·No text on this page.

·मागधम्
संस्कृत-प्राकृतविभागस्य संस्कृत-शोधवाङमयस्य
पञ्चमोदयः
प्रमाणमीमांसा
संरक्षक
मान्यवरः श्रीगोपालप्रसादमहोदयः
मगधविश्वविद्यालयस्योपकुलपति
प्रेरक
श्रीजगदीशचन्द्रदासः
सम्पादक
लब्धस्वर्णपदकः, प्रो० डॉ० नेमिचन्द्र शास्त्री
एम० ए० (सस्कृत-प्राकृत-हिन्दी), पी-एच० डी०, डी० लिट०,
ज्योतिषाचार्य , न्याय-काव्य ज्योतिषतीर्थश्च
सस्कृत-प्राकृत-विभागाध्यक्ष -आरास्थ एच० डी० जैनकालेजस्य
सयोजको
डॉ० रामनाथपाठकः 'प्रणयी'
एम० ए० ( सस्कृत-प्राकृत ), पी-एच० डी०, साहित्यव्याकरणायुर्वेदाचार्यः
डॉ. राजारामजैनः
एम० ए० ( प्राकृत-हिन्दी) पी-एच० डी०,
आरास्थहरप्रसाददासजैनकालेजस्य
सस्कृत-प्राकृत-विभागस्य प्राध्यापको

·प्रकाशिका
बाणभट्ट-परिषद्
एच० डी० जैन कॉलेज
आरा (बिहार)
पञ्चमोदय
दिसम्बर १९७१
मुद्रक
बाबूलाल जैन फागुल्ल
महावीर प्रेस
भेलपुर, वाराणसी-?

·मागधम् [ मगधविश्वविद्यालयस्याङ्गीभूतहरप्रसाददास-जैनकालेज- संस्कृत-प्राकृत-विभागस्य संस्कृत-शोधवाङमयस्य पञ्चमोदयः ] प्रमाणमीमांसा श्री महावीर दि जैन वामनोलय श्री महावीर जी (राज.) सस्कृत-प्राकृत-विभाग. एच० डी० जैनकालेजः, आरा मगधविश्वविद्यालय दिसम्बर, १९७१ विक्रमाब्दः २०२८

·No text on this page.

·विषयानुक्रमणिका on १ १२ १८ २५ ३१ १ अन्वीक्षानये प्रमाण चर्चा श्रीअनन्तलाल ठाकुर २. न्यायशास्त्रे प्रमाण-समीक्षा श्रीरुद्रधर झा ३ जैनदर्शने प्रमाणचिन्तनम् डॉ० दरबारीलाल. कोठिया ४. मीमासादर्शने प्रमाणविचार. डॉ० गजानन शास्त्री मुसलगांवकर ५ साख्ये प्रमाणतत्त्वम् पण्डित श्रीकेदारनाथ त्रिपाठी ६ योगदर्शने प्रमाणवाद. सुश्री कुमारी विमला कर्नाटक ७ बौद्धदर्शने प्रमाणमीमासा श्रीउदयचन्द्रो जैन ८. शब्दप्रामाण्यम् आचार्य श्रीकमलाकान्त उपाध्याय ९ साख्यप्रमाणमीमासा श्रीशिवचन्द्र भट्टाचार्य १० सम्पादकीयम् डॉ० नेमिचन्द्र शास्त्री ३७ ३ ४३ ५७ ६२ ६७ J

·No text on this page.

·। अन्वीक्षानये प्रमारणचर्चा श्रीअनन्तलालठाकुरन्यायालबारः पाटलीपुत्रस्थ काशीप्रसादजायसवालविद्यापीठस्य निदेशकः आन्वीक्षिक्यपराभिधं न्यायशास्त्र तावत् सर्वविद्याना प्रदीपः सर्वकर्मणामु- पाय सर्वधर्माणामाश्रयश्चेति कौटिल्यापराभिधेन विष्णुगुप्ताचार्येणार्थशास्त्रीयवि- योद्देशप्रकरणे प्रकीर्तितम् । अथ कोऽय न्याय इति प्रश्ने प्रमाणैरर्थपरीक्षण न्याय इति नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थसिद्धिर नेति चाचार्याणा समुत्तरम् । पञ्चावयवेन न्यायवाक्येन तावन्नैयायिकैविवक्षितोऽर्थः प्रतिपाद्यते । आद्ये पुनरवयवचतुष्टये तत्स्वीकृताना चतुर्णा प्रमाणाना विन्यासो जायते । तथा हि भगवत. पक्षिलस्वा- मिनो निर्देश तेषु प्रमाणसमवाय । आगम प्रतिज्ञा । हेतुरनुमानम् । उदाहरण प्रत्यक्षम् । उपमानमुपनय । सर्वेषामेकार्थसमवाये सामर्थ्यप्रदर्शनं निगमनमिति । विवक्षितार्थप्रतिपादनविधौ प्रमाणाना प्रयोजनमेतेन स्फुट प्रतिपादितम् । नैयायि- काभिमतेषु षोडशपदार्थेषु मूभिपिक्त प्रमाणमित्यपि प्रदर्शित भगवता । तथा हि न्यायभाष्यम्-अर्थवति च प्रमाणे प्रमाता प्रमेयं प्रमितिरित्यर्थवन्ति भवन्ति । कस्मात् ? अन्यतमापायेऽर्थस्यानुपपत्ते । तत्र यस्येप्साजिहासाप्रयुक्तस्य प्रवृत्ति' स प्रमाता । स येनार्थं प्रमिणोति तत् प्रमाणम् । योऽर्थ प्रमीयते तत् प्रमेयम् । यदर्थविज्ञान सा प्रमिति । चतसृष्वेवविधासु तत्त्वं परिसमाप्यते इति । अत्रोद्यो- तकरेणान्यतमशब्दः प्रमाणपर इति निर्धारितम् । शोभतेतमा चेदमित्यविवादोऽत्र परेषाम् । पक्षिलोक्ते कोटिचतुष्टये गौतमप्रदिष्टाना षोडशपदार्थानामन्तर्भाव साधु सगच्छते। सत्यपि प्रमाणस्य पदार्थेषु प्राधान्ये नास्य लक्षणं सत्रकारेण प्रदर्शितम् । विभागस्तु प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानि [ १.३] इति सूत्रेण विहितम् । अत्रोपलब्धिसाधनानि प्रमाणानीति समाख्यानिर्वचनसामर्थ्याद् बोद्धव्यम् । करणा- र्थाभिधानो हि प्रमाणशब्द । तद्विशेषसमाख्याया अपि तथैव व्याख्यानमिति पक्षिल । प्रदर्शित चानेन समाख्यानिर्वचनमुखेन अक्षस्याक्षस्य प्रतिविषय वृत्तिः प्रत्यक्षम् । मितेन लिङ्गेन लिङ्गिनोऽर्थस्य पश्चान्मानमनुमानम् । उपमानं सामी- ? अन्वीक्षानये प्रमाणचर्चा : १ ·- प्यमानम् । शब्द शब्दयतेऽनेनार्थ इति ज्ञाप्यत इति । एतावता प्रमाणस्य लक्षण- विप्रतिपत्तिनिगकृता भाज्यकारेण । सख्याविप्रतिपत्तिस्तु नोदेति, कण्ठन एव सूत्रकारेण चतूर्णा समुल्लेखात् । अथापि चेदन सन्देह , पश्यन्तु श्रीमन्त परीक्षापर्वणि द्वितीयाध्यायस्यान्तिममा- ह्निकम् । तत्र न चतुष्ट्वमैतिह्यापत्तिसभवाभावप्रामाण्यादिति पूर्वपक्षविप्रति- पत्तिमुक्तेषु चतुपु ऐतिह्यादीनामन्तर्भावग्दर्शनेन निरस्तवान् स्वयमेव सूयकार । अक्तिननैयायिकेन पुनराचार्यभासर्वजेन न स्वीकृत चतुष्ट्वम् । उपमान तेन परि- त्यक्तम्। एकदेशिनो गतिर्यथा तथा वा भवतु । बह्वर्थसूचकस्य प्रमाणसूयस्य चतुष्टवपरत्वे पक्षिलोद्योतकरवाचस्पत्युदयनादोना सम्प्रदायप्रद्योतकानामेकान्ता समतिरित्यवधेयम् । कवितार्किको जयन्तभट्टस्तु- एकेनानेन सूत्रेण द्वय चाह महामनि । प्रमाणेषु चतु सस्या तथा सामान्यलक्षणम् ।। इत्याह । तर्कस्य प्रमाणत्वेन ग्रहण न गौतमप्रस्थानस्वीकृतम् । स तूहविगेप तत्त्वज्ञा- नार्थो न तत्त्वज्ञानम् । न त्ववधारयति, न व्यवस्यति, न निश्चिनोति एवमेवेदमिति । प्रमाणात्तु निश्चय । अत प्रमाणानुग्राहकत्वेऽपि तर्कम्य न साक्षात् प्रमाणत्व न्यायदृशा । प्रमाणेपु प्रत्यक्षस्यैव मुख्यता । तस्य कृते पारमपं लक्षणमूत्रम्-इन्द्रियायसन्नि- कर्पोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम् [१ १.४] । प्रत्य- क्षप्रमाणमिदं ज्ञानस्वरूपकम् । पड्भेदभिन्नस्यन्द्रियस्यार्थेन सन्निकर्पादस्योन्पत्ति । अयात्ममन सन्निकर्पो मनइन्द्रियमन्निकर्णश्च न प्रत्याख्येयो तयोर्ज्ञानमात्र प्रति- कारणत्वादिति पूर्वपक्ष । तथा हि आत्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्पाद् यन्निष्पद्यते तदन्यत् [ ३ १ ३ ] इति काणादसूत्रम् । आत्मेन्द्रियमनोऽर्थाना सन्निकर्पात् प्रवर्तते । व्यक्ता तदात्वे या बुद्धि प्रत्यक्ष सा निरुच्यते ॥ इति चरकसहिता [१ ११ २०] . आत्मेन्द्रियमनोऽर्थाना सयोग उपदिश्यते । ज्ञान देशादिसविष्ट प्रत्यक्षमिति तद् भवेत् ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरपुराणे २ मागधम् ·आत्मा सहति मनसा मन इन्द्रियेण स्वार्थेन चेन्द्रियमिति क्रम एष शीघ्र । योगोऽयमेव मनस किमगम्यमस्ति यस्मिन् मनो व्रजति तत्र गतोऽयमात्मा ॥ इति बृहत्सहिता [१४॥३] अत्र प्रत्यक्षज्ञानस्य विशिष्टं कारणमेव नैयायिकेनोच्यने । यत्तु समानमनुमा- नादिज्ञानस्य न तत् पराक्रियते । एतेन मनस इन्द्रियेण योगोऽपि व्याख्यात ।श्राव- णादिभेदेन भिद्यमानस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य नाय भिद्यत इति भाष्यकारपरिहर । सर्वाणीन्द्रियाणि प्राप्यकारीणीति सौत्र सिद्धान्त । अत्र चक्षुषि श्रवणेन्द्रिये च न प्राप्यकारित्वमिति दिड नाग । यथा हि प्रमाणसमुच्चये तद्युक्ति सान्तरग्रहण न स्यात् प्राप्ती ज्ञानेऽधिकस्य च । अधिष्ठानाद् वहि क्ष तच्चिकित्सादियोगत ॥ सत्यपि च बहिर्भावे न शक्तिविषयेक्षणे । यदि च स्यात् तदा पश्येदप्युन्मील्य निमीलनात् ।। न्यायवात्तिक उद्द्योतकरेण सूक्ष्मेक्षिकया दिग्नागमतं खण्डितम् । तैजसस्य सतश्चक्षुष प्रदीपवदेव रश्मिमार्गेणार्थप्राप्ति । अर्थदेशे चोत्पन्न शब्दो वीची- तरगन्यायेन श्रोत्रदेश प्राप्नोतीति तनिष्कर्षसक्षेप । सन्निकर्णश्चाय षड्भेदभिन्न इत्युद्द्योतकरविश्वरुपादय । ते च भेदा सयोग , सयुक्तसमवाय , सयुक्तसम- वेतसमवाय , समवाय , समवेतसमवायो विशेष्यविशेषणभावश्चेति तत्तद्ग्रन्थतो विस्तरशो ज्ञेया । इमे लौकिकसन्निकर्षा । अलौकिकसन्निका. पुन. सामान्य- लक्षणज्ञानलक्षणयोगजा ग्रन्थान्तर उद्भाविता व्याख्याताश्चेति तत एव ज्ञेया । सूत्रदेहेऽव्यपदेश्यमित्यङ्गस्याशाब्दमित्यर्थ । अत्राहुर्वैयाकरणा न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके य शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञान सर्व शब्देन भासते ।। इति । अत्र यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसबन्धेऽर्थज्ञान प्रत्यक्षरूप तन्न नामधेयशब्दन व्यपदिश्यते । बालमूकादे प्रत्यक्षापलापस्तु दु शक नवृद्धवक्तृप्रत्यक्षे ततो मौलिको भेदः । शब्दसंश्लेषस्तेषामागन्तुक इति सिद्धान्तविद । । अव्यभिचारीति सूत्राङ्गस्य मरीचीकादिसन्निकर्षात् जलादिज्ञाने प्रत्यक्षत्व- वारणं तात्पर्यम् । अन्वीक्षानये प्रमाणचर्चा : ३

·No text on this page.

