·Printed by V G. Paranjpe at his Aryasañskrtı Press,
Chimanbag, Sadashiv Peth, 198 (18) Poona City,
AND
Published by Sheth Nagindas Karamchand Esq
and Sheth Chinubhai Lalbhai, Esq, Solicitor,
Acting Resident General Secretaries, Shri Jain
Swetamber Conference, 20, Pydhoni, Bombay, 3

·श्रीसिद्धसेनदिवाकरविरचितः न्या या व तारः श्रीदेवभद्रसूरिकृतटिप्पनसंवलितश्रीसिद्धर्षिगणिकृतटीकासहितः बन जबाहर पुस्तकालय विषय अन धर्म पुस्तदा स०.२-10 वैद्यवंशोद्भवेन श्रीपरशुरामशर्मणा आग्लोपोद्धातटिप्पन्यादिभिः सस्कृत. सच मोहमयीस्थ- शेताम्वरजैनमहासभया प्रकाशितः निशमसंवत् ·+ ·PREFACE The University of Bombay has prescribed the Nyāyåvetāra of Siddhasona Divākara for the B A Examination in Sanskrit for 1929 and 1930 It is for the first time in this University that a manual of Jain Logic 18 being prescribed in the University curriculum to be studied along with, and, in my opinion, in relation to, a manual of Brahmanic Logic, the Saptapadārthi of Sivāditya, and I was wondering how students and teachers would take to this study without a suitable edition of the Nyāyāvatāra There are indeed some editions of the book already published, one by the Hemacandrīcāryasabhä of Patan, 1917, with the vivrti of Siddharśiganı and the tippana of Devabhadra (called Rājaśekhara there by mistake , see Introduction), which 18 now out of print; another, by Dr Satish Chandra Vidyabhūsana in 1915 (second edition) published at Arrah by the late Devendra Prasad, containing the text, extracts from Siddharai's commentary, an English translation and a few notes ; copies of this edition also are not easily available, still another, by Pandit Sukhalalji of Ahmedabad, 1926, with a Gujarati translation and notes, which cannot be used by all students of the University When, therefore, & proposal was made to me by the Secretaries, Shri Jain Swetamber Conference, Bombay, through my friend Mr Mohanlal B Jhavery, B A (Hons.), LL B, Solicitor, Bombay, that I should undertake an edition of the Nyāyāvatāra for the use of the University student, I gladly accepted it, and the Conference generovaly undertook to bear the entire cost of publication There is another happy circumstance connected with this publication Three excellent Mss from Pātan, two of Siddharsi's Vivrti and one of Devabhadra's tippana (the paper cover of ) ·vi this Ms mentions Rajasekhara as its author), were made available to me for fresh collation,- for, the Pātan edition was based upon these very Mss, it seems, - which eventually enabled me to give & better text of the vivrti a8 algo of the tippana. It is for the first time in the history of the Pătan Bhandars that Mes were lent to scholars living outside the walls of the ancient capital of Gujarat, and I feel it a great honour to have been the first recipient of this favour. I tender my most hearty thanks to Pravartaka Shri Kantivijayaji of Pătan, who was instrumental in proouring the Mas for my use, and to Shet Manilal Surajmal of Bombay for his efforts in this direction My grateful thanks are also due to Sheth Nagindas Karamchand and Sheth Chinubhai Lalbhai, the secretaries of the Shri Jain Swetamber Conference, Bombay, for the honour they have done me in entrusting this work to me. Before concluding I tender my hearty thanks to my friend and colleague, Professor Dr V G. Paranjpe for the careful and excellent printing of the work at his Aryasañskrti Press Willingdon College, P. L. Vaidya 13th Nov. 1928.

·INTRODUCTION an Logic was mixed up with metaphysical matter in the early writings of Jains known as agamas as in the writings of other Indian religious sects When logic and metaphysics come into conflict, the religious mind Jain Logic before would accept the authority of the Siddhesena Divakara sacred text, calling it as & śābda pramāna and reject pure reasoning unsupported by scriptures as mere speculation It 18 natural, therefore, that scriptures are regarded more authoritative than mere reasoning and consequently the logician occupies inferior or subordinate position in Indian religious thought The logical mind, however, was fairly active and its terminology seems to be in vogue even in the oldest records of the Jains, the Pūrvas, the Angas and the Upāngas, collectively known under the general name Āgama, Sacred Literature From these works it appears that in the treatment of knowledge there existed from very early times & school of metaphysicians who divided knowledge into five varieties, mati, śruta, avadhi, manahparyāya and kavala, while the school of logicians would have it into paroksa and pratyaksa They included, in paroksa, it seems, the sources of valid knowledge, pratyaksa, anumāna, upamāna and ägama The logician's method of treating a subject came often in conflict with the one found in the āgamas and there are traces of an attempt made to accord the apparently divergent views of the metaphysician and the logician It was always difficult for the logician as follower of a religious sect to completely break off from tradition and hence the traces of attempts at compromise, even in the Nyāyāvatāra, as will be noticed later. The oldest literature of the Jains, the fourteen Purvas, are now lost; from the description of the contents of these works ·tii as given by Sakalakirti (15th century A. D.) in his Tattvārthasāra-dipikā, we learn that the second Logio in the Sacred book of the Purvas was called Agrā- Literature of Jains yanīya, and contained an exposition of the principles of metaphysics and logic We have now no means to ascertain the nature of the treatment of logic in this book The Drstivāda, the twelfth anga of the sacred literature of the Jains, which is said to have preserved portions of the Purvas, 18 also lost, leaving us totally in the dark as to the nature of the logic treated there This subject, however, 18 cursorily referred to in the several āgamas now extant, such as Bhagavatī, Sthānānga, Anuyogadvāra and Nandigūtra We find there the description of naya, the method of comprehending things from particular standpoints The term hetu found in these works has two meanings (a) Valıd knowledge derived from pratyaksa, anumāna, upamāna and āgama (Et aufte qe I Å FET, EPO STOJAIÙ GIÀ PETÀ), (6) Reason, 1, e, inference based on reason of four kinds .- अस्थि त अस्थि सो हेऊ, अस्थि तं नस्थि सो हेऊ। नत्थि तं अस्थि सो हेऊ, नस्थि तं नत्थि सो हेऊ ।। i e, as Dr Vidyābhūsana puts it (1) This 28, because that 28 there 18 a fire because there 18 & smoke. (2) This 28 not, because that 18. It is not cold because there is a fire. (3) This is, because that 28 not It 18 cold here because there 18 no fire. (4) This 28 not, because that 28 not: There 18 no s'ımšapā tree here because there are no trees at all It can be seen from the that the form of syllogism was being gradually evolved in the period of the āgamas Our knowledge of the system of logic as known to the āgamas is thus very scanty, yet, in Logic with Bhadrathe age of Bhadrabāhu, who lived bebaha tween 433 and 357 B. O, the science seems to have been considerably developed, fol there 18, in his Nıryaktı (verses 49–150) on the Daśavaikālıka, chapter I, ·an elaborate dissoussion on the form of syllogism, which, with him, is only of secondary importance. He say8:- जिणवयणं सिद्ध चेव भण्णए, कत्थई उदाहरणं । आसज्ज उ सोयार हेऊ वि कहिंचि भण्णेजा ॥४९॥ कत्थइ पचावयवं दसहा वा सव्वहा न पडिसिद्ध । न य पुण सव्वं मण्णइ इन्दी सविआरमक्खाय ॥५०॥ “The word of Jinas stands in no need of proof; yet to suit the capacity of the hearer they sometimes give an illustrative narrative (SGIE), and sometimes they use a syllogism (CT) At places they use & syllogism consisting of five parts, as also a byllogiom of ten parts. The use of the illustrative narrative, though not rejected, is not made on every occasion, and sometimes it 18 accompanied by a counter-illustration" The five parts of a syllogism with Bhadrabăbu appear to be the same as in the Nyāyasūtra of Gautama, I. 1 32, and the ten parts as in the following verse.- ते उ पइन विमत्ती हेउ विभत्ती विवक्ख पडिसेहो । दिट्ठन्तो आसङ्का तप्पडिसेहो निगमण च ॥ १३७ ।। “These (ten parts of & syllogism) are – (1) the proposition, pratijñā , (2) the elucidation of the proposition, pratijñāvibbaktı, (3) the reason, hetu; (4) the eluadation of the reason, hetuvibhaktı ;(5) the counter-proposition, vipaksa , (6) the opposition to the counter-proposition, vipaksapratisedh& ; (7) the illustration, drstānta , (8) questioning the validity of the illustration, āśankā ; (9) the meeting of the question, āśankāprati- Bedha, and (10) the conclusion, mgamana. » It will thus be seen, as Pandit Sukhalalji has rightly observed, that the use of the syllogism in its full form was first made in the age of Bhadrabāha, of course to illustrate and strengthen the religious i tenete. ID In the Tattvarthādhigamasutra, I. 6-12 and the Bhāsya thereon Umāsrāti (about 85 A. D.) discusses questions relating to ii.

·logic. With him pramāna is both valid knowledge as also the sources of valid knowledge Pramāna, acoording to him, is of two kinds : (a) paroksa, indirect knowledge which the soul acquires through the medium of sense-organs, and Logic with (b) pratyaksa, direct knowledge, which the soul Umísyāti acquires without any external agency such as senseorgans Paroks& includes mati and śruta wluch in their turn include the four sources of valid knowledge, pratyaksa, anumāna, upamãda and āgama, while pratyaksa includes avadhi, manahparyāya and kevala. It should be carefully noted here that according to Umāsvāti and other older Jains all perception by sense-organs is paroksa, which word thus has exactly the opposite sense of the one it has with the Brahmins, Buddhists and later Jains. The difference between the earlier and later Jains in this regard is composed by Jinabhadra in his Višesāvaśyakabhāsya by & sort of quibble - एगन्तेण परोक्खं लिशियमोहाइयं च पञ्चक्खं'। इन्दियमणोमवं ज त सववहारपच्चक्खं ।। ९५ ॥ "Inference is absolutely paroksa , 80 also avadhi and other varieties of knowledge (ie, manahparyāya and kevala), but knowledge produced by contact of the mind and sense -organs (with the object) is & sãñvyavahărıka pratyaksa Bhatta Akalanka also in his Laghīyastrayi divides pratyaksa into mukhya, real, and Sāñvyavahărika, apparent, in order to close up the difference between the earlier and later writers. Another aspect of Jain logic which I would like briefly to indicate here is the topic of the noyas or methods of comprehending things from particular standpoints There are mentioned two nayas, the dravyārthika and the paryāyārthika, 1 e., The Nayas modes of regarding things from the point of view of substance and from the point of view of their modifications (paryāya) which are inherent in the substance The number of nayas is also five as with Umāsvāti in his 'Tattvārthādhigama, I. 34, and with the three sub-varieties of S'abda mentioned by him, seven as with Siddharsi (see page, 74). It is this 1) ·TH theory of regarding things from different standpoints that gives the famous Jain doctrine of many possibilities, the Anekāntavāda or Syādvāda The successors of Umāsvätı in both the sects of the Jains did not make any further solid contributions to the formation of the science of pure logic as a distinct branch of study perhaps they were able to controvert the opponent's views by resorting to methods as known to the āgamas, or they might have made use of the terminology of the Brahmanio and Buddhistic logic for all practical purposes, as works like Yuktyanuśāsana of Samantabhadra bear this statement out When we come to Siddbasena Divakara, however, we see a sudden change. He wanted to controvert the views of strong opponents like the Buddhists who had perfected the science of pure logio from the point of view of their own religion, and composed this manual, Nyāyāvatarā, to refute their erroneous views on certain problems of logic It is on this account that Sıddhasena Divākara gives us in his manual a polemic against the Buddhists. His claim, thus, to be the first Jain writer on pure logio 18 well-founded The information available about the life of Siddhasena Diva kara 18 as scanty as in the case of many other writers in Sanskrit Literature In one of the Dvātrimśıkās he gives h18 name as Siddhasena, while tradition 18 unifoim Lifo of Siddhasena in calling him Siddhasepa Divākara Our only Diyākara authority for his life is the Prabhāvaka. carita, where it 18 said that Siddhasena Divo kara was the pupil of Vrddha vādisūri, and received the nama of Kumudacandra at the time of hig, ordination. There are many legends about him to the effect that he converted king Vikramaditya of Ujjayinī to Jainism, that bo split, by the efficacy of his prayers, the lingu of Rudra in the temple of Mahākālr and called forth the image of Pārsvanātha by reciting his Kalyāuamandırastotra (see Vidyābhūsaua's edition of Nyayi, page 2). It is difficult, for want of any historic evidence - ·to find the truth from such legends and readers therefore should take them to be for what they are worth. Siddhasena Divākara 18 said to be the author of 32 small tracts in Sanskrit called the Dvātriñśıkās, each of which contains 32 stanzas. He also wrote & small tract in Prakrit, the gammatısūtra or Sammatitarka. His Nyāyā His works vatāra 18 regarded as one of the 32 tracts of 32 verses. His fame as a great poet, & learned scholar and the first and systematic writer on Jain logic rests on these works It is therefore worthwhile examining the nature and contents of his works to enable us to appreciate his greatness Of his Dvātriñśıkās only twenty-one, or with the Nyāyāvatāra, twenty-two, are available in the edition of the Jainadharmaprasārak! Sabhã of Bhavnagar (1965 Vikrama, 1908 A D), the remaining ones are not yet traced, Only fifteen of the 80-called Dvātrimśikás consist of 32 stanzas the 15th, the 19th and the Nyāyāvatāra, as will be shown later, congist of 31 stanzas, the 8th has 26, the 11th 28, the 10th 34 and the 21st 33 stanzas The subject matter of these tracts falls into two distinct groups The first group consists of 8 tracts including the 10th called Jinopadeśa, all of which are hymns in honour of Jina Mahāvira Siddhasena Divākara’s fame as poet rests on these statis. Hemacandra refers to them as mahārtha, pregnant with sense , PESTETT FETT. In his महार्था . In his Siddhahemacandra Grammar he gives & phrase 3gp cho $24. to say that all other poets are inferior (370) to Siddhasena, The tracts can be correctly described as didactic poems rather than devotional ones with frequent flashes of high poetio gift. The style 19 ornate and appears to be post-Kālıdāsian, the images characteristic of the age of Kālıdāsa, Bana and Bhavabhūti. The variety of metres used (ahta, gpalit, वैतालीय, वशस्थ, शालिनी, Yra, quales, quat, Eront and #315) with the usual BEL, ·ead us to the same conclusion In the fifth tract the author mentions his name as इति निरुपमयोगसिद्धसेनः. In the fourth we have the oft-quoted stanza – उदधाविव सर्वसिन्धवः समुदीर्णास्त्वयि सर्वदृष्टय । pa ang Hargatena AME FREE arafet il 1v 15. The second group consists of the remaining tracts which treat of a variety of subjects, such as the Jain doctrine, disputants and subjects of their disputes, the doctrine of the Veda, the doctrine of Nature, Niyatı, the tenets of the Sãñkhya, Vaiśesika and Bauddha schools, a collection of popular maxims and the Nyāyāvatārn, the manual of Jain logic. I have very carefully examined the Dvātrimśıkās on the Sãmkhya (No 13), Vaibesika (No. 14) and Bauddha (No. 15) systems to see if their contents could give me a clue as to the age of the author I am sorry to say that I was disappointed in my expectations The Sāñkhya and Vaišesika doctrines referred to there are fragmentary and the few doctrines that we find mentioned there as belonging to these systems are the common places of the standard works on these systems as known to us. The Bauddhasamitānadvätrimśikā (No 15) is undoubtedly influenced by ideas peculiar to the Mādhyamika-Yogācāra school which came into existence in the second, if not in the third, century of the Christian era The Nyāyāvatāra in a small tract of 31 stanzas, as has been said above, all standard versions, however, together with the version of the commentators, contain 32 stanzas, but on full consideration I Agree with the view expressed by Pandit Jugal Kishore in his Hindi Introduction to the Ratnakaraudakaśrāvakācāra of Samantabhadra (Mānikchandra Digambara Granthamālā, No 24, Bombay, 1982 Vikrama, 1925 A D) that the verse.- आप्तोपशमनुल्यमदृष्टेष्टविरोधकम् । तत्त्वोपदेशकृत्सा शास्त्र कापथघट्टनम् ॥ ९ ॥ 18 either copied or quoted by Siddhasena Divākara from Samantabhadra's Ratnakaraudaka or is an interpolation in the ·Nyāyāvatāra. I a'm inclined to accept the theory of interpolation. This verse which is 9th in the Nyāyāvatára, happens, by & strange coincidence, to be also the 9th verse of the Ratnakarandaka, chapter I, where it appears to be in its natural place when the subject of āpta, authoritative person, is under discussion, while here in the Nyāyāvatāra it is superfluous when once the sābda pramāns is defined in the 8th verse. The assumption that both the authors might have independently, conceived the same idea and the same expression does not appeal to me. The Sammatitarka 18 & small treatise of 167 gāthās in Prakrit divided into three chapters, Nayakanda with 54, Jivakāuda with 43; and Anekāntavādakānda with 70 gāthās. There 18 a huge commentary on it which is being published in parts by the Purātattvamandıra of Ahmedabad The subjectmatter of the work is Jain metaphysics We now proceed to discuss the question of the date of Siddhasena Divākara, a question on which opinions of scholars differ as widely as in the case of any other in Sanskrit literature In fact the date of Siddhasona Divakara His date fluctuates between the first century B. O and the seventh century A D Let us examine, one by one, the arguments put forward for the various dates by the different scholars (1) Mudi Jingvijayoji in the Jaina Sāhitya Samsodhaka, 2nd 18gue, says that Siddhasan& Divākara must have lived long, before the 5th century AD, as his Sammatitarka is commented upon by Acharya Mallavădī of the 5th century of the Vikrama In his opinion he must have lived in the first century of Vikrama era, 1 e, about the beginning of the Christian era. Another argument for the same date was put forward by my friend Mr Mohanlal B. Jhavery of Bombay on the ground, in the first place, that the name of Siddhagen, is mentioned in Pujyapāda's Jaipendra Vyākarana (about 482'A D ),' and in the second place, that the Sāñkhya and Vaišelika viows contained ero ·in x in his dvātrimsikās are different from those of īśvarakrdua and the Vaišesika system. I am not, however, prepared to accept this date. It is true that in the Prabhāvakacarita Mallavādi's dato 18 given as 884 Virakaſvat, i.e 357 A D. in the following verse :- श्रीवीरवत्सरादथ शताष्टके चतुरशीतिसयुक्त। जिग्ये स मल्लवादी बौद्धास्तद्वयन्तरांश्चापि ॥ I think the reading in the first line must be statashig which gives approximately the correct date (827 A D) of Mallavādi for this very Mallavādī wrote 8 tippapa on the Nyāyabindutikā of Dharmottara (about 837-847 A D.), of which a palm leaf Me dated 1231 Vikrama era, i e., 1174 A D, 18 in existence the Patan Bhandars. It appears that Mallavādī was a junior contemporary of Dharmottara or must have lived a little later, say in the latter half of the 9th centary AD I hava not before me Pūjyapāda's grammar to enable me to say anything about the reference to Siddhasena there, but it appears to me that Pūjyapāda’s Siddhagens might be only & namesake of the author of the Nyāyāvatāra, as there are many Siddhasenas mentioned in the pattāvalis I have said above what I think of the Sãñkhya and Varśasika doctrines referred to in the Dvätrimśikās. (2) Muni Jinavijay8ji in b18 Introduction to the edition of Jīta kalpa of Jinabhadra (Ahmedabad, 1926) accepts the traditional date of that author to be 588 A, D (645 Vikrama) "for want of any evidence against it," and suggests that Siddhasena Divakara must have been a predecessor of Jinabhadra Tor Jinabhadra in his Višesävasyakabbāsya says:-- फस्स व नाणुमयमिण जिणस्म जइ हुआ दो वि उवओगा। नूण न हुन्ति जुगवं जओ निसिद्धा मुए वहुसो ॥ ३१३२ ।। न वि अमिणिवेसवुद्धी अम्ह एगन्तरोवओगम्मि । तह वि मणिमो न तीरइ जंजिणमयमन्नहाकाउ ॥ ३१३३ ॥ "who would not like if the Jina would have both Jõāna and darśana simultaneously? but indeed he cannot have them both simultaneously as this view 18 repeatedly rejected in the scrip- ·I do not agree tures, we are not partial to the view of cousecntive production, still we hold that the view of the Jinas in this matter (as stated in the scriptures) cannot be interpreted otherwise." Muni Jinavijayajı regards that Jinabhadra is here criticising the view of Siddhasena Divākara expressed in his Sammatitarka with Muniji on this point, his reasoning, in the first place, is not correct, I would rather come to exactly the opposite conclusion. It should be noted first of all that Jipabbadra does not mention Siddhasena Divākara by name, and there is no proof to show that the view criticised by Jinabhadra was exclusively the view of Siddhasena. Let us refer to the discussion of the topic as given in the Sammatitarka 11 3-23 The discussion opens with the following verse केई मणन्ति जइआ जाणइ तइआ न पासइ जिण ति । सुत्तमवलम्बमाणा तित्थयरासायणामीरू ॥ ३ ॥ Here Siddhasena Divākara first indicates that some people, dependent upon Sūtra (S'ruta, or Scriptures) maintain the view that Jine cannot have the simultaneous production of Jñāna and darsang There must have existed long before Jidabhadra and Siddhasena views contradictory to scriptures and there must have been refutations also of these viewe. clear that Jinabhadia and Siddhasena Divakars do not ultimately agree on this point. Jinabbadra, however, in & tone of apology, declares bis absolute faith in scriptures wbile Siddhagena would not mind boldly putting forward a view opposed to scriptures I am inclined to think that gaH6F90 of the above verse refers to the views of Jinabhadra and taunts bim for his weakness At any rate, the argument of Muni Jinavijayaji would not throw any light on the relative age of Jinabhadra and Siddhasena Divãkara , and even if it did, it would mean that Siddhasena was older than 588 A D Dr. Satish Chandra Vidyābhūsana in his History of the Medieval School of Indian Logic says:" It is therefore very probable that Vikramāditya and his contemporary Siddhasena Divakara lived at Ujjayini about 533 A D. I am inclined to It 18 ·believe that Siddhagena was no other than Ksapanaka, & Jain sage, who is traditionally known to the Hindus to have been one of the nine gems that adorned the court of Vikramāditya This author, who belonged to the S'vetāmbera sect, has been mentioned by Pradyumnasün (about 980 A D) in his Vicāra- Bāra-prakarana पंचेव य वरिससए सिद्धसेणदिवायरो य जयपयडी (?) and by Jinasena in his Adipurāva, dated 783 A. D.” Dr. Vidyābhūsana's arguments for the identification of Siddhasena Divakara with Ksapanaka and for maintaining that he belonged to the S'vetāmbara sect seem to me very weak. We are unable to understand why our author, who in his Dvātrımsıkă calls himself Siddhasens and who is known all over by the name of Siddhasena Divākara, should have been mentioned by a name common to a large sect when all other names of the jems in the traditional list were mentioned by their names That Siddhasena Dıvākara was Ksapanaka and that he belonged to the S'vetāmbara sect is & contradiction, for Ksapanaka denotes not a S'vetămbara but & Digambara, as Pandit Jugal Kishore has conclusively proved in bis Introduction to the Ratnakaraudaka, referred to above, that in the S'vetāmbara works as also in the Paramātmaprakāśa of Yogindradeva, a Digambara, the term Ksapanaka is used to denote a Digambara as distinguished from S'vetapata or S'vetămbara (vide page 130 ff.). I therefore reject Dr Vidyābhūsana's views in this matter as also his date of Siddhasena Divãkara, based as they are upon references in the works of Pradyumnasūri and Jinasena, for they are in no way conclusive. There are many Siddhasenas of different dates in both the sects of the Jains If we are to believe an unpublished Pattāvali of the Sena gaus (reference supplied to me by my student Mr. A N. Upadhye, B. A) and & reference therein श्रीसिद्धसेनादिदिवाकराख्यास्तपट्टगा वुज्जयनी (१) विवोध्य । we may take Siddhašene Divākara to be & Digambara, bat if we take into account the fact that his works are more in ni ·Xvi harmony with the S'vetāmbara tradition as also the fact that commentaries available on his works come from that sect, he can be regarded as & S'vetämbarą with greater certainty His Nyāyāvatāra however 18 respected by both the sects. (4) Dr Jacobi, in his Introduction to the Samarāiccakaha of Haribhadra (Bibliotheca Indica, Calcutta, 1926, page 111 and & note tbereon) says: "To about the same time (about 677 4. D.) belongs Siddhagena Divākara whom Haribhadra quotes, for he uses no doubt Dharmakirti, though he does not name him." Dr Jacobi adds to this in his note on the above passage: "Dharmakirti qualifies pratyaksa only as abhrānta (and Dharmottara expressly says 71 294), while Siddhagena Divākara in his Nyåpāvatāra 5ff claims abhrānta for pratyaksa as well as anumāna , similarly he extends the distinction of svārtha and parārtha, which properly applies to anumāna only, to pratyaksa also, ibrdom, 12f Apparently he thought to improve on Dharmakīrtı by & wholesale generalisation of nice distinctions ! ” It 18 necessary to expand Dr Jacobi's argument a little more in order to enable the reader to understand its full significance. Let us first of all see what Siddhasena Divākara says on his definition of pratyaksa and anumāna अपरोक्षतयार्थस्य ग्राहकं ज्ञानमीदृशम् । प्रत्यक्षमितरज्ज्ञेय परोक्षं ग्रहणेक्षया ॥४॥ साध्याविनाभुनो लिङ्गात्साध्यनिश्चायकं स्मृतम् । अनुमान तदभ्रान्त प्रमाणत्वात्समक्षवत् ॥ ५॥ न प्रत्यक्षमपि भ्रान्त प्रमाणत्वविनिश्चयात् । Ar fra 997 79: 11 & 11 सकलप्रतिभासस्य भ्रान्तत्वासिद्धितः स्फुटम् । प्रमाण स्वान्यनिश्चायि द्वयसिद्धौ प्रसिध्यति ॥ ७ ॥ Now these verses appear to me definitely to be a polemic against the Buddhists of the Yogācāra school and particularly against Dharmakirti, who in his Nyāyabindu and Pramāna- Vituécaya first introduced the expression abhrānta in the definition of pratyakşa. Dignāga, who is the first Buddhist writer on para ·> logic, defines pratyaksa in his Pramāuasamuccaya as follows:- प्रत्यक्ष कल्पनापोडं नामजात्याद्यसंयुतम् । In his Nyayapraveśa he defines pratyaksa as प्रत्यक्षं कल्पनापोढं यज्ज्ञान नामजात्यादिकल्पनारहितम् . I reproduce Pandit Vidhuſekhara Bhattācārya's note on this passage from his comparative notes to the Tibetan version of the Nyāyapraveśa (GOS, XXXIX, page 24) "Ta adds abhrāntom Tibetan ma.khrul pa) to kalpanāpodham as in Nyāyabindu. This adjective is absolutely necessary though it is not originally used by Dignāga here in the original Sanskrit or in Pramāuasamuccaya This makes it clear that although the idea of abhrānta might have been latent in the Buddhistic logic since Dignāga's time, the real father of the expression 18 Dharmakirti. I would indeed be glad to change this view of mine if there is any historically acceptable evidence to show the conception of abhrānta in the definition of Pratyaksa in pre-Dignāga works on logic I shall be equally glad to see the same conception in any of the Jain agamas or later Jain works, treating of the topic of knowledge I should also like to draw the attention of the reader to verses 6 and 7 above Theses verses contain the favourite view of the Yogācāra School on the subject and the object (grăhya and grābaka), which both they declare are illusory. This view 18 dependent on the definition of pratyaksa, and though its origin must be sought in Dignāga's works, the scholars who brought the idea to perfection are Dharmapāla and his pupil Dharma- I quote the following from Dharmakirti's workge- सहोपलम्भनियमादमेदो नीलतद्धियोः । भेदय भ्रान्तिविज्ञानैदृश्येतेन्दाविवाद्वये ॥ -प्रमाणवार्तिकका रिका. अवेद्यवेदकाकारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते । विमक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकार विप्लवा ।। तथा कृतव्यवस्थेय केशादिज्ञानभेदवत् । यदा तदा न सचोद्या प्रामग्राहकलक्षणा ॥ -प्रमाणवार्तिककारिका. नान्योऽनुभाव्यो बुद्धयास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । माझग्राहकवै बुर्यात्स्वयमेव प्रकाशते ॥ - प्रमाणविनिश्चय, I. kirti.

·अविभागोऽपि बुद्धयात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राधग्राहकसवित्तिमेदवानिव लक्ष्यते ॥ - प्रमाणविनिश्चय, I I do not wish to lengthen the discussion by reproducing verses quoted in the Tippana of Devabhadra (see for instance page 37) on this topic From what has been given above, the reader can very well judge for himself and come to the conclusion that verses 6 and 7 above of the Nyāyāvatāra unmistakably presuppose Dharmakīrti and the later phase of the Yogācāra school, as, without them, it is difficult for us to explain why Siddhasena Divākara is required to combat these views and emphatically declare सकलप्रतिमासस्य भ्रान्तत्वासिद्धित. स्फुटम् । प्रमाणं स्वान्यनिश्चायि द्वयसिद्धौ प्रसिध्यति ॥ ७ ॥ When it is thus clear that Siddhasena Divākara was inspired to write his Nyāyavatāra to combat the views of Dharmakirti and that if the text of Dharmakírtı had not been before him, he would have taken a different stand and used different phraseology in his work, the question of his date is quite simplified The terminus a quo would be the date of Dharmakīrtı and the terminus ad quem that of Haribhadra. The dates of both these writers are pretty well fixed and are beyond the range of speculation The date of Dharmakīrti (635-650 A, D ) 18 ascertained on three considerations First, he was a pupil of Dharmapāla who lived up to 635 A D. When the Chinese Pilgrim Hewen Tsang visited India, he studied between 629 and 635 A. D. at Nālandā under S'īlabhadra, Dhaima pāla's papil, secondly, Dharmakīrtı was & contemporary of the Tibetan king Sron.tsan.gam po who lived during 627-698 A. D. He must have been very young in 635 A Das Hewen Tsang does not mention him, while I-tsing, who travelled over India during 671-95 A D, mentions Dharmakirtz as having made further improvements in logic aftor Digvāga Siddhasena Divākara therefore must have composed his Nyāyāvatāra after 650 A D As Haribhadra (750 AD) quotes him, he must have lived between 650 and 750 A, D, ·We therefore conclude, from the available data, that Siddhasena Divākara lived about 700 A. D. or in the last quarter of the Boyenth century. This date is further corroborated by the fnct that there have been no commentaries on the Nyāyāvatāra before Siddharsi who finished his Upamitibhava-prapafcā Kathā on 1st May 906 A.D., and about whose date there is not the least doubt. If Siddhasena Divãkara had really lived in the 1st century or 80, there would certainly have been no dearth of commentaries on & work, which, with all its lateness in date, is still the first and a unique one in the history of Jain logic I have said above that the style of his Stutis is post-Kálıdāsian and smells of the age of Bāua and Bhavabhūti The commentary called Vivrti of Siddharsi or Siddha Vyākhyāaika that we have printed here 18 an important commentary and the only one available on the Nyāyāvatāra. Its importance can be judged from the fact that it ex- The Commentaries plains the text in its proper setting and that it gives us valuable information on the views of Dignāga and Dharmakirti It may be said that his commentary 18 as important as the text itself, Siddharsi 18 the author of the famous work Upamitibhavaprapanca Kathā and of a commentary called Heyopādeyā on the Upadeśamālā, a Prakrit work in verse of Dharmadāsa (see Jain Granthāvalī, Pago 171 ), The Jain Granthāvalī also mentions another commentary on the Nyāyāvatāra by Haribhadra, but this seems to be a mistake, based on a reference in the Brbattippanikā, a 15th century list of Jain works Fararaareena fachati agakifuai The book 18 not now found in the Patan Bhandars The author of the tippana printed here 18 Devabhadra. As he does not expressly mention his name in the concluding verses or in the colophon, the tippana was wrongly attributed to Rajasekhara of the Maladbărı gaccha (14th century), a writer of numerous works including a tippana on the Ratnākstāvatáriku- ·Pandit Jugal Kishore in his Introduction to Ratnakarandaka, page 132, and Dr. Vidyābhūsana in his History of Indian Logic, page 206, attribute this commentary to Candraprabha (S'rīcandra ?), which statement also is not correct, I give below the genodlogy of the Maladhārı gaccha, -- जयसिंहसूरि अभयदेवसूरि हेमचन्द्रसूरि ( मलधारि) विजयसिंह श्रीचन्द्र विबुधचन्द्र लक्ष्मणगणि देवभद्र S'rīcandra in his Prasasti to the Munisuvratasvāmicarita in Prakrit has supplied to us this genealogy excepting the name of his pupil of course The praśasti itself 16 printed in full in the Introduction to Supāsanābacaria by Pandit Haragovindadas In the concluding verses of the tippana Devabhadra mentions Abhayadeva and Hemacandra, or Hema (Maladhārı), but does not mention the name of Síricandra The expression #7 fata, coming immediately after the name of Hemacandra, led scholars to believe that the work was of S'ricandra or Candraprabha But the word s'rsyalava stands for prasisya The author, however, suggests his name in the expression #4f# as Siddharsı has done in a similar fashion (see page 102) Now the question arises as to why Devabhadra did not mention the name of his teacher S'ricandra My explanation is that Dovabhadra, though formally pupil of S'ricandra, was studying under him during the life-time of Hemacandra and received inspiration for his studies in Logic from Hemacandra (see the concluding stanza at the end) It is thus no longer & matter of speculation as to the real author of the tippana (see also Jain Granthävali, page 75). As the date of Hemscandra Maladhari and his pupils 18 well 1 ·defined, there is no difficulty in determining the date of Devabhadra. One of the pupils of Hemacandra, Laksmanagani, the author of the Supāsanāhacaria, finished this work in 1199 Vikrama, 1 e 1142 A. D. We should take the same date or the second half of the 12th century as the approximate date of Devabhadra. I now proceed to examine in detail and to analyse the system of Siddhasene Divākara’s logic as represented in his Nyāyāvatāra. In so doing I shall closely follow the text as far as practicable, but may draw upon the commen- Analysis of Nyāya- taries for illustrations and controversies, vatāru which, in my opinion, are clearly reflected in the text. Pramāna or valid knowledge is defined as knowledge which illumines itself and other objects (Sva-para-ābhāsı) and is without any obstruction. The Yogācāra school of the Buddhists maintains that valid knowledge concerns *I &-b Pramāna or itself with its own self without any valid Knowledge reference to the object outside, &s, in their opinion the object outside does not exist in reality The Naiyāyikas and others, on the other hand, hold that knowledge illumines only the object outside. The Jains, however, define it as above and compare it to a lamp which illumines itself and other objects besides, they say further that this valid knowledge should be such as to be free from obstruction, sometimes people suffering from physical defects such as Jaundice gee objects differently as also persons holding erroneous views on metaphysical mattera, ag, for instance, the Buddhists who regard things as momentary, the knowledge of both these classes of persons 18 wrong as it comes in direct conflict with actuality and reality The student should note that this definition of pramīna presupposes the views of the Buddhists, the Naiyūyıkas, the limāñsakas and others * Tho figure indicatos the number of vorse in the Nyāyāvatāra and tho loltors a, b, c, d, the four pädas of the verse.

·mity This pramāna is of two kinds, pratyaksa and paroksa, as there are only two ways, direct and indirect, of perceving an object (moya, knowable); we perceive objects directly by our senses ; we also perceive them indirectly through I. o-d. Twofold inference or the word of an authoritative division of valid person The Jain scriptures like the Nandiknowledge sūtra and Anuyogadvāra divide Jñana exactly in this manner, only the terms pratyaksa and paroksa are used there in a different sense, as has been mentioned above According to Jain scriptures the soul is called aksa, pratyaksa 18 thus a knowledge which the soul receives directly, that is, without the intervention of sense-organs, while paroksa 18 an indirect knowledge which the soul receives through them, or through inference or through verbal testimony Siddhasena Divākara, on the other hand, zzges these terms in a new sense and means by pratyaksa a knowledge received through sense-organs, and paroksa, received through inference and verbal testimony, as the commentators have rightly explained on p 15. The student should note here that, while the Buddhists divide pramālas into pratyaksa and anumāna and the Hindu logicians raise this number to four by the addition of sabda and upamāna or to six by a further addition of anupalabdhı and abhāva, the Jains invariably divide them into two, as mentioned here in the Kārıkā. The author in the second verse raises an imaginary and common-place objection as to the propriety and necessity of writing a treatise on the nature and use of valid knowledge when they are known to every one, and replies in the 2-3 An imagi. third verse by saying that the object of the treatise is to set forth their true nature as some erroneous VIEWB are current in this regard among philosophers. nary objection Pratyaksa or direct valid knowledge which receives objects not indirectly, ie, in such manner that they are not beyond the ·range of senge-organs (aparoksatayā=sāksāt). This definition of pratyaksa presupposes the reality of objects' 4 & 27. Definition which is questioned by the Buddhists i of Pratyaksa, Direct valıd knowledge also is of two kinds as the commentator says, 172, the practical, Sāñvyavabărika and transcendental, pāramārthika This latter 18 called kevala, absolute, unlimited, pure, and defined in the 27th verse -"That direct valid knowledge (pratyaksa) which is charac. terised as free from all obstruction, 18 called Kevala oi absolute, at illumines for ever the nature of all objects This transcendental perception 18 received by the soul without the use of senseorgans as the Jain scriptures prescribe it Of the two varieties of pratyaksa, only the second is supported by the Jain agama while the first is an innovation of Siddhasena Divákala, JIDbhadra and others, to bring their systems in line with those of the Hindus and the Buddhists 9) Paroksa or indirect valid knowledge 18 the opposite of pratyakse, it is a knowledge which perceives objects indiectly The soul is still the receptacle of this knowledge, but the former receives it not through the interven- 4 0-d. Paroksa or In- tion of senge-organs, but thiough inference diroot valid knowledge or verbal testimony It is called paroksa because of the manner of receiving it (grahauekdayā) indirectly. It 18 of two kinds, the inference or anamāna and verbal testimony or śābda 5 Anumang or inference is defined as a valid knowledge which determines the major term (sādhya, that which is to be proved), derived through the mark (the puddle term, linga or betu), which 18 inseparably connected with the 5. a-o. Anumina major term (sādhyāvinābhu). The infrrence, or Inforange according to this definition, must consist of the major term (Badhya), the middle term (hetu), the minor term (paksa) on which the presence of the major, term is to be proved, the illustration to show,' or the ·) expression of, the inseparable connection between the middle term and the major term (dřstãnta or vyāpti), and the conclusion or the expression of the determination of the presence of the major term on the minor term based on the inseparable connection between the major term and the middle term Though in & fullfledged inference all the propositions mentioned above are expressly stated, it is not always necessary to state them all and are taken to be understood Dharmakirti and his successor Dharmottara hold that knowledge derived from inference 18 bhrānta, illusory (pri TEATTH). Siddhasena Divākara holds the opposite view on this subject, and says here that anumāna, 5 o-d. Anumāna being & pramāna, valid knowledge, like is not illasory pratyaksa, (samaksavat), cannot be illusory. Aunmāna, in his opinion, 18 as valid as pratyaksa, because it is based upon either one's own observation or the observation of another To the soul, therefore, this knowledge is as good as pratyaksa, though received indirectly. The definition, nature and soope of pratyaksa, direct valid knowledge, is one of the starting points in Indian philosophical systems. The difference in the tenets of various schools of thought is due to the divergent views 6-7. Pratyaksa is they hold in this matter. The Hindu not illusory logicians admit two varieties of pratyaksa, perception by sense-organg, indriyapratyaksa, and perception of a person endowed with superhuman powers, yogipratyaksa, this latter being & knowledge beyond the range of vision of the ordinary man Perception by sense-organs, in their opinion, serves all practical purposes, while the yogipiatyaksa comprehends things beyond the range of human powers The Buddhists divide pratyaks& into four classes, viz., sense perception, mental-perception, intuition (atmasañvedana) and perception of & yogin. The object perceived by pratyaksa 18 the thing in itself (eva-laksava), destitute of all attributes, of all human fancies, which they call abso- 1 ·Avi lute reality, parmărthasat; all phenomena possessing attributes fall, in their opinion, into the field of anumana, which has only thus the semblance of reality (see Nyāyabindu I 4-21). The Yogācāra school denies the reality of the world, and hence the obiect perceived by pratyaksa 18 unreal to them The songeperception thus becomes more or less an illusion, baving only & semblance of reality, while anumăna, based upon this semblance of reality, becomes all ullusory The older school of the Jains, on the other hand, regarded all superhuman knowledge as pratyaksa, corresponding approximatly to the yogipratyaksa of the Hindus and Buddhists, while they include all other knowledge in paroksa. They are, however, confirmed realists and would never admit the theory of illusion Though the meaning of these terms bas been altered by the later school of the Jains, 'they refute the theory of illusion as strongly as ever. That 18 why Siddhasens Divākara says that pratyaks& 18 not illusory inasmuch as it is regarded as valid knowledge, that it is a valid knowledge and is an illusion, is a contradiction in itse It 18 uptonable, he says further, that all knowledge, pratibhāsa, should be illusory, and hence valid knowledge proves its existence (prasidhyatı) as determining or illuminating its own nature and the nature of the objects perceived, on the strength of the replity or existence of the subject and object, T, HET STARYq- गम्यमानायाम् , स्वरूपार्थलक्षणयुग्मनिप्पत्ती S'ābda or verbal testimony 18 defined as a valid knowledge derived from an expression conveying truth, paramārtha, not inconsistent with what is conveyed by perception in such manner as to lead one to correct knowledge. 8-9 Sabda or Vorbal There are three conditions which & valid Tostimony verbal testimony 18 to satisfy, firstly, the knowledge derived from an expression or words should be such as not to come in conflict with what is perceived by sense-organs, secondly, the object expressed by these words should be real, and thurdly, the expression should grasp thr truth This valid knowledge can be had from the ·) words of an authoritative and reliable person or from scriptures These scriptures are first revealed to, or known by, & reliable and competent person, are not to be passed over or disregarded; are not incompatible with the truths derived from perception; impart true instruction, are beneficial to all men and discard all evil path The eighth verse defines the nature and scope of verbal knowledge in general and the ninth verge, the scriptural knowledge in particular This latter verse 18, in my opinion, an interpolation or a quotation from Samantabhadra's Ratna, karandaka, as has been noticed above. Having explained the nature of perception, inference and verbal testimony, the author proceeds to show that the aim of valid knowledge is to determine the nature of objects for one's own sake and produce conviction in the 10-12 Tryo varieties of mind of others about the same This Perceptson and Inference latter aspect of knowledge can be effected only by means of words (vākya) which would then be figuratively called pramāna · We this see that according to Siddhasena Divākara, valid knowledge, pramaua, 18 of two kinds, valid knowledge for one's own sake and yalıd knowledge for the sake of others,, and that verbal expresşion is the medium through which this valid knowledge 18 communicated to others If & person, on seeing a horse, says "I see a horse," then the expression in the words becomes parārthapratyakba If he infers the presence of fire from smoke on the mountain and expresses that inference in words "There is fire because there is smoke", the expression becomes parărthānumāna. As has been remarked by Dr. Jacobi, the distinction between swartha and parārtha properly applies to anumāna only and cannot bę extended to pratyaksa, Siddhagena Divākara, howevey, estends this distinction to anumāna and explains in the 11th verse, why both pratyaksa and anumāna have two varieties He 4ays – "Pratyaksa and anumang both disclose objects which are famılar (prasiddha) to us; and as both these kinds of knowledge means of communicating the same to others, they are C ។ ·parärtha, knowledge for the sake of others The commentator sayo:- salight stafa afa sfaytght SagH fauitar 491 Tartar- Pecyef:. Buddhists like Dignāga maintain that words spring from fancy alone and hence they cannot have any roference to objects, they, therefore, cannot produce perception. To this Siddhasena Divākara replies in the 12th verse that a statement expressive of the object ascertained by perception is also called perception, it is so called figuratively because it is the obuse of our knowledge Dr. Vidyābhūsana gives a nice illustration to explain the idea. The deposition of a witness 18 taken by the judge as equivalent to perception, though in truth the judge has not perceived the fact so deposed. Parārthānumăna, or inference for the sake of others, is defined as a statement expressive of the reason (hetu, linga, middle term) which is inseparably connected with sādhya or that which is to be proved This state 13 Inference for ment should consist of paksa, minor term, the sake of others and four or nine other terms according to the form of syllogism chosen I have already made reference to the ten terms of syllogism above and said that generally & syllogism of five parts is quite sufficient for au average man. Siddhasena Divākara says that paksa, hétu and draţānta form the essential parts of a syllogism and that they shonld be expressly stated in every syllogism in order to avoid misunderstanding or confusion. The normal form of syllogiem, according to Siddlasena Diväkara, is as follows - (1) This hill (minor term, paksa) 18 full of fire (major term, sūdhya)- Pratijñā (2) Because it is full of smoke (middle term, hetu) - Hetu. (3) Whatever is full of smoke is full of fire just as the Kutcher 18 - Drstāvta. (4) So 18 this hill full of smoke. Upannya, application (5) Therefore this hill is full of fire.-Nigamana, conclusion.

·Paksa or the minor term of syllogism is defined as one which is admitted to be connected with sādhya, the major term; it should be such as not to be opposed to perception, one's own assertion, inference and the worldly notions 14-16 Paksa or (loka). This paksa must be expressly stated minor term in the syllogism to indicate the abode of the reason, heta. If the pakse 18 not expressly stated, the opponent (pratyāyya, one to be convinced by argu. mentation), owing to his misunderstanding as to the abode of the reason as intended by the disputant, vādın, might take the reason to be absurd, suspicious (Viruddhārekita). Siddhasena Divākara illustrates his view by citing the instance of an archer who aims an arrow at & target without mentioning what that target 18, his aim may be right, but the person who has come to see the archer's skill, may regard it to be wrong Similarly, if the disputant does not mention the minor term on which the existence of the major term is be to proved, his opponent may understand the minor term to be something else and thus mibunderstand the argument of the disputant Let us take & syllogism in which mention of the minor term is omitted (1) Full of fire (major term) (2) Because full of smoke (middle term) Here the opponent might take lake as the minor term on which, he would say, the disputant 18 attempting to prove the existence of fire, and thus misunderstand the whole reasoning. Siddhasena Divākara therefore maintains that in every syllogistic reasoning the paksa should be expresaly stated in order to avoid misunderstanding The middle term, reason or hetu, in a syllogism can be used in two ways -(1) Presence or existence of the major term is inferred from the presence or existence of the middle term or hetu, as it can only then be accounted for, 17. Two ways of using ati199771, ATETARIO se arsye qani, the middle terms BAT7, 469 para:, 1 e, there must be fire as presence of smoke is only then aq·counted for. (2) The presence or existence of the major term is inferred from the presence or existence of the middle term or hetu, as it cannot otherwise be accounted for, 377774 787 faces 394988. aarunda, 3THREE YAFIF149948, 10., there must be fire as the presence of smoke cannot otherwise be accounted for. It 18 not necessary to use the reason in both these ways as either way of expressing hetu is quite sufficient to make & valid reasoning It is only the mode that differs and not the sense. The drstānta or illustration 18 defined as one where inseparable connection between sādbya, major term, and sādbana, minor term, 18 well ascertained It 18 of two kinds, sādharmyadrstānta or homogeneous illustration and 18 Distānta or vaidbarmyadı stanta or heterogeneous illus- Illustration tration. The first is used only when the (causal) relationship, as for instance, between fire and smoke, 18 admitted. If an opponent does not admit such relationship, he should first be made to admit it by direct perception or observation, and then the disputant should proceed to make use of the homogeneous illustration In the syllogism "This hill 18 full of fire, because it is full of smoke, like the kitchen', the fire and the smoke both abide homogeneously in the kitchen, as the relationship between them can be ascertained by frequent observation The Vaidharmyadrstānta or heterogeneous illustration 18 one which shows that the absence of the major 19 Vaidlarınya- term leads to the absence of the middle term, drstanta FETTATI FEATHTA, 1697 tarai, as in the following - 1 (1) The hill las no smoke, (2) Because it has no fire; (3) like a lake The lako here is the heterogencous illustration, ·The majority of logicians among the Hindus, the Buddhists and the, Jains advocate & syllogism of five parts, but some , among them think that drsţānte is not an essential part of a syllogism. Vasubandhu in his Tarkaśāstra- 20. Is Illustration advocates & syllogism of five parts, but in superfluous ! his Vādavidhi (Chinese : Ronki) maintains, as Dr Vidyābhūsana says in his History of Indian Logic, page 268, that a thesis can be proved by two parts only, viz , & proposition and a reason, and that, therefore, the necessary terms in a syllogism are only three, 1 e., paksa, sādhya and hetu Siddhasenı Divākara probably refers to him in verse 20, when he speaks of antarvyāpti and babırvyäpti. The term antarvyāptı 18 defined as one where the inseparable connection between the major term and the middle term 18 ascertained with reference to the minor term (pakse) only; 397. E7 Ah AETHIFT areal pariffa What the verge means is this when the inseparable connection between the major term and the middle term 18 ascertained through the link of paksa, the minor term, the statement of an illustration, drstānta, from outside is superfluous. Bahirvyāptı is the statement of the inseparable connection between the major term and the middle term in an “llustration from outside as in the kitchen in the'stock exnmple, afe. faaraufio: 3717 1917 già: galefa: 'Thus'an outside example is unnecessary when the inseparable connection is ascertained with reference to the minor term, it is also useless if'the inseparable connection is not understood with reference to the minor term, nghilaseau. V&subandhu and his followers therefore maintain that drstānta does not constitute a necessary part of syllogism Siddhagena Diväkara does not combat this view, showing thereby that the view does not deserve much consideration, The form of syllogism depends on the capacity of the hearer, if he 18 clever enough, he may understand it even with two parts ; for an average map the form with five parts suits well, while for & dullard the form with ten parte should be used. 1 ·We have seen that the syllogism with Siddhasena Divakara has the minor term, the major term, the middle term and the illustration as the constituent parts of which it is made up The flaw in any of them would be a fallacious 26 Fallacies reasoning. But the logicians do not count flaws in the major term as a fallacy, because in that case the reasoning would not have even the semblance of reasoning The main groups of fallacies therefore would be the fallacies of the minor term (TEHTA), the fallacies of the middle term (Granita) and the fallacies of the illustration (EETAIHIA) All these fallacies have a generic name, dūsana, which in verse 26 18 defined as pointing out the flaws in the reasoning of the disputant The disputant and his opponent in their attempts to refute the reasonings of each other would try to point out flaws in them If these flaws are real, the reasoning becomes fallacious, but sometimes in the heat of discussion either of them would call the reasoning of the other fallacious even when it is not so This is the semblance of fallacy called by Siddhasena Divăkara dūsanābhāsa. We now proceed to discuss the nature of these fallacies According to Siddhasena Divākara tho fallacies of the minor term are five in number. These fallacies occur because & certain term 18 used as a minor term though it is unfit to be used as such They are :- 21. Tallacies of the (1) Pratipādyasiddha 18 & fallacy of the minor term minor term when this minor term is already admitted by the opponent as possessing the, major term. (a) A pot 28 made of atoms ; here the pot being made of atoms 18 admitted by the opponent and hence there is nothing to be proved about it, hence it is regarded as a fallacy of the minor term (6) All 28 momentary, is another example for the Buddhists who admit the momentarıness of everything. (2) Pratyahbalīdhitu is a fallacy of the minor terin theu the thing to be pul red with reference in a minor teru 12 ;

·XXXIV opposed to perception Fire is cold, is an example of it where fire as the abode of cold 18 opposed to perception. (3) Anumānabādhita is another fallacy of the minor term when a thing to be proved with reference to a minor term 18 opposed to inference. There exists 100 omniscient person 18 an illustration which the Jains consider as opposed to inference (4) Lokabādhita 18 a fallacy of the minor term when the major term to be asserted with reference to it is opposed to the conduct of the world, Mother 28 fit for copulation, is the Illustration for it (5) Svavacanabādhita is the last variety of the fallacies of. the minor term, when the major term to be asserted with reference to it 18 such as comes in conflict with one's own statement My mother 18 sterile, is an illustration of this fallacy. On examination of these instances of the fallacies of the minor term it will be seen that both the minor and major terms should be such as not to come in any way in conflict with one's observation or inference and that they should be such as toform a fit subject of inference The hetu, reason or middle term, 18 defined as one whose existence or presence cannot be accounted for unless the existence of the major term, sādhya, 22-23 Fallacies of admitted. The fallacies of the middle the middle term term occur when this nature of the middle term is either upproved (apratīta) or doubtful (sañdigdha) or inconsistent (viruddha). There are thus three varieties of the fallacies of the middle term. (1) Asiddha or Unproved is a fallacy of the middle term when it 18 yet to be proved The shy-lotus 28 fragrant, because it is a lotus, is an illustration of asiddha. Here the middle term, hetu, is being a lotze, but this generic property of being a lotus 18 yet to be proved in the case of the minor term sky-lotus which is an unreal thing. IR ·XXXV (2) Viruddha or Inconsistent is the second fallacy of the middle term when it is inconsistent with the major term and is found only to abide in the contradictory or opposite of the minor term Th18 28 fiery, because at 28 ~ body of water', is the illustration of the vnuddba, where the middle term, the body of water, is inconsistent with the major term fiery, and is found only to abide in water, the contradictory of what Thus in the viuddha hetvābhāsa, the middle term is opposed to what is sought to be established and hence it is so named is fiery 3) Anaikāntika or Uncertain is the third fallacy of the middle term when the same middle term can be used to prove the contradictory of the major term, and thus can abide in the minor term and its contradictory All things are anomentary, because they are existent, is an illustration of the anaikāntika. Here the middle term 'esistence' may or may not prove the major term momentariness, as existence abides in the minor term and its contradictory, i e, in everything, and hence the opponent may equally argue all things aro etor nal, because they are existent In the opinion of the commentator, all the varieties of the fallacy of the middle term are in reality uncertain according to the Jain texts and yet are classified into asıddha, viruddha and anaikāntika for the better understanding of an average person The fallacies of illustration are to be first grouped into two classes as the illustration is of two kids, homogeneous and heterogeneous These fallacies occur when the illustration given is either destitute of the major term, 21-23 Fallacies of middle terın or both, or raises doubt as to Illustration whether it could be the abode of the major term, middle term or both These fallas CICs are generally due to the defectire middle term (aprlaksanahetütthah). The object of having an illustratiou in the syllogiem is to have at least one abode where both the major term ·XXXVI and middle tem are proved to abide, which is thus baffled Thus there are six fallacies of homogeneous illustration, though this number is not mentioned by Siddhagena Diväkara (1) Sādhyavikala is that fallacy of the homogeneous illustration in which the illustration is not the abode of the major term, though it 18 so of the middle term Inference is 200- valid, because at 18 a source of valid knowledge, Irle perception Here the illustration porception, though possessing the middle term, is destitute of the major term invalid (2) Sādbanavikala is that fallacy of homogeneous illustration in wbich the illustration is destitute of the middle term, though the major term is proved to abide in it Knowledge during the waking state 28 invalid, because it is a source of valid linowledge, like Ionowledge in the dream Here the illustration knowledge 2n the dream is the abode of the major term, but not so of the middle term (3) Ubbayavıkala is thet fallacy of the homogeneous illustration in which the illustration is not the abode of either the major term or the middle term The onniscient being us not existent, becuuse it cannot be perceived by perception etc, lrke ajar Here the illustration Jar is not non-existent nor 18 it not perceived by perception etc The illustration, therefore, possesses neither the major term nor the middle teraz (4) Sañdigdhasādhyadharma 18 a fallacy of homogeneous allustration in which the existence of the major term in the illustration is doubtful This person 28 dostitute of passions, because he 28 mortal, like the man in the street, is an instance of this fallacy Here the illustration mar in the street, as possessing the quality of his being destitute of passions, is not proved and 18 hence a matter of doubt, nor 18 there any possibility of proving if the man in the street possesses that property (5) Sañdigdhasādhanadharma is a fallacy of homogeneous illustration in which the existence of the middle term in the given illustration is doubtful. This person w8 mortal, becarise ·xxxvii he is full of passions, like the man in the street, 18 an instance of this fallacy Here the illustration raises a doubt as to such a man's being full of passions, which is the middle term. (6) Sardigdhobbayadharma is the last fallacy of the homogeneous illustration in wbich the existence of both the major and middle terms in the given illustration is doubtful Thes person 28 not omniscient, because he 28 full of passions, 'lrice the man in the street In this instance the given illustration TA1gea doubts as to whether the man in the street is not omniscient or 18 full of passions, which are respectively the major and middle terms The fallacies of the heterogeneous illustration occur when the absence of the major, minor or both terms in the given example 18 not shown or when there is a doubt 25 Fallacies of about them There are tbus 81% heterogeneous illustration varieties of the fallacies and though this number is not expiessly mentioned here as in the preceding verse, it is clear from the wording of this verse that Siddhasena Divākara had only these six varieties of each class in his mind (1) Sãdhyūvyatırekin 18 n fallacy of the heterogeneous illustration in which the given illustration does not show the absence of the major term Inferenco 28 invalid, because at 28 a source of true knowledge, whatever 28 not invalrd, 28 not a 80urce of true lnowledge, like a drcam, is on instance of this fallacy Here the illustration dream involves a law in the major term invalue for a drenin 19 really invalid though in the vyatırekavyāptı it is nientioned as not invalid (2) Sidhanīvyatırekin is a fallacy of the heterogeneous 1}lustration in which the given illustration does not show the absence of the middle term. Perceptron 28 nirvikalpakro, because at 28 a source of true hnowledgo, whatever 28 savia halpalu is not a source of true lorowledge, Lahe inference, 18 an iustance of this fallacy Here the illustration infcrcrice involves ·XXXVIII & flaw in the middle term, for inference is really & source of true knowedge though in the vyatırekavyāptı it is cited &8 not such (3) Ubhayāvyatırekin 18 a fallacy of the heterogeneous illustration in which the given illustration does not show the absence of the major and middle terms Sound 28 eternal and noneternal, because it is an existence, whatever 28 200t eternal and non-eternal 28 not an existence, like a jar, is an instance of this fallacy. Here the illustration, gar', 18, according to the Jain View, both eternal and non-eternal, and is also an existence, and hence does not show of the absence the major and middle terms, (4) Sañdigdhasādhyavyatıreka 18 & fallacy of the heterogeneous illustration in which absence of the major term in the given example 18 doubtful Καρολα 28 10%-omn18028nt, because he does not propound the four noble truths, whoever 28 non-omniscient does not propound the four noble truths, like the Buddha, is an example of this fallacy, as the Jains doubt the omniscience of the Buddha (5) Sañdigdhasādhanavgatireka is & fallacy of the heterogeneous illustration in which the absence of the middle term in the given illustration is doubtful. This person 28 not an authority, because he 18 full of passions, whoever 28 not nonauthority 28 not full of passions, like the Buddha, is an example of this fallacy Here the Jains doubt whether the Buddha is not full of passions (6) Sañdigdhobhayavyatıreka is a fallacy of the heterogeneous illustration where the given illustration raises doubts as to the absence of both the major and minor terms Kapila 28 not devord of passions, because he does not give h28 flesh out of compassion to the hungry, whoever 28 devord of passione, gives his flesh out of compassion to the hungry, like the Buddha, is an instance of this fallacy. Here the Jains doubt whether the Buddha was devoid of passions and gave his flesh to the hungry.

