·आ नु पूर्वी प्रघट्टानां सूची अप्पाशास्त्रिच रतस्य भूमिका प्रकाश की य म् ३त: ११ १२, १३, १४ प्रघट्टानां सूची। नाम। ४ अनुक्रमः। पृष्ठाः। पूर्वप। (१ तः १२) १ भारतीय विद्यानां संस्कृत-घटितत्वम् । २ संस्कृत-राजनीतेः कालः । ३ माहम्मदानां पदक्षेपः। माहाराष्ट्र-भटच्छटा रण-पटः । ५ हूणा: करुणा-हीना:। ६ प्रमोद-नृत्यं तदतीतमेव । ७ संस्कृत-विद्योदयः समुदितः । ९ ८ नव्य-विषय-संग्रह-समेतं प्राचीन-संस्कृति-रक्षणम् । ११ ९ विदुषाम् अग्रेसरः केसरी। १२ प्रय माप। (१३ तः ३३) १ नन्म-भूमिः । १३ २ कुल-वृत्तान्तः। १४ ३ विट्ठलभट्ट-सदाशिवभट्टयोः दाय-विभागः। ४ सरस-कवि: शंभुभट्टापरपर्यायः सदाशिवशास्त्री। १५ ५ अप्पाशास्त्रियां जन्म । ६ पापल्य-कमनीयं वाल्पम् । ७ लिपेर्यपावद्-ग्रहणे न वाडमयम् । १९

·प्रकाशकः
पं. वसन्त अनन्त गाडगीळ
शारदा-
गौरव - ग्रन्यमाला
४२५ सदाशिवपेठ, पुण्यपतनम् ३०
सवाधिकारा: प्रकाशकायत्ताः
मुद्रक:
पं. वसन्त अनन्त गाडगीळ
धीशारदा-मुद्रण-सिद्धि-मन्दिरम्
यशवन्त-मुद्रणालयः
१८३५, सदाशिवपेठ, पुण्यपत्तनम् ३०
প্রাণন
अप्पासास्त्रि-जन्म-नाताब्दी
८ नोदेम्बर १९७३

·आ नु पूवी प्रघट्टानां सूची अप्पागास्त्रिचरितस्य भूमिका प्रकाश की यम ३त:११ १२, १३, १४ प्रघट्टानां सूची । 1 मनुक्रमः। नाम। पृष्ठाः। पूर्व पर्व। (१ तः १२) १ भारतीय विद्यानां संस्कृत-घटितत्वम् । २ संस्कृत-राजनीतः कालः । ३ माहम्मदानां पदक्षेपः। ४ माहाराष्ट्र-मटच्छटा रण-पट्टः । ५ हूणा: करुणा-हीनाः। ६ प्रमोद-नृत्यं तदतीतमेव । ७ संस्कृत-विद्योदयः समुदितः । ८ नव्य-विषय-मंग्रह समेत प्राचीन संस्कृति-रक्षणम् । ११ ९ विदुपाम् अग्रेसरः केसरी। १२ ४ १५ प्रयमप। (१३ तः ३३) १ जन्म भूमिः । २ कुलवृत्तान्तः । ३ विट्ठलभट्ट-सदाशिवमट्टयोः दाय-विमागः । ४ सरस-कविः शंभुभट्टापरपर्याय: सदाशिवशास्त्री। ५ अपाशास्मिणां जन्म। ६ चापल्य-कमनीयं वाल्यम् । ७ लिपेर्यपावद्-ग्रहणे न वाहमयम् । १६ ·अप्पा शास्त्रिच रिनम् पृष्ठाङ्कः। १९ २० २१ २२ २३ २४ अनुक्रमः। ८ परिवर्तितः कालिदासः । ९ प्रयोदशे वयोवर्षे पञ्चाङ्ग निर्मितिः । १० विवाहः, कोल्हापुरे निवासः । ११ पण्डितकान्ताचार्याः । १२ अहो, कविता-कामिन्या प्रणयातिशयः । १३ विविध-शास्त्रज्ञाः कोल्हापुरीय-पण्डिताः । १४ सहाध्यायि-वर्गाः। १५ विविध-शास्त्रागां संस्कारः । १६ गरिष्ठा शिव-भक्तिः । १७ वयस्य मण्डलम् । १८ प्रकीर्णाभ्यास.। १९ कोल्हापुरीय-महोत्सवेषु शास्त्रार्थः । २० सस्कृत-मासिक पत्रिका-पठनारम्भः । २१ चन्द्रिकायां मातृभक्ति-स्पर्धा । २२ सूनृतवादिनी-संकल्पः । २३ मालविका-नाटके व्याख्या । २४ संस्करण कौशल्यम् । २५ आकाडक्षा-यूतिः । २५ २६ २७ २७ २९ ३० ૨૨ ३४ ३५ मध्य म । ( ३४ तः ७०) १ वङ्गाः किल विहार-भवन भगवत्याः संस्कृत-भाषायाः । २ संस्कृत-चन्द्रिका। ३ सूद्यसंस्कृत-चन्द्रिका-जयपुरश्चन्द्रोऽपि चन्द्रायते । ४ चन्द्रिकायाः केचित् लेखकाः । ५ संपादकीयो निवद ६ पन्द्रिमा कोल्हापुरात प्रकाशयिष्यते । संपादक: कलकत्ताया, चन्द्रिका तु कोल्हापुरे। ८ चन्द्रिमायाः अभिनयम् उद्देश्यम् । ३८ ३९ ·प्रघट्टानां मूची नाम। पृष्ठाङ्कः। ४३ ४५ ५५ ५७ अनमः। ९ चन्द्रिका-प्रयमाङ्क-स्वरूपम् । अत एव, किं च, तदर्थम् । ११ प्रारज्यस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् । १२ अप्पासास्त्रिणां नाना-तन्त्र-विचक्षणत्वम् । १३ पं. कान्ताचार्य-चरितम् । १४ अप्पागास्त्रिणि दीप्येत मन्ये संस्कृत-चन्द्रिका । १५ प्रयम-वर्षस्य सिंहावलोकनम् । १६ निवासस्यान-परिवर्तनं कथानुवाद-योजना च । १७ कर्णाटके प्रतिवर्ष संचारः । १८ कयाकल्पद्रुम-विज्ञापनम् । १९ चन्द्रिकायाः षष्ठ-खण्डीयं वाङमय-वैभवम् । २० मुग्धाः पाठकाः ! २१ चन्द्रिकायाः मण्डनम् । २२ संस्कृत-चन्द्रिकायाः प्रचार-प्रयासः । २३ हन्त ! मण्डितः संस्कृत-भारत्याः संचारः । २४ वङ्गीय-विधु-मण्डल्यां 'विद्यावाचस्पतिः ।' २५. कोल्हापुरे विद्यावाचस्पति-सत्कारः । २६ अभ्युदयो विनिवेद्यः सखिभ्यः । २७ विद्यावाचस्पतेर्वाचस्पत्यस्य वृद्धिलाभा:। ५८ ५९. ६५ ६९ ७० उत्तमप। (७२ तः १३०) १ श्रीअपाशर्मा विद्यावाचस्पतिः । २ विविध-लिपीनां नैक-माषाणां चाभ्यासः । ३ कोल्हापुरे ग्रन्यि-ज्वर इति राशिवडे-ग्रामे निवासः । ४ चन्द्रिकायाः प्रशंसा त्यागश्च ? ५ ग्राहकाणां नकविधा निष्फला अनुनयाः । ६ अभिलप्यामः समस्या-पूर्ति-खण्डं पृथगेव प्रकाशयितुम् । गीर्वाण-भारत्या ऋणापहारी ऋण-मग्नः । ७२ ७२ કરૂ ७४ ७६ ७ ७८ ·६ अप्पा शास्त्रि परितम ८० ८७ अनुक्रमः। पृष्ठाः। ८ अतीव नि:सारोऽस्मि संवृत्तः । ९ शून्यमिदानी जीर्णारण्यप्रायं मे भयनम् । १० नयो विवाहो जघटे नृपेन्द्राः । ११ महामण्डलेन चन्द्रिका मुसपत्रिका कृता । १२ मातः संस्कृत-भारति त्यज निजोद्वेगं चिरमोदितम् । ८४ १३ सह्य-शैल-शिखरैक मण्डने । १४ अयि निधनते दयावति ! १५ सान् प्रति नेप यत्नः ! १६ यथाप्रति प्रबन्धावतारः। ८९ १७ श्रीश्रीनिवासदीक्षितमहाभागः प्रतस्थे परं लोकम् । ८९ १८ अतःपरं चंग एवारम्भ-मासः । १९ भारं लघु कर्तुमृणस्य ९५ A First Class Journal (प्रथम श्रेणीको पत्रिका) २१ महावस्त्रम् । ९७ २२ विष्णुपुराणायः प्रकाशितः । ९७ खल: प्रकामं किल रारटीतु । २४ मुद्रण-प्रकाशन-स्थानस्य पुनः परिवर्तनम् । १०० २५ चन्द्रिका पत्रपणाधिकारणेन संहितपने निवेशिक्षा । १०० २६ चन्द्रिकायाः सह-जीविन्यः । नीची-घन-व्यवस्था १०२ २८ हृदये न: प्रणयाधिदेवता। २९ संवाद-वैचक्षण्यम्। १०५ ३० मातगोत्र-वर्जन-निर्णय:प्रकाश. । ३१ श्रीमन्महाभारतस्य महाराष्ट्रभाषायां सुरस-भाषान्तरम् । १०७ ३२ अभिनवा: प्रबन्धाः। ३३ तदेतानांशतोऽपि युक्तम् । ३४ नैव खल्वेतदुष्करमाकलयाम. । ३५ किमेतदनुरूपं धर्मस्य ? ३६ सजातीयानामपि वचनेषु दीयतां दृष्टिः । १११ ·प्रघट्टानां सूची ७ नाम। पृष्ठाः। अनुक्रमः। ३७ लसीकावेघो भारतीयानाम् आयुर्वेदीयः। , ३८ पितृभिश्चिन्त्यमानानां दिवसास्ते पलायिताः । ११४ ३२ . आक्रन्दनम् । ११५ ४० त्वयंतां त्वर्यतां त्वयंतां रसिकः। ११८ ४१ - आत्मघात-मात्र-फल: पुनरेपः । - ११९ अहो प्रमावः कलि-हतकस्य । ४३ संस्कृत-पण्डिताः मवश्यं प्रवर्तेरन् । १२३ ४४ अकाण्ड एव व्याधिभिः आक्रान्ताः । १२३ ४५ आयं करधन-महोदय! गम्यताम् अपुनरागमनाय । १२४ प्रज्वाल्य गरीयांसं स्वदेश-प्रणय-पावकम् । १२५ ४७ द्वादशखण्डीया वाडमय-संपत्तिः ।, १२५ ४८ अनभिज्ञा हि मोक्षमूलरादय.। १२६ ४९ भारत-धर्म-महामण्डलस्य अधिवेशनम् । १२८ ५०. भारतवर्षे च केतुमाले च (यूरोप) सिंहले च (सिलोन) १३० . ४६ . उस्कृप्ट पवं। (१३१ तः २०५) १. बहुपकरोति संस्कृत-भाषा-प्रणयिनाम् । २ प्रेष्ठा: संस्कृत-चन्द्रिका-संपादकाः। १३२ ३ विहाय पुण्यतमं सुरसरित्-तीरनिवासम् । न किल प्रज्ञा नाम केवलं वैदेशिकेष्वेव । १३४ ५ सूनृतवादिन्याः आदर्शः । (Sample) ६ सर्वाङ्ग-रमणीया सूनृतवादिनी प्रियतमा ! ७ सुदुर्लभ एवाप्पाशास्त्रिसदृशः पण्डित-रसिकः । १३७ ८ विद्यावाचस्पतिमहाशयस्य वचोवैखरी स्वयमेव क्षमते । १३८ ९ निदानं विलम्बस्य। १३९ १०. उपक्रान्तं सूनृतवादिन्याः प्रकाशनम् । १४० ११. सूनृतवादिन्याः स्वरूपम् । १४१ १२ अलौकिक: खल्वयं रसः । १४३ ·अप्पा शास्त्रिच रितम् नामा पृष्ठाः। १४५ १४६ १४६ १४७ १४८ १५० १५२ १५४ १५५ अनुक्रमः। १३ पिवन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रटत्स्वपि । १४ अप्पाशास्त्रिमहोदयस्य अग्निश्वरा कीतिः । १५ दयनीयैव हि विचार-मूढता पुरुषाणाम् । १६ अस्ति नः सुमहान् विसम्भः । १७ सूनृतवादिन्याः नियमावलिः । १८ सर्वथा ते धन्यवाद-भाजनानि विश्वेषाम् । १९ भारती-भवनं नाम पुस्तकानां संग्रहालयः । २० मर्मज्ञा एव हि ते विद्वांसः । २१ प्रासादिकः किल समय-बन्धः । २२ श्रीकृष्ण-मुद्रणालये। २३ सरल-संस्कृत-भाषव सम्यगुपायः । २४ वाईक्षेत्रे स्वदेशीय-समेलनम् । २५ आवश्यक-कार्यपु विनियुज्यतां द्रविण-राशिः । २६ गणपति-तीय प्रकाश-सभा । २७ न किल वयं गणयामश्चीत्कारमेतस्य । २८ श्रीमता महाराजेनापि किमनुष्ठितम् ? २९ वाईक्षेत्र प्रन्थिज्वरः। ३० श्रीमज्जगद्गुरोर्ब्रह्मभूयावाप्तिः । ३१ धार्मिकानुशासन-विचारिणी परिषद् । (Religious Parliament) ३२ विना धर्म सुदुर्लमेव राष्ट्रियत्वम् । ३३ यवश्य मनुप्टेया महोत्सवाः। ३४ प्रद्वेपणं नितान्तमेव अन्याय्यम् । ३५ मारते सिंहले ब्रह्मदेशे पाश्चात्त्येप च प्रदेशेषु । ३६ बृहत्तरीक्रियतामाकार एतस्याः । ३७ प्रन्यिज्वर-हतकेन कवलीक्रियमाणं वाईक्षेत्रम् । २८ फेयांचिद् पाईयासि-सलानां दोर्जन्यम् । ३९ पुनरपि कोल्हापुरमेय । प्राणाम्यपिकः सुहृदभिः चिरकालिको विप्रयोगः । १५६ १५७ १५७ १५९ १६० १६२ १६३ १६४ १६७ १६७ ४० ·प्रघट्टानां मूची पृष्ठाः। १७१ १०३ १७३ १७६ १७७ १७९ १८? अनुमः। नाम। ४१ अन.परं न कोल्हापुरादेय । ४२ प्राचीनमारत-मानिक-मंकरः । ४३ कोतं मृद्रायन्त्रमस्मामिः। ४. मोहमयी-विमागाधिपतेः पत्रिका । अवश्यमुपकारको ग्रन्यिवर लसीकावेयः । ४६ Notice to Advertisers (विज्ञापयितृभ्यः मूनना) ४७ मोहमय्यां परेलीय रमायन-शालायाम् । ४८ घन्दावाडीपासादे व्याख्यानं च सत्कारः च । ४९ घारवाहनगरे बृहत्तरं संस्कृतविद्यामन्दिरम् । ५० संस्कृत-चन्द्रिकायाः प्रकाशः । ५१ पण्डित-महासमा प्रतिष्ठारन विचारः । ५२ धर्म सर्व प्रतिष्ठितम् । ५३ मूनृतवादिन्याः प्रयमखण्डस्य पूतिः । ५४ मंस्कृतमेवंका भारतीयानां मापा । ५५ मूनतवादिनीवतिनः प्रबन्धाः । मूतृतवादिन्या: लेसका:। ५७ इत्यंवन्म कुटुम्बकम् । ५८ पत्रिकायाः प्रचारसंथिल्यम् । ५९ कोल्हापुरे आन्दोलनम् । ६० अप्पागास्त्री कारागृहे बध्यताम् । ६१ सप्ततारे ततश्च पुण्यपत्तने । ६२ मोहमय्यां पत्रिका-प्रकारानम् । भारतवर्ममहामण्डलतः संमानपत्रद्वयम् । ६४ १८३१ शकवर्षीय: हुवळीशांकरमहोत्सवः । ६५ पुराणानुवादप्रपञ्च.! ६६ संस्कृतवन्द्रिकायाः विरामः? ६७ ययातिनं प्रवन्धावतारः। ६८ कवलोक्रियामहे विपादेन ! ६१ "संस्कृत-भाषायाः सार्वभौमपदपरिमण्डनम् । ૨૮૮ १८८ १८२ १९० १२१ १९२ १९३ १९४ ११६ १९७ १९८ १९८ २०० ·१० अप्पा शास्त्रिचरितम् अनुक्रमः। मामा पृष्ठाः। पराकाष्ठा पत्रकलाकौशल्यस्य ! २०१ ७१ सागरा प्राण तळमळला -भारतमातेचे उत्तर. (सागराकुलाः प्राणा में। - भारतमातुः उत्तरम् ।) २०२ ७२ वेणीसंहार-व्याख्या । २०३ ७३ हा हन्त ! अन्तहिता सूनृतवादिनी !! २०५ ७४ श्रीअप्पाशास्त्रिणा वाचनालय । २०७ २०७ २०९ २१० २११ २१२ उ त र पर्व। (२०७ त: २३८) १ पुण्यपत्तने प्रशालायाम् । २ भूयः परिणये गोषम-गप्कुली परिवेषणम् । ३ र प्यनर्या बहुलीभवन्ति । . अहो महता विनीतत्वम् ! पनुकोटिग्राम पश्याधिकार-विचारसभा। ६ मध्येसममपि पत्युः प्रीति विदधाति । ७ युद्धचरितं व्याम्याय प्रकाशितम् । ८ अलमिदानी नैराश्येन । १ धीमन्महाभारतानुवाद पूर्णः । १० यापहोत्रम्। ११ थपानास्त्रिया निर्णय सशिर. कम्पमादृतः । १२ हा घिय ! जननीदेवी त्रिदिवमारूता। १३ स्याम्पातं नलोपाख्यानं गाविपाख्यान च । १८ गुतो या महाभाग्नम् । १५ भूपोःनि परिणये गुहद्-विदुषां नियंन्यः । १. योदुम्बरारनारायणमास्त्रिणां वराला। १७ महालको विवाह समारम्भः । १८ श्रीमभित्रोचारो काध्यः, igi: अनिकामति । १. पयं नषो मंगम एप गाशा। परिमापा. पुन: प्रमागने उद्यमः । २१ गट कृतविचापाः पुनामीपनामा । २१४ २१५ २१७ २:९ २२० २२१ २२२ २२३ २२४ २२४ ·प्रघट्टानां मूची नाम। पृष्ठाडूः। २२७ २२८ ૨૩૨ अनुक्रमः। २२ भावे-प्रशालायां घटनाद्वयम् । २३ अप्पागास्त्रियां नौहादकेन्द्रागि। २४ पारिपदसंबन्धाः। २५ सप्पाशास्त्रिणाम् माचारः विचारश्च । २६ अप्पागास्त्रियां संदर्शनम्। केचित् विपाः। २८ योगवासिष्ठ-रामायण-व्याख्यारम्नः । २२ पुण्यनगरे न्यिज्वरमहातंकः । अनुमतं शासक: चन्द्रिकाया: प्रकागतम् । ३१ हा हन्न! अन्यिज्वरेण परीडिताः अपामास्त्रियः । ३२. संमिलितं बन्धुमण्डलम् । हा घिक ! विद्यावाचामतिः दिवंगतः। न खलु म व्यरतः २३४ पश्चिमप। (२३१ त: २६४) ? पुण्यस्मरणम् ।. २. कौटुम्बिकः परितः। ३ चन्द्रिकायाः प्रकाशन प्रयत्नाः। ४ अप्पाशास्त्रिवादतर्याः यश.परंपरा। ५ विद्वदभिप्रायाणां परंपरा। ६ अप्पागाम्यिवाहमयम् । ५ अमूल्यो निधिः। ८ अप्पाशास्त्रिजीवनालेखः। ९ कृतार्थता। १० कृतज्ञता। २४१ ૨૪૨ २४३ २४५ २५३ २५४ २५८ ·॥थीगुरुः शरणम् ॥ श्रीअप्पाशास्त्रिचरितस्य भूमिका । नमो वाचस्पतये। अहों गरीयान् किल परिवर्तः संवृत्तः। यत्र खलु भारतवर्ष प्रायः सहस्र-वत्सरेभ्यः प्राक् संस्कृत विद्यायाः एव सुमधुरः विलासः समृद्धः आसीत्, तत्रैव इदानी सर्वत्र असंस्कृत-प्रियता नयन-गोचरीभवति । अधुना हि राष्ट्रियायाः एकतायाः दृढीकरणे प्रयतन्ते नेतारः। अद्वत-साक्षात्कारस्य पुनः निदानभूता वेदान्त-तत्त्व-ज्ञापिका संस्कृत-भाषा तिरस्क्रियते इति विचित्रम् एतत् । अभविष्यत् किल तिरस्कारः अयं सप्रयोजनः अजनिष्यत च संस्कृताभ्यास. व्यथं एव, यदि नाम न अभविष्यन् संस्कृतभाषायां व्यव- हारोपयोगिनः विपयाः । अपि तु सन्ति एव तावत् प्रायः सर्वेऽपि विषयाः एतस्यां ये खलु मोक्षाय इव व्यवहाराय अपि प्रभवन्ति । संस्कृत वाङमये हि विराजन्ते धर्मः, तत्त्वज्ञानं, तर्कः, वाक्य-तात्पर्य-शास्त्रं ( मीमांसा), व्याकरणं, साहित्य, राजनीतिः, शिल्पकला, आयुर्वेदः, ज्योतिपं, भौतिक-विज्ञानम्, संगीतम्, नृत्यकला, विमानविद्या, गणितम्, नगर- निर्माण, पुरावृत्तम्, इन्द्रजालम् इत्यादयः आत्मज्ञानात् आरभ्य महा- मोहान्ताः सर्वेऽपि विषयाः। तदा एव ननु दृश्येरन् इमे यदि नाम समु. न्मील्य नयने तत्र तत्र विलोकितं स्यात् । न खलु केवलं नानाविधविषय- समृद्धा एव संस्कृत-भाषा, अपि तु निखिलस्य अपि भाषा-कुलस्य जीवन- रस-प्रदात्री, इति समस्वरम् एव स्वीक्रियते एतत् सर्वैः । भारतीयानां भाषाणां पुन. एकमा प्रभवस्थानं संस्कृतभाषा इति विवादातीतः खलु अयं विषयः । सर्वेषु अपि हि भारत-प्रदेशेषु एषः समानम् एव संमानं मजते । प्रदेशान्तर-भाषाम् अवमानयन्तः अपि जना: आद्रियन्ते एव संस्कृतभाषाम् । एतस्यां सलु विराजन्ते नाना-विध-धर्म-संप्रदायानां पूज- नीयतमाः ग्रन्याः । एवं सर्वाङग-सुन्दरां निसर्गतः एव भारतवर्षस्य ऐक्यं प्रतिष्ठापयन्तीम भाषाम् एनाम् आहाय यत्किचित्कारिणां दयनीयतमा एव विचारमूढता पुरुषाणाम् । अवस्था पुनः एपा न तावत् इदानीम् एव प्रादुर्भूता। शतवर्येभ्यः प्राक ईदृशी एव सा समभूत् । तदानी तु शासनभाषा इति आडाली ·[१३] व्यराजत, तया सह अघुना काऽपि अन्या एव प्रादेशिकी भाषा, इति एव विशेषः । तत्र तावद् वैदेशिकी-भाषा नैव उचिता राष्ट्रिय-सिंहासने इति स्वीकृतः एव अयम् अर्थः सर्वः। का पुन: अन्यतमा प्रादेशिक-भाषाणा समस्त-भारतीय-शामन-क्षमा समाना स्यात् भाषा, यां खलु सर्वेऽपि संम- न्येरन् ? संपद्येत च सेयं वाङमय-प्रतिनिधिः भारतीय-राष्ट्रियतायाः इत्येवं निर्णये सर्वेषाम् आदरास्पदभूतां भापाम् अलभमानाः केऽपि विचार- चतुराः बहु-जन-भाप्या इति काम् अपि प्रदेश-भाषां शासन-भाषा इति स्वीचक्रुः । प्रददुः च वैदेशिफ-भापायाः तावत्-कालिकं स्थानं यावत् इयं प्रादेशिक-भाषा शासन-निर्वहण-सामथ्यं प्राप्नुयात् इति । किन्तु हा हन्त ! दौर्भाग्यम एतेपाम्, यत् न किल मनोरयः अयं फलेग्रहित्वम् आपन्नः । विभिन्न-प्रदेशानाम् एकसूत्रनयनं न तावत् इदानीम् एतया भाषया मुकरं भाति । प्रत्यक्षमेव इदं सर्वेषाम् । अनः च अन्वे- प्टव्यं राष्ट्रभाषा-पदे भापान्तरं यत् अत्र समयं स्यात् । तच्च भापान्तरं नाम · संस्कृतम् ' एव । न पुन. संस्कृतात् अन्यत् किमपि । वस्तुतः तु प्राक् एव संस्कृत-भापायाः स्वाभाविकम् एतत् स्थानं परिष्कर्तव्यम् आसीत् । भवतु नाम यद् भूतम्। इतःपरं तु नात्र मनाक् अपि समा- लम्बनीयम् औदासीन्यम् । एतदर्यम् आवश्यक संस्कृतम् । संस्कृत-राष्ट्रमापात्वस्य स्वीकारेण न खल केवलं विभिन्न प्रदेशानाम् ऐक्यमेव स्थिरीभवेत्, अपितु संपद्यरत् भूयांस. एव लामा। ये भाषान्तरेण कथमपि न सिध्येयुः । तथाहि । भारतीयानां ज्ञान-माण्डागारं संस्कृत- भाषायाम् एव संघटितम् इति सुप्रथितम् एव । ततश्च संस्कृत-ज्ञानं भारतीय विद्यानाम् आकलने परमावश्यकम् इति सिद्धम् एव एतत् । यदि नाम सम्यक् एव समभ्यस्तं संस्कृतं, तहि सः मयं भारतीयः मंस्कृतज्ञः विज्ञातुं प्रभवेत् स्वकीयं प्राचीनं वैभवम् । यया किल प्रोक्तम् एव प्राक् तथा ज्ञान-विज्ञान-कलादिपु विद्यमानं वाडमयम् अवलोक्य परिचीयेत स्वदेशीयं गौरवम् । परिचितं च गौरवं सम्यक् एव प्रतिष्ठापयेत् स्वाभिमानम् । दृढमूल. स्वाभिमान. च संजनयेत् स्वदेशविपयिणी गरिष्ठां भक्तिम् । 'मातृदेवो भव' इति ध्रुति-चोदिते अर्षे परिनिष्ठिता श्रद्धा च - ·[१४] - -- भन्यः निकम्मा एव भवेत् । 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' इत्य- स्मिन् वचने जनम्या मह जन्मभूमे. उल्लेए जन्मभूमे जननी-सदृश महनीयत्वम् अवबोधयति । राष्ट्र-गोरव-ज्ञानाय पुनः संस्कृत-परिचयात् नास्ति प्रभावशाली अभ्युपायः । विना हि राष्ट्र-गौरव-ज्ञानं कायम इस समुन्मिपतु राष्ट्रभक्तिः अतः च एतदर्थम् आवश्यकं संस्कृतम् । सस्कृत-राष्ट्रभाषात्वस्य द्रष्टारः संस्कृत-ज्ञान-संपन्नः खल मनमाऽपि नोच्चारयेत् अशुद्धां भाषाम् । स्वकीय तत्त्वज्ञानम् असौ सम्यक् एव जानीयात् । स्वधर्म-शास्त्रीय-रहस्य- ज्ञानं सुखेनैव संपादयेत् । महिष्ठ गरिष्ठ-पूर्वजानां पुण्यतमानि चरित्राणि विज्ञातुं प्रभवेत् । भूयिष्ठम् एव सुस्थिरं भवेत् स्वत्वे अवस्थानम् एतस्य ! यदि नाम न स्यात् स्वत्व, तर्हि किं तावत् पौरुपं नाम? तत् एतत् सर्वमपि तदेव स्यात् यदि नाम राष्ट्रभाषात्वम् एतस्याः (संस्कृत- भाषायाः) समानितं स्यात् । सस्कृतस्य राष्ट्रभाषात्वं स्वयसिद्धम् अपि न इदानीम् एव दृग्गो- चरीभूतं, किंतु पप्टि-वर्षेभ्यः प्राक् एव । तदा हि संस्कृतप्रचारकेषु मूर्धन्य- तामें आवहद्भि के. विद्यावाचस्पति श्रीअप्पाशास्त्रि-राशिवडेकरमहोदयः स्पष्टतया एव घोषितम् एतत् । यथा चैतत् तथा ग्रन्थस्य अस्य उत्कृष्ट- पर्वणि स्फुटीभविष्यति। अत एव सस्कृतराष्ट्रभाषात्वस्य प्रस्तुतकालिकाः द्रप्टार श्रीअप्पाशास्त्रिण. एव इति निःसदेहम् इदम् । निसिलेऽपि भारते सस्कृतसंसारम् उत्प्रेक्षमाणं. श्रीअप्पाशास्त्रिभिः संस्कृतचन्द्रिका च सूनृतवादिनी चेति पत्रिका-द्वितयं प्रचारितम् । तदर्थम् एव भाषणानि प्रदत्तानि । संस्कृतार्थम् एव आसीत् एतेषां समस्तोऽपि प्रयत्नाटोप: । संवीक्ष्य बल एषां प्रवन्ध-प्रणयन-पाटवे, स्तोतुम् एतत् मूकः भवेत् वाचस्पतिः अपि ! का पुन कथा वराकाणाम् अस्मादृशानाम् तदीयम् अवदानं संस्कृत-प्रियाणा संमोदयेत् अन्तरदगं, सजनयेत् च तादृशीम् एव संस्कृत-राष्ट्र भक्तिम् इति प्रिय-पाठक-मेघ-वृन्देप् पात- कायमान: विरमामः। ? औदुम्बर (माङ्गली-महाराष्ट्र) बलिप्रतिपदा, १८९५ वासुदेषशास्त्री औदुम्बरकरः ·. शरण्यः संस्कृत-पत्र-विश्वस्य । 'भारदा' काराणां मागंदी महपिः स्वर्गीय: विद्यावाचस्पतिः राशिवडेकर अप्पाशास्त्री। संस्कृत-साहित्य-क्षेत्र नूतन-यग-निर्मातृत्वेन सर्वश्रेष्ठं तपोवनं 'चन्द्रिका-मूनृतवादिनी' कारं स्मारं स्मारम् एव अग्रतः सरति 'शारदा', अप्पागास्मि-जन्म-शताब्दी मङ्गले पं. औदुम्बरकर वासुदेवशास्त्रि-विरचिनम् ' सध्यामास्त्रि-चरितम् ' प्रकायितुं लब्धा- वसरा 'शारदा' स्वात्मानं धन्यां मनुते । अपाशास्त्रि-यज्वालिनत्य संस्कृत-पत्र-पाण्डित्य-लान्य नादादीपश्य संरक्षणम् एव स्वीयं जीवनद्रतं मन्यमानाः शारदा'-कारा: साभिवादनं प्रार्ययन्ते विष्णुतां संस्कृत-पत्र-विश्वस्य यावच्चन्द्र-दिवाकरौ। शारदा-गौरव-प्रन्यमाला, पुणे ३० वसन्त अ. गाडगीळ ·विद्यावाचस्पतिर्जयति । २ ४ कोल्हापुरीय-राशिवडे-ग्राम लब्धजनु रसो वाग्मी । अप्पाशास्त्रि-सुशर्मा विद्यावाचस्पतिजयति ॥ श्रीमत्सदाशिवेश्वरभक्ताना विद्वदग्यवर्याणाम् । भट्टसदाशिवनाम्नामेकोऽसो तनुजनुजयति ।। यो हि त्रयोदशे निजवर्षे पञ्चाङ्ग गणितमातनुत । व्यस्मापयच्च निखिलान् सोऽयं विद्वान् चिरं जयति ।। कोल्हापुरीयपण्डितकान्ताचार्येषु भक्तिमान् गुरुषु । प्राधान्येन व्याकरणेऽधीती शास्त्रविद्वरो जयति ।। श्रौतस्मातं पुराणानुसतसुतन्त्राङ्गनेऽञ्जसाऽमृतवाक् । प्रतिभामात्रविलासितनैपुण्यक्रीडनः स संजयति ।। वङ्गनिवासिमुपण्डितवर्येरास्वाद्य वाक्सुघामपः । विद्यावाचस्पतिरिति यथार्थनाम्ना सुपूजितो जयति ।। वाराणसेय-भारत-धर्म-महामण्डलेन सप्रणयम् । विद्यालद्वार-महामहोपदेशक पदाहितो जयति ।। संस्कृतचन्द्रिक्या सह संगममासेव्य पञ्चमे वर्षे । विलसन् नितरां वाहमयवन्यामृतवर्षणः सुधोर्जयति ॥ म्वयमेव प्रतिशब्दं पीयूपस्राविणों प्रधीररमणीयम् । मूनन-वाद-लसन्ती प्रभावयन् पत्रिका जयति ।। मालविका-वेणी नल-सावित्री-बुद्धचरित-विवरणकृत् । वैष्णव-भविष्य-भारत-दीकाकृद् वाक्पतिर्जयति ॥ अनुपम-मुरवाक-पाटी-सुधा-प्रणालीः सदैव संतन्वन् । रमणीय-वर्ण-रचने मनस्वि-चेतोहरः सदा जयनि । नाना-गास्त्र विभाषा-भाषा-तन्त्रषु लोक-वृत्तेषु। पूर्णमतिमच गरिष्ठः शिवभक्तेराघयः सदा जयति ।। ६ ७ ८ ९ १० १२ (शारदा-दीपायली १९६१)

·विधानाचमाविमनः श्रीमाली
-मसम्पादन
जन्म कार्तिक शु.१३,१७९५
मृत्यु आश्विन व. ११,२८३५
जन्म श ता व्दी....अभि वा द न म्

·पूर्व पर्व १. भारतीय-विद्यानां संस्कृत-घटितत्वम् । परिचितमेव सर्वपां संस्कृति: संस्कृताश्रिता' इति वचनम् । अत्र उल्लिखिता संस्कृतिः पुनः भारतीया एव । सा एवं संस्कृतभापया संघटिता। तथाहि । संस्कृतिः नाम परंपरवा संप्राप्ता: ज्ञान-विज्ञान-कला-विचाराचाराः। एतेषां ज्ञानादीनां संवन्धिनः भारतीयानां ये ग्रन्या: ते संस्कृतभाषायाम् एव निवद्धाः। सन्तु पुनः अन्याः ता: ता: प्राकृतभापाः, नदुद्भवाः च अपभ्रंशदेश्यादिभापाः । तथापि तत्तासु भापामु तादृशी ग्रन्य-संपत्तिः नेपास्ति, यादृशी सेय संस्कृतभाषाया वैपुल्येन विराजते। अत्र केचित् ‘संस्कृतात् प्राक्तनी प्राकृतभाषा, मैव संस्कारैः परिष्कृता संस्कृत-भापा इति उच्यते, अतश्च प्राकृत- भाषायाः एव सन्तानं संस्कृतम् ' इति प्रजल्पन्ति । तत् एतत् रमसात् । प्राकृत-भाषायाः व्याकरणप्रणेतृभिः संस्कृतम् एव उपजीव्य प्राकृतं परिव्याकृतम् । समुद्घोषितं : च 'प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं प्राकृतमुच्यते' इति । अपि च । यदि नाम प्राकृतम् आदिभापा अभविष्यत् तहि ज्ञान- विज्ञानादि-प्रन्या: अपि तस्यां वैपुल्येन अभविष्यन् । न पुनः सन्ति तादृश-विविध-विपयमया: ग्रन्या: प्राकृत- भाषायाम् । विद्यते नु एते सस्कृतभाषायाम् असंख्याः एव । अतश्च प्रतीयते सिध्यति चैतत् यत् संस्कृतमापा एवं सर्वाद्यतमा इति । वेदवेदार्थ-धर्म-शास्त्र -पुराणेतिहास- च्छन्दः - कोश-तक -मीमांसा-मास्य - योग-वेदान्त-साहित्य- नाकि-जैन-बौद्ध -न्याय-गिरपायुर्वेद-ज्योतिःशास्त्र-गान्धर्व - राज-नीति-यन्त्रशास्त्र-प्रभृतिसमस्त-विषय-व्यापिना वाहम- येन तेजसा भगवती संस्कृतभाषा विभ्राजते।

·पूर्व पर्द. संस्कृतसंसार: समृद्धः अभवत्, संस्कृत-विद्या प्राप्त-सदाचार-परिपालनेन वा तेषां चरितं पुण्यतमं बभूव इति दुःगकम् एतत् विनिर्णतुम् । बुद्धेन महावीरेण च प्राकृतनापना एवं धर्मतत्त्वानां प्रचारः प्रारब्धः इति संस्कृतभाषाया: व्याप्ति: प्रमश. न्यूनभावम् आसादयत् । बलदयेन्द्रादीनां (अलेक्झाण्डर ) वैदेशिकभूपानां समाक्रमणम् अपि इतःपरं प्रारब्धम् । ततश्च स्वास्थ्यं भारतवर्षीयं शनैः शनैः विनप्टं, गहन-शास्त्राणाम् अभ्यासः च शिथिलः वभूव । यद्यपि परकीयाणाम् याक्रमणेन स्वास्थ्यम् अत्रत्यं विनाशम् उपयातं, तथापि यावत् संस्कृत-प्रियाः राजान: आसन् तावत् इयं संस्कृत-विद्या राज्ञाम् आस्थान- मण्डपेषु गौरवं भेजे। सोऽयं काल: हर्षवर्घनपर्यन्तः । ततः परस्तात् पुनः वैदेशिकानां स्वाम्यं यया यया भारतवर्ष व्याप्नोत् तया तथा संस्कृत- संसारः म्लेच्छ-स्पर्श-दोष-मयात् इव संकोचितवान् आत्मानम् । एवं च यावत् विरेज संस्कृतराजनीतिः तावत् संस्कृतविद्यायाः आसीत् उत्कर्षः । ३. माहम्मदानां पदक्षेपः। प्रायः सहनसंवत्सरात् प्राक् माहम्मदानां भारतवर्षीय-प्रदेशेषु स्वाम्यम् आरब्धम् । तत् नैतत् आश्चर्य यत् स्वास्थ्येन सह भारतीयाना स्वकीयसंस्कृत्यनुकूलं शासनम् अपि लुप्तम अभूत इति । भूयिष्ठाः एव विद्यालयाः, देवालयाः, धर्मालयाः नष्टदग्धप्रायाः अभवन् । महो अमीन क्रौर्यम् ! संस्कृतसंसार एतेपां क्रौर्यस्य वलिः अभवत् । प्रासरत् च सर्वत्रापि मोहाज्ञानाधादि-दोपबहुलम् असंस्कृतं तमःपटलम् । प्रतिकूलेऽनि पुन: अस्मिन् समये धन्यतमाः केऽपि प्रापात् अपि अविगणय्य संस्कृतसंस्कृति- रक्षणे तत्पराः अविद्यन्त। के.पि पुन: वैदेशिकाः अपि भूपाला: विद्याप्रियाः अभूवन् यदाधिता: पण्डितराज-जगन्नायादयः संस्कृतमारती परिपोपित- वन्तः । अन्तरा अन्तरा भारतीयं गौर्य-तेजः किमपि प्रखरतरम् बभूत् । यत्प्रभावेण माधवाचार्यादयः मंसतविश्व समुदमानितवन्तः। नके पुनः समभवन् ये किल स्वीयउपोरलेन समृधः संस्कृतं जगत, यया नारायणभट्टः। (अनेन किल पर्जन्यवर कारयित्वा माहम्मदेभ्यः काशीविश्वेश्वरं स्वायत्तीकृत्य तन्मन्दिर निर्मावितम् इति प्राहुः।) किन्तु पासकानाम् एव परधर्मविद्याविपित्वात नव पूर्वरूपं समाससाद संस्कृत- एतादृगाः अपि ·४ अप्पा शा स्त्रि परितम् संसारः । प्रत्युत होनहीनाम् एव दशां प्रतिक्षणं प्राप्त: अयम् । एतां दुरव- स्थितिम् अवलोक्य स्व-संस्कृति-सरक्षणाय बद्धकटिषु भारतीय भूपालेषु छत्रपतिः श्रीशिवराजः गरिष्ठः । एषः एव च अन्तिमः आर्यवंशीय: क्षात्र- तेजःप्रोद्भासी राजाधिराजः इति मन्यामहे । एतस्यैव शौर्यकौशल्यं माह- म्मदानां मद-विध्वंसनाय शाभवत् । ४. माहाराष्ट्र-भटच्छटा रणपटुः। -श्रीवेड कटाध्वरी। श्रीशिवाजिराजस्य अवदानराजिः विराजयति कविराजराजीनां काव्यराजिम्। माहम्मदीयानां शामन-प्रभावात् भारतीय-भाषासु अपि भूयसी विकृतिः समपद्यत । शुद्धभाव हि सार्वत्रिकशुद्धः मुखम् । अतः एव धर्मभूमिपरित्राणदीक्षितेन महागजेन अमुना भाषाशुद्धिरक्षणाय राज्यव्यव- हारकोशः निर्मापितः । अहो दूरदर्शिता महाराजस्य! यद्यशोगानतल्लीना: कविवरा: अद्यापि न सन्तुष्यन्ति। कवीन्द्र-परमानन्दः शिवराजसमकाले एव प्रादुर्भूय तं प्राशसत् । तत: पुरुषोत्तमकवि श्रीशिवकाव्यं प्रणिनाय । अम्बिकादत्तव्यासमहोदयः शिवराजविजयं संग्रथ्य समुद्धृतवान् शिव- राजयश.पताकाम् । अद्यापि डॉ. श्रीवर्णेकर-सरसवाणीप्रणाल्या प्रवहन्ती श्रीशिवराज्योदयकीर्ति: सीमाम् आत्मीयां निःसीमां वितनोति । साधु शंसति भविष्यपुराणम् अपि ~~ 'सेवाजयो नाम, नृपो देवपक्षविवर्धन: (प्रतिसर्ग. ख. ४ अ. ४६ श्लो, ५१ ) इति । अहो प्रभावः शिवराजस्य ! यन्नाम्ना महाराष्ट्र-शब्दान्तर्गतं महत्त्व सार्थम् अभूत् । शिवराजप्रधान- परंपरया पुण्यपुरेऽपि श्रावण-भाद्रपद-मासयोः पण्डित-पुण्डरीक-सत्कारः प्रक्रान्तः आसीत् । येन खलु नानादिग्देश वास्तव्याः पण्डितवरेण्याः स्व-स्व-प्रावीण्यानुकूल सत्कारम् अवाप्य समवर्धयन् संस्कृत विद्याभ्यास- परंपराम् । यतश्च वाराणसीसदृशं महत्त्वम् एकदा समवाप्तं पुण्यपत्तनेन । प्रायः सर्वत्र भारतीय प्रदेशेषु शासगम् उपक्रमते स्म पुण्यपुरीयं किन्तु तावदेव, हा धिम् ..कालवश अगात् शिवराजप्रणीतम् अपि राज्यम् एतत्, प्राप च प्रतिष्ठा पाश्चात्यदेशीयानां शासनम् । ५. हूणाः करणाहीनाः। -श्रीवेड्याटाध्वरी। यद्यपि हूणापरपर्यायाः इमे आघाला:, फेशाः पोर्तुगालीयाः च वंदे- शियाः एव तयापि माहम्मदेषु एतेषु च महद् अन्तरम् । माहम्मदाः हि ·पूर्वपर्व नातिविचक्षणाः बाह्यानि एव अङ्गानि भारतीयानां विध्वंसयितुं प्राय तन्त । हूणास्तु धूर्तप्रवराः अन्तरङ्ग भारतीयानो सूक्ष्मेक्षिकया चिच्छिदुः। विशेषत: पुनः आग्लाः कर्मणि अत्र कृतहस्ताः। एते हि संपादयन्तः नाम भारतीयानां भौतिकं श्रेयः आध्यात्मिक, तदेतद् अशेपमपि विहायसि चित्रितम् इव अकुर्वन् । एतैः खलु भारतीयानां मानसे परंपरया प्रचलितेप आचारेषु विद्वपः समुत्पादितः। भोतिकाविष्काराणां चाकचक्य-मुग्धः तदेकप्रवर्ण: भूयिष्ठः भारतीयः अपि स्वात्मा विस्मृतः इव । आङालानां पुनः वञ्चना-जाल-प्रवीणत्वात् भारतीयैः भौतिकः अपि उत्कर्षः तावत् नैव प्राप्तः। एतदेव वञ्चना गालम् एतेषां भेत्तुं पुरःसृतः नेतृभिः महद् आन्दोलनं वृतं, यस्य प्रभावत. कारणान्तरेण च भारतत्यागः एव हूणैः अभिमतः । तदेतद् विस्तरशः ऐतिह्यप्रवन्धान्तरेषु द्रष्टव्यं, नायम् अस्माकं विपयः इति । प्रस्तुततया संस्कृत-विद्या-संवन्धम् एव अत्र निर्देष्टुम् इच्छामः । ६. प्रमोदनृत्यं तदतीतमेय। - अन्नदाचरणतर्कचूडामणिः । यदा महाराष्ट्रीय पण्डितप्रधानशासनं समाप्तं तदा खलु सर्वत्र भारतवर्षे घनिष्टभावम् आपेदे राज्यम आडग्लानाम् । ततश्च तदेतत् प्रबालयितुं भूयिष्ठानाम् एव कार्यकर्तृणाम् आसीत् आवश्यकता। भारतीय- पद्धत्या अधीतविद्यानां जनानां तदानीम् अभवत् सुतराम् उपेक्षा एव । अधीतसंस्कृत विद्या: स्वाभिमानिनः मात्रयाऽपि आग्लानाम् आधिपत्ये नय तदीयघोरणी पुरस्कृतवन्तः । खण्डप्राये पुनः भारते माइग्लानुकूला. नाम् एव जनानाम् अपेक्षा आसीत् । तदात्वे पुनः भारतवर्षे तादृशाः आदालानुकूला: अतीव स्वल्पाः एव आसन् । बहु-वीयसः स्वीय- देशात् तावताम् अधिकारिणाम आनयनं तु अशक्यप्रायम् एव आसीत् । एतस्याम् अवस्थाया निगमतानुसारेण वर्तमानाः जनाः यव निर्मा- तव्याः आसन् । तच्च निर्माणं नाम भारतीयेभ्यः आदलगिक्षणप्रदानम् एव । अत एव च आटग्लशासकः स्वीयमतानुसारिशिक्षणप्रदानोद्यमः प्रारब्धः । लॉर्ड वेण्टिनाम्नः भारताधिकृतस्य शासनसमये १८३५ ई. वर्षे भारतीयजनेभ्य: विविध शिक्षणं प्रदेयम् इति निर्णयाय समितिः एका नियोजिता । तस्याः क्लि अध्यक्षः लॉर्ड मेकॉलेमहाभागः आसीत् ।

·अप्पा शास्त्रि चरितम् सुप्रथितम् एव हि विद्या-प्रियत्वम् आइग्लानाम् । अतश्च भारतीयेभ्यः शिक्षणप्रदाने केवलम् एतेषां स्वार्थः एव आसीत् न वा इति दुवंचम् । स्वकीय-राज्य-वासिनः जनाः ज्ञानिनः भूयासु. इत्यपि स्यात् एतेषां विचारः । किन्तु शिक्षितः एतः शासनानुकूलतया एव वर्तितव्यं, मात्रयाऽपि न तावद् विरोध: करणीयः इति अपेक्षा पुन: आसीत् एव एतेपाम् इत्यत्र नास्ति सन्देहः । मेकॉलेप्रभृतीनां सस्कृत विद्यायाः परिचय. विकृतः एव आसीत् । वास्तविक तथ्यं विज्ञान संस्कृते नामतः अपि नास्ति इति स्वनिवेदने मेकॉलेमहाभागः प्राह स्म । आइग्ल- भापा एव सर्वतः ज्ञानविज्ञानदृष्टया सपनतरा इति मतम् आसीत् एतेपां मेकॉलेप्रभृतीनाम् । तत् एतत् भौतिकविज्ञानदृष्टया तथ्यम् आसीत् । तथापि भापाशास्त्र-नीति-धर्म-तत्त्वज्ञानेत्यादिविपयाणा तु वैदेशिकाना ज्ञानं नैव तथ्यपूतम् आसीत् । ततश्च नैतत आश्चयं यत मेकॉलेमहाभागेन स्वीयनिवेदने सस्कृत-विद्याया. उपहासः कृतः प्रतिपादित च 'आडग्ल- विधव आडग्लभाषया एव भारतीयेभ्यः प्रदेया' इति । इतश्च संस्कृत- विद्यायाः नाममात्रम् अपि स्थानं नावशिष्टम् । तदानीन्तनशिक्षितसमाजे संस्कृतज्ञाः एव आसन् भूयास । संस्कृतविद्यापक्षपातिभि. एतः 'संस्कृत- विद्या एव भारतीयेभ्यः प्रदेया' इत्येतदर्थ बहु प्रयतितम् । संस्कृतं नाम- शेपताम आपन्नम् इति वीक्ष्य भारतीयेषु महान् क्षोभः समनि । किन्तु नेदम् आन्दोलनम् एपां सिद्धिम् उपेयाय । प्रशमयितुम् इव पण्डितानां क्षोभ लॉर्ड आकलंदमहाभागः मेकॉलेनिवेदनप्य पुनर्विचारः इव आरब्धः। यत् किञ्चित् च तत्र नाममात्रम् एव परिवर्त्य तदेव निवेदनं स्थिरीकृतम् । (इ. १८३९) तत्र एतावान् एक विशेषः प्रकटीकृतः 'परंपराप्राप्तं पाठ- शालीयम् अध्ययन तथैव प्रवर्तितव्यम् । शास्त्रीविषयाणाम् अभ्यास: प्रशालामु महाशालासु च आइग्लभापयैव विधेयः। सोऽयं शास्त्रीय- विषयाणाम् अभ्यासः प्रदेशीय-भाषा-द्वारा अपि तदमिलापुकः कर्तव्यः । उत्तेजन-द्रव्यादि पुनः प्राचीन-नव्यर्या शिक्षणक्रमयोः कृते समानम् एव स्यात् ।' इति । किन्तु प्रत्यक्षदशायां संस्कृतविद्यया नैव लब्धः राजाश्रयः नाम । अपि तु आधग्लविद्या एव झटिति सुसमृद्धा समभवत् । यारम्भावस्थायां नव-शिक्षितेषु संस्कृताडग्ल-विद्ययोः सुमधुरः ·'पूर्वपर्व संगमः दृष्टिपयम् उपेतः। किन्तु आहालमापा एव ऐहिकसवंविधोत्कर्ष- प्रदात्री इति संस्कृतविद्याध्येतृणां संख्या क्रमशः न्यूनीभूता । नव्य- शालासु शिक्षितानां परस्तात् स्वधर्म-स्वभाषादिविपर्यपु तिरस्कारः समु- देति स्म। अवस्या पुनः एपा संस्कृतविद्यायाः कार्याय एव प्रामवत् । अतः एव तस्याः समुन्नयनाय संस्कृतपण्डिताः तत्र तत्र प्रयत्नान अन्वतिष्ठन् । तर तत्र संस्कृत-विद्या-परीक्षाः प्रारब्धाः । आदग्लानाम् एव संपर्कात प्रथमत: अभूतपूर्वः एकः उपाधिः संस्कृतमापया समुपाजितः । क: पुनः एपः इति चेत् सोऽयम् 'मृतभाषा' इत्येव । संप्रति प्राप्तस्वातन्न्ये अपि स्वदेशे उपाधिः अयं भाषाम् एनां न त्यति इति निरीक्षितव्यम् । अनेन एव व्यापारेण कुगलघूर्तत्वं स्वकीय- विद्या-प्रचारक-धुरीणानाम् आदरलानाम्। संस्कृतभाषायां विविध-विषयेषु विद्यमानानां ग्रन्यानां विश्ये अज्ञानम् एव आसीत् भूयसाम् । अतः ग्रन्यानां मुद्रणम् एव सर्वाद्यः कल्लः इति विनिश्चित्य राजाराजेन्द्रलाल- मित्र'-महाभागः (वडीयः) 'विलिओयेका इण्डिका' इत्याख्यं मासिकप प्रकाशयितुम् उपक्रान्तं, प्रकाशिताश्च तद्द्वारा भूयांसः एव संस्कृत-ग्रन्याः। वङ्गेपु जीवानन्दविद्यासागरप्रभृतिभिः, वाराणस्यां चौख- म्वासंस्कृतिग्रन्थमालया, अलाहावादे बमुप्रभृतिमिः, मुम्वय्यां निर्णयसागर- श्रीवेट्वटेश्वरमुद्रणालयादिभिः, मद्रासप्रान्ते वाणीविलासमुद्रणालयादिभिः ग्रन्यानां मुद्रणप्रकाशनादि उपक्रान्तम् । येषु नकविधविपयेषु भूयांसः एव अन्याः संमुद्रिताः । वाराणसेय-संस्कृत महाविद्यालयस्य पण्डित-पत्रिका इति-नामक मासिक-पत्रकं प्रचलितं यत्र बहवः ग्रन्याः एव क्रममः प्रका- शिताः । अनया खलु अन्य-संपत्या संस्कृत-भापायाः ममृद्धिः विद्योतिता लज्जिता: च भाषायाः यस्याः उपहासकाः । माषाप्रचाराय कोश-वपुल्यम् अपेक्षितम् । अमर-विश्व-गाश्वत-मेदिनी-प्रभृतयः यहवः एव प्राचीनाः शब्दकोशाः सन्ति मंस्कृत-मापायाम् । अयापि विशेप-प्रचाराय नन्य ल्या फोर-निर्माण कार्य प्रास्यम् । 'राजा सर रायाकान्त महामागेन 'शब्द- कल्पद्रुम-कोर:' विनिर्मितः । पण्डितप्रवरेण तारानायतवाचस्पतिना 'याचस्पत्यं वृहदभिधानम्' इत्यादयः ययायनामा महान् कोशग्रन्यः प्रगीतः । ।

·८ अप्पा या स्त्रिचरितम् एवं प्रकाशितान् अवलोक्य बहुविधान् सस्कृतग्रन्यान् पाश्चात्त्य- देशीयाः विद्वांसः संस्कृत-विद्यां रोचयामासुः । विल्यम जोन्समहोदयेन प्रणीतं शाकुन्तलानुवादं पठित्वा जर्मनदेशीयः गटे-नामा कधिः जहर्ष ननतं च । शास्त्रीय-ग्रन्थानां वैपुल्यं वीक्ष्य वेदादि-ग्रन्थेषु एव महान् परिथमः प्रारब्धः पाश्चात्त्य-पण्डितः । अत्र जर्मनदेशीयाः प्राधान्यं भजन्ते । भारत- वर्षे नव्य-शालासु संस्कृत-प्राध्यापकाः तदानीं यद्यपि उत्तम-श्रेणीयत्वेन आडग्लाः एव आसन्, तथापि एतैः पाश्चात्यप्राध्यापक: भारतीयपण्डिताना सकाशात् एव शास्त्रीय-ग्रन्यम् अधीत्य विद्यालयेषु यध्यापनं कृतम् । डॉ. बुल्हरमहोदयः पं. दिवेकरविनायकशास्त्रिणां सकाशात् धर्मशास्त्रम् अधीतवान् । पं. अनन्तशास्त्रिपेण्डारकरैः डॉ.कीलहॉर्नमहाभाग: व्याकरण निपुगः कृतः । तथापि महद् आश्चर्यम् एतत् एव यत् प्राचीनपाठशाला- याम् अघीता. पण्डिताः स्वच्छात्राणां कोलहॉर्नादि-महोदयानाम् अपेक्षया दशांशम् अपि वेतनं नैव अलभन्त । एवं पाण्डित्ये श्रेष्ठ-कक्षीयाः अपि भारतीयाः पण्डिताः नव्य- विद्यालयेषु शिक्षकाः सन्तः अपि न उत्तेजनं प्राप्नुवन् । सर्वथा शासनी- पेक्षितानां प्राचीन-पाठशालाध्यापकानाम् अवस्था तु स्वयमेव विचार्यता पाठक-महाभागः। यद्यपि संस्कृतपण्डितानाम् आन्दोलनक्शात् शालासु आडग्ल. विद्यया सह संस्कृताध्यापनं प्रारब्धं, तथापि नेयं भारतीया विद्या पूर्वतन वैभवं प्राप्तवती । तदानी हि शासनम् आङालानाम् आसीत् । इदानी पुनः स्वायत्तशासनः भारतदेशः । स्वकीयभृत्यानां निर्माणं पाश्चात्त्यशासन- कालीन-विद्यालयानाम् उद्दिष्टम् आसीत् । एतर्हि भारतीयविद्यालयानां निष्कामकर्मयोगः प्रवर्तते । स्वधर्मप्रचारः अपि पाश्चात्त्यानां ध्येयकक्षायां विराजते स्म । प्रस्तुतं भारतीयं शासनं तद्विपये निरपेक्षं वर्तते । अतः नव मत्र विस्मयस्य किमपि निदानं, यत् संस्कृत-कल्पलता म्लायन्ती एव स्थितवती इति । इदानीम् अपि अमूल्यनिधिः इति विश्वविख्यातः समस्त- विश्वव्यापिभिः प्राचीननव्योभयः पण्डितप्रकाण्डः समय॑माना अपि संस्कृत- मापा निजभूमी अपि न लभते प्रधान-मापा-पदम् इति किंविधः अयम् - ·पूर्व पर्व माझग्ल-शिक्षा-परिपाकः इति विचार्थताम् एतत् धीमतां वुर्यः । आस्तां तावत् एतत् । नव्यशालामु गिक्षितानां हृदये प्रायः स्वत्व-प्रणय: नावशिष्टः । पाश्चात्त्य-वेप-भूपा-धर्म-विद्यानाम् अनुकरणम् एव बाहुल्येन ते एते विहित- वन्तः । यत्र भारते संस्कृत-संस्कृतेः प्रमोद-नृत्यम् अमूत, तत्रैव असंस्कृत- प्राया काऽपि पद्धतिः कृतपदपा बभूव । ७. संस्कृतविद्योदयः समुदितः । नव्यशालासु शिक्षितानां हृदये स्वजन्ममापां प्रति अपि प्रद्वपः इव समभूत् किम कथा संस्कृतभाषायाः । आघालवाडमयस्य पुरः सर्वम् अपि भारतीय-भाषा-जालं क:पदार्थः इति ते एते अमन्यन्त । तेपाम् इमां पर-प्रत्यय-नेय-बुद्धि स्वाभिमान-विहीनतां च दूरीकर्तुं प्रादेशिक-भापासु तत्तद्-विद्भिः तत्तानि मासिकादि-पत्राणि प्रकाशयितुम् उपक्रान्तानि । महाराष्ट्रपु ज्ञानप्रकाश-केसरि-प्रभृतीनि वृत्तान्त-पत्राणि प्रादुरभूवन् निबन्ध-माला-प्रभृतीनि मासिक-पत्राणि च। निवन्धमाला-मासिकपनद्वारा तस्य संपादक: पं.विष्णुशास्त्रिचिपळूणकरमहाभागः महाराष्ट्रीयेपु स्वाभि- मानजागृतिः कृता । स्वधर्म-स्वदेश-स्वभाषा-विषये निष्ठा समुतादिता। प्रदर्शितं च महाराष्ट्री-मापायाः उज्ज्वलं स्वरूपम् । एवम् अन्य- प्रदेगेषु अपि राष्ट्रभक्ति-वर्धनाय पत्रिकादिप्रचारद्वारा प्रयत्नाः बभूवन् । तत्तत्प्रदेश-नापायाः गौरवप्रतिष्ठापकानि विविधानि पत्राणि प्राकारान्त । यकलभूततया राष्ट्रियम आन्दोलनं प्रारब्धम् । एवं भारतीयाः जागृताः भवितुम बारब्धाः । तथापि संस्कृतभाषायाः परिस्थितिः ययास्थिता एव मासीत् । मृतभाषा इति संस्कृतमापायाः वैदेशिकः प्रदत्तं मानपत्रविरुदं भारतीयाभारतीयानां मनः कृतदृढस्थानम् एव आसीत् । संस्कृतपण्डितः आइग्ल-बादमन-परिचयात् निवन्धलेखनस्य रीतिः उपलब्धा । यया किल माइग्लपयिकानुसरणेन प्रादेशिक-मापासु पत्रिकाणां प्रकाशनं प्रारव्यम्, तथैव संस्कृतभाषायां सर्वप्रथमं मासिक-पत्रम् एक प्रकारायितुम् उप- प्रान्तम् । तस्य च नाम 'विद्योदयः' इति । अस्य संपादकाः वगीय- पण्डितव:श्रीहपीकेश-शास्त्रिणः । विद्योदयस्य प्रकाशनारम्भः १८७३ इ. - ·अप्पाशा स्नि चरितम् वर्षे समभूत् । अत्र काव्य-शास्मार्थ-निबन्ध-वृत्तान्तादिविषयाः प्रकाशयितुम् उपक्रान्ताः । १८८८ इ. वर्षे च केरलेषु विज्ञान-चिन्तामणिः नाम । साप्ताहिकपत्र प्रकाशयितुम् आरब्धम् । अत्र निवन्ध-समस्यापूरणादिभिः सह सक्षिप्तवृत्तान्ताः अपि प्रकाश्यन्ते स्म। विद्योदयः अयं पाश्चात्त्यश्च भारतीयश्च पण्डितः बहु प्रशंसितः। नव्य-शल्या विलिखिताः अप्रत्याः निबन्धाः भृश प्रशंसास्पदम् अभूवन् । विद्योदये प्रकाशिताना केपाश्चित् निवन्धानां संग्रहः 'प्रबन्ध-मञ्जरी' इत्याख्यया पुरतः प्रकागम् आसमाद । अय तु संस्कृत-पत्रिका प्रकाशनस्य प्रारम्भः एव आसीत् । ततश्च वृत्तपत्रीयसौष्ठवस्य पूर्णता नंतयोः पत्रिकयोः अभवत् इति नेदम् आश्चर्य- करम् । तथापि संस्कृत-ससार: नव्येन अनेन प्रकारेण समाकृष्ट' इति तु सत्यम् । प तदानीन्तने समये प्रकाशितेषु पत्रेषु भूयसां राष्ट्रभक्ति-समुद्दीपनम् एव आसीत् उद्देश्यम् । प्रादेशिक भाषासु बहूनि तद्विपयकाणि व्यराजन् पत्राणि । अत एव तत्तद्भापाविज्ञाः पत्रवाचनरसिकाः पर्यचिन्वन् स्वदेशीयं वैदेशिकं च नैकविध वृत्तान्तम् । अबुध्यन्त च स्वदेशीय-समुन्नतिविषये कि तावत् अस्माभिः कर्तव्यम् इति । पोपयामासुः च नानाविध-नवीनविषयः स्वभाषीयवाङमयम् । संस्कृतभाषायां तु वृत्तान्तादिपत्राणां समृद्धः अभावात् नैतत् शक्यम् अभवत् । सतां वा पत्राणा नाविद्यत सामर्थ्यम् । इदानीं संस्कृतप्रचारकाणां कर्तव्यता-कोटौ निर्दिष्ट-पूर्वाणि भापान्तर-साधारणानि देश-विदेशवार्ता- प्रसार, राष्ट्रिय-कर्तव्य-विचारः, नवीनशैल्या संस्कृत-वाङमय-संवर्धनम् इत्यादीनि विधेयानि आसन् एव । किन्तु ततोऽपि अधिकाः संस्कृत- भाषा-प्रचारणं, पण्डितेपु पत्रिका-प्रचारणं, राष्ट्रिय-कर्तव्येन-सह भारतीय- सांस्कृतिक-कार्याणां विचार: इत्यादयः अपि विषयाः अवर्तन्त । संस्कृत- भाषायाः स्वतः एव सरम-रमणीयत्वात् संस्कृत-विदुषां भाषान्तरीय- वाटमय-सठने अप्रवृत्तिः स्वाभाविकी एव । अत एव प्राप्तम् एतत् प्रादेशिक-भाषामय पत्रिकाणां पठन भूयसाम् एव संस्कृत-पण्डिताना नैव आसीत् इति । ततश्च देश-विदेश-वार्ताना गन्धः अपि नासीत् एतेपाम् ।

·पूर्वपर्व तत् एतत् एतान् ज्ञापयितुं नानाविध-विषयक संस्कृत-पत्र-संपादन विचक्षणत्वं समपेक्षितम् आसीत् । अस्माद् अपि महत्तमम् आवश्यकतमं च विधेयम् आसीत्- ८. नविषयसंग्रहसमेतं प्राचीनसंस्कृतिरक्षणम् । आग्ल-परिपाटी-परिचयवशात् भव्य-शालासु शिक्षितानां मति: स्वदेशीयाचारादि-विषये विपर्यस्तप्राया अभूत् । अतश्च भारतीय-धर्म- संप्रदायेषु विविधाः आक्षेपाः एतैः आविर्भाविताः । तेन सामान्यजनानाम् अन्तरङ्ग धर्मविषये व्याकुलं बभूव । पाश्चात्य-संशोधित-नवनवाविष्का- राणां तेजोमि. प्रतिहतदृष्टयः भूयिष्ठाः एव संस्कृतसंस्कृति निनिन्दुः । अस्यां दशायां बहुभिः एव विद्वद्भिः आक्षेपान् एतान् निरसितुं प्रयत्नः कृतः । अथापि ते एते विद्वांसः एकदेशीय-विचाराः आसन् । तथा हि। ये तावत् संस्कृतपण्डिताः ते प्रायः स्वदेशतिहासादि-विपये उदासीनाः सम- वर्तन्त । ये च पुरा-वृत्त-विदः न तै सनातनधर्मे श्रद्धालव: आसन् । ये तु तम श्रद्धालवः न ते वैज्ञानिक-वार्ताम् अपि अशृण्वन् । येऽपि विज्ञानसंपन्नाः नेते राष्ट्रभक्ताः । ये च राष्ट्रभक्ताः ते तु धर्म परिवर्तन-वादिनः। ये तु धार्मिकाः ते संस्कृतप्रचारे पराहमुखाः । येऽपि प्रचारकाः तेषु भाषान्त- राणां विषय न प्रीतिः। बहुभाषाविज्ञत्वेऽपि संस्कृतभक्तिः निकामं दुर्लभा । सत्याम् अपि एतस्यां गद्यपद्यात्मक-साहित्य-प्रणेतृत्वं विरलतरम् । प्रणयशालित्वेऽपि पत्रिका-संपादन-कौशल्यं दुर्लभम् । सत्सु अपि पुनः एतेषु गुणेषु परमेश-भक्तिः निकामं दुलंभा। एव नाना-तन्त्र-विचक्षणाः सर्व-भूमिका-शालिनः पुरुष-धौरेयाः विरलतमाः एव । अपि च । 'मृतभाषा संस्कृतम्' इति प्रवादस्य समुधुलनाय गरीयान् एव प्रयत्नः आवश्यकः आसीत् । सः च संस्कृतस्य व्यवहार-सोलभ्य-संपादनम् एव। तदर्थ हि प्रचलितविषयेषु सरलसरलया संस्कृतभाषया प्रवन्धप्रणयनम् आवश्यकम् आसीत् । एवं संस्कृतसंसारप्रवर्तनायं समपेक्षितानां गुणानां गण: नका क्वापि व्यराजत । अत एव च तत्तपां विद्वत्प्रकाण्डानां प्रयासाः न तावत् सार्वभौमत्वं प्राप्नुवन् । तद् एतत् न्यूनत्वं संस्कृतसंसारे विद्यावाचस्पति- श्री. अप्पाशास्त्रिराशिवडेफराणां प्रादुर्भावण पलायितम् इव ।

·१२ अप्पाशा स्त्रिचरितम् ९. विदुषाम् अप्रैसर केसरी। --- भट्टश्रीरमानाथशास्त्री अप्पाशास्त्रिसरस्वती-रससुवा-माधुयंयुयंच्छटा। - श्रीमहेशचन्द्रतर्कचूडामणिः। श्रीअप्पाशास्त्रिण: हि महाप्रतिभावन्तः संस्कृतपण्डिताः समभूवन् । ये खलु धार्मिकाः, उपासकाः, राष्ट्रभक्ताः, दार्शनिकाः, साहित्यिकाः, समालोचकाः, पुरावृत्तविदः, गद्यवाडमय-प्रणेतारः, पद्यरचना-प्रवीणाः, कवि-प्रवराः, बहुलिपि-विज्ञाः, नेकभापा-विशारदाः, प्राचीन-वाङमय- विज्ञानिनः, नव्यविज्ञानविदः, पत्रकला-कुशलाः, सामयिक-वान्वेिपिणः, मासिकपत्र-प्रचार-कोविदाः, साप्ताहिकपत्र-सचार-विचक्षणाः, पुराणतत्व- विदः, भूगोलखगोलविज्ञानज्ञानिनः, व्याख्याकर्तृपु वरिष्ठाः, भापान्तरानु- वादकप्रवराः, सरस- वाहमय - लेखन-विचक्षणाः, सरस-मधुर-संस्कृत- भाषिणः, विद्वांसः अपि विनम्रा:, विशिष्टाः अपि सामान्याः, नकभाषा- प्रवाहः समस्तविषयपशि-वृद्धिशालिन: अपि सनातन-भारत-धर्म-राष्ट्र- शिवाद्वैतसाक्षात्कारिण:प्रभावसंपन्नाः विद्योतन्ते स्म । यः हि स्वल्पीयसि एव आयुपि समुद्दीपितः संस्कृतसंसारः। विहितः सस्कृतभाषायाः मृतत्ववादिनां मुखमठगः । संस्कृता राष्ट्रभक्तिः। विदारित वैदेशिकाना मायाजालम् । खण्डिताः धर्मद्वेषिणां प्रलापाः । संभृतं संस्कृतविश्वे चैतन्यम् । परि- शीलिता सामाजिकनीतिः । अनुशीलिता राजनीतिः। संपन्नता प्रापिता सस्कृत-पत्र-कला। आदर्शताम् अध्यापित वंदुप्यम् । प्रतिष्ठापिता च संस्कृत-विद्या प्रचार-प्रतिष्ठा । यतः किल नैकसरयानां विदुपा प्रशसा- मुक्तामि: चिराय एव सुनिर्मलमधुर या:पात्रम् आसादितम् । परिचया- धम् एतेषां समुत्कण्ठितः समास्वाद्यतां प्रतिपर्वरसावहं चरितम् इदम् । .

·प्रथम पर्व। १. जन्मभूमिः। भारतवर्षे महाराष्ट्राख्यः जनपदविशेष: सुप्रथितः । तत्र कोल्हापुरं नाम पुराणप्रसिद्ध विराजते क्षेत्रम् । अस्य एव करवीरक्षेत्रम् इति अपरं नाम । अस्मिन् क्षेत्रे श्रीमन्महा- लक्ष्म्याः मुविशालं प्राचीनतम मन्दिर विराजते। उक्तं खलु श्रीमति देवी-भागवते 'करवीरे महालक्ष्मीः' इति (५-३०-७१). " कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता।"(७-३८-५) इति च । अस्मिन् श्रीमहालक्ष्मी- समधिष्ठिते नगरे पूर्व छत्रपति श्रीशिवराज-वंशजा राजानः विरेजिरे। तेषां कोल्हापुर नरेशानां माण्डलिकेषु पन्ता- मात्यवावडेकर-संज्ञकाः अन्यतमाः । प्रसिद्धतमः राजनीति- विज्ञः पत्तामात्यरामचन्द्रबावडेकर: एपां माण्डलिकानां मूलपुरुषः । पन्तामात्यानां वसतिस्थानं पुनः गगनबावडा- संज्ञक: कोल्हापुर-मण्डले विद्यमानः ग्रामः । तस्मिन् ग्रामे तत्परिसरे च पन्तामात्यानां गासनं प्रावर्तत । गगनबावडा. ग्रामस्य अधिकृतक्षेत्र एव भोगावतीनाम्न्याः नद्याः तीरे राशिवढेसंज्ञकाः ग्रामः विराजते । एपा च भोगावती नाम कोल्हापुर-मण्डलं पावयन्त्याः पञ्चगङ्गानद्याः घटकभूता। राशियडेग्रामस्य मध्यभागे - जीवनम् इव निवासिनां, सौन्दर्यम् इव मूतं सर: किमपि मात्मानम् अवस्थापयति । तत्परितः च ग्रामवासिनां सदनानि विराजन्ते। सरस्तीरे एव विभ्राजते श्रीकपिलेश्वरमहादेवमन्दिरम् । सदनानां च बहिर्माग समन्नात् विभूषयन्ति नानाविध-देवतायतन- गर्मित-पान-सनिहितानि क्षेत्राणि । तत्प्रदेशम् बभिप्रस्यितः मनुजः लागूलम् इव अपरान्तप्रान्तस्य इदम् इति प्रत्यक्षो- ।

·प्रथमपर्व : कुशलाः पुरोहितवर्याः अपि एते कायममविदः रसिका: अपि वानन् । एतेपां भार्यायाः नाम पार्वतीदेवी। ३. विठ्ठलभट्ट-सदाशिवभट्टयोः दायविभागः। गालिवाहन-शक-वर्षस्य १७७८ वम वर्ष विठ्ठल-सदाशिवभट्टयोः दायविभागः जातः । तद्वपस्य मापाटमुदि द्वादश्यां ( १४ जुलै १८५६) लिखितम् एकं विभागलेल्यं प्राप्यते । यत्र सुदाशिवभट्टः विझलमट्टेभ्यः विभागप्रतिज्ञाः समर्पिताः । अस्मिन् लेख्य पञ्चदशप्रतिज्ञाः परिशिष्ट- सहिताः विद्यन्ते । मन्ते च सदाशिवभट्टानां हस्ताक्षरं विद्यते । ग्रामस्यानां कुलजानाम् अपि केयाञ्चित् स्वहस्तनामाक्षराणि सन्ति। तत्र अन्तिम परिच्छेदे ‘किपि वादकारणम् इतःपरं नावशिष्टम् ' इत्यर्थक वाक्यं विद्यते । एतत् खलु द्योतयति पूर्वतनं विवादम् । अस्मिन् विमाग- पत्रे याः प्रतिज्ञाः सन्ति तदनुसारं विलमट्टा: ज्येप्टवभाजः प्रतिमान्ति। 'सर्वेषां क्षेत्राणां राशिवडे-ग्रामवति-गृहस्य च समसमार्षमागः कृतः । येळवडेग्रामस्थ गृहोपमोगः तत्रत्यपौरोहित्यवृत्तिः च द्वाभ्याम् एकादका- दशवपंपर्यायेण स्वीकार्या। कपिलेश्वरपूजा, देवालयजीर्णोद्धारः, तत्संपत्तिः समानतया गृहीतव्या' इत्येताः तनत्याः प्रधानप्रतिक्षाः। ज्येष्ठत्वमानः विठ्ठलभट्टाः इति कुलदेवतानां परंपरागतप्रतिमाः तेपाम एव आयत्ता: इति प्राप्तम् एतत् । तयापि तानाम् एका रजतमयी प्रमावलिसमेता अष्टभुजा-नुलजाभवानी-मूर्तिः सदाशिवमट्टः प्रसादरूपेण स्वीकृता । एतेन एतेपां भवानीदेवी सर्वप्रधाना उपास्या कुलदेवता इति प्रतीयते । ४. सरसकविः शंभुनट्टापरपर्यायः सदाशिवशास्त्री। एतत् किल निदिप्टम् एव पूर्व यत् तुलजाभवानी-मूर्तिः सदा- शिवशास्त्रिनि: प्रसादरूपेण स्वीकृता इति । तेन एतेषां देव्यां भक्त्यति- गायः व्यज्यते । कपिलेश्वरमहादेवस्य पूजनमपि पुरोहित्रवृत्तितया प्राप्तम् एतः। तया च शिवोपासनाऽपि प्रचलिता एतेपाम् । मन्यामहे शंभुनहा- देवस्य कपिलेश्वरस्य मेवारतानाम् एव सदाशिवशास्त्रियां 'शंमुमट्ट' इति नाम प्रथितम् अभवत् इति । कथयन्ति च वृद्धाः अपि तेषां शंमुभट्ट इति नाम्नः सार्थकत्वम् । पाक्षिक ज्योतिष-ज्ञानेन सह गरिप्ठा संस्कृत-भाषा-व्युत्पतिः अपि' ·अप्पाशा स्त्रि चरितम् -- - समासादिता आसीत् सदाशिवशास्त्रिभिः। काव्यमर्मविदाम् एतेषां सरस- कवित्वम् अपि सुप्रथितम् अभूत् । काव्यकादम्बिनी-नामिकायाः मासिक- पत्रिकायाः द्वितीय-खण्डस्य पञ्चमे अङ्के समस्या पूर्ति-श्लोक-द्वयं सदाशिव. शास्त्रिणां नयनगोचरीभवति । तदित्यम् - विद्वेषं विजहदशेष विश्वभव्यप्रोयुक्तः प्रियवचनप्रयोगदक्षः । श्रद्धालुः श्रुतिगदिते सदैव धर्म को न स्याद् भुवि बहुलाभसंभृतात्मा॥१॥ मा मुग्धे वह मदमम्बुदालि ननं विद्युद्धिर्जलजलताम्बुनश्वराभिः । व्यूढायांत्वयि भुवने यतोऽन्धकारः स्यादद्धा सखि बहुलाभसंभृतात्मा ॥२॥ अब ‘बहुलाभसंभृतात्मा' इत्येषा समस्या प्रतिभाति । अनयो: द्वयोः अपि पद्ययो. प्रसादः स्फुटः । विप्रथमेतिवर्णानां वृत्त्यनुप्रासः अपि स्पष्ट । भावः पुनः अत्रत्यः उदात्तः। प्रथम-पद्ये सतां प्रवृत्तेः उत्कृष्टं वर्णनं विद्यते। द्वितीय-पद्ये अप्रस्तुतप्रशसया क्षण-भङगुर-विभूतो गर्वः न कर्तव्यः इत्यर्थः माघुर्येण प्रतिपादितः । अहो चातुर्यम् ! श्रेष्ठकविः काव्य- रचनायां स्वीयम् अन्तरडग समर्पयति । तत् नैतत् आश्चयं यत् अनयोः अपि पद्ययो. सदाशिवशास्त्रिणां स्वान्तं स्पष्टतयां दृश्यते इति । धर्मश्रद्धा, प्रियभापिता, परोपकारिता, गर्वविहीनत्वं, विनय: च इति सदाशिव- शास्त्रिणा गुणगणाः पद्याभ्याम् आभ्यां समभिव्यक्ताः भवन्ति । वेदशास्त्राभ्यासः, पार्वतीपरमेश्वरयोः आराधना, सात्विकम् उप- जीवनम्, मधुरभाषणं, विनय. इत्यादिगुणगणः सदाशिवशास्त्रिणां जीवित तपःपूतम् आसीत् । तथापि स्ववयस पञ्चचत्वारिंशवर्ष यावत् पुनमुख- मामलं न निणितम् एत: । मन्यामहे वाचस्पते: अवतारोचिता सामग्री न किल अद्यावधि ममलंकरोति म्म मदनम् एतेषाम् । किन्तु भवानी. शंकरः स्वमेवकस्य गृह पुत्र-रत्न-हीन कथं नाम सहताम् ? विद्यया ऋषीणां, य: च देवानाम् ऋणं नितिनवताम् एतेषां प्रजया पितृणाम् प्राणनिर्यातनम्प गमन: प्राप्तः । ५. अप्पासास्त्रियां जन्म। प्रवृत्त: शालिवाहन शास्य १७९५ तमः श्रीमुगनामा संवत्सरः । निरम्नकालाम्पदा प्रमसलिया गलीलारा भारद् । कार्तिक शुक्लपक्ष - ·प्रथम पर्व १७ प्रबुद्धः महाविष्णुः । प्रभातः सुरलोक.। समुदिता शिवतिथिः (त्रयोदशी)। अस्तम् उपेतः भास्करः । जागृत: रात्रैः मध्यकाल: । समये अस्मिन् सदाशिवशास्त्रिणां पत्नी पार्वतीदेवी पुत्ररत्नं मुपुवे। सुसमृद्धः महता प्रमोदेन जातकर्मोत्सवः । श्रीरामेति पितामहस्य नामवर्णः अलंकृतः अयं वालः । 'अप्पा' इति प्रपितामहस्य नाम अपि तम् एनं समाशिश्लेप । श्रीअप्पाशास्त्रिणां जन्मपत्रिका सदाशिवशास्त्रिभिः एव प्रणीता। सा किलेयम् - ॥ श्रीः॥ व्यावहारिक नाम राम इति । श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीकुल. देवता-भगवती-पाण्डुरङगाय नमः । श्रीइप्टकुलदेवता विजयादेवी-दत्ता- श्रेयाय नमः। स जयति सिन्धुरवदनो देवो यत्पादपटकजस्मरणम् । वासरमणिरिव तमसां राशि नाशयति विघ्नानाम् ।। आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे सनक्षत्रा: सराशयः । शुभं कुर्वन्तु ते तस्य यस्यपा जन्मपत्रिका ॥ स्वस्ति श्रीमन्-नृपशालिवाहन शके १७९५:वर्षे श्रीमुखनामसंवत्सरे कार्तिक शुद्ध १३ रवौ घ. ४६ प. ५१ उत्तराभाद्रपदानक्षत्रं घ. १५ प. १ हर्पणयोगः घ. २४ प. ३ कौलवकरणं घ. २० प. ५ एवं- पञ्चाङगशुद्धौ अस्मिन् दिने रात्री गंतघटयः सुमार (प्रायः) १५ ५.५ ता. २ नवम्बर सन १८७३ इसवी नक्षत्रं हस्ते पतितं फलं सद्वययः। तस्मिन् समये -वे. राजेश्री. सदाशिवभडजी येळवडेकर, तेपां • भार्या पार्वतीवाई पुत्ररत्नं सुपुवे । शुभं भवतुं ॥ असौ देवद्विजप्रसादात् दीर्घायुर्भूयात् । अस्य स्पष्ट-जन्मकालः। रेवती-नक्षत्र-द्वितीयचरणः । अस्य अवकहडाख्यचक्रानुसारेण नाक्षत्रं नाम " चन्द्रचूड:" देवगण: विप्रवर्णः •अन्त्यनाडी गजयोनिः घातवारः ६ असो दीर्घायुर्भूयादिति ।।.. aaaaaaaaa म.च..२, ·१८ अप्पा शास्त्रि च रितम् जन्मलग्नकुण्डलीयम् । ३ गु.गु. २ ७ ८बु, १०. १२ च. ९. - मञ्जूपा'-संपादकः पं. क्षितीशचन्द्रचट्टोपाध्यायः पत्रिकायाम् अस्यां टिप्पनी लिखिता। सा पुनः ईदृशी- " कर्कटलग्नः तृतीये कन्यायां नीचस्थः शुक्रो होनबलो गुरुश्च । चतुर्थे तुलायां नीचस्थो रविः केतुश्च । पञ्चमे वृश्चिके बुधः । षष्ठे धनुपि कुजः। सप्तमे मकरे चरराशौ गुरुदृष्टः शनैश्चरः। नवमे बल. वांश्चन्द्रो गुरुशुक्रकुजराहुशनैश्चरः पूर्णदृष्टः । दशमे राहुः। वक्री वरुणो (नेपच्यूनो) मेपे दशमे । प्रजापतिः (हर्शल ) लग्ने कर्कटके।" इति । जन्मकुण्डलिकाम् एतां निध्यायद्भिः विज्ञायेरन् एव स्पष्टत्वेन इमे- योगाः १ लग्नेश: चन्द्रः भाग्ये बलवान् । २. भाग्येश: गुरु: भाग्यो पश्यति । ३. लाभेशमाग्येशयोः गुरुशुक्रयोः युतिः । अत्र भाग्येशः गुरुः भाग्यं पश्यति इति 'यो यो भावः स्वामिदृष्ट:..... तस्य तस्याभिवृद्धिः इति ज्योतिपनयेन गुरुः एव भाग्यकारकः । स च वाचाम् अधीश्वरः इति भाषाप्रभुत्वेन एव माग्योदयः इत्यर्थः ध्यज्यते । एतत् च सुतराम् अनुभव- गोचरं भविष्यति पुरस्तात् इति । अस्तु नाम एतत् । ६. चापल्य-कमनीयं यात्यम् । अप्पासास्त्रियां शरीरशान्तिः गौरी, नासिका च दीर्घा आसीत् । पकः एव पुनः अयम् इति प्रेष्ठः बभूव धीमान् अप्पाशर्मा सदाशिय- - ·प्रथमपर्व शास्त्रिणाम् । वालकः पुनः अयम् अतिमात्रं चाल: अवतंत । संचार- प्रियः अयं यत्र कुत्रापि भ्रमति स्म । भोजनसमये तु वालकस्य अन्वेषणं नाम एतत् नित्यकर्म एव विद्यते स्म सदाशिवशास्त्रिणाम् । प्रियतम वत्सम् एनं विहाय न कदापि भोजनं स्वीकृतम् एतैः । व्यापारेण अमुना पितुः पुत्रे इव पुत्रस्यापि पितरि गाढः एव समपद्यत अनुरागः । लाल- यितृणां प्रियजनानाम् अनुकरणे पण्डिताः खलु शिशवः । तत् नैतत् . आश्चर्य यत् अप्पाशर्माऽपि धर्मश्रद्धा, शिवभक्तिः, मधुरभापिता, विनयः, ग्रन्यपठन-रसिकता इत्यादिषु स्वपितरम् एव अनुससार इति । ७. लिपेर्ययावद-प्रहणेन वाङमयम् ... वयसः पप्ठे व श्रीअप्पाशर्मा पितुः सकाशात् एव वर्णमालाम् अशिक्षत । वालवोपलिपि: ( देवनागरी) महाराष्ट्र प्रदेश-प्रचरिता मोडी- लिरिश्च' वालकेन आत्मसात् कृता। तस्य संस्कृतभाषायां सम्यक्-प्रवेश- लामाय सदाशिवशास्त्रिभिः शब्दरूपावलिः, समामवर्क, घातुरूमावलिः इत्यादयः प्राथमिकाः ग्रन्या: अध्यापिताः । अञ्जसा एव पुनः एतन् सर्व वालकेन अमुना आत्मसात्-कृतम् । अष्टमे वयोवर्प श्रीअप्पाशर्मणः उपनयनम् अभूत । ततश्च प्रवेशितः अयं कोल्हापुरे कस्मिश्चित् महाराष्ट्र- भाषा-विद्यालये। तत्र च स्ववयसः द्वादशे वर्षे पष्ठीम् इयत्तां समुत्तीर्णः अयं स्वसदने एव पितुः निकटे स्वाध्यायम् आरब्धवान् । ८. परिवतितः कालिदासः। सदाशिवशास्त्रिभि: प्राथमिकान् ग्रन्यान् अध्याप्य श्रीमान् अप्पा- शर्मा रघुवंशे प्रवेशितः । एककः एव अयं पुत्रः इति प्रियतमै पुत्र स्निग्ध- वर्तनम् आसीत् सदाशिवशास्त्रिणाम्। एवं बिभ्रतः अपि समधिका सौम्यतां पुत्रविषये न पुनः परिहार्यपक्षे अकुर्वन् कठोरशिक्षाम् । श्रीमान् अमाशर्माऽपि च न किल नासीत् एकान्तभाजनं सर्वतः प्रभाविण्याः मेघायाः। तत् असौ शिशुः एव पित्रा पाठितं विषयं निरुपम-प्रतिभावत्या मेधया विधाय आत्मसात् प्रत्युपदेशम् इव मातनोत् आत्मनः आध्यायस्य। न केवलं पित्रुपनं प्रश्न यथायोग्यं निरखशेपयत् अयम् , अपि तु तत्र पद्यमयीं सरस्वती निवेशयति स्म । श्रीमत: कविकुल- ·२० अप्पा गा स्त्रि परितम् सार्वभौमस्य रघुवंशाख्य-काव्याभ्यास-समये श्रीमान् अप्पासर्मा प्रतिपचं प्रतिप्रथमा, स्वीयम् एव नव्यं द्वितीया योजयति स्म इति प्रथितप्रायम् इदं वृद्धपु । यदा किल कालिदास-काव्य-परिवर्तनं प्रशान्तं तदा श्रीअप्पा. शर्मा द्वादशवर्षवयस्क: एव आसीत् । यस्मिन् किल वयसि वर्तमाना: बालकाः धूलि-धूसराङगा: मातृभाषा-गत-पद्यम् अपि अर्थयितुं क्वचित् एव शक्नुवन्ति । एतेनैव अनुमीयतां पाठकमहाभागः प्रतिभा-प्रभावः श्रीअप्पाशर्मणः । कालिदास-काव्य-परिवर्तनम् एतत् अवलोक्य सदाशिव- शास्त्रिभिः वात्सल्यरसेन अभिषिक्तः स्यात् अप्पाशर्मा इति नात्र सन्देहः । तथापि क्रियासमभिहारेण विधीयमानम् एतत् परिवृत्ति-वैचक्षण्यं सदा- शिवशास्त्रिषु क्रोधम् अपि उत्पादयति स्म । अत एव अन्तरान्तरा एते तर्जयन्ति स्म स्वबालकम् - ' कालिदास-सदृश महाकवीनां रचनायाः विच्छेदमौख्यं किं करोपि?' इति । काव्यव्युत्पत्तेः विशेषाध्यनायं श्रीहरि- शास्त्रि - पाडगांवकर-नाम्ना ख्यात-विदुपां मार्गदर्शनं संप्राप्तम् अप्पा- शर्मणा। एते अध्यापका अपि स्वच्छात्रस्य महत्तमया प्रतिभया विस्मय- स्तिमिताः बभूवुः । स्ववयसः पोडशवर्ष यावत् श्रीअप्पाशर्मा हरिशास्त्रिणां छात्रत्वं नियूंढवान् । । ९. त्रयोदशे वयोवर्षे पञ्चाङग-निर्मितिः। श्रीसदाशिवशास्त्रिणां परिचिताः केऽपि ज्योतिःशास्त्र-पारहगताः मुहुर्मुहुः सदनम् एषां संभावयन्ति स्म । प्राथमिक शालायां संप्राप्त- गणित-विज्ञानः श्रीअप्पाशर्मा ज्योतिषिक-प्रवरेभ्यः एतेभ्यः सिद्धान्त ग्रन्थं कमपि अधिजगाम । अवगतं चानेन पञ्चाङ्ग निर्माण-विधानम् । आगामि- वत्सरस्य पुनः झटिति एवं प्रादुश्चकार निर्दोपं पञ्चाडगम् । अहो अप्पारार्मणः प्रतिभायाः बहुमुखत्वम् । नास्ति खलु धीमताम् अविषयो नाम । यदि नाम ज्योतिःशास्त्र परिश्रमम् अकरिष्यत् अप्पाशर्मा, तर्हि भास्कराचार्यस्य अपरावतारत्वेन एव ख्यातिम् अगमिष्यत् । किन्तु वालकस्य अस्य प्रेष्ठविषयः आसीत् साहित्यम् । अत एव नंवः विहितः विषयेऽस्मिन् विशेषः प्रयास एतेन । ज्योतिःशास्त्रविषयकम् एतत् ज्ञानं तु पुरस्तात् पश्चाद्धगकरणग्रन्यसमालोचनादौ भृशम् उपयुक्तताम् मयासीत् ।

·प्रथमपर्व २१ - १०. विवाहः, कोल्हापुरे निवासः । इदानीम् अपाशर्मा पोडशवर्षवयस्क: मासीत् । तदेव शकस्य १८१० तमे वर्षे प्रथमः अस्य विवाहः संवृत्तः । स्वपुत्रस्य अलौकिक- प्रतिभया अलीयसि एव वयसि संप्राप्तेन संस्कृतभाषापाटवेन च नितरां समुत्साहिता: सदाशिवशास्त्रिण: यथावत् अव्ययनै कृते अप्पाशर्मा गरिष्ठः महापण्डितः संपर्धेत इति मनसि अकुर्वन् । अत एव उच्चशिक्षणस्य कृते तः अप्पारार्मा कोल्हापुरम् आनीतः । तत्र श्रीअन्नाशर्मणां मातृष्वसुः सदनं व्यराजत । कोल्हापुरे कपिलतीर्य-विभागे कृष्णभट्टव्यासनामकः अध्याशास्त्रियां मातृष्वसुः पुत्र. निवसति स्म । तस्यैव गृहे सपुत्रकलत्रैः सदाशिवशास्त्रिभिः निवासः प्रारब्धः। . इदानीम् आसीत् शकस्य १८११ तमो वरपरः। कोल्हापुरीय- विद्वन्मण्डलं श्रीअप्पाशर्मणां काव्यकलानैपुण्यं धारिकवरत्वं च विलोक्य परं विस्मितम्। अत एव पोडशवीयोऽपि अयं कुमारः अप्पाशर्मा 'अप्पाशास्त्री ' इति प्रसिद्धि प्राप्तः। राशिवडे ग्रामवासित्वात् महा- राष्ट्रीयाणां पद्धतिम् अनुसृत्य ' राशिवडे कर' इति उपाख्यां लेभे । महाराष्ट्रेपु सत्सु अपि अन्य-शास्त्रेषु व्याकरण-शास्त्रस्य भूयान् बादरः विद्यते। अत एव व्याकरणे पाण्डित्यं संपादयितव्यम् इत्यासीत् थीअप्पाशास्त्रिविषयक: अभिलापः सदाशिवशास्त्रिणाम् । कोल्हापुरे च तदानीं पण्डित-कान्ताचार्य-संज्ञकाः विद्वप्रवरा: व्यराजन्त । एते खलु निखिल-शास्त्र-मर्मविदः अपि प्राधान्येन वैयाकरणा: आसन् । तेषां गृहे भूयांसः एवच्छात्राः अध्येतुं गच्छन्ति स्म । सेयं " पं. कान्ताचार्याणां पाठशाला" आसीत् । विद्वान् च कुशलाध्यापक: च.इति कीर्तिः आसीत् पं. कान्ताचार्याणाम् । एतेपामेव निकटे व्याकरणाध्यनाथं श्रीअप्पा- शास्त्रिणः गन्तुम् आरभन्त । ११. पण्डित-कान्ताचार्याः । कोल्हापुराधिपतीनां छत्रपतीनाम् अष्टप्रधानमण्डली विद्योतते स्म । तस्यां पण्डितराजेति-धर्मविषयकाधिकृतस्य अष्टानाम् प्रधानस्य वंशीयाः किल पं. श्री. कान्ताचार्याः । एषां पितृचरगा: श्रीविल. कृष्णाचार्य महाभागाः अपि विद्वांसः बभूवुः । कान्ताचार्याणाम् अध्ययन अन्यतस्यम ·२२ अप्पा शास्त्रि चरितम् ग्वाल्हेरनगरे तेषां मातामहानां चैयाकरण-शेखराणां श्रीरामाचार्याणां निकटे जातम् । अध्ययनं समाप्य काशीयात्रां विधाय कोल्हापुरे समागताः कान्ताचार्याः । ते कोल्हापुरीय-वेद-शास्त्राभ्यासाभिनन्दिनी-संज्ञक-परिपदि व्याकरणपरीक्षकाः आसन् । गर्भश्रीमन्तः अपि विद्याथीमन्तः च। तदुभयवत्त्वे धार्मिकत्वं, विनयित्वं, सरलत्वं, शिष्यजनेषु वत्सलत्वं च परं व्यद्योतत श्रीमत्सु पण्डितराजकान्ताचार्येषु । गुणगणैः एभिः आकृष्टः श्रीअप्पाशास्त्रिभिः तेषां निकटे व्याकरणशास्त्रीया: सिद्धान्तकौमुदी, मनोरमा इत्यादयः द्वित्राः एव ग्रन्थाः अघीताः। यद्यपि विद्वत्तल्लजाः अध्यापनकुशला: च आसन् गुरुवर्याः, यद्यपि च महामेधावी प्रतिभावतां निदर्शनम् आसीत् अप्पाशास्त्रिस छात्रः, तथापि यावदपेक्षितं न सदाशिवशास्त्रिणाम् महत्त्वाकाडक्षा फलं लव्धवती । पाठ्यग्रन्थेषु प्रवीणः शास्त्रविदा धुर्यः सपद्येत पुत्रः आत्मीयः इति हि पितुः आसीत अभिलापः । श्रीअप्पाशास्त्रिणा स्वभावाय न तादृशम् अरोचत गुरुसंमुखे समुपविश्यव विधीयमानं गहनाध्ययनम् । तत एव च नैते ग्रन्याध्ययनाय स्वान्तम् अर्पयामासुः । गरीयसी खलु कविता कामिनी-प्रीतिः क्षणमपि नामुञ्चत् अप्पाशास्त्रिमहोदयान्। १२. अहो कविता-कामिन्यां प्रणयातिशयः। शकस्य १८११ वर्पतः त्रि-चतुर्-वर्ष-नयन्तमेव श्रीअप्पाशास्त्रिभिः पं. कान्ताचार्याणां पुरतः साक्षादध्ययनं कृतम् । १८१४ तमवर्पतः स्वयमेव ग्रन्थपठनम् एतेषां प्रक्रान्तम् । स्वपितुः सकाशात् पं. हरिशास्त्रि-पाडगांव- करेभ्यः च या काव्यव्युत्पत्तिः सपादिता अप्पाशास्त्रिभिः सा किल जले तेलमिव प्रतिभा काव्यमयीम् अकरोत् । तत एव च तदारभ्य एव नकविध- काव्य-नाटक-चम्पू-कथा-मुभाषितादि-सरस-प्रवन्ध-पठनस्य एव गरिष्ठं व्यसनम् एतेषु कृताधिष्ठानम् अभूत् । इदानीं पुन: कोल्हापुरे ग्रन्थालयानां विपुलतया तदेतद् शुक्लेन्दुवत् अभ्यवर्धत । न केवलं काव्य-पठनमेव प्रवृद्धम्, अपि तु काव्य-निर्माणेऽपि सप्राप्त प्रावीण्यं सरस-प्रबन्ध निर्माण. ध्यसने परिणतम् । अतश्च नंतत् आश्चर्य यत् अपाशास्त्रिण: सर्वदेव काव्य-प्रत्य-पठने तत्प्रणयने वा दृढ-दत्त-चित्ता एव अवर्तन्त इति । किन्तु फायमात्रासक्तत्वम् एतेषां मनागपि नारोचत सदाशिवशास्त्रिप्रमृतिभ्यः ·प्रथम पर्व २३ गुरुजनेभ्यः । अत एव शास्त्राध्ययनाथं तः हठेन प्रेषिताः अमाशास्त्रिणः पं. कान्ताचार्याणां संनिधौ । तत्र पुनःपं. कान्ताचार्याणां मधुर-स्वभावतया पाठे दत्तचित्तः अप्पाशास्त्रिमिः पूर्वोक्तरीत्या कतिचित् एव ग्रन्या: पन्तिाः। सिद्धान्तकौमुदी तु एतेषां करतलामलकवत् वभूव। एतावता व्याकरणशास्त्र सम्यक् प्रविष्टाः अप्पाशास्त्रिण: व्यासङ्ग-गम्यम् अन्यत् इति निघ्यायन्त: मध्ययनसरणेः विरताः । लन्यशास्त्रदृष्टीनां पुनः एतेषां वासरपिः पूर्वतः रम्याऽपि प्रमावसंपन्ना वभूव। एवमपि काव्यव्यासंग: एव सुदृढः संपन्नः। १३. विविध-शास्त्रज्ञाः कोल्हापुरीय-पण्डिताः। यया किल कोल्हापुरे पं. कान्ताचार्याः वैयाकरणप्रवराः आसन्, तयव पं. श्रीआत्मारामशास्त्री पियमहोदया: अपि तत्रैव श्रीशंकराचार्य- मठे शास्त्रिणः आसन् । एते प्राधान्येन व्याकरणे कृतग्रमाः। उपरिप्टात्, च संन्यासं स्वीकृत्य पीठाधिपतयः बभूवुः। तेपाम् अपि संनिधी विद्यन्ते स्म वहवः एवच्छात्राः । पिशास्त्रिणाम् एव शिष्यभूताः पं. मुकुन्दशास्त्रि- मिरजकरमहाभागाः अप्पाशास्त्रिणां परममुहृदः आसन् । राजाराममहा- विद्यालये पं. गणेशशास्त्रि-रुकडीकर-महामागाः प्राध्यापकाः अवर्तन्त । एते पुनः न्यायशास्त्रं प्राधान्येन परिशीलयामामुः। पं. एकसम्बेकर-नारायण- शास्त्रिणः उभयमीमांसानदीप्पाः अविद्यन्त । एते कंचित् समयं कोल्हापुरे ततः परं च साङगलीनगरे न्यबसन् । तोरोबालशास्त्रिण: ज्योतिःशास्त्र- वैत्तारः आसन् । श्रीहनुमान्शास्त्रि-पाध्येमहाभागः आयुर्वेदविदां धुरीण. आसीत् । अस्य महोदयस्य वैद्यक-विषयकाः केचित् प्रबन्धाः पुरस्तात् संस्कृत चन्द्रिकायां प्रकागिता: अभूवन् । अन्येऽपि वहवः शास्त्रिपः, वैदिक- प्रवराः अपि कोल्हापुरे विराजमाना आसन् । पण्डितप्रवर खुपेरकर- वालाचार्या: कोल्हापुरीया: एव ये वहून प्रवन्वान् संपादयामासुः ! १४. सहाध्यायि-वर्गः। पं. कान्ताचार्याणां संनियो यदा श्री. अप्पाशास्त्रिणाम् अध्ययन प्रचलितम् आसीत्, तदा त केचित् अपरे अपि छात्राः आसन् । तेषु कतिपये इमे सन्ति-वाबूशास्त्रि-गुळवणी, अध्यापकरवाळशास्त्री, कृष्ण- कान्त-सांगलीकर, माधवाचार्य-उपाध्ये, वाळशास्त्रि-दुपरीकर प्रभृतयः ।

·२४ धपापानिपरिगम - एप पिचापिनाम् अध्यार पादशात्री, गांगलीकरात्री इति दो एती पं.हाटीराणां मकासे पायगारतम् लिपान मानत. पालियी अप्पागास्त्रियाग आपहानिरेपारप पानि माया पत। गया- पं. एफटीफराणा -ग. को भार आगीन् विद्यार्थी। सोऽयं न्याय व्याय रणं च प्यारः अषतंत । प.पिशास्त्रिया निधी फरमरकर-नामधेष: विद्यार्थी याकरण-शास्त्रीय परिमागर-मन्यम् अध्येति स्म । सोऽयं मनागिव मन्दधी: आमीत् । अपामाविणा समाव- माधुर्यण ममापृष्टः एपः तेषाम् अधि मा परिमार्पन्तुगिरं पठितुम् उपनान्तवान् । अपाशास्त्रियां ममीपे बाटमातात: प्रमागिता परिमाश विवृति: आसीत् । ताम् एना स्वयम् एव अन्याय करमरकरमहानागम् एते पाठयन्ति स्म। इयं वार्ता लेले महोदयन धना। म तु ममाहूप करमरकर श्रीअप्पाशास्त्रिगाम् अध्ययन-शून्यतां प्रतिपादितवान् । यहा पुन: इ वृत्तम् अपाशास्त्रिणां श्रवण-पथम् उपगतं तुदा एते परापिर-प्रवृत्ति लेलेमहाभागस्य न मेहिरे । गताश्व ते तत्ममोरं मममूच किमपि प्रलार. जातम् । अन्यदा च वावडा-संस्थानाधिपति-पलामात्यानां गृह-गचिवेन बोरगांवकरोगाश्येन सह श्रीअप्पाशास्त्रिण: लेलेमहामयन्य गृहं गताः । तन च प्रवृत्तः द्वयो शास्त्रायः । लेले म्हाभागः गुरुमुसार अधिगतविद्यः । अप्पासास्त्रिण: तु स्वीपबुद्धव कृत्तपरिथमाः । यतश्च ननद भारवर्ष यत् तस्मिन् शास्यवादे लैलेमहोदयः सिद्धान्तपक्षम् अकरोत् इति । १५. विविध-शास्त्राणां संस्कारः । श्रीअप्पाशास्त्रिभिः पं.कान्ताचार्याणां शिक्षकत्वे व्याकरणम् आत्म- सात् कृतम् । एवं पं रुकडीकराणां मार्गदर्शनेन न्याय-दिग्दर्शन लब्धम् । पं. एकसम्बेकर-नारायणशास्त्रिणां सकाशात् मीमासाशास्त्र वेदान्तशास्त्र च परिचयः प्राप्तः । यद्यपि व्याकरणं विहाय शास्त्रान्तर प्रन्यानां न किमपि अध्ययनं कृतम् अपाशास्त्रिभिः, तथापि प्रसंगवशात् विविध- शास्त्रग्रन्यानां परिशीलनं विधाय तत्तेषु विषयेषु नैपुण्यं समवाप्तम् एतैः । अत्र पुनः आसीत् सहायभूता तिरस्कृत-भास्वन्महाप्रसरा अनन्यसाधारणा प्रतिभव। संस्कृत-लेखन-पाटवाय कान्ताचार्याणाम् अपि मार्गदर्शनम् उप- कारि समभूत् । अवगतशास्त्रदृष्टिभिः अप्पाशास्त्रिमिः ध्रुति-स्मृति-पुराण- .