·दयन स्मृत्यनन्तर च पुनलिङ्गदर्शनमय च धूम इति । तदिदमन्तिम प्रत्यक्ष पूर्वाभ्या प्रत्यक्षाभ्या स्मृत्या चानुगृह्यमाणो लिङ्गपरामर्शोऽनुमानमिति । अनुमिते. करणविषये नैयायिकेषु मतभेदो दृश्यते। अनुमापकहेतुपदार्थेऽनुमेय- धर्मस्य व्याप्तिस्मरणमनुमिते. करणमिति केचित् । अनुमिते चरम कारण लिङ्ग परामर्श । स एवानुमिते करणमित्यन्ये । प्रथमलिङ्गदर्शनात् चरमलिङ्गदशनं यावत् सर्व करणमनुमितेस्तन्नान्तरीयकत्वात् प्रधानोपसर्जनविवक्षाया लिङ्गपरामर्श इति न्याय्यमित्युद्द्योतकर । लिङ्गपरामर्शविषयो लिङ्गमेवानुमितिकरणमित्यु- । हेतुरपदेशो लिङ्ग प्रमाणमित्यनन्तरमिति काणादसूत्रमेवोदयनस्या- लम्वनमित्याभाति । अनुमानस्य प्रमेयनिर्णयविधावपि दृश्यते मतभेद । अनुमानस्य धर्मिणि धर्म- विशेषोऽनु मेय इति केचित् । प्रसिद्धौ धर्मिधर्मी पर्वतवह्निरूपाविति न तयोरनुमेय- त्वम्, तयो परस्परसबन्ध एवानुमेय पर्वतादावसिद्धत्वादित्यपर । तत्र प्रसिद्ध तद्युक्त धर्मिण गमयिष्यतीति दिड्नाग । अनुमेयोऽग्निमानय धूम इति न्यायवार्तिक कृत । बहुग्रन्थविस्तारिणीय कथा ग्रन्थान्तरतो ज्ञया । त्रिविघमित्यनुमानस्य विधात्रय दर्शयति । पूर्ववदिति प्रथमा शेषवदिति द्वितीया सामान्यतोदृष्टमिति चरमा । तत्र पूर्वर्शदिति पूर्वशब्देन कस्य परामर्श इति न प्रदिष्टं सूत्रकृता, पक्षिलेन त्वादी पूर्वशब्देन कारण शेषशब्देन कार्य तदन्य- लिङ्गक च सामान्यतो दृष्टमित्युक्तम् । तथा हि पूर्ववदिति यत्र कारणेन कार्यमनु- मीयते यथा मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति । अत्र मेघोन्नतिर्दृष्टे कारणमित्यनुमान- मिद पूर्ववन्नाम्ना ज्ञ यम् । गौडपादोऽप्येवमेव । शेषवत् तत् यत्र कार्येण कारणमनु- मीयते यथा नद्या पूर्णत्वादिना कारणभूतस्य वर्षस्यानुमानम् । सामान्यतोदृष्ट यथा गत्यदर्शनेऽपि स्थितिदेशविपर्यये गत्यनुमान यथा आदित्यस्य । पक्षिलमतेन विधात्रयस्य लक्षणोदाहरणयो. प्रकारान्तरमपि भवितुमर्हति । तथा हि पूर्ववदिति यत्र यथापूर्वं प्रत्यक्षभूतयोरन्यतरदर्शनेनान्यतरस्याप्रत्यक्षस्यानुमान यथा धूमेनाग्निरिति । शेषवन्नाम परिशेषः । स च प्रसक्तप्रतिषेधेऽन्यत्राप्रसगात् शिष्यमाणे सप्रत्यय । यथा सदनित्यमित्येवमादिना द्रव्यगुणकर्मणामविशेषेण सामान्यविशेषसमवायेभ्यो निर्भक्तस्य शब्दस्य तस्मिन् द्रव्यगुणकर्मसशये, न द्रव्य- मेकद्रव्यत्वात् । न कर्म शब्दान्तरहेतुत्वात् । यस्तु शिष्यते सोऽयमिति शब्दस्य गुणत्वप्रतिपत्ति । सामान्यतो दृष्ट नाम यत्राप्रत्यक्षे लिंगलिंगिनो सम्बन्धे केन- चिद्दर्थे लिंगस्य सामान्यादप्रप्यक्षो लिंगी गम्यते । यथा इच्छादिभिरात्मा । इच्छादयो गुणा., गुणाश्च द्रव्यसस्थाना. । तद् यदेषा स्थानं स आत्मेति । अन्वीक्षानये प्रमाणचर्चा ५ ·अत्र व्याख्यानद्वयस्थ तात्पर्यनिर्णयविधावाधुनिकाना दृश्यते मतभेद. । कथ- मत्र विधाद्वयम् ? सूत्रकारादनन्तर गते बहुतिथे काले जातस्य भाष्यकर्तु पक्षिलस्वामिनो नासीत् सूयहृदयज्ञानम् । अत कल्पनामूलकमेव विधाद्वय ते नोपन्यस्तमति केचन । भाष्यकारात् पूर्वमपि न्यायसूयव्याख्यातारो बभूवु । तयो कयोश्चित् परस्परविरुद्ध मतद्वितय पक्षिलेन यथावत् कक्षीकृतमितीतरे । अत्र पूर्वमतमश्रद्धेयम् न्यायपरम्पराविच्छेदे प्रमाणानुपलम्भात् । परमतमपि भाष्यकारात् प्राक् सूपव्याख्याया सत्ताया प्रमाणाभावान्निरधिष्ठानमिति जेयम् । न्यायवैशेपिकयो समानतन्यत्व स्वीकुर्वता पक्षिलेन न्यायसूत्रव्याख्याविधौ यत्र- यत्र सिद्धान्तसाम्य तत्रैकमेव व्याख्यान प्रदगितम् । यत्र तु वैपम्यम्, तनादी न्यायमत प्रदर्श्य अन्ते वैशेपिक मत स्वातन्त्र्येण प्रदर्शितम् । तथा हि आदी न्यायसमत द्वादशविध प्रमेय व्याख्याय पक्षिलेन वैशेपिकानुमारम् अस्त्यन्यदपि द्रव्यगुणकर्मसामान्यविगेपसमवाया प्रमेयमिति मप्तपदार्थाना वैशेपिकभापिताना- मपि प्रमेयत्व प्रतिपादितम् । तथैवात्रापि न्यायसमतमनुमानविधाययं व्याख्याय वैशेपिकानुसार व्याख्याविधान्तरमपि प्रदत्तमित्यास्माकोन पन्या । वैगेपिकसूर्य प्रशस्तपादकृतेन पदार्यधर्ममग्रहेण च प्रस्तुतसदर्भस्य तुलना मतमस्माक परि- पुष्णाति । प्रशस्तपादानुसार दृष्ट सामान्यतोदृष्टमित्यनुमान द्विविधमेव । नाय पूर्ववच्छेपवतोश्चर्चा | पाशुपतसूत्रोपरि कौण्डिन्यभाष्ये पुनर्दृष्टस्यैव पूर्ववच्च शेषवच्चेति प्रकारभेदो । प्रशस्तपादोक्त दृष्ट नाम प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्तजात्य. भेदेऽनुमानः । उदाहरण पुन गव्येव सास्नामायमुपलभ्य देशान्तरेऽपि सास्नामात्र- दर्शनाद् गवि प्रतिपत्ति । इद तु पूर्ववदनुमानमेव घूमेनाग्निग्रहणमिव । शेष- वदिति नामधेय काणादसूपु प्रशस्तपादसग्रहे वा नायाति । कि तु शब्दस्य गुणत्वप्रतिपत्तिविधी प्रागुक्त प्रकार समान सूअगतेन वाय्वनुमानप्रकारेण । प्रशस्तपादीय सामान्यतोदृष्ट तावत् प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्तजातिभेदे लिंगानुमेय- धर्मसामान्यानुवृत्तितोऽनुमानम् । यथा कर्पकवणिग्नाजपुरुषाणा च प्रवृत्ते फल- वत्त्वमुपलभ्य वर्णाश्रमिणामपि दृष्ट प्रयोजनमनुद्दिश्य प्रवर्तमानाना फलानुमान-' मिति । तच्च नातीव भिद्यते प्रस्तुतान्न्यायभाष्यगताद् वैकल्पिकात् सामान्यतो- दृष्टानुमानादिति ध्येयम् । वैकल्पिकव्याख्यात्रितये वैशेपिकमतसाम्यात् वैशेषिक- सूत्राणा कात्स्न्यनाशतो वा ग्रहणाद् वैशेपिकसवन्धोऽस्य नि सशय एव । परि- शेपानुमानस्य वैकल्पिकोदाहरणे सदनित्यमित्यस्य वैशेषिकसूत्रस्याशतो ग्रहणम् । द्रव्यगुणकर्मसंशय इत्यत्र तस्मिन् द्रव्य गुण कर्म इति सशय ( २,२,२५ ) इत्यस्य सूचनम् । न द्रव्यमेकद्रव्यत्वादिति शब्दक्रमविपर्यासेन एकद्रव्यवत्त्वान्न ६ मागधम् ·? अन्वय- द्रव्यम् ( २,२,२७ ) इत्यस्य काणादसूत्रस्य समुल्लेख । वैकल्पिव्याख्योविषयः-- विशेषस्तु सुधीभिर्विभावनीय इत्यलम् । अनुमानस्य प्रत्यक्षपूर्वकत्वं त्रैविध्य त्रिकालसम्बन्धश्च चरकेणापि प्रदिष्टम् तथा हि अग्निवेशतन्त्र सूत्रस्थाने प्रत्यक्षपूर्व त्रिविध त्रिकालं चानुमीयत इति । अत्र त्रिकालमनुमानमिति विशेष । समतश्चायं भगवत पक्षिलस्वामि- पादस्य । तथा हि प्रत्यक्षानुमानयोविषयभेदपूर्वकभेदप्रदर्शनप्रस्तावे न्यायभाष्यम्, सद्विषय प्रत्यक्षम् । सदसद्विपयं चानुमानम्, कस्मात् ? –काल्यग्रहणात् । त्रिकाल- युक्ता अर्था अनुमानेन गृह्यन्ते । भविष्यतीत्यनुमीयते भवतीति चाभूदिति च । असच्छब्दश्चात्रातीतानागतपर. । यथा च भाष्यम्-असच्च खल्वतीतमनागत चेति । अनुमानस्य त्रैविध्येऽर्वाचीननैयायिकानामपि संमति । प्रकारे तु भेद प्राची- नेम्य । उद्द्योतकरस्वीकृतं प्रकारत्रितयान्तर तावदन्वयि, व्यतिरेकि, व्यतिरेकि चेति । इतरदपि त्रैविध्यं तदुल्लिखितमस्ति । तथाहि त्रिविधमिति प्रसिद्धसदसन्दिग्धतामाह । प्रसिद्धमिति पक्ष व्यापकम् सदिति सजातीयेऽस्ति । असन्दिग्धमिति सजातीयाविनाभावि इति । अनुमानप्रकरणे व्याप्तिवादमुपाधिवाद चाविष्कुर्वद्भिरक्तिनैयायिकर्बहु- सुक्ष्मक्षिका कृता नात्र सक्षिप्ते निवन्धे तद्व्याख्यानावसर इति विरम्यते । हेत्वा- भासविषये तु किञ्चिदेव वाच्यम् । अनुमान तावद्धतुनिर्भरम् । हेती विशुद्धे विशुद्धिरनुमानस्य। विपरीतेत्वशुद्धि । लक्षणानि च सद्धेतो पक्षसत्त्व सपक्षसत्त्व विपक्षासत्त्वमबाधितत्वमसत्प्रतिपक्षितत्व चेति । तत्र पर्वते धूमदर्शनाद् वह्नयनुमानविधो सन्दिग्धसाध्यवान् पर्वत पक्षः । महानसादयो निश्चितसाध्यवन्तो पक्षा । निश्चितसाध्याभाववन्तो जलहदादयो विपक्षा । हेतो. पञ्च लक्षणानि पञ्चरूपाणीत्यपि कथ्यन्ते । पञ्चरूपोपन्नत्व सद्धेतुत्वम् । विपर्यासस्त्वसद्ध तुत्वम् । असद्ध तुर्हेत्वाभास इत्यनन्तरम् । ते तावद्धत्वाभासा सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता इति पञ्चव । तदतिरिक्ताना परैरुद्भावितानामेष्वेवान्तर्भाव. प्रदर्शित.। अत आह वरदराज- स्ताकिंकरक्षायाम्- हेतो. केनापि रूपेण रहिता कैश्चिदन्विताः । हेत्वाभासा पञ्चधा ते गौतमेन प्रपञ्चिता ।। इति । - अन्वीक्षानये प्रमाणचर्चा • ७ श्री महावीर दि. जैन वामनालय श्री महावीरजी TRI ·- तथा हि विपक्षसत्त्वाभावे मव्यभिचार , सपक्षसत्त्वाभावे विरुद्ध , पक्षमत्त्वा- भावे साध्यसम , अमत्प्रतिपक्षितत्वाभावे प्रकरणसम , अबाधितत्वाभावे च काला- तीतो हेत्वाभामो भवति । अग्रेय पृच्छा समुदेति गौतमोक्तेषु पञ्चावयवेषु प्रतिज्ञादीनामपि लक्षणा- ननुगुणत्वे भामत्व निश्चप्रचम् । कथ तहि गोतमेन हेत्वाभामा एव कण्ठन उक्ता न तु प्रतिज्ञायाभाम । तेपामुल्लेसम्नु बौद्धबैशेषिकादिग्रन्येषु दृश्यत एवेनि । अब नैयायिकोत्तरमुक्तप्रायमेव । हेनो विगुद्वै परेपामवयवानामपि विशुद्वि । तदशुद्धी विगुद्धिरपि विवक्षित तिपादने नालमिति । तथा हि भट्ट- जयन्तस्योपसहार - अतएव च गाम्यऽस्मिन् मुनिना तत्त्दगिना । पक्षाभामादयो नोक्ता हेत्वाभामास्तु दगिता ।। इति वैशेपिका पुन अप्रसिद्धोऽनपदेश अमन् मन्दिग्धपचानपदा डात मूत्र- द्वितथानुमार अप एव हेत्वाभामा प्रति वर्णयन्ति । प्रशम्नपादेन पनम्तेपा समुद्भवे रूप्यभड्ग कारणतया निदिए । तथा च पदार्थवमसग्रह यदनुमेयेन गबद्ध प्रसिद्ध च तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तल्लिगमनुमापकम् ॥ विपरोतमतो यत्स्यादेकेन द्वितयेन वा । विरुद्धामिद्धसन्दिग्वलिंग काश्यपोऽब्रवीत् ।। इति । . दिडनागात् प्राक् बौद्धनैयायिका हेतो. पाञ्चाप्य हेत्वाभामाना च पञ्चत्व गणयन्ति स्म । दिड्गनागादय पुनग्य वैशेपिकानुगा इति नातिरोहित विशेषविद्भि। प्रशस्तपादेन हेतुप्यादिक दिङ्नागानुसार कल्पितमिति मत क्षोदक्षमम् । तस्य कणादानुसारित्वात् काश्यपोल्लेवात् प्रागुम्नवशेषिकसूत्राभ्या विध्यस्य कण्ठत प्रतिपादनाच्च • दिङ्नागात् पूर्व च बौद्ध पु ग्माणपञ्चकस्यैव परिचय- दर्शनात् तस्यैव वैशेपिकानुसारित्व साधु सगच्छते । अथोपमानम् । तत्र प्रसिद्धसाधात् साध्यमाधनमुपमानमिति ( १.१,६ ) पारमर्प सूत्रम् । प्रज्ञातेन सामान्यात् प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनमुपमानमिति वा- त्स्यायन । उद्योतकरश्व आगमाहितसस्कारस्मृत्यपेक्ष साम्प्यज्ञानमुपमानमित्याह । किं पुनरुपमानेन क्रियते । इति प्रश्ने यदा खल्वय गवा समानमथं पश्यति, ८ मागधम् ·प्रत्यक्षतस्तमर्थं प्रतिपद्यत इति समाख्यासंबन्धप्रतिपत्तिश्चोपमानार्थ इति पक्षिल- पाद । अस्य पुन परिष्करण कुसुमाञ्जलावुदयनेन विहितम् संवन्धस्य परिच्छेद संज्ञाया सज्ञिना सह । प्रत्यक्षादेरसाध्यत्वादुपमानफल विदु ॥ इति । यथा गौस्तथा गवयः, यथा मुद्गस्तथा मुद्गपर्णी, यथा माषस्तथा माषपर्णीति साधर्योदाहरणानि भाष्यकारस्य । गवयमजानन्नपि नागरिको यथा गौस्तथा गवय इति वाक्य कुतश्चिदारण्यकात् पुरुषात् श्रुत्वा वन गतो वाक्यार्थं स्मरन् यदा गोसादृश्यविशिष्ट पिण्ड पश्यति तदा वाक्यार्थस्मरणसहकृत गोसादृश्यविशिष्ट- पिण्डज्ञानमुपमानम्, उपमितिकरणत्वात् । गोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानानन्तरमय- मसौ गवयशब्दवाच्य पिण्ड इति सज्ञास शिप्रतीतिरुपमिति । एवमेवोदाहरणान्तर व्याख्येयम् । साधर्योदाहरणवद् वैधर्योदाहरणस्यापि एवमन्योऽपि उपमानस्य विषयो लोके बुभुत्सितव्य इति भाष्यवाक्येन सग्रहो बोद्धव्य इति वाचस्पति । साधर्म्यग्रहणं च धर्ममात्रोपलक्षणमिति कृत्वा धिक्करभमतिदीर्घवक्रग्रीवं प्रलम्बोष्ठं कठोरतीक्ष्णकण्टकाशिनं कुत्सितावयवसन्निवेशमपसदं पशूनामित्यतिदेशवाक्यश्रव- णाद् वैधादपि करभसंज्ञाप्रतीतिफलमप्युपमानमेवेति तन्मतम् । अत्रोदयनः सूत्रगतिं परिष्करोति । प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम् । स च प्रसिद्धो धर्म समान प्रतियोगितया तदुपक्षिप्तोऽसमानश्चेति । अथ शब्द । तल्लक्षणसूत्र तु आप्तोपदेश शब्द [ १.१७ ] इति । को वा आप्त इति प्रश्ने आप्त खलु साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उपदेष्टा । साक्षात्करणमर्थस्याप्ति । तया प्रवर्तते इत्याप्त । लोकानुग्रह एव तस्य प्रवृत्तिमूलमिति परीक्षापर्वणि प्रपञ्चितं भाष्यकारेण। कस्तावदाप्तो भवितुमर्हतीति प्रश्ने ऋष्यार्यम्लेच्छाना समान लक्षण तथा च सर्वेषा व्यवहारा प्रवर्तन्त इति भाष्यकार । अत्रोद्योतकरस्य इन्द्रियसबद्धासबद्धेष्वर्थेषु या शब्दो- ल्लेखेन प्रतिपत्तिः सा आगमार्थ इति निष्कर्ष । वाक्य त्वाकाक्षायोग्यतासन्निधिमता पदाना समूहः । गौरश्व पुरुषो हस्ती शकुनि{गो ब्राह्मण इति पदानि न वाक्यम्, परस्पराकाक्षाविरहात् । वह्निना सिञ्चतीति न वाक्यं योग्यताभावात् । अग्निसेकयो परस्परयोग्यता नास्ति । सेकस्तु जलसाध्य । अग्निसाध्य पुन पाक इति ध्येयम् । प्रहरे प्रहरे असहोच्चा- रितानि गामानय इत्यादि पदान्यपि न वाक्यम्, परस्परसान्निध्याभावात् । यानि पुन साकाक्षाणि योग्यतावन्ति सन्निहितानि च तान्येव वाक्यम् । - अन्वीक्षानये प्रमाणचर्चा ९ ·। पद च वर्णममूह । समूहश्चकज्ञानविपयोभाव वर्णाना क्रमवतामाशुतर- विनाशित्वेन एकदानेकवर्णानुभवसभवात् पूर्वपूर्ववर्णाननुभूय अन्त्यवर्णश्रवणवेलाया पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसस्कारसहकृतेन अन्त्यवर्णसबन्धेन पदव्युत्पादनममयग्रहानु- गृहोतेन श्रोणकदैव सदसदनेकवर्णावगाहिनी पदप्रतातिर्जन्यते । तत पूर्वपूर्वपदा- नुभवजनितसस्कारसहकृतेनान्त्यपदविपयेण श्रोपेन्द्रियेण पदार्थप्रत्ययानुगृहीतेन अनेकपदावगाहिनी वाक्यप्रतीति. क्रियते । अस्य शब्दप्रमाणम्य फल वाक्यार्थज्ञानम् । तच्चतत् गन्दलक्षण प्रमाणं लोके वेदे च समानम् । लोके तु कान्त्रिदेव आप्तो भवति । अत किश्चिदेव लौकिक वाक्य प्रमाणम् । वेदे पुन परमाप्तश्रीमहेश्वरोक्तचात् सर्वमेव वाक्य प्रमाण- मिति विशेष । म द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वादित्यनेन शब्दस्य विभागो दर्मित यस्येह दृश्यतेऽर्य स दृष्टार्थ । यम्य चामुत्र प्रतोयते माऽदृष्टार्य तथा चाय शब्दे प्रपिलौकिक- वाक्ययो सममेव समावेशो भवति । चतुणी प्रमाणाना पवोपयोग इति प्रश्ने एवमैभि प्रमाणदेवमनुष्यतिरश्चा व्यवहारा प्रकल्पन्ते नातोऽन्यथेति पक्षिल । युनिसिद्ध चैतद् विज्ञात समेपामिति नातिकथनमपेक्षते । प्रमाणानामुत्कर्पापकर्पविचारे प्रत्यक्षम्य प्राधान्य निश्वप्रचम् । इतरेपा प्रमा- णाना प्रत्यक्षनिर्भरत्व सुग्रह समेपाम् । प्रत्यक्षविनातेऽर्थे न शङ्का न तर्को न च विपर्यास । अनुमानादित परिजातेऽयें जायते दिदृक्षा। प्रत्यक्षे सजाने पुनर्नानु- मातु न वा शब्दमुसैन ज्ञातुमिच्छा जायतेऽ तर्करमिकानाम् । वर्तमानस्यव वस्तुन प्रत्यक्षीकरणमिति न तण्यातीतेऽनागते च गति । देशविप्रकृष्टे फालविप्रकृप्टे चानुमानं शरणम् । एतया दृशा प्रत्यक्ष निर्भरस्याप्यनुमानस्य प्रत्यक्षादाविश्यम् । प्रत्यक्षानुमानोपमानागम्ये पुनर्वस्तुनि शब्दप्रमाणगम्यत्वमस्त्येव । उपमान तु जघन्य प्रमाणेषु । सज्ञासशिसवन्धप्रतिपत्तावेवोपयुज्यत इति न तस्यापि सर्वथा- नुपयोगित्वम् । एकस्मिन्नेवार्थे प्रमाणयो प्रमाणाना वा समुपयोगो भवितुमर्हति न वेत्यत्र प्रश्ने नेति बौद्धा तन्मते क्षणिकस्य वस्तुन क्षणान्तरेऽनवस्थानात् प्रत्यक्षगृहीत- स्यानुमानकाले सत्तैव नास्ति । न हि न्यायमते क्षणिकत्व वस्तुन । तदेव वस्त्व- नित्यमपि तथैव तिष्ठति यावद्विनाशकारणसमवधानमिति हि तन्मतम् । अत प्रत्यक्षगृहीतस्यानुमानशब्दाभ्यामपि ग्रह्ण भवितुमर्हति आग्रहातिशये सति । तथैव १० मागधम् ·शव्दगृहीतस्य क्वचित् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्, अनुमानगृहीतस्य च शब्दप्रत्यक्षाभ्या ग्रहण सभवति । अय नैयायिकाना प्रमाणसप्लववाद | सर्वत्र सर्वदा प्रमाणानि सप्लवन्त इत्यपि न दृश्यते । यत्रं कस्यैव प्रमाणस्य प्राप्ति तत्र व्यवस्थापि । प्रमाणे प्रमेयस्य ग्रहणमित्यत्र चार्वाकातिरिक्ताना भारतीयदार्शनिकाना विम- त्यभाव । प्रमाणाना प्रामाण्यग्रहे पुनस्तेषा प्रातिस्विको विशेपोऽस्ति । विषयोऽय गम्भीरो विचारवहुलश्च अत्र सिद्धान्तसूचिके प्राचीनकारिके दिड मात्रप्रदर्शनाय समुपस्थाप्येते। प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे स्वत. साख्याः समाश्रिता । नैयायिकास्ते परतः सौगताश्चरम स्वतः ॥ परत. प्राहु प्रामाण्य वेदवादिन । प्रमाणत्व स्वतः प्राहु परतश्चाप्रमाणताम् ॥ इति । नैयायिकाना प्रमाणस्य प्रामाण्य तदितरत्व च प्रमाणान्तरेण सिध्यति । बहु विक्रान्तं चात्र विशेपविद्भिरिति तद्विज्ञातव्यं ग्रन्थान्तरत । कुतो वा नूतन वस्तुत्प्रेक्षण मादृशा भवेत् । सिद्धान्तानुसृतौ चेष्टा कृतात्र गुरुशासनात् ।। दोषश्चेत् स मदीयोऽस्तु गुणश्चेत् स तु मद्गुरो । मित्रप्रेरणया तूर्णं निर्मितेऽत्र निवन्धके । प्रथम अन्वीक्षानये प्रमाणचर्चा . ११ ·न्यायशास्त्रे प्रमारणसमीक्षा श्रीरुद्रधर झा का० हि० वि० वि० अनादेरनन्ताच्च महाकालात्प्रतीयमाने परोक्षापरोक्षप्रवाहे-प्रमाण, प्रमिति , प्रमाता, प्रमेयञ्चति चतसृपु विधामु तत्त्व परिसमाप्यते । तय-'मानाधीना मेय. सिद्धिरि' त्यादिवचनेभ्य प्रमाणस्यव प्राधान्य प्रतीयते । अत एव न्यायशास्त्रस्य प्रथमसूत्रे प्रमाणशब्द एव प्राथम्येनोपात्तोऽक्षपादयंतश्च न्यायदर्शन प्रमाणशास्यमिति व्यवह्रियते । तय-प्रमाणपद, प्रमीयते येन तत् प्रमाणमिति व्युत्पत्ती प्रोपसृष्ट- माघातो करणल्युटि कृते सम्पद्यते, या प्रोपसृप्टो माघातु 'तति तत्प्रकारकत्व- रूपप्रकर्प' विशिष्ट ज्ञान वोषयति, करणल्युट्च तादृशज्ञानकरण प्रमाणमिति प्रत्या- ययति । अत्र भाष्यम्-'प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तो प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत् प्रमाणमिति, वात्तिकञ्च-'प्रमाणेनापि सामान्य परिच्छिद्यते, प्रमाणाभामेनापि । सोऽय प्रमाता यदा प्रमाणेनावधार्य प्रवर्तते, तदाऽस्य प्रवृत्ति समर्या भवति, यदा पुन प्रमाणा- भासेनार्थमवधार्य प्रवर्तते, तदाऽसमर्थ'त्यादि । तय स्वरूपन्तावत् प्रमाणस्य-- वोधावोधस्वभाव , लक्षणश्च-अव्यभिचार्यसन्दिग्धापिलब्धिसाधनत्वम्, तथा च-तादृशार्थोपलब्धिजनिका वोधाबोधस्वभावा सामग्री प्रमाणमिति महागया जयन्तभट्टा । ननूक्तरीत्या करणसाधनमिद प्रमाणपद, करणञ्च कारणतम, तमवर्थश्चाति- शय , स चापेक्षिक , कारणान्तरसम्भवे हि तदपेक्षयाऽतिशयवत्त्वात् किञ्चित् कारणतमं भवति, सामग्रचाश्चकत्वात्तदतिरिक्त कारणान्तरानुपलब्धे किमपेक्षोऽस्या अतिशय उपपद्यतेति चेन्न, यत एव कारणतम करण, करणसाचनञ्च प्रमाणपद, तत एव सामग्रया प्रमाणत्वमुपपद्यते, तद्व्यतिरेकेण कारणान्तरे क्वचिदपि तम- वर्षायोगात्, अनेककारणसमवघाने कार्य घटमानमन्यतमकारणासन्निधाने च विघटमान कस्मै अतिशय प्रयच्छेदिति फलोत्पादाविनाभाविस्वभावत्वमर्थादवश्यतया कार्यजनकत्वमतिशय , स च सामग्रघन्तर्गतस्य कस्यचिदेकस्य कारणस्य न सम्भ- . - . १२ मागधम् ·? वति सर्वेषा कारणाना कार्यजन्मनि व्याप्रियमाणत्वात्, सामग्रयास्तु सोऽतिशय. समुपपद्यते, सन्निहितायान्तस्या फलस्य निष्पन्नत्वात् । न च सामग्रया एकत्वात्तस्या किमपेक्ष करणत्वमिति शकुनीयम्, सामग्रया तदन्तर्गतकारणापेक्षस्य करणत्वस्योपपत्ते । न च समग्रेभ्य. सामग्री भिन्नाभिन्ना वा ? आद्य तेभ्यः सा पुथगुपलभ्येत, अन्त्ये च सर्वकारणाना करणत्वापातात् कर्तृकर्मव्यवहार उच्छिद्य तेति वाच्यम्, समग्रसन्निधानाख्यधर्मस्य प्रत्यक्षमुप- लम्भात्, पृथगवस्थितेषु हि कारणेषु न समग्रताप्रत्यय., समुदितेषु तु तेषु स भव- तीति सामञ्जस्यात् । न च सामग्रया पश्यामीत्यादिव्यवहाराभावात्, चक्षुषा पश्यामीत्यादिव्यवहारसत्त्वाच्च तस्या करणत्वं न युक्त मिति वाच्यम्, सामग्री हि सहति', सा हि सहन्यमानव्यतिरेकेण न व्यवहारविषयता भजते, तेन सामग्रथा पश्यामीति न व्यवहार , नयनादीना तृतीयानिर्देशस्य तु फलोपजनना विनाभाविस्वभावत्वाख्यसामग्रीसरूपसमारोपणनिबन्धनत्वेनोपपत्ते । वस्तुतस्तु-सामग्री नाम समुदितानि कारणानि, तान्येव पृथगवस्थितानि कर्मादिभावं भजन्ते, समुदितानि तु करणीभवन्तीति तेषा द्वैरूप्यस्यार्धजरतीय- त्वात्-कर्तृकर्मविलक्षणा सशयविपर्ययभिन्नार्थबोधविधायिनी बोधावोधस्वभावा- सामग्री प्रमाणमिति युक्तम् । अतएव 'प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानी' ति सूत्रेण प्रमाणाना चतु संख्यत्वं सामान्यलक्षणञ्च सूचयति । तथाहि-प्रत्यक्षानुमानो- पमानशब्दसन्निधाने प्रमाणश्रुतिरुच्चरन्ती शब्दशक्तिस्वभावात् सामर्थ्यान्न्यूनाधिक- सख्याव्यवच्छेदावधारणेन चत्वार्येव प्रमाणानीति दर्शयति, तेषा सामान्यलक्षणञ्च प्रमीयते येन तत्प्रमाणमितिव्युत्पत्तिनिष्पन्नात् करणार्थाभिधायिन प्रमाणपदादेव 'प्रमाकरण प्रमाणमि' त्यवगम्यते । तत्र प्रत्यक्षस्य सकलप्रमाणज्येष्ठत्वात् सर्ववाद्यभिमतत्वाच्च तस्यैव प्रथम लक्षणमाह-'इन्द्रियार्थमन्निकर्पोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षमिति । अत्रप्रत्यक्षमिति लक्ष्यनिर्देश , इतरल्लक्षणम्, सजातीयविजाती- यव्यवच्छेदो लक्षणप्रयोजनम् , प्रमाणत्वेन सजातीयमनुमानादिविजातीयञ्च प्रमेयादि ताम्या व्यवच्छिन्न प्रत्यक्षमनेन लक्ष्यते । अत्र यत शब्दोऽध्याहियते, तथा चयत इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्न अव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक ज्ञान, तत् प्रत्यक्षमित्यन्वय । तत्रेन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नपदम् अर्थानपेक्षजन्मन स्मृत्यादिज्ञानस्य अर्थजन्यस्य च परोक्षविषयकस्यानुमित्यादिज्ञानस्य व्यवच्छे- दार्थमुपात्तम् । न्यायशास्त्रे प्रमाणसमीक्षा १३ ·- तर तत् । ननु इन्द्रियार्थमन्निकविगमे किं प्रमाणमिति चेन्न, व्यवहितानुपरपरेव तम मानत्वात् । यदि हि अर्थासग्निष्टमपि चक्षुगदोन्द्रियमयं गृहीयाहि व्यवहिनी. ऽप्यर्थस्तत उपलभ्येत, न चोपलभ्यते, तम्मादस्ति तयो मन्निम्तेिनार्थोपलची कारणम् । न च तयोरव्यवधानमेवास्तु तय कारणम् । कि मन्निकणेनि वाच्यम्, इन्द्रियाणा कारकत्वेन प्राप्यकारित्वात्, मगृष्ट हि वारक फनाय कल्पने पनि कल्पनीय समर्ग कारक हि अप्राप्यकारि ति चित्रम्, रमनम्पगंनयाग्नेन्द्रिययो स्पष्ट प्राप्यकारित्वमुपलभ्यते ति तत्मामान्यादिन्द्रियान्तरेष्वपि तत्कल्पनीयम्, तथा च श्रोत्र प्राप्यकारिता तदंशपर्यन्त-समुच्चरितगदमदमागदपरम्पग- रम्भणद्वारेणोपपद्यते, घ्राणस्य न पवनान्दोलितचम्पकादिप्रगृततत्परमाणुनिकग- धिकरणगन्धग्रहणात्प्राप्यकारिता, चनुपस्तु तंज प्रमरणात् प्राप्ययारित्वम्, एवञ्चेन्द्रिये प्राप्यकारित्वोपपत्तयेऽयन मन्निकर्पोऽन्युपगन्तव्य एव । उत्पन्नग्रहणेन इन्द्रियार्थयोनिजनकत्व दगितम्, ययाऽन्वयन्यतिरेकान्यामिद्रियाणा करणत्वेन ज्ञानजनकत्वम्, तया तान्यामर्थस्य मर्मत्वेन अब प्रत्यक्षलक्षणे-सुपादिव्यवच्छेदार्य शानपदमुपात्तम् । इन्द्रियानमन्नियों. त्पन्न हि ( नयनमुसं को निवारयेत् ) सुमपि भवतीति तज्जनक प्रमाण माभूत किन्तु ज्ञानजनकमेव प्रमाण यथा स्यादिति शानपदोपादानम् । यद्य त्र्येत संगय- व्युदासार्थमोपात्ताद् व्यवसायात्मकपदादेव ज्ञान लभ्येत नहि गुमादयो व्यवसा- यात्मका भवन्ति, किन्तु ज्ञानमेव तथाविधमिति, तर्हि विगेप्यनिर्देशायं भानपदो- पादानम्, ज्ञानस्य हि सर्वाण्यमूनि विशेषणान्युपातानि तदनुपादाने निरालम्बनानि भवेयु । एव व्यपदिश्यते इति व्यपदेश्य शब्दकर्मतामापन्न मानमुच्यते, यदिन्द्रियार्य- सनिकदुत्पन्न मद्विपयनाम्ना व्यपदिश्यते म्पज्ञानमित्यादि, तद् व्यपदेश्य ज्ञान प्रत्यक्षस्य फल मा भूदिति तद्व्यवच्छेदार्थमव्यपदेश्यपदममोपात्तम् । अथवा उभयज- ज्ञानव्यावृत्त्यर्थमयाव्यपदेश्यपदम् । पुरोऽवस्विनगवादिपदार्थम्वरूपमायग्रहणनिष्टिन- सामर्थ्यमय प्रत्यक्षम्, तथा च या मशिन निदिश्य साया उपदेगादिन्द्रियाच्च गोगव्दवाच्योऽयमिति जानाति, तज्जानमन्वयेन व्यतिरेकेण च शब्देन्द्रियाम्या जनितत्वादुमयजमपि शाब्दमेव मन्यते, शब्दलक्षणे विशेषणाभावात् तद् व्यपदेशा- ज्जातमिति व्यपदेश्यमुच्यते, तद्व्युदासार्थममाव्यपदेश्यपदम् । एवमत्राव्यभिचारिपदोपादान व्यभिचारिज्ञानव्यवच्छेदार्थम्, यथा सोमे तपति तगने तत्किरणेषु चतुरामूपरभुवमभिहत्य समुत्फलितेषु तर माकारिपु यद् पारिशान तदतस्मिंस्तद्ग्रह्णाद् व्यभिचारीति तदनाव्यभिचारिपदोपादानेन व्यपच्छिद्यते । + १४ मागधम् ·एवमत्र संशयव्युदासार्थं व्यवसायात्मकपदमुपात्तम् । यथा दूरात् स्थाणुपुरुष- साधारण धर्ममारोहपरिणाहरूपमुपलभमानस्य, तयोरन्यतरत्र वर्तमानान् वक्रकोट- रादीन् करचरणादीन् वा विशेषानपश्यत , समानधर्मदर्शनप्रबुद्धसस्कारतया चोभयवतिनोऽपि विशेषाननुस्मरत पुरोऽवस्थितार्थविषयकं 'स्थाणुर्वा पुरुषो वे' ति संशयात्मक ज्ञानमुपजायते, तदिन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नत्वादिविशेषणविशिष्टमपि प्रत्यक्षस्य फलं मा भूदिति तद्व्यवच्छेदायात्र व्यवसायात्मकपदोपादानम् । प्रत्यक्षपद रूढ्या साक्षात्कारात्मकज्ञानविशेषे प्रवर्तमानमपि प्रकृतानुरोधात् तज्जनकपरम्, अथवा जन्यत्वेन ज्ञानं प्रतिगतमक्ष प्रत्यक्षमिति योगार्थेनैवात्रोपपत्ति । एवमनुमानादीन्यपि कालान्तरे समीक्षणीयानि भवेयुरिति शम् । एवं समीक्षिते प्रत्यक्षेऽवसरप्राप्तत्वाद् बहुवादिसम्मतत्वाच्चेदानी समीक्ष्यतेऽ नुमानम्, तस्य प्रामाण्यं तावन्न सहन्ते चार्वाका -धर्मे हि साध्ये न हेतो पक्षधर्मता, घूमस्य वह्निधर्मत्वात् । धर्मिणि च साध्ये न हेतोरन्वयिता, न हि यत्र धूमस्तत्र पर्वत इत्यन्वय । धर्मर्मिणोश्च साध्ययोन सम्भवति हेतो. पक्षधर्मता न्वयिता च, न हि वह्निपर्वतयोधर्मो धूम , न च यत्र धूमस्तत्र पर्वताग्नी इत्यन्वय । धर्मविशिष्टे च धर्मिणि साध्ये नोपपद्यते साधनस्य पक्षधर्मत्वान्वयित्वे, न हि वह्निविशिष्टपर्वतधर्मतया धूमः प्रथममुपलब्धुं शक्यते, न च यत्र धूमस्तत्र वह्निमान् पर्वत इत्यन्वय । तस्माद्धेती पक्षधर्मत्वान्वयव्यवहारसिद्धये धर्मविशिष्ट- धर्मिणि रूढ पक्षशब्दस्तदेकदेशे धर्मिणि गोण्या वृत्त्योपपादनीय इति गौणलक्षण- त्वादनुमानमप्रमाणम् । अपि च देशकालावस्थादिभेदाद् विभिन्नात्मसु प्रतिक्षणपरिवत्तिषु वस्तुपु न शक्योऽविनाभावनियमोऽभिधातुम् । न च सम्भवति सामान्यद्वारकोऽप्यविनाभाव- निश्चय , वास्तवसामान्यस्यासत्त्वात् । न च भूयो भूय सहचारदर्शनेनापि शक्याऽ- वधारयितु व्याप्ति , सहस्रशोऽपि दृष्टे सहचारे व्यभिचारावधारणात्, साध्यशून्ये ससारे साधनासत्त्वस्यायोगिना ज्ञातुमशक्यत्वाच्चेत्यप्रामाण्यमेवापन्नमनुमानस्येति । अत्रोच्यते -श्रोतृषु विद्यमानमज्ञानं सशय वा विपर्यय वा समुच्छेत्तु किञ्चद्वन्ति वादिनो लौकिका परीक्षकाच, तत्रान्यतममपि परकीय न शक्यमर्वा- ग्दृशा प्रत्यक्षेण प्रतिपत्तुम्, अप्रतिपन्नान्यतदन्यतमो वत्का प्रेक्षावद्भिरुन्मत्तवदु- पेक्ष्यतेत्यकामेनाप्यवश्यमभ्युपगन्तव्यमनुमानप्रामाण्यम्, एवञ्च परेषा शब्देन व्वहारेण वा तदीय तदन्यतममवबुध्य वादिनो भवन्ति सम्मानभाज । तथा चानुमानप्रमाणमशक्यापलापमेव, सर्वलोकप्रसिद्ध त्वात्, साधारणा अपि - न्यायशास्त्रे प्रमाणसमीक्षा . १५ ·हि जना जानन्ति नियतादन्नियतमर्थान्तरम्, प्रत्यक्षदृष्टेपि हि पदार्थजाते तज्जाती- यत्वलिङ्गन सुखस्य दु खस्य वा सावनत्व विनिश्चित्य तदुपाददते जहति वा लौकिका । अतो यद्दर्शनाद्यत्प्रतीतिर्भवति, भाग्यन्तयो केनचित्सम्बन्धेनावश्यम्, उपपाद्यताञ्च स सम्बन्धोऽविनाभावशब्देन नियमपदेन वा साहचर्यनाम्ना वा। स च ज्ञात एवानुमित्यङ्ग, नाज्ञात , अन्यथा नारिकेलद्वीपनिवासिभिरपि धूमदर्शना- द्वह्निरनुमीयेत, न चैवम्भवतीति नियमग्रहणमप्यपेक्षणीयतामर्हति । मनु सकलवह्नयवह्निगतान्वयव्यतिरेकग्राहितत्प्रत्यक्षमन्तरेणाशक्य भवितु नियम- ग्रहणेनेति चेन्न, प्रत्यक्षेण वह्निसहचरितस्यानुपलम्भन चानग्नेविर्तमानस्य धूमस्य ( धूमानलयोरिव तदभावयोरपि सहचरितयो ) उपलम्भादनले नियतो धूम इत्यस्य सर्वविषयेण मनसा ज्ञातु शक्यत्वात् । न चात्र सकलधूमाग्निसाक्षा- त्कारोऽपेक्ष्यते, वह्नित्वादिसामान्यपुर सरतया व्याप्ति ग्रहणस्योपपत्ते । न च सामा- न्यस्यावास्तवत्वम्, अनुगतप्रतीत्युपपत्तये तस्यावश्यमभ्युपगन्तव्यत्वात् । अत एव, सत्त्वाच्चानुमित्यात्मकप्रमायास्तदुपपादकनियमग्रहोत्पादकमशेष- वह्नयादिव्यक्तिविषयकं वह्नित्वादिसामान्यज्ञानरूपया सामान्यलक्षणाख्यालौकिक- प्रत्यासत्त्या जायमान प्रत्यक्ष यौक्तिक मन्यन्ते । अत एव बाला अपि यथा यत्प्रमित- वन्तस्तत्तथैव प्रायो व्यवहरन्ति । अत्रावधेयम्-यत्र भावयो साध्यसाधनभावस्तत्र-भावयो साहचर्यमन्वय , तदभावयोश्च साहचर्य व्यतिरेक । यत्र चाभावयो साध्यसाधनभावस्तत्र-अभा- वयो साहचर्यमन्वय , तदभावयो ( भावयो ) च साहचर्य व्यतिरेक । भावयो- र्यादृशी व्याप्यव्यापकता, तद्विपरीता व्याप्यव्यापकता तदभावयोरिति । इत्थमनुमाने तत्प्रामाण्ये च व्युत्पादिते नहि पक्षपदस्य गौणत्वेनानुमानप्रमाणस्य गौणता सम्भवतीत्यनुमानप्रमाणस्य लक्षणसूत्रमुपस्थाप्यते-'तत्पूर्वकं च त्रिविध- मनुमान पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्ट च' इति । अत्रानुमानमिति लक्ष्यनिर्देश , तत्पूर्वकमिति लक्षणम्, तदितिच सर्वनाम्नो- पक्रान्त प्रत्यक्ष परामृश्यते । तथा च यदि-तत् - प्रत्यक्ष पूर्व = कारण यस्य तत् तत्पूर्वकमिति व्युत्पाद्येत, त_दमनुमानलक्षणमतिव्याप्नुयादुपमानाद्यपि, तस्यापि प्रत्यक्षपूर्वकत्वादिति ते = प्रत्यक्षे, पूर्व = कारणे यस्य तत् तत्पूर्वकमिति व्युत्पाद्यता- मर्हति । तत्रैक प्रत्यक्ष व्याप्तिग्राहि यत् स्मरणद्वारेणैव भजतेऽनुमानस्य कारणताम्, द्वितीयश्च प्रत्यक्ष लिङ्गदर्शनम्, यत् स्वत एवाप्नोति तस्य हेतुताम् । एवञ्च ते द्वे प्रत्यक्षे अनुमानस्यैव कारण, न तूपमानादेरिति लक्षणमेतदुपपन्नम् । - १६ मागधम् ·लक्षणाना ननु प्रत्यक्षविशेषद्वयपूर्णकत्वमनुमानलक्षणमनुमानाभासेषु सव्यभिचारादिष्वपि समन्वेतु प्रभवतीति तत्रातिव्याप्तिरेतस्य लक्षणस्येति चेन्न, समेषा प्रमाणाना तेषाञ्च प्रमाघटिततया प्रमाघटकैरर्थोत्पन्नाव्यभिचारिव्यवसायात्मकत्वैरपि धटितत्वस्य दुनिवारत्वात् । न चैवमप्येतस्य लक्षणस्याव्याप्तिर्दुर्वारंवागमादिपूर्व- केष्वनुमानेष्विति वाच्यम्, तत्रापि मूलभूतकारणत्वेन प्रत्यक्षस्यैव स्वीकारात्, अन्यथाऽनवस्थापातात् । अत एवोक्तश्लोकवार्तिकानुमानग्रन्थे- "यत्राप्यनुमिताल्लिङ्गाल्लिङ्गिनि ग्रहण भवेत् । तत्रापि मौलिक लिङ्गं प्रत्यक्षादेव गम्यते ॥” इति अनुमान त्रिविध पूर्नवच्छेषवत्सामान्यतोदृष्टभेदात् । तत्र-पूर्न = कारण- मस्यास्तीतिव्युत्पत्तिनिष्पन्नेन पूर्ववच्छब्देन कारणगतमुन्नतत्वादिधर्मजातमभि- धीयते। तथा च यत्र कारणेन कार्यमनुमीयते, तत्रत्यमनुमान पूर्ववत्, यथा-इमे मेधा समनन्तरोत्पादिवृष्टिमन्त सातिशयोन्नत्यादिरूपधर्मवत्त्वात् पूर्वोपलब्धतादृश- मेघवदित्यत्रत्यम् । एव शेष = कार्यमस्यास्तीतिव्युत्पत्तिनिष्पन्नेन शेषवच्छन्देन कार्यगतं वैशिष्ट्यमुच्यते । तथा च यत्र कार्येण कारणमनुमीयते, तत्रत्यमनुमान शेषवत्, यथा-इय नदी वृष्टिमत्पृष्ठदेशसंसृष्टा फेनिलकलुषत्वादिविशिष्ट पूरोपेतत्वात् पूर्वोपलब्धतादृशनदीवदित्यत्रत्यम् । एव यत्र कार्यकारणेतरलिङ्गेन अकार्यकारणभूतं साध्यमनुमीयते, तत्रत्यमनुमान सामान्यतोदृष्टम् । यथा-~-इद चूतफल विलक्षणरसवत् विशिष्टरूपवत्त्वात् तादृशचूतफलवदित्यत्रत्यम् । इत्यल पल्लवितेन ॥ न्यायशास्त्र प्रमाणसमीक्षा • १७ سے ·जैनदर्शने प्रमाण-चिन्तनम् डॉ० दरबारीलाल कोठिया काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालये 'रीडर' पदे प्रतिष्ठित प्रास्ताविकम् जैनदर्शने कीदृक्प्रमाणतत्त्वमितीदमिह चिन्त्यते । तत्र प्रथम सामान्यतस्तत्त्वस्य विचारो विधीयते । तत्त्वमर्थो वस्तु सच्चेति पर्यायशव्दा । यदस्तित्ववत् तत्सदु- च्यते । तत्त्व-वस्त्वर्था इमे त्रयोऽपि सद्वदेवास्तित्ववन्त । फलत एतेपा चतुर्णामेक एवाशय । तत्त्व मूलतो द्विविधमुपायोपेयभेदात् । तत्रोपायतत्त्व द्विप्रकार ज्ञापक कार- कञ्चेति । जापकमपि द्वधा प्रमाण प्रमाणाभास चेति । यथार्थज्ञापक प्रमाणमन्य- थार्थज्ञापक च प्रमाणाभासमिति । अनयोई योपिकत्वाविशेषेऽपि प्रमाणेन सम्यक्प- रिच्छित्ति. प्रमाणाभासेन तु मिथ्यापरिच्छित्तिर्जायते । कार्यजनक कारक तत्त्वम् । तदपि द्वेधोपादाननिमित्तभेदात् । तत्र तावत् यत्स्वय कार्यस्पेण परिणमति तदुपादानम् । यच्च कार्योत्पत्ती सहकारि भवति तन्निमित्त कारकम् । यथा घटोत्पत्ती मृत्पिण्ड उपादान दण्डचक्रकुम्भकारादि निमित्तम् । न्यायदर्शने यत्समवायिकारण तदेव जैनदर्शने उपादानमिति नाम्नि भेदो नार्थे । न्यायदर्शनाभिमतमसमवायिकारण तु समवायिकरणगतरूपादिस्वरूप तत्सयोगस्वरूप चोपादानान्न भिन्नमभिमतम् । उपेयतत्त्वस्यापि द्वी भेदी म्त -ज्ञेय कार्य चेति । ज्ञापकविपयं ज्ञयं कारणनिष्याद्य च कार्यमिति । इत्य तत्त्वसामान्यमभिधायेदानी प्रकृतस्य प्रमाणतत्त्वस्य विचार प्रस्तूयते । तत्र तावत्प्रमाणस्वस्प निगद्यते । १. प्रमाणादर्थसमिद्धिस्तदाभासाद्विपर्यय । -माणिक्यनन्दि , परीक्षामुखस्याद्यश्लोक । १८ मागवम् ·प्रमाणस्वरूपम् , 'मतिश्रुतावधिमन पर्ययकेवलानि ज्ञानम्,' 'तत्प्रमाणे' [ त सू. १-९,१० ] इत्याच्या सूत्राभ्या तत्वार्थसूत्रकारा श्रीमद्गृद्धपिच्छाचार्या मत्यादिरूप सम्य- रज्ञान प्रमाणस्वरूप प्रतिपादयन्ति । तत्समाश्रित्यैव समन्तभद्राचार्या 'स्वपराव- भासकं यथा प्रमाण भुवि बुद्धिलक्षणम्' [ स्वयम्भू० ६३ ] इत्यनेन ज्ञानविशेष- णत्वेन 'स्वपरावभासकम्', पद योजयन्त सम्यग्ज्ञानमेव प्रमाणलक्षणमुद्घोष- यन्ति । सिद्धसेनाचार्या प्रमाण स्वपराभासि ज्ञान बाधविजितम्' [ न्यायाव. का. १ ] इति प्रतिपादनेन गृद्धपिच्छोक्तमेव समन्तभद्रसमर्थित प्रमाणलक्षणमङ्गी- कुर्वन्तो 'बाघविवजितम्' विशेषणमपर निवेशयन्ति । किन्तु बाधविवजितविशेषण- लम्योऽर्थ सम्यक्पदेन गृद्धपिच्छाचार्ये रेव ससूचित । ततस्तदुत्तरत्तिनोऽकलङ्क- विद्यानग्द-माणिक्यनन्दिप्रभृतयो विद्वान्सस्तद्विशेषणमावश्यकं न मन्यन्ते । परन्तु 'अनधिगतम्' पद, 'पर' शब्दस्थाने 'अर्थ' शब्द विनिवेश्य तद्विशेषणत्वेन स्वीकुर्वन्ति । तथा तदर्थसूचकानि 'अपूर्वागृहीताज्ञातादीनि' पदान्यपि स्वग्रन्थेषु तैनिविष्टानि । इत्थ 'स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मक ज्ञानं प्रमाणम्' इति प्रमाणलक्षण फलितम् । जैनदर्शने यत आत्मा ज्ञाता ज्ञान तत्स्वभाव , ततस्तदेव ज्ञापक प्रमाण च भवितुमर्हति । यथोष्ण्यमग्ने स्वभावस्ततस्तदेव तल्लक्षणं भवति । इन्द्रिय सन्निर्षादि च पराभिमत प्रमाणलक्षणं त्वज्ञानरूपत्वेनाज्ञाननिवृत्तिरूपा प्रमा जनयितु न क्षममिति न तत्प्रमाणमर्हति । न्यायदीपिकाया धर्मभूपणेनाप्युक्तम्-प्रमिति प्रमाणस्य फलमिति न कस्यापि विप्रतिपत्ति । सा चाज्ञाननिवृत्तिरूपा, तदुत्यत्ती करणेन सता तावदज्ञानविरोधिना भवितम् । न चाक्षादिकमज्ञान- विरोधि, अचेतनत्वात् । तस्मादज्ञानविरोधिनश्चेतनधर्मस्यैव करणत्वमुचितम् । लोकेऽप्यन्धकारवघटनाय तद्विरोधी प्रकाश एवोपास्यते न पुनर्घटादिस्तदविरो- धित्वात् ।' किञ्च, अस्वसविदितत्वादक्षादेर्नार्थप्रमितो साधकतमत्वम्, स्वाव- भासनासक्तस्य परावभासकरवायोगात् । ज्ञान तु स्वपरावभासक प्रदीपादिवत्यु- प्रतीतम् । तत प्रमितावसाधकतमत्वादकरणमक्षादय इति । अपि च, इन्द्रिये सन्निक वा प्रमाणे सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टानामर्थानामग्रहण स्यात् । न हि ते इन्द्रिय सन्निकृष्यन्ते । ततश्च सर्वज्ञत्वाभावप्रसङ्ग । चक्षुरादीनामल्पविषयत्वात् 'सम्बद्धं वर्तमान च गृह्यते चक्षुरादिभिः' इति वचनात्, ज्ञेयस्य चापरिमाणत्वात् । सर्वेन्द्रियसन्निकर्षाभावश्च, चक्षुर्मनसो प्राप्यकारित्वाभावात् । चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वं जैनदर्शने प्रमाण-चिन्तनम् . १९ ·तु युक्तित साधनात् । तथाहि-चक्षुरप्राप्यकारि स्पृष्टानवग्रहात् । यदि प्राप्यकारि स्यात् तदा त्वगिन्द्रयवत् स्पृष्टमञ्जन गृह्णीयात्, न तु गृह्णात्यतो मनोवदप्राप्यकारी- त्यवसेयम् । शाखासुघादीधितिसमानकालग्रहणान्यथानुपपत्तेश्च चक्षुरप्राप्यका- रीति निश्चीयते। तदेव सन्निकर्पाभावेऽपि चक्षुपा रूपप्रतीतिर्जायते इति सन्निकर्षो- ऽव्यापकत्वात्प्रमाणस्य स्वरूप न भवतीति ज्ञेयम् । प्राभाकरा ज्ञातृव्यापार साख्या वृत्ति (इन्द्रियवृत्ति ) जयन्तभट्टा सामग्रीरूप कारकसाकल्य प्रमाणलक्षण निरूपयन्ति पर तल्लक्षणानामव्याप्त्यादिदोपदूपितत्त्वेन जैनदार्शनिकर्न तानि प्रमाणलक्षणानि कक्षीकृतानि । यद्यपि बौद्धा 'अज्ञातार्थ- प्रकाशक (ज्ञान) प्रमाणम्', 'प्रमाणमविसवादि ज्ञानम्' इत्यादिप्रतिपादनैर्ज्ञानमेव प्रमाणमभ्युपगच्छन्ति, तथापि, तदभिमतस्य ज्ञानस्याव्यवसायरूपत्वेन स्वार्थ- निश्चायकत्वासम्भवान्न तत्प्रमाणकोटिमुपयाति । तत स्वार्थव्यवसायात्मक कश्चिदपूर्वार्थविषयक सम्यग्ज्ञान प्रमाणमिति । प्रामाण्य-चिन्ता अस्य प्रमाणस्य प्रामाण्य स्वत परतो वेत्यत्र दार्शनिकाना विवाद । तत्र न्यायवैशेषिका प्रामाण्यमप्रामाण्य चोभय परत एवेति मन्यन्ते । उभय स्वत इति सास्या वदन्ति । प्रामाण्य स्वत , अप्रामाण्य परत , इति मीमासका सङ्गिरन्ते । प्रामाण्य तु परत इति ताथागता कथयन्ति । स्याद्वादिनो जैनास्तूभयमपि कञ्चित्स्वत कथञ्चित्परत इति प्रथयन्ति । अभ्यासदशाया स्वतोऽनभ्यासदगाया च परत इति भाव । अत्रेद तात्पर्य यत्प्रामाण्यस्याप्रामाण्य- स्य च ज्ञप्ति परिचितविषये स्वत , अपरिचितविपये तु परत । उत्पत्तिस्तू- भयस्योभयत्र परत एव गुणदोपाभ्या तज्जननात् । प्रत्यक्षादौ सर्वत्र प्रामाण्य गुणेभ्य एव जन्यते । अप्रामाण्य तु दोपेम्य एव इति दिक् । विस्त रतस्तु जैन न्यायग्रन्येपु सुलभमिति । प्रमाणभेदविचार प्रत्यक्षमेवक प्रमाणमिति चार्वाका , प्रत्यक्षमनुमान चेति द्वे एव प्रमाणे इति सौगता वैशेषिकाश्च, प्रत्यक्षानुमानागमभेदात्त्रीण्येव प्रमाणानीति साख्या , सोप- मानानि तानीति चत्वारि प्रमाणानीति नैयायिका । अर्थापत्तिसहितानि तानीति पञ्चव प्रमाणानोति प्राभाकरा । अभावयुक्तानि तानीति पडेव प्रमाणानीति भाट्टारच प्रवदन्ति । जना प्रत्यक्षपरोक्षभेदादिविध प्रमाणमिति निरूपयन्ति । तत्त्वार्थस्त्रे 'आये परोम्' [त मू १-११ ], 'प्रत्यक्षमन्यत्' [त सू १-१२] इति सूत्राभ्या अप्रामाण्य म्वत २० मागधम् ·आये मतिश्रुते परोक्षं प्रमाणम्, अन्यत् अवघ्यादित्रय प्रत्यक्षमिति प्रमाणस्य वैविध्यमभिहितम् । इयं दार्गनिकदृष्टि. । न्यायदृष्टिस्तु परीक्षामुखसूत्र प्रकागिता । तत्र माणिक्यनन्दिभि 'तद्वैधा' [ प. मु. २-१ ] 'प्रत्यक्षेतरभेदात' [प. मु २-२ ] इति सूत्रद्वयेन प्रमाण? विध्यमेवोक्तम् । किन्तु मतिज्ञान साव्यव- हारिक प्रत्यक्षमवध्यादित्रय पारमार्थिक प्रत्यक्षम्, श्र त स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्कानु- मानानि च चत्वारि परोक्ष प्रमाण प्रतिपादितम् । 