·No text on this page.

·સામાયિક સ્વરૂપ
UR
_
પ્રાજક
સ કરલાલ ડી કાપડીઆ
સુપ્રી. શ્રી વિ જૈન ગુરુકુળ પાલીતાણા.
પ્રકાશક
મેસર્સ એ. એમ એન્ડ કુ.
પાલીતાણા
વિ શ ૧૯૯૩
ઈ સ ૧૯૩૩
વીર સ ૨૪૬,
દય ૦-૫-૦

·મુખપૃષ્ઠ ચિત્ર
પરિચય
મેતા મુનિને પ્રચંડ તાપમાં ઊભા રાખી સોનીએ
લીલી વાર તેમના શિરપર બાધી પરિણામે મુનિરાજને
અસહૃા પીડા થઈ અને પરી ફાટી જવાથી મરણને શરણ
થયા આવી અસહ્ય પીડા સોનીએ કરી પણ મુનિરાજ
અદશ્ય રીતે તેની પર દયા ચિતવી તેને ક્ષમા આપે છે,
અને સોની પોતે કરેલા અવિચારી કૃત્યને માટે પશ્ચાત્તાપ
કરે છે એ ચિત્રને સાર છે
“હે ભલા પ્રભુ! મે આ મુનિરાજને નાહક
સતાપ્યા અને તેમના પ્રાણ લીધા, હે પ્રભુ!
આ પાપમાથી હુ કયારે છુટીશ!
સામયિક ઉપર મેતા મુનિવરની કથા ઉપરથી)
v (સમયંક
મુક ધીરજલાલ કરશી શાહ
અતિ મુદ્રણાલય 1 જુમ્મા મદ સામે, પાનકે નાણા-અમદાવાદી
+
K

·અર્પણ
.
જ્ઞાનગુણગભીર, ગીતાથી, પૂજ્ય
પન્યાસ શ્રી ચંદ્રવિજયજી મહારાજના
પવિત્ર પાદપદ્મમાં
પૂજ્યશ્રી
આપના પરમ ગુરુદેવ શ્રી વિજયકેમરસૂરીશ્વરજીના
પવિત્ર પગલે ચાલી, અધ્યાત્મના પવિત્ર માર્ગનું અનુસરણ
કરી, આપે એક સુશિષ્ય તરીકે નામ ઉજજવલ કર્યું છે,
તેમજ આપની નિખાલસ, સહાનુભૂતિ ભરી અને શાસન
પ્રેમની ધગશ ધરાવતી સાધુતાએ મારા જેવા અનેકના હૃદ
ચમા જૈનશાસન પ્રત્યેને જે પ્રેમ કરે છે તેથી, તેમજ
મારા આ લઘુ પુસ્તકના જન્મમાં અને પ્રકાશન, આપની
પ્રેરણા ત્યાં મુખ્ય છે, તેવું આ પુસ્તક આપની પન્યાસ
પદવીપ્રદાન પ્રસ ગે, આપના જ ચરણકમળમાં અર્પણ કરી
કૃતાર્થ થાઉં છું આનાથી વધુ મારુ શુ સદભાગ્ય હોઈ શકે!
આપને ચરણરજ
પાલીતાણા શ કરલાલ ડાહ્યાભાઈ કાપડીયા
તા ૧૪-૫-૩૭
ના અનેકશ વદન

·1 ૬ ૭ ૮ ૧૦ ૧૧ વિષયાનુક્રમ ૧ નવકારશ્રમ ૨ પચિદિયસત્ર 3 ખમાસમણ વા પ્રણિપાત સુત્ર ૪ સુગુરુને સુખશાતા પૃછા ૫ ઈરિયાવહિય સૂત્ર ૬ તસ ઉત્તરી સૂત્ર છ અન્નત્ય ઉસસિએણુ મત્ર ૮ લેગસ વા નામસ્તવ ૯ કમિભત સૂત્ર ૧૦ સામાયિક પારવાનું સૂત્ર ૧૧ સ્થાપનાચાર્ય ૧૨ ઉપકરણ ૧૩ મુહપત્તિના ૫૦ બોન ૧૪ સામાયિક લેવાને વિધિ " પારવાનો વિધિ ૧૬ સામાયિકનુ ફળ ૧૭ સામાયિક સમીક્ષા ૧૮ દમદતમુનિની કથા ૧૯ મેતાર્યો મુનિવરની કથા ૨. કાતિકાચાર્યની કથા ૨૧ચિવાતીપુત્રની કથા ૨૨ જિતશત્રુ રાજાની કથા ૨૩ ધમરુચિ મુનિની કથા -૪ ધન નામના શેઠની યા ૭. ૨૮ ૨૯ ર ૩૩ જ ૫. પર ૫૫ ૫૮

·૫
S
૨૫ અમાત્ય તેયિની કથા
૨૬ સામાયિકના ૩૨ દેવ નિવારક વિચારણી
૨૭ મનના દશ દોષ
૨૮ વચનને દશ દોષ
૨૯ કાયાના બાર દોષ
૩. મનસયમ
૩૧ જ્ઞાનસાર અષ્ટપાથી ઉક્તિ સાર
૭૮
૮૮

·આમુખ
સામાયિક સદ્ધ નામનું પુસ્તક પ્રથમ આ પુસ્તકના પ્રાજક
તરાથી બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું, તેની બધી નકલો ખપી જતાં તેને
સક્ષેપ કરી તથા તેમાં ઉપરોગી બીજા વિશ્વને વધારે કરી,
તેને નવીન રૂપે પ્રગટ કરવાની પરમ પૂન્ય પ્રાતઃ સ્મરણીય પૂજ્યપાદ
પન્યાસજી મહારાજ શ્રી વિજયજી મહારાજની પ્રેરણા થવાથી
સામાયિક સ્વરૂપનું પુસ્તક જનતાને ચરણે ધરે છે, જેથી આ પુત
કનું પ્રકાશન તેઓ સાહેબને આભારી છે
જેન ધર્મના અપ્રતિમ અને સર્વોત્તમ અહિંસા અને સ્થા
દાદ બન્ને સિહતિ આ વૈજ્ઞાનિક જગતમાં સર્વ સર્વમાન્ય બન્યા
છે તે સિધાનું મૂર્ત સ્વરૂપ વાચકોના મરણ પર ચિરસ્થાયી રહે
તેવા શુભાશયથી ગુજરાતના પ્રખ્યાત ચિત્રકાર છે. તે શ્રી કનુભાઈ
દેસાઈ પાસે ભાવવાહી આવૃત્તિઓ [ડીઝાઇન કરાવીને આ પુસ્તકના
મુખપૃષ્ઠ ઉપર આદર્શ અરિસાદક ચિત્ર તથા પાછળના
૫પર આધાદ મિઠાતને સ્પષ્ટ કરતા દષ્ટાતનું ચિત્ર મૂકવામાં
આવે છે સાઠાદી જ સ નાના ૫રૂપને યથાર્થ સમજનાર હેય
છે અને જે સર્વનય હેય છે તેવાજ પર મમવૃત્તિના સુખને
આસ્વાદ કરી શકે છે

·આ પુસ્તકમી સામાપિક સોધમાથી સામાયિકના સર્વે અને ભાવાર્થ સામાયિક સમીક્ષા, સામાયિષ્ના આઠ ભેદની આઠ રસમય અને બેધક વાર્તાઓ, તથા શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયજી શ્રી વિજયજી મહારાજ કૃત શાના ઉપરથી પરમપૂજન સન્મિત્ર મુનિહારાજથી રવિજયજી મહારાજે ઉદધૃત કરેલ દરેક અટકનેસાર તેમજ ખાન-વિ વ્યાખ્યા વિના ઘખત કરવામાં આવે છે તદ્દાત સામાયિષ્ના બત્રીશ દોષ દૂર કશ્વાની દેવિક વિચાર ણ, તથા મને સયમ અને મનને વશ કરવાની કુચીએના વિચારણીય અને અસત્ય વિષયોને સમાવેશ કવ્વામાં આવેલ છે સામાષિના ૩૨ દેશ નિવાણમાજ શુદ્ધ સામાયિકની સફળતા છે તેના માટે માનસિક ઉપાયે શોધી કાવાની છત્રાસાને પરિણામે જ આ વિચારશ્રેણી ઉપજાવવામાં આવી છે માટે કઈ પણ જાતને માનસિક વાચિક કે કપિક દેશ સામાયિકની અંદર ઉપસ્થિત થતા તેને આધીન ન થઈ જવાય તેની કાળજી રાખવી અને તે દેશને ટાળવા માટે આ પુસ્તકમાં બતાવેલી વિવિધ ભાવનાઓ તરફ મનની વૃત્તિઓ આત્મજાગૃતિ પૂર્વક કેન્દ્રિત કરવી આમુશ્ચિક દુનિયામા શારીરિક રોગથી પીડાતા માણસો પ્રતા માનસિક રોગથી પીડાતાઓની સંખ્યા અનેકગણું છે શારીરિક રાગ પ્રત્યક્ષ હોવાથી આ ભવમાં તેને નિવારવાના ઉપચાર મળે છે અને મટાડી શકાય છે. માનસિક રોગે પણ હોવાથી નિદાન થઈ શકતું નથી. ઉપરાંત માનસિક કાણો કર્મ બંધને હેતુભૂત હેવાથી દરેક ભવમા અને તેની પs, ભાગવવી જ પડે છે અને અતિ સંસાર જમણ કરા વનાર નિવડે છે તેમ સામાયિકને પશ્મ ઉપદેશ મનુષ્યની ચચળ અને અસ્થિર વૃતિઓને દૂર કરી સમભાવમા ડી મેક્ષ સુખ માપ દન કરવાને છે આથી ભાગ્નવર્ષમા પ્રસિદ્ધિને પામેન કલ્યાણ માસિક કે જેની મામિક હારે નગ્ન ખપે છે તેના મોટા દળદર પેગા-

·—
કમાથી ભાવાર્થ રૂપે મનને વશ કરવાના ઉપાયને અમૂલ્ય લેખ પ્રગટ
કરવામાં આવ્યો છે
આ પુસ્તકના દરેકે દરેક વિષય અતિમનન કરવા યોગ્ય છે, તેથી
જિજ્ઞાસુઓને તેમ નાનપિપાસુઓને તે માદત વાચવા વિજ્ઞપ્તિ
આ સ્થળે દરેક સસ્થાઓને તથા પાઠશાળાના આચાલને વિનતિ
કમ્પાની કે આ પુસ્તક છે વાયતા ઉપયોગી જણાય છે. તેઓ
પિતાના હસ્તક ચાલતી સંસ્થા કે પાઠશાળામાં તેને સ્થાન આપી
આભારી કરશે.
આ પુસ્તક્ના લખાણ અને જે કઈ પત્રવહાર કરે છે
તે તેના પ્રોજકને 'શિરનામે કરે અને પુસ્તક સબંધી
સાથે પત્રવ્યવહાર તેના પ્રકાશના સિરનામે કને. જી શાતિ
ઈતિ શાંતિ
પ્રજિક

·સામાયિક સ્વરૂપ
[૧]
નવકારસૂત્ર–પંચમંગળરૂપ
નમો અરિહંતાણું
|| ૧ ||
નમે સિદ્ધાણ
|| ૨ ||
નમો આયરિયાણ
નમો ઉવજઝાયાણ
ન લોએ સવસાહૂણ | ૫ ll
એસે પચનમુારે સવ પાવપણાસણો
ભગલાણ ચસસિં પઢમં હવઈ મગલંકા

·રે
શબ્દાર્થ
ના–નમસ્કાર હે અરિહંતાણુ–અરિહંત ભગવાનને
મિધાણુ-સિદ્ધભગવાને આયરિયાણ-આચાર્ય
ઉવક્ઝાયાણ-ઉપાધ્યાય મહારાજને મહારાજેને
લએ-લોકમાં
સવસાહૂણ–સર્વ
સાધુઓને
એસએ પચનમુક્કારો–પાચને કરેલ નમસ્કાર
સવ્વપાવ–બધા પાપને પણાસ-નાશ કરનાર
મગલાણુ–મગલમાં
ચ-અને
સમિ–સર્વને વિષે પદમ-સ્ત્રથમ
હવાઈ છે
ભ ગલ –ન્મ ગળ
વાકયાર્થ
નમો અરિહંતાણુ-શ્રી અરિહંત પરમાત્માને નમસ્કાર થાઓ
નમે સિધ્ધાણુ– શ્રી સિદ્ધ પરમાત્માને નમસ્કાર થાઓ
નમો આયરિયાણું–શ્રી આચાર્ય મહારાજને નમસ્કાર થાએ
મેઉવઝાયાણું–શ્રી ઉપાધ્યાય મહારાજને નમસ્કાર થાઓ
નમેલેએ સવ્વસાહૂણ-અદ્વીપમાં રહેતા સર્વ સા
મહારાજને નમસ્કાર થાઓ
એસે પ ચ નમુક્કારે એ પાચેને કરેલ નમસ્કાર
સવ્વપાવપૂણાસણે–સવ પાપને નાશ કરનાર છે
મ ગલાણ ચ સમિ–અને સમગલેમા
પઢમ હવઈ મ ગલ–પ્રથમ મગળ રૂપ (કલ્યાણરૂપ
સમજુતી –નવકારમ પરમેષ્ઠિમ કહેવાય છે પર
એટલે ઊંચે સ્થાને-અધિકારે “ઠિન ” એટલે રહેલા

·૩.
અર્થાત્ ચે સ્થાને થા અધિકારો રહેલા તે પરમેઠી ગણાય
છે જેથી સર્વ મનુષ્યો કરતા તેમનું સ્થાન અધિકારશક્તિ
અને સત્તા ઉંચા પ્રકારની હોય છેવળી “પરમેએટલે
ઊંચા સ્વરુપમાં
ઠિન ” એટલે રહે પરમેષ્ઠિ કહેવાય
છે, વળી અરિહત પ્રભુ ગુહિક આ ભવમા તેમ ભવભવમાં
સુખકર્તા છે, જેથી પરમેકર્ષના કારણભૂત હોવાથી પણ
પરમેષ્ઠી કહેવાય છે
૫ ચપરમેષ્ઠીના અર્થનું પરિટન–શ્રી અરિ
હત પ્રભુના અણુ અર્થ થાય છે (૧) અહંત એટલે જે
પૂજા સત્કાર કરવા યોગ્ય છે તે (અહંતમા અહું ધાતુ છે
અને તેને અર્થ એગ્ય થવુ થાય છે) અહિત એટલે
આઠ કર્મરૂપ શત્રુને હણનાર (૩) અરહત એટલે જેમના
કર્મો ક્ષીણ થઈ જવાથી બીજો ભવ લેવાને નથી વળી તેમને
વીતરાગ અને તીર્થકર પણ કહેવાય છે તેમના રાગદ્વેષ તદ્દન
નાશ પામી ગયા છે, તેથી તેઓ વીતરાગ કહેવાય છે અને
સાધુ-સાધ્વી, શ્રાવક-શ્રાવિકા એમ ચતુવિષમ ઘની સ્થાપના
કરે છે, તેથી તીર્થંકર કહેવાય છે
સિધ્ધ-અષ્ટકમરૂપ ઈધણને બાળી ભસ્મ કરી,
જેમણે અતિમ સાધ્ય એવુ જે મેક્ષપદ સાધ્યું છે, તેઓ સિદ્ધ
કહેવાય છે
આચાર્ય-ધર્મના પાચ આચારને પાળે અને બીજાને
પળાવે એવા ધર્મનાયક, વળી આમર્યાદાથી ચાય એટલે
જેમની સેવા થાય છે, તે આચાર્ય કહેવાય છે
ઉપાધ્યાય –જે સિદ્ધાત ભણે અને બીજાને ભણાવે

·1
તેમને ઉપાધ્યાયજી કહે છેવળી ઉપ-પાસે અર્ધીત પાને
આવ્યા હોય કે રહેલા હોય તે સાધુ વગેરેને અદેયાય એટલે
અભ્યાસ કરાવે તે ઉપાધ્યાય કહેવાય છે
માધુ-જે મોક્ષમાર્ગ માપવા માટે પત્ન કરે, તે
સાધુ કહેવાય છે માધુમાં “માધ ધાતુ છે, અને તેને અર્થ
માધવું તે થાય છે.
મિત્રને અર્થ –શબ્દના સ્મરણ અથવા ઉચ્ચારમાં
રહેશે જે ગુપ્ત શક્તિ તે માત્ર કહેવાય છે
[૨]
પંચિંદિએ સુત્ર (ગુરુસ્થાપના)
પચિ દિઆ સવરણે,
તહ નવવિહબ ભગુત્તિધરે
ચઉવિકસાયમુશ્કે
ઇઅ અરસગુણહિં સંજુ 1 1 1
પચમહવયજુ,
પચવિહયારપાલણસમાત્ય
પચ મિઓ તિગુનો
છત્તીસ ગુણે ગુરુ મઝ || ૨ |
શબ્દાર્થ
પચિદિય-પાચ ઈદ્રિયના વિષયેને સાવર-કિનાર

·તહ-તથા
નવવિ-નવ પ્રકારના
એ ભચેર–બ્રહ્મચર્યની ગુત્તિધરે-વાડને ધારણ કરનાર
ચઉવિહ-ચાર પ્રકારના કષાયમુ-કયાયથી મુકાએલા
ઇઅએ
અરસ-અઢાર ગુણે હિગુણવડે
સ જુત્તાગૃકત ૫ ચમહવય–પાચ મહાવ્રતથી
જુત્તાયુકત
પચવિહાયાર-પાચ
પ્રકારના આચાર
પાલસમન્થ–પાળવાને સમર્થ ૫ ચમમિઓ-પાચ
સમિતિ
તિગુનો-ત્રણ ગુપ્તિ સહિત છત્તીસગુણે-છત્રીન
ગુણે યુક્ત
ગુરુ-ગુર
મર્જન્મારા
વાયા
પચિ દિયસ વર-પાચ દ્રિયના વિકારોને કિનાર
તહ નવવિહબ ભરગુત્તિધરે-તથા નવ પ્રકારની
બ્રહ્મચર્યની ગતિને ધારણ કરનાર
ચઉહિકમાયમુકે-ચાર પ્રકારના કષાયથી મુકત
આ અક્રમ ગુણેહિ મજુત્તાએ અઢાર ગુણે કરી
સહિત
૫ ચમહત્રયજુ-પા
પથવિહાયારપાલણમા-પાચ પ્રકારના આચાર
પાળવાને સમર્થ
૫ ચમમિ તિગુ-પાચ સમિતિ અને ત્રણ ગુપિત યુક્ત
મહાવતે યુકત

·૬
છત્તિમ ગુણે ગુરુ મજ્જ-એ ત્રિમ ગુએ સહિત
મારા ગુરુ છે
સમજૂતી –શિયલની નવાડે (૧) સી પશુ, ન
૫ સુક ન હોય ત્યાં રહેવું (૨) સ્ત્રીની સાથે રાગથી
વાત કરવી નહિ (૩) સ્ત્રી બેઠી છેતે આમને પુરુપે
બે ઘડી સુધી બેસવુ નહિ પુવ બેઠો હોય તે આસને
સ્ત્રીએ ત્રણ પહેર સુધી બેસવુ નહિ () રાગથી મીના
અગોપાગ જેવા નહિ (૫) સ્ત્રી પુરુષ સુતા હોય અથવા
કામગની વાત
કરતા હોય Oા ભી તને આતરે
રહેવુ નહિ (૬) અગાઉ ભગવેલા વિષયાદિ
નહિ (૭) સ્નિગ્ધ આહાર કરવો નહિ (૮) નિરસ એવે
પણ અધિક આહાર કર નહિ (૯) શરીરની શોભા
ટાપટીપ કરવી નહિ બ્રહ્મચર્યનું શુદ્ધ રીતે પાલન
કરનારે શિયલની નવ વાડા જાળવવી જોઈએ
[૩]
ખમાસમણ વા પ્રણિપાત સૂત્ર
ઇચ્છામિ ખમાસમણે
વદિઉં જાવણિજાએ
નિશીહિઆએ મથેણ વદામિ કા
શબ્દાર્થ
ઇમિ-હું ઈચ્છું છું ખમાસમણે-હે માધ્રમણ

·દિલ-વાદવાને જાણિએ-પવિત્ર બનેલા
નિમીલિઆએ--પાપ વ્યાપારને શરીર અને પવિત્ર
ત્યાગ કર્યો છે એવા શરીરવડે, પરિણામ વડે
મથએણ-મસ્તથી વામિ-હુ વાદુ
ઇચ્છામિ ખમાસમણું દિલ-હે સમાવતસાધુજી !
હુ વાદવાને ઈચ્છું છું
જાણિજ્જાએ નિમહિઆએ-પા૫વ્યાપારને
કર્યો છે એવા શરીર
વડે, પવિત્ર પરિ-
ણામથી શકિતસહિત, આપના શરીરે બાધા ન
ત્યાગ
થાય તેમ
મસ્થએણવ દામિ-મસ્તકવટે વાદુ છુ
સુગુરુ
ને સુખશાતા પૃચ્છા
ઈચ્છકાર સુહરાઈ સુહદેવસિ
સખતપ શરીર નિરોબાધ
સુખ સંજમ યાત્રા નિર્વહકોળી
સ્વામી માતા છે?
ભાતવાણુને લાભ દેજી
શબ્દાર્થ
છા–ઈરછાએ કરી
સુહરાઈ–સુખે રાત્રિ

·સુહદેવસિ–સુખે દિવસ સુખતપ-સુખે કરી તપ
શરીર નિરોબાધ-શરીરે સુખસાયમ થાવા–સુખે
રેગરહિતપણું
ચારિત્ર
નિર્વહ છે?–અવાજી ?
વાક્ષાર્થ
ઇચ્છકાર સુધરાઈ સુહદેવમિ સુખહે ગુરુજી ! આપ
સુખે રવિ, સુખે દિવસ, સુખે તપશ્ચર્યામા
શરીરનિરાબાધ–શરીરે ગરહિતપણે
સુખમયમ યાત્રા નિર્વહક સુખે સયમરૂપ યાત્રામાં
પ્રવતી છો?
સ્વામિ શાતા છે છ? ભાતષાણુને લાભ દેજે
ઈરિયાવહિયં સૂત્ર
ઈચ્છાકારેણ સદિમહ ભગવન ઈરિયાવહિય
પરિઝમામિ? ઇચ્છ, ઈચ્છામિ પડિક્કમિઉ I ઈરિ-
યાવહિયાએ, વિરાણાએ, ગમણગમણે, પાણુમાં
બીયકકમાણે, હરિયલ્મણે, સાઉસિંગપણુગગનહિ.
મક્કામતાણાસકમણે જે મે જવા વિરાહિયા,
એગિદિયા, બેઈદિયા, તેદિયા,ચઉરિંદિયા, પચિ-
| | અભિયા, વરિયા, લેસિયા, સવાઇયા,

·સઘટિયા, પરિભાવિયા, કિલામિયા, ઉદવિયા, ઠાણા- ઓ કાણુ સકામિયા,વિયાઓ વવવિયા, તરસ- મિચ્છામિ દુક્ત ll શબ્દાર્થ ઇચ્છાકારેણુ–ઈચ્છાપૂર્વક સદિસહ આજ્ઞા આપે ભાવન–હે ભગવાન! ઈરિયાવહિય–ગમનાગમન પડિમામિ–હુ પાછ હહુ છુ કિરતા થયેલ પક્રિયાથી ઈછ–પ્રમાણ છે ઈચ્છામિ–ઈ-ધુ છુ પરિમિઉપાછા હઠવાને ઇરિયાવહિયાએ- મામાં ચાલતા વિરોહણાએ–જીવની વિરાધના થઈ હોય ગમણુગમણે–જતા આવતા પાણુક્રમણે–પ્રાણીઓના શરીરને ચાખ્યા હોય બીયમણે –બી ચાખ્યા હેય હરિયકમણે—લીલી વનસ્પતિ ચાપી હોય એસા–ઝાકળ ઉત્તિ ગ-કીડિયારુ પણુગદગ-પાચ વર્ણની સેવાળ મટ્ટી-માટી તથા કાચુ પાણી દગમટ્ટી–કાદવ મક્કડા, મ તાણ-કર્ગિયાની જાળ સકમણે–ચાપી હોય છવા-જી વિરાહિયા-વિરાણા હેમ (દુખી કર્યા) એગિદિયા-એક ઇંદ્રિય બેદિયા–એઈદ્રિયવાળા વાળા જુવે

·તેદિયા-ત્રણ ઈદ્રિયવાળા ચઉરિ દિયા-ચાર ઇદયવાળા
પચિદિયા–પાચ ઇન્દ્રિયવાળા અભિયા-લાતે માર્યો હોય
વત્તિયા–પળે ઢાયા હેય લેમિયા-ભોય સાથે ઘસ્યા હોય
મ ઘાઈયા–ભેગા કર્યા હોય તે ઘટિયા–પરસ્પર ઘસ્યા હોય
પરિયાવિયા-પરિતાપ ઉપજાવ્યું હોય
કિલામિયા–દ પમાડયા હેય ઉદૃવિયા–કાસ પમાડ
ઠાણુએ ઠાણું–એક સ્થાનેથી બીજે સ્થાને મૂક્યા હેય હિાય
જીવિયાઓ વવવિયા–જીવિતથી મૂકાવ્યા હોય,
(મારી નાખ્યા હોય)
મિચ્છા-અમિથ્યા થાઓ
મિમારું
દુડ-પાપ
(નાશ પામ)
સમજૂતી –ઈરિયાવડિયાએ શબ્દ પ્રાકૃત ભાષાને છે
અને તેને
મસ્કૃત શબ્દ ઇયપથિકી છે તે
ઈપથ ઉપરથી બને છે ઈયપથ એટલે હાલવાચાલવાનો
માર્ગ હાલતાચાલતા જે પાપની ક્રિયા થાય તે ઈર્યા
પથિકી અથવા ઈરિયાવહી કહેવાય છે અને ઈરિયાવહીઆ
લોચના એટલે હાલવા ચાલવાની ક્રિયા કરતા જે પાપ
લાગ્યું હોય તેની આચના કરવી તે સ બધી પશ્ચાતાપ
કરવા
તસ્મતે
શદ
તસ્ય ઉત્તરી સૂત્ર
તરસ ઉત્તરીકરણ,
પાયચ્છિત્તકરણેણ,
વિહીકરણ, વિમલીકરણેષુ

·છે.
પાવાણું કમાણ નિગાયણાએ
ઠામિ કાઉસગ્ગ |
શબ્દાર્થ
તસ્ય તેની
ઉત્તરીકરણ-ફરીને શુદ્ધિ માટે,
પાયરિછત્તકરણ-પ્રાયશ્ચિત કરવા વડે,
વિહીકણું વિશેષ શુદ્ધિ માટે
વિમલીકરણ-આત્માને શલ્ય રહિત કરવા વડે
પાવાણુ કમાણ-પાપને તથા કને
નિશ્થાયણએ-નાશ કરવાને માટે
કામિ-કરૂ છું
કાઉસ્સગ-કાર્યોત્સર્ગ, કાઉસ્સગ
[૭]
અન્નત્ય ઉસિએણું સૂત્ર
અશ્વત્થ ઉસસિએણ,નીસસિએણ, ખાસિએણ,
છીએણું, જભાઈએણ, ઉર્દુએણ, વાયનિસણું,
ભમલીએ, પિત્તમુચ્છાએ ૧ સુહુમહિ અગ
સચાલેહિ, સુહુમહિ ખેલ સચાલેહિ, સુહમેહિ દિકિ
સચાલેહિ એવમાઈહિં, આગારેહિ અભ
અવિરાહિઓ હુજ્જ મે કાઉસગે છે ૩ જાવ અરિ-
હતાણ ભગવાણ નમુક્કારેણ ને પારેમિ | ૪ |

·તાકાય ટાણેણ મેણેણ ઝાણેણ અપ્યાણ
સિરામિ ૫
શબ્દાર્થ
અન્નત્થઅન્યત્ર (બીજ) નીચેની બારે બાબતો સિવાય
ઉસસિએણુ––ઉો શ્વાસ લેવાથી
નીસિએણ–નીચે શ્વાસ મૂકવાથી
ખાસિએણ–ઉધરસ આવવાથી
છીએણુછીંક આવવાથી
જ ભાઈએણ–બગાસુ આવવાથી
ઉએણું
-ઓડકાર આવવાથી
વાયનિમગેણું–વા છુટવાથી
ભમલીએ-ચકરી આવવાથી
પિત્તમુચ્છાએ-પિત્તવ. મૂછ આવવાથી
સુહમેહિ-સુમ અ ગસ ચાલેહિ-અગ
ચાલવાથી
ખેલસ ચાલેહિ -બડખો દિમિ ચાલેહિ-કષ્ટિ ચાલ
આવવાથી
એવભાઈઓહિ-એ વગેરે આગાહિ–આગા વડે
અભ-અખડિત અવિરાણિઓ-અવિરોધિત
હુજ-હે
મે-મારો ઉમ-કાઉસગ્ન
જાવ-જ્યા સુધી
અહિતાણું-અરિહ તને
ભગવતાણુ-ભગવાનને નમુક્કારેણુ-નમસ્કાર વડે
ન પારેમિ-ન પારૂ તાવ-ત્યા સુધી
કાય કાયાને ?
કાણે -એક થાનકે
વાથી

·૧૩
માણેણુ-મનપણે બાણ-ધ્યાન વડે
}અપાયુ-પિતાને
સિરામિ-સિરાવુ છુ
વાકયાર્થ
અન્નત્થ એટલે જે બાર આગાનું વર્ણન કરેલુ
છે તે બાર આગાર સિવાય બીજે સ્થાનકે કાયાના વ્યાપા
અને ત્યાગ કરૂ છે તે બાર આગારોના નામ નીચે પ્રમાણે
જશુ વ્યા
ઉચે શ્વાસ લેવાથી, નીચે સ્વાસ મુકવાથી,
ઉધરસ આવવાથી, છીક આવવાથી, બગાસુ આવવાથી,
ઓડકાર આવવાથી, વા
સચરવાથી, ચકરી આવવાથી
પિત્ત પ્રકોપથી મૂર આવવાથી, સૂક્ષ્મ રીતે શરીર
હલાવવાથી, સૂક્ષમ રીતે બડખે આવવાથી, સૂક્ષ્મ રીતે દ્રષ્ટિ
ફેરવવાથી
એવભાઈએહિ આગારેહિ એ પૂર્વોકત આગારે
ઉપરાંત બીજા ચાર આગારો અગ્નિના ઉપદ્રવથી બીજે
સ્થાનકે જવું પડે, તથા વીજળીના પ્રકાશથી વા વગેરે
ઓઢવા પડે છે ૧ છે ખીલાડી ઉંદર વગેરે આડા ઉતરતા
હેય, અથવા પદ્રિય જીવનું છેદનદન થતુ હોય
૨ | અકસ્માત્ ચારની ધાડ પડે અથવા રાજાદિના
ભયથી બીજે સ્થાનકે જવુ
પડે ૩ સિહ વગેરે
ઉપદ્રવ કરતા હોય અથવા મદિ દશ કરતા હૈય,
અથવા ભીત પડતી હોય તે બીજે સ્થાનકે જવું
પડે ! જ !

