंकुः ८ ८ ७ ७ ६ ६ २२ ६ ४६ ३० ३९ ६ शंक: 20 ४ १ ३ ३ ५३ ३ ४३ ७ ५४ २२ १३ उस्मतां. ६६ ६८ ७२ शकु. ५ ४ ४ ४ ३ ५ ५१ २२ ८ ५४ शंकु ३ ३ २ ૨ ३ ३ १७ २ ३३ ५९ ४१ २५ १६ उसता. ७४ ७७ ७९ ८० शंकु २ ३ ३ २ २ २ २ ३ २७ . १३ ५४ शंकु २ १ १ १ १ १ २२ ७ ८ . २९ ७ उसतो. ८२ ८३ ८१ ८५ ८७ ८८ ८९ , १ १ 0 . शंक: १२ . 0 २५ १३ शंकु . 0 . . . ५१ ४५ २२ अभूभृगुपुरे बरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ।। तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेंद्रगुरुणा स्फुटं गणितकर्म पूर्तीकृतम् ॥ ७१ ॥ स्पष्टायः॥ यंत्रोन्नतांशाः शिवनेत्र ३ गुण्या- दिनार्धभक्ता घटिकादिकं यत् ।। १हतोऽम्पायसमाप्तिपर्यत रा. ग. पुखके नासि।

·(५२) मध्याह्नतः पूर्वगताश्च नाड्यः परे च शेपाः कथिता मुनींद्रैः॥१॥ तिग्मांशुसप्तांगुलशंकुतर्काच्छाया नवत्युन्नभागकानाम् ॥ चिरंतनाचार्यवरैः प्रदिष्टा प्रदर्यते सद्गणकोपयुत्यै ॥२॥ मथ यंने उसताशेभ्यो द्वादशांगुलशंकुच्छाया तस्य तले सप्तांगुलशंकुच्छाया । यत्रांशाः २ ३ ४ ६ ९ ७५ द्वादशांगुल] ८८७३४३ | २२८१७११३७ / ११४ शंकुच्छाया | २६ २९ १० ९० ४४ ८५ ४३ १० ८० ५७ ४९ सप्तांगुल ४०१/२००१४३ १०५ शंकुच्छाया १० ૨૮ ४४ १२ . ૨ ४८ यंत्रांशाः १० १४ १६ ४८ ४४ ४१ द्वादशांगुल ६८ शंकुच्छाया| ३ ४४ ५४ २८ २४ ३२ २१ सप्तांगुल | ३९ शंकुच्छाया| ४० ३२ ४८ १ १३ ५ ७ २३ यन्नांशाः २३ २१ ३५ २६ २८ २४ २३ द्वादशांगुल ३४ शंकुच्चाया| ५५ ३२ १८ १६ ४२ १३ सप्तांगुल २० शंकुच्छाया २१ १५ १ २३ १४ २९ यत्रांशाः २९ ३० ३१ ३२ ३४ २१ १९ द्वादशांगुल २२ शंकुच्छाया ३४ २० ४४ ३२ २९ १७ ३१ १२ सप्तांगुल १३ शंकुच्चाया १० ११ १२ ५३ ३९ २२ .

·यंत्रांशाः ३७ ४२ ४५ द्वादशांगुल १५ शंकुच्छाया) ५९ १४ ४८ १३ २४ ४८ २६ . ८ ७ सप्तांगुल शंकुच्छाया ८ ३९ २१ ૪૨ १८ . यत्रांशाः १७ ५० ५१ ५३ ५४ ९ ९ ५ द्वादशांगुल १३ शंकुच्छाया ३६ २१ ४८ २६ ३ ४३ ६ ६ ५ ५ सप्तांगुल ६ शंकुच्छाया ४५ १८ ५ ४० यनांशाः ५५ ५७ ५८ ६२.६३ ८ ६ द्वादशांगुल शंकुच्छाया २३ ४ ४६ ३० १३ २२ ६ ४ ४ ४ ४ क सप्तांगुल शंकुरछाया| ५४ ५४ १३ ५३ ४३ ३ ३४ यांश ६४ ६८ ७२ ४ ४ द्वादशगुल ५ शंकुरमाया ५१ ५ २१ ५ २२ ३ ३६ ६ ३६ ८ सप्तांगुल संपुरछाया २६ ३ ७ २ २ ५८ २ ४१ ૨ ५० मांसा७३ .१ ७७ ७८ ०९ ८० ३ ३ २० द्वादशांगुल ३ पुण्डाया ससागुल संपलाया! २ १ . ५२ १ ·(५४) यनाशा ૮૨ ८३ ८४ ८६ ८८ ८९ १ १ . . 0 द्वादशांगुर १ शकुष्ठाया| ४३ १ ३८ ५५ २५ . . . . 0 . ० . सप्तागुल शकुच्छाया। ५९ ४४ २२ श्रीपीरोजशकेंद्रसर्वगणकै पृष्टो महदप्रभु जोत सूरिवरतदीयचरणाभोजैकभृगधुता ॥ सूरिश्रीमलयेदुना विरचितेऽस्मिन्यनराजागमे व्यारयाने गणिताभिध प्रथमकोऽध्याय समाप्ति गर । इति श्रीयनरानागमे गणिताध्याय प्रथम ॥ १ ॥ द्वितीयोऽध्याय । अथ यनघटनाध्यायो व्यारयायते- आदौ यंत्रं मृन्मयं धातुजं वा विस्तीर्ण च स्वेच्छया कारयित्वा ॥ दैर्घ्यव्यासौ पालिवृत्तस्य तस्मिन्नार्यः कार्यों यंत्रचक्रानुमानात् १ व्यारया ॥ मृत्प्रसिद्धा । धातव पित्तराद्या । मृन्मय धातुमय वा यत्र स्वेच्छया विस्तीर्ण विस्ताराद्य च कारयित्वा यतमुखानुमानात्तस्मिन् यो पालिवृत्तस्य दीर्घव्यासी आयामविस्तारौ आय कार्या । विस्तीर्णमिति पद म्वेच्छयेत्यन योग्यम् ॥ याम्ये भागेऽस्य त्रिकोणं किरीटमीहर यंत्रं कोष्टकागारयुक्तम् ॥ मध्ये तस्य स्वेच्छयाक्षाशकानां पत्राण्यन्यान्युन्नतांशामितानि॥२॥ अस्य व्याख्या । कार्यमित्यनुवर्तते । अस्य यत्रस्य याम्ये दक्षिणे भागे त्रिकोण किरीट शिर स्थितस्वान्मुकुरसदृश कार्यम् । इंदृक् तद् यन कोष्टकागारमिति प्रोक्तम्। तस्य कोप्टकागारस्य मध्ये अन्यान्युन्नताशवर येराश्रितान्यक्षाशाना पनाणि स्वेच्छया कार्याणि । स्वेच्छयेत्यस्य कोऽर्थ । यावता देशाना पनाणि कर्तुमिष्टानि सावति कार्याणि । पते पन्ने च उपरि भिन्नभिन्न देशोत्पन्नोन्नतवलयानि कार्याणि ॥ एक पत्रं चोन्नतांशस्य पत्राद् द्विघ्नं पिंडे साधनीयं ततोऽन्यत् ।। लंकोत्पन्ना राशयो मेपमुख्याः संस्थाप्यते यत्र धिष्ण्यैः समेताः३ अस्स च्यारया ॥ उग्नताशस्य पनादेक पनमन्यस्पिडे द्विगुण साधनीयम् ॥ यत्पने लकोत्पदा मेपाद्या द्वादशराशयो धिप्पय सहिता स्थाप्यते ॥ इद च पत्र भचनाधिष्ठितत्वात् भचपत्रमित्युच्यते ॥

·(५५) पत्राण्येवं कोष्टकागारमध्ये मुक्त्वा साध्यास्तेषु पूर्वादिकोष्टाः ॥ पृष्ठे यंत्रस्यायते द्वे भुजाने सूक्ष्मे कृत्वा छिद्रमंतर्भुजं च ॥४॥ अग्रे पश्चात्तस्य चांतेऽब्धिकोणे कृत्वा छिद्रे यंत्रनेत्रे निवेश्ये ।। छिद्रे लावा मेरुकीलं दलालिं तेन क्षिप्त्वा घोटिका सन्निवेश्या ५ युग्मम् ॥ भनयोख्यिा एवं पूर्वोक्तप्रकारेण पत्राणि कोष्टकागारमध्ये मुफ्त्या प्राच्यप्र. तीच्यसौम्ययाम्यया च रेखया पूर्वादयश्चतस्रो दिशः साध्याः । ततो यंत्रस्य पृष्टदेशे भायतां भुजां कृत्वा तदने द्वे सूक्ष्मे च तथास्या मुजाया मध्ये छिद्रं च कृत्वा तस्य छिदस्याने पश्चाच्च सच्छिद्गचतुष्कोणे यंत्रनेने निवेश्य । छिद्रे भुजामध्यविवरे च मेरुसंशं कीलकं च क्षित्वा तेन मेरुकीलेन कोप्टकागारसहितां पत्रावली च विध्यान मेरुकीले घोटिकावझाकारा कीलिका क्षेप्या ॥ कृत्वा छिद्रं सूक्ष्ममस्य त्रिकोणे तत्र क्षिप्त्वा कंटकं वृश्चिकाभम् ॥ तस्य प्रांते मुद्रिका विकाख्यं सूत्रं देयं यंत्रनिष्पत्तिरेवम् ॥६॥ भस्य च्याख्या ॥ अस्य यंत्रस्य त्रिकोणे किरीटसंज्ञे सूक्ष्म छिदं कृत्वा तत्र वृश्चिक- मुखाभं कंटकं क्षिप्त्वा तराते मुद्रां च दत्त्वा मुद्दामांते लंबिकाख्यं सूत्रं देयम् । एष यंत्रनिप्पतिया ॥ अभूभृगुपुरे बरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ।। तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोदितं घटनकर्म यंत्रस्य तु ॥७॥ स्पष्टोऽर्थः ।। श्रीपीरोजशकेन्दसर्पगणकः पृष्टो महेन्द्रप्रभुः जात: सूरिवरसदीयचरणांभोजक गद्युता ॥ सूरिधीमलयेन्दुना विरचितेऽस्मिन् यंग्रराज्ञागमे स्यारपाने विशदे मुयंत्रघटनाप्यायो द्वितीयो गतः॥१॥ इति श्रीयंगराजागमे यंग्रपदनाम्यायो द्वितीयः ॥२॥ मृतीयोऽध्यायः॥ अथ चंगरपनाण्यायोग्यारयायते- यंत्रं प्रोक्तं पढ़ि, ह्यानवत्या एक १ द्वि २त्री ३ प्यं ५ ग ६ पंरत्यंश १० कुत्या।।

·(५६) द्वेधाप्येतत्सौम्ययाम्यप्रभेदात् तन्मिश्रत्वे मिश्रसंज्ञं परं च ॥१॥ व्याख्या ॥ आनयते ९० रेक १२ त्रि३ पंच ५ पट ६ दशो १० मतां- शपरिकल्पनया यंत्रं पविधं प्रोक्तम् ॥ चतुभिरंशर्भजनानवतेजनं न भवतीति नोक्तम् ॥ एतदेव सौम्ययाम्यममेदाद् द्वेधा सात् । एतन्मिनत्ये मिश्रसंतं परं च यंत्रं प्रोक्तम् ॥ वृत्तद्वयं कर्कटकेन पृष्टे यंत्रस्य निर्माय चतुर्दिशोऽक्याः ॥ प्राग्याम्यगाः कोष्टगतास्ततश्च स्थाप्याः खनंद९०ममितोन्नतांशार न्याल्या ॥ पूर्वोक्तयुक्तया घटितयंत्रस्य कोष्टकागारस पाश्चात्यविभागे कर्कट- कास्येन लोहयंत्रण वृत्तद्वयमुपरितनं महदधस्तनं च लघु विधाय पूर्वाद्याश्चतस्रोऽपि दिशो रेखाइयेनाक्याः । तत्र पूर्व सिन् वृत्ते पूर्वदक्षिणदिमध्य गताः केन्द्राभिमुखाः कोटगता नवतिप्रमिता उन्नतांशाः इप्सितैरेकाधकः स्थाप्याः ॥ अथ द्वितीयवृत्तस्य लेखमाह-- वृत्ते द्वितीये लिखितोन्नतांशा रेखा विलेख्याः प्रतिभागजाताः ॥ पक्षत्रयेऽपक्रमजाविभागाः शंकुप्रभामाग्गदिता तथा ज्या ॥ ३ ॥ व्यारया ॥ अधस्तनवृत्ते उपरितनलिखितानामुन्नतांशानामंकानुसारेण प्रतिभा. गजाता रेसा विलेस्याः। ततो दक्षिणपश्चिमांतराले भपक्रमभागा लेख्याः । तथा पश्चिमसौम्यांतराले वृत्तमध्ये सप्तांगुलच्छायां लिखित्वा तदधस्तादुभयतः पश्वि- मसौग्यरेखालग्नान् दादाकोटकान् कृत्वा पश्चिमोत्तररेखातो मध्यं यावदेकादि द्वादशपयंतान द्वादश द्वादशांकान् विलिख्य तेषामधस्तात् प्रतिमागजाता व्यंगुलाधा रेखा विलेख्याः ॥ सत उत्तरपूर्वातराले कोष्टके जीवांका विलेख्याः ॥ चतुणां भागानां रेखान केंद्रसन्मुखा एव कार्याः ॥ कदाचियंत्रे शंकुद्यस्यापि छाया विलि. खिता न भयति तदा टीकायां प्रष्टच्याः॥ एवं यंत्रस्य पृष्ठभागसाधनं संपूर्ण जातम्।। अथ यंग्रे कोप्टकागारस्य पूर्वपक्षसाधनमाह- वृत्तत्रये पालिगते कृते प्रा- ग्वृत्तेकिरीटांतरतो घटीश्च ॥ अंशानभीष्टान खरसाग्नि ३६० संख्यान् रेखास्तदीयास्तदधो विलेख्याः॥४॥ व्याख्या ।। यत्रकोष्टकागारस्य पूर्वभागे पाल्यां ककंटाग्रेण वृत्तत्रये कृते सति ·पारया ॥ मयारेगामभित उदयतः एम्समायनिन मागरे रिमागे हमारी विपुषाय परमं निं उपदिनमान पदेशनाममाहवानanta प्रथमे नाड्यास्यवृत्ते किरीटमध्यात् सृष्ट्या घटिका बिलेख्याः ॥ तदश्विकीर्पित एकाधुग्नतांशानुसारेण कोएकान् विधाय चतुर्दिक्षु नवति ९० नपतिरंशा इप्सितां- सकलेख्याः । उपरितनस्य वृत्तस्य नाहीरूपत्वात् तदधःस्थितद्वितीये घृत्त पलरूपा रेखाः प्रतिकोष्टं यथोचित लेख्याः॥ अथ सौम्ययंत्रे इष्टाक्षांशपरतवलयानां साधनमाह- यंत्रे च सौम्ये विरचय्य कंयां पत्रानुमानेन विलिख्य तत्र । भागान् खरामान ३० रचयेत्तदशैः कर्कादिवृत्तत्रितयं दलेपु ५ भस्य म्यारया ॥ सौम्ये यंत्रेऽक्षांशपयाणि काठमयफलके लाक्षया दृढं संनि- येश्य पत्रानुमानेनेका कंयां विधाय तत्र विशदंशान् परिकल्प्य कंपास्थि वरंशः कर्क- प्रमाणेन १२१५१ मेपतुलाप्रमाणेन १९३८ मकरप्रमाणेन च ३० यंत्रमध्यात् फर्कटयनेण वृत्तपयमालिसेत् ।। दिगंकितेप्वेषु च मध्यकेंद्रादयाच्यरेखोपरि केंद्रमानैः॥ चिहे कृते तच्छिरसः पृथुत्वमानेन वृत्तानि लिखेत्स्फुटानि ६ अस्प मापा ॥ सतः पूर्वादिदिगंकितेषु पत्रेषु याम्यरेसोपरि दहेतवे प. प्रिंशदधिकांशस्थापना ताम्रमयी पहिको विन्यस्य मध्यकेंद्रादयाघ्योपरि दक्षिणो. परि एकबादीनामंशानां प्रत्येकं फेंदमानैः कर्कटफेन पिके पते राष्ठिरसस्तन्मूदीतः पधुरवस्य ग्यासस्य मानेन स्फुटानि वृत्तानि लिसेत् ॥ भूजाल्यमाद्यं भवतीह वृत्तं ततः परं चोन्नतमंडलानि ॥ तेपां लिखेदानयतेर्षिभागान् शुद्धानिनाधुन्नतताऽधगत्यै ॥ ७ ॥ म्यागया ॥ एतेषु प्रथमं यूरा भूजागय शेराग्युसराांशानां यत्तानि मयंतीनि शेषः । पुपु प यूरोपु पोकलाशासनया आनयतेर्विभागामाशान् लिरोए । किम इनरा सूर्यस्पादिरादापागा महागा धिण्यानागुभावावगी एपांशुमतायशानायेत्यर्थः। मध्याहरेखामभितोऽस्य कर्कवृत्तस्थिते प्रागपरे विभागे । प्रमाशिसभा परमं दिनं तद्देशाभिधानेन तथाभागान् ॥ ८॥ दिसे स्वारदिशः पं०८ ·(५८) अथ सौम्पयंग्रे होरास्थापनमाह- कुजादधो द्वादशधा विभज्य मृगादिकाहयमंडलेपु ॥ विधाय वृत्तान्यभितः प्रतीच्या अंकैर्निवेश्या द्विदशापि होराः ९ अस्य व्याख्या ॥ फुजादपरक्षितिजात् पूर्यक्षितिजाचालान्मकरमेपकाद्धयमंट- लेपु द्वादशधा विभज्य स्वयुद्धया कर्कटेन वृत्तमयस्पर्शपूर्व अमितः पूर्वापरवि मागे वृत्तानि विधाय प्रवीच्याः पश्चिमाहिरिवभागादेकादिभिादशपर्यतैरकै दिनराभ्योा- दशा भपि होराः स्थायाः । एवं सौम्पयंग्रेऽशांशपनसाधना ॥ भय सौम्ययंग्ने भचक्रपत्रे कांदिवृत्तवयसाधनम् । भचक्रकेंद्रप्रमाणेन भमंडल- साधनं यम निरक्षमेपादिलमानामिष्टभागानां स्थापनमाह- भचक्रपत्रेऽपि पुरैव कृप्ते वृत्तत्रयेऽभ्यंतरतोऽटभागात् ।। हित्वा कलाश्चाधिगुणा न वाच्ये व्यासार्धमानेन विधाय वृत्ते १० निरक्षमेपादिविलनमानात् पूर्वोदितारप्रापि निवेश्य चैद्याः॥ वृत्ते द्वितीये तदधो निवेश्यास्तदंकसंख्यागणकैनिजेप्टाः ॥११॥ • अनयोग्यारया ॥ कोष्टकागारपत्रस्योपरि दृढतया स्थापिते भचपत्रेऽपि, पूर्ववहि- साधना । पूर्व फर्कमेपमकरप्रमाणेन वृत्तवये रचिते सति अभ्यंवरतो यंत्रमध्यात याम्पमागे रेखोपरि भयाद्रममार्ण ८३४ मुफ्त्या तदेयतो न्यासार्थमानेन २॥२६ वृत्तं विधाय तो लमशिरेखास्थापनार्थ द्वितीयं वृत्तं विधाय. पूर्षे स्मिन् वृत्ते पूर्वोदिवान् निरक्षमेपादिलग्नमानानंश २७१५० कला इत्यादिरूपाने याः पूर्षमागानिवेश्य तदधःस्थिते द्वितीयवृते निजेष्टाः पूर्वोक्तयुक्त्या पशिधयंशोचिवा एकायास्तदंशारेखाः क्रमानिवेश्याः ।। मेषादीनामंशादिमानं यथा- मेये भागा कलाश्चापि धिष्ण्यानि गगनेपयः २७१५०॥ वृषे नंददृशोऽध्यक्षा २९५४ युग्मे दंताः पडिंदवः३२।१६ ॥१२॥ व्युत्रमादेत एव स्युः कर्कसिंहकनीप्वपि ॥ कन्यादिपवमानं स्यात्तुलादौ वैपरीत्यतः ॥ १३ ॥ अथ भचक्रे प्रागुतकर्मसंकृतनक्षत्रस्थापनमाह- व्यासाख्यवृत्तेऽजमुखानि संति लग्नानि लंकोदयजानि यत्र । रेखा झुडूनां प्रतिभागजातास्तत्रैव केंद्राभिमुखा विलेख्याः॥१४॥ - ·भचक्रपत्रेऽपि च याम्ययुक्त्या कृतेषु वृत्तेष्वपि केंद्रचिहात् ॥ . व्यासाख्यवृत्ते विहिते कुबेरभागे निवेश्यानि पुरेव भानि ॥१६॥ विहितेषु दिसाधनापूर्व पग्रमध्यादुतरविभागे मचद्रमान सिंह हत्या परियामाधयो २१॥२६ विहिते पूर्वतो निरशातिर मानि नामागि प पुरेय साम्यपंग स, पाम्याहारामांगन केंद्रात्प्रतीपं विरचय्य चिहं धुज्याप्रमाणेन च कर्कटेन ।। तत्रैव धिष्ण्यत्य यथोदितस्य निवेश्यमस्याग्रमतीय सूक्ष्मम् ॥१५॥ अनयोयरिया ॥ यंत्रव्यासवृत्ते पूर्वत उत्तरस्यां दिशि निरक्षाणि मेपादिलमानि सांशानि लिखितानि संति । तत्र पूर्वरेखामनुलक्षीकृत्य नक्षत्राणामंशममाणेन केंद्रा. भिमुंखा रेखा विलिस्य केंद्रात्प्रतीपं सौम्यवाहोरानप्रमाणेन कर्कटकाग्रेण चिहं विर. चय्य तत्रैव चिह्नोपरि यथोद्दिष्टस्य धिष्ण्यस्य नामसहितस्यातिसूक्ष्मानं मुखं स्थाप्यम्। धनुर्मूगांतर्निशितं विधेयं चिह्न प्रसिद्धं मकरास्यनाम्ना ॥ याम्यमाणं गणकेन विष्यमुहुर्मुहुश्श्रृंवति नाडिवृत्तम् ॥ १६ ॥ सष्टम् ॥ एवं सौम्ययंत्रे भचकसाधनं संपूर्णम् ॥ अथ केवलयाम्ययंत्रेऽक्षांशपत्रेपूसतांशषल्यसाधनमाह--- यान्येऽपि यंत्रे विधिरुत एव व्यत्यस्य वृत्ते मृगकर्कसंज्ञे॥ दिक्साधनापूर्वकमुन्नतांशान याम्ये च भागे विनिवेशयेत ॥१७॥ मध्याञ्च सौम्ये विरचय्य केंद्रं व्यासार्धमानेन कुजं विदध्यात् ॥ आभार्धकं दक्षिणतस्ततश्च केंद्राणि विस्तारयुतानि कुर्यात् ॥१८॥ व्याण्या ॥ याम्येऽपि यंत्रे विधिवृत्तसाधनादिः प्रागुक्त एव । अयं विशेषः । मा. फर्कवृते प्यत्यस गृगवृत्तस्थाने कर्कवृत्तमिति नाम, कर्कवृत्तस्थाने मृगवृत्तनाम कृरवा, दिक्साधनापूर्वमुखतांशान् दक्षिणस्यां दिशि निवेशयेत् स्थापयेदित्यर्थः । तथा यंत्रमध्यादुत्तरस्यां दिशि प्रोक्तयाम्यद्रमानेन फर्कटेन चिहं कृया, उक्तयाम्य ग्यासार्धमानेन कुजवृतं विधीयते । एवं भाधं यावत् मण्यारसंगरमागे केंद्राणि दया ततः फेंदच्यासयोरमतानि संसाध्य, ततो भार्धाधिकरवादक्षिणखां सवि. खाणि केंद्राणि कुर्यात् । पेंद्रमानयासमानश्शोग्नतवलयानि संसाधयेदिति भादा एवं फेयलयाम्ययंने अक्षांशपनसाधना संपूर्णा जाता ॥ भय केवलयाम्ययंशे भचप्रसाधना- ·- (६०) स्थाप्यानि । सौम्ययो सौग्यस्वाहोराप्रयुक्तानि लिरयते । अत्र तु याम्यवाहोराम्रयु- कानीति भावः ॥ अथ मिश्रभेदेषु फणींदयंत्रेऽक्षांशपत्रे उन्नतवलयसाधनमाह- तन्मिनभेदेषु फणींद्रयंत्रे वृत्तत्रयं सौम्यपदव कार्यम् ।। कार्यततः खाग्निलचर्चिभज्य वृत्तद्वयं याम्यवदेव शेपम् ॥ २०॥ व्याख्या ॥ सम्मिश्रीदेषु सौम्ययाग्यात्मकयंत्र मेदेषु फणींदयंत्रे उन्नतांशपत्रे सौम्पयंत्र इस वृत्तवयं मकरमेपरियं कार्यम् । ततः कर्कवृत्तमेव १२१५१ बुद्ध्या निंदादंशैविभज्य याम्ययंत्र इव शेपं वृत्तद्वयं मेपमकरारयं आमध्यं कार्यम् एतावता मध्याकमेण वृत्तपंचक मकरमेपकर्कमेपमकरास्यं समुत्पनम् । को भावः सौग्यध्रुवात् कर्क आसनः, मध्ये मेपः, यहिर्मकरः । ततः सौम्ययं कर्कवृत्त- मादौ, क्या याम्यधुवान्मकरो निकटः । मेपो मध्ये । कर्कटो यहिः । ततो याम्य- यंने मकरवृत्तमादी इदं तद् द्वयारमकमिति तथैव वृत्तरचनोक्ता ॥ भय फणींद्रयंगे अक्षांशपत्रे उन्नत्तवलयसाधनमाह- कर्कस्य वृत्तादुपरि प्रसाध्य सौम्योक्तयुक्त्योन्नतमंडलानि ॥ याम्यानि कुर्यात्तदधः स्थितानि संजातशुद्धीनि हि याम्यभागे२१ व्यारया ॥ अक्षांशपत्रे पूर्ववद्दिवसाधनं कृत्वा याम्यदिग्मागे कर्कवृत्तादुपरि मकरवृत्तपर्वतं सौग्यइवोनतमंडलानि प्रसाध्य कर्कादधो याम्ययंत्र इच मिलिता- न्युद्धतमंडलानि कार्याणि । एषां केंद्रव्यासादिप्रक्रिया प्राग्वत् ॥ एवं फर्णीद्रयंत्रेड- क्षांशपनसाधना संपूर्णा जाता ॥ अथ फणींदयंत्रे भमंडलसाधनम्- प्राग्वद्भचक्रेऽस्य सपंचवृत्ते मेपादिपटू विनिवेश्य सौम्ये ।। याम्येऽल्पभागविनिवेशनीयं प्राक्पश्चिमांते च तुलादिपट्कम् २२ व्याख्या ॥ अस्य फणींद्रास्यमिश्रयंत्रस्य भपत्रे भचक्रपत्रे प्राग्यदक्षांशपत्रवत् सपंचवृत्ते रचितपंचवृत्तके सौम्ययंग्रवन्मध्याद्याम्यरेखोपारे बृहत्केंद्राशेः । ८.३४ सौम्यदिग्विभागे प्रारूपश्चिमलारेपालमं व्यासवृत्तं विरचय्य मेपादिराशिपवं नि- वेश्य, ततो याम्ययनवन्मध्यात् सौम्यरेखोपरि लघुद्रांशैः ८३४ याम्यदिग्भागे पश्चिमपूर्वरेखालग्नं च्यासवृत्तं विरचय्य तुलादिपदं निवेशनीयम् ॥ अथास्मिन्नेव पने भमंडलाशैनक्षत्रस्थापनमाह- सौम्यानि भानीह कुलीरवाद्ये लेख्यानि सौम्यागणोदितानि ।' याम्यानि चैतानि कुलीरमध्ये शेपाणि याम्यधुगणोदितानि २३

·(६१)
प्याख्या ॥ इह पूर्वोदिते फणींदयंग्रे भचक्रपने सौग्यानि भानि सौग्यधुगणोदि-
धानि प्रोकसौम्यस्वाहोरातान्यितानि कर्कवृत्ताद्वाले आमकरं सौम्ययंत्रवाण्यानि ।
अथ भचऋपन्नस्य घटनाशिक्षामाह-
आधारवृत्तं परिरक्षणीयं पत्रे भचक्रार्थमपास्य शेषम् ॥
फणींद्रयंत्रं गदितं मयैतत् ज्ञेयानि यंत्राण्यखिलान्यपीथम् २४
न्यारया ॥ भचक्रपने शेपं पन्नमपास्य हिरया राशिनक्षत्रस्थितिहेतोराधारवृत्तं परि-
रक्षणीयम् । शेषं स्पष्टम् । एवं फणींद्रयंने भचक्रसाधना संपूर्णा जाता ॥
भय किमपि प्रस्तुतं सविशेपमाह-
फेंद्रव्यासेभ्यो यानि उन्नतवलयानि संपादितानि संति तानि केवलसौम्ये केवल-
याम्ये मिश्रे च सर्वदा याम्यभागे एव भवंति । तथा केवलयाम्ययंत्रादपि सौम्य-
यंग्रवटिकादिकालनियमोऽक्षोदिएभूभागस्थानेषु सर्वदा सौम्यदिग्भागे सुल्यमेवा.
याति । परं यंत्रविहिलंकाभिधनिरक्षस्थानादुत्तरभुवाभिमुसं हस्व केंद्रन्यासेभ्यः सा-
धितसौम्योन्नतपल्यैः सौम्यनक्षत्रसहितैः सौम्ययंत्रसाधनाचके याम्ययंत्रसाधना
तथाभिधा न कारिता । तन को हेतुः । यतो याम्यकेंद्रन्यासःपतरैर्याग्योजतमंड-
लानि भृशं दुर्घटानि पृथुलप्रमाणावाद्वहुविस्तराणि । अतएव साधितुमशक्यानि ।
सद्दिक्संधीनि नक्षपाण्यपि तोकांतराणि निरुपयोगीनि च । अतस्तैस्तमांगीचके।
अतस्तद्याम्ययंत्रं विहाय सौम्पयंत्रांगीकारः कृतः । लंकात उत्तरभुवामिमुसं परमां-
तिपयंतं अस्मादेव सौम्ययंत्राद्घटिकादिकालनिर्णयः सुखोपलभ्यः सुखावयोधश्च-
प्रमाणीकृतः । तथा तेरेव गणकाचायवरैर्गणितज्ञानकौतुकार्थ सौम्ययाम्योभन गणि-
तागमेन उभयोः सौम्ययाम्यगणितयोर्युत्तयाऽनेकानि मिश्रयंत्राणि तथा चकिरे
यथायथानयोः सौम्ययाम्ययंत्रयोः सौम्ययाम्यविभागे स्वस्वाक्षस्थाने घटि-
कादिसमयज्ञानमेभ्यो मिश्रयंत्रेभ्य एव सर्वदा सत्वरमायाति । विशेषश्वायम् । यतः
फणीन्द्राभिधे मिश्रयंने वृत्तपंचकत्वात्सौम्ययाम्योद्भधेन गणितागतेन उन्नतमंडलेल्वतः
संपाते शुद्धिः स्यात् । परमन्येषु वृत्तत्रयत्वात्तेनैव गणितागतेन उत्सतमंडलानि
पृथक् पृथग्जायते । अतस्तेषु संपातशुद्धिनसंजाघटीति ॥
अथाक्षांशेभ्यः परमदिनामयनम्-
द्विष्टाक्षांशा जिनर्भक्ता लब्धमक्षाद्विशोधितम् ।।
शेषमध हतं दिग्भिः पट्याप्तं द्विगुणीकृतम् ।। २५ ॥
तन्नाडिका विनाड्यादि ऊकिं त्रिंशतायुतम् ।।
नृयुग्मांते रवौ प्रोकं पलेभ्यः परमं दिनम् ॥ २६ ॥

·(६२) प्यारयोदाहरणमेव- तयया ॥ दिल्यामक्षांशाः २८३९ द्विस्थाः २८३९ चतुर्विशत्या भक्ता लब्धं ११३८ अक्षांशापात्यते । शेपं २७२०२२ अर्धित श४३४१ दशगुणं ३७११७ पथ्याप्तं २११७११७ द्विगुणं ॥३४॥३४ उपरि निशद्धि ३० गुंतं जातं दिटयां परमदिनं ३५१३४३४ एपमनया रीत्या विशदक्षांशपर्वतमायाति । अग्रेऽतरं करोति । एवं सर्वत्र । अय परमदिनाद्विपुवच्छायानयनम्- हीनं खरामैः परमं दिनं च शेपं नगघ्नं गुणितं च षष्ट्या ६०॥ भक्तं त्रिगोचाहुभि २९३ रंगुलादि- च्छाया स्फुटा स्याद्विपुवद्वयस्य ॥ २७ ॥ अनोदाहरणमेव व्याख्या ॥ अथान परमदिन ३४॥३४॥३४ विषुवदिनमानेन ३० हीनं ४॥३४॥३४ सप्तगुणं ३२०५८ कलापिंटः १९२११५८ कल्पित २९३ भाग- हारात विपुवच्छाया ६१३३ कलापिडोपं १६६ अनया युक्त्या छायानयन कार्यम् ।। अभूभृगुपुरे बरे गणकचकचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनमरिनामा गुरुः ॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोद्धृते रचनकर्मजात स्फुटम् ॥ २८ ॥ स्पष्टार्थः॥ श्रीपीरोजमहेन्द्रसर्षगणकः पृष्टो महेन्द्रप्रभु- जर्जातः रिवरस्तदीयचरणांभोजैकभृगधुता ।। सूरिश्रीमलयेन्दुना विरचिते श्रीयत्रराजागमे प्याख्याने रचनाभिधेऽतिविशदोऽध्यायतृतीयोगतः ॥ ३॥ इति श्रीयन्त्र राजारामे यन्नरचनाध्यायस्तृतीय ॥ ३ ॥ चतुर्थोऽध्यायः। अथ यंत्रशोधनाध्यायो व्याख्यायते- निष्पन्नयंत्रमुलंव्य रंधे कीलं प्रवेशयेत् ॥ तदने लंचयेत्सूत्रं सूक्ष्मं भारेण संयुतम् ॥१॥ मध्यरेखा स्पृशेत्तचेत् ज्ञेयं शुद्धं तथाहि तत् ।। अन्यथाधिकमस्यांगं घर्पित्वा शोधयेत्ततः ॥२॥ .

·(६३) भनयोाख्या ॥ निष्पन्नयंत्रमुलंव्य तकिरीटच्छिद्रे लोहमयं कोलं प्रवेशयेत् । तदग्धोभारेण युतं सूत्रं सूक्ष्मं लंबयेत् । सूक्ष्मं लंबमानं कुर्यादित्यर्थः । तल्लंबमानं सूत्रं चेन्नल मध्ये रेखामायंत स्पृशेरदा तघंनं शुद्धं, समं बतो भारशुद्ध ज्ञेयमित्यर्थः । अन्यथा अशुद्धं यदि स्यात्तदाऽस्य यंत्रस्य वाम दक्षिणं वाधिकमंग घर्षयित्वा पुनः शोधयेत् । सूत्रस्पर्शेनेति शेपः ।। भथ कुजादिवृत्तानां शोधनमाह- मेषयुजीवापायेखायोगस्पर्शात्कुजे स्फुटे ॥ केंद्रच्यासांतरैः शुद्धैः शोधयेदुन्नतांशकान् ॥ ३॥ व्याख्या ॥ मेपथुजीवामाग्रेखयोोंगे सन्निपात उभयतस्तयोः स्पर्शात् उद्धृत- कुजाल्यवृत्ते स्फुटे भवतः । तथा पूर्वोक्तः केंद्रव्यासांतरैरुलताशान् अर्थादुन्नतांश- वृत्तानि शोधयेत् ॥ शुद्धानि कुर्यादित्यर्थः ॥ उदाहरणम्-तद्यथा । मध्यात् पडुन्नतांशानां केंद्रप्रमाणेन २९१३२ चिह्न करवा तदुपरि च्यासमानेन ३३।२८ वृत्ते कृते पडुनतांशानां वलयं निष्पन्नं । ततो यंत्र- मध्यात् मध्याहरेखोपरि उन्नतवलयं यावत् केंद्रव्यासांतरं ३१७ कंबाभागैः ममीयमानं यदि स्यालदा तलयं शुद्धम् । एवं शेषाण्युनतवलयानि शोभ्यानि ॥ अथ सांशानां द्वादशलग्नानां शोधनमाह- उदयास्तोदीच्ययाम्यरेखाग्रे सदृशांशता ॥ प्राक् सप्ततुर्यदिक्संख्यलग्नानां स्थाद्विशुद्धता ॥ ४ ॥ ग्याख्या ॥ उदये पूर्व क्षितिजे अस्ते परे क्षितिजे उदीच्यरेखामे याम्यरेखाने च प्रथमसप्तमचतुर्थदशमानां मेपतुलाकमकराणां सदशांशता तुल्यांशता यदि स्यात्तदा तेषां चतुर्णा लग्नानां शुद्धता ज्ञेया । तद्वैपरीत्येऽशुद्धता. च । एवं शेषाण्यपि लमानि अशःशोधनीयानि ।। । अथ कर्मशुद्धस्थापितनक्षत्रांशान् परमोन्नताशेर्नक्षत्रचंचुशोधनमाह- मध्यरेखास्थिते स्वस्वराश्यंशे संस्पृशेद्य दि ।। भास्यं स्वान्परमानंशान् तदा तचंचुशुद्धता ॥ ५ ॥ व्याख्या ॥ यद्यनक्षत्रं यस्य यस्य राशेयस्मिन्यस्मिनंशेऽस्ति तसिन् तस्मिन् भागे मध्यरेखोपरि स्थिते सति तस्य तस्य नक्षत्रस्यास्वं चंचुस्थानं स्वान्परमोलता- शान् यदि स्पृशति तदा तस्य नक्षत्रस्याऽऽस्मशुद्धिः स्यात् । तदमाचे चंचोहानिर्व- दिर्वा कार्येति शेषः । यथा सुद्धं रोहिणी नक्षत्रं मिथुनस्य तृतीयांशे प्रवर्तते । सरिसबंशे मध्यरेखोपरि स्थापिते यदि रोहिग्यास्यं स्वीयान्परमोन्नतांशान् ७० स्पृ. शति तदा रोहिण्या आस्यशुद्धिर्भवति । एवं शेपाण्यपि नक्षनास्यानि शोधनीयानि॥ .

·(६४) श्रय यंग्रएपस्थितभुज्ञाशोधनं पादद्वयशोधनं चाह- भुजामयुग्मं शुद्धं स्याद्रेखास्थं परपूर्वयोः॥ तन्मध्यरेसोपरिगं शुद्धं पादद्वयं तथा ॥६॥ ध्याख्या ॥ यंत्रपृष्ठे भुजाप्रयुग्मं पूर्वापररेसोपरिगं यदा स्यात्तदा भुजा शुद्धम् । तया पादद्वयं तस्याभुजाया मध्यरेसोपरिस्थितं शुद्धं भवति ॥ अभूद्धगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेंद्रगुरुणोद्धृतेऽजनि सुशोधनं यंत्रजम् ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थः॥ श्रीपीरोजशकेंद्रसर्वगणकैः पृटो महेंद्रप्रभु- जातः सूरिवरतदीयचरणांभोजैफ,गधुता ॥ रिश्रीमलयेंदुना विरपितेश्रीयंत्रराजागमे प्यारयाने स्फुटशोधनादिकथनाध्यायश्चतुर्थोऽगमत् ॥ ५ ॥ इति श्रीयंत्रराजागमे यंत्रशोधनाऽध्यायश्चतुर्थः ॥ ४ ॥ पंचमोऽध्यायः । अथ यंत्रविचारणाध्यायो व्याक्रियते- अथ रवः शेपमहाणां नक्षत्राणां चोक्तांशानयनमाह- करेऽपसव्ये विनिवेश्य यंत्रं ज्योतिर्विदा भास्करसन्मुखेन । तथा भुजाग्रं परिचालनीयं यथा विशेच्छिद्रयुगेऽर्कतेजः ॥१॥ अस्य व्याख्या ॥ अपसव्ये दक्षिणे तयाच्छिद्रयुगे इति भुजः पादसंबंधः । शेपं स्पष्टम् ॥ पूर्वेऽहनि प्राककुभो भुजाग्रं स्पृष्टा रवेरुन्नतभागकाः स्युः ।। त एव मध्यंदिनतोऽपरांशा रात्रौ ग्रहोडुप्यपि चैवमेव ॥२॥ व्याख्या । पूर्वेऽहनि पूर्वाले प्राककुभः पूर्वस्या दिशो भुजानं स्पृष्टा एकाद्या नपतिपयंता रवेशतभागाः स्यु भवेयुः । एवं मध्यंदिनतो मध्यालादूमपरोल. तांशाः स्युः । तथा रामौ गणकेन दक्षिणनेत्रं निमीत्य वामनेत्रोपरिस्थेन यंत्रेण इष्टस्य इष्टाहस्य विष्णस्य वा घेधे भुनानस्पृष्टा अंशाः पूर्वापरदिग्गतत्वेन पूर्वोत्र- तांशा अपरोसताशा ज्ञेयाः॥

·(६५) भय रविसंबवपूर्वापरोसतांशेभ्यो दिनगतशेपघटिकानयनं लमानयनं चाह-- रव्यंशकं प्रागपरे च भूजे धृत्वोन्नतांशोपरिगे कृतेऽस्मिन् ॥ द्विस्थानसंलग्नमृगास्यमध्ये कालांशकैः पंक्ति १० पलप्रमाणः ॥३॥ पनि ६ विभक्तैर्दिवसस्य यातं शेषं च घटयादि परिस्फुटं स्यात् ।। तथोन्नतांशस्पृशि भास्करांशे प्राग्भूजगः सायनलग्नभागः॥४॥ अनयोग्याख्या ॥ इष्टदिने सायनमेपादिराशिस्थितसूर्याशं पूर्वाह्न माचि भूजे अपराहे भस्तभूजे च करवाऽसिग्नेव सूर्यादो क्रमाद्विद्ध च पूर्वापरोसतांसोपरिगे कृते सति कमाविस्थानसंलग्नमगास्यमभ्यस्थितैः कालांशकैर्दशपलप्रमाणैः पनि ६ में- फैदिनस्यातीत पक्ष्यादि परिस्फुटं सात् । तथा पूर्वोक्त एव भास्करांशे विद्धपूपि. रोखतांपास्पृशि पूर्वक्षितिजगतः सायनमेषादिलग्नांशः स्पष्टः स्यात् ॥ अथ दिवाहोरानयनम्- एवं रवेः सप्तमराशिभागो यत्रैय होरावलयेऽस्ति सैव ॥ होराघुनाथाच ततः स्वपष्ठपष्ठस्य गण्यापरभूजवृत्तात् ॥५॥ एचमिति कोऽर्थः ॥ पूर्ववडास्करोदो इष्टोन्नतांशोपरि स्थापिते सति तस्माच सप्तमराश्यंशो यस्मिन् होरावलयेऽस्ति सैव तद्दिने आयादिनवारादिहोरा । ततो दिनवारहोरातः पष्टस्य द्वितीयाचा द्वादशपयंता होरा ज्ञेया। आद्या दिनयारतो वारो. पलक्षितमहस्य पाठपष्ठस्य द्वितीया । परमियमामायहोरापरभूजवृत्ताद् गण्या । अथ दिनगतोपघटीम्यो रब्युसतांशानयनम् - रव्यंशकं प्राक् क्षितिजे निवेश्य चिह्नं मृगास्ये विदधीत पश्चात् ॥ अभीष्टकाले घटिकोपरिस्थं तदेव कृत्या परिचिंतनीयम् ॥६॥ रव्यंशको यत्र हि तुंगवृत्ते तदंकसंख्यास्तपनोन्नतांशाः ॥ मध्याह्नतोऽस्तक्षितिजात्तथैव ते बोधनीयाः सुधियाऽवशिष्टाः ७ भनयोपाख्या । पंश प्राक्षितिजे निवैश्य मृगासे चिहं विरच्य पश्चाद- भीष्टकाले घटिकोपरिस्थं तदेवमृगावं कृत्वा गगकेन विलोकनीयस् । यस्मिन् तुंगवृत्ते रव्यंशा स्थितोऽस्ति तावदकममाणाः पूर्वतः सूर्यास्तांशातायतीपु घटी जाता इति शेषः । तथा मध्याहृतोऽम्नक्षितिजात्तथैव पूर्वोत्तरीला मुधिया दिनुपा अवशिष्टाविष्टघटीपु अवशिष्टा उन्नतांशा बोधनीयाः॥ मय राम्रो विद्धनक्षयोलताशेम्यो रात्रिगतशेपघटिकानयनमाह-- विद्धोन्नतांशोपगते च भास्य व्यंशकेऽस्तेंद्रकुजस्थिते च ॥ चिहदयांतर्गतशेषनाडीपलानि पूर्वापररात्रिभागे ॥८॥ यंत्र०९ ·(६६) रामी भुजाणेष्टनक्षत्रे विद्ध प्राच्या प्रतीच्या या ये उन्नतांशाः प्राप्यते । तेपू. सतवलयस्थितेषु विद्धोलतांदशेषु विढे नक्षत्रमुसे एते, सूर्याशे अस्तकुजस्थे ऐद्रकु- जस्थे वा पूर्वापररात्रिभागे क्रमान्मकरमुखचिवद्वयांतर्गतं शेष नाडीपलादि- स्फुटं स्यात् ।। अथ रात्रौ लग्नहोरानयनमाह- तनैव नक्षत्रमुखे निविष्टे प्राग्भूजगं सायनमेति लग्नम् ॥ सूर्याशकाधिष्ठितवृत्तसंस्था तदात्र होरापि निशि स्फुटा स्यात् ९ व्याख्या ।। तत्रैव विद्वोन्नतांशेष्वेव विद्धनक्षत्रमुरौ निविष्टे पूर्वरात्रौ अपररात्री भाग्भूजगं सायनं लममेति । तदा तसिन् काले सूर्याशकाधिष्ठितवृत्तसंस्था होरा निशि रात्रौ स्फुटा स्यात् । लमकाले यसिन् वलयेकः स्थितोऽसि तदलये सद्ग- वहोरा भवतीत्यर्थः ।। अथ रानिगतेप्टघटीभ्यो नश्शनामांतोसतांशानयनम् - सूर्याशकेऽस्तक्षितिजस्थितेऽकं कृत्वा मृगास्ये गतनाडिकासु ॥ निवेशितेऽत्रोन्नतवृत्तगाः स्वाः प्राच्यप्रतीच्योडुभयोन्नतांशाः १० व्यारया ॥ सूर्यांशकेऽस्तक्षितिजस्थिते सति मृगार अंकं कृत्वा पश्चाहतेष्टना- डिकासु मृगास्य निवेशिते सति उन्नतांशवृत्तस्थिताः स्वकीयाः प्राच्यप्रतीच्योडुभवाः पूर्वापरकपालस्थितनक्षत्राफ्रांता उन्नतांशाः स्फुदा भवंतीति शेषः ।। अथ दिनरात्रिगतघटीभ्यो लग्नानयनमाह- प्रागस्तभूजोपगतेऽर्कभागे- क्रिते मृगास्ये गतनाडिकासु ॥ स्थिते च तस्मिन् धुनिशोः क्रमात्स्या- माग्भूजगः सायनलग्नभागः ।। ११ ।। घ्याख्या ॥ दिने सूर्याशे प्राक्षितिजोपगै मृगास्ये चिहिते ततो गतनाहि. कासु तस्सिन्मृगास्य स्थिते सति प्रा क्षितिजस्थः सायनो लमभागः स्यात् ॥ एवं रानावस्तक्षितिजस्थे सूर्यादो मृगास्यं चिहयित्या ततो रानिगतधटीपु मृगास्से भारो- पिते प्राक्षितिजगतः सायनो नभागो भवति ।। अथ द्वादशभाषसाधने भावचनुष्टयसाधनम् - पूर्वास्तभूजोत्तरदक्षिणासु प्राक् सप्ठ ७ तुर्या ४ वर १० लग्नभागाः ॥ .

·(६७) लग्ने भवेत्केंद्रचतुष्कमिष्टे यत्र स्थिताः स्युर्वलिनो ग्रहेंद्राः ॥ १२ ॥ व्याख्या । इष्टे तात्कालिके लग्ने पूर्वभूजास्तभूजोत्तरदक्षिणासु समकालं संभवत: मासप्ततुर्यायरलग्नभागाः प्रथमसतमचतुर्थदशमलग्नांशाः केंद्रचतुष्कं भवेत् । यत्र केंद्रचतुप्के स्थिता ग्रहेंद्रा बलिनो भवेयुरिति ॥ पुनर्भावचतुष्टयोत्पादनमाह- अंकेशहोरादिगते तु लग्ने खमध्यगौ नैधनधर्मभावी । द्वितुर्यहोरास्पृशि सप्तमांशे खमध्यगावेव शिवार्कसंख्यौ ॥१३॥ व्यास्या ॥ लमभागे तात्कालिकलनांशे, अंके ९श ११ होरायुजि, नवमैका- दशहोरावलयाघभागस्थे सति समध्यगौ याम्यरेखोपरि गतौ क्रमानेधनधर्मभाषी स्तः । तथा सप्तमांशेऽस्तस्थिते सप्तमलग्नाशे द्वितीयचतुर्थहोराप्रांतरेखास्पृशि पूर्ववत् खमध्यगायेव एकादशद्वादशभावौ भवतः ॥ अथैभ्यः शेपभावचतुष्टयोत्पादनमाह-- वस्वादिभाषा रसराशियुक्तान्निजान्निजात्सप्तमसप्तमाः स्युः ।। संयोज्य भावद्वितयं समीपस्थितं तदर्ध विहितं च संधिः ॥१४॥ व्याख्या ॥ अष्टमनवमैकादशद्वादशभावानां राशिपङ्कयोजनाद् द्वादशकपात. नाच शेपा द्वितीयपंचमपष्ठभावा भवेयुः ॥ अथ संधेरानयनम् ॥ भावयोगदलं संधिरिति च पचनात् । द्वादशप्रथमयोयोग एकनमेलनं पश्चाइलमधं प्रथम- संधिः । एवं प्रथमद्वितीयभावयोमेलनार्धकरणेन द्वितीयसंधिः । एवं द्वादशापि संधयः स्युः ॥ अथ भायफलम्- पूर्ण च मिश्नं च फलं ग्रहेंद्रः समांशको यच्छति भावसंध्योः॥ हीनाधिको वा कथितः स संधेरतीतगम्यात्मफलप्रदायी ॥१५॥ व्याख्या भावसंध्योः समांशको ग्रहेंद्रः पूर्ण च मिश्रं च फलं प्रयच्छति । कोऽर्थः । भावसमांशको यो ग्रहः स संपूर्ण फलं संधिसमांशकश्च मिश्रफलं ददाति । तथा स एव ग्रहदः संधेहीनांशकः सन्नतीतभावस्य फलदायी । संधैरधिकांशकश्चेद्वतंत आगामिभावस्य फलदायी भवति । अथ खेटस्य संधेः सकाशान्यूनाधिकस्य विंशोपकाद्य फलानयनमाह- न्यूनाधिकत्वे विधिरेष कार्यः खेटांशसंध्यंतरयातशेपे ॥ हत्या नखैर्भावजसंधिजांशांतरेण भक्के परिलभ्यते यत् ॥१६॥ ।

·(६८) तस्माद् द्विधा भावफलं ग्रहस्य ग्रहीयमानं परिवर्धमानम् ॥ इदं तदा यच्छति च पहेशो यदा भवेत्कालजवृत्तगश्च ॥ १७ ॥ अनयोर्यास्योदाहरणमेव । संधैः सकाशादहस्य न्यूनाधिकरय एप विधिः कार्मः। कोऽर्थः । रोटांशसंध्यंतरयोः पाते कृते यच्छपं समसः २० विंशत्या २० संगुण्य भावजसंधिशांतरेण भत्ते. यफर सभ्यते तद्रास द्विपा हीपमानवईमा- भभावमैदानावफलं भवेत् । इदं फलं प्रदेशसदा प्रयच्छति यदा कालवृत्तगो भवति ॥ अय यंत्रण पनिर्भक्तांशरेयोपरिगतमध्यस्थरप्यंशज्ञानमाह- आयंतरेखे रसभागजाते धृत्वा कुजे प्राचि मृगेंकितेद्विः ।। अंशान्दिचिह्नांतरजान्विभज्य पद्धिविलब्धाश्च पडशनीयाः॥१८॥ ततोऽकतः प्राक्तनतोऽशकेषु स्पृष्ट्वा मृगास्ये निहितेऽनुधवम् ।। पाच्ये कुजे सूर्यलयः स्फुटं स्याच्छेपेषु खेटेप्यपि त्वमेव ।।१९॥ अनयोग्यारया यंत्रस्य अमंडले रसमागजाते पाशममित भातरखं प्राचि फुजे "पा, गुगास्य स्थानद्वयरये विद्वयं कृया, तदंतरमागांशान पनिर्षिभज्य लब्धांशाः पदंशनीयाः। मृगास्यचिदयमध्ये पदत्याने स्थापनीयाः । परगुणाः कार्याः । जब मातात् मृगासचिहारद्धारोषु मृगाननेऽनुवयं निहित सनि मापने सारो रूपः स्फुटो भवति । इत्यमन्येपपि सैटेपु चिननीयम् ॥ क्षय पहिमसोरतवृत्तम पगसोसतांशस्थानहानापमाह- पडुनताशेषु मुखे तथाऽते रव्यंशमध्यास्य मृर्गेऽकित द्विः ।। पनि चिहस्थलवान्धिभन्य लब्धेषु भागेषु कृतेषु पोढा ॥२०॥ पूर्वोकरीत्यांशधृते मृगास्ये प्रत्युन्नतांशं रविभागयोग्यम् ।। स्थानं भवत्युनतभागकानामेवं विधेयं निशि चान्यभानाम् २१ भनयोसपा भशांसप पशुपनशिपाताते च सूपा निश्च :- ध्यास्य, मृगाम्ये म्यानदयोरि चिहिने मनि तदंतस्थानमा पनि मिर सादोपु पोदा स्थापित मागुणरीत्या मृगगुमाउ म्यापिते माय मं. दामोग्यमुप्रसाना स्थान पनि । पयमन्पामा भानामुमतांm- गमा. नेपा। कोः । पया पंगा. तानमुक्त सपा नक्षत्रयुगसwar. कामग॥

·तत्र स्थितास्ते निखिलाः स्फुटाः स्युः ॥ २५ ॥ वलये तत्प्रमिताशेपु मध्यरेखोपरि चिहितेषु मचके नामित नहारना स्थापित । नावराश्यंशे च स्थापिते ग्रहांशाः सूय भवंति। अत्रोदाहरवं सीवर विषद (६९) अथ रानामवंतुष्टयलग्मनक्षत्रोतांशानयनमाह-- तृतीयहोरांतगतेऽर्कभागे यामोऽग्रिमः माजगं विलग्नम् ॥ रात्रीभवेदुन्नतवृत्तमध्ये धिष्ण्यानतश्चोन्नतभागकाः स्युः ॥२२॥ एवं पहुंकांतिमहोरिकासु प्रांतेऽभागे परिशेपयामाः ॥ लग्नानिधिष्ण्योन्नतभागकाश्च विवेचनीया गणकैः स्वबुद्ध्या ॥२३॥ अनयोग्यारया ॥ अथ राग्रावस्तकुजेऽभागं निवेश्य मकरमुसे चिलं कृत्वा अक्ष- पत्रस्यहोरावलयानां मध्ये तृतीयहोरामांतेऽर्कभागे स्थापिते पुनमगास्से चिह्निते चिहद्वयांतराले कालवृत्ते घटीपलात्मकः प्रथमो यामो भवति तथैव समकालं प्रादुजे ल भागाचं स्यात् ॥ उततबलयमध्ये घिण्यचंच्वास्थगता उन्नतभागा अपि स्युः । एवं पटनवमद्वादशहोराप्रांते व्यंशे क्रमेण स्थापिते शेषयामत्रर्य लमानि नक्षमागामुन्नतभागाश्च गणकैः स्वधिया विचार्याः ।। अथ रविस्पष्टीकरणमाह - मध्यंदिनांशास्तपनस्य विश्वा ते मध्यरेखोपरि चिहनीयाः || सम्यक्तदूर्धस्थितभांशको यः स सायनार्कस्य सदा स्फुटः स्यात् २४ व्याख्या ॥ रवेमध्याहसंबंधिन उन्नतांशान् योग विभ्वा मध्याहरेखोपरि तत्प्रमितोसतांशेषु बिहे कृते भचक्र भ्राम्यमाणे यो राशिभागस्ता निविशति वस्मिन् दिने तदंशः सायनार्कस स्फुटो भवति ॥ अनोदाहरणम्-इष्टदिने मध्या- समये यंत्रेण मध्याहृयोन्नताशा. प्राप्ताः ६० तन मध्यादरेखोपरि चिह कृते तदनु चक्रे भ्राम्यमाणे तदुपरि मेपरा शिद्वादशांशः सायनो लन । मतो ज्ञावमिष्टदिने रविपद्वादशभागे सायनो वर्तते । अयनशिविहीनी निरखनी अय धिष्ण्यशेपग्रहाणां स्फुटीकरणमाह- रात्रौ खमध्यस्थितभग्रहाणां परोन्नतांशव्यधचिहितानाम् । मध्यस्थरेखोपरि भांशका ये रानिसमये आकाशमयस्थितनक्षत्रग्रहाणां परमोग्ननाशान् यंत्र विधा - शेयम् ॥ भवति॥ .

·(७०) अथ प्रकारांतरेणेष्टकाले नक्षत्रोन्नतांशेभ्यो भौमादिपंचस्पष्टीकरणम्- रात्रावभीष्टग्रहऋक्षयोश्च ज्ञात्वोन्नतांशान्निजभागसंस्थे ।। भास्ये ग्रहातोन्नतभागभांशः स्फुटो भवेत्तस्य तदा खगस्य ॥२६॥ व्याख्या ॥ रजन्यामिष्टग्रहस्पेष्टनक्षत्रस्योलताशान् ज्ञात्वा भमुखे निजोन्नतांदोषु स्थापिते सति, लब्धेषु पूर्यापरकपालस्थितग्रहोसतांशेपु यो राशिभाग उपविशति तत्र प्रहः सायनः स्फुटो भवति । ॥ अत्रोदाहरणम्-संवत् १४३५ प्रथमज्येष्ठशुक्कुपंचदशी १५ गुरौ रात्रिगतधट्यः ६ पलानि १० समये चित्रानक्षत्रस्य परोन्नतांशाः ५५ तत्काले परकपाले भीमोल- तांशाः ३० एवं चिन्नानक्षत्रचंचौ लब्धोन्नतांशानामुपरि न्यस्ते त्रिंशदुखतांशाना- मुपरि सिंहलग्नस्य दशमोऽसो लमः । अतो ज्ञातं भौमः सिंहराशेर्दशमे भागे सा- यनो वर्तते १०० । अयनर्यिहीनः ३२२६१. कर्कटे भवति । एवं सर्वेऽपि महा: समानीयते ॥ अथ ग्रह क्यानयनम्- प्रसाध्यते कालयुगे मते चेत्स्पष्टो ग्रहस्तर्हि तदंतरं यत् ॥ पनिहतं तद्द्युदलोवृत्ताप्तं दिक्संगुणं तस्य गतिः कलाद्या ॥२७॥ व्याख्या ॥ मते अभीष्ट कालयुगे पूर्वप्रहरांते चतुर्यमहरादौ च यदि ग्रहस्स- टतानीयते, तदा तदंतरं यदस्ति, तत् पनिईवा घुदलेनोवृत्य तदाप्तं दशगुणं कु- यात्, एवं कृते सति तस्य ग्रहस्य कलाद्या गतिः स्यात् ॥ अगोदाहरणम्- संवत् १४३५ ज्येष्टसुदि १५ गुरी प्राच्योगांशाः रयेः १२ । दिनगवघटी ८ २६ समये स्फुटोऽक: सायनः २१०१३३१५१ तृतीय- प्रहरांते दिनगतघटी २५ पल १८ समये स्फुटोऽङ्कः सायनः २०४६।९। इष्ट. कालाकंयोरंतर ॥१८ रसगुणिते नातं ८५/४८ दिनाधेन १६५२ भऊं हन्ध फलादिफलं ५।५१ दशगुणं कुर्यात् । एवं करो जाता रवः स्फुटा गतिकला ५८०२० एवं सर्वग्रानेतध्यम् ॥ भय इष्टशि परमचरदलानयनम्- निरक्षभूजेऽथ कुजेभाग दत्त्वा मृगे चिहमिह द्वयं स्यात् ॥ चरं हि तन्मध्यगतं च सौम्य याम्यं भवेन्मेपतुलादितः स्यात् ॥ २८ ॥ पल ·(७१) निरक्षभूजात्पुरतोऽथ साक्षभूजांतमध्यस्थगतं चरार्धम् ॥ मार्ग स्पृशेद्यन च.कालवृत्ते ते स्युलवाः पहिताश्वनाड्यः॥२९॥ यथा यथा साक्षकुजं निरक्षात्पुरो ब्रजेत्तत्र चरार्धबृद्धिः॥ एवं कुजं याम्यदिशोऽतगं स्यान्मृगादितस्तत्र परं चरार्धम् ॥३०॥ चरे परे पंचदशात्र नाड्यश्चैकं दिन पष्टिघटीप्रमाणम् ॥ निशापि तावत्पमितैव भूयः सौम्यं त्वजादेर्वणिजाच्च याम्यम्३१ एषां व्याख्या सुगमा ॥ अथ दिनरानिमानानयनम्-- सूर्याशकं प्राक्षितिजेऽपरे च मुक्त्वा ततो मार्गमुखे कृते द्विः॥ आधंतचिह्नांतगतं दिनं स्याच्छेपास्तमिस्रा घटिकाः समस्ताः ३२ व्यारया ॥ सूयाशं प्राक् क्षितिजेऽपरे क्षितिजे च मुक्रया ततो मार्गमुखे स्थान- द्वयं प्रापिते चिवद्वये च विहिते पूर्वापरचिहांतर्गतं कालवृत्ते दिनप्रमाणं घटिकात्मक भवति । तथैवाधःस्थितं शेपं रानिमानस्य घटिकादिकं स्यात् ।। अयायनांशानयनम्- यंत्रेद्रमध्योन्नतभागकेभ्यो देशे निजे योऽस्ति परिस्फुटोऽर्कः॥ सिद्धांतयुक्त्यापि च साधितो यस्तद्विप्रयोगादयनांशकाः स्युः ३३ प्यारपर । इष्टदिने यंत्रेण मध्यारोझताशेभ्योऽर्के स्फुटीकृते सिद्धांतयुक्त्यापि रफुटीकृते उभयोर्यदंतरं भागाचं तदेव तन देशे अयनांशकर मवेति । अथ प्रहयुत्यानयनम्- शीघ्रस्य मंदस्य च खेचरस्य लब्धोन्नतांशांतरमेकगत्योः ।। गत्यंतरेणापहरेत्तयोश्च विभिन्नगत्योर्गतियोगफेन ॥ ३४ ॥ लब्धं फलं वासरनाडिकाद्यं मंदाद्गतं स्यादधिकांशकस्य । शीघ्रस्य हीनांशजुपश्च गम्यं युतिक्षणः स्यादनयोः स एव ॥३५॥ भनयोग्यारया शीघ्रप्रइस्य मंदाहस चोमतांवान् गृहीयांतरं विघाप एक- गत्योर्यक्रायक्रोर्गोरेग सदंतरं विभजेत् । मिगत्योश गतियोगेन हरेत् ॥ इत्यं एब्धं फलं दिनायं भवति । इदमेर मंदमहान्छीघ्रप्रहेऽधिकांशक सति गतं, शीघ- प्रदे दीनाशफे सति गम्यं च फलं पेदितव्यम् । अनयो मंदशीघ्रयोयुतिकालः स एव । भयोदाहरणम्-संवत् ११३५ पोपमुदि १५ भौमे सायनः स्फुटो गुरु १२० ·- (७२) ५०५४ भुक्ति 17 शुक्रः ७।१७० भुक्तिः ६५० एतस्मिन् दिने विशेष घट्यः ३ पलानि ३० समये शुक्रशीप्रमहस्योन्नतांशाः प्राच्याः २५ एतस्मिन्काले मंदो जीवस्तदुखतांशाः प्राच्याः २२ उभयोरंतरं ३ सवयं १८० द्वयोमारवाछुतयंत- रेण ५४ भागे लग्यो दिनादिकालः २२. अन मंदाग्छीप्रत्य हीनाशकस्वादेष्य. कालः । एतावता तृतीयादेवसे शुक्रवासरे दिनगतपक्ष्यः २० पलं. समये शुक. गुर्योयुतिकालः ॥ अथ वर्तमानवपलमादागामिवर्षलग्नानयनम्- पूर्ये कुजेऽभीप्सितवर्पलग्नं निवेश्य मार्गाननमंकयित्वा ॥ ततोऽशकेऽयंक ९३ मिते घृतेऽस्मिन् भाच्यब्दला स्फुटमैद्रभूजे ॥ ३६ ॥ ग्याल्या ॥ पूर्वे कुजेऽभीप्सितवपलमं निवेश्य मार्गाननकरित्या सामुखं चिरयिस्वा भायंकमिते निनवति ९३ प्रमितेऽशके अम्मिन् मकरानने एते सति भावि वर्पलग्नमैंद्रभुजे स्फुटं भवति । अग्रोदाहरणम्-संपद १४३४ सायनमेषसंक्रातिदिने मध्याहे सायनोऽर्कः ॥ २९।४७ एवमुदयात् घट्यः २७ पलेपु ३० संक्रमणकालस्तदा यरसायनं सम तद्वर्ष ल समुच्यते ५।२१।२१।१९ असालमादग्रिमवर्षे १४३५ सायनमेपसंक्रातिदिने सायनलामानीयते । समांझे ५२, माजे निहिते मकराननेऽष्टमयधिकमात १६८ कोष्टकाते ने पिढे च कृते तदने पहिनंद ९३ प्रमितेराफेषु गुणिनेषु २६१ प्रमितानामुपरि मकरमुखे समानीते माकुजेऽमीरवर्षस्य सायनं धनुलेपमु. पविष्टम् ॥ 10५५१५२ सदागामित्रपल शेयम् । एवं साण्यपि समा- नेयानि ॥ मय देशांतरसरकारेण स्फुटरमानयनम् -- मध्यस्थरेखात ऋणं धनं स्यात्पलादिपूर्वापरदिग्निभागे। तत्र स्थिते प्रागपरे च भागे कुर्वीत चिह्न मकराननामे ॥ ३७॥ पश्चात्पुरश्चास्य ऋणे धने च तदंशमानेन धृते मृगास्ये ॥ प्राग्भूजभागे स्वपुरे विलनं तदा हि देशांतरसंस्कृतं स्यात् ॥३८॥ "युग्मम्" अनयोयमया मितिकरणोतविधिना पद्रमादीनां प्रदाणां देशांतरं पलाम. १"सतः स्थित प्रारतिदिन सभागे".. पाठः ।

·. . (७३) कमुक्तं सहंकालो मेरुपयतं, मध्यरेखातोऽभीष्टस्थानस्य प्रागपरदेशेन ऋण धनं भ- वति । अत्र पदवेदेशांतरं पलाघारमकमागतं तल्लनस्यापि तदेव ज्ञेयम् । ततः माकुजे भभागे लग्नांशे स्थिते सति मकरमुखं चिह्ननीयम् । ततो यदि देशांतरमा णगतं भवति तदा रविदेशांतरमानेन पश्चाचिहं कार्यम् । धनगतं चेपुरस्ताविहं कार्यम् । एवमुभयोर्मध्ये एकन मृगानने एते सति प्राक्कुजे देशांतरसंस्कृतमिष्ट- पुरस लग्नं भवति । अथ नक्षत्राणां सौम्ययाम्यक्रांतिज्ञानम्- मध्याहरेखोपरि भस्य वर्क कुलीरमेपांतगतं यदि स्यात् ॥ सौम्या तदा क्रांतिरिदं च मेपमृगांतरस्थं यदि दक्षिणा स्यात् ३९ व्याण्या ॥ यंत्रस्य मध्याहरेखोपरि भचक्रं नक्षग्रचंचुं धृत्वा विलोकनीयम् । यदि तस्कर्कमेपांतरस्थं स्यात् तदा तस्य नक्षत्रस्य सौम्योत्तरा क्रांतिः । इदमेव नक्ष- प्रमुखं यदि भेषमकरांतरगं स्यात् तदा तस्य नक्षत्रस्य दक्षिणा क्रांतिः स्वादिति ३९ अथ यनस्थिताक्षांशेभ्य इष्टाक्षांशानां लमानयनम्- यंत्रस्थिताक्षांशगणादभीष्टाक्षांशैविलग्नस्य विधि प्रवीमि ॥ लग्नं च तत्रोन्नतभागकेभ्यः प्राग्वत्ततः क्रांतिरियं च गुण्या ४० अक्षांशयोरंतरकेन भक्ता परापमेनाप्तमितं लवादि । मृगाननात्प्राक्पुरतः प्रदेयं सौम्यापमे यंत्रभवाक्षभागात् ॥४१॥ न्यूनाधिकेऽभीष्टपलांशके तदिष्टाक्ष प्राकुजगं विलग्नम् ।। याम्यापमे व्यत्ययतः समस्तमिदं विचार्य गणकोत्तमेन ॥४२॥ एषां व्याख्या ॥ निभिर्विशेषकम् । यंत्रस्थिताक्षांशगणायथा इष्टाक्षाशैलनमायाति तथा प्रवीमि कथयामि । तत्र लनं प्राग्वदुक्षतांशेभ्यः समानीय मृगानने चिई कृत्या स्थाप्यम् । ततो समारसौम्ययाम्यक्रांत्यानयनम् । इयं क्रांतिरक्षाशयोरंसरकेन गुण्या । कोऽर्थः । यंत्रस्थिताक्षांशाना तथेष्टाक्षांशानामंतरेण हन्यात् । ततः परमाप. मेन परमोत्या भाज्या । ततः प्राप्तमंशादिफलं मृगाननाप्राक् पुरतश्च देयम् । कोऽर्थः । पंचभागानीतलनसमये मृगावं ल भवति । सचिवात् पृष्टतोऽप्रतश्च ध्यमित्यर्थः । सौम्यापमै सौम्योती यंत्राक्षायूनाधिके इष्टाक्षाशे मृगाननारमा पुरतन चिटं कार्यम् । एवं कृते सति प्राने याममुपविशति सदिष्टाक्षांश ए भपतीति । इदं समसं पूर्वोत. याम्यापमे विपरीतम् । कोऽर्थः । याम्यापों यंत्राक्षाशय इष्टांशे न्यूनाधिक सनि पूर्ववरगास्यचिद्वाद पुरतः प्राक् प्रदेयमिति गणकोसमेन ज्योतिर्षियमेन विधाम् ॥ यंत्र०१० .

·(७४) असोदाहरणम् - : यंत्रस्थिताक्षांशाः २८१३० इष्टाक्षांशाः २११० अन सूर्योन्नतांशाः ६६ प्राच्याः । एम्यो लमं साधितं पादौ सूर्ये सति 1000 कर्कलग्नं च ३०२ पाकुजे निविष्टमकरमुख चिह्न कार्यम् । असारक्रांतिरुतरा १२१५.५४ अंशात्मिका २०६ १५४५५ एपा यंत्राक्षेप्टाक्षांशयोर्वियोगेन ३० हता जाता ९१ परापमेन २३६३५ भत्ता लन्धर्मशादिफलं ३॥३८॥३९ यन प्राग्लभाननसमये मकराननमुप- विष्टमस्ति तसाचिह्नादिदं फलं यनस्थिताक्षात् २८१३९ इष्टाक्षे न्यूने २४० प्राक पूर्वतश्चित मकरमुसे ते प्राजे कर्कल सायनं ३00 एवमन्यत्रापि समा. नेयम् ॥ अथ सदोदितनक्षत्रेभ्योऽभीष्टदेशस्याक्षाशानयनम् - सदोदितः तलगोर्ध्वगं सद्विचा द्विवाराप्ततदुन्नताशान् ।। ज्ञात्वाथ संयोज्य च तैः पलांशा अर्धाकृतैरिष्टपुरे भवति ॥४३॥ व्याख्या । इष्टपुरे अक्षांशा भवंति । कया रीत्या । सदोदिलक्ष नलगोगं च या भवति । कोऽर्थः । यदा ध्रुवमंदलं भ्रममाणमधः समायाति सदा सदोदितनक्ष परमोन्नतांशज्ञानाथं मुहुर्मुहुर्बुध्वा पुनस्वदेव ध्रुवमंडलं भ्रममाणं यदा उच्च गच्छति सदा पुनरपि परमोशतांशज्ञानाथ मुहुम्तदेव सदोदितं विध्वा पुनस्तदेव सदोदितक्षं विध्वा स्थानद्वयाप्तानुशतांशानेकीकृत्या(करणे इष्टदेशाक्षांशा भवंति । विशेष श्वायम् । अक्षांशज्ञानं भुवात् भुवस्थानं तु केंद्रभूतमतिसूक्ष्मत्वेन दुलंयमतस्तरस्था. नज्ञानार्थ सदोदिवनक्षमतारफैककल्पनया याद्वययोधनाच केंद्राभिधमक्षज्ञानमा नीतमिति तात्पर्यायः॥ उदाहरणम्-इटस्थाने ध्रुवमंढले अर्यगे यंनेण सदोदितनक्षवेधनारप्रासा उन्नतांतरः ३१ तथैव तसिग्नेवाधोगते पुनरपि सदोदितक्षवेधनायासा उमतांश: २५ उमयोोंगे ५६ अर्धाकृते २८ भतो ज्ञावं योगिनीपुरे भक्षIA२८ विद्यते । एवं सर्वत्र ज्ञेयम्। भय धर्मसंस्कृतनक्षत्रानयनम्- मध्याहरेखोपरि भास्यभागे न्यस्तेऽत्र योऽशोऽस्ति भमंडलस्य । सुसंस्कृतं तत्र हि राशिभागे स्फुटं भवेत्सायनकं तहक्षम् ॥४४॥ भूजद्वयस्योपरि भास्यदेशे धृते भवेद्यः खलु राशिभागः ॥ तहक्षसंबंधवशेन तस्य स्यातां क्रमेणाभ्युदयातलने ॥ ४५ ॥ भनयोग्यास्या यंग्रे मध्याहरेसायां भास्यभागे नक्षत्रपक्रमदेश एते सति ·(७५) भमंडलस्य योऽशोऽस्ति तत्र राशिभागे तदक्षं नक्षत्रं सुसंस्कृतं सायनं कर्मशुद्धं भवति । तथैव तस्मिन् नक्षत्रवक्ने पूर्वापररेखोपरि एते सरयुभयत्रापि यो राशिभागो दगति.तदृक्षसंबंधवशेन भस्य नक्षत्रस्योदयास्खलने क्रमेण स्याताम् ॥ अथ यंत्रेण तिथिनक्षग्नयोगानयनम्- कुजे निरक्षे रविचंद्रभागान्यस्येन्मृगास्यद्वितयस्य चिह्न ॥ कृते धुमध्यात्परतोऽरुणोने चंद्रेऽर्क १२ भक्के तिथयो विलब्धाः४६ धुमध्यरेखांकशशांकचिह्नांतरे त्रिनिने खचतुर्विभक्त ॥ यदाप्यते तद्भगणो मृगाग्रात्फलं गतं स्यात्किल कालवृत्ते ॥४७॥ रंव्यंकपीयूपकरांकयोगे रामाहते खाधिभिरुद्धृते च ।। आप्ताद्गतं स्यास्किल योगदे शोध्यं भचक्राभ्यधिके तु चक्रम्४८ गतं विशुद्धं निजभागहारादेप्यं भवेत्तन्निहतं च पट्या ॥ चंद्राभुत्यंतरभक्तमेव लब्धं दिनाचं सकलं तिथेस्तु ॥४९॥ एप्यत्यतीतेऽथ भजे खपनि ६० हंते त्रिनिघ्नंदुविभुक्तिभक्त । दिनादिकं स्यास्किल योगजे च षष्ट्या हते सूर्यशशांकभुक्तेः ५० योगेन रामापहतेन भक्के लब्धं दिनाद्यं फलमेवमेव ॥ ग्रहे भवेदौदयिकेऽर्धरात्रे भवेच्च मिश्रेण सुसंस्कृतं तत् ॥५१॥ एपो व्यारया ॥ निरक्षे कुजे प्रागपररेखायो स्पष्टरव्यं चंद्राशं च कालवृशे नि- पेश्य स्थानयासे मृगास चिह्न कार्यम् । गणना धुमध्यात् मध्याह्नरेखायाः परतः पवादशादिक्रमेण कार्या ॥ "चंद्रेऽरुणोने" कोऽर्थः सूर्याशे निरक्षभूजोपरि ते सति मकराननं यत्र लगति तदंकप्रमिताः सूर्याशाः कश्यते ॥ एवं चंद्राशे निरक्ष. भूजरथे यन मृगासं स्यात् ते चंद्रांशाश्कंदाशकेभ्यो रयंराकाः पात्यंते यदि न पतंति सदा सपट्त्रिंशत् ३६० संयोज्य पात्यंते द्वादशाभिर्भज्यंते एब्धाः शुरूप्रतिपदादि. तिथयो भयंति । " भय नक्षमानयनम् "।"घुमध्यरेसांकशाकचिवांतरे, फोऽर्थः । फालयो मध्याह्नरेखातो या मृगानन लमं तावंतशूद्रांशा लब्धाः संनि, तेषु विपु धावारिंशता ४० भक्तेषु यरफलमाप्यते यदेवाश्चिन्यादिगत. क्षोणि भवति । + "सियेश्य मार्गस्तियस्य चिहे" भिण्यापलं " इति पायंतरम् । इति पायंतरम्। २ “ तद्भमणोऽधि ·. (७६) " अय योगानयनम् " कालवृते मकराननामात्स्यांकचंद्रांकयोोंगे साधिते, त्रिहते चत्वारिंशद्विमत, यहन्धं तदेव योगदे विकुंभादयो योगा गता भवंति। यदि योगे कृते सति भचक्राम्यधिकं भवति पट्यधिकशतत्रयाधिकं जायंते, बदा चक्रमप्यवशेष्यम् पट्यधिकत्रिशती पात्येत्यर्थः । "अथ तिथ्यादिघाटेकानयनम् " " गतं विशुदं निजभागहारात्" कोऽर्थः । तिथिनक्षत्रयोगादीनामानयनसमये तिथ्यादिपु लब्धेषु यरछेपं ताक्रमेण तेषां गत. मभिधीयते । तसिजनिजभागहाराद्विशोधितं मागामितिध्यादीनां ऋमात् गम्यं भवति तद्गतं गम्यं च पट्याहवं रविचंद्रभुत्यंतरेण भग्यते एतसिन् लब्धं तिथे. दिना दिनघटीपलारमकं भवतीति तिथयः ॥ ॥ अथ नक्षत्रम् "एप्यति गम्ये भतीते गते भजे नक्षत्र खपभिः पट्या ६० गुणिते विवाद्वितया चंद्रमुनस्या भक्ते सति लब्धं नक्षत्रदिनादिकं भवति ।। “अथ पोगः " योगस्य गते गम्ये च पट्याहते सूर्यशशांकगतियोगेन रामा- पहतेन भक्के लब्धं दिनाचं योगस्य भवति । एतदिनाचं फलमौदयिके ग्रहे एव. मेवार्धरात्रिकेतु ग्रहे मिश्रेण संस्कृत कार्यम् । " गतं विशोधयेन्मिधादम्यं मिधे नियोजये "दित्यादिना संस्कृतं कार्यमित्यर्थः ।। " अथ तिध्यानयने उदाहरणम् "॥ सं. ११३३ वर्षे चैनयदि ३० भौमे पंग्रेण स्फुटी रविचंद्रो अर्धरानसमये साधिती । वन निरयनोऽक: 10 मुक्तिः ५९।२१ चंद्रः ११।२०।२६ मुक्तिः ८३६ ग्यंशे निरक्षभूजोपरि एते सति मक- राननं कालवृत्ते मध्यरेखातः सृष्ट्या चतुश्चत्वारिंशदधिकशतप्रयांशेपु३४४४३ । पुष चंदा निरक्षमूने न्यस्ते मकरमुखं फारवृत्ते पंचारादधिकशतप्रयांशेषु १५.१२६ ला। एवं रपंशाः ३५४४३ चंद्राशेभ्यः ३५०।२६ पातिवा जावं वर्ष ५/५ एतद्वादशभिः १२ भई एब्धं तिथिस्थाने शुन्यं परायसामावास्या तिथिः । ५५ " गतेन प्रयोजनं " गढ़ पप्या १० संगुष्य जातं ३४३ रविचंदगु. सयंतरेण ०७१॥४५ भक्तं लब्धं दिनादिफलं ०२६५० । एतदिनधशातदि. ममियात् १५८ पिशोपते जातं फैन्यमावासाप्रमाणं प्रत्यादि एवं सर्वनाप्यातम्पम् ॥ "भय नक्षत्रानपनोदाहरणम् । निष्पानयने ये चंद्राशा: ३५०३६ भानीय संति ते निगुणा जाता १.५१११८ ते चाचारिशता १० मा साध. मधिन्यादिगतनक्षप्राणि २६ शेपं असर गां11८ पवरमणिनं जातं १०८ एतमिाणेमुण्या २५९५ रिमन्य एम्पं दिनाचं फार्म one पवात. दिनमिधाद् ५५८ दिगोभ्य मारा पेशामायाम्यापो उत्तरामादपदन पी २८ पहानि ३९ प्रमागं प्राप्त एवं समापि।

·भपास (७७) • अप योगांनयनोदाहरणम्-पूपानीतरांशाः २५४१५५ चंद्रोशाः ३५० उभयोर्योगः ६९५।९ भन्न पक्राधिकरयात् पातानपास शेषांशाः ३३५३९ पते मिगुणिवा जावा: १०५।२७ चरवारिंशता मताः प्राप्ता विकुंभादयो गवयोगा: २५ भस्म गतं पा२७ एवासयनितं जातं १२७ एप्रिगुणद्वक भुझियोगेन २६७, वि. भन्योते एवं दिनाचं ॥२० एतद्तवशासनिमिश्नात् ५४५८ जातं धामापास्यायां प्रझा माम योगो घ. ३७३८ एवं सर्वप्र॥ अप गरिने सूर्यसिदांते धैयमायास्या घटी १७ पलानि ३५ उत्तराभाद्रपद. नक्षत्रं घ.२७१३७ ग्रहा घ. ३९४४० प्रमाणे यते, तिध्यंतरं पसानि ५५ "नक्षzia सरं पतानि ५८" प्रमाणमनि, पर मंतरावाच दोपः॥ एवं सर्पग्रापि शेयम् । भप द्वादशांगुलमंकुतः समागुणसंकुरछायानयनं राशिकेन- शंकुप्रभा मुनि ७ हता रविभि १२ विभका- प्राप्तं यदन सकलं फलमंगुलाद्यम् ॥ द्विःस्थं च तदयति सप्त ७ मितस्य शंको. छायाफलं स्फुटतरं गणकर्नियद्धम् ॥ ५२ ।। म्याल्या . द्वादालकोटापा फलज्याकोरकार पा प्राप्ता . मा सहमिर्गुण्या जाता ०९९।१. दादरामिर्षिमज्यते पयतः मासमंगुशादिफस सप्ता. गुरुशको माया भवति ॥ उहादरगम् । दादागुरुको सपा फसव्याकोहामाता सा 110110 सस. मिगिने जाता ०९९. मामिभिने समयमंगुलापा सप्तागुष्कोमाया एवं सर्वग्रारियम् ·(७८) स्यास्या ॥ इष्टोन्नतांशावते ९० विशोध्य पातयिवा सच्छायो फलज्यायाः कोप्टरद्रयाद् गृहीत्वा तया निज निजं शंकुभयं घर्ग विमजेत् । एवं शंकुद्धये कृते इष्टोमासानां शंकृदयस व्यंगुलाया डाया मयति । अत्रोदाहरणम् ॥ इष्टोमांशा १२ एतेषां द्वादशांगुरको छाया कियनी म. यति । उग्रतांशाः १२ एते नवतेः ९० प्युता ७८ एतेषां छाया पुस्तके लिरितफ- एज्यातः प्राप्तांगुलाया २१३३ अनया द्वादशांगुलशंकुरणं १४४ भिजेष्ठम्या दा. दशोमतांशाना द्वादशांगुलपयोगमायांगुलापा ५६।२८ । नयतेः ९० युवा ०८ एतेषां साया पुस्तके लिपितफलज्यात प्राप्तांगुलाघा १२९ भनया ससांगुलशंकु- वर्ग १९ मजेडब्धं द्वादशोसाशानां सप्तांगुरकोन्सायांगुलामा ३३१२ परम. म्यन शंकुयोऽपि समानेयम् ॥ अथ यंग्रेण पर्यवप्राकारदेघवाल यतोरणम्भवृक्षादीनां दूरदर्शनादुपवाज्ञानमाह- संभादिकानामनुविध्य चागं यंत्रेण नक्षत्रयदुचतायाः ॥ शाय स्वपादाप्रभुवं भुजाग्रमयोऽकवित्वा च तदुग्नतांशान् ॥५५|| ज्ञात्वा च कोष्टद्वितयाञ्च शंको छायां गृहीत्यान्यतरस्य चकम् ।। क्षिपन्विकपंन्स्वधियात्र भूयो भुजाग्रभागेन तदेव विधा ॥५६॥ समंकयेद्भूमिमथापि चिहृदयांतरं सप्तसमाहतं च ॥ सूर्याहतं वा निजमानयुकं कृत्वा वदेदीहिततुंगतांजः ॥ ५७ ।। एर्ण व्याझ्या ॥ मंमादीनाममं योग नक्षप्राविमा गुंगाया पशानाय, स्वपादामभूमि भुमा चरिद्धपिरवा, पदुमतान् मंमादीनामुप्रयांका तिाप, सायतानानुसतमागाना समयम्य मन्यादग्यतासम्म पारणपोटेम्पो गृही या समस्या एवं पिप्रथया तो पिकर्षमपरि गानुनमा जापा भूपम्नुपर मुनाप्रमारोप्प भूमिमा THE TER समभागमय मंमादीना. म गुजानुप्यन्देिष विलामियांवर दमपितरम्पंगुला परिमापात पा. पपेर। पदि मप्तागुगरापा गृहीता भयेन् गरे मनिग्यो पपम्पन तमा दादाभिः । एवं ने गनि पकिमान तन मपोगति लिन रपान गंगा पदर भगोदारनगरमा सिणि माप्रावि प्रापा उaatma जेन पापिहिने काम्सो मिागाRITHI grinter I २, प्रालि माना पर tait Crn रिम रोenit ·(७९) घर्तते ततोऽत्र पण्णामंगुलानामुपरि मासा उन्नतांशाः ६२ एन्नतांशेषु भुजाममा. रोप्य पूर्वस्थानादग्रतः पश्चाद्वा तथाफम्यते यथा भूयोऽप्युञ्चस्थानस्य शिरो नक्षत्र. वद्विध्यते पुनः स्वपादाने चिहिते पूर्वापरचिह्नयोरंतरं प्राप्तं "गज:" ६ एतस्मिन् द्वादशभिः १२ हते ७२ स्ववपुर्मानं गंज ३ यु संजाता. ७५ एतदीहितस्थानस्या. मोधतामानमागतम् । एवं सर्वन करणीयम् ॥ । अथ यंग्रेण भौमादिपंचकस्योदयज्ञानमाह- सौरं लवं प्राक् क्षितिजे निधाय चिह्न मृगाग्रादथ कालवृत्ते ॥. कुर्यादभीष्टस्य खगस्य कालांशकेपु वामं मकराननं च ।। ५८ ॥ कृत्वांऽकयेत्पूर्वकुजे भवेद्यत्तल्लग्नमक्षोदयगं ग्रहस्य ॥ ग्रहेऽथ चक्रे विभजेभखेटांतरं खगोष्णांशुविभुक्तियुक्त्या ॥ ५९॥ मार्गस्थिते तीक्ष्णगभस्तिखेटभुत्यंतरेणाप्तमिदं च कुर्यात् ॥ लब्धो दिनादिस्तु फलं ग्रहस्य कालः स च स्यादुदयाभिधानः६० च्याख्या ॥ निभिर्विशेषकं । सौरं लवं सूर्याशं प्राक् क्षितिजे उदयरेखायां निधाय कालवृत्ते यत्र मृगाग्रं लग्नं भवति तम चिह्नं कुर्यात् । तदनु तस्माञ्चिता. दभीष्टमहस्य कालाशेपु वामं अप्रदक्षिणं चिदं कृत्वा मकराननं स्थापयेत् । एवं हते प्राक् कुजगलनं सायनांशं लगति । तदनं तस्य ग्रहस्साक्षीदयगं सायनांसं भ- यति । तन कालांशज्ञानमिदं । शुक्रगुरुजार्किकुजाः कालांशैर्युत्तरोतरैर्नवभिः शु. ९ गु. यु. १३ श. १५ मं. १७ एते उदयकालांशा शेयाः॥ "भय गतगम्यघटीपलानयनम् " ॥ ततो लाग्रहयोरंतरं चक्रायक्रस्थिते आहे रोटरविभुक्तियोगेनांतरेण वा विभज्यते । तन लब्धोऽभीष्टप्रहस्योदयो गम्यमानो दिनादिकालः सात् । लमादूने ग्रहे गवकालः । अधिके .पुप्यकाल इति भावार्थः । इदमने यक्ष्यते ॥ भनोदाहरणम्-सं. १४३४ घ आधिन सुदि १५ गुरौ अधरानसमये सायनी रविशुको साधिती । रविः ६।२।२९।। । मुक्तिः५९।२८ शुकः ५८३२ । भु- तिकिता २४४२ रग्यशे प्रारक्षितिजोपरिश्ते मकराननं चतुःससत्यधिकशते १४४ हसन चिहे कृते शुक्रोदयवशान्मानमहावं मानमहरपेऽष्टौ कालांशा- स्नान पूर्णविमाप्राक् पृष्ठभागे गगरिया मकराननं स्थाप्यम् । सत्र जावा: १६ भागा एवं कृते भाजे फन्याला सायनं ५।२४ उपविष्टं एसत् शुकस्वाक्षसं- पंज्युदयालय लममुच्यते । शुक्रपोरंतर ५० भागादिकं च सपर्णित ३०० वा. पराइविशुभुक्तियोगेन ८४ मतं ततो सापो दिनादिकालः ॥३२॥१७ यदि "सापुर्मानं समययुलं" इति पायंतरम् रा. ग. पुसके।

·(७९) वर्तते ततोऽत्र पण्णामंगुलानामुपरि प्राप्ता उन्नतांशाः ६२ एपूमतांशेषु भुजाममा. रोप्य पूर्वस्थानादमतः पश्चाद्वा तथाक्रम्यते यथा भूयोऽप्युञ्चस्थानस्य शिरो नक्षत्र- वद्विध्यते पुनः स्वपादाने चिह्निते पूर्वापरचिट्ठयोरंतर प्रासं "गजः" ६ एतसिन् द्वादशभिः १२ हते ७२ स्ववपुर्मानं गंज ३ युक्तं संजाता ७५ एतदीहितस्थानस्या. प्रोचतामानमागतम् । एवं सर्वन करणीयम् ॥ । अय यंत्रेण भौमादिपंचकस्योदयज्ञानमाह- सौरं लवं प्राक् क्षितिजे निधाय चिह्न मृगायादथ कालवृत्ते ।। कुर्यादभीष्टस्य खगस्य कालांशकेपु वाम मकराननं च ।। ५८ ॥ कृत्वांऽकयेत्पूर्वकुजे भवेद्यत्तल्लग्नमक्षोदयगं ग्रहस्य ॥ ग्रहेऽध चक्रे विभजेदखेटांतरं खगोष्णांशुविभुक्तियुक्त्या ॥ ५९॥ मार्गस्थिते तीक्ष्णगभस्तिखेटभुक्त्यंतरेणाप्तमिदं च कुर्यात् ॥ लब्धो दिनादिस्तु फलं ग्रहस्य कालः स च स्यादुदयाभिधानः६० व्यापया ॥ त्रिभिर्विशेषकं । सौरं लवं सूर्याशं प्राक् क्षितिजे उदयरेखायो निधाय कालवृत्ते यत्र गृगामं लग्नं भवति तन चिहं कुर्यात् । वदनु तस्माचिहा. दभीष्टग्रहस्य बाराशेपु वामं अप्रदक्षिण चिहं कृत्वा मकराननं स्थापयेत् । एवं कृते माफ कुजगलनं सायनांश लगति । तह तस्य ग्रहस्वाक्षोदयगं सायनांश भ. यति । तन्न कालांशज्ञानमिदं । शुत्रगुरुज्ञार्किकुजाः कालांशैर्युत्तरोत्तरेनवभिः शु. ९ गु. ११ बु. १३ श. १५ मं. १७ एते उदयकालांशा शेयाः ॥ " अथ गतगम्यघटीपलानयनम् " ॥ ततो लग्नग्रहयोरंतर पावरस्थिते आहे पेटरविभुक्तियोगेनांतरेण वा विभज्यते । तन्न लब्धोऽभीष्टग्रहस्योदयो गम्यमानो दिनादिकालः स्यात् । रमादूने ग्रहे गतकालः । भधिके एप्यकाळ इति भावार्थः । इदमग्रे वक्ष्यते ॥ अग्नोदाहरणम्-सं. १४३४ वर्षे आश्विन सुदि १५ गुरौ अर्धरानसमये सायनी रविशुको साधिती । रविः धारा२९।३० । मुक्तिः५९।२८ शुक्रः ५।१८५३२२० । भु- तिक्रिता २०४२ रव्यंशे प्राक् क्षितिजोपरिश्ते मकराननं चतु सप्तत्यधिकशते १०४ एनं तर चिहे कृते गुकोदयवशान्मानमहत्वं मानमहत्येऽष्टी कालांशा- स्तान् पूर्वचिद्वारपाक् पृष्टभागे गणयित्वा मकराननं स्थाप्यम् । तत्र जाता: १६६ भागा एवं कृते प्राकुजे कन्यालमं सायनं ५।२४ उपविष्टं एतत् शुभस्याक्षसं. पंज्युदयारयं हममुच्यते । समशुक्रयोरंवरं ५० भागादिकं च सवर्गितं ३०० वा. पदावविशुममुक्तिपोगेन ८५ भक्तं सतो लब्धो दिनादिकारः ॥३४३७ यदि 1"सवपुर्मानं हस्खप्रययुक्त" इदि पायंवरम् ख. ग. पुस्तके । . ।

·(८०)
•लमादूनो प्रहलंदा गवकाला यदि लग्नाधिकरतदप्य इति गते ३३४१ मिनात
.४५/५ एवं रूपाद्विशोधिते तत्राचिन सु० सोमे उदयात् घटी १० प. ४८
समये शुक्रोदयो जात इति सिद्धम् ॥
" अथ यंत्रेण भौमादीनामस्तज्ञानम्"।
इप्टेऽहनीप्टस्य खगस्य चास्तकाले गृहीत्वोडुभवोन्नतांशान् ॥
धिष्ण्याननं तेषु निवेश्य विद्याद्भूजे परेऽभीष्टखगास्तलग्नम् ६१
ततोऽकयित्वा मकरास्यमंशो गं निधायापरभूजभागे ॥
पुनर्मूगाने प्रविधाय चिह्न चिह्नद्वयस्यांतरगान विभागान् ॥२॥
कालांशकैरिटखगस्य हीनान् कृत्वाथ शेपं विभजेत्पुरावत् ॥
रवेः खगश्चेदधिकस्तदैष्यकालो भवेद्धीनतरे गतोऽस्मिन् ॥६॥
एषां स्यारया ॥ इटदिने इष्टग्रहस्यास्तसमये इटनक्षयोधतांशान ज्ञात्वा तस्य
नक्षत्रस्य चंचु तेषु उन्नतांशेपु निवेश्यापरक्षितिजस्थं इटमहस्यास्तलनं विद्यात् जा.
नीयात् । ततो मकराननमंकयिरवांशोः सूर्यस्य भागमंशमपरभुजे निवेश्य पुनमंगा.
नने विहं कृत्वा चिद्वययोः पूर्वापरचिहयोरंतरोद्वानशानिष्टाहस कालांशकैर्वि.
हीनान्कृरवाध शेपं पुरावद्विभजेत् । रयेचेदधिको ग्रहो भवति तदा पुप्यकालः ।
अथ घेदीनो भवति तदा गतकालः ॥
अगोदाहरणम्-संवत् ११३५ वर्षे आधिन धदि ३० गुरौ भर्धरानसमये रफुदी
रविशुधौ यंग्रेण साधितो रविः सायना । 41१८५५ । मुक्तिः ५८० । शुकः
५।२६०५५ मुखियणरूपा २७१३५ तरकालगुकानसमये श्रवणनक्षोमांशाः
६. प्राच्याः । सन नक्षग्रानने समानीते अपरकुने फस्याम सायनं ५।२०
वर्तते मकराननं तु ३५७ उपरि लमं घर्तते सन चिहं कृरया रशमप.
रको निधाय मकरास्यं ३५५ उपरि एमे सति चिदर्याउरे १५२ शुक्रस्प का.
MIT ९ पात्यते यहुरयाय पतति तद्वशारोपमेवातर समय पक्रयात् मुधियो.
गेन ८1५ विमस्य एम्पो दिनादिकालः ॥२४॥१२ यदि रपेरधिको प्रहलादप-
फालः हीनद्वतकालः । भनेप्यकालः ॥२॥१२ एप्यावामिशः १५ मध्ये पो.
ज्यते । जारा 1010 एतायता भाधिन मुदि २ शनिदिने परि • पलानि .
समये शुशतः पश्चिमे भविष्यति ।
पर शतं संतु कवीश्वराणां स्वार्थोपपत्त्य गणितप्रबंधाः ॥
अस्माकमेतरिकल केयलाय परोपकाराय विधानमन ॥ १४ ॥

·(८१) ग्रंथेऽस्मिन् यंत्रराजत्य गंभीरेंऽभोनिधाविव ।। दुर्बुद्धयो निमजति कुग्राहपरिपीडिताः ॥ ६५ ॥ गुरूपदेशं प्रबलं पानपात्रमिवाश्रिताः ।। सदुद्धयस्तरंत्येव वितत्य गणितं पदम् ॥ ६६ ॥ अभूद्धगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोद्धृताजनि विचारणा यंत्रजा ॥ ६७॥ स्पष्टार्थः॥ श्रीपीरोजशकेंद्रसर्वगणकैः पृष्टो महेंद्रप्रभु. र्जातः सूरिवरस्तदीयचरणांमोजैक गधुता ॥ सूरिश्रीमलयेंदुना विरचितेऽसिन्यवराजागम- व्याख्याने प्रविचारणादिकथनाध्यायोऽगमपंचमः ॥५॥ इति श्रीयंत्रराजागमे विचारणाध्यायः पंचमः ॥५॥ विद्येयं महती मोक्का गहने गणितागमे । कुशिष्याय कृतताय दुष्टायच न दीयते ॥ १॥ श्रीयंत्रराजोपनिपनिषण्णा कंठे सतां मौक्तिकमालिकेय । तनोति शोभा परमां गुणाढ्यान् परीक्षकान्स्योन्मुखता नयंती ॥२॥ सूर्याचंद्रमसौ यावद्दीपायेते जगद्गृहे। मंथोऽयं यत्रराजस्य तायद्याद् गुरूदितः ॥ ३॥ यंत्र०११

·श्री।
यन्त्रशिरोमणिः।
श्रीविघ्नेशपदारविन्दयुगलं नत्वा सुसिद्धिप्रदं
विघ्नाद्योधविमर्दनकचतुरं सत्यं परं दैवतम् ॥
वागीशां च पृथक् खगान रविमुखान् ब्रह्मेशलक्ष्मीधरान्
चूते यन्त्रशिरोमणि सुविशदं विश्रामसंज्ञः स्फुटम् ॥१॥
यन्त्रात्सर्व ज्ञायते भूमिखस्थं स्पष्टाद्यं वै भग्रहाणां तथैव
नानायंत्रैरन्वितं ये वदन्ति तेषां दिव्यं ज्ञानभाण्डं करस्थम् ॥२॥
ते ते ग्रन्थभरा न सन्ति किमहो ये खर्वगर्वोद्धतैः
सम्बद्धा गणकोत्तमैः प्रतिगृहं कालस्य विज्ञप्तये ॥
किन्तु क्वापि हि कालबोधनकरं कुत्रापि लग्नादिकं
नो स्पष्टादि दिवौकसां स्फुटतरं ज्ञानं तदत्रोच्यते ॥३॥
चलन्ति खेटा हि पितामहाचैः प्रोक्ताश्च कालेन हि किंचिदेव ॥
तज्ज्ञापनार्थ हि पितामहेन वेधाय यंत्रा विविधाः कृता
वै
ये यन्त्रसिद्धाः खचराः स्फुटास्ते फलप्रदा भूस्थितमानवानाम् ।।
वेधोत्थसिद्धान्तजयोर्वियोगं तदेव बीजं परिकल्पनीयम् ॥५॥
वेधोत्थखेटाः खलु दृपथस्थाः शुभाशुभव्यक्तिकराः सवादौ ।
पुंसां हि तज्ज्ञानकरं सुबोधं यन्त्रेश्वरं सम्प्रति कीर्तयामः ॥ ६ ॥
अथ शयनमाह-
शब्बुः शिवो भा प्रकृतिस्वरूपा ताभ्यां समुत्यं भखगोदवं यत् ॥
ज्ञानं समग्रं हि तदेव चिन्त्यं पुनः पुनः प्रौढधियादरेण ॥७॥