·XXXIX As has been mentioned above, there are only six varieties of the fallacies of each kind of illustration, the commentator, in verses 24 and 25, says that three more fallacies, viz. ananvaya, apradarsitānvaya and viparītānveya of the homogeneous illustration and avyatıreka, apradarsıtavyatıreka and viparitavyatıreka of the heterogeneous illustration, as g.ven by Dignāga and Dharmakírtı (see for instance Nyāyabindu III 127–136), are no fallacies of illustration at all We have thus seen Siddhasena Divākara's views on the valid knowledge in all its sub-varieties Now the author proceeds to show what the aim of this valid knovedge 18 It is, he says, of two kinds, direct and indirect or 28 Aim of valid immediate and mediate The immediate aim koorledge of valıd knowledge is to get rid of ignorance and acquire true knowledge when this true knowledge in its two varieties, keyala or alsolute and laukika or ordinary, is obtained, the aim, Kevala or absolute knowledge, will be bliss (sukha) and equanimity (upeksā) while that of the ordinary practical knowledge will be the capacity of selecting what is good and rejecting what is bad. The scope of all varieties of valıd knowledge is the object as possessing many aspects, while that of naya, hending things from one particular point, an object as possessing only one aspect Right knowledge thus 29 Scope of valid makes an attempt to grasp things in all knowledge their aspects, while naya Tould lead only to partial comprehension. The Jains maintain that things possess many attributes, however mutually conflicting they may be, and that right knowledge consists in percening these as possessing many attributes. This view of the Jains is called the anekānta da or the doctrine Anokintanada and of many predicables or possibilities Ono Nagas and the same thing appears to be in mony properties and is 50 regarded by The nature of things is ever changing sod method of compredifferent persons ·xl we not fixed. Their quality also is manifold It is therefore impossible, as the Jains say, to admit uniformity ard fixity in things. A thing can be comprehended in its entirety only by the Kevala knowledge, but a one-sided knowledge of it can be had from the nayas, which are of seven kinds (1) The naigama is the first of the nayas which comprehends things in their generic properties, not distinguished from each other. When an object, e.g, a jar, 18 placed before us, understand its generic property of its belonging to the class of jars as well as its peculiar shape etc, without our being able to dissociate its generic properties from specific properties (see comm on page 75) This method of comprehending a thing, which is peculiar to the Nyāya and Vaišesik& schools, is called the naigama naye. (2). The second naye is called sañgraha, by which they comprehend things in their generic properties alone to the total exclusion of their specitic properties (सगृहाति अशेषविशेषतिरोधान- द्वारेण सामान्यरूपतया जगदादत्ते इति सग्रहः) Thus when we speak of the mango tree, we understand only its generic property, viz, its being a tree, without understanding its specific property such as its being a mango tree. The Advaita and Sankhy& systems, 'according to the Jains, follow this method. (8). The third naya is called vyavahāra, by which they comprehend things in their particular and practical properties alone and reject the rest as inadmissible, because they have no practical value like the horn of the hare (TYTO1416H TFT, PA HREET- व्यवझियमाणवस्तुपरिकल्पनकष्टपिष्टिकया). The Lokāyatas or Cârvākas follow this method of comprehending things. (4). The fourth naya is called rjusūtra, the straight expression, by which they comprehend things as they exist for the present without any reference to their past or future (37efanella क्षमं च वस्तु, तदभावान्नातीतानागतयोर्वस्तुत्वमिति, वर्तमानक्षणालिङ्गित च पुनर्वस्तुरूप समस्तार्थक्रियासु व्याप्रियते इति तदेव पारमार्थिकम् ) Rjusutra thus considers only the entity or bhāva and neglects altogether the name (nãman), image (sthāpanā) or the material cause (diavya), as ·si we deal only with the entity, blīva (TTTTH 27T) The Buddhists follow this method of comprehending things The four nayns mentioned above represent views of those philosophers who discuss the nature of things irrespective of their designation, which after all 19 a matter of convention. The next three niyas consider things from the point of view of their designation, for, they say, designations cannot be dissociated from things The grammarians and, according to Dovabhadra, Vasubandbu, the author of Abbidharmakośa, are followers of this naya. As has already been remarked above, Umāsvāti in his Tattvarthādhigamasutra, I. 34-35, recognises only five nayas, but mentions two varieties of Naigama, viz, Deśaparıksepin, partial, and Sarvaparıksepin, grasping everything, and three varieties of S'abdn, viz Sāñprata, Samabhırūdha and Evañbhūta. Siddhars: however, calls the first variety by the term śabda. Let us now consider their nature (5) S'abda 18 that method of comprehending things which recognises the conventional sense of synonyms to be one and the same and does not admit of any distinctions hetween them (5$ 99 99122regtarhef sa Team) Indra, Sakra and Pasandara thus denote one and the same individual (6) Siddhasena recognises distinctions in the conventional sense of synonyms based upon their etymology (अय हि पर्यायगब्दा- af afaH THATÉHà, 1991-PIIRA, gaironiagiat galila) (7) Evañbhūta restricts the use of words in nawng thuge only when they possess their etymological sense (77 ETT OTafe- निमित्तमविकलमस्ति तस्मिन्नेव मोऽयस्तच्छन्देन वाच्य इत्येवभूत) Thus a man should be colled Snkra if he actunlly possesses strength denoted by the namo, ghntr should be so called only when it is used in bringing water, and so forth. It has been shown above thnt cach of the nayus comprehends thingq only from one particular stand-point knowledge derived ·X111 - from a naya therefore is partial and incomplete. To comprehend things in all their aspects, therefore, & special mode or form of comprehension must be found. This, according to the Jains, 18 their Syādvāda or the doctrine of many possibi- Syädvāda litres This Syādi āda considers things from seven points of view and hence is also called Saptabhanginaya. These seven points of view are (1) syādasti, possibly it 19, (2) syānnāstıy possibly it is not, (3) syādasti ca nāsti ca, possibly it 18 and it is not;(4) syildavaktavyalı, possibly it 18 indescribable (5) syādasti ca avaktavyaśca, possibly it is and it 18 indescribable, (6) syānnāsti ca avaktavyasca, possibly it is not and it is indescribable; (7) syādasti ca nāsti ca avaktavgasca, possibly it 18, at is not and 18 indescribable These seven modes, the Jains Bay, are quite sufficient to comprebend things and hence Syâdvāda to them is the highest sourcs of valid knowledge in all its entirety Dr Bhandarkar in his Report on the Search for Sanskrit Mes 1883–84, page 232 (BORI edition) says:-"What 18 mennt by these seven modes 18 that a thing should not be considered us existing everywhere, at all times, in all ways and in the form of everything It may exist in one place and not another, at one time and not another, &c. It is not meant by these modes that there is no certainty or that we have to deal with probabilities only, as some scholars have thought. All that 18 implied 18 that every assertion, which is true 18. true only under certaun conditions of space, time, &c All knowledge, so far described, 18 received in Jainism by the soul, who is there called pramāti, the knower. This soul or jīva of the Jung has certain characteristics which are not admitted in other systems, and hence the necessity of 31 The soul giving a description of it here The soul illumines itself and others, 18 the doer and enjoyer, it undergoes changes of condition and 18 realised only by intuition (svasañvedana), it 18 different from matter, such as earth &c The Jaius maintain that their soul 18 capable of developing itself according to the size of the body, which characteristic is ·lui .conveyed by the expression vivrttimā All other philosophers, on the other hand, maintain that the soul is vibhu, all pervading, but this characteristic of the soul comes in conflict with the anekāntavāda of the Jains. It 18 possible to have a comprom188 between these conflicting views of the soul on assuming that though the soul is vibhu, it is felt only when pervadıng a body. The soul thus has the size of the body Siddhasena Divākara winds up his manual by saying in the concluding verse that he has treated in his manuul of logic the nature and scope etc of valıd knowledge with its sub-divisions, though it is familiar to persons who deal 32 Conclusion in this matter, ie to disputants, and that the system of logic he bas presented here 18 beginningless and endless It has been remarked above that the Nyāyāvatára is the first manual of Jain logic and has thus a sort of historical interest Till the epooh of Siddbasena Divākara the Jains must have used methods of disputation us presented Author's contribution in their scriptures or might have borrowed to the science of logic the same from contemporary schools of thought, but that must certainly have occasionally led to confusion owing to the difterence in philosophical tenets A manual, thereforo, based upon the tenets of the Jain philosophy was badly needed Apart from this and apart from nice distinctions and generalisations as to perception and inference, I regnrd that his insistence on the express statement of the minor term in a syllogism, his giving importance to allustration rather than to the statement of inseparable connection (vyiptı) and his rejection of certain fallacies of illustration invented by the Buddhists form a solid contribution to the science of logic which amply justifies Sıddbasena Divakara in baving written a new text-book on logic ·年 ·श्रीसिद्धसेनदिवाकरविरचितः न्यायावतारः श्रीदेवभद्रसूरिकृतटिप्पनसंवलित श्रीसिन्दर्पिगणिकृतटीकासहितः। N अवियुतसामान्यविशेपदेशिनं वर्धमानमानम्य ! न्यायावतारविवृतिः स्मृतिवीजविवृद्धये क्रियते ॥ १ ॥ नत्वा श्रीवीरमेकान्तध्वान्तविध्वंसभास्करम् । वृत्तौ न्यायावतारस्य स्मृत्यै किमपि टिप्यते ॥ १ ॥ इहाभीष्टदेवतानमस्कारपुरःसरमनुष्ठीयमान समस्तमपि प्राय. प्रयोजन निर्विन सिद्धिमध्यास्त इति मन्यमानो व्याख्यातेति प्रसिद्ध सिद्ध पूर्वार्धेन भगवतो वर्धमान- स्वामिनो नमस्कार तथाभिधेयादिप्रतिपत्तिमन्तरेण क्वचिदपि प्रेक्षावतां प्रवृत्तिापपयत इत्युत्तरार्धनामिधेयप्रयोजने च प्रतिपादयन्नाह-अवियुतेत्यादि । संवन्धस्तूपायोपेयलक्षण. सामदिवसेयः । तत्र समुदायार्थस्य पातनिकयैत्र च्याख्यातत्वाढवयवार्थोऽभिधीयते । यु मिश्रणे, विशेषेणैकान्तेन युतौ मिश्रीभूतौ वियुतौ, न तथा एवविधौ सामान्यविशेषा दिशतीत्येवंशीलस्तम् । अनेन सामान्यादत्यन्तामिन्नविशेषवादिना साख्याना तथा विशे- पेभ्योऽत्यन्ताभिन्नसामान्याभिधायिना सौगतानां च निरासः, कवचिदभिन्नयोरेव सामान्य- विशेषयोविविक्तयुक्त्या पुर. प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । तथा केचिद् धातुपागपकन) यु अमिश्रणे इति पठन्ति, तथा च अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूताना य सबन्ध इहमुख्याय- हेतुः स समवाय इति वैशेषिकीयसूत्रे अयुतसिद्धानामपृथक्सिद्ध'नामिति ज्यास्त्यात्म तथा लोकेऽपि भेदाभिधायी युतशब्द प्रयुज्यमानो दृश्यते । यथा 'द्वापि आतावे युती जातो' इत्यादि । ततो विशेषेणैकान्तेन युती पृथग्भूती, न वियुतौ कालिदिना- वित्यर्थ । अस्मिश्च व्याख्याने नैयायिकवैशेषिकयोरत्यन्तभिन्नसामान्य विशेषनादिनो सति क्षेपः । एव समस्ताद्वैतवादिनामप्यनेन विशेषणेन निरासोऽवसेयः देवत्वाभ्युपगमा प्रत्यक्षायुपलभ्यमानाभ्यां सामान्यविशेषाभ्या वायितत्वात् । वर्ध वेदनपुर चौरादि- कत्वादिनि वय॑ते छियतेऽमाविति स्वरान्तत्वात्कर्मण्यत् , ततो वर्धशिश्नो मानो हारा येन इस तथा तम् । निपूर्वादिणः सर्वे गत्या ज्ञानायी इति न्यायतो सानार्थाद्, नितरायन्ते यथास्थितस्वरूपेण परिस्टियन्ते जीवाजीवादयो भावा अनेनेति परिमोतीगोतीता नेपा' ( पा० ३-३-३७) इत्यनेन पनि न्यायः प्रमाणमार्ग ! अवतरन्ति प्रापिनाऽनेनास्मिन्निति मरे तृमोर्षद " (पा० ३-३-१२०) अवतारयतीति वा कर्दनि अनतारतीय, ·टीका-टिप्पनसहितः तस्य चेदमादिवाक्यम् प्रमाणव्युत्पादनार्थमिदमारभ्यते । प्रमाणेत्यादि । अनेन च तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणसंवन्धविकलतया ध्वनेबहिरर्थ प्रति प्रामाण्यायोगादभिधेयादिसूचनद्वारोत्पन्नार्थसंशयमुखेन श्रोतारः श्रवणं श्री प्रस्नायन्ते इति धर्मोत्तरो मन्यते । तदत्रुक्तम् | यदि हि शब्दस्यार्थप्रकाशनं न्यायस्येति कर्मणि षष्ठी, ततो न्यायस्यावतारोन्यायावतार इति षष्ठीतत्पुरुषः। अयमभिप्रायः । यथा तीर्थापरनाम्नावतारेण नद्यादिरुत्तीर्यते, एवमनेनाप्यवतारकल्पेन शास्त्रेण न्यायाम्भो. धिरुत्तीर्यत इति । तस्य विवृतिः विवरण क्रियते इति संबन्ध । स्मृते/ज-संस्कार स्मरणाड्कुरोत्पादकत्वेन वीजमिव वीजमिति लक्षणया बीजशब्देन सस्काराभिधानात्, तस्य विवर्धनाय । अन्यत्र किल क्षेत्रादौ बीजस्य विशेषतो वृद्धये विशिष्टा तिरावरणं विधीयत इति प्रतीयमानमर्थान्तरम् ॥ निरतिशयदेवतास्तवस्याभिप्रेतार्थसाधकत्वाभावादवियुतसा- मान्यविशेषदेशिनमित्यनेन भगवतो वचनातिशयमाह । वचनातिशयश्च ज्ञानातिशयमन्तरेण नोपपद्यत इति सानातिशयोऽयभिहितो द्रष्टव्यः । वर्धमानमित्यनेन तु अपायापगमातिशय. सूचित , सर्वानर्थहेतोरहकारस्य भगवता निर्मूलकाषं कषितत्वात् । एवमतिशयत्रयान्यथानु- पपत्त्या पूजातिशयोऽप्याक्षिप्त एव । यद्वा वर्धते अशोकायष्टमहाप्रातिहार्यसंपदा वृद्धिमान भवतीति वर्धमान. । अस्यां च व्युत्पत्तावनेनापि विशेषणेन पूजातिशय. प्रादुरभावि ॥ अनेन चेत्यादि । न तावच्छद्वार्थयोस्तादात्म्यलक्षणः संबन्धः, तथा प्रतीतेरभावात् । यदि चाप्रतीयमानमपि तयोस्तादात्म्यं कल्प्येत, तदाग्निमोदकादिध्वनिध्वननानन्तरं वदन- दहनपूरणादय. स्युः, न च दृश्यन्ते, तन्न तयोस्तादात्म्यम् । नापि तदुत्पत्तिलक्षण. सबन्धो विचारभारसह , यतः शब्देनार्थोऽर्थेन वा शब्दो जन्यते इति विकल्पद्वयम् । तत्र न तावदाद्य पक्ष, यतः शब्दादर्थोत्पत्यम्युपगमे न कश्चिदप्यसपूर्णकाम स्यात्, सुवर्ण- कोटिर्मे भूयादित्यादिध्वनितोऽत्यन्तदारियोपद्रुतस्यापि पुसः सुवर्णकोट्यादिलामप्रसङ्गात् । नाप्यर्थेन शब्दो जन्यते इति द्वितीय पक्ष, अकृतसंकेतस्यापि पुसः प्रथमपनसदर्शने तच्छन्दो- त्पत्तिप्रसङ्गान्, तथा अमुल्यग्रे करिशतमित्यादिध्वनीनामर्थाभावेऽप्युत्पत्तेश्च । किं च । अर्थादू ध्वनीनामुत्पादे अर्थेषु यथास्व पुरुषशुद्धि निरपेक्षाणां शब्दाना श्रवण स्यात् । न चार्थमात्रात् पुरुषबुद्धिनिरपेक्षाद् ध्वनय. समुत्पद्यमाना विलोक्यन्ते घटन्ते वा। तथा हि-प्रथममर्थ- दर्शनम्, ततस्तत्प्रतिपादनाभिप्रायः, ततो विवक्षा, तत स्थानकरणामिघातः, ततः शब्दनिष्पत्तिः, तन्न शब्दानामर्थजन्यता । इत्थं सवन्धद्वयवैकल्यतो बहिरर्थ शब्दाना प्रामाण्यामाव । अभिधेयादिसूचनेति । यदाह धर्मकीर्तिर्विनिश्चये-यक्तुरभिप्रेतं तु सूचयेयुः शब्दा इति । अर्थसशयमुखेन इति च वदन् अर्थसशयोऽपि हि प्रवृत्त्यगमिति दर्शयन् अनर्थसशयस्य प्रवृत्त्यङ्गतां निषेधयति । - ·न्यायावतारः प्रति सामध्यं न समस्ति, तत् कथमसावभिधेयादिसृचने पटिष्ठः स्यात् । न च तस्याप्रामाण्ये एतच्छ्रवणादर्थसंशय कुर्वन्ति प्रेक्षावन्तः, तद्वत्ताहाने मिथ्याज्ञानादपि प्रवृत्यविरामप्रसङ्गमञ्च । अर्चटस्त्वाहन श्रावकोत्साहकमेतत्, प्रामाण्याभावात, तेषां चाप्रामाण्यादप्रवृत्तेः, अन्यथा प्रेक्षावत्ताक्षतेः, किं तर्हि प्रकरणार्थकथनावसरोप- स्थितपरोपन्यस्तत्व सिद्धतोद्भावनार्थम् । तथा हि-संभवत्येवंवादी-नारब्धयमि. दम् , अभियादिशून्यत्वात् , काकदन्तपरीक्षादिवदिति, तदनेनास्य तद्वत्ताप्रकाश. केन वचसा तद्धेतूनामसिद्धतोद्भाव्यत इति । तदयुक्ततरम् , यत्तो यदीदमप्रमाण- मिति नाभिधेयादीनि साक्षालक्षयत् प्रवर्तयति, ततः परोपन्यस्तहेत्वसिद्धतां कथय- तीति युक्तिरितं पश्याम., अप्रमाणस्याकिंचित्करत्वात् , अन्यथा प्रमाणविचारण. मानर्थक्यमश्नुवति । तस्मादिदं प्रमाणभूतं सदभिधेयादीनि प्रतिपादयत् प्रेक्षावतः प्रवर्तयतीति प्रकरणादावुपन्यस्तम् । संवन्धशून्यत्वादस्य कथमर्थे प्रमाणतेति चेत् , प्रत्यक्षेऽपि कथं तर्हि सेति घाच्यम् । ग्राह्यग्राहकभावसंवन्धवलादिति चेत् , अत्रापि वाच्यवाचकभावादिति बूमः । स एव कथमिति चेत् , अध्यक्षेऽपि वेद्यवेदकभावः कथमिति वाच्यम् । तदुत्पत्तितदाकारताभ्यामिति चेत् , केयं तदुत्पत्तिर्नाम ।तजन्य. तेति चेत् । प्रतिक्षणं भड्गुरत्वे सैव दुरुपपादेत्याचक्ष्महे । तथा हि-क्षणनश्वरोऽर्थः अभिधेयादिसूचने इति। आस्तामाभिधेयादीना प्रतिपादने । एववादीति । एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण वादवान् एव वदनशीलो वा । तदिति तस्मादथें अव्ययम् । अनेना- दिवाक्येनास्य शास्त्रस्य तद्वत्ता अमिधेयादिमत्ता ॥ सबन्धशून्यत्वादिष्यादि । इह यद्यपि परमार्थतो जैनाना कधचित्तादात्म्यलक्षणः शब्दार्थयो. सबन्ध । यदाह भगवान् मद्र. बाहुस्वामी- अभिहाण अभिहेयाउ होइ मिन्न अभिनं च । सुरजग्गिमोयगुञ्चारणम्मि जम्हा उ वयणसवणाण ॥१॥ विच्छेदो न वि दाहो न पूरण तेण भिनं तु । जम्हा य मोयगुच्चारणम्मि तत्येव पसभो होइ ॥२॥ न य होइ स अनत्थे तेण अभिन्न तदत्थाओ ॥ इति ।। . [ अभिधानमभिधेयाद् भवनि भिन्नमभिन न । गुरागिमोदकोमारणे यरमात्तु वदन श्रवणयो. ॥३॥ हिरदो नापि दान पूरण तेन भिन्न तु । राणाद् मोदकाचारपणे तमेव प्रत्ययो मनि ॥२॥ न च भवति सत्याग नामिः तदर्भात ! (ant ·टीका-टिप्पनसहितः स्वक्षणे पूर्व पश्चाद् वा कार्य र्यादिति प्रयी गतिः । तत्र न तावदायः पक्षः कक्षी- करणीयः, समकालभाविनि व्यापाराभावात् , इतरथैकक्षणवर्तिनां समस्तार्थक्षणामा- मितरतरं कार्यकारणभावः प्रसज्येत, तथा च तत्प्रयुक्तो ग्रामग्राहकभावश्चेत्य- समञ्जसमापनीपधेत । अथ स्वक्षणात्पूर्वम्, अचारु एतदपि, स्वयमसतो भविष्य च्छङ्खचक्रवर्त्यादेरिव पूर्वकालवर्तिनि कार्ये व्यापाराभावात् । अथ स्वक्षणादूर्व कार्य विधत्त इति मन्येथाः, एतदप्यसाधीयः, विनष्टस्य कार्यकरणाक्षमत्वात्, अन्यथा मृतस्य शिखिनः केकायितं स्यात् ॥ तदाकारतापि किमर्थाकारसंक्रान्त्या, अथ तत्सदृशतयोत्पत्तेओनस्येति । यद्याद्यः कल्पः, तदयुक्तम्, ज्ञाने स्वाकारा- र्पणादर्थस्य निराकारतानुपगात्, स्वदेहे पृथुतरार्थदर्शनप्रसगाव, शिरःस्फोप्टन- प्लावनाद्यनर्थप्रसक्तेश्च । अथ द्वितीयः, तथा सति सादृश्यवशादर्थव्यवस्थेत्यायातम् । न च सादृश्यं भवतां दर्शने तात्त्विकमस्ति, विविक्तक्षणक्षयिपरमाणुलक्षणस्व- लक्षणानां पारमार्थिकत्वाभ्युपगमात् । अनादिकालालीनवासनाप्रबोधसंपादित- सत्ताकनिर्विकल्पकविविक्तदर्शनोत्तरकालभाविविकल्पव्यवस्थापितसादृश्यवशादर्थग्रह- णनियमे सत्येकनीलस्वलक्षणे क्षणे सकलकालकलापव्यापिकाककुवलयादिगतनील- ताया व्यवस्थितिरविशेषेणानुपज्येत, तथा च प्रतिनियतो मायग्राहकभावो न घटा. मटाट्येत । अड्गुल्यग्रनिर्दिश्यमानपुरोवर्तिनीलस्वलक्षणदर्शनबलायातत्वात् नैल्य. विकल्पस्य तदेवाध्यवस्यति न भूतं भावि काककुवलयादिगतं वा इति चेत्, तर्हि विकल्पः स्वलक्षणनिष्ठः प्राप्तः, नियतदेशदशावच्छिन्नार्थक्रियासमर्थार्थग्रहणात् । तथा हि-तदध्यवसाय किं तद्विकल्पनं उत तद्ग्रहणम् न तावत् तद्विकल्पनम्, विकल्पानां भवदभिप्रायेण स्वलक्षणान्तःप्रवेशाभावात् । तदुक्तम्- तेनान्यापोहविषयाः प्रोक्ताः सामान्यगोचरा । शब्दाश्च बुद्धयश्चैव वस्तुन्येपामसंभवात् ॥१॥ इति । तथापि शठः शायन निर्लोठनीय इत्यभिप्रायवान् आचार्यस्तत्प्रसिद्धप्रत्यक्षद्वारेण शब्देऽपि प्रामाण्यमाह-प्रत्यक्षेऽपीत्यादि। त्रयीति । त्रयोऽवयवा रूपाणि यस्यां गतौ। गतिरिति प्रकार । असाधीय इति । एतदनयोः प्रकर्षणासाघु, गुणागाद्वेष्ठेयसू (सि० हे० ७-३-९)। विविक्तेति । विविक्ता परस्परमत्यन्तभिन्नाः, न पुनरवयव्यादिरूपेण कथचिदेक- रूपा । अनादीत्यादि । अनादिकालादालीना संवद्धा या वासना तस्याः प्रबोधस्तेन सपादिता सत्ता यस्य स चासो, निर्विकल्पकं व्यवसायशून्य विविक्त स्फुटं यद्दर्शन प्रत्यक्षं तदुत्तरकाल मवनशीलो विकल्पश्च तेन व्यवस्थापितं यत्सादृशं तस्य वश सामर्म्यम्; यदुक्त-आयचतायामायत्ते प्रभुत्वे च वशं विदु । तस्मात् । तेनेत्यादि । यत एव वस्तुनि शब्दार्थे दोषस्तेन कारणेन, अन्वापोहविषया विकल्प- । 1 ·न्यायावतार अथ घूयात्-यथपि विकल्पाः सामान्य गोचरयन्ति तत्वतः, तथापि प्रत्यक्ष- विकल्पयोयोगपद्येन प्रवृत्तेर्विमूढः प्रतिपत्ता विकल्पस्यापि स्वलक्षणनिष्ठतां व्यवस्यति । तथा चोक्तम्- मनसोर्युगपद्वृत्तेः सविकल्पाविकल्पयोः । विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति ॥१॥ इति । तत् किमिदं शपथैः प्रत्येयं यदुत मोहाद् विकल्पेन स्वलक्षणमध्यवस्यति न पुनर्विशदनिर्भासेन साक्षात्करोति। एवं चाध्यक्षमपि सकलार्थव्यक्तीर्गोचरयति, विकल्पमोहात्तु संनिहितविषयं लक्ष्यते इति परोऽनुषजयन् दुर्निवारः स्यात् । उत तद्ग्रहणमध्यवसायः, तदा स्वलक्षणनिष्टता विकल्पस्य स्ववाचा भवद्भिः प्रतिपन्ना स्यात् । एव च विकल्पयुगलकेऽप्यर्थक्रियासमर्थार्थपर्यवसितसत्ताकता विकल्पस्याढौकते। यदा च विकल्पः स्वलक्षणसौधमध्यमध्यास्त इति अभि. दध्याः, तथा सति धवनेरपि तदन्तःप्रवेशो दुर्निवारः स्यात् , तत्सहचरस्वात् । यदाह भवदाचार्य:- स एव शब्दानां विषयो यो विकल्पानामिति । न च विकल्पं म्यतिरिच्य सादृश्यव्यवस्थापकमन्यदस्ति, प्रत्यक्षस्य सकलजगद्विलक्षणस्व. लक्षणग्रहणप्रवणत्वात् । तद् यदि तरसदृशतयोत्पत्तिस्तदाकारता, तदा प्रतिपादित- न्यायाद् विकल्पस्य संनिहितार्थगोचरतोररीकर्तव्या, तथा च ध्वनिरपि तद्विषया -~- ? बुद्धिप्रतिभासविषया शब्दा बुद्धयश्च प्रोक्ता आचार्यदिमागेन । किंभूता बुद्धय ? सामान्यगोचराः सविकल्पिकाः न सर्वा, निर्विकल्पाध्यक्षबुद्धीनां वस्तुविषयाभ्युपगमात्। मुद्धीनामेवैतद् विशेषण न शब्दानाम् , तेषां सामान्यविषयत्वाव्यभिचारात्; किं कारणं, वस्तुन्येषां शब्दानां विकल्पाना चासंभवादिति । एतदर्थश्च विस्तरार्थिना प्रमाणवार्तिके कल्याणचन्द्रकृतटीकातोऽवसेयः । मनसोरित्यादि । मन्यते झायते वस्तु आभ्यामिति सर्वधातुभ्योऽसुन् (पा. उणादि ) इति असुनि मनसी ज्ञाने तयोः सविकल्पाविकल्पयोरेकत्व विकल्पयति भ्रान्त प्रमातेति सबन्ध । कुत इत्याह, युगपद्वृत्ते. गवादिस्वलक्षणविषयनिर्विकल्पाध्यक्षानन्तर पुनर्निर्विकल्पकेन स्वलक्षणस्य तत्समकालमेव विकल्पेन गकारादिवर्णाना च ग्रहणात् । यद चौद्धालङ्कार.-कथं तर्हि क्रमेण ग्रहण न भवति, युगपद्विषयसंनिधानात्, न हि वर्ण- विकल्पकाले प्रत्यक्षप्रत्ययार्थो न सनिहित इति । लघुवृत्तेर्वेति । यथा भवतो लघुवृत्तेः शाखाचन्द्रादिविषयसंनिधौ न क्रमेण ग्रहणाध्यवसायस्तथा ममापि निर्विकल्पकसमनन्तर सगित्येव विकल्पोत्पादात् तयोरैक्यव्यवसाय , नं पुनस्तत्त्वतस्तयोरैक्यम् । विशेषतस्त्वे- तत्कारिकार्थों बौद्धालकारादेरवसेय ॥ H ·टीका-टिप्पमसहितः वाक्षिप्तमवगन्तयम् । संबन्धस्तूपायोपेयलक्षणः, ततोपेयं प्रकरणार्थपरिज्ञानम्, प्रकरणमुपायः, ततस्तदभिलपता प्रकरणमिदमारम्भणीयमिति अनुक्तोऽपि वचनेन संवन्धोऽर्थाद् गम्यते इति तात्पर्यार्थः । अधुनाक्षरार्थो वित्रियते - तत्र यद्यपि प्रमाणशब्दस्य सर्वकारकैर्भावेन च व्युत्पत्तेः सुकरत्वात् " कृत्यल्युटो बहुलम्" (पा० ३-३-११३) अन्यत्रापि ( पा• ३-३-१३०) इति वचनाद् यथाक्रमममी कर्तर्यादिकारकभावव्युत्पत्या प्रमाणशब्दवाच्या, तद् यथा - आरमार्थज्ञानार्थक्रियाकारणकलापक्षयोपशम- क्रियारूपाः, तथापीह ज्ञानमेवाधिक्रियते, तस्यैव परीक्षाक्षमस्वात्, इतरेषां परी- क्षायाः तत्पुरःसरस्वात् , वैयर्थ्याच्च । तथा हि-नार्थस्तावदात्मनः परीक्षया, तस्य भ्रान्तानान्तज्ञानेषु समानस्वात् नाप्यर्थस्य, तस्योपेयरवात्, उपायभूतज्ञानपरी- क्षणेनैव गतत्वात् । नार्थक्रियायाः, तदवनती परीक्षावयत् । नापि कारण- कलापस्य, ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् स्वरूपानवगते , पश्चात् तत्स्वरूपनिर्णयादेव तत्सागुण्य. वैगुण्यावगतनरर्थक्यात् । नापि क्षयोपशमस्य, तस्य ज्ञानोत्पादोन्नीयमान उपस्वात् । नापि प्रमितिमात्रस्य तस्य प्रमाणसाध्यतया तचारुताद्वारेणैव समीचीनतासिखे. रिति । तदयमभिप्राय:-- यद्यपि अनन्तधर्माध्यासिते वस्तुनि सर्व एव शब्दार्था निरुपचरिता घटन्ते, तथापि येनार्थ परिच्छिद्यार्थक्रियासमर्थार्थप्रार्थनया प्रवर्तन्ते प्रमातारस्तदेवेह ज्ञानमात्मना सह धर्मिरूपतया तादात्म्येऽपि धर्मरूपतया व्यति- रिक्तं प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणमित्युच्यते। तस्य व्युत्पादनम् परपरिकल्पितलक्षणादि- प्युदासेन स्वाभिप्रेतलक्षणादिस्वरूपपप्रकाशनम् । तदर्थ-अर्थशद्वः प्रयोजनपर्यायः इदम् इति अर्थरूपतया स्वचेतसि विवर्तमानप्रकरणशरीर परामृशति । द्विविध हि प्रकरणशरीरम्, शद्वोऽर्थश्चेति, बहिः शब्दरूपतया प्रकाशयिष्यमाणत्वेऽप्यन्तस्त- स्वार्थीकारेण प्रत्यक्षत्वाद् । आरभ्यते इति पदवाक्यश्लोकादिरचनया प्रक्रियते इति यावत् । इह च लक्षणसंख्यागोचरफलेषु प्रमाणं प्रति विप्रतिपद्यन्ते परे। तथा हि- लक्षणे तावत्, प्रमाणमावसंवादि ज्ञानमिति सौगताः । अनधिगताधिगन्तु नार्थ इति। न प्रयोजनम् । नाप्यर्थस्येति । अत्राग्रिमेषु च स्थानेषु परीक्षया प्रयो- जनमिति संवन्धनीयम् । उन्नीयमानरूपत्वादिति । उत्पूर्वान्नयते. कर्मणि यण, नियमान- त्वादित्यर्थः । प्रकरणशरीरमिति । प्रकरणस्य स्वरूपम् । पदेत्यादि । पदं प्रसिद्धम्, वाक्यं विशिष्ठपदसमुदाय. । यदाह- पदाना संहतिर्वाक्य सापेक्षाणां परस्परम् । साख्याता. कल्पनास्तत्र पवात्सन्तु यथायथम् ।। श्लोकश्छन्दोमात्रम् । आदिग्रहणात् प्रत्यक्षानुमानप्रकरणादिग्रह । -~-- ~~~~~ ·न्यायावतार: । प्रमाणमिति मीमांसकाः। अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणमिति नैयायिकादयः ॥ तथा संख्यायां, प्रत्यक्षानुमाने द्वे एव प्रमाणे इति सौगताः । प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमाना- पत्यभावाः प्रमाणानीति मीमांसकाः । प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमानानि प्रमाणा- नीति नैयायिकाः । प्रत्यक्षानुमानशब्दानि प्रमाणानीति वैशेषिकाः । एतान्येव सांख्याः। प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकाः ॥ तथा गोचरे, परस्परविनि ठित- क्षणक्षयिपरमाणुलक्षणानि स्वलक्षणानि प्रमाणगोचरस्तात्त्विक इति बौद्धाः । सामा. न्यविशेपात्मक वस्विति मीमांसकाः । परस्परविभको सामान्यविशेपाविति नैया- सौगता इति । सुष्टु अपुनरावृत्त्या गतं गमनं, सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्था इति न्यायात् शोभनं ज्ञानं वा यस्य स तथा, स देवता येषा "सास्य देवता" (पा० ४-२-२४) इति अण्, यद्वा सुगतस्य इमे सौगताः, "तस्येदम्" ( पा० ४-३-१२० ) इति अण् । मीमापका इति । मीमासाशब्दः पूजितविचारवचनस्तां विदन्त्यधीयते वा, क्रमादिभ्यो वुन् (पा० ४-२-६१) इत्यकप्रत्ययः। यद्वा मीमांसयन्ति विचारयन्ति यथावस्थितस्वरूपेण प्रमाणप्रमेयादिवस्तुजातमिति मीमांसकाः कर्तरि वुण् । नैयायिकादय इति । न्यायं विदन्त्यधीयते वा “ क्रतूक्थादेष्ठण्" इति विश्रान्तसूत्रेण ठण, "ठस्येक." इतीकादेशः । प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमानार्थापत्यभावाः प्रमाणानीति । यदाहुस्तद्वादिनः- प्रत्यक्षमनुमानं च शान्द चोपमया सह । अर्थापत्तिरभावश्च षट् प्रमाणानि जैमिने ॥ इति । प्रमाकरस्य वा अभावप्रमाणे प्रत्यक्षविशेष वदत पन्च प्रमाणानीति । प्रत्यक्षान. मानशब्दानि प्रमाणानीति वैशेपिका इति । व्योमशिवाभिप्रायेणैतत्प्रमाणत्रितयम- वोचदाचार्य. । कन्दलीकारस्तु प्रत्यक्षानुमाने द्वे एव प्रमाणे ग्राह। नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेषाः, विशेषा एव वैशेषिकम्, “ विनयादेः” (पा० ५-४-३४) इति स्वार्थे ठण, ततो वैशेषिक विदन्त्यधीयते वा वैशेषिका', “ तद्वेत्त्यधीते ( सिद्ध० हे० ६.२-११७) इत्यण् ॥ एतान्येव साख्या इति । संख्या पञ्चविंशतितत्त्वानिः यदाहुः साख्या. पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रत.। जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ॥ १॥ तो विदन्त्यधीयते वा साख्याः, पूर्ववदण् । तालव्याटिरपि शाड्यध्वनिरस्तीति वृद्धा- म्नायः । तथाहि-शसनामा कश्चिदाप. पुरुपविशेष., तस्यापत्यं पौत्रादिरिति गर्गादित्वाद् ण्यप्रत्ययः॥ प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाका इति । चर्व अदने चर्वन्ति भक्षयन्ति तत्त्वतो न मन्यन्ते पुण्यपापादिकं परोक्ष वस्तुजातमिति चार्वाकाः, मवाकश्यामाकेत्यादि सिद्धहेमोणाविदण्डकेन (सू० ३७ ) निपातनात् ॥ प्रमाणसख्यासग्रहाय श्लोकश्चात्र चार्वाकोऽध्यक्षमेकं, सुगतकणभुजौ सानुमान, सशाब्दं तद्वैत पारमर्पः, सहितमुपमया तत्त्रय चाक्षपादः । -- स्याया-२ ·१० टीका-टिप्पनसहितः यिकवैशेषिकाः। भैगुण्यरूपं सामान्यमिति सांख्या: । भूतचतुष्टयं प्रमाणभृमीति चार्वाकाः ॥ तथा फलेऽपि विप्रतिपद्यन्ते, अर्थाधिगतिः प्रमाणफलमिति सौगताः पूर्व पूर्व प्रमाणमुत्तरमुत्तरं तु फलमिति मीमांसकादयः । तन तावल्लक्षणसंख्याविप्रतिपत्ती निराचिकीर्षुराह- प्रमाणं स्वपराभासि ज्ञानं, वाधविवर्जितम् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च द्विधा, मेयविनिश्चयात् ॥ १॥ तन्नापि पूर्वार्धेन लक्षणविप्रतिपत्तिमुत्तराधेन तु संख्याविप्रतिपत्ति निराधष्टे । लक्षणं च पररूपभ्यो व्यावर्तनक्षमोऽसाधारणधर्मः । लक्ष्यते परिच्छिद्यते विजाती- येभ्यो व्यावृत्तं लक्ष्यं येन तलक्षणमित्युच्यते । तच्चेह द्वये प्रत्याय्याः स्वदर्शनानु- रक्तान्तःकरणास्तीर्थान्तरीया विप्रतिपन्नाः, तथा मुग्धबुद्धयो लौकिका अग्युत्पन्ना- श्चेति । ततश्च यदादौ विप्रतिपन्नान् प्रति लक्षणं तदेवं लक्ष्यलक्षणभावो द्रष्टन्य. । यदिद भवतामस्माकं च प्रमाणमिति प्रसिद्धम् , तत्स्वपराभासि ज्ञानं बाधविवर्जितं मन्तग्यम्, प्रसिद्धं प्रमाणमनूद्याप्रसिद्धं स्वपराभासिस्वादि विधीयते । यदा तु अव्युत्पन्नमतीन् प्रतीदं लक्षणम् , तदा प्रतिप्राणि स्वपरप्रकाशिमो ज्ञानस्य पाधा- रहितस्य कस्यचित् सिद्धत्वात्, अन्यथा प्रतिनियतव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्, एवं ते बोध्यन्ते- यददो भवतां क्वचिनियतार्थमाहि स्वपरप्रकाशकं बाधरहितं ज्ञानं प्रसिद्ध तत् प्रमाणमिति बुध्यन्ताम् । अत्रापि सिद्धस्यानुवादोऽसिद्धस्य विधानं योज्यम् ॥ अधुनाक्षरार्थ:-तन्त्र प्रमाणमिति पूर्ववत् । स्व आत्मा स्वरूपं, परोऽर्थः, तावाभासयितुं प्रकाशयितुं शीलमस्य तत्तथा । ज्ञायते निर्गीयते तत्वं येन तव ज्ञानम् । बाध्यतेऽनेनेति बाधः, विपरीतार्थोपस्थापकप्रमाणप्रवृत्तिरिति यावत् । तेन विशेषेण वर्जितं रहितं यज्ज्ञानं तत्प्रमाणमिति सटक ॥ इह च व्यवच्छेद्यापेक्षया लक्षणे विशेषणप्रवृत्तेः स्वपराभासि इत्यनेन ये स्वाभास्येव ज्ञानं मन्यन्ते ज्ञानवादिनो बौद्ध विशेपाः, ये च पराभास्येव मीमांसक- अर्थापत्या प्रमाकृद् वदति, स निखिलं मन्यते मह एतत् साभाव, द्वे प्रमाणे जिनपतिसमये स्पष्टतोऽस्पष्टतश्च ।। त्रैगुण्यरूपं सामान्यमिति । त्रयो गुणा सत्त्वरजस्तमांसि, तत स्वार्थे " ण्योs. मन्तादेः" इति ण्यः, त्रयो लोकास्त्रैलोक्य पड़ गुणा- षाड्गुण्यम्, ततस्त्रैगुण्य रूपं स्वमावो यस्य सामान्यम्य तत् त्रैगुण्यरूपम् । भूतचतुष्टयमिति । पृथ्व्यप्तेजोवायुलक्षणम् । केचिदेव तु चार्वाकैकदेशीया आकाशलक्षण पञ्चमं भूतमभिमन्यमाना- पञ्चभूतात्मक जगवाचक्षते इति ॥ तीर्थान्तरीयेत्यादि । तीर्यते भवाब्धिरनेनेति तीर्थ द्वादशाङ्ग तदाधारो वा सघा, तस्मादन्यत्तीर्थान्तरं तत्र भवास्तीर्थान्तरीया । लौक्किा इति । लोके भवा अध्यात्मादेरा- कृतिगणत्वात् “ अध्यात्मादेः” इति शैषिकष्ठवू ।

·न्यायावसार नैयायिकादयस्ते निरस्ता । ते हि वहिराभावात ज्ञानं स्वांशपर्यवसितसत्ताक- मित्याचक्षीरन्, तदयुक्तम्, ज्ञेयार्थाभावे ज्ञानाभावप्रसङ्गात् । अथार्थाभावेऽपि स्वमदशायां वनदेवकुलादिनानाप्रतिभासं ज्ञानमवलोकितमिति तथाभूतं सकलं ग्रूषे, वन्न, तस्यापि जाग्रदवस्थाभाविसद्भूतार्थदर्शनसंपादितात्मसंस्कारमिद्धादिकारण. कलापसंनिधानप्रवोधव्यपेक्षत्वात्, इतरथात्यन्तानुभूतभूतपञ्चकातिरिक्तपष्ठभूतप्रति. भासः स्यात् । किं च । कथमेकं ज्ञानं सितपीताद्यनेकाकारविवर्तमिति प्रष्टन्यो भवान् । अनाद्यविद्यावासनात इति चेत्, अत्रापि विकल्पयुगलममलमवतरति, ततो ज्ञानात् सा वासना ज्यभैरसीद् न वा । व्यत्यरैक्षाच्चेद् , एवं सति तग्राहक- प्रमाणमभिधानीयम् , ज्ञानव्यतिरिक्तायाः सवेदनाभावात्, तत्सवेदने पार्थस्यापि न्यतिरिकस्य सवेदनमिति स दुष्प्रतिषेधः स्यात् । वेद्यवेदकाकारकलुपिताज्ञाना. देव व्यतिरिक्ता तरकारणभूता ज्ञानरूपैव सानुमीयते इति चेन्न, तया सह संवन्ध. ग्रहणाभावात्, दृष्टहान्यदृष्टपरिकल्पनामसगाच्च । किं च । यथा व्यतिरिक्तवासना- तस्यापीत्यादि । स्वप्नदशाज्ञानस्यापि जाग्रदवस्थाया भवनशील यत्सद्भूतार्थदर्शनं तेन सपादितो य आत्मन सस्कारस्तस्य मिद्धादिकारणकलापसनिधानेन य. प्रबोधस्त व्यपेक्षते, " कर्मण्यम्” ( पा० ३-२-१) तद्भावस्तस्मात् । मिद्धादीति । मिद्धशब्दो निद्राभिधायी नपुसक । यद्विनिश्चयटीकाया धर्मोत्तर. - मिद्ध निद्रेति । आदिशब्दा- ददृष्ट दध्यादिमोजन सजलादिदेशी निशीथादिकालो वातादि प्रकृतिर्वातादिदूपितत्वं चेत्यादि गृह्यते । तथा चात्रार्थे आगम अणुहूयदिट्ठचिंतियसुयपयइवियारदेवयाणूया । सुमिणस्स निमित्ताइ पुण्णं पाव च नामावो ॥१॥(विशे० मा० १७०३) [अनुभूतदृष्ट चिन्तितश्रुतप्रकृतिविकारदेवतानूपाः स्वप्नस्य निमित्तानि पुण्यं पाप च नाभावः ॥ १ ॥] अत्र 'अणुयेति' अनूप मजलदेश ॥ वेद्येत्यादि। एवशब्दो भिन्नक्रमे, ततोऽयमर्थः वेद्यवेदकापारकलुपितादेव ज्ञानाद् व्यतिरिक्ता न तु ज्ञानमात्रादपीति, अत एव आह तस्कारणभूता वेद्यवेदकाकारकलुषज्ञानस्य हेतुभूता। ज्ञानरूपैवेति । अयमभिप्राय शानरूपा वासना पूर्वक्षणवर्तिनी वेद्यवेदकाकारकलुपमुत्तरक्षणवर्ति विज्ञानं जनयतीति । तयेत्यादि । तया वासनया सह वेद्यवेदकाकारकलुपज्ञानस्य कार्यकारणभावलक्षणसवन्धग्रह- णाभावात् तदभावध भवदभिप्रायेण पूर्वापरक्षणवर्तिज्ञानव्यतिरिक्तस्य ग्राहक्स्यात्मनो- ऽसत्त्वात् । दृष्टहानीत्यादि । घटादिसहितचक्षुरादिसामग्रीतोऽन्वयव्यतिरेकाम्या ज्ञानमुत्पद्यते इति दृष्टस्य प्रत्यक्षाधनिराकृतस्य व्यवहारस्य हानि , तथा प्रत्यक्षादिमि प्रमाणैरसंवेध- गत सिनपीतादिननामालिनाने माना नाम दात नग ·टीका-टिप्पनसहितः . - वशादेकमपि ज्ञानं नानाकारम् , तथा जडमपि तद्वशादेव बोधरूपं प्रकाशत इति विपरीतापत्तेरर्थ एव सिद्धिमास्कन्देद् न ज्ञानम् । अथाव्यतिरिका, हन्त ज्ञानमेव तन्न वासना तदव्यतिरिक्तत्वात् तत्स्वरूपवदित्यास्तां तावत् । पराभास्यपि स्वप्रका. शाभावादभिदधीरन् , तदप्यसंवद्धम् । स्वप्रकाशाभावे परप्रकाशायोगात् । न हि प्रदीपः स्वरूपमनुट्योतयन् घटाधुइयोतने व्याप्रियते। स्वयं चाप्रतिमपि यद्ययं ग्राह- यति ज्ञानम्, देवदत्तस्योत्पन्नं (ज्ञान) यज्ञदत्त ग्राहयेत् , विशेपाभावात् । अन्यछ । परप्रकाशनमात्रेऽपि दूरासन्नादिभेदः प्रथमानानामर्थानां किमपेक्षश्चकास्ति, शरीरापेक्ष इति चेत्, न, तस्यापि प्रकाश्यताविशेपात्, तस्मादन्तर्मुखाकारस्य बहिरर्थग्रहणे सति अयं घटामाटीकते नान्यथा । अथार्थापत्त्यादिना प्रमाणान्तरेण तदन्तर्निविष्ट गृह्यते, ततस्तदपेक्षया योक्ष्यते दूरासन्नादिभेद इति चेत्, न, तत्रापि विकल्पयुगल- कानतिवृत्ते । तथा हि-तत्प्रमाणान्तरं स्वप्रकाशमन्यप्रकाशं वा। स्वप्रकाशं चेत् , प्रथमस्य किं क्षुणम् । भन्यप्रकाशं चेत्, तत्रापीयमेव वार्ता इत्यनवस्था, तस्मात् स्वरूपमवभासयदेव ज्ञानमर्थग्रहणाय व्याप्रियते इति स्थितम् ॥ परिकल्पना तयो प्रसगात् । जडमपीति । अचिद्रूपमपि ज्ञानम् । नहीति । यदुक्तम्- दीपवन्नोपपद्येत बाझवस्तुप्रकाशनम् । अनात्मवेदने ज्ञाने जगदान्ध्यं प्रसज्यते ॥ १॥ विशेपाभावादिति। देवदत्तोत्पन्नज्ञानस्य देवदत्तयज्ञदत्ताभ्यामसंवेद्यमानत्वेनाविशेषात् । प्रथमानानामिति । प्रकाशमानानाम् । अन्तर्मुखेत्यादि । अन्तर्मुखोऽन्त प्रकाशक आकारो यस्य ज्ञानस्य तस्यैव वाद्यार्थपरिच्छेदे सति अयं दूरासन्नादिभेद संगच्छते । अर्थापत्त्यादिनेति । यदि ज्ञान मयि उत्पन्नं न स्यात् तर्हि अर्थप्रकटता मे न स्यात् तस्मादर्थप्राकटयान्यथानुपपत्त्या झान शरीरान्तर्निविष्टमिति व्यवस्थाप्यते । यदुक्तम् -- नान्यथेहार्थसद्भावो दृष्ट सन्नुपपद्यते। ज्ञान चेन्नेत्यत. पश्चात्प्रमाणमिति कल्प्यते ॥ १ ॥ इति । आदिशब्दान्नैयायिकमतामिप्रायेण प्रत्यक्ष गृह्यते । तथा हि - तेषां मते घटादिविषय प्रत्यक्ष घटमेव परिच्छिनत्ति, यदा च घटप्रत्यक्षविषयं मानसाभिधान प्रत्यक्षान्तरमुत्पद्यते तदा तेन घटादिविपय प्रत्यक्ष मम उदपद्यतेति निश्चीयेत । तथा येषा मतेऽनुमानात्पृथग- पत्तिर्नेप्यत, तन्मतेऽनुमानेन ज्ञानं ममोदपादीति व्यवस्थाप्यते इति, तदप्यनुमानमत्रा- दिशब्दाद् गृह्यते । तच्चानुमान द्वेधा, दृष्टं सामान्यतोदृष्ट च । तत्र प्रत्यक्षपरिच्छेदार्थाि- नुमापक दृष्टम्, यथा धूमो धूमध्वजस्य । स्वरूपविप्रकृष्टार्थ तु सामान्यतोदृष्टं, यथा गन्धादिज्ञान प्राणादे । तथा हि- गन्धाद्युपलब्धि करणकार्या, क्रियात्वात्, या क्रिया सा करणकार्या यथा छिदिक्रिया, क्रिया चेयम्, तस्माकरणकार्या, तथानत्यमप्यनुमान स्वरूप- विप्रकृष्टार्थमिति सामान्यतोदृष्टम् । तथा हि- अर्थप्राकट्य विशिष्टकारणजन्यम्, विशिष्ट कार्य- -- ·न्यायावतारः 'शानम्' इत्यनेन तु यःयायिकादिभिः पर्यकल्पि संनिकर्षः प्रमाणमिति, तस्य प्रामाण्यं निरस्यति । यतः स्नानपानावगाहनाद्यर्थक्रियानिवर्तनक्षममर्थ निश्चि- त्याव्यवधानेन प्रवर्तन्ते प्रमातारस्तदेव ज्ञान प्रमाणं न संनिकों जडतयास्ति , अव्यवहितनिर्णयाभावादिस्याकूतम् । अर्थोपलब्धिहेतुत्वात्तस्य प्रामाण्यमिति चेत्, विशीर्णेदानी प्रमाणेयत्ता, देहादेरपि तत्कारणतया प्रामाण्यापत्तेरित्यास्तां तावत् । वाधविवर्जितम् ' इत्यमुना तु यत्तिमिरादितिरस्कृतनयनदीधितिप्रसरादिना नभस्तलावलम्बिनिशीथिनीनाथद्वयादिप्रतिभासम्, यच्च कुतर्कभ्रान्तचेतसां निज- 'दर्शनाकर्णनप्रभवं क्षणक्षयिसामान्यविशेपैकान्तेश्वरादिकृतभुवनप्रतिभास ज्ञानं तत्प्रत्यनीकार्थप्रत्यायकप्रमाणान्तरोपनिपातप्लावितत्वात् प्रतिक्षिपति । विशेपार्थ- विशब्दोपादानात्तु यः खलु बहुलकामलावलेपलुप्तलोचनवलानां धवले जलजे पीति. मानमादधानो योधः समुल्लसति, स यद्यपि सकलं कालं तहोपान्युपरमे प्रमातुर्निज- दर्शनेन न वाध्यते, तथापि तजलजधवलताग्राहिणा जनान्तरदर्शनेन बाधितत्वास प्रमाणमित्युक्तं भवति । समस्तलक्षणेन तु यत्परे प्रत्यपीपदन् अनधिगतार्थाधिगन्तृ प्रमाणम् अविसंवादकं प्रमाणम् , अर्थोपलब्धिहेतु प्रमाणम् इत्यादि तन्निरास्थत् , तथा हि-अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वं किमभिधीयते ? ज्ञानान्तरेणानधिगतमर्थ यदधि- गच्छति तप्रमाणमिति चेत् , तर्हि तज्ज्ञानान्तरं परकीयं स्वकीय वा। तद्यदि पर- कीयम्, तदयुकम्, सर्वज्ञज्ञानस्य सकलार्थगोचरतया सर्वप्राकृतलोकज्ञानानामधि- गतार्थाधिगन्तृत्वेनाप्रामाण्यप्रसमात्, तदर्थवाहिजनान्तरदर्शनसंभवाच । अथ स्वकीयं, तत्रापि सोऽधिगम्योऽर्थः किं द्रव्यमुत 2 द्रव्यविशिष्टपर्यायः, पर्यायवि- शिष्टं वा व्यमिति तथा कि सामान्यमुत विशेषः ? आहोस्वित् सामान्यविशिष्टो विशेपः विशेपविशिष्ट वा सामान्यम् ? इत्यष्टौ पक्षाः । तत्र यद्यायमुररीकुरुपे, तयुक्तम् , द्रव्यस्य नित्यत्वैकत्वाभ्यामनधिगतस्वांशाभावात् । अथ द्वितीयम्, तदप्यचारु, पर्यायस्य प्राचीनसंवेदनोदयसमयध्वस्तस्य संवेदनान्तरप्रभवकालं याव- प्रतीक्षणासंभवेन विशेपणानर्थक्यात् । उत तृतीयम्, तदप्यसाधीयः, विकल्पद्वया- स्वात्, यद् यद् विशिष्ट कार्य तद् तद विशिष्ट कारणजन्यं यथा चित्रादि, विशिष्टकार्य चेदम्, तस्माद्विशिष्टकारणजन्यम् । ततश्च यद्यपि परप्रकाश्येव ज्ञान तथापि अर्थापत्त्यादिना प्रमाणेन सान मे समुत्पन्नमिति निश्रीयते । यत इति । ज्ञानात् । आकृतम् अभिप्राय. । क्षणक्षयीत्यादि । क्षणेन क्षय स यस्य वस्तुनोऽस्ति तच्च सामान्यविशेषयोरकान्तश्च ईश्वर आदिर्यस्य प्रात्यात्मस्वभावादेस्तेन कृतं भुवनं च तेषां प्रतिमासो यत्र ज्ञाने तथा । प्लावित्तस्वादिति । बाधितत्वात् । जलजे शझे । अध द्वितीयमिति । उररीकुरुपे इति पर्यायो वा 2 -- ·टीका-टिप्पमसहितः तस्य . मतिक्रमात् । स हि द्रव्यविशिष्टः पर्यायः समकालभाविना ज्ञानेनानधिगतोऽधि- गम्यते, यहा कालान्तरभाविनेति। न तावत्समकालभाविना, तत्सभवाभावेन विशेषणवैफल्यात्। न हि संभवोऽस्त्येकस्य प्रमातुरेककालं द्रव्यकोडीकृतकपर्याय- विषयसंवेदनद्वयप्रवृत्तेः, तथानुभवाभावात्, परस्परमधिगतार्थाधिगन्तृत्वेनाप्रामाण्य- प्रसङ्गाश्च । नापि कालान्तरभाविना, गृशमाणपर्यायस्य कालान्तरानास्कन्दनात्, पूर्वोत्तरक्षणत्रुटितवर्तमानक्षणमात्रसंबन्धत्वात्तस्य । एतेन पर्यायविशिष्टद्रव्यपक्षोऽपि प्रतिव्यूढ , समानयोगक्षेमत्वात् । अथ सामान्यं, तदप्यसंबद्धम् , तदेकतया प्रथम- ज्ञानेन साकल्यग्रहणादुत्तरेषां सामान्यज्ञानानामधिगतार्थगोचरतयाप्रामाण्यप्रसङ्गात् । मथ विशेषः, स नित्योऽनित्यो वेति वक्तव्यम्। नित्यश्चेत्, एवं सत्याद्यसंवेदनेनैव सामस्स्यग्रहणादुत्तरेषां तद्विषयाणामधिगतगोचरत्वेनाप्रामाण्यप्रसक्तिः । अनित्यश्चेत् , पर्यायदूषणेन प्रतिक्षिप्तः। अथ सामान्यविशिष्टो विशेषः, कास्य विशिष्टता, किं तादात्म्यमुत तत्संनिधिमात्रम् १ तादात्म्यं चेत् , प्रथमज्ञानेन सामान्यवत्तस्यापि ग्रहणात्, अन्यथा तादाल्यक्षतेः, तद्विषयान्यज्ञानानामग्रामाण्यं प्रसज्येत । तत्सांनिध्यपक्षेऽपि द्वयोरपि परस्परं विशकलितरूपत्वात् पक्षद्वयोदितं दूषणं पश्चालमं धावति । विशेषविशिष्टसामान्यपक्षे पुनरेतदेव विपरीतं योज्यम् । तन्न अनधिगतार्थाधिगन्तृत्वं ज्ञानस्य कथंचिद् विचारभारगौरवं सहत इस्यलक्षण- मिति स्थितम् ॥ अविसंवादकत्वमधुना विचार्यते-तत्किं प्रदर्शितार्थप्राप्त्या उत प्राप्तियोग्यार्थोपदर्शकत्वेन आहोस्विदविचलितार्थविषयत्वेन भवान् ज्ञानस्य प्रामाण्यं कथयति ? यदि प्रथमः कल्पः, तद्युक्तम्, जलबुद्दादिमुमूर्षुपदार्थोत्पादितसंवेदन- स्याप्रमाणतोत्पत्तेः, प्राप्तिकाले तस्य ध्वस्तत्वात् । अथ द्वितीयः, तदप्यचारु, प्राप्त्ययोग्यदेशस्थितग्रहनक्षत्रादिगोचरज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसक्तेः, अनुचितदेशावस्था- नेनैव प्राप्स्यनर्हत्वात्तेषाम् । अथ तृतीय पक्षः, तत्राप्यविचलितविपयतां पथ मवैषि ? ज्ञानान्तरेण तद्विपयनिराकरणाभावादिति चेत्, एतदेवास्माभिरुदितं किं भवतः परुषमाभाति ? न हि स्वपरप्रकाशि ज्ञानं बाधारहितं विमुच्यान्यस्य विषया- निराकरणं ज्ञानान्तरेण प्रेक्षामहे । तत्तदेव न्यायात्प्रमाणं भवद्भिरभ्युपगतमिति ॥ अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणमित्येतदपि न परीक्षा क्षमते, शरीरादेरपि तत्कारणतया प्रामाण्यप्रसङ्गात् । अव्यवहितमर्थोपलम्भकारणं प्रमाणं न देहादिकमिति चेत्, एवं तहि ज्ञानमेव स्वपराविर्भावकं निर्बाधकं च प्रमाणं न संनिकर्षादि, तत्सद्भावेऽ- पाश्चात्यविकल्पसबद्ध क्रियापदमिहापि सवध्यते, एवमुत्तरविकल्पेप्वपि । समानयोगक्षेम- स्वादिति । अलव्धस्य लामो योग , लब्धस्य परिपालनं क्षेमः, तथा समानौ द्रव्यविशिष्ट- पर्यायपक्षेण तुल्यौ दूषणलामलक्षणो योगश्च दूषणस्य दुरुत्तरत्वात् परिपालनरूप क्षेमश्च यस्य पर्यायविशिष्टद्रव्यपक्षस्य तस्य भावस्तत्त्व तस्मात् । अथ सामान्यमिति । अनधिगता ? -~- ANN ·न्यायावतार १५ प्यर्थपरिच्छेदाभावात् । तस्मादेतदेव चारु प्रमाणलक्षणमिति ॥ अधुना तत्संख्यामाह-प्रत्यक्षं चेत्यादि । तत्र सिद्धान्तप्रसिद्धपारमार्थिक- प्रत्यक्षापेक्षयाक्षशब्दो जीवपर्यायतया प्रसिद्धः, इह तु व्यावहारिकप्रत्यक्षप्रस्तावादक्ष- सनधिगम्योऽर्थोऽभिधीयत इति शेषः । एवमुत्तरत्रापि । सिद्धान्तप्रसिद्धत्यादि । तथा च मगवान् मद्रवाः जीवो अक्खो तं पड़ जं वह त तु होइ पच्चपख । परओ पुण अक्खस्स वदन्त होइ पारोक्खं ॥१॥ केसिंचि इदियाई अक्खाइ तदुवलद्धि पञ्चक्ख । त तु न जुञ्जइ जम्हा अग्गाहगमिंदिय विसए ॥ २ ॥ नवि इदियाइं उवलद्धिमेति विगएसु विसयसभरणा । जह गेहगवक्खाइ जो अणुसरिया स उवलद्धा ॥ ३ ॥ धूमनिमित्त नाण अग्गिम्मि लिंगिय जहा होइ । तह इंदियाइ लिंग तं नाणं लिंगियं न कह ॥ ४ ॥ इति । [ जीवोऽक्षः त प्रति यद् वर्तते तत्तु मवति प्रत्यक्षम् । परत पुनरक्षस्य वर्तमान भवति परोक्षम् । १ ॥ केषांचिदिन्द्रियाणि अक्षाणि तदुपलब्धि प्रत्यक्षम् तत्तु न युज्यते यस्मात् अग्राहकामिन्द्रियं विषये ॥ २ ॥ नापीन्द्रियाणि उपलब्धिमन्ति विगतेपु विषयसंस्मरणात् । यथा गेहगवाक्षा योऽनुस्मर्ता स उपलब्धा ॥ ३ ॥ धूमनिमित्तं ज्ञानमगौ लैनिक यथा भवति तथेन्द्रियाणि लिग तज्ज्ञान लैङ्गिक न कथम् ।। ४ । ] लौकिका अध्यक्षशब्देन जीवमाहु. । यदाह गौडः-- ज्ञानात्मचकशकटे पाशकव्यवहारयो । तुषे कर्षे पुमानक्षं तुच्छे सौवर्चलेन्द्रिये ।। बिमीतकचूतचफनामिगतावयवेष्वपि । पुंसि- इति । इदमिह सिद्धान्तरहस्यम्- एगन्तण परोक्ख लिंगियमोहाइये च पञ्चक्ख । इदियमणोभवं ज तं संववहारपश्चक्ख ॥ १ ॥ ( विशे० भा० ९५) [ एकान्तेन परोक्षं लैङ्गिकमवध्यादि च प्रत्यक्षम् । इन्द्रियमनाभव यत् तत् सव्यवहारप्रत्यक्षम् ॥ अन 'ओहाइय' इति अवधिमन पर्यवकेवलरूपं झानत्रयम् ।

·१६ टीका-टिप्पनेसाहितः ध्वनिरिन्द्रियवचनो गृयते । ततश्चाक्षं प्रतिगतं प्रत्यक्षम् । यदिन्द्रियमाश्रित्योजि हीतेऽर्थसाक्षात्कारि ज्ञानं तत्प्रत्यक्षमित्यर्थः । एतच्च प्रत्यक्षशब्दव्युत्पत्तिनिमित्तं न तु प्रवृत्तिनिमित्तम् । स ह्येवं व्युत्पादितोऽपि साक्षाद् प्रामग्राहकं ज्ञानविशेष लक्ष- यति, तत्रैव रूढत्वात् , यथा गमनक्रियायां व्युत्पादितोऽपि गोशब्दः ककुदादिमन्तं पिण्डविशेष गच्छन्तमगच्छन्तं वा गोचरयति, तत्रैव तस्य प्रसिद्धत्वात्, न गमन- क्रियायुक्तमपि पुरुषादिकं विपर्ययादिति । ततश्च सर्वज्ञज्ञानानां यत्स्वरूपसंवेदनं तदपि प्रत्यक्षमित्युक्तं भवति । तत्रापि स्वरूपस्य ग्राह्यस्य साक्षात्करणसभावा- दिति । अक्षेभ्यः परतो वर्तते इति परोक्षम् , अक्षव्यापारनिरपेक्षमव्यापारेणारया- क्षादर्थपरिच्छेदकं यज्ज्ञानं तत्परोक्षमिति भावः । चशब्दो प्रत्यक्षपरोक्षयोस्तुल्य- कक्षतां लक्षयतः। तेन यस्परे प्राहुः प्रत्यक्ष सकलप्रमाणज्येष्ठमित्यादि तदपास्तं भवति, द्वयोरपि प्रामाण्यं प्रत्यविशेषात्, विशदाविशदमतिभासविशेषस्य सतोऽपि ज्येष्ठतां प्रत्यनङ्गस्वात् । प्रत्यक्षस्य पुरःसरत्वात्परोक्षस्य कनिष्ठतेति चेत्, नायमे- कान्तः, सर्वनान्यथानुपपन्नतावधारितोच्छ्वासनिःश्वासादिजीवलिङ्गसनावासद्भावाभ्या जीवसाक्षात्कारिप्रत्यक्षक्षणेऽपि जीवन्मृतप्रतीतिदर्शनात्, अन्यथा लोकव्यव. हाराभावप्रसङ्गात् । क्वचित्प्रत्यक्षगृहीतसंबन्धवलात्परोक्षं प्रवर्तत इति प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्वकल्पने पश्य मृगो धावतीत्यादिशब्दबलात्कृकाटिकामोटनद्वारेण मृगविषय, तथा स्मरणात्संकेतग्रहणाद्वा अपूर्वापूर्वार्थदर्शनकुतूहलादिना वनदेवकुलादिगोचरं परोक्षपूर्व प्रत्यक्षं दृष्टमिति परोक्षस्य ज्येष्ठतासज्येत । द्विधेति । सर्व वाक्यं सावधारणं प्रवर्तते इति न्यायात्, अन्यथानियतार्था प्रदर्शकत्वेन तदुच्चारणवैयर्थ्यप्रसङ्गात् , विपरीताकारनिराकरणचातुर्यायोगेन निरा । MARArmaan Arrn. अक्षं प्रतिगतं प्रत्यक्षमिति । अक्षशब्दस्य नपुसकत्वात् तत्पुरुषस्य चोत्तरपटप्रधाम- त्वात् नपुसकत्वमेव प्राप्तमिति न वाच्यम् , परलिगोद्वन्द्व-इत्यधिकारे अशीति सिद्धहेम- लिङ्गानुशासनसूत्रेण अश्येव तत्पुरुष उत्तरपदलिङ्गमाकू, यथा- अर्धं पिप्पल्या अर्धपिप्प. लीयम् अर्को जरत्या अर्धजरतीयम् । तेनान्यत्र वाच्यलिङ्ग एव तत्पुरुषः । तत्र प्रत्यक्षो बोधः प्रत्यक्षा बुद्धि. प्रत्यक्षं ज्ञानम् ॥ उनिहीते उत्पद्यते । विपर्ययात् पुरुषादी गो. शब्दस्याप्रसिद्धत्वात् । तथा स्मरणादित्यादि । अपूर्वापूर्वार्थदर्शनविषये कुतूहलेन आदि. शब्दात्प्रयोजनादिना कृत्वा हेतुना वा वनविपयं देवकुलादिविषय वा परोक्षपूर्वमध्यक्षमी- क्षितम्, कुतूहलाद्यपि कुत इत्याह-स्मरणात्, अनुभूतमर्थ हि स्मृत्वोत्पन्नकुतूहलः पुमान् प्रवर्तते इति । तथा संकेतग्रहणात्, गृहीतसकेतो हि सकेतिते स्थाने जातदिदृक्षो द्रष्टु प्रवर्तते ।। द्विधति। सर्व वाक्यं सावधारणमित्यादि । अत्र फेचिदाहुः-यथा अत्र द्विवेत्युत्ते विधैव न त्वेकधा विधा वेत्येवमन्ययोगव्यवच्छेद,, तथा चैत्रो धनुर्धर इत्यादिप्वपि चैत्रस्य ·न्यायावतारः १७ AN काझं प्रवृत्त्यसिद्धेः द्विधैव इत्यवधारणेन परपरिकल्पितविपरीतसंख्यान्तरं तिर- स्कुरुते, तस्य युक्तिबाधितत्वात् । तथा हि-प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यसत् , परोक्षाभावें तस्यैव प्रामाण्यायोगात् । स हि काश्चित्प्रत्यक्षव्यक्तीरर्थक्रियासमार्थप्रापकत्वेना. व्यभिचारिणीरुपलभ्यान्यास्तद्विपरीततया व्यभिचारिणीश्व, ततः कालान्तरे पुनरपि ताहशेतराणां प्रत्यक्षव्यक्तीनां प्रमाणतेतरते समाचक्षीत । न च पूर्वापरपरामर्श- शून्यं पुरोवर्त्यर्थग्रहणपर्यवसितसत्ताकं प्रत्यक्षं पूर्वापरकालभाविनीनां प्रत्यक्ष- ध्यक्तीनां सादृश्यनिबन्धनं प्रामाण्यमुपलक्षयितु क्षमते। न चायं स्वप्रतीतिगोचराणा- मपि प्रत्यक्षव्यक्तीना प्रामाण्यं परं प्रतिपादयितुमीशः। तस्मादवश्यंतया यथादृष्ट. धनुर्धरत्वमेव स्यात् न शौयौदार्यधैर्यादयः । तदयुक्तम्, यत. सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेऽप्याशाङ्कतस्यैव व्यवच्छेद । परार्थ वाक्यमभिधीयते, यदेव च परेण व्यामोहादाशक्षित तस्यैव व्यवच्छेद,, चैत्रो धनुर्धर इत्यादौ चैत्रस्य धनुर्धरत्वायोग एव परैराशङ्कित इति तस्यैव व्यवच्छेदो नान्यधर्मस्य । इह तु चार्वाकनैयायिकादय ऐकध्यमनेकधा च प्रमाणमाहुः अतो नियतद्वैविध्यप्रदर्शनेन एकत्ववहुत्वे प्रमाणस्य प्रतिक्षिपति । एव चायमेवकारस्त्रिधा, अयोगान्ययोगात्यन्तायोगष्यवच्छेदकारित्वात् । यद् विनिश्चयः- अयोग योगमपरैरत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचक ॥ १ ॥ इति । व्यतिरेचको निवर्तक । विशेषणविशेष्याम्यां क्रियया च सहोदित । विवक्षातोऽप्रयोगेऽपि तस्यार्थोऽय प्रतीयते ॥ २ ॥ ध्यवच्छेदफलं वाक्यं यतश्चैत्रो धनुर्धरः । पार्थो धनुर्धरो नीलं सरोजमिति वा यथा ॥ ३ ॥ इति । स होत्यादि । से प्रत्यक्षैकप्रमाणवादी चार्वाक । तादृशेतराणामिति । तादृश्यश्वेत- रामेति द्वन्द्वे पुंवद्भावाभावात् कथमिदमिति न वाच्यम्, सामान्यविशेषभावेन संबन्धात्, यथा-भूतमियं ब्राह्मणीति । तथा च माघ - तदवितथमवादीर्यन्मम त्व प्रियेति प्रियतमपरिभुक्तं यदुकूलं दधानः । मदधिवसतिमागा कामिनां मण्डनथी- नजति हि सफलत्वं वल्भालोकनेन । इति । (शिशु० ११-३३) अत्र हि सफलस्य भावः सफलत्वम्, ततः किं सफलल याति इत्याकाढायो मण्डनश्रीरिति सबन्धः । तथानापि समाचक्षीत चार्वाक - के प्रमाणेतरते । केपां तादृशेत. राणाम् । इति जिज्ञासायामभिधीयते- प्रत्यक्षव्यक्तीनाम् । कचित्तादृशीतराणामित्यपि पाठो दृश्यते । अयम चार्वाकः । निपात एवकार, 1 ·टीका-टिप्पनसहितः प्रत्यक्षव्यक्तिसाधर्म्यद्वारेणाधुनातनप्रत्यक्षव्यक्तीनां प्रामाण्यप्रत्यायकं परप्रतिपादक च परोक्षान्तर्गतमनुमानरूपं प्रमाणान्तरमुररीकर्तव्यम् । परावबोधार्थ च प्रत्यक्ष- मेवैकं प्रमाणं नान्यदस्तीत्युल्लपन् उन्मत्ततामात्मनो लक्षयति । प्रत्यक्षेण परचेतो. वृत्तिसाक्षात्करणाभावाद् व्यापारव्याहारचेष्टाविशेपदर्शनाद् बोधविशेषावगतौ परो- क्षस्य प्रामाण्यं बलादापततीति न्यायात् । स्वर्गादृष्टदेवतादिप्रतिषेधं न प्रत्यक्षेण कर्तुमर्हति, तस्य सनिहितमात्रविषयत्वात् । न चायं तदप्रतिषेधेन खरखरकचार्वाक तामामोति, प्रमाणान्तरं च तत्प्रतिषेधार्थ च नेच्छतीति विषममेतत्कथं कुर्यादिति सविस्मयं नश्वेतः। किं च । प्रत्यक्षमपि कथं प्रमाणता स्वीकरोतीति वक्तव्यम् , गृह्यमाणपदार्थान्वयव्यतिरेकानुकरणात् । तथा हि- तत्समग्रसामग्रीकपदार्थवलेनो. न्मजति, तदभावे विस्फारितेक्षणयुगलस्यापि प्रमातुनॊदीयते इति ब्रूषे, परोक्षेऽपि तर्हि समानमेवैतत् , तदपि बहिरर्थसामर्थ्यादेवोल्लसति, तरसंबद्धलिङ्गशब्दद्वारेण तस्योत्पत्तेः, अन्यथा परोक्षाभासताप्रसङ्गात् । तस्य चालीकत्वे पारमार्थिकपरोक्ष- मामाण्यक्षतेरयोगात्, अन्यथा प्रत्यक्षमपि गगनतलावलम्बिशशधरयुगलावलो- कनचतुरमलीकमवलोकितमिति सकलविशददर्शनानि सत्यताभिमतान्यप्यलीकता- मनुवीरन् । तन्न प्रमाणभूतं परोक्षं कदाचन गृह्यमाणपदार्थसत्ता विहायोत्पत्तु- मुत्सहेत, इति प्रत्यक्षवत्प्रमाणकोटिमारोहति बलादिति स्थितम् ॥ तथा यदपि परै- रुक्तद्वयातिरिक्त प्रमाणसख्यान्तरं प्रत्यज्ञायि, तत्रापि यत्पर्यालोच्यमानमुपमाना- पत्तिवत्प्रमाणतामात्मसाक्षात्करोति, तदनयोरेव प्रत्यक्षपरोक्षयोरन्तर्भावनीयम् । पत्पुनर्विचार्यमाण मीमांसकपरिकल्पिताभाववत्प्रामाण्यमेव नास्कन्दति, न तेन बहिर्भूतेन वा किचिन्नः प्रयोजनम्, अवस्तुवादित्यपकर्णनीयम् । अथ कथमुप- परावबोधार्थ चेत्यादि । प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाण नान्यदस्तीत्येतत् प्रतिपाथावबो. धार्थमुल्लपन् उन्मत्ततामात्मनो लक्षयतीति सवन्धः । कुत इति । एतस्माद् न्यायात् । एनमेव च न्यायमाह-प्रत्यक्षेणेत्यादि । अध्यक्षेण प्रतिपाद्यचेतोवृत्तेः प्रत्यक्षीकरणा- भावात् गोवलीवर्दन्यायेन व्यापारशब्देन चेष्टाविशेषादन्यैव किया गृह्यते, अन्यथा चेष्टाविशेष इति पुनरुक्तं स्यात् । व्याहारशब्द चेष्टाविशेषोऽक्षिपक्ष्मसकोचादिविशिष्टका- यिको व्यापार., तेषा दर्शनात् । बोधविशेषस्य प्रतिपाद्याभिप्रायस्यावगतावभ्युपगम्यमानाया हठात्परोक्षस्य प्रामाण्यमागच्छति । अयमभिप्राय -प्रतिपाद्यस्यावबोधो भवतु, एतदर्थ चार्वाको वचनमुच्चारयति, परस्य च सचेतनतया स्तम्भाम्भोरुहादिभ्यो वैलक्षण्यमिदं च बोद्धमभिप्रेतमिति नाध्यक्षेण लक्षयितु क्षमते, व्यापारादिदर्शनात् प्रतिपाद्यस्य चैतम्यामि प्रायविशेषयोरवगतावङ्गीक्रियमाणाया परोक्षस्य प्रामाण्य वलादायातीति । अदृष्टेति । पुण्यपापे । उन्मजति उत्पद्यते । उदीयते ईङ् गतौ देवादिक. उदेतीत्यर्थः । तत्संवद्धति। भनुमेयवाच्यरूपेण वाद्याथेन सबद्धौ लिङ्गशब्दौ। ~~~- -- wwwA ·न्यायावतारः , मानस्य प्रामाण्यमिति पे। तदुच्यते । प्रथम हि विशददर्शनाधिगतगोपिण्डाविशेषस्य 'यथा गौस्तथा गवयः' इति वाक्याकर्णनाहितास्मसस्कारस्य पुंसोऽटव्यां पर्यटतो, गवयपिण्डविशेषविषयविविक्तदर्शनपुर सरं यत्पूर्वापरगोगवयपिण्डगोचरदर्शन- न्यापारसंपादितजन्मकम् 'अयं तेन सदृशोऽनयोर्वा सादृश्यमिति' सादृश्यविशिष्टपिण्डं पिण्डविशिष्टं सादृश्य गोचरयत्सवेदनमुदीयते तदुपमानमिति । यदाहुस्तद्वादिनः- तस्माद्यदृश्यते' तत्स्यात् सादृश्येन विशेपितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम् ॥१॥ इति । (श्लोकवार्तिके ४४४ पृष्ठे) ततश्च पूर्वापरदर्शनयोः पुरोवर्तिगोगवयपिण्डग्रहणपर्यवसितसत्ताकत्वात् पूर्वा. परपरामर्शशून्यत्वाद् विशदनि सितया शब्दोल्लेखरहितत्वात् तदधिकमन्यभिचरितं ग्यवहारकारि सादृश्यमवस्यदुपमानं स्वपरप्रकाशितया निर्बाधकत्वाच्च प्रमाणम् । पूर्वापरपिण्डातिरिक्तमपर सादृश्यं नोपलभ्यते इति चेत्, कोऽयमुपालम्भी यदि प्रत्यक्षं तत् । यदि प्रत्यक्षे सादृश्यमुपमानगोचरस्वान्न प्रतिभाति, कोऽस्यापराधः । न हि ज्ञानान्तरे तद्गोचरो न प्रतिभातीति निर्गोचरं तदिति वक्तुं शक्यम्, इतर थो. पमानेऽपि प्रत्यक्षनिर्माया व्यक्तिर्न भातीति निर्गोचरमध्यक्षमनुपज्येत। तद् यथा स्वविषयेऽध्यक्ष प्रमाणं तथोपमानमपि । न हि द्वयोः प्रथमानयोरेक प्रति विशेषा- भावे पक्षपातः कर्तुं युक्तः। एतेन प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्मृत्यहादीनामविसंवादकानां परोक्ष. विशेपाणां प्रामाण्यं व्याख्यातमवगन्तव्यम्, समानन्यायानुपातित्वात् । तथा हि-प्रथम. मर्थदर्शनमात्मनि संस्कारमाधत्तं, तादृशदर्शनादसी संस्कारः प्रबुध्यते, प्रवुद्धः पूर्वार्थविपयं स एवायं तज्जातीयो वेत्युलेखन प्रत्यभिज्ञानमुत्थापयति, तस्योर्ध्व- तिरश्वीनभेदसामान्यव्यवस्थापकत्वाद् असजातपूर्वार्थगोचरदर्शनस्य तदुदयाभावात्, यथा गौरित्यादि । यदुत्तम्- कीदग्गवय इत्येव पृष्टो नागरकैदा । नवोत्यारण्यको वाच्यं यथा गोर्गवयस्तथा ॥ इति । (श्लोकवार्तिके ४३३पृष्ठे) पिण्डमिति । पिण्डशब्द. शरीरवृत्तिः पुनपुमक । यदुक्तम्-“मधुपिण्डौ सुगतन्वो. रिति” । यदिति । गवयपिण्डम् । दृश्यते इति । अटव्यामटता पुंसेति शेप । सादृश्यं चेति। गोगवयगतम् । तदन्वितमिति । गोगवयपिण्डसनद्धम् । तदधिकं गोगवयप्रत्यक्षमायादुत्क- लितम् । भवस्यत् निधिन्वत् । ज्ञानान्तर इति । प्रत्यक्षे । तदोचरः उपमानविषयः । तदिति । उपमानम् । व्यक्तिः स्वलक्षणम् । तत् तस्मात् । एतेनेति । उपमानप्रामाण्य- व्यवस्थापनेन । तस्येत्यादि। ननु किमिति सस्कारः म एवाय तजातीयो वेति द्वैध प्रत्य- भिलामान जनयति ? आह-तत्य प्रत्यभिज्ञाशानत्य परापरविवर्तव्यापि द्रव्यमूर्वसामान्य १ मुद्रितपुस्तके " गर्यते " ति पमचे ~~~~ ।

·२० टीका-टिप्पनसहितः तथा स एव संस्कारस्तादृशार्थदर्शनेनाभोगादिना वा प्रबुद्धोऽनुभूतविषयासंप्रमोष. लक्षणं स्मरणमुपजनयति, अदृष्टार्थस्य पुंसः स्मरणानुपपत्तेरिति । अहोऽपि प्रत्यक्षानु- मानासंवेधसाध्यार्थान्यथानुपपन्नत्वलक्षणलिङ्गासंबन्धग्रहणप्रवणः प्रमाणान्तरमिति कथयिष्यते । अर्थापत्तिस्तु प्रत्यक्षादिगोचरीकृते स्फोटा दिपदार्थान्यथानुपपरया दहन शक्स्यादिकं पावकादेरर्थान्तर पूर्वदर्शनगोचरात् समधिकमव्यभिचरित परिकल्पय तीति प्रमाणतां स्वीकरोत्येव, तल्लक्षणयोगात् । एवमन्यदपि प्रत्यक्षगोचराधिक्य - संपादकं निराकाङ्कतया व्यवहारकारि यत्संवेदनं तत्तत्प्रमाणमिति समर्थनीयम् , स्व- परप्रकाशिनिधित्वात्, पूर्वापरसोपानपद्धतिदर्शनोरारकालभावि तत्संख्यासंवेदमवत् । सर्वेषां तेषां परोक्षेऽन्तर्भावः, अन्यथानुपपन्नार्थान्तरदर्शनद्वारेण प्रस्तुतार्थसवेदन- चतुरत्वादिति । किंचिद्विशेषात्तु प्रमाणान्तरपरिकल्पने प्रमाणेयत्ता विशीर्येत, आन. म्स्यप्राप्ते., आवरणक्षयोपशमविचित्रतया ज्ञानप्रवृत्तेविचितत्वादिति । ननु चैवं सति यत्परोक्षस्य द्वैविध्यं वक्ष्यमाणमनुमानशाब्दभेदेन तदपि कथमुपपत्स्यते, तत्रापि घाप्तप्रणीतवचनप्रभवज्ञानस्यार्थान्यथानुपपन्नत्वेनानुमानान्तर्भावो न दुरुपपादः । सतश्चानुमानमेवैकमवशिष्यते तदेव परोक्षशब्देन यद्युच्येत युक्तमास्ते, विदुषा- मभिधानं प्रत्यनादरात् , सत्यमेतत् , एव तु सत्यमेतत् , एव तु मन्यते तद् यद्यपि कयाचि प्रक्रियया- मृदिव स्थासकोशादिषु सदृशपरिणामः, तिरश्चीनसामान्य खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत् , तयो- ईयोरपि निर्णायकत्वात् । यदि पुनद्वैधं प्रत्यभिनाज्ञानं नोज्जृम्भते, तदोव॑तिरश्चीनभेद- मिन्नसामान्यव्यवस्था न स्यादिति । अथ पूर्वमर्थदर्शनम्, तत संस्कारः, ततस्तस्य प्रबोधः, तदनु प्रत्यभिन्नाज्ञानमिति परपराश्रयणनिबन्धनाभावात् प्रथमाक्षसंनिपाते एव प्रत्यभिज्ञा- झानं किं नोत्पद्यते इत्याह-न संजातं पूर्वार्थगोचरं दर्शन यस्य तस्य पुसः प्रत्यभिज्ञाज्ञानोद- यामाषात् , प्रत्यभिन्नाज्ञान हि तादृशदर्शनत संस्कारप्रबोधे, स च सति सस्कारे, सस्कारश्च पूर्वमर्थदर्शने एवेति ॥ आभोगादीत्यादि। आभोगः प्रणिधानमवधानमिति यावत् , आदि- शब्दादभ्यासादिपरिग्रह । तथा च न्यायशास्त्रम्-प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गसादृश्यपरि- ग्रहाश्रयाश्रितसंवन्धानन्तर्यवियोगैककार्याविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदु खेच्छाद्वेषक्रियार्थि- त्वरागधर्माधर्मनिमित्तेभ्य ( गौ० ३-२-४३ ) इति । एतद्वयाख्या च तत एव न्याय- शास्नादवगन्तव्या, इह तु नोच्यते, सुगमत्वात् , प्रन्थगौरवमयाच्च । अनुभूतो विषयो येन तदनुभूतविषय ज्ञानं तस्यासप्रमोषोऽमंशो ज्ञानानुवृत्तिरिति यावत् , स एव लक्षण यस्य तत्तथा । उहोपीत्यादि । प्रत्यक्षानुमानाभ्यामसवेद्य साध्यार्थान्यथानुपपन्नत्वस्वरूपो यो लिङ्गस्य साध्येन साध संबन्धस्तस्यादाने सज्जस्तत्पर इति यावत् । तल्लक्षणयोगादिति । प्रमाणलक्षणोपपत्तेः । सर्वपामित्यादि। एतेषामुपमानादीनाम् । तथा हि-एवमुपमानेऽन्यथा- नुपपन्नार्थान्तरदर्शनद्वारेण प्रस्तुतार्थवेदनचतुरत्वं स्मर्यमाणदृश्यमानयोर्गोगवयपिण्डयोरवि- लक्षणविषाणाद्यवयवयोगित्वमन्यथा नोपपद्यते, यदि तयो. किंचित्सारूप्य न स्यात् । एवं -- ·. न्याथावतारः २१ नुमानान्तर्भावयितुं शक्यं शाब्दम् , तथापि तम्प्रति विप्रतिपद्यन्ते परे। अतस्तस्याहस्य प्रामाण्यं समर्थनीयम् । न चापृथग्भूतस्य तद्विविक्कं वक्तुं शक्यम्, अतः पार्थ- क्येमोपन्यासः । अनेन चैतदुपलक्षयति- अन्येषामपि परोक्षविशेषाणामनुमानान्त- भर्भावसंभवेऽपि यं यं प्रति परेषां विप्रतिपत्तिस्तं तं परोक्षान्निष्कृप्य विविक्तयुक्स्युप- ग्यासेन तस्य तस्य प्रामाण्यमावेदनीयम् । तथा च शास्त्रान्तरे यहादीनां लक्षणं अकारि आचार्यैस्तद् युक्तमेवेत्युक्त भवति । कथ तर्हि मीमांसकपरिकहिपतोऽभावो न प्रमाणम् ' निर्गोचरस्वादिति ब्रूमः। तथा हि-प्रत्यक्षमेवान्वयव्यतिरेकद्वारेण भूतलमेवेदं घटादिनीस्तीति वस्तुपरिच्छेदप्रावीण्यमाबिभ्राणं तदधिकग्राह्यार्थाभावात् प्रसाणान्तर परिकल्प्यमानं निरस्यतीति कि नश्चिन्तया ? तस्य सदसद्रूपवस्तु- ग्राहिणः प्रतिप्राणि प्रसिद्धत्वात् । अथ कदाचिदभिदध्यात् , अध्यक्षं भावांशमेवा. कलयति , इन्द्रियद्वारेणोत्पत्ते , तस्य च भावांशे एवं व्यापारात्, नास्तिताज्ञानं तु वस्तुग्रहणोत्तरकालं प्रतियोगिस्मरणसद्भावे मानसमक्षव्यापारनिरपेक्षमुन्मज्जति । प्रत्यभिज्ञाने इदानी दृश्यमान पर्यायोऽन्यथा नोपपद्यते, यदि पूर्वानुभूत परपरया एतस्य कारणभूतो द्रव्यरूपतयैतदात्मा पर्यायो न स्यात् । तथा स्मरणेऽपि संस्कारोऽन्यथा नोप- पद्यते, यदि पूर्वानुमत्रो न भवति । संस्कारप्रवोधश्च पूर्वानुभवस्मारकः क्वचित्तादृशदर्शनेन, क्वचिञ्चाभोगादिभिरिति प्रागेवाभिहितम् । एवमूहेऽपि कतिपयधूमधूमध्वजव्यक्तीनामव्य- मिचरित साहचर्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानमन्यथा न जाघटीति, यदि सर्वत्र धूमाग्निव्यक्त्यो- रन्यथानुपपन्नत्वलक्षण. सबन्धो न स्यात् । अर्थापत्तौ तु वहिसंयोगात्करतलगतं स्फोटलक्षणं कार्य प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यमाणमन्यथा नोपपद्यते, यदि वझे काचिद्दाहिका शक्तिर्न स्यात् । पूर्वापरसोपानपद्धतिदर्शनोत्तरकालमाविशतादिसख्यासवेदने तु पर्यन्तसोपानानुभव पूर्वानु- भूतनवनवत्यादिसोपानसंस्मरणसंवलितोऽन्यथा न संगच्छते, यदि शतादिसख्या सोपानाना न स्यादिति । एवं यथावुद्धिसंप्रदायमुपमानादिप्वन्यथानुपपन्नार्थान्तरदर्शनद्वारेण प्रस्तुतार्थ- वेदनचतुरत्व भावितम् अन्यथापि कुशलरैभ्यूसमिति ॥ आहत्येति । पूर्वपक्षादिभिनिष्टतय । जहादीनां लक्षणमकारीति । यथा-उपलम्मानुपलम्भनिमित्त व्याप्तिज्ञानमूहः, यथेदमस्मिन् सत्येव भवति असति न भवत्येवेति च । आदिगव्दात्संस्कारोबोधनिबन्धना तदित्याकारा स्मृति', यथा स देवदत्त इति । दर्शनस्मरणकारणक संकलन प्रत्यभिज्ञानम् , यथा तदेवेदमिति । मीमांसककल्पित इत्यादि । ते घेवमाहु - प्रत्यक्षादि प्रमाणपञ्चक. प्राधाद् भावाद् मिन्नत्वादभावस्य ग्राहक पृथगेवाभावप्रमाणम् । न चामावस्यावस्तुत्वेन तग्राहकप्रमाणामाव , अमावस्यावस्तुवे प्रागभावादिभेदानुपपत्ते , यदवस्तु न तस्य भेद., यथा खपुष्पाद , अस्तित्वाभावस्य भेदः प्रागभावः प्रधमाभावोज्न्योन्याभावोऽल्यन्तामाव- धेति । किं च अभावत्यावस्तुत्वेऽर्धानाममाफयं न स्यात् , असांऊर्यहेतो पागमावादेरवस्तु- तयासत्त्वात् , तथा च प्रतिनियतव्यवहारामाव । - ·- २२. टीका-टिप्पनसहितः तदुक्तम्- न तावदिन्द्रियणैषा' नास्तीत्युत्पाद्यते मति । भावांशेनैव सयोगो योग्यस्वादिन्द्रियस्य हि ॥१॥ ( श्लो० वा०, पृ० ४७९) गृहीत्वा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ॥१॥ इति । ( श्लो० वा०, पृ० ४८२) अत्रोच्यते। भावांशादभावांशस्तर्हि अभिन्न भिन्नो वा ? अभिन्नश्चेत्, कथम- ग्रहणम् , भावांशाव्यतिरिकत्वादेव, तरस्वरूपवत् । भिन्नश्चेत् , घटाद्यभावविनि- टुंठितं भूतलमाद्यदर्शनेन गृह्यते इति घटादयो गृह्यन्ते इति प्राप्तम्, तदभावाग्रह- णस्य तनावग्रहणनान्तरीयकत्वात् । तथा च अभावोऽपि पश्चात्प्रवर्तमानस्तानुस्सार- यितुमपटिष्ठः स्यात् , अन्यथा प्रत्यक्षमसंकीर्णस्य संकीर्णनाग्रहणात् भ्रान्तमापनी- पयेत। किं च। प्रमाणाभावादर्थाभावोऽभावप्रमाणेन साध्यते इति भवतोऽभिप्रायः- प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमाणता ॥१॥ (श्लो० वा० पृ०, ४७३ ) तदुक्तम्- न चावस्तुन एते स्युर्भेदास्तेनास्य वस्तुता। कार्यादीनामभाव. को मावो य कारणादिनः ॥१॥ (श्लो० वा०, पृ० ४७४) वस्त्वसंकरसिद्धिश्च तत्प्रामाण्यसमाश्रिता। क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागमावः स उच्यते ॥२॥ नास्तिता पयसो दन्नि प्रध्वसामावलक्षणम् । गवि योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते ॥३॥ शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिता. । शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥४॥ क्षीरे दधि मवेदेवं दनि क्षीर घटे पट. । शशशृङ्ग पृथिव्यादौ चैतन्य मूर्तिरात्मनि ॥५॥ अप्सु गन्धो रसश्चाग्नौ वायौ रूपेण तौ सह । व्योम्नि संस्पर्शिता ते च न चेदस्य प्रमाणता ॥६॥ (श्लोवा०पृ० ४७३-७४) ततोऽभावस्य वस्तुत्वे तद्ग्राहक षष्ठ प्रमाणमभ्युपगन्तव्यमिति । विनि ठितम् रहितम् । तदभावेत्यादि । घटाभावपरिच्छेदस्य घटसद्भावज्ञानपरतन्त्रत्वात् । तान् घटादीन्, असंकीर्णस्य केवलभूतस्य । सकीर्णता घटादिसाहित्यम् । प्रमाणपञ्चकमित्यादि । वस्तुनी १, मुद्रितपुस्तके “ इन्द्रियैरेषा " इति पठ्यते .

