·श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम् Your- भरतखंडनिवासिचतुराख्यपंडितेन (अर्वाचीनसंगीतपद्धतिपरिचयसीकर्यसमेतम् ) निर्मितम् तस्य एपा द्वितीयावृत्तिः पुण्यपत्तने भालचंद्र सिताराम सुकथनकर शर्मणा, आर्यभूषणयंत्रालये मुद्राक्षरेरंकयित्वा प्राकाश्यं नीता । शके १८५५ पुस्तके सर्वेऽधिकारा. स्वार मूल्यमको दलने का संगीत इस गुस्तकाकानयागुल्य रुपया कार्यालय हाथरस

·VIDYA
$ 43
Printed at the Arya-Bhushan Press, H N 936/3, Bhamburda
Peth Poona, by Mr. Anant Vinayak l'atyardhan,
AND
Pablished by Mr Bhalachandra Sitaram Sulathankar N 4, LL 1
6 Malabar Hill, Bombay.

·Latest
ADANA
eStus
यथकार• पटित विष्णु नारायण भातखंडे,
बी ए, एलएल् बी.
(" चतुर पडित )
जन्म -गोकुरामी शके १७८२
ता.१० आगरर १०६.
rurnsonant

·श्री.
श्रीगणेशायनमः ॥ श्रीसरस्वत्यैनमः ॥ श्रीगुरुभ्योनमः
अथ श्रीमल्लक्ष्यसंगीतप्रारंभः ।
। मंगलाचरणम् ।
प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम् ।
सर्वविघ्नोपशान्त्यर्थ लक्ष्यसंगीतमारभे ॥१॥
श्रीब्रह्माद्यैरर्चिता या सुरेंद्र-
मक्तिश्रद्धामावयुक्तः सदेव ।
प्राचीनावाचीनसंगीततत्त्व-
स्फूर्यं तां श्रीशारदां नौम्यभीष्टाम् ॥२॥
श्रीसद्गुरोस्तस्य पदारविंद-
द्वंद्धं तमोनुत्तय आशु वंदे ।
यस्यानुकंपा सहसेव मूक
करोति वाचालमिति प्रथेयम् ॥ ३॥
संगीतपूर्वसूरीणां महतामप्यनुज्ञया ।
धैर्यमालंब्य कुर्वेऽमुं प्रबंधं स्वान्तशुद्धये ॥ ४ ॥
प्रथमाध्यायः।
अथ श्रीलक्ष्यसंगीतप्रथमाध्याय ईर्यते ।
चतुराख्येन भरतपूर्वसंडनिवासिना ॥५॥
निर्मथ्यातिप्रयत्नेन मतभेदपयोनिधिम् ।
चतुरामिमतां वक्ष्ये हिंदुस्थानीयपद्धतिम् ॥६॥

·प्रणाल्यौ तु प्रसिद्ध वे संगीतस्य विदां मते । आद्या कर्णाटकी ख्याता हिंदुस्थानी तथापरा ॥ ७ ॥ कर्णाटकप्रणाली या सा मद्रासनिबंधिनी। अन्यत्र सर्वतो हिंदुस्थानीया बहुसंमता ॥ ८॥ तत्र तत्र प्रदेशेषु वैमत्यं संभवेत्क्वचित् । सामान्यतस्तु सैकैव पद्धतिