·वीरः सर्वसुरासुरेन्द्रमहितो वीरं बुधाः संश्रिताः। वीरेणाभिहतः स्वकर्मनिचयो वीराय नित्यं नमः॥ वीरात् तीर्थमिदं प्रवृत्तमतुलं वीरस्य घोरं तपो।। वीरे श्रीधृतिकीर्तिकान्तिनिचयःश्रीवीर ! भद्रं दिश॥१॥ प्रास्ताविकं किंचित् । १ प्रमाणमीमांसा अयि श्रेष्ठा विद्वद्वरेण्या स्याद्वादजिज्ञासव । सोऽय प्रकाश्यमानस्य 'आहतमतप्रभाकरस्य' प्रथमो मयूम प्रमाणमीमासा नाम । इय प्रमाणमामासा न्यायशास्त्रगतसकलपदार्थविचारिणी पूर्वोकानतत्कार्य- कारिणो प्रन्यानतिशेते स्वगुणमहिम्ना। अत्र पूर्वेपामक्षपादादीनां पदार्थविवेचनस्य विमर्श सपादितो विद्वन्मनोझादिन्या सरण्या । इय प कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यविरचिता सूत्ररूपेण । विशेषत सतोपा- थैवत् यत्प्रमाणमीमासासूत्रवृत्ति स्वय तैरेवाचार्यपाद प्राणायि । तेन स्यादेवाय वृत्तिधृतोऽर्थ सूत्रकृत्समतो नवेति न कस्यचिदपि शहाकलङ्क । एव सूत्रवृत्तिकृतारैक्य न घटते कुत्रापि विरहय्य जैननियन्धान् । श्रीहेमचन्द्राचार्य प्रणीता येऽन्ये प्रन्यास्तद्विपयेऽनुपदमेव वक्ष्यते । अत्र तु प्रमाणमीमासाविषय एव विमृश्यते। अय प्रन्थ श्रीहेमचन्द्राचार्यः पञ्च तत्र वर्णसमूहात्मकः पदैः पदसमूहात्मकः सूत्रेः सूत्रसमूहात्मकः प्रकरणः प्रकरणसम्हात्मकैराह्निकैराह्निक- समूहात्मकेः पञ्चभिरध्यायैः शाखमेतदरचयदाचार्यः।' (पृ. ३) इति स्वयमेव वृत्तायुक्तर्जायते । किन्तु विपीदति चेतो निवेदयितुं यदधुना द्वितीयाध्यायप्रथमाह्निकसमाप्तिपर्यन्तमेव स उपलभ्यते। एतच्चा ययनाध्यापनाभावमूलं दुर्विलसितम् । एतादृशं ग्रन्धरत्ने न कदाचिदपि दृष्टिपथं यायात् । तथाप्याचार्यकृपया यदि किंचि- दप्युपलभामहे तहि तत्तकाश्य विद्वजनेभ्य उपहारं करिष्येत साद- भिरध्यायै सपूरित " ·रम् । उपलब्धे सूत्रवृत्त्यात्मके ग्रन्थे सूत्राणि शतसरयाकानि । सूत्रसहितवृत्तिग्रंथसंख्या सार्धदिसहस्रामिकेच दृश्यते । अस्याः प्रमाणमीमांसाया रचनाचार्यः शब्दकाव्यच्छन्दोऽनुशासनानन्तरं कृता " आनन्तर्यार्थो वायशब्दः शब्दकाव्यच्छन्दोऽनुशासनेभ्योऽ- नन्तरं प्रमाणं मीमास्यत इत्यर्थः" (पृ ३) इति स्वयमाचार्योक्त्यैव प्रती- यते । एतद्गौतमसूत्रप्रथनानुकरणमिव प्रतिभाति यतस्तत्र पञ्चाध्यायास्त- थानापि । आह्निकरचनापि तथैव । केवलरचनवाब गौतमस्यानुकृता विषय- विमर्शस्तूभयोर्भिन्न । एतद्विपयवैलक्षण्यमप्रिमप्रघटके प्रदर्शयिष्यते । एव- मेव पञ्चाध्यायी दिगाम्बराचार्य ' अमृतचन्द्र' विचिता सापि न सपू- पलभ्यते । सा च शोकरूपा न सूत्ररूपा ! तर साप्रदायिकतत्त्वाना विमर्श उपलभ्यते । तस्या नाम 'पञ्चाध्यायी' इति । एतस्या तु श्रीहेमचन्द्राचार्यकृतप्रमाणमीमासाया प्रमाणप्रमेयादीना दार्शनिकपदार्थाना वर्ण्यमानत्वात् प्रमाणमीमासेति नामान्वर्थकम । २ न्यायसूत्रममाणमीमांसयोलक्षण्यम् । प्रमाणमीमासासूनम् गौतममूत्रम् १सम्यगर्थनिर्णय प्रमाणम्। १-१-२ प्रमाणलक्षण गौतमसूनेषु नास्ति। २ अनुभयनोमयकोटिसस्पर्शी प्र समानानेकधर्मोपपत्तर्विप्रतिपत्तेरु- त्यय सशय । १-१५ पलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशे- पापेक्षो विमर्श सराय ।१-१-२३ ३ प्रमाण द्विधा। १-१-९ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानि। प्रत्यक्ष च परोक्ष च । १-१-१० ४ विशद प्रत्यक्षमा १-१-१३ इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्न ज्ञानमव्यप- देश्यमव्यभिचारिव्यवसायात्मक प्र- त्यक्षम् १-१-४ ५ स्पर्शरसगन्धरूपशब्दग्रहणलक्ष- घाणरसनचक्षुस्त्वोत्राणीन्द्रियाणि णानि स्पर्शनरसनघ्राणचक्षु श्रोत्राणी- भूतेभ्य न्द्रियाणि द्रव्यभावभेदानि । १-१-२२ ·. रम् । उपलब्धे सूत्रवृत्त्यात्मके ग्रन्थे सूत्राणि शतसंख्याकानि । सूत्रसहितवृत्तिग्रंथसंख्या सार्धद्विसहस्रात्मिकेच दृश्यते । अस्याः प्रमाणमीमांसाया रचनाचार्यः शब्दकाव्यच्छन्दोऽनुशासनानन्तरं कृता " आनन्तर्यार्थो वाथशब्दः शब्दकाव्यन्छन्दोऽनुशासनेभ्योऽ- नन्तरं प्रमाणमीमांस्यत इत्यर्थः" (पृ.३) इति स्वयमाचार्योक्त्यैव प्रती- यते । एतद्गौतमसूत्रप्रथनानुकरणमिव प्रतिभाति यतस्तत्र पञ्चाध्यायास्त- यात्रापि । आहिकरचनापि तथैव । केवलरचनवास गौतमस्यानुकृता विषय- विमर्शस्तूभयोर्भिन्नः । एतद्विपयवैलक्षण्यमग्रिमप्रघट्टके प्रदर्शयिष्यते । एव- मेव पञ्चाध्यायी दिगाम्बराचार्य ' अमृतचन्द्र' विरचिता सापि न मंपू- ोपलभ्यते । सा च लोकरूपा न सूत्ररूपा । तत्र सांप्रदायिकतत्त्वानां विमर्श उपलभ्यते । तस्या नाम 'पञ्चाध्यायी' इति । एतस्यां तु श्रीहेमचन्द्राचार्यकृतप्रमाणमीमांमायां प्रमाणप्रमेयादीनां दार्शनिकपदार्थानां वर्ण्यमानत्वात् प्रमाणमीमांसेति नामान्वर्थकम । २ न्यायसूत्रप्रमाणमीमांसयो_लक्षण्यम् । प्रमाणमीमांसामूत्रम् १ सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणम्। १-१-२ प्रमाणलक्षणं गौतमसूत्रेषु नास्ति। २ अनुभयत्रोभयकोटिसंस्पर्शी प्र समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेर- त्ययः संशयः। १-१५ पलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशे- पापेक्षो विमर्श संशय ।१-१-२३ ३ प्रमाणं द्विधा। १-१-९ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानि। प्रत्यक्षं च परोक्षं च । १-१-२० ४ विशद. प्रत्यक्षम। १-२-१३ इन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यप- देश्यमव्यभिचारिव्यवसायात्मकं प्र- १-१-४ ५ स्पर्शरसगन्धरूपशब्दग्रहणलक्ष- घाणरमनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि णानि स्पर्शनरसनघ्राणचक्षु श्रोत्राणी- भूतेभ्य. १-१-१२ न्द्रियाणि द्रव्यभावभेदानि । १-१-२२ गौतममूत्रम् त्यक्षम् ·(३) -- प्रमाणमीमासासूत्रम् 'गीतमसूत्रम् ६ सर्वार्थग्रहण मन । युगपशानानुत्पत्तिर्मनमो रिन। २-१२ वासनोन्दोधहेतुका तदित्यागरा, प्रणिधाननिरन्धाभ्यामरिगलक्षण- स्मृति । १०.३ सारश्यपरिमहाश्रयाश्रितमयन्धान्तयं. वियोगफ्फार्यनिरोधातिशयमामिव्य- वधानमुसद येच्याद्वपभयार्थित्वनि- यारागधर्माधर्मनिमित्तभ्य । ३.२०४२ ८ उपरम्भानुपरम्मनिमित्त व्याप्ति- अस 'उह' लक्षण नाम्नि किंतु सर्व- ज्ञानमूह । १-04 लक्षणम्-अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणो. पपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्यमूहलकं । १-१-४० ९ साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् । अथ तत्पूर्वर विविधमनुमान पूर्वय- १-०-७ चोपवत्मामान्यतो इष्ट च । १-१-५ १० से व्याप्तिदर्शनमूमि । १-२-२० शैक्किपरीक्षकाणा यम्मिन्नर्थे धुद्धिमाम्य स दृष्टान्त । १-१-२५ ११ बोध्यानुरोधात्प्रतिज्ञाहेतूदाहरणो प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमना- पनयनिगमनानि पञ्चापि । ०-१-१०न्यवयवा । १-१-३२ १२ साध्यनिर्देश प्रतिज्ञा। २.२-११ साध्यनिर्देश प्रतिज्ञा। १-१-३३ १३ साधनत्वाभिव्यञ्जकविभक्त्यन्त | उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधन हेतु साधनवचन हेतु । २१.१० १-१-३४ तथा वैधान् । १-१-३५ १४ मष्टान्तवचनमुदाहरणम । साध्यसाधात्तद्धर्मभावी दृष्टान्त २.१-१३ | उदाहरणम् । १-१-३६ १५ धर्मिणि साधनम्योपसहार उप- उदाहरणापेक्षम्तथेत्युपसहारो न तथेति वा साधनस्योपनय । १-१-३८ २१-१४ १ स-हणन्त । १ तत्पूर्वक-प्रत्यक्षपूर्वरम। नय ।

·सूत्रेषु न लक्षिता इत्यन्यदेतन् । यतो नैते विषया समयान्तरे परिगृही- VIDYA BHAVAN SN मीमांसास्त्रम् गोतमसूत्रम् मिनम । २-१-१५ हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञाया पुनर्वचनं निगमनम् । १-१-३९ १७ असिद्धविरुद्धानैकान्तिकास्त्रयो हे- सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसम- खाभासा । २-१-१६ साध्यसमकालातीता हेत्वाभासा । १-२-४ १८ तत्त्वसरक्षणार्थ प्राश्निकादिस- प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ सिद्धा- मक्ष साधनदूषणवदन वाद ।२-१-३० न्तविरद्ध पञ्चावयवोपपन्न पक्ष- प्रतिपक्षपरिग्रहो वाद । १-२-१ ता सुप्रतीतमेव स्यात्प्रज्ञाना विमर्शशालिना यदन श्रीहेमचन्द्राचार्यसूत्रेषु गोतमसूत्रेषु च समानशब्दव्याहारेण यत्सूत्रित तस्यैवैतद्वैलक्षण्य तत्रापि सूरकृतोरुभयोरल्पीयसाशेन प्रतीतिभेद । यथा वादलक्षणे है सू २-१-३० गौ सू १-१-२ तर्कलक्षणे है सू १-२-५ गौ सू १-१-४० । दुर्दैवविल- सितेनाधुनास्माभि श्रीहेमचन्द्राचार्याणा निसिला पञ्चाध्यायी नोपलभ्य- से किन्तु शतसूत्रात्मकस्तस्या अध्योऽध्याय । तत्र श्रीहेमचन्द्राचार्यैही- गोतमसूनेवगृहीता विषया वह्व सन्ति ते च दर्शयितु शक्यन्ते यतो गोतमसूत्राणि सर्वाणि समुपलभ्यन्त एव मुद्रितान्यपि। तथाहि-हैमसूनधृता प्रमाण, अनध्यवसाय, विपर्यय, वस्तु, प्रत्यभिज्ञान, व्याप्ति, पक्ष, दृष्टा- न्ताभास, दूषण, जय, पराजयलक्षणादिविषया गोतमसूत्रेषु नोपलभ्यन्ते । अवग्रहेहावायधारणावधिमन पर्यायज्ञानद्रव्येन्द्रियादयो विषया गौतम तास्तथैव गोतमसमयेऽपि । हेत्वाभासविषये महदेव वैलक्षण्य गौतममते पश्च हेत्वाभासा श्रीहेमचन्द्रशास्त्रे ते त्रय । त्रिष्वेव पञ्चानामन्तर्भाव स्वयमेव 'विशेष्यासिद्धादीनामेष्वेवान्तर्भावः' २-१-१९ इति सूवकृति प्रदर्शित ।

·३ श्रीहमचन्द्राचार्यचरितम् । अस्ति गुर्जरेपु धुन्धुकसंझो ग्रामः । तत्र मोढवंशावतंसः'चाच'- संज्ञक. श्रेष्ठी निवसति स्म। तस्य भार्या 'पाहिनी' नाम । सा च कदाचित उपलब्धं चिन्तामणिरत्नं गुरवेऽहमदामिति स्वप्नेऽद्राक्षीत् । तदानी दैवादा. यातान् श्रीप्रद्युम्नसूरिशिष्यान् श्रीदेवचन्द्रसूरीन्सा पाहिनी स्वस्वममकयत् । तदा तैस्तस्य स्वमेनानेन संसूचितोऽयमर्थ इत्यकथ्य । तथा च प्रभावक- चरिते हेमचन्द्रसूरिप्रबन्धे- जैनशासनपायोधिकौस्तुभः संभवी सुतः । तव स्तवकृतो यस्य देवा अपि मुटत्ततः ॥ १६ ॥ तदनुसारं पाहिनीकुभे वैक्रमे ११४५ इ. स. १०८८ संवत्सरे कार्तिकशुक्लपूर्णिमायां भानुजयासरे पुत्ररत्नमजीजनत् । तम्य पितृकृतं व्यावहारिकं नाम 'चांगदेव' इत्यासीत् । शिशुरपि स महामतिः पञ्चमे वर्षे गुरुणा मातृसकागात्प्रार्थितः । तया च पत्यौ प्रोपितेऽपि स्वमसंस्मृतेः पञ्चवर्षीयश्चागदेवो गुरुभ्य चान्द्रगच्छीयदेवचन्द्रसूरिभ्यः समार्ग्यत । स च १ तस्या नाम 'चङ्गी' इति वीरवशावली (साहित्यसशोधक त्रैमासिकम् । ख, २ (१) जैन इतिहासे भा. १ हिरालालहसराजसफल्तेि पृ.५१ एते प्रद्युम्न सूरयो न देवचन्द्रगुरवः किंतु मिन्नाः। ते मानदेवसूरिपूर्णचन्द्रसूरिगुरय आसन् । नेपा वि धमानताकालः विक्रमसवत् १२९२ । ये श्रीहेमचन्द्रमुरिगुरवो देवचन्द्रसूरयस्ते भि. नास्तै. शान्तिनाथचरितम् २ स्थानावृत्तिरिति ग्रन्थद्वय कृतम् । वीरवशावल्यामपि (पृ २१६) इत्यत्र प्रद्युम्मसूरिशिष्या मानदेवसूरय इत्युक्तम् । (२) श्रीहमवन्द्रः प्रद्युम्न रिसतीN (गुरुबन्धु ) इति डॉ. सतीशचन्द्रकृत (दि हिस्टरि ऑफ इण्डियन लॉजिस्) अन्धे पृ. १०५ इत्यन मुद्रित, ३ टिप्पन्या श्लोकश्च दत्त'-श्रीमाश्चन्द्रकुलेऽभवद्गुणनिधिः प्रद्युम्नसूरिप्रभुबन्धुर्यस्य स सिद्धहेमविधये श्रीहेमसूरिविधिः । उत्पादसिद्धिप्रकरणीकाया चन्द्रसेनकृतायाम् । ३ स्वसप्रदायेऽधुना पुर्वाचार्यवत् शासनोन्नतिकारको न कोऽपि पुरुषोऽस्तीति दूयमानचताभिः श्रीपूर्णतल्लाख्यगच्छीयश्रीदेवचन्द्रसूरिभिः सप्रार्थिता देवा एव तेभ्यो वरमदुः । यूय धुधुकग्राम गत्वा पाहिनी' सूनु चागदेवाख्य याचत सच स प्रति सप्रभावको भविष्यति तदनुसार तैर्गत्या याचित स सुत 'कुमारपालचारते चारितमुन्दरगणिकृते प्रथमसर्गे नृतीयवर्ग । 1 ·चांगदेवस्तैः स्तम्भनपुरं नीत्वा दीक्षया संस्कृतः विक्रमसंवत्सरे ११५० मिते माघशुक्लचतुर्दश्यां रविसुतवारे । दीक्षितस्य तस्य सोमचन्द्रेत्यभिधानं बभूव । ततः श्रीरवतावतारे श्रीनेमितीर्थे जाग्रतो नासामन्यस्तचक्षुपः मोम- चन्द्रस्य समाराधनात् देवी शारदा तुष्टा तयेहितं सेत्स्यतीति तस्मै वरमदात्। तेन वरेण सिद्धं तं सोमचन्द्रं शुभ मुहूर्ते विक्रमसंवत्सरे ११६६ मिते (१२०९) वैशासे प्रभावकधुराधुर्य सूरिपदे स्थापयामासुः श्रीगुरवः । तदा तस्य 'हेमचन्द्र' इति संज्ञा व्यधायि । अथ च श्रीहेमचन्द्राचार्यविविधाम्तत्तच्छात्रव्युत्पादका प्रन्था निरमी- यन्त यन्नामनिर्देशोऽनुपदमेव करिष्यते । तत्रान्यतमोऽयं प्रमाणमीमांसाख्यो निरुपमो न्यायग्रन्थः । जैनश्वेताम्बरसंप्रदायानुयायिनां सन्त्यन्येऽपि न्याय- मन्थाः। तथाहि-१ श्रीसिद्धसेनदिवाकराणां वैक्रमप्रथमशताब्द्यां वर्तमानानां संमतितर्कन्यायावतारादयः । २ श्रीहरिभद्रमुरिणां वैक्रमपष्ठान्द्यां वर्त- मानानां अष्टकानि पड्दर्शनसमुच्चय, अनेकान्तजयपताकादयः ।३ श्रीदेव- सूरिणां वादिदेवसूरीति नाम्ना विख्यातानां वैक्रमद्वादशशताव्यां वर्त- मानानां प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः स्वोपज्ञस्याद्वादरत्नाकराख्यवृहट्टी- कासहितः । ततः ४ श्रीहेमचन्द्रसमयो वैक्रमद्वादशाब्दी । एतेषां वादि- देवसूरीणां च समानकालभवत्वं यतो वादिदेवसूरिभि. सह सिद्धराज- श्रीहेमचन्द्रसूरय आसन दिगम्बराचार्यकुमुन्द्रचन्द्रशास्त्रार्थ- समये ।५ ततः परं वाचकयशोविजयसूरीणां वैक्रमपोडशशताट्या वर्तमानानां द्वात्रिंशिकादयो ग्रन्थाः । यद्यप्येतत्कृता द्वात्रिंशिकाः स्वतन्त्र- १ पूर्व गुरुश्चतुर्दशे वर्षे ११५९ मिते, ११६४ मिते या सोमचन्द्र पदाधिकारिणम कारयत् । ततो गुरुनिदेशेन कश्मीरान शारदाराधनबुध्द्या गतवतस्तृतीये प्रयाणके शून्ये करिमंश्चिद् देवालये निशीथे शारदामन्त्र हदि ध्यायतस्तस्य पुरस्ताच्छारदा प्रादूर्भूय वर- मदात् तिरोभूता च । तथाहि-नानाविज्ञानरूपः शुचिकचिरवचोरञ्जितानेकभूपः सद्विद्यायश- यूपो भवभवभयभित्पुण्यपानीयकूपः । आजन्मबहालीलाकलितकल्तनो! सस्मृता त्वत्स- मपिमेषेण्यामीत्युदित्वा सपदि भगवती भारती सा तिरोऽभूत् ॥२१॥चा. वृत कुमार. पालचरिते प्रथमसर्गे चतुर्थवगें। सभायां । २ ·( भन्यास्तथापि ते श्रीहरिभद्रमरिमन्याना विस्तृतथिगदव्याख्यानरूपा इव भान्ति । सोऽय सामयिक प्रमो न्यायशानमन्धपता जैनश्वेताम्बरापा याणाम । तत्र श्रीहेमचन्द्रचार्यकृताना सार्धचतम पोटयो प्रन्याना मिति प्रामाणिवैतिहासिकैम्नत्र तत्र निर्दिम् । प्रकृते च प्रमाण- मीमामाग्रन्थे पर्यारोन्यमाने मुप्रतीत भाति निदुपा यदेतदमन्यप्रणयन- समये श्रीहेमचन्द्राचार्या गौतमौद्धनाचार्यरतिषु न्यायविषयिणीषु दत्तदृष्टय आमन्निति । आचायरतव्याकरणादिमन्थेविगात्रापि प्रमाणमीमा सामन्थे स्यामाधारण्य विषयप्रतिपादनादिविपये प्रादर्शि। सर्वेष्वधीतेषु श्रीहेमचन्द्राचार्यप्रन्थेषु सर्वविपयनदीप्ण स्याद्य कोऽपि न तेन सप्रदा. यान्तरम्थो अन्योऽध्येय इति यदन्नह नातिशयोक्तिभाजनमात्मान करोमीति दृढ प्रत्येमि यत्त आचार्याणामेतेपा वाड्मयस्य सर्यासु शासामु सिद्धान्त प्रन्या दृश्यन्ते तथाहि- घ्यापरणे हेमगब्दानुशासन पञ्चाद्गम्।साहित्ये काव्यानुशासनम् , काव्येषु व्याश्रयकाव्यम् । छन्दःमु छन्दोऽनुशासनम् । योगेषु योगशास्त्रम्। अध्यात्मविपये, अयोगान्ययोगव्यवच्छेदद्वानिशिके। नीतिपु-अहंन्नीति । चरित्रेषु, निपटीशलाकापुरपचरितम । कोशेपु- अभिधानचिन्तामण्यादय । न्यायग्रन्येपु-प्रमाणमीमामा । एवमेव सर्वत्र । कि चापरमिद वैशिष्ट्यमेतेपा या व्याख्यानापेक्षा तन ते स्वोपावृत्तिरेख व्यरचि । तेन न सप्रदायान्तरवत् एतदप्रन्येप्वभिप्रायभेद मभवति । यदद्य पण्डितैजैनमन्थानामैश्वर्यमुररीक्रियते तदेतदाचार्यकृतमन्थमूलमेव । नो चेदाचार्या प्राणेप्यन् ग्रन्थजात तर्हि जैनवाड्मयमपूरितमिवाभविष्यत् । एता सर्वा प्रन्थकृतय श्रीसिद्धराजकुमारपालससूचनयैव समभूवन । तथाहि सिद्धरानससूचनया सस्कृतप्राकृतापभ्रशव्याकरणानि । कुमारपाल ससूचनया योगशास्त्रनिपष्टिपुरपचरिनादिकम् । तथाच-" ततः समभ्यर्थ्य स हेमचन्द्रमरीन् श्रुतेशावरराजमानान् । श्रीसिद्धहेमाभिधशब्दशास्त्रम चीफरसिद्धनृपः स्वकीत्।।२९॥" कुमारपालवरित प्रथमसर्गे चतुर्थवर्ग। "भूपालोऽयावदत् फि नास्मत्कोशे शास्त्रपद्धतिः । विद्वान् ·कोऽपि कथं नास्ति देशे विश्वेऽपि गूर्जरे ॥७९॥ सर्वे संभूय विद्वांसो हेमचन्द्रं व्यलोकयन् ॥८॥ श्रीहेमसूरयोऽप्यनालोक्य व्याकर- णवजम् । शास्त्रं चक्रुर्नवं श्रीमत्सिद्धहेमाख्यमद्भुतम् ।।९६॥" इति प्रभावकचारते श्रीहेमचन्द्रसूरिप्रबन्धे- " श्रीयोगशाखममुखान् प्रबन्धान विपष्टिपुसा चरितानि चायम् । प्रभोर्मुखान्निश्चलचित्तवृत्तिः : शुश्राव सुश्रावकचत्रचक्री ॥२०॥" कुमारपालचरिते चतुर्थसर्गे चतुर्थवर्गे। एवं प्रन्थान निर्माय तत्र तत्र शास्त्रार्थचर्चया कुमारपालादिप्रति- बोधनेन कालं समर्थयतां श्रीहेमचन्द्राचार्याणां पश्चाशद्वणि व्यतीयु' । अन्तरान्तरा तेपा वादोऽप्यभूत्। तथाच कुमारपालचरिते पश्चमस प्रथम- वर्गे-" कागीनिवासी स्वकलाकलापदासीकृताशेपजनः मकाशी । तवियोधः कृतवादिरांधः शुश्राव नामान्यकृतावयोधम् ॥४॥ श्रीहेमचन्द्रेण समं विवादं कर्तुं समागात् समदेन तर । अहो ! सहन्ते नहि मानवन्तस्तेजः परेपामधिकं समर्पाः ॥५॥" एवं परानुग्रहबुद्धया कालं नयन्तोऽगाधमेधश्रीहेमचन्द्राचार्याः कलिकालसर्वज्ञेति विरुदावलि भूपयन्तः स्वर्गमलंचवक्रमसंवति १२०९ मिते वर्षे । तथाच प्रभावक- चरिते श्रीहेमचन्द्रसूरिप्रवन्धे- "नन्दद्वयरवो वऽवसानमभवत्लभोः ।। ८४९" तत्रैव तद्वर्णनम। "इत्थं श्रीजिनशासनाभ्रतरणे: श्रीहेमचन्द्रमभो- रज्ञानान्धतमःप्रवाहहरणं मात्रादृशाम् मादृशाम् । विद्यापजिनीविकाशविदितं राज्ञोऽतिदृध्ये स्फुरत्- वृत्तं विश्ववियोधनाय भवताद् दुःकर्मभेदाय च ॥८५०॥" ४ श्रीहेचन्द्राचार्यरचितग्रन्थानां नामानि । १ सिद्धहेमशब्दानुशासनम्-(सूत्राणि, लघुवृहत्तिद्वयं, वृहवृत्ती २ मणपाट, सत्ति ३ धातुपाठ (धातुपारायणम् ) सवृत्तीति ४ उपादि सूत्राणि, बृहट्टीकायुतं ५ लिङ्गानुशासनम् । ) म्बोपनवृहद्वृत्ती न्याम, (८४०२०) मन्थसख्यात्मक !

·२ वाव्यानुशासनम् (सत्ति)। ३ छन्दोऽनुशासनम् (मवृत्ति)। ४ अयोगव्यवच्छेदद्वानिशिका । ५ अन्ययोगव्यवच्छेदद्वारिंशिका। ६ अहन्नीति । ७ अभिधानचिन्तामणि सवृत्तिक' (अयमेव नाममारेत्ययभिधी- यते डॉ सतीशचन्द्रेण) ८ अनेकार्थसाह सत्ति (पिटर्सनमहाशय पत्तिमइन्द्रयता न हेमचन्द्रकृतेति वदन चिन्त्य । पिटर्सन्स रिपोर्ट ५१) जैनमन्या- पलि ३०९ इत्यन अनेकार्थनाममालेति नाम यदुच्यते तदेतत्यैव स्यात् । ९ निघण्टु सशेप । १० देशीनाममाला (सत्ति ) ११ योगशास्त्रम् (संवृत्ति) १२ विपष्टिशरापापुरपचरितम् । १३ परिशिष्टपर्व १४ व्याश्रवमहाकाव्य ससत माश्त च। १५ पीतरागस्तोनाणि विशतिसख्यानि (तथा च प्रभावकचरिते- "चक्रे विशतिमु स वीतरागस्तवाना च ॥ ८३५ ॥") १६ न्यायथरावरसूनाणि । (अत्र प हिरालालहसराजकृतजैनेति- हासे (१-१४९) बलाबल्सूनवृहद्वृत्तिरित्युक्तम) २७ सप्तसधानमहाकाव्यम् । १८ नाममाराशेप (निर्णयसागरमुद्रितकाव्यानुशासनप्रस्तावना. यामेव निर्देश ) १९ चालभापाव्याकरणसूत्रवृत्ति । (प हिरालालमतेन) २० विभ्रमसूत्रम् । (प हिराहालमतेन । प पचरदासमहाशयस्तु अन्थोऽय गुणचन्द्रस्येति लिखति पुरातत्त्व पु ४ अ ११ ८१) २१ शेषसग्रह काव्यानुशासनप्रस्तावनानुसारम २२ शेपसाहसारोद्धार २३ द्वात्रिंशत् द्वात्रिंशिका -जैनप्रन्थावर घनुसारम् । १८० इद लिखितपुस्तक राजनगर (अहमदाबाद) डेहलाभाण्डागारेऽस्तीति तय निर्दिष्टम् ।

·२४ नाभेयनेमिद्विसधानकाव्यम् । जैनमन्थावल्यनुसारम् । तथा मु- निजिनविजयमहाशया । प हिरालालमतेनाय प्रन्थ द्रोणाचार्यशिष्यसुरा. चार्यकृत (जै इ १११३६) २५ द्विजवदनचपेटा-अयमेव ग्रन्थो वेदाङ्कुश इत्यप्यभिधीयत इति प हरगोविन्ददासमतम्।श्रीहरिभद्रसूरिकृतोऽपि द्विजवदनचपेटेति ग्रन्थो वर्तते । २६ चन्द्रलेसविजयप्रकरणम् । जैनग्रन्थावली पृ ३२९एतदनुसारम् । अयि श्रेष्ठा विद्वास । आईतमतप्रभाकरपरिचये प्रतिश्रुतानुसार प्रथमोऽय किरण प्रमाणमीमासाख्य प्रकाश्य श्रीमत्पुरतो निधीयते । एत- प्रकाशने पुस्तकद्वय लधम् ।। १ प्राच्यविद्यासशोधनमन्दिरम (भाण्डारफर आरिएटल रीसर्च इ ) प्राचीन लिसित च । अतीवाशुद्धम्पूर्ण च । • श्रेष्ठि माणिकलालमनसुखभाईमुद्रापितम् अधुना दुर्लभमपि मुनि जिनविजयजीकृपाप्रसादाहब्धम् । पुस्तकद्वयेनाप्युपकृता वय तत्तन्महाशयानुप्रहभरान्वहाम । ग्घ पुस्त कद्वयानुसार विलिस्य शुद्ध पुस्तकमर्थभेदविधायिपाठान्तराणि सगृही तानि टिप्पनीरूपेण । तथैव टिप्पन्या १ दुर्गमशब्दार्थ २ पौराणिक- दृष्टान्ता ३ लौकिकन्यायाश्च तथा विशदीकृता यथा ग्रन्थार्थजि सूना- सौकयं स्यात् । किं च प्रमाणार्थ ग्रन्थकृदादृतानि वचासि तत्तद्ग्रन्थस्थल- निर्देशपूर्वकमधो निर्दिष्टानि स्थूलाक्षरैश्च मुद्रितानि येन प्रकरणादिज्ञान सुलभ भवेत् जिज्ञासूनाम् । प्रयतमानैरप्यस्माभि कानिचिद्वचनस्थलानि नोपाल भ्यन्त तानि तथैव स्थूलारैर्निर्दिष्टानि । यैर्महाशयैरुपलभ्येत पूर्वोक्त्वच- नस्शलादिक तैरनुग्रहबुध्द्या प्रेष्यते चेन् लिखित्वास्मत्सविधे तर्हि पुनर्मुद्रणा- वसरे तदुपयोगेनात्मन कृतस्त्यता सपायेत । कानिचिद्वाक्यानि नोप- लभ्यन्ते यथायथ किं तु तदर्थसमानि अन्थेषु केपुचित लभ्यन्ते तद्ग्रन्थ- नामानि स्थलनिर्देशपूर्वक टिप्पन्या दर्शितानि । दृढ विश्वसिमो यद् गन्थकृदादृतानुपूर्वीघटितानि भवेयुरेव कुनचित् इमानि वाक्यानि तान्यपि यदि कैश्चित्कृपया प्रेष्यन्ते तर्हि पुनर्मुद्रणावसरे मुद्रा- पयिष्येरन् । एव निविधमपि स्थूलाक्षरमुद्रित, उपलब्धानुपलब्धो पलब्धसमवाक्यनात परिशिप्रे दर्शनसौकर्याय मुद्रापितम् । प्रास्ताविक ·१ प्रमाणमीमासामन्यधृतविषय २ न्यायमूत्रप्रमाणमीमासयोलभः ण्यम् ३ श्रीहेमचन्द्राचार्यचरितम् ४ श्रीहेमचन्द्राचार्यचितग्रन्थानां नामानि । इति चतुष्टय यथामति सविस्तर निरूपितम् । श्रीहेमचन्द्राचा. र्याणा यशवृक्षोयापि महतायामेन माधनानि समुचित्य ससाधिनम्तथापि फेषाचिदाचार्यमहाभागाना मसूचनया न मुद्रापित । अन्तिममग्न्तुद कृत्य निवेदयामो यत् मुद्रापितमन्थे मभूता अशुद्धय । तर कारण मानुपतामूल भमानमिति तु नातिरोहितम् । तथापि काचिदासीत्त्वरा । तथाहि-अस्माभि- रारब्धमाने मुद्रापणे श्रुतिपथमागत यन् 'जैनश्वेताम्बरपरिपदोऽधिवेश- नम्' पक्षाभ्यन्तर एव मोहमग्या भवितेति तासीन्मनमि यदेकसमयावच्छे- देन सर्वेभ्यो नानादिदेशागतेभ्य पण्डितेभ्यो जैनमन्थप्रसारवडारेभ्यो महा- शयेभ्यश्च दर्शनीय मुद्रितप्रमाणमीमासापुस्तक भवतु च परिचय कार्यद्वारा 'आईतमतप्रभाररस्य' इति निश्चित्य प्रत्यह पोडशपनाणि मुद्रापितानि । तेन मुद्राप्यमाणपत्रावलोकनानरसरादशुद्धय प्रतिपृष्ठ पदमकाएं । सतु- प्यते चेतो निवेदयितु पुस्तकमेतन्मुद्रापित दृष्ट्वा बहुभि प्रोमहारायचे सभ्य प्रोत्माहितोऽह आईतमतप्रभाकरकर्मणि । तत सभाया निवयं शुधाशुद्धिपत्र निर्मित तद्प्यन्ते परिशिष्टरूपेण मुद्रापितम् । तदनुसार सपाद्य पुस्तकशुद्धि पठेयु पाठकश्रेष्ठा इति विज्ञापयाम । प्रमोदावह वक्तव्य निवेद्यते यदन्तरा समापयितु न पारयामि प्रास्ताविक तदेतन्मान्याना प व्याकरणाचार्यवेदान्तवागीशपाठकोपाह- श्रीधरशास्त्रिणामनुप्रहारनिर्देशो नाम । महाभागै सहृदयरेभि कार्य- कालव्ययमविगणय्य शास्त्रीयमन्थवद्धादरेणोपश्तोऽह मर्वथा प्रकाशनेऽस्य ग्रन्थस्य । यदि न स्यात् साहायमेतेपा तर्हि प्रकाशनकार्य विशदार्थकारि- टिप्पनीयुत प्रास्ताविक च सर्वाङ्गीण नैव मया प्रवाशयितु शक्यतेति निर्दि- शन्नमल्पाशेनापि आत्मानमत्युक्तिभाजन करोमि । किंच । दत्तराम रंगनाथ उपासक' (कार्याधिपो जैन प्रिंटिंग वस) एतेपा महाशयानामनु ग्रहमरोद्वहन स्वकर्तव्य मन्ये यदल्पीयमा कालेन खीयकार्यकर्तृभि सहते सोवायासभरानहोरात्र सपादित मुद्रण पुस्तकस्यास्य । यदि न स्यादीश साहाय्य तर्टि पम्तममित A- --- नोपस्थित भवेत् । मानास्लुटोविज्ञाप्या- नुग्राह्योऽय सावत्सरीकपर्व वीरसवत् २४५० विद्वद्वशवद पुण्यपत्तनम् मोतीलाल लाधाजी अत पर ३ ·अकारादिक्रमेण प्रमाणमीमांसामूत्राणां सूचिपत्रम्। अवार्ययोगे दर्शना तत्सर्वयावरणविल्ये अशाननिवृत्तियां। तथोपपत्यन्यथानुप २१४ अत एव नोभयो प्र तद्विधा स्वार्थ परा १२८ अतस्मिंस्तदेवति तद्देधा। २१३ अय प्रमाणमीमाता। तल्लक्षणत्याद्वस्तुन । अनुभयत्रोभयकोटि तम्या सत्यामर्थप्रकाश ११३८ अप्रदर्शितान्वयव्यतिरेको। २१२७ द्रव्योन्द्रय नियताकारा अभूतदोपोद्भावनानि २१२९ दर्शनरमरणसम्भव १२४ अमूर्तत्वेन नित्ये २१२३ दृष्टान्तवचनमुदाहरणम्। २११३ अक्यिासामान्। ११३२ धार्मणि साधनस्योप २११४ अवग्रहादीना या धर्मी प्रमाणसिद्ध । १२१६ यवग्रहीतविशेष ११२८ न दृशन्तोऽनुमानाद्गम् । अविशद परोक्षम्। १२१ न विपतिपत्यप्रतिपत्ति २१३४ असम्भवद्वाधफत्वा नानयोस्तात्पर्ये भेद । असिद्धविरुद्धानेका नार्यालोको शानस्य यसिदि पराजय । २१३२ नाराजनिश्चितमत्त्वो २११७ इन्द्रियमनोनिमित्तोऽव ११२१ नियमस्यासिद्धौ स २१२१ ईहितपिशेषनिर्णयो १२९ प्रशातिशयविश्रा उपलम्भानुपलम्भनिमित्त १२५ प्रत्यक्ष च परो ऊहात्तनिश्चय । १२११ प्रत्यक्षानुमानागमलोक १२१४ २१९ प्रमाण द्विधा। ११९ कर्तृस्या प्रमाणम् । प्रमाणस्य विषयो कस्था किया। प्रमाणाद्भिन्नाभिनम् गम्यमानत्वेऽपि साध्य २१८ प्रमाणान्तरानपेशे अहिण्यमाणग्राहिण ११४ प्रामाण्यनिश्चयस्व तत्तारतम्येऽवधि १११८ पूर्वोत्तराकारपरिहार तत्वसरमणार्थ प्राभिका २१३० फलमर्थप्रकाश । एतावान् प्रेक्षमयोग । ११३४ ·१-१-२ १-१-२५ १-१-३ २-१-३१ १-१-४३ १-२-१२ १-२-९ १२२० १-२-२१ बुद्धिसिद्धोऽपि। १२१७) स्मृतिहेतुरिणा। बोथ्यानुरोधाव्यतिशा। २११० सम्यगनिर्णय प्रमाणम् । भावाभावात्मकत्या १११२] सर्वार्थग्रहण मन । भावद्रिय लभ्युपयोगी। ११२४| स्वनिर्णय समय- यथोक्तसाधनाभिधानज २११ स्वपशस्य मिद्विजय । वचनमुपचारात् । २१२ स्वपराभासी परिणाम्या घचनाद्राग रागाम २१२५/ स्वभाव कारण कार्य- व्यवस्थान्यधीनिषे १११११ स्वार्य स्वनिश्चितसाध्या- च्यान्तिापक्स्य व्याप्ये १२६ स व्यातिदर्शनभूमि । यादिमातवाद्युभय २११८ स साधर्म्यवैधाभ्या- वासनोद्वोधहेतुका १२३ सहसमभाविनो सह विपरीतनियमान्यये २१२० साधनत्याभिव्यञ्जकविभक्त्य विपरीतान्वयव्यतिरेकी । २१२६) साधनदोपोद्भावन विशद प्रत्यक्षम् । १११३ साधनधमप्रयुक्त विशुद्धिक्षेत्रस्वामि ११२० साधनमात्रात्तत्सिद्धे। विशेषानुल्लेख्यनध्यवसाय । ११६ साधनात्साध्यविज्ञानम विशेष्यासिद्धादीनामे २११९| साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयु- विषयोपदर्शनार्थ तु साध्यनिर्देश प्रतिज्ञा। वैधम्र्येण परमाणुकर्मा २१२४ साध्य साध्यधर्मावशि- स द्वेधा भवप्रत्ययो १११९ साध्यस्य निगमनम् । स निग्रहो वादिप्रतिवादिनो १२१३३, साधर्म्यवैधम्याभ्यामष्टा- स्पर्शरसगधरूप ११२२, सिषाधापितमसिद्ध- स्मृतिप्रत्यभिज्ञानो १२२ हानादिबुद्धयो वा । २-१-१२ २-१-२८ १-२-२२ १-२-१९ १-२-७ १-२-२३ २-१-११ १-२-१५ २-१-१५ २.१-२२ १-२-१३ १-१-४१ ·निर्दिष्टस्थलानि प्रमाणवचनानि प्रमाणवचनानि पृष्ठे अनिग्रहस्थाने- ११४ गौ. सू. २२२ अपाणिपादो जवनो- २. श्वेताश्वतरोपनिषद् ३ १९ अमिलापससर्ग- ३७ न्या. बि. परि. १ सू. ४ अयमेवेति यो होप- १५ मी. श्लो. सूत्र ५ अभावप, श्लो. १५ इन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्न-- ३६ गौ. सू. ११-४ उत्सादव्ययधौव्ययुक्त सत्। ४. तत्त्वार्थ, ५२९ एव सत्यनुवादत्व- ३८ मी श्लो. सू. ४ श्लो. ३९ कत्यह पचावयव- ७६ दशवे. हा. बृ अ. १ गा. १ (रा. २. बानु धनपत सिंडजी) कार्यव्यासङ्गात् कथा - १.३ गो. भू. ४२-२८ कालमसख सरख च- ५१ विशे० गा ३३३ गृहीत्वा वस्तुसद्भाव- १५ मी. श्लो. सू. ५ अभावप, श्लो. २७ तत्याध्यवसायसरक्षणाय ९. गो. सू. १२१ तत्सम्प्रयोगे पुरुषस्य - ३८ मी. द. पृ.६.१७ ( चौखम्बासीरीज काशी) दोहिंवि नएहिं नीय सम्म, का.३ गा. ४९ दृष्टश्वासावन्ते. ९५ न्या. वा. पृ. ५५२ ५.८ (चौरसम्बासीरीज काशी) १५ मी. श्लो. सू. ५ अभावप. श्लो. १८ नर्ते तदागमात्मिध्येत्- १९ मी. श्लो. सू. २ श्लो. १९ प्रतिशहेतूदाहरणोपनय- ७६।१०८ गौ. सू. १.१ ३२ ९६ गो. सू. ५२४ न तावादिन्द्रियेणेषा- ९४ गौ. सू. ५.२२ प्रतिशाहत्वोर्विरोध-- प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुशा- प्रतिविषयाध्यवसायो- प्रत्यक्ष कल्पनामोद- ३९ सा. कारिका ५ ३७ न्या. वि. परि. १४ ३ ·५ प्रमाणवचनानि प्रमाणतांगापनोपलगभ- प्रमाणनयरधिगमा. प्रसापास्य फूल साक्षात्- प्रमाण स्वपरावभामि- पुटु मुणेई सद्द- पुचि चित्तमतम- मनिभुतयोर्निग्धो- मदेन मानेन मनोभवेन- यत्र तत्र समये यथा तथा यत्राप्यतिशयो दृए - ययोत्तोपपनठल- यदीयसम्यक्त्वबलाप्रतीमो- रूपियवधे । रोम्बगवल्ख्याल- पिमापत्तियारपालि श्रुतमनिद्रियस्य । सत्सम्पयागे पुरुषस्य सम्बद्ध यतमान च- सम्यगनुभवसाधन सम्यगर्थे च सशब्दो स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मक- साध्यधर्मप्रत्यनीवन- सिद्धान्तमभ्युपेत्य-- हेत्वपदेशात्प्रतिशा- हेत्वाभासाश्च यथात्ता इनास्तथोपप या का- पृष्ठ ९. गो ग ५२२ ४ तत्वाध १६ ४७ न्याया मे २८ न्याया श्लो ३४ विशे गा ३६. २८ दये अध्य ४ सूत्र ३१ तत्त्वाथ १२७ २३ भयोग यय लो २५ २४ वयोगव्यय पो ३१ ५४ मी लो सू २ श्लो ११४ ९२ गौ सू १२२ २१ प्रयागव्यव श्लो २१ २५ तत्त्वाथ १२८ ५३ पइ समु य २लो २० ३१ तत्यार्थ २२२ ३७ मी द १-१४ २४५३ मी ला सू ४ श्लो ८४ न्यायसार परि १ सू. ३८ मी श्लो सू४ श्लो ३८ ८ परीभामुख १-१ ९५ गौ सू वात्स्या भा -२-२ १०४ गौ सू ५-२-२३ १.१ गो सू १-१-३९ १.८ गौ सू ५२२४ वाया ग्लो १७ ·(१६) RATIYA SN........- B8 LIBRARY । अनुपलब्धस्थलानि प्रमाणवचनानि प्रमाणवचनानि अग्निस्वभाव. शरम्य अयापि नित्य परमार्थमन्त ૪૨ अयापि वेददेहत्वात्- २१ यनुमानादि विलक्ष- अन्यथानुपपन्नत्व ६० अपूर्वार्थविज्ञानम् । अर्थक्रिया न युज्येत वकिय समर्थस्य- अन घटयत्येना सल्लाभरमसन्दिग्ध- ५३ असाधनाङ्गवचन आयन्तापेशिणी सना- ६५ आवर्तवतनाशाल- इन्द्रियमनोनिमित्त । ३२ उप्पणे इवा विगमे - उपमान प्रसिद्धार्थ- एक्सामाग्रयधीनस्य- एकार्यसमवायस्तु- कार्य धूमो हुनभुजः ६४ गम्भीरगर्जितारम्भ २१ ज्ञानमप्रतिघ यस्य जानादतिरित्तो- तर्कसहितात्प्रत्यक्षात- त्रिकालविषय तत्त्व ९२ दु शिभित कनकाश- ६५ ·प्रमाणवचनानि पृष्ठ धीरत्यन्तपरोक्षेऽग- न स्मृतेरप्रमाणत्व- ९ नासतो हेतुता नापि- ४६ नासिद्ध भावधाऽस्ति- ६८ नो इन्द्रियम् । ३१ प्रत्यभागमबाधित- प्रत्येक यो भवेद्दोषो- ममाणेतरसामान्य- पिवोश्च ब्राह्मणत्वेन- पृर्वपमितमात्रे हि बाधाविनाभावयोर्वि- भिन्नकाल क्य अद्य मनोऽनिन्द्रियम् । यत्सर शब्द स यवाहे कुण्डलावस्था (श्लोक्पचकम्)४९ यन्त्वन्यतोऽपि- यो यत्रैव स तत्रैव- ४२ रुप यान्चयो हेतो- रूपालोकमनस्कार गेमगो दन्तुर श्यामो (श्लोकत्रितयम्)-२ लिङ्गस्यानन्वया अष्टा लिङ्गे लिङ्गीभवत्येव ५७ वातपाया कि व्योम्न १८ विरुद्धहेतुमुद्भाव्य ०३ भख बदल्या कदली श्रोत्रादिवृत्तिरबिकल्पिका ७२ ·(१८) पृष्ठे १३ २१ प्रमाणवचनानि सकलममाणज्येष्ठं म. सर्वमस्ति स्वरूपेण- स्वसमयपरसमयशा- स्वार्यव्यवसायात्मक प्रमाणम्. सादेरपि न सान्तत्वं साप्यानुवादाल्लिङ्गस्य- इसति हसति स्वामिन्यु ६ ८४ उपलब्धवाक्यसमानि प्रमाणवचनानि प्रमाणवचनानि पृष्ठे अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणम् । .११ गौ. सू. पृ. ९४ ५. (आनन्दाश्रम) अविच्चइ धारणा होइ। ३५ विशे. मूलगा २ भाष्यगा. १ जाणइ बज्झे गुमाणा उत्ति २६ विशे. गाया ८१४ प्रमाणमविसवादिज्ञानम् । न्या. वि. पृ.५५.९ (चौखम्बासिरीज काशी) हीनमन्यतमेनाप्यव गौ. सू. ५२ १२ १०८ ·वैक्रम १२९४ मिते संवत्सरे तालपत्रोपरि चित्रितमृतिप्रतिकृतिः । कलिकालसर्वज्ञो भगवान् परमाहत- श्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरः। श्रीकुमारपालभूपालः। इत्थं श्रीजिनशासनाभ्रतरणेः श्रीहेमचन्द्रमभो- रज्ञानान्धतमःप्रवाहहरणं मात्रादृशां मादृशाम् । विद्यापङ्कजिनीविकाशविदितं राज्ञोऽतिवृध्यै स्फुरत्- वृत्तं विश्ववियोधनाय भवताद् टुःकर्मभेदाय च ॥१८५॥ -प्रभावश्चरिते श्रीहेमचद्रसूरिमबन्ध ।' *- ·BAR -- AVAN ८S.N p ॐ नम सर्वज्ञाय कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यविरोभERARY. खोपज्ञवृत्तिसहिता प्रमाणमीमांसा अनन्तदर्शनज्ञानवीर्यानन्दमयात्मने । नमोर्हते कृपाक्लप्तधर्मतीर्थाय तौयिने ॥१॥ वोधवीजमुपस्कर्तुं तत्त्वाभ्यासेन धीमताम् । जैनसिद्धान्तसूत्राणां स्वेषां वृत्तिर्विधीयते॥२॥ ननु यदि भवदीयानीमानि जैनसिद्धान्तसूत्राणि तर्हि भवतः पूर्व फानि किमीयानि वा तान्यासन्निति । अत्यल्पमिदमन्वयुक्तथाः। पाणिनिपिङ्गलकर्णादाक्षपादादिभ्योऽपि पूर्वे कानि किमी- ताइ सतानपाल्नयोरिति (है धा १-८०६) धातो रूपम् । पालकायेत्यर्थ । १ बोधो ज्ञानम् । २ अष्टाध्यायीव्याकरणकारको दाक्षीपुत्रो मुनि पाणिनि । तव प्राकृतलक्षणनामक प्राकृतव्याकरणमपि रचितम्। 'यदाह पाणिनि स्वप्राकृतलक्षणे "व्यत्ययोऽप्यासाम् । इति। सूर्यप्रशतिरीकाया तथा पञ्चसमटीकायामाप 'यदाह पाणिनि प्राकृतलक्षणे-तृतीयाथें सतमी यथा 'तिसु तेमु 'अलकिया पुहई ' इति । मलयगिर्याचार्येण निरदोश । ३ छन्द सूत्राणा प्रणेता पिङ्गलले मुनि । ४ कणमत्तीति कणाद । तेन प्रीत कणाददर्शनम् । अयमेवीरस्य । उसस्य परपत्यमौलूक्य । अस्य दर्शनस्यौ क्यदर्शनमिति नाम । अय कणादो दशाध्यायामक दर्शनस्य प्रणेता ।अर (वैशेषिक) मते पदार्था सत। ५ पोडशपदार्यवादिना ("प्रमाणप्रेमेयसशयप्रयोर्जेनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिणर्य संदर्जपवितण्डाहेत्वाभामछलेजतिी हिस्याताना त यशाानि श्रेयसाधिगम "। इति । पा x ।