·। पायावतार इति वचनात् । तदयुक्तम् । यतः प्रमाणाभावः कथं ग्राह्यः ? तद्ग्राहकप्रमा- णान्तराभावादिति चेत् , तस्याप्यभावग्रहणे तद्ग्राहकप्रमाणान्तराभावो ग्राह्य इत्य- नवस्था। अथ अर्थाभावात्प्रमाणस्य प्रमाणाभावाचार्थस्याभावः प्रतिपद्यत इति मन्येथाः, तदेतदितरेतराश्रय दुर्घटमापद्येत । न यावदर्थाभावो गृहीतः तावप्रमाणा- भावः सिध्यति, अर्थाभावः प्रमाणाभावात्सेत्स्यतीत्यावर्तनात् । अथेन्द्रियवत् स्वय. मविज्ञातोऽपि प्रमाणाभावोऽर्थाभावं ज्ञापयिष्यतीत्यभिदधीथाः, तदयुक्तम् , तस्य तुम्छतया सकलशक्तिविरहलक्षणत्वात्, इन्द्रियस्य तु तद्विपर्यस्ततया ज्ञानोत्पादन- क्षमस्वात् । तस्मात् प्रत्यक्षमेव भूतलादिप्रतिनियतवस्तग्राहिता बिभर्ति । यदि तद्वि. परीतघटादिप्रतियोगिवस्त्वन्तरवैविक्त्य तस्याकलयति नान्यथा, विजातीयव्यवच्छे- दाभावे तस्यैव प्रतिनियतस्वासिद्धेः, सकलसंकर्णितया ग्रहणप्रसङ्गात् , अतोऽधिक- ग्राह्याभावान्निविपयतयाभावाख्यं प्रमाणं यत् परैः पर्यकल्पि तदप्रमाणमिति स्थितम् । द्विधेस्यस्मिन् सत्यपि 'प्रत्यक्षं च परोक्षं च' इति नियतद्वैविध्यप्रदर्शनेन सौगत- परिकल्पितं 'प्रत्यक्षमनुमानं चेति' द्वैविध्यमपक्षिपति, तदाकूतेन तस्यायोगात् । प्रत्यक्षातिरिक्तं हि तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणसंबन्धोपलक्षितकार्यस्वभावानुपलब्धि- रूपलिङ्गनयसंपादितजन्मकमनुमानमेव प्रमाणं न शन्दोहादिकम् , संवन्धविकलस्वा. दिति तदाकूतम् । अयुक्तं चैतत् , प्रत्यक्षानुमानातिरिक्तप्रमाणान्तराभावग्रहणोपाया- भावात् । न तावत्प्रत्यक्षात् प्रमाणान्तराभावावगतिः, तस्य स्वलक्षणविषयत्वेनाभा. पग्राहिताविरोधात्। नापि स्वभावकार्यानुमानाभ्याम् , तयोर्वस्तुसाधनत्वात् । नाप्य- नुपलब्धेः, तस्या अप्यत्यन्ताभावसाधनविरोधात् । सा हि चतुर्विधा वर्ण्यते मूल- भेदापेक्षया, तद् यया-विरुद्धोपलब्धिर्विरुद्धकार्योपलब्धिः कारणानुपलब्धिः स्वभा. वानुपलब्धिश्चेति । न तावद्विस्वोपलब्धेः प्रमाणान्तरस्यात्यन्ताभावः, दृश्यात्मनो A ~~ मावरूपस्य सत्तावबोधार्थ प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुमाने नोत्पद्यते, तत्र घटादिविपयेऽमावस्य मामाण्यम् । कचिद् ‘वस्त्वसत्तेति' पाठ., स त्वमावप्रमाणतेत्यनेन सबन्धनीयः । तदिति । प्रमाणस्य । । तस्यापि प्रमाणान्तरस्य । एवमिति । अमुना यदित्यादिना वक्ष्यमाणप्रकारेण तद्विपरीतेति । ततो भूतलाद्विलक्षणाम् । वैविक्कथ राहित्यम् । तस्य भूतलस्य । तद् ययेत्यादि । विरद्धोपलब्धियथा-नान शीतस्पर्श:, अग्नेरिति ११ विरुद्ध कार्योपलन्धिर्यथा-नात्र शीतस्पर्श , घूमादिति २। कारणानुपलब्धिर्यथा-नात्र धूमः, अग्न्यभावादिति ३ । स्वभावानुपलब्धिर्यधा-नाष धूम., उपलब्धिलक्षणमाप्तस्यानुपलन्ध- रिति ४ । शेषास्तु सप्तापि अनुपलब्धयो धर्मविन्दुप्रभृतिशास्त्रप्रतिपादिता एव चतुएं भेदेवन्तर्भवति, इति प्रतिभटरूपत्वाज न पृभगभिहिता.। दृश्यात्मन इति । दृश्यस्वरूपस्य विरुद्धस्य नरूयादे। ।

·टीका-टिप्पासहित A विरुद्धस्य विधानेन इतराभावसाधनात् , संनिहितदेश एवं प्रतियोग्यभावसिद्धः। एतेन विरुद्धकार्यानुपलब्धिरपि व्याख्याता, तस्या अपि प्रतिषेध्यविरोधिसंनिधापन वारणाभावसाधकस्वात् । कार्यानुपलब्धिरपि तद्देशाशङ्कितकार्यस्यैवाभावं' साध- यति न सर्वत्र, स्वयमसिद्धत्वात् । स्वभावानुपलब्धिरप्येकज्ञानसंसर्गिपदार्थोम्पलभ-, रूपा तद्देश एव प्रतिद्वन्द्वयभावं गमयति । अतः प्रमाणान्तरस्यापि क्वचिनिषेधः स्यात् न सर्वत्र । तन्न प्रमाणान्तरबाधकं समस्ति ॥ प्रत्यक्षानुमानयोश्च प्रामाण्यं कुत इति चिन्त्यम् । न तावत्प्रत्यक्षात् , तस्य निर्विकल्पकतया सतोऽप्यसकल्प. त्वात् । तस्पृष्टभावी विकल्पस्तु न म्वलक्षणाम्भोधिमध्यमवगाहते, तस्कथं तत्रा- प्रविष्टस्तत्स्वरूपं निश्चिनुयात् । अप्रमाणभूताच्च तस्मात्प्रामाण्यनिर्णय इति निबिडजडिमाविष्करणं भवताम् । भनुमानास्प्रामाण्यनिर्णय इति चेत्, न, तस्यापि स्वलक्षणाद् बहिः प्लवनात् । अप्रामाण्यव्यवच्छेदस्तेन साध्यते इति चेत्, न, व्यवच्छेदस्य व्यवच्छिन्नाव्यतिरेकात्, इतरथान्धकारनर्तनकल्पमनुमानमा- सज्येत, निर्विषयत्वात् । किं च । तत्प्रामाण्यनिर्णायकमनुमानं प्रमाणमप्रमाणं वा । न तावदप्रमाणम्, ततः प्रामाण्यासिद्धेः । नापि प्रमाणम् , तत्प्रामाण्यसाधका- भावात् । न हि प्रत्यक्षात् तसिद्धिः, विकल्पशून्यतयाकिंचित्करत्वात् , इस्युक्तम् । अनुमामात्तु तस्साधने विकल्पयुगलं तदवस्थमेवावतिष्ठते तत्प्रामाण्यसाधनेऽप्यनु- मामकल्पना इत्यनवस्था । कि च । गृहीतसंवन्धस्यानुमानं प्रवर्तेत, संबन्धस्त्रिकाल- गोचरो ग्राह्यः, न च प्रत्यक्षं तं लक्षयितुं क्षमते, पूर्वापरक्षणत्रुटितरूपवार्तमानिकक्षण- सदुत्तरकालभाविनो विकल्पस्यापि व्यावहारिकाभिप्रायेण तन्निष्ठताभ्युपगमात् । अनुमानाद् ग्रहीष्यति इति चेत्, ननु तदपि संबन्धपूर्वकं प्रवर्तते, तद्ग्रहणेऽपीय पार्ता इति अनवस्था । तस्मादनुमानमभिलपता गत्यन्तराभावात् तत्संबन्ध. इतरेति । प्रतिषेध्यस्य शीतादे । स्वभानुपलब्धिरिति दृश्यानुपलब्धिः । एकेत्यादि । एकस्य चक्षुरादिज्ञानस्य ग्राह्य चक्षुरादिप्रणिधानाभिमुख भूघटादिवस्तुद्वयमन्यो- न्यापेक्षमेकज्ञानससर्गि कथ्यते, तयेोर्हि सतो कनियता प्रतिपत्ति स्यात्, परिच्छेदयोग्य- ताया द्वयोरप्यविशेषात् । ज्ञाने वस्तुद्वयसंसर्गश्च तदाकारयोरेकस्मिन् ज्ञाने संसर्गाद् वस्तु. नोरप्युपचारेण ससर्गव्यपदेशात् । तत एकस्मिन् ज्ञाने संसर्ग. सबन्धो विद्यते यस्य भूत- लादेर्घटादिनेति प्रकरणात् स्वयमूयम्, स चासौ पदार्थश्च तस्योपलम्मपरिच्छेदो रूप यस्याः स्वमावानुलब्वे. सा तथा; केवलभूतलोपलम्मरूप इति यावत् । तद्देश एवेति । भूतलदेश एव । प्रतिद्वन्द्विनो घटादेः। स्वलक्षणाम्भोधीति । स्वलक्षणं प्रत्यक्षानुमाने, ते एवं विकल्पस्य सामान्यविषयत्वेनाविषयत्वाद् अम्भोधिः । तत्स्वरूपं प्रत्यक्षानुमानस्व- रूपम् । तदितिः। तयो. प्रत्यक्षानुमानयोः । तत्प्रमाण्येति । तस्य प्रत्यक्षानुमानप्रामाण्य- निर्णायकानुमानस्य। तत्साधम इति । प्रामाण्यनिर्णायकानुमानप्रामाण्यसाधने । तदवस्थ.. ।

·ल्यायावतार ३६ ग्रहणप्रवणस्त्रिकालगोचरोऽव्यभिचारी वितर्कोऽभ्युपगन्तव्यः । तथा च प्रस्तुतद्वैविध्य- स्य विघटितत्वात्, अन्यदपि यदेवंविधमविसंवादि ज्ञानं तत्प्रमाणमस्तु इत्यलं शुप्काभिमानेनेति । यदि पुनः साध्यार्थान्यथानुपपन्नहेतुसंपादितमनुमानमिष्येत, तदा प्रत्यक्षमनुमान चेत्यपि द्वैविध्यं घटामटेदेव ; प्रत्यक्षव्यतिरिक्तज्ञानस्य सामस्त्येनानुमा- नेऽन्तर्भावसंभवात्, अन्यथानुपपनार्थान्तरमन्तरेण परोक्षार्थविषयप्रतीतेरभावादिति॥ सांप्रतमन्यथा सूत्रावयवेनैव प्रकृतनियमकारणमाह- मेयविनिश्चयादिति । द्विधैवेति च काकाक्षिगोलकन्यायेनात्रापि संवन्धनीयम् । ततश्चायमर्थःद्वाभ्यामेव प्रकाराभ्यां मेयस्य ग्राह्यार्थस्य निश्चयात् स्वरूपनिर्णयात्, द्वे एव प्रमाणे न न्यून मधिकं चेति । अयमत्राभिप्राय:- स्वसंवेदनं प्रति निखिलज्ञानानामेकरूपतया साक्षा. त्करणचतुरत्वात् नास्त्येव भेदः, बहिरथं पुनरपेक्ष्य कश्चिचक्षुरादिसामग्रीवललब्धस- ताकः स्वावयवव्यापिनं कालान्तरसंचरिष्णुं स्थगितक्षणविवर्तमलक्षितपरमाणुपारि- माण्ढल्यं संनिहितं विशदनिर्भासं सामान्यमाकारं साक्षात्कुर्वाणः प्रकाशः प्रथते, तन्न प्रत्यक्षव्यवहारः प्रवर्तते । यः पुनर्लिङ्गशब्दादिद्वारेण नियतानियतसामान्याका- रावलोकी परिस्फुटतारहितः खल्वात्मनोऽर्थग्रहणपरिणामः समुल्लसति स परोक्षतां स्वीकरोति । न चैतौ प्रकारौ विहाय प्रकारान्तरेण ज्ञानप्रवृत्ति पश्यामः, न चा- पश्यन्तः प्रमाणान्तरपरिकल्पन क्षमामहे, न च द्वयोः प्रथमानयोरेक निह्ववानमुपे. क्षामहे, विशेषाभावात्; तस्मादेतदेव द्वैविध्यमुररीकर्तव्यमिति स्थितम् ॥ १ ॥ सांप्रतं यदस्माभिः प्राग विवृण्वद्भिर्युदपादि, यदुत विप्रतिपन्नाव्युत्पन्नव्या- मोहापोहसहमिहेदं प्रमाणलक्षणमिति तत्सूत्रदर्शनादेव विमलबुद्धयोऽवगच्छेयुः । मन्द- मतयस्तु तावता न भोत्स्यन्त इति तद्धितविधित्सया व्यक्तं प्रमाणलक्षणाभि- धानफलं प्रतिपिपादयिपुरपि सपूर्वपक्षं निराकाई लक्षयेयुस्ते इति तावत् पूर्वपक्ष- मुत्थापयन्साह- प्रसिद्धानि प्रमाणानि व्यवहारश्च तत्कृतः प्रमाणलक्षणस्योक्तौ ज्ञायते न प्रयोजनम् ॥ २ ॥ इह वचनमुच्चारयता विमृश्यभापिणा प्रत्यवमृश्यम्- किमिदं मामकं वचन श्रोतृसंस्काराधायकमुत नेति । इतरथा पर्यालोचितकारितास्य हीयते। श्रोतृसंस्कारा; धायकं चेत्, उच्चारयति अन्यथा विपर्यय इति । एतत्तु प्रमाणलक्षणवाक्यं सकल. मिति । तदप्यनुमान प्रमाणमप्रमाण चेति । पारिमाण्डल्यमिति । परिमण्डलाः परमाणवः, तेषां मावः, यणि अनुशतिकादित्वात् उभयपदवृद्धौ पारिमाण्डल्यं वर्तुलवग, न्यायकुमुद चन्द्रे प्रमाचन्द्रेणाप्येयं व्याख्यातत्वात् । अन्ये तु पारिमाण्डल्यं परमाणुपरिमाणमेव इत्याहुः। मियता नियतेत्यादि । विजातीयेभ्यो घ्यायत्तत्वात् नियत., सजातीयेग्ययाव्यात्वात् सर्व एवानियतः, ततो नियतानियतवासी सामान्याकारक्षेति विग्रहः । एतौ प्रत्यक्षपरोक्षरूपी ॥१॥ म्यागा-

·२६
टीका-टिप्पनसहितः
जनानादिप्ररूढार्थप्रत्यायकत्वादश्रोतृसंस्काराधायकम् । अत आह - प्रसिद्धानि प्रलं.
ढानि, नाधुना साध्यानीत्यर्थः । प्रमाणानि प्रत्यक्षादीनि, परोक्षगतभेदापेक्षया बहु-
वचनं व्यक्तिभेदे सामान्यमपि कथंचिद् भिद्यते इति दर्शनार्थम्। तथा हि
तदविवक्षितव्यक्तिकमेकरूपतां विभर्ति प्रमाणमिति; व्यक्त्यवच्छेदेन पुनरव-
च्छिद्यमानं नानाकारतामादत्ते प्रत्यक्षानुमानशान्दानि प्रमाणानीति, व्यक्ति-
व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तरूपत्वात्तस्य । तथा हि- शब्दाच्चक्षुरादेर्वा दूराद् वृक्ष इति -
प्रत्यये धवखदिरपलाशादिविशेषानपेक्षया साधारणं वृक्षत्वमेव चकास्ति,
तस्मात् तेभ्यो भिन्नं तद्, व्यतिरेकिणाकारेण ज्ञाने प्रतिभासनाद् घटादिवत् ।
परिस्फुटद्धवखदिरपलाशादिविशेषावलोकनवेलायां तु न तदतिरेकिणा रूपेण
प्रकाशते इत्यभिन्नम्, तदव्यतिरिक्तस्य संवेदनात्, तत्स्वरूपवत् । विशेपा-
भिन्नमेव रूपं तात्विकं सामान्यस्य, तस्यैव दाहपाकाद्यर्थक्रियाक्षमत्वात् ।
भिन्नं पुनः कल्पनाबुद्धिविठपितत्वादवस्तुरूपमिति चेत्, न, द्वयोः प्रकाशमानयोरे-
कस्य निहोतुमशक्यत्वात् । अन्यथा भिन्नमेव रूपं स्वाभाविकमितरत्त कल्पनाबुद्धि-
दर्शितमित्यपि वदतां न वदनभङ्गः स्यात् । अर्थक्रियाकारिताविशेषस्तु भिन्नेऽपि
रूपे न दुरुपपादः, तस्यापि ज्ञानसाधारणव्यवहारकरणदक्षत्वात् । न चार्थक्रिया
वस्तुलक्षणमिति निवेदयिष्यामः, तस्मात्सर्वत्र भिन्नाभिन्नौ सामान्यविशेषाविति
दर्शनार्थो बहुवचननिर्देशः । आसतां तावत्प्रमाणानि, व्यवहारश्च तत्कृतः प्रसिद्ध
इति संबन्धः। चशब्दोऽपिशव्दार्थः। तेनायमर्थ.- यदर्थं प्रमाणपरीक्षणमसावपि
जलपानशीतत्राणादिर्व्यवहारोऽनादिरूढः, तन्निरर्थकं प्रमाणलक्षणाभिधानमित्य-
भिप्रायवानपि परः परुपतापरिजिहीर्पयात्मनोऽन्यथा प्राह– प्रमाणलक्षणस्योक्तौ पर
रूपन्यावर्तनक्षमासाधारणप्रमाणधर्मकथनरूपायां ज्ञायते निर्णीयतेऽस्माभिर्न प्रयोजन
तत्फलम् , अतिसूक्ष्मत्वात्तावकाभिसधेरिति काका प्रश्नयत्युल्लण्ठयति चेति । किं च
प्रमाणलक्षणमनिश्चितं वाभिधीयते , निश्चितं वा स्वरूपेणेति पक्षद्वयम् । न ताव-
दनिश्चितम् , अनिश्चितस्य लक्षणत्वायोगात् , उन्मत्तकविरुतवत् । अथ निश्चितम् ,
तत्किमप्रमाणाप्रमाणाद्वा । न तावदप्रमाणात् , अप्रमाणस्य निश्चायकरवायोगात् ।
यदि पुनरप्रमाणमपि निश्चायकमिति संगीर्येत, तदा प्रमाणपर्येपणं विशीर्येत,
नरर्थक्यापत्तेः, अप्रमाणादपि निश्वायकत्वाभ्युपगमात् । अथ प्रमाणात्, तत्किम.
विठपितत्वादिति । उपार्जने विपूर्व. ठप् सौतो धातुः । तस्यापीत्यादि।
तस्य विशेषभिन्नसामान्यस्य ज्ञान च साधारणव्यवहारश्च तयोविधाने कुशलत्वात्, तथा हि-
सामान्यं दूराद् धवलधावलेयादिविशेषाप्रतिभासेऽपि सामान्येन गौौरिति ज्ञानं जनयति,
तथा अय गौरयं गौरिति साधारणव्यवहारं चेति । यदि पुनर्विशेषेभ्यो भिन्नं नाभ्युपगम्येत
सामान्यम्, तदा तनिवन्धनं ज्ञानं सादृश्यव्यवहारश्च प्रलयं यायादिति ॥ २ ॥

·। व्यायावतार: २७ लक्षणम् , लक्षणोपेतं वा। अलक्षणं चेनिश्चायकं प्रमाणम्, तर्हि सर्वप्रमाणानां लक्षणाभिधानमनर्थकम् , तद्व्यतिरकेणाप्यर्थनिश्चयसिद्धेः, भवदभिप्रेतलक्षणनि- श्वायकप्रमाणवत् । अथ लक्षणोपेतम्, तत्रापि विकल्पयुगलमनिवारिसप्रसरमनु- धावति, तल्लक्षणं निश्चितमनिश्चितं वा । न तावदनिश्चितं लक्षणं लक्ष्यं लक्षयति । निश्चयोऽपि प्रमाणादप्रमाणाद्वा। अप्रमाणान्निश्चयासिद्धेः प्रमाणादिति वक्तव्यम् । सदप्यलक्षणं सलक्षणं वा । अलक्षणत्वे पूर्वस्यार्थग्रहणे किं खूणम् । सलक्षणत्वे त्वेत- लक्षण निर्णीतमनिर्णीत चेति तदेवावर्तते। तन्न प्रमाणलक्षणाभिधानोपायोऽस्ति, तस्मात्प्रसिद्धानि प्रमाणानि इत्यङ्गीकर्तव्यमिति ॥२॥ अधुना चार्यागृहीतस्तावकीनोऽभिप्रायोऽस्माभिरिति परं प्रत्याययंस्तन्मत. मनुद्राव्य तदेवानुमन्यमानस्तथापि लक्षणोक्तेः साफल्यमावेदयम्नाह प्रसिद्धानां प्रमाणानां लक्षणोक्तौ प्रयोजनम् । तव्यामोहनिवृत्तिः स्यायामूढमनसामिह ॥ ३॥ एतदभ्यधायि भवता यथा-प्रसिद्धानि प्रमाणानि, ततस्तेषां लक्षणोक्तौ असा. धारणधर्मकथनविपये प्रयोजनं फलं, किमिति शेपः । तदेतदयुक्तम् । यतो यद्यपि प्रतिप्राणि प्रसिद्धानि प्रमाणानि, अन्यथा तत्कृतनिखिलव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् , तदु- च्छेदे च दृष्टहान्याद्यापत्तेः, तथापि केचिद् विततमोहावष्टब्धान्तःकरणास्तत्स्वरूपमनु- भवन्तोऽपि न लक्षयन्ति ततस्तानवलोकयतामस्माक तद्विपये कृपापरीतचंतसां यथावस्थितप्रमाणलक्षणाविर्भावनद्वारेण व्यामोहमेतेपामपसारयाम इति प्रमाणलक्ष- णाभिधानं प्रति प्रवर्तते चेतः। तदिदं प्रयोजनम् - तद्व्यामोहनिवृत्तिः स्याद्- इति, तस्मिन् प्रमाणलक्षणे व्यामोहो विपरीताभ्युपगमवतां विपर्यासलक्षणस्तीर्थ्यांना प्रमाणाप्रमाणविवेकविकलानाम् , अनध्यवसायात्मकस्तु मुग्धबुद्धीनां लौकिकानाम् , तस्य निवृत्तिरविपरीतलक्षणावगमादपगम इत्यर्थः । सा स्याद् भवेत् । केपामि- त्याह- ध्यामूळे विपरीतग्रहग्रस्तं विचित्तता गतं मनोऽन्तःकरणं येपां ते तथा तेपाम् । इहेति लोके । तदयं तात्पर्यायः- यद्यनादिप्रसिद्ध प्रमाणलक्षणं प्रति केचिदपि न व्यामुपेयुस्तदा यद् भवद्धि प्रागुदग्राहि निरर्थकं प्रमाणलक्षणामि- धानमिति, तत् युक्तमेव स्यात् । न चैतदेवम् , तत्र च्यामूढानां दर्शनात् । एतेन तन्मतमनुद्राव्येति । पु सु द्रु ८ कच्छ गमृ सृ पृ गती अनुवत्यनुगच्छति तन्मतम् , सिद्धान्ती प्रयुङ्क्ते, हेतौ इति क्त्वाप्रत्यये अनुगमयति शब्दार्थः, तन्मतत्य चानुगमन- मनुवादमन्तरेण न सभवतीत्यन्येति तात्पर्यम । यद्वा उत्प्रावल्येन द्रावणं-रकेटनं पर्वमुद्- दाव्य ततो नल्योगादि, निराकृत्येत्यर्थः । तीर्थ्यानामिति । यद्यपि सम्पर ससारमाग- रोचरणोपायभूतत्वात् तीर्थ जिनशासनमेवोच्यते. तथापि तीर्थमिव तीर्थम, तर साधवः तीर्णाः, सावर्षे यः । एतेनेति । व्यामूटमनस, प्रतिलक्षणाभिधानेन । । । - ·टीका-टिप्पनसहितः . यदायि दूषणं प्रमाणलक्षणमनिश्चितं निश्चितं वा अभिधीयेत इत्यादि तदपि सिन; साध्यतामध्यप्रतिबद्धत्वान्न बाधाविधायि अस्माकमिति मन्तव्यम् । ज्यामूठमन; सोऽपि प्रति प्रमाणलक्षणप्रकाशने तल्लगतीति चेत्, न, स्वसंवेदनसिद्धस्य वचनेन प्रकाशनात् , तस्य ज्यामोहापोह एव व्यापारात् । यथा विविकभूतलावलोकनेऽपि अध्यक्षाद् यो घटादिवैविक्त्यं न प्रतिपद्यते, कुदर्शनन्यामोहात् , तं प्रत्युच्येत नास्त्यत्र घटः, उपलम्भकारणसमग्रतायामप्यनुपलम्भात् । वैविक्त्यं हि तनाध्यक्षसिद्धम् , वचनाद व्यामोहो निवर्येत; तथेहापि विद्वद्भिद्रष्टव्यम् । नितिं तल्लक्षणमध्यक्षेण, तस्य व्यवसायरूपत्वाद; वचनं पुनर्विपरीतारोपनिराकरणे व्याप्रियत इति स्थितम् । तदेवं प्रमाणलक्षणं सामान्येन प्रतिपाद्य तद्तकुचोऱ्या पर्यहार्याचार्येण ॥ ३ ॥ अधुना तद्विषयामेव संख्याविप्रतिपतिं निराचिकीर्षता ये प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणे प्रमाणव्यक्ती प्राक् प्रक्रान्ते, तयोरपि लक्षणं प्रति विमतिपद्यन्तेऽपरे । अतस्तल्लक्षण- मपि वक्तव्यम् , इति तावत् प्रत्यक्षलक्षणमभिधातुकाम माह- अपरोक्षतयार्थस्य ग्राहकं ज्ञानमीदृशम् । प्रत्यक्षमितरज्ज्ञेयं परोक्षं ग्रहणेक्षया ॥४॥ तत्र प्रत्यक्षमिति लक्ष्यनिर्देशः, अपरोक्षतयार्थस्य ग्राहकं ज्ञानमिति लक्षण- निर्देशः परोक्षोऽक्षगोधरातीतः, ततोऽन्योऽपरोक्षस्तद्भावस्तत्ता तया, साक्षात्कृतत. येति यावत् । अर्यत इत्यर्थः, अवगम्यते इति हृदयम् । अयंत इत्यों वा, दाह- पाकायर्थक्रियार्थिभिरभिलप्यते इति यावत् । तस्य ग्राहकं व्यवसायात्मकतया साक्षात् परिच्छेदकं ज्ञानं तदीदृशमिति, ईदृगेव प्रत्यक्षमिति संटङ्कः । तत्र ज्ञानग्रहणेन यत् सांख्याः प्राहुः- श्रोनादिवृत्ति प्रत्यक्षमिति, तत् तिरस्करोति। श्रोत्रादीनां प्रकृति. विकारतया तद्वत्तेापारलक्षणाया जडतया प्रत्यक्षत्वायोगात्, अर्थपरिच्छित्तिहेतु- तया प्रत्यक्षत्वे आलोकादिजडकारणकलापन्यापारस्यापि प्रत्यक्षतापयेत, विशेषा- भावादिति'। अर्थस्य ग्राहकमित्यस्य ग्रहणेक्षया इति वक्ष्यमाणपदसापेक्षत्वात् । सिद्धसाध्यतामध्यप्रतिवद्धत्वादिति । अयमभिप्राय.यदि न प्रमाणलक्षणममि- धीयतेऽस्माभिस्तदा यदुक्तं - प्रमाणलक्षणमनिश्चितं विधान वाभिधीयेत इत्यादि तत्सम- स्तमपि दूषणमस्माकं लगेदपि, यदा तु स्वतः सतो व्यवसायरूपत्वात् स्वसंवेदनेन निणीतस्य च प्रमाणलक्षणस्य व्यामूदान् प्रति प्रकाशः, कस्तद। दोपावकाश. १ एतच्च व्यामूढमनसोऽपि प्रतीत्यादि पूर्वपक्षमुत्थाप्य स्वत एवातिस्पष्टमाचार्योऽमिधास्यति, तत. स्थितमेतत् न बाधाविधायीति ॥३॥ श्रोत्रादीति । श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका पति पञ्चमी- इति श्रोत्रादनिी- न्द्रियाणि तेषा वृत्तिर्वर्तनं परिणाम इति यावत् । इन्द्रियाण्येव विषयाकारपरिणतानि प्रत्यक्षमिति हि तेषां सिद्धान्तः । अर्थस्य ग्राहकमित्यादि । ग्रहणेक्षयेत्यनेन वाशार्थापेक्षया ? - ·न्यायावतार अमुना बहिरपि येऽर्थकलाकलनविकलं सकलमपि ज्ञानं प्रलपम्ति तातिरस्यति । स्वांशग्रहणे अन्तःसंवेदनं न्याप्रियते यथा तथा वहिरपि, इतरथा अर्थवज्ज्ञान- संतानान्तराण्यपि विशीयेरन् , स्वमदृष्टान्तेन तदनुमानस्योपप्लवमानतापत्तेः, स्व- विज्ञानस्यैव तथा तथा विजृम्भणात् । तथा च प्रमाणप्रमेयप्रतिपायप्रतिपादककार्य- कारणभावादयः प्रलीयेरन्, आत्मव्यतिरेकेणात्मीयपूर्वोत्तरक्षणयोरपि ज्ञानस्य प्रवृत्तिनिरोधापत्तेः । अद्वयविज्ञानतरवसाधनेनानुकूलमाचरसीति चेत्, स्यादेतत्, यदि भवतः प्रमाणपरिदृष्टसकलव्यवहारोच्छेदनकुदर्शनवासनाहितादृष्टाद्वयतत्वपरि- करुपनात् प्रतिकूलं न स्यात् । तन्नार्थविरहेण बहिःप्रमाणभूतज्ञानोल्लासोऽस्ति, निर्हेतु- कत्वप्रसङ्गादिति । ग्राहकमिति च निर्णायकं दृष्टव्यम् , निर्णयाभावेऽर्थग्रहणायोगात्। तेन यत् ताथागतेः प्रत्यपादि- प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् न्या० वि० ४] इति सदपास्तं भवति, तस्य युक्तिरिक्तत्वात् । तथा हि-ते निर्विकल्पकत्वेऽध्यक्षस्यायुक्ती: नेटयन्ति- किलेदमर्थसामर्थ्य नोदीयते, सनिहितार्थक्रियासमार्थग्राहकस्वात् । न चार्थे ध्वनयः सन्ति, तद्धतुविलक्षणकारणान्तरजन्यत्वात्, ततश्वासावुपनिपस्य स्वगोच. रसंवेदनमुत्थापयन् स्वाकारमनुकारयति । तन्न तद्माहिणि विज्ञाने शब्दसंश्लेपो युक्तः। यद् ग्राहकं तत्प्रत्यक्षमिति दर्शयति । न चार्थस्य ग्राहकमित्येतावतैवैतत् सिद्धमिति वाच्यम्, यत आत्मस्वरूपस्यार्थस्य प्राहकमित्येतावताप्यर्थस्य ग्राहक भवत्येव । न चैव केवलस्वांश- माहिणः स्वसवेदनस्य प्रत्यक्षाव्यवच्छेदः, वहिरनिराकरणपरान् योगाचारादीनधिकृत्यैव प्रहणेक्षयेति वक्ष्यमाणपदस्यायोजनात् । बहिरपीति । न केवलमन्तर्मुखाकारेण ज्ञानमर्थ- महणशून्यम्, चिद्रूपस्यैव तथा प्रतिभासनात्, अपि तु वहिर्मुखाकारेणापि । ये इति । योगा- चारादयः। इतरथेत्यादि। सतानो सानप्रवाहः, तस्मात् विवक्षितादन्ये संतानान्तराणि । सदनुमानस्य सतानान्तरसाधकानुमानस्य, तथा हि- विवक्षितदेवदत्तादेरन्यत्र यतदत्तादौ व्यापारव्याहारौ युद्धिपूर्वको, व्यापारल्याहारत्वात्, सप्रतिपनव्यापारव्याहारवद्, इति संता- नान्तरसाधकानुमानम् । तस्मिन् व्यापारव्याहारयो नकार्यत्वेन प्रतिबन्धनिश्चयात् । एतस्य चानुमानस्य स्वप्नदृष्टान्तेनोपप्लवो भ्रान्तत्वम् । तथा हि- यथा सर्वे प्रत्यया निरालम्बमाना', प्रत्ययत्वात्, स्वग्नप्रत्यवदिति भवदभिप्रायेण वहिरर्थसाधनस्य निरालम्बनतया वाघार्धामावः, तथा सतानान्तरसाधनस्यापि निरालम्बनतया संतानान्तरामावः। व्यवहारेति । व्यवहारोऽ- बलाबालगोपालहालिकादिप्रसिदः। न चाय भ्रान्त., क्रियाविरोधप्रसन्नात् । तथा हि-प्रमाद् बह- लामोदमोदकादनमिव सौगतानामुपलशफलभक्षण सुगतपदद्वयाराधनवद्वा खरोष्ट्रदासीपटपर्यु. पास्तिथ्य प्रसजति ; न चैतद् युगान्तेऽपि दृश्यते, तन्नायं नान्तः। तदेविति। तस्य घटादेर- र्धस्य ये हेतवो मृदादयस्तेभ्योऽन्यानि यानि ताल्वादीनि कारणानि तज्जन्यत्वाद अमावित्यर्ध। उपनिपत्येति । निकटीभूग । स्वाकारम् अर्थाफारम् । तदाहिणि अर्धमाहिणि । - ।

·३० टीका-टिप्पनसहितः . किं च यद्युत्पादकार्थोपयोगेऽपि तं तावन्न गृह्णीयात् , संवेदनमपि तु स्मरणसंपा- दितं तदभिधायकध्वनिसंयोजनं प्रतीक्ष्यमाणं तावदासीत, तर्हि दत्तो जलाञ्जलि. रर्थग्रहणस्य। तथा हि- तमर्थमपश्यंस्तस्मिन्-गृहीतसंकेतं तदभिधायकं ध्वनि नानु. स्मरति, उपायाभावाद्, अननुस्मरंश्च पुरोवर्तिन्यर्थे न योजयति, स्मृत्युपस्थापन- व्यतिरेकेण तद्योजनाशक्तेः, अयोजयंश्च भवदभिप्रायेण न पश्यतीति धान्ध्यादान्ध्य- मापयेत । यदि चेन्द्रियजमपि ज्ञान विकल्पकलुषितमिण्येत, तदा तदपि मनो- राज्यादिविकल्पवद् विकल्पान्तराविर्भावे सति निवर्तेत; नचैतदस्ति, संनिहितगो- पिण्डगोचरस्य चक्षुर्जसवेदनस्याश्वादिविषयविकल्पोदयेप्यनिवर्तनात् , संहृतसकल- विकल्पस्यापि च परिस्फुटसनिहितार्थविषयदर्शनसिद्धेः। तन्नाक्षजं ज्ञानं शब्द. संपर्कमनुभवति । अन्न प्रतिविधीयते- यत्तावदुक्तम् , अशब्दकार्थसामोद्भवत्वाद् ध्वनिरहितमध्यक्षमिति, तदयुक्तम् , न हि शब्दासपृक्तार्थजमित्येतावतैवाभिलाप- विनाकृतमिति वक्तुं शक्यम्, अन्यथा जडार्थजनितमिति जडमपि तत् स्यात् । अथ बोधरूपमनस्कारसाहित्याद् न जडमिति ब्रूषे, तथा सत्यभिलापससृष्टमनस्कार- संनियोगात् सामिलापमपि स्यात् । किं च विविकाः परमाणवः स्वाकारार्पणद्वारेण स्वगोचरं ज्ञानमुत्पादयन्त. कथमसन्तमात्मनि स्वावयवव्यापिनं कालान्तरसचरि- प्णुमाकारं तत्र प्रथयन्ति । विभ्रमादिति चेन्न, इदानीमर्थे यदस्ति तदेव प्रतिभाति, तत्रासतोऽपि स्थूराकारस्य प्रतिभासनात् । तथा शब्दोऽपि यद्यविद्यमानोऽर्थे तग्राहिणि ज्ञाने प्रतिभासेत, किं येत ? यच्चोक्तं-स्मरणजनितशब्दसंयोजन प्रतीक्ष्यमाणमर्थोपयोगेऽपि यद्यासीतेत्यादि यावदान्ध्यमापद्यत तत् तावकपक्षेऽ- तमिति अर्थम् । धान्ध्यादिति । धन्ध्यो जड तस्य भावो धान्ध्य जाडयम्। विनिश्चय- टीकायाम्- धन्ध्यो जड इति। क्वचित् ध्यान्ध्या दिति पाठस्तदैव व्याख्या- धियो बुद्धेरान्ध्यं ध्यान्ध्य जाड्यम्, परं नाय पौराणिक । संहृतेत्यादि । संहृतविकल्पावस्थायां सनिहितार्थ- विषयविशददर्शनाभिधाननेन्द्रियजवोधस्य विकल्परूपता निरस्यति, तथा हि- इन्द्रियजो घटादिबोधो विकल्परूपो न भवति, सहृतसकलविकल्पस्यापि पुंसो जायमानत्वात्, य पुनर्विकल्परूपो नासौ सहृतसकलविकल्पस्य जायते, यथा मनोराज्यादिविकल्प , न चाय सहृतसकलविकल्पस्य न जायते, तस्माद् विक्ल्परूपो न भवतीत्यत्रानुमानम् । विकल्परूप- ताभ्युपगमे सहृतसकलविकल्पस्य न प्रादु प्यादिति वाधकम् । तत्रेति ज्ञाने । तत्रासतो- ऽपीति । परमाणुलक्षणेऽर्थेऽविद्यमानस्यापि प्रतिमासनात्, ज्ञाने इति शेष. । तावकपक्षे- ऽपीति । अयमत्रामिप्राय 'यश्चोभयो समो दोष. परिहारोऽपि वा समः । नैक पर्यनुयोज्यः स्यात् तादृगर्थविचारणे ॥ १ ॥ इति । (श्लो० वा.) १ मुद्रितपुस्तके “ तस्माद्यत्रोभयोर्दोप पर्यनुयोक्तव्य. " श्ति पट्यते । १ - ·न्यायावतारः AUR पि समानम् । तथाहि- स्वलक्षणविषयन्द्रियजनिर्विकल्पकज्ञानसद्भावेऽपि न ताव. दिदंतयानिदंतया वार्थव्यवस्थितिः, यावद्विधिप्रतिषेधद्वारेण विकल्पयुगलकं पाश्चात्य नोदयते, यत्रैवांशे विकल्पं जनयति, तत्रैवास्य प्रमाणता- इति वचनात् । निर्विकल्पकस्य सतोऽपि व्यवहारं प्रत्यसत्कल्पत्वात् । स च विकल्पः संकेतकाल- भावितमभिलापसामान्यमनुस्मरत एवोत्पत्तुमर्हति, अभिलापसामान्यस्मरणबीजं घ कुतः प्रबुध्येत १ तादृशदर्शनादिति चेत्, ननु तदपि दर्शनं निर्विकल्पकत्वादर्थ नातिशेते, तत्कथं सामान्यविषयविकल्पवीजं प्रबोधयेत् ? अर्थ पुनः सामान्य- म्यवसायात्मिकां बुद्धिं न जनयेदिति भवता कदाग्रहः । तदर्थवत् तद्विषयं दर्शनं म्यवसायशून्यत्वात् नाभिलापसामान्यगोचरस्मरणवीजं प्रबोधयति, तदप्रबुद्धं न स्मरणं जनयति, अजातं स्मरण न शब्द योजयति, अयोजितः शब्दो नार्थ निश्चा- ययति, अनिश्चितोऽर्थो न व्यवहारमवतरति, अनवती! नादृष्टाद्विशिष्यते, अवि- शिष्ट प्रमातुरान्ध्यं लक्षयतीति । तस्माद्यथाकथंचिनिर्णयाभावात् स्वयमप्रतीतमपि निर्विकल्पकदर्शनं वासनाप्रबोधद्वारेण विकल्पमुत्थाप्यात्मव्यापारमभिलापयति कति- चिदंशविषयम् , तथार्थोऽपि यदि चक्षुरादिसामग्यन्तःपातित्वेनाप्रतीत एव स्वयम् , तथास्वभावत्वात् । संकेतकालभाविताभिलापसामान्यविषयात्मसंस्कारप्रबोधद्वारेणा- त्मविपयमभिलापसंसृष्टं संवेदनमुल्लासयेत् नात्यन्तमयुक्तं पश्यामः । न चाय सविकल्पको बोधो मनोराज्यादिविकल्पकल्प । चक्षुरादिसामग्रीसंपाद्यत्वात् । इतरस्य तु मनोमात्रप्रभवत्वात् । अतः कथं तद्वद्विकल्पान्तराविर्भावे निवर्तेत ? मानसविकल्प- स्यैव विकल्पान्तरेण निवर्तनात्, अस्य तु कारणसामर्थ्येन बलात् प्रवृत्ते । एतेन सहृतसकलविकल्पावस्थायां नैष प्रादुःप्यादित्येतदपि प्रतिक्षिप्तम् , अस्य प्रमातु- रिच्छया संहर्तुमशक्यत्वात् , मानसविकल्पसंहरण एव तत्सामोपपत्तेरिति । एतच शब्दसंपृक्तप्रत्यक्षपक्षादपि एकान्तनिर्विकल्पकप्रत्यक्षपक्षस्य पापीयस्ता दर्शयनि- नोदयते इति । अय वयेत्यांदिदण्डकधातु, नोदयतीति पाठे तु अट पट इट किट कट इ गतौ इत्यस्य प्रयोग । स्मरणवीजमिति । स्मृते कारणत्वाद् वीजमिव वीजं सस्कार । तस्मात् यथा कथंचिदिति । तस्मादिति हेतौ पञ्चमी, यथेति दृष्टान्तो- पदर्शनार्थ., कथंचित् केनचित् प्रकारेणेति । अयमिति । इन्द्रियजः । विकल्पकल्प: विकल्पसहशः, कल्पशब्दस्य उपमार्थत्वात् । यदाह-- सामर्थ्यवर्णनायां च छेदने करणे तथा । औपम्ये चाधिवासे च कल्पशब्दं विदुर्बुधा ॥ १ ॥ चक्षुरादीति । आदिशद्वाद् रूपावलोकमनस्कारादयो गृह्यन्ते । इतरस्येति । मनोगज्यादिविकल्पस्य । तद्वत् मनोराज्यादिविकल्पवत् । एप इन्द्रियजो विकल्पः । पापीयस्तामिति । पापं पातकं तद्योगात् पक्षोऽपि पापः, । ततोऽयमनयोरतिशयेन पापः, - ·३३ टीका-टिप्पनसहित रस्माभिरुदप्राहि । परमार्थतः पुनः प्रत्यक्ष साक्षाच्छब्दोल्लेखो नेष्यते, विशदव्यव सायेनार्थसाक्षात्करणचतुरवात्तस्य । केवलं तदपि संनिहितं परिस्फुटं स्वावयवम्या- पिनं कालान्तरसंचरिष्णुं स्थगितक्षणविवर्त अलक्षितपरमाणुपारिमाण्डल्यं पदार्था- न्तरैः सह समानासमानाकारं स्वपरमाणूनां सामान्याकारं स्तम्भादिकं पदाथ गोचरयतीति सविकल्पमित्युच्यते, परपरिकल्पितक्षणक्षयिविविक्तपरमाणुलक्षणस्वल- क्षणग्रहणप्रवणनिर्विकल्पप्रत्यक्षप्रतिषेधार्थ कथंचिदभिलापसंसर्गयोग्यगोचरसादर्श- नार्थ वा । एवं च प्रत्यक्षगोचरीकृतेऽर्थे संज्ञासज्ञिसंबन्धग्रहणादयस्त द्विषयाः शान्दव्यवहाराः सर्व एव निरुपचरिता घटन्ते इत्युक्तं भवति । यदि पुन शब्द- संसर्गयोग्यप्रतिभासमध्यक्षं न स्यात्, ततः को दोपः इति चेद् , विकल्पानुस्थानेन सविकल्पव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । तथा हि-निर्व्यवसायं दर्शनमित्यतः पाटवोपेतमपि स्मृतिबीजाधानं तदुत्तरकालभावि वा तादृशार्थदर्शनं तत्प्रबोधनमभ्यासवासनापाट वेऽपि न विधातुमलम् , यतः सामान्य विकल्पोत्पत्त्या व्यवहारः प्रवर्तेत, क्षणिकत्वा. दिषु सकलकालं निर्विकल्पकाध्यक्षदृष्टतयाभ्युपगतेष्वपि तददर्शनात् । तस्मात् यत्र कुत्रचिदाशे पाश्चात्यन्यवहारप्रवृत्तिस्तत्र प्राचीनं संवेदनं निर्णायकमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा क्षणिकत्वायंशवत् सर्वाशेषु व्यवहारः प्रलीयेत । तन्न कदाचन कल्पनापो. ढत्वं प्रत्यक्षस्य प्रमातुरपि प्रतीतिगोचरचारितामनुभवति । अप्रतीतं चास्तीति अद्धातुं दुःशकम् , अतिप्रसङ्गादित्यलक्षणम् । अभ्रान्तत्वमपि न जाघटीति, भवद. भिप्रायेण स्थिरस्थूरार्थग्राहिणः संवेदनस्य विपर्यस्तरूपत्वात् , तद्विपरीतस्य तु स्वम- कालेऽप्यप्रकाशमानत्वात् । तथदि यथावस्थितार्थवाहित्वमभ्रान्तत्वम् , तन संभ: वत्येव, विविक्तक्षणक्षयिपरमाणूनां कदाचिदप्यप्रतिभासात्, तेषां च पारमार्थिक वात् । अथ व्यावहारिकाभिप्रायेण यदिदं घटादिकं स्वलक्षणमर्थक्रियाक्षमम् , तत्र या भ्राम्यति तदभ्रान्तमित्यभिप्रेतम् , तर्हि कल्पनापोढपदमुत्सारणीयम्, इदानी- गुणागाद्वेष्ठेयसू ( सिद्ध० ७-३-९) इतीयस् । उदग्राहीति । उपन्यस्तम्, उत्पूर्व ईनन्तो अहिरुपन्यासे वर्तते । यदजयः- उग्राहितमुपन्यस्ते बद्धाग्न्याहितयोरपि --इति । समानासमानाकारमिति । सजातीयैः सह समानाकारं विजातीयैः पुनरसमानाकारम् । संबधग्रहणादम इति । आदिग्रहणाद् विशेषणविशेष्यभावग्रहः । तथाहीत्यादि।अभ्यास- वासनापाटवेऽपि अभ्यासाद्वासना अभ्यासवासना। वासनेति पूर्वज्ञानजनितामुत्तरशाने शक्ति- माहुस्तद्विदः । तस्याः पाटव तस्मिन्नपि संति, अलम् समर्थम्, निर्व्यवसायति च विशेषण- द्वारेण हेतुरुक्त , निर्विकल्पत्वादाचोत्तरदर्शने कर्तृणीति संस्कारतद्वोधन यथाक्रम कर्तु न पारयत इत्युक्त मवति । यत इति । स्मृतिवीजाधानतत्प्रतिवोधनाभ्याम् । तदर्शनादिति । व्यवहारादर्शनात् ।

·न्यायावतारः ३३ . मनेन सहावस्थानाभावात् । व्यवहारावतारिणो घटादिस्वलक्षणस्य निर्णयेनैव ग्रह- णात् , अन्यथा व्यवहाराप्रवृत्ते , दृष्टस्याप्यदृष्टानतिशयनात् । तस्मात् व्यवसाया- स्मकमध्यक्षमित्येतदेव चार्विति स्थितम् ॥ अपरोक्षतया-इत्यनेन तु परोक्षलक्षणसंकी- र्णतामध्यक्षस्य परिहरति, वस्य साक्षात्कारितया अर्थग्रहणरूपत्वादिति । ईदृशम्- इत्यमुना तु पूर्वोक्तन्यायात् सावधारणेन विशेषणकदम्बकसचिवज्ञानोपप्रदर्शनात् परपरिकल्पितलक्षणयुक्तस्य प्रत्यक्षतां प्रतिक्षिपति । एव च यदाहुः-इन्द्रियार्थसनि. कोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् , तथा, सत्सप्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम् इत्यादि, तदयुक्तमित्युक्तं भवति, अपूर्वप्राद- र्भावस्य प्रमाणवाधितत्वात् , अत्यन्तासतां शशविपाणादीनामप्युत्पत्तिप्रसङ्गात् । तस्मादिदमात्मरूपतया विद्यमानमेव विशेषकृद्धेतकलापसनिधानात् साक्षादर्थग्रहण- परिणामरूपतया विवर्तेत, तथा चोत्पन्नजन्मादिविशेषणं न सभवेत् । अथैवंविधा- र्थसूचकमेवैतद्-इत्याचक्षीथाः, तथा सत्यविगानमेवेत्यास्तां तावत् । अधुना परोक्ष- लक्षणं दर्शयति-इतरदित्यादि। अपरोक्षतयार्थस्य ग्राहकं ज्ञान प्रत्यक्षमित्युक्तम् , तस्मादितरदसाक्षादर्थग्राहकं ज्ञान परोक्षमिति ज्ञेयमवगन्तव्यम् । एतदपि स्वसवेदना- पेक्षया प्रत्यक्षमेव, बहिरर्थापेक्षया तु परोक्षव्यपदेशमक्षुत इति दर्शयन्नाह-ग्रहणेक्षया इति, इह ग्रहण प्रक्रमाद् वहिः प्रवर्तनमुच्यते, अन्यथा विशेपणवैयथ्यं स्यात् , तस्येक्षा अपेक्षा तया, बहिःप्रवृत्तिपर्यालोचनयेति यावत् । तदयमर्थः-यद्यपि स्वय प्रत्यक्षम् , तथापि लिङ्गशब्दादिद्वारेण बहिर्विपयग्रहणे साक्षात्कारितया व्याप्रियते इति परोक्षमित्युच्यते । एतच्च बुभुत्सितार्थान्यथानुपपन्नार्थान्तरप्रतीतिवशादुमय- धर्मकमिति । सामान्यलक्षणसद्भावादेकाकारमपि विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ द्विधा भिद्यते । तद्यथा- अनुमान शाब्दं चेति । यतोऽद्यापि शब्दस्यार्थान्यथानुपपन्नत्वमेव परे न प्रतिपद्यन्ते, न चापृथक्कृतस्य तद्विविक्तं वक्तु शक्यम् , अतो भेदेनो- । पन्यासः ॥४॥ अन्यथेत्यादि । निर्णयेन ग्रहणाभावे व्यवहाराप्रवृत्ते , दृष्टस्यापि क्षणिकस्वलक्षणस्य अदृष्टादनतिशायन अविशेष अदृष्टादनतिशायन तस्मात् । घन्युपसर्गस्य बहुलम् ( सिद्ध० ३-२-८६) इति बहुलग्रहणात् क्वचिदुत्तरपदस्य वा दीर्घत्वेन नरकनारकादिवदतिशयन- मतिशायन वेति संभवति ॥ इन्द्रियार्थसंनिकत्यादि । अत्र सूत्रे यत इत्यध्याहार्यम्, ततोऽयमर्थ ---इन्द्रियार्थसनिकर्षोत्पन्नत्वादिविशेषण ज्ञान यत इन्द्रियार्थसनिकर्षादेर्भवति तत्प्रत्यक्षम्। ज्ञानं तु प्रत्यक्षप्रमाणफलम्, हानोपादानादिबुद्धथपेक्षया तु तदपि ज्ञान प्रमाण- मेव । अव्यपदेश्य व्यवसायात्मकमिति , पदद्वयेन निर्विकल्पसविकल्पकभेदेन प्रत्यक्षस्य द्वैविध्यमाह, शेषाणि तु ज्ञानविशेषणानि । सत्सप्रयोगेत्यादि । सता विद्यमानेन वस्तुना इन्द्रियाणां संप्रयोगे संवन्धे सति पुरुषस्य यो ज्ञानोत्पादस्तत्प्रत्यक्षम् । आदिशब्दात् न्याया-५ - ·३४ टीका-टिप्पनसहितः तत्र तावदनुमानलक्षणमभिधित्सुराह - साध्याविनाभुनो लिङ्गात्साध्यनिश्चायकं स्मृतम् । अनुमानं तभ्रान्तं प्रमाणत्वात्समक्षवत् ॥ ५॥ साध्याविनेत्यादि । इहाप्यनुमानमिति लक्ष्यनिर्देशः, तस्य प्रसिद्धतया अनूय- स्वात् । साध्याविनाभुनो लिङ्गात् साध्यनिश्चायकमिति लक्षणनिर्देशः, तस्याप्रसि- द्वतया विधेयस्वादिति । अत्राप्यनुमानशब्दस्य कर्नादिकारकव्युत्पत्तिक्रमणार्थकथन प्रमाणशब्दवद् द्रष्टव्यम् । ततश्चेहापि लिङ्गग्रहणसाध्याविनाभाविरवलक्षणलिङ्गस- बन्धस्मरणकालात् अनु पश्चान्मीयते परिच्छिद्यतेऽर्थोऽनुमेयपावकादिर्येन ज्ञानेन तदनुमानमिति । तत् किंभूतमित्याह-साध्यनिश्चायकमिति। साधनमर्हति साध- यितुं वा शक्य इति साध्योऽनुमेय इत्यर्थः, तस्य निश्वायक तत्स्वरूपनिर्णायकमिति यावत् । तस्कुत इस्याह-लिगात् , लिङ्ग यते गम्यतेऽर्थोऽनेनेति लिङ्ग हेतुः तस्मात् । किंभूतादित्याह साध्याविनाभुन इति । विना भवतीति विनामु, ततोऽन्यदविनामु, साध्येनाविनाभु साध्याविनाभु, साध्यं विमुच्य यग्न भवतीत्यर्थः, तस्मात् साध्य- निश्चायकं ज्ञान तदनुमानं स्मृतम् अभिप्रेत नीतिवद्भिरिति संवन्धः । तत्र लिङ्गात् साध्यनिश्चायकमित्यनेनानुमानस्य प्रत्यक्षशान्दलक्षणसंकीर्णतां वारयति । साध्या- विनाभन इत्यनेन परप्रणीतलिङ्गलक्षणव्युदासमाचष्टे । ततश्च यत्परे प्रोचुः-पक्षधर्म- त्वान्वयव्यतिरेकलक्षणरूपत्रयोपलक्षितानि त्रीण्येव लिङ्गानि अनुपलब्धिः स्वभावः - कार्य चेति । तदुक्तम्- अनुमेयेऽथ तत्तुल्ये सद्भावो नास्तितासति । निश्चितानुपलम्भात्मकार्याख्या हेतवस्त्रयः ॥ इति । NAHANA NRN साक्षात्कारिप्रमासाधन प्रत्यक्षमित्यादि गृझते ॥ ४ ॥ अनूद्यत्वादिति । ननु वदेरनुपूर्वस्य नाम्नो वदः क्यप् च (सि० हे० ५-१-३५) इति क्यप्प्रत्ययो न प्राप्नोति, अनुपसर्गादित्यधिकारानुवृत्ते , ततो व्यजनान्तत्वाद् ध्यणि अनुवाद्यत्वादित्येव स्यात् । सत्यम्, अनुवदनमन्त्, संपदादित्वात् मावे क्विप्, ततोऽनूदि अनुवादविषये साधु इति साध्वर्थे येऽनूद्यत्वादिति । पक्षधर्मान्वयेत्यादि । परे बौद्धाः । तदुफमिति । दिग्नागेनेति शेष । अनुमेयेत्यादि। अनुमेयः पक्षः, तत्र सद्भाव. प्रत्य- क्षतोऽनुमानतो वा हेतोर्दर्शनम् , तत्र प्रत्यक्षतः कस्मिंश्चित् प्रदेशे धूमस्य, अनुमानतः शब्दे कृतकत्वस्य । तथा तत्तुल्ये साध्यसद्भावाद् अनुमेयसमे सपक्षे इत्यर्थः, असति विपक्षे नास्तिता निश्चिता तृतीय रूपम् । निश्चित इति लिनविपरिणामेन पूर्वयोरपि रूपयोर्योज्यम् । यद्विनिश्चये- अन्ते वचनानिश्चितत्व त्रिप्वपि रूपेषु द्रष्टव्यम् इति, एतल्लक्षणा अनुपलब्धि- स्वभावकार्याख्यानयो हेतवः । यथा क्वचिद्देशे न घट , उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः । . .

·न्यायावतारः तथान्ये अस्येदं कार्य कारणं संयोगि समवायि विरोधि चेति लैझिकम्-इति : तथा, पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोदृष्टमित्यादि। तद्वालप्रलपितप्रायमित्यवगन्तव्यम् , सर्वन साध्याविनाभावित्वस्यैव गमकत्वात् तद्वहितस्य तु त्रैलक्षण्यलक्षितस्याप्यगम- करवात् , इतरथा तत्पुत्रत्वादीनामपि गमकत्वप्रसङ्गात्, नियमवत् । त्रैलक्षण्य लक्षणं म यस्किंचित् , तेनायमप्रसग इति चेन्न, नियमेन साध्याविनाभावित्वस्यैवोद्दीपनात् , तच्चेदस्ति किं त्रैलक्षण्यापेक्षया, तस्यैव गमकत्वात्। तथा हि-जलचन्द्रानभश्चन्द्रम् , कृत्तिकोदयाच्छकटोदयम् । पुष्पितैकचूतात्पुष्पिताशेपचूतान् , चन्द्रोदयाकुमुदाकर- प्रबोधम् , वृक्षाच्छायामित्यादि पक्षधर्मस्वविरहेऽप्यनुमिमीमहे । कालादिकस्तत्र धर्मी समस्त्येव, तव पक्षधर्मता लिङ्गस्य गृह्यते इति चेन्न, अतिप्रसङ्गात्। एवं वृक्षोऽयम् , शिंशपात्वात् । अग्निरत्र, धूमात् । अन्य इति वैशेषिकाः । आस्पदम् कार्य कारणं सयोगि समवाय विरोधि चेति । लैङ्गिकमिति। लिङ्गाज्जातं लैङ्गिकम् , लिङ्ग- दर्शनाद् यदव्यभिचारित्वादिविशेषण ज्ञानं तद् यत. परामर्शज्ञानोपलक्षितात् कारकसमूहाद् भवति तलैङ्गिकमिति यावत् । तथा हि-कार्य कारणपूर्वकत्वेनोपलम्मादुपलभ्यमानं कारणस्य गमकम् । यथा-विशिष्टनदीपूरोपलम्मादुपरि वृष्टो मेघ इति । तथा हि-प्रचुरतरफलफेन- पर्णकाष्ठादिवहनविशिष्टस्य नदीपूरस्य वृष्टिकार्यत्वेन पूर्वमुपलम्मात् तदुपलम्मे सति युक्त- मनुमानम् अयं नदीपूरो दृष्टिकार्यः, विशिष्टनदीपूरत्वात् , पूर्वोपलब्धविशिष्टनदीपूरवत् , पूर उमयतटव्यापकोदकसंयोगः । कारणमपि कार्यजनकत्वेन पूर्वमुपलब्धेरुपलभ्यमान कार्यस्य लिङ्गम् । यथा विशिष्टमेघोन्नतिवर्षकर्मण इति। अथ कारणस्यावश्य कार्यजनकत्वेनानुपल- म्भात्, कार्याणां चानियतात् कारणादुत्पत्तेर्व्यभिचार । तथा हि- मेघोन्नतिसद्भावेऽप्येकदा वृष्टिर्न दृष्टा, कार्य चानियतात् कारणादुत्पद्यमान दृष्टम् । यथा वृश्चिकाद् वृश्चिको जायते गोमयात् सपीच्चेति, तत्कथं कार्यात् कारणविशेषप्रतिपत्ति. कारणाच्च कार्यविशेषस्येति ? नैतदेवम् , कारणविशेषस्य कार्यविशेषगमकत्वम्, कार्यविशेषस्य तु कारणविशेषगमकत्वमित्य- भ्युपयमात् । यस्तु विद्यमानमपि विशेषं नावबुध्यते, तत्र तस्यापराधो नानुमानस्येति । तथा धूमोऽग्ने संयोगी । अथ सयोगस्योमयनिष्ठत्वाविशेषे कथमेक नियमेन हेतुरपरं च साध्य- मिति व्यवस्था ? सत्यमिदम् , अविनामावेऽपि समानमुत्पश्याम । तथा हि-अविनाभावस्यो- भयनिष्ठत्वात् कथमेषा व्यवस्थेति । अथ यस्योपलम्मादनुमेये प्रवृत्तिस्तदेव साधन नान्य- दिति चेत् , सयोगित्वेऽपि समानमेतत् । समवायी चोष्णस्पर्शो वारिस्थ तेजो गमयतीति । विरोधी च यथा-अहिर्विस्फूर्जनविशिष्टो नकुलादेर्लिङ्गम् , वहिर्वा शीतामावस्येति । नैया- यिकाश्चाहुः-पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतोऽदृष्टमित्यनेन सूत्रावयवेन तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमान पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतोऽदृष्ट चेति सकलं सूत्र लक्षयति । तत्पूर्वक प्रत्यक्षपूर्वकं त्रिविधमितिः अन्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति । अथवा सूत्रावयवेनैव प्रकारान्तरेण त्रिविधं पदं व्याचष्टे, पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोऽद्दष्टमिति । पूर्व साध्यं तद्व्याप्त्या यस्यास्ति तत्पूर्ववत् । - ·३६ टीका-टिप्पनसहितः . हि शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये काककाादेरपि गमकत्वप्रसक्तेः । तत्रापि लोकादे- धर्मिणः कल्पयितुं शक्यत्वात् । तथा अन्वय विकलेऽपि अनित्यः शब्दः, श्रावणत्वात्, इत्यय सम्यग्हेतुतया समर्थयितुं शक्य इति । नान्वयोऽपि हेतोर्लक्षणम् । तथा हि- तावकाकूतेनैव सकलं सत्त्वमनित्यतया क्रोडीकृतम्, इति भावधर्मः श्रावणवं कथमनित्यतां विहाय विपक्षे वर्तितुमुत्सहेत, तद्विकल्पस्य निःस्वभावतापत्तेः, अनित्यताविनिर्मुक्तस्य सत्त्वस्यासंभवात् । एतेन सात्मकं जीवच्छरीरम् , प्राणा. दिमत्त्वात् , निरात्मकत्वे तद्वैकल्यप्रसङ्गात् , घटादिवद्, इत्ययमपि गमको व्याख्यातः, साध्यार्थान्यथानुपपन्नत्वस्यात्रापि सद्भावात् । पक्षधर्मत्वान्वययोस्त्वलक्षणतया प्रति- पादनात् । तथा कार्यस्वभावानुपलब्धिरूपलिङ्गनयनियमोऽपि किल तादात्म्यतदु- त्पत्तिलक्षणसवन्धास्तित्वमेतेष्वेवेति यः क्रियते, सोप्ययुक्तः, प्रकृतसंबन्धद्वयवि- कलस्यापि रूपादे रसादिगमकत्वदर्शनात् । मा भूत्तस्य तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां गम- कत्वम्, समवायाद्भविष्यति, तथापि नान्यथानुपपन्नत्वमेव हेतोर्लक्षणमिति यदि वैशेपिको मन्येत, सोऽन्यथा निर्लोठनीयः। स हि विकल्पतः पर्यनुयोज्यः, समवा यिभ्य समवायोऽभिन्नो भिन्नो वा। यद्यभिन्नः, समवायिन एव तर्हि, न समवायः, तद- व्यतिरिक्तत्वात् , तत्स्वरूपवत्। भिन्नश्चेत् , स कथ तेषु वर्तेत सामस्त्येन आहोस्वि- देकदेशेन । तद्यदि सामस्त्येन, तदयुक्तम् , समवायबहुत्वप्रसङ्गात् , प्रतिसमवायि तस्य परिसमाप्ततावाप्तेः। अथैकदेशेन, तदप्यचारु, सांशताप्रसङ्गोन निरवयवत्वक्षतेः, स्वांशवर्तनेऽपि सामस्स्यैकदेशचोद्यावताराच्च। तत्रापि सामस्त्यपक्षे बहुत्वं तदवस्थ- मेव । एकदेशपक्षे त्वशान्तरप्रसङ्गेनानवस्था । तन्न समवायबलाद् गमकतां प्रत्याशा . । साध्यसजातीय च शेष , तद् यस्यास्ति तच्छेषवत् । सामान्यतश्च विपक्षेऽदृष्टम् , चशब्दाद प्रत्यक्षागमाविरुद्ध असत्प्रतिपक्ष चेति । एवं च पश्चरूपम् , अन्वयव्यतिरेकयोरन्यतररूपा- मावे च तत्तद्रूपमनुमानमिति । अथवा पूर्ववन्नाम यत्र कारणेन कार्यमनुमीयते, यथा- मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति । प्रयोगस्तु-अमी मेघा वृष्टिमन्त , गम्भीरगर्जितत्वेऽचिर- प्रभावत्वे च सत्युम्नतत्वात्, ये एव ते वृष्टिमन्त , यथा वृष्टिमत्पूर्वमेघाः, तथा चामी, त- स्मात्तथा । शेषवन्नाम यत्र कार्येण कारणमनुमीयते, यथा नदीपूरदर्शनाद् वृष्टिः । प्रयोगस्तु उपरिवृष्टिमद्देशसवन्धिनी नदी, शीघ्रतरस्रोतस्त्वे फलफेनकाष्ठादिवहनत्वे च सति पूर्णत्वात्, तदन्यनदीवत् । सामान्यतोदृष्टं नाम अकार्यकारणभूतेन यत्राविनामाविना विशेषणेन विशे- प्यमाणो धर्मो गम्यते, यथा-बलाफया सलिलमिति । प्रयोगोऽयम्-वलाकाजहद्वृत्तिप्रदेशो जलवान्, वलाकावत्त्वात्, सप्रतिपन्नप्रदेशवदिति । तत्पुत्रादीनामिति । स श्याम , तत्पु त्रत्वात्, परिदृश्यमानपुत्रवदिति । आदीति। आदिशब्दात् निरुपाधिसंवन्धबोधसमुत्थमाध्य. प्रमासाधनमनुमानमित्यादिग्रहः । आदिशब्दात् पक्वान्येतानि आम्रफलानि, एकशाखा- प्रभवत्वात् , उपभुज्यमानाम्रफलवदित्यादिपरिग्रह ।

·न्यायावतारः विधेया, तस्यैव तत्र दुःस्थितत्वात् । एतेन संयोगिनोऽपि गमकता प्रत्युक्ता, समान- दूषगत्वात् । विरोधिनोऽपि विरुद्धाभावगमकत्वमन्यथानुपपनस्वमेव सूचयति, तदभावे गमकत्वायोगात् । एवं परपरिकल्पितमन्यदपि लिङ्गलक्षणं यद्गमकतानं तदन्यथानुपपन्नत्वं न व्यभिचरति, साध्यं विनाप्युपपद्यमानस्य गमकतावैकल्या- दिति, अत्रैव व्यापके लिङ्गलक्षणे अन्तर्भावनीयम् , विपरीतं तु निरसनीयमिति स्थितम् । तदेवमनुमानलक्षणं प्रतिपाद्याधुना यच्छौद्धोदनिशिष्यैन्य॑गादि-यदुत भ्रान्तमनुमानम् , सामान्यप्रतिभासित्वात् । तस्य च बहिः स्वलक्षणे व्यतिरेकाव्य- तिरकविकल्पाभ्यामपाक्रियमाणतया अयोगात् , तद्रूपतया च तेन तस्याध्यवसायाद् अतस्मिस्तग्रहणस्य च भ्रान्तिलक्षणत्वात् । प्रामाण्यं पुनः प्रणालिकया बहिः स्वल. क्षणवलायातत्वादनुमानस्य । तथा हि-नार्थं विना तादात्म्यतदुत्पत्तिरूपसंबन्धप्रति. बद्धलिङ्गसद्भावः न तद्विना तद्विषयं ज्ञानम्, न तज्ज्ञानमन्तरेण प्रागवधारितसंबन्ध- स्मरणम् , तदस्मरणे नानुमानमिति, अर्थाव्यभिचारित्वाद् भ्रान्तमपि प्रमाणमिति संगीर्यते । तदुक्तम्- अतस्मिस्तहो भ्रान्तिरपि सबन्धतः प्रमा। इति । तदपाकर्तुमाह-तदभ्रान्तमित्यादि। तदनुमान भ्राम्यति खगोचरे विपर्यस्य. तीति भ्रान्तम्, ततोऽन्यदभ्रान्तम्, अविपरीतार्थग्राहीति यावत् , इय च प्रतिज्ञा प्रमीयते यथावस्थितोऽर्थः परिच्छिद्यतेऽनेनेति प्रमाणम् , तद्भावस्तत्त्व तस्मात् , अयं तु हेतुः, सगतमक्षाणामिति समक्षम् , तदिव समक्षबदिति दृष्टान्त तदिदमनुमानस्य भ्रान्ततानिराकारकं संपूर्णावयम् , उपनयनिगमनयोरवयवत्रयप्रतिपादनेनैवाक्षिप्त- स्वात् प्रमाणं सूचितम् । प्रयोगस्त्वेवं द्रष्टव्यः-अभ्रान्तमनुमानम्, प्रमाणत्वात् , इह यत् यत् प्रमाणं तत्तदभ्रान्तं यथा समक्षम् , तथा च प्रमाण भवद्भिरभ्युपगम्यते अनुमानम्, तस्मात्प्रमाणत्वादभ्रान्तमिति प्रतिपद्यन्तामिति । तत्रार्थवादी तावत्समक्ष- . - r । १ - है विरोधिन इत्यादि । विरोधी वहि. स्वविरुद्धस्य शीतस्य असत्त्व वोधयति । विरुद्धा- भावगमकत्वमित्युपलक्षणम्, विरुद्धसद्भावगमकत्वस्यापि दर्शनात् । अत एव पूर्वमहिर्विस्फू- र्जितविशिष्टो नकुलादिलिङ्गमित्युक्तम्, तस्य च सामान्यस्य तद्रूपतया च तेन तस्याध्यव- सायादिति, स्वलक्षणरूपतया चानुमानेन सामान्यस्य विकल्पनात् । अतस्मिन् अस्वलक्षणे तद्ग्रहस्य स्वलक्षणतया परिच्छेदस्य भ्रान्तिरपि सवन्धत: प्रमेति । अमुमेवार्थ दृष्टान्त- पूर्वक विनिश्चये धर्मकीर्तिरकीर्तयत् । यथा- मणिप्रदीपप्रभयोमणिवुद्धयामिधावतो । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रिया प्रति ॥ १ ॥ यथा तथा यथार्थत्वेऽप्यनुमानतदामयोः । अर्थक्रियानुरोधेन प्रमाणत्व व्यवस्थितम् ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥ जन ·टीका-टिप्पनसहितः " - लक्षणे दृष्टान्ते साध्यविकलतामाविर्भावयितु न पारयति, स्वयमेव समक्षस्याम्रा- न्ततयाभ्युपगमात् । शून्यवादिनः समस्तापलापिस्वात् प्रमाणप्रमेयव्यवहारं प्रत्य- योग्यतैवेति न तमधिकृत्य स्वसाधनदोषा. परिहर्तव्याः, स्ववचनवाधितप्रतिज्ञत्वेन तद्वादोत्थानाभावात् । तथा हि-सर्वाभावप्रतिपादकं वचोऽस्ति, नास्ति वा । यद्यस्ति तर्हि प्रतिज्ञाहानिः । अथ नास्ति, सकलभावसिद्धि', प्रतिषेधकाभावात् ॥ ५ ॥ ज्ञानवादी पुनर्वेद्यवेदकाकारविकल सकलविकल्पगोचरातीतं निर्विकल्प विविक्तपारमार्थिकस्वसवेदनवेद्यं संवेदनमागूर्यानादिकालालीनवासनाबलप्रभावितं ग्राह्यग्राहकाकारकलुषितं बहिष्प्रथमानं निखिलमपि ज्ञानं विपर्यस्ततया प्रतिजानानः समक्षलक्षणस्य प्रकृतदृष्टान्तस्य साध्यशून्यतामभिदध्यात्, अतस्तन्मतविकु. हनार्थमाह-- न प्रत्यक्षमपि भ्रान्तं प्रमाणत्वविनिश्चयात् । भ्रान्तं प्रमाणमित्येतद्विरुद्धं वचनं यतः ॥ ६ ॥ . यद्भवतश्चेतसि विवर्तते, यदुत न केवलमनुमानं भ्रान्तम् , किं तर्हि यद्भव- द्भिदृष्टान्ततयोपात्तं प्रत्यक्ष तदपि भ्रान्तमेव, सर्वमालम्बने भ्रान्तमिति वचनात् । तदेतन, कुत इत्याह- प्रमाणत्वविनिश्चयादिति । प्रमाणभावनिर्णयादित्यर्थः। ननु च प्रमाणतामभ्रान्ततान्यथानुपपन्नां यदि परः प्रतिपग्रेत, ततस्तामभ्युपगच्छन् कर्थ भ्रान्तताविप्रतिपत्तिं विदध्यादिति पार्श्वस्थितवचनावकाशमाशय, भ्रान्तताप्रमाण- तयोविरोधसाधनेन ततः प्रमाणतां व्यावानन्यशरणतया प्रतिज्ञातानान्तता- फ्रान्तां ता दर्शयन्नाह- श्रान्तमित्यादि । भ्रान्तं विपर्यस्त अथ च प्रमाणं ग्राह्यपरि- च्छेदहेतुरित्येतद्वचनमेवंविधार्थप्रत्यायको ध्वनिर्विरुद्धं, पूर्वापरव्याहतार्थगर्भकत्वात् । ननु च नैवास्य विरुद्धता, तथा हि-अविदितपरमार्थव्यावहारिकाभिप्रायेण लोक- संवृर्ति घटयन्तो वयं दृढतरवासनाप्रबोधसंपादितसत्ताकयोः प्रत्यक्षानुमानयोः प्रमाणतामाचक्ष्महे, तदभिप्रायेण दर्शितार्थप्रापकत्वेन तयोरविसंवादकत्वात् , शिथि- लवासनोन्मुख्यनिर्मितजन्मकयोः पुनरप्रमाणताम् , तदाकूतेनैव दर्शितेऽर्थे विप्रलम्भ- नादिति, भ्रान्ततां पुनस्तत्त्वचिन्तकाभिप्रायेण सकलस्य बहिरुपप्लवमानस्य प्राय- ग्राहकाकारकालुष्यदूषितस्य प्रतिभासस्य पारमार्थिकाद्वयसंवेदनविपर्यस्तरूपत्वादर्भि- दध्महे, बहि. प्रतिभासस्य तद्ग्राह्यार्थविचाराक्षमतयोपप्लुतरूपत्वात् । तथा हि- अर्थोऽवयविरूपः अवयवरूपो वा स्यात् , गत्यन्तराभावात् । न तावदवयविरूपो आयेति प्रतिज्ञाय। ततो भ्रान्ततायाम् । तां प्रमाणताम् । संवृतिमिति कल्पनाम् । यदाहुः- अनिरूपिततत्त्वार्था प्रतीति संवृतिर्मता । औन्मुख्यमिति आभिमुख्यम् । तदाकृतेन व्यावहारिकाभिप्रायेण । Aur ·यायावतार विचारं क्षमते, अवयवविरहे अवयवित्वायोगात् , तेषु च तदृत्तिविकल्पानुपपत्तः । तथा हि- तेषु असावेकदेशेन वर्तते, सामस्येन वा । न तावदेकदेशेन, तस्य स्वयं निरवयवत्वात्। अवयववृत्तिनिमित्तमंशान्तरकल्पने तद्वृत्तावप्यंशान्तरकल्पनप्रसङ्गः, तथा चानवस्था । नापि सामस्त्येन, प्रत्यवयवं परिसमाप्तरूपतयावयविबहुत्व- प्रसङ्गात् । भेदपक्षे दोषोऽयम् , अभेदपक्षे नास्तीति चेत्, न, तन्नाप्यवयवमात्रम् अवयविमात्र वा स्यात् , इतरेतराव्यतिरिक्तत्वात् , इतरेतरस्वरूपवत् । कि च सम- स्तावयवव्यापिनोऽवयविनोऽभ्युपगमे पटादेरेकदेशरागकम्पदर्शनादिषु सकलरागकम्प- दर्शनादीनि दुर्निवाराणि स्यु , एकस्य रागारागादिविस्वधर्माध्यासायोगादिति । नाप्य- वयवरूपोऽर्थो विचारगोचरचारी, करचरणशिरोग्रीवादीनामवयवानां स्वावयवापे- क्षया अवयविरूपतया त पणेनैवापास्तत्वात् । परमाणूनां निरशतया अवयवत्वमुप- प्रद्यत इति चेत्, न, तेपामपि दिक्षट्कसबन्धेन पडशतापत्तेः, अन्यथावस्थाना- भावात् , ततश्चार्थविरहात्तदन्मुखो ग्राह्याकारोऽलीकः, तदलीकतायां ग्राहकाकारोऽपि नावस्थानमाबध्नाति, ग्राह्याभावे ग्राहकायोगात् , तदपेक्षयैव तत्स्वरूपस्थितिः, ग्राह्यग्राहकाकारविलये च बोधाकारोऽवशिष्यते, तस्य सर्वत्राव्यभिचरितरूपत्वात् , तस्मात् स एव पारमार्थिक इति । अत्र प्रतिविधीयते यदवादि सवेदनमद्वयं पारमा- र्थिकम् , ग्रामग्राहकाकारप्रवृत्तं पुनरतात्त्रिकमिति, तदयुक्तम्, प्रमाणाभावात् । तथा हि-बहिरन्तश्चानेकाकारतया हर्षविपादादिभिः स्थिरस्थरतायनेकधर्मपरिकरि- तार्थग्रहणपरिणामैश्च विवर्तमानं संवेदनमुपलभ्यते, न पुनर्वेधवेदकाकारविविक्त याहग् भवद्भिरुपवय॑ते ज्ञानं तादृश कस्यचित् कदाचन प्रतीतिगोचरचारितामनु. भवति, अद्वयप्रतिभासस्य स्वप्नदशायामप्यननुभूतेः । न च तत्त्वचिन्तका अपि प्रमाणमन्तरेण स्वाकृतं प्रतिष्ठापयन्तः प्रेक्षावतामवधेयवचना भवन्ति, अन्यथैकम- चेतनमव्ययमपि ब्रह्मानेक चेतनं क्षणभङ्गुरताक्रान्तम विद्यातः प्रथत इति ग्रुवाणो- ऽनिराकार्यः स्यात् । यदपि बहिरर्थनिराकरणधिया अवयव्यवयवद्वारेण दूपणम- दायि, तदपि बहिरन्तः प्रथमानसकलासुमत्प्रतीतप्रतिभासमुद्रनिर्दलितशरीरतया भक्तमध्यनिष्ठ यूतदर्शिनः पुरतो विप्रतारणप्रवणकुटिनीशपथप्रायमिति न विद्वज्जन- मनांसि रजयति, प्रत्यक्षप्रतिभासापह्नवे तन्मूलकत्वात् कुयुक्तिविकल्पानामुत्थाना- भावात् । किं च संवेदनस्यापि सितासिताद्यनेकाकारेग्वेकस्य वर्तने भेदाभेदसाम- स्त्यैकदेशादिचोद्यं समानमेवेति न दूषणम् । भनेकाकारविवर्तस्यालीकत्वान्न तेन सह संवेदनस्य पारमार्थिकस्य भेदाभेदादिचिन्तति चेत्, ननु एवमितरेतराश्रयं दुरुत्तर- दिक्पट्केत्यादि । षड्दिक्सवन्धान्यथानुपपत्त्या परमाणूनां सावयवतेत्यभिप्राय । अवधेय- बचना आदेयश्चस । ब्रह्म तत्त्वरूपम् । सवेदनस्थापीत्यादि । एकस्योत । चित्रज्ञानस्य, शाने शेकस्मिन्नेव नीलपीतादयो वहव आकारा प्रतिमान्ति, ततस्तेषु नीलपीताधाकारेषु कथ- । Arr. - ·टीका-टिप्पनसहितः माढौकते । तथा हि- तदलीकत्वसिद्धावद्वयसंवेदनसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तदलीकर मिति न्यायात् । अन्यच्च अद्वयमप्येकक्षणवर्ति सवेदनं यथा पूर्वोत्तरक्षणाभ्यां संद न्धमनुभवति, तथा निरंशा अपि यदि परमाणवो दिगशैः परमाण्वन्तरैर्वा संश्लेष मागच्छेयुः किमयुक्कं स्यात् । न चावयव्यवयवयोरेकान्तव्यतिरेकाव्यतिरेकपक्षे यह पणं तदस्मत्पक्षबाधाकरम् , परस्पराविनि ठितरूपयोर्विवक्षया संदर्शनीयभेदयो स्तयोरभ्युपगमात् , बहिरन्तश्च तथैव प्रकाशमानतया तयोर्निह्रोतुमशक्यत्वात् एतेन रागारागकम्पाकम्पादिविरोधोद्भावनमपि प्रतिव्यूढम् , प्रमाणप्रसिद्धेऽर्थे विरोध भावात् , प्रमाणबाधितस्यैव विरुद्धत्वात् , कुयुक्तिविकल्पाना च प्रत्यक्षापह्नवे निम लतया बाधकरवायोगात्, तदहालतत्वेनोत्थानाभावात् , भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तस्वार सर्वधर्माणां तद्विपर्ययसंपाद्यो विरोधो दूरापास्त एव । किं च, स्वयमेव संवेदनं पर मार्थसंख्यवहारापेक्षया प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसविकल्पकाविकल्पकभ्रान्ताभ्रान्तादिरूपमभ्यु पयतो बहिरर्थे विरुद्धधर्माध्यासप्रतिषेधवुद्धिः केवल जाड्यं सूचयति । तन्न प्रमाणं कथं चिद् भ्रान्त समस्ति, स्वरूपप्रच्यवमसङ्गादिति स्थितम् । ननु च तद्दर्शिताली कतया ज्ञानस्य भ्रान्तता, न स्वरूपेण, न च तदुदयसमये कस्यचिदिदमलीकार्थम् इदं स्वनलीकार्थमिति विवेकेनावधारणं समस्ति, भ्रान्तताभ्रान्तताभिमतयोस्तदेव रूपतया प्रकाशनात् । यदा च विशददर्शनपथचारिणोऽपि शशधरयुगलादयोऽलीक तामाविशन्तो दृश्यन्ते, तदा सकलसत्यार्थताभिमतप्रतिमासेष्वप्यलीकार्थताशङ्कानि वृत्तेरनाश्वास एव । न च तदर्थप्राप्त्यादिकमारेकानिराकरणकारणं कल्पनीयम् . मेक ज्ञान वर्तते इति विचार प्रवर्तते एव। तदुइलितत्वेनेति । प्रत्यक्षापहवेन कुयुक्तित्रि कल्पाना निर्दलितत्वादुत्थानामावः, प्रत्यक्षाभावे हि क्वचित् कस्याप्यदर्शने कथ कुयुक्तिविक ल्पाना संभव १ भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति । पर्यायरूपतया हि एकत्वपरिणामरूपस्यावय विन. तन्तुभ्यो मेद , द्रव्यरूपतयाऽमेदः, एवमुत्पादादिधर्माणामपि विरोधाभावो बोद्धव्यः उत्तरपर्यायस्य युदय. पूर्वपर्यायस्य व्ययः द्रव्यस्य स्वनुयायिनो ध्रौव्यमिति । परमार्थे त्यादि। परमार्थसंव्यवहारापेक्षयेति एतद् यथासंभवं योज्य न यथाक्रमम्, तेन परमार्था- पेक्षया सवेदन प्रत्यक्षम् स्वसंवेदनरूपत्वात्, संव्यवहारापेक्षया त्वप्रत्यक्षम्, अर्थाभावेऽप्य- र्थपरिच्छेदात्मकत्वेन लोकैरध्यवसायात् , तथा परमार्थापेक्षया विकल्परहितम्, सर्वविकल्पानां स्वात्मनि निर्विकल्पत्वात् , सव्यवहारापेक्षया तु विकल्पकलुषितम् , असतो वहिरर्थस्य तेन विक ल्पनात् , तथा परमार्थापेक्षया अभ्रान्तम् , ज्ञानमात्रस्य वास्तवत्वात् , संव्यवहारापेक्षया च प्रान्तम् , अविद्यमानवाझवस्तुनि वहीरूपतयार्थस्य ग्राहकत्वात् । आदिग्रहणात् परमार्थापेक्षया प्रमाणम् संव्यवहारापेक्षया प्रमाणमित्याद्यपि द्रष्टव्यम् । वहिरर्थे वाद्यवस्तुनि मेदामेवा दिविरुद्धधर्माध्यासने कृत्वा हेतुना वा प्रतिषेधबुद्धि. केवलं मन्टता प्रकटयति । तदर्थ- प्राप्स्यादिकमिति । तस्य प्रतिभासमानस्य जलादेरर्थस्य प्राप्तिः, आदिशब्दात् पानाव- - ·न्यायावतार स्वावस्थायां तत्समावेऽप्यलीकार्थतासिद्धेः। वाधकप्रत्ययोपनिपातात् तस्यासत्यार्थ- तेति चेत्, न, तस्य स्वगोचरपर्यवसितत्वेन बाधकरवायोगात् । अन्यथा नीलमाददाना देवदत्तबुद्धिः प्राक्प्रवृत्तपीतबुद्धेर्वाधिकापयेत, सर्वप्रतिभासस्य बाधकामावसिद्धेश्व समानता । तस्माद् भ्रान्ताभ्रान्तज्ञानभ्रान्तिरियं भवताम् , विवेकाभावेन सर्वस्या- लीकार्थत्वादिति ॥ ६ ॥ भन्नाह- सकलप्रतिभासस्य भ्रान्तत्वासिद्धितः स्फुटम् । प्रमाणं स्वान्यनिश्चायि द्वयसिद्धौ प्रसिध्यति ॥ ७ ॥ एवं मन्यते- योऽपि समस्तसंवेदनस्य भ्रान्ततां प्रतिजानीते, तेनापि तत्साध. कस्याभ्रान्तताभ्युपगन्तव्या, तद्भ्रान्तत्वे तत्प्रतिपादितार्थालीकत्वेन सकलज्ञाना- भ्रान्तताप्रसगात् , अन्यथा तभ्रान्तत्वायोगात् । एव च तज्जातीयमन्यदप्यभ्रान्त स्यात्, ततश्च सकलप्रतिभासस्य समस्तसंवेदनस्य भ्रान्तत्वासिद्धितो विपर्यस्तत्वा- निष्पत्तेः यत् स्फुटं स्वान्यनिश्चायि सुनिश्चिततया स्वपरप्रकाशक तत्प्रमाणमिति संबन्धः । तच्च द्वयसिद्धौ स्वरूपार्थलक्षणयुग्मनिष्पत्तौ प्रसिद्धयति निप्पद्यते, अन्यथा प्रमेयाभावे प्रमाणाभावात् । तस्मात् प्रमाणमुररीकुर्वाणेनार्थोऽप्यभ्युपगन्तव्य इत्य- भिप्राय इति ॥ ७॥ तदेवं स्वार्थानुमानलक्षणं प्रतिपाद्य तद्वतां भ्रान्तताविप्रतिपत्ति च निराकृत्या- धुनाप्रतिपादितपरार्थानुमानलक्षण एवाल्पवक्तव्यत्वात् तावच्छादलक्षणमाह- दृष्टेष्टाव्याहताद्वाक्यात्परमार्थाभिधायिनः । तत्त्वग्राहितयोत्पन्नं मानं शाब्दं प्रकीर्तितम् ||८|| अत्रापि शाब्दम् इति लक्ष्यम्, अनूद्यत्वात् । दृष्टेष्टाव्याहताद् इत्यादि लक्ष- णम् , विधेयत्वात् । दृष्टेन प्रमाणालोकितेन इष्टः प्रतिपादयिपितोऽव्याहतो भनिरा- कृतः सामर्थ्यादर्थो यस्मिन् वाक्ये तत्तथा, प्रमाणनिश्चितार्थाबाधितमिति यावत् , तस्मात् । परमोऽकृतिमः पुरुषोपयोगी शक्यानुष्ठानो वार्थो वाच्यस्तमभिधातु शील गाहनाद्यर्थक्रियापरिग्रह । तस्येति । स्वप्नज्ञानस्य । तस्य बाधकप्रत्ययस्य । समानतेति न कश्चित्प्रतिभासो वाध्यो नापि च वाधक. । विवेकाभावेनेति । विवेको भ्रान्तात् स्वप्न- ज्ञानादेरभ्रान्तस्य पार्थक्येन व्यवस्थापनम् ॥ ६ ॥ योऽपीति । योगाचारादि । भ्रान्ततामिति । समालम्बने भ्रान्तम् इति वचनात् तस्साधकस्य समस्तसवेदनभ्रान्ततासाधकस्य, निरालम्बना. सर्वे प्रत्यया , प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवत् , इत्यनुमानस्य । तद्धान्तत्वे निरालम्बनतासाधकानुमानालीकत्वे ॥ ७ ॥ दृष्टेनेत्यादि । अयं भिन्नाधिकरणत्रिपदो बहुव्रीहि , यदि वा इष्टोऽव्याहतोऽथों तत्र तदिष्टाव्याहत वाक्यम् , तदनु दृष्टेन प्रमाणनिणीतेन इष्टाव्याहतमिति तत्पुरुष । परमोs. न्याया-६ . ~~ ~ ·r टीका-टिप्पनसहितः यस्य तत् परमार्थाभिधायि, विशिष्टार्थदर्शकमित्यर्थः । तत तत्त्वग्राहितयोत्पन्नम् प्रकृतवाक्यप्रतिपाद्यार्थादानशीलतया लब्धात्मसत्ताकं यन्मानं तच्छाब्दमिति प्रकी- र्तितम् उपवर्णितं पूर्वाचारिति संवन्धः। तत्र दृष्टेष्टान्याहताद् इत्यनेन कुतीर्थिक वचसा लौकिकविप्रतारकोकीनां च शाब्दतां निरस्यति, प्रमाणबाधितत्वात् । वाक्यात् इत्यमुना तु वाक्यस्यैव नियतार्थदर्शकत्वात् परमार्थाभिधायितेति दर्शयन् पदाच्छान्दाभावमाह । परमार्थाभिधायिनः इत्यनेन ज्वरहरतक्षकचूडारत्नालंकारोप- देशादिवचनप्रभवज्ञानस्य निष्फलतया प्रामाण्यं निराचष्टे । तत्वग्राहितयोत्पन्नम् इत्यमुना त्वेवंभूतादपि वाक्यात् श्रोतृदोषाद् विपरीताधर्थग्रहणचतुरतया प्रादु- भूतस्य शाब्दत्व वारयति । मानम् इत्यनेन अन्तर्भावितमोपसर्गार्थेन शाव्दे परस्या प्रामाण्यबुद्धिं तिरस्कुरुते, तदप्रामाण्ये परार्थानुमानप्रलयप्रसङ्गात् , तस्य वचनरूप. त्वात् । त्र्यवयवहेतुसूचकत्वेनोपचारतस्तस्य प्रामाण्यं न तत्वत इति चेत् , न, अप्रामाण्यस्य सूचकत्वायोगात् । ननु हेतुप्रतिपादने यदि तत् प्रमाणम् , ततो हेतुसमर्थकप्रमाणान्तरप्रतीक्षण न विशीर्येत, तेनैव नितिस्वरूपत्वात्तस्य प्रमाण- सिद्ध पुन प्रमाणान्तरवैयर्थ्यात् । नैतदस्ति, भवत्परिकल्पिताध्यक्षस्याप्रामाण्यप्रस- ङ्गात् , तहर्शितेऽर्थे विकल्पप्रतीक्षणात्तस्यैव प्रामाण्यमासज्येत। तद्गृहीतमेवार्थ- मसावभिलापयतीति चेत् , शब्दप्रतिपादितं हेतुं प्रमाणान्तरं समर्थयते इति समानो न्यायः ॥ ८॥ शान्दं च द्विधा भवति-लौकिक शास्त्रजं चेति । तत्रेदं द्वयोरपि साधारणं लक्षणं प्रतिपादितम्, समर्थनं पुनरविप्रतारकवचनप्रभवस्येहादिवाक्यप्रस्ताव एव लौकिकस्य विहितम् , शास्त्रजस्य तु विधातव्यमिति यादृशः शास्त्रात्तजावं प्रमाण. तामनुभवति तदर्शयति - कृत्रिम. पुरुषोपयोगी शक्यानुष्ठानो वेति । वाशब्द समुच्चये, ततोऽयमर्थ.-पुरुषोपयोगी शक्यानुष्ठानश्च योऽर्थः स परमोऽकृत्रिम इत्युच्यते, तत्र पुरुषोपयोगी इत्यनेन शक्यानुष्ठानाना- मपि शवशरीरोद्वर्तनादीना पुरुषानुपयोगिना निरासः, शक्यानुष्ठान इत्यनेन तु पुरुषोपयोगि- नामपि बरहरशेपशिखारत्नालकारादीना प्रतिक्षेप । विकल्पार्थों वाशब्दः, तदयमर्थ:- पुरुषोपयोगी शक्यानुष्ठानो वा अर्थोऽकृत्रिम इत्युच्यते । अशक्यानुष्ठानस्य तक्षकालंकारादे. परमार्थतः पुरुषानुपयोगित्वात् , पुरुषानुपयोगिनश्च मृतकोद्वर्तनादेस्तत्वतः पुरुपधर्मवद्भि- विधातुमशक्यत्वादिति । पदाच्छाब्दाभावमाहेति । प्रवृत्तिविषयव्यवस्थापकं हि प्रमाणम्, न च पदेभ्यो यः पदार्थप्रत्ययस्तेन नियतो विषय उपस्थाप्यते, येन घटार्थी कुतश्चिनिवृत्त्य क्वचित् प्रवर्तते, नियतदेशे हि वस्तुनि पुमान् प्रवर्तते, न च केनचिद्देशेन विशिष्टो घटो घटशब्देनोपदर्शित., तन्न पदप्रभवप्रत्ययस्य शाब्दप्रमाणत्वम् । तदिति शाब्दम् । तेन शन्देन । तस्य हेतोः ॥८॥ - ·न्यायावतार: आप्तोपशमनुल्लध्यमदृष्टेष्टविरोधकम् । तत्त्वोपदेशकृत्सार्व शास्त्रं कापथघट्टनम् ॥९॥ शास्ति शिक्षयति जीवाजीवादि तत्त्वं ग्राहयति, शिष्यतऽनेनेति वा शास्त्रम् । तत् किंभूतमिति तद्विशेषणान्याह- आप्तः प्रक्षीणाशेषरागादिदोषगणः, तेन उप- ज्ञम् आदावुपलब्धम् । अनेनापौरुषेयापोहमाह, तस्य प्रमाणबाधितत्वात् , पुरुषव्या- पाराभावे वचनानुपलब्धे, उपलम्भेऽपि तदर्थानवगमात् , तदर्थनिश्वयार्थ पुरुषाश्र- यणे गजनानन्यायप्रसङ्गात् , तस्य रागादिकलुषितस्वेन वितथार्थकथनप्रवृत्तेः, तद. नुष्ठानादपि स्वकार्यसिद्धौ प्रणयनार्थमपि पुरुषः किं नेष्यते ? विशेषाभावात् । तन्न क्षीणदोषवचनं व्यतिरिच्यान्यतः प्रेक्षावतां परलोकादावदृष्टेऽर्थे प्रवृत्तिर्युक्ता, तत् तदेव शास्त्रं, निरुपचरितशब्दार्थोपपत्तेरिस्यास्तां तावत् । अत एव उल्लच्यते प्राबल्येन गम्यते अभिभूयते अन्यैरित्युल्लङ्घ्यम्, ततोऽन्यद् अनुल्लङ्घ्यम् सर्व- वचनातिशायीति यावत् । अत एव दृष्टेन प्रमाणनिर्णीतेनेष्टस्य तद्वाच्यस्य विरोधो यस्मिंस्तत् तथा तदेव, यदि वा, दृष्टः प्रमाणेन, इष्टो वचनान्तरेण, तयोविरोधकम् , तद्विरुवार्थाभिधानात् , ततोऽन्यददृष्टेष्टविरोधकम् , अबाधार्थाभिधायीत्यर्थः । तदि- यता शास्त्रस्य स्वार्थसंपदुक्ता, अधुना तत्त्वोपदेशादीनां परार्थत्वात् परार्थसंपद- माह-तत्त्वं जीवादयः पदार्थाः, प्रमाणप्रतिष्ठितस्वात् , तेषामुपदेशः स्वरूपप्रकाशनम् , तदक्षणादिविधानं वा, तं करोति तत्त्वोपदेशकृत्, अत एव सावं सर्वस्मै हितम् , प्राणिरक्षणोपायोपदेशपरमपददायितया विश्वजनीनत्वात् । एतेन परार्थसंपादकत्व. मुक्तम् । अधुना परेपामेवानर्थपरिघातित्वमाह- कुत्सिताः पन्थानः कापथाः तीर्थान्त- आप्त इत्यादि । उपज्ञायते आदौ उपलभ्यते स्म इत्युपज्ञा, आतश्योपसर्गे (पा०३-१-१३१)-इति कर्मण्यङ्, तत आप्तस्योपज्ञा आप्तोपज्ञमिति; तत्पुरुषाधिकारे उपज्ञोपक्रमे (पा०२-४-२१) इति सूत्रेण उपज्ञान्तस्य नपुंसकत्वम् , तेनोपज्ञमिति तु नाव- बुध्यते, वाक्ये नपुंसकत्व विधानामावात् । गजस्नानन्यायेत्यादि । यथा-गजोऽम्भसा रजोवियुक्तमात्मान विधाय पुनरेव रजोभिरात्मान मलिनयति, तथा त्वमपि रागद्वेषोपहत- पुरुषप्रणयनसमुत्थ वेदाना कालुष्यमपौरुषेयस्वाभ्युपगमेन निराकृत्य व्याख्यानार्थं पुनरपि तथाभूतं पुरुषमभ्युपगच्छन् तदेवाङ्गीकुरुषे इति । तदनुष्ठानादिति । अनुष्ठानं व्याख्यातु. ाख्यानलक्षणो व्यापारतस्मात् । स्वकार्यस्य परलोकादावदृष्टेऽर्थे प्रवृत्तिरूपस्य सिद्धाविति अभ्युपगम्यमानायामिति शेप । दृष्टेनेत्यादि इदमर्थकथनमात्रम् , समासविग्रहस्त्वयम्- इष्टस्य विरोध , दृष्टेन इष्टविरोध न विद्यते दृष्टेष्टविरोधो यत्र तत्तथा । तद्वाच्यस्येति शानामिधेयस्य । सर्वस्मै हितमिति । अस्मिन् वाक्ये सर्वाण्णो वा (सि० हे० ७-१-४३) इति हितेऽर्थे णप्रत्यय । विश्वजनीनत्वादिति विश्वे च ते जनाश्च विश्वजनास्तेभ्यो हितं विश्वजनीनम् पञ्चसर्वविश्वाजनात्कर्मधारये (सि०६० ७-१-४१)- इति ख , तस्य इनादेशे । .

·टीका-टिप्पनसहितः
-
राणि, तेषां घट्टनं विचालकं निराकारकम् , सर्वजनापकारिकुमतविध्वंसकमित्यर्थः।
ईदृशादेव शास्त्राज्जातं शाब्दं प्रमाणम् , नान्येभ्यः, विप्रलम्भकत्वात्तेषामिति ॥९॥
अधुना परार्थानुमानलक्षण वक्तव्यम् , तच्च प्रत्यक्षेऽपि पश्यन् एकयोगक्षेम-
स्वात् सामान्येनाह-
स्वनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनं बुधै ।
परार्थ मानमाख्यातं वाक्यं तदुपचारतः ॥१०॥
अत्र परार्थ मानमिति लक्ष्यम् , स्वनिश्चयवदित्यादि लक्षणम् , स्व आत्मा
तस्य निश्चयः प्रमेयाधिगमः, तद्वदन्येपां प्रतिपाद्यानां निश्चयोत्पादनं प्रमेयपरिच्छेद-
ज्ञानप्रादुर्भावनम् , यथा आत्मनोऽर्थनिर्णयस्तथा परेषा निर्णयजननमित्यर्थः । बुधै-
विद्वद्भिः। परस्मै अर्थ प्रयोजनं येन तत् परार्थम् , मीयतेऽनेनेति मानम् , आख्यातं
कथितम् । ननु च यदि निश्चयोत्पादन परार्थमानम् , तथा ज्ञानमपि परप्रस्यायनाय
व्याप्रियमाणं परार्थं प्राप्नोतीत्याह,-वाक्यं परार्थ, न ज्ञानम् , तस्यैवानन्तर्येण
व्यापारात् , परप्रयोजनमात्रत्वाच्च, इतरस्य तु व्यवहितत्वात् , स्वपरोपकारित्वाच्च ।
कथं वचनमज्ञानरूप प्रमाणमित्याह- तदुपचारतः तस्य ज्ञानस्योपचारोऽतदूपस्यापि
तदगतया तद्रूपत्वेन ग्रहणम् । तत इदमुक्तं भवति- प्रतिपाद्यगतमुत्पश्यमानं
यज्ज्ञान तदव्यवहितकारणत्वाद् वचनमप्युपचारेण प्रमाणमित्युच्यते । तत्रानुमा-
नस्य पारायं परैरभ्युपगतमेव प्रत्यक्षस्य न प्रतिपद्यन्ते किलेदं शब्दप्रवेशशून्यं
स्वलक्षणग्राहीति नैतद्गोचरः परेभ्यः प्रतिपादयितुं पार्यते । न च शब्दात् परस्य
स्वलक्षणग्रहणदक्ष प्रत्यक्षमुन्मङ्ख्यति, शब्दस्य विकल्पोत्पादितत्वेन परस्यापि
विकल्पोत्पादकत्वात् ।
तदुक्तम्-
विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः ।
कार्यकारणता तेषां नार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यपि ॥ इति ॥ १० ॥
निर्विकल्पक च प्रत्यक्षम्, अतो न शब्दजन्यमित्यतोऽनुमानं दृष्टान्तीकृत्य
प्रत्यक्षस्यापि परार्थता साधयितुमाह-
च रूपम् । कापथा इति । कुशब्दस्य पथि शन्दे 'पथ्यक्षेपदर्थे' इत्याकार । ॥९॥
परप्रयोजनमात्रत्वादिति । परस्य प्रयोजन परप्रयोजनम् , तदेव परप्रयोजनमात्रम् ,
मात्र कात्स्न्येऽवधारणे इति वचनात् , अवधारणार्थोऽन मात्रध्वनिः । यद्यपि कस्यचित्तथा-
विधाभ्यासाद् वचनमुच्चारयत स्वयमप्यर्थप्रतिपत्तिर्वाक्यस्य प्रयोजनत्वम् , तथाप्यल्पत्वान्नेह
विवक्षितमिति । व्यवहितत्वादिति । ज्ञानानन्तर हि विवक्षा, स्थानकरणाभिघातादिना
शब्दोत्पत्तौ परसंताने ज्ञानोत्पादादिति । विकल्पयोनय इति । विकल्पो योनि कारण
येपा तथा ॥ १० ॥

·न्यायावतारः ge - - प्रत्यक्षेणानुमानेन प्रसिद्धार्थप्रकाशनात् । परस्य तदुपायत्वात्परार्थत्वं द्वयोरपि ॥ ११॥ प्रत्यक्षेणाप्यनुमानेनेव प्रसिद्धार्थप्रकाशनात् स्वप्रतीतप्रमेयप्रत्यायकत्वात् परा. थत्यं प्रतिपाद्यप्रयोजनत्वं द्वयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोः, तुल्यकारणत्वात् , नानुमान- स्यैवैकस्येत्यभिप्रायः । इह चाश्रूयमाणत्वात् तदर्थगमनाच्च अपीवशब्दौ लुप्तनिर्दिष्टौ द्रष्टव्यौ । प्रत्यक्षप्रतीतार्थप्रत्यायनं च प्रतिजानानस्यायमभिप्रायः- यत् परो मन्यते, नैतद् गोचरं परेभ्य प्रतिपादयितुं पार्यत इति । तदयुक्तम्, निर्विकल्पकाध्यक्षा- पोहेन व्यवसायरूपस्य प्रत्यक्षस्य प्रागेव साधितत्वात् , तद्गोचरस्य कथंचिद् विक- ल्पगम्यत्वेन शब्दप्रतिपाद्यत्वात् । तद्यथा अनुमानप्रतीतोऽर्थः परस्मै प्रतिपाद्यमानो वचनरूपापन्नः परार्थमनुमानम् , तथा प्रत्यक्षप्रतीतोऽपि, परार्थ प्रत्यक्षम् , परप्रत्या- यनस्य तुल्यत्वाद् , वचनव्यापारस्यैव भेदात् । तथा हि-अनुमानप्रतीतं प्रत्याययनैवं वचनयति- अग्निरत्र, धूमात् , यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निः, यथा महानसादौ, वैध. म्येण वा, अग्न्यभावे न क्वचिद् धूमः, यथा जलाशयादौ, तथा धूमोऽयम्, तस्माद् धूमादग्निरत्रेति । अव्युत्पन्नविस्मृतसंबन्धयोस्तथैव प्रतिपादयितुं शक्यत्वात् , स्मर्यमाणे संवन्धे पुनरेवम्- अग्निरत्र धूमोपपत्तेः । वैधयेण-अग्निरत्र, अन्यथा धूमानुपपत्तेः। प्रत्यक्षप्रतीतं पुनर्दर्शयन्नतावद्वक्ति- पश्य राजा गच्छति, ततश्च वच- नाद्विविधादपि समग्रसामग्रीकस्य प्रतिपाद्यस्यानुमेयप्रत्यक्षार्थविषया यतः प्रतीति- रुल्लसति, अतो द्वयोरपि परार्थतेत्याह-परस्य तदुपायत्वात् प्रतिपाद्यस्य प्रतीति प्रति प्रतिपादकस्थप्रत्यक्षानुमाननिर्णीतार्थप्रकाशनकारणत्वादित्यर्थः । एतेन पूर्वकारिको- तोपचारकारणं च लक्षयति । यच्चोक्तम् -न शब्दात् परस्य प्रत्यक्षोत्पत्तिः, तस्य विकल्पजनकत्वात् , प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणविषयत्वेन निर्विकल्पकत्वात् । तदयुक्तम् , सामान्यविशेपात्मकार्थविषयस्य निर्णयरूपस्य तस्य कथंचिदेकविषयता शब्दोत्पा- धत्वाविरोधात् , एवंविधस्य च प्रागेव समर्थनात् । चक्षुरादिसामग्रीतस्तदुत्पद्यते न शब्दादिति चेत् । अनुमानमपि प्रत्यक्षादिनिश्चिताद् हेतोरविस्मृतसंवन्धस्य प्रमा- तुरुल्लसति, न शब्दात् , अतस्तस्यापि परार्थता विशीर्येत । समर्थहेतुकथनात् तत्र वचनस्य परार्थतेति चेत्, भन्नापि दर्शनयोग्यार्थप्रतिपादनादिति ब्रूमः । तन्न प्रत्यक्षपरोक्षयोः पारायं प्रति विशेषोपलब्धिरिति मुच्यतां पक्षपातः॥ ११ ॥ प्रतिपादकस्थेत्यादि। प्रतिपादकस्थ प्रत्यक्षानुमाननिणीतार्थस्य प्रकाश्यतेऽर्थ परेभ्यो- नेनेति प्रकाशनं वचन कारण यस्य परस्य, तस्य भावस्तत्त्व तस्मात् । एतेनेति । परप्रीति प्रति वचनस्योपायताप्रदर्शनेन पूर्वकारिकोक्तेति वाक्य तदुपचारतः इति । तस्येति । प्रत्यक्षस्य । एकविपयतयेति । शब्देन सहेति शेष, अयमभिप्रायः-सामान्यविशेपात्मक वस्तु शब्दानां गोचर , प्रत्यक्षमपि कथचित् सामान्यविशेषात्मकवस्तुविषयम् , ततः ·४६ टीका-टिप्पनसहितः तदेवं द्वयोरपि परार्थतां प्रतिपाद्य तत्स्वरूपमाह- प्रत्यक्षप्रतिपन्नार्थप्रतिपादि च यद्वचः। प्रत्यक्षं प्रतिभासस्य निमित्तत्वात्तदुच्यते ॥ १२ ॥ यद्वचः प्रत्यक्षप्रतिपन्नार्थप्रतिपादि साक्षात्कारिज्ञानगोचरकथनचतुरं तत् प्रत्यक्षमुच्यत इति संवन्धः। तच्च प्रत्यक्षरूपमेवोच्यमान प्रत्यक्षं, विप्रतिपनं प्रति पुनरनुमानद्वारेणोच्यमानमनुमानमेवेति । चशब्देनानेकार्थस्वाद् दर्शयति- वचनं कुतः प्रत्यक्षम् इत्याह-प्रतिभासस्य निमित्तत्वात् प्रतिपाद्यप्रत्यक्षप्रकाशहेतुत्वाद् उपचारेणोच्यत इत्यर्थः ।। १२ ।। अनुमानमाह-- साध्याविनाभुवो हेतोर्वचो यत्प्रतिपादकम् । परार्थमनुमानं तत्पक्षादिवचनात्मकम् ॥ १३ ॥ हिनोति गमयति अर्थमिति हेतुः, तस्य साध्याविनाभुवः प्रानिरूपितस्य यद्वचः प्रतिपादकं संदर्शकं तद्अनुमानप्रकाशहेतुत्वात् परार्थमनुमानम् । तत्कीदृश- मित्याह- पक्षो वक्ष्यमाणलक्षणः स आदिर्येषां हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमादीना तानि तथा, तेषां वचनानि प्रतिपादका ध्वनयः, तान्येवात्मा स्वरूपं यस्य तत् पक्षादि- वचनात्मकम् । ननु च हेतुप्रतिपादकं वच. परार्थमनुमानमित्यभिधाय तत् पक्षा- दिवचनात्मकमिति वदतः पूर्वापरव्याहता वाचोयुक्तिः, नैतदस्ति, एवं मन्यते नैकः प्रकारः परार्थानुमानस्य, किं तर्हि यथा परस्य सुखेन प्रमेयप्रतीतिर्भवति तथा यत्नतः प्रत्यायनीयः । तत्र दशावयवं साधनं प्रतिपादनोपायः। तद्यथा- पक्षादयः पञ्च, तच्छुद्धयश्च । तत्र यदा प्रतिपाद्यप्रक्रमादेव निर्णीतपक्षोऽविस्मृतदृष्टान्तः स्मार्य- प्रतिबन्धग्राहकप्रमाणो व्युत्पन्नमतित्वात् शेपावयवाभ्यूहनसमर्थश्च भवति, यद्वा अत्यन्ताभ्यासेन परिकर्मितमतित्वात् तावतैव प्रस्तुतप्रमेयमवबुध्यते, तदा हेतुप्रति. पादनमेव क्रियते, शेषाभिधानस्य श्रोतृसंस्काराकारितया नैरर्थक्यादित्यादौ हेतुप्रति- पादनं सूत्रकृता परार्थमनुमानमुक्तम् । यदा तु प्रतिपाद्यस्य नाथापि पक्षनिर्णयः, सामान्यविशेषात्मकोऽर्थ प्रत्यक्षप्रतिपन्न परस्मै प्रतिपाद्यमान परार्थप्रत्यक्ष भवति ॥ ११ ॥ तच्चेति । वचः । प्रत्यक्षरूपमिति । पश्य मृगो याति इति प्रत्यक्षरूपतया प्रति- पादकत्वादचोऽपि तथोच्यते ॥ १२ ॥ वाचोयुक्तिरिति । पश्यद्वाग्दिशो हरयुक्तिदण्डे (सि० हे० ३-२-३२) इति पप्ठया अलुक्समास । अविस्मृतेत्यादि । दृष्टान्तेन स्मार्यः स चासी प्रतिबन्ध। व्याप्तिश्च तस्य ग्राहकम् , तञ्च तत्प्रमाण च, ततो न विस्मृत तद् यस्य स तथा । परिकर्मितमति- त्वादिति । परिकर्म सजातमस्या इति, तारकादेराकृतिगणत्वादितच्प्रत्ययः, ततः परि- कर्मिता मतिर्यस्येति विग्रह । अकाण्ड़े अप्रस्तावे। तत्सामर्थमिति । पझादीना सामर्थ्यम् ।

·न्यायावतारः ઈ । . तदा अकाण्ड एव हेतूपन्यासोऽदृष्टमुद्गरपातायमानः स्यादिति पक्षोऽपि निर्दिश्यते । तथास्मयमाणे प्रतिबन्धग्राहिणि प्रमाणे दृष्टान्तोऽपि वयेत, अन्यथा हेतोः साम- ानवगतः। स्मृतेऽपि प्रमाणे दान्तिके योजयितुमजानानस्योपनयो दयते , तथापि साकाङ्क्षस्य निगमनमुच्यते, अन्यथा निराकुलप्रस्तुतार्थासिद्धः। तथा यन्न पक्षादौ स्वरूपविप्रातिपत्तिस्तत्र तच्छुद्धिः प्रमाणेन कर्तव्या, इतरथा तेषां स्वसाध्या- साधनात् । सर्वेषा चामीषां साधनावयवत्वम्, प्रतिपाद्यप्रतीत्युपायत्वात् । ननु च स्वनिश्चयवत् परनिश्चयोत्पादनं परार्थमनुमानमुक्तम् , न च स्वार्थानुमानकाले क्रमो- ऽयमनुभूयत, संबन्धवेदिनो हेतुदर्शनमात्रात् साध्यप्रतीतिसिद्धेः, न हि प्रतिपत्ता पक्षं कृत्वा ततो हेतुं निभालयति, नापि दृष्टान्तादिकं विरचयति, तथा प्रतीते. रभावात्, किं चान्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतोरेव सामर्थ्यमुन्नीयते, न पक्षादीनाम्, तद्वयतिरेकेणापि साध्यसिद्धे. तथापि तेषां साधनांशत्वकल्पनेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । यदि च तत्सामयं स्यात् , तदा पक्षोपन्यासमात्रादेव साध्यावगतेः हेतुरानर्थक्य- मनुवीत, उत्तरावयवाश्च, एवं हि तत्सामर्थ्य सिद्धयेन्नान्यथा । तस्माद्य एव परनिर. पेक्षं साध्यं बोधयति स एव हेतुः साधनम् , न पक्षादय इति । अत्रोच्यते - स्वनि- श्वयवत् परनिश्चयोस्पादनं परार्थमनुमानमुक्तमित्यादि यदुक्तं तदयुक्तम् , केवलं तदर्थ न जानीषे, निश्चयापेक्षयैव वतिना तुल्यताभिधानात् , न पुनः सर्वसामान्यमभिप्रेतम् , अन्यथा ध्वनिमनुच्चारयन् स्वार्थानुमाने साध्यमवबुध्यते इति, तदनुचारणेन परनिश्चयोत्पादन प्रसज्येत, न चैतदस्ति, शब्दानुच्चारणे परप्रतिपादनासभवात् , तदर्थ शब्दाङ्गीकरणे येन विना परप्रतिपादनासभवः तत्तदुररीकर्तव्यम्, समानन्यायात्, न च पक्षादिविरहे प्रतिपाद्यविशेपः प्रतिपादयितु शक्यः हेतुगोचरदितत्साध्या- र्थप्रतीतिविकलतया तस्य साकाङ्क्षत्वात् , तथा च बुभुत्सितार्थवोधाभावादप्रत्या- यित एव तिष्ठेत् , अतस्तद्वोधनार्थ पक्षादयो दर्शनीया , इति तेऽपि साधनांशाः स्युः । यच्चोकम् --अन्वयव्यतिरेकानुकरणाभावान्न साधनम् , हेतुमात्रादपि साध्यसिद्धेः, तदयुक्तम् , अविप्रतारकतानिश्चितपुरुपक्चनमात्रादपि अग्निरत्र इत्या- दिरूपात् कचित्प्रमेयोऽर्थः सिध्यतीति हेतोरप्यसाधनताप्रसङ्गात्, तद्विरहेणापि साध्यसिद्धे , युक्तं चैतत् , भविप्रतारकवचनस्य प्रागेव प्रामाण्यप्रसाधनात् । यच्चो- क्तम्-यद्यमीषा सामर्थ्य स्यात्, तदा पक्षमात्रादेव साध्यप्रतीतेहेतोवैयर्थ्य स्यादिति, तदयुक्ततरम् , भवत्पक्षेऽपि समानत्वात् , तत्रापि समर्थहेतूपन्यासादेव साध्यावगतेः, अन्यथा समर्थतायोगात् । पश्चात्तस्यैव प्रमाणेन समर्थन सर्वत्र गृहीत- तत्साध्येत्यादि । तेषां पक्षादर्दाना साध्य प्रतिपाद्यो योऽर्थस्तस्य प्रतीतिविकलता, तया कृत्वा हेतुभूतया वा तस्य प्रतिपाद्यस्य साकाक्षत्वात् । पश्चात्तस्यैव प्रमाणेन समर्थनमिति यत् सत् तत्सर्व क्षणिकमिति व्याप्त्यालिनितहेतूपन्यासानन्तरं अक्षणिके ममयोगपधाभ्यामर्थ- -