·અભાગે અવિરહિએ હુજ એ કાઉસગે –
ઉપરના મેળ આશરેથી મારે કાઉસગ અખડિત અને
અવિરાધિત હે ને
જાવ અરિહંતાણુ ભગવ તાણ નમુક્કારેણ
ન પારેમિ-પા સુધી અરિહંત ભગવતને નમસ્કાર
કરવાવડે કાઉંસગે ન પાસે
તાવ કાય ઠાણેણ મેણેણુ બાણેણં અપાણ
વિપિરમિન્યા સુધી મારી કાયાને સ્થાનકે, મનવડે,
ધ્યાનવડે, મિરાવુ છુ
પ્ર કાઉસગ્નમાં કેટલા દેશ જવાના છે?
ઉ૦ કાઉસગ્નમાં ૧૯ રે જવાના છે તે નીચે
પ્રમાણે છે
૧) ઘેડાની પેઠે એક પગ ઉંચે રાખે, વાકા પગ રાખે
તે ઘોડકદેષ
રિ જેમ વાયરાથી વેલડી હાલે તેમ શરીરને પૂર્ણા
તે લતાદેષ
[3] થાભલા પ્રમુખને એઠી ગણ દઈ બેમેતે સ્ત ભાદિષ
[૪] ઉપર મેડી અથવા માળ હોય તેને મસ્તક ટકાવી
બેસે તે માળદોષ
પિ ગાડાની ઉધન પડે અગુઠા તથા પાણી મેળવીને
પગ રાખે તે ઉદ્ધિ દોષ
( નિગડ ( બે )માં પગ રાખ્યાની પદે પs -
હાળા રાખે તે નિગડદોષ

·[૭] નગ્ન ભિલડીની પેઠે ગુહ્ય સ્થાને હાથ રાખે તે શ- ખરીદોષ 4િ) ઘોડાના ચેકડાની પેરે હાથ રહરણ યુક્ત આગળ ખે તે ખલિફાષ [૯] નવપરિણીત વધુની પેરે માથું નીચુ રાખે તે વધુદેષ [૧૦] નાભિની ઉપર અને ઢીચણથી નીચે લાબુ વસ્ત્ર રાખે તે લત્તરદેશ [૧૧] ડાસ મચ્છરના ભયથી, અજ્ઞાનથી અથવા લજજાથી હૃદયને આચ્છાદન કરી સ્ત્રીની પેરે ઢાકી રાખે તે સ્તનદોષ [૧૨] શીતાદિકના ભયથી સાધ્વીની જેમ બન્ને સ્કપ ઢાકી રાખે એટલે આખુ શરીર આચ્છાદન કરે તે સતિષ છે [૧૩] આલા ગણવાને અથવા કાઉસગની સંખ્યા ગણ- વાને અસુવિ તથા પાપણના ચાળા કરે તે ભમુહ- ગુલિ દેષ [૧૪] કાગડાની માફક ડેાળા ફેરવે તે વાયસરોષ [૧૫] પહેરેલા વસ્ત્ર જૂ અથવા પરસેવાના મલિને થવાના ભયથી કેઠની પેરે ગોપવી રાખે તે કપિથે દેવ [૧૬] યક્ષાશિતની પરમાણુ ધુણાવે તે શિરક પદેષ [૧૭] મુંગાની પેઠે હુ હુ કરે તે મૂકષ [૧૮] આલા ગણતા મદિરા પીધેલની માફક બડબડાટ કરે તે મદિરાદેષ [૧૯વાનરની પેરે આસપાસ જોયા કરે અને એણપુટ હલાવે તે પસ્યદેવ

·લાગસ્સસૂત્ર યા નામસ્તવ
પ્ર. લેગસ્સને શું કહેવાય છે?
ઉ૦ લેગસને ચઉવિસલ્ય, ચતુર્વિશતિ સ્તવન અથવા લે
કામ એવા ત્રણ નામથી ઓળખાય છે
લોગસ્સ ઉmઅગરે, ધમ્મતિથ્થય જિણે,
અરહિતે કિન્નઈસ, ચઉવીસ પિ કેવલી the
ઉસભામજિઅ ચ વદે, સભવમણિ દણ સમચ,
પઉમ૫હ સુપાસ, જિણ ચ ચદBહ વદ (t
સુવિહિચ પુખુદત, સીઅલ સિજજ સવાસુપુજજ ચા
વિમલમણુત ચ જિણ ધમ્મસતિ ચ વરદામિ પર
કુથ અર ચ મલ્લિ, વદે મુસુિવય નમિણિચ,
વામિ રિનેમિ, પાસ તહ વધુમાણ ચ
એવામએ અભિથુઆવિયરયમલા પહિણજરમરણ
ચઉસિપી જિણવર, તિસ્થયરામે પાસિયતુ પા
કિતિયવદિયમહિયા, જે એ લેગસ ઉત્તમાસિદ્ધા,
આરૂ બહિલાર્ભ, સમાહિતરમુત્તમ દિતુ. આવા
ચદે નિમ્મલયર, આઈએસુ અહિય પયાસયરા
સાગરવરગ ભીરા, સિદ્ધા સિદ્ધિ મમ દિસતુ રાણા
In
લોગસ્પોકને વિષે
ઉજજો અગરે વતન કરનાર

·ધમેતિસ્થીરે-ધર્મતીર્થના જિ-જિનેને
કરનાર અરિહતે-અરિષત ભગવાનને
કિન્નઈમ્સ-હું સ્તુતિ કરીશ ચઉવિ પિ-ચોવીસે પણ
કેવલી-કેવલી ભગવાનને ઉસભામજિઅ-શ્રી કષભ
ચ-અને
દેવ તથા અજીતનાથને
વ દેવાદુ છુ
સ ભવમણિ દણ સભ
સુમઈ-સુમતિનાથને
વનાથ તથા અભિન ન
પઉમપહ-પદ્મપ્રભુને
સુપાસ-સુપાશ્વનાથને
ચ પહ-ચકપ્રભુને સુવિહિ-સુવિધિનાથને
મુદ્દત-પુષુદત(બીજુ નામ સિલસિજજ સ-શીતળ
વાસુપુજજ વાસુપૂજ્ય સ્વામિ
તથ શ્રેયાસનાથ
વિમલસણત-વિમળનાથ જિણ-જિનને
તથા અનતનાથને ધન્મ -ધર્મનાથને
સતિ-શાતિનાથને
કેશુ-કશુનાથને
અર–અરનાથને
મલ્લિ-મલિનાથને
મુણિમુત્રય-મુનિસુવ્રતસ્વામિ નમિ જિનેમિનાથને
રિકનેમિ-અરિષ્ટનેમિને પાસ-પાર્શ્વનાથને
( તહ-તેવી જ રીતે
વ૬માણુ-વર્ધમાનવામિને એવ-એ પ્રમાણે
મએ-એ
અલિથુઆ——વ્યા
વિય–ટાળ્યા છે રયમલા-રજને છે.
નાથ

·માં શ્રેષ્ઠ
પણુ-વિશે ક્ષય કર્યો છે
જરમરણ-જરા અને મરણ
જિણવા-સામાન્ય કેવળી તિર્થયા-તીર્થંકર
એ-મને
૫મીયતુ-પ્રસન્ન થાઓ કિતિય-તવ્યા છે.
વદિય-વધા છે મહિયા-ક્યા છે
જેએ—જેઓએ
લોગસ્સ-લાકમાં
ઉત્તમા ઉત્તમ
સિધ્ધા-સિદ્ધ થયા છે
આગ-આરોગ્ય બહિલાભાધિબીજને
સમાહિવર-ઉત્તમ સમાપિ ઉત્તમ - શ્રેષ્ઠ લાભ
દિનુ-આપે
ચ સુ-ચક્રથી
નિમ્બલરા-અતિનિર્મળ આઈએસુ-સૂર્યના સમુહથી
અહિય-અધિક
પયસિયારા-પ્રકાશ કરાશ
સાગરવર-સ્વયભરમણ સમુદ ગભીરા-ભીર
સિંધ્ધા-હ સિદ્ધો સિધિ-મેલ
મમ–મને
દિસતુ-આપે

·તીર્થંકરનું નામ પિતા માતા જન્મસ્થાન [ લાછન શરીર ધનુષ વર્ણ આયુષ્ય ૧ ઋષભદેવ ૨ અજિતનાથ અભવનાથ સુવર્ણ ૮૪ લા મ. સુવર્ણ કર લા ૫ સુવર્ણ ૬૦ લો , સુવર્ણ ૫૦ લા પૂ. સુવર્ણ (૪૦ લા ૪ અભિનંદન નાભિ મદેવા ! અયોધ્યા વૃષભ ૫૦૦ જિતશત્રુ ! વિજયા અયોધ્યા હસ્તી જિતારિ સેના શ્રાવતિ અશ્વ ૪૦૦ રવર સિતાથી અધ્યા વાનર ૨૫૦ મેઘરથ સુમ ગલા અયોધ્યા દૌન્ચ સસીમા કૌશબી પા ૨૫૦ સુપ્રતિક મુવી કાશી સ્વસ્તિક ૨૦૦ મહાસેન લક્ષ્મણા ચંદ્રપુરી ચક ૧૫૦ સુપ્રીવ <1માં કાકડી મર ૧૦૦ સુમતિનાથ ૫. Sાપ્રભ त F ૩૦ લ ૫ સુપાર્શ્વનાથ સુવર્ણ ૨૦ લા ૫ ચંદ્રપ્રભ ૮ ત ૧૦ લા ૫ સુવિધિનાથ ત K ૨ લા ૫ ૧૦ શીતલનાથ દેવ dat ભદિપુર | શ્રીવત્સ સુવર્ણ ૧ લી છે.

·૧૮
પણુ-વિશે ક્ષય કર્યો છે જરમરણ-જરા અને મરણ
જિણવરા–સામાન્ય કેવળી તિસ્થયરા-તીર્થકરો
મા શ્રેય
પસીયતુ-પ્રસન્ન થાઓ કિતિય-સ્તવ્યા છે
વદિય-વાદ્યા છે
મહિયા-પૂજ્યા છે
જેએ-જેઓએ
લેગસ્સ-લાકમાં
ઉત્તમ-ઉત્તમ
સિધ્ધા-સિદ્ધ થયા છે
આગ-આરોગ્ય બહિલાભ-બાધિબીજનો *
સમાહિ-વર-ઉત્તમ સમાધિ ઉત્તમ શ્રેષ્ઠ (લાભ
દિનુ-આપે
ચ સુ-ચક્રથી
નિલયરા-અતિમિળ આચ્ચે સુ-સૂર્યના સમૂહથી
અહિય-અધિક
પચાસચરા-પ્રકાશ કરનારા
સાગરવરસ્વયભરમણ સમુદ્ર ગ ીરાગ ભીર
સિધ્ધા-ડે સિદ્દો સિધિ-મેલ
મમ-મને
દિસતુ-આપ

·તારનું નામ પિતા માતા જ મસ્થાન } લાંછન सरी ધનુષ વર્ણ આમુખ ભદેવ ૫૦૦ અજિતનાથ ૧૦ ૨ નાભિ મહેવા અાપ્યા જિતશત્રુ વિજયા અયોધ્યા જિતારિ સેના શ્રાપ્તિ સંવર સિવાથી અખા ભવનાથ સુવર્ણ ૮િ૪ થી ૫. સુવર્ણ કરે છે કે, સુવર્ણ સુવર્ણ ૫૦ લા , સુવર્ણ ]૪૦ લા , અભિનંદન વાનર ૩૫૦ ૧૯ સુમતિનાથ ૫ મેપરથ ૩૦૦ સમગલા અયોધ્યા સુતીમા કૌશબી પદ્મપ્રમ ૬ શ્રીધર ૫ ૭૦ લા , ૨૫૦ સુપાર્શ્વનાથ સુપ્રતિક સ્વસ્તિક ૨૦૦ સુવર્ણ ૨૦ લા ૫ ૨ કપ્રભ ૮ મહાસેન લમણા ચક્યુરી ચક ૧૫૦ ૧૦ લા ૫ * સુવિધિનાથ સુમીવ રામ કાકડી મગર “ત ૨ લો , કમ શિતલનાથ ના ભદિસપુર ! બીવસ ૯૦ ! સુવર્ણ ૧ લા ·૧૨ - ૧૩ સુવર્ણ સુવર્ણ ૧૫ ૧૭ વિચ્છરાજ | વિષ્ણુ | સિંહપુર ગે ૮૦ શ્રેયાસનાથ સુવર્ણ ]૮૪ લા ૧ વાસુપૂજ્ય રકત જયા સુપૂજ્ય ચપી કુતવમાં વિમલનાથ કપિલપુર ! ભૂડ સુવર્ણ ]૦ લા ૩૦ લા ૧. સિંહસેના અપા સુયા સિંચાણે ૫૦ અને તનાવ ૧ લા ૧ જમનાથ ભાનું N સુરતા પુર Yo અચિર હસ્તીનાપુર મૃગ વિશ્વસેન ૧ લા ૧ સુવર્ણ શાંતિનાથ ભાર શ્રી ૩૫ સુવર્ણ ૫ લા ૧ સુરે યુનાથ સુદર્શન નંદાવર્તી ૩૦ દેવી સુવર્ણ અરનાથ ૮૪ હજાર ૧ પ્રભાવતી/ મિથિલા અશ્વિનાથ કલ ૫૫ - 1 ૨૫ મુનિસુવત સુમિત્ર 5s રાજગુઉં, કાચબો ૨૦ શ્યામ વિજય નમિનાથ ૬ સુવર્ણ ૧- હા મિથિલા નીલકમલ ૧૫ ૧ નેમનાથ સમુદ્રવિજ્ય} રિવા શૌર્યપુર આમ પાર્શ્વનાથ અશ્વસેન વામાં કાશી ૯ હાથ નીલ વર્ધમાન સ્વામી સિદ્ધાર્થ શિલા ચિકુડ ૧૮ ૨૦ ૨૧ શખ ૨૨ ૧૦૦ વર્ષ t હાથ સુવર્ણ

·કરેમિ ભંતે સૂત્ર વા સામાયિકનું
પચ્ચખાણું
કરેમિભક્તિ સામાઈએ, સાવજે બેગ પચ્ચકખામિ,
જાવનિયમ પજજુવાસામિ, દુવિહ, તિવિહેણ,
મણ, વાવાએ, કાણુ, ન કરેમિ, ન કારમિ,
તસ્સ ભતે પડિક્કમામિ, નિંદામિ,
ગરિહામિ, અપ્યાણ સિરામિ
અર્થ,
કરેમિ-કરુ છુ
ભ તે-હે ભગવન
સામાઇ-સામાયિક માવજજ-પાપકારી
ગગને
પચ્ચખામિ-પચ્ચખાલ
નિયમ-નિયમને જાવ-જ્યા સુધી કરુ છુ
પજજુવાસામિ પપાસું આવું દુવિહ–બે પ્રકારે
તિવિહેણુ-રણ પ્રકારે મણેણુ-મને કરી
વાયએ-વચને કરી કાએણ-કાયાએ કરી
ન કરેમિ-ન કરુ ન કારમિ-ન કરાયું
તમ-તે (પૂ કરેલ પડિકમામિ-પાછા હઠું છું
અપરાધ થકી) નિ દામિ-આત્મશા નિર્દુ છુ
ગરિહામિ-ગુરુશાને વિશેષ અપાયું–મારા આત્માને,
નિંદુ છુ સિરામિ-પાપ થકી તૈસ

·૨૧ * વાકયાર્થ કમિભ તે મામાઇઅ હે ! ભગવત, હું (રાગના અભાવરૂપ જ્ઞાનાદિ ગુણના લાભ રૂપ) સામાયિક કરુ સાવજભગ પચ્ચખામિ-પાપયુક્ત વ્યાપારનું પચ્ચ ખાણ કરુ છુ નિષેધ કરુ છું જાવનિયમ પશુવામામિ-જ્યા સુધી તે નિયમનું સેવન કરું ત્યા સુધી, વિહ-બે પ્રકારે કરવું, કરાવવું છે તિવિહેણ -ત્રણ પ્રકાર (મન, વચન, કાયા૩૫) મણ, વાયાએ, કાણું -મન, વચન અને કાયાવડે (એમ એ ર૪ ઓગ), તકમિ, નકારમિન કરું તથા ન કરવુ તસભા તેહે ભરાવત! તે સધી પડિસ્કમામિ તિ દામિ-પૂર્વે કરેલા અપરાધને હું પ્રતિ કર્મ નઆત્મસાક્ષીએ નિદુ છું ગરિધમિ-ગુરુસાણીએ વિશે નિંદુ છુ અખાણ સિરામિઆત્માને પાપથી વિમરાવું છું –આ સુખ ઘણું અમૂલ અને રામ છે વાસ્તવિક રીતે કહીએ, તે તે ગુદ્ધિસહી સૂત્ર છે તેનું પૃથકકરણ કરવાથી આપણને તે જણાશે કરીમભતે સામાયિકા મકશુદ્ધિ તથા વિનય- શુદ્ધિ જણાય છે સાવજ જેગ પખામમાં પ્રતિષ્ઠા-

·૨૩
શુદ્ધિ બતાવી છે જવા નિયમ પજજુવાસામિમાં કાળશુદ્ધિ
તથા ઉપાસના શુદ્ધિ માલમ પડે છે દુવિણ તિવિહેણમા
કેશુિદ્ધિ પરખાવી છે મણે વાયાએ કાએ મા ગ
શુદ્ધિ સૂચવી છે નકરેમિ નકારેમિમાં કરણશુદ્ધિ એળ
ખાવી છે તથા તમ્બભતે પડિકમામિ નિ દામિ ગારિહામિ
અWાણ સિરામિમા ભાવશુધ્ધિ મઝહી છે આ પ્રમાણે
આખુ કમિભતે સૂર શુદ્ધિગ્રાહી છે માટે તે ઉપર અતિ
શય ચિતવન-મનન કરવું, જેથી હૃદયશુદ્ધિ થશે અને
આત્માભિમુખ થવાશે
' ટિપ્પણ-કોટિ શબ્દને અર્થ કોડ થાય છે, તેમ
હદ અથવા છેડા પણ થાય છે
સામાયિક પારવાનું સૂત્ર
સામાઈઅ વયજુર્વે, જાવમણે હેઈ નિયમ સમજુત્તો,
છિન્નઈ અસુહ કમ્મ, સામાઈઅ જત્તિઓવારા ઇલ
સામાઈઅમિઉકએ, સમણો ઇવ સાવઓહવઈ જહા,
એએણુ કારણેણ, બહુસો મામઈઆ કુજારા
સામાયિક વિધિ લીધુ, વિધિ પાયું, વિધિ કરતા જે કઈ
અવિધિ હુ હેય, તે સવિ હુ મન વચન કાયાએ
કરી મિચ્છા મિ દુક્કડ ||
ગબાઈ
મામાઇઅવય–સામાયિક જુનો–મહિત

·२४ - વ્રતથી જાવ -જ્યા સુધી મણે–મનમા હોઈ-હેય નિયમસ જુવો–નિયથી છિન્નઈ–વેદાય છે યુક્ત અમુહ-અશુભ મામાઈય–સામાયિક જત્તિ આવારા જેટલીવાર સામાઈઅમિ-સામાયિક ઉ–વળી કએ કર્યો તે એમણે ઈવ–સાધુની પેઠે સાવઓ-શ્રાવક હવઈ હોય જહાજે માટે એએણુ-એ કારણેણુ–કારણથી બહુસે–દુવાર કુજા–કરવું વાકયાર્થ સામાઇઅવયજુનો--મામાયિકવ્રતથી યુક્ત જાવમણે હાઈ નિમમ જુત્ત—ત્યા સુધી મને તે નિયમથી સ યુક્ત હોય છિન્નઈ અમુહ કેમ્પ-અશુભ કર્મને ઉછેદ કરે મામાઈઅ જતિઆવારા-જેટલીવાર સામાયિક કરે તેટલીવા મામાઇઅ મિ ઉ એ—જે માટે સામાયિક કરતી વખતે મમણે ઇવસાવએ હવઈ જલ્ફ-શ્રાવક માધુસમાન હેર એએનું કારણ તે કારણથી બહુ મામાઈએ કજજા–બહુ વાર સામાયિક કરવું સામાયિક વિધિ લીધુ, વિધિ પાર્ક, વિધિ કરત જે કઈ અવિધિ હુએ હેય તે સવિ અને વચન

·૨૫
કાયાએ કરી મિચ્છા મિ દુક્કડ-સામાયિક પ્રત વિધિથી
લેતાં, વિધિથી પાળતા જે કઈ અવિધિ થયું હોય, તે સર્વ
માટે હુ મન, વચન અને કાયાએ કરી મિમિ દુકડ
દેઉં છું અર્થાત્ અવિધિ દોષમાં સર્વ પાપની હુ માફી
માગી લઉં છું
૦. મન, વચન અને કાયાના કેટલા જેવું છે? અને તે
કયા કયા તે કહે
ઉ સામાયિકવતમાં ૩ર છેષ બતાવવામાં આવેલા છે, તે
સર્વે ને સામાયિકવત પાળવુ તે દોષ નીચે
પ્રમાણે છે-
મનના દરા–૧) વેરી દેખી હેપ કરે, (૨) અવિવેક ચિતવે,
(૩) અર્થ ન ચિતવે, (૪) મનમા ઉદ્વેગ ધરે,
(૫) યશની વછના કરે, (૬) વિનય ન કરે,
(૭) ભય ચિતવે, (૮) વ્યાપાર ચિતવે,
(૯) ફળને સદેહ રાખે, (૧૦) નિયાણ કરે
વચનના દશ-૧) કુવચન બોલે, (૨) હુકારા કરે, (૩) પાપ
આદેશ આપે, (૪) લવારા કરે, (૫) કલહ
કરે, (૬) આ જાઓ કહે, (૭) ગાળ બેલે,
(૮) બાળક માટે, (૯ વિકથા કરે, (૧૦)
હામ કરે
કાયાના બાર-(૧) આસન ચપળ હેય, (૨) ચારે દિશાએ
જુએ, (૩) સાવદ્ય કામ કરે, (૪) આળસ
મરડે, (પ) અવિનયે બેસે, (૬) હુ લેખ

·તા
બેસે, (૭) મે ઉતારે,(૮) ખરજ ખણે, (
પગ ઉપર પગ ચઢાવે, (૧૦) અગ ઉઘાડુ
મૂકે, (૧૧) અગ હાકે, (૧૨) ઊંધે
તો ક –આ સર્વે દેષ સામાયિકમ અયતનાથી લાગે
T
તે તજવા
સ્થાપનાચાર્ય
પ્ર સામાયિક કરતી વખતે સ્થાપનાચાર્ય સ્થાપવામાં
આવે છે, તેને હેતુ શું છે?
ઉ૦ સામાયિકની ધાર્મિક મગળ ક્રિયા કરતી વખતે
સ્થાપનાચાર્ય સાક્ષીભૂત તરીકે સ્થાપવામાં આવે છે જે
ગુરુ મહારાજની હાજરી હોય તે સ્થાપનાચાર્યની જરૂર
નથી તેમની ગેરહાજરીમાં પુસ્તક સાપડા પર મૂકી
તેમાં આચાર્ય મહારાજની ભાવના ભાવવી
ભાવથી આપણે
વ્યવારમાં શું જોઈએ છીએ ? વ્યવહારમાં પણ સાક્ષી
શખવાથી કાર્યની નિશ્ચલતા થાય છે, તે પછી આવા
ધામિક મગળકાર્યમા સ્થાપનાચાય ની સાક્ષીથી ધર્મ
માગ માં થવાય તે દેખીતુ છે વળી ગુરુ મહારાજની
તેમા ભાવના કરવાથી આળસ, પ્રમાદાદિ દેપોથી વિરકત
થવાય છે અને સ્થાપનાચાર્ય સાક્ષીભૂત હોવાથી ધમ
માર્ગમાં અતિરિકત થવાય છે આથી ગુરુમહારાજની
ગેરહાજરીમાં સ્થાપનાચાર્યની સ્થાપના કરવામા આવે છે

·ઉપકરણ
પ્ર. સામાયિકમ કયા કયા ઉપકરણે જોઈએ અને
તે શાથી તે કહે
ઉ. ચરવળે, કટાસણું, મુહપત્તિ, પુસ્તકાદિ, સ્થાપના
ચાર્ય વગેરે
ચરવળ રાખવાનું
બજન એ છે કે તે
ભૂમિ આદિ પ્રમાર્જન કરવાનું તેમજ નિર્દોષ જતુઓને
બચાવવાનું સાધન
અને
રજેહરણ પણ
કહેવાય છે રજોહરણને અર્થ એ થાય છે કે તેને બાહ્ય
દષ્ટિથી જોઈએ તે તે રજન એટલે ધૂળનું હરણ કરે છે
એટલે ધુળ દૂર કરે છે અને અભ્યતર દ્રષ્ટિથી જોઈશું તે
તે કમ રૂપી રજને દૂર કરે છે
કટાણું –કટ એટલે માડી અને તેનુ આસન તે
કટાસણ, તેનો મૂળ અર્થ તે થાય છેછેવટે તે ઉનનું
હેવું જોઈએ તે ઉપર છવજતુ ઓછા આવવા સભવે છે,
તેમજ ભરાઈ રહેવાને સભવ ઘણે એ છે કમ
લગભગ એક ગજ કે દેઢ હાથ લાવ્યું અને સવા હાથ
પહેલુ હોય છે
મુહપત્તિ—મુહપત્તિ એટલે મુખવા મુખની આડે
રાખવાનું વસ સામાયિકમાં ઉચ્ચાર કરતી વખતે
મુહપતિ મુખથી ચાર આગળ છેટે રાખવી આથી જ્ઞાન,
જ્ઞાની અને સાનેપકરણને શુક ન ઉડે આથી વિનય સચ
*

·વાય છે અને આશાતનાથી બચાય છે
વળી મુહપતિને
ઉપગ રાખવાથી ત્રસ જીવેની પણ હાનિ થતી બચી
જાય છે મુહપત્તિના ૫૦ બેલ છે, તે બોલ સાથે મુહ
પતિ પડિલેહવી જોઈએ
પુસ્તકાદિ–પુસ્તક, માપડે,
નવકારવાળી આદિ
સાપને
સામાયિક કરતા પહેલા સાથે રાખવા,
જેથી
લેવા માટે ઊઠવું પડે નહિ, કારણ કે સામાયિકમાં બેઠા પછી
ઉઠાતુ નથી
પ્ર. ઉપકરણ એટલે શું ?
ઉ જે ઉપકારના કારણે છે તે ઉપકરણ કહેવાય છે
મુહપત્તિના ૫૦ બોલ
પ્ર૦ મુહપત્તિના ૫૦ બોલ કયા?
ઉ૦ મુહપતિને બને બાજુ જતા બેલવું કે“સૂર અર્થે
તત્વ કહી મહું” ડાબે હાથે ખ ખેરતા બોલવું કે
“સમ્યકત્વ મેહનીય, મિશ્રમોહિનીય, મિથ્યાત્વમેહનીય,
પરિહરુ “જમણે હાથે ખરતા બોલવું કે છે કામરાગ,
સ્નેહરાગ, દ્રષ્ટિરાગ પરિહરુ” જમણા હાથમાં લઇ લેતા
બોલવું કે “સુદેવ, સુગુરુ, સુષમ આદ; જમણા
હથથી દૂર કરતા બોલવું કે “કુદેવ, કુગુરુ અને કુધર્મ
પરિહરુ” ડાબે હાથે પડિલેહતા બાલવું કે “
'જ્ઞાન, દર્શન,
ચારિત્ર આદરું, જ્ઞાનવિરાધના,
ચારિત્ર
વિરાધના પરિફ મનમુક્તિ, વચનગુતિ આદરુ, મન
દર્શનવિરાધના,

·૮૮
ભાયા
1.
૬૩ કાયાઇડ પરિહરુ” ડાબી ભુજાએ પડિલેહતા બેલડું
કે “હાસ્ય, તિ, અતિ પરિહરૂ” જમણી ભુજાએ પડિ
લેહતા બેલવું કે “ ભય, શોક, દુર્ગછા પરિહરૂ” મુખે
પિડિલેહતા બેલડુ કે રસગારવ, અદ્વિગારવ, શાતાગારવ
પરિહરુ” હદયે પડિલેહતા લખ્યુ કે માથાશય,
મિથ્યાત્વશય પરિહરુ” ડાબેખબે પડિલેહતા બોલવુ કે
“ક્રોધ, માન પરિહરુ” જમણે ખભે પડિલેહતા બોલવું
લભ પરિહરુ” ડાબે પગે પડિલેહતા
બોલવુ કે “પૃથ્વીકાય, અપકાય; તેઉકાયની જયણા કરુ”
જમણે પગ પડિલેહતા બલવુ કે
વાયુકાય, વનસ્પતિ-
કાય, ત્રસકાયની જયણા કરુ” મસ્તકે પડિલેહતા બેલિવું
કે “કૃષ્ણલેશ્યા, નીલલેશ્યા, કાપેલેસ્થા પરિહરુ
સામાયિક લેવાને વિધિ
ઠવર્ણપર પધરાવેલા સ્થાપનાચાર્યજી ન હોય તે
ઉચે સ્થાનકે પુસ્તક આદિ જ્ઞાન, દર્શન કે ચારિત્રનુ ઉપ
કરણ મૂકીને, શુદ્ધ વસ્ત્ર સહિત થઈ, કટાસણુ પાથરી,
ચર, મુહપતિ ડાબા હાથમાં મુખ પામે રાખી, જમણે
હાથ ઉ સ્થાપના સન્મુખ રાખી, એક નવકાર તથા
પરિદિઆ સૂત્ર કહેવા પછી ખમાસણ દઈ, ઈરિયાવહિય સૂત્ર,
તસઉત્તરી, અન્ની મસિએણે કહી એક લેમ્સ
(“ચદેસુ નિમ્મલયર” સુધી) અથવા ચાર નવકારને
કાન્સ કરે અને “નમે અરિહતાણ” એ પદ
બેલી કાત્મ પારીને પ્રગટ, લેગસ કહે પછી

·વાય છે અને અશાતનાથી અચાય છે વળી સુહપતિને
ઉપયોગ રાખવાથી ત્રસ જીની પણ હાનિ થતી બચી
જાય છે મુહપતિના ૫૦ બોલ છે, તે બેલ સાથે મુહ
પત્તિ પડિલેહવી જોઈએ
પુસ્તકાદિ-પુસ્તક, માપ,
નવકારવાળી આદિ
સાઇને સામાયિક કરતા પહેલા સાથે રાખવા, જેથી તે
લેવા માટે ઊઠવું પડે નહિ, કારણ કે સામાયિકમાં બેઠા પછી
ઉઠતું નથી
પ્ર. ઉપકરણ એટલે શું ?
ઉં. જે ઉપકારના કારણે છે તે ઉપકરણ કહેવાય છે
મુહપત્તિના ૫ બોલ
મe મુહપત્તિના ૫૦ બેલ કયા?
ઉ૦ મુહપત્તિને બન્ને બાજુ જતા બોલવું કે“સૂર અર્થ
તત્વ કહી મ” કાબે હાથે ખ ખેરતા બાલવું કે
“સમ્યકત્વમેહનીય, મિશ્રમેહનીય, મિથ્યાત્વમેહનીય,
પરિહરુ' “જમણે હાથે ખ ખેરતા બોલવું કે “કામરાગ,
નેહરાગ, દ્રષ્ટિરાગ પરિંહરુ” જમણા હાથમા લઇ લેતા
બેલિવું કે “સુદેવ, સુગુરુ, સુધર્મ આદરૂ” જમણુ
હથથી દૂર કરતા બલવું કે “કુદેવ, કુગુરુ અને કુધર્મ
પરિહરુ” ડાબે હાથે પડિલેહતા બાલવું કે “જ્ઞાન, દર્શન,
ચારિત્ર આદ, જ્ઞાનવિરાધના, દર્શનવિરાધના, ચારિત્ર
વિરાધના પરિહરુ મનગુપ્તિ, વચનગુપ્તિ આદ, મને

·દડ કાયાદડ પરિહરું” ડાબી ભૂજાએ પડિલેહતા બલવું કે “હાસ્ય, રતિ, અરતિ પરિહરું” જમણી ભુજાએ પડિ લેહતા બલવું કે “ભય, શોક, દુગચ્છા પરિહરૂ” મુખે પડિલેહતા બોલવું કે “રસગાસ્વ, ઋતિગારવ, શાતાગારવ પરિહરુ” હદયે લેહતા છેલવું કે 'માયશહ, મિથ્યાત્વશય પરિહરુ” ડાબેખબે પડિલેહતા બેલિવું કે “ક્રોધ, માન પરિહરુ ” જમણે ખભે પડિલેહતા બાલવું લભ પરિહરુ” ડાબે પગે પડિલેહતા બોલવુ કે “પૃથ્વીકાય, અપકાય, તેઉકાયની જયણા કરું” જમણે પગે પડિલેહતા બાલવુશ્કે વાયુકાય, વનસ્પતિ- કાય, સકાયની જયણા કરુ”-મરતકે પડિલેહણા બેસવુ કે “કૃષ્ણલેસ્પા, નીલહેચ્છા, કાપાતલેશ્યા પરિહરુ” સામાયિક લેવાને વિધિ કે “માયા (k ઠવણપર પધરાવેલા સ્થાપનાચાર્યજી ન હોય તે ઊંચે કથાનકે પુસ્તક આદિ જ્ઞાન, દર્શન કે ચારિત્રનું ઉપ- કરણ મૂકીને, શુદ્ધ વસ્ત્ર સહિત થઈ, કટાસણું પાથરી, ચરવળ, મુહપત્તિ ડાબા હાથમાં મુખ પાસે રાખી, જમણે હાથ હવે સ્થાપના સન્મુખ રાખી એક નવકાર તથા પચિદિએ સૂકહેવા પછી ખમાસમણ દઈ, ઈરિયાવહિય સૂત્ર, તરસરી, અન્નાથ ઊસિએણું કહી એક લોગસ (“ચદેસુ નિમ્મલયરા” સુધી) અથવા ચાર નવકારને કાયોત્સર્ગ કરે અને “નમો અરિહતાણ બેલી કાત્સગ પારીને પ્રગટ લેગસ્સ કહે પછી

·No text on this page.