'विशद प्रत्यक्षम्' [प म २-३] 'अविशद च परोक्षम् [प. मु ३-१ ] इति प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणाभ्या सकल- प्रमाणाना पराभिमतानामुपमानादीनामनयोरेव प्रत्यक्षपरोक्षयोरन्तर्भावान्न ततोऽ- तिरिक्त प्रमाणमिति । प्रत्यक्ष विगदज्ञानात्मकं प्रत्यक्ष वात् । यन्न विशदज्ञानात्मक तन्न प्रत्यक्षम्, यथा परोक्षम् । प्रत्यक्ष च विवादापन्नम् । तस्माद्विशदनानात्मकमिति व्यतिरेक्य- नुमानेन प्रत्यक्षस्य विशदज्ञानात्मकत्व प्रसाधितम् । वैशद्यं च प्रतीत्यन्तगव्यवधानेन विशेपवत्तयावा प्रतिभासन विवक्षितमिति इद प्रत्यक्ष द्विविध मुख्यसव्यवहारभेदात् । तन्द्रियानिन्द्रियनिमित्त देशतो विशद ज्ञान साव्यवहारिक प्रत्यक्षम् । इन्द्रियानि- न्द्रियव्यतीत निरावरणमशेपतो विशदं च ज्ञान मुख्य प्रत्यक्षम् । तदेव जानमशेपतो विशद भवितुमहति यदतीन्द्रिय निरावरण च । यच्चेन्द्रियजन्य मनोजन्य सावरण व तन्नाशेपतो विशद सकलार्थविपय चेन्द्रियाणा सम्बद्धवर्तमानार्थग्राहकत्वेन सूक्ष्मान्तरितदूरार्थानामग्रहणात् । मनसा च पञ्चेन्द्रियग्राह्यार्था एव गृह्यन्ते न सूक्ष्मादय । अत सूक्ष्मादिपकलार्थविपयकमतीन्द्रियमगेपतो विशद निरावरण- मात्ममात्रसापेक्ष ज्ञानमस्त्येव । विगेपस्तु प्रमेयकमलमार्तण्डादवगन्तव्य । परोक्षमविगदज्ञानात्मक परोक्षत्वात् । यन्नैव तन्नव यथा प्रत्यक्षम् । परोक्षं च विवादापन्नम् । तस्मादविशदज्ञानात्मकमिति । तदिद पञ्चविध स्मृतिप्रत्यभिज्ञा- नतानुमानागमभेदात् । पञ्चविधमपीद ज्ञान प्रत्यक्षादिपूर्वकत्वात्परोक्षमभिधी- यते । तद्यथा-स्मृति प्रत्यक्षपूर्विका, प्रत्यभिज्ञान प्रत्यक्षस्मृत्युभयपूर्वकम्, तर्क. प्रत्यक्षम्मृतिप्रत्यभिज्ञानपूर्वक , अनुमानं प्रत्यक्षादिपूर्वकम्, आगमोऽपि शब्दश्रवण- सङ्कनस्मरणादिपूर्वक । अत स्मृत्यादिक परापेक्षत्वात्परोक्षं प्रमाणम् । परापे- क्षाण्यन्यान्यपि यानि जानानि तानि सर्वाणि परोक्ष एवान्तर्भवन्ति । तम संस्कारोवोच निवन्धन तदित्याकार ज्ञानं म्मृति । यथा स देवदत्त । प्रत्यक्षादवबुध्य प्रवर्त्तमानम्य पुरुषस्य प्रत्यक्षप्रतिपन्नेऽर्थे विसम्वादो न भवति । यत्र च भवति तत्त्रत्यक्षाभासमिति । यथा शुक्तिगकले रजतमिति ज्ञान प्रत्यक्षा- भामम् । एव स्मरगादवगम्य प्रवर्त्तमानस्य प्रतिपत्तु स्मृतिप्रतिपन्नेऽयंऽपि विसंवादो जैनदर्शने प्रमाण-चिन्तनम् । २१ ·न भवति, तत स्मृति प्रमाणमेव । यत्र तु विसवादो जायते सा स्मृत्याभासा ! यथा देवदत्तसदृशे देवदत्तस्य स्मरण स्मरणाभासम् । दत्तग्रहादिविलोपापत्तेश्च म्मरण प्रमाणम् । किश्च, स्मृतेरप्रामाण्येऽनुमानवापि दुर्लभा, तया व्याप्तेनविपयीकरणे तदुत्थानायोगादिति । तत इद वक्तव्यम् -स्मृति प्रमाणम्, अनुमानप्रामाण्यान्यथा- नुपपत्तेरिति । । - उपमान दर्शनस्मरणकारणक सङ्घलनात्मक ज्ञान प्रत्यभिज्ञानम् । तदेवेद तत्सदृश तद्विलक्षण तत्प्रतियोगीत्यादि यज्ज्ञान जायते तत्सर्न प्रत्यभिज्ञानमुच्यते । यथा स एवाय देवदत्त , गोसदृशो गवय , गोविलक्षणो महिप , इदमम्माद्द,रम्, अय तस्मा- ज्ज्येष्ठ इत्यादि । प्रथममेकत्वविपयक प्रत्यभिज्ञानम्, द्वितीय सादृश्यनिवन्धनम्, तृतीय वैसादृश्यनिमित्तम्, चतुर्थमपेक्षाविषयकमित्येव नानाविध प्रत्यभिज्ञानम् । एतत्सर्व दर्शनस्मरणकारणकत्वेन प्रत्यभिज्ञानमेव । अविसवादित्वाच्च तत्प्रमाण- मिति । येषा सादृश्यविपयमुपमानाख्य प्रमाणान्तर तेपा वैलक्षण्यादिविषय प्रमाणा- न्तरमनुपज्येत । तथा चोक्तम्- प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात्साध्यसाधनम् । तद्वधात्प्रमाण किं स्यात्सज्ञिप्रतिपादनम् ।। इदमल्प महदूरमासन्नं प्राशु नेति वा । व्यपेक्षात समक्षेऽर्थे विकल्प साधनान्तरम् ।। [ लघीय० का १९, २१] उपलम्भानुपलम्भनिमित्त व्याप्तिज्ञानमूह , तर्क इति यावत् । उपलम्भ प्रमाणमात्रमा गृह्यते । यदि प्रत्यक्षमेवोपलम्भशब्देनोच्यते तदा अनुमेयेपु साधनेषु व्याप्तिज्ञान न स्यात् । अथ व्याप्ति सर्वोपसहारेण प्रतीयते सा कथमतीन्द्रियस्य साधनस्यातीन्द्रियेण साध्येन भवेदिति ? नैवम्, प्रत्यक्षविपयेष्विवानुमानविषयेष्वपि व्याप्तेरविरोधात्, तज्ज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात् । अस्य प्रवृत्तिस्त्वित्थम्- इदमस्मिन्सत्येव भवत्यसति न भवत्येवेति । यथा अग्नावेव धूमस्तदभावे न भवत्येवेति । न चेद व्याप्तिज्ञान प्रत्यक्षतो भवति, साध्यसाधनयोाप्यव्यापक- भावस्य साकल्येन तदविषयत्वात् । न हि तदियतो व्यापारान् कर्तुं शक्नोति, अविचारकत्वात् सन्निहितविपयत्वाच्च । नाप्यनुमानेन, तस्यापि देशादिविषय- विशिष्टत्वेन सर्वदेशकालोपसहारवत्या व्याप्तेरविपयत्वात् । तद्विपयत्वे वा प्रकृता- नुमानानुमानान्तर विकल्पद्व यानतिक्रमात् । तत्र प्रकृतानुमानेन व्याप्तिप्रतिपत्ता- वितरेतराश्रयत्वप्रसङ्ग -व्याप्ती हि प्रतिपन्नायामनुमानमात्मानमासादयति, ? २२ : मागधम् ·तदात्मलाभे च व्याप्तिप्रत्तिपत्तिरिति । अनुमानान्तरेण व्याप्तिप्रतिपत्तावनवस्थेति नानुमानगम्या व्याप्ति । तर्कादेव तन्निर्णय इति । तस्य चाविसंवादित्वेन प्रामाण्य मिति । साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् । यथा धूमावह्निविज्ञानम् । अत्र साध्याविना- भावित्वेन निश्चितं साधनम् इष्टमबाधितमसिद्ध च साध्यम् । त्रैरूप्यादिक न साधनस्य लक्षणम्, तत्सद्भावेऽपि मैत्रीतनयत्वादेहँतोरगमकत्वात्, तदभावेऽपि च कृत्तिकोदयादेगमकत्वाभ्युपगमात् । तदुक्तम्- अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् । नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ।। अन्यथानुपपन्नत्व यत्र, किं तत्र पञ्चभि । नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र, किं तत्र पञ्चभि । अन्यथानुपपन्त्वमविनाभाव इत्यर्थ । विस्तरस्त्वस्मज् 'जैनतर्कशास्त्र में अनुमानविचार' इत्याख्यात्शोधप्रबन्धादवगन्तव्य इति । आप्तवचनादिनिबन्धनामर्थज्ञानमागम. । यो यत्रावञ्चक स तत्राप्त । तस्य वचनम् । आदिशब्देतागुल्यादिसकेतग्रह । तन्निवन्धन यस्यार्थज्ञानस्य तदागम इत्यर्थ । ये खल्वागमस्यापौरुषेयत्व निरूपयन्ति तदसम्भवि, वचनस्य ताल्वादि- व्यापारजन्यत्वात्तत्समुदाय आगम तत्कथमसावपौरुषेय इति । बौद्धा वचनवाच्य- मन्यापोह मन्यन्ते, सोऽपि युक्तितो न घटते । यस्माद्धि शब्दात् यस्मिन् प्रतीति प्रवृत्तिप्राप्तय समाधिगम्यन्ते स एव शब्दार्थ । न चान्यापोहे कस्यचित्प्रतीति प्रवृत्ति प्राप्तिर्वा दृश्यते । सर्वो हि श्रोता 'गामानय' इत्यादिक वचनं श्रुत्वा विधिरूपे गवादावेव प्रवर्तमानो दृष्ट , तस्य तस्यैव प्रतीति प्राप्तिश्च भवति नान्यापोहस्येति नान्यापोहो वचनार्थ , अपितु वस्तुभूतार्थ एव तद्वाच्य इति सूष्ठुक्तमर्थज्ञानमागम इति । एतत्पञ्चविध ज्ञानं परोक्ष प्रमाण परायत्तत्वादिति । प्रमाण-विषय-मीमासा स्याद्वाददर्शने प्रमाणस्य ज्ञेयविषयो न केवलं सामान्यम्, न केवलो विशेष , नापि परस्परनिरपेक्षमामान्यविशेषोभयम् यथाऽन्ये साख्यादयो मन्यन्ते । किं तहि ? सामान्यविशेषात्मकं सर्व वस्तुजातं तदेव प्रमाणस्य ज्ञेयम् । प्रत्यक्षत. परोक्षतो वाऽनेकान्तात्मकं वस्त्ववगम्यते । अय घट इति हि ज्ञाने मृत्तिकाद्रव्या- न्वित एव घटपर्याय प्रतिभासते । 'गामानय' इत्युक्ते गोसामान्यविशिष्ट श्यामादि- जैनदर्शने प्रमाण-चिन्तनम् २३ ·गोविशेषमवावगच्छति श्रोता। न हि केवलस्य गोत्वस्यानयन सम्भवति तथा:- प्रतीते । नापि गोत्वरहितस्य केवलस्य श्यामादिगोविशेपस्यानयनम्, तथाऽ सम्भ- वात् । तत सामान्यविशेपात्मकमेव वस्तु प्रमाणस्य ज्ञेयमिति । एतदेव माणिक्य- नन्दिभिरुक्तम्- 'सामान्यविशेषात्मा तदर्थो विषय ' [ ५० मु० ४-१ ] 'अनुवृत्त- व्यावृत्त - प्रत्यय-गोचरत्वात्पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामेनार्थ क्रियोपपत्तेश्च' [५० मु० ४-२ ] इति हेतुभ्या तैस्तत्प्रसाधितञ्चेति । सामान्य द्वघा तिर्यगूर्ध्वताभेदात्' सदृशपरिणामस्तिर्यक , खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत', 'परा- पर विवर्तव्यापिद्रव्यमूर्ध्वता, मृदिव स्थासादिषु', 'विशेषश्च', 'पर्यायव्यतिरेक- भेदात ' 'एकस्मिन् द्रव्ये क्रमभाविन परिणामा पर्याय., आत्मनि हर्षविषादादि वत्' 'अर्थान्तरगतो विसदृशपरिणामो व्यतिरेक , गोमहिषादिवत् ' [प० मु० ४-३, ४,५,६,७,८ ] इति सूत्र सामान्यविशेपयोविशेषतो विवरण च ते कृतमिति । प्रमाणफलचिन्तनम् प्रमाणस्य फल प्रमिति । मा चाज्ञाननिवृत्तिरूपा । प्रमेय हि ज्ञात्वा प्रमाता प्रथम प्रमेयसम्बन्विनोऽज्ञानान्निवर्तते तदनन्तरमुपादेयमुपादत्ते हेय जहात्युपेक्षणीय चोपेक्षते । तोऽज्ञाननिवृत्ति साक्षात्फल हानोपादानोपेक्षाश्च परम्पराफलम् । तदुक्त प्रमेयरत्नमालाकारेण-'द्विविध हि फल साक्षात्पारम्पर्येणेति । साक्षादज्ञान निवृत्ति पारम्पर्येण हानादिकमिति, प्रमेयनिश्चयोत्तरकालभावित्वात्तस्येति' [ प्रमेयरत्नमाला ५-१ ] । इद द्विविधमपि फल प्रमाणाद्भिन्नमभिन्न वेति जिज्ञा- साया योगा भिन्न मन्यन्ते, सौगताश्चाभिन्न मिति । स्याहादिनस्तु कथञ्चिद्भिन्न कथञ्चिच्चाभिन्न मिति प्रथयन्ति । प्रमाण करणरूप फल च क्रियारूपमिति करणक्रियाभेदात्तयोर्भेद । य प्रमिमीत स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्यादत्ते उपेक्षते चेति प्रतीतेस्तयोरभेद इति प्रत्येयम् । उक्तञ्च-~-'प्रमाणादभिन्न भिन्न च' [५० मु. ५-२ ] अमाकलनदेवा आहु प्रमाणस्य फल तत्त्वनिर्णयादानहानवी । नि श्रेयस पर वेति केवलस्याप्युपेक्षणम् ॥ [न्या० वि० ० का० ४७६ ] समन्तभद्राचार्या अपि प्रतिपादयन्ति- उपेक्षा फलमाद्यस्य शेपस्यादानहानधी । पूर्वा वाऽज्ञाननाशो वा सर्वस्यास्य स्वगोचरे ।। [आप्तमी० १०२] इत्थ जैनदर्शने प्रमाण लक्षण-सख्या-विपय-फलमाश्रित्य विशदतया प्रमाण- चिन्तन विहितमस्तीति दिक् । २४ मागधम् ·मीमांसादर्शने प्रमाणविचारः डॉ० गजाननशास्त्री मुसलगावकरः [प्राध्यापक -काशी हिन्दुविश्वविद्यालये ] धर्म एव मीमासादर्शनस्य प्रधानो विषय । मीमासादर्शनकारेण महामुनिना जैमिनिना धर्मस्य लक्षण 'चोदनालक्षणोऽर्थोधर्म' इति प्रतिपादितम् । अस्य धर्मस्या- वगतये 'वेद' एव प्रमाणमिति सिद्धान्त । प्रत्यक्षादिप्रमाणधर्मस्य ज्ञान न भवितु- मर्हति । अस्मिन्नेव प्रसङ्गे प्रत्यक्षादिप्रमाणाना विचारस्तज्ज्ञ कृतोऽस्ति मीमासादर्शने । प्रमाणलक्षणम् मीमासका अपि 'यथार्थानुभव' मेव प्रमा कथयन्ति । स्मृति सशय वा प्रमात्वेन न स्वीकुर्वन्ति । अतएव भाट्टा अज्ञाततत्त्वार्थज्ञानम्प्रमा वदन्ति । अस्थानधिग- तार्थस्य ज्ञानोत्पादक करणम्प्रमाणमिति वदन्ति । अमुमेवार्थं शास्त्रदीपिकाकारा पार्थसारथिमिश्रा इत्थम्प्रतिपादयन्ति-'कारणदोपवाधकज्ञानरहितमगृहीतग्राहि ज्ञान- म्प्रमाणम्' यस्मिन् ज्ञाने अज्ञातवस्तुनोऽनुभव स्यात्, ज्ञानान्तरेण यस्य बाधो न भवेत् तथा दोषशून्यञ्च यद्भवेत् तदेव प्रमाणपदवीमाटीकते । प्रमाणभेदा -भाट्टमते पट प्रमाणानि भवन्ति । तथाहि-प्रत्यक्षम्, अनु- मानम्, उपमानम्, शब्द , अर्थापत्ति , अनुपलब्धिश्चेति । प्रत्यक्षानुमानप्रमाणयो लक्षणे प्रक्रिये च न्यायशास्त्रदर्शितदिशैव मीमासकाना- मपि वर्तेते प्रायश , तथापि प्रक्रियाशे कियाँश्चिद् भेदो दृष्टिगोचरो भवति । नैया- यिक वैशेषिकैश्च सन्निकर्ष षड्विधोऽभ्युपगत.। किन्तु भाटै सयोग सयुक्ततादा त्म्यञ्चेति हावेव सन्निकर्षों स्वीकृतौ । समवायसम्बन्धो नाभ्युपगम्यत एभि । एवमेव अनुमानप्रक्रियाया नैयायिका इव पञ्चावयववाक्यमिमे नाङ्गीकुर्वन्ति, किन्तु 'प्रतिज्ञा हेतुदृष्टान्ताख्यान्, दृष्टान्तोपनयनिगमनाख्यान् वा त्रीनेवावयवान् स्वीकुर्वन्ति । भाटै स्वीकृते प्रत्यक्षलक्षणेऽव्यापकत्वदोषमुद्भाव्य प्रभाकरेण तदलक्षणमि- त्युक्त्वा तदस्वीकृतम् । मीमासादर्शने प्रमाणविचार . २५ ४ ·प्राभाकरमते स्मृतिभिन्ना सविदेवानुभूति , सैव च प्रमाणम् । सस्कारमात्रजन्य ज्ञान स्मृतिरित्युच्यते । स्वप्न सशयोवाऽपि स्मृतिरेव । स्मृतियथार्थाऽपि न प्रमाण- पदवीमधिरोहति । सर्वाण्यपि ज्ञानानि यथार्थानि किन्तु प्रमाणमनुभूतिरेव । अस्मिन् प्राभाकरमते पञ्चैव प्रमाणानि भवन्ति । तथाहि-प्रत्यक्षम्, अनुमानम् अर्थापत्ति , शब्दश्चेति । 'साक्षात् प्रतीति प्रत्यक्षम्'–साक्षादुत्पन्न ज्ञानमेव प्रत्यक्षमित्युच्यते । प्रभा- करो वदति-प्रत्यक्षज्ञाने मेय, माता, प्रमा चेति त्रयोऽपि भवन्ति । यथा-अह घट- जानामि इत्यत्र घट , अहम्, ज्ञानञ्चति त्रयाणा सहैव मान भवति । एतदेव 'त्रिपुटी-प्रत्यक्ष' मिति कथ्यते । अहमित्यात्मन प्रतीकम् । अस्य भान यावन्न भवति तावत् कस्यापि वस्तुनो ज्ञान न स भवति । मेयमातृता प्रतीति पृथगेवास्ति, किन्तु सा प्रमातो भिन्ना न भवति । सा तु तद्रूपैवास्ति । मेयमात्रो प्रतीति- स्तुल्यैव । अनयो प्रतीति स्वात्मन कृते प्रकाशमपेक्षते, किन्तु प्रमा स्वयप्रका- शात्मिका । तस्या प्रतीति स्वयमेव भवति । अत एव सुपुप्तो मेयमात्रो प्रकाशा- त्मकत्वाभावात् तो प्रकाशितो न स्त । तयो प्रकाशेऽन्यापेक्षा भवति, किन्तु प्रमा स्वयप्रकाशा, ताम्प्रकाशयितु नान्यसाहाय्यमपेक्ष्यते' । इन्द्रियार्थयो साक्षात्सम्बन्धेन 'प्रत्यक्षज्ञान' भवति । प्राभाकरमते इन्द्रियार्थयो सम्बन्धो द्विविधो भवति । ज्ञानविषय सह इन्द्रियाणा य सम्बन्ध स सयोग इत्येक प्रकार , विषयगतधर्माणा सम्बन्ध समवाय , समवेतसमवायो वा इत्यपर प्रकार । द्रव्य-जातिगुणै सहेन्द्रियाणा सम्बन्धे सति तेपा प्रत्यक्षज्ञान सभवति । सन्निकर्षों द्विधा भवति तत्समवाय , तत्कारणसमवायश्च, किन्तु प्रत्यक्षस्य प्रक्रियाया सन्निकर्षश्चतुर्धा भवति । तथाहि-आत्मना सह मनस , मनसा इन्द्रि- तथा द्रव्येण तद्रूपादिगुण सहेन्द्रियस्य । अन्त सुखदु खादीनाम्प्रत्यक्षे मनस अर्थेनात्मना च सह द्विधैव सन्निकर्षो भवति । सर्वेषामपि गुणाना प्रत्यक्षज्ञान भवति । एतेषा मते द्रव्यज्ञान विनापि रूपादिगुणाना ज्ञान क्वचिच्च रूपादिगुणाना ज्ञान विनापि द्रव्यज्ञान भवति । नहि खलू नैयायिकानामिव अत्रापि नियम । १ रामानुजार्य -'तन्त्ररहस्यम्'-पृ० २-८ । २ प्रकरणपञ्चिका-पृ० ५१, तन्त्ररहस्यम्-पृ० ८ । १ प्रकरण पश्चिका, पृ० ५५- ५७ २६ मागधम् ·प्राभाकरमतेऽपि प्रत्यक्षस्य सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदेन ही प्रकारी भवतः । भाट्टमते च नैयायिकानामिवैव पूर्वं तावन्निर्विकल्पक पश्चात् सविकल्पकं ज्ञानं भवति । भाट्टास्तावद् योगजप्रत्यक्ष न तावत् पृथड मन्यन्ते । योगिप्रत्यक्षेऽपि ज्ञयवस्तुनोऽस्तित्वमावश्यकवर्तते । योगिना परोक्षवस्तुज्ञान यद् भवति, तत् प्रातिभज्ञानमित्युच्यते, किन्त्वेतत्सन्दिग्धमिति सिद्धान्त । अनुमान-प्रमाणम् नैयायिका अन्वयव्यतिरेकि, केवलान्वयि केवलव्यतिरेकीतित्रेघाऽनुमान विभ- जन्ते । तत्र केवलव्यतिरेक्यनुमान मीमासकानामनभिमतम् । अत्र हि प्रकृत- पक्षादन्यत्र अप्रसिद्धस्यैव पदार्थस्य साध्यत्व वक्तव्यम् । एतस्मिश्च स्वीक्रियमाणे अदृष्टाद्यलौकिकार्थानामपि अनुमान विपयत्व प्रसज्येतेति विभ्यतो मीमासका स्तन्निरसने प्रयतन्ते । शब्दप्रमाणम् ज्ञातशब्देन पदार्थस्य स्मरणात्मके ज्ञाने सति यद् वाक्यार्थज्ञानं भवति, तदेव शब्दप्रमाणमित्युच्यते । पौरुषेयाऽपौरुपेयभेदेन तदपि द्विप्रकारकम् । यथार्थद्रष्टा- वक्ता च आप्त उच्यते, तदुच्चरित वाक्य पौरुषेय, वेदप्रतिपादित वाक्यन्त्वपौरु- पेयम् । शब्दस्य पुनरपि द्वौ भेदी, एक सिद्धार्थ , अपरो विधायक । निश्चितार्थ प्रतिपादक वाक्य सिद्धार्थवाक्यम्, किञ्चित्कार्यविषयकप्रेरणाप्रतिपादक वाक्य विधायक वाक्यम् । विधायक पुनदि विधम् उपदेशकमतिदेशकञ्च । धर्मस्य व्याख्या- नार्थमेव मीमासादर्शनम् । धर्म जापयितु वेदात्मकोऽपौरुपेय शब्द एव प्रमाणम् वेदस्य नित्यत्वमदुष्टत्वञ्च प्रमाणयितुं शब्दस्य नित्यत्वावगम आवश्यक । शब्दस्य अर्थ एव शब्दार्थयो. सम्वन्धश्चापि नित्यः। अपौरुपेयवाक्यमवलव्यवाय विचारो मीमासादर्शने विहितोऽस्ति । लौकिकवाक्येषु विविधदोषसंभवेन नायं विचारो लौकिकवाक्यानि विषयीकरोति । अत एव वेदवाक्यानि पौरुपेयाणि नाऽभ्युपग- म्यन्ते । तेपा पौरुषेयत्वाभ्युपगमे तेष्वपि दोपशंकाऽवकाश सभवेत् । अतो वेदा अपौरुषेया , न केनापि विरचिता , स्वप्रकाशास्ते। वेदमन्नेषु यत्र क्वचित् केपाञ्चिन्नामानि उपलभ्यन्ते तानि मन्त्ररचयितृणा न मन्तव्यानि, तानि तेपा नामानि सन्ति येषु तेजोरूपेण मन्त्रा आविर्भूता । ते एव तत्तन्मवाणा विशिष्टज्ञातारोऽभूवन् । अतएव तत्तन्मन्न सह तत्तदृपीणा नामानि सम्बद्धानि । तेन ऋपयो मन्त्रद्रष्टार इत्युच्यन्ते । वैदिकवाक्यानामस्तित्सम्बद्धप्रसङ्ग मीमासादर्शने प्रमाणविचार . २७ ·मनुलक्षीकृत्यैव कर्तव्या भवन्ति । यदि नाम प्रसङ्ग विच्छिद्य वेदवाक्यार्थ क्रियते, अवास्तविक स खलु भवेत् । प्राभाकरमते शब्दविज्ञानेन परोक्षभूतविषयस्य यज्ज्ञान तदेव शब्दप्रमाण शास्त्र वेत्युच्यते । शब्दविज्ञानद्वारा आत्मन सन्निकर्षेण अदृष्टविषयाणा यज्ज्ञान तच्छन्दप्रमाणमिति यावत् । प्रभाकरस्यायमभिप्राय -वेदवाक्यादेव यथार्थतया शब्दज्ञान भवितुर्महति । अतो वेद एवैक शब्दप्रमाणम् । वेदवाक्येष्वपि यानि विध्यर्थकानि तान्येव शब्द- प्रमाण-पदवीमधिरोहन्ति । यथा--'स्वर्गकामो यजेत ।' इदन्तावदश्रावधेयम्-अस्माभि श्रोत्रद्वारा शब्दरूपेण श्रूयमाणो यो ध्वनि स नित्यस्य शब्दस्य प्रतीकरूप । ध्वनि स्वयमनित्य , स च शब्दात् भिन्न । यदि ध्वनिरेव शब्दश्चेत् एकस्यैव शब्दस्य दशकृत्व उच्चारणे दशसख्याकाना शब्दाना ज्ञानेन भवितव्यम्, किन्तु न तथाऽनुभूयते। नैकवार कृतेप्युच्चारणे एकस्यैव शब्दस्य बोधो भवति, नानेकेषाम् । अतोऽभ्युपगन्तव्य भवति, उच्चारणे कृते ध्वनिरुत्पद्यते, न शब्द । तस्माच्छन्दो नित्य इति सिद्धयति । तथैव शब्देन सह अर्थस्य सवन्धोऽपि नित्य । सत्यप्यस्मिन् न कदापीद विस्मरणीय यन्मीमासा- दर्शने वैदिकशब्दानामथ च वैदिकवाक्यानामेव विशेषतया विचार कृतोऽस्ति । इमे शब्दा अपौरुषेया एव नित्याश्च सन्ति । एषां प्रामाण्यसिद्धयर्थ न परापेक्षा भवति, अपितु प्रमाण्यमेषा स्वत सिद्धम् । उपमानप्रमाणम् सादृश्यजन्य ज्ञानमुपमितिरित्युच्यते । अस्मिन् इन्द्रियेण सह अर्थस्य सन्निकर्षों न भवति । पूर्वदृष्टे अर्थे स्मर्यमाणे दृश्यमानार्थसादृश्यज्ञानमुपमितिरितियावत् । यथा गवये गोसादृश्यदर्शनानन्तर स्मर्यमाणे गवि गवयसादृश्यज्ञानम् । तत्करण गवयपिण्डदर्शनमुपमानम् । नागरिको नगरे दृष्टगु कदाचिदरण्यगतस्तत्र गवय पश्यति, तदा तद्गतसादृश्य प्रत्यक्षेण अवगच्छति, अनन्तर समानसवित्सवे- द्यतया गवयसादृश्य गोनिष्ठ स्मरति एतद्गवयसदृशी मदोया गौरिति, सैवोपमिति । अत्र सादृश्यस्य प्रत्यक्ष तथा गो स्मरण च भवति । अनयोर्द्वयोरेका ज्ञान न प्रत्यक्षेण, नापि स्मरणेन च सभवितुमर्हति । अत उपमानप्रमाण पृथक् अगीकर्तव्य भवति ।' प्रभाकरमते सादृश्यद्वारा अदृष्टवस्तुविषयक ज्ञानमुपमानम् यथा पूर्व- हि पुरुष १ श्लोकवार्तिकम् , उपमानप्रकरणम् ३७-४३ । २८ मागधम् ·दृष्टगो पुरुषस्य वने तत्सदृशं गवय पश्यतो यत् . गोनिष्ठ गवयप्रतियोगिकसादृ- श्यज्ञानम् अनेन सदृशी मदोया गौरिति तदुपमानम्, अर्थात् सादृश्यस्य प्रत्यक्षेण अविद्यमानगोनिष्ठ यद् गवयसादृश्यज्ञान भवति तदेवोपमान कथ्यते । भाट्टमते तावत् अविद्यमानाया गो स्मरणमेवोपमानम् । प्रभाकरमते च अविद्यमानाया गवि सादृश्यज्ञानमेवोपमानमिति द्वयोरुपमानस्वरूपभेद प्रतीयते । नैयायिकास्तु 'गोसदृशे गवय' इति आरण्यकपुरुषवाक्य श्रुत्वा कदाचित् अरण्य गत तत्र गवय पश्यन् तस्मिन् गोसादृश्यमवगच्छति, अनन्तरम् आरण्यक- वाक्यस्य' अर्थ स्मरति, ततश्च 'गवयो गवयपदवाच्य, इति ज्ञान तस्य जायते । तत्र गवयो गवयपदवाच्य इत्युपमिति । आरण्यकवाक्यार्थस्मरणमवान्तरव्यापार , गवयगतगोसादृश्यज्ञानमुपमानमिति वदन्ति । अर्थापत्तिप्रमाणम् दृष्टस्य श्रुतस्य वा विषयस्योपपत्तिर्यदर्थकल्पनमन्तरेण न भवति, तदर्थ- कल्पनमर्थापत्ति । यथा प्रमाणान्तरेण 'देवदत्तो दिवा न भुक्ते तथापि पुष्टो वर्तते' अत्र अभुक्तेऽपि पीनता' इति कथने समन्वयो नोपपद्यते, तदुपपत्तये 'रात्री भुक्त इति कल्पना क्रियते । तेन स्पष्ट मिदमवगम्यते-दिवा यद्यपि स न भुक्ते तथापि स रात्राववश्य भुक्ते, अतएव स पुष्ट प्रतीयते । अत्र प्रथमवाक्यस्योपपत्त्यर्थ 'रात्रौ भुड क्ते' इति कल्प्यते - इयमेवार्थापत्तिरित्युच्यते । इयमपित्तिद्विविधा- दृष्टार्थापत्ति श्रुतार्थापत्तिश्च । दृष्टार्थापत्तेरुदाहरणमुपरिनिर्दिष्टमेव । श्रुतार्था- पत्तेरुदाहरणम्-'जीवीदेवदत्तो गृहे नास्ति । इत्यनेन 'देवदत्त कुत्रचिदन्यत्र वर्तते' इति कल्पनमापत्ति । अन्यथा देवदत्तस्यजीवित्व गृहेऽनवस्थानञ्च त्यनयो. समन्वयो नोपपद्यते । प्रभाकरमते-येन केनापि प्रमाणेन ज्ञातविपयस्योपपत्तये अर्थापत्ति. सभवितु- मर्हति । केवल दृष्टेन श्रुतेनैव वा न । इत्थ विरुद्धयो समन्वय प्रत्यक्षादिप्रमा, गर्न संभवति । अतोऽर्थापत्ति पृथगेव प्रमाणान्तरम् । अर्थस्यैवात्र कल्पनीयतया शब्दकल्पनाभावात् श्रुतार्थापत्तिर्नानुमता प्राभाकरै । अभावप्रमाणम् अनुपलब्धिरभावस्यार्थान्तरम् । अनुपलब्धिर्नाम उपलब्धेरभाव । प्रवृत्ति- योग्याना पञ्चानापि प्रत्यक्षादीना प्रमाणाना यत्रावृत्ति , सा योग्यानुपलब्धिर्नाम अभावरूप षष्ठ प्रमाण घटाद्यभावविपयक भवति । मीमासादर्शने प्रमाणविचार. : २९ ·- न हि स इन्द्रियेण गृह्यते इन्द्रियव्यापाराभावेऽपि तदुदयात् । यो हि प्रत गृहेऽवस्थित मध्याह्न पृच्छ्यते-किमस्मिन् गृहे प्रात कश्चित् श्यामो लोहिताक्षो ऽवलोकित ? स तदानीमेव योग्यस्मरणानुदयात् तस्याभावं प्रात कालिकमिन्द्रिय- व्यापार विनव निश्चिनोति । अतो नेन्द्रियकरणक तज्ज्ञानम् । नाप्यनुमेयम् , लिङ्ग- लिङ्गिनो सम्बन्वग्रहादेरभावात् । नापि चोपमानादे प्रवृत्ति , तद्ध तो सादृश्यज्ञाना- देरभावात् । अत अवश्य प्रमाणान्तरभूतया अनुपलब्ध्यव अभावस्तादृश प्रत्येतव्य इति सिद्ध पष्ठ प्रमाणत्वमभावविपयकत्वञ्चाभावस्य प्रमाणस्य । प्रभाकरमते-अभावाख्य वस्तु एव नास्ति । या तु अभावप्रतीति सा भूतल प्रतीते तिरिच्यते । अतो भूतलातिरिक्तस्य कस्यचिदभावात् न तद्ग्रहणाय अभावापरपर्याय अनुपलब्ध्याख्य प्रमाणं स्वीकर्तव्यम् इति वदन्ति प्राभाकराः । एव भाट्टमते प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमानार्थापत्त्यनुपलव्याख्यानि पट प्रमाणानि । प्रभाकरमते च प्रत्यक्षाऽनुमानशब्दोपमानार्थापत्त्याख्यानि पञ्च प्रमाणानि निरू- पितानि । ३० मागधम् ·सांख्य प्रमाणतत्त्वम् पण्डित श्री केदारनाथ त्रिपाठी दर्शन-विभागाध्यक्षः, प्राच्यविद्याधर्मविज्ञानसकाये, काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालये यद्यपि लोके हि प्रमाणशास्त्रत्वेन न्यायशास्त्रमेव व्यपदिश्यते विद्वद्भि । तथापि प्रमाणाविनाभावसिद्धिकतया प्रमेयाणा सर्व एव दार्शनिका स्वस्वाभिमत प्रमेयसाधनानुगुणानि प्रमाणानि वर्णयाञ्चक्रु । तत्र प्रमाकरणत्वं प्रमितिकरणत्वं वा प्रमाणत्वमिति सर्वतन्त्रसिद्घान्त , प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणपदनिर्वचनात् । तदुक्तं न्यायभाष्ये वात्स्यायनमुनिना-प्रमाणमन्तरेण नार्थप्रतिपत्ति, प्रमाता येनार्थ प्रमिणोति तत् प्रमाणमिति । ईदृशमेव वैशेपिकाणामपि प्रमाणम् । अगृहीत- ग्राहित्व प्रमाणत्वमिति मीमासका । तथा चाह-कुमारिलभट्टः~अनधिगत- भूतार्थनिश्चायक प्रमाणमिति । एतच्चौत्पत्तिकसूत्र-"अर्थेऽनुपलव्धे तत्प्रमाण- मिति वदना जैमिनिमुनिना सूचितम् । स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञान प्रमाणमिति जैनाचार्या. (परीक्षामुखम् ) । अनधिगतविपय प्रमाणमिति बौद्धा ( न्याय- विन्दु )। द्वयोरेकतरस्य वाप्यसनिकृष्टार्थपरिच्छित्ति. प्रमा, तत् साधकतम यत्तत् त्रिविध प्रमाणमिति साख्याचार्या । योगदर्शनस्यापीदमेव सम्मतम् । एपु विचारपु प्रमा पौरुषेयवोधरूपा भवेत् बुद्धिवृत्तिरूपा वा भवेत् अन्या वा भवेत्, सर्वथापि तु प्रमीयतेऽनेनेति समाख्यानिर्वचनात् प्रमाकरणत्वं प्रमाणत्व न क्वचिद् व्यभिचरतीति सर्वतन्त्रसिद्वान्तत्वमस्य स्फुटीभवति । प्रमाणविगेपविचारप्रसङ्गे तु प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाका , प्रत्यक्षमनु- मानञ्चति प्रमाणद्वयमिति काणादसौगता , प्रत्यक्षं परोक्षञ्चेति हे मूलप्रमाणे इति जैनमम्प्रदाय , प्रत्यक्षमनुमान शब्दश्चेति त्रीणि प्रमाणानि सन्तीति साख्या- चार्या , प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा' प्रमाणानीति नैयायिका , प्रत्यक्षानुमानोपमान- शब्दा अर्थ पत्तिश्चेति पञ्च प्रमाणानीति प्राभाकरा' तानि चानुपलब्धिश्चेति पट प्रमाणानीति भाट्टा वेदान्तिनश्च मन्यन्ते एतानि पटसंभव ऐतिह्यञ्चेत्यष्टी प्रमाणानीति पौराणिका प्रणिगदन्ति ! के चत्तु चेष्टामपि नवम प्रमाणमाहु. । सात्ये प्रमाणतत्त्वम् : ३१ ·इत्थञ्च विभिन्नमतानुसार प्रमाणविशेषान् संक्षपेणोद्दिश्य प्रस्तुते निवन्थे साख्यदृष्ट्या सामान्यत प्रमाणतत्त्व तावद् विचार्यते । प्रमाया तत्र "द्वयोरेकतरस्य वा ऽप्यसनिकृष्टार्थपरिच्छित्ति प्रमा, तत्साधकतम यत्तत् त्रिविध प्रमाणम्, ( सा० द० प्र० अ० सू० ८७ ) इति प्रमाणसामान्य लक्षित सूत्रकार । व्याख्यातञ्च तद् विज्ञानभिक्षुणा-असन्निकृष्ट प्रमातर्यनारूढो ऽनधिगत इति यावत् । एवम्भूतस्थार्थस्य वस्तुन परिच्छित्तिर वधारण प्रमा । सा च बुद्धिपुरुषयोरुभयोरेव धर्मो भवतु, किं वैकतरस्य, उभयथैव तस्या यत् साधकतम फलायोगव्यवच्छिन्न कारण तत्प्रमाणमिति । अत्र अनधिगतार्थकम् असन्निकृष्टपद स्मृते प्रामाण्यव्यावर्तनात्, तस्या अधिगतविषयत्वात् । भ्रम- व्यावर्तनाय वस्तुबोधकमर्थपदम् , सशयव्यावर्त्तनाय चावधारणसूचक चावधारणार्थसूचक परिच्छित्तिपदम् । एवं द्वयोरेकतरस्य वेति पदेरिद सूचित भवति यत् प्रमारूप प्रमाणफल केवलाया बुद्धी, केवले पुरुष, उभयो वक्तु शक्यते । यदा प्रमाफल पुरुषनिष्ठमात्रमुच्यते तदा बुद्धिवृत्तिरेव प्रमाण भवति । यदा तु बुद्धिनिष्ठमात्रमुच्यते तदा इन्द्रियस निकर्षादिरेव प्रमाणम्, बुद्धि- निष्ठा वृत्तिश्च प्रमा भवति । अस्मिन् पक्षे पुरुषो बुद्धि गताया वृत्तिरूपप्रमाया साक्ष्येव भवति न तु प्रमातेति । यदि च तृतीय पक्षानुसार पौरुषेयो बोधो बुद्धि गता वृत्तिश्चेत्येतद्वयमपि प्रमा उच्यते, तदा तु पौरुषेयबोधरूपप्रमादृष्ट्या बुद्धिवृत्ति प्रमाण भवति, बुद्धिवृत्तिरूपप्रमा। दृष्ट्या च इन्द्रियसन्निकर्ष एव प्रमाणमिति । चक्षुरादिषु च प्रमाणव्यवहारो लौकिकाना गौणएव न तु मुख्य- . इति मन्तव्यम् । तथापि प्रश्नोऽयमवशिष्यते चत् प्रमारूपफलसम्बन्धे ये पूर्वोक्तास्त्रय पक्षा' सूत्रे समदृवितास्तेषु क पक्षो मुख्यतया सूत्रकाराभिमत इति । यद्यप्यस्य प्रश्नस्य साख्यसूत्रेषु न किमप्युत्तर स्फुटतयोपलभ्यते तथापि एतत्समानतन्त्रस्य पातञ्जल- योगदर्शनस्य भाष्ये व्यासदेवै "पुरुपनिष्ठबोध प्रमा" इत्युक्तत्वात् प्रमारूप फल पुरुषस्यैव धर्म इत्ययमेवास्यापि दर्शनस्य मुख्य सिद्धान्त इति प्रतीयते । अयमेव पक्ष औचित्यमप्यावहति । यतो हि पुरुषार्थमेव करणाना प्रवृत्तिस्तदा प्रवृत्तिफलेनापि पुरुप-निष्ठेनव भवितव्यम् । अतो वस्तुगत्या पौरुषयो वोध एव प्रमा, तज्जनिका बुद्धिवृत्तिश्च प्रमाणम्, इन्द्रिय-सन्निकर्षादयस्तु तदुपकरणानीति साख्यसिद्धान्त । तदुक्त वाचस्पतिमिश्ररपि साख्य-तत्त्वकौमुद्याम्- "उपात्तविषयाणामिन्द्रियाणा वृत्ती सत्या बुद्धस्तमोऽभिभवे सति य सत्त्व ३२ . मागधम् ·समुद्रेकः, सोऽध्यवसाय इति, वृत्तिरिति, ज्ञानमिति चाख्यायते । इदं तत् प्रमाणम् । अनेन यश्चेतनाशक्तेरनुग्रह तत्फलं प्रमावोध इति ।' यद्यपि वचनमिद प्रत्यक्षविषयकं तथापि उपलक्षणतया प्रमाणान्तरेपीयमेव रीति. स्वीकरणीया। वृत्तितत्फलीभूतप्रमा ( बोध ) जननादो साख्यप्रक्रिया तु तन्त्रान्तर- प्रक्रियात. सर्वथा विलक्षणा हृत्तलस्पशिनी चास्तीति विज्ञानभिक्षुमावृत्य निवेदयामः । प्रत्यक्षे इन्द्रियप्रणालिकया पूर्व बुद्धिरर्थसन्निकृष्टा जायते ततश्च तस्या अर्था- कारा प्रत्यक्षा वृत्तिर्जायते। सा च वृत्तिन केवलबुद्ध्याश्रिता, किन्तु इन्द्रियविशिष्ट- बुद्ध्याश्रिता भवति । अत एव पित्तादिदोषदूषितनयनदशाया जायमाना शङ्खाकारा वत्तियनगतपित्तादिसमाश्रयेणैव पित्ताद्याकारा जायते । अन्यथा बुद्धिशङ्खयोरु- भयोरपि अपीतत्वेन कथ पीतशङ्खाकारा वृत्ति र्जायते । अत एव पित्तेन दूने रसने सिताऽपि तिक्तायमानाऽनुभूयते । अयमेव न्याय इन्द्रियान्तरविषयेष्वपि योजनीय । अर्थोपरक्ता सा च वृत्ति प्रतिबिम्बभावेन पुरुषमारूढा सती भासमाना प्रमा इति पौरुषेयो बोध इति चाख्यायते । पुरुषेऽर्थोपरक्तबुद्धिवृत्ते प्रतिविम्वस्वी- कारोऽप्यावश्यक , अन्यथा पुरुषस्यापरिणामित्वेन बुद्धिवत् स्वतोऽर्था कारत्वासभवात् पुरुपेऽर्थवोधो न स्यात् अर्थाकारतैव हि अर्थभान न तु ततोऽन्यत्, दुर्वचत्वात् । अत परिणामिनी बुद्धि स्वतएवार्थाकारतामापद्यमाना घटादिवृत्तिमती भवति । पुरुषस्तु अपरिणामितया स्वतो नाकारता धारयति, किन्तु अर्थाकारवुद्धिवृत्तेस्तत्र प्रतिविम्बनेन पुरुषेऽप्यर्थाकारताभिमानो भवति, यथा च मुखप्रतिबिम्बनेन दर्पणोऽपि मुखाकारता धारयतीव । इत्थञ्च प्रतिविम्बमाध्यमेन अर्थाकारतारूपमर्थग्रहण पुरुषेऽपि सम्यगुपपद्यत इति । इयमेवार्थबोधप्रक्रिया "वृत्तिसारूप्यमितरत्र" इति योगसूत्रेणापि समथिता, तत्र सारूप्यपदेन प्रतिबिम्बनस्यैव ध्वननादिति । स्मृतिरप्यस्मिन्नर्थे प्रमाण भवति । तथाहि- "तस्मिश्चिद्दर्पणे स्फारे ममस्ता वस्तुदृष्टय । इमास्ता. प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटद्रुमा." ॥ इति । "बुद्धे. प्रतिसवेदा पुरुष इति योगभाज्यवचनमपि तमेवाथमुपोद्वलयति । यथा हि प्रतिध्वनिशब्दः पूर्ववन्यनुरूपिण ध्वनि बोधयति तथैव प्रतिसवेदशब्दोऽपि साख्ये प्रमाणतत्त्वम् • ६३ ·पूर्वमवेदनस्य प्रतिविम्बन वोधयति । तस्यैव च प्रतिविम्बस्याश्रय पुरुष इति भाज्य-वाक्याशय । इदमेव च बुद्धिपुरुपयोरर्थग्रहणेऽन्तर यदेका वस्तुतोऽर्था- कारतामापद्यतेऽपरश्च प्रतिविम्बाश्रयेणार्थाकारता धारयतीव । अतएव यत्राती- न्द्रियादिस्यले बुद्धिर्नाकारता धारयति तत्रार्थेन सह सयोगे सत्यपि सा नार्थ गृह्णातीति । न च वृत्त्यनारूढ एवार्थ साक्षात् पुरुपे कथ न प्रतिविम्वते ? कयन्तराञ्च वृत्तिरपि निराकाराऽर्थानुपरक्ता पुरुषे न प्रतिविम्वते ? कथन्तमाञ्च परकीया बुद्धिवृत्तिर्न परात्मनि प्रतिविम्वत इति वाच्यम्, अर्थोपरक्ताना स्वस्वबुद्धिवृत्तीनामेव प्रतिविम्बार्पणसामर्थ्यमिति फलवलात् कल्प्यते । यथा रूपवतामेव जलादिषु प्रतिविम्बनसामर्थ्य नेतरस्येति । जलादिगतश्चन्द्रादिप्रतिविम्वोऽपि च बुद्धेरेव विम्बाकार परिणामविशेषो न तु वस्तुतश्चन्द्रस्तत्र परिणमत इति बोध्यम् । केचिदाचार्या प्रतिपादयन्ति-वृत्तौ प्रतिविम्वत सदेव चैतन्य वृत्ति प्रकाश- यति, तथा वृत्तिगतप्रतिबिम्ब एव वृत्तौ चैतन्यविषयता, न तु चैतन्ये वृत्तिप्रति- म्बिम्बो ऽस्तोति । वाचस्पतिमिश्रा अप्येवमेवाहुरिति । किन्तु विज्ञानभिक्षु तत् सम्मनुते । उपदर्शितशास्त्रविरोधेन केवलतर्कस्याप्रयोजकत्वात् । विनिगमक- प्रमाणाभावेन वृत्तिचैतन्योरुभयोरपि अन्योन्यस्मिन्नन्योन्यप्रतिविम्बसिद्धेश्चेति । एवञ्च वाह्यस्थलेऽर्थाकारतव विषयतानिरूपिकेति सिद्धौ आन्तरेऽप्यर्थाकार- ताया एव विपयग्रहणस्वरूपत्वौचित्यात् अहमित्याकारकस्वभावसम्पत्त्यर्थम् अहमाकारवृत्तेरपि चैतन्ये प्रतिविम्ब स्वीकरणीय । किन्तु स्वस्य स्वस्मिन् प्रतिविम्बासभवात् पूर्व बुद्धी चैतन्यस्य प्रतिविम्बस्त्रोकार आवश्यक । पुनश्च पुरुप-प्रतिविम्वान्विता बुद्धि पुरुपे प्रतिविम्वते, यथा च मुखप्रतिविम्बान्वितो दर्पण पुनर्दपणान्ते प्रतिबिम्बते, तद्वत् । तथा च प्रतिबिम्वद्वारा घटादिविपयवोध इव अहमिति स्ववोधोऽपि पुरुपे समुपपद्यत इति बुद्धिचैतन्ययो परस्परं प्रतिबिम्ब सिध्यति । अयमाशय -यथा दर्पणे पूर्व मुखं प्रतिविम्वते, पश्चाच्च तदेव प्रतिविम्बित मुख मुखप्रतिविम्वो वा घटपटादिवाद्यवस्तुवत् भासेत, तथैव सयोग-विशेपात् चैतन्य बुद्धी प्रतिविम्बते, प्रतिविम्बनेन च बुद्धिश्चैतन्याकारा जायते, तथा च दर्पणो मुखाकारो भवति । अनन्तर स एव बुद्धिगतश्चैतन्यप्रतिविम्वो ऽहमित्या- कारेण घटपटादिविषयवत् पुरुपे भासते। अयञ्च चैतन्य-प्रतिविम्वश्चैतन्य भावार्थ कल्प्यते । अन्यथा कर्मकर्त्त-विरोधेन स्वस्य साक्षात् स्वय दर्शन नोपपद्येत । ३४ मागवम् ·। अयमेव चित्प्रतिविम्बो बुद्धौ चिच्छायापत्तिरिति चैतन्याध्यास इति चिदावेगः इति, चोच्यते । यश्च बुद्धश्चैतन्ये प्रतिविम्ब स चारूढविषय सह बुद्धर्भानार्थमिष्यते । थथैव बुद्धिराकारता धारयन्त्येवार्थ गृह्णाति तथैव पुरुपोऽपि प्रतिबिम्बमाध्य- मेनार्थाकारता धारयन्त्येवार्थ गृह्णाति । उभयोराकारतायामयमेव भेदो यद् बुद्धी वास्तविकपरिणामेनार्याकारो भवति, पुरुषे तु परिणामासभवेन प्रतिविम्ब- रूप एवार्थाकार. पर्यवसितो भवतीति । अस्मिश्च मुख्य सिद्धान्ते ज्ञातृत्व पुरुष एव, बुद्धिस्तु केवलं वृत्तिरूपप्रमाणप्रयोजिकेति मन्तव्यम् । बुद्धेरेव ज्ञातृत्वे तु "चिदवसानो भोग" इति साख्यसूत्र-विरोध स्यात् । अस्य सूत्रस्यायमर्थ -चिति = पुरुषस्वरूपे चैतन्ये पर्यवसान यस्य॑तादृशो भोगः = प्रमाणस्य फलभूता प्रमात्मिका सिद्धिर्भवतीति । बुद्धर्भोग व्यावर्तयितु चिदवसान इति पदम् । अत्रावसानपदमपि चिते परिणामित्वादिशानिरासाय दन्तम् । अर्थात् चिद्गतस्य भोगस्य चैतन्यस्वरूपे पर्यवसानात् न तत्र कौटस्थ्यमपि हीयते । तथा च प्रमाणाख्यवृत्त्यारूढ प्रकृतिपुरुपादिक प्रमेय वृत्त्या सह पुरुषे प्रतिविम्बित सद् भासते । ततश्चार्थोपरक्तवृत्तिप्रतिविम्बावच्छिन्न स्वरूपचैतन्यमेव पुरुपस्य भोग प्रमाणस्य च फलम् । अत. पुरुष प्रतिविम्बरूपेण जायमानेऽर्थ- सम्बन्धे वृत्तयएव द्वारीभूता सन्तीति करणत्वेन तासा प्रमाणत्वमुपपद्यते । इय मेव रीतिः शब्दानुमानाभ्या प्रमाणाभ्यामपि जायमानयो शान्दानुमितिप्रमयो- रप्यनुसरणीया । साख्यसूत्रे साख्यकारिकायाञ्च प्रमाणमित्येकवचननिर्देशात् इद गम्यते यत् करणल्युटा निष्पन्न प्रमाणपदं प्रमाकरणतया यद् गमयति, तदेकमेव, न तु तन्त्रा- न्तर इव नाना । शास्त्रेऽस्मिन् बुद्ध रेकत्वाभ्युपगमात् । उपाधिवशादेव तु प्रत्यक्ष मनुमानमाप्तवचनमिति भेद आश्रीयते । अत सूत्रकारिकयोरुपाधिकृत भेदमना श्रित्यव प्रमेयपरिच्छेदकत्वसामान्यमङ्गी कृत्यैकवचननिर्देश क्रियते प्रमाणमिति प्रमाणादिति च ।" तथा चैकमेव बुद्धिलक्षण सत्त्वमिन्द्रियसन्निकर्पव्याप्तिज्ञानादि निमित्तान्तरानुग्रहजनिताभि कार्यविशेपदर्शनावगतस्त्ररूपभेदाभिर्नानाशक्तिभिरु- पकारात् भिन्नमिवावभासमानं दृष्टानुमानाप्रवचनशब्दवाच्य भवति, न तु तन्त्रा- न्तरीयाणामिव साख्याना स्वतन्त्राणि प्रोणि प्रमाणानि भवन्ति । अत शक्तिभेदा- देव प्रमाणस्य त्रविध्योपचार इति साख्यमतम् एव तावत् सास्यमतमनुसृत्य प्रमाणसामान्य निरूपितमुद्दशलक्षणपरीक्षाभि । - साख्ये प्रमाणतत्वम् ६५ ·प्रमाणविशेषविमर्शस्तु तन्त्रान्तरेष्विवेहापि समानएव कृत इति न प्रतन्यते । एतावास्तु विशेषः-वैशेपिका वौद्धाश्च प्रत्यक्षानुमानयोर्द्वयोरेवेतराणि पट् प्रमाणान्यन्तर्भावयन्ति । नैयायिका प्रत्यक्षानुमानोपमानशन्देषु चतुष्प्रमाणेपु इतराण्यर्थापत्त्यनुपलब्धिसभवैतिह्याख्यानि चत्वारि अन्तभवियन्ति । साख्या- चार्यास्तु प्रत्यक्षानुमानाप्तवचनेष्वेव सर्वाणीतराणि समावेशयन्ति । अन्तर्भावप्रकारस्तु प्राय समान एवेत्यल विस्तरेण । ३६ मागधम् ·योगदर्शने प्रमाणवादः सुश्री कु० विमला कर्नाटक, एम० ए०, विद्यालंकार, रिसर्च स्कालर। का० हि० विश्वविद्यालये पातञ्जलयोगदर्शने चित्तस्य परिणामरूपा वृत्तय पञ्चविधा स्वीकृता सन्ति । ताश्च प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतीतिनामभिर्व्यवह्रियन्ते । अत्र वृत्तिपदस्य ज्ञानसामान्यमर्थ । किन्तु प्रमात्मकज्ञानस्योत्पत्ति प्रमाणवृत्तेरेव सभवति । प्रत्यक्ष- प्रमाऽनुमितिप्रमाशाब्दप्रमेतिस्वरूपभेदेन प्रमाज्ञानं त्रिविधम् । तेन प्रमाया कारण- मपि विविधम् । तथाहि-प्रत्यक्षप्रमाणम्, अनुमानप्रमाण शब्दप्रमाणञ्चेति । प्रमीयतेऽनेन तत् प्रमाणमिति व्युत्पत्त्या प्रमाज्ञान यस्मादुत्पद्यते तत् प्रमाणमिति कथ्यते । एव प्रमाम्वरूपं पौरुषेयबोध एव । स च अनधिगतावाधितार्थविषयको भवति । ज्ञानोत्पत्त्यर्थ योगदर्शने प्रदर्शितप्रकार अन्यशास्त्र भ्यो भिन्न. । योग- शास्त्रानुसारेण पौरुषेयवोधो । प्रमाज्ञानम् ) बुद्धिवृत्त्याख्यप्रमाणेनोत्पद्यते । सा च बुद्धिवृत्ति इन्द्रियार्थसन्निकर्षलिङ्गज्ञानपदज्ञानाना परिणाम एव । प्रत्यक्षप्रमाणवृत्ति यथा तडागस्थित जल नालिकया क्षेत्रेषु गत्वा केदाराकारेण परिणमति तथैव प्रत्यक्षादिज्ञानेपु चित्तमपीन्द्रियप्रणालिकया चक्षु सन्निकृष्ट वाह्य विषय सह सवध्नाति तेन विषयोपरक्त चित्त विपयाकारेण परिणत भवति । चित्तस्येय विपयाकारतव प्रत्यक्षप्रमाणमिति शब्देनोच्यते । प्रत्यक्षात्मिका चित्तवृत्ति सामान्यविशेपात्मक- पदाथगतं विशेषाशमेव प्राधान्येन गृह्णाति । प्रत्यक्षप्रमाणेन भूयमाना प्रत्यक्षप्रज्ञा पौरुपयवोध इति गदेनोच्यते । घटादिविषयमहं जानामीति तत् स्वरूपमवगन्तव्यम् पौरुषेयवोधसम्बन्धे योगशास्यकृता पृथक् पृथग् विचारा उपलम्यन्ते । तत्र श्रीवाच- स्पतिमिश्ररामानन्दयतिनारायणतीर्थसदाशिवेन्द्रसरस्वतीवलदेवमिश्राद्याचार्याणामय - मभिप्राय - यथा निमंले दर्पणे प्रकाशेनालोकिते प्रतिविम्वग्राहिकाशक्ति विद्यते तथैव प्रकृतिगतसत्त्वाशसमुत्पन्नाया सात्त्विकविगद्धवृद्धावपि व्यापकस्य चेतनस्य प्रतिविम्बं सक्रमते । येन अचेतनापि बुद्धि चेतनवद् भवन्ती उपरिनिदि- योगदर्शने प्रमाणवादः : ३७