·४८
टीका-टिप्पनसहितः
व्याप्तिकस्य च पुनः पक्षधर्मिण्युपसंहरणमनर्थकतां प्राप्नुवत् केन निवार्येत । तद-
भावे हेतोः सामर्थ्य नावगम्यते तेन सार्थकमिति चेत्, पक्षादीनपि विरहय्य
प्रतिपाद्यविशेषः प्रतिपादयितुं न पार्यते इति तेषामपि सार्थकता न दुरुपपादेति
मुच्यतामाग्रहः । तस्माद्धेतुवत् पक्षादयोऽपि साधनम् , हेतोरपि क्वचित् प्रतिपाये
तदपेक्षतया तन्निरपेक्षतासिद्धेरिति, तदिद सकलमाकलययोक्तं तत्पक्षादिवचना-
त्मकमिति ॥ १३॥
तदेवमर्थतः पक्षादीन् प्रस्तुत्य तावत् पक्षलक्षणमाह-
साध्याभ्युपगमः पक्षः प्रत्यक्षाद्यनिराकृतः ।
तत्प्रयोगोऽत्र कर्तव्यो हेतोर्गोचरदीपकः ॥१४॥
पच्यत इति पक्षः, व्यक्तीक्रियते इति भावः। किंभूत इत्याह-साध्यस्य अनु-
मेयस्य अभ्युपगमोऽङ्गीकरणम्, प्राश्निकादीना पुरत प्रतिज्ञास्वीकार इत्यर्थ ।
किमभ्युपगममानम् ? नेत्याह- प्रत्यक्षाद्यनिराकृतः इति । प्रत्यक्षं साक्षात्कारि संवेद-
नम्, आदिशन्दादनुमानस्ववचनलोका गृह्यन्ते, तैरनिराकृतोऽदाधितः पक्ष इति
संबन्धः । तद्यथा-सर्वमनेकान्तात्मकम् , अस्ति सर्वज्ञः इत्यादि वा, अयं च केवल-
मेष्टन्यो न पुनः परार्थानुमानकाले वचनेनाभिधातव्यः इति यो मन्येत तं
प्रत्याह- तस्य पक्षस्य प्रयोगोऽभिधानमत्र परार्थानुमानप्रस्तावे कर्तव्यो विधेयः ।
कुत इत्याह- हेतोः प्राङ्निरूपितस्य गोचरदीपक इति, निमित्तकारणहेतुपु सर्वासां
प्रायो दर्शनम् इति वचनात् , भावप्रधानत्वाच्य निर्देशस्य, विषयसंदर्शकस्वादित्यर्थः।
अयमत्राभिप्रायः- न हि सर्वत्र प्रतिवादिनः प्रक्रमादेव निर्णीतपक्षस्य कूर्चशोभापुर:-
सरं हेतुरुपन्यस्यते, अपि तु क्वचित् कथंचित् ॥ १४ ॥
ततो यदायापि प्रतिपाद्यः पक्षार्थ न जानीते, तदा अकाण्डे एव हेतावुच्य.
माने विषयव्यामोहाद् भ्रान्तिलक्षणो दोषः स्यादित्याह-
.
~~~~
क्रियाविरोधादिति बाधकप्रमाणेन सत्त्वाख्यहेतोः समर्थनम् । पुनः पक्षधर्मिण्युपसंहरण.
मिति । कृतकश्च शब्द इत्यादिरूपम् । तदपेक्षतया पक्षाधपेक्षतया ॥१३॥
नहीत्यादि । अयममिप्रायः-क्वापि निर्णीतपक्षे प्रतिवादिनि हेतु प्रयुज्यते, क्वाप्य-
नितिपक्षे । तत्र यदा निर्णीतपक्षे प्रतिवादिनि हेतु प्रयुज्यते, तदा निरर्थकत्वात् पक्षोप-
न्यासोऽस्माभिर्न क्रियते एव । द्वितीये तु पक्षे विषयदर्शकत्वेन सफलत्वादवश्य कार्य
एव । कूर्चशोभाया पुर सरं प्रथमम् , यस्मिन् हेतावुपन्यस्ते कूर्चशोमा सपद्यते, तत्त्वतो
वैलक्ष्याभाव , सावष्टम्मता भवतीति यावत् , अथवा कूर्चशोभा पुर सर यत्रति, अस्मिन् पक्षे
अयममिप्राय -यदा सम्यग्भूत किंचिद् द्वित्वादिक प्रतिपादयितुमारभ्यते तदा तत्प्रतिपादना-
दर्वागपि कूर्चशोभा सावष्टम्भता, श्मथूपरामर्गनं वा मवतीति ॥ ११ ॥

·। न्यायावतार: ४९ अन्यथा वाधभिप्रेतहेतुगोचरमोहिनः । प्रत्याय्यस्य भवेद्धतुर्विरुद्धारेकितो यथा ॥ १५ ॥ अन्यथा इति उक्तविपरीताश्रयणे पक्षप्रयोगाकरणे इत्यर्थः । वादिनो हेतू- पन्यासकर्तुभिप्रेतोऽभिमतः स चासौ हेतुगोचरश्च वाद्यभिप्रेतहेतुगोचरः, तन्त्र मुह्यति दोलायते तच्छीलश्च यः, तस्य प्रत्याय्यस्य प्रतिवादिनो हेतुः विरुद्धारेकितो भवेद विरोधशङ्काकलङ्कितः स्यादित्यर्थः । ततश्च सम्यग्रहेतावपि विपक्षे एवायं वर्तते इति व्यामोहाद् विरुद्धदूषणमभिदधीत, पक्षोपन्यासात्तु निर्णातहेतुगोचरस्य नैप दोषः स्यादित्यभिप्रायः। अमुमेवार्थ स्पष्टदृष्टान्तेनाह यथा इति । तदुपन्या. सार्थः ॥ १५ ॥ धानुष्कगुणसंप्रेक्षिजनस्य परिविध्यतः । धानुष्कस्य विना लक्ष्यनिर्देशेन गुणेतरौ ॥१६ ।। यथा लक्ष्यनिर्देशं विना धानुष्कस्येपं प्रक्षिपतो यौ गुणदोषौ तौ तद्दर्शिजनस्य चिपर्यस्तावपि प्रतिभातः, गुणोऽपि दोपतया दोपोऽपि वा गुणतया, तथा पक्षनिर्देश विना हेतुमुपन्यस्यतो वादिनो यौ स्वाभिप्रेतसाध्यसाधनसमर्थत्वासमर्थत्वलक्षणी गुणदोषौ तौ प्रानिकप्रतिवाद्यादीनां विपरीतावपि प्रतिभात इति भावार्थः । अक्षरा- र्थस्तु धनुषा चरति धानुष्कस्तस्य गुणो लक्ष्यवेधप्रावीण्यलक्षणस्तन प्रेक्षकाणां कुतूह- लमिति तस्यैवोपादानम् , अन्यथा दोषोऽपि दृष्टव्यः, तत्संप्रेक्षिजनस्य तत्मप्रेक्षण- शीललोकस्य परिविध्यतो यथाकथंचिद् वाणं मुञ्चत इत्यर्थः, धानुष्कस्य विना लक्ष्यनिर्देशेन चापधरस्य वेध्यनिष्टकनमृते यौ गुणेतरौ गुणदोषौ तौ यथा विरुद्धा- रेकित्तौ भवत , तथा वादिनोऽपीत्यर्थः। तस्मादविज्ञाततदर्थे प्रतिवादिनि वादि- धानुप्केण पक्षलक्ष्य निर्देश्यैव हेतुशरः प्रयोक्तव्य इति स्थितम् ॥ १६ ॥ सांप्रतं हेतोर्लक्षणावसरः, तच्च स्वार्थानुमानवद् निर्विशेष द्रष्टव्यम् , प्रयो- गस्तु तत्र न दर्शितः, स्वार्थानुमानस्य बोधरूपत्वात्, इह तु दर्शनीयः, परार्थानमा- नस्य वचनरूपत्वात् , अतस्तं दर्शयति- हेतोस्तथोपपत्या वा स्यात्प्रयोगोऽन्यथापि वा। द्विविधोऽन्यतरेणापि साध्यसिद्धिर्भवेदिति ॥ १७॥ - स्वार्थानुमानप्रस्तावे हि परप्रणीतलक्षणान्तरन्यपोहेन साध्यव्यतिरेकात् विरुद्धदूषणमभिदधीतेति । यत् कृतकं तदनित्यम् , यथा घट , कृतकच शब्द इत्युक्ते हि यद्यपि नित्यत्वे साध्ये कृतकत्वमत्र हेतूकृतम् , कृतकत्वानित्यत्वयोश्च व्याप्ति- देशितेत्येव विरुद्धताममिदध्यादिति भावः ॥ १५ ॥ धनुषा चरतीति । अस्मिन् वाक्ये तेन इति सूत्रेण चरत्यर्थे ठक् । इत्कु इक् इति वाधनार्थ को शश्चातादोरिससः इत्यनेन कादेश । अविज्ञाततदर्थ इति । अवि- दितपक्षार्थे ॥ १६ ॥ " न्याया-७ ·५० टीका-टिप्पनसहितः - सामस्त्येन हेतोर्ध्यावृत्तिरेवैकं लक्षणमिति निर्णीतम् , परार्थानमानेऽपि तदेव प्रकाश- नीयम् , वचनरचना तु क्वचित् कथंचित् प्रवर्तत इत्यभिप्रायवांस्तवैविध्यमाह- हेतोढिविधः प्रयोगः स्यादिति संबन्धः । कथमित्याह--तथैव साध्यसनावे एवो- पपत्तिर्विद्यमानता, तया तथोपपत्या, यथा- अग्निरत्र, धूमस्य तथैवोपपत्तेरिति । अन्यथापि वा इत्यनेन अवयवे समुदायोपचारादन्यथानुपपत्ति लक्षयति । अन्यथा साध्यव्यतिरेके अनुपपत्तिरविद्यमानतैव तया वा अन्यथानुपपत्या हेतोः प्रयोगः खात्, यथा- अग्निरन, धूमस्यान्यथानुपपत्तेरिति । एते च द्वे अप्येकस्मिन् साध्ये प्रयोक्तव्ये इति यो मन्येत, तच्छिष्यणार्थमाह-अन्यतरेणापि तथोपपत्तिप्रयोगेण अन्यथानुपपत्तिप्रयोगेण वा साध्यस्य साध्यप्रतिपिपादयिषितार्थस्य सिद्धिनिष्पत्ति: प्रतिपाद्यप्रतीतावारोहणं भवेद् , इति यस्मात् , तस्मान्न द्वे अपि प्रयोक्तव्ये, प्रयोग. द्वयेऽपि यस्माद् वचनरचना भिद्यते नार्थः, प्रयोगस्य च साध्यसाधनफलम् , तञ्चे. देकेनैव सिध्यति, द्वितीयप्रयोगः केवलं वक्तुरकौशलमाचक्षीत, नैरर्थक्यादित्य- भिप्रायः ॥१७॥ अधुना दृष्टान्तलक्षणावसरः। स च द्वेधा साधम्र्येण वैधम्र्येण च । तत्र साध- Hदृष्टान्तमधिकृत्याह- साध्यसाधनयोाप्तिर्यत्र निश्चीयतेतराम् । साधम्र्येण स दृष्टान्तः संबन्धस्मरणान्मतः ॥ १८ ॥ दृष्टयोरवलोकितयोः सामर्थ्यात् साध्यसाधनयोः अन्तःपरिनिष्टितिः अन्व- या व्यतिरेकाद्वा साध्यसाधनभावव्यवस्थितिनिबन्धना यस्मिन्निति दृष्टान्तः, समानो धर्मोऽस्येति सधर्मा तद्धावः साधम्यं तेन साधम्र्येण । स किविधो भवती- स्याह- साध्य जिज्ञासितार्थात्मकम् , साधनं तद्गमको हेतुः, तयोः साध्यसाध- नयोाप्ति., इदमनेन विना न भवति इत्येवंरूपा, यत्र कचिनिश्चीयतेतरां अति. शयन निर्णीयते स साधर्म्यदृष्टान्तः । यथा- अग्निरत्र, धूमस्य तथैवोपपत्तेः महान- सादिवद् इति । अयं चाविस्मृतप्रतिबन्धे प्रतिवादिनि न प्रयोक्तव्य इत्याह- सब- न्धस्मरणात् इति । यक्लोपे पञ्चमी, प्राग्गृहीतविस्मृतसवन्धस्मरणमधिकृत्य मतोऽभिप्रेतोऽयं नीतिषिदाम् , नान्यथा। यदा हि प्रतिपाद्योऽद्यापि सबन्धं साव्या. विनामावित्वलक्षण नावबुध्यते, तदा प्रमाणेन संवन्धो पाहणीयः, न दृष्टान्तमात्रेण, न हि सहदर्शनादेव क्वचित्सर्वत्रेदममुना विना न भवतीति सिध्यति, अतिप्रसङ्गात् । कचिदिति । प्रतिपाविशेषे ॥ १७ ॥ साध्यसाधनयोरित्यादि । अन्वयेन व्यतिरेकेण वा साध्यसाधनभावस्य इदमस्य साध्यमिदमस्य साधनमिति संबन्धस्य व्यवस्था निवन्धन यस्याः परिनिष्ठिते. सा तथोक्ता । सधर्मेति । धर्मादन् केवलात् इति बहुव्रीहौ धर्मशद्वादन् समासान्तः ।

·न्यायावतारः
गृहीते च प्रतिबन्धे स्मर्यमाणे केवलं हेतुर्दर्शनीयः, तावतैव बुभुत्सितार्थसिद्धेदृष्टान्तो
न वाच्यः, वैयर्थ्यात् । यदा तु गृहीतोऽपि विस्मृत कथंचित् संबन्धः, तदा तत्स्मरणार्थ
दृष्टान्तः कथ्यते । ननु च कथं निकालसमस्त देशव्यापिसंवन्धावगतिः ? न तावन्नि-
र्णयात्मकमपि प्रत्यक्षं देशकालान्तरसचरिष्णुनोः साध्यसाधनयोः सवन्ध निरीक्षितु
क्षमते, संनिहितेऽर्थे विशदाध्यवसायेन प्रवृत्तेः । नापि शब्दात्तन्निर्णयः, तस्य परोप-
देशरूपतया स्वार्थानुमानाभावप्रसङ्गात् , तत्र परोपदेशाभावात् , तदभावे सबन्धा-
सिद्धेः, तदसिद्धावनुमानानुत्थानादिति । अनुमानासंवन्धग्रहणे निरवधिरनवस्थानु-
पज्येत, संवन्धग्राहिणोऽप्यनुमानस्य पुनः संवन्धान्तरग्रहणसव्यपेक्षत्वादिति ।
अत्रोच्यते- प्रत्यक्षानुमाने द्वे एव प्रमाणे इति येषां मिथ्याभिनिवेशः, तेषामेष
दोषो नास्माकम्, अन्वयव्यतिरेकग्राहिप्रत्यक्षानुपलम्भोत्तरकालभाविनोऽव्यभिचरि-
तत्रिकालव्यापिगोचरस्य मतिनिवन्धनस्योहसंज्ञितस्य प्रमाणान्तरस्य संबन्धग्राहि-
तयेष्टत्वात् , तदनिष्टौ दृष्टव्यवहारविलोपप्रसङ्गात् , तद्विलोपे च विचारानर्थक्य-
प्राप्तेरिति। अत्र प्रकरणे पुनरनुमानात् पार्थक्येनोहो न दर्शितः, संक्षिप्तरुचि-
सत्त्वानुग्रहप्रवृत्तत्त्वादस्य, शाब्द तु पृथक् समर्थितम् , तस्यात्रैव परार्थानुमानो-
पयोगित्वादित्यास्तां तावत् ॥१८॥
इदानी वैधर्म्यदृष्टान्तमुपदर्शयन्नाह-
साध्ये निवर्तमाने तु साधनस्याप्यसंभवः ।
ख्याज्यते यत्र दृष्टान्ते वैधयेणेति स स्मृतः ॥ १९ ॥
विसदृशो धर्मोऽस्येति विधर्मा, तद्भावो वैधर्म्यम् , तेन वैधयेण दृष्टान्तः ।
कीदृश इत्याह- साध्ये गम्ये निवर्तमाने असंभवति, तुशब्दोऽवधारणार्थो भिन्नक्रमः,
स च साधनस्यासभव एवेत्यत्र द्रष्टव्यः । ख्याप्यते प्रतिपाद्यते यत्र क्वचित् दृष्टान्ते
स वैधम्र्येण भवति, इति शद्वेन संवन्धस्मरणादिति ॥ १९ ॥
इदमत्रापि संवनाति- अस्यापि स्मर्यमाणे सवन्धे प्रयोगायोगादिति किमर्थ
विस्मृतसंवन्धे एव प्रतिवादिनि दृष्टान्तः प्रयुज्यते नान्यदा, इति परवचनावकाश-
माशडूक्याह-
अन्तर्व्याप्त्यैव साध्यस्य सिद्धवहिरुदाहृतिः।
व्यर्था स्यात्तदसद्भावेऽप्येवं न्यायविदो विदुः ॥ २० ॥
अन्यदा हि स्मर्यमाणे वा संवन्धे प्रयुज्येत, अगृहीते वा। यद्याद्यः पक्षः,
-
तन्निर्णयः संवन्धनिर्णय । तस्येत्यादि । शब्दस्य परोपदेशरूपतया कृत्वा शब्दजन्यज्ञानस्य
स्वार्थानुमानत्वं भवतीत्याह-तत्रेत्यादि । तत्र स्वार्थानुमाने ।। १८ ॥
विधर्मेति । पूर्ववदन् ॥ १९॥
अन्यदा हीति । सवन्धविस्मरणाभावे ॥२०॥

·५२ टीका-टिप्पनसहितः . - तत्प्र. सोऽयुक्तः, यदा सर्वत्र साध्याविनामाविनं हेतुं स्मरति प्रतिपाद्यः, तदा पक्षेऽपि तमवबुध्य कथं साध्य न प्रतिपद्येत? ततश्चान्तः पक्षमध्ये व्याप्तिः साधतस्य साध्याक्रान्तत्वमन्ताप्तिः, तयैव साध्यस्य गम्यस्य सिद्धेः प्रतीतेः बहिर्विवक्षित- धर्मिणोऽन्यत्र दृष्टान्तधर्मिण्युदाहृतिः व्याप्तिदर्शनरूपा व्यर्थी निष्प्रयोजना, त्याय्यार्थाभावादिति । द्वितीयपक्षस्यापि निर्दोषतां निरस्यवाह- तदसद्भावेऽप्येवम् संबन्धाग्रहणादन्ताप्त्यभावेऽप्येवमिति व्यथैव बहिरुदाहृतिः, न हि सहदर्शनात् क्वचित् सर्वत्र तद्रूपता सिध्यति, व्यभिचारदर्शनात् । तस्मादगृहीतसंबन्धे प्रतिपाये प्रमाणेन प्रतिबन्धः साध्यः, तत्सिद्धौ तत एव साध्यसिद्धरकिंचकरी दृष्टान्तोदाहति- रिति न्यायविद्वांसो विदुरवबुध्यन्त इति । इह च प्रकरणे शेषावयवानामुपनय- निगमनशुद्धिपञ्चकलक्षणानां संक्षिप्तरुचिसत्त्वानुग्रहपरत्वादस्य यद्यपि साक्षालक्षणं नोक्तम् , तथाप्यत एवं प्रतिपादितावयवत्रयाद् बुद्धिमद्भिरुन्नेयम् । यतोऽवयवापे. क्षया जघन्यमध्यमोत्कृष्टास्तिस्रः कथा भवन्ति । तत्र हेतुप्रतिपादनमात्रं जघन्या । द्वयाद्यवयवनिवेदन मध्यमा । संपूर्णदशावयवकथनमुत्कृष्टा । तत्रेह मध्यमायाः साक्षात् कथनेन जघन्योत्कृष्टे अर्थतः सूचयति, तत्सद्भावस्य प्रमाणसिद्धत्वा. दिति ॥२०॥ एवं पक्षादिलक्षणं प्रतिपाद्येदानी हेयज्ञाने सत्युपादेयं विविक्ततरं वेद्यते इति तद्वयुदस्ताः पक्षहेतुदृष्टान्ताभासा वक्तव्याः । तत्र तावत् पक्षलक्षणव्युदस्तान् पक्षाभासानाह- प्रतिपाद्यस्य यः सिद्धः पक्षाभासोऽस्ति लिङ्गतः। लोकस्ववचनाभ्यां च बाधितोऽनेकधा मतः ॥ २१ ॥ पक्षस्थानोपन्यस्तत्वात् तत्कार्याकरणत्वाच पक्षवदाभासत इति पक्षाभास। असावनेकधा अनेकप्रकारो मत इति संवन्धः । कथमित्याह- प्रतिपाद्यस्य प्रतिवा- दिनो य कश्चित् सिद्धः प्रतीतावारूढ एवं स पक्षाभासः, साध्वस्यैव पक्षत्वात् , सिद्धस्य साधनानहत्वाद् , अतिप्रसक्तः। तथा अक्षलिङ्गतोऽध्यक्षहेतुभ्यां लोकस्ववच- नाभ्यां च बाधितस्विरस्कृतो यः स पक्षाभासः । तत्र प्रतिपाद्यसिद्धो यथा-पोद्ग- लिको घटः, सौगतं वा प्रति सर्व क्षणिकमित्यादि । प्रत्यक्षवाधितो यथा- निरंशानि स्वलक्षणानि, परस्परविविक्तौ वा सामान्यविशेपाविति । अनुमानवाधितो यथा- नास्ति सर्वज्ञ इति । लोकवाधितो यथा-गम्या माता इति । स्ववचनाधितो यथा- न सन्ति सर्वे भावा इति ॥ २१ ॥ तद्वयुदस्ता इति । पक्षादिलक्षणरहिताः । अध्यक्षहेतुभ्यामिति । हेतुर्लिहं, कारणे कार्योपचारात् , तत्प्रभवं ज्ञानमपि हेतुरनुमानमित्यर्थ । अनुमानवाधित इति । तच्च वाचदसर्वज्ञे सर्वज्ञशब्दो मुख्यसर्वज्ञापेक्षः, गौणत्वात् , माणकेऽमिशब्दवत् , यद्वा M4 A ·न्यायावतार -- सांप्रतं हेतुलक्षणं स्मारयन् तदपास्तान हेत्वाभासानाह-- अन्यथानुपपन्नत्वं हेतोर्लक्षणमीरितम् तदप्रतीतिसंदेहविपर्यासैस्तदाभता ॥ २२ ॥ हेतोर्लक्षणमसाधारणधर्मरूपं यदीरितं गमितम् , अनेकार्थस्वाद् धातोः प्रति- पादितं, स्वार्थानुमानप्रस्तावे यदुतान्यथानुपपन्नत्वमिति, तस्याप्रतीतिरनध्यवसायः, संदेहो दोलायमानता, विपर्यासो वैपरीत्यनिर्णयः, अप्रतीतिश्च सदेहश्च विपर्यासश्चेति द्वन्द्वः, पश्चात् तदा सह तत्पुरुषः, तैस्तदप्रतीतिसंदेहविपर्यासः, तदाभता आभा- नमाभा तस्येव सम्यग्हेतोरिवाभा अस्येति तदाभस्तद्भावः तत्ता, हेत्वाभासता भवतीत्यर्थः॥ २२॥ अभुना येन लक्षणेन यन्नामा हेत्वाभासो भवति तदर्शयति- असिद्धस्त्वप्रतीतो यो योऽन्यथैवोपपद्यते । विरुद्धो योऽन्यथाप्यत्र युक्तोऽनैकान्तिकः स तु ॥ २३ ॥ यः कश्चिदप्रतीतःप्रतीत्या अगोचरीकृतोऽनिश्चितः सोऽसिद्धनामा हेत्वाभासः। तशब्दः त्रयस्यापि भेदोहयोतकः । यस्त्वन्यथैव साध्यं विनैव, विपक्ष एवेति यावत्, उपपद्यते संभवति स विरुद्धाभिधानः । यः पुनरन्यथाऽपि साध्यविपर्ययेणापि युत्को घटमानकः, अपिशब्दात् साध्येनापि, सोऽत्र व्यतिकरे अनैकान्तिकसंज्ञो ज्ञातव्य इति । तन्न प्रतिप्राणिप्रसिद्धप्रमाणप्रतिष्ठितानेकान्तविरुद्धबुद्धिभिः कणभक्षाक्षपाद- ------ ज्ञानतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम् , तारतम्यत्वात् , आकाशपरिमाणतारतम्यवत् , यत्रैतद्वि- श्रान्तं स सर्वज्ञः । तथा सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्बनः, अनेकत्वात्, पश्चागुलवत् । तथा कचिदात्मा सर्वार्थसाक्षात्कारी, तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिवन्धकत्वात्, यथा अपगततिमिरादिप्रतिवन्धं चक्षुर्ज्ञानं रूपसाक्षात्कारि । एवं ज्ञानं क्वचिदात्मनि प्रकर्षवत् , स्वावरणहान्युत्कर्षे सति प्रकाशात्मकत्वात् , चक्षुर्दीपादिवत् , स्वावरणहान्युत्कर्षस्तु आवरण- हानि क्वचिज्जीवे परमकाष्ठाप्राप्ता, प्रकर्षत्वात् , परिमाणवदित्यनुमानात् ॥ २१ ॥ तस्येत्यादि । तस्यान्यथानुपपन्नत्वस्य । इहाय भावार्थ - विद्यमाने हेतावन्यथानुप- पन्नत्वस्य संदेहे अनैकान्तिकता, विपर्यासे विरुद्धता, तस्मात् परिशेष्यात् अत्र हेतोरस- ताया संदेहे वान्यथानुपन्नत्वस्याप्रतीति । तथा चासिद्धत्वलक्षणमन्यत्र- असत्सवानिश्चयोs- प्रसिद्ध इति असन्तौ सत्तानिश्चयो यस्येति विग्रहः, अत एवाग्रेतनकारिकायां सूत्रकारोऽपि वक्ष्यति-असिद्धस्त्वप्रतीतो य इति । दोलायमानतेति । दोलोऽन्दोलक', उमयपक्षगामि. त्वेन तद्वदाचरन् सदेहोऽपि दोलायमानस्तस्य भावः तत्ता ॥ २२ ॥ व्यतिकरे इति । प्रस्तावे । कणभक्षेत्यादि । कणभक्षक कणादापरनामा वैशेषिक., अक्षपादो नैयायिकानामाधाचार्यवर्यः, बुद्ध* सुगत., आदिशब्दात् साख्यादिपरिग्रहः, तेषा । .

·टीका-टिप्पनसहितः . बुद्धादिशिष्यकैरुपन्यस्यमानाः सर्व एव हेतवः, तद्यथा- एकान्तेन अनित्यः शब्दो नित्यो वा, सत्वात् , उत्पत्तिमत्त्वात् , कृतकत्वात् , प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्- इत्यादयो विवक्षयासिद्धविरुद्धानकान्तिकतां स्वीकुर्वन्ति इत्यवगन्तव्यम् । तथा हि- अनित्यै- कान्ते तावदसिद्धाः सर्व एव हेतवः, चाक्षुपत्ववत् तेषां ध्वनावविद्यमानत्वात् , अस- दादिव्यवच्छेदेनालीकसंवृति विकल्पितत्वात्, पारमार्थिकत्वे स्वेकस्यानेकरूपापरया- नेकान्तवादापत्तेः, कल्पनारचितसत्ताकानां च सर्वशक्तिविरहरूपतया निःस्वभाव. स्वात् , तथापि तेषां साधनत्वे साध्यमपि नि:स्वभावमिति खरविपाणं शशविपा- णस्य साधनमापद्यत इति शोभन साध्यसाधनव्यवहार । सर्व एवायमनुमानानु- मेयव्यवहारो बुद्धधारूवेन धर्मधर्मिन्यायेन न बहिः सदसवमपेक्षते, तेनायमदोप इति चेत् , एव तर्हि चाक्षुषत्वमपि शब्दे बुद्धयाध्यारोप्य हेतुतयोच्यमानं नासिद्धत- योद्भावनीयम् , विशेषाभावात् । अचाक्षुषत्वव्यवच्छेदन चाक्षुषत्वं बुद्धयाध्यारोपयितुं पार्यते, न यथा कथंचित् , न चासौ शद्देऽस्ति, अचक्षुह्यत्वात् तस्य, वेनायमदोष इति चेत्, कोऽयमचाचपत्वव्यवच्छेदो नाम, व्यवच्छेदमात्रं नीरूपं व्यवच्छिन्नं वा स्वलक्षणं, व्यवच्छेदिका वा बुद्धिः स्वांशमन्नापि वहिर्वस्तुग्रहणरूपतया प्लवमाना, नापरी वस्तुधों यत्र भेदाभेदविकल्पद्वारेण दूपणं दित्सुर्भवानिति चेत् , तर्हि स शद्वे नास्ति इति कैपा भापा, एवं हि नभःपुण्डरीक तत्र नास्तीति सत्त्रादिकमपि कल्प- यितु न शक्यमिति प्रसज्येत । किं च । ते साधनधर्मा धर्मिणि भवन्तोऽपि न भध- दर्शने प्रतीतिमारोहन्ति, प्रत्यक्षस्य विकल्पविकलतया धर्मनिर्णयशून्यत्वात् , तदु- तरकालभाविन्या वासनाबोधजन्याया विकल्पबुद्धेः स्वांशग्रहणपर्यवसितशरीरत्वेन - कुत्सिता अल्पा वा शिया शिप्यकाः प्रशस्तपादोद्दयोतकर वर्मकीर्तीश्वरकृष्णादयस्तैः । सत्त्वादित्यादि । यथासभव नित्यानित्यत्वयोरमी हेतवो योज्या । तथा हि-- सत्त्वं स्वामि- प्रायेणानित्यत्वे च साध्ये हेतु., उत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं चानित्यत्वे एव, प्रत्यभिज्ञायमानत्वं तु नित्यत्वे एवेति । असदादीति । आदिशब्दादनुत्पन्नत्वादिपरिग्रह । अनिरूपिततत्त्वार्थी प्रतीति. संवृतिर्मता। सा च यद्यपि सर्वापि अलीकैव, तथापि अलीकेति स्वरूपविशेषणम् । यथा-एकान्तसुखदा मुक्तिरिति । असाविति अचाक्षुषत्वव्यवच्छेद । व्यवच्छेदमात्र- मित्यादि । अमुना विकल्पत्रयेण चेच्छब्दपर्यन्तेन जैन एव बौद्धाभिप्रायमाशङ्कते । नीरूप तुच्छम् । स्वलक्षण घटादि । अयं घटादिरचाक्षुषो न भवति, इति घटादिकमचाक्षुपेभ्यो व्यवच्छेदयन्ती विकल्पिका बुद्धि स्त्रांशममापि सर्वचित्तचैत्तानामात्मसवेदन मिति स्वज्ञानाद्वा ग्राहिकापि वस्तुतो वस्तुनि विकल्पानामसंभवः, तथापि अनुमवादिजन्यत्वेन वहिरर्थग्राह- कतया स्वलक्षणजलस्योपरि तरन्ती । स इति । त्रिवि योऽपि अचाशुपत्वव्यवच्छेद । कपा भापति । किम आक्षेपकत्वात् अकिंचित्कारीत्यर्थ. । अकिंचित्करत्वमेवातिप्रसाद्वारेण व्यनक्ति-एवं हीत्यादि । यथा गगनेन्दीवर शन्दे नास्तीति सत्त्वादिकमपि तत्र मा - ·न्यायावतारः बहिः स्वलक्षणे प्रवेशाभावात् , ततश्चाप्रतीतत्वात् सर्वस्यासिद्धत्वम् । नित्यैकान्तेऽपि धर्मिणोऽत्यन्तव्यतिरिक्तानामपारमार्थिकानां वा स्वसाधनधर्माणां प्रमाणेनाप्रतीत- वादसिद्धता द्रष्टव्या, धर्मिणोऽविनि ठितरूपाणां पारमार्थिकानां सकलधर्माणां प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्धत्वेन निहोतुमशक्यत्वादिति । तथा विरुद्धतापि पक्षद्वयेऽपि सर्वसाधनधर्माणामुन्नेया, अनेकान्तप्रतिबद्धस्वभावत्वेन तत्साधनप्रवणत्वात् । एतच्चो- त्तरे वक्ष्यामः । एवं पक्षद्वयेऽपि निर्दिश्यमानाः सर्व एव हेतवोऽनैकान्तिकतामात्म- साकुर्वन्ति, परस्परविरुद्धाव्यभिचारितत्वात , समानयुक्त्युपन्यासेन विपक्षेऽपि दर्श- यितुं शक्यत्वात् । तथा हि-अनित्यवादी नित्यवादिनं प्रति प्रमाणयति- सर्व क्षणिकम् , सत्त्वात् , अक्षणिके क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् , अर्थक्रियाकारित्वस्य च भावलक्षणत्वात् , ततोऽर्थक्रिया व्यावर्तमाना स्वक्रोढीकृता सत्ता व्यावर्तयेदिति क्षणिकत्वसिद्धिः । न हि नित्योऽर्थोऽर्थक्रियायां क्रमेण प्रवर्तितुमुत्सहते, पूर्वार्थ क्रिया- करणस्वभावोरमर्दद्वारेणोत्तरक्रियाया प्रवृत्तेः, अन्यथा पूर्वार्थक्रियाकरणाविरामप्रस- जात्, तत्स्वभावप्रच्यवे च नित्यता अपयाति, अतादवस्थ्यस्यानित्यलक्षणत्वात् । नित्योऽपि क्रमवर्तिनं सहकारिकारणमर्थमुदीक्षमाणस्तावदासीत् , पश्चात् तमासाद्य क्रमेण कार्य कुर्यादिति चेत् , न, सहकारिकारणस्य नित्येऽकिंचित्करस्वात् , अकि- चित्करस्यापि प्रतीक्षणेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । नापि योगपद्येन नित्योऽर्थोऽर्थक्रियां कुरुते, अध्यक्षविरोधात् । नोककाल सकलाः क्रियाः प्रारभमाण, कश्चिदुपलभ्यते, करोतु वा, तथाप्याद्यक्षणे एव सकल क्रियापरिसमाप्तद्धितीयादिक्षणेवकुर्वाणस्यानित्यता बलादा- दौकते, करणाकरणयोरेकस्मिन् विरुद्वत्वादिति । नित्यवादी पुनरेव प्रमाणयति-- सर्व नित्यम् , सरवात् , क्षणिके सदसत्कालयोरर्थक्रियाविरोधात् , तल्लक्षणं सत्त्वं नावस्थां बनातीति ततो निवर्तमानमनन्यशरणतया नित्यत्व साधयति । तथा हि- क्षणिकोऽर्थः सद् वा कार्य कुर्यात् , असद वा, गत्यन्तराभावात् । न तावदाद्यः पक्ष , समसमयवर्ति नि व्यापारायोगात् , सकलभावाना परस्परं कार्यकरणभावमाप्त्याति- प्रसङ्गाच । नापि द्वितीय. पक्षः क्षोर्ट क्षमते, असतः कार्यकरणशक्तिविकलत्वात् , अन्यथा शशविपाणादयोऽपि कार्यकरणायोत्सहेरन् , विशेषाभावादिति । तदेवमेका- न्तद्वयेऽपि ये ये हेतवस्ते ते युक्तेः समानतया विरुद्धं न व्यभिचरन्ति, अविचारित- रमणीयतया मुग्धजनध्यान्थ्य चौपादयन्तीति विरुद्धा व्यभिचारिणोऽनैकान्तिकाः, सर्ववस्तुधर्माणा वस्तुतोऽनेकान्तप्रतिबद्धत्वादिति। तस्मादमी सर्व एव हेतवः भूदिति न किंचित् । एव तुच्छ व्य पच्छेश्मानं सर्वथा भिन्नं स्वलक्षण वस्त्वसंस्पर्शिनी विकल्पबुद्धिश्च शब्दे नास्तीति चाशुपत्वमपि तत्र न इत्यप्यमारमेवेति भाव । नित्यकान्त इत्यादि । धर्मिणोऽत्यन्तव्यतिरिक्तानामिति नैयायिकवैशेषिकामिप्रायेण । अपार- मार्थिकानां वेति अद्वैतवाद्यमिप्रायेण । ततोऽर्थक्रिया व्यावर्तमानेत्यादि । अक्षणिका.

·५६
टीका-टिप्पनसहितः
-
सन्तोऽनेकान्तमन्तरेण नोपपद्यन्ते, इति तमेव प्रतिपादयितुमीशते । विमूढबुद्धिभिः
पुनः विपक्षसाधनार्थमुपन्यस्यमाना विवक्षयासिद्धविरुद्धानकान्तिकतामाबिभ्रतीति
स्थितम् ॥ २३॥
तदेवं हेत्वाभासान् प्रतिपाद्य दृष्टान्तलक्षणज्युदस्तान् दृष्टान्ताभासानाह-
साधयेणात्र दृष्टान्तदोषा न्यायविदीरिताः।
अपलक्षणहेतूत्थाः साध्यादिविकलादयः ॥ २३ ॥
साधनं साध्याक्रान्तमुपदर्शयितुमभिप्रेतं यस्मिस्तत् साधर्म्यम् तेन, अत्र
व्यतिकरे, दुष्यन्त इति दोषाः, दृष्टान्ता एव दोषाः दृष्टान्तदोषाः, दृष्टान्ताभासा
इत्यर्थः, न्यायविदीरिता विद्वनिर्गदिताः । साध्यं गम्यम् , आदिशद्वात् साधनोभय-
परिग्रहः, तद्विकलास्तच्छ्न्याः, आदिशद्वात् संदिग्धसाध्यसाधनोभयधर्मा गृह्यन्ते।
किंभूता एते इत्याह- अपगतं लक्षण येभ्यस्ते तथा च ते हेतवश्च तेभ्य उत्थान
येषां तेऽपलक्षणहेतूरथाः । इदं च प्रायिकं विशेषणम् , सम्यग्हेतावपि वक्तृदोप-
वशात् दृष्टान्ताभासतोपपत्तेः। यथा-नित्यानित्यः शद्वः, श्रावणत्वात् घटवदित्यादि।
तन्त्र साध्यविकलो यथा- भ्रान्तमनुमानम् , प्रमाणत्वात्, प्रत्यक्षवत् । प्रत्यक्षस्य
भ्रान्तताविकलस्वात् , तद्भान्तत्वे सकलव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् , तदुच्छेदे च प्रमाण-
प्रमेयाभावात् न किंचित् केनचित् साध्यत इति भ्रान्तवादिनो मूकतामापधेत।
साधनविकलो यथा-जाग्रत्संवेदनं भ्रान्तम् , प्रमाणत्वात् स्वमसंवेदनवत् । स्वम-
संवेदनस्य प्रमाणतावैकल्यात् तत्प्रत्यनीकजाग्रत्प्रत्ययोपनिपातबाधितत्वादिति ।
उभयविकलो यथा-नास्ति सर्वज्ञः, प्रत्यक्षाद्यनुपलब्धत्वात् , घटवत् । घटस्य सस्वात्
प्रत्यक्षादिभिरुपलब्धत्वाच्च । संदिग्धसाध्यधर्मो यथा-- वीतरागोऽयम् , मरणधर्म-
त्वात् रथ्यापुरुषवत् । रथ्यापुरुषे वीतरागत्वस्य संदिग्धत्वात् , विशिष्टचेतोधर्माणां
क्रमयोगपद्यनिवृत्यार्थक्रियाकारित्वं वर्तमानं सत्त्वव्याप्त सत्त्वं निवर्तयति । ननु चार्थक्रिया-
सामर्थ्यमेव सत्त्वं नान्यत्, तथा च झानश्रीः- “यदि नाम प्रतिदर्शन सत्त्वमेदस्तथाऽपीहार्थ-
क्रियासामर्थ्यमेष सत्त्वममिप्रेतमिति," ततश्चार्थक्रियासामर्थ्यत्वयोर्घटकुम्भयोरिव व्यावृत्ति.
कृतस्य मेदस्याभावात् कथं व्याप्यव्यापकमाव. । उच्यते, कारणस्य कार्यात्प्राग्भावित्वमर्थ-
क्रियासामर्थ्य मवनधर्मकत्वमात्रं तु सत्त्वमिति व्यक्तो व्यावृत्तिकृतो भेद । यत्तूक्तम्- अर्थ-
क्रियासामर्थ्यमेव सत्त्वमिति, तदर्थक्रियासामर्थ्यव्यभिचारित्वात् सत्त्वस्येति ॥ २३ ॥
संदिग्धसाध्यधर्मेति । सदिग्धश्चासौ साध्यश्च सदिग्धसाध्यः संदिग्धसाध्यो वमों
यस्यति बहुव्रीहिः, न पुन. संदिग्ध. साध्यो धर्मो यस्येति संदिग्ध साध्यधर्मो यस्येति वा,
धर्मादन् वा केवलात् इत्यनेन केवलात्पदात्परो य. कैवलो धर्मशब्द तस्मादनो विधानात् ।
एव सदिग्धसाधनधर्मादिप्वपि वाच्यम् । व्याहारादीति । आदिशब्दाच्चेष्टाकारपरिग्रह ।
तमिर्णयस्येति । विशिष्टव्यापारादिलिशनिश्चयस्येत्यर्थः ॥ २४ ॥

·न्यायावतार . ५७ , विशिष्ट व्याहारादिलिङ्गगम्यत्वात् रथ्यापुरुषे तन्निर्णयस्याप्यभावादिति । संदिग्ध- साधनधर्मों यथा-- मरणधर्माय पुरुषः, रागादिमत्त्वात् , रथ्यापुरुपवत् । रथ्यापुरुषे रागादिमत्वस्य संदिग्धस्वात् , वीतरागस्यापि तथा सभवादिति । सदिग्धोभय- धर्मो यथा- असर्वज्ञोऽयम् , रागादिमत्त्वात् , रथ्यापुरुपवत् । रथ्यापुरुपे प्रदर्शित- न्यायेनोभयस्यापि संदिग्धरवादिति । ननु च परैरन्यदपि दृष्टान्ताभासत्रयमुत्तम् , तद्यथा- अनन्त्रयोऽप्रदर्शितान्वयो विपरीतान्वयश्चेति । तत्रानन्वयो यथा- रागा- दिमान् विवक्षितः पुरुषः, वक्तृत्वाद् , इष्टपुरुषवदिति । यद्यपि किलेटपुरुषे रागा- दिमत्वं वक्तृत्व च साध्यसाधनधौं दृष्टौ, तथापि यो यो वक्ता स स रागादि- मानिति व्याप्त्यसिद्धरनन्चयोऽय दृष्टान्तः । तथा अप्रदर्शितान्वयो यथा- अनित्यः शब्दः, कृतकत्वात्, घटवदिति । अत्र यद्यपि वास्तवोऽन्वयोऽस्ति, तथापि वादिना वच- नेन न प्रकाशित इत्यप्रदर्शितान्वयो दृष्टान्तः। विपरीतान्वयो यथा-अनित्यः शब्दः, कृतकत्वादिति हेतुमभिधाय यदनित्यं तत् कृतक घटवदिति विपरीतव्याप्तिदर्शनात् विपरीतान्वयः। साधर्म्यप्रयोगे हि साधनं साध्याफ्रान्तमुपदर्शनीयम् , इह तु विपर्याप्तदर्शनाद्विपरीतता । तदेतद् भवद्भिः कस्मान्नोक्तमिति । अत्रोच्यते, परेषां न सुपर्यालोचितमेतद् दृष्टान्ताभासत्रयाभिधानमिति ज्ञापनार्थम् । तथा हि-न ताव- दनन्वयो दृष्टान्ताभासो भवितुमर्हति । यदि हि दृष्टान्तवलेन व्याप्तिः साध्यसा- धनयोः प्रतिपाद्येत, ततः स्यादनन्वयो दृष्टान्ताभासः, स्वकार्याकरणात् , यदा तु पूर्वप्रवृत्तसंवन्धग्राहिप्रमाणगोचरस्मरणसपादनार्थं दृष्टान्तोदाहृतिरिति स्थितम् , तदानन्वयलक्षणो न दृष्टान्तस्य दोपः, किं तर्हि हेतोरेव, प्रतिबन्धस्याद्यापि प्रमाणे- नाप्रतिष्टितत्वात् , प्रतिवन्धाभावे चान्वयासिद्धेः। न च हेतुदोपोऽपि दृष्टान्ते वाच्यः, अतिप्रसङ्गादिति । तथा अप्रदर्शितान्वयविपरीतान्चयावपि न दृष्टान्ता. भासतां स्वीकुरुतः, अन्वयाप्रदर्शनस्य विपर्यस्तान्वयप्रदर्शनस्य च वक्तृदोषत्वात् , तहोपद्वारेणापि दृष्टान्ताभासप्रतिपादने तदियत्ता विशीर्येत, वक्तृदोपाणामानन्त्यात्। वक्तृदोपत्वेऽपि परार्थानुमाने तत्कौशलमपेक्षते इति । एवं चोपन्यासे न बुभुत्सि- तार्थसाधको अतो दृष्टान्ताभासावेताविति चेत्, एवं तर्हि करणापाटवादयोऽपि दृष्टान्ताभासा वाच्याः। तथा हि- करणपाटवव्यतिरेकेणापि न परमत्यायन समस्ति, विस्पष्टवर्णाग्रहणे व्यकाया तदर्थावगमाभावादित्यास्तां तावत् ॥ २४ ॥ तदेवं साधम्र्येण दृष्टान्ताभासान् प्रतिपाद्य वैधम्र्येणाह- वैधयेणात्र दृष्टान्तदोषा न्यायविदीरिताः । साध्यसाधनयुग्मानामनिवृत्तेश्च संशयात् ॥ २५ ॥ साध्याभावः साधनाभावव्याप्ती दर्शयितुमभिप्रेतो यस्मिन् तद् वैधय॑म् , तेनान दृष्टान्तदोपान्यायविदीरिता इति दत्तार्थम् । साध्यसाधनयुग्माना गम्यगमको. । - माया-८ ·टीका-टिप्पनसहितः . भयानां अनिवृत्तेरनिवर्तनात् , चशब्दस्य व्यवहितप्रयोगत्वात् संशयाच, निवृत्ति- संदेहाचेत्यर्थः । तदनेन षड् दृष्टान्ताभासाः सूचिताः । तद्यथा-१, साध्याव्यतिरेकी, २, साधनाव्यतिरेकी; ३, साध्यसाधनाव्यतिरेकी; तथा ४, संदिग्धसाध्यव्यति- रेका; ५, सदिग्धसाधनव्यतिरेकः, ६, सदिग्धसाध्यसाधनव्यतिरेकश्चेति । तत्र साध्यष्यतिरकी यथा-भ्रान्तमनुमानं प्रमाणत्वाद्- इति । अन्न वैधर्म्यदृष्टान्त.- यत् पुनीन्तं न भवति न तत् प्रमाणम् , तद्यथा- स्वप्मज्ञानमिति, स्वमज्ञानाद् भ्रान्त- तानिवृत्तेः साध्यान्यतिरेकित्वमिति । साधनाव्यतिरेकी यथा- निर्विकल्पकं प्रत्यक्ष प्रमाणत्वादिति। अत्र वैधर्म्यदृष्टान्तः- यत् पुनः सविकल्पकं न तत् प्रमाणम् , तयथानुमानम् , अनुमानात् प्रमाणतानिवृत्तेः साधनाव्यतिरेकित्वम् । उभयाग्य. लिरेकी यथा- नित्यानित्यः शब्दः सरवादिति । अत्र वैधर्म्यदृष्टान्त:- यः पुनर्न नित्यानित्यः स न सन् , तद्यथा घटः, घटादुभयस्याप्यव्यावृत्तेरुभयाव्यतिरेकि- स्वमिति। तथा संदिग्धसाध्यव्यतिरेको यथा- असर्वज्ञा अनाप्ता वा कपिलादयः आर्यसत्यचतुष्टयाप्रतिपादकत्वादिति । अत्र वैधादृष्टान्तः- यः पुन. सर्वज्ञ आप्तो वा असावार्यसत्यचतुष्टयं प्रत्यपीपदत् , तद्यथा शौद्धोदनिरिति । अयं च साध्याव्यति- रंकी वा, आर्यसत्यचतुष्टयस्य दुःखसमुदयमार्गनिरोधलक्षणस्य प्रमाणवाधितत्वेन तद्भा. पकस्यासर्वज्ञतानाप्ततोपपत्तेः, केवल तन्निराकारकप्रमाणसामर्थ्यपर्यालोचनविकलानां संदिग्धसाम्यव्यतिरेकतया प्रतिभाति इति तथोपन्यस्तः । तथा हि- यद्यप्यार्यसत्य- चतुष्टयं शौद्धोदनिः प्रतिपादितवान् , तथापि सर्वज्ञताप्तते तस्य न सिध्यत , ताभ्यां सहार्यसत्यचतुष्टयप्रतिपादनस्यान्यथानुपपरयसिद्धेः, असर्वज्ञानाप्तेनापि परप्रतारणा- भिप्रायप्रवृत्तनिपुणबुद्धिशठपुरुषेण तथाविधप्रतिपादनस्य कतुं शक्यत्वात् । तस्मात् शौद्धोदनेः सकाशादसर्वज्ञतानाप्ततालक्षणस्य साध्यस्य व्यावृत्तिः सदिग्धेति संदि- ग्धसाध्यव्यतिरकिरवमिति । संदिग्धसाधनव्यतिरेको यथा- अनादेयवाक्यः कश्चिद् विवक्षितः पुरुषः रागादिमत्वादिति । अत्र वैधर्म्यदृष्टान्तः - यः पुनरादेयवाक्यो आर्यसत्यचतुष्टयमिति । आराद् दूरं यान्ति पापादित्यार्याः, निरुक्तलक्षणं, तेषां सतां साधूनां पदाना वा यथासभव मुक्तिप्रापकत्वेन यथावस्थितवस्तुस्वरूपचिन्तनेन च हिवानि सत्यानि तत्वानीत्यर्थः, तेषा चतुष्टयम् । दुःखेत्यादि । दुःख फलभूता. पञ्चोपादा- नस्कन्धाः-रूप वेदना संज्ञा संस्कारो विज्ञानमेव चेति, ते एव तृष्णासहाया हेतुभूताः समुदयः, समुदेति स्कन्धपञ्चकलक्षण दुःखमस्मादिति व्युत्पत्तित.। निरोधहेतु:राम्यायाकार- चिचविशेषो मार्ग , 'मार्ग अन्वेषणे', मार्यतेऽन्विप्यते याच्यते निरोधार्थिभिरिति चुरादी- मन्तत्वेन स्वरान्तत्वादप्रत्ययः । निप्क्लेशावस्था चित्तस्य निरोधः, निरुध्यते रागद्वेषोपहत- चित्तलक्षण संसारोऽनेनेति करणे घनि मुक्तिरित्यर्थः । एतच्च दु खादिरूपं, विस्तरार्थिना प्रमाणविनिश्चयटीकादेनिष्टयनीयम् । प्रमाणवाधितत्वेनेति । दुःखादीना हि मूलमात्मा, .

·न्यायावतार न स रागादिमान् , तद्यथा सुगत इति । यद्यपि तदर्शनानुरकान्तःकरणानां सुगत- स्यादेयवचनता सिद्धिसौधमध्यारूढा, तथापि रागादिमत्त्वाभावस्त प्रतिपादकप्रमा. णवैधुर्यात् संदेहगोचरचारितामनुभवति, अतः सुगताट् रागादिमत्ताश्यावृत्तिसंश- यात् संदिग्धसाधनव्यतिरेकिरवमिति । संदिग्धसाध्यसाधनव्यतिरेको यया- न वीत. रागाः कापलादयः करुणास्पदेष्वप्यकरुणापरीतचित्ततयादत्तनिजकमांसशकलस्वादिति। अन्न वैधय॑दृष्टान्तः- ये पुनर्वीतरागास्ते करुणापरीतचित्ततया दत्तनिजमांसशकला:, तद्यथा बोधिसत्वा इति । अत्र साध्यसाधनधर्मयोर्वोधिसत्वेभ्यो व्यावृत्तिः संदिग्धा, तप्रतिपादितप्रमाणवैकल्याद् न ज्ञायते किं ते रागादिमन्तः उत वीतरागाः, तथा- नुकम्प्येष कि स्वपिशितखण्डानि दत्तवन्तो नेति वा, अतः संदिग्धसाध्यसाधनम्यति- रेकिस्वमिति । परैरपरेऽपि दृष्टान्ताभासास्नयो विमृश्यभाषितया दर्शिताः । तपथा- अध्यतिरेकः, अप्रदर्शितव्यतिरेकः, विपरीतव्यतिरेकश्चेति, तेऽस्माभिरयुकावान दर्शयितन्याः । तथा हि- अन्यतिरेकस्तैर्दर्शितः, यथा- अवीतरागः कश्चिद् विव- क्षितः पुरुषः, वक्तृत्वादिति, अत्र वैधर्म्यदृष्टान्तः- यः पुनर्वीतरागो न स वका, यथोपलखण्ड इति । यद्यपि किलोपलखण्डादुभयं व्यावृत्तम्, तथापि व्याप्स्या व्यतिरेकासिद्धेरव्यतिरेकित्वमिति । अयुक्तश्चायं वक्तुम् , अव्यतिरेकिताया हेतुदोष- स्वात् । यदि हि दृष्टान्तबलेनैव व्यतिरेकः प्रतिपाद्येत, तदा तथाविधसामयवि- कलस्य तदाभासता युज्येत, न चैतदस्ति, प्राक्प्रवृत्तसबन्धग्रहणप्रवणप्रमाणगोचर- स्मरणसंपादनार्थ दृष्टान्तोपादानात् ; न ह्येकत्र यो यदभावे न दृष्टः स तदभावे न भवतीति प्रतिबन्धमाहिप्रमाणव्यतिरेकेण सिध्यति, अतिप्रसङ्गात् , तस्मादसिद्ध- प्रतिबन्धस्य हेतोरेवायं दोपो न दृष्टान्तस्येति । तथाप्रदर्शितव्यतिरेकविपरीतन्यति- रेकावपि वक्तुमयुक्तौ, तयोर्वक्तृदोपत्वात् । तथा हि- अप्रदर्शितव्यतिरेकस्तैरुक्तः, यथा- नित्य शब्द: कृतकत्वादाकाशवत्- इति । अत्र विद्यमानोऽपि व्यतिरेको वादिना वचनेन नोद्भावित इति दुष्टता। विपरीतव्यतिरेकः पुनरभिहितः, यथा- अनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति । अत्र वैधर्म्यदृष्टान्त - यदकृतक तमित्यं भवति, यथा आकाशमिति, अन्न विपर्यस्तव्यतिरेकप्रदर्शनाद्विपरीतव्यतिरेकित्वम् , वैधर्म्य- प्रयोगे हि साध्याभावः साधनाभावाफ्रान्तो दर्शनीयः, न चैवमन्त्र, साधनाभावस्य साध्याभावव्याप्ततयाभिधानादिति। व्यतिरेकाप्रदर्शन विपरीतव्यतिरेकप्रदर्शन च न तदमावे कथं तेपा संभव । तथा हि-दुःखं नाम देहधर्मविलक्षणोऽन्तःसंवेयो धर्मः, धर्माच धर्मिणमन्तरेण न भवन्ति, रूप दय इव घटम्, नास्ति च चौद्धादीनां दुःखादिधर्मानुगुणो जीव , मुख्यदुःखागवे च दु खहेतुत्वात् दुःखं संसारिण स्कन्धा अपि न स्यु. तदमावे च न हेतु. । एव मार्गनिरोधयोरपि प्रमाणबाधितत्वमपि भावनीयमिति । उपकखण्ट इति। खण्डध्वनि पुनपुसक. ॥ २५ ॥ VO ·टीका-टिप्पनसहितः , वस्तुनो दोषः, किं तर्हि वचनकुशलताविकलस्याभिधायकस्य । किं च येषां भवता. मदो दर्शनम् - यदुत स्वार्थानुमानकाले स्वयं हेतुदर्शनमात्रात् साध्यप्रतीतेः परार्था- नमानावसरेऽपि हेतप्रतिपाइनमेव कर्तव्यम् , “विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः" इति घचनात्, तेषां कृतकत्वाद् इतीयता हेतूपन्यासेनैव सिसाधयिषितसाध्यसिद्धेः समस्त- दृष्टान्ताभाप्तवर्णनमपि पूर्वापरव्याहतवचनरचनाचातुर्यमाधिर्भावयति । आसातां तावदेतो, दृष्टान्तस्य साधनावयवत्वेनानभ्युपगमात् । अथेत्थमाचक्षीथा.- अन्वय- व्यतिरेकापरिज्ञाने प्रतिपाद्यस्य न दृष्टान्तमन्तरेणैतौ दर्शयितुं शक्यौ, अतोऽन्वय- व्यतिरेकदर्शनार्थ दृष्टान्तोऽभिधातव्यः, ततश्च तत्कार्याकारिणां तदाभासतेति चेत् , गले गृहीतस्यायमुल्लापः तथाप्यप्रदर्शितव्यतिरेकविपरीतव्यतिरेको दृष्टान्ताभासौ न वास्तवौ, किं तर्हि वक्तृदोषसमुत्थौ, अतो नाभिधातुं युक्तौ, तथाविधस्य विद्यमानवस्तुप्रकाशनसामर्थ्यरहितस्य निबिडजढिमावष्टब्धस्य पुसो वादानधि. कारित्वाद् , मातृकापाठशालायोग्यतया विदुषा वादयितुमयुक्तत्वादिति ॥ २५ ॥ तदेवं परार्थानुमानं व्याचक्षाणेन यदुक्तम्- यदुत तत्पक्षादिवचनात्मकमिति तत्पक्षहेतुदृष्टान्तानां साभासानां प्रतिपादनात् प्राय. पर्यन्तितम् , केवल तत्परोक्ष- दूपणोद्धारादेव समीचीनतामाविभर्ति, इत्यमुना प्रस्तावेन दूषणं साभालमभिधातु- काम आह--- वाद्युक्ते साधने प्रोक्तदोपाणामुद्भावनम् । दूषणं निरवद्ये तु दूषणाभासनामकम् ॥ २६ ॥ वदनशीलो वादी प्रत्यायकस्तेनोक्के उपन्यस्ते, कस्मिन् ? साधने, साध्यते प्रतिपाद्यप्रतीतावारोप्यतेऽनुमेयं येन तत्साधनम्। तच्चानेकरूपं प्राक् प्रत्यपादि। तद्यथा क्वचितुरेवैकः, कचित्पक्षहेतू, क्वचित् पक्षहेतुदृष्टान्ताः, क्वचित्ते एव सोपनयाः, क्वचित् सनिगमनाः, क्वचिदेकैकतच्छुद्धिवृद्धथेति, प्रतिपाद्यस्य कचित् कथंचित् प्रत्याययितुं शक्यत्वात् , तत्प्रत्यायनोपायस्य च साधनत्वादिति, तत्रेह सम्यक्साध- नस्य दूपयितमशक्यत्वात् , साधनाभास एव तत्सामर्थोपपत्तेः । साधनाभासमेव दूपणोपनिपातात् प्रागवस्थायामनिीतं सामान्येन साधनध्वनिनोक्तम्, तत्र प्रोक्तदोषाणां प्रत्यक्षादिनिराकृतपक्षासिद्धादिहेतुसाध्यादिविक्लदृष्टान्ताद्युपन्यास-- लक्षणानामुद्भावन प्राश्निकानां पुरतः प्रकाशनं यत् तद् दृप्यते- स्वाभिप्रेतसाध्य- प्रत्यायनवैकल्यलक्षण विकृति नीयते साधनमनेनेति दूपणमिति ज्ञेयम् । अधुना तदाभासमाह -निर्गतं सम्यक्प्रयुक्तवादवद्यं पापं पक्षादिदोपलक्षण दौष्ट्यमस्मादिति निरवद्यम् , तस्मिन् साधने वादिनोक्ते इति वर्तते, तथापि मरसरितया प्रमृद्यो- वदनशीलो वादीति, वदतीति ग्रहादेर्णिन् इति णिन्- अवश्य वदतीति आवश्य- कार्थे वा आवश्यकाधमर्णयोर्णिन् इति णिन् । वदनं वादः सोऽस्यास्तीति वा वादी, शीलार्थे ·स्यायावतारः ६१ दरं यदविद्यमानानां दोषाणामुद्धावनं तद्रूषणस्थानोपन्यस्तत्वात् तत्कायाकरणात् सम्यक्साधने दोपोद्भावनस्य प्रलापायमानत्वात् दूषणवदाभासते इति दूषणाभा- समिति, तदेव नाम संज्ञा यस्य तत्तथा, समर्थसाधनोपन्यस्तत्वात् साधिते साध्ये सतामप्यपशब्दालंकारादिदोषाणां यदुद्भावनं तदपि दूषणाभासनामकमिति । तु- शन्देन विशेषणार्थेन दर्शयति-वस्तुसिद्धयर्थ वादप्रवृत्तेः, तस्य सिद्धत्वात्, अपशब्दा- दीनामप्रस्तुततया तद्द्वारेण दोषप्रकाशनस्यासंबद्धप्रलापरूपत्वात् , इतरथा ताव- न्मात्रेणैव परापाकरणसिद्धेः समर्थसाधनान्वेषणप्रयत्नो विशीर्येत, प्रयोजनाभावा- दिति ॥ २६ ॥ तदेवं व्यावहारिकप्रमाणस्य प्रत्यक्षपरोक्षस्वार्थपरार्थादिभेदभिन्नस्य लक्षणं प्रतिपाद्याधुना यैः पारमार्थिकं समस्तावरणविच्छेदलभ्यमशेषार्थगोचरं केवलज्ञानं नाभ्युपगम्यते, तन्मतोद्दलनाथं तल्लक्षणमभिधित्सुराह- सकलावरणमुक्तात्म केवलं यत्प्रकाशते । प्रत्यक्षं सकलार्थात्मसततप्रतिभासनम् ॥ २७ ॥ सकल समस्तमावृणोत्यावियते वा अनेनेत्यावरणम्, तत्स्वरूपप्रच्छादनं कर्मेत्यर्थः, सकलं च तदावरणं च सकलावरणं तेन मुक्तो रहितः आत्मा स्वरूपं यस्य तत्तथा, अत एव केवलमसहायं आवरणक्षयोपशमविचित्रतयैव बोधस्य नाना- कारतया प्रवृत्तेः, सामस्त्येन पुनरावरणनिर्दलने विबन्धककारणवैकल्यादेकाकार- तयैव तस्य विवर्तनात् , अतो ज्ञानान्तरनिरपेक्षं यत् प्रकाशते प्रथते निरु- पाधिकं द्योतते इत्यर्थ , तत्परमार्थतः प्रत्यक्षम् । तदिदं सकलावरणमुक्तात्म इति हेतुद्वारेण तथा केवलं यत् प्रकाशते इति स्वरूपतो निरूप्याधुना कार्यद्वारेण निरू- पयन्नाह -सकलात्मनां समस्तवस्तुरूपाणा सततप्रतिभासनम् - अनवरतप्रका- शनं सकलात्मसततप्रतिभासनमिति, प्रतिभास्यतेऽनेनेति प्रतिभासनं, आत्मनो धर्मरूपतया भेदवद्विवक्षितं ज्ञानमिति यावत् । अस्य च पारमार्थिकत्वम् , निरुपचरितशब्दार्थोपपत्तेः । तथा हि- अक्षशब्दो जीवपर्यायस्ततश्चाक्षं प्रति वर्तते इति प्रत्यक्षम् , यत्रारमनः साक्षाद् व्यापारः, व्यावहारिक पुनरिन्द्रियव्यवहितात्म- व्यापारसंपाद्यत्वात् परमार्थतः परोक्षमेव, धूमादग्निज्ञानवत् , तिरोधानाविशेपात्। ननु च प्रसिद्ध लक्ष्यमनूद्याप्रसिद्ध लक्षणं विधीयते, सर्वत्रायं न्यायः, अप्रसिद्ध पुन- लक्ष्ये लक्षणमभिधीयमानमम्बरारविन्दिनीकुसुमलक्षणवन्निर्गोचरतां यायात् , तदिदं तूपपदाभावेन णिन्प्रत्ययस्यासमवादर्थकथनमात्रमेतत् । तावन्मात्रेणैवेति । अपशब्दालका- रादिदोषोद्धावनमात्रेणेव । प्रयोजनाभावादिति । समर्थसाधनस्य हि परनिराकरणं प्रयो- जनम्, तच्चेदपशब्दादिदोषोद्भावनेनापि चक्रे तदा कृत वादिदूषणार्थ प्रतिवादिनः समर्ध- साधनोपन्यासप्रयासेनेति ॥ २६ ॥ - -

·टीका-टिप्पनसहितः
-
स्वरूपतोऽप्रसाध्य लक्षणमभिदधानस्य कोऽभिप्रायः इति । भत्रोच्यते- ये ये
मिथ्यावलेपाध्मातान्तःकरणाः प्रमाणप्रसिद्धमत्यदः प्रति विप्रतिपद्यन्ते, तेषां
धान्यीकृतबुद्धित्वादवधारणीयतामनेन दर्शयति । किमस्य प्रतिपादकं प्रमाणमिति
चेत्, एते ब्रूमः- समस्ति समस्तवस्तुविचारगोचरं विशददर्शनम्, तद्गोचरानु-
मानप्रवृत्ते. । इह यद्यद् गोचरमनुमानं प्रवर्तते, तस्य तस्य ग्राहकं किंचित् प्रत्यक्ष-
मुदयपदवीं समासादयति, यथा चित्रभानोः । प्रवर्तते च सकलार्थविषयमनुमानम् ,
अतस्तदवलोकिना विशददर्शनेनापि भाव्यमिति । सर्वार्थविषयकं किमनुमानं प्रव.
तते इति चेत् । इदमपि धूमः- इह यद्यदस्ति तत् सर्व स्थित्युदयापवर्गसंसर्गमनु.
भवति, वस्तुत्वात् , यद्यद्वस्तु तत्तत् स्थेमजन्मप्रलयैः क्रोडीकृतम् । तद्यथा-
अशुलिरगुलिववक्रत्वर्जुत्वापेक्षयेति, वस्तु च यदस्ति, अतः प्रस्तुतत्रयाक्रान्तं
तदवगन्तव्यम् । इदमेव निखिलार्थगोचरमनेकान्तानुमानं ज्ञानक्रियाभ्यासाति-
शयानिखिलावरणविच्छेदे विबन्धककारणाभावाद् विशददर्शनीभवति । न चानु-
मानप्रवृत्तावष्यर्थित्वादिना प्रमातुरप्रवृत्तौ अनुमेयगोचरप्रत्यक्षासंभवेन व्यभिचार-
श्वोदनीयः, संभवस्य साध्यतयाभिप्रेतत्वात् । न च संभवमानेऽस्ति व्यभिचारः,
सर्वानुमेयानां संभवत्प्रत्यक्षतया व्याप्तत्वादिति । अथवान्यथानुमानयामः- संभव.
समस्तशुद्धिक आत्मा, विद्यमानशुद्धयुपायत्वात् , इह यो यो विद्यमानशुद्ध युपायः
स स संभवत्समस्तशुद्धिकः, यथा विद्यमानक्षारमृत्पुटपाकादिशुद्धथुपायो रत्नवि-
शेषः, तथा च विधमानज्ञानाद्यभ्यासशुद्धथुपाय आत्मा, अतः संभवत्समस्तशुद्धिक
इति । सामस्त्यशुद्धश्चात्मा ज्ञानज्ञानिनोः कथचिदभेदात् केवलमभिधीयते इति ।
ज्ञानाद्यभ्यास कथं विशुद्धिकारणमिति चेत् , आवरणमलप्रतिपक्षरूपत्वादिति म.।
प्रतिपक्षरूपता कथमवधारिता इति चेत् , तवैव दर्शनात् । तथा हि- दृश्यते ज्ञाना-
घभ्यासतः प्रतिक्षणमावरणविलयः, विशिष्टविशिष्टतरतत्कार्यवोधाद्यनुभवात् , तदति-
शये पुनः सामस्त्योच्छेदः स्यादित्यभिदध्महे । एतेन यत्परे प्रोचुः यथा- प्रत्यक्षादि-
प्रमाणपञ्चकगोचरातिक्रान्तत्वात् सर्वार्थसवेदनमभावाख्य पष्टप्रमाणगोचरतां प्रति-
पद्यते तदयुक्तम्, तत्संभवस्यानुमानेन प्रतिपादनात्, प्रमाणपञ्चकप्रवर्तनाभावासिद्धेः
किं च । प्रमाणपञ्चकं तद्दोचरं न प्रवर्तते इति कथं भवतो निर्णयः किं नियतदेश-
कालव्याप्त्या, यद्वा समस्तदेशकालास्कन्दनेनेति ? यद्यायः पक्षः, ततो यथा
~
--
मिथ्यावलेपाध्मातान्तःकरणा इति । अलीकाभिमानापूरितमनसः। चित्रभानो-
रिति । वहे । स्थेमेति । स्थिरस्य भाव , पृथ्व्यादित्वादिमनि स्थादेशे ध्रौव्यमित्यर्थः ।
ज्ञानाद्यभ्यासत इति । ज्ञानाभ्यासात् ज्ञानावरणविलये ज्ञानावरणविलयकार्यो ज्ञान-
विशेषो दृश्यते । आदिशब्दात् दर्शनाभ्यासात् दर्शनावरणविलये दर्शनावरणविलयकार्यो
दर्शनविशेषानुभवो गृह्यते। एव चारित्राम्यासेऽपि। तदतिशये ज्ञानाधभ्यासातिशये ॥२७॥

·न्यायावतार
६६
घटादेः कचित् प्रमाणपञ्चकं तद्दोचरं निवर्तमानमभावं साधयति, एवं समस्तवस्तु-
संवेदनगोचरमपि तन्निवर्तमान नियतदेशदशावच्छिन्नमभावं साधयेत् , न सर्वत्र,
ततश्च घटादिवत् तदुर्निर्वारं स्यात् । अथ द्वितीयः पक्षः, असौ असंभव्येव, समस्त-
देशकालवर्तिपुरुषपरिषत्संवेदनसाक्षात्कारिणो ह्येवं वक्तुं युक्तम् - यदुत न क्वचित्
समस्तार्थसवेदनमस्ति इति, न भवतः, तथाविधपुरुषसंभवानभ्युपगमात्, इतरथा
य एव कश्चिनिश्चित्यैवमभिदध्यात्, स एव समस्तवस्तुविस्तारव्यापिज्ञानालोकः
इति समस्तार्थगोचरसंवेदनसिद्धिरित्यास्तां तावत् ॥ २७ ॥
तदेवं प्रमाणविषये लक्षणसंख्याविप्रतिपत्ती निराकृत्याधुना क्रमप्राप्ता गोचर-
विप्रतिपत्ति बहुवक्तव्यत्वादनिराकृत्य नावत् फलविप्रतिपत्ति निराचिकीर्षुराह-
प्रमाणस्य फलं साक्षादज्ञानविनिवर्तनम् ।
केवलस्य सुखोपेक्षे शेषस्यादानहानधीः ॥ २८ ॥
द्विविधं हि प्रमाणस्य फलम्-साक्षादसाक्षाच, अनन्तरं व्यवहितं चेत्यर्थः।
तत्र साक्षादज्ञानमनध्यवसायः प्रमेयापरिच्छित्तिस्तस्य विनिवर्तनं विशेषेण प्रलया-
पादनं प्रमाणस्य फलम् , अज्ञानोद्दलनद्वारेण तस्य प्रवृत्तेः, तस्य च सर्वानर्थ-
मूलतया प्रमात्रपकारित्वात् तनिवर्तनस्य प्रयोजनता युक्तव, एतच्चानन्तरप्रयोजन
सर्वज्ञानानामेकरूपत्वात् सामान्येनोक्तम् । व्यवहितप्रयोजन पुनर्विभागेनाह-
केवलस्य सर्वज्ञज्ञानस्य सुखं वैषयिकसुखातीतपरमालादानुभवः, उपेक्षा साक्षात्
समस्तार्थानुभवेऽपि हानोपादानेच्छाभावान्मध्यस्थवृत्तिता, ते सुखोपेक्षे फल-
मित्यर्थः । शेषस्य तद्व्यतिरिक्तप्राकृतलोकप्रमाणस्यादानं ग्रहण हानं परित्याग-
स्तयोरादानहानयो(द्धिरादानहानधीः सा फलं इति यावत् । ततश्चादेयाना सम्य-
ग्दर्शनादि स्रक्चन्दनादीनां यादित्सा, तथा हेयाना मिथ्यादर्शनादिविपकण्टका-
दीनां या जिहासा प्रमाणसाध्या, अप्रमाणात् तदसिद्धः, प्रेक्षापूर्वकारिणा ततः
प्रवृत्त्ययोगादित्युक्तं भवति ॥ २८ ॥
अधुना गोचरविप्रतिपत्ति निराचष्टे-
अज्ञानोबलनद्वारेणेति । अज्ञानमुद्दलयदेव प्रमाण प्रवर्तते इति । किमुक्तं भवति ?
न प्रमाणात् फलमेकान्तेन भिन्नममिन्न वा, भेदाभेदरूपतयैवानन्तरपरंपरमेदस्य प्रतिभासनात् ।
तथा हि- यस्यैवात्मनः प्रमाणकारितया परिणाम फलरूपतयापि तस्यैव सः, य एव प्रमि-
मीते स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्याददाति उपेक्षते चेति प्रतीतः । एष चैकप्रमात्रपेक्षया
प्रमाणफलयोरभेद', करणक्रियापरिणाममेदाच्च भेदः । उक्त च---
पारपर्येण साक्षाच्च फल द्वेधाभ्यधायि यत् ।
जिनेमिन्नममिन च प्रमाणाचदिहोदितम् ॥ २८ ॥