·૩૧
ભગવન્! મુહપત્તિ પડિલેહુ?” “ઈચ્છ” કણ મુહપત્તિ
પડિલેહવી, પછી ખમાસમણ દઈ, “ઈચ્છાકારેણ સદિસહ
ભગવન્! સામાયિક પારુ, “યથાશકિત” પછી ખમા-
સમણ દઈ “ઈચ્છાકારેણ સદિસહ ભગવન! સામાયિક
પા?” “તહરિ' કહી પછી જમણે હાથ ચરવળા ઉપર
અથવા કટાસણું ઉપર સ્થાપી એક નવકાર ગણું સામા-
ય વયજુત્ત કહી જમણે હાથ મુખ મમુખ રાખી એક
નવકાર ઘણો

·ખમાસમણ દઈ “ઈચ્છાકારેણ સદિસહ ભગવદ્ ! સામાયિક મુહપત્તિ પડિલેહુર” કહી કઈક વિરામ લઈ “ઈચ્છ” કહી પચાસ બેલ ચિતવવા સાથે મુહપત્તિ પડિલેહથી પછી ખમાસણ દઈ “ઈરછાકારેણ સાદિસહ ભગવન ! સામયિક સદિસાહુ, “ઈચ્છ” કહી, ખમાસમણ દઈ ઈછાકારેણ સાદિસહ ભગવન ! સામાયિક ઠાઉં? “ઈચ્છ” કહી બે હાથ જોડી એક નવકાર ગણી “ઈચ્છકારી ભગ- વન પસાય કરી સામાયિક દડક ઉચ્ચરાજી” કહી ગુરુ અથવા વડિલ હોય તે તેઓની પાસે કરેમિ ભંતે! ઉચ- રાવવુ નહિતર પિતાની મેળે કરેમિભતેને પાઠ બેલ, પછી ખમાસમણ દઈ “ઈચ્છાકારેણ સાદિસહ ભગવન! બેસણે સદિસાહુ?” “ઈચ્છ” કહી ખમાસમણ દઈ “ઈચ્છાકારેણ સાદિસહ ભગવન / બેસણે ઠાઉં !” “ઈચ્છ” કહી પછી ખમાસમણ દઈ “ઈચ્છારે સદિસહ ભગવન ! સજઝાય સદિસાહુ?” “ઈરછ ” કહી ખમાસમણ દઈ “ઈચ્છાકારેણ સદિસહ ભગવન ' સજઝાય કરે ?” “ઇચ્છ” કહી ત્રણ નવકાર ગણવા પછી બે ઘડી ધર્મધ્યાન કરવુ વિકથા કરવી નહી સામાયિક પારવાને વિધિ t ઉભા થઈ 'ખમાસમણ દઈ . ઈરિયાવહિય પડિકકમી, ત* ઉત્તરી, અન્નત્ય કહીં, એક લેગસ્સને કાત્સગ ચદેસુ નિમ્મલયરા ચરણ સુધી કરી, પારીને પ્રગટ લેગસ કહી ખમાસણ દઈ, ‘ઈરછાકારેણ સદિસહ

·ત
૩
ભગવાન ! મુહપતિ પડિલેહુ?” “ઈચ્છ” કહી મુહપત્તિ
પડિલેહવી, પછી ખમાસમણ દઈ, “ઈચ્છાકારેણ મદિરાહ
ભગવન! સામાયિક પારુ, “યથાશકિત” પછી અમા
સમણ દઈ “ઈચ્છાકારેણ સાદિસહ ભગવન ! સામાયિક
પાયું ?” “તહત્તિ” કહી પછી જમણે હાથ ચરવળા ઉપર
અથવા કટાસણ ઉપર સ્થાપી એક નવકાર ગણી સામાં
ઈય વયજુરો કહી જમણે હાથ મુખ મનુખ રાખી એક
નવકાર ઘણા

·સામાયિકનું ફળ
જે કમ કેટી વર્ષ સુધી તપ કરવાથી પણ છેઠી ન
શકાય તે કર્મ પણ એક ક્ષણ માસમાં ચિતની સમતા વડે
નિમ્ન થાય છે કે એક પુરુષ હમેશા લાખ ખાડી સુવ
શુંનું દાન કરે તે પણ સામાયિક કરનાર પુરુષની
તુય થતો નથી એક સામાયિક કરવાથી જેટલું પુણ્ય થાય
છે તેટલું પુણ્ય કદાચ થાવક, ભાવથી મેરૂ પર્વત જેટલા
સુવર્ણનું દાન કરે તે પણ થતું નથી એક સામાયિક કર
વાથી બાઈકુકડ, ઓગણસાઠલાખ, પશહજારનવસો ને
પરીશ તથા એક પોપમના આઠ ભાગ કરીએ તેવા
ત્રણ ભાગ એટલે કે ૯૨૫૨૫૨૫ આટલા પોપમનુ
દેવાયુષ્ય બધાય છે

·સામાયિક-સ્વરૂપ
=
સામાચિક–સમીક્ષા
પ્ર સામાયિકના અર્થ કહો
*
ઉ. સમ એટલે રાગદ્વેષના અભાવરૂપ આત્માના મધ્યસ્થ
પરિણામ થતા, આય એટલે જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રરૂપ
લાભ, ઇક એટલે ભાવ જે થાય તેને સામાયિક કહીએ
(૨) સાવદ્યાગ (પાપ વ્યાપાર ) ને ત્યાગ અને
નિરવધ રોગનું સેવન કરવાને જીવને પરિણામ થાય ત્યારે
સામાયિક કહેવાય છે (૩) સમ એટલે સરખુ એટલે
સર્વજીવ સાથે મંત્રીભાવ કરે છે જેનું લક્ષણ છે એ
જે લાભ તેને સામાયિક કહીએ (૪) જે મોક્ષ પ્રાપ્ત
કરવામાં જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રનું સરખું સામર્થ્ય

·પ્રાપ્ત કરાવે છે, તેને પણ સામાયિક કહીએ (૫) સામાયિક એટલે ન સારના સર્વ જાતના રાગ દ્વેષથી ઉપ- જતા પરિતાપને સમાળ દઈ શુદ્ધ જગાએ, શુદ્ધ વસ્ત્ર પહે, બે ઘડી સુધી સમાજના દરેક બ ધન દૂર કરી, જ્ઞા નાન દ, ધ્યાન, અધ્યયન, જાપ, ધર્મકથા વિગેરે પિતાની અધિકાર પ્રમાણે કરવું તેને પણ સામાયિક કહીએ આમ સામાયિકના વિવિધ પ્રકારના અર્થ થાય છે દુકામાં કહીએ તે સામાયિક એ સમતાનું વાહક, સરખાપાના ભાવનું પ્રેરક અને જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રને સામર્થ્યનું ઉત્પાદક છે પ્રના સામાયિક સૂત્રના પ્રણેતા કેણ છે? ઉ૦ આ સામાયિક સૂના-અર્થથી પ્રરૂપક શ્રી તીર્થંકર પ્રભુ છે, અને તેની રચના કરનાર શ્રી ગણધર પ્રભુ છે, અથૉત તે સર્વજ્ઞકથિત સૂગ છે પ્ર. સર્વજ્ઞ એટલે શું? ઉ૦ જેઓ નિકાળદર્શી છે તે જ સર્વજ્ઞ ગણાય છે અને જેઓ સર્વજ્ઞ હોય છે, તેઓ જ લેકાલેકના ભાવે (લેક અને અલકના) યથારિત, જેવા પિતાના જ્ઞાનમાં જુએ છે તેવા જ પ્રરૂપે (કહે છે પ્રત્યક્ષને પુરા પણ હોઈ શકે નહિ પ્ર સામાયિકના પથય શબ્દ અર્થ સાથે કહે ઉ૦ સામ, સમ, અને સભ્ય એ સામાયિકના પર્યાય શબ્દ છે (૧) સામ એટલે મધુર પરિણામ, (૨) આમ તો

·૨૫
ત્રાજવા જેવા સમ પરિણામ અને (૩) સભ્ય એટલે
ખીર અને ખાડ મળી જાય તેવા સમ પરિણામ
પ્ર સામાયિક વ્રત એટલે શું?
ઉં. આત અને ધ્યાનને ત્યાગ જેણે કરેલ છે, તથા
વચન અને શરીર સબ ધી પાપ વ્યવહારને જેણે ત્યાગ
કરેલો છે, એવા મનુષ્ય એક મુદ્દત પર્વત સમ ભાવમાં
રહેવું તે સામાયિકત કહેવાય છે
પ્ર સામાયિક કરવાની જરૂર શી?
ઉ૦ સામાયિક એ સવ સાવયોગની વિરતિરૂપ છે અને
તેનાથી ચારિત્રાચારની શુદ્ધિ થાય છે, તેથી તે કરવાની
અવશ્ય જરૂર છે
મક સામાયિકના પ્રકાર કેટલા અને તે કયા કયા છે?
ઉ૦ સામાયિકના બે પ્રકાર છે એક ઇત્વર અને બીજુ
થાવત્ કથિત ઈતર એટલે જે ઘોડા વખત સુધીનું
કહેવાય છે તે આ ગૃહસ્થનું વ્રત છે
એટલે જે આખી જિંદગી સુધી રહે છે, આ મુનિરાજે
માટે સમજવું
પ્ર સામાયિકના ભેદે કેટલા છે અને તેની સમજણ આપે
ઉ૦ સામયિકના ચાર લે છે (૧) શ્રુત સામાયિક (૨)
સમ્યકત્વ સામાયિક (૩) દેશ વિરતિ સામાયિક અને
(૪) સર્વ વિરતિ સામાયિક
(૧) શ્રત સામાયિક એટલે હું આટલે અમુક
યાત કથિત
1
P

·૩૬
ભણી, સંપૂર્ણ મુખપાઠ ભણી ઉઠીશ, એ નિયમ
કરી બેસવું તે
(૨) સમ્યક્ત્વ સામાયિક એટલે શુદ્ધ સમકિત પામવું તે
(૩) દેશવિરતિ સામાયિક એટલે બે ઘડી પ્રમાણ મામા
યિક કરવું તે
(૪) સર્વવિરતિ સામાયિક એટલે જે મુનિરાજે સર્વથા
પાળે છે તે આને ચારિત્રસામાયિક પણ કહેવાય છે
પ્ર. સામાયિકના ચાર અગ કયા?
ઉ૦ સમતા, સચમ, શુભ ભાવના અને આત–દયાનને
ત્યાગ એ સામાયિકના ચાર અંગ છે
પ્ર. ચાર શુભ ભાવનાઓ કઈ ?
ઉ. મેની, પ્રદ, કાસય અને માથરણ્ય આ ચાર
શુભભાવનાઓ છે આ ભાવનાથી આત અને રદ્રયાન
જે અપ્રશસ્ત છે, તેમાથી છવ નિરાળ થાય છે આ
બે અપ્રશસ્ત ધ્યાનનો ત્યાગ કર્યા વિના અનાદિકાળથી
ધર્મધ્યાન થતું નથી
પ્રય સામાયિકમાં કઈ કઈ શુદ્ધિ જાળવવી?
ઉ૦ સામાયિકમાં (૧) આચારશુદ્ધિ, (૨) શરીરશુદ્ધિ,
(૩) વમશુદ્ધિ (૪) ઉપકરણશુદ્ધિ જાળવવી અને આ
ઉપરાત સ્થાનશુદ્ધિ પણ જાળવવી કારણ કે સ્થાનશુદ્ધિ
હેવાથી અપવિત્ર પરમાણને સ્પર્શ થતો નથી, અને
તેથી મનની પવિત્રતા જળવાય છે. આ માટે વિશેષ
કરીને ઉપાશ્રય તે સામાયિક કરવાનું ઉત્તમ સ્થળ છે

·પ્ર. દ્રવ્ય, લેન, કાળ અને ભાવથી સામાયિક સમજાવો
ઉ૦ સામાયિકમાં પુસ્તક, ચરવળ, કપડા આદિ જે વસ્તુઓ
જોઈએ તેટલાની જ મર્યાદા રાખવી, અર્થાત્ તેટલા જ
gટમાં રાખીને બાકીની વસ્તુનુ પશ્ચિમ્માણ કરવું, તે
દ્રવ્યથી સામાયિક કહીએ (ર) બેત્રથી સામાયિક એટલે
સામાયિક કરવા માટે જેટલી જગ્યા રોકી હોય તેટલી
જગ્યાની મર્યાદા બાધી બાકીનાને ત્યાગ કરે તે
(૩) કાળથી સામાયિક એટલે બે ઘડી અથવા
મિનિટ જે સામાયિકના કાળનું માપ છે ત્યાં સુધી
મામાયિક કરવું તે (૪) ભાવથી સામાયિક એટલે
રાગદ્વેષથી રહિતપણે સામાયિક કરવું તે ભાવથી
માયિક જાણવું
પ્ર. શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાય શી થશોવિજયજી મહારાજે
સામાયિકનો શો અર્થ કહે છે અને તે શેમાં છે ?
ઉ૦ શ્રીમન્મહામહેપાધ્યાય શ્રી વિજયજી મહારાજે
નવાગે ગાથાના સ્વકત સ્તવનમા સામયિકના અર્થ
માટે નીચે પ્રમાણે ગાથાં આપેલી છે
ભગવઇ અને ભાખીએ સામાયિક અર્થ,
સામાયિક તે આતમા ધરે મુધ અર્થ
પ્ર સામાયિક કરવાની વિધિમાં કયા દે વજેવા?
ઉ૦ સામાયિક કરવાની વિધિમાં ચાર દે વર્જવા
(૧) અવિધિદેવ, (૨) અતિપ્રવૃત્તિ-પ્રવૃત્તિ

·૩૮
(૩) દદેષ અને (ઈ શુષ આ ચાર દે
સામયિક કરવાની વિધિમાં ત્યજવા
પ્ર. તે વિગતવાર સમજાવો
ઉ, અવિધિ એટલે જે વિધિ શાસ્ત્રમાં કહી છે, તે પ્રમાણે
વિધિથી સામાયિક ન કરવામાં આવે તે અવિધિ દોષ
લાગે છે અતિપ્રવૃત્તિ-ન્યૂનપ્રવૃત્તિ દોષ એટલે શાસ્ત્રમાં
લખ્યા કરતા અધિક કે ન્યૂન કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ ન જ થવી
જોઈએ દશ્વદોષ એટલે સામાયિકમાં ઈડલોક પર
લોકના સામારિક સુખોની વારછના કરવી તે, અને
શુન્ય દોષ એટલે ઉપયોગ વિના ધાર્મિક ક્રિયા કરવી
તે આ માટે આત્મહિતાથી જનોએ સામાયિક કરતી
વખતે આ અવિધિના દોષ તજવા જોઈએ
પ્ર. સામાયિકમાં ધાર્મિક અનુષ્ઠાને કયા યાદ રાખવા ?
ઉ૦ સામાયિકની અંદર પાચ ધાર્મિક અનુષ્ઠાને યાદ
રાખવા, તે એ છે કે (૧) વિષાનુષ્ઠાન (૨) ગરલાનુકાન
(૩) અન્યાનુકાન (૪) તહેવું અનુદાન (પ) અમૃતા
નુષ્ઠાન
પ્ર. આ અનુષ્ઠાને અર્થે વિગતવાર સમા અને તેમાં
કેટલા ગાધ છે અને કેટલા ન્યાય છે?
ઉ૦ (૧) વિષાનુષ્ઠાન એટલે આ લેકના સાસારિક સુખની
જે વાચ્છના કરવી તે (૨) ગરબાનુકાન એટલે ધર્મક્રિયા
કરવી, અને પોકાદિક-વગાદિકરી તૃણા
અ,

·(૩) અન્યાનુદાન એટલે દેખાદેખીથી ધર્મક્રિયા કરવી
તે (૪) તહેતુઅનુષ્ઠાન એટલે કરેલી
ધર્મકિયા
ધર્મક્રિયા કરનારને પક્ષ ફળ આપે છે તે અને
(૫) અમૃતાનુષ્ઠાન એટલે જેનુ ફળ અમૃત એટલે
આત્માનો વિકાસ છે તે આ માટે જે પ્રથમ ત્રણ
અનુષ્ઠાને છે તે છેડી દેવા જોઈએ બાકીના બે સ્વી
કાય છે એટલે સ્વીકારવા ગ્ય છે
મe સામાયિકમ અતિચારના કયા તે જ વા જેવા છે?
ઉ૦ સામાયિક કરતી વખતે અતિચારના પાચ દોષો વવા
મન, વચન અને કાયાનુ દુપ્રણિધાન એટલે મન, વચન
અને કાયાથી પાપકર્મમાં પ્રવર્તન કરવું નહિ એ પણ
ભે તથા ચોથે અનાદર એટલે પ્રમાદના દાયથી જેમ
તેમ નામાયિક કરવું એટલે મમય પૂરા ન થયે હોય
તે પણ વહેલુ પારવું તે, પાચ સ્મૃતિને નાશ
તે છે તેને લાવાર્થ એ છે કે અવસર ઉચિત નામાયિક
કરવું નહિ તે છે
આ પાચ અતિચારથી ભવભીરુ
પ્રાણીઓ વિરમવુ જોઈએ
પ્ર. કેવલી પ્રભુએ સામાયિક માટે શું કહ્યું છે?
ઉ. વળી પ્રભુએ તે માટે નીચેનું સૂત્ર પ્રરૂપ્યું છે
जा समो सम्पएम नसर थायरमुय ।
तस्म सामाइयं हो इम पेररि मामिय।
અર્થ-સામાજિક બદિત અશ્વ, નિદાન-પ્રામમાં ભમપણામાં
ને વળી માન તેમ જ ભાન ક ત્રાવાળા કે મમ ૩િ

·૪૦
વાળે છે, તેમ પાન પર 1 રાખે. વા રસ
રથાવર છ પર પળ મમભાવ પરિણમી દે, તેને મલિક તેમ
તેવું કળી ભગવત કરે છે
મક સામાયિકના આઠ નામ તેના અર્થ સાથે કહે
ઉસામાયિકના આઠ નામ (૧) સામાયિક (ર) સમર્ષિક
(૩) સમવાદ (૪) સમાસ (૫) સમેપ અનવદ્ય (૭)
પરિજ્ઞા અને (૮) પ્રત્યાખ્યાન
(૧) સામાયિંક-સમભાવ રાખવે તે
(ર) સમયિક-સવજી પ્રત્યે દયાભાવ રાખ ,
(૩) સમવાદ-રાગદ્વેષ ને યયારિત વચન બોલવું તે
(૪) સમાસ જ અર્થમા તત્વ જવું તે
(પ) સપજે જ અકાભા કર્મનાશ થાય એવી
દ્વાદશાગીને ઘણો અથ કરે તે
(૬) અનવઘ–પાપ વગરનું આદરવું તે
(૭) પરિક્ષાન્તત્વનું જાણુપનું જે માયિકા હોય
(૮) પ્રત્યાખ્યાન-નિષેધ કરેલી વસ્તુને ત્યાગ કરે તે
પ્રઃ આ દરેક ભેદ ઉપર એક એક કી કથા કહો
ઉ આ આઠ પ્રકારના સામાયિકના નામ ઉપર આઠ દુધ
• કથાઓ નીચે મુજબ છે

·(1)
સમભાવ સામાયિક ઉપર
દમદંતમુનિની કથા
હર્ષપુર નામ નગરને દમદ ત નામને એક રાજા
હતે તે બહુ પરાક્રમી હતે એકદા તે તેના મિત્ર જરા
સવ રાજાને યુદ્ધમા સહાય આપવા ગયો હતો તે વખતે
હસ્તિનાપુન્ના રાજા પાડવ-કોરએ એ હવપુરને ઘેર
ઘાલી જીતી લીધુ દમદત રાજાને તે માલુમ પડયું તેણે જોયું
કે આ લોકોએ મારી ગેરહાજરીને લાભ લઈ મારુ ગામ જીતી
લીધું છેઆથી તેણે લેકે સાથે લડાઈ કરી અને તે લડા
ઈમાં જય મેળવ્યો આ દમદ ત રાજા ત્યાર બાદ સુખે
રાજય કરતું હતું તે એકદા અગાશીમાં પોતે બેઠા હતા,
અને આકાશને ચોમેર વાદળાથી ઢંકાએલુ જોયુ અને ઘડી
પછી પાછા સઘળા વાદળો વિખરાઈ જતા પણ જોયા
આથી તે બુદ્ધિવાન રાજાને વિચાર થયે કે આવા મનહર

·વાદળાને ઘડીભરમાં વિખરાતા વાર ન લાગી તો પછી મારી
આ સઘળી રાજયદ્ધિ, ભ, રમepય પદાર્થો વગેરે
વિપરાતા ગી વાર લાગવાની? આ જગતમાં આમ સઘળ
નાશવત છે તે પછી મા પણ કેમ નાશ નહિ થાય
આ પ્રમાણે વિનાશી જગતની વસ્તુ સબંધી વિચાર કરતા
તેનું મન આતરક િત વળ્યું, અને પિતાની ભગુર
કાયાને ભગુ ના પડવાથી પિતાનું રાજ્ય પોતાના યુવ
રાજને પ પિતે આત્મજ્ઞાનને અનુભવ લેવા આ અસા
સમારને તિલાજલી આપી, પિતાનું રાજ છે. ચાલતા
થ, અને હસ્તિનાપુરની ભાગોળે આવી પહોચી, શહેરની
બહારુ આતરે કાઉસ પાને ઊજે રહ્યો કેટલાક વખત
પછી પાડે આ બાજુ થઈને જતા આ મદત રાજાને
છે અને તેને કાઉએ ગમ ઉસે જઈને ભાવિક હોવાથી
તેમણે તેની પ્રશસા કરી અને અતથી તેમના મુનિ પણાને
તેમણે ધન્યવાદ આપે, પછી તેઓ તેમની પ્રદક્ષિણા દઈ
ભક્તિભાવે તેમની સ્તુતિ કરી પોતાના બગીચા તરફ ગયા
છેડા વખત પછી કરે ત્યા આવે છે ત્યારે તે દમદત
મુનિને જુએ છે, અને વિચારે છે કે આપણને કરાવનાર
આ છે, તેથી ક્રોધાગ્નિને આવેશમાં આવી તેમના પર ઈટ
પથરા કૈકથા અને તેનાથી તે મુનિને દાટી દીધા તે દુ-
એ દુષ્ટની ફરજ બજાવી જ્યારે પાએ પ્રદિક્ષણા કરી
ત્યારે આ કુબુદ્ધિઓએ આવું હેવાનીઅતભર્યું કામ કર્યું,
છતા તે મામુનિરાજ પોતાના સ્થાનથી ચળ્યા નહિ
થોડા વખત પછી પાડા
આગળ થઈને
જતા હશે ત્યારે તેમણે દમ ત મુનિને જોયા નહિ અને
ત્યા

·૪૩
લાકડા, ઈટ તથા પથરાને ઢગલે ને, ત્યારે તેઓએ વિચાર્યું
કે આ કામ કરો વિના બીજા કેઈનું હેય નહિ, જેથી
તેમણે તે ઢગલો વિખેરી નાખ્યો અને મુનિરાજને ત્યા જેવા
ધ્યાનસ્થ ઉભેલા જોયા હતા તેવા યા આથી કાર માટે
તેમને ઘણે ખેદ થયા અને મુનિરાજની ધ્યાનસ્થ દશાના
વખાણ કરી તેમને નમસ્કાર કરી પોતાના મુકામે ગયા
દમદ ત મુનિ તે ધ્યાનમાં ઊભા છે તેમને નથી પાડો
ઉપર રાગ કે કાર પર હૈષ તેઓ તે એમ વિચારે છે
કે પાડવે એ જે મને વદન કર્યું તે મારુ નથી થયું પરંતુ
મારા પૂર્વભવના યશનામ કમનું ફળ તેમને મળ્યું અને
કોએ જે નિત્ન કરી-અવગણના કરી તે મારી નથી
થઈ, પરંતુ માગ અપયશ નામના કમનુ મને તે ફળ
મળ્યું છે તે વિચાર કરે છે કે પાડ કે જેઓએ ભાગ
શુભકમને દેખાડી તેમાથી મને નિવૃત્ત કરાવ્યું છે, તેથી
તેઓ મારા પરમ ઉપકારી છે અને કેરેએ મારુ અશુભ
ફળ દેખાડી તેમાથી મને નિવૃત્ત કરાવ્યો છે જેથી તેઓ
પણ મારા ઉપકારી છે. આવી રીતે શુભાશુભ કર્મમાથી
મને નિવૃત્ત કરવા માટે મારા તે તે બને ઉપકારી છે
આમ ઉચ્ચ પ્રકારની વિચારશ્રેણી પર ચઢતા, રાગ દ્વેષ
જેવા શત્રુઓ ઉપર વિજય મેળવતા અને સમભાવમાં
તલ્લીન રહેતા શુભાશુભ કર્મોને ક્ષય કરી ક્ષીણહી થઈ
દમદત મુનિ કેવળજ્ઞાન પામ્યા

·(૨)
સમયિક સામાયિક ઉપર
મેતાર્ય મુનિવરની કથા
રાજગૃહી નગરીમાં એક સોની રહેતો હતો તે ઘણે
કારીગર હતે શ્રેણિક મહારાજ તેને હેશિઆર જાવ તેની
પામે કઈ વસ્તુ ઘડાવવી હોય તે ઘડાવતે શ્રેણિક મહા-
રાજા જિનેશ્વર પ્રભુની પૂજા માટે સોનાના એકસો ને આઠ
જવ તેની પાસે ઘડાવતા આ સેની એક વખત જવ
ઘડતે હવે તે વખતે મુનિરાજને વહેરવા જતા જોઈને તેને
મુનિરાજને વહેરાવવાની ઈરછા થઈ તેટલામાં તે મુનિ
રાજ તેના ઘરમાં પધાર્યા, અને ધર્મલાભ કરી તેના બાર
છામાં પ્રવેશ્યા, જેથી મુનિરાજને વોરાવવા તે ઘરની અંદર
લઈ ગયે અને ભકિતપૂર્વક મુનિરાજને વરાવ્યા તે
મુનિરાજ આહાર લઈને ગયા પછી તે મુનિરાજની પ્રશંસા
કરવા લાગે, અને તેમના વગગ્યને માટે ધન્યવાદ દેવા
લાગે મુનિરાજના ગયા પછી તે મુનિરાજને વદન કરી
દુકાનમાં આવ્યું તે વખતે જુએ છે તે પેલા જવ તેણે
જોયા નહિ
આથી તેને વિચાર આવ્યો કે આ જવ તે મુનિરાજ
સિવાય બીજે કઈલેનાર હવે જોઈએ નહિ આ તે કોઈ
પાખડી મુનિ જણાય છે, અને આથી તેને ઘણે ક્રોધ થઈ
ઝભ્યો અને મુનિની તપાસ માટે ગાયે મુનિરાજ બીજે
!