·(८४) शङ्खर्धातुभवः सुदारुजनितो वा दन्तिदन्तोद्भवः सूच्यग्रः सरलः सुवृत्तसहितो मूले पृथुस्तुंगकः ॥ पानंदां ९६ गुलसंमितरविलवैः क्लुप्तो विधेयो बुधै- स्तुंगस्यांगलबेन विस्तृततलस्तत्केन्द्रचिह्नान्धितः ॥ ८ ॥ पट्टी धातुमयीं. विधाय सरलां शंकंगुलैरवितां तुल्यौदशभिस्तदादिवलयं कार्य चतुर्द्धान्तिम् ।। तस्याप्यादिलवं शरेंदुलवकर्युक्या समं चांकयेत् छायाग्रावधि चांगुलादिकमिति सैकां नराझा वदेत् ॥९॥ समीकृतेऽम्ब्चादिभिरुत्तमस्थले सुधाप्रलिप्ते सुदृढ़ विधेयम् ॥ शङ्कोस्तलव्यासदलेन वृत्तं तन्मध्यगं शङ्खतलं यथा स्यात् ॥१०॥ स्थाप्यस्तथा शंकुवरस्तधान्यद्विपादशप्रमितं हि वृत्तम् ।। तदिग्भवाङ्काच नरामयातैः सपादशङ्कुमितेश्चतुर्भिः ॥ ११ ॥ यथ्यादिकैः शङसमत्वमादौ विलोकनीयं विविधैः प्रकारः ॥ तस्मिन् दिने भाकृशतां प्रपद्य वृद्धोन्मुखी यत्र तदनचिहात् १२ केन्द्रोपरिस्थं हि यदव सूत्रं याम्योत्तरं तद्भवमत्स्यतः स्यात् ॥ पूर्वापरां दिक्प्रभवां विदध्याद्रेखां दृढां शङ्कुजकेन्द्रमध्यात् १३ दीर्घा सूक्ष्मतरां मुहुः सुगणकैदिक्साधनं प्रस्फुट ..कार्य भास्करतोऽपि वा हिमकराद्वान्यः प्रकारान्तरः ।। छायाग्रं हि यमोत्तराख्यदिशिजो रेखां यदा संविशेत् मध्यस्थं हि तदा तदेव खचरं छायापि सा मध्यजा ॥१४॥ अथ ज्योत्पत्ति:- त्रिज्यामानं शंकुमाने प्रकल्प्य यावत्तावच्छंकुमानेन वृत्तम् । केन्द्रे कृत्वा भांशकैरकायित्वा प्रत्यंशज्या सूत्रपाताद्विधेया॥१५॥ त्रिज्यातुल्यश्चांकयुक्तपल्या मित्या प्रत्यंशज्यका स्थापनीया ॥ तद्वत्स्थाप्या सांकभागाद्विलोमप्रत्यंशज्या चक्रतुर्याशकानाम् १६ ·अथान विंशत्यधिकशतप्रमिता ग्रिज्या प्रकल्प्य प्रसंशनवति- भागानां क्रमज्या तथोरक्रमज्याः समानीय स्थापिताः ।। क्रमज्येयं सान्तरा- -- . १ २ १ ५ ६ ८ २ ६ १४ -१८ ००० २७ २० EAM २८ २ २ २ ५ MA २ ५ ३४ ३ ४ ५२ २ ४ २ २ ५६ ४० २४ ६ ३४ . १२ ૨૨ २४ २९ ३३ ३५ २० ५० २६ ५९ ३८ ५ ३ ३० ५. ४ २ २ २ २ ३ ३० २ ३ ८ २ २ २ ૨ १ १ १ ५९ ५२ १ ५९ १. ४० ६ २८ |" २० २२ २४ २६ ३९ ४३ ५० १६ ५३ १५ ५७ १२ ४८ ४८ . .२ ३२ ५२ ३६ १५ २८ ४४ ६ પુર १ १ ५७ ५८ २६ १ ५४ २२ ५२ १८ १ ५१ २८ ५५ ६ १२ २५ ३५ ५८ ६५ २० . १८ ३५ ६ १२ १९ ४१ . २४ १ . १ . ११ ४४ २२ ध ·(८६) ३७ ४१ ४२ १४ १५ ३८ ७३ ७७ ७८ ७२ १३ १ ८ १७ ४३ ३८ ४६ ४ ४४ २२ ३२ . १ १ १ १ ३४ ६ १ २९ •३९ .४२ -- १ २८ ३८ २० ५८ ३४ 28 ४९ on ५२ ५४ ८७ ९३ ९४ ३३ ४० ९५ ५० १५ 8 .१४ ५४ ३० २६ १० ५४ 1 १ २४ ५४ १ १४ २६ ३० १२३ २१ १ १९ ५६ १२ ५८ 1१६ RA ५८ ५९ ६२ १०३ १०४ २९ ४५ ५५ ५ १४ ५२ ४ २२ १६ १ १ . - ७ ३ . ५८ ५६ ६ २२ . ०० १०८ १०९ १२ १ २७ ७ ३२ . . . . . . પર 78 ६ २ २ ·(८७) ७४ ७७ ७८ ७९ ८० १५ ११६ ११६ ११४ १५ २० २२ ६ ४० ८ २८ ४. ४३ २२ . . . .. ० . २९ २२ ३३ ३४ २८ २ ३४ ८२ ८४ ८६ ८७ ८८ .८९. १२. ११९ ५० ११९ ५८ ४९ . २० ३४ . . . . ९ २० ५ ४० उाक्रमज्या सान्तरा- १ २ ३ ४ ६ ८ . . . . . . .. . २७ २८ . १ ५२ ३२ ..." ४० ४ . . . ३ . ९ ५ ७ १२ २८ ५० ૨૪ १३ १३ . २ १ ४ ५ ३ १ ११ ४२ १८ ५२ . . . . . २२ ७ २ १८ ४५ ·(८८) २० 12 २४ ८ ६ ३२ ९ ३२ २२ २२ १४ ८ १३ . ४६ १२ १४ १६ . . . . . ० . . ४१ 88 ५० ४६ २ २ ८ ४ . २८ २९ ३० ३० ३२ १८ २० २२ १६ १ ३८ ૨ १४ ४२ २१ ३४ १६ २४ ४ ५६ ८ ६ . १ १ १ १ 6 ७ १ ५ ४० ५९ ५८ ३ ४६ १४ १ ९ २२ ५४ १२ ५८ ३९ 08 ४१ ५२ ५४ २८ २९ २४ ९ ५० २५ २६ २० ३३ ४० १४ ३४ १९ २२ ८ પુર ४. ६ 38 168-man १ ૨૮ १९ २० " २४ ५५ २३ १ २९ ३६ २० १७ ४८ ४९ ५० ५२ ५ ६ ५४ ४६ ३९ ४२ ५९ २७ ९ २८ २२ १४ ५६ ५८ १ 1 ! . १२ ३० ३८ ३५ ३४ १७ ५८ २८ ५२ २ ·(८९) ५८ ५. ५५ ६. १५ ५८ 1 १५ ४८ . 1 १ 1 1 ४॥ १२ , ५१ २८ २८ (५ १८ ૨ ८. है. . ०५ २ ८२ ५५ ४ ८ ४२ ४४ ५४ , १ . १ १ ५७ १ ५९ २१ ५० १२ १२ ५१ ५३ ha ७९ 49 ८८ ५५ ५५ १३ . २२ ५ २ १० . ४. २ २ २ २ २ १ ४. २ ४. ३ ५ २ १ 14 । ८ ३४ ८५ ८५ ८६ ८७ ८८ ९० ११ ११७ १२. . १७ ५८ २२ ३२ २४ ३० १४ २० २ २ २ ४ २ ४ ૫૨ २ ५ १ ५ २ ५ ५ २ ५ २४ ३५ यंत्र०१२

·(९०)
अथज्यानयनम्न
कलादिकं चेल्लबकादधः स्या-
त्तदन्तरनं खरसैविभक्तम् ।।
लब्धेन युक्ता हि तदूर्ध्वगा ज्या
तथा विलोमापि हि सिंजिनी स्यात् ।। १७ ॥"
अथ ज्यातः धनु साधनम्-
संशोध्य जीवां ह्यवशेपकं यत् पट्याहतं तद्विवरेण भक्तम् ।।
लब्धैः कलाद्यैः सहितास्तदूर्ध्वलवाःस्फुटाश्चापलया भवन्ति ॥१८॥
अथ यत्रेण विरश्मिग्रहनक्षन्नादीनां छायाज्ञान तथा मध्यनतांशज्ञानं सथा
नताहावज्ञानमाह-
पात्रं धातुभवं च नातिविततं वृत्तं समंबुनकैः ।
कार्य वेदयवोच्चकं हि परिधी द्वारं यवा?न्नतम् ॥ ।
मूलाद्वेदयवोदरैश्च विततं सत्तोयपूर्ण वुधैः
तद्वाराग्रगतं विरश्मिखचराद्यं प्रस्फुटं दृश्यते ॥ १९॥
ध्या अग्रगया यथा विरचयेन्ना सौम्ययाम्यावये
सूत्रे मध्यभवे सदा जलमुखारकेन्द्रावधिर्भा भवेत् ।।
अस्तात्तोयभवाहता ध्रुवभवा भा त्रिज्यया १२० चोदता
भाकर्णेन हि तद्धनुःस्फुटतरा लंबांशकात्यांकतः ॥ २०॥
शोध्यास्तेऽशलवा भवन्ति हि निजास्त्रिज्याघाताडतात
कर्णः स्वाक्षगुणेन नृश्रुतिभवाद्वांतरायत्पदम् ॥
सा ज्ञेया ध्रुवमा सदोदयभतोऽप्येवं नतांशाश्च ये
धिःप्रभवास्तदंतरदलाच्या अर्धनयांशकाः॥ २१॥
सांकच्युताः स्वाक्षलवा भवन्ति या पक्ष्यमाणेन हि तुर्पकेण ।
सदोदयोन्नतभागकाश्च मध्योभवाश्चोर्ध्वगतास्तथाधः ॥ २२ ॥
तदंतरार्धन युवारत्वधःस्थाः स्वाक्षांशकाः स्पष्टतरा भवन्ति ।
अय परमोधरामागतः परमोमतांशानयनम्-
मध्योद्भवा भा तरणेविठोक्या यावत्क्षयले परमं प्रजेद्वै ॥२३॥

·(९२) २० २२ २३ २४ २५ ४ ८ ८ ९ २१ ५१ ९ ४४ ५९ २९ ३ २० ५४ ३६ ११ ३ . ० . . . . . २२ २२ ५१ २२ ४३ २२ ३५ २२ २५ २२ ९ 15.. ५९ ३९ २८ २९ क ३१ ३२ १४ ३५ १२ १२ १३ १३ १० ४९ २३ । १२ ५५ ૧૨ २२ ५३ २८ ३ १५ ९ ५९ ४ . D . O . . .. . २० २० २० २१ १९ २० ५७ २० ४४ १९ ५१" ។ ३८ ४१ ५२ ४३ १५ १३ १५ १५ १५ १४ ३४ ५९ ३९ १ ४१ २ ९ " 0 . . . . O . . .. . १७ २० ५५ ७ ५९ ५१ ५४ १८ १८ . १५ ४८ १९ २९ ५१ १८ . . . . . . 1 २

·(९३)
५७
६२
६३
२०
२०
२८
२२
३६
५०
५३
३
२०
0
.
.
.
.
.
0
.
.
१४
१३
१८
१२
३७
१२
१४
३
.
२८
७२
२१
२२
१३
२२
४
५९
२२
२१
२६
४
२९
३४
५४
O
0
.
.
6
.
९
८
८
७
९
५३
१
४५
२४
५
४९
७५
७६
७८
८०
८१
२२
२२
૨૧
२३
२२
५६
३५
२३
२
१४
२३
१२
५
१
३२
२७
३२
.
.
.
.
५
४
26
५६
३१
३
३९
१३
१८
५३
८२
८३
८५
८५
८६
८७
८4
८९
९०
२३
२३
२३
२३
२०
२५
२३
२९
२३
३५
२३
२६
३२
२२
५
.
.
.
है
२
२
१
२
१
अपेष्टदिने मापायातो नताशोत्यंगपोरानयनम्-
एवं खमध्यस्थनतांशकाश्च तथापमांशाः सुधिया प्रसाध्याः॥
दिने दिने घेष्टदिने यथेष्टं मत्यंशजाःक्रांतिलवाः प्रसाध्याः॥२८॥

·प
(९४)
प्रत्यंशजा ज्या परमापमांशज्यया हता चान्त्यगुणेन भक्ता ॥
लब्धस्य चापप्रतिभागकस्य कान्तेलवा वा परिसाधनीयाः ॥२९॥
अथ चन्द्रादीनां परमक्रांतिज्ञानमाह-
एवं हि चंद्रादिकखेचराणां खमध्यभातोऽपि परापमांशाः॥
तथैव भानां परमोनवृद्धभाभूतननांशकजाः स्फुटास्ते ॥ ३०॥
अथाक्षांशज्ञानेऽक्षप्रभानयनम्-
त्रिज्यार्कघातो निजलंवभागगुणेन भक्तः पलकर्णकः स्यात् ।।
तद्वंर्गनुर्वर्गवियोगमूलं पलंप्रभा स्याद्विपुवदिनाढ़ें ॥३१॥
अक्षप्रभातोऽपि नतांशका ये तेऽक्षांशकास्ते विपये भवन्ति ।
देयाक्षमा शंकुजकेन्द्रतश्च सौम्ये विभागे हि तदनचिह्नम् ॥३२॥
अक्षाह्वयैवं परिचिंतनीयं तस्मात्प्रपुष्टा यदि मध्यभा स्यात् ।।
गोलस्तु याम्यस्त्वपरोऽन्यथा वै तुल्ये तदादिस्तरणे सदैवम् ३३
अथ मध्यच्छायोगवफ्रान्युत्पन्न मुजारस्पष्टसूर्यानयनम् -
मध्यमभोत्थापमजीवया नी त्रिज्या परक्रान्तिगुणेन भक्का ।।
तच्चापजांशाःखगुणैविभका माध्योभुजोऽर्कस्य परिस्फुटः स्यात्३४
एवं द्वितीये दिवसे प्रसाध्यो भुजो यदा पूर्वभुजाधिकः स्यात् ।।
भुजेतिसूर्यः खलु सौम्यगोले याम्ये रसाढ्योऽन्यभुजोनकश्चेत् ३५
भुजोनपझं तरणिः स्फुटः स्यात्सौम्येऽथ याम्येऽर्कभतश्युतः सः॥
भुजान्तरं स्पष्टतरा गतिःस्यादेवं प्रसाध्या प्रतिवारजाता॥३६॥
यावद्भचक्रभ्रमणं करोति तदन्तरालप्रभवादिना ये ।।
सौराब्दमानं सकलं पुनश्च मध्याब्दमानं खलु मध्यगत्या ॥३७॥
पराधिकोनयोर्गत्योर्योगार्ध मध्यमा गतिः ।।
ततोऽनुपाततो ज्ञेया भगणाः कल्पनाः स्फुटाः ॥ ३८ ॥
..परमोनगतिर्यत्र तत्र मध्यसमः स्फुटः ।।
::. उदकसदृशं ज्ञेयं मन्दोचं राशिपूर्वकम् ॥ ३९ ॥

·प छायोदयेऽपिकोने स्यान्मध्योत्यं स्वर्णसंज्ञकम् ॥४९॥, (९५) यदा मध्यसमा भुक्तिस्तैदा मध्यस्फुटार्कयोः ॥ अन्तरांशकजा जीवा ज्ञेया सान्त्यफलज्यका ॥ ४०॥ चक्रे खेटाः स्पष्टगत्या व्रजन्ति तस्मात्स्पष्टा यत्र सिद्धाः खगेंद्राः॥ दुःसाध्यास्ते सर्वथा मानवानां पूर्वंयंत्रान्मध्यतुंगादिकाश्च ॥४॥ युक्त्या कृत्स्नाः स्थापिता भास्करायैः खे स्वे तंत्रे सप्टताज्ञापनार्थम् ।। तस्मात् यंत्रान्मध्यतुंगादिकानां स्पष्टं ज्ञानं किंचिदुक्तं मयात्र ॥ ४२ ॥ भथरयेमेन्दोच्चगतिज्ञानमाह- मध्यस्पष्टसमे भानी मध्यभुक्तिं नियोजयेत् ॥ तस्याग्रिमदिनस्पष्टसूर्ययोरन्तरं फलम् ॥ ४३ ॥ तज्या त्रिज्याहता भक्ता फलं प्रांतज्यया ततः॥ तच्चापलवका ज्ञेया बुधैः केन्द्रभवा गतिः॥४४॥ मध्यगत्याधिकोने वै युतोना मध्यमागतिः ।। भवेदुच्चगतिश्च चन्द्रादीनां प्रसाधयेत् ॥ ४५ ॥ भय केन्द्रतो मन्दपरानयनम्- उच्चोनसचर केन्द्रं तद्दोात्यफलज्यया ॥ हता चान्त्यज्यया भका लब्धं चापफलांशकाः ॥ ४६॥ घटमेपादिके स्वर्ण कार्य मन्दस्फुटो भवेत् ॥ भधायनांशयनंगति स्पष्टे मध्यसमो भानुर्यस्मिन् मध्यंदिने भवेत् ॥ ४७ ॥ तदादिदिवसादने खपराम ३६० मिते दिने । मध्यगत्यानुपातोत्यमध्यात्स्पष्टं प्रसाधयेत् ॥४८॥ अन्यं छायोद्भवं कृत्या तयोर्यचांतरं भवेत् ॥ ,

·(९६)
मध्यगत्या हताचक्रकलाद्यं वासरादिकम् ॥
तदर्जमानं विहितं विवरनं विभाजितम् ॥५०॥
खपडामै ३६० श्चलांशस्य गतिर्वोझवा भवेत् ॥
वा स्पष्टमध्ययोर्वपमानयोर्विवराद् गतिः॥५१॥
मध्यमाब्दानुपातेन कल्पाब्दाः कल्पवासराः ॥
कल्पादिवारतः सिद्धा मध्यादिष्टदिने स्फुटम् ॥ ५२ ॥
कृत्वान्ययंत्रतः स्पष्टं तयोर्यद्विवरं भवेत् ।।
अयनांशाः स्फुटास्ते च धनर्णाश्चाधिकोनके ॥ ५३ ॥
कल्पसिद्धाद्धैरवं प्रतिवर्ष प्रसाधयेत् ॥
पूर्ववर्षाद्यदा न्यूनास्तदा पूर्वोद्भवायनाः ॥ ५४ ॥
परमास्ते विज्ञेयाः कल्पे कल्पानुपाततः ॥
परायनभवं ज्ञानं बहुभिर्वत्सरैर्भवेत् ॥ ५५ ॥
इदं दिव्यभवं ज्ञानं योगिनां दीर्घजीविनाम् ।।
अतींद्रियाणां साध्यं यत्तदेव प्रकटीकृतम् ।। ५६ ।।
भय रव्यादीनां यंत्रसिद्धारयुपरि स्वाहोरानानयनं तथा
दिनाधराव्यर्द्धयोरानयनम्-
कान्त्यूनशून्यांक ९० मितस्य या ज्या
धुण्यापमज्याक्षगुणेन निघ्नी ॥
लंबज्ययामा क्षितिसंज्ञिता सा
त्रिज्याहता युज्यकया विभक्ता ॥ ५७ ॥
तच्चांपजांशाश्व खचन्द्रनिघ्नाः
पलात्मकं क्रांतिजदिक चरं स्यात् ॥
निजोदयना खखसर्पचंदै १८००-
भक्ता गतिस्तच्चरणेन युक्का ॥ ५८ ।।
पंचेंदुनाट्यश्वरनाडिकाभिर्युका विहीना दिनरात्रिखंडे ॥
याम्ये विलोमं हि निजोदयाय व्योदयस्यानयनं घुवेऽहम्॥५॥