·[प्रमाग यानि वा व्याकरणादित्राणीत्येतदपि पर्यनुयुद्स्य । अनाढय एवंता विद्याः संक्षेपविस्तरविवक्षया नवनवीभवन्ति तत्तत्कर्तृकाश्योन्यन्ते । किं नाश्रीपीन कदाचिदनीदृशं जगदिति । यदि वा प्रेक्ष्य स्ववाचफ- मुख्यविरचितानि सकलशाखचूडामणिभूतानि तत्त्वार्धसूत्राणीति॥ ययेवंअकलङ्कधर्मकीर्त्यादिवत् मफरणमेव किं नारभ्यते किम- नया सूत्रफारवाहापुरुपिफया। मैवं वोचः। भिन्नरुचियं जनस्तती नास्य स्वेच्छामतिरन्धे लौकिक राजकीयं वा शासनमस्तीति यत्किञ्चिदेतत् । तत्र वर्णसमूहात्मकः पटेः पदसमूहात्मकैः सूत्रः सूत्रसमूहात्मकः प्रकरणः प्रकरणसमूहात्मकैरोह्निकैराह्निकसमूहा- गौतमसूत्र १-१-१) अक्षपादन गौतमेन न्यायसम्म प्रणीत न्यायशास्त्र च पंचाध्यायात्मरम् । तर प्रत्यध्यायमालिकद्वयम् । तर १ प्रथमाध्यायस्य प्रथमाहिके प्रमाणादिपदार्थनवकलक्षणनिरूपण विधाय द्वितीये वादादिसप्तपदार्थर क्षणनिरूपणं कृतम् । २ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमाहिके सायपरीक्षण प्रमाणदतुष्टया (१ प्रत्यक्ष, २ अनुमान, ३ शाब्द, ४ उपमानम् ) प्रामाण्यशानिराकारण च। द्वितीयेs थापत्त्यादेरन्तर्भावनिरूपणम् । ३ तृतीयस्य प्रथम आत्मशरीरेन्द्रियार्थपरीक्षणम् । द्वितीये बुद्धिमन परीक्षणम् । ४ चतुर्थस्य प्रथमे प्रत्तिदोषप्रेत्यभावफलदु खापवर्ग परीक्षणम् । द्वितीये दोपनिमित्तक्त्वनिरूपणमवयव्यादिनिरूपण च ।५ पञ्चमस्य प्रथमे जातिभेदनिरूपणम् । द्वितीये निग्रहरथानभेदनिरुपणम् । अत्र मते पदार्थी पोडश । १ तत्त्वार्यसूत्राणि भगवतोमास्वातिवाचकमुख्येन प्रणीतानि दशभिरध्याय । तत्र प्रथमेऽध्यायचतुश्ये जीवतत्त्वस्य वर्णनम् । पञ्चमे अजीव ( पुद्गल )स्य । षष्ठसप्तमयो रानवस्य । अष्टमे बन्धस्य । नवमे सवरनिर्जरयो । दशमे मोक्षतत्त्वस्य। सपूर्णसूत्रसख्या ३४४ परिमिता। अय सूत्रमथो दिगम्बर श्वेताम्बरैश्च पूज्यत्वेनाभिमन्यते । यत उभयमतवादिभिस्तैस्तैराचार्येरस्य माध्याणि व्याख्याश्च निर्मिता । दिगम्बरेषु प्रायोऽस्य नाम्न उमास्वामित्वेन व्यवहार । २ सूत्र तु सूचनाकारिग्रन्थे तन्तुच्यवस्थयो । अनेकार्यसमहे का. २ श्लो ४५८ ३ एकस्मिन्नहि भवमाहिषम् ।

·मुत्र १-१-१ मीमांसा ३ स्मकैः पञ्चभिरध्यायैः शास्त्रमेतदरचयदाचार्यः । तस्य च प्रेक्षाव- मतृत्त्यङ्गमभिधेयमभिधातुमिदमादिसूत्रम् ॥ ॥ अथ प्रमाणमीमांसा ॥१-१-१॥ अयेत्यस्याधिकारार्थत्वाच्छास्त्रेणाधिक्रियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाणस्याभिधानात्सकलशास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन प्रेक्षावन्तो वोधिताः प्रवर्तिताश्च भवन्ति । आनन्तर्यार्थी वाऽयशब्दः शब्दकाव्यछन्दोन- शासनेभ्योऽनन्तरं प्रमाण मीमांस्यत इत्यर्थः । अनेन शब्दानुशास- नादिभिरस्यैककर्तृकत्वमाह । अधिकारार्थस्य चायशब्दस्यान्यार्थ- नीयमानकुसुमदामजलकुम्भादेर्दर्शनमिव श्रवणं मङ्गलायापि कल्पत इति, मङ्गले च सति परिपन्थिविघ्नविघातार्दक्षेपेण शास्त्रसिद्धिरायुप्म चहोतृकता च भवति । परमेष्ठिनमस्कारादिकं तु मङ्गलं कृतमपि न निवेशितं लाघवार्थिना शास्त्रकारणोत । १ शास्त्र ग्रन्थनिदेशयोः' इनि अनेकार्थमाहे २ का. लो. ४५१. २ प्रेक्षावन्तो विचारिणः । ३ हेमचन्द्राचार्यरष्टाध्यायात्मक सस्कृतप्राकृतभाषाव्याकरण सूत्रविद्धम् । तन सप्ता- ध्यायाः सस्कृतव्यावरण उपयुक्ताः । अष्टमोऽध्यायः प्राकृतव्यावरणे । तथा च काव्यानु- शामनमष्टाध्यायात्मकमेव साहित्यशास्त्रसर्वविषयनिदर्शक निबद्धम् । एवमेव छन्दः. शास्त्रेऽपि ग्रन्थोऽपाध्यायात्मकः । तत्र प्रथम. मशाध्यायः । द्वितीयः समवृत्तव्यावर्णना- ध्यायः । तृतीयोऽधंसमविषमवैतालीयमानासमकादिव्यावर्णनाध्यायः । चतुर्थ आर्या- गल्तिक्खञ्जक्शीर्षकव्यावर्णनाध्यायः । पञ्चम उत्साहादिप्रतिपादनाध्यायः । षष्ठः खदिचतुष्पदीशासनाध्यायः । सप्तमो द्विपदीव्यावर्णनाध्यायः । अष्टमः प्रस्तारादि- व्यावर्णनाध्यायः । अत्रानुशासनग्ये स्वोपशवृत्तिरप्यस्ति । ४ अक्षेपेण-कालविलम्बाभावेन । ५ तथाचोक्तं पातजलमहामाश्ये १११११ इत्यत्र 'मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रयन्ते। वीरपुरुषकाणि च भवन्त्यायुप्मत्पुरुषकाणि च । अध्येतारश्च वृद्धियुक्ता यथा स्युरिति । ६ परमे पदे तिष्ठनीति परमेष्ठिः, अहमिद्धाचार्योपाध्यायसर्वसाधुषु पचसु प्रसिद्धः ।

·४ गून १-१-१ [प्रमाण प्रकर्पण संशयादि व्यवच्छेदेन मीयते परिन्उियते वस्तुतत्त्वं येन तत्यमाणं प्रमायां साधकतमम् । तस्य मीमांसा उद्देशादिरूपेण पर्या- लोचनम् । यी हि शास्त्रस्य प्रवृत्तिः। १ उद्देशः२ लक्षणम् ३ परीक्षा च । तत्र नामधेयमात्रकीर्तनमुदेशः । ययेदमेव मूत्रम् । उपिएस्या- साधारणधर्मवचनं लक्षणम् । तट्वेया १ सामान्यलक्षणम् २ विशेष- लक्षणं च । सामान्यलक्षणमनन्तरमेव मूत्रम् (१२) विशेष- लक्षणं विशदः प्रत्यक्षम् (१।१११३ ) इति । विभागस्तु विशेप- लक्षणस्पैचाङ्गमिति न पृथगुन्यते । लक्षितस्यैदामित्यं भवति नेत्यमिति न्यायतः परीक्षण परीक्षा, यथा तृतीयसूत्रम् (१।१२३)। पूनितविचारवचनश्च मीमांसाशब्दः। तेन न प्रमाणमानस्यैव विचारोऽत्राधिकृतः । फिन्तु तदेकदेशभूतानां दुर्नयनिराकरणद्वारेण परिशोधितमार्गाणो नयानामपि । “प्रमाणनयैरधिगमः" इति हि वाचकमुख्यः, सकलपुरुषार्थेषु मूर्दाभिषिक्तस्य सोपायस्य सप्रतिपक्षस्य मोक्षस्य च । एवं हि पूजितो विचारो भवति । प्रमाण- मात्रविचारस्तु प्रतिपक्षनिराकरणपर्यवसायी वाकलहमानं स्यात् । तद्विवक्षायां तु अथ प्रमाणपरीक्षेत्येव क्रियेत । तत् स्थितमेतत् प्रमाणनयपरिशोधितप्रमेयमार्ग सोपायं सप्रतिपक्षमोक्षं विवक्षितुं मीमांसाग्रहणमकार्याचार्येणेति ॥१॥ तत्र प्रमाणसामान्यलक्षणमाह--- १ मुक्तित। २ तत्त्वार्थाधिगमसूत्रे-अध्याय १ सूत्र ६। भाग्यच एपा च जीवादीना तत्त्वाना ययो द्दिष्टाना नामादिमिस्ताना प्रमाणनयविस्ताराधिगमो भरति । तत्र प्रमाण द्विविधम् । परोक्ष प्रत्यक्ष च चतुर्विधमित्येके नयवादान्तरेण । नयाश्च नैगमादय । (नेगमसग्रहव्यवहार - सूत्रशब्दा नया । तत्त्वार्थाधिगमसूत्र १-३४) ३ श्रेपन्य।

·मीमांसा ५ सून १-१-२ ॥ सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणम् ॥ १-१-२॥ प्रमाणमिति लक्ष्यनिर्देशःशेषलक्षणम् । मसिद्धानुवादेन ह्यप्रसिद्ध- स्य विधानं लक्षणार्थः । तत्र यत्तदविवादेन प्रमाणमिति धम्मि मसिद्धं तस्य सम्यगनिर्णयात्मकत्वं धर्मो विधीयते । अत्र प्रमाण- स्वादिति हेतुः । नच धम्मिणो हेतुत्वमनुपपन्नम्, भवति हि विशेपे धम्मिणि तव सामान्यं हेतुर्यथाऽयं धूमः सानिमत्वात् पूर्वोपलब्ध- धूमवत् । न च दृष्टान्तमन्तरेण नगमकत्वम् । अन्तायैव साध्य- सिद्धः सात्मक जीवच्छरीरंमाणादिमत्त्वादित्यादिवदिति दर्शयिष्यते। तत्र निर्णयः संशयाऽनध्यवसायाविकल्पत्वरहितंज्ञानम् । ततो निर्णय- पदेनाज्ञानरूपस्येन्द्रियसन्निकर्पादेर्शानरूपस्यापि संशयादेः प्रमाणत्व- निषेधः । अर्यतेऽर्थ्यते वाऽर्थो हेयोपादेयोपेक्षणीयलक्षणः । हेयस्य हातुम् उपादेयस्योपादातुम् उपेक्षणीयस्योपेक्षितुमर्थ्यमानत्वात् । न चानुपादेयत्वादुपेक्षणीयो हेय एवान्तर्भवति । अहेयत्वादुपादेय एवान्तर्भावप्रसक्तेः । उपेक्षणीय एव च मूर्द्धाभिषिक्तोऽर्थों योगिभि- स्तस्यैवार्यमाणत्वात् । अस्मदादीनामपि हेयोपादेयाभ्यां भूयानेवो- पेक्षणीयोऽर्थः । तन्नायमुपक्षितुं क्षमः । अर्थस्य निर्णय इति कर्मणि पष्ठी। निर्णायमानत्वन व्याप्यत्वादर्थस्य । अर्थग्रहणं च स्वनिर्णय- व्यवच्छेदार्थ तस्य सतोऽप्यलक्षणत्वादिति वक्ष्यामः । सम्यगित्य. विपरीतार्थमव्ययं समञ्चतेर्वा रूपं तच्च निर्णयस्य विशेषणं तस्यैव सम्यक्त्वाऽसमक्त्वयोगेन विगेटुचितत्वात् । अर्थस्तु स्वतो न सम्यग्नाप्यसम्यगिति सम्भवव्यभिचारयोरभावान्न विशेपर्णायः । १ ल्क्षणसूनम् १-२-६। २रक्षणसूत्रम् १-२-१३ । ३ स्वःनिर्णय । ४ विशेषण दातुम् । ५ सम्भवव्यभिचारान्या स्याद्विशेषणमर्थवत् । न दौत्येन न चोष्ण्येन पति वापि विशिष्यते। १ ·६ [प्रमाण तेन सम्यग् योऽर्थनिर्णय इति विशेपणाद्विपर्ययनिरासः । ततोऽति- न्यायव्याप्त्यर्सेम्भवटोपविकलामेदं प्रमाणसामान्यलक्षणम् ॥२॥ नन्वर्थनिर्णयवत्स्वनिर्णयोऽपि वृद्धाप्रमाणलक्षणत्वेनोक्तःप्रमाणं स्वपरावभासीति । स्वार्थव्यवसायात्मकं प्रमाणमिति च। न चासावसन् । घटमई जानामीत्यादी फर्तृकर्मवन् जोरप्यव- भासमानत्वात् । न चामत्यक्षोपलम्भस्यार्यदृष्टिः प्रसिदयति । न च ज्ञानान्तरात् तदुपलम्भसम्भावनम् । तस्यानुपलब्धस्य प्रस्तुतोपलम्भ- प्रत्यक्षीकाराभावात् । उपलम्भान्तरसम्भावने चानवस्था । अर्थी- पलम्भात्तस्योपलम्भेऽन्योन्याश्रयटोपः । एतेनार्थस्य सम्भवो नोपपद्यते न चैतन् ज्ञानं स्यात् इत्यर्थापत्त्यापि तदुपलम्भः मत्युक्तः। तस्या अपि ज्ञापकत्वेऽनाज्ञाताया ज्ञापफत्वायोगात् । अर्थापत्यन्तराद तज्ज्ञानेऽनवस्थेतरेतराश्रयदोपापत्तेस्तदवस्थः परिभवः । तस्मादयों- न्मुखतयेव स्वोन्मुखतयापि ज्ञानस्य प्रतिभासाद स्वनिर्णयात्मकत्व- मप्यस्ति । नन्वनुभूतेरनुभाव्यत्वे घटादिवदननुभूतित्वमसाः । मैवं वोचः । ज्ञातुमा॑तृत्वेनेवाऽनुभूतैरनुभूतित्वेनैवानुभवात् । न चानुभूतेरनुभाव्यत्वं दोपः । अर्थापेक्षयानुभूतित्वात, स्वापेक्षयाऽनु- १ अर्थस्य निर्णयोऽनिर्णय सम्यक् चासौ अर्थनिर्णयश्च । २ अलक्ष्यवृत्तित्वमतिव्याप्ति । यथा भो शृङ्गित्वम् । क्ष्यभिन्नमलक्ष्य तत्र लक्षणसत्त्वम् । शृङ्गित्व लक्ष्यभिन्नमहिष्यादिषु वर्तते । अतस्तदतिव्याप्तम् । ३ लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वमव्याप्ति । यथा गो कपिलत्वम् । लक्ष्यस्येक्देशे लक्षण स्यासत्वम् । प्रकृते रक्ष्या गाव । तदेवदेश शुक्ला गाव । तत्र कपिलवस्था सत्त्वादन्यासि । ४ लक्ष्यमाणावर्तनमसम्भव । यथा गोरेकशफवत्त्वम् । कस्मिन्नाप लक्ष्ये ल्क्षणा सत्वम् । एकशफवत्त्व न स्यामपि गवि वर्तते । अतस्तदसम्भवदोषदूषितम् । ) ५ प्रमाण स्वपराभासि ज्ञान नाविवर्जितम् । प्रत्यक्ष च परोक्ष च द्विधा मेयविनि श्रयात् || श्रीसिद्धसेन दिवाकरप्रणीत न्यायावतार श्लोक १।

·मीमामा ] सून १-१-३ भाव्यत्वात् । स्वपितृपुत्रापेक्षयैकस्य पितृत्वपुत्रत्ववद्विरोधाभावात् । न च स्वात्मनि क्रियाविरोधः । अनुभवसिद्धेऽर्थे विरोधासिद्धेः । अनुमानाच स्वसंवेदनसिद्धिः। तथाहि ज्ञान प्रकाशमानमेवार्य मकाशयति मकाशकत्वात् प्रदीपवत् संवेदनस्य प्रकाशकत्वात् । प्रकाशकत्वमसिद्धमिति चेत् । न । अज्ञाननिरासादिद्वारेण प्रकाशक- त्वोपपत्तेः । न च नेत्रादिभिरनैकौन्तिकता। तेषां भावेन्द्रियरूपा- णामेव प्रकाशकत्वात् । भावेन्द्रियाणां च स्वसंवेदनरूपतेव न व्यभिचारः । तथा संवित् स्वमकाशा अर्थप्रतीतित्वात्। यः स्वमझाशो न भवति नासावर्थप्रतीतिर्यया घटः। तथा यज्ज्ञानं तदात्मवोधं प्रत्यनपेक्षितपरव्यापारं यया गोचरान्तरग्राहिज्ञानप्राग्भाविगोच- रान्तरग्राहिज्ञानप्रवन्धस्यान्त्यज्ञानम् । ज्ञानं च विवादाध्यासितं रूपादिज्ञानमिति, संवित् स्वप्रकाशे स्वावान्तरजातीयं नापेक्षते वस्तुत्वात् घटवत् । संवित् परमकाश्या वस्तुत्वाइटवदिति चेत् न । अस्याप्रयोजकत्वात् । न खलु घटस्य वस्तुत्वात् परमकाश्यता अपि तु बुद्धिव्यतिरिक्तत्वात् । तस्मात् स्वनिर्णयोऽपि प्रमाणलक्षण- मास्त्वित्याशङ्कायामाह- १ लक्षण २-१-२१ २"लन्युपयोगी भावेन्द्रियम्" । तत्त्वार्थसून २-१८ भाष्यम् लान्धरुपयोगश्च भावन्द्रिय भवति । लब्धिर्नाम गतिजात्यादिनामकमजनिता तदावरणीयकर्मक्षयोपशमननिता चेद्रिया श्रयकमोदयनिर्वृत्ता च जीवस्य भवति । सा पञ्चविधा स्पर्शनेन्द्रियलब्धिरसनोन्द्रयलब्धिप्राणे न्द्रियन्धिचक्षुरिन्द्रियलब्धिीन्द्रियलाधरिता स्पर्शादिषु 'स्पर्शनरसनघाणचक्षु श्रीवाणि' (तत्त्वार्य २२०) मतिशानोपयोग इत्यर्थ ।उक्तमेतत् 'उपयागो लक्षणम्' (त.२ ८) उपयोग प्रणिधानमायोगस्तद्भाव परिणाम इत्यर्थ ।एषा च सत्या निर्धत्तायुपफरणोपयोगी मवत । सत्या च लन्धी निर्वृत्युपकरणोपयोगा भवन्ति । निर्वृत्यादीनामेक्तराभावे विषयालोचन न भवति । जिशामुभि सर्वार्थसिद्धितत्त्वार्थश्लोकवार्तिकतत्त्वार्यराजवाति कादयो द्रष्टव्या । विस्तरभयान सगृह्यन्ते। ३ गोचर विषय ।

·गूध १-१-३ ८ [प्रमा ॥स्वनिर्णयः सन्नप्यलक्षणमप्रमाणेऽपि भावात्॥१-१-३॥ सनपीति परोक्तमनुमोदते । अयमों नास्तीत्येव सर्व लक्षणं वाच्यं किन्तु यो धर्मी विपक्षाब्यावर्त्तते । स्वनिर्णयस्त्वप्रमाणेऽपि संशयादी वर्तते । नहि पाचित् जानमाना सास्ति या नस्वसंविदिता नाम ततो न स्वनिर्णयो लक्षणमुक्तोऽस्माभिः । युद्धस्तु परीक्षार्थ- मुपक्षिप्त इत्यदोपः॥३॥ ननु च परिच्छिन्नमर्थ परिन्छिन्दता प्रमाणेन पिष्टं पिष्टं स्यात् । तथा च गृहतिग्राहिणां धारावाहिकनानानामपि प्रामाण्यमसाः। ततोऽपूर्वार्थनिर्णय इत्यस्तु लक्षणम् । यथाहुः “ स्वापूर्वार्थ- व्यवसायात्मक ज्ञानं प्रमाण " इति । तथा-'अपूर्वार्थ- विज्ञानम् ' इति च । तत्राह- ॥ ग्रहीष्यमाणग्राहिण इव गृहीतग्राहिणोऽपि नामामाण्यम् ॥ १-१-४॥ अयमर्थः। द्रव्यापेक्षया वा गृहीतग्राहित्वं विपतिपिध्येत पर्याया- पेक्षया वा । तत्र पर्यायापेक्षया धारावाहिकज्ञानानामपि गृहीतग्राहित्वं नसम्भवति । क्षणिकत्वात् पर्यायाणाम् । तत्कथं तन्निवृत्त्यर्थं विशेषण- मुपादीयते । अथ द्रव्यापेक्षया । तदप्ययुक्तम् । द्रव्यस्य नित्यत्वा. देकत्वेन गृहीतग्रहीप्यमाणावस्थयोर्न भेदः । ततश्च के विशेषमाश्रित्य ग्रहीष्यमाणग्राहिणः प्रामाण्यं न गृहीतग्राहिणः । अपि च अवग्रह- हॉदीनां गृहीतग्राहित्वेऽपि प्रामाण्यमिष्यत एव । न चैपां भिन्न- १ पिष्टस्य पेषण नास्ति मृतस्य मरण नहि ॥ इति न्यायात् २ एकस्मिन्नेव घटे " घटोऽय घटोऽयम्" इत्येवमुत्पदमानान्युत्तरोत्तरशानानि धारावाहिकशानानि । ३ दिगम्बराचार्यमाणिक्यनन्दिकृते परीक्षामुग्वे प्रथमोद्देशे प्रथमसूत्रम् । ४ आदिशब्दादीहायायधारणाग्रहणम् । एतेषा लक्षण क्रमेण १-१-२५, १-१-२८, १-१-२९, १-१-३० सूघे द्रष्टव्यम् ।

·मीमांसा ९ - सूने १-१-७ विपयत्वम् । एवं ह्यवगृहीतस्याऽनीहनादीहितस्यानिश्चयादसमञ्ज- समापयेत । न च पर्यायापेक्षयानधिगतविशेपावसायादपूर्वार्थत्वं वाच्यम् । एवं हि न कस्यचिद् गृहीतग्राहित्वमित्युक्तमायम् । स्मृतेश्य प्रमाणत्वेनाभ्युपगताया गृहीतग्राहित्वमेव सतत्त्वम् । यैरपि स्मृतेर- पामाण्यामष्टं तैरप्यर्थादनुत्पाद एव हेतुत्वेनोक्तो न गृहीतग्राहित्वम् । यदाह "न स्मृतेरप्रमाणत्वं गृहीतग्राहिताकृतम् । अपि त्वनर्थजन्यत्वं तदप्रामाण्यकारणम्” इति ॥४॥ अथ प्रमाणलक्षणप्रतिक्षिप्तानां संशयानध्यवसायविपर्ययाणां लक्षणमाह- ॥अनुभयत्रोभयकोटिसंस्पर्शी प्रत्ययः संशयः॥१-१-५॥ अनुभयस्वभावे वस्तुनि उभयान्तपरिमर्शनशीलं ज्ञानं सर्वात्मना शेत इवात्मा यस्मिन् सति स संशयः । ययान्धकारे दूरादुर्दाकार- वस्तूपलम्भात् साधकबाधकप्रमाणाभावे सति स्थाणुर्वा पुरुषो वति । अनुभयत्रग्रहणमुभयरूपे वस्तुन्युभयकोटिसंस्पर्शेऽपि संशयत्वनिराकरणार्थम् । यथास्ति च नास्ति च घटः, नित्यश्चानि- त्पश्चात्मेत्यादि ॥५॥ ॥विशेषानुल्लेख्यनध्यवसायः ॥ १-१-६॥ दूरान्धकारादिवशादसाधारणधर्मावमर्शरहितः प्रत्ययोऽनिश्चया- स्मकत्वादनध्यवसायः । यथा किमेतदिति । यद्यप्यविकल्पकं प्रथम- लक्षणभावि परेपा प्रत्यक्षपमाणत्वेनाभिमतं तदप्यनध्यवसाय एव । विशेपोल्लेखस्य तनाप्यभावादिति ॥ ६॥ अतस्मिस्तदेवेति विपर्ययः॥१-१-७॥ यज्ज्ञाने प्रतिभासिते तद्रूपरहिते वस्तुनि तदेवेति प्रत्ययो विप- सरूपत्वाद्विपर्ययः । यथा धातुवेपम्यान्मधुरादिद्रव्येपु तिक्तादि- मत्ययः १ वातपित्तवफारमग धातवः।

·सूप १-१-७ १० प्रत्ययः । तिमिरादिदोपादेकस्मिन्नपि चन्द्रे विचन्द्रादिप्रत्ययः । नौयानादगच्छत्स्यपि रक्षेपु गन्छत्सत्ययः । आशुभ्रमणादलाता- दावचक्रेऽपि चक्रप्रत्ययः । इत्यवासितं प्रमाणलक्षणम् ॥७॥ मन्वस्तूक्तलक्षणं प्रमाणम् । तत्मामाण्यं तु स्वतः परतो वा निश्चीयेत । न तावत् स्वतः । तद्धि संविदितत्वात् ज्ञानमित्येव गृहीयान पुनः सम्यमत्वलक्षणं मामाण्यम् । ज्ञानत्वमानं तु प्रमाणा- भाससाधारणम् । अपि च स्वतःमामाण्ये सर्वेषामविप्रतिपत्तिमसः! नापि परतः । परं हि १ तद्गोचरगोचरं वा ज्ञानम् २ अभ्युपेतार्थ- क्रियानि सं वा ३ तगोचरनान्तरीयकार्यदर्शनं वा । तच सर्व स्वतोऽनवधृतमामाण्यमव्यवस्थितं सत् कथं पूर्वप्रवर्तकज्ञानं व्यवस्था- पयेत् । स्वतो वाऽस्य मामाण्ये कोऽपराधः प्रवर्तकज्ञानस्य । येन तस्यापि तन स्यात् । न च प्रामाण्यं ज्ञायते स्वत इत्युक्तमेव परतस्त्वनवस्थेत्याशझ्याह- ॥ प्रामाण्यनिश्चयः स्वतः परतो वा ॥ १-१-८ ।। मामाण्यनिश्चयः कचित् स्वतो यथाऽभ्यासदशापन्ने स्वकरतला- दिज्ञाने, स्नानपानावगाहनोदन्योपशमादावर्थक्रियानि से वा मत्य- क्षज्ञाने । नहि तत्र परीक्षाकाङ्क्षास्ति प्रेक्षावताम् । तथाहि जलज्ञानं ततो दाहपिपासार्त्तस्य तत्र प्रतिस्ततस्तत्मासिस्ततः स्नानपानादीनि ततो दाहोदन्योपशम इत्येतावतैव भवति कृती प्रमाता न पुनर्दाहोद- न्योपशमज्ञानमपि परीक्षते इत्यस्य स्वतःमामाण्यम् । अनुमाने तु सर्वस्मिन्नापि सर्वथा निरस्तसमस्तन्यभिचाराशके स्वत्त एव प्रामाण्यम् । अव्यभिचारिलिङ्गसमुत्थत्वात् । न लिङ्गाकारं ज्ञानं लिङ्गं विना, न च लिङ्ग लिङ्गिनं विनेति । कचित् परतः मामाण्यनिश्चयो यथा- १ अविप्रतिपत्ति अधिरोध ।

·मीमासा] ११ नभ्यासदशापन्ने प्रत्यक्षे । नहि तदर्थेन गृहीताव्यभिचारामिति तदे- कदेशविपयात् संवादकात्, ज्ञानान्तराद्वा, अर्थक्रियानिर्भासाद्वा, नान्त- रीयार्थदर्शनाद्वा तस्य प्रामाण्यं निश्चीयते । तेपां च स्वतःभामाण्य- निश्चयान्नानवस्थादिदौस्थ्यावकाशः । शाब्दे तु प्रमाणे दृष्टार्थेऽर्था- व्यभिचारस्य दुर्ज्ञानत्वात् संवादायधीनः परतः प्रामाण्यनिश्चयः । अदृष्टार्थे तु दृष्टार्थग्रहोपरागनष्टमुष्ट्यादिप्रतिपादकानां संवादेन मामाण्यं निश्चित्य संवादमन्तरेणाप्याप्तोक्तत्वेनैव प्रामाण्यनिश्चय इति सर्वमुपपन्नम् । अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणमिति नैयायिकाः । तवार्थीपलब्धौ हेतुत्वं यदि निमित्तत्वमात्रं तदा तत्सर्वकारकसाधा- रणमिति कर्तृकर्मादेरपि प्रमाणत्वमसङ्गः । अथ कर्तृकर्मादिविलक्षणं करणं हेतुशब्देन विवक्षितं तर्हि तज्ज्ञानमेव युक्तं नेन्द्रियसन्निकर्पादि। यस्मिन् हि सत्यर्थ उपलब्धो भवति स तत्करणम् । न चेन्द्रिय- सन्निकर्पसामग्र्यादौ सत्यपि ज्ञानाभावे स भवति । साधकतमं हि करणमव्यवहितफलं च तदिप्यते । व्यवहितफलस्यापि करणत्वे दाधिभोजनादेरापि तथामसङ्गः। तन्न ज्ञानादन्यत्र प्रमाणत्वम् । अन्यत्रो- पचारात् । सम्यगनुभवसाधनं प्रमाणमित्यत्रापि साधन- ग्रहणात् कर्तृकर्मनिरासेन करणस्य प्रमाणत्वं सिध्यति तथाप्य- व्यवहितफलत्वेन साधकतमत्वं ज्ञानस्यैवेति तदेव प्रमाणत्वेनेष्टव्यम् । प्रमाणमविसंवादिज्ञानमिति सोगताः । तत्रापि यद्यविकल्पक ज्ञानं तदा न तद् व्यवहारजननसमर्थम् । सांव्यवहारिकस्य चैत- समाणस्य लक्षणमिति च भवन्तः । तत्कयं तस्य प्रामाण्यम् । उत्तर- १ 'उपलब्धिहेतुश्च प्रमाणम्' । इति गौतमसूतवात्स्यायनभाष्ये । पृ. ९४ प. ४ । २ भामर्वज्ञप्रणीत न्यायसार प्रत्यक्ष परिच्छेदे सूत्र १ पृ. १ प. ८॥ ३॥ अविसवादक ज्ञान सम्यग्ज्ञानम् ” न्यायपिन्दु पृ. ५ प. ९ ।

·सूत्र १-१-८ [प्रमा फालभाविनी व्यवहारजननसमर्यादिकल्पात् तस्य प्रामाण्ये याचितक- मण्डनन्यायः । वरंच व्यवहारहेतोर्विकल्पस्यैव प्रामाण्यमभ्युपगन्तुम् । एवं हि परम्परापरिश्रमः परिहतो भवति । विकल्पस्य चापामाण्ये कथं तन्निमित्तो व्यवहारोऽविसंवादी । दृष्टविकल्पयोरर्ययोरेकीकर- णेन तैमिरिपन्नानवद संवादाभ्युपगमे चोपचरितं संवादित्वं स्यान् । तस्मादनुपचरितमविसंवादित्वं प्रामाण्यस्य लक्षणमिच्छता निर्णयः प्रमाणमेष्टव्य इति ॥८॥ प्रमाणसामान्यलक्षणमुक्त्वा परीक्ष्य च विशेपलक्षणं वक्तुकामो विभागमन्तरेण तद्वचनस्याशक्यत्वाद्विभागमतिपादनार्थमाह- ॥प्रमाणं द्विधा ॥ १-१-९॥ सामान्यलक्षणसूत्रे प्रमाणग्रहणं परीक्षयान्तरितमितिन तंदा परा- मृष्टम् । किन्तु साक्षादेवोक्तं प्रमाणमिति । द्विधा दिमकारमेव विभा- गस्यावधारणफलत्वात् । तेन प्रत्यक्षमेवेक प्रमाणमिति चार्वाकाः। प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणमिति वैशेपिकाः। तान्येवेति साङ्ख्याः। सहोपमानेन चत्वारीति नैयायिकाः। सहार्यापत्त्या पञ्चेति प्राभा- कराः । सहाभावेन पडिति भाः। इति न्यूनाधिकममाणवादिनः प्रतिक्षिप्ताः । तत्मतिक्षेपश्च वक्ष्यते ॥९॥ तर्हि प्रमाणवैविध्यं किं तथा यथाहुः सौगताः प्रत्यक्षमनुमानं चेत्युतान्ययेत्याह- १ अस्य न्यायस्य स्वरूपम् । केनचिदरिञ्चनेन याचित्वा परमण्डनानि परगृहे विवाहा दिमम्पादनार्थ गम्यते पर न तत् तस्य शोभाये पर्याप्तम् । २ तच्छब्देन । ३ मीमासकेषु मतत्रयम् । प्राभाकार २ मा ३ मुरारिमनञ्च । ४ अभाव -अनुपलब्धि । ५१-१-१०, १-१-११, १-१-१२ सूत्रेषु | ।

·भीमांसा] सूत्र १-१-११ ॥ प्रत्यक्षं च परोक्षं च ।। १-१-१०॥ अश्नुते अक्षणाति वा व्यामोति सकलद्रव्यक्षेत्रकालभावानित्यक्षो जीवः । अश्नुते विषयमित्यक्षमिन्द्रियं च । प्रतिः प्रतिगतार्यः । अक्षं प्रतिगतं तदाश्रितम् । अक्षाणि चेन्द्रियाणि तानि प्रतिगतमिन्द्रिया- ण्याश्रित्योजिहीते यज्ज्ञानं तत्सत्यक्षं वक्ष्यमाणलक्षणम् । अक्षेभ्यः परतो वर्तत इति परेणेन्द्रियादिना चोक्ष्यत इति परोक्षं वक्ष्यमाण- लक्षणमेव । चकारः स्वविषये द्वयोस्तुल्यबलत्वख्यापनार्थः । तेन यदाहुः सकलपमाणज्यष्ठं प्रत्यक्षमिति तदपास्तम् । प्रत्यक्ष- पितिपूर्वकत्वादितरप्रमाणानां तस्य ज्येष्ठतेति चेत् । न । प्रत्यक्षस्यापि प्रमाणान्तरपूर्वकत्वोपलब्धेः । लिगादाप्तोपदेशाद्वा वन्ह्यादिकमवगम्य प्रत्तस्य तद्विषयप्रत्यक्षोत्पत्तेः॥१०॥ न प्रत्यक्षादन्यत्ममाणमिति लौकायतिकाः । तत्राह- ॥व्यवस्थान्यधीनिषेधानां सिद्धेः प्रत्यक्षतरप्रमाणसिद्धिः ॥१-१-११॥ प्रमाणाप्रमाणविभागस्य परयुद्धरतीन्द्रियानिषेधस्य च सिद्धि- नानुमानादिभयाणं विना । चार्वाको हि काश्विज्ञानव्यक्तीः संवादि- त्वेनाव्यभिचारिणीरुपलभ्यान्याश्च विसंवादित्वेन व्यभिचारिणीः पुनः कालान्तरे तादृशीतराणां ज्ञानव्यक्तीनामवश्यं प्रमाणेतरते व्यवस्थापयेत् । न च सन्निहितार्थवलेनोत्पद्यमानं पूर्वापरपरामर्श- शून्यं प्रत्यक्षं पूर्वापरकालभाविनीनां ज्ञानव्यक्तीनां प्रामाण्याप्रामा- ण्यव्यवस्थापकं निमित्तमुपलक्षयितुं क्षमते । न चायं स्वप्रतीतिगोच- राणामपि ज्ञानव्यक्तीनां परं प्रति प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा व्यवस्था- १ अशौटि व्याप्ती ( है. धा. पा. ५-२९)! २ असो व्याही च ( है. धा. पा. १-५७०)। ३ लोकायतिका चार्वाकाः ।

·गूर १-१-११ [प्रमत्र पपितुं प्रभवति । तस्माषपाशानन्यक्तिसापठारेणेदानीन्तन- मानपत्तीनां मापाण्यामामाग्यन्यपस्यापर्य परमतिपाद परोसान्त- गतमनुपानरूप प्रामाणान्तरमुपासीत । अपि 1 अप्रतिपित्सितपर्ष प्रतिपादयन्नाय नगरिको न परीक्षा इत्युत्पत्तादुपसणीयः स्पादा न च मत्यक्षेण परचेतीतीनामधिगमोस्ति । पेष्टाविशेपदर्शनात- दवगमे च परोक्षस्य मामाण्यमनितोऽप्यायातम् । परगपादि- निषेधय न प्रत्यक्षमाप्रेण शम्यः पर्तुम् । सन्निहितमानविषयत्वात्तस्य । परलोपादिकं चामतिपिध्य नापं मुखेनास्त प्रमाणान्तरं च नेतीति दिम्भहेयोपः। विच प्रत्यक्षस्याप्यर्याव्यभिचारादेव प्रामाण्यं तधार्थ- प्रतिबद्धरिइशदद्वारा सपुन्मजतः परोक्षस्पाप्पापभिचारादेव कि नेप्यते । व्यभिचारिणीपि परोक्षस्य दर्शनादप्रामाण्यमिति चेत् । प्रत्यक्षस्यापि तिमिरादिदोपादभामाण्यस्य दर्शनाद सर्वप्रामामाण्य- प्रसङ्गः । मत्पधाभासं तदिति चेत् । इत्पत्रापि तुल्यमेतदन्यत्र पक्ष- पाता । धर्मकीर्तिरप्येतदाद"प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्य- धियो गतेः । प्रमाणान्तरसड़ायः प्रतिपेधाच कस्यचित् ॥१॥ अर्थस्थासम्भवे भायात् प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता । प्रतियद्धस्वभावस्य तदेतुत्वे समंद्वयम् "॥२॥इति ययो- तससपायोगेऽपि च परीक्षार्थविषयमनुमानमेव सौगतरुपगम्यते तदयुक्तम् । शन्दादीनामपि प्रमाणत्वाद । तेपा चानुमानेऽन्तर्भाव यितुमशक्यत्वात् । एफेन तु सर्वसङ्ग्राहिणा प्रमाणेन प्रमाणान्तर- सङ्ग्रहे नायं दोषः । तर यथेन्द्रियजमानसात्मसंवेदनयोगिज्ञानानां प्रत्यक्षेण सह्य़हस्तथा स्मृतिमत्यभिज्ञानोहानुमानागमाना परोक्षेण सहग्रहो लक्षणस्याविशेषात् । स्मृत्यादीनां च विशेपलक्षणानि स्वस्थान एव वक्ष्यन्ते । परोक्षस्योपमानस्य प्रत्यभिज्ञाने अर्था- पत्तेरनुमानेऽन्तर्भावोऽभिधास्यते ॥ ११ ॥ १बालानामाग्रह । २, १-२-३ सूत्र। ३, १-२-४ सूत्रे। ४,१-२-७ सूने ।

·मीमांसा सूत्र १-१-१२ यत्तु ममाणमेव न भवति न तेनान्तर्भूतेन बहिर्भूतेन या किंचित् प्रयोजनम् । यथाऽभावः । कयमस्याप्रामाण्यम् । निर्विपयत्वाद् इति घूमः । तदेव कथमिति चेत् ॥ ॥ भावाभावात्मकत्वाद्वस्तुनो निर्विषयोऽभावः ।। १-१-१२॥ नहि भावकरूपं वस्त्विति । विश्वस्य वैश्वरूप्यप्रसङ्गात् । नाप्य- भावैकरूपम् । नीरूपत्वप्रसङ्गात् । किन्तु स्वरूपेण सत्त्वात् पररूपेण चासत्त्वात् भावाभावरूपं वस्तु । तथैव प्रमाणानां प्रवृत्तेः । तथाहि प्रत्यक्षं तावद्भूतलमेवेदं घटादि न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकद्वारेण वस्तु परिच्छिन्दत् तदधिकं विषयभावैकरूपं निराचष्ट इति के विपयमा- श्रित्याभावलक्षणं प्रमाणं स्यात् । एवं परोक्षाण्यापि प्रमाणानि भावा- भावरूपवस्तुग्रहणप्रवणान्येव । अन्यथाऽसङ्कीर्णस्वस्वविषयग्रहणा- सिद्धेः । यदाह " अयमेवेति यो ह्येप भावे भवति निर्णयः। नैप वस्त्वन्तराभावसंवित्त्यनुगमादृते॥” इति । अथ भवतु भावाभावरूपता वस्तुनः । किं नच्छिन्नम् । वयमापहि तथैव मत्यपी- पदाम । केवलं भावांश इन्द्रियसनिकृष्टत्वात् प्रत्यक्षप्रमाण- गोचरः। इति अभावांशस्तु न तथेत्यभावप्रमाणगोचर इति कथम- विषयत्वं स्यात् । तदुक्तं " ने तावदिन्द्रियेणैपा नास्ती त्युत्पाद्यते मतिः । भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वा. दिन्द्रियस्य हि ॥ १॥ गृहीत्या वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च १ श्लोक वा. सू. ५, अभावपरिच्छेदे श्लो. १५. २ श्लोक वा. सू. ५. अभावपरिच्छेदे श्लो. १८. ३ 'इन्द्रियरेषा' इति श्लोक्वालियेपु पाठः । ४'उत्पयते' इति श्लोकवार्तिक पाठः। ५ श्लोक या. सू. ५ अभावपरिच्छेदे श्लो. २७.

·सूच १-१-१२ प्रमा प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपे- क्षया ॥२॥" इति । ननु भाषांशादभावांशस्याभेटे कयं प्रत्यक्षेणा- ग्रहणम् । भेदे वा घटायभावरहितं भूतलं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति घटादयो गृह्यन्त इति प्राप्तम् । तदभावग्रहणस्य तद्भावग्रहणनान्तरी- यकत्वात् । तथा चाभावग्रहणमपि पचासत्तं न तानुत्सारयितुं पदिष्ठं स्यात् । अन्यथा सङ्कीर्णस्य सड़ीर्णताग्रहणात् प्रत्यक्षं भ्रान्तं स्यात् । अपि चायं प्रमाणपञ्चकनित्तिरूपत्वात् तुच्छः। तत एवाज्ञानरूपः कथं ममाणं भवेत् । तस्मादभावांशात्कचिटभिन्नं भावांशं परिच्छिन्दता प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनाभाांशो गृहीत एवेति तदतिरिक्तविपयाभावानिर्विपयोऽभावः । तथा च न प्रमाणमिति स्थितम् ॥ १२॥ विभागमुक्त्वा विशेपलक्षणमाह-- ॥ विशदः प्रत्यक्षम् ॥ १-१-१३ ॥ सामान्यलक्षणानुवादेन विशेपलक्षणविधानात् सस्यगर्थनिर्णय इति प्रमाणसामान्यलक्षणमनूद्य विशद इति विशेपलक्षणं प्रसिद्धस्य प्रत्यक्षस्य विधीयते । तथा च मत्यक्षं धर्मि । विशदसम्यगनिर्ण- यात्मकमिति साध्यो धर्मः। मत्यक्षत्वादिति हेतुः । यद्विशदसम्यग- थनिर्णयात्मकं न भवति न तत् प्रत्यक्षम् । यथा परोक्षामिति व्यति- रेकी । धर्मिणो हेतुत्वेऽनन्वयदोष इति चेत् । न । विशेपे धर्मिणि धर्मिसामान्यस्य हेतुत्वात् । तस्य च विशेषनिष्टत्वेन विशेषेष्वन्वय- सम्भवात् । सपक्षे वृत्तिमन्तरेणापि च विपक्षव्यावृत्तिवलाद्गमकत्व- मित्युक्तमेव ॥ १३ ॥ अथ किमिदं वैशधं नाम । यदि स्थविषयग्रहणं तत्परोक्षेप्या- १ 'जायतेऽक्षानपेक्षणात्' इति श्लोक्वार्तिकेयु पाठ । २ आवश्यवत्वात् । अभावज्ञान प्रति प्रतियोगितानस्य वारणता ।

·मीमासा] सून १-१-१५ पणम् । अथ स्फुटत्वं, तदापि स्वसंविदितत्वात् सर्वविज्ञानानां सम- मित्याशड्याह-- ॥ प्रमाणान्तरानपेक्षेदन्तया प्रतिभासो वा वैशद्यम् ॥ १-१-१४॥ प्रस्तुतात् प्रमाणादन्यत् प्रमाणं शब्दलिङ्गादिज्ञानं तत् प्रमाणान्तरं तनिरपेक्षता वैशयम् । नहि शब्दानुमानादिवत् प्रत्यक्षं स्वोत्पत्ती शब्दलिङ्गादिज्ञानं प्रमाणान्तरमपेक्षते । इत्येकं वैशवलक्षणम् । लक्ष- णान्तरमाप इद्वन्तया प्रतिभासो वेति इदन्तया विशेपनिष्ठतया यः प्रतिभासः सम्यगर्थनिर्णयस्य सोऽपि वेशद्यम् । वाशब्दो लक्ष- गान्तरत्वसूचनार्थः ॥ १४ ॥ अथ मुरयसाव्यपहारिकभेदेन द्वविध्यं प्रत्यक्षस्य हदि निधाय मुख्यस्य लक्षणमाह- ॥ तत्सर्वथावरणविलये चेतनस्य स्वरूपाविर्भावो मुख्यं केवलम् ॥ १-१-१५॥ तदिति प्रत्यक्षस्य परामर्शार्थम् । अन्यथानन्तरमेव वैशद्यमभिस- म्व येत दीर्घकालनिरन्तरसत्कारासेवितरत्नत्रयमकर्पपर्यन्ते एकत्व- वितर्काविचारध्यानवलेन निःशेपतया ज्ञानावरणीयाना घातिक- र्मणा प्रक्षये सति चेतनास्वभावस्यात्मनः प्रकाशस्वभावस्यति यावत्। स्वरूपस्य प्रकाशस्वभावरय सत एवावरणापगमेनाविर्भाव आविर्भूतं स्वरूपं मुखमिव शरीरस्य सर्वज्ञानाना प्रधानं मुरयं प्रत्यक्षम् । तच्चे- न्द्रियादिसायकावरहात् सफलविपयत्वादसाधारणत्वाच केवल- मित्यागमे प्रसिद्धम् । प्रकाशस्वभावता कथमात्मनः सिद्धति चेत् । १ ज्ञानदर्शनचारिवाणि शत रनत्रयम् । २ आदिशब्दात् दर्शनावरणमोहनीयान्तरायाख्थामणो ग्रहणम् । लक्षण अस्मिन् नये पृ १८१ २२ । ३ प्र न लोप २सू २३ ३ ·सूत्र १-१-१५ १८ [प्रमाण एते चूमः । आत्मा प्रकाशस्वभावोऽसन्दिग्धस्वभावत्वात् । यः प्रकाशस्वभावो न भवति नासाचसन्दिग्धस्वभावो यथा घटः । न च तथात्मा । न खलु कश्चिदहमस्मि न वेति सन्दिग्धे । इति । नासिद्धो हेतुः । तथात्मा प्रकाशस्वभावो बोदृत्वात् । यः प्रकाशस्वभावो न भवति नासौ बोद्धा यया घटः । न च न योद्धात्मतोति । तथा यो यस्याः क्रियायाः कर्त्ता न स तद्विपयो यथा गतिक्रियायाः कर्त्ता चैत्रो न तद्विपयो ज्ञप्तिक्रियायाः कर्ता चात्मोति । अथ प्रकाशस्वभा- वत्व आत्मनः कयमावरणम् । आवरणे वा सततावरणमसहः । नैवम् । प्रकाशस्वभावस्यापि चन्द्रार्कादेरिव रजोनीहाराभ्रपटलादि- भिरिव ज्ञानावरणीयादिकर्माभिरावरणस्य सम्भवात् । चन्द्रार्का- देरिव च प्रवलपवमानमार्यानभावनादिभिर्विलयस्य चेति । ननु सादित्वे स्यादावरणस्योपायतो विलयः । नैवम् । अनादेरपि सुव- मलस्य क्षारमृत्पुटपाकादिना विलयोपलम्भाव तद्वदेवानादेरापि ज्ञानावरणीयादिकर्मणः प्रतिपक्षभूतरत्नत्रयाभ्यासेन विलयोपपत्तेः । न चामूर्तस्यात्मनः कथमावरणामिति वाच्यम् । अमूर्ताया आप चेतनाशक्तेर्मदिरामदनकोद्भवादिभिरावरणदर्शनात् । अथावरणीय- तत्पक्षाभ्यामात्मा विक्रियेत न वा । किं चातः । “ वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्यस्ति तयोः फलम् । चर्मोपमश्चेत् सोऽ- नित्यः ग्वतुल्यश्चेदसत्फलः” इति चेत् । न । अस्य दूपणस्य १ आदिशद्वात् पढम १ नाणावरण, बीय पुण २ दसणस्स आवरण । तय च ३ वेयणीय, तहा चउत्य च ४ मोहणीय ॥ ५ ॥ ५ भाऊ ६ नाम ७ गोय, अट मिय र अतराइय होइ,। इति कर्मग्रन्थ १ गाथा ५-६ व्याख्या-प्रथममाघ शानावरण शानस्यावरणमाच्छादन क्रियते येन कर्मणा तज्ञानावरणम् । तस्य स्वभावोऽर्थानवगम । एतत्वमादित्यमभाच्छादकमेघवातृत्वशक्तिमावृणोति । १ । दृश्यतेऽनेनेति दर्शन तस्यावरण दर्शनावरण तस्य स्वभावोऽर्थानालोचनम् । एतत्कम मदीपमभातिरोधायक- कुम्भवदर्शनमावृणोति । २ । वेद्यते आड्डादादिरूपेणानुभूयते यत्तद्वेदनीयम् । यद्यपि च ·भीमासा खूत्र १-१-१६ कूटस्यनित्यतापक्ष एव सम्भवात् । परिणामिनित्यश्वात्मति तस्य पूर्वापरपर्यायोत्पादविनाशसहितानुवृत्तरूपत्वात् । एकान्तनित्यक्ष- णिकपक्षयोः सर्वथार्थक्रियाविरहात् । यदाह " अर्थक्रिया न युज्येत नित्यक्षणिकपक्षयोः। फमाफमाभ्यां भावानां सा लक्षणतया मता" इति ॥१५॥ ननु प्रमाणाधीना प्रमेयव्यवस्था । न च मुख्यमत्यक्षस्य तद्वती वा सिद्धौ किञ्चित् प्रमाणमास्ति । प्रत्यक्षं हि रूपादिविषयविनिर्मित- च्यापारं नातीन्द्रियेऽर्थे प्रवर्तितुमुत्सहते । नाप्यनुमानम् । प्रत्यक्षदृष्ट- लिङ्गालिङ्गिसम्बन्धवलोपजानितधर्मफत्वात्तस्य । आगमस्तु यद्यती- न्द्रियज्ञानपूर्वकस्तत्साधकस्तदेतरेतराश्रयः । " नर्ते तदागमात्सि- ध्येन्न च तेनागमो विना" इति । अपौरुषेयस्तु तत्सा- सर्व कर्म वेद्यते तयापि पङ्कजादिशब्दवत् वेदनीयशब्दस्य रूढिविषयत्वात् स रासात (मुग्गदुस) रूपमेव कर्म वेदनीयमित्युच्यते । तस्य स्वभाव सुग्वदु खसवेदनम् । एतकर्म सुग्न दुस चोत्पादयति ३। दर्शनचारिरो च मोहमुत्पादयति मोह यति सदसद्विवेकविक्ल करोत्यात्मानमिति वा मोहनीयम् । आद्यस्य (दर्शनमोहनीयस्य) स्वभावस्तत्त्वार्थाश्रद्धानम् । एतत्कर्म दुर्जनसङ्गवत्तत्त्वार्थेऽश्रद्धामुत्पादयति । द्विती यस्य (चारित्रमोहनीयस्य) स्वभाव इन्द्रियनियमनाभाव । एतत्कर्म त्वाचरण इन्द्रियाणाम व्यवस्थामुत्पादयति ४ । एति गच्छति गत्यन्तरमनेनेत्यायु । आयुर्नामर्मण स्वभावो भवधारणम् । एतत्कर्म तरिकृणा मनुष्यपश्वादीना जल्वदेह धारयति । । नामयति गत्यादिपर्यायानुभवन प्रति प्रवणयति जीवमिति । नामसशक्कर्मण स्वभावो नारका दिनामारणम् । एतत्कर्म चित्रकारवनानाविधा सज्ञा आधने ६ । गूयते शन्द्यते उच्चावचै शब्दैरात्मा यस्मात्तद्गीतम् । गोर्मण स्वभाव उच्चनीचसशद्धनम् । एतत्वम कुम्भकारो घटेविव शरीर उचनीचावस्था सपादयति ७ । जीव दानादिक चान्तरा एति न जीवस्य दानादिक क्तुं ददातीत्यन्तरायम् अन्तरायकम् । एतत्कर्म कृपणवदानादिषु विनमुत्पादयति । इति शेयम् । १ श्लोक्वातिक सूत्र २ श्लोक १४२॥

·२० [प्रमाण धो नास्त्येव । योऽपि " अपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स वेत्ति वेद्यं न हि तस्य वेत्ता तमाहुरग्यं पुरुपं महान्तम्" इत्यादिः कश्चिदर्थवाद- रूपोऽस्ति नासी प्रमाणम् । विधायव प्रामाण्योपंगमात् ।प्रमाणान्त- राणां चातानवसर एवेत्यागन्याह-- प्रज्ञातिशयविश्रान्त्यादिसिद्धेस्तसिद्धिः ॥१-१-१६॥ मनाया अतिशयस्तारतम्यं कचिद्विश्रान्तमतिशयत्वात् परिमाणा- तिशयवदित्यनुमानेन निरतिशयमज्ञप्तिसिद्धा तस्य केवलज्ञानस्य सिद्धिः। तत्सिद्धिरूपत्वात् केवलज्ञानसिद्धेः । आदिग्रहणात् मूक्ष्मा- न्तरितद्रार्थाः करयचित् प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वात् घटवदित्यतो ज्योति- र्जानाविसंवादान्यथानुपपरेच तसिद्धिः । यदाह "धीरत्यन्तपरो- क्षेऽर्थे न चेत् पुंसां कुतः पुनः । ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः श्रुताचेत्साधनान्तरम् " । अपि च नोदना हि भूतं भवन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विमकृष्टमेवञ्जातीयकमर्थभवगमयति नान्यत्किंचने- न्द्रियमिति वदता भूताद्यर्थपरिज्ञानं कस्यचित् पुंसोऽभिमतमेव । अन्यथा कस्मै वेदस्त्रिकालविषयमर्थ निवेदयेत् । स हि निवेदयं- त्रिकालविपयतत्त्वज्ञमेवाधिकारिणभुपादत्ते । तदाह । त्रिकाल- विवयं तत्त्वं कस्मै वेदो निवेदयेत् । अक्षय्यावरणकान्तान चेद्वेद तथा नरः" इति, त्रिकालविषयवस्तुनिवेदनाऽन्यथानुपपत्ते- १ श्वेताश्वतरोपनिषद् ३-१९॥ २ . आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थस्यमतदाना, तस्मादनित्यमुच्यते' इति जैमिनिमूनम् । (जै १-२-१) ३ केलज्ञानलारणम् ' सकल तु मामग्रीविशेषत समुद्भूल्ममस्तावरणक्षयापेक्ष निपिलद्रव्यपर्यायसाभात्कारिम्वरूप क्वलज्ञानम् । इति प्रमाणनयर स्वालोक लहारे परिच्छेद २ सूनम् २३ । “ ·मीमासा] सूत्र १-१-१६ रितीन्द्रियकेवलज्ञानसिद्धिः । किञ्च प्रत्यक्षानुमानसिद्धसंवादं शास्त्र- मेवातीन्द्रियार्थदर्शिसद्भावे प्रमाणम् । य एव हि शास्त्ररय विषयः स्याद्वादः स एव प्रत्यक्षादेरपति संवादः । तथाहि " सर्वमस्ति स्वरूपेण पररूपेण नास्ति च । अन्यथा सर्वसत्त्वं स्यात् स्वरूपस्याप्यसम्भवः" इति दिशा प्रमाणसिद्धं स्याद्वादं प्रति- पादयनागमोऽर्हतस्सर्वज्ञतामपि प्रतिपादयति, यदस्तुम " यदीय- सम्यक्त्वयलात् प्रतीमो भवाशानां परमात्मभावम् । कुवासनापाशविनाशनाय नमोऽस्तुतस्मै तव शासनाय" इति । प्रत्यक्षंतु यद्यप्यन्द्रिायकं नातीन्द्रियज्ञानविपयं तथापि समाधि- वललब्धजन्मकयोगिप्रत्यक्षमेव वाद्यार्थस्येव स्वस्यापि वेदकमिति प्रत्यक्षतोऽपि तत्सिद्धिः । अथ "ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः। ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम् "। इति वचनात्सर्वत्रत्वमीश्वरादीनामस्तु । मानुपस्य तु कस्यचिद्विद्या. चरणवतोपि तदसम्भावनीयम् । यत्कुमारिलः। “अथापि वेददे- हत्यादह्मविष्णुमहेश्वराः। कामं भवन्तु सर्वज्ञाः सार्वज्यं मानुपस्य किम् ।।" इति, आः सर्वज्ञापलापपातकिन् दुर्वदवादिन मानुपत्वनिन्दार्थवादापदेशेन देवाधिदेवानाधिक्षिपासि । ये हि जन्मा- न्तरार्जितोर्जितपुण्यमारभाराः सुरभवभवमनुपमं सुखमनुभूय दुःख- पङ्कमग्नमखिलं जीवलोकमुदिधीर्पयो नरकेप्वपि क्षणं क्षिप्तमुखासिका- मृतदृष्टयो मनुष्यलोकमवतेरुः जन्मसमयसमकालचलितासनसकलसु- रेन्द्रटन्दविहितजन्मोत्सवाः किङ्करायमाणसुरसमूहाहमहमिकारब्धसे- काविधयः स्वयमुपनतामतिप्राज्यसाम्राज्याश्रियं तृणवदवभूय समतृण- १ श्रीहेमचन्द्राचार्यकृतायोगव्यवच्छेददात्रिशिका श्लोक २१॥ २ अह पूर्वमह यूमिति यस्या क्यिायाम् ।

·. | मत्यारानाध मूग १-१-१६ [प्रमाग भाणिशामित्रत्तयो निनमभाषप्रशमिततिपरंपादिजगदुपट्याः। शुर. ध्यानानलानिर्दग्घयातिकर्माण आरिभूतनिखिलभावाभावस्वभाववः भावसिविलपललितसक्लजीपरोपमोहमसराः मुरामुररिनिर्मिता समवसरणभुवमाधिष्टाय स्वस्त्रमापापरिणामिनीभिर्वाग्भिः प्रघर्तितध- र्मतीर्थावतुस्त्रिंशदतिशयमयीं तार्थत्वलक्षामुपभुज्य परंघम सततानन्द सरलवर्मनिर्मोक्षमुपेयिवासस्तान्मानपत्यादिसाधारणधर्मोपदेशनाप- वदन् मुमेरुमाप लोष्ठादिना साधारणीस्तु पार्थिवत्वेनापरीकिश्चा- नवरतवनिताइसम्भागेटुर्ललितपत्तीनां विविधहेतुसमूहधारिणाम: क्षमालागायत्तमनःसंयमानां रागद्वेषमोहकलुपितानां ब्रह्मादीनां सर्व १ इति “ अजन्यमीतिरुत्पात "। इति हैम २-४० ईयते मान्यते दु समस्या मीनि । पु स्त्री । "अतिवृष्टिरनावृष्टि शलभा मूषका खगा राजान पढेता ईतय स्मृता २"मरको मार "पति हैम २-२३९ । मरण मरक । ३ शुच क्लामयतीति शुक्रम् । दोक ग्लपयतीत्यर्थ !"ध्ये चिन्तायाम् " (धा पा १३.) ध्यायते चिन्त्यते तत्पमनेनेनिध्यानम् । शु च तद् ध्यान च सध्यानम् ४ समवसरन्ति नाना परिणामा जीया क्यचिनुच्छतया यस्मिन् वत्समवसरणम् । ५ अतिशया ३४ 'तेपा च देहोऽहतरूपगधो निरामय स्वेदमलोज्झितश्च । श्वासोऽजगधो रुधिरामिष तु गोक्षरिधाराधवल पवित्रम् ॥ १ ॥ आहारनीहाराविधि स्त्वदृश्य (अदृश्य मासचक्षुपान पुनरवध्यादिलोचनेन पुसा) श्चत्वार एतेऽतिशया सेहो- सहजन्मान ) कर्मक्षयजानतिशयानाइ-क्षेत्र स्थितिर्योजनमात्रकेऽपि नृदेवतिर्यग्जन कोटिकोटे ॥ २॥ वाणी नृतिर्यक्मुरलोकभाषासवादिनी योजनगामिनी च । भामण्डल चारु च मौलिपृष्ठे विडम्यिताहपतिमण्डली ॥ ३ ॥ सा च गव्युतशतद्वये रुजा वैरेतयो मार्यतिवृष्टयवृष्टय । दुर्भिक्षमन्यस्वकचक्रतो भय स्यान्नैत एकादश कर्म घातों ॥४॥ अथ देवकृतानतिशयानाह-खे धर्मचक्र चमरा संपादपीठ मृगेद्रासनमुज्ज्वर च अथ ४५ E ८ १० ११ ३ ·भीमासा ४ ५ १४ १५ SE १७ १२ २३ सूत्र १-१-१६ वित्त्वसाम्राज्यम् । यदवदाम स्तुतौ ""मदेन मानेन मनोभवन कोधेन लाभेन च सम्मदेन । पराजितानां प्रसभं सुराणां वृथैव साम्राज्यरुजा परेपाम्" इति । अथापि रागादिदोषकालु- प्यविरहिताः सततज्ञानानन्दमयमूर्तयो ब्रह्मादयस्तर्हि तादृशेषु तेषु न छत्रय रत्नमयध्वजोऽमिन्यासे चचामीकरपङ्कजानि ॥ ५ ॥ यशय चार चतुर्मुखा हुता चैत्यगुमोऽधोवदनाश्च कण्टका 1 [मानतिर्दुन्दुभिनाद उच्चकैर्वातोऽनुल शकुना प्रदक्षिणा ॥ ६ ॥ गधाम्बुवर्षे बडुवर्णपुष्पवृष्टि कवरमथुनखापवृद्धि ।चतु विधामहँनिकायकोटिजघन्यभावादपि पार्श्वदेशे ॥ ७ ॥ ऋतूनामिन्द्रियार्थानामनुकूल बमित्यमी । एकोनविंशतिर्दैन्याश्चतुस्त्रिंशच मीलिता' ॥ ८॥ १ योजनप्रमाणेऽपि क्षेत्रे समवसरणभुषि समवसरन्ति नाना परिणामा जीवा क्यश्चित्तुच्छतया यस्मिन् तत्समवसरण नृणा देवाना तिरश्वा च जनाना कोटिकोटि सङ्ख्याना स्थितिरवस्थानम् । २ वाणी भाषा अर्धमागधी ( मागधी इत्यपि दृश्यते ) नृतिर्यमुरलोकभाषया सवदति ३ योजनशते ज्वरादिरोगो न स्यात् । ४ एवमेकादश अतिशया शानावरणदर्शनावरणमोहनीयान्तरायाख्यकर्मचतुष्टयस्य क्षयाज्जायन्ते । ५ धर्मप्रकाशक चक्रम् ।६, ७, ८, ९ रा इति वर्तते । १० समवसरणे रत्नमुवर्णरूप्यमय माकाराय मनोश भवति । ११ चैत्याभिधानो टुमोऽशोकवृक्ष स्यात् । १२ मुसद स्वादनुकूल । १३ बहुवर्णाना पञ्चवर्णाना जानुनोरुत्सघस्य उच्चत्वस्य यत्ममाण यस्या सा जानून्सेधप्रमाणमामा पुष्पवृष्टि स्यात् । १४ भवनपतिव्यतरज्योतिष्क्वैमानिक देवा प्रशान्ताचित्रमानसा प्रशान्तानि समङ्गतानि विद्याणि रागद्वेषाद्यनेकविध विकारयुक्ततया विविधानि मानसान्यन्त करणानि येषा ते समीपे धर्म निशामयन्ति । १५ ऋतूना वसन्तादीना सर्वदा पुष्पादिसामग्रीभिरिद्रियार्थाना स्पर्शरसगधरूपशद्वाना ममनोज्ञानापकण मनोशाना च मादुर्भावेनानुकूलत्व भवते । १६ इति दे कृता एकोनविंशतिस्तीर्थकृतामतिशया । १७ एकोनविंशति सहजैश्चतुर्भि कर्मक्षयरेकादशभि सह मीलिता एकत्र योजिताश्चतुविशद्भवन्तति । भीहेमचद्राचार्यतायोगव्यवच्छेदद्वात्रिंशिका श्लोक २५ । २ ·वैतथ्य- सून १-१-१६ २४ [प्रभाग विप्रतिपद्यामहे । अवोचाम हि" यत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोस्यभिधया यया तया । चीतदोपकलुपः स चेद्भवानेक एव भगवन्नमोऽस्तु ते" ॥ इति । केवलं ब्रह्मा- दिदेवताविषयाणां श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासकयानां मासज्येत ।। १६ ॥ तदेवं साधकेभ्यः प्रमाणेभ्योऽतीन्द्रियज्ञानसिद्धिरुक्ता बाधका- भावाच सुनिश्चिता- ॥ असम्भवद्याधकत्वात् सुखादिवत् ॥ १-१-१७॥ तत्सिद्धिरिति सम्बध्यते । तथाहि फेवलज्ञानवाधकं भवत् प्रत्यक्ष वा भवेत् प्रमाणान्तरं वा । न तावत् प्रत्यक्षम् । तस्य विधाने एवा- धिकारात् । “ संबंद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना। इति स्वयमेव भापणात् । अथ न प्रवर्तमान प्रत्यक्षं त- द्वाधकं किन्तु निवर्तमानम् । तद्धि यदि नियतदेशकाल- विपयत्वेन वाधकं तर्हि सम्पतिपद्यामहे । अथ सकलदेश- कालविपयत्वेन, तर्हि न तत् सकलदेशकालपुरुपपरिपत्साक्षात्करण- मन्तरेण सम्भवतीति सिद्धं नः समीहितम् । नच जमिनिरन्यो वा सकलदेशादिसाक्षात्कारी सम्भवति । सत्त्वपुरुपत्वादेः रथ्यापुरुष- वत् । अथ प्रज्ञायाः सातिशयत्वात्तत्प्रकर्पोऽप्यनुमीयते । तर्हि तत एव सकलार्थदर्शी किं नानुमीयते । स्वपक्षे चानुपलम्भमप्रमाणयन् सर्वज्ञाभावे कुतः प्रमाणयेदविशेषात् । न चानुमानं तद्भाधकं सम्भ- वति । धर्मिग्रहणमन्तरेणानुमानाप्रवृत्तेः । धम्मिग्रहणे वा तद्ग्राहक- प्रमाणवाधितत्वादनुत्थानमेवानुमानस्य । अथ विवादाध्यासितः पुरुषः सर्वज्ञो न भवति वक्तृत्वात् पुरुषत्वाद्वा रथ्यापुरुपवदित्य- १ श्रीहेमचन्द्राचार्यकृतायोगव्यवच्छेदद्वात्रिशिका श्लोक ३१ । २ श्लोकवार्तिक सू। ४ श्लोक ८४ ।

·मीमांसा सूत्र १-१-१९ नुमानं तद्बाधकं ब्रूपे । तदसत् । यतो यदि प्रमाणपरिदृष्टार्थवक्तृत्व- मानं हेतुस्तदा विरुद्धः । तादृशस्य वक्तृत्वस्य सर्वज्ञ एव भावात् । अथासद्भूतार्थवक्तृत्वं तदा सिद्धसाध्यता । प्रमाणविरुद्धार्थ- वादिनामसर्वज्ञत्वेनेटत्वात् । वक्तृत्वमानं तु सन्दिग्धविप- क्षव्यात्तिकत्वादनकान्तिकम् । ज्ञानप्रकर्षे वक्तृत्वापकर्पादर्श- नात् । प्रत्युत ज्ञानातिशयक्तो वक्तृत्वातिशयस्यैवोपलब्धेः । एतेन पुरुषत्वमपि निरस्तम् । पुरुपत्वं हि यदि रागाद्यापितं तदा विरु- द्वम् । ज्ञानवैराग्यादिगुणयुक्तपुरुषत्वस्य सर्वज्ञतामन्तरेणानुपपत्तेः । रागादिदूपिते तु पुरुपत्वे सिद्धसाध्यता । पुरुपत्वसामान्यं तु सन्दि- ग्धविपक्षव्यावृत्तिकमित्यवाधकम् । नाप्यागमस्तद्भाधकः । तस्यापी- रुषेयस्यासम्भवात् । सम्भवे वा तद्बाधकस्य तस्यादर्शनात् सर्व- ज्ञोपज्ञश्चागमः कथं तद्बाधक इत्यलमतिप्रसङ्गेनेति ॥ १७ ॥ न केवलं केवलमेव मुख्यं प्रत्यक्षमपि त्वन्यदपीत्याह- ॥ तत्तारतम्येऽवधिमनःपर्यायौ च ॥ १-१-१८॥ सर्वथावरणविलये केवलं तस्यावरणविलयस्य तारतम्ये आवर- णक्षयोपशमाविशेपे तनिमित्तकोऽवधिरवधिज्ञानं मनःपर्यायो मनः- पर्यायज्ञानं च मुख्यामिन्द्रियानपेक्षं प्रत्यक्षम् । तत्रावधीयत इत्यवधिः मर्यादा सा च "रूपियवधेः" इति वचनात् रूपबद्रव्यविषया अव- ध्युपलक्षितं ज्ञानमप्यवधिः ॥ १८ ॥ ॥स द्वेधा भवप्रत्ययो गुणप्रत्ययश्च ॥ १-१-१९॥ तत्राद्यो देवनारकाणां पक्षिणामिव वियद्गमनम् । गुणमत्ययो " उपशाते " इति हेमसूत्रम् ६-३-१९१ । बृहदृत्ति -तेनेति वर्तते । प्रथमतः उपदेशेन विना या शात उपज्ञात, प्रथमतः कृत वोपज्ञातम्। तस्मिन्नर्थे तृतीया- हालादाभानिहित प्रत्ययो भवति । पाणिनेन पाणिनिना वोपज्ञात पाणिनीयम् । २ तत्वार्थाधिगमसूत्रस्य प्रथमाध्याये सूनम् २८ । १ ४ ·सूर १-१-१९ २६ [प्रमाण मनुष्याणां तिस्थां च । मनसा द्रव्यरुपम्य पर्यायाचिन्तनानुगुणाः परिणामभेदास्ताविपयं मानं मनःपर्यायः । तथाविधमनःपर्यायान्य. थानुपपत्त्या तु यदायचिन्तनीयार्थनानं तदानुमानिकमेव न मनःपर्या- यप्रत्यक्षम् । यदाहुः 'जाइ यज्ञ गुमाणा उत्ति' ॥१९॥ ननु रुपिद्रव्यविपयत्वे क्षायोपशामिकत्ये च तुल्ये को विशेपोऽव- धिमनःपर्याययोरित्याह- । विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविपयभेदात्तद्भेदः ॥ १-१-२०॥ सत्यपि कथञ्चित्साधर्म्य विशुद्धादिभेदादवधिमनःपर्यायज्ञानयो- भेंटः । तत्रावधिज्ञानान्मनःपर्यायज्ञानं विशुद्धतरम् । यानि हि मनो- द्रच्याणि अवधिजानी जानीते तानि मनःपर्यायजानी विशुद्धतराणि जानीते । क्षेत्रकृतश्चानयोर्भेदः । अवधिज्ञानमालस्यासहेयभागादिपु भवत्यासर्वलोकात् । मनःपर्यायनानं तु मनुष्यक्षेत्र एव भवति । स्वामिकृतोऽपि, अवाधिज्ञानं संपतस्यासंयतस्य संपत्तासंयत्तस्य च सर्वगतिपु भवति । मनःपर्यायज्ञानं तु मनुष्यसंयतस्य प्रकृष्टचारित्रस्य प्रमत्तादिपु क्षीणकपायान्तेषु गुणस्थानकेपु भवति । तत्रापि वर्धमानप- रिणामस्य नेतरस्य । वर्धमानपरिमाणस्यापि ऋद्धिमाप्तस्य नेतरस्य । ऋद्धिमाप्तस्यापि कस्याचिन्न सर्वस्यति । विषयकृतश्च रूपवद्रव्येप्व- सर्वपर्यायेप्ववधेविषयनिवन्धस्तदनन्तभागे मनःपर्यायस्येति ॥२०॥ अवसितं मुग्व्यं प्रत्यक्षम् । अथ सांव्यवहारिकमाह- ॥ इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहेहावायधारणात्मा सांव्यवहारिकम् ॥ १-१-२१॥ इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि । मनश्च निमित्तं १ अत्र ' जाणई बझेणुमाणेणम् ' इति पाउ. । छाया-ज नाति बाह्यानुमानेन । विशेषावश्यके गाथा ८१४। ४१-१-२२ सूते।

·मीमांसा] प्रसू१-१-२२ कारणं यस्य स तथा । सामान्यलक्षणानुवृत्तेः।सम्यगर्थनिर्णयस्येदं विशेषणं तेनेन्द्रियमनोनिमित्तः सम्यगर्थनिर्णयः । कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह-अवग्रहहावायधारणात्मा । अवग्रेहादयो वक्ष्यमाण- लक्षणाः । त आत्मा यस्य सोऽवग्रहेहावायधारणात्मा । आत्मग्रहणं च क्रमेणोत्पद्यमानानामप्यवग्रहार्दानां नात्यन्तिको भेदः किन्तु पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तररूपतया परिणामादेकात्मकत्वमिति प्रदर्शनार्थम् । समीचीन: प्रवृत्तिनित्तिरूपो व्यवहारःसंव्यवहारस्तत्प्रयोजनं सांव्य- वहारिकम् । प्रत्यक्षम् इन्द्रियमनोनिमित्तं च समस्तं व्यस्तं च वोद्धव्यम् इन्द्रियभाधान्यान्मनोवलाधानाचोत्पद्यमान इन्द्रियजो मनस एव विशुद्धिसव्यपेक्षादुपजायमानो मनोनिमित्त इति । ननु स्वसंवेदनरूपमन्यदपि मत्यक्षमास्ति तत्कस्यानोक्तमिति न वान्यम् । इन्द्रियजज्ञानस्वसंवेदनस्येन्द्रियप्रत्यक्षेऽनिन्दियनसुखादिस्वसंवेदनस्य मनःप्रत्यक्षे योगिप्रत्यक्षस्वसंवेदनस्य योगिप्रत्यक्षेऽन्तर्भावात् । स्मृत्यादिस्वसंवेदनं तु मानसमेवेति नापरं स्वसंवेदनं नाम प्रत्यक्ष- मस्तीति भेदेनोक्तम् ॥ २१ ॥ इन्द्रियेत्युक्तमितीन्द्रियाणि लक्षयति-- ॥स्पर्शरसगन्धरूपशब्दग्रहणलक्षणानि स्पर्शनरसनघ्राण- चक्षुःश्रोत्राणीन्द्रियाणि द्रव्यभावभेदानि॥१-१.२२॥ स्पर्शादिग्रहणं लक्षणं येषां तानि यथासङ्ख्यं स्पर्शनादीनीन्द्रि- याण । तथाहि स्पर्शायुपलब्धिः करणपूर्वा क्रियात्वात् छिदिकि- यावत् । तनेन्द्रेण कर्मणा सृष्टानीन्द्रियाणि । नामकर्मोदयनिमित्त- त्वात् इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गानि वा । कर्ममलीमसस्य हि स्वयमर्थानु- पलब्धुमसमर्थस्यात्मनोऽर्थोपलब्धो निमित्तानि इन्द्रियाणि । नन्वेव- मात्मनोऽर्थज्ञानमिन्द्रियात् लिङ्गादुपजायमानमानुमानिकं स्यात् । * १-१-२७, १-१-२८, १-१-२०, १-१-३० सूनेषु ।

·मून १-१-२२ [प्रमाण तथा च लिङ्गापरिज्ञानेऽनुमानानुदयात् तस्यानुमानात्परिज्ञानेऽनव- स्थामसङ्गः । नैवम् । भावेन्द्रियस्वसंविदितत्वेनानवस्थानवकाशात् । यद्देन्द्रस्यात्मनो लिङ्गान्यात्मगमफानीन्द्रियाणि करणस्य वास्यादिव- काधिष्ठितत्वदर्शनात् । तानि च द्रव्यभावरूपेण भियन्ते । तत्र द्रव्येन्द्रियाणि नामकर्मोदयनिमित्तानि । भावेन्द्रियाणि पुनस्तदाब- रणवीर्यान्तरायक्षयोपशमनिमित्तानि । सैपा पञ्चसूत्री स्पर्शग्रहण- लक्षणं स्पर्मनेन्द्रियं, रसग्रहणलक्षणं रसनेन्द्रियमित्यादि । सकलसं- सारिषु भावाच्छरीरव्यापकत्वाच स्पर्शनस्य पूर्व निर्देशः । ततः कमेणाल्पाल्पजीवविषयत्वादसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणाम् । तत्र स्पर्शने न्दियं तदावरणक्षयोपशमसम्भवं पृथिव्याजोवायुवनस्पतीनां शेपे- दियावरणवतां स्थावराणां जीयानाम् । तेषां च "पुढवि चित- मन्तमरवाया इत्यादरामागमात्सिद्धिः। अनुमानाथ ज्ञानं कचिदात्मनि परमापर्पवन् अपकृष्यमाणावशेषत्वात् परिमाणवत् । यर तदपकर्षपर्यन्तस्त एकेन्द्रियाः स्थावराः । न च स्पर्शनेन्द्रिय- स्याप्यभाचे भस्मादिपु ज्ञानस्यापकों युक्तः । तत्र हि ज्ञानस्याभाव एव न पुनरपर्पस्ततो यथा गगनपरिमाणादारभ्याकृष्यमाण- विशेष परिमाणं परमाणी परमापार्पगन् । तथा ज्ञानमपि केवलज्ञाना- दारभ्यापकृप्यमाणविशेपमेरेन्द्रियप्पत्यन्तमपकृप्यते । पृथिव्यादीनां चप्रत्येक जीससिद्विरने वक्ष्यते । सर्शनरसनेन्द्रिय कृमि-अपाहि- पानूपुरफ-गण्डपट-शह-शुक्तिका-शम्यूयाजलीकामभृतीना " पारिकम मनु पंज्याने अपममूत्रम् । भरगा-धियी। चिन जीयर नदयनिय गयेययं पाउन्नर या "पुढवि नित्तमत्तमम्पाया"। घा मप्र लोकयनी । पमा सीमागमः मनि । सतभिनमा स्नात पर्य । आगमन करिता । २पसगवणारा नामि तदने म्या।

·मीमासा - सून १-१-२२ असानाम् । स्पर्शन -रसन-प्राणानि पिपीलका-रोहिणिका-पोधिका- कुंथु-तुंचुरफ-त्रिपुस--वीज-कर्पासास्थिका--शतपदी-अयेनक- तृणपत्र-काष्ठहारकादीनाम् । स्पर्शन-रसन-प्राण-चक्षुपि भ्रमर- वठर-सारङ्ग-माक्षका--पुस्तिका-दंशमशकः-वृश्चिक- नन्यावर्त्त-कीटक-पतगादीनाम् । सह श्रोत्रेण तानि । मत्स्य-उरग भुजग-पक्षि-चतुप्पदानां तिर्यग्योनिजानां सर्वेषां च नारकमनुष्य- देवानामिति । ननु वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दहेतूनि वाक्पाणिपाद- पायूपस्थलक्षणान्यपीन्द्रियाणीति साङ्ख्यास्तत्कथं पञ्चैवेन्द्रियाणि । न । ज्ञानाविशेपहेतूनामेवेहेन्द्रियत्वेनाधिकृतत्वात् चेष्टाविशेपनिमित्त- त्वेनेन्द्रियत्वकल्पनायामिन्द्रियानन्त्यप्रसङ्गश्चेष्टाविशेपाणामनन्तत्वात् । तस्माद्यक्तिनिर्देशात् पञ्चेन्द्रियाणि । तेषां च परस्परं स्यादभेदो द्रव्याभेदात् । स्यानेदः पर्यायार्थादेशात् । अभेदैकान्ते हि स्पर्श- मेन स्पर्शस्येव रसादेरपि ग्रहणप्रसङ्गः। तथाचेन्द्रियान्तरकल्पनावैय- य॑म् । कस्यचित् साकल्ये वैकल्ये वान्येषां साकल्यवैकल्यमसङ्गश्च । भेदैकान्तेऽपि तेषामेकन सकलज्ञानजनकत्वाभावप्रसङ्गः। सन्तानान्तरे- न्द्रियवत् । मनस्तस्य जनकामिति चेत् । न । तस्येन्द्रियनिरपेक्षस्य तज्जनकत्वाभावात् । इन्द्रियापेक्षं मनोऽनुसन्धानस्य जनकमिति चेत्। सन्तानान्तरेन्द्रियापेक्षस्य कुतो न जनकत्वमिति वाच्यम् । प्रत्यास- तेरभावादिति चेत् । अत्र का प्रत्यासत्तिरन्यत्रैकद्रव्यतादात्म्यात् । प्रत्यासत्त्यन्तरस्य च व्यभिचारादिति । एतेन तेपामात्मना भेदाभे- दैकान्ती प्रतिव्यूढौ । आत्मना करणानामभेदैकान्ते कर्तृत्वमसङ्गः । आत्मनो वा करणत्वमसङ्गः । उभयोरुभयात्मकमसङ्गो वा विशेपा- भावात् । ततस्तेषां भेदैकान्ते चात्मनः करणत्वाभावः सन्तानान्तर- करणवाद्विपर्ययो वेति प्रतीतसिद्धत्वाद्वाधाभावाचानेकान्त एवाश्र- १ सन्ति उग्णाभितप्ता सन्तो विवचितस्थानाद्विजन्ते गच्छन्ति च छायाद्यासे बनार्थ स्थानान्तरमिति उसा' द्वीन्द्रियादयश्च ।

·सूत्र १-१-२२ ३० [प्रमाण यणीयः । द्रव्यन्द्रियाणामपि परस्परं स्वारम्भकपुद्गलद्रव्येभ्यश्च भेदा- भेदद्वारानेकान्त एव युक्तः । पुद्गलद्रव्यार्थादेशादभेदस्य पर्यायार्था- देशाच भेदस्योपपद्यमानत्वात् । एवमिन्द्रियविपयाणां स्पर्शादीना- मपि द्रव्यपर्यायरूपतया भेदाभेदात्मकत्वमवसयम् । तथैव निर्वा- धमुपलब्धेः । तथा च द्रव्यमानं पर्यायमानं चेन्द्रियविषय इति स्पर्शादीना कर्मसाधनत्वं भावसाधनत्वं च द्रष्टव्यम् ॥ २२ ॥ द्रव्यभावभेदानीत्युक्तं तानि क्रमेण लक्षयति- ॥ द्रव्येन्द्रियं नियताकाराः पुद्गलाः ॥ १-१-२३॥ द्रव्येन्द्रियमित्येकवचनं जात्याश्रयणात् । नियतो विशिष्टो बाह्य आभ्यन्तरश्चाकारः संस्थानविशेपो येषां ते नियताकाराः पूरण- गणिः स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः। तथाहि श्रीना- दिपु यः कर्णशष्कुलीप्रभृतिर्वाद्यः पुद्गलाना अचयो यश्चाभ्यन्तरः कदम्बगोलकाद्याकारः स सर्वो द्रव्येन्द्रियम् । पुद्गलद्रव्यरूपत्वात् । अप्राधान्ये वा द्रव्यशब्दो यथाहारमईको द्रव्याचार्य इति । अप्रधा- नामिन्द्रियं द्रव्येन्द्रियं व्यापारवत्याप तस्मिन् सन्निहितेऽपि चालोक- प्रभृतीनि सहकारिपटले भावेन्द्रियं विना स्पर्शाधुपलब्यसिद्धेः॥२३॥ ॥ भावेन्द्रियं लब्ध्युपयोगौ ॥ १-१-२४ ॥ लम्भनं लब्धि नावरणफर्मक्षयोपशमविशेपः । यत्सन्निधा- नाध्यात्मा द्रव्येन्द्रियनिर्ति प्रति व्यामियते ननिमित्त आत्मनःपरि- णामविशेष उपयोगः । अगापि भावेन्द्रियमित्येकवचनं जात्याश्रय णात् । भावशब्दोऽनुसपर्जनार्थः । यथैवेन्दनधर्मयोगित्वेनानुपच- रितेन्द्रत्वो भावेन्द्र उच्यते । तथेवेन्द्रलिङ्गत्वादिधर्मयोगेनानुषचरिते- द्रलिङ्गत्वादिधर्मयोगि भावेन्द्रियम् । तत्र लब्धिस्वभावं तावदि- न्द्रिय स्वार्थसंवित्तावात्मनो योग्यतामादधद्भावेन्द्रियता प्रतिपयते । १ प्रधानार्थ ।

·भीमासा] सून १-१-२५ नहि तत्रायोग्यस्य तदुत्पत्तिराकाशवदुपपद्यते स्वार्थसंविद्योग्यतैव च लब्धिरिति । उपयोगस्वभावं पुनः स्वार्थसंविदि व्यापारात्म- कम् । नद्यव्यापृतं स्पर्शनादिसंवेदनं स्पर्शादि प्रकाशयितुं शक्तम् । सुपुप्तादीनामपि तत्वकाशकत्वमाप्तेः । स्वार्थप्रकाशने व्यापृतस्य संवेदनस्योपयोगत्वे फलत्वादिन्द्रियत्वानुपपत्तिरिति चेत् । न । कारणधर्मस्य कार्येऽनुवृत्तेः । नहि पावकस्य प्रकाशकत्वे तत्का- र्यस्य प्रदीपस्य प्रकाशरत्वं विरु यते । न च येनेव स्वभावेनोप- योगस्यन्द्रियत्वं तेनेव फलत्वामिप्यते येन विरोधः स्यात् । साधक- तमस्वभावेन हि तस्येन्द्रियत्वं द्रियारूपतया च फलत्वम् । यथैव हि प्रदीपः प्रकाशात्मा करणम् । क्रियात्मा फलम् । स्वतन्त्रत्वाच्च कर्तेति सर्वमिदमनेकान्तवादे न दुर्लभमित्यलं प्रसङ्गेन ॥ २४ ॥ मनोनिमित्त इत्युक्तमिति मनो लक्ष्यति- ॥ सवार्थग्रहणं मनः।। १-१-२५॥ सर्वे न तु स्पर्शनादीना स्पर्शादिवत् प्रतिनियता एवार्था गृह्यन्ते तेनोति सर्वार्थग्रहणं 'मनोऽनिन्द्रियम्' इति ‘नो इन्द्रियम्' इति चौन्यते । सर्वार्थ मन इत्युच्यमाने आत्मन्यपि प्रसङ्ग इति करणत्व- प्रतिपादनार्थं ग्रहणमित्युक्तम् । आत्मा तु कति नातिव्याप्तिः सर्वार्थग्रहणं च मनसः प्रसिद्धमेव । यद्वाचकमुख्यः " श्रुतमनि- न्द्रियस्य” श्रुतमिति हि विपयिणा विपयस्य निर्देशः । उपलक्षणं च श्रुतं मतेः । तेन मतिश्रुतयोर्यो विषयः । स मनसो विषय इत्यर्थः । मतिश्रुतयोर्नियन्धो द्रव्येप्वसर्वपर्यायेपु' इति वाचक- वचनान्मतिश्रुतज्ञानयोः सर्वविषयत्वं सिद्धम् । मनोअप चेन्द्रियवद् द्रव्यभावभेदात् द्विविधमेर । तर द्रव्यमनो मनस्त्वेन परिणतानि १ तत्वार्थाधिगमसुध २-२२। २ तत्वार्थाधिगमसून १-२७ ॥

·सूत्र १-१-२५ ३२ [प्रमाण पुद्गलद्रव्याणि । भावमनस्तु तदावरणीयकर्मक्षयोपशमात्मा लब्धि- रात्मनश्वार्थग्रहणोन्मुखो व्यापाराविशेष इति ॥ २५ ॥ नन्वत्यल्पमिदपुच्यते ' इन्द्रियमनोनिमित्त' इति । अन्यदपि हि चक्षुर्ज्ञानस्य निमित्तमर्थ आलोकश्वास्ति । यदाहुः" रूपालोक- मनस्कारचक्षुर्यः सम्प्रजायते । विज्ञानं मणिसूर्यांशुगो- शकृभ्य इवानलः ॥” इत्यत्राह-- ॥नार्थालोको ज्ञानस्य निमित्तव्यतिरेकात् ॥१-१-२६॥ वाद्यो विपयः प्रकाशश्च न चक्षुर्ज्ञानस्य साक्षात्कारणम् । देश- कालादिवत्तु व्यवहितकारणत्वं न निवार्यते । ज्ञानावरणादिक्षयोप- शमसामग्र्यामारादुपकारित्वेनाञ्जनादिवच्चक्षुरपकारित्वेन चाभ्युप- गमात् । कुतः पुनः साक्षान्न कारणत्वमित्याह-अव्यतिरेकात् व्यति- रेकाभावात् । नहि तद्भावे भावलक्षणोऽन्वय एव हेतुफलभावनिश्चय- निमित्तम् । अपि तु तदभावेऽभावलक्षणो व्यतिरेकोऽपि । न चासा. वलोकयोहेतुभावेऽस्ति । मरुमरीचिकादो जलाभावेऽपि जलज्ञा. नस्य पदंशादीनां चालाकाभावेऽपि सान्द्रतमतमःपटलविलुप्तदेश- गतवस्तुप्रतिपत्तेश्च दर्शनात् । योगिना चातीतानागतार्थग्रहणे किमर्थस्य निमित्तत्वम् । निमित्तत्वे चार्थक्रियाकारित्वेन सत्त्वादती- तानागतत्वक्षतिः । न च प्रकाश्यादात्मलाम एव प्रकाशकस्य । प्रकाशकत्वं प्रदीपार्घटादिभ्योऽनुत्पन्नस्यापि तस्यकाशात्वदर्शनात् । ईश्वरज्ञानस्य च नित्यत्वेनाभ्युपगतस्य कथमर्थजन्यत्वं नाम । अस्मदादीनामपि जनकस्यैव ग्राह्यत्वाभ्युपगमे स्मृतिप्रत्यभिज्ञानादेः प्रमाणस्यामामाग्यप्रसङ्गः। येषां चैकान्तक्षणिकोऽर्थो जनकच ग्राह्यत इत्येतद् दर्शनम् । तेपामपि जन्यजनकयोर्जानार्थयोभिन्नालखान ग्राह्यग्राहकभावः सम्भवति । अथ न जन्यजनकभावातिरिक्तं १"गिरित" इति पाठान्तरम् ।

·मौमासा ] मून १-१-२६ सन्दंशायोगोलकवत् ज्ञानार्थयोः कश्चिद्ग्राह्यग्राहकभाव इति मतम् । "भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्व- मेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् । इति वचनात् ।तर्हि सर्व- ज्ञज्ञानस्य वार्तमानिकार्थविपयत्वं न कथंचिदुपपद्यते । वार्तमानि- कक्षणस्याजनकत्वात् । अजनकस्य चाग्रहणात् । स्वसंवेदनस्य च स्वरूपाजन्यत्वे कथं ग्राहकत्वं स्वरूपस्य वा कथं ग्राह्यत्वमिति चिन्त्यम् । तस्मात् स्वसामग्रीमभवयोः प्रकाशघटयोरिव ज्ञानार्थयोः प्रकाश्यप्रकाशकभावसम्भवान्न ज्ञाननिमित्तत्वमर्थालोरुयोरिति स्थि- तम् । नन्वर्थाजन्यत्वे ज्ञानस्य कथं प्रतिकर्मव्यवस्था । तदुत्पत्तित- दाकारताभ्या हि सोपपद्यते । तस्मादनुत्पन्नस्यातदाकारस्य च ज्ञानस्य सर्वान् प्रत्यविशेषात् । नैवम् । तदुत्पत्तिमन्तरेणाप्यावरण- क्षयोपशमलक्षणयोग्यतयेव प्रतिनियतार्थप्रकाशकत्वोपपत्तेः । तदुत्प- त्तावपि च योग्यतावश्याश्रयणीया । अन्यथाशेपार्थसानिध्येऽपि कुतश्विदेवार्थात् कस्यचिदेव ज्ञानस्य जन्मेति कौतस्कृतोऽयं विभागः। तदाकारता त्वाकारसड्क्रान्त्या तावदनुपपन्ना । अर्थस्य निराकार- त्वप्रसङ्गात् । अर्थेन च मूर्तेनामूर्तस्य ज्ञानस्य कीदृशं सादृश्यमित्यर्थ- विशेपग्रहणपरिणाम एव साभ्युपेया । ततः- "अर्थेन घटयत्येनां नहि मुक्त्वाऽर्थरूपताम् ।” इति यत्किञ्चिदेतत् । अपि च व्यस्ते समस्ते चैते ग्रहणकारणं स्याताम् । यदि व्यस्ते तदा कपा लाद्यक्षणो घटान्त्यक्षणस्य जलचन्द्रो वा नभश्चन्द्रस्य ग्राहकः पामोति । तदुत्पत्तेस्तदाकारत्वाच । अथ समस्ते तर्हि घटोत्तरक्षणः पूर्वपटक्षणस्य ग्राहकः प्रसञ्जति । ज्ञानरूपत्वे सत्येते ग्रहणकारण- मिति चेत् । तर्हि समानजातीयज्ञानस्य समनन्तरपूर्वज्ञानग्राहकत्वं प्रसज्येत । तन योग्यतामन्तरेणान्यद् ग्रहणकारणं पश्यामः ॥२६॥ १ सन्दश इति तप्तायोपाहर कारस्योपारणविशेष ।

·सूत्र १-१-२७ [प्रमाण अवग्रहहावायधारणात्मेत्युक्तामत्यवग्रहादीलँक्षयति-- ॥अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमर्थग्रहणमवग्रहः॥१-१-२७॥ अक्षमिन्द्रियं द्रव्यभावरूपम् अर्थो द्रव्यपर्यायात्मा तयोर्योगः सम्बन्धोऽनतिदुरासन्नव्यवहितदेशाद्यवस्थानलक्षणा योग्यता ।' नि- यता हि सा विषयविषयिणोः । यदाह " पुंहें सुणेइ 'सई रूवं पुण पासइ अपुठं तु । " इत्यादि । तस्मिन्नक्षार्थ- योगे सति दर्शनमनुल्लिखितविशेषस्य वस्तुनः प्रतिपत्तिः । तदन- न्तरमिति क्रमप्रतिपादनार्थमेतत् । एतेन दर्शनस्यावग्रह. प्रति पारि- णामिककारणतोक्ता । नासत एव सर्वथा कस्यचिदुत्पादः, सतो या सर्वथा विनाश इति दर्शनमेवोत्तरं परिणामं प्रतिपद्यते । अर्थस्य द्रव्यपर्यायात्मनोऽर्थक्रियाक्षमस्य ग्रहणं सम्यगैर्थनिर्णय इति सामा- न्यलक्षणानुनिणेयो न पुनरविकल्पकं दर्शनमात्रमवग्रहः । न चायं मानसो विकल्पः । चक्षुरादिसन्निधानापेक्षत्वात् । प्रतिसंख्या- नेनापत्याख्येयत्वाच । मानसो हि विकल्पः प्रतिसङ्ख्यानेन निरु- ध्यते । न चायं तथेति न विकल्पः ॥ २७ ॥ ॥ अवगृहीतविशेषकाङ्क्षणमीहा ।। १-१-२८ ॥ अवग्रहगृहीतस्य शब्दादेरर्थस्य किमयं शब्दः शाङ्क: शाहों वेति संशये सति माधुर्यादयः शङ्खधर्मा एवोपलभ्यन्ते न कार्कश्यादयः शाईधर्मा इत्यन्वयव्यतिरेकरूपविशेपपर्यालोचनरूपा मतिश्चेष्टेहा । इह चावग्रहहयोरन्तराले अभ्यस्तेऽपि विपये संशयज्ञानमस्त्येव । आशुभावात्तु नोपलक्ष्यते । न तु प्रमाणम् । सम्यगनिर्णयात्मक- १ अस्या उत्तरार्धम् - " गध रस च फाम च बद्धपुटु वियागरे " ॥ विशेषाव- प्यगाथा । सस्कृतच्छाया-" स्पृष्ट शृणोनि शब्द रूप पुनः पश्यत्यस्पृष्ट तु गध रस च स्पर्श च बदरपृष्ट व्यागणीयात् ॥ ३३६ ॥ ३ गस्य भयम् शाई।

·मामासा] ३५ सूस १-१-२२ त्वाभावात् । ननु परोक्षमयाणभेदरूपमूहाख्यं प्रमाणं वक्ष्यते तत्कस्त- स्मादीहाया भेदः । उच्यते । त्रिकालगोचरः साध्यसाधनयोाप्ति, ग्रहणपटुरूहः । यमाश्रित्य व्याप्तिग्रहणकाले योगवि सम्पद्यते प्रमातति न्यायविदो वदन्ति । ईहा तु वार्त्तमानिकार्थविषया प्रत्यक्ष- प्रभेद इत्यपोनरुक्त्यम् । ईहा च यद्यपि चेष्टोच्यते तथापि चेतनस्य सोते ज्ञानरूपैवेति युक्तं प्रत्यक्षभेदत्वमस्याः । न चानिर्णयरूपत्वा- दममाणत्वमस्याः शनीयम् । स्वविपये निर्णयत्वात् निर्णयान्तरा- सादृश्ये निर्णयान्तराणामप्यनिर्णयत्वप्रसङ्गः ॥ २९ ॥ ॥ ईहितविशेपनिर्णयोऽवायः ॥ १-१-२९॥ ईदाक्रोडीकृते वस्तुनि विशेषस्य शाङ्य एवायं शब्दो न शाई इत्येवंरूपम्यावधारणमवायः ॥ २८ ॥ ॥ स्मृतिहेतुर्धारणा ॥ १-१-३०॥ स्मृतेरतीतानुसन्धानरूपाया हेतुः परिणामिकारणं संस्कार इति यावत् । सङ्केययमसद्धेययं वा कालं ज्ञानस्यावस्थानं धारणा | अब- ग्रहादयस्तु त्रय आन्तमौहर्तिकाः । संस्कारस्य च प्रत्यक्षभेदरूप- त्वात् ज्ञानत्वमुन्नेयम् । न पुनर्यथाहुः परे- ज्ञानादतिरिक्तो भावनाख्योऽयं संस्कारः' इति । अस्य ह्यज्ञानरूपत्वे ज्ञानरूप- स्मृतिजनकत्वं न स्यात् । नाहि सत्ता सत्तान्तरमनुविशति । अज्ञान- रूपत्वे चास्यात्मधर्मत्वं न स्यात् । चेतनधर्मस्याचेतनत्वाभावात् । नन्वविच्युतिमपि धारणामन्वशिषन् वृद्धाः। यद्भाष्यकारः "अवि- १ मुहूर्त -घटिकाद्वयममाण कालविशेष । मुहूर्त्तस्यान्तः अन्तर्मुहर्त्तम् । इह "पारे मध्येऽन्तः षष्ठया वा" । इनि हमसून ३-१-३०॥ इति विकल्पेनान्त:-- शब्दस्य प्राग् निपातो भवति । २ नैयायिक ३ 'अविन्चुई धारणा तस्म' ||१|| विशेषावश्यमूलद्वितीयगाथा ।भाष्यगाथा १ ॥

·सून १-१-३० [प्रमाण चइ धारणा होइ" तत्कथं स्मृतिहेतोरेव धारणात्वमसूत्रयः । सत्यम् । अस्त्यविच्युतिर्नाम धारणा । किन्तु साऽवाय एवान्तर्भू- तेति न पृथगुक्ता । अवाय एव हि दीर्घदीर्घोऽविच्युतिर्धारणेत्यु- च्यत इति । स्मृतिहेतुत्वाद्वाऽविच्युतिर्धारणयैव सङ्ग्रहीता। न ह्यवा- यमात्रादविच्युतिविरहितात् स्मृतिर्भवति । गच्छत्तृणस्पर्शभायाणाम- वायानां परिशीलनविकलानां स्मृतिजनकत्वादर्शनात् । तस्मात् स्मृतिहेतू अविच्युतसंस्कारावनेन सगृहीतावित्यदोषः । यद्यपि स्मृतिरपि धारणाभेदत्वेन सिद्धान्तेऽभिहिता तथापि परोक्षप्रमाणभे- दत्वादिह नोक्तेति सर्वमवदातस् । इह च क्रमभाविनामप्यवग्रहादीनां कथाश्चिदेकत्वमवसेयम् । विरुद्धधर्माध्यासो ह्येकत्वमतिपत्तिपरिपन्थी। चासौ प्रमाणप्रतिपन्नेऽर्थे प्रत्यर्धितां भजते । अनुभूयते हि खलु हर्षविपादादिविरुद्धविवर्ताकान्तमेकं चैतन्यं विरुद्धधर्माध्यिासाच विभ्यद्भिरपि कथमेकं चित्रपटीयंत्रानमेकानेकाकारोल्लेखशेखरमभ्यु- पगम्यते सौगतैः चित्रं वा रूपं नैयायिकादिभिरिति नैयायिक- स्तु 'इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेशमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ' इति प्रत्यक्षलक्षणमीक्षन्ते । अत्र च पूर्वाचार्यकृतव्याख्यावैमुरव्येन सद्ध्यावद्भित्रिलोचनवाचस्पति- प्रमुखैरयमर्थः समर्थितो यथेन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यभिचारि प्रत्यक्षमित्येवं प्रत्यक्षलक्षणं यतः शब्दाध्याहारेण च यत्तदोर्नित्याभि- सम्बन्धादुक्तविशेषणविशिष्टं ज्ञानं यतो भवति तत्तथाविधज्ञान- साधनं जानरूपमज्ञानरूपं वा प्रत्यक्ष प्रमाणामिति । अस्य च फल- भूतस्य द्वयी गतिरविकल्प सविकल्प वा। तयोरुभयोरपि प्रमा- णरूपत्वमभिधातुं विभागवचनमेतदव्यपदेश्य व्यवसायात्मकमिति । तनोभयरूपस्यापि ज्ञानस्य प्रामाण्यमुपेक्ष्य यतः शब्दाध्याहार - १ गोनमसूत्र १-१-४।

·मीमासा] ३७ सूत्र १-१-३० शेनाजानरूपस्य सन्निकर्षादेः प्रामाण्यसमर्थनमयुक्तम् । कथं ह्यज्ञा- नरूपाः सन्निकर्षादयोऽर्थपरिच्छित्तौ साधकतमा भवन्ति । व्यभिचा- रान् सत्पपीन्द्रियार्थसन्निाऽर्थोपलब्धेरभावात् ज्ञाने सत्येव भावाद साधकतम हिकरणमव्यवाहितफलं च तदिति । सनिरूपोऽपि यदि योग्यतातिरिक्तः संयोगादिसम्बन्धस्तहि स चक्षुपोऽर्थन सह नास्ति । अप्राप्यकारित्वात्तस्य । दृश्यते हि काचाभ्रपटलस्फटिका- दिव्यवहितस्यार्थस्य चक्षुपोपलब्धिः। अथ प्राप्यकारि चक्षुः । करणत्वाद्वास्यादिवदिति ब्रूपे । तयस्कान्ताकर्षणोपलेन लोहास- निकृष्टेन व्यभिचारः । न च संयुक्तसंयोगादिसनिकर्षस्तत्र कल्प- यितुं शक्यते । अतिप्रसङ्गादिति।सौगतास्तु प्रत्यक्षंकल्पनापोढ- मभ्रान्तम्' इति लक्षणमवोचन्। 'अभिलापसंसर्गयोग्यप्रति- भासा प्रतीतिः कल्पना तया रहितम्-तयापोढम्' इति । एतच्च व्यवहारानुपयोगिन्यात्ममाणस्य लक्षणमनुपपन्नम् । तया होत- स्माद्विनिचित्यार्थमर्थक्रियार्थिनस्तत्समर्थेऽर्थे प्रवर्तमाना विसंवाद- भाजो मा भूवन्निति प्रमाणस्य लक्षणपरीक्षायां प्रवर्तन्ते परीक्षकाः । व्यवहारानुपयोगिनश्च तस्य वायससदसदशनपरीक्षायामिव निष्फल: परिश्रमः निर्विकल्पोत्तरकालभाविनः सविकल्पकात्तु व्यवहारोपगमे वरंतस्यैव प्रामाण्यमास्थेयं किमविकल्पफेन शिखण्डिनेति । जैमिनी- यास्तु धर्म प्रति अनिमित्तत्वव्यानेन सत्सम्प्रयोगे पुरुप: १ न्यायविन्दु प्रथम परिच्छेदे सूत्र ४ २ न्यायविदु प्रथम परिच्छेदे सूत्र ५. ३ एतत्ममानम्-पारस्य कति वा दन्ता मेपल्याण्ड रियत्पलम् । गर्दभे कति रोमाणीत्या मूर्यविचारणा || ॥ ४ शिम्पण्डिन्-स्वयररे वृतेन मीमेणारता काचिदम्बानाम्नी राजान्या तपसा पुरुषत्व माता ( ने सिपाहीत समपा ज्दषजमिन खोपूर्वकामिन्दाम्पदम् तितो मारते युद्धे त पुरस्कृत्यातुनो भीष्म जपान । सोऽपि च पिण्डी पश्वादश्वत्थामा हत । ५ मीमासादर्शन १-१-४. " ·[प्रमाण " सूत्र १-१-३० स्येन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानो- पलम्भनत्वात् । इत्यनुवादभङ्ग्या प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते । यदाहुः " एवं सत्यनुवादत्वं लक्षणस्यापि सम्भवेत् ।" इति । व्याचक्षते च-इन्द्रियाणां सम्मयोगे सति पुरुषस्य जायमाना बुद्धिः प्रत्यक्षमिति । अत्र संशयविपर्ययबुद्धिजन्मनोऽपीन्द्रियसंयोगे सति प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गादतिव्याप्तिः। अथ सत्सम्प्रयोग इति । सता सम्पयोग इति व्याख्यायते तर्हि निरालम्बनविभ्रमा एवार्थनिरपेक्ष- जन्मानो निरस्ता भवेयुनं सालम्बनौ संशयविपर्ययो। अथ सति सम्पयोग इति सत्सप्तमी पक्ष एव न त्यज्यते संशयविपर्ययनि- रासाय च सम्पयोग इत्यत्र समित्युपसर्गो वर्ण्यते । यदाह सम्यगर्थे च संशब्दो दुप्पयोगनिवारणः । दुष्टत्वाच्छु- क्तिकाधोगो वार्यते रजतेक्षणात् ।।" इति । तथापि प्रयोग- सम्यक्त्वस्यातीन्द्रियलेन प्रत्यक्षानवगम्यत्वात्कार्यतोऽवगतिर्वक्त- व्या । कार्यं च ज्ञानम् । न च वदविशेपितमेव प्रयोगसम्यक्त्वाव- गमनायालम् । न च तद्विशेषणपरमपरामिह पदमस्ति सतां सम्पयोग इति च वरं निरालम्बनविज्ञाननिवृत्तये सतीति तु सप्तम्यैव गतार्थत्वादनर्थकम् । येऽपि " तत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षं यद्विषयं ज्ञानं तेन सम्प्रयोगे इन्द्रियाणां पुरूपस्य बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षं यद- न्यविषयं ज्ञानमन्यसम्प्रयोगे भवति न तत्प्रत्यक्षम् । १ श्लोक्वार्तिकसूत्र ४ श्लोक ३९ पूर्वार्धम् । २ लोक्वार्तिकसून ४ श्लोक ३९ उत्तरार्धम् । ३ श्लोवार्तिकमूत्र ४ श्लोक ३९ उत्तरार्धम् । ४ भीमासामूत्तिकाराः। ५ मीमासादर्शन पृष्ठ ६ पं. १७ । ६ तेनैव' इति पाठ । " .

·मीमांसा ३९ मूत्र १-१-३१ इत्येवं तत्सर्वतो व्यत्ययेन लक्षणमनवद्यमित्याहुः । तेपामाप क्लिष्ट- कल्पनेव संशयज्ञानेन व्यभिचारानिटत्तेः । तत्र हि यद्विषयं ज्ञानं तेन सम्प्रयोग इन्द्रियाणामस्त्येव । यद्यपि चोभयविषयं ज्ञानं संश- यज्ञानं तथापि तयोरन्यतरेणेन्द्रियं संयुक्तमेव । उभयावमार्शत्वाच संशयस्य । येन संयुक्तं चक्षुस्तद्विषयमपि तज्ज्ञानं भवत्येवेति नाति- व्याप्तिपरिहारः। अव्याप्तिश्च चाक्षुपज्ञानस्येन्द्रियसम्प्रयोगजत्वामा- वात् । अमाप्यकारि च चारित्युक्तमायम् । श्रोत्रादिवृत्तिरवि- कल्पिका प्रत्यक्षमिति वृद्धसाङ्ख्याः । अत्र श्रोत्रादीनामचे- तनत्वात्तवृत्तेः सुतरामचैतन्यमिति कथं प्रमाणत्वम् । चेतनसंसर्गा- त्तचैतन्याभ्युपगमे वरं चित्त एव प्रामाण्यमभ्युपगन्तुं युक्तम् । न चाविकल्पत्वे प्रामाण्यमस्तीति यत्किञ्चिदेतन् । 'प्रतिविषया- ध्यवसायो दृष्ट इति प्रत्यक्षलक्षणमितीश्वरकृष्णः। तदप्यनुमा- नेन व्यभिचरितत्वादलक्षणम् । अथ प्रतिराभिमुख्य वर्तते तेनाभि- मुख्येन विषयाध्यवसायः प्रत्यक्षमित्युच्यते तदप्यनुमानेन तुल्यम् । घटोऽयमितिवदयं पर्वतोऽग्निमानित्याभिमुख्येन प्रतीतेः । अथ 'अनु- मानादिविलक्षणो अभिमुखोऽध्यवसायः प्रत्यक्षम् । तर्हि प्रत्यक्षलक्षणमकरणीयमेव शब्दानुमानलक्षणविलक्षणतयैव तत्सिद्धेः । ततश्च परकीयलक्षणानां दुष्टत्वादिदमेव विशदः प्रत्यक्षम् इति प्रत्यक्षलक्षणमनवद्यम् ॥ ३०॥ प्रमाणविषयफलममातृरूपेषु चतुर्पु विधिपु तत्त्वं परिसमाप्यते विपयादिलक्षणमन्तरेण प्रमाणलक्षणमसम्पूर्णमिति विपयं लक्षयात- प्रमाणस्य विपयो द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु ॥१-१-३१॥ प्रत्यक्षस्य प्रकृतत्वात्तस्यैव विषयादी लक्षयितव्ये प्रमाणस्येति १ सरसफारिका ५ ·दुपाचालकत्येव वलुनोऽस्य क्रिया निष्पत्तिस्तत्र सामर्थ्यात् माणसामान्यग्रहणं प्रत्यक्षवत् प्रमाणान्तराणामपि विपयादिलपण मिट्टव वक्तं युक्तमविशेपात्तथा च लाघवमाप भवतीत्येवमर्यम् । जानिनिर्देशाच प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनां विपयो गोचरी द्रव्यपर्या चान्म वस्तु । द्रवति तांस्तान् पर्यायान् गच्छाति इति द्रव्यं धोव्य लक्षणम् । पूर्वोत्तरविवर्त्तवय॑न्वयप्रत्ययसमाधगम्यमृतासामान्य मिति यावत् । परियन्युत्पादविनाशधाणो भवन्तीति पर्याया विवाः। तच ते चात्मा स्वरूपं यस्य तद्न्यपर्यायात्मकं वस्तु पर मार्थसदित्यर्थः । यद्भाचकमुख्यः “उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त सद्" इति पारमर्पमपि " उपणे इवा विगमे इवा धुवे इवा" इति । तत्र द्रव्यपर्यायग्रहणेन द्रव्यैकान्तपर्यायकान्तवाद परिकल्पिनाविपयव्युदासः । आत्मग्रहणेन चान्तव्यातीरिक्तद्रव्यपर्या पवादिकाणादयोगाभ्युपगतविपयनिरासः । यच्ट्रीसिद्धसेनः • दोहिं वि नहिं नीयं, सत्यमलण्ण तहवि मिच्छत्त। ॐ सविसयपहाण, तणेण अन्ननिरविक्रवा" ।। ३१॥ कुनः पुनदेव्यपर्यायात्मवमेव वस्तु भणाणानां विषयो न द्र ज-१-३१ द्रव्यमा पप्पमात्रनुभयं वा स्वतन्त्रमित्याह-- ॥ अर्थक्रियासामर्थ्य अन्य हानोगदानादिन ति ॥ १-१-३२॥ पार्थसमर्थत्वादित्यर्थः ॥ ३२॥ पद ना ततः किमित्याही ॥ तत्क्षणवादस्तुनं. पाना नमानसाधारण ॥१-१-३३॥ रूपं यस्य तत्तल्लक्षणं तस्स (ोका । ३ र ४९॥ ( ·. मीमांसा ] मून १-१-३३ भावस्तत्त्वं परमार्थसतो रूपस्य । अयमर्थः । अर्थक्रियार्थी हि सर्वः प्रमाणमन्वेपते अपि नामेतः प्रमेयमर्थक्रियाशमं विनिश्चित्य कृतार्थों भवेयमिति । न व्यसनितया । तद्यदि प्रमाणविपयोर्थोऽर्थक्रिया- क्षमो न भवेत्तदा नासी प्रमाणपरीक्षणमाद्रियेत । यदाह-"अर्थ- क्रियासमर्थस्य विचारः किं तदर्थिनाम् । पण्ढस्य रूपवै- रूप्ये कामिन्याः किं परीक्षया" इति । तत्र न द्रव्यैकरूपोऽ र्थोऽर्थक्रियाकारी । स ह्याच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपः कथमर्थक्रियां कुर्वीत क्रमेणाक्रमेण वा । अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणां प्रकारान्तरा- सम्भवात् । तत्र न क्रमेण । स हि कालान्तरभाविनीः क्रिया: प्रथमक्रियाकाल एव प्रसह्य कुर्यात् । समर्थस्य कालक्षेपायोगात् । कालक्षेपिणो वाऽसामर्थ्यमाप्तेः। समर्थोऽपि तत्तसहकारिसमवधाने तं तमर्थ करोतीति चेत् । न तर्हि तस्य सामर्थ्यमपरसहकारिसापेक्ष- वृत्तित्वात् । सापेक्षमसममिति हि किं नाश्रीपीः । न तेन सहकारि- णोऽपेक्ष्यन्तेऽपि तु कार्यमेव सहकारिप्वसत्स्वभवत्तानपेक्षत इति चेत् । तत्कि स भावोऽसमर्थः । समर्थश्चेत् किं सहकारिमुखप्रेक्षणदीनानि तान्युपेक्षते न पुनर्झटिति घटयति । ननु समर्थमपि वीजमिलादिस- हकारिसहितमवाङ्कुरं करोति नान्यथा । तत् किं तस्य सहकारिभिः किञ्चिदुपक्रियेत न वा । नो चेत् । स कि पूर्ववन्नोदास्ते । उपक्रि- येत चेत् । स तर्हि तैरुपकारो भिन्नोऽभिन्नो वा क्रियेत इति निर्वच- नियम् । अभेदे स एव क्रियते इति लाभामिन्छतो मूलक्षतिरायाता। भेदे स कयं तस्योपकारः । किं न सह्यविन्ध्यादेरापि, तत्सम्वन्धा- तस्यायमिति चेत् । उपकार्योपकारयोः कः सम्बन्धः । न संयोगो द्रव्ययोरेव तस्य भावात् । नापि समवायस्तस्य प्रत्यासत्तिविप्रकर्षा- भावेन सर्वत्र तुल्यत्वान्न नियतसम्बन्धिसम्बन्धत्वं युक्तम् । तत्त्वे १ इला-पृथिवी । उत्तमा मृदित्यर्थ, । ६ ·४२ [प्रमाणे सून १-१-३३ वा तत्कृत उपकारोऽस्याभ्युपगन्तव्यः तथा च सत्युपकारस्य भेदा- भेद कल्पना तदवस्यैव । उपकारस्य समवायादभेदे समवाय एव कृतः स्यात् । भेदे पुनरपि समवायस्य न नियतसम्वन्धिसम्वन्ध- त्वम् । सम्बन्धत्वे समवायस्य विशेपण विशेष्यभावो हेतुरिति चेत् । उपकार्योपकारकभावाभावे तस्यापि प्रतिनियमहेतुत्वाभावात् । उप- कारे तु पुनर्भेदाभेदविकल्पद्वारेण तदेवावर्तते । तन्नैकान्त- नित्यो भावः क्रमेणार्थक्रियां कुरुते । नाप्यक्रमेण । न होको भावः सकलकालकलाभाविनीयुगपत् सर्वाः रियाः फरोतीति मातीतिकम् । कुरुतां वा तथापि द्वितीपक्षणे किं कुर्यात् ।करणे वा क्रमपक्षभावी दोपः अकरणेऽनर्थक्रियाकारित्वादवस्तुत्वमसङ्गः। इत्पेकान्तनित्यात् क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तार्थक्रिया व्यापकानुपलब्धि- बलात् व्यापकनिवृत्तौ निवर्तमाना व्याप्यमर्थक्रियाकारित्वं निवर्त- यति तदपि स्वव्याप्यं सत्त्वमित्यसन् द्रव्यैकान्तः । पर्यायकान्त- रूपोऽपि प्रतिक्षणविनाशी भावो न क्रमेणार्थरियासमर्थो देशकृतस्य कालकृतस्य च समस्यैवाभावात् । अवस्थितस्यैव हि नानादेशकाल- व्याप्तिर्देशकालनमश्चाभिधीयते । न चैकान्तविनाशिनि सास्ति । यदाहुः " यो यत्रैव स तत्रैव यो यदैव तदैव सः। न देश- कालयोाप्तिर्भावानामिह विद्यते ॥" न च सन्तानापेक्षया पूर्वोत्तरक्षणाना नमः सम्भवति । सन्तानस्यावस्तुत्वात् । वस्तुत्वेऽपि तस्य यटि क्षाणिफत्वं न तर्हि क्षणभ्यः कश्चिद्विशेषः । अयाक्षाण- कत्वं न सुस्थितः पर्यायकान्तवादः । यदुक्तम् " अथापि नित्यं परमार्थसन्तं सन्ताननामानमुपैपि भावम्।उत्तिष्ठ भिक्षो फलितास्तवाशाः सोऽयं समाप्तः क्षणभङ्गवादः ॥ इति । नाप्यरमेण क्षणिोऽर्थक्रिया सम्भवति । स ोको रूपा- दिक्षणो युगपदनेकान रसादिक्षणान् जनयन् योक्न स्वभा- वैन जनयत्तटा नेपामेश्वं स्यादेवस्वभावनन्यवाद । अथ ·सूत्र १-१-३३ मीमांसा] नानास्वभावैर्जनयति किश्चिदुपादानभावेन किश्चित् सहकारित्वेन । ते तर्हि स्वभावास्तस्यात्मभूता अनात्मभूता वा। अनात्मभूताश्चेत स्वभावहानिः । यदि तस्यात्मभूतास्तहि तस्यानेकत्वं स्वभावानां चैकत्वं प्रसज्येत । अथ य एवैकत्रोपादानभावः स एवान्यत्र सह- कारिभाव इति न स्वभावभेद इप्यते । तर्हि नित्यस्यैकरूपस्यापि क्रमेण नानाकार्यकारिणः स्वभावभेदः कार्यसाय च माभूत् । अथाक्रमात् क्रमिणामनुत्पत्तेनैवमिति चेत् । एकानंशकारणायुगपद- नेककारणसाध्यानेककार्यविरोधात् क्षणिकानामप्यक्रमण कारित्वं मा भूदिति पर्यायकान्तादपि क्रमाक्रमयोप्पफयोनिवृत्त्यैव व्याण्या- थक्रियापि व्यावर्तते । तद्व्याहत्तौ च सत्त्वमपि व्यापकानुपलब्धिबले- नैव निवर्तत इत्यसन् पर्यायैकान्तोऽपि । काणादास्तु द्रव्यपर्यायावु- भावप्यभ्युपागमन् । पृथिव्यादीनि गुणाद्याधाररूपाणि द्रव्याणि । गुणादयस्त्वाधेयत्वात्पर्यायाः। तेच केचित् क्षणिका केचिद्यावद्रव्य- भाविनः कोचन्नित्या इति केवलमितरेतरविनिर्लठितधर्मिधर्माभ्युपग- मान्न समीचीनविपयवादिनः। तथाहि यदि द्रव्यादत्यन्तविलक्षणं सत्त्वं तदा द्रव्यमसदेव भवेत् । सत्तायोगात् सत्त्वमस्त्येवेति चेत् । असतां सत्तायोगेऽपि कुतः सत्त्वम् । सतां तु निष्फलः सत्तायोगः। स्वरूपसत्त्वं भावानामस्त्येवेति चेत् तर्हि किं शिखण्डिना सत्तायोगेन । सत्ता- योगात् प्राग्भावो न सन्नाप्यसन् । सत्तासम्बन्धात्तु सन्निति चेत् वागावमेतत् । सदसद्विलक्षणस्य प्रकारान्तरस्यासम्भवात् । अपि च पदार्थः सत्ता योग इति न त्रितयं चकास्ति । पदार्थसत्तयोश्च योगो यदि तादात्म्यं तदनभ्युपगमवाधितम् । अत एव न संयोगः सम- घायस्त्वनाश्रित इति सर्व सर्वेण सम्वनीयान्न वा किंचित् केनचिद। एवं द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यत्वादिभिर्द्रव्यस्य, द्रव्यगुणकर्मसामान्य- १ पृष्ठ ३७ ·सूत्र १-१-३३ [प्रमाण विशेपैः पृथिव्यप्तेनोवायूना, पृथिवीत्वादिभिराकाशादीनां च द्रव्याणां स्वगुणोंगे यथायोगं सर्वमभिधानीयम् । एकान्तभिन्नाना केनचित् कथञ्चित् सम्बन्धायोगात् इत्यौलक्यपक्षेऽपि विषयव्यवस्था । ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेऽपि वस्तुनस्तदवस्थमेव दौस्थ्यम् । तथाहि द्रव्य- पर्याययोरैकान्तिकभेदाभेदपरिहारेण कश्चिद्भेदाभेदवादः स्याद्वा- दिभिरपेयते ।न चासौ युक्तो विरोधादिदोपात् । विधिप्रतिषेधरूपयोरे- कत्र वस्तुन्यसम्भवानीलानीलवत् । १ अथ केनचिद्रूपेण भेदः केनचिदभेदः । एवं सति भेदस्यान्यदधिकरणमभेदस्य चान्यदिति चैयधिकरण्यम् । २ यं वात्मानं पुरोधाय भेदो यं चाश्रित्याभेदस्ता वयात्मानौ भिन्नाभिन्नावन्यथगन्तवादप्रसक्तिस्तथा च सत्यनवस्था ३ येन च रूपेण भेदस्तेन भेदश्चाभेदश्च येन चाभेदस्तेनाप्यभेदश्च भेदश्चति सङ्करः।४ येन रूपेण भेदस्तेनाभेदो येनाभेदस्तेन भेद इति व्यतिकरः। ५ भेदाभेदात्मकत्वे च वस्तुनो विविक्तेनाकारेण निश्चेतु- मशक्तेः संशयः। ६ ततश्थामतिपत्तिरिति न विषयव्यवस्था। नैवम् । प्रतीयमाने वस्तुनि विरोधस्यासम्भवात् । यत्सनिधाने यो नोपल- भ्यते स तस्य विरोधीति निश्चीयते । उपलभ्यमाने च वस्तुनि को विरोधगन्धावकाशः नीलानीलयोरपि योकत्रोपलम्भोऽस्ति तदा नास्ति विरोधः । एकत्र चित्रपटीज़ाने सौगतीलानीलयोनिरोधा- भ्युपगमाव, योगेश्चैकस्य चित्रस्य रूपस्याभ्युपगमात्, एक्स्यैव पटादेश्वलाचलरत्तारक्ताटनानामृतादिविरुद्धधर्माणामुपलब्धेः प्रकृते को विरोधशतावकाशः । एतेन वैयधिकरण्यदोपोऽप्यपास्तः । तयोरे- पाधिकरणन प्रागुक्तयुक्ति दिशा प्रतीतः । यदप्यनवस्थानं दूपण- मुपन्यस्तम् । तदप्यनेशन्तवादिमतानभिज्ञेनैव तन्मतम् । द्रव्यपर्याया- स्मा वस्तुनि द्रव्यपर्यायारेर भेदः भेदध्यनिरा तयोरेवाभिधानात् १ नेरासिमने।

·मीमासा] सूत्र १-१-३४ द्रव्यरूपेणाभेदः इति द्रव्यमेवाभेदः । एकानेकात्मकत्वादस्तुनः । यौ च सकरव्यतिकरौ तौ मेचकज्ञाननिदर्शनेन सामान्यविशेपदृष्टा- न्तेन च परिहृतो । अथ तत्र तथाप्रतिभासः समाधानं परस्यापि तदेवास्तु प्रतिभासस्यापक्षपातित्वात् । निर्णीते चार्थे संशयोऽपि न युक्तः तस्य सकम्पमतिपत्तौ दुर्घटत्वात् प्रतिपन्ने च वस्तुन्यपतिप- चिरिति साहसम् । उपलब्ध्यभिधानादनुपलम्भोऽपि न सिद्धस्ततो नाभाव इति दृष्टेष्टाविरुद्ध द्रव्यपर्यात्मकं वस्त्विति ॥ ३३ ॥ ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेऽपि वस्तुनः कथमक्रिया नाम । सा हि क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्ता । द्रव्यपर्यायकान्तवदुभयात्मकादपि व्यावर्त- । शक्यं हि वक्तुमुभयात्मा भावो न कमेणाक्रियां कर्तु समर्थः । समर्थस्य क्षेपायोगान् । न च सहकार्यपेक्षा युक्ता । द्रव्य- स्यापि कार्यत्वेन सहकारिकृतोपकारनिरपेक्षत्वात् । पर्यायाणां च क्षणिकत्वेन पूर्वापरकार्यकालामतीक्षणात् । नाप्यक्रमेण युगपद्धि सर्वकार्याणि कृत्वा पुनरकुर्वतोऽनर्थक्रियाकारित्वादसत्त्वं कुर्वतः क्रमपक्षभावी दोपः । द्रव्यपर्यायवादयोश्च यो दोपः स उभयवादेऽपि समानः । “प्रत्येक यो भवेद्दोपो द्वयोर्भावे कथं न सः।" इति वचनादित्याह- ॥ पूर्वोत्तराकारपरिहारस्वीकारस्थितिलक्षणपरिणामे- नास्यार्थक्रियोपपत्तिः ॥ १-१-३४ ॥ पूर्वोत्तरयोराकारयोर्विवर्तयोर्यथासह्वयेन यो परिहारस्वीकारौ ताभ्यां स्थितिः सैव लक्षणं यस्य स चासौ परिणामश्च । एतेनास्य द्रव्यपर्यायात्मकस्यार्थक्रियोपपद्यते अयमर्थः । न द्रव्यरूपं न पर्याय- रूपं नोभयरूपं वस्तु । येन तत्तत्पक्षभावी दोपः स्यात् । किंतु १ दृश्ष्टाविरुद्ध-दृष्ट च तत् इष्ट च तदविरुद्ध चेति विशेषणक्यात्मक कर्मधारय । २ काल विलम्वाभावात् ।

·सून १-१-३४ ४६ [प्रमाण स्थित्युत्पादन्ययात्मकं शवलं जात्यन्तरमेव वस्तु । तेन तत्तत्सह- कारिसन्निधाने क्रमेण युगपद्वा तां तामर्थक्रियां कुर्वतः सहकारिकृतां चोपकारपरम्परामुपजीवतो भिन्नाभिन्नोपकारादिनोदनानुमोदनाप्रमु- दितात्मनः उभयपक्षभाविदोपशङ्काकलकाकान्दिशीकस्य भावस्य न व्यापकानुपलब्धिवलेनार्थक्रियाया, नापि तद्व्याप्यस्य सत्त्वस्य नित्तिरिति सिद्धम् । द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु प्रमाणस्य विपयः॥३४॥ फलमाह- ॥ फलमर्थप्रकाशः ॥ १-१-३५॥ प्रमाणस्येति वर्तते प्रमाणस्य फलमर्थप्रकाशोऽर्थसंवेदनम् । अर्थार्थी हि सर्वः प्रमातेत्यर्थसंवेदनमेव फलं युक्तम् । नन्वैवं प्रमा- णमेव फलत्वेनोक्तं स्यात् । ओमिति चेत् तर्हि प्रमाणफलयोरभेदः स्यात् । ततः किं स्यात् । प्रमाणफलयारेक्ये सदसत्पक्षभावी दोपः स्यात् । नासतः करणत्वं न सतः फलत्वम् । सत्यमस्त्ययं दोपो जन्मान न व्यवस्थायाम् यदाहुः । "नासतो हेतुता नापि सतो हेतोः फलात्मता । इति जन्मनि दोपः स्याव्यवस्था तु न दोपभाग्" ॥ १॥ इति ॥ ३५ ॥ व्यवस्थामेव दर्शयति- ॥ कर्मस्था क्रिया ।। १-१-३६ ॥ कर्मोन्मुखो ज्ञानव्यापारः फलम् ॥ ३६ ॥ प्रमाणं किमित्याह- ॥ कर्तृस्था प्रमाणम् ॥ १-१-३७ ॥ फर्तृव्यापारमुल्लिखन् बोधः प्रमाणम् ॥ ३७ ॥ १" कान्दिशीको मयढुने " इति (अभिधानचिन्तामाणिः) ३-३.। २ भोमियहीकारे । यहीरियने चेदित्यम् ।

·मीमांसा ४७ सून १-१-४० कथमस्य प्रमाणत्वं करणं हि तत् । साधकतम च करणमुच्यते । अव्यवहितफलं तदित्याह- ॥ तस्यां सत्यामर्थप्रकाशसिद्धेः॥ १-१-३८॥ तस्यामिति कर्तृस्थायां प्रमाणरूपायां क्रियायां सत्यामर्थप्रका- शस्य फलस्य सिद्धेर्व्यवस्थापनात् एकज्ञानगतत्वेन ममाणफलयोर- भेदो व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावात्तु भेद इति भेदाभेदरूपः स्याद्वा- दमवाधितमनुपतात प्रमाणफलभाव इतीदमाखिल प्रमाणसाधारणम- व्यवहितं फलमुक्तम् ॥ ३८॥ अव्यवहितमेव फलान्तरमाह- ॥ अज्ञाननिवृचिर्वा ॥ १-१-३९ ॥ प्रमाणप्रहत्तेः पूर्व प्रमातुर्विक्षिते विपये यदज्ञानं तस्य निवृत्तिः फलमित्यन्ये । यदाहुः " प्रमाणस्य फलं साक्षादज्ञानविनि- वर्तनम् । केवलस्य सुखोपेक्षे शेषस्यादानहानधीः॥" इति ॥ ३९॥ व्यवहितमाह- ॥ अवग्रहादीनां वा क्रमापेक्षजननधर्माणां पूर्वं पूर्व प्रमाणमुत्तरमुत्तरं फलम् ॥ १-१-४०॥ अवग्रहेहावायधारणास्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानानां क्रमेणोप- जायमानानां यद्यत् पूर्व तत्तत्ममाणं यद्यदुत्तर तत्तत्फलरूपं प्रतिपत्तव्यम् । अवग्रहपरिणामवान् ह्यात्मा ईहारूपफलतया परि- णमति । इतीहाफलापेक्षया अवग्रहः प्रमाणम् । ततोऽपीहा प्रमाण- मवायः फलम् । पुनरवायः प्रमाणं धारणा फलम् । ईहाधारणयो- जर्जानोपादानत्वात् ज्ञानरूपत्तोन्नेया । ततो धारणा प्रमाणं स्मृतिः १ न्यायावतार श्लोक २८।

·मून १-१-४० [प्रमाण - फलम् । ततोऽपि स्मृतिः प्रमाणं प्रत्यभिज्ञानं फलम् । ततोऽपि प्रत्य- भिज्ञा प्रमाणमूहः फलम् । ततोऽप्यूहः प्रमाणमनुमानं फलमिति प्रमाणफलविभाग इति ॥ ४० ॥ फलान्तरमाह- ॥ हानादिबुद्धयो वा ॥ १-१-४१॥ हानोपादानोपेक्षाबुद्धयो वा प्रमाणस्य फलम् । फलबहुत्वमति- पादनं सर्वेषां फलत्वेन न विरोधो वैचाक्षिकत्वात् फलस्येति प्रति- पादनार्थम् ॥ ४१॥ एकान्तभिन्नाभिन्नफलवादिमतपरीक्षार्थमाह- ॥ प्रमाणाद्भिन्नाभिन्नम् ॥ १-१-४२॥ करणरूपत्वात् क्रियारूपत्वाच्च प्रमाणफलयोंर्भेदः । अभेदे प्रमा- णफलभेदव्यवहारानुपपत्तेः प्रमाणमेव वा फलमेव वा भवेत् । अ- प्रमाणाव्यात्त्या प्रमाणव्यवहारः, अफलान्यारत्त्या च फलव्यव- हारो भाविष्यतीति चेत् । नवम् । एवं सति प्रमाणान्तराध्यात्त्याऽ- प्रमाणव्यवहारः, फलान्तराब्यावृत्त्याऽफलत्वव्यवहारोऽप्यस्तु विजा- तीयादिव सजातीयादपि व्यावृत्तत्वाद्वस्तुनः । तथा तस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्यैव फलरूपतया परिणाम इत्येकममात्र- पेक्षया प्रमाणफलयोरभेदः । भेटे त्वात्मान्तरवत्तदनुपपत्तिः । अथ यौवात्मनि प्रमाणं समवेतं फलमपि तत्रैव समतामति समवाय- लक्षणया प्रत्यासत्या प्रमाणफलव्यवस्थितिरिति नात्मान्तरे तत्मसन इति चेत् । न । समवायस्प नित्यत्वाध्यापरवानियतात्मवत्सर्वात्म- स्वप्यविशेषान्न ततो नियतममातृसम्बन्धप्रतिनियमः तत्सिद्धमेतत् प्रमाणात्फलं कथश्चिद्भिनमाभिन्नं चति ॥ ४२ ॥ प्रमातारं कथयति- ·मोमासा ] मूत्र १-२-७ व्याप्तिरिति यो व्यामोति यश्च व्याप्यते तयोरुभयोधर्मः। तत्र यदा व्यापफधर्मतया विवक्ष्यते तदा व्यापफस्य गम्यस्य व्याप्ये धर्मे सति तत्र धर्मिणि व्याप्यमस्ति यत्र सर्वत्र भाव एव व्यापकस्य स्वगतो धर्मों व्याप्तिः । ततश्व व्याप्यभावापेक्षया व्याप्यरयैव व्याप्यताप्रतीतिः। नन्वेवमवधार्यते व्यापकस्येव व्याप्ये सति भाष इति हेत्वभावप्रसङ्गात् अव्यापकस्यापि मूर्तत्वादेस्तत्र भावात् । नापि व्याप्ये सत्यवेत्यवधार्यते । प्रयत्नानन्तरीयफत्वादेरहेतुत्वापत्तेः । साधारणश्च हेतुः स्यानित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् । यदा तु व्याप्यधर्मतया व्याप्तिर्विवक्ष्यते तदा व्याप्यस्य वा गमकस्य तत्रैव व्यापके गम्ये सति यत्र धर्मिणि व्यापकोऽस्ति तत्रैव भावो न तदभावेऽपि व्याप्तिरित । अत्रापि नेवमवधार्यते व्याप्यस्येव तत्र भाव इति । हेत्वभावप्रसनादव्याप्यस्यापि तत्र भावात् । नापि व्याप्यस्य तत्र भाव एवेति सपक्षेत्रदेशवृत्तेरहेतुत्वप्रातः साधारणस्य च हेतुत्वं स्यात् प्रमेयत्वस्य नित्येप्ववश्यंभावादिति । व्याप्यव्यापकधर्मता- सङ्कीर्तनं तु व्याप्तेरुभयत्र तुल्यधर्मतयेकाकारा प्रतीतिर्मा भूदिति प्रदर्शनार्थम् । तथाहि पूर्वबायोगव्यवच्छेदेनावधारणमुत्तरत्रान्ययोग- व्यवच्छेदेनेति कुत उभयकाकारता व्याप्तेः । तदुक्तम् “लिङ्गे लिङ्गीभवत्येव लिगिन्येवेतरत् पुनः । नियमस्य विपर्यासे सम्बन्धो लिङ्गलिगिनोः" । इति ॥ ६॥ अथ क्रमप्राप्तमनुमानं लक्षयति- ॥ साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् ॥१-२-७॥ साधनं साध्यं च वक्ष्यमाणलक्षणं दृष्टादुपदिष्टाद्वा । साधनाद्य- साध्यस्य विज्ञानं सम्यगर्थनिर्णयात्मकं तदनुमीयतेऽनेनेत्यनुमान लिङ्गग्रहणसम्बन्धस्मरणयोः पश्चात्परिच्छेदनम् ।। ७ ॥

·[प्रमाण सूत्र १-१-४० फलम् । ततोऽपि स्मृतिः प्रमाणं प्रत्यभिज्ञानं फलम् । ततोऽपि प्रत्य- भिज्ञा प्रमाणमूहः फलम् । ततोऽप्यूहः प्रमाणमनुमानं फलमिति प्रमाणफलविभाग इति ।। ४० ॥ फलान्तरमाह- ॥ हानादिबुद्धयो वा ॥ १-१-४१॥ हानोपादानोपेक्षाबुद्धयो वा प्रमाणस्य फलम् । फलवहुत्वपति- पादनं सर्वेषां फलत्वेन न विरोधो वैवाक्षिकत्वात् फलस्येति प्रति- पादनार्थम् ॥ ४१॥ एकान्तभिन्नाभिन्नफलवादिमतपरीक्षार्थमाह- ॥ प्रमाणाद्भिन्नाभिन्नम् ॥ १-१-४२॥ करणरूपत्वात् क्रियारूपत्वाच प्रमाणफलयोर्भेदः । अभेदे प्रमा- णफलभेदन्यवहारानुपपत्तेः प्रमाणमेव वा फलमेव वा भवेत् । अ- प्रमाणाव्याहत्या प्रमाणव्यवहारः, अफलाब्याहत्त्या च फलव्यव- हारो भविष्यतीति चेत् । नैवम् । एवं सति प्रमाणान्तराध्यात्त्या- प्रमाणव्यवहारः, फलान्तराख्यात्याऽफलत्वव्यवहारोऽप्यस्तु विजा- तीयादिव सजातीयादपि व्याहत्तत्वाद्वस्तुनः तथा तस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्यैव फलरूपतया परिणाम इत्येकममात्र- पेक्षया प्रमाणफलयोरभेदः । भेटे वात्मान्तरवत्तदनुपपत्तिः । अथ यौवात्मान प्रमाणं समवेतं फलमपि तव समवेतमिति समवाय- लक्षणया प्रत्यासत्त्या प्रमाणफलव्यवस्थितिरिति नात्मान्तरे तत्मसङ्ग इति चेत् । न ।समवायस्य नित्यत्वाध्यापरवानिपतात्मवत्सर्वात्म- स्वप्यविशेषान्न ततो नियतममातृसम्बन्धप्रतिनियमः तत्सिद्धमेतत् प्रमाणात्फलं कथचिदिन्नमभिन्न चति ॥ ४२ ॥ प्रमातारं कथयति-

·मौमासा
सूत्र १-२-७
व्याप्तिरिति यो व्यामोति यश्च न्याप्यते तयोरुभयोधर्मः। तत्र
यदा व्यापधर्मतया विवक्ष्यते तदा व्यापकस्य गम्यस्य व्याप्ये
धर्मे सति तन धमिाण व्याप्यमस्ति यत्र सर्वन भाव एव व्यापकस्य
स्वगतो धमो व्यातिः । ततश्च व्याप्यभावापेक्षया व्याप्यरयेव
व्याप्यतामतीतिः। नन्वेवमवधार्यते व्यापकस्येव व्याप्ये सति भाव
इति हेत्वभावप्रसङ्गात् अव्यापकस्यापि मूर्तत्वादेस्तत्र भावात् । नापि
व्याप्ये सत्यवेत्यवधार्यते । प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेरहेतुत्वापत्तेः ।
साधारणश्व हेतुः स्यान्नित्यत्वस्य प्रमेयेष्वेव भावात् । यदा तु
व्याप्यधर्मतया व्याप्तिर्विवक्ष्यते तदा व्याप्यस्य वा गमकस्य तव
व्यापके गम्ये सति यत्र धमिणि व्यापकोऽस्ति तव भावो न
तदभावेऽपि व्याप्तिरित । अवापि नेवमवधार्यते व्याप्यस्येव तत्र भाव
इति । हेत्वभावप्रसङ्गादव्याप्यस्यापि तत्र भावात् । नापि व्याप्यस्य
तत्र भाव एवेति सपक्षेश्देशटत्तेरहेतुत्वप्राः साधारणस्य च हेतुत्वं
स्यात् प्रमेयत्वस्य नित्येप्ववश्यंभावादिति । व्याप्य यापकधर्मता-
सङ्कीर्तनं तु व्याप्रुभयत्र तुल्यधर्मतयेकाकारा प्रतीतिर्मा भूदिति
प्रदर्शनार्थम् । तथाहि पूर्वनायोगव्यवच्छेदेनावधारणमुत्तरनान्ययोग-
व्यवच्छेदेनेति कुत उभयत्रैकाकारता व्याप्तेः । तदुक्तम् “ लिने
लिङ्गीभवत्येव लिगिन्येवेतरत् पुनः । नियमस्य विपर्यासे
सम्बन्धो लिगलिशिनोः" । इति ॥ ६॥
अथ क्रमप्राप्तमनुमान लक्षयति-
॥ साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् ॥१-२-७॥
साधनं साध्यं च वक्ष्यमाणलक्षणं दृष्टादुपदिष्टाद्वा । साधनाय-
त्सा यस्य विज्ञानं सम्यगर्थनिर्णयात्मकं तदनुमीयतेऽनैनत्यनुमान
लिङ्गग्रहणसम्बन्धस्मरणयोः पश्वात्परिच्छेदनम् ॥७॥

·सूत्र १-२-८ [प्रमाणे ॥ तन्दिविधा स्वार्थ परार्थं च ॥ १-२-८॥ तदनुमानं द्विभकारं स्वार्थपरार्थभेदात् । रघव्यामोहनिवर्तनक्षम स्वार्थम् । परल्यामोहनिवर्तनक्षम परार्थम् ॥ ८॥ तत्र स्वार्थ लक्षयति- ॥ स्वार्थ स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणात् साध- नात् साध्यज्ञानम् ॥ १-२-९॥ साध्यं विनाऽभवनं साध्याविनाभावः स्वेनात्मना निश्चित साध्याचिनाभाव एवैकं लक्षणं यस्य तत् स्वनिश्चितसाध्याविनाभा- वैकलक्षणं तस्मात्तथाविधात् साधनाल्लिङ्गात् साध्यस्य लिगिनो ज्ञानं स्वार्थमनुमानम् । इह च न योग्यतया लिङ्गं परोक्षार्थप्रतिपत्तेरङ्गम् । यथा वीजमगुरस्य । अदृष्टाद्धमादनेरप्रतिपत्तेः। नापि स्वनिश्चयज्ञा- नापेक्षं यथा प्रदीपो घटादेः । दृधादस्य निश्चिताविनाभावादप्रति- पत्तेः । तस्मात्परोक्षार्थनान्तरीयकतया निश्चयनमेव लिङ्गस्य व्यापार इति निश्चितग्रहणम् । ननु चासिद्धविरुद्धानेकान्तिकहेत्वाभासनि- राकरणार्थ हेतोः पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद् व्यावृत्तिरिति त्रैलक्षण्यमाचक्षते भिक्षवः । तथा ह्यनुमेये धर्मिणि लिङ्गस्य सत्त्व- मेव निश्चितमित्येकं रूपम् अत्र सखवचनेनासिद्धं चाक्षुपत्वादि निरस्तम् । एवकारेण परदेशासिद्धो निरस्तो यथा अनित्यानि पृथिव्यादीनि भूतानि गन्धवत्वात् । अत्र पक्षीकृतेषु पृथिव्यादिपु चतुर्यु भूतेषु पृथिव्यामेव गन्धवत्वं सत्त्ववचनस्य पश्चात्कृतेनैवकारे- णासाधारणो धर्मो निरस्तः । यदि हनुमेय एव सत्त्वमित्युच्येत श्रावणमेव हेतुः स्यात् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्धः सर्यो निरस्तः सपो एच सत्त्वं निश्चितमिति द्वितीयं रूपम् । इहापि सत्त्व- ग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः । स हि नास्ति सपक्षे एवफारेण साधा.

·मीमांसा ] सून १-२-१ रणानेकान्तिकः । स हि न सपक्षे एव वर्तते । किं तु विपक्षेऽपि सत्त्वग्रहणात् पूर्वमवधारणकरणेन सपक्षाव्यापिनोऽपि प्रयत्नानन्त- रीयकत्वादेहेतुत्वमुक्तं पश्चादवधारणे ह्ययमर्थः स्यात् । सपक्षे सत्य- मेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरीयकत्वं न हेतुः स्यात् । निश्चि- तवचनेन सन्दिग्धान्वयोऽनैकान्तिको निरस्तः । यथा सर्वज्ञः कश्चि- द्वक्तृत्वात् । वक्तृत्वं हि सपक्षे सर्वज्ञे सन्दिग्धम् । विपक्षे त्वसत्त्वमेव निश्चितमिति तृतीयं रूपम् । तत्रासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः । विरुद्धो हि विपक्षेऽस्ति । एवकारेण साधारणस्य विपक्षैकदेशष्टत्ते- निरासः । प्रयत्नानन्तरीयकत्वे हि साध्ये नित्यत्वं विपक्षकदेशे विद्युदादावस्त्याकाशादौ नास्ति । ततो नियमेनास्य निरासोऽसत्त्व- शब्दात् । पूर्वस्मिन्नवधारणे ह्ययमर्थः स्यात् । विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः । तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपक्षेऽपि नास्ति ततो न हेतुः स्यात्ततः पूर्व न कृतम् । निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्याट- त्तिकोऽनैकान्तिको निरस्तः । तदेवं त्रैरूप्यमेव हेतोरासिद्धादिदोप- परिहारक्षमापति तदेवाभ्युपगन्तुं युक्तमिति किमेकलक्षणकत्वेनेति । तदयुक्तम् । अविनाभावनियमनिश्चयादेव दोपत्रयपरिहारोपपत्तेः । अविनाभावो ह्यन्यथानुपपन्नत्वम् । तच्चासिद्धस्य विरुद्धस्य व्यभि- चारिणो वा न सम्भवति । त्रैरूप्ये तु सत्यप्यविनाभावाभावे हेतो- रगमकत्वदर्शनात् । यथा स श्यामो मैत्रतनयत्वादितरमैत्रपुत्रवदि- त्यत्र । अथ विपक्षान्नियमवती व्यायत्तिस्तत्र न दृश्यते ततो न गमकत्वम् । तर्हि तस्या एवाविनाभावरूपत्वादितररूपसद्भा- वेऽपि तदभावे हेतोः स्वसाध्यसिद्धिं प्रति गमकत्वानिष्टौ सेव प्रधानं लक्षणमस्तु । तत्सद्भावेऽपररूपव्यनिरपेक्षतया गमक- त्वोपपत्तेश्च । यथा सन्त्यद्वैतवादिनोअप प्रमाणानि इष्टानि- साधनदूपणान्यथानुपपत्तेः । न चात्र पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं ·सून १-२-१ " ६० [प्रमाण चास्ति केवलमविनाभावमात्रेण गमकत्वोपपत्तिः । ननु पक्षधर्म- ताभावे श्वेतः मासादः काकस्य कार्यादित्यादयोऽपि हेतवः प्रस- ज्येरन् । नैवम् । अविनाभावयलेनैवापक्षधर्माणामपि गमकत्वाभ्यु- पगयात् । न चेह सोऽस्ति ततोऽविनाभाव एव हेतोः प्रधान लक्षण- मभ्युपगन्तव्यम् । सति तस्मिन्नसत्यपि लक्षण्ये हेतोर्गमकत्वदर्शनात न तु रूप्यं हेनुलक्षणमच्यापरत्वात् । तथा च सर्व क्षणिकं सत्वा- दित्यन मूर्दाभिषिक्त साधने सौगतैः सपक्षे सतोऽपि हेतोः सत्त्वस्य गमकत्वमिप्यत एव । तदुक्तम् “ अन्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् । नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम इति । एतेन पञ्चलक्षणफत्वमाप नैयायिकोक्तं प्रत्युक्तम् तस्या- प्यविनामारमपश्चत्वात् । तथाहि रूप्यं पूर्वोक्तमवाधितविपयत्वमस- त्यतिपक्षत्वं चेति पञ्च रूपाणि । तन मत्यक्षागमनाधितधर्मनिर्देशा- नन्तरमयुक्तत्वं बाधितविपयत्वं यथाऽनुष्णस्तेनोवयवी कृतफत्वात् घट्वन् । ब्राह्मणेन सुरा पैया द्रव्यत्वात् क्षीरवत् । इति तनिषेधाद वाधितविपयत्वं प्रतिपक्षहेतुवाधितत्वम् । सत्प्रतिपक्षत्वं यथाऽनित्यः गन्दो नित्यधर्मानुपलब्धेः अत्र प्रतिपक्षहेतुनित्यः शब्दोऽनित्यधर्मा- नुपलब्धेरिति । तनिषेधादसत्मतिपक्षत्वम् ।तर बाधितविषयस्य तत्मतिपक्षस्य चाविनाभागाभावादपिनाभावेनैव रूपयमाप सङ्ग्र- हीतम् । यदाह " याधायिनाभाक्योर्विरोधाद्" इति अपि च स्वरक्षणरक्षितपक्षविषयत्वाभागातीपेणैर दोपदयमिदं चरितार्य ff पुनर्वचनेन । तस्थितमेतत् सा याविनाभायरक्षणाद्विति॥९॥ नगारिनाभागक्षपति- १ 'गमरत्वोपने 'हान पित्याउ । २EPT त्पिर ।

·मामासा सूत्र १-२-१२ ॥ सहकमभाविनोः सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः ॥ १-२-१०॥ सहभाविनोरेकसामग्यधीनयोः फलादिगतयो रूपरसयोा- प्यव्यापकयोश्च शिंशपात्वक्षत्वयोः क्रममाविनोः कृत्तिकोदयश- कटोदययोः कार्यकारणयोधूमधूम वनयोर्यथासंरयं यः सहक्रममा- वनियमः सहभाविनोः सहभावनियमः प्रमभाविनोः स्मभावनि- यमः साध्यसाधनयोरिति प्रकरणालभ्यते सोऽविनामावः॥१०॥ अथैवंवियोऽविनाभावो निश्चितः साध्यपतिपत्त्यङ्गमित्युक्तम् । तनिश्चयश्च कुतः प्रमाणात् । न तावत् प्रत्यक्षात् तस्येन्द्रियकस्य सन्नि- हितविपयविनियमितव्यापारत्वात् । मनस्तु यद्यपि सर्वविपर्य तथा पीन्द्रियगृहीतार्थगोचरत्वेनेव तस्य प्रवृत्तिः । अन्यथान्धवधिरापमा वरसङ्गः । सर्वविषयता तु सकलेन्द्रियगोचरार्थविषयत्वेनैवोच्यते न स्वातन्त्र्येण । योगिप्रत्यक्षेण त्वपिनाभावग्रहणेऽनुमेयार्थप्रतिपत्ति रैपि ततोऽस्तु । कि तपस्विनाऽनुमानेन । अनुमानास्वविनाभाव निश्चयेऽनपस्थेतरेतराश्रयदोपप्रसङ्ग उक्त एव । न च प्रमाणान्तर- मेवंविधविपयग्रहणप्रवणमस्तीत्याह- ॥ ऊहात्तनिश्चयः ॥ १-२-११॥ ऊहात्तादुक्तलक्षणात्तस्याविनाभावस्य निश्चय.॥ ११ ॥ लक्षितं परीक्षितं च साधनमिदानी तद्विभजति-- ॥ स्वभावः कारणं कार्यमेकार्थसमवायि विरोधि चेति पञ्चधा साधनम् ॥ १-२-१२॥ स्वभावादीनि चत्वारि विधेः साधनानि । विरोध तु निषेध स्येति पञ्चविधं साधनम् । स्वभावो यथा शब्दानित्यत्वे साध्ये १ रेवेति पाठ ।

·सूत्र १-२-३ {प्रमाण कृतकत्वं श्रावणवं वा । ननु श्रावणत्वस्यासाधारणत्वात् कथं व्याप्तिसिद्धिः। विपर्यये बाधकममाणवलात् सत्त्वस्येवेति ब्रूमः । न चैवं सत्त्वमेव हेतुः । तविशेषस्योत्पत्तिमत्त्वकृतकत्वप्रयत्नानन्तरी- यफत्वप्रत्ययभेदभेदित्वादेरहेतुत्वापत्तेः। किं च फिमिदमसाधारणत्वं नाम । यदि पक्ष एव वर्तमानत्वं तत्सर्वस्मिन् क्षाणके साध्ये सत्त्व- स्यापि समानम् । साध्यधर्मवतः पक्षस्यापि सपक्षता चेत् । इह कः प्रद्वेषः । पक्षादन्यस्येव सपक्षत्वे लोहलेख्य वज्रं पार्थिवत्वा- स्काष्ठवदित्पत्र पार्थिवत्त्वमपि तोहलेख्यता वजे गमयेत् । अन्यथानुपपत्तेरभावान्नति चेत् । इदमेव तर्हि हेतुलक्षणमस्तु । अपक्षधर्मस्यापि साधनत्वापत्तिरिति चेत् । अस्तु यद्यविनाभावोऽस्ति शकटोदये कृत्तिकोदयस्य सर्वज्ञसद्भावे संवादिनं उपदेशस्य गमकत्वदर्शनात् । कास्य कार्य न प्रासादे धावल्यं विना नुपपद्यमानमित्यनेकान्तादगमकम् । तथा घटे चाचपत्वं शब्देऽनित्यत्ता विनाप्युपपद्यमानमिति।तश्रावणत्वादिरसाधारणोऽप्यनित्यता व्य- मिचरात । ननु कृतकत्वाच्छन्दस्यानित्यवे साये पर्यायवद्रव्येऽप्यान- त्यता प्राप्नोति। नेयम् । पर्यायाणामेवानित्यतायाःसाध्यत्वात् । अनु- तमपीच्छाविपर्यावृतं सायं भवतीति किं स्म विस्मराति भवान् । ननु कृतपत्तानित्यत्वयोस्तादात्म्ये साधनवत्सास्यस्य सिद्धत्वं, साध्य- वच साधनस्य साध्यत्वं प्रसन्जति । सत्यमेतत् । किं तु मोहनिवर्त- नार्थः प्रयोगः । यदाद "सादेरपि न सान्तत्वं व्यामोहाद्योड धिगच्छति। साध्यसाधनकस्यतं प्रति स्यान्न दोपभाक् ॥ पारणं यथा, वाप्पभारेन मशातिरूपतया वा सन्दिह्यमाने धुमेऽग्नि- विशिष्टमेघोन्नतिर्वा ष्टी स्थमयमावालगोपालगविषालाहनादिभास- १'नतु' इति नित्याठ । काण 'नि पचिपाठ । ३ 'वृष्टधै' इति चित्पात । २ .

·मीमासा] सून १-२-५ एकसा- द्धोऽपि नोपलब्धः सूक्ष्मदर्शिनापि न्यायवादिना । कारणविशेषदर्श- नाद्धि सर्वः कार्यार्थी प्रवर्तते । स तु विशेषो ज्ञातव्यो योऽव्यभि- चारी । कारणत्वनिश्चयादेव प्रवृत्तिरिति चेत् । अस्त्वसो लिङ्गविशे- पनिश्चयः प्रत्यक्षकृतः । फले तु भाविनि नानुमानादन्यन्निवन्धन- मुत्पश्यामः ॥ कश्चिद् व्यभिचारात् सर्वस्य हेतोरहेतुत्वे कार्यस्यापि तथा प्रसङ्गः । वाष्पदेरकार्यत्वान्नेति चेत् । अगापि यद्यतो न भवति न तत्तस्य कारणमित्यदोपः । यथैव हि किंचित् कारणमुद्दिश्य किंचित्कार्य, तथैव किचित् कार्यमुद्दिश्य किंचित् कारणम् । यद्व- देवाजनकं प्रति न कार्यत्वं, तदेवाजन्यं प्रति न कारणत्वमिति नानयोः कश्चिद्विशेपः । अपि च रसादेकसामग्र्यनुमानेन रूपानुमान- मिच्छता न्यायवादिनेष्टमेव कारणस्य हेतुत्वम् । यदाह . मग्यधीनस्य रूपादेरसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत्" इति । न च वयमपि यस्य कस्यचित् कारणस्य हेतुत्वं ब्रूमः । आप तु यस्य न मन्त्रादिना शक्तिमति- वन्धो न वा कारणान्तरवैकल्यम् । तत्कुतो विज्ञायत इति चेत् । अस्ति तावद्विगुणितादितरस्य विशेषः । तत्परिज्ञानं तु प्रायः पाशु- रंपादानामप्यस्ति। यदाहु:-" गम्भीरगर्जितारम्भनिर्भिन्नगि- रिगहुराःत्वगत्तडिल्लतासङ्गपिशगोत्तुड्गविग्रहाः॥१॥ रोलम्बगवलव्यालतमालमलिनत्विपः । वृष्टिं व्यभिच- रन्तीह नैवंप्रायाः पयोमुचः॥२॥” इति । कार्य यथा । दृष्टो विशिष्टनदीपूरः, कृशानौ धूमश्चैतन्ये प्राणादिः। पूरस्य वैशि- घ्यं कथं ज्ञायत इति चेत् । उक्तमत्र नैयायिकैः । यदाहुः- इति क्वचि पाठ । २ पाशुरपादा-धूलिधूसरसादा । अनुपदमेवागता प्रकरणानभिज्ञा इत्यर्थ । ३ हरिभद्रसूरिकृतस्य पइदानसमुच्चयस्य द्वितीयाधिकारे श्लोक २० । १ . प्रत्यक्षत ·सून १-२-७ " " [प्रमाणे आवर्तवर्तनाशालिविशालकलपोदकः । कल्लोलविक- टास्फालस्फुटः फेनछटाङ्कितः ॥१॥ वबहलशेवाल- फलशाद्वलसकुलः नदीपूरविशेषोऽपिशंक्यते न निवे- दितुम् ॥२॥” इति, धूमप्राणादीनामपि कार्यत्वनिश्चयो न दुष्करः। यदाहु: कार्यं धूमो हुतभुजः कार्यों धर्मानुवृत्तितः। स भवंस्तदभावेऽपि हेतुमत्तां विलवयेत् ॥ १॥ कार- णाभावेऽपि कार्यस्य भावेऽहेतुत्वमन्यहेतुत्वं वा भवेत् । अहेतुत्वे सदा सत्त्वमसत्त्वं कौ । अन्यहेतुत्वे दृष्टादन्यतोऽपि भवतो न दृष्ट- जन्यताऽन्याभावेऽपि दृष्टाद्भवतो नान्यहेतुकत्वमित्यहेतुकतेव स्यात् । तन चोक्तम्, “यस्त्वन्यतोऽपि भवन्नुपलब्धो न तस्य धुमत्वं हेतुभेदात् कारणं च वह्निधूमस्य" इत्ययुक्तम्, अपि च, अग्निस्वभावाशक्र- स्य मृ॰ यद्यग्निरेव सः। अथाननिस्वभावोऽसौ धूमस्तत्र कथं भवेत् ॥ १॥" इति । तथा चेतना विनानुपपत्रमानः कार्य प्राणादिरनुमापयति ता श्रावणत्वामिवानित्यताविपर्यये वाधकवशा- सत्त्वस्येवास्यापि च्याप्तिसिद्धरित्युक्तमायम् । तन्न माणादिर- साधारणोऽपि चेतना व्यभिचरति । किं च नान्वयो हेतो रूपं तद- भावे हेत्वाभासाभावात् । विपक्ष एव सन् विरुद्धो विपक्षेऽप्यनैया- न्तिकः सर्वज्ञत्वे साध्ये वस्तृत्वस्यापि व्यतिरेकामाव एव हेत्वा- भासले निमित्तं नान्वयसन्देह इति न्यायवादिनापि व्यतिरेकामा- वादेव हेत्वाभासावुक्तौ । असाधारणोऽपि यदि साध्याभावेऽसन्निति निधीयेत तदा प्रकारान्तराभावात्साध्यमुपस्थापयन्नानान्तिकः स्यात् । अपि च ययययो रूपं स्यात्तदा यथा विपक्षेवदेशरत्तेः १'शस्यते तेन ' इत्यपि । २'भावयेत् ' इति चित्पात ! ३ 'भावयेत् इति पवित्पाउ ।

·भीमांसा ] सूत्र १-२-१२ कथञ्चिदव्यतिरेकादगमकत्वमेवं सपकदेशवृत्तेरापि स्यात् कथञ्चिद- नन्वयात् । यदाह " रूपं यद्यन्वयो हेतोर्व्यतिरेकवदिष्यते । स सपक्षोभयो न स्यादसपक्षोभयो यथा ॥१॥" सपक्ष एव सत्त्वमन्वयो न सपक्षे सत्त्वमेवति चेत् । अस्तु । स तु व्यति- रेक एवेत्यस्मन्मतमेवाङ्गीकृतं स्यात् । वयमपि हि प्रत्यपीपदाम । अन्यथानुपपत्त्येकलक्षणो हेतुरिति । तथैकस्मिन्नर्थे दृष्टेऽदृष्टे वा समवाय्याश्रितं साधनं साध्येन । तच्चैकार्थसमवायित्वमेकफलादिगत- रूपरसयोः शकटोदयकृत्तिकोदययोश्चन्द्रोदयसमुद्रध्योदृष्टिसाण्डपि- पीलिकाक्षोभयो गल्लीदाहपत्रकोचयोः । तत्रैकार्थसमवायी रसो रूपस्य, रूपं वा रसस्य । नहि समानकालभाविनोः कार्यकारणभावः सम्भवति । ननु समानकालकार्यजनकं कारणमनुमास्यते इति चेत् । न तर्हि कार्यमनुमितं स्यात् । कारणानुमानेऽसामर्थ्यात् । कार्यमनु- मितमेव जन्याभावे जनकत्वाभावादिति चेत् । हन्तैवं कारणं कार्य- स्यानुमापकमित्यनिष्टमापद्येत । शकटोदयकृत्तिकोदयादीनां तु यथा- विनाभावं साध्यसाधनभावः। यदाह-" एकार्थसमवायस्तु यथा येषां तथैव ते । गमकाः गमकस्तत्र शकटः कृत्ति- कोदितेः॥१॥" एवमन्येप्वपि साधनेपु वाच्यम् । ननु कृतक- त्वानित्यत्वयोरेकार्थसमवायः कस्मान्नेष्यते । न । तयोरेकत्वात् । " आद्यन्तापेक्षिणी सत्ता कृतकत्वमनित्यता । एकैव हेतुः साध्यं च द्वयं नैकाश्रयं ततः॥१॥" इति । स्वभावादीनां चतुर्णा साधनानां विधिसाधनता । निषेधसाधनवं तु विरोधिनः । स हि स्वसन्निधानेनेतरस्य प्रतिषेधं साधयति । १' चेत् ' इति कचित्रपाठः। २'तथाकभिन्नार्थदृष्ट्या' इति चिसाठः। ३' मागवल्लीदाहपनकोथयोः' इति छचित्पाठः । ९ ·व्याप- सूत्र १-२-१२ [प्रमाण अन्यथा विरोधासिद्धेः । चशब्दो यत एते स्वभावकारणकार्यव्या- पका अन्यथानुपपन्नाः स्वसाध्यमुपस्थापयन्ति तत एव तदभावे स्वयं न भवन्ति । तेषामनुपलब्धिरप्यभावसाधना त्याह । तत्र स्वभावानुपलब्धिर्यया । नात्र घटो, द्रष्टुं योग्यस्यानुपलब्धः । कार- णानुपलब्धिर्यथा नात्र धुमोऽग्न्यभावात् । कार्यानुपलब्धिर्यथा । नानाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि सन्ति, धूमाभावात्, कानुपलान्धर्यथा । नात्र शिशपा, वृक्षाभावात् । विरोधि तु प्रति- पेध्यं । तत्तत्कार्यकारणाव्यापकानां च विरुद्धं विरुद्धकार्यम् । यथा न शीतस्पर्शो, नाप्रतिवद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि, न रोम- हर्पविशेषाः, न तुपारस्पर्शोऽग्नेधूमावति प्रयोगनानात्वमिति ॥१२॥ साधनं लक्षायित्वा विभज्य च साम्यस्य लक्षणमाह- ॥ सिपाधयिपितमसिद्धमवाध्यं साध्यं पक्षः ॥ १-२-१३॥ साधयितुमिष्टं सिपाधयिपितम् । अनेन साधयितुमनिष्टस्य सान्यत्वव्यवच्छेदः । यथा वैशेषिकस्य नित्यः शब्द इति शास्त्रोक्तत्वाद्वैशेपिकेणाभ्युपगतस्याप्याकाशगुणत्वादेर्न साध्यत्वं तदा साधयितुमानिष्टत्वात् । इष्टः पुनरनुक्तोऽपि पक्षो भवति । यथा पराविक्षुरादयः सयातत्वाच्छयनाशनायगवदित्यत्र परार्थाः । धुद्धिमत्कारणपूर्व क्षित्यादि कार्यत्वादित्यनाऽशरीरसर्वज्ञपूर्फत्व- मिति । असिद्धमित्यनेनानध्यवसायसंशयविपर्ययविषयस्य वस्तुनः साध्यत्वम् । न सिद्धस्य । यया श्रावणः शन्द इति नानुपलब्धे न निर्णीते न्यायः प्रवर्तत इति हि सर्वपार्पद । अवाध्यमित्यनेन १ 'प्रतिरोध्यस्य तत्कार्यव्यापकाना' इति कचिसाठ । २ 'पूर्वक ' इति चित्पाठ । ३ सर्वसमतम् ।

·मीमांसा
सून १-२-१५
+
६७
प्रत्यक्षादिवाधितस्य साध्यत्वं मा भूदित्याह-एतत्साध्यस्य लक्षणं
पक्ष इति साध्यस्यैव नामान्तरमेतत् ॥१३॥
अवाध्यग्रहणव्यवच्छेद्यां बाधां दर्शयति-
॥ प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचन प्रतीतयो वाधाः
॥ १-२-१४॥
प्रत्यक्षादीनि ताविरुद्धार्थोपस्थापनेन बाधकत्वात् बाधाः । तत्र
प्रत्यक्षवाधा । यथा अनुष्णोऽग्निः, न मधु मधुरं, न सुगन्धि विद-
लन्मालतीमुकुलम्, अचाक्षुपो घटः, अश्रावणः शब्दः, नास्ति बाहि-
रर्य इत्यादि । अनुमानवाघा यथा । सरोम हस्ततलं, नित्यः शब्द
इति वा । अत्रानुपलम्भेन कृतकत्वेन चानुमानवाधा, 1 आगमवाधा
यथा । प्रेत्यासुखप्रदो धर्म इति परलोके सुखप्रदत्वं धर्मस्य
सर्वागमसिद्धम् । लोकवाधा यथा । शुचि नरशिरःकपालमिति ।
लोके हि नरगिरःकपालादीनामशुचित्वं सुप्रसिद्धम् । स्ववचनवाधा
यथा । माता में वन्ध्यति । प्रतातिबाधा यथा । अचन्द्रः शशीति ।
अत्र शशिनचन्द्रशब्दवाच्यत्वं प्रतीतिसिद्धमिति प्रतीतिबाधा ॥१४॥
अत्र साध्यं धर्मो, धर्मधर्मिसमुदायो वेति संशयव्यवच्छेदायाह-
॥ साध्यं साध्यधर्मविशिष्ये धर्मी कचित्तु धर्मः
॥ १-२-१५॥
साध्यं साध्यशब्दवाच्यं पक्षशब्दाभिधेयमित्यर्थः । किमित्याह ।
साध्यधर्मेणानित्यत्वादिना विशिष्टो धर्मी शब्दादिः । एतत्मयो-
गकालापेक्षं साध्यशब्दवाच्यत्वम् । कचित्तु व्यासिग्रहणकाले धर्मः
साध्यशब्देनोच्यते । अन्यथा व्याप्तेरघटनात् । नहि धूमदर्शनात्
सर्वत्र पर्वतोऽनिमानिति व्याप्तिः शक्या कर्तुं प्रमाणविरोधा-
दिति ॥१५॥

·सून १-२-१६ ६८ [प्रमाण धर्मिस्वरूपनिरूपणायाह- ॥ धर्मी प्रमाणसिद्धः॥ १-२-१६|| प्रमाणेः प्रत्यक्षादिमिः प्रसिद्धो धर्मी भवति । यथाग्निमानयं देशः इत्यत्र हि देशः प्रत्यक्षेण सिद्धः । एतेन सर्व एवानुमानानुमेयव्यव- हारो युद्धयारूढेन धर्मधार्मिन्यायेन न वहिःसदसत्त्वमपेक्षत इति सौग- तं मतं प्रतिक्षिपति । नहीयं विकल्पबुद्धिरन्तर्वहिर्वाऽनासादिताल- म्वना धर्मिणं व्यवस्थापयति । तदवास्तवत्वे तदाधारसाध्यसाध. नयोरपि वास्तवत्वानुपपत्तेः । तदबुद्धेः पारम्पर्येणापि वस्तुव्यवस्था- पकत्वायोगात् । ततो विकल्पेनानेन वा व्यवस्थापितः पर्वतादिर्वि- पयभावं भजन्नेव धर्मिता प्रतिपद्यते । तथा च सति प्रमाणसिद्धस्य धर्मिता युक्तैव ॥१६॥ अपवादमाह- ॥ बुद्धिसिद्धोऽपि ॥ १-२-१७ ॥ नैकान्तेन प्रमाणसिद्ध एव धर्मी भवति किं तु विकल्पबुद्धिमसिद्धोऽपि धर्मी भवति । आपे शब्देन प्रमाणबुद्धिभ्यामुभाभ्यायामपिसिद्धोधर्मी भवतीति दर्शयति । तत्र बुद्धिसिद्ध धर्मिणि साध्यधर्मः सत्त्वमसत्त्वं. च प्रमाणवलेन साध्यते । यथाऽस्ति सर्वज्ञो नास्ति पष्ठं भूतामिति । ननु धर्मिणि साक्षादसति भावाभावोभयधर्माणामसिद्धविरुद्धानेका- न्तिकत्वेनानुमानविषयत्वायोगात् कथं सत्त्वासत्वयोः साध्यत्वम् । तढाह-" नासिद्धे भावधर्माऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । विधर्मों भावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् ॥” इति मेवम् । मानसप्रत्यक्षे भावरूपस्यैव धर्मिणः प्रातिपन्नत्वात् । न च तत्सिद्धौ तत्सत्त्वस्यापि प्रतिपन्नत्वाद्ध्यर्थमनुमानम् तदभ्युपेतमपि वैयात्यायो न प्रतिपयते तं प्रत्यनुमानस्य साफल्यात् । न ·मीमासा ] सून १-२-१९ च मानसज्ञानात् खरविपाणादेरपि सद्भावसम्भावनातोऽतिप्रसङ्गः । तज्ज्ञानस्य बाधकमत्ययविप्लावितसत्तार्कवस्तुविपयतया मानसप्रत्य- क्षाभासत्वात् । कथं तर्हि पष्ठभूतामित्वमिति चेत् । धर्मिप्रयोग- काले बाधकमत्ययानुदयात्सत्त्वसम्भावनोपपत्तेः । न च सर्वज्ञादो साधकप्रमाणासत्त्वेन सत्त्वसंशीतिः सुनिश्चिता । असम्भवद्भाधक- प्रमाणत्वेन सुखादाविव सत्त्वनिश्चयात्तत्र संशयायोगात् । उभय- सिद्धो धर्मी यथा । अनित्यः शद्ध इति । नहि मत्यक्षेणाग्दि- शिमिरानियतदिग्दर्शिभिर्नियतदिग्देशकालावच्छिन्नाः सर्वे शद्धाः शक्या निश्चेतुमिति शद्रस्य प्रमाणबुद्धर्युभयसिद्धता तेनानित्यत्वादि- धर्मः प्रसाभ्यत इति ॥१७॥ ननु दृष्टान्तोऽप्यनुमानाङ्गतया प्रतीतः । तत्कथं साभ्यसाधने एवानुमानाङ्गमुक्ते न दृष्टान्त इत्याह- ॥ न दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गम् ।। १-२-१८ ।। दृष्टान्तो वक्ष्यमाणलक्षणो नानुमानस्याई कारणम् ॥ १८ ॥ कुत इत्याह- ।। साधनमात्रात्तत्सिद्धेः ॥ १-२-१९॥ दृष्टान्तरहितात्सान्यान्यथानुपपत्तिलक्षणात् साधनादनुमानस्य साध्यप्रतिपत्तिलक्षणस्य भावान्न दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गमिति । स हि साध्यप्रतिपत्तो, वाऽविनाभावग्रहणे, वा व्याप्तिस्मरणे वोपयुज्येत । न तावत् प्रथमः पक्षः । यथोक्तादेव हेतोः साध्यप्रतिपत्तेरुपपत्तेः । १ 'सत्ताकावस्तु' इति कचित्पाठ । २ सशीति सशय । ३ 'मुग्पादिवञ्च' इति शचित्पाद । ४ प्रमाणाधुभयासिद्धता।

·सूत्र १-२-१९ [प्रमाण नापि द्वितीयः । विपक्षे वाधकाविनाभावादेवार्थिनाभावग्रहणात् । किं च व्यक्तिरूपो दृष्टान्तः । स कथं साकल्येन व्याप्ठिं गमयेत् । व्यक्तयन्तरेपु व्याप्त्यर्थ दृष्टान्तान्तरं मृग्यम् । तस्यापि व्यक्तिरूप- त्वेन । साकल्पेन च्याप्तेरवधारयितुमशक्यत्वादपरापरदृष्टान्तापेक्षा- यामनवस्था स्यात् । नापि तृतीयः । गृहीतसम्बन्धस्य साधनदर्श- नादेव व्याप्तिस्मृतेः । अगृहीतसम्बन्धस्य दृष्टान्तेऽप्यस्मरणात् । उप- लब्धिपूर्वकत्वात् स्मरणस्येति ॥ १९ ॥ दृष्टान्तस्य लक्षणमाह- ॥स व्याप्तिदर्शनभूमिः ॥ १-२-२०॥ स इति दृष्टान्तो लक्ष्यं व्याप्तिर्लक्षितरूपा दर्शनं परस्मै प्रतिपादनं तस्य भूमिराश्रय इति लक्षणम् । ननु यदि दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गं न भवति तर्हि किमर्थं लक्ष्यते । उच्यते । परार्थानुमाने वोध्यानुरोधा- दादादिकस्यौदाहरणस्यानुज्ञास्यमानत्वात् । तस्य च दृष्टान्ताभिधान- रूपत्वादुपपन्नं दृष्टान्तस्य लक्षणम्।ममातुरपि कस्यचित् दृष्टान्तदृष्टपहि- ाप्तिवलेनान्तयाप्तिपतिपचिर्भवतीति स्वार्थानुमानपर्वण्याप दृष्टान्त- लक्षणं नानुपपन्नम् ॥ २०॥ तद्विभागमाह-- ॥ स साधर्म्यवैधाभ्यां देधा ॥ १-२-२१ ॥ स दृष्टान्तः साधम्र्येणान्वयेन वैधम्र्येण च व्यतिरेकेण भवतीति दिमकारः॥२१॥ साधर्म्यदृष्टान्तं विभजते । ॥ साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तः ॥ १-२-२२॥ १ 'वाधाविनाभावग्रहणात्' इति चित्ताउ । २'अवयवादिवस्य'दति चित्पाठः।

·मोमासा ७१ सून २-१-२ साधनधर्मेण प्रयुक्तो न तु काकतालीयो यः साध्यो धर्मस्तद्वान् साधर्म्यदृष्टान्तः । यथा कृतकत्वेनानित्ये शद्धे साध्ये घटादिः॥२२॥ वैधर्म्यदृष्टान्तं व्याचष्टे । ॥ साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयुक्तसाधनधर्मनिवृतियोगी वैधHदृष्टान्तः ॥ १-२-२३॥ साध्यधर्मनिवृत्त्या प्रयुक्ता न यथाकथंचिद्या साधनधर्मनिवृत्ति- स्तद्वान् वैधHदृष्टान्तः । यथा कृतकत्वेनानित्ये शब्दे साध्ये आका- शादिरिति ।। २३ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसाया- स्तवृत्तेश्च प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।। ॥ प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ लक्षितं स्वार्थमनुमानमिदानी क्रममाप्तं परार्थमनुमानं लक्षयति- ॥ यथोक्तसाधनाभिधानजः परार्थम् २-१-१॥ यथोक्तं सुनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणं यत्साधनं तस्याभि- धानम् । आभिधीयते परस्मै प्रतिपाद्यते अनेनेत्यभिधानं वचनं तस्मा- जातः सम्यगर्थनिर्णयः परार्थमनुमानं परोपदेशापेक्षं साध्यवि- ज्ञानमित्यर्थः॥१॥ ननु वचनं परार्थमनुमानमित्याहुस्तत्कथमित्याह- ॥वचनमुपचारात् ॥२-१-२॥ अचेतनं हि वचनं न साक्षात्ममितिफलहेतुरिति न निरुपचरित- १ काकागमनमिव तालीपतनमिवेति काकतालीय' । अयमर्थ । यथा ताल्वृक्ष स्याधस्लात् यहच्छया काफस्यागमन तत्पुरस्तात् ताल्फलस्य पतनमथलतस्तस्य फलस्य विभेदी दूरपतितत्वात् । ततश्च काकेन तत्फलभचणम् । एता सर्वा क्रिया अयत्नत एष समभूवस्तद्वदिति । .

·७२ सूत्र २-१-२ [ प्रमाण प्रमाणभावभाजनं मुख्यानुमानहेतुत्वेन तूपचरितानुमानाभिधानपा- त्रता प्रतिपद्यते उपचारश्चात्र कारणे कार्यस्य यथोक्तसाधनाभिधा- नात् तद्विपया स्मृतिरुत्पद्यते स्मृतेश्चानुमानं तस्मादनुमानस्य परम्प- रया यथोक्तसाधनाभिधानं कारणं तस्मिन् कारणे वचने कार्यस्या- नुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते ततः समारोपात् कारणं वचन- मनुमानशद्रेनोच्यते कार्य वा प्रतिपादकानुमानजन्ये वचने कारण- स्यानुमानस्योपचारः वचनमोपचारिकमनुमानं न मुख्यमित्यर्थः । इह च मुख्यार्थवाधे प्रयोजने निमित्ते चोपचारः प्रवर्तते तत्र मुख्योऽर्थः साक्षात्ममितिफलः सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणशब्दः सामाना- धिकरणस्य परार्थानुमानशब्दस्य तस्य वाधो वचनस्य निर्णयत्वानु- पपत्तेः । प्रयोजनमनुमानावयवाः प्रतिज्ञादय इति शास्त्रे घ्यवहार एव निर्णयात्मन्यनशे तद्व्यवहारानुपपत्तेः । निमित्तं तु निर्णयात्मकानुमा- नहेतुत्वं वचनस्येति ॥२॥ ॥ तद् द्वेषा ॥२-१-३॥ तद्वचनात्मकं परार्थानुमान द्वेधा द्विपकारम् ॥ ३॥ प्रकारभेदमाह- ॥ तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभेदात् ॥२-१-४॥ तथा साध्ये सत्येवोपपत्तिः साधनस्येत्येकः प्रकारः । अन्यथा साध्याभावेऽनुपपत्तिश्चति द्वितीयः प्रकारः । ययानिमानयं पर्वत- स्तथैव धूमवत्वोपपत्तेः । अन्यथा धूमवत्वानुपपत्ता । एतावन्मात्र- कृतः परार्थानुमानस्य भेदोन पारमार्थिक इति भेदपदेन दर्शयति॥४॥ एतदेवाह । ॥ नानयोस्तात्पर्ये भेदः ॥२-१-५॥ अनयोस्तयोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिरूपयोः प्रयोगमकारयोस्तात्पर्य 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इत्येवं लक्षणे तत्परत्वे भेदो ·भीमासा सूत्र २-१-७ विशेपः । एतदुक्तं भवत्यन्यदभिधेयं शब्दस्यान्यत्प्रकाश्यं प्रयोजनं तत्राभिधेयापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते । ममाश्यं त्वभिन्नमन्वये कथिते व्यतिरेक्गतिय॑तिरेके चान्वयगतिरित्युभयत्रापि साधनस्य साध्या- विनाभावः प्रकाश्यते । न च यमाभिधेयभेदस्तत्र तात्पर्यभेदोऽपि । नहि पनिो देवदत्तो दिवान भुङ्क्ते पीनो देवदत्तोरात्रौ भुक्ते इत्यन- योर्वाक्ययोराभिधेयभेदोऽस्तीति तात्पर्येणापि भेत्तव्यमिति भावः ॥५॥ तात्पर्याभेदस्यैव फलमाह- ॥ अत एव नोभयोः प्रयोगः ॥२-१-६ ॥ यत एव नानयोस्तात्पर्य भेदोऽत एव नोभयोर्यथोपपत्त्यन्यथा- नुपपत्त्योर्युगपत्प्रयोगो युक्तः । व्याप्त्युपदर्शनाय हि तथोपपत्त्यन्यथा- नुपपत्तिभ्या हेतोः प्रयोगः क्रियते व्याप्त्युपदर्शनं चैकयेव सिद्धमिति विफलो द्वयोः प्रयोगः यदाह, “हेतोस्तथोपपत्त्या वा, स्यात्म- योगोऽन्यथापि वा । द्विविधोऽन्यतरेणापि, साध्यसिद्धि- र्भवेदिति" ॥६॥ ननु योकेनैव भयोगेण हेतोप्प्युपदर्शनं कृतमिति कृतं विफ- लेन द्वितीयप्रयोगेण तर्हि प्रतिज्ञाया अपि माभूत् प्रयोगो विफल- त्वात् । नहि मतिज्ञामात्रात् कश्चिदर्थं प्रतिपद्यते । तथा सति हि विमतिपत्तिरेव न स्यादित्याह- । विपयोपदर्शनार्थ तु प्रतिज्ञा ॥२-१-७॥ विषयो यत्र तथोपपत्यान्यथानुपपत्या वा हेतुः स्वसांधनाय प्रार्थ्यते तस्योपदर्शनं परप्रतीतावारोपण तदर्थ पुनः प्रतिज्ञा प्रयोक्त- व्योत शेपः । अयमर्थः । परमत्यायनाय वचनमुच्चारयता प्रेक्षावता तदेव परे वोधयितव्या यद्भुत्सन्ते । तथा सत्यनेन बुभुत्सिताभ- १ न्यायावतार लोक १७॥ २ 'स्वसाध्यसाधनाय 'दत छचित्पाठ । , ·सूत्रर-१-७ [प्रमाण धायिना परे बोषिता भवन्ति । न खल्ववान् पृष्टो गवयान ब्रुवाणः मष्टुरवधेयवचनो भवति । अनवधेयवचनश्च कथं प्रतिपादको नाम । यथा च शैक्षो भिक्षुणाचचक्षे। भोः शैक्ष पिण्डपानमाहरेति स एव- माचरामीत्यनाभिधाय यदा तदर्थ प्रयतते तदाऽस्मै क्रुध्यति भिक्षुराः शिष्याभास भिक्षुखेटास्मानवधीरयसीति विब्रुवाणः । एवमनित्यं शब्दं धुभुत्समानायानित्यः शब्द इति विपयमनुपदर्य यदेव किंचिदुच्यते कृतकत्वादिति वा । यत्कृतकं तदनित्यमिति वा । कृतकत्वस्य तथैवोपपत्तेरिति वा । कृतकत्वस्यान्यथानुपपत्तिरिति वा । तत्सर्वमस्यानपेक्षितमापाततोऽसम्वधाभिधानबुध्या । तथा चानवहितो न बोद्धमहतीति । यत्कृतकं तत्सर्वमनित्यं यथा घटः । कृतश्च शब्द इति वचनमर्थसामर्थ्य नैवापेक्षितशब्दानित्यत्वनिश्चाय- कमित्यवधानमत्रेति चेत् । न । परस्पराश्रयात् । अवधाने हि सत्यतोऽर्थे निश्चयः तस्माचावधानामति । न च पर्पत्पतिवादिनौ प्रमाणीकृत- वादिनी यदेतद्वचनसम्बन्धाय प्रयतिप्येते तथा सति न हेत्वाद्यपे- क्षया तां तदवचनादेव तदर्थनिश्चयात् । अनित्यः शन्द इति त्वपे- क्षित उक्ते कुत इत्याशङ्कायां कृतकत्वस्य तथैवोपपत्तेः कृतकत्वस्या- न्यथानुपपत्तेर्वेत्युपतिष्ठते तदिदं विपयोपदर्शनार्थत्वप्रतिज्ञाया इति।।७।। ननु यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटः । कृतकश्च शद्धः इत्युक्ते गम्यत एतदनित्यः शब्दः इति तस्य सामर्थ्यलब्धत्वात् तथापि तद्वचने पुनरुक्तत्वप्रसङ्गात् , अर्थादापन्नस्य स्वशद्धेन पुनर्वचनं पुनरु- क्तम् । आह च डिंडिकरांगं परित्यज्याक्षिणी निर्माल्य चिन्तय तावत् किमियता मैदुक्तेन प्रतीतिः स्यान्नवेति भावे किं प्रपञ्चमालयेत्याह- १ 'तचनादेव' इति धचित्पाउ.। २ घिडिको नाम रक्तवर्णो मूषविशेषः । तद्वत् राग रतिमा नेत्रगता परित्यज्य ने विमलीहत्येत्यर्थ । ३" भनित्यत्वत्य ' इति कचित्पाउ | - ·मीमासा] सूत्र२-१-९ गम्यमानतेऽपि साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय धर्मिणि पक्षधर्मोपसंहारवतदुपपत्तिः ॥२-१-८॥ साध्यमेव धर्मस्तस्याधारस्तस्य सन्देहस्तदपनोदाय कृतकः सोऽ- नित्य इत्युक्तेपि धर्मिविपयसन्देह एव किमानत्यः शब्दो घटो वेति तनिराकरणाय गम्यमानस्यापि साध्यस्य निर्देशो युक्तः। साध्य- धर्मिणि साधनधर्मावोधनाय पक्षधर्मोपसंहारवचनवत् । तथाहि साध्यव्याप्तसाधनदर्शनेन तदाधारावगतावपि नियतधर्मिसम्बन्धि- तामदर्शनार्थ कृतमश्च शब्द इति पक्षधर्मोपसहारवचनं तथा सान्यस्य विशिष्टधर्मिसम्मान वोधनाय प्रतिज्ञावचनमप्युपपद्यत एवेति ॥८॥ ननु भयोग प्रति विप्रतिपयंते वादिनः । तथाहि, प्रतिज्ञाहेतूदा- हरणानीति व्यवयवमनुमानमिति साइख्याः । सहोपनयेन चतुरवयवमिति मीमांसकाः। सहनिगमनेन पञ्चावयवामिति नैया- यिकाः । तदेवं प्रतिपत्तो कीदृशोऽनुमानमयोग इत्याह- ॥ एतावान् प्रेक्षप्रयोगः ॥२-१-१॥ एतावानेव यदुत तथोपपत्त्यान्यथानुपपत्त्या वा युक्तं साधनं प्रतिज्ञा च प्रेक्षाय प्रेक्षावते प्रतिपायाय तदवोधनार्थः प्रयोगो न त्वधिक यथाहुः सांख्यादयः । नापि हीनो यथाहुः सौगताः । विदुपा चाच्यो हेतुरेव हि केवल इति ॥ ९ ॥ ननु परार्थमटत्तैः कारुणिकैर्यथाकयश्चित् परे बोधयितव्या नास- १ 'यथाहि ' हाते कचित्पाठ । २ ५ मास्यसरिमाया माठरवृत्तौ चोनोऽर्थ । ३ गी सू ११॥३२ इत्यत्रोत्तोर्थ ।

·मूत्र२-१-१० [प्रमाण व्यवस्थोपन्यासैरमीपां प्रतीतिमतः करणीयस्तकिमुच्यते एतावान् प्रेक्षपयोग इत्याशक्य द्वितीयमपि प्रयोगक्रममुपदर्शयति- ॥ वोध्यानुरोधात्प्रतिज्ञाहेतृदाहरणोपनयननिगमनानि पञ्चापि ॥२-१-१०॥ वोध्यः शिप्यस्तरयानुरोधस्तदवबोधनप्रतिज्ञापारतन्त्र्यं तस्मात् प्रतिज्ञादीनि पञ्चापि प्रयोक्तव्यानि । एतानि चावयवसंज्ञया भोच्य- न्ते । यदक्षपादः "प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्य- वयवाः" इति । अपिशब्दात् प्रतिज्ञादीनां शुद्धयश्च पञ्च वोध्या- नुरोधान प्रयोक्तव्याः । यतश्रीभद्रयाहुस्वामिपूज्यपादाः कत्थइ पञ्चावयवं सहा वा सव्व हा ण पडि- कुटुंति" ॥ १० ॥ तत्र प्रतिज्ञाया लक्षणमाह- ॥ साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥२-१-११॥ साध्यं सिपाधयिपितधर्मविशिष्टो धर्मी, निर्दिश्यते अनेनेति निर्देशो वचनं, साध्यस्य निर्देशः साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा प्रतिज्ञाय- तेऽनयेति कृत्वा यथायं प्रदेशोऽनिमानिति॥ ११ ॥ हेतुं लक्षयति- ॥ साधनत्वाभिव्यञ्जकविभक्त्यन्तं साधनवचनं हेतुः ॥२-१-१२॥ साधनत्वाभिव्यञ्जिका विभक्तिः पञ्चमी तृतीया वा तदन्तसाध- नस्योक्तलक्षणस्य वचनं हेतुः । धूम इत्यादिरूपरय हेतुत्वनिराकर- १ 'प्रतिभाभग १। इति धचित्पाठ । २ गौतमसूत्र १-१-३२ । ३ दशवकाल्पिसूत्रोपरि इरिभद्रीय बृहद्धत्ति अध्ययन १ गाथा १ । ४ तदन्त ' इति चित्पाठ ।

·मीमांसा]
सूत्र २-१-१५
णाय प्रथमं पदम् । अव्याप्तवचने हेतुत्वनिराकरणाय द्विर्तायमिति ।
स द्विविधस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभ्याम्, तद्यथा धूमरय तथैवोप-
पत्ते(मस्यान्यथानुपपत्तेति ॥ १२ ॥
उदाहरणं लक्षयात-
॥ दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ॥२-१-१३||
दृष्टान्त उक्तलक्षणस्तत्प्रतिपादकं वचनमुदाहरणं तदपि द्विविध
दृष्टान्तभेदात् साधनधर्मप्रत्युक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तरतस्य
वचनं साधर्योदाहरणम्, यथा यो मवान् सोऽनिमान् यथा महा-
नसमदेशः साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी वैधर्म्य-
दृष्टान्तस्तस्य वचनं वैधर्योदाहरणम्, यथा योऽग्निनिवृत्तिमान् स
धूमनिवृत्तिमान् यथा जलाशयमदेश इति ॥ १३ ॥
उपनयलक्षणमाह-
॥धामणि साधनस्योपसंहार उपनयः॥२-१--१४॥
दृष्टान्तधामणि विप्रसृतस्य साधनधर्मस्य साध्यधार्माण य उप-
संहारः स उपनयः उपसंहियतेऽनेनोपनीयतेऽनेनेतिवचनरूपः, यथा
धूमवांश्थायामिति ॥ १४ ॥
निगमनं लक्षयति-
॥साध्यस्य निगमनम् ॥२-१-१५॥
साध्यधर्मस्य धर्मिण्युपसंहारो निगम्यते पूर्वेपामवयवानामर्थोऽने-
नेति निगमनम्, यथा तस्मादग्निमानिति । एते नान्तरीयफत्वप्रति-
पादका वाक्यैकदेशरूपाः पञ्चावयवाः । एतेपामेव शुद्धयः पञ्च ।
यतो न शकितसमारोपितदोपाः पश्चाप्यवयवाः स्वां स्वामनादिनवा-
मर्थविपयां घियमाधातुमलमिति प्रतिज्ञादीनां तं तं दोपमाशय
तत्तत्परिहाररूपाः पञ्चैव शुद्धयः प्रयोक्तव्या इति दशावयचमिदम-
नुमानवाक्यं वोध्यानुरोधात् प्रयोक्तव्यमिति ॥ १५ ॥

·सूत्र २-१-१६ [ प्रमाण . . इह शास्त्रे येषा लक्षणमुक्तं तल्लक्षणाभावे तदाभासाः सुप्रसिद्धा एव । यथा प्रमाणसामान्यलक्षणाभावे संशयविपर्ययानध्यवसायाः प्रमाणाभासाः, संशयादिलक्षणाभावे संशयाद्याभासाः, प्रत्यक्षल- क्षणाभाचे प्रत्यक्षाभासः, परोक्षान्तर्गतानां स्मृत्यादीना स्वस्वलक्ष- णाभावे तत्तदाभासतेत्यादि । एवं हेतूनामपि स्वलक्षणाभावे हेत्वा- भासता सुज्ञानैव । केवलं हेत्वाभासाना सख्यानियमः प्रतिव्य- क्तिनियतं लक्षणं च नेपत्करप्रतिपत्तीति तल्लक्षणार्थमाह- ॥ असिद्धाविरुद्धानकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः ॥२-१-१६॥ अहेतवो हेतुवदाभासमाना हेत्वाभासा असिद्धादयः । यद्यपि साधनदोषा एवैते दुष्टे साधने तदभावात् तथापि साधनाभिधायके हेतावुपचारात् पूर्वाचार्यैरभिहितास्ततस्तत्मसिद्धिवाधामनाश्रयद्भिर- स्माभिरपि हेतुदोपत्वेनैवोच्यन्त इति । य इति संड्रयान्तरव्यवच्छे- दार्थम् । तेन कालातीतप्रकरणसमयोर्व्यवच्छेदः । तत्र कालातीतस्य पक्षदोपेप्वन्तर्भावः । प्रत्यक्षागमयाधितधर्मिनिर्देशानन्तरम- युक्तः कालात्ययापदिष्ट" इति हि तस्य लक्षणमिति । यथाऽनुष्ण- स्तेजोऽवयवी कृतपत्वाद् घटवदिति । प्रकरणसमस्तु न सम्भवत्येव । नास्ति सम्भवो यथोक्तलक्षणेऽनुमाने प्रयुक्तेऽदृपिते वोऽनुमानान्त- रस्य । यत्तूदाहरणमनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादित्येक्नोक्ते द्वितीय आह नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादिति । तदती वासाम्पतम् । को हि चतुरंगसभाया वादी प्रतिवादी चैवविधमस- १ न किंचिटुपयोगि । अपित्यत्यन्तोपयोगीयर्थ । २ 'चानुमानान्तरस्य' इति पाठ । ३ वादी १ प्रतिवादी २ तटस्था ३ मध्यस्थ ४ इतिचतुरवयवविशिष्टा सभा। साधु १ साध्वी २ श्रावक ३ श्राविस ४ इत्यपि परिभाषिक चतुरङ्गसभाया अर्थ | पर सोऽन वादसभायामनुपयुक्त ।

·मीमासा] सूत्र २-१-१८ म्बद्धमनुन्मत्तोऽभिदधीतेति ॥१६॥ तत्रासिद्धस्य लक्षणमाह- ॥ नासन्ननिश्चितसत्त्वो वाऽन्यथानुपपन्न इति सत्त्वस्यासिद्धौ सन्देहे वाऽसिद्धः ॥२-१-१७॥ असन्नविद्यमानो नान्यथानुपपन्नः इति सत्त्वस्यासिद्धी आसिद्धो हेत्वाभासः स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । यथा नित्यः शब्दश्चाक्षुपत्वादिति । अपक्षधर्मत्वादयमसिद्ध इति न मन्तव्यमित्याह नान्यथानुपपन्न इति अन्यथानुपपत्तिरूपहेतुत्वलक्षणविरहादयमासद्धो नापक्षधर्मत्वात्। नहि पक्षधर्मत्वं हेतोर्लक्षणं तदभावेप्यन्यथानुपपत्तिवलाद्धेतुत्वोपपत्तरित्यु- क्तमायम् ॥ भट्टोप्याह “पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रव्राह्मणता- नुमा। सर्वलोकमसिद्धान पक्षधर्ममपेक्षते॥" इति । तथाs- निश्चितसत्त्वः सन्दिग्धसत्त्वो नान्यथानुपपन्न इति सत्वस्य सन्देहेप्य- सिद्धो हेत्वाभासः सन्दिग्धासिद्ध इत्यर्थः। यथा वाप्पादिभावेन सन्दिह्यमाना धूमलताग्निसिद्धावुपदिश्यमाना यथा सिद्धावपि सर्वगतत्वे साध्ये सर्वत्रोत्पलभ्यमानगुणत्वं ममाणाभा- वादिति ॥१७॥ असिद्धपभेदानाह- ॥वादिप्रतिवाद्युभयभेदाच्चैतद्भेदाः ॥२-१-१८॥ वादी पूर्वपक्षास्थितः प्रतिवाद्युत्तरपक्षस्थितः उभयं द्वावेव वादि- प्रतिवादिनी । तद्भेदादसिद्धस्य भेदस्तत्र वाद्यसिद्धो यथा परिणामी शब्द उत्पत्तिमत्त्वात् अयं साङ्ख्यस्य स्वयं वादिनोऽसिद्धः । तन्मते उत्पतिमत्त्वस्यानभ्युपेतत्वात् नासत्पद्यते नापि सद्विनश्य- त्युत्पादविनाशयोराविर्भावतिरोभावरूपत्वादिति तत्सिद्धान्ताच्च । १'भेदः' इत्यपि वचिसठाः । वात्मनः ·[ प्रमाण चेतनास्तरवः सर्वत्वगपहरणे मरणाद । अत्र मरणं विज्ञानेन्द्रियायु- निरोधलक्षणं तरुषु बौद्धस्य प्रतिवादिनोऽसिद्धम् । उभयासिद्धस्तु चाक्षुपत्वमुक्तमेव । एवं सन्दिग्धासिद्धोऽपि वादिप्रतिवाद्युभयभेदात् त्रिविधो वोद्धव्यः ।। १८ ।। नन्वन्येऽपि विशेष्यासिद्धादयो हेत्वाभासाः कैश्चिदिष्यन्ते ते कस्मान्नोक्ता इत्याह- ॥विशेष्यासिद्धादीनामेष्वेवान्तर्भावः ॥२-१-१९ ॥ एप्वेव वादिप्रतिवाशुभयासिद्धेष्वेव । तर विशेप्यासिद्धादय उदाहियन्ते । विशेष्यासिद्धो यथाऽनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति चाक्षुपत्वात् । विशेपणासिद्धो यथाऽनित्यः शब्दश्चाक्षुपत्वे सति सामान्यविशेपवत्त्वात् । भागासिद्धो यथाऽनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । आश्रयासिद्धो यथाऽस्ति प्रधानं विश्व- परिणामित्त्वात् । आश्रयेकदेशासिद्धो यथा नित्याः प्रधानपुरुपेश्वराः अकृतकत्वात् । व्यर्थविशेष्यासिद्धो यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वे सति सामान्यत्वात् | व्यर्थविशेषणासिद्धे यथाऽनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति कृतस्त्वात् । सन्दिग्धविशेष्यासिद्धो यथा अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः पुरुपत्वे सत्यद्याप्यनुत्पन्नतत्वज्ञान- त्वात् । सन्दिग्धविशेषणासिद्धो यथा अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितत्वे सति पुरपत्वादित्यादि । एतेऽसिद्धभेदा यदान्यतरवायसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदा वायसिद्धाः प्रतिवाय- सिद्धावाद्य वा भवन्ति, यदोभयवायसिद्धत्वन विवश्यन्ते तदो- भयासिद्धा भवन्ति ॥ १९ ॥ विरुद्धस्य लक्षणमाह- विपरीतनियमाऽन्यथैवोपपद्यमानो विरुद्धः।२-१-२०॥ विपरीतो यथोक्ताद्विपर्यस्ता नियमोऽविनाभारो यस्य स तथा ·मीमासा सूत्र २-१-२१ तस्येवोपदर्शनमन्यथैवोपपयमान इति । यथा नित्यः शब्दः कार्य- त्वात् परार्थाचक्षुरादयः सडधातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गवदित्यत्रासंहत- पारायें साध्ये चक्षुरादीना संहतत्वं विरुद्धम् । बुद्धिमत्पूर्वक क्षित्यादि कार्यवादित्यत्राशरीरसर्वशकर्तपूर्वफत्वे साध्ये कार्यत्वं विरुद्धसाधनाविरुद्धम् । अनेन येऽन्येरन्ये विरुद्धा उदाहतास्तेऽपि सगृहीताः । यथा सति सपक्षे चत्वारो भेदाः। पक्षविपक्षव्यापको यया नित्यः शब्दः कार्यत्वात् । पक्षव्यापको विपक्षैकदेशष्टत्तिर्यथा नित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिवायेन्द्रियग्राह्यत्वात् । पक्षे- कदेशत्तिर्विपक्षव्यापको यथाऽनित्या पृथ्वी कृतकत्वात् । पक्षवि- पक्षेकदेशवृत्तिर्यथा नित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् । असति सपक्षे चत्वारो विरुद्धाः । पक्षविपक्षव्यापको यथा आकाशविशेष- गुणः शन्दः प्रमेयत्वात् । पक्षव्यापको विपक्षेदेशवृत्तिर्यथा आका- शविशेपगुणः शब्दो वाह्यन्द्रियग्राह्यत्वात् । पक्षकदेशवृत्तिर्विपक्ष- व्यापको यथा आकाशविशेषगुणः शब्दोऽपदात्मकत्वात् । पक्ष- विपक्षेकदेशत्तिर्यथा आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयक- स्वात् । एषु च चतुर्पु विरुद्धता पक्षकदेशत्तिषु चतुर्पु पुनरसिद्धता विरुद्धता चैत्युभयसमावेश इति ॥ २० ॥ अनेकान्तिकस्य लक्षणमाह- ॥ नियमस्यासिद्धौ सन्देहे वाऽन्यथाप्युपपद्यमा- नोऽनकान्तिकः॥२-१-२१॥ नियमोऽविनाभावस्तस्यासिद्धावनैकान्तिको यथाऽनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् प्रमेयत्वं नित्येऽप्याकाशादावस्तीति । सन्देहे यथा सर्वज्ञः कश्चिद्रागादिमान् वा वक्तृत्वात् । स्वभावविप्रकृष्टाभ्या हि सर्वत्रत्व वीतरागत्वाभ्या हि न वक्तृत्वस्य विरोधः सिद्धः । न च रागा- दिकार्य वचनमिति सन्दिग्धोऽन्वयः । ये चान्येऽन्यैरनेकान्तिकभेदा ।