·સ્થળેથી જેવા વહોરીને નિકળે છે તેવા તેણે તેમને દીઠા,
એટલે મુનિરાજને કહેવા લાગ્યું કે પેલા જવા લઈ ગયા
છે તે આપી દે મુનિરાજ વસ્તુસ્થિતિને વિચાર કરી
મન જ રહ્યા બાથી તે મુનિરાજને મન રહેલા જોઈ તેને
ક્રોધ વધે, અને તે મુનિરાજને શિક્ષા કરવાનો વિચાર
કરી તેમને પ્રચંડ તાપમાં ઊભા રાખ્યા અને વધુમાં માથા
ઉપર લીલી કસકસતી વાઘર બાંધી દીધી પગ તદન
ઉઘાડા તેથી પ્રચડ તાપથી પગમા ફેલા થયા અને લીલી
વાઘર તગ થવા લાગી જેથી મુનિરાજનુ મસ્તક વધારે ને
વધારે ભીંસાવા લાગ્યુ તેઓ આ પ્રાણત અસહ્ય વેદના
સમભાવે સહન કરી અને શુભ ધ્યાનમા દેવલોક પામ્યા
આ મુનિરાજનું નામ મેતારક મુનિરાજ હતુ તેઓએ
પૂર્વભવમાં કુળમદ કર્યો હતો, તેથી તેમને હરિજનને ત્યાં
નીચ કુવામા અવતાર લે પડયો હતે આ મુનિરાજ
અવશ્ય વાઘરની પીડાથી દેવલેક પામ્યા હતા તે પાપીણ
કૃત્ય કરનાર પિલા સેની ઉપર કેઈ પણ જાતને અશુભ
ભાવ ન ચિતવતા ઉલટી તેના પર તેની અજ્ઞાનતાને લઈને
દયાને વષદ વષવી રહ્યા મુનિરાજ પિતે જાણતા હતા
કે તેના માથે જે ઘર હતું તેના મોભ પર ક્રોચ પક્ષી
બેઠું છે અને તે જ તે ચી ગયુ છે પરંતુ જે આ
સોનોને
વાત કરીશ તે તે તરત તે કેચ પક્ષીને
મારી નાખશે અને તે બિચારા પ્રાણીની હત્યાનું પાપ મને
લાગશે આ પક્ષી સાથે મા! સમભાવ છે અને જે
તેની તેને મારી નાખશે તો તે પક્ષી છે દયાનથી આથી
પણ અધિક નીચગતિમાં જશે આ ઉદાત્ત ભાવનાથી તે

·મઇ મુનિરાજ પોતે મરને શરણ થયા, પરામર
પર્યત જૂ૫ રહ્યા અને સમભાવે વડના વેહી મેની પર
પણ તેની અજ્ઞાનતા માટે પોતે બહુ દયા ચિતવવા લાગ્યા
હતા તે સમભાવે રહી શકથાનથી મુક્તિ પાગ્યા
હવે બન્યું એવું કે મેતા મુનિરાજની પરી વાઘરથી
ફાટી તે વખતે મોટો અવાજ કરે અને પિતૃ ય પછી
કે જે જવ ઉપાડી ગયું હતું તે બની ગયું અને ચડી
ગયું જેમાથી પેલા જ જે તે ચી ગયું હતું તે ની
પડયા તે પિતા સોનીએ દુકાનમા બેમી જેવા, જેથી તેને
ઘણે ભારે પસ્તા થશે અને તે પ્રશ્ચાત્તાપ કરવા લાગ્યું
કે હે! ભલા પ્રભુ! મે આ મુનિરાજને નાહક સતાણા
અને તેમના પ્રાણ લીધા આથી તેને ઘણું દુખ થઈ આવ્યું
અને વિચારવા લાગ્યો કે હે પ્રભુ! એ પાપમાથી હું
કયારે છૂટી! આમ તેના અતા કરમા પુરા પશ્ચાત્તાપ
થતા તેનું અ ત કરવું શુદ્ધ બન્યું અને તેના પરિણામે તેણે
ભાગવતી દીક્ષા અંગિકાર કરી અને દિવસે દિવસે આમ
જ્ઞાનમાં ઊંચે ચતે ગયે અને તેને પ્રભાવે અને ઉચ્ચ
ગતિને પામ્યા
(૩)
સમવાદ સામાયિક ઉપર
કાલિકાચાર્યની કથા
તુરમણી નામની એક નગરી હતી, જેમાં કુભ નામે
રાજા રાજય કરતો હતો તેની પાસે હત્ત નામને એક

·પુરેડિત હતું તેના પર રાજાની સારી મેહરબાની હતી,
અને રાજાએ તેને ઠેઠ પ્રધાનના ઉચ્ચપદ સુધી ચડાવ્યું હતું
દત્ત કીતિને ભૂખ્યું હતું જેથી તે હિસક યજ્ઞો ઘણા
કરાવતે આથી તે ચારે બાજુ પ્રખ્યાત થયો હતે તેની
કીતિ વધતા તેને રાજા થવાની મહત્વાકાંક્ષા થઈ આવી,
અને નીચ બુદ્ધિ કરી તેના ઉપકારી માલિક ભલા રાજા
કુભને કેદ કર્યો અને પિતાને રાજા કહેવડાવવા લાગ્યું
એવામાં એક મુનિરાજ જેમનું નામ કાલિકાચાર હતું, તે
વિહાર કરતા કરતા અત્રે આવી પહોચ્યા આ કાલિકાચા
સ સારીપણામાં આ દત્તના મામા હતા આ દત્તની મા
જેનધર્મને માનનારી હતી તેથી તેણે દત્તને આ મહા
મુનિરાજને વાદવા જવાની આજ્ઞા કરી દર વેદધમાંનું
થાથી હતું અને હિ સકયજ્ઞમાં માનતા હતા તેથી તેની
ઈચ્છા મુનિરાજને વાદવા જવાની નહતી, છતા પોતાની માનું
કહ્યું પાળ્યા વિના ચાલે તેમ નહોતુ, તેથી તે અતે કાલિકા
ચાર્ય પાસે ગયે આ મહામુનિરાજે ધીમે ધીમે અહિ સક
યજ્ઞને, ભાવયનો ઉપદેશ આપે શરૂ કર્યો આથી દરને
મનમાં ઘણે કચવાટ થઈ આ ચેડા દિવસ બાદ તે
પિતાના સમારી અવસ્થાના મામા કાલિકાચાર્યને વાદવા
માટે ગયે ને ક્રોધમાં ને ક્રોધમાં શેડી વાર કાઈ પણ
બે નહિ અને મુનિરાજ પણ કાઈ બોલ્યા નહિ પરંતુ
ક્રોધને વશ થએલા તે દરે મુનિરાજને પૂછયું કે-હે મુનિ-
રાજ! મારા સાંભળવા પ્રમાણે આપ વિદ્વાન છે, શાસ્ત્ર,
છે, તે મને એટલુ જણાવશે કે આ મારા રાજ્યમાં ય
થાય છે તેનું ફળ શું? મુનિરાજે જવાબ આપે કે હે

·જેઓ યજ્ઞ tત! તમે જે યજ્ઞ કરી રહ્યા છે તેનું ફળ હિમા એટલે તમારા જે યજ્ઞ તમો કરે છે તે યજ્ઞનું ફળ નરક છે આ જવાબથી તે પિતાના મનમાં તે ઘણે ખીજવાયે પરંતુ પિતાના ક્રોધને દાબી રાખી ફરીથી તેણે તે મુનિ- રાજને પ્રશ્ન કર્યો કે- મુનિરાજ ! હું તે વાત શી રીતે માની લઉં કાર કે દેવે યજ્ઞ વિના રીઝતા નથી, અને કરતા નથી, તેમને દે ઈચ્છિત ફળ પણ આપતા નથી આ સાંભળી તે વિદ્વાન મુનિરાજે જવાબ આપ્યો, કે હે દત્ત! તુ જે તે માટે યજ્ઞ કરે છે તે તે અસુર-ય દેવો છે, બાકી સમકિતી રે હિસાથી કદિ પણ રીઝતા નથી અસુરીદેવો-દેત્યો-રાક્ષસો રીઝે અને ત્તિક એટલે સસારી સુખ તે આપી શકે પણ તેથી આત્મકથાનું શું થાય? તે દેવો તે વિશે કે નરકગતિ તરફ જ ખેચી જાય માટે અહિ સક ચતુ જ અવલ બન લેવું તારે ઘટે છે ત્યારે દરે કહ્યું કે એ વાતની કઈ ખામી આપશે? ત્યારે મહારાજે કહ્યું કે આજથી સાતમે દિવસે તારા મુખ ઉપર નરકના છાટા પડશે આ મુનિરાજનું વચન મિથ્યા કરવા તેણે ઘણા પ્રયત્ન કર્યો પણ ભાવી ભાવ જે બનવાનું છે, તે કોઈ કદિ પણ મિથ્યા કરી શકે તેમ નથી આથી દત્ત બહાર આવી ઉપાશ્રયની ચારેબાજુએ સિપાઈએ ગોઠવ્યા અને મુનિરાજને સાત દિવસ સુધી ખડે પગે ઊભા રહેવાને હુકમ કર્યો અને પોતે પણ સાત દિવસ સુધી મહેલમાથી બહાર ન નીકળવાને નિશ્ચય કર્યો બન્યું એમ કે સાતમા દિવસને આઠમો દિવસ જાણી મહેલ- માથી તે બહાર નિકળે અને ઘોડેસ્વાર થઈ ગામમા.

·નાશ પામે અને રાજય તરફથી પ વે યજ્ઞ થશે આથી
જનમને ઉઘોત થયે ઘળી પ્રજા -
વાગી અને દર્દને સત્યનું ઘનમાપી અન દ માનતા.
મામ કાલિકાચાર્યે નીકરતાઓ દ જેવા રાજ્યને સત્ય ,
ફરવા ગયે તે બજારમાં ક્યાં જાય છે ત્યાં રાત્રે માળીને
ગાડે જવાની ખણસ થવાથી શોચ ગએલે, તે કોઈ જાણે,
તેથી કરીને પોતાની પાસે જે ફૂલ હતા તેને ઢગલે તે
પર કરેલો દર પવનવેગે રસ્તામાં ઘોડા ઉપર જતે હોતે,
ત્યા તેના ઘોડાને પગ-તે શાવમાં પડે, અને તેના નર
કના ખાટા ઉડયા આથી મુનિરાજની ભવિષ્યવાણી કાચની
ખાત્રી થઈ અને મુનિરાજ
પામે તે ગ મુનિરાજે તેને
ઘરે બોષ આપે અને તેની માને ઠેકાણે લાવ્યો અને
તેની અજ્ઞાનતા મુનિરાજે દૂર કરી અને તેણે કબૂલ કર્યું
કે હિંસક યા કર તે બેવ-જલનિધિ તરવાને બદલે
તેમા “બુડાવનારે છે અને તે નરકમાં લઈ જનાર છે આથી
ખરે પણ કે હવે જોઈએ, નેની તેને ગુરુ મહારાજના
બોધથી ખાત્રી થઈ તે ગુરુમહારાજની જ લઈ પિતાના
રાજ્યમહેલમાં ગયે અને તુરગમાં જે તે પિવાનો માલિક
રાજા કુભરાયને પુર્યો હતો તેને યે કર્યો અને તેને બે હાથ
ને ભેટ, અને પિતાના કલા અપરાધની ક્ષમા માગી
તેમને રાજયાસન પર બેનાથા “પિર્ત ન
ધર્મ અંગીકાર કર્યો, અને ભાખા રાજ્યમાં તેને પણ વજ
છે કે કોઈએ મિકસ કરવા નહિ અને યજ્ઞ કરે
તે આવા કા કે જેથી તેમ કાદિ શકાશે
જૈનધર્મ
અને પુન
પાળી

·yo
કહી સમવાદ સામાયિક કર્યું હતું અને દત્ત જેવા મહા
હિસયજ્ઞ કરનારને પ્રતિ હેતે
(૪)
સમાસ-સામાયિક ઉપર
ચિલાતીપુત્રની કથા
ચિલાતીવ પ્રથમ દુરાત્મા હિત રાજગૃહી નગરીમ
ધનસાર્થવાહ નામને એક શ્રેણી રહેતો હતો તેને ત્યા ચિલાત
નામની એક દાસી હતી તેને તે પુત્ર હતું તે ધનસાથવા
શ્રેણીને સુષમા નામની પુત્રી હતી આ પુત્રીની સાથે તેની
ગાઢ ગાઠ ધાઈ તે સુષમા સાથે હરવખત રમતો કારણ
કે રાજા પણ તેને પુત્રવત્ પાળતો હતે આ ચિલાતીપુત્ર
બહુ તોફાની હતે, પ્રજાને પણ તે ઘણી ૨જાડતે હતો, આથી
રાજાએ તેને ધકેવી દીધે, તેથી તે ભાગી ગયે અને સાથેના
જિગલમાં નજીકની ગુફામાં ભરાઈ, એક ચારની પલ્લીમાં
તેણે પ્રવેશ કર્યો અને ત્યા ચાકળામા કુશળ બન્યો તે
શરીરે બળવાન અને બહેશ હેવાથી પલ્લીને નાયક ગુજરી
જવાથી તે પીને ઉપરી બન્ય, તેને સુષમા હરવખત
યાદ આવતી તેથી તેને ઉપાડી જવાની તેની પ્રબળ ઈચ્છા
થઈ તેણે પોતાના સાથીદારો-ચરાને સમજાવ્યું કે
આપણે રાજગૃહી નગરીમા ધનસાર્થવાહ શેઠને ત્યા ખાતર
પાડવા જવું છે, ત્યાથી જે ધન આવે તે તમારે લેવું અને
તેની પુત્રી સુષમાં તમારે મને આપવી આવી શરત કરી
અપારી રાત્રે રાજગૃહી નગરીમા પ્રવેશ કર્યો અને શેઠનું ઘર

·* લુંટ૭ અને શેઠની છોકરી સુષમાને ભરવાડ બકરુ ઉપાડે તેમ
ઉપાડી, તે એર' ચાલતા થયા આથી રાજદરબારમાં ખબર
પડી નગરના કેટવાળ વગેરે પ્રથમ ચિલાતીપુરના દુષ્કૃત્યથી
કટાળી ગયા હતા, તેથી તેમણે તે ચરોની પૂઠ પકડી
કેટલેક દૂર જતા ચાર તથા તેના નાયકને જોયા તેથી ચારે
ધનમાલ નાખી દેઈ ગાડીમાં ભરાઈ ગયા ચિલાતીપુત્રની પાછળ
શેઠ અને તેના પુત્રો પડયા હતા ચિલાતીપુત્રની છેક નજી-
કમા આવી જતા ચિલાતીપુત્રે વિચાર્યું કે હવે હું પકડાઈ જઈશ
તેથી સુષમાનું મસ્તક છેદી ધડ પાસે રાખી દેડવા માડયું
શેઠ અને તેના પુત્રોના હાથમાં સુષમાનું ધડ આવ્યું આથી
જેના માટે તેમણે પૂઠ પકડી હતી તે તેમની દીકરી મૃત
થએલી જોયા પછી ધડ લઇ પાછા ફર્યા અને તેને ઘેર લઈ
જઈ અગ્નિદાહ દીધે ચિલાતીપુત્ર કે જેના એક હાથમાં
તલવાર છે, અને બીજા હાથમાં સુષમાનું માથુ છે તે ધ
ધ જગલ વટાવી એક પર્વત ઉપર આવ્યું ત્યા ભૂખ્યો
તરો લથડીઆ ખાતું હતું અને લથડીઆ ખાતે એક
ચારણ નામના તપસ્વી ધ્યાનસ્થ મુનિને અથડા આ
અકરમાથી મુનિરાજ જાગ્યા અને જાગતાત આ બિભ૫
દેખાવ જોઈ મુનિરાજના મુખમાથી નીકળી ગયું કે- “આ
છે અધમ?” ચિલાતીપુત્રેતે વખતે આવેશમા જવાબ આપે
કે “ ત્યારે જે ધર્મ છે?”મુનિરાજ આથી ઉપશમ, અવર
અને વિવેકને ઉચ્ચાર કરી આકાશમાં અદશ્ય થઈ ગયા
જ્યારે ચિલાતપુત્રના કર્ણપટ પર આ શબ્દ અથડાયા ત્યારે
તેની જ્ઞાનદશા જાગૃત થઈ અને તે ઉપર વિચાર કરવા તે
પ્રિરા પ્રથમ ઉપશમ શબ્દને વિચાર કરતા પિતાને માલમન્ડ

·P
પડે છે કે “હે જીવ! તુ કે ક્રોધે ધમધમી રહ્યો છે? તારા
જીવનમાં શાંતિ જ કયા છે! આ ફોધાદિ શતએ કદિ શાતિને
માગ પ્રાપ્ત કરવા દેવાની જ નથી, માટે તેને હું તિલાંજલિ
આપ આથી પ્રથમ ઉપશમ શબ્દનું જ્ઞાન થવાથી તે પોતાને
કિલ શમાવે છે. અરે, તેનું ચિત્ત શત થયા પછી તેને સારા-
સાર વસ્તુનું ભાન થાય છે અને વિવેકને વિચાર આવે છે
વિવેકના વિચાર આવતા હું અને આ દહ બન્ને જુદા છીએ,
આભા દેહ નથી અને દેહ તે આત્મા નથી, આમ ભેદ જ્ઞાન
થાય છે. આથી આત્માના અને દેહના ધર્મોનું જ્ઞાન થાય
છે રેહના ધર્મ આત્માને નીચા પાડનારા છે, માટે તેનાથી
છુટા થયા શિવાય મુક્ત દશા પ્રાપ્ત થતી નથી આમ વિચા
રતા વિચારતા પછી સવા વિચારો આવે છે, અને તેથી
ચારિત્રમા રમyતા થાય છે અને તેથી વરવભાવનું ભાન
થતા છેવટે ધમયાન અને શુકલધ્યાનમાં ચડતા સિદ્ધદશા
પ્રાપ્ત કરે છે આ પ્રમાણે માસ સામાયિક એ ઉત્તમ ગતિને
આપનારું છે
સક્ષેપ સામાયિક ઉપર
જિતશત્રુરાજાની કથા
(શબ્દ થાડા અર્થ ઘણે)
વસતપુર નગર જિતશનું રાજ હતું તે વૃદ્ધ થતા
તેને પોતાનું સાધી લેવા ધર્મધ્યાન કરવા તરફ અભિરૂચિ
પ્રગટ થઈ છગનમા તેને ધણી અને કાવ્યપ્રપચ કરેલા

·પણ બને અને ધર્મ માર્ગ તરફ તેની વૃત્તિ ગઈ અને વિચાર કર્યો કે હવે હું એવું શું કામ કરું કે મારા જીવનની અત પદ્ધ સફળ થાય આથી તેણે શાસ્ત્રવેત્તાઓની સલાહ લેવા માટે તેના એક શાસ્ત્રવેત્તાએ કહ્યું કે “સાહેબ! શા માટે આપ આટલી બધી ચિતા કરે છે ? આપણે ત્યાં ઘણુ રામભારે છે તે એક પછી એક આપને વાચી બતાવીએ આથી તે રાજાએ કહ્યું કે હવે મારી આ છેવી ઘીમાં ભારે તે બધા અવકાશ કયાથી કહાડ કે જેથી હું તે જ્ઞાનના ભડા એક પછી એક સાભળું ! મને તે એ રસ્તે બતા- છે કે થોડામાં મને સંપૂર્ણ જ્ઞાનને બેધ થાય અને મારા આત્માનું છું ક૯યાણ કરી શકું આ પછી તેમના સઘળા પાડતે એકઠા થયા અને સવની અનુમતિથી તેમણે એક બ્લેક તેમની બધી બાબ- દુકમાં સમાવેશ થઈ જાય તે ઘી કાર્યો અને તે તેમણે પિતાન, રાજને નિવેદન કર્યો, તે શ્રક નીચે માને છે जीण भोजनमात्रेय कपिल प्राणिना दया । वृहस्पति रयिषासम् पचाल स्त्रीषु मार्दवम् ।। તેમના પડિતે પી આરોગ્યવિદ્યાના પડિતે પિતાના શોમાથી નિડ કાઢયે કે “જી જોજન કરવું” અર્થાત પ્રથમને કરેલ આહાર બરાબર પચી જાય, પછી બીજે આહાર કર કપિલમતના અનુયાયીઓ એ ભિ કર્યો કે-સર્વ જીવની દયા ગખવી પૃપતિને મિઢાત માનનારા એ સિદ્ધાંત ઉપદે કે- “ઈનાં ધવિસ્વાસ રાખ નહિ એ તેને R }

·ન્યાયશાસ્ત્રને નિષ્કર્ષ છે પચાલના ભક્તોએ કહ્યું
ચી જાતિ સાથે નરમાશથી વર્તવુ તે કામશાસનું
૨હસ્ય છે
આ પડિતે પિતે જ લોકિકાચારમાં મુઝાયા
હતા, અને તેમના લોકિકાચાર સિવાય મહત્વની વસ્તુ
તેમને ભાન નહોતું, તેથી તેમણે કહ્યું ભેજન, જીવદયા,
અવિશ્વાસ, અને મૃદુતાના સામાન્ય સિદ્ધાંતને પણ ઘણા
લાખા મનનને અંતે તારવ્યા
આમ સામાન્ય પડિત
પુષ્કળ મહેનત પછી પણ થોડા શબ્દોમાં ગભીર અર્થવાળી
વાત બરાબર કહી શકયા નહિ, તેથી જૈન ધર્મ થી તેની
અભિલાષા પ્રાપ્ત થઈ, કારણ કે ન ધર્મના પ્રરૂપક શ્રી
છનેશ્વર પ્રભુ છે, જે સર્વજ્ઞ છે, વળી જેઓ સૂર્ય સમાન
જ્ઞાનના પ્રભાવે કાકનું સ્વરૂપ પિતાના જ્ઞાનમા જોઈ
રહ્યા છે, તેમણે “ત્રિપદી” જે સપિ મન ઉચારી તે
થોડા જ શબ્દોમાં સકળ
શાસ્ત્રના રણને તેમા ઠાસી
ઠાસીને ભર્યા છે ગણધર મહારાજાઓએ આ વિપદીના
સિદ્ધાતમાથી કાદશાગી રચના કરી છે. આથી જગતમાં
શ્રી જિનેશ્વર પ્રભુની વાણી સક્ષેપમાં હોવા છતા તેમાં
ગભીર અર્થે રાખ્યા છે માટે આમાથી જેનેએ જિતશત્રુ
રાજાની પેકે, થોડામાં ઘણું જાણવાની અભિલાષા વાળાઓએ
અવશ્ય શ્રી જિનેશ્વરની વાણીનું શ્રવણ-મનન કરવું તેજ
તેમના આતમકરયાણનું સાધન છે
વિપીને સિદ્ધાત એ છે કે ઉત્પાદ, વ્યય અને પ્રવે
ત્રીને વસ્તુ માન સત્ છે આમાથી ઋસારની અસાર
નું અને આત્માના અમરપણાનું બહુ સુકર જ્ઞાન થાય
તેની આપણા શાસ્ત્રોને માર ગર્ભિત રહેલ છે.

·પN જિdશત્રુ રાજાને આ પરમ સકળ શાજસ પન્ન સિદ્ધાતથી ઘેડા શહેરમાં આત્મજ્ઞાન પ્રભુખ્ય છે અનવદ્ય-સામાયિક ઉપર ધર્મચિ મુનિની કથા ચંપા નામની નગરીમા ધર્મચિ મુનિના, તેમની ધર્મ પ્રત્યે અડગુ શ્રદ્ધાને લીધે ગુણ ગાન ગવાઈ રહ્યા હતા તેઓ મહિનાભરના ઉપવાસ અને મધ્યાહ સમયે લોકે ખાઈપી પરવાર્યા હશે, એમ ધારી શહેરમાં ગેચરીએ નીક- ખ્યા હતા એ જ'ગામમા વેદ-ધર્માનુયાયી બ બ્રાહ્મણ ભાઈઓ રહેતા હતા તેઓ માતબર હતા તેમ તે ત્રણે ભાઈઓ વચ્ચે સાપ સારે હતો, અને તે દરેક હમેશ પિતાને ઘેર ન જમતા વારાફરતી એક બીજા ભાઈને ત્યાં જમતા હતા એક વખત મોટાભાઈને ત્યાં બીજા ભાઈઓને જમવાને વારે આ મોટાભાઇની સ્ત્રીનું નામ નાગશ્રી હતું, તેનાથી તે દિવસે ભૂલથી કડવી તુંબડીનુ શાક રપાઈ ગયું, પરતું જમી કરીને તેને નાખી દઈશ એ વિચાર કરી એકબાજુ તેણુએ તેને ઢાકી મૂકેલ મુનિરાજને જૈન કે જેનેતરને ભેદ ન હતો, તેથી સીધા. તેઓ નાગશ્રીને સ્થા ગોચરી ગયા મુનિરાજને આવેલા જોઈ ભાગશ્રીએ હર્ષથી આહાર સામગ્રી પહેરાવી પરંતુ ભૂલથી કડવી તુ બ- નું શાક તેમને વહોરાવાઈ ગયું, તેની તેને ખબર ન રહી મુનિરાજેશ્વરીથી પાછા ફરી જે વસ્તુ ગોચરીમાં મળી

·મરણ પામી
હતી તે સર્વ આચાર્ય ધમષને બતાવી આચાર્યો જ
જોઈને તરત કહ્યું – “આ શાક તો કડવી તુંબડીનું દ
એટલે એ વિષપ્રાય છે, માટે કઈ નિષ સ્થળે જઈને તેને
પરઠવી દે મહિનાના ઉપવાસી મુનિરાજ શાક પરઠવવાને
માટે નગરબહાર ગયા નિરોષ જગ્યા શોધી કાઢી ત્યા
પાત્ર મૂકયુ પણ પાન મૂકતા,મકતા ત્યા શાકના બે ત્રણ
છાટા જમીન ઉપર પડયા, તેથી ત્યા કાંડીઓ ઉભરાઈ
આવી, અને તે ખાતા વેંત તે તમામ કીડીઓ તરફડીને
આ જોઈને પરડવાની તેમની હિમત ચાલી
નહિ તેમણે વિચાર કર્યો કે આ બે-ત્રણ છાટા પડતા
જ્યારે આટલી બધી કીડીઓ મરી ગઈ, તો પછી બધુ
શાક પરઠવતા તે કેટલો અનર્થ થાય? આ વિચારે તેઓ
ખૂબ મુઝાયા વિચાર
વિચાર કરતા કરતા તેમને લાયું કે
આ બિચારી કીડીઓ સેન્દ્રિય છે, મને વિચાર
કરવાની પણ શકિત છે ત્યારે જે હુ આ શાક
અહી પડવું તે તેના સ્વાદથી કેટલા બધા જીવે
મરણ પામે અને તે મરતાં મરતા ય રેદ્રસ્થાન કે
આત ધ્યાન કરતા મરણ પામે એટલે તેઓ આથી
પણ વધારે નીચી ગતિમાં જાય વળી કે જ્યારથી
દીક્ષા અંગીકાર કરી છે ત્યારથી બધા જીની
સાથે મારે સમભાવ છે, માટે આ શાક મારે જ
ખાઇને પ્રાણુત કષ્ટ સહન કરી લેવું યોગ્ય છે ”
આમ વિચારતા તેઓએ શાક ખાઈ લીધું, અને તેના
ઝેરની અસર તત્કાળ તેમની રગેરગમાં પ્રસરી ગઈ, છતા
નિમજે વહેશવના પર ન કર્યો છેષ કે ન કર્યો કોલ

·f તે તે સમભાવે શુકલધ્યાને ચત્તા અશુભ કોને નાશ કરી ઉચ્ચગતિને વર્યા હવે અહીં નાગીને ખબર પડી કે પિતાની ભૂલથી કડવી તુંબડીનું શાક મુનિને વહેરાવાઈ ગયું છે, કે તરત એને મહારાજ ભૂલથી તે શાક ખાઇ ન જાય, એવી બીકથી ઉતાવળી ઉતા વળી ઉપાશ્રયે આવી અને સર્વ આચાર્યને કહી અહી આ ઉપાશ્રયમા પણ ધમરુચી મુનિને આવતા આટલી બધી વાર કેમ થઈ એમ વિચાર થતા આચાર્ય મહારાજ બે શિખ્યાને તેમની તપાસ માટે મોકલતા હતા, એવામાં જ નાગશ્રીના આવવાથી સર્વ વાત સાભળી આચાર્ય મહારાજ તરતજ નાગશ્રી અને પિતાના બે શિા સાથે ધર્મરુચી મુનિ ગયા હતા ત્યા ગયા આચાર્યને મનમા વહેમ તો હતો કે ધર્મ- રૂચીમુનિ રખેને બીજા જીવ ઉપર સમભાવ હોવાથી તેમજ તે દમના રાગી લેવાથી શાક ખાઈ જાય અને અન્યૂ પણ તેવું જ ત્યાં જઈને જોયું તે એક બાજુ મુનિનુ કલેવર પડયું હતું, અને પામે મરેલો ઘડીક કીડીઓ પડી હતી સુનિરાજના મુખ ઉપર શાતિ ઝળકી રહી હતી આ જોઈ આચાર્ય બધું સમજી ગયા અને સર્વ વાત નાગશ્રી તેમજ શિઓને સમજાવી નાગશ્રોને પેતાની નજીવી ભૂલથી આટલે અને એ ખૂબ પશ્ચાત્તાપ થયે, અને ત્યાને ત્યાજ જે ધમમા ઉપચાગ મુખ્ય છે એવા જૈન ધર્મ અ ગી- કાર કર્યો અને શ્રાવિકાના બાબતે ધારણ કર્યો’ આચાર્ય પિતાની સાથેના સાધુને ઉપદેશ આપતા કહ્યું કે સર્વ પ્રાણી પર સમભાવ રાખનાર આ મુનિવરે પોતાના નિમિત્તે અવર (પ) - ૨૩ એવું અને સામાયિક આપણ

·તે આપણને તેમની શાત મુદા શિક્ષા આપી રહી છે
ખાપણે પણ અનવદ્ય સામાયિકનો ખપ કરે એ
પરિણા સામાયિક ઉપર
ધનદત્ત નામના શેઠની સ્થા
ઈલાઈન નામનું એક નગર હતું ત્યાં ધનત નામને
એક શેઠ રહે તે તેની જીનું નામ પનવતી હતું તે શેઠ
વૃદ્ધ થવા છતાં તેને પુત્રનું સુખ નહી હોવાથી શેઠ શેઠાણી
બને ખિન રહેવા લાગ્યા કોઈ નિમિત્તિઓના કહેવાથી તે
શેઠ ઈલાદેવીની ઉપાસના કરવા લાગ્યા અને ઘેર તપશ્ચર્યાના
પ્રભાવે દેવીની ઉપાસનાથી તેમને એક રૂપવાન અને પ્રાપ્ત
છે તે ઇલાદેવીના પ્રભાવનું ફળ છેવાથી તે પુત્રનું નામ
ઇલાચિપુર પાડયું તે ઈલાચીપુત્ર સોળ વરસની ઉમ્મરને
હતો તે વખતે તેના મિત્ર સાથે તે ફરવા નિક
રસ્તામાં નટનું નાટક થતું હતું, તેથી નાટક જેવા બન્ને
મિત્રો ઊભા રહ્યા નાટક જોતા જોતા નટની પુત્રી જે હાલક
વગાડતી હતી તેના ઉપર ઈલાચીકુનનો દષ્ટિ પડી, અને તેના
રૂપ ઉપર અત્યત મોહિત થયે તેની વૃત્તિ તેની સાથે
લગ્ન કરવાની થઈ ઘેર આવી તે બહુ સાથે તેના
બાપે તેનું રીસાવાનું કારણ પુછયું, પરતુ તેણે તે ન જણા-
થયું તેના મિત્રને બોલાવી તેના બાપે રસાયાનું કારણ
પુછયું તેથી તેના મિત્રે સઘળે વૃાાત કaો તેના મા બાપે
કેઈ સારી ફિલવતી રૂપવાન કન્યા પરણાવવા કહ્યું હતું
!