·धनाहयं यद्धि निजोदयः स्याडनं च तेनर समं सुखं वै ॥१९॥ (९) एकद्विरामाख्यभजाः पृथक्स्थास्त्रिभधुमौर्व्याहिता विभक्ताः ॥ स्वधुज्यया तत्प्रभवाणि यानि चापानि तानीह दशाहतानि ६० क्रमादधोधः परिशोधितानि मेपान्निरक्षे धुदया भवन्ति । सव्यंशयुक्का गजसप्तदस्राः २७८०३० सपलवा गोनवदस्रकाश्च २९९.१० ॥१॥ सार्धा द्विदंताश्च ३२२।३० पथोत्पथस्थाः स्वदेशजैहीनयुताश्चराख्यैः॥ क्रमोत्क्रमस्थैः शकलैर्निजाः स्यु- मेंपादिपण्णां च तुलाद्विलोमम् ॥ १२॥ भयेटछायातो गवेष्टनात्यानयनम् - अमीटभा कहता त्रिभज्या सूर्या १२ हता शंकुगुणोहतासः॥ त्रिभज्यया लंवगुणेन भक्तश्छेदः सनिनोऽत्यगुणेने भकः॥६॥ स्वयुज्यया तद्धनुरुन्नतांशाः पद्भिविभका गतगम्यनाड्यः ॥ प्रापश्चिमार्धेऽर्कमुखादिकानामथोन्नतादानयनं ब्रवीमि ॥१४॥ रसाहताः स्वेष्टगतेप्टनाड्यस्तज्योन्नतज्यानिहता घुमौा ।। त्रिभज्ययाता भयतीह हारो लंबज्यया प्रस्त्रिगुणेन भकः ॥६५॥ स्याच्छंकुजीवा हि तया विभका त्रिज्याघातागवतीष्टकर्णः ।। तद्वर्गशंकु (१) कृतिजांतरालात्पदं प्रभेष्टा परिवेदितव्या ॥६६॥ इष्टे दिने या तमसि शशांक खमध्यगं मध्यभया विचिन्त्यम् ॥ तत्कालतो वालुकतोयनाडीयंत्रेण शुद्धेन च नाडिकायाः॥१७॥ इनोऽर्धनिनोदयमति यावद्विलोमलग्नं घटिकाभिराभिः ।। तात्कालिकाच निजोदयर्यचत्तुल्यकं च हिमगोः सुखं स्यात् ६८ भय पदस्पष्टताज्ञानमाह- यत्र०१३ ·। . (९८) . :- सुखाद् व्य॑क्षोदयैर्व्यस्तं लग्नं स्वयुदलोन्मितः ।। नाडिकाभिर्भवेद्यद्वै तत्तुल्यो हिमगुः स्फुटः ॥ ७० ॥ अन्येऽपि खेटाः शशिवत्प्रसाध्यास्तथैव नक्षत्रभवाध्रुवाश्च ।। मध्यप्रभोत्थापमभागकास्ते ध्रुवोद्भवैः क्रांतिपलैर्युतोनाः ॥ ७१॥ भिन्नकदिक्के सति वाणभागत्रिभाब्यखेटापमजीवया नाः ॥ खांकच्युतापक्रमजीवयाप्ता लवा धनर्णाः खचरे विधेयाः॥७२॥ एकान्यदिकेऽपमवाणयोस्तु तस्मात्पुनः क्रांतिशरादिकं वै ।। मुहुर्मुहुः सद्गणकेन कार्य यावस्थिरत्वं खचरादिके स्यात् ॥७३॥ एवं विदध्युर्भखगास्तथान्ये दिने दिने वै परिसाधनीयाः ॥ खेटास्तथा क्रांतिलवाः शरांशा एवं भचक्रक्रमणांतकॉश्च ॥७४॥ यस्मिन् दिने यस्य खगस्य वाणः शून्यस्तदातद्रहतुल्यपातः ॥ विलोमकश्चेत्परवासरो वा ग्रहोद्भवा भामभवाः परांशाः ॥७५ ॥ न्यूनाधिकाश्चातकसौम्यजातास्तदैपरीत्ये रसभाधिकः सः॥ शून्याच्छरादग्रदिने शरज्यात्रिज्याहता प्रांत्यशरज्ययाताः ॥७॥ तञ्चापमंशादिगतिः सपाता खगस्य चैवं हिमगोविशेषात् ।। यन्मध्यगत्यादि समग्रकं तदर्पोक्तवद्वै परिचिंतनीयम् ॥ ७७ ।। चंद्रोचपातप्रभवाश्च कल्पेऽनुपाततो वै भगणा भवंति ॥ भौमादिकानां वहुभिश्चवर्मध्यादिबोधो भवतीह पुंसाम् ॥७८॥ यदा रविर्मेपमुखं प्रपन्नस्तद्वासरे भौममुखाः प्रभोत्थाः॥ साध्याः स्फुटास्तच्छकनामपूर्वाः पने विलेख्याः खलु मूलसंज्ञाः७९ एवं प्रसाध्याः प्रतिवर्षजाता गच्छंति यावद्धि समत्वमत्र ॥ मूलीस्तद्विवरेऽनुपाताभमंडलास्ते विहृता गताः॥८॥ मूलांकजैर्वपगतैर्यहाणां मध्या चलांशः सहिता विचिंत्याः॥ सा संस्कृता चायनपंगत्या विलोमया वर्षगतिस्ततश्च ॥ ८१ ॥ कल्पेऽनुपाताद्भगणाः प्रसाध्यास्ततोऽपि मध्यागतवर्षजाताः ॥ मध्यान्दवनादिगतास्ततश्च मध्या विधेयाः प्रतिवारजाताः ॥८२॥ . . -- ·(९९) यदा हि मध्यार्कसमाः कुजेज्यमंदाश्चलाशैः सहितास्तदा ये ॥ छायोद्भवास्तद्विवरे फलांशाः पुनः पुनस्ते प्रविलोकनीयाः ॥८॥ यावरफलांशाः परमा भवंति भज्यांत्यसंज्ञाः स्वफले विचिंत्याः ॥ त्रिभाधिकोनेन हि मध्यमेन तुल्यं तदोचं खलु मध्यखेटात् ॥४॥ न्यूनाधिके वै सकले ग्रहेंद्रे या मध्यतुल्यं स्फुटखेचरश्च ।। मध्यन तुल्यं हि तदा तदुचं फलांशकात्पूर्ववदेव भुक्तिः ॥ ४५ ॥ यदा शरः शून्यसमस्तदा यो मन्दस्फुटस्तत्सदृशो हि पातः॥ मंदस्फुटाः स्वांत्यफलज्यकाभिः साध्या वुधैस्तेऽनुदिनं विदग्धैः८६ मंदस्फुटात्स्पष्टखगोऽतिवृद्धस्तदा तयोर्यद्विवरं पलांशाः ।। तंज्यांत्यसंज्ञाः फलपूर्वकारते ततोऽनुपातात्खलु केंद्रभुक्तिः ।।८।। विहत्येन्यौ मध्यमा नैव दृश्यौ सूर्यासन्नत्याद्दिया सर्वदेव ॥ सूर्यस्यास्ते योगमे यातगम्यास्तच्छायातो नाडिकाःपूर्वयद्वै ॥८ell धनर्णकं तद् घटिकाभिरंगं निजोदयैर्भास्करतो विधेयम् ।। तत्तुल्यकस्तत्वचरः स्फुटः स्यादेवं विधेयौ भृगुचंद्रपुत्री ॥८९ ततश्च पूर्वोदितभौमयुक्त्या वर्षादिभुक्तिः परिचिन्तनीया । भौमादिकानां प्रविलोकनीयं धर्षे च वर्षे घुदयास्तकं हि ॥९॥ मूलस्फुटत्वे समतां प्रजन्ति तावच यावत्ममिता भवन्ति । तापन्मितास्तद्भगणाश्च ध्यास्ततोऽनुपाताचलजा तु भुक्तिः ९१ भामांसाठ ७९ प्रमितच च स्तर्वाब्धि ४६ तुल्यः शाशिसंभवश्च ।। गुरुर्गुणेभ ८३ भृगुजो गजेश्च ८ नंदेपु ५९ मख्य रविनन्दनश्च ॥ ९२॥ स्पष्टकतां याति तय पर्ययाः? पुजादिकानां ममशोऽभिधास्ये ।। दयान्धयोंऽ ४२ गान्धि ४६ मिता नगाश्च ७ गाश दमा २ स्त्वनुमानसिनाः ॥ ९३ ॥ . +- ·(१०२) अथांबुर्यत्रं प्रवदामि सम्यकालाववोधाय सतां हिताय ।। पलैस्तु शुल्वैर्दशभिर्विधेयं पात्रं हि गोलार्धसमं सुवृत्तम् ॥१॥ अर्कागुलव्यासयुतं यथास्यात्तथा च पट्यंबुपलैः प्रपूर्णम् ॥ सव्यंशमापत्रयनिर्मिता या वृत्ता समुद्रांगुलमानदीर्घा ॥२॥ शलाकया मध्यविभागकेषु छिद्रं विधेयं सुधिया विमृश्य ॥ हेमांबुलिप्तं सकलं विधेयं ततश्च कुंडे सजले निधेयम् ॥३॥ तन्मजनका घटिका विचिंत्या पुनः पुनश्चैव तथा पुनश्च ॥ सूर्योदयादन्यदिनोदयांतं चेत् पष्टितुल्या हि तदातिशुद्धम् ॥४॥ न्यूनाधिके संस्कृतरंध्रकेण शुद्धं विधेयं सुधिया सुयुक्त्या । निर्वातदेशे विमले जले वै या नाडिका सातिपरिस्फुटा स्यात् ५ अथांवुयन्त्रस्य निमज्जनानि यावन्मितानीह दिनांतरे स्यात् ॥ तेनैव भक्ता खखपड्गुणाश्च लब्धांकचिह्न हि तदेव यंत्रम् ॥ ६॥ तावत्पलाख्यं हि ततोऽनुपातात्सर्वत्र नात्यः परिचिंतनीयाः ॥ तथैव युक्त्या खलु वालुकाख्यं यंत्रं विधेयं सुधियाऽऽदरेण ॥७॥ इति यंत्रशिरोमणी शुमे परमज्ञानकरे विपश्चिताम् ॥ रचिते पुरुपोचमात्मना जलयंत्राख्यमणिर्द्वितीयकः ॥८॥ इति श्रीगणकचरचूडामणिपुरुषोत्तमात्मजेन श्रीविनामेण विरचिते यनशिरोमणी जलयंकारयो मणिढिंचीयः ।। श्रीविघ्नराजं मनसा विचिंत्य श्रीयंत्रराजं रचयामि रम्यम् ॥ स्वल्पं सुबोधं च सतां हिताय सिद्धांतसारं जनमोहनाय ॥१॥ मात्सर्यमुत्सार्य हि यंत्रजातं दैवज्ञकैर्गभरामियुक्तैः ।। ज्ञानं मनस्तुष्टिकर सुदिव्यं कार्य च कार्य पुनरेव कार्यम् ॥२॥ तथा सुयंत्रेण विना न भांति ज्योतिर्चिदो ज्योतिपपारगावै॥ नृपांगणे प्रौढरणोत्कटोऽपि शस्त्रविहीनः सुभटो यथैव ॥ ३ ॥ सुदारुजं धातुमयं च यंत्रगृहं सुवृत्तं शुभपालिकाख्यम् ॥ याम्ये विभागे शिखरं त्रिकोणं सरंध्रक कंटकमुद्रिकाख्यम् ॥४॥ भय यमघटनामकार:- ·. (१०३) स्वदेशदेशांतरजाक्षभागसंभूतपत्रस्य गृहं तदेव ।। कालावयोधाय च धारणाय शोभार्थमेवं रचयेत्सुयंत्रम् ॥ ५॥ चेत्सूक्ष्मकालाद्यववोधनेच्छा तदैकपत्रं रचयाशु रम्यम् । अत्यंत विस्तारविराजमानं याम्ये किरीदादियुतं दृढं हि ॥ ६ ॥ तथा विधेयानि सुपत्रकाणि सुखेन यत्रोदरमाविशेयुः॥ पत्रेऽपि कार्य खलु याम्यभागे मुखं यथा यंत्रमुखे विशेच्च ॥७॥ पत्राणि तावत्ममितानि यावन्मितैश्च यंत्रोदरपूरणं स्यात् ।। भचक्रपत्रं सुदृढं तथैव पत्रोपरिस्थं सुधिया विधेयम् ॥ ८॥ अय यंग्रागारांकना-- यंत्रागारे पालिवृत्ते सुवृत्तं कृत्वा चांक्याः पष्टिनाड्योऽस्य चक्रात् ।। तस्याधो वै चक्रभागाः समाना- स्तत्पृष्ठे वै त्रीणि वृत्तानि कुर्यात् ॥९॥ तस्मिन् दिगंकाः खलु याम्यभागमध्याद्भवेयुश्चतुरंशका वै ॥ तत्पश्चिमांकात् खनवोन्नतांशाः सांकाः समा याम्यदिशांतमेव । तथैव जीवा द्वितये विभागे क्रांतिस्तृतीये नरभा चतुर्थे ।। मत्यंशजातश्च भुजो विधेयो ह्यधस्यवृत्तश्रुतिसंमितश्च ॥ ११ ॥ तथा विधेयो हि यथा दिशांके समानतामेति च सूचिकामः॥ तत्मांतयोर्नेत्रयुगं समांशे समांशरंप्रेण युतं विधेयम् ॥ १२ ॥ भुजा चक्रांतककेंद्रविष्टो मेख्यिकीलोपरि रंधयुक्तः ॥ तबंधकऽन्योऽपि तथा विधेयो यथा भचक्रं दृढतां भवेद ॥१३॥ पत्रे भचक्रेऽपि तथा दिशोऽक्या- स्ततस्तु तयासममां च कंग्राम् ॥ विधाय तस्यां हि सपविभागान् युफ्त्या समानाश्च समांफीयाः ॥ १४ ॥ ।

·(१०५) अपाच्यरेखा मृगवृत्तयोगे तीक्ष्णं विधेयं मृगवाचिह्नम् ॥ यद् भ्राम्यमाणं गणकैन सम्यक् नोझेत्तु नाड्याह्वयमंडलं वै २६ भचक्रवृत्ते खलु राशिवृत्ते नक्षत्रचंच्यादिकधारकॉश्च ।। वृत्तान्विहायाथ परे त्वपास्यं युक्त्या सुतीक्ष्णेन हि लोहकेन ॥२७॥ एतच्च सौम्याययंत्रभेदमार्गेण सिद्धिः सकलाऽत्ररम्या ॥ भवेन्नराणां नियतं च यस्माद्याम्याख्यमिश्राह्वययंत्रभेदः ॥ २८॥ ग्रंथस्य भूयस्त्वभयान्मयान नोक्ताश्च नावश्यककारणाद्वै ।। यंत्रस्य निर्माणमिदं यदुक्तं संक्षेपतोऽन्यद्गुरुसंप्रदायात् ॥ २९॥ भय पुग्यानयनम्- मेपममाणेन हतोक्रमज्या भुजांशकानां क्रमजीवयाता ।। धुज्याभवेदानवतेलवानां ततोऽधिकांशक्रमजीवयादया ॥ ३०॥ त्रिज्याजमानेन हता विभक्का तदूनखांकक्रमजीवया वै ॥ एवं हि चक्रार्धकभागकानां घुज्याफलं स्पष्टतरं विधेयम् ।। २१॥ प्रत्यंशजातं च लवादधश्चेत्कलादिकं तद्विवरेण निघ्नम् ॥ पष्टाधयुकं शकलं दिनस्य स्पष्टं भवेद् व्यासककेंद्रसिद्ध्यै ॥३२॥ शा: . २ ३ ४ ७ ८ . १ १२ २१ १ २२ २ . . तरम् १. १. १० সয়া पुण्या- २ २ २ २ ५ २ ४६ ३ ५४ २ ५६ । तरम् :: यंत्र०१४ ·(१०६) अंशाः १९ २० २१ २२ २३ २५ २६ / २७ १ १ ५ ४ ४ ४३ ४९ ३२ ० . . . . अंतरम् . ११ . १ १० २८ २९ ३० घुज्या- ४ ६ ५ ५ ५ १६ ५ २७ ४९ . . . . ० . | अंतरम् १२ अंशाः ३९ ४३ ४५ ७ ८ घुज्या. फलं ६ ३४ ६ ४५ ६ ५७ ७ ४४ ९ २१ ८ . . . . |अतरम् . १२ १२ १२ १२ १२ अशा: ४६ १७ ४९ ५. ५१ ५२ ५३ ५५ ८ ८ ९ ९ पुज्या. ८ २. ९ ३५ ५४ ५७ ११ ५८ . अवरम् 1३ १३ १२ n: ५० ५८ पुग्पा. पाई : १२ २ १५ .. . तरम् ४ ११ ·(१०७) अंशाः ६५ ६७ ६८ ७० ७२ घुज्या- १२ १२ १३ १३ १३ १४ १२ ३२ १ . क . . . 0 अंतरम् 3. १५ १५ १५ अंशाः ७४ ७५ ८० घुज्या- ३२ ४८ ४ २१ ३८ १२ २९ . . . .. अंतरम् . १७ . १७ शा: ८१ ८५ ८६ ८७ ८८ ९० पुण्या- १७ १ २२ ४१ . १९ ३९ ५९ ३९ 9 . . . . . अंतरम् २९ १९ २० २० २० २० २. st: ९४ ९६ ९८ ९९ २० २२ २२ फल . ४ १२ . . . . अंतरम् २१ २२ २२ २२ २३ ३५ अगाः १.२ १.५[.६ १०८ पुग्पा- २१ २५ ४३ २१ ३४ . महाम . १५ २०२८ ·(१०८) अंशाः १०.१०२/११३/११/११५ घुज्या- २८ a ३० ५० ३२ ४ ३२ . . . . ७ . . | अंतरम् ३५ ३७ ३७ ३९ अंशाः १९/१२०/१२/१२२|१२३/१२४ १२५ घुश्या- ३३ २२ ५३ २ १४ ५७ ኣላ ३४ . . . . वरम् ४० 28 १९ ५1 अंशा:१२७ १२८१२९/३.१३/१३२/१३३ धुण्या- १२ २९ २५ ८ १२ अंतरम् १ ६ " ८ ५४ ५७ ३. १३011३८/११९१४.11111४१ &AS अशाः पुग्या फल ५८ ." ४८ १८ ५५ २८ ५९ २ - . 1 - . अतरम् | १५ 1८ २९ ४३ Gane HAL ८|१११/१५/१५) पुण्या. १८ .८ १० १. १ १ है अवरम् .. १ २