·६४ टीका-टिप्पनसहितः अनेकान्तात्मकं वस्तु गोचरः सर्वसंविदाम् । एकदेशविशिष्टोऽर्थो नयस्य विषयो मतः ॥ २९ ॥ भनेके बहवोऽन्ता अंशा धर्मा वा आत्मान. स्वरूपाणि यस्य तदनेकान्तारम- कम् । किं तत् ? वस्तु बहिरन्तश्च, गोचरो विषयः सर्वसंविदां समस्तसवित्तीनाम् । अनेनानेकान्तमन्तरेण संवेदनप्रसरव्यवच्छेदं दर्शयति, भ्रान्तसंवेदनानामप्यनेकान्तो- योतनपटिष्ठसया प्रवृत्तः, केवलं के चिदंशेषु विसंवादकत्वादप्रमाणानि तानि संगी- र्यन्ते । तदयमभिप्राय -यदा संवेदनसामान्यमप्यनेकान्तविरहेण न प्रवर्तितुमु- सहते, तदा तद्विशेषणभूतं प्रमाणं एकान्ते प्रवर्तिप्यते इति दुरापास्तावकाशा एवैषा वार्ता, तथाप्यनादिमिथ्याभिनिवेशवासितान्त:करणाः कुदर्शनविप्रलब्धबुद्धयो बहवोऽत्र विप्रतिपद्यन्ते इति सर्वप्रमाणानामनेकान्तगोचरत्वसाधकं प्रमाणमभि- धीयते। इह यत्प्रमाणं तत्परस्पराविनि ठितानेकधर्मपरिकरितवस्तुनो ग्राहकम् , तस्यैव तत्र प्रतिभासमानस्वात् , इह यद्यत्र प्रतिभाति, तदेव तद्गोचरतयाभ्युपगन्त- व्यम् । तद्यथा-निरादीनवनयनप्रभवदर्शने प्रतिभासमान पाटलतया जपाकुसुमं तथैव तद्गोचरतयाभ्युपगम्यते, परस्पराविभक्तानेकस्वभावाकान्तमूर्तिकं च बहिर- न्तश्च वस्तु सर्वप्रमाणेपु प्रथते इति, अतस्तदेव तेपा गोचरः । न घेतरेतरविशक- लितधर्मिधर्मभाववादिभिः कणभक्षाक्षपादशिष्यकैस्तावदस्य हेतोरसिद्धतादिदोषः प्रतिपादयितुं शक्यः, तदभ्युपगममन्तरेण स्वाभिप्रेतवस्तुनोऽवस्थानाभावात् । तथा हि- एकस्मिन् धर्मिणि वहवो धर्मास्ततो भिन्नतनवः कथं वर्तेरन् ? भेदाविशेषण सर्वत्र तयुत्तिप्रसङ्गात् । तत्रैव तेषां समवायान्नान्यत्र वर्तन्ते इति चेत्, ननु सोऽपि समवायो यधुपकार्योपकारकभावव्यतिरेकेणापि भवति, ततः सर्वत्राविशेपेग प्रसज्येत, तदभावाविशेपात् । अस्त्येवोपकार्योपकारकभाव इति चेत् , हन्त हतोऽसि अनेकोपकारकस्यानेकस्वभावताप्राप्तेः, तद्विरहेऽनेकोपकारकत्वाभावात् । न हि येन स्वभावेनैकस्योपकरोति तेनैव द्वितीयस्य, तस्य तत्रैवोपयुक्तरवात् , द्वितीयोपकारक- स्वभावस्य तदुपमर्दनद्वारणोत्पत्तेः, इतरथैकमेवोपकुर्वस्तिष्टेत् , तदेकस्वभावत्वात् । भिन्नाभिः शक्तिभिरुपकरोति न भिन्नैः स्वभावैः, तेन नानेकान्त इति चेत्, तास्तहि कथं वर्तन्ते इति वाच्यम् । समवायाद् इत्युत्तरेऽसावप्युपकार्योपकारकभाव- मन्तरेण कथं न सर्वत्र इति प्राचीनं चोद्यं पश्चालग्नमनुधावति । उपकार्योपकारक- भावाभ्युपगमे पुनरप्यनेकस्वभावताप्रदर्शितयुक्तः पुनः शक्त्युपकारकभिन्नशक्ति- निरादीनवेति । आदीनवो दोष.। इतरेतरेत्यादि । विविधानि शकलानि येषां तानि विशकलानि, तानि करोतीति इनि विशकल्यन्ते पृथक्कियन्ते स्मेति कर्मणि क्त, विविधानि शकलानि संजातानि येषामिति तारकादेराकृतिगणत्वात् इतप्रत्ययो वा, तत इतरेतरं विशकलिताविति विशेषणसमासे तेषां धर्मधर्मिभावं वदन्तीत्येवंगीलास्तै । " - ·न्यायावतारः परिकल्पनेऽप्यनेकान्तान्मोक्षः इति वरमादावेव मत्सरितां विहायानेकधर्माध्यासित वस्त्वभ्युपगतं कि भेदकल्पनयास्थान एवात्मना परिक्लेशितेन इति । किं चानेका- न्ताभ्युपगमे सत्येप गुणः- परस्परविभकेपु संयोगिसंयोगसमवायिसमवायगणि- गुणावयवावयविव्यक्तिसामान्यादिप संयोगसमवायगुण्यवयविसामान्यादीनां संयो- गिसमवायिगुणावयविशेषादिपु वर्तनचिन्तायां यदूपणजालमुपनिपतति, तदपि परि- हृतं भवति, एकान्तभेद एव तदुपपत्तेः, अनेकान्ते तदुत्थानाभावात् । तथा हि- भिन्ना. खलु सयोगादय संयोग्यादिभ्यो विकल्पयितुं पार्यन्ते- यदुत कथमेत एतेषु वर्तन्ते इति । किमेकदेशेन यद्वा सामस्त्येन । यद्येकदेशेन, तयुक्तम् , तपा निर- वयवत्वाभ्युपगमात् , सावयवत्वेऽपि तेभ्योऽवयवेभ्यो यद्यभिन्ना , ततोऽनेकान्ता. पत्तिः, एकस्यानेकावयवत्वप्राप्तेः । अथ भिन्नास्तेप्वपि ते कथं वर्तन्ते इति वाच्यम्, एकदेशेन सामस्स्येन वा । एकदेशपक्षे तदेवावर्तते इत्यनवस्था । अथ सामस्त्येन- तदप्यसाधीयः, प्रत्येक परिसमाप्ततया संयोगादिबहुत्वप्रसङ्गात्तदभिन्नाः पुन- संयोगादयो न विकल्पभाजो भवन्ति । अभेदपक्षेऽपि सयोगादिमात्र संयोग्या- दिमानं वा स्यादिति चेन, तस्याप्येकान्तेनानभ्युपगमात् , किं तर्हि अन्यान्या विश्लिष्टस्वरूपा विवक्षया संदर्शनीयभेदाः सर्वे एवैतेऽभ्युपगम्यन्ते, तथाविधानां कुयुक्तिविकल्पोत्थापितदूपणसमृहनिराकरणक्षमत्वात् , अबाधितप्रतिभासेप सर्वत्र तेषा तथैव प्रतिभासनात्, अन्यथा प्रतिभासमानानामन्यथा परिकल्पने दृष्टहान्य- इप्टपरिकल्पनाद्वारेणासमञ्जसप्राप्तेः, तथा च ब्रह्माद्वैतशून्यवादादयः सिद्धिमभुवीरन् , विशेपाभावादिति ॥ एतेनास्य हेतोः कापिला अप्यसिद्धतादिदोषमभिधित्सवो मौक्यमानीताः । तथा हि-अन्तरेकं संवेदनमपरापरहर्पविषादाद्यनन्तधर्मविवर्ताकान्तरूपं वहिश्च घटा- दिकमर्थं नवपुराणादिवर्तुलपार्थिवत्वायनेकस्वभावावष्टब्धशरीरं साक्षालक्षयन्तः कथ तद्विपरीतकथने प्रवर्तेरन् ? प्रकृतिपुरुषात्मकं द्रव्यमेवैकं तात्त्विकम् , पर्यायभ्रान्ति, जनकः पुनर्विवर्तोऽपारमार्थिक इति चेन्न, द्वयोरपि सर्वप्रमाणेषु प्रकाशमानयोरवा- धितयोः सर्वव्यवहारनिवन्धनयोः पक्षपातमन्तरेणैकस्य निहोतुमशक्यत्वात् । तथा सति विवर्त एव तात्विकः, द्रव्य पुनरलीकमिति पर्यायपक्षपाती प्रसायन् दुर्नि- पेधः स्यादिति । अथेत्थमभिदधीथाः- द्रव्यं सर्वत्राव्यभिचरितरूपरवात् सत्यम् , पर्यायाः पुनर्व्यभिचारिण इत्यसत्याः। तदयुक्तम् , यदि नाम द्रव्यमभेदरूपत्वात् परस्परविभक्तपु संयोगिसंयोगसमवायिसमवायगुणिगुणावयवावयविव्यक्तिसामान्या- दिग्विति। अत्र गुणग्रहणेनैव संयोगे लब्धे गोवलीवर्दन्यायेनात्यन्तप्रसिद्धत्वान् गुणेन्या निकृष्य पृथक् सयोगस्योपादानम् , गुणास्तु रूपाटयो द्रष्टव्याः, आदिशब्दाद् द्रव्ये कम्पादि. कर्मणो वृत्तौ दूपणपरिग्रह. । तेपा सयोगादीनाम् । दृष्टेत्यादि। सयोग्यादिभ्यः कथंचिनिन्नाः -~ न्याया-९ ·६४ टोदा-टिप्पनसहित अनेकान्तात्मकं वस्तु गोचरः सर्वसंविदाम् । एकदेशविशिष्टोऽर्थो नयस्य विषयो मतः ॥ २२ ॥ अनेके बहवोऽन्ता अंशा धर्मा वा आत्मानः स्वरूपाणि यस्य तदनेकान्तात्म- कम् । किं तत् ? वस्तु बहिरन्तश्च, गोचरो विषयः सर्वसंविदां समस्तसवित्तीनाम् । अनेनानेकान्तमन्तरेण संवेदनप्रसरव्यवच्छेदं दर्शयति, भ्रान्तसंवेदनानामप्यनेकान्तो- द्योतनपटिष्ठतया प्रवृत्तेः, केवलं केषुचिदंशेपु विसंवादकत्वादप्रमाणानि तानि संगी- यन्ते । तदयमभिप्राय - यदा संवेदनसामान्यमप्यनेकान्तविरहेण न प्रवर्तितुमु- सहते, तदा तद्विशेषणभूतं प्रमाणं एकान्ते प्रवर्तिप्यते इति दूरापास्तावकाशा एवैषा वार्ता, तथाप्यनादिमिथ्याभिनिवेशवासितान्तःकरणाः कुदर्शनविप्रलब्धवुद्धयो बहवोऽत्र विप्रतिपद्यन्ते इति सर्वप्रमाणानामनेकान्तगोचरत्वसाधकं प्रमाणमभि- धीयते। इह यस्प्रमाणं तस्परस्पराविनि ठितानेकधर्मपरिकरितवस्तुनो ग्राहकम् , तस्यैव तत्र प्रतिभासमानत्वात् , इह यद्यत्र प्रतिभाति, तदेव तद्गोचरतयाभ्युपगन्त- न्यम् । तद्यथा-निरादीनवनयनप्रभवदर्शने प्रतिभासमानं पाटलतया जपाकुसुमं तथैव तद्वोचरतयाभ्युपगम्यते, परस्पराविभक्कानेकस्वभावाक्रान्तमूर्तिकं च बहिर- न्तश्च वस्तु सर्वप्रमाणेषु प्रथते इति, अतस्तदेव तेषां गोचरः । न चेतरेतरविशक- लितधर्मिधर्मभाववादिभिः कणभक्षाक्षपादशिष्यकैस्तावदस्य हेतोरसिद्धतादिदोषः प्रतिपादयितुं शक्यः, तदभ्युपगममन्तरेण स्वाभिप्रेतवस्तुनोऽवस्थानाभावात् । तथा हि- एकस्मिन् धर्मिणि बहवो धर्मास्ततो भिन्नतनवः कथं वर्तेरन् ? भेदाविशेषण सर्वत्र तवृत्तिप्रसङ्गात् । तत्रैव तेषां समवायानान्यत्र वर्तन्ते इति चेत्, ननु सोऽपि समवायो यद्युपकार्योपकारकभावव्यतिरेकेणापि भवति, ततः सर्वत्राविशेपेग प्रसज्येत, तदभावाविशेषात् । अस्त्येवोपकार्योपकारकभाव इति चेत् , हन्त हतोऽसि अनेकोपकारकस्यानेकस्वभावताप्राप्तः, तद्विरहेऽनेकोपकारकत्वाभावात् । न हि येन स्वभावेनैकस्योपकरोति तेनैव द्वितीयस्य, तस्य तत्रैवोपयुक्तरवात् , द्वितीयोपकारक- स्वभावस्य तदुपमर्दनद्वारेणोत्पत्तेः, इतरथैकमेवोपकुर्वस्तिष्ठेत् , तदेकस्वभावत्वात् । भिन्नाभिः शक्तिभिरुपकरोति न भिन्नैः स्वभावैः, तेन नानेकान्त इति चेत्, तास्तर्हि कथं वर्तन्ते इति वाच्यम्। समवायाद् इत्युत्तरेऽसावप्युपकार्योपकारकभाव मन्तरेण कथं न सर्वत्र इति प्राचीनं चोधं पश्चाल्लग्नमनुधावति । उपकार्योपकारक. भावाभ्युपगमे पुनरप्यनेकस्वभावताप्रदर्शितयुक्तेः पुनः शक्त्युपकारकभिन्नशक्ति- निरादीनवेति | आदीनवो दोषः। इतरेतरेत्यादि । विविधानि शकलानि येषा तानि विशकलानि, तानि करोतीति इनि विशकल्यन्ते पृथक्कियन्ते स्मेति कर्मणि तः, विविधानि शकलानि संजातानि येषामिति तारकादेरातिगणत्वात् इतप्रत्ययो वा, तत इतरेतरं विशकलिताविति विशेषणसमासे तेषां धर्मधर्मिभाव वदन्तीत्येवंशीलास्तै ।

·न्यायावतारः ६५ परिकल्पनेऽप्यनेकान्तान्मोक्षः इति वरमादावेव मत्सरितां विहायानेकधर्माध्यासित वस्त्वभ्युपगतं किं भेदकल्पनयास्थान एवात्मना परिक्लेशितेन इति । किं चानेका- न्ताभ्युपगमे सत्येप गुणः- परस्परविभक्केषु संयोगिसयोगसमवायिसमवायगणि- गुणावयवावयविव्यक्तिसामान्यादिषु संयोगसमवायगुण्यवयविसामान्यादीनां संयो- गिसमवायिगुणावयविशेपादिपु वर्तनचिन्तायां यदूषणजालमुपनिपतति, तदपि परि- हृतं भवति, एकान्तभेद एव तदुपपत्तेः, अनेकान्ते तदुस्थानाभावात् । तथा हि- भिन्ना खलु संयोगादय. संयोग्यादिभ्यो विकल्पयितुं पार्यन्ते- यदुत कथमेत एतेप वर्तन्ते इति । किमेकदेशेन यद्वा सामस्त्येन । यद्येकदेशेन, तदयुक्तम् , तेषा निर- वयवत्वाभ्युपगमात्, सावयवत्वेऽपि तेभ्योऽवयवेभ्यो यद्यभिन्ना, ततोऽनेकान्ता. पत्तिः, एकस्यानेकावयवत्वप्राप्तेः । अथ भिन्नास्तेष्वपि ते कथं वर्तन्ते इति वाच्यम् , एकदेशेन सामस्येन वा। एकदेशपक्षे तदेवावर्तते इत्यनवस्था । अथ सामस्त्येन- तदप्यसाधीयः, प्रत्येक परिसमाप्ततया सयोगादिबहुत्वप्रसङ्गात्तदभिन्नाः पुन- संयोगादयो न विकल्पभाजो भवन्ति । अभेदपक्षेऽपि सयोगादिमानं संयोग्या- दिमानं वा स्यादिति चेन, तस्याप्येकान्तेनानभ्युपगमात्, किं तर्हि अन्याल्या विश्लिष्टस्वरूपा विवक्षया संदर्शनीयभेदाः सर्वे एवैतेऽभ्युपगम्यन्ते, तथाविधानां कुयुक्तिविकल्पोत्थापितदूपणसमूहनिराकरणक्षमत्वात् , अवाधितप्रतिभासेपु सर्वत्र तेपां तथैव प्रतिभासनात् , अन्यथा प्रतिभासमानानामन्यथा परिकल्पने दृष्टहान्य- दृष्टपरिकल्पनाद्वारेणासमञ्जसप्राप्तेः, तथा च ब्रह्माद्वैतशून्यवादादयः सिद्धिमभुवीरन् , विशेपाभावादिति ॥ एतेनास्य हेतोः कापिला अप्यसिद्धतादिदोपमभिधित्सवो मौक्यमानीताः । तथा हि-अन्तरेकं संवेदनमपरापरहर्षविषादाद्यनन्तधर्मविवर्ताक्रान्तरूपं बहिश्च घटा- दिकमर्थं नवपुराणादिवर्तुलपार्थिवत्वायनेकस्वभावावष्टव्धशरीर साक्षालक्षयन्तः कथ तद्विपरीतकथने प्रवर्तेरन् ? प्रकृतिपुरुषात्मकं द्रव्यमेवैक तात्त्विकम् , पर्यायभ्रान्ति, जनकः पुनर्विवतोऽपारमार्थिक इति चेन्न, द्वयोरपि सर्वप्रमाणेषु प्रकाशमानयोरबा- धितयोः सर्वव्यवहारनिवन्धनयो. पक्षपातमन्तरेणैकस्य निहोतुमशक्यत्वात् । तथा सति विवर्त एव तारिखकः, द्रव्य पुनरलीकमिति पर्यायपक्षपाती प्रसञ्जयन् दुनि- पेधः स्यादिति । अयेत्यमभिदधीथाः- द्रव्यं सर्वत्राव्यभिचरितरूपत्वात् सत्यम् , पर्यायाः पुनर्व्यभिचारिण इत्यसत्याः। तदयुक्तम् , यदि नाम द्रव्यमभेदरूपत्वात परस्परविभक्तेपु संयोगिसंयोगसमवायिसमवायगुणिगुणावयवावयविन्यक्तिसामान्या- दिग्विति। अन गुणग्रहणेनव संयोगे लब्धे गोवलीपर्दन्यायेनात्यन्तप्रसिद्धत्वान् गुणेन्या निकृष्य पृथक् सयोगस्योपादानम् , गुणास्तु रूपादयो द्रष्टव्याः, आदिशब्दाद् द्रव्ये कम्पादि. फर्मणो वृत्तौ दूषणपरिप्रहः। तेषा सयोगादीनाम् । इष्टेत्यादि । सयोग्यादिभ्यः कथंचितिमाः गागा-.

·टीका-टिप्पनसहितः । सर्वत्रानुवर्तते, पर्यायास्तु भेदरूपत्वात् व्यवच्छिद्यन्ते, तथापि तत्सत्यम् इतरेऽ. लीका इति वक्तुं न पार्यते, न हि नीलं पीतरूपतां न विभर्ति इत्येतावता तदसत्यम्, अतिप्रसङ्गात् , सर्वस्य पररूपपरिहारावस्थायितयालीकत्वप्राप्तः। अथ द्रव्यमेव पर्यायास्तदव्यतिरिक्तत्वात् तत्स्वरूपवत् , न सन्ति वा द्रव्यन्यतिरेकिणः पर्यायाः निःस्वभावस्वात् खपुष्पवत् इति प्रमाणयसि, तथा सति पर्याया एव द्रव्यं, तदन्य- तिरिक्तरवात् तत्स्वरूपवत् , नास्ति वा पर्यायव्यतिरिक्तं द्रव्यम् निष्पर्यायत्वात् आकाशकुंसुमवदिति इतरोऽपि प्रमाणयन् केन वार्यते । तन्न पक्षद्वयेऽपि काचिद्वि- शेषोपलब्धिरिति । यथैवानन्तसहकमवर्तिपर्यायाध्यासितं वस्तु सर्वप्रमाणेषु प्रका- शते तथैवाभ्युपगन्तव्यम् , तथा चान्यस्याभावात् तदेव तद्गोचर इति स्थितम् ।। तथा सुगतमतानुसारिणामपि मध्ये सौत्रान्तिकस्तावदस्य हेतोरसिद्धतामा- विर्भावयितुं नोत्सहते, तदभ्युपगतिव्यतिरेकेण निजदर्शनव्यवस्थानुपपत्तेः । तथा हि- बहिस्तावदेकं कारणमपरापरसामग्न्यन्तःपातितयानेककार्यकार्यावेद्यते, यथा रूपं स्वोत्तरक्षणं स्वावगाहिज्ञानादिकं च युगपजनयति । यदि चैकक्षणवर्तिनः सामग्रीभेदेन भेदमनुभवत एव भिन्नदेशनानाकार्यकारिता, तथा सति नित्यपक्षो- दितं दूषणं स्वमस्तकोपनिपाति स्यात् , तस्यापि तथैव भिन्नकालकार्यनिवर्तनेऽपि भेदाभावप्रसङ्गात् । तथा प्रतिभासभेदेन क्षणक्षयिरूपादिस्वलक्षणत्वाभ्युपगमश्चैवं निर्निबन्धनः स्यात्, कौटस्थ्यमाविभ्रतोऽपि द्रव्यस्थापरापरकारणकलापान्तर्गततया नवपुराणादिपर्यायरूपरसगन्धस्पर्शावभासलक्षणकार्यसंपादनाविरोधप्रसके । कि चायमेकं स्वावयवव्यापिनं कालान्तरसचरिष्णुमाकारं साक्षाल्लक्षयन् क्षणक्षयिपर- माणलक्षणानि स्वलक्षणानि ब्याचक्षीत नान्यथा, यथाकूतं तदवभासस्य स्वमान्त- . सयोगादय इति दृष्टम् , घटपटादिवदेकान्तमेदिन सयोगादय इति स्वप्नेऽप्यदृष्टम्, तयोही. निपरिकल्पने त एव द्वारं तेन ॥ सौत्रान्तिक इति । 'सूत्र अवमोचने' चुरादावदन्तः, तत सूत्र्यते निणर्णीयते तत्त्वमनेनेति स्वरान्तत्वादाल सूत्रमागमः तस्यायं सौत्र , अन्त. परिनिष्ठा, यदाहुस्तद्वादिन. - प्रतिक्षण विशरारवो रुपरसगन्धस्पर्शपरमाणवो ज्ञानं चेत्येव तत्त्वम् इति, तत. सौत्रश्वासो अन्तश्च सौत्रान्त., स विद्यते यस्य, अतोऽनेकस्वरात् (सि० हे० ७- २-६) इति इक. । यद्वा सूत्रान्तः प्रयोजनं प्रवर्तक यस्य इति प्रयोजनम् (सि० हे. ५-४-११७) इतीकण् । स्वोत्तरेत्यादि। स्व आत्सीयः स चासौ उत्तरक्षणश्व, यद्वा स्वस्मादुत्तर स्वोत्तरः स चासौ क्षणश्चेति, स्वस्योत्तरक्षणः स्त्रोचरक्षण इति वा । स्वमा- त्मानमवगाहते विषयीकरोतीत्येवंशीलं स्वावगाहि, तच्च तत् ज्ञानं चेति । आदिशब्दात सहकारिकारणभावेन रसालोकादिकार्यजननग्रह । नित्यपक्षोदितमिति । एकस्य मिन्न- कालानेककार्यजनकस्वभावले विरुद्धधर्माध्यासादनेकत्वमिति । तथैवेति । यथैककालमे- कमनेकदेशं नानाकार्य कुर्वदप्येकमेव, तथा अभिन्नकालानेककार्यवर्तनेऽप्येकमेवेति स्थायि- ·न्यायावतार रेऽप्यनुपलक्षणात्, लक्षितस्य चालक्षितव्यतिरेकनिराकरणतस्तादात्म्यं कथयन् स्वगिरानेकान्तावभासं समर्थयते । तथा हि- अलक्षितपरमाणुपारिमाण्डल्यप्रतिक्षण- विवर्तमपि स्वलक्षणं स्थिरस्थूराद्यात्मना दर्शयति स्वरूपम्, अन्यथा सुपुप्तं जगदा. सज्येत, तदप्रकाशने प्रमाणान्तरस्याप्यत्यन्तविलक्षणस्वलक्षणावेदकस्याप्रवृत्तिप्रस. गात् । तथान्तःसंवेदनमर्थस्वरूपापेक्षया बहिर्मुखान्तर्मुखसविकल्पाविकल्पभ्रान्ता. भ्रान्तादिप्रतिभासमेकमभ्युपयतः कथमनेकान्तावभासोऽसिद्धः स्यात् ? तथा नानादे- शस्थितार्थसार्थसमर्पिताकारोपरक्तमेकमाकारभेदेऽप्यन्यथा युगपत्प्रकाशमानसितासि. ताद्यर्थव्यवस्थित्यनुपपत्तेः संवेदनमनुमन्यमानः कथं भिन्नसमयभावि हर्पविषादाद्य. नेकविवर्तवशात् तदभेदमास्यन्तिकमभिदधीत, अभिन्नयोगक्षेमत्वात् । युगपद्भाविना संविदन्तर्निविष्टाकाराणामेकत्वं न हर्षादीनाम् , तद्विपर्ययादिति चेन्न, तत्सामर्थ्यव्यव- स्थाप्यार्थाभेदप्रसङ्गात् , तदेकतया सितपीतादिपु ज्ञानस्य बोधरूपेणैवाविशिष्टत्वात्। तदेवं बहिरन्तश्चैकानेकरूपत्वे प्रमाणतः स्थिते स्वलक्षणस्यान्यथा स्वाभ्युपेतदर्शन- ज्यवस्थायोगाद् नार्थवाद्यनेकान्तप्रकाश प्रतिक्षेसुमर्हति ॥ N । त्वसिद्धिः। अलक्षितेत्यादि। परिमण्डला' परमाणवः तेषां भावः पारिमाण्डल्यं वर्तुलत्व परमाणुपरिमाणमेव वा, अनुशतिकादित्वाद् उमयपदवृद्धिः । प्रतिक्षण प्रतिसमयं विवर्तः परिणमनं स तथा, परमाणूना पारिमाण्डल्यप्रतिक्षणविवर्ती, तथा न लक्षितौ परमाणुपारि- माण्डल्यप्रतिक्षणाविवौं यस्य स्वलक्षणस्य तत् । स्थिरस्थूरादीति । आदिशब्दात् पृथुघु- नोदरायाकारो गृह्यते । तदप्रकाशने स्थिरस्थूराद्यात्मकवस्त्वप्रकाशने । बहिर्मुखेति । बहि- र्बाद्यवस्तुविषये मुखमारम्भ प्रकाशनप्रवृत्तिर्यस्य तत्तथा बाझवस्त्वभिमुखमित्यर्थः । एव- मन्तर्मुखेत्यप्युक्तानुसारतो व्याख्येयम् , आदिशब्दात् प्रमाणाप्रमाणादिपरिग्रहः । नानादेशे- त्यादि । उपरक्त विशेषितं एक संवेदनमिति संवन्धः । अन्यथेति । नानाकारोपरक्तभावे । अभिन्नयोगक्षेमत्वादिति । प्राग्वद्भावनीयम् । तद्विपर्ययादिति । मिन्नकालमावित्वात् । तत्सामर्थ्यादित्यादि । नेषां संविदन्तर्निविष्टाकाराणां सितपीतादीनां सामर्थ्यम् , तेन व्यवस्थाप्यो योऽर्थस्तस्यैक्यप्रसङ्गात् । तदेकतया आकाराणामेकतया, सितपीतादिवस्तु- विषयिणो ज्ञानस्य बोधरूपेणैव वा विशिष्टत्वात् , बोधस्वरूपतैव ज्ञानस्योद्वरिता, न पुन. सितपीतादयो वहिरर्थव्यवस्थापका. केचिदाकारा । क्वापि वोधरूपेणेवाविशिष्टत्वात् इति पाठ , तदैव व्याख्या- यथा बहुष्वपि सितपीतादिषु वस्तुषु ज्ञानस्य बोधरूपेणाविशिष्टत्वं समानत्वम्, तथा सितपीताद्याकाराणामेकतयापीत्यर्थ । अयममिप्रायः- यदैकज्ञानान्तर्वर्तिनां नानादेशव्यवस्थितार्थप्रभवाना वहूनामप्याकाराणामेकत्वम्, तदा तदेकाकारज्ञानव्यवस्थाप्यस्य बहिर्वस्तुस्तोमस्याप्येकत्वं स्यात् , एकनीलाकारज्ञानव्यवस्थाप्यवहिनीलस्वलक्षण एकत्ववत् । वहिरन्तश्चेत्यादि । प्रमाणत एकानेकरूपत्वे स्वलक्षणस्य व्यवस्थिते इति संवन्धः । यथा च घृक्षादिवस्तूनां सनिहितासंनिहितायां स्पष्टास्पष्टप्रतिभासजनकत्वेन स्वलक्षणत्वम्, यस्या- ·૬૮ टीका-टिप्पनसहितः तथोररीकृतयोगाचारमतमपि बलादनेकान्तप्रकाशरज्जुरावेष्टयति, एकस्यापि ज्ञानस्यानेकवेद्यवेदकाकारतया प्रथनोपगतेः । एकयोगक्षेमत्वात् तदैक्यमिति चेन्न, युगपदुदयप्रलयवता सहवेदिनां सकलसंतानानामेकत्वप्रसङ्गात् । संवृतिदर्शितत्वादने. कत्वस्य न तेन स्वसंवेदनसाक्षात्कृतपारमार्थिकैकत्वक्षतिरिति चेन्न, ब्रह्मवादिमता- प्रतिषेधप्रसक्तः । यतोऽनाद्यविद्याबलादेकमक्रम सचेतन स्वसवेदनसाक्षात्कृतमपि ब्रह्माने क्रमवत् चेतनाचेतनं परोक्षापरोक्षं लक्ष्यते, भवस्परिकल्पितग्राह्यग्राहका. कारविविक्तसंवेदनवदिति तेनापि न दुरुपपादम् । अस्तु चायमनेकान्तावभासो भ्रान्तस्तथापि सवेदनस्याद्वयता न लक्ष्यते, तल्लक्षणे सकलासुमतामधुनैव मुक्तता. वाप्तः, लक्ष्यते च तत्कथंचित् , इतरथा सुपुप्तदशावत् सर्वव्यवहारोष्छेदप्रसङ्गात् , इत्येकस्यापि संवेदनस्य लक्षितालक्षितत्वेनानेकान्तप्रतिभासो दुःशकोऽपह्रोतुमिति ज्ञानवाद्यप्यस्य हेतोरसिद्धताविर्भावनं प्रति तूष्णीमासीत् ।। शून्यवादिनः समस्ताभावादसिद्धोऽनेकान्तप्रकाश इति चेन्न, तस्यापि प्रमाण- प्रमेयाभावेन सर्वाभावावेदनं समस्ति, अन्यथाप्रमाणकं सर्व सर्वत्र विद्यते इति परस्यापि वदतो न वदनभङ्गः स्यात् , तदभ्युपगमेऽभ्युपगमक्षतिः । तयोश्च दर्शित- वदनेकान्तप्रकाश इति नासिद्धो हेतुः । मरुमरीचिकानिचयचुम्विनि संवेदने जलो. ल्लखेऽपि तद्गोचरत्वाभ्युपगमाभावादनैकान्तिकोऽयमिति मा शशिष्टाः, तस्य भ्रान्त- त्वात् , अभ्रान्तः प्रकाशो हि तदभ्युपगतिहेतुः । अथायमपि इतरेतरविनि ठित- परमाणक्षणक्षयिबोधेन वाध्यमानत्वात् भ्रान्त इत्याचक्षीथाः, तदयुक्तम् , यतस्तदोधः किमुपलब्धिमात्रम् यद्वा निर्णयो वा। यद्याद्यः कल्पः, तदानुमानं विशीर्यंत, निर्गोचरत्वात् , प्राथमकल्पिकेनैव निर्विकल्पकविविक्तदर्शनेन विरोधभीरुतया सर्वथा र्थस्य संनिधानासंनिधानाभ्या ज्ञानप्रतिमासभेद. तत् स्वलक्षणमिति तहक्षणात् , तथान्तः- सवेदनस्यापि । तथा हि- स्मर्यमाणसंवेदनमसंनिहितत्वादस्फुटं प्रतिभाति, अनुभूयमान तु संनिहितत्वात् स्फुटम्, यद्वा परसंतानवति संवेदनं सनिहितत्वादस्फुटम्, स्वसतानवर्ति तु संनिहितत्वात् स्फुटम् , तस्मादन्तःसवेदनस्यापि तलक्षणलक्षितत्वात् स्वलक्षणनमिति। योगा- चारेति योजनं योग , ज्ञानाकारयोः सबन्धः, तमाचरन्ति व्यवहन्ति इति कर्मण्यण् इति अण् , साकारज्ञानमात्रवादिन इत्यर्थ , योग. समाधि साकारज्ञानमात्रैकाग्रता, तमाचरन्ति इति वा, पूर्ववत् अण् । ब्रह्मेति ज्ञानाद्वैतमिति । न तेनापि दुरुपपादमिति । एतन् कर्मतापन्नं तेनापि ब्रह्मवादिना न दुःखेनोपपाद्यते, किंतु सूपपाद-सुखेनैव घटवितुं शक्य- मित्यर्थः । मुक्ततावाप्तेरिति तत्त्वज्ञानोत्पत्तिर्मुक्ति इति मुक्ति क्षणाभिधानात् , तत्त्वं च ज्ञानाद्वतमेवेति तेपामभिप्रायः ॥ तस्यापीति । शून्यवादिन. परस्यापि साख्यस्य । तदभ्यु- पगमे प्रमाणप्रमेययोरङ्गीकारे । तदभ्युपगतिहेतुरिति । प्रतिभासमानार्थगौचरत्वाङ्गीकारका- रणमनुमानमिति क्षणिकत्वसाधकम् । प्राथमकल्पिकेनैवेति । कल्प पक्षः, प्रथमश्वासो ·न्यायावतारः ६९ घस्तुग्रहणाभ्युपगमात्,प्रमाणकलिते च मानान्तरवैयर्थ्यांदनवस्थाप्राप्तेः। अथ द्वितीयः, तथा सति सर्व निर्विकल्पकमप्रमाणतामनुवीत । न च निर्णयोऽनेकान्तप्रकाशं बाधते, अपि तु समर्थयते, बहिरन्तश्च तथैव तद्विजृम्भणात् । अथ सर्वथा वस्तुमहणेऽपि निर्विकल्पक यन्नांशे पाश्चात्यं व्यवहारकारिव्यवसायमुपजनयति, तनव प्रमाणतामा- स्कन्दति नान्यत्रेति मन्येथाः, तथा सति यदनन्तरमर्थक्रियासमर्थार्थप्रार्थनया पुरुषः प्रवर्तते स एव निर्णयः प्रामाण्य स्वीकुर्यान निर्विकल्पकम् , तजनकत्वेऽपि संनिक- दिवदित्यासज्येत । निर्विकल्पकमनधिगतार्थाधिगन्तृत्वात् प्रमाणं न व्यवसितिः तद्विकल्पत्वादिति चेन्न, अनुमितेरपि तद्वदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । न च विपरीताकार- निराकरणचतुरतयानुमितिर्विशेषवती, निर्णीतेरपि तदपनोददक्षत्वादसमारोपविषयेऽ. प्रवृत्तेः । निरूपलिङ्गजतया विशेपोऽनुमितेर्मानतासाधकं इति चेत्, साक्षादनुभवादु. स्पादस्तहि निर्णीतेमहापराध इति भवतो वालतामीक्षामहे । किं च, यथा निर्विकल्पकम- । कल्पश्च, तत्र भव प्राथमकल्पिकः तेन, प्रथमपक्षाभिहितेनेत्यर्थः, अध्यात्मादेः इति ठन् । विरोधभीरुतयेति । न छेकस्य वस्तुनो नीलत्वादि गृह्यते। न पुन. क्षणिकत्वादीति भाव.। अप्रमाणतामिति । सदृशापरापरविप्रलम्भन दृश्यविकल्प्ययोरैक्याध्यवसायाद्विकल्पाः क्षणि- कतां न गृहन्तीति तद्विषय वस्तुबलप्रभव निर्विकल्पमिति भवता पर्यकल्पि । यदि चाधुना निर्णयेन क्षणक्षयिण परमाणवो गृह्यन्ते इत्यभ्युपगम , ततो न किंचिनिर्विकल्पकेनेति भाव.। समर्थयते इति । अर्थ उपयाश्चायाम्" चुरादावात्मनेपदी, यदि तु बहुषु पुस्तकेपु समर्थयतीति पाठ., तदैव गमनिका- समर्थन समर्थ. तं करोति इन् , अनेकान्त- प्रकाशस्य समर्थनां करोतीत्यर्थः । अथवा चर्च कवि एजृ भ्रातृ दीप्तौ इत्यात्मनेपदिषु पठित्वा पुन भ्राजट भ्रासट भ्रातृ दीप्तौ इति आत्मनेपदिषु भ्राज पठन् अन्येषामात्मने- पढिना धातूनामात्मनेपद शिष्टप्रयोगानुसारेण व्यभिचरतीति दर्शयति, तेन लमति लमते, सेवति सेवते, समर्थयति समर्थयते । श्रोतारमुपलभति न प्रशसितारम् । स्वाधीने विमवेs- प्यहो नरपति सेवन्ति किं मानिन । इत्यादय साधव इति स्थितम् । अथेत्यादिना प्राच्यविकल्पमेवाङ्गीकुर्वन्नाह- तज्जनकत्वे इति । निर्णयजनकत्वे संनिकर्षादिवद् इति । यथा प्रमाणभूतन्नानजनकोऽपि सनिकर्षो न प्रमाणम् , देहादिभिरतिप्रसन्नात् , तथा निर्वि. कल्पकमपीत्यर्थ । असमारोपविपयेऽप्रवृत्चेरिति । यत्रैव किंचिद्विपरीतमारोपितं भवति, तत्रैव तदपनोदद्वारेण निर्णयस्यापि प्रवृत्तिरित्यर्थः । तथा चागमे- किमय स्थाणुः पुरुषो वेति ईहानन्तरमेव पुरुष एवायमित्यपायामिधानात् । अत एव क्षमाश्रमणोऽपि- असत्ये- वाओ चिय कस्थइ लक्खिज्ज इमो पुरिसो इति पूर्वपक्षयित्वा- उप्पलदलसयवेहो व्व दुविमावत्तणेण पडिहाइ । समय व मुक्कसक्कुलिङसणे विसयामुवलद्धी ॥ ( विशे० भा० २९८-२९९) ।

·७० टीका-टिप्पनसहितः 2 - लक्षितं. सकलध्यावृत्तस्खलक्षणग्रहणप्रवणमपि कतिचिदंशविषयं विकल्पमुस्थापयति, तथार्थ एवेन्द्रियालोकादिसंनिकृष्टतया कतिचिन्निजांशविषयं साक्षाद् विशदविकल्पं जनयेदिति किमजागलस्तनकल्पनिर्विकल्पकल्पनया? तावन्तोऽशा बहिरर्थे विरुध्यन्ते इति चेत् , पाटवापाटवादयो दर्शनेऽप्येकस्मिन् न विरुध्यन्ते इति किं राज्ञामाज्ञा तस्मान्न क्षणक्षयिपरमाणुलक्षणस्वलक्षणलक्षकं क्वचित् कदाचिद्दर्शन लक्षयन्ति, भव- न्तोऽपि केवलं स्वदर्शनानुरक्तान्तःकरणतया न तदसत्ता प्रतिपद्यन्ते । स्वांशव्यापिनं कालान्तरानुयायिनमेकं बहिरन्तश्वार्थ बोधं च प्रकाशयन् प्रथमानो निर्णयः न पुन- निमूलकैः कुयुक्तिविकल्पैर्वाध्यते इति न भ्रान्तः । किं चास्य प्रान्ततां कथयन् सर्व- प्रमाणप्रमेयव्यवस्थामुन्मूलयति । तथा हि-यत्सत्त्वबोधरूपत्वसुखस्वादिपु प्रमाणं तदेव क्षणक्षयित्वस्वर्गप्रापणशक्तियुक्तत्वादिपु अप्रमाणम् , तथा यद्वस्तु नीलचतुर- स्रोर्ध्वतादिरूपतया प्रमेयं तदेव मध्यभागक्षणविवादिनाप्रमेयम् , तथा यद् बहि- रापेक्षया सविकल्पकं स्वमादिदर्शनं वा भ्रान्तं तदेव स्वरूपापेक्षयाभ्रान्तम् , तथा यनिशीथिनीनाथद्वयादिक द्वित्वेऽलीकं तदपि धवलतानियतदेशचारितादावनली- कमिति निर्णयः । यदि तु विरोधाद् बिभ्यनिर्भवद्भिरयमपह्वयते, किमपरमैकान्तिकं प्रमाणं प्रमेयं चोररीकृत्य स्वाकृतं प्रतिष्ठापयेयुरिति सकौतुकं नश्चेतः । अथ ज्ञान- वादी अद्वैतप्रकाशमलक्षितमभ्युपेत्य तेन बाहुविद्यं दधानो बोधो वाध्यमानत्वात् भ्रान्त इत्यभिदध्यात् , तद्युक्तम् , दृष्टहान्यदृष्टपरिकल्पनाप्रसङ्गात् , अलक्षितनिर्वि- कल्पदर्शनस्य च प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात् । अथ युक्तिबोधस्य वैविध्यं बाधेत, तथा हि- . इति परिहतवान् । कतिचिदंशविषयमिति । नीलादिविषयम् , न क्षणिकादि- विषयम् । तावन्तोऽशा इति । नीलत्वाक्षणिकत्वचतुरस्रत्वोच॑त्वादयो विरुध्यन्ते इति निरशैकस्वभावत्वाद् वस्तुनः। पाटवापाटवादय इत्यादि । समाधानार्थस्तु तर्हि निर्वि- कल्पदर्शनस्यापि नीलादिविकल्प जनयतो नीलादिविकल्पजनने पाटवम् , क्षणिकत्वादि- विकल्प चाजनयतस्तत्रापाटवम् । आदिशब्दातु बोधरूपत्वनिर्विकल्पत्वाभ्रान्तत्वादयो धर्मा गृधन्ते। ते च पाटवादयः परस्परविरुद्धाः, नैकत्रदर्शने समवन्ति इति दर्शनस्यापि न विक- ल्पजनकत्वमित्यभिप्रायः। यदिति संवेदनम् । सत्ववोधरूपत्वसुखत्वादिपु प्रमाणमिति। यथासमवमन्तर्वहिर्गताना सत्त्वादीना तस्यैव सवेदनस्य विकल्पोत्थापनद्वारेण व्यवस्थापक- त्वात् , यद्यस्य व्यवस्थापने हेतुस्तत्तत्र प्रमाणमिति हि प्रमाणस्थिति । आदिशब्दानील- त्वादिग्रह' । अप्रमाणमिति । क्षणक्षयित्वादिविषये विकल्पोत्थापनामावात् । तथा च तत्सिद्धान्तः- यत्रैव जनयेदेनां तत्रैवास्य प्रमाणता इति । स्वप्नादीति । आदिशब्दात् जाग्रद्देशमाविनो मरीचिकादौ जलादिज्ञानस्य परिग्रहः । अयमिति अनेकान्तप्रकाशः। कथमदृष्टेत्यादि । तस्याद्वयसवेदनस्य कार्य तत्कार्यम् , ·न्यायावतार: ७१ , प्रान्तानान्तसंवेदनविवेकस्य कर्तुमशक्यत्वात् , संविन्मानस्य तु सर्वत्राव्यभिचारि- त्वाद् अद्वयं संवेदनं विविक्तयुक्त्या प्रकाशमानमनादिकालालीनवासनासमुपजनित- संवृतिदर्शितसत्ताक सितासितादिविविधप्रतिभासं निराकुरुते । अत्र प्रतिविदध्महे- किमयमनेकाकारो बोधोऽद्वयसंवेदनाद् व्यत्यरेक्षीद् वा न वा, किं चातो यदि ज्यभैत्सीत्, कथमदृष्टतत्कार्यत्वे व्यतिरिक्तोऽयं तदद्वयसंवेदनमनुमापयेत् । अव्यति- रेकपक्षे पुनरनेकः सन् एकसंवेदनतादात्म्येन प्रथमानः कथमद्वैतं नोहलयेत् । अथ संवृतिदर्शितत्वादलीकतया अस्य सितासिताद्याकारवहिर्मुखकालुष्यस्य बोधेन तात्विकेन सह भेदाभेदविकल्पानुपपत्तिरिति पे, तथा सति परो बोधस्यापारमा- र्थिकत्वं अविद्यादर्शितत्वात् , अर्थसत्तायाः पुनस्तत्त्वरूपता, सर्वत्राव्यभिचारादिति ध्रुवाणो दुर्निवारः स्यात् । जहस्य प्रकाशायोगात् संवित्तिः सत्या, नार्थ इति चेत् , एकस्यानकतावभासाभावादनेकान्तः सत्यः, नाद्वैतमिति प्रतिजानीमहे । संवृत्या- द्वयस्यापि नानाप्रतिभासोऽविरुद्ध इति चेत्, अनाद्यविद्यावलाजस्यापि चेतन- तया प्रकाशो न विरुद्ध इति परस्यापि शठोत्तरं नातिदुर्लभं भवेत् । किं च नाना- कारकलुषितचैतन्यसामान्यस्यान्यथानुपपत्तिसामर्थ्यतस्तस्य सिद्धत्वादद्वयसंवेदनम- सिद्धं साधयेदयम् , अन्यथा निर्वन्धनतया साधनस्याप्रवृत्तेः, तथा च स्थिरस्थूराद्युप- रुक्षितार्थाशवशाद् विशकलितपरमाणुक्षणक्षयिपर्यायतादात्म्यं साधयन्तमनेकान्त- धादिनं न प्रतिक्षेप्तुमर्हति, युक्तरुभयत्रापि तुल्यत्वात्। किं च, योऽयं सितपीताद्यने तत्स्वभावः तत्कार्यत्वम् , न दृष्टं तत्कार्यत्व यस्य स तथा, अयमनेकाकारो बोधः । अय: मभिप्रायः- भवदाशयेनायमनेकाकारो बोध., एकस्यानेकधर्मत्वायोगाट बाधित एव, पर- मसौ बाधितोऽप्यनेकाकारो बोधोऽद्वयं न भवति । अद्वयमनुमापयेद् यद्यद्वयस्य कार्य स्यात् । भद्वैतमिति । द्वाभ्यां प्रकाराम्यामित स्थितं द्वौ वा प्रकारावित प्राप्त द्वीतम् , तत प्रज्ञा- देराकतिगणवात् अण् , यदि वा द्वयोर्भावो द्विता तत पूर्ववत् स्वार्थे अणि “प्रकृतलिङ्ग- वचने बाधन्ते स्वार्थिका क्वचित्”- इति वचनाद् नपुसकत्व, तत्तो नसमास । अस्येति । अनेकाकारबोधस्य । सितासिताद्याकारबहिर्मुखकालुप्यस्येति । सितासिता- दय आकारा यस्य तत्तथा, सितासिताद्याकारबहिर्मुख कालुप्य मालिन्य यस्य तस्य । नाना-: कारकलुपितेत्यादि। अयं ज्ञानाद्वैतवादी नानाकारकलुषितचैतन्यसामान्यस्याद्वयसंवेदनान्यथा- नुपत्तिसामर्थ्यतोऽसिद्धं सदद्वयसंवेदनं साधयेत् , न चाद्वय जानवादिना नानाकारकलुषितस्य चैतन्यसामान्यस्य हेतुतयाभिधीयमानस्याद्वित्वेन तदसिद्धम् , यदसिद्धेन साध्यते इति दोषः, यत आह तस्य सिद्धत्वादिति । यद्यपि नानाकारा अलीकास्तथापि नीलपीतादिल्झानेत्र- नुगतं चैतन्यमात्र सिद्धमेव, आकारालीकत्वादेव च न नानाकारकलुषितमित्युक्तम् । अन्य: येति । तदा नानाकारकलुषित चैतन्यसामान्यं सिद्ध नाभ्युपगम्यते, तदा निहेंतुकतया द्वय- विज्ञानसाधकमनुमान प्रवर्तेत । किं चेत्यादि । अयमभिप्राय किलसितपीताधनेकाकार- । ।

·७२ टीका-टिप्पनसहितः काकारनिर्णयोऽसावपि स्वसंवेदनापेक्षयाद्वयरूप इति भवदभिप्रायः, यथा चानव- स्थाभीरुतया सर्व ज्ञानं स्वप्रकाशमभ्युपेतम् , तथा सर्वो निश्चयः स्वनिश्चायकोs- म्युपगन्तव्यः, अन्यथा तत्राप्यनवस्थादोपोऽनुषज्येत, निश्चयाश्च सर्वथा स्वरूपं निश्चिनुयुः, नैकदेशेन, यतो निश्चयैर्यन्न निश्चीयते रूपं तत्तेषां विषयः कथमिति स्वयमेव स्ववधाय प्रलपितम् , तथा चाद्वयस्य क्षणक्षयिरूपस्य तैर्ग्रहणे विपरीता. रोपाभावादादित एव अनुत्थानं संसारस्येति युक्तिरिक्त एवामुक्ताभिमानः स्यात् । न चैवम्, भवभावस्य प्रतिप्राणिप्रसिद्धत्वात् । तन्नायमितरेतराविनि ठितद्रव्य- पर्यायप्रकाशो भ्रान्तः, तद्विपरीतार्थोपस्थापकप्रमाणान्तराभावादिति स्थितम् । यदा तु शून्यवादी निरालम्बनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वात् स्वतप्रत्ययवदिति पराभिप्राय- प्रवृत्तानुमानबलाद् भ्रान्ततामस्य कथयेत् , तदा तं प्रति सालम्बनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वात् जाग्रद्दशाप्रत्ययवदिति विपरीतानुमानमुपढौकनीयम्। स यदि दृष्टान्तस्य साध्यविकलतामुद्भावयेत् , तदा तदृष्टान्तेऽपि सा दर्शनीया। यदि पुनरसौ स्वम- प्रत्ययस्य निरालम्बनत्वं भवद्भिरभिप्रेतमिति विलपन्नासितुं न दद्यात् , तदा स विक. रूपतः पर्यनुयोज्य:- अस्मदभ्युपगमः प्रमाणं भवतोऽप्रमाण वा; प्रमाणं चेत् , यथा तद्वलाद् दृष्टान्तसमर्थनं तथा जाग्रत्प्रत्ययगोचरार्थसमर्थनमपि किं न कुरुषे, कोऽयमर्धजरतीयन्यायः । अथाप्रमाणम् , एव सति स्वप्नप्रत्ययनिरालम्बनतासाधकं प्रमाणान्तरं मृगणीयम् , किमनेन कुशकाशावलम्बनेन। तत्रापि प्रमाणान्तरे विकल्प- युगलममलमवतरति, तत् किं निरालम्बनम् , सालम्बनं वा, निरालम्बनं चेत्, नान्यप्रत्ययस्य निरालम्बनतां गदितुं पटिष्ठं निर्गोचरत्वात् । अथ सालम्बनम् , हन्त हतोऽसि, निरालम्वनाः सर्वे प्रत्यया इति प्रतिज्ञातक्षतेः, अनेनैव व्यभिचारादिति शठः प्रतिशठाचरणेन निलोठनीयः । तन्नास्यानैकान्तिकत्वम् । विरुद्धताशङ्का पुन- •रापास्तप्रसरैव, प्रमाणप्रकाशितेऽर्थे सर्ववादिनां तथाभ्युपगमाविगानादिति । अनेन संशयविरोधानवस्थावैयाधिकरण्यासंभवादिदूपणानि निर्मूलकमिथ्याविकल्पोत्थापिता- ? निर्णयः स्वसवेदनापेक्षया भवदभिप्रायेणाद्वयरूपः, अनवस्थाभयाच्च स्वय निर्णयेन स्वरूप निर्णेतव्यम् तदपि सर्वथा, अन्यथा सितपीतादिनिर्णयेन यत् सितपीतादिनिर्णयरूप स्वरूपं न निणीयते, अद्वयात्मकमपि तदात्मना तत् स्वरूप तस्य निर्णयस्य विषय कथम् ? नेव स्यादित्यर्थः । एवं चाद्वये गृहीते अनेकाकारारोपाभावादनुत्थानं संसारस्येति। पराभिप्रायेति। परोऽभ्युपगतानुमानो जैनादिः । अनेनेति । प्रमाणनिीतेऽविसंवादेन । संशयविरोधान- वस्थावैयधिकरण्यासंभवादिति। नित्यानित्याद्यनकधर्मकत्व वस्तुनोऽभ्युपगम्यमाने नित्य- वस्तुनोऽभ्युपगम्यमाने नित्यमिदं वस्त्वनित्य चेत्येकस्यावधारणद्वारेण निर्णीतेरमावात् संशयः । तथा यदेव वस्तु नित्य तदेवानित्यमिति विरोध., नित्यानित्ययो. परस्परपरिहारेणा- वस्थानात् । यदि पुनर्नित्यमनित्यात्मना, अनित्य नित्यरूपतया व्यवस्थितं स्यात्, तदा ·७२ नि प्रतिभासमुद्रनिपातनिर्दलितमस्तकत्वान्न जीवितमुत्सहन्ते इति । तस्माद- सिद्धतादिदोपादिना कृतोऽयं तथाप्रतिभासलक्षणो हेतुरनेकान्तगोचरता प्रमाणस्य परानभ्युपगमयति, इत्यलं विस्तरेण । तस्मात्तस्यैव तन्त्र प्रतिभासनात् सर्वसंविदा- मनेकान्तात्मकं वस्तु गोचर इति स्थितम् ॥ अयं च यथावस्थितप्रमाणव्यापारपालोचकप्रमात्रभिप्रायेण प्रमाणगोचरो दर्शितः । नयस्तहि किंभूतं मन्यते इति वचनावकाशे सत्याह - 'एक' इत्यादि । अनन्तधर्माध्यासितं वस्तु स्वाभिप्रेतैकधर्मविशिष्टं नयति प्रापयति संवेदनमारोहय- तीति नयः, प्रमाणप्रवृत्तेरुत्तरकालभावी परामर्श इत्यर्थः । तस्य विषयो गोचरोऽभि- मतः अभिप्रेतैकदेशेनानित्यवादिधर्मलक्षणेन विशिष्टः पररूपेभ्यो व्यवच्छिन्न इत्यर्थः । अर्थः प्रमेयरूपः, प्रमाणमेवंविधमेवार्थं गृह्णाति- इति स्वाकूतेन तेन व्यवस्थापना- दिति । अथ चाप्रमाणविषयां लक्षणसंख्यागोचरफलरूपां चतुर्विधा विप्रतिपत्ति निराकृत्य अत्रैव नयगोचरं निरूपयन्नाह- एकेत्यादि । ननु चादिवाक्यतः प्रमाण- न्युत्पादनमात्रं प्रतिज्ञातं तत् किमयमप्रस्तुतोऽत्र नयगोचरः प्रतिपाद्यते इति । सत्यम्, एवं मन्यते-न नयः प्रमाणादत्यन्त दूरयायी, किं तर्हि तदंशभूत एव नयसमुदायसंपाद्यत्वात् प्रमाणस्य, अतस्तद्वयुत्पादनप्रतिज्ञातेऽसावपि तन्मध्यपति- तस्तद्ग्रहणेन गृह्यते इति न्यायाद् गृहीत एव, तन्नायमप्रस्तुत इति । अत्रापि नित्यानित्यत्वयोरविशेषात् प्रतिनियतव्यवहारोच्छेदः । तथा येनांशेन नित्यं तेनांशेन किं नित्यमेव, आहोस्वित् तेनाप्यशेन नित्यमनित्य वेति । तत्राद्यपक्षे अनेकान्तक्षति । द्वितीय- पक्षे पुनरपि येनाशेन नित्य तेनांशेन किं नित्यमेव, आहोस्वित् तेनापि नित्यमनित्य वेति अनवस्था । एवमनित्यपक्षेऽपि सर्वमेतद् भावनीयम् । तथा भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः शब्दयो- रेकस्मिन्नर्थे वृत्ति. सामानाधिकरण्यम् । यथा नीलोत्पलमित्यत्र एकस्मिन् उत्पलद्रव्ये नीलगुण निमित्तीकृत्य नीलशब्दः प्रवर्तते, उत्पलत्वजाति चाथित्योत्पलशब्द., ततो भवति नीलोत्पलशब्दयोर्भिन्नप्रवृत्तिनिमिच्योरेकम्मिन्नर्थे वृत्तत्वात् सामानाधिकरण्यम् । अत्र तु नित्यत्वा नित्यत्वादिधर्माणां द्रव्यादभेदेऽभ्युपगम्यमाने यदेव नीलधर्मात्मकं वस्तु नीलशब्द- प्रवृत्तिनिमित्तं तदेव सदृशपरिणामलक्षणोत्पलत्वजात्यात्मकत्वमुत्पलशब्दस्यापि प्रवृचिनिमि- तम् । तनानेकान्ताभ्युपगमेऽभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् सामानाधिकरण्यलक्षणं घटते, तद. भावाच्च वैयधिकरण्यमिति । तथासंभवोऽपि, सशयविरोधाद्युक्तयुक्ते., एकस्य वस्तुनो नित्या. नित्याधनेकधर्मालिमितत्वामावात् , अतो न नित्यमनित्य च तदेव वस्तु भवति इति । आदिशन्दात् प्रत्यक्षादिवाधापरिग्रहः ॥ प्रमाणप्रवृत्रुत्तरकालभावीति । प्रत्यक्षादिप्रमाणेन यथावस्थितवस्तुस्वरूपग्रहणा- दनन्तरमिद नित्यमिदमनित्यमित्यादिस्वाशयेन वस्त्वंशपरामर्श इत्यर्थः । एवंविधमेवे. त्यादि । नयदुर्नययोः किंचित् साम्यादिमेदेनैव लक्षणामिधानादेवमाह । यद्वा 'गृह्णात्येव' न्याया-१० ·टीका-टिप्पनसहितः पदार्थः स एच, केवलं वाक्यार्थभेदः । तथा हि- इहैवं घटना । नयस्य विषय एक- देशविशिष्टोऽयों मतो नीतिविदामिति । ननु च यदि नयस्य प्रमाणान्तःपातित्वेऽपि पृथग् गोचरः प्रतिपाद्यते, तत. प्रमाणवदेतद्विषया लक्षणादिविप्रतिपत्तिरपि निरा- कर्तव्या। सत्यम् , किंतु न परेषां नयव्यवहारः प्रसिद्धः, अतो धर्मिणोऽभावात् तद्- गोचरा विप्रतिपत्तिनास्त्येव । न च ते तेन तत्वं प्रतिपादनीयाः, तत्वप्रतिपादने प्रमाणस्यैव व्यापारात्, नयस्य पुनरेकदेशनिष्ठत्वेन तत्प्रतिपादनसामर्थ्य विकलत्वात् , अत एवाचार्यस्य न तल्लक्षणादिस्वरूपकथनेऽपि महानादरः। गोचरं पुनहेयपक्षे काका प्रक्षिपन् साक्षात् प्रतिपादयति- मा भूत् स्वदर्शनान्तःपातिनां मन्दबुद्धीनां प्रमाणप्रतिपन्नेऽप्यनेकान्तात्मके वस्तुन्येकदेशसमर्थनाभिनिवेशलक्षणः कदामह इति। अथवा स्वदर्शनान्तःपातिन प्रति अनेनैव गोचरकथनेनोपलक्षणत्वाल्लक्षणादीम्यपि लक्षयति । तत्र प्रमाणप्रतिपन्नापैकदेशपरामर्शो नय इति लक्षणम्, सर्वनय. विशेषानुयायित्वात्पररूपन्यावर्तनक्षमत्वाचास्य । संख्यया पुनरनन्ता इति, अनन्तधर्मत्वाद्वस्तुनः, तदेकदेशधर्मपर्यायावसिताभिप्रायाणां च नयत्वात् , तथापि चिरंतनाचार्यैः सर्वसंग्राहिसत्ताभिप्रायपरिकल्पनाद्वारेण सप्त नयाः प्रतिपादिताः । तद्यथा- नैगमसंग्रहन्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूलैवंभूता नयाः इति । अतोऽस्मा- भिरपि ते एव वर्ण्यन्ते । कथमेते सर्वाभिप्रायसंग्राहकाः इति चेत्, उच्यते । अभिप्रायस्तावदर्थद्वारेण शब्दद्वारेण वा प्रवर्तेत, गत्यन्तराभावात् , अर्थश्च सामा- न्यरूपो विशेषरूपो वा, शब्दोऽपि रूढितो व्युत्पचितच, ग्युत्पत्तिरपि सामान्यनि- मित्तप्रयुक्का तत्कालभाविनिमित्तप्रयुक्ता वा स्यात् । तत्र ये केचनार्थनिरूपणप्रवणाः ममात्रभिप्रायास्ते सर्वेऽप्याये नयचतुष्टयेऽन्तर्भवन्ति, तत्रापि ये परस्परविशकलितो सामान्यविशेषाविच्छन्ति तत्समुदायरूपो नैगमः । ये पुन. केवलं सामान्य वान्छन्ति तत्समूहसंपाद्यः संग्रहः । ये पुनरनपेक्षितशास्त्रीयसामान्यविशेपं लोकन्यवहारमव. तरन्त घटादिक पदार्थमभिप्रेयन्ति तन्निचयजन्यो व्यवहारः । ये सौगतास्तु क्षण. क्षयिणः परमाणुलक्षणा विशेषाः सत्या इति मन्यन्ते, तत्संघातघटित ऋजुसूत्र इति । तथा ये मीमांसकाः रूढितः शब्दानां प्रवृत्तिं वान्छन्ति तन्निवहसाध्यः शब्द इति। ये तु न्युत्पत्तितो ध्वनीनां प्रवृत्ति वाल्छन्ति नान्यथा, तवारजन्यः समभिरूढ इति । इत्यत्र एवशब्दो द्रष्टव्यः । केवलं वाक्यार्थभेद इति । तथा हि- पूर्वस्मिन् वाक्यार्थे मयस्य कर्तृभूतस्यैकदेशविशिष्टोऽर्थो विषयो मत., अस्मिंस्तु वाक्यार्थे नयस्य संबन्धी विषयो नीतिविदा कर्तृभूतानामेवंविधोऽभिप्रेत इति स्पष्टो वाक्यार्थमेदः । तत्समुदायरूपो नैगम इति । पूर्व हि ये परस्परविशकलिती सामान्यविशेषावि. च्छन्ति इति वहुवचनेन निर्देशे नैगमे इत्येकवचनान्तत्वात् नात्र सुश्लिष्टो वाक्यार्थी स्यादिति तत्समुदायरूप इत्युक्तम् । एव तत्समूहादिशन्देष्वपि भावनीयम् । 1 ·पायावतार ये तु वर्तमानकालमाविव्युत्पत्तिनिमित्तमधिकृत्य शब्दाः प्रवर्तन्ते नान्यथेति मन्यन्ते, तत्संघटितः खल्वेवंभूत इति । तदेवं न स कश्चन विकल्पोऽस्ति वस्तुगो. वरो योऽन नयसप्तके नान्तर्यातीति सर्वाभिप्रायसंग्राहका एते इति स्थितम् । सांप्रतमेपामेव प्रत्येकं मतमुपवर्णयामः-तत्र गमनं गमः परिच्छेद इत्यर्थः, निश्चितो गमः निगमः विविक्तवस्तुग्रहणं, स एव प्रज्ञादेराकृतिगणतया स्वार्थकाण. प्रत्ययविधानाद् नैगमः । यदि वा, निगम्यन्ते नियतं परिच्छिद्यन्ते इति निगमाः भस्तेषु भवोऽभिप्रायो नियतपरिच्छेदरूपः स नैगम इति । भय हि सत्तालक्षणं महासामान्यमवान्तरसामान्यानि च द्रव्यत्वगुणत्वकर्मस्वादीनि, तथान्त्यान् विशे. पान् सकलासाधारणरूपलक्षणानवान्तरविशेषांश्चापेक्षया पररूपव्यावर्तनक्षमान् सामा- न्यादत्यन्तविनि ठितस्वरूपानभिप्रैति । तथा हि किल - संविनिष्ठाः पदार्थव्यव- स्थितयः, न च सामान्यग्राहिणि विज्ञाने विशेषावभासोऽस्ति, अनुवर्तमानकाकार- परामर्शेन तद्ग्रहणाद् , अन्यथा सामान्यग्राहकरवायोगात् , नापि विशेपग्रहणदक्षे संवेदने सामान्यं चकास्ति, विशिष्टदेशदशावच्छिन्नपदार्थमाहितया तत्प्रवृत्तेः, अन्यथा विशेषसंवेदनस्वायोगात् । न चैतौ परस्परविमिन्नावपि प्रतिभासमानौ सामान्यवि- शेषो कथंचिन्मिश्रयितुं युक्तौ, अतिप्रसङ्गात् , विभिन्नप्रतिभासिनामपि निखिलार्था- मनामैक्यप्राप्तेः । एवं च प्रमाणयति - परस्परविश्लिष्टौ सामान्यविशेषौ, पार्थक्ये- नोपलब्धेः, इह यद्यत् पार्थक्येनोपलभ्यते तत्तत् परस्परविश्लिष्टं द्रव्यम् , तद्यथा- देवदत्तयज्ञदत्ताविति, पार्थक्येन चोपलभ्येते सामान्यविशेषौ, अतः परस्परविभि- नाविति । न सामान्यात् पृथग्विशेषोपलम्भ इति चेत् , कथं तर्हि तस्योपलम्भ इति वाध्यम् , सामान्यव्याप्तस्येति चेत् , न तर्हि स विशेषोपलम्भः, सामान्य- स्यापि तेन ग्रहणात् , ततश्च तेन बोधेन विविक्तविशेषग्रहणाभावात् तद्वाचकं ध्वनि तत्साध्यं च व्यवहारं न प्रवर्तयेत् प्रमाता, न चैतदस्ति, विशेषाभिधानन्यवहारयोः प्रवृत्तिदर्शनात् , तस्माद्विशेषमभिलषता तत्र च व्यवहारं प्रवर्तयता तद्ग्राहको बोधो विविक्तोऽभ्युपगन्तव्यः। तथा सामान्यमपि विविकाकारतया स्वग्राहिणि ज्ञाने यदि न प्रकाशेत, तदा तद्गोचराभिमतसंवेदनेन विशेषस्याप्याकलनात् सामान्या- भिधानव्यवहारयोः प्रवृत्तेरुच्छेदस्तथैव वक्तव्यः, विविक्तसामान्यग्राहिबोधमूल- कस्वात्तयोः, तदनिष्टौ तयोरप्यभावापत्तेः । न च सामान्य विशेपं वा तिरस्कृत्य तथा अन्त्यान् विशेषानिति । उत्पादविनाशयोरन्ते व्यवस्थितत्वाद् अन्तानि नित्यद्रव्याणि तत्र भवास्तान् । अयमर्थः- तुल्यरूपरसगन्धस्पशेषु परमाणुपु नित्यत्वामूर्त- त्वसर्वगतत्वादिमिस्तुल्येषु सर्वात्मसु चायमस्माद्विलक्षण इति यतो योगिनां प्रत्ययः स प्रति- परमाणु प्रत्यात्म च विशेष इति । तयोरिति । उभयत्रापि सामान्याभिधानव्यवहारयोः । तदनिष्टाविति । केवलसा- ·७६ टीका-टिप्पनसहितः केवलस्य विशेषस्य सामान्यस्य वाभ्युपगमः कर्तुं युक्तः, द्वयोरपि स्वनाहिज्ञाने प्रतिभासमानतया विशेषाभावात् । तस्मादेतौ द्वावपीतरेतरविशकलितावनीकरणा- हाविति नगमः॥ अधुना संग्रहाभिप्रायो वर्ण्यते । तत्र संगृह्णाति अशेषविशेषतिरोधान द्वारेण सामान्यरूपतया जगदादत्ते इति संग्रहः । अयं हि मन्यते-भावलक्षणसामान्याद् ध्यतिरिच्यमानमूर्तयो वा विशेपाः परिकल्प्येरन् , अव्यतिरिच्यमानमूर्तयो वा, गत्य- न्तराभावात् । तत्र यधायः पक्षः, तदा निःस्वभावतां ते स्वीकुर्युः, भावन्यतिरे- कित्वात्, गगनकुसुमादिवत् । अथ द्वितीयः कल्पः, तर्हि भावमात्रमापधन्ते । तथा हि-भावमानं विशेषाः । तदव्यतिरिक्तत्वाद्, इह यद्यतोऽव्यतिरिक्तं तत्तदेव भवति, तद्यथा भावस्यैव स्वरूपम् , अव्यतिरेकिणश्च विशेषाः, अतस्तद्पा एव । ननु च यदि भावमात्रमेव तत्त्वं तदा तस्य सर्वत्राविशेषाद् य एते प्रतिप्राणि प्रसिद्धाः स्तम्भेभकुम्भाम्भोरुहादिविशिष्टवस्तुसाध्या व्यवहारिणस्ते सर्वेऽपि प्रलय- मापोरन् , अतो विशेषा अपि विविकव्यवहारहेतवोऽभ्युपगन्तव्याः । नैतदस्ति, व्यवहारस्याप्यनाद्यविद्याबलप्रवर्तितत्वात् , तेन पारमार्थिकप्रमाणप्रतिष्ठिततत्वप्रति. बन्धाभावात् । किं च विशेषाग्रहो विशेषेण त्याज्यः, विशेषन्यवस्थापकप्रमाणाभावात् । तथा हि-भेदरूपा विशेषाः, न च किंचिप्रमाणं भेदमवगाहते, प्रत्यक्षं हि तावद्भाव. संपादितसत्ताकं तमेव साक्षात्कतुं युक्त नाभावम् , तस्य सकलशक्तिविरहरूपतया तदुत्पादने व्यापाराभावात् ,अनुत्पादकस्य च साक्षात्करणे सर्वसाक्षात्करणप्रसङ्गात् , तथा च विशेपाभावात् सर्वो द्रष्टा सर्वदर्शी स्यात् , अनिष्टं चैतद् भवताम् , तस्माद् भावग्राहकमेव तदेप्टव्यम्। स च भावः सर्वत्राविशिष्ट इति तथैव तेन ग्राह्यः, तदु. त्तरकालभावी पुनर्विकल्पो 'घटोऽयं पटादिर्न भवति' इत्येवमाकारो व्यवहारं रचयन् अविद्यामूलत्वान्न प्रमाणम् , तन्न प्रत्यक्षाद्विशेपावगतिः । नाप्यनुमानादेः, प्रत्यक्ष- मान्यग्राहिबोधानिष्टौ । अत्र नैगमाभिप्रायसग्रहश्लोक. अन्यदेव हि सामान्यमभिन्नज्ञानकारणम् । विशेपोऽप्यन्य एवेति मन्यते नैगमो नयः ॥ सामान्यरूपतया जगदादत्ते इति । सर्वमेकम् , सदविशेषादिति हि तत्सिद्धान्तः। प्रत्यक्षं हीति । यदाहुस्तद्वादिनः- आहुर्विघात प्रत्यक्ष न निपेद्धृ विपश्चितः । नैकरव आगमस्तेन प्रत्यक्षेण प्रवाध्यते ॥ सग्रहश्लोकः- सद्रूपतानतिक्रान्तस्वस्वभावमिदं जगत् । सत्तारूपतया सर्व सगृहन् संग्रहो मतः । -- ·न्यायावतारः ७७ मूलकस्वाच्छेषप्रमाणवर्गस्य, तस्मात् सामान्यमेव परमार्थो न विशेषा इति संग्रहः ।। सांप्रतं व्यवहारमतमुच्यते- तत्र व्यवहरणं व्यवहियते वानेन लौकिकैरभि- प्रायेणेति व्यवहारः । अयं तु मन्यते- यथालोकग्राहमेव वस्त्वस्तु, किमनयादृष्टा- व्यवहियमाणवस्तुपरिकल्पनकष्टपिष्टिकया? यदेव च लोकव्यवहारपथमवतरति तस्या- नुग्राहक प्रमाणमुपलभ्यते, नेतरस्य, न हि सामान्यमनादिनिधनमेकं संग्रहाभिमतं प्रमाणभूमिः, तथानुभवाभावात् , सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसनाच्च । नापि विशेषाः परमाणु- लक्षणाः क्षणक्षयिणः प्रमाणगोचरः, तथा प्रवृत्तेरभावात् । तस्मादिदमेव निखिल- लोकाबाधितं प्रमाणप्रसिद्ध कियत्कालभाविस्थूरतामाबिभ्राणमुदकाहरणाद्यर्थक्रिया- निर्वर्तनक्षमं घटादिकं च वस्तुरूपं पारमार्थिकमस्तु, पूर्वोत्तरकालभावितत्पर्याय- पर्यालोचना पुनरज्यायसी, तत्र प्रमाणप्रसराभावात् , प्रमाणमन्तरेण च विचारस्य कर्तुमशक्यत्वात् , अवस्तुत्वाच्च तेषां किं तद्गोचरपर्यालोचनेन ? तथा हि- पूर्वोत्तर- कालभाविनो द्रव्यविवर्ताः क्षणक्षयिपरमाणुलक्षणा वा विशेषा न कंचन लोक- व्यवहारमुपरचयन्ति, तन्न ते वस्तुरूपाः, लोकव्यवहारोपयोगिनामेव वस्तुखात् इति व्यवहारः ॥ साप्रतं ऋजुसूत्राभिप्रायः कथ्यते-नत्र ऋजुप्रगुणमकटिलमतीतानागतवक- परित्यागाद्वर्तमानक्षणविवर्ति वस्तुनो रूपं सूत्रयति निष्टङ्कितं दर्शयतीति ऋजसूत्रः । तथा हि- अस्याभिप्रायः। अतीतस्य विनष्टत्वात् अनागतस्यालब्धात्मलाभत्वात् खर- विषाणादिभ्योऽविशिष्यमाणतया सकलशक्तिविरहरूपत्वान्नार्थक्रियानिवर्तनक्षमस्वम् , अर्थक्रियाक्षम च वस्तु, तदभावान्न तयोर्वस्तुत्वमिति, वर्तमानक्षणालिहितं च पुनर्वस्तुरूपं समस्तार्थक्रियासु व्याप्रियते इति तदेव पारमार्थिकम् । तदपि च निरशमभ्युपगन्तव्यम् , अंशव्याप्तेयुक्तिरिक्तत्वाद्, एकस्यानेकस्वभावतामन्तरेणा- नेकस्वावयवव्यापनायोगात् । अनेकखमावतैवास्त्विति चेन्न विरोधाघ्रातत्वात् । तथा हि-यद्येकः स्वभावः कथमनेकः अनेकश्चेत् कथमेकः? एकानेकयोः परस्पर- परिहारेणावस्थानात् , तस्मात् स्वरूपनिमग्नाः परमाणव एव परस्परोपसर्पणद्वारेण कथंचिनिचयरूपतामापन्ना निखिलकार्येषु व्यापारमाज इति ते एवं स्वलक्षणम् , न स्थूरतां धारयत्पारमार्थिकमिति । किं च प्रमाणतोऽर्थव्यवस्था, न च प्रमाण देश- यथालोकग्राहामिति । ग्राहयतीति ग्राहोऽभिप्रायः, पचायच् , लोकाभिप्रायविशेष., तस्यानतिक्रमणेति । सग्रहश्लोकः- व्यवहारस्तु तामेव प्रतिवस्तुव्यवस्थिताम् । तथैव दृश्यमानत्वाद् व्यवहारयति देहिनः ।। तामिति सत्तारूपताम् । शेष सुगमम् । A ·टीका-रिप्पनसहितः कालव्याप्तिग्रहणे किंचन प्रवर्तते, सर्वप्रमाणानां वर्तमानप्रकाशरूपत्वात् । तथा रि- प्रत्यक्षं तावद्रूपालोकमनस्कारचक्षुर्लक्षणकारणचतुष्टयाल्लब्धसत्ताकं वर्तमानक्षणे एष प्रकाशते, अतीतवयंरक्षणयारेसंनिहितत्वात् , ततश्च तत् तत्कालसंबदमेव वस्तुमो रूप साक्षात्कर्तुं क्षमते न पूर्वमपरं वा, असनिधानादेव । यदि पुनर्विनहमपि पूर्वक्षणवर्तिरूपमाकळयेत् , तदा विनष्टत्वाविशेषानिरवधिः क्षणपरंपरा तन प्रतीयेत, तथा व सति संकलिकया अनादिजन्मपरंपराग्राहि प्रत्यक्षमनुषज्येत, एवमनागत. क्षणग्रहणेऽपि योज्यम् , अनिष्टं चैतत् , तस्मात् तद्वार्तमानिकक्षणग्रहणदक्षमेवेत्य- भ्युपगन्तव्यम् । ननु च यदि क्षणभङ्गुरतामर्थात्मनामध्यक्षमेव लोकयति, तदा नीलतेव प्रतिभासमाना सा विप्रतिपत्तिगोचरं न यायादिति तद्विषयो लौकिकानां व्यवहारः प्रवर्तेत, न चैतदस्ति, स्थिरताद्वारेण व्यवहारप्रवृत्तेरिति । भन्न प्रतिविधी. यते- साक्षात्कुर्वाणा अपि क्षणविनश्वरतां सदशापरापरोत्पत्तिविपलब्धवुद्धयो मन्दा नाध्यवस्यन्ति, अनादिकालपरूढवासनाप्रबोधसमुपजनितमिथ्याविकल्पसामर्थ्याच विपर्यस्तस्थिरताव्यवहारं प्रवर्तयन्ति, तन्नायमध्यक्षस्यापराधः, अपि तु प्रमातृणा- देशकालव्याप्तीति । एकस्यानेकावयवव्याप्तिर्देशव्याप्तिः, एतावता स्थूरत्वमुक्तम् , एकस्यानेकक्षणव्याप्तिः कालव्याप्तिः, अनेन तु स्थिरत्वमभिहितम् । तत्र कालव्याप्तेरनन्तर- त्वेन सनिहितत्वाद् यथाकथंचिदर्थप्रकाशस्य वा विवक्षितत्वात् । सर्वममाणानामित्या- दिना तावत् कालव्याप्तिं दूषयितुमारमते - वर्तमानप्रकाशरूपत्वादिति । वर्तमानः पूर्वा- परसमयविविक्त , प्रकाशः परिच्छेदो रूपं येषा प्रमाणानां तेषां प्रमाणाना तेषां मावस्तत्त्वं तस्मात् । इदमत्र हृदयम् - परिच्छेदकं हि प्रमाणमेकक्षणवयैव, ततस्तेन परिच्छिद्यमानोs. थोऽपि स्वकक्षणवत्येव परिच्छेत्तव्यः, न पूर्वापरक्षणवर्ती, तस्य परिच्छेदकप्रमाणकालेऽमा. तत्काले च परिच्छेदकप्रमाणस्यासत्वादिति । तदिति प्रत्यक्षम् । तत्कालसंबद्धं वर्तमानकालसंगतम् । वर्तमानकालपरिगतवस्तु- ग्राहित्व चाव्यक्षस्य वैभाषिकामिप्रायेण, क्षणक्षयाद्यवस्थितत्वलक्षणत्वाद्वस्तुनः, अन्यथा चक्षुरिन्द्रियसनिकृष्टादर्थादुत्पद्यमानस्य द्वितीयक्षणमाविनो ज्ञानस्य न प्राक्क्षणवर्तिरूपग्राह- कत्वेन वर्तमानवस्तुग्राहकत्व स्यात् । सौत्रान्तिकाभिप्रायेण वस्तुजन्यज्ञानगतप्राधाकारलक्ष- णमेव वस्तुनो रूपं साक्षात्कर्तु क्षमते इति व्याख्या । 'वस्त्वाहितमात्मगतमाकार प्रत्यक्षं परिच्छिनत्ति' - इति हि सौत्रान्तिकाना सिद्धान्तः । यदाहुस्तद्वादिनः- अर्थो ज्ञानसमन्वितो मतिमता वैभाषिकेणोच्यते प्रत्यक्षो न हि वाद्यवस्तुविसरः सौत्रान्तिकैराश्रितः । योगाचारमतानुगैरमिहिता साकारद्धिः परा मन्यन्ते वत मध्यमाः कृतधियः स्वच्छ परं संविदम् ॥ इति ॥ तम सौत्रान्तिकयोगाचारशन्द्रौ पूर्वमेव दचार्थों । वैमापिकमध्यमशम्दो त्वेवं वात्, ·न्यायावतार मेव। तया हि-घनाकारोऽपि प्रत्यक्षपृष्ठभाविमिथ्याविकल्पसंदर्शित एव, विविक्त. दर्शने तमतिभासायोगात् , करचरणाशरोग्रीवादयो यवयवा. परस्परविभक्ता एष तत्र प्रतिभान्ति, न व्याप्याकारः, न च तेऽपि स्वांशव्यापिन प्रतिभान्ति, तदवयवानामपीतरेतरविशकलितरूपाणां प्रतिभासता तावत् थावत्परमाणव एव प्रथन्ते, व्यापिरूपस्य विचाराक्षमत्वादित्युक्तप्रायम् । नाप्यनुमानास्थिरस्थूरवस्तु- सिद्धिः, प्रत्यक्षपरिगृहीतं हि संबन्धमासाद्यानुमानं प्रवर्तते, यदा च तत्क्षणभड्गुर- विविक्तांशग्रहणचातुर्यमाबिभ्रद् दर्शितं तदानुमानमपि तत्प्रतिबन्धमूलक तद्गोचर- मेव पारंपर्येण प्रतिष्ठापयति, स्वप्रतिभासिनो रूपस्यालीकतया तत्प्रतिष्ठापनद्वारे- गैव तस्य प्रामाण्यात् । ननु च स्मरणप्रत्यभिज्ञानादीनि स्थिरस्थूरवस्तुव्यतिरेकेण मोपपद्यन्ते, पूर्वमदृष्टे तदभावात् , पुरुपाद्यवयविनां स्मरणाप्रत्यभिज्ञानाच्च । नत- एस्ति, तेषामलीकवासनाप्रबोधोस्थापितत्वेन प्रामाण्यायोगात् । किं च, तान्यपि स्वयं वर्तमानक्षणे एव प्रकाशन्ते, विप्लघवशात्तु स्वरूपमेव वासनासंपादितातीता- र्थरूपतया न्यवस्यन्ति , घनाकारं च तस्यासन्तमध्यारोपयन्ति, तन्न तेभ्योऽपि ध्यापिवस्तुसिद्धिः । तस्माद् व्यापिनि रूपे प्रमाणानवतारात् परस्परविश्लिष्टाः पर- माणव एव परमार्थत इति ऋजुसनः ।। सौत्रान्तिकाद्यपेक्षया विरुद्ध भाषण चतु क्षणिक वस्त्वादि विभाषा, गुरोश्च निष्ठायो सैट् इति अप्रत्ययः, स प्रयोजन प्रवर्तकं वैमाषिकध्वनिनिमित्तं यस्य स वैभाषिकः । प्रयोजनम् (पा० ५-१-१०९)- इति ठन् । प्रभाचन्द्रस्तु न्यायकुमुदचन्द्रे 'विमाषा सद्धर्मप्रतिपादको ग्रन्थविशेषस्ता विदन्ति अधीयते वा वैभाषिकाः' इत्यु- वाच । तथा मध्ये भवो मध्यमः मध्यान्ममण् वा इति विश्रान्तसूत्रेण मप्रत्यय । पूर्वोत्तर- क्षणासस्पर्शी निराकारो ज्ञानक्षणस्तत्समर्थनप्रवणा वादिनोऽपि मध्यमा । माध्यामिकध्वनिस्तु इत्यम् - मध्यमेन क्षणेन चरन्ति चरस्यर्थे इकण् । यद्वा मध्यम आद्यपुरुषविशेषस्तस्य पर्शनं मध्यमम् तत्प्रयोजन येषाम् , पूर्ववत् ठन् , अस्त्यर्थे वा ठन् । द्वाद्यस्वरवोतोऽस्य प्राय (१) इति पाठ । घनाकारोऽपीत्या दिना देशव्याप्तिं दूषयितुमुपक्षमते। स्वप्रतिभासिन. सामा- न्यस्य । तत्प्रतिष्ठापनद्वारेण अध्यवसायवशात्स्वलक्षणव्यवस्थापनद्वारेण। तस्य अनुमानस्य । स्मरणप्रत्यभिज्ञादीति । आदिशब्दात् सकलनाज्ञानादिग्रह । तान्यपि स्मरणप्रत्य- मिशानादीनि । विप्लव इति । सहशापरापरोत्पत्तिदर्शनकतो विभ्रमः । स्वरूपमिति । स्मरणानुगतं बोधरूपम् । वासनेति। पूर्वज्ञानजनितामुत्रज्ञाने शक्तिमाहु । तया संपा. दितमतीतार्थरूपमाकारो येषां स्मरणादीनां तेषा भावस्तया, अतीतार्थाकारवन्ति वय स्म इति स्मरणादीनि विकल्पयन्ति । तस्येति । स्वरूपस्य । संग्रहश्लोकः- तत्र सूत्रनीतिः स्यात् शुद्धपर्यायसश्रिता । नश्वरस्यैव मावस्य मावात् स्थितिवियोगत.॥ ।