·તેણે તે માન્યુ નહિ, તેથી તેને છેવટે તે નટની કન્યાને
વવાનો વિચાર કરી તે નટને પિતાની પાસે બોલાદ ,
કહ્યું કે તે અમારી કળામા હોશિયાર થઈ, કે જો
કળા દેખાડી તેનું દાન મેળવી અમારી જ્ઞાતિને પોપટ.
પુત્રીને તેની જોડે પરણાવ નટની પુત્રીમાં ગાઢ હક
ઈલાચીએ તે આકરી સરત પણ કબૂલ રાખી, એનું
કળામાં કુશળ થયે નટ સાથે ગામેગામ ફત્ર એક
બેનાતટ નગરમાં આવી પહશે, અને ત્યાનાટકઃ
નાટય પ્રગો જેવા વિનતી કરી, તેથી - ર
પિતાના સર્વ અધિકારી વર્ગ તેમજ નગરજનેર - 1
લાવ્યા અને પોતે તથા પિતાની સ કર-૪ ૯
પગે જોવા ગયા આ પગે છ સભ્ય.
સર્વે આશ્ચર્ય પામ્યા વાસ ઉપરથી દર – દર
રાજા સહિત સર્વે નગરજનેને પ્રણામ .
કહ્યું કે અમે તમારા ખેલ જેકા -
ફરીથી દેખાડે ” રાજાને ખેલ - ૮
ની પુત્રીને રૂપ ઉપર એડ કર. “ જ ક
ઈલાચીનના રૂપ ઉપર મહ ર . x
ઇચ્છતો કે વાસ ઉપરથી એ પ૦ ૨૯-ક ૦૪-
પુરમાં લઈ જાઉં ઈલાચીએ રદ ૪૯ છે
કર્યા અને પ્રેક્ષકોના મનરજને, ૪-૬૮
ન જ થયે આથી બીજી - ૨
જોવાનું કહ્યું એટલે ઈવાર જ
આરહણ કર્યું અને એનો ,
દષ્ટિ શેરી હતી,
જામ

·ક સણીની પાને
અત્યત રૂપવતી શેઠાણી મુનિરાજને મોદક વહાવતી હતી
તેના ઉપર પડી ઈલાચી આ રૂપની સાથે નટપુત્રીના રૂપની
તુલના કરવા લાગ્યો, તે
જણાયુ
આ તે
કાગડી જેવી છે, તેના ઉપર મને શા માટે મેહ થયે? પરંતુ
મુનિરાજ આ રૂપના અગાર જેવી મોદક વહેરાવતી સ્ત્રી. ઉપર
નજર પણ ન નાખતા નીચે મુખે માદક વહેરતા હતા, એટલે
ઈલાચને વિચારણા ઉદ્દભવી કે આ મુનિરાજના હૃદયમાં એવું
તે કયુ સિદઈ હશે કે તે સ્ત્રીના ઉપર તેમની નજર પણ પડતી
નથી આમ વિચારણા કરતા આ તર્મુખ વૃત્તિ ઉત્પન્ન થઈ,
મેહને અપાશે પડદો દૂર થયે, અને આત્માનું
ભાન થયું કે વણકમાં સુંદરમાં સુંદર વસ્તુ છે તે
તે આત્મા છે ખરુદિયે તે આત્માનુ જ આમ
આત્મામાં સ્થિર થતા તેને વાનની ઉપર કેવળજ્ઞાન
પ્રગટયુ આ કવળજ્ઞાન તિથી તેને જણાયું કે રાજાને પણ
નટવીના પગલિક રૂપ ઉપર મોહ થયે છે આ હકીકત
જ્યારે રાજા ને રાણીના જાણવામાં આવી ત્યારે તેમને પણ
મહ ઉપર તિરસ્કાર છુટ અને આતરષ્ટિ કરતા તેઓ
ઉણપને પણ કેવળજ્ઞાન થયું
પ્રત્યાખ્યાન સામાયિક ઉપર
અમાત્ય તેયાલિની સ્થા
તેથલિંપુર નગરમાં કનકરથ નામે રાજા હતા, તેને પધા
''મા હા હતી, તથા સામ, દામ લે અને કહે છે

·ચા પ્રકારની રાજનીતિમાં કુશળ એ તેલિપુત્ર નામે અમાત્ય હતિ તે નગરમા ભષિકારદારક નગરમાં ભષિકારદારક નામે સેની રહેતું હતું તેને ભદ્રા નામની બી અને રૂપ તથા અતિ લાવયવાળી પિટિલા નામે પુત્રી હતીએકવાર તે પિટિલા પિતાના આવાસની અગાસી ઉપર પિતાની સખીઓ સાથે સેનાના દડાથી રમતી હતી વખતે અધારુઢ થએલા તે લિપુત્રે તેને દૂરથી જોઈ અને તેના રૂપ ઉપર માહિત થવાથી તેના સબધી હકીકત પોતાના માણસને પૂછી અને ઘેર ગયા બાદ તે સેનીને ઘેર તેની કન્યાનું માગુ કરવા પિતાના માસને મોકલ્યો અને કહાગ્યું કે જે શુદક જોઈએ તે લઈને પણ તારી કન્યા મને પરબ્રાવ તે સેની- એ તે કહેણ સ્વીકાર્યું અને પોતે જાતે મરીને ઘેર તે વાત કહેવા ગયા અને તેણે પોતાની પુત્રીનું તેની સાથે લગ્ન કર્યું રાજ કનકરથ અ તપુરમાં અત્યંત આસક્ત હતા અને તેથી પિતાના દરેક પુત્રના અગ પ્રત્યગે છેદી નાખતે રાણીએ વિચાર કર્યો કે આ દુષ્ટ રાજા મારા એકે સંતાનને ગાદીને વારસ નહી થર્વી દે તેથી તે રાણી એ અમાત્ય સાથે મળીને પોતાને હવે થનારા પુત્રને બચાવી લેવાની ગોઠવણ કરી ગ્ય વખતે રાણીને પુત્ર થયે અગા ઉથી ગોવ્યા મુજબ તે પુત્રને પિતાની ધાત્રી દ્વારા અમા ત્યને ત્યાં છુપી રીતે મોકલી આપે, તે વખતે પિટી- લાએ એક મરેલી છોકરીને જન્મ આપે હતે- તે છેક- રોને છોકરાને સ્થાને રાણી પાસે મૂકવામાં આવી હતી ગણીને પ્રક્ષર થયે છે એવું જાણતા જ રાજા તેની આરિ છોકરીને જોઈને, રાજા યાદી

·૬૨
ન હવે પેલે રાજપુત્ર અમાન્યને મિટે થવા લાગ્યા
તેનું નામ મોટી પામધુમ સાથે કનકાવજ રાખવામા
આયુ વખત જતાં અમાત્યને પિટીલા પર અભાવ ,
તેથી તે ઘણી ખિન્ન થઈ પણ અમાત્યે તેના બે નિવા
રજુ કરતા કહ્યું કે “હે! દેવાનું પ્રિયે! તારે ખેદ કરવાનું
કારણ નથી તુ મારા રસોડામાં આવતા તમામ પ્રમાણે,
બ્રાહ્મણે અને ઈતર માત્રને દાન દીધા કર
ત્યારથી પિટિલા તે પ્રમાણે કરવી સુખે દિવસે નિગમન
કરતી હતીએવામાં વખત જતા સુરતા નામની બા
ધારિણી આથી જે બહુત હતી, તે ગામે ગામ કરતી
ફરતી ત્યાં આવી તે આથોને એક સવા ભિક્ષા સમયે
તે અપાયના ઘરમા આ પિટિલાએ તેને ઘણા આ૮
કરથી ભિક્ષા આપી અને વિનતિ કરી દે છે આથી !
પહેલા અમાત્યને ઈષ્ટ હતી પણ હવે હું તેને ગમી
નિધી માટે એવું કઈ ચૂર્ણ, મ, કામણ કે વીકરણ
આપ કે જેનાથી હું ફરી વાર તેને ઈષ્ટ થાઉ આ વાત
સાભળીને પોતાના બંને કાન દાબીને તે આથીઓ બેતી
દવાનુ પ્રિયે ! અમે તે શમણ નિસથીએ તથા
બ્રહ્મચારિણીએ છીએ તારું આવું કથન તે “અમારાથી
સાભળી પણ ન શકાય પણ જે તારી ઈચ્છા હોય તે
અમે તને કેવલીએ જણાવેલા ધર્મનો ઉપદેશ કરીએ, કે
જેનાથી તને આ સંસારના સુખ કરતા અનcગણું સુખ
પ્રાપ્ત થાય પિટિયાએ તેમ કરવાની ઈચછા જણાવતા તે
શમણીએ તેને પ્રમાણે પાસિકા પબ કહી સંભળાવ્યું
પાટિલાએ તેને સમજીને તેનો સ્વીકાર કર્યો હવે કાલિકા

·અમને પાળતી પિટિલા કોઈ સત કે સતી પિતાને ત્યાં આવી ચડે તે ખૂબ આદરથી ચગ્ય ભિક્ષા આપતી સુખેથી રહે છે. એકવાર પિટિલાને વિચાર આવ્યું કે હું મારા ચિત્તની શુદ્ધિ માટે હમેશા તે સુવ્રતા આર્યો પામે રહુ તે ઠીક તે માટે તે અમાત્ય તેલિપુત્રની અનુમતિ લેવા ગઈ અમાત્ય કહ્યું કે તુ આર્યાની અતેવાસિની થયા બાદ જ્યારે કાળ કરીશ ત્યારે જરૂર કંઈ સદગતમાં જઈશ, ત્યાથી તુ આવીને મને બોધ આપવાની કબૂલાત આપે તે તને આર્થીઓની અતેવાસિની થવાની રજા આપુ પિટિ- લાએ તેની તે વાત સ્વીકારી ત્યાર બાદ અમાત્ય અને પ ટિલા બને સુરતા આર્થી પાસે ગયા પિટિલાને આગળ કરીને અમાત્યે તે આર્યાને કહ્યું કે “હે! દેવાનુપ્રિયે ! આ પાટિલા મારી શી છે, તે પિતાની ચિત્ત શુદ્ધિ માટે તમારી સહવાસિની થવા ઈચ્છે છે તે હું તમને આશિપની ભિક્ષા આપુ છુ તો તેને સ્વીકાર કરે' આર્યાએ તેને સ્વીકારી તથા પ્રજિત કરીને પિતાના સંઘમાં રાખી તે પિટિલા અગિયાર અને ભણી તથા ઉગ્ર તપ તથા સયમ આચ- રતી આચરતી વિશિષ્ટ ચિત્તશુધિ સાથે રહેવા લાગી વખત વખત જતા મૃત્યુ સમય નજીક આ જાણીને પ તથા સ યમમાં વધારે ઉદ્યમી થઈ છેવટે કાળ કરીને તે દેવ એનિમા ઉત્પન્ન થઈ રાજા કનકરથ અવસાન પામ્ય પ્રજાએ તેની પાછળ લેકિક કાર્ય કરીને તેને સ્થાને હવે શાદી કેને આપવી તે વિષે વિચાર અમાત્ય પાસે મુકો અમાત્યે પિતાને ત્યાં રહેલા * ·પિતાને ત્યાં કેમ કનકાવજને સમજવાના રાજપુત્ર કનકાવજને નિર્દેશ કર્યો અને રાખેલે તે બધુ વિગતવાર કહી સંભળાવ્યું રાજ્યાભિષેક થયે કરવાની માતા પાર્વતીએ તેને કહ્યું કે હવે તારે બા અમાત્યને પિતા તરીકે તેમના પ્રતાપથી જ સિહાસન પર આવી શકો છે હવે કનકજ અમાત્ય તેલિપુત્ર ઉપર બહુ પ્રીતિ ખતે પિતાને રાજ્યકારભાર ચલાવે છે પિટિલાને દેવ એનીમા ગયા બાદ પિતે અમાત્ય સાથે કરેલી વાત આવી તેને અનેક પ્રકારે અમાત્યને પમ બોધ કરવા પ્ર યત્ન કર્યો, પણ તેની સુખશીલતાને કારણે તેને સમજાવ વામાં તે પિટિલ્લવ સફળ થશે નહિ છેતે માનીને જ્ઞાન આપવા તેની અને શાળાની વચ્ચે વિરોષ ઉત્પન્ન કર્યો તેથી કરીને હમેશની માફક જ્યારે મત્રી રાજ આવે ત્યારે રાજાએ તેને જરાય આદર કર્યો નહિ કે રાજા પિતાને પણ સન્માન અને આદરથી બોલાવતે તેને આજે આમ બદલાય જોઈને અમાત્ય ઘણે દિ પામ્યા તથા શના પિતાને અકાળ મોતે મરાવી નાખશે, તે શકાશે અત્યત ભયભીત થયે તે જીથી પિતાને ઘેર પાછા આ ચે, પરંતુ ત્યા પણ તેના માતાપિતાએ કે સેવકોએ તેને આદર કર્યો નહિં. હવે તે તેને માને વિચાર કરી કાલકૂટ વિષ ખાધુ પણ તેને તેની કશી અસર ન થઈ પિત્તાની તરવારને છેક ઉપર ચલાવી તે પણ નિષ્ફળ ગઈ ગળે ફાસે ખાવા ગયો ત્યારે કાસે જ શિલાને ડોક મા બધી ડિપારીમાં છે પણ મને નહિ. છેવટે તે ઘાસની ગઇ ઓગ નાખી તેમા પાસે તુટી ગયે મેર્ટ --

·પણ અગ્નિ બુઝાઈ ગયા પછી તે લમણે હાથ દઈને ઉત
રેલે મોએ પિતાની આ દુર્દશાને વિચાર કરવા લાગ્યો તે
વખતે પેલે પિટિલ રેવ પોર્ટિલાના રૂપે તેની સામે હાજર
થશે ને બે-હે તેલિ ! આગળ મેટો ખાડો છે,
પાછળ બાડો હાથી ચા આવે છે બન્ને બાજુએ ઘર
અંધારુ છે, વચ્ચે બાણે વરસે છે, ગામ સળગ્યું છે અને
રણું ધગધગે છે તો હું
તેથલિ ! હવે કયા જવું ?
તેથલિ –જેમ ભૂખ્યાનુ શરણુ અન્ન છે, તર
સ્થાનું શરણું પાણી છે, રેગીનું શરણ ઔષધ છે, તેમ થાકે-
લાગુ શરણે પ્રવજ્યા છે પ્રવજિત થએલા શાત, દાંત અને
જિતેદ્રિયને કશો ભય હોતે નથી
દેવે કહ્યું- હે તેયતિ! જ્યારે તુ આ સમજે છે, ત્યારે
શા માટે ભય કરે છે? આ સાંભળીને તેયલિને પિતાના
પૂર્વજન્મનુ મરણ થયું અને પિતાના પૂર્વભવનુ તેને
"ભાન થતા તે સંયમ આદરવાનો નિશ્ચય કરી પ્રમશયન
નાગના ઉદ્યાનમાં જઈને ઉગ્ર સ યમી થઈને રહેવા લાગ્યો
આ રીતે સયમ, તપ અને ત્યાગપૂર્વક રહેતા રહેતા તે
સિહ, બુદ્ધ અને મુક્ત જેવું જીવન ગાળવા લાગે હવે
રાજા કનકtવજને ખબર પડી કે તેલિપુત્ર તે એક ગીની
પેઠે રહે છે પિતે વિના અપરાધે તેને અનાદર કરેલ
હોવાથી તે તેની પાસે જઈને વાર વાર ક્ષમા માગવા લાગ્યો
મની હવે સમભાવે થએ હતો એટલે તેણે તે રાજાને
સમભાવ પ્રધાનધમ ઉપદેશ કર્યો
રાજએ પણ બમ
પાસકની મર્યાદામાં આવે એટલે ધર્મ સ્વીકાર્યો પછી
તેથલિકનગી સયમનો ઉપદેશ દેવાને ગામે ગામ ફરતે
કરતો અને તે સિદ્ધ, બુદ્ધ અને મુકત થયા

·સામાયિકના ૩૨ દેષ નિવાસ્ક
વિચાર શું
આપણે વિચાર કરશે તે આપણને માલમ પડશે
કે જ્યારે કોઈપણ રોગનુ બરાબર નિદાન કરવામાં આવે
છે, ત્યારે તે રાગ આષપચારથી જડમૂળથી નાબુદ કરી
શકાય છે તેમ કોઈપણ દેષના બરાબર ઉપાયે કરવામાં
આવે, ત્યારે જ તે દેવ બરાબર નિમૂલ થાય છે આવા
શુભ આશયથી જ સામાયિકમાં ઉપસ્થિત થતા દેપોનું નિવારણ
કરવા આ વિચારશ્રેણી જવામાં આવી છે
કેટલીક ભાવનાઓ એવી વિશાળ હોય છે કે,
તેમાં એક કે અધિક ને સમાવેશ કર હાય
તે થઈ શકે છે. દાખલા તરીકે ભાણસમિતિ, મનોવૃત્તિ,
વચનગુપ્તિ, કાયગુપ્તિ, આસનસિદ્ધિ, નિત્યનિત્ય ભાવના
વગેરે. પરંતુ આથી કરીને દેશને સમૂળ નાશ કરવાની
સામાન્ય જનતાની ગરજ પાર પડી શકતી નથી
સૂક્ષ્મદષ્ટિથી અવલોકન કરતા માલૂમ પડશે કે પ્રત્યેક
દેપમાં કઈ ને કઈ જુદી અવિચારી રહેલી છે, અને
તેથી તેને અનુરૂપ જે વિચારશ્રેણી જવામાં આવે તે
આપણે ઈચ્છિત હેતુ સાપાગ પાર પાડી શકાય આવ
ઉદ્દાત આશયથી દરેક ની જુદી જુદી વિચારણા કરવા
આવી છે, જેથી સામાયિકને પ્રત્યેક દોષ
અનુકુળતા થાય
ટાળવા

·આ સ્થળે બતાવેલી વિચારશ્રેણીની માગ રૂપરેખા જ
કરવામાં આવી છે, પરંતુ તેના ઉપરથી વિશેષ વિચાર
કરનારને તે પુરે અવકાશ આપે તેમ છે, માટે મુમુક્ષુઓ
તેના ઉપર જેમ અધિક વિચાર કરશે, તેમ તેમા અધિક
જવા પડશે એ નિ શક વાત છેઆટલું પ્રાસ્તાવિક
વિવેચન કરી રેષ નિવારક વિચારશ્રેણી પ્રતિ હું
બધુનું લક્ષ ખેંચુ છુ સામાયિકમાં મનના દશ-વચનના દશ
અને કાયાના બાર એક દર મળી જે બત્રીશ દા િથાય છે
તે ટાળવાને માટે અનુક્રમે દોષ નિવારક શ્રેણી નીચે,
વાચક
મનના દશ દોષ
૧ સમભાવના જીવનમાં ત્યારે સમ ભાવના જાગે
છે, ત્યારે જ રાગ દ્વેષની પરિઝૂતી દળે છે રાગી યા કેવી
હિતી યા વેરી, શત્રુ યા મિત્ર, આ બધા ઉપર જ્યારે
સમભાવની ભાવના પ્રગટે છે ત્યારે સમાનભાવ થાય છે
સામાયિકનો હેતુ પણ સમભાવ પ્રાપ્ત કરવા માટે છે
શત્રુને જે તેના પર હેવ કરવાની ભાવના સમભાવનાના
અભાવે થાય છે, માટે તે દોષ દૂર કરવા સમ ભાવની
ભાવના ભાવવી
૨ સદ્દબુદ્ધિ ભાવના - બુદ્ધિ જ સાફ નરસુ પારખી
શકે છે, તેમજ સાર અસાર સમજી શકે છે તેથી વિવે
કની મર્યાદા જળવાય છે દબુદ્ધિને તેનું ભાન હેતું નથી,
માટે વિવેકવાછક છવે સદબુદ્ધિની ભાવના ભાવવી

·S S વિવેક એ દુબુદ્ધિનું લક્ષણ છે, એથી સામાયિકની અંદર વવેક વૃત્તિ જાળવવી ૩ આમભાવના –જેઓ આત્માથી છે તેમને જ તત્ત્વને વિચાર આવે છે પરાશ્રી એટલે પુદગ્લાશ્રીને આત્માનો વિચાર આવતે નથી સામાયિકનો ઉદ્દેશ પણ આત્મભાવના જાગૃત કરવાને છે, જેથી તવના અભિલાષીએ આત્મ- ભાવના ખીલવવી ૪ ચિદાન દી –હે છવ! તું ચિદાનદી છે આનાથી ભરપુર છે, તે પછી મનમાં ઉદ્વેગ શા માટે ધરે છે? જેટલુ દુષ્ય છે તેટલુ નાશવત છે તે તારુ પિતાનું નથી તારુ પિતાનુ તે તારે આત્મા છે જે આન દઘન (આન- દને સમૂહ) છે ઉદ્વેગ અથિી તારી આત્મસ પતિ અદ્રશ્ય થશે માટે સામાયિકમાં સ્વ સ્વભાવમાં રહેવાનું મુઠી વિભાવ દશામાં તું રાચીશ નહિ આથી સમજવાનું કે મનમાં ઉગ ધારણ કરવાની વૃત્તિ થાય ત્યારે ચિદાનંદ ભાવને ભાવવી પનિષ્કામભાવના -નિષ્કામભાવનાવાળા યશના પી હેતા નથી માન થા યશની વારા એ સકામને હાથ છે, કારણ કે તે સામારિક વાસનાના હેતુભૂત છે નિષ્કામી ને તેવી ભાવના હતી નથી અને સામાયિકને તુ પણ નિષ્કામભાવના જાગૃત કરવાને છે. માટે જેમને યશની વાર થાય તેમને નિષ્કામ ભાવના ભાવવી જેથી તે દોષ ટળી જશે ૬ ગુરુ પ્રતિ બહુમાન -જ્ઞાન એ ગુરુ આધીન છે,

·અને વિનયી-અધીન જ્ઞાન છે કારણ વિનય વિના વિદ્યા
પ્રાપ્ત થતી નથી સામાયિક કરતી વખતે સ્થાપનાચાર્યજી
એ ગુરૂની જગ્યાએ કે તેમને કદિ પણ અવિનય ન થાય
તે માટે ધ્યાન રાખવું જોઈએ અવિનય એ અજ્ઞાનનું કારણ
છે માટે વિનયવૃત્તિ જાળવવા હંમેશા ગુરૂ તરફ બહુમાન
બખવું
{
૧૭ અડગ નિશ્ચયી -આત્મા અનત જ્ઞાનમય છે તેને
કે પરાજ્ય કરી શકતું નથી અને જાણે જ છે
આમા કેઈથી ભેદા નથી તેમજ છેદા નથી ગમે તે
જય દષ્ટિ સન્મુખ હોય તે પણ તે પર્વતની માફક અડગ
અને નિશ્ચલ રહે છે તેને કઈ પણ વસ્તુ ચલિત કરી શકતી
નથી ભય પુદગલને હોય છે, આત્માને હેતે નથી તે તે
હંમેશા અભય છે, વળી દેહ વિનાશી અને આત્મા કવિ
તાકી છે, હ -આત્માથી છુ, અડગ નિશ્ચયી છુ તેવી ભાવના
ભય ચિતવનારાઓએ ભાવવી
૮ નિલેશીભાવના –લોભાદિ વૃત્તિને દેશ સામાયિકમ
ટાળવાને છે, કારણ કે તે સામારિક વાસનાનુ બીજ છે
તેનાથી ભવની પર પરા વધે છે લાભવૃત્તિને નિર્દૂલ કરવા
વ્યાપાર ચિતવવાનો દોષ ટાળવું જોઈએ વ્યાપાર વૃત્તિ
એ ભવૃત્તિનું મૂળ છે જેમને વ્યાપાર ચિતવવાની ટેવ
પડી હોય તેમને ને દેષ ટાળવા માટે નિર્લોભી ભાવનાનુ
' '
સેવન કરવું
-
- દશનામ હમેશા દર્શન એજ શ્રદ્ધાનુ મુળ છે
અને શ્રદ્ધા કેળના દેહને મટાડનાર છે. શ્રદ્ધાથી જ જિનેશ્વર

·ર
પ્રભુના વચનમાં પ્રીતિ થાય છે તેથી થાવાને તીર્થકરે
કહેલા વચનમાં શકા થતી નથી માટે ફળને સદેહ કેર
વાની વૃત્તિવાળાએ જિનદર્શન પ્રત્યે પ્રેમ કરે દશા પ્રેમથી
ફળને સદેહે નિમલ થશે અને તે દેષ ટળી જશે
૧. નિષ્કામ ભક્તિ -જેઓની ભકિત તદન નિષ્કામ છે,
તેઓને કદિ પણ ફળની ઈછા થતી નથી સકામ ભાવ
નાથી પૂયપ્રકૃતિ બધાય છે
જ્ઞાની મહારાજાઓએ
પાપને લેખડની બેડી સમાન ગયું છે, તેમ પુરયને
સોનાની બેડી સમાન માને છે પૂરને ફળ ભોગવવા માટે
પણ ભવ કરવા પડે છે આ પ્રમાણે કામવૃત્તિથી લવની
પરંપરા વધે છે સામાયિકનો ઉદેશ તે ભવને વિપt
કરવાને છે માટે સામાયિકની અનિદાનનિયાણું કરવું નહિ
એટલે ફળ પ્રાપ્તિની ઈચ્છા રાખી ધમક્ષિા કરવી નહિ તે
તદન નિષ્કામ વૃત્તિથી કરવી, જેથી આત્માનું સાર્થક થાય
નિયા બાધવાની ઈચ્છા ટાળીને હમેશા નિષ્કામવૃત્તિથી જ
ક્રિયા કરવી ફળની ઈચ્છા કદાપિ રાખવી નહિ ફળની
ઈરછા રાખવાથી તેની મર્યાદા બંધાઈ જતી હોવાથી ઈચ્છા
ન રાખવી તે વધારે ફલાણી છે નિયાણ બાપવાની વૃત્તિ
વાળાએ નિષ્કામવૃત્તિ ખીલવવો જેથી તે રષ ટળી જશે
વચનના દશ દોષ
૧ વચનશુધિ-ખરાબ વચન બોલવા એ વચનના
દેષમાને પહેલે જ છે હમેશા શુદ્ધતાથી જ અશુદ્ધતા

·કેઈપણું
છતાય છે, માટે કુવચન બોલનારે સુવચન બોલવાની યા
વચન શુધની ભાવના વિચારવું જરૂરી છે ખરાબ વચન
છેલવાથી સાવદ્ય વ્યાપાર થાય છે
જાતને
સાવધ વ્યાપાર નહિ કરવા કરેમિ ભંતે સૂર ઉચારી
સામાયિકમાં ગુરૂ સન્મુખ પ્રતિજ્ઞા કરી છે, માટે ખરાબ
વચન બેકિનારે મામાયિકમાં હમેશા વચનશુદ્ધિ કરવાની
દેવ રાખવી
૨ આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ સર્વ આત્માઓ પિતાના
આત્મા સમાન છે, કેઈને હલકે ગણે તુકારી કાઢવાની,
કેઈને હુકાર તુકારા કરી હલકે પાડવાની ટેવ સ્વાભાવિક
રીતે પણ ત્યજવા જેવી છે તે પછી સામાયિક તમા
અવશ્ય તજવી જોઈએ. કેઈનું દિલ દુખાવવાથી હિંસાને
દેષ પણ લાગે છે અને હિંસાને તદન ત્યાગ કરવાને
ઉદ સામાયિકને છે માટે હુકારા દુકારા કરવાની ટેવ
વાળાએ રાજ કપૂરે એ ભાવના ભાવવી જેથી તે
૩ સુત્રાનુસાર ઉપદેશભાવના -ઉત્સવ ભાણી હમેશા
નરકગામી બને છે અને પાપકાને ઉપદેશ આપવો તે
ઉત્સવ પ્રરૂપણ કરવા જેવું છે માટે તેવા પાપ કર્મોને
ઉપદેશ આપનારે સૂયાનુસાર વાણી બોલવાની ટેવ રાખવી
જેથી તે દેષ ટળી જશે
૪ ઉપગ ધમ્મા-ઉપગ એજ ધર્મ છે લારે
કરે જેમ તેમ બેલવું, એ ઉપગ હીનતા છે, અને
અધર્મ પણ છે ધર્મ ઉપગથી બાલવામા છે સામાયિક