·.
(११०)
अथ नक्षत्रस्वाहोरामानयनम्-
स्वमध्यवेधोद्भवभापमांशैर्याम्योत्तरः खांकलया युतोनाः॥
धुज्याफलं तल्लवतो हि यत्स्यात्तदेव नक्षत्रमुखं विचिंत्यम् ॥३८॥
नक्षत्रमध्योन्नतभागकाश्च नरप्रभा चोन्नतभागकानाम् ।।
यंत्रेश्वरात्सर्वमिदं विचिंत्यं भानां ध्रुवांशानयनं तथान ॥ ३९ ॥
दरस्य पूर्वो व्यधतारकश्च ब्रह्माजपादादितिजा हि याम्याः॥
पित्र्येऽभिजिने त्यपरौच सौम्योऽहिर्बुध्यमे मध्यभवश्रुतेश्च॥४॥
आर्द्रामृगव्याधकलुब्धकानां चित्रानिलस्यापि शुभकतारा ॥
मूलानुराधाव्यधतारकास्तु स्थूलाश्च यंत्रे विनिवेशनीयाः॥४१॥
अथ धोलतांशज्ञानमाह---
धृत्वा करे यंत्रवरं हि याम्ये ज्योतिर्विदाप्रमुखेन युक्त्या ।।
यथार्करश्मिः प्रविशेञ्च रंध्रयुग्मे भुजायं हि तथैव कार्यम्॥४२॥
ते झुन्नतांशास्तरणे जानयाताश्च पूर्वापरसंभवाश्च ।।
रात्रौ हि भानां च खगस्य विवं नेत्रेण रंध्रद्वितये प्रपश्येत्॥४३॥
तथा भुजाओं परिचालयित्वा तदनगाश्चोन्नतसंज्ञभागाः ॥
खमध्यभागात्परपूर्वभागस्थिते ग्रहे भे परपूर्वकाः स्युः ॥ ४४ ॥
अथार्कोलताशेभ्यो गतप्यकालस्य तथा लमादिभावानां तथा होराया भानमाह-
सूर्याशं क्षितिजे हि पूर्वपरके धृत्वोन्नतांशेषु च
द्विःस्थाने मृगवनलग्नविवरे नाट्यो गतेप्या रवः ।।
वेधांद्योपरिगे रवी निजकुजे पूर्वे विलग्नं स्फुटं
लग्नं चास्तविलग्नगं परकुजे याम्योत्तरे खांबुभम् ॥ ४५ ॥
लग्नांदो विधतऽफरुद्रयलये होराभिधे मध्यगी
भागौ धनधर्मको रसयुती तो द्वित्रिसंख्या क्रमात् ॥
होराद्रयन्धियुते हि सप्तमलये मध्याश्रिती भावकी
रुद्रांत्यो रससंयुती शररसी चैवं स्फुटा द्वादश ॥ ४६ ॥

·- सत्राचे भलय रयिर्मयलयः संभ्राम्यमाणाल्फटः॥ (१११) संधियोगदलात्तयोपिरचयेच्छेषं हि यंत्रेश्वरात ज्ञेयं भावभवं स्फुटं रपिलचे वेधोन्नतांशोपगे ॥ अर्कात्सप्तमभांशकेन सहिता होरा तदेवापरात् होरेशास्तदधीश्वराद्विगणयेत्पष्ठस्य पष्ठस्य वै ॥४७॥ अयेटघाटकोपरि उत्सवमागज्ञान तथा कालालमज्ञानं लग्मारकालज्ञानमाह- धृत्या प्राक् क्षितिजे रवि मृगमुखस्यांकाच नायकके- ऽभीष्टे नक्रमुखं विधाय रवियुगवृत्तोन्नतांशा रवैः ।। एवं स्वेटपटीयुते मृगमुखे लग्नादि पूर्वोक्तयत् भावाश्चेपघटीभवाः स्फुटतरा वाकांगयोरंतरे ॥४८॥ .अथ नक्षत्रोसताशेभ्यो रात्री फासाविज्ञानमाह- भास्यं चोन्नतवेधभागसहितं कृत्वार्कभागं कुजे धृत्वा प्रागपरे च नवदनद्विःस्थानलग्नांतरे ॥ नात्यः शेषगताः स्युरत्र निशिजा लमादिपूर्वोक्तवत् भावाः सूर्यलये युते हि चलये होरा तु होराभिधे ॥४९॥ जय गरानितो नक्षमोहतांशज्ञानमार- अर्काशेऽस्तफुजे स्थिते मृगमुखात्स्वाभीष्टनाडीगतं कृत्वा नक्रमुखं तदा भवदने लमास्तु तुंगांशकाः ।। अथाभीमाशोत्पसरेशांतराले रायंशयोगानमाह- याभीष्टादशभवा हि राशियलये रेखा हि पूर्वापरा धृत्येप्टे क्षितिजे तयोर्मंगमुखत्यांतर्गता ये लयाः ॥५०॥ मामेसाप्तल्याधिकेन गुणिताः स्वामीप्टभागहता सन्धांशः सहितं हि नवदनस्यायं हि चिहं बुधः । तस्मिनमुरी धृते रविल्याः स्वे स्वे फुजे प्रस्फुटराः वं स्वोमतभागफेऽपि रविभस्यांशे स्फुटत्वं भवेत् ॥५१॥ अचानक्षशानम्- ये मध्योलतमागका रविभवासमध्यरेखांकिता ·. .. (११२) रात्रौ भोद्भवकैः खमध्यलयकैमध्योपरि त्वांकितै- स्तत्रात्ये भमुखे हि खान्यभलवाः सप्टा उडोस्तेऽत्र वै ॥५२॥ अथ भौमादिस्पष्टीकरणमाह-- रात्रावुन्नतभागकान् भखगयोख़त्वेष्टयोः प्रस्फुटान --भास्ये स्वोन्नतभागकेषु सहिते खेटोन्नतांशाढ्यकः॥'. भांशः स्पष्टतरः खगस्य च गतिः कालद्वयोत्पन्नका ज्ज्ञेया तद्विवरेण कालविवरात्स्पष्टानुपातेन वै ॥ ५३॥ भय चरज्ञानं दिनरात्रिज्ञानं चाह- प्राच्यान्यलंकाक्षितिजे निधाय ततोऽर्कभागे क्षितिजे धृते स्खे ॥ द्विस्थाननकास्यविशेपभागा दिग्ना पलाद्यं हि चरार्धकं स्यात् ५४ कुजे हि पूर्वापरकेऽभागे धृते मृगास्ये विवरस्य चिह्नम् ॥ तत्पूर्व चिह्नात्परचिह्नकांतं दिनं तमिस्रा घटिका परा च ॥५५॥ अथायमांशादि तथा युत्यानयनज्ञानमाह- यंत्रेश्वरे तत्सकलं विचिंत्यं यच्चायनांशानयनादिकं वै ॥ वेधोन्नतांशांतरकं विधाय चराचरस्यैव भजेत् खगस्य ।। ५६ ॥ गत्योर्वियोगेन तदेकगत्यो दे जवैक्येन दिनादिलब्धः ।। तयोर्युतिः स्यात्खगयोश्च गम्यैन्यूँने चरे वक्रगती विलोमम् ॥५७॥ भयोदयास्तसाधनम् इप्टेऽहीप्टखगस्य वास्तसमये विध्वेष्टभोचांशकान् धिष्ण्यास्यं विनिवेश्य तेषु च परे लग्नं खगास्तांगकम् ॥ तन्नकायपराप्तकांशमृगवनांतर्गतांशान्निज- हीनान्काललवैर्भजेक्रमगतौ गत्यंतरेणान्यथा ॥ ५ ॥ भुक्त्यैक्येन च लब्धवासरमितैर्गम्येत ? कैश्वास्तक खेटोऽर्कादधिकोनके नवलवाः कालांशकायुत्तराः ।। शुक्रेज्यज्ञयमारजाश्च कुटिले रूपोनितास्ते स्फुटा: धृत्वा प्राक् क्षितिजे रवि मृगमुखे चिह्न प्रकुर्यात्ततः॥५९॥ १ मेपाद्यभार्ग इति पादः।

·। (११३) तस्मात्स्वेष्टखगत्यै काललवकैर्वामं हि नकाननम् कृत्वा प्राक्षितिजे ग्रहोदयभवं लग्नं विलग्नं भवेत् ॥ तत्खेटांतरभागकैश्च विहतः पूर्वोक्तवद्वासरैः खेटेंऽगादधिकोनकेप्यगतकै खेटोदयः स्यात्स्फुटः ॥ ६॥ * अथ स्तभादिकोचज्ञानमाह- यंत्रंद्रेण हि पर्वतादिशिखरं विध्वा स्वपादांकतो. ऽग्रे गत्वा च पुनस्तदंतरगता भूर्भास्करैश्चाहता ॥ भक्का चोन्नतभांतरेण हि तदौच्चं स्वात्ममानान्वितं ज्ञेयं सद्गुरुसंप्रदायवशतो नोक्तं मया यत्तु वै ॥ ११ ॥ इति यंत्रशिरोमणी शुभे परमज्ञानकरे विपश्चिताम् ॥ रचिते पुरुषोत्तमात्मना त्रितयो यंत्रकरराष्ट्र मणिः स्फुटः॥१२॥ इति श्रीगणकचक्रचूडामणिपुरपोत्तमात्मजेन ज्योतिर्विदा विश्रामेण विरचिते यत्रशिरोमणी याराजाभिधानो मणिस्तृतीय * अथ राजकौतुकार्थ रक्षादेरुच्छ्रायज्ञानोपाय अति विततमतिर्महीपतिक्षेद् गणकवरं परिपूज्य हेमरने ॥ यदि किल परिपृच्छतीह मानान् गणक ! विचार्य वदाशु तालदैर्घ्यम् ॥१॥ तुरीययनादुत चाकुशाच वेध प्रफुर्वति निमीत्य नैनम् ॥ नेपदये सत्यपि नेननाश प्रश्ने किलेतन्नहि युक्तियुधम् ॥ २ ॥ प्रभे दिमागल्यविधौ यतो हि अघ च पगु परिवर्जयति ॥ पलाखकीय च निमीत्य नेत्र वेध प्रकुर्वति नमोऽस्तु तेभ्य ॥३॥ तुरीययन प्रविहाय हस्तादन्यात्करादकुशक विहाय ॥ तसुदरै नेनयुग प्रकाश्य प्रवाच्यमसारसल तालवेधम् ॥ ४ ॥ तरप्रकाश्य खल दुर्जनेषु यतो हि यत्राम किशन वेध ॥ एतत्प्रयुवा युलजाविदेशान् गुणान्वितस्यापि जितेंद्रियस्य ॥५॥ वृक्षमा रविहती शयुमामाजिता भवति तालमिति ॥ देववित किल च पृष्णसाक शानतस्त्विदमुवाच हि दैर्घ्यमिति ॥ ६ ॥ यंत्र०१५ ·. (११४) मुहुर्मुहुर्विघ्नहरं प्रणम्य चापाख्ययंत्र रचयामि. रम्यम् ।। दिननियामासमयादिवोधमदं ततः कालविदा हिताय ॥१॥ सौदारवं धातुमयं च कृत्वा चापाकृति वृत्तदलाधिकं वै ॥ तस्योर्ध्वके नेत्रयुगे सरंध्रे युक्त्या निवेश्ये गुरुसम्प्रदायात् ॥२॥ समानवृत्तार्धकतो विधेया रेखा च पूर्वापरसंज्ञका तु॥ तन्मध्यकेंद्राच्छरवच्च याम्याद्वृत्तत्रयं कर्कमुखं च केंद्रात् ॥३॥ मृगाख्यवृत्तोपरि वृत्तयुग्मं कृत्वा तु पूर्वापरयोस्तु मध्ये ॥ नाख्यः समाः खाग्निमितास्तथान्या यंत्रांतकं ज्योतिपिकैर्विधेयाः४ तदंशरेखास्तदधः समानास्तथोक्तवत्स्वाक्षकसंभवैश्च ॥... केंद्रादिकैश्चोन्नतमंडलानि कुजादिकानीह लिखेत्स्फुटानि ॥ ५ ॥ भचक्रपत्रं मृगवृत्तकाप्तं दिगंकितं कर्कटकादिवृत्तः॥ पूर्वाजयोः कर्कटयाम्ययोश्च तथा तुलापश्चिमयोयुति वै ॥६॥ यथा स्पृशेद्धृत्तदलं तथाहि युक्त्या विधेयं सुधिया स्फुटं वै ॥ अपाच्यनक्राह्वयमंडलस्य योगात्तुलाजापरपूर्वयोगम् ॥७॥ यावद्विधेयं खलु वृत्तयुग्ममक्षाजमुख्या निजकालभागैः ।। पूर्वाजयोगाश्रमशोंऽकनीयाः स्वनामयुक्ता निजभागकाड्याः॥८॥ नक्षत्रवत्राणि च पूर्वरीत्या युक्त्यांकयित्वा ह्यवशेषकं च ॥ श्रीयंत्रराजोक्तवदेव कृत्वा केंद्रे निवेश्यं सुदृढ़ संकीलम् ॥९॥ तयंत्रपृष्ठेऽपि च तुर्ययंत्रं विधाय पूर्वोक्तवदेव तस्मिन् ॥ याम्याग्रचिहात्खनवोन्नतांशाः सांकाः समाः पश्चिमकानकांतम्१० तुर्ये परे ज्या तदधोऽपमांशास्तस्मादधः शंकुजभा विलेख्याः ।। तत्केंद्रकीले हि विलंबसूत्रं भारेण युक्तं सुधिया विधेयम् ॥११॥ अर्क तधा में खलु वेधरंधे दृष्ट्वा स्थिते लंवयुतोन्नतांशाः ॥ शेपे तु कालानयनादिकं वै श्रीयंत्रराजोक्तवदेव चिंत्यम् ॥१२॥ .

·वेधादिकं पूर्ववदेव कृत्वा कालादि सर्व खल्लु पूर्ववद्वै ॥९॥ (११५) अत्रास्तलग्नं च समं स्फुटं स्यात् पूर्वोन्नतांदो परे विलनम् । तथा.खमं स्वायनभांगयुक्तं श्रीयंत्रराजेन समं परं चै ।। १३ ॥ इति यंत्रशिरोमणी शुमे विशदशानकरे विपश्चिताम् ।। रचिते पुरुषोचमात्मनाऽन्धिमितोऽगाद्धि मणिः सुचापकः॥१४॥ इनि श्रीगणरामनिपुरसोतमाममेन स्पोनिवि विभाग विरचिते पंत्रशिरोमणी पापयंग्रामपो मनिमानुषः ॥ मुहुश्च विप्रेशपदारविदं नत्वा ह्यहं तुर्यकनामधेयम् ।। तनोमि सद्धातुभवं विधेयं-तुर्य सुवृत्तार्धदलाधिकं ये ॥१॥ समानतुर्ये विरचय्य रेखां पूर्वामिर्धा याम्यभयां तथैव ।। ततुर्यकेंद्राद्विनिवेशनीयं कर्कादिवृत्तत्रितयं च युक्त्या ॥२॥ मृगोचंगे वै परिधी विधाय कालाख्यवृत्ते यमपूर्वयोश्च ।। मध्ये शरेंदुप्रमितास्तयांक्या नाट्यः स्वमानेन युतास्तथान्ये ॥३॥ स्वाक्षोद्भवासकफेंद्रकैश्च कुजादिकान्युनतमंडलानि ।। घुफ्त्या निवेश्यानि च पूर्वरीत्या तत्तुल्यचक्रेऽपि च नाडिकाख्यम् ॥ ४ ॥ घव्यंकितं पूर्वयमांतराले कर्कादिवृत्तत्रितयांकितं वै ॥ यमाढ्यकर्कादजयुक्तपूर्वातकं तु तस्माद् यमयुस्मृगांतम् ॥५॥ वृत्तद्वयं कर्कटकेन कृत्या लंकोदया: काललवैस्तथांक्याः॥ कादिकाः कर्कयमाख्ययोगात् सर्पाकृती याम्यमृगास्यकांतम् ६ पड़ाशयोऽन्येऽपि तथा विलोमान्नक्रादयः स्वांशककैर्युताश्च ॥ नक्षत्रवाणि च पूर्ववतै निवेश्य शेपं खलु पूर्ववद्वै ॥७॥ भचक्रपत्रं खलुं तुर्य केंद्रे दृढं निवेश्यं गुरुसंप्रदायात् ।। तद्याम्यरेखोपरि यंत्रनेत्रे प्रांते सरंभ्रे विनिवेशनीये ॥६॥ तयंत्रपृष्ठेऽपि च वेधतुर्य पूर्वोक्तवद्वै सुधिया विधेयम् ॥

·(११६)
वेधोन्नतांशोपरिगे खयुक्तं खभं स्फुट तन्नतनाडिकाप्ते ॥
मृगानने पै क्षितिजे विलग्नं पूर्वोन्नतांशे त्वरे तथास्ते ॥१०॥
श्रीयंत्रराजोतवदेव शेषं युक्त्या विचिंत्यं स्वधिया विमृश्य ॥
ग्रंथस्य भूयस्तभयाद् यदत्र नोक्तं मया तत्तु सुसम्प्रदायात् ॥११॥
इति यंत्रशिरोमणी शुभे विशदज्ञानकरे विपश्चिताम् ॥
रचिते पुरुषोत्तमात्मना तुरियंत्राख्यमणिस्तु पंचमः ॥ १२ ॥
इति श्रीगणकचक्रचूडामणिपुरपोत्तमारमना ज्योतिर्विदा विश्रामेण
विरचिते यंत्रशिरोमणी तुरियन्नाण्यमणि पचमः ॥
नत्वा विघ्नहरं ब्रवीमि नलिकाख्यं यंत्रमत्यादरात्
सम्यग्वै नृपतेः सुरंजनकरं ज्योतिर्विदां प्रीतये ॥
हकर्माढ्यखगानिजेप्टसमयाद् यातैष्यका प्रोक्तवद्
भा साध्या गणकेन तच्छुतिहता स्पप्टापमज्या हृता ॥१॥
लंवांशोद्भवजीवयापमदिशं यत्त्वंगुलाचं फलं
याम्याक्षप्रभया सुसंस्कृतमिह स्पष्टो भुजो जायते ॥
दोर्वर्गश्रुतिवर्गजांतरपदं कोटिस्तु केंद्रान्न्यसेत्
सम्यक् पूर्वमुखी परस्थखचरे प्राक्स्थे च प्रत्यमुखी ॥२॥
कोव्यग्राद्विभुजोऽन्यथा स रहितः कार्यों भुजाग्रात्प्रभा
केंद्रं तं हि यथा स्पृशेत्सुगणकैस्यन्नं तथा साधयेत् ॥
भाग्रात्केंद्रगशंकुमस्तकगते सूत्रे हि सूच्यग्रक
दीर्घ सन्नलकं सुधातुजनितं त्वाधारवंशस्थितम् ॥ ३ ॥
कृत्वा तन्नलके निजेटसमये खेटं हि संदर्शयेत्
भागाच्छंकुशिखामसूत्रगहशा भूपस्य संतुष्टये ।।
केंद्राद्भानगशंकुशेखरगते सूत्रे स्थितं वा नलं
वध्या तन्नलकामसूत्रगद्दशा केंद्रस्थतोये खगम् ॥४॥

·(११७) इति यंत्रशिरोमणी शुमे परमज्ञानकरे विपश्चिताम् ॥ रचिते पुरुषोत्तमात्मना नलिकायंत्रमणिः पडुन्मितः ॥ ५ ॥ इनि श्रीगगकचकचूडामणिपुरपोत्तमात्मजेन ज्योतिर्विदा विश्रामेग विरचिते यंत्रशिरोमणी नलिकारययंत्रमणिः पष्टः ।। श्रीमद्गुर्जरमंडले क्षितितलालंकारभूते पुरं श्रीजंयूसरसंज्ञकं द्विजकुलानंदैकदं तत्र वै॥ श्रीकांडिन्यकयाज्ञवंशजकुले ह्यासीदनंतो द्विजः श्रौतस्मार्तविचारसारचतुरो दैवज्ञचूडामणिः ॥ १॥ तत्पुत्रो हि जनार्दनो निजगुणैः ख्यातो धरामंडले तज्जः श्रीपुरुषोत्तमो गुणनिधिः स्वाचारवान् तत्तः ॥ विश्रामो गणनाथपादनिरतस्त्रिस्कंधपारंगतः श्रीमद्यंत्रशिरोमणिं सुविशदं चक्रेऽगयंत्रात्मकम् ॥ २॥ दृष्ट्वा यंत्रशिरोमणि सुविशदं सुज्ञा गुणज्ञाः सदा नानानंदभरैर्युताः सुगणकास्तुप्यन्तु धान्ये जडाः ॥ नानाक्रोधभरैर्युताः कुमतयः क्रुध्यंतु येषां भवेद् दिव्यं ज्ञानमभीप्सितं सुमतयस्ते वै पठन्तु ध्रुवम् ॥३॥ शाके सप्तत्रिपंचेंदु १५३७ प्रमिते रचितो मया ॥ ग्रंथो यंत्रागमानां हि वृत्त देंदुदनकैः २१९ ॥ ४ ॥ इति धीगणकचनच्डामणिपुरुषोत्तमात्मना ज्योतिर्विदा विधामेण विरचिते यंत्रशिरोमणी यंशवर्णनो नाम ससमो मणिः ॥

·।।श्री॥
यन्त्रराजः।
...
ग:गनिनः
नमा
.
माना जीविनागर विगतः
यन्त्रशिरोमणिः ।
.....
कृष्णशंकर केशवराम रैक इत्येतैः सम्पाद्य
सशोधितः।
सनाब्द १९३६.
ar78
॥ साधैंकरमाकम् ।