·80 टीका-टिप्पनसहितः . । . तदिदमर्थस्वरूपनिरूपणनिपुणानां नयानां मतमुपवर्णितम् , अधुना शब्दवि- चारचतुराणामुपवर्ण्यते-तत्र त्रयाणामपि शब्दादीनामिदं साधारणाकूतम् , यदुत शब्द एव परमार्थो नार्थः, तस्य तदव्यतिरिक्तत्वात् । पार्थक्येन वस्तुत्वसिद्धेः कथ- मव्यतिरेक इति चेत् , प्रमाणादिति ब्रूमः । तथा हि-न व्यतिरिक्तोऽर्थः शब्दात् , तत्प्रतीतौ तस्य प्रतीयमानत्वात् , इह यत्प्रतीतौ यत्प्रतीयते तत् ततोऽव्यतिरिक्तं भवति, तद्यथा शब्दे प्रतीयमाने तस्यैव स्वरूपम् , प्रतीयते च शब्दे प्रतीयमानेऽर्थः, अतोऽसौ ततोऽव्यतिरिक्त इति । अथ भगृहीतसंकेतस्य घटशब्दश्रवणेऽपि घटप्रतीतेरभावाद् व्यतिरिक्त इति चेत् , एवं तर्हि विषस्य मारणात्मकरवं तदज्ञस्य न प्रतिभातीति तत्ततो व्यतिरिक्तमापयेत, न चैतदस्ति, तदन्यतिरेकाविशेषेण गुढखण्डवद्विपस्याप्य- मारकत्वापत्ते , संबन्धस्य च व्यतिरिक्तेन सह प्रागेवापास्तत्वात् , तन्न अबुधप्रमा. तृदोषेण वस्तुनोऽन्यथात्वम् , अन्यथान्धो रूपं नेक्षते इति तदभावोऽपि प्रतिपत्तव्य इति । ये निरभिधाना वर्तन्तेऽर्थास्तेपां शब्दात्पार्थक्येन घस्तुरवसिद्धिरिति चेन्न, निरभिधानार्थाभावात् , केवलं केचित् विशेपशब्दैः संकीर्त्यन्ते, केचित् सामान्य- ध्वनिभिरित्येतावान् विशेषः स्यात् । यदि वा सकलार्थवाचका विशेषध्वनयो न सन्तीति नास्त्यत्र प्रमाणम् । ततश्च सर्वेऽर्था विद्यमानस्ववाचकाः, अर्थत्वात् , घटार्थ- वदिति प्रमाणात् , सर्वेषां स्ववाचकत्वेन पूर्वोक्तयुक्तेः शब्दादपार्थक्यसिद्धिः । तस्मान परमार्थतोऽर्थः शब्दादव्यतिरिक्तोऽस्ति, उपचारतः पुनलौकिकैरपर्यालोचितपरमार्थे- य॑वहियते । असावप्यौपचारिक. शब्दात्मको वार्थः प्रतिक्षणभङ्गुरः स्वीकर्तन्यः, वर्णानां क्षणध्वंसिताप्रतीतेः, ऋजुसूत्रप्रतिपादितयुक्तिकलापाच्च ॥ सांप्रतमेतेपामेव प्रत्येकमभिप्रायः कथ्यते~ तन शब्दो रूढितो यावन्तो ध्वनयः कस्मिंश्चिदर्थे प्रवर्तन्ते, यथा इन्द्रशक्रपुरन्दरादयः, तेषां सर्वेषामप्येकमर्थ- मभिप्रेति किल प्रतीतिवशात् यथा शब्दान्यतिरेकोऽर्थस्य प्रतिपाद्यते तथैव तस्यै- कत्वं वा नैकत्वं वा प्रतिपादनीयम् , न चन्द्रशक्रपुरन्दरादयः पर्यायशब्दा विभिन्ना- र्थवाचितया कदाचन प्रतीयन्ते, तेभ्यः सर्वदेवैकाकारपरामर्शोत्पत्तेः, अस्खलद्वृत्ति- तया तथैव व्यवहारदर्शनात् । तस्मादेक एव पर्यायशब्दानामर्थ इति शब्दः । शब्द्यते आहूयतेऽनेनाभिप्रायेणार्थ इति निरुक्तादेकार्थप्रतिपादकताभिप्रायेणैब पर्याः यध्वनीनां प्रयोगादिति ।। एक एवेत्यादि । यथा शब्दनय पर्यायशब्दानामेकमर्थममिति तथा तटस्तटी तटमिति विरुद्धलिङ्गलक्षणधर्माभिसवन्धाद् वस्तुनो भेदं चाभिधत्ते । न हि विरुद्धधर्मकृतं भेदमनुभवतो वस्तुनो विरुद्धधर्मयोगो युक्त., एव संख्याकालकारकपुरुपादिमैदादपि भेदोऽवगन्तव्यः । संग्रहश्लोकः- विरोधे लिङ्गसख्यादिभेदाद् मिन्नस्वभावताम् । तस्यैव मन्यमानोऽयं शब्द. प्रत्यवतिष्ठते ॥ - ·न्यायावतार १२ - सांप्रतं समभिरूढमतमुपवयेते- तत्र सम् एकीभावेनाभिरोहति व्युत्पत्ति- निमित्तमास्कन्दति शब्दप्रवृत्तौ योऽभिप्रायः स समभिरूढः । अयं हि पर्याय - शब्दानां प्रतिविभक्तमेवार्थमभिमन्यते, तद्यथा- इन्दनादिन्द्रः, परमैश्वर्यमिन्द्र- शब्दवाच्यं परमार्थतः, तद्वत्यर्थे पुनरुपचारतो प्रवर्तते, न वा कश्चित् तद्वान् , सर्व- शब्दानां परस्परप्रविभक्तार्थप्रतिपादकतया आश्रयायिभावेन प्रवृत्त्यसिद्धेः। एवं शकनाच्छक्रः, पूर्दारणात् पुरंदर इत्यादि भिन्नार्थत्वं सर्वशब्दानां दर्शयति, प्रमाण- यति च-पर्यायशब्दा विभिन्नार्थाः, प्रतिविभक्तन्युत्पत्तिनिमित्तकत्वात् , इह ये ये प्रतिविभक्तव्युत्पत्तिनिमित्तकास्ते ते भिन्नार्थाः, यथा इन्द्रघटपुरुषादिशब्दाः, विभिन्न- व्युत्पत्तिनिमित्तकाश्च पर्यायशब्दा अपि, अतो भिन्नार्थी इति । यत्पुनरविचारितप्रती. तिवलादेकार्थाभिधायकत्वं प्रतिपाद्यते तदयुक्तम् , अतिप्रसङ्गात् । तथा हि- यदि थुक्तिरिक्का प्रतीतिरेव शरणीक्रियते, तदा तदा मन्दमन्दप्रकाशे दवीयसि देशे सनि. विष्टशरीरविभिन्ना अपि निम्बकदम्बाश्वत्थकपित्थादय एकताकारतामाविभ्राणाः प्रतीयन्ते इति एकतयैवाभ्युपगन्तव्याः । न चैतदस्ति, विविक्ततत्स्वरूपग्राहिप्रत्यनी- कप्रत्ययोपनिपातबाधितत्वेन पूर्वप्रतीतेः विविक्तानामेव तेषामभ्युपगमात्, तन्नैका- र्थवाचिनो ध्वनयः सन्ति, रूढिः पुनरविचारिततदर्थानामिति समभिरूढः ॥ सांप्रतमेवभूताभिप्रायः प्रतिपाद्यते-तत्रैवंशब्दः प्रकारवचनः, ततश्चैव यथा व्युत्पादितः तं प्रकारं भूतः प्राप्तो यः शब्दः स एवंभूतः, तत्समर्थनप्रधानाभि- प्रायोऽप्येवंभूत , तद्विषयत्वात्, विपयशब्देन च विषयिणोऽभिधानात् । अयं हि यस्मिन्नर्थे शब्दो व्युत्पाद्यते स व्युत्पत्तिनिमित्तमर्थो यदैव विवर्तते तदैव त शब्द . एकीभावेनेति प्रत्येकम् । अयमभिप्रायः-यथा विरुद्ध लिङ्गाद् मिद्यते वस्तु, तथा सज्ञामेदादपि, ततो यावन्नोऽर्थस्य स्वाभिधायका ध्वनयस्तावन्तोऽर्थमेदाः, प्रत्यर्थ शब्द निवासादिति । तद्वतीति । परमैश्वर्ययुक्ते उपचारस्य च निमित्तम्, तत्रैश्वर्यस्यावस्थानम्, ने वा कश्चित् तद्वान् शब्दानाममिधेय इति शेषः । दवीयसीति दूरतरे । अविचारिततद- र्थानामिति । तेषां शब्दानामर्थस्तदर्थ , न विचारितस्तदर्थो यैस्ते तथा तेषाम् । सग्रहश्लोकः- तथाविधस्य तस्यापि वस्तुन क्षणवृत्तिन । ब्रूते सममिरूढस्तु सज्ञामेदेन भिन्नताम् ।। तथाविधस्येति विरुद्धलिङ्गादियोगभेदिनः ॥ तद्विषयस्वादिति । स एवभूत शब्दो विपयो यस्यामिप्रायस्य तद्भावस्तत्त्व तस्मात् । विषयिण इति । अमिप्रायस्य । यद्वा यत्क्रियाविशिष्टं शब्देनोच्यते स च क्रिया फुर्वद् वस्तु एवभूत उच्यते तत्प्रतिपादनपरो नयोऽप्येवंभूत । तथा एव यः शब्देनोच्यते चेष्टाविक. प्रकारः तमेवंभूतः प्राप्तोऽभिप्राय , तद्विशिष्टस्यैव वस्तुनोऽभ्युपगमनात् । अस्मिश्च पक्षे निरुपचारोऽप्येवंभूतश्वनिरभिधीयत इति । यस्त्वचेष्टावत्यपि पृथुवुनोदराद्याकारे घट न्याया-११ ·८० टीका-टिप्पनसहितः . तदिदमर्थस्वरूपनिरूपणनिपुणानां नयानां मतमुपवर्णितम् ,-अधुना शब्दवि- चारचतुराणामुपवर्ण्यते-तत्र त्रयाणामपि शब्दादीनामिदं साधारणाकृतम् , यदुत शब्द एव परमार्थो नार्थः, तस्य तदव्यतिरिक्तत्वात् । पार्थक्येन वस्तुत्वसिद्धेः कथ- मव्यतिरेक इति चेत् , प्रमाणादिति ग्रूमः । तथा हि-न व्यतिरिक्तोऽर्थः शब्दात् , तरप्रतीतौ तस्य प्रतीयमानत्वात् , इह यत्प्रतीतौ यत्प्रतीयते तत् ततोऽन्यतिरिक्तं भवति, तद्यथा शब्दे प्रतीयमाने तस्यैव स्वरूपम् , प्रतीयते च शब्दे प्रतीयमानेऽर्थः, अतोऽसौ ततोऽव्यतिरिक्त इति । अथ भगृहीतसंकेतस्य घटशब्दश्रवणेऽपि घटप्रतीतेरभावाद् व्यतिरिक्त इति चेत् , एवं तर्हि विषस्य मारणात्मकत्वं तदज्ञस्य न प्रतिभातीति तत्ततो व्यतिरिक्तमापयेत, न चैतदस्ति, तदव्यतिरेकाविशेषेण गुडखण्डवद्विपस्याप्य. मारकत्वापत्ते , संबन्धस्य च व्यतिरिक्तेन सह प्रागेवापास्तत्वात् , तन्न अबुधप्रमा. तृदोषेण वस्तुनोऽन्यथात्वम् , अन्यथान्धो रूपं नेक्षते इति तदभावोऽपि प्रतिपत्तव्य इति । ये निरभिधाना वर्तन्तेऽर्थास्तेपां शब्दात्पार्थक्येन घस्तुत्वसिद्धिरिति चेन्न, निरभिधानार्थाभावात् , केवलं केचित् विशेषशब्दैः संकीर्त्यन्ते, केचित् सामान्य- ध्वनिभिरित्येतावान् विशेपः स्यात् । यदि वा सकलार्थवाचका विशेपध्वनयो न सन्तीति नास्त्यत्र प्रमाणम् । ततश्च सर्वेऽर्था विद्यमानस्ववाचकाः, अर्थत्वात् , घटार्थ- पदिति प्रमाणात् , सर्वेपां स्ववाचकत्वेन पूर्वोक्तयुक्तः शब्दादपार्थक्यसिद्धिः । तस्मान्न परमार्थतोऽर्थः शब्दादव्यतिरिक्तोऽस्ति, उपचारतः पुनलौकिकैरपर्यालोचितपरमार्थे - य॑वहियते । असावप्यौपचारिक शब्दात्मको वार्थः प्रतिक्षणभङ्गुरः स्वीकर्तव्यः, वर्णानां क्षणध्वंसिताप्रतीतेः, ऋजुसूत्रप्रतिपादितयुक्तिकलापाच्च । सांप्रतमेतेषामेव प्रत्येकमभिप्रायः कथ्यते-तत्र शब्दो रूढितो यावन्तो ध्वनयः कस्मिंश्चिदर्थे प्रवर्तन्ते, यथा इन्द्रशक्रपुरन्दरादयः, तेषां सर्वेषामप्येकमर्थ- मभिप्रेति किल प्रतीतिवशात् यथा शब्दाव्यतिरेकोऽर्थस्य प्रतिपाद्यते तथैव तस्यै- कत्वं वा नैकत्वं वा प्रतिपादनीयम् , न चन्द्रशक्रपुरन्दरादयः पर्यायशब्दा विभिन्ना- र्थवाचितया कदाचन प्रतीयन्ते, तेभ्यः सर्वदेवैकाकारपरामशोत्पत्तेः, अस्खलद्वृत्ति- तया तथैव व्यवहारदर्शनात् । तस्मादेक एव पर्यायशब्दानामर्थ इति शब्दः । शव्द्यते आहूयतेऽनेनाभिप्रायेणार्थ इति निरुतादेकार्थप्रतिपादकताभिप्रायेणैव पर्या- यध्वनीनां प्रयोगादिति ॥ एक एवेत्यादि । यथा शब्दनय. पर्यायशब्दानामेकमर्थममिति तथा तटस्तटी तटमिति विरुद्धलिङ्गलक्षणधर्माभिसबन्धाद् वस्तुनो मेदं चाभियते । न हि विरुद्धधर्मकृतं भेदमनुभवतो वस्तुनो विरुद्धधर्मयोगो युक्तः, एव संख्याकालकारकपुरुषादिभेदादपि भेदोऽवगन्तव्यः । सग्रहश्लोकः विरोधे लिङ्गसख्यादिमेदाद् मिन्नस्वभावताम् । तस्यैव मन्यमानोऽयं शब्द. प्रत्यवतिष्ठते ॥

·म्यायावतारः ८१ सांप्रतं समभिरूढमतमुपवर्ण्यते-तत्र सम् एकीभावेनाभिरोहति व्युत्पत्ति- निमित्तमास्कन्दति शब्दप्रवृत्तौ योऽभिप्रायः स समभिरूढः । अयं हि पर्याय - शब्दानां प्रतिविभक्तमेवार्थमभिमन्यते, तद्यथा- इन्दनादिन्द्रः, परमैश्वर्यमिन्द्र- शब्दवाच्यं परमार्थतः, तद्वत्यथे पुनरुपचारतो प्रवर्तते, न वा कश्चित् तद्वान् , सर्व शब्दानां परस्परप्रविभक्तार्थप्रतिपादकतया आश्रयाश्रयिभावेन प्रवृत्त्यसिद्धः । एवं शकनाच्छकः, पूर्दारणात् पुरंदर इत्यादि भिन्नार्थत्वं सर्वशब्दानां दर्शयति, प्रमाण- यति च- पर्यायशब्दा विभिन्नार्थाः, प्रतिविभक्तव्युत्पत्तिनिमित्तकत्वात् , इह ये ये प्रतिविभक्तव्युत्पत्तिनिमित्तकास्ते ते भिन्नार्थाः, यथा इन्द्रघटपुरुषादिशब्दाः, विभिन्न- व्युत्पत्तिनिमित्तकाश्च पर्यायशब्दा अपि, अतो भिन्नार्था इति । यस्पुनरविचारितप्रती- तिवलादेकार्थाभिधायकत्वं प्रतिपाद्यते तदयुक्तम् , आतिप्रसङ्गात् । तथा हि- यदि युतिरिक्ता प्रतीतिरेव शरणीक्रियते, तदा तदा मन्दमन्दप्रकाशे दवीयसि देशे सनि- विष्टशरीरविभिन्ना अपि निम्बकदम्बाश्वत्थकपित्थादय एकताकारतामाबिभ्राणाः प्रतीयन्ते इति एकतयैवाभ्युपगन्तव्याः । न चैतदस्ति, विविक्ततत्स्वरूपग्राहिप्रत्यनी- कप्रत्ययोपनिपातबाधितत्वेन पूर्वप्रतीतेः विविक्तानामेव तेषामभ्युपगमात्, तन्नैका- र्थवाचिनो ध्वनयः सन्ति, रूढिः पुनरविचारिततदर्थानामिति समभिरूढः ॥ सांप्रतमेवभूताभिप्रायः प्रतिपाद्यते-तत्रैवंशब्दः प्रकारवचनः, ततश्चैव यथा व्युत्पादितः तं प्रकारं भूतः प्राप्तो यः शब्दः स एवंभूतः, तत्समर्थनप्रधानाभि- प्रायोऽप्येवंभूत , तद्विषयत्वात् , विषयशब्देन च विषयिणोऽभिधानात् । अयं हि यस्मिन्नर्थे शब्दो व्युत्पाद्यते स व्युत्पत्तिनिमित्तमों यदैव विवर्तते तदैव त शब्द . एकीभावेनेति प्रत्येकम् । अयमभिप्रायः यथा विरुद्धलिङ्गाद् मिद्यते वस्तु, तथा सज्ञाभेदादपि, ततो यावन्नोऽर्थस्य स्वाभिधायका ध्वनयस्तावन्तोऽर्थभेदाः, प्रत्यर्थ शब्द निवासादिति । तद्वतीति । परमैश्वर्ययुक्ते उपचारस्य च निमित्तम्, तत्रैश्वर्यस्यावस्थानम्, न वा कश्चित् तद्वान् शब्दानामभिधेय इति शेष. । दवीयसीति दूरतरे । अविचारिततद- नामिति । तेषां शब्दानामर्थस्तदर्थ , न विचारितस्तदर्थो यैस्ते तथा तेषाम् । सग्रहश्लोकः- तथाविधस्य तस्यापि वस्तुन क्षणवृत्तिनः । ब्रूते सममिरूढस्तु सज्ञामेदेन भिन्नताम् ॥ तथाविधस्येति विरुद्धलिङ्गादियोगभेदिनः ॥ तद्विषयस्वादिति । स एवमूत शब्दो विषयो यस्यामिप्रायस्य तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् । विषयिण इति । अभिप्रायस्य । यद्वा यक्रियाविशिष्टं शब्देनोच्यते स च क्रियां कुर्वद् वस्तु एवभूत उच्यते तत्प्रतिपादनपरो नयोऽप्येवंभूत । तथा एव य. शन्देनोच्यते चेष्टादिक. प्रकारः तमेवंभूतः प्राप्तोऽभिप्राय , तद्विशिष्टस्यैव वस्तुनोऽभ्युपगमनात् । अस्मिश्च पक्षे निरुपचारोऽप्येवंभूतवनिरभिधीयत इति । यस्त्वचेष्टावत्यपि पृथुबुघ्नोदराद्याकारे घट- न्याया-११ ·टीका-टिप्पनसहितः प्रवर्तमानमभिप्रेति, न सामान्येन । यथा उदकाधाहरणवेलायां गोपिदादिमस्तक रूढो विशिष्टचेष्टावानेव घटोऽभिधीयते, न शेषः, घटशब्दव्युत्पत्तिनिमित्तशून्यत्वात पटादिवदिति । अतीता भाविनी वा चेष्टामधिकृत्य सामान्येनैवोच्यते इति चेन तयोविनष्टानुत्पन्नतया शशविषाणकल्पत्वात् । तथापि तद्वारेण शब्दः प्रवर्त सर्वत्र प्रवर्तयितव्यः, विशेषाभावात् । किं च यधतीतवरस्य॑ चेष्टापेक्षया घटशब्दों चेष्टावत्यपि प्रयुज्येत, कपालमृत्पिण्डादावपि तत्प्रवर्तनं दुर्निवारं स्यात् , विशे भावात् , तस्माद् यत्र क्षणे व्युत्पत्तिनिमित्तमविकलमस्ति तस्मिन्नेव सोऽर्थस्तच नदेन वाच्य इत्येवंभूतः । तदेवमनेकधर्मपरीतार्थवाहिका बुद्धिः प्रमाणम् , तद्द्वारायातः पुनरेकधन निष्ठार्थसमर्थनप्रवण परामर्शः शेपधर्मस्वीकारतिरस्कारपरिहारद्वारेण वर्तमानो नय स च धर्माणामानन्त्यादनन्तभेदः, तथापि सर्वसंग्राहकाभिप्रायपरिकल्पनमुखेनै सप्तभेदो दर्शितः । अयमेव च स्वाभिप्रेतधर्मावधारणात्मकतया शेषधर्मतिरस्कार द्वारेण प्रवर्तमानः परामर्शो दुर्नयसंज्ञामश्नुते । तदलप्रभावितसत्ताका हि खल्वे परप्रवादाः । तथा हि-नैगमनयदर्शनानुसारिणौ नैयायिकवैशेषिको । संग्रहाभिप्राय प्रवृत्ताः सर्वेऽप्यद्वैतवादाः, सांख्यदर्शनं च । व्यवहारनयानुपाति प्रायश्चार्वाक दर्शनम् । ऋजुसूत्राकृतप्रवृत्तबुद्धयस्ताथागताः । शब्दादिनयमतावलम्बिनो वैयाकर णादय इति । अथेत्थमभिदधीथाः यथा- कथमेतेऽवधारणद्वारेण स्वकमर्थ समर्थ यन्तस्तद्विपरीतं निराकुर्वाणा दुर्नयता प्रतिपद्यन्ते इति, अनोच्यते- एवं प्रवृत्त निर्गोचरत्वात् , निर्गोचरस्य नयत्वायोगात् । तथा हि - नयति केनचि दंशेन विशिष्टमर्थ प्रापयति योऽभिप्रायः स नयः, स्वाभिप्रेतधर्मात् शेपधर्म प्रतिक्षेपद्वारेण तु प्रवृत्तौ न किंचन नयति, एकधर्मालिङ्गितस्य वस्तुनोऽसंभवात् बहिरन्तश्चानेकधर्मपरिकरितस्वभावस्य तस्य प्रतिभासात् , तदपहवकारिणा कदम प्रायाणां प्रतिभासबाधितत्वेनालीकत्वात् । तथा हि- यः तावन्नैगमनयः परस्पर विश्लिष्टी सामान्यविशेपी प्रत्यपीपदव, तदयुक्तम् , ,तयोस्तथा कदाचन प्रतिभासा भावात् । यच्चोकम् - अनुवर्तमानकाकारपरामर्शग्राह्यं सामान्यं यत्र न तत्र विशेप- शब्दप्रयोगः स मिथ्या, निनिमित्तत्वात् । शशविपाणकल्पत्वादिति । ईपदपरिसमाप्ते शशविषाणे शशविषाणकल्पे, तयोर्भावः तत्त्वं तस्मात् । सर्वत्रेति चेष्टादाबपीत्यर्थः यद्यतीतेत्यादिना शशविषाणकल्पत्वाभावेऽपि दूषणान्तरममिदधाति । सग्रहश्लोकः- एकस्यापि ध्वनेर्वाच्य सदा तन्नोपपद्यते । क्रियामेदेन मिन्नत्वादेवंभूतोऽभिमन्यते ॥ सदेति । प्रवृत्तिनिमित्तकालादन्यदापि । तदिति वस्तु ।। वैयाकरणादय इति । आदिशब्दादमिधानकोशकर्तारो गृधन्ते ।

·न्यायावतार प्रतिभासः, यत्र च विशिष्टदेशदशावच्छिन्नबोधनिायो विशेषो न तन्त्र सामान्याव. गतिः, तद्वचनमानमेव, धवखदिरपलाशादिसमस्तविशेपापसरणे वृक्षस्वादिसामान्य. प्रतिभासाभावात् । दूराद्विशेषाग्रहणेऽपि केवल तच्चकास्तीति चेत् , तत्राप्यभ्यन्तरी. भूतविशेषप्रतिमासात् , तद्विरहे शशविषाणरूपत्वात् । एवं विशेषा अपि न सामान न्यादत्यन्तव्यतिरेकिणः प्रतिभान्ति, तन्निमनानामेव तेषां ग्रहणात् , इतरथा सत्ता. तोऽतिरिच्यमाना भावा निःस्वभावतामात्मसात्कुर्वन्ति । तथा वृक्षत्वादिसामान्ये. भ्योऽपि भेदिनो वृक्षादयो न स्यु., तदभेदनिवन्धनत्वात् तत्स्वरूपस्थितेः, तस्मा- तदेव सवेदनमुपसर्जनीकृतवैषम्यं प्रधानीकृतैकाकारं सामान्यं गृह्णाति इत्युच्यते, न्यकृतसमत्वमुस्कलितनानात्वं पुनर्विशेपमाहीति, समत्वनानात्वयोः कथंचिद् भेदाभेदिनोः परस्परं सर्वार्थेषु भावात् , तदभावे तथाविधप्रतिभासानुपपत्तेः । एतेन यदवादि न चैतौ विभिन्नावपि प्रतिभासमानौ सामान्यविशेपौ कथंचिद् मिश्रयितुं युक्ता वित्यादि' तदपास्तमवगन्तव्यम् , विमिनयोः प्रतिभासाभावात् , व्यवहारोऽपि सर्वप्रधानोपसर्जनद्वारेण कथंचिदितरेतराविनिटुंठितसामान्यविशेष- साध्य एव । न हि सामान्यं दोहवाहादिक्रियायामुपयुज्यते, विशेषाणामेव तत्रोप- योगात् , नापि विशेषा एव तत्कारिणः, गोत्वशून्यानां तेषां वृक्षाद्यविशिष्टतया तत्करण- सामर्थ्याभावात् । किं च अत्यन्तन्यतिरेके सामान्यविशेषयोः 'वृक्षं छिन्द्धि' इति चोदितः किमिति तद्विशेषे पलाशादौ छेदं विधत्ते ? तत्र तस्य समवायादिति चेन्न । समवायग्राहकप्रमाणाभावात्, भावेऽपि विश्लिष्टयोरभेदबुद्धथुत्पादनाक्षमत्वात् , तस्यापि व्यतिरिक्ततया पदार्थान्तराविशेषात् नित्यत्वैकत्वसर्वगतत्वादिभिश्च सर्वत्र तस्करणप्रसङ्गात् । यत्पुनरवादीः 'यदुत यदि सामान्य विशेषनिष्ठम् , विशेषो वा सामान्यव्याप्तः समुपलभ्येत, ततो विविक्तयोस्तयोः कचिदनुपलम्भात् योऽयं विविक्तः सामान्यविशेपेपु चाभिधानार्थक्रियालक्षणो व्यवहारः स समस्तः प्रलयं यायाद् , लोलीभावेन तद्विवेकस्य कर्तुमशक्यत्वात्', तदप्यसमीचीनम् । यतो यद्यपि परस्पराविविक्तयोः सामान्यविशेषयोः सर्वत्रोपलम्भः, तथापि यत्रैव प्रमातुरर्थित्व तदेव सामान्यम् , विशेषान्वा प्रधानीकृत्य तद्गोचर ध्वनिमर्थक्रिया वा प्रवर्तयति, इतरस्याप्युपसर्जनभावेन तत्र व्यापारात् , तद्विकलस्येतरस्यापि शशविपाणायमान- तया कचिदनुपयोगात्। किं च, अत्यन्तव्यतिरेकिणि विशेषेभ्यः सामान्ये वृत्तिविकल्पो- तद्विरहे विशेषाणामभावे । शशविपाणरूपत्वादिति । यदुक्तम् । निर्विशेषं न सामान्यं मवेच्छशविषाणवत् । विशेषोऽपि च नैवास्ति सामान्येन विनाकृतः ॥ इति । उपसर्जनीत्यादि । उपसर्जनीकृत गौणीकृतं वैषम्य विशेषरूपता येन तत्तथा न्यकृतसमत्वमिति । तिरस्कृतसामान्यम् । - ·1 टीका-टिप्पनसहितः पलम्भनूतनविशेषसंबन्धादिद्वारेण दूपणमुद्गरकदम्बकं मूर्धनि पतद् दुर्विषहं स्यात् । तथा हि - तत्तेपु कथं वर्तेत सामस्त्येनं एकदेशेन वा? सामस्त्यपक्षे प्रतिविशेष परिसमाप्ततया सामान्यबहुत्वप्रसङ्गः, अनिष्टं चैतद् , एकत्वाभ्युपगमक्षतेः । एक- देशेन पुनर्यावन्तो विशेपास्तावन्तस्तदंशाः प्रसजन्ति, न चैतदस्ति, सामान्यस्य निरवयवत्वात् , सावयवत्वेऽपि पुनस्ते भिन्ना अभिन्ना वा। यद्यभिन्ना विशेषाः, तीभेदिनः किं नेष्यन्ते, विशेषाभावात् । भेदपक्षे पुनस्तेष्वपि तत्कथं वर्तेत- साम- स्त्येन एकदेशेन वेति ? तदेव चोद्यमलब्धपरिनिष्ठमवतरति, तन्नात्यन्तभेदिनो वृत्तिः संभवति । किं च यधेकं सामान्यं भेदवत् समस्तविशेषेषु वर्तेत, तदैकवि. शेषोपलम्भकाले तदुपलभ्यते न वा ? यद्याधः पक्षः, तस्यैकतया सर्वत्रोपलम्भात्, ध्याप्यग्रहणाभावे व्यापकग्रहणासिद्धेः निखिलतद्वयाप्यविशेषग्रहणमासज्येत, न चैतदस्ति, पुरोवर्तिविशेषस्यैव साक्षात्करणात् , शेषविशेषाणामसंनिधानात् , संनिहितविशेषनिष्ठमेव तदुपलभ्यते, तस्यैव तद्वयन्जकत्वात् । इतरेपां तदभावा- दिति चेन्न, एकस्वभावस्य खण्डशो व्यञ्जनायोगात् , संनिहितविशेषव्यजित- मेव तस्सर्वत्र स्वभावान्तराभावात् सर्वविशेषगतं च तद्रूपमतस्तद्दर्शनं केन चार्येत । अथ द्वितीयः कल्पः, तथा सति यथा एकविशेपोपलम्भसमये नोपलभ्यते, तथा विशेषोपलम्भकालेऽपि नोपलभ्येत, विशेषाभावात् , अतस्तदभाव एवोक्तः स्यात्, केवलस्योपलम्भाभावात् , उपलम्भेऽपि स्वस्वभावस्थितेर्विशेपरूपतापत्तिः, तथा चिरंतनविशेषव्यवस्थितसत्ताकं तनूतनविशेषोत्पादे सति कथं तेन सह संबन्धमनुभवेत् ? न तावद्विशेषान्तरेभ्यस्तदुत्पित्सु विशेपदेशं गन्तुमर्हति, निष्क्रिय- स्वात् , नापि तत्रैवाभवत् , विशेपोत्पादाब्याक् तद्देशे तदुपलम्भाभावात् , नापि विशेषेण सहोत्पद्यते, नित्यत्वात् , नित्यस्य चोत्पत्तिनिरोधाभावात् । अथ एतदोष- परिजिहीर्षया तत्सक्रियकमभिधीयते, तथापि पूर्वव्यक्तित्यागेन वा नूतन- विशेपदेशमाफ्रामेत् तदभावेन वा? न तावदाद्यः पक्षः, चिरंतनव्यक्तीनां सामान्यविकलतया तत्सबन्धसाध्यवुद्धिध्वनिविरहप्रसङ्गात्, न चैतदस्ति, अपरा- परविशेपोत्पादेऽपि प्राचीनव्यक्तिषु तद्दर्शनात् । अथ द्वितीयः कल्पः, तदप्यसंवद्धम्, निरवयवस्य पूर्वव्यक्तित्यागवैकल्येन समुत्पित्सुव्यक्तिप्रतिगमनाभावात् , सावयव- पक्षस्य पुनः प्रागेवापास्तत्वात् , नैतदभ्युपगमद्वारेण परिहारः श्रेयान् । अन्यध व्यतिरिक्तसामान्यसबन्धाद् यदि भावाः समानाः, न स्वरूपेण, तदा सस्वसंबन्धा- प्रागभावाःसन्तोऽसन्तो वा। सन्तश्चेदपार्थकः सत्तासंवन्धः,अन्यथानवस्थाप्रसज्येत, तदर्शनमिति । सर्वव्यक्तीनां प्रत्यक्षता। नूतनविशेपसंबन्धादीत्यादिशब्दसूचित दूपणममिधातुकाम आह अन्यच्चेत्यादि । सत्वसंवन्धादिति । सत्त्वं सामान्यं भाव. सत्ता जातिरिति पर्याया। ।

·मायावतारः - पुनः सत्तान्तरसंबन्धानिवारणात् । असन्तश्चेदत्यन्तासतामपि गगनारविन्दादीमा सत्तासंबन्धात् भावरूपतापधेत । एवं द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वगोत्वादिसामान्येप्वपि समस्तमेतद्वाच्यम् , एकयोगक्षेमत्वात् , तन्न परस्परमत्यन्तव्यतिरेकिणौ सामान्य- विशेषौ कथंचन घटामाटीकेते। अत एव तत्समर्थनप्रवणस्तत्तादात्म्यप्रतिक्षेपकोऽभि- प्रायो निरालम्बनरवाजैगमदुर्नयस्य व्यपदेशमास्कन्दति, तादात्म्यापेक्षयैव सामान्य- विशेपव्यतिरेकसमर्थकस्य नैगमनयत्वात् , व्यतिरेकिणोरपि तयोर्वस्तुनि कथंचिद् भावात् , इतरथा विवक्षयापि तथा दर्शयितुमशक्यत्वात् , प्रधानोपसर्जनभावस्य यनिष्ठत्वात् , अत्यन्ततादात्म्येन तत्कारिण्या विवक्षाया अपि निर्गोचरताप्रसङ्गात् । तस्मात्कथंचिद् भेदाभेदिनावेवैती, तदन्यतरसमर्थकः पुनः निरालम्बनत्वात् दुर्नयतां स्वीकरोतीति स्थितम् ।। तथा संग्रहोऽप्यशेषविशेषप्रतिक्षेपमुखेन सामान्यमेकं समर्थयमानो दुर्नयः, तदुपेक्षाद्वारेणैव तस्य नयत्वात् , विशेषविकलस्य सामान्यस्यासंभवात् । तथा हि- यत्तावदुक्तम्- यदुत विशेषाः सामान्याद् व्यतिरेकिणोऽव्यतिरेकिणो वा । व्यतिरेक- पक्षे निःस्वभावस्वम् , निःसत्ताकत्वात् । अव्यतिरेकपक्षे भावमात्रम्, तदव्यतिरि- कत्वात् , तत्स्वरूपवत् । तदयुक्तम् , विशेषवादिनोऽप्येवंविधविकल्पसंभवात् । तथा हि-विशेषेभ्यः सामान्य व्यतिरिक्तमव्यतिरिक्तं वा। व्यतिरिक्तं चेन्न तर्हि सामा- न्यम् , स्वस्वरूपव्यवस्थिततया विशेषरूपत्वात् । अन्यतिरिक्तं चेत् , तथापि न सामान्यम् , विशेषाव्यतिरिक्तत्वादेव तत्स्वरूपवत् । यदप्यवादि-अनाद्यविद्यावल- प्रवृत्तो विशेषव्यवहारः, तात्त्विकं सामान्यम् , तदपि च वचनमात्रमेव, युक्तिरिक्त- त्वात्, सामान्यमेवानायविद्यादर्शितम् , विशेषाः पुनः पारमार्थिका इति विशेप- वादिनोऽपि वदतो वक्त्रभङ्गाभावात् । यत्पुनर्विशेषग्राहकप्रमाणाभावं प्रतिपादयता अभ्यधायि - यदुत प्रत्यक्षं भावसंपादितसत्ताकं तमेव साक्षात्करोति नाभावं तस्या- नुत्पादकत्वादित्यादि, तदयुक्ततरम् , यतः केनेदं भवतोऽत्यन्तसुहृदा निवेदितं भाव एव केवलः प्रत्यक्षमुपस्थापयति, न पुनरभावोऽपि । अभावव्यापाराभावप्रतिपादक- युक्तिकलापेनेति चेत् मुग्ध विप्रतारितोऽसि, तद्व्यापाराभावासिद्धेः, सदसद्रूप- वस्तुनः समस्तक्रियासु व्यापारात् | भावतादात्म्येन व्यवस्थितस्याभावस्य व्यापार- विरोधाभावात् कथं भावाभावयोस्तादाल्यम् ? विरोधादिति चेत्, न, प्रमाणप्रसिद्ध विरोधाभावात् । तथा हि-घटादिकः पदार्थात्मा स्वरूपेण सन् , न पटादिरूपेणापि इतरथेति । यदि कथचिद् व्यतिरेकिणावपि सामान्यविशेषौ न स्याताम् । तथेति । व्यतिरेकेण । तत्कारिण्या भेदविधायिन्या। युक्तिकलापेनेति । भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि । इत्यादिना व्याप्रि- यते इति भावाभावात्मकं वस्त्विति शेषः । तद्रूपमिति । भावामावात्मकवस्तुरूपम् । तदिति।

·रीका-टिप्पनसहिता इति भावाभावात्मकः, यदि पुनः कथंचिन्नाभावात्मकः स्यात्, तदा पटादिरूपेणापि भावात् सर्वात्मकः प्राप्नोति, युतमेतत् , अत एव भेदप्रपञ्चविलयसिद्धिरिति चेत्, स्यादेतत् , यदि पटाघमावैकान्ताच्छ्न्यवादिनो मनोरथपूरणं न स्यात् । तथा हि- पटादिविविको घटोऽनुभूयते, न च पटाधभावो भावेन सह तादात्म्यमनुभवति, तस्मादभावात्मक एवायम् , एवं पटादयोऽपीतरेतरापेक्षयेति शून्यत्वापत्तिः, तस्मात् स्वरूपमाविभ्राणं पररूपेभ्यो व्यावृत्तमेव वस्तु सर्वक्रियासु व्याप्रियते इति भावा- भावात्मकस्यैव व्यापारः स्वरूपधारणस्य स्वभावत्वात् , पररूपव्यावर्तनस्याभाव- स्वादिति । एवं स्वगोचरप्रत्यक्षोत्पादनेऽपि व्याप्रियते, ततश्च तद्रूपमेव तत्साक्षात्कु- र्यादिति स्वरूपनियते पररूपेभ्यो व्यावृत्ते एव वस्तुनि प्रत्यक्षं प्रवर्तते, तज्जन्यत्वात् , न भावमाने, तस्य केवलस्य स्वरूपाव्यवस्थितरुत्पादकत्वायोगात् । न च जनकत्वा- दर्थो ग्राह्यो जन्यत्वाद्वा ज्ञानं ग्राहकमतिप्रसङ्गादित्युक्तम् , किं तर्हि आवरणविच्छेदा- देलब्धसत्तार्क ग्रहणपरिणामात् ज्ञानं गृह्णाति, अर्थस्तु संनिधानादेयते, स चानु- वर्तमान यावर्तमानरूप एव प्रतीयते इति तथाभूतोऽभ्युपगन्तव्यः, न केवलं सामा- न्यरूप इति । सदसदंशयोः कथमेकत्रावस्थानमिति चेत् , तादाम्येनेति ब्रूमः । ननु तादात्म्यं भावमात्रमभावमानं वापयेत, इतरेतराव्यतिरिक्तत्वात् , इतरेतरस्वरूपवत्, तन्नोभयरूपवस्तुसिद्धिः । नैतदस्ति, तादात्म्यस्य संवन्धत्वात् , संबन्धस्य च द्वय निष्टत्वात् , तदभावे कस्य केन संबन्धः निर्गोचरत्वात् । तस्मादेतौ सदसदेशी धर्मि- रूपतया अभेदिनौ, वस्तुनः सदसद्रूपस्यैकत्वाद्, धर्मरूपतया पुनर्विवक्षितौ भेद- मनुभवतः, स्वरूपेण भावात् , पररूपेण त्वभावादिति । तदेवं प्रत्यक्षे विविक्तवस्तुग्रा- हिणि सकलप्रमाणप्रष्ठे प्रसाधिते शेषप्रमाणान्यपि तदनुसारितया विविक्तमेव स्वगो- चरं स्थापयन्तीति, तदपलापी केवलसामान्यप्रतिष्ठापकः कदभिप्रायः संग्रहदुर्नय- व्यपदेशं स्वीकुरुते, विशेषापेक्षयैय सामान्यस्थापकस्य संग्रहनयत्वादिति ॥ तथा व्यवहारोऽपि प्रमाणप्रसिद्धं वस्तुस्वरूपं निढुवानो युक्तिरिक्तम विचारि- तरमणीयं लोकव्यवहारमार्गानुसारि समर्थयमानो दुर्नयतामात्मनि निधत्ते, लोक- व्यवहारप्रसाधकस्यापीतरानिष्टौ व्यवस्थानाभावात् । तथा हि- यदीद कियत्काल- भावि स्थूरतामाविभ्राणां लोकव्यवहारकारि घटादिकं भवतस्तात्त्विकमभिप्रेतं तन्ना- कस्मिकम् , कि तहि नित्यपरमाणुघटितम् , इतरथा निष्कारणत्वेन सर्वदा भावा- भावप्रसङ्गात् । न ते परमाणवस्तथा प्रतिभान्तीति चेत् , न, अत एव तेषामनुमानतः प्रत्यक्षम् । अतिप्रसङ्गादिति । चक्षुषा जन्यमानस्यापि ज्ञानस्य चक्षुरग्राहकत्वात् । आवर- विच्छेदादेरित । विच्छेदः क्षयः, आदिशब्दात् क्षयोपशमः तद्धतवश्व कारणत्वेन द्रव्य- क्षेत्रकालालोकादयः गृह्यन्ते, तर्हि ज्ञानावरणकर्मणः क्षयोपशमे कृते तदनन्तरमव्यवधानेन ज्ञानमुत्पयते इति । प्रष्ठे इति । विशदप्रतिमासरूपत्वेन सकलप्रमाणमुख्ये।

·न्यायावतार - सिद्धिः, यदि पुनर्यदेव साक्षान्न विशददर्शने चकास्ति तत्सकलमपलप्येत हन्त पह्निदानीमपलपनीयम् , घटादिवस्तुनोऽप्यर्वाग्भागवर्तित्वङ्मात्रप्रतिभासात् मध्य- परभागादीनामपलापप्रसङ्गात् , तथा च लोकव्यवहारकारितापि विशीर्येत, तावता तदसिद्धेः । अथानानुमानबलेन व्यवहारक्षमसंपूर्णवस्तुनः साधनम् , एवं तर्हि भूत- माविपर्यायपरमाणुसाधनमपि क्रियताम्, विशेषाभावात् । तथा हि- यथा बाहा. त्वङ्मात्रप्रतिभासेऽपि सर्ववस्तूनां तावता व्यवहाराभावाद मध्यभागादिसाधनेन सं. पूर्णानि तत्समर्थानि तानि साध्यन्ते, तथैव कियत्कालभाविधनाकारदर्शनेऽप्यनाद्य. नन्तपरमाणुतादात्म्यन्यवस्थितशरीराणि तानि साध्यन्ताम् , तदभावेऽपि तेषामनुप- पत्तेः । तथा हि - व्यवहारावतारिणो दर्शनयोग्यस्याद्यपर्यायस्य तावदतीतपर्या- यानभ्युपगमे निहेतुकत्वम् , तत्र चोक्तो दोषः, तदुत्पादकादन्तरपर्यायेष्टौ पुनस्तजनक- पर्यायोऽभ्युपगन्तव्य इति अनादिपर्यायपरपरासिद्धिमध्यासीत, तथा व्यवहाराव- तारिवस्तुपर्यन्तपर्यायस्य पर्यायान्तरानुत्पादकत्वे बलादवस्तुत्वमाढोकते, भवन्नीतेरे- वार्थक्रियाकरणवैकल्यात् , तदुत्पादकत्वे पुनरसावप्यपरपर्यायोत्पादकत्वे इत्यनन्त - पर्यायमालोपपद्यते। तथा धनाकारोऽपि विशददर्शनेन साक्षाक्रियमाणो निष्प्रदेश- पर्यन्तावयवन्यतिरेकेण नोपपद्यते, करचरणशिरोग्रीवायवयवानां खण्डशो भिद्यमान- तयावयविरूपत्वात् , तदवयवानामप्यवयवान्तरघटितस्वात् । परमाणव एवं पर्यन्ता- घयवाः परमार्थतो धनाकारहेतवः, तदभावे पुनराकस्मिकोऽसौ सर्वत्रोपलभ्येत, न या क्वचित् , विशेषाभावात् । एतेन यदवादि- लोकव्यवहारावतारिणः प्रमाणमनुः ग्राहकमस्ति वस्तुनो नेतरस्येत्यादि तदपि प्रतिक्षिप्तमवगन्तव्यम् , दृश्यमानार्था- न्यथानुपपत्यैव तत्साधनात् । यत् पुनरुक्तम्- किं तेपामतीतानागतपर्यायपरमाण्वा- दीनां पर्यालोचनेन लोकव्यवहारानुपयोगितया वस्तुत्वादित्यादि, तदयुक्तम् , उपे. अनुमानतः सिद्धिरिति । द्वथणुकादिस्कन्धो मेद्यः, मूर्तत्वे सति सावयवत्वात् , कुम्भवत् । सावयवैराकाशादिभिर्व्यभिचारपरिहारार्थ मूर्तत्वे सतीति विशेषणम् । ये च द्वथणुकादिभेदादनन्तरमशा समुत्पद्यन्ते अवयवास्ते परमाणवः । अथवान्यथानुमानयामः-- अणुपरिमाणतारतम्यं कचिद् विश्रान्तम् , परिमाणतारतम्यत्वात् , आकाशपरिमाणतारतम्य- यत् । यत्र अणुपरिमाणतारतम्यं विश्रान्त त एव परमाणव. । अथानुमानबलेनेति । तथा हि- अर्वाग्भाग सांश., अर्वाग्भागत्वात् , संप्रतिपन्नार्वाग्भागवत् । न च वायं यद्यग्भिागदर्शनेनावयवी साध्यन्ते, तर्हि घटशकलमात्रस्यापि साशत्वसिद्धि प्राप्नोति, यतो घटशकल भागमात्रं न त्वर्वाग्भाग इति कथ तेन व्यभिचारः ? । तानीति । वस्तूनि आद्यपर्यायस्येति । वार्तमानिकस्य, तत्र चोको दोष इति । निलं सत्त्वमसत्त्वं वाहेतोरम्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कस्वसमव. ॥ इति । ? । ५ ·रीका-टिप्पनसहितः इति भावाभावात्मकः, यदि पुनः कथंचिन्नाभावात्मकः स्यात् , तदा पटादिस्पेणापि भावात् सर्वात्मकः प्राप्नोति, युक्तमेतत् , अत एव भेदप्रपञ्चविलयसिद्धिरिति चेत्, स्यादेतत् , यदि पटाघभावकान्ताच्छून्यवादिनो मनोरथपूरणं न स्यात् । तथा हि- पटादिविविको घटोऽनुभूयते, न च पटाधभावो भावेन सह तादात्म्यमनुभवति, तस्मादभावात्मक एवायम् , एवं पटादयोऽपीतरेतरापेक्षयेति शून्यत्वापत्तिः, तस्मात् स्वरूपमाबिभ्राणं पररूपेभ्यो व्यावृत्तमेव वस्तु सर्वक्रियासु व्याप्रियते इति भावा- भावात्मकस्यैव व्यापारः स्वरूपधारणस्य स्वभावत्वात् , पररूपन्यावर्तनस्याभाव- स्वादिति । एवं स्वगोचरप्रत्यक्षोत्पादनेऽपि व्याप्रियते, ततश्च तद्रूपमेव तत्साक्षात्कु. र्यादिति स्वरूपनियते पररूपेभ्यो व्यावृत्ते एव वस्तुनि प्रत्यक्षं प्रवर्तते, तजन्यत्वात् , न भावमाने, तस्य केवलस्य स्वरूपाव्यवस्थितरुत्पादकत्वायोगात् । न च जनकत्वा- दर्थों ग्राह्यो जन्यत्वाद्वा ज्ञानं ग्राहकमतिप्रसङ्गादित्युक्तम् , किं तर्हि आवरणविच्छेदा- देलब्धसत्ताक अहणपरिणामात् ज्ञानं गृह्णाति, अर्थस्तु संनिधानादेगॅझते, स चानु- वर्तमान यावर्तमानरूप एव प्रतीयते इति तथाभूतोऽभ्युपगन्तव्यः, न केवल सामा- न्यरूप इति । सदसदंशयोः कथमेकत्रावस्थानमिति चेत् , तादाम्येनेति ब्रूमः । ननु तादात्म्यं भावमात्रमभावमानं वापद्येत, इतरेतराव्यतिरिक्तत्वात् , इतरेतरस्वरूपवत्, तन्नोमयरूपवस्तुसिद्धिः । नैतदस्ति, तादाम्यस्य संवन्धत्वात् , संबन्धस्य च द्वय निष्ठत्वात् , तदभावे कस्य केन संबन्धः निर्गोचरत्वात् । तस्मादेतौ सदसदशौ धर्मि- रूपतया अभेदिनौ, वस्तुन' सदसद्रूपस्यैकत्वाद् , धर्मरूपतया पुनर्विवक्षितौ भेद. मनुभवतः, स्वरूपेण भावात् , पररूपेण त्वभावादिति । तदेवं प्रत्यक्षे विविक्तवस्तुग्रा- हिणि सकलप्रमाणप्रष्टे प्रसाधिते शेषप्रमाणान्यपि तदनुसारितया विविक्कमेव स्वगो. चरं स्थापयन्तीति, तदपलापी केवलसामान्यप्रतिष्ठापकः कदभिप्रायः संग्रहदुर्नय. व्यपदेशं स्वीकुरुते, विशेषापेक्षयैय सामान्यस्थापकस्य संग्रहनयत्वादिति ॥ तथा व्यवहारोऽपि प्रमाणप्रसिद्ध वस्तुस्वरूपं निढुवानो युक्तिरिक्तमविचारि- तरमणीयं लोकव्यवहारमार्गानुसारि समर्थयमानो दुर्नयतामात्मनि निधत्ते, लोक- व्यवहारप्रसाधकस्यापीतरानिष्टौ व्यवस्थानाभावात् । तथा हि- यदीदं कियत्काल- भावि स्थूरतामाविभ्राणां लोकव्यवहारकारि घटादिकं भवतस्तात्विकमभिप्रेतं तन्ना- कस्मिकम् , किं तर्हि नित्यपरमाणुघटितम् , इतरथा निष्कारणत्वेन सर्वदा भावा- भाषप्रसङ्गात् । न ते परमाणवस्तथा प्रतिभान्तीति चेत् , न, अत एव तेषामनुमानतः प्रत्यक्षम् । अतिप्रसङ्गादिति । चक्षुषा जन्यमानस्यापि ज्ञानस्य चक्षुरग्राहकत्वात् । आवर- नविच्छेदादेरित । विच्छेदः क्षयः, आदिशब्दात् क्षयोपशमः तद्धेतवश्च कारणत्वेन द्रव्य- क्षेत्रकालालोकादयः गृयन्ते, तर्हि ज्ञानावरणकर्मण. क्षयोपशमे कृते तदनन्तरमन्यवधानेन मानमुत्पद्यते इति । प्रष्ठे इति । विशदप्रतिभासरूपत्वेन सकलप्रमाणमुख्ये ।

·न्यायावतार -- सिद्धिः, यदि पुनर्यदेव साक्षान्न विशददर्शने चकास्ति तत्सकलमपलप्यत हन्त बहिदानीमपलपनीयम् , घटादिवस्तुनोऽप्यर्वाग्भागवर्तिस्वङ्मात्रप्रतिभासात् मध्य- परभागादीनामपलापप्रसङ्गात् , तथा च लोकव्यवहारकारितापि विशीर्येत, तावता तदसिद्ध. । अथानानुमानबलेन व्यवहारक्षमसंपूर्णवस्तुनः साधनम् , एवं तर्हि भूत- भाविपर्यायपरमाणुसाधनमपि क्रियताम् , विशेषाभावात् । तथा हि- यथा बाह्य- त्वमानप्रतिभासेऽपि सर्ववस्तूनां तावता व्यवहाराभावाद मध्यभागादिसाधनेन सं. पूर्णानि तत्समर्थानि तानि साध्यन्ते, तथैव कियत्कालभाविघनाकारदर्शनेऽप्यनाद्य. नन्तपरमाणुतादात्म्यन्यवस्थितशरीराणि तानि साध्यन्ताम् , तदभावेऽपि तेषामनुप. पत्तेः । तथा हि - व्यवहारावतारिणो दर्शनयोग्यस्याद्यपर्यायस्य तावदतीतपर्या- यानभ्युपगमे निर्हेतुकत्वम् , तत्र चोको दोषः, तदुत्पादकादन्तरपर्यायेष्टौ पुनस्तजनक- पर्यायोऽभ्युपगन्तव्य इति अनादिपर्यायपरंपरासिद्धिमध्यासीत, तथा व्यवहाराव- तारिवस्तुपर्यन्तपर्यायस्य पर्यायान्तरानुत्पादकत्वे वलादवस्तुत्वमाढीकते, भवन्नीतेरे- वार्थक्रियाकरणवैकल्यात्, तदुत्पादकत्वे पुनरसावप्यपरपर्यायोत्पादकत्वे इत्यनन्त- पर्यायमालोपपद्यते। तथा घनाकारोऽपि विशददर्शनेन साक्षाक्रियमाणो निप्पदेश- पर्यन्तावयवन्यतिरेकेण नोपपद्यते, करचरणशिरोग्रीवाधवयवानां खण्डशो भिद्यमान तयावयविरूपत्वात् , तदवयवानामप्यवयवान्तरघटितस्वात् । परमाणव एवं पर्यन्ता- वयवाः परमार्थतो घनाकारहेतवः, तदभावे पुनराकस्मिकोऽसौ सर्वत्रोपलभ्येत, न वा क्वचित् , विशेषाभावात् । एतेन यदवादि- लोकव्यवहारावतारिणः प्रमाणमनु- ग्राहकमस्ति वस्तुनो नेतरस्येत्यादि तदपि प्रतिक्षिप्तमवगन्तव्यम् , दृश्यमानार्था- न्यथानुपपत्त्यैव तत्साधनात् । यत् पुनरुक्तम्- किं तेपामतीतानागतपयांयपरमावा- दीनां पर्यालोचनेन लोकव्यवहारानुपयोगितया वस्तुत्वादित्यादि, तदयुक्तम् , उपे. अनुमानतः सिद्धिरिति । द्वयणुकादिस्कन्धो भेद्यः, मूर्तत्वे सति सावयवत्वात् , कुम्भवत् । सावयवैराकाशादिमिर्व्यभिचारपरिहारार्थ मूर्तत्वे सतीति विशेषणम् । ये च द्वयणुकादिमेदादनन्तरमशा समुत्पद्यन्ते अवयवास्ते परमाणवः । अथवान्यथानुमानयामः- अणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद् विश्रान्तम् , परिमाणतारतम्यत्वात् , आकाशपरिमाणतारतम्य. वत् । यत्र अणुपरिमाणतारतम्यं विश्रान्त त एव परमाणवः । अथानुमानबलेनेति । तथा हि- अर्वाग्भाग साशः, अर्वाग्भागत्वात् , संप्रतिपन्नार्वाग्भागवत् । न च वाच्यं यद्यर्वाग्भागदर्शनेनावयवी साध्यन्ते, तर्हि घटशकलमात्रस्यापि साशत्वसिद्धि. प्राप्नोति, यतो घटशकल मागमात्रं न त्वर्वाग्भाग इति कथ तेन व्यभिचारः ? । तानीति । वस्तुनि आद्यपर्यायस्येति । वार्तमानिकस्य, तत्र चोको दोष इति। नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वाहेतोरम्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कस्वसभवः ॥ इति । ? - .

·टीका-टिप्पनसहित क्षया वार्तमानिकवस्तुनोऽनुपयोगित्वेनावस्तुरवप्रासेः, सर्वस्य सर्वलोकानुपयोगि- त्वात् । कस्यचिदुपयोगितया वस्तुत्वे तेषामपि सा समस्त्येव, सर्वज्ञज्ञानादिगोचर- त्वाद् इत्यास्तां तावत् । तदेवं प्रमाणप्रसिद्धार्थापलापित्वाद् व्यवहारो दुर्नयः, तदु- पेक्षया व्यवहारानुपातिवस्तुसमर्थकस्य व्यवहारनयत्वादिति । अथ ऋजुसूत्रोऽपि दृष्टापलापेनादृष्टमेव क्षणक्षयिपरमाणुलक्षणं वस्तुस्वरूपं परमार्थतया मन्यमानो दुर्नयतामास्कन्दति, दृश्यमानस्थिरास्थूराापहवे निर्मूलतया स्वाभिप्रेतंवस्तुसमर्थकपरामर्शस्योत्थानाभावात्। तथा हि- स्वावयवव्यापिन काला- न्तरसंचरिष्णुमाकारं साक्षालक्षयन् पश्चात् कुयुक्तिविकल्पेन विवेचयेत्, यदुतैप स्थिरस्थूरो दृश्यमानः खल्वाकारो न घटामियति, विचाराक्षमत्वादित्यादिना च दृष्टमदृष्टसंदर्शकैः कुयुक्तिविकल्पैर्बाधितुं शक्यम् , सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्गात् । अथाभि- दधीथाः- मन्दमन्दप्रकाशे प्रदेशे रजौ विषधरभ्रान्तिः प्राक्तनी यथोदीचीनेन तन्निर्णयकारिणा विकल्पेन वाध्यते, तथेदमपि स्थिरस्थूरदर्शनं क्षणक्षयिपरमाणु- प्रसाधकपरामर्शन, किमन्नायुक्तम् , नैतदस्ति, रज्जुप्रतिभासस्यैव प्राक्प्रवृत्तविषधर- भ्रान्स्यपनोददक्षत्वात् , तदभावे च विकल्पशतैरपि निवर्तयितुमशक्यत्वात् , अत्रा- प्यतीतवय॑तोविनष्टानुत्पन्नतया संनिहितत्वात् , स्थूरावयवानां च स्वावयवेपु भेदाभेदद्वारेण पर्यालोच्यमानानामवस्थानाभावात् क्षणक्षयिपरमाणव एव प्रति- भान्ति, ततश्च प्रतिभास एव स्थिरस्थूरदर्शनस्य वाधक इति चेत् , एवं तर्हि प्रति- भासस्योपदेशगम्यतानुपपत्तेः तथैव व्यवहारः प्रवर्तेत । पाश्चात्यमिथ्याविकल्पविष्ल. वान प्रवर्तते इति चेत् , न, अन्यन्नाप्यस्योत्तरस्य विप्लवहेतुत्वात् । तथा हि-धवले जल. जादौ प्रतिभातेऽपि 'नीलोऽयम् ' अध्यक्षेणावलोकितः पाश्चात्यमिथ्याविकल्पविप्लवाद् धवलः प्रतिभातीति भवन्न्यायन शठः प्रतिजानानः केन वार्यत । तन दृष्टापलापः फर्तुं शक्य इति स्थिरस्थरवस्तुसिद्धिः, तस्यैव दर्शनात्, इतरस्य तदर्शनद्वारेण साध्यमानस्यानुमेयत्वात् , तदनिष्टौ तस्याप्यसिद्धेः । एतेन स्थिरस्थूरवस्तुनोऽर्थकि- याविरहप्रतिपादनमपि प्रतिव्यूढम् , तथाविधस्यैव सर्वक्रियासु व्यापारदर्शनात् क्षण- क्षयिणोऽर्थक्रियानिषेधाच्च । यथोक्त प्राक्-क्षणभङ्गुरो झर्थात्मा स्वक्षणे पूर्व पश्वाहा कार्य कुर्यादित्यादि । किं च सत्वपुरुपत्वचैतन्यादिभिर्वालकुमारयुवस्थविरत्वहर्प विषा- दादिभिश्चानुवर्तमानव्यावर्तमानरूपस्य सर्वस्य वस्तुनः प्रतीतेव्यपर्यायात्मकत्वम्, अभेदस्य द्रव्यत्वात् , भेदस्य पर्यायरूपत्वादिति । ततश्च भूतभाविक्षणयोरसंनिधा- नद्वारेण वार्तमानिकक्षणस्यैवार्थक्रियाकारित्वप्रतिपादनं नास्मद्वाधाकरम् , पर्यायाणां क्रमभावितया वर्तमानयर्यायालिङ्गितस्यैव द्रव्यस्यार्थक्रियाकरणचतुरवात , केवल सनिकालन्यापि द्रष्टापि द्रव्यरूपतया यथाभूत एव, ततश्च ,क्षणिकपर्यायतिरोधान- इतरस्य क्षणक्षयिपरमाणुतत्त्वस्य । तदर्शनेति । स्थिरस्श्र्वस्तुदर्शनद्वारेण । - - ·. द्वारेण तद्रूपसंकलनात् स्थिरमेवेदं समस्तक्रियासु व्याप्रियते इति प्रतीतिवीथीमव. तरति, स्थैर्यस्यापि तात्त्विकत्वात्, क्षणिकपर्यायाणां विद्यमानानामप्यग्रहणात्, प्राकृत- लोकज्ञानस्यावरणक्षयोपशमापेक्षितया कतिचिदंशविषयत्वात् । यदि पुनन्यबुद्धिः पर्यायपरंपरादर्शनबलायातत्वादतात्विकी कल्प्येत, तदा पूर्वपर्यायस्योत्तरपर्यायोत्पा- दने सान्वयत्वं निरन्वयत्वं वा वक्तव्यम् , गत्यन्तराभावात् । सान्वयत्वे द्रव्यं पर्याया• न्तरेणाभिहितं स्यात् , निरन्वयत्वाच्च पुनर्निर्हेतुतयोत्तरपर्यायानुत्पादप्रसङ्गः। तन्नोभय- रूपवस्तुन्यतिरेकेणार्थक्रियासिद्धिः। न चार्थक्रिया वस्तुलक्षणम् , शब्दविद्युत्नदीपादि- चरमक्षणानां क्षणान्तरानारम्भकत्वेनावस्तुत्वप्रातः, तदवस्तुवे पुनरुपान्त्यक्षण- स्यापि वस्तुनि व्यापाराभावात् , एवं यावत्सर्वक्षणानां संकलिकया वस्तुत्वम् । अथ क्षणान्तरानारम्भेऽपि स्वगोचरज्ञानजनकत्वमर्थक्रिया परिकल्प्येत, तथा सति अतीत- भावपर्यायपरंपरापि योगिज्ञानगोचरतां यातीति वस्तुत्वं स्वीकुर्यात् , तन्नार्थक्रिया वस्तुलक्षणम्, अपि तु उत्पादन्ययध्रौव्ययुक्तता, प्रमाणप्रतिष्ठितत्वात् । उत्पादन्ययौ धौव्येण सह विरुद्धाविति चेत् , कुतोऽयं विरोधः, प्रमाणादप्रमाणाद् वा । न ताव- दाधः पक्षः, सर्वप्रमाणानां बहिरन्तस्तथाविधवस्तुद्योतनपटिष्ठतया प्रसाधितत्वात् । नापि द्वितीयः, अप्रमाणस्याकिंचित्करत्वात् । एतेन स्थरतादूषणमपि प्रतिक्षिप्तम् , प्रतिभासहतत्वात् , तदपह्नवे विरोधोद्भावे तस्य निर्मूलतया प्रलापमानत्वात् । यत्पुन- वर्तमानप्रकाशरूपतया तत्संबन्धवस्तग्राहित्वं सर्वप्रमाणानामुदग्राहि तदयुक्तम् । तेषामेकान्तेन वार्तमानिकत्वासिद्धेः, कथचिदात्माव्यतिरेकित्वात् , तस्य च कालत्रय- न्यापकत्वात्, तद्रूपतया तेषामप्यवस्थानात्, ततश्चात्मनोऽर्थग्रहणपरिणामरूपत्वात् । सर्वप्रमाणानां परिणामिन्येव वस्तुनि व्यापारो न क्षणिके। न चातीतानागनक्षणव- तिवस्तुग्रहणेप्यनाद्यनन्तजन्मपरपराग्रहणप्रसङ्गः, आवरणविच्छेदसापेक्षत्वात् , तस्यैव परमार्थतः संवेदनाविर्भावान्तरकारणत्वात् , ग्राह्यादेर्वहिरङ्गत्वात् । सामस्त्येन पुनरा. वरणविलये सति समस्तवस्तुविस्तारानाद्यनन्तक्षणपरंपराग्रहणप्रसङ्गो ना(तो)नावा. धाकारी, इष्टत्वात् । तदेकदेशक्षयोपशमे पुनस्तदनुसारिणी बोधप्रवृत्तिरिति कियत्कालं भाविनि स्थूरे वस्तुनि प्राकृतलोकज्ञानानि प्रवर्तन्ते न संपूर्णे। न च तान्यलीकानि, तग्राह्यांशस्यापि वस्तुनि भावात् तावतैव व्यवहारसिद्धेरिति । यच्चोक्तम्-क्षणिकता गृह्णन्तोऽपि सहशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धत्वाद् मन्दा नाध्यवस्यन्ति, मिथ्याविकल्प. वीथीं मार्गम् । पर्यायान्तरेण नामान्तरेण । न चार्थक्रिया वस्तुलक्षणमिति । यदाह रागान्धावस्थायामपि धर्मकीर्तिः- गच्छतु कापि ते स्वान्तः कान्ते कार्य त्वयैव च । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत् ॥ इति । उपान्त्येति । अन्तस्य समीपमुपान्तं तत्र भवमुपान्त्यम् विगादिदेहाशाद् यः (सि. हे ०६-३-१२४) इति यः। न्याया-१२ ·टीका-टिप्पनसहितः वशात् स्थिरताव्यवहारं च प्रवर्तयन्ति, तदयुक्तम् , भवदाकृतेन सादृश्याभावात् , सदभावे तदुत्पादाभिमतभ्रान्तेर्निर्बीजतयोत्पत्तेरसंभवात् । तथा स्थिरतारोपोऽपि कचिद् गृहीतस्थिरत्वस्यैव युक्तो नान्यथा, यथा दृष्टविषधरस्य मन्दप्रकाशे रज्जु- दर्शने विषधरारोपः, न च भवतां कदाचन स्थिरता प्रतीतिगोचरचारितामनुभवति, तत्कथं प्रतिक्षणमुदयापवर्गसंसर्गिणि सकले वस्तुनि प्रत्यक्षेणावलोकितेऽपि तदारोप इति तस्मात्तिरोहितक्षणविवर्तमलक्षितपरमाणुवैविक्त्य वस्तु सांव्यवहारिकप्रमाणे- र्गोचरीक्रियते । तत्तिरस्कारद्वारेण अदृष्टक्षणक्षयिपरमाणुप्रतिष्ठापकोऽभिप्राय ऋजु- सूत्रो दुर्नयसंज्ञामश्नुते, तदुपेक्षयैव तद्दर्शकस्य नयत्वात् । इति ॥ तथा शब्दादयोऽपि सर्वथा शब्दाव्यतिरेकमर्थस्य समर्थयन्तो दुर्नयाः, तस्समर्थनार्थमुपन्यस्तस्य तत्प्रतीतौ प्रतीयमानत्वलक्षणस्य हेतोरनैकान्तिकत्वात् । तथा हि- नायमेकान्तो यातीतौ यत्प्रतीयते तत्ततोऽव्यतिरिक्तमेव, व्यतिरिक्त- स्यापि पावकादेरम्यथानुपपन्नत्वलक्षणसंबन्धबलाद् धूमादिप्रतीतो प्रतीयमानत्वात् । एवं शब्दोऽपि व्यतिरिक्तमप्यर्थ वाचकत्वात् प्रत्याययिष्यति, अन्यतिरेकस्य प्रत्य- क्षादिबाधितत्वात् , शब्दाद्विवेकेनैवानुभूयमानत्वात् , आस्मंश्च हेतावनैकान्तिके स्थिते सर्वार्थानां स्ववाचकत्वसाधनद्वारेण शब्दाव्यतिरेकसाधनमपि दुरापास्तमेध । म चानापि प्रतिबन्धग्राहि प्रमाणम् - यो योऽर्थस्तेन तेन सवाचकेन भवितव्यम् , घटादिदृष्टान्तमानात्तदसिद्धेः, क्षणिकालक्ष्यद्रव्यविवर्तानां संकेतग्रहणोपायाभावेना- भिलपितुमशक्यतया अनभिलाप्यत्वसिद्धेश्च क्षणभङ्गुरताप्रतिज्ञानं पुनरमीषामपि ऋजुसूत्रवद्भिरसिवन्यम् । तथा प्रत्येकमतापेक्षयापि स्वाभिप्रेत प्रतिष्ठापयन्तस्तद्वि- । सर्वथेति । एव वदन् इदमाह- कथचित् शब्दादव्यतिरेकोऽर्थस्याभ्युपगम्यते एव नैनः । अयं चार्थः अमिहाण अभिहेयाउ होइ भिन्न अभिन्न च इत्यादिना प्राग्दर्शित एवेति। अस्मि हेताविति । शब्दप्रतीतावर्थस्य प्रतीयमानत्वाद् इत्येवंरूपे। अलक्ष्यद्रव्यविवर्ता- नामिति । बालानामपि अतिप्रतीतत्वात् अलक्ष्ये इत्युक्तम् , यावता स्फुटमनुभूयमाना अपि कचन वस्तूनां पर्याया अनमिलाप्या एव । यदुक्तम् - इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते ।। सिद्धान्तरहस्यं चात्र- पनवणिज्जा मावा अणन्तभागो उ अणमिलप्पाणं । पनवणिज्जाणं पुण अणन्तमागो सुयनिवद्धो ॥ (विशे० भा०, १४१) [प्रज्ञापनीया मावा अनन्तमागवानमिलाप्यानाम् । प्रजापनीयानां पुनरनतमागः श्रुतनिबद्धः ॥] ।

·न्यायायवार . परीतं शब्दार्थ तिरस्कुर्वाणा दुर्नयतामात्मसास्कुर्वन्ति । एतावद्धि प्रमाणप्रतिष्ठितम् । यदुत विधिमुखेन शब्दोऽर्थस्य वाचक इति, न पुनरयं नियमो यथायमस्यैव वाचको नान्यस्य, देशकालपुरुषसंकेतादिविचित्रतया सर्वशब्दानामपरापरार्थाभिधायकत्वोन पपत्तः, अर्थानामप्यनन्तधर्मस्वादेवापरापरशब्दवाच्यत्वाविरोधात् , सथैवाविगानेन व्यवहारदर्शनात् , तदनिष्टौ तल्लोपप्रसङ्गात् । तस्मात् सर्वध्वनयो योग्यतया सर्वार्थ- वाचकाः, देशक्षयोपशमाथपेक्षया तु क्वचित् कथंचित् प्रतीतिं जनयम्ति । ततन्त्र कचिदनपेक्षितव्युत्पत्तिनिमित्ता रूढितः प्रवर्तन्ते, क्वचित् सामान्यव्युत्पत्तिसापेक्षाः, कचित्तत्कालवर्तिव्युत्पत्तिनिमित्तापेक्षयेति न तत्र प्रामाणिकेन नियतार्थाग्रहो विधेयः। अतोऽमी शब्दादयो यदा इतरेतराभिमतशब्दार्थोपेक्षया स्वामिमतशब्दार्थ दर्शयन्ति, तदा नयाः, तस्यापि तत्र भावात् । परस्परवाधया प्रवर्तमानाः पुनदुर्नयरूपता भजन्ति, निरालम्बनरवादिति । ननु च यद्येकैकधर्मसमर्थनपरायणाः शेषधर्मतिर, स्कारकारिणोऽभिप्राया दुर्मयसां प्रतिपद्यन्ते, तदा वचनमप्येकधर्मकथनद्वारेण प्रवर्त. मानं सावधारणत्वाच शेषधर्मप्रतिक्षेपकारि अलीकमापद्यते, ततश्चानन्तधर्माच्या. सितवस्तुसंदर्शकमेव वचन यथावस्थितार्थप्रतिपादकत्वात्सत्यम्, न चैवं वचन प्रवृत्तिः, घटोऽयं शुक्लो मूर्त इत्याचेकैकधर्मप्रतिपादननिष्टतया व्यवहारे शब्दप्रयोग- दर्शनात् , सर्वधर्माणां योगपोन वक्तमशक्यत्वात् , तदभिधायकानामप्यान. न्त्यात् । न चैकैकधर्मसंदर्शकत्वेऽप्यमूनि वचनान्यलीकानि वक्तुं पार्यन्ते, समस्त. शान्दव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् , तदलीकत्वे ततः प्रवृत्यसिद्धेरिति । अनोच्यते, इह तावद् द्वये वस्तुप्रतिपादकाः, लौकिकास्तत्वचिन्तकाश्च । तन प्रत्यक्षादिप्रसिमर्थमा र्थित्ववशाल्लौकिकास्तावद् मध्यस्थभावेन व्यवहारकाले व्यपदिशन्ति- यदुत नील. मुत्पलं सुगन्धि कोमलमिति, न तु तद्धर्मिगतधर्मान्तरग्रहणनिराकरणयोराद्रियन्ते, अनथिस्वात् , तावतैव विवक्षितव्यवहारपरिसमासेः । न च तद्वचनानामलीकता, शेषधमान्तरप्रतिक्षेपाभावात् , तत्प्रतिक्षेपका रिणामेवालीकस्वात् । परः सर्व वचनं सावधारणमिति न्यायात् तेषामपि शेपधर्मतिरस्कारित्वसिद्धर्भवतीत्यालीकतापयते इति चेत् , न, अवधारणस्य तदसंभवमात्रव्यवच्छेदे व्यापारात् । भनेकपुरुषसंपूर्णे सदसि द्वारादौ स्थितस्य किमत्र देवदत्त समस्ति नास्तीति वा दोलायमानयुः केनचिदभिधीयते-- यथा देवदत्तोऽस्तीति । भन्न यद्यप्युपन्यस्तपदद्वयस्य सावधार- देशकालेति । देशकालपुरुषेषु संकेत आदिर्येषां प्रस्तावादीनां ते तथा, तेषां विचि. त्रता, तया । तथा हि- कर्कटीशब्दो मालवकादौ फलविशेषे रूढः, गुर्जरादौ तु योन्यामिति । एवं कालादावपि द्रष्टव्यम् । अविगानेनेति । विगान वचनीयता विप्रतिपत्तिरिति यावत् । वदनिष्टाविति । तस्य शब्दानामपरापरार्थाभिधायकत्वस्य, अर्थानां त्वपरापरशब्दामिधेय- त्वस्य । तल्लोपः व्यवहारलोप. । सावधारणत्वाचेति । “सर्व वाक्यं सावधारणम् "पति ·टीका-टिप्पनसहित . णता गम्यते, अन्यथा तदुच्चारणवैयर्थ्यप्रसङ्गात् , तथाप्यवधारणं तदसंभवमानं व्यवच्छिनत्ति, न शेषपुरुषान्तराणि । नापि पररूपेण नास्तित्वम् , तम्यवच्छेदा- भिप्रायेण प्रस्तुतवाक्यप्रयोगात्, प्रयोक्तुरभिप्रायादिसापेक्षतयैव ध्वनेः स्वार्थप्रति- पादनसामर्थ्यात् । न च वाच्यवाचकभावलक्षणसंबन्धानर्थक्यम् , तदभावे प्रयो- पत्रभिप्रायादिमात्रेण रूपस्यैव नियोक्तुमशक्यत्वात् । न च समस्तधर्मयुक्तमेव वस्तु प्रतिपादयद्वचनं सत्यमित्यभिदध्महे, येनैकैकधर्मालिङ्गिन्तवस्तुसंदर्शकानामलीकता स्यात् , किं तर्हि सभवदर्थप्रतिपादकं सत्यमिति, सभवन्ति च शेपधर्माप्रतिक्षेपे घचनगोचरापन्ना धर्माः, तस्मात् तत्प्रतिपादक सत्यमेव । यदा तु दुर्नयमताभिनि- विष्टबुद्धिभिस्तीर्थान्तरीयैस्तद्धर्मिगतधर्मान्तरनिराकरणाभिप्रायेणैव सावधारणं तत् मयुज्यते, यथा नित्यमेव वस्तु अनित्यमेव वेत्यादि, तदा निरालम्पनत्वादलीकता प्राप्नुवत्केन वार्येत तत्त्वचिन्तकाः पुनः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धमनेकान्तात्मकं वस्तु दर्शयस्तो द्वेधा दर्शयेयु , तथथा- विकलादेशेन सकलादेशेन वा । तत्र विकला- देशो नयाधीनः, सकलादेशः प्रमाणायत्तः । तथा हि-यदा मध्यस्थभावेनार्थिव- घशात् किंचिद्धर्म प्रतिपिपादयिपवः शेषधर्मस्वीकरणनिराकरणविमुखया धिया पाचं प्रयुञ्जते तदा तत्वचिन्तका अपि लौकिकवत् संमुग्धाकारतयाचक्षते - यदुत जीवोऽस्ति कर्ता प्रमाता भोक्तेत्यादि, अतः संपूर्णवस्तुप्रतिपादनाभावाद् विकला- देशोऽभिधीयते, नयमतेन संभवद्धर्माणां दर्शनमात्रमित्यर्थः । यदा तु प्रमाणव्या. पारमविकलं परामृश्य प्रतिपादयितुमभिप्रयन्ति, तदाङ्गीकृतगुणप्रधानभावा अशेष धर्मसूचककथंचित्पर्यायस्याच्छब्दभूपितया सावधारणया वाचा दर्शयन्ति स्यादस्त्येव जीवः इत्यादिकया, अतोऽयं स्याच्छन्दससूचिताभ्यन्तरीभूतानन्तधर्मकस्य साक्षा- दुपन्यस्तजीवशब्दक्रियाभ्यां प्रधानीकृतात्मभावस्यावधारणव्यवच्छिन्नतदसंभवस्य घस्तुनः संदर्शकत्वात् सकलादेश इत्युच्यते, प्रमाणप्रतिपन्नसंपूर्णार्थकथनमिति थावत् । तदुक्तम् सा ज्ञेयविशेपगतिर्नयप्रमाणात्मिका भवेत्तत्र । सकलग्राहि तु मानं विकलग्राही नयो ज्ञेयः ।। न्यायात् । तद्वयवच्छेदाभिप्रायेणेति। तस्य देवदत्तादेरसंभवमात्रस्य व्यवच्छेदाभिप्रायेण, देवदत्तोऽस्तीति वाक्यस्योच्चारणात् । 'अप्रयोगाद्' इति तु पाठे किमित्यवधारणम् । शेप- पुरुषान्तराणि पररूपेण नास्तित्व च न व्यवच्छिनत्ति इत्याह वदिति । तेषां शेपपुरुपान्त. गणा पररूपेण नास्तित्वस्य व्यवच्छेदामिप्रायेण प्रस्तुतवाक्यानमिधानात् । प्रयोक्त्रभि- प्रायादीति । आदिशब्दान् सकेतादिग्रह । अङ्गीकृतेत्यादि । अङ्गीकृता गुणप्रधानमावा. भ्यामशेयाश्च ते धर्माच तेषां सूचक., कथंचिच्छन्द पर्यायो नामान्तरं यस्य स कथंचि. त्पर्याय , म चासौ स्याच्छन्दश्च तेनालकृतया ।। २९ ।।