·No text on this page.

·वोधात्मक द्वितीयं ज्ञान प्रमारूपं भवति । इन्द्रियाणि तु बुद्विबोधं प्रति साक्षात् कारणानि भवन्ति । अतस्तानि पौरुपेयवोधं प्रति परपरया कारणानि भवन्ति, न साक्षात् । अनुमानप्रमाणवृत्ति. अनुमान प्रमाण तावद् व्याप्तिमूलकं भवति । पदार्थद्वयस्य नियतसम्बन्धः व्याप्तिशब्देनोच्यते । यथा अग्निवूमयोः नियतसम्बन्धत्वात् व्याप्तिरिति व्यव- ह्रियते । यत रसवत्या धूमे सत्वे अग्न्यभावः न कस्यापि दृष्टिपथमागत । अत धूमाग्न्योाप्तिसम्बन्धं जानान पुरुप यदा दूरादेव पर्वतादावविच्छिन्नमूला धूमरेखामवलोकयति, तदा तस्य पुरुषस्य "अय पर्वतो वह्निमान्" इत्याकारिका चित्तवृत्ति उदेति, या अनुमानप्रमाणमिति व्यपदिश्यते । एवंभूतस्य चित्तवृत्ति- विशिष्टस्य पुरुपस्य "अहं वह्निमनुमिनोमि” इत्याकारक ज्ञान भवति, यदनुमि- तिप्रमा शब्देनोच्यते । पर्वतादिपक्षे वर्तमानस्याग्न्यादिसाध्यस्य सामान्यतया ज्ञानमनुमानप्रमाणेन भवति । अतोऽनुमानं सामान्यावधारणप्रधानावृतिरित्युच्यते । न्यायदर्शने तु व्याप्तिज्ञान प्रमाणशब्देन, पर्वतो वह्निमानिति व्यवसायात्मक ज्ञानमनुमितिशब्देन, तथा वह्निमनुमिनोमीत्यनुव्यवसायात्मक ज्ञानमनुमितिप्रमा- शब्देन व्यपदिश्यते . अन्वयव्याप्तिव्यतिरेकव्याप्तिभेदेन व्याप्तिद्विविधा भवति । यथा नक्षत्राणि गतिमन्ति, अन्यदेशदर्शनात्, मनुष्यवत्, अथ च विन्ध्याचल गतिमत्वाभाववान् अन्यत्रादर्शनात् इत्याभ्यामुदाहरणाभ्यामन्वयव्यतिरेकव्याप्तिस्वरूप स्पष्ट भवति । पूर्ववत्शेषवत्सामान्यतोदृष्टभेदेन अनुमानमपि त्रिविध भवति । अत्र सिद्धान्त- चन्द्रिकाकारो नारायणतीर्थ स्वाभिप्राय प्रकटयति यत् पूर्ववत् सज्ञकेऽनुमाने हेतु केवलान्वयी भवति यथा शब्द अभिवेय प्रमेयत्वात् घटवत् । अत्र शब्दे अभि- धेयत्व साध्य वर्तते । तत्साधको हेतु प्रमेयत्वं विद्यते । स च केवलान्वयी हेतु । यत यदभिधेय न भवति तत् प्रमेयमपि न भवति इति व्यतिरेकव्याप्तो दृष्टान्तो नोपलभ्यते । सर्वेष्वपि पदार्थेषु प्रमेयत्वस्य वर्तमानत्वात् । शेपवदाख्यानुमाने हेतु केवलव्यतिरेकी भवति । यथा पृथ्वी अन्यपदार्थेभ्यो भिन्ना गन्धवत्वात् । यत्र यत्र गन्धवत्व तत्र तत्र पृथ्वीत्वमिति यावत् । यथा पृथ्वीति व्यवहारो न भवति तत्र गन्धत्वहेतुरपि न भवति यथा जलम् । अत्र सकला पाथिवपदार्था पक्ष- कोटयन्तर्गता भवन्ति । एवञ्च अन्वयव्याप्ती दृष्टान्तोपलम्भेन च शेषवदास्यानु- माने हेतु केवलव्यतिरेको भवति । सामान्यतोदृष्टानुमानेचहेतुः अन्वय व्यतिरेकी योगदर्शने प्रमाणवाद. श्री महावीर दि८ लेन वाचल

·No text on this page.

·अभावप्रमासाधकस्य अनुपलब्धिप्रमाणस्यापि प्रत्यक्षप्रमाणे एव अन्तर्भाव अत' भाट्टः वेदान्तिभिश्च तदभ्युपगमकरणमुधैव प्रतिभाति । अत्र पूर्वपक्षी विचि- कित्सते प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणानुरोधेन पदार्थेन सह इन्द्रियसन्निकर्प आवश्यको भवति । न हि त विना प्रत्यक्षज्ञान संभवति । किन्तु अभावेन सह इन्द्रियसन्नि- कर्ष कथं भवितु शक्य मूर्त्तत्वाभावात् । अत अभावज्ञानार्थ अनुपलब्धिप्रमाणा- भ्युपगम आवश्यक. । तत्र योगाचार्यां इत्य समादधति । अभावपदार्थ भूतलस्व- रूपात् नातिरिक्त । साख्ययोगदर्शने प्रकृतिमारभ्य घटपटादिभूतपर्यन्ता सर्वे पदा- स् त्रिगुणात्मका प्रतिक्षण परिणामिन सन्ति । भूतलमपि त्रिगुणात्मकमस्ति, तदपि च प्रतिक्षण परिणामि वर्तते । घटवत्तादशाया भूतल सद्वितीयत्वधर्मवद् भवति । घटाभावदशायाञ्च केवल भूतल इत्याकारकं कैवल्यधर्मवद् भवति । अतः अभावप्रतिपत्तये इद्रियार्थसन्निकर्षों नावश्यको भवति । यत परिणामिना भूतलेन सह इन्द्रियसम्बन्धस्य सत्त्वेन भूतलस्य परिणामविशेषेणाभावेन सहापि इन्द्रिय- सन्निकर्पो वर्तत एव । सूक्ष्मतया विचार्यमाणे सति अभावाख्य कोऽपि पदार्थ एव न भवति । यत भूतले घटाभाव इति प्रयोगे सति कैवल्यधर्मविशेषेण सहित भूतलम् इति पदार्थो भवति । अत तत् प्रतिपत्तये अनुपलब्धिप्रमाणस्य पृथक्त्वेन अङ्गीकारो नावश्यक । यत तस्य प्रत्यक्षान्तभूतत्वात् । 'अस्मिन् वृक्षे यक्षस्तिष्ठति' इत्यादिजनश्रुतीना पौराणिकै ऐतिय मिति प्रमा- णत्वेन स्वीक्रियते । तदपि न युक्तियुक्तम् । यावन्ति ऐतिह्यवचनानि तानि यदि आप्तपुरुषोच्चारितानि भवन्ति तर्हि तेषामागमप्रमाणेऽन्तर्भावो भविष्यति । वस्तुत प्रवादपरम्परात्मकस्य ऐतिह्यवाक्यस्य उच्चारयितरि आप्तत्वनिश्चयाभावात् तत्र सन्देह एव स्थिरो भवति । अत ऐतिह्य न हि प्रमाणकोटिमाटीकते। अथ च पौराणिका सम्भवमपि स्वतन्त्र प्रमाण स्वीकुर्वन्ति । ते उद्घोषयन्ति- यत्र व्याप्यपदार्थस्य सत्तया व्यापकपदार्थस्य सत्ताया ज्ञान भवति, तत्र सम्भव- प्रमाणस्यावकाशो भवति । यथा खारीप्रमाणे द्रोणाढकप्रस्थकुडवमुष्टयाद्यल्प- परिमाणाना समावेगो भवत्येव । अत सम्भवाख्य पृथक् प्रमाणम् । खारीज्ञानेन द्रोणपरिमाणस्यापि ज्ञान सम्भवप्रमाणस्य फल भवति, इति पौराणिकानामाशय । किन्तु योगाचार्य सम्भवप्रमाणस्यापि अनुमाने एवान्तर्भाव क्रियते । यतो यत्र खारीत्वमस्ति तत्र द्रोणादीना सत्त्व स्वाभाविकमेव । अनया रीत्या द्रोणादिव्याप्य खारीत्वं द्रोणादीना सत्तामनुमापयति । अतः सम्भवस्य पृथक् प्रमाणकल्पन व्यर्थमेव । योगदर्शने प्रमाणवाद ४१ ६ ·अत पर तान्त्रिक चेष्टात्य पृथक् प्रमाण स्वीकृत तदपि न युक्तिसहम् । यतस्तस्यापि अनुमाने शब्दप्रमाणे वा अन्तर्भावो भवति । इत्य विभिन्नदार्शनिक स्वीकृतानामुपमानादिपप्रमाणाना साख्ययोगाभिमतेषु गिषु प्रमाणेप्वेवान्तर्भाव सुस्थिरो भवति । अत योगाचार्याणा मते प्रत्यक्षानु- मानागमानि पोण्येव प्रमाणानि सन्तीति सिद्धान्त इति शम् । ४२. मागचम् ·परपक्षखण्डनाय बौद्धदर्शने प्रमारणमीमांसा श्री उदयचन्द्रो जैनः भारतीयदर्शनशास्त्रस्येतिहासे बौद्धदर्शनस्य महत्त्वपूर्ण स्थानं वर्तते । नागार्जुन- आर्यदेव-मैत्रय-असग-वसुबन्धु-दिड्नाग धर्मकीर्ति-प्रज्ञाकरगुप्तप्रभृतिभिरनेकै दर्शन- शास्त्रनिष्णातैराचार्य बौद्धदर्शनस्य न्यायस्य च विकासे महान् परिश्रम. कृतः । दिग्धनिकायस्य ब्रह्मजालसुत्ते, मज्झिमनिकायस्यानुमानसुत्ते, खुद्दक निकायस्य उदाने, विनयपिटकस्य पातिमोक्खे तथा अभिधम्मपिटकस्य कथावत्थु-प्रकरणे न्यायस्य कतिपयशब्दा तथा शास्त्रार्थ-निर्णयस्य कतिपयनियमा विद्यन्ते । कालान्तरे च दार्शनिकसम्प्रदायाना विकासेन सह न्यायशास्त्रस्यापि विकासोऽभूत् । दार्श- निका स्वसिद्धान्तमण्डनाय च न्यायशास्त्रस्योपयोगिता- मन्वभवन् । माध्यमिकसम्प्रदायस्य प्रवर्तक आचार्यनागार्जुन न्यायशास्त्रस्य प्रथमो विचारक आसीत् । अनेन माध्यमिककारिकाया प्राचीनन्यायस्य पुनरुक्त-सिद्ध- साधन-साध्यसमपरिहारादय प्रयुक्ता वर्तन्ते । माध्यमिककारिकाया विग्रहव्यावर्तिन्या चाक्षपादसिद्धान्तस्य निराकरण युक्तिप्रदर्शनपूर्वक विहितम् । प्रमाणविध्वसन उपायकौशल्यहृदयशास्त्रं च नागार्जुनस्य नयशास्त्र स्वतत्रग्रन्थी स्त । आयदेव-मैत्र य-असंग-वसुवन्धुनाम-धेयराचार्यैरपि बौद्धन्यायोपरि स्वतत्रा ग्रन्था. प्रणीता.। इमे सर्वे आचार्या बौद्धन्यायस्य प्राथमिकावस्थायामभवन् । ख्रिष्टाब्दस्य चतुर्थशताब्दीपर्यन्तं दार्शनिकग्रन्थेषु न्यायस्याप्याभासो यतस्ततो दृश्यते । किन्तु खिष्टाव्दस्य पञ्चमशताब्द्या न्यायशास्त्र दर्शनशास्त्रात् पृथक् जातम् । तत प्रभृति न्यायशास्त्रमवलम्ब्य अनेके स्वतत्रा. ग्रन्था निनिर्मिताः । कालेऽस्मिन् दिड नागस्य नाम प्रथममायाति । दिड नागोबौद्धन्यायस्य प्रतिष्ठापकोऽथवा पिता इति कथन सर्वथोचितम् । दिड नागस्य प्रमाणसमुच्चय. बौद्धन्यायशास्त्रस्य प्रथमो ग्रन्थो यत्र प्रमाणस्य विधिवत् मीमासा विहिता । प्रमाणसमुच्चय. बौद्धन्यायस्य पथप्रदर्शक. । अस्मिन् ग्रन्थे षट् परिच्छेदा. सन्ति । १ प्रत्यक्षपरिच्छेदः २ स्वार्थानुमानपरिच्छेद ३ परार्थानुमानपरिच्छेद , ४ दृष्टान्त- शब्दा बौद्धदर्शने प्रमाणमीमासा ४३ ·परिच्छेद ५ अपोहपरिच्छेद , ६ जातिपरिच्छेदश्च । दिड्नागेन न केवल प्रमाण- समुच्चय एव विरचित किन्तु हेतुचक्रहमरुप्रमाणशास्त्र-न्यायप्रवेश-आलम्बन परीक्षा-निकालपरीक्षादयोऽन्येपि ग्रन्या विनिर्मिताः । आचार्यधर्मकीतिना प्रमाण- समुच्चयोपरि प्रमाणवातिक विरचितम् । एवमेव न्यायविन्दु-हेतु विन्दु-वादन्याय- सम्बन्ध-परीक्षा-प्रमाणविनिश्चयादयोऽन्येऽपि ग्रन्था रचिता । अतएव धर्मकीत्ति बौद्धन्यायस्योद्धारक विस्तारकश्च कथ्यते । प्रमाणस्यावश्यकता दर्शनशास्त्र प्रतिपादि ताना तत्त्वाना सिद्धयर्थ प्रमाणस्य महती आवश्यकता वर्तते । प्रमाणेन विना किमपि तत्त्व न सिद्धयति । अस्मादेव कारणात् प्रत्येकेन दर्शनेन प्रमाणस्य सत्ता स्वीकृता । यद्यपि प्रमाणस्य स्वम्पसख्यादिविषये अनेका विप्रतिपत्तयो विद्यन्ते तथापि प्रमाणसत्ताविपये न कोऽपि विवाद । प्रमाणविषय- लक्षणसख्यागोचरफलविषया चतस्त्र विप्रतिपत्तय सन्ति । प्रमाणस्वल्पमीमासा 'प्रमीयते येन तत्प्रमाणम्' इति प्रमाणशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति । अथवा प्रमाया यत्साधकतम करण तत्प्रमाणम् । अस्न्निर्थे न कोऽपि विवाद । किन्तु प्रमाया साधकतम करण किमिति विपये विवादो दृश्यते । तत्र च वौद्धा ज्ञानमेव प्रमाया साधकतम करण स्वीकुर्वन्ति, नेन्द्रियार्थसन्निकर्पादीन् । हेयो- पादेयवस्तुविषयाया प्रवृत्त ज्ञानप्रधानत्वात् ज्ञानस्यैव प्रामाण्य भवितुमर्हति, ना ज्ञानरूपम्येन्द्रियार्थमन्निकर्पादे । यद्यपि प्रमाणसमुच्चये प्रमाणसामान्यस्य लक्षण नोपलन्त्र तथापि प्रमाणसमुच्चयटीकाया 'अज्ञातार्थज्ञापक प्रमाणम्' ऽतिप्रमाणलक्षग वर्तते । किन्तु धर्मकीर्ते प्रमाणवाति के प्रमाणस्य विशद लक्षण दृष्टिगोचर भवति । तथाहि- प्रमागमविसवादि मानमर्थ क्रियास्थिति । भविसवादन गाब्देऽप्यभिप्रायनिवेदनात् ।। प्रमाणवा ११३ अज्ञातार्थ प्रकाशो वा । प्रमाणवा १७ मान प्रमाण नाज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्पादि । ज्ञान च न सर्व किन्तु अविसवादि जान प्रमाणम् । विसवादन विसवादो वचन तद्योगादिवमवादि । यस्मिन् ज्ञाने विवादो न विद्यते तदविनवादि । अविभवादनं फिमिति चेदुच्यते-'अर्थक्रिया- स्थिति रविनवादनम् । ४४ मागवम् ·प्रत्येकस्यार्थस्य अर्थक्रिया वर्तते । यथा जलधारणाहरणादिघटस्यार्थक्रिया, । शीतातपनिवारणादि च पटस्यार्थक्रिया भवति । एवमेव सर्वेषामर्थानामर्थक्रिया विज्ञेया । प्रमाणेनोपदर्शितस्यार्थस्य क्रियाया स्थिति प्रमाणयोग्यता अविसवादनं कथ्यते । प्रमाणेनोपदर्शितोऽर्थो यदि स्वामर्थक्रिया कर्तुं समर्थस्तहि तज्ज्ञानमवि- संवादि, अविसंवादित्वाच्च प्रमाणम् । अत प्रमाणेनार्थ परिच्छिद्यापि पुरुषोऽर्थे न प्रवर्तते, प्रवृत्तो वा कुतश्चित् प्रतिबन्धादे' कारणात् अर्थक्रिया नाधिगच्छति तदपि प्रमाणमेव प्रमाणयोग्यतालक्षणस्याविसंवादस्य तत्र विद्यमानत्वात् । इत्येव- प्रकारेणाविसंवादिज्ञान प्रमाण सिद्धयति । न केवलमविस वादि ज्ञान प्रमाण किन्तु तेन ज्ञानेनाज्ञातार्थप्रकाशकेन भवितव्यम् । अज्ञातस्यार्थस्य यज्ज्ञानं तत्प्रमाणम् । अर्थग्रहणेन द्विचन्द्रादिज्ञानस्थ निरास । नहि द्वि चन्द्रज्ञाने द्विचन्द्ररूपोऽर्थोऽस्ति । अज्ञातग्रहणेन सावृतस्यावयव्यादिविषयस्य निरासोविज्ञेय । अविसवादकत्वमज्ञातार्थ- प्रकाशकत्व चोभयमपि परस्परापेक्षमेव लक्षण बोद्धव्यम् । यद्यपि धर्मकीर्तिना न्यायविन्दौ प्रमाणसामान्यस्य लक्षणमविधाय प्रमाणसख्या- भेद दर्शनपूर्वक विशेषलक्षणमेव विहित, तथापि धर्मोत्तरकृताया न्यायविन्दु- टीकाया प्रमाणलक्षण दृष्टिपथमायाति । तथाहि - "अविसवादकं ज्ञानं सम्यग्ज्ञाम् । लोके हि पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन्सवादक उच्यते । तद्वज्ज्ञानमपि स्वय प्रदर्शितमर्थ प्रापयत् संवादकमुच्यते । प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकत्वमेव प्रापकत्वम् । प्रवर्तकत्वमपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव । नहि पुरुष हठात् प्रवर्तयितुं शक्नोति ज्ञानम् । अतएवचार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलम् । अधिगते चार्थे प्रवर्तित पुरुष प्रापितश्चार्थ । तथा च सति अर्थाधिगमात् समाप्त. प्रमाण- व्यापार । अतएवानधिगतविषय प्रमाणम् । येनैव हि ज्ञानेन प्रथममधिगतोऽर्थ- स्तेनैव प्रवर्तित पुरुष प्रापितश्वार्थ । तत्रैवार्थे किमन्येनज्ञानेनाधिक कार्यम् । ततोऽधिगतविषयमप्रमाणम् ।" न्यायविन्दुटीका पृ०४ मोक्षाकरगुप्तकृताया तर्कभाषायामपि 'प्रमाण सम्यग्ज्ञानमपूर्वगोचरम्' इति प्रमाणलक्षण निर्दिष्टम् । अत्र सम्यग्ज्ञानपदेन मिथ्याज्ञानस्य संशयविपर्ययरूपस्य निरास । यत संशयविपर्ययज्ञानस्याविसंवादित्वं नास्ति । अपूर्वगोचरपदेन च गृहीतग्राहिज्ञानस्य निरासो बोद्धव्य । इत्येवप्रकारेण प्रमाणसामान्यस्य लक्षण विज्ञेयम् । प्रमाणसख्या-मीमासा प्रमाणसख्याविषये महती विप्रतिपत्ति विद्यते । प्रत्यक्षमेवैक प्रमाणमिति बौद्धदर्शने प्रमाणमोमासा ४५ ·चार्वाक । प्रत्यक्षमनुमान शाब्दं चेति साख्य । प्रत्यक्षमनुमानमुपमान शाब्द चेति नैयायिक । प्रत्यक्षमनुमानमुपमानं शाब्दमर्थापत्तिरिति प्राभाकर । प्रत्यक्षमनूमान- मुपमान शाब्दमर्यापत्तिरभावश्चेति भाट्ट बौद्धदर्शने तु प्रमाणं द्विविधम् । तदुक्तम्- "द्विविध सम्यग्ज्ञानम् । प्रत्यक्षमनुमान च" न्यायविन्दु पृ०७ प्रमाणद्वित्वस्य कारण च विषयद्वैविध्यम् । विषय विध्य हि स्वलक्षणसामान्य- लक्षणरूपेण भवति । स्वलक्षण हि अर्थक्रियाया शक्त सामान्यलक्षण चाशक्तम् । स्वलक्षणमेव च परमार्थसत् कथ्यते, सामान्यलक्षण च सवृतिसत् । यदा हि विपय- वैविध्य तदा प्रमाणद्वैविध्यमपि सिद्धत्येव । बौद्धैर्हि प्रमाणसम्प्लवो न स्वीकृत । एकस्मिन् विपये एकस्यैव प्रमाणस्य प्रवृत्ति , न द्वयो नाप्यनेकेषा प्रमाणानाम् । अस्मात् कारणात् प्रमाणद्वित्वमनिवार्यमस्ति । तदुक्तम्--- मान द्विविध विपयद्वविध्यात् शक्त्यशक्तित । अर्थक्रियाया केशादिर्नार्थोऽनर्थाधिमोक्षत ॥ प्रमाणवा० २११ न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्या मेयस्यान्यस्य सभव । तस्मात् प्रमेयद्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते ।। प्रमाणवा० २।६३ प्रत्यक्ष-स्वरूपम् आचार्यदिड नागेन प्रमाण-समुच्चये प्रत्यक्षस्य लक्षणमित्य कृतम्-"प्रत्यक्ष कल्पनापोढ नामजात्याद्यसयुतम् ।" कल्पनारहित ज्ञान प्रत्यक्ष भवति । प्रत्यक्षज्ञाने हि नाम जातिगुणक्रियाद्रव्यादिशब्दाना सयोगोन भवति। यदृच्छाशब्देपु नाम्नाविशिष्टोऽर्थ उच्यते डित्य इति । जातिशव्देषु जात्या गौरियमिति । गुणशब्देपु गुणेन शुक्ल इति । क्रियाशव्देषु क्रियया पाचक इति । द्रव्यशब्देषु द्रव्येण दण्डी, विपाणीति । एतत्सर्व ज्ञान नामादिविशिष्ट कल्पनात्मक भवति । अतएव नामजात्यादियोजना कल्पनेति कथितम् । न्यायविन्दी प्रत्यक्षलक्षणमित्थ वर्तते- "तत्र कल्पनापोढमभ्रान्त प्रत्यक्षम् ।" प्रत्यक्ष त केवल कल्पनापोढ किन्त्वभ्रान्तमपि भवति । अवाभ्रान्तग्रहणं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ नत्वनुमाननिवृत्यर्थम् । यत कल्पनापोढग्रहणेनैवानुमान ४६ मागधम् ·निवतितं भवति । असति अभ्रान्तग्रहणे गच्छवृक्षदर्शनादिकल्पनापोढत्वात् प्रत्यक्ष स्यात् तन्निवृत्यर्थमभ्रान्तग्रहणं विज्ञेयम् । प्रमाणवाति के प्रत्यक्षलक्षणमिदं विद्यते-- प्रत्यक्ष कल्पनापोढ प्रत्यक्षेणैव सिद्धयति । प्रत्यात्मवेद्य. सर्वेषा विकल्पो नाम सश्रयः ॥ १४१२३ कल्पनापोढप्रत्यक्षस्य साधक स्वसवेदनप्रत्यक्षमेव । न तु तत्साधनायान्यस्य प्रमाणस्य आवश्यकता वर्तते । यदि प्रत्यक्षे विकल्प स्यात्तहि स उपलभ्येत । न चोपलभ्यते । यत शब्दससर्गवान् विकल्प सर्वेषा प्राणिना प्रत्यात्मवेद्यो भवति । प्रत्यक्ष च विकल्परहितमनुभूयते । का कल्पना यया रहितं प्रत्यक्षमिति चेदच्यते- "अभिलापससर्गयोग्यप्रतिभासप्रतीति' कल्पना ।" न्यायबिन्दु पृष्ठ १० अभिलाप्यतेऽनेनेति अभिलापो वाचक शब्दः तत्र काचित् प्रतीतिरभिलापेन- ससृष्टाभासा भवति । यथा व्युत्पन्नसंकेतस्य घटार्थकल्पना घटशब्दसंसृष्टार्थावभाषा भवति । यथा बालकस्याव्युत्पन्नसकेतस्य कल्पना योग्यग्रहणेन सापि संगृहीता भवति । अतोऽभिलापससर्गयोग्यप्रतिभासप्रतीतिः कल्पना इति सिद्धं भवति । स्वलक्षणे हि प्रथमं निर्विकल्पकंज्ञान जायते । तदनन्तरं सविकल्पकमपि तत्रोत्पद्यते । परमार्थत सविकल्पकज्ञानमविशदं भवति तत्र वैशद्यप्रतीतिस्तु निर्विकल्पक प्रत्यक्षस्य वैशद्यधर्मसमारोपाद्भवति । सविकल्पक ज्ञानं च न प्रमाणम् । कल्पनाजन्यत्वात् । प्रमाणत्वाभावे च प्रत्यक्षत्ववार्ता दूरोत्सारिता एव । अर्थग्राहक हि ज्ञानमर्थस्य कार्यम् । अर्थो हि ग्राह्यत्वात् ज्ञानस्य कारणम् । कल्पनाज्ञानं त्वर्थमन्तरेण वासनामात्रादेवोपजायमान कथमर्थकायं स्यात् । अर्थेन सहान्वय- व्यतिरेकाभावात् । यदि च कल्पनाज्ञानमर्थ साक्षात्कारि स्यात्तहि अन्धस्यापि रूपदर्शनप्रसंग' प्राप्नोति । अत. शान्द्या बुद्धी अर्थस्य प्रत्यक्ष इव प्रतिभासाभावा- नास्ति कल्पनाया अर्थसाक्षात्कारित्वम् । प्रत्यक्षज्ञाने भ्रान्तेश्च कारण तिमिराशुभ्रमणनौयानसक्षोभादि भवति । तदुक्तम्- तिमिराशुभ्रमणनीयानसक्षोभाद्यनाहितविभ्रम ज्ञानं प्रत्यक्षम् । न्यायविन्दु पृष्ठ० १२ तिमिरं नेत्रयोविप्लव । इन्द्रियगतमिद विभ्रमकारणम् । बौद्धदर्शने प्रमाणमीमासा ४७ ·यथा शुक्ले शखे पीतज्ञानम् । आशुभ्रमण विषयगतविभ्रमकारणम् । अनेन हि अलातादो चक्रभ्रान्तिरुत्पद्यते । नौयानादिवाह्याश्रयगतं विभ्रमकारणम् । गच्छत्या नावि स्थितस्य गच्छवृक्षादिभ्रान्तिरुत्पद्यते । सक्षोभ वातपित्तश्लेष्मणाम् । एतच्चाध्यात्मगत विभ्रमकारणम् वातादिषु हि क्षोभ गतेषु ज्वलत्स्तभादि- भ्रान्तिरुत्पद्यते । इत्येवप्रकारेण कल्पनारहित भ्रान्तिरहित च ज्ञान प्रत्यक्ष सिद्धयति । प्रत्यक्षस्य भेदा प्रत्यक्ष चतुर्विधम् । इन्द्रियप्रत्यक्ष, मानसप्रत्यक्ष , स्वसवेदनप्रत्यक्ष , योगि- प्रत्यक्ष चेति । इन्द्रियप्रत्यक्षम् तत्र चक्षुरादीन्द्रियपश्चकाश्रयेणोत्पन्न बाह्यरूपादिपञ्चविषयालम्बन ज्ञानमि- न्द्रियप्रत्यक्षम् । तदुक्तम्- सहृत्य सर्वतश्चिन्ता स्तिमितेनान्तरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषारूपमीक्षते साऽक्षजामति ।। प्रमाणवा० २।१२४ विज्ञानम् ।" मानसप्रत्यक्षम् "स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेनसमनन्तरप्रत्ययेन जनित तन्मनो- न्यायवि० पृ० १३ मानसप्रत्यक्षोत्पत्ती इन्द्रियज्ञान समनन्तरप्रत्यय ( उपादानकारण ) भवति । इन्द्रियज्ञानविषयस्यानन्तर विषयश्च सहकारिकारण भवति । एताभ्या द्वाभ्या कारणाभ्या मनोविज्ञान जन्यते । अन्धबधिरादीना मानसप्रत्यक्ष भवितु नार्हति । यतोहि इन्द्रियज्ञानजनित हि मानसम् । अन्धादीना रूपाद्यालम्वनमिन्द्रियज्ञानमेव नास्ति । अत कुतस्तज्जनित मानस भविष्यति । मनोविज्ञान हि इन्द्रियज्ञानगृही- तस्यार्थस्यानन्तरक्षण गृह्णाति । अतो न तत्र गृहीतग्राहित्वदोषः । तदुक्तम्- तस्मादिन्द्रियविज्ञानानन्तरप्रत्ययोद्भव । मनोऽन्यमेव गृह्णाति विषय नान्धदृक् तत ॥ २।२४३ स्वसवेदनप्रत्यक्षम् "सर्वचित्तचत्तानामात्मसवेदन प्रत्यक्षम् ।" न्यायवि० पृ० १४ ४८ मागधम् ·- चित्त वस्तुमात्रग्राहि ज्ञनम् । चित्ते भवाश्चत्ता । विशेषावस्थाग्राहिण सुखादय एतेषा सर्वेषा चित्तचत्तरूपज्ञानानामात्मसवेदन भवति । न हि सा काचिच्चित्तावस्या यस्यामात्मसवेदन प्रत्यक्ष न स्यात् । यदि ज्ञान स्वसंवेद्यं न स्यात् तर्हि ज्ञातोऽर्थ इति व्यपदेशोऽपि दुर्घटः स्यात् । नागृहीत विशेषणा विशेष्ये बुद्धिरिति न्यायात् । तदुक्तं प्रमाणवार्तिकालद्वारे- परोक्ष यदि तज्ज्ञान ज्ञानमित्येव तत्कुतः । परोक्षस्य स्वरूप कस्तस्य लक्षयितु क्षम ॥ विज्ञानं जडरूपेभ्यो व्यावृत्तमुपजायते । द्वयमेवात्मसंवित्तिरस्य या जडरूपता ।। योगिप्रत्यक्षम् "भूतार्थभावनाप्रकर्पपर्यन्तज योगिज्ञानं चेति ।" न्यायवि० पृ० १४ योग समाधि चित्तैकाग्रतालक्षण. । स यस्यास्तीति स योगी । तस्य ज्ञान प्रत्यक्ष भवति । भूतार्थ प्रमाणेन दृष्टार्थ. । यथा चत्त्वार्यसत्यानि । भावना पुन पुनश्चेतसि समारोप । भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्ताज्जात योगिन. ज्ञान कामशोका- धुपप्लुतपुरुषज्ञानवत् विशद भवति । तदुक्तम्- कामशोकभयोन्मादचौरस्वप्नाद्युपप्लुता अभूतानपि पश्यन्ति पुरतोऽवस्थितानिव ।। प्रमाणवा० २।२८२ अनुमानस्य लक्षणम् अन्वयव्यतिरेकवतो लिङ्गात् पर्वतादिमिणि या वहन्यादिपरोक्षार्थप्रतीति भवति सा प्रतीतिरनुमान कथ्यते । तदनुमान च परोक्षार्थानामेकान्तेन साधन भवति । प्रत्यक्षस्य तत्राप्रवृत्त । तदुक्तम्- या च सम्बन्धिनो धर्माद् भूतिमिणि जायते । सानुमान परोक्षाणामेकान्तेनैव सावनम् ॥ प्रमाणवा० २०६२ अनुमान द्विविधम् । स्वार्थानुमान परानुमान चेति ।। स्वार्थानुमानम् "तत्र स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गाद् यदनुमेये ज्ञान तदनुमानम् ।" न्यायवि० ० पृ० २१ f बौद्धदर्शने प्रमाणमीमासा ४९ ७

·No text on this page.

·वह्नयादिना सह तदुत्पत्ति विद्यते । अनुपलब्धेश्च प्रतिषेध्येन सह तादात्म्यं तदुत्पत्तिोभयमपि अस्ति । घटविविक्त प्रदेश प्रदेशज्ञान वा अनुपलब्धि । तत्रानुपलब्धे कर्मधर्मपक्ष साध्येन सह तादात्म्यलक्षण एव सम्बन्धः । कर्तृधर्म- पक्षे तु तदुत्पत्ति । एषु त्रिपु हेतुषु मध्ये कार्यस्वभावहेतू विधिसाधको, अनुप- लब्धिहेतुश्च प्रतिषेधसाधक. । परार्थानुमानम् "त्रिरूपलिङ्गाख्यान परार्थानुमानम् । करणे कार्योपचारात् ।" न्यायविन्दु पृ० ४६ परस्मादिद परार्थम् । अत्र परार्थानुमानं त्रिरूपलिङ्गवचनात्मक कथितम् । यद्यप्यनुमानं सम्यग्ज्ञानात्मक प्रमाणत्वात्, तथापि कारणे वचने कार्यस्यानुमान- स्योपचार कृत्वा वचनात्मकमनुमानमुक्तम् । परार्थानुमान च प्रयोगभेदात् द्विवि- घम्-साधर्म्यवत् वैधर्म्यवच्चेति । यत्र हेतोरन्वय प्रदर्श्यते तत् साधर्म्यवत् । यत्र च व्यतिरेक प्रदर्श्यते तत् वैधय॑वत् । परार्थानुमानप्रयोगे चैकमेवान्वय- वाक्य व्यतिरेकवाक्य वा प्रयोक्तव्यम् । द्वयो प्रयोगस्यावश्यकता नास्ति । यत साधर्म्यनापि प्रयोगेऽर्थाद्वधर्म्यगतिर्भवति । असति व्यतिरेके साध्येन सह हेतोरन्व- याभावात् । तथा वैधयेणाप्यन्वयगतिर्भवति । अन्वयेऽसति साध्याभावे हेत्व- भावस्यासिद्धेः । अनुमानस्य प्रामाण्यम् अनुमानस्य विषय सामान्यलक्षणम् । सामान्य च विजातीयव्यावृत्युप- कल्पितं न परमार्थसत्, किन्तु सवृतिसत् । अत सामान्यग्राहकमनुमान भ्रान्त भ्रान्तत्वाच्च अप्रमाणम् । अनुमानानुमानाभासयोश्च न कश्चिद्वि शेष इति स्यादा- शका । अतोऽत्रेद विचार्यते यदनुमानस्य प्रामाण्य कथ सिद्धयति । यद्यपि अनुमानं सामान्यग्राहक तथापि सामान्यग्रहणानन्तर स्वलक्षणप्राप्तिर्भवति । अतोऽनुमान परम्परया स्वलक्षणप्राप्ती निमित्तत्वात् प्रमाण मनुमानाभासं चाप्रमाणम् । धर्म- कीर्तिना एतद्विषय दृष्टान्तद्वारा सम्यग्निरूपित तथाहि- मणिप्रदीपप्रभयो मणिबुद्ध्याभिधावतो । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियाप्रति ।। यथा तथाऽयथार्थत्वेऽप्यनुमानतदाभयो । अर्थक्रियानुरोधेन प्रमाणत्व व्यवस्थितम् ।। प्रमाणवा० २१५७५८ - बौद्धदर्शने प्रमाणमीमासा : ५१ ·एक पुरुष मणिप्रभाया मणिवुद्धिं करोति । अन्यश्च प्रदीपप्रभाया मणि- बुद्धिं करोति । अत्रोभयस्यापि ज्ञान मिथ्याज्ञानम् । किन्तु मणिप्रभाया मण्यध्य- वसायी पुरुष मणिसाव्यामर्थक्रिया प्राप्नोति । प्रदीपप्रभाया तु मणिव्यवसायी प्राप्नोति । एवमेवानुमानेनार्थक्रियासमर्थस्वलक्षणप्राप्ति परम्परया भवति, नानु- मानाभासेन । अस्मादेव कारणात् भ्रान्तमप्यनुमान प्रमाण भवति । परार्थानुमानस्याङ्गानि यद्यपि न्यायप्रवेशे पक्षहेतुदृष्टात भेदेन त्रीणिअङ्गानि कथितानि तथापि धर्मकीतिना हेतुदृष्टान्ती द्वाववयवी अथवा हेतुरेव केवलोऽवयव प्रतिपादित । तथा हि- तद्भावहेतुभावोहि दृष्टान्ते तदवेदिन । ख्याप्येते विदुषा वाच्योहेतुरेव हि केवल ॥ प्रमाणवा.३१२६ ये तादात्म्यतदुत्पत्तिप्रतिवन्ध न जानन्ति तान् प्रति दृष्टान्ते तादात्म्यतदुत्पत्ती कथ्यते । ये तु प्रतिबन्ध विदन्ति तेपा विदुषा हेतुरेव केवलो वाच्य , न दृष्टान्त । तत्र दर्शनीयस्य प्रतिवन्धस्य सिद्धत्वात् । शब्दज्ञानस्याप्रामाण्यम् शाब्द च ज्ञान बाह्यार्थाविसवादेन प्रमाण स्यात् । न च शब्दाना वाह्यार्थेन कश्चित् सम्बन्ध । नहि शब्दार्थयो तादात्म्य तदुत्पत्तिा विद्यते । अत शब्दा- नामर्थं सहाविनाभावस्याभावात् शब्देभ्योनार्थस्य निश्चय । ते शब्दा किं कुर्वन्ति इति चेदुच्यते ते हि शब्दा वक्तुरभिप्रायस्य (विवक्षाया ) सूचका , तदन्चय- व्यतिरेकानुविवानात् । विवक्षा यथार्थ न भवति, विसवादनाभिप्रायादज्ञानाद्वा अन्यथापि विवक्षासभवात् । तथाचोक्तम्- नान्तरीयकताऽभावाच्छन्दाना वस्तुभि सह । नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्त्रभिप्रायसूचका ॥ प्रमाणवा ३१२१२ वक्तुर्विवक्षाविषयो विकल्पोभवति । शान्द्या वुद्धौ विकल्प एव प्रतिभासते । तत्रैव शब्दस्य प्रमाण्य नार्थे । उच्चारितात् शब्दात् विवक्षितार्थप्रतिभासी विकल्पो ऽनुमीयते, तत्कायत्वात् शब्दस्य । अतो विवक्षितार्थप्रतिभासिविकल्प एव शब्दस्य प्रामाण्य, तत्प्रतिवन्धाभावात् । तदुक्तम् - । - ५२ मागधम् ·वक्तव्यापारविषयो योऽधोबुद्धौ प्रकाशते । प्रामाण्य तत्र शब्दस्य नार्थतत्वनिवन्धनम् ॥ प्रमाणवा. ११४ शब्दस्य वाच्यो नार्थ किन्त्वन्यापोह' । अन्यस्यापोह व्यावृत्तिरित्यन्यापोह । गोशब्देन नहि पुर स्थिता गौ प्रतिपाद्यते किन्त्वगोव्यावृत्ति प्रतिपाद्यते । या नागौ सा गौरित्यगोव्यावृत्तिमुखेन गोप्रतिपति भवति । अतएव शब्दोऽन्यापोह- वाचकोऽस्ति । तदुक्तम्- विकल्पप्रतिविम्वेषु तनिष्ठेषु निबध्यते । ततोऽन्यापोहनिष्ठत्वादन्यापोहकृच्छति ॥ प्रमाणवा २।१६४ किञ्च स्वलक्षणे सकेतोऽपि न शक्यक्रियः । उत्तरकाले शब्दादर्थप्रतिपत्त्यर्थ हि संकेतक्रिया भवति । न च विशेषा कालान्तरमनुवतन्ते, क्षणिकत्वात् तेषाम् । अतो य एव शब्दाना विषयोव्यवच्छेद स एव ते सयोज्येत, न स्वलक्षणम् । तदुक्तम्- अनन्वयात् विशेषाणा सकेतस्याप्रवृत्तित । विषयो यश्च शब्दाना सयोज्येत स एव ते ॥ प्रमाणवा १५१२८ प्रमाणविषय-मीमासा. प्रत्यक्षस्य विषय स्वलक्षणम् । स्वमसाधारणलक्षण तत्त्वं स्वलक्षणम् । वस्तूनो ह्यसाधारण च तत्त्वमस्ति सामान्यं च । तत्र यदसाधारणं तत्प्रत्यक्षग्राह्य भवति । स्वलक्षणस्य लक्षण चेत्थं विज्ञेयम्-यस्यार्थस्य सन्निधानासन्निधानाभ्या ज्ञानंप्रतिभासभेदस्तत्स्वलक्षणम् ।" न्याय वि० पृ० १६ योहि ज्ञानस्य विषयः सन्निहित सन् स्फुटमाभास ज्ञानस्य करीति, असन्निहि- तस्तु योग्यदेशावस्थित एवास्फुटमाभासं ज्ञानस्य करोति, तत्स्वलक्षणम् । सर्वाण्येव वस्तूनि दूरादस्फुटानि दृश्यन्ते समीपे च स्फुटानि, तान्येव स्वलक्षणानि । धटस्व- लक्षणं गोस्वलक्षणमित्यादिरूपेण सर्वे विशेषपदार्था स्वलक्षणानि विज्ञेयानि । स्वलक्षणमेव च परमार्थसत् कथ्यते । स्वलक्षणमेव वस्तु । यच्चार्थक्रियासमर्थे भवति तदेव वस्तु । यच्चार्थक्रियासमर्थं तदेव परमार्थसत् । वाहदोहाद्यर्थक्रियासमर्थ गोस्वलक्षणमेव भवति, न सामान्यलक्षण गोत्वम् । तदुक्तम्- बौद्धदर्शने प्रमाणमीमासा ५३ ·अर्थक्रियासमर्थ यत् तदत्र परमार्थ सत् । अन्यत् सवृतिसत् प्रोक्त ते स्वसामान्यलक्षणे ॥ प्रमाणवा २।३ "अन्यत् सामान्यलक्षणम्" न्यायबि० पृ० १७ उक्तलक्षणात् स्वलक्षणात् यदन्यत् तत् सामान्यलक्षणम् । यन्न स्वलक्षण तत् सामान्यलक्षणम् । गोत्वघटत्वादिसामान्य हि सकलव्यक्तिसाधारण भवति । अर्थक्रियायामसमर्थत्वात् तदेव सवृतिसत् कथ्यते । एतत् सामन्यलक्षणमनुमा- नस्य विषयो भवति । प्रमाणफलमीमासा बौद्धदर्शने हि प्रमाणफलयो स्ति कश्चिद्भेद । तदेव ज्ञान प्रमाण तदेव च फलम् । एकस्मिन्नेव ज्ञाने प्रमाणफलव्यवस्था चेत्थ भवति । इह नीलादेरर्थात् ज्ञान द्विरूपमुत्पद्यते-नीलाकार नीलबोधस्वरूप च। तत्रानीलाकारल्यावृत्या नीला- कार ज्ञान प्रमाणम् । अनीलवोधव्यावृत्या नीलवोधस्वरूप च फलम् । तदुक्तम्- तदेव च प्रत्यक्ष ज्ञान प्रमाणफलमर्थ-प्रतीतिरूपत्वात् । अर्थसारूप्यमस्य प्रमा- णम् । तदशादर्थप्रतीतिसिद्ध । न्याय० वि० पृ० १८, १९ अर्थाज्जायमान ज्ञानमर्थाकार भवति । अर्थाकारतयव नीलस्येयमधिगतिरि- त्यादिविषयव्यवस्था भवति । नहि अन्य कश्चिदिन्द्रियादिः स्वभेदात् ज्ञानस्य भेदकोऽपि सन् अर्थसरूपता मुक्त्वा नीलस्येयमधिगत्ति , पीतस्य चेयमित्यादिरूपेण एनामधिगति ज्ञेयेनार्थेन घटयति । तस्मादर्थाकारता प्रमेयाधिगते साधन भवति । सारूप्यादन्यत्र साधने नीलस्येयमधिगति पीतस्य चेयमित्यादिरूपेणाविगतिक्रियाया कर्मसम्बन्धो न सिद्ध्यति । सा चाधिगति ज्ञानस्यात्मभूतैव । तस्मात् कारणात् प्रमाणात् नार्थान्तर फलम् । प्रमाणमेव फलमित्यर्थ । तदुक्तम्- अर्थेन घटयत्येना न हि मुक्त्वार्थरूपताम् । अन्य स्वभेदाज्ज्ञानस्य भेदकोऽपि कथञ्चन ।। तस्मात् प्रमेयाधिगते साधन मेयरूपता । साधनेऽन्यत्र तत्कर्मसम्बन्धो न प्रसिद्ध्यति ।। सा च तस्यात्मभूतंव तेन नार्थान्तर फलम् । प्रमाण वा० २ । ३०५, ३०६, ३०७ सव्यापारप्रतीतत्वात् प्रमाण फलमेव सत् । प्रमाणत्वोपचारस्तु निर्व्यापारे न विद्यते ॥ - ५४ मागधम् ·स्वसवित्ति. फलं वात्र तद्रूपादर्थनिश्चयः । विषयाकार एवास्य प्रमाण तेन मीयते ॥ प्रमाण समु० ९, १० विषयाधिगतिश्चात्र प्रमाण फलमिष्यते । स्ववृतिर्वा प्रमाण तु सारूप्यं योग्यताऽपि वा ॥ तत्त्व-स ग्रह का० १३४४ बाह्यार्थवादे सारूप्यं प्रमाणमधिगतिञ्च फलम् । विज्ञानवादे च ज्ञानगतयोग्यता प्रमाण स्वसवेदन च फलमिति विशेष विषयेन्द्रियालोकादिभ्यः समुत्पन्न ज्ञान विषयाकारमेव कथ धत्ते नेन्द्रियाद्या- कारमिति चेदुच्यते--विषयेन्द्रियादिकारणेभ्य समुत्पन्न ज्ञानं स्वकारणायात- विषयगतशक्तिभेदात् विषयाकारमेव भवति, नेन्द्रियाद्याकारम् । यथा सन्तानोत्पत्ती मातापित्रोराहारकालादेश्च हेतुत्वेऽपि अपत्यमेकस्यैव पितुर्मातुर्वा आकार धत्ते, अन्यस्याहारादे कस्यचिदाकार न धत्ते । तद्वदेव ज्ञानेऽपि योज्यम् । तदुक्तम्--- सर्वमेव हि विज्ञान विषयेभ्यः समुद्भवद् । तदन्यस्यापि हेतुत्वे कथञ्चिद् विषयोकृति ।। यथैवाहारकालादेर्हेतुत्वेऽपत्यजन्मनि । पित्रोस्तदेकस्याकार धत्त नान्यस्य कस्यचित् ।। प्रमाण वा० २ । ३६८, ३६९ क्षणिकोऽर्थ ज्ञानोत्पादनानन्तरं विनष्टत्वात् ज्ञानस्य विषय कथ भवति, ज्ञानकालेऽर्थस्य सत्ताया अभावादिति चेदुच्यतेपदार्थे विनष्टेऽपि विनाशकाले सोऽर्थः स्वाकार ज्ञाने समर्पयति । अत तस्मादर्थादुत्पन्न ज्ञानं तस्याकार जानाति । एतद्रीत्या च सोऽर्थ ज्ञानस्य विषयो भवति । तदुक्तम्- भिन्नकाल कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यता विदु । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥ प्रमाण वा० २। २४७ तदुत्पत्ति ताद्र प्य तदध्यवसायश्च अर्थेन्द्रियादिसमुत्पन्न ज्ञानमर्थमेव कथ जानाति नेन्द्रियादिकमिति चेदुच्यते- अर्थाकारं ज्ञानमर्थमेव जानाति, नेन्द्रियादिकम् । अत्र ताद्र प्येण व्यवस्था कृता । प्रथमज्ञानानन्तर समुत्पन्ने द्वितीयज्ञाने तदुत्पत्तिताद्रूप्यसद्भावेऽपि द्वितीयज्ञानं बौद्धदर्शने प्रमाणमीमासा: ५५ ·प्रथमज्ञान कथ न जानाति ? अस्य कारणमिद वर्तते यद् द्वितीयज्ञान तदध्यव- साय ( अनुकूलविकल्प ) नोत्पादयति । नीलज्ञान नीलमिदमिति विकल्पमुत्पादयति पूर्वज्ञानमिदमिति विकल्प च नोत्पादयति । अत द्वितीयज्ञान नीलमेव जानाति, न तु पूर्वज्ञानम् । अत्र तदध्यवसायेन व्यवस्था कृता । प्रमाणस्य प्रामाण्यम् किन्नाम प्रमाणस्य प्रामाण्यम् ? प्रतिमासविषयाव्यभिचारित्व प्रामाण्यम् । प्रमाणेन योऽर्थ येन रूपेण ज्ञात स तेनैव रूपेण प्राप्तव्य । यदि जलज्ञानानन्तर जलस्य प्राप्तिर्न भवति तहि तत्र जलज्ञानस्य प्रामाण्य न सिद्धयति । प्रमाणस्योत्पत्य- नन्तर तस्य प्रामाण्य स्वत ज्ञायते परतो वा ? अस्मिन् विपये वौद्धाना नकान्त- पक्ष किन्तु उभयपक्ष समाश्रित । अभ्यस्तदशाया असकृद्व्यवहाराभ्यासादर्थ दर्शनमात्रेण प्रमाण भ्रमविविक्तस्वरूप निश्चीयते । अर्थक्रियानि स तु प्रत्यक्ष स्वत एथार्थानुभवात्मक, न तत्र पराऽर्थक्रिया अपेक्ष्यते, इति तदपि स्वतोनिश्चित प्रामाण्यम् । यत्त्वनभ्यस्तदशाया सदिग्धप्रामाण्य तस्यार्थक्रियाज्ञानादनुमानाद्वा प्रामाण्य निश्चीयते। आचार्यशान्तरक्षितेन अस्मिन् विषये बौद्धाना पक्ष अनियमवादरूपेणो पस्थापित । प्रामाण्यमप्रामाण्य चोभय स्वत उभय परत , प्रामाण्य स्वत अप्रामाण्य तु परत , अप्रामाण्य स्वत प्रामाण्य च परत , इति चतुऱ्या पक्षेभ्य अतिरिक्त अनियमपक्षोऽपि अस्ति य प्रामाण्यमप्रामाण्य चोभयमवस्थाविशेष स्वत अवस्थाविशेपे च परत स्वीकरोति । तदुक्तम्--- "नहि बौद्धरेपा चतुर्णामेकतमोऽपि पक्षोऽभीष्ट अनियमपक्षस्येष्टत्वात् । तथाहिउभयमप्येतत् किंचित् स्वत किंचित् परत । अतएव पक्षचतुष्टयस्य उपन्यासोऽप्युक्त पञ्चमस्यानियमपक्षस्य सभवात् ।" तत्त्वसग्रह प० का० ३१२३ । इत्येव प्रकारेण 'बौद्धदर्शने प्रमाणमीमासा' विषयमवलम्ब्यात्र सक्षेपेण किंचिद्विवेचितम् । विस्तरेण तत्तद्ग्रन्थेषु द्रष्टव्यमित्यलमतिप्रसगेन । ५६ मागधम् ·" शब्दप्रामाण्यम् आचार्य श्री कमलाकान्त उपाध्याय. व्याकरण-साहित्य-वेदान्ताचार्य , न्यायशास्त्री, काव्यतीर्थश्च भारतीयविदुपा स्फीतगुणाना नाज्ञातपूर्वमेतदावेदनीय यत् सर्वेषु दर्शनग्रन्थेषु प्रत्यक्षादिविविधप्रमाणानि स्वीकृत्यैव तत्तत्प्रमाणस्तर्कयित्वा स्वीय मतं सम्यक् प्रतिपादयन्ति दर्शनशास्त्रप्रणेतार पूर्वाचार्या । आस्तिकनास्तिकेतिभेदढयेनैव भारत यदर्शनशास्त्राणा द्विवाभेद कुर्वन्ति व्यास्यातार । साख्य-योग-न्याय- वैगेपिकेतिचत्वारि, पूर्वोत्तरमीमासेतिद्वे च .मिलित्वा पडास्तिकदर्शनानि प्राय. परिगण्यन्ते । अथ च भौतिकवादिचार्वाक-बौद्ध-जैनेतित्रीणि नास्तिकदर्शनानि मुख्यतया दरीदृश्यन्ते । अथवा चार्वाक विहाय सौत्रातिक-माध्यमिक-वैभापिक- योगाचारतिचत्वारि बौद्धदर्शनानि सन्तीति । ईश्वरसत्तास्वीकारेणैवास्तिकता तदस्वोकारे च नास्तिकतेति ग्राम्यविचारसरणि । यतो हि साख्यसिद्धान्तस्वीकर्तृभि. यनादिकर्मकर्तृकफ लावाप्तिमतविशारद मीमासकश्चापि नैवेश्वरसत्ता स्वीक्रियते । अतश्च 'नास्तिको वेदनिन्दक इत्येवपरम्परागतविचारसार यत्र कुत्रापि रमृ यादिग्रन्थेषु भूयो भूय. श्रूयते। चार्वाकवौद्धजैनाचार्या नव वेदेष्वास्था कुर्वन्तीत्येतदस्मान्नास्तिका कथ्यन्ते । अत्र न काचिदनादृति. । आस्तिकदर्शनेषु पूर्वमीमासा तु वैदिककर्मकाण्डमोमासाकरणप्रयोजनीभूतमेव। उत्तरमीमासाऽपरपर्याय, भानकाण्डविपयकश्रुत्यनुरोवेनैव वेदान्तदर्शन प्रकटीभूतम् । अर्थात् मन्नब्राह्मणोभयसमर्थकयुक्ति-तर्कपुर सरा पूर्वकरणोया कर्ममीमासा एव पूर्वमीमासा काथ्यते । पश्चाच्च आरण्यकोपनिषदाद्यनुरोधेन ज्ञानकाण्डस्य विवेचनात् समादरणोया ज्ञानमीमासा वेदान्तपदेन व्यवह्रियते । यजुर्वेदस्यान्ते चत्वारिंशत्त- माध्याये वर्तमानाच्च वा वेदान्त इति कथ्यते । वेदापरपर्यायश्रुतिपदेन मन्यवाह्मणो- पनिषत्प्रयाणा ग्रहण भवतीति ज्ञातव्यम् । अतएवोभयो वेदप्रामाण्य यत्रतत्र चरितार्थम् सजायते । यद्याप सास्य-योग-न्याय-वैगेपिकेतिचतुर्णामास्तिकदर्शनाना स्वातयेणाविर्भाव मंजात , तथापि वेदाविरुद्धत्वादुक्तचत्वारि दर्शनान्य'प - शब्दप्रामाण्यम् . ५७ ८