·प्रथमपर्व २५ साहित्यशास्त्रादिवाङमयं स्वयमेव पठितम् । विशेषतों व्याकरणे धर्मशास्त्र साहित्ये च घनिष्ठं पाटवं प्राप्तम् एतैः । ज्योतिःशास्त्रम् आयुर्वेदः साबल्यं योग: चेत्यादिविषयेषु अपि सम्यक्-परिचयः प्राप्तः। तन्त्रशास्त्रस्या- प्यवलोकनम् अप्पाशास्त्रिभिः कृतम् । बनेन च बहुमुखत्वं प्राप्तया प्रगाढया प्रतिमया प्रवन्ध-प्रणयने अतुलनीयं समर्शित्वं लब्धम् । एवं सम्यक परिचितः अपि प्रस्यानभेदः प्रज्ञाभेदम् एतेषां विधातुं नाशक्नोत् । दृश्यते हि एकदेशि-विषय-परिचिताः संकुचित-दृष्टिताम् मापद्यन्ते, वहु- विपव-परिचिता: तु कस्मिन्नपि विपये श्रद्धां नोररीकुर्वन्ति इति । अप्पा- शास्त्रिणः तु एतस्य उभयविध-दोषस्य मनाक् अपि आश्रयः न अभूयन् । १६. गरिष्ठा शिवभक्तिः। अत्र पुन: निदानं श्रीअप्पासास्त्रिणां धीशिवाद्वैतनिष्ठत्वम् एव । विना हि तत्तादृश-परेशानुग्रहम् अशक्यमेव मनसः समाहितवं नाम । स एप प्रतिभा-महोत्कर्ष-प्रसादः अप्पाशास्त्रिमिः कपिलेश्वर-परिचरणया प्राप्तः। अत एव वर्णविन्यासारम्भ " श्रीशिवः शरणम्" इति लिखन्ति स्म अप्पाशास्त्रिणः । अत एव च पुरस्तात् चन्द्रिका प्रकाशनोपक्रमे सूनृत- वादिनी-प्रचारोपक्रमे च यथाश्मं मङ्गलम् आचरितम् एतैः- "पद्मभू-प्रमुखा यस्य किडकरा अमृतान्धसः । स मुधांशूल्लसच्चूडः कोऽपि देवोऽवलम्ब्यते ॥" बशेषजगदाधारमीशमेकमुपास्महे । यत्कृपापागमनिशं गिरा देव्यनुधावति ।। ---इति। तत्तत्प्रसंगेपु च सर्वमङगलाजानिः शिव एव प्रार्थितः । ते हि पार्वती. सदाशिवस्वरूपं मातापित्राकृति पार्वती-सदाशिव-युग्मम् इत्येव मेनिरे । १७. वयस्य-मण्डलम् । यद्यपि भूयांसः एव आसन कोल्हापुरे सहाध्यायि-प्रभृतयः वयस्याः अप्पासास्त्रिणाम, तथापि धनिप्टस्नेहसंमृतस्वान्तानि एतेषां त्रीणि एव मित्ररत्नानि आसन् । ते च सुहृद्वर्याः नाम श्रीशंकरशास्त्रि-गोखलेमहा- भागा:, श्रीतोरो वालशास्त्रिमहोदयाः, गगनबावडा-संस्थानाधीश्वरसन्ता- ·अप्पासा स्त्रिचरितम् मात्य-धीबाळासाहेबापरपर्यायाः श्रीमन्माधवरायमहाभागाश्च । थीपन्तामात्यमहोदयाः अप्पाशास्त्रिणाम् आश्रयदातारः एव आसन् । उक्तम् एव प्राक् " पन्तामात्यानां राशिवडेग्रामे प्रणयातिशयः आसीत् " इति । सोऽयं विपुल-धान्यप्रद-महालक्ष्मी-संनिघानतः। किन्तु तव अप्पा. शास्त्रीत्याख्यायाः सरस्वत्याः उदयेन प्रणय: एपः द्विगुणित: बभूव । सप्रणयं, सादरं साभिमानं च पन्तामात्यमहोदया: अप्पाशास्त्रिणाम् आश्रयप्रदानेन संमानं चक्रुः । गोखले-शंकरशास्त्रिणः आयुर्वेद-विज्ञाः आसन् । तः च विद्याविलास-संज्ञकं महाराष्ट्रभाषामयं साप्ताहिक-पत्रम् एकं संचालितम् । एतत् च उपरिष्टात् दैनिकत्वम् आसाद्य प्राप्ते स्वातन्त्र्ये विरतम् । वाल.. शास्त्रि-तोरो-महोदयाः ज्योतिःशास्त्रविदां प्रवरा: आसन् । एवम् एत। त्रिभिः अप्पाशास्त्रिणां समिलनं नित्यम् आसीत् । चतुर्णाम् एतेषां सुखा. सिकाः मुहुर्मुहुः संपद्यन्ते स्म । एवं ग्रामान्तरीय-मित्रेषु ऋतुकोटिवासी पं. लिङगेशशर्मविद्याभूषणः, कित्तूरवासी काव्यानन्दः, पं. पुणेकरनरसिंहा- चार्य: च आदिमौ मित्रप्रवरी आस्ताम् । १८. प्रकीर्णाभ्यास:। संस्कृतभाषाप्रणयिमिः अपि अप्पाशास्त्रिभिः प्रदेशभाषा नैव परिहता । अपि तु भाषान्तराणाम् अभ्यासे तेषां महीयसी रुचिः आसीत् । रुचिरा बभूव पुन: नानाविध-लिपीनाम् अपि अभ्यासे रुचिः । महाराष्ट्र- भापायां विशेषतः मोरोपन्तकवेः काव्यम् एतः परिशीलितम् । इडग्रजी लिपेः तद्भापाया: अपि अप्पाशास्त्रिभि. अभ्यासः कृतः। शकस्य १८१५ तमे वर्षे कोल्हापुरीय-प्राध्यापकः एम्.ए.एलएल.बी. -विरुदशालि भिः रघुनाथ ना. आपटे-महोदयः कालिदास-काल-निर्णय-विषयकः कोऽपि इडग्रजी- भाषामयः प्रवन्धः अप्पाशास्त्रिभ्य. प्रदत्तः। तदानीम् एव पुनः अयम्, अप्पाशास्त्रिभि. पठितः। मन्यामहे,अयमेव प्रवन्धः काल-निर्णय-विषयिणीम् आधुनिकानां नीतिम् अप्पाशास्त्रिभ्यः निवेदितवान् इति । तदारभ्य च कालिदासादीनां प्राचीन-प्रबन्ध-प्रणेतृणां समय निर्णय-समीक्षादि-विषयक प्रन्यपठनं प्रारब्धवन्तः, प्राचीनार्वाचीनप्रमाण तत्तद्विपयकाणि स्वकीयानि मतानि च निर्धारितवन्तः थोअप्पाशास्त्रिणः। आडग्ल-ग्रन्थकारेपू - ·प्रथमपर्व २७ शेक स्पियर वायरन-गोल्डस्मिथ-टामसन-प्रमृतीनां कृतीनाम् अव्यवनं त: प्रारख्यम् । राजाराम-महाविद्यालयस्य ग्रन्यालये करवीर-नगर-वाचन-मन्दिरे च अप्पाशास्त्रिणः नियमितनया गच्छन्ति स्म । तत्र तेषां नक-विषयाणां ग्रन्यानां पठनं भवति स्म। एतयोः ग्रन्यालययोः लिप्यन्नराणाम् अभ्यासः, तत्तद्-ग्रन्थ-पठनम् बपि प्राख्यम् एतः। राजाराम-महाविद्यालये श्रीवल- वन्तराय-मोडक नामक: प्राध्यापक: मासीत् । तद्-विरचिताः भूयांसः एव ऐतिह्य-प्रवन्या: यप्पागास्त्रिभिः पठिताः। १९. कोल्हापुरीय-महोत्सवेषु शास्त्रार्यः । तदानी कोल्हापुरे घनपाठिन्वेदिकाः, व्याकरण-न्याय-मीमांसादि- विविध-विषय-निष्णाता: पण्डिताः च मुबहुलाः एव नासन् । शारदीपनव- रात्रादि-महोत्सवाः प्रतिवर्षम् बभूवन् । महोत्सवेप एतेषु पण्डितानां शास्त्रार्थोपन्यासाः कविगोष्ठीपु समस्यापूरणानि कविताननम् इत्यादय: कार्यकलापाः भवन्ति स्म । तत्र नहभागित्वम् अवाप्य श्रीअप्पाशास्त्रिमि: शास्त्रार्थ-चातुर्यम् इव नरस-काव्य-प्रणेतृत्वम् अपि बात्मीयं निदर्शितम् । त्रिपुर-पूर्णिमायां गणेशोत्सवे चैताः शास्त्रार्थसमाः संपद्यन्ते स्म। नूनम् इदानीं महालक्ष्मी-क्षेत्र सरस्वत्याः एव महोत्सवः दृष्टिपयम् उपति स्म । एतत् च तदिव्यमव्ययं धाम सारस्वतं' सम्यगेव अपुष्णात् श्रीमदप्पा- शास्त्रिपाम् अन्तरछाम् इत्यत्र न न: सन्देहः । २०. संस्कृत-मासिक-पत्रिका-पटनारम्नः । वडा प्रथम संस्कृतपयं विद्योदयसंज्ञकं कलकत्तातः प्रकागते स्म। वदनु गकस्य १८१५ (मे १८९३) तमे वर्षे वैशाख-मासाद् आरभ्य 'संस्कृत-चन्द्रिका' इत्याख्यं मासिकं पत्रं प्रारब्धम् । आदितः प्रमृति अप्पा- शास्त्रिणः संस्कृत-चन्द्रिकायाः पाठकाः अभूवन् । दानः शनैः पुनः तस्याः लपकाः थपि संवृत्ताः । संस्कृत-चन्द्रिकायाः द्वितीय-खण्डस्य चतुर्याडके अप्पाशास्त्रियां श्लोकाः प्रपमं प्रकाशिताः । इमे समस्या-पूरण-श्लोकाः प्रारम्भभूताः एव अप्पागास्त्रियां कवित्व-प्रकाशनस्य इति ते अत्र समुध्रियन्त।- ·अप्पाशा स्त्रिचरितम् यदोत्तरं प्रयुज्यते सुनिश्चितं चुघन कि शिखा समुज्ज्वला श्व, किं चकार रहगगो नरः । दति कः स्वमस्तके महाभरां वसुन्धरां तदा मयूरमस्तके ननतं पन्नगेश्वरः ।। अनारतं का मधुराभिलापा लयाश्रितः किं कुरुते नरश्च । करोति सन्ध्यासु हविः क्व होता पिपीलिका नृत्यति वह्निकुण्डे । उच्चानधस्ताद् विदधदवचांश्च समुन्नतो। अरा इव जनान् कालश्चक्रवत् परिवर्तते ॥ वक्ष.पीठे वीक्ष्य कान्ताजनस्य पीनोरोजश्छद्मनेशं वसन्तम् । पाटीरात्मा तं परिष्कर्तु कामो मन्ये यातः कल्कतां कुण्डलीशः॥ एतेषु समस्यापूर्तिश्लोकेषु अधोरेखिता वर्णा. समस्याभूताः । अत्र मञ्जूपासपादकानां पं. क्षितीशचन्द्रमहोदयानां टिप्पनी यथा--- 'एतेषु प्राथमिकेषु पद्येषु यद्यपि शब्दानां हठादाकृष्टत्वं मात्रया दृश्यते, तथापि प्रसादगुणः प्रायेण सर्वत्र विलसति । एतद् दृष्ट्वा केन वा प्रतीत द्विवरयमेवासेतुहिमाचलं स्वयशसा प्लावयिष्यतीति ।" इति । अत्र आद्यश्लोकयो. यथासंख्यालङ्कारः तृतीये पूर्णोप मा, चतुर्थे अपह्नव-समाश्लिष्टा उत्प्रेक्षा। अस्मिन् (चतुर्थे) पद्ये कवैः शिवभक्ति- व्यंग्या । किं च अत्र किल वृत्त्यनुप्रास. अपि । नागराजस्य अपि शिव- परिष्काररूप-सेवावुद्धिः अत्र उपणिता। वक्षः पीठम् इव, उरोजः ईशः इव, पाटीरकल्कः कुण्डलीशः इव इति उत्प्रेक्षाया सावयवत्वम् अपि । पाटीर-कल्के कुण्डलीशत्व-संभावना-सिद्धयर्थम् उरोजे ईशकल्पना इति परंपरितस्वम् अपि । यद्यपि परंपरितत्व-सावयवत्वेत्यादि-प्रकारः रूप- काहगं, न उत्प्रेक्षाडगम्, तथापि पाटीरात्मा इति रूपकत्वात् अस्याम् उत्प्रेक्षायां रूपक-साटकर्य मन्तव्यम् । एवं प्राथमिक-पद्येषु अपि अलरकार-ध्वन्यादि-विन्यास-चातुर्यम् अप्पाशास्त्रिणां स्पष्टं विद्योतते । ।

·प्रथमपर्व २९ २१. चन्द्रिकायां मातृभक्ति-स्पर्धा। चन्द्रिका-संपादकैः चन्द्रिकायाः द्वितीय-खण्डम्य फाल्गुनाङ्के निवन्ध- स्पर्वा समुद्घोपिता। निबन्धस्य कृते 'मातृभक्तिः' इति विपयः आसीत् । प्रथम-क्रमाङ्कस्य पारितोपिकम् यासीत् 'शब्दकल्पद्रुमः' इति संज्ञक: महान् कोपनन्यः । सोऽयं शक्रस्य १७८० तमे वर्षे 'श्रीराजासरराधाकान्त- वहादूर-महानागः विरचितः आसीत् । तस्य कोप-ग्रन्यस्य तदानीन्तनं मूल्यम् आसीत् पञ्चसप्ततिरूप्यकाणि । अप्पाशास्त्रिमिः स्वप्रणीत: निवन्धः स्पर्धाय प्रेपितः । अयमेव पुन: प्रयमक्रमाद्वितः मूत्वा स्पर्धा विजितवान् । अप्पाशास्त्रिभिः शब्दकल्पद्रुमात्यः महाकोपग्रन्यः प्राप्तः। अत्युत्कृष्टः असौ 'मातृभक्तिः' इत्यात्यः निबन्यः तु संस्कृत-चन्द्रिकायाः तृतीयवर्पस्य, शकस्य १८१७ वर्षे ज्येष्ठापाढ-श्रावणमासीय त्रिपु.अङ्केपु प्रकागितः। अस्य मातृभक्ति-निबन्धस्य 'चन्द्रिका'-संपादक: भूरि मूरि प्रशंसा कृता 1 पाठकानाम् अपि अयं भृगं रोचकः समभूत् । आमुखम् एव अस्य संदृश्यतां प्रिय-पाठक-महाभागः- 'सहृदयाः ! कियन्तो नाम मन्दमतिभिरस्माभिर्वाचाम् अगोचरा वक्तव्याः श्रीमातृदेव्या गुणाः कियच्च प्रतिपादनीयं गौरवं तद्भक्त्याः । ययैव स्त्रीय-जीवन-निविशेषम् उपजीविता वयम्, ययैवैताम् उपलम्मिता सुखकविषयां दशाम्, यव प्रीतिपुरस्सरम् उपलालिताः,पौपिता:, संवधि ताश्च तस्याः श्रीमातृदेव्याः कियतो वा गुणान् कियत्कालं वदलियं रसना? नूनं यल्लेखने कल्प-पादप-शाखाया अप्यपर्याप्ता लेखनी, बाकाश- निविशेषविस्तारमप्यपरिपूर्णमेव पत्रम्, सिन्युसमधिकाऽपि नालम्मविष्यति मसी, वाक्पतिरपि न प्रमविप्यति वर्णितुम्, न वैतण्डतुण्डोऽपि लिखि- तुम्। तस्यैव महीयसो विषयस्य मादृशः क्षुद्रधिपणः प्रतिपादनं नाम सुचक्षुष्करप्यप्रत्यक्षीक्रियमाणे वस्तुनि विलोकनायासो नयन-विघुरस्य, किन्तु ' नभः पतन्त्यात्मसमानपत्रिणः' इत्यस्ति - अस्माकमप्यधिकारो लिखितुम् । गङ्गाप्रवाहवद् ओघवती वाक्सरणि: इयं.श्रीमातृदेव्याः प्रशंसापूतः . अशक्यत्वं द्योतयति । लेखनी-पत्र-मसी-कवि-लेखकानां मातृ-वर्णन-विषये -प्रतिपादितम् असामथ्यं नूनं स्मारयेत् पुष्पदन्तप्रणीते शिवमहिम्नःस्तके इति।

·अप्पा शास्त्रि चरितम् ' असित-गिरि-सम स्यात् कज्जलं सिन्धुपाये' इत्यादि श्लोकम् । अगक्य. प्रायेऽपि अस्मिन् कर्मणि पदार्पणस्य ममर्थनम् अपि खग-दृष्टान्तेन क्रिया माणं मातृदेव्या महिम्नः अपारत्वं विस्पष्टयति । महाकाली-भक्तानां शारदीय नवरात्र पूजा - महोत्मय - प्रियाणां मातृदेवानां वङ्गीयानां स्वान्तम् आचकर्ष निवन्धः अयम् इत्यत्र न किमपि आश्चर्य नाम । अपि तु भापासौष्ठवं, प्रतिपादनचातुपं, प्रसादः स्त्रोतस्वती सरस्वती इत्यादिभिः गुणगणः श्रीजयचन्द्रशम- सिद्धान्तभूपण-नामधेयाः संस्कृत चन्द्रिका सम्पादकाः संस्कृत-लेखकेप श्रीअप्पाशास्त्रिणाम् एव बहुमानं विदधिरे । यत्फलभूतः महान् कोपग्रन्थः अप्पाशास्त्रिभिः लब्धः । मूल्य खल्वस्य तदानीन्तनं ७५ रूप्यकाणि । दरिद्धाणा धुर्याः किल अप्पाशास्त्रिणः । कुतः पुनः एतावान् रूप्यकाणां राशि: ग्रन्थक्रयणाय संपाद्यताम् एतः ? ग्रन्थः पुन: अयं संस्कृत-कोप-वाडमये अमूल्यः इति सुप्रसिद्धम् एव । ततश्च प्राप्तोऽयं ग्रन्यराजः प्रसादः एव सरस्वत्याः इति, यदि नाम सपन्ना मतिः अप्पाशास्त्रिणां, नात्र किमपि आश्चर्यम् । अत एव शब्दकल्पद्रुमाख्य: अयं ग्रन्थ राज: अप्पाशास्त्रिणां संनिधि नित्यमेव अलङ्करोति स्म । एतदुत्तरं 'दशापरिणति:' इति कथा एका अप्पाशास्त्रिणां चन्द्रिकायाः द्वितीयखण्डस्यैव पञ्चम-सप्तमयोः अङकयोः प्रकाशिता। नप्पाशास्त्रिणां कौशल्यं वीक्ष्य चन्द्रिकासपादकाः समस्यापूरक- कविभ्यः काव्यानन्द-प्रभृति-पदवी-वितरणसमये अप्पाशास्त्रिणाम् अपि अभिप्राय स्वीकर्तुं समुपचऋमिरे । एवं च संस्कृत-गद्य-पद्य-विलेखने लब्धप्रतिष्ठ: अप्पाशास्त्रिभिः मनसि कृतः अभिनवः एकः समुद्यमः। २२. सून्तवादिनी-संकल्पः। कित्तूरग्रामवास्तव्यः काव्यानन्दः पुणेकरोपाह्वः श्रीनरसिंहाचार्य- महोदयः अप्पाशास्त्रियों परमः सुहृद्वर्यः इति पूर्वम् एव निवेदित मैतत् । काव्यानन्दः इति उपाधिरेव अस्य महाभागस्य काव्य-कला-कुशलत्वं विस्पष्टयति । अनेन सह संमलय निर्णीतम् अप्पाशास्त्रिभिः सूनृतवादिनी- नाम मासिकपत्रम् एकं प्रचारयितव्यम् इति । विज्ञापनं च एतद्विषयकं ·प्रथम पर्व १८१७ तम-शक-दर्पस्य पौर्ष चन्द्रिकायाः तृतीय-वर्षस्य नबमाङ्के प्रकटीकृतम् । तदित्यम् * *************** "सूनृ तवादिनी नाम संस्कृत-मासिक पत्रिका मागामिनश्चैत्रमासात् प्रमृति (सहनग्राहकाः संपत्स्यन्ते चेत् ) प्रचारयिप्यते । अस्यां च नानाविध-मनोहप्रबन्धाः, महात्मनां चरितानि, अनुवादादयश्च प्रकाश- यिप्यन्ते। मूल्यं तु नयव्ययसहितं केवलं १२. रूप्यकम् । तच्च अग्रिममेव प्रेपणीयम् । त्वयंतां च पत्रप्रेपणे सहृदयः। अस्याः सौष्ठवे च संस्कृत- चन्द्रिकायां प्रकाशितो मातृभक्ति-प्रबन्य एव निदर्शनम् । कृष्णमट्टव्यासानां भवने राशिवडेकर: श्रीअप्पाशास्त्री" कपिलतीर्थप्ट्रीट, कोल्हापुर इति । **** अस्मात् च विज्ञापनात् एवम् अवगम्यते यत् नवीन-मासिक- पत्र-प्रचाराय समपैक्षिता लेखादि-सामग्री अप्पाशास्त्रिभिः संपादिता बासीत् इति । यया किल एत: प्रकटीकृतं तथा भूयांस: मनोहरा: प्रवन्धाः कानिवित् महात्मनां चरितानि, केचित् अनुवादस्वरूपाः प्रबन्धाश्च श्रीमदप्पाशास्त्रिभिः निमिता: एव स्युः। किन्तु कुटिल: खल्वसौ कालः एनं सूनुतवादिनी-प्रकारान-रूपं मनोरयं नैदानी समपूरयत् । अत्र च निदान ग्राहकाणाम् अनिप्पत्तिः एव इति भाति । अभिलापस्तु अयं सूनृतवादिनी-प्रचारात्मकः प्रायः इतःपरं पञ्चदा-वर्षातरं सफल: संपनः । तदा हि सूनृतवादिनी साप्ताहिक-रूपेण अप्पाशास्त्रिमिः प्रकाशयितुं समा- रब्धा। वृत्तान्तः अयम् अस्य ग्रन्यस्य उत्कृष्ट-पवंणि सुस्पष्टं वर्णयिप्यते। २३. मालविका-नाटके व्याख्या। अद्यावपि स्ववयसःद्वाविंशवर्षपर्यन्तम् अपाशास्त्रिभिः पाणिनीय- व्याकरणेन सह साहित्ये दण्डी, विश्वनायः इत्यादयः, कोशेषु समरहम- विकाण्डोप- मेदिनी-रत्नाकर हलायुधादयः, बसन्तराजीय-रसरलावली. प्रमति-वैद्यकमन्याः, भरतनाट्यशास्त्रं, पिङ्गलसूत्र, छन्दोमजरी ।

·३२ मप्पा शास्त्रि च रितम् नाटयच्छन्दोग्रन्थाः सुनिपुणम् अवलोकिताः । प्रथित-कवीनां काव्य-महा- काव्य-गद्य-नाटयादि-वाड्मयम् अभ्यस्तम् । भैरवीतन्त्रादि-तन्त्रशास्त्रीय- ग्रन्थाः अपि आत्मसात्कृताः। विद्यारण्यादीनां वेदान्तग्रन्या: परिशीलिताः। काव्य नाटय-ग्रन्यानां टीकाया: अपि तुलनात्मकम् अध्ययनं कृतम्। सर्वस्य पुन अस्य सरस्वतीसमाराधनस्य परिपाकः स्वतन्त्रव्याख्याप्रणयनकौशलम अप्पाशास्त्रिपु समुत्पादयामास । शालिवाहन-शकस्य १८१८ तमे वर्षे अप्पाशास्त्रिभिः श्रीमतो महाकवि-प्रवरस्य कालिदासस्य मालविकाग्नि- मित्रं नाम नाटकं स्वकीय-व्याख्यया सनाथीकृतम् । अस्याः मालविका-व्याख्यायाः मुद्रणं १८२४ तमे शकाब्दे मुम्वय्यां लक्ष्मीवेडकटेश्वरमुद्रणालये जातं तत्रैव चेदं प्रकाशितम् । पुनर्मुद्रणाद्यधि- काराः पुनः मुद्रणालयाधिपतेः श्रीकृष्णात्मज-गङगाविष्णुमहोदयस्य एव हस्ते समर्पिताः। यद्यपि व्याख्यायाः मुद्रणं प्रणयनोत्तरं प्रायः पड्भिः वः अभूत्, तथापि व्याख्याया: विज्ञप्तिः १८१८ शकाब्दे एव विलिखिता। तब व्याख्यायाः प्रयोजन-विज्ञापकः इति विज्ञप्तेः चतुर्यः परिच्छेदः अत्र समुध्रियते। स एपः- रूपकोणां स्वत एव दुर्गमत्वेनावश्यं व्याख्या-सापेक्षत्वम् । 'मालविकाग्निमिने च समीचीनाया एकस्या अपि व्याख्याया अभावाद् दुर्वोघतया रसपरिप्लुततया च तदास्वादमभिलष्यन्तो रसिका आमूलं कण्ट- कच्छन्नं केतकी-प्रसूनम् अनुधावन्तो मधुकरा इव नितान्तं दुःखायन्त इति तस्य सरलव्याख्यासापेक्षत्वमवबुध्य यथामति प्राणपं व्याख्याम् इमां बालबोधिनी नाम।" इति। मालविकाग्निमित्रस्य च शुद्धपाठं निर्धारयितुं कलकत्ताप्रकाशितम् एकं, मुम्बईप्रकाशिते द्वे, बेङ्गळूरप्रकाशितं चकम् इति चत्वारि पुस्तकानि समासादितानि एतैः । २४. संस्करण-कौशल्पम् । व्याख्याय नाटकम् एतत् अप्पाशास्त्रिभिः नव्यशैलीम् अनुसृत्य व्यारयायाः प्राक अन्येऽपि विषया: ममायोजिताः।.प्रथमं तावत् कये: कालिदासस्य कालनिर्णयः प्रपधिवः। संक्षिप्त कालनिर्णयलेखे अस्मिन् एकादा-पूर्वपक्षात् निराकृस्य विक्रमा पूर्वकालिकत्वं व्यवस्थापितम्। ।

·प्रय माप तत: कालिदास-विरचित-प्रवन्धानां परिचयः प्रदत्तः। तदूध नायकादि- विवेकः, रसोत्पत्तिः, अलङकारलक्षणानि, छन्दोमञ्जूपा, कयांशस्य सूची- पत्रं, नाटकगतपद्यानां सूचीपत्रं, मालविकाग्निमित्रै पात्राणां सूचिः इत्यादयः रसिकानाम् आवश्यकाः विषयाः लिखिताः । व्याख्याया: अन्ते शुद्धिपत्रम् अपि संयोजितम् । एवं सार्यदिशत-पृष्ठात्मकम् एतत् पुस्तकं प्रदाय रसिकेभ्यः संसाधितम् एतैः प्राचीन-नवीन-शैली-सनाथं व्याख्याकोगल्यम् । व्याश्यायाः भारम्भ समाप्तौ च श्रीशिवकृपाशंसनं विहितम् इति नैतत् आवश्यक वक्तुम् । २५. भाकाक्षापूतिः। एवं सुमधुर-लेखनेन व्याख्या-प्रणयनेन च रसिकानाम् आकाक्षा. पूर्ति कुर्वाणाः अप्पाशास्त्रिणः स्वीयाकाक्षायाः पूरणे दत्तचित्ताः आसन् । वाचस्पति-प्रतिभ-प्रतिभानाम् एतेषां प्रवन्ध-विलेखने महिप्ठा रुचिः उद- पद्यत । पाठकाः अपि अप्पाशास्त्रिणा लेखनी-सरणी लुब्धाः आसन् । मातृभक्तिनिवन्धेन दत्तहस्तावलम्बः अप्पाशास्त्रिभिः 'सूनृतवादिनी नाम मासिकपत्रिका प्रकाशयिष्यामः' इति प्रकटीकृतं, परन्तु ग्राहक संख्यायाः अपूर्त्या आकारा-पूर्तिः इयम् एतेषां सपुष्पापिता । यतश्च म्लानम् इव स्यात् मनागपि स्वान्तम् अप्पाशास्त्रिणाम् इत्यत्र न संदेहः । किन्तु नवीनपत्रिकाप्रचारस्य तावत् इदानी नेवासीत् योगः इति तथ्यम् एतत् । चन्द्रिका तु नव्येऽस्मिन् लेखकप्रवरे मुग्या इव आसीत् । अतश्च संव स्वयमेव अप्पासास्त्रिणां संनिधि प्राप्तवती। अप्पाशास्त्रिभिः च सिद्धः द्वारम् इव उपलब्धम् । समुज्ज्वलितम् अभूत् अशेपं संस्कृत-विश्वम् । प्रसन्ना अजायत संस्कृत साहित्य-सृष्टिः । प्रदत्तावलम्बः अभवत् संस्कृत- विद्या-विस्तरः । विलसितं संस्कृत-सरस्वती-नृत्यम् । समलहकृतः संस्कृत- गद्यावतारः। संपूर्ण-मनोरया अजायत पद्यपतिः। अमन्दानन्द कान्दलिता रसिकाः। प्रफुल्लितम् अभूत् संस्कृत-पत्रिकोद्यानम् । धवलितं चाभूत् अशेष संस्कृतं जगत् संस्कृतचन्द्रिका-प्रसारितेन अपाशास्त्रिणां यशोमहसा । तदेतत् अपम् अपि मध्यमपर्वणि निध्यायतां सहृदयः। म.च.३ ·मध्यम पव। । १. घडगा. किल विहारभवनं भगवत्याः संस्कृतभाषाया. -धीअप्पाशास्त्रिणः। सुविदितम् एव इदं निखिलानाम् एव सस्कृतज्ञाना यत् समस्त-भारत-व्यापिनी अपि संस्कृतविद्या क्वापि क्वापि विशेषतया विराजते इति । यथा किल महाराष्ट्रेप व्याकरणम् अद्वैत-वेदान्तश्च, केरल-मद्रास-प्रदेशयोः श्रौत- याशिक मीमांसा च, कर्णाटकेषु न्याय-वेदान्ती, काश्मीरेषु साहित्यं, वहगेषु नव्यन्यायः इत्यादि विशेष-शास्त्राणां प्रचार: तत्र तत्र विद्यते। काश्यां पुनः सवषाम् एव शास्त्राणां प्रचलति परिशीलनम् । इदानीम् अपि आर्या- वर्तापरनामधेये उत्तरापथै एव समधिकः दृश्यते संस्कृत-. भाषायाः प्रसारः । तत्रापि वद्धगेपु एव सोऽयं दृश्यते सुबहुलः एव । अखिल-भारतीय-साहित्य-संमेलनस्य प्रधान स्पानं प्रथमं वहगानां राजधानी कलकत्ता-नगरी एवं बासीत् । प्रथम संस्कृतमासिकपत्रम् अपि पं. हृषीकेशभट्टा- पाय: फलकत्तानः एवं प्रकाशितम् । कलकत्तानगरे एव आदिमः संस्कृत-महाविद्यालय: प्रतिष्ठापितः । भूयांसः एव विभिन्नप्रान्तीयाः अपि पण्डिता: कलकत्ता-संस्कृत-विद्या- पीठं मण्डयामासुः । अतः युपतमेव संस्कृतप्रचारान्दोलनस्य अपि यगेभ्यः एव प्रारम्भः । कलकत्तानगरं तु तदानी भारतवर्षस्य राजधानी बभूव । अतो विशेषतः तय संस्कृतभापायाः प्रचारोपनमस्य निदानं स्पष्टमेव । सत् हि समस्तदेशस्य हृदयस्थाने विद्यमानस्य राजधानीनगरस्य संस्कृतीकरणम् एव । गंपने च तस्मिन् देगीर-शुद्धिः अनुपदम् एष भवेत् इति । अतः यद्यपि विद्योदयास्यं मार्मिक पत्रक पालकत्तायां प्रचलत् आसीत् तथापि संस्कृत.

·मध्यमपर्व : प्रचार-परिसोराय द्वितीयम् अपि एकं संस्कृत-मापामयं मासिकप यक कलकत्तानगरे एव प्रकाशम् आसादयत् । अभिधानं पुनः एतस्य संस्कृत- चन्द्रिका' इति। २. 'संस्कृतचन्द्रिका संस्कृतचन्द्रिका इति यथार्थ-नाम्ती इयं मासिक पत्रिका : पण्डित. प्रवरः जयचन्द्रशमंसिद्धान्तभूपणभट्टाचार्यः संपादिता । उद्देशातु चन्द्रिका- प्रकाशनस्य ‘सरलसंस्कृतभापया विनाक्लेशमुपदेशः, दार्शनिकादि- विपयाणां परिज्ञापनम् ' इत्यासीत् । सर-रमेशचन्द्रमियः, गुरुदास बन्यो- पाध्याय धर्माधिकारी च इत्येतो चन्द्रिकायाः प्रचारे प्रेरको मास्ताम् । हरिदासमिनः प्रकाशकः आसीत् । संस्कृतचन्द्रिकायाः मुद्रणं कलकत्तायाम् एव " ६९ गनफाउंडरी रोड, काशीपुर हार्टिकल प्रेस" इत्यत्र "७५ कटन स्ट्रीट, नारायणयन्त्रम् " इत्यत्र च समभूत् । चन्द्रिकायाः प्रथमवर्षस्य प्रथमाधकस्य-संपादकीयात् पं. जयचन्द्रगर्मभट्टाचार्यमहोदयानां हृदयस्थः संस्कृतचन्द्रिका-विकासः सचमत्कारं प्रादुर्भवति इति तत्रत्यः कोऽपि अंशः अत्र दीयते । सोज्यम् - 'संस्कृतचन्द्रिका अपि सुदूरे देशे विचरन्ती केनापि देवहतकेन संरुद्धा प्रतिनिवृता च मदीय-हृदय-शय्यायां मुदीर्घ दिनानि सुप्ता बभूव । गते च किमपि काले श्रीमदीश्वरेच्छया महात्मना श्रीयुतरमेशचन्द्रमिण, श्रीयुक्तगुरुदासवन्योपाध्यायन उपाध्यायनैव च सा । 'संस्कृतचन्द्रिका पुनर्जागरिता समाज्ञप्ता च पुनर्भारतवर्षस्य यगोगानाय प्रोत्साहिता च दिगन्तं पयंटितुम् । तावेव प्राक्तनवर्तमानी महाधर्माधिकरणिको च तो मन्यमाना, तयोरादेगांश्च शिराि वहन्ती संस्कृतचन्द्रिका पुनः प्रचलितुम आरेभे।" इति। अस्मात् पुननिवेदनात् एवं प्रतीयते । संस्कृतापायाः प्राक्तनं समृद्धं वैभवं पं. जयचन्द्रगर्मणां हृदयं समुल्लासयति स्म। दुर्दैववशात् अस्तमितं तद् बैभवं पुनरपि प्रत्यानेतुं संस्कृत चन्द्रिका-नामक-मासिक- पत्रिका-प्रचारस्य विचारः एतेषां मनमि बहुकालं कृतावस्थानः आसीत् । यदा पुनरयं मित्र-वन्द्योपाध्याय-महामागाभ्यो विज्ञातः, तदा ताभ्यां पत्रिकायाः प्रचारे साहाय्यं प्रतिभृतम् इति ।

·यप्पा शास्त्रि परितम् . . चन्द्रिकायाः प्रथमोऽङका शकस्य १८१५ वर्षीये वैशाख मासि (इ. सन १८९३ मे) प्रकाशितः । ततः प्रभृति चेयं नियतमेव प्रतिमा प्रकाशितु समुपक्रान्ता। ३. सूधसंस्कृतचन्द्रिका जयपुरश्चन्द्रोऽपि चन्द्रायते। -विश्वेश्वरार्मा यदा किल संस्कृतचन्द्रिकाप्रचारः प्रारब्धः तदा वङगेषु विद्योदयः, केरलेषु च विज्ञानचिन्तामणिः इति द्वे एव संस्कृतभाषामयपत्रिके आस्ताम् । विद्योदये चिन्तामणी च देशवृत्तान्ता: प्रबन्धाः च प्रकाश्यन्ते स्म। किन्तु पत्रिकयोः एतयोः प्रचारः मर्यादितः एव आसीत् । विद्योदयस्य प्रचारः प्रायः उत्तरापथे, विज्ञानचिन्तामणे: च दक्षिणापथे अवर्तत । किन्तु समुदयमाना चन्द्रिकेयम् अचिरादेव समस्तं भारतं व्याप्नोत् । अनेनैव अनुमेयं पं. श्रीजयचन्द्रशर्म महोदयानां कुशलत्वम् । भन्द्रिकाया: आकार: 'डेमी २४ पृष्ठात्मकः' आसीत् । अस्याश्च मुखपृष्ठे सर्वदेव अयं श्लोकः व्यराजत "रोपक्षतं चात्र हि शोषणीयं दयारसं साघु सदाभिषिच्य। सता पदे तत्प्रचते न धुत कि मक्षिका तत् त्यजति स्तुताउनी।" मछगलाचरणात्मक. पुनः एषोऽपि श्लोकः प्रत्यदकम् अधिष्ठितः भाषोत्- "शिवावीनदि कर्माणि कारयन्ती जनानिय । मायावलम्यते सेयमम्बा श्रीशिवसुन्दरी।। अनेन संपादकाः भगवस्याः परमोपासकाः इति स्पष्टीभवति । 'पीदुगा शरणम्' इति विलिस्येव धीजयचन्द्रशमं महाभागाः प्रवन्धलेखनम् उपक्रमन्ते स्म। श्रीजयपग्द्र महोदयः चत्वारि वर्षाणि संस्कृतचन्द्रिकायाः संपादनं कृतम् । तदपि भूर्यासः एव नानाविधाः प्रवन्याः एभिःप्रकाशिताः । मेमेषा नेकविधानो प्रवन्धानां पन्द्रिका प्रकाशनस्थानम् अभूत् । परिपया प्रपमवर्पतः पतुर्थवर्षावपि प्रमागितलेखाना दिदर्शनं क्रियते । तेन जल विज्ञायते पाटक: रोचकं स्वरूपं संस्कृतपन्द्रिकायाः । प्रपमवर्ष-पाविताः १५ 1 नियन्धाः २४ । पापा: ५। - " ·मध्यम पर्व द्वितीयव-उपन्यासद्वयम् । कविताः २२। कयाः ८1 निवन्या: तृतीयवर्षे -- एक नाटकम् । उपन्यासद्वयम् । निबन्धाः १० । कविताः ३३॥ " चतुर्थवर्षे- कविता: ४४ । कथाः ३ । लेखाः २९ । इत्येवंविषं प्रकाशनम् अभूत्। संस्कृतचन्द्रिकायाः प्रत्यङ्गम् एव नियता विषयस्तम्मा आसन् । यया-विविघविचारः, धर्मतत्त्वम्, नीतितत्त्वम्, स्त्रीशिक्षा, पुस्तकपरिचयः इति । एतेन चन्द्रिकायाः विषयवैविध्यं परिचितं भवति । तेन चन्द्रिकायां रसिकपाठकानाम् याकर्षणस्यानम् अभूत् । विश्वविद्यालयस्यच्छात्राणां कृतेऽपि चन्द्रिकायां प्रश्नोत्तराणि प्रकाश्यन्ते स्म । अतश्चन्द्रिका बहूनां प्रशंसायाः भाजनं बभूव । तत्र दृश्यतां किमपि प्रशंसापद्यम्- मुराकारातलायते प्रतिपलं स्वाशापिपूर्गायते । नानानाद्य-सुपध-हृद्य-रचना तारान कारायते। चेतश्चाय लोचनं च विदुषां चञ्चच्चकोरायते सूद्यसंस्कृतचन्द्रिका जयपुरश्चन्द्रोपि चन्द्रायते।। (चं.२।१०) एवं संस्कृतचन्द्रिका'-काराणां पं. जयचन्द्रमहाभागानां सर्वतः स्तुति: अजायत । चन्द्रिकायाः ग्राहकसंख्याऽपि सहनम् अतिक्रान्ता। ४. चन्द्रिकायाः केचिल्लेखकाः। अमिन पन्यानं प्रवतंयन्त्या संस्कृत-चन्द्रिकया मयांस: प्रबन्ध- प्रणेतारः प्रोत्साहिताः। तत्र केपाश्चित् प्रधानप्रधानानां नामानि यया- १. नन्दलालशर्मा विद्याविनोदः । २. ईशानचन्द्रविशारदः । ३. महावीर- प्रसादद्विवेदी। ४. उपेन्द्रनायसेनः । ५. श्रीविष्णुशास्त्री । ६. अन्नदाचरण- तकंचूडामणिः । ७. कुलिकरामशास्त्री। ८. बप्पाशास्त्री राशिवडेकरः। ९. महेगचन्द्रतकंचूडामणिः।- इत्यादि। एतेषु ३-६-८-९ क्रमाखिताः संस्कृत-चन्द्रिकायाः जीवितावधि लेखकत्वेन वस्थः । सप्टमक्रमाद्विता: पुन: उत्तरकालिका: संस्कृत- पन्द्रिकायाः संपादकाः एतच्चरितनायकाः एव ।

·३८ अप्पा शा स्त्रिच रितम् । ५. संपादकीयो निर्वेदः। प्रियपाठकमहाभागाः । आरम्भकालात् प्रभृति संस्कृतपत्रिका- संपादकानां 'निर्वेदः' ललाटरेखायितः । अद्यापि पुन: अयं संस्कृत- पत्रिका-संपादकं प्रियं सखायम् इव न त्यजति । अहो अस्य संस्कृत- पण्डितेषु प्रणयप्रकर्षः! एवं सति पं. जयचन्द्रशमसिद्धान्तभूपणमहोदयानां विरहमसौ कथङ्कारं सहेत? तन्नतदाश्चर्य चन्द्रिकायाः चतुर्थवर्षीय- नवमाई निवेदः अयम् आत्मानं प्रकटोचकारेति । स एप: ' अधुना खलु चन्द्रिकाया मूल्यप्रदातारो ग्राहकाः सहस्रादुपरि वर्तन्ते। तथापि भिन्नदेशीया एवार्धाः। ये खल्वर्धा वङ्गीयाः तन्मध्ये पादार्घा एव मूल्यं प्रायच्छन् । अवशिष्टास्तु नपूर्वकं क्वापि निर्भत्सनं था। किन्तु ये ग्राहकीभवत्काले सोत्साहं स्वयमेव पत्र प्राहिण्वन् ते पुनर्न साधारणाः, केऽपि प्रधानधर्माधिकरणिकाः, केऽपि प्रधानवादे नियुक्ताः । ते द्विधा विघा पत्र प्राप्यापि 'पत्रोतरमपि नो ददति। का कथा मूल्यस्य । एवं रीत्या अनेकेषां संनिधौ एक-द्वि-त्रि-चतुर्णा वर्षाणां मूल्यं व्यवकलितम् । अतश्चंद्रमासात् (सक: १८१९) परं नववर्पप्रवृत्ती पुनश्चन्द्रिका प्रचलिप्यति न वा संशयं गाहते मन. । एतेन चन्द्रिकायाः सांपत्तिकी स्थितिः प्रकाशिता भवति । यदि नाम मूल्यमेव ग्राहकनं दत्तं तहि कथं नाम प्रचरतु पत्रिका ? भूयसाम् एव ग्राहकाणां दातृत्वविरहेण अनियमितप्रकाशन, धनविरहेण च मुद्रणा• लयविषये क्लेशः, येनकेनापि प्रकारेण प्रचारणं, मूल्यप्रदातृणां केपाश्चित असन्तोषः एव रूपेण नानाविधा विपदः संस्कृतचन्द्रिकायाः शिरसि निपतिताः । अतः 'कर्य संस्कृत-चन्द्रिका प्रचलिष्यति?' इति प्रश्नो यदि संपादकानां पुरतो दत्तपदः स्यात् तहि किम् अत्र आश्चर्यम् ? इदानीं पुनः शरीरप्रकृतिरपि श्रीजयचन्द्रशमणां विताऽभवत् । पन्द्रिकाप्रचारधामः अपि पितं तुदति स्म। अतः यदि चन्द्रिकाप्रकाशन- भारयारणापम् अन्यः कोऽपि लभ्येत सहि मुष्ठ स्यात् इति चिन्तनं संपादकाना यथार्थताम् एव भजते । चन्द्रिका-लेखशेप पीअप्पासानिमः संपावाला ग्रेप्या: वासन् । मातमश्विविषय प्रयन्यं विलिरुप न मेवलमेतः पारितोषिक.मेर जितम, अपि तु पदिकापाठकानां मनासि अपि " इति।

·मध्यम पर्व ३९ आवनितानि आसन् । अपि च मूनृतवादिनीनासिक विज्ञापनया अप्पा- मास्त्रियां पत्रिका प्रचारामिलापः अपि चन्द्रिका-संपादकः विनातः। ग्राहकसंपते. अमावात नायं श्रीरप्पागास्त्रियां मनोरयः पूर्णाभवत् इत्यपि श्रीजयचन्द्रपण्डितानां प्रत्यक्षमेव आसीत् । यदि पुनः ग्राहक- नामावलिमाहिता संस्कृउचन्द्रिका एव श्रीमपाशानियां हप्तसात् रियेत तहि न केवलम् इयं प्रचरेत् एव, अपितु समुत्कर्षमपि प्राप्नुयात् एव, अत्रायें महिष्ठः आसीत् श्रीजयचन्द्रपण्डितानां विश्वासः। एतद्विषये पीअमावास्त्रिणां मंमतिःप्राप्तव इति ने कययितुम् आवश्यकम् । ६. चन्द्रिका कोल्हापुरात प्रकाशयिष्यते। चन्द्रिकाप्रचारविषये माहाव्यं पीअन्यागास्थिमिः प्रतिश्रुतम् । ततश्च संस्कृतचन्द्रिकायाः चतुर्थवर्षस्य एकादगे 'चन्द्रिका अपा- मास्त्रिसंपादकत्व कोल्हापुरात प्रकाशयिष्यते' इति प्रकटितम् अभूत् । अस्मिन् एव अप्यागास्त्रिप चन्द्रिकासमपंगरूपे व्यापारे व्यापूतानां जयचन्द्रघमंगां बीयप्पाशास्त्रियःप्रेपितं परमेकं समुपलभ्यते। इदं च हार्दाम् अवस्थां मंपादकमहोदयानां यजयतीति तदेतत् समयमेव अत्र विलियते । अनेन हि पत्रलेखनशैली अपि श्रीमतां जयचन्द्रगम सिद्धान्त- भूषणमट्टानार्याणां परिचीत । तदेतत् - "श्री श्रीदुर्गा शरणम् । प्रतिनमस्कारपूर्वक निवेदक:- लव्य श्रीमतः परयं, प्लेगप्रवन्यः नवविज्ञापनं च चंत्रपत्रिकायां प्रकागितं, गीघ्रमेव हलमापतिप्यति । चत्र-पत्रिका-वितरपात् प्रागेव (+) एवं विदित्वा मुद्रितनामादिकं प्रेरयिष्यामि । गन्दकरद्वमादि- विज्ञापनम् नागामिवर्षे प्रकामिप्यते न वेति विज्ञापयितन्यां निवेदयामि। घनाक्षरमवन्धं यदि मुद्रपोधितं देवाक्षरेज लिमित्या प्रतिप्रेरयापि अनस्वं प्रेरयन्तु भवन्तः । कलिकामा . तु न मुप्टिमेयं स्पानं, मारि गदिमा पत्र पोटद्वारा पाल्पते । यतो मत्संनिधौ फलिकाताप्राहकापी तायचन्द्रिका न प्रेयः। अद्यापि गवगंमकागात चन्द्रिकानत्यं न लन्यम्, मही ततो मूल्यादाने नरसयन्त्रमाविशेषः । कति वा आवेदनान्यपेक्षम्ते ·अप्पा शास्त्रि परितम् इति। कति वा न क्लेशाः। आगामिवर्थमपि मयावेदनपत्र प्रदत्तं गतमासि । नाद्याभ्युत्तरमुपातम् । लब्धे च प्रत्युत्तरे भीमन्तं कर्तव्यं विज्ञापयामि। बन्धो! मनसुष्ठाय (मनःसौष्ठवार्थ ? ) लिखितं सम्यक् सबलोऽस्मीति । किन्तु गुरुतररोगात् परं नाद्यापि मनो न प्रसीदति । क्षुधा न सम्यक प्रवृद्धा। कदाचिद्वा ज्वरवत् संतापोऽनुभूयते पुनर्झटिति स तिरोभवति । अधुना सप्ताहं यावत् सर्वाङ्गेषु वेदना रोमान्तीवच्च स्वल्पकण्डूतिः काऽपि शरीरे दृश्यते। उपजिव्हिका प्रवृद्धा, तदर्थे शुष्ककासोऽतितरां फ्लेशयति । शिरःशूलमपि निरन्तरं तुदति । अत इच्छामि आगामि. वैशाखे मासि स्वजन्मस्थानं प्रति गन्तुमिति । तदा भवन्तमपि शापयामि। अपि च देवलस्मृतिविक्रया मुद्रितश्चेत् ( मुद्रिता चेत् ? ) तस्य कियन्मूल्यमवगन्तुमिच्छामि । अनान्यत्कुशलम् । श्रीमतां फुशलं शापयितव्यमिति । चैत्रशुक्लत्रयोदश्याम् । अपि च गतरजन्यां में ज्वरोजातः। श्रीमदायत्तचेताः भोजयचन्द्र शर्मा। प्रेष्ठाः पाठकाः । नूनं निभालितं श्रीमद्भिः संस्कृतचन्द्रिकाप्रयत- कानां पत्रमेतत् । श्रीअप्पाशास्त्रिभ्यः खलु एतत् लिखितम् । मनसि कर्तव्य तावत् अत्रत्यं सौहार्दम् । सम्यक्पठनं पत्रस्यास्य ज्ञापयति गुरु: इव उप- देशं मित्रमिव घ दुःखम् आत्मीयम् । 'स्निग्धजनसंविभक्तं हि दुःखं सह्य वेदनं भवति ।' बत एव स्वकीयं दुःखं स्निग्धवरेण्येभ्यः अपा. शास्त्रिभ्यः निवेदितम् एतैः । न तावत् दुःखनिवेदनम् एव प्रयोजनम् अस्य पत्रस्य । किन्तु पन्द्रिकाप्रचारार्थ दिग्दर्शनमपि । एतेन चतुर्थवर्षपूर्ति-सम- कालम् एव धीजयचन्द्रमहामार्गः चन्द्रिकाविषयकः सर्वोऽपि भारः थीयप्पाशास्त्रिय निक्षिप्त इति भाति । अप्पाशास्त्रिषु समर्पित-चन्द्रिका- नाम् एतेषाम् अन्तरात्मा नूनं सुप्रसन्नः स्यात् । ७. संपादक: कलकत्तायां चन्द्रिका तु कोल्हापुरे। स्वीकृतचन्द्रिकाप्रकाशनमारः अप्पाशास्त्रिभिः प्रकाशनमुद्रणादि- पोगना विहिता । मुद्रणं तावत् संस्कृतन्द्रियायाः वाईनगरे संकल्पितम्।

·मध्य पपई . प्रकाशनं च कोल्हापुरे स्वस्थानादेव। वाईक्षेत्रे मोदवृतमुद्रपयन्यस्य अनुतः यौकाशीनाशास्त्री लेलेमहाभागः अम्पाशास्त्रियां सुहृदर बासीत् । क्यं शिल विद्वान् च धार्मिकःच घमंप्रचारक: च बासीत्। राजकीयसामा- जिकादिविचारा: अस्य धर्मानुकलाः एव आसन् । मन एव अस्य निकट चन्द्रिकायाः मुद्रणं समायोजितम् एतः । उच्यते खल 'समानशीलव्यसनेषु सस्यम्' इति । शकस्य १८१९ तमवर्ष वैशाख मावि चन्द्रिकायाः पञ्चमवयंस्य प्रथमाः कोल्हापुरात प्रकाशितः (मे १८९७) । संपादक इति श्रीजयचन्द्ररमणाम् एव नाम स्थितम् । सहकारिसंपादकः प्रका. एक: चेति श्रीअप्पागास्थिपः तस्यः। अस्याः व डायदेयं वार्षिक मत्यं १ रु. ३ वा. उदयग्राहकानां कृते च १॥ रूपकात्मकम् यासीत् । एकाङ्कमूल्य पुनः आनकचतुष्टयम् आसीत् । एवं च प्रधानसंगदक: कलकत्तायां, मुद्रणं वाईक्षेत्रे, प्रकाशनं ३ कोल्हापुरे इति चन्द्रिकायाः अवस्था मासीत् । यथापूर्व चन्द्रिकायाः पञ्चमखण्डाक्षेप्यपि 'दोषमतम् ...' इति श्लोकः शिवादीनपि...' इति श्लोक: च आसीत् एव, किन्तु तेन सहद बन्योऽपि मङ्गलश्लोक: अप्पाशास्त्रिभिः स्वप्रकाशिते प्रथमाके मुद्रापितः । सोऽयम् - " परप्रमुखा यस्य किरा अमृतान्धसः । स सुयांदाल्लसच्चः कोऽपि देवोऽवलम्ब्यते। अप्पाशास्थिणां श्रीशिवकमक्तत्वात् शिवप्रकर्षद्योतकात्मक मङ्गलाचरणम् एतत् स्वामाविकमैव नासीत् । शिवशक्तिसंयोग: अयं संस्कृतपत्रिका विश्व अपूर्वा संस्कृतयमम्- चन्द्रिकां समुद्दीपयाञ्चके । यतः खलु अद्यापि संस्कृतचन्द्रिका मासिक- पत्रिकाणाम् आदर्शः इति जेगीयते मुझेः । यद्यपि चन्द्रिकायाः संपादन- प्रकाशन-प्रचारणादीनां भारः केवलं श्रीअप्पाशास्त्रिपामेद शिरसि आसीत्, तथापि तः प्रधानसंपादक इति सर्वदा श्रीजयचन्द्रशर्मनाम् एव समुल्लेखः कृतः । सहकारिसंपादकलेन एव स्वकीय उल्लेखः कृतः । अयं क्रम: चन्द्रिकाया: चतुर्दशखण्डसमाप्ति पावत् प्रावर्तत । अहो कृतज- तायाः पराकाष्ठा! " ·४२ अप्पामा स्त्रिचरितम् - ८. चन्द्रिकायाः अभिनवम् उद्देश्यम् । सूनृतवादिनी इति मासिकपत्रिका प्रकाशयितुकामः अप्पाशास्थिभिः दुर्दैववशात् यद्यपि न पारितं प्रतिज्ञातं कर्म, तथापि चन्द्रिकायाः प्राप्ति: एतेषां महीयांसम् उत्साहं समुत्पादयामास । स्वसंकल्पितमासिक- पत्रिकायाः कृते यद् यत् नाम संकल्पितम् आसीत् अपाशास्त्रिभिः ततत् सर्वम् अपि चन्द्रिकायाः एव कृते समुपयोजितम् एतैः । संप्राप्तायां हि चन्द्रिकाया श्रीअप्पाशास्त्रिभिः निश्चितं चन्द्रिका. प्रचारस्य उद्देश्यम् । निर्धारिता विषयाः । प्रार्थिता ग्राहकाः । विज्ञापिताः पण्डिताः। बोधिताः प्रबन्धारः। संसाधितः च चन्द्रिकायाः, तद्वारा च संस्कृतमासिकपत्रिकाणां कायाकल्प.। विषयाः तावत् एतैः एवं समुल्लिखिताः- "विषया: १ मङ्गलम्, मासावतरणिका, उद्भटश्लोकाश्च । २. महात्मनां ग्रन्यकृतां जीवनचरितं सति सभवे प्रतिमूर्तिसहितम् । तदभावे कालनिर्णयः। ३. नव्यानि पद्यकाव्यानि । ४. देशेतिवृत्तविषयका धर्मादिविषय काश्च प्रबन्धाः । ५. नव्यानि गद्यकाव्यानि । ६. संकीर्णम् । (अत्र समालोचना, विनोदवाक्यानि, अनुवादाः किंवदन्ती वा यथासंभवं प्रकाशयिष्यन्ते ।) कदाचिन्मिश्राण्यपि काव्यानि निवेशयिष्यन्ते।" इति । चन्द्रिकायाः पञ्चमखण्डस्य विज्ञप्तिलेखे पूर्वोक्तप्रकारेण विषयोल्लेखं विधाय तत्संबन्धि अन्यदपि किञ्चित् अभिधाय अप्पा. शास्मिभिः अन्ते प्रोक्तम्-" एवं कुर्वाणा अपि प्राचीनस्य संस्कृत- पन्द्रिकोद्देशस्य नव विम्मरिष्यामः" इति । चन्द्रिकायाः प्राचीनोद्देशः पूर्वमेव समुल्लिखितः । स हि १. सरल- सस्कृतभाषया उपदेशः । २. दार्शनिकविषयाणां परिज्ञापनम् । ३. उप- न्यायकया-निवन्याना प्रकासनम् । ४ विविधविचार । ५. धर्मनीतिशिक्षा, ·मध्य मपर्व . पुस्तकपरिचयविषयक लेखनं च इति स्वरूप: । तत्र प्रथमांशः पश्चात् निर्दिष्टेषु अंशेष गतार्थप्रायः । एतेषु उद्देशेषु सर्वेऽपि प्राय: श्रीअप्पाशास्त्रिनिर्दिष्टः ३-४-५-६ क्रमाङ्कित विषयः समकक्षीयाः। नवीनं तु प्रथमक्रमाङ्कितं विषयद्वयं प्राधान्यन वर्तते । पुस्तकपरिचय: समालोचनारूपम् अगृह्णात् । निबन्धानां स्वरूपं व्यापकम् अभूत्। अनुवादः कृतास्पदः अभवत् । विशेषतस्तु संपादकीयं भाषासौष्ठवं निस्तुलम् अभूत् । ९. चन्द्रिका-प्रथमाङ्क-स्वरूपम् । यथा किल निर्दिष्टं प्राक् तथा प्रथमाङ्कात् एव समारब्धम् अप्पा- शास्तिभिः प्रवन्धप्रकाशनम् । वर्षावतरणिका, मासावतरणिका, उद्धट- श्लोकाः, सुमधुरं संपादकीय, समालोचनाः, समस्यापूर्तयः, कविताः, विविधप्रबन्धाः इत्यादिभिः सस्कृतचन्द्रिका अनुत्तमां सुपमा प्राप्तवती । एषु विषयेषु मङ्गलम्, अवतरणिका, समालोचना च. सर्वथा संपादकानाम् एव आसन् । अवशिष्ट विषयाणां लेखकाः अन्येऽपि आसन् । उद्भटश्लोकास्तु प्रथमम् अप्पाशास्त्रिभिः एव प्रणीताः। कदाचित् प्राचीनाः अपि मुद्रिताः । क्वचित् पुनः अन्येषाम् अपि प्रकाशिताः । चन्द्रिकायाः अपाशास्त्रिभिः सपादिते प्रथमाझे प्रतिज्ञातानां सवैया विषयाणां यद्यपि दर्शनं न भवति तथापि प्रधानाः विषयाः अब संमुद्रिताः एव । तथा हि -- मङ्गलम्, अवतरणिका, . उद्भटश्लोकाः, विज्ञप्तिः, आत्मावलम्बनम्, सामान्यधर्मप्रदीपः,, विज्ञानकुसुमम्, वन- विहंगः, इति शीर्षकाः विषयाः अस्मिन् प्रकाशिताः । तत्र ,मङ्गलावतर- णिका श्लोकवनविहंगेतिविषयाः पद्यमया: अवशिष्टा: तु गद्यप्रबन्धाः । एषु प्रबन्धेषु विज्ञानकुसुमम् इत्याख्यः गद्यप्रबन्धः, वनविहंगः इत्याख्यं काव्यं च अन्यान्यलेखकप्रणीतम् । अवशिष्टाः सर्वेऽपि- गद्य-पद्य-मयाः प्रबन्धाः अप्पाशास्त्रिविरचिताः एव । अनयेव रीत्या चन्द्रिकाया: भूयांसः एव अङ्काः अप्पाशास्त्रि-प्रणीत-प्रबन्धः एव बाहुल्येन अङ्किता: वर्तन्ते । अस्मिन् प्रथमाझे । श्रीशिवः शरणम्' इति वाक्यं सर्वाद्यत्वेन विद्योतते। एवं 'थीशिवः शरणम्" इत्यारभ्यैव श्रीअप्पाशास्त्रिणा ·अप्पा शास्त्रिपरितम् - - सेखनी प्रस्थानम् उपक्रमते स्म। ततश्च मङ्गलायतरणिकामुभाषित. श्लोकोत्तरं 'विज्ञप्तिः' इति गद्यप्रवन्धः विराजते, यः पल अस्यास्य विशेषेण समाकपणं विद्यते। अस्मिन् हि प्रबन्धे चन्द्रिकायाः स्वरूपं, विषयाः इत्यादि विस्तरशः प्रकटीकृत्य जीवनचरितविषयकस्य देशे तिवृत्त. विषयकस्य च प्रबन्धस्य विषये विस्तरेण प्रतिपादितम् । अत्र तु एतद्- विषयकः तत्रत्यः अंशः समुध्रियते, येन परिचीयेत पाठकमहामार्गः सौष्ठवं श्रीअप्पाशास्त्रिणां भाषायाः, प्रतिपादनस्य, उद्देशस्य चेति । स एपः १०. अत एव, किञ्च, तवयंम् - 'बहवः किल भारतवर्षीया भूतपूर्वा विद्वांसो येषां जीवनपरित. स्याप्तमुखमात्रावशिष्टस्य कियानप्यंश आणितो रोमाणि हर्पयति । यदि च तेषां जीवनचरितं कियन्तं कालंन विरच्येत तदा किल न तेषां नामापि श्रोतुं सुलभ स्यात् । न चैतद्युक्तम् । महात्मनां हि जीवनचरितं नाम निस्तुल उपदेशक एव। तद्धि चरितं पठन्तः सुमतयश्छात्रा: ' कथंकार वर्यो विद्यामुपाजिजत्, कस्मिश्वावसरे कथंकारमवर्तत, कोदशी चास्य प्रवन्धप्रणयनशैली, कीदृश. स्वमावस्तेन च कोऽस्य लाभः का वा हानि- रित्यादि' विचार्य स्वयमपि तथा परन्तः पटीयस्त्वमासादयेयुः भवेयुश्च भारतभूमेरसाधारणानि भूषणानि । अत एव यथाक्रमं यथावसरं च तेषां जीवनचरितानि नातिसक्षेपाण्यनतिविस्तराणि च प्रकाशयिष्यन्ते । "किं च शास्त्रमात्रपटव: केऽपि पण्डिताः पाण्डित्यमात्रेण सन्तु. एपन्तः स्वदेशविपये निकामम् औदासीन्यम्मालम्बन्ते । न चैतद्युक्तं नापि रिदं समीचीनमित्यभिप्रेयते। कि त्वनवरतं संस्कृतभापासुधामास्वादयतां तेषां साहजिक एव देशभाषामाध्वीकेऽप्यननुरागः । दुरधिगमा चेदानी देशीयमापामयानां संवादपत्रिकादीनां वाचनमन्तरा देशप्रवृत्तिः संवृत्ता । अत एव चानभीष्टमपि देशप्रवृत्यज्ञानं तेषां घटते । नूनं यद्यमी महोदया विज्ञात-देश-वृत्तान्ताः स्वीयां हानि जानन्तो जनपद. हितेप कर्मस्वभिनिविशेरंस्तदाऽचिरादेव भारतं वर्षमन मय्य महोद्य. मान्यपि देशान्तराणि हृपययः । अत एव तेपामत्र प्रवृत्तिरावश्यिका । सा पसंस्कृतभाषया तथाविपविषपकप्रबन्यरचना विना दुर्घटेति तदर्थ स्वदेश- ·मध्यम पर्व विषयकं कमपि वृत्तान्तमधिकृत्य सरल-गद्यमयं कियन्दमपि प्रबन्यं प्रायेण प्रतिसंख्यं प्रचारयिष्यामः । अस्मिन् विज्ञप्तिलेखे अप्पाशास्त्रिभिः चन्द्रिकायाः ‘पाठकग्राहकाः प्रवन्धरचनायां तयावदघतु यया न तत्प्रत्यर्पणं प्रसज्येत।' इति सूचना- पूर्वकं प्रवन्धविनिर्माणाय प्रायिताः । अस्मात्खलु विज्ञायते चन्द्रिकाप्रचारे काचित् विशिष्टव सरणि: अप्पासास्त्रिभिः निश्चिता यासीत् इति । ११. प्रारब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् । पाठकमहागया:! 'इत्यं करिष्यामि, एवं करिष्यामि' इति प्रतिज्ञाकारिणः सुबहुला एव दृष्टिपयमुपयान्ति पुरुषधोरेयाः । न पुन: एतेषु भूयासः एव पारयन्ति कत प्रतिज्ञापूर्तिम् । ते हि स्वकीयं सामथ्र्यम् अनालोच्य एव 'मुखमस्तीति वक्तव्यम्' इति न्यायमवलम्ब्य कार्यारम्भ प्रवर्तयन्तः नानाविघदोषः आक्रान्ता: असमाप्ते एव कार्यजाते सुदूरतः त्यजन्ति तदेतत् । एतादृशान् एव समवलोक्य कर्तव्यम् एतेषां समुपदि- शति सूक्तिः इयम्-'अनारम्भो हि कार्याणां प्रयमं बुद्धिलक्षणम्' इति । प्रतिज्ञाकर्तृप पुन: अहालिगण्याः एव तादृशाः सन्ति ये किल जानन्ति सम्यक् एव बलावलम् आत्मीयम् । निर्णयन्ति च नैतत् शक्पं शक्यमेव वा इति । शक्यमेव चेत् प्रारमन्ते एव एते प्रतिज्ञातकार्यम् । सोवापि पुनः विपदा राशीन् पूरयन्त्येव स्वीकृतं कार्यम् । एतादृशान् एव निदण्यं मूक्ति. एषा प्रवर्तते-'प्रारब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम्' इति। मतिमतां प्रवराः श्रीअमाशास्त्रिणः सम्यक् एव समकागच्छन् स्वीपं प्रतिभा प्रकर्षम् । अत एव स्वलेखन्यां सुदृढयद्धः अप्पाशास्त्रिभिः संस्कृतचन्द्रिकाप्रकाशनं महोत्साहनी कान्तं प्रतिज्ञातं चास्या: विषय- वैभवम् । पत्रिका संपादकेषु भूयांसः एव लेखक-महाभागेषु चातकायन्ते । तत्तादृशान् विविधविषयकान् प्रतिजानन्ति च लेखान्। अमीष्ट काले प्रबन्यान् अनधिगतवन्तः पुनः विमनायन्ते । अप्पाशास्त्रिगः तु नासन् तादयाः संपादकाः। गद्यपद्योभयविधप्रवन्धप्रवीणत्वम् अपाशास्त्रिषु व्यद्योतत। सरसप्रवन्धनिर्माणकौशलेन सह शास्त्रार्यपटुत्वम् अपि । समालोचकत्वेन सह विनोदबुद्धिरपि । उपदेशकत्वमिव रज्जकलं च।

·अप्पा शास्त्रि चरितम् wwwwwwwwwww MMANI “ " अत एव चन्द्रिकायाः प्रबन्धानां कृते खसूचित्वमेपां कदापि नेवासीत्। बहुमुखी प्रतिभा एतेषा गद्य मयान् पद्यमयान् मिश्रान् नै कविषयमयान् भूयसः एव प्रबन्धान आविरकार्षीत् । कूलंकपत्वम् एतेषां प्रतिभायाः निदर्शयितु चन्द्रिकायाः पञ्चमं खण्डमेव रसिकानां पुरस्तात् प्रसार. यितुमिच्छामः। नामत एव धीमताम् अप्पाशास्त्रिणां प्रवन्याः अत्र समुल्लिख्यन्ते । मनागेव पुनः प्रबन्धगतः अंशः समुद्धियते। तथा हिं- १२. अप्पाशास्त्रिणां नानातन्त्रविचक्षणत्वम् । (१) अप्पाशास्त्री सरसकविः। चन्द्रिकाया. प्रत्यवं मङ्गलाचरणम् अवतरणिकाः च पद्यमया एव आसन् । तत्र संदृश्यताम् इदम् उपास्यदैवतस्य श्रीशिवस्य प्रकर्षद्योतक मङ्गलम् पद्म प्रमुखा यस्य किङ्करा अमृतान्धसः । स सुधांशूल्लसच्चडः कोऽपि देवोऽवलम्ब्यते ।। पद्मभूप्रमुखाः नाम कमलोद्भव-( = ब्रह्मदेव )-प्रभृतयः सर्वेऽपि किरा एव भगवतः श्रीशिवस्य। सुधांशुः चन्द्रमाः प्रतप्तानां सुरनर- प्रभृतीनां दुःखसंहारक इति साभिमानम् एतं स्वचूडायां निवेशितवान् देवः । अथवा यदाधित: असो चन्द्रः विश्वस्य तापहरणे समर्थो भवति, तं तादृशं भगवन्तं महादेवं संश्रयते काविः । कोऽपि इत्यनेन वर्णयितुम् अशक्यः इति द्योत्यते । चन्द्रस्य आश्रयप्रदाता भगवान् श्रीशिव, चन्द्रि- कायाः एतस्याः अवलम्बनं करोतु इति ध्वनिः । मासावतरणिकासु चेतसि विधीयताम् इयम् । " आकान्तोऽपि घनमलोमसतमवर्षात निष्कान्तिता नोतः फप्टतमान्यहानि कतिविच्छन्नोऽतिवा क्वचित् । मासेऽस्मिनिषसके पिमलया कान्त्या जगद् भासयन् प्राकाष्ठामुख चन्दन कतिलकः शीतांशुरुज्जृम्भते ॥ नूनं संस्कृतचन्द्रिकाप्रवतं कम्य जयचन्द्रशम-सिद्धान्तभूपणभट्टाचार्य- म्यंत्र यर्णनम् इदम् । सोऽपि ननु एतादृश एव। चन्द्रिकाप्रचारणे विपनेन " ·म व्य मपर्व ४७ " " खलु तेन इदानी ( अप्पाशास्त्रिसाहाय्येन ) संकटानि निरस्य संस्कृत- चन्द्रिकायशसा दिशो घवलीकृताः । असो च चन्द्रः भारतभुवः पूर्वदेशीयः एव । वङ्गेप एव अयं न्यवसत् इति । रूपकालङ्कारेणार्य वस्तुध्वनिः । अस्मिन् चन्द्रिकायाः पञ्चमे वर्षे भूयांसः एव अप्पाशास्त्रिणाम् उद्भटश्लोकाः प्रकाशिताः । तत्र दृश्यतां तावत् अयम् अर्थान्तरन्यासः तुङ्गानामपि मेघाः शैलानामुपरि विदधतेच्छायाम् । उपकतं हि समर्या भवन्ति महतां महीयांसः॥ इयमपि नयनगोचरीक्रियतां प्रान्तापनुतिः 'सुपदन्यासमनोज्ञाऽलङ्कारोद्भासिता रसोत्फुल्ला। कि न सखे वरवनिता, नहि नहि कविता कवीन्द्रस्य । सुमधुरः प्रसन्नः च अप्रत्य: श्लेपः । एवंगुणविशिष्टायाः कवितायाः पुरस्ताद कामिनी अपि वरवणिनी तुच्छा इति द्योत्यते । चन्द्रिकायाः पञ्चमे खण्डे अप्पाशास्त्रिणां द्वं खण्डकाव्ये प्रकाशिते । तत्र प्रथमं ‘धीशाहोः कुमारावाप्तिः।' शकस्य १८१९ वर्षीय श्रावण- सुदि प्रतिपदायां कोल्हापुराधिपते: धीमतः शाहुराजस्य राजारामसंज्ञक: पुनः अभवत् । राजपुत्रजन्मोत्सवम् अधिकृत्य काव्यम् इदं प्रणीतम् । तत्र तावत् शाहुराजस्य राजधानीवर्णनं निर्वर्ण्यता रसिक: - " तस्यास्ति लक्ष्म्या स्वयमेव जुष्टा कोल्हापुराख्या किल राजधानी । अभ्यस्यता देवपुरी विधानं व्यधायि या पूर्वमिवारजनन ॥ ४ ॥ प्रसन्नोऽयं श्लोकः । सिद्धविपया वस्तूत्प्रेक्षा इयम् । इदं च अक्षि. लक्ष्यीक्रियतां जन्मसमयवर्णनम् " मासे नमस्यखिलसंमदसमझते पक्षे सुपाकरकरोज्ज्वलरोदसीके । आद्य तियावृदयमाप नृपात्मजन्दुर मोदः प्रजामनसि चानतुभूतपूर्वः॥ अत्र द्वितीये पादे व्यासः सुस्पष्टः। द्वितीयाघे रूपकसंश्लिष्टं दीपकम् । अर्थतद् एकमेव निनीयतां राजप्रकर्पवर्णनम् "पुण्ये जन्मकुले च संपदमला धर्मे मतिः सुस्थिरा कोतिदिग्गजकुम्भमध्यविलसन्मुक्ताकलापायिता । - ·४८ बप्पा या स्त्रिं चरितम् तारण्ये च सुताद्भवो नृपतितेत्येकंकमप्युच्चकः श्लाघ्यं शाहुनृपाल तत् स्वयि सतामाये समपं स्थितम् ॥२३॥" 'उदात्तं वस्तुनः संपत्' इति लक्षितः उदात्तालङ्कारः अत्र संपद्यते । सारालङ्कारोऽपि विराजते। 'उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः । ' इति तस्य लक्षणम् । काव्यस्यास्य अन्तिमः श्लोकः शिबिका। बन्धस्य उदाहरणं विद्यते । अत: कवेः विविघालङ्कारविन्यासनैपुण्यं सुस्पष्टं भवति। द्वितीयं खण्डकाव्यम् एतेषां 'तिलकमहाशयस्य कारागृहनिवासः' इत्याख्यं विद्यते। २२-६-१८९७ इत्याअग्लदिने रॅण्ड महाशयस्य वध: संजातः। तनिमित्तेन लोकमान्यतिलकमहोदयाः कारागृहवासम् अनु. भूतवन्तः । पण्डितस्य नेतृप्रवरस्य च तिलकमहोदयस्य दुःखम् इदं राष्ट्र- भक्तस्य कवेः स्वान्ताय कथं नाम स्वास्थ्यं प्रदद्यात् ? तत् नेतद् विस्मया- वहं यत् तिलककारावासम् एव , अधिकृत्य श्रीअप्पाशास्त्रिणः काव्यं म्यबध्नन् इति । लोकमान्याः निगहेन दूषिताः इति वदन्तु नाम केचित् । कविः तु एवम् अभिप्रति- निगवन्तु निसगंधियो निगदूषणमित्यम् तव । अपरं स तथापि भूषणं भवतो येन विशिष्य पूज्यसे ॥ ४॥" निगडरूपम् अपरं भूपणम् इत्युक्त्या स्वदेशसेवाव्रतं प्रथमं भूपणम् इति अवसीयते । रूपकमेतत् । अथवा निगड एवं श्रीमन्तं तिलकं नमस्कृत्य धन्यो बभूव इति सपमरकारं कथयति कविः- अपतद् भवतः पदाम्बुजे निजपुण्यस्य विपाकतोऽध सः । यदपात्य जगत्यवद्यतां निगर: साधुतमत्वमागतः ॥१४॥" अतिशयोक्तिपरिपुष्टः तद्गुणालङ्कारः अयम् । रसिकैः समग्रम् एष पटनीयं प्रत्यक्षर रसोदगारि काव्यम् एतत् । अत्रय तिलकविषयक: रविमानः परी पृष्टि मंग्राप्तः । ॥

·मध्यम पर्व " (२) अप्पाशास्त्री - गद्यनिबन्यलेखपढ़ः। चन्द्रिकायाः पञ्चम-बण्डीय-प्रथमावात् एव 'आत्मावलम्बनम्' इति निबन्धः अप्पाशास्त्रिभिः प्रकाशयितं प्रारव्यः । अस्मिन् निबन्ध परावलम्बित्वस्य--पारतन्यस्य धिक्कारः कृतः। पराबलम्बनेन जायनाना भारतीयानां हानिः प्रदर्शिता । विदेशीय-नस्तूनां मीमांसा कृता । स्वाव- लम्बनस्य सर्वया समुन्नायकत्वं च प्रतिपादितम् । एवं परावलम्बनं तिर- स्कृत्य अन्यच्च तत्संवन्धि किञ्चित् अभियाय प्राहुः श्री अप्पारास्त्रिण: 'नूनम् इदं परावलम्बनं नाम प्राणिनां निगूढनायं बन्धनम् ।' इति । परावलम्बनस्य इदं विवरणं तदानीन्तनाझलगासनम् एव उद्दिश्य वर्तते इति को न मन्येत? 'आशा' इत्याख्यः अपरो निबन्धः पञ्चमखण्डे दृग्गोचरो भवति । संदृश्यतां तावत् आशा-ग्रह-प्रस्तस्य यत्किञ्चित्कारिता आराया खलु मानुषो निःमारेप्वपि वस्तुप प्रणयं कुरुते, पवि- पात-दुःसहान्यपि दुरात्मनां वचांसि सोडुं पारयति, दर्शनविभीपणान्यपि काननानि संचरति, किम् अधिकं भसितबहुलमप्यूपरमाधमति, वीभत्सेप्वपि वस्तुपु निकामम् अनुरागं वध्नाति, रुग्णशय्यामधिशयानोऽपि धनं धनं धनम् इति जजप्यमानः शतशोऽपि क्रोगान् पलायते, न तु गणयति सुदुर्लभान् अपि प्राणान् । अहो प्रभाव आशायाः।" 'विज्ञप्तिः' इत्यास्य-मुमधुर-संपादकीय-लेखस्य कोप्पंश: प्राक् एव समल्लिखितः । इदानी पुनः वीक्ष्यतां 'कृतमता वत्सरान्ते विज्ञप्तिश्च' इत्याख्यलेखस्य कोऽप्यंश:- " इदं च मया न विस्मरणीयं नापि विस्मरिप्यते यावज्जीवं यदकारणवन्धुता मूर्तिमतेव स्नेहेन शरीरम् नास्थितेनेव परमवैदुष्यण प्रथितयशसा कल्याणमाजनेन अपरेणेव मदीयेन बहिस्चरेण जीवितेन कलिकातानगरवासिना मुगृहीतनाम्ना श्री ५ जयचन्द्रसिद्धान्तभूपण- भट्टाचार्येण सानुकम्पं मय्यनुगृहीत मंस्कृतचन्द्रिकां समर्पयता। सर्वथा अनेकशः प्रशंसनीयम् अस्यौदार्यम् अभिनन्दनीयं प्रेमोपरलोकनीयं च दूर- दगिस्वम् । विनयावनतेन च मोलिना वहाम्येतत्कृतानुपकारान् । " म.च.४ ·अप्पाशा स्त्रिचरितम् "भगवच्छतकम् परिच्छेदोऽयं श्रीजयचन्द्रपण्डितविपयिणीम् अप्पाशास्त्रिणां श्रद्धा. पद्धति विद्योतयति। (३) अप्पाशास्त्री --- शास्त्रार्थविचक्षणः। अप्पासास्त्रिणां 'सामान्यधर्मप्रदीपः' इत्याख्यनिबन्धस्य प्रथमो भागः चन्द्रिकायां पञ्चमे खण्डे विद्यते। अत्र हि सामान्यधर्मप प्रथम- भूनायाः अहिंसायाः स्वरूपनिर्धारणं प्रपञ्चितम् । (४) अप्पाशास्त्री --समालोचकः। अप्पाशास्त्रिणां समालोचनलेखाः सुबहुला एव विद्यन्ते । समा- लोच्य-ग्रन्या अपि नेकविषयकाः सन्ति । तत्र तावत् पठ्यतां काव्य-समा- लोचनायाः कोऽपि परिच्छेदः अत्र किलाभिनवेऽपि काव्ये दोषान्वेषणबद्ध- परिकरेणापि मया प्रायो नैव दृष्टं दिदृक्षितम् इति नूनं प्रशंसाोऽसो महात्मा तकंचूडामणिः । विरला: खल्विदानीम् एवंविधाः सरसपद्यप्रणेतारो दार्शनिकप्रवराः। महीयान् हि दार्शनिकत्व कविप्रवरत्वयोदृश्यते विरोधः । अस्य तु दार्शनिकप्रवरस्यापि कविप्रकाण्डस्य काव्ये तत्र तत्र गोचरीभवन् अलौकिक: प्रसाद, विलक्षणं माधुर्यम्, अपूर्वश्चालङ्कारोपन्यासो मनोहरो युक्तिवादप्रयोगो हृदयङ्गमश्च भावाविष्कार: कस्य वा सचेतमश्चेतो न प्रसादयेत् ? कस्य च प्रेक्षावतस्तनुं न पुलकयेत् ? य च रसिक स्वमाश्रव्यामरत्या तिरस्कृतान्यव्यापारं न विदध्यात् ? सर्वयाऽशक्यम् एवंविधं काव्यं नव्यनिर्मातु विशेषतस्तु दार्शनिकः । अनेन खलु सरसकाव्यसमीक्षणधोरणी विज्ञायत अपाशास्त्रिणाम् । (५) अप्पाशास्त्री-येदान्तमर्मवेत्ता। आधुनिक. वेदान्तकुनादीना कृतम् अन्तिरं समयलोरप तत्रोक्तम् अपाशास्त्रिभिः "इकिल ब्रह्मविद्यागास्त्रं नामानिनिर्मल नीरं, तच्च परिशील- पितुः घटाया य आकारस्नदारमनैव परिणमते। अत एवास्याध्ययनेन पारमापिम् अयवोपग अधिकारिविशेष एवं प्रभवति न तु मुधारक..

·मध्य मपर्व VYBRANY धौरेयवर्गीयोऽनिगृहीतेन्द्रियोऽप्रशान्ततर्पः श्रुतीनां प्राकृतः गत्रुरिति प्रति- पाचन एव ब्रह्मविद्याविशारदः। यया नीरं मृदादिसमानं वर्णमधिगतवत् अपि कतकसंयोगादशेषमपि कालुष्यमपास्य पारमार्थिकमेवात्मनोरूपम् अवलम्बते । एवं तत्तन्मतानुयायिनां बुद्धिवैभवानुरूपं तत्तद्रूपमवलम्बमानं ब्रह्मविद्याशास्त्रं प्राचीन ब्रह्मविद्यायाः पारमाथिकं स्वरूपम् अवगच्छद्भिः विद्वत्तमः आस्तिकः प्रणीतानां प्रवन्धानां परिशीलनेन कालुप्यान्मोचयितुं शक्यम् । अनेन च वेदान्तशास्त्रीय-प्रमेयेपु निश्चिंतमतित्वम् अप्पाशास्त्रियां स्फुटीभवति । (६) अप्पाशास्त्री-साहित्यमर्मविदां वरः । कस्यचित् काव्यस्य समालोचनाविषयकपत्रस्य उत्तरप्रदानसमये विलिखितम् अप्पाशास्त्रिभिः । " समाधिविषयेऽप्यत्र किञ्चिद् वक्तुमिच्छामः। प्राचीनो वामना- चार्योऽर्थदृष्टिः समाधि इति ( ३३२१७ ) समाधिलक्षणमभिधाय अर्यो द्विविधोऽयोनिरन्यच्छायायोनिर्वा ( ३।२।८ ) इत्यर्थस्य द्विविधतां प्राह । महाकविकाव्यानां छायोपजीवनं न समाधिः किन्तु काव्यहेतु: शिक्षाविशेष इत्यपि वाग्भट्टादयो मन्यन्ते । तद्यदिच्छायोपजीवनमपि गुण- स्तदा पादद्वयत्रयोपजीवनादयोऽपि गुणतामेवापद्येरंस्ततश्च स्व-प्रतिभपा काव्यनिवन्धोऽकिञ्चित्करः कवित्वं च अनायाससाध्यं भविष्यतीत्यभि- प्रेत्येव समाधेर्गुणवत्तां नाङ्गीकुर्वते विश्वनाथादयो नव्याः। एवं समाधे. स्तत्र च वामनसंमतस्य गुणत्वसंसिद्धौ भूयान् प्रत्यूहः । " अनेन साहित्य- शास्त्रीय विस्तृतवाचन मननं च अप्पाशास्त्रिणां स्फुटीभवति । (७) अप्पाशास्त्री-संशोधकः चरितलेखाश्च । महात्मनां जीवनचरितप्रणयनं प्रतिज्ञातम् अप्पाशास्त्रिभिः । तदनु सृत्य चन्द्रिकाया अस्मिन् पञ्चमै खण्डे १. श्रीशंकराचार्याः, २. महा- कवि. श्रीगुणाढयः, ३. कविवर. श्रीचनऊ जयः, ४. कविवरः श्रीवेङ्कटा- ध्वरी, ५. श्रीविश्वनाथकविराजः, ६. श्रीरघुनाथशिरोमणि,, ७.पं. कान्ता- चार्याः इत्येतेषां सप्तानां परिचयं व्यलिखन् । प्रबन्धेषु एतेषु प्राचीनानि ।

·मध्यमपर्व (९) अप्पाशास्त्रो-ललितनिबन्धकारः। अप्पागास्त्रियां 'संमार्जनी-शलाका' इत्याक्ष्यो ललितनिबन्धः चन्द्रिकायाः पञ्चमे खण्डे नयनानन्दं वितनो त । जीर्ण-संमार्जनी-रालाको संवीश्य तादृशीम् एव जीवनसणि समालम्बमानानां क्षुद्राणां सकारुण्यम् अवहेलनम् अस्मिन् कृतम् । भूयोभिः एव प्रगमितः अयं निवन्धः । दृश्यन्तां तावत् शलाका-दर्शनोद्भूत-विचाराः " इदानीं चेताम् अवलोकमानस्य मे मुदीर्घम् उष्णं च नि.श्यसितं प्रादुर्भवति । चेतश्चात्यन्तम् औदासीन्यम् आलम्बते! एवं भूते च क्षणात्केऽपि नराधमा: स्वीयेनाचरितननां संमार्जनीरालाकाम् अपि विडम्बयन्तोऽस्माकं मनस्याविभूय काम् अपि कारुण्यलहरीम् उत्सादयन्ति । मन्ये येषां किल नराधमानां संमार्जनी-शलाका-संवादिन्येवाकृतिधिक तपां जन्मेति ।" (१०) अप्पाशास्त्री- आयुर्वेदवितः । वृक्षायुर्वेदः इति प्रवन्धः रोगनिदानादि प्रतिपादयति। नव्यत्वेन संभाव्यमानाः च मानुपाणां वृक्षाणां च केचिद् योगा: प्राचीनाः एव इत्यपि प्रतिपादितम् अस्मिन् । आयुर्वेदेऽपि मानुप-पशु-वनस्पति-प्रभृतीनां चिकित्सायाः ग्रन्थेषु परिचयः आसीत् अप्पागास्त्रिणाम् । किं च पाश्चात्त्य-संस्कृति-प्रभावात् तिरस्कृतस्त्राभिमानेषु सत्त्वोत्पादनम् अपि आसीत् अप्पाशास्त्रिणाम् उद्देश्यम् । तत् अपि प्रवचः एतादृशः शक्यम् अभवत् । (१२) अप्पाशास्त्री कथालेखक.। अस्मिन् पञ्चमे खग्डे धर्मस्य मूक्ष्मा गतिः, मणिकुण्डलोपाख्यानं च इति द्वे कये प्रकाशिते। वर्णन, भावाविष्करणं, संवादादिच अत्रत्यं हृदयङ्गमम् एमेव । (१२) अप्पाशास्त्री-ज्योतिःशास्त्रज्ञः। "ग्रहणम्" इत्याख्य प्रबन्धः अत्र श्रीअप्पाशास्त्रिणां प्रकाशितः । अहि विन्यस्य श्रुतिवचनानि, उद्धृत्य च ज्योतिपविषयकग्रन्यवाक्यानि, संतोल्य च आधुनिक विज्ञानं विचारितं साकल्यतो ग्रहणम् । एतत्खलु ज्योतिःशास्त्रीय-सूक्ष् मेक्षिकाम् अप्पाशास्त्रिणां स्पष्टयति ।

·५४ अप्पा शास्त्रि चरितम् (१३) अप्पाशास्त्री नाटककार:। 'नाटकान्तं कवित्वम्' इति हि साहित्यिका. प्राहुः । अप्पा. शास्त्रिभिश्च 'अधर्मविपाकम्' इत्याख्यं नाटक प्रणीतम् । अस्य च नाटकस्य द्वौ एव अको प्रकाशितो। विषयः पुनः अस्य नामतः एव स्फुटी. भवति । अधर्मस्य दुष्परिणामः, धर्मस्य सुखानुबन्धित्वम् अत्र प्रतिपाद्यते। रचना किल नाटकस्यास्य प्रबोधचन्द्रोदयस्येव । (१४) अप्पाशास्त्री-विनोदपटुः । विनयशालि विविधविषयकं श्रीअप्पाशास्त्रिणां वैदुष्यं विनोदपटुः त्वेन रसरसितम् आसीत् । चन्द्रिकायाम् एतेषां भूयांसो विनोदलेखाः प्रकाशं गताः। अत्र तावत् एक एव कश्चित् विनोदलेखः प्रदीयते। सोऽयम् ' कदाचित् कोऽपि धूतः कस्यचिद् विदुषां पुरस्कर्तुः समीपमागत्य प्राह स्म। भोः परीक्षतां मां भवानिति । स चैनं विद्वांसं मन्वानः समुचित आसन उपवेश्य सविनयमुपरचिताञ्जलि: प्रोवाच । किमधीते भवानिति । घूतः सर्वम् । पुरस्कर्ता - तत्कुत्र विषये भवन्तं परीक्षेय । धूर्तः तद् भवानेव चिन्तयतु । (ततः व्याकरण - न्याय - -तक-सांख्य-योग- मीमांसा - ब्रह्मविद्या - साहित्येति - विषयेषु परिचयविषये पृष्टः धूर्तः 'न, न' इत्युत्तरितवान् । ततश्च ) पुरस्कर्ता-कतमस्तहि वेदोऽधीयते भावेन ? धूर्तः - (क्रोधभिनीय) किमेवमन्यदेव मां पृच्छसि ? केन ना ते प्रोक्तं मया व्याकरणादिकम् अधीतम् इति येन वृया प्रश्नैरात्मानं मां चायाससि । पुरस्कर्ता- ननूक्तमेव भावेन सर्वम् अधीय इति । धूर्त:- कथमेतदपि न जानासि। न मया वेदः शास्त्र वा किमप्यधीतं किन्तु नवीनोऽहं संस्कृतभाषाया अध्येता शब्दरूपावलिं पठन् सर्वशब्दम् अधीय इत्यत एवानवं सर्वम् अघीय इति, भवान् पुनरन्यदेव पृच्छति । एतेन विनोदप्रियवं तादृा-लेखन-कुशलत्वम् अपि अप्पाशास्त्रियां स्फुटीभवति। एवं नेकविधविषयेषु मुमधुरमरण्या विलिखन्तः श्रीअप्पाशास्त्रिणः 'सिद्धहस्तो लेखकः' इति प्रतिष्ठा प्रपेदिरे। स्वकीयप्रतिज्ञाम् अनुसत्य ·मध्यम पर्व लेखनप्रकाशनादि अप्पागास्त्रिणां वैशिष्टयम् आसीत् । तथापि ग्राहकेभ्यो मूल्यानपिगमात् एव भूयसा चन्द्रिकायाः प्रकाशनम् अन्तरितम् । १३. पं. कान्ताचार्य-चरितम् । नेकविधप्रबन्धलेखनन रमिकमनांसि रञ्जयत्सु श्रीअप्पाशास्त्रि' वृत्तमेकं दुःखप्रदायि संवृत्तम् । एतेषां किल व्याकरणाचार्या: पं. कान्ता- चार्याः शकस्य १८१९ वर्षे भाद्रे दिवंगताः। श्रुतवृत्तः अप्पाशास्त्रिमिः खिन्नान्तरङ्गः अपि कर्तव्यमिति श्रीगुरुवर्याणाम् एतेषां जीवनचरितम् आलिखितम् । संक्षिप्तस्तु एतेषां परिचयः प्रदत्तपूर्वः एव । इदानी पुनः यप्पाशास्त्रिणाम् अमृतमयगन्दैः किमपि आवेद्यते - " न जाने संसारः किममृतमयः किं विषमयः ।। सहृदयवाचकाः, यः किल जगति लब्धजन्मा मानुषः स सर्वोऽपि मकृदपि सर्वत्र संचारितदृष्टिनिपुणं विभाव्योपरितनमेव कवचनम् उच्चरेत् । अहो विपमता संसारस्य। अहो दुरुल्लङ्घनीयता नियते: । अहो दुरवगमता समयपरिपाकस्य । महाशयाः। अद्य किलोपनतमशस्तं दिनं यदेवं विधेनैव केनचित विषयेणाकृष्टम् अस्मदीयं चेतः । .. ...... . एतेन च समयदुविपाकेन मन्दोत्साहा: स्मः। किन्तु यस्य महात्मनः प्रसादात् संस्कृत-मापालेखने लब्धप्रवेशैयं लेखनी तस्यांशतः कृतज्ञताप्रदर्शनम् इदानीम् । अत्यन्तम् आवश्यकम् इति कञ्चिदत्र प्रवर्तामहे । X x X X महात्मनाऽनेनात्मनो गुणसौरभेण बहूनां किल प्रेमिकाणां मुरभी- कृतान्यन्तरङ्गाणि। कोल्हापुरे खल्वयं महात्माऽसाधारणो वैयाकरणः । पादित एव नि:मारसरीरोऽसौ महाभागो वत्सरेऽस्मिन (१८१९ शाके) नानाविधरामय रभिभूतः परां निःसत्वताम् आपेदे। अस्मिश्च वत्सरे श्रावणे मास्ययम् आमातिसारेगाभिभूतो निकामं निःसहतां प्रापत् । परेशस्य तात्कालिकया कृपया स ामयः श्रावणावसाने निवृत्तप्राय इवालक्ष्यत । निःशक्तता तु न विंजहावमुं महाभागम् । अथ भाद्रे मासि भगवन्तं गज- वदनम् अभ्यच्यं महाशयोऽयं देशोपगयार्थम् आधुनिक. समीचीनतयोद्- घोप्यमाणं मिरजग्राम प्रययौ। तत्र चास्यासो रोगो निवृत्ति मनागप्पलभ- ·अप्पा शास्त्रि चरितम् मानः सविशेष वर्षितुम् आरेभे। अयोस्थिते भाद्रवदि, तृतीयायां नियो महात्मायमतिमात्रमालायत् । सवितरि गगनमध्यम् उपारुढे च नाना- दुरितसंकुलं भूलोकम् अपहाय स्वर्गलोकप्रणयितां भेजे ! अहो दुर्भाग्य कोल्हापुरस्य । हा कोल्हापुरास्पदे व्याकरणविद्ये निरवलम्बासि । भवतु न देवोपनत प्रतिनिवर्तत इति कथञ्चिदपि समाधाय सृष्टि- स्थितिप्रलयकर्तारं भगवन्तम् ईश्वरं प्रार्थयामः। भगवन् स्वलोकेप्यनुरूपेण पदेन योजयामुं महाभागम् इति । १४. अप्पाशास्त्रिणि वीप्येत मन्ये संस्कृतचन्द्रिका । - श्रीमहेशचन्नतकंडामणिः। श्रीअप्पाशास्त्रिणां संपादकत्वे सर्वाङ्गीणेन लावण्येनेव सौष्ठवेन समुपेतया चन्द्रिकया विद्वत्प्रकाण्डानां भूयिष्ठाः प्रशंसाः प्राप्ताः। तत्र तदानीन्तनवङ्गीयविद्वच्चक्रवतिनां श्रीमहेशचन्द्र तर्कचूडामणिमहाभागानां संस्कृतचन्द्रिकायाः शुभाशसा यथा " चन्द्रिका रत्नमकुरे सङक्रान्ता संस्कृता भवेत् अप्पाशास्मिणि दीप्येत मन्ये संस्कृतचन्द्रिका ॥ एपा संस्कृतचन्द्रिका नवनवान् भावान् समुद्भावये- पालोक पयि दर्शनं च वितरेद् भिन्द्यात् तमोऽप्यान्तरम् । पीयूपैविधान् रसरनिमिषान् कुर्यादपीत्यादिका आशा नः शतमुत्थिता मनसि याः सिध्यन्तु ताः सांप्रतम् ॥ २ निष्क्रान्ता जयचन्द्रतो द्विजपतेनिलाञ्छनावुद्यताद् अप्पाशास्त्रि-सरस्वती-रस-सुधा-माधुर्य-धुर्यच्छटा । आशाः पूरयतात् पवित्रचरितविद्वच्चकोराशया नित्यं संस्कृतचन्द्रिका विजयतां निन्दत्यपीन्दुप्रभाम् ॥ इमानि प्रशंसापद्यानि चन्द्रिकायाः पञ्चमवर्षस्य तृतीयेऽङ्घ, प्रका- शितानि । अनेनव विज्ञायत विचक्षणः चन्द्रिकाया. अप्पाशास्त्रिसंपा- दनस्य यशस्विता । तमत्य-पद्येषु टिप्पन्येका सलिखिता । सेयम् 'एवं सलु मुबहूनि स्वयमुपनतानि प्रशंसापत्राण्यात्मप्रशंसाभयात् प्रकाशयितुं न शक्यन्ते । अस्य तु कवेगियम् अतीवमनोहरा वाधकानां - ·मध्य मप ५७ मनःप्रोगनोपेक्षितुमनहत्यात्मप्रसादोषमङ्गीकृयापि प्रकाशिना । अन्ये तु पत्रिकान्तरेष्वेव चन्द्रिकाप्रति प्रकाशयन्विति । अहो विनय-मुपमा वैदुष्यस्य । अनेन किल श्रीअप्पासास्त्रिणां कोतिचन्द्रिकाया: निष्कलचन्द्रोद्भवत्वं समुयोतितम् । १५. प्रयमवर्षस्य सिंहावलोकनम् । यद्यपि श्रीअप्पागास्त्रिणां संपादकत्वे पञ्चमं वर्षमुद्भासितं संस्कृतचन्द्रिकया तयापि तत्संरावनस्य प्रकाशनस्य च अयम् एतेषां प्रथमः एव वत्सरः । चन्द्रिकायाः मुद्रणं बाईक्षेत्रे मोदवृत्तयन्त्रालय भवति स्म इति प्रोक्तपूर्वम् एतत् । तस्य स्वामी श्रीकाशीनायगास्त्री लेलेमहो- दय: मोदवृत्तं नाम साप्ताहिक पत्रं महाराष्ट्रभाषया प्रचालयति स्म । तस्य प ( १३-५-२७ । ३-६-९७ इति अकादये प्रकाशितलेखेगु राज- कीयः राजद्रोहारोपः कृतः ) दण्डितः च अमी महात्मा । विपन्नः च अयम् इदानीं श्रीअप्पामास्त्रिणां मित्रवरेण्यः चन्द्रिकायाः मुद्रकः । संवीक्ष्य पुनः व्यसनम् एतस्य अप्पाशास्त्रिणः साहाय्यकम् अस्य यावच्छवयं प्रत्यजानन् 'प्रावर्तयन् अ तत्र चन्द्रिकाग्राहकान् अपि । प्रकासनप्रारम्भे श्रीजयचन्द्रमहाभागनिकटस्था एव ग्राहकतालिका स्वीकृता श्रीअप्पागास्त्रिभिः । किन्तु यथा किल निवेदितपूर्व संपादकीय निदे' तथा तादृशः एव अनुभव: पदे पदे अप्पागास्त्रिणां सत्काराय सिद्धः इव आसीत् । चन्द्रिकाग्राहकेषु भूयांस: एव मूल्यप्रदाने उदासीना आसन् । दृष्ट्वा च पुनः प्रवृत्तिम् एतेषां विज्ञापितम् अप्पाशास्त्रिभिः-- " मूल्यप्रदाने निकामम् उदासते भवन्तः । न तेयांत: सुबहुलं अपि साधुवादः प्रशस्तिपत्रिकाणां वा राशिभिः कार्य निर्वाहयितुं शक्यम् । सर्वोऽपि ह्यारम्भः प्रथमं द्रव्यम् एवापेक्षते। तत्र च न वयम् आत्मनो दायजठरस्य परिपूर्तये काकिणीमप्ये काम् अभिलपामः । अपि तु येवलम् यस्या. संस्कृतचन्द्रिकायाः संस्कृतमापाया वा परिचरणाव । एतदवगच्छन्तोऽपि ग्राहका मूल्यप्रदान उदामन इत्यही दुर्भाग्यं संस्कृतचन्द्रिकायाः। यारे तु व्ही.पी. द्वारा प्रेरितामैनां परावतंयन्तीत्यही भाग्यम् उदयमानायाश्चन्द्रिकाया: । न जानीमः पुनः कतमोऽयं प्रकार औदार्यस्येति ।"

·मध्यम पर्व . स्वनगरं प्रति महोत्सवाद्यर्थम् अप्पाशास्त्रिण: समाहूताः । १८२०शकवतः अप्पागास्त्रिणां धारवाड-हुबळीप्रदेशेषु प्रातिवार्षिक-प्रस्यानम् आरब्धम् । धारवाड-नगरे - व्हिक्टोरिया थिएटर' इत्यत्र प्रतिवर्ष न्याख्यानमाला: आयोज्यन्ते स्म । नासु अप्पाशास्त्रिणां व्याख्यानानि आध्यक्ष्यादि व महुर्मुहुः भवति स्म । तत्रत्य-श्रीराङ्कराचार्य-संस्कृत-पाठशालायाः प्रधाना- ध्यापका: उपिनवेटगेरी-ग्रामवासि-पण्डित श्री. श्रीकृष्णशास्त्रिविद्रल- महोदयाः अप्पाशास्त्रिणां स्निग्ध-मुहद्वर्याः संवृत्ताः । धारवाड-वास-समये एतेषाम् एव सदनम् अप्पाशास्त्रिण. समलडकुर्वन्ति स्म । ततश्च तेपामेव परिचयवशात् हुबळयां श्रीशंकराचार्य महोत्सवार्यम् अपि गच्छन्ति स्म अप्पाशास्त्रिणः । तत्रापि तेषां व्याख्यानादि समायोजनं बभूव। अप्पा- शास्त्रिणाम् एकः छायः श्रीचिन्तामणिसहस्रबुद्धे महोदयः कर्णाटकस्थ- नरगुन्द-ग्राम-निवासी आसीत् । ततश्च अप्पाशास्त्रिणां धारवाड-हुबळी- भागः द्वितीयम् इव निवासस्थानम् आसीत् । १८. फयाकल्पम-विज्ञापनम् । चन्द्रिकायाः पप्ठवर्षीयाप्टमाई (१८२० शाकमार्ग) 'कथा. कल्पद्रुमः' इति आदालभापामयं विज्ञापन प्रकाशितम् । 'अरेबियन् नाइट्स' इति ग्रन्यस्य संस्कृतानुवादः प्रकाश्येत तच्च पुस्तकं प्रतिमासम् अप्टपृष्ठात्मकम् एकादशानकात्मक-वर्पमूल्येन लभ्यत इति विज्ञापितपूर्वम् एव एतत् । तथापि नाद्यावधि तत् संघटितम् । पूर्वोक्तानुवादपत्राणि चन्द्रिकया सहब प्रदेयानि इति आसीत् अभिलापः अप्पागास्त्रियाम् । इदानीं तु कया-विषयकं स्वतन्त्रम् एव मासिक-पत्रकं प्रचालनीयम् इति अणाशास्त्रिण: अमन्यन्त । संस्कृत-चन्द्रिका मामिक-पय वैन प्रकाश्यमाना आसीदेव । तथापि तस्याः यानि २४ पृष्ठानि तानि चन्द्रिकापाः उद्देश्यपूर्तये आवश्यकानि एव आसन् । अत एव कयानुवादाद्ययंम् अन्यत्र पत्रिका प्रकाशनीया इति स्यात् भमिलापः अप्पाशास्त्रिणाम् । यद्यपि चन्द्रिकायाः संकीर्णविभागे अनुवादोऽपि उद्दिष्टः, तथापि कया- विभागस्य विस्तरः अपि पाठकानां रुचये अपेक्षित: आसीत् । ततश्न केवल-कयापत्रिका प्रकाशनस्य संकल्पः कृतः । अत एव चन्द्रिकायाः १८२० वर्षीयमा प्रकट नपत्रम् एकं प्रकाशितम् एभिः। तत्रत्यः कोयंशो यथा- ·अप्पा शास्त्रिच रितम् " . * We have intended to publish & monthly named 'Katha. Kalp-Drum if 300 subscribers are available It will contain free translation of Arabian nights' in Sanskrit; with necessary clianges suitable to Hindus ......... As to the beauty of the language in it; Sanskrit-Chandrika is it self llic proof of it. ...... It is greatly hoped that all the patrons of Sanskrit will pay regard to this and hel, us in the noble work." आडग्लभाषायाः अपरिचितानां कृते अस्य विज्ञापनस्य भावार्थम् अनुवादयितुम् अभिलष्यामः । सोऽयम् कथाकल्पद्रुमः इति-नाम्नी मासिकी पत्रिका प्रकाशयितुं कामया- महे, यदि संपद्येन ग्राहकाणां त्रिशती। अस्यां हि भारतीयानां पद्धतिम् अनुसृत्य आवश्यकपरिवर्तनः सनाथः ' अरेबियन नाईट्स' इति ग्रन्थस्य सस्कृतभाषामयः प्रमुक्नः अनुवाद, प्रकाश्यत । अत्रत्य-भाषा-सौष्ठवायं - संस्कृतचन्द्रिकव स्वय निदर्शनम् । सर्वेऽपि संस्कृतप्रणयिनः समानयेयुः इम व्यवसायं प्रयच्छेयु च माहाय्यम् अस्मभ्यं भव्ये अस्मिन् कर्मणि इति बतीयसी नः आशा" इति । अयं कथा-कल्पद्रुम-प्रवर्तनात्मक: अपाशास्त्रिणा मनोरथः स्वास्म- न्येव जीर्णः इति भाति । यत. तसंवन्धि एतस्मात् विज्ञापनात् अन्यत किमपि नोपलभ्यते । केवल तत्रत्यायाः - Aladin and wonderful lamp दत्यस्याः कथाया. एत: अनुवादः कृत. इत्येव अवगम्यते वार्ता । १९. चन्द्रिकायाः षष्ठखण्डोयं वाडमय-वभवम् । नूनं निणितमेव पाठकः श्रीमताम् अप्पाशास्त्रिणां प्रतिभायाः सर्वपावं, लेख्यविषयाणा वैविध्यम्, भाषाया: सौष्ठवं, प्रतिपादनस्य कौशल्यं, वाक्गरणे: च रमणीयत्वम् । एतदथं हि विस्तारदो स्वीकृत्यापि परिचायितः प्राक् कियद्भिः परिच्छेदैः पञ्चमः सण्डः । अयं खलु प्रारम्भ.. भत एव श्रीअप्पागाम्भूिणां संपादकत्वस्य इति । पत्रम इव पप्कोऽपि रमणीयः एव । रमणीयतर एव वा । किम् अधिकम् ? ‘दिने दिने सा ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी।' इत्येतद् वर्णनं गाधुप्टिन: कलावत्याः इव संस्कृतचन्द्रिकाया अपि शोभते। पप्ठ. , . - ·मध्य मप4 . खण्डारम्भात् प्रत्यई चन्द्रिकाया: मुखपृष्ठे नवीनोऽयं श्लोक: प्रकाशम् आसादितवान् । "प्रबन्धपीयूवरसप्रवपिणी निपीयतां संस्कृत चन्द्रिका बुधः । जगत्समप्रंसितयन्त्यपीप्यते चकोरकरेव हि चन्दिरप्रभा ॥" इति । 'चकोराः एव हि चन्द्रिकायाः रसज्ञाः । अन एव यः संस्कृत- चन्द्रिका परित्यक्ता न तः एतस्याः रसो ज्ञातः इति अरसिकेय एतेषु न अस्माकं रोषः।' एवमेतादृशम् अप्पागास्त्रिणां भाववेशद्यवधारयम् । अस्मिन् हि पप्ठे खण्डे पूर्ववत् एव ततोऽपि या श्रेष्ठतमा अप्पा- शास्त्रियां नके विषया: प्रकाशिताः । 'मूर्तिपूजनम्' इति निबन्धः धार्मिक विषयस्य, भागीरथीमाहात्म्यम्, दधीच्युपाख्यानम् इति निवन्धी च पौराणिकविषयस्य अत्र प्रकागिताः । प्राचीन विज्ञानविषयकः 'प्राचीनानां वृष्टिपरिमापनयन्त्रम् ' इति निबन्धः, पूर्वतः प्रक्रान्तस्य 'अधर्मविपाकम्' इनि नाटकस्यांशः वर्णलेखनप्रचारः' इति संगोपनात्मको निवन्धः च पप्ठवर्षीय-चन्द्रिकायाम् अवस्थानं लेभिरे। अन पुनः 'श्रीकण्ठपदभूप- णम्' इत्याख्यं काव्यं प्रकटीयभूव। श्रीमदप्पय्यदीक्षितः पण्डितराज: श्रीजगन्नाथः, (अपूर्णः) इति द्वौ चरितममीक्षणात्मको प्रबन्यो विनाजिती। नंका: ग्रन्यादिममालोचनाइच प्रकाशिताः । पप्ठसण्डीयप्रयमाई श्रीअप्पा. शास्तिभिः स्वप्रणीत-गोकर्ण-महाकाव्यस्यापि ममुल्लमः कृतः। अतः प्रणीतम् एतद्विषयकं काव्यम् एतैः इनि प्रतीयते। किन्तु क्वापि प्रका- मनम् एतस्य न नयनानग्रहं विदधाति । तथापि नबंध (12) अयं प्लोकः समुल्लिवितोऽस्ति । 'अनेफरलयुतिदीपमालिका निराकृतेनापतमस्यनारतम् । महेभ-ययानि घरन्ति काननं नमामिह ध्वान्तधियं वितन्यते ।। अयमरि मुप्रमग्नः दलोकः । किंमध्यरण्यवर्णनम् इदम् । अब पुन- घ्रान्तिः । दिवाऽपि घननिविटनया दुप्प्रदेशप्रकाश काननं नमसः अत्यन्त- निराकरण मत्रत्परततेजोभिः नायते दरपस्त्या उदात्तालदारोमि। २०. मुग्धाः पाटकाः । एवं दिनानुदिनं मनदीप्यमानेन श्रीमनाम् अगामास्त्रियां कीनि- चन्द्रिकाममा ममावनिताः भूयांमः एव रसिकविद्वत्तमाः। विद्गरिष्ठ .