·તમાં ઉપગ રાખવાથી જ, સામાયિકનું ફળ મળે છે
માટે લવારે કરવાની ટેવવાળાએ ઉ૫યોગ ધમ્માં
પવિત્ર સૂત્રની ભાવના ભાવવી
૫ શાતવૃત્તિ ભાવના -કલેશ, કાકામ અશાત વૃત્તિથી
થાય છે અશાતવૃત્તિ એ કલહનું બીજ છે વળી ગરમ થવું
અને સમતા ભાવથી વિરમવું, એ સામાયિકને મમતાભાવને
ઉદ્દેશ નિમૂલ કરવા સમાન છે, માટે સામાયિકમા કદિ પણ
કલહ કરે નહિ તે દેષ ઉપસ્થિત થતા, શાતવૃત્તિ
ભાવના ભાવવી જેથી તે દેષ ટળી જશે,
દ નિત્તિ ભાવના સામાયિક હમેશા નિવૃત્તિ સાધક
છે શ્રેમકુશળ પછી આગત્ સ્વાગત કરવું એ માસારિક
પ્રવૃત્તિ છે, વળી જ્યા સુધી શ્રાવક સામાયિક વ્રતમા હાય
છે ત્યા સુધી તે સાધુ સમાન ગણાય છે તેથી તેને દરેક
માસારિક પ્રવૃત્તિને ત્યાગ છે સામાયિક વ્રતમાં તે કેવળ
મિક્ષપ્રાપ્તિની જ અભિલારા રાખવી જોઈએ જેમકુશળ
પૂછી મામાયિકમાં આગત્ સ્વાગત કરવું ઘટે નહિ તે
નારિક બ ધન છે માટે ત્યાગ કરે નિવૃત્તિ ભાવનાનું
સેવન કરવાથી આ રોષ ટળી જશે
૭ ભાષાસમિતિ -સામાયિકમાં જે કઈ બોલવાનું
હોય છે તે સમ્ય પ્રકારે બોલવાનું હોય છે ગાળ દેવાના
દેષથી સમ્યકત્વના બ મિથ્યાત્વ પિવાય છે માટે ગાડ
દેવાની ટેવવાળાએ તે દેષ ટાળવા અર્થે ભાષાસમિ
વિચારવી
૮ નિર્મોહી ભાવના સામાયિકમા મેશ મેવા

·બને ત્યાગ કરવાનું હોય છે. બાળકે રમાડવા એ પેહ- વાસનાના બીજ રૂપે છે, જેથી તેને સામાયિકમા ત્યાગ કરે જોઈએ અને તે ત્યાગ અર્થે નિર્મોહી ભાવના વિચારથી ન ગુણાનુરાગી વૃત્તિ ભાવના સામાયિક વ્રત એ ગુણાનુરાગી થવા માટે છે કે ના અવગુણ ગાલવા, નિદા કરવી, વિકથા કરવી, એ ષષ્ટિ સૂચક છે કેઈની નિદા કરી તેને ખેડુ લગાડવું એ આત્મહિ સાકરવા બરા ભર છે સામાયિક વ્રતમાં સ્વ અને પર દયા કરવાની છે, અને હિસા સર્વથા ત્યજવાની છે જેથી કેઈની નિંદા, વિકથા, સામાયિકા કરવી નહિ આ રેલ ગુણાનુરાગી વૃત્તિની ભાવના ભાવવાથી ટળી જશે. , ૧૦ સમાન ભાવના સામાયિકમા દરેક જીવે ઉપર સમભાવ-માન ભાવ રાખવાને છે નાના–મેટા, લાચા ની વા, સારા નરસા ભેર સામાયિકમા ચિતવવા નથી તેથી સમભાવનાની કા થાય છે કેઈમ હામી કરવી નહિ તે કરવાને દેષ ઉપસ્થિત થતા સમાન ભાવના ભાવવી, જેથી તે દેષ ટળી જશે * કાયાના બાર દોષ ૧ આમનસિદ્ધિ-સામાયિક કરેના કરનારે ' આનનશુદ્ધિ કરવાની ટેવ પાડવી જોઈએ શરીરની અસ્થિરમાથી આસન ચપળ- અસ્થિર થાય છે જેએએ શાતચિત્ત ડાહ્યા ચા-

·વિના ટટાર બેસવાની ટેવ પાડી હોય છે, તેઓ સ્થિર બેસી
શકે છે, અને તેથી બેસવાના આસનની પણ ચપળતા થતી
નથી માટે આસનની અસ્થિરતા નિવારવાને માટે પ્રથમ
આસનસિદ્ધિ કરતા શિખવુ શરીરની સિથરતાથી મન પણ
સ્થિર રહે છે
૨ થાનનિમતા સામાયિકમાં કેવળ ધર્મ દયાન
મા જ સ્થિર રહેવાનું હોય છે અને જ્યારે ધ્યાનમાં લીનતા
થાય છે, ત્યારે તરફ જોયા કરવાને ટળે છે ચિત
રફ જિયા કરવાને દોષ યાનથી ચલિત થયાની દશા
સૂચવે છે માટે તેવી વવાળાએ ધર્મસ્થાનમાં નિમમ
વહેવાની ટેવ રાખવી, જેથી તે દેપ ટળી જશે
૩ ભવભીરૂભાવના
સામાયિક કરનારે
એટલે પાપવાળા બાપાથી વિરમવાનું છે
માઘ વ્યા
પારથી ભવની પરંપરા વધે છે, અને તેથી બલ અસારી
થાય છે સામાયિકમાં ભવભીરુ (લવની બીક) ભવના
ભાવવી, જેથી સાવધ કર્મ કરતા અટકી જવાશે
જ અપ્રમત્ત ભાવના અપ્રમત્ત ભાવનાથી પ્રમાદીપણું
દૂર થાય છે પ્રમાદથી જ આળસ મરડવાનું મન થાય છે
પરતુ જ્યારે પ્રમાદશા દૂર થાય છે ત્યારે આળસુ-એટી
પણ મટે છે માટે આળસ મરડવાની કુટેવવાળાએ અપ્રમત
ભાવનાનું ચિત્વન કરવું,
જેથી આત્મસ યમ સધાશે, અને
આળસ મરડવાને દેષ નાબુદ થશે
૫ ગુરૂપતિ સન્માનભાવના –
સન્માનભાવને જેઓને ગુરૂ પ્રત્યે
મદુભાવ છે, તેઓ ગુરુ નુખ બેની કદિ પણ ગુને
સાવજ

·હ૫ અવિનય કરતા નથી, પણ તેમનું બહુમાન કરે છે સામા વિક ગુરુ સન્મુખ કરવાનું છે. ગુરુના અભાવે તેમની સ્થાપના કાય છે, જે આપણે સ્થાપનાચાર્યના નામથી જાણીએ છીએ અવિનયપણે બેસવાથી ગુરુ પ્રત્યે સન્માન જળવાતું નથી માટે વિનયથી બેસવાની આવશ્યક્તા સમજનાર ગુરુ તરફ બહુમાનની ભાવના ચિતવવું જેથી અવિનયે બેસ વને દેષ ટળી જશે શિવસુખ-સામાયિકને હેતુ મસુખ સંપાદન કરવાને છે, નહિ કે શારીરિક સુખ શારીરિક સુખ તે ક્ષણિક છે અહિક 'સુખ હમેશા દુખદાયક છે શરીરની શાતાને કારણુંથી ભીતિ વગેરેની ઓથ લઈ બેસાય છે પણ સામાયિકમાં શારીરિક સુખ–પબ્લિક સુખ નિવારણ કરી આત્મ સુખ પ્રાપ્ત કરવાનું છે માટે સુખ ઇચ્છ નારે ભીત વગેરેને ઓથ દઇ બેસવું નહિ તેને એહિક સુખ ગ ત્યાગ કર, અને શિવમુખ ભાવના ચિતવવી 9 અશુચિ ભાવના -શરીર ઉપરથી મેલ ઉતારનારે અરુચિ ભાવના ભાવવી જોઈએ આ શરીર એ ગદકીને ગાડે છે તેના છિદ્રવાટે નિરતર પસીના રૂપી ઝેર વહ્યા જ કરે છે, જેથી તે મા અશુદ્ધ છે તો પછી શરીરને મેલ ઉતારી શુદ્ધ શરીર કરવાની ભાવના રાખવી એ રેતી પીવી તેલ કાઢવા જેવું છે વળી તેમ જીવહિંસાને પણ ષ લાગે છે માટે સામાયિકમાં શરીર પર મેલ ઉતાર- વાની ટેવવાળાએ અશચિ ભાવના ભાવવી ૮ કાયગુપ્તિા-કાય ગુપ્તિ એટલે ડાયાને સાવધ વ્યા- ?

·f ર પારથી વિમુક્ત રાખવી ખણક ખણવી એ કાવિક પાપ વ્યાપાર છે અને કાયશુદ્ધિ કરવાની સામાચિકમાં પ્રતિના લીધી છે માટે ખણુજ ખણવાને દોષ સામાયિકમ ટાળો જોઈએ અને તે દેષ ઉપસ્થિત થતા કાયમુનિની ભાવના ભાવવી જોઈએ, જેથી એ દેવથી મુકત થવાશે- ૯ મર્યાદાનું પાવન કવુ -મામાયિક એ ગુરુ સમક્ષ અથવા ગુરુના પ્રતિનિધિ સ્થાપનાચાર્યજી સન્મુખ કરવાનું છે માટે સ્થાપનાચાર્યને સાક્ષાત ગુરૂ સમાન માની તેમની મર્યાદા જાળવવી જોઈએ પગ ઉપર પગ ચઢાવવાથી તેમની માઝા તુટે છે, મર્યાદા જળવાતી નથી, તેથી તેને દોષ ગણવામાં આવ્યો છે વડિલોની મર્યાદા જાળવવી એ સજજન- તને ગુણ છે અને અમર્યાદિત થવું એ દુર્જનતા છે માટે પગ ઉપર પગ ચઢાવવાની ટેવવાળાએ મય પાલનની ભાવના ભાવવી ૧૦ બ્રહ્મચર્થ ભાવના સામાયિકની અંદર શ્રાવક એ માધુ સમાન છે, અને જેઓ પચ મડાવ્રતધારી છે તેઓ જ સાધુ કહેવાય છે બ્રહ્મચર્ય એ પાચ મહાવ્રતે માનું ચોથ છે, માટે તેનુ યથાસ્થિત પાવન કરવું જોઇએ કામ વાસમાએ અગ ઉઘાડા રાખવાથી બ્રહ્મચર્યને લેપ થાય છે, વ્રતનુ ભગાણ થાય છે માટે કામવાસના ઉપસ્થિત થતા બ્રહ્મચર્યની ભાવના ભાવવી જોઇએ તેથી તે દેવ કી જશે ૧૧ દેહદમન -સામાયિક હેતુ દેહદમન કરવાને છે … કારણ કે તેના મનમા આત્માની ઉજવતા -

·જતુઓના ઉપદ્રવથી ડરીને ચૈતરફથી શરીરને
કવું, એ દેહદમનના
બદલે દેહાદિક ધર્મનું
રક્ષણ કરવા બરાબર છે ડાદિક ધર્મોમાં જ્યાં સુધી આત્મા
ર છે, જયા સુધી તે બહિરામાં છે અને બહિરાભાપણું
ત્યાગવાનુ સામયિકાત શીખવે છે તેથી જ તુથી ડરી
જઈને દેહ ઢાંકવાની જે વૃત્તિ તે બાહરાત્મવૃત્તિ છે તેવી
તેને કેમ ગણેલ છે તે દેષ ઉપસ્થિત થતા દેહાધ્યાસની
ભાવના ભાવવી જોઈએ
૧૨ મમતાસ ભાવના -હમેશા એ કુદરતી
નિયમ છે કે જ્યારે કેઈપણ બાબતમાં રસ પેદા થાય છે,
mયારે તેમાં પ્રમાદ–આળસ-નિકા કે તદ્દાને અવકાશ નથી
સામાયિક હેતુ પણ આત્મજાગૃતિ કરવાનું છે અને
વિષય કપાયાદિ પ્રમાદને પરિહરવાથી જ આત્મજાગૃતિ
આત્મશુદ્ધિ થાય છે માટે સામાયિકની અંદર ઉઘને દેશ
ટાળનારે સમતા રસ ભાવના ભાવવી જોઈએ
નો

·હ પારથી વિમુક્ત રાખવી ખણજ ખણવી એ કાયિક પાપ વ્યાપાર છે અને કાયશુદ્ધિ કરવાની સામાયિકમાં પ્રતિજ્ઞા લીધી છે માટે ખણુજ ખણવાને દેશ મામાયિકમાં ટાળવે જોઈએ અને તે દેષ ઉપસ્થિત થતા કાયગુપ્તિની ભાવના ભાવવી જોઈએ, જેથી એ દોષથી મુકત થવાશે. ૯ મર્યાદાનું પાલન કરવુ -સામાયિક એ ગુરુ સમક્ષ અથવા ગુરુના પ્રતિનિધિ સ્થાપનાચાર્યજી સન્મુખ કરવાનું છે માટે સ્થાપનાચાર્યને સાક્ષાત્ ગુરૂ સમાન માની તેમની મર્યાદા જાળવવી જોઈએ પગ ઉપર પગ ચઢાવવાથી તેમની માઝા તુટે છે, મર્યાદા જળવાતી નથી, તેથી તેને દે ગણવામાં આવ્યું છે વડિલેની મર્યાદા જાળવવી એ સજજન- તને ગુણ છે અને અમર્યાદિત થવું એ જનતા છે માટે પગ ઉપર પગ ચઢાવવાની ટેવવાળાએ મર્યા પાલનની ભાવના ભાવવી ૧૦ બ્રહ્મચર્ય ભાવના - સામયિકની અદર શ્રાવક એ માધુ સમાન છે, અને જેઓ પચ મઠાવતધામાં છે તેઓ જ સાધુ કહેવાય છે બ્રહ્મચર્ય એ પાપ મહાવતેમાનુ વુિં છે, માટે તેનું યથાસ્થિત પાવન કરવું જોઇએ વાસનાએ અગ ઉઘાડા રાખવાદિ પ્રહ્મચર્યને ગાણ થાય છે 3 ની ભાવના તેથી

·છે જતુઓના ઉપદ્રવથી ડરીને ચોતરફથી શરીરને
કવું, એ દેહદમનનાં
બદલે દેહાદિક ધર્મનું
રક્ષણ કરવા બરાબર છે દેહાદિક ધમમે જ્યાં સુધી આત્મા
થે છે, વાસુધી તે બહિરામાં છે અને બહિરામાપણું
ત્યાગવાનું સામાયિકધત શીખવે છે તેથી જ તુથી ડરી
જઈને દેહ ઢાંકવાની જે વૃત્તિ તે બાહરાત્મવૃત્તિ છે તેથી
તેને દેશમાં ગણેલ છે તે દેષ ઉપસ્થિત થતા દેહાધ્યાસના
ભાવના ભાવવી જોઈએ
૧ સમારમ ભાવના -હમેશા એ કુદરતી
નિયમ છે કે જ્યારે કેઈપણ બાબતમાં રસ પેદા થાય છે,
ત્યારે તેમાં પ્રમાદ-આળસ-નિકા કે તાને અવકાશ નથી
કામયિકને હેતુ પણું આત્મજાગૃતિ કરવાનો છે અને
વિષય કષાયાદિ પ્રમાદને પરિહરવાથી જ આત્મજાગૃતિ યા
આત્મશુદ્ધિ થાય છે માટે સામાયિકને અદર ઉઘને દેવ
કાળના સમતા રસ ભાવના ભાવવી જોઇએ
s
છે
1

·મત વધુ
* મન-સંયમ
યાને મનને વશ કરનારી કુચીઓ
સામાયિક એ આત્મામાં સમભાવ પ્રગટ કરવાનું
અમૂલ્ય સાધન છે જ્યારે મન સ્થિર, દઢ, અને સયમી
હોય છે, ત્યારે જ તે સમભાવને પ્રાપ્ત કરે છે
કર્યા વિના માનવી કદિપણ વેગ પ્રાપ્ત કરવા લાયક
નથી અને તેને વશ કર્યા વિના પરમાત્માની પણ પ્રાપ્તિ
થતી નથી મન ભાવથી ચચળ અને બળવાન છે જેથી
તેને વશ કરવું એ સાધારણ બાબત નથી. જે તેના પર
વિજય મેળવે છે તે સમસ્ત જગત પર વિજય મેળવે છે
અને તેથી જ શ્રીમદ્
આન દઘનજી મહારાજ કર્યો છે !
મન જીત્યુ તેણે સેવે છત્યુ " આ ચચળ મનને વશ
કરવું એ છે કે કઠિનું છે તે પણ એ અભ્યાસ અને વેરાગ્યથી
વશ થાય છે આથી તેને વશ કરવું એ અસભવિત નથી તેને
વશ કર્યા વિના દુ ખેની નિવૃત્તિ થવાની નથી
શારીરિક રોગથી પીડાતાની સખ્યા કરતા માનસિક
રોગથી પીડાતાની સંખ્યા જગતમાં વધારે માલમ પડે છે,
જેથી તે રોગ નિવારણ કરવાની, તેને દઢ બનાવવાની સૌથી
પ્રથમ આવશ્યક્તા છે આ મન-મેઈટ ને વશ કરવા ઈચ્છા
રાખતા છે તે તેનું સાધારણ સ્વરૂપ અને સ્વભાવ
જાણવા જોઈએ
મનનું સ્વરૂપ
મન એ આત્મ અને અનાત્મ પદાર્થની વચમાં રહે
નારી વિલક્ષણ વસ્તુ છે મન પિતે અનાત્મ અને જડ છે
પરંતુ બધ અને મેં તેને આધિન છે અને પાકનુણા
कारण धमक्षियो । મન એ જગત છે મને નથી તે
[આ લેખને ભાવાર્થ કલ્યાણ માસિકના માંથી લીધે છે]

·{ જગત નથી મન વિકારી છે તેનું કાર્ય સ કદ૫વિકલ્પ કર વાનુ છે મન જેમ ભળે છે તેમાં તદાકાર બની જાય છે તે રામની સાથે ચાલે છે જ્યા જ્યા રાગ હોય છે ત્યા થા તેની પ્રવૃત્તિ થાય છે અને જે કઈ અનર્થો પેદા થાય છે તે પણ રાગથી થાય છે કેઈ પણ વિષયમાં ગુણ અને સિન્દ્રિય દેખીને તેમાં રોગ થાય છે પરંતુ જે વિષયમાં દુ ખ અથવા દર દેખાય છે ત્યા પ ઉત્પન્ન થાય છે જેથી ફરીથી તે વિલમાં પ્રવૃત્ત થતું નથી વાસ્તવિક રીતે બોલતા હૈષવાળા વિષયમાં પણ તેની જગથી પ્રવૃત્તિ થાય છે. આ પ્રમાણે મનનુ કવરૂપ છે આવા મનને કેમ વશ કરવું, તેના પર કઈ રીતે આષિપત્ય- મેળવવું, તેના માટે મન વશ કરવાના ઉપાયે યા વશ કરવાની કુચીઓ નીચે આલેખવામાં આવી છે મનવશ કરવાની કુચીઓ (૧) ભાગોમાં વૈરાગ્યભાવના જ્યા સુધી સસારી ચીજો સુદર અને સુખપ્રદ માલમ પડે છે, ત્યા સુધી મન તેમ ચાટી રહે છે પરંતુ મનને તે રીજે દેષયુક્ત અને દુખપ્રદ લાગે છે ત્યારે જ તે તેમાથી પાછુ હઠે છે આ માટે સૌથી સરસ ઉપાય એ છે કે સસારીદરેક ચીજોમાં દુખ અને દેશની પ્રત્યક્ષ ભાવના કરવી જેથી ભોગ- =માથી મન વિરકત થશે આ માટે બાર ભાવનાઓ પિકા સંસાર-ભાવને ભાવવી એ અતિ ઉત્તમ છે (૨) નિયમથી રહેવું -દરેક કામ ઠીક સમય પર નિયમાનુસાર થવા જોઈએ પ્રાત કાળમા બિછાનેથી ઉઠવા

·બાદ સુવા સુધીના વખત સુધી દિનચર્યાને નિયમ કર
જોઈએ અને તદનુસાર મનને ચલાવવું જોઈએ અને તે નિય
મથી કદિ પણ ચલાયમાન ન થવું જોઈએ પાચ મિનિટનું
નિયમિત ધ્યાન તે અનિયમિત અધિક સમયના ધ્યાન કરતા
પણ ઉત્તમ છે જેટલી મિનિટ સુધી ધ્યાન કરવાનો નિયમ
કર્યો હોય
તેનાથી એક પણ મિનિટ ઓછુ કરવું
નહિ આથી મન હમેશને માટે ટેવાઈ જશે અને નિયમાનુ
સાર ચાલશે આ પ્રમાણે દરેક નિયમમા નિયમાનુસાર
મનને ચલાવવું આ મનને વશ કરવાને દ્વિતીય મા છે
() મનની ક્રિયાઓ પર વિચાર કરે -મનમાં
દરેક કુ પર વિચાર કરવો જોઈએ તે સુતી વખતે તેને
દિવસભરમા કાર્યો કર્યા હોય તે ચિતવી જવા અને તેમાં
જે બુરા જણાયા હોય તેનાથી વિરામ પામવાની ટેવ રાખવી,
અને શુભ કાર્યો કરવાની ટેવ પાડવી પ્રતિદિન આ પ્રમાણે
ચિતવનથી મન સત્ય કાર્યો કરવામાં લાગી જશે અને અસત્ય
કાર્યો કરવામાથી વિમુકત થશે એવું જ નહિ પરંતુ મન
કાર્યો કરવા લાગશે તો પછી તેને વશ કરવામાં ઘણી
સુલભતા થશે સારામાં સરમ રસ્તો એ કે પ્રથમ મનને
બુરા ચિતવનમાથી હઠાવી શુભચિતવન કરાવવાની
ટેવ પાડવી આ મન વશ કરવાને ત્રીજો ઉપાય છે
(૪) મનના કહ્યા પ્રમાણે ચાલવું નહિ મનના કરી
પ્રમાણે નહિ ચાલવું જોઈએ જ્યા સુધી મને વશનથી
ત્યાં સુધી તે નુ માનવું જોઈએ શત્રુના દરેક કાર્ય
સાવધાની રાખવી પડે છે તેમ મનના કાર
સાવધાની રાખવી જોઈએ
5

·કોઈપણ બાબતમા જે તે ઉલટા સુલટી કરવા લાગે તે તેને ધિક્કારવું જોઈએ. મન બળવાન છે કેઈ વખત તેનાથી હાર પણ પમાશે, પરંતુ સાહસ ન છેડવું જોઈએ અને હિમ્મત હારવી નહિ જોઈએ જેઓ હિમ્મતવાન છે તે એક દિન અવશ્ય તેને વશ કરી શકે છે તેની હામાં હા ભણવી નહિ. દરેક કાર્યો બહુ સાવધાનીપૂર્વક કરવા મન બહુ ચતુર છે કેઈ વખત ડગવશે, ફોસલાવશે, લાલચ આપશે, જુદા જુદા રંગો કરશે, પરંતુ તેના સક જામા કદિપણ આવવું નહિ અને ભૂલે ચુકે પણ તેને વિશ્વાસ કરે નહિં આમ કરવાથી એની (મનની હિમ્મત તૂટી જશે અને આખરે વશ થશે મન લોભી, મને લાલચી, મન ચંચળ, મન ચોરા મકે મત ચલિયે નહિ, પલ પલક મન આર આથી આજ્ઞા દેનારૂ મટી જઈ મન આજ્ઞાપાલક થશે આ મન વશ કરવાને બીજો ઉપાય છે (પ) મનને સત્કાર્યમાં સલગ્ન રાખવુ -મનને કેઈ વખત કામ વિનાનું નવરૂ રાખવું નહિ તેને તે હમેશા સૂઈ રહીએ ત્યા સુધી કામમાં જ પાવી રાખવું અને તે કામ નિષ્પાપ જોઈએ કામ વિનાનુ રહે તે તેને બીજા બુરા કામ સુઝ માટે હમેશ તેને સત્કાર્યમાં પરાવી રાખવું અને તેને કામથી નવ બેસવા દેવું નહિ કહેવતમાં પણ કહ્યું છે કે “નારે બે નદ વાળે સત્કાર્યમાં તેને એવી રીતે જોડવું કે રાત્રે નિદ્રામાં પણ જાગ્રત સમયના સત્યકાર્યના ચિત્રો સ્વપ્નામા દેખાય આ મન વશ કર- વને ચા ઉપાય છે

·(૬) મનને પરમાત્માના ધ્યાનમાં રાખવું -=
સ સારી પાર્થોમાં વિચરતું હોય તેમાથી તેને રોકી પરમાર
ભાનુ ચિત્વન કરતું કરવાને અભ્યાસ પડે પરમાત્માના
ધ્યાન વખતે તેના પર સખ્ત ચોકી પહેરો રાખો કે તેનાથી
ભાગી ન જાય કદાચ ન માને તે તેને ભાગવાની પૂરી સ્વ
તત્રતા આપવી, પણ જ્યાં જાય ત્યા પરમાત્માનું.
ध्यान
ન ચૂકે તે સમજાવવું ધીરે ધીરે અભ્યાસ કરી પૈયુક્ત
બુદ્ધિથી મનને પરમાત્મામાં સ્થિર કરતા શીખી અને કોઈ
પણ બીજો વિચાર મનમાં આવવા ન દે તે મન પરમા-
ભામાં સ્થિર થશે આ મનને વશ કરવાને પાચમો ઉપાય છે.
(૭) એક તત્વને અભ્યાસ કર-ચિતને વિલેપ
દૂર કરવા પાચ તત્વમાથી એક તત્વને અભ્યાસ કરે
તેને એ પણ અર્થ થાય છે કે કોઈ એક વસ્તુ કે મૂર્તિ
તરફ એકાગ્રતાથી
જેવું આખની પાંપણે
ન પડે અગર
આખમાં પાણી ન આવે ત્યાસુધી એક ચિન્હ તરફ જેવું
ચિન્હ ધીરે ધીરે છેટું કરવું અને અંતમાં તે ચિન્હને
બીલકુલ હટાવી દેવું eft ફિત્ત વિનાશનમ”
અવકન ન કરવા છતા પણ દષ્ટિ રિથર આમ થવાથી
ચિત્તને વિપ મટી જશે આ પ્રમાણે રોજ અડ અડ
કલાક જે અભ્યાસ કરવામાં આવે તે મનને સ્થિર કરવામાં
મારી સફળતા મળે છેઆ અભ્યાસને ત્રાટક કહે
નથી મનની નિશ્ચલતા થાય છે આ પ્રમાણે નિયમથી
ભ્યાસ કરવામાં જેટલો સમય અધિક જશે તેટલો લાભ
છે એ નિશ્ચિત છે આ મન વશ કરવાનો છઠ્ઠો ઉપાય છે

·૮૩
(૮) નાભિ યા નાસિકાના અગ્ર ભાગમાં દષ્ટિ સ્થા-
પન કરવી નિત્ય નિયમ પૂર્વક પધાસને ચા સુખાસને
બેસીને નાભિ ઉપર દષ્ટિ જમાવવી ક્યા સુધી પલક પાપ
ન પડે ત્યાસુધી એકીટસે ત્યાં જોઈ રહેવું આમ કર્યાથી પણ
મન શિઘ સ્થિર થશે નાસિકાના અગ્રભાગ પર દૃષ્ટિ જમા-
વવાથી ચિત્તની નિશ્રળતા થાય છે
(૯) શબ્દશ્રવણ કરવુ -કાનમાં આગળી ઘાલી શબ્દ
સાભળવાને અભ્યાસ પાડી તેમાં પહેલા પ્રાંત કાલીન પક્ષી
એને ચુહાની માફક શબ્દ સ ભળાય છે ત્યારબાદ અનુ
ક્રમે ધુંધુ શખ, ઘટા, તાલ મુરલી, ભેરી, મુદગ, નકટી
અથવા સિંહગર્જન જેવા શબ્દ સંભળાય છે
આ પ્રકારે દશ જાતના શબ્દ સંભળાયા બાદ દિવ્ય ૩૪
શબ્દનું શ્રવણ થાય છે જેથી સાધક સમાધિ પ્રાપ્ત કરે છે
આ મન વશ કરવાને આઠમો ઉપાય છે
(૧) ધ્યાન યા માનસપૂજા –ઈષ્ટ ભગવાનની મૂર્તિ
ના સ્વરૂપની આતરમનમાં કપના કરી પહેલા મૂર્તિના એક
એક અવયવનુ ધ્યાન કરવું, પછી દઢતાથી આખી મૂર્તિનું
ધ્યાન કરવું, પછી તેમા જ મનને સ્થિર કરવું જોઈએ તેમાં
એવું તહીન થવુ કે જેથી સસારનુ ભાન રહે નહિ પછી
કલ્પના પ્રસુત સામગ્રીઓથી ભગવાનની માનસિક પૂજા કરવી
જોઈએ આ પ્રમાણે પ્રેમપૂર્વક ભગવાનની ઉપાસનાથી મનની,
સ્થિરતા થશે. આ મન વશ કરવાને નવમે ઉપાય છે
(૧૧) મૈત્રી, કરુણું, મુદિતા અને ઉપેક્ષા અને
મૈત્રી, કરુણા, પ્રમેહ અને મધ્યસ્થભાવના પણ કહેવાય છે

·સુખી પ્રતિ પ્રેમ, દુ ખીઓ પ્રતિ દયા. પુણ્યાત્માઓ પ્રા
પ્રસન્નતા અને પાપીઓ પ્રતિ ઉદાસીનતા એ અનુક્રમે ચક
ભાવનાઓને ભાવાર્થ છે આથી ચિત્તની પ્રસન્નતા થાય છે
સબબ કે જગતના બધા સુખી જીવની સાથે પ્રેમ કરવાઈ
ચિત્તની અંદર જે ઇષ ખુબ હોય છે તે દૂર થાય છે
રહની આગ બુઝી જાય છે, અને તેથી મસામ લેક
આપણને તેમ આપણા સ્વજનને સુખી દેખી પ્રસા
થાય છે કારણ કે લેકે પિતાના પ્રાણ સમા આપણને
પ્રિય લેખે છે જે આ ઉચ્ચભાવના સમસ્ત જગતના સુખી
જને પ્રતિ પ્રેરાય તે તે ઘણા આનદનું કારણ થાય છે
બીજાને સુખી દેખવાથી જલન (અમિ) પેદા કરવાવાળી
વૃત્તિને નાશ થાય છે. આ મંત્રીભાવનાને ઉદ્દેશ છે
(૧) ૬ મી પ્રાણીઓ પ્રતિ દયા કરવાથી, પર-અપકાર
રૂ૫ ચિત્ત-મલ નષ્ટ થઈ જાય છે. મનુષ્ય પિતાનુ કષ્ટ દૂર
કરવામાં કેઈને પૂછવાની પણ જરૂર ધારતે નથી ભવિષ્યમાં
થનારા દુ ખ માટે ચાપતા ઈલાજ લે છે આવી ભાવના
સમસ્ત જગતના છ પ્રતિ કરાય તે કેટલાય લેકેના
તે દુ ખ દૂર કરી શકે કે ખપીડિત લેકના દુખ દૂર
કરવામાં આપણું સર્વસ્વનું બલિદાન આપવાની ભાવનાથી
ચિત્ત સદા પ્રકુલિત રહે છે આ કાયભાવનાને ઉદ્દેશ છે
(૩) ધમાંઓને જોઇને હર્ષિત થવાથી પાપ નામની
અસૂયા નષ્ટ થાય છે સાથે ધાર્મિક પુરુષની ભાવના
ચિત્તમાં ધાર્મિક વૃત્તિ જાગ્રત કરે છે અસૂયાના નાશથી ચિત્ત
શા ત થાય છે આ પ્રમોદભાવતને, ઉદ્દેશ છે