·न्यायावतार:
सदिदमुक्कं भवति-नयप्रमाणाभिज्ञः स्याद्वादी सकलविकलादेशावधिकृत्य
वस्तुस्वरूपप्रतिपिपादयिषया यद्यद् ब्रूते तत्तत् सत्यम् , संभवदर्थगोचरत्वात्। दुर्नय.
मतावलम्बिनः पुनरेकान्तवादिनो यद्यदाचक्षते तत्तदलीकम् , असंभवदर्थविषय-
त्वादिति ॥ २९ ॥
सांप्रतममुमेवार्थ द्रढयन् सिद्धान्तेऽध्येकैकनयमतप्रवृत्तानि सूत्राणि न संपू.
पार्थाभिधायकानीति, अपि तु तत्समुदायाभिप्रायप्रवृत्तम विकलवस्तुनिवेदकमिति
दर्शयन्नाह-
नयानामेकनिष्ठानां प्रवृत्तेः श्रुतघम॑नि ।
संपूर्णार्थविनिश्चायि स्याद्वादश्रुतमुच्यते ॥३०॥
इह निविधं श्रुतम् , तद्यथा-मिथ्याश्रुतम्, नयश्रुतम् , स्याद्वादश्रुतम् ।
तत्र श्रूयते इति श्रुतमागमः, मिथ्या अलीक श्रुतं मिथ्याश्रुतम् , तच्च दुर्नयाभिप्राय-
प्रवृत्ततीर्थिकसवन्धि, निर्गोचरत्वात्। तथा नर्हेतुभूतैः श्रुतं नयश्रुतम् , एतच्चा-
ईदागमान्तर्गतमेव, एकनयाभिप्रायप्रतिबद्ध , यथा- 'पटुप्पन्ने नेरइए विणस्सइ'
इत्यादि, ऋजुसूत्रनयाभिप्रायेण क्षणिकत्वस्यापि तत्र संभवात् ।
निर्दिश्यमानधर्मन्यतिरिक्ताशेषधर्मान्तरसंसूचकेन स्याता युक्तो वादोऽभिप्रेतधर्म-
वचनं स्याद्वादः, तदात्मक श्रुतं स्याद्वादश्रुतम् । तत् किंभूतमुच्यते इत्याह - संपू.
णोऽविकलः स चासावर्थश्च तद्विनिश्चायि तन्निर्णयहेतुत्वादेवमभिधीयते, परमार्थत.
पुनः समस्तवस्तुस्वरूपप्रतिपादीत्यर्थः, शब्दात्मकत्वात् , निश्चयस्य बोधरूपत्वादिति।
नयश्रुतं तर्हि संपूर्णार्थ विनिश्चायि कस्मान्न भवति इत्याह - नयानां नैगमादीना-
मेकनिष्ठानामेकधर्मग्रहणपर्यवसितानां श्रुतवर्मनि आगममार्गे प्रवृत्तेः प्रवर्तनात् न
तदेकैकाभिप्रायप्रतिवद्धं संपूर्णार्थविनिश्चायि, तत्समुदायस्यैव संपूर्णार्थ विनिश्चायक-
वादित्याकूतम् ॥ ३०॥
तदेव नयप्रमाणस्वरूपं प्रतिपाद्याधुना शेषनयप्रमाणव्यापकं तेषां तत्र तादात्म्ये-
नावस्थानात् प्रमातारमभिधातुकाम आह -
तथा
-
पडुप्पन्नेति साप्रतमुत्पन्नस्तत्कालोत्पन्न इत्यर्थः । निरयो दुर्गतिस्तत्र मवो नैरयिको
नारकिक स नश्यति । अथ कथं तत्क्षणोत्पनस्य तस्य विनाशः नारकिकाणा जघन्यतोऽपि
दशवर्षसहस्रस्थायित्वस्यागमेऽभिधानात् इत्याह ऋजुसूत्रेत्यादि । अयमभिप्रायः - यावन्तो
नयास्तावत्समुदायरूपोऽर्हदागम., " सव्वनयमय जिणमयं" इति वचनात् । यतो यथा
यत्समयविशिष्टः सपूर्णस्वस्थितिधर्मा च प्रथमसमये नैरयिक आसीत् , न तथा द्वितीयसमये
इति ऋजसूत्राभिप्रायेण स्पष्टैब क्षणिकतेति । स्यातेति । अस्तेर्यात्प्रत्ययान्तस्य प्रतिरूपकोऽ
नेकान्तार्थवृत्ति' स्याच्छन्दोऽव्ययः, अत्र तु सविभक्तिकनिर्देशः शब्दरूपापेक्षया, तेन स्याता,
स्यादित्यनेन शब्देन युक्तो वाद इत्यर्थ ॥ ३० ॥

·का-टिप्पनसहितः , प्रमाता स्वान्यनिर्भासी कर्ता भोक्ता विवृत्तिमान् । स्वसंवेदनसंसिद्धो जीवः क्षित्याद्यनात्मकः ॥ ३१ ॥ तत्र निकालजीवनाजीव , प्राणधारक आत्मेत्यर्थः, स प्रमिणोतीति प्रमाता प्रमे. यपरिच्छेदकः । किंभूतः सन्नित्याह - स्वान्यौ आत्मपरौ निभीसयितुं उद्दयोतीयतुं शीलमस्येति स्वान्यनिर्भासी, स्वस्वरूपार्थयोः प्रकाशक इति यावत् । तथा करो- तीति कर्ता, भुङ्क्ते इति भोक्ता। विवर्तनमपरापरपर्यायेषु गमनं विवृत्तिः परिणामः; सा विद्यते यस्येति विवृत्तिमान् । स्व आत्मा संवेद्यतेऽनेनेति स्वसंवेदनं तेन सम्यक् सिद्धः प्रतिष्ठितःप्रतीतो वा स्वसंवेदनसंसिद्धः। क्षितिः पृथिव्यादिर्येषां तानि क्षिस्या. दीनि, आदिशब्दादम्बतेजोवावाकाशानि गृह्यन्ते । न विद्यते आत्मा स्वरूपमस्येस्य- नात्मकः, कि स्वस्वरूपापेक्षया? न, क्षित्यादीनामनात्मकः क्षित्याधनात्मकः क्षित्यादिस्वरूपो न भवतीत्यर्थः । तत्र 'जीवः प्रमाता' इत्यनेन ये पारमार्थिकं प्रमातारं नाभ्युपगच्छन्ति अपि तु विज्ञानक्षणपरंपरानुभववलप्रबोधितानादिप्ररूढवासनासंपा- दितसत्चाकं मिथ्याविकल्पपरिकल्पितमपारमार्थिक तं मन्यन्ते प्रतिक्षणविलयवा- दिनः तान्निराचष्टे, क्षणविलयस्य प्रागेव प्रतिषिद्धत्वात् , बहिरन्तश्च परिणामिवस्तुनः प्रसाधनात् । ननु च घटादयस्तावद्विनाशमाविशन्तो दृश्यन्ते, तेषां च विनाशो लकुटादिकारणकलापेन अविनश्वरस्वभावानां वा क्रियेत विनश्वरस्वभावानां वा । यद्यायः करूपः, तदयुक्तम्, स्वभावस्य प्रच्यावयितुमशक्यत्वात्, तस्य नियतरूपत्वात् , अन्यथा स्वभावत्वायोगात् । अथैवंभूत एव तस्य स्वभावः स्वकारणवलायातो यदुत विनाश- कारणमासाद्य विनड्क्ष्यति इति ब्रूपे, तथापि तद्विनाशकारणसंनिधानं किं याह- च्छिकम् , उत तत्स्वभावसपाद्यमेव । यदाद्यः कल्पः, तदा संनिहितस्यापि तत्प्रत्य. नीकप्रत्ययोपनिपातेन निवर्तनात् तत्संनिधापकहेतूनामपि स्वसंनिधापककारणकला- पसापेक्षत्वात् संनिहितानामपि प्रतिद्वन्द्विना निवर्तनात् , यादृच्छिकत्वाच नावश्य- भावि तस्संनिधानम्, ततश्चासंनिहितस्वविनाशकारणकदम्बकः कश्चित्घटादिर्न त्रिकालजीवनादिति । जीवन पश्चेन्द्रियमनोवाक्कायोच्छ्वासनि श्वासायुर्लक्षणदश- विधप्राणधारणम् , तच्च यद्यपि मुक्ताना न समवति, तथापि नाव्यापकम् , यतो मुक्तात्मानो मुत्तरर्वाग् यथासंभवं दशविधानपि प्राणान् धारितवन्त , इत्युपचाराद् मुक्ताव- स्थायामजीवितवन्तोऽपि जीवन्त इत्युच्यन्ते । यद्वा क्षायिकज्ञानदर्शनलक्षणं द्विविधमाव- प्राणधारणं जीवनम् , अस्मिश्च पक्षे त्रिकालपाणधारणं निम्पचार मुक्तजीवानां विस्पष्टमेव । तत्स्वभावेति विनाश्यस्वमावसंपाद्यम् । तत्संनिधापकहेतूनामिति । तस्य विनाशकारण- मुद्रादेपसर्गहेतव. पाण्यादयः । ननु यहछा स्वेच्छावृत्तिरुच्यते, तत्कयमिह हेत्वपेक्षा, युज्यते ? सत्यम् , विनाशस्वसावात् यादृच्छिकत्वमिह विवक्षित न निर्हेतुकत्वम् , निर्हेतुकत्व- मपि चाधिकृत्यामिधास्यति यादृच्छिकेत्यादि ।

·न्यायावतार . विनश्येदपि, अनिष्टं चैतत् , सर्वकृतकानां विनाशाविगानात् । अथ द्वितीयः पक्षः, तथा सति पश्चादपि तद्वलाद्विनाशहेतवः संनिधास्यन्ति इति प्रथमक्षणे एव संनि- दधतु, तथापि क्षणिकतैवार्थस्य । स्वहेतोरेव नियतकालात् परतोऽयं स्वविनाशहेतुं संनिधापयिष्यतीति एवंरूपो जातइ ति चेत् , न, एवमपि क्षणभगरतायाता । तथा हि- स्वहेतुना किलासौ वर्षात्परतः स्वविनाशहेतुसंनिधापनक्षमस्वभावो व्यधायि; स च तस्योत्पादक्षणात् द्वितीयक्षणे स्वभावोऽस्ति न वा ? अस्ति चेत्, तथा सति पुनर्वर्ष तेन स्थातव्यम् , एवं यावद्वर्षोपान्त्यक्षणेऽपि यदि तत्स्वभाव एवासौ तदा- परमपि वर्षान्तरं स्थितिरापघेत, तदा चानन्तकल्पस्थायी भावः स्यात् , अप्रच्युतवर्ष- स्थायिस्वभावस्वादिति । अथ द्वितीयक्षणे नास्ति स स्वभाव इति ब्रूषे, हन्त क्षणि- कत्वमेवाढौकते, अतादवस्थ्यस्य तल्लक्षणत्वात् । किं च । विनाशहेतुर्भावस्य विनाश न्यतिरिक्तमव्यतिरिक्तं वा कुर्यात् , व्यतिरिक्तकरणे न किंचित् कृतं स्यात् , ततश्च भावस्तादवस्थ्यमनुभवेत् । तत्संवन्धः क्रियते इति चेत् , संबन्धस्य तादात्म्यतदु. स्पतिव्यतिरिक्तस्य प्रतिषेधात् । न चानयोरन्यतरः संबन्धोऽत्र समस्ति, व्यतिरे. किणा सार्ध तादात्म्यायोगात्, अन्यहेतुकस्य पश्चादुत्पन्नस्य तदुत्पत्तिवैकल्यात् । तन्न व्यतिरिक्को विनाशः कर्तुं युक्तः । अव्यतिरिक्तकरणे पुनस्तमेव भावं विनाशहेतुः करोतीति प्राप्तम् , अन्यतिरेकस्य तद्रूपतालक्षणत्वात् । न चासौ कर्तव्यः, स्वहेतोरेवे निष्पन्नत्वात् , तत्करणे च तस्यावस्थानमेव स्यान प्रलयः । तन्न अविनश्वरस्वभावानां पश्चात् कथंचिदपि विनाशः कर्तुं शक्यः, विनश्वरस्वभावानां पुनः स्वहेतुबलायात- स्वात् प्रागपि प्रतिक्षणभावी न कारणान्तरापेक्षः, स्वभावस्य नियतरूपत्वात् , तस्मात् माणिति अद्यापि प्रतिक्षणविलय इति । अत्रोच्यते-सत्यमेतत् , किं तु यथा विनाश- कारणायोगात् प्रतिक्षणभावीति नाशो भवद्भिः प्रतिपयते, तथैव स्थित्युत्पत्ती प्रतिक्षणभाबिन्यौ किं न प्रतिपद्येते. तद्धेतूनामपि विचार्यमाणानामयोगात्। तथा हि- स्थितिहेतुना तावत्स्वयमस्थिरस्वभावा भावाः स्थाप्येरन् स्थिरस्वभावा वा। न तावप्रथमः पक्षः क्षोदं क्षमते, स्वभावस्यान्यथा कर्तुमशक्यत्वात् , तस्य प्रतिनिय- सरूपत्वात् , घेतनाचेतनस्वभाववत् , अन्यथा स्वभावताहानेः। द्वितीयपक्षे पुनः स्वयं स्थिरस्वभावानां किं स्थितिहेतुना ? परः स्थितिर्नेष्यते एव, तेनानभ्युपगतो. पालम्भ एवायमिति चेत् , हन्त हतोऽसि, एव हि भावाः क्षणमात्रमपि न तिष्ठेयुः। क्षणभाविनीप्यते एवेति चेत्, सा तर्हि अस्थितिस्वभावानां हेतुशतैरपि कर्तुं न पार्यते इति घूमः । तस्स्वभावत्वे पुनहेतुव्यापारनैरर्थक्यात् । अहेतुका सती सकल. फरूपस्थायीति । युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् - इति लौकिकाः कल्पमाहुः । अत्रेति । भावविनाशयो । अन्येत्यादि। मुद्गरहेतुकस्य विनाश्योचरकाल. भाविनो विनाशस्य घटादेविनाश्यदुत्पत्त्यमावात् । तथैवेति ! स्थित्युत्पत्त्योः प्रतिक्षणमा- वित्वं बौद्धस्यामीष्टमेव, पर तथैव निर्हेतुकत्वेनैवेत्यत्र साध्यम् । .

·, , टीका-टिप्पनसहितः कालं भवतीति दत्तो जलाञ्जलिः प्रतिक्षणविलयस्य, तथोत्पादहेतुरपि तत्स्वभाव. स्योत्पत्तिं विदध्यात् अतत्स्वभावस्य वा । न तावदाद्यः पक्षः कक्षीकतुं युक्तः,स्वय. मुत्पादकस्योत्पादने व्याप्रियमाणो हि हेतुः पिष्ट पिनष्टि, शङ्ख धवलयतीति, तदभा- वेऽपि स्वयोग्यतयोत्पत्तेः । नापि द्वितीयः कल्पोऽङ्गीकरणाहः, स्वयमनुत्पत्तिधर्मकस्यो- त्पादयितुमशक्यत्वात् , अन्यथा शशविषाणादयोऽप्युत्पाद्यकोटिमध्यासीरन् , विशे- पाभावात् , ततश्च न कश्चिदत्यन्ताभावः स्यात् । सद्यथा-~~-निर्हेतुकत्वात् नाशः प्रति. क्षणभावी, तथैव दर्शितयुक्तेः स्थित्युत्पत्ती अपीति त्रयाक्रान्तं सकलवस्तुजातमभ्यु- पगन्तव्यम् , तथा सति जीवोऽपि जीवत्वचैतन्यद्व्यत्वादिभिः स्थेमानमाबिभ्राण एव हर्षविपादादिभिरपरापरार्थग्रहणपरिणामैश्चोत्पादव्ययधर्मकः पारमार्थिकः प्रमा- तेति बलात् सिद्धिमध्यास्ते । ननु च यद्युत्पादव्ययस्थितीनां निर्हेतुकत्वात् सकल- कालभाविता भवद्भिः साध्यते, तदान्वयव्यतिरेकाम्या प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्धः खल्वयं तत्कारणकलापव्यापारः कथं नेयः न चायमपह्नोतुं शक्यः। तथा हि- कुला- लादिकारणबातच्यापारे घटादयः समुपलभ्यन्ते, तदभावे च नोपलभ्यन्ते इति तजन्या इत्युच्यन्ते, स्थितिरपि विनाशकारणसनिधानात् प्राक् तद्वलादेव, तथा नाशोऽपि मुद्रादिसंनिधानासंनिधानाभ्यां सदसत्तामनुभवतस्तस्कृतः प्रतीयते, नाहेतुकः, तत्कथमेतदिति । अत्रोच्यते-नवयं सर्वथा हेतूनां व्यापार वारयामः, किं तर्हि स्वयमुत्पादव्ययस्थित्यात्मना विवर्तमानस्य द्रव्यस्य हेतवस्तद्विशेषकरणे व्यापारम- नुभवन्ति, तेनैव सार्ध तेपामन्वयव्यतिरेकानुकरणदर्शनात् , दृष्टस्य चापह्नवेऽस्माक- मप्रवृत्तत्वात् , प्रतीतियुक्तिलक्षणद्वयपक्षपातित्वात् , केवलं प्रतीतिविकला युक्ति युक्ति- विनाकृतां वा प्रतीतिं नाङ्गीकुर्महे, असंभवदर्थगोचरतया निरालम्बनत्वात्तस्या इत्यास्तां तावत् । 'स्वान्यनिर्भासि' इत्यनेन प्रागक्तस्वपराभासि प्रमाणविशेषणव- न्मीमांसकान् परोक्षबुद्धिवादिनो योगाचाराश्च ज्ञानमात्रवादिनः प्रतिक्षिपति । कथम् ? ज्ञानज्ञानिनोः कथचिदभेदेन तदुक्कन्यायाविशेषादिति । 'कर्ता भोक्ता' इति विशेषणद्वयेन सांख्यमतं विकुट्टयति, कर्ता सन् भोकापि इति काक्वो- पन्यासात् , अकर्तुभॊगानुपपत्तेः, मुजिक्रियानिर्वर्तनसमर्थस्यैव भोक्तृत्वात् । जपाकुसुमादिसंनिधानवशात् स्फटिके रक्तत्वादिव्यपदेशवदकर्तुरपि प्रकृत्युपधान- यशात् सुखद् खादिभोगव्यपदेशो युक्तः । तथा हि-- 'प्रकृतिविकारटर्पणाकार- ननु चेत्यादि । पूर्व हि बौद्धेन विनाशस्य निर्हेतुकत्वेऽभिहिते परोपन्यस्ते युक्तिकला- पेनैव मत्पक्ष. सेत्स्यतीति मन्यमानेनाचायेंणोत्पादस्थिती अपि निर्हेतुके प्रत्यपाटिपाताम् , तटस्थः पुन. सर्वत्रापि सहेतुकत्वं पश्यनेवं पूर्वपक्षयति । समाधानाभिप्रायस्तु सकलमपि त्रिलोकीगतं मृदादिद्रव्यमात्मनैव प्रतिक्षणमुदयव्ययधोव्यात्मकम् , कुलाललगुडादयन्तु घटघटीकपालादिविशेषकरणे एव व्याप्रियन्ते इति । अकर्तुरिति । यदाहुः सांख्याः- प्रकृति. करोति पुरुष उपभुइन्ते इति । प्रकृतिविकारेत्यादि । सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिः, ·न्यायावतार - - बुद्धिसंक्रान्तानां सुखदुःखारमकानामर्थानां पुरुषः संनिधानमात्रेण भोजको व्यप- दिश्यते, बुद्धधध्यवसितमर्थं पुरुषश्चेतयते' इति वचनादिति चेत् , न, कथंचित् सक्रियाकताव्यतिरेकेण प्रकृत्युपधानेऽप्यन्यथात्वानुपत्तेः, अप्रच्युतप्राचीनरूपस्य व्यपदेशामहत्वात् , तत्प्रच्यवे च प्राकनरूपत्यागेनोत्तररूपाध्यासिततया सक्रियत्व- मापततीति न्यायात् । स्फटिकदृष्टान्तेऽपि जपाकुसुमादिसंनिधानाढन्धोपलादौ रक्ततानाविर्भवन्ती तस्य तथाविध परिणामं लक्षयति, अन्यथान्धोपलवत्तत्रापि न प्रादुःयात् , तन्नाक्रियस्य भोक्तृतोपपद्यते इति । 'विवृत्तिमान् ' इत्यमुना त्वेकान्त- नित्यमपरिणामिन नैयायिकवैशेपिकादिप्रकल्पितं प्रमातारं निरस्यति, सर्वथा अविचलितरूपस्यार्थग्रहणपरिणामानुपपत्तेः। व्यतिरिक्तज्ञानसमवायादेकान्तनित्योs- पि प्रमिणोतीति चेत् , न, समवायस्य प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात् , संबन्धान्तरस्य च व्यतिरेकिणा साकमनुपपत्ते , अन्यत्र अन्यथानुपपन्नत्वात् । न च व्यतिरेकिणि ज्ञाने समस्ति, तद्ग्राहकप्रमाणाभावात , अव्यतिरेकानुभवस्य च तद्वाधकत्वात् । किं च तस्या विकारो वैषम्यम्, स चासौ निर्मलत्वेन प्रतिविम्वोत्पत्तियोग्यत्वात् दर्पणाकारा चासौ बुद्धिश्च तत्र प्रतिबिम्बिताना सुखदु खादिरूपाणामानामात्मा प्रकृतिसनिधानात् भोक्ताभि- धीयते । अयमभिप्राय.- अर्थास्तावत् प्रकृत्यात्मके बुद्धिदर्पणे पूर्व प्रतिविम्ब्यन्ते, प्रकृत्य- भिन्नत्वभावार्थप्रतिविम्ववती वुद्धिः, आत्मनीयेप प्रतिविम्वलक्षणो भोगः । वाटमहार्णवोऽ- प्यस्मिन् दर्शने स्थित. प्राह - बुद्धिदर्पणसंक्रान्तसमर्थप्रतिविम्बकं द्वितीयदर्पणकल्पे पुंस्य- ध्यारोहति, तदेवं मोक्तृत्वमस्य, न तु विकारापत्तिः - इति । तथा चाहुराहरिप्रभृतय विविकेदृक्परिणती बुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते । प्रतिविम्बोदय. स्वच्छे यथा चन्द्रमसोऽम्भसि ॥ अस्यार्थ.-विविक्ता स्पष्टा ईटग् विषयाकारपरिणतेन्द्रियाकारा परिणतिर्यस्या बुद्धे सा तथा, तस्यां सत्यामस्यात्मनो भोग कथ्यते । किंस्वरूप ? प्रतिबिम्बोदय , न वास्तव।। प्रतिविम्बमात्रे दृष्टान्तमाह- यथा चन्द्रमसो निर्मले जले प्रतिविम्बनम्, एवं विशिष्टाकार- परिणताया बुद्धरात्मनीति । विमत्तेत्यादिपाठान्तरेण व्याख्यानान्तर तु हरिभद्रसूरिकृत नेह प्रकाश्यते, बहुव्याख्याने व्यामोहप्रसज्ञात् । अन्ये तु विन्ध्यवासिप्रभृतयः- पुरुषोऽविकृतात्मैव स्वनि समचेतनम् । मनः करोति सांनिध्यादुपाधिः स्फटिक यथा ॥ इति मोगमाचक्षते। व्याख्या-- यथोपाधिर्जपापुष्पपद्मरागादिरतद्रूपमपि स्फटिकं स्वाकारा रक्तादिच्छाया करोति, एवमयमात्मा स्वरूपादप्रच्यवमान चैतन्यं पुरुपस्य स्व वचनमिति वचनादचेतनमपि मनो वुद्धिलक्षणमन्तःकरण स्वनिर्मासं चेतनमिव फरोति सांनिध्यात्, न पुनर्वस्तुतो मनसश्चतन्यम्, विकारित्यात् । तथा हि- मनोऽचेतनम्, विकारि- त्वात् , घटवदिति । अन्धेति । अन्धोपल. प्रतिविम्वोत्पादनानह. खसट पाषाण.1 न्याया-१३ ·१८ टीका-टिप्पनसहितः यदि समवायवलादात्मनि ज्ञानं समवैति, तदा भारमनां समवायस्य च विभुस्वा- देकरूपत्वाच्च सर्वात्मसु किं न समवैति ? विशेपाभावात् , तथा च देवदत्तज्ञानेन यज्ञदत्तादयोऽप्यर्थतत्त्वं बुदधेरन् । अन्यच्च विज्ञानोदयसमयेऽपि यादृशः प्रागव- स्थायां तादृश एव संतिष्ठमानः प्रागप्रमाता पश्चात् प्रमातेति ब्रुवाणः खलून्मत्तता. मारमनि आविर्भावयति, नापरमित्यास्तां तावत् । पश्चार्धन पुनर्भूतव्यतिरेकिणं स्वसंवेदनप्रत्यक्षनिर्णाचं जीव दर्शयच्चार्वाकदर्शनं तिरस्कुरुते, जडात्मकभूताव्यतिरेके हि तद्धितलक्षणबोधरूपहर्षविपादादिविवर्तानुभवाभावप्रसगात् । ननु च कायाकार- परिणतानि भूतान्येवात्सव्यतिरेकिणी चेतनामुत्कालयन्ति, सा च तथाविधपरिणाम- परिणतेपु तेषु संतिष्ठते तदभावे पुनस्तेष्वेव निलीयते इति तद्व्यतिरेकानु- भवेऽपि न परलोकयायिजीवसिद्धिः, इयतैव दृष्टव्यवहारोपपत्तेः । नैतदस्ति, द्वयं हि तावदेतत् सयोगमनुभवदुपलभ्यते- पञ्चभूतात्मक शरीरं चेतना च । तत्रापि शरीरं वहिर्मुखाकारण वोधनार्थरूपतया जडमनुभूयते, चेतना पुनरन्तर्मुखाका- रेण स्वसवेदनप्रत्यक्षेण साक्षाक्रियते, अत एवाव्यतिरेकः पक्षः प्रतिभासनिराकृत- स्वानाशङ्कितः, व्यतिरेकिणोः पुनः प्रकाशमानयोः यदि भूतान्येव चेतनामुत्काल- यन्तीति भवद्भिः परिकल्प्यते, आन्तरादुत्पत्तिस्थानसायाता पञ्चभूत- भ्रान्तिजनकं शरीरं निर्वतयेत् , पुनर्भवान्तरं यातुकामा मुञ्चेत्, तत्तयाधिष्ठितं गमनादिचेष्टा कुर्यात् , तद्वियुक्त पुनः काष्ठवत्तिष्टेदिति जीवसंपाद्यमेव शरीरम् , न पुनरसौ तत्संपाद्य इति । एतत्परिकल्पन युक्ततरं पश्यामः, जीवस्य चेतनावतः सकर्मकतयापरापरभवभ्रमणपरापरशरीरनिर्वर्तनयोरुपपद्यमानत्वात् । भवान्तरादा- गच्छन्नुत्पत्तिस्थानं जीवोऽध्यक्षेण नोपलभ्यते इति चेत् , भूतान्यपि तर्हि काया- कारधारणद्वारेण चेतनामुत्कालयन्तीति प्रत्यक्षेण नोपलक्ष्यन्ते इति समानो न्यायः। अथ कायाकारपरिणतेष्वेव भूतेषु चेतनोपलभ्यते नान्यदा इत्यन्यथानुपपत्तिवशात् तजन्येति परिकल्प्यते, एव तर्हि मृतावस्थायां कायाकारमाविनाणेप्वपि नोपलव्धा, कायाकारपरिणामो वा कादाचित्कतया हेत्वन्तरापेक्षी इत्यन्यथानुपपत्तिवशादेव तन्निर्वर्तनक्षमा चेतना भवान्तरागतचेतना जीवसंवन्धिनीति प्रतिपद्यामहे । किं च, जीवस्तावत् कर्मचैतन्यसंवन्धाच्छरीरनिर्वर्तनाथं प्रवर्तत इति युक्तमेवैतत् , भूतानि पुनः किभूतानि चेतनाकरणे प्रवर्तेरन् सचेतनानि निश्चेतनानि वा ? यद्याद्यः कल्प., ततो विकल्पयुगलमवतरति- तचैतन्यं तेभ्यो भिन्नमभिन्न वा ? यदि भिन्नं तदा पुरुपशरीरवत् तत्रापि भूतैः सह वर्तमानमपि भूतविलक्षणमात्म- तदा चेतनैव भवान्त - तदिति अन्यथानुपपन्नत्वम् । तद्वाधकत्वात् व्यतिरेकवाधकत्वात् । उत्कालयन्तीति । कल-पिल-डिप क्षेपे चुरादावदन्तः, अधिकीकुर्वन्तीत्यर्थ । तजन्येति कायाकारपरिणाम- जन्या । तनिर्वर्तनेति कायाकारपरिणामोत्पादनसमर्था । पुरुपशरीरेत्यादि । यथा पुरुष- - ·ल्यायावतार कारणमनुमापयतीति तदवस्थैव जीवसिद्धिः । अथाभिन्नम् , तथा सति समस्त- भूतानामैक्यं प्रसजति, एकचैतन्याव्यतिरिक्तत्वात् , तत्स्वरूपवत् । निजनिजचैत- न्याव्यतिरेकीणि भूतानि तेनायमदोप इति चेन्न , तत्सपायपुरुषशरीरेऽपि तजन्य- पञ्चचैतन्यप्रसङ्गात् । पञ्चापि सभूय वृहत्पुरुषचैतन्यं वहवस्तिला इव तैलघटं जनयन्तीति चेत् , तत्तर्हि पुरुषचैतन्यं कि तेषामेव संयोगो यद्वा तदुत्पाद्यमन्यदेव ? यद्याद्य कल्पः, तदयुक्तम् , चैतन्यानां परस्परं मिश्रणाभावेन संयोगविरोधात् , इतरथा बहुपुरुषचैतन्यानि संभूय बृहत्तमचैतन्यान्तरमारभेरन् । अथ द्वितीयः पक्षः, तत्रापि तेषां किमन्वयोऽस्ति नास्ति वा' यद्यस्ति, तदयुक्तम् , प्राग्वत्तजन्य- चैतन्यपश्चरूपतापत्तेः । अथ नास्ति, तदप्यचारु, निरन्वयोत्पादस्य प्रमाणवाधित- त्वात् , तन्न सचेतनानि भूतानि चेतनाकरणे व्यापारमाझि भवितुमर्हन्ति । नापि निश्चेतनानि, तेषामत्यन्तविलक्षणतया चैतन्योत्पादविरोधात् , इतरथा सिकतादय- MA- शरीरे यच्चैतन्यं तत् स्वोत्पत्तये शरीरजनकेषु भूतेषु चैतन्य कल्पयति । तथा तत्रापीति । तेष्वपि भूतेषु तैर्भूतै सह वर्तते यच्चैतन्य तदपि स्वजनकेषु भूतेषु तेभ्यो भूतेभ्यो भिनमा- त्महेतुमपरं चैतन्यं गमयतीति । तदवस्थेति । अनवच्छिन्नचैतन्यसंतानस्य जीवरूपत्वादित्य- भिप्राय । निरन्वयोत्पादस्य प्रमाणबाधित्वादिति । अनुवृत्तव्यावृत्तवस्तुग्रहणपरिणामः प्रत्यक्ष, यथा च तेन मृत्पिण्डादुत्पद्यमान घटादि मृद्रव्यात्मनानुगतम्, घटघटीशरावो- दश्चनाद्यपि पर्यायापेक्षया व्यावृत्त वीक्ष्यते, ते च मेदाविशेषेऽपि घटपटादिष्विव स्थासको- शादिषु विलक्षणैव प्रतिपत्ति , तथा चैतन्यमपि पूर्वचैतन्यादुत्पधमान चिद्रूपतयानुवृत्तं सित- पीतादिबोधरूपतया तु व्यावृत्तं स्वसंवेदनप्रत्यक्षेणैव व्यवस्थाप्यते इति प्रत्यक्षसिद्धान्वयः, तेन च निरन्वयोत्पादैकान्तो बाधितः । तथा हि--पूर्वो ज्ञानक्षण उत्पद्यमानक्षणात् कथचि- दभेदी, उपादानत्वे सति कारणत्वात् , यः पुन कथचिदभेदी न भवति नासानुपादानत्वे सति कारणम् , यथा आलोक , न चायमुपादानत्वे सति न कारणम्, तस्मात् कथचिद:- दीति । उपादानत्वं हि कार्ये कथाचित् स्वकर्मारोपकत्वेन व्याप्तम्, तच्च सहकारिणामपि प्रसङ्गादकान्तमेदे नोपपद्यते । ततो भेदतनिवर्तमान स्वव्याप्यमुपादानत्वमपि निवर्तयतीति व्याप्तिसिद्धिः । तत स्थितमेतत् प्रमाणवाधितत्वादिति । अत्यन्तविलक्षणतया चैतन्यो- त्पादविरोधादिति । अयमभिप्रायः-भूतैश्चैतन्य जन्यते इति भूतान्येव चैतन्यरूपतया परिणमन्ते इति परिणाम एवोत्पादार्थों भवतामभिप्रेत , न चैकान्तवल्क्षण्ये परिणामो घटा- मियति, एतच्च प्रत्यक्षसिद्धमेव, तथापि दृढत्वाद् विप्रतिपत्तेरनुमानमप्यभिधीयते-चैतन्य विजातीयपरिणामो न भवति, उत्पत्तिमत्त्वात् , यदुत्पत्तिमत् न तद्विजातीयपरिणाम , यथा मृदात्मना सजातीयस्य मृत्पिण्डस्य परिणामो घट , उत्पत्तिमच्चैतन्यम् , तस्मात् न विजातीयपरिणाम । उत्पत्तिमत्त्व सजातीयपरिणासत्वेन व्याप्तम्, तद्विरद्धं च विजातीयपरिणामत्वम् । तत उत्पत्तिमत्त्व स्वव्यापकाविरुद्वाद् विजातीगपरिणामत्वाद् विनि- . . - ·। १०० टीका-टिप्पनसहितः स्तैलादिकरणे व्याप्रियेरन् । किं च तत्समुदायमात्रसाध्यं वा चैतन्यं स्यात् , विशिष्ट- तत्परिणामसाध्यं वा? न तावदाद्या क्लप्तिः, इलाजलानलानिलनभस्तलमीलनेऽपि चेतनानुपलब्धेः । द्वितीयविक्टप्तौ पुनः किं वैशिष्टयमिति वाच्यम् । कायाकारपरि- णाम इति चेत् , स तर्हि सर्वदा कस्मान्न भवति ? कुत्तश्चिद्धत्वन्तरापेक्षणादिति चेत् , तत्तर्हि हेत्वन्तरं भवान्तरायातजीनचैतन्वमित्यनुमिमीमहे, तस्यव कायाकार- परिणामसाध्यचैतन्यानुरूपोपादानकारणत्वात् , तद्विरहे कायाकारपरिणामसद्भावेऽपि मृतावस्थायां तदभावात् गमनादिचेप्टानुपलब्धः, तन्न कायाकारपरिणामजन्य- चैतन्यम् , अपि तु स एव तज्जन्य इति युक्त पश्यामः । न प्रत्यक्षाटन्यत् प्रमाण- मस्ति, न च तेन परलोकगमनागमनादिक चैतन्यस्योपलक्ष्यते, तेन दृष्टान्येव भूतानि तत्कारणतया कल्पनीयानीति चेत् , न, केवलप्रत्यक्षप्रतिक्षेपेण प्रमाणान्त- राणां प्रागेव प्रसाधितत्वात् , तथा च भूयास्यनुमानानि परलोकानुयायिजीवसाध- कानि प्रवर्तेरन् । तद्यथा- तदहर्जातबालकस्य आद्यस्तनाभिलापः पूर्वाभिलाप- पूर्वकः, अभिलापत्वात् , द्वितीयदिवसादिस्तनाभिलापवत् । तदिदमनुमानमाद्यस्त- नाभिलाषस्याभिलापान्तरपूर्वकत्वमनुमापयदर्थापत्त्या परलोकयायिजीवमाक्षिपति, तजन्मन्यभिलापान्तराभावात् , एवमन्वदप्युदाहायमित्यास्तां तावत् । तदयं स्वपर- प्रकाशः कर्ता भोक्ता नित्यानित्यात्मको भूतविलक्षणः साक्षात्कृतकतिचिनिजपर्याया- वृत्तं सत् सजातीयपरिणामत्वेऽवतिष्ठते इति विरुद्धव्यापकोपलब्धि । सजातीयपरिणामत्व या साध्यम् । चैतन्य सजातीयकारणपरिणामम् , उत्पत्तिमत्त्वात् , यदेवं तदेवम् , यथा मृत्परिणामो घटः, तथा चेदम् सजातीयपरिणामम् । तन्न निश्चेतनानि भूतानि चेतनाकरणे प्रवृत्तिमाजि भवितुमर्हन्तीति स्थितम् । अर्थापत्येति। यथा करतलागिसंयोगात् स्फोट प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यमाणो बढेर्दाहिका शक्तिमुपकल्पयतीति, एवमेतस्मादनुमानादनुमीयमानो जन्माधस्तनाभिलाषात् प्राचीनोऽभिलाषश्चेतनानन्तमन्तरेणोपपद्यते, स्तम्भकुम्भाम्भोरुहादेरपि प्रसङ्गात् । यश्चेतनावान् स परलोकयायी जीव इति । एवमन्यदप्युदाहार्यमिति । सात्मकं जीवच्छरीरम्, प्राणादिमत्त्वात् , यत् पुनर्निरात्मकं न तत् प्राणादिमत् यथा कुम्म , प्राणा- दिमच्च जीवच्छरीरम् , तस्मात् सात्मकमिति । साक्षादित्यादि। स्वसवेदनप्रत्यक्षीकृतैः सत्त्व- प्रमेयत्वद्रव्यत्वचिद्रूपत्वादिमि कातेपये. स्वपर्यायैरनुमितोऽनायनन्तकालभाविनामात्मीया- नन्तपर्यायाणा व्यावृत्त परिणामो यस्य जीवस्य स तथा । तथा हि- वर्तमानात्मपर्यायास्तदात्म- पर्यायान्तरपूर्वका , तान् विना तदनुपपत्ते , यद्विना यनोपपद्यते नत् तत्पूर्वकम् यथा वीजमन्तरेणानुत्पद्यमानोऽङ्कुरो वीजपूर्वः, नोत्पद्यन्ते च पूर्वपर्यायानन्तरेण वतमानपर्यायाः, अतस्तेऽपि तत्पूर्वका । निहतुकत्वमसमो विपर्यये वावकं प्रमाणम् । एवं वर्तमाना. पर्यायाः पर्यायान्तरजनका , वस्तुत्वात् , यद् वस्तु तत् पर्यायान्तरस्य जनकम, यथा घट कपाला- नाम् , वस्तूनि च विवाटाध्यासिता , तस्मात् पर्यायान्तरजनका । अत्राप्यवस्तुत्वप्रसनो विपर्यये वाधकः, पर्यायाणा च पर्यायिणोऽभिन्नत्वात् वस्तु वस्त्वन्तरस्य जन्यं जनक चेत्युक्त - ·न्यायावतार नुमितानाद्यनन्तकालभाविनिजानन्तपर्यायविवर्तःप्रमाणप्रतिष्ठितः पारमार्थिको जीवः सकलनयप्रमाणव्यापकः प्रमातेति स्थितम् ॥ ३१ ॥ सांप्रतं पर्यन्तश्लोकेन प्रकरणार्थमुपसंहरन्नाह - प्रमाणादिव्यवस्थेयमनादिनिधनात्मिका । सर्वसंव्यवहर्तृणां प्रसिद्धापि प्रकीर्तिता ।। ३२ ॥ प्रमाणानि प्रत्यक्षादीनि, आदिशब्दात् नयपरिग्रहस्तेषां व्यवस्था प्रतिनियत. लक्षणादिरूपा मर्यादा सेयमनन्तरोक्तस्थित्या प्रकीर्तितेति ससर्गः। किंभूता? आह--- आदिः प्रभवः, निधनं पर्यन्तः, न विद्यते आदिनिधने यस्यासौ तथाविध आत्मा स्वरूपमस्याः सा अनादिनिधनात्मिका सर्वसंव्यवहर्तृणां लौकिकतीर्थिकादि- भेदभिन्नसमस्तव्यवहारवतां प्रसिद्धापि रूढापि, तदप्रसिद्धौ निखिलव्यवहारोच्छेद- प्रसङ्गात् , तदुच्छेदे च विचारानुत्थानेन कस्यचित्तत्वस्य न प्रतिष्ठितिः, प्रकीर्तिता संशब्दिता, अन्युत्पन्नविप्रतिपन्नव्यामोहापोहायेति गम्यते, प्रमाणप्रसिद्धेऽप्यर्थे प्रबलावरणकुदर्शनवासनादितः केपांचिदनध्यवसायविपर्यासरूपव्यामोहसद्भावात् , तदपनोदार्थ च सति सामर्थे करुणावतां प्रवृत्तेरिति ॥ ३२ ॥ स्याद्वाद्वकेसरिसुभीषणनादभीतेरुतस्तलोलनयनान् प्रपलायमानान् । हेतुर्नयाश्रितकुतीर्थमृगाननन्यत्राणान् विहाय जिनमेति तमाश्रयध्वम् ॥ १ ॥ भवति । सकलनयप्रमाणव्यापक इति । ज्ञातुराशयात्मानो (नीयमाना) नया , प्रमाणानि प्रागमिहितस्वरूपाणि, ततः सकलशब्देन विशेषण समासे तेपा व्यापक वृक्षत्वमिव शिंश- पान्वस्य । अयमभिप्राय -- आत्मा हि ज्ञानरूपो नयप्रमाणे तु ज्ञानविशेषरूपे, ततो यथा वृक्षत्वविशेष. शिंगपात्वं वृक्षत्वसामान्येन व्याप्यते, एवं ज्ञानविशेषात्सके नयप्रमाणे सामान्य- ज्ञानरूपेणात्मना व्याप्यते इति ॥ ३१ ॥ लौकिकतीथिकादीति । लौकिका हलधरादयः, तीथिका नैयायिकादय , आदिशब्दात् शेषपाखण्डिपरिग्रहः । वासनादित इति । आदिशब्दात् विप्रतारकवचनादिग्रह. ॥ ३२ ॥ साम्प्रत शास्त्रपरिसमाप्तौ शास्त्रकृत् सिद्धः परममङ्गलपदे भगवति जिने स्वयमत्यन्ता- नुरागादतिवत्सलतया परेपामपि तदा तदाधानाय तावदुपदेशमाह स्याद्वादेस्यादि । स्याच्छद्वो अस्तेर्यात्प्रत्ययान्तस्य प्रतिरूपकोऽव्यय , स च यद्यपि विधिविचारणास्तित्वविवादानेकान्त- सशयाद्यर्थवृत्तिः, तथाऽप्यनेकान्तवृत्तिरिह गृह्यने, एकान्तप्रतिक्षेपस्यैवात्र प्रस्तुतत्वात् , तेनोपलक्षितो वादो स्याद्वादः, स एव केसरिसिंह , कि कित ज्ञाने-इत्यस्य औणादिके दन्त्यादौ सरप्रत्यये केसर• सटा, तथा च शृङ्गारप्रकाशेअपि-के मस्तके सरतीति केसर इत्यखण्डयत् । स चायं केसरशब्द पुनपुसकः, मत्वर्थीयेन्प्रत्ययान्तश्च सिंहे वर्तते, तस्याति- भैरवः परप्रवादिमृगपूगभयकरत्वाद् नादो वादकालभावी वाग्विलासस्तस्मात् भीतिस्तस्या । अयमत्र समुदायार्थ:-- शरणविकलपुरुष इव हेतुः सत्त्वादि कमपि शरणाय शरण्य मार्ग्य- ।

·न्यायावतारः भफिर्मया भगवति प्रकटीकृतेयं तच्छासनांशकथनान्न मतिः स्वकीया । मोहादतो यदिह किंचिदभूदसाधु तत्साधव. कृतकृपा मयि शोधयन्तु ॥२॥ न्यायावतारविवृतिं विविधां विधित्सोः सिद्धः शुभो य इह पुण्यचयस्ततो मे । नित्यः परार्थकरणोद्यतमा भवान्ताद् भूयाजिनेन्द्रमतलम्पटमेव चेतः ॥ ३ ॥ इति न्यायावतारविवृतिः समाप्ता ॥ कृप्तिरियमाचार्यसिद्धव्याख्यानिकस्य । ग्रन्थाग्रम् २०७३ ॥ rrrr- माणः स्याद्वादसिंहनादमयात् स्वयमपि पलायमानान् कुतीर्थिमृगान् परित्यज्यानन्याशरण- तयायं जिनमाश्रयति । अन्यत्र क्वचित् कथंचित् हेत्वाभासतोपपत्त्या अत्रैव स्वरूपं लमते, तमेव जिन यूयमपि भव्या भजध्वम् । युक्त चैतत् पक्षपातरहितानां सर्वहेतुपुर सरमेव मतेनि- शादिति । यथैकान्तक्षणिकत्वे नित्यत्वे वा न कश्चित् हेतुरुपपद्यते, तथा प्रागेव स्वयमेव वृत्तिकृता प्रपश्चितमिति ॥ अधुना औद्धत्यमात्मन परिहरन् सुलभत्वात् छद्मस्थानां मोहस्य शास्त्रशोधने, ततः प्रार्थयन्नाह भक्तिरित्यादि । तच्छासनांशेति । तस्य भगवतो जिनस्प शासनमागमः, तस्याशी लवस्तदमिधानात् । अत इति । यतो भक्तिर्व्यक्ता कृता, न तु गर्वोद्धरकधरतया स्वमनीषिका प्रकाशितेति ॥ सांप्रत वैदग्भ्यभिधीनं दर्शयन् ग्रन्थकारः परमपदप्राप्तौ बीजभूता प्रार्थनामाह न्यायेत्यादि । सिद्ध इति । निप्पन्नः। अथ च व्याजेन ग्रन्थफर्ता स्वनामामिधानद्वारेण सिद्धव्याख्याता प्रकरणमिदमकरोदिति प्रकाशितम् । जिने. न्द्रमतलम्पट इति । ननु च लाम्पट्य सर्वानर्थहेतुत्वेन न प्रेक्षावता प्रार्थनाविषयः, तत्कथं तद् भूयादित्याशास्यते । सत्यम् , विषयाद्यमिष्वङ्गरूपमेव लाम्पट्यमनर्थपरपराहेतुत्वेन न प्रेक्षावनिराकाक्ष्यते । श्रवणमननध्यानादिरूपतया तु भगवद्वचनविषयं तत्परत्वं लाम्पट्य- मपि परपरया परमपदप्राप्तिहेतुत्वेन दक्ष प्रेक्षावतामाकाक्ष्यमाण परमाभ्युदयहेतुरेव ।। अक्षामधाम्नोऽभयदेवसूरे नोरिवोजम्मितभव्यपमात् । अभूत्ततो हर्षपुरीयगच्छे श्रीहेमचन्द्रप्रभुरशुराशिः ॥ १ ॥ जीयावृणीकृतजगत्रितयो महिम्ना श्रीहेमसूरिरिति शिप्यमणिस्तदीयः । क्षीरोदविभ्रमयश पटलेन येन शुभ्रीकृता दश दिशो मलधारिणापि ।। २ ।। शैशवेऽभ्यस्यता तर्क रतिं तत्रत्र वान्छता । तस्य शिष्यलवेनेद चक्रे किमपि टिप्पनम् ॥ ३ ॥ न्यायावतारविकृतौ विपम विभज्य किंचिन्मया यदिह पुण्यमवापि शुद्धम् । सत्यव्य मोहमखिलं भुवि शश्वदेव भट्टैकभूमिरमुना तु समस्तलोकः ॥ ४ ॥ इति न्यायावतारटिप्पनक समाप्तम् ।। ग्रन्थान १०५३ ।।

·APPENDIX I श्रीसिद्धर्षिटीकोद्धृतानां श्लोकानां सूची अतस्मिंस्तग्रहो भ्रान्ति (दिग्नाग-प्रमाणसमुच्चय ) ३७. अनुमेयेऽथ तत्तुल्ये (दिग्नाग-प्रमाणसमुच्चय ) ३४. गृहीत्वा वस्तुसद्भाव ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक) २२. तस्माद्यदृश्यते तत्स्यात् ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) २२. तेनान्यापोइविषया. (दिग्नाग-प्रमाणसमुच्चय ) ४. न तावदिन्द्रियेणैषा ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) २२. प्रत्यक्ष कल्पनापोढ- (धर्मकीर्ति-न्यायविन्दु ) २९ प्रमाणपञ्चक यत्र ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) २२. मनसोर्युगपद्वृत्ते ( दिमाग-प्रमाणसमुच्चय ) ५. विकल्पयोनय. शब्दा. ( दिमाग ? ) ४४. सा ज्ञेयविशेषरातिः (१) ९२. II टिप्पनोद्धृतानां श्लोकानां सूची अणुहूयदिवाचिन्तिय (जिनभद्र-विशे० भा० ) ११. अनिरुपिततत्त्वार्था (धर्मकीर्ति ? ) ३८. अन्यदेव हि सामान्यं ( सग्रहश्लोक) ७६ अप्सु गन्धो रसश्चासौ ( कुमारिल-लोकवार्तिक ) २२ अन्मत्थेऽवाओ चिय (जिनमद्र-विशे० भा० ) ६९ अभिहाणं अभिहेयाउ ( भद्रबाहु-नियुक्ति 2 ) ३ अयोग योगमपरैः (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) १७. अर्थो ज्ञानसमन्वितो (बौद्धग्रन्थ-ज्ञानश्री ? ) ७८. आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं (वैशेषिका १ ) ७६. इक्षुक्षीरगुडादीनां (१ यदुक्तम् ) ९० उग्राहितमुपन्यस्ते ( अजय-कोश ) ३२. उप्पलदलमयवेहो ( जिनभद्र-विशे० भा०) ६९ एकस्यापि ध्वनेर्वाच्यं ( संग्रहश्लोक ) ८२ एगन्तेण परोक्खं (जिनमद्र-विगे० भा० ) १५. कीदृग्गवय इत्येव ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक) १९ केसिंचि इदियाइ (जिनमद्र-विशे० भा० ) १५ क्षीरे दधि भवेदेव (कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) २२ गच्छतु क्वापि ते स्वान्तः (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) ८९. चार्वाकोऽध्यक्षमेक (समहरलोक) ९ ·न्यायावतारः जीवो अक्खो तं पइ (जिनभद्र-विशे० भा० ८९-९१,attributed by mistake to मद्रवाहु) १५ ज्ञानात्मचक्रशकटे ( गौड-कोश ) १५. तत्रर्जुसूत्रनीतिः स्यात् ( संग्रहश्लोक ) ७९ तथाविधेस्य तस्यापि (संग्रहश्लोक ) ८१. तदवितथमवादी (माघ-निशुपालवध ) १७ दीपवन्नोपपद्येत (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) १२ धूमनिमित्त नाण ( भद्रबाहु-नियुक्ति ? ) १५ न चावस्तुन एते स्युः ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) २२ न वि इदियाइ उपलद्धिमन्ति ( भद्रबाहु-नियुक्ति ? ) १५. नान्यथेहार्थसद्भावो (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) १३ नास्तिता पयसो दन्नि ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) २२. नित्यं सत्त्वमसत्त्व वा (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ? ) ८७ निर्विशेषं न सामान्यं ( धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय') ८३. पञ्चविंशतितत्वज्ञो (साख्या.) ९ पदाना सहतिर्वाक्यं (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ? ) ८. पन्नवणिज्जा भावा ( जिनभद्र-विशे० मा०) ९०, पारपर्येण साक्षाच्च (१) ६३. पुरुषोऽविकृतात्मैव ( विन्ध्यवासिप्रभृतयः ) ९७. प्रकृतर्लिङ्गवचने (व्याकरणग्रन्थ ? )७१ प्रत्यक्षमनुमान च ( मीमांसकाः) ९. मणिप्रदीपप्रभयो (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) ३७ यथा तथा यथार्थत्वे ( धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) ३७. यश्चोभयो. समो दोष. (कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) ३.. युग द्वादशसाहस्रं (लौकिका.) ९५ वस्त्वसकरसिद्धिश्च ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) २२. विच्छेदो न वि दाहो ( भद्रवाहु-नियुक्ति ?) ३. विरोधे लिनसख्यादि ( सग्रह लोक ) ८० विविक्तेदृक्परिणतो ( आसुरिप्रभृतय ) ९७. विशेषणविशेन्यान्या (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) १७. व्यवच्छेटफल वाक्य (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) १७. व्यवहारस्तु तामेव (सग्रहश्लोक ) ७७. शिरसोऽवयवा निम्ना (कुमारिल-श्लोकवार्तिक ) २२. सद्रूपतानतिक्रान्त ( सग्रहश्लोक) ७६ सामर्थ्यवर्णनाया च (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ? ) ३१. १ ·न्यायावतारः १०५ III टीकाद्वये नामग्राहं निर्दिष्टानां अन्यानां सूची अमिधानकोश-८२ धर्मविन्दु-२३ न्यायकुमुदचन्द्र-२५, ७९ न्यायशास्त्रम् ( गौतमीयम् )-२० प्रमाणवार्तिकटीका-५० प्रमाणविनिश्चय-२, १७, ३७. चौद्धालकार-५ विनिश्चय- see प्रमाणविनिश्चय. विनिश्चयटीका-(धर्मोत्तरकता) -११, ३०, ५८. वैशेषिकीयसूत्र-१ शृङ्गारप्रकाश-१०१. सिद्धहेम-९, १६ IV टीकाद्वये नाममाह निर्दिष्टानां ग्रन्थकृता सूची अजय-३२. धर्मोत्तर-२, ११ अभिधानकोशकर्तार ( वसुबन्धु)- प्रभाकर-१, प्रभाकत्-१०. अर्चट-३ प्रमाचन्द्र-२५, ७९. आसुरि-९७. प्रशस्तपाद-५४. ईश्वरकृष्ण-५४. भद्रवाहु-३, १५. उद्योतकर-५४. माघ-७. कन्दलाकार ( श्रीधर )-९. वसुबन्धु (see आमिधान- कल्याणचन्द्र-५. कोशकर्तार.) क्षमाश्रमण ( जिनमद्र )-६९, वादमहार्णव-९७. विन्ध्यवासी-१७ ज्ञानश्री-५६ व्योमशिव (वैशेषिक)-९. दिमाग-५,३४ श्रीधर ( sPe कन्दलीकार.) धर्मकीर्ति-२, ३७, ५४,८९. गौड-१५. न्याया-१४ ·पृष्ठम् पङ्क्तिः ११ १९ ३१ ४१ ३१ ४५ १० २२ शुद्धिपत्रम् अशुद्धम् तदवनतौ स्वरूपपप्रकाशनम् (श्लो० वा०) व्याहतोऽर्थो तत्र प्रत्यक्षप्रतीतोऽपि, परार्थ इति शब्देन पक्षामासोऽस्ति लिङ्गतः नमःपुण्डरीक स्त्रयो विमृश्य स्वक्षणनमिति विसयामुवलद्धी बाहुविध क्षणयारेसनिहित निभ्राणां १९ शुद्धम् तदवगतो स्वरूपप्रकाशनम् (श्लो० वा०, पृ० ३४१) व्याहतोऽर्थोऽत्र प्रत्यक्षप्रतीतोऽपि परार्थ इतिशब्देन पक्षाभासोऽक्षलिङ्गतः नमःपुण्डरीक स्त्रयोऽविमृश्य स्वलक्षणत्वमिति विसयाणमुवलद्धी बाहुविध्यं क्षणयोरसनिहित निभ्राण १० ६८ २४ ६९ ७८ ३ २६ ८६ ९० रनतमागः रनन्तभागः Addenda et Corrigenda Page x, lines 18-19, for 'so also .. kevala),' read. 'avadhi and other varieties of knowledge (1,e, manahparyaya and kevala) are absolutely pratyaksa ,' Page 109, line 1, for 'has' read 'bis' Page 109, line 25, for also पक्ष. By दृष्टान्त' read also पक्ष and दृष्टान्त By दूपणाभास , HAHR ·NOTES [The botes supplement information given in the Introduction. 8 stands for Siddharsi's Vivrti aud D for Devabhadra's Tippana The reference are to pages and lines ] I 1. The title of the book seems to have been suggested by similar manuals of logic such as Dignāga’s Nyāyapraveśa. and Dharmakīrti's Nyāyabindu, it means an easy ford to Nyāya, pure logic, with which metaphysics 18 invarıbly mixed ap here as in other similar manuals 2 1-2 saltoFYRGFTTTHCHR a 18 a short sentence in prose by way of a preface to the vei sified manual 3 3 was a Buddhist logician of the 9th century AD, who in his commentary on Dharmakīrti’s falang criticised the views of Dharmottara and is in his turn being criticised by S. 5 13 HITTi seems to be a reference to Dharmakīrtı. 28 13 37TTATES etc 75119 37 leraar steet TED SERTÀT ETIST 957efheyetà Pratyaksa 18 only such knowledge as grasps the object not indirectly, i e, directly through the senses 34 3 समक्षवत् means प्रत्यक्षवत् साध्याविनाभुनः लिङ्गात् etc , Siddhasena Dıvākara rejects the view of Dharmakirti and others who maintain that अनुपलब्धि, स्वभाव and कार्य are the three हेतु which inferenca 18 to be based, he also rejects the five grounds of inference, viz, fri, TUI, pu, hali and farlier. In the 2777 inference is divided into three classes, (a) qarati, a priori, from cause to effect, (b) 2927, a posteriori, from effect to cause, and (c) FAITTEE, from analogy, but Siddhasena Divikara does not seem to admit these and Sand D openly condemn then as चालपलपितप्राय 41 10 ff The expression Têrtayart is rather uncouth and hence both S and D are at pains to explain it S says: दृप्टेन ор ·108 Notes - 43 1 The प्रमाणालोकितेन इष्ट प्रतिपिपादयिषितः अव्याहतः अनिराकृतः सामर्थ्यादों यस्मिन् I. e., & statement which does not come in conflict with the object as intended to be conveyed by perception and other sources of valid knowledge D says that it is either a age of three terms or should be explained thus इष्ट अव्याहतः (अर्थ.) यत्र तदिष्टाव्याहत वाक्यम्, दृष्टेन प्रमाणनिणीतेन इटाव्याहतं तस्मात The sense 18 as given above expression अदृष्टेष्टविरोधकम् also is uncouth The sense is that the should be such as not to come in conflict with things as they are perceived and as they are understood D explains the compound as follows इष्टस्य विरांव , दृष्टेन इटविरोध , न विद्यते दृष्टेष्टविरोधो यत्र तत्तथा. 49. 10 ff Construe • यथा लक्ष्यनिर्देशेन विना परिविध्यत यथाकथचिद् वाणं मुञ्चतः धानुप्क्स्य यौ गुणेतरौ गुणदोपौ तौ धानुप्कगुणसप्रेक्षिजनस्य निरुद्धारेकितौ विरोधगडाकलङ्कितौ भवत , तथा पक्षं विना हेतु प्रयुञ्जानस्य हेतुः प्रतिवादिनो विरुद्ध इति विपक्षे वर्तमान इति भासेत 50 8. There are some logicians who hold that both the varieties of व्यासि, VIZ , अन्वयव्याप्ति and व्यतिरेकव्याप्ति should be shown in order to make doubly sure of the validity of the argument Siddhasena Divākara feels that they are not necessary as one is quite sufficient for the pui pose S says, प्रयोगस्य च साध्यसाधन- फलम्, तच्चेदेकेनैव सिध्यति, द्वितीयप्रयोग केवल वक्तुरकौशलमाचक्षात नरर्थक्यादि- त्यभिप्राय 50 17 सवन्यस्मरणात्, the inseparable connection between the साध्य and the साधन 1s understood, not by अनुमान, but by recollection based upon perception. S gives his reason why it Is not understood by अनुमान in this way :- अनुमानासंबन्धग्रहणे निरवधि- रनवत्यानुपध्येत, संवन्धग्राहिणोऽप्यनुमानस्य पुनः सवन्धान्तरग्रहणसव्यपेक्षत्वादिति. 51 18 वैधये॒णेति, S says that the word इति stands for सबन्धस्मरणात् of the prerious verse 52 19. Note the misprint CCTTHIATSE for which should be read as पक्षाभामोऽशलिमतः Thus we get five पक्षामासs, viz , प्रतिपाद्यसिद्ध, अक्षसिद्ध 1 0 प्रत्यक्षसिद्ध, लिङ्गसिद्ध 1 e , अनुमानसिद्ध, लोकविद्ध and स्त्रवचनसिद्ध. 53 3. तस्य हेतोः अप्रतीति अमिद्धत्वं, मटेहः सगयः, विपर्यामो विरोध., तदाभता हेतो आभासः असिद्धानकान्तिकविरुद्धरूप भवति.

·Notes 108 57.5. Dharmakirti in has Nyayabindu III 127-136 mentions three more fallacies of the साधर्म्यदृष्टान्त, V1Z , अनन्वय, अप्रदर्शितान्वय, and विपरीतान्वय and Dharmakirti explains them as follows (1) अनन्वय इति यस्मिन् दृष्टान्ते साध्यसाधनयो. समवमात्र दृश्यते, न तु साध्येन व्याप्ती हेतु सोऽन- न्वयः । यथा यो वक्ता स रागादिमान् इष्टपुरुषवत् , (2) अप्रदर्शितान्वयश्च यस्मिन् दृष्टान्ते विद्यमानोऽप्यन्वयो न प्रदर्शितो वक्त्रा सोऽप्रदर्शितान्वयः। यथा-अनित्यः शब्द कृत. कत्वात् घटवत्, (3) विपरीतोऽन्वयो यस्मिन् दृष्टान्ते विपरीतान्वय । यथा-यदनित्य तत्कृतक घटवत् Dharrnottara says that these fallacies are due to the defect of the statement of the opponent which is taken notice of in the परार्थानुमान S Bays that an illustration in the syllogism is not meant to show the inseparable connection between साध्य aud साधन, but to have a recollection of such connection and hence अनन्वय Is not a fiary of दृष्टान्त but rather that of हेतु The other two fallacies mentioned by the få are due to the fault of the statement of the disputant and not of the Ezra Siddhasena Divākara here 18 clearly criticising Dharmottara's views in this regard, as can be proved by reference to Nyāyabindutikā on III 127-136. . 59 10 Here s says that अव्यतिरेक, अप्रदर्शितव्यतिरेक and विप- रीतव्यतिरेक of धर्मकीर्ति are not the flaws in वैधर्म्यदृष्टान्त, as the first of these is due to the defective to and the other two, the fault of the statement of the disputant 60 17 Here S explains the terms दूपण and दूषणाभास By दूषण he understands defects in the reasoning such as CETATE &C He understands by साधन not only हेतु but also पक्ष By दृष्टान्त he understands an apparent defect in the reasoning Dharmakīrti calls दृपणामास by the term जाति and seems to restrict the term दूपण to the defects of हेतु, 1e, the three varieties of the हेत्वाभास only Compare. ये पूर्व न्यूनतादयः साधनदोपा उक्तास्तेपामुद्भावन दूपणम् । तेन परेप्टार्थसिद्धिप्रतिवन्धात् । दूषणामासास्तु जातय -न्यायविन्दु III 139-140 धर्मोत्तर comments on न्यूनतादय as असिद्धविरुद्धानकान्तिका . Dr Vidyābhāsana reads उदभावन in the place of उद्भावनम् in the verse, probably for metrical reasons 6r 12. This verse gives the definition of केवलज्ञान which ·110 Notes alone can be truly regarded as 34779according to the Jain scriptures and which alone illuminates for ever the true nature of objects. The Jain metaphysics regards acts (4) as obscaring our vision and other faculties and hence we have aratura, africazuri etc as verieties of #f. The केवलज्ञान Is free from all such obscuring agencies. 95 stazu, dita98a3igais gani PEC: STEHT FTET TERTE It 18 only this the which is called quartet- प्रत्यक्ष in the manner indicated in the Introduction सकलानासर्था- त्मनामर्थस्वरूपाणा सततप्रतिभासन अनवरतप्रकाशनम् 63 10 The effect of valid knowledge is two-fold, immediate and mediate The immediate effect is safafaadat, removal of ignorance, which effect is common to all kinds of knowledge. Knowledge, in fact, is of two kinds, the knowledge of & 5, or absolute knowledge, and the knowledge of an ordinary men. The knowledge of a paş makes it possible for him to enjoy perfect happiness and bliss, and keeps him in perfect equanimity, while the practical knowledge of an ordinary person enables him to accept what is good and reject what is bad 64 1. All-comprehending knowledge grasps objects which, as a matter of fact, have many aspects, while Naya cau compro hend things but partially, from one particular point of view. The lengthy commentary in the first part discusses how the views of different philosophers on the nature of objects are wrong and how Anaikānta is their true nature The systems refuted are the न्यायवैशेपिक (page 64ff), सांख्य (p 65 ff), सौत्रान्तिक (pp 66-67), TER (P 68), Farley-HETIC(p 68-70) and - THART (pp 70-73) The second part of the commentary 18 devoted to the description of the seven nayas (pp 75-82) and their counter-parts, the durnayas (pp 82-93). 93 8 The commentator says. there are three kinds of a, viz , मिथ्याश्रुत, नयश्रुत and स्याद्वादश्रुत मिथ्याश्रुत 1s the wrong doctrine of philosophers other than the Jains, 7790 18 the scriptural knowledge from one particular stand-point; e.g, the statement in the praat or the remata, the fifth Anga of the Jains, that ·Notes 111 & crenture in hell dies us soon as born, 19 to be understood from the point of view of what in the face of another statement in that very work that such & creature has teo thousand years as the minimum and thirty-three sāgaropamas as the maximum period of life 'The स्याद्वादश्रुत, however, explains things in all completeness as they truly are Construe:- FTIGT नैगमादीनां श्रुतवम॑नि आगममार्गे एकनिष्ठाना एकधर्मग्रहणपर्यवसितत्वेन प्रवृत्तेः स्याद्वा- दश्रुतमेव संपूर्णार्थविनिश्वायि समस्तवस्तुधर्मप्रतिपादकमित्युच्यते. एकनिष्ठानाम् is a हेतुगर्मविशेषण. 94 1 Here in this verse the Jain view of the nature of the soul as the receiver of valid knowledge is described The commentators S and D both discuss at length the nature of the soul us given in the other systems and show how Siddhasena Divākara's description 18 the only correct description तदय स्वपरप्रकाश कर्ता भोक्ता नित्यानित्यात्मकः भूतविलक्षणः साक्षात्कृतकतिचिन्निजपर्या- यानुमितानाद्यनन्तकालमाविनिजानन्तपर्यायविवर्त प्रमाणप्रतिष्ठितः पारमार्थिको जीवः सकलनयप्रमाणव्यापक: प्रमातेति स्थितम् . --

·By the same Author
1_Aryadeva et son Catuhsataka, Rs 10-0-0
2 बौद्धधर्माचा अभ्युदय आणि प्रसार,
Re 1-8-0
3 प्राकृतव्याकरणं हेमचन्द्राचार्यकृतम् Rs. 2-0-0
(with English notes)
4 सूयगड नियुक्तिसहितम्-प्रथमो विभाग: Re. 1-0-0
+