·अप्पा शास्त्रि परितम् " रसिकप्रेप्ठः स्तुतीना वृष्टिः कृता । दृश्यतां तावत् अयं प्रशंसावर्षः १. सस्कृत-पत्रिकायाः प्रथम-प्रतिष्ठापकस्य विद्योदय-संपादकस्य प. हृषीकेशशास्त्रिणः ---( १८९९ जानेवारी विद्योदये ) " नव-सहकारिसंपादकासंस्पर्शन प्राचीनाया अप्यस्या: किमप्यभि- नवस्वम् अनुभूयत इव । ततश्च सहृदयश्चन्द्रिकेयं सादरं सेवनीयेत्यस्माकं सनिबंन्धानुरोधः।" २. श्री. देवीचन्द्रशास्त्रिणः (सं. चं. ६७) निसर्ग-संसर्गमवाप्य भारते सुभारती संस्कृतचन्द्रिका सदा। विबोधयन्ती बुधबन्धुवर्गान् विराजतु ज्ञाननिधानपेटिका ॥ ३. श्रीमदाचार्यचक्रवतिसंपत्कुमारनरसिंहाचार्यस्य-(चं. ६।६-१) सुरुचिरा बहिरावरणारुणा सुविशदा वपुषा च कलापुपा । असितवर्णवराडकयतान्तरा हरिरिवेजति संस्कृतचन्द्रिका ॥ अनेकदेशिद्विजराजलेखा. समाः समाहृत्य समेधमाना । सभास्विवार्कोऽनति भारतेऽस्मिन् संस्थावती संस्कृतचन्द्रिकेयम् । ४. श्री. पं. विधुशेखरभट्टाचार्याणाम् - (चं. ६७) " मासे मासे विलसितदृशोः पद्धताविन्दुबिम्बे प्राप्य स्पर्श करकमलनं कस्यचित् संस्कृता हि । अस्माकं स्रावयति हृदयं चन्द्रकान्तोपमं या संपा नित्यं जयतु रुचिरा चन्द्रिकाऽलं चरन्ती॥ २१. चन्द्रिकायाः मण्डनम् । संस्कृतचन्द्रिकायाः प्रबन्धेषु यथा भूयांस एव मुग्धाः लुब्धाः एव भासन् विद्वांसः, तथा केचित् दोषान्वेषणतत्पराः अपि आसन्। तत्र ग्वाल्हेरनिवासी विद्वत्कलासभामन्त्री श्रीशिवरामकृष्णशास्त्री अन्यतमः । अय तु प्रथम चन्द्रिकादूपणान्वेधी दोपान् कांश्चित् प्रादुर्भावयामास । तान् च दोपान् अदोपान समर्थयितुं बद्धपरिकरेषु श्रीअप्पाशास्निपु शिव. रामशास्त्री विनम्रः सुहृत् अभवत् । तदेतत् निवेदितम् अप्पाशास्त्रिभिः केरलदेशीय-मानवित्रमनपाय प्रेपिते पत्रे " ·मध्यम पर्व "मासिकपण्यामस्मत्प्रकाशितायां कुतोऽपि दुर्दैवात् । दोषप्रदानदक्षा अभवन् शिवरामशास्त्रिणः पूर्वम् ।। ते च मया संवीक्ष्य प्रकाशिताः खण्डिताश्च निजपत्र्याम् । तत्खण्डनोत्तरं मेऽविवलं तरघटि भूपते !' सख्यम् ।।" इति । एतान् शिवरामशास्त्रिणो दोषान्वेपिव्यवसायान् प्रेक्ष्य केरलीयः पण्डितवर्यः श्रीकृष्णमाचार्यः नाम सहृदयासंपादकोऽपि दोपान् समृधूल्य चन्द्रिकायाः सौन्दर्यवत्त्वमेव दृढीचकार । एतदपि तत्रवाभिहितम् "अय तानवेक्ष्य दोषान् मर्मज्ञः कृष्णमाचार्यः । घुलोचकार मां न्यवेदयच्चापि तत्कृत्यम् ॥' इति । एवं समुद्भावितानां दोशणां प्रतिक्षेपं विधाय श्रीमदप्पाशास्त्रियो निवेदयन्ति 'तथा च सति तूष्णीभावोऽयमस्माकं नूनं हानिकर इत्याकलय्य च ग्राहकाणां मतिवपरीत्यं निरावत दोषान् प्रकाश्य तनिगकृतिलेखमपि प्रकारायितुं प्रवृत्ताः स्मः। सहृदयाः पाठकप्रवराः, न खलु वयं केषामपि गुणेषु मनागपि दोपानारोपयितुम् इच्छामो नापि वा कांश्चिदप्यवमन्तुम् अभिलपामः । (सं चं. ६१७-८)" एवं बहुविधः उपायः चन्द्रिकां चारप्रवरां विधातुम् उत्सहन्ते स्म श्रीअप्पाशास्त्रिणः। २२. संस्कृतचन्द्रिकायाः प्रचार-प्रयासः । इत्यं चन्द्रिकायाः संपादनकौशल्येन वशीकृत-रसिकवृन्दाः अपि अपाशास्त्रिणः एतस्याः प्रचारे न मनाक् अपि निरवधानाः अभवन् । अपि तु मावच्छवयं वैयक्तिकपरिचयम् अपि चन्द्रिकायाः एव कृते संपादयामामुः । ग्वाल्हेरनगरवासिनः विद्वत्कलासभामन्त्रिपः यौशिव. रामशास्त्रिमहाभागाः अप्पागास्त्रियां मुहृद्वर्याः अभवन् इति निवेदितम् एव पूर्वम् । तरच फेरदेशीयस्य श्रीमानविक्रमास्यस्य भूपत्य संस्कृत- प्रियत्वम् अप्पाशास्त्रियो निवेदितम् । ततश्च १८२० शाकवर्षीय-फाल्गुन- सुदि प्रतिपदायां श्रीमपाशास्त्रिभिः केरलीयमानविक्रमभूपाय प्रथम पत्र .. .

·मध्य मपर्व.. - शास्त्री अप्पाशास्त्रिणां सौहार्दभाजनं वभूव । तेनैव च सह अभिनवभट्ट- वाणाधुपाधिमन्त: चक्रवर्तिनः श्रीकृष्णमाचार्याः, विद्यानिधि-श्रीकृष्णमा- चार्याः (सहृदया-संपादकाः) इत्यादयः सुबहुला एव केरलदेशीयाः मैत्रकक्षायां समागताः। वेळगांवनिवासिनः पं. अण्णाशास्त्रिणः अर्जुनवाड- फरोपाख्याः अपि सुहत्-प्रेष्ठाः समभवन् । अन्ये च ये ये नाम परिचयं प्राप्नुवन् तेपां तेषां चन्द्रिकाप्रचारार्थम् एव सहयोगः प्रार्थितः श्रीमप्पा- शास्विमिः। एवम् एतेषां संस्कृतचन्द्रिका एव जीवितस्य परमं लक्ष्यं वभूव । येन किल चन्द्रिकाकारत्वेन सुप्रथिता अभवन् अप्पाशास्त्रिणः । २३. हन्त ! मण्डितः संस्कृतभारत्याः संसारः। एवं नानाविध-प्र घ-प्रणयनेन, संपादनवचक्षण्येन, प्रचार-चातुर्येण, वैदुष्येण विनयेन च श्रीअप्पाशास्त्रिण: संस्कृत-वृत्त-पत्र-सप्टेः आधुनिक संस्कृत-विश्वस्य च असाधारण: अलंकारः इव अभूवन् । नानाविधविषयेषु गद्ये च पद्ये च लेखनं कुर्वद्भिः अप्पाशास्त्रिभिः अचिरात् एव संपादितं सुमहत् यशः। यस्यैव प्रभावात् रापद्येव समुपनतानि वहूनि एव प्रशंसा- पत्राणि । कानिचित च चन्द्रिकायाः अङ्केप मुद्रितानि अपि । शकस्य १८१९-२० वर्षयोः चन्द्रिकायाः पञ्चम-यष्ठ-खण्डयोः प्रकाशितेषु प्रवन्धेषु दृश्यते श्रीअप्पाशास्त्रिणां भाषा-प्रभुत्वस्य बहुमुख-. त्वम् । मल्पिष्ठे एव समये एतैः कवित्वं, नाटक-प्रणेतृत्वम्, संशोधकत्वं, समीक्षकत्वं, कथाकुशलत्वं, शास्त्रीयप्रवन्धकत्वम् इत्यादीनि स्वकीयवैशि- प्टयानि निदर्शितानि । एपां लेखनेषु स्वधर्म स्वदेशे च प्रगाढश्रद्धासमेत: स्वाभिमानः दृग्गोचरो वभूव । एतेन सह पत्रिका प्रचार-कुशलत्वम् अपि प्रकटीभूतम् । प्रबन्धसंकलने विवेचकत्वं, मार्गदर्शकत्वं चेत्यादिगुणगण: - सह मधुकृतित्वम् अपि धीअप्पाशास्त्रिणां पण्डितपाठकरसिकानां हृदये निखातम् इव अभूत् । संस्कृतप्रचारै नूतन-प्रबन्ध-विनिर्माणे च-पटिष्ठम् एतं श्रीअप्पाशास्त्रिमज्ञक विद्वांसम् अवाप्य भारतीयाः संस्कृतज्ञा: सानन्द साभिमानं च समान्दोलित-मूर्धानः समभवन् । विशेषतश्च वङ्गीयाः तत्रापि पीजयचन्द्रशर्माणः स्वस्यापिनायाः चन्द्रिकायाः समुतपं यग- स्वितया प्रयतमानेषु श्रीअप्पाशास्त्रिपु दृढम् एव प्रणयभावम् यादधुः । . अ.च....५ ·अप्पा शा स्त्रिच रितम् २४. वङ्गोयविधमण्डल्या 'विद्यावाचस्पतिः।' शकस्य १८२१ वर्षे चैत्रे मासि वङ्गेषु संस्कृतपण्डितानां समे- लनम् एकम् आयोजितम् आसीत् । संमेलनाथं भूयांसः समुपस्थिताः विद्वांसः । पण्डितप्रवरः श्रीजयचन्द्रशर्म-सिद्धान्तभूपणभट्टाचाः स्वकीय- सुहृद्वर्येभ्यः श्रीअप्पाशास्त्रिभ्योऽपि पण्डितपरिपदि समुपस्थानार्थ निमन्त्रणं प्रदत्तम् । स्वीकृत्य पुनः एतत् समुचितेऽवसरे कृतं पदं श्रीअप्पाशास्त्रिभिः कलकत्तानगरे । प्रार्थनाम् अङ्गीकृत्य समागताः श्रीअप्पाशास्त्रिणः इति नासीत् श्रीजयचन्द्रादि-पण्डितवर्याणां हर्षस्य अवसानं नाम । ततश्च पण्डितसमायाः साफल्यम् एव मन्वानाः पण्डिताः अप्पाशास्त्रिमहाभागान् सुतमा वहु मेनिरे। एतत्समये च संघटिता काचित् कथा वृद्धः आवेद्यते । सेयम्- कालिकातायां श्रीमदप्पाशास्त्रिणाम् अभ्यवहारविषयकः प्रश्नः सम- जनि । तदानीं तु ' न वयं द्राविडा: गौडानम् उपभुज्महे ' इति उक्तवता तेषां भोजनसामग्री तण्डुलादिपदार्थरूपेण संपन्ना। तेषु किल पदार्थेषु वङ्गीपाचारानुसारेण केचित् मत्स्या: अपि आसन् । एतः उक्तम्-'न वयं मत्स्याहारं कुर्मः । शास्त्रनिपिद्धत्वात्' इति । तदा च बगीयाः ऊचु:-'अत्र नास्ति कोऽपि निस्तारः। शास्त्रनिपिद्धत्येऽपि मत्स्यभक्षणे विद्यते प्रमाणं सांप्रदायिक: आचारः । तत् को दोषः ?.', इति । तदा श्रीमदप्पाशास्त्रियः अवोचन्-'विद्यते मत्स्याहारपरंपरा केपुचिद् गौडेषु । नास्मरप्रदेशे' इति । वङ्गीयाः अवदन्-' तहि युष्माकं प्रदेशे (महाराष्ट्रे ) ब्राह्मणैः लसुनपानां भक्षणं क्रियते तत् अविरुद्ध वा धर्मशास्त्रस्य ?" अनागास्त्रियः अवदन्-'नहि नहि विरुद्धमेव । नाम शास्त्रनिषिद्धमेव गुनादरानम् । तथापि देशापारवशिष्टयम् इदं यत् शास्यनिषिद्ध लशुन- पाटाड्याहार विदयानाः अपि वय मत्स्याहारं न कुर्मः। मत्स्यान् सम्मपहरमिः थपि युप्माभिः पाइाद्यानं न कर्तव्यम् इति । भन्नु नामतत् । अनेन पुनः याचोगुपित-गाटयेन श्रीमदपाशास्त्रिणा पाशिमय मिदमेव अभूत् । भर यापत् अपाचास्त्रियां केवल नामय प्रकल्पादिकमेव प पठितम् भाशात् अपचन्दप्रतिभिः । यजयमवापा: मस्कृतपदिकाया महाराष्ट्रप ·मध्य मपर्व ६७ एव समुल्लासनं प्रतिविधातुं वाचस्पतिः इव समर्याः श्रीअप्पाशास्त्रिणः इत्येव तावत् विदितम् आसीत् एतेषाम् । अत एव दशोः अमृतीकर्तव्यः तावत् विदुषां धुरीण: अपम् इति स्वाभाविकी एव बभूव इयं श्रीजय- चन्द्रप्रभृतीनाम् अभिलापा । तत एव च पूरयितुम् एनां परिपन्नि मन्त्रणं निमितभूतं समुपलब्धम् एतः। अप्पाशास्त्रिणां च संदर्शनेन समाहितम् एव समभूत् अन्तरडगं श्रीजयचन्द्रशर्मणाम् । तादृशम् एव ततोऽपि वा समधिकम् आनन्दसन्दोहम् अविन्दन् अप्पाशास्त्रिण: । नूनं चन्द्रिका- जनयितृणां संवर्धयितृणां च एप. संगमः सकलेन्द्रियनन्दनः मियः समुल्ला- सकः समभवत् । वाचाम् अगोचरः पुनः स्यं व्यतिकरः । श्रीअप्पाशास्त्रिणां समागमनेन कोऽपि विशिष्टः संमोदः समेल- नायोजकः प्राप्तः इति प्राप्तरूपम् एतत् । अखिल-भारतीय-प्रतिष्ठाया: संस्कृतचन्द्रिकायाः संपादन-प्रकाशन-निपुण. पण्डितप्रवरः परिपदो गौरव- स्थानम् एव इति । प्राप्तिः पुनः अप्पाशास्त्रिणां यया विधानां संमो- दम् अजनयत्, तथैव विस्मयमयं कमपि वेपयुम् अपि समुत्लादयामास । तत् एवम्- संकल्पित-संस्कृत-पण्डित-परिपदः भापणादि-कार्यकलापः सर्वः अपि वङ्गीयभापामयः हिन्दीमापामयः च आसीत् । न पुनः अत्र क्वापि सम- दृश्यत संस्कृतभाषणस्य अवस्थानम् । इयं स्थितिः अप्पाशास्त्रिणां मनसि कामपि व्याकुलतां विचिकित्सां च समुद्भावयामास । तदा किल श्रीम- दप्पाशास्त्रिमिः । किमिति संस्कृतभापया नोपन्यस्यते ? ' इति पृष्टम् । प्रश्नोऽयं भूयसामेव अन्तरडगे नानाविधान फल्लोलान् उत्यापयामास । न हि तदवधि क्वापि एतादृशसभायां केवलसंस्कृतमापर्यव परिपनिर्वहणं संवृत्तम् आसीत् । अतश्च सुबहुकालं संस्कृतमापर्यव निखिलोऽपि व्यवहारः कर्तव्यः इत्ययं विचारः प्रतिप्रश्नम् उद्भावयान्चकार-' कयं नाम शक्यम् एतत् ?' इति । एतदेव अभिप्रेत्य कश्चित् महत्तरः विज्ञापिताः श्रीअप्पा- सास्त्रिण:-श्रीमभिः एव समपरम्पतां संस्कृतोपन्यासः' इति । विशापनेपं भगवत्याः मुरमरस्वत्याः आदेशः एव इति मन्यमानानां महानव प्रादुर्बभूव समुत्साहः मनसि थीअप्पाशास्त्रिणाम् । समुपस्थिता; ते ते भूयिष्ठाः एव विद्वत्प्रकाण्डाः बपाशास्त्रिपाम् अत्र प्रतिक्रिया निरी- ·६८ अप्पा शास्त्रि धरितम् क्षन्ते स्म। परिषदः पुनः उपक्रमः अप्पाशास्त्रिणां संस्कृतभाषणे व संजातः । यत् पुन: कुतूहलं श्रोतृणां चेतःसु समुदितम् आसीत् । तत्तु सकलमेव कर्णकुहरेषु एव कृतदृढावस्थानम् अमूत् । तदानीं श्रीमदप्पा- शास्त्रिणां वदनारविन्दतः निरर्गलं प्रवहत् नानाविधतन्त्रसारगर्भ वक्तृत्व पीयूपं पिवताम् एतेषां तृप्ति: नासीत् । यत्सत्यं चित्रापित इवालिखित एव समभवत् सर्वतः सभारगः । प्रथितयशाः सिद्धहस्तो लेखकः इति प्रथममेव संस्कृत-विद्वत्सु संमाननाभाजनम् आसन् अप्पाशास्त्रिणः । इदानीं पुनः यथा लेखन तथैव सरस वक्तृत्वम् अपि तिरस्कृत-वाचस्पति-बाक्प्रसरम् इव अन्वभूवन् पण्डिता: । यत्सत्यं वाचस्पति एवायम् इति अमन्यन्त भूयिष्ठाः एव । अतश्च विविध-सरस-लेखनेन चन्द्रिका-संपादन-नैपुण्येन च समावजितः, पुन मध्येसभं गीर्वाणवाणी-सुधारसं निसाय विस्मय-मुग्धः समान्दोलित- मूर्धभिः एतः विद्वन्मूर्धन्यैः सपदि एव 'विद्यावाचस्पतिः' इति उपाधिः समर्पितः श्रीअप्पाशास्त्रिभ्यः। एव वद्धगीयविबुधमण्डली सरसवाग्मितया संतl लब्ध्वा च तस्याः सकाशात् महान्तम् एव संमान श्रीमतः अप्पाशास्त्रिणः गौरवस्य परा काष्ठाम् अन्वभवन् । न केवलं विद्यावाच- स्पतिमानपत्रम् एव प्रायच्छत् वङगीय विद्वनिकुरम्बः, अपितु और्ण महावस्त्रं, सुवर्णपदकं. रजतमयानि कमण्डलु-दर्वी-पानपात्राणि इति एवं- विधम् अपि मानार्ह पारितोषिकं श्रीअप्पाशास्त्रिभ्यः समपितवान् असौं.। अप्पाशास्त्रिणः च ताम् एतां सत्कारविभूति स्वीकृत्य कोल्हापुरं प्रतः स्थिरे। आगत्य च अन सप्तमवर्षीयं चन्द्रिकायाः प्रथम विशाखाक ( १८२१ तम शक-वर्षस्य ) ग्राहकेभ्यः प्रेषितवन्तः । "२५. कोल्हापुरे विद्यावाचस्पतिसत्कारः। अप्पाशास्त्रिणां विनम्रः स्वभावः आत्मप्रशंसां नैव सहते स्म । अंतः खलु न प्रकाशितम् एते वगीयः कृतं संमाननम् । किन्तु कोणेऽपि समाच्छाद्य निगूढ स्थापिता कस्तूरी न शक्नोति गुहितुं सौरभम् भात्मी. यम् । तत् नैतत् आश्चर्य वडगेषु समुद्भूतः सत्कारः शीघ्रमेव कोल्हा- पुरीय-महत्तराणां श्रुतिपथातिथिः बभूव इति । प्रथम् एव अप्पाशास्त्रिणां गुणगणेन प्रीताः कोल्हापुरीयविद्वांसः सत्कार-वार्ताम् एनाम् आकर्ण्य परां ·मध्यमपर्व मुदम् अविन्दन् । ततश्च सुप्रीतः अधिकारिभिः विद्वद्भिः च सभाम् एकां समायोज्य संकल्पितः श्रीमदप्पाशास्त्रिणां सत्कारसमारोहः । सत्कार- समारम्भः च अयं श्रीमत्-पन्तामात्य-बावडेकराणां जामातुःश्रीराजोपाध्ये- महाभागस्य प्रासादे समभूत् । कोल्हापुरीयन्यायाधीशाः श्रीविश्वनाथराव- गोखले महाभागाः, पण्डितप्रवराः श्रीगणेशशास्त्रि रुकडीकरमहोदया:, अध्यापकर-खपेरकरबाळशास्त्रि-प्रभृतयः, अन्ये च कोल्हापुर-नगरस्थाः प्रतिष्ठिताः अस्मिन् महति समारोहे समुपस्थिताः आसन् । एवं च कोल्हापुरीय-विद्वद्-गुणि-वृन्द-मण्डितायाम् अस्यां महीयस्यां परिषदि १८२१ शकवर्षस्य, वैशाखसुदिद्वादश्यां श्रीअप्पाशास्त्रि महाभागानां महान् सत्कारः संजातः । सभास्थमहत्तरः वद्धगीयविद्वद्भिः समर्पितानि रजतमय- पात्राणि, महावस्त्रं, सुवर्णपदक, विद्यावाचस्पति-मानपत्रं. च एतत् सकलम् अपि पुनर्राप महता गौरवेण समादरेण च अप्पाशास्त्रिभ्यः समुप- हारीकृतम् । राशिवडे कर श्रीअप्पाशास्त्रिणः च इतःपरं विद्यावाचस्पतिः' इति पदेनैव सर्वत्र प्रथिताः अभूवन् । प्रतिवृत्त चैतस्य विद्यावाचस्पति- पदप्राप्तेः संस्कृतचन्द्रिकायाः सप्तमवर्पस्य द्वितीय (ज्येष्ठमासीये) अडके प्रकाशितम् । तद्यया-- " सादरं स्वीकारः। संस्कृतचन्द्रिकागतान् प्रबन्धानवलोक्य प्रीतस्तत्रभवद्भिः कश्चिद् वङ्ग-देशनिवासिभिर्महामहोपाध्यायायपाधि-विराजितैः पण्डितप्रवरराधि- करणिकश्च संस्कृतचन्द्रिकायाः सहकारिसपादकाय सबहुमान विद्यावाच- स्पतिरित्युपाधिः प्रादायि । स च कोल्हापुरवतिभिरपि आधिकरणिक: पण्डितैश्च सप्रमोदं सभामाहूय पुरस्कारपुरःसरं पुनस्तस्मै व्यतारि।" २६. अभ्युदयो विनिवेद्यः सखिभ्य. । प्रोतपूर्वमेव एतत् यत् केरलीयः मानविक्रमास्यः नृपवर्यः अपा- शास्त्रिमिः पत्रद्वारा सौहादंभाजनं कृत. इति । तेन च सह भूयान् पत्रव्यवहारः संवृत्तः अप्पाशास्त्रिणाम् । गद्य मयानि पद्यमयानि च एतस्मै प्रहितानि पत्राणि रसवत्तराणि वर्तन्ते । १८२१ शकवर्षस्य ज्येष्ठसुदि- पूर्णिमायां नपवाय पद्यमयम् एकं पयम् अप्पाशास्त्रिमिा विलिखितम् । तस्मिन् पत्रे नृप-मित्र-मणये सत्कारवृत्तान्तः अयं निवेदितः ।

·७० अप्पासास्त्रि परितम् स यथा 6 प्रेष्ठयराभिन्न भवते विनिवेदयामि किमपीदम् । कलिकातानगरगर्तव्यंधायि यद्यपयरः पृत्यम् ॥ ते चन्द्रिका मदीयाम् अवलोक्य प्रीतमानसा यियुधाः । 'विद्यावाचस्पति'रिति मामपाधि सखे प्यतरन् । सत्पत्रप्रतिरूपं प्रहीयते श्रीमतेऽद्य सुहृद ते । अभ्युदयो विनिवेद्यः सखिभ्य इति जानता वचनम् ॥ इति। एतेन विद्यावाचस्पति-पानपत्र-प्रतिलिपिः नृपवर्याय प्रेषिता अप्पा. शास्त्रिभिः इति प्रतीयते । अयं च मानविक्रमनृपः न केवलं संस्कृत- ज्ञातृणां घूर्यः अपि तु सरसकविः अपि आसीत् । प्रेषितानि खलु एतेन स्वोपज्ञकवितापुस्तकानि अप्पाशास्त्रिभ्यः । इदमेव श्रीअप्पाशास्त्रिभिः मानविक्रमाय प्रेषितं पत्र वीक्ष्य श्री. आर्. व्ही. कृष्णभाचार्य स्वीये सस्कृत-जर्नल् (१८९९ ई. पट्टाम्बि) इत्याख्ये पने प्रशसिताः अप्पाशास्त्रिपाः 'अचिरप्रेपित च श्रीकविराजकुमारेभ्यो भवदीयं पत्रमवालो- किपम् । यत्र हि लिखितः शब्दः पद्यरूपतामश्नुते । अहो निरर्गला भवता कविता । यदीदृशे विषये प्रगल्भमानापि पद्यमयी भवता वाणी न केवलं मां न वा परं तान् कविमणीन् थीकविराजकुमारान् परमपरानपि पश्यतः सर्वानपि चमत्करोति।" इति । २७. विद्यावाचस्पतेर्वाचस्पत्यस्य वृद्धिलाभाः। अभूतपूर्वेण अनेन सत्कारेण सरसप्रवन्धः वशीकृतपूर्वम् अपि संस्कृत विश्व श्रीमदप्पाशास्त्रिभ्यः सविशेष स्पृहयामास। श्रीमदप्पाशास्त्रिणाम् अपि लेखनी कृतकृत्यताम् अनुभवन्ती अपि मनाक् अपि नैव विश्रान्तिम् मगीचकार । इय पुनः शतगुणोत्साहा पूर्ववत् एव ततोऽपि वा समधिक- वैविध्यमाधुर्यरसमयान् प्रबन्धान् प्रस्रवन्ती नितान्तम् आबध्नात स्वान्तं वाचकानाम् । परिचितमेव तावत् वैविध्यं श्रीअप्पाशास्त्रिणां वाङमयस्य । ततःपरस्तात् वैयक्तिक-पत्र-लेखन-पटुत्वमपि पाठक: विदितमेव स्यात्- अप्पाशास्त्रिणाम् । विद्यावाचस्पतित्व-संप्राप्तेः परम् अप्पाशास्त्रितणां वामद्धमयसंसारा यथा सुसमृद्धः बभूव तथा सुहृद्वन्दः अपि समधिकामे ·मध्य मपर्व ७१ वृद्धि प्राप्नोत् । नेकविधविषयलेखनतर्पः श्रीमदप्पाशास्त्रिणां संस्कृतचन्द्रि- कया यद्यपि प्रशान्तः भर्वात स्म, तथापि रसिकवाचकानाम् अनुरागेण साकम् ययमपि पराम् एव काष्ठां प्राप्तवान् । संस्कृतचन्द्रिका अप्पा- शास्त्रिणां प्रवन्ध-प्रणयन-तर्प-शमनाय यथा किमपि प्राभवत् तथा संस्कृत- पत्रिका-विश्वस्य समुज्ज्वलनाय च पृथु-यशस्-संपादनाय च निजनाम्न: अमरत्वाय च । यतः खलु अद्यतन: सर्वोऽपि संस्कृतसंसारः अपाशास्त्रिणां वाहमयी मूर्तिः आदशंस्य प्रतिष्ठा एव इति प्रतिपद्यते। कथम् एतत् ? कीदृशं चैतत् ? किं पुनः एतद् इत्यादि अशेपम् अपि निर्वर्ण्यताम् अग्रेतने उत्तम-पर्वणि संस्कृत-स्वान्तःप्रवरः।

·उत्तमपर्व ७३ शास्त्रिमिः अवमि तैलालिपि सवगजाम्' इति प्रोक्तम् । ततः पुनः मानविक्रम-नृपेण कानिचित् पुस्तकानि प्रहितानि । तानि केरलीयलिपि- मयानि आसन् । अतः तानि पठितुम् अशक्नुवानः अप्पाशास्त्रिभिः प्रार्थित केरलीयो नृपः- । भवद्देशीयवर्णानामस्ति चेत् कोऽपि वोधकः । प्रबन्धः प्रेप्यतां येन तज्ज्ञाने प्रभवाम्यहम् ॥ अहो वहुलिपि-ज्ञाने नकमाषा-ज्ञाने च अभिरुचिः । मानविक्रम- साहाय्येन च केरलीयलिपिः अपि आमसात्कृता विद्यावाचस्पतिभिः । हिन्दीमापा तु महाराष्ट्रया लिपिदृष्ट्याऽपि समानव इति सुलभतयव सेयं विज्ञाता तैः । तामिल-लिपेः तद्भापायाः अपि विद्यावाचस्पतिभिः परिचयः कृतः । आमु लिपिषु संस्कृतमापामय-वाङमयस्यैव प्रायः पठनम् आसीत् अप्पासास्त्रिगाम् । महाराष्ट्री-बगीय-हिन्दीभाषासु आरग्ल- मापायां च सर्वविध-विषयक-वाहमयस्य परीशीलनं कृतम् एतेः । अवगत- लिपि-भाषा-पत्रिकाणां तु पठनं नियमैन कुर्वन्ति स्म अप्पाशास्त्रिणः । एवं विषय-वैविध्येन सह भाषा-वैविध्यं तेन च सह लिपि-वैविध्यम् अपि विद्यावाचस्पतिपु विद्योतते स्म । ३. कोल्हापुरे ग्रन्यिज्वर इति राशिवडेग्रामे निवासः । सर्वया चन्द्रिकासौन्दर्यसंवर्धननिमग्नानाम् अप्पाशास्त्रिणाम् अकाण्डे एव कोल्हापुरत्यागस्य संकटं प्राप्तम् । तत्र हि १८२१ शकवीय भाद्रपदमासासनकालो ग्रन्थिज्वरः (प्लेग) समुद्भूतः । अत एव परित्यज्य नगर लोकाः वनप्रायदेशे ज्यवसन् । अप्पाशास्त्रिणः स्वजन्मस्थानं राशिवडे ग्राम प्रति आगताः । चन्द्रिकाकार्यालयश्च तत्रैव स्थापितः एतैः । तत एव च सर्वोऽपि पत्रव्यवहारः प्रारव्यः । राशिवडेग्राम सप्ताहस्य द्विः पत्राणां समागमः भवति स्म । पत्र- प्रापपमृत्यः कोल्हापुरात् सोमवारे गुरुवारे च प्रस्याय राशिवडे -ग्रामे मोमवारे शुक्रवातरे च समुपस्थितः भवति स्म। आगत्य च प्रथम परवाहक: अप्पाशास्त्रिणाम् एव सन्निधो गच्छति स्म। राशिवडे ग्रामेऽपि ग्रन्थिज्वर: प्रादुर्भूतः । यतोऽप्पाशास्त्रिणः ग्रामात् ·७४ अप्पासा स्त्रिचरितम् - . वहिः नदीतटाके वसतिम् अकुर्वन् । तदेतत् १८२१ वर्षस्य फाल्गुने मासि पं. लिङगेशशर्मणे पत्रद्वारा निवेदितम् एतैः- 'कोल्हापुरे समुद्भूतो ग्रन्यिज्वर इति विहाय तन्ननगरमिहोपयाता- नाम् अस्माकमितः प्रस्थानम् अघुना प्रसक्तम् । दुर्भाग्यवशादिदानीमत्रापि समुद्भूत. स आमय: 'प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रव यान्त्यापदः इत्यभियुक्त्तोक्तं स्मारयति । अत इदानी ध्रुवाहगनाम्नि सरित्तीरे निर्माय कुटीरं तत्रैव वसामः । कोल्हापुरे सम्प्रति यद्यपि प्रशान्तप्रायोऽसौ रोग: तथापि नगरं न प्रविष्टा लोकाः । नाद्यापि सद्यो निर्जले तस्मिन् नगरे प्रवेशो युक्तः । अतोऽधुनाऽत्रैव ग्रामाद् बहिन्युष्यते ।' इति । ४. चन्द्रिकायाः प्रशंसाश्च त्यागश्च ? शकस्य १८२१ वर्षे चन्द्रिकायाः सप्तमखण्डीय-तृतीयाडकम् आरभ्य समाचार-प्रकाशनम् आरब्धम् । यथा किल प्राक्तनं वत्सरद्वयम् एवम् अस्मिन् अपि वत्सरे चन्द्रि कया भूरि भूरि समजितं यशः प्रशंसनं च । तत्र तावत् दृश्यतां कतिपयानि प्रशसापद्यानि- १ चण्डमारुताचार्यस्य- मनोजव्याहारा महितपदविन्यासमधुरा मनाग्वृत्तोद्वाररपि च मदयन्ती सहृदयान् । प्रयच्छत्यक्लेशं प्रगुणरमणीयं स्वहृदयम् प्रसन्ना वो वाणी चुलुकयति चेतः सपदि मः॥ २ केरळ-भाषा-पण्डितस्य नेट्टा शंकरशर्मणः- कलाधरसमुद्भता चन्द्रिका हृदयगमा । जगद् भासयते नित्यं निधूय ध्वान्तसन्ततिम् । ३ फुडकोडस्थ-राजकीय-विद्यालय प्रधानाध्यापकस्य- न प्रस्ता तमसा न चाहिमलिना नो पाक्षिकधीनंया प्रोद्भता जलधेनं चापि विकला सन्दसंमोदिनी। निर्दोषा सरसा च संस्कृतमयी सच्चन्द्रिका शारी ज्योत्स्नामप्यतिशय्य राजतितराम् अप्पाभिधानाद् युधात् ॥

·उत्तमपर्व ७५ ४ ति. अ. वि. कुमारताताचार्याणाम्--- दोषाकरेण नहि योगमुपैति जातु मित्रे न दर्शयति हन्त परामुखत्वम् । येनातनोति न कदापि च जाडयमेषा रीतिमंनोहरति संस्कृतचन्द्रिकायाः।। ५ केरलीयस्य इ. के. रविवर्मराजस्य- सा काव्यमालाडग्यफरोद् यदागमाद् उदीतभीः प्रक्रमभडगमात्मनः। तुष्टपुरेवाम्यहमुल्बर्गुणैरुपस्कृतां संस्कृतचन्द्रिकामिमाम् ॥ असावुक्तस्योक्तौ भवति पुनरुक्तिर्भवति चा- प्रयुक्तं नामैतत् स्वयमकयितस्यापि कयने । इतीत्थं नश्चिन्ता हृदि पुनरनन्ता सपदि तत् स्तुती जिह्वा प्रहां विरचयति किं वा वितनुमः । एवं रसिकपण्डितानां दिनानुदिनं मनांसि विनोदयन्ती चन्द्रिका रमणीयतमा वभूव। अस्मिन् चन्द्रिकायाः सप्तमे खण्डे श्रीमदप्पाशास्त्रिभिः प्रणीता: महत्त्वपूर्णा: लेखास्तु- १. पण्डितराजः श्रीजगन्नाथः । २. वर्ण- लेखनप्रचारः। ३. पतितोद्धार-मीमांसाखण्डनम् । ४. मल्लिका-कुसुमम् । ५. कुसुमस्तवकः । ६. दावानल विलासः इत्यादयः । तत्र प्रथमः पूर्वतः प्रकान्तः सन् समापितः । द्वितीयः संशोधनात्मकः। तृतीयः धर्मशास्त्रीयः खण्डनात्मकः । अन्त्यास्तु खण्डकाव्यात्मकाः। एवं विद्यावाचस्पतीनां सुमधुरां परिपाटी शास्त्रार्थ-कर्कशत्वं च प्रेक्ष्य, प्राधान्येन काव्यसरणि समीक्ष्य च वगीयः विबुधः प्रशंसा कृता 'प्रसादगुणसुग्रहा चमत्कारिणी कवित्वशक्तिः' इति। प्रशंसकेषु श्रीमहेशचन्द्रत चूडामणि-जयचन्द्र- सिद्धान्तभूषणादयः प्रधानाः । एवं भूरि भूरि प्रशंसिता चन्द्रिका नेकः एव रसिकपण्डितप्रकाण्डः। अनेन सुष्ठु बुध्येत यत् ' ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा। चलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ।। इति यत् जगदम्बिकाया: वर्णनं कृतं तत् संस्कृतद्रिकायां समन्वितम् अभूत् इति । एवमपि तादृशाः अपि भूयांसः एव रसविदां धुरीणाः आसन्, औदार्यशालिनां प्रवरा अवर्तन्त, व्यवहारनिपुणानां श्रेष्ठाः अविद्यन्त, संस्कृतप्रणयिनां निदर्शन- भूताः समभवन, ये किल सप्तमखण्डं संपूर्णम् एव असित्वा व्ही. पी. द्वारा ·अप्पाशा स्त्रिचरितम् बहिः नदीतटाके वसतिम् अकुर्वन् । तदेतत् १८२१ वर्षस्य फाल्गुने मासि पं. लिङगेशशर्मणे पत्रद्वारा निवेदितम् एतैः- 'कोल्हापुरे समुद्भूतो ग्रन्यिज्वर इति विहाय तन्ननगरमिहोपयाता- नाम् अस्माकमितः प्रस्थानम् अधुना प्रसक्तम् । दुर्भाग्यवशादिदानीमनापि समुद्भूत. स आमयः 'प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः इत्यभियुक्त्तोक्त स्मारयति । अत इदानीं ध्रुवाडगनाम्नि सरित्तीरे निर्माप कुटीर तव वसामः। कोल्हापुरे सम्प्रति यद्यपि प्रशान्तप्रायोऽसौ रोग: तथापि नगरं न प्रविष्टा लोकाः। नाद्यापि सद्यो निर्जले तस्मिन् नगरे प्रवेशो युक्तः । अतोऽधुनाऽत्रैव ग्रामाद् वहियुष्यते।' इति । ४. चन्द्रिकायाः प्रशंसाश्च त्यागश्च ? शकस्य १८२१ वर्षे चन्द्रिकायाः सप्तमखण्डीय-तृतीयाङकम् आरभ्य समाचार-प्रकाशनम् आरब्धम् । यथा किल प्राक्तनं वत्सरद्वयम् एवम् अस्मिन् अपि वत्सरे चन्द्रिकया भूरि भूरि समेजितं यशः प्रशंसनं च । तत्र तावत् दृश्यतां कतिपयानि प्रशंसापद्यानि- १ चण्डमारुताचार्यस्य- मनोजव्याहारा महितपदविन्यासमधुरा मनाग्वृत्तोद्वारैरपि च मदयन्ती सहृदयान् । प्रयच्छत्यक्लेशं प्रगुणरमणीयं स्वहृदयम् प्रसन्ना वो वाणी चुलुकति चेतः सपदि नः॥ २ फेरळ-भाषा-पण्डितस्य नेट्टा शंकरशामणः- कलाघरसमुद्भता चन्द्रिका हृदयङगमा। जगद् भासयते नित्यं निर्धूय ध्वान्तसन्ततिम् । ३ कुडकोडस्य-राजकीय-विद्यालय प्रधानाध्यापकस्य- न प्रस्ता तमसा न चाहिमलिना नो पाक्षिकधीनंवा प्रोद्भता जलधेर्न चापि विकला सद्वन्दसंमोदिनी। निर्दोपा सरसा च संस्कृतमयी सच्चन्द्रिका शारदी ज्योत्स्नामप्यतिशय्य राजतितराम् अप्पाभिधानाद् ययात् ॥

·उत्तमपर्व ७५ ४ ति. म. वि. कुमारताताचार्याणाम्- दोषाकरेण नहि योगमुपैति जातु मित्रे न दर्शयति हन्त पराङ्मुखत्वम् । येनातनोति न कदापि च जाडयमेवा रीतिमनोहरति संस्कृतचन्द्रिकायाः।। ५ केरलीयस्य इ. के. रविवर्मराजस्य- सा काव्यमालाहग्यफरोद् यदागमाद् उदीतभोः प्रक्रमभडगमात्मनः। तुष्टपरेवास्म्यहमुल्बर्गुणरुपस्कृतां संस्कृतचन्द्रिकामिमाम् ॥ असावक्तस्योक्ती भवति पुनरुक्तिभवति चा- प्रयुक्तं नामंतत् स्वयमकयितस्यापि कयने । इतीत्यं नश्चिन्ता हृदि पुनरनन्ता सपदि तत् स्तुतौ जिह्वां प्रह्वां विरचयति किं वा वितनुमः । एवं रसिकपण्डितानां दिनानुदिनं मनांसि विनोदयन्ती चन्द्रिका रमणीयतमा वभूव। अस्मिन् चन्द्रिकायाः सप्तमे खण्डे श्रीमदप्पाशास्त्रिाभिः प्रणीता: महत्त्वपूर्णा: लेखास्तु- १. पण्डितराजः श्रीजगन्नाथः । २. वर्ण- लेखनप्रचारः। ३. पतितोद्धार-मीमांसाखण्डनम् । ४. मल्लिका-कुसुमम् । ५. कुसुमस्तबकः । ६. दावानल विलासः इत्यादयः । तत्र प्रथमः पूर्वतः प्रक्रान्तः सन् समापित: । द्वितीयः संशोधनात्मकः । तृतीयः धर्मशास्त्रीयः खण्डनात्मकः। अन्त्यास्तु खण्डकाव्यात्मकाः । एवं विद्यावाचस्पतीनां सुमधुरां परिपाटी शास्त्रार्थ-कर्कशत्वं च प्रेक्ष्य, प्राधान्येन काव्यसरणि समीक्ष्य च वक्ष्गीयः विवुधः प्रशंसा कृता 'प्रसादगुणसुग्रहा चमत्कारिणी कवित्वशक्तिः' इति। प्रशंसकेषु श्रीमहेशचन्द्रत कंचुडामणि-जयचन्द्र- सिद्धान्तभूषणादयः प्रधानाः । एवं भूरि भूरि प्रशंसिता चन्द्रिका नेकः एव रसिकपण्डितप्रकाण्डः। अनेन सुष्टु वुध्येत यत् — ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा। वलादाकृप्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥ इति यत् जगदम्बिकायाः वर्णनं कृतं तत् सस्कृतद्रिकायां समन्वितम् अभूत् इति । एवमपि तादृशाः अपि भूयांसः एव रसविदां धुरीणाः आसन्, औदार्यशालिनां प्रवरा अवर्तन्त, व्यवहारनिपुणानां श्रेष्ठाः अविद्यन्त, संस्कृतप्रणयिनां निदर्शन- भूताः समभवन्, ये किल सप्तमखण्डं संपूर्णम् एव ग्रसित्वा व्ही. पी.द्वारा ·उत्तम पर्व ७७ सरमुढलदेव महाराजाः, संपत्कुमारनृसिंहाचार्याः, नातू त्र्यम्बकरायः, सररमेशचन्द्रमित्रमहाभागः, रासविहारीमुखोपाध्यायः, पुल्लानिवासी- मार्कण्डेयशर्मा, कोटीश्वरशास्त्री, गुरुदत्तशर्मा व्रजरत्नमट्टाचार्यः, शठ- कोपाचायः इत्यादयः । एषु महोदारमहाभागेषु भूयिष्ठाः एव चन्द्रिकायाः लेखकाः विद्यन्ते । एते पुनः आसेतुहिमाचलं निवासिनः सन्ति महाभागाः । यद्यपि महोदयः एतः रसिकपण्डितप्रकाण्डः विभिन्न प्रदेशवास्तव्यः नक- विधानि प्रलोमनानि ग्राहकेभ्यः समुपहृतानि तथापि नेतानि अभिलषित- पूर्तये प्रबभूवः । ६. अभिलप्यामः समस्यापूर्तिखण्डं पृथगेव प्रकाशयितुम् । एवं हि विधाय अपि नेकविधान् उपायान् यद्यपि न परिपोपम् अवाप्तम् आर्थिक वैभवं, तथापि नेदम् अजीगणत् मनाक् अपि विद्या- वाचस्पतीनां प्रतिभा । समस्यापूतिः, यथार्थपूर्तिः इति चन्द्रिकाया: विषय- स्तम्भः इदानी परिपुष्टः एव प्रासीत् । भूयांसः एव रसिकभूपालाः समस्यापूर्ति-स्पर्धाम् आयोजयन्ति स्म । प्रयच्छन्ति स्म च विजेतृभ्यः पारितोपिकम् । अनेन च व्यापारेण भूयांसः एव कविपण्डिताः कान्यम् - आरचयन्ति स्म । तेषु च काव्यकदम्बेषु सरसमधुरा: कविताः उपर्युक्ते स्तम्भे प्रकटीभवन्ति स्म। प्रमाणं पुन: आसां समस्यानां तथावृद्धि गतं, यथा लघीयसी चन्द्रिका सर्वासां प्रकाशनाय पर्याप्ता नामवत् । अत एव समस्यापूर्तिखण्डं पृथगेव प्रकाशयितुम् अभिलषितवन्तः अप्पाशास्त्रिणः । तस्य विज्ञापनं च चन्द्रिकायाः सप्तम-खण्डस्य द्वादश-संख्यायां (शाक- १८२२ वर्षस्य चैत्रे मासि । मार्च १८९९) प्रकाशितम् । तदेतद् विस्पष्ट- यति मनोरथं च सर्वागीणम् उद्देशं च अपाशास्त्रिणाम् इति समग्रमेव अत्र प्रदीयते । इत्यम् एतत्- " अयि भोः सहृदयाः ! विदितमेवेदं श्रीमतां यदिदानीम् अधिष्ठिते साम्राज्ये चरमयुगे तबलादेवोत्सन्नप्रायायां गीर्वाणभापायां तिरोभूतेषु च प्रायेण तदासेवकाना प्रोत्साहेषु, दूरमपेतायां च संपदि समझकुरितुम् इच्छन्त्योपि बहूनां कवीनां प्रतिमाः सलिलसेकविनाकृता वीरुध इव प्रति. दिनम् अधिकाधिक परिम्लायन्ति । एवंविघेऽपि समय परिस्फुटत्प्रतिमाः केचन कविप्रवराः प्रणयन्तोऽपि सन्ति काव्यानि द्रविणाभावव्याकुलीकृता ·७८ Amavam अप्पा शास्त्रिचरितम् न पारयन्ति मुद्रयितुं प्रबन्धम् आत्मीयम् । अत: पल्लवयितुं कवीनां प्रतिभालता अभिलध्यामो वयम् आगामिनो वत्सरात प्रभृति सहैव चन्द्रिकया प्रतिमासं पोडशपृष्ठात्मकं समस्यापूर्तिखण्डं पृथगेव प्रकाशयि- तुम् । किन्तु यदि चन्दि कया साकमपि केचन सजिघृक्षेयुः, तथा प्रेपयितुं शक्येत । मूल्यं तु सार्धेकरूपकः । प्रापणभृतिस्तु पृथक्क न देया । चन्द्रिकया सहव ये क्रीणीयुस्तैः प्रतिवत्सरं वत्सरादौ साधरूप्यकद्वयं प्रेयम् । प्रापण- स्ययस्तु न पृथक् । खण्ड स्वेतत् संमिलितेषु ४०० ग्राहकेयु प्रकाशयितुम् आरभ्येत । यदि स्वीकृत्यैतत् प्रोत्साहयेयुरस्मान् महाभागास्तदान्यदपि संस्कृतं पुन्तकं प्रकाश्य यावच्छवयं संस्कृतभाषां पुन: संजीवयितुं प्रयतिष्यामहे । आशास्महे च साहाय्यदानेनास्य संपादयेयुः संस्कृतभाषायाः पुनरुज्जीवन- जन्यं श्रेयः सहृदया इति । ग्राहकैस्तु सत्वरं पत्रेण सूचनीया वयम् इति शिवम् ।" इति। विज्ञापनलेखम् इमं पठन्तः जानीयुः एव संस्कृतसमर्पितसर्वस्वम् अप्पाशास्त्रिणां व्यवसायम् । किन्तु यथा पूर्वोक्तं कथाकल्पद्रुम-प्रकाशन विहायसि चित्रायितम्, तथा तामेव दशा समालिङगितवान् समस्यापूर्ति- खण्डोऽपि । कुतः पुन' आसादयेत् स्वादिविं नवीनम् । अन्यदपि किमपि संस्कृत-पुस्तक प्रकाशनम् ' ? हा धिक् सर्वथा वामप्रवृत्ति विधेः । ७. गीर्वाणभारत्या ऋणापहारी ऋणमग्नः । निवेदितपूर्वम् एव अस्माभिः चन्द्रिकायाः केषांचित्. ग्राहकाशा निमर्यादा औदार्यम् । तत एव च दिनानुदिनं क्षीयमाणम् आर्थिक वैभवं चन्द्रिकायाः पोषणाय नालं बभूव । अत एव च तस्याः .संजीवनाय घनिकमहाशयेभ्यः प्रत्यर्पणसमयेन कियदपि धनं जगृहुः वाचस्पतयः । अयं च ऋणभारः प्रायः १९०० तमे ई. वर्षे १५० रूप्यकात्मकः आसीत् । तदानी- न्तनकाले धनम् एतावत् बहुमूल्यमेव आसीत् । अप्पाशास्त्रिणां वार्षिक: आयः अपि तावत् शतरूप्यक नंय अतिशेते स्म । अतश्च नैतत् आश्चर्य यत् ऋणमेतत् आजीवनं नैव अमुञ्चत् अप्पाशास्त्रियां पृष्ठम् इति । अंत एव च चन्द्रिकायाः अनियमितप्रकाशनम् अपि शिलारेखायित्तम् । तथा च चन्द्रिकाप्रकाशनस्य नियतत्वाभावात् एव पूर्वनिर्धारितः वत्सरारम्भमासः ·उत्तम पर्व ७९ परिवृत्तः । नवमखण्डस्य समाप्तिममयः १८२४ शाकवर्षीयः चैत्रः आसीत् किंतु विपदा प्रभावतः नवम-खण्ड-संपूर्तिः १८२४ वर्षीयाश्विने जाता । इमाम् एव अवस्यां पं. लिङ्गेशगर्मणे प्रेपिते पत्रे स्पष्टीकुर्वन्ति अप्पा- शास्त्रियः । यथा- 'वत्सरेऽस्मिन् (१८२२) गतद्वयं ग्राहकाणां प्रतिपरयच्चन्द्रिकाम् इति यत्सत्यं कम्पते मे चेतः । एक: किन्तु महामार्गः प्राप्तवद्भिरपि सप्तमखण्डं न तन्मूल्यं प्रादायीत्यहो सौजन्यम् ! ततश्च चन्द्रिकाया मही- यसी हानिः संवृत्तेति न जाने कयम् असावष्टमे वत्सरे निर्वाधम् एव प्रचलिप्यति। इति । एतदेव निदानं पूर्वोत्तस्य ऋणमारस्य। एतदपि ऋणग्रस्तत्वम् सप्पाशास्त्रिभिः पत्रद्वारा पं. लिङ्गेशगमणे निवेदितम् । तेन तु पण्डित- महामागेन 'ऋणं सर्वया मया अपाक्रियते' इति आश्वासिताः अप्पा- भास्त्रिणः । इदं तु तस्य चिकीपितं नियन्तः बप्पाशास्त्रिपः १८२२ भाकवीय पोपवदि नवम्यां तस्मै प्रेपिते पत्र लिखन्ति - एतावतैव कृतार्योऽस्मि यदहम् ऋणनितिननिश्चयेनाश्वासितः श्रीमद्भिः । किन्तु नवं परमार्यतः श्रीमद्भिरनुष्ठेयम् इति साञ्जलिबन्धम् अहम् अभ्यर्यये । एतच्चानुप्ठितं मां कर्तव्यालस्येन योजयेत् । भवादृशानाम् अविरतं प्रेमंद मया प्रार्यते न तुकिमप्यन्यद् 'नादिकम् । तद्धि स्वं स्वम् उद्यमम् यास्यायव संपादनीयं सर्वपीत्यपः सरल: इति अहो सरलतानिप्ठत्वम् ! : इमाम् एव चन्द्रिकासंसारचिन्तां कस्याञ्चित् समस्यापूर्ती प्रकटयति श्रीमान् शठकोपाचार्यनामा कवि:- "न ददति मूल्यं वह्वो प्राहकसुधियस्तथापि कृद्रेण । जागति चन्द्रिकेयं सकतसेतुः किन्चिरं घियते ॥ चन्द्रिकायाः विद्यावाचस्पतेः चेयं विपन्नावस्था कवीनां काव्यस्यापि विषयो बभूव इत्यस्मादेव विज्ञेयः तदानीन्तनः सोऽयं व्यसनपरिपाक: . पन्याः। " पाठकः। प्रतिमासं नियमिततया चन्द्रिकाप्रकागनं यदा अशक्यप्रायम् अभूत् तदा चन्द्रिकायाः अष्टमवर्षस्य नवमेळके अप्पाशास्त्रिमिः 'इतःपरं ·८० अप्पा शास्त्रिचरितम् चन्द्रिका त्रैमासिकी भविष्यति ' इति प्रकटीकृतम् । एतदेव निवेदना अनुसृत्य परस्तनोऽकः १०-११-१२ इति अदलत्रयात्मकः एव प्रकाशितः ८. " अतीव निःसारोऽस्मि संवृत्तः ।" शकस्य १८२२ वर्षे चन्द्रिकायाः अप्टमः खण्डः प्रारब्धः । अस्मिन वर्षे ज्येष्ठे मासे मानविक्रमाय लिखिते पये प्राहुः श्रीअप्पाशास्त्रिण:- " आक्रान्तोऽयग्रहेणायं प्रदेशो भूभदोश्वराः सह धैर्येण लोकानां ध्यनशत् सरितां जलम् ॥ प्रन्थिज्वरः प्रशान्तः कोल्हापुर इति पुरव वो विदितम् । संप्रति विषचिका तु प्रादुर्भूता भयंकरो तत्र । कवलोफियते प्रतिदिनमनया संवर्तसमयसोदरया। दुर्भाग्योपहतानां शतं नराणां विशेषतो यूनाम् । इति । रोगसंक्रान्तिभयात् परित्यज्य कोल्हापुरं राशिवडेग्राम प्राप्ता अपि अप्पाशास्त्रिणः व्याधिग्रासात् न मुक्ताः । यद्यपि ग्रन्थिज्वरो विचिका वा नेतान् ग्रसितु प्राभवत् तथापि आपाढमासे शीतज्वरेण समाक्रान्ता एते । ततश्च ज्वरदाढयन सप्राप्ता महीयसी दुर्बलता । अथापि सुहृद्भ्यो वृत्तान्तनिवेदनतत्परता प्रावर्तयत् एलान् पत्रलेखने । निर्वर्ण्यता तावत् एतत् पं. लिङ्गेशशर्मणे प्रेषितं पत्रम्- राशिवडेग्रामात् । स्वस्ति । पण्डितलिङगेशशर्मविद्याभूषणेषु-सानुरागमावेदकः । प्रेष्ठाः अधिगतानि वः सर्वाणि पत्राणि । अलमन्यथा संभाव्य । अहं खल असीते मासद्वय शीतज्वरेणःनिकाममभिभूतो नाद्याप्यस्म्युल्लाधः । अतीव नि.सारोऽस्मि संवृत्तः । पञ्चषा अपि पडक्तीलिखतः परिधाम्यति में पाणिः । एतदेव निदानमुत्तरप्रेषणे । क्षम्यताम् आगः। प्रशान्तव्याधिः सर्वेषाम् अपि पत्राणाम् उत्तराणि प्रेपयिष्यामि । एधताम् अनुकम्पेति शिवम् ।- विनीतः १२८२२ शाकश्रावणसुदि १५ तियो। अप्पाशर्मा.विद्यावाचस्पतिः । श्रीशिवः शरणम् ।

·उत्तमप4 ९. शन्यम् इदानी जोपारण्यप्रायं मे भवनम् । न केवलम् अप्पाशास्त्रिणः एव आनयेन अनिभूताः, किंतु एतेषां सहधर्मचारिणी अपि । सा हि अस्य १८२२ शाकवयंस्य आरम्मतः एव पाण्डुरोगेग समाकान्ता नासीत् । तत्राशि व्यराजत अस्याः गर्मिणीलम् । धावणे च माधि प्रभूतेयम् । शिशुः पुनः अयं मनः एव जातः । अहो अनर्प- पसरा! अन्वर्यमेव इदम् उच्चते - 'छिद्रेष्वनर्या बहुलीभवन्ति ' इति । मृतापत्या पुनः एतेषां पली दिनानुदिनं समविकाम् एव व्याकुलताम् नवमवत् । इयं पुन: असाधारण-प्रीतित्यानम् नासीत् अप्पाशास्त्रिगाम् । विकलायां खलु अस्यां महत्तमम् एव कष्टम अनुभूतम् अप्पाशास्त्रिनिः । एवम् एतस्यां गुणगणशालिन्यां प्रेष्ठायां भार्यायां दायाम् आश्रितायां या किल स्यात् अवस्था अपाशास्त्रियां सेयं रसिक: स्वयमेव विचिन्त्यताम् । सर्दया प्रशान्ते अन्यिवरादिरोगे १८२२ वर्षीये नाश्विनमासान्ते अप्पाशास्त्रिण. कोल्हापुरे समागताः । तत्रागत्य च स्वस्मिन् भार्यायां च साघु चिकित्सा कारयितव्येति व्यचिन्तयन् एते। नत्रान्तरे ग्रन्यिज्वरविषू- चिकादिरोगग्रस्तत्वात् कोल्हापुरस्य त्यागः, ततश्च चन्द्रिकामुद्रणप्रकाशन- प्रतिबन्धः, आत्मीयो व्याधिः, भार्यायाः रुग्णत्वम्, मृतगियोः प्राप्तिः, पुनरी चन्द्रिका प्रकाशाय कोल्हापुरागमः इत्याद्यनयं-परंपरा-हतानां श्रीअप्पाशास्त्रिणां विपत्-प्रतिकारमानानाम् एव प्रध्वस्तं व्योम, शून्यम् बभूत् विश्व, निर्जीव: बजायन जीवलोकः, क्वापि विलीनः संमोदः, विषण्णा प्रसन्नता, प्रमुग्यं वैदुष्यं, वञ्चितः अन्तरात्मा, विदीर्ण हृदयम्, प्रत्रुतं वाप्पम्, प्रवृत्तो विलापः । अपहतः खलु अन्तक हतकेन प्रेयसीजनः । हा विक् ! १८२५ वर्षस्य चैत्रः अयं मास: । पल्लवितो वसन्तः । विपल्लूने स्वान्तः । मुग्धा सृष्टिः । मोहमापन्ना दृष्टिः । १८२३ शकवर्षीय-चत्र-वदि चतुर्थ्यां पं. लिङ्गेशराम निवेदितम् सप्पासास्त्रिमिः 'अहो क्रूरता कृतान्तस्य यदेप पश्पत एव में समा- कृष्टवान् स्वर्गीय प्रेयसीम् । सर्वया हतोऽस्मि दुर्भागः । यून्यम् इदानीं जीरण्यप्रायं मे भवनम् । इति । " ·८२ अप्पा शास्त्रि चरितम् एतदेव श्रीमानविक्रमनृपाय चत्रवदि प्रेपिते पत्रे पिलिखितम् - प्रेष्ठमहाराजा: ! समतिक्रान्तो वहुतियः समयः समधिगतस्य भीमतां कृपापत्रस्य। किन्तु पत्रागमनावसरे प्रेयस्याः सहमिण्या अति- मात्रम् आमयाभिभवेन व्याकुलितान्तःकरणस्तदुत्तरं मे दुर्भाग्यवशात् तस्याः परलोकप्रयाणेन दुःखाकुलहृदयो नाद्यावधि श्रीमत्पत्रिकायाः प्रत्युत्तरं प्रेर- यितु प्राभूवमिति क्षम्यतामिदमागः । प्रेठा:! यत्सत्यम् उद्विग्नोऽस्मीदानी संसारात् । भार्यव हि गुणवती प्रधानम् अवलम्बनं संसारवतिनां पुरुषाणां, विशेषतश्च मादृशानां दरिद्रधुर्याणाम् । सर्वथा हतोऽस्मि वामप्रवृत्तिना विधिहतकेन । का गतिः ?" इति । १०. नयो विवाहो जघटे नृपेन्द्राः ! एवम् अतीव उद्विग्नावस्थायां वर्तमानानाम् अप्पाशास्त्रियां मन.. स्वास्थ्य निकामं दुर्लभम् आसीत् । इमां चोद्विग्नतां दूरीकर्तुं सुहृत्प्रवरस्य पं. लिङ्गेशशर्मणः कुर्तकोटि नामकं ग्रामम् इमे प्रातिष्ठन्त । तत्र च निव- सद्भिः मानविक्रमाय पत्रद्वारा निवेदितम् एतैः -- 'समवधारयामि च अयुक्ततां शोकस्य तथापि परिप्रसते मामयं निघृणाना धुर्यः । अपाकुर्वन्ति पुनरमुं भवादृशानां वचनानि च समागमाश्च । अत एव च सुहृत्समा- गमाथं ग्रामम् इमम् अनुप्राप्तोऽस्मि ।' इति । पं. लिङ्गशशर्मविद्याभूपणस्य सहवासेन प्रतिरुद्धः इदानी शोकपारा- वारः अप्पाशास्त्रिणाम् । कानिचित् एव दिनानि तत्र न्युष्य पुनः अपि कोल्हापुरम् उपाजग्मुः एते। तदैव पुन: अपाशास्त्रिणां तातचरणा; श्रीसदाशिवशास्त्रिण: महता ज्वरेण समाक्रान्ताः । प्रशान्ते च तस्मिन् स्वस्थेषु च सदाशिवशास्त्रिषु अप्पाशास्त्रिणां पुनरपि दारसंग्रहस्य वार्ता प्रस्तुता। ततश्च मातापितॄणां सुहृदां च महता आग्रहेण द्वितीयदारसंबन्ध मनः कृतम् एतः । विज्ञातपूर्वम् एव इदं पाठकः यत् पं. कान्ताचार्याणां बाब शास्त्रि- गुळवणी इत्याख्यः कोपि अपरः एव शिष्यः आसीत् इति । तस्य भाषायाः कनीयसी भगिनी एव इदानीम् अप्पाशास्त्रिणां द्वितीयभार्यात्वं सप्राप्ता। १८२३ शाकवर्षीये ज्येष्ठमासे कृष्णपक्षे कोल्हापुरनगरे केसरीकराणां ·उ मपर्व हये विवाहोऽयं मंवृत्त । विवाहममारम्मायं पुन: अप्पागास्त्रिणां सुइन्. प्रवराः पं. लिङ्गेशगर्म विद्याभूपणमहोदयाः आसन् एव समागताः । इयमेव विवाहवाती नृपमित्रमणये मानविक्रमाय न्यवेदि श्रीयप्पा. मास्त्रिभिः- "ज्वरेण मे कालसहोदारेण प्रेयान् समाक्रम्यत तातदेवः । व्ययां यदीयामनुपश्यतोऽन्ममान्तरात्मा शतथा विदीर्णः॥ शनैः शनाधिरमुष्य सोऽयं यदा प्रशान्त्युन्मुखतामवापत् । सुहृद्विनियन्यवशात् तदा मे नवो विवाहो जघटे नृपेन्द्राः ॥” इति । ११. महामण्डलेन चन्द्रिका मुखपत्रिका फुता। १८२२ शाकवर्षे अष्टमखण्डस्य नवमाइके चन्द्रिका मासिकी भविष्यति इति निवेदितम् । १०, ११, १२ इति यकवयम् एकत्रव मुद्र- यित्वा प्रकाशितं च। किंतु तस्मिन्नेव बाके वत्सरान्ते विज्ञप्तिः' इति शीर्षके प्रवन्धे समुल्लिखितम् अप्पाशास्त्रिनि:- 'निवेदितपूर्वम् अस्माभिः बत.परं प्रतिमासत्रयमेव चन्द्रिका प्रकाश- यिप्यान' इति । किं तु द्विगुणेऽपि शुल्के वयमवश्यं ग्रहीप्यामश्चन्द्रिकां प्रतिमासं न तु मासत्रयं यावदस्या विरहं सोई प्रभविष्याम इति वहूनां वाचकमहाभागानां पत्रिकाः समविगत्य परिवर्तित-संकल्पाः प्रतिमा सम् एवात:परं चन्द्रिका प्रकाशयितुम् इच्छामः । " इति । अनेन चन्द्रिकायां पाठकमहाभागानां प्रणयातिरेक: प्रकाशितो भवति । चन्द्रिकायाः अप्टमे खण्डे श्रीमदपाशास्त्रिमिः स्त्रीयो गरिष्ठो महा- प्रवन्धः " महाकविः श्रीकालिदासः' इति शीर्षक: प्रकाशयितुं प्रारब्धः। पति, तोद्धारमीमांसाखण्डनं सप्त मखण्डात् एव क्रमशः प्रकाश्यते स्म । तस्यापि कश्चित् अंशः अस्मिन् खण्डे प्रकाशितः अभवत् । अधिकमासे निर्णय:, हरितालिका-व्रते तृतीया-निर्णयः इति द्वौ प्रबन्यौ नव्यतया प्रकाशितौ । वाचस्पतीनां वह्वय. कयाः बस्मिन् एव खण्डे प्रकाशम् मासादयामासुः । सनातन-धर्म-प्रणयित्वं श्रीमदप्पाशास्त्रियां प्रबन्धः दृढीकृतमेव मासीत् । शास्त्रार्थ कौशल्यं धर्ममण्डन-निपुणत्वं, विरुद्धमत-खण्डन-कर्कशलम् अपि एतेपां सुप्रथित वभूव । सुललितलेखनप्रभाववशात् प्रचारगकुशलधुरीण- त्वम् अपि हठात् प्रकटीवभूव श्रीअप्पाशास्त्रिणाम् । एतश्च गुणगणः .

·८४ अप्पा शास्त्रि च रितम् " प्रीतेन वाराणसेय-भारतधर्म-महामण्डलेन " चन्द्रिका '' स्वकीयमुखपत्रम् इति स्वीकृता। तेन खलु विद्यावाचस्पतीनां गुरुत्वं गौरवितं समभवत् । ततश्च सनातनधर्मानुयायिनां नेतृत्वम् अपि विद्यावाचस्पतिथीमदप्पा शास्त्रिषु समागत्य विश्रान्तम् इव । १२. मातः संस्कृतभारति ! त्यज निजोद्वेगं चिरमोदितम् । १८२३ शाक-वर्षीय- ज्येष्ठ सुदि - चतुर्दश्यां श्रीअप्पाशास्त्रिणाम् 'एकादशी-श्राद्ध ब-विधि-निर्णयः' इत्याख्यः प्रबन्धः स्वतन्त्र-पुस्तक-रूपेण प्रकाशितः । अस्य तु प्रकाशनस्य निदानं कस्यचित् अन्यस्य प्रबन्धः आसीत् । तस्य प्रबन्धस्य हि खण्डनात्मकः अयम् अप्पाशास्त्रिणां प्रबन्धः । खण्डनीय-प्रबन्धस्य तावत् अयं प्रयमः श्लोकः "श्रीपति पूर्णबोधेऽयं संप्रणम्य हरेदिने । श्रावस्याकरणे द्वत-सिद्धान्तं अमहे वयम् ॥ इत्ययम् आसीत् । प्रबन्धे च अत्र श्रीमदप्पाशास्त्रिणां श्रद्धास्पद-विषयाणां मान-हानि-कारकं भूयिष्ठम् एव आसीत् । अत एव खण्डितः अयं प्रबन्धः एतः। खण्डयित्वा च एतं प्रबन्धम् अन्ते प्रोक्तम् एभिः "विपक्ष-कक्ष-क्षपणे न धयं बद्ध-कङ्कणाः । स्वपक्षापतितं किन्तु माज्यंतेऽलीक-दूषणम् ॥” इति । अस्यैव वत्सरस्य आपाडे मासे शुक्ल पक्षे द्वादश्यां द्वारका-शारदा- पीठे भोजगद्गुरु-दांकराचार्यचरणानाम् आरोहणं निमित्तीकृत्य किमपि अभिनन्दनपत्रं प्रकटितम् अप्पाशास्त्रिभिः । जगद्गुरुचरणास्तु एते भीमन्-मापवतीयं संज्ञकाः । एतैः च स्वामिवर्यः पूर्व सनातन-भारत-धर्म- महापरिषदः अध्यक्षपदं भूषितम् आसीत् । पीठारोहणाय बडोदादि-नरे. शानां जनानां च संमतिः आसीत् एव । एतेषां पुनः धर्मनेतृणां पीटारोहणं पुरवा धर्म-प्रियं संस्कृत-प्रियं च अपाशास्त्रिणां स्वान्तं प्रमोदेन समुन्या लितम् इव। अभिनन्दन-पत्रिकायां पास्याम् अन्तिम परिच्छेदे प्राषितम् । एतैः "हन्त ! सर्वपा समुदयमानम् इवेदानी पश्यामो भागधेयं सनातन-पर्मस्य यदेष धीमत्कारयामलायत्तता भजते । श्रीमती ·उत्तम पर्व । पोठाधिरोहण-महोत्सव-समवलुलौकिपाक्रान्तचरान्तःकरणोऽपि, कुतोऽपि हीन-सुकृत-मुलमतः प्रतिवन्धकतोऽनवाप्तफलामिलापो गत्यन्तराभावात् हृदयसंगम एव सुसंगम इति संस्मरन्, पुरस्तादवस्यापि श्रीमत्-प्रतिमूर्तिः, प्रणयमरावनतचूडो भूयो भूयः प्रणम्य मुघासरोऽवगाड इव किमपि निर्वृतान्तःकरणो वलवता लब्धप्रसरेण प्रेम्णव मुखरीक्रियमाणः, शिरसि निहिताजलिसंपुटः, समभिनन्दतितमा श्रीमतां द्वारकापीठाधिरोहणं को प्ययं गरीरमाण सुदूरवयंपि मनसा सुसंनिहितः शिष्यजनः । आशं- सते चैकान्तिकम् अभ्युदयं श्रीमज्जगद्गुरुचरणानां तवारंव च धोसना- तनधर्मस्य तपस्विन्याः संस्कृतभापायाश्चेति ।" इति । इतःपरं च श्रीमज्जगद्गुरु-शंकराचार्याणाम् एतेपां प्रशंसापराः पञ्चश्लोकाः संमुद्रिताः । तत्र तावत् श्लोकद्वयम् अत्र समुल्लिख्यते - "पातालं व्रज नव्यशिक्षितमत, क्वापि प्रलीयस्व रे चार्वाक, श्रुतिसोनिकाः कुपुरपा मम्मोनिधौ मज्जत । अद्योदण्डमतिप्रचण्डफिरणः सद्धर्मदीक्षागुरुः श्रीमान् माधवतीयं देशिक व रः काम समुज्जृम्भते ॥ मातः संस्कृतभारति त्यज निजोद्वेगं चिरप्रोदितं येदा मुञ्चत साध्वसं भव समाश्वस्तः पुराणवज । अद्वतामृत संजहाहि मनसः क्लान्ति यदद्य प्रभः श्री मन् माधवतीय देशि क मणिः पीठं समारूढवान् ।। १३. सह्य-शैल-शिखरक-मण्डने यया किल उक्तपूर्वम एवं प्रतिमासं चन्द्रिकायाः प्रकारानं प्रति- श्रुतम् अप्पाशास्त्रिभिः । किन्तु कालस्य कौटिल्यात् नेदम् अघटिष्ट । १८२३ शाकवर्षे यदा चन्द्रिकाया नवमखण्ड:प्रारब्धःतदा अप्पाशास्त्रियां प्रथमपत्नी दिवं गता । तातदेवः ज्वरेण अभिभूतः । ततश्न यावत् एतेषां सोऽयं पिता नरुज्यम् अवापत् तदा द्वितीयो विवाहः संवृत्तः । यावच्च फौटुम्विक: मुखलेशः प्राप्यते, तावत् एव पुनरपि कोल्हापुरे दुर्मिसं च अन्यिज्वरश्च विचिका चैतेषां नृत्यं प्रारख्यम्। तत्रव वाचस्पतीनां माताऽपि व्याधिजजरा बभूव । १८२३ वर्षीये पावणे मानविक्रमाय निवे- दितम् ययाशास्त्रिभिः ·प्पा शास्त्रि चरितम् " जननी किन्तु मदीया ज्वराभिभूताऽधुना नितराम् । संलग्ना शय्यायां हृदयं पर्याकुलीकुरुते॥ श्रीमृत्युञ्जयकृपया ननमसावचिरमेव गदमुक्ता। संमदयेदमिति प्रतीयते विबुध संसेव्य ॥ नाद्यापि शुष्कसस्या क्षितिरिह भूशमयि तथापि जनतेयम् । दुष्प्रशमेव पिपासा भवेदिहोच्छुककासारे ॥ देशेषु केषु चित्तु प्रायो नोप्तानि सस्यानि । बलवदवग्रहभीतः कृषीवलैविप्रतीपविधिहतकैः॥ अतिवृष्टिनष्टविभवः केरलदेशः पुनर्महाराष्ट्राः । वष्टिविनाकृतिनिहता अहो मह नियतिवषम्यम् ॥" इति । तवं च सदाशिवशास्त्रिमःकासश्वासादिरोगः पुनरपि संपीडिताः। ग्रन्थिज्वरः अपि कोल्हापुरे प्रवृद्धः । प्रवृत्तं च तत्र तस्य भीपणं ताण्डवम् । अत एव परित्यज्य कोल्हापुरं श्रीअप्पाशास्त्रिण: परिवारेण सह मित्र. भूपवर्याणां थोपन्तामात्यानां राजघान्यां गगनवावडा-नगर्दा समागताः । तत एव पुन: कातिके मासि मानविक्रमाय सर्वोऽपि वृत्तान्तः निवेदितः एतः । सोऽयम् - निर्वते ननु तत्र (नवे विवाहे) मिग्रमणयस्तातः पुनर्मागफः कासश्वासमनितान्तमभवत् पर्याफुलो व्याधिभिः । हा पिक्सप्टमिदं नितान्तमिह यत् त्वारोग्यमेकान्ततो नंवामप्प यिलोकित नयनयोर् अद्यापि भाग्योदयः ।। यायत् स्वास्थ्यमयं मनाफ समयते तावतु कोल्हापुरे संयतकराहोदरः समजनि प्रन्यिज्यरो भीषणः । पेनाकान्तमुपागमत् पुरमिदं संत्यपतकल्पं जनः बवापि स्वापि परेतराजनगरीशाणापुरकप्रभाम् ।। x x x मन्दिरमपि मुरमन्दिरमुन्दरमपहाय साम्प्रतं लोकाः। निवसन्ति भीतभीता भगणितशिशिरातपाः कुटोरेष॥ म्यतिकरीत्र महीपशिखामणे, पुरमिदं प्यमहाँ सम्यकः । महए सस्यपि यस्तुप देहिला प्रियतरं मनु जोविसमेष यत् ॥

·८८ अप्पा शास्त्रिचरितम् परेशभक्तेः ! समनुभूयताम् अवस्थासामरस्यं च माधुर्य च रसिकैः । इदानी चन्द्रिकाया: मूल्यं मनागिव अभिवधितं वाचस्पतिभिः। तत्त. च्छात्राणां कृते १ रू. ६ आनकाः । अन्येषां च कृते १रू. १२ आनकाः । १५. तान् प्रति नेप यत्नः! पुनरपि महता उत्साहन चन्द्रिका प्रकाशने व्यवसितानां श्रीअप्पा- शास्त्रियां पूर्ववत् एव केऽपि आक्षेपकाः प्रादुरभवन् । श्रुत्वा च तेषां विप्रलापान् नवमखण्डस्य प्रथमाडके एव गजितम् एतः ये पुनर् अकारणम् एव सुदूरम् उत्सायं सौजन्यं मात्सर्यमानम् अवलम्बमानाः पण्डितम्मन्याश्चन्द्रिका तिरस्कुर्वन्ति, परोक्षे वा वितथ-दोप- व्याख्यानया कृतार्थम् आत्मान मन्यन्ते, ये च सर्वागीण-यौवनभराल- साया वामाक्ष्याः सौन्दर्यम् अपहाय पूय-क्लिन्न-प्रणमात्रम् अन्विष्यन्त्या मक्षिकाया: सरणिम् अनुसरन्तो दोषमात्रदर्शिताम् आलम्बन्ते, ये वा चन्द्रिकेति'नामश्रवणमानत एव सनासासंकोचं मुखं परावर्तयितुम् इहन्ते, येऽपि वा तृणच्छन्नकूपोपमया वचसि माधुर्य सारल्यं च मनसि पुनर्ने कान्तिकं काटवं कौटिल्यं पिशुनतां च स्थिरीकृत्यैव चन्द्रिकया साकं ध्यवहरन्ति, तान् किल- 'ये नाम केचिदिह नः प्रययन्त्यवज्ञा जानन्तु ते किमपि तान् प्रति नेपयत्नः।' • इति श्रीमद्भवभूते:, " यया यूनां तद्वत् परमरमणीयाऽपि रमणी। कुमाराणाम् अन्तःकरणहरणं नैव कुरुते॥ - इति श्रीहर्षदेवस्य वा वचनेन प्रत्युत्तरयन्ती चन्द्रिका यथापूर्व सप्रमोद सोल्लासं च प्रणयिनां मनांस्यनुरज्जयितुं कामयते।" इति। अयम् एव अभिप्राय: मासावतरणिकायाम् अपि कस्याञ्चित् प्रकटीकृतः अप्पाशास्त्रिभिः- "दिशि दिशि मरुदुच्चः केतकोगन्धबन्धः विसरति जगदेतज्जीवनं विन्दति त्यत् ॥ इति किमपि नभस्य श्लाघनीयं यशस्ते भूतिकटरटितोऽयं भेक एकः क्षिणोति । "(भाद्र. १८२४) - ·उतमपवं ८२ । १६. ययाति प्रबन्धावतारः। चन्द्रिकायाः सर्वाधेि मछके यया किल प्रतिज्ञातम् अप्पाशास्त्रिभिः, त्यंत प्रतिवर्षम् अद्यावधि क प्रयतितम् एतः । अस्मिन् अपि नवमै खण्डे तादृशा एव नानाविधाः प्रवन्या: प्रकाशिताः समभूवन् । श्रीमदम्पासालियां च बन्धाः समधिकं वैविध्यसहोदरं रमणीयत्वं सनाययन्ति । तया हि-- काट्ये - निर्धनविलापम्, उद्वाहमहोत्सवं मुभाषितानि च । कया वकचापलम् । क्षेत्रवर्णनम् - पलाशाम्भः शिवलिङ्गम् । समीक्षाप्रवन्धः -- महाकविः कालिदासः। (पूर्वत: प्रकान्तः।) चरित्राणि-श्रीनिवासदीक्षितः, श्रीकृष्णमावार्यः, भोपन्त. रायामात्य:। धर्ममीमांसा - पतितोद्धारमीमांसाखण्डनं (पूर्वतोऽनुवृत्य समा- प्तम् ), महालयश्राद्धकालः, गोरक्षणचन्द्रिका, निर्णयप्रकाराः । यापर्यंदः - ग्रन्यिज्वरचिकित्सा । राजकीयम् - तिलकमहाशयस्य शासनविभागीयोमियोगः, लाई- लॉमिंग्टनमहोदयः। विज्ञान कलाशास्त्रम् -- संख्याकुतूहलम्, भारतवर्षे काचपात्राणि, अपि नाम विदितमार्यागो मुद्रणशिल्लम् ? एतद्विमिन्नाः पुनः शङकासमाधानानि, समालोचनानि, समस्या- पूर्तिः इत्यादयः नेके वाचस्पतिवाचां विलासाः खण्डेऽस्मिन समुल्लसिताः । एतेन व्यतिफरेण यया श्रीमद् अप्पासास्त्रिणां यशः प्रवृद्ध तथा संस्कृत. भापावा: वैभवम् अपि समुद्भासितम् । १७. श्रोत्रीनिवास दीक्षितमहाभागः प्रतस्यै परं लोकम् । विद्यावाचस्पतीनाम् अभ्युदयं वर्णयन्ती अस्माकं लेखनी इदानी किमपि कटुतरं निवेदयितुम् उत्सहते । हा विक घाष्टपम् एतस्याः । किन्तु का गति: ? धूपताम् निवेदितपूर्वम् एव इदं यत् अस्मिन् वर्षे परिवान्येषु यौनिवास- रोक्षितम् अधिकृत्य विलिखितः एकः प्रवन्धः पीअप्पाचास्त्रिमिः इति ।

·९० अप्पाशा स्त्रिच रितम् अयं किल श्रीनिवासदीक्षितो नाम नासाधारण: पण्डितः, किन्तु तदानीन्त- नानां दक्षिणदेशीयपण्डितानां मूर्धन्यतमः । अयं परमशिवभक्तः, चुलुको- कृत-संस्कृतविद्या-महासागरः अपि नैकासां भाषाणाम् अभिज्ञाता, धार्मिक- प्रवरः अपि जनताया: कल्याणे अतिमात्रम् आसक्तः 'ब्रह्मविद्या-' नामक-संस्कृत-मासिक-परस्य संपादक: प्रकाशकः स्वामी चासीत् । अद्वैत- वेदान्ताभिमानिना अनेन अद्वैत-भण्डनार्थम् एव उपर्युक्तं मासिक-पत्रक प्रचारितम् । सनातनधर्मानुयायिनां प्रवरा:, शिवभक्तश्रेष्ठाः, अद्वैत- वेदान्ते गरिष्ठ-श्रद्धा-शालिन; च आसन् अप्पाशास्त्रिणोऽपि । अत एव एतेषां दीक्षित-महाभागेन सार्क मंत्र्यसम्बन्धः साहजिकः एवासीत् । 'समान-शील-व्यसनेषु सख्यम्' इति हि प्राहुः । अयं धीनिवासदीक्षितास्यः महात्मा परित्यज्य मर्त्यलोकम् अलं- चकार दिवम् इति वार्तेय विज्ञानचिन्तामणि-नामक केरलीय-संस्कृत- मासिकपत्रात् उपश्रुत्य भृशं विषण्णाः अप्पाशास्त्रिणः तदीपं परिचयं चन्द्रि- कायां प्रकाशयामासुः । तेपाम् एव शब्दः अंशतः अयं वृत्तान्तः पाठकेभ्यः उपाहर्तुम् इच्छामः । सोऽयम् - हा संस्कृतभारति। निरवलम्बासि । अकलितमहिमानः केतनं मडगलानां कयमपि भुवनेऽस्मिस्तादशाः सम्भवन्ति ।। सहृदयाः । संस्कृतचन्द्रिकाप्रणयिनः। कियन्तो वात्र निरन्तर-परि- वर्तन-शालिनि संसार-महाम्वुधौ नोत्पद्यन्ते पुरुषाः कियन्तश्चोत्पन्ना नोप- यान्ति पञ्चत्वम् । किन्तु किं ते वो भारायमाणर्जननी-यौवन-परिक्षय- मायहेतुभिर्जीवद्भस्त्रिकायमाणनरपार्शः। त एव किलात्र जाता इत्युच्यन्ते येषां विमलतमेन कीतिपटलेनानुलिप्यन्ते दिगगनानां गात्राणि । स्वभा. वत एव हि विनश्वरं भौतिकं गानम् इत्यवश्यम्भाविनि तत्परिक्षये संघटि- तेऽपि नास्त्येव शोक-हेतु-लेशोऽपि । अपरिक्षयिष्णु हि शरीरं यशोरूपम् याफल्पमेव महात्मना जागति। तद्धि निरन्तरं यौवनम् एवासेवते । अति. कान्तेष्वपि परसहस्रेषु वत्सरेषु नांशतोऽपि वैवण्यं भजते, नोपयाति नवल्यं, नायाप्नोति होनत्वं, न पापि स्तोकम् अपि चलाचलभावम् आसादपति । अत एवाभिधीयते कश्चित " ·उत्तम पर्व जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः । नास्ति येषां यशःकार्य जरामरण भयम् ॥ इति । ये चैवंविधा महात्मानस्तेष्वेव गणयितुं युक्त: श्रीमान् अशेप. पण्डित-मण्डलीमूर्धन्यः कविप्रवरो महाशाम्भवकुलतिलक: परमदार्शनिक: प्रियसुहृत्प्रवरोऽस्माकं ब्रह्मयी श्रीनिवासमखी । अस्य च महात्मनो नाशेषतो विदित वृत्तम् अस्माभिः। अभिनवम् एव हयमुना संघटितं सौहार्दम् अस्मा- कम्। ...यावविदितं चरितम् अस्य न किल नोपहर्तव्यम् अस्माभिः । अत एवैतनिवेदनेनात्मानं कृतार्थीकर्तुम् इच्छामः । सोऽयं परममाहेश्वरी महात्मा कौण्डिन्यगोत्रम् आत्मनो जन्मना मण्डयामास। उपनीतात्मा गुरुकुले निवसन् उपचतुर्दशवर्षात्मके वयसि किलायं पाणिनीय-सिद्धान्त कौमुदीम् अघीते स्म । दुनिवारत्वात् तु भवितव्यता-विलासानाम् अस्मिन्नेवावसरे दिवं गतोऽस्य महात्मनो जनकः । ... विनिश्चितम् एतेन यद् अवध्य भग- वती शिवाद्वैतविद्यां कृतार्थीकरणीयं जन्म, पवित्रीकरणीयम् आत्मनः कुलं, सफलीकरणीयं च जीवितम् इति । इत्यं अवधारितवता च कल्याणाभि- निवेशिनाऽनतिकान्तवालभावेनापि प्रौढमतिना तत्कालम् एव शरणं प्रपद्य निवेदिताः स्वीयं मनोरयं दयालब: शिवातिविद्याचार्याः श्रीमन्तो गुरु- 1 चरणा:। सुप्रथितम् एव निखिलेवपि प्रदेशेषु श्रीशिवातविद्या-प्रतिष्ठा- पनाचार्याणां श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्राणां नाम । तेषाम् एव किलान्वये समधिगतजन्मानो नानाविध-प्रबन्ध-निर्माण-प्रथितयशसो महामहोपाध्याया श्रीमन्तस्त्यागरानावरीन्द्रा नाम सम्प्रत्यपि परिमण्डयन्ति तजोर्- विभागीयां मन्नारगुडी नाम पुरीम् । तेषामेव च महाभागानां छात्रोऽस्म- दीय. प्रियसुहृत्-श्रीनिवासाध्वरी। ... प्रद्रुतान्तःकरणास्त्यागराजाध्वरीन्द्रा अशेषत एवंनम् अन्वग्रहीपुः । एनं च प्रयमतः श्रृंतिमूक्तिम् नपाठयन् आचार्याः । सह शवसिद्धान्तः शब्दानुशासनादीन्यध्यापयामासुः । एवं वत्स- राप्टकं यावद् अनुभूतश्रीसद्गुरुचरण-परिचर्यानुसस्तदुपदिष्ट-योपरम- शिवोपासनापयानुयायी कयं कथमपि परितत्याज श्रीमदाचार्यकुलम् । एवं गुरुकुलान् निवृत्तो वशीकृत-नानाविधविद्यः श्रीनिवासमतीन्द्रः सरस-संस्कृत-भाषा-निवद्वान् परशतान् प्रवन्धान प्राणपीद । एप ·अप्पा शास्त्रि चरितम् पुनमहाभाग एकम् आयतनं सकलगुणानाम् आलम्बनं श्रीमत्याः संस्कृताया काचो रमणीयतमं विहारभवनं विविधानां प्राचीनविद्यानाम् असाधारणश्च प्रभवः सौजन्यस्य। तस्य हि यदेव धर्मशास्त्रप्रवन्धेषु तदेव वाचि, यदेव वाचि तदेव लेखन्यां यदेव लेखन्या तदेव मनसि यदेव च मनसि तदेव खत्वाचरितेऽपि बभूव । एप किल महाभाग अहिताग्निः सोमेनेष्टवान् इति श्रूयतेऽस्माभिः । किमधिकं मूर्त एवायम् आसीद् धर्म इत्यपि वचो नातिशयोक्तिम् अवगाहेत । जनपदमडगलेऽप्यतिमात्रम् आसक्तोऽयं महोद्यमः । महात्मायं भद्रपुरीय-हैन्दव - धार्मिक - प्रबन्ध - परिषदः (Hindu Tract Society, Akadras ) सहकारिसभापतिरासीत् । प. प. शृधोरी-पीठाधिष्ठितः थीभीजगद्गुरुचरणदक्षिणप्रान्ताचारविचारेऽधिकृतोऽयं पण्डितोत्तंसः । एतेनैव च केरलान्तर्वतिनि धोकालटीक्षेत्र श्रीमताम् यादिशंकराचार्याणां जयन्तीमहोत्सवः प्रावति । एतेनैव च महामतिना केवल-धार्मिक-विषय-समुल्लसिता संस्कृत. द्राविडोभय-भाषामयी ब्रह्मविद्या - मासिक - पत्रिका प्राकाशि । एतन्मुद्रणाय च ब्रह्मविद्याख्यो मुद्रणालयोऽप्यवस्थापित एतेन । अस्ति किल सुप्रचारो दाक्षिणात्येषु पराशरमाधवस्मृतितत्त्वादिवत् विद्वज्जनसम्माननीयो निस्तुलो धर्मशास्त्रीयः 'प्रबन्धः स्मृतिमुक्ताफलं नाम । स चायं व्याख्यानसापेक्ष इत्याकलय्यामूलान्तं सम्यग् व्याख्यातः भीमद्-दीक्षितमहाभागेन। सोऽयमुपहारीकृतो वत्सरेऽस्मिन्नेवास्मभ्यं प्रिय- मुहदा । अम यदुक्तं श्रीशृङमेरीजगद्गुरुचरणस्तदेव प्रियपाठकमहाशयानां नयनयोर्गोचरीकर्तुम् इच्छामः । यथा-" अस्मदत्यन्तप्रियशिष्यकोम्भघोण भौनिवातशाहिप्रविपये श्रीनारायणस्मरणपूर्वक-विरचिताशिषः समुहल- सन्तुतराम् । साम्प्रतम् । विरलप्रसराण्येतहि मुनीशितृणां मूलसूत्राणि गरीयसा यमैण संपाद्य विनिर्मिता विवृतिरियम् अतिश्लापनोयेति मोमदमः । भीनिवातं नाम भीमदप्पय्यदीक्षितानां मनम् अनुसरता येतेन गाविस्तरं प्यास्पाता अष्टोतरं शतम् उपनिषदः प्रस्फुट पन्ति वेदान्त. मोर्माणादि-दर्शने परं प्रावीण्य पौधोनियासबीक्षितेन्द्रस्य । साहित्येऽपि परी प्रतिष्ठाम् अपिगतवता महागयेनामना कियन्ति या काव्यानि, इति।

·उत्तम पर्व 1 कियन्ति च नाटकानि, कियन्तश्च प्रवन्या नाप्रथ्यन्त । अलौकिक चास्य पद्य-प्रथन-सामथ्र्यम् । सर्वधा विरला: खल्विदानीम् एवंविधाः सहृदयो- तंसा: 1 इग्रेजीमापायाम् अपि सुष्छु प्रविष्टा मतिरेतस्येति तैस्तरेतत् प्रणीतः प्रवन्धः प्रेरितः पत्रश्च शक्यते संभावयितुम् । वेद-मार्ग-विरुद्धं प्रजल्पतां तद्वेषमात्रनिष्ठानां शिवाद्वैतद्वेषिणां च खण्डने महीयान् उत्साह एतस्य। समर्थश्चायं मतम् अमीषां विध्वंसयितुम् । एतच्चात्मनो व्रतम् एवैत्यमस्तायम् । अत एवोक्तमेतेन- 'वेदविप्रशिवाहतद्वेषिणो द्वेषिणो मम । तग्निग्रहो ययामेधं स्थितं नक्तंदिवं व्रतम् ॥ इति । एप किल वर्तमानवत्सरे ( १८२४ शाके) भगवतीं वाराणसी प्रस्थातुं कामयामास । निरचपीच्च प्रावण एवात्मनो मनोरथम् इमं पूरयितुम् । प्रत्यज्ञायि चामुना मित्रप्रकाण्डेन काशोत: प्रतिनिवृत्तोऽवश्यं कोल्हापुरम् यागमिप्यामीति। सहृदयाः। स्वतन्त्राः किल प्राणिनः । अतश्च नैतदाश्चर्य यत् सर्वथा विनिश्चितकोल्हापुरागमनो निर्णीत-वाराणसी-प्रस्थानदिवसश्च थोत्रीनिवासदीक्षितमहामागः परित्यज्यावश्यकान्यप्यात्मनः कार्याग्यविग- पय्य च परमसुहृदां सौहार्दम् उज्यित्वा चात्मकजीविताम् आशावती भगवती गिरां देवीं प्रतस्थे परं लोकम् । सर्वथा हताः स्मो वयं दुविधिना पदनवरतम् एवानेन कवलीक्रियन्ते पण्डितरत्नानि नैव पुनरपराण्युत्पाद्यन्ते। का गति: ? सम्प्रति पुन: कयं कयम् अपि निरुध्य दुनिवारतमं सर्वतो- मुखप्रसरम् इमं सुनिधनशोकानलं प्रयच्छतु भगवान् गिरीन्द्रजा-जानि: समुचितं पदम् एतस्मा इति प्रत्याशास्य च दुर्भागविपाकम् इव प्रवन्धम् इमम् उपसंहर्तम् इच्छामः।" इति । ईदृशः खलु आसीत् अयं महात्मा योनिपासशास्त्रिमहाभागः । भूयिष्ठम् एव अवर्तत श्रीमताम् अपाशास्त्रि-विद्यावाचस्पतीनां महा- मागेऽस्मिन् भक्तिसमेतः स्नेहः इत्येव तच्चरितविस्तः अपम् अत्र प्रकटीकृतः । दुर्भागधेय विपाक-निवेदनम् इदं मध्ये एव आपतितं क्षम्यतां प्रियपाटकामहोदारः । प्रशान्तपूर्व पन्पानम् इदानीम् अनुसरामः ।

·अप्पा . १८. अत.परं चैन एयारम्भमासः । नंकविः विपज्जातः संयतानाम् . iiis. अनियमितत्व-राहुणा प्रस्ता अभवत् । यो न वर्षीय-वैशाखम् आरभ्य १८२४ शकवर्षस्य च किल इदानी १८२४ तमस्य वर्षस्य आश्विने मासिपा शाक-चैत्रे च नियमानुसार दशमः खण्डः पूर: ग्राहकाणां परिपूर्ण साहाय्यम् । अवशिष्टे वत्सरापे कथं प्रकाशनीयम् ? नियतः मुद्रणालयश्च कथं कौटुम्बिकचिन्ता चेत्यादि-प्रतिवन्धकवशात् सोऽयं : शास्त्रिभिः । नवमखण्डस्य किल संपूर्ति-निवेदने ग्राहकाः । प्रकाशितम् एतेषां दातृत्वम् । तत्र च प्रोन 'सोऽयमस्याभिप्रायो यन्नेष्यते संस्कृती प्रकाशनं सर्वथाऽस्माभिरेव दोपभाजनीभवितुम् इति दुःसाद्यम् एव नियतकालं प्रकाशनं तस्याः। दविणं महाभागानां कृपापाङगपरिपातम् अन्तरा सू.. वयं ब्रूमो न खलु कश्चिदपि समप्यते मूल्यम् ए. तकं पञ्चषा अपि नैवंविधा उपलभ्येरन् ये किल समयं मूल्यप्रदानेनागृह्णन्त्येनाम् । भूयांस: पुनील तरनिवद्धमुष्टय एव निकामम् एवोदासते तत्प्रदानाय द्वारा प्रेरितां पष्ठोत्तरां यां काम् अपि संख्यां थी. अस्माकम् आयासम् । एतेष्वपि पुनर्भूयांसस्तथाविधा संख्याजातं स्वीकृतवद्भिरूपलब्धवद्भिश्चास्मदीयानि व्ही. पी. कृतां संख्यां प्रत्याचक्षाणः कदर्य मानानां प्रतिहन्यमानो नितान्तं लघूभवत्युत्साहोऽस्माकम् । अन्वभावि किलामीपाम् अनेन लीलायितेन अस्माभिः । अत्र च हेतुभूतानां महोदाराणां नामान संख्याम् आरभ्य यथावकाशं प्रकाश्येरन् । महीनापन्द्रि श्चित्संख्याः। ता: पुनः सत्येवंविध एव समये न शक्येरन् । तत्प्रयास परित्यज्य पुनरपि चन्द्रिकाया वत्सराम्भ माम ·उत्तमपर्द इच्छामः। बर्याद अतःपरं चैत्र एवारम्नमानोसा इत्लवकोयम् ।' इति । चन्द्रिकाया: वर्षमूल्यम् अपि दशमं खग्डम् आरभ्य पूर्वदत् एव न्यूनं संपन्नम् । तत् किल छान्यः १.३ आ. तदन्येन्यः च १२.८ मा. इति । १९. भारं लघकर्तुम् ऋणस्य- १८२४ शुकदर्यस्य नादिवने मासि चन्द्रिकायाः नवमः खन्ड: बप्पाशास्त्रिनिः पूरितः। दामसन्डस्य प्रयनाः १८२५ वर्षीय मंत्र- मासे प्रकाशनीयः नासीत् । स्यात् नये परमातालकअवविः संप्राप्तः । समयः न नेकविधानिः आपङ्गिः पोटितः क्वापि निर्जनस्याने कोने निपत्य वा अन्यं वा स्त्रीत्व नातिनारसहं व्यवसायं व्यतिपापित: स्यात् बपाशास्त्रिनिः इति पाठक भूयांन एव मन्येत् । किन्तु कुतो नान आस्ताम् एवंविषं विधाम-नागपम् एतेषाम् ? चन्द्रिकाप्रकायननिमित्तैन कौटुम्विकापद्भिः च संभातम् ऋण मूर्धानम् एषां संचूर्णपति लक्त एव परित्यज्य स्वानिप्रेतं सरस- संस्कृत प्रबन्धलेखन मध्ये मध्ये व्यवसायान्तरम् अपि समाधिनन् बनानास्त्रिभिः । निवेदितवंम् एव १८१८ तमे शाकवर्षे श्रीमतः कालिदासस्य मालविकाग्निमित्र नाम नाटकं व्याख्यानम् एत: इति । तदेतत् १८२४ तमे शारवर्षे मुम्बष्यां वेक्टेश्वर-न्द्रनालयाविषविना प्रकाशितम् । ऋगपरिहाराय खलु विक्रीउन एा तन्नं । व्याया-नमेजन्य पुस्तक- स्वास्य परिचयः प्रदतपूर्वः एव । घनलाना द्वितीयो.पि एव: कश्चित् आरभ्य समुधनः । वयं च नाम पुराणानां महाराष्ट्रभारया अनुवादः। वाई-क्षेत्र पुराण-प्रकाशन. मरली नाम एका संस्था आसीत् । नयाः कृते श्रीविष्णुपुराणस्य नहा- राष्ट्र-मापानुवादः प्रान्य एतैः । चलाभावं या किल केषि व्यना: प्रकान्ता: अन्नामानिमिः तथैव संस्कृत-चन्द्रिकायाः नियनावली सनि मनाम् इव परिवनिता । नवमतम्हीय चन्द्रिकायाः प्रवृद्धं मूल्यं दशमवन्डे पूर्ववत् एव जातम् इति दयित पूर्वम् । तस्याः फेत्रित् प्रधाना: नियमाः क्या - ·९४ अप्पा शास्त्रि चरितम् १८. अत.परं चैत्र एवारम्भमासः । नेकविधः विपज्जातः संयतानाम् अप्पाशास्त्रिणां संस्कृतचन्द्रिका अनियमितत्व-राहुणा ग्रस्ता उभवत् । यो नवम-खण्ड: १८२३ शाक- वर्षीय-वैशाखम् आरभ्य १८२४ शकवर्षस्य चत्रे परिसमाप्तुं योग्यः स फिल इदानी १८२४ तमस्य वर्षस्य आश्विने मासि परिसमाप्तः । १८२५ शाक-चैत्रे च नियमानुसारं दशमः खण्डः पूरयितव्यः । किन्तु नासीत् ग्राहकाणां परिपूर्ण साहाय्यम् । अवशिष्टे वत्सरार्थे प्रतिमासम् अङ्कद्वयं कथं प्रकाशनीयम् ? नियत: मुद्रणालयश्च कथं स्थिरीभवितव्यः ? कौटुम्विकचिन्ता चेत्यादि-प्रतिवन्धकवशात् सोऽयं विचारः त्यक्त: अप्पा- शास्त्रिभिः । नवमखण्डस्य किल संपूर्ति-निवेदने सुबहु समुपदिष्टा: ग्राहकाः । प्रकाशितम् एतेषां दातृत्वम् । तत्र च प्रोक्तम् अप्पाशास्त्रिभिः । 'सोऽयमस्याभिप्रायो यन्नेष्यते संस्कृतचन्द्रिकाया अनियतसमयं प्रकाशनं सर्वथाऽस्माभिरेव दोपभाजनीभवितुम् इति। विना हि द्रविणं दुःसाधम् एव नियतकालं प्रकाशनं तस्याः। द्रविणं च नाम प्रियपाठक- महाभागानां कृपापाडगपरिपातम् अन्तरा सुदुर्लभम् एवैतस्याः। न किल वयं ब्रूमो न खलु कश्चिदपि समय॑ते मूल्यम् एतस्या इति । किन्तु प्रतिश- तकं पञ्चपा अपि नैवंविधा उपलभ्येरन् ये किल विनापि प्रार्थनां नियत- समयं मूल्यप्रदानेनागृह्णन्त्येनाम् । भूयांसः पुनर्द्विस्त्रिः प्रार्थिता अपि दृढ- तरनियद्धमुष्टय एव निकामम् एवोदासते तत्प्रदानाय । अन्ततश्च व्ही.पी. द्वारा प्रेरितां पप्ठोत्तरां यां काम् अपि संख्यां स्वीकृत्य कृतार्थीकुर्वन्तु अस्माकम् आयासम् । एतेष्वपि पुनर्भूयांसस्तथाविधा एव यः किल पूर्व- संख्याजातं स्वीकृतवद्भिरूपलब्धवद्भिश्चास्मदीयानि मूल्य-प्रार्थना-पत्राणि म्ही. पी. मृतां संख्या प्रत्याचक्षाणः कदर्यमानानां प्रतिवत्सरम् एव प्रतिहन्यमानो नितान्तं लपूभयरपुरसाहोऽस्माकम् । अन्वभावि किलामीपाम् अनेन लीलायितेन महीयसी हानिर यस्माभिः । अत्र च हेतुभूतानां महोदाराणां गामान्यवश्यम् आगामिनी गस्याम् आरभ्य यथावकाश प्रकाश्यग्न् । अवहीनाश्चन्द्रिकायाः फियस्य- चित्रास्याः । ताः पुनः सत्यविध एव समये न शक्येरन् संपादयितुम् इति सरप्रयागं परित्यज्य पुनरपि चन्द्रियाया वत्मराम्भमासं परिवर्तयितुम् ·उत्तमप ९५ इच्छामः । अर्याद अतःपरं चत्र एवारम्नमामोज्या इयत्वोयम् ।" इति । चन्द्रिकायाः वयंमूल्यम् अपि दगम खग्इन् आरभ्य पूर्ववत् एव न्यूनं संपन्नम् । तत् किल छान्यः १ रु.३ वा. तदन्येन्यः च १२.८ आ. इति । १९. नारं लय कर्तुम् कृपस्य- १८२४ शकवर्षस्य नाश्विन मासि चन्द्रिकायाः नवमः खन्डः बप्पाशास्त्रिनिः पूरितः । दशमखण्डस्य प्रयमाडक १८२५ वर्षीये चैत्र- मासे प्रकागनीयः आधीन । बात् मध्ये परमासात्मक: अवधिः संप्राप्तः । समयः अयं नेकविधानिः आपद्भिः पोहितः क्वापि निर्जनस्थाने कोने निपत्य वा अन्यं वा स्वीकृत्य नातिनारमहं व्यवसायं व्यतियापितः स्यात् अप्पाशास्त्रिनिः इति पाठक यांस एव मन्येत् । किन्नु कुठो नाम याताम् एवंविषं विधाम-नागधेयम् एतेषाम् ? चन्द्रिकाप्रकागननिमित्तेन कौटुम्बिकापद्भिः च संजातम् ऋण मूर्धानम् एषां संचूर्णपति स्म । अत एव परित्यग्य स्वानिप्रेतं सरन- संस्कृत प्रबन्ध लेखन मध्ये मध्ये व्यवसापान्तरम् अपि समायितम् बपाशास्त्रिभिः । निवेदितपूर्वम् एव १८२८ तमे शाकवर्षे श्रीमत: कालिदासस्य मालविकाग्निमित्रं नाम नाटकं व्याख्यातम् एतः इति । तदेवत् १८२४ तमे शाकवर्षे मुम्बध्यां वेक्टेश्वर-मुद्रणालयाधिपतिना प्रकागितम् । ऋषपरिहाराय खलु वित्रीतम् एतत् तम्म ! व्याख्या-ममतस्य पुस्तक- स्पास्य परिचयः प्रदतपूर्वः एव । धनलाना द्वितीयोपि एन: कश्चित् भारय समुचनः । अयं व नान पुरापानां महाराष्ट्रमापया अनुबादः। वाई-शेने पुराग-प्रकाशन- मारली नाम एका संख्या मातीत् । अस्याः कृते श्रीविष्णुपुराणस्य महा- राष्ट्र-भापानवादः प्रान्ब्ध एतः । धनलाभायं या किन कपि धना: प्रान्ता: अलावास्तिभिः नयंद संस्कृत-चन्द्रिकायाः नियमावली गरि मनाम् इव परिवतिता। नवमल टीव-पन्टिकाया: प्रवृद्ध मुलं दशमनरे पूर्ववत् एव जावम् इति वपित-पूर्वम् । तस्याः केचित् प्रधानाः नियमाः पपा - ·मप्पा शास्त्रि चरितम् (अ) ये तु छात्रत्वेन चन्द्रिका जिघृक्षन्ति तरात्मनश्छात्रत्वे यस्प कस्यापि राजपुरुषस्य प्रमाणपत्रं प्रेयम् । यश्च गुरोः सकाशाद् अधीते स एव च्छात्रः । यस्तु राजकीयादिकर्मसु नियुक्तः स न च्छात्रत्वेन स्वी- क्रियेत यद्यप्यधीयमानः । अतः प्रमाणपत्र एतदवश्यं निर्देश्यम् । (ई) राजभिर्महाराजैः सांस्थानिकामणीभिश्च देयं चन्द्रिका- मूल्यं दशरूपकतो न न्यूनम् । (3) य एकत्र दशखण्डानि क्रीणीयात् स विनामूल्यम् एकं खण्ड विन्देत। " (ए) साम्प्रतं सुपरोक्ष्यव चन्द्रिका प्रेयते । तथापि यदि कथंचित् केनचिन्न लभ्येत तदा तेनापरी संख्यां प्राप्य द्विसप्ताहाभ्यन्तर एव सूच- नीया वयम् अन्यथा विनामूल्यं संख्या न लभ्येत । " इति । एवं ग्राहकाणां कृते नियमान संस्कृत्य विज्ञापन प्रकाशन-नियमाः अपि व्यवस्थापिताः । तेन इतःपरं संस्कृतचन्द्रिका काम् अपि परिष्कृताम् अवस्यां प्राप्नोत् । २०. "A First Class Journal ""प्रथमश्रेणीका पत्रिका संस्कृतचन्द्रिकास्थान् विलोक्य प्रबन्धान् यथा बङ्गीय-विद्धिः विद्यायाचस्पतिः इति बिरुदम् अप्पाशास्त्रिभ्यो वितीणं, यया च वाराण- सेय-भारत-धर्म महामण्डलेन चन्द्रिका 'मुखपत्रम् ' इति स्वीकृता, तथा आहातभाषापण्डितेषु अपि संस्कृतप्रेमिकाणां मनांसि प्रमोदितानि अभू- वन् । मद्रासनगयों प्रकाशिते ' हिन्दु' इति आजग्लभाषामये पने श्रीमान् टी. रजस्वामी अय्यनारमहोदयः चन्द्रिकाम् अधिकृस्य समल्लिखति स्म । "The articles published in it are very interesting and will do honour to a first class Journal in England by the varicty and range of the subjects treated in them" अस्यायं भाव:- "पन्द्रिकायां प्रकाशिताः प्रबन्धाः सुतरां रोचकाः सन्ति आव- हरयेव प विषयाणां वैविध्यन प ध्यापकत्वेन च इछालण्डदेशे प्रका. नितानां प्रपमणीकानां पत्रिकाणां गरिमाणम् । " इति। इति।

·उत्तम पर्व. ९७ अनेन बहु-विषय-व्यापिनी समृदा पत्र-प्रचार-कला अपि विद्या- वाचस्पतीनां स्पप्टा भवति । २१. महावस्त्रम् । बङ्गेपु दिनाजपुरं नाम किञ्चित् नगरं वर्तते । तयत्यस्य तदानी- न्तनभूपतेः श्रीगिरिजानाय-रायवहादूरनाम्नः आशीर्वाद-मङ्गलायं श्री- अप्पाशास्त्रिभिः कियन्ति अपि पद्यानि प्रणीय चन्द्रिकायाः दशम-खण्डस्य तृतीयादिपु अड्डेषु प्रकाशितानि। दिनाजपुरीय-भूपालस्य आस्थानपण्डिताः श्रीमहेशचन्द्रतकंचुडामणिमहाभागाः अप्पाशास्त्रिणां सुनरां परिचिताः एव आसन् । अनेनैव महात्मना " अप्पाशास्त्रिणि दीप्येत मन्ये संस्कृत- चन्द्रिका " इति आशंसनं विहितपूर्वम् । अस्य च भगवच्छतक, काव्य- पेटिका इत्यादीनि काव्यानि चन्द्रिकायां समालोचितानि अप्पाशास्त्रिभिः । एवं कविपण्डितानाम आश्रयप्रदाता दिनाजपुरभूपः रसिकाग्रणीः मानीत् । दृष्ट्वा च चन्द्रिकागतं पद्य-प्रवन्चं संतुष्टः अयं श्रीअप्पाशास्त्रिभ्यः ७० रूप्यकमूल्यात्मकं महावस्त्रं समर्पयामास । यथा किल प्रतिज्ञातपूर्वम् एवं १८२५ शाकवर्षस्य चैप्रेमासे दशम- खण्डस्य प्रारम्भः वभूव । अस्मिन् किल वत्सरे कुटुम्बकम् अप्पाशास्त्रिणां गगनबावडानगरे एव आसीत् । केवलं कार्याणि निवर्तयितुम् एव कोल्हा- पुरे गतागतम् एतेपां प्रावतंत। दशमखण्डीय-चन्द्रिकायां श्रीमदप्पा. शास्त्रियां मातगोत्रवर्जननिर्णयः इति प्रबन्धः प्रकाशितः । एपः एव पुन- रपि स्वतन्त्रपुस्तकरूपेण कोल्हापुरे विद्याविलासयन्द्र संमुद्रितः । २२. विष्णुपुराणार्यः प्रकाशितः। वाई-क्षेत्रवति-पुराण-प्रकारान-मण्डल्याः कृते प्रतिज्ञातं विष्णुपुरा- णानुवादकायं समापितम् अप्पाशास्त्रिभिः । प्रकाशितं चैतद् अस्मिन् १८२५ तमे शकवर्षे । अनुवादकार्य पुनः इदं मार्गशीर्ष-मासे शुक्लत्रयो- दश्यां सोमवारे समाप्तम् अभवत् । अनुवादः खल्वयं टिप्पनीभिः परिपूर्णः । टिप्पनीष आधुनिक-वैज्ञानिकानां संवादाः अपि समुद्धताः । भूगोलवर्णने प्रस्तुत-कालिको स्थितिः परिशीलिता । खगोलवर्णनेऽपि तथैव । यथा अ.च.७ ·९८ अप्पा शास्त्रिधारितम् ॥ - आर्याणां ज्ञान-विज्ञान-रहस्यानि रोचकानि भवेयुः एवम् अवधानं सुरक्षि- तम् । अनुवादारम्भ सुविस्तृता महाराष्ट्र-भापामयी प्रस्तावना लिखिता अप्पाशास्त्रिभिः, यत्र पुराणानां परिचयः,स्वरूप, विदगु पुराणम्य वैशिष्टधं चेत्यादि प्रतिपादितम् । अनुवादावसाने संस्कृतपद्यमय: उपसंहारः कृतः । तानि खलु सर्वाण्यपि पद्यानि पठनार्हाणि । तत्र कान्यपि यथा-- सुदरं यद् वाचा प्रसरति न यस्मिन्नपि मनः, कदम्बं मानानां न भवति परिच्छेत्तुमपि यत्। गुणातीते नित्ये भव-विलय-हेतो सुखमये कदा तस्मिशवे महसि बत लीयेय नितराम् । सुखमयतु नितान्तं भारतं वर्षमेतत्- न भवतु मलिना धी: क्वापि कस्यापि जन्तोः। कथमपि न मियः स्ताद वाधकं वर्णजातं जयतु भुवि नितान्तं वेदमूलश्च धर्मः ॥ कल्पद्रु-नेत्र-वसु-भूमि-मिते शकेसो श्रीशालिवाहनपतेरपि मासि मार्गे । शेवे तियो सित-दले तु हिमांशुवारे पूर्णोऽनुवाद इह विष्णुपुराण-मूलः ॥ अतः प्रमोदो भविता सतां चेत् खलः प्रकामं किल रारटीतु । साहित्यमाप्तेषु सुमन्धयेषु पपस्य कि दर्दुरघोषजालैः ?" इति । उपसंहारपद्यानि इमानि श्रीमदअप्पाशास्त्रिणा व्यक्तित्वं विशेषतः स्पष्टीकुर्वन्ति । एपु हि शिवभक्तिः, भारतप्रणयः, घमंश्रद्धा, सौजन्यं सोहित्यं चेति गुण-गण-व्यञ्जकत्वं चकास्ति । भयम् अनुवादः पुराण-प्रकाशन-मण्डल्य विक्रीत. एत: । सर्वोऽपि अयं प्रयासः चन्द्रिका-प्रचारार्थ धनार्जनाय एव। विष्णुपुराणानुवादानन्तरम् मनागिव विश्राम: स्वीकृत: अप्पा- शास्त्रिभिः। १८२५ शाकीय माघे मानविक्रमाय प्रेपिते पत्रे वर्तते - - ·उत्तमप "कालेन यत् स्तोकतमेन सर्व, पुराणमासीद् अनुवादनीयम् । यौवष्णचं तेन नरेन्द्रपुर्या, नालन्यतवावसरः कुतोऽपि ॥ समाप्य तत् संप्रति विद्यमाय, सुखं समीहे समयं कियन्तम् । अतोऽधना संलपितुं सखीन्द्राः! समं भवद्भिलिखितयतिष्ये ॥ पुनः पुराणं च नविष्य-संजं नृपप्रकाण्डा! अनुवादयिष्ये । मारं लघु कर्तृमृगस्य मुनि स्थितं गरीयांसमजनमेव ।। इति । २३. खलः प्रकामं किल रारटोतु । अप्पाशास्त्रिणां विष्णूपुराणानुवादसमाप्तेः प्रागेव पुराणप्रकाशन- मण्डल्याः अनुवादादर्गः प्रकासितः । दृष्ट्वा पुन: आदर्शम् एनं वाईक्षेत्र प्रकाश्यमाने महाराष्ट्रभाषामये धर्म-संजके वृत्तपत्रे तत्संपादकः किमपि आक्षिप्तम् । एषः एतेपाम् आक्षेपस्य नाव: - 'पुराण-प्रकाशक-मण्डल्या यः तावत् संस्कृतचन्द्रिकासंपादकः प्रपोतः इति विष्णुपुराणानुवादः प्रकाशितः, स: तु न तेषां भवितुम् अहंति, इति अस्माकम् नासीत् अभिप्रायः । अयं पुन: अम्मदीयः अभिप्रायः समीक्ष्य संस्कृतचन्द्रिकायाः प्रथमारकम् एतद्वपीयं सुदृढो जातः । नवमवस्य अन्तिमे मङ्के नियतकालं चन्द्रिकाकानां प्रकारानं प्रतिश्रुत्य अपि प्रायः मासाप्टकं समतिक्रम्य एव दशम-दीय-प्रयमाङक: बात्मनः प्रकाशनं लेने। एवं यः स्वकीय-कार्यायम् एव सप्ताहमात्रम् अपि न लम्पते, ते एते अपरेषां भाटकमायसाध्यं कर्म पूरयितुं ययेच्छ समयं प्राप्नुवन्ति इति आश्चर्यम् एतत् । कि च मण्डल्या प्रकाशिते अनुवादादर्श यः इत्यंभाव: मोऽयम् आत्मनः चन्द्रिका-संपादक-प्रणीतलं नव दर्शयति । अत: अनु- वादः वयं नूनं नैव चन्द्रिका-संपादकः प्रणीतः इति मन्तं न काचित् यापत्तिः।' इति । विलेखनम् एतत् धर्म-संपादकानां विचारदन्यम् इव द्योतयति । पन्द्रिकायाः प्रकाशन विलम्बनं वृद्धव कृतम् अप्पामास्त्रिनिः। तत्- कारणम् अपि निर्दिष्टमेव तः। वत्सरारम्ममामः पुनः चैत्रः एव इति अपि निवेदितपूर्वम् एव । बा एवं मध्ये कतिचित मामान यावत् चन्द्रिका न ·अप्पा शास्त्रि परितम् प्रकाशिता । इमम् एव व्यवसायं निरीक्ष्य विष्णुपुराणान वादोपसंहारे प्रोक्तम् अप्पाशास्त्रिभिः- अतः प्रमोदो भयिता सतां चेत्, खलः प्रकामं फिल रारटीतु ॥' इति । २४. मुद्रणप्रकाशनस्थानस्य पुनः पुनः परियर्तनम् । चन्द्रिकायाः मुद्रणं वाईक्ष में प्रकारानं च कोल्हापुरे आसीत् इति ज्ञातचरम् एव पाठकानाम् । कोल्हापुरे दुभिक्ष-अन्यिज्वरादि-सत्त्वात चन्द्रिकायाः प्रकाशनम् अपि वाई-नगरे एव कर्तव्यम् इति अभिलषितं श्रीअप्पाशास्त्रिभिः। किन्तु कोल्हापुर-त्यागे गगनबावडाधीश्वराणां श्रीमता माधवरायाणां समति: नव आसीत् । अत एव तैः कोल्हापुरे स्वकीय-प्रासादे एव सपरिवाराणाम् अप्पाशास्त्रिणां निवासादेः व्यवस्था कृता। अत: १८२६ शाकीय-चैत्रम् आरभ्य संस्कृत-चन्द्रिकायाः कार्या- लयः श्रीमत्-पन्तामात्यानां प्रासादे समागतः। मुद्रण तु कोल्हापुरे अश- क्यम् इति वाईक्षेत्र एव पूर्ववत् निश्चितम् । कि तु वाईक्षेत्रेऽपि ग्रन्यि. ज्वरोपघातं दृष्ट्वा एकादशखण्डस्य प्रथमायचतुष्टयं कोल्हापुरे एव विद्याविलास-मुद्रणालये मुद्रयितुम् उपक्रान्तम् । किन्तु ग्रन्यि ज्वर-प्रभावात तस्य अधिपतिः दिवं गतः इति चन्द्रिकायाः अवशिष्टांशं समर्थ-मुद्रणालये संमुद्रय प्रकाशिताः अप्पाशास्त्रिभिः युगपद् एव प्रथम-द्वितीय-तृतीय- चतुर्थाका । ततः प्रभृति च पुनरपि वाई-नगरे मोदवृत्त-मुद्रणालये चन्द्रिकायाः मुद्रणालयस्य सौकरी सपादिता। एवं वाईक्षेत्रे चन्द्रिकायाः शाखाकार्यालयः समुद्घाटितः । २५. चन्द्रिका पत्रप्रापणाधिकरणेन संहितपत्रे निवेशिता । अद्य यावत् पुनः पुनः प्रार्थ्य अपि संस्कृतचन्द्रिकायाः संवादपयो- चितं स्थानं पत्रप्रापणाधिकारिभिः न दत्तम् आसीत् । एतद्वारम्भ तु पत्राधिकरणिकैः स्वीये सहितपत्रे चन्द्रिकायाः नाम निवेशितम् । चन्द्रि- कायाः सहिता-निविष्टः क्रमाङ्कः बी१७५ ( Registered Number B.175) इति निश्चितः । पत्र-प्रापणिकाया. नियमानुसारेण वार्ता-मुद्रणं तावत् नियत बभूव । यद्यपि मासिकपत्रिकायां वाचस्पतिभि. नैव अभीष्टम एतत् तथापि गत्यन्तरविनाकृतः तैः एतद्विषये चन्द्रिकाग्राहकार एवं विज्ञापिता:

·उत्तमपर्व H १०१ "अतःपरं प्रतिमासम् एव याते याम नीरन-प्रायताम् आवहनः संवादा अपि पत्रप्रापणाधिकरण-नियमानुसारेण प्रकाशनीवाश्चन्द्रिकायाम् इति, मा मृत ततो हानिः प्रियपाठक-नहानागानाम् इति सूक्ष्मरेवाक्षरः चन्द्रिका मुद्रयितुम् आरब्यास्माभिः । अतश्च सत्यपि वातानां संनिवेश तद्विनामूतो दागृको यावान पुरा तावान् एवाउ:परम् अपि वाचकः लभ्येत । " इति । अत एव चन्द्रिकाया: एकादशं खटम आरन्य प्रत्यक्षं नियमेनंव वार्ता प्रकारानं प्रारख्यम् अप्पाशास्त्रिनिः । एतत पुनः तेषाम् उद्देशस्य अंशतः पूरकम् एव बभूव । देशवृतान्तादि-विषये पन्डितानां प्रायः औदासीन्यम् एव आसीत् । दातानियेण पुनः श्रीमदयागास्थिमि: नानाविध-वृत्तान्ना. संस्कृत-चन्द्रिका-पाठकानां नयनगोवरीकृताः । अनेन पण्डितेय वाता-वाचन-विषयकं कौनुहले समुत्पन्नम् । २६. चन्द्रिकायाः सहजीविन्यः । एकादशबण्डस्य नन्यदसरारम्मः इति नामक लेले असाशास्विमिः संस्कृत-पत्रिकाणां पुरावृत्तं संक्षेपेण उपनिबद्धम् । यया "प्रिय राठकमहानागा. ! यदा किल लम्बवत्यात्मानं संस्कृत- चन्द्रिका भारतवर्षीय-राजधान्या कलिकातायां, तदा, वगपु विद्योदयः, करलेषु च विज्ञानचिन्तामणिरिति ट्टे एव संस्कृतभाषामय्यो नानाविध- नव्य-प्रबन्ध-भानुरं पत्रिके ममन्ताम् । ततः परं तु पदुकोट्टायां संस्कृत- पत्रिका नाम मासिकपत्र प्रादुरन्द् यदस्तीदानीम् अपि प्रकाशमानम् । तदनु च ग्वाल्हेरनगरे काव्यकादम्बिनीनाम तत्रत्यविद्वज्जननमित्या प्रकाश्यमाना केवल-समस्यापूर्तिमयी पत्रिका प्रादुरभूत् । सा च इयं प्रयम एव वलरे नामोपतां गतवतीत्यही दुर्भाग्य संस्कृतभाषायाः । अस्याः च नामशेपी- भावो विदुपाम् अपि ऐकमत्यामा प्रकाशयन् प्रकम्पयतितमां भारत- वर्षीयोमति-कामुकानां हृदयम् । विलीनायां च मस्यां तत एव सहव दिपयान्तरेल समस्यापूर्तीः प्रकाशयन्ती विद्वत्कला नाम पत्रिका प्रकटी- बभूव। किन्तु माऽपि तयाविधाम् एवावयितिमनुप्राना निरामपनि विद्वत्- फलमिलापुकाणाम् अन्तरङ्गम् इति सविपादन एवावैद्यतेजमानिः । ततः परन्तु हृदयग्राहि-पदविन्यास-विलासा सुश्लोकपरिमाण्डिवा निरन्तरपरि- सन्दमानाक्षसीयूपपरिवाहा रमिक-जनहृदयालादननिगुणा रसिकप्रिमा ·१०२ अप्पा शास्त्रिचरितम् च मञ्जुभाषिणी नाम संस्कृत-संवाद पत्रिका काञ्चीतः प्रतिमासं प्रचरितुं प्रावर्तत । सा च इयं ततः परं पाक्षिकतां तदनु च साप्ताहिकताम् उपगता नितान्तम् एव प्रमोदयत्यन्तरटगाणीदानी प्रेयसां स्वीयानाम् । अथ इदानीं वत्सरेऽस्मिन् श्रीकाशीनगराद् विद्वद्गोष्ठी-पत्रिका जयपुरात् संस्कृत- रत्नाकरो भूतपुर्या विचक्षणा चेति संस्कृत-भापामय्यो मासिक-पत्रिकाः प्रादुःपन्तय: सुस्थिरीकुर्वन्तितमा जीवितं संस्कृतभाषायाः । एवमेव चेत् समुत्सहेरन् भारतवर्षीयास्तत्तद्देशीया विद्वांसस्तदा मन्यामहे प्रत्यासान एवं पुनरभ्युदयो भगवत्याः संस्कृत-भापाया. इति । अशेषा अप्येताः सह- जीविन्यश्चन्द्रिकायाः सुचिरमेव जीवन्तु विन्दन्तु च प्रतिदिनम् अधिका- धिकम् एवाभ्युदयम् इत्याशास्महे । २७. नीवी-धन-व्यवस्था। संस्कृत-चन्द्रिकायाः नियतप्रचाराय भाण्डद्रव्यम् अपेक्षितम् आसीत् । यदि नाम केनचित् प्रतिवन्धकेन नियते मुद्रणालये संमुद्रणम् अशक्यं भवति, तर्हि तदानी कस्मिन्नपि अपरस्मिन् मुद्रणालये सद्योधनदानेन तद् एतत् सुशकं भवति । अत एव चन्द्रिकायाः तादृशी व्यवस्था सममिलपिता अप्पा- शास्त्रिभिः । अस्याश्च योजनाया: अप्टम-प्रभृति-दशमखण्डान्तं यावत् चन्द्रिकायां प्रकटनम् अभवत् । इत्यम् एषा योजना 'विशेषतो द्रष्टव्यम् । विना भाण्डद्रव्यं न किल संस्कृत-चन्द्रिका यथावसरं प्रकाशयितुं शक्या । तच्च द्रव्यं सहस्र-त्रितयात्मकम् अपेक्ष्यते । अस्य च शतं विभागाः। त्रिंशद्रूप्यकात्मकश्चैको भागः । यश्च भागम् एकम् अङगीकृत्य संस्कृत- चन्द्रिकाम् अनुगृह्णीयात् प्रेरयेच्च तद् उचितं द्रव्यं स विनामूल्यं चन्द्रिका विन्देत यावन तद् द्रव्यं प्रतिलिप्सेत । सत्यां च प्रतिलिप्सायाम् अपेक्षित- दिवसतो मासद्वयात् माइनिवेदने यथासमयम् एव तत् शक्यते प्रतिप्रदातुम् । यादानदिनाद् आरभ्य वत्सरद्वयतः प्राक् नु नैतत् प्रत्ययंत। यश्च भागद्वयं भागत्रयं वैकत्र गृह्णीयात् स प्रतिभागम् एकरूप्यकमूल्यं संस्कृत-भाषामयं पुस्तक प्राचीनं वा कमपि संस्कृत-चन्द्रिकाया. खण्डं विना मूल्यम् अधिगच्छेत् । प्रेरणव्ययम् अयमुन्य वयमेव विधास्यामः । " इति । - ·उत्तम पर्व " एस.वी. अस्या: योजनाया: दाक्षिणात्यः कश्चित् पण्डितप्रवरः स्वागतं कृतं स्वीकृताश्च विभागाः एतैः । यया उक्तम् अप्पाशास्त्रिभिः । 'उपकान्तं चैतनीवीधनग्रहणकायं निसर्गत एव दक्षिणर्दाक्षिणात्य- पण्डितप्रवरः इति संतुष्यामः । यश्च स्वीकृत्य नीवीधनविभागान् प्रदत्ता- वलम्बनेयं (चन्द्रिका) समुज्जीवितप्रायाऽवश्यं किलपां नामानि निर्दिश्य प्रकाशनीय एतेष्वात्मनः कृतज्ञभावश्चन्द्रिकति प्रवर्ततेऽसाविदानी तथाऽनुष्ठातुम् । ते चामी महाभागाः- १ अभिनवमट्टवाणाधुपाधिमण्डितः पण्डितः श्री. आर. व्ही. कृष्णमाचार्यमहोदयः ( त्रिचनापल्ली) २. पण्डित- रत्नं महाविद्वान् श्रीकस्तूरिरङगाचार्य-तर्कतीर्थ-महाभागः ( मैसूर ) ३. पण्डितप्रकाण्ड: श्रीयज्ञस्वामिशास्त्रिमहाशय.(मन्नारगुडी) ४. पण्डितः णमूर्तिमहाभागश्च ( बेडगळूर ) इति । पूर्वोक्त भाण्डद्रव्यविज्ञापन तद्विभाग-ग्रहीतृणां नामावली च इतःपरं प्रत्यकम् एव प्रकाशयितुम् आरब्धा अप्पाशास्त्रिमिः। एवं १८२६ शकवारम्भतः एकादशखण्डात् प्रमृति चन्द्रिका प्रायः स्ययम् आप्तवती । 'यथा फिल केऽपि समवलम्ज्य चन्द्रिकाम् आत्मनः औदार्य प्रकाश- यामासुः, एवं नीवी-धन-व्यवस्था विनिनिन्दुः अपि केचित् । अत्र तावत् मञ्जभाषिप्याः संपादकः आक्षेपकः अभूत् । उक्तं खलु अनेन ' नीवीधन- संपादन-प्रवृत्तिः खेदाय भवत्यस्माकम्' इति । प्रत्युक्तं च अप्पा- शास्त्रिमिः - 'न जानीमः को वाऽत्र हेतु: खेदस्येति । यद्यपि स्वयं श्रीलेनात्मन एव मुद्रायन्धे कयंचिद् विनव व्ययं स्तोकेन वा व्ययेन मजुभाषिणी मुद्रयता तस्याः संपादकेन न स्यात् प्रतीतं कुतो या नीवी-धन-सापेक्षत्वं पत्रिकाप्रकाशनस्येति, तथापि पदे पदे तत्प्रकाराने क्लेशम् अनुभवन्तो जानीम एव वयं तस्य तयाविषत्वम्। सति हि निजा- यत्ते मुद्रायन्त्र प्रतिसप्ताहं द्विस्त्रिरपि वा मञ्जुभाषिणी-समानाकारां पत्रिका विनय नीवीधनं प्रकाशयितं प्रभविष्यामः।' इति । एवं नीवीयन-व्यवस्थायाम् आक्षेप-प्रदान-दक्षान् प्रत्याक्षिम्य निदशितः अप्पाशास्त्रिमिः स्वीयो दुर्दम्य उत्साहः । २८. हृदये नः प्रणयाधिदेवता । एवं चन्द्रिकायाः सौभाग्य-परिवर्धन-निरत: अप्पाशास्थिभिः न गणितं कुटुम्ब, न लक्षिताः उपहासाः, न साक्षात्कृताः श्रीमत्सलाः, न मानित:

·उत्तमप
मनकलतमा जहार यद्, भवती मामफमन्तरं रहः ।
स्मृतमप्यघुना तदङ्गने, समवस्कन्ध निहन्ति ने मनः ॥
जन एप विनाकृतस्त्वया, न सलोन रञ्जयते ययापुरम् ।
विकलः सखि मायवधिया, सहकार किम लोनयन्मनः ।।
अथ चेद् वमुद्यातले न ते, यसती रोचत एव भामिनि ।
त्रिदिवेऽपि वसामनाऽनिशं, दयितेनंव ममं दयावति ॥
सोऽयं जनोपयनतिपातितकालमेय
संभावयेदवनताङ्गि दिदि स्वयं स्याम् ।
संचिन्तितेषु विपुलेप मनोरयेप
पापो न चेद वितनयाद् विधिरतरायम् ॥” इति ।
काव्यं किल एतत् एकचत्वारिंगत्-पद्य-युक्तम् । तरत्यानि कानिचित्
पद्यानि रसिकेन्यः उपहृतानि । इदं च राधवम् अजविला, कौमार रति-
विलापं च अनुकरोति ।
२९. संवाद-यवक्षप्यम् ।
मंस्कृत-चन्द्रिकायाम् एकादशलण्डम् आरभ्य संवादलेखन विर्गपत:
समारव्यम् । गीर्षकं पुनः यस्य सम्मस्य 'संवाद-संग्रहः संपादकीयामि-
प्रायश्च । (NEW'S AND NOTES )' इति आसीत् । यस्मिश्च स्तम्भ
राजकीय-सामाजिक-संशपिक-ध्यावसायिक प्रभृतिविषयका: वार्ताः प्रका.
माम् आसादयामामुः। तत्र तत्र संपादकीयाः अभिप्रायाः अपि प्रकागिताः ।
अत्र सयंत्र दृश्यते श्रीमदपाशास्त्रियां किमपि कौगल्यम् । अयं वावत
पठपता सानिमायः संवादः - (चं. ११११.४)
" इतः परं मोहमयी-दिमागे व्यवहारोपजीविनी न परोदयन् ।
पदे पदे हि प्रदेशेऽस्मिन इदानी त एते भूयमा दम्यन्ते । मास्ति चेतो-
प्यधियानाम् अमीपामसेति। यां यां सविदानी भारतवर्षीया निविकां
पश्यन्ति तां तामविचारितम् एवानुधानि सर्वे मिरा नव पुनव्यवसायान्तरम्
आलम्बन्त इति ने तत्परोसं कस्यापि। पेप्टितेन पुनः अमुना संविमतंक.
व्यवसायलामा न फिल केपि मुमं नाम जीवन्तीति मुठ मल्वेतदनुष्टिनं
मोहमयी-विभागीयेन न्यायाधिकरणनेत्यभिप्रेम: । अयेदानीमरि तावदुन्मी-
-

·१०४ अप्पा शा स्त्रिचरितम् ॥ व्याधिः, न वा सत्कृता आत्मनः प्रेयसी अपि। 'चन्द्रिका नाम परे प्राणा अस्माकम्' इत्येपः अयम् आसीत् अप्पाशास्त्रिणां घण्टा-घोपः । तत एव ताम् एव परिष्कतुं प्रयतमानानाम् एषां तदितरेषु व्यवसायेषु साहजिकम् एव समभूत् अनवधानम् । अत एव निर्धनतया व्याप्ताः इमे न परि- वारम् आत्मनः यथार्ह संभावयितुम् अपारयन् । अस्याम् अपि दरिद्रता- महानद्यां यस्याः किल समवलम्वनात् प्रयतितम् उत्ततुं संसारसागरं, सेयम् एतेषां प्रथमपत्नी एवासीत् । इदानीमपि, तस्याः परलोक-प्रयाणोध्वं गतवति अपि वत्सरत्रय, संघटितेऽपि पुनरपि दारपरिग्रहे, न किल प्रथमा हृदयम् एषां व्यक्तवती । स्मृत्वा स्मृत्वा च पुनः एनां व्याकुलिताः भवन्ति स्म वाचस्पतयः । अवश्यम् एव प्रणयाधिदेवताम् इमाम् अधिकृत्य काव्यं प्रणेतव्यम् आसीत् एतैः । किं तु कुतः एतावन्तम् अवसरं प्रदद्यात् निसर्गत एव वामप्रवृत्तिः विधिः ? एतस्मिन् खलु वत्सरद्वये नानाविधाभिः आप- द्भिः परिवताः अप्पाशास्त्रिणः कथंचित् इदानीम् एव किम् अपि स्वास्थ्य नाम भजन्ते स्म । ऋणनिर्यातनाय स्वीकृताः पुराणानुवादादयः व्यवसाया: क्षणमात्रम् अपि एताम् न विरहयामासुः । तत्प्रभावात् एव चन्द्रिकायाः अपि दशमखण्डीय-प्रबन्धभासुरत्वं न्यूनम् अभवत् । उक्तं हि विद्या- वाचस्पतिभिः संस्कृत-चन्द्रिकायाः एकादशखण्डस्य उपक्रमे 'चन्द्रिका हि नाम परे प्राणा अस्माकम् । तथापि कुतोऽप्यनिर्व- चनीयतः प्रतिबन्धकातिशयानियन्त्रित-प्रायेवातीतवत्सरेऽस्माकं लेखनी निपातितवती चद्रिकां च अस्मांश्च वचनीयपङ्क इति व्यपीदत्तमा नश्चेतः।' इति । विषयान्तरनिरुद्धा पुनः लेखनी वल्लभा-विषयकं विलाप कथम् अवतारयतु ? तथापि इदानी काम् अपि सोकरी लभमाना लेखनी एतेषां ' वल्लभविलापं' नाम काव्यं प्रासूत । अनुभूयतां तावत् अत्रत्यं कारुण्य रसिकः 'प्रणयात परिचिन्तिताऽनिश, प्रणयं या स्म पुरानुपुष्यति । गुणयत्यधुनाऽऽविरस्तु सा, हृदय नः प्रणयापिदेयता ।। दयिते सखि जोयितेश्वरि, प्रियकान्ते गगजालशालिनी। सफुयष्यपगत्य पिकलयं, नन संभावम वल्लभ निजम् ।। ।

·उत्तमप १०५ - अनकलतमा जहार यद्, भवती मामकमन्तरं रहः । स्मृतमप्यधुना तदङ्गने, समवस्कन्ध निहन्ति मे मनः ॥ जन एष विनाकृतस्त्वया, न सखीन् रज्जयते ययापुरम् । विकल: सखि माववश्रिया, सहकारः किमु लोभयेन्मनः ।। अथ चेद् वसुधातले न ते, वसती रोचत एव भामिनि । त्रिदिवेऽपि वसामुनाऽनिश, दयितेनंव समं दयावति ॥ सोऽयं जनोऽप्यनतिपातितकालमेय संभावयेदवनताङ्गि दिवि स्वयं स्याम् । संचिन्तितेषु विपुलेषु मनोरथेप पापो न चेद वितनयाद् विधिरन्तरायम् ॥” इति । काव्यं किल एतत् एकचत्वारिंशत-पद्य-युक्तम् । नपत्यानि कानिचित् पद्यानि रसिकेभ्यः उपहृतानि । इदं च राघवम् अनविलापं, कौमार रति- बिलापं च अनुकरोति । २९. संवाद-यवक्षण्यम् । मंस्कृत-चन्द्रिकायाम् एकादशखण्डम् आरभ्य संवादलेखन विशेषतः समारब्धम् । शीर्षकं पुनः यस्य स्तम्भस्य 'संवाद-संग्रहः संपादकीयामि- प्रायश्च । (NEWS AND NOTES )' इति आसीत् । अस्मिश्च स्तम्भ राजकीय-सामाजिक-शैक्षणिक-ध्यावसायिक-प्रभृतिविषयकाः वार्ताः प्रका- शम् आसादयामामुः। तत्र तत्र संपादकीया: अभिप्रायाः अपि प्रकागिताः। अत्र सर्वत्र दृश्यते श्रीमदपाशास्त्रिणां किमपि कौशल्यम् । अयं तावत पठघतां सामिप्रायः संवादः - (चं. ११११-४) " इतः परं मोहमयी-विमागे व्यवहारोरजीविनी न परीक्ष्येरन् । पदे पदे हि प्रदेशेऽस्मिन् इदानीं त एते भूयसा दृश्यन्ते। नास्ति चेतो- प्यधिकानाम् अमोपामपेक्षेति । यां यां सल्विदानी भारतवर्षीया जिविकां पश्यन्ति तां तामविचारितम् एवानुघावन्ति सर्वेऽपि नव पुनव्यवसायान्तरम् आलम्वन्त इति नैतत्परोसं कस्यापि। चेप्टितेन पुनः अमुना संविमक- व्यवसायलाभा न किल केऽपि सुसं नाम जीवन्तीति सुप्ठ खल्वेतदनुष्ठितं मोहमयी-विभागीयेन न्यायाधिकरणनेत्यभिप्रेमः । अयेदानीमपि तावदुन्मी- ·१०६ अप्पा शास्त्रि चरितम् ल्यतां चक्षुरेतद्विभागीय. समवलम्व्यन्ता चापरे व्यवसाया इति प्रार्थया- महे ।" इति । संवादम् इमम् अनुवाचयितणां सुज्ञानां मनसा सहजयोध्यम् इदं वैशिष्टयम् १. सवादस्य भाषायाः सरलत्वम् । २. अभिप्रायस्य सुबोयत्वम् । ३. शासन-निर्णयस्य अभिनन्दनेन सह स्वजनानां साभिप्राय: उपदेशः आर्थिक-स्वातन्त्र्यप्रदाः एव राष्ट्रहितकराः व्यवसायाः समालम्ब्यन्ताम्, इति । ४. सर्वत्र अप्पाशास्त्रिणां वैशिष्टयभूतं भाषा-सोप्ठवं विद्योतते । एव सवाद-संपादनेन समुचिताभिप्राय-प्रकटनेन च श्रीमदप्पाशास्त्रिणां पत्र-प्रचार-कौशल्यं परां कोटिम् आरूढम् । न केवल पुस्तकान्येव समालोचनार्थम् आगतानि अप्पाशास्त्रिणां सकाशे किं तु औषधादयः पदार्थाः अपि । संदृश्यते हि एकादश-खण्डस्य द्वादशे अङ्के सवादे' 'पुरुषानन्दवटी' इति कोऽपि सवादः । तत्र हि प्रोक्तम् एतः - "मथुरायां श्रीमता मिश्रमनोहरलाल-महाशयेन विनिर्मितं भेषजमेतत् समालोचनार्थम् अस्मत्समीपम् उपागतम् । ' इति । एतेन आयुर्वेदज्ञत्वेन अपि काम प्रसिद्धाः अभवन् विद्यावाचस्पतयः इति विज्ञायते । पञ्चम-खण्डस्य विवरणेन पूर्व ज्ञातमेव अत्रत्य तथ्यं वाचक- महाभागः। गच्छता पुनःकालेन समधिक वंशारा श्रीअप्पाशास्त्रि समृद्धम् अभवत् इति नैतत् आश्चर्यम् । ३०. मातृगोत्रवर्जननिर्णयप्रकाशः । अतीते हि वर्षे मातृगोत्रवर्जननिर्णय, नाम धर्मशास्त्रमीमांसा- विषयक: प्रवन्धः अप्पाशास्त्रिभिः प्रणीतः। सोऽयं चन्द्रिकायां प्रकाश्य अपि, महत्त्व किमपि विति इति पृथक पुस्तकरूपेण अपि प्रकाशम् आससाद, इति निवेदितपूर्वम् इदम् अस्माभिः। अस्मिन् च प्रवन्ध प्रतिपादनभूतः सिद्धान्तः प्रबन्धोपसंहारे विलिखितः . 'विधिनानगृहीतोऽयं शिष्टराचर्यते सदा । स मातुल-सुतोवाहो नांशतोऽपि विहितः ।।' इति एवं श्रीअप्पाशास्त्रिणः मातुल-सुतीद्वाहस्य समर्थकाः आसन् । एतरमण्डनायं । मातृगोत्रवर्जननिर्णयखण्डनम् ' इत्याख्यः प्रबन्धः अकोला. यासी प. श्री. ओडलगनेशास्मिभिः प्रणीतः। अस्य पुनः सण्डनं कृत्या ·उत्तम पर्व , स्वीयः पक्षः सम्यक् प्रसाधित: अप्पाशास्त्रिभि: । सः एषः खण्डनमण्डना- स्मकः प्रबन्धः चन्द्रिकायाः, दशमखण्डे प्रारभ्य बस्मिन् एकादशे खण्डे परिसमाप्तः । बस्यव प्रवन्धस्य ' निर्णयप्रकाश:' इति नाम । पूर्व धर्म- शास्त्र-मीमांसामयं प्रबन्धद्वयम् अप्पाशास्त्रिणां प्रकाशितम् । तच्च 'एका. दशीश्राविधिनिर्णयः'पतितोद्वार-मीमांसाखण्डन' च इति । नाभ्याम् अनेन चेति प्रवन्धविकेण श्रीमदप्पाशास्त्रिणां वाचस्पतित्वं प्रतिष्ठितम् अभूत् । अस्मिन् पुनः निर्णयप्रकाशे पूर्वोल्लिखितः प्रतिपक्षिनि: किमपि आक्षिप्तम् । तथापि तदपि परामृश्य प्रतिक्षिप्तम् अन्यागास्त्रिमिः । एवं विधाय अपि नांशतोऽपि गर्वलवम् एते प्राप्नुवन् । प्रबन्धान्ते प्रोक्तम् अप्पामास्थिमिः प्रक्षेपः प्रतिपक्षस्य प्रमाणन्यासपूर्वकम् । यो व्यधाय्यमुना देवः प्रीयतां श्रीसदाशियः॥' इति ३१. श्रीमन्महाभारतस्य महाराष्ट्र-भाषायां सुरस-भाषान्तरम् । ऋणनिवारणाय यथा खल अप्पाशास्त्रिनिः श्रीविष्णुपुराणम् अनू- दितम् एवं पुण्यपत्तनीय-गणेश-विष्णु-चिपळूणकर-मण्डल्याः कृते श्रीमहा- भारतम् अपि अनुवादयितुं समुपक्रान्तम् । तस्य आदिसभापर्वणोः अनुवादः अप्पागास्त्रिभिः संपादितः । अनुवाद-कर्तृप सर्वश्रीभानु-दातार-आठल्यै- महाभागाः अपि आसन् । इदम् अनुवादकाय पुनः अपाशास्त्रियां जीवितावधि प्राचलत् । अयं महाभारतानुवादः महाराष्ट्रीवजनेभ्यः अतीव रोचते स्म । अत एव इदानीम् अपि ( १८१० शकव) समग्रस्य अस्य महामारतानुवादस्य पुनरपि प्रकाशनं संवृतम् । समग्रमहाभारतानुवादस्य भूयिष्ठः भाग: विद्यावाचस्पत्युपनः । अनेन एतेपाम् अनुवादकौशल्य संमाननीयम् अमूत् इति स्फुटीभवति । एतेन श्रीविष्णुपुराणानुवादोप. संहारे यद् उक्तम् अपामास्त्रिमिः 'मतः प्रमोदो भविता सतां चेत्- तत् एतत् सुफलितं समभवत् इति विज्ञायत विचारकः । ३२. अभिनवाः प्रबन्धाः । एकादशे खण्डे अप्पागास्थिमिः 'प्राचां भूगोलविज्ञानं ' नाम नध्यमभ्यः प्रबन्ध: प्रकाशयितुम् आरब्धः। एवं 'पिॉसॉफी च तस्याः ·१०८ अप्पाशा स्त्रिचरितम् - . स्रष्ट्री च ' 'वैदेशिक-वाणिज्यं भारतीयाना धर्मश्च' इति द्वौ सामाजिक- विषय-विमर्शको निवन्धी प्रणीतो। पञ्जरवद्धः शुकः', बल्लभ- विलापम् ' इति काव्यद्वयं रचितम् । चिरंजीवभट्टाचार्यः, श्रीटिहरो- पाध्यायः चेति पण्डितो समीक्षितो। केन प्रणीतानि सांख्यसूत्राणि? इति संशोधनात्मक: प्रवन्धः विरचित. । हिन्दु-शब्दस्य संस्कृतत्वं' व्यवस्थापितम् । इन्दिरा' इति वङ्गीयोपन्यासस्य संस्कृतानुवादः प्रारब्धः । निर्णयप्रकाश' । अघियाने निर्णयः' इति धर्मशास्त्र- मीमांसको प्रबन्धी निबद्धा । नेकविधवार्ताविलेखनः अभिप्रायः च स्वीय- वैशिष्टय प्रतिष्ठापितम् । ३३. तवेतन्नांशतोऽपि युक्तम् । अस्मिन् ( १८२६ शाके ) फिलवर्षे ये ये नाम प्रासगिका: प्रबन्धाः अप्पाशास्त्रिभिः प्रकटीकृताः, तेषु · मधुसूदनसहिता' नाम प्रवन्धः प्राधान्यम् अवगाहते। तदानी किल वाराणसेय-धर्म-महा-मण्डलेन उपदेशक-परीक्षाया पाठयत्वेन मधुसूदनसंहिता इत्ययं ग्रन्या निर्धारितः । निर्धारितायां पाठयत्वैन मधुसूदनसहितायां केऽपि धार्मिकं मन्या: संवाद- पत्र-संपादकाः सहितायाः स्वीकारे वैमत्य प्रादर्शयन् । महान् खलु ताम् एतान् अधिकृत्य कोलाहल: संजातः । समीक्ष्य पुनः विदुपाम् एत कोला- हलं भारत-धर्म-महा-मण्डलेन पाठयकक्षातः वहिष्कृता मधुसूदनसहिता) अत एव श्रीमदप्पाशास्त्रिभिः सांगोपाङ्गम् एव विमशिता मधुसूदनसहिता। अस्मिश्च प्रवन्धे सहितायाः एतस्याः प्रकरणश: विस्तृतः परिचयः प्रदत्तः अप्पागास्त्रिमिः । प्रतिपादित च परीक्षायाम् उपयुक्तस्वम् अस्याः। एतच्च सर्व तत्रत्य प्रथम-परिच्छेदात् सुशकं विज्ञातुम् इति सोऽयम् अत्र प्रदीयते " अतीतमायो बहुतियः समयः । तदा फिल प्रायेण धार्मिकतया परिगणितेषु केचित् संवादपत्रेषु प्रवन्धमेनम् अधिकृत्य महत्येव चर्चा समपटिष्ट । भूयांस. पलु इदानीं संवाद-पान सपादपाः एकास्वरेण सहि- खाया यस्या अनुपादेयताम् एव स्पिरीगर्नुम् अभिलप्यन्तस्तामनामुपदेशक- परीशाया नियोजितवति श्रीमति सनातन-भारत-धर्म-महा-मण्डले पथि- पात पातयामागुः परपतम-दुःगहानि यचनानि । आसीत् च इदानी गो - ·उत्तमपवं मनसि । यत् । न खलु सनातन-भारत-धर्म महामन्डल-कायदागिनोन प्रानाः नापि वा विशेषज्ञा: नवाद-पत्रिकायाः संपादकाः। तद् बिलोकनायव तावदियं मधुसूदनमहिना यत्र मनयो. एकान्तन एव दुमल्ला वनमिति । इत्यं च मनसिकृत्य क्यम् अपि सम्पादयान ताम् एनान् । निपुणं चावालो- किमह्यामूलान्तम् । अन्ततदय प्रत्यपद्यतास्नानिः एकान्तत एव अदेश- कानाम् उपकारिणी संहितेयमहत्येवोपदेगक परीक्षायां नियोक्नुमिति । अधोतया ह्यनया नूयोस एव विषया विनवाया बुद्धिम् आरोहन्तीति । न खलु दिना प्रयासम् बासाद्यमाने येवति तदयमेव गरीयांसं प्रपननातिष्ठने कोऽपि प्रशावान् । अयुक्तं हि तवानुमानमिति । याह्याहरनियुका: 'म चेन्मधु विन्देत किमयं पवंतं बजेदिति।' - x x x विनायते किन नामाभिः इदानीम् अपसारितेयं परोक्ष्य-पुस्तकेन्यः श्रीमती मधुमूनसंहिता प्रत्यवस्थितानां पन्डितमन्यानाम् अस्याने कोला- हलम् आकर्य उद्विग्न-प्रायेण भारत-धर्म-महा-मन्डलेन इति । तदेवमांश- तोपि युक्तम् इत्याकलयामः । भवतु यद् भूतम् । पुनरपि निपुणमेवयं निरीक्ष्यतां धीमद्भिः।" इति । बनेन सलु तदानीन्तन-धार्मिक-विद्वग्जन-समवाये श्रीमदप्पा- शास्त्रियां गौरवान्वित मुंमाननास्पदवं सर्ट भवति । तेन हि विना नाविभवेत् अयम् उद्गारः -- तदेतनांगतोपि युक्तम् ' इति । ३४. नेघ सस्वेतद् दुष्क लपामः। श्रीमदप्पाशास्त्रिणां विरदानुल्यं वाचस्पतिवं निमात्य प्रदि- नान्तरहा गीर्वाण-वाप्पी मक्त-मण्डली संस्कृत-वन्द्रिका'बारेए एतेष किम् अपि विज्ञापिउवढी । नदेनन् विद्यावाचस्पीनाम् एव गन्दः अन्न निवेद्यते-(पं. १८२६ फाल्गुनाई.) 'कश्चिच्च महामार्गः संस्कृन चन्द्रियाया विरहम् अनहमान: मान- यिकांच तांस्तान विषयान् प्रतिमन्नाहम् रखास्वादयितुकामदिनापिता वयं साप्ताहिली कामपि पत्रिका प्रकायितुम् । नैव बल्देनकरन भाक- लयामः । सनविनंब व सम् एतेषां विजनिलिपि मन्यान। न तु विना 14 ·११० अपाशा स्पिरितम् uman - ग्राहकाणा पश्चाती कमतनिर्वाहयितु शक्यमनात्मायत्तमुद्रायन्त्ररम्माभि- रित्यतः प्रार्यते, ये फिल पत्रिकाम् एव विधा सामयिक विपपपर्चामात्र. संघटितां प्रतिसप्ताहमोहन्ते, संपादयन्तु ते ग्राहकान् पञ्चशतम् । संस्कृत-चन्द्रिकायाः प्रकाशनतः प्रागवायमासीद् अस्माकं संकल्लो यत् 'सूनृतवादिनी' नाम फाम् अपि संस्कृतपत्रिका प्रकारायामेति। तामेव च समधिगतेषु ग्राहकेषु प्रकाशयिष्यामः ।" इत्यादि । अयं च अन्यतमः विजयः एव अप्पाशास्त्रिणां संपादकत्वस्य प्रयासस्य च । संस्मर्यतां तावत् पाठकः, चन्द्रिकायाः पञ्चमखण्डीया विज्ञप्तिः । तन विलिखितम् आसीत अप्पाशास्त्रिभिः . शास्त्रमान-पटवः केपि स्वदेश-विषये निकामम् औदासीन्यम् आलम्बन्ते । तदर्थ स्वदेश-विषयक कियन्तम् अपि प्रबन्धं प्रायेण प्रतिसंख्यं प्रचारयिष्यामः । ' इति । श्रीअप्पाशास्मिणा लेखनी-विक्रमेण विनिजितहृदयाः पण्डिता: स्वयमेव पुनः इदानी सामयिकवृत्तान्त-पत्रिकायाः अभिलापं दर्शयन्ति स्म इति सुफलम् इद चन्द्रिका-प्रचार कौशल्यस्य । ३५. किमेतदनुरूपं धर्मस्य? संस्कृत-चन्द्रिकाया. प्रचाराय यथा किल नियमावल्याः परिष्करणं कृतम् अप्पाशास्त्रिभिः, तथैव राजानः, सस्याः च अपि प्राषिताः एतः । अष्टमखण्डीय-विज्ञप्ती एव निवेदितम् - 'अचिरादेव संस्कृतवन्द्रिकायाः साहाय्यार्थ भारतवर्षीयांस्तत्तेपु हिन्दु-भूपालेषु विज्ञापयितुम् इच्छामः । इति । कश्चित् हि प्रार्थनाम् अनुसत्य प्रतिश्रुतं प्रदत्त च साहाय्यम् । तथापि केऽपि महोदारा: तादृशाः अपि आसन् येषां विषये प्रोक्तम्, अप्पाशास्त्रिभिः- " वत्सरे अस्मिश्चन्द्रिकायाः साहाय्य-प्रार्थनाय श्री १०८ जयपुर- महाराजस्य सविधे संगुद्रितम् आवेदन-पत्र-द्वयं प्राहीयत अस्माभिः, किन्तु महोदारेणापि सता महाराजेन अमुना प्रत्युत्तरप्रदानेनापि न संभाविता संस्कृत-चन्द्रिकेति न जानीमः किमत्र बीजमिति । मन्त्रि-महोदयोऽप्यस्य नोतरितवान् अस्मदीयं पद्वितयम् इति चित्रीयते नश्चतः । श्रीमद्-भारत-धर्म-महामण्डलस्य शतं शाखासभा: उत्तर-भारते दिराजन्ते स्म । महा-मण्डलस्य चन्द्रिका मुखपत्र बभूव इति प्रोक्तमेतत् - इति।

·उत्तम पर्व न प्राक् एव । अतश्च सर्वाभिः एताभिः साहाय्यप्रदानेन चन्द्रिका समवलम्ब- नीया इति वाराणसीस्थ-प्रधान कार्यालये विज्ञापितम् अप्पाशास्त्रिभिः । ततःच अनुमत्य चैतद् आज्ञापिता: विज्ञापिता: प्रोत्साहिताः प्रतिता वाऽऽत्मनः शतं शाखासभाः सानुग्रहेण भारत-धर्म - महामण्डलेन प्रेयं समुद्रितानि पत्राणि कर्मण्येतस्मिन्नित्याजीवितम् अपि न विस्मरेत् चन्द्रिका अस्योपकारस्य । अथ समधिगत - भारत-धर्म - महामण्डलानुज्ञा संस्कृत- चन्द्रिका सप्रत्याशम् एव तत्र तम गन्तुम् आरब्धवती। संस्कृत-भाषाम् अनवाच्छद्भिस्तु यः कश्चित् सभापतिभिः सबहुमानं प्रत्याख्याता, तेष्वपि कृतज्ञताम् आविष्कृतवती । अपरः पुनर् आवत्सरं गृह्णद्भिः व्ही. पी.-द्वारा समुपस्थितेयं निर्विशकमेव प्रत्याख्यातेत्यहो दुर्भाग्यम् एतस्याः । जानीमः किमेतदनुरूपं धर्मस्योताहो समुचितं सौजन्यस्याहोस्वित् प्रकारोऽयं शाखा-रामाभिः क्रियमाणस्य भारत-धर्म महामण्डल-संभावनस्योताहो रीतिरियं सस्कृत-भापायाः संजीवनस्य किंवा शिक्षणमिदं सनातन-धर्म- रहस्यानाम् इत्येतन किल चिरमपि विचारयन्तो विज्ञातुं प्रभवामः । वयं पुनर्यावत् कृत्यमेतदनायं कृतार्थीक्रियतेऽवलम्बनप्रदानेन धर्मसभा- भिस्तावन्नांशतोऽपि शक्य एताभिः सनातन-भारत-धर्मः समुन्नितम् आरोप- यितुम् इति सावधारणम् एव ब्रूमः । कः पुनः इदानीं समाभिः एताभिः संपादितायाः संस्कृत-चन्द्रिकायाः हानेः प्रतिभूः। यः पुनः सनातन-धर्म- संभापतिभिः स्वीकृतेयं सबहुमानं तेषु चिरमेवेयं कृतज्ञा प्रशंसत्यमीषां गुणानुरागित्वम् । " इति । ३६. सजातीयानामपि ववनेषु दीयतां दृष्टिः । संवाद-निबन्धने कृतहस्ता अप्पाशास्त्रिणां लेखनी समुचिताभिप्राया- विष्करणे दीक्षिता आसीत् । तथा अनुतिष्ठद्भिः न एतैः गणिताः शासका: मपि । संदृश्यताम् एतत् एकादशखण्डीय संवादसंग्रह विद्योतमानं संवादा- भिप्रायरत्नम् - स्वेच्छानुसारं विश्वविद्यालय-नियमावलीम् आरचयितुकामः श्रीमान्-लॉर्ड-करधनमहोदय: श्रीमता ना..गोखले-महाशयेन निरुत्तरीकृतः 'निःशेपा अपि गहणीय-चरिता वितथवादिनश्चाश्रद्धेयाश्चातिशयोक्ति- ......

·११२ अप्पा शास्त्रि परितम् प्रणयिनश्चेत्येवम् उद्घोषयामास । असदृशश्च हृदयमर्मभेदी च अपं महो- दयेन अमुना कृतो भारतवर्षीयनारोप इति नात्र संदेह ाणिकाऽपि । भारतवऽसतोऽपि दोपानारोपयता लॉर्ड करधनमहोदयेन स्वजाती. यानामप्यनेकेषामेव वचसि विश्वासो नाविष्कृत इति नूनमेतदाश्चर्यास्पद- मेव । एतज्जातीया हि भूयोस एव पण्डिताः सानन्द-निर्भर भारतवर्ष प्रशंसन्ति । तथा हि । भारतवर्ष इव कृतज्ञाश्च सत्यनिष्ठाश्च अशेपेऽपि भूमण्डलेऽन्यत्र दुर्लभा एवेत्ति सर हेन्री काटन्-महाभागः प्राह ! भारतवर्षीयाः स्त्रियः पुरुषाश्च इडग्लण्ड-जर्मनी-फ्रान्स-प्रदेशेषु वर्तमानेभ्यः समुन्नत-तमेभ्योऽपि स्त्री-पुरुपेभ्यः समुन्नता इति म्याक्समूलर-महोदय आह स्म । जगति सुविदितमेव भारतीयानां पाविश्यम्, इग्रेजी-कुमारे- भ्योऽपि सविशेषमेव बुद्धिमतरा भारतवर्षीयाः कुमारः, कृषीवलाश्चा- प्रत्या अपीडका वात्सल्यशालिनः प्रामाणिका राजनिष्ठाश्चेति लॉर्डमाउंट- स्टुअर्ट-एल्फिन्स्टन्-महाशमोऽब्रूत । भारतीयानां जातिभेदतो महीयांल्लाभः स्थिरीकरणीयः किलायम् अवश्यम् अस्माभिरमीपां जातिभेद इति सर्- मोनियर-विलियम्स-महोदयो निजगाद । प्राचीनाः प्राचीन-तमाश्च सम- यतः प्रभृति साधुशीला भारतवर्षीया इति लॉर्डरिपन महाभागोऽवादीत् । सूक्ष्मतया क्रियमाणे विचारे भारतवर्षीयाणां धर्माधिकरणिकानां सत्य- प्रियता इग्लण्डीयन्यायाधिकरणिकेभ्यः कथम् अपि नांशतोऽपि न्यूनेति अलं ऑफ सेलबोर्न-महाभागः कथयामास । तत् तावद् एवंविधेष्वात्मनः सजातीयानाम् अपि वचनेषु दीयता दृष्टि: लॉकरधनमहाशयेनेति प्रार्थया- महे । " इति। अनेन किल सवादाभिप्रायेण संस्कृत-विद्यास्थानः सह लोकवृत्त- परिशीलनम् अपि वाचस्पतिष परां काष्ठाम् आरूढम् आसीत् इति स्फुटीभवति । ३७. लसीकावेधो भारतीयानाम् आयुर्वेदीयः । 'गोस्तन्यमसूरिका' इति शीर्षक: कोऽपि विद्यते चन्द्रिकाया एकादशे खण्हे श्रीअप्पाशास्त्रियां लेखः । अत्र किल ममूरिका- (देवी)- रोगस्य कियानपि विमर्शः कृतः । अत्र रोग क्रियमाणम् उपाय प्रति विरद्धान् शापयन्ति वाचस्पतयः ·उत्तमपर्व -7 ॥ "शीतलाया नाम देवतायाः कोपो व्याधिम् एनं संजनयतीत्यपि केपांचिद् वचो न किल नानुमन्यामहे । किन्तु नात्र चिकित्सा नाम नाचरणीयव न वा प्रतिवन्धकीभूत उपायो नाश्रयणीय एवेति कयम् अपि स्वीकतुं प्रभवामः । यो हि भपजन शक्यते साधयितुं प्रतिवर्बु वा स एव व्याधिः कर्मजो देवतादि-कोपजन्यो वा स्याद् इत्यभ्युपगन्तव्यम् इत्याहुः यायुर्वेदज्ञाः। तत: च भेजादीनां वैफल्येनैवास्य देवतादि-कोपजन्यत्वम् अनुमेयम् इति सिव्यतीति प्रथमतस्तावदोषधान्येव प्रयोक्तव्यानि।" इति । अत्र च प्रतिष्ठितः उपायः गोस्तन्य-ममूरिका वेवस्यैव । गोस्तन्य- मसूरिकाणां लसीका गिगु-बाही शस्त्रवर्धन संनिवेश्यते । बत्र कर्मणि पुनः ये विरुद्धाः आसन् तपां नेत्रोद्घाटनं कृतम् अप्पामास्त्रिभिः । " संप्रति पुनः केपांचित् केरलीय-महाभागानां विषयेऽत्र वैमत्यं प्रेक्षमाणानां चित्रीयते नश्चेतः । अपि नाम संभाव्यत एतैरनुपाय एव मसूरिकावेघः (व्हॅरिसनेशन्) इति। अथवा पाश्चात्यमतमात्रसिद्धोऽयम् इत्येव अवहल्यतेऽभ्युपायः । तत्र तावन्ममूरिकावेघस्यानुपायत्वं न किल कयंचिदपि साधयितुं शक्यम् । प्रत्यक्षफलत्वेन शहकानवकाशात् । नापि पाश्चात्य-मत-सिद्धः अयम् उपायः ! भारतवर्षीयेप अपि हि प्राचीनेषु मायुर्वेद-प्रवन्धेषु सोऽयं सुस्पष्टतयैव संदृश्यते । यथा धन्वन्तरि-प्रणीते शाक्तेय-ग्रन्ये- धनुस्तन्यममूरिका नराणां च ममूरिका । तज्जलं वाहुम्लाच्च शस्त्रान्तेन गृहीतवान् । बाहुनले च शस्त्राणि रक्तोत्पत्तिकराणि च । तज्जलं रक्त स्फोटक-ज्वर-संभवम् ॥ इति । एतेन यदुच्यते कश्चित् पाश्चात्त्योपज्ञ एव ममूरिकावेघ इति तत् परास्तम् । एवं च भार्याणाम् अपि प्रबन्धेषु संदृश्यमानां चिकित्साम् एनां नावहलयेयुः गुभासिनः केरलीयमहाभागा इति प्रार्ययामहे।" इति । एतेन प्रबन्धन प्रतितिष्ठति स्वदेगीयाभिमानेन सह धर्मश्रद्धा, देवता-विश्वासः, उद्यम-तत्परता, प्राचीन-विद्या-रहस्योद्घाटन-पुण्यं, चिकित्सा-प्रन्यानां परिमीलनं, वनानिक मुसंवादित्वं च इत्यादि-गुण-प्रकर्षाः । अ.च.८ ·११४' अप्पाशा स्निपरितम् . श्रीअप्पाशास्त्रि-विद्यावाचस्पतीनाम् । अतः खलु स्थाने एव एतेषु विज्ञप्तिः पाठकानां साप्ताहिक-पत्र-प्रकाशनार्थम् । ३८. पितृ भिश्चिन्त्यमानानां दिवसास्ते पलायिताः । प्रिय-पाठक-महाभागाः! 'श्रीशिवः शरणम्' इत्येव प्रबन्धारम्भ विलिख्य अप्पाशास्त्रिभिः, ये एव निरन्तरं वन्दन-विषयीकृताः ते तेषां पित- चरणाः श्रीसदाशिवशास्त्रिणः इदानीं प्राय: अष्टसप्ततिवर्षदेशीयाः आसन्। वार्धक्य-प्रभावतः कास-श्वासादि-व्याधिभिः च एते एतेषु द्वित्रवर्षेषु जर्ज- रिताः समभवन् । दिनानुदिनं च क्षीयमाणाः इमे १८२७ शकवर्षीय-चैत्रसुदि भौतिकम् आत्मीयं शरीरं तत्यजुः । यत् सत्यम् अतीव हि प्रसन्नं स्यात् एतेषाम् अन्तःकरणम् । सदाचारपरायणता, पाण्डित्यम्, अनुकूल: परिवारः, पण्डित-प्रकाण्डः सद्धर्मानुरागिणां गरिष्ठः, शिवभक्त-वरिष्ठः, रसिक- वृन्द-मूर्नाम् आन्दोलनस्य एकमात्र स्थानं, वाचस्पतिः इव सुगृहीतनामा अप्पाशास्त्री तनयः, इत्यत्र एककम् अपि जनुपः कृतार्थत्वाय अलं, किं पुनः समवायः ? दारिद्रयम् एव तावत एकमात्र वस्तु धन-लुब्ध-मनसाम् अस्वास्थ्य-विधायकं विराजमानम् आसीत् । तथापि नैतत् तान् प्रविचाल- यितु प्राभवत् । जानन्ति एव स्म ते ऋचः सामानि यपि । सा हि श्रीरमृता सताम्' इति । एवं सर्व-धन-प्रधाना विद्या तत्सहभूता शिवसेवा च कृतार्थ धकार सदाशिवशास्त्रिणां जीवितम् इति नात्र संदेहः। कि तु पितृविनाकृतानाम् अप्पाशास्त्रिणां शोकः तावत् अपरिहार्यः एव आसीत् । अद्यावधि तपस्विनां प्रवरस्य, विद्वद्वरेण्यस्य, वात्सल्यनिधेः रसिक- थेष्ठस्य, मूर्तस्येव कारुण्यस्य, पितुः प्रणयच्छो निवसताम् अप्पाशास्त्रियां काऽपि नव आसीत् गरीयसी चिन्ता नाम । अनन्या पुन: इयम् एव सर्वदा एका चिन्ता आसीत् कथं में चन्द्रिका प्रचलिप्पति' इति । परिचितः च पाठक: चन्द्रिका-सर्वस्व: अप्पाशास्त्रिणां व्यवसाय:। इदानी तु तातपाद! विरहितानाम् एतेषां चिन्तामहस्र प्रादुरभवत् । वैधव्यव्यथाश्लिष्टा जननी भगवती पार्वतीदेवी । जयविक्लया । दारिद्रघमारसार संसार कोशल्पेन निर्वायन्ती। मैव पुनः इदानीम् अप्पाशास्त्रिणां समस्त-गौरव-स्थानं . यभूय । पारंपरिक दायेन सह चन्द्रिका-संसार: अपि अधुना प्रचालयितथ्य: . 1 - ·उत्तम पर्व ११५ आसीत् । एतत् पुनः दुःखं दारिद्रयेण द्विगुणितम् । श्रीशिवम् एकम् उपास्य दैवतं विहाय कं पुनः अन्यं शरणं गच्छेयुः अप्पाशास्त्रिणः? यतश्च .१८२७ शक-वर्षे संस्कृत-चन्द्रिकायाः द्वादश-खण्डस्य प्रयमाङ्कीयः मङ्गलश्लोकः एवम् अवतीर्णः " मायां तु प्रकृति मुखरभिहितं वाक्ययंदेव श्रुती व्यासाद्यैरपि यत् परःशत-वचोगुम्फः परं गद्यते । वामावामशरोरमेकमनघं तच्चन्द्रचूडाभिघं घ्यानालम्बनमस्तु वस्तु शरणं तापैः परीतस्य मे ॥ इति । किं तु कुतः आसीत् परिदेवनाय पर्याप्त: अप्पाशास्त्रिणाम् अवसरः? संस्कृत-चन्द्रिका तु सर्वथा विद्यावाचस्पति-मात्रायत्त-सौभाग्या रसिकान् अनुरजयितुं कामयते स्म । अतश्च अनुपदम् एव प्रादुर्भूता द्वादशवर्षा- वतरणिका इयम्- स्फजत्-प्रबन्ध-नव-हार-मनोरमाङ्गी। प्रोता रसः प्रतिपदोपचिनितान्तम् ।। सवादशाब्द-सुपमा रस-वित्-तमानां। चेतोहरा भवतु संस्कृत-चन्द्रिकेयम् ।। एवं पूर्वस्माद् अपि समधिकं मनोहरं चन्द्रिकायाः लावण्यम् आचर- यितुकामानां श्रीअप्पाशास्त्रिणां चेतसि समनुभूतपूर्वः केपांचित् चन्द्रिका- प्रद्वपः इमां मासावतरणिकां स्फोरयामास "घतानां नवमल्लिकां मलयजेश्चने समोरमहुः कृष्टः सौरभ-संपदाभिपतति प्राप्तो दिगन्ताद अलिः । हित्वनां पिचमन्दमेव फरटः किन्त्वाश्रयायीं गतः सेट्यन्ते गणिभिर्गुणाः पुनरमी हेयाः परं दुधिया ।। इति । एवं समाहित-मनस्क: चन्द्रिका प्राणः समारब्धं नियतं प्रकारानं स्वत्रिकायाः । इयम् अपि वत्सरेऽस्मिन् निकामं सौष्ठवं प्राप्तवती । ३९. बाफन्दनम् । द्वादश सण्डीय-प्रथमाई 'आक्रन्दनम् ' इत्यान्यम् अप्पाशास्त्रिणां काव्यं नयन-गोचरीभवति । श्रीशिवम् उद्दिश्य एव अयं विलापः कृतः । मन्यामहे ' वल्लम-विलापम्' इव 'पुष-विलापम् एव काव्यम् एतत् । इति । . - ·अप्पा शास्त्रि चरितम् काव्यस्य अस्य वृत्तं शिखरिणी । अस्मिन् श्रीशिवमहिम्नःस्तोत्रस्य च देव्यपराधक्षमापनस्तोत्रस्य च आत्मार्पणस्तुतेः च प्रादुर्भवति सुषमोद्गार। अत्र हि कारुण्यं, भक्तिः, विस्मयः इत्यादि-रसानां समृद्धिः विद्यते । समास्वाद्यतां तावत् केपांचित् पद्यानां सुधा-रसः पाठक-प्रवरैः विपद्-ग्राह-प्रस्तः क्षपित-धृतिरीशान नितरां घनं पश्यन् ध्वान्तं परित उदितं बाढमधूना। अपश्यन् आलम्ब कमपि परिमूरः सकरुणं समाक्रन्दामि त्वाम् अमृतकर-चडाल भगवन् ॥१॥ कथं पुनः निरवलम्वनः भवान् ? विभ्राजन्ते एव महेन्द्रादयः सुब- हुलाः देवताः इति चेत् जगत्यां वर्तन्तां पुरहर परःकोटय इमे सुरा येषां चेत स्पृशति न कृपाया लवमपि । समुद्धतुं क्लेशाम्बुधिलहरिका घात-विकलान् उदारं कारुप्यं किमपि भवदीयं विजयते ॥२॥ अथ च सेवाऽपि श्रीशिवस्य सुलभव । यतः मुसोत्पाद्यं बाधं सलिलमपि पाद्यं तव विभो मृदा मतिः पुण्याऽपचितिरपि विल्वी-फिसलयः। इति प्रोक्तः प्रशिः शिव तव सपर्या-विधिरयं फलं त्येतज्जन्यं निगदितुमशक्यं मितधिया ॥५॥ अम प्रोक्तः सपर्याविधिः अप्पाशास्त्रिभिः अनुष्ठीयमानः एवं आसीत् । 'मृदा मूर्तिः पुण्या' इति निर्दिष्टः पार्थिवलिङग-पूजाविधिः पुनः स्वपितृ चरणानां दिवंगभानन्तरं समुपक्रान्तः इति भाति । सपर्याविधिः तु अयं सुतरां मुलभः । अपि च- निरीक्ष्यामो दूराद अपरमिव चण्डालमिव मां समाकान्तं पापरविषयतर्वाडमनसयोः । निमील्याशि-द्वन्द्वं शिव शिय सुरायन्ति परतः षय पामि पोशंभो त्वमपि यदि नालम्बयसि माम् ॥७॥ यद्यपि महम् एवंविधः तथापि ·उत्तमपंवं .. ११७ - निराशो नैवाहं तदपि लवमप्यस्मि भगवन् परित्रातारं त्वां निगदति यदाम्नाय-निवहः । दया वा कोपो वा यदि मयि भवेत् ते पशुपते पदं ननं मायां सुकृत-परिपाक-सुलभम् ॥ १२॥ कथं वा दुष्कृतकारिणः तव उद्धारः भवतु, इति चेत् - उदीते कि भानो तिमिरमवतिष्ठेत भगवन उपक्रान्ते वर्षे किमु भवति कान्तार-दहनः । रसज्ञाग्रं यन्मे विशति भवदास्यामृतरसे न चांहः प्राग्भारः श्रयति शिव सत्ता-विधुरताम् ? १७॥ तथापि त्वत्सदृशपापिष्ठानाम् आश्रयप्रदानं न कार्यम्, इति चेत् - अमङ्गल्यः पापैरिति न खलु हेयोऽस्मि भवता कपालानां मालाम् अपि हि शिव कण्ठसि कृतवान् । वहस्येवं शो कुटिलमपि दोषाकरमय द्विजिह्वानां वृन्दं गमयसि किलालंकृतिपदम् ॥२२॥ किं पुनः भवान् अभिलपति, भूपत्वम् इन्द्रत्वं वा? नेत्याह नपाचे भूपत्वं न तु दिविनता नापि हरिताम् अधीशत्वं नो वा कमलभवतां नापि हरिताम् । इदं त्वेकं बद्धाञ्जलि गिरिश नायामि भवते त्वदीयं विश्वात्मन् मयि विकिर पादाम्बुजरजः ॥२६॥ ननु कथम् एतावान् पीडितः त्वम् ? किमर्थं च इत्यं विलपसि ? तत्राह विभुनहिं सोढुं भव-दहन-तापं परमतः परित्राणे तन्मे गिरिश समयोऽयं समुचितः । ननु कोशं क्रोशं किनपि विवशोऽभवनधना- ऽप्युदासीनत्वं चेद् भजसि हत एवास्मि भगवन् ॥३१॥ अत एवं समुच्छुप्को यावद् भवति भगवन् न क्षितिरुहः समुल्लास्यस्तावत् स किल सलिलासफविधिना। प्रिये यायत्तावद् व्यपनय जवाद् एत्य निखिलं परोतापं तन्मे सपदि सदयापाङ्गविसरः॥३२॥ .

·अम्पाशा स्त्रिच रितम् ४०. स्वर्यतां त्वषतां त्वर्यता रसिक। एवं विपदां चूर्णीकरणाय परमेश्वरं संप्रायं स्वीकृतकार्येषु पुनरपि संलग्नाः अभवन् विद्यावाचस्पतयः । निवेदितपूर्वम् इदं गतवर्षे १८२६ शाकीय-फाल्गुन-चन्द्रिकायां ग्राहक महाभागानाम् आग्रहेण श्रीअप्पा- शास्त्रिभिः साप्ताहिक पत्रिका प्रकाशनं मनसि कृतम् इति । तद् इदानीं निश्चित्य विज्ञापनम् एतद्विषयकं चन्द्रिकायाः द्वादशखण्डीयेषु प्रायः सर्वेषु अद्धषु प्रकाशितम् एतैः । तत् इत्यम् । * 'त्वर्यतां त्वर्यतां त्वर्यतां रसिकः। सूनतवादिनी एतत्संज्ञा संस्कृत-भापामयी नानाविधनव्यप्रबन्धभासुरा साप्ताहिकी संवाद-पत्रिकाऽऽगामिनी विजयदशमीम् आरभ्य प्रकाश्येत यदि संपद्येत ग्राहकाणां मिशती। प्रथमं तावत् केवलम् आत्मनो नामानि निर्दिश्यन्तां जिघृक्षुभिः । प्रथमा च संख्या व्ही. पी.द्वारा प्रेर्येत । मूल्यं पुनरस्याः सह प्रापणव्ययेन रूप्यक-त्रितयम् । पनादिकं तु संस्कृत-चन्द्रिकायाः कार्यालयः, कोल्हापुरम् इत्यत्र प्रेर्यम् ।" इति । - - यद्यपि प्रत्ययम् एव एतत् विज्ञापन प्रकाशितम् अप्पाशास्तिभिः तथाऽपि भाद्रपदा निवेदितम् एतः . " या च समीहिता साप्ताहिको संस्कृत-पत्रिका प्रकाशयितुम् अस्माभिः सेयम् अद्य यावद् अनधिगत-पर्याप्त-प्राहकतया न शक्येत विजय- दशमीत: प्रभूति प्रकाशयितुम् । यदा तु सपद्येत प्राहकाणां चतुःशती तदाऽ. साववश्यं प्रकाश्येत । आदर्श पुनरस्या अचिरादेव प्रकाशयिप्यामः।" इति । सनश्च आश्विनावाम मारभ्य द्वादशमण्डपूति यावत् प्रतिमासं 'गूनत- पादिनी समशित-प्राहकलाभे गति आगामिनी (१८२८ पंत्र.) वर्ष- प्रतिपदम् आरम्प प्रकाश्यत' इति परिवर्तित-प्रकाशन-माल निर्देश पूर्वोपतम् एव विनापन प्रकाशितम् अभूत् ।

·उत्तम पर्व .११९ ..४१. आत्मघातमात्रफलः पुनरेषः । अस्मिन् वत्सरे पुण्यपत्तने काऽपि अभिनवा प्रवृत्ति: समघटिष्ट । . इयं खलु धार्मिकी। तदा हि वे. रामदीक्षित बापट-संज्ञकेन केनचित् वैदिक-प्रवरेण सोम-संज्ञकः यागः कृतः । पद्धतिः पुनः अस्य यागस्य विवाद- .ग्रस्ता अभवत् । वैदिक-धर्मानुसारिणः यागाः द्विविधाः । स्मार्ताः श्रोता: चेति । तत्र सोम-संज्ञक: अयं श्रीतः यागः । श्रौते च यागे समस्तवेदानाम् आवश्यकत्वं वर्तते । तत्र हि होता, अध्वर्यः, उद्गाता चेति अयः ऋत्विज: क्रमेण ऋग्वेदं, यजुर्वेद, सामवेदं च अघीयानाः अपेक्ष्यन्ते। होत्रापरपर्यायं होतुः कर्म ऋग्वेदानुसारि संपद्यते । इति अयं शास्त्रार्थ-सिद्धान्तः । एवं सति वे. बापट-महोदयेन याजपं होत्रं नाम कमपि प्रकारम् अवलम्ब्य यागः अयं संपादितः । एतत् च वीक्ष्य पूर्वतः एव अस्मिन् विषये अनुकूल- प्रतिकूला: ये विद्वत्सु . विचाराः आसन् ते तु अतीव प्रवृद्धाः । अप्पाशास्त्रिभिः पुनः एतस्मिन् विषये चन्द्रिकायाम् आत्मीयः अभिप्रायः प्रकाशितः । सोऽयम् --- 'ब्राह्मणेवस्थाने वमत्यम् पुण्यपत्तने (POONA) केनापि 'द्विजन्मना यागश्चिकीप्यते । कि तु सोऽयं याजुपो यागेऽस्मिन् याजुपरेव मन्त्रोत्र विघातुम् अभिलपति । वढचानाम् एव पुनहोत्रम् आम्नायते । अभिमानस्तु दीक्षितीभूष्णोर्नेतद् रोचयत इत्यही प्रकारो धार्मिकत्वस्य । संदृश्यते क्वचित् क्वचिदेवं याजुपाणां वढचः समं निष्कारणो द्वेषः । आत्मघातमात्रफल: पुनरेष इति नैतद् विस्मरणीयं विद्वेपिभिः । " इति । ततः परंतु अस्मिन् एव समये वाईक्षेत्रवासिभिः श्रीकाशीनाथ- शास्त्रिमिः स्वीये 'धर्म-'संज्ञके महाराष्ट्रभाषामये मासिकपत्रे, 'याजुपैः याजुपम् एव होयं कर्तव्यम्' इत्यभिप्रायात्मक: लेखः प्रकाशितः । ततश्च ऋग्वेदि-यजुर्वेदि-ब्राह्मणेषु परस्परं वमत्यं परां काष्ठाम् आरुटम् । ततश्च कदाचित् श्रीमज्जगद्गुरू-श्रीशंकराचार्याणाम् आगमनं यदा पुण्य- पत्तने समभवत् तदा तेषां पुरतः अयं विषयः समाहितः अभवत्। पर- परं वमत्यं च ततः प्रभृति शान्तम् अभूत् । ४२. अहो प्रभावः फलि-हतकस्य !!! यया पुण्यपत्तने प्रकारान्तरेण धर्मविप्लवः समारब्धः तथैव ततोऽपि वा समधिकतया प्रादुरभवत् सोऽयम् इदानी कोल्हापुरे। अस्मिन् ·१२० बप्पा शास्त्रिचरितम् हि वत्सरे कोल्हापुराधिपतिना श्रीमता शाहुमहाराजेन राजप्रासादे पौरी- हित्यकार्य कुर्वाण: राजोपाध्यायमहाभागः स्व-सदनात् दूरीकृतः, अपहृतं च अस्य प्रातिवापिकं वेतनम् । अत्र किल हैतुः सोऽयं पुरोहितः राज्ञः धर्म- कमंसु वैदिक मन्त्राणां प्रयोगः न अन्वमन्यत इति । राजोपाध्याय-महा- भागेन अपि देहलीनगरीय-प्रधानन्यायाधिकरणं यावत् अभियोग प्रचाल्य प्रयतित स्वधनादि प्रतिलब्धम् । किं तु दुर्भाग्यवंशात् न अयम् एतत् संपादयितुं शशाक । एतद् वृत्तं च बहुलीभूय राजपरिवार-संवन्धिषु पुरोहित-परिवार-संवन्धिषु च दृढं वमत्यं प्रतिष्ठाप्य तदानीं ग्राह्मण- ब्राह्मणेतर-संधर्षे परिणतम्। वेदोक्त-प्रकरणम् इति संज्ञान्तरेण अपि प्रथितम् अभूत् । अस्य च प्रारम्भः कोल्हापुरे १८२२ शकवर्षे जातः । तदानीं वृत्तान्तोऽस्य निःशेषतः अपि अप्पाशास्त्रिभिः संस्कृत-चन्द्रिकाया: अष्टम- खण्डस्य अन्तिमाङ्क-द्वये प्रकाशितः। अयं विषयः श्रीमद् अप्पाशास्त्रिा जीवित-स्पर्शी इति सोऽयम् अत्र समुल्लिख्यते । परिचायित-पूर्वम् एव एतत् श्रीअप्पाशास्त्रिणः सनातन-धर्म गरी- यांसः श्रद्धालवः इति । किं बहुना ? संस्कृत-प्रचारेण सह धर्म-प्रचारोऽपि आसीत् एतेषाम् उद्देश्यम् । अतश्च धर्म-व्यतिक्रमः मनाक अपि एतेषां मनसि स्वास्थ्यं नाम न अस्थापयत् । एतेषां वाङमये मात्रयाऽपि धर्म- विरोधः क्वापि नैव दृश्यते । अनुवादाः अपि हि एतेषां धर्म-विरुद्धम् अंशं वर्जयित्वा परिवर्त्य वा प्रावर्तन्त इति का कथा आचरणस्य ? अत एव तदानी कोल्हापुरे संघटितो धर्म-व्यतिक्रमः एतेषां हृदयम् उन्ममन्य । अष्टम-वर्षीय चन्द्रिकायां च सोऽयं वृत्तान्तः प्रकाशितः अभवत् । एष ध वाचस्पतीनाम् एव शब्दैः अंशत: निवेद्यते-- "महाराष्ट्रीयवृषलाः क्षत्रियत्वं वेदोक्तक्रिया ब्राह्मण-क्षोभश्च । निक्षिप्यतामत्र सनातन-धर्म-महामण्डलादिभिश्चक्षुः।। धर्मों विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा। कोल्हापुरे महालक्ष्मीः साक्षान्महिषमर्दिनीति हि वदन्ति पुराणानि। एतां किल देवेश्वरी स्नानपरिपूताः पवित्रतमोद्गमनीयधारिण एव विप्रो. तमाः स्प्रष्टुमर्चयितुं वा प्रभवन्ति । कलिकालावल्यात् पुनरत्रापि तथा- " ·उत्तमपर्व १२१ विधं धर्मान्दोलनं संवभूवैति यत् सत्यं विमनायते नश्चेतः । अतीत-श्रावण- 'मास-उपाकर्म-दिने केनापि ब्राह्मणकुल-जन्मना पुरुपेण वैदिकमन्त्रः केषां- चिन्महाराष्ट्रीय-वृपलानां मराठा-जातीयानां मन्दिरेषु उपाकर्म व्यधायि । नवरात्रोत्सवस्यादिमे दिवसे निवेदितं धर्माधिकारिणा यत् सेवेकर्युपाही नारायणभट्टो नाम कश्चिन्मराठा-जातीयानां कर्माणि वैदिकमन्वनिवर्तय. तीति वहिप्कृतोऽयं न व्यवहार्य इति । अथापरेधुरयं नारायणभट्टः प्रातः "उपागत्य देवीमन्दिरं विद्यमान एव देवलके देवीस्नापयामास । अव्यवहार्य- जन-स्पर्श-पिता किल महालक्ष्मी-प्रतिमेति प्रोक्षणविधिम् अन्तरा नास्या शुद्धिरिति तं विधिं यावन्नानुष्ठेयं पूजनादिकं नित्यं कर्मेति निर्णीतं ब्रह्म- वृन्देन । विचिन्तित च रांजैव रक्षणीयो धर्मः प्रतिक्षेपणीयाश्च धर्म- क्रिया-प्रत्यूहा इति श्रीमन् महाराजाय निवेद्य वृत्तमिदं निवारणीया धर्म- व्यापत्तिरिति । अथ प्रमुखतमं ब्राह्मण-द्रयम् माहूय तेन समं महाराजेन किमपि समभापि । प्रतिनिवृत्य च प्रोक्षण-विधिना संशोव्य भगवत्याः प्रतिमां प्रात्यहिक-विधि निवर्तयामासुः । राजमन्दिरे क्षत्रियोचितेनैव विधिना कर्माणि प्रविधीयन्ताम् इति आज्ञप्ताः श्रीमता छत्रपतिमहाभागेन मौलाःस्वीय-पुरोहित-प्रभृतयो विप्राः। अहो कस्य वा मनसो नैतत् खेदाय । यत्र किलानुपनीता ब्राह्मणा अपि नावित्रियन्ते कथं नाम तस्मिन्नेव वेदाध्ययनेऽधिक्रियन्तां वृपलाः । मराठा- जातीयानां शूद्रत्व प्रति तु,नास्त्यं गतोऽपि संदेहः । अमीष्टम् एव स्व-स्व- वर्णोचिताचरणं सर्वपाम् अपि । स्मर्यतां च 'धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः' इति भगवतो मनोर्वचनम् । संस्कृत-चन्द्रिकाया जीवितस्य यानि नामोद्देश्यानि तेप्वन्यत्तम प्रधानम् एव च सनातन-भारत-धमानतिरेव । शास्त्रेण युक्त्या च किमपि परित्यज्य पक्षपातम् अवश्यं लेखनीयम् अस्माभिः । "पेनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः। तेन यायात सतां मागं तेन गच्छन् न रिप्यति । इति भगवतो मनोर्वचनं निर्दिश्य सांप्रत विरमामः ।" एवं प्रदत्तोऽयं १८२२ शाकीयोवृत्तान्तः । तदूवं शनैः शनैःप्रवृद्ध- ब्रह्म-द्वेषेण कोल्हापुराधिपतिना दूरीकृताः पारंपर्यक्रमेण आगताः विरो- ·६१२२ अप्पा शास्त्रि परितम् पिनः विप्राः, पुरोहितपय स्वकीयः नारायणमट्ट-रामोपाध्ये-महाभागः वार्षिकात् पञ्चविंशति सहन-रूप्यकामयात घेतनात प्रग्याविनः । तदूध्वं याचस्पतयः अभिप्रयन्ति स्म--- 'कि तु सर्वथा नामशेषतामुपगतायामपि संपदि नांगतोऽपि परि- त्यपत: स्वीयो धर्मः श्रीमता राजोपाध्येनेत्यही माहारम्पमतम्य । यद्यपि समवसितप्रायाण्येव न्यायाधिकरणानि राजोपाध्यायीयन विवादे भूतल- वर्तीनि तथापि विद्यतेऽद्यापि परममधिकरणं यत्र फिलाधिकरणिको भूत- भावनो भगवान् । कोल्हापुराधिपतिना घ नैतद् विस्मयंताम् नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिय। शनरावर्तमानस्तु फर्मूलानि कृन्तति ।। इति मानवं वचनम् । शिथिलीक्रियता घारमनो भिनिवेश इति विज्ञा- प्रयते।' इति । (सं. चं. १२४) तदनु तत्र तत्र फर्मणि स्वात्मनोऽनुकूलान् धनलुब्धान् जनान् नियोज्य कोल्हापुरगजेन अमुना संकेश्वर-जगद्गुरु-पीठाधिष्ठिताः धी- शंकराचार्य शिष्यस्वामिनः स्वकीयाभिप्रायार्थ प्राथिताः।तः अपि व्यवस्था- पितम् अस्य क्षत्रियत्वम् अनुज्ञातं च वैदिक मन्याधनुष्ठानम् । यदा घ अयं वृत्तान्तः श्रीअप्पाशास्त्रिभिः श्रुतः तदा नासीत् एतेषां संताप-पारावारस्य मर्यादा नाम । महाराजापेक्षयाऽपि जगद्गुरु-पीठा- धिपतो भृशं प्रक्षुब्धाः एते । सप्रमाणं च संसाधितम् एतैः श्रीजगद्गुरु- निर्णयस्य धर्म-विरोधित्वं, प्रार्थिताः च एतनिर्णयाय नाना-प्रदेशस्थाः पण्डिताः । तेऽपि सर्वे श्रीजगद्गुरुनिर्णयस्य प्रतिकूलाः एव आसन् । मुद्रिता: च सर्वेऽपि तेषाम् अभिप्रायाः चन्द्रिकायाम् । पुनः पुनः उद्घोषितं च कोल्हापुरमहाराजो न क्षत्रियः परन्तु शूद्र एव । तस्य च वैदिक-मन्यः संस्कारादिकरणे जगद्गुरुणा प्रदत्तो निर्णय: सर्वथा शास्त्र-विरुद्ध एव ।' इति । अहो घाष्टर्यम् श्रीअप्पाशास्त्रिणाम! यद् एतैः नव गणितः आत्मीयः आधारोऽपि । चन्द्रिकायाः पञ्चम-खण्डे अप्पाशास्ििभः एव श्रीशाहु- राजकुमारस्य जयन्ती प्रशंसिता आसीत् । सर्वथा सत्यम् इदम् वजाद् अपि कठोराणि मृदूनि कुसुमाद् अपि । लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ?" इति - .

·उत्तम पर्व::. '१२३ - । ४३. संस्कृत-पण्डिता अवश्यं प्रवर्तेरन् । सप्ततारे (सातारा)घटितस्य महाराष्ट्र-साहित्य संमेलनस्य वृत्तान्तं निवेद्य प्रोक्तम् अप्पाशास्त्रिमिः "संस्कृत-मापयापि काव्यादि-प्रवन्ध निर्मातशाम् एवंविधम् एव संमेलनं प्रतिवत्सरम् एव तत्र तत्रावश्यकम् इति अभिप्रेमः। एतेन हि समुपचीयेत पण्डितानां प्रेम । शक्येत च संभूय संमन्त्र्यात्मनोमीप्टं साध- यितुम् आरोपयितुं च अभ्युदयपथे धर्मम् इति । सत्यानुकूल्येऽवश्यम् अत्र नचिरादेव प्रवर्तितुम् इच्छामः ।" इति । राजकीयान्दोलनम् उपवयं प्राहुः अप्पाशास्त्रिणः " अपरेषां पुनर्गरीयान् रोपारुण: कटाक्षः संस्कृत-पण्डितेषु अस्मासु । ते खल्वाहुन जानते स्वीयस्य देशस्य लाभ हानि वा संस्कृत-पण्डिताः इति । किं तु नेतद् अनुमन्यामहे । यदि हि मारतवर्षेऽत्र केऽपि स्वधर्ममाषनिष्ठाः स्युस्तहि तेषु संस्कृत-पण्डिता एव प्रवराः । अतश्च नांशतोऽपि स्वीकुर्युरेते वैदेशिकवस्तुजातानि। संस्कृत-पण्डिता अपीदानीं सुदूरम् उज्झित्वाऽलस्यम् अवश्यम् अत्र कर्मणि प्रवर्तेरन् गोचरीकारयेयुश्चापरेपाम् आत्मनः स्वदेश- प्रणयातिशयम् इति प्रार्थयामहे । ४४. मकाण्ड एव व्याधिभिः आकान्ताः । एवमुत्तरोत्तरं प्रवन्धानां मियः स्पया इव चन्द्रिका प्रोद्भासयताम् अप्पाशास्त्रिणां १८२७ शाकवर्षस्य आश्विने मासे दुर्घरः ज्वरः समुत्पन्नः । तेन हि आक्रान्ताः एते न पन्द्रिकाढूं यया-समयं प्रकाशयितुं प्रामवन् । निवेदितं च एतद्विषयकं निदानं विज्ञानचिन्तामणि-पत्रिकाद्वारा अप्पा- शास्त्रिभिः । अतश्च विलम्बितेके कृता पाठकमहाशयेषु विज्ञप्तिः- "मतीते हि आश्विनेऽकाण्ड एव नानाविधरामयः विशेषतः च दुःसहतमेन ज्वरेणाकान्ताश्चलाचलजीविताः सममूम। अविन्दाम चैकान्तत एव निःसारस्वम्। न च प्राभूम रुग्णशय्यातः समृत्यातुम् अपि । कालाति- अम सल्वेतम् असहमान योभिरेव पाठक-महामार्गः सविशेपम् उपालव्याः स्म: । उपालम्भः पुनरयमेतत् कृतो नांशतोऽपि व्यययति हृदयमस्माकम् । प्रत्युत सविगेपम् एवाह्लादयति । स हि निरतिशयन् एपाम् मऔत्सुक्यमिव चन्द्रिकाया अपि सहृदयाह्लादकताम् अभिव्यञ्जयतीति । इदानी किल " इति । - ·१२४ अप्पा शास्त्रिचारितम् भगवतो मृत्युञ्जयस्यानुग्रहेण सर्वथा निवृत्तामया ययापुरम् अलंकर्मीणताम् अनुप्राप्ताः स्म इति युगपत् एव प्रकाश्य चन्द्रिकायाः संख्या अग्रेऽपि नियतावसरम् एव एनां प्रकाशयिष्याम इति प्रतिजानीमहे ।" इति । ४५. अपि करधन-महोदय ! गम्यताम् अपुनरागमनाय । चन्द्रिकायाः द्वादशवर्षीये पष्ठेऽङ्के लॉर्ड कर्शनस्य अधिकार-त्याग- विषयिणी वार्ता प्रकाशिता । साभिप्रायोऽयं वृत्तान्तः अप्पाशास्त्रिवचः सुधामय: निपीयता पाठकः, येन वृत्त-विलेखन-चातुर्येण सह राजकीयं निर्भीकत्वम् अपि स्फुटीभवेत् विद्यावाचस्पतीनाम् । एवम् एपः- "-मासे किलास्मिन् प्राधानिकी घटना नाम भारतवर्षाधिकृतस्य भारत-वर्षीयान् अस्मांस्तृणाय मन्यमानस्य वाडमात्रोदारस्य. वङ्गविच्छेद- कृतार्थात्मनः प्रजानुरागानास्पदस्य प्रकृति-प्रक्षोभ-दावानलानिलायमानस्य लार्ड-करधनस्य भारताधिकार-त्यागः । यः किल सुदूरम् आरोहति सोऽयम् अवश्यं पतति । तदुच्यतेऽभियुक्तः गतिः सोच्छायाणां पतनम् अनुकूलं कलयति । इति। अत्यारूढः पतति ध्रुवम् इति च । भारताधिकृतपदम् अधितिष्ठतः किल लॉर्ड-करधनस्य प्रत्यासन्न-प्राय इवाभवत् स्वर्गः। तत्सदृश एवायम् अस्य विनिपातः । दिष्टया संपादितोऽयम् अमुष्य पदपरित्यागो भारतवर्षप्रणयिना विधिनेति प्रमोदामहेतमाम् । सैनिकाधिकरण - संबन्धिनि कस्मिंश्चित् कर्मणि नांशतोऽपि साफल्यम् आपेदे लॉर्ड-महोदयस्य प्रत्याशेति परित्यक्तं भार- ताधिकृतपदम् एतेन । निष्कारणमेव किन्नरवपिगणस्थानादिषु दूतपरिषदः प्रेरणम् अनागःसु किन्नरवीयेषु शस्त्रपातस्तज्जन्य-व्ययस्य च भारत- वर्ष-शिरस्यारोपणं भारतवर्षीय-भूपाना सपरितोपं भूपतिपद-परित्यागः शिक्षणावनतिश्चेति भूमासि किल चिरस्मरणीयानि व्यधीयन्त कर्माणि भारतवर्ष रसातलं गमयताऽनेन वावदूकेने ति नात्र सदेहः । अतःपरं चेत् असाववस्थास्यत कियन्तं चित् समयं सदाऽवश्यमितोऽपि स्मरणीय-तराणि कर्माणि समघटिप्यन्तेति नास्ति नः संदेहो नाम । किं तु नोत्कण्ठते नश्चेतो लीलातिशयम् अमुष्यैवंविधम् अवलोकितुम् इत्यत एवं प्रशंसामहे विधातारम् । अपि लॉर्ड-करधन-महोदय शिवास्ते पन्थानः । गम्यताम् अपुनरागमनाय।" इति । एवम् एतेन राजकीय-तन्त्र-वेतृत्वम् अप्पाशास्त्रिणां स्पष्टीभवति ।

·१२६ अप्पा शास्त्रि चरितम् पूर्ववत् नानाविधाः एव । गद्यकाव्ये वागीयकादम्बः इन्दिरायाः सुमनो- हरोऽनुवादः इदानी पूर्वतः अनुवृत्य प्रचलितः । पद्यकाव्यम् 'आयन्दनम्' परिचायितपूर्वम् । विधवोद्वाहः अब्धियाने निर्णयः इति धर्मशास्त्रीयो, परःशब्देऽभिप्रायः इति वैयाकरणः, थीसदानन्दयतिः, श्रीमान् बालकविः, श्रीमान् विश्वनाथः इति कवि-पण्डित चरित्रमयाः, समालोचनाः, संवादा- भिप्रायाः, मासावतरणिकाः च इति बहुप्रकार: अप्पाशास्त्रिकृत-प्रबन्धरत्नः समुज्ज्वलीभूतः अयं खण्डः। विशेपतः पुनः अस्मिन् संवादाभिप्रायाः समालोचना: प्रासगिकनिवेदनाः च विराजन्ते इति निर्विवादम् । पष्ठाङ्के प्रकाशितः 'प्रत्यक्षग्राह्यः पारलौकिक आत्मा' इति प्रवन्धः भौतिकाध्यात्मिक- विज्ञानसवाद प्रकटयति । अमेरिका-देशे विज्ञान मन्दिरे गेट्स-संज्ञकेन विज्ञानि-प्रवीरेण कस्मिन् अपि मूपके विशिष्ट-किरणानां प्रयोगः कृतः । यदा च अयं मृतः तदा शरीरम् एतस्य पारदर्शकं समभवत् । छाया | काऽपि मूपक-समानाकारा एव ऊर्ध्व-गामिनी वभूव । अत्र वदन्ति अप्पाशास्त्रिणः " तत्समानाकारैव काऽपि छाया ऊध्वं गच्छन्ती कियद्रम् अति- क्रम्यान्तरधात् । निपुणतरं च विस्पष्टं च प्रत्यक्षीकृतेयं गेट्समहोदय-संनि- हितैरपरैरपि वैज्ञानिकः । आसीच्च तदानीम् अप्येपोर्ध्वम् एव गच्छन्तीत्यहो , प्रभावो विज्ञानस्य ! प्रिय-पाठकाः ! सोऽयम् एव सूक्ष्मशरीराख्यः पार- लौकिक आत्मा। प्रियपाठकमहाभागाः ! संदृश्यतां प्रभावोऽयं विज्ञानस्य येन किल स्थूलदृशाम् अप्रत्यक्षः पारलौलिकोऽप्यात्मा नयनगोचरीक्रियते । एतदेव च लिङ्गशरीरं सूक्ष्मशरीर चाख्यायते । एतच्च सेन्द्रियम् एवेति श्रुत्यादीनां सिद्धान्तः। गेट्समहोदयस्तु छायेयं सेन्द्रिया निरिन्द्रिया वेत्यनुसंधातुं प्रयतत इति श्रूयते । सर्वथा जितं मुनिमतेनेति शिवम् ।" इति । एवं पाश्चात्य वैज्ञानिकानाम् आविष्कारं प्रशंसन्तः अपि विद्यावाच- स्पतय. स्वकीय-संस्कृतेः प्रणयम् अभिमानं श्रद्धां वा नैव परिजिहीर्पन्ति इति निध्यायताम् एतत् वैशिष्ट्यम् । ४८. अनभिज्ञा हि मोक्षमलरादयः । एवं नानाविषयेषु प्रवन्ध - विलेखन-चणानाम् अप्पाशास्त्रिणां वैशिष्टपं तथा विभ्राजते स्म । यथा उक्तं मल्लिनाथेन-- ·उत्तमप.. १२७ . 'लोकेन्द् यदुपनमेव विदुषां सौजन्य-जन्यं यः' इति । सनातन-धर्म-प्रणयः अमीपां यथा आचारात्मक: तया संरक्षणात्मक: अपि आसीत् । तत्र तावत् विस्त-धर्म-प्रविष्टानां दायविमागविषये प्रोक्तम् सप्पाचास्विमिः 'चिन्तादिघमं प्रविष्टा मन एव च पनिता आर्यजातीया: सऽपि जनयितुर्दायम् बर्हन्तीति धर्म शास्त्र-विरुद्धम् अपे.पि च भारतवन्ध यावद् अन्यत्रादृष्टयुतपूर्व किमप्यनुशासनं महिारसुराविपतिनामनों राष्ट्रे प्रचारयितुं संजीकृतम् । मन्यामहेनुशासनम् इदं विनिर्मितवता भाग्यन्तरेण प्रोत्साहिता एवं स्वधर्म-परित्यागे भारतबीया महिमपिपतिनैति।" इति। 'ऋग्वेदाचे मराठी भाषान्तर' इति महाराष्ट्र-नापामच-पुस्तकस्य समालोचनासमये लिखित विद्यावाचस्पतिनिः " यावश्यकं किल श्रुतीनां पठनम् इवार्य-ज्ञानम् अपि द्विजातीनाम् इत्यत्र नास्ति नः स्तोकोऽपि संदहः । किन्खनुवादनामुना वर्णिकमात्रों- पयोगिना भवितव्यम् । न पुनर्वर्णान्तरेज्य प्रचारोज्नुमन्यतेमाभिः । न किल वयम् ऋग्वेदल्यार्थज्ञानेन नानाविधानि प्राचीनतत्त्वान्यनुसन्धीयेरन् इत्य एवास्यावश्यसंपादनीयतां ब्रूमः । किं तु श्रुतिविहिततयापूर्वजनक- लादेव । प्रमाणं हि सर्वथा नः श्रुतिरेव । यतूच्यतेऽत्र कैदिंचदविगणित- वैदिक-धर्म-मदिराचीनः संप्रति किल पाश्चात्या अपिलच्छा अपि- वेदार्यम् नवगच्छन्तीत्वयुक्त एवायं ब्राह्मणानां प्रलापो न शूद्रो वेदाध्यायी स्यादिति तदेतदुन्मत्तप्रलपितमेव । म्लेच्टरप्पधीयन्ते श्रुतय इति नैदानी ब्राह्मगैः शूद्रागां वेदाध्ययनं प्रतिपेयमिति वचनं तु संप्रति यौरोरीया अपि वाप्पयानादी ब्राह्मणस्त्रीपु हठात् प्रवर्तन्त इति वरं स्वस्त्रीणां ब्राह्मणः शूद्रसमागमानुमतिरेवेति प्रलपतो मूसंघौरेयस्य वचनानांगतोप्पति- रिच्यत इति द्रष्टव्यम् । अर्योऽपि च संप्रदायसिद्ध एव साधीयान् न तु धर्मान्तर-प्रसिद्ध- प्रदन्यंकवाक्यतानुरोवेन विनापि संप्रदाय शब्दमादृश्यादि-बलाद् विघीय- मान इत्येव नोऽभिप्रायः । संप्रदायसिद्ध एव हर्यः कर्तुरमिप्रेतो भवति । तेन ह्यसौ स्वसिप्पैन्य उपदिश्यते तश्चात्मनः शिष्येभ्य इत्येवं शिष्यपरं- ।

·१२८ अप्पा शास्त्रिचरितम् - " परयवायं प्रचरतीति । संप्रदायश्चायं व्याख्याभ्यः शाक्यते प्रत्येतुम् । व्याख्यानाविरोधीन्येव चेत् कियन्तिचित् नव्यविज्ञानान्यनुसंघीयेरन किल तदा काचिदपि हानिः । किं तु सोऽयमेवविधो मोक्षमूलरस्याभिप्राय इति भ्रान्त एवात्र सायनमहाभाग इत्यादयः कर्णारुन्तुदाः प्रलापा नांशतोऽपि शक्यन्ते सोढुम् अस्माभिः । अनभिज्ञा हि मोक्षमूलरादयो वैदिकसंप्रदायस्य अनधिकारिणः पाश्चास्या इति । ४९. भारत-धर्म महामण्डलस्य अधिवेशनम् । वाराणसेय-भारत-धर्म महामण्डलस्य महासमेलन १८२७ शाकस्य पौष-मासे क्रमश: श्रीकाश्यां प्रयागे च निवृत्तम् । श्रीमत्पण्डितमदन- मोहनमालवीयमहोदयः एतादृश विज्ञापन प्रकटीकृत्य तत्तेषां धार्मिक- महत्तराणां संनिधौ प्रहितम् । श्रीमदप्पाशास्त्रिणां सकाशम् अपि तदेतम् उपस्थितम् । तदनु दरभङ्गास्थ-महामण्डल-सभापति-कार्यालयात महा- संमेलनस्य कार्यक्रम-पत्रिकाऽपि संप्राप्ता । सेयं चन्द्रिकायाः अङ्के प्रका- शिता अप्पास्त्रिभिः । श्रीमदप्पाशास्त्रिण: इदानी विविध-ज्ञान-विज्ञान-संपन्नाः स्वदेश- प्रणयिनः सनातन-धर्मानुयायि-गरिष्ठा: पनिका-संचालन-कुशलाः संस्कृत- पण्डिताः इति सुप्रथिताः आसन् । अतश्च नेतद् वक्तुम् अपेक्षितं यत् तेऽपि महामण्डलाधिवेशनाथं समाहूताः इति। तत: परवर्ती निखिलः अपि वृत्तान्तः अप्पाशास्त्रिणां लेखन्या इत्थं प्रकाशितः 'सहकारि-संपादकश्च (धीअप्पाशर्मा विद्यावाचस्पति:) श्रीमता भारत-धर्म-महामण्डलेनाहूतो वाराणसी प्रातिप्ठत । प्रस्थिताश्च वारा- णसी न किल वाराणसीमात्रम् एव गत्वा प्रतिनिवर्तन्ते सनातन-धर्मानुया- यिन इति नून विदितम् एवैतदशेषाणाम् अपि भारतवर्षीयाणाम् । आदिम हि अमीपा कर्तव्यं निस्थलीयानेति । सत्यां पुनर्वाञ्छायाम् अयोध्यादीनि अपि कियन्तिचित् पावन-तमानि क्षेत्राणि सदृश्य प्रतिनिवर्तन्ते धार्मिकाः। सहकारि-सपादकोऽपि नन्वय सनातन-धर्मानुयायिष्वेव अन्यतमः । अतोन एतद् आश्चयं यदयमपि विनिर्वयं त्रिस्थलीयात्राविधि गत्वा च अयोध्या- मथुरादिषु क्षेत्रप्रकाण्डेषु कृतयथोचिताचारो निवासम् आत्मीयं प्रति- निवृत्त इति। ।

·उत्तमपर्व १२९ . यया किल पुरा प्रकटीकृतम् आसीद नस्माभिः नया मासेऽस्मिन् पोपे श्रीमत्यां वाराणस्यां श्रीमती भारत-धर्म-महामण्डलस्य अधिवेगनं तमभूत् । अवमरेऽस्मिन् समुपतस्युर्नाना-दिगन्न-वास्तव्याः पण्डित-प्रवराः महोरदेशक-महाभागाश्च । प्रथमतः किल श्रीमता जम्बू-महाराजेन प्रदत्त महीयसि प्रासादे समवास्याप्यत महामण्डल कार्यालयः। तदनु शारदा- मण्डलम् अवास्यापि । प्रत्यहं च प्रावर अन्तरङ्गममा मायं च महामण्डले तेषां तेषां वागिमप्रवराणां व्याख्यानानि समभूवन् । यत्र च पञ्चमे दिवसे संस्कृतचन्द्रिकायाः सहकारि-संपादक: संस्कृतमापया आर्यधर्मास्यं विषय व्याख्यातवान् । अधिवेशनेऽस्मिन् प्रत्यहं परमहंसाधुपायि-मण्डिताः श्री १०८ गोवर्धन-पीठाधिपतयः श्रीमन्तो जगद्-गुरवः शंकराचार्या: समुपा. स्थिपत । समापतिपदं पुनरागसेयेन पण्डि-प्रकाण्डेन श्रीमता शिव- कुमारमियशास्त्रिपालमकारि। यत्सत्यम् अनिमात्र गरीयान् पण्डित: श्रीमान् शिवकुमार-मियः । कि तु जगद्विलक्षणम् अपि पाण्डित्यं नहि श्रीमज्जगद्-गुरुपदाधिकारं लघूफर्तुम् अलं नवति । तयाकरण-प्रयास: न परम् योद्धय गमयतीति नो बुद्धिः। यत एव च विदुपाऽपि सता श्रीशिव- कुमारमित्रेण यत् श्रीमतां जगद्गुरु चरणानाम् उत्सङ्ग उत्सङ्गम् आघायव निविदाकम एवोरावैगि तद् एतत् परं दूपणार्यवेति संमन्यामहै। मौद्धत्यं पुनरेतद् अतिमात्रम् एवायुक्तम् एवंविषस्य वैदुप्यस्य चेति ब्रुमः । यः च सत्स्वपि श्रीमज्जगद्गुरुचरणेपु महाभागोज्यं ममापतिपदम् अनुवापि- तस्तेपि नन्वा दूषणीया एव । अतः परं सति प्रसंगे नैवविधो मान्यानाम् अतिक्रमो भूयाद् इत्यागास्महे ।" इति । अस्मिन् समये 'मित्रगोष्ठी'-मासिक-पत्र कार्यालयेऽपि तत्-सद- स्मानां द्वितीय-वापिक-ममा समायोजिता । तस्याम् अपि वाचस्पतयः 'मित्रगोठया उद्देश्यम्' इति विषयम् अधिकृत्य व्याख्यातवन्तः । कागो-याना-प्रसंगेन श्रीअप्पाशानिप: मयुराक्षेये गताः। तदा तनत्य-विद्वगोठ्या संमानपत्र प्रदान पुरस्मरं मत्कृताः एते । मंगाना तु आत्मप्रसा-दोष-मिया न प्रकाशितम् एतः। प्रापिताश्च मयुरा-विद्वांसः क्षमार्यम् । इयं त्रिस्थली-यात्रा धीमदप्पासास्त्रियां सपरिवारापामेव सममवत् । अनेन च महामण्डल-परिषदो वृत्तान्तन जगद्गुरुपीठविपिनी भक्तिः इव निर्मीकत्वम् अपि श्रीमद्-अप्पामास्त्रियां प्रकटीमवति । अ.च....९ ·१३० अप्पा शास्त्रिचरितम् - " ५०. भारतवर्षे च केतुमाले ( युरोप ) च सिंहले ( सिलोन ) च । सर्वाङ्ग-सुन्दरायाः संस्कृत-चन्द्रिकायाः प्रचारः उत्तरोत्तरं वर्धमान एवासीत् । यद्यपि मध्ये मध्ये भूयोभिः एव परित्यक्ता इयं तथापि रोचकम् आकर्षकं च अस्याः स्वरूपं क्रमशः शुक्लेन्दुकलावत् एव आसीत् । अत एव ग्राहकाणां न्यूनीभावे अपि चन्द्रिकायाः प्राचीन-खण्डानाम् अपि संग्रहः भूयोभिः एव कृतः । चन्द्रिका-खण्डानां समाप्ती प्रतिमासं विज्ञापन प्रददुः अप्पाशास्मिणः- 'संस्कृत-चन्द्रिकायाः पञ्चम-पप्ठ-दशमखण्डाः अपेक्ष्यन्ते । मूल्यं यथोचितं प्रदीयेत ।' इत्यादि । चन्द्रिकायाः नीवीधनस्य विभाग-ग्रहीतारः तु अद्यापि स्वल्पाः एव आसन् । द्वादश-खण्डीय-वत्सरान्त-विज्ञप्ती निवेदितम् अप्पाशास्त्रिमिः- कालम् एतावन्तं न किल विभाग-ग्रहीतृणां संख्या दशतोऽपि अतिक्रान्तति हन्त चित्रीयते नश्चेतः। अद्य यावत् केवलं सप्तव विभाग-ग्रहीतारः सपनाः । त्रिचतुराश्च पुनः उदयपुरे संपत्स्यन्ते । यत्र किल त्रिशत्कोटयो मनुजानां निवसन्ति न किल तत्र दु.संपादं नीवी-धन-विभाग-ग्रहीतृणां शतम् एकमात्रमेवेति । यद्यपि भारतवर्षे च केतुमाले ( युरोप )च सिंहले च भूयांस एवं चन्द्रिकायाः प्रणयिनः संपन्नाः तथापि न अद्यापि सहस्रम् अतिक्रान्ता अमीषां संख्या । प्रार्थिताश्च अन विषये भूयो भूयः प्रियपाठक- महाभागा अस्माभिः यद् युष्मास्वेककेन संपाद्य नव्यम् एकेक ग्राहकम् अनु. गृह्यतां संस्कृत-चन्द्रिका यावच्छक्यम् इति । प्रियपाठक-महोदया: । न किल समीचीना सांपत्तिकी स्थितिः संस्कृत-चन्द्रिकाया इति न अद्य यावद् उपहारत्वेन किमपि पुस्तकादिक प्रदाय संभाविताः श्रीमन्तः । समीहामहे पुनर्वत्सरेऽस्मिन् ( १८२८) कस्यापि पुस्तकस्य उपहरणेन आत्मानं कृतार्थीकर्तुं यदि देवम् अनुकूलं स्यात् ।" इति । एव राष्ट्रभक्ति-प्रचाराय, धर्मसेवनाय, संस्कृत-भाषायाः परिचर- गाय, चन्द्रिकायाः प्रसाराय, पाठकानाम् अनुरज्जनाय च भृशम् उद्यमशीलः अप्पाशास्त्रिभिः संपादितं रसिकाना स्वान्तेपु चिरकालिकम् अवस्थानम् । अत एव भूयसाम् एव विदुषां प्रशंसायाः पात्रभूतैः एतः संस्कृतभाषायाः सौभाग्य-प्रकर्ष-पीयूप-वर्षी कोऽपि अपर एव सचिन्तितपूर्वः प्रयासः अङ्गी. कृतः। यतः च सारखं च साभिमानं च सुदृढं च वयं सर्वेऽपि संस्कृतभाषायाः सजीवत्वं च समर्थत्व च राष्ट्रभापात्व च सनिश्चयं प्रतिपादयामः । कः सावत् अयं प्रयासः किं घ अस्य स्वरूपम् इत्यदि निखिलम् अपि अनुपदम् एव उत्कृष्ट पर्वणि निभाल्यता रसिकप्रेप्ठः । + ·उत्कृष्ट पर्व। १. वहूपकरोति संस्कृत-भाषा-प्रणयिनाम् । जप्ट वर्षाणि संस्कृत-चन्द्रिको संपादितपद्भिः भीअप्पा. शास्त्रिनिः भूयसी कोतिः संप्राप्ज्ञा। संस्कृत-भाषायाः चन्द्रि- कायाः च संजीवने भृशं प्रपतमानः पारिभिः अपि एतैः संपादितं स्वीच-परिवमस्य किमरि अवान्तरं फलम् । तत् हि नाम सारतीय-पूर्णेन्दु-समुज्ज्वलं यशः एव । अपा- न्तरमेव पुनः इदं फलम् । प्रधान तु फलं प्रयासानाम् एतेश संस्कृत-वाङमय-निनाद-माधुर्य-धिकृत-कोकिलरवं संस्कृत- राजनीति-परिपुष्टं स्वकीय-विद्या-तेज:प्रोद्भासि भारत- वर्षम् एव । इदं तावत् न दौर्भाग्य-परिपीडितेन तदानीन्त- नेन समयेन समनुभूतं, नैव च अद्यापि मनागपि प्रादुर्भवितुं शक्यते। तथापि तादृशाय संस्कृत-प्रचारोद्योगाम महद् यशः एतेषां समुपकारि समभूत् इत्यम नास्ति स्तोकोऽपि संदेहः। चन्द्रिकायाः किल प्रशंसा भूयोभिः एव कृता । केरलीये विज्ञान-चिन्तामणि-संशके संस्कृत साप्ताहिक-पत्रे तत्संपादकः पं. श्रीनीलकण्ठशास्त्रिभिः लिसितम् कोल्हापुराद्-राशिवडेकरोपाह श्रीमदप्पाशर्म-विद्यावाचस्पति-मिथः प्रचार्यमाणा संस्कृत-चन्द्रिकाभिधाना मासिक पत्रिका सरस: आवश्य: उपपत्ति-बहुल: प्रमाण-दर्शन-प्रतिष्ठितः विविधः उपन्यास-विशेषः निष्पक्ष- पातः निपुणं निरूपितः समालोचना-विशेषः सहृदय-हृदय हरण-प्रवीणः काव्यरत्नहृद्य-वृत्तान्तविशेषः सुभाषितः सुप्ठभिः अभिप्रायः च तत्तद्विपयैः पण्डित-प्रकाण्डानां धर्म मर्यादा-परिपालन-बद्ध-मरणः इतरः अपि वामयः अखिलाभिनन्दनीय-महिमा जयतितराम् । सहकारि-मंपादकोऽस्या राशिवडेकरोपनामक-श्रीमान अप्पाशास्त्रि. महाभागो बहुकृत्वः समातितान् अन्तरायान् विलघयन् ।।

·अप्पा शास्त्रि चरितम् . विघ्नर्मुहुर्मुहुरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति' इति सर्वाभिमताम् अभियुक्तसूक्तिम् उपनयनेनामुत्तरोतरम् उत्कर्ष बहूपकरोति संस्कृत-भाषा-प्रणयिनाम् अखिलानाम् इति निर्विवादम् इदम् । पुरातन- कवीनां चरित्रसंपादनं, भूगोल-विवरणं, तत्तच्छास्त्र सिद्धान्त-विशदीकरणं, सरस-कविता-प्रकटनेन सहृदय-हृदयाकर्षणम् आख्यायिका-प्रकटनेन गद्य- विलेखन - मार्ग-विशदीकरण, तत्तच्छास्त्रवादेन विविध -विज्ञेय - विषय. विवरणम् इत्यादिका उद्देशा अस्या अखिलाभिनन्दनीया एव । पुस्तकादि-समालोचना पुनरेतस्या: समीचीनैव । अन्तत: प्रकाश्यन्ते च तत्तवृत्तान्ताः सुविशदम् । विशिष्यास्माकम् आवर्जयत्यस्याः सरल-मधुरा भाषासरणि: । कालेऽस्मिन् विरलीभवति संस्कृत-भापा-प्रचारे सत्-रि- पोषणार्थ दृढतर-निबद्धकच्छाः श्रीमदप्पाशास्त्रिसदृशाः महाभागाः समुचित- साहाय्य-प्रदान-पुरस्सरम् उत्सहनीया. सर्वैरपि सारग्राहिभि. ।' (विज्ञा. १७ - १० - १९०५ । १६ - ६ - १९०६) इति । एतेन विज्ञायेत पाठकः महामहिमशालित्वम् अप्पाशास्त्रिणाम् । प्रायेण पत्रिका-संपादकाः स्व-गौरव-स्थापनार्थ पत्रान्तरं तत्संपादक वा दूपयन्ति । परन्तु विज्ञानचिन्तामणिः सपादक: अत्र महीयान् अपवादः । २. प्रेष्ठाः संस्कृत-चन्द्रिका-संपावकाः । यथा किल पूर्वम् उक्तं तया विज्ञान-चिन्तामणे: अभिप्रायम् एव अनुकृतवद्भिः भूयोमि. एव विद्वभिः प्रशसिताः अप्पाशास्त्रिणः । उद्दिश्य खलु एतान् केचित् प्राहुः । स्वस्ति निस्तुलाय वात्सल्याय । अपरे प्रार्थयन्ते ' कोविदानां धीरेय ! नमो नमः । ' अन्ये निवेदयन्ति • पिष्ठाः संस्कृत-चन्द्रिका-संपादका: प्रेष्ठा | स्वस्ति । ' इतरे अनुन- पन्ति ' आस्माकीन-प्रीतिभाजन | परम-विनम्भाषण! प्रेष्ठ !' एके समा. द्वयन्लि प्रियगुहृत्तमाः !' इति प इति च । भूयासः पुनः असंतुष्यन्तः इव संमान-यन्जन पदमाण परिमण्डयन्ति वितता विरुदावलिम्- 'स्वस्ति थीमते गभारत-भू-वलय-फुरिताय नाना-सध्यास्त्र-परिशीलन-प्रमोदित- मानमाय महानुभावाय प्रियमुहृत्प्रवराम श्री अप्पागास्त्रि-विद्यावाचस्पति. महाभागाप मानुराग-विनय-प्रमोद ग्रहमानं शतं नमासि। ' इति । एतंग प यहमानप्रदानेन विहांग. परिचितवन्तः श्रीमदप्पाचारित्रणा ध्येयं, दुप्य, ·उस्कृप्ट पर्व कोगल्यं, पत्रिका-संपादन-कलावत्तां च इति स्फुटीभवति । इदं पुनः प्राप्ति- पत्रम् एव भगवत्याः संस्कृतभाषायाः सेवाया: इति मन्यामहे । कालेऽस्मिन् श्रीअप्याशास्त्रिणां यशोभूमिका तादृशीं नुप माम् अवाप यादृगी कस्यांचित् भाद्रपद मासावतरणिकायां तः एव वणिता (सं. चं. १३।६) सुस्नाताम्बुधरावलीविलितरम्मोमिरच्छप्रभा प्रोद्यच्छीतमरीचिभानुपटलीपाटीरसञ्चचिता। भाजच्छ्यामलशाहलंकवसना फुल्लाम्बुजप्रोल्लसद्- भङ्गकालकशालिनी विजयते भाद्रे भृशं पीरियम् ॥ इति ॥ ३. विहाय पुण्यतमं सुर-सरित्-तीर-निवासम् - कोल्हापुरीयं वेदोक्त प्रकरणं वाचकमहाभागः पठिनार्वम् एव । तद्विपये वहूनां पण्डित-प्रकाण्डानां मतानि चन्द्रिकामा प्रकाशितानि । सर्वाणि पुन: एतानि अप्पाशास्त्रिणाम् एव अभिप्रायं द्रढयन्ति स्म । कोल्हापुरीय- जगद्-गुरु-पीठ-पदाधिकारिणः, अन्ये च केचित् श्रीमदप्याशास्त्रिणां प्रति- कूला: आसन् । ये चैवं महाभागाः तेषु एव कश्चित् अन्यतमः काशीनिवासी यति: कृष्णानन्दो नाम। एतेन खलु कोल्हापुर-नृपतेः श्रौत-कर्ममु अधिकार प्रतिष्ठापयितुफामेन ' अधिकार-परामर्श' इति निबन्यः अप्पाशास्त्रिाणां सकाशे प्रेपितः । विलोक्य तु परामर्गस्य गास्त्रार्य-चकल्यम्, अत एव च धर्मविरुद्धत्वं, खण्डित: अयम् अप्पागास्त्रिभिः। चन्द्रिकाया १८२८ शाकीये चंयाङ्के 'परामगं-प्रतिक्षेपः' इत्यात्यः वयं तत्-खण्डन-प्रवन्यः प्रकाशितः। एतं च वृत्तान्तम् उपश्रुत्य अप्पाशास्त्रि-मुहमत: वाईवासि-श्रीकाशीनाय शास्त्रि लेले महोदयः स्वीये 'धर्म' नामके महाराष्ट्रभापामये मासिक-पत्र सानुवादं संमुद्रितः अयम् । परामगं-प्रतिक्षेपस्य आमुचे गर्जन्ति अप्पा- शास्त्रिणः "विहाय पुण्यतमं सुर-सरित-तीर-निवासं कोल्हापुरम् अनुप्राप्त: कश्चन वाराणसेयो यतिः कृष्णानन्दो नामासापयितुकामः कोल्हापुराधि- पतेः क्षत्रियभावं पत्रिकाम् एकाम् अधिकारपरामर्गामिधां महाराष्ट्र- मापया संदृश्य प्राक्षिपत् मुष्ठ धूलोपटलं केषांचित् नयनेषु । पत्रिका पुनरियमनिवेदयन्त्येव प्रेरयितुः नाम प्राप्तवती नः कार्यालयं गलहस्तितवती च कृष्णानन्द-विपपिणीम् आस्माकीनां पाण्डित्ययताम् ।" इति । . - ·मप्पा शास्त्रि चरितम् ४. न किल प्रज्ञा नाम फेवलं वैदेशिकेग्वेव । श्रीमदप्पाशास्त्रिणां समये वैदेशिक-शासनस्य दृढत्वेन सामान्यजनाः शासकानां तद्देशीयानां तत्पक्षीयाणाम् एव च प्रशंसने कृतार्थतां मन्यन्ते स्म । लक्ष्मीवतां धुरीणाः हि सकलानाम् एव गुणानां पात्रीक्रियन्ते । कि पुनः प्रभुत्वसपना: ? अत एव च नैतत् आश्चर्य यत् आङग्लविद्वांसः आडग्ल- देशीयाः भाषिणः एव च परमार्थत: प्रज्ञावन्तः इति शासक-मुख-प्रेक्षिणः अमन्यन्त । पत्रिकादि-प्रचारणस्य तत्-सौष्ठव-संपादनस्य च कौशल्यं मनाग् अपि नास्ति एतद्देशीयेषु इति भूयसाम् एव विचारः अवर्तत । नित्यं व्यवहार-प्रयुक्तासु प्रादेशिकभाषासु तद् इदं दुर्घट, ततश्च संस्कृत-भाषा- प्रथित-पत्रिकाणाम् अवस्था ततोऽपि होना एव इति सुवोधम् एतत् । अतश्च मनोज्ञपत्रिकाणां सस्कृतविश्वे सर्वथाऽभाव एव इति च । समीक्ष्य पुनः एतां केपांचित् विचारधोरणी संस्कृत-पत्रिकाणाम् आदर्श प्रतिष्ठापितवद्भिः अप्पाशास्त्रिभिः कथं नाम मौनम् आलम्ब्यताम् ? कथं वा सोढव्यम् एवं- विधम् अपमान-निविशेष वचः । ततश्च प्रत्युक्तम् एतैः " न किल प्रज्ञा नाम केवलं वैदेशिकेष्वेव विधामा निहिता येन समधिगतार्थाः स्वास्थ्यम् आपना अपि भारतवर्षीयाः स्वीय-पत्रिकासु मनोजत्वम् आविष्कतुं न प्रभवेयुः । कि तु द्रव्यमात्रायत्तं सर्वाङ्ग-रमणी- यतापादनं ग्राहक-जनानुग्रह-मात्रायत्तश्च पत्रिकाणां द्रव्याधिगमः । तद- भाववशादेव हीयमानकान्तीनिव्याकुलीभवन्ति प्रत्यहं स्वदेशीयानि संवाद- पत्राणीति जानन्तोऽप्येतन जानन्ति प्रज्ञावन्तो भारतवर्षीयाः। एवं गते प्रचारित-पूर्वाणाम् अपि पत्रिकाणां प्रकाशने कप्टायमानाः संपादकाः कथं नाम नव्याः पत्रिका प्रकाशयितुं प्रभवेयुः ?" इति । (सं. चं. १३॥३) एतेन सर्वाङ्गीण-सौष्ठव-समुज्ज्वलाया: नवीन-संवाद-पत्रिकायाः प्रकासनस्य कामना व्यज्यते । पूर्वमेव पाठकानाम् आग्रहनियन्त्रितः अप्पा. सास्थिमिः सममिलपित-ग्राहक-संपत्तो 'सूनतयादिनों ' नाम साप्ताहिक- संवाद पत्रिका प्रकाशयिष्यामः इति निवेदितम् आसीत् । एतम् एव पुनः प्यवसायम् अनुलक्ष्य स्वदेशीय-संवाद-पत्रिका मनोगत्वविचार: प्रस्तुतः अपम् एतः।

·उत्कृष्ट पर्व ५. सून्तवादिन्याः आदर्शः (Sample) शकस्य १८२७ वर्षे विजय-दशम्यां सूनृतवादिनी-प्रकाशनम् आरम्भ- णीयम् इति आसीत् अपाशास्त्रिणां प्रथमः संकल्पः । किं तु ग्राहकसंपत्तेः अमावात् सोऽयं मूहूर्त: १८२८ वर्षस्य वर्षप्रतिपत् वभूव । तेनैव च पुनः कारणेन न पारितं सूनृतवादिन्याः प्रकाशनम् एतः । अथ संपन्नायां यावद- पेक्षित-ग्राहकसंख्यायां सूनृतवादिन्याः आदर्शाङ्कः १८२८ वर्षीय भाद्रसुदि तृतीयायां प्रादुरासीत् । मुद्रणम् अस्य वाईक्षे मोदवृत्त-मुद्रणालये चन्द्रिकया सहव वभूव । प्रकाशनम् अपि वाईतः एव संस्कृत-चन्द्रिका-शाखा-कार्या- लयात् । चन्द्रिकायाः त्रयोदश-खण्डस्य पष्ठेऽङ्के (भाद्रपदीये) निवेदितम् अप्पाशास्त्रिभि:- " निवेदितम् एवैतत् चन्द्रिकायाः प्रणयिनां च अन्येपां च भूयसां भारतवर्षीयाणां यत् प्राकाश्यतातीतया चन्द्रिका-संख्यया समं सूनृतवादिन्या आदर्श-संख्यास्माभिः । प्रेषिता च इयं सर्वेषाम् अपि चन्द्रिका-प्रणयिनाम् इव भूयसाम् एव अपरेषां भारतवर्षीयाणां सविधे । विज्ञापितं च ये किल ननां प्रत्याचक्षीरंस्तान् अप्रतिपिद्धं परमतम् अनुमतं भवतीति न्यायम् अबलम्ब्य सूनृतवादिन्या ग्राहकान् आकलयिष्याम.। प्रेपयिष्यामः च प्रति- सप्ताहं सूनृतवादिनीम् इति । अतो यः प्रत्याख्यातुम् इप्यते सूनृतवादिनी प्रत्याख्यायतां तैः सेयम् अधुनापीति प्रार्थयामहे साञ्जलिवन्यम् । सूनुत- वादिनी च अचिराद् एवावतरिप्यतीति संसूच्यते।" इति । ग्राहकचतुःशतीलाभोत्तरम् एव सूनृतवादिनी यथावत् प्रचरेत् इति सन्तवादिन्याः आदर्शसंख्यायां प्रकटीकृतम् अप्याशास्त्रिभिः आदर्श-संख्या. प्रकाशनस्य च प्रयोजनं पुरतः प्रसंगवशात् तः स्पष्टीकृतम् । यथा "ये किल यत् किमपि पुस्तकं वा पत्रं वा प्रकाशयितुम् ईहन्ते विज्ञापनमात्रमेव ते प्रकाशयन्ति तेषु तेषु संवादपत्रेषु । प्रकटनपत्राणि वा प्रचारयन्ति। (तन्मात्र) समवेक्ष्य ग्राहक-येण्यामात्मानं निवेशयन्तोऽपि 'अनुचितं मूल्यम् ' 'नास्य सौष्ठवम् ' इत्याभिदवानाः प्रत्याचक्षत एनम् । एतदेव च विचिन्त्य व्ययीकृत्य भूयिष्ठं द्रव्यं प्रथमतोऽस्या आदर्श- सख्या प्राकाशियेन सम्यक् अवगच्छेयुः स्वरूपं ग्राहकोरेया न पुनः विप्रल- पेयुयं तथाविधेत्यादि।" इति। (सूनुतवादिनी १।३) ·अप्पाशा स्त्रिपरितम् इदानीं सूनृतवादिन्याः परिचयः प्रदेयः। आकार: खल्वस्याः तदानी- न्तनस्य पुण्यपत्तनप्रकाशितस्य 'केसरी' इति पत्रस्य सहोदरः आसीत् सर्वाङ्गीणः पुनः अस्य सूतृतवादिन्याः आदर्शस्य परिचयः तदानीं केरलेषु प्रकाशित विज्ञानचिन्तामणिपत्रस्य ( १७।९।१९०६ दिवसीये ) अई प्रदत्तः तत्संपादक: प. नीलकण्ठशास्त्रिभिः । सोऽयम्- ६. सर्वाङ्गरमणीया सनृतवादिनी प्रियतमा। सनृतवादिनी-ज्ञात मैव खल्विदं चिन्तामणिसुहृद्भिः यदिदनामिका वाचन साप्ताहिकी संस्कृत-पत्रिका संस्कृत-चन्द्रिका-सहकारिसंपादक- विद्यावाचस्पति-श्रीमदप्पाशास्त्रिमहाभागः संपाद्यमाना बहिरवतरेदिति । अस्यास्तावदेक आदर्शः अस्मत्-पत्र-मन्दिरम् उपागतः संतोपयतितरां मानसम् आस्माकीनम्! इयं च संख्या सूनृतवादिन्याश्चन्द्रिका-कोड-रूपा। ग्राहकचतुःशतीसंपत्तावेवेयं प्रकाश्येत। इदानीं सुहृदां पुरतः समीक्षणार्थम् एवंक आदर्शः प्रापितः। कियती संख्या ग्राहकाणाम् इदानी संपन्नत्यव- बोद्धम् अपारयन्तो वयं प्रस्तुत-पत्रिकाया इतःपरं क्रमशः प्रकटने कियानिव जायेत वा विलम्ब इति आशङ्कामहे । अथापि समादध्महे समासनायाम् एव संपत्तो यावदपेक्षितं ग्राहकाणाम् आदर्शः समुचितः समवतारयितुम् इति । एतदादर्शोपलब्धि समनन्तरमेव वहवोऽस्याः ग्राहककोटीम् आटीकेरन इति च गरीयान् अस्माकं विश्वासः । आगतायाः पुनरस्या रामणीयकमत्र किंचिदिवोपपादयामः सुहृदां पुरतः । एकतालात्मिकाया अस्याः प्रथमभागे प्रसिद्धि-पत्राणि सूनृतवादिनी-नियमावली चतुर्थे च पत्रे प्रसिद्धिपत्र चन्द्रि- का-नियमावली-प्रभृतयश्चेति प्रतिसप्ताहम् अनुवाच्यावयोधनीया विषया भागयोः एनयोः न अवलोक्यन्ते। द्वितीय-तृतीय-भागौ नानाविध-नव्यनव्य. वाड मुखपरिमण्डिती कामपि महीयांसमाधत्त: सान्द्रमानन्दमनुवाचयितुः । भागद्वयेऽत्र विद्यन्ते दश स्तम्भाः । अत्र च प्रधान-लेख-संपादकीय-टिप्पनी. संवादसंग्रह-प्रभृतयो दृश्यन्ते विषयाः। विषयप्रकटन-परिपाटी तावदेवम् एव इतोऽपि भविष्यतीति ज्ञायते । अस्यां च पामिका राजकीयाश्च सामयिका अन्ये च केचन विपया, सरल-सरस-मधुर-संस्कृत-भाषा-निबद्धाः प्रकटी- कृताः । अस्या नियमावल्पां 'विज्ञापनान्यपि वैदेशिका-वस्तु-विषयकाणि सनातनधर्म-विद्रोहीणि वा न स्वीक्रियेरन्" इति स्पष्टं प्रत्यपादि । कुतः - ·१३८ अप्पाशा स्त्रिच रितम् नापि गद्यविलेखनचणो भट्टवाण: संस्कृतमापा-प्रणयिनाम् अस्माकम् उप- कुर्वन्ति, यथा अयम् एकः श्रीमान् उपकरोति विद्यावाचस्पति: अप्पाशास्त्री नव-नव-संस्कृत-प्रवन्ध-लेखन-विनियुज्यमान-स्वीय-समयः स्वतन्यः संस्कृत- गद्य-बिलेखने वैयाकरणमणि: आलंकारिकालं कारभूतो नैयायिकमूर्धन्यो धर्मशास्त्रराद्धान्तान्तरार्थवेदी रसिकमणि: संस्कृत - चद्रिका - सहकारि- संपादकः। मुलभा किल संस्कृत-पण्डिता इदानों ये केवलं तद्-वादमात्र- निष्णाता वर्तन्ते, दूरे संस्कृत-भाषा-गद्य-विलेखन-सरण्याः । किं तु सुदुर्लम एव अप्पाशास्त्रिसदृशः पाण्डित्यविषये सरस-मधुर-वाइमुखावलेखन- विपये च समं प्रवर्तमानः पण्डित-रसिकः । अतस्तेनैव प्रचार्यमाणायाः सन्तवादिन्या रामणीयक-विषये न कस्या जायेत संशयावकाशः। अतो ये तावद् एनां न आदरपुरःसरम् अवलोकन्ते न तेषु अस्माकं रोपः, किं तु दयेव । अन्ततश्च वयं सन्तवादिन्या अव्याहतं प्रचारम् उत्तरो- त्तराभ्युदयं चाशंसमाना विरमामः ।" इति । एतेन पं. नीलकण्ठशास्त्रि-प्रणीतेन प्रशंसा-संदर्भण श्रीमदप्पा. शास्त्रिणां योग्यता विशेपतः स्पष्टा भवति । चन्द्रिकाद्वारा समस्तम् एव संस्कृतविश्वं वशीकृतम् आसीत् एतः इति निर्विवादम् इदम् । ८. विद्यावाचस्पतिमहाशयस्य यचोवैखरी स्वयमेव क्षमते । इत्यं सूनृतवादिन्या: आदर्श समुद्भाव्य श्रीमदप्पाशास्त्रिभिः संस्कृत- पत्र-कलाया: आदर्शाः प्रतिष्ठापितः । यथा खलु चन्द्रिकायाः पञ्चमं खण्ड पठित्वा पाठका. मुग्धाः समभवन्, तथैव सूनृतवादिन्याः इमम् आदर्श वीक्ष्य अपि रसिकप्रवराः निःसीमप्रमोदाः वभूवुः । ग्राहकाणां सून्तवादिनीविषयि- णीम् उत्कण्ठायाः पराकाष्ठा विज्ञान-चिन्तामणिगतं लेखालेखि विस्प- प्टयति । २४-९-१९०६ दिवसीये चिन्तामणौ का. प्र. अण्णङ्गार्य- महाशान्त-महोदयः प्रकटयति स्म स्वीयां मनोव्यथाम् 'तप्रभवद्भिः प्रिय महामार्गः विद्वत्-कुल-चूडामणिभिः सर्वतन्त्रकूल. कप-वैदुपीमहिमभिः संस्कृत-चन्द्रिकाया: सहकारि-संपादक: अप्पाशर्म- विद्यावाचस्पति-महाशयः प्रचिकटयिपिता काऽपि सून्तवादिनी'-समाख्या पत्रिका । अत्रेदं किमपि विषादस्थानम्। इदम्मासिक्याः संस्कृत-चन्द्रिकाया अन्तिमे पृष्ठे यदि पुनः संपर्धेत चतुःशती-ग्राहकाणां तदेव सन्तवादिनी' ·उत्कृष्ट पर्व १३९ वहिरवतायतेति दृश्यते । द्विसत्यवान ग्राहकाणाम् अतिमात्रदुर्लभेति नैवात्र मात्रयापि विवदितव्यम् । एतादृशे च संदर्भ-व्यतिकरे कयं लभ्येत चतुः- शती ग्राहक-महामागानाम् । यद्यसौ निर्दिष्टा ग्राहक संख्या न संपद्येत तदा नेपावतार्या सूतृतवादिनीत्येव खल्वभिप्रायः संपादकमहोदारापाम् । इदमेव शोकास्पदम् अस्माकम् " इति । तत्रवाङ्के अनुपदम् एव चिन्ता- मणि-संपादकैः पं. नीलकण्ठशास्त्रिभिः प्रत्युक्तम् एतत् " यत्र यदुक्तं द्विशत्येव ग्राहकाणाम् अतिमात्रदुलं भेति नैवात्र मात्रयाऽपि विवदितव्यमिति तत्र वयं प्रत्यवतिष्ठामहे । संस्कृत-चन्द्रिका- सहकारिसंपादकस्य अस्मत् सुहृदोऽप्पाशास्त्रि-विद्यावाचस्पति-म •महाशयस्य वचोवैखरी स्वयमेव क्षमते समावर्जयितुं सहृदयान् सकलान् । अपि । गर्वाणी-प्रणयिनस्तत्सौहार्दवशंवदा नियतम् अहमिकया प्रेपयेरन् मरसान् उपन्यासान् । कि च। आदर्शभूतेयं प्रयम-संचिके व शक्नोतितराम् इम द्रदयितुम् अभिप्रायम् । अन्यत् च । सांप्रतम् अकुरितः खलु सनातन-धर्म- प्रणयिनां कश्चन व्यवसाय विशेषः । अपरं च । वङ्गेपु प्ररूडः स्वदेशाभि- मानः शासोपशाखा-परंपरामिः मारते सर्वकागि प्रसरति । इतरद् अपि। राजकीया अपि इदानी गर्वाण्याम् अपि प्रकासयन्ति प्रणयम् । अतो लिप्सिता संपादक: चतुःशती ग्राहकाणां ततोऽप्यधिकाऽपि संख्या सपदि संपद्यतेति तत्र च अवश्यं परमकारुणिको भगवान् भवानीवल्लभो वितरे एव करुणाम् इति च आस्माकीन: मुदृडो विचम्मः ।" इति । अहो सोमाग्यं श्रीअप्पाशास्त्रिणां लेखन्या:! अहो हृदय-स्पर्शित्वं मूनृतवादिन्या आदरांस्य !! अहो औचित्यं शोकास्पदत्वस्य !!! महो साहजिकत्वं प्रत्यवस्थानस्य !!!! अहो ययायंना कारणानां समुच्च- यस्य !!!!! सईया वाचाम् अगोचरः समेधितः अयं योअयाशास्त्रिणां यश.प्रतिष्ठाया: गरिष्ठः महिमा इति नि:संदेहम् इदम् । ९. निदानं विलम्बस्य। एवम् आदर्श मात्रेण एव समुल्लसितस्वान्ता: रसिकवर्याः मून त- वादिन्याः अवातारं प्रतीक्षन्ते स्म । चन्द्रिकाया: मूनृतवादिन्याः च संमुद्रण- व्यवस्था याईहोने एव कृता आसीत् । प्रतिसप्ताहं पुनः इदानी पत्रिका प्रकारानं विधेयम् इति वाईसेवानिवासः एव समुपकारकः इति विचिन्त्य ·अप्पाशा स्त्रि चरितम् श्रीमन्माधवरायामात्याना कोल्हापुरीयात् प्रासादात् अप्पाशास्त्रिण: वाईक्षेत्रम् आगताः । सपरिवारस्य आत्मनः तत्र निवाससौकर्यम् एतैः संपादितम् । वाईनगरे मध्यवीयी (मधली आळी) इति संज्ञके निमार्ग दीक्षितसोधः (दीक्षितवाडा) इत्यस्मिन् गृहे अप्पाशास्त्रिभिः स्वीयं घुटुम्बकं निवेशितम् । प्रायः दीपावलि-समासन्ने समये स्थानपरिवर्तनम् इदं संजातम् । चन्द्रिकायाः सूनृतवादिन्या: च कार्यालयस्थानं वाईक्षेत्रम् एव बभूव । सूनृतवादिन्याः आदर्श संख्या-प्रकाशनोत्तरम् मोदवृत्त-मुद्रणा. लयाधिपतिना सह मुद्रण-व्यय-द्रव्य-संवन्ध प्रतिज्ञाः कृत्वा प्रथमावस्य प्रवन्धादिकं समुद्रणाय प्रदत्तम् एभिः । ततश्च- " अतिक्रान्तः किल बहुतियः समयः सूनृतवादिन्या आदर्शस्य । तत आरभ्य ' कादा नु सूनृतवादिनी प्रकाश्येत इत्यनेकशोऽनुयुञ्जानैः परां काष्ठाम् आरोपिताः स्म उत्साहस्य। संपन्नः च प्रायेण यथावसरम् एवापेक्षिता ग्राहकाः सूनृतवादिन्याः। पत्र-प्रापणायाम् आवेदयाम ! अनुमते च अस्य शुल्कहासे प्रधान-पत्र-प्रापणिकाधिकरणिकेन अत्रत्य एव दण्डाधिकरणिक आवेदनीयम् । यावद् ग्रथितुम् अक्षराणि प्रवन्धान प्राय- च्छाम तावदेव समाक्रान्ता: स्मो गरीयसा ज्वरेण। अनामयत्वम् अनु- प्राप्ता यावद् राज्यावेदयितुम् इच्छाम. तावन्नास्त्यत्र इदानी मदीयोऽधिकार इति प्रत्याख्याताः स्म: प्राड्विवाकेन अत्रत्येन । अन्तत: पुनस्त्रिचतुर- दिवसेभ्यः प्राक् अयोपस्थिते मण्डलाधिकरणिक आवेद्य प्रवृत्ता: स्मः प्रकाशन-कर्मणि सूनृतवादिन्या व्यापारयितुं चेत." इति । एतेन सूनृतवादिन्याः प्रथमेऽधे प्रकाशितेन निवेदनेन स्पष्टीभवति कारणं विलम्वित-प्रथमाङ्क-प्रकाशनस्य । १०. उपक्रान्तं सून्तवादिन्याः प्रकाशनम् । ततश्च १८२८ शकवर्षीयमार्गसुदि चतुर्दश्यां (२९-११-१९०६) गुरुवासरे मूनृतवादिन्या. प्रथमाङ्कः प्रकाशितः । तद्-विषये चन्द्रिकायाः त्रयोदश-खण्डस्य सप्तमेऽई प्रोक्तम् अप्पाशास्त्रिभिः- 'विदितमेवंतत् चन्द्रिकायाः प्रणयिनां यदासीत् अस्माकं मनोरथः प्रकायेम साप्ताहिकी संस्कृत-पत्रिका मन्तवादिनी नामेति । पठित एव हि अस्माभिः प्रहितोऽस्या आदर्शोऽमीभिः । सा पुनः पत्रिका मार्गशीर्ष- " ·उत्कृप्ट पर्व १४१ शुक्ल चतुर्दशीतः प्रभृति प्रकाशयितुम् आरब्धाऽस्माभिः। प्रतिगुरुवासरं चैपाप्रकाश्यते । यद्यपि अस्या भादर्श-संश्यया समं प्रेरितेषु पत्रेय निवेदि- तम् एव अस्माभिः यत् संख्याम् इमाम् अवलोक्य ये न प्रत्याचक्षीरस्ते किल ग्राहका एव सूनृतवादिन्या इत्यप्रतिषिद्धं परमतम् अनुमतं भवति इति न्यायेनावगच्छन्तः प्रतिसप्ताहम् एषां सकाशै सूनृतवादिनी प्रेषयिष्याम इति । तथापि नेदानी तथा विधातुम् इच्छामः । भूयांसो हि प्रयम- तस्तूप्णी स्थिताः परस्तात् प्रत्याचक्षत इति । अतो यः किल चन्द्रिकाया! प्रणयिभिः अभिलप्यते सूनृतवादिनी निवेदयन्त्वेते स्वयमेव प्रेयं पत्रिकाम् इति विज्ञाप्यते।" इति। मुहुर्मुहुर्णाहक-सकागात् वञ्चनाम् अनुभवद्भिः संत्रस्तः श्रीअप्पा- शास्त्रिमिः सूनृतवादिन्याः प्रेपणे इदानीं दक्षता अङ्गीकृता । पर 44 साप्तादिनी मन्तहरदपरिन। ११. सूनुतवादिन्याः स्वरूपम् । चन्द्रिकायाः तावत् माकारः 'डेमी अष्टपत्री चतुर्विशति-पृष्ठात्मकः' आसीत् । तादृग-पोडश-पृष्ठ-परिपूरणात्मकः तु सोऽयं मूनृतवादिन्याः । सेयं विस्तारेण प्रतिपत्र चन्द्रिका-पत्रस्य चतुर्गुण-विगाला, ताशपत्रद्वया- स्मिका, एवं पृष्ठचतुष्टयारिमका चासीत् । सर्वाङ्ग-रमणीयायाः मूनत- वादिन्याः तावत् सामान्यः परिचयः विज्ञानचिन्तामणौ प्रकाशितपूर्वः पठिनः एव वाचकमहामार्गः । अस्याः प्रथ मान्तिम पृष्ठयोः चन्द्रिकायाः मूनृत- वादिन्याः च नियमावलिः, ग्रन्यादीनां विज्ञापनानि, महात्मनां पत्रिकाम् अधिकृत्य अभिप्रायाः च संमृद्रिताः । द्वितीय पृष्ठे प्रधानलेवः संपादकीय- टिप्पन्यः च तृतीय-पृष्ठे नेकविधा वार्ता च आसन् । भाषासरणिः तु ·গলা হিগ ঘদি -- . - अनत्या मरल-गरमा सोप्ठय-संपन्ना गुमनोहरा च आगीत् इति कथन पुनरपतम् एव । गूनृतवादिनी-गरी. कविधः प्रबन्धः पिरान् एव गुपति- प्ठितम् अभूत् श्रीमदप्पाशास्त्रियां मकाल-शाम्भ-म-विज्ञानेन समुपेत साम- यिक-विविध-प्रबन्ध-विलेसन-पातुर्य, वृत्तान्त-संग्रह-नैपुण्यं पधार्मिक महत्तर-नेतृत्वेन सह लोकवृत्तान्त-परिशीलन-विचक्षणस्वम् अपि श्रीअप्पा. शास्त्रिणां विश्रुतं समभवत् । एतेन महापार्मिकः, संस्कृत-मंजीवका: मने का- विध-प्रबन्ध-प्रणेता, फविप्रवरः, भारतीय-संस्कृति-परिष्कर्ता टीकाकारः, कुराल. पत्रपण्डितः इति अण्णाशास्त्रिणः गुथिता: अभूयन् । आरम्भः खलु एतेषां लेखनी प्रयासस्य ‘धोशियः शरणम्' इति विलिस्येव भवति स्म इति ज्ञानमेव एतत् पाठकानाम् । ततश्च सूनृत- वादिन्याः उपक्रमे श्रीशिव-वन्दनं कथं नाम विस्मयंता? आदर्श संख्यायाः मङ्गलं तावत् इदम् अशेषजगदाधारमोशमेकमुपास्महे । पत्कृपापाङ्गमनिशं गिरा देष्यनुधावति । इति अवस्या अन्तिमा पक्तिः अप्पाशास्त्रिणां श्रद्धा विशेषतः स्पष्टयति । सारस्वतं धाम श्रीशिवप्रसादेन एव संप्राप्तम् इति हि तस्याः अभिप्रायः । एवं सूनृतवादिनी-प्रथमावस्य मङ्गलं यथा यद्भासा भासते विश्वं येय परिपाल्यते । अन्तमप्येति तद् यस्मिस्तमेकं शिवमीड्महे ॥ इति । एतेन श्रीशिवाद्वैत-निष्ठत्वम् अप्पाशास्त्रिणां प्रकटीमवति । सूनृतवादिन्याः प्रत्यङ्घ मुखपृष्ठीयं मङ्गलपद्यम् इदम् आसीत् शिवपद-सरसी-रहक-भृङ्गी प्रियतम-भारत-धर्म-जीवितेयम् । मदयतु सुधियां मनांसि कामं चिरमिह सनुतवादिनी सुवृत्तः ।। इति । अत्र पूर्वार्धन पत्रिकायाः ध्येयम् पश्चान च तत्साधनं योत्यते । वृत्तान्तप्रधाना अपि सूतृतवादिनी यथा सनातन धर्म एव प्रच. रेत् तथैव प्रयतेत इति भावः । एव च धर्मप्रभावद्योतकम् एव घोप- वाक्यम् आसीत मूनृतवादिन्याः धर्म सर्व प्रतिष्ठितम्' इति । तदेतत् द्वितीय पृष्ठे प्रधान-लेखस्य आरम्भे विराजते स्म ।

·उत्कृप्ट पर्व १४३ - - १२. अलौकिकः खल्वस्यां रसः । आदर्श-संख्यायां प्रकाशित 'उपक्रमणिका' इत्यास्य प्रधान-लेखे सूनृतवादिन्याः प्रकाराने प्रयोजनं स्पप्टीकृतं श्रीअप्पाशास्त्रिभिः । अभ्यस- नीयः किलायं प्रवन्धः । विज्ञापयति च अयं सर्वत: सस्कृत-वृत्तान- प्रकासनस्य उद्देश्यानि । अत एव वाचस्पतीनाम् एव शब्दः अंशतः उद्. ध्रियते स एपः । यया " इह खल्वाकीटपिपीलकं जगति जायमानाः सर्वेऽपि प्राणिनः सुखं सुखं सुखम् इत्येव प्रवर्तमाना: संदृश्यन्ते । सुखं पुनरेतद् ऐह-लौकिकं पार- लौकिकं चेति द्वघा किलोदीयते विद्वद्भिः । तत्र किल विरला एव पारलौकिकं सुखम् उद्दिश्य प्रवर्तमाना दृश्यन्ते। भूयांस: पुनरिहलोकमात्र- भाविनि सुखे सुखामासे या प्रदत्तदृष्टयः स्वस्वाभिलपित-साधनाय समनु- तिष्ठन्ति कर्माणि । ऐहलौकियाम् अपि सुखं न किल क्षणदप्टनष्टम् एवा- पेक्ष्यते फेनापि कि तु तच्चिरावस्थाप्येव काम्यते सर्व: । उपायः पुनरत्र न अवबुध्यते प्रायेण भूयोभिः। प्रवृत्ते चैतद्-विषयिणि विचारे यः समुदेति सिद्धान्तः सोऽयं केवलम् आरमजानमेव परमसुखसाधनमित्ययमेव । न ह्यारम- ज्ञानं नाम कैवलं चराचर-व्यापिनः परमात्मन एव ज्ञानं विवक्ष्यते, परन्तु तस्येव स्वस्यापि । यदि हि वयं परमार्थत एव आत्मानं ज्ञास्यामः के वयं कुतो वयं केषां वयं किम् अस्मदीयं किं च नामास्माकीनं कस्य कृते प्रयति. तव्यम् अस्माभिः किं च मुदूरतः परिहरणीयम् इति तदा न कथम् अपि दुःखम् आप्स्यामः। भूयांस एवास्मामु वार्ताम् अप्पर्यस्यास्पन अवगच्छन्ति । संप्रति किल वयमात्मीयमेव देहमात्मानम् आकलयामः । पुत्रपौत्रादिकान् एव च आत्मीयां जानीमः । नितान्तम् एव संकुचितेयं दृष्टिः । विकासिता पुनदृष्टिनवविधां मतिम् उद्भावयति।मा हि नात्मन एव शरीरमात्मानम् अयोधपति किंतु सर्वान् अपि स्वदेशजान पुरुषान् एवात्मानं ज्ञापयति । एवं प प्रवर्तमानस्य यत् सह देशान्यवः मुखं समुदेति तदेव सुखम् ऐहै- लौकिक पारमायिकं च चिरावस्यायि चेति नाय संदेहः । यथा परमात्मनाने श्रवण-मनन-निदिध्यासनादीनि साधनान्येवंदाग्दिकासहतावस्मिन् अप्यात्म- माने वस्ततादिद्वारात्मभूतस्य सर्वदेवस्यावस्थिते: श्रवणं श्रुतायाश्य तस्याः संवादपत्रादि-द्वाराऽनुपूल सानुसंधानपुरस्सरं मननं तदन निदि- ·- १८४ अप्पामा स्त्रिचरितम् ध्यासन च इत्येव विधानि मायनानि दृश्यन्ते । तेनास्मिनात्मज्ञान एकान्ता एवोपयोगीनि संवाद-पत्राणि इत्यदिग्धः सल्ययम् अब.। सन्ति सल्विदान भूयास्येव संवाद-पप्राणि भारते व नानाविध गावा-संग्रथितानि कि तु न किल सर्वेऽपि सस्वेिव भाषासु निहन्ति । याश्च नाम जगति विद्यन्ते भाषास्तासु सर्वास्वपि प्रकृतिभूता च जरत्तराप्यहीन-सौभाग्या च सर्वाङ्ग रमणीया च संस्कृतभाषवेति स्वीकृतम् एतत् सर्वैः समस्वरम् एव । अलो- किक: खल्वस्या रसः । अत एव च समास्वादित-संस्कृत-मुधारसा महात्मानो न किल जन्म-भाषा-मरन्द-लोलुपाः प्रभवन्ति । अत एव च नामोपांधवण- पथम् उपयाति स्वरूपमात्मीयम् । न चाप्यमी प्रभवन्ति विज्ञातुं निर्दिष्ट- पूर्वम् अस्माभिः आत्मानम् । अयं किल द्रढोयान् नः सिद्धान्तो यद् यदेवंविध एकोऽपि महाभागः कुन्नि किल तच्छतमपि नव्या विधातुं प्रभवेयुरिति । अतःच अवश्यम् अवदोचनीया अमी स्वरूपमात्मीयम् । एतच्च यथा संस्कृत- भापयनानववोध्येत नवं भाषान्तरेण कथम् अव्यववोपयितुं शक्यम् । अत एव संस्कृतपत्रिकाम् इमां सूनुतवादिनी नाम प्रचारयितुं प्रवृत्ताः स्मः । एपा किल. सरलया सुबोधया सरस-सरसया च संस्कृतभाषया अवबोधयिष्यति सांप्रतिक स्वरूपं भारतवर्षस प्रदर्शयिष्यति च हिन्दूनाम् इव हिन्दुधर्मस्य अपि इदानीन्तनीम् अवस्थाम् । विशदी- करिष्यति वाणिज्यावस्थिति भारतीयानाम् । विचारयिष्यति च शास्त- णाम अनुशासनस्य युक्तायुक्तत्वम् । समुपदेक्ष्यति च यावद्-बुद्धि-वलोद- यम् अनुप्ठेयम् । श्रावयिष्यति च तेषां तेषां वागिमप्रकाण्डानाम् उपन्या- सान् । ज्ञापयिष्यति धर्मम् । अनुभावयिष्यत्यानन्दम् । निराकरिष्यत्या:म- ज्ञानविषयकं अस्वापम् । तर्जयिष्यनि च प्रस्फुटाक्षरं विद्रोहिणो भारत- वर्षस्य इति। यानि यानि च नव-नवानि विज्ञानानि नव-नवाश्च आविष्कार: सर्वान् अप्येतान् यथाक्रम प्रकाशयेत् मूतृतंवादिनी यावच्छक्यम् । छात्रा- णाम् अपि वहपोपकरिष्यति सन्तवादिनी। एपा हि नवनवानने कानेव शब्दान उद्भाव्य प्रकाशयेत्तांस्तान् विषयान् । ये किल मन्यते मृतब भगवती संस्कृत-माति, अवश्यम् अवेक्ष्यताम् अमीभिः सन्तवादिनी येन जीवत्य- वाद्यापि सर्वागीण-सोप्ठव-शालिनी संस्कृतभाषेति शक्येत अमीभिः ·उत्कृष्ट पर्व १४९ - साक्षात्कृत्य संपादकमवबोव्याः प्रेयं वा शुल्कपत्रमवगन्तव्याः । ७. सुन्त- वादिन्यां प्रकाशयितुं प्रवन्यादिकं प्रेरयितुमिच्छद्भिः सपदच्छेदं पत्रस्यक- स्मिन्नेव पृष्ठे सुविशदाक्षरं विलिल्य प्रेर्यतामेतत् । अवश्यं च परसवर्णादिकं विधातव्यम्। ८. श्रीशिवापकपंद्योतका अद्वैतविद्वेपिणश्च प्रवन्या न सूनृतवादिन्याम् अवकागं दिन्देरन्। ९. विना तु मतान्तरनिन्दा वैदिकमार्ग- स्यानुरोधेन विरचिता: प्रबन्धा अवश्यं प्रकाश्येरन् । १०. भाषा-सोप्ठव. विशिष्टा एव प्रवन्या विशेषतः समाद्रियेरन्। ११. विज्ञापनान्यपि वैदेशिक- वस्तुविषयाणि सनातनधर्मद्रोहीणि वा न प्रकाश्येरन् । इति । नियमान् एतान् सुनिपुणं निध्यायन्तः प्रतिपद्येरन् एव वाचक-महाभागाः अप्पाशास्त्रिणां कमपि विशेपम् । स हि स्वदेशे स्वधर्म च श्रद्धातिरेक: एव । यदि नाम धनार्जनम् एव अकरिष्यत श्रीमदप्पाशास्त्रिमिः पत्रिका-प्रचारस्य उद्देश्य, तर्हि सूनृतवादिनी अवश्यमेव निनियन्त्रणा सती तम् एनम् अवश्यम् अपूरयिष्यत् । भूयांसः हि अकल्पितम् एव अस्याः ग्राहकाः समपद्यन्त । विदेशेषु अपि भूयान् एव अस्या: प्रचारः बभूव । विदेशीयाः च स्व-स्व-धर्मादिप्रचारे दक्षाः एवासन् । यदि नाम तत्तेषां लेखादीन् विज्ञापनानि च निजपत्रिका- याम् बप्पाशास्त्रिभिः प्राकारयिष्यन्त, तर्हि नूनं संपद्रुतां वरिष्ठत्वम् अपि एत: अलप्स्यत। किं तु नेदम् आसीत् एतेषां सूननवादिन्याः प्रचारे उद्देश्यम् । धर्मसेवा, राष्ट्रभक्तिः, संस्कृत विद्या-रक्षणम् इत्यादि एव धनार्जनस्य सर्वया विरोवि आसीत् उद्देश्य परिका-प्रवारस्य । एवं सति नेदं विस्मयास्पदं यत् देशद्रोहि धर्मद्रोहि वा प्रदन्यादि-प्रकाशन मर्वथैव प्रतिक्षिप्तम् एत: इति । ग्राहकवञ्चनां परिहर्तुकामः एव द्वितीयसंख्या व्ही. पी.द्वारा प्रेर्यंत इति सूचितम् । प्रकाशनाह-प्रबन्धानां विषयेऽपि निवेदनम् एतेषां भाषा- सोप्ठवं लिपि-सौष्ठवं च अपेक्षमाणम् आसीत् । भापा-सौष्ठवं पुनः अनुपम श्रीअप्पाशास्त्रिणां परिचितम् एव पाटकः । अत एव संपादकीयोऽपि सन् अधिकारः अयं विशेषत: स्पष्टीकृतः यत् 'भाषासरण्यादि-परिवर्तने सर्वथाऽस्माकमेवाधिकारः' इति । प्रकाशनाह-प्रवन्धस्य सपदच्छेदत्वं निर्धाय अपि परसवर्णादिकस्य आवश्यकत्वमेव प्रतिपादयन्ति अप्पा- ·१४८ यदि काऽपि साप्रतं ' साप्रत'-सस्कृत-भाषापी साप्ताहिको पत्रिका वस्तुत: साप्ताहिकोव स्यात्, भवेच्च प्रमोद-हेतु., तहि मा विद्यावाच- सति-महाशयसदृशेरेव संपाद्यमानेत्युच्चस्तरा ब्रूमः । अन्यत् खलु नैपुण्यं भाष्य-टीका-कविवद्-भावने, अन्यच्च पत्रिका-सपादने ।" इति । हिन्दीभाषामये 'सरस्वती' इति मासिकाग्रे ( १९०७ फर्वरी) तत्संपादकाः पं. आचार्यमहावीरप्रसादद्विवेदी महाभागाः अपि प्रतिपाद- यन्ति स्म - 'साप्ताहिक समाचारपत्रोंमे जो गुण होने चाहिए वे सब आपकी इस नवीन पत्रिकामे है।" इति । अस्प अयं भावः "साप्ता- हिकीपु संवादपत्रिकासु ये ये गुणाः आवश्यकाः ते ते सर्वेऽपि शास्त्रिणाम् मस्यां नवीन-नत्रिकाया विराजन्ते।" इति। १७. सुनृतवादिन्याः नियमावलिः । प्रायः सर्वेष्वपि अङ्केपु अप्पाशास्त्रिभि. सूनृतवादिन्याश्च चन्द्रिकायाः च नियमावलि. प्रकाशिना । तत्र चन्द्रिकाया नियमावलिः प्रदत्तपूर्वा एव । ततो विशिष्टाः नियमा: तु एवम् आसन् - " सनातनधर्मविरुद्धा: प्रबन्धाश्चन्द्रिकायां कयंचिदपि न प्रकाश्य- रन् । यश्चापतिष्यत्यार्येषु दूपणं नाम। येषां च संशोधने भूयान् क्लेशोऽनु- भूयेत । प्रवन्धगत-भाषासरण्यादि-परिवर्तने तु सर्वथाऽस्माकमेवाधिकारः । अन्यत्र प्रकाशितास्तु प्रवन्याश्चन्द्रिकायां न प्रकाश्येरन् । विभिन्नया तु लिप्या प्रकाशिताः प्रकाश्ये रस्नेव । अनुवादा अप्येवम् ।" इति । सूनृतवादिन्याः अपि नियमाः चन्द्रिका-नियम-समानाः एव आसन् तत्र विशेष: यया १. वार्षिक मूल्यम् अस्या रूप्यक-त्रयम् । ( विदेशे ८ शिलिंग ) २. मूल्यं पुनर् अग्रिमम् एव प्रेर्यम् । तदर्थं च द्वितीया संख्या व्ही.पी.-द्वारा प्रेयत। ३. एकस्या एव सख्याया मूल्यम् आनकः एकः । ( विदेशे ४ पेन्स) अतीतायाः पुनर् आनक-द्वयम् । ४. या कांचिदपि संख्याम् आरभ्य सूनत. वादिनी ग्रहीतुं शक्यते । यस्मिश्च सप्ताहै येनासौ गृह्येत स एव तस्य तस्य वत्सरारम्भ-सप्ताहः । ५. ये किलंकत्र नूनृतवादिन्या दशसंख्या: श्रीणीयस्ते विनामूल्यम् एकां संख्या विन्देरन् । ६. प्रातिनिध्य-नियमास्तु । . ।

·उत्कृष्ट पर्व साक्षात्कृत्य संपादकमवबोध्याः प्रेयं वा शुल्कपत्रमवगन्तव्याः। ७. सुनत- यादिन्यां प्रकाशयितुं प्रवन्वादिकं प्रेरयितुमिच्छद्भिः सपदच्छेदं पत्रस्य क. स्मिन्नेव पृष्ठे सुविशदाक्षरं विलिख्य प्रेर्यतामैतत् । अवश्यं च परसवर्णादिक विधातव्यम्। ८. श्रीशिवापकपद्योतका अद्वैतविद्वेपिणश्च प्रबन्धा न सूनृतवादिन्याम् अवकाशं विन्देरन् । ९. विना तु मतान्तरनिन्दां वैदिकमार्ग- स्थानुरोधेन विरचिताः प्रबन्धा अवश्यं प्रकाश्येरन् । १०. भाषा-सौष्ठव. विशिष्टा एवं प्रवन्वा विशेषतः समाद्रियरन्। ११. विज्ञापनान्यपि वैदेशिक- वस्तुविषयाणि सनातनधर्मद्रोहीणि वा न प्रकाश्येरन् । इति । नियमान् एतान् सुनिपुणं निध्यायन्त: प्रतिपद्येरन् एव वाचक-महाभागाः अप्पाशास्त्रिणां कमपि विशेपम् । स हि स्वदेशे स्वधर्मे च श्रद्धातिरेकः एव । यदि नाम धनार्जनम् एव अकरिष्यत श्रीमदप्पाशास्त्रिभिः पत्रिका-प्रचारस्य उद्देश्य, तर्हि सूनृतवादिनी अवश्यमेव निनियन्त्रणा सती तम् एनम् अवश्यम् अपूरयिष्यत् । भूयांस: हि अकल्पितम् एव अस्याः ग्राहकाः समपद्यन्त । विदेशेष अपि भूयान् एव अस्याः प्रचारः बभूव । विदेशीयाः च स्व-स्व-धर्मादिप्रचारे दक्षाः एवासन् । यदि नाम तत्तेपां लेखादीन् विज्ञापनानि च निजपत्रिका- याम् अप्पाशास्त्रिभिः प्राकाशयिष्यन्त, तर्हि नूनं संपद्वतां वरिष्ठत्वम् अपि एतैः अलप्स्यत । किं तु नेदम् आसीत् एतेषां सूनृतवादिन्याः प्रचारे उद्देश्यम् । धर्मसेवा, राष्ट्रभक्तिः, संस्कृत-विद्या-रक्षणम् इत्यादि एव धनार्जनस्य सर्वया विरोधि यासीत् उद्देश्य परिका-प्रचारस्य । एवं सति नेदं विस्मयास्पदं यत् देगद्रोहि धर्मद्रोहि वा प्रबन्धादि-प्रकाशन सर्वथैव प्रतिक्षिप्तम् एते. इति। ग्राहकवञ्चनां परिहर्तुकामः एव द्वितीयसंख्या व्ही पी.द्वारा प्रेयेत इति सूचितम् । प्रकाशनार्ह प्रबन्धानां विषयेऽपि निवेदनम् एतेपा भाषा- सौष्ठवं लिपि-सौष्ठवं च अपेक्षमाणम् आसीत् । भाषा-सौष्ठवं पुनः अनुपम श्रीअप्पासास्त्रिणां परिचितम् एव पाठकः । अत एव संपादकीयोऽपि सन् अधिकारः अयं विशेषतः स्पष्टीकृत: यत् 'भापासरण्यादि-परिवर्तने सर्वयाऽस्माकमेवाधिकारः' इति । प्रकाशनाह-प्रबन्धस्य सपदच्छेदत्वं निर्धायं अपि परमवर्णादिकस्य आवश्यकत्वमेव प्रतिपादयन्ति अमा- ·अप्पामा स्विचरितम मास्त्रिणः। मूलं त्वस्य मन्धि: नाम अयं संस्कृत-मापादतों विशिष्ट: संस्कारः इत्येव । श्रीशिवान-निप्टकपरत्वम् अपि श्रीअप्पाशास्त्रिणा प्रकटं भवति । यतः ते एनद्-विरोधिलखानां प्रकाशन सर्वथा प्रतिपिदम् । एवं कुर्वाणे अपि दशाहरु-ग्राहिभ्यः एकादक-पारितोषिक वितरणेन प्रोत्साहनं प्रदत्तम। पत्रिकायाः प्रचार प्रातिनिध्यम् (Agency) अपि सुरक्षितम् एते । एतेन सस्कृतविद्यापीयूपकृतपोषणायाः भारत-भूमिकाया. मनसि निजसौभाग्याभिवृद्धये यत् आसीत् तत् एव मूनृतवादिनी रूपंग प्रादुर्वभूव इति प्रतिभाति। १८. सर्वथा ते धन्यवाद-भाजनानि विश्वेषाम् । एव चन्द्रिकया सह सूनृतवादिनी प्रकाशयितुम् उद्युक्तानाम् अप्पा- . शास्त्रिणा भूयोभिः एव विद्वन्मूर्धन्यः प्रोत्साहनं कृतम् । सूनृतवादिन्या: आदर्शप्रभृतिषु केचित् अद्धकेषु चन्द्रिकाया: प्रशसालेखाः कतिपय प्रका- शिताः । तत्र केचित् प्रकाशितपूर्वाः । अयं तु 'शिवराजविजय.' इति कादम्बरीसदृशगग्रन्यप्रणेतुः पं. अम्बिकादत्तध्यासमहोदयस्य प्रशंसालेख: सविशेपं मननीय । अस्य महोदयस्य ' शिवराजविजयः' इत्याख्यं सुम- सिद्ध गद्यकाव्यं प्रथमतः चन्द्रिकायाम् एव अष्टमखण्डतः प्रमृति प्रकाश- यितुम् आरब्धम् । अनन्तरं च एतत् स्वतन्त्रग्रन्थरूपेण अन्यत एवं प्रकाशित बभूव । पं. अम्बिकादत्तव्यासमहाशयः तु तदानीन्तन-संस्कृतविपण्डितेषु मूर्धन्यः मासीत् । एतद्विपये प्रोक्तम् अप्पाशास्त्रिभिः -'.अयं सलु महात्मा भारतरत्न-घटिकाशतकसाहित्याचार्याधुपाधिक.' इति। वासिष्ठ- गणपतिशास्त्री नाम एक दाक्षिणात्यः पण्डितप्रवरः रमणमहर्षीणां गिष्य: आसीन् । म खलु उत्तरभारतदेशे पर्यटन काव्यरचनायां प्रतिस्पधितुकामः पं व्यासमहामांगान् प्रत्यक्षीचकार। तदा वासिष्ठं प्रति उन व्यासमहो- दयः - ' सत्वर-कविता-सविता व्यासो गौडोहमम्बिकादत्तः । ' इति । मत एव प. यासमहाभागानाम् अभिप्रायः विमति किनति अनन्यसाधारणं महत्त्वाचं 'इह व्यासवाल्मीकिप्रमृति-महामहोदयेपु कथाशेपेषु, कालिदास- माघ-मम्मट-मारवि-राजशेखरादिषु च भारतं निज-विरह-विधुरं विधाय कवितासुघा-मथुरलया पुरन्दरपुर पूरयत्सु, कलि-काल-कलन-कुतुकाकुलेषु ·उत्कृष्ट पर्व चापरेप प्रतिमा-प्रनिमासिनी रमिकन्नरालान-खेद-क्लेद-दिमनाय- मानेप, यत् किचित् कविताप्रतापन नरण्यरोदनमित्र मन्यमानेषु तदुन्न मन च हतोलाहेषु दर्पित समत्सरिभिश्च प्रायोजहेलिनेषु विद्वत्नु, प्रत्यहं हममानां गतमानां च गीर्वाण-गिरं पुनरुन मयितुं तदीयसुधाबारासारंप मनां हृदयानि प्लावयितुं ये बद्धपरिकरा: सन्नि, मर्वया ते धन्यवाद- भाजनानि मा भारतीयानाम् । तादृष्ट्वेव वाचतमा उपलभ्यन्ते संस्कृत- चन्द्रिकानाम्न्या मामिकात्रिकायाः प्रचारका महामहोदयाः । तत् सर्वेषां संस्कृतप्रियाणामेनन् माहाय्पविधानं धर्म इव प्रतिनाति।" इति । अस्मिन् लेवे पं. टयासमहाभागा: व्यान-वाल्मीकि-कालिदासादीनां महामान्याना घेण्याम् अप्यामास्त्रिमहाशयान् निवेशयन्ति इति समवयात- व्यम् इदम् । १२. 'भारती-भवन -नाम पुस्तकानां संग्रहालयः । निखिलभारतीययगसां पायमूनानाम् अप्पाशास्त्रिगाम् इयं मूतृत- वादिनी मवंत्र मंमानम् अवाप । मूनृतवादिन्याः आरम्मतः प्रयमवर्षीय- पवियाङ्क (२६) यावत् मुखपृष्ठ डारिनिदिष्टं विज्ञापन प्रकाशितम् अमूत् । सप्रयोजनं च नस्य उद्देश्य विज्ञापनलेख. एव विस्पष्टयति । अयं च एतादृना. विदितमेवंतद पाणामपि प्रायेण भारतवर्षीयाणां यदामात किल पुरा भारतवर्ष नामदमकमा विहारमवनमखिलानां विद्यानामिति । अव- मरे च तस्मिन् प्रगीता नानाविधः पण्डितप्रकाईनानि तानि शास्त्राग्य- घिकृत्य ते ते प्रन्या, पान फिलावलोकमानानामिदानीन्तनानां विस्मयस्य परां कोटिमारोहनि नेतः। प्रबन्येषु पुनरेतेय नूयांस एव न केवलं नाद्यापि प्रकाशनमरणिमाल्दाः प्रत्युन कीटमुम्खेवपि पतिता इत्यही वपमं सम- पस्य । आवश्यक च प्रकागनमतेपाम् । एतदायतं हि नानाविधं भारत- वर्षीयाणां विज्ञानमिति । अत एव च प्रवन्यानेवविधान् प्रकायितुमिन्टन्तः संग्रहीतुमेनान् कामयमाना मारती-मवनं नाम मंस्कृतानां प्राकृतानां च पुस्तकानां मंग्रहालयमवस्यापयामः । प्राययामहे च भारतवर्षीयान् यद विधीयतां प्रबन्धप्रेपणादिना कर्मन्यत्र साहाय्यम यस्मामिति । अत्र १ ·१५२ यप्पा शास्त्रि परितम् । देवनागरैर्वअगायरान्ध्राक्षरग्रंन्यासरश्च संमुद्रिता लिखितास्तालपत्रोत्की- र्णाश्च संस्कृतप्रअन्धाः संगृह्यन्ते । पत्रादिक सूनृतवादिन्याः कार्याध्यक्षः, पो. घाई, इत्यत्र प्रेयम् ।" इति । ग्रन्थाक्षरं नाम दक्षिणदेश-प्रसिद्धा काचित् लिपिः । अयं भारती- भवन-संस्थापन-विषयकः मनोरथः कियान् सुफलितः इति न ज्ञायते । कथाकल्पद्रुम-समस्या-पूर्तिवत् अयमपि स्वस्मिन् एव जीणंः इनि भाति । अहो! कुटिलत्वं देवस्य !! २०. मर्मज्ञा एव हि ते विद्वांसः। सूनृतवादिन्याः आदर्शाङक-प्रकाशनस्य प्रयोजनं प्रागेव स्पष्टीकृतम् । ततः पर तु मूमृतवादिनीम् अपि सूनृतवादिनी केऽपि दूपयामासुः । विज्ञान- चिन्तामणिसंपादकः ‘सूनृतवादिनी सर्वागमनोरमा यथाप्रतिज्ञमेव प्रचरति ' इति प्रोत्क्षिप्तहस्तं समुद्घोषितम् । अप्पाशास्त्रिभिः अपि स्वकीयपत्रिकायां तान् एतान् उद्दिश्य एवं निवेदितम् --- (सू. वा. १/३) "ये तु सन्ति देशभापामयानि संवादपत्राणीति विफलमेव संस्कृत- पत्रिकाणां प्रकाशनमित्याकलयन्ति, न खलु तेषु प्रत्यवस्थाय परिथमयामो लेखनीमात्मीयाम् । मर्मज्ञा एव हि ते विद्वास इति । एतावत्तु विज्ञापयामो यदिङग्रेजीपत्रिकानुवाचनमात्रेण कृतार्थेनं किल मनसाऽपि स्पृश्यन्ताममी. भिर्देशभाषामयानि संवादपत्राणीति । एतदपि पुनर्न विस्मरणीयं यत् जीव- न्त्येवाद्यापि सस्कृतभाषेकजीवितारतदुन्नतिकामुकाश्च पण्डिता भारतवी- येषु तेषु तेषु प्रदेशेषु भूयास इति । नहि भाषान्तरे (मवादा.).प्रकाशिता इति नेते संस्कृतभाषायामपि प्रकाशयितुं नाहन्ति । सन्ति हि भूयांस संस्कृतमात्रप्रणयिनो ये किल नांशतोऽपि स्निह्यनि देशीय-भाषासु । अन्यद्धि सौष्ठवं भाषाणामन्यासामन्यच्च संस्कृतभापाया।" इति । अव अप्पाशास्त्रिभिः कथितं यत् संवादरसस्य देशीयभाषामात्रा- स्वाद्यत्वे सर्वेभ्योऽपि नन्विडग्रेजीपत्रेभ्यस्तिलाञ्जलिरेव प्रदेयः स्यात् । तानि यथा वैदेशिकभाषाभिज्ञानां कृते, एवं संस्कृतपत्राणि संस्कृतज्ञानां कृते सन्ति। तदेवं विचार्यमाणे नास्ति संस्कृतपत्राणां वैफल्यं नापि वा सूनृतवादिन्या. प्रतिज्ञाभङ्ग इति । एवं येन केनापि प्रकारेण संस्कृतप्रचारे प्रतिवन्धकोभूनानां मुखमद्रणं कृतम् अप्पाशास्त्रिामि ।

·१५४ अप्पा गा स्त्रिचरितम् । २२. श्रीकृष्ण-मुद्रणालये - अकाण्डे एव मोदवृत्तीयाना धोयेन यश्चिना: अप्पाशास्त्रिणः परश्वः एव (गुरुवारे)सूनृतवादिनी कथं प्रकाशनीया इति चिन्तायां मग्नाः आसन् । इदानी स्मृतिसरणिम् आरूढः एतेषा मुहत-प्रवरः श्रीकाशीनाथ- शास्त्रिमहाशयः। तदावे एव तेन सह समन्य सपदि एव चन्द्रिकायाः सूनृतवादिन्याः च मुद्रणस्य समुचिता व्यवस्था विहिता। लिखितं बलु. अप्पाशास्त्रिभिः -- (मू. वा. १ । ८ ) अस्तगतश्च भगवता भास्वता मममेव मूनृतवादिन्या साकं विद्यमानो मोदवृत्तस्य सबन्ध ! आरेाश्च (बुधवार) समनुगृहीता प्रतिज्ञाय प्रकाशन सूनृतवादिनी च चन्द्रिका च श्रीकृष्णमुद्रणालयाध्यक्षेण लेले श्रीकाशीनाथशास्त्रिणा। यदेतत् प्रदत्तमवसरेऽस्मिन् साहाय्यमस्मभ्यं श्रीमता काशीनाथशास्त्रिमहाभागेन तथं किल परस्सहस्रान् धन्यवादा- नस्मै वितरामः । प्रयच्छामश्च धन्यवाद-महलं मोदवृत्ताव्यक्षाय यदेनेन प्रादुष्कृत्यात्मनः स्वरूपप्रभां काल एव प्रबोधिता. स्म इति ।" इति । अतः परम् १८२८ शाकीय-माघसुदि चतुर्थीतः सूनृतवादिनी चन्द्रिकया सहैव श्रीकृष्ण-मुद्रणालये प्रकाशितुं प्रारब्धा । २३. सरलसस्कृतभाषव सम्यगुपायः । -श्रीजयन्द्र शर्मा निर्दिष्टपूर्वम् एतत् यत् सूनृतवादिन्याः प्रचारे कोलकत्वम् आविष्कुर्वतां मुखमुद्रणं बहुभिः पाठकः कृतम् इति । भूनृतवादिन्या: अष्टमा चन्द्रिका-सस्थापकानां प. श्रीजयचन्द्रशमसिद्धान्त-भूषणमहा- भागानां । सूनृतवादिन्या आविष्कारे उद्देश्यम् प्रकाशितः । तत्र मूनृतवादिन्याः प्रोत्साहनपरं, तद्वेषिणां तिरस्कारपरं च किंचित विलिख्य प्रोक्तम् एतैः अहो म कालस्चिराय गतः । तदानीं सस्कृतभाषा भारतीय- फोतिम्लम्मीदभूव । किन्तु संप्रति रात्र भाषायां युरोगोया जर्मनदेशीया यपा समुत्सहन्ते यतन्ते च, भारते मच्चतुर्थीशोऽपि नोपलक्ष्यते । फलतोऽपि शास्त्रीय मयि बोध्द सरल-संस्कृतभाव सम्यगुपायः । अस्माभिबहुधा दृष्टं श्रुतं च यद् देशान्तरेऽनं के विनापि व्याकरणाध्ययनं केवलमभ्या- - . . इत्याख्यः प्रबन्धः ॥

·उत्कृप्ट पर्व सवदोन संस्कृत भाषायां युत्ति लभन्ते, संस्कृतेनालयन्ति, लोकान् रचयन्ति मात्राणि च प्रतिबुध्यन्त इति ।" इति । अनेन लेखन पं.जयचन्द्रशमणां संस्कृत-प्रचार-निदान-विषयकः दृष्टिकोनोऽपि स्पष्टीमवति । स बल दिनापि क्लिष्ट-व्याकरणाव्ययन मरलसंस्कृतभाषया व्यवहरणम् एव । तदर्यमेव हि मुनृतदादिन्याः प्रवासः । अत एव च तस्याः उदेश्यं विसष्टीकृतं पग्डिनवर्यः, वनुमोदिताः प्रचारकाः, विनिन्दिताः । द्वेष्टारः। २४. वाईसेने स्वदेशीय-संमेलनम् । मूनृतवादिनी सलु वृत्तान्तप्रवाना पत्रिका आनीत् । अनश्च तम्यां नानाविध दार्ताः तत्र तय च मंपादकस्याभिप्रायाः स्वधर्मवगविषय- केग दृढाभिमानेन संपृक्ता: प्रधानलेखा: च भूयांसः एव प्रक्टीवभूवुः । एतेन स्त्रानन्ञ्यान्दोलनेऽपि सप्राप्तं श्रीअप्पासास्थिभिः किमपि नेतृत्वम् । यथा किल मोहमयी-कलकत्ता-सदृशेष महानगरैप जानपदमहासभायाः (Indian National Congress) अधिवेशनानि संपद्यन्ते स्न, एवं माघा- रण-नगरेषु, ग्रामेषु च अपि स्वराज्यान्दोलनम् अधिकृय समा: मनन्नि स्म । जय वाईक्षेत्रवामिभिः राष्ट्रभक्त. स्वदेशीय-संमेलनम् एकम् आयो- जितम् । एनादृगकार्यकारिणां नृपमाम् एव यत् किंचित-कारिता हानि- प्रदा एव भवति । वाईनगरे च एतत्संमेलनान्दोलनकारिणां 'फटाठोपो भयंकरः' इत्येतादृगी प्रवृत्ति श्रीअप्पासास्थिगः साक्षात्कृतवन्तः । मंमेलनस्य यगस्विताय पुनः मान्यतमः एव कोपि ममपेशितः इनि विचारेण नमेलनमत: प्राथमिकाविवेमने जयक्षपद स्वीकारे प्राप्तिाः अप्पासास्त्रिपः। ततः च - "प्रायमिक मिलाधिवेशन निन्दनदि नियोजितोयक्ष पदे रागि. बडेकरो विद्यावाचस्पति: श्रीअमागर्मा, किन्तु किं वा तुनः परं मंवृतम्? विचारयपि नामो जानाति" (मू. वा. १/११) संमेलनं किल एनन् १८२८ शाकीयमा आयोजितम् आसीत् । एतादृयानि अधिवेगनानि पण्डरपुर-कहाइ-प्रभृतिप्रदेषु अपि संपन्नानि । एतानि सल ' दाचामाटम्बरमानम् ' नासन् । अनियन्ति स्म किल अत्र अप्पासास्थिपः 'लाभः पुनरमना नैव कश्चित्संचनः' इति ।

·अप्पा शास्त्रि चरितम् २५. आवश्यक कार्येषु विनियुज्यतां द्रविण-राशिः । समेलनादि-व्यवसायेषु भूयिष्ठं धनं व्ययीभवति । तदनुसारं यदि नाम फलनिष्पत्तिः भवेत् तहि क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते' इति न्यायेन अवान्तर-फलानि मुख्य-फल-संपादनाय उत्साह वर्धयेरन् । यदि तु एतत् विपरीतम् एव जायेत तहि सायासं संमेलनादि केवलं कष्टाय एव संपद्येत । अतः च एतादृश-संमेलनाद्यपेक्षया नगरस्य पारमा- यिकी सुधारणा विधातव्या इत्येतत् मतम् आसीत् अप्पाशास्त्रिणाम् । अत एव हि समुपदिष्टम् एतैः -- 'वाईक्षेत्रीयः पुनः गोरक्षणं, स्वदेशीय वस्तु-कार्यालयः, शर्करानिर्माणालयः, वैदेशिककला शिक्षणम्, इत्याद्यावश्य- ककार्येषु विनियुज्यतां द्रविणराशिः' इति । वाईक्षेत्र प्रतिवर्ष कृष्णानद्याः महोत्सवः प्रतितीर्थ महता उत्साहेन रापद्यते । तत् एतत् अभिलक्ष्य प्राहुः स्म अप्पाशास्त्रिणः -'यदि वाग्मि-जनोपन्यास-श्रवणेच्छा तदा कृष्णोत्सवे प्रतितीर्थ मायोज्यन्तां कीर्तनानीवोपन्यासा अपि'। इति । (सू. वा. १।१२) एतेन स्वराज्य-प्राप्तये धर्मपीठानाम् अपि सहयोगः समपेक्षितः इति सूचितम् अप्पाशास्त्रिभिः । किन्तु स्वराज्यम् एतेषां स्वधर्मानुसारि आसीत् इति नैव विस्मरणीयम् । २६. गणपति-तीर्थ प्रकाश-सभा । एवं स्वदेशीयान्दोलनस्य दिग्दर्शनं कुर्वद्भि. अप्पाशास्त्रिभिः संप्राप्तं मनाक इव फल स्वीयस्य परिश्रमस्य । सवृत्तपूर्वे स्वदेशीय-संमेलने किम् उपक्षिप्त किं वा निश्चितम् इत्यादि विचारयितुम् १८२८ माधवदि अष्ट- म्याम् अन्या एव काचित सभा 'प्रकाशसभा' इति वाईक्षेत्रे गणपतितीर्थ समभवत् । अत्रापि श्रीअप्पाशास्त्रिणः एवं अध्यक्षाः आसन् । अधिवेशन चंतनिरन्तरायमेव निवृत्तम् ।' (सू. वा. १११२) एवमेव वाई-वासि-नागरिकाणां सार्वजनिक-सभा पुनरपि संवृत्ता। सभार्यम् आसन-फलकादिकं मोदवृत्त-कार्यालयात् समानीतम् । यत्र 'रामापतिपदार्थ प्रार्थितः काशीनाथशास्त्री पीठमारूढः तावत् मोदवृत्ता- धिपतिः सभास्थं स्वीयं फलक ( टेवल ) सभापतिहस्तात् समाचिच्छेद।' मोदवृत्तेन साकं काशीनाथशास्त्रिणः कलहः पूर्व संवृत्तः आसीत् । किन्तु ·उत्कृष्ट पर्व १५७ सोज्यं वयक्तिकः । सार्वजनिकममायां तत् एतत् वैयक्तिकपादिकं दृष्ट्वा 'सार्वजनिकममायामनुचितमंवत्' इति श्रीमनाबाविनिः मोवृताम्मनः बहुधा तिरस्कृतः। २७. न किल वयं गणयामश्चीत्कारम् एतस्य । श्रीअप्पागास्त्रिनिः मोदवृत्त-मुद्रमालय लाने निदानं मूतृतदा- दिन्या: बप्टमाङ्के प्रकाशितमेवात लेब दृष्ट्वा मोदन-आदन स्त्रम- अस्य बङ्के श्रीमद्-अप्पागाविणाम् अरि भूपिका. आक्षेत्राः कृताः । नान् एतान् समुदलचितुकामः विद्यावाचसतिनिः मूत्तवादिन्याः द्वादमाई गजितम्- " बधिरोद्गतां फाल्गुनोपक्रममावबोधयन्ती मोवृतसन्यान् मवेक्षमाणास्तत्र चास्मा वकृत्य प्रकाशितप्रवन्यमवलोकमाना: 'ददतु ददतु गालो लिमन्तो भवन्तो वयमिह तदनावात् तत्प्रदानेन्सनः । जगति दिदितमेतद् दीयते विद्यमान नहि दशकविपानं कोपि कस्म ददाति ।। इत्येव प्रत्युतरयामः । यस्मदीयवैदुष्यप्रगंगाप्रसापा तु नांगतोन्यधिकारी मोदवृत्तपत्राध्यक्षस्य । म सल्वादक-दनिता विलाप रत्नपरीक्षण फिमप्युपकरोति । न किल वाई-क्षेत्रस्यः नृतवादिन्याः मंदक इति स्यादेतत् । किन्वनो नूनं यत्र कुत्रापि ग्राने का पत्तने वा भूसंपनिमानेव नव पुनर्मोंदवृत्ताधिपतिरिख निक्षेत्रो निःसुदनश्चेनि नेतद् विस्मर्यता मोदवृत्ताध्यक्षेप। अत एव च यावान् मोदवृतयन्यायिसतरपिकारो वाई- क्षेत्र न किल दतः स्तोन्नति न्यून. मूत्ववादिन्याः संपादकस्यैत्यवगम्यता- मतेन । न किल वयं गणयामश्चीत्कारमेवस्येषि कृतमनमिनप्राय फटासा पति शिवम् ।" इति। एवं विनवगालिनः मन्तीति अनागाजिनः अन्याय मनाम् अपि नैव महन्ते स्म । आत्मज्ञानवताम् अपि एतेपानु अमिनान: गुपये एवं व्यराजत । २८. श्रीमता महाराजेनापि फिमनुष्ठितम् ? चद्रिका-मूतृतवादिन्योः मौकाय वाईझत्रम् अपिद्भिः पिन मुबंया परित्यक्त कोल्हापुरम् समागस्त्रिनिः । कारणान्नवद्यात् ·१५८ अप्पा गा स्विच रितम् मुहुहु पश्यन्त. एव आसन् एते कोल्हापुरीय स्थिति-जातम् । क्षेत्रगृहा- दिक पुनः एतेपां कोल्हापुर-विभागे एव आसीत् । कोल्हापुरे स्थिनानां ग्रामान्तरे वर्तमानानां च एतेषां श्रीशाहु-महाराजस्य वर्तने मूक्ष्मेक्षिका समवर्तत । पूर्व खलु वेदोक्त निमित्तीकृत्य स्वधर्माचरणार्थ महाराजः प्रार्थितः श्रीअप्पाशास्त्रिभिः । इदानी तावत् अन्यत् एकं संपनम् । ईशपुत्रस्य १९०६ वर्षीये अन्तिम-मास-द्वये कोल्हापुरे लोक-प्रतिनिधीनां सभा ( Parhament ) संभूता । इदं कृत्य च महाराजपक्षीयाणां भूयसाम् एव नासीत् अनु मतम् । नयापि प्रजानाम् एव संमत्या तत् इदं घटितम् । इदानी च कोल्हापुर-राज्यस्य प्रधानसचित्रः बर्वे नामक, आसीत् ब्राह्मणः। तस्यैव अधिकार-कक्षायां सभा इय सजाता । अतश्च भूयांसः एव ब्राह्मणानाम् एव कर्म एतत् इति घोषं घोप तिरश्चक्रुः ब्राह्मणान् । मुम्बई-टाईम्स-पत्रेण अपि प्रतिनिधि सभा-विषये विरोधः एव दशितः । बीजं पुन अत्र प्रजा-समुदायस्य ऐकमत्यम् आडग्ल-शासन-विरोधम् अपि कुर्यात् इत्यैव । संवीक्ष्य पुन. एतन् अप्पाशास्त्रिण: सूनृतवादिन्याः प्रथम एव अङ्के प्रतिपादितवन्त.. 'स्वीकुर्मस्तावद्वय क्षणं प्रतिवादि-परितोपाय परिपदियं ब्राह्मणा. नामेवेति । तथाऽपि ने तावताऽपहीयते समुचितत्व तस्याः । स्वार्थमाश्रम उद्दिश्य प्रवर्तमानः किल दूषितः स्यात् । न तु लोकप्रतिनिधि सभावस्था- पने कोऽपि स्वार्थो नाम ब्राह्मणानां संसिध्यति। आत्मनश्चाध.पाते ब्राह्मणानेव हेतुतया व्यपदिशद्धिः कथ्यता तावत् समुन्नतैर्मराठा जातीयः किंवा समनुष्ठित संप्रति। श्रीमता महाराजेनापि तावत् अनुष्ठितम् ? किम विद्यन्तै कृपीवला इति न्यूनीकृत. क्षेत्रकर: ? किंवा दुभिक्षग्रस्ता इति वितीर्ण किमपि प्रजाभ्यः साहाय्यम् ? उताहो सलिलाभावतः क्लिश्य- न्तीति निमितानि सरांसि ? समवस्थापितो वा कुप्राप्येकोऽपि वा निःशुल्को विद्यालयः । तत् किं तावदनुष्ठित मराठाजातीयानां पक्षपाति- नापि सर्वथा भवतापि च श्रीमता महाराजेन एष तयित्वा कोल्हापुराधिपति सभ्यान् उपदिशन्ति म अप्पासास्त्रिणः " न चापि सभेयं स्वप्नेऽपि नाम राने चिट्ट ह्यति । अन्यो हि राज- " - ·उत्कृष्ट पर्व विद्रोहः, अन्यच्च न्याय्यानामात्मनोऽधिकाराणां प्रार्थनम् । एषा किल न्याय्यान् प्रजाधिकारान् अभियाचते महाराजम् । नावेदयति चात्मनो देन्यमेतस्मिन् । एवंविधायाश्च सभाया अवस्थापनेन अवश्यं प्रमोदभर. तुन्दिलेन भवितव्यं राज्ञा । प्रधानो हि राज्ञां धर्मः प्रजापालनं नामेति । किन्तु नाद्यापि समारूढोऽभ्युदयं भाग्यभानुः कोल्हापुरीयाणाम् इति संभा- व्यते। तथापि अवश्यम् आसादयेत् एवाभ्युदयं सभेयमिति नात्र सन्देहः । तदस्ति नः प्रत्याशा यन्न परित्यज्यासुरुत्साहम् आत्मीय कोल्हापुरीया इति।" इति । इति लोक-प्रतिनिधीन् उत्साहितवद्भिः अपाशास्त्रिभिः स्वीकृतः कोल्हापुराधिपते: गरीयान् रोप । पूर्वम् अपि धार्मिकान्दोलने श्रीमहा- राजस्य प्रातिकूल्यम् एव प्रकटीकृतम् एते । इदानी राजकारग-विषयेऽपि प्रातिकूल्यम एव संपादितम् अमीभिः। अत एव 'जनपद-हितकर्ता त्यज्यते पायिवेन' इति न्यायानुसारं श्रीअप्पाशास्त्रिविद्यावाचस्पति. नामधेयं विद्वद्ररत्न कोल्हापुराधिपतेः क्रोधस्थ समुद्दीपनं वभूष । २९. वाई-क्षेने प्रन्थिज्वरः । १८२८ शक-वर्षस्य फाल्गुन-मामीय-पूर्णिमायां सूनृतवादिन्या: चतुर्दशोऽडकः प्रकाशित.। ततःपरं फाल्गुनवदिसतम्याम् एव पञ्चदशो- ऽडकः अवतारणीयः आसीत् । किन्तु सः पञ्चदशोऽड़क: १८२९ वर्षी- याधिक चैत्र-सुदि चतुर्दश्यां प्रकाशम् मापन्नः । अर्थात् एकमास यावत् मूनृतवादिनी प्रतिवद्धा। निदानं पुनः अस्य विलम्बस्य अप्पाशास्त्रिभिः सून तवादिन्याः पञ्चदशाडके स्पष्टीकृतम् । यया- " न किल एतत् स्वप्नेऽपि नाम विचिन्तितम् अस्माभिर्यत् सूनृत. वादिनी यथाकथम् अप्यवितकितम् एव उपनतेन प्रतिहन्येत विघ्नजातेनेति । किन्तु का शक्तिरस्माकं प्रतिकूले विधातरि? अतश्न नै तदाश्चयं यत् परि- त्यज्य पञ्चदश्याः सख्यायाः प्रकाशन प्रेरितानि तदात्व एर प्रकट पत्राणि अस्माभिः। संप्रत्यपि नेकान्तत: प्रशान्तो वाई-क्षेत्र ग्रन्यि-जयर.। इदानीमपि नोपतिष्ठन्ति मुद्रणालयं यथापूर्व कर्मकराः । यावच्छक्यं प्रयत्यानुरजनी- यानि प्रिय-पाठकमहोदयानां चेनांसि इत्यत एवं कर्मण्यत्र प्रवृत्ता: स्म.।' इति । एवंविधन संकटेन संस्कृतचन्द्रिकायाः प्रचारः अपि मुहुर्मुहु. खण्डितः।

·१६० अप्पा पा स्थिचरितम् ३०. श्रीगन्जदगुरोग्रंह्मभूयायाप्तिः । विदितं खलु भूयसाम् एव दक्षिण-भारतीयं सुप्रसिद्ध शुद्धगेरी. शारदा-पीठम् । यत् खलु श्रीमदाद्य-शकराचार्य-चरणः धर्म-रक्षणार्थ संस्थापितम् । एतस्मात् एव पीठात् दक्षिण-भारते संवृत्ताा नकाः एव पीठशासा. । तासु एप च एक महाराष्ट्रप्रदेशे राजनानं मद्रकेश्वरपीठम् । एतस्यैव अधिकारी परियाट श्री. विद्यानृसिंहभारती नाम वर्षीयान् धर्मा. चार्यः १८२९ वर्षे चैत्रवदि ब्रह्मभूयं गतः । एष शिल साझालि मण्डलान्तर्गत- भिल्लवाटिकाक्षेत्रीय । अस्य एव शिष्यः आसी ब्रह्मनाळरामीय कोऽपि येन देदोक्तान्दोलने कोल्हापुर-नरेशस्य पक्षी गृहीतः । अा एव अस्मिन् शिप्यस्वामिमहाभागे भृशम् एव झुब्धाः श्रीमदप्पाशास्त्रिणः । गुरुस्वामि- महाभागाः पुन. धर्म-मर्यादा-रक्षणे एव दत्तचित्ताः आसन् इति एले श्रीमदप्पाशास्त्रिणा श्रद्धाभाजन बभूवुः । ब्रह्मलोकं गतेषु पुन. एतेषु शोकमग्नः अपाशास्त्रिभिः सूनृतवादिन्याः पोडशसंख्यायाम् उपरिप्रदत- शीर्षक: प्रधानलेखः प्रकटीकृतः । अस्य च विषये यत् उक्तम् अप्पाशास्त्रिभिः तत् एतत् पठ्यतां सक्षेपेण पाठकैः। येन गुरुविषयिणी पीठविपयिणी च वाचस्पतीना भावना विज्ञायेत। यक्षा- " एष किल महात्मा कोल्हापुरानातिदूरवर्तिनि भिल्लवाटिकामामे समधिगतात्मला गोऽधीत्य सादग वेद निर्वतितगार्हस्थ्यश्चरमे वयसि धर्मा- चार्य-पीठमधिष्ठितः । धर्मपीठाधिष्ठित: पुन रयं महाभागो नासीत् संस्कृते निष्णातो नतरां च मीमांसायाम् । तथापि तद्विद्वद्भ्योति गरीयस्या- सीदस्य धर्मशास्त्रे च तदनुष्ठाने च प्रीतिः । वेदशास्त्रसमुन्नतौ च गरीयान् आदर एतस्य । अवस्थापिता चानेन सडकेश्वरे वेद-शास्त्र-पाठशाला स्वीये मठे। अस्यैव च धर्मशासनसमये कदाचित् सुकृतातिशयपरिपाका- दिव कोल्हापुरीयाणां समनुगृहीतवन्तः कोल्हापुरं धीमन्तः शृङगेरीजगद्- गुरुपीठाधिपा उपागननेन । ततःप्रभृति च अवस्थापितात्रिचतुराः शास्त्रिण आत्मनः सविध एतेन । वितीणं किल काभ्यश्चित् परिपद्भ्यः साहाय्यमे- तेन । समुद्भूतः किल कियभ्यश्चिद्-वत्सरेभ्य, प्राग्-गोमान्तकप्रान्ते केषांचित् शूद्र-जातीयानां प्रक्षोभः । तदा पुनमहात्मनाऽनेन तत्र गत्वा समुपदिदय एतान् प्रशमितः सोऽयम् । एतेनैव च निर्णीतानि पुण्यपत्तनीया- ·अप्पा शास्त्रि परितम् - - । ३१. धार्मिकानुशासन-विचारिणी परिपद । " Religious Parliament यथा किल उक्तपूर्व तथा सकेश्वरपीठस्य अधीश्वरभूतयोः द्वयोः शिष्ययोः विवादं समुत्प्रेक्षमाणः अप्पासास्त्रिभिः धर्मपीठविपषिणः स्वकीयाः विचाराः सूनृतयादिन्याः सप्तदशे सप्टादशे च अदके प्रकटी. कृताः। तत्र प्रथमे लेखे धर्मपीठपतेः वैराग्यं, विद्वत्त्वम्, धर्म मानप्रणयिता, दयालुत्वं, प्रचारकत्वं चेत्यादि-गुणगणान् उपवयं द्वितीये धर्मपीठव्यव- स्थायाः आदर्शः एकः समर्थितः । अस्मात् च काऽपि नूतना दृष्टिः परिचीयेत पाठकः इति सः परिच्छेदः अन्न संपूर्ण एव समुध्रियते - " यतश्च नावश्यक संन्यासिनः किमपि द्रव्यं ततः परित्याज्यमेव द्वाभ्या- मप्येताभ्यां सड़केश्वरमठसंवन्ध्येतदित्येतदेव न्याय्यम् । एवं हि अवसर एव न स्याद् विवादस्येति । अथ कयं वा व्यवतिष्ठत पीठं यदि परित्य- ज्येत सपदेपा शिष्याभ्यामेताभ्यामिति चेदनोच्यते - धर्मपीठं हि नामैतत्-सार्वभौमपदमेवान्यादृशम् । धर्मसार्वभौमा ह्येते जगद्गुरुचरणा नामेति । सार्वभौमस्य चेदानी नियन्त्रिता एवाधिकारा दृश्यन्ते । नियतं हि किमपि प्रातिवार्षिक वेतन समादायायमवतिष्ठते । अनुशासनं पुनः सर्वथा प्रजायत्त भवति । युक्त चैनदिति नात्र संदेहः । निक्षिप्यता चात्र दृष्टिः श्रीमज्जगद्गुरुचरणशिष्याभ्यामेवाभ्याम् । समा- लम्ब्यता चेय मुसंस्कृता मरणिः अनुशासनविषये। तथा हि । प्रय मानावद् उभाभ्याम् अपि एताभ्यां प्रातिवापिकं किमपि केवलस्यात्मनो गौरवपुरः- सर प्राणयात्रामात्र निर्वाहार्य वेतनमुपादेयम् । तत् च उभयोरपि पञ्चसा- हस्रीतो नाभ्यधिकम् । अवशिष्टे तु लोकनियुक्तानामे व विद्वत्तमानां सभ्या- नामधिकारो भवतु । यावन्नश्च जगद्गुरुपीठप्य अस्गानुशाने ग्रामास्ता- वत्सु प्रतिग्राममेकैक सकलजन नियुक्तः प्रतिनिधिरिति । समाहूय प्रति- निधीन सर्वास्त दनुमत्या नियोज्या धार्मिकानुशासनविचारिणी (रिलिजस पार्लमेण्ट) परिषद् । एतयेव चानुष्ठेया मठव्यवस्था सर्वाऽपि । धर्मविचारो वा धर्मसंस्कारो वा सर्वोऽप्यनपैवानुप्ठेयः । जगद्गुरुपीठाधिष्ठितेन पुनः पुरुषेण योगशास्त्राभ्यासादिना क्षागीयम् आयुरात्मीयम् । स्वाक्षरीकरणी. यानि च तत्र तत्राव सरे परिषदानया विहितान्यनुशासनपत्राणि । प्रतिपण्मास सद्विचारणीयम् अनया परिपदा जगद्गुरुमठीयायव्ययादिकं च धार्मिकाणि कृत्यानि चेति नोऽभिप्रायः।" इति।

·अप्पा शास्त्रि परितम् " देतदपि विना धर्म सुदुर्लभमेव । भवन्तु नाम नाना-विधा भारतवर्षीया देशः, सन्तु नामैतेषु प्रचारस्तासां तासां भिन्न-भिन्नानां भाषाणाम्, भवन्तु नामतेषां परस्परविभिन्ना देशाचारास्तथापि यावद् विद्यते सनातनो भारत- धर्मस्तावदेकेनैव सूत्रेण संबद्धाः सर्वेऽपि भारतवर्षीयाः सुहृद एवान्यो- न्येषाम् । एक एव हमीपां धर्म इति। भ्रममात्रमूलका: पुनर्विचारा एवामीषामक मत्यं विनिम्नन्ति । अत एव च मतानामवंविधानां दूरीकर- णमपेक्ष्यते । तव चातिमानमुपयुक्तं परिपदामेवं विधानामपिवैशनम् । इति। एतेन राजकीयान्दोलने धर्मो महान् सहायभूत इति श्रीअप्पा- शास्त्रिणां धारणा व्यक्तीभवति । धर्मसभाभिः स्वातन्त्र्यान्दोलनविचार: अपि तावत् कर्तव्यः एव इति उद्देश्यम् एतेषां विचाराणां प्रकटं विज्ञायते । ३३. अवश्यमनुष्ठेया महोत्सयाः। सूनृतवादिन्याः चतुर्विशे अङके शिवराज-महोत्सवम् अधिकृत्य प्रधानलेख: प्रकाशितः । तस्य अन्तिमः परिच्छेद: महोत्सव-विषयक थीमदप्पाशास्त्रिणां विचारं विसष्टयति । वीक्ष्यतां तावत् अयम् - " तदेवं शक्यतेवावबोधु मतिमद्भिः कस्यायं महोत्सव इति । नूनं भारतवर्षीयाणां स्वातन्त्र्यस्यैवायं महोत्सवः । भारतवर्षीयाणां निरतिश- यस्य सौख्यस्य निःसीमितस्य चानन्दस्यायं महोत्सवः। महीयानयमाचार्यों विविधदुःखविह्वलानां भारतीयानाम् । महदेतदाश्वासस्थानमेतेषाम् । अवश्यमाकुरग्राहि किल महोत्साहवीजमिद भारतीयानाम् । महोत्सवा होवंविधाः पुरस्तादुपस्थापिता अपाकुर्वन्ति विस्मृतिपटलं लोकानाम् । प्रबोधयन्ति कर्तव्यम् । सूचयन्ति न्याय्यमध्वानम् । लम्भयन्ति च पारमा- थिक सौख्यमिति । अतश्चावश्यमनुप्ठेया महोत्सवा एवविधा इति शिवम् ।" इति । प्रतिज्ञातं किल पूर्व भूनृतवादिन्याः उद्देशे संस्कृतपण्डितानां राज- कीय-विषय-बोधनम् । तत् एतादृशः प्रवन्धः सुष्ठु संपादितम् अप्पा- যপ্তিমি:। ।

·उत्कृष्ट पर्व १६५ - ३४. प्रदुषण नितान्तमेव अन्याय्यम् । स्वातन्त्र्वान्दोलने कृत्पदानां भूयसाम् एव मनानु धर्मविषये विरोयः एव आसीत् । ते हि मनिरे यत्, भारतवर्ष विविधाः धर्माः मन्ति, बन एव च धर्म परित्यज्य एव राष्ट्रियम् एव मुकरं, राजकीपान्दोलनं च सुफलं संपञ्चेत इति । एतत् च विचारयितुम् अपाशास्त्रिमि: ‘राजकी- यान्दोलनं च धर्मश्च इत्यादयः प्रधानलेखः भूतृतवादिन्याः ६.६-१९०७ दिवसीये अडके लिखितः। तरत्याः अन्तिमाः पतयः क्या- " यया हिन्दुमाहम्मदरेवं हिन्दुष्वपि विभिन्न-धर्मपपानुयाविनिर्मात्र विरोधिभिभवितव्यम् । तत एव च क्या वड्गेपु राजकीयान्दोलनकारियो हिन्दव इति माहम्मद रेतेपु प्रद्वपाविष्करणमन्याम्पमेवं पञ्चाम्बुप्वपि राजकीयान्दोलनकारिणः प्रायेणार्यसमाजीया इत्यतः सनातनधर्मीयरमीयां प्रदेषणं नितान्तमैवान्याध्यम् । न चापि प्रद्वेषोऽयं धर्ममनुतरवि । प्रत्युता- धर्ममेव । आत्मविनाशमूलबादेतस्य । अवश्यमनुपालनीयो धर्मः स्वीयः। न चात: स्तोकमपि प्रम्रप्टभवितव्यम्। किन्तु समाने प्रेयसि प्रयतमाना: सहमूता अपि विधर्मीया इत्येव न सल प्रद्वेष्टव्याः केचिदपि । प्रत्युता. माघारपस्य स्नेहस्यैवामी प्रासदीकरणीयाः । एतावता यदुच्यते कैदिचतु कूपमण्डूकविरुध्यते राजकीयान्दोग्ननास्मदीयो धर्म इति नदेवन्महीयस एवाज्ञानस्य विलमितमिति ग्रूमः। नास्ति हि राजकीयान्दोलनेन समं धर्मस्य स्तोकोऽपि विरोष इनि।" इति । एतेन स्वातन्त्र्यान्दोलनविपरिणी विगाल-दृष्टि: अप्पागास्त्रियां विस्सप्टा भवति। ३५. भारत सिंहले ब्रह्मदेशे पारचात्त्येषु च प्रदेश । मूनृतवादिन्याः बनवम् सालोक्य प्रमुदित-स्वान्ताः भूपांमः एव ग्राहकत्वं स्वीचक्रुः । तव पुनः प्रचार क्षेत्रम् अपि एतस्याः प्रवृद्धम् । विद्योदयस्य १९०७ वर्षीय जुले-मामस्य महके दृश्यते " मारते सिंहले ब्रह्मदेश पाश्चात्येप च प्रदेश सविगे प्रचरन्ती मूतवादिनी साप्ताहिको संस्कृतपत्रिका । अस्यां च धार्मिकान् सामाजिकान् राजकीयांश्च विषयानधिकृत्य विरचिताः प्रबन्धाः प्रकाम्यन्ते। भूयांमः खल्विदानी के वयम् : कुत्र या वर्तामह ? कुत्र च गन्तब्यम् यःमानिः?