·No text on this page.

·वाक्यात् पदानामत्यन्त प्रविवेको न कश्चन ।" म एव स्फोटस्वरूप नानावर्णपद- वाक्यादिभिर्व्याकृत. नित्य. शब्द द्विधा भवति । पौरुषेयोऽपौरपेयश्चेति । आप्ताना शब्द पौरुषेय , अपौरुषेयश्च वेद इति अग्रे विवेक्तव्यम् । मीमासकास्तु स्फोटमस्वीकृत्यवापराभिर्विधाभि. शब्दस्य नित्यत्वं साधयन्ति । पद-पदार्थयोनित्य सम्बन्ध । सहवोभयो सृष्टि । वर्णसमूह शब्द । प्रत्येकं वर्णों व्यापक निरवयवश्च, अतएव नित्यश्च । नित्यत्वादेव सत्युच्चरिते अमुकवर्णइति परिचीयते । अथचकएव वर्ण बहुभिर्मुखं. मुहुर्मुहुरुच्चार्यते । अत नित्य एव । नैव ध्वनिपर्याय शब्द । ध्वनिस्तु वर्णोच्चारणे साधनमात्रम् । ह्रस्वदीर्घादिभेदा', उदात्तादिव्यवहाराश्च ध्वनेरेव, न तु वर्णानाम् । ध्वनेर्भेदेन नववर्णभेद, एतादृश- नित्याना वर्णाना समुदाय एव शब्द । स च नैवावयवीति विभाव्यताम् । अथ च शब्दाना नित्यत्वाभावे 'गोर्गच्छतीति' वाक्योच्चारणे क्रमश गकारादिविनाशे जातेऽर्थावगमो न भवेत्, पूर्वोच्चारितनष्टवर्णाना शब्दनिर्माणाधमत्वेन नष्टाना शब्दा- ना च वाक्यनिर्माणासामर्थ्यात्, नष्टा शब्दा अर्थ न ज्ञापयेयु । ज्ञाप्यज्ञापकयोरेक- कालावच्छेदेनावस्थितिरावश्यिकेति विवेकात् । स्मृतिज्ञानस्य परापेक्षकत्वात् पुरुषस्य बुद्धिदोषेण भ्रामकत्वाच्च नैव स्मृतिवलेन पूर्वपूर्वोच्चरितविनण्टवर्णादिभिवक्यिा- विगमो भवेदिति, अतएवाह प्रकरणपञ्चिकायाम्-"प्रमाणमनुभूति सा स्मृतेरन्या न सा स्मृति न प्रमाण स्मृति. पूर्वप्रेतिपत्तिव्यपेक्षणात्” एतेन स्मृते प्रामाण्यमित्य- पि परास्तम्। प्रभाकर-कुमारिलयोरुभयोरपि मते अर्थास्तु वर्णाना धर्म एव, न तु वर्णात्, स्फुटन्ति । अत एव नास्ति स्फोटवादस्य सार्थक्यम् । इति कृत्वैव शाब्दिकान् दूपयन्ति मीमासकाः । इत्थं च नित्या एव वर्णा. सर्वत्रैव सर्वदा विद्यन्ते। उच्चारणेन तु तेषामभि- व्यक्तिमानं जायते । नैवोत्पद्यन्ते नापि च विनश्यन्ति वर्णा शन्दा वा। यथा चैकस्य 'राम'-शब्दस्य वहवोजना एककालावच्छेदेन बहुत्रोच्चारणं कुर्वन्ति ।। सर्वत्र च 'राम शब्द समानमर्थ प्रत्याययति । अतएव 'राम' शब्दो नित्य इति सरल- निष्कर्ष । यदि च पौरुषेयाणा शब्दानामेतादृशं माहात्म्य तर्हि का कथाऽपौरुषे- याणा वेदवाक्यानामिति तद्विषयेऽने विचारयाम । अत्र च पौरुषेयवाक्याना प्रामाण्यविषषे चेत्थविचारयन्ति शास्त्रविद -आप्त- वावयमेव प्रमाण भवेत् । आप्तस्तुयथार्थवक्ता इतिन्यायविद । आकाक्षा-योग्यता- शब्दप्रामाण्यम् . ५९

·No text on this page.