·- (૪) પાપીઓ પ્રતિ ઉપેક્ષા કરવાથી ચિતને ફોધરૂપ મળે નષ્ટ થાય છે પાપનું ચિત્વને કરવાથી તેના સંસ્કાર હદયમા પડતા મથી આથી ચિત્ત શાન રહે છે ઉપર મુજબ બતાવેલી ચારે ભાવનાઓનુ વારવાર અનુશીલન કરવાથી ચિત્તની રાજસ, તામસ વૃત્તિઓ નષ્ટ થઈ સાત્વિકવૃત્તિને ઉદય થાય છે અને તેનાથી ચિત્તની પ્રસન્નતા થાય છે, અને આથી જલદી એકાગ્રતા પ્રાપ્ત થાય છે આ ભાવના મનવશ કરવાને દશમો ઉંપાય છે (૧૨) સારા નુ અધ્યયન ભાવનાનું પરમ રહખ્ય પરમાર્થ ગ્રથના પઠનપાઠનથી પમાય છે અને તેથી ચિત્તવૃત્તિ સ્થિર થાય છે એકાતમાં બેસીને સત શાસ્ત્રના વાંચનથી વૃત્તિએ તેમ તદાકાર બની જાય છે અને આથી ચિત્તની સ્થિરતા થાય છે આ મન વશ કરવાને અગીઆર ઉપાય છે * (૧૩) પ્રાણાયમ -સમાધિથી મને રોકાય છે અને પ્રાણાયામ સમાધિના સાધનોમાંનું એક મુગ્ધ અને છે પ્રાણાયામથી પ્રાણવાયુ પર જય મેળવાય છે અગ્નિમા તપ- વ્યાથી જેમ ધાતુને મેવ બળી જાય છે તેમ પ્રાણને રેકથી મન શકાય છે તે એક બીજાને ઘનિષ્ટ સ મધ છે મન મવાર છે, તે પ્રાણ વાહન છે એકને રોકવાથી બીજે રોકાય છે આ મન વશ કરવાનો બારમો ઉપાય છે (૧૪) ગ્રામ દ્વારા નામ જપ -મનને રોકીને તેને પરમા મામા લગાવવાને એક અસ્વસ સુલભ અને આશકા રષિ ·તને આ ઉપાય છે અને તે એ કે નાસિકામા જે શ્વાસ આવે છે, જય છે તેની ગતિ પર ધ્યાન રાખી તે ધામ દ્વારા શ્રી ભગવાનના નામને જાપ કરે આ અભ્યાસ બેસતા, ઉઠતા, ચાલતા, ફરતા, સૂતા છતા પણ તે હરવખત પ્રત્યેક સ્થિતિમાં થઈ શકે છે આમ કઈ જેરથી શ્વાસ લેવાની પણ આવશ્યકતા નથી શ્વાસની સાધારણ ચાલ સાથે સાથે પ્રભુના નામને પ થઈ શકે છે આમ લક્ષ રાખવાથી મન રોકાઈને પ્રભુના જપમા લાગી જાય છે. દિલમા આન- દથી અને મનની પ્રસન્નતાથી શ્વાસ દ્વારા પ્રભુ જાપ કરવા જોઇએ અને તેના સમીપ જવાની ભાવના કરવી જોઈએ આ મન વશ કરવાનો શો ઉપાય છે (૧૫) ઈશ્વર શણ ગતિ -ઈવરના દાનથી પણુ મન વશ થાય છે ભગવાનને પ્રભાવ, અથવા તેમના ભકતના ચારિત્રના ચિવનથી ચિત્ત આનદમાં વરતે છે પ્રભુ ભકતના સાગથી તેમના ઉપદેશાનુસાર ચાલવાથી તેમ તેમની કૃપાથી ભગવતણિ થાય છે અને આથી મન પર પણ વિજય પમાય છે ભગવાનને તેમના સાચા ભકતની કપાથી વસ્તુની પ્રાપ્તિ થઈ શકે છે આ મન વશ કરવાને પરમ ઉપાય છે (૧૬) મનના કાર્યોને જેવુ --મનને વશ કરવામા એક ઉપાય એ છે કે મનથી અલગ થઈ નિરતર તેના કાર્યો દેવા જોઈએ જે વખતે આપણે મનના દષ્ટા થઈશું તે વખતથી આપણી મનની ચંચળતા નાબુદ થશે વાસ્તવિક રીતે જોઇશુ તે આપણે આત્મા મનથી સર્વથા ભિન્ન છે ·૮s એ તે સત્ય વાત છે કે જીતવાવાળા વા દેખવાવાળા જાણ વાની વા દેખાવાની વસ્તુથી સદા અલગ છે આખેને આખા દેખી શક્તિ નથી આથી માલમ પડે છે કે મનની વાતનો જાણનાર વા દેખનાર મનથી જુદા છે તે ભિન્ન હોવા છતા પણુ મનની સાથે મળીને રહે છેસારાશમાં સાધક પિતે નિરતર મનથી અલગ રહી મનની ક્રિયાને દષ્ટ બને અને તેમ કરવાને અભ્યાસ પડે તે મન શિઘતાથી સક ૫ રહિત થાય છે (૧૭) ભગવાન નામ તન મગ્ન થઈને ઉચ્ચ સ્વરથી પ્રભુનું નામ ગુણ, કીર્તન, કરવાથી પણું મન પરમા ત્મમાં સ્થિર થાય છે આથી પ્રેમપૂર્વક પરમાત્માનું નામ કીતન કરવાથી પણ મન ઉપર વિજય મેળવાય છેઆ મન વશ કરવાને સાર ઉપાય છે ઉપરેન મનને વશ કર- વાના ઉપાયે બતાવવામાં આવ્યા છે, કારણકે મનને સ્થિર કર્યા વિના અન્ય કોઈ અવલ બન નથી જેમ ચચળ જળમાં રૂપ વિકૃત દેખાય છે તેમ ચચળ ચિત્તમાં આત્માનું યથાર્થ સ્વરૂપ દેખાતું નથી પરંતુ જેવી રીતે સ્થિર જામ પ્રતિ બિંબ જેવું હોય છે તેવું દેખાય છે, તેવી રીતે સ્થિર મનથી આત્માનું યથાર્થ સ્વરૂપ પ્રત્યક્ષ થાય છે, માટે હમેશા મનને સ્થિર કરવાને પ્રયતનશીલ થવું તેથી પ્રભુને માગ સુલભ થઈ શકશે અને આત્માનું સાર્થક થશે

·----
(૨)
સ્વાધ્યાય નિમિત્તે
શ્રી જ્ઞાનસારઅષ્ટકમાથી ઉરિત સાર,
લેખક-રાદૂગુણાનુરાગી સમિવ કર્પરવિજય)
() પૂર્ણતા મદર.
પૂર્ણન દી–શરીર આદિ જડ પદાર્થો ઉપરને પ્રેમ
ઘટાડી-દૂર કરી શુદ્ધ આત્મવ્યમાં જેને અકૃત્રિમ પ્રેમ
જાગે છે, અસારની માયા ઈજળ જેવી જેને સમજા છે,
તેથી જે પર ઉપાધિમાં ફસાતો નથી અને મિથ્યા વિકલ્પ
જાળમાં ગુથાત નથી, તૃણાજાળને તેડી નાખવાથી કોઈની
દીનતા કરવાની જેને જરૂર નથી, જેને સહજ આન દમા મસ્ત
રહેતે દેખીને લેક પતિ થાય છે કેમકે એવું સુખ ઉપાધિ
વતને સ્વપ્નમાં પણ મળવું મુશ્કેલ છે જ્યારે સસારને
અત આવવાને હથ છે, ત્યારે જ સર્વ દુ ખ નિવારક સહજ
આત્મિક-આનદ ઉuસે છે અને શુકલપક્ષમા ચદ્રમાની કલા
ની પેઠે અનુક્રમે વૃઢિગત થઈ અને તે પૂર્ણતાને પામે છે

·(૨) અનિતા- સ્વરૂપમગ્ન–સતોષવૃત્તિથી મનનું સમાધાન કરીને તથા દુર્દા ત ઈદ્રિયને દમીને, શુદ્ધ જ્ઞાનામૃતનુ જ સેવન કર- નાર આત્મા સ્વસ્વભાવ મગ્ન થયેલ કહેવાય છે, તેને અન્ય વિષયે હલાહલ જેવા લાગે છે પરભાવમાં તે કદાપિ કતૃત્વ અભિમાન કરતે નથી, કેવળ તેમાં સાક્ષીપણુંજ ધાર શું કરે છે સ્વરૂપ રસિકને કઈ વિકથા પણ ગમતી નથી, તે કચન-કામિનીજન્ય ઉપાધિ તે તેને ગમે જ કેમ? જેમ જેમ જીવ સ્વભાવનિમગ્ન થાય છે તેમ તેમ તેને અતર શા તિથી અનહદ આનદ ઉપજે છે એનું સુખ એ જ જાણે છે સાક્ષાત્ અનુભવ થયે જ તેની ખરી પ્રતીતિ થઈ શકે છે, એવું સુખ અન્યત્ર નથી સર્વ વિભાવ તરફ અભાવે થવાથી શુદ્ધ તસ્વરૂચ જીવને એ સુખ પ્રગટે છે ક્ષણ માત્ર ઉદામન દશાથી પણ આત્મામા રીતળતા થઈ જાય છે તે જે મહાન ભાવ દિનરાત તેમજ નિમગ્ન થઈ રહે છે, તેની શાતિનું કહેવું જ ? એવા અમૃતવલી, કૃપાદષ્ટિ, રાત સ્વભાવી માત્માને નમસ્કાર હો (૩) શિતા-એ સ્થિર ચિત્ત –જે મહાશયનુ ચિત્ત સ્થિરતાને પામ્યું છે, તેને નિજ ઘટમાજ સકળ સમૃદ્ધિ સાક્ષાત દેખાય છે ચિત્તની ચપળતાવડેજ જીવ અહી તહીં ભટકતેં દુ ખી થાય છે એમ સમજી સત્ય સુખના અથજને એ સ્થિરતાનેજમેવ વી જે એ ચપળ ચિતવતની કરણી સકળ થઈ શકતી નથી ·માહ-મદિરાથી બેભાન થઈ જીવ ભવ અટવીમાં ભૂલે પડે છે, અને તેની જગ્યાસુધી શુદ્ધબુદ્ધ ઠેકાણે ન આવે ત્યા સુધી સેવવામાંજ તત્પર રહે છે મેહ દૂર ખસવાથી તે નિરૂપયેગી ચિતની ચપળતાને શયરૂપ સમજીને સતપર તેને દૂર ક છે એવા પ્રશાંત ચિત્તવાળા યોગી પુરૂને સદા સર્વદા સર સ્વભાવથી સાચી સુખશાતિ પ્રવર્તે છે સ્થિરતા રૂપી રત્ન દીપક જેના ઘટમદિરમાં પ્રગટ છે, તેને અશુભ આ જનિત મલીનતાને સ ભવજ નથી ચિત્તને ચપળ કરતાજ સ્વ સમાધિને લેપ થાય છે, એમ સમજીનેજ પુરૂ ચિત્તની સ્થિરતાને માટે સતત પ્રયત્ન કર્યો કરે છે અને સર્વ કે ને સ્થિરતા પ્રાપ્ત થયેજ સત્ય સુખશાતિ મળવાની છે (૪) નિદ- નિર્મોહી –“અહતા” અને “મમતા મારૂ” તજીને, તત્ત્વને સમજનાર પુરૂષ સદા સમતા યેગે સુખ સમાધિમાં રહે છે મેહ-મમત્વ વડે જ પ્રાણી દુખી થાય છે અને પા૫૫કથી લેપાયા કરે છે એમ સમ ઇને સાત્વિક શિરોમણિ જેને એ મોહને જ નાશ કરે છે મેહ રહિત પુરૂષ ભવ નાટકમાં કયાય પણ લપાતો નથી 0 ( 'હું” અને અનેકશિ કર્થના પામે છે નિર્મોહીને એ કડવો અનુભવ કરે પડતજ નથી કેમકે તે તે તત્વષ્ટિથી સદાચાર વાતમાં કદાપિ મુંઝાતો નથી ચિત્તને સ્થિર કરીને કેવળ આત્મ સાધનામાં સાવધાન રહે છે એવા નિર્મોહી, નિર્માથી પુરૂષોને ખરેખર ધન્યવાદ ઘટે છે (५) ज्ञानाष्टक જ્ઞાની –મમ્યજ્ઞાનના અભ્યાસવડે જ્ઞાની પુરૂષ ·સ્વરુપને પછી તેમાં નિમગ્ન થઈ શકે છે સદ્વર્તન મેંગે જ્ઞાની નિજ જ્ઞાનને સાર્થક કરે છે જેમ રાગ દ્વેષાદિક વિકાર ઉપશમે અને સમતાદિક ગુણે પ્રગટે તેમ તે પ્રયત્ન કર્યો કરે છે ખરૂ જેતા સર્વ શાસને માર પણ એજ છે તેવા શુભ લિફ્ટ વિનાની ક્રિયા તે ઘાચીના બળદ જેવી છે વિકથાદિક પ્રમાદ તજીને આત્માર્થી જનોએ આત્મચર્ચા કરવી જોઈએ સતેષ ગુણ પ્રાપ્ત થએ એવી આત્મ શુદ્ધ ચર્ચા મુખે સાધી શકાય છે એવા આત્મજ્ઞાની–અધ્યાત્મી સાધુ સદા સમાધિમાં ઝીદવા કરે છે માટે જ તત્વજ્ઞાનને જ શાસ્ત્રકાર અપૂર્વ અમૃત, રસાયણ કે એશ્વર્ય કહે છે (૬) શમાષ્ટકમ્ શાત –સક વિકલ્પને શમાવનાર અને સ્વ સ્વરૂપને જાગૃત કરનાર સમ્યગૂ જ્ઞાનને પરિપાક જેને થયો છે તે મહા- શય શાન્ત કહેવાય છે કર્મ જન્ય વિષમતાની ઉપેક્ષા કરી સ- તાની અપેક્ષાએ જે સર્વ જગતને સ્વઆત્મા સમાન લેખે છે, તે શાત આત્મા જરૂર મણ ગામી થાય છે પગારૂઢ થએલે પુરૂષ શમ-શાતિ વડે વિષમ કષાયાદિ પ્રમાદને પરિહરવાથી આત્મશુદ્ધિ કરે છે ધ્યાન વૃષ્ટિથી દયા નદીનુ શમ-શાતિપૂર વધતે છતે વિકાર-વૃો સમૂળગા નષ્ટ થઈ જાય છે શમયુક્ત મુનિને જેવો શાન્તગુણ થઈ શકે છે તે ગુણ અન્ય જ્ઞાન, ધ્યાન, તપસ્વી તેમજ શીલ અને સમક્તિયુક્ત સાધુને પણ થઈ શ કતે નથી એવા પ્રશાત મુનિને, રાગાદિક વિકાર થઈ શકતા નથી, તેવા મુનિને ધન્ય ધન્ય છે

·[७] इद्रियपराजयाष्टकम.
જિતેટિય–-ભવ ભયથી કરીને અભિન્નાથ જિતે-
પ્રિય એવા અન્ય પુરૂ પુરૂષાર્થ ફેરવીને પિતાની ઇદ્રિને
વશ કરે છે તૃષ્ણા પગે વિવિધ વિષયે વડે જેમ જેમ મુશ્મન
ઈદ્રિને પિવે છે તેમ તેમ ૨ ગવાદિક વિકારવડે આત્મા
અત્યત મૂતિ થાય છે અનેકવાર વિષયભોગ કર્યા છતા
દિયેથી તૃપ્તિ વળતી જ નથી, એમ સમજીને સતાજને
સતેજ વૃત્તિને ઘારે છે વિરકત જનોને પણ વિષયપાસવર્ડ
ઈદ્ધિ બતાવે છે, એમ સમજી માધુ જને તેથી વધારે માત્ર
પાન રહે છે વિષયમૂછિત આ માસમીપવા જ્ઞાનદિકનિજ
પનને પણ દેખી શકતું નથી, તેથી ઉભય લાકમાં અત્યંત
દુખી થાય છે એક એક ઈયિને પણ પરવશ પડેલ પ્રાણ
પ્રાણત કણ પામે છે, તે પાચ ધકિાને પરવશ પાનું
કહેવું જ શું? અસતુપ અનત ભવ ભ્રમણ કરતા પણ
પ્રાણીના દુખને અતિ આવતો નથી તેથી તેને પ્રક્રિયાને વશ
કરનાર ખ ધીર વીર ગણાય છે
ત્યાગામ,
ત્યાગી –જિતેદિક પરૂપ બાહ્ય કુટુંબ કબીલાને ત્યાં
કરી, અરગ કહુ અને આદર કરે છે. શુદ્ધ ઉપગ રૂપ
પિતાને, પૃતિ ધીરજરૂપી માતાને શુદ્ધ શીલાદિક અધુઓને
સમતારૂપિયા અને સામી સાતિ જનોનો આદર કરે
છે મયમને ભવી પર પાળવાથી તે અને અવિનાશી પદને
પામે છે અક્ષય સુખના અથી માધ મગરને ઉપકાર ભૂલતા

·જ નથી, તેમજ ખરા અધિકાર પ્રાપ્ત થતા સુધી સગુરૂની
સેબત પણ તજતા નથી જે સ્વ સ્વ હદ મુજબ સદાચાર
સેવતા સદા સાવધાનપણું ધારે છે તે અનુક્રમે સર્વ કમને
અત કરી અક્ષય સુખના અધિકારી થાય છે અને આ
યમ બળથી અકળ ગુણરાશિને સાક્ષાત પ્રાપ્ત કરે છે
(૧) ક્રિયા
ક્રિયારૂચી -કથન પ્રમાણે કરણ કરનાર, શાતભાવિત
આત્મા અને જિતેન્દ્રિય મહાત્મા આ સ સાર સમુદ્રને પતે તરી
બીજાને તારવા સમર્થ છે, સત્ કારણ વિના કેઈપણ કયાણ
સાધવા સમર્થ નથી ખરે જ્ઞાની એજ છે કે જે કરવા ગ્ય
કરણને સાવધાનપણે કરે છે કરણ વિનાનું જ્ઞાન નિષ્ફલ છે
શુભ કરણીવાળાના ભાવ સદા ચઢતા રહે છે, એમ સમજી
કયાણના અથજનોએ સ્વશક્તિ મુજબ શુભ કરણી કરવી,
કરાવવી, તેમજ કગ્નારની અનુમોદના કથી કરવી જિન વચ
નાનુસારે સત્ કરણ કરનાર અને અખંડ એવુ શિવમુખ
પામી શકે છે,
(१०) तृप्त्यष्टकम्
તૃપ્ત જ્ઞાનામૃતનું પાન કરી શુભ કરણરૂપ કપલના
ફળ ભોગવી અને સમતારૂપ તાબુલને આસ્વાદી મુનિ પરમ
તૃપ્તિને પામે છે જ્ઞાનાદિક સગુણવડ જેવી તૃપ્તિ થાસ છે,
તેવી તૃપ્તિ બીજી કઈ વસ્તુથી થઈ શકતી નથી એજ ખરી
તૃમિ છે બીજી તૃપ્તિ તે કેવલ કરિપતજ છે પુદ્ગલથી
પુગલજ તૃપ્ત થાય છે આત્મા તે આત્મગુણવડેજ તૃપ્ત

·થઈ શકે છે એ વાત અનુભવ વિના સમજાય તેમ નથી
વિષય લેપીને સ્વપ્નમાં પણ એ અનુભવ થઈ શક્તા નથી
તેને વિષયરૂપ વિષનાજ ઉગાર આવે છે, અને જ્ઞાન તૃપ્તને
નિર્મળ ધ્યાનરૂપ અમૃતનાજ ઉગાર આવે છે વિષયવડે
તૃપિત નહિ પામેલા ઇંદ્ર, ઉપેન્દ્ર (વાસુદેવ) પ્રમુખ સુખી
નથી ફક્ત જ્ઞાન તૃપ્તિવત મુનિજ સર્વત્ર સુખી છે
(११) निर्लेपाष्टकम्
નિપ –જ્ઞાનસિદ્ધ સતપુરૂ દુનિયામાં કયાય લે
તા નથી સ્વાર્થી સર્વત્ર લેપાય છે તત્વજ્ઞાની સદા અતર
થી નારાજ રહે છે તેથી તે આકાશની પેરે નિલેપ રહી
શકે છેએમની કરણ કેવળ આત્મવિશુદ્ધિને માટેજ હેય
છે ક્રિયાને મદ તે તેમને સ્વપ્નમાં પણ સભવતે નથી
ઉદાર ભાવના તેમના દિલમાં સદા બની રહે છે એવી નિર્દોષ
ધમનીતિને અનુસરનાર નિર્મળ આશયવાળાને નમસ્કાર હે!
(१२) निस्पृहाष्टकम्
નિસ્પૃહ -શુદ્ધ ચારિત્રપાત્ર મુનિ આત્માની અક્ષય
સ પદાવડે પૃહ રહિત બને છે અધ્યાત્મજ્ઞાની નિસ્પૃહીને
જગતની કઈ દરકાર નથી પારકી સ્પૃહાજ સર્વ દુ ખનું મૂળ
છે, એમ સમજી સાપુ તેને પરિહાર કરે છે સ્પૃહાવાનું
તણખલાના તેલે સંસારચક્રમાં ભટકે છે નિસ્પૃહી જે કાઈ
કરે છે તે સ્વકર્તવ્ય સમજીને જ કરે છે, તેને લોક દેખા
કરવાની કઈ ગરજ રહેતી નથી એવા નિસ્પૃહી સાધુ ચક્ર

·વતથી પણ અધિક સુખી છે નિસ્પૃહી સાધુપુરૂષોને સહસ્ત્ર વાર નમસ્કાર હો! (१३) मौनाष्टकम् મૌની–સમસ્ત જગતનું સ્વરૂપ સમ્યગ રીતે જાણી લે ઈને જે જગતથી ઉદાસ રહે છે-તેમ વેપાતા નથી તેજ ખરા મુનિ છે આત્મજ્ઞાન, આત્મશ્રદ્ધાનું અને આત્મરમણ એજ આત્માર્થી મુનિની રત્નત્રયી છે પરમભાવને તછ સ્વભા વને સેવવાથી જ શુદ્ધ ચારિત્રધારા મુનિની જ્ઞાન અને દશ- નની સફળતા છે તે વિના તે હવનમાં ભટકતા સાધુ ફક્ત વેશવિડ અનાજ કરે છે તે સારની માયાને બાજીગરની બાજી જેવી સમજી સમતાધારી સાધુ તેથી ઉદાસ રહે છે પિદુગ- લિક વસ્તુથી ન્યારા રહેવું એજ ખરી ઉદાસીનતા છે જેની સર્વ ક્રિયા જ્ઞાનયુક્ત આત્મશુદ્ધિ માટેજ પ્રવર્તે છે, એવા અનન્ય-નિશ્ચિત લક્ષવાળા મુનિનું જ મન ઉત્તમ છે (१४) विद्याष्टकम् વિદ્વાન –અનિત્ય અચિ એવી દેહાદિક પરપુદ્ગલિક વસ્તુને વસ્તુગત જાણે તે જ ખરે વિદ્વાનું છે તેમા મુઝાઈ જાય તે તે મૂર્ખ કહેવાય છે જેની જ્ઞાનદષ્ટિ સદા જાગતી છે તેને પરાભવ કરવાને મોહ સમર્થ થઈ શક્તો નથી શરીર, આયુષ્ય અને અર્થસ પતિ અસ્થિર છે, એમ સમજી વિદ્વાન તેને વિશ્વાસ કરતો નથી આ અશુચિમય દેહ જળ- દિક વડે શુદ્ધ થઈ શકે છે, એવો અજ્ઞાની છોને મેટો ભ્રમ રહે છે, કેમકે દેહમાં દશે દ્વારે અશુચિ સદા વહ્યા જ કરે છે

·જે સમતા રસમાં સ્નાન કરીને કર્મમળને ટાળે છે, તેવા મહા
શયજ ફરી મલીન નહિ થવાથી પરમ પવિત્ર છે આત્મજ્ઞાન
વડે છવ બ ધનથી મુક્ત થાય છે અને અજ્ઞાનવડે કમબપિ
નથી બધાયજ છે સમ્યગ જ્ઞાનના બળથી વિદ્વાન પદ્રવ્યનું
સ્વરૂપે સારી રીતે સમજી શકે છે તેમજ નિર્મળ જ્ઞાનક
લાથી યોગીપુરૂષે આત્મામા પરમાત્મ સ્વરૂપની પ્રતિની કરી
શકે છે એવા યોગીરાની બલિહારી છે
(१५) विवेकाष्टकम्
વિવેકી –ીરનીરની પેઠે સાથે મળેલા કર્મ અને આ
ત્માને જે મુનિરાજ અવગ કરે છે તે વિવેકવાન કહેવાય છે
જડ અને ચેતનાને જુદા કરવાને વિવેક પ્રાપ્ત થ અતિ
દુર્લભ છે વિવેક વિકળતાથી કમેના પરિણામને ચેતનમાં
ઉપચાર કરવામાં આવે છે તેથી જ અવિવેકિજનો દેહાદિક જડ
વસ્તુને આત્માથી જુદી ગણતા નથી જડ વસ્તુની ચાહના કરતા
છવ વિવેકથી કે છે, અને સદ્દગુણની ચાહના કરતા વિવેક
જાગે છે જેને ઉપયોગ આત્મ સાધનમાં સદા જાગતે છે,
તેને સન્માગથી મ્મલિત થવાનો ભય નથી સહિક પેગે
સયમને સમ્યગુ આરાધન કરીને કઈક ભવ્યજને. કમને
છેદ કરી અક્ષય અવિચળ પદવી વય છે એ સકિજ
સદા સર્વદા સેવા ગ્ય છે
(१६) माध्यस्थाष्टकम्
મધ્યસ્થ –કુતર્ક કરવા ૩૫ બાળ ચપળતા તજી જે

·બુદ્ધિ બળથી યુક્તિને તટસ્થપણે તેની મા સત્યાસત્યને
નિર્ણય કરે છે તે મધ્યસ્થ કહેવાય છે
જેમ વાઇડ પોતાની માતાને ઓળખી કાઢે છે તેમ
મધ્યસ્થ માણસ મુનિને અનુસરી ચાલે છે, તુચ્છ આગ્રહી તે
યુક્તિનું ખંડન કરવા અને 4 મતનુજ મંડન કરવા તત્પર
રહે છે સર્વ અપેક્ષિત નથ વચનામ જેનું મન સમભાવે
રહે છે, તે મહામુનિ મધ્યસ્થ છે સ્વચ્છ કવિશ વતી સર્વ
કે પ્રાણી ઉ૫ર રાગ દેવ-નહિ-કરતા મધ્યસ્થ પુરૂષ સમ
ભાવે રહે છે પરભવમાં જતા મનને અટકાવી મધ્યસ્થ પુરૂષ
તેને સ્વ સ્વભાવ સન્મુખ કરે છે મધ્યસ્થ પુરૂષ ગમે તે રસ્તે
આત્મ કલ્યાણ કરી શકે છે મારૂ તારૂ નહિ કરતા જેનું
વચન યુક્તિયુક્ત છે તેનું વચનજ મધ્યસ્થને માનનીય થાય
છે અર્થાત્ પૂવીપર અવિરૂદ્ધ વચનને જ મધ્યસ્થ સ્વીકારે છે
અને અન્ય ભાથીજનોને હિતબુદ્ધિથીજ સમજાવે છે
(૨૭) નિમાઈ.
નિર્ભય–સ્વ સ્વભાવમાજ રમણ કરનાર નિસ્પૃહી પુરૂષને
ભય માત્ર દૂર ટળે છે, અને અતર ગ સુખ હેજે પ્રગટે છે
નિર્મળ જ્ઞાન ગે મોહના સૈન્યને હણતા મુનિ કઈપણું
ડરતે નથી કૃતકૃત્ય મુનિને કિંચિત્ માત્ર ડરવાનું નથી એવા
મુનિને ધન્ય છે!
(१८)अनात्मशसाष्टकम्
અનાત્મશગી આત્મશ્લાઘા કરતા સુકૃતના મૂળ ઉઘાડા
થઈ જવાથી તેના ફળ બેસતા નથી એમ સમજી સાધુજને