·अप्पा शा स्थिचरितम् किमस्माकमनुष्ठेयम्? किमस्माकम् आवश्यकम् इत्यादि नावयुध्यन्ते संस्कृत- मानाभिज्ञाः । अतस्तदेतत् ता नवयोवयितं यावच्छश्यं शुश्रूययितुं सनातनं भारतधर्म पनिकेयं प्रचार्यते । आदर्श मस्या अवेक्षितुमभिलप्यद्भिरर्धानक- मूल्यं शुल्कपत्र प्रेयम् । मूल्यमस्याः सह-पापण-व्ययेन रूप्यक-त्रितयम् । अस्याश्च भूयांस्यपाथितोानतानि प्रशंसा पत्राणि पण्डित-प्रवराणाम् । इति । " यथा किल एतेन सौष्ठवं सूनृतवादिन्याः समुद्द्योत्यते । यथापेक्षं ततोऽपि वा सम- धिकतरं सूनृतवादिन्याः प्रचारम् अभिलक्ष्य श्रीमदप्पासास्त्रिणाम् उत्सा- हस्य महापूरः अवर्धत । ग्राहकाः अपि विद्यावाचस्पतीन् प्रार्थयामासुः - "बृहत्तरीक्रियतामाकार एतस्याः। इति । सप्रमोदोत्साहम् एव स्वीकृतमेतत् अपाशास्त्रिभिः । एतद्- विषये खलु निवेदयन्ति स्म अप्पाशास्त्रिणः (सू. वा. १।३४) " संप्रति किल संसूच्यते कैश्चित् सूनृतवादिन्याः प्रणयिभिबृहत्तरी- क्रियतामाकार एतस्या इति । संतुष्यामः किल वयं सूनृतवादिनीगतेना- मीपामेवंविधेन प्रेम्णा। यदि च न स्यात् प्रतिकूलं दैवमैतस्यास्तदाऽऽगामिनो वत्सरात् प्रभृत्यवश्यमाकारमेतस्या अभिवर्धयिष्यामः । इदानीम् अनुगृह्यत एवमेव चेदितः परमप्यनुगृह्येत तदाऽवश्यं शक्यताका- रोऽस्या अभिवर्धयितुम् । न किल संभावित प्रागस्माभिः कालेनैतावता भविष्यत्येतावान् प्रचार एतस्या इति । ग्राहका एवास्या न यथाभिलाप संपद्ये रनित्येव हि समवधारितं कश्चित् । किन्तु सप्रति संपन्ना एवाभि- लपिता ग्राहका एतस्याः। यदि चेदानीमेकैकोऽस्या, प्रणयी नव्यमेकैक प्रणयिनं सपादयेत्तदा नूनमितोऽप्यायतां च परिणद्धां चैनामचिरादेव प्रकाशयिष्यामः । तत् त्वयंतां कालातिपातमसहमानः अस्याः प्रणयिभिरिति प्राय॑तेऽस्माभिः ।" इति । यथा बलु परिपूर्णोऽपि महासागरः परिपूर्ण चन्द्रमसम् अभिलक्ष्य अतिवेलं वर्धते, तथा विद्यावाचस्पतीनां महोत्साहः पाठक-धौरेयाणां कामनाम् एनां निभाल्य गमृद्धः बभूव । किन्तु हा धिक्, तावदेव संपन्नम् - ·उत्कृष्टप १६७ - . ३७. प्रन्यि-ज्वर-हतकेन कवलौक्रियमाणं वाई-क्षेत्रम् । मूनृतवादिन्याः वर्घनत्य सूचनालेखः सूनृतवादिन्याः ३४ तमे १५-८-१९०७ दिवसीये अद्ध के प्रकागितः । तत्रव 'किमप्यावेदनम् ' प्रकागितम् सप्याशास्त्रिमिः। तत्र उक्तम् एतैः . "संप्रत्यपि निघत्सतीव व्यादाय वदनं बाईक्षेत्र परिभ्रमन् कराल- कालमोदरो ग्रन्यि-ज्वरः पौरानित्यति प्रकाशने विलम्बम्य संभावने- त्येतदप्यावेद्यते प्रिय-पाठक-महाभागेपु ।" इति । ३५ तमे अझके च विनापन-लेख लिवितम् निवेदितपूर्वमेवास्माभिः श्रीमत्सु यादृशी किलापन्नं दशा भुवन- भीपणेन गरीयसा ग्रन्यि-ज्वर-हतकेन कवलोक्रियमाणं वाईक्षेत्रमिति । यत्सत्यं समवेक्षमाणो निपतरं निरखलं च चेष्टितमस्य ज्वर-हतकस्य 'अपि पावा रोदित्यपि दलति बञस्य हृदयम् ।' एतेन किल स्वरमेव प्रजामु संचरता प्रलयसनयेनेव समाक्रम्यमाणं मर्वया । गून्यमिदानीं जीर्णरण्यप्राय वाईक्षेत्रम् ।" इति । वाईनिवामिनां ग्रन्थिज्वरेण व्यग्रतयव मूनृतवादिन्याः प्रकारानं मासप्रयं यावत् प्रतिवद्धम् । परिवर्तनीयं चेदानी प्रकाशनत्यानमिति यावत् अयं विचारः स्पृशति अन्तरगं श्रीअप्पाशास्त्रियां तावदेव ३८. केपांचित् वाई-बासि-खलानां दोर्जन्यम् - प्रकटीबभूव । धीमदप्पासास्थितः हि कस्मिंश्चित् अभियोगावर्ते निपतिताः । मुछु सातं ' संपत् मंपदमनुवघ्नाति विपद् विपदम्' इति । ग्रन्टि-वर-गकटम् उत्तीर्य ननृतवादिन्याः प्रकाशने यावत् दत्तचित्ताः भवन्ति एते न.वत् पारमितः अयम् मियोगः । पदा पिल अप्पाशास्त्रियः वाईक्षेत्र नमागताः गदा तस्यां विद्वधुर्याणां इन्दम् आसीत्। तत्र एक पं. त्र्यम्बकाशास्त्रिलेलेमहाभागा: अपरे च पं. नारायणशास्त्रि मराठेमहोदयाः । एतयो: द्वयोः अपि पण्डित- वयंयोः एकका पाठशाला नवतंत। तत्र पं. लेले-शास्त्रियः व्याकरणं पाठन्ति स्म । पं. मराठे-शास्त्रिमः च न्यायं च वेदान्तं च अध्यापयन्ति स्मा यदा बाईप्रामे मध्यवीय्याम् अप्पागास्त्रिभिः निवासः कृतः तदा तेषा गृहेऽपि पञ्चपाः छात्र साहित्यं पठितुम् आगच्छन्ति स्म । तेषु एव ·१६८ मप्पा चास्त्रि परितम् - अन्यतमः श्रीदिगम्बरशर्मा गोसावी-महाभागः । अयं च अप्पामास्त्रिणा सकाशात शिशुपालवध, दशकुमारचरितं, मुद्राराक्षसं, शाकुन्तलं च इत्यादि समधीतवान् । अस्मिन् च छाने श्रीमदप्पाशास्त्रिणां समधिकम् आसीत् वात्सल्यम् । अयमेव शिशुप्रायः छात्रः श्रीमदप्पाशास्त्रियां व्यसनस्य निमित्तम् इव अभवत् । तात्यः च अपरः खलः छिद्रम् एतत विशालीकृतं, तत् च अभियोगरूपे पर्यवसितम् । तत् इत्यम् - कोल्हापुरीयं वेदोक्तप्रकरणं तावत् परिचितमेव पाठकः । ब्रह्म- नाळकरोपनामकै; जगद्गुरुशिष्यस्वामिभिः कोल्हापुरनरेशाय वैदाधिकार दत्त्वा कोल्हापुरमण्डलान्तर्गतं धर्मपीठवैभवं स्वायत्तीकृतम्। किन्तु संतप्तः श्रीअप्पाशास्त्रिभिः भृशं निर्भत्सिताः शिष्यस्वामिनः । अत एव धोण्डशर्मा नाम ब्रह्मनाळकरस्वामिनां पुत्रः किमपि कूटकार्यम् अनुष्ठितवान् । स चायं वेदोक्तविषये संमतिलेखम् एकं विरचय्य वाईक्षेत्रीयाणां तत्र स्वाक्षरं ग्रहीतुं मठीयं कंचन भृत्यं वाईग्राम प्रेषयामास । तदनुसारं वाईक्षेत्रे समागतः अयं भृत्यः स्वाभीष्टं साधयितुं समुपचक्रमे । तत्रत्याः पुनः केचित् खल-प्रवृत्तयः तस्य अनुकूलाः अभवन् । किन्तु तैः स्वाक्षरीकरणं न अनु- मतम् । वाईक्षेत्रस्थत्वेन स्वाक्षरीकरणाय पुरस्कृतः एतैः श्रीअप्पाशास्त्रि- णाम् एव शिष्यः पूर्वनिर्दिष्टः दिगम्बरशर्मा । आश्वासितः अयं मठीय- भृत्येन स्वाक्षरे वृते पारितोषिकं किमपि प्रदीयत' इति। धनलोभेन पुनः बालबुद्धिना दिगम्बरशर्मणा स्वीकृत्य एतत् कृता तम स्वाक्षरी । तस्मिन् च लेखे अप्पाशास्त्रिणां निन्दा आसीत् । अथ मठीयभृत्य: अयं स्वाक्षरी- युक्तं लेखम् आदाय प्रतस्थे कोल्हापुर प्रदत्तवान् घोण्डशर्मणे तम् इमम् । घोण्डमहोदयेन च कोल्हापुरीये एवं कस्मिंश्चित् वृत्तपत्रे ' वाईकराणां वेदोक्तविषये संमतिः अस्ति।' इति विज्ञापनं कृत्वा प्रकाशितः अयं लेखः। दृष्ट्वा च इमं लेखं पठिला च तत्रत्यं निन्दाजातं धोण्डशर्मणि अभियोगः कृतः अप्पाशास्त्रिभिः। छात्रस्य तु दिगम्बरशमणः मूढवुद्धित्वात् एव नासो दोपवान् इति गृहीतम् एव एतः । अभियोग अस्मिन् बहवः एव वाई- क्षेत्रीयाः घोण्डशर्मणः अनुकूला: अप्पाशास्त्रिणां च प्रतिकूलाः आसन् । वाय्युपमण्डलाध्यक्षः (मामलेदार) अपि मत्र कर्मणि न्यायापेतः सन् श्री- मदपाशास्त्रिणा प्रतिकूलः एव आसीत् । प्रवृत्ते च अभियोगे निरुपायतया पोण्डामणा स्वीकृतः स्वदोषः । अयं पुनः क्षमाम् एव पाचितवान् । तदा - ·उत्कृप्टपर्व कुद्धः अपि अनाशास्त्रिभिः दयालुवया अनियोगः प्रत्यावर्तितः । महो महतां कठोरत्वं च कोमललं ! हि- वग्रादपि कठोरानि मनि कुनुनादपि । तोशोतराणां चेतांति को हि विनातुनहति ।। ' इति । अस्मात् च अभियोगामकात् प्रतिबन्धकार न पारितं नव- वादिन्याः चन्द्रिकायाः च प्रकाशनम् अमाशास्त्रिभिः । प्रन्विज्वरसोडिते स्खल-मूविप्ले वाईक्षेत्रे च तत् एवन अमुकरन् इति । ३९. पुनरपि कोल्हापुरमेव - समाप्रितम् एतैः। मुख्यत: न्यिज्वरनोन्या एव वाई परि- त्यवतम् एतैः । किन्तु तथापि अयं नृत्यन् एव आसीत् । उच पा- चास्थिमिः (नू. वा. १३५) अतश्च यदेव परिहा परित्यक्तं वाईक्षेत्रममा निम्नदेव प्राप्ताः स्मो दुर्विपहं दुःख जालं कोल्हापुरेजीत्यही प्रमादो नियते.। प्रियपाठकाः ! नास्ति खल्विदानी प्रायेण प्रादेशमात्रोऽपि प्रदेगः कोल्हापुरे यत्र न हाहाकारो नोद्वेगोन विलापो न वा विपादः परिसरति । सर्वया स्याने खल्यमिहितं ग्रन्यिज्वरप्रमावनवेशमान केनापि "य एवासीत् प्रातः प्रमदमरमग्नः ससिजनः । वितन्वन्नाला निरतिशयसोमयः किल जनः ॥ स एवायं सायं पितृपतिपुरोमेति सहता। दयाशून्यप्रन्यिज्वरदहनलीड: क्षितितले ॥" इति । कोल्हापुरे च समागत्य श्रीमतां पन्नामात्यवावडेकराणाम् एव प्रासादे पत्रिका-कार्यालयः यस्यापितः एतः। समर्पमुद्रणालय च वैङकट. श्वरमुद्रपालये च संकलितं मुद्रणम् । मुद्रणीयाः पनग्रन्ययः पुनः वाई- क्षेत्र एव अवशिष्टा: बासन्। न पुनः इदानी ग्रन्यिज्वरलोडा-समे वाई- क्षेत्रे गमनं मक्यम् आसीत् । अत एव ययोपलब्धम् अन्याः एव पत्रप्रन्ययः श्रीताः अप्पाशास्त्रिनिः मनसि कृतं च प्रकाशन पत्रिकायाः ।

·१७० अप्पा शास्त्रि चरितम् ४०. प्राणाभ्यधिकः सुहृद्भिश्चिरकालिको विप्रयोगः । किन्तु हा धिक् । अद्यापि विपदा अप्पाशास्थिविषयक: प्रणयः मनाक अपि न न्यूनीकृतः । अपि तु संबंधितम् एतेषु विपत्परंपरायाः उत्कृष्टं प्रेम । ग्रन्थिज्वरेण हि अभिभूता अप्पाशास्त्रिणां द्वितीय-भार्या भात्मजेन सह इहलोकं विद्यावाचस्पति वृद्धां च श्रीमती श्वदेवीं परि- त्यज्य दिवं प्रतस्थे। विलपन्ति स्म च वाचस्पतयः (सू. वा. ११३५) " कोल्हापुरमुपस्थितानां हास्माकमुपस्थितः प्राणाभ्यधिकैः सुहृद्- मिश्चिरकालिको विप्रयोगः । येषां किल परलोकप्रयाणेन विकला इवाङ- गेन संवृत्ता: स्मः ।" इति । एतदपि प्रधानं निदान पत्रिकायाः प्रचार-स्थगनस्य । कर्णे क्रियन्तां श्रीअप्पाशास्त्रिणाम् एव वर्णाः ~~ (सू. वा. १६३५) " इत्यंविधां च विपदमनुभवतः कस्य वा पुरुषस्य स्वास्थ्य स्थिरपदत्वमुपयातु ? अस्वस्थे च मनसि कुत: प्रस्फुरणं वाचो नि.स्यन्दा- नाम् ? विना च वाडनिःस्यन्द-परिस्फुरणं कथं नाम प्रकाश्यन्तां मासिक- पत्रिकादीनि ? तत एव च विलम्बम् इमं मर्पयेयुर्दयारसपेशलान्तःकरणा: प्रियपाठकमहाभागा इत्यस्ति नो बलीयसी प्रत्याशा ! न खल्वितोऽपि वृत्तमात्मीयमुपवर्ण्य प्रियपाठक-महोदयानां कुसुमपेलवानि चेतांसि क्लेश- यितुमिच्छामः ।" इति। विज्ञायेत खलु अनेन प्रघट्टेन श्रीमदप्पाशास्त्रिणां दाक्षिण्यं च सहानुभूतिश्च विनयश्चेति । निवेदितपूर्वम् अपाशास्त्रिभिः एव प्रथम- पत्न्याः परलोकप्रयाणावसरे 'भायैव हि गुणवती प्रधानमवलम्धनं सासारि. काणां पुरुषाणां, विशेषतश्च मादृशानां दरिद्रधुर्याणाम् ' इति । तदानीं तु सांपत्तिकी एव दुरवस्था अविद्यत । इदानी पुन: पितृवैधुर्य, दारिद्रय, व्याधिकल्लोलः इत्यादय: नका: विपत्तयः आसन् । एवम् अपि अनुकूलतमा गृहलक्ष्मीः पुरुपस्य सर्वदुःखहरा भवति । तस्याः एतस्याः परलोकप्रयाणेन यत् दुःसं समनुभूतं स्यात् अणाशास्त्रभिः, स्वयमेव विचार्यतां तत् इदं पाठकः। थुत्वा पुनः उमं वृत्तान्तं मित्रगोष्ठयाम् अपि (ख. ४१६) विलापः प्रादुरभूत - ·उत्कृष्ट पर्व १७१ संस्कृतचन्द्रिकायाश्चरमजीवातुभूतस्य सूनृतवादिन्याः संपादकस्य अप्रतिम-लेखकस्य संस्कृतसमाजेषु सादरमुद्गीयमान-नामधेयस्य श्री- मतोप्पाशर्म-विद्यावाचस्पति-महाशयस्य सहमिणी च पुत्रश्च बन्धवश्च केचन परं लोकमपागच्छनिति जानन्तश्च ज्ञापयन्तश्च वय प्रकामं विपीदामः।" इति। ४१. अतः परं च कोल्हापुरादेव। सूनृतवादिन्याः ३४ तमोऽड कः वाईक्षेत्रे १८२९ शकवयिश्रावण- सुदिपष्ठयां (१५-८-१९०७)प्रकाशम् उपयातः । तदूर्व मास-यं यावत् पूर्व-निर्दिष्ट-प्रतिवन्धवशात् सूनृतवादिन्याः च चन्द्रिकायाः च प्रकाशनं स्थगितम् आसीत् । यद्यपि नैवविधाभिः प्राणस्सशिभिः अपि विसज्जाले: संपीडिताः अप्पाशास्त्रिण तथापि पत्रिका-प्रकाशन-प्रीति प्रियतमा लेखनी च नेतान् त्यक्तुं प्राभवत् । प्रशान्तप्राये च ग्रन्यिज्वरे 'सन्तोष एव पुरुषस्य परं निधानम् ' इत्येव समाधाय पुनरपि पत्रिकासपादने मनः कृतम् एतैः । पूर्वोक्तप्रकारेण समर्थ-वेङकटेश्वर-मुद्रणालययोः संमुद्रणव्यवस्थां विधाय अप्पाशास्त्रिभिः सूनृतवादिन्याः ३५ तमोऽङक: २९ वीय-कार्तिक-सुदि- नवम्यां (१४-११-१९०७)प्रकाशितः । ततः परं च प्रथम-खण्ड-समाप्ति थावत् निर्विघ्नप्राय प्रकाशनम् अभवत् सूनृतवादिन्याः। उक्तं किल श्रीअप्पाशास्त्रिाभिः- परिवर्तितं खल्विदानी सूनृतवादिन्याः प्रकाशनस्यानमस्माभिः । अतः परं चेयं कोल्हापुरादेव नियतकालं प्रकाश्येत । भूयांसमेव समयं न प्रकाशिता सूनृतवादिनीति प्रकाशितपूर्वराडल्यात. परामेव सङख्यामारभ्य सूनृतवादिनी प्रकाश्यते । यदा प्रकाश्यतास्या पञ्चाशी सडल्या तदेव परिसमाप्येत प्रयम. खण्ड एतम्या । ततः परमेव च नव्यं खण्डमुपक्रस्या- महे।" इति । ४२. प्राचीन-भारत-मासिक-संकल्पः। सूनृतवादिन्याः प्रथमखण्डीयपञ्चविंशत्तमाडकात् आरभ्य, अर्थात्, कोल्हापुरागमनात् प्रभृति पूर्वोक्तं 'भारती-भवनम् ' इति विज्ञापन संक्षिप्ततया प्राकाशत । मुखपृष्ठे 'प्राचीन भारत' इति संज्ञकम् अन्यत् एव महाराष्ट्रमापामयं विज्ञापनम् अप्पाशास्त्रिभिः प्रत्यदकं प्रकाशयितुम् आरब्धम् । तत् एतत् .

·१७२ मप्पा शास्त्रि परितम् ॥ प्राचीन भारत ह्या नावाचे डेमी अष्टपत्री आकाराचे ४८ पृष्ठांचे मासिक-पुस्तक येत्या चत्र-शुद्ध प्रतिपदेपासून सुरू करण्याचा आमचा विचार आहे. ह्यांत भारतवर्षांतील प्राचीन राजकीय, सामाजिक व मुख्यत्वेकरून पार्मिक विषयांची माहिती सरळ व सुबोध अशा मराठी भाषेत देणार आहो. शिवाय सांख्यादि दर्शनांचे मराठी विवरण, स्मृतींचे व उपनिषदांचे सरळ अनुवाद, वैदिक व इतर संस्कृत वाङमयावरून सुचणारे विचार आणि धर्म-शास्त्र-ग्रंथांची, उपयुक्त माहितीच्या भरपूर टीपांनी युक्त अशी भाषांतरे ही यथावकाश प्रसिद्ध करण्याचा आमचा उद्देश आहे. या उपयुक्त कार्यास महाराष्ट्रभाषाभिज्ञ रसिक अवश्य आश्रय देतील अशी आशा आहे. पुस्तकाची वार्षिक वर्गणी टपालहांशिलासह आगाऊ तीन रुपयेच ठेविली आहे. पत्रव्यवहार ' म्यानेजर, संस्कृत चद्रिका, कोल्हापूर सिटी' ह्या पत्यावर करावा" इति । अस्य च विज्ञापनस्य सामान्यतः तात्पर्य यथा- इति संज्ञक डेमी-अष्टपत्रात्मकं ४८ पृष्ठ-परिमितं (महाराष्ट्रभाषामयं) मासिकपत्रम् आगामि-चैत्रशुक्लप्रति. पदातः प्रचारयितुम् इच्छामः । अन भारतवर्षीय-प्राचीन-राजकीय- सामाजिक-धार्मिकादि-विषयाणां परिचय. सरलसुबोधया महाराष्ट्रभाषया प्रकाश्येत । साडल्यादि-दर्शनानां स्मृतीनाम् उपनिपदां च सविवरणम् अनुवादाः, वेदादि-संस्कृत-वाङमयाभ्यासवशात् प्रादुर्भूता विचारा. धर्म- शास्त्रीय-ग्रन्थानां सुविपुलटिप्पनीसनाथाः अनुवादाः च यथावसरं प्रकाश- यितु वयं कामयामहे । समुपयुक्ततमं कर्म एतत् महाराष्ट्रभाषाभिज्ञाः रसिका. सनाययेरन् इति दृढम् आशास्महे । मासिक-पुस्तकस्य प्रापण-व्यय- सहितं मूल्यं पुनः अग्रिमप्रदेयं रूप्यकत्रयमेव । पत्रव्यवहारः 'सस्कृत- चन्द्रिकाया: व्यवस्थापकः, कोल्हापुरम्, इत्यत्र विधेयः । पाठकमहाभागाः । यः विज्ञायते संस्कृतभाषा तेषां कृते संस्कृत- चन्द्रिका इति मासिकी, सन्तवादिनी इति साप्ताहिकी चेति पत्रिका- द्वितयं संचालितं श्रीप्रणाशास्त्रिभिः। संस्कृतभाषान्तर्गतं पुनः वैभवं संस्कृतज्ञानां कृते सुघोषं सत् अपि, ये न जानन्ति भाषाम् एना ते एरो " प्राचीन भारत " इति ।

·उत्कृष्ट पर्व फेवल महाराष्ट्र-भाषाभिज्ञा: कयं कारं जानीय: ? अतो महाराष्ट्र-मापा- भिज्ञानां कृते निर्दिष्टपूर्व मासिक-पत्र-प्रचारणम् एतैः संकल्पितम् । एतेन प्रतिभायाः गारुत्मतः वेग: इव महोत्साह-संपनत्वं सततोद्यम-शीलत्वम् यपि श्रीअप्पाशास्त्रिणां स्पष्टीमवति । किन्तु यया विज्ञारितपूर्व 'कथा- कल्पद्रुमः' च ' समस्यापूर्तिखण्डं ' चेति पत्रिका-द्वितयं मनसि एव केवलं विलीनम् अभवत्, तथैव प्राचीनभारत-संकल्पः अपि आत्मनि एव जीणं: वमूव । - ४३. श्रोतं मद्रायन्त्रमस्माभिः । पत्रिकाणां प्रकाशने खलु मुद्रण-सौक्यं प्रथम निदानम् । स्वाधीनं हि मुद्रण कार्य ययाकालम् एव प्रकाशयेत् पत्रिकाः इति । इत्यं विचिन्त- यद्भिः एव अप्पागास्थिभिः सूनृतवादिन्याः प्रयम-खण्डीये चतुस्त्रिो अङ्के (१५-८-१९०७) लिखितम् यासीत् - 'सूनृतवादिन्याश्चन्द्रिकायाश्च कृते कामपि सुन्यवस्यामास्थातुमिच्छन्तोऽपि कालमेतावन्तं निष्फलप्रयासाः समभूम । तथाप्यचिरादेवनामास्यास्यामो येन प्रमोदेरन् प्रियपाठक- महाभागाः।" इति । सेयं मुव्यवस्था नान मुद्रणालयस्य संस्थापना एव । एतदपि निवेदितम् अप्पाशास्तिभिः भूतपादिन्याः ३५ तमेऽत्रके (१४-११-१९०७)- " अभिलप्यते किलास्माभिरचिरादेव स्वीय एव मुद्रायन्ने प्रकाशनं मूनृतवादिन्याः। तत एव च क्रीतं मुद्रायन्त्रमस्माभिः । किन्तु कुतोऽपि देवकृतात्प्रतिबन्धका द्विलम्बते सोऽयं मनोरयोस्माकम् । यतः परमपि सापयिष्यामः स्वोयममिलपितं यदि नावहत प्रातिकूल्यं निपतिः। प्रतिष्ठा- पिते घ स्वीये मुद्रायन्त्र सूनृतवादिनीमवश्यं वृहत्तरीकरिष्यामः।" इति । ४४. मोहमयो-विभागाधिपतेः पत्रिका । सूनतवादिन्याः ११३७ असे (२८-११-१९०७) मुम्बई-प्रान्तीय- राज्यप्रमसत्य पलाक-महाभागस्य काऽपि पत्रिका संस्कृतेन अन्य प्रका- शिवा अप्पाशास्त्रिभिः । तदानी फिल महाराष्ट्रेप प्रन्यिज्यस्य प्रलय- भालसहोदरं मीपणं वापरयं प्रावलत् । अत एव ग्रन्यिवर प्रतिबन्धको- पापानां समीपा-वेधादीनां परिचय-प्रदानापं तत्र च वृत्तपत्र संपादकानां ।

·१७४ बप्पा शास्त्रिच रितम् साहाय्य-प्रार्थनार्थ च मुम्बई-विभागाध्यक्षेण पत्रिका इयं पत्रिकासंपाद- केभ्यः प्रेषिता । अप्पाशास्त्रिमिः च तस्याः संस्कृतानुवादः सूतृतवादिन्यां प्रकाशितः । संक्षेपतः सेयम् एपा पत्रिका " अतीते किल सप्ताहै महाबळेश्वरवर्तिनी राजकीय-कार्यालयात समाग ता सेयमस्मन्सविध (पत्रिका)। अध्याश्वायं मानान्यतोऽनुवादः १९०७ वर्षे राजकीय-मन्दिरम् । মাত্রই नोव्हेम्बरी ये पाठे दिवसे। सप्ततार-गण्डलान्तःपातिनि वाई-क्षेने निवसति सूनृतवादिन्या संपादक - यत् किलानुभूयन्ले ग्रान्थिकसनिपातजन्याः वलेशा भारतवर्षीयैस्तत्र प्रकटीकृतव नातिपूर्वं सपरिव्यथ सहवेदना श्रीमता सार्वभौमेन । यच्चाम- येनामुना प्राणवियुज्यमानमन्जर्दु.खाब्धौ निपतन्ति संख्यातिगानि भारतवर्षीयकुटुम्बकानि तेनापि नितान्तमेव दूयन्त इअग्लण्डीयाः सर्वेऽपि । अवश्य सप्रतीकारोऽय प्राणपरिक्षय. । शक्याश्च परिरक्षितु प्राणा: पर:- सहस्राणां पुरुषाणाम् । किन्स्वनुशास्तृभिः स्वयं प्रयुक्ता अभ्युपाया विना जानपदसाहाय्य नाल भवेयुः । अतश्चाविशिष्टेषु मनुजेषु प्रचरतां संवाद- पत्रिकाणा सपादकेषु समापनति गरीयान् भारः । xxx एपा किल मदीया भवत्सु विज्ञप्तियत् प्रचार्यनागुपरिनिर्दिष्टा प्रवृत्तिः प्रजासु श्रीमद्भिः। आधीयता च सविशेष प्रयत्य क्लेशेभ्यश्च निधनतश्चैताः परिरक्ष्य मे साहाय्यम् । न चापि शक्यमितोऽप्यधिक शोभने कर्मणि संवादपत्रसंपादकानां गौरवमुपयोक्तुमिति।" इति । अस्मिन् प पत्रके ग्रन्थिज्वरशान्तये प्रयोज्यविषयः अपि स्वच्छता- लसीका वैधादिः परिचायितः । अप्पाशास्त्रिणां पनपाण्डित्यकीतिः शासने- नापि संमता इति प्रतीयते । अस्मात् च अडकात् प्रभृति श्रीमदप्पा. शास्त्रिभिः प्रन्थिज्वरम् अधिकृत्य एव प्रधानन्लेख-माला प्रकाश यितुम् उपक्रान्ता ।

·उत्कृप्टपये १७५ ४५. अवश्यमुपकारको ग्रन्यि-ज्वर-लसीका-वेघः। ग्रन्यिज्वरम् अधिकृत्य पट्प्रवन्या: विलिखिताः अप्पाशास्त्रिभिः। तेपु लेखेषु आयुर्वेद-पद्धत्या संक्षेपत: व्यावि-निरासोपायः, शुद्धवाता- वरणम्, लसीकान्वेवस्य आयुर्वेद-संमतत्वम्, लसीकया विद्धगात्राणाम् यपि मरणे निदानानि, लसीकावेवस्य च आवश्यकत्वम् इत्यादि मुष्ठ निल- पिता । दृश्यताम् अप्रत्यः कियान् अपि नागः प्रिय पाठक-महोदयः 'सू. वा. १॥ ३७.(२८-११-१९०७)लखादकः १ 'यत् किलेदानीमुदीर्यतेऽर्वाचीन निवासपरित्याग एव अन्यिज्वरे प्रधान: प्रतीकार इनि, तदेतदपि प्रतिपादितं प्राचीनतमेन भगवतात्रेयण 'हितं जनपदानां च शिवानामुपसेवनम् ' इत्यभिदधानेन । यदेतद् वावा- दीनां वैगुण्यं तत्र सल्वधर्म एवंको हेतुरित्यष्यभिहितं तेनैव 'सर्वपामप्य- ग्निवेश ! वाय्वादीनां यद् वैगुण्यमुत्पद्यते तस्य मूलमधर्मः' इति । सू. वा. १ । ३८.(५-१२-१९०७)लेखाकः २ 'मुनयश्चाधर्ममेवं विघामयानां वीजतया चक्षाणा: ‘संक्षेपतः क्रियायोगी निदान-परिवर्जनम् ' इति च वदन्ती धर्मस्यैव प्रन्यिज्वरादि- जनपदव्वंसनकरामयापनेतृत्वमभिव्यञ्जयन्ति । अतस्तावत् स्वधर्मानुष्ठान एव सविशेष प्रवर्तनीयाः प्रजाः धीमता मोहमयी-विभागाध्यक्षेणेति प्रार्थ्यतेऽस्माभिः। सू. वा. १२३९(१२-१२-१९०७)लैखादक: ३. 'यत् पुनर्मूपकाणां मानुपाणां च शरीरं प्रविशतस्तथाविधप्रवेग- प्राग्भाविनो ग्रन्यिज्वरस्य निदानं तदेवादितोऽनुसंधाय निराकरणीयम् इत्येप एव साथीयान् पत्ता । इत्यं च भूपकाणां संहाराय न किल व्ययी. करणीयम् अरिमितं प्रजानां द्रव्यमनशास्तृमिरित्यवाय अभिप्रेयतेऽ- ममामिः। सू. वा. ११४०(१९-१२-१९०७)लेसाठक: ४ 'अथेदानीम् अत्रकम् अवशिष्टमिदं विचारयितुम् इच्छामो यदेतत् सांप्रतमुपायतयामिप्रेयते कैरिचल्लसीकावेघास्यं (इनाक्युलेशन) कर्म तदे- तद्धितकरहितकरं वेति । अवमाहुःप्रमाणपरतन्त्रा भूतार्थविदः । उप- करिष्यत्येव सर्वया लसीकावैध इति । एवं सात्म्यभावमापन्नं ग्रन्यिज्वर- वीजायितं दिन ज्वरोत्पत्तो प्रभविष्यतीति । न चैतन्न विदितं प्राचीनः । अत एव हि ममूरिकाया लसीकया वेघमनुशासत्यते।'

·१७६ अप्पा शास्त्रि चरितम् सू. वा. ११४१ (२६-१२-१९०७) लेखाक. ५ 'यत्रोक्त प्राचीनविपस्य विषमीपधमिति । तस्यापि ननुत्पतिरि, यमेव यन्मानया समासेवित विषं स्वसमजातीयविषान्तरप्रतिबन्धक मिति । एतदेव च सात्म्यतापादनं ग्रन्थि-ज्वर-बीजस्य । तत एव च नेतद् रोगं जनयतीत्यपि द्रष्टव्यम्। एवं चावश्यमुपकारको अन्यिज्वर-लसीकावेध इत्ये वातः पर्यवस्यति। सू. वा. १।४४ (१६-१-१९०८) लेखाइक: ६ 'तद् यदि (लसीकावेर्धे ) वमुख्यमेतदपाकर्तुम् अभिलप्यतेऽनुशास्त. प्रवरैस्तदा प्रथमस्तावद् यथा न घटेत लसीकाया अयोगो मिथ्यायोगोऽति- योगो वा तथैव प्रयतनीयम् । तत्र च लसीका-निर्माण-प्रवीणानां दक्षाणामेव भिपजां नियोजन, यूरोपीयाणामेव गात्रेवादितो लसीका-वेध-परीक्षणं, यश्च यूरोपीयाणां गात्राणि विध्यन्ते तैरेव भिपग्भि रतीयानां गानवेधः, लसीकया विद्धगात्रे पुरुष ग्रन्थिज्वरेणव दिवं प्रयाते, वैधितरि वैये ऽभियोगा- रचनं विचार्य चतत्कृतं लसीकावेचं सत्यपराधे परुपतरं दण्डनमित्येत एव प्रधानतमा अभ्युपाया इति नो बुद्धिः । - इति । पण्णां लेखानाम् इमे अंशा: अतीव स्वल्ला: एव इति बोध्यम्। अनेन प्रन्थिज्वरविपयः अप्पाशास्त्रिभिः सांगोगाला चचितः इति स्फुटीभवति । आयुर्वेद-तत्व-वधारयेन सह लौकिक-वृत्ति-कौशल्यम् अपि स्पष्टं भवति विद्यावाचस्पतीनाम् । ४६. NOTICE TO ADVERTISERS (विज्ञापयितृभ्यः सूचना ।) गन्तयाविनी पल इदानों नंक-प्रदेश-रांचारिणी पत्रिका समभवत् । भोपप-पुस्तकादीनां भूयासि विज्ञापनानि अन प्रकारयन्ते स्म । मागामिय प मूतवादिन्या: विशालीकरणं संकल्पितम् अप्पा. शास्तिभिः । तत्र प्रवन्धानां पाचनाया: नेय आसीत् आवश्यकता । स्वपमेव थीअप्पासास्त्रिण. तदयं ममर्या. आसन् । किन्तु विज्ञापनानां पराधीनतम एप आयीत् । अत: विशापपितृणां परिपपाय अप्पासास्त्रिभिः गून तपादिन्याः प्रयममण्डीये ४४ समेन्डो (१६-१-१९०८) भारत. भाषामयं विजापनम् ददा प्रगिसीएनम् । तद् यथा " ·उत्कृष्ट १७७ "This Sanskrit weekly paper Sunritavadini has a very wide circulation in all parts of India, Burma and Ceylon, and the next year which is second of the paper begins with the first of Chaitra 1830 Shaka. The size of the paper is to be made larger from the first issue of the next year. Advertisers have a special advantage in publishing their advertisements in the Surritavadini in as much as the paper is very largely circulated in India and reaches almost to all parts of the Empire. Rates of advertisements are quoted on each issue of the paper. Special rates may be granted on application." इति । अस्य पायम् अर्थः 'सूनृतवादिनी नामेयं संस्कृत-साप्ताहिक पत्रिका भारते ब्रह्मदेशे सिंहले च सुविस्तृतं प्रसारम् अधिकरोति । आगामिनि च चैनसुदिप्रति- पदातः प्रारप्स्यमाणे १८३० तमे गकवर्षे प्रयमाडकनः एव आकारम् अस्याः अभिवर्धयितुम् इच्छामः । सूनृतवादिन्यां विज्ञापन प्रकाशनार्थ विज्ञापयितारः विशिष्टं सोकयं विन्देरन् । यतो हि पत्रिका इयं विशाली. भविष्यति । व्याप्नोति च सेयम् आग्ल-साम्राज्यस्य प्रायशः सर्वानेव विभागान् । विज्ञापनमूल्यानि तु पत्रिकायां प्रत्यक प्रकाश्यन्ते। विशेषतः पुनः मावेदन-प्रेपणेन शक्येरन् इमानि संमन्तुम् । " इति। एवं सूनृतवादिन्याः आगामिवर्षे वृहत्तरीकरणं सकल्प्य तद्विषयिणी योजनाऽपि कार्य अन्विता अप्पाशास्त्रिभिः। प्रकारेण च एतेन परं प्रचारण-नैपुण्यम् एतेपां प्रकटं मवति । ४७. मोहमयां परेलीय-रसायन शालायाम् । पठितमेव पाटक: ग्रन्यि-ज्वरं विषयीकृत्य श्रीअप्पाशास्विमिः सुविशद-चर्चामयं लेखपट्कं प्रकाशितम् इति। अब व भारतीय-वैद्यशास्त्री- पस्कृतः एव लसीकावेषः इति ग्रन्यिज्वर लसीका-वैधः अपि उपकारकः एव स्वीकार्यः एव चायम् इति प्रतिपादितम् एतः । अथ ग्रन्थिज्वर-प्रतिबन्धि- काया: लसीकायाः निर्माणं तस्याः वैधः च इत्यादि-कार्यकलापानां प्रत्यक्षः प्रयोग: कर्तव्यः प्रदर्शनीयः च अयं वृत्तपत्र-संपादक-महत्तरेभ्यः इति निश्चित्य १८२९ शकवीयपोपवदि २ तियो (२१ जानेवारी १९०८) म.च.१२ ·अप्पा शास्त्रिचरितम् " मुम्बई-राज्य-प्रमुख-शासकेन श्रीमता क्लार्क महाशयेन महाराष्ट्रीयनेतृभ्यः आमन्त्रणं दत्तम् । लसीका-प्रयोग: तु अयं मोहमयीनगरे ( Bombay ) परेलीय-रमायन-शालायां संवृत्तः । तदर्थं च शतप्रायाः मोहमयी-विभागीयाः पत्रिका-संपादकाः संगताः । तेषु लोकमान्यतिलक-शिवरामपन्तपराजये. प्रभृतयः महामान्या: यथा निमन्विताः आसन् तथैव श्रीअप्पाशास्त्रिणाम् अपि कृते निमन्त्रणम् आसीत् एव । लसीका-प्रयोगस्य समयः चतुर्थघण्टा आसीत् । तत्समये बहवः एव संपादका। समागत्य रसायन-शाला-गर्भ भूषयामासुः । अद्यापि क्लार्क महोदय: नागतः इति प्रबोधनकार ठाकरे, पराजपेप्रभृतयः राजकीयान्दोलन-सूत्रधाराः तु रसायन-शालाया: बहिः वर्तमाने उद्याने एव समुपविष्टा. आसन् । अवसरे च एतस्मिन् सप्राप्ताः तत्र उष्णीषम् अपाकृष्य करवस्त्रेण मस्तकस्थ-धर्मविन्दून् मार्जमन्तः अप्पा- शास्त्रिणः । ते तु सवेगं रसायन-शालायाम् एवं गन्तुम् आरब्धाः । तदा तान् एतान् समाहूय प्रोक्तं श्री. ठाकरेप्रभृतिभि: . "शास्त्रिवर्याः ! अव समुपविश्यतां तावत् । अप्पाशास्त्रिाभिः पृष्टम् " ननु सवृत्त एवं धीमता क्लार्कमहोदयेन निर्दिष्ट. समयः । तत अभ्यन्तरे गत्वा उप- विशाम." इति। इतरे पुनः अवरोचन नथापि नैव आगतः अद्या िस. क्लार्कमहाभागः। भागते न तस्मिन् अवमेव अभ्यन्तरे समुपविष्टः प्रत्युत्थान कर्तव्यं म्यान पुन: अभीष्ट: अनाक बंदेशिकास्य स्वातम्यापहारिणां प्रतिनिधे. अन्य प्रत्युत्थानात्मकः सत्कारः। अत. तस्य प्रवेशानन्तरम् एव घय प्रवक्ष्याम । ततश्च नैव स्यात् अवसरः प्रत्युत्थानस्य )" माकण्यं न एत् परं प्रीताः स्वदेग-प्रणयि-धुर्या: अप्पाशास्त्रिण, तब उद्याने उपविष्टा । अथ समाप्ते श्रीमति पलार्फमहाभागे प्रविष्टे च रसायन-शालायां सर्वे वहष्ठा. अभ्यतरे समागता । नत्र च यत् सवृत्त तत् एतत् पोनापि मोहमम्मा वार्ताहरेण लिखित मून्तवाहिन्या ( ११४५।२३-:- १९०८) प्रवामितम् । तत् यथा - 'मायं चतुदिनावगरे ममागतेषु परेलीयरमायनमालायां तेगु सेप संपाद प्रनित विलिसाशास्त्र-निष्णातः कश्चन यूरोतरीयलसीका निर्माणम् । भानन मगुपस्थित श्रीमति मोहमयीविभागापिगता क्लाफ. " ·उत्कृप्ट पर्व १७९ - महानागे लसीकानिर्माणं वेधनं चाधिकृत्य किमप्यान्यन केनापि यूरोती. येण । मन्तश्च श्रीमान् मोहनीविभागाध्यक्षोनि किमपि समुपचास्यत् । ततः परं च विद्धः कोऽपि पारसीक-जरठः। अपरस्य कोऽपि यवीयान् संपादक: समीविषद् गात्रमात्मीयम् । तदन च प्रकागितायां श्रीमता तिलकमहोदयेन लसीका निर्मागविषये कृतज्ञतायां समुपहृतं संपादकोर- स्थानकार्यम् ।" इति। एतस्मिन् एव दिने गंमिलितः एतः संपादकः श्री. अरविन्दघोप- महामागस्य श्रीपराजपेमहोदयस्य च पुरस्कारेण राजकीयान्दोलन- दिपयेऽपि ममा समायोजिता आसीत् । ४८. चन्द्रावाडी-प्रासादे व्याख्यानं सत्कारः च । १८२९ गरुवर्षीय पौष परिननर्दिष्ट कार्यायं मोहनयों गतानां श्रीअप्पाशास्त्रियां तत्रत्य श्रीसद्धर्मकौमुदीममायां व्याख्यानं संवृत्तम् । तस्य वृत्तान्त. संस्कृतन्द्रिवाया: चतुर्दश-वडीय-नवमडके संदृश्यते । सोयम् - 'कुतोऽपि कारणान्मोहमयीं गत: संस्कृत चन्द्रिकायाः संपादक: श्रीमान पाशर्माविद्यावाचस्पतिस्तवत्या श्रीमत्या नद्धर्म-कौमुदी-मनया प्रार्थितः 'सनातन-धर्म-विषयका आक्षेरास्तममाधानं च 'इत्येनं विषयम् वचिकृत्य संस्कृतया गिग ममुपन्यास्थत् । नम्बत च संभावितोयं सद्धर्म- कौमुदीसमाया मालम्बनभूतः श्रीमद्देवकीनन्दनमहाराज श्रीमद्गोकुलनाथ- महाराजादिनिः।" इति। जयमेव वृत्तान्नः तदानीन्तने सदमनके संस्कृत-नासिक-पत्र प्रकाशितः मनाक् इव विस्तरेण, यया- मोहमयी-पतने कस्यचन कार्यस्य वयात् तद्विभागाध्यक्षेप समाहूतः संस्कृतवद्रिका-मूतृतवादिनी-संपादकः सनातन-धर्मानुयायि-प्रवरः श्रीविद्यावाचस्पति-श्रीमदपाशास्त्रिभिः १८२९ पौषदि पञ्चम्यां गरी गोस्वामि-तिलक-श्रीमद्देवकीनन्दनाचार्याणां समापतिले तेषामेव चन्द्र. वाटिका-(चन्द्रावाडी)-प्रामारे सनातन-धर्म ह्यापास्चतरीक्षा चेत्यम विषयमपन्यायद्भिराधुनिकरीत्या स्त्रीणां पाठमालास्वध्ययनविधिमुपकर्म- विमागेन वर्ण-व्यवस्था विधवोटाहो विदेशमामनं समुद्र-यानं चेत्यादयो ·अप्पा शा स्त्रिचरितम् च धन- विषयाः पूर्व मनोहरया शैल्या समनूद्य, प्राकाश्यत पुनस्तेपामशास्त्रीय- त्वमन्याय्यत्वमनिःश्रेयसकरत्वमनभ्युदयकरत्वमपर्मत्वं प्रबलानि पुरस्कुर्वद्भिः श्रुति-स्मृति-पुराण-प्रमाणानीति प्रावहदमन्दसंमोदरसश्चे- तसि सभास्ताराणाम् । अवसिते चैतस्मिन् व्याख्याने बृहन्मन्दिराधीश्वर- गोस्वामि-धीगोकुलनाथाचार्योस्वामि-श्रीदेवकीनन्दनाचार्यश्च वस्त्रादिना सुसत्कृताः। सभायामस्यां व्याख्यान-वाचस्पति-दीनदयालु. शर्माणोऽपि संनिहिता आसन्निति।" इति । अस्मिन् अवसरे सरस्वती-संज्ञक-हिन्दीभाषामय-पत्रिकाया: अन्यतम-लेखकाः पं. श्रीहरिहरसुरूपशास्त्रिणः अपि संनिहिताः आसन् । एतेन खलु विज्ञायेत पाठक. यथा राजकीयेषु लौकिकेषु च आसीत् महिमा श्रीअपाशास्त्रिणा तथा धामिकेषु अपि विषयेषु तावान् एव ततोऽपि वा समधिकतरः एव सोऽयम् आसीत् इति । अस्यां सभार्या ये विचाराः अप्पाशास्त्रिभिः प्रकटीकृताः तेषां दर्शनं सूनृतवादिन्यां (प्रथमखण्डीय २७-२८-२९-३०-३१-३२-३४ प्रभृतिषु अटकेर) 'समाजसंस्कारः' इति लेखमालायां भवति । ४९. धारवाडनगरे बृहत्तरं संस्कृत-विद्या-मन्दिरम् । एतत् तु परिचितम् एव पाठकानां यत् व्याख्यान महोत्सवायथं भीअप्पाशास्त्रिण: धारवाड-हुबळी-प्रदेशे मुहुर्मुहुः गच्छन्ति स्म इति । गीर्वाणवाणी-परिचरणे यदादराणां तेषां संस्कृत-विद्योततिः अपि प्रचार. विषयीभूता । धारवाड-नगरे च गुणेन आकारेण च महत्तरा संस्कृत-पाठ- पाला विराजते। तस्याः च तदानीन्तनी व्यवस्पा सदृश्य भृशं प्रीताः अप्पागास्त्रिणः। पाठशालायाः एतस्याः सौभाग्य-संपादनार्थ सूनृरावादिन्याः प्रथमपण्डीये ४५ तमेऽटके (२३६४१९०८) पाठशालाम् एव अपिकृत्य प्रधानलमा प्रकाशितः एतः । नाम चास्य लेखस्य 'दीयतामितो दृष्टिः' इति । अस्मिन् प लेसे संस्कृतविद्यायाः परिस्थितिः, पूर्वतनं सस्कृतविद्या- मन्दिर-यभयम् इत्यादि समुपपन्यं धारवाहीय-पाठशालाया: परिषयोऽपि - प्रदत्तः। पाटकमहामायाः! अस्य परितप्रयन्पस्य लेसकोऽपि नन धारयाशेष. पारमालायाः एव रसाः । अतो विधामन्दिरस्य अरय वर्णनम् उल्लप्प ·उस्कृप्ट पर्व १८१ नैव पुरः प्रचलितुम् उत्सहते लेखनी एतस्य । तत् दृश्यतां धीअप्पा- शास्त्रिणाम् एतद्विषयकः वचोविन्यासः " अस्ति चात्र-(धारवाड)-निवासी कोऽपि व्यवहाराजीवो श्रीमान् गुरुनायरायो नान। एतेन फिल प्रतिष्ठापितं किमपि महत्तरं संस्कृत- विद्या-मन्दिरम् । विद्यामन्दिरं खल्वेतत् त्रितले तत्रादितो वाचन- मन्दिरम् । द्वितीयेऽध्यापनशाला। तृतीये तूपन्यासादि-व्यवस्थोचिता भूमि. समुल्लसति । समीचीन-समीर-संचारे मानस-प्रसादन-पटीयसि सररतीरे प्रतिष्ठापितमेतत् । अत्रैव च विद्यते छात्रावासः । वसन्तश्चान विद्यार्थिनोऽन्न व वसनं च साधीयोऽधिगच्छन्तो निश्चिन्तमेवाधीयते । आचार्याश्चात्र सकल-तन्त्र निष्ण हृदयालयो वत्सलाश्च विनियुक्ताः । कुमारानिव चात्मनोऽध्यापयन्ति च्छात्रानेते। एतदीये च वाचनालये भारतवर्षीयेषु तेषु तेषु प्रदेशेषु मंमुद्रितानि प्रायेण सर्वाग्येव विद्यन्ते संस्कृत-गुस्तकान्यपयुक्तानि । येनाध्ययने च च्छात्राणाम् अध्यापन च आचार्याणां महदेव सौकर्य संपद्यते । तदेवं सर्वया नितान्तमेवोपयुक्त विद्यामन्दिरमेतत् ।" इति । इत.परं च संस्कृत-विद्या-रक्षणस्य संस्कृत विद्या-मन्दिरस्य कृते साहाय्य-प्रदानस्य च आवश्यकस्वं प्रतिपादितम् । ५०. संस्कृत-चन्द्रिकायाः प्रकाशः । चन्द्रिकायाः प्रयोदय-खण्ड-समाप्ते: अनन्तरं नृतवादिन्याः प्रकाराने निमग्नः सप्पाशास्त्रिभिः ग्रन्थिज्वरादि-कारणवशात् चन्द्रिकायाः नियत- कालं प्रकाशनाय च प्रभूतम्। चतुर्दश-खण्डस्य प्रथमम् अङ्कक-अयं शकस्य १८२९ वर्षीय-चैत्र-वैशाख-ज्येष्ठानां यथासमयं प्रकाशितमेव । किनु पुरतः वाईक्षेत्र ग्रन्यिज्वरः, स्थानपरिवर्तनम्, पल्याः स्वःप्रयाणम्, इत्यादिकारण: तद्वर्षीये पोपमासे एव चतुर्यादि-नवमान्तानां चन्द्रिकादकानां प्रकाशनं युगपत् एव समिलिततया कृतम् एतैः। अस्मिन् संमिलिताछ के विलम्ब- निदान-निवेदनावसरे प्रोक्तम् . " न खुल संभावितमस्माभियंद वाई-क्षेत्र-मदृशेषु पुण्यप्रायवपि प्रदेशेषु भवेयुरकारणविद्वेषिणः केऽपि दुरात्मान इनि। किन्तु व्यपगतोऽय- मिदानी सुदूरादेव भ्रमोऽयमस्माकम् । अत्र ह्यसहमाना इव मुखनिवासम- ।

·अप्पा शास्त्रिचरितम् स्माकं केऽपि दुर्जनधौरेया न्यपातयन् नवोद्भाविते कस्मिश्चिदभियोगचके स्वप्नेऽप्यसम्भवनीयेऽस्मान् । दिष्ट्या तावत् प्रवस्यद्भिरपि नाघिगतोऽत्र प्रमाणमालेशोऽपि, किन्तु कैव वा तथाविधत्वमापनेषु प्रमाणापेक्षा । तत एव च विनाऽपि प्रमाणमारोपितो न्यायकक्षपानिना प्राविवाकेन दोषोऽ- स्मासु। कथञ्चित् पुनरतो मुक्ताः स्म इति नूनमसो कृपंव परमेशस्य प्रभावो वा श्रीमतां विशुद्धतमस्य प्रेम्णः ।" इति । एतेन वाईक्षेत्रीय-खलानां दौजन्यशल्यं गाडमेव निखातम् आसीत् अप्पाशास्त्रिणां हृदये इति व्यज्यते । ५१. पण्डित-महासभा-प्रतिष्ठापनविचारः । सुनृतवादिन्याः प्रथमखण्डीय ३७ तमेऽडके (२८-११-१९०७) पण्डितमहासभाम् अधिकृत्य मञ्जुभापिण्यां प्रकाशितपूर्वः प्रबन्धः पुनर्मुद्रितः । यथा स्वदेशविचाराय भारतमहासभा इति संस्था विद्यते, तया स्वधर्म-विचाराय संस्कृत-विद्या-विचाराय च पण्डित-महासभा आवश्यिका इति मजुभाषिणी-लेखस्य पिण्डितार्थः । श्रीमदप्पाशास्त्रिभिः तदानी समनुमोदितम् इदम् । उक्तं च 'अत्र च विषये वह्वस्ति नो वक्तव्यम् । तदेतदन्यदावक्ष्यामः।' इति । अथ लब्धावसर: अप्पाशास्त्रिभिः सूनृतवादिन्या. ४६ तमै च ४७ तमै च इति अडकद्वये (३०-१-१९०८। ६-२-१९०८)पण्डितमहासभाम् अधिकृत्य प्रधानलेखद्वय लिखितम् । अस्मिन् च प्रबन्धे साङगोराडग विचारित. पण्डित-महासभा-विषय । अतश्च तत्रत्य. कोऽपि प्राधानिकाः अंशः समुद्धृत्य पाठकेभ्य. पह्रियते । सोऽगम् एतादृश. 'संदृश्यते हि सम्प्रति सर्वत्रापि गरीयान् परिवर्तः । नहि सप्रति शतायुषः सुदृढशरीरा बुद्धिमत्तरा आदर्शभूताश्च पुरुषा अन भारते वर्षे । न धर्माभिमानः । न श्रद्धा। न देवेषु भक्तिः । न गुरुपु गौरवम् । न स्वायत्तानि शिल्पानि । न स्वदेशानुरागः । नापि यान्यत् किमपि यदेव দুস সাথীবিত। এমন সুলতানা: যীলীবিংশ जन्मनः सापाल्पहेतुरित्याकालयन्तः पाश्चात्यानेव देवनानि मन्यानाः प्रायेण संदृश्यन्ते नव्या भारतवर्षीया । ग सभी आनो हितमययुध्यन्ते । सदिदानी विवाध्य भारतवहानो निदानमित्येवादितो विचराणीयं " ·उत्कृप्टपर्व १८३ । भवति । एवं च यदि विचार्येन तदाऽधर्म एव कैवलमबनतो निदानमिति स्फुटीभवनि । यदा च पल्लवादिपात्रं परिदधानाः साम्प्रतिकानां समुन्नत- मानिनां पूर्वे पुरुपा द्विपदाः पराव इव सञ्चेल्स्तदा फिलाम्मदीयमेतद् भारतं तत्तादृगेनाभ्युदयेन ममुल्ललितं स्वर्गमप्यतिगत स्म। कुतः पुनरेत- दिति चेद् विचार्येन तदा भगवतः सनातनधर्मस्यानुपालनमेवार हैतुतया पर्यवस्यति । तदा हि भारतवर्षीयानतिपथमारोपितः सनातनो धर्मः। संदृश्यते चेदानीमवहामो भगवतः सनातन-धर्मस्य। तत एव च सूपपन्नेदानीमियमवनतिर्भारतीयानामिति जानीयुरेवेदं धीमन्तः । यदि प सनातनधर्म-परित्याग एवावनती हैतुर्यदा चावश्यकं तत्परिवर्जन-पुरस्सरं सनातन-धर्मावलम्वनमेव तदा कयमधर्मः परिवर्जनीयः, कश्च सनातन- घानुशीलनस्य प्रकारः, कश्चास्य प्रचारणोपाय इत्यादिकमवश्यं विचारणीयं भवति। धर्मविचारे च नहि विना पण्डितान् अन्येषाम् अधिकारः । धर्मो हि विना मीमांसां व्यवस्थाप्यमान सर्वथैव निर्व्यवस्थतामुपयाति । सर्वथैव च विप्लवते । पण्डिता एव च जानन्ति मीमांसाम् । तत एव च पण्डितरेवा- खिल भारतवर्षीपरेका सभूय विचारणीयोऽयं विषयः। तत एव चेदानी पण्डित महासभाया आवश्यकत्वम् आकलयामः । तत्र तावत् मनात नवोनतिरेव प्रधानमुद्देश्यमेतस्याः । सनातन- धर्मोनती च सनातनधर्मरहस्सानां ज्ञानम् नापश्यकम् । नश्च नहि विना संस्कृत-भाषावगति नम्यक् संभवति । तत एव च यथा भारतेऽववर्षे मर्वत्रापि नविशेपमेव प्रचरेत् मस्ता भाषा नयनान या प्रवर्तितव्यम् । एवं जालसाधारणत्वनापन्ना सस्कृना मापा गजाये परसर व्यवहारे नौकरी तत्तदेशीयानाम् । समुपनाययेच्च सौहार्दम् । भवन्ति फिल जटिलतनानि कितिचित् सनातनधर्मस्थतत्त्वानि । तन एव नैनानि सामान्यत. परिचितसंस्कृतेनावगन्तुं शक्यते। तेन तया- विधान तत्वबोवनाय मुरोएतमानि किन्नुिचिन् पुस्तुकान्यवयं प्रकाश नीयानि यानि सरल-संस्कृत-माश्या प्रयितानि स्युः। अत्र च विषय वैदेशिकानां प्रयास: मर्वयानुकरणीयः । तैः किल विनामुल्येन स्तोकतमै. नापि वा मूल्यन वितीयन्ते घमं-युस्तकान्यात्मीयानि। एवं किलास्मामि- रप्यनुप्ठेयम्। - ·१८४ अप्पा शास्त्रि चरितम् तत्र च भूपति-साहाय्य-निरपेक्षाणां स्वतन्त्राणा पाठशालानामवस्था- पनमावश्यकम् । पाठयपुस्तकानि चात्र तथाविधान्येव नियोक्तव्यानि यः फिलाधीतनांशतोऽपि प्रच्यवेधमंतश्छात्राः। अवबुध्यरंश्चाशेषम् । समासादयेयुश्चात्मोन्नतिम् । एतस्य च कर्मणः कृते पाश्चात्यानामपि विज्ञानपुस्तकानां संस्कृत-भाषयानुवादनावश्यकम् । आशास्महे च क्यमवश्यं प्रतिष्ठापनमेतस्याः। यावच्छवयं नावश्यमेतस्याः प्रतिष्ठापने साहाय्प- मारचयिष्यामः ।" इति । अस्माच्च प्रबन्धात् प्रतीयुः पाठकाः यत् स्वदेश-स्वधर्मसमुन्नयनार्थमेव पण्डितमहासभाया: प्रतिष्ठापनम् अभिलपि. तम् अप्पाशास्त्रिभिः । संस्कृत-विद्यया सह एव नव्यविज्ञानस्य अपि समुत्कर्षः एवं अभीष्टः एतेषाम् । यदथं खलु आजीवितं पत्रिका-प्रचारणादीनां प्रयासाः कृताः तानि सर्वाणि उद्देश्यानि अप्पाशास्त्रिभिः अस्मिन् पण्डित- महासमाविषयके प्रबन्धद्वये सुविशदं समुल्लिखितानि। अत एव च अप्रत्याः प्रधानांशाः सविस्तरम् अस्माभि. समुद्धृताः । यस्यैव कृते इदानी हिन्दी. भाषायाः आवश्यकत्वं मन्यते शासकादिकः, तस्मै भारतीयानाम् ऐक्याय साधारणभापात्वेन संस्कृतम् एव प्रचारणीयम् इति प्रतिपादितम् अप्पा- शास्त्रिभिः । एतेन कोऽपि द्रष्टुत्वविशेषः एतेषां स्फुटीभवति । ५२. धर्मे सर्व प्रतिष्ठितम् । 'धर्म सर्व प्रतिष्ठितम् ' इत्येतद् घोषवाक्यं सूनृतवादिन्याः । तत् एव अधिकृत्य सूनृतवादिन्या ४९ तमेऽडके प्रबन्ध एकः अवतारितः अप्पाशास्त्रिभिः । स्वराज्यान्दोलनस्थ विविधानि मतानि पर्यालोच्य तस्य धर्ममूलकत्वम् एव राष्ट्रोनतिकारकम् इति प्रतिपादितम् अत्र । प्रोच्यते स्म खलु विद्यावाचस्पतिभिः " न खलु किञ्चिदपि नाम तदस्ति यदनुपासिते धर्मे न शक्यते संपादयितुम् । तत एव चोतं भगवत्या श्रुत्या 'धर्म सर्व प्रतिष्ठितम्' इति । प्राचीनमतानुयायिनामेव चैतन्मतं साधीय इत्याकलयामः । तथाहि । यदेतत् स्वदेशीयान्दोलनमित्यभिमन्यतेऽर्वाचीनस्तत् किल समनुपालिते धर्म प्रशम- पुर.सरं स्वयमेव संघटतेति नात्र संदेहः ! म्लेच्छनिमितानां म्लेच्छस्प- प्टानां च द्रव्याणा मुद्रतः परित्याज्यस्यैव धर्मेणोच्चमानत्वात् । स्वायत्तानु- शामनमपि सनातनस्य धर्मस्याश्रयणे फलतः समुपभुज्येतंव भारतवर्षीयः। ।

·उत्कृष्ट पर्व १८५ एतस्य हि समवलम्बने नांगतोऽन्यावश्यक स्याद्राजकीयं कर्मेति । सर्वेऽपि स्वस्वमर्यादया पराविरोयेनैव वर्तमाना न विवादमीहेरन् नापि या स्तेयादिपु प्रवर्तेरन् । तस्मात् समाधीयतामादितः सनातनो धर्म एव । न चैवं साम्प्रतिकानां स्वदेशोवान्दोलनादीनां परित्याग एवास्माभिरभिप्रेयन इति भ्रमितव्यम् । वयं हि स्वदेशीयान्दोलनादीनां दृढमूलतामभिलप्यन्तः सनातनधर्मस्येव च तत्र प्रभुत्वमधारयन्तस्तदनुमारित्वमेवतेषां वाञ्छाम इति ।" इति । एवं स्वदेशीयान्दोलनस्य फलं धर्मराज्यम् एव भाधम् इत्याशीत संभावना श्रीअप्पाशास्त्रिणाम् । ५३. सनृतवादिन्याः प्रयमखण्डस्य पूतिः । १८२९ वर्षीय फाल्गुनसुदितृतीयायां (५-३-१९०८) गूनून- वादिन्याः ५० तमः अडक: प्रकाशितः । अयमेव न सूतृतवादिन्याः प्रथम- खण्डस्य अन्त्यः अदकः । अस्मिन् अडके 'वत्सरान्ते विज्ञप्तिः ' इति प्राधानिको लेखो विराजते । अत्र हि सूनृतवादिनी-कला प्रभृति एतदक-प्रकाशन-पर्यन्तः सर्वोऽपि इतिहासः राक्षेपेण उल्लिखिन. । पुनरपि मूनृतवादिन्या: उद्देश्यं स्पष्टीकृत्य तत्र एतद्वय प्रकाशितप्रवन्धानां सिंहावलोकनं कृतम्। संस्कृतभाषायाः प्रचार विषयेऽपि उद्देश्य स्फुटीकृतम्। उक्तपूर्व पल अप्पासास्मिमिः ‘सूनृतवादिनी परस्मिन् वर्षे बृहत्तरीकरिष्यामः' इति । किन्तु 'पावत्यत्रापश्यते सामग्रीन किल तावती समुपस्थितेत्यनन्यगतिका: कर्मध्या कालं फिपन्तमप्यपेक्षमाणाः समः' इति प्रोक्तमतः । राज- कोय-विषयाणां ज्ञानं संत-पण्डितानां कृते मुकरं स्यात् इत्येव हि अन्यतमः प्रधान-उद्देगः सूतृतवादिन्याः । तम् एनम् अवयं उनम् अप्पासास्मिभिः 'सर्वयानुचितमिदानी राजकीय-विषय-मुख्यं भारतीयानामिति नंत द्विस्मरणीय केनापि भारतवर्षीयति स्मार्यतेऽस्माभिः' इति । ५४. संस्कृतमेयंका भारतीयानां भाषा। भूयसां पल नभ्यशिशितानां 'मृतभाषा संस्कृतम्' इति घण्टा. घोपः । तम् एतम् उल्लिरुप प्राहः अप्पाशास्त्रिणः . - ·१८६ अप्पा शास्त्रि परि तम् "विदितमेवैतत् प्रिय-पाठक-महाभागानां यदिदानी ' मृतभाषा' इति व्यपदिश्यते भगवती गर्वाणी वाणी पाश्चात्त्यश्चार्वातीन भारत- वर्षीयश्व नव्यशिक्षितरिति। न खल्वेतत् संभाव्यतेऽस्माभिवंचनमतदा- कर्णयतो न विदीयंत मनः कस्यापि स्वदेशाभिमानवतो भारतवर्षीयस्येति । अपरं हि वैभवं भारतीयानां संस्कृता भाषा। अथवा प्राणा एवेयमेतेषाम् । यच्च भारतीयाना ज्ञानं तदेतत् संस्कृतभापयेव संघटितम् । ततश्च यदि मृतव संस्कृतभाषा तदा किमिव पाञ्चभौतिकेनामुना फलममीयां शरीरेण? अत एव च यथा न स्यान्मृतव्यपदेशभाजनं भगवती संस्कृता वाणी तथैव प्रयतनीयं भव्यमभिलष्यद्भिर्भारतवर्षीयरित्येतदेव न्याय्यम् । तच्च यया भाषेयं व्यवहारोपयोगित्वमापोत तथा प्रयतनम् । व्यवहारोपयोगित्वं चास्या नहि विना सामयिक विषयविचारमन्तरा संभवति । सामयिकाना च विपयाणां प्रकाशनं यथा संवादपत्रेण शक्यते प्रविधातुं नवं मासिकपत्रिका. दिभिरित्यत एव प्रकाश्यते सेयं साप्ताहिकी संस्कृतपत्रिका सूनतवादिन्य स्माभिः । ये तु सामयिकेपु राजकीयादि-विषयेषु क्रियमाणमुपयोगमेनस्या न विषहन्ते, ये चापकर्षमैवास्याः संभावयन्त्येतेन जानन्तु नामते किनपि । न खलु वयं तदर्थ सूनृतवादिनी प्रकाशयाम इति । तेषामेव हि कृते सेय प्रकाश्यते ये किल सर्वागीणमेतस्याः प्रचारमभिवाञ्छन्ति, ये चास्याः प्रत्युज्जीवनमभिकाझक्षन्ति । येषां च संस्कृतमेवैका भारतीयानां भाषा भवत्वित्यभिप्रायः।" इति । स्वतन्त्र भारत का नाम सर्वराष्ट्रव्यापित्वेन सर्वभारतीयमाधारणी स्यात् भाषा इति विषयस्य उत्तररूपेण एव सूनृतपादिनी प्रचारिता अप्पा- शास्त्रिभिः । अतश्च संस्कृतभाषाया. भारत-राष्ट्रभाषात्म्य साध द्रष्टुत्वम् अप्पाशास्त्रिण: अधिकुर्वन्ति । ५५. सूनतवादिनीवर्तिनः प्रबन्धाः । एवं संस्कृत-संवाद-पनिकायाः उद्देश्यम् उपवर्ण्य सूनृतवादिन्यां प्रकाशितप्रवन्धविषयेऽपि अप्पाशास्त्रिभिः सूचितम् प्रकाशितादिचरोपयोगिनो विपया अस्माभिः । नापि वा केवलं राजकीया. नेव विषयानधिकृत्य प्रकाशिताः प्रबन्धाः सपि । किन्तु राजकीयानिव सामाजिकान्, सामाजिकानिय च धार्मिकान्, धामिकानिव च दार्शनिकान्। " ·उत्कृप्टप १८७ - दार्शनिकानिव वैज्ञानिकान् वैज्ञानिकानिव च सामयिकानपरत्नपि विषया- नधिकृत्येति । संपादकीय-टिप्पन्यां किल विशेषतो राजकीया एव विषयाः समालोच्यन्त इति नैतत्तिरोहितम् ।" इति । तत्र केपांचित् प्रवन्धानां परिचय. प्रदत्तपूर्व एव । तेन सूनृतवादिनी गतां प्रतिपादनशैलीम् अप्पाशास्त्रियां परिचिनुयुः एव पाठकाः । अतः इदानी प्रवन्यांशा: नोपहियन्ते । किन्तु अप्पाशास्त्रिणां सूचनानुसारं विभागश. केचित् प्रवन्धाः नामतः एव निर्दिश्यन्ते । तथाहि । १. राजकीयाः स्वदेशीयान्दोलनम् । कस्येद निर्वासनम् । उदाराश्चानुदाराश्च । सौराष्ट्रसंवादाः । जानादमहासभा। मृदुतीव्राः । पञ्चाम्बुप्रक्षोमः । वडगविक्षोमः । भारतसचिवश्च भारताधिकृतश्च । लेखनस्वातन्त्र्यस्य शिरश्छेद.। इत्यादयः । २. सामाजिकाः --किमपराद्धं ब्राह्मणः । भारतधर्ममहामण्डल्या- धिवेशनम् । धर्मपीठानि च धर्माचार्याश्च । समाजमंस्कारः । पण्डितमहा- समा। जानपदशिक्षणम् । स्त्रीशिक्षणम् । इत्यादयः । ३.धामिकाः -ग्रहणम् । मकरसंक्रमणं च तिलाश्च । होगका- महोत्सवः । को बतास्माकीनो धर्मग्रन्थ. । शृद्धगेरीपीठं च प्रकानश्च । भारतधर्ममहापरिपच्च पतितपरावृत्तिश्च । समुद्रयानं च द्विजन्मानश्च । आशौचसंपतिः। इत्यादयः । ४. दार्शनिकाः अपि विद्यते कश्विज्जीवो नाम। मा कर्मफल- हेतुर्भूः। ५. वैज्ञानिकाः --- ग्रहणम् । न्यि ज्वर । विज्ञानविलास. । ६. सामयिकाः - श्रीशिवराजमहोत्सवः । सामाजिकमेलकम् । वोमराणां स्वराज्यम् । रासबिहारीवोपभाषणम् । पजाविपत्राभियोगः । वलायतिको भारतीयकार्यालय. 1 काम्बोजाविपतेः सदेश. । इत्यादयः । ७. परिचया. लालालनपनरायस्थ जीवनचरितसंग्रहः। श्री- मानमोलकरामा । साहिगीलालहंसराजः । श्रीमाल्लालाजभवन्तरायः इ. । ८ विनोदलेखनात्मकाः अपि केचित्-प्रवन्धाः । वर्तन्ते । किन्तु एते नातिविस्तृना: । एतेषां पुनः क्वचित् वनोदिकम्, अन्यत्र हृदयरज- नम्, क्वापि च विनोदवाक्यानि इति शीर्षकाणि सन्ति ।

·उत्कृष्ट एवं १८९ भागधेयम् । एपां किल द्वितीयाली ग्रन्थिज्वरप्रभावात् दिवम् आरोह इति निवेदितपूर्वम् इदम् । अस्यां पुनः एकमात्रः एव तनयः जज्ञे । तथापि अयमपि जलायुः एव आसीत् । इत: उत्तरं पुनर्विवाहः न विधेयः इत्या- सीत् विचारः श्रीअप्पाशास्थिपाम् । किन्तु श्रीमत्याः मातु: निईन्यवशात् भासत्रयात् अनन्तरम् एतः पुनरपि परिणीतम्। (मार्ग. १८२९) अस्यां तृतीयभार्यायां तनयः एकः समुत्पन्नः। कोम्बिकं पुनः सुखं लेशतोऽपि विद्यावाचस्पतिभिः नानुभवितव्यम् इत्यासीत् ईश्वरेच्छा । ततश्च इयम् अपि भार्या अचिरात् एव केनापि निमितेन दिवम् अलंचकार इति नैतत चित्रम् । अथापि श्रीमदप्पाशास्त्रियां समाधानबलम् अपूर्वम् एव बासीत्। श्रीशकरीवालाचार्यपुगेकराय प्रेपिते पत्र लिखन्ति स्म अण्णाशास्त्रिण: "जननी श्रीगिरा देवी पिता देवः सदाशिवः । धनं च विपुला कीर्तिस्तनया फिल चन्द्रिका । पायदात्यादृशाः स्निग्धा इस्पतन्मे फुटुम्बकम् । इति मत्वा न शोचामि शोच्यमात्मानमन्वहम् ॥” इति । पठित्वा इमं दलोकं पाठः स्वयमैव विचिन्त्यतां धर्यम् अप्पा- भास्त्रिपाम् । अस्मिन् एव अवसरे कोल्हापुरीय-राजाराम महाविद्यालयस्याः संस्कृताध्यापकाः पं. गणेशशास्त्रिरुकडीकरमहोदयाः निवृत्ता: अमवन् । तस्थाने समपेक्षित: यासीन कोऽपि पण्डितः । नियोजक: अप्पाशास्त्रियां नाम पुरस्कृतम् । अपाशानिमिः तु 'कृताध्ययनेषु शास्त्रनिष्णातेषु वरिष्ठः' इति स्वमित्रवर्याणां पं. वाळगास्त्रिहुपरीकराणां निर्देगः कृतः । हुपरीकराश्च अव्यापकाः संवृत्ताः । ५८. पत्रिकायाः प्रचार-दायिल्यम् । यद्यपि कौटुम्बिकं सुखं न लब्धम् अप्पासास्त्रिमिः तथापि सार- स्वतसौभाग्यम् एतेपां सुसमृद्धम् आसीत् । 'अङ्गीकृतं मुकृतिनः परि- पालयन्ति' इति मूक्ति: अपाशास्त्रियां विपये पूर्णतया चरितार्या सम- भवत् । १८३० तम शकवति प्रकृति मूनृतवादिन्याः द्वितीयवण्डः पारव्यः । तस्याः व द्वितीयखण्डस्य प्रयमारक: १८३० शाकीय चत्रमुदि- पूर्णिमायां प्रकागितः। अस्मिन् वर्षे मंस्कृतचन्द्रिकापा: प्रकाशनं नव ·१८८ अणाशा हिमचरिता एतदतिरिक्त विज्ञापनानि, वृत्तान्ताः, इत्यादिकम् अपि लेगन- जातं सूनृतवादिन्या भूयिष्ठम् आसीत् । विज्ञापनेषु मालविका-व्याख्यायाः पं. श्री. अन्नदापरणतकंचूडामणेः पुस्तकानां च विज्ञापन प्रत्यकम् उप- लभ्यते। A Guide to Kamshastra इत्याख्यं विज्ञापनद्वयमपि आवरसरम् आसीत् । तथैव The Atank Nigrah Pills इति औषधस्य बृहत् विशा. पनं मुहुर्मुहुः एव प्रकटितम् । कोल्हापुरवासी पं. वालशास्त्रितोरोमहा- शयस्य भृगुसहिताया: विज्ञापनं कोल्हापुरगमनान्तरं सूनृतवादिन्या प्रकाशयितु प्रारब्धम् । कलकत्तात: प्रकाशितस्य The Dawn मासिक- पत्रस्य विज्ञापनम् अन्तिमाडकह उपलभ्यते । एव प्रायः निखिलान् विषपान अधिकृत्य गप्पागास्त्रिभिः गूनृत. वादिन्या लेखनं कृतम् । ५६. सून्तवादिन्याः लेखकाः। सूनृतवादिन्यां तावत् विपुल लेखनम् अप्पाशास्त्रिणाम् एव विद्यते स्म । क्वचित् पुनः अन्येषा लेखनं समुपलभ्यते। पं. जयचन्द्रसिद्धान्त. भूषणः, पं. अर्जुनवाडकर-श्रीनिवास- (अण्णा)-शास्त्रिणः, पं. विधुशेखर- भट्टाचार्यः, महीशूरस्थः प. गोपालाचार्यः इत्येते अन्यलेखकेषु प्रधान- लेखका। अप्पाशास्त्रिणा तत्र तत्र केऽपि प्रतिनिधयः अपि आसन् । ते तु तत्तद्विभागीयवार्ता प्रेषयन्ति स्म । तत्र केपांचित् नामानि यथा- श्रीमाधवः (बडोदा), पेनकोण्डावासी (पेनकोण्डा), नरोतमचन्द्रशास्त्री (पेशावर), मुरलीधरशास्त्री (हैदराबाद ), महागणपति: (मुरत ), थीरामः (वाराणसी), "भवदीयः संस्तुतः" ( मोहमयी) इति । पना. ण्यपि कानिचित् सूनृतवादिन्यां प्रकाशितानि । तल्लेख केषु प्रधानाः एते आसन् प. दुर्गाप्रसादद्विवेदी, पं. उपाध्यायश्रीजगदीशः, कविभूषण. (रविणी) पं सु. रामशास्त्री (हरिकेशपुरी ), पं. शङ्करशास्त्रिपदे (बडोदा) इत्यादयः। ५७. इत्येतन्मे कुटुम्बकम् । चन्द्रिका मूतृतवादिनी च महिष्ठेन उत्साहैन प्रचारयितुम् उद्युक्ता- नाम् अप्पाशास्त्रिणा नासीत् कोम्बिकं किमपि सुखं नाम समनुभवितं - ·उत्कृष्ट पर्व १८९ भागयेयम् । एषां किल द्वितीयाली अन्यिग्वरप्रमावात् दिवम् आरोह इति निवेदितपूर्वम् इदम् । अस्यां पुनः एकमात्रः एव तनयः जने । तयापि अयमपि बल्यायः एव आसीत् । इत: उत्तरं पुनर्विवाहः न विधेयः इत्या. सीत विचारः श्रीअप्पाशास्त्रिपाम् । किन्तु श्रीमाः मातुः निईन्यवशात् मासत्रयात् अनन्तरम् एतः पुनरपि परिणीतम् । (मार्ग. १८२९) अस्यां तृतीयभार्यायां तनयः एकः समुत्पन्नः। कौटुम्बिकं पुनः मुद्धं लेशतोऽपि विद्यावाचस्पतिभि: नानुभवितव्यम् इत्याप्तीत् ईश्वरेच्छा। ततश्च इयम् बपि मायाँ अचिरात् एव केनापि निमित्तेन दिवम् अलंचकार इति नेतत् चित्रम् । अथापि श्रीमदप्पाशास्त्रियां समाधानबलम् अपूर्वम् एव आसीत् । श्रीशकरीवालाचार्यपुणेकराय प्रेपिते पत्रे लिखन्ति स्म अमाशास्त्रिणः "जननी धीगिरां देवी पिता देवः सदाशिवः। धनं च विपुला कीतिस्तनया किल चन्द्रिका ।। बान्धचात्त्वादृशाः स्निग्धा इत्येत्तन्मे फुटुम्बकम् । इति मत्वा न शोचामि शोच्यमात्मानमन्वहम् ॥" इति । पठित्वा इमं लोकं पाठक: स्वयमेव विचित्यतां घंर्यम् बप्पा. मास्त्रिपाम् । अस्मिन् एव अवसरे कोल्हापुरीय-राजाराम-महाविद्यालयस्याः संस्कृताध्यापका: पं. गणेशशास्त्रिरुकडीकरमहोदयाः निवृत्ताः अभवन् । तत्स्थाने समपेक्षित: यामीन कोऽपि पण्डितः । नियोजक: अप्पामाग्मिणां नाम पुरस्कृतम् । अप्पाशाप्रिनिः तु 'कृताध्ययनपु शास्त्रनिष्णातेषु वरिठः' इति स्वमित्रवर्याणां पं. वाळशास्त्रिहुपरीकराणां निर्देगः कृतः । हुपरीकरारच अव्यापकाः संवृत्ताः । ५८. पत्रिकायाः प्रचार-शयिल्यम् । यद्यपि कौटुम्बिकं सुखं न लब्धम् अप्पासास्त्रिनिः तथापि सार- स्वतसौमाग्यम् एतेषां सुसमृद्धम् आसीत् । 'अङ्गीकृतं मुकृतिनः परि- पालयन्ति' इति मूक्ति: अप्पासास्त्रिणां विपये पूर्णतया चरितार्था सम- भवत् । १८६० तम शकवति प्रमृति मूनृतवादिन्याः द्वितीयखण्डः प्रारब्धः । तस्याः च द्वितीयत्वरहस्य प्रयमारकः १८३० माकीय चैत्रमुदि. पूर्णिमायां प्रकाशितः । अस्मिन् वर्षे संस्कृतचन्द्रिकापा: प्रकारानं नव ·उत्कृष्ट पर्व प्रार्थनेची ओजस्विता" इत्ययं लेखः प्रकाशितः । तम् अधिकृत्य अभि- योग: प्रचलितः। पं सातवळेकरा: लुप्तत्वेन स्थिताः । अभियोगस्य च अस्य निर्णयः श्रीपण्डितरावप्रमुखानां केपांचित् पुरस्कारेण युरोपीय- न्यायाधीशस्य पुरतः एवं संवृत्तः यत् लेखः अयं निर्दोषः एव इति । तदानीं पं. सातवळेकरा: प्रकटीवभूवुः। किन्तु परिसीडाशडकया ईश- पुत्रीये १९०८ वर्षे द्वाभ्याम् अपि श्रीविजापूरकर-सातवळेकराभ्यां कोल्हापुरं परित्यक्तम् । ६०. अप्पाशास्त्री कारागृहे वध्यताम् । इदानी कोल्हापुरे राजविरोधिन. केवलं श्रीअप्पाशास्त्रिण. एव आसन् । सोऽयं विरोधः द्वेषा। प्रथमः तु तस्य प्रकारः धार्मिकः । द्वितीयः तु राजकीयः । धामिक: विरोधः पुनः वेदोक्तान्दोलनविषयकः । तत्र कोल्हापुराधिपतेः तदनुकूलशिष्यस्वामिनां च अप्पाशास्त्रिभिः प्रखर: विरोधः कृतः इति ज्ञातमेव इदं पाठकानाम् । राजकीय: विरोधः अपि द्विप्रकारकः । अन्तर्गतराज्यानुशासनविषयकः एकः। इग्रजराज्यानुशासन- विषयक. द्वितीयः । प्रथमः पुनः कोल्हापुरीय-लोकसभा-संस्थापनस्य अभिनन्दनेन, कोल्हापुराधिपतेः 'किं कृतं महाराजेन ? ' इति कार्य- परीक्षणेन च अप्पाशास्त्रिभिः संपादितः। द्वितीयः विरोधः पुनः श्रीमद- प्पाशास्त्रिणां प्रवन्धेप स्वदेश-धर्म-पुरस्कारेण प्रत्यक्षं परिस्फुरति स्म । अत एव स्वराज्यस्थः कण्टक: एव अयम् इति बुद्धिः कोल्हापुराधिपते: वभूव । एतां च विरोधिनी प्रवृत्ति स्थगयितुं कोल्हापुराधिपतिना भूरि- नियन्त्रणानि कृतानि । ' मानहानिव्यजकलेखने प्रकाशिते सनि महस्र- रूप्यकाणि दण्डः प्रदेयः स्यात् । किं च कोल्हापुरनिवासार्थ प्रतिभूः आवश्यकः' इति निर्बन्धौ कोल्हापुरेश्वरेण श्रीमत्सु अप्पाशास्त्रिपु स्थापितो। भट्टविद्याभूषणतांवेशास्त्री नाम कश्चित् विद्वत्-प्रवरः श्रीमप्पा- शास्त्रिणां सुहृद् आसीत् । तेन कुण्डार्कः इति संस्कृत-ग्रन्थस्य महाराष्ट्र- भाषायां विवरणं कृतम् । अस्य च पुस्तकस्य प्रकाशन प्रतिश्रुतम् अप्पा- शास्त्रिभिः। किन्तु एतादृश-प्रतिबन्ध-बाहुल्यात् न संघटितम् एतत् । अस्मिन् च संकटे बहु प्रयत्य सूनृतवादिन्या: विंशतिः अडकाः ·अप्पा शास्त्रि चरितम् । अप्पाशास्त्रिभिः प्रकाशिताः । सूनृतवादिन्याः प्रारम्भेऽपि कोल्हापुरीयं राजकीयादि-वातावरणं प्रतिकुलम् आसीत् अप्पाशास्त्रिणाम् । अत एव वाईक्षेत्र एव निवासः कृतः एतः । अभियोगानन्तरं तु श्रीमत-पन्तामात्यानां कथनेन एते पुनरपि कोल्हापुरं प्रत्यागताः आसन् । किन्तु इदानी कोल्हापुरीयं सर्वम् अपि श्रीमदप्पाशास्त्रिणां प्रतिकूलं बभूव । श्रीमत्-पन्ता. मात्याः अपि कोल्हापुरनरेशस्य एव सेवकाः। अतः अपाशास्त्रिभ्यः आश्रयस्य प्रदान नाम कोल्हापुराधिपतेः रोपाय आमन्त्रणम् एव आसीत् । विचिन्त्य च एतत् पन्तामात्यमहोदयः अपि स्वाश्रय. शिथिलीकृतः । तथापि अप्पाशास्त्रिभिः स्वविचार-प्रकटन पारतव्यं नैव स्वीकृतम् । इदानीम् अपि लेपां सून्तवादिनीभियं सर्वथा समुधूल्य 'किमिदानीमनु- प्ठेयं ब्राह्मणः ?" (सू. वा. २॥१-२) वर्णव्यवस्थायामाक्षेपाः समाधिः च। (सू. २।८-९-१०-११), 'अपि नाम परिवर्तनीयं स्वरूपं धर्मस्य?' (सू. २।१४) इत्यादि धार्मिकान्, तथंव 'केसरिणि राजविद्रोह (सू. २। ११-१२-१३) 'धर्माधिकरणे तिलकोपन्यास.' (सू. २०१५-१७) महात्मनस्तिलकस्य निर्वासनम् ' (सू. २०१६) इत्यादि राजकीयान् च लेखान् पर्जन्यवर्षम् आविष्करोति स्म । कोल्हापुरनरेश: पुनः सनातन- धर्मपरम्परायाः इग्रजराज्यविरोवकानां स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य च सर्वथैव विरोयकः अवर्तत । सतप्तेन च कोल्हापुराधिपतिना आदिष्टम् । गृह्यताम्, अप्पाशास्त्री कारागृहे वध्यताम्" इति । कोरः तावत् ययं कोल्हापुरमहाराजस्य श्रीमत्-पन्तामात्यमहाभागः मनाया इव पयचित् सौम्यः कृतः। विज्ञापिता. च अपाशास्त्रिणः मोल्हापुरराज्यपरित्यागार्यम् । गृहीतायें. अपाशास्त्रिभिः पनामारमानां मूचना शिरसिकृता। ६१. सप्ततारे ततश्च पुण्यपत्तने । इदानी १८३० नगं सकावई समानप्रायम् । गन्तवादिन्याः द्वितीय परस्प विगनितम. अदक: प्रकाशितः एव आसीत् । अत. परंतु कोल्हापुरे अस्पा प्रशासनम् अयम् एव इति। फोहापुर-राज्यात अन्यत्र गमनम् भापतितम् । अपाशास्तिभिः गप्तनार-( गातारा)-नगरे गूनत. वादिया प्रकाशनम् EPAL पिहिता, किन्तु तत्रापि ग्रन्थिज्वरम्प पीटा । " ·उत्कृष्ट पर्व १९३ प्रारख्या । उच्यते खलु 'प्रापो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्त्यापदः' इति । अतश्च सप्ततारपुरं त्यक्त्वा पुण्यपत्तनं प्रति समागताः अप्पा- शास्त्रिणः । तत्र च ५७३ सदाशिव-वीयी इत्या निवास-सौकर्य विधाय पत्रिकयोः मुद्रणं व्यवस्थापयितुं समुपचऋमिरे। किन्तु दोर्भाग्यवशात् निसर्गत: एव पुण्यमये पुण्यप्रदेशेऽपि चन्द्रिकायाः सूनृतवादिन्याः च संमुद्रणस्य सौकयं न लब्धम् । स्वकीयं मुद्रायन्त्रम् अपि संस्थापयितं नैव पारितम् यप्पाशास्त्रिभिः। चन्द्रिकायाः कृते पूर्व निर्धारिता नीवी-धन- व्यवस्था अपि नाद्यापि परिपोपम् अवाप। मुहुर्मुहुः आपतितः संकट: अप्पाशास्त्रिणां जीवनं धनहीनं विपन्मयं चासीत् । समाहितमनस्कानाम् अपि एतेषां मनः पत्रिकयोः प्रकासनव्यवस्थायाः चिन्ता व्याकुलीचकार । अत: च प्रकाशनार्थ स्थानान्तरम् एव निर्धारितम् एतैः । ६२. मोहमय्यां पत्रिका प्रकाशनम् । 'राष्ट्रमतम्' इति संज्ञकं महाराष्ट्रभाषामयं वृत्तपत्रं मोहमयीतः प्रादुर्भवति स्म। यस्य पुनः प्रकाशनस्थानं 'वर्तमान एजन्सी, गिरगांव' इति आसीत् । राष्ट्रमत-पत्रिकाया. लेखकवर्गे अप्पासास्त्रिणाम् अपि नामधेयं संनिविष्टम् आसीत् । अप्पाशास्त्रिणां स्वकीय-संस्कृतनिष्ठं प्रखरं भारत-प्रेम राष्ट्रमत-संचालकेन पूर्वोक्त-संस्थायाः कार्याध्यक्षेण गणपतराव मोडक-संज्ञकेन महाशयेन प्रत्यक्षीकृतम् आसीत् । अयम् अपि पुनः महाभागः तादृश. एव आसीत् । अतश्च समानशीलयोः एतयो: सौहार्दम् अविलम्बितम् एव मूर्तताम् मापन्नम् । व्यसने मित्रपरीक्षा संपद्यते । एतस्यां च मैत्री परीक्षायां समुत्तीर्णः एव श्रीमान् सुगृहीत- नामा गणपति मोडकमहाभागः । मूनृतवादिनी च १८३१ शफवर्षस्य ज्येष्ठतः मोहमय्यां वर्तमानएजन्सीद्वारा प्रकाशितुम उपकान्ता । द्वितीय.. खण्डस्य एकविंशः अडकः इदानीं मोहमय्यां ज्येष्ठमासीयशुक्लततीयायां प्रकाशम् आपनः । तस्मिन् च अरके धीमदप्पासास्थिभिः समुपणितं सर्वम् एतत् विपज्जालम् । चन्द्रिकायाः अपि प्रकाशनस्य भारः वर्तमान- एजन्सी-संस्थायाम् एव निक्षिप्तः । इदानीं पत्रिकयोः प्रकारानस्य चिन्ता मनाक् इव बप्पाशास्त्रिणां हृदयं परित्यक्तवती। अ. च... १३ ·१९४ अप्पासास्त्रि परितम एवं १८३१ पाकवर्षीय-ज्येष्ठनः पत्रिका प्रकाशनं मोहमयीत: प्रशान्तम् । प्रायः वर्षावधि स्थगितायाः संस्कृतचन्द्रिकायाः अपि प्रकाशन संबभूव । चन्द्रियायाः चतुर्दश-खण्डस्य १०-११-१२ इति अन्तिमम् अबक-श्रयं १९०९ वर्षीय एप्रिलमासे प्रकाशितम् । चतुर्दशखण्डस्य नवम: संख्या-प्रकाशनपर्यन्तं संपादकस्थाने श्रीअप्पाशास्त्रिभिः प्रथमसंपादकस्य श्रीमती जपचन्द्रशमणः एव नामधेयं समुल्लिख्यते स्म । इदानी पुन: । वर्तमान एजन्सी । संस्थायाः संचालकेषु अन्यतमस्य मच्युतरायमोडक महाशयस्य आग्रहण सेयं रीतिः परिवृत्ता। तदारभ्य चन्द्रिकायाः मुखपृष्टे एवम् उल्लिखितम् - 'सुगृहीतनाम्ना पण्डितेन पं. जयचन्द्र शर्मसिद्धान्तभूषणभट्टाचार्येणादित: प्रवर्तिता संस्कृतचन्द्रिका नाम मासिकपत्रिका राशिवडे करेण धीअप्पाशर्म विद्यावाचस्पतिना संपादिता।' इत्यादि। श्रीजयचन्द्रभूषण महोदया: तु सूनृतवादिनीप्रारम्भसमयत. एव श्रीकाश्या निवसन्ति स्म । पत्रिकयोः प्रकाशनं वर्तमानएजन्सीद्वारा सममवत्, तथापि मुद्रणम् एतयो. मोहमय्यां वेदकटेश्वर-वन्देमातरम्-राष्ट्र मतप्रभूति मुद्रणा. लयेषु संवृत्तम् । ६३. भारतधर्ममहामण्डलतः सन्मानपत्रद्वयम् । श्रीअप्पाशास्त्रिणां सनातनधर्मसमर्थकत्वं सर्वत्र विश्रुतं बभूव । भारतधर्ममहामण्डलस्य कार्यकलापान अधिकृत्य अपि सूनृतवादिन्यां सुष्छु विवेचनं कृतम् अपाशास्त्रिभिः। स्वपत्रिकाद्वारा च भाषणद्वारा च स्वदेश- स्वधर्म-स्वप्रमाविषयकाः स्वकीयाः संस्कृत-विचारा प्रकटीकृता. एते. । अप्पाशास्त्रिणः इत्येक तदानी पण्डित-मण्डली-मण्डनायमानं रत्नमेव आसीत् । पत्रिका प्रचार-कौशल्येन, भाषा-सौष्ठवेन, प्रखर-धर्मनिष्ठया, तादृश्या एव स्वराष्ट्रभक्त्या, व्याख्यानचातुर्येण च एते भारतीयसंस्कृत. विश्वस्य अल कार. इव अभूवन् ।