·इत्थंच वेदस्य ज्ञानस्वरूपत्वात् ज्ञानस्य च प्रत्यक्षानुमानोपमानादिभिरसिद्धत्वात् स्वत प्रामाण्यम् । यथाचाह-अर्थविपया हि प्रत्यक्षबुद्धि , न बुद्धि विषया।" प्रकरणपञ्चिकायाम् । अग्रेऽप्याह तत्रैव-“सवित्त्रयव सवित् सवेद्या, न तु सवेद्यतया अर्थात् ज्ञानस्योपस्थिति अपरान् विषयान् प्रकाशयति, न तु स्वम् । इत्यभिप्राय । किं बहुना, वेदस्य नित्यज्ञानत्वात् स्वयं प्रकाशरूपत्वाच्च सर्वाणि प्रमाणान्यतिशेते वेदप्रमाणम् । इति संक्षेप. । शब्दप्रामाण्यम् ६१ ·प्रमाणाना पलभ्यन्ते, दृष्टप्रमाणस्वीकार सांख्यप्रमारणमीमांसा श्रीशिवचन्द्र भट्टाचार्यः "दृष्टमनुमानमाप्तवचन च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । त्रिविध प्रमाणमिष्ट प्रमेयसिद्धि प्रमाणाद्धि"। इतीश्वरकृष्णकारिकया साख्याना प्रमाणवैविध्य- वादित्व तावत् स्पष्टमस्ति । अग्रे च ईश्वरकृष्णेन "सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रि- याणा प्रतीतिरनुमानात् । तस्मादपि चासिद्ध परोक्षमाप्तागमात् सिद्ध" मिति वदता विविधप्रमाणस्वीकारकारण विपयविभागश्च प्रदर्शित । तद्यथा केचन रूपादयो विषया सन्ति, ये प्रत्यक्षापरपर्यायेण दृष्टप्रमाणेनो तादृशोपलन्ध्यनुरोधेन स्वीकृतेनापि दृष्ट प्रमाणेन न सर्वसमीहितसिद्धि । सन्त्यपरेऽपि विषया अतीन्द्रिया , यत्र दृष्ट प्रमाण न प्रवर्त्तते । तेपाञ्चोपलव्ध्यनुरोधेनानुमानप्रमाणस्वीकार । स्वीकृतेऽपि अनुमानप्रमाणे न तेन सर्वसमीहितसिद्धि शिष्यन्ते खलु स्वर्गनरकादयो विषया , ये खलु नानुमानेन न वा दृष्टप्रमाणेनोपलभ्यन्ते । तेषामुपलब्ध्यनुरोधेन आप्तवचन रूपशब्दप्रमाणस्वीकार । इत्येवमुक्तकारिकार्थपर्यालोचनया प्रतिभाति यत् साख्य पूर्व-पूर्वप्रमाणानामसामर्थ्य सति प्रयोजनानुरोधेनोत्तरोत्तरमेकैक प्रमाण स्वीकृतमिति । प्रयोजनानुसारिणी साख्याना प्रमाणकल्पनेति । केचनाधुनिका मन्यन्ते साख्यमते एकैकप्रमाणस्य नियतमेकैक प्रमेयमस्ति । तत्तद्विलक्षण प्रमेयोपलव्यनुरोधेन विभिन्नप्रमाणकल्पना साख्यमते, प्रमाणवैविध्ये च प्रमेयाना त्रैविध्य प्रयोजकम् । तथाहि सन्ति स्पादय एकविधा ऐन्द्रियका प्रत्यक्षनियतप्रमेया । येपामुपलम्भार्थ प्रत्यक्षप्रमाणकल्पना। अतीन्द्रियाश्च के चनानुमानस्य नियत प्रमेया सन्ति, येपामुपलम्भार्थ सांख्यानाम् अनुमान-प्रमाण कल्पना। अपरेऽपि एकविधा स्वर्गनरकादय आप्तवचननियतप्रमेया सन्ति । येपामुपलम्भार्थ शब्दप्रमाणकल्पना । एव त्रिविधप्रमेयानुसारेण साख्य त्रिविध प्रमाण स्वीकृतम् । इति । एपएवार्थ पूर्वोक्तकारिकाया अभिप्रेत इति । एतन्मतमिदानी पर्यालोच्यते । यद्यपि प्रमेयविशेपानुसारेण प्रमाणविशेषस्वीकार साल्यानामिति कथन नासगतम् मन्ये समीचीनमेवैतत् । तथापि साख्यमते ६२ मागधम् ·अथ एकैकप्रमाणस्य नियतमेकैकप्रमेयमस्तीति कथनं सगतं न मन्ये । तथाहि दृष्ट प्रमाणस्य विपयास्तावद् रूपादयः सन्ति । ते च दृष्टप्रमाणस्य न नियत प्रमेयाः । यतो हि ते कदाचिद् दृष्टेन प्रमाणेन प्रमीयन्ते क्वचिदनुमानेन क्वचिच्छब्देनापि प्रमीयन्त इत्येकमात्रदृष्टप्रमाणजन्यप्रमाविषयत्वाभावेन रूपादयो दृष्टप्रमाणस्य- न नियतं प्रमेयाः । एवमनुमानस्यापि नियतंप्रमेय नास्ति, अनुमेयस्य शब्द प्रमाणेनापि प्रमीयमाणत्वात् । एकैकप्रमाणमात्रगम्यं प्रमेय हि तत्तत् प्रमाणस्य नियत भवति । प्रत्यक्षानुमानयोरेवम्भूत नियतं प्रमेयं नास्ति । प्रत्यक्षा- नुमानयो प्रमेयस्य शब्देनापि ग्रहणात् । तस्मात् "सामान्यतस्तु दृष्टा" दित्यादि कारिकाया अभिप्राय प्रमेयत्र विघ्यानुसारेण प्रमाणत्र विध्यप्रदर्शनमिति न । नापि एकैकप्रमाणस्य एकैकनियतप्रमेयप्रदर्शनम् । अपितु स्थलविशेषानुरोधेन प्रमाणविशेषकल्पना भवति । इत्येतावन्मात्रप्रदर्शनमुक्तकारिकाभिप्रेतम् । स्थलविशेषानुरोधेनेत्यस्यार्थ प्रमेयविशेषानुरोधेनेत्यपि भवितुमर्हति। स च प्रमेयविशेष एकप्रमाणनियतो भवेदिति तु नियमो नास्ति । स प्रमाणद्वयग्राह्य प्रमाणत्रयग्राहयो वा भवितुमर्हति । परन्तु यत्र स्थले इतरप्रमाण प्रवृत्ति स्ति, चोपलब्धिर्भवति । तत् स्थलीयप्रमेय एवं प्रमेयविशेष । तादृशप्रमेयविशेषानुरोधेन, तत् स्थलानुरोधेन वा प्रमाणान्तरकल्पनेति पूर्वोक्तकारिकाभिप्रेत प्रतिभाति । तथाहि यत्र न दृश्यते लिंगम् । नापि श्रूयत आप्तवचनम् । अथचोपलभ्यन्ते रूपादयो विषयास्तत्स्थलानुरोधेन तादृशप्रमेयविशेषानुरोधेन वा स्वीक्रियते प्रत्यक्षप्रमाणम् । एवमाप्तवचनाश्रवणकाले यधुपलभ्यन्तेऽतीन्द्रियविषया , तदा तादृशप्रमेयविशेषानुरोधेन स्वीक्रियतेऽनुमानं प्रमाणम् । इतरप्रमाणगम्या ये स्वर्ग- नरकादयस्तदनुरोधेन आप्तवचननामकप्रमाणान्तरस्वीकार इत्येवमुक्तकारिकाभि- प्रायवर्णने प्रमाणकल्पनाया क्रम. प्रदर्शितो न भवति । एकोत्तरमपरप्रमाणकल्पन- मिति प्रमाणकल्पनाक्रमस्तावन्नावश्यक । यदि च तादृशक्रम वस्तुगत्यनुरोधेन स्वीक्रियते तदा प्रथमं यदुक्तंमया “पूर्वपूर्वप्रमाणानामसामर्थ्य सति प्रयोजनानुरो- धेनोत्तरोत्तरमेकैकप्रमाण साख्य कल्पित” मिति । तदनुसारेणात्र प्रमाण- स्वीकारक्रम पूर्वोक्तकारिकाभिप्रेतो मन्तव्य.। तत्र च प्रथम स्वत सिद्ध प्रत्यक्ष प्रमाणमसदिग्धमस्ति । तद्धि सर्वप्रमाणोपजीव्यभूतं । कुतस्तस्यागीकार इति चर्चातु नोक्तकारिकाया कृता। तेन प्रत्यक्षप्रमाणेनातीन्द्रियवस्तूनामग्रहणाद् यदा न कार्यनिर्वाहस्तदा प्रत्यक्षोपजीवकानुमान स्वीकृतं साख्यं । एव स्वीकृतेनानुमान- प्रमाणेन प्रत्यक्षविषयाणा सर्वेषा ग्रहणसम्भवेऽपि पूर्वसिद्धोपजीव्यप्रत्यक्षप्रमाणस्य साख्याना साख्यप्रमाणमीमासा • ६३ ·न कथं तैरंगीकृतानि ? इति प्रश्ने जनानां यदिदं प्रायिकमुत्तरम्-प्रमेयत्र वियोंक, नुसारेण स्थलविशेषत्रयानुसारेण वा प्रमाण त्रिविधमंगीकृतं साख्यैरिति । तसंच गत मन्ये । एतावता साख्यानाप्रमाणत्रैविध्यवीजं श्रीतमिति प्रदर्शितमितरेषा तद् वीजत्व निराकृतमपि । इदानी साख्याभिमतस्य प्रमाणस्य स्वरूपं तावदालोच्यते । साख्या हि बुद्धिवृत्तिविशेपं प्रमाण मन्यन्ते । वुद्धिवृत्तिविशेष • “अयं घट" इत्या- द्यकारको ज्ञानरूप: । नैयायिकादीना मते इयमेव वुद्धिवृत्ति प्रमा कथ्यते । नैयायि- कमते, यावत्य. प्रमाणफलभूता प्रमा सन्ति । ता सर्वाअपि प्रमाकरणात्मक प्रमाणरूपा साख्यमते भवन्ति । साख्यमतसिद्धा प्रमाणात्मिका अन्त करणवृत्तय काश्चनन्यायमते प्रमाणरूपाणि अपिक्वचिद् भवन्ति । न तु सर्वा , यथा व्याप्ति- सादृश्य-पद-ज्ञानानि । इत्यनयो प्रमाणस्वरूपविपये मतभेदोऽस्ति । नैयायिक- सम्मतप्रमा-प्रमाणाना गौणप्रमा-प्रमात्वे साख्यैरिष्येते । मुख्यप्रमात्वतुपौरुपेयबोध- स्यैव । साख्यमते बुद्धे परिणामद्वयमस्ति, एको विषयाकारेण परिणाम । अपरश्च चिति छायापत्त्या अहमाकारेण तादात्म्याध्यासरूप परिणाम , तत्र च बुद्धिगता- धर्माश्चेतनप्रतिविम्बे प्रतिभासन्ते । एवं च “घटोऽय" मित्याद्याकारो वुद्धविषया- कारेण परिणाम.। द्वितीयश्च घटमहं जानामीत्याद्याकारको बुद्ध रहमाकारेण तादात्म्याध्यासरूप परिणाम | तत्र पूर्वपरिणाम द्वितीयस्य करणभूतं प्रमाणम् द्वितीयश्च तत् फलभूता प्रमा । तदुक्तं योगभाष्ये "फलमविशिष्ट पौरुषेयश्चित्त- वृत्तिर्बोध" इति । इयं प्रमा यद्यपि अध्यासरूपा, तथापि अध्यासरूपत्वमस्या शास्त्रमात्रगम्यम् । न तुलौकिकदृष्टयागम्यते । अतोऽस्या शास्त्रीयप्रमात्वविर- हेपि लौकिकप्रमात्वं निर्विवादम् । तत् करणतया च पूर्वोक्तवृत्तीना प्रमाणत्व- मक्षतं मन्तव्यम्। इदानी सांख्योक्तत्रिविधप्रमाणानां मध्ये दुरवधारणस्य प्रत्यक्षस्य स्वरूपं किंचिद् विविच्यते । "प्रतिविपयाध्यवसायो दृष्ट" मितीश्वरकृष्णेन साख्यसम्मत प्रत्यक्षस्य स्वरूपं लक्षण चोक्तम् । तत्र चाध्यवसायशब्दस्य ज्ञानमर्थः । नतु सर्व ज्ञानं प्रत्यक्षपदवाच्यमपि तु ज्ञानविशेष प्रत्यक्षपदवाच्यो भवति । स च ज्ञानविशेप कीदृश इत्यभिधातुमीश्वरकृष्णन "प्रतिविपये"ति विशेपणेन प्रत्यक्षपदवाच्य ज्ञानस्य स्वरूपमुक्तम् । अस्य च समुदितार्थ -विषयसन्निकृष्टेन्द्रियाश्रित ज्ञानं प्रत्यक्षप्रमाणम् । इदं च प्रत्यक्षप्रमाणात्मक ज्ञानं बुद्धधर्म । यद्यपि ज्ञानस्य इन्द्रियाश्रितत्वमुक्त, तेनेन्द्रियाश्रितस्य ज्ञानस्य इन्द्रियधर्मत्व मुचितं वक्तुम् । तथापि यथा गृहान्तत्तिनो दीपस्य प्रकाशो गवाक्षपणेन विनिर्गत. सन् गवाक्षाश्रितोऽपि दीपधर्म उच्यते । एवमेवात्र वोद्धव्यम् यदस्मिन् देहे साख्यपमाणमीमासा : ६५ ९ ·सम्पादकीयम् वालाना हितकामिनामतिमहापाप पुरोपार्जित. महात्म्यात्तमस. स्वयं कलिवलात् प्रायोगुणद्वेपिभि । न्यायोऽयं मलिनीकृत कथमपि प्रक्षाल्य नेनीयते, सम्यरज्ञानजलचोभिरमलं तत्रानुकम्पापर. ॥ -अकलंकदेव. कल्याणेच्छुकानामज्ञजनानां पूर्वोपार्जितपापोदयेन गुणद्वेषिभिरेकान्तवादिभि- यायशास्त्र मलिनीकृतम् । करुणावुद्धया प्रेरितेन तन्मलिनीकृतं न्यायशास्त्रं सम्य- रज्ञानरूपजलेन केनापि प्रकारेण प्रक्षाल्य निर्मलं कर्तुं प्रयासो विधीयते । न्यायशास्त्रस्य द्वितीयं नामैव प्रमाणशास्त्रमस्ति । प्रमाणशास्त्रस्य भारते पर्याप्त विकासो भूतो विद्यते । गौतम-वात्स्यायनादिभ्य आरभ्य नवमदशमशताब्द- पर्यन्तं प्रमाणस्य विकासोऽभवत् । प्रमाणस्य विकासश्रेयो नैयायिकैः वैशेषिकश्च सह जैन-बौद्ध-विपश्चितामपि वर्तते । ऋते प्रमाणात् कस्यापि दर्शनस्य कार्य न चलितुं शक्नोति । अतो भारतीयविचारधारायां मूलत प्रमाणद्वयस्य विकासो- ऽजायत । प्रथमवर्गीयर्जन वेदान् प्रमाणभूतान् मत्वा वेदविहिततथ्यानीश्वरीय- ज्ञानानि स्वीकृतानि य. दर्शनैः वेदा. प्रमाणभूता न स्वीकृताः, तैरपि वीत- रागस्य, सर्वज्ञस्य, हितोपदेशिनश्च कस्यापि व्यक्तिविशेपस्य वचनानि प्रमाणभूता- न्यङ्गीकृतानि । एवं प्रकारेण भारतीयविचारधाराया व्यक्तिरागमाश्च प्रमाण- भूताः स्वीकृता. । यत प्रमाणाभावे लौकिकानि पारलौकिकानि चोभयप्रकाराण्यपि कार्याणि न चलितं शक्नुवन्ति । अस्माभिरिद विचारितं यद्भारतीयचिन्तनधारायां प्रमाणस्य विकासः कथमभूत् तथा दार्शनिकरुत्पत्ति-नप्ति-प्रामाण्यसम्बन्धे स्वविचारा. कथं स्थिरी- मृता -इत्येतस्य सम्पूर्णसंख्यानं तोलनं च प्रस्तोतुं 'मागध' स्य प्रमाणमीमासाव. प्रकाशितो भवेत् । प्रयासेऽस्मिन्नस्माभि. सफलतापि लब्धा । अस्माभिर्येमान्यविद्वासः प्रमाणसम्बन्विनिवन्वायं प्रार्थिता , ते सर्वैरप्यस्माकमनुरोध. स्वीकृतस्तथास्व- रचना, सप्रेप्य वयमनुकम्पिता.। अतोऽस्माकं विश्वासोऽस्ति यत् प्रमाणसम्वन्ध । सम्पादकीयम् : ६७ ·रन्ध्राणीव इन्द्रियाणि सन्ति । दीप इव देहमध्ये च बुदितत्त्वमस्ति । प्रदीपप्रभा इव बुद्धिप्रभा इन्द्रियद्वारेण विनिर्गच्छन्ति । एव इन्द्रियद्वारा विनिर्गतबुद्धितत्त्व तत् प्रभा वा यदा विपयाकारेण परिणमते । स च परिणामस्तदा बुद्धिधर्मोपि इन्द्रियाथित उच्यते । तस्यापर नाम शामिति । तदिद ज्ञान प्रत्यक्ष प्रमाणम् अन्यच्च यदस्ति बुद्धितत्त्वस्य विपयाकारण परिणामरूप शानमनुमित्यादिम्पम् । तत् सर्व नोक्तप्रकारेणेन्द्रियाश्रित भवतीति न तत् ज्ञान प्रत्यक्षप्रमाणपदामिलप्य भवति । एतावता सिद्ध मिद यत् माख्यमते विषयसम्बद्धेन्द्रियाश्रितबुद्धिवृत्ति ज्ञानापरपाया प्रत्यक्षप्रमाणमिति । अस्य च प्रत्यक्षप्रमाणस्य किम् फलमित्यपि तत्त्वकीमुदीकारेणोक्त, तदिह किंचिद् आलोच्यते, प्रमाणफल सवंगप्रमा पौरपेय- वोध इत्युक्तमस्माभि पूर्वम् । स एव च पौरपेयवाष चेतनाशपतेरनुग्रह , नैयायिकमते च एतादृश चेतनारायत्यनुग्रहम्पपीरुपेयवोधः मर्चा नावश्यम्भावी सास्यमते तु सर्वप्राय पोम्पेयवोध आवश्यक । तथाहि सास्यमते मवें व्यापारा प्राकृता पुरुपोपभोगार्था । उपभोगच पूर्वोक्त पौरपेयवोध एवंति चेतनागते. रनुग्रहरूपपौरुपेयवोधाभावे बुद्धिव्यापाराणा ज्ञानादीगा माल्पमते निष्प्रयोजनत्वमा- पद्यते । इति सर्वत्र "घटोय'मित्याकारकचित्तवृत्तेरनन्तरं सात्यमते “घटमहं जानामी" त्याद्याकारक उपभोगरप पौरपेयवोध आवश्यक इत्यलम् । ६६ मागमम ·सम्पादकीयम् वालाना हितकामिनामतिमहापाप पुरोपाजितः महात्म्यात्तमस. स्वयं कलिवलात् प्रायोगुणद्वेषिभि । न्यायोऽयं मलिनीकृत कथमपि प्रक्षाल्य नेनीयते, सम्यग्ज्ञानजलैर्वचोभिरमल तत्रानुकम्पापर ॥ -अकलंकदेवः कल्याणेच्छुकानामज्ञजनानां पूर्वोपार्जितपापोदयेन गुणद्वेषिभिरेकान्तवादिभि- ायशास्त्र मलिनीकृतम् । करुणावुद्धया प्रेरितेन तन्मलिनीकृतं न्यायशास्त्रं सम्य- रज्ञानरूपजलेन केनापि प्रकारेण प्रक्षाल्य निर्मलं कर्तुं प्रयासो विधीयते । न्यायशास्त्रस्य द्वितीयं नामैव प्रमाणशास्त्रमस्ति । प्रमाणशास्त्रस्य भारते पर्याप्तविकासो भूतो विद्यते । गौतम-वात्स्यायनादिभ्य आरभ्य नवमदशमशताब्द- पर्यन्तं प्रमाणस्य विकासोऽभवत् । प्रमाणस्य विकासश्रेयो नैयायिकैः वैशेपिकैश्च सह जैन-बौद्ध-विपश्चितामपि वर्तते । ऋते प्रमाणात् कस्यापि दर्शनस्य कार्य न चलितु शक्नोति । अतो भारतीयविचारधाराया मूलत. प्रमाणद्वयस्य विकासो- ऽजायत । प्रथमवर्गीयर्जन. वेदान् प्रमाणभूतान् मत्वा वेदविहिततथ्यानीश्वरीय- ज्ञानानि स्वीकृतानि' ये दर्शन. वेदाः प्रमाणभूता. न स्वीकृताः, तैरपि वीत- रागस्य, सर्वज्ञस्य, हितोपदेशिनश्च कस्यापि व्यक्तिविशेपस्य वचनानि प्रमाणभूता- न्यङ्गीकृतानि । एवं प्रकारेण भारतीयविचारधाराया व्यक्तिरागमाश्च प्रमाण- भूता. स्वीकृताः । यत प्रमाणाभावे लौकिकानि पारलौकिकानि चोभयप्रकाराण्यपि कार्याणि न चलित शक्नुवन्ति । अस्माभिरिदं विचारितं यद्भारतीयचिन्तनधाराया प्रमाणस्य विकास: कथमभूत् तथा दार्शनिकैरुत्पत्ति-ज्ञप्ति-प्रामाण्यसम्वन्धे स्वविचारा कथं स्थिरी- कृता.-इत्येतस्य सम्पूर्णसंख्यानं तोलनं च प्रस्तोतुं 'मागध' स्य प्रमाणमीमासा प्रकाशितो भवेत् । प्रयासेऽस्मिन्नस्माभि सफलतापि लब्धा । अस्माभिर्येमान्यविद्वासः प्रमाणसम्बन्धिनिवन्धार्थ प्रार्थिता , ते सर्वैरप्यस्माकमनुरोध स्वीकृतस्तथास्व- रचना. संप्रेष्य वयमनुकम्पिता । अतोऽस्माक विश्वासोऽस्ति यत् प्रमाणसम्बन्ध सम्पादकीयम् : ६७ ·यद्वा आहु । एतादृशी शोधसामग्री सस्कृतभाषायामन्यस्या वा भाषाया न लप्स्यते । प्रयासेऽ स्मिन् यद्यपि कश्चिदधिकस्समयो व्यतीत । अत एव मागघस्यैष उदय न समयेऽ भवत् तथा वर्षाकालीनपयोधरै मागधस्योदय अच्छादित । अतो विलम्ब्यवैषोऽडू पाठकाना करकमलयो प्राप्यमानोऽस्ति । प्रमाणस्य परिभाषा ददत् वात्स्यायनो लिखितवान्-प्रमाता येनार्थ प्रमिणोति तत् प्रमाणम्'' व्युत्पत्ति-दृष्ट्या स्वभाव-निरूपणमपि वात्स्यायनेन कृतम् । स लिखितवान् अत्र प्रमीयतेऽनेनेति व्युत्पत्तिर्द्रष्टव्या। प्रमाणस्य स्वभा- वस्तु सत प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशयति ।" प्रमाणस्य लक्षणं वदता गौतमेन व्यलेखि-'तच्च तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रकर्षविशिष्टज्ञानकारणत्वम् अनुभवत्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नप्रमावृत्तिकार्यतानिरूपितकारणताशालित्वे सति व्यापारवत्वम् । तच्च गृहीतग्राहीतरानुभवकारणत्वम्-इति मीमासका स्वसमानाधिकरणस्वाव्यवहितपूर्ववत्तिस्वासमानाकारनिश्चयविषय- विषयकेतरतद्वद्विशेष्यकतत्प्रकारकानुभवकारणत्वम् इतियावत्" एवविधप्रमाण- विचारारम्भो गौतमकणादादुत्तरोत्तर विकसितोऽभवत् । साख्यदर्शने कपिल कणादलक्षण लिखन्नववीत्-"द्वयोरेकतरस्य वाप्यसनिकृष्टार्थपरिच्छित्ते प्रमातत् साधक तत्रिविध प्रमाणम् ।" वस्तुयावत् बोधे नायाति तावत् तत् असन्निकृष्टम- सम्बद्ध वा कथ्यते । असन्निकृष्टस्यवस्तुन इन्द्रियादिभि सन्निकृष्टत्वात् बुद्ध्या- रूढत्वाद्वा, यस्तद्वस्तुन परिच्छेदइयत्ताया धारण स्वरूपनिश्चयो वा भवति, स एव परिच्छेदोऽथवावधारणप्रमोच्यते । प्रमा प्रमातृपुरुषस्याथवा बुद्ध धर्मोऽस्ति, यस्तद्वस्तुनिश्चयकारिण्या प्रमाया साक्षात्कारकोऽथवा जनको विद्यते, तदेव प्रमाणं कथ्यते । वस्तु यावदिन्द्रिय सयुक्त न भवति, तावत् तदसन्निकृष्ट भवति तथेन्द्रियसयुक्ते .सति सन्निकृष्टं जायते । अर्थात् तत् एतद्रूपे तथामुक इत्याकारेऽत्रधृत भवति । सोऽध्यवसायोऽथवावुद्धि विकासो विशेषप्रमानाम्ना प्रसिद्- धोऽस्ति । एव प्रकारेण प्रमाज्ञान साक्षात्सम्बन्धेयवारेणोत्पन्न भवति, तन्नाम प्रमाणमस्ति, तथा प्रमाणद्वारेणव वस्तुपरीक्षा भवति । अधुना प्रश्न एषउत्पद्यते यत् प्रमाण कियत्प्रकारमस्ति ? एकप्रकारमनेकप्रकार वा ? एतदुत्तरे त्वेतदेव १ वात्स्यायन १११११ २ वात्स्यायन १११११ ३ न्यायकुसुमाञ्जलि ३ तथा तर्कप्रकाश , खण्ड ४ पृ० ९ । ४ साख्यसूत्रम् १९८७ । ६८ मागधम् ·अत वक्तुं शक्यते यत् यदा वस्तु नानाप्रकारमस्ति, तदा तदवस्था अप्यनेकप्रकारा. सन्ति । सत्यतीतेऽनागते वर्तमाने च, स्थूलसूक्ष्म-दृश्यादृश्यपदार्थपरिपूर्णबहुगुणयुक्त- जगत परीक्षार्थ, यदेकमात्रं प्रमाणं स्थास्यति, तदसम्भवमस्ति । जगत. किमपि वस्त्वखण्डदण्डायमानं नास्ति । सत्येकस्मिन् परीक्षासाधके पदार्थे, यस्मिन् काले परिक्षितव्यं वर्तमानमस्ति, तस्मिन् समये परीक्षा-साधिका सामग्री स्थास्यत्यपि नवा स्थास्यति तथा यस्मिन् समये परीक्षासावकं प्रमाण विद्यमानमस्ति, तदानी परीक्षितव्यं वस्तु न वा स्थास्तु शक्नोति । एवविधौ परीक्षा प्रतिष्ठिता भवति । अप्रतिष्ठितत्वदोपपरिहारार्थमेक एतादृश. पदार्थ स्वीकार्योऽस्ति, यस्त्रिषु काले- प्वप्यवस्थाय्यस्ति । प्रमाणेसत्येकविधे कालिकी परीक्षा न सिद्ध्यति सुतरा वर्तमानपरीक्षाय यथा सर्वसम्मतस्य प्रत्यक्षस्योपरिस्थितिरस्ति तथैवातीताना गतपरोक्षार्थ प्रमाणन्तरसद्भाव आवश्यको विद्यते । परीक्षाकायं जगदन्तपाति स्वीकरणीय भविष्यति । अन्यथा जगदसम्पूर्णताया आपत्तिर्भविष्यति । एतत्कथनं स्वीकरण वोचितमस्ति यत् जगतो व्यवस्था पदार्थाश्च यथानेकविधा. तथैव तद्ग्राहकप्रमाणान्यप्येनकविधानि सन्ति । प्रमाणसख्या कियत्यस्ति, अत्रमतभेद संभाव्यते । कश्चन प्रमाणमेकंमनुते कश्चन द्वे, कश्चन त्रीणि, कश्चन चत्वारि कश्चन पञ्च कश्चन षट् स्वीकरोति वेदान्तकारिकया लिखितमस्ति- प्रत्यक्षमेकं चार्वाका. कणादसुगतौ पुन. । अनुमानञ्च तच्चापि साख्या शब्दञ्च ते उभे ।। न्यायैकदेशिनोऽप्येवमुपमानञ्च केवलम् । अर्थापत्त्या सहैतानि चत्वार्याहु प्रभाकरा ।। अभावषष्ठान्येतानि भट्टा. . वेदान्तिनस्तथा । सम्भवैतिह्ययुक्तानि इति पौराणिका. जगु ।। न्यायदर्शने प्रमाणविषय. विस्तारपूर्वक आयातोऽस्ति । महर्षिगौतमेन स्व- प्रणीते गौतमसूत्र षोडशपदार्था स्वीकृता सन्ति, तेषु प्रमाणस्य प्रथम स्थान- मस्ति । यत प्रमाणद्वारेणवान्यपदार्थाः स्थिरा क्रियन्ते । गौतमेन चत्वारि प्रमाणानि स्वीकृतानि 'प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमा- णानि" प्रमाण-शब्द प्र + मा + ल्युटा-निष्पन्नोऽस्ति । अत्र प्रोपसर्गोविद्यते . - - १ २ . १ वेदान्तकारिका। २. गौतमसूत्रम् १।१।३ । । - सम्पादकीयम् : ६९ ·- 'मा' धातुरस्ति तथा 'ल्युट्' प्रत्ययो वर्तते । प्रोपसर्गक 'मा' घातोरर्थो यथार्थ- ज्ञान तथा 'ल्युट्' प्रत्ययस्यार्य करणमस्ति । त्रयो मिलित्वा प्रमितिक्रियाया करणस्य वोध कुर्वन्ति । एतदेव प्रमाण कथ्यते । कार्यमात्रमेव कर्तास्ति तथा करण स्यापेक्षा कर्त्ता विद्यते । असति कर्तरि करणे च किमपि कार्य न भवितु शक्नोति । वस्त्रादिकार्यस्य कर्ता तन्तुवायोऽस्ति तथा तुरीवेमादीनि तत्करणानि सन्ति । तथैव ज्ञानमप्येक कार्य विद्यते तथा तस्या कर्तु करणस्य च सद्भावो- ऽवश्यमेवास्ति, यद्यत्नेन कार्य जायते, स कर्ता कथ्यते । यस्य व्यापारानन्तरमेव कार्यमुत्पद्यते, तत्करणमस्ति । आत्मनो यत्नवत् ज्ञानमुत्पद्यते । अत एव ज्ञानस्य कर्ताऽन्मा विद्यते । इन्द्रिय-व्याप्तिज्ञाने व्यापारानन्तरमुत्पद्यते । अतएवेन्द्रियाणि व्याप्तिज्ञानश्च ज्ञानकरणानि सन्ति । एतज्ज्ञानकरणमेवप्रमाणमस्ति । प्रमाण चतु प्रकारकमस्ति-प्रत्यक्षानुमानोपमानगव्दा । तर्कभापाया स्पष्टमेवोक्तम्- "चक्षुरादि-प्रत्यक्षात्मकप्रमाया प्रमाणम् । अनुमितौ च लिङ्गदर्शन प्रमाणम् । उपमिती च सादृश्यनानं प्रमाणम् । शब्दे च वेदा प्रमाणमित्यादौ शब्द प्रमा- णम् । अत्रेद वोध्यम् । इन्द्रियसयोगादिरेव प्रमाकरणम् । न तु प्रमातृप्रमेया- दीनि । सत्यपि प्रमातरि प्रमेये च प्रमानुत्पत्ते । इन्द्रियसयोगादौ तु सत्य- विलम्बेन प्रमोत्पत्ति । अत इन्द्रियसयोगादिरेव करणम्, न प्रमात्रादि" । भाट्य- मतावलम्बिभिरनधिगतार्थज्ञान प्रमाणमुक्तम् । तेपामभिमतमस्ति-अनधि- गतार्थगन्तृप्रमाणम्-इति भट्ट मीमासका आहु । तदसत्, एकस्मिन्नेव घटे घटो- ऽयम्, घटोऽयम्, घटोऽयम्, इति धारावाहिकप्रत्ययस्थलेऽधिगतार्थगन्तृणाम- प्रमाण्यापत्ते ।"२ वस्तुत प्रमाणलक्षणेनाविसंवादिना भाव्यम् । अनविगतार्थागम अज्ञातार्थनिश्चा- यक ज्ञान वा न प्रमाणमस्ति । यतो धारावाहिकज्ञानेऽपि-अनधिगतार्थवोघो जायते। अत सोऽपि प्रमाण भविष्यति । अतएव केवलमनधिगतार्थस्याधिगतविधान प्रमाण न भवितु शक्नोति । प्रमाणार्थमविसवादित्वभवनमावश्यकमस्ति । यज्ज्ञान स्व-पर- स्वरूपयो प्रकाशनेऽविसवादि वर्त्तते, तदेव प्रमाण भवितु शक्नोति । द्वितीयोनियम एपोऽस्ति यत् ज्ञानमपूर्वविपयज्ञातृ भवेत् । यदपूर्व न वेत्ति, तज्ज्ञान प्रमाण न भवितुमर्हति । यद्येतन्मन्येत यत् 'दृष्टोऽपिसमारोपात्तादृक्' अर्थात् अनधिगतार्थ- ज्ञानमेव प्रमाणलक्षण नास्ति। किन्तु, वस्त्वविगतमनधिगतं वा स्यात्, यदि तदनि- १ तर्कभापा, पृ० ५ । २ सिद्धान्त चन्द्रिका १, पृ० २० । ७०. मागवम् ·पिस्पेण जानाति, तदा नास्ति दोष । एप प्रश्न संपत्स्यते यत् अर्थे ज्ञानं किं करोति, यत्तत्प्रमाण मन्येत । एतदुत्तरमस्ति यत् विशिष्टज्ञानजनकत्वात् तत् प्रमाणं मन्यते । यत्र तत् विशिष्टज्ञानं न कारयति, तत्र तदप्रमाणमस्ति । यदि सर्वथानधिगतार्थ गन्तव प्रमाणमन्येत तदा प्रामाणप्रमाण्यनिश्चयोऽपि शक्यो न भवेत् । यतो ज्ञानेन यद्पार्थो ज्ञातः यदि तद्पार्थ एवार्थो भवति तदा तज्ज्ञानं प्रमाण कथ्यते तथैत- निर्णय सवादज्ञानेन भवति । तत्संवादज्ञानं तदर्थज्ञानात्पश्चात् भवति । इदानी यदि अनधिगतार्थस्याधिगन्तव प्रमाण मन्येत तदा संवादज्ञानं प्रमाण न भवति । यतः तत्त पूर्वज्ञानगृहीतार्थमेव गृह्णाति तथा यदि तत्स्वयमेवाप्रमाण स्वीक्रियते, तदा ततः प्रथमज्ञान प्रामाण्यं कथ स्थातुमर्हति । यदा सामान्यविशेष्ययोस्तादात्म्य- सम्बन्धो मन्यते तदा प्रमाण सर्वांनधिगतार्थस्यैव ग्राहि भवितुं शक्नोति । यत वस्तुनि सम्प्रति यदस्तित्वमस्ति, तत्पूर्वास्तित्वादभिन्नमस्ति, तथा पूर्वास्तित्वं पूर्वमेव ज्ञातमस्ति । अस्तु, यदि कहिचित् अनधिगतार्थस्य पाहिज्ञान प्रमाण मन्यते, तदा नोदेति काचनापद् । एव प्रकारेणानधिगतार्थगन्तृत्वं-प्रमाणममत्वा स्वार्थव्यवसा- यात्मक ज्ञान प्रमाण मन्येत । तदुक्तम्- "तत्रापूर्थिज्ञानं निश्चितं वाधवजितम् । अदुष्टकारणारब्धं प्रमाण लोकसम्मतम् ।। अतएव सक्षेपेण स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मक ज्ञान प्रमाण भवति प्रमाणत्वात् । यत्त स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मक ज्ञानं न भवति, न तत्प्रमाणम्, यथा सशयादिर्घ- टादिश्च । प्रमाणञ्च विवादापन्नम् । तस्मात् स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानमेव भवतीति । न च प्रमाणत्वमसिद्धम्, सर्वप्रमाणस्वरूपवादिना प्रमाणसामान्ये विप्रति- पत्त्यभावात्, अन्यथा स्वेष्टानिष्ट-साधन-दूषणायोगात् ।" प्रमाणव्युत्पत्तिरेवविधास्तिप्रकर्पण संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छि- द्यते वस्तुतत्त्वं येन तत्प्रमाणम् । तस्य च ज्ञानमिति विशेपणमज्ञानरूपस्य सन्निकर्षा- देनैयायिकादिपरिकल्पितस्य प्रमाणत्वव्यवच्छेदार्थमुक्तम् । तथा ज्ञानस्यापि त्वसंवेदने- न्द्रियमनोयोगिप्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वस्य प्रामाण्यं सौगत परिकल्पितम्, तन्निरासार्थव्यवसायात्मकग्रहणम् तथा बहिरपह्नोतृणा विज्ञानाद्वैतवादिना पश्य- तोहराणा शून्यकान्तवादिनाञ्च विपर्यासव्युदासार्थमर्थग्रहणम् । अस्य चापूर्वविशेषण गृहीतग्राहिवारावाहिज्ञानस्य प्रमाणतापरिहारार्थमुक्तम् । तथा परोक्षज्ञानवादिना मीमासकानामस्वसंवेदननानवादिना साल्यानां ज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिना योगा- ५ १. प्रमेयरत्नमालायाम्, पृ० १६ । सम्पादकीयम् : ७१ ·नाञ्च मतमपाकत्तुं स्वपदोपादानम् । इत्यव्याप्त्यतिव्याप्त्यसम्भवदोपपरिहारात् सुव्य- वस्थितमेव प्रमाणलक्षणम् । अस्य च प्रमाणस्य यथोक्तलक्षणत्वे साध्ये प्रमाणत्वा- दिति हेतुरत्रैव द्रष्टव्य , प्रथमान्तस्यापि हेतुपरत्वेन निर्देशोपपत्ते प्रत्यक्ष विशद ज्ञानमित्यादिवत्।" एतदनुमाने प्रमाणविशेषस्य मिस्वीकारे तथा प्रमाणसामान्यस्य हेतुस्वीकारे साध्यस्य सिद्धि सञ्जायते । प्रमाणेन हितस्य प्राप्तिरहितस्य परिहारो जायते तर्थतज्ज्ञानद्वारेणव सम्भवमस्ति । अतोज्ञानमेव प्रमाणमस्ति । प्रयोग -प्रमाण ज्ञानमेव हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थत्वात् यत्तु न ज्ञान तन्नहिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थ हिताहितप्राप्तिर्यथा घटादिहिताहितप्राप्तिपरिहार- समर्थनञ्च विवादापन्न ज्ञान तस्माज्ज्ञानमेव प्रमाण भवतीति । प्रभाकरोज्नुभूतिमेव प्रमाण मनुते । तस्याभिमतमस्ति यत् "अनुभूतिरपि प्रमाणम्” एव प्रकारेण प्रमाणलक्षणसम्वन्धे विचारेणावगम्यते यत् ज्ञानस्यैव प्रमाणत्वस्वीकृतिरधिकतर्कसगतास्ति । इन्द्रिय-सन्निकर्पकारकसाकल्यादीना प्रमाण- त्वाधिगमेऽनेकविधा विप्रतिपत्तय आयान्ति । अत ज्ञानमेव प्रमाणमिति निश्च प्रचम् । प्रामाण्यविचार प्रमाणस्य प्रमाणता-सम्बन्धे विचारेणावगम्यते यत् किमपि ज्ञान प्रमाणमस्ति, किमप्यप्रमाणमस्ति-एतत्कथ ज्ञातु भवेत् । अर्थात् प्रामाण्यस्योत्पत्ति ज्ञप्तिश्च स्वत भवत परतोवा। स्वतः प्रामाण्यवादिमीमासकानामतमस्ति यत् प्रमाणस्यार्थस्य ज्ञानरूपा शक्तिरथवार्थज्ञानरूपा क्रिया प्रामाण्य कथ्यते । तत् प्रामाण्य ज्ञानमात्रो- त्पादयित्र्या साया उत्पद्यते । तदर्थ तत्सामग्र्यतिरिक्तस्यान्यस्य कस्याप्याव- श्यकता नास्ति । अस्यव: नाम स्वत. प्रामाण्यमस्ति । तथार्थस्य यथारूपज्ञानशक्तिः प्रामाण्यमस्ति तथा शक्तय' पदार्थेषु स्वयमुत्पन्ना भवन्ति । ता उत्पादककारणा- धीना. न सन्ति । कथितमस्ति- "स्वत सर्वप्रमाणाना प्रामाण्यमिति गम्यताम्, नहि स्वतोऽसती शक्ति कर्तुमन्येन पार्यते । अर्थात् सर्वप्रमाणाना प्रमाण स्वतोभवति । यतो या शक्ति स्वयमविद्यमाना - । १ प्रमेयरत्नमाला पृ० १४, १५ । २. मीमासाश्लोकवार्तिकम्, श्लोक २-४७ । ७२ मागधम् ·। १ भवति, ता नान्य कश्चनोत्पादयितुं शक्नोति । तात्पर्यमेतदस्ति यत कार्ये वत्त मानो यो धर्म कारणे तिष्ठति, स कार्यवत् तस्मात्कारणादेवोपपद्यते । यथा मृत्पिण्डे विद्यमानरूपादिः तदुत्पन्ने घटेऽपि प्राप्यते । ते मृत्पिण्डादेवघटे गच्छन्ति, किन्तु ये धर्माः कार्ये लम्यन्ते कारणे च न लभ्यन्ते, ते धर्मा.कारणात् न जायन्ते, किन्तु स्वत एव भवन्ति । यथा-घटे जलादानशक्तिरस्ति । एषा शक्तिः मृत्पिण्डे नास्ति । अत इयं शक्ति घटे स्वयमुत्पन्ना जायते । एवमेव ज्ञानेऽपि यथार्थ- रूपेणार्थावबोधशक्तिरस्ति । एषा शक्ति ज्ञानोत्पादकेषु नेत्रादिकारणेषु न प्राप्यते । अत इयं तेभ्यो नोत्पद्य स्वयं प्रभवति । कथितमस्ति- "आत्मलाभे हि भावाना कारणापेक्षिता भवेत् । लब्धात्मना स्वकार्येषु प्रवृत्ति स्वयमेव तु ॥ अर्थात् पदार्थानामुत्पत्तावेव कार्यापेक्षा भवति । यदा ते उत्पन्ना जायन्ते, तदा ते स्व-स्वकार्येषु स्वत प्रवृत्ता भवन्ति । अत प्रामाण्योत्पत्तौ गुणादीनामपेक्षा न भवति । एवमेवार्थावबोधरूपप्रमाणकार्येऽपि प्रामाण्यग्रहणापेक्षा नास्ति । यत प्रमाणप्रामाण्यग्रहण विनैव ततोऽर्थबोधो जायते । यद्येवं कथ्यत यत् प्रमाणे प्रामाण्यं संवादज्ञानेन गुणज्ञानेनाथवार्थक्रियाज्ञानेन प्रमाणप्रामाण्य निश्चीयते तदानवस्था- द्यनेकदोषा जायन्ते । यत उक्तज्ञानद्वारेण प्रथमज्ञाने प्रामाण्यनिश्चये सति तज्ज्ञा- नाना प्रामाण्यस्य निश्चयोऽन्यसवादज्ञानेन, गुणज्ञानेन, अर्थक्रियाज्ञानेन सपत्स्यते । यदि संवादज्ञानगुणज्ञानार्थक्रियाज्ञानप्रामाण्यनिश्चयोऽन्यसवादज्ञानादि विनैव स्वत- एव जायते, तदा प्रथमज्ञानस्य प्रामाण्यनिश्चयेऽपि स्वत एव जायमाने कापत्ति ? अत प्रामाण्य स्वत एव जायते । अप्रामाण्यं परतो जायते, यतोऽप्रामाण्योत्पत्ति ज्ञानसामान्यस्योत्पादककारणा- तिरिक्तात् दोषनामककारणात् जायते । अप्रामाण्यस्य त्रयो भेदा सन्ति-सशय , विपर्यय , अज्ञानम् । एतेष्वज्ञानन्त्वज्ञानाभावस्वरूपमस्ति । अत तत् स्वय जायते। तस्मिन् नास्ति कस्याप्यपेक्षा । सशये विपर्यये च ज्ञान ज्ञातु मनस स्थिरता, इन्द्रि- याणा दुष्टकारणत्वम्, पदार्थाना चाञ्चल्यं-~~-इमे सर्वे दोषा यथासम्भव कार- णानि भवन्ति । अत प्रामाण्योत्पत्ति स्वतोभवति तथाऽप्रमाण्यस्योत्पत्ति परतो जायते । केचन विचारका मीमांसकस्यानेन मतेन सप्रतिपन्ना न सन्ति । तेऽभ्यास- दशाया प्रामाण्योत्पत्ति स्वतस्तथाऽनभ्यासदशाया परतो मन्वते । एतदेवाप्रामाण्य- १. मीमासाश्लोकवार्तिकम् २-४८ । सम्पादकीयम् : ७३ १० ·स्य सम्बन्धेऽपि कथनमस्ति । यत्र ज्ञानवस्तुनि प्रवृत्ती वाधककारणान्युत्पद्यन्ते तत्र परत प्रामाण्यस्योत्पत्तिर्भवति । तथा स्थाने परिचितादी स्वत प्रवृत्ती प्रामाण्यो- त्पत्ति स्वतो मन्यते । अभ्यस्तार्थोऽस्ति परिचितग्रामतटजलादि । तथाऽपरिचित- ग्रामजलतटादयोऽनभ्यस्ता सन्ति । मीमासक प्रामाण्यज्ञप्तिमपि परतो मनुते । ज्ञप्तरर्थोऽस्ति ज्ञानप्रामाण्य निश्चय यदेतज्ज्ञान प्रमाणमस्ति । अतस्तत् विना निमित्त न भविष्यति । यत यत् कादाचि- स्त भवति, तद् विना किमपि निमित्तं न भवति, यथा गृहादि । तथा यस्य निश्- चय केनाप्यन्यनिमित्तेन क्रियते तत् स्वत कथ वक्तु शक्यते । एवमेव प्रमाणस्य स्वकार्ये प्रवृत्तिरपि स्वतो न भवति । यत प्रमाणकार्य पुरुषप्रवृत्तिरस्ति, अर्थ- परिच्छेदो वा ? एतेपु प्रमाण पुरुपप्रवृत्ती हेतुस्तदैव भवितु शक्नोति, यदा तत्प्रा माध्यनिश्चयो भवेत् । यथाऽप्रमाण्ये निश्चिते तत् निवृत्तौ हेतु र्जायते, तथैव प्रामाण्य- निश्चये जाते प्रमाणप्रवृत्ती हेतुर्जायते । ये बुद्धिमन्तो भवन्ति, ते आवश्यकता मात्रे जाते एव कस्मॅिश्चिद्विपये प्रवृत्ता न भवन्ति । अत प्रामाण्यज्ञप्ति परतो भवति । एतस्य मतस्य समीक्षापि दार्शनिकै कृता । आशय एषोऽस्ति यत् मीमासका प्रमाणस्य प्रमाणता स्वतो मन्वते तथा प्रमाणस्य परत । साख्या प्रमाणता परतस्तथाऽप्रमाणता स्वतो मन्वते । नैयायिका प्रमाणता तथाऽप्रमाणतामुभेऽपि परत मन्वते । प्रामाण्येन तस्य यथार्थतारूपाया सत्यताया , अप्रमाणतया च तस्यायथार्थतारूपायाअसत्यताया ग्रहण भवति । मीमासका वेदज्ञानस्य प्रमाणत्वेन प्रामाण्यता स्वत स्वीकुर्वन्ति । यतोऽन्वयव्यतिरेकद्वारेण त्रिरूपलिङ्गेन पक्षधर्मत्व - सपक्षधर्मत्व - विपक्षातिव्यावृत्तिरूपकेवलहेतो प्रमाणतोत्पद्यमाना दृश्यते । यथेद जलमस्तीत्यादिप्रकारकप्रत्यक्षज्ञाने तस्य स्वकारणादेव प्रमाण- तोत्पद्यते, एव मन्तव्यम् । अन्यथा न। तथागमेऽपि गुणाना सद्भाव न ज्ञायते । यद्यप्यागम आप्तद्वारेणकथनमेषगुणो विद्यमानोऽस्ति, तथाप्यागमे प्रमाणता तद्गुणकारणान्नास्ति, किन्त्वागमे गुणैर्दोषाभावोऽस्ति तथा दोषाभावेन सशय- विपर्ययरूपाप्रमाणस्य प्रभावोऽस्ति । अतएवागमप्रमाणता स्वाभाविकरूपेणावाधिता सिद्ध्यति । तस्य . प्रमाणभेदा . प्रमाणस्य प्रत्यक्षानुमानोपमानकल्पाश्चत्वारो भेदा लम्यन्ते । गौतमात्पूर्वमपि । ७४ मागधम् ·- 'ऐतिह्यार्थापत्तिसम्गवाभावानामेपा चतुण्णां स्पष्टरूपेणोल्लेखो मिलति । परवत्ति- विचारक ऐतिह्यस्य शब्दे तथान्यत्रयाणामनुमानेऽन्तर्भागे विहितः। प्रशस्तपादेन प्रत्यक्षानुमानयो द्वयोरेव प्रमाणयो समर्थनं कुर्वतोल्लिखितशब्दादिप्रमाणानामन- योरेव द्वयो समावेश कृतस्तथा चेप्टानिर्णयार्प (प्रातिभ ) सिद्धदर्शनानामप्येष्वे- वान्तर्भावो व्यधायि । प्रशस्तपादात्पूर्व कणादेन प्रत्यक्षानुमानातिरिक्तानामन्यप्रमाणाना कापि सम्भा- वनाथवा गीतमवत् तत्समावेगचर्चा नाकारि । एतेन प्रतीयते यत् प्रमाणस्योक्त- भेदयोः मान्यता प्रात्रीनास्ति चार्वाकस्य केवलानुमानसमीक्षणेन तथा केवलैक- प्रत्यक्षसमर्थनेनापि एतदेव ज्ञायते । अस्तु, एतावत् तथ्यमस्ति यत् प्रत्यक्षानुमाने द्वे वैगेपिक तथा वौद्ध , प्रत्यक्षानुमानशब्दाश्च त्रीणि प्रमाणानि साख्यै , उपमान- सहितानि चत्वारि नैयायिक , तथापित्त्यभावसहितानि प्रमाणानि जैमिनिमीमासकै स्वीकृतानि । यथा- जैमिनेः पट् प्रमाणानि चत्वारि न्यायवादिन , साख्यस्य त्रीणि वाच्यानि द्वे वैशेषिक-बौद्धयो । जैमिनिसम्प्रदायस्य द्वी भेदी स्त (१)-भाट्ट (२) प्रभाकरी। भाट्ट पट् प्रमाणानि स्वीकृतानि, पर प्रभाकरैरभाव परित्यज्य पपञ्चैवाङ्गीकृतानि । अतएव भाट्टमीमासका षट् प्रमाणवादिरूपेण तथा प्रभाकरा पञ्चप्रमाणवादिरूपेण विश्रुता सन्ति। प्रमाणस्य विकसितरूपणि-अक्षपाद-वात्स्यायन-उद्योतकर-वाचस्पति-जयन्तभट्ट- उदयन-श्रीकण्ठ-गङ्गेश-वर्धमान-उपाध्याय-विश्वनाथ-प्रभृतीना ग्रन्थेप प्राप्यन्ते । नैतावदेव, प्रशस्तदृद-गाठल-कुमारिलसपागातिरिक्त वसुबन्धु-दिड नाग-धर्मकीत्ति- प्रज्ञाकर-शान्तरक्षित - समन्तभद्रसिद्धसेन - पात्रस्वामि-अकलङ्क-विद्यानन्द-माणिक्य नन्दि-प्रभाचन्द्र-हरिभद्र-हेमचन्द्रादिभिरपि प्रमाणस्वरूपे,प्रामाण्योत्पत्ती, तज्ज्ञप्ती प्रमाणभेदेषु च विचारो विहितो विद्यते । १ न चतुटवम्, ऐतिह्यार्थापत्तिमम्भवाभावप्रामाण्यात् । शब्द ऐतिह्यानर्थान्तर- भावादनुमानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावानर्थान्तरभावाच्चाप्रतिषेध । न्यायमूत्रम् २।२।