·૯૮ અશ્લાઘા કરે નહિ અન્યને સદ્ગુની પ્લાઘા કરે તે હિતકારી છે, પરંતુ સ્વયસ્વગુણની સ્લાવ કરવા માટે તે હાનીકારક જ છે કદાચ કઈપણ સ્વગુણને ઉકળ આવે તે તત્કાળ પૂર્વ પરથસિંહના પવિત્ર ચારિન તરફ ખ્યાલ કરી લઘુતા ભાવવાથી કઈ આપોઆપ સમાઈ જાય છે એક- પથીતે પ્રાપ્ત થયેલ ગુણને પણ લેપ થઈ જાય છે એમ સમજી આત્મજ્ઞાની યોગીઓ માન અપમાનની બુદ્ધિને જ ત્યાગ કરે છે (१९) तत्त्वदप्ठयकम् તત્વદ્રષ્ટિ –બદ્મણિ છવ દુનિયાના બાહ્ય પદાર્થોમ મુંઝાઈ જાય છે પરંતુ તત્વદષ્ટિ તે નિર્મળ એવા આત્મ સ્વ રૂપમાજ નિમગ્ન થાય છે, તે અદશ્ય દુનિયાની માયામાં સુખબુદ્ધિથી ફસાતો નથી ખાધણિને જે દેખવાથી મેહ વધે છે, તેજ વસ્તુ દેખીને તત્વસ્ટિને વૈરાગ્ય જાગે છે બાહ્ય દષ્ટિને સ્ત્રી અમૃત જેવી લાગે છે તે જ સ્ત્રી તત્વષ્ટિને તો વિખ જેવી લાગે છે બાહ્યદષ્ટિ સુંદર શરીર ખી મૂઢ બની જાય છે, તત્વદષ્ટિ તેથી વિરકત રહે છે. મૂઢ દરિટ હાથી ઘોડાની સાહેબી દેખી મનમા હરખાય છે, તવદષ્ટિ તેમાં મધ્યસ્થ રહે છે ભસ્મ ચોળવાથી અને કેશને લેચ કરવાથી કોઈને બાહ્યદષ્ટિ મહત માને છે, અને તત્વષ્ટિ તે જ્ઞાન સપદા થીજ સામાને સાધુ સમજે છે, એવા કરૂણા સાગરતવદષ્ટિ સાધુએ જગતના એકાત ઉપકારને માટેજ નિમાયા છે (२०) सर्व समृधि-अष्टकम् સર્વગુણસંપન્ન–બાહ્યદષ્ટિપણે ટળવાથી અને અતર ગ ·દષ્ટિ જાગવાથી ત્યાગ–યોગી પુરૂને અતરની સર્વ સંપદા ફુટતર માલુમ પડે છે જ્ઞાનરૂપ વિમાન, ચારિરૂપ વજ, સ માધિરૂપ નદન (વન) અને મમતારૂપી શચી (ઇદ્રાણી) ભેગે અગાધ સુખમાં મગ્ન રહેનાર મુનિઈથી કાઈ ચૂન નથી, તેવી જ રીતે હાદિક શત્રુને પરાભવ કરી અખડ સયમ સામ્રાજ્યને ભોગવનાર મુનિ ચક્રવતી સમાન છે જ્ઞાનામૃતનું અપેનિશ પાન કરી ક્ષમા ગુણને યથાર્થ પાળનાર મુનિ નાગેદથી જૂન નથી વળી અધ્યાત્મ કેલાસમા વિલાસ કરતા વિવેક વૃષભ ઉપર આરૂઢ થએલા અને વિરતિ-જ્ઞપ્તિરૂપ ગગ ગોરી યુક્ત મુનિરાજ શકર સમાન છે નકાદિકને ક્ષય કરનાર અને આત્માના સહજ સુખ સાગરમાં મગ્ન થઈ રહેલા મુનિ નારા યણ તુય છે પરની સહાય વિના અતરગ ગુણની સુષ્ટિ કર- નાર સાધુ બાહ્ય સુષ્ટિ કરનાર બ્રહ્માથી પણ અધિક છે સિદ્ધ યેગી એવા મુનિરાજને રત્નત્રયીથી પવિત્ર એવી અત્ પદવી પણ દૂર નથી અર્થાત્ પરમ પવિત્ર અહમ્ પદવી પણ નિર્મળ ચારિત્રપાત્ર મુનિને સુખે સંપ્રાપ્ત થઈ શકે છે (२१) कर्म विपाक ध्यानाष्टकम् ધર્મધ્યાની–જગત માત્રને કર્મવશ વતી જાણનાર મુનિ સુખ દુખમા સમભાવે રહે છે, શુભ શુભ કર્મના પ્રભાવથી જ પ્રાણી ક્ષણમા ૨ક અને ક્ષમા રાય બને છે, કર્મની ગતિ વાકી છે ઉપશમ શ્રેણી ઉપર આરૂઢ થએલ સુત કેળવીને પણ, ક્ષણવારમા ગબડાવી પાડે છે કમને કઈ શરમ નથી, તે સાધુ સતના પણ છિદ્ર જોયા કરે છે, અને છળને પામીને તે માને છે, એવા દુષ્ટ કર્મના સ્વરૂપને સારી રીતે સમજનાર

·૧૦૬
સાધુ, સાયમને માવધાનપણે પાળવા સદા તત્પર રહે છે એજ
અપ્રમત્ત મુનિજ અક્ષય સુખના મેવાને આસ્વાદી શકે છે
(२२) भव उदेगाष्टकम्
ભદ્ધિન–આધિ, વ્યાધિ, ઉપાધિ, રોગ, શોક, સ
ગ, વિયોગ, જન્મ, જરા અને મરણજન્ય અનત દુખ
દાવાનળથી પ્રજળતી દુનિયાને દેખી ભવની ભવ્ય તેથી ૬
દ્વિગ્ન-ઉદાસી બને છે પણ તેના અજ્ઞાન અવિવેકથી વિષય
કષાયને વશ પડી અનેક પ્રકારની આપદાને ઉઠાવે છે
તથા દુબુદ્ધિ, મત્સર અને દ્રો આદિક દોને સેવી અનત
કાળ સુધી દુ ખ દાવાનળમાં પચાય છે આ દુખદરીયાની
પાર જવાને જ્ઞાની વિવેકી સર્વથા અભિલાષા રાખે છે, તે માટે
જ સ્વાધીનપણે સમજપૂર્વક સર્વ દુ ખ સહન કરે છે અથત
અનેક પ્રકારના અનુકૂળ તથા પ્રતિકૂળ ઉપસર્ગ અને પરિ
પહાને અદીપ રહે છે તેથી સર્વ ભવભયને સર્વથા અત
કરીને તે અક્ષયપદને પામે છે એવા ભવભીરૂ મુમુક્ષુઓને વાર
વાર નમસ્કાર!
(२३)'लोकसज्ञा त्यागाष्टकम्
લેકમ જ્ઞાત્યાગી–લકેર સ્થિતિને સેવનાર સાધુ
લેકપ્રવાહમાં તણાતા નથી “જનમનર જન ધર્મનું મૂલન
એક બદામ”
વાત તે સારી રીતે સમજે છે કે તે
બેરને બદલે ચિતામણી રત્ન દઈ દેવા જેવું છે એમ સમજી
સાધુ સજસની પેરે સામે પૂરે ચાલે છે કપ્રવાહે ચા
વતા તે કદાપિ ભવને અત આવે જ નહિ મિપ્યામતિજ

·૧૦ એ માગ આદરે છે તેથી જ તે ભવ બ્રમણ કર્યા કરે છે મુનિ-હ સોની ગતિ ન્યારીજ છે એવા મધુર સ્વભાવિક રીતે જે શેડા હોય છે જે મુનિ મૂળ માગને મરડી સ્વચ્છ દ પણે ચાલે છે તેમના અને બૂરા હાલ થાય છે એમ વિચારી ભરત મહારાજ અને પ્રસન્નચદ્ર રાજનિી'માફક ભવભરૂપણે સદ્ધર્મ સેવવા સાવધાન થઈ રહેવું એજ ખરે મુનિમાર્ગ છે એવા આત્માર્થી માધુજ સર્વ વિભાવને વમી સર્વોત્તમ સુખને સાધી–પામી શકે છે (ર) शास्त्राटकम् શાચબુ-મમયજ્ઞસાધુ શાય ચ કહેવાય છે. શાસ્ત્ર ઉપચક્ષુવડે સાધુ વિકના સર્વ ભાવને સામાખડા હોય એમ દેખે છે મોક્ષને માર્ગ બતાવે અને દુર્ગતિથી બચાવે તેજ શાસ્ત્ર કહેવાય છે. સર્વથા રાગ દ્વવાદિક વિકાર રહિત રીત- રાગ સિવાય એવું એકાત હિતકારી શાચ કેણ કથી શકે? શાજનું બહુમાન કરવાથી વીતરાગનુ જ બહુમાન કર્યું સમજવું શામદી૫ક વિના જડ લોકે ક્ષણે ક્ષણે ખનના પામે છે. શાસ્ત્ર આજ્ઞાની ઉપેક્ષા કરનારની સર્વ કરણી નિષ્ફળ થાય છે આ દુમ કોળમ શાસ્ત્ર જ ખરો ધાર છે, તેથી અજ્ઞાન દૂર થયા કરે છે. શાસ્ત્ર વિરૂદ્ધ બોલનાર તેમજ વતનાર વિરાધક ભાવને પામી અધોગતિને પામે છે અને શાસ્ત્રોકત આચાને માળનાર, શાસ્ત્રના જાણકાર, શાસ્ત્રોક્ત માગને પરપનાર તથા મદા શાસ્ત્રમાજ દષ્ટિ નખનાર મહાશયે મહોદયને પામે છે

·૧૦૨
(२५) परिग्रहाष्टकम्
નિષ્પરિગ્રહી–ધન ધાન્યાદિક નવવિધ બાહ્ય પરિગ્રહ
ને મિથ્યાત્વ કયાયાદિક અભ્યતર પરિગ્રહ આત્માને અત્યંત
અહિતકારી છે, એમ સમજી સાધક પુરૂષ સર્વ મૂછને શ
માવે છે મૂછ રહિત મહાત્મા સર્વત્ર પૂજાય છે અતર પરિ
ગ્રહ તજ્યા વિના કેવળબાદા ત્યાગથી કઈ વળતું નથી સર્વ
પરિગ્રહ તજનારના સકળ કર્મો ક્ષય થઈ જાય છે, એમ સ
મછ સાધુ પુરૂ સર્વ પરિગ્રહને તજે છે મૂછીને જ જ્ઞાની
પુરૂષે પરિગ્રહ રૂપ લેખે છે મૂછ રહિતને દુનિયામાં કયાય
લેપ લાગતાજ નથી
(૨૬) અનુવાષ્ટકમ્
સ્વાનુભવી–જેને કેવળજ્ઞાન તરતમાં પ્રગટ થવાનું છે,
નેજસ્વાનુભવ પ્રગટે છે અનુભવ જ્ઞાનથી જ આ ભય કર ભવ
અટવીને પાર પમાય છે, સ્વાનુભવીને ચેથી ઉજાગર દશાજ
સ ભવે છે કેમકે સર્વ કલ્પના જાળ તેમજ તૂટે છે, અનુભવ
જ્ઞાન વડેજ પરમાત્મપદ પ્રાપ્ત થાય છે
(૨૭) પોપટ
યોગનિષ્ઠ–મોક્ષ માગને અનુકુળ આચાર સેવનાર બાપુ
ગનિષ્ઠ કહેવાય છેઆ બનાદિક અનેક પ્રકારના યોગ છે
તે પણ પ્રત્યેકના પ્રીતિ, ભક્તિ, આજ્ઞા અને અભગ એમ ચાર
ચાર ભેદ થાય છે રૂપી અને અરૂપી એમ બે પ્રકારનું
આલ બન હોય છે નિરવલ બન ગ સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે સ્વસ્થ
અધિકાર અનુસાર ચોગાનુષ્ઠાન સુખદાયી થાય છે ગનિષ્ઠ
તે અવિચળ પદવી પ્રાપ્ત થાય છે

·છે
(२८) नियागाष्टकम्
ભાવયાવિક –પરમાત્મ સ્વરૂપમાં લયલીન થનાર ભાવ
ત્તિક છે સર્વ કામનાને શમાવી આત્મશુદ્ધિને માટેજ પાન
કરનાર ભાવયાજ્ઞિક હોઈ શકે છે નિરાશભાવે પ્રભુ આજ્ઞાનું
પાલન કરવું એજ ભાવય છે તેથી અહિ સાદિક મહામતિ
નું યથાર્થ પાલન કરવું એજ આત્માથી પુરૂને ઉચિત છે
સતપુરૂને એ સનાતનમાર્ગ છે ગૃહસ્થને તે પવિત્ર
લક્ષથી પરમાત્માની પૂજા કરવી પણ જરૂરી છે, તેથી પાપ
આથવને નિરોધ અને પરિણામની શુદ્ધિ થાય છે પૂલ
અહિ સાદિક તેનું આરાધન કરવું, ગુણવાન સાધુ પુરેપોનું
બહુમાન કરવું વિગેરે આમથી શાવકને ઉચિત કર્તવ્ય છે
(૨૨) पूजाष्टकम्
ભાવપૂજા પરાયણ --સર્વ આરંભના ત્યાગી બાપુ ભાવ
પૂજનાજ અધિકારી છે, અને આર ભ સમારંભમા અહોનિશ
વતનાર ગૃહસ્થ દ્રવ્યપૂજાના અધિકારી છે પૂજા ભાવ
પ્રગટાવવા પુખ કારણભૂત છે, તેથી તેને અનાદર કરના ગુણ
સ્થને હિત હોઈ શકે નહિ
સિમ્પશન, જ્ઞાન અને ચારિત્રનું નિસ્પૃહસાથી પાલન
કરવું એ ભાવપૂજન છે, યાવત્ ઉક્ત રત્નાયીને અનુકૂળ જે જે
પ્રવૃત્તિ કરવી તે તે સર્વે ભાવપૂજારૂપ છે અથૉત્ સદગુણોને
સાક્ષાત અવયાસ કર એ ભાવપૂજા છે અને સદગુણ પુરૂનો
વિવિધ દ્રવિડે એવા ભક્તિ કરવી એ પૂજા છે પરમા-
ત્માને પૂરા કસ્તાઆત્મા પિતે પરમાત્મ પદવી પ્રાપ્ત
કરી શકે છે

·૧૦૪
ક
(૩૦) ગ્યાતાષ્ટવ
ધ્યાની–ધ્યાતા ધ્યેય અને ધ્યાન એ ત્રણે એકતાને
પામ્યા છે તેના સર્વ દુખને અત આવ્યો છે નિર્મળ ધ્યા
નના બળથી મેહ ક્ષીણ થયે છતે અતર આત્મા પરમાત્મ
સ્વરૂપને પામે છે તે દ્રિય, ધીર, પ્રશાન્ત, સ્થિર, સુખાસન
સેવી, નાસા નેત્ર સ્થાપી રાખનાર, મનેવિકારને રોકનાર,
પ્રસન્ન, અપ્રમત્ત અને જ્ઞાનામૃતને ચાહનાર, અનુપમ આત્મ
ઋદ્ધિની વૃદ્ધિ કરનાર પ્યાની પુરુષની હેડ પણ કરી શકે
તેમ નથી આત્મ ધ્યાન પુરૂજ જગતમા ધન્ય છે
(3) તાષ્ટિવા.
તપસ્વી-કમને શેવવનાર જ્ઞાન ધ્યાનને જ્ઞાની પુરૂ
અભ્યતર તપ કહે છે ઉપ્રવાસ ઉદરી પ્રમુખ બાહ્યત:
અભ્ય તરતપની પુષ્ટિ માટે છે, ઈદ્રિયોને વશવર્તી પણ એ
અનાદિની બાળથાલ છે, અને એજ ઈદ્ધિને વશ કરી લેવી
એ પરમ તપ છે જેમાં વ્યાપારી શીત, તાપ વિગેરે લેખ
નથી તેમ તત્ત્વજ્ઞાની પણ પરિષહ ઉપસર્ગ પ્રમુખથી ડરતો
નથી, એ સર્વ કષ્ટ આનાદથી સહે છે, તપ કરવામાં પ્રગટ
પણે અનેક ફાયદા છતા તેને કેવળ કષ્ટરૂપમાની જે તજે છે
તે દુબુદ્ધિ છે જેથી નાના ધ્યાનની વૃદ્ધિ થાય અને વિષય
કષાયાદિક દે દૂર થાય યાવત્ આત્મા નિર્મળ થાય એવા
તપને ધન્ય પુરૂજ સેવે છે
(३२) सर्वनयाश्रय अप्टकम्
સર્વનયક–પર્વે સક્ષપથી કશેલા સર નાના સ્વરૂપ

·૧૫
ને યથાર્થ સમજનાર, સમયના ચારિત્રગુણમાં લીન થાય છે
એવાજ પુરૂવ સમવૃત્તિના મુખને આસ્વાદ કરી શકે છે સ્થા
પદ લાલિ સર્વનય વચન પ્રમાણે થઈ શકે છે એવું નય
સર્વત્ર તટસ્થ રહી શકે છેતેથી જ તેને સર્વ સ્થળે શ્રેય
સભવે છે અનય રહસ્યયુક્ત જૈન મતને જાણનાર અને
અનુસરનારનું અવશ્ય કલ્યાણ થાય છે જેમના દિલમા એનું
વરૂપ યથાર્થ સમજાય છે એમને ધન્ય છે, નિશ્ચય અને
વારમાં કે કાન અને ક્રિયામાં પક્ષપાતપણ તજીને ઉભ
યમાં સમભાવ રાખનારની જ આ ઉન્નતિ થઈ શકે છે એ
ભયનું
ચથાવિધ
આરાધન કરનાર સર્વનયજ્ઞનુ સર્વથા શ્રેય છે
નિર્વિકાર અને નિરાધ એવા જ્ઞાનામૃતનું પાન કરી નિરાશ
ભાવે હેનાર મહાપુરૂષને જીવનમુકતપણું છે એને હાનિ
બાળી શકતું નથી તત્વદષ્ટિથી કરાતી કરી કલ્યાણકારી છે,
નિર્મળ જ્ઞાન તિવતને રાગ-દ્વેષાદિક વિકાર સ ભવતા
નથી નિમળજ્ઞાન, વિવેદી મૂર્યની જેમ ઉપગારી છે, સમજ
વિનાની લુખી કરણીથી કઈ ક યાણ નથી, તેથી હરેક કરણી
મારી રીતે સમજીનેજ કરવામા ખરૂ હિત સમાએલું છે
पक्षपाती न मे धीरे, न द्वेष कपिलादिपु',
युचिमवचन यस्य, तस्य पार्य परिग्रह।
? ચોવિનય (શ્રીમાનુ હરિભદ્રસૂરિ)

·૧૬ थी परमात्मने नम અષ્ટ સામાયિક શબ્દ ફુરણું ધ્યાનરૂપ-જળને પ્રવાહ કરૂણારૂપ નદીમાં સમતારૂપ પૂરને સારશે ત્યારે ઉક્ત નદીના કાંઠે રહેલા વિકાર-રૂપ વૃક્ષોને ઉમૂલન કરી ઘસડી જશે ચિત્તનીય ધ્યાન–વિચારે. જ્ઞાનસાર પ્ર. હું સામાયિક કરૂ છું એટલે શું ? ઉ૦ હુ મારી ચિત્તવૃત્તિ ડાન્સ કરૂ છું મનસરોવરમા વાસનારૂપી મજા જ્યા સુધી ઉછળતા હાય અને જ્યા સુધી તે શાન થાય નહિ ત્યા સુધી સરો વરની અંદર રહેલ રત્નરાશિ જણાય નહિ માટે સામાયિ કની અંદર સૌથી પ્રથમ સામાયિક કરના- ચિત્તવૃત્તિ રાત કરવી જોઈએ ચિત્તવૃત્તિ શાન કરવાના ઉપાયો ચિત્તવૃત્તિને શાન્ત પથમિક, ક્ષાયિક, શાપ- શમિક ભાવ એ ત્રણ તથા એદયિક અને પરિણામિક એ બે ભાવ મળી પાચ ભાવે જીવના સ્વતત્વ છે એટલે જીવને તે અભાવ હોય છે તેનુ યથાસ્થિત સ્વરૂપ વિચારવું વળી ઉં પશમ, સવરને વિવેકની વિચારણાથી ચિલાતી, કેવી રીતે ચિત્તવૃત્તિ શાત કરી અને સદ્ગતિ પ્રાપ્ત કરી તે માટે વારા શિલાતિપુત્રની કથા પાને ૫૦ મે?

·૧૨૭
પ્ર. હું મામાયિક કરૂ છું એટલે શું ?
ઉં. હું સમભાવમાં સ્થિર થાઉં છું
મન, વચન અને કાયામાં જ્યારે સ્થિરતા પ્રાપ્ત થાય
છે ત્યારેજ રાત્રિ થા દિવસ તેમજ ગ્રામ ૧ અરય સર્વ સ્થળે.
મશીલપણું ભાસે છે
છાશના સાગથી દૂધને અવભાવ જેમ બદલાઈ જાય
છે તેમ ચચળતા અસ્થિરતા વડે વાનરૂપ પલટાઈ જઈ, લાભ
વિભરૂપ કુચા તેમા પ્રગટાવે છે માટે વિચારપૂર્વક ચચ
લતાને ત્યાગ કર એગ્ય છે
સ્થિરતા પ્રાપ્ત કશ્વાના ઉપાય
आणाए धम्मो, उपयोगा धम्मा भने परिणामे पथ |
અને પ્રણિત સોનેરી સૂત્રેના યથાર્થ જ્ઞાનથી સ્થિરતા અનુ-
ભવાશે અને સ્થિરતા અનુભવાતા સમક્તિની પ્રાપ્તિ થશે
અને સમકિતની સહા (શ્રદ્ધા) પ્રાપ્ત થતા નિડતા પ્રાપ્ત
થશે અને નિડરતા પ્રાપ્ત થતા સભ્ય વકતા થવાશેઆ માટે
વાચ કાલિકાચાર્યની કથા પાને ૪
પ્રઃ હુ સામાયિક કરૂ છું એટલે શું?
૬૦ હુ મધ્યસ્થ ભાવનાનું સેવન કરું છું
મખ્ય પુરૂ અતર આત્મા વડે શુદ્ધ આશયમાં સ્થિત
રહે છે, તેમ તેઓ શમ-શીલ ભાવે પણ રહી શકે છે ,
સગે ગયા છેષને ધારણ કરના નથી અને તત્વા તત્વને

·૧e
નિર્ભય કરી યોગ્યને વણ કરે છે અને અને ત્ય છે
કેના હે કે ગુણ ચિત્ત લાગી " તે આત્મ રિ-
ચારણામા સ્થિત થાય છે આ ભય પુરૂષના લ ય છે
મધ્યભ્યતા પ્રાપ્ત કરવાના ઉપા
મધ્યસ્પૃપ પ્રાપ્ત કરવા (૧) અનિત્ય (૨)
(૩) સમાર (૪) એકત્વ (૫) અ પર્વ ) અચિવ
(૭) આથવ (૮) સાવર (ક) નિ (૧૦) કમ્પ
૩૫ (૧૧) બેવિ દુલમ અને (૧૨) ધર્મ ભાવનાબેન
યથાથ સ્વરૂપ વિચારવું જેથી મધ્યસ્થ ભાવનાને પ્રાઇવ
થશે દક્ષનું થ. જેમ · માથી ખાતર અને પાણી
મજબુત થાય છે તેમ હૃદયની અદ- વિશુદ્ધ ભાવે બા .
વિનાઓનું સ્વરૂપ વિકારતા ચિત્તવૃત્તિ ફના થડની માફક
સ્થિરતા અનુભવશે અ મધ્યસ્થપતિએ છ, ઉપકાર કરનાર
પર શગ કરતું નથી, તેમ અપકાર કરનાર પર પરતો નથી
પણ તે સમભાવમાં ત લીન રહી શુભાશુભ કર્મોને છેક
કરી ક્ષીણહી થઈ કેવળબાન પામે છેઆ માટે એ
દમદ તમુનિની કથા પાને ૪૧
સામાયિક કરે છે એટલે શું ?
ઉ૦ હું વિશ્વ બચત કરૂ છું
વિશ્વટિવાળા જીવો કમની વિશામતાને નહિ ઈતા
પ્રાણી માત્રને રારખા દેખે છે તેથી તે આખુ જગત આત્મ
ભાવે અભેદરૂપ છે એમ જાણે છે અને તે જાણનાર થમી, મેક્ષ
મેળવી શકે છે

·આ વિશ્વદષ્ટિ ખીલવવાના ઉપાય હવે પુરત ( પતિ જેઓ પોતાના આમાની સમાન સને નિરાલી શકે છે તેઓજ વિશ્વહિ પારક ગણાય છે વિશ્વારિ ધારકે ક્રોધ, માન, માયા અને લેભ એચ. ડળ ચેકડીને સદ તર નાશ કર જોઈએ કારણ કે તેથી ફરી નાના ટાપણાના, ઉચ્ચનીચ પણાના ભેદ જતા રહે છે અને મને એક સરખી રીતે નિહાળાય છે ક્રોધને, અહ- વૃત્તિને, મેહને અને તૃણાને છેદ થતા શાતિ, સરળતા, મદુતા, સાદાઈ અને મતેષને ઉદય થાય છે આથી સર્વ બધુઓની સાથે આત્મભાવે જોવાની દષ્ટિ જાગૃત થાય છે અને જ્યારે તમામ છ પ્રત્યે સમભાવની દષ્ટિ જાગૃત થાય છે ત્યારે તે સમય પ્રાપ્ત થ પર અને દુ ખરૂપ ન થતા, મુદ્રમાં સુક જીવને માટે પણ પોતાના પ્રાણનું બલિદાન આપવા તત્પર થાય છે. આ માટે જુઓ ધમરૂચી મુનિની કથા પાને પાપ મેં પ્ર૦ સામાયિક કરૂં છું એટલે શું? ઉહુ સમષ્ટિ ખીલવું છું શમ વચનામૃત વડે જેનુ હદય રાત્રિદિવસ આ રહે છે તેને રાગ રૂપ સપના વિષની ઉમે કલેશ પમાડવાને સ- મથ નથી સમદષ્ટિ પ્રાપ્ત કરવાના ઉપાયો જ્યારે સેના અને પથ્થરને, નિદકને તેમ વદકને, સ- ૨ખા ગણવાની બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે ત્યારે તે સમદષ્ટિ જીવ કહેવાય છે ·૧૧0 જે આનદને અને વિષાદને સરખા ગણે છેઆ સમદષ્ટિ જ્યારે આ જ ત નિ માર જણાય છે ત્યારેજ ઉત્પન્ન થાય છે અને સારમાં સારભુત એવું જે આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય ત્યારેજ આ જગતને નિ સાર રૂપે અનુભવાય છે જ્યારે દૃષ્ટિમયદા સમુખ સંપૂર્ણ આત્મજ્ઞાન ધારી પરમાત્માની મૂર્તિ ખડી કરી તેની સ્તવનામા ભક્તિમાં લીન થવાય છે ત્યારેજ ખરૂ આત્મજ્ઞાન પમાય છે જે આદર્શ મુખ આગળ ખડે હોય છે તેવી જ પ્રવૃત્તિ થાય છે માટે સમદષ્ટિ ખીલવનારે શ્રી અરિહત પ્રભુની મૂર્તિ ધ્યાનમાં ખડી. કરી તેમની ભક્તિમાં તલ્લીન થવું આ સમદષ્ટિ પ્રાપ્ત કર વાને સરળ માર્ગ છે સર્વ જીવ પ્રત્યે સમદષ્ટિ પ્રાપ્ત થતા સર્વે પશુપખી પ્રાણીઓને સરખા ગણવાની બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે અને સર્વ જીવને આત્મભાવે જેવાથી દયાની લાગ. શુ તીવ્ર બને છે અને સમય પર પશુ પંખીની ખાત- પિતાના પ્રાણનું પણ બલિદાન અપાય છેઆ માટે વા મેતા મુનિવરની કથા પાને ૪ પ્ર. હુ સામાયિક કરૂ છું એટલે શું ? ઉ૦ હુ સમતા રસમાં ઝીલુ છુ સમતા રસના આસ્વાદન વડે આત્મા અતાદ્રિય તૃપ્તિ પામે છે અને તે આત્મિક ગુણથી થએલી તૃપ્તિ ચિરક સ્થિર રહે છે આત્માન દમ મનપુરૂષ નિરતર ઇત્રિના સમૂહને તાના કબજામાં રાખે છે તેમજ મનની નિશ્ચલતા મેળવી જ્ઞાન ગ્રહણ કરવા જ ઉદ્યમી હોય છે ·1 ૧iી સમતાસ પ્રાપ્તિના ઉપા. શ્રી ભગવતે બતાવેલ રિપદિના સિદ્ધાતનું જ્યારે ૨હસ્ય સમજાય છે નિત્યાનિત્ય માર્ગનું સ્વરૂપ જણાય છે, ત્યારે જ વાસ્તવિક સમતારમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને આથી જ મનુષ્યને ખાની થાય છે કે “વસ્તુમાત્ર પરિણમન શીલ છે ” ઈદ વસ્તુને તેથી તે કુલા નથી તેમ અનિષ્ટ વસ્તુ જોઈને તેના પર તિરસ્કાર લાવતે નથી વસ્તુના પર્યાવનુ યથાર્થ સાન થવાથી મુમુક્ષુઓ પિતાને સમભાવ ટકાવી રાખી મને ધ્યસ્થ રહી શકે છે અને તે કક્ષાની ચિકાશમાં પડતા નથી વિપદીના સિદ્ધાતથી ઘેડામા જીત થતુરાજા મરણને કાઠે આવેલ છતા આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી પિતાની મગતિ પ્રાપ્ત કરી શકે આ મિટિ વા છતશકુ રાજાની કથા પાને પરમે (૭) પ્રો હુ સામાયિક કરૂ છું એટલે શું? Go આત્મજ્ઞાનમાં પ્રવેશ કરૂ છુ પાર્શલિક વિષયોના ઉછાળા વિષનાજ ઉગારે કઢાવે છે અને તેજ પદગલિક અતૃપ્તિ માનવી આત્મિક ભાવથી થએ- લી તૃપ્તિ શુદ્ધ છે અને પર પરાએ ધ્યાનની ધારાને વિસ્તારે છે આત્મજ્ઞાન પ્રવેશના ઉપાયે. આત્મજ્ઞાન પ્રવેશના ઉપાસકે હંમેશા વિચારેનું સેવન કરવું કારણ કે જેવા વિચાર તેવા આચાર સદ્દવિચારથી ઇદ્રિયનિગ્રહ થાય છે અને ઈદ્રિયનિગ્રહથી મને નિગ્રહ

·૧૧૨
થાય છે અને મને નિગ્રહથી ધ્યાન થઈ શકે છે અને
યાનથી મોક્ષ પમાય છે જેથી મત વિચારે એ cત્તરોત્તર
મક્ષ પ્રાપ્તિનું કારણ છે માટે આત્મહિતચિતકે એ હમેશા
સદ્ વિચારેનું સેવન કરવું, તેમાં સામાયિક વ્રતમાં તે તેનું
ખાસ પાલન કરવું ઈલાચીકુમાર ને વિચારો આવવાથી
તેના મેહને અધારાને પડદે દૂર થશે અને તેનું ભાન થયુ
કે ગણે લેકમાં જે કંઈ સુદરમાં અંદર વસ્તુ છે તે તે આત્મા
ખરૂ સેંન્દર્ય તે આત્માનું જ છે. આ માટે વાચે ધનદત્ત
શેઠની કથા પાને ૫૮ મે
(૮)
પ્ર૦ હુ સામાયિક કરૂ છું એટલે શું?
G૦ હુ તૃષ્ણાને તિલાંજલી આપુ છુ
ક્ષણેક્ષણે હૃદયમાં અનેક પ્રકારની તૃષ્ણાઓ પુરાયમાન
થાય છે અને તે ફકત મૃગતૃષ્ણા સમાન છે છતા જ્ઞાનરૂપ
અમૃતને ત્યજી દઈને ભૂખ નાદાન માણસ તુચ્છાનુ પિષણ
કરવા ખાલી દોડે છે
તૃણ ત્યાગના ઉપાયો
છrઘન તપાd-ઈચ્છાઓ–વાસનાઓતૃષ્ણાઓનું
ઉન્માન કરનાર તપ છે બાહ્ય અને અત્યંતર તપશ્ચર્યા કે
રતા થકા મુનિ મહાત્માએ મૂળ અને ઉત્તર ગુણની શ્રેણી
રૂપ સાધુ મેળવે છે માટે તૃષ્ણાના ધકે પ્રત્યાખ્યાન
પાલન કરવું પિટિલદેવે પ્રત્યાખ્યાનથી અમાત્ય તેલિપ
ત્રિને ઈદ્રિયના વિષયસુખેમાથી
છેડા જેથી તે સિદ્ધ
બુધ અને
મુકત
થ આ માટે જુઓ અમાત્ય તેલિ પુત્રની
કથા પાને ૬૦ મે