·उत्कृष्ट पर्व १९५ - पाठकमहाभागाः! वियव तावत् मानुपाणां प्रधान: अभ्युदय हेतुः। सा च निरस्तसईसंख्या निश्चितनिष्ठा निर्दोपा विनयसमुपेता च सती मुविशदा सरस्वती इव शोभते । आसीत् च विद्यावाचस्पतीनां विद्या तादृशी एव । तत् एतत् एतेषां सर्वशास्त्रपारदशिवं संवीक्ष्य प्रीतेन वाराणसय- भारतधर्ममहामण्डलन १८३१ शकवयित्रसुदिदशम्यां (१९६६ वैक्रम- वर्षे) विद्या-मानपत्रं श्रीअप्पाशास्त्रियः वितीर्णम् । तत्रैव विद्यालंकारः इति विरुदं समपितं मण्डलेन। अयं च अस्य संमानपत्रस्य आरम्भ- लोकः 'महतस्तमसः पारे पुरुषं हतितेजसम् । यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै जयात्मने नमः ।।' एवं एतादृशं मृत्यु विजयनिदानं ज्ञानं श्रीअप्पागास्त्रिणां विरुदसमर्पणेन पूजितं मण्डलन। किन्तु बप्पाशास्त्रिणः केवलं शास्त्रमात्रनिष्णाता: पण्डिताः नासन् । 'यः क्रियावान् स पण्डितः' इत्यभियुक्तोक्तिः श्रीअप्पाशास्त्रि' सार्थम् अन्विता आसीत् । तः हि विद्यावृद्धये धर्मप्रचाराय च नितान्तं प्रयत्य भाषणमालाः लेखमालाः पत्रिकामाला: च प्रादुर्भाविताः आसन् । समुचित- धर्मोपदेशकस्य मुप्छु कार्यम् एतैः संपादितम् आसीत् । अत एव विद्या- लंकारः इति विरुदं समर्पितवता अपि महामण्डलेन अप्पाशास्त्रियां सस्कृती मनाक इव न्यूनता अनुभूता । अत एव च तदानीम् एव द्वितीयम् । अपि एक 'महोपदेशक'-मानपत्र मगडलेन अप्पाशास्त्रियु दितीगं, यत्र उक्तम् 'भवतो गुणः प्रसनेयं विराइ-धर्म-समा भवन्तं महोदेशकाधिका- रोपाधिम्यामलंकृत्य प्रसन्नतामेति । ' इति । बनेन अखिल-भारतीय-संस्यया सत्कृतानाम् अमाशास्त्रिां गौरवं परमं महिमानं लेभे । संस्कृत-विद्याप्रचाराय सनातनधर्म प्रचाराय च ये ये प्रयासा: अप्पाशास्त्रिभिः अनुष्ठिताः तत्तयां प्राप्तिपत्रम् एव आसीत् इदं मानपत्र-द्वयम् । विशेषतः पुनः द्वितीयम् एष मानपत्रं किमपि महत्त्वं विति । यत्रत्यः हि प्रारम्मरलोकः एतादृशः ·१९६ अप्पामा स्त्रि चरितम् 'अकुण्ठं सर्वकार्येषु धर्मकार्यार्थमुद्यतम् । वैकुण्ठस्य हि तनृपं तस्म कार्यात्मने नमः ।। इति । धर्मकार्यार्थम् उद्यतत्वम् एतेषां न हि संमानपत्रम् अपेक्षते स्म । किन्तु समुत्तेजनाय महामण्डलेन एव आविष्कृतः अयं सत्कार-मार्गः इति सुज्ञेयम् । न हि क्वापि उपलब्धम् अस्माभिः उपाधिप्राप्तये परीक्षाराठय- ग्रन्थानाम् अध्ययनं परीक्षार्थ समुपस्थान वा अप्पाशास्त्रिणाम् । किन्तु अमीषां कार्यम् एव आलोक्य अखिल-भारतीय-विद्वद्भिः, तादृशसंस्थाभिः च संमानिता: एते। ६४. १८३१ शकवर्षीयः हुबळी शांकर-महोत्सवः । १८३० शकवर्षीयमहोत्सवस्य वृत्तं प्राक् निवेदितम् । ३१ तमे वर्षे बहवः विभिन्न प्रदेशीयाः श्रीशंकराचार्य महोत्सवार्थ समागताः । धारवाडतः पं. श्रीकृष्णशास्त्रिण, पं. विरूपाक्षशास्त्रिणः, पुण्यपुरात् B A. बिरुदशाली माधवरावमोडकमहाभागः, श्रीअप्पाशास्त्रिणः मोहमयोतः श्री.विश्वनाथ- मराठेप्रभृतयः ऋतुपुर-नरगुन्द-मूळगुन्द-नवलगुन्द-प्रभृति-कर्णाटक-प्रदेशीय- विभिन्नग्रामेभ्यः अपि भूयांस एव च्छात्रादयः उत्सवार्थम् आगताः । अस्मिन् उत्सवे चतुर्थ-दिवसे छात्र-परीक्षोत्तर श्रीअप्पाशास्त्रिणाम् 'अष्टादश- पुराणानि ' इति विषयम् अधिकृत्य उपन्यासः प्रारब्धः । किन्तु वृष्टिवशात् अयम् अर्धे एव विच्छिन्नः। पञ्चमे च दिवसे पुनः प्रवृत्तः अपं परिसमाप्तः । पारितोषिकाणि छात्रेभ्य: वितीर्णानि । तदुत्तरम् अप्पासास्त्रिभिः पुनरपि सस्कृतभापया उपन्यासः प्रारब्धः । विषय. तु ' अपि नाम मृता संस्कृतभाषा' इत्ययम् अभूत । एनम् एव अप्पाशास्त्रिणाम् प्रतिपाद्यम् अन्ते धीविरूपाक्षशास्त्रि-श्रीकृष्णशास्त्रिणी उरोद्वलयामासतुः । थीमदप्पाशास्त्रियां भाषासौष्ठवसमेत वक्तृत्वम् आकण्यं वङ्गीयः 'विद्यावाचस्पतिः' इति बिरुदम् एतेभ्यः समर्पितम् आसीत् । कर्णाटक- प्रदेशीया. वृद्ध महत्तराः अद्यापि समक्त्युन्मेपम् एव सस्मरन्ति श्रीमदप्पा. शास्त्रिणा सर्वागीण-सौष्ठव-शालि वचोविन्यास-विलासम् । अद्यापि किमपि निधानम् इव नितरां संरक्षन्ति कर्णाटक-पण्डिता: अप्पाशास्त्रिणां वाखमयं मश: ! अहो एतेपाम् अप्पाशास्त्रिषु आदर !! यद्यपि सर्वत्रय संवृत्त परिचय-स्नेह-प्रभावः भीअप्पाशास्त्रि तथापि कर्णाटकप्रदेशीयः एतेषां मुद्ददर्गः भूयिष्ठः एव आसीत् ।

·उत्कृष्ट पर्व १९७ - ६५. पुराणानुवारप्रपञ्चः । १८२५ नमै गकवर्षे श्रीमदप्पाशास्त्रिभिः ऋगनियातनाय वाई- क्षेत्रीय-पुराण-प्रकाशन-मण्डल्याः कृते श्रीविष्णुपुराणं महाराष्ट्रभाषायाम् अनूदितम् इति कयितपूर्वम् एतत् । तदानीम् एव कस्मिश्चित् पत्रे केरलीयनृपवर्याय मानविक्रमममहोदयाय निवेदितम् एतः 'पुन. पुराणं च भविष्यसंजं नृपप्रकाण्डा अनुवाद षिष्य । भारं लय कर्तृ मृगस्य मुनि स्थितं गरीयांसमजलमेव ।।' इति । यदा पुनः कोल्हापुरस्य प्रातिकूल्येन सूनृतवादिन्या: प्रकाशनार्थ वाईक्षेत्र निवाम प्रारख्यः, तदैव अप्पाशास्त्रिभिः मोदवृत्त-कार्याध्यक्षस्य अनुमत्या तदर्थ भविष्यानुवादः प्रारब्धः। किन्तु 'प्रामादिकः किल समयबन्धः' इति यदा सूनृतवादिन्याः मुद्रण-विषये मोदवृत्ताधिपतिना उक्तं, तदा अप्पाशास्त्रिभिः परित्यक्तं मोदवृत्तमुद्रणालयं, निवेदितं च मूनृतवादिन्याम् - ' इत: पूर्व च मोदवृत्तयन्त्राधिपतेः प्रार्थनया चाग्रहण च परित्यज्याप्यावश्यकमात्मीयं कार्य भौमवासरं यावदनुवादितं महा- राष्ट्रभाष या भविष्यपुराणमस्माभिः। उत्तरपर्वण एव केवलमध्यायत्रय- मनुवादितम् । तदतः परं मोदवृत्ते प्रकाश्यमानाः प्रकाशयिष्यमाणा वा पुराणानां मन्वादिस्मृतीनां वाऽनुवादा: श्रीअपाशमविद्यावाचस्पतिप्रणीता इति न केनापि भ्रमितव्यम् ।' इति । ततश्च मोदवृत्त-संपर्क त्यागोत्तरं चन्द्रिका-भूनृतवादिन्योः प्रकाराने निमग्नः अप्पाशास्त्रिभिः भविष्यानुवादाय न लब्धः अवसरः। तथापि मध्ये मध्ये समवलम्ब्य समयं कियन्तम् अपि तैः पूरित: अयम् अनुवादः । अनुवादः चायं वाईक्षेत्रीय-पुराण-प्रकाशन-मण्डल्या एव १८३१ शकवर्षे प्रकाशितः। पुण्यपुरीय-गणेशविष्णुचिपळूणकरमण्डल्या: कृते श्रीमन्महाभारता. नवाद. प्रारब्धपूर्वः एतः । आदि-सभा-पर्वणो च अनुवादः भीमान- 'श्रीवातार-श्रीआठल्येमहाभागानां त्रयाणां साहाय्येन कृतः एतः। सोऽयं .१९०४ तमे खिस्तवर्षे प्रकाशितः । अस्मिन् १८३१ तमे वर्षे भप्पा- शास्त्रिभिः श्रीमन्महाभारतस्य वनपर्व संपूर्णतया अनुवादितं प्रकाशित च समभवत् एतत् । एवं शान्तिपर्वणः अपि अनुवादः श्रीमोउकसाहाय्यो । संपादितः एतैः । सोऽपि अनुपदम् एव प्रकाशितः अभवत् । " ·स्थिताः। १९८ अप्पा शास्त्रि चरितम् ६६. संस्कृतचन्द्रिकाया विरामः ? पठितपूर्वम् एव पाठक. यत् १८३१ शकवर्षस्य आरम्भ चन्द्रि- कायाः चतुर्दशखण्डस्य अन्तिमात्रयस्य प्रकाशन वर्तमान एजन्सी'द्वारा समभूत् ति । मोहमयीम् उपगतायाः चन्द्रिकायाः वापिकं मूल्यं रूप्यकद्वयम् (विदेशे ७ शिलिंग) अभूत् । तदुत्तरं पञ्चदशखण्डस्य अङ्क- द्वयं क्रमशः प्रकाशितम्। त्रयोदशखण्डम् आरभ्य संस्कृत चन्द्रिकायाः प्रकाशने अप्पाशास्त्रिभि: महती पीडा समनुभूता। इदानी पुनः यावत् तस्याः प्रकाशने किमपि स्थैयं प्राप्यते तावत् एव अन्येव अवर्णनीया आपत्तिः समापतिता। सा च नाम 'वर्तमान एजन्सी'-संस्थायाः विक. लत्वम् एव । अतश्च १९०९ खिस्तवर्षीयात् ऑगस्टमासात् परवर्ती चन्द्रिकायाः प्रपञ्चः केवलं नामशेपः एव समभवत् । अतश्च चन्द्रिकायां प्रारब्धानां निवन्धानां कथानां च भूयांसः एव अंशा: अपूर्णत्वेन एव " लावण्यमयो" इति बकिमचन्द्रस्य बृहत्कथा अप्पाशा- स्त्रिभिः संपूर्ण तयैव (वङ्गीय-भापातः ) संस्कृतभाषायाम् अनुवादिता । किन्तु इन्दिरा, देवी कुमुद्धती, कृष्णकान्तनिर्वाणम् इत्यादिकथा: अपूर्णाः एव स्थिताः । एवं पञ्चपखण्डे प्रारव्यम् अधर्मविपाक नाटकम् अपि नैव पूर्णता प्राप्तम्। चन्द्रिकायाः कनीयसी भगिनी इदानी ग्राहक महोदयानां प्रणयाति- शयस्य एकमात्र स्थानम् आसीत् । अतः साऽपि तावत् चिरमेव प्रचरतु इति बुद्धघा संस्कृत-चन्द्रिकागतं मनः एतैः सर्वथा सून्तवादिन्याम् एव प्रोतम् । किन्तु इयम् अपि ज्येष्ठमगिन्याः विरहं नैव बहु कालं सोढ वती। अन पुनः निदान प्पानास्त्रिलेखनी-प्रभावेण प्रदीप्तायाः चन्द्रिकायाः स्वधर्म-स्वराष्ट्र-निष्ठत्वम् एव । एतत् एवं राष्ट्रिय स्वरूपं शासकानां मन.सुरोपम् उत्पादयामास । चन्द्रिका च तदोषस्य चलि: अभवत् । ६७. ययाप्रति प्रयन्यायतारः। मूनतयादिन्याः उद्देशाः तावत् आदक्षिके अपागास्त्रिभिः प्रति- पादिनाः एय । एतस्याः प्रयमराण्डस्य पूतिनिवेदना यसरे अपि पाठकमहा• भागः मूनतवादिनीवतिनां विषयाणां पैविध्यं परिचितम् एव । यथा प्रयमे पिण्डे एवं द्वितीये पण्डे तादगान् एव प्रकायान् अवतारयामामुः श्रीअप्पा- पारित्रणः। संस्कृतप्रचारस्प कोपि अवारः एतः परित्ययतः । 'भारत- ।

·उत्कृष्ट पर्व . - यीया विद्यायिनः' इति विषयम् अविकृत्य श्रीअप्पाशास्त्रिमिः त्रयोदश लेखाकाः प्रणीनाः। अन्त्यजाश्च सनातनधर्मश्च' 'श्रीमती भगवद्- गीता' 'धर्मशिक्षणं चात्याचाराश्च' 'वैदेशिकस्य हिन्दुतापत्तिः 'एकवाक्यताया आवश्यकता' 'औतरध्रुवदर्शनम् ' स्वदेगीयगर्क रा- निर्माणम् 'व्योमयानानि' 'विश्वविद्यापीठम्' इत्यादि नेकविध. विषयकाः प्रबन्धाः, मुंपादकीयाभिप्रायाश्च किमपि वैशिष्टयं धारयन्ति । स्वातन्त्र्यान्दोलने श्रीपदप्पागास्त्रिणां विचारा: तीव्रपक्षीयाः आसन् । बडोदानगयाँ १८३१ वर्षीय कस्मिश्चित् मासे महाराष्ट्रसाहित्य- संमेलनम्य अधिवेशनं संवृत्तम् । तत्र 'भारत एकभाषायाः आवश्यकता इति विषये व्याख्यानानि कुर्वद्भिः भूयोभिः 'हिन्दीभाषायाः' समर्थन कृतम् । केवल बडोदानगराधिपतिना एव संस्कृतमाषायाः एव एकता- मामध्यं प्रतिपादितम् । संस्कृतविद्वांसः अपि अत्र केचित् समुपस्थिता: आसन् । वृत्तमेतत् वणितम् अप्पाशास्त्रिमिः ६८. कवलोक्रियामहे विषादेन! (मू. वा. २०४२) "प्रयच्छामः किल धन्यवादाननेकगो वयं बडोदाधिनायाय येन महाराष्ट्रमापाप्रणयिनापि मना संस्कृतमापायामादर: प्राकाशि। संनिहिताः किलेदानी संस्कृत भाषा-पण्उितत्वेन प्रयिता भूयांसः पुरुषाः । एतेषु च कलिकातासंस्कृतविद्यामन्दिरस्य भूतपूर्वा अध्यक्षा महामहोपाध्यायाः श्रोहरप्रसादशास्त्रिणो डॉ. भाण्डारकराश्चेत्येवमादयः प्रमुखाः । अत्र च श्रीहरप्रमादशास्त्रिभिरिडग्रेजीमापर्यवोपन्यस्तमिति प्रकाशयन्त: कवली- क्रियामहे विषादेन । भाण्डारकरमहोदयस्तु महाराष्ट्रया समुपन्यस्तम् । वस्तुतः पुनरनायासोपनतः सोऽयमवसरो यत्र शक्यं संस्कृतभापाया: सर्वाष्ट्रगरमणीयत्वं च सार्वभौम-पदार्हत्वं च प्रत्याययितुं हरप्रसादशास्त्रि. प्रभृतिभिः पारमार्थिकः पण्डितप्रवरः। यदि संस्कृतपण्डिता एव समुपेक्ष्य विपत्पडकमग्नायाः शिरसि संस्कृतमापायाः पदं वितरेयस्तदा कुत्र विकि- स्तु ममुद्धारकामुका सेयं तपस्विनी सप्रत्यागमात्मनो दृष्टिम्?" इति । इयं श्रीमदप्पागास्त्रिणा संपादकीया टिम्पनी संस्कृतभाषायाः सार्वभौमपदोचितत्वमिव विश्वविश्रुतयशसाम् अपि केयांचित् कृतः अनौचित्यं नि संकोनं प्रतिपादयति । भारतीयम् ऐक्यं संस्कृतभाषया एव मुशकम् इति वडोदानरेशेन प्रतिपादितेऽपि यत् नंस्कृतपण्डितप्रकाण्डा ·२०० अप्पाशा स्त्रिपरितम् खल - असंस्कृतया म्लेच्छमापया वा एकताविषयकं मनोगतम् उदीरयन्ति तेन मितमा व्यथितान्त करणा स्यात् समस्त-भारत-व्यापिनी संस्कृत- भारती इत्यत्र नैव सदेहलेशोऽपि । संस्कृतप्रणयी वैदेशिकोऽपि तावत् लियेत अवसरेऽस्मिन् संस्कृत-पण्डितानाम् असंस्कृतोद्गारैः । किं पुन: विस्मयास्पदम् अत्र यत् संस्कृतसरस्वतीसेवनमेव जीवनतत्वेन अडगी. कृतवतां सर्वत्र सर्वथा सर्वविधाभिः सर्वविषयक संस्कृतभाषायाः सामथ्र्य निदर्शितयताम् अप्पाशास्त्रिणां लेखनीपदक्रमाः विलपन्ति 'कवलोकिया- महे विषादेन' इति? इदमेव संस्कृतभाषायाः सार्वभौमभापास्पदत्वं नाम राष्ट्रभाषात्वम् सूनृतवादिन्याः द्वितीयखण्डस्य ४४ तमाडकीय संपादकीय- टिम्पन्याम् अपि समर्थितम् अप्पाशास्त्रिभिः । तत्र विद्यापीठे उपरितनेषु शिक्षणेपु देशीय-भाषाणाम् अन्तर्भावं समालोच्य प्रतिपादितम् अप्पाशास्त्रिभि. ६९. संस्कृतभाषायाः सार्वभौम पद-परिमण्डनम् । " अपि च काम्यते किलेदानी समस्वरमेव निखिलस्यापि भारत- वर्षस्य काचिदेव भाषा सर्वेः । सा च हिन्दीमापंव प्रविधेयेत्यभिमन्यते विद्वायमानः कैश्चित । न जानीमः कुतो वा नाहति भाषासु सार्वभौमपद सर्वागमनोरमा भगवती गर्वाणी वाणीति । अत्रीच्यते कैश्चिन्न किल भूगांस एव जानन्ति संस्कृता वाचमिति । किन्तु तुल्य एवायं दोषः । हिन्दीमपि हि नैव सर्वेऽपि जानन्ति । यथा च सुबोधां हिन्दी भूयांसो जानीयुरेवं संस्कृतामपि न किल नैव जानीयुः। अद्यापि ननु विद्यत एव कियताप्यशेन प्रचार. सर्वत्रापि भारते संस्कृतभाषायाः। इतः किल प्राक् पञ्चाशतो वर्षेभ्यो नासीदध्ययनाध्यापनादि-प्रचारी भूयान् भारते वर्ष इटग्रेजी-भापायाः प्राक् पुनः शतान्नेवासावभवत् । तथापि नन्विदानी सर्वत्रापि भारते निरगल: प्रचार एतस्याः। आपनेव च सार्वभौमपद- मिदानीमेपा। तद्यदि काम्यते भारतवर्षीयैस्तदा नास्त्येव दुर्घटत्वं सर्वमापि संस्कृतभाषायाः प्रचारस्य।" इति । (सू. वा. १८३१ आश्विन ३०) संस्कृतराष्ट्रभाषात्वस्य प्रतिपादनमिदं सर्वथा न्याय्यम् एव । इदा. नीम् अपि हि विभिन्न प्रान्तीयानां मियः विद्वेपेण भारतराष्ट्रस्य विपर्य- स्तत्वं परिजिहीर्पमिः अवश्यं मनसि फर्तव्यम् एतत् ।

·उत्कृष्ट पर्व २०१ ७०. पराकाष्ठा पत्रकला-कौशल्यस्य । गभीरं विविधशास्त्रीयपाण्डित्यं, लोकवृत्तनिपुणवं. धर्मप्रचारकरवं, वाग्मित्वं, कुशललेखकत्वं, राष्ट्रभक्तत्वम् इत्यादिगुणगणाः यथा श्रीमद- पाशास्त्रि' प्रकर्षण समवर्तन्त तथव पत्रिकाप्रचारणकौशल्यम् अपि एतेषु सुतरां प्रदीप्तम् आसीत् । सूनृतवादिन्या: प्रारम्भ 'विशत्येव ग्राह- काणां दुर्लभा' इति भूयो भ: एव प्रतिपादितम् आसीत् । किन्तु अप्पा- शास्त्रिणां पत्रप्रचारण-नपुण्येन अचिरादेव सहस्रावधिग्राहकाः मूनृत- वादिन्याः स्पृहयालवः समभवन् । देशविदेशेषु भूयान् एव अस्याः प्रचारः संवृत्तः। सुनृतवादिनी खलु साप्ताहिको वृत्तान-प्रधाना पत्रिका आमीत् । वृत्तपत्रस्य च वृत्ताना प्रत्यग्रहत्वम् इत्ययम् आवश्यकतमः महान् गुणः । वृत्तपत्रसंपादकस्य कौशल्यं वृत्तानां नवीनत्वे माद्यम्कत्वे च प्रकटीभवति । आसीत् च अयं गुण. श्रीअप्पाशास्त्रियु । तया हि । १९०८ तमखिस्तवीयजुलैमासस्य द्वाविंशे दिने (२२१७१९०८) बुधवारे रात्री नववादनसमये श्रीलोकमान्यतिलक महोदयाना द्वोपान्तर- निवासस्य शिक्षा संजाता। तद्विषयकम् अभियोगकर्म तत्समये समाप्तम् । इयं वार्ता द्वितीदिने गुरुवासरे सूनतवादिन्यां प्रकाशिता । तस्मिन् अङ्क द्वितीयतृतीयपृष्ठयोः सर्वे स्तम्मा. कृष्ण-मसी-दण्डः रेखिताः । तिलक- महाशयस्य दण्डन-विषये सतापः अनेन व्यक्तीकृत. अप्पाशास्त्रिभिः । वार्ता चेयम् इत्य प्रकागिता। हा धिक कष्टम् !!! दण्डितो 54243 महात्मा तिलक वुधे निशि नववादनं यावत्प्रच- लिलमभियोगकर्म। अन्ततश्च दण्डितः पोमांस्तिलकमहोदयः पड्वार्षिक द्वीपान्तरखासं रूप्यकाणां च सहस्रमिति ।

·२०२ অন্য গা ঝি বনি एतस्मात् प्रतीयते मूत्तवादिन्या' अङ्कस्य मुद्रणसमये एव प्राप्ता इयं वार्ता श्रीअप्पाशास्त्रिभिः इति । एतेन खल व्यवसायेन तिलक महा- गयानाम् अभियोगकर्मणि पतावधानाः आसन् अपाशास्त्रिणः इत्यपि स्फुटीभवति । यदा च दण्डिताः तिलक महामागा: मण्डाले कारावासं प्रति- प्रस्थिताः तदा सूनृतवादिन्याः द्वितीयखण्डस्य विशेऽके ' हा समय ! दारुणः खल्बसि ।' इतिशीर्षक: तिलकप्रयाणम् उद्दिश्य प्रधानलेखः अपा- शास्त्रिमिः प्रकाशितः। यस्य शीर्षस्याने लघीयमी तिलकप्रतिमाऽपि संमृद्रिता अस्ति। तत् एवं कौशल्पम् अप्पाशास्त्रिणा वृत्तपत्रपाण्डित्य- कलशायितम् इति विस्पष्ट प्रतीयते । एवं मूनृतवादिन्या: २ खण्डस्य १९ अई ममुपलभ्यते । संप्रति किल दिने दिने सविशेषमेवोन्नतिमुपारोहति चीनप्रदेश. । मोऽयमचिरादेव निखिलेऽपि भूवलये प्रधानतरो बलवत्तमश्च स्यात् । न केनाप्यपहन्तुं शक्यत। अनेन हि दूरदशिस्त्रम् अप्पाशात्रिणां पत्रकलाघोरण्या: स्पष्टीभवति । ७१. सागरा प्राण तळमळला- भारतमातेचें उत्तर के. स्वातन्त्र्यवीर सावरकराणां महासागर-महोत्पात' सुप्रसिद्धः । ततश्च स्वकीयमुक्तये कृतप्रयत्नाः अपि एते दुर्दैववशात् पुनरपि आइग्ल. शासकाना हस्तसात् बभूवुः । तत प्राक् यदा पुनः एते इडग्लडदेशे स्थिताः तदा समुद्रतीरस्थं वायटनसंज्ञकं ग्रामं गता.! सोऽयं समय. २९-७-१९०९ दिवसात्मकः । तदानी स्व-मातृभूमि-स्मरणेन गाढेन भारत-भू-प्रणयेन च संभृतान्तःकरणानां तस्याः पारतन्त्र्यवशात् व्याकुलित-हृदयाना च एतेषां मुखारविन्दात् 'सागरा प्राण तळमळला' (सागराकुला. प्राणा मे। ) इति मुप्रथिता कविता माविबभूव । सेय मुम्बईवतिनि राष्ट्र पतपत्रे प्रकाशं मता। प्रपञ्च चैतां समनुशील्य च भावम् अत्रत्यं द्रुतान्तःकरणः अप्पा- शास्त्रिभिः अपि तस्या: कवितायाः धौरपदम् उत्तरं विष्वती महाराष्ट्र भाषामयी " भारतमातेचे उत्तर" (भारतमातु: उत्तरम् ) इति कविता प्रणीता। प्रकाशिता च सेयं राष्ट्रमत-पत्रिकायाम् एव।

·२०४ अप्पा शास्त्रि चरितम् -- अन्ते निवेशिता अप्पाशास्त्रिभिः । तदानी पुण्यपत्तने फग्र्युसन विद्यामन्दिरे श्रीकृष्णरायद्रविडनामानः अध्यापकाः आसन् । तैः एव इग्रजीटिप्पनी विनिमिता। अस्मिन् व्याख्यापुस्तके संस्कृतव्याख्यायाः पृष्ठानि साविशत वर्तन्ते । नाटकगत-पात्राणां सूचीपत्रम् अपि निवेशितम् अत्र । व्याख्यायाः प्राक नाटयशास्त्रपरिचायक: नाटककः श्रीमट्टनारायणस्य कालनिर्णय. विमर्शपर: च पञ्चविंशतिपृष्ठात्मक उपोद्घात' संयोजितः । एवमेतत् सर्वाडगसुन्दरं वेणीसंहार-व्याख्या पुस्तकं कोल्हापुरे . श्रीवेशकटेश्वर- मुद्रणालये (संस्कृतव्यायां), पुग्यपत्तने आर्यभूषणमुद्रणालये (इंग्रजी टिप्पनी) संमुद्रय श्रीअप्पाशास्त्रिभिः एव प्रकाशितम् । व्याख्याप्रारम्भ नियुद्धे दुर्योधनं हत्वा द्रौपदीयुधिष्ठिरयो' समीपे आगतस्य भीमसेनस्य चित्रम् अपि योजितम् । व्याख्या चेयं श्रीअप्पाशास्त्रिाभिः पं. जयचन्द्रशम- सिद्धान्तभूपणेभ्य: समर्पिता । षट्श्लोकास्मिका उपायनपत्रिका व्याल्यारम्भे एष विद्योतते । दृश्यन्ता तत्रत्याः केचित् श्लोकाः . 'प्रेयान् सखाऽय सहजः प्रणयी गुरु स्वान्तं बहिश्चरमयोछ्वसितं मदीयम् । बाभाति यः क्षितितले सुकृती द्विजन्मा श्रीमान् समुज्ज्वलयशा जयचन्द्रशर्मा। सिद्धान्तभूषणं प्राहुर्भट्टाचार्य च यं बघाः । बडग कण्ठहारे य. प्रस्फुरत्तरलायते ॥ सादरं सप्रणामं च सभवत्युन्मेषमर्पिता। प्रसूनश्रियमभ्येतु व्याख्येयं तत्पदद्वये ।।" इति । पाठकमहोदयाः ! श्रीमदप्पाशास्त्रिणा कीतिमन्दिरस्य संयोजकाः श्रीजयचन्द्र शर्माण. एव । चन्द्रिका वितरणे विद्यावाचस्पतिविरुदप्राप्तो च ते एव कारणभूताः । तेपाम् एव साहाय्येन संस्कृतसरस्वतीसेवायो श्रीअप्पाशास्त्रिभिः संपादितः भूयान् अवसरः। उपकारस्य पुनः अस्य प्रति यातनं दुघंटम् एव । अत एव घ्याख्याम् इमां श्रीजयचन्द्रशमणां परण-मरमीठहयोः स्थापयित्वा अप्पाशास्त्रिण: प्रार्थयन्ते स्म - 'प्रमूननियमभ्येतु ध्याहयेयं तस्पतये' इति ।

·उत्कृष्ट पर्व २०५ ७३. हा हन्त ! अन्तहिता सूनृतवादिनी !! सूनृतवादिन्याः द्वितीयखण्डस्य अन्तिमः ५३ तमोऽडकः १८३१ शक- वर्षीये आश्विन शुक्लपक्षीयद्वितीयायां प्रकाशितः। ततश्च द्वितीयखण्डा संपूर्णः । तदुत्तरं १९१० मार्चपर्यन्तं सूनृतवादिन्याः तृतीयखण्डस्य अप्टो अडका: प्रकाशिताः। विदितम् एव एतत् पाठकानां यत् संस्कृत चद्रिका व सूनृतवादिनी च इदानी मुम्वय्यां वर्तमान एजन्सी'द्वारा प्रकाशम् आप्नुत: स्म इति । प्रदीप्तराष्ट्रभक्तिकं राष्ट्रमत' इति महाराष्ट्रभाषामयं पत्रं वर्तमान- एजन्सी'द्वारा एव प्रसिद्धं भवति स्म। राजद्रोहस्य आरोपं विधाय राजकीयः अधिकारिभिः वर्तमानसस्थायाः उपरि बहु-नियन्त्रणानि स्थापितानि । तत्प्रभावात् एव १९०९ तम-निस्त-वर्षस्य सप्टेम्वरमासे संस्कृतचन्द्रिका प्रकारानं प्रतिरुद्धम् । यया यथा पुनः नियन्त्रणानाम् एतेषां वृद्धि अभवत् तया तया राष्ट्रमतस्य अपि प्रचारः स्थगितः। प्रतिवद्धा वर्तमानएजन्सी' संस्था । अन्तहिता च तदेकप्रकाशनाधारा संस्कृतवृत्त- पत्रसृष्टः वासन्तिकं वैभवं चित्रयन्ती धर्मेण तत्वज्ञानेन च सह समाज- स्थिति, स्वराष्ट्रावस्यां, वैज्ञानिकाविष्कारान्, राजकीयतन्त्रं, नानाविध- प्रत्यग्रवाश्चि सर्वागीणमनोरमया संस्कृतभाषया प्रादुर्भावयन्ती निरुपमा पनिका श्रीमती सूनृतवादिनी! प्रमग्नः सर्वथा संस्कृतभाषाया: मनोरमः मनोरथः!! एवं स्वधर्मस्य, स्वराष्ट्रस्य, स्ववान्धवानां च समुचिता सेवा एव ययो. उद्देश्य समभूत् ते इमे द्वे पत्रिके शासकानां रोपानी नामशेषता प्रापतुः !!! ७४. श्रीअप्पाशास्त्रिणां वाचनालयः। श्रीमदप्पाशास्त्रिणां ग्रन्यसंग्रहः सुविपुल. एव आसीत् । पूर्वतन- हस्तलिखितग्रन्याना समूहन, तथा मुद्रितग्रन्यानां समुदायेन संग्रहः अयं सुसमृद्धः आसीत् । पत्रकारत्वेन यदा श्रीमदप्पाशास्त्रिणः प्रसिदाः सम. भवन् तदा तेषां निकटे समालोचनायं वहवः ग्रन्थाः आगताः । एते ग्रन्या: सर्व विषयकाः विभिन्नभाषामया. च आसन् । वेद-वेदान्तमीमांसा-धर्मशास्त्र- पुराण-व्याकरण-योग- साहित्यशास्त्र - काव्य - -नाटक कादम्बरी- म्बरी- पञ्चाङ्ग- ·अप्पासास्त्रिपरितम् "-.-- यद्यक - ज्योतिष - तर्क - नानाविधप्रबन्ध संस्थावृत्तान्त-मिकपुस्तया चित्र संग्रह-पत्रिका (डायरी)-नियतकालिकपन-प्रभुनि बहुविध साहित्यम् अप्पाशास्त्रिणां ग्रन्थालयं मुहर्मुहुः भूपयति स्म । एते ग्रन्थाः संस्कृत. मराठी-हिन्दी-बङ्ग-तैलङ्ग-केरल-तामिल-हूण (इंग्रजी )-भाषामयाः तत्त- ल्लिपिमयाः च आसन् । अप्पासास्त्रिणां वाचनालये चन्द्रिका-सूनृत- वादिन्योः आदान-प्रदान-प्रसंगेन याः याः पत्रिकाः समागच्छन्ति स्म ताः ताः अपि नैकलिपिमया: नेकभापामया: च आसन् । तत्र कासाचित् दिग्दर्शनं यथा संस्कृत विद्योदय चिन्तामणि-सद्धर्म-रत्नाकर सहृदयाप्रमृतयः । मराठी-भा म् --- केसरी, विश्ववृत्त, भाला इत्यादयः । हिन्दी-भायायाम् --- हिन्दीप्रदीप, सरस्वती, सुदर्शन-प्रभृतयः । "वंगभाषायाम् -- वंगवासी। तामिल-भाषायाम् - स्वदेश मित्र । इटग्रजी-भाषायाम् - न्यू इंडिया, डॉन, दि टाइम्स्, यंग मुस्लिम ट्रिब्यून-प्रभृतयः । एवम् एतासु नानाविधभापालिपिमयपनिकासु तत्तादृशपुस्तकेषु च अप्पाशास्त्रिभिः अभिप्रायाः अपि प्रकाशिताः । नेकविषयाणाम् अभ्यासः, नकभाषाणां परिचयः, नैकलिपीनां च परिशीलनम् अप्पाशारित्रषु प्रकर्षम् अवाप । तथापि सनातनधर्मः, संस्कृत विद्या, भारतवर्षम् इति त्रिके श्रद्धाप्रतिष्ठा सर्वथा अविचला एव आप्तीत् एतेपाम् । अयं विपुल: ग्रन्यसंग्रह. प्रसंगवशात् अप्पाशा स्त्रिभिः कोल्हा- पुरीय-रागाराम-महाविद्यालय-प्रभृति-संस्थाभ्यः अंशांशतः वितीर्णः । प्रतिवद्धयोः संस्कृतचन्द्रिका सूनृतवादिनी-पत्रिकयोः पुनःप्रचाराय नप्पाशास्तिभिः स्वीकृतः एव प्रयासः । पर्यवसान तु अस्य कीदृशम् अभूत् कथं च व्यतीयाय तदुत्तरं जीवनम् अपाशास्त्रिणा तत् एतत् उत्तरपर्वणि सवीक्ष्यता हृदयालुभि.। . ★ ·उत्तर पर्व। । १. पुण्यपत्तने प्रशालायाम्। श्रीमदप्पागास्त्रिमि. पुण्यंपत्तने आगत्य पत्रिकयो प्रकागन. मार: मुम्बईवति-वर्तमानसंस्थायां निक्षिप्तः । संस्थायां च एतस्यां प्रतिवद्धायां चन्द्रिका-मूत्तवादिन्यो प्रकाशनम् अपि स्थगितम् अभूत इति निवेदितपूर्वम् एव इदम् । कोल्हापुरे च बाईक्षेत्रे च सप्पागाविणाम् आश्रयदातारः गगनबावडा- नृपतयः श्रीपन्तामात्यमहोदयाः एव आसन् । राशिवडे- ग्रामस्थ कृपः अपि फिपि उत्पन्न जातं लभ्यते स्म। अय पुण्यपुरे तु अन्यः कोप उदरनिर्वाहोपाय. नास्ति इति पुग्य: पत्तनीय-भावे-प्रशालायाम् अप्मानास्त्रिभिः अध्यापनवृत्ति: स्वीकृता । वेतनं तु प्रतिमासं चत्वारिंगद्रूप्यकात्मकम् बासीत् । वस्तुत. तु क्षस्यवृत्तिः श्रीमदप्पानास्त्रिस्वभावस्य एकान्ततः एव विरोचिनी समवतंत । तथापि पत्रिकयोः प्रचारार्थ संवृत्तम् ऋणं निर्यातयितुं कुटुम्बमरणार्यम् बावश्यकं धनं संप्राप्तुं च कोऽपि घनदः व्यवसायः ममपेक्षितः एव वासीत् । अत एव निरुपायतया प्राप्तकालम् एतत् व्यवसायान्तरं संश्रितम् अपाशास्त्रिभिः। जीवितायधि पुनः अयं शिक्षकत्वव्यवसाय: अप्पागास्तिभि: न परित्यक्तः। इदानीं पुण्यपत्तने मनामिव स्वास्थ्यं नाम संप्राप्तम् अपा- शास्पिमिः। यद्यपि चन्द्रिकामूनतवादिन्योः प्रचाराय न किल प्रामवन् इदानीम् अप्पामास्त्रिगा, तयापि प्राक्तनस्य अपस्य अपाकरणाय लब्धः अवसरः एतः। २. भूपः परिणये गोधम-राकुली-(जिलबी) परिदेषणम् । यपास्त्रिणां तृतीया पत्नी तनयमकं प्रमूव अचिरम् एव दिवम् आरोह इति निर्देदितपूर्वम् एतत् । इदानी १८३२ तमस्य शकदस्य ·२०८ अप्पाशा स्त्रिच रितम् --- - प्रारम्भे चतुर्थः एपा विवाहः संवृत्त । मोऽय कोल्हापुरे समभवत् । कौटुम्बिक-सुखे निःस्पृहः अप्पाशास्त्रिभि वृद्धायाः मातु आदेशात् एव पुनरपि मन कृतम् इति भाति । अस्मिन् विवाहोत्सवे संवृत्ता एका घटना वृद्धः कथ्यते । सेयम् - अस्य विवाहोत्सवस्य कस्मिश्चित् भोजन-समारोहे राशिवडे- निवासी 'नाना पहिलवान् ' इति ख्यात. कश्चित् मल्लप्रवरः भोजनार्थ पडतो समुपविष्टः आसीत् । अप्पाशास्त्रिणः भोजनोपविष्टानां पात्रेषु गोधूमशःकुली: परिवेषयन्ति स्म । पडतो क्रमेण तं मल्लप्रवरं दृष्ट्वा अप्पाशास्त्रिभिः नवम् एव प्रत्यग्रपरिपूर्ण गोधूमशःकुलीखचितं बृहद्वर्ध- मानकम् आनीय मल्लस्य पुरतः एव स्थापितम्। मल्लप्रवरेणापि अमुना संपूर्णम् एव तत् गोधूमशष्कुलीपरिपूर्ण वर्षमानकम् अविलम्बम् एव शून्यं कृतम् ।" अहो औदार्य भोजनदातुः ! अहो पटीयस्त्वं भोक्तुः ! ३. रन्ध्रप्वना बहुलीभवन्ति । एवं भूयोऽपि परिणीय यावत् यथावत् प्रचरितुम् उद्युक्तः अप्पा- पास्त्रिणां संसाररथः, तावत् एव समापतिता भूयांस. एव अनर्थाः । ऋणापाकरणार्थम् एव शिक्षकरवं स्वीकृतम् एतः इति निवेदितपूर्वमेव इदम् । तथापि समये एतस्मिन् अप्पाशास्त्रिणां मातुः शरीरस्वास्थ्य विनप्टम् । सा हि इदानी वाक्यदशाम् अनुभवन्ती आसीत् । स्वयम् अप्पासास्त्रिणः अपि व्याधिग्रस्ताः अभूवन् । अनेन प्राप्तधनस्य भूयाने व अंश: फोटुम्विक-व्ययार्थम् एव सम्पयुक्तः अभवत् । अथ यं तावत् दर्श दर्श निखिलानि दुःखानि सोढव्यानि सोऽयम् एकमात्रः शिशुः एतेपा (सृतीयभार्यायां जातः) प्रस्थितवान् परं लोपाम् । सर्वेषु अपि पुनः दु.लेप या खल गृहस्यस्य नियानम् इय संपद्यते, सेयं नवपरिणीता भार्या स्वारेण स्वगृहम् एव नीता । अथवा अपत्यम् एतत् सर्वम् अनुभूय परम् उदासीनाः समभवन् अप्पाशास्त्रिण.। १८३२ शकवर्षीयमाघमुदि अष्टम्यां धीजयचन्द्रगण. मातुपुत्राय गोपीचन्द्रमहोदयाय लिखिते पत्रे अपानास्त्रियः कथयन्ति । "एकवस्ताय गरीयस्यायिकी हानिरपरतो बलवच्छारीरम- स्वास्थ्य, तन्यत. श्रीमानदंव्या पार्धक मुलभं च्यापियंशिष्ट, तदितरतः ·२१० अप्पा शा स्त्रि चरितम् " " महोदयः प्रशसिताः स्वसुहृद्वराः, तदा कस्मिश्चित् उत्तरात्मके पत्रे अपाशास्त्रिण: तान् अवयोधयन्ति नाहं वैयाकरणो न तार्किको वा न चान्यशास्त्रज्ञः । केवलमेकतमोऽहं कतिपय-काव्यार्थ-चौर-धुर्याणाम् ॥ अहो विनम्रत्व वाचस्पतीनाम् ! प्रायः संदृश्यते यत् त्रिचतुराणां ग्रन्थानां कथमपि पठनेनैव सगवं निज-पाण्डित्यं भूयांस: एव हठात् प्रतिष्ठापयितुं कामयन्ते इति । यथार्थम् एव पुनः एतत् सर्वविधं सर्वथा सर्वशः विलासयन्तः अपि विद्वत्त्वम्, अप्पाशास्त्रिणः 'कतिपयकाव्यार्थ- चौरघुर्यः एव अहम् ' इति निवेदयन्ति । विद्याविषयकः गर्वः पुनः धार्य- माणः अपि न किल न यथार्थः अभविष्यत् अप्पाशास्त्रिणाम् । श्रीमन्तं कृतविद्यम् अपि पण्डितराजजगन्नाथं 'नखानां पाण्डित्यं प्रकटयतु कस्मिन् मृगपतिः ? ' इति गर्वपरिवाहिणम् अवलोक्य तत्परिचयलेखे प्रोक्तम् अप्पाशास्त्रिभिः " यदि पुनरय महात्मा वैदुप्यस्याननुरूपमहङ्कारमत्यक्ष्यत् तदा ननमवदिष्यन् विद्वांसः समुदितं सुवर्णे सौरममिति । " इति। तत् कयं पाण्डित्यस्य कलडकायमान. गर्वः मनाक् अपि धार्यताम् एतैः । मुष्ठ खलु उपतम् 'विद्या विनयेन शोभते ' इति । ५. ऋतुकोटि-ग्रामे वैश्याधिकार-निर्णयः । 'कलावाद्यन्तयोः स्थितिः' इति उच्यतै मुनिभिः । ब्राह्मण-क्षत्रिय- वैश्य-शूद्रेतिचातुर्वर्ण्य ग्राह्मण-शूद्रयोः एव कलियुगे अस्तित्वम्, इतरयो. लोपः इति तदर्थः। अतः वेदाधिकार, ब्राह्मणेतराणां न इति सनातन-धर्ममंत्र- दायिनां सिद्धान्तः । एवं सति वाईक्षेत्रवासिभिः थालेलेफाशीनाथशास्त्रिभिः इदानीम् अपि ये 'वैश्याः' इति केचित् सन्ति, ते तावद् वेदाधिकारिण: एव" इति पुत्रचित् सभायां प्रतिपादितम् । तत् एतत् एतेषां व्याख्यान ज्ञानप्रकासम्य १९११ शिस्तवीय-माचं-मासस्य पञ्चमदिनाधकीय अड्के प्रकाशितम् । अवलोक्य पुनः एतत् धामिफेप कोलाहलः समुत्पनः । भूयासः एय विदामः लेलेशास्त्रियां पूर्वापरविरोधम् अपि समर्थयामासुः। तथा हि । या किल स्थिरतीय १९०५ वर्ष सपेश्वर- जगद्गुरु-स्वामिनां ब्रह्मना परोपनामयं शिष्यः कोल्हापुराधिपतये येदाधिकारसमनि: प्रदत्ता, समा . - ·उत्तर पवं २११ धीकाशीनाथशास्त्रिमिः १९०५ वर्षीय आंगस्ट-मासीय धर्मपत्रे तद्विषये स्वकीयाम् असमति प्रदश्यं " कली ब्राह्मणगति-वर्णद्वयम् एव वर्तते, क्षत्रियवंश्यति-वर्णद्वयं नैव अति" इनि लिविन् आमीत् । इदानीं वैश्यानां वदाधिकार प्रतिपादितबाम एनेगा प्रतिपादनपो. पूर्वारविरोध संवृत्त. इति । एवम् अयं वश्याधिकार-विपयः विवादग्रस्तः समभवन । नत्र ये नाम सनातन-धर्मानुयायिनां प्रवग: आसन् तैः ऋतुकोटि-ग्राम (कुर्तकोटो-धारवाड) संमिल्य अघिवेदनम् आयोजितम् । यस्यां सभायां पूर्वपक्षः लेलेशास्त्रिणाम् उतरपक्षः च अप्पासास्त्रिणां, मवृत्त । अस्य अधिवेशनस्य कृते धारवाडत: पं. तम्मनास्त्रिणः चिदम्बरदीक्षिताः पं. विरूपाक्षशास्त्रिपः, पं. श्रीकृष्णमास्त्रिणः (बंटगेरी), पं श्रीमल्लारि- शास्त्रिणः इत्यादयः समागताः बासन् । पं. लिङ्गेशशर्मागः ऋतुकोटि- ग्रामस्या: एव बासन्। अधिवेशनार्थम् अपाशास्त्रिप: अपि समभ्युप- गताः। वाईतः श्रीलेलेशास्त्रिपाम् अपि समुपस्थान निश्चितम् आसीत् । किन्तु श्रीमपाशास्त्रिविद्यावाचस्पतयः समायाम् अायाम् उपस्थिताः सन्ति इति यदा विज्ञातम् अभवत्, तदा लेलशास्त्रिण: सभायां नोप. स्थिताः । अहो व्यक्तित्व-प्रमाव: ! "मच्यसनमपि पत्युः प्रीति विदधाति -!" निवेदितपूर्वम् एव इदं प्रियपाठक-महोदयेन्य: यत् अप्पाशास्त्रिण: प्रतिवर्ष धारवाड-हुबळीप्रदेशे गच्छन्ति स्म इति । हुबळीनगरे श्रीशंकरा- चार्योत्सवे प्रतिवर्षम् अध्यक्षत्वं वक्तृत्वं चापि बमूव बपाशास्त्रिणां, यत्रत्यं प्रसंगद्वयं परिचायित-पूर्वम् । पारवाडे तु वहुसंस्थाभिः सह एतेपां घनिष्ठः मासीत् संपर्कः। तत्र प्रतिवर्ष 'व्हिक्टोरिया थिएटर'मध्ये भापणं भवति स्म।यां किल संस्कृत-पाठशालाम् अधिकृत्य मूतृतबादिन्याम् अग्रलेखः लिखितः मेयं धारवाडल्या श्रीशंकराचार्य-पाठशाला अप्पा- शास्त्रिां परमश्रद्धास्पदा यासीत् । बस्याः अध्यापकप्रवराः अपा- शास्त्रियां भूयिष्ठं परिचिताः आसन् । अस्मिन् किल पाठशालायाः अध्यापकवर्ग पण्डितप्रकाण्डश्रीविरूपाक्षशास्त्रिणः, विद्वद्रलश्रीकृष्ण- शास्त्रिपः पं. श्रीतम्मण्णमास्त्रिणः इत्यादयः प्रधानाः बासन् ।

·अप्पा शास्त्रि चरितम् पं. तम्मणशास्त्रिणा, पं. चिदम्बरदीक्षितशास्त्रिणः च अप्पाशास्त्रिणां परमसुहृदः आसन् । एताभ्यां सह पत्रव्यवहारः अपि भूयान् आसीत् । तेषां मिथः संस्कृत-भाषणं मधुरम् अत एव नूनं कर्णपुटपेयम् आसीत् । अस्यां किल पाठशालायां संस्कृतवधिनी नाम एका सभा प्रतिष्ठा- पिता अभूत् । यस्याः प्रतिष्ठापके अप्पाशास्त्रिण: अपि अन्यतमाः आसन् । सभायाः अस्याः संरक्षकाः अपि आसन् । प्रतिवर्षम् अपा- शास्त्रिणाम् अध्यक्षत्वे समाकार्य प्रचलति स्म । श्रावणे मासि प्रतिवर्ष प्रचलितासु पाठशालायाः परीक्षासु अप्पाशास्त्रिणः वेदान्तविषये परीक्षकाः आसन् । अत एव बहुपरिचिताः अप्पाशास्त्रिण: धारवाडवासिनाम् । सर्वतःप्रसारि बुद्धि-वैभवं, लेखन-भाषण-पटीयस्त्वम्, श्रीशिवात- सनातनधर्म-निष्ठत्वम् इत्या दि-गुणगणः प्रोद्भासमानानाम् अप्पाशास्त्रिणा विषये धारवाडवासिनां परमादरः अविद्यत। ततः एव च शकस्य १८३३ वर्षीये आश्विनमासे शुक्लत्रयोदश्यां धारवाडे विशिष्ट-नागरिकः अप्पा- शास्त्रिणः सत्कृताः। अपरेयुः श्रीशंकराचार्य-पाठशालायाः छात्रवृन्देन अध्यापक-मण्डलेन च अप्पाशास्त्रिणां भाषणम् आयोजितम् । विद्या- वाचस्पति-विद्यालडकार-महोपदेशकाधिकाराणाम् इदं भाषण-पीयूपं कर्णपुटाभ्यां पातुं ये भाग्यभाजः समुपस्थिताः ते नूनं धन्यधन्याः एव । मस्मिन् संस्कृतोपन्यासे विद्यावाचस्पतीनां बिरुदस्य यथार्थत्वम् एव प्रत्यक्षीकृतं श्रोत-मण्डलेन। भाषणोपसहारे प. श्रीतम्मण्णशास्त्रि महाभागः अप्पाशास्त्रिणां प्रशंसापराः इलोका. सपदि एव धाविताः । अहो एतेषां शीघ्र-कवित्वम् ! तेषु कश्चित् श्लोकः एतत्-स्वरूप: "मन्ये प्रौढां वाणीमप्पान्तर्वाणिभरमणीनाम् । मध्येसभमपि पत्युः प्रोति विदधाति भौतिरहिता या॥" इति। अहो वैचित्र्यम् ! अहो अनुप्रास-विन्यास-नैपुण्यम् !! अहो व्याजस्तुतेः परमार्य-व्यक्ति-क्षमत्वम् !!! अहो वाण्या. प्रौढत्वम् !!!! अहो विद्यावाचस्पतेः पारमार्थिकं वाचस्पतित्वम्!!!!! ७. बुद्धचरितं व्याख्याय प्रकाशितम्। मोहमयी-विद्यापीठेन ईशपुत्रस्य १९१२ तमवर्षायं महाविद्यालय- प्रथमवर्षीय-च्छायाणां कृते पाठयत्वेन बुद्धचरितस्य प्रथम-पञ्च-सर्गाः ·उत्तर पर्व २१३ । । नियुक्ताः । यदा पूर्व कालिदासचरित-विषयकः इग्रजीमापामयः प्रबन्धः श्रीअप्पाशास्त्रिभिः पठितः, तदा तत्र बुद्धचरित-काव्यकर्तुः अश्वघोपस्य महाकवि-कालिदासस्य च मिथः तुलना वीक्षिता एतैः । अत. आसीत् बुद्धचरितस्य दिदृक्षा। सेयम इदानीं पूर्णा अभवत् । छात्राणाम् अध्येयतया नियुक्तं वुद्धचरितकाव्यं लोके विरलप्रचारम्, अत एव व्याख्याविरहितम् एव आसीत् । तत् अत्र वालबोधिनी व्याख्या प्रणेतव्या इति हेतुना अप्पा- शास्त्रिभिः बुद्धचरित-काव्यस्य पुस्तकानाम् अन्वेपणे प्रयत्लाः आरब्धाः । कॉवेल महोदयेन संमुद्रितं मूलमात्र पुस्तक, तेन प्रणीत: इग्रजी- भापानुवादः सिंहलदेशीय श्रीशीलस्कन्ध-स्यविरेण प्रहितं पञ्चसर्गात्मक पुस्तकम्, अश्वघोपकवे. चरितार्य श्री.र. ना. आपटे महोदयानाम् इग्रजी- भापामयः प्रबन्धः, स्मिय महाभागस्य भारतस्य प्राचीन तिह्यम् ( Early History of India ) इत्यादि सामग्री-जातं संप्राप्तं श्रीअप्पाशास्त्रिमिः। कॉवेलस्तकस्य अशुद्धत्वात् सिंहलदेगीयम् एव पुस्तकं प्रमाणीकृतम् एतैः । स्वतन्त्र विचारेण अश्वघोषस्य परिचयः अपि लिखितः । पञ्चसगंपू सुविगदां व्याख्यां विरचय्य महाविद्यालयीन विद्यार्थिनां विशेषोपयोगाय पञ्चसगणिाम् इछग्रजीभावानुवादः अपि यत्र संयोजितः । मीरतविद्यापीठस्थः संस्कृताध्यापक: MA. पदवी-सुशोभितः श्रीमान् वेङ्गटरायसोवनी. महाशयः अप्पाशास्त्रिणां मुहृद्वर्यः आसीत् । तेनैव महाभागेन बुद्धचरितस्य इछग्रजी भाषानुवादः अयं कृतः । पुस्तकं चतत् कविकालनिर्णयभूमिका, सर्थसंग्रहः, पद्यानां सूची, इत्यादि-समुचित-विपर्यः समलंकृत्य पुण्य- पत्तने यशवन्तमुद्रणालये संमुद्रय अ. चि. भट-संघद्वारा १८३३ तमे शकवर्षे प्रकागितम् अभूत् । ८. अलमिदानी नैराश्येन। मकस्य १८३३ तमे वर्षे अप्पागास्त्रिण: सदाशिव-वीवीतः शनि- वारवीथ्यां निवासं चक्रुः । गृहाइकः पुन: एतेषां '२५९ शनिवारवीथी, पुण्यपुरम् ' इत्यासीत् । एतदवो चन्द्रिकायाः पुनः प्रचाराय बहुशः प्रयतितम् अप्पाशास्त्रिभिः। किन्तु अद्यापि नैव किमपि फलं नाम लब्धम् । चन्द्रिकायाः ग्राहकाणां पत्राणि पुनः पुनः आगच्छन्ति स्म। चन्द्रिका तु राजकीयविषयच कारणात् एव प्रतिवद्धा आसीत् । अत: राजकीयं ·२१४ सपा शास्त्रि चरितम् विपयं परिहत्य एव चन्द्रिका प्रचालनीया, रज्जनीया च ग्राहकजनता इति निश्चितम् अप्पाशास्त्रिभिः । युद्धचरित-पुस्तकस्य अन्त्य मलपृष्ठे एतद्विषयकं विज्ञापनम् उपलभ्यते । तत् एतत् - - अलमिदानी नैराश्येन । अचिरादेव हि प्रकाश्येत संस्कृतचन्द्रिका (संस्कृतमासिकपत्रिका) अनेकः किल प्रतिदिवसमनुयुञ्ज्यामहे रसिक; 'कदा वा संस्कृत- चन्द्रिका यथापूर्व प्रकाश्येते "ति। अनेके च प्रकाशयन्ति विमनीभावमस्याः प्रकाशन-विलम्बेन। कुतोऽपि कारणात् कालमेतावन्तं नापारयाम सहृद- यानां सकाश एनामुपस्थापयितुम् । इदानीं पुनरिमां भूयोऽपि प्रकाश. यितुमाबद्धः परिकरोस्माभिः । अस्यां च पूर्वमिव परस्तादपि कवीनां चरितानि दार्शनिकाश्च धार्मि- काश्च सामाजिकाश्च प्रबन्धा: सरस-सरसानि गद्यकाव्यानि हृदयहारीणि च पद्यमयानि खण्डकाव्यानि नीतिमय्यश्च कथा इत्येते चापरे च प्रबन्धाः सरल सरलया संस्कृतभाषया प्रकाश्ये रन् । पृष्ठानि चास्या यथापुरं चतु- विशतिरेव । मल्यं तु वार्षिकमग्रिम सार्धकरूप्यकम्। यः किल काम्यते ग्रहीतुमियं, प्रहीयतामेतेः पत्रादिकं निम्नतो निर्दिष्टे स्थाने । नेव परिस्प्रक्ष्यति संस्कृत-चन्द्रिका राजनैतिकान् विषयान् । श्रीअप्पाशर्मा विद्यावाचस्पतिः । Poona City २५९ शनिवारवीथी, पुण्यपुरम् । RRORORSCORN इति । अनेन प्रतीयते राजनंतिकाः विषया: चन्द्रिकायां नैव प्रकाश्याः इति राजकीयः निबन्ध. एतेषु समापतितः आसीत् इति । एतत् एव अनुमृत्य विज्ञापनम् इदं प्रकाशितम अभूत ! किन्तु कुटिल. काल: मनोरथम् एनं श्रीअप्पाशास्त्रियां नैव अपूरयत् । ९. श्रीमन्महाभारतानुवादः पूर्णः। ईशपुत्रस्य १९०४ तमवर्षात् आरभ्य अपाशास्त्रिभिः भीमन्महा- भारतस्य अनुवादः समुपक्रान्तः आसीत् । सोऽयं बहूनां पण्डितानां 259 Shanivar ·उत्तरपवं २१५ साहाय्येन परिपूरित: एमि.। शकस्य १८३३१८३४ वर्षयोः महाभारतीय- शान्ति-हरिवंश-पर्वणो. अनुवाद: अप्पाशास्त्रिनि: मोडक महोदयः च समापितः । शान्तिपर्वणोऽनुवादः १८३३ तमे शकवर्षे प्रकाशितः । तत्र प्रस्तावनायां वर्तते यस्य यान्तिगर्वानुवादस्य सर्वोऽपि भारः श्रीअप्पाशास्त्रिविद्या- वाचस्पतिमहाभागः प्रथम स्वशिरसि कृतः आसीत् । तदनुसार तै: २६९ अध्यायानाम् अनुवादः कृतः । परम् अत्रान्तरे व्यावहारिकः प्रतिवन्धः परिपीडितः एतः कम् अपि उपायम् अपश्यद्भिः अवशिष्ट कार्य श्रीमोडक- महाभागेपु नियोजितम्।" इति । हरिवंश-पर्वण: अनुवाद-विपये अपि तत्-प्रस्तावनाया प्रोक्तं श्रीमोडकमहाभागः " अवगिष्टं तु कृतज्ञतानिवेदनं परमविदुपां, शास्त्र केवलं गुरुस्यान- भूतानां मित्रवर्याणां विद्यावाचस्पति - श्रीअप्पाशास्त्रिराशिवडे कराणां विषये । अडगीकृते अस्मिन् कार्ये प्रकृति-दौर्बल्यवशात् निर्वहणाक्षमेषु अस्मासु एतः महोदयः विज्ञप्तिम् अस्माकं स्वीकृत्य प्रदत्त. हस्तावलम्बः । अत एव उत्तीर्णाः वयम् । " इति । सोऽयं संपूर्णः अपि भारतानुवादः क्रमश. पुण्यपुरीय-बुधवार- वीथिस्थ-गणेशादिमण्डलीसंस्थया प्रकाशितः । अन्यपर्वानुवादवृत्तं प्रदत्त- पूर्वम् एव । महाभारत-विषयिणी श्री. अप्पागास्त्रिणां विचारधारा प्राचीन- परम्परानुसारिणी एव आसीत् । इदं हि संपूर्णम् एव श्रीव्यासमहर्षिभिः एव प्रणीतं न पुन: प्रक्षेपादिभिः प्रवृद्धम् एतत् । एवं शकात् प्राक् सहन- अयवर्पमितं प्राचीनं महाभारतम् इति च अविद्यत मतम् एतेपाम् । तत् एतत् अग्रे नलोपाख्यान-व्याख्यायाः परिचयावसरे विशेषतः स्पष्टी. भविष्यति। १०. याजुपहोत्रम्। पठितपूर्वम् एव पाठकः यत् शकस्य १८२७ तमे वर्षे पुण्यपुरे केनापि सोमयागः कृतः, तत्रच याजुपहीयं स्वीकृतम् इति । तम् अधिकृत्य चन्द्रिकायाः द्वादशे खण्हे प्रोक्तम् आसीत् अप्पाशास्त्रिभिः । 'वहृचानामेव ·२१६ अप्पासास्त्रि परितम् पुनहींप्रमाम्नायते। आत्मघातमात्रफलः पुनरेपः (याजुपहौल-स्वीकार) इति । अस्मिन् १८३४ तमे शकवर्षे अपि तादृशः एव प्रकास वाईक्षेत्रे संवृत्तः। परिचिताः एव तावत् पाठकानां नामतः श्रीकाशीनाथशास्त्रिलेले- महाशयाः । येषाम् एव मुद्रणालये कंचित् कालं यावत् चन्द्रिका प सूनृतवादिनी च प्रकाशम् आसादयामासतुः। ते इमे लेलेशास्त्रिणः वाईक्षेत्रे १८३४ वर्षीय-ज्येष्ठ-सुदि दशमीतः सोमयागम् अकुर्वन् । अस्मिन् तः याजपम् एव होत्रं स्वीकृतम् इति नावश्यकं वक्तुम् । १८२७ वर्षीयसोम- यागे स्वीकृतपूर्व याजुषहोत्रं स्वीय-पत्रे लेलेशास्त्रिभिः समर्थितम् एव आसीत् इति । अय तम् इमं प्रकारं दृष्ट्वा ऋग्वेदि-यजुवें दिनोः परस्परं यथापूर्व कलहः प्रारब्धः। परस्परं वादार्थ निमन्त्रणम् अभूत् । पुण्यपत्तने लेलेशास्त्रिभिः नातु-प्रासादे व्याख्यानं कृतम्। किन्तु तैः विरोधि-पक्षीयाणां विचारप्रकट- नाय तत्सभायाम् अवसरः न दत्तः। ततश्च लेखद्वारा विवादः प्रारब्धः । अस्मिन् विवादे अप्पाशास्त्रिण, ऋग्वेदीयहोत्रस्य समर्थकाः आसन् । याजुप-होत्रस्य विरोधे प्रामुख्येन पुण्यपुरवासिभि. एव परिकरः बद्धः । एतेषु श्रीवामनबल्लाळकेळकर रामचन्द्रबाजीराववझे - बाळकृष्ण- रामचन्द्रवंद्य-पं.रंगाचार्यरड्डो-पं.आगाशेकाशीनाथशास्त्रि-पं.आगाशेदत्ता- प्रेयशास्त्रि-प्रभृतयः भूयांसः एव अवर्तन्त । याजुपहोत्रसंवन्धि-विचारं कर्तुं लेलेशास्त्रिणः १९१२ खिस्तवीयसप्टेम्बर-मासे पुण्यपत्तने यदा आगताः तदा अप्पाशास्त्रिणां दर्शनम् एतैः कृतम् । एतद्विपये लेलेमहोदयाः स्वीय- धर्मपत्रस्य १-१२-१९१२ दिवसीये अङके लिखन्ति स्म --" -"पुण्यपत्तन- गमनसमये विद्यावाचस्पतीन् साक्षात्कृत्य मया याजुपहीयविपये किमपि पृष्टम् । किन्तु ते: 'याजुषहौत्रविषये मया कोऽपि विचारः न कृतः । न चाहं किमपि जानामि ' इत्युत्तरं प्रदत्तम्" इति। किन्तु तत् एतत् अनुचितम् इव प्रतिभाति । यत. १८२७ शकवीय-सोमयागे अप्पाशास्त्रिणाम् अभिप्राय: चन्द्रिकाया प्रकाशितपूर्वः । इदानीं तु प्रायः भाद्रपदमासे (१८३४ वर्षीय) सांगलीनिवासिनः पं. एकसम्बफरश्रीनारायणशास्त्रि- महाभागाः पक्षं यावत् पुण्यपुरे स्थिताः आसन् । तदवसरे तेषां रड्डीराशि- ·उत्तर पर्व बडेकरप्रमुखैः सह याजुम्होत्रविषये विचार. जातः । तदुत्तरं याजुपहोत्रस्य यशास्त्रीयताविपये लेखचतुष्टयस्य लघुपुस्तकम् एकं २२-१०-१९१२ दिवसे वाईक्षेत्रे लेलेमहोदयनिकटे समागच्छत् । नत्र अप्पासास्त्रिणां, रड्डीमहोदयानाम्, मागाशेशास्त्रियस्य च प्रवन्याः आसन् । लेलेमहा- मार्गः स्वीयधर्मपुस्तके एतान् लेखान् सानुवादं प्रकाश्य तदुपरि विचार: कृतः । लेलेमहाभागानां विचारस्य विवेचनम्य च अगास्त्रीयत्वं मन्यमानः वहुभिः तद्विरोधितया लेखमापणादि कृतम् । कर्णाटकादिविभिन्न प्रदेशीय- विदुपा संप्रदाय: अपि याजप-होमस्य विरोधी एव इति दमितं च । ११. अप्पाशास्त्रिां निर्णयः सशिरःकम्पमादृतः । याजुपही त्रस्य अगास्त्रीयतां प्रदर्शयितुं श्रीअनागास्त्रिमि. यः लेख: प्रकाशितः सोऽयं " यात्रुषहौत्र-विचार-संक्षेपः" इत्याख्यः । तत्रत्यः कोऽपि अंश: दृश्यताम् " यदृचव होयं क्रियत इति श्रुतिरात्रिकमेव होत्रं विदयती तदितर- प्रयुक्तं तत्प्रतिषेधति। न च याजुप-होत्रस्य कतिपयजन-विहितस्वमेवात्र प्रमाणमित्यसामञ्जस्याय करावलम्बप्रदानं युक्तम् । श्रुत्याद्यपेक्षयाचारस्य दुर्वलतमत्वात् । तदेवं सर्वयाचिकमेव होतं मास्वसंमतं नान्यदिति सिद्धान्तः। विशेषतस्त्वन्यदा सप्रमाणं प्रपञ्चयियाम इति शिवम् ।" इति। अयं प्रबन्धः प्रबन्धान्तरः सह लेलेशास्त्रिभिः स्वीये धर्म-पत्रे विचारितः। तत्र ऋग्वेदीय-होत्रविधः खण्डनम् आलोक्य अप्पाशास्त्रिमिः ययाप्रतिज्ञ प्रवन्धः एव आक्षेप-शका-निराकरणादि विधाय मुविस्तृतः कृतः । अयं च सविवरण-याजुपहोत्र-विचारसहक्षेप:' इत्याख्यया कुरुन्दवाडग्रामात् श्रीकृष्णदीक्षितवाटवेमहानागः प्रकाशितः । प्रेपितः च अयं तत्तेषां विद्वन्महत्तराणां निकटे। बहूनां पण्डितानाम् मत्र संमतयः समुपागताः। एतदवधि हौत्र-विपयं साकल्येन परिचाययितुम् ऋग्वेदीयस्य एव होत्रस्य सशास्त्रत्वं परिमण्डयितुं च श्रीवाटवेमहाभागः पुरस्तात् १८३८ शकवर्षासनसमये 'होत्रतत्त्वप्रकाशः' इति पुस्तकं कुरुन्दवाड-नगरात् एव ·२१८ अप्पा शास्त्रि चरितम् - प्रकाशितम् । यत्र अप्पाशास्मिणां प्रबन्धविपये प्रशंसोद्गार: गन्ति । तत्र दृश्यताम् एक. अयम् अयणीग्रामवासि-पण्डितानाम् अभिप्राय: - 'श्रीमद् राशिवडेकर- विद्यावाचस्पति - महाशययुक्ति -प्रमाणाभ्यां सिद्धान्तितो याजुप-होत्र-विचार-संक्षेपः सर्वैरपि सशिर कम्पमादृत इति नेतच्चित्रम् । यः ब्रह्म कल्पागत-परमधर्मवद्-प्रग्वेदस्य प्रायम्यं तद्धोत्रं च स्वशाखधितृपितविलयं नीयमानमपि पुनरुज्जीवितं, ते महाशयाः तत्- सिद्धान्तितः स विधिर्वा-हेतुदृग्भिः कर्वा नादृता भवेयुः" इति । १२. हा धिक् ! जननीदेवी प्रिदिवमारूढा ! “एवं स्वकीय सौख्यम् अविगणय्य यथाशक्यं सनातनधर्म स्वदेश गीर्वाणभारती च परिचरितु संनद्धपरिकराणां श्रीअप्पाशास्त्रिणाम् अनि- प्टम् एक वृत्तं संवृत्तम् । अस्मिन् समये अप्पाशास्त्रिणा संनिधौ कौटु- म्बिकपरिवार: नाम केवल तेषां माता श्रीपार्वतीदेवी एव आसीत् । इय च अधुना अतीव-वृद्धा जीर्णशीर्णकलेवरा समपद्यत । सेय १८३४ समशक- वर्षीयमार्गशीर्षे लोकम् एन परिहाय दिवं जगाम । अप्पाशास्त्रिणः इदा- नीम् एककाः संवृत्ताः । अभिनवभट्टयाण-श्रीकृष्णमाचार्य महाभागेभ्यः प्रहिते पत्रं विलिखितम् अप्पाशास्त्रिभिः 'प्रेष्ठा: ! कुत इदानी श्रीमती मे जननीदेवी ? सा किल विहाय तनयमिममेकाकिनमतीते मार्गशीर्ष एवारूढा त्रिदिवम् । सर्वथा प्रभवति देवम्।' इति । पाठकमहाभागा: ! अद्ययावत् सर्वासु अवस्थासु अप्पाशास्त्रिणा श्रीमातृदेवी एव गरीय: अवलम्बनम् आसीत् । दिवम् अलंकुर्वन्तु भार्याः, त्यजन्तु लोकम् इमं तनयाः, समापतन्तु विपदः, पीडयन्तु व्याधय', वञ्चयन्तु व्यवहारिणः, परिहरन्तु आश्रयदातार, क्रुध्यतु राजा, संप. द्यतां च नगरान्तराणां समाश्रयः । तथापि सर्वेषु अपि एषु प्रसङ्गेषु जननीदेव्या: आशीर्वादाः नाम अमूल्य. निधि: आसीत्। इतःपरं तत्तेपु अवस्थान्तरेषु कस्य चरणयोः विश्रामयितव्यम् उत्तमाङ्गम् अप्पा- पास्थिभिः? 'क: पुन: प्रतिवध्नातु भवितव्यतायाः विलसितानि ?' नूनम् इत्थम् एव विचिन्त्य कथमपि मनःप्रसादः संपादितः स्यात् अप्पाशास्त्रिभिः । - ·उत्तर पर्व २१२ । किल एवम् उक्तम् " । १३. व्याख्यातं नलोपास्पानं च सावित्र्युपास्पानं च । खिस्तीये १९१३ तमे वर्षे मोहमयी-विद्यापीठेन महाविद्यालय- प्रथम-वथिं श्रीमन्महाभारतान्तर्गतं नलोपाख्यान च सावित्र्युपाख्यानं च पाठ्यतया विनियुक्तम् । अतः महाविद्यालयस्य-विद्यार्थिनां विगेयोपयोगा- र्थम् वप्पाशास्त्रिभिः एतयोः उपाख्यानयो नवीनव्याख्या विरचिना । तैः मन्ति खल्वत्र प्राचीन-व्याख्यास्तथापि नेता वालानामुपकुर्वन्ति । प्रगल्ममतिमात्राणामव हि कृते तदारम्भ । केचित् पुनमहाभारत-व्याख्यातारः सर्वत्र वेदान्तमेव पश्यन्न. मुनरामुनानार्था- न्यपि पदानि वेदान्त-विपयतया व्याचक्षाणा व्याकुलीकुर्वन्त्यन्तरङ्गं विदु- पाम् ।" इति। " उपाण्यानद्वयस्य मूलसशोधनार्थम् अप्पामा स्त्रिभिः कलकत्ता- वाई-कुम्भघोण-पुणे-नगरेभ्यः पञ्च महाभारत-पुस्तकानि समामा- दितानि । पाठभेदा: विलिखिताः। महामारने व्याख्या-द्वयं प्रसिद्धम् । चतुर्भुजमिथकृतं नीलकण्ठप्रणीतं चेति। अप्पाशास्त्रिभि स्वीयव्याख्या- याम् एतयोः व्याख्ययोः विचारः कृतः । कुम्भघोणत. प्रकागितं महाभारत वहुविध-दाक्षिणात्य-कोशाधारण संशोधितम् इति विद्वत्सु प्रतिष्ठितम् आसीत् । तथापि तत्रत्य-पाठानां प्रामादिकत्वं प्रदर्य नैतत् विद्यावाचस्पतिभिः प्रमाणीकृतम् । कुम्भघोण- महाभारतम् एव मूलपदे स्थापनीयम् इति अप्पागास्त्रिणां विचारः यासीत् । तथापि पूर्वोक्तप्रकारेण सोऽयम् एतेषां विचार: फलं न लेभे । एतद्विपये प्रोक्तम् अप्पाशास्त्रिभिः किन्तु सूदमैक्षिकया संदश्यमानमेतच्छेथिल्य मेवानपीन्मनोरय- मास्माकीनम् । तदेवं भूयसामवानपेक्षितानामनिर्दिष्टप्रभवाणां पाठाना- मुपलम्भादपेक्षितानां च केषांचिदनधिगमात् समधिगतेषु चाने केपामनी- चित्यात् प्राचीनत्वसंभावनायां संदेहोन्मेयाच्च नात्र प्रमाणीकृतं कुम्भ- घोणपुस्तकमस्माभिः । समुचिताः पुनरेतद्गता. पाठा विनिवेश्य व्याख्यायां ससाधुवादं व्याख्याताः । आझरलविद्यालयच्छात्राणां कृते इडग्रजी-भाषानुवाद: आवश्यक: इति अप्पाशास्त्रिभिः वडगीयेन बाबू प्रतापचन्द्ररायपण्डितेन कृतः अनु. " इति ।

·उत्तर पर्व २२१ .. महत्त्वान्महाभारतत्वमापनम् । संदृश्यन्ते पनपेक्षाकृता अप्पेवंविधा: संजाः । यथा महोदधिरिति । न ह्यस्ति लघूदधिर्नाम समुद्रः कोऽपि । महाभारतं च कस्मिन् काले प्रादुर्भूतमिति जिनासायां कलयुगस्या- रम्भ इत्येव युक्तमाख्यातुम् । सम्प्रति च कले; पञ्च सहन्नाण्यन्दानामति- शान्तानि । गिष्टपरम्परया च भारतीयेषु निरावाचं प्रचरितेयं मंवत्सर- संख्या नाथद्धेयतामहंतीति नो बुद्धिः । महाभारतीयानि पद्यानि किल नार्वाचीनानां कवीनामिव समालक्ष्यन्ते। तानि हि वैदिकीमिव सरणि- मालम्बन्ते। एवंविधानां च छन्दसाम् अनिवन्धन प्रतीयते प्रार्गव लोकिकच्छन्दसां प्रचारतः प्रादुर्भूतं नलोपाख्यानं च माविश्युपाख्यानं च तत एव महाभारतमीति । स चायं कालो नार्वाचीनः परन्तु प्राचीनतम एवेति विस्सप्टम् । महामारतीया व्याकरणप्रयोगा अपि भूयिष्ठमा निदर्शनभावमासे- वन्त । अत्र हि नात्मनेपद-परस्मैपद-नियमो घातृनाम् । न गण नियमः । छान्दसा अप्यत्र प्रयोगा दृश्यन्ते । एवंविधानां च प्रयोगाणां विचारे लौकि- कव्याकरणनिर्माणत. प्रागेव प्रादुर्भूतं महाभारतमित्यवश्यं वक्तव्यं भवति । अन्यथा घपशन्दा एवंते संपवेरन् । सृढमूल हि लोके व्याकरणे तद्वि- रद्धाः शब्दा यपशव्दतया प्रोच्यन्ते । एवमपि चातिमात्रमैव प्राचीन महाभारतं च तदन्तःपारयतदारयानद्वितयं चेति नात्र संदेहः ममृन्मि. पति । ' इति । युक्तिवाद. अयम् अप्पाशास्त्रिणाम् अवास्तवः इति को वा मन्येत? १५. भूयोऽपि परिणये मुहद्-विदुषां नियंन्यः । नलसावित्री-व्यायायाः प्रकारानं १८३४ शकवये फाल्गुनमामे समभवत् । इदानीम् अपाशास्त्रिणः शनिवार-वीयित: ७८९ सदाशिव वीप्यां जलाशय-(होद)-समीपे निवासं चः। भावेप्रगालायाम् अध्या. पकत्वं पुनः आसीत् एव । याजुपहोत्रमंबन्धिवृत्तं निवेदिनुपूर्वम् एव । तद् विपये ततः परम् अपि कोऽपि विवादः प्रस्तुतः आसीत् । तदानी महाराष्ट्र पे ये नाम श्रोत-विधि-पण्डिताः अविद्यन्त, तेषु पं.एकसम्बेकर नारायण- शास्त्रिणः अपि प्रधानाः यामन् । ते च याजुयहीनविचारायं पुण्यपत्तने कियन्ति अपि दिनानि न्यबसन् इत्यपि प्राक् एव कथितम् । तदुत्तरम् ·२२० अप्पाशा स्थिचरितम् वादः तस्वन्यायाः हरिदासी-यशीकायाः अनुज्ञया स्वीकृतः । अनुवादानु. सारी इति तस्यैव महाभारतपाठ. मूलपदे यिनिवेशितः । स्वघ्याम्यायां पाठान्तराणां साधुत्वादिकं विचारितम् । उपाख्यानयो. इधग्रजीभाषा- मयी टिप्पनी अपि संयोजिता । इयं पुन. बेळगांव-वासिभिः श्रीलोकर- नारायणनामकः विधिपण्डितः प्रणीता । तदेवं १९१३ वपीय-फवंरीमासे सव्याख्यम् एतत् उपाख्यान-द्वयं संपाद्य प्रकाशितम् । नलोपाख्याने सावित्र्युपाख्याने च निपधादिदेशानां नामानि सन्ति । अतः तेषाम् अवस्थान-बोधाय पुस्तके अस्मिन् प्राचीन- भारतवर्षस्य आलेख्यम् अपि ममायोजितम् अप्पाशास्त्रिभिः । एतदालेल्य- विषये लिखितम् अप्पाशास्त्रिभिः - आलेख्येऽस्मिन् भूयानेवावलोक्येत विशेष आलेख्यान्तरतः प्रज्ञः। अत्र हि पृथर्गव सिंहलतो विनिर्दिष्टा लडकास्माभिः । अन्येव चालम्बिता भुवो मध्यरेखा नाम । अन्येऽपि चवं देशा: केऽपि विनिवेशिता अस्माभि- नवालेख्यान्तरेषु तथोपलभ्येरन् । अस्माभिः पुनरत्र प्रमाणीकृता ज्योतिष- सिद्धान्त ग्रन्थाः पुराणप्रवन्धाश्च । निपधादि-देश-निर्देश. पुनर्महाभारतान- । सारेणव कृतः। इति । आलेख्यं चतत् अप्पाशास्त्रिणां मार्गदर्शनानुसार तेषां छात्रेण नीलकण्ठशर्मणा विनिर्मितम् । अस्य च संस्कृतापलटीकासमेतस्य पुस्तकस्य पुनः प्रकाशनं पं. म. पां. ओकमहोदयः १९१७ वर्षे का रितम् । व्याख्याम् एताम् उद्दिश्य आडग्ल-टिप्पन्यारम्भे श्रीनारायणगयलोकरमहोदया व्य लिखन् " Balabodhini of the Vidyavachaspati Appashastri leaves nothing more to desired " अर्थात-विद्यावाचस्पतिथीअप्पा- शास्त्रियां वालबोधिनी व्याख्या अपेक्षित-विषय नैव परिहरति । " इति । १४. कुतो वा महाभारतम् ? पूर्वनिर्दिष्टे पुस्तके अप्पाशास्त्रिमि. भूमिकायां महाभारतविषये विचारः कृतः । स तु संक्षेपेण तेषाम् एव शब्द: निदिश्यते "कुतो वा महाभारतमित्येवमनुयुजाना: केऽपि लघोरपि भारत- स्यापरस्य सत्तामुत्प्रेक्षन्ते । वस्तुतस्तु भरतान् (भरतवंशजान भूपान्) अधिकृत्य कृतत्वाद् भारतमिति संज्ञामनुप्राप्तं प्रबन्धरत्नमिदं निसर्गत एव ·उत्तरपर्व २२१ महत्त्वान्महाभारतत्वमापन्नम् । संदृश्यन्ते ह्यनपेक्षाकृता अप्येवंविधा: संज्ञाः । यथा महोदधिरिति । न ह्यस्ति लघूदधिर्नाम समुद्र कोऽपि । महाभारतं च कस्मिन् काले प्रादुर्भूतमिति जिज्ञासायां कलयुगस्या- रम्भ इत्येव युक्तमाख्यातुम् । सम्प्रति च कले. पञ्च सहस्राण्यव्दानामति- क्रान्तानि । शिष्टपरम्परया व भारतीयेपु निराबाचं प्रचरितेयं संवत्सर- संख्पा नाथद्धेयता महतीति नो बुद्धिः । महाभारतीयानि पद्यानि किल नार्वाचीनानां कवीनामिव समालक्ष्यन्ते। तानि हि वैदिकीमिव सरणि- मालम्बन्ते। एवंविधानां व छन्दसाम् उअनिवन्धन प्रतीयते प्रागेव लौकिकच्छन्दसां प्रचारतः प्रादुर्भूतं नलोपाख्यानं च सावित्र्युपाख्यानं च तत एव महाभारतमपीति । स चायं कालो नार्वाचीनः परन्तु प्राचीनतम एवेति विस्पप्टम् । महाभारतीया व्याकरणप्रयोगा अपि भूयिष्ठमत्र निदर्शनभावमासे- वन्ते । अब हि नात्मनेपद-परस्मैपद-नियमो घातूनाम् । न गणनियमः । छादसा अन्यत्र प्रयोगा दृश्यन्ते । एव विधानां च प्रयोगाणां विचारे लौकि- कव्याकरणनिर्माणतः प्रागेव प्रादुर्भूतं महाभारतमित्यवश्यं वक्तव्यं भवति । अन्यथा ह्यपशब्दा एवंते संपखेरन् । सृढम्ले हि लोके व्याकरणे तद्वि- रुद्वा. शब्दा अपशब्दतया प्रोच्यन्ते । एवमपि चातिमानमेव प्राचीन महाभारतं च तदन्तःपात्येतदाख्यानद्वितयं चेति नाम संदेहः समुन्मि. पति ।' इति । युक्तिवाद. अयम् अप्पाशास्त्रिणाम् अवास्तव. इति को वा मन्येत? १५. भूयोऽपि परिणये सुहृद्-विदुषां नियंन्धः। नलसावित्री-व्यास्थायाः प्रकाशनं १८३४ शकवर्षीये फाल्गुनमासे समभवत् । इदानीम् अपाशास्त्रिणः शनिवार-वीयित: ७८९ सदाशिव वीच्यां जलाशय-(हौद)-समीपे निवासं चक्रुः। भावेप्रशालायाम् अध्या. पकत्वं पुनः आसीत् एव । याजुषहौत्रसंबन्धिवृत्तं निवेदितपूर्वम् एव । तद् विषये ततः परम् अपि कोऽपि विवादः प्रस्तुतः आसीत् । तदानी महाराष्ट्रप ये ये नाम श्रौत-विधि-पण्डिताः अविद्यन्त, तेषु पं.एकसम्बेकर नारायण- शास्त्रिणः अपि प्रधाना: यामन् । ते च याजयहोरविचारार्थ पुण्यपत्तने कियन्ति अपि दिनानि न्यवमन् इत्यपि प्राक् एव कथितम् । तदुत्तरम् ·२२२ अप्पा शास्त्रि चरितम् . अप्पाशास्त्रिभि. य. शास्त्रार्थः प्रकाशितः सोऽयं पण्डितः प्रशमितः । अतः अस्मिन् विवादे अप्पाशास्त्रिभिः एय नेतृत्वम् स्वीकरणीयम् इत्यासीत् पं. एकसम्बेकरमहाभागानाम् अभिलापः । न खलु एतत दुष्करं नाम आसीत् । किन्तु सांसारिक: विविधतापः परिपीडितानाम् अप्पाशास्त्रिणां मनःस्वास्थ्यम् इदानीं शून्यप्रायम् आसीत् । तत्र पुनः एका कित्वम् । अस्याम् अवस्थायां महता उत्साहेन विवादस्पधित्वं नेतृत्वं च कथं नाम शक्य भवतु ? अत: अप्पाशास्त्रिभिः पुनरपि परिणयः कर्तव्यः इति अचिन्तयन् भूयासः एव तेषां स्नेहिप्रवराः । तत एव पं. श्रीनारायणशास्त्रि- प्रभृतयः विवाहविषये श्रीअप्पाशास्त्रिविद्यावाचस्पतीन् मिरवनन् । यद्यपि पुनः परिणयः नितराम् उद्विग्नाः आसन् अप्पाशास्त्रियः, तथापि गुरुकल्पाना विदुपां निवन्धं भेत्तुं न प्रभूतम् एतैः । अत एव गुरुकार्यवशात् ते एते विवाहाय संनद्धाः समभवन् । ततश्च समाहिताः प. एकराम्बे कर- नारायणशास्त्रिमहोदया: वधू-संशोधने दत्तदृष्टयः अभवन् । १६. औदुम्बरकरनारायणशास्त्रिणां " वत्सला"। एतस्मिन् काले पं.एकसम्बेकर नारायणशास्त्रिणां वासः साडगली- नगरे आसीत् । तत् इद नगर कोल्हापुरतः नातिदूरम् । अप्पाशास्त्रिणः अपि मध्ये मध्ये केनापि निमित्तेन गच्छन्ति स्म साङगलिग्रामम् । पं. एफसम्बेकरशास्त्रिणां संनिधौ पूर्वोत्तरमीमांसाम् अधीयमानाः भूयांसः एव आसन् छाया: । तेषु एव अन्यतमा: श्रीक्षेत्रे औदुम्बरे वसन्त. थीनारायणशास्त्रिणः नाम । औदुम्बरनामकः ग्रामः साङगलिनगरस्य पञ्चकोश्या वर्तते । प्रधान- ग्रामः अडकलकोर इत्याख्यया प्रसिद्ध. औदुम्बरात् क्रोशार्धमात्र दूरः । अडकलकोपग्रामे अडलेश्वरस्य च कोपेश्वरस्य च मन्दिरद्वयं वर्तते इति तदेव तस्य मंज्ञाप्रवृत्ती निदानम् । तस्य अडकलकोपग्रामस्य औदुम्बरः नाम काचित् वाटिका । औदुम्बरवृक्षाणां भूयस्त्वम् एव एतस्य अपि सजाया प्रधानहेतुः । तत्र श्रीदत्तपूजकेषु अन्यतमाः नारायणशास्त्रिणः । एतः खलु पं. एकसम्बकरशास्त्रिणां संनिधौ पूर्वमीमांसा, उत्तरमीमांसा, स्मार्ताग्नि- विधिः, धर्मशास्त्रं चेत्यादि समभ्यस्तम् । एपां च वत्सला इत्याख्या चतुर्दशवर्षदेशीया द्वितीया कन्या इदानी विवाहयोग्या अवर्तत । यदा पुनः ·उत्तर पर्व २२३ - इयं वार्ता पं.एकसम्वेकरशास्त्रिभिः अवगना तदा तः अप्पाशास्त्रियां कृते सेयं याचिता। छात्रेण गुरोः आदेश: स्वीकृतः । अण्याशास्त्रिणां सुहृद्धीः पुण्यपत्तनीयाः श्री. म. पा मोकमहाभागाः औदुम्बरकराणां परिचिताः आसन् । तेपाम् अपि एतद्विषये संमतिः आसीत् । १७. अडकलकोपे विवाह-समारम्भः । औदुम्बरकरनारायणशास्त्रिणां सदनं यया औदुम्बरे तथा अङ्कल- को अपि आसीत् । तेपां ज्येष्ठभाता वासुदेवभट्टनामवेयः आसीत् । अनेन स्वकीयजनः सह वैवाहिकः समारोहः संयोजित.। १८३५ शकवर्षीय चने मासि विवाही निश्चितः । विवाहार्थम् अप्याशास्त्रिणः पुण्यपत्तनतः समागताः । तैः सह प्रायः विशतिसख्याकाः तेषां विद्वांमः मुहृत्प्रवराः समागताः । वरपक्षीयाणां निवासार्थम् अडकलकोपग्रामे श्रीदेशपाण्डे- महोदयानां गृहं संकल्पितम्। अस्मिन् विवाहसमये अप्पाशास्त्रिणां वन्युजनाः प्रायश. न आसन् । वधूपक्षीयाः पुनः भूयांसः एव आसन् । औदुम्बरस्य पञ्चक्रोश्यां मारा- यणशास्त्रिणाम् आप्तमण्डलं प्रमृतम् आसीत् । ततद्ग्रामभ्यः आप्ताः विवाहकार्यार्थम् आजग्मुः। तेषु कुण्डलप्रामवासिनः भास्करशास्त्रिणः (यवा: मातुलाः), भेडसगांवकर वासुदेवशर्मा (वध्वाः मातृप्वमेयः) वे. वष्ट गोपालमट्टः, भिलवडीकर प्रह्लादभट्टः इत्यादयः प्रमुखा । तर भिलवडीकर मलावभट्टः औदुम्बरकराणां कुलपुरोहितः आसीत् । अप्पाशास्त्रिणा च मोदुम्वरकर नारायणशास्मिणां च परस्परं संभापणं संस्कृतभाषया एव भवनि म्म । कुण्डलकर भास्करशास्त्रिभिः 'विद्यावाचस्पतिः किल धूयते जामाता । द्रप्टव्यं तावत् अस्य वैदुप्यम् ।' इति विचारेण संस्कृतभाषया किमपि पृष्टम् । तस्य उत्तरत्वेन अप्पा. शास्त्रिणाम् एकहोरापर्यन्तं संस्कृतमापणं संजातम् । अन्यदा श्रीभाकर. शास्त्रिभिः श्रीम मागवतस्य-श्लोकस्य अर्थः पृष्टः । शास्त्रिभिः सोऽयं दलोक: नेकप्रकारः व्याख्यातः । संवीक्ष्य पुन. एतत् पृच्छक-पक्षीयाः सर्वेऽपि विस्मिताः । एवं विवाह समारोहः अयम् उत्साहन निवृत्तः। अस्मिन् च प्रमंगे वैशिष्टयपूर्ण संवृत्तं पटनाद्वयं वृद्धः कथ्यते । तत् इदम् - तदा अप्पा- ·२२४ अपामा स्त्रि परितम् १८. धीमद्धिमन्त्रोच्चारो म फतथ्यः । मुहूर्तः अतिकामति । अस्मिन् विवाह याज्ञिक कर्म व्यवस्थापयितुं प्रहावभट्टसंज्ञवाः पूर्वोक्ताः ऋत्विनः समुपस्थिताः आसन् । प्रसाद भट्टाला सतत ताम्रकूट चर्वणं व्यसनम् आसीत् । तेन विवाहप्रयोगे मन्त्राणाम् उच्चारे वैकल्यं समजायत । संवीक्ष्य पुनः एतत् अप्पाशास्त्रिभिः प्रहादभट्टाः सविनयं प्रोक्ताः, "गुरुदेवाः! कृपया न पठ्यन्तां मन्याः । न किल अहंन्ति धीमन्तः याज्ञिके कर्मणि समावेशम् ।" तदुत्तरं प्रह्लावभट्टाः विरताः। यानिक कर्म तु यष्ट गोपालभट्टरयाख्यः वैदिकप्रवरः निर्वतितम् । रात्री गृहप्रवेशमुहूर्तः आसीत् । वरयाना, देवदर्शनं ततश्च गृह- प्रवेशः इति आसीत् कार्याणां कमः । वरया नायं धध्या: मातुलस्य श्री- भास्करशास्त्रिणः वडवा निश्चिता किन्तु नाद्यावधि सेयं समागता । अप्पा- शास्त्रिणां हस्ते घटीदर्शिका प्रकोष्ठालकारः आसीत् । घटीदर्शिकातः मुहूर्तसमयः प्राप्तः इति विलोक्य मुहूर्तों मा अपकामतु इति हैतोः ते एव समुत्थिताः । अद्यापि घोटिका अपि नागता। अप्पाशास्त्रिणाम् अपि न तस्याः आवश्यकता आसीत् । तैः गुरुजनवन्दनं पुरःस्थितायां श्वधू- देव्यां 'लोकवृत्तापेक्षया शास्त्रं बलवत् । मुहूर्त: सावयितव्यः' इति उक्त्वा गृहीतः हस्तेन दीपः । वधूं च अपरेण करेण परिगृह्म देवदर्श- नार्थम् एते बहिः निष्क्रान्ताः । अञ्जसा एव कोपेश्वरदर्शनं विधाय परा- वृत्तः मुहूर्तक्षणे एव गृह प्रवेशः कृतः । सर्वे जना: विस्मय मुग्धाः बभूवुः । अहो कर्मशुद्धि-प्रियत्वम् ! अहो मुहूर्त-प्रणयः !! नारायणशास्त्रिणां कन्या वत्सला.इदानीम् अप्पागास्त्रिणां पत्नी यशोदा संवृत्ता। १९. पत्रं नृणां सडगम एव साक्षात् । अथ विवाहोत्तरं मित्रपरिवारेण सह अप्पाशास्त्रिणः पुण्यपुरं गताः । ततश्च कतिपयः दिनः कुण्डल वासिश्रीभास्करशास्त्रिभिः ‘ग्रहणे श्रावणी (उपाकर्म) कथं कर्तव्या ?' इति जिज्ञासा-पूर्तये पत्रम् एकम् अप्पाशास्त्रिभ्यः प्रेषितम् । अचिरात् एव तैः तदुत्तरतमा अपाशास्त्रिणा पद्यमय पत्रं संप्राप्तम् । अप्पाशास्त्रिणा पविलेखनशैली परिचिता एव पाठकानाम् । गद्यपद्य-प्रभुत्वम् एषाम् असाधारणम् एव आसीत् । प्रसङगा- नुसारं प्रदत्तः नेकविधः उद्धरण: विज्ञातमैव तदेतत् पाठकः । एतत् पुनः ·कार्य-गरिन् इति विशिरपति शिवहरित नइन् नी पूराजे के करू पनि दोस्ता मानिःदेलाइ एवं ने 'स्वतियान देना शान्तिारानरमाया। सनुका डलवारभूपान् वारः परतिमन्नत्य ॥१॥ नम्माशचन् नासलानपान् बनानिशे बन्दुकने नमः। -अन्य नयः प्रकितानःप्रत्युत्तर प्रोतनना-प्रदते ॥२॥ देशान्तरे देवमान स्थितानां नियः समालोकनकौतुकानाम् । समुल्लमसान्द्रतरप्रमोद पत्रं नपा संगन एव साक्षात् ॥३॥ इति । भत्र प्रयनरलायन रुचमत्कारं प्रजानः निवद्यते। तृतीयश्लोकः तु पत्र-प्रशंशाला मुभाषितमः । तत्र व अनुभवानेद-निबन्धन रूपक विद्योतः इति मुनेयम् इदम् जालंकारिकानाम् । २०. चन्द्रिकायाः पुनः प्रकाराने उद्यमः । लिस्तीवशकस्य १९११ तमे वर्षे बुद्धचरितं यास्वाप प्रकाशितम बप्पागास्त्रिमिः । तदा एव तस्य अन्तिमे मलपृष्ठे 'चन्द्रिका सचिरात् एव प्रकादयेत' इति विज्ञापितम् आसीत् । किन्तु पन्द्रिका च सूनृतपादिनी चेति पत्रिकाद्वयं राजकीयान्दोलनं पुरस्करोति इति शासनस्य तात्काराने नासीत् अनुमतिः । अतः राजकीयविषयं परिहत्व चन्द्रिका एष तापस प्रकाशनीया इति आसीत् अनाशस्त्रियां विचारः । नतपादिन्याः प्रकारानं तु राजकीयविषयपरिहारेण अशपम् एव आसीत् । तस्याः हि राजकीयविषयज्ञापनम् एव प्रधानम् आसीत् उद्देश्यम् । किन्तु मन्धि काया: प्रकाशन वर्तमान-एजन्सी संस्थाया: स्थगनोतरं सोकयं न अवमत। गदा पुनः इयम् एव विधा परिस्थिति: आचार्य महावीरभसादमहोदयः विशाता तदात: " चन्द्रिकायाः प्रकाशनं पुण्यपत्तने न सायं चेत् अस्माभिः माश्या प्रविघातुं काम्यते " इति अप्पाशास्त्रिभ्यः निवेदितम् । स्यीयनगरे प सरगाः प्रकाशनस्य असोकयं संवीक्ष्य अप्पाशास्त्रिभिः विवेवीमहाभागानो विशतिः अनुमोदिता । तथापि तत्प्रकाशने शासनस्य अनुमतिः नासीत् ए । मा. अ.च.१५ प ·२२६ अय्या सा स्त्रि चरितम् { चन्द्रिकायाः पुनः प्रकाशनम् अनुनायताम्' इति प्रार्थनापत्रम् अप्पा- शास्त्रिभिः राजकीयाधिकारिभ्यः प्रहितम् । तस्य च निर्णये दत्तचित्ता. आसन् अप्पाशास्त्रिणः। २१. केवलं संस्कृत विद्यायाः पुनरुज्जीवनायमेव । प्रोक्तपूर्वम् एतत् यत् 'प्राचीन भारत' इति संज्ञक मराठीमापा- मयं मासिकपत्रं प्रकाशयितुम् इप्टम् अप्पाशास्त्रिभिः इति। किन्तु दुर्दैव- वशात् नेदं प्रचलितम् । उद्देश्यं च अस्य संस्कृत-सस्कृति-प्रचार. एव मासीत् । इदानी पुनः संस्कृत-पत्रिकाद्वयम् अपि अप्पाशास्त्रिणा प्रकाशनात् विरतम् एव आसीत् । शकस्य १८३४ वर्षीयमाघमासे के. पं. विष्णुशास्त्रियापट- महाभागः 'ब्रह्मविद्याग्रन्थरत्नमाला' इति महाराष्ट्रभाषामयं मासिकपत्रं प्रकाशयितुम् आरब्धम् । संस्कृत-तत्त्वज्ञान-प्रचारः एव तस्य उद्दिष्टम् मासीत् । तस्य प्रथमाडकीयलेखानां पठनेन अप्पाशास्त्रिणः भृशं प्रीताः । तः च माघ-बदि १४ दिवसीये पत्रे रत्नमाला-संपादकाः प्रशंसिताः अभिप्रायः च प्रदत्तः । सोऽयम् - आपण प्रसिद्ध करीत असलेल्या ब्रह्मविद्याग्रंथमालेचा पहिला अंक समग्न वाचून पाहिला. भाषा मनोहर असून विवेचन फार सरस आहे. ह्यामुळे आपल्या ह्या मालिकेने जिज्ञासूंचे मोठेच कार्य होईल, असे माझें मत आहे. आर्यांच्या काहीं,प्राचीन तत्त्वासंबंधाने अर्वाचीनांच्या शंकांचें प्रसंगानुसार आपण धात चांगले निरसन करीत आहां, हे प्रशंसनीय आहे. एकंदरीत ही मालिका संग्राह्य आहे." इति । ('श्रीमद्भिःप्रचाल्यमानमालायाः प्रथमाङकः सम्यक् अवलोकितः। अगत्या भाषा मधुरा विवेचनं च सरसम् । जिज्ञासूनाम् अतीव उपयुक्ता इयं माला। आर्याणां प्राचीनतत्त्वानां प्रसङगानुसारं प्रतिपक्षिशडकानिर- सनपूर्वकं मण्डनं विधीयते इति साधुतरम् । साकल्येन संग्राह्या मालिका इयम् ।' इति सारांशः।) अप्पाशास्त्रियां पञ्च विवाहाः संवृत्ताः। तत्र प्रथमविवाहचतुष्ट- यस्य विषये न किमपि विज्ञायते। औदुम्बरकरः सह संवृत्तः संबन्धः तु लेखकस्य अस्य - कुलम् एव स्पृशति इति तद्विषये भूयान् परिचयः उपलब्धः । नव्यः श्वशुरः श्रीअप्पाशास्त्रियां संस्कृत-भाषायां व्युत्पन्नः " ·उत्तर पर्व २२७ विद्वान् आसीत् । एतत् तु यदा बातम् अपाशास्त्रिभिः तदा तेहयोतिरेकम् अन्दनवन् । संस्कृतभाषायाः प्रचारणे नुमहत् साहाय्यं भवेत इति विचारण ते द्विगुणितोत्साहाः अभवन् । यन एव चन्द्रिका प्रचार अनुज्ञा लब्युम् अप्पागान्विभिः गासनाधिकारिणः यो भूयः प्रार्थिताः । स्वकीय संस्कृत- प्रचार-परंपगें संरक्षितुम् अवागाम्बिनिः अन्यः अपि उपायः एकः आयोजितः। सोऽयम् - रागिवडे-ग्रामे अप्पामास्त्रियां कुल जानः कोऽपि सहकरदार्मा वामीत् बालः। स तावत् इदानी कोल्हापुरे समागत्य मातृभापायाः शिक्षणं ममाप्य बाग्लमाषायाः अध्ययनार्य प्रगालां प्रवेष्टुकामः बासीत् । अप्पासास्त्रिभिः यदा एतत् विनातं तदा त: वालकस्य अस्य मार्गदर्शनं कृतम । संस्कृत-मापायां मचिः निर्मिता । संस्कृत विद्यामाः अध्ययनार्य च नियोजितः अयम्। अपम् एव शंकरसा पुरतः शंकरशास्त्री गुळवणी इत्यास्यां प्राप्नोत् । पं. एकसम्वेकर नारायणशास्त्रिगां शिरोळकर शंकरशास्त्रीति प्रसिद्धाः विद्यायिन. आनन् । अध्ययनाय शृद्धगेरीम निवासः कर्तव्यः इति आसीत् शिरोळकराणाम् इच्छा । शुदगेरीपीठस्य श्रीजगद्गुरुचरणानाम् अपाशास्त्रियां च भूपान् आसीत् परिचयः। अत: अनाशास्त्रिभिः प्रशस्तिपत्र प्रदाय मृगेरीवामिनां मवि शिरोळकराणां निवाम-मौकर्य मंदितम् । एने ए३ पुरतः पोशाराचार्य शिरोळकरस्वामिनः इनि प्रसिद्धा। पुण्यपत्तनोप-नावे-प्रशालाम अघाउन-समये अनागास्त्रिमि: केपि विद्यायिनः श्रीजगन्नय-गंकरष्ठि-मंस्कृत-शिष्यवृत्ययं पाटिनाः । जेष विद्यायिप चिचवडग्रामवासी गजाननदेवः, प्र. के. अत्रेमहोदयः इत्यादयः प्रमुखा: यामन् । २२. भावे-प्रशालापां घटना-दूपम् । (१) कालिदासस्त्र शाकुन्नलं केन लिखितम् ? प्रशालायां पाउपवर्ग प्रविश्य बयागाप्रिमिः एका गम्भीग्मुद्रया छात्राः पृष्टाः 'वारकाः । कालिदाममय शाहन्न केन लिखितम् ? अनि घानीय वा यूयम् ? अथ एनापि याग प्रतिदा नौद्यमिता - ·२२८ अप्पाशा स्त्रि चरितम् हस्तः इति दृष्ट्वा प्रत्येकम् अगुल्या निर्दिश्य 'वं, त्वं, त्वम् ?' इति प्रष्टुम् आरभन्त । तपस्विनः विद्यार्थिनः तु भयाक्रान्ताः समभवन् । वाचाऽपि केपांचित् परावृत्ता। अथ अन्ते भिवगे इत्युपनामकः कश्चित् छात्रः समुत्थाय भयकम्प्रः सन् प्रावोचत् 'गुरुदेव, मया तत् लिखितम् । अतः परं न खलु तत् लिखिष्यामि।' इति । तदा अपाशास्त्रिण खोखोकृत्य हासकपरायणाः संवृत्ताः । छात्रः तु तेषां हासस्य हेतु. न ज्ञातः । समाप्ते पाठपर्याय (Period) अध्यापकनिवासे समागत्य सर्वशिक्षकेभ्यः तः संवृत्ता घटना निवेदिता । शिक्षकाः अपि सोदरोत्पीडं हसितवन्तः । तत्र रानडे इत्युपनामकाः चित्रकलाशिक्षकाः अवर्तन्त । ते तु मनाक अपि न अहसन् । प्रत्युत महत्या गम्भीरमुद्रया प्रावदन् — भोः, कः सः ? किमु भिडगेनामकः सः? अतिमात्रं हि दुश्चरित: अयम् । कालिदासस्य शाकुन्तलम् अवश्यमेव तेन लिखितं स्यात् ।" इति । (२) नैव मात्रयाऽपि युष्मान पाठयिध्यामः । एकदा भावे-प्रशालायाः स्नेह-समेलनम् आसीत् । तत्र संस्कृत- शिष्यवृत्यर्थ प्रचालिते वर्गे अधीयान: चिञ्चवड-निवासी देवोपनामकः गजाननसंज्ञकः छात्रः विद्यार्थिनां कार्यक्रम-कलापे गुरुजन-विडम्बनं कृतवान् । कार्यक्रम-समाप्ती अपाशास्त्रिभिः विडम्बनकर्तृभ्यः विद्यार्थिभ्यः सतर्जन कथितम् - 'गुरुजनानां विडम्वनं कदापि नैव कर्तव्यम् । सत् खलु एतेषाम् अपमानास्पदम् । यदि नाम तादृश विडम्बन भूयः अपि युष्माभि क्रियेत, तदा नैव मात्रयाऽपि युष्मान् पाठयिष्यामः । ' इति । तदुत्तरं देवप्रभृतिभिः छात्री कदापि गुरुविडम्बनं न कृतम् । एतेन विनोदप्रियत्वम् इव कार्य कठोरत्वम् अपि अप्पाशास्त्रियां व्यवतं भवति। २३. अप्पाशास्त्रिणां सौहार्द-केन्द्राणि । अप्पाशास्त्रिपयोधिर्मथितः स्नेहेन मिश्ररत्नानि । प्रेमोल्लपितसीमा दत्ते वल्गत्वमप्यहो हन्त ।। -पुणेकर प्रति पं. लिहंगेशशर्माणः। श्रीमदप्पाशास्त्रिणा सुहन्मण्डलम् अतीव विस्तृतम् आसीत् । तत्रापि वटगेपु, कर्णाटकेप, फेरलेप च अप्पाशास्त्रिणां मित्रभक्ताः भूयांसः ·उत्तरपर्व २२९ -- एव आसन् । तेषु बहवः एव चन्द्रिका-सूनृतवादिन्योः लेखकाः अवर्तन्त । सर्वेषु पुनः एतेषु पण्डित जयचन्द्रशर्माणः परमयेष्ठाः आसन् । बिस्तीय- १९०७ वर्पतः पं. जयचन्द्र-महोदयाः कलकत्तातः काश्यां निवसितुम् आगताः। तः सह तेषां मातृयण गोपीचन्द्रसादृश्यतीर्थन च मह अप्पा- मास्त्रिणा पत्रव्यवहारः आजीवनं प्राचलन् । तेषु पत्रेयु सुस्पष्टम् एव दृश्यते सौहार्दन पराकाळा। मकरसंक्रान्त्यादि-पनु मधुरपदानाम् आदान-प्रदानं भवति स्म । एकस्मिन् पये अप्पाशास्त्रिग: गोपीचन्द्राय लियन्ति- "प्रेष्ठ वत्स! किमेवमन्यया संमान्यते भवता? कच्चिदृष्ट! श्रुतोवाऽऽयुष्मता पूर्वस्यामेव दिश्यस्तगतो भगवान् भानुः । येन विस्मयत जनेनानेन वाराणसीवर्तिनः कुटुम्बकं प्रियबन्योः। प्रेष्ठ तदा खलु जीवित- मप्यात्मनो विस्मरिष्यामि यदि स्वप्नेऽपि भ तो विस्मरिष्यामि । नेव खलु जीवतो नामतत् संभविष्यति । समधिगतं मामूर्तमिव श्रीमतां विशुद्धं प्रेम-पुलकितं तिल जातम् । ये ,किलेतः पहिता मया तिलपुलकास्तेऽपि ननु विशुद्धतमया स्वदेशीययैव गरया विनिर्मिता मा खल्वमीयामास्वादने संदिग्धां वश्चेत. । स्वप्नेपि हि नेच्छामि स्प्रप्टमपि शकरां वैदेगिकीम् ।" इत्यादि। पुग्यपुरबास समये सरदार श्रीवासाहेब मुजमदारः सह भूयसी संगतिः आसीत्। कुर्तकोटीवासि पं. लिझमेशशर्माणः यया अप्पाशास्त्रियां मुहद्वाः आसन् तयव दानरो वाळावार्य पुणेकर महोदयाः अपि । पुणेकरमहाभागी यंदा क्वाचिक कारमारि-दं परित्यक्त तदा अप्पागास्त्रिणः पयद्वारा तेभ्यः निवेदयन्तिम यायाममात्रफनम: किलायमान कसार: कारमारिनाम नायं पीमती विषयो भवति । तर एव चायमानितः धीमति पदपरियागः । तत्सर्वया समुचितमेव ममानसिं मात्रा । आर्थिक पुन: ऋच्छमिति नंतत्किमपि । चला किले कुटिलनमा लक्ष्मी कर मुनिमरं पदं निदधातीति। किच मत्यां लोकोतरायां प्रजापदि फिनया दिन- श्वरया कुटिलया लयम्मा?" इति ।