१, २ २ शब्दादीनामप्यनुमानेऽन्तर्भावः समानविधित्वात् । -प्रनस्त पादभाष्यम् पृ० १०६-१११ सम्पादकीयम् ७५ ·। - प्रमाणविषयेविशेषविचारः पूर्वं मया प्रमाणस्य सामान्यविचारो विहित , इदानीमत्र प्रमाणस्य विशेष- विचार आवश्यकोऽस्ति । सर्वप्रथम मया नैयायिकाभिमतसन्निकर्षप्रमाणवादोपरि विचारो विधीयते । सन्निकर्षप्रमाणवाद सन्निकर्पवादिना नैयायिकाना कथनमस्ति यत् अर्थज्ञानविधौ सर्वाधिक साधक सन्निकर्षोऽस्ति । एतद्विदितमस्ति यत् चक्षुषो घटेन सह सयोगे सत्येव घट- ज्ञान जायते । यस्यार्थस्य नेन्द्रियसन्निकर्षों भवति, तस्य ज्ञानमपि न भवति । यदीन्द्रियाद्यसन्निकृष्टानामप्यर्थाना ज्ञान मस्यते, तदा सर्वेभ्य सर्वपदार्थाना ज्ञानेन भवितव्यम् । परन्तु, दृश्यते यत् य पदार्थ दृष्टया परोक्षसत्तावान् भवति, न तज्ज्ञान जायते। अन्यच्चेन्द्रियाणि कारकाणि सन्ति, तानि च दूरे स्थितानि कार्यकराणि न भवन्ति । अत इन्द्रियाणि यै पदार्थं सम्बद्धानि न जायन्ते, तान् ज्ञातु न शक्नु- वन्ति । यतस्तानि कारकाणि सन्ति । यथा तक्षकस्य तक्षणी काण्ठात् दूरे स्थित्वा स्वकार्य न करोति तथैवेन्द्रियाण्यपि पदार्थात् दूरे स्थित्वा पदार्थ ज्ञातु न प्रभवन्ति। एतत्सार्वजनीन सत्यमस्ति यत् स्पर्शेन्द्रिय पदार्थ स्पृष्ट वैव जानाति । विना स्पर्श न जानाति । इदमेवेन्द्रियाणामन्येषामपि विषयेऽवधेयम् । भेदा सन्ति । यथाहि- १ सयोग । २ संयुक्तसमवाय । ३, सयुक्तसमवेतसमुदाय । ४ समवाय ५ समवेतसमवाय । ६ विशेषणविशेष्यभावश्च । चक्षुप घटादिपदार्थस्सह सयोग सन्निकर्षोऽस्ति । घटादौ समवायसम्बन्धेन स्थितिमद्गुणकर्मादिपदार्थस्सह सयुक्तसमवाय सन्निकर्पो विद्यते । यतश्चक्षुपो घटेन सह सयोगसम्बन्धोऽस्ति तथा तस्मिन् घटे समवायसम्बन्धेन गुणकर्मादयो निवसन्ति तथा घटे समवायसम्बन्धेन स्थितिमत्सु गुणकर्मादिषु समवायसम्बन्धन वर्तमान गुणत्वकर्मत्वादिभि सह सयुक्तसमवेतसमवाय सन्निकर्षोऽस्ति । एवमेव श्रोत्रस्य शब्देन सह समवायसन्निकर्पोऽस्ति । यत कर्णच्छिद्रयो स्थितस्याकाशस्यव सन्निकर्पस्य षड् ७६ . मागधम् -- ·नाम श्रोत्रमस्ति तथाऽऽकाशस्यगुणसत्वात् शब्दस्तत्र समवायसम्बन्धन तिष्ठति । शब्दत्वेन सह समवेतसमवाय सन्निकर्पोऽस्ति । घटेऽस्मिन् घटाभावोऽस्ति । अत्र घटाभावेन सह विशेषणविशेष्यभाव सन्निकर्पोऽस्ति । यतश्चक्षुषा संयुक्तस्य गृहस्य विशेषणं घटाभावो विद्यते । प्रथमप्रत्यक्षज्ञानं चतुर्थस्य तृतीयस्य द्वितीयस्य वा सन्निकणोत्पद्यते । वाह्यरूपादीना प्रत्यक्ष चतुर्थस्य सन्निकर्षेण भवति । आत्मा मनसा सबध्नाति, मन इन्द्रियेणेन्द्रियमर्थेन च संवघ्नाति । सुखादे प्रत्यक्ष तृतीयस्य सन्निकर्षण भवति । यतस्तस्मिन् चक्षुरादीन्द्रियाणि कार्य न कुर्वन्ति । योगिना यदात्मप्रत्यक्ष भवति, तत्केवलमात्मनो मनसश्च सन्निकर्पणैव भवति । अत सन्निकर्प एव प्रमाणमुच्यते । न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्यामेतत्स्पष्टीकुर्वता कथितमस्ति यत् द्रव्यस्य यत्र त्वगिन्द्रियेण स्पर्शनप्रत्यक्षमभूत्, तत्र त्वक्सयोग कारणमस्ति, एव द्रव्ये समवेत- स्पर्शप्रत्यक्षे त्वक्सयुक्तसमवेतसमवायसन्निकर्प कारणमस्ति । द्रव्ये समवेतस्पर्श समवेतस्पर्शत्वादे. प्रत्यक्षे त्वक्संयुक्तसमवेतसमवायसन्निकर्प कारणमस्ति । अत्र त्वक्सयोगेऽपि महत्त्वावच्छिन्नत्वोद्भूतस्पविच्छिन्नत्वचाक्षुपप्रत्यक्षवत् स्वीकर्तव्यमस्ति । तथैव गन्धप्रत्यक्षे घ्राणसयुक्तसमवायसन्निकर्ष कारणमस्ति । गन्धसमवेतगन्धत्वस्य घ्राणोत्पन्न प्रत्यक्षे घ्राणेन्द्रियसयुक्तसमवेतसमवायसन्निकर्ष कारणमस्ति । एवमेव रसप्रत्यक्षे रसनासयुक्तसमवायसन्निकप कारणमस्ति । रसे समवेत ( रसत्व-) रासनप्रत्यक्षे रसनासयुक्तसमवायसन्निकर्ष. कारण- मस्ति । शब्दप्रत्यक्षे श्रोत्रावच्छिन्नसमवायसन्निकर्ष कारणमस्ति । शब्दे समवेत (शब्दत्व-) स्य श्रावणप्रत्यक्षे श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतसमवायसन्निकर्ष कारणमस्ति । अत्र प्रत्यक्षशब्देनालौकिकप्रत्यक्षमेव ग्राह्यम्, एतच्च प्रमाणस्वरूपमस्ति । अतएव रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-शब्दज्ञान सन्निकर्षद्वारैव भवति । अतएव सन्निकर्षस्य प्रमाणा- म्युपगम आवश्यको विद्यते। आत्मप्रत्यक्षेऽपि सन्निकर्प एव प्रमाणभूतोऽस्ति । आत्मनि समवेतस्य सुखादे मानसप्रत्यक्षे मन संयुक्तसमवेतसमवायसन्निकर्प कारणमस्ति । यत् आत्मनि समवेतसुखादे सुखादी समवेतसुखत्वादे. मानसप्रत्यक्षे मनस्सयुक्तसमवेतसमवाय- सन्निकर्ष कारणमस्ति । अभावप्रत्यक्षे समवायप्रत्यक्षे चेन्द्रियसम्बद्ध विशेपणतासन्निकर्प कारणमस्ति । यथा भूतलादी घटाद्यभाव अथवा घटाभाववद्भूतलम् इत्यस्मिन् चक्षुरिन्द्रियसम्बद्ध सम्पादकीयम् . ७७ ·यथा भूतलमस्ति । तत्र विशेषता घटाभावस्यास्ति । एवमेव घटत्वसमवायवान् घट इत्यस्मिन् चक्षुरिन्द्रियसम्बद्धघटो विद्यते । तत्र विशेषण समवायोऽस्ति । अत विगेपणता समवायस्यास्ति । वैशेपिका समवायस्य प्रत्यक्ष न मन्वते । यद्यपि विशेपण-विगेज्यभावसन्नि- कऽभाव विशेपणतया मतोऽस्ति । यथा 'घटाभाववद्भूतलम्' इत्यस्मिन् भूतलादौ घटाभावस्य प्रत्यक्ष चक्षु सयुक्तविशेपणतासन्निकण भवति । सस्यादी रूपादेरभावस्य प्रत्यक्ष सयुक्तसमवेतविशेपणतासन्निकर्पण भवति । चक्षु सयुक्तभूतलमस्तीत्यत्र समवेतसख्या तत्र विशेपणता त्पादेरमावस्यास्ति । सख्यात्वादी रूपाभावस्य प्रत्यक्षसयुक्तसमवेत समवेतविशेपणतासन्तिकर्णेणास्ति । यथा चक्षु सयुक्तभूतलम्, तस्मिन् समवेतसख्या, तस्या समवेत सख्यात्वम्, तस्मिन् विशेपणता रूपादेरभावस्यास्ति । यतो रूपादेरभाव सख्यात्वे विशेषणमस्ति । शब्दाभावस्य प्रत्यक्ष श्रोत्रावच्छिन्नविशेपणतासन्निकर्णेणास्ति । मोमासकानामभिमतमस्ति यत्-विशेषणतया तद्वद्भावाना ग्रहो भवेत् । अर्थात् विशेपणता-सन्निकणाभावाना प्रत्यक्ष भवति । एतन्नैयायिकाना कथनमस- गतमस्ति । यतोऽभावस्य प्रत्यक्ष भवत्येव न हि । अतोऽभावप्रत्यक्षानुरोधेन विशेपणविशेष्यभावस्वीकरण व्यर्थमेवास्ति । एतत्प्रश्नोत्तरे नैयायिकाना कथन- मस्ति यत् मोमासकान्तिकेऽभावग्राहक किमस्ति प्रणम् कारणमनुपलब्धिनामक कारण मन्येत तदा तदभावप्रतीति न प्रत्यक्ष प्रत्युत परोक्ष- मेव सपत्स्यते । नैयायिकाना मते तु अभाव प्रत्यक्षमेवास्ति तथा समवाय पदार्थो मत । अत एतयो द्वयो सयोगेन विशेषणतासन्निकर्प सपत्स्यते । अत्राप्यभाव- प्रत्वक्षेऽनुपलब्धि सहकारिकारण स्वीकृतमस्ति । तथाऽभावस्य प्रत्यक्ष विशेपणता सन्निकर्षेण जायते । तथ्यमेतदस्ति यत् इन्द्रियविशेषताजन्याभावप्रत्यक्षे योग्यतानु पलब्धि सहकारि कारणमस्ति । तथाहि भूतलाद्य धिकरणे घटादे प्रत्यक्षात्मकज्ञाने सम्पन्ने घटाभावादे प्रत्यक्ष न जायते । एतेनैतत्सिद्ध यदभावोपलम्भप्रत्यक्ष प्रति- योगिन उपलम्भाभाव कारणमस्ति । उपलव्व्यभावोऽनुपलब्धिप्रत्यक्षाभाव सह- कारिकारणमस्ति । एतदाशयोऽस्ति यत् यत्र प्रतियोगिनः प्रत्यक्ष न भविष्यति, तत्र व यदि प्रतियोग्यभाव प्रत्यक्षेकारणमस्ति तदा जलादिपरमाणौ पृथ्वीत्वोपाल- म्भप्रत्यक्ष न भवति । यतोऽत्र जलादिपरमाणी पृथ्वीत्वोपालम्भाभावोऽस्ति । मत पृथ्वीत्वाभावस्य प्रत्यक्ष भवति । प्रतियोग्युपालम्भाभावे योग्यताप्यपेक्षितास्ति । अर्थात् योग्यताविशिष्ट प्रति- योग्युपालम्भाभाव प्रतियोग्यभावप्रत्यक्षे कारणमस्ति । यस्याभाव क्रियते, स ? यद्यभावप्रतीते - ७८ मागधम् ·तस्य प्रतियोगी भवति । अतोऽभावग्रहणे योग्यताविशेष कारणमस्ति । सेयं योग्यता चोपालम्भाभावे स्थितिमान् तादृशप्रतियोगित्वात्मको धर्मोविद्यते । अत एवाभाव- ग्रहणं प्रत्यक्षद्वारा सभवमस्ति । वायी रूपाभावस्य पापाणे सुगन्धाभावस्थ, गुडे तिक्तरसाभावस्य, श्रोत्रे शब्दाभावस्य, आत्मनि सुखाभावस्य, च ग्रहणे तत्सम्वन्धि- प्रतियोगिना प्रत्यक्ष जायते । यत पूनात्काभावाना प्रत्यक्षस्यापादाकॊरोपो भवितुं- शक्नोति । यत एतेषामभावाना प्रतियोगिरूपादीनामुपलम्भाभावे प्रतियोगिसत्त्व प्रसञ्जनप्रसञ्जितप्रतियोगिकत्वरूपयोग्यतास्ति । अतो वायो यदि रूप स्यात् तर्हि चक्षुष उपलभ्येत–एवमपादान भवितुमर्हति । ससर्गाभावस्य प्रत्यक्ष प्रतियोगिन प्रत्यक्षयोग्यताऽपेक्षितास्ति तथान्योन्याभावप्रत्यक्षेत्वधिकरणयोग्यताऽऽवश्यकास्ति । सन्निकस्य प्रत्यक्षज्ञानापेक्षया भेदद्वयमस्ति । लौकिकमौलौकिकञ्च । लौकिक सन्निकर्ष पूर्वोक्त पड्प्रकारो भवति । अलौकिकसन्निकर्षश्च त्रिप्रकारो जायते । यथाहि- अलौकिकस्तु व्यापारस्त्रिविध परिकीर्तित । सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजस्तथा । अर्थादलौकिकव्यापाररूपसन्निकर्ण स्त्रिविधो भवति । तद्यथा-- १. सामान्यलक्षण । २ ज्ञानलक्षण । २ योगजश्च । सामान्यलक्षण शब्दस्यार्थोऽस्ति-सामान्य घटत्वादिजाति , घटादिव्यक्तिश्च । इमे द्वेऽपि यस्य स्वरू पे स्त , तस्मात् सामान्यस्वरूपप्रत्यासक्तिरूपार्थस्य लाभो भव ति । स च सामान्यस्वरूपसम्बन्ध इन्द्रियसम्बद्धविशेष्यके ऽय घट इत्याकारक- ज्ञाने प्रकारीभूतो मन्तव्य । एतदाशयोऽस्ति यत् पूर्ववत्तिघटेन सह चक्षुस्सयोगा- नन्तर घट इति घटत्वे इत्याकारक निर्विकल्पक ज्ञान भवति । तदनन्तरमयघट इत्येत- त्प्रकारकसविकल्पकज्ञानं भवति । एतज्ज्ञान घट विशेष्यविधया घटत्वञ्च विशेषणविधया जानाति । अत इन्द्रियसम्बद्धविशेप्ये घटज्ञाने य घट' इत्याकारक- ज्ञाने प्रकारीभूतसामान्य घटत्वं वा तद्घटत्वरूपसामान्यलक्षणसन्निकर्णद्वारा 'धटा' इत्याकारक सकलघटविषयकमलौकिकप्रत्यक्ष भवति । एतदेव मुक्तावल्या -- १ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली, सम्पादक.- न्यायाचार्य प० श्री ज्वालाप्रसाद गौड., प्रकाशक -सरजू देवी, १८५ गणेशमहाल, वाराणसी, प्रथमसस्करणम्, १९५८ पृ० १५० । श्लोकसख्या-६३ सम्पादकीयम् . ७९ ·निम्नप्रकारेण प्रदर्शितमस्ति । तथाहि-"इन्द्रियसम्बद्बोतमादिस्नाहियगं घृग इति ज्ञान या जात, तत्र शाने धमत्व प्रकार । तर मन स्पेण मन्निनायेंग धूमा इत्येवम्प सकलधूमविषयक जान जायते । अत्र यदीन्द्रियगवदमित्यवोच्यते तदा धूलोपटले धूमत्व प्रमानन्तर रावालयमविषयक जान न स्यादामलेन नहेन्द्रिय सम्बन्धाभावात् । म गते शन्द्रियगम्बद धूलोपटल तहिरोप्यक पूग इति नाम तम प्रकारीभूत धूमत्व प्रत्यागत्ति । इन्द्रियसम्बधश्च लौकिको ग्राए । पदच बहिरिन्द्रियस्यले बोध्यम् । मानसम्यने तु ज्ञानप्रकारोभन सामागं पत्याति ।" सामान्यपदार्थाना भाव मामान्यनाम पथितोऽस्ति । एतत्लामाज्य पचिनित्यम् । यथा--भूमित्यादि पपचिःनित्योस्लि, यथा पटवादि । यफ एव घट गयोगसम्बन्धेन गमवायगम्वन्धेन च पाले जाते मन्यनन्तर "सर्वाणि भृतलागि नयोगेन पटवन्ति एव सर्वे नपाला गमवायेन घट्यन्त " एवप्रसारण गयोगमम्बन्धेन सफलपटवत् भूतानाम् ~एवं गगरायसम्बन गफलघटना कपालाना ज्ञान जायते । यत एवं गमानरक्षणप्रन्यासगितहारा सामान्य लक्षण- सन्निकर्णप्रतीतिभवति । प्राचीननयायिका शायमानसामान्य प्रत्यानि पिला गामान्पनान- मलौकिकप्रत्यक्षसन्निरूपमङ्गीतपन्त । पर गच्यनैयायिका साययन्ति- "ननु नयोगे न घटवत् भूतलम्" इत्याकारकभूतले नयोगसम्बन्धेन पटस्य चाक्षुषप्रत्यक्षमभवत् । तत्पश्चात् कस्मादपि कारणवशाद ग घटो नाटोजयत् । अम्या परिस्थिती तद्घटनागानन्तरमपि पूर्वोक्तचाधुपप्रत्यक्षात्ममानुभवजन्य सम्झारवलेन "भूतल ताटवत्" एतत्स्मरणानन्तर ज्ञानसामान्यलक्षणा- प्रत्यासक्तिद्वारा तबंटवता नमस्ताधिकरणाना-मृतलाना तद्घटवति भूतलानि-इत्यारिका प्रतीतिर्जायते। शायमाने सामान्य प्रत्यासवितस्पेण स्वीकृते न भविष्यति । यत पारण-भूतसामान्य तद्घटो नास्ति, नप्टो जात । कारणव्यतिरेके अभावं सति कार्यनद्भाव एप व्यतिरेकन्यभिचारो भविष्यति । एव प्रकारेण प्राचीननयायिकाना मते नन्यनैयायिका व्यतिरेकाव्यभिचारनामक प्रथमदीप प्रतिपारितवन्त.। किञ्च द्वितीय वृत्तमेतदस्ति यत् इन्द्रियसम्बधं विशेप्यकग-~'सय घट ' एतदज्ञान- मद्याभूत् । अन्येशु घटेन महेन्द्रियसम्बन्ध विनापि 'सर्वे घटा' इत्याकारिका- लौकि प्रतीति गभाव्यत । यतोऽय मग चक्षुरिन्द्रियनम्बद्धम्-'अयघट' एतद्ज्ञानं सम्पन्नम् । तस्मिन् शाने प्रकारोभूत सामान्य पटत्वम्य नित्यत्वात् सर्वदा २ वही, पृ० २५१-२५२, एपा प्रतीति अत ८० भागधम् ·सथस्यति । अतः सामान्यरूपे कारणे सत्यपि कार्यमलौकिकप्रत्यक्षं न भवति अतोऽन्वयव्यभिचारनामको द्वितीयो दोष उत्पत्स्यते । अतः सामान्यज्ञानमेव प्रत्यासक्तिसन्निकर्षों मन्येतेत्युचितम् । प्राचीननैयायिकानामुक्तशकाया समाधानभूतोत्तरमस्ति यत् सामान्यज्ञाने प्रत्यासक्तिभूते स्वीकृते नव्यनैयायिकाना ऽ मते प्युक्तदोपावापतितो भविष्यत नवीननैयायिक उक्तशहाया समाधान कुर्वन् कथयति यत् प्रथमपक्षे घटे नष्टेऽपि घटज्ञानन्त्वस्त्येव, द्वितीयपक्षे सामान्यघटे नित्येऽपीन्द्रियसम्बन्ध विना तज्ज्ञानं सर्वथासम्भवमस्ति । यत सामान्यविषयक ज्ञान प्रत्यासक्ति नतु सामान्यम् । ननु सामान्यलक्षणशब्देन सामान्यविषयक ज्ञानार्थ. कथ घटितोऽभवत् ? उत्तरम्-लक्षणशब्दस्यैव विषयोऽर्थेऽस्ति । अत सामान्यविषयकज्ञानेन प्रत्या- सक्तित्वलाभोऽधिगतः। अतएव "तेन सामान्यविपयक ज्ञान प्रत्यासक्तिरित्यर्थो- लभ्यते ।" ननु यत्र चक्षु सयोग विनैव सामान्यघटत्वस्य शाब्दिक स्मरणात्मक वा ज्ञानं सम्पन्नम्, तत्र सर्वे घटा इत्याकारकसकलघटानामलौकिकचाक्षुषप्रत्यक्षेण भाव्यम् । उत्तरम्-यथा भवान् चक्षुरादिबहिरिन्द्रियेण सामान्यलक्षण द्वारा लौकिकचाक्षुसप्रत्यक्ष वाञ्छेत्तदा तदानी यत्किञ्चिद्धर्मिणि तत्सामान्यघटत्वस्य- चक्षुरादीन्द्रियेभ्य उत्पद्यमानस्य सामग्र्यपेक्षितास्ति । ता सामग्री विना तज्ज्ञान न भवितु शक्नोति । सामग्री च चक्षु संयोगादिरस्ति । अत पूर्वोक्तस्थले चक्षु सयोगं विनाऽलौकिकचाक्षुसप्रत्यक्ष न भवितु शक्नोति। आलोकसयोगोऽपि सामग्र्यन्तर्गतो विद्यते । अतोऽन्धकारे घटादे चक्षुषाऽलौकिक चाक्षुसप्रत्यक्ष न भवति । अतएव सामान्यज्ञानलक्षणप्रत्यासक्तिरेव सामान्यलक्षणालोकिक प्रत्यक्ष- कृते सन्निकर्षोऽस्ति । ननु ज्ञानलक्षणा प्रत्यासक्तिर्यदि ज्ञानरूपा तथा सामान्यलक्षणा प्रत्यासक्तिरपि ज्ञानरूपा चेत्तहि सन्निकर्षयोरनयो कतरदन्तर भविष्यति ? उत्तरम्-सामान्य- लक्षण सन्निकर्ष स्वाश्रयस्यालौकिकप्रत्यक्षे कारण भवति । अर्थात् सामान्यस्य सकलाश्रयाणा प्रत्यक्ष सामान्यलक्षणा द्वारा भवति । यथा घटत्वज्ञानरूपसामान्य- घटत्वाश्रयसकलघटानामलौकिकप्रत्यक्ष भवति । ज्ञानविषयिमतो ज्ञानलक्षणासन्निकर्षस्य व्यापार सन्निकर्षो भवति, नाश्रयस्य । यथा सुरभिचन्दन- मित्यत्र चन्दन विलोक्य सौरभस्यैव स्मरणात्मकज्ञानरूपज्ञानलक्षणासन्निकर्ष- द्वाराऽलौकिक प्रतीतिर्भवति, नतु सौरभाश्रयचन्दनस्य । यत ---"चक्षु सयुक्त- मन सयुक्तात्मसमवेतस्मृतिविषयत्वम्" एतदेव ज्ञानलक्षणावस्तु विद्यते । चन्दन- दर्शनानन्तरं सुगन्धस्मृतिर्जायते । तादृश्यस्मृतिविषयत्वरूपज्ञानलक्षणा लक्षणया अत सम्पादकीयम् : ८१ ११ ·सौरभस्य सन्निकर्पोऽस्ति न चन्दनस्य । यतश्चन्दनस्य तु चाक्षुममेव जायते । नैयायिकानामेपोऽभिप्रायोऽस्ति यत् अस्वीकृतेऽपि सामान्यलक्षणाऽलौकिकसनिकर्षे समस्तसामान्याश्रयाणा प्रतीतिर्न भवितु शक्ष्यति । यत प्रत्यक्षमात्रे सन्निकर्ण कारणमस्ति । मुक्तावल्या कथितमस्ति-'प्रत्यक्षे सन्निकर्ण विना मान न सम्भवति, तथा च सामान्यलक्षण विना धूमत्वेन सकलधूमाना वह्नित्वेन सकलवह्नीनाञ्च मान कथ भवेत् तदर्थ सामान्यलक्षणा स्वीक्रियते । ननु स्वीकृताया सामान्यलक्षणाया प्रमेयत्वरूपसामान्यलक्षणाद्वारा समस्त- प्रमेयाणा ज्ञाने जाते सर्वज्ञतापत्ति स्यात् । उत्तरम्-प्रमेयत्वरूपसामान्यलक्षणा द्वारा सामान्यत यावत् प्रमेयज्ञाने जातेऽपि घटत्वपदादितद्विशेषधर्मद्वारा घटप- टादिसकलपृथ्वीरूपपदार्थाज्ञातत्वात् सर्वज्ञदोपापत्तेरभावोऽस्ति । एवमेवा- स्वीकृताया ज्ञानलक्षणाया 'सुरभिचन्दनम्' इत्यस्मिन् ज्ञाने सौरभज्ञान कथ भविष्यति ? अतो ज्ञानलक्षणापि मान्या स्यात् । ननु सुरभिचन्दनमित्यत्र सौरभ- त्वरूपसामान्यलक्षणाद्वारा सौरभज्ञान सम्भवमस्ति । पुन ज्ञानलक्षणसन्निकर्षस्य कावश्यकता ? उत्तरम्-उक्तस्थले सामान्यलक्षणाद्वारा सत्यामपि सौरभप्रतीतो सौरभत्वज्ञान लक्षणाद्वारैव सम्भवमस्ति । अत 'सुरभि चन्दनमित्यत्र' सौरभत्व- भानाय ज्ञानलक्षणाया आवश्यकता स्पष्टैव । एवमेव यत्र धूमत्वरूपेण धूमपटलस्य ज्ञानमभूत्, अर्थात् धूमत्वेन धूलिपटलमहजानामि' एपोऽनुव्यवसायोऽजनि । अस्मिन्ननुव्यवसाये धूलिपटलस्य भान ज्ञानलक्षणयैव भविष्यति । अत ज्ञानलक्षणा- प्रत्यासक्ति सामान्यलक्षणाप्रत्यासक्त्या सर्वथा भिन्नास्ति । योगजा प्रत्यासक्ति उक्तोभयोरपि सन्निकर्षयोभिन्ना विद्यते । यत--योगा- भ्यासजनितधर्मविशेपोभयसहकृतमनसा भुञ्जानस्य सूक्ष्मपदार्थविषयक मानस भवति । योगजसन्निकर्पस्य द्वी भेदो मतो स्त- योगजो द्विविध प्रोक्तो युक्तभुजानभेदत युक्तस्य सर्वदा भान चिन्तासहकृतोऽपर अर्थात् योगजोऽलौकिकसन्निकप' द्विविधो वर्तते- १ युक्त योगजोऽलौकिकसन्निकर्ष । २, युञ्जानयोगजोऽलौकिकसन्निकर्प । योगजसन्निको मूलत योगाभ्यासेनोत्पद्यते । एप धर्मविशेषरूपोऽस्ति । योगी द्वि विधो भवति । युक्तयोगी योगजधर्मसहायतयाकाशपरमाण्वादिसमस्त- - ។ - १ सिद्धान्तमुक्तावली, कारिका ६५ ८२ . मागधम् ·पदार्थाना ज्ञानं सदा लभते । पर युजानयोगी त्वाकाशपरमाण्वादिसमस्त पदार्थान् ध्यानविशेषे सत्येव ज्ञातुं प्रभवति । एप ध्यानदिशेष चिन्ताविशेषोऽपि कथितोऽस्ति । एवं प्रकारेण नैयायिक सन्निकर्ष प्रमाणस्य सविस्तरो विचारो विहित । जैननैयायिकैौद्धनैयायिकैश्च सन्निकर्प प्रमाणरूपेण न स्वीकृत । जैना- नामभिमतमस्ति यत् वस्तुज्ञानविधी सन्निकर्ष. साधकतमो नास्ति । अत एव नास्ति स प्रमाणभूत । अन्वयव्यतिरेकसमधिगम्यकार्यकारणभाव एव साधक- तमोङ्गीकृत । अर्थात् यस्मिन् सति ज्ञानस्यात्, असति च तन्न स्यात्, स साधक- तम कथित । किन्तु सन्निकर्षे नैतदस्ति । क्वचित् सत्यपि सन्निकर्षे ज्ञान न भवति । यथा घटवत् आकाशादिभिस्सहापि चक्षुस्संयोगो भवति, तथापि नाकाश- ज्ञानंजायते । अतो यो यत्राव्यवहित! कार्य करोति, स एव तत्र साधकतमो मन्यते । यथा गृहस्थान् पदार्थान् प्रकाशयितु दोपक । एक ज्ञानमेवास्तीदृशं यद्विना किमपि व्यवधानं स्वविषयप्रतीति कारयति । अतस्तदेव प्रतीतो साधकतममस्ति । अतस्तदेव प्रमाणमस्ति । सन्निकर्षवादिनो नैयायिका एतत्समाधान कुर्वन्त. कथितवन्त यत् चक्षु सन्निकर्षे घटादिकज्ञानकारिका योग्यता विद्यते । आकाशादिज्ञानकारिका योग्यता वर्तते । अत. स आकाशादिज्ञानं न कारयति । एषा योग्यता विशिष्टशक्ते मास्ति । उद्योतकरेण सहकारिणा निकटता शक्ति कथिता। इदानी प्रश्न एष उत्थितो भवति यत् सन्निकर्पस्य सहकारिकारणं द्रव्याणि, 'गुणा अथवा कर्माणि सन्ति । आत्मद्रव्यन्तु सहकारिकारणं भवितुं शक्ष्यत्येव न यत' आकाशचक्षुस्सन्निकर्ष समये आत्मा विद्यमानो भवति, तथापि ज्ञानं न जायते एवमेव दिगादयोऽपि सन्निकर्षस्य सहकारिकारणानि भवितु न शक्नुवन्ति । यत आकाशचक्षुस्सन्निकर्पसमये तेऽपि विद्यमाना भवन्ति । तथापि नाकाशज्ञान जायते । मनोऽपि सन्निकर्ष सहायक न भवितुमर्हति । यतश्चक्षुरा- काशसन्निकर्ष समये सत्यपि पुरुषमनसि नाकाशज्ञान जायते । अत एतत्कथन न ज्यायो यत् आत्मम इन्द्रियाण। चतुण्णां सन्निकर्षो ज्ञानविधी साधकतमो विद्यते ।, 'यत एषा सम्पूर्णा सामग्री आकाशेन सह सन्निकर्ष काले विद्यमाना भवति । यद्येवं कथ्येत यत् तेजोद्रव्य प्रकाशसन्निकर्षस्य सहायकमस्ति, यतस्तेषु सत्स्वेवाक्षिभ्या ज्ञानं जायते, इति-तदपि न साधु । यतो गृहवत् आकाशेन सह सन्निकर्षकाले सत्यपि प्रकाशे नाकाशज्ञानं भवति । यद्यदृष्टगुण सहायको मन्येत तदापि कदाचन आकाशस्य चक्षुषा सह ज्ञानप्रसङ्ग उपस्थितो भविष्यति । यतः सहकारी अदृष्टाकाशस्य सन्निकर्षस्य च समये वर्तमानो भवति । एवमेव कर्मण्यपि सम्पादकीयम् : ८३ ·चक्षुष सन्निकर्षस्य सहकारिणि स्वीकृते स एव दोष आपतति । यत आकाशेन्द्रियसन्नि- कर्षकालेऽपि उन्मीलन-निमीलनकर्मणी चलत एव । अत सहकारिकार- णाना सहायतारूपा शक्तिरर्थज्ञानविधी साधिका नास्ति। किन्तु ज्ञातु अर्थ- ग्रहणस्य शक्ति योग्यता वा वस्तुज्ञानविधौ साधकतमा विद्यते । वस्तुतो नैयायिकमते सन्निकर्ष स्वय प्रमाण नास्ति । स यद्ज्ञानमुत्पादयति, तद्ज्ञानमेव प्रमाणमस्ति । ज्ञानोत्पति इन्द्रियपदार्थयो संयोगे सत्येव भवति तथष सयोग कतिधा भवति । अत इन्द्रियार्थसन्निकर्प प्रति ये तर्का प्रदीयन्ते, तेष्वधिकाशा निरर्थका एव सन्ति । - अनुमानप्रमाणस्य मूलाधार व्याप्तिज्ञानम् अनुमानस्य मूलाधारो व्याप्तिरस्ति । एष विशेषसम्वन्धो व्याप्ति कथ्यते । या न विच्छिद्यते । न च व्यभिचरिता भवति । प्रमाणशास्त्रे विशेषसम्वन्ध एष तयोर्द्वयो पदार्थयो साहचर्य कथ्यते, ययो गम्यगमकभाव साध्यसाधनभावो वा विवक्षित । अथवा लिगलिगिनो साधनसाध्ययो गम्यगमकभावस्य साध्यसाधन- भावस्य वा प्रयोजकसम्बन्धी विशेषसम्बन्ध कथ्यते । यथा मेघवृष्टयो सम्बन्ध तर्कसंग्रह तर्कभाषायाञ्च व्याप्तिलक्षण ब्रुवता लिखितम्- यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निरिति साहचर्यनियमोन्याप्ति । अर्थात् साहचर्यविषयस्य नाम व्याप्तिरस्ति । सामान्यतया साहचर्य द्विविध भवति- १ अनियतम् २ नियतश्च अनियतस्यार्थोऽस्ति व्यभिचरितम् । नियतस्य चार्थोऽस्ति-अव्यभिचरितम् । वह्निधूमयो सम्बन्धोऽनियतसम्बन्धोऽस्ति । यत कदाचित् सत्यपि वह्नौ घूमो नोत्पद्यते । यथाङ्गार. कोकिलाग्निर्वा । एतत्सम्वन्धे एकस्योपस्थितिरन्य विनापि सम्भवास्ति । अत एवैतादृश साहचर्यसम्बन्धोऽनियतो व्यभिचरितो वा मन्यते । न्यायेऽनियमस्य व्यभिचारस्यवार्थो भवति एकस्याभावेऽन्यस्य सद्भाव । पर ययो- ईयो साहचर्य नियत भवति तयोविशेषसम्बन्धोऽर्थात् व्याप्तिर्मन्यते यथा धूमाग्नि- सम्बन्ध । यत्र धूमो भवति तत्र वह्निरवश्य भवति । यथा पाकशाला । तथा यत्र वह्निन भवति तत्र धूमोऽपि न भवति । यथा जलाशय । एव प्रकारेण धूमस्य १ अन्नभट्ट, तर्क सग्रह , पृष्ठ ५४ केशवमिश्र , तर्क भाषा, पृ०७२ ८४ . मागधम् ·- वह्निना सह व्याप्तिरस्ति । यत सति वह्नौ धूमो भवति, असति स न जायते । अतो धूमवयोः साहचर्यसम्बन्धो नियतोऽव्यभिचरितोऽस्ति । एष आशयोऽस्ति यत् ययो साधनसाध्ययोः साहचर्यसम्बन्धेऽनियमो व्यभि- चारो वा न लभ्यते, स नियतस्तथाऽव्यभिचरितसम्बन्धः कथ्यते तथैतादृशसम्वन्ध- स्यैव नाम व्याप्तिरस्ति । न्यायसिद्धान्तमञ्जर्यामेतत्सम्बन्ध स्पष्टीकुर्वता कथितम्- "यथा इदं वाच्यं ज्ञेयत्वात् पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्वात् पर्वतो वह्निमान् धूमात् इत्यादिषु केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिषु त्रिज्वपि हेतुषु तादृशा सम्बन्धा सन्तीति व्याप्तिसामान्यस्वरूपाणि संगच्छन्ते । भवति च धूमत्वविशिष्टसमानाधिकरणा यावन्तो धर्मा वह्निसमानाधिकरणा इति धूमे वह्निव्याप्ति न तु वह्नौ धूमस्य । नहि वह्नित्वविशिष्टसमानाधिकरणा यावन्तो धूमसमानाधिकरणा भवन्ति । अय पिण्डत्वस्य वह्नित्वविशिष्टसमानाधिकरणस्य धूमासमानाधिकरणत्वात् । अस्ति चेदं केवलान्वयिनि । अभिधेयत्वविशिष्ट समानाधिकरणाना यावता ज्ञेयत्वसमानाधिकरणत्वात् ।२ बौद्ध नैयायिको धर्मकीत्ति तथा तद्व्याख्याकारोऽरचट व्याप्तिस्वरूप निर्दि- शन् लिखितवान् यत् सति व्यापके एव व्याप्यसद्भावोऽथवाव्याप्ये सत्येव व्यापक सद्भाव एव हेतोयाप्तिरस्ति । अत्र व्यापकव्याप्ययोरुभयोधर्म व्याप्ति. कथिता । यदैवं कथ्यते यत् व्यापके सति व्याप्यसद्भाव व्याप्तिरस्ति तदा व्याप्यधर्म व्याप्ति- रूपेण विवक्षितोऽस्ति । तथा यदैतत्प्रतिपाद्यते यत् व्याप्ये सति व्यापकसद्भावो व्याप्तिरस्ति तदा व्यापकधर्मव्याप्ति रभिप्रेतास्ति । धर्मकीर्तेर्वचनमस्ति- तस्य व्याप्तिहि व्यापकस्य तत्र भाव एव व्याप्यस्य वा तत्रैव भाव ।' उदयनस्याभिमतमस्ति यत् साध्येन सह साधनस्य स्वाभाविकसम्बन्धो भवति । तथेष सम्बन्ध साहचर्यरूपत्वात् व्याप्तिपरकोऽस्ति । वाचस्पतिरुक्तवान् यत् कोऽपि सम्बन्ध स्यात् परं य. स्वाभाविकस्तथा नियतोऽस्ति स गमक तथेतर सम्बन्धो गम्यो भवति । स्वाभाविकस्यार्थोऽस्ति कस्यापि उपाधेरभाव । यथा धूमस्य वह्निना सह स्वाभाविकसम्बन्धोऽस्ति । यतस्तस्मिन् कोऽप्युपाधिर्नास्ति । पर वह्नधूमेन सह स्वाभाविकसम्बन्धो नास्ति, यतो वह्नि. धूमं विनाप्युपल- भ्यते । वाचस्पति न्यायवार्तिकतात्पर्यवृत्ती लिखितवान्- २. न्यायसिद्धात मञ्जरी, पृ० १६ १ हेतुविन्दु , पृष्ठ ५३ सम्पादकीयम् : ८५ ·3 प्रकारता तस्माद्यो वा स वाऽस्तुसम्बन्ध केवल यस्यासी स्वाभाविको नियत स एव गमको गम्यश्चेतर सम्वन्धीति युज्यते । तस्मादुपाधि प्रयत्नेनान्विप्यन्तोऽनुपलभमाना नास्तीत्यवगम्य स्वाभाविकत्व सम्बन्धस्य निश्चिनुम । वाचस्पतेरुदयनस्य चानेन वचनेनावगम्यते यत् साध्यसाधनस्पेण गम्यगमक- रूपेण वाऽभिमतयो वस्तुनो नियतसम्बन्धस्यकारणमनीपाधिकतास्ति तथाऽनियत- सम्बन्धस्य कारणमौपाधिकतास्ति । अनुपाधी साधन साध्यस्य नियमेनानुमापक भवति तथा सत्युपाधौ साधनस्थाने साधनाभासो जायते तथा तत्साध्यस्य गमक न भवति । भापा परिच्छेदे व्याप्ते सुदीर्घा परिभाषा दत्ता विद्यते । एतस्या. परि- भापाया स्फोटने कृतेऽपि एतदेव ज्ञायते यत् अन्वयव्यतिरेकसम्बन्धस्य नाम व्याति- रस्ति । अत्र विपयस्पष्टीकरणदृष्टयोक्तव्याप्तिस्वरूप प्रस्तूयते- अन्वयव्यतिरेकव्याप्तिसाधारण व्याप्तित्व तु हेतुतावच्छेदकनिष्ठप्रकारता- भिन्ना यानुमितिजनकतावच्छेदकतावच्छेदकीभूता प्रकारता तद्वत्वम् इति । तथा हि केवलान्वयिस्थले इद वाच्य ज्ञेयत्वादित्यादौ उक्तलक्षणघटकतादृशप्रकारता हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यनिष्ठानिरूप्यनिरूपकभावापन्ना भवति । अन्वयव्यतिरेकिस्थले वह्निमान् धूमादित्यादी तादृशी प्रकारता तु हेतु व्यापकसामानाधिकरण्यनिष्ठप्रकारता साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व निष्ठप्रकारता च भवति । केवलव्यतिरेकिस्थले पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्वादित्यादी जीवच्छरीर सात्मक प्राणादिमत्त्वादित्यादी चाप्रसिद्धसाध्यक- स्थलेऽपि तादृशी प्रकारता च हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यनिष्ठप्रकारता भवति इति सर्वत्र व्याप्तो लक्षणसमन्वयो बोध्य अत्र हृद्यम् । साध्याप्रसिद्धावपि अनुमिते पूर्व पक्षातिरिक्ते यत्किचिदधिकरणे साध्यनिश्चयाभावेऽपि सात्मकत्वादिरूपसाध्यस्य ख-पुष्पशशशृङ्गादिवत्तुच्छत्वाभावेन हेतुव्यापकसाध्य- सामानाधिकरण्य ग्रहोत्पत्तौ बाधकाभाव इति । सा व्याप्तिद्विविधा, अन्वयव्याप्ति व्यतिरेकव्याप्तिश्च । तत्रान्वयव्यासिरपि द्विविधा पूर्वपक्षव्याप्ति. सिद्धान्तसिद्ध- व्याप्तिश्चेति । उभयविधान्वयव्याप्तिज्ञाने व्यभिचारज्ञानाभाव सहचारज्ञान च कारणम् । व्यतिरेकव्याप्तिज्ञान तु साध्याभावे हेत्वभावस्य साहचर्यज्ञान व्यभि- चारज्ञानाभावश्च कारणम्-इति विवेक ।" २ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका ११११५, पृ० ११६ ३ सैव, पृ० १६५ १ भाषापरिच्छेद, श्लोक १३८ 1 ८६ मागधम् ·व्याप्तैविचारो नव्यनैयायिकै विशेषरूपेण कृतो विद्यते । सिद्धान्त मुक्तावल्यां व्याप्त परिभाषे द्वे उपलभ्यते । प्रथमपरिभापया साध्यवताऽन्यस्मिन् हेतोरवृत्तित्व व्याप्ति कथ्यते । द्वितीयपरिभाषया च हेतुमत्या निष्ठावृत्तेरभाव , अप्रति- योगिना साध्येन हेतो सामानाधिकरण्य व्याप्तिरस्ति । यथा “पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यत्र" हेतो धूमस्याधिकरण पर्वतो विद्यते । तत्र हेतुवृत्तेरभावो नास्ति तथा घटाभावपटाभावादय सर्वे प्रतियोगिनो मिलन्ति । अतो वह्नि साध्येन सह हेतु धूमस्य समानाधिकरणी विद्यते । कथितम्- 'व्याप्ति साध्यवदन्यस्मिन् असम्बन्ध उदाहृत ।' इति ज्ञानादप्यनुमिति स्यात् । इत्थ च यत्र ज्ञानद्वय तत्रापि विशिष्टज्ञानं कल्पनीयम्, फलमुखगौरवस्यादोषत्वात् । व्याप्योनाम व्याप्त्याश्रयस्तत्र व्याप्ति केत्यत आह । व्याप्तिरिति । वह्निमान् धूमादित्यादी साध्यो वह्नि , साध्यवान् महानसादि , तदन्यो जलहदादि , तद् वृत्तित्वं धूमस्य इतिलक्षणसमन्वय । धूमवान् वर्तरित्यादी साध्यवदन्यस्मिन् तप्ताय पिण्डादौ वह्नः सत्त्वान्नातिव्याप्ति । अत्र येन सम्वन्धेन साध्यं तेन सम्बन्धेन साध्यवान् बोध्यः । अन्यथा समवायेन वह्निमान् बढेरवयव तदन्यो महानसादि , तत्र धूमस्य वर्तमानत्वादव्याप्तिप्रसङ्गात् । साध्यवदन्यश्च साध्यवत्त्वा- वच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवान् बोध्य । हेतुमन्निष्ठविरहाप्रतियोगिना, साध्येन हेतोरैकाधिकरण्य व्याप्तिरुच्यते । निष्ठावृत्तिर्यस्य स तथा विरहोऽभाव । तथा च हेत्वधिकरणावृत्तिर्योऽभाव- स्तदप्रतियोगिना साध्येन सह हेतो सामानाधिकरण्य व्याप्तिरुच्यते । अत्र यद्यपि वह्निमान् धूमादित्यादी हेत्वधिकरणपर्वतादिवृत्त्यभावप्रतियोगित्व तत्तद्बह्नयादे- रस्तीत्यव्याप्ति । न च समानाधिकरणवह्निधूमयोरेव व्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्तद्बह्नयादेरप्युभयाभावसत्वादेकसत्वेऽपि द्वय नास्तीतिप्रतीते , गुणवान् द्रव्य- स्वादित्यादावव्याप्तिश्च । तथापि प्रतियोगितानवच्छेदक यत्साध्यतावच्छेदक तदवच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्य व्याप्तिरिति वाच्यम् २ अथवा १ २ न्यायसिद्धान्तमुक्तावली, लेखकोन्यायाचार्यः पण्डितश्रीज्वालाप्रसाद गौड., प्रकाशिका-सरयूदेवी, १८५ गणेशमहाल वाराणसी, प्रथमसस्करणम्, १९६० पृ० १४-१५ १. तदेव, पृ० २१-२२ सम्पादकीयम् : ८७ ·- - उपारुपाविनिरूपणस्य च प्रयोजनम् नियतमम्बन्धो व्याप्ति कथ्यते । व्याप्नेरस्मिन् स्वरूपे उपाधि घटितोऽस्ति । अत उपावलक्षणगावश्यकम् । उपाघेव्युत्पत्तिगतोय एवमस्ति । तथाहि- उप-समीपत्तिनि बाद यानि म्वकीय म्पमित्युपाधि , अर्थात्, य. समीपतिनि स्वरूपमारोपयेन् म उपाधिरस्ति । उदाहरणार्थम् जपाकुसुमो वर्तते । यदि जपापुष्प स्वच्छम्फटिकमणिममीपे रक्षित स्यात् तदा तदणिमा तस्मिन्नारोप्यते। यतोऽसी तस्मिन् जपापुष्पम्पोपाधिसमगंणायातोऽस्ति । अत स औपाधिको वर्तते । स्वाभाविको नाम्नि । एवमेव वह्निहेतुना धूमानुमानविधौ घृमसामग्री, आन्धनगयोग उपाधिरस्ति । यत-रत्नमर्गेण वह्नो घूमव्याप्तगरोपो जायते । अतो वह्निहेतृगन्धनमगेगा पापाधिस्पत्यात् साध्यस्य गमको नास्ति । तर्कमा उपाघेलक्षण अवता लिखितमस्ति यत् माध्येन सह सत्यपि व्यापकमन्यन्य साधनेन महाव्यापकसम्बन्धस्य नियतिरपाधिरनि । उदाहरण पर्वतो वह्निमान् धूमत्वादिति दत्तमस्ति । अव चावनगयोग उपाधि कथितोऽस्ति- साध्यन्यापात्लेसति नाचनाव्यापकत्वमुपाघि । साध्यसगानाधिकरणात्यन्ता- भावाप्रतियोगित्व साधनाध्यापकत्वम् । ( यथा ) पर्वतो धूमवान् वहेरित्यत्रा- ट्रेन्चननयोग ऽति नास्ति । अयोगोलका आर्दैन्धनसयोगाभावात् । एव साव्यन्याप- कत्वे सति नाधनाव्यापकत्वादान्धनस योग उपाधि ।' एतल्लक्षणानुसारमार्दैन्धनसयोग माध्यव्यापकत्वेन साधनाव्यापकत्वेन चोपाधिरस्ति । उपाधिसहितत्वाच्च वहिनहेतु घूमसाध्यस्य साधको नास्ति । एवमेव स "श्यामोमैनतनयत्वात् इतरतनयवत्" इत्यसदनुमानेऽपि अन्नपानादि- परिणतिविशेपस्य शाकपाकजन्यत्वोपाविद्यमानतया च मैत्रतनयत्वहेतु स्व श्यामतासाध्यस्यानुमापको नास्ति । उपाविचार सर्वेनैयायिकविहित पर गगेश उपाध्याय पूर्वपक्षे व्याप्तिलक्षणानि प्रस्तूय तेपा समीक्षा कृतवान् । पश्चात् सिद्धातपक्षरूपेण स्वपरिष्कृतं व्याप्तिलक्षण समुपस्थापितवान् । तथा तस्मिन् सम्भाव्य दोपानपाकृत्य तन्निर्दुष्ट प्रमाणितवान् । उपाचे प्रयोजन हेतो साध्येन सह व्यभिचारित्वाव्यभिचारित्वप्रदर्शनमस्ति । यत् साध्यस्य व्यापकस्य व्यभिचारि भवति । तत् साध्यव्याप्यस्य व्यभिचारि अवश्य भवति । यथापर्वतो धूमवान् वह्निमत्वादित्यपाइँन्धनसयोग उपाधिरस्ति । २. तर्कसंग्रह , न्यायवोधिनी वाक्यवृत्तिनिरुक्ति टिप्पणीसहिता च, चौखम्बा सस्कृत सिरीज, आफिस, वाराणसी-१, सन् १९०१ पृ० ६० ८८ मागधम् ·१ आर्दैन्धनसयोगो धूमसाध्यस्य व्यापकोऽस्ति तथा वह्निहेत्वार्दैन्धनसयोगस्य व्यभिचारी वर्तते । स तस्याभावेऽयोगोलकादावपि तिष्ठति । अतो वह्निमान् हेतुधूम- साध्यस्य व्यापकस्य व्यभिचारित्वात् धूमसाध्यस्य व्याप्यस्यापि व्यभिचारी वर्त्तते । आशय एषोऽस्ति यत् उपाधे सद्भावेन हेती व्यभिचारस्योपाधेश्चाभावेन तस्मिन् अव्य- भिचारस्यानुमान भवति । अतो यदि कस्मिश्चिद्धती उपाधिरुपलब्धाजायते, तदा तेन तस्मिन् व्यभिचारनिश्चयो भवति । तथा व्यभिचारनिश्चयेन तज्जन्यमनुमानं दूषितमनुमान ज्ञायते । तथा यदि नोपाधिलभ्यते तदा तद्भावेन हेतावव्यभिचा- रस्य निर्णयो भवति । तथाऽव्यभिचारनिर्णयेन तदुत्पन्नमनुमान निर्दोष मन्यते । न्यायवार्तिकतात्पर्यटोकाया निराकरणमुपाधेः कुर्वता लिखितम्- प्रत्यक्षोपलम्भास्तावद्योग्यानुपलब्धेरेव निरस्ता प्रमाणान्तरपरिदृष्टानामपि व्यापकानामुपाधित्वे वह ने' सार्वत्रिकत्वप्रसग । अव्यापकानामपि नित्यानामुपा- धित्वे अतएवोपाधिमपश्यन्तो मुहूर्तमनुमितीविलम्बामहे वस्तुत उपाधेरनुपलम्भेन तस्याभावस्य निश्चय क्रियते । यथा धूमस्य स्वाभाविकसम्बन्धे उपाधेरनुपलम्भे तस्याभावनिश्चयो भवति । वर्द्धमानोपाध्याय न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धी एका शङ्कोत्थापिता यत् प्रत्यक्षगम्योपाधीना विनिश्चये जातेऽतीन्द्रियस्य शकिताभावस्य च निश्चय कथ भविष्यति ? उदयन एतत्समाधानं प्रस्तुवन् कथितवान् यत् विपक्षबाधकतर्केणोक्तप्रकारोपाधीनामपि निश्चयो भवति । सन्दर्भेऽस्मिन् केशवमिश्रस्य समाधानमपि उल्लेखनीयमस्ति । तस्य मतमस्ति यत् अतीन्द्रियोपाधीनामाशका न भवितु शक्नोति । यतस्तेषु सत्स्वतीन्द्रियेषु ते उपाधय आविष्कर्तृभ्यो ज्ञया न भवन्ति । तथाऽज्ञातस्थिती तेषा सद्भावशंका निर्मूलास्ति । तात्पर्यमस्ति यत् प्रमाणसिद्धरुपाधेराशका क्रियते । अन्यथा भोजनादौ विषादे सद्भावशङ्काया सत्या तेषु लौकिकाना प्रवृतिर्न भविष्यति । निष्कर्ष एषोऽस्ति यत् प्रमाणोपपन्नोपाधेः निश्चयेन व्यभिचारनिश्चय व्यभिचार-निश्चयेन विवक्षितसाध्यसाधनयो व्याप्ताभावनिर्णयो भवति । तथोपाध्य- भावनिश्चयेन व्यभिचाराभावनिश्चयस्य तथा व्यभिचाराभावनिश्चयेन व्याप्ति- निश्चयो भवति । व्याप्तिग्रहणम् व्याप्तिग्रहणस्योहापोह चार्वाकातिरिक्तै शेणे. सर्व विचारकै. कृतः । न्याय दर्शने व्याप्तिग्रहणोपरि विचार कुर्वन् गौतम. अनुमानकारण प्रत्यक्ष निर्दिष्टवान् । १-न्यायवात्तिक तात्पर्यपरिशुद्धि, ११११५ पृ० ६९२-९५ सम्पादकीयम् । ८९ १२ ·पातम्यायन तस्य प्रत्यक्षपदेन लिलिजनी गम्ब गगंगम्य या निम- गम्य गहणं गारोति । अयप गायरानी दमिन सम्म निगगि रभीत्रास्ति । एय यारगायन मानि लिजादनगमप्रशाम्यानुमान गयो। गम्बन्धमनपरेन तस्य च्यातिय विगितममीयते । राम्य पति- "तत्पूर्वपगिन्यनेन लिमलिगिनी मम्बन्पर्गन गिन नाभिगम्यायने । लिमिनी मम्बद्गायो दानेन मिनिमम्मी । मायामिन- नेन नाप्रत्यशोपोनुमीया । पतंगोदार से यहां ग्यानिशान प्राला नाग स्योगतम् । उपोनकर लिगम्याग गरि लोग प्रत्यक्ष निदर्शनान तर सभवा स्मृति सवा गमन सरमेश पगार िमान तृतीयपक्ष गयित्या अनुमिगगाम मनिपानं मायान् । पानिमित्र ग्यागि गणोपायोपनि यिना गृतयान, समाग तपस्या तया नादाम्या ययाप्तिम्याप- फाना बौद्घाना मीमामामायगरो । माग-साधनमो म्यामागिपगम्यगोरिया दरता तेनोक्त यन् या मनोपामिनोपरम्मत नर म्यामाथिमा सम्बन्गो भनि । एतस्य मम्बन्धम्य ग्रहण प्रत्यक्षोणापि ममाव। पत्र माणसान-गम्बनी प्रत्यक्षानिरिक्तप्रमाणविदितारित, तम तम्मामाविरगन्यास नपांग सरकतान्यप्रमाण सम्पनो गयति । तयाचप्रमाणे मम्मामाग्नि । मेय स्वभावत स्वसाध्येन गह प्रतियता मन्ति, ते यदि मान्य पिना भवेयु , सदा ते स्वभावतएव च्युता मरिष्यन्ति । य विपतमाहापन मेगा साध्यामा पिने सन्देहा निरम्ना जायन्ते, ते हेनय स्वसाव्यम्योपम्पापफा यय भयनि । लिगितमस्ति-"फेग पुन प्रमाणेन स्यामायिक सम्बन्यो गएने । प्रत्यक्षासम्ब- न्धिपु प्रत्यक्षेण । एव मानान्तर विदितमम्बधिप मानान्तगप्पेर ययाम्प गयो. दर्शनसहायानि स्वाभाविगसम्मन्यग्रहणे प्रमाणान्युन्नेतव्यानि । म्वभावतपन प्रतिवद्धा हेतव स्वसाध्येन यदि साध्यमन्तरेण भवेयुः स्वभायादेव प्रन्यवरग्निति तर्कसहाया निरस्तसाप्यव्यतिरेकत्तिसन्देहा । या दृष्टास्तम स्वसाध्यमुपस्या- पयन्त्येव । तात्पर्यमेतदस्ति यत् प्रत्यक्षगम्यन्यस्थले भूयोदर्शनजन्मसस्कारेण गुप्तानी- न्द्रियाण्येव धूमादिकानामान्यादिभि राह स्वाभाविकराम्बन्धग्रहण गुर्वन्ति । प्रमाणान्तरगम्यसम्बन्धिना स्वाभाविकसम्बन्धस्य निश्चयो भूयोदर्शनसहकृत- तकद्वारा भवति । वाचस्पतिना भूयोदर्शनस्य सूक्ष्मविदोपतानाव्यञ्जनाय उत्तम १-न्यायवातिक तात्पर्य टीका, पृ० १६६-१६७ ९० मागवम् A ·जाते मणेरुदाहरण दत्तम् । यथोत्तमजातीयो मणिः स्वविभिन्नबिशेषतया विविध व्यवहाराणा प्रयोजक तथा धारेयताया विभिन्नफलविशेषाणासम्पादकोऽन्वितो भवति । तत्तत्सूक्ष्मविशेषताना निर्णयमणिपरीक्षका कुर्वन्ति, तथैव भूयोदर्शनस्य सूक्ष्मविशेषता अपि परेक्षकानुमातृद्वारा ज्ञायन्ते । भूयोदर्शनेन व्याप्तिग्रहणं सहज सम्भवमस्ति । बुद्धेः कोमलमध्यतीब्रादयोभेदा सन्ति अतोभूयोदर्शनस्य मात्रापि न्यूनाऽन्यूना वा भवितु शक्नोति । वर्धमानोपाध्यायेन भूयोदर्शनस्य मीमासा कुर्वता स्वपितृगङ्ग शोपाध्याय मतानुसारज्ञानविरहसहकृतसहचारदर्शनानि व्याप्तिग्राहकाणि प्रतिपादितानि । सत्तर्केण च व्याप्तिप्रमया तर्काभासेन च व्याप्त्यप्रमाया वर्णनमकारि। तेन तर्क विशेषरूपेण समर्थयतैव कथितं यत् ये तर्क विना केवलसहचारदर्शनेनैव व्याप्ति ग्रह मन्वते, तेषामनुमानेषु पक्षेत रत्वोपाधिर्भवति । यत्र व्याभिचार-ज्ञानविरह सहकृतसहचारदर्शनानि न सन्ति, तत्र शब्देनानुमानेनच व्याप्तिग्रहभावस्योल्लेख कृतोविद्यते । गगेशस्तत्त्वचिन्तामणी मीमासकद्वारान्वितभूयोदर्शनादिव्याप्तिग्रहोपायाना समीक्षा कुर्वन् भूयोदर्शन सशायकं तर्कश्चानवस्थाग्रस्त निरूपितवान् तथोतरपक्ष रूपेण व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतसहचारदर्शनं व्याप्तिग्राहक कथितवान् । तन्मतमस्ति यत् व्यभिचारनिश्चयस्य व्यभिचारशङ्कायाश्चाभाव क्वचिद् विपक्ष तर्केण क्वचित् स्वयमेव सिद्ध्यति । यावत् व्यभिचाराशका तिष्ठति. तावत्तर्कोऽपे क्षितो भवति । अतस्तकें व्याप्तिग्राहके स्वीकृते नानवस्थाप्रसङ्गो जायते । यत्र विरोधिप्रमाणप्रदर्शनेन शंकैव नावतरति, तत्र तर्कविनैव व्याप्तिग्रहो जायते । गगेशेन लिखितम्- "व्यभिचारविरहसहकृत सहचारदर्शन व्याप्तिग्राहकम् । ज्ञान निश्चय शका च । सा च क्वचिदुपाधिसन्देहात् क्वचिद्विशेषादर्शनसहितसाधारणधर्मदर्शनात् तद्विरहश्च क्वचिद्विपक्षवाधकतत्,ि क्वचित्स्वत सिद्धएव । तर्कस्य व्याप्ति- ग्रहमूलकत्वेनानवस्थेति चेत् न । यावदाशंक तर्कानुसरणात् । यत्र च व्याघातेन शकैव नावतरति, तत्र तक विनैव व्याप्तिग्रहः' न्यायदर्शने व्याप्तिग्रहणाय निम्नलिखितसाधनानि वणितानि- १ भूयः सहचारदर्शनम् । २ व्यभिचारज्ञानविरहः । - ५ १ तत्त्वचिन्तामणि जागदीशी, व्याप्तिग्रहोपाय, पृ० ३७८ सम्पादकीयम् ९१ ·३ तर्क । ४ अनुपलम्भव्यतिरेक । ५ भूयोदर्शनजनितसस्कार । ६ सामान्यलक्षणा। ७ शब्दानुमानी। वैशेषिकव्याप्तिग्रह प्रशस्तपादोऽन्वयव्यतिरेकद्वारा व्याप्तिग्रह कथितवान् । स कुमारिलवत् व्याप्ति केवल सपक्षगता न मन्यते । अपि च समस्तदेशकालानुयायिनी ब्रवीति । उदाहरणार्थ यत्र धूमो भवति तत्राग्निर्भवति । यत्र नाग्निर्भवति, न तत्र धूमो जायते । अनेनान्वयव्यतिरेकप्रदर्शकोदाहरणेन प्रशस्तपाद व्याप्ति मर्वोपसहार वतीमकथयत् । अन्वयार्थो दर्शन व्यतिरेकार्थश्चादर्शन विद्यते । आभ्या दर्शना- दर्शनाच्या व्याप्तिनिश्चीयते । वैशेपिकमतेन भूयोदर्शनसहकृतान्वयव्यतिरेका व्याप्तिग्रहोपाया सूचिता । मीमासकद्वारा सास्यद्वारा च व्याप्तिग्रहणम् --- प्रभाकरमतानुयायिना शालिकानाथेनाव्यभिचारिण व्याप्ति कथयित्वा तद्- ग्रहणमसकृद्दर्शनद्वारा कथितम् । तन्मतमस्ति यत् येन प्रमाणेन साधन सम्बन्ध विशिष्ट गृह्यते, तेनैव प्रमाणेन तत्साधनस्य व्याप्तिसम्बन्धोऽपि गृहीतो जायते । तद्ग्रहणाय प्रमाणान्तरापेक्षा न भवति । उदाहरणार्थमयमग्निघूमसम्बद्धो विद्यते । एव विधप्रत्यक्षासकृतदर्शनेन ज्ञाने जाते तत्सम्वन्धिताधूमनिष्ठ-व्याप्ति सम्बन्धस्यापि ज्ञान तेनैव भवति । अतोऽसकृद्दर्शनव्याप्तिाहिकास्ति । कुमारि- लोलिखितवान्- सम्बन्धो व्याप्तिरिष्टात्र लिंगधर्मस्य लिंगिना, व्याप्यस्य गमकत्वञ्च व्यापक गम्यमिप्यते । भूयो दर्शनगम्या च व्याप्ति सामान्यवर्मयो, ज्ञायते वेदहानेन क्वचिच्चापि विशेषयो । भाष्यकारश्शवरोऽनुमानलक्षणगतसम्बन्ध व्याप्तिरूपेण स्वीकुर्वन् त भूयो- दर्शनगम्य प्रतिपादितवान् । तस्य कथनमस्ति यत् समव्याप्ती व्याप्ती वोभयो वाप्यमेव गमक भवति । यतो व्याप्यज्ञानेन व्यापकस्य ज्ञानमवश्य भवति । पर व्यापकज्ञानेन व्याप्यस्य ज्ञान न भवति । अतो व्याप्ये व्यापता तथा व्यापके - १ मीमासा श्लोक, वा० १।