·सून २-१-२१ [ प्रमाण उदाहृतास्त उक्तलक्षण एवान्तर्भवन्ति । पक्षत्रयव्यापको यथाऽनि- त्यः शब्दः प्रमेयत्वात् । पक्षसपक्षव्यापको विपक्षकदेशत्तिर्यथा गौरयं विपाणित्वात्, पक्षविपक्षव्यापकः सपक्षैकदेशत्तिर्यथा नायं गौरविपाणित्वात् । पक्षव्यापकः सपक्षविपक्षकदेशवृत्तिर्यथाऽनित्यः शब्दः प्रत्यक्षत्वात् । पक्षैकदेशत्तिः सपक्षाविपक्षव्यापको यथा न द्रव्याण्याकाशकालदिगात्ममनांसि क्षणिकविशेषगुणरहितत्वात् । पक्षविपक्षैकदेशत्तिः सपक्षव्यापी यथा न द्रव्याणि दिकालमनांस्य- मूर्तत्वात् । पक्षसपक्षैकदेशत्तिर्विपक्षव्यापी। यथा द्रव्याणि दिकाल- मनांस्यमूर्तत्वात् । पक्षत्रयैकदेशत्तिर्यथाऽनित्या पृथ्वी प्रत्यक्षत्वा दिति ॥ २१॥ उदाहरणदोपानाह- । साधर्म्यवैधाभ्पामष्टावष्टौ दृष्टान्ताभासाः ॥२-१-२२॥ परार्थानुमानमस्तावादुदाहरणदोपा एचैते दृष्टान्तमभवत्वात्तु दृष्टान्तदोपा इत्युच्यन्ते । दृष्टान्तस्य च साधर्म्यवैधर्म्यभेदेन द्विविधत्वात् प्रत्येकमष्टावष्टौ दृष्टान्तवदाभासमाना दृष्टान्ताभासा भवान्ति ॥ २२॥ तानेोदाहरति विभजति च- ॥ अमूर्तत्वेन नित्ये शब्दे साध्ये कर्मपरमाणुघटाः साध्यसाधनोभयविकलाः ॥२-१-२३॥ नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वादित्यस्मिन् प्रयोगे कर्मादयो यथासङ्घयं साध्याटिविकलाः । तत्र कर्मवदिति साध्यविकल: अनित्यत्वात् कर्मणः । परमाणुवदिति साधनविकल: मूर्तत्वातू परमाणूनाम् । घटवादिति साध्यसाधनोभयविफल: अनित्यत्वान्मूर्तत्वाश्च घटस्यति । इति त्रयः साधर्म्यदृष्टान्तामासाः ॥ २३ ॥ १'प्रयोऽपिरति चित्पाठ 1

·मीमांसा
८३
सूत्र २-१-२५
॥ वैधर्येण परमाणुकर्माकाशाः साध्याद्यव्यतिरेकिणः
॥२-१-२४॥
नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वादित्यस्मिन्नेव प्रयोगे परमाणुकर्माकाशाः
साध्यसाधनोभयाव्यतिरेकिणो दृष्टान्ताभासा भवन्ति यन्नित्यं न
भवति तदमूर्तमपि न भवति यथा परमाणुरिति साध्याव्यतिरेकी
नित्यत्वात् परमाणूनाम् । यथा कर्मेति साधनाव्यात्तः अमूर्तत्वात्
कर्मणः । यथाकाशमित्युभयाव्याहत्तः नित्यत्वादमूर्त्तत्वाचाकाश-
स्येति त्रय एव वैधर्म्यदृष्टान्ताभासाः ॥ २४ ॥
तथा-
वचनादागे रागान्मरणधर्मत्वकिंचिज्ज्ञत्वयोः सन्दिग्ध-
साध्याद्यन्वयव्यतिरेका रथ्यापुरुपादयः ॥२-१-२५॥
सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयान्वयाः सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयव्य-
तिरेकाश्च त्रयस्त्रयो दृष्टान्ताभासा भवन्ति । क इत्याह, रथ्यापुरुषा-
दयः कस्मिन् साध्ये रागे मरणधर्मकिंचिज्ज्ञत्वयोश्च । कस्मादित्याह
वचनादागाच । तत्र सन्दिग्धसाध्यधर्मान्वयो यथा विवक्षितः पुरुष-
विशेपो रागी वचनाद्रथ्यापुरुपवत् । सन्दिग्धसाधनधर्मान्वयो यथा
मरणधर्मायं रागाद्रध्यापुरुपवत् । सन्दिग्धोभयधर्मान्वयो यथा किंचि-
ज्ज्ञोऽयं रागाद्रध्यापुरुपवदिति । एष परचेतोवृत्तीनां दुरधिगमत्वेन
साधर्म्यदृष्टान्ते रथ्यापुरुपे रागकिंचिज्ज्ञत्वयोः सत्त्वं सन्दिग्धम् ।
तथा सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेको यथा रागी वचनाद्रथ्यापुरुषवत् ।
सन्दिग्धसाधनव्यतिरेको यथा परणधर्मायं रागाद्रथ्यापुरुषवत् ।
सन्दिग्धोभयव्यतिरेको यथा किंचिज्ज्ञोऽयं रागाद्रथ्यापुरुषवत् । एषु
पूर्ववत् परचेतोरत्ने?रन्वयत्वाधर्म्यदृष्टान्ते रथ्यापुरुपे रागकिंचिज्ज्ञ-
'त्खयोरसत्त्वं सन्दिग्धमिति ॥ २५ ॥

·सूत्र २-१-२६ [प्रमाण तथा ॥ विपरीतान्वयव्यतिरेकौ ॥२-१-२६॥ विपरीतान्वयो विपरीतव्यतिरेकश्च दृष्टान्ताभासो भवतः । तत्र विपरीतान्वयो यथा यत्कृतकं तदनित्यमिति वक्तव्ये यदनित्यं तत्कृतकं यथा घट इत्याह । विपरीतव्यतिरेको यथा अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकत्वमिति वक्तव्ये कृतकत्वाभावे न भवत्येवा- नित्यत्वं यथाकाश इत्याह । साधनधर्मानुवादेन साध्यधर्मस्य विधा- नमित्यन्वयः । साध्यधर्मव्यात्त्यनुवादेन साधनधर्मव्यावृत्तिविधान- मिति व्यतिरेकः। तयोरन्ययाभावो विपरीतत्वम्, यदाह "साध्या- नुवादाल्लिङ्गस्य विपरीतान्वयो विधिः । हेत्वभावे त्वस- त्साध्यं व्यतिरेकविपर्ययं" इति ॥२६॥ तथा- ॥ अप्रदर्शितान्वयव्यतिरेको ॥२-१-२७ ॥ अप्रदर्शितान्वयोऽप्रदर्शितव्यतिरेकश्च दृष्टान्ताभासो। एतो च प्रमाणस्यानुपदर्शनाद्भवतो नतु धीप्सा सर्वावधारणपदानामप्रयोगात् । सत्स्वपि तेवसति प्रमाणे तयोरसिद्धरिति साध्यविफलः १ साधनविकलः २ उभयविकलः ३ सन्दिग्धसाभ्यान्वयः ४ सन्दि- ग्धसाधनान्वयः ५ सन्दिग्धोभयान्वयः ६ विपरीतान्वयः ७ अमद- र्शितान्वयः ८ चेत्यष्टो साधर्म्यदृष्टान्ताभासाः । साध्याव्यावृत्त- साधनाव्यात्तोभयव्यावृत्ताः सन्दिग्धसाम्यव्यावृत्तिसन्दिग्धसा- धनव्यावृत्तिसन्दिग्धोभयव्यावृत्तयो विपरीतन्यतिरेकोऽप्रदर्शितव्य- तिरेकश्वेत्यष्टावेव वैधHदृष्टान्ताभासा भवन्ति । नन्वनव्ययाव्य- तिरेकावपि कैश्विदृष्टान्ताभासावुक्तो। यथा रागादिमानयं वचनाद । अब साधर्म्यदृष्टान्ते आत्मनि रागवचनयोः सत्यपि साहित्ये वैध १ 'विपर्गनान्वये' इति पाठ ।

·मीमासा ] सूत्र २-१-२९ Hदृष्टान्ते चोपलखण्डे सत्यामपि सह निवृत्ती पतिवन्धाभावेनान्व- यव्यतिरेकयोरभाव इत्यनन्वयाव्यतिरेको तो कस्मादिह नोक्ती । उच्यते । ताभ्यां पूर्वे न भियन्त इति साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्येक- मष्टावेव दृष्टान्ताभासा भवन्ति । यदाहुः, " लिङ्गास्यानन्वया अष्टावटावव्यतिरेकिणः । नान्यथानुपपन्नत्वं कथंचित् ख्यापयन्त्यमी॥१॥" इति ॥ २७ ॥ अवसितं परार्थानुमानमिदानी तन्नान्तरीयकं दूपणं लक्षयति- ॥ साधनदोपोद्भावनं दूपणम् ।। २-१-२८ ॥ साधनस्य परार्थानुमानस्य येऽसिद्धविरुद्धादयो दोपाः पूर्वमुक्तास्ते- पामुद्भासते प्रकाश्यतेऽनेनेत्युद्भावनं साधनदोपोद्भावकं वचनं दूषणम् । उत्तरत्राभूतग्रहणादिह भूता दोपोद्भावनादूपणेति सिद्धम् ॥ २८ ॥ दूपणलक्षणे दूपणाभासलक्षणं सुज्ञानमेव भेदमतिपादनार्थं तु तल्लक्षणमाह-- ॥ अभूतदोपोद्भावनानि दूपणाभासा जात्यु- तराणि ।। २-१-२९॥ अविद्यमानानां साधनदोपाणां प्रतिपादनान्यदूपणान्यपि दूपण- वदाभासमानानि दूषणाभासाः । तानि च जात्युत्तराणि । जाति- शब्दः सादृश्यवचनः उत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि उत्तरस्थान- प्रयुक्तत्वात् । उत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि जात्या सादृश्येनोत्तराणि जात्युत्तराणि । तानि च सम्यग्धेती हेत्वाभासे वा वादिना प्रयुक्त झटिति तदोपतत्त्वाप्रतिभासे हेतुप्रतिविम्बनमायाणि प्रत्यवस्थाना- न्यनन्तत्वात्परिसङ्ख्यातुं न शक्यन्ते । तथाप्यक्षपादर्शितदिशा साधादिप्रत्यवस्थानभेदेन साधर्म्यवैधर्योत्कर्षापर्पवर्ष्यावर्य- विकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयपकरणहेत्वर्था- १ गौतममून ५-१-1 .

·सून २-१-२९ ८६ [ प्रमाण पत्रपत्रिंशपोपपत्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमरूपतया चतु- विंशतिः, उपदयन्ते । तत्र साधयेण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमा जातिः । यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवदिति प्रयोगे कृते साधर्म्यप्रयोगेणैव प्रत्यवस्थानं नित्यः शब्दो निरचय- वत्वादाकाशवत् । न चास्ति विशेषहेतुर्घटसाधात् कृतकत्वाद- नित्यः शब्दो न पुनराफाशसाधानिरवयवत्वान्नित्य इति १। वेधपेण प्रत्यवस्थानं वैधर्म्यसमा जातिः। यथाऽनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यत्रैव प्रयोगे स एव हेतुर्वैधर्येण प्रयुज्यते । नित्यः शन्दो निरवयवत्वात् । अनित्यं हि सावयवं पृष्टं घटादीति । न चास्ति विशेपहेतुर्घटसाधात्कृतकत्वादनित्यः शब्दो न पुनस्तद्वे- धान्निरवयवत्वानित्य इति २ उत्कर्पापकर्पाभ्यां प्रत्यवस्थानमु- कोपकर्पसमे जाती । तत्रैव प्रयोगे दृष्टान्तधर्म कंचित् सात्यधर्मि- ण्यापादयन्नुत्कर्पसमा जातिं प्रयुक्ते । यदि घटवत् कृतकत्वाद- नित्यः शब्दो घटवदेव मूर्तोऽपि भवतु न चेन्मूर्तो घटवदनित्योऽपि माभूदिति शब्दे धर्मान्तरोत्कर्षमापादयति ३ अपकर्षस्तु घटः कृतकः सन्नश्रावणो दृष्ट एवं शब्दोप्यस्तु नो चेद् घटवदनित्योपि माभू- दिति शब्दे श्रावणत्वधर्ममपकर्पतीति ४ वर्ष्यावर्ष्याभ्या प्रत्यवस्थान वावर्ण्यसमे जाती । ख्यापनीयो वर्ण्यस्ताविपरीतोऽवर्ण्यः तावेतौ वर्णावण्या साध्यदृष्टान्तधर्मी विपर्यस्यन्वावर्ण्यसमे जातीप्रयुक्ते। यथाविधः शब्दधर्मः कृतकत्वादिर्न तादृग्घटधर्मो यादृग्घटधर्मो न तादृक् शब्दधर्म इति ५-६ धर्मान्तरविकल्पेन प्रत्यवस्थान विकल्प- समा जातिः । यथा कृतकं किंचिन्मृदु दृष्टं राहूवशय्यादि किंचि- कठिनं कुठारादि एवं कृतकं किंचिदनित्यं भविष्यति घटादि किंचि- १ 'प्रतिहेतु ' इति पाठ । २' यादृक् च' इति चित्पाउ ।

·मीमासा] सूत्र २-१-२९ नित्यं शब्दादीति ७ साध्यसाम्यापादनेन प्रत्यवस्थानं साध्यसमा जातिः । यथा यदि यथा घटस्तथा शब्दः प्राप्तं तर्हि यथा शब्द- स्तथा घट इति घटोऽपि साध्यो भवतु । ततश्च न साध्यः साध्यस्य दृष्टान्तः स्यात् । न चेदेवं तथापि वैलक्षण्यात्सुतरामदृष्टान्त इति ८ प्राप्त्यप्राप्तिविकल्पाभ्यां प्रत्यवस्थान प्राप्त्यप्राप्तिसमे जाती । यथा यदे- तत् कृतकलं त्वया साधनमुपन्यस्तं तत्किं प्राप्य साधयत्यप्राप्य वा । प्राप्य चेत् द्वयोर्विद्यमानयोरेव प्राप्तिर्भवति न सदसतोरिति द्वयोश्च सत्त्वात् किं कस्य साध्यं साधनं वा ९ अप्राप्य तु साधनत्व- मयुक्तमतिमसङ्गादिति १० अतिप्रसङ्गापादनेन प्रत्यवस्थानं प्रसङ्गसमा जातिः। यथा यद्यनित्यत्वे कृतकत्वं साधनं कृतकत्व इदानीं किं साधनं तत्साधनेऽपि किं साधनमिति ११ प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसमा जातिः । यथाऽनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीय- करवात् घटवदित्युक्ते जातिवाद्याह यथा घटः प्रयत्नानन्तरी- यकोऽनित्यो दृष्ट एवं प्रतिदृष्टान्त आकाशं नित्यमपि प्रयत्नानन्त- रीयकं दृष्टं कूपखननमयत्नानन्तरमुपलम्भादिति । न चेदमनैका- न्तिकत्वोद्भावनं भगन्यन्तरेण प्रत्यवस्थानात् १२ अनुत्पत्त्या प्रत्यव- स्थानमनुत्पत्तिसमा जातिः । यथानुत्पन्ने शब्दाख्ये धर्मिणि कृत- कत्वं धर्मः क वर्तते तदेवं हेत्वभावादसिद्धिरनित्यत्वस्यति १३ साधर्म्यसमा वैधय॑समा वा या जातिः पूर्वमुदाहृता सैव संशये- नोपसंहियमाणा संशयसमा जातिर्भवति । यथा किं घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यः शब्द उत तद्वैधादाकाशसाधाद्वा निरवयव- वादा नित्य इति १४ द्वितीयपक्षोत्थापनयुद्धया प्रयुज्यमाना सैव साधर्म्यसमा वैधर्म्यसमा वा जातिः प्रकरणसमा भवति तथैवानित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवदिति प्रयोगे नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छ- १ 'प्रतिदृष्टान्त ' हत्यविध कचित्पुस्तके ।

·सून २-१-२९ ८८' [प्रमाण ब्दत्ववदिति उद्भावनप्रकारभेदमात्रे सात नानात्वं द्रव्यम्, १५ त्रैकाल्यानुपपत्त्या हेतोः प्रत्यवस्थानमहेतुसमा जातिः । यथा हेतुः साधनं तत्साध्यात्पूर्व पश्चात्सह वा भवेत् । यदि पूर्वमसति साध्ये तत्कस्य साधनम् अथ पश्चात्साधनम् पूर्व तर्हि साध्यं तस्मिन् पूर्व सिद्धे किं साधनेन अथ युगपत्साध्यसाधने तर्हि तयोः सव्येतरगोविपाणयोरिव साध्यसाधनभाव एव न भवेदिति १६ अर्थापत्त्या प्रत्यवस्थानमर्थापत्तिसमा जातिः। यद्यनित्यसाधा- स्कृतकत्वादानत्यः शब्दोऽर्थादापद्यते नित्यसाधयानित्य इति अस्ति चास्य नित्येनाकाशादिना साधम्र्ये निरवयवत्वमित्युद्भा- चनं प्रकारभेद एवायमिति १७ अविशेषापादनेन प्रत्यवस्थानम- विशेपसमा जातिः । यथा यदि शब्दघटयोरेको धर्मः कृतकत्व- मिष्यते तर्हि समानधर्मयोगात्तयोरविशेषे तद्वदेव सर्वपदार्थानाम- विशेषः प्रसज्यत इति १८ उपपत्त्या प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसमा जातिः । यथा याद कृतकत्वोपपत्या शब्दस्यानित्यत्वं निरवयव- त्वोपपत्त्या नित्यत्वमपि कस्मान्न भवति पक्षद्वयोपपत्त्याऽनध्यवसाय- पर्यवसानत्वं विवक्षितमित्युद्भावनप्रकारभेद एवायम् १९ उप- लब्ब्या प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमा जातिः । यथाऽनित्यः शब्दः प्रय- त्नानन्तरीयकत्वादिति प्रयुक्ते प्रत्यवतिष्ठते न खलु प्रयत्नानन्तरीयक- लमनित्यत्वे साधनम् । साधनं हि तदुच्यते येन विना न साध्यमुप- लभ्यते । उपलभ्यते च प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन विनापि विद्युदादाव- नित्यत्वं शब्देऽपि कचिद्वायुवेगभज्यमानवनस्पत्यादिनन्ये तथैवति २० अनुपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमनुपलब्धिसमा जातिः । यथा तत्रैव प्रयत्नानन्तरीयकत्वहेतायुपन्यस्ते सत्याह जातिवादी न प्रयत्न- कार्यः शब्दः प्रागुचारणादस्त्येव आवरणयोगात्तु नोपल- भ्यते । आवरणानुपलम्भेऽप्यनुपलम्भानास्त्येव शब्द इति चेत्, ·मौमासा ] सून २-१-२९ आवरणानुपलम्भेष्यनुपलम्भसद्भावात् आवरणानुपलम्भादभावः। तदभावे चावरणोपलब्धे वो भवति । ततश्च मृदन्तरितमूलकीलोद- कादिवदापरणोपलब्धिकृतमेव शब्दम्य प्रागुच्चारणादग्रहणमिति प्रय- त्लकार्यत्वाभावानित्यः शब्द इति २१ साध्यधर्मनित्यानित्यत्वविक- ल्पेन शब्दनित्यत्वापादनं नित्यसमा जाति । यथाऽनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञाते जातिवादी विक्ल्पयति येयमनित्यता शब्दस्योच्यतेसा किमानत्यानित्या वेति । यद्यनित्या तादियमवश्यमपायिनीत्यनित्य- ताया अपायान्नित्यः शन्दः । अथानित्यता नित्यैव तथापि धर्मस्य नित्यत्वात्तस्य च निराश्रयस्यानुपपत्तेस्तदाश्रयभूतः शब्दोऽपि नित्यो भवेत् तदनित्यत्वे तद्धर्मनित्यत्वायोगादित्युभयथापि नित्यः शब्द इति २२ सर्वभावानित्यत्वोपपादनेन प्रत्यवस्थानमनित्यसमा जातिः । यथा घटेन साधर्म्यमनित्येन शब्दस्यास्तीति तस्यानित्यत्वं यदि प्रतिपाद्यते तद् घटेन सर्वपदार्थानामस्त्येव किमपि साधर्म्य. मिति तेपामप्यनित्यत्वं स्यात् । अथ पदार्थान्तराणा तथाभावेऽपि नित्यत्वं तर्हि शब्दस्यापि तन्माभूदिति अनित्यत्वमात्रापादनपूर्पक- विशेपोद्भावनाचाविशेपसमातो भिन्नेयं जातिः २३ प्रयत्नकार्य- नानात्वोपन्यासेन मत्यवस्था कार्यसमा जातिः । यथाऽनित्य शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकवादित्युक्ते जातिवाचाह प्रयत्नस्य द्वैरूप्यं दृष्टं किचिदसदेव तेन जन्यते यथा घटादि । किंचित्सदेवावरणव्युदा. सादिनाभिव्यज्यते यथा मृदन्तरितमूलकीलादि । एवं प्रयत्नरार्य- नानात्वादेप प्रयत्नेन शन्दो व्यज्यते जन्यते यति संशयति संशया- पादनप्रकारभेदाच संशयसमातः कार्यसमा जातिर्भियते २४ तदेव- मुद्भावनविपयविकल्पभेदेन जातीनामान्त्येऽप्यसङ्कीर्णोदाहरणविवक्ष- या चतुर्विंशतिर्जातिभेदा एते दर्शिताः । प्रतिसमाधानं तु सर्वजाती- १' नावरणानुपलम्भगद्भावात् आवरणानुपरब्धेश्चानुपलम्भात् ' इति कचि पाठ ।

·९० सून २-१-२९ [प्रमाण नामन्यथानुपपचिलक्षणानुमानलक्षणहेतुपरीक्षणमेव। नह्यविप्लुतलक्षणे हेतावेवं प्रायाः पाशुपाताः प्रभवन्ति । कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्व- योश्च दृढप्रतिवन्धत्वान्नावरणादिकृतं शब्दानुपलम्भनमापे त्वनित्य- त्वकृतमेव । जातिप्रयोगे च परेण कृते सभ्यगुत्तरमेव वक्तव्यं न प्रतीपं जात्युत्तरेरेव प्रत्यवस्थेयमासमञ्जस्यमसद्गादिति ॥ छलमपि च सम्यगुत्तरत्वाभावाजात्युत्तरमेव । उक्तं ह्येतदुद्भावनप्रकारभेदेनान- न्तानि जात्युत्तराणीति । तत्र परस्य वदतोऽर्थविकल्पोपपादनेन वच- नविघातश्छलम्। तत्रिधा वाक्छलं सामान्यछलमुषचारछलं चेति । तत्र साधारणशब्दे प्रयुक्ते वक्तुरभिप्रेतादर्थान्तरकल्पनया तनिषेधो वा- क्छलं यथा नवकम्बलोऽयं माणवक इति नूतनविवक्षया कथिते परः सङ्ख्यामारोप्य निषेधति कुतोऽस्य नव कम्बला इति । सम्भावनयाति- असजिनोऽपि सामान्यस्योपन्यासे हेतुत्वारोपणेन तनिषेधः सामान्य- छलं यथाऽहो न खल्वसौ ब्राह्मणो विद्याचरणसम्पन्न इति ब्राह्म- णस्तुतिप्रसङ्गे कश्चिद्वदति । सम्भवति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्प- दिति तच्छलवादी ब्राह्मणत्वस्य हेतुतामारोप्य निराकुर्वन्नभियुक्ते यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पद् भवति । प्रात्येऽपि सा भवेत्त्रा- त्योऽपि ब्राह्मण एवेति । औपचारिक प्रयोगे मुरयप्रतिषेधेन प्रत्यव- स्थानमुपचारछलं यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति उक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते कथमचेतनाः मञ्चाः क्रोशन्ति मञ्चस्थास्तु पुरुषाः रोशन्तीति । तदत्र छलत्रयेऽपि वृद्धव्यवहारमसिद्धशब्दसामर्थ्यपरीक्षणमेव समा- धानं वेदितव्यमिति ॥ २९ ॥ साधनदूपणाघभिधानं च पायो वादे भवतीति वादस्य लक्षण- माह- १. नेत्रेषु धूलिप्रक्षेपा इत्यर्थ ।

·मीमांसा ] सून २-१-३० ।तत्त्वसंरक्षणार्थ प्रानिकादिसमक्षं साधनदृपणवदनं वादः ॥२-१-३०॥ स्वपक्षसिद्धये वादिनः साधनं तत्प्रतिषेधाय प्रतिवादिनो दुषणम्। प्रतिवादिनोऽपि स्वपक्षसिद्धये साधनं तत्प्रतिपेधाय वादिनो दूपणम् । तदेवं वादिनः साधनदूपणे प्रतिवादिनोऽपि साधनदूपणे तयोर्वादिप्रतिवादिभ्यां वदनमाभिधानं वादः । कथामित्याह माश्नि- कादिसमक्षं प्राश्निकाः सभ्याः स्वसमयपरसमयज्ञाः, कुल- जाः पक्षद्वयेप्सिताः क्षमिणः । वादपथेष्वभियुक्तास्तुला- समाः प्राश्निकाः प्रोक्ताः" इत्येवंलक्षणाः । आदिग्रहणेन सभापतिवादिप्रतिवादिपरिग्रहः । सेयं चतुरङ्गा कथा । एकस्याप्य- नस्य वैकल्ये कथात्वानुपपत्तेः । नहि वर्णाश्रमापालनक्षम न्याया- न्यायव्यवस्थापकं पक्षपातरहितत्वेन समदृष्टिं सभापति यथोक्तल- क्षणांश्च प्राश्निकान् विना वादिप्रतिवादिनी स्वाभिमतसाधनदूषण- सरणिमाराधयितुं क्षमौ । नापि दुःशिक्षितकुतर्कलेशवाचालवालि- शजनविप्लावितो गतानुगतिको जनः सन्मार्ग प्रतिपद्येतेति । तस्य फलमाह तत्त्वसंरक्षणार्थ तत्त्वशब्देन तत्त्वनिश्चयः साधुजनहृदय- विपरिवर्ती गृह्यते तस्य रक्षणं दुर्विदग्धजनजनितविकल्पकल्पनात् इति । ननु तत्त्वरक्षणं जल्पस्य वितण्डाया वा प्रयोजन यदाह तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे यीजमरोहसं. रक्षणार्थ कण्टकशाखापरिचरणवत्" । इति न, वादस्यापि निग्रहस्थानवत्त्वेन तत्त्वसंरक्षणार्थत्वात् न चास्य निग्रहस्थानवत्त्व- मासद्धम् । “प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः" इति । वादल- १ गौतमसून १-२-१। २ गौतमसूत्र ४-२-४८ ·९२ [प्रमाण क्षणे सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेनापसिद्धान्तस्य पञ्चावयवोपपपन्न इत्यने- न न्यूनाधिकयोर्हेत्वाभासपत्रकस्य चेत्यष्टानां निग्रहस्थानानामनुज्ञा- नात् तेषां च निग्रहस्थानान्तरोपलक्षणत्वात् । अत एव न जल्पवितण्डे कये वादस्यैव तत्त्वसंरक्षणार्थत्वात् । ननु" यथोक्तोपपन्नछलजा- तिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः। स प्रतिपक्षस्थाप- नाहीना वितण्डा" इति लक्षणे भेदान्जल्पवितण्डे अपि कथे विद्यते एव । न । प्रतिपक्षस्थापनाहीनाया वितण्डायाः कथात्वायोगात् । वैतण्डिको हि स्वपक्षमभ्युपगम्यास्थापयन् यत्किचिद्वादेन परपक्षमेव टूपयन् कथमवधेयवचनः । जल्पस्तु यद्यपि द्वयोरपि वादिप्रति- वादिनोः साधनोपालम्भसम्भावनया कथात्वं लभते तथापि न वादादर्थान्तरम् । वादेनैव चरितार्थत्वात् । छलजातिनिग्रहस्थान- भूयस्त्वयोगादचरितार्थ इति चेत् । न । छलजातिप्रयोगस्य दूपणा- भासत्वेनामयोज्यत्वात् निग्रहस्थानानां च वादेप्यविरुद्धत्वात् । न खलु खटचपेटामुखवन्धादयोऽनुचिता निग्रहा जल्पेऽप्युपयुज्यन्ते । उचितानां च निग्रहस्थानानां वादेऽपि न विरोधोऽस्ति । तन्न वादात् जल्पस्य कश्चिद् विशेपोऽस्ति । लाभपूजाख्यातिकामितादीनि तु प्रयोजनानि तत्त्वा यवसायसंरक्षणलक्षणप्रधानफलानुबन्धानि पुरुषधर्मत्वाद्वादेऽपि न निवारयितुं पार्यन्ते । ननु छलनातिमयो- गोऽसदुत्तरत्वाद्वादे न भवति । जल्पे तु तस्यानुज्ञानादस्ति वादनल्प- योर्विशेषः । यदाह "दु:शिक्षितकुतांशलेशवाचालितान- नाः। शक्याः किमन्यथा जेतुं वितण्डाटीपपण्डिताः॥१॥ गतानुगतिको लोकः कुमार्ग तत्पतारितः । मा गादिति छलादीनि प्राह कारुणिको मुनिः " ॥२॥ इति, नैवम् । १ गोनममूत्र १-२-२ २ गौतमसूत्र १-२-३ ।

·मीमासा] ९३ सून २-१-३३ असदुत्तरः परप्रतिक्षेपस्य कर्तुमयुक्तत्वात् । न ह्यन्यायेन जयं यशो धनं वा महात्मानः समीहन्ते । अथ प्रवलमातवादिदर्शनात् तज्जये धर्मवंससम्भावनातः प्रतिभाक्षयेण सम्यगुत्तरस्याप्रतिभासादसदुत्त- रेरापि पांशुभिरिवावकिरन्नेकान्तपराजयादरं सन्देह इति धिया न दोषयावहतीति चेत् । न । अस्यापवादिकस्य जात्युत्तरमयोगस्य कथान्तरसमर्थनसामर्थ्याभावात् वाद एव । द्रव्यक्षेत्रकालभावानु- सारेण यद्यसदुत्तरं कथंचन प्रयुञ्जीत किमतावता कथान्तरं प्रस- ज्येत । तस्माजल्पवितण्डा निराकरणेन वाट एवेकः क्थाप्रथा लभत इति स्थितम् ॥ ३०॥ वादश्च जयपराजयावसानो भवतीति जयपराजययोलक्षण- माह- ॥स्वपक्षस्य सिद्धिर्जयः॥२-१-३१॥ वादिनः प्रतिवादिनो वा या स्वपक्षस्य सिद्धिः सा जयः । सा च स्वपक्षसाधनदोपपरिहारेण परपक्षसाधनदोपोद्भावनेन च भवति । स्वपक्षे साधनमब्रुवन्नपि प्रतिवादी वादिसाधनस्य विरुद्धतामुद्भावयन् वादिन जयति । विरुद्धतोद्भावनेनैव स्वपक्षे साधनस्योक्तत्वात् । यदीह "विरुद्धहेतुमुद्भाव्य वादिनं जयतीतरः" इति ॥३१॥ ॥ असिद्धिः पराजयः ॥२-१-३२॥ वादिनः प्रतिवादिनो वा या स्वपक्षस्यासिद्धिः सा पराजयः । सा च साधनाभासाभिधानात् सम्यक्साधनेऽपि वा परोक्तद्रूपणा- नुद्धरणाद्भवति ॥ ३२॥ ननु यद्यसिद्धिः पराजयः स तर्हि कीदृशो निग्रहो निग्रहान्ता हि . कथा भवतीत्याह- । सनिग्रहो वादिप्रतिवादिनोः ॥२-१-२३॥ १ श्रीपदवला (प्रथमन्) ·सूर २-१-३३ [प्रमाण स पराजय एव वादिप्रतिवादिनोर्निग्रहो न वधवन्धादि । अथवा स एव स्वपक्षासिद्धिरूपपराजयो निग्रहहेतुत्वान्निग्रहो नान्यो यथाहुः परे “विप्रतिपत्तिरमतिपत्तिश्च निग्रहस्थान- मिति" ॥३३॥ तत्राह ॥ न विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्तिमात्रम् ॥२-१-३४ ॥ विपरीता कुत्सिता विगर्हणीया प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः । साधना- भासे साधनबुद्धिर्दूपणाभासे च दूषणबुद्धिः । अमतिपत्तिस्त्वारम्भ- विषयेऽनारम्भः । स च साधने दूपणे दूषणं चौद्धरणं तयोरकरण- मप्रतिपत्तिः । द्विधा हि वादी पराजायते यथा कर्तव्यमप्रतिपद्यमानो विपरीतं वा प्रतिपद्यमान इति । विप्रतिपत्त्यमतिपत्ती एव विपतिप- त्यप्रतिपत्तिमात्रं न पराजयहेतुः किं तु स्वपक्षस्यासिद्धिरेवेति विपति- पत्त्यप्रतिपत्त्योश्च निग्रहस्थानत्वनिरासात्तद्भेदानामपि निग्रहस्थानत्वं निरस्तम् । ते च द्वाविंशतिर्भवन्ति । तद्यथा १ प्रतिज्ञाहानः २ प्रति- ज्ञान्तरं ३ प्रतिज्ञाविरोधः ४ प्रतिमसंन्यासो ५ हेत्वन्तरं ६ अर्था- न्तरं ७ निरर्थकं ८ अविज्ञातार्थ ९ अपार्यकं १० अप्राप्तकालं ११ न्यूनं १२ अधिकं १३ पुनरुक्तं १४ अननुभापणं १५ अज्ञानं १६ अप्रतिभा १७ विक्षेपः १८ मतानुज्ञा १९ पर्यनुयोज्यौपेक्षणं २० निरनुयोज्यानुयोगः २१ अपसिद्धान्तो २२ हेत्वाभासश्चेति । अत्राननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपः पर्यनुयोज्योपेक्षणमित्यम- तिपत्तिप्रकाराः । शेपा विमतिपत्तिभेदा । तत्र मतिज्ञाहानेलक्षणं "प्रेतिदृष्टान्नधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ने प्रतिज्ञाहानिः" इति १ गौतमसून १-२-१९। २ गौतमसूत्र ५-२-१। ३ गौतमनन ५-२-२ ·मीमासा सूत्र २-१-३४ सूत्रम् । अस्य भाष्यकारीयं व्यारव्यानं "साध्यधर्ममत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थितः प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्तेऽनुजानन् प्रतिज्ञांजहातीति प्रतिज्ञाहानिः।यथाऽनित्यः शब्दःऐन्द्रि- यकत्वाद् घटवदित्युक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं दृष्टं कस्मान्न तथा शब्दोऽपीत्येवं स्वप्रयुक्तस्य हेतोरा- भासतामवस्यन्नपि कथावसानमकृत्वा मतिज्ञात्यागं करो- ति यद्यन्द्रिक सामान्यं नित्यं कामं घटोऽपि नित्योऽस्त्वि- ति । स वल्वयं साधनस्य दृष्टान्तस्य नियत्वं प्रसज्जयन् निगमनान्तमेव पक्षं जहाति । पक्षं च परित्यजन् प्रतिज्ञा जहातीत्युच्यते प्रतिज्ञाश्रयत्वात् पक्षस्येति"। तदेतदसङ्ग- तमेव । साक्षाद् दृष्टान्तहानिरूपत्वात् तम्यास्तत्रैव धर्मपरित्यागात् । परम्परया तु हेतूपनयनिगमनानामपि त्यागो, दृष्टान्तासाधुत्वे तैपा- मप्यसाधुत्वात् । तथा च प्रतिज्ञाहानेरेवेत्यसङ्गतमेव । वार्तिककार- स्तु व्याचष्टे " दृष्टश्चासावन्ते स्थितत्वादन्तश्चेति दृष्टान्तः स्वपक्षः । प्रतिहष्टान्तः प्रतिपक्षः । प्रतिपक्षस्य धर्म स्वपक्षेभ्यनुजानन् प्रतिज्ञां जहाति यदि सामान्यमन्द्रि- १ वात्स्यायन भाष्ये तु-“साध्यधर्मप्रत्यनीकेन धमेण प्रत्यवस्थिते पतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्तेऽभ्यनुजानप्रतिशा जहातीति प्रतिशाहानिः । निदर्शनम् ऐन्द्रियक्त्वादनित्यः शब्दो घटवदिति कृतेऽपर आह दृष्टमैन्द्रिकत्व सामान्ये निन्ये क्रमान्न तथा शब्द इति प्रत्यवस्थिते, इदमाह यौन्द्रियक सामान्य नित्य काम घटो नित्योस्त्विति । स सल्वय साधकस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्व प्रसञ्जयनिगमनान्तमेव पक्ष जहाति । पच जहत्पतिशा जहातीत्युच्यते प्रतिज्ञाश्रयत्वात्पक्षस्यति ॥ गौतमसूत्र ५-२-२ ।। २ न्यायवार्तिके तु "दृष्टश्वासावन्ते व्यवस्थित इति दृष्टान्त. स्वश्चासौ दृष्टान्तश्चेति स्वदृष्टान्तशब्देन पक्ष एवाभिधीयते प्रतिदृष्टान्तशब्देन च प्रतिपक्षः प्रतिपक्षश्चासौ दृष्टान्तश्चेति । एतदुक्त भवति । परपक्षस्य यो धर्मस्त स्वपक्ष एवानुजानातीति यथाऽनित्यः शब्दः ऐन्द्रियक्वादिति द्वितीयपक्षादिनि मामान्येन प्रत्यवस्थिते इदमाह यदि सामान्यमन्द्रिया नित्य इष्टमिति शब्दोऽप्येव भवविति" न्यायवार्तिक पृ.५५२५.८ ·सून २-१-३४ ९६ [प्रमाण शब्द यकं नित्यं शब्दोऽप्येवमस्त्विति” तदेतदपि व्याख्यानमस- इतम् । इत्थमेव प्रतिज्ञाहानेरवधारयितुमशक्यत्वात् न खलुप्रतिप- क्षस्य धर्म स्वपक्षेऽभ्यनुजानत एव प्रतिज्ञात्यागो येनायमेक एव प्रकारः प्रतिज्ञाहानो स्यात् । अधिक्षेपादिभिराकुलीभावात् प्रकृत्या सभाभीरुत्वादन्यमनस्कत्वादेर्वा निमित्तत्वात् किचित् साध्यत्वेन प्रतिज्ञाय तद्विपरीतं प्रतिमानानस्याप्युपलम्भात् पुरुपभ्रान्तेरनेक- कारणत्वोपपत्तिरित १ । प्रतिज्ञानार्थप्रतिषेधे परेण कृते तत्रैव धर्मिणि धर्मान्तरं साधनीयमाभिदधतः प्रतिज्ञान्तरं नाम नि- ग्रहस्थानं भवति । अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते तथैव सामान्येन व्यभिचारे नोदिते । याद ग्रूयाद्युक्तं सामान्यमेन्द्रियर्फ नित्यं तद्धि सर्वगतमसर्वगतस्तु इति सोऽयमनित्यः शब्द इति पूर्व प्रतिज्ञातः प्रतिज्ञान्त- रमसर्वगतः शब्द इति कुर्वन् प्रतिज्ञान्तरेण निगृहीतो भवति । एतदपि प्रतिज्ञाहानिवन्न युक्तम् । तस्याप्यनेकनिमिततोपपत्तेः पति- ज्ञाहानितथास्य कथं भेदः पक्षत्यागस्योभयनाविशेपात् । यथेव हि प्रतिदृष्टान्तधर्मस्य स्वदृष्टातेऽभ्यनुज्ञानात् पक्षत्यागस्तथा प्रतिज्ञान्त- रादपि । यथा च स्वपक्षसिध्यर्थ प्रतिज्ञान्तरं विधीयते तथा शब्दानित्यत्वसिध्यर्थं भ्रान्तिवशात्तच्छब्दोऽपि नित्योऽस्त्वि- त्यनुज्ञानं यया चाभ्रान्तस्येदं विस्यते तथा प्रतिज्ञान्तरमपि । निमित्तभेदाच तनेदेऽनिष्एनिग्रहस्थानान्तराणामप्यनुप्वगः स्यात् । तेपा च तवान्तर्भारे प्रतिज्ञान्तरस्यापि प्रतिज्ञाहानावन्तर्भावः स्यादिति २ । प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधो नाम निग्रहस्थानं भवति यथा गुणन्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्योऽर्थान्तर- १ "प्रतिशातार्यप्रतिषेधे धम परसातदधानर्देश अनिपान्तरम्" गीतमल ५२३॥ २' नित्यत्यापपत्ते 'इति प्रचित्पाठ । ३ गौतमगून ५२४॥

·भीमासा] सून २-१-३४ स्यानुपलान्धः । अथ रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धेरिति सोऽयं प्रतिज्ञाहत्वोर्विरोधो यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं कथं रूपादिभ्योऽर्था- न्तरस्यानुपलब्धिः । अथ रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः कथं गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति तदयं प्रतिक्षाविरुद्धाभिधानात् पराजीयते । तदेतदसङ्गतम् । यतो हेतुना प्रतिज्ञायाः प्रतिज्ञात्वे निरस्ते प्रकारा- न्तरतः प्रतिज्ञाहानिरवेयमुक्ता स्यात् । हेतुदोपो वा विरुद्धालक्षणो न प्रतिज्ञादोप इति ३ । पक्षसाधने परेण पिते तदुद्धरणाशक्त्या प्रतिज्ञामेव निढुवानस्य प्रतिज्ञासंन्यासो नाम निग्रहस्थानं भवति । ययानित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते तथैव सामान्येनानैकान्ति- कतायामुद्भावितायां यदि ब्रूयात्क एवमाहानित्यः शब्द इति प्रति- ज्ञासंन्यासात् पराजितो भवतीति । एतदपि प्रतिज्ञाहानितो न भिद्यते हेतोरनैकान्तिकत्वोपलम्भेनात्रापि प्रतिज्ञायाः परित्यागा- विशेपात् ४ । अविशेषाभिहिते हेतौ प्रतिपिद्धे तद्विशेषणमभिद- धतो हेत्वन्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति । तस्मिन्नेव प्रयोगे तथैव सामान्यस्य व्यभिचारेण दुपिते जातिमत्त्वे सतीत्यादिविशेषणमुपा- ददानो हेत्वन्तरेण निगृहीतो भवति । इदमप्यतिप्रसृतं यतोऽविशे: पोक्त दृष्टान्ते उपनये निगमने वा प्रतिषिद्धे विशेषामिच्छतो दृष्टान्ता- द्यन्तरमपि निग्रहस्थानान्तरमनुपज्येत तत्तत्राप्याक्षेपसमाधानानां समानत्वादिति ५ कृतार्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदधतोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति । यथाऽनित्यः शब्द कृतकत्वादिति हेतुः। हेतुरित हिनोतेर्धातोस्तुप्रत्यये कदन्तं पदम् पदं च नामाख्यातनिपा- तोपसर्गा इति प्रत्ययनामादीनि व्याचक्षाणोऽर्थान्तरेण निगृह्यते । पचप्रतिषेधे प्रतिज्ञातापिनयन प्रतिगासन्याम .' इति गौतमसूत्र ५-२-५। २ अविशेषोत्ते हेतो प्रतिषिद्ध विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम् । गौतमगन ५-२-३ । ३ 'प्रक्तादारप्रतिधार्यमर्यान्सरम् मौतमपुत्र ५-२-७॥ .