·२३० अप्पाशा स्त्रिच रितम् .. लक्ष्मीविषये पुणेकराय एवं प्रेषिते पने अपाशास्त्रिभिः लिखितम् । "गताऽपि लभ्यतेलक्ष्मीः पुनः कालेन निश्चितम् । कालस्तु न गतो धोमन् कथंचिदपि लभ्यते॥” इति । २४. पारिषदसंबन्धाः। श्रीमदप्पाशास्त्रिणां सभा-समेलन-वक्तृत्वादि-संबन्धः समस्तभारत- व्यापी आसीत् ।। वडगा काशी-प्रयाग-मथुरा-मुम्बई-कोल्हापुर-वाई-ऋतु- कोटी-मारवाड-हुबळी-प्रभृति-प्रदेशीयं वृत्तान्तजातं कथितपूर्वम् एव । केर- लेपु पट्टाम्बिग्रामस्थ-सहृदयसमागम-सभा, आन्ध्रप्रदेशीय-गुष्टूर-मण्ड- लीयचिरालपुरग्रामस्थ चिदानन्दसरस्वती महोत्सवः, इत्यादि-नकसंस्थाभिः सह अप्पाशास्त्रिणां दृढः सवन्धः आसीत् । मद्रासप्रान्ते तिरुवायूर-संस्कृत- महाविद्यालयस्य विद्याविलासिनी-सभायाम् अप्पाशास्त्रिणाम् अध्यक्षीय- भाषण सवृत्तम् आसीत् । पुण्यपत्तनीय-वसन्त-व्याख्यान-मालायाम् अपि कदाचित् अध्यक्षत्वम् एभि: पारितम् । शिवराजविजय-प्रणेता पं.अम्बिका- दत्तव्यासमहाभागा. डॉ. कुर्तकोटी इति प्रसिद्धा: पं. लिडगेशशर्मविद्या- भूषणमहोदयाः च यदा वसन्तव्याख्यानमालायां सस्कृतभाषया व्याख्यानं चक्रुः, तदा अप्पाशास्त्रभिः अध्यक्षत्वं स्वीकार्य समुचितः समारोपः कृतः । अपाशास्त्रिणा बहुविषयस्पशि सुमधुरं वैदुष्पम् आलोक्य प्रीता. नाना- दिग्वास्तव्याः पण्डिताः तान् एतान् आदरेण समाह्वयन्ति स्म । ८-८-१३ इति दिने प्रेपिते परे गुण्टूरवासी मार्कण्डेयशर्मा विद्यावाचस्पतीन् विज्ञा- पयति स्म "अपि नाम विद्यते श्रीमतां दक्षिण-देशावलोकने मतिः। अपि नामारगीकुर्यः मास यावत् मद्र-विभागे प्रधान-प्रमानेषु विद्यमानानस्मा- दृश. दर्शनप्रदानेनानन्दयितुम् । यदि पुनरडगीकृत्येमा प्रार्थनाम् अनु. गृहीयुरिमं जनं तदा कस्मिन् वा मासे श्रीमतामवकासः भवेत् ?" इति । अनेन विद्यावाचस्पतिसानिध्यविषये विदुषाम् औत्सुक्यं स्पष्टी- एव बहुप अन्येषु अप्पासास्मिणाम् अभिप्रायाः अपि प्रकाशिताः अमवन् । वक्तृत्वम् अभिप्रायलेसनं च संस्कृत भाषायां मराठी भाषायां भवति ।

·उत्तरपर्व २५. अप्पाशास्त्रिणान् चारः विचारः च । इदानीं यावत् कृतेन वर्णनेन पाठक. लवगतं स्यात् एव यत् अपा- शास्त्रिणः सनातन वैदिकत्यम परम-श्रद्धालवः बासन् इति । ततश्च तदनु- सारी एव एतेषाम् नाचारः विचार च आसीत् इति कयनं पुनरूतम् एव । वेदाः सौम्येयाः सृष्टः प्रारम्मे एव प्रादुर्भूताः, स्मृतयः च पुरा- णानि च महानारतात प्राग्वानि महर्पिप्रणीतानि, महानारतं च कलि- युगस्य बारम्भ एव व्यासमहर्षिभिः प्रणीतम् इति मनम् बासीत् अप्पा- गास्त्रिणाम् । एतयां पार्थिव-लिया-यूना प्रत्यहम् बासीद् इति निवेदित- पूर्वम् एतत् । तथापि श्रीशिवाद्वैतम बगीकुर्वताम् एतेषां नापीत देवता- न्तरेषु अन्येषु धर्मपन्येषु च द्वेष-लब: अपि । प्रतिपक्षम् एकादशी व्रतम् आसीत् बपाशास्त्रिणाम् । भोजनादिकम् अत्यन्नगुचिर्भूतम् एव नासीत् एतेपाम् । पुण्यपतन-निवास-समये अन्तिमे वर्षे अप्पासास्त्रिगः एका किनः एव आसन् । कार्यान्तरवशात् तदानी स्वयंपाकार्यम् एनिः बबसरः न लव्यः । तदा अन्नारणतः प्रत्यग्रस्नातः शुचिवस्त्रधारी द्विजसेवक: अन्न- पूर्ण वर्षमानकम् अप्पागास्त्रिणां निवाचालये आनयति स्म। मोग्यादा- र्थेषु धीखण्डम् ( रसाला) एतेषां रुचिकरम् बासीत् । द्विजः समुद्रोल्लयनं म्लेच्छन्दैग-निवासः च न कश्यः इति आसीत् अप्पामास्त्रियां धर्म-शास्त्रार्य-सिद्धं मतम् । तत्र गत्ला प्रत्यागत: अपि अयं कृतप्रायश्चित: यद्यपि स्वकीयाम् आसनां कतुं शक्नोति, तथापि न अयं धार्मिक संन्यवहार्यः इति विचारः समुद्रयान-शास्त्रार्थ प्रकटीकृतः अप्पामानिमिः। मनुजेन कस्याः अपि देवतायाः आमना कतव्या एवं इति एतेषां मतम् आसीत् । राजको गन्दोलने अनाशास्त्रिगः तीद्रप अन्तर्भवन्ति । वेदोनाम् अनुवादादयः प्राचीनमारतीयानाम् एव प्रयत्यतमाः, यतः ‘पैदा हि पनामनिप्रवृत्ताः।' अनः एवम् एव विचार पुरस्कृत्य भारतीयः वेदाः व्याख्याताः इति । अतः वहृया सायगादीन् अवःकुर्वन्तः विनिन्दिताः एतः। अपाशालिगां धर्म-देग-संबन्धिनः विचाराः एतावत् निश्चिताः यासन् यपा विपत्तिमग्नः अपि ततेपा त्याग: न कृतः । एतद् एव महवां ·२३२ अप्पामा स्त्रिच रितम् - माहात्म्यम् । धार्मिक-राजकीयादि-लेख-प्रभावात् मुहुर्मुहुः कारावास- प्रसङगाः समागताः । किन्तु अप्पाशास्त्रिभिः स्वीयमतानि नैव तिला- जलिना सत्कृतानि । सरलः मधुरस्वभावः, शिष्येषु वात्सल्यं गुरुजनेष नम्रत्वं च अप्पा- शास्निणां परमः विशेषः । स्वयं महापण्डिताः अपि एते कदापि इतरेषां पुरोमागित्व न कृतवन्तः । अपि तु सर्वत्र महाविनयम् एव प्रकटीचक्रुः । पत्रिकायाम् अपि कस्यापि दुःखजन किमपि न प्रकागितम एतः । अत एव चन्द्रिकायाः सप्तम-खण्डे वोधितः कोऽपि "विज्ञाप्यते च अयं यत् कदापि कस्याप्यरुन्तुदं वचनं चन्द्रिकायां न शक्यं प्रकाशयितुम् इति नैवविधं काव्यं प्रेरणीयम् ।" इति । अप्पाशास्त्रियां लेखन-वाचन-प्रणयः विलक्षण: आमीत् । आसीत् च एतेषां स्वभावः क्वचित् आग्रहाक्तः क्रोध-लिप्तः च । प्रत्यहम् अष्ट- होरामितः कालः एतेषां ग्रन्थ-वाचने व्यत्येति स्म। यदि पुनः तन्मध्ये कोऽपि प्रतिबन्धम् आनयेत, तदा तं दण्डयन्ति स्म अप्पाशास्त्रिणः। २६. अप्पाशास्त्रिणां संदर्शनम् । अप्पाशास्त्रिणां वर्ण: गौरः मुद्रा च तेजःपुनोभामिता आसीत् । शरीरप्टिः एतेषां प्रांशुः अभवत् । नासिका दीर्घा च विशालाग्रा च आसीत् । अप्पाशास्त्रिणां शीपं काश्मीर-रक्तवर्णेन बद्धोष्णीषण (पगडी) समलंकृतम् अविद्यत । भालपट्टेन एतेषा व्यराजत श्रीशिव- पूजन-शिष्ट-चन्दनपङ्केन रेखित: चन्द्राकृति तिर्यक् त्रिपुण्ड्र । श्रवणशिखरे शोभते स्म वाली (विगबाळी)। उत्तरोष्ठोपरि स्वावस्थान बोधयति स्म श्मश्रुजालम् । अर्को व्यद्योतत उरश्छदः तदुपरि कञ्चुक च । तस्योपरि उपवीताकारेण समासक्तम् अवर्तत करपत्र-धारम् (करवाकाठी) नाग- पुरीयम् उत्तरवस्त्रम् । कदाचित् पुन: वद्धोणीपस्याने मुक्तोष्णीषम् (रुमाल) अपि शिरोभूषणं भवति स्म । सूक्ष्मेक्षिकया निर्वणिता अप्पा- शास्त्रियां मूर्तिः समाहितत्वम् इव निश्चयगर्भविमर्शतसरत्वम् आत्मसंस्थं व्यञ्जयति । दृष्टमात्रा च मूर्तिः इयं स्वकीयां भव्यतां द्रष्टुः मनसि मनसि विनिवेश्य उत्तमाङ्गम् एतस्य प्रह्वीकरोति ।

·उत्तरपर्व - २७. केचित् विशेषाः। (अ) पूर्व राशिवडेग्राने पत्र-प्रापण-स्वानं (Post) नासीत् । अप्पा- शास्त्रिण. प्रतिवर्ष मासकं मासदयं वा राशिवडेग्राम आगत्य निवसन्ति स्म । तदानी पवितरकः तेषां कृते बृहती पत्रपूर्णपेटिकाम् आनयति स्म । (इ) गंगाराम कुपले-संज्ञक अपानास्त्रिणाम् अधनीरी आसं त् । तेन प्रतिवर्ष नवमणात्मकं व्रीहि-धान्य दीयते स्म । एकदा तेन सप्त-मणात्मकम् एव धान्यम् आनीतम् । तदा अप्पाशास्त्रिमिः उक्तम् - "प्रनिर्मानुसारं नवमणात्मकम् एव धान्यं दीयताम् । नो चेत् किमपि न अपेक्ष्यते" इति। मुहुर्मुहुः प्रार्थितः अपि अप्यागास्विमिः नन् धान्यं नैव स्वीकृतम् । कृषीवल: तु आनीतधान्यं गृहीत्वा यथागर्न प्रतिनिर्गतः । अहो सत्याग्रहः ! (उ) अस्माकं ग्रामवासी दिगन्तकोति-संपनः पण्डितामणीः वर्तते' इति अयं रागिवडेवासिनां मवंजनानां धन्यताविषय. आमोत् । अप्पा- शास्त्रिणाम् आगमनं सर्वेऽपि साभिमानं सादरं च समभिनन्दन्ति स्म । हालिकादयः अज्ञजना: तु उच्चस्तरीयाः अप्पामाश्रिणः इति बुद्धचा तेषां परिसरे अतीव संकोचेन नग्नतया सभयं व्यवहरनि म । नथापि अप्पा- शास्त्रिणः सर्वैः सह प्रमुक्तवन्धेन स्वान्तेन संभाषन्ते स्म । असामान्यानाम् अपाशास्त्रियां सामान्यः साकं मधुरं व्यवहारं प्रेक्ष्य सर्वे जनाः साश्चर्य प्रमुदिताः भवन्ति स्म। (ए) अप्पासास्थिभिः 'न्यूयॉर्क लाइफ इन्दा अल्स कम्पनी' संस्थायां द्विशतरूप्यकात्मक जीवनमूल्यं निहितम् आमीत् । प्रतिज्ञातक्रमाङ्क: (Policy No.) पुन. ६७१५००१ इत्यासीत् । उत्तरकाले संस्थाविनाग- निमित्तेन १५० रूप्यका: एव लव्याः। अब पुन. इग्रज-शासनस्य धोत्यम्. एव निदानम् आसीत् । (ओ) अपाशास्त्रियां लेखन-वाचन प्रणयः गरिष्ठः आसीत् । कदाचित् ते मध्यरात्रोत्तरम् अपि एक-घन्टायां समुद्घाटिन-पुस्तक- परिवार-मध्यभागे समुपविश्य बहुकालं यावत् वाचन-लेखनं कुर्वन्ति स्म । (a) अप्पासास्त्रियां पाठनली परंपराप्राप्त पण्डितपद्धति-समेता एव आसीत् । तत्र साहित्यपाठारम्ने अय प्रजानाम् ' इति रघुवंग- द्वितीय-सगंस्य प्रथमः श्लोक: नित्यं पठ्यते स्म।

·अप्पासा स्विच रितम् प्रकाशकाः - २८. योगवासिष्ठ-रामायण व्याख्यारम्भः । यया चिपळूणकर-मण्डल्याः कृते श्रीमन्महाभारतम् अनुवादितम् अप्पाशास्त्रिभिः तयैव योगवासिष्ठस्य अनुवादः अपि प्रक्रान्तः एतैः । चिपळणकर-मण्डल्याः प्रार्थनया १९१३ खिस्तवर्षस्य जूनमासे अप्पा- शास्त्रिभिः योगवासिष्ठग्रन्यस्य अनुवादः प्रारधः । किं तु निष्प्रतीकारेण महासंकटेन सोऽयं नैव पूर्णः अभवत् । महासंकटम् एतत् अचिरात् एव वर्णयिष्यति हतभागा लेखनी अस्माकम् । कि तु प्रकारेण अनेन चिपळूण- कर-मण्डल्या: व्यवस्थापकमहोदयाः अतीव खिन्नाः निराशा: च संवृत्ताः । पुरत: १८३८ शाकवर्षे (इ स. १९१६) प्रकाशितस्य रा. बर्वेमहामार्गः कृतानुवादस्य योगवासिष्ठ-प्रथम-भागस्य प्रस्तावनायां विलिखन्ति स्म - (मूलतः मराठीभापायाम् ।) विद्यावाचस्पति-श्रीअप्पाशास्त्रि - महोदयः अस्मदीय - प्रार्थनाम् अङ्गीकृत्य योगवासिष्ठानुवादः प्रारब्धः । किं तु योजना इयम् अस्माकं सर्वथा परिभ्रष्टा बभूम । अचिराद् एव हि तद्-वर्षस्य ( १९१३) नवम्बर- मासि पुण्यपत्तने शास्त्रिवर्याः अन्यिज्वरस्य वलितां प्राप्य कलासं जग्मुः इति । एवं दौर्भाग्य-प्रभावेण 'प्रथमग्रासे मक्षिकापात:' इति इदृशीम् अवस्था प्राप्तानां हताशानाम् अस्माकम् अशक्यानुवाद-प्रकाशनः ग्रन्थः अयम् इति परिणतः विचारः । शास्त्रिवर्यसदृशम् अद्वितीय नररत्नं मुषितम्, अङ्गीकृतं कार्य च कल्पनातीतेन विघ्नेन विध्वस्तम् । ततः च सुतरां परिध्वस्तो. त्साहः अस्माभिः योगवासिष्ठानुवादस्य अभिलापः सुदूरं परित्यक्तः । इति । तदुत्तर रा. बर्वेमहाशयाना संमत्या अनुवादः अयं पूर्णः अभवत् इति अन्यत् एतत् । एवं वाल्मीकि रामायणे संस्कृतभाषया व्याख्याविनिर्माणं प्रारब्धम् अप्पाशास्त्रिभिः। बालकाण्ड-व्याख्यायाः पत्रक द्वयम् (two forms ) अपि मुद्रितम् अभवत् । किं तु पूर्वोक्तेन एव पया तत् एतत् कार्यम् अपि प्रतिवद्धम् अभवत् । २९. पुण्यनगरे अन्यि-ज्वर-महातङ्कः । १८३५ तमशकवर्षस्य आश्विन मासे पुण्यपत्तने अन्यि-अरस्य परिपोडा प्रवृद्धा । ग्रन्थिज्वर-प्रभावात् अतीव त्रस्तं पुण्यनगरं पापनगरम् ·अप्पा शास्त्रि चरितम् 'वर्तमान-एजन्सी' संस्था प्रतिवद्धा तदाप्रभृति एवं अप्पाशास्त्रिणः येन केन प्रकारेण शासनद्वारा चन्द्रिकायाः प्रकाराने संमतिलामार्थ प्रयान्ते स्म। किं तु न अद्यावधि फलेन समवलम्बिना इयम् एतेषाम् अभिलापा। अद्य तु अकस्मात् एव सुफलिक्षाम् एना पश्यताम् अप्पाशास्त्रिणां, पूर्ण- चन्द्रेण इव महासागरः, महोत्साहः प्रवृद्ध. बभूव । अय ग्रन्यिज्वर- प्रशमोत्तरम् एव चन्द्रिकायाः प्रकाशन व्यवस्थापयिनव्यम् इति विचार्य इमे नामान्तरप्रस्थाने निश्चयम् अकुर्वन् । ३१. हा हन्त ! प्रन्थिज्वरेण प्रपीडिताः अप्पासास्त्रिणः । ख्रिस्तीयशकस्य २२।१०।१९१३ इति दिनम् । बुधबारः । तदा अप्पा- शास्त्रिणः नामान्तर गन्तु सज्जा अभवन् । अद्ययावत् द्वि-त्रि-वर्षपर्यन्तम् अप्पाशास्त्रिणां शरीरप्रकृतिः मुढा आसीत् । तदवधौ न किमपि औषधम् एतैः सेवितम् । तथापि तद्दिने सायकाले अप्पासास्त्रिण ज्वरेण अभिभूताः । चिकित्साशास्त्र-विज्ञत्वेन अप्पाशास्त्रिभि. मादि एष स्वकी- यम् ओपधं सेवितम् । ज्वरः वेगवत्तरः आसीत् । ततः च अल्पैनैव ननयेन अप्पाशास्त्रिणां वाक् प्रतिबद्धा। यद्यपि अप्पाशास्त्रिण. पुण्यपत्तने एकला' एव आनन्, तथापि तेपां विद्वत्तया आवजिताः भूयांस एव पण्डित-सुहृद. तन्निकट ममिलिनाः । प्रारब्धा च तैः नेकविधाः चिकित्सोपायाः। विद्वन्मण्डलेन एतेन मात्रयाऽपि न कृतम् औषधादि-योजनायां दुर्लभ्यम् । निवेदित च एत: पत्रद्वारा तेषाम् औदुम्बरवासि-श्वशुरमहोदयेभ्यः एतत् । ज्वरपीडाम् इमां वर्णयन्ति पं. मिरजकरमहाभागाः तावत् तस्मिन्नेव दिवसे सहसा-समाक्रान्तो महात्मासौ नितान्त. निर्दयेन ज्वरेण । धमाधिक्यात् प्रायोऽयं समुद्भूतः स्य.दिति विदित-वैद्य- शास्त्रेण स्वेनैव कश्चिदुपायः चिन्तितः नत्-प्रतीकाराप । कि तु समतीते घण्टा-त्रितय-परिमिते कालेऽवर्धत सुतराम् अस्य संतार. । ज्वरोऽप्यति- भूमि गतः । तदात्व एव नित्यमिव समागतमस्य मुहद-वृन्दम् । किंतु बलवद्-रोग-ग्रस्तस्य वाक्प्रतिवन्धन नकोऽपि शब्दो विनिःमृतोऽस्य मुख- पद्मात् । मिरगणेन तु कृतनै कविधोपयोपचारस्यापि न किंचिदपि तनुताम् अगमदस्य रुक्प्रभावः।" इति । " ·उत्तरपर्व २३७ एवं प्रयत्नपरेषु अपि सर्वेषु मित्रेषु अप्पाशास्त्रिणा व्याधिः न केवलं न शान्तः, प्रत्युत प्रवृद्धः एव अयम् । ३२. संमिलितं वन्धुमण्डलम् । इदानी व्याधिनस्तानाम् अप्पाशास्त्रिणां परिसरे भूयांसः सुहृद्- वर्याः समुपस्थिताः । कोल्हापुरीयाः, पुण्यपुरीयाः अन्ये च । श्रीया शास्त्री गुळवणी, रामकृष्णपन्त पराडकरः, डॉ. पळसुले गोपाळरावः, पं. बाळा- चार्यखुपेरकरः, केसरि-संपादकः गोखले वावरावः, पं. रड्डी रङ्गाचार्यः, कवडे श्रीकृष्णशास्त्री, पं. म. पां. ओकमहोदयः इत्यादयः नेके सुहृदः अप्पाशास्त्रिणां निरामयत्वं प्रतीक्षन्ते स्म । समुदितः आश्विन-वदि-दशमी ( २५-१०-१९१३) शनिवार- दिवसः। आसीत एकादशी-क्षय-तिथिः । अप्पाशास्त्रिणां वाक्-शमितः तु अपुनरागमनाय एव निर्गता आसीत् । केवलं तु दृग्भ्याम् एप संभावयन्ति स्म एते स्व-गुहृद्-वृन्दम्। इदानी दीपायलि-रागार. विशेषाय निमन्त्रणीया वाचस्पतयः इति चिन्तयद्भिः अमापारिश- सुहृन्मण्डलेन प्रेषितं पत्रं यदा तेषां श्वशुरैः नारायणशास्त्रिभिः रागधि- गतं, तदा ते तूर्णम एव स्वकीयपुश्या सह पुण्यपुरं प्रस्थित 1 शाग १ अप्पाशास्त्रिणां निवासस्थानम् । दृष्टाः च एतैः अपुगएरपानाय वागायो निमग्नाः स्वकीय-जामातृमहाभागाः । भार्याऽपि गनु एवंविधान श्रीगणा- शास्त्रियां नयनयोः गोचरीवभूव। किंतु इदानीम् अपादागि प्रमोदाय प्राभवत् असो। साऽपि च रायंय स्वकीय-गोगाय-मा दृष्टवती । कयं नाम इयम् इदानीम् आनन्दपरा पशः ? अनतिकान्तवालभावम् इदानी भार्याया: नीगं यय: । जामानिन नव जानाति च इयं संसारं यवाहियां सोश्यं च किमपि। भाग भारत पुरस्तात् एव मृत्युशय्यायो सयंग्रौपाय एकागय निमा गमः । अकस्मात् रायमंचारिणी प्रेक्षमाणा विगम मया- शास्त्रिणाम् अन्तरङ्गम् । पारापातं प्रयुगा: अविदयः ! किम् परम् ?..

·२३८ अप्पा शास्त्रि चरितम् ३३. हा धिक् ! याचस्पतिः दिवंगतः !! सार्य समयः। निकामं दु.ख्य न्ति श्रीअप्पासास्त्रिभिः सह क्यू:, श्वशुर', मुहृदः च । अस्मिन् एव अवसरे शान्तम् अभूत् अखिलम् अपि । स्वधर्माभ्युदयार्थ, स्वदेशोन्नतये, संस्कृतभाषाया: च पुनरुज्जीवनाय क्षणे क्षणे परिक्षीणः अयम् अप्पाशास्त्रिसंज्ञक: देहः चैतन्येन सुसरां परि- स्यक्त: !! ओकारेश्वस्तीर्थे च अयम् अग्निसात् अभवत् !!! ३४. न खलु स उपरतः... पारावारः पाण्इित्यस्य, प्रतिमूर्तिः प्रतिमायाः, निवासभूमिः सौजन्यस्य, तरदागिणीपतिस्तेजस्वितायाः, धरणिधरो धामिकताया अप्पाशास्त्री राशिवडेकरो भस्मसाद्भूतेऽपि भौतिके देहेऽद्यापि जीवत्येव भारते वर्षे । अद्यापि तस्य रचनाशैली प्रत्यक्षीक्रियते तेषु तेषु मास-पत्र- प्रबन्धेषु । अद्यापि परःसहया जनास्तं सभक्त्युन्मेषं स्मरन्ति । न खलु स उपरतो यस्य वल्लभो जनः स्मरति । -मञ्जूपाया: अप्पाशास्त्रिविशेषाङ्के (मार्च ६१) के. पं. श्रीक्षितीशचन्द्रचट्टोपाध्यायमहोदयाः । " ·. पश्चिम-पर्व। - १. पुण्यस्मरणम् । प्रेष्ठा: संस्कृतानुरागिणः पाठकाः ! प्रायः चत्वारिंशद्वर्षात्मकम् आयुः संस्कृत-भाषायाः सेवायां नियुज्य श्रीमदप्पाशास्त्रिाभिः सार्थकत्व संपादितं स्वकीयजन्मनः । विद्यावाचस्पतिः, विद्यालङ्कारः, महोपदे- शकाधिकारः धार्मिकप्रवरः, राष्ट्रभक्तः, संस्कृत प्रचारकः, दार्शनिकः, कविः, भूगोलज्ञः, खगोलविज्ञः, ज्योतिःशास्त्र- वित्, आयुर्वे दवेत्ता, नेकभाषावेदी, नेकलिपि-लेखन-कुशलः, भौतिक-विज्ञान-ममंग्राही, लोकवृत्तनिपुणः, लेखनप्रवीणानां धुरीणः, चतुरः पत्रपण्डितः,संस्कृत-गद्य-प्रथन-प्रजापतिः, नेक- विध-गद्य-पद्य-प्रबन्ध-संग्रथन-समादित-प्युयशाः, व्याख्या- कारः, अनुवादकधुर्यः, स्वदेशे विदेशे च विदुपां प्रियतमः चन्द्रिका-सूनृतवादिन्योः संपादक: अप्पाशास्त्री राशिवडे- करः ग्रन्यिज्वरेण दिवं गतः इति समाकण्यं निखिलं संस्कृत-भारतवर्ष व्यथितम् अभूत् । अनेक-प्रान्तीय-पत्रिकासु श्रीअप्पाशास्त्रिणां निधनस्य वृत्तं गुणकीर्तनं च प्रकाशितम् अभूत् । यथोपलब्धं पत्रिकाणाम् एतासां नाम-तिथि-प्रदेशाः अधः निर्दिश्यन्ते-- नाम तिथि: प्रदेशः १ केसरी (मराठी) २८।१०।१९१३ पुणे २ हिन्दीचित्रमयजगत् (हिन्दी) डिसेम्बर १९१३ ३ सरस्वती (हिन्दी) काशी ४ संस्कृतरत्नाकरः (संस्कृत) राजस्यानम् । ५ सहृदया (संस्कृता) ६ मजुभाषिणी (संस्कृता) १११११९१३ मद्रास-प्रदेशः। ७ वङ्गवासी(वङ्गाली) नोव्हेम्बर १९१३ ८ चित्रमयजगत् (मराठी) नोव्हेम्बर १९१३ ९ दि डॉन (The Dawn )(इ.) ·३०।१०।१९१३ मे १९१५ डिसेम्बर १९१३ केरलाः। कलकत्ता पुणे कलकत्ता ·२४० अप्पासा स्त्रि चरितम् " " एताः सर्वाः अणाशास्त्रियां समकालिका: पत्रिकाः सन्ति । एप सर्वपु पत्रेषु अस्मिन् प्रघट्टे निर्दिष्टा: अप्पाशास्त्रिणां वंदुष्यस्य चातुर्यस्य च सर्वेऽपि विशेपाः संपादकमहाभागः प्रशसिताः । तत्र पठ्यन्तां केपांचित् रचनाः (अ) भट्टधीरमानायशास्त्रिणः। (संस्कृत र लाकर डिसें. १३) वेदान्तेषु किमेक एव किमसौ साहित्यसाराम्बुधिः किं वा वेदधुरन्धरो यदुत कि शान्दे विदामग्रिमः । संख्यावान् किमु कापिले परिचितः काम न काणादके किंवा धर्मदृशामसो तु विदुषामग्रेसरः केसरी॥ सक्तीनां सविता सुधाद्रवमुचां वक्तोचितानां गिराम् । (आ) म.म. पं. श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदानाम् (सं. रत्ना. डिसें.१३) पाठकाः ! कियत् कठिनमिदं कार्य संस्कृत-भाषायां पत्र-प्रकाशनं नामेति त एव जानन्ति बराकाः, येषां शिरसि निपतितोऽयं भारः । तत्र न केवलं मासिकस्य, किं तु साप्ताहिकस्यापि पत्रस्य सहैव प्रकाशनम्, स्वयमेव संपादकत्वमाधिपत्य प्रकाशकत्वं च, नास्ति गृहे काऽपि विशिष्टा संपत्तिरिति जीविकाथ कार्यान्तराश्रयणम् । अस्त्ययं संस्कृतानुरागः श्रीमद्भिः कश्चन दृष्टः ? प्रश्नोऽयं स्वहृदपेनवोत्तरणीयः । "पत्रसंपादनमतिरिच्य (अनेन कृताः) संस्कृते टीकाः याः खलु विद्वन्मनोहराश्च विद्यार्थि - जनोपकारिकाश्च सकलसाहित्याङ्ग-प्रका- शिकाश्च। (३) धीहरिहरसुरूपशास्त्रिण. (सरस्वती, मे १९१५) शास्त्रीजीके संस्कृतभाषणको श्रवण करने का एक समय मुझे भी सौभाग्य प्राप्त हुआ है ! मुम्वईमें चन्द्रावाडीमें आपके दर्शन हुए। उसी समय सनातन-धर्म-विषयपर सरस ओजस्विनी संस्कृतमापा शास्त्रीजीने सुललित भापण दिया था। उस भाषणको गूज अद्यावधि हमें मुखरित करती है। अस्य च अयं सारः " अप्पासास्त्रिणां संस्कृत भाषणश्रवणस्य सौभाग्यं मयाऽपि सकृत् " ·पश्चिमपर्व २४१ " " " संप्राप्तम् । मुम्बई-नगरे चन्द्रावाडी-प्रासादे तत्रभवतां दर्शनम् अभूत् । तस्मिन् एव समये सनातन धर्मम् अधिकृत्य सरसया ओजस्विन्या च संस्कृतनापया शास्त्रिणां व्याख्यानम् अजायत । भाषणस्य अस्य गुञ्जनम् अद्यापि नः मुखरयति।" इति । (उ) भट्टकेशवशमंगलगलीमहोदयस्य । (सहृदया १९१५) समदेति बुधाः पुनः क्षितावचिरात् संस्कृतचन्द्रिका मम । तब तच्चरमं वचोचना हृदयं पण्डित दन्दहीति मे॥ (ए) कविमुकुन्दरायस्य। (पं. मिरजकर मुकुन्दशास्त्रिणः) (चित्रमयजगत् डिसेंबर १९१३) "बचने धिपणो महाकवी रसवद्-गद्य-विलेखने पटः । कविहृद्गतवोधपण्डितोऽखिलविद्याभिरिव स्वयंवृतः॥ (ओ) पं. मिरजकर मकुन्दशास्त्रिणः । (सहृदया १९१५) "यः किल कालिदास इव मनोहर-कविता-निर्माण-निप्पातः, वाण इव नानाविध-सरस-ग्रन्य-प्रणेता, मल्लिनाय इव महाकाव्य सप्रमाण- व्याख्यान-कुगल:, चन्द्र इव समुत्कण्ठिव-चकोर-कुलस्य प्रसादयस्वेतांसि रसिक-मण्डलस्य चन्द्रिकाविष्करणेन, सौभाग्यतिलक इव भगवत्याः सरस्वत्याः, निधिरिव विद्यानाम, यादर्श इव गुणानाम्, मिमिव धर्मस्य, काल इवाघामिकजनानाम्, यः किल युवाऽपि विवेकवृद्धो न केवलं भरतखण्डमिदं निजेन विशुद्धेन यशसा किन्त्वन्यान्यपि बहूनि राष्ट्राणि घवलीकृतवान्, सोऽयं विद्यावाचस्पत्याधने क-पदवी-समास्ट: समुपगतो दृष्टिविपर्य दुरात्मनो युक्तायुक्त-विवेक-रहितस्य नितान्त- नियस्य मृत्यहतकस्येति निवेदयतां सुनरी व्याकुलीभवति नश्चेतः ।' इति इति इति च । २. कोम्बिकः परितोषः। पुण्यपत्तने श्रीमदप्पागास्त्रिगाम् उत्तरकार्यानन्तरं तेपाम् बकाण्ड एव वैधव्य महाप्रहार-विध्वस्त-पुर्वस्वा बाला मार्या श्वसुराः च औदुम्बरे स्वा 'प्रत्यागताः । प्रत्यागमन-समय श्वसुरमहोदयः तेषां सर्वम् अपि स. प.१६ ·२४२ अप्पामा मित्र परितम् । सामग्रीजातम् मानीतम् । अप्पाशास्त्रिणां ग्रन्थसंग्रहः नकमापामयः नेक- लिपिमयः नेकविषयात्मक: मुसमृद्धः आमीत् इति निवेदितपूर्वम् एतत् । अंत: च अत्यन्तावश्यकानि कानिचित् पुस्तकानि स्वस्य कृते संरदय अन्यानि सुविपुलानि पुस्तकानि श्वशुरमहोदयः अप्पाशास्त्रियां सुहृद्भ्यः प्रदत्तानि। अपाशास्त्रिभिः पारितोषिकत्वेन लब्धः शब्दकल्पद्रुमाख्यः महाकोशः श्रीमदप्पाशास्त्रिणां मित्रप्रवरः पं. लिङ्गशशर्मविद्याभूपर्णः प्रार्थित: इति सोऽयं तेभ्यः एव समर्पितः । एवं प्रकारेण पुण्यपत्तनीयं, संबन्ध निरवशेष्य • वाला इयम् अप्पाशास्त्रि-भार्या मरणसहोदरं वैधव्यं पितृकुले यापितवती। सेयम् आत्मीयं जीवनं यथाक्रमम् औदुम्वरक्षेत्रे (श्रीनागेशशास्त्रियमणः) कोल्हापुरे च (श्रीरामकृष्णशर्मणः) भ्रातुः सदने गमयित्वा स्ववयसः ५४ तमे वर्षे १८७५ तम-शक-वर्षस्य आश्विन-सुदि एकादश्यां कोल्हापुरे एव भौतिक कलेवरं तत्याज। इदानीम् अप्पाशास्त्रिणां साक्षाद्-वंशपरंपरा-धूर्वहः कोऽपि नास्ति। राशिवडे-ग्रामे तु एतेषां कुलजाः निवसन्ति, स्मरन्ति च ते च तत्साहित्य- मुग्घा: अपरे च सश्रद्धमेव तान् एतान् । ३. चन्द्रिका-पुन:प्रकाशन प्रयत्नाः । श्रीमदप्पाशास्त्रिभिः किल प्रतिबद्ध-चन्द्रिकायाः पुनःप्रकाशनार्थ शासकेभ्यः संमतिपत्रं लब्धम् । किं तु अकस्मात् एव समापतितेन तेषां निधनेन चन्द्रिका नैव प्राभवत् आत्मानम् आविष्कर्तुम् । अथापि अप्पाशास्त्रियां कोल्हापुरीय-सुहृन्मण्डलेन चन्द्रिकायाः पुनःप्रचारणं मनसि कृतम् । अप्पाशास्त्रिणां निधनावसरे पं. जयचन्द्रशमसिद्धान्तभूषणाः काश्याम् आसन् । कोल्हापुरात् पण्डित -प्रवरैः श्रीबाळाचार्यखुपेरकर- महाभागः श्रीजयचन्द्रशर्मणां सकाशे चन्द्रिका - पुनः प्रकाशन-विषयक: विचार: निवेदितः । जयचन्द्रशमभिः अपि स्वकीयां संमति प्रकटीकृत्य घन्द्रिका-ग्राहकाणां नामावली अपि प्रेपिता। । अवश्यमेव 'मयाऽपि साहाय्यं करिष्यते' इत्यपि निवेदितम् । आश्वासिताः च चन्द्रिकायाः पुन:- प्रचारणे समुत्सुकाः सर्वेऽपि । चन्द्रिकाया. प्रकाशनं पूर्वम् अपि ऋणभारेण एव संवृत्तम् । इदानीम् अस्याः व्यय-भार: केन वोढव्यः इति विचारे विलीनं प्रकाशनम् एतत् नैव मूर्ततां प्रतिपन्नम् । । ।

·पश्चिम पर्व २४३. तदुत्तरं पुण्यात्तनीयः 'भारतसुधा' इति संशिका संस्कृतभाषा- मयी मानिकपत्रिका प्रकाशयितुं संकल्पिता । यस्याः प्रथमाछक: १८५२ तमे शकवर्षे (इ. स. १९३०) प्रकाशितः, यत्र पं. मुकुन्दशास्त्रिप्रणीतम् अप्पाशास्त्रिणां लघुतमं चरितं प्रकाशितम्। किंतु भारतमुधा इयं प्रथमाङ्कमात्ररूपम् नाविष्कृत्य सपदि तिरोहिता। अहो दौर्भाग्य संस्कृत-जीवनस्य। ४. अप्पाशास्त्रिवचोवैखर्याः यशःपरंपरा। मध्यमपर्व आरभ्य उत्तमपर्वपर्यन्तं निवेदितवृत्तान्तस्य परिशीलनेन पाठकः अप्पासास्त्रिणां वैशिष्टचं समवगतं स्यात् । तैः हि संस्कृतस्य व्यावहारिकता-प्रतिष्ठापनार्थ सामायिकादि-बहुविषयान् अवलम्ब्य सरल- मधुर-सस्कृत भाषया लेखनं कृतम् । सस्यापिनः च मासिक-साप्ताहिक पत्रयोः परमोच्च: आदर्शः। वैदुष्यं प्रबन्धकत्वं च एतेषां बहुमुखम् आसीत् । अत एव लोकशास्त्रोमय-नपुण्यम् अपि एतान् प्राप्य कृतार्थम् अभवत् । एतेपाम् एव परिश्रमेण महाकर्मणा च तदुत्तर-कालिकाः संस्कृत-प्रचारण-निष्टाः प्रोपिताः। मार्गदर्शकत्वं पुनः अप्पाशास्त्रिरचना- नाम् अखण्डम् एव प्रतिष्ठास्यति इत्यत्र न नः संदेहः । अस्य वर्षशतकस्य प्रथमः पाद: भारतवर्षस्य महीयसे सौभाग्याय निरुपम समुज्ज्वलत्वं प्रदतवान् । सर्वे हि विभिन्न-दोत्रेषु तदानीं भारत- वर्षे मुविपुलाः एव नरयेष्ठाः संजाताः । तत्र संस्कृत-संजीवनस्य यत् इदानीं किम् अपि सौरभ्यं दृश्यते, नत्र श्रीमप्पाशास्त्रिणां प्रयलाः किमपि असाधारणं महत्त्वं धारयन्ति । श्रीमदप्पाशास्त्रि-कृतीनाम् एवंविघं सामर्थ्यम् बालोक्य एवं भूयोभिः श्रीमदप्पाशास्त्रिणां चरितं च वाङमयं च उद्दिश्य वह लिखितं लिख्यते लेखिष्यते च। तत्र अद्ययावत् संवृत्तषु अप्पाशास्त्रि विषयक- प्रयत्नेषु प्रथमः मञ्जषान्नामिकाया: कलकत्तातः प्रचारिताया: संस्कृत- मासिक पत्रिकायाः १८८२ तमशाफवर्षीयचत्रे ( March 1961 )प्रकाशितः अप्पासास्त्रिस्मृत्यङ्कः । तस्याः पत्रिकायाः संपादका: स्वर्गायाः पण्डित- प्रकाण्डाः श्रीक्षितीशचन्द्र चट्टोपाध्याय महाभागाः अपाशास्त्रिणां परम- - ·- २४४ अप्पा शास्त्रि परितम् भक्ताः आसन् । तैः खलु शास्त्रिणां वाधमयं यावच्छययं समासादितम् । केऽपि निबन्धाः पत्राणि च ।अपाशास्त्रिणां मञ्जूपायां प्रकाशितानि । अप्पाशास्त्रिणां लावण्यमयी इत्येपा दीर्घ - कथा चन्द्रिकातः समद्- घृत्य तेषां शिष्यप्रवरः श्रीसहस्त्रबुद्धचिन्तामणिमहाभागः निस्तोये १९२० तमे वर्षे धारवाडे. श्रीशंकराचार्य-पाठशालायां प्रकाशिता । इयं च पं. क्षितीशचन्द्र महोदयः अपि मञ्जूपायां पुन: प्रकाशिता । अप्पाशास्त्रिविषयका द्वितीयः महत्त्वपूर्णः प्रयत्नः नाम सागर- विद्यापीठस्य च्छात्रैः श्रीहीरालालशुक्लमहोदयैः वाचस्पति ( Ph.D.). परीक्षार्थम् 'अप्पाशास्त्रिकृतिपरिशीलनम्' (अप्पाशास्त्रि कृतियोंका अभ्यास) इति संज्ञक: महान् प्रवन्धः प्रणीतः इति । प्रवन्धः तु अयं खिस्तीये १९६४ वर्षे विलिखितः तः । अत्र च सामान्यतः जीवनचरित- वाङमयप्रकार-काव्यादि-परीक्षण-प्रभृति-विषयाः आधारप्रदर्शनपूर्वकं परि- मण्डिताः । यत् सत्यं प्रवन्धम् इमं विरचय्य प्रा. शुक्लमहाभागः अधमर्णी- कृता अप्पाशास्त्रि-भक्तमण्डली। तृतीयः पुनः निर्देशाहः अप्पाशास्त्रिविषयकः प्रयत्न. नाम प्रा. अकलूजकरोपाख्यः अशोकशमंभिः प्रणीतः ‘अप्पाशास्त्रि-साहित्यसमीक्षा' नाम प्रबन्धः । प्रवन्धः अयं शकस्य १८८७ तमे वर्षे (इ. स. १९६५) पुण्यपत्तनवर्ति शारदासंस्कृतपत्रिकायाः गौरवग्नन्थमालायां प्रकाशित । अत्र सामान्यतः अप्पाशास्त्रि-विरचित-गद्य-पद्य-काव्य-प्रबन्धानां समालोचना . विद्यते। उपरि निर्दिष्टाः सर्वेऽपि पण्डितवर्याः संस्कृत विद्यायां कृत-भूरि- परिश्रमा: अप्पाशास्त्रिषु सुदृढ श्रद्धाः च । विशेषतः अन्त्ययोः द्वयोः ग्रन्ययोः अप्पाशास्त्रि-कृतीनां समालोचना विद्यते। किंतु यदि विद्या- वाचस्पतीनां वाङमयस्य वैपुल्यं वैविध्यं च निध्यायेत, तदा यावदपेक्षिता तेषां वाङमयस्य समीक्षा नैव संवृत्ता इति मतिः भवति । तत्तादृश- विविध-वाङमय परामर्शार्थ हि तत्तादृशविविध-विषयमर्मवेदी प्रतिभावान् लेखक: आवश्यकः । नैव खलु एतत् अशक्य-संभवं प्रतीयते अस्माभिः । वाचस्पतेरपि भवेद्धि समानधर्मा, कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी।

·पश्चिमपवं २४५ . 1 तमे खिस्तवर्षे मुद्रापिता। पुण्यपत्तनतिन्यां भारतवाणी-संज्ञक-संस्कृत- पत्रिकायाम् अप्पाशास्त्रिणां काश्चित् महत्त्वपूर्णा रचनाः प्रकाशिताः । भवितव्य-मजपा- भारतवाणी-शारदा. -गुजारवेत्यादि-संस्कृत- पत्रिकासु, एकता-केसरी-मराठा-स्वराज्येति-महाराष्ट्र-भाषापरेप, हिन्दी- .माषामये वेंकटेश्वर-समाचारपत्रे च अप्पाशास्त्रिणां चरितमयाः प्रबन्धाः प्रकाशिताः । अनेन संस्कृत-ज्ञानाम् इव भापान्तर-विज्ञानाम् अपि अप्पा- शास्त्रिविषयक: आदरः स्पष्टः भवति । यदि नाम-केऽपि महत्तराः मनसि कुर्युः तदा अपाशालिणां वाडमयस्य विषय-विभागेन खण्डश: प्रकाशन नैव अशक्यम् इति समावयामः । तादृशं च मुदिन प्रतीक्षामहै। ५. विद्वदभिप्रायाणां परंपरा। (अ) प्रा. ए. बी. गजेन्द्रगडकराणाम्- " Pandit Appashastri Rashinadekar | too Wellknown to Sanskritists got only in this ( Pombay) ..idency but all over India. His writings were in cloquent aus er to the plea often made by ignorant people that Sanskrit as a vehicle of modern thought and literature is unsuited, and he was the first man, I believe, who clearly demonstrated the elasucity of Sanskrit and its capability 'o serve the purpoies of a rolern writer, for Appashastri istole on almost all the topics under the sun, in a variety of style, which was peculiarly his. He wields his pen in Sanskrit almost with the familiarity with which one would do so in one's vernacular" धारवाड-प्रकाशित-लावण्यमयी-प्रस्तावना। (पण्डित श्रीअप्पाशास्त्रिराशिवडेकरमहोदयाः न केवलम् अस्मिन् एव प्रान्ते (मुम्बई-विभाग) अपि तु समस्त-भारते संस्कृतज्ञेषु सुप्रथिताः । अर्वाचीन-विचार-वाडमय-धारायाः आविष्करणे संस्कृतं न समर्थम् इति केऽपि मनप्रायाः प्रजल्पन्ति । किं तु शास्त्रियां लेखनं पूर्वोक्ताक्षेपस्य क्रियाशालि प्रत्युत्तरं वर्तते । अप्पाशास्त्रिणः एव संस्कृतभारत्याः सामथ्र्य च नव्यविचार-निवेदन-क्षमत्वं च सुस्पष्टं प्रतिष्ठापितवत्सु अग्रगण्यत्वम् आवहन्ति इति मे विश्वासः । यतः ते जगति अस्मिन् वर्तमान-समस्त- विषयान् अधिकृत्य व्यलिखन् । भाषा-सरणि: तु एतेषां दधाति किमपि ·२४६ अप्पा शास्त्रि चरितम् + , वैशिष्टयातिशयम् । धीअप्पाशास्त्रिणः सरलतया च सहजतया च लेखनी संस्कृतभापायां तथा पंवतंयन्ति, यथा खलु कोऽपि स्वीय-जन्मभापायां विलिखेत् । इति । (आ) श्री. आर्. एस्. कृष्णमाचार्याणाम् - Appashastri conducted Sunrita-Vadıni on general topics, in which he demonstrated the capacity of Sanskrit being a general vernicular, The Sanskrit translation of 'Aladin and wonderful lamp from Arabian Nights by Appashastri Rashivadekar excells the original in narration -History of classical Sanskrit (अप्पाशास्त्रिभिः सूनृतवादिन्यां प्रायः सर्वेऽपि विषयाः प्रवर्तिताः । अनेन व्यतिकरेण सस्कृतभापायाः सर्वसाधारणत्वस्य सामर्थ्य प्रतिष्ठितम् अभवत् । ' अरेवियन नाइट्स्' ( अरव-रजनी) ग्रन्थान्तर्गतस्य अल्ला- उद्दीनस्य विस्मापक. दीपः' इति कथायाः संस्कृतानुवादः अप्पाशास्त्रिभिः कृत: य: कथा-निवेदन-कर्मणि मूलग्रन्थम् अपि अतिशेते । इति।) (उ) आचार्यमहावीरप्रसादद्विवेदानाम्- " संस्कृतचन्द्रिका और सूनृतवा दिनीके संपादक श्रीयुत अप्पा- शास्त्री राशिवडेकर सस्कृतके वर्ड भारी विद्वान् और काव्यशास्त्रके परमोत्कृष्ट ज्ञाता है । कविता आपकी वडीही रसवती होती है।" --'सरस्वती, मार्च १९१०'। (क) याई महालिङ्गशास्त्रिणाम् । " Proneer of Modern Sanskrit Prose," अप्पाशास्त्रिणः आधुनिक-संस्कृत - गद्यस्य मार्ग -प्रतिष्ठापकाः सन्ति ।" (ए) म. म. द. वा. पोतदारमहाशयानाम् " The late Appashastri Rashivadekar proved him-self a master in conducting journals in Sanskrit where in he handled modern subjects with extra-ordinary case and grace." - Inside Maharastra, All India writers conference (स्वर्गीय पीअप्पाशास्त्रिराशिवडेकरैः संस्कृतभापया पत्रिकाप्रवतं- ·पश्चिम पवं २४७ " नस्य स्वयं नैपुष्पं प्रकटीकृतम् । यत्र तः अतीत-व्यवहारोपयुक्त-मुवोपत्वं सौन्दयं च समाश्रित्य प्रपञ्चिताः आधुनिकविषयाः।) (यो) म. म. श्रीगिरिघरमार्मचतुर्वेदानाम् १९६२ तमे वैक्रमब्द(१८२७ तमे शाकवर्षे) काशीनुयाँ प्रयागे च कुम्भपावसरे श्रीमारतधर्म महामण्डलस्याधिवेशने म महोदयः (अप्पा- शास्त्री)समागतः । तत्रीमयत्र तस्य महानागत्य साक्षाद्दर्शनमवाप्यानुभूनं कीदृशं गम्भीरं पाण्डित्यम् कीदृशं नौहादं मधुरनापित्वं च तत्र समवेतम- भूदिति । श्रीमदप्पागास्त्रिमहामागेन परिचालिता संस्कृतचन्द्रिका संपादन- सौष्ठवन गीत्रमेव सर्वमपि भारतं व्याप्नोत् । एतस्याः संपादन-प्रकाशना- दिकं सर्व शास्त्रिमहोदयेनैव निर्म्युडम्, परं स्वकीयं नाम सदा सहकारि- संपादकत्वेनैव निदिष्टम् । मुल्यसंपादकत्वे तु नयचन्द्रमहाशयस्यैव नाम सर्वदापि स्यापितम् मनेनैवानुमैयमस्य महाशवस्यौदार्यम्। वस्तुतस्तु सत्य- मिदं यद् वहलतर-ग्रन्य-रत्ल-मुज्वलापि संस्कृतभारती समयोपयोगिनी व्यावहारिकतां श्रीमताप्पाशास्त्रिणव नीता। तेन च हिन्दीमापया व्यावहारिकल्व-प्रतिष्ठापने यावान् समादर श्रीमारतेन्दुहरिश्चन्द्र- महाभागस्य हिन्दी-मापा-जगति, तावन्तमेव समादरं संस्कृतसमाजे घि- करोति धीमानप्पाशास्त्रिमहाभागः । - मार्च १९६१ वर्षीयः 'मञ्जपा-' विशेषाङ्कः । . (ओ) धीमत्पूज्यपादपण्डितथीभालचन्द्रशास्त्रिपाम् - "मप्रगयननारत मुस्मामहे कृतधियं मुकृतपरिसाकसमासाद्य- वाणी-वैशारा मौपर्वाण-वादमय-नवीनीकरण-नयानवा विद्वत्-तल्लज श्रीमदप्पायर्माणमन्तर्वाणिमणिम् । यत् सत्यं कस्यापि नापति स्मृतिपथा- महानुभावोऽयं मुरमारतीप्रगयिनो मारताभिजनस्य जालपि यदीयं मधुर- सस्यन्दि मुपमा-विशेष-भूपितं मापा-पीयूपमास्वदमाना रसिकावतंसा सल्वद्यापि संधुन्वनि सानन्दसंवृक्षणं ग्रीपं क्षणं शगं ब्रह्मानन्द-मब्रह्म चारिणा मोदभरणेति । सर्वथा महानागोज्यं तया किलोपकापीद भारतस्य विशेषतरचार्यविद्याया धार्मिकम्जोमस्य दिपश्चिद्वयंस्य च यया न मनागप्याभूतसंप्लवमा च ग्रहतारापतितारान्यः शाश्वतीभ्यः समाभ्यः ·२४८ अप्पाशा स्त्रिचरितम् " स्मरणस्मरणनं प्रच्यवेताभिख्यास्य सारस्वत-प्रिय-कुमारस्य श्रीमतोऽप्पा- शर्मणः। - मार्च १९६१ वर्षीयः मञ्जूषा-विशेपाङ्कः । (क) पण्डितप्रवरथीक्षितीशचन्द्रचट्टोपाध्यायानाम् " यः खलु पारावार आसीत् पाण्डित्यस्य, प्रतिमूर्तिः प्रतिभायाः, प्रतिद्वन्द्वी प्रतिकूलदेवस्य, यमेवोपघ्नद्रुममवलम्ब्य चिराय कुसुमिता गीर्वाण-गद्य-कल्पलता, येन खलु बाल्यादारभ्य तृणीकृत्य मुग्वदुःखे समार- चिता भगवती सुरसरस्वती, यस्मै च स्पृहयन्ते स्म आसेतुहिमाचलं संस्कृतज्ञाः, यस्माच्चोद्विजन्ते स्म हालाहलादिव धर्मद्रोहिण: पापण्डिनः, यस्य चामृतमयी लेखनी निरन्तरमेव व्यापतासीद् गद्य-पद्यविनिर्माण- कर्मणि, यस्मिश्च समदृश्यत सुदुर्लभ-सामानाधिकरण्य वैदुष्यस्य च सौजन्यस्य च धार्मिकत्वस्य च गुणज्ञत्वस्य च तादृशस्य महात्मनश्चरित- मवगन्तुं कस्य वा सचेतसश्चेतो न समुत्कण्ठते ? - १९६१ मार्च-मञ्जुषाविशेषाङ्कः। (ख) प्रा. अशोकशर्मणाम् अकलूजकरमहोदयानाम् "संस्कृतसमुद्धर्तारः, ऐहिकविषयपरस्य संस्कृतनिबन्धस्य मार्गदशि- महर्पया, महादेशभक्ताः, महाराष्ट्रस्य प्रथमे प्रभाववन्तः संस्कृतपत्रपण्डिताः अप्पाशास्त्रिणः विपुलं विविधं च लिखन्तः शिवभक्ताः अप्पसदीक्षिततुल्या: पण्डिताः, कवयः अमिमानिनः प्रसन्न-वचोविन्यासाः खरतरोपहासप्रभव- जगन्नाथपण्डित-पदृशाः नूतनस्य सस्कृत-निवन्यस्य प्रणेतारः पण्डिताः स्वदेशनिष्ठाः, पर-पक्षोपहास-प्रवीणाः विष्णुशास्त्रि-चिपळूणकरकक्ष्याः । - अप्पाशास्त्रि-साहित्य-समीक्षा। (ग) आचार्योपाधिकानाम् अप्रेमहाभागानाम् "अप्पासास्त्री वेगाने संस्कृत बोलत. संस्कृत ही जवळ जवळ त्यावी मातृभाषाच होती. इतकें लालित्यपूर्ण आणि प्रासादिक संस्कृत बोलणारा याणि लिहिणारा, वक्ता आणि लेखक मी तरी माझ्या आयुष्यांत दुमरा पाहिला नाही. मनृतवादिनी नांवाचे एक साप्ताहिक आणि संस्कृतचन्द्रिका नावाचे एक मासिक यप्पाशास्त्री संस्कृतभातून कित्येक दिवम चालवीत होते, त्यांचे अविस्मरणीय स्मारक आहे. 'फन्हेचे पाणी, संड ·पश्चिम पर्व २४९ , .(अप्पाशास्त्रिणां संस्कृत-माषणं वेगवत्तरं जन्मभापावत् एव आसीत् । ललितसुन्दरं प्रासादिकं च एतादृशं संस्कृत-वक्तव्यं लेखनं च न मया . अद्यावधि अन्यत्र प्रत्यक्षीकृतम् । सूनृतवादिनीति साप्ताहिक संस्कृतचन्द्रिकेति मासिकं च पत्रं अप्पाशास्त्रिभिः वहुकालं यावत् संस्कृत- भाषायां प्रवर्तितं, यत् तेपाम् अविस्मरणीयं कार्य वर्तते ।) (घ) प्रा. हीरालालशुक्लमहाभागानाम् - " ( अप्पाशास्त्री) कविताके क्षेत्रमें पारंपरिक-शृंगारिक विषयोंका त्याग कर नवीन विषय, भाषा तथा शेली लेकर आये। संस्कृतके उच्छं- खल निबंधको एकतानता दी। नाटककारोंको तत्कालीन समस्याओंपर नाटक लिखनेकी प्रेरणा दी। संस्कृतमै उपन्यासोंका आदर्श उपस्थित करने के लिये लावण्यमयी, इंदिरा आदि अनेक वंगला उपन्यासोंका अनु. वाद किया। सस्कृत-साहित्यकी आलोचनप्रणालीका कायाकल्प किया। चन्द्रिकाका संपादन करके संस्कृत के सामयिक साहित्यके अभावोंकी पूर्ति की। सूनृतवादिनीनामक साप्ताहिकपत्रिकाके संपादनद्वारा उन्होंने संस्कृतसाहित्यकारोंको राजनीतिक पाठ पडाया। संस्कृतसाहित्यमें राज- नीतिक विचारधारा का सूत्रपात करने तथा उस युगमें माहग्लशासनकी कडी आलोचना करनेका श्रेय इन्हीको है । क्लिष्ट तथा अव्यावहारिक संस्कृतको सरल तथा व्यावहारिक बनाकर उन्होंने उसके इतिहासको परिवर्तित कर दिया। उन्होंने साहित्यकाही नहीं, एक युगका भी निर्माण किया। वस्तुतः शास्त्रीजी संस्कृत-पत्रकारिताके भीष्मपितामह थे। "अप्पाशास्त्री : कृतियोंका अध्ययन (अप्पासास्त्रिण: काव्यक्षेत्रे पारंपरिक शृङ्गारं विहाय नव्य-विषय- भाषाशैली: प्रादुरभावयन् । संस्कृत-निबन्ध विषय: एत: सुसूत्रः कृतः । नाटक-प्रणेतारः प्रचलित-विषय-लेखने प्रवर्तिताः । लावण्यमय्यादि-बङ्ग- भापामयान् उपन्यासान संस्कृतेन अनुवाद्य उपन्यासस्य संस्कृतादर्शः प्रति- प्ठापितः । समालोचनापद्धतिः संस्कृता। सामाजिक-वाडमयस्य अभावः विनाशं गमितः । सूनृतवादिनीद्वारा संस्कृतविद्वांसः राजकारणं पाठिताः । संस्कृत-भापायां राजकारण विषयक-लेखनस्य आडग्ल-शासनस्य कठोरा- लोचनस्य च श्रेयः अप्पाशास्त्रिणाम् एव विद्यते। संस्कृतं व्यवहारोपयोगि " ·२५० अप्पाशा स्त्रिचरितम् " कृतम् एतः। संस्कृतवाङमयस्य इतिहासः एमिः परिवर्तितः। न केवलं साहित्यमेव अपि तु युगमपि एक निर्मितम् एमिः । शास्त्रिवर्याः वस्तुतया संस्कृत-पत्रकारिताया: भीष्म-पितामहाः आसन् । (ड) पं. अण्णाशास्त्रिणाम् अर्जुनवाडकराणाम्-- 'श्रीमान् अप्पा राशिवडेकरः मम प्रियः सुहृद्वरः । स मनोज्ञः, धीमान, संस्कृतभाषाभिमानी, तमादरेण वयं स्मरामः । एवं नेकविधानाम् अप्पाशास्त्रि-विषयक लेखानां समवलोकनेन विज्ञायते यद् अद्यापि नेकेषां विदुषां श्रद्धा विद्यावाचस्पतिविषये अपूर्वत्वं विस्पष्टयति । यत् ध अस्माभिः पूर्व-पर्वणि ८-९ इति प्रघट्टयोः प्रतिपादितं तत् पूर्वोक्तानां विद्वदभिप्रायाणां समूहः समर्थितं भवति । ६. अप्पाशास्त्रि-वाडमयम् । अप्पाशास्त्रिणा वाडमयस्य नेकविषययुक्तत्वं नेकविधत्वं च एता. वत्पर्यन्तं विज्ञातम् एव पाठकः । तस्य एव संग्रहेण अत्र प्रदर्शनं क्रियते । (अ) वाडमय-प्रकाशन-रूपम् । अप्पाशास्त्रिणां वाङमयम् (१)स्वतन्त्रमन्थरूपेण । (२) पत्रिकासु, (३) पत्ररूपेण च प्रकाशितम् । (आ) वाडमय-भाषा। अप्पाशास्त्रिणां वाङमयं प्रायः १) संस्कृतभाषायाम् एव विद्यते । अथापि २) मराठीभाषायाम्, ३) आडग्लभाषायां च अपि वर्तते। तत्र मराठीभापायाम् अनुवादाः, किंचित् स्वातन्त्र्येण प्रबन्धादिकं च, आचाल- भापायां तु विज्ञापनमानम्। (ई) वाडमयोत्पादनम् । अप्पाशास्त्रिणां वाडमयं १) स्वतन्त्ररेललम्, २) उमाल्यारचना, ३) अनुवादात्मकम् इति विध्ये समुत्पन्नम् । ल) वाडमय-बन्ध-प्रकारः। अप्पाशास्त्रिवाछमयं गद्यमयं, पद्यमयं, मिथं च अस्ति ।

·पश्चिम २५१ (ए) वाडमय-विषय-स्वरूपम् । सर्वमपि एलन वाहनयं-१) शास्त्रार्यः२) कायं ३) निवन्धः ४) व्यान्या ५) बनवादः इति पञ्चविषं विद्यते । तत्र शास्त्रार्यः नाम जटिलशास्त्रीय प्रमदानां प्रतिपादनम् । काव्यं प्रसिद्धम् । निबन्यप्रकारः च सर्वेषां मुविनातः । यत्र नुसरलरीत्या गद्यम विवचनं भवति । व्याख्या बनुवाद: चेति प्रसिद्धमेव। (ओ) बाडमय-विषय-प्रकाराः। शास्त्रार्थ:-~~ मीमांसा, घमंगास्त्रं, व्याकरणम्, अलङ्कारशालं च समदलम्य अपागास्त्रिनिः विद्वन्नावगम्याः प्रबन्धाः विलिखिताः। तत्र मीमांसायाम्-याजुपहौत्रविचारसंक्षेपः। धर्मशास्त्र-मातृगोत्रनिर्णयः, एका- दमी-प्राविधि-निर्णयः इ.। व्याकरणे - हिन्दुशब्दविचारः परतराब्द- विचार इ. । मलङ्कारे संदेहे निर्णय: इ. । काव्यम् --- अप्पाशास्त्रियां का नेकपकारकं विद्यते। काव्य- प्रकाराः तेषाम् उदाहरणानि च स्या- गद्यकाव्ये १. आख्यायिका (कादम्बरी)- लावण्यमयी । २. कया-धर्मस्व मूक्ष्मा गतिः। राजकुमार कमलानन्दःइ.। ३. विनोदा:- अनेके। पद्यकाव्य ४. महाकाव्यम् – गोकर्णसंभवम् । (केवलमल्लिखितम्) ५. खण्डकाव्यम् - वल्लनविला, पजरवद्रः शुकः इ.। ६. मुभाषितानि - अध्यानि । ७. अवतरणिकाः - ववितरणिकाः, मासावतरणिकाः। ८. स्तोत्राणि-प्रबन्यारम्ने कृतानि मङ्गलपद्यानि । ९. समस्यापूर्तयः - नुवहुलाः । मिथकाव्य -१०.नाटकम् - अधर्मविपाकम् । (केवलम् बङ्कद्वयं प्राप्यते) निवन्याः यप्पागास्त्रिमिः भूयिष्ठान विषयान् अधिकृत्य निबन्धलेखनं कृतम् । तत्र दृश्यन्तां तावत् निबन्धप्रकारा: १. दार्शनिकाः। २. धार्मिकाः। ३. आध्यात्मिका:। ४. सामाजिकाः। - ·पश्चिमपर्व व्याख्या - अप्पाशास्त्रिभिः मालविकाग्निमित्रे, वेणीसंहारे, बुद्ध- चरितस्य पञ्चसर्गेषु, महाभारतीये नलोपाख्याने, सावित्र्युपाख्याने च संस्कृतभाषया वालबोधिनी नाम व्याख्या प्रणीता। व्याख्याविषये अप्पाशास्त्रिणाम् इयं प्रतिज्ञा आसीत् - पद्यं साकल्यतो गद्यं दुर्बोधांशे विशेषतः । व्याख्यायते विनाऽऽयासं यथा बोधो घटिष्यते ॥ प्रायेण संशयोच्छित्य कोश-व्याकरणादिकम् । यथास्थानमविस्तीणं सप्रमाणं प्रदश्यते॥ इति । रामायणे व्याख्या आरब्धा किं तु नेयं पूर्णा अभवत् । अनुवादः अप्पाशास्त्रिभिः विष्णुपुराण-भविष्यपुराणयोः महा- भारतस्य केपांचित् पर्वणां च महाराष्ट्र-भाषायाम् अनुवादः कृतः । क्वचित् प्रासंगिकादि-लेखार्थम् आडग्लभाषामयप्रबन्धांशस्य अपि संस्कृते अनुवादः कृतः। लावण्यमयी, इन्दिरा, देवी कुमुद्वती, कृष्णकान्तस्य निर्वाणम् इति वङ्गभापामयस्य आख्यायिका-चतुष्टयस्य अप्पाशास्त्रिभिः अनुवादः कृतः । तत्र लावण्यमयी पूर्णा, इतरं तु अपूर्णम् । अरेबियन् नाइट्स्' इति ग्रन्यस्य संस्कृतानुवादः सकल्पितः एतैः । तत्र 'अल्लाउद्दी- नस्य विस्मापकः दीपः' इति कथायाः अनुवादः प्रकाशित: । किं तु सोऽयम् इंग्रजीकथायाः अनुवादः कृतः, अथवा महाराष्ट्रभाषावतिग्रन्यं दृष्ट्वा कृतः इति तत्त्वतः न ज्ञायते। महाराष्ट्रभाषायां यथा पुराणग्रन्यानाम् अनुवादाः कृताः अप्पा- शास्त्रिभिः, तथा स्वतन्त्रनिबन्धलेखनम् अपि कृतम् । तत् एतत् संस्कृति- धर्मविषयकम् आसीत् । एतत् पुनः समर्थ-विद्याविलास-राष्ट्रमतप्रभृति- पत्रिकासु प्रकाशितम् अभवत् । ७. अमुल्यो निधिः। अन्यस्य अस्य पूर्वपर्वणः नवमे प्रघट्टे अप्पाशास्त्रिणां योग्यता- विषये यत् लिखितं, तत् कियत् पारमार्थिकम् इति विदुषां प्रशंसालेख- पठनान्तरं वाचकः सनिश्चयं प्रतीयेत । यद्यपि मनाक् इव न्यूनं, यत्र खलु तारुण्यम् अपि न अवसितं, तादृशं चत्वारिंशद्-वर्षात्मकम् एव आयुष्यम् ·२५४ अप्पा शास्त्रि चरितम् अप्पासास्थिभिः लब्ध तथापि आधुनिक-संस्कृत-विश्वाय तैः प्रदत्तः कोऽपि अमूल्यः निधिः । य: संस्कृतवादिनां सर्वेषां महान् आधारभूतः विराजते यत्र मंस्कृत-व्यवहारस्य आदर्शः प्रतिष्ठितः। यत्र खलु शोमते भाषा- सौष्ठवस्य परिसीमा । यः च अस्ति आधुनिक-संस्कृत-सारस्वतस्य जीवातुभूतः । यद्यपि अन्तहितम् एव चिराय एव अप्पाशास्त्रिणां पाच. भौतिक स्वरुप, तथापि यशोविलासी वाडमयम् एतेषां पीयूपम् इव सस्कृतसरस्वत्याः सजीवनाय पदे पदे उपयुक्ततमं संपर्धेत । अस्य प्रकाशनं 'पुन: सत्वरातिसत्वरम् आवश्यकम् । अन्यथा जीर्ण-पत्रिकाईषु एव विद्य- मानम् इदं कदाचिर विशीणं भवेत् इति प्रादुर्भवति बलीयसी भीतिः । आधुनिक-सस्कृत-प्रजापतेः वाङमयस्य अन्तर्घानं न खलु संभाव्येत मंस्कृता- नुरागिभिः । अनिष्टं च एतत् । अतः समुचित विधीयतां यत् प्राप्तरूपम् इति समभ्यर्थयामहे । अप्पाशास्त्रि-जीवनालेखः । शाफवर्षम् । १७९५ कार्तिक शुद्ध त्रयोदशी। मध्यरात्रे जन्म । १८०० अक्षरारम्भः । प्राथमिक-संस्कृत-व्युत्पत्ति-पाठः । १८०२ उपनयनं, प्राथमिक-शाला-प्रवेश: च। १८०७ मराठी-पष्ठी-कक्षा समुत्तीर्णा । गुहे संस्कृताभ्यास: । तदेव पद्य- प्रणयनं, कालिदास-परिवर्तनं च। १८०८ आगामिवर्षस्य पञ्चाङ्ग निर्मितम् । १८१० प्रथमः विवाहः । १८११ कोल्हापुरे निवासप्रारम्भः । कपिलतीर्थे । पण्डितकान्ताचार्याणां संनिधौ शास्त्राध्ययनम्। १८१४ पाठशालात्यागः । स्वातन्त्र्येण पठनादिकम् । १८१५ आइग्लभापा-वाडमय-पठनारम्भः। संस्कृत-चन्द्रिका-ग्राहकत्वम् । १८१६ चन्द्रिकाया: समस्यापूर्तिः । मातृभक्तिस्पर्धायां प्रथम-पारि- तोपिक-शब्दकल्पद्रुम-प्राप्तिः। १८१७ पौष-चन्द्रिकायां सूनृतवादिनी-मासिक-पत्रिका प्रकाशन-संकल्पः प्रकटीकृतः। वृत्तम् ।

·पश्चिम पर्व २५५ वाकवर्षम् वृत्तम् १८१८ मालविका-नाटके टीका रचिता । चन्द्रिका-संपादकाना निवेदः।। १८१९ वंशाखमासम् आरब्ध संस्कृत-चन्द्रिका-संपादकत्वम् । कोल्हा- पुरात् प्रकाशनम् । बाईक्षेत्र मोदवृत्तं मुद्रणम् । १८२० कोल्हापुरे वरुणतीर्य विभाग निवासारम्भः । चन्द्रिका मार्गाके कथाकल्पद्रुम-विज्ञापनम् । १८२१ चो मामि कलकत्ता-नगरे विद्वत् परिपदि सस्कृत-भाषणम् । 'विद्यावाचस्पतिः' इति उपाधि-प्राप्तिः। कोल्हापुरे सत्कारः (वैशाखसुदि १२). तेलग-वङ्गीय-केरलीय-तामिल-लिपि- ज्ञानम् । चन्द्रिका प्रशंसिता भयौमिः । ४०० ग्राहकः त्यक्ता । १८२२ समस्यापूर्ति-खण्ड-प्रकाशन-संकल्पः । शीत-ज्वर-पीडा । १८२३ मृत-शिशुं प्रसूतवती भार्या मृता। द्वितीय: विवाहः । चन्द्रिका भारत-धर्म-महामण्डलस्य मुखपत्र बभूव । १८२४ चन्द्रिकायाः वत्सरारम्भमास: चैत्रः बभूव । मालविका-टीका प्रकाशिता। १८२५ आशीर्वचन-प्रीतेन दिनाजपुर-नरेशेन महावस्त्रं ७० रूप्यकमूल्या- त्मकं समर्पितम् । विष्णुपुराणं महाराष्ट्रभाषया अनुवादितम् । १८२६ कोल्हापुरे श्रीमत्-पन्तामात्यानां प्रासादे निवासः । चन्द्रिका पत्र- प्रापणाधिकृतः पजीयिता। नीवी-धन-विचारः, सून्तवादिनी. साप्ताहिक पत्रिका-संकल्पः । महाभारतानुवाद-प्रारम्मः । १८२७ चैत्रे पितुः सदाशिवशास्त्रिण: निधनम् । चन्द्रिकाङ्केप सूनृत वादिनी-विज्ञापनम् । आश्विने व्याधिः। पोपे प्रयागे काश्यां च भारत-धर्म-महामण्डलाधिवेशने समुपस्यानम् । कोल्हापुरीय- वेदोक्त-विरोधः। १८२८ वाई-क्षेत्र वासारम्भः । माद्रे सूनृतवादिन्या: आदर्श-प्रकाशनम् । ज्वराभिभवः । मार्गशीर्षे यथावत् सूनृतवादिनी-प्रचारः । भारती. भवन-पुस्तकालय स्यापना-संकल्पः ।. माघात् प्रभृति वाई-क्षेत्रे थीकृष्णमुद्रणालये मुनृतवादिनी-चन्द्रिका मुद्रणम् । माघ मासे वाई-क्षेत्र स्वदेशीय-समलने प्रकाश-सभायां च अध्यक्षत्वम् ।

·- २५६ अप्पा शास्त्रि चरितम् शाकवर्षम् वृत्तम् १८२९ कातिके अन्यि-ज्वर-प्रभावात् केपांचित् दुष्टतया च वाईत्यागः कोल्हापुरे निवासः च । सूनृतवादिन्याः वृहत्तरीकरण-संकल्पः । कोल्हापुरे मुद्रणादि। द्वितीय-भार्यायाः परलोक-प्रयाणम् । "प्राचीनभारत" मराठी-पत्र-प्रकाशन-संकल्पः । मुद्रायन्त्रं क्रीतम् । ग्रन्यि-ज्वर-(प्लेग)संवन्धिनी मोहमयी-विभागाधिपतेः पत्रिका। सूनृतवादिन्यां ग्रन्यिज्वरम् अधिकृत्य पट् प्रधान-लेखाः। पौषो मोहमय्या परेलीय-रसायन-शालायां पत्र-संपादक-मेलने समुपस्थानम् । पण्डित-महासभा-प्रतिष्ठापना-विचारः । फाल्गुने सूनृतवादिन्याः प्रथम-खण्ड-समाप्तिः। संस्कृत-राष्ट्रभाषा-वस्य समर्थनम् । तृतीयः विवाहः। १४३०, प्रतिवर्षानुसारं हुबळी-शकराचार्योत्सवे अध्यक्षता भाषणं च । कोल्हापुरे राजकीयान्दोलनम् । अप्पाशास्त्रिणां कारागृह-दण्ड- विचारः। भार्या-मृतिः। १८३१ सप्ततारे निवास-प्रकाशनादि-प्रयत्नः । पुण्यपुर्या सदाशिव-वीथ्यां निवासः । मोहमय्यां वर्तमान-एजन्सी'द्वारा पत्रिका-प्रकाशनम् । ( १८३१ जेष्ठात् । ) चैत्रमासे वाराणसेय-भारतधर्म मण्डलतः विद्यालंकारः, महोपदेशकः इति उपाधि-द्वयम् । भविष्य पुराणा- नुवाद प्रकाशनम् । महाभारत-वनपर्वानुवादः संपूर्णः । भाद्रपदे पञ्चदशवर्षीय-प्रयमद्वितीयाङ्क-प्रकाशनोत्तरं चन्द्रिका प्रकाशन स्थगितम् । मार्गशीर्ष वेणीसंहारे टीका। फाल्गुने तृतीय-खण्डस्य अडकाप्टक-प्रकाशनोत्तरं सूनृतवादिनी अन्तहिता। वर्तमान- एजन्सी-स्थगनम् । १८३२ पुण्यपत्तने भावे-प्रशालायम् अध्यापनारम्भः । चैत्रे पुनः पूर्व-भार्यायां जातः शिशु मृतः। नव-परिणीता भार्या मातृ-गृह चिराय गता। १८३३ आश्विने धारवाड-पाठशालायां सत्कार! । फाल्गुने ऋतुकोटि- ग्रामे वैश्याधिकार-सभा । बुद्धचरितं व्याख्यातम् । शनिवार- वीथ्यां वासः। पन्द्रिकायाः पुनःप्रकाशने विज्ञापनम् । शासन- संनिषो प्रयत्नः । । परिणयः।

·परिच म पर्व २५७ शाकवर्षम् वृत्तम् १८३४ महाभारतानुवादः समाप्तः । • कातिके याजुप-होत्र-विचार- संक्षेपः । मार्गे मातुः परलोक-याणम् । फाल्गुने नल-सावित्री- व्याख्या-प्रकाशनम् । १८३५ पुनरपि सदाशिव-वीय्यां वासः। चैत्रे (पुनरपि) सुहृद्-विदुपां हछाग्रहेण (पञ्चमः ) विवाहः । योगवासिष्ठानुवादारम्भः । रामायण - बालकाण्ड - व्याख्यारम्भः। ग्रन्यि -पर-महान्तकः । आश्विन बदि एकादशी-दिने अप्पाशास्त्रिण: दिवं प्रस्थिताः । न खलु स उपरतो यस्य वल्लभो जनः स्मरति !". ९. कृतार्थता। प्रियपाठकमहाभागाः! संस्कृतभापायाः सुसंस्कृतीकरणे लव्धवर्णानां विश्रुतावदानानां जीवन-चरितम् एतत् यथाबुद्धिबलोदय धीमता पुरस्चात् उपस्यापितम् अस्माभिः। अद्यावधि यावत् जीवनवृत्तं विज्ञातम् अप्पा- शास्त्रिणां सकलमपि तत् एतत् अस्मिन् अन्ये गुम्फितम् । दिवंगतानाम् एतेपाम् इदानी (इ. स. १९७३ ) पष्टि-वर्षाणि पूर्णानि । तदा प्रभृति वर्षाणां दशक-चतुष्टयं यावत् जीवनचरित-संग्रहणात्मकः विस्तृतः प्रयत्नः नेव अभूत् । अस्मिन् वर्षदशके एवं महता वेगेन सोऽयं संवृत्तः । अतः साहजिकम् एव श्रीअप्पाशास्त्रिणां जीवनचरितस्य त्रुटिपूर्णत्वम् । तदानी- न्तनाः हि अप्पाशास्त्रिवृत्तवेदिनः वृद्धाः प्रायः इदानों न जीवन्ति । ये पुनः केऽपि संदृष्टाः पत्रद्वारा प्रार्थिता: वा, तेपा सकाशात् यानि वृत्तानि समधिगतानि अन्याशास्त्रि-गीत-वाहमये, तत्संबन्धिनि अन्य-वाङमयं च यानि वृत्तानि प्रतिबिम्बितानि, तेषां ययोलब्धम् अत्र संनिवेशः कृतः । अतः च नैव मन्यामहे चरित्र-संग्रहस्य अस्य सर्वाङ्ग-सुन्दरत्वं परिपूर्णत्वं वा। तथापि संस्कृत-प्रेमिकाणान् आवश्यकम् इदं कार्य, पयाकयम् अपि वा भवतु समाप्तम् अभवत् इति नितान्तम् आनन्दति चेतः । अ.च.१७ ·२५८ अप्पाशा स्त्रिचरितम् , १०. कृतज्ञता। जीवन-चरितस्य अस्य संपादनार्थ येषां मार्गदर्शन लब्धं, पांच प्रवन्धानां दर्शनं सफलम् अभवत्, तेपाम् अत्र नामनिर्देशः क्रियते, प्रका- श्यते च अशक्य-निर्यातनः कृतज-भावः । (अ) साक्षात् निवेदका:- श्री. प. प. ब्रह्मीभूत-शिरोळकर-शंकराचार्य स्वामिनः । १. कै. ती. औदुम्बरकर-नारायणशास्त्रिणः । २. कै. ती. गं. भा. लक्ष्मीदेवी। ३. कै. ती. गं. भा. यशोदादेवी। ४. ती. औदुम्बरकर नागेशशास्त्रिणः । ५. कुण्डलवासिनः कै. खण्डभट्टाः । ६. कुण्डलवासिन: पण्डितशास्त्रिणः । ७. के. पं. जेरे आत्मारामशास्त्रिणः । (नृसिंहवाडी) ८.पं. जेरे श्रीपादशास्त्रिणः । (कोल्हापुर) ९.पं. श्रीभालचन्द्रशास्त्रिणः। (धारवाड) १०. के. पं. श्रीमल्लारिशास्त्रिणः । (धारवाड) ११. पं. गुळवणी शंकरशास्त्रिणा। (कोल्हापुर) १२. पं. खुपेरकर बाळाचार्याः । (कोल्हापुर) १३. पं. वसन्त अनन्त गाडगीळ, संपादक: 'शारदा' (पुणे) १४.पं. श्रीकाशीनाथशास्त्रियः। (नरेगल, धारवाड) १५. के. गोसावी दिगम्बरशास्त्रिणः । (औदुम्बर) १६. श्री. गजाननदेवमहाराजः । (चिंचवड-पुणे) १७. रा. रामकृष्ण शंकरशास्त्री गोखले। (कोल्हापुर) १८. के. सरदार आबासाहेब मुजुमदार । (पुणे) (इ) पत्रद्वारा निवेदकाः १. के. पं.श्रीअण्णाशास्त्री अर्जुनवाडकरः । (बेळगांव) २. के. पं. श्रीक्षितीशचन्द्रशास्त्री घट्टोपाध्यायः । (कलकत्ता) ३. श्रीसतीशचन्द्रगुह ठक्कुरः। (अलाहाबाद) - ·पश्चिमपर्व २५९ ४. कै. श्रीवासुदेव सदाशिव भेडसगांवकर (हरिपुर-सांगली) ५. श्री. द. के. घाणेकर (पुणे) (क) प्रबन्धाः संस्कृते १. संस्कृत-चन्द्रिका। ५. धर्म-मासिक (वाई) २. सूनृतवादिनी। ६. कुण्डाकप्रकाश-मापान्तर ३. मालविका-व्याख्या। -विद्याभूपण तांवशास्त्री ४. वेणीसंहार-व्याख्या । ७. संस्कृतविद्यनं पुनरुज्जीवन ५. बुद्धचरित-व्याख्या। -न. चिं. केळकर ६. नल-सावित्री-व्याख्या। ८. याजुपहीत्राचा वाद ७. एकादशीश्रादनिर्णयः। -वामन बल्लाळ केळकर ८. याजुपहीत्र-विचार-संक्षेप। ९. केसरी-(पुणे)-मृत्युवार्ता ९. आचार्याभिनन्दनपत्रिका । -रंगशर्मा १०. मातृगोत्रनिर्णयः। १०. सावरकरचरित्र ११. विद्योदय-पत्रिका -शि. ल. करंदीकर १२. विज्ञानचिन्तामणि-पत्रिका। ११. अर्वाचीन संस्कृत-साहित्य १३. वासिष्ठवैभवम् । -डॉ. श्री. भा. वर्णेकर १४. सद्धर्म-पत्रिका। १२. कन्हेर्चे पाणी, खण्ड १ १५. हौत्र-तत्व-प्रकाशः। -कै. आचार्य प्र. के. अत्रे १६. शारदा-पत्रिका। (पुणे) १३. ब्रह्मविद्या-ग्रन्य - रत्नमाला, १७. भारतवाणी-पत्रिका (पुणे) वर्ष १, अंक २(कै. वापटशास्त्री) १८. मञ्जूपा-पत्रिका ।(कलकत्ता). १९. अप्पासास्त्रिसाहित्यसमीक्षा १४. स्वगृहांतील हस्तलिखित कागदपत्रे -डॉ. अशोक अकलूजकर। २०. पं.श्रीजयचन्द्रशर्मणां पत्रम् । १. अप्पाशास्त्री: २१. गुण्ट्ररमार्कण्डेयशर्मणां-पत्रम्। २२. विद्यालंकार-मानपत्रम् । कृतियोंका अभ्यास. २३. महोपदेशक-मानपत्रम् । इंग्रजी मराठी 1. Foreword to लावण्यमयी १. महाभारताचें भापान्तर, by A. B. Gajendragadkar २. विष्णुपुराणाचे भापान्तर, 2. Preface to Notes on ३. भविष्यपुराणाचें भापान्तर, नलसावित्री- ४. योगवासिष्ठाचें भाषान्तर, by - Narayan S.Lokur .

·अप्पाशास्त्रिचरितम् : विशिष्टा सूचिः ( अङ्काः पृष्ठस्य) - अप्पाशास्त्रि-कुण्डली १८ आपटे र. ना. २६, २१३ अर्जुनवाडकरः अण्णाशास्त्री ६५, १८८, २५० अप्पयदीक्षितः ६१, ९१, ९२ अम्बिकादत्तव्यास: १५०, २३० एकसम्वेकर नारायणशास्त्री २३, २४, २१६, २२१ एकादशीश्राद्धम् ८४ ओडलमनेशास्त्री १०६ औदुम्बरकर नारायणशास्त्री२२२ कवीन्द्रः परमानन्दः ४ किलहॉर्न ८ कान्ताचार्यः २१, २३, ५५ कालिदासः २०,२६, ३२,८३, २५२ कुर्तकोटी (पं. लिङ्गेशशास्त्री) ७२, ७९, ८०,८१,८२, ८३, २०९, २२८, २३० कृष्णमाचार्यः ६५, ७६, १०३, २१८, २३५ कृष्णानन्दयतिः १३५ पलाकं (गव्हर्नर) १७३, १७८ गौतमबुद्धः २ गटे ८ गेट्स् १२६ गोखले (नामदार) १११ गोस्वामी देवकीनन्दाचार्यः १७२ गोपीचन्द्र. २०८, २२९ चट्टोपाध्याय: क्षितीशचन्द्रः १८ चरित्राधार-सामग्री २५८, २५० जगन्नाथपण्डितः ३ जयचन्द्रपण्डितः ३०, ३५, ३६॥ ३८, ३९, ६४. ६५, ६६, ७५, १५४, १८८, २२९, टी. रङ्गस्वामी अय्यगारः ९६ ठाकरे प्रबोधनकार. १७८ तांवे विद्याभूषणः १९१ तारानाथः नवाचस्ततिः ७,२०३ तम्मण्णशास्त्री २११. २१२ दिवेकरः विनायकशास्त्री ८ दिनाजपुर-नरेश: ९७ 'धर्म'-पत्रिका ९९, ११९ धारवाड-संस्कृतविद्यामन्दिरम् १८० नारायणभट्टः ३ नीवीधनम् १०२, १३० नीलकण्ठ शास्त्री ६४, १३१, १३६, १३७, १३८. १४७ फदिल २१३ कुम्भघोणमहाभारतम् २१९ खुपेरकर-बाळाचार्य: २३, ६९ ·परिचमपर्व २६१ न्यूयॉर्क लाइफ इन्ा. कमनी२३३ 'पण्डित'नत्रिका पुरुषोतमकविः ४ पंडारकर पं. अनन्तमात्री ८ पन्नामात्यवावडेकर १३,२६,६९, ८६,१००,१९०,१९२,२०३ पाडगांवकर हरिशास्त्री २० पित्रे पं. वात्मारामशास्त्री २३ पुणेकरः नरसिंहाचायः २६, ३० पतिवोद्वार-मीमांसा-डम्डनन् ७५.८१०८ पौठाम्नायः १३१ प्राचां भूगोल-विनानम् १०७ प्रत्यक्षबाह्यः पारलौकिक आत्मा महावीर नावाचार्य: मिरजकर नृकुन्दशास्त्री २३, २३५, २४१ महावीरप्रसाद द्विवेदी ३३, ३३, १४८, २२५, २४ महेशचन्द्रचूडामणिः ३७,५६, प्रकृतिविज्ञानम् २५२ पराजप शिवरामपन्त: १७८ विलिमायका इण्डिका ७ चुल्हर ८ मानविक्रमनृपः १२, ७०, ७२, ८०,८२,८२,८६९८ मञ्जनापिणी १०३ नायवतीर्यः ८५ मातृ-गोत्र-निर्णयः ९७, १०६ मालवीय: मदनमोहनः १२८ मॅक्समूलर मोशमूलर ११२, १२८ याजुपहोत्रम् ११९, २१५, २१७ राष्ट्रात १९३ रुकडीकर गणेशशास्त्री २३, २४, ६९, १८९ लावण्यमयी १९८, २४४ लॉर्ड बेन्टिङ्ग ५ लॉई मेलि ५ लॉर्ड ऑक्लन्द६ लॉर्ड करधन १११, ११२१ १२४ लाई एल्फिन्स्टन ११२ लॉर्ड रिपन ११२ लेले काशीनाथशास्त्री ४१, ५७, ११९, १५४, २१०, २११ लसीका-वेधः ११२, १७५, १ बडोदाधिनाथः १९३ बापट विष्णुशास्त्री २२६ वेटगरी श्रीकृष्णशास्त्री ५९,१९०, १९६, २११, मविप्यपुराणम् ४ भारत-धर्म-महामण्डलम् ८४,९६, १०८, १११,१२८, भाण्डारकरः सर रा.गो १९९ भाव-प्रशाला २०७, २२७ मराठे नारायणशास्त्री १६७ ·२६२ अप्पा पा स्त्रि परितम् लोक-प्रतिनिधि सभा १५८ लोकमान्यः बाल गङ्गाधर तिलक: ४८, १७८, २०१ वर्णेकरः डॉ. थी. भा. ४ विल्यम जोन्स ८ वेदोक्तम् १२०, १३३ विज्ञानचिन्तामणिः ६४, १३६, १४६ वासिष्ठः गणपतिशास्त्री १५० वर्तमान एजन्सी १९३, १९८ व्याख्यानवाचस्पतिदीनदयालु: १८० विजापुरकर (प्रा.) १९०, १९१ शिवराज: ४,१६४ शब्दकल्पद्रुमः ७, २९ शिवकुमारशास्त्री १२९ शिरोळकर शंकराचार्यः २२७ शीलस्कन्धयतिः २१३ . शुक्ल: प्रा. हीरालाल: २४४ संस्कृत-राष्ट्रभाषात्वम् १८२, १८३, १८५, २०० संस्कृतपनिका-वृत्तम् ९९ सोमयाग: ११९ संस्कृत-पण्डित-संमेलनम् १८२ सातवळेकरः पं. श्री. दा. १९०, १९१ सावरकरः स्वा. वि. दा. २०२ साहित्य-समोक्षा २४४ हर्षवर्धनः ३ हरप्रसादशास्त्री १९९ हुपरीकरबाळशास्त्री २३. १८९ हुपीकेशशास्त्री ९, २८ हेन्री कॉटन ११२ 54843

·अप्पाशास्त्रि-शंसा।
२
यदि पीयूष-पानेच्छा लोकेऽस्मिन्नेव वर्तते
अप्पाशास्त्रिवचोयन्घसरसा सेव्यता रसः ।।
रसिकाः! संस्कृता वाणी सरसा यदि काम्यते ।
स्व-वाञ्छां सुफलीकर्तुं सेव्यं वाचस्पतेर्वचः ।।
इहैव प्रेक्ष्यतां स्वर्गों भुज्यतां रस-वैभवम् ।
विद्यावाचस्पति-कृति: सर्वान् वो मोदयिष्यति ।।
; अभ्यस्य संस्कृतां भाषां विहारः क्रियतां भवे।
अप्पाशास्त्रि-वचःसार-सुपा-सान्द्ररसर्दृते ।।
कि मुधा-स्वर्ग-लोभेन क्रियते दुस्तरं तपः ।
लीलया खेलति स्वर्गः धीअप्पाशास्त्रिणः कृती।
लब्ध्वा नरत्वमभ्यस्य संस्कृतं जन्म निष्फलम् ।
अहो नास्वादितं येन वाचस्पति-वचोऽमृतम् ॥
सर्वदा यः धीमदप्पाशास्त्रि-वाडमयमीक्षते।
अपण्डितमपि ह्येनं विबुधाः कृतिनं विदुः॥
गद्य-पद्य-कथा-नाटय-समालोचन-लेखनम् ।
धर्म-दर्शन-भूगोल-खगोल-प्रणिवन्धनम् ।।
समाज-राज-विज्ञान-संशोधन विचारणम् ।
टीकानुवाद करणं कवि-चारित्र्य-वर्णनम् ।।
पत्र-प्रचार-पाण्डित्यं सकौशल्य-विलेखनम् । -
यद् यदिष्टतमं सारस्वतं तद्दानवर्पणम् ॥
एवं वैचित्र्य-वैविध्य-वाग-रत्लोज्ज्वल-मन्दिरे।
रसिका विजिहीर्षा चेद् अप्पाशास्त्री निपेन्यताम् ।
'७
१०
११

·२६४
अप्पा पा स्त्रिचरितम्
१२
चन्द्रिका येन गीर्वाणवाणी-विज्ञाचकोरिका।
संमोदार्पणमात्रेच्छा समृद्धा सुप्रचारिता ॥
राष्ट्रियान्दोलन-ज्ञान-शमा सूनुतवादिनी।
सतीप्वप्यन्य-पत्रीषु कृता पण्डितमानिनी ।
छात्र-वृन्द-हितार्थाय काव्य-नाटक टीकनम् ।
विहितं येन कालादि-मीमांसादि-परिप्लुतम् ।।
'श्रीशिवः शरणं' चेति यस्य नित्यं परं व्रतम् ।
स नः संस्कृतभक्तानां स्तात् सदा शरणं वुधः ।।
१४
१५
(भारतवाणी-२९।२०६८)
शारदा-गौरव-ग्रन्थमाला क्र.. ...७
अप्पाशास्त्री : साहित्यसमीक्षा
प्रा. अशोक न. अकलजकर
मूल्यम् २ रूप्यको
प्राप्तिस्थानम् ।
-
'शारदा' कार्यालयः, पुणे ३०

·पृष्ठाः परवितः १ ४ 9 ८ एपः १२ १४ अप्पाशास्त्रियन्तिस्य शुढिपत्रम् । सूचीविषये अशुद्धः पाठः अत्या ग्रहले न ग्रहणेन २० ७१ १४ पणीकी श्रेणीका २०६ अन्त्या सत्य सल्वस्यां प्रासादिकः प्रामादिकः २२ एपा २७ मानः मानाः २८ ररमणीयम् रमणीम् प्रन्यविषये २० विद्यते विद्यन्ते २० आकलंद ऑकलंद निरीक्षितव्यम् । निरीक्षितव्यम् १७ विषय विपये २० एव एवं ९ सचार संचार बन्त्या सलीलाबभूव अन्या १३ नाम्ना नाम्नां विदा. विद्वत्प्र. २७ अन्यतस्यम अन्यतमत्य २८ श्रीवल श्रीशल ३ दर्यात दधाति उपलम्मिता उपलम्मिताः ६ ७ सलीला बभूव । काकः १८ २० " २१ २८ २९ ·[२] शुद्धः or . पृष्ठाङ्कः पडक्तिः अशुद्धः स्त्रोतस्वती स्रोतस्वती ७ ३० १४ द्वितीयखं. तृतीयखं. अन्त्या प्रति प्रभृति ३२. ५ पुन पुनः (पुनर) सवपाम् सर्वेषाम् चन्द्रिकायां चन्द्रिका ४७ वाजनेन वाब्जजेन ४७ २७ जन्मकुले जन्म कुले ४८ सुतोद्भवो सुताद्भवो ४९ निगूढनार्थ निगूढानर्थ १४ समाधि समाधिः १७ तद्यदिच्छायो... तद्यदि च्छायो... ५२ १४ तदावशक्यत्वमेव तदावश्यकमेव ५२ ૨૪ ततनिदान तन्निदानं ५३ २३ एमेव एव केन ना ११ ९७ १२ कृतः) कृतः २२ सुबहुल सुबहुलैः २ प्रावर्तत् प्रावर्तत इति इति'। श्रीवान्वि. श्रीमानवि. १० वाचस्पति वाचस्पतिः ६८ १२ ।' निपाय "निपीय ६८ २८ प्रथम् 'प्रथमम् उपान्त्या. .: शास्त्रितणां शास्त्रिण अन्त्या वामडमय वाङमय समधिकामे ", समधिकामेव ७२ १७:..:: आभासः अभ्यासः केन वा ९७) २६ .

·४] पृष्ठाडूः पक्तिः १०५ २४ अन्त्या १७ १०९ १० १०९ २५ अशुद्धः जिविका वासी पं. एतान् अर्के खास्वाद जीविका वासि- एनाम् अक्के एवास्वाद एवंविधां समुन्नतिम् नि. अपि भारतवर्षीयाः प्रतिवन्धुम् वैमत्यं एव विधा १७ अन्त्या ११३ ११३ ११ ११६ २६ १२० १२१ ८ १२२ १२४ १२४ २८ सुरा यान्ति - समुग्नितम निःशेषा अपि प्रतिबद्धुम् वमत्यं सुरायन्ति प्रयोगः नास्या पाध्येने वचः वस्थास्यत अपि चापेक्ष्यता विषय उत्सहनीयाः प्रयोग नास्याः पाध्यायेने ...वच:- " २० वास्थास्यत अयि चावेक्ष्यतां विषय उत्साहनीयाः ...मणिः १२५ १२९ १३२ १२ १३२ १३४ ६ १३७ १३८ १३९ २७ १४० १२ १४२ २५ भापिण: संस्कृतपत्रिकाम् आदर्शा. अवातारं संपन्नः सनातनं घम स्थाप्येव आत्मीयां आझालभाषिणः सं. पत्रिकायाम् आदर्शः अवतारं संपन्नाः सनातनधर्मः स्थाय्येव आत्मीयान् .१४३ २२ ·[५] पृष्ठाः पडक्तिः ...पाटव... . १४३ २८ १४७ १४८ ४ १५१ ६ २० १५७ २२ १६० १६ १६० २५ २७ १६१ १९ १८ ७ १८ १७१ २ १७१ १७१ ११ १७३ १ १७५ १७५ २३ १७६ ९ १८१ २१ १८२ ३ १८२ २० १८२ अन्त्या १८३ १८३ १८३ २८ १८४ १८४ अशुद्धः शुद्धः सर्वदेश स्वदेवा ...पाटन... ...कविवद् ...कवित्व.... (?) सर्वपां विश्वेषां नानाविधैः नानाविधः ...मेतस्येपि ...मेतस्येति यक्षा यथा स्थापितात्रि स्थापिता: त्रि प्राग-गोमान्तक.. प्राग् गोमान्तक... निन्दत्यप्पा निन्दन्त्यप्पा, प्रथमस्तावत् प्रथमतस्तावत् तव तमेव संभावित संभावित अप्रतिम अप्रतिम नवविधामिः नेकविधाभिः अप्पासास्त्रिण अप्पाशास्त्रिणः कयं कारं कथकारं वीजतया चक्षाणाः वीजतयाऽक्षाणाः मनशास्तृमि मनुशास्तृमि प्रयमस्तावत् प्रथमतस्तावत् न प्रभूतम् प्रमाणमालेशोऽपि प्रमाणलेशोऽपि तत्रत्य. तत्रत्यः विचराणीयं विचारणीयं. तश्च तच्च ज्यवर्षे विनामूल्येन विना मूल्येन दनावश्य दनमावश्य ...वादिन्या ...वादिन्याः च प्रभूतम् न वर्षे ·[६] पृष्ठाङ्कः पडक्तिः १८४ २३ १०४ २८ १८४.२८ १८७ ४ १८७ १२ १८८ ६ १८८ अन्त्या १९२ १० १९४ ९ २०१ ११ २०५ २०८ २०९ २ २०९ ३ २०९ २५ २१३ २१९ २२ २२० आद्या २२४ १५ २२७ २० २३० २ ८ २३१ २३२ १९ २३४ १६ २३५ २८ २४१ अन्रया २४३ १ अशुद्धः शुखः पासिते पालिते ...त्याज्यस्यैव ...त्याज्यत्वस्यैव णोच्चमान णोच्यमान ...वादिनी ...वादिनी- मण्डल्या मण्डलस्या वासी पं. वासि-पं. भवितं भवितुं ...वादिनीभियं ...वादिनी भियं पृष्टे पृष्ठे प्रत्यग्रहत्वम् प्रत्यग्रत्वम् वृद्धि वृद्धिः मनःकृतम् परिणये मना कृतम् घमिण्याहरणं घमिण्या हरणं विधे विधः अनुयेयम् अनुमेयम् अश्वघोषकवेः चरितार्थ संदश्यमान संदृश्यमान संज्ञीका संशिका वन्दनं विधाय पुरः प्रसिद्धा प्रसिद्धाः लभ्यतेलक्ष्मीः लभ्यते लक्ष्मीः आसीद् ति आसीद् इति धर्मपन्य धर्मपयेषु भालपट्टेन भालपट्टे दृशीम् ईपीम् पुन.प्रकापम... पुनःप्रकारान... स्वग स्वपहं उत्तम उत्तर সন্ত্রাস अतीव ? वन्दनं पुरः ·[७] हिन्दीमापाया शुद्धः सप्रथप रसिकावतंसाः ब्रह्मास्वाद किलोपाकाद् ? २४७१ १४ पृष्ठाः पद्धक्तिः २४७ २० ૨૪૭ ૨૪ २४७ २५ २४७ २८ ૨૪૭ अन्त्या २४८ ६७ २४८ १९ २५३ १५ २५४ ६ २५४ १३ २५४ २६ २५६ १७ २५७ २१ २५९ १२ २६४ हिन्दीभाषया अशुद्धः सप्रनाथ रसिकावतंसा ह्मानन्द किलोपकादि ...भूतसंप्लवमा समारचिता प्रभव- अनुवादः विलासी अप्पाशास्त्रि. चन्द्रिकायाः जेष्ठात् गीत संक्षेप चकोरिका। समाराधिता प्रभवः संस्कृतानुवादः विलासि ८ अप्पाशास्त्रिा चन्द्रिकायां ज्येष्ठात् प्रणीत संक्षेपः चकोरिका- १