१५ अनुमानपरिच्छेद, पृ० ३४८ ९२ मागधम् ·- ते व्यापितास्ति । यदा-यदा धर्मान्तरमहानसे धूमोदृश्यते, तदा-तदा तत्र वह्निरपि दृश्यते । अतएव धर्मान्तरसपक्षे सभूतधूमवन्योरनेकवारं सहदर्शनमेव धूमवन्यो व्याप्तिसम्बन्धस्य निश्चायको भवति । कुमारिल तं व्याप्तिसम्बन्धं पूर्वदृष्टं महानसादिगतं मन्यते । तथा तदेवानुमानाङ्ग कथयति, सकलदेशकालगत न स्वीकरोति । यथा- तेन धर्म्यन्तरेष्वेषा यस्य येनैव यादृशी, देशे यावति काले वा व्याप्यता प्राड्निरूपिता। तस्य तावति तादृक् स दृष्टोधर्म्यन्तरे पुन., व्याप्याशो व्यापकाशस्य तथैव प्रतिपादक ॥ मीमासकमतानुयायिदार्शनिकाना सविधौ वहुभि दर्शनै धूमवहन्यो साहचर्य- ज्ञाने जाते महानसादी अग्निना सह धूमव्याप्तिरवगम्यते । किन्तु तत्पश्चात् एवं ज्ञानं भवति यत्र यत्र धूमोभवति, तत्र तत्राग्निर्जायते । एतत्परोक्षरूपत्वेनानु- मानिकमस्ति । एतेन प्रतीयते यत् कुमारिलस्तदनुवर्तिन मीमासका' तार्किका व्याप्ति केवल सपक्षगता मन्वते, ता सर्वोपसहारवती न स्वीकुर्वन्ति । अतएव ता भूयोदर्शनगम्या कथयन्ति । साख्यदर्शने व्याप्तिग्रह प्रत्यक्षद्वारा स्वीकृतोऽस्ति । साध्यसाधनयो साहचर्यस्य ग्राहयिता प्रत्यक्षभूयोदर्शनव्यभिचारादर्शनादिसहकारिभि सहकृतो भूत्वा व्याप्ति- निश्चय करोति । यत्र पूर्वसंस्काराः प्रबला भवन्ति तत्र व्याप्तिनिर्णय आगम- द्वारानुमानद्वारा च जायते । वेदान्तदर्शने भूयोदर्शनादिसहकृतनिर्विकल्पकानुभवादि गृह्णाति । बौद्धदर्शने व्याप्तिग्रहणं सम्बन्धद्वयाधृतमस्ति । (१) तदुत्पति (२) तादा- त्म्यञ्च । ययो द्वयोः वस्तुनो कार्यकारणभावो भवति, तयोस्तदुत्पत्तिसम्बन्धो मन्यते । यथा धूमोवह्निश्च । तथा ययोर्द्वयो व्याप्यव्यापकभावो भवति, तयो तादात्म्यसम्बन्धोऽङ्गीकृत । यथा सत्वक्षणिकत्वयो । अथवा शिशपात्ववृक्षत्वयो । इमो द्वौ सम्बन्धी विहाय अन्य कोऽपिसम्बन्ध प्रमाणं वाऽविनाभावस्य नियामको नियामक वा नास्ति । न वा दर्शनप्रत्यक्षेण तस्य स्थापना सम्भवा विद्यते । न चादर्शनाप्रत्यक्षानुपलम्भेन । अरचट धर्मकीर्ते' पक्षं समर्थयन् लिखितवान् यत् तादात्म्येन तदुत्पत्या च सह अविनाभावोऽविनाभावेन च सहोभेमते व्याप्ते स्तः । येषु न तादात्म्य न च तदुत्पत्तिर्भवत , तेषु नाविनाभावो भवति । लिखितमस्ति- २ मीमासाश्लोकवार्तिकम् ११११५, अनुमानपरिच्छेद श्लोक : १०१११ सम्पादकीयम् ९३ ·- तादात्म्यतदुत्पत्तिन्यागविनामारो व्यास, गयोना निनिय नापा । नस्य च तयोरेवभावादतत्स्वभावम्यातलतेन तदध्यमिनारनियमाभागात् । जैनदर्शने व्याप्तिग्रहणम् जैनविचारक तर्क द्वारा मानिनिय प्रतिपादिन । प्रत्यागम्यसाध्य साधनवत् अनुमेयादिशाध्यमानेपपि ग्यानिर्भयनि । ग, गनिनिगडिगर- हेतुना तया गतिमत्व वेगात देशान्तनप्राप्निानागीयो । अनानुमानन्यो- त्पादकतकम्नया तकस्योत्पादकत्या तयानुपरम्भ नाममा मन्ति । ताप- मेतदस्ति यत् व्याप्तिरविनाभावम्पास्ति तमा तम्मान र पाहोशिया मा सर्वोपसहारपती भवति । न तज्जानप्रत्यहाग गम्भयमस्ति, गन प्रत्यः सनिहित वर्तमानमेन च वैत्ति । नानमिहित वर्तगाना समानानि । मनुमान- द्वाराऽपि व्याप्निग्रहणमसम्भवमस्ति, यतीन्याप्लिगानं विना नानुमाती पत्ति जायते । अन्यानुमान व्याप्तिमहीनेनन्यायाति । जागनादिप्रमाणाना विपयेषु भिन्नेगु तदारापि व्यानिनिनयोगम्भवोऽस्ति । गो ग्यानिशानाय परोक्षात्मकतकम्य पृथत प्रमाणम्ची यातिरनिवार्याम्ति । व्याप्तिभेदा तर्कगन्येगु व्याप्नेरनेकाभेदा गीतिता सन्ति । पुमाग्लिस्य मीमामालाफ- वात्तिके सम-विषमभेन्या च्याप्ने दामिलति । यदा व्याप्यच्यागायोगा- फालयोर पेक्षा ममदेशकालयत्तिर्भवति तदा तत्समसाप्त तन्निप्छाव्याप्तिान सम- व्याप्तिरुदाहियेते । यदा च व्यापकदेशकालाम्या न्यूनदेनाकार तिर्मवति तदा तद्विपमव्याप्न तन्निप्ठाव्याप्तिपच विपमव्याप्ति गीन्यते । फथितमस्ति- यो यस्य देगकालान्या समो न्यूनोऽपि वा भवेत, स व्याप्यो व्यापकस्तस्य गमो वाऽन्यधिकोऽपि वा। गम्यमिप्यते, तेन व्याप्ये गृहीतेय व्यापकस्तस्य गृहपते । व्याप्यव्यापकता तयो । व्यापको ज्याप्यस्य रामदेवपालतिर्भवति, न व्याप्यम् । अतो व्याप्यतु व्यापकस्य गमकवितु गगनोति पर व्यापक व्याप्यस्य तन्न । अतएव व्याप्य गमकं व्याप्यस्य गमकत्व र च्यापक न धन्यथा भयत्येपा १ हेतु विन्दु टोका-८ २. मोमासा फ्लोफवार्तिकम्, अनुमानपरिच्छेद , श्लोक : ५, ४, ६, पृष्ठ ३४८ . मागघम् ·व्यापकच गम्य स्वीकृतम् । व्याप्तेरिमौ द्वौ भेदो कुमारिल-जयन्तभट्टोदयनै च स्वीकृती। अन्वयव्याप्ति-व्यतिरेकव्याप्तिभेदाभ्यामपि व्याप्ते दद्वयं स्वीकृतमस्ति अनयोर्भेदयो सर्वप्रथमसकेत प्रशस्तपादेन विहितः । उदयन-जयन्तभट्ट-गगेश- केशव मिश्र-विश्वनाथपञ्चाननान्नम्भट्टप्रभृतिनैयायिकैरन्वयव्यतिरेकरूपव्याप्तिरङ्गी- कृता। साध्यसाधनयो र्भावात्मकरूपमन्वयव्याप्ति. तदभावात्मकरूप व्यतिरेक व्याप्तिश्च कथिते स्त । इमे एव साधर्म्य-वैधर्म्यव्याप्ती कथ्यते । जैननैयायिकै तथोपपत्तिरन्यथानुपपत्तिश्चेति भेदद्वय व्याप्तरङ्गीकृतम् । सति साध्ये साधनसत्ता तथोपपत्तिरस्ति । असति साध्ये साधनाभावोऽन्यथानुप- पत्तिरस्ति । यथा सति वह नावेव धूमसत्ता, वह नावसति च धूमाभाव । वस्तुतो जैनताकिका व्याप्तिन्त्वेकविधामेवामन्यन्त । परन्तस्य दर्शन प्रयोगोवा द्विविध प्रोक्त ---( १ ) तथोपपत्तिरूपेण ( २ ) अन्यथानुपपतिरूपेण च । माणिक्यनन्दिना व्याप्त्याधारे सहभाविपदार्थे क्रमभाविपदार्थे च स्वीकृते सहभावनियम-क्रमभाव नियमरूपेण द्वैविध्य वणितम् । उल्लिखितभेदातिरिक्ता व्याप्तेरन्येऽपि त्रयो भेदा प्राप्यन्ते- १ बहिर्याप्तिः २ सकलव्याप्ति ३ अन्ताप्ति सपक्षे साध्येन सह साधनव्याप्तिर्बहिर्व्याप्तिरस्ति। पक्षसपक्षयोरुभयो साध्येन सह साधनव्याप्ति सकलव्याप्तिरस्ति । असतो पक्षसपक्षयोरथवाऽहेतौ केवलसाध्येन सहाविनाभावसदभावोऽन्ताप्ति भवति । असत्यामन्ताप्ती, अन्ये व्याप्ती निरर्थके स्त । यथा 'स श्याम तत्पुत्रत्वात् इतरपुत्रवत्' इत्यनुमाने बहि- याप्तिस्सकलव्याप्तिश्चोभे वर्तेते । परमन्तव्याप्त्यभावे तत्पुत्रत्वहेतुश्यामत्वसा- ध्यस्य साधकनास्ति एवमेव 'उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात् इत्यनुमाने व बहि- ाप्तिनंच सकलव्याप्तिरस्ति, किन्तु साधनस्य साध्येन सहान्ताप्तिसत्तया कृतिकोदयस्य गमकमस्ति । एव विधानुमानाधारभूतव्याप्तिविचारो न्यायशास्त्रे सम्पन्नोऽस्ति । व्याप्तिज्ञानेनैवानुमानप्रमाण-सत्यता प्रतीयते । अर्थापत्तिप्रमाणम् मीमासक एकमपत्तिनामकं स्वतन्त्र' प्रमाणं मन्यते । तस्य कथनमस्ति यदर्थापत्ति प्रत्यक्षादिभ्य एक भिन्न प्रमाणमस्ति । यतस्तत्स्वरूपमन्यप्रमाणेभ्यो सम्पादकीयम् • ९५ ·। भिन्नमस्ति । यस्य यस्मादिभन्न स्वरूप भवति, तत्तस्माद्भिन्न प्रमाण भवति । यथाऽनुमान प्रत्यक्षत एक भिन्नं प्रमाणमस्ति । तथैवार्थापत्ते स्वरूपमपि प्रत्यक्षादि प्रमाणेभ्यो नितान्त भिन्नमस्ति । यथा प्रत्यक्षादिपञ्चप्रमाणे तिोऽथवाश्रुतोऽर्थ, या विना न सभवेत्, साऽदृष्टार्थकल्पनाऽर्थापत्ति कथ्यते । वात्स्यायनो लिखित- वान् “वाक्यार्थसप्रत्ययेनाभिहितस्वार्थस्य प्रत्यनीकभावाद् ग्रहणमापत्ति ।'' अनुपपद्यमानेनार्थेनोपपद्यमानार्थस्य कल्पनाऽर्थापत्तिरस्ति । यथा - वृष्टया मेघ- ज्ञानस्य कल्पना क्रियते । अर्थापत्ते विशेपविवेचन मीमासकमतानुसार न्यायकोशे विहितमस्ति-"उपपाद्यज्ञानेनोपपादककल्पनमापत्ति । तत्रोपपाद्यज्ञान करणम् । उपपादकज्ञान फलम् । येन विना यदनुपपन्न तत्तत्रोपपाद्यम् । यस्याभावे यस्यानु- पपत्तिस्तत्तत्रोपपादकम् । यथा रात्रिभोजनेन विना दिवाऽभुजानस्य पोनत्वमनुप- पन्नमिति तादृशपीनत्वमुपपाद्यम् । यथा वा रात्रिभोजनस्याभावे तादृशपीनत्वस्या नुपपत्तिरिति रात्रिभोजनमुपपादकम् । अत्रार्थस्यापत्तिर्नाम कल्पनेति षष्ठी-समासेन रात्रिभोजनकल्पनारूपाया प्रमितावर्धापत्तिशब्दो वर्त्तते । अर्थस्यापत्ति म कल्पना यस्मादिति बहुव्रीहिसमासेन कल्पनाया करणभूते पीनत्वादिज्ञानेऽपि वर्तते । एव च फलकरणयोरुभयोरपित्तिपदप्रयोगो भवति ।"' प्रत्यक्षादिनिमित्तभेदेनार्थपत्ति षट्प्रकारा भवति । प्रत्यक्षेणाग्ने दाहरूप कार्य वीक्ष्याग्ने ज्वलनशक्ति कल्पनाक्रियते । अन्यथा स ज्वलनेऽशक्त इत्येषा प्रत्यक्षपूर्विकार्थापत्तिरस्ति । सूर्यमेकस्थानादन्यत्रावेक्ष्यानुमानत प्रतीयते यत् सूर्यश्चलति । तथाऽनुमानेन ज्ञाताया सूर्यगतेराधारे कल्प्यते यत् सूर्यगमनशक्ति रस्ति । एषानुमानपूर्विकाऽर्थापत्तिविद्यते । उपमानप्रमाणेन गवयसादृश्यविशिष्टा गा ज्ञात्वा तदाधारे एषा कल्पना यत् सादृश्यविशिष्टगवि उपमानप्रमाणद्वारा ग्राह्यशक्तिरस्ति, अन्यथा नोपमानप्रमाणेन तद्ग्रहण भवितु शक्नोति । एषोपमान- पूर्विकापत्तिरस्ति । इमा अर्थापत्तयो भिन्नप्रमाणानि सन्ति । यत इमा अतीन्द्रिय शक्ति गृह्णन्ति । शक्ति प्रत्यक्षेणज्ञातु न शक्यते, यत सास्तीन्द्रियास्ति । नानु- मानेन ज्ञातुशक्यते । यतोयस्मिन् विषयेप्रत्यक्षस्य प्रवृत्ति स्ति, तस्मिन्नानुमानस्य प्रवृत्तिर्भवितुं शक्नोति । शब्दोपमानप्रमाणयोस्तु सम्भावनैव नास्ति शक्तिग्रहणाय यतश्शब्दसादृश्ये विनैव शक्तिप्रतीतिर्भवति । अतोऽर्थापत्तिरेव शक्ति विषयीकर्तु शक्नोति । यथा - १ वात्स्यायन २।२ । २ १ न्यायकोश , पृ० ७९ ९६ मागधम् - ·यदि शब्दे वाचकशक्ति भविष्यत्, तदा शब्देनार्थप्रतीति भविष्यत् । अने- नार्थेन शब्दे वाचकशक्तिं ज्ञात्वा तदाधारे शब्दे नित्यताया कल्पना अर्थापति- पूर्विकार्थापत्तिरस्ति । 'पीनो देवदत्त दिवा न भुक्ते' एतच्छ्र त्वा एव कल्प्यते यत् देवदत्तो रात्री भुड्क्ते । 'भोजनं विना पीनत्वं सम्भवं नास्ति । एषाश्रुतार्था- पत्तिरस्ति । जीवितं चैत्रनामकं पुरुषं गृहेऽदृष्टवा तदाधारे कल्पनैषा यदसौ क्वापि वहिर्गतोऽस्ति, अभावपूर्विकार्थापत्तिर्विद्यते । प्रभाकरभाट्टमीमासको अर्थापत्ते विषयमनुमानान्तर्गत मन्वाते । यतोऽनुमानसामग्र्यर्थापत्तौ न प्राप्यते । पक्षधर्मतादि- सामग्र्या यज्ज्ञानं जायते, तदेवानुमानं कथ्यते सा सामग्री नार्थापत्तावस्ति अतोऽर्था- पत्तिरेक पृथकप्रमाणमस्ति । अपित्त दृष्टश्रुतभेदावपि विहितौ स्त । यत प्रत्य- क्षादिभि ज्ञातस्य श्रुतस्य वार्थस्यान्यथानुपपत्याधारेऽदृष्टार्थस्य कल्पना क्रियते । स दृष्ट श्रुतो वार्थ साध्येन सह सम्बद्धो भवति । अनुमाने गम्यं विना गमकं न भवति । यथाग्निं बिना धूमो न भवति । किन्त्वर्थापत्तो गमक विना गम्यं न भवति । यथा चैत्रस्य बहिनिवास. गम्योऽस्ति स गम्यो जीवित सन् गृहेऽभावं विना न सिद्धयति । अतोऽर्थापत्तावनुमाने विपरीत ता प्राप्यते । अतएवार्थापतिरनुमानतो भिन्नं प्रमाणमस्ति । कतिपय विचारका अर्थापत्तरन्तर्भावमनुमानप्रमाणे कुर्वन्ति । यतोऽनुमान- मन्यथानुपन्नाविनाभाविहेतोरुत्पद्यते । अर्थापत्तिश्चान्यथानुपपद्यमानादर्थात् । अन्यथानुपपन्नत्वहेतु रन्यथानुपपद्यमानार्थश्चैक एव विद्यते । तयोर्न पार्थक्यमस्ति उभी व्याप्तिविशिष्टत्वादभिन्नौ वर्तते । एतत्परं स्पष्टमस्ति यत् एकेन वस्तुनान्य- स्य वस्तुन आक्षेपस्तदैव भवति यदोभयो व्याप्तिव्यापकभावोऽथवा व्याप्ति सम्बन्धो भवेत् । देवदत्त पीनोऽस्ति, दिने च न भुड क्ते, अत्रापत्तिद्वारा रात्रि- भोजनस्य कल्पना क्रियते । परं वास्तवपीनत्वभोजनस्याविनाभावित्वात् तथा दिने भोजनस्य निषेधात् तत् देवदत्तस्य रात्रिभोजनास्यानुमापकमस्ति । अनुमानमेवं प्रकारमस्ति-देवदत्त रात्रौ भुड क्ते, दिवाऽभोजित्वेसतिपीनत्वान्यथानुपपत्ते । अत्रा- न्यथानुपपत्त्यान्ताप्तिविवक्षितास्ति । बहिाप्तिस्सकलव्याप्तिर्वानास्ति । यत इमे द्वेऽपि व्याप्ती अव्यभिचरिते न स्त अतोऽर्थापत्ति अनुमानञ्च व्याप्तिपूर्वकत्वात् उभयोरप्यक्यमेव । पृथक् पृथक् प्रमाणं नास्ति । किञ्चस दृष्टार्थश्श्रुतार्थो वा स्वसाध्येनसह सम्बद्घोऽस्ति, असम्बद्धो वा । यद्य- सम्बद्धोऽस्ति, तदा सोऽदृष्टार्थस्य कल्पनाया कारणं कथं भवितुं शक्नोति । यतो यकमपि पदार्थं वीक्ष्य यस्यकस्यापि पदार्थस्य कल्पना कर्तुं न शक्यते । अन्यथा । सम्पादकीयम् : ९७ १३ ·हत्यव्यवस्था भविष्यति । अथ च यद्यसावर्थ स्वसाध्येन सह सम्बद्धोऽस्ति । दातद्भवज्ञानमनुमानमेवास्ति । यतः स्वसाध्येन सह सम्वद्धताया नामैवाविना- भावोऽस्ति । यद्यदविनाभावेन ज्ञानं भवति । तदनुमानमेवास्ति । अतोऽर्थापत्ति- रविनाभाववलेन यदोत्पद्य ते, तदातत्समावेशोऽनुमानेऽवश्य भवेत् । किञ्च स दृष्टार्थ ध्रुतार्थो वा स्वसाध्येन सह सम्बद्धस्सन्नपि सम्वद्धरूपेण ज्ञातेऽदृष्टार्थकल्पनाया निमित्तो भवति, अथवाऽज्ञातेसत्यपि । अज्ञातेसत्यदृष्टार्थ कल्पनाया निमित्तो न भवितु शक्नोति । अन्यथा वालजनाअपि तस्माददृष्टार्थ कल्पना करिप्यन्ति । यदि ज्ञाते सति सोऽदृष्टार्थकल्पनाया निमित्तो भवति, तदा साध्यज्ञानावसरे एव सोऽर्थ स्वसाध्येन सह सम्बद्धरूपेण ज्ञातु शक्यतेऽथवा पूर्वम् । प्रथमपक्ष सोऽर्थ स्वसाध्येन सह सम्बद्धरूपेण प्रमाणान्तरेण ज्ञायतेऽथवा तेनैव प्रमाणेन । प्रथमपक्षो न समीचीनोऽस्ति, यत साध्यस्यज्ञानावसरे तत्सम्बधस्य ग्राहक प्रमाणान्तरेण सम्भवो नास्ति । यदि सम्भवोऽस्ति, तदा साध्यसिद्धिरपि तेनैव प्रमाणान्तरेण भविष्यति । पुनरपित्त कावश्यकता ? अथवा स्वीकृता यामप्यर्थापतौ सा नानुमानतो भिन्ना विद्यते । यत सा तादृशावेतोरुत्पन्ना विद्यते यम्य स्वसाध्येन सह सम्बन्ध प्रमाणान्तरेण ज्ञायते । अथ च यत् एतादृशाद्धेतो- रुत्पद्यते, तदनुमानमेवास्ति । यथा धूमात्सपद्यमान वह्निज्ञानम् । अर्थापत्तिरप्येता- दृशावेतोरुत्पद्यते । अतस्त दनुमानमेवास्ति । यदि दृष्टार्थ श्रुतार्थ वा स्वासाध्येनसह सम्वन्धरूपेणापत्तिरेव जानाति, तदान्योन्याश्रयदोप आपतति । सिद्धायामापत्ती, अर्थापत्तेरुत्थापकार्यस्य स्वसा- ध्येन सह सम्बद्धस्पैण ज्ञप्ति सिद्ध्येत । तसिद्धी, अर्थापति सिद्ध्येत् । यद्यर्था पत्तेरुत्यापकाथं स्वासाव्येनसह सम्बन्वरूपेण पूर्वमेव ज्ञायेत, तदा साध्यधर्मणि ज्ञायते, दृष्टान्तवर्मणि वा । प्रथमविकल्पेऽर्थापति व्यर्था भवति । यतस्तत्साध्यन्तु प्रथमत एव सिद्धमस्ति । द्वितीयो विकल्पोऽपि न समीचीन. प्रतिभाति, यतोऽर्थापत्तेरुत्था पकार्यसम्बन्धस्यज्ञानदृष्टान्ते न स्वीक्रियते । किञ्चायपत्तेरुत्थापकार्थस्य स्वसाध्येन सह सम्बन्धज्ञान यदि दृष्टान्ते भवति, तदा भूयोभूयो दर्शनेन भवति, अथवा विपक्षेऽनुपलम्भेन भवति, अथवान्ययाऽर्या- पत्त्या भवति । वारवार दर्शनेन न भवितु शक्नोति । यतोऽनीन्द्रियशक्तेर्वार-वार दर्शनमगम्भवमस्ति । विपक्षेऽनुपलम्भेनापि न भवितु शक्नोति । यतो विपक्ष- नुपलम्भोऽपि उपलब्धयोग्यपदार्येष्वेव सम्वन्यज्ञान कारयितु शक्तोऽस्ति । अन्यथाs- पित्त्यापि प्रथमार्थापत्तेत्त्यापवार्थस्य स्वसाध्येन मह सम्बन्धमान न भवितु मनोति, यतोऽनवस्यादोष आपतति । . ९८ . मागयम् ·? वस्तुतः सर्वत्राविनामाव-सम्बन्धप्रतीति. तर्कप्रमाणेनैव भवति । तर्कागोचरं किमपि नास्ति, यस्मात् शक्तेरतीन्द्रियत्वात् केनापि हेतुना सह तत्सम्बन्धस्य प्रति- पत्त्यभावात् अनुमानप्रमाणेन शक्तिर्न ज्ञातुं शक्यते । प्रत्यक्षपूर्वकार्थापत्ते' यत्स्वरूपं कथितमस्ति यत् प्रत्यक्षेणाग्ने दाहरूपं कार्य- मवगत्य तदन्यथानुपपत्त्याग्नौ दाहकत्वशक्तेः कल्पना प्रत्यक्षपूर्विकाऽर्थापत्तिरस्ति । अत्रानुपपत्त्या कि तात्यर्यम् ? दाहकशक्तिं विना स्फोटादेरभावो यद्यनुपपत्तिस्तदा दाहकशक्ति विना स्फोटादिकार्याणि न भवितुं शक्नुवन्ति । एतद्व्यतिरेककथन- मेवाभूत् तथा चास्मिन्व्यतिरेके, सत्या दाहकशक्त्यामेव, स्फोटादिकार्याणि भवन्ति । एतदन्वय प्रकटीकरोति तथान्वयोऽतिरेकश्च हेतोरेव धर्मों स्त । अस्या परिस्थिती अर्थापत्तिरनुमानात् कथ भिन्ना भवितुं शक्नोति । स्फोटादिकार्य वीक्ष्य तत्कारण- सिद्धि अर्थापत्त्येव न भवति, अनुमानेनापि भवति । यत स्फोटादीनि कारण- पूर्वकाणि भवन्ति, यतस्तानिकार्याणि सन्ति । यत्कायं भवति, तत्कारणपूर्वकमेव भवति । यथा धूमादि. । यत स्फोटादीनि कार्याणि सन्ति, अत कारणपूर्वकाणि भवेयुः। उक्तकथनेन अनुमानस्योपमानपूर्वकार्थापत्तश्चापि निषेधो भवति । यतस्तत्रापि प्रत्यक्षपूर्विकायामापत्तो प्रदत्ता दोषा आयान्ति। शब्दस्य नित्यत्वसिद्धौ यार्था- पत्तिपूर्विकार्थापत्ति कथिता, सापि न समीचीना । शब्दोऽनित्य सन्नपि वाचको भवितु शक्नोति । अभावपूर्विकोत्पद्यमानार्थापत्तिरपिनानुमानभिन्ना भवति । यत. जीवन् चैत्रो गृहे नास्ति, एतद्धेतुना जीवितचैत्रस्य बहिनिवास सिद्ध्यति । अत- एवार्थापत्तिप्रमाण पृथक् प्रमाणमनङ्गीकृत्यानुमानप्रमाणे तत्स्वीकृतिरुपयुक्ता । प्रमाणफलम् प्रत्येकप्रमाणं फलवद्भवति । फलाभावे किमपि चिन्तन चिन्तन न स्वीकतु शक्यते । अत्र सन्निकर्षवादिना नैयायिकानामेषतर्कोऽस्ति, यत् यदि ज्ञान प्रमाण मन्यते, तदा फलाभावो भवति । प्रमाणफलं ज्ञानमस्ति, नान्यत् किञ्चित्वर्त्तते । तज्ज्ञान यदि प्रमाणं मन्येत, तदा तस्य नान्यत् किमपि फल भवितुं शक्नोति तथा प्रमाणस्य फलेनावश्यं भवितव्यम् । यदि सन्निकर्षोऽथवेन्द्रियं प्रमाणं मन्येत, तदा तत्फल ज्ञान सपद्यते । उक्त कथनेनैतत्स्पष्टमस्ति यत् सर्वे चिन्तकै. प्रमाणविचारं कुर्वद्धि तत्फलस्यापि विचारो विहित. यतो यदा प्रत्येककार्यस्थ यत्किञ्चित्फल भवति, तदा प्रमाणस्यापि फलमपेक्षितमस्ति । फलं बिना प्रमाणान्वेषण को बुद्धिमान् कुर्यात् ? सम्पादकीयम् : ९९ ·- वैदिकदर्शनेषु प्रमाणफल ज्ञानमस्ति तथा येन कारणेनज्ञानमुत्पद्यते, तत्प्रमाण- -मस्ति । येषु दर्शनेषु ज्ञानमेव प्रमाण स्वीकृतम्, तेषु प्रमाणफल कि भविष्यति ? प्रमाणफल द्विविध भवति-साक्षात् परम्पर्या च । साक्षात्फलन्तु प्रमाणाभिन्न- मस्ति तथा परम्पर्या प्रमाणतो भिन्नमस्ति । प्रमाणम्य साक्षात्फलन्तु प्रमाण- ज्ञातवस्तुविषयकाज्ञाननाशएवास्ति । परम्पर्याफल हानम्, उपादानम्, उपेक्षा चास्ति । यत वस्तुज्ञानानन्तर यदि तद्वस्त्वहितकारि प्रतीयते, तदा ज्ञाता तत् परित्यजति । यदि च तद्धितकारि प्रतीत भवति, तदा तद् गृह णाति । यदि च तज्ज्ञातवस्तुना न किमपि प्रयोजन सिद्ध्यति, तदा तदुपेक्षते । अज्ञाननिवृत्त पश्चात् हानोपादानसम्बन्धिनी बुद्धिरुत्पद्यते । साराश एपोऽस्ति यत् प्रमाणेनाज्ञाननिवृत्तिर्भवति तथाऽज्ञाननिवृत्तोहानादि- बुद्धिर्जायते । अत प्रमाणस्य साक्षात्फलमज्ञाननितिविद्यते । परम्पर्याफलञ्च हानोपादानोपेक्षावुद्धिरस्ति । अत प्रमाणारफल भिन्नमपि भवति तथाऽभिन्नमपि । यदि प्रमाण फलञ्च सर्वथा भिन्नमयवाऽभिन्न मन्येत तदा तत्र प्रमाण-फलयोर्यव- हार न सपत्स्यते । अत क्रमोत्पद्यमानेषु ज्ञानेषु पूर्व-पूर्वज्ञान प्रमाण तथोत्तरोत्तर- ज्ञान तत्फल भवति । नैयायिकानामभिमतमस्ति यत् प्रमाणफलयो तादात्म्यं न सपद्यते । यत प्रमाण कारकमस्ति । य कारको भवति, स स्वाभिन्नपदार्थे करोति । यथा कुठार स्वाभिन्नकाण्ठ भिनत्ति । प्रमाणमपि कारकमस्ति । मत स्वाभिन्नपदार्थे क्रिया करोति । प्रमाणश्च स्वाभिन्नफल करोति, यतस्तत्करणमस्ति । यत्करण भवति, तत्स्वाभिन्नफलस्य कर्तृत्व भजते । यथा कुठारादि । कुठारादय स्वात्मसु क्रिया कुर्वन्तो न दृश्यन्ते । य कर्ता नास्ति, न तत्करण भवितु शक्नोति । अतो यत् कर्तरि कर्मण्यथवा स्वाभिन्नफल करोति, तत्करणमस्ति । प्रमाणस्य फलस्वीकृति न समीचीना। यत करारूपता फलरूपता चैतद्धर्मद्वय परस्पर विरोध्यस्ति । अत एकस्मिन् वस्तुनि सहैव न स्थातु शक्नुत । अत प्रमाणफलयोर्भेदस्वीकृति श्रेष्ठा । उदाहरणार्थ विशेपण ज्ञानप्रमाणमस्ति विशेष्यज्ञानञ्च फलमस्ति । एतयोरभेद कथ सभवति । यत द्वयो ज्ञानयोरुत्पा. दकसामग्री भिन्नास्ति तथा विपयोऽपि भिन्नोऽस्ति । विशेषणज्ञानस्ोत्पत्ति विशेषणेन सहेन्द्रियसन्निकर्षरूपविशेषसामग्र्या भवति तथा विषयभेदस्तुभयो ज्ञानयो स्पष्ट एवास्ति । यत एकस्य विषय' विशेषणमस्ति तथान्यस्य विपय विशेष्यमस्ति । - १०० मागधम् ·अतस्तस्य । चिन्तक, नैयायिकस्यतस्या अपि विचारधाराया समीक्षा विहिता । कथितं यत् प्रमाणफलयोर्मेदसिद्ध्यै य कारकहेतुर्दत्त , तेन प्रमाणफलयो कथञ्चित् भेद सिद्ध्यति । अथवा सर्वथा भेद सिद्ध्यति । यदि कथञ्चित् भेद सिद्ध्यति तदा स इष्टोऽस्ति । यतोऽज्ञाननिवृत्ति प्रमाणधर्मोऽस्ति । हानोपादानञ्च प्रमाण- कार्यमस्ति । एक प्रमाणतोभिन्नमन्यत् अभिन्नम् । प्रमाणस्याभिन्नफलमज्ञान- निवृत्तिरस्ति । यत स प्रमाणधर्मोऽस्ति । योयस्य धर्मो भवति, स तदभिन्नो भवति । यथा दीपकस्य स्व-पर-प्रकाशकरूपो धर्म दोपकादभिन्नोऽस्ति । एवमेव- स्वरूपपरस्पसम्बन्ध्यज्ञानापनयनरूपाज्ञाननिवृत्ति प्रमाणधर्मोऽस्ति । तदभिन्नत्व सिद्ध्यति, किन्तु धर्मधमिणो सर्वथा भेदाभेदयो स्वीकृतयो परा न सम्पद्यते। यतो यस्मिन् सर्वथा भेदो भवति, तस्मिन् धर्मधर्मिणो वो न भवति । यथा सह्यविन्ध्यपर्वतयो सर्वथा भेदोऽस्ति । अतस्तस्मिन् धर्मर्मिभावो नास्ति । एवमेव यस्मिन् सदाभेदो भवति, तस्मिन्नपि धर्मर्मिभावो न निष्पद्यते । अतएव कथञ्चित् भेदस्वीकृतिरेव ज्यायसी । साधकतमत्वात् ज्ञान प्रमाणमस्ति, अज्ञान- निवृत्तिरूपत्वाच्च फलमस्ति । ज्ञानस्य स्वपरग्रहण-व्यापार एव तस्य साधक- तमत्वमस्ति । स्वकारणेभ्य उत्पद्यमान ज्ञानं स्वार्थग्रहणरूपव्यापार कुर्वद् स्वार्थ व्यवसायरूपेण परिणमति । अत कथचित् सत्यप्यभेदे प्रमाणफलयो कार्य कारणभाव सिद्ध्यति । एष तर्कोऽपि युक्तिसगतो न प्रतीयते यदेकस्मिन् वस्तुनि सदैव कारणरूपता फलरूपता च न सिद्ध्यति । अपेक्षाभेदेनैक वस्तुन्य- नेककारकाणि जायन्ते एवमेवैकस्मिन्नेव कर्मणि प्रमाणरूपता फलरूपता सिद्ध्यत । ननु अज्ञाननिवृत्तिनिरूपास्ति । अत सा न स्वकार्य भवितु शक्नोति । अस्या परिस्थितो कथमज्ञाननिवृत्ति प्रमाणफल भवितु शक्नोति । इति चेन्न । स्वार्थग्रहणस्य व्यापाररूपोपयोग प्रमाण कथ्यते तथा स्व-निश्चयरूपार्थपरिणते- मिाज्ञाननिवृत्तिरस्ति । अतोऽज्ञाननिवृत्ति प्रमाणफल मस्ति । च यद्यज्ञाननिवृत्ति ज्ञानरूपा मन्येत, वा सा धर्मर्मिरूपा मन्येताथवा धर्मरूपा मन्येत । यद्यज्ञाननिवृत्तिः घमिरूपास्ति, तदा कोऽस्ति तद्धर्म ? यदि ज्ञानं तद्- धर्म. तदाऽज्ञाननिवृत्ति धर्मिणी जाता, ज्ञानञ्च तद्धर्मो जात । परनैतदुचितम् । यतोऽज्ञाननिवृत्तिनिाश्रितास्ति । अत' मा धमिरूपिणी न भवितुं शक्नोति । यत य पराश्रितो भवति, स धर्मरूप एव भवति । अतएव पराश्रितत्वात् अज्ञान निवृत्ति. धर्मल्पवास्ति, तथा यदा सा धमर्मरूपास्ति, तदाऽज्ञाननिवृत्ति ज्ञान- सम्पादकीयम् . १०१ ·- पंवास्ति। एवमभेद न सपत्स्यते । पर ज्ञानधर्मोऽज्ञाननिवृत्तिरस्ति-एव दएव भविष्यति, यतो धर्मर्मिणोरुपचारेणैवाभेदकथन कत्तुं शक्यते । किञ्चाऽज्ञाननिवृत्ति कार्यरूपास्ति, अथवाऽकार्यरूपास्ति । यदि सा कार्य- रूपानास्ति, तदा सर्वत्र सर्वदा तत्सत्तया सर्वे सर्वदर्शिनो भविष्यन्ति । यदि सा कार्यरूपास्ति, तदा किं तत्कारणमस्ति ? प्रमाणरूपेण स्वीकृत ज्ञानमथवा किमप्यन्यत् ? यदि किमप्यन्यत्तत्कारणमस्ति, तदा प्रमाण रूपेण स्वीकृतस्य ज्ञानस्योत्पत्त्या प्रथम तदनन्तरञ्चाप्यज्ञाननिवृत्तरुत्पत्ते प्रसङ्ग उपस्थितो भवति । एतत्प्रसगाद्रक्षार्थ यदि प्रमाणादेवाज्ञाननिवृत्तेरुत्पत्ति मन्यते तदैतदेव सिद्ध्यति- यत् अज्ञाननिवृत्ति प्रमाणस्य फलमस्ति । अतो प्रमाणधर्मत्वात् अज्ञाननिवृत्तिरूप- फल प्रमाणाभिन्नमस्ति । हानोपादानादिफलञ्च प्रमाणभिन्नमस्ति । ननु यथा स्वार्थवाहिज्ञानमज्ञाननिवृत्तिरूपेण परिणमति, तथैव हानोपादान- रूपेणापि परिणमति । तदा हानोपादानानि विभिन्नफलानि कथ सन्ति ? इति चेन्न । अज्ञाननिवृत्तिरूपफलोत्पत्ती हानोपादानरूपफलस्योत्पत्तिर्भवति । अतोऽज्ञान निवृत्तिरूपफलस्य व्यवधानेन हानोपादानस्पफलानिप्रमाणाभिन्नानि सन्ति । अर्थात् प्रमाणहानोपादनयोर्मध्येऽज्ञाननिवृत्तिरायाति । यत प्रमाणद्वारा ज्ञानेऽपनीते ग्रहण क्रियतेऽथवा तत्त्यागो विधीयते । किन्त्वज्ञाननिवृत्ति-प्रमाणयोर्मध्ये व्यवधा- यको न कोऽप्यस्ति । अत प्रमाणादज्ञाननिवृत्तिरभिन्नास्ति । एवं प्रकारेण कारक हेतुना प्रमाणफलयो. सर्वथा भेदो न सिद्धयति । प्रमाणाभास यज्ज्ञान प्रमाणमसदपि प्रमाणवत् प्रतीयते, तत् प्रमाणाभासं कथ्यते । सामान्यत मिथ्याज्ञान प्रमाणाभास कथ्यते । किन्तु, किमपि मिथ्या ज्ञान सर्वथा प्रमाण न भवति । प्रमाणताया अप्रमाणतायाश्च कारणमविसवाद विसवादश्च स्त । यत्र येन रूपेणाविसवादोऽस्ति, तत्र तेनैवरूपेण प्रमाणतास्ति । यथा यस्य नेत्रे कामलादिरोग विकृते भवत , स आकाशे चन्द्रद्वय पश्यति । एतत्ज्ञान चन्द्रस्य सख्याविषये विसवाद्यस्ति, किन्तु चन्द्रविषयेऽविसवाद्यस्ति । अर्थात् चन्द्रविषये सत्यमस्ति, किन्तु सख्याविषयेऽसत्यमस्ति । एवमेव सर्वाणि सम्यक् ज्ञानान्यपि सर्वथाप्रमाणानि न भवन्ति । यथा सुनयनोऽपि कदाचिदेव चन्द्रमस पश्यति यदसौ पृथ्वीसमीपे वत्तते । परमेषा प्रतोति न सत्या वर्तते । अत. यज्ज्ञान यद्विषयेऽविसवाद्यस्ति, तत्तद्विषये प्रमाणमस्ति, यस्मिश्च विषये विसंवाद्यस्ति, तद्विषये अप्रमाणमस्ति । १०२ मागधम् ·ननुयदि किमपि मिथ्याज्ञानं सर्वथाऽप्रमाणं नास्ति तथा सम्यक् ज्ञानं सर्वथा प्रमाण नास्ति, तदा लोके यत्किञ्चिद्ज्ञानं प्रमाण किञ्चिच्चाप्रमाण मन्यते, तद्व्य- वस्था कथं भविष्यति । इति चेत्, यस्मिन् यस्मिन् ज्ञानेऽविसवादस्याधिकता भवति तल्लोके प्रमाणं मन्यते, यस्मिश्च विसवादस्याधिकता भवति, लोके तदप्रमाण मन्यते । वस्तुतः प्रमाणाप्रमाणयो व्यवस्था वाह्यपदार्थस्यापेक्षयवास्ति । यज्ज्ञान- मसद्वस्तु सद्रूपेण जानाति, तत् प्रमाणाभासमस्ति, यथा शुक्तौ ज्ञानम् । इमे द्वेऽपि ज्ञाने स्वरूपापेक्षया प्रमाणे स्तः । यत सर्वेषा ज्ञानाना तत्सवेदन भवति, तत्प्रमाणमस्ति । आशय एषोऽस्ति यत् ज्ञान स्वमपि जानाति, बाह्यपदार्थानपि जानाति । स्वापेक्षया तु सर्वाणि ज्ञानानि प्रमाणानि भवन्ति । यतो ज्ञानास्तित्वस्य यत्प्रत्यक्ष भवति, यज्ज्ञान जातमिति, तस्याप्रमाणताया किमपि कारणं नास्ति । बाह्यपदार्थापेक्षया किमपि ज्ञानं प्रमाणं भवति किमप्यप्रमाण भवति । प्रमाणवत्प्रमाणाभासस्याप्यनेकभेदा सन्ति । यथा-प्रत्यक्षाभास , परोक्षा- भास , स्मरणाभास , प्रत्यभिज्ञानाभास , तर्कामास , अनुमानाभासश्च । स्पष्टज्ञान प्रत्यक्षकथ्यते । अतोऽस्पष्टज्ञानस्य प्रत्पक्षकथन प्रत्यक्षाभासोऽस्ति । अनुभूतिविषय निविकिल्पकप्रत्यक्ष प्रत्यक्षमसत् प्रत्यक्षाभासोऽस्ति । स्पष्टज्ञानस्य परोक्षकथन परोक्षाभासोऽस्ति । प्रथमानुभूते पदार्थे एतद्पसभवास्पष्टज्ञानस्य स्मरण कथ्यते । तद्विपरीतश्च स्मरणाभास कथ्यते । यथा यज्ञदत्तस्य देवदत्तरूपेण स्मरणाभास कथ्यते । एवमेतद्वयो समानवस्तुनोरेक वस्तु वीक्ष्य द्वितीयवस्तुज्ञानमथवा द्वितीय वस्तु विलोक्य तत्तदेवामत्वा तत्सदृशज्ञान प्रत्यभिज्ञानाभासोऽस्ति । अर्थादेकत्वे सादृश्य-प्रतीति सदृशे चैकत्वप्रतीति प्रत्यभिज्ञानाभासोऽस्ति । व्याप्तिज्ञानं तर्क. कथ्यते । अविनाभावनियमो व्याप्तिरुच्यते । यस्मि श्चाविना- भावो नास्ति, तस्मिन्नपि सभवं व्याप्तिज्ञान तर्काभासमस्ति । यथा यो देवदत्त- स्यपुत्रो भवति, स कृष्णो भवति । साधनेन साध्यज्ञानमनुमान कथ्यते । तद्विपरीत- मनुमानाभासं भवति । पक्षहेतुदृष्टान्तपूर्वश्चानुमानप्रयोगो भवति । अतोऽनुमाना- भासपरिज्ञानाय पक्षाभासहेत्वाभासदृष्टान्ताभासादिज्ञानमावश्यकमस्ति । साध्य लक्षणमिष्टमवाधितमसिद्धञ्चकथितमस्ति । अतोऽनिष्ट-बाधित-सिद्धाश्च पक्षाभास शब्देन व्यवह्रियन्ते । यथा शब्दस्य नित्यत्वसमर्थक कश्चन सहसा शब्दस्यानित्य- त्वं समर्पयेत्, तदैष पक्षाभासो भविष्यति । एवमेव शब्दस्य श्रोत्रेन्द्रियविषयसिद्धि- रपि पक्षाभासोऽस्ति । यत एतत्तु सिद्धमेवास्ति, यत् शब्दः श्रोत्रेन्द्रियेण श्र यते । नात्र कस्यचन विवादो वर्त्तते । यत्र साध्य-प्रत्यक्षानुमानान्यागमलोकस्ववचनैर्वा- धितानि भवेयु , तत्र पक्षाभासो भवति । यथाग्नि शीतलोऽस्ति, यतो द्रव्य सम्पादकीयम् . १०३ ·वर्तते । मस्ति । यथाजलम् । अनुमानेऽस्मिन्नग्नेः शीतलता साध्यप्रत्यक्षवाधितास्ति । पत प्रत्यक्षेणा ग्निरुष्ण प्रतीयते । शन्दोनित्योऽस्ति, यत उत्पद्यते । यथा घट । अनुमानेऽस्मिन् शब्दस्य नित्यत्व साध्यमुत्पन्न भवति । अनेन हेतुना वाधितमस्ति । यत उत्पत्तिहेतोघंटोऽनित्यो भवति, न नित्य । एतदनुमान वाधितमस्ति । मृते धर्मेण दु ख प्राप्यते । यतोऽसी पुरुषाधीनो परमागमे धर्म सुखदायकोऽधर्मश्च दुखदायक स्वीकृतोऽस्ति । अतो मृते धर्मेण दुखं भवतीत्यनुमानपक्ष आगमेन बाधितोऽस्ति । मृत मनुष्यस्य कपाल शुद्धो भवति, यतोऽसौ प्राणिनोऽङ्गमस्ति । यथा शख इत्यादि । पर लोके प्राण्यङ्गत्वात् किञ्चिद्वस्तु पवित्र मन्यते किञ्चिद्वस्त्वपवित्र मन्यते । यथा गोरुत्पन्न दुग्घ शुद्ध मन्यते, पर गोमास न शुद्ध मन्यते । अत उक्तानुमानेन मनुष्यकपालस्य शुद्ध त्वसिद्धि लोकबाधितमस्ति । एवमेव स्ववचनवावितादीनि गृह्यन्ते । यस्य स्वसाध्येन सहाविनाभावोनिश्चितो भवेत्, स हेतुः कथ्यते । यश्च तद्विपरीतो भवेत्, स हेत्वाभास उच्यते । हेत्वाभासस्य चत्वारो भेदा सन्ति । असिद्ध-विरुद्ध-अनैकान्तिक-अकिंचित्करा । यस्य हेतोरन्यथानुपत्तिप्रमाणेन न सिद्ध- यति सोऽसिद्ध हेत्वाभास कथ्यते । असिद्धहेत्वाभासस्य भेदद्वयवर्तते-स्वरूपासिद्ध सदिग्धासिद्धश्च । स्वसाध्यविरुद्धेन सह यस्य हेतोरविनाभावो निश्चीयते, स विरुद्ध हेत्वाभासो निगद्यते । यो हेतु विपक्षेऽपि तिष्ठति, सोऽनकान्तिकहेत्वामासोऽ भिधीयते । यस्य हेतो साध्य केनाप्यन्येन पमाणेन निर्णीत भवति, अथवा प्रत्य- क्षादिना बाधित भवति, सोऽकिंचित्करो हेत्वाभास कथ्यते । एव प्रकारेण प्रमाणाभास ज्ञात्वा प्रमाणज्ञाने प्रवृत्ति श्रेयस्करी वर्तते । अध्यक्ष, सस्कृत-प्राकृत-विभागस्य आरास्थितस्य एच० डी० जैनकालेजस्य मगधविश्वविद्यालयीयस्य (डा) नेमिचन्द्रशास्त्री

·No text on this page.