·[प्रमाण एतदप्यर्थान्तरं निग्रहस्थानं समर्थे साधने दूषणे वा प्रोक्ते निग्रहाय कल्पेतासमर्थे वा । न तावत्समर्थे स्वसाध्यं प्रसाध्य नृत्यतोऽपि दोपाभावाल्लोकवत् । असमर्थेऽपि प्रतिवादिनः पक्षसिद्धौ तन्निग्रहाय स्यादसिद्धो वा । प्रथमपक्षे तत्पक्षसिद्धिरेवास्य निग्रहो न त्वतो निग्रहस्थानात् । दितीयपक्षेऽप्यतो न निग्रहः पक्षसिद्धरुभयोरप्य- भावादिति ६ । अभिधेयरहितवर्णानुपूर्वीप्रयोगमात्र निरर्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति । यथा नित्यः शब्दः कचटतपानां गजडदव- त्वाद् घझढधभवदित्येतदपि सर्वथार्थशून्यत्वानिग्रहाय कल्पेत साध्यानुपयोगाद्वा । तत्राद्यविकल्पोऽयुक्तः। सर्वथार्थशून्यशब्दस्यै- वासम्भवात् । वर्णक्रमनिर्देशस्याप्यनुकार्येणार्थनार्थवत्त्वोपपत्तेः । द्वितीयविकल्पे तु सर्वमेव निग्रहस्थानं निरर्थकं स्यात् । साध्यसि- दावनुपयोगित्याविशेषात् । किंचिद्विशेपमात्रेण भेदेनं रवात्कृतह- स्तास्फालनकक्षापिट्टनादेरापि साध्यानुपयोगिनो निग्रहस्थानान्तर- त्वानुपङ्ग इति ७ । यत्साधनवाक्यं दूपणवाक्यं वा त्रिरभिहितमपि परिपत्मतिवादिभ्यां वोढुं न शक्यते तदविज्ञातार्थ नाम निग्रहस्थान भवति । अत्रेदमुन्यते । वादिना निरभिहितमपि वाक्यं परिपत्म- तिवादिभ्यां मन्दमतित्वादविज्ञात गूढाभिधानतो वा द्रुतोबाराद्वा । प्रथमपक्षे सत्साधनवादिनोऽप्येतन्निग्रहस्थानं स्यात् । तत्राप्यनयोर्म- न्दमतित्वेनाविज्ञातत्वसम्भवात् । द्वितीयपक्षे तु यत्र वाक्यमयोगेऽपि तत्मसको गूदाभिधानतया परिपत्मत्तिवादिनोर्महामाज्ञयोरप्यविज्ञात- त्वोपलम्भात् । अथाभ्यामवितातमप्येतद्वादी व्याचष्टे गूढोपन्यास- मप्यात्मनः स एव व्याचष्टामन्यारयाने तु जयाभाव एवास्य । न १ "वर्णक्रमनिर्देशनिरर्थकम् "1 गौतमसूत्र ५-२-८ । २'भेदे वा पदकृत' इति चित्पाउ । ३ परिषतिपादिभ्या निरनिहितमध्यविशामविशातायम्" ।गनमत्र ५ २९।

·मीमांसा ९९ सून २-१-३४ । पुनर्निग्रहः । परस्य पक्षसिद्धेरभावात् । द्रुतोचारेप्यनयोः कथं- चित् ज्ञानं सम्भवत्येव । सिद्धान्तवेदित्वात् । साध्यानुपयोगिनि तु वादिनः प्रलापमात्रे तयोरविज्ञानं नाविज्ञातार्थ वर्णक्रमानिर्देशवत् । ततो नेदमविज्ञातार्थ निरर्थकाद्भिद्यत इति ८ । पूर्वापरासगतपदसमू- हप्रयोगादप्रतिष्ठितवाक्यार्थमपार्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति यथा दर्श दाडिमानि पडपूपा इत्यादि, एतदपि निरर्थकान भिद्यते । यथैव हि गजडदवादी वर्णानां नैरर्थक्यं तथात्र पदानामिति । यदि पुनः पदनैरर्थक्यं वर्णनेरर्थक्यादन्यत्वान्निग्रहस्थानान्तरं तर्हि वाक्यनैर- र्थक्यस्याप्याभ्यामन्यत्वान्निग्रहस्थानान्तरत्वं स्यात् । पदवत्पौर्वाप- येणाप्रयुज्यमानानां वाक्यानामप्यनेकधोपलभ्यात् "शङ्ख कदल्यां कदली च भेर्या तस्यां च भेर्यां सुमहद्विमानम् । तच्छ- अभेरीकदलीविमानमुन्मत्तगंगप्रतिमं बभूव ॥" इत्यादि- वत् । यदि पुनः पदनरर्थक्यमेव वाक्यनरर्थक्यं पदसमुदायात्मक- त्वात् तस्य । तर्हि वर्णनैरर्थक्यमेव पदनरर्थस्यं स्याद्वर्णसमुदायात्म- कत्वात् तस्य । वर्णानां सर्वत्र निरर्थकत्वात् पदस्यापि तत्मसङ्गश्चे- त्तर्हि पदस्यापि निरर्थकत्वात् तत्समुदायात्मनो वाक्यस्यापि नैरर्थ- क्यानुपगः । पदस्यार्थवत्त्वेन पदार्थापेक्षया तस्यापि तदस्तु प्रकृति- प्रत्ययादिवत् न खलु प्रकृतिः केवला पदं प्रत्ययो वा । नाप्यनयो- रनर्थकत्वम् अभिव्यक्तार्थाभावादनर्थकत्वे पदस्या पितत्स्यात् ॥ यथैव हि प्रकृत्यर्थः प्रत्ययेनाभिव्यज्यते प्रत्ययार्थश्च प्रकृत्या । तयोः केवलयोरप्रयोगात्तथा देवदत्तास्तष्ठतीत्यादिप्रयोगे स्याद्यन्त- १. पौर्यापर्यायोगादप्रतिसबद्धार्थम् । गौतमसूत्र ५-२--१. ! २ पातञ्जलमहाभाष्ये १-१-१। ३ वर्णस्यापि' इति निन्याउः । ४ नामपदस्य।

·सून २-१-३॥ [प्रमाण पदार्थस्य त्याद्यन्तपदार्थस्य चास्त्वाद्यन्तपदेनाभिव्यक्तः केवलस्या- प्रयोगः पटान्तरापेक्षस्य पदस्य सार्थस्त्वं मकृत्यपेक्षस्य प्रत्ययस्य तदपेक्षस्य च प्रकृत्यादिवर्णस्य सागानमिति ९॥ प्रतिज्ञाहेतूदाहरणो- पनयनिगमनवचनक्रममुलद्दयावयाविपर्यासेन प्रयुज्यमानमनुमान- चाक्यमप्राप्तकाल नाम निग्रहस्थानं भवति स्वमतिपनियत् परमति- पत्तेजनने परार्थानुमाने क्रमस्याप्यारयात् एतदप्यपेशलम् । प्रेक्षावतां प्रतिपतृणामवयवक्रमनियम विनाप्यर्थप्रतिपत्त्युपलम्भात् । ननु यथापि शब्दाच्छुताच्छब्दस्मरणं ततोऽर्थपत्यय इति शब्दादेवार्थप्रत्ययः परम्परया तथा प्रतिज्ञायवयनव्युत्क्रमात् तलमस्मरणं ततो वाक्या- र्थप्रत्ययो न पुनस्तव्युत्क्रमात् । इत्यप्यसारम् । एवंविधमतीत्यभावात् यस्माद्धि शब्दादुचरित्तायका प्रतीतिः स एच तस्य वाचको ना- न्योऽन्यथा शब्दातलमाचापशब्द तद्व्यतित्रमे चस्मरणं ततोऽर्थप्रती- तिरित्यपि वक्तुं शक्येत । एवं शन्दान्वारयानवेयर्थ्यमिति चेत् । नैवम् । वादिनोऽनिष्टगात्रापादनात् । अपशब्देऽपि चान्वाख्यानस्योपंलम्भात् । संस्कृताच्छब्दात्सत्यात् धर्मोऽन्यस्मादधर्म इति नियमे चान्यधर्माधर्मो- पायानुष्ठानवैयर्थ्य धर्माधर्मयोश्चापतिनियमप्रसङ्गोऽधामिके धार्मिके च तच्छब्दोपलम्भात् भवतु वा तलमादर्थप्रतीतिस्तथाप्यर्थपत्ययः क्रमेण स्थितो येन वाम्येन व्युत्तम्यते तन्निरर्थकं न त्वमाप्तकालमिति १० पञ्चावयवे वाक्ये प्रयोक्तव्ये तदन्यतमेनाप्यवयवेन हीनं न्यून नाम निग्रहस्थानं भवति साधनाभावे साध्यसिद्धेरभावात् प्रतिज्ञादीनां च पञ्चानामपि साधनत्वादित्यप्यसमीचीनम् । पञ्चाक्यवमयोगमन्तरे. णापि साभ्यसिद्धेरभिधानात् । प्रतिज्ञा हेतुपयोगमन्तरेणेव तत्सिद्धे- १ क्रियापदस्य। २ " अवयवविपर्यासमवनमप्राप्तकालम् । गौतमसूत्र ५-२-११ । ३ " हनिमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् "। गौतमसूत्र ५ २ १२ ।

·मीमासा] १०१ सून २-१-३४ रभावात् अतस्तद्धीनमेव न्यूनं निग्रहस्थानमिति ११ । ऐफेनैव हेतुनोदाहरणेन वोऽर्थे हेत्वन्तरमुदाहरणान्तरं वा वदतोऽधिकं नाम निग्रहस्थानं भवति निष्पयोजनाभिधानात् । एतदप्ययुक्तम् । तथा- विधाद्वाक्यात् पक्षसिद्धौ पराजयायोगात् । कथं चैवं प्रमाणसंप्ल- वोऽभ्युपगम्येताभ्युपगमे वाधिकान्निग्रहाय जायेत । प्रतिपत्तिदाढर्थ- संवादसिद्धिप्रयोजनसद्भावान निग्रह इत्यन्यत्रापि समानम् । हेतु- नोदाहरणेन चैकेन प्रसाधितेऽप्यर्थे द्वितीयस्य हेतोरुदाहरणस्य वा नानर्थक्यम् । तत्प्रयोजनसद्भावात् । न चैवमनवरथा कस्यचित् कचिनिराकाक्षतोपपत्तेः प्रमाणान्तरवत् । कथं चास्य कृतकत्वादी स्वार्थिकप्रत्ययस्य वचनं यत्कृतकं तदनित्यमिति व्यासो यत्त- द्वचनवृत्तिपदप्रयोगादेव चार्थप्रतिपत्तो वाक्यप्रयोगोऽधिकत्वान्निग्रह- स्थानं न स्यात् । तथाविधस्याप्यस्य मतिपत्तिविशेपोपायत्वात्त- ति चेत् । कथमनेकस्य हेतोरुढाहरणस्य वा तदुपायभूतस्य वचनं निग्रहाधिकरणम् । निरर्थकस्य तु वचनं निरर्थक्त्वादेव निग्रह- स्थानं नाधिकत्वादिति १२ । शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानं भवत्यन्यत्रानुवादात् । शब्दपुनरुक्तं नाम या स एव शब्दः पुनरुच्चार्यते । यथाऽनित्यः शब्दोऽनित्यः शब्द इति । अर्थ- पुनरुक्तं यत्र सोऽर्थः प्रथममन्येन शब्देनोक्तः पुनः पर्यायान्तरेणी- च्यते । यथा नित्यः शब्दोऽविनाशी ध्वनिरिति । अनुवादे तु पोन- रुक्तमदोपो यथा " हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं नि- गमनम्। " इति । अत्रार्थपुनरुक्तमेवानुपपन्नं न शब्दपुनरक्तमर्थभेदेन शब्दसाम्येऽप्यस्य सम्मवाद । यथा “ हसति हसति स्वामि- " हेतूदाहरणाधिकमधिकम् " | गौतमस्त्र ५२ १३ ॥ प्रतिपादितायें' इति कचित्पाठ । ३" शब्दार्ययो चुनर्वचन पुनरुतम कानुषादात् " गौतमसूत्र ५२ १४॥ ४ गौतमसूत्र ११३९ २ ·[ प्रमाण मूष २-१-३४ १०२ न्युचै रुदत्यतिरोदिति कृनपरिकरं स्वेदोद्गारि प्रधावति धावति । गुणसमुदितं दोपापेतं मणिन्दति निन्दति, धनलयपरिणीतं यन्त्रं प्रनृत्यति नृत्यति"॥१॥ इत्यादि । ततः स्पष्टार्थाचस्तरवान्यैर्वा शब्दैः सभ्याः प्रतिपादनीयाः। तदमतिपादकशब्दानां तु सकृत् पुनः पुनवाभिधानं निरर्थकं न तु पुनरक्तमिति । यदप्यर्यादापन्नस्य स्वशब्देन पूनर्वचनं पुनरक्तमुक्तं । यथाऽसत्सु मेयेषु दृष्टिर्न भरतीत्युक्तेऽर्यादापयते सत्सु भवतीति तत्कण्ठेन फथ्यमानं पुनरक्तं भवति । अर्धगत्यर्थे हि शब्दप्रयोगे प्रतीतेऽर्थे किं तेनेति । एतदपि प्रतिपन्नार्थमतिपादकत्वेन वेयर्थ्या- निग्रहस्थानं नान्यथा। तथा चेदं निरर्थकान विशेष्यतोत १३ । पर्षदा विदितस्य वादिना निरभिहितस्यापि यदप्रत्युच्चारणं तदननुभापणं ना- मनिग्रहस्थानं भवति अमत्युच्चारयत् किमाश्रयं दूपणमभिदधतीत्यना- पिकिं सर्वस्य वादिनोक्तस्याननुभाषणमुत प्रयत्नानान्तरीपिका सा- ध्यसिद्धिस्तस्येति । तनावः पक्षोऽयुक्तः परोक्तमशेपममत्युच्चारयतोऽपि दूपणवचनाव्याघातात् । यथा सर्वमानत्यं सत्त्वादित्युक्ते सत्त्वादि- त्ययं हेतुविरुद्ध इति हेतुमेवोचार्य। विरुद्धतोद्भाव्यते क्षणक्षयाये- कान्ते सर्वथार्थरियाविरोधात्सत्यानुपपत्तेरिति समर्थ्यते च । तावता- परोक्तहेतोर्दूपणात्किमन्योचारणेन । अतो यन्नातरीयिका साध्यासीद्धि- स्तस्यैवापत्युच्चारणमननुभापणं प्रतिपत्तव्यम् । अथैवं दूपयितुम! समर्थः शास्त्रार्थपरिज्ञानविशेपविकलत्त्वात्तदायमुत्तरापतिपत्तैरेव ति- रस्क्रियते न पुनरननुभाषणादिति १४ । पैदा विज्ञातस्यापि वादि- वाक्यार्थस्य प्रतिवादिनो यदज्ञानं तदनानं नाम निग्रहस्थानं भवति। , विज्ञातम्य परिषदा घिरभिहितम्याप्यपत्यु (नु) चारणमननुभाषणम्" । गौतममूत्र --२-१६। २" अविजान चानानम् ! गौतमसूत्र ५-२-१७ । ।

·मीमांसा १०३ सूत्र २-१-३४ अविदितोत्तरविपयो हि कोत्तरं ब्रूयात् । न चाननुभापणमेवेदं ज्ञातेजप वस्तुन्यननुभापणासामर्थ्यदर्शनात् । एतदप्यसाम्पतम् । प्रतिज्ञाहान्या- दिनिग्रहस्थानानां भेदभावानुपङ्गात् । तत्राप्यज्ञानस्यैव सम्भवात् तेषां तत्मभेदत्वे वा निग्रहस्थानपतिनियमाभावप्रसङ्गः परोक्तस्यार्धाजाना- दिभेदेन निग्रहस्थानानेकत्वप्रसङ्गात् १५ । परपक्षे गृहीतेऽप्यनुभापि- तेऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिपत्तिरमतिमा नाम निप्रहस्थानं भवति एपाप्यज्ञानान भिद्यते १६ । "कार्यव्यासङ्गात् कथा- विच्छेदो विक्षेपो" नाम निप्रहस्थानं भवति सिपाधयिपित- स्पार्थस्याशस्यसाधनतामवसाय का विच्छिनत्तीदं मे करणीयं परिहीयते पीनसेन कण्ड उपरुद्ध इत्याद्यभिधाय कथां विच्छिन्दन् विक्षेपेण पराजीयते । एतदप्यज्ञानतो नार्थान्तरमिति १७ । स्वपक्षे परापादितदोपमनुद्धृत्य तमेव परपक्षे प्रतीपमापादयतो मतानुज्ञा नाम निप्रहस्थानं भवति । चौरो भवान् पुरुपत्वात्मसिद्धचौरवदित्युक्ते भवानपि चोरः पुरुपत्वादिति ब्रुवन्नात्मनः परापादितं चौरत्वदोप- मभ्युपगतवान् भवतीति मतानुज्ञया निगृह्यते । इदमप्यज्ञानान्न भिद्यते । अनेकान्तिकता चात्र हेतोः स ह्यात्मीयहेतोरात्मीयेनैवानैकान्तिकता दृष्ट्वा प्राह भवत्पक्षेऽप्ययं दोपः समानस्त्वमाप पुरुषो भवसी- त्यनैकान्तिकत्वमेवोद्भावयतीति १८। निर्ग्रहमाप्तस्यानिमहः पर्यन- योज्योपेक्षणं नाम निग्रहस्थानं भवति । पर्यनुयोज्यो नाम १ " उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा " । गौतममून ५-२-१८ । २ गौतमसून ५-२-१९। ३ पीनसो रोगविशेषः। ४न भियते' इति कचित्पाउ। ५ " स्वपनदोषाभ्युपगमात्परम् ("क्षदो") से दोपप्रसद्गो मतानुभा गौतमसून ५-२-२० । ६" निग्रहस्थानप्रात्पस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योवेक्षणम्" । गौतमसूर ५-२-२१ ॥ । " ·गून २-१-३४ १०४ स [प्रमाण निग्रहोपपत्त्यावश्यं नोटनीय इदं ते निग्रहस्थानमुपनतमतो निगृहीतोऽसीत्येवं वचनीयस्तमुपेक्ष्य न निगृहाति यः पर्यनुयोज्यांपेक्षणे निगृह्यते । एतत्र फस्य निप्रद इति अनु. युक्तया परिपदोभायनीयं न त्यसावात्मनो दोपं विश्णुयादहं निमा हास्त्वयापेक्षित इति । एतदप्यज्ञानान्न भिद्यते १९ । “अनिग्रह- स्थाने निग्रहस्थानानुयोगो निरनुयोज्यानुयोगो" नाम निग्रहस्थानं भवति । उपपन्नवादिनमप्रमादिनमनिप्रहाईमाप निगृही- तोऽसीति यो ब्रूयात्स एवाभूतदोपोद्भावनानिगृह्यते। एतदपि नाज्ञा- नाद्यतिरिच्यते २०॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्कथाप्र- सद्गाऽपसिदान्तो" नाम निग्रहस्थानं भवति । यः प्रथमं कश्चित् सिद्धान्तमभ्युपगम्य कथामुपक्रमते । तत्र च सिपाधयिपितार्थसाध- नाय परोपालम्भाय वा सिद्धान्तविरुद्धमभिधत्ते सोऽपसिद्धान्तेन निगृह्यते । एतदपि प्रतिवादिनः प्रतिपक्षसाधने सत्येव निग्रहस्थान नान्यथेति २१ । " हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः ” आसिद्धविरु- द्धादयो निग्रहस्थानम् । अत्रापि विरुद्धहेतूद्भावनेन प्रतिपक्षसिद्धे- निग्रहाधिकरणत्वं युक्तमसिद्धायुद्भावने तुमतिवादिना प्रतिपक्षसाधने कृते तद्युक्तं नान्यथेति २२ ॥ तदेवमक्षपादोपदिष्टं पराजयाधि. फरणं परीक्ष्य सौगतागामितं तत्परीक्ष्यते ॥ नाप्यसाधनाङ्गवचना- दोपोद्भावने स्वपक्षस्यासिद्धिरेव पराजयो नासाधनाङ्गवचन- मदोपोद्भावने च । यथाह धर्मकीर्तिः, ॥ असाध नाङ्गवचनमदोपोद्भावन द्वयोः निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्त- १ गौतमसूत्र ५-२-२२॥ २ " नाभियो" इति पाठ गौतमसूत्र ५-२-२२ । ३ गौतमसूत्र ५-२-२३ । १ गौतमसूत्र ५-२-२४1 ·मीमांसा १०५ सूत्र २-१-३४ मिति नेप्यते अत्र हि स्वपक्षं साधयन् वादिप्रतिवादिनोर- न्यतरोऽसाधनाङ्गवचनाददोपोद्भावनाद्वा परं निगृह्णाति । प्रथमपक्षे स्वपक्षसिध्द्यैवास्य पराजयादन्योद्भावनं व्यर्थम् । द्वितीयपक्षे साधना- हुवचनाद्युद्भावनपि न कस्यचिज्जयः । पक्षसिद्धरुभयोरभावात् । यच्चास्य व्याख्यानं साधनं सिद्धिस्तदनं त्रिरूपं लिङ्गं तस्यावचनं तूष्णीम्भावो यत्किंचिद्भापणं वा साधनस्य वा त्रिरूपलिङ्गस्याङ्गं समर्थनम् । विपक्षे वाधकप्रमाणोपदर्शनरूपं तस्यावचनं वादिनी निग्रहस्थानमिति तत्पश्चावयवप्रयोगवादिनोऽपि समानम् । शक्यं हि तेनाप्येवं वक्तुं सिध्यङ्गस्य पञ्चावयवप्रयोगस्यावचनात् सौग- तस्य वादिनो निग्रहः । ननु चास्य तदवचनेऽपि निग्रहः प्रतिज्ञा- निगमनयोः पक्षधर्मापक्षधर्मोपसंहारसामर्थेन गम्यमानत्वाद्गम्यमा- नयोश्च वचने पुनरुक्तत्वानुषगात् । तत्मयोगेऽपि हेतुमयोगमन्तरेण साध्यामसिद्धेरित्यप्यसत् । पक्षधर्मोपसंहारस्याप्येवं वचनानुपना- द । अथ सामर्थ्यागम्यमानस्यापि यत्सत्तत्सर्वं क्षाणकं यथा घटः संथ शब्द इति पक्षधर्मोपसंहारस्य वचनहतोरपक्षधर्मत्वे त्वसिद्ध- त्वव्यवच्छेदार्थम्, तर्हि साध्याधारसन्देहापनोदाथै गम्यमाना- या आप प्रतिज्ञायाः प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयानामेकार्थप्रति- प्रदर्शनार्य निगमनस्य वचनं किं न स्यात् । नहि प्रतिज्ञादीनामेकार्थत्वोपदर्शनमन्तरेण सातत्वं घटते भिन्नवि- पयप्रतिज्ञादिवत् । ननु प्रतिज्ञातः साध्यसिद्धौ हेत्वादिवचन- मनर्थकमेव स्यात् अन्यथा नास्याः साधनाइतेति चेत् । तर्हि भव- तोऽपि हेतुतः साध्यसिद्धौ दृष्टान्तोऽनर्थकः स्यात् । अन्यथा नास्य साधनाइतेति समानम् । ननु साध्यसाधनयोाप्तिमदर्शनार्यत्वाद मानर्यको दृष्टान्तस्तत्र । तदप्रदर्शने हेतोरगमकत्वादित्यप्ययुक्तम् । १ 'एकार्यत्व' इति कचिसाठः। ॥ १४ ·सूत्र २-१-३४ [प्रमाण मर्यानित्यत्वसाधने सत्त्वादेष्टान्तासम्भातोऽगमायानुपहाता विप- सव्यात्या सचरागमरत्वे पा सत्रापि देतास्तथर गमसत्तास- हात् दृष्टान्तोऽनर्थय एव म्यात् । विपक्षच्यारत्त्या च हेतुं समर्थयन् स्थ प्रतिना प्रतिक्षिपेत् । तस्यावानभिधान कहेतुः साध्यं वा वर्तते। गम्यमाने प्रतिज्ञापिय एवेति चेत् । तहिं गम्यमानस्यैर हेतोरपि समर्थनं स्यान्न तृक्तस्प । अथ गम्यमानम्यापि हेतोर्मन्दमतिपतिप त्यर्थं वचनम् । तथा प्रतिज्ञापचने योऽपरितोपः । यचंटमसाधना- गामित्यस्य व्याग्यानान्तरं सायर्येण वचन धर्म्यरचनं वैधपेणच प्रयोगे साधर्म्यपचनं गम्यमानत्वात् पुनरुक्तमतो न साधनाहमित्य- प्यसाम्पतम् । यतः सम्यरसाधनसामध्न स्वपक्षं साधयतो वादिनी निग्रहः स्यादसाधयतो गा प्रथममत्यक्षेण साध्यसिद्धमतिरन्धिवच- नाधिक्योपालम्भमाणास्य निग्रहोऽविरोधात् । नन्वेवं नाटादि- योपणतोऽप्यस्य निग्रहो न स्यात् । सत्यमेतत् । स्वसाध्यं प्रसाध्य नृत्यतोऽपि दोपाभावाल्लोक्यत् । अन्यथा ताम्मूलभक्षणभ्रूक्षेपखाद- कृतहस्तास्फालनादिभ्योऽपि सत्यसाधनवादिनोऽपि निग्रहः स्यात् । अथ स्वपक्षं प्रसाधयतोऽस्य ततो निग्रहः । नन्वनापि कि पति- वादिना स्वपक्षे साधिते वादिनो वचनाधियोपालम्भो निग्रहो लक्ष्येतासाधिते वा । प्रथमपले स्वपक्षसिध्यवास्य निग्रहाद्वचनाधि- क्योद्भावनमनर्थकम् । तस्मिन् सत्यपि पक्षसिद्धिमन्तरेण जयायोगात्। द्वितीयपक्षे तु युगपदादिभतिवादिनोः पराजयप्रसङ्गो वा स्यात् । स्वपक्ष सिद्धेरभावाविशेषात् । ननुन स्वपक्षसिध्यसिध्धिनिवन्धनी जयपरा- जयो । तयोर्ज्ञानाजाननिवन्धनत्वात् । साधनवादिना हि साधुसाधनं ज्ञात्वा वक्तव्यं दूपणवादिना च दूपणं तत्र साधर्म्यवचनाद्वाऽर्थस्य प्रतिपत्तो तदुभयवचने वादिनः प्रतिवादिना सभायामसाधनाङ्गवचन- १ वैधर्म्यवचनात् ' इत्यधिक कचित् ।

·मीमामा] २०७ सूत्र २-१-३४ स्योद्भावनात्साधुसाधनाज्ञानसिद्धः पराजयः । प्रतिवादिनस्तु तप- गजाननिर्णयाजयः स्यात् । इत्यप्यविचारितरमणीयम् । यतः स मतिरादी सत्साधनवादिनः साधनाभासवादिनो वा वचनाधिक्य- दोपमुद्भावयेत् । तपाद्यपक्षे चादिनः कथं साधुसाधनाज्ञानं तद्वचने- यत्ताज्ञानस्येवाभावात् । द्वितीयपक्षे तु न प्रतिवादिनो दूपणज्ञानमव- तिष्ठते साधनाभासस्यानुद्भावनात्तद्वचनाधिक्यदोपस्य ज्ञानात् । दूप- ज्ञोऽसाविति चेत् । साधनाभासाज्ञानादटूपणज्ञोऽपीति नैकान्ततो जयेत् । तददोपोद्भावनलक्षणस्य पराजयस्यापि निवारयितुमशक्तेः । अथ वचनाधिक्यदोपो, दोपोद्भावनादेव प्रतिवादिनो जयसिद्धो साधनाभासोद्धावनमनर्थकम् । नन्वेवं साधनाभासानुद्भावनात्तस्य पराजयसिद्धौ वचनाधिक्योद्भावनं कथं जयाय प्रकल्पेत। अथ वच- नाधिक्यं साधनाभासं चोदावयतः प्रतिवादिनो जयति कथमेवं साधर्म्यवचने वेधर्म्यवचनं चैधर्म्यवचने वा साधर्म्यवचनं पराजयाय प्रभवेत् । कथं चैवं वादिप्रतिवादिनोः पक्षपतिपक्षपरिग्रहवैयर्थ्य न स्यात् । कचिदेकनापि पक्षे साधनसामर्थ्यज्ञानाज्ञानयोः सम्भवात् । न खलु शब्दादी नित्यत्वस्यानित्यत्वस्य वा परीक्षायामकस्य साध- नसामध्ये ज्ञानमन्यस्य चाज्ञानं जयस्य पराजयस्य वा नियन्धनं न भवति । युगपत्साधनासामर्थ्यज्ञाने च वादिपतिवादिनोः कस्य जयः पराजयो वा स्यादविशेपात् । न कस्यचिदिति चेत् वहि साधनवादिनो वचनाधिक्यकारिणः साधनसामर्थ्या- ज्ञानसिद्धेः प्रतिवादिनच वचनाधिक्यदोपोद्भावनात्तदोपमानज्ञानसि- हेर्न कस्यचिजयः पराजयो वा स्यात् । नहि यो योपं वेत्ति स तद्गुणमपि कुतश्चिन्मारणशक्तो वेदनेऽपि विपद्रव्यस्य कुष्ठापनय- नशक्तो संवेदनानुदयात् तन्न तत्सामर्थ्यज्ञानाज्ञाननिवन्धनौ जयप- राजयो व्यवस्थापयितुं शक्यो । ययोक्तदोषानुपड्यात् । स्वपक्षसि- ·१०८ सूता २-४ सूत्र २-१-३४ [प्रमान द्वयसिद्धिनिबन्धनी तु ती निरवद्या पक्षमतिपसपरिग्रहवैयर्थ्याभा- वात् । कस्यचित् कुतश्चित् स्वपक्षसिद्धी निश्चितायां परस्य तत्सिद्धध- भावतः सकृनयपराजयप्रसहात् । यचेदमदोपोद्भावनमित्यस्य व्या- ख्यानं प्रसज्यातिषेधे दोपोद्भावनाभावमात्रमटोपोद्भावनम् । पर्यु- दासे तु दोपामासानामन्यदीपाणी चोद्भावनं प्रतिवादिनो निग्रह- स्थानमिति तद्वादिना दोपयति साधने प्रयुक्ते सत्यनुमतमेव । यदि वादी स्वपक्षं साधयेन्नान्यथा । वचनाधिक्यं तु दोपः प्रागेव प्रति- विहितो यथैव हि पञ्चावयवायोगे वचनाधिश्यं यया निग्रहस्थानं तया व्यवयवप्रयोगे न्यूनतापि स्याविशेपाभावात् । प्रतिनादीनि हि पश्चाप्यनुमानं " प्रतिज्ञाहेतृदाहरणोपनयनिगमनान्यव- इत्यभिधानात् तेपो मध्येऽन्यतमस्याप्यभिधाने न्यून- ताख्यो दोपोऽनुपज्यत एव । हीनमन्यतमेनापि न्यूनमिति वचनात् ततो जयेतरव्यवस्थायां नान्यनिमित्तमुक्तानिमित्तादित्यलं प्रसङ्गन । अयं च मागुक्तचतुरङ्गो वेदः कदाचित्पत्रालम्बनमप्य- पेक्षतेऽतस्तल्लक्षणमत्रावश्याभिघातव्यं यतो नाविज्ञातस्वरूपस्यावल- म्वनं जयाय प्रभवति न चाविज्ञातस्वरूपंपरपत्रं भेत्तुं शक्यमित्याहुः ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाण- मीमांसायास्तवृत्तेश्च द्वितीयस्याध्या- यस्य प्रथममाह्निकं समाप्तम्॥ १ गौतमसूत्र १-१-३२॥ २ " हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम्" इति गौतमसूत्र ५-२-१२॥ ३ अवशिष्टो प्रन्यो न लभ्यते । यवाः ·शुद्धिपत्रकम् । पृष्ठे पडतो " ६ अशुद्धम् प्रद्युम्रमूरयो पुर्वाचार्यत् कुमुन्द्रचन्द्र मपि श्रीहेमचन्द्रचार्य श्रीहेचन्द्राचार्य उणादि शुद्धम्पूर्ण शुद्धम् प्रद्युम्नसूरयो पूर्वाचार्यमत् कुमुदचन्द्र मीप श्रीहेमचन्द्राचार्य श्रीहेमचन्द्राचार्य उणादि- शुद्धमपूर्ण " ३ २४ ८ १० २ २० २० ( पुद्गल) प्रामाणान्तरमुपामीन प्रमाणान्तरमुपासीन मस्यगर्थनिर्णय सम्यगर्थनिर्णय इदन्तया प्रतिभासो वेति इदन्तया प्रतिभामो वेति हदि हदि माहायक विहान सहायकविरहार डाद्वात् হান্ मादनम् मगन्दनम् ड्राह्मविष्णु ब्रह्मरिणु स्वभावर--- भ्यभागाव- भागमि भामि सम्भागे सम्भोग नानापरिणामा नानापारणामा ०० २० २ " ३ " . . नाना परिणामा नाना परिणामा २३ ·पृष्ठ पड़ती " २१ २१ ३८ ९ २१ " २० " अशुद्धम पने विध रूपराद्वाना- परिमाणस्यापि 'मनिश्रुनयो नैयायिक- मत्मसमी भ पूर्वाधम् २. उत्तरार्धम उत्तरार्धम् नियम् मेद कल्पना विशेषण विशेष्यभावो प्रतिनियमहेतुत्वाभावात् नीलानील भेदध्वनिका द्रव्यपर्यामक नन्वैच व्यवस्थायाम् इतीदमम्बिल प्रमाण विक्षिते यद्यदुत्तर शुद्धम गनेश विध- पदान्दाना- परिणामम्यापि मैतिश्रुतयो नयायिरा सत्मप्तमपिन उत्तरार्धम् २८ प्रार्धम् पूधाधम् नीयम् भेदरल्पना विशेषणविदोध्यभावो प्रतिनियनहेतुत्वाभावान् नीलानील भेदध्वनिना द्रव्यपर्यायामय नन्वेव व्यवस्थायाम्। इतीदमग्विलप्रमाण विनिते यद्यदुत्तर पथीनि २० २ ४२ " Y ४४ २४ ७ ७ " ११ पथीनी " रोमशोदन्तुर "रोमशो दन्तर १६ वृत्तिता" ५२ १३ विषयवत्वमपि लिङ्गीभवत्येव विपर्यासे वृनिता' विषयवत्वमपि लिङ्गी भवत्येव विपर्यामs. ..

·पृष्ठे पड़ती ६२ हेडिंग अशुद्धम तन्दिविधा १-२-३ सवादिन नित्यवे वापभावेन ૬૨ ११ " २२ होडिग शुद्धम् तन्दिधा १-१-१२ समादिन नित्यत्वे बापमान १-२-१२ व्यभिचारात् बापादे १ २-१२ च्छय स्वचचनप्रतीतया विशिष्टो धर्मिता भ्यामपि व्यभिचारात् यापदे ५ ६ हेडिग ६४ ४ " च्छयनागना स्वपचन प्रतीतयो विशिष्ये धर्मिता भ्यायामपि ६८ १५ शब्दा ८ हाब्दस्य ૨ २३ " ७२ ६ १९ २. मान्दम्य शद्धे पिभेदी शद्धे थयाऽपि धूमवत्वोपपत्ते धूमवस्वानुपपत्तेवा शः स्वाइन तदुपपत्ति धर्मोपसहार पग्रते " विभेदो दान्दे यथाऽग्नि धूमसत्त्वोपपन धूमवत्वानुपपत्ते वी भन्द म्वशब्देन त्तदुपपत्ति. धमापसहार पद्यन्ते " २ ·पृष्ठ पहली शुद्धम् स्वधिो ९ अशुद्धम त्यधिर यनश्री बहनि रदती नुपपन्न " २४ ग्री २० नदती नपपन्न हान्द्र " ६ " २४ २१ ८० ८ " २५ ८२ ९ ८४ ๆ " २२ सन्यस्य सत्रोत्पल मचि पठा मितावाय सामान्यनत्वे दिकार्य प्रत्यभल्वा विपर्यय नन्वनव्ययाव्य लिङ्ग स्या पामुद्भासते ऽनित्य जातीनामान्य नर्णाश्रमापालन सत्त्वसरक्षणार्थ प्रयोजन चोपपपन्न पितण्डा निराकरणेन सिद्धिजय वादिन ८५ ४ रास्वम्य सर्वोपर कचित्याड सिद्धा सामान्यरत्त्ये दिकार्य प्रत्यक्षवा विपर्यय नन्यनन्वयाव्य लिङ्गन्या पामुद्भाव्यते ऽनिन्य जातीनामानन्य वर्णाश्रमपाल्न तत्त्वसरक्षणार्थ प्रयोजन वोपपन्न वितण्डानिराकरणेन सिद्रिय वादिन स निग्रहो " १० २३ " " १८ ९२ १ १२ सनिग्रहो १६ " २४ ·पृष्ठ पडतो २५ " २१ १ " ७ ९५ ८ " अशुद्धम श्रीपदकलङ्क विप्रतिपत्तिभेदा व्यारयान यौन्द्रिक प्रसज्जय धर्म याम्यायन माध्ये दृष्टमैन्द्रिकत्व यौन्द्रियक ऐन्द्रियस्वादिति धर्म नोदिते । स्वदृष्टाते विरुद्धालक्षणो १७ " १९ " २० " २६ .६ ३ १० " शुद्धम् श्रीमदकल्डू. विप्रनिपतिभेदाः व्याख्यान यौन्द्रिायक प्रसञ्जयन् धर्म यात्स्यायनभाष्ये दृष्टमन्द्रियान्व यौन्द्रियक ऐन्द्रिकत्यादिति धम नोदिते स्वदृष्टान्ते विरुद्धतालक्षणो शब्द' दन्त पदम्। द्वितीयप ग्वात्कृत- लम्भात् पदस्यापि तत्स्यात् समानमिति प्रतिपनृणा रख्यानस्योपलम्भात् प्रतिज्ञाहेतु हनिमन्यतमे रुदत्यतिरादिति, पुनरुत्तमुत 2 ६ " २० " २१ क्दन्त पदम् दितीयपक्षे ९८ ५ " १२ १० " ३ " ७ रवात्कृत लभ्यात् पदस्या पितत्स्यात् सागानामिति प्रतिपतृणा ख्यानम्योपलम्भात् प्रतिजा हेतु हनिमन्यतमे रदल्यतिरादिति पुनरुत्तमुना " " " २२ २५ १ " ६ ·पृष्ठे पती " अशुद्धम् प्रयत्नानान्त हेतुमेवोच्चार्य। दूषयिनुम। युन्नातरीयि शुद्धम प्रयत्ननान्त हेतुमेवाचार्य दूषयितुम यनान्तरीय " " १९ २१ २३ . १०२ वण्ठ दोष १७ २६ ४ " कण्ड दोप प्रात्पस्य निग्रा निग्रहाई नाटयति सङ्गा निग्रहस्थान असाध सिध्धि निग्नहस्थान वेदः " प्राप्तस्य निग्रा- निग्रहाई नादति सद्रो निग्रहस्थान असाध- मिादि निग्रहस्थान वाद १३ २१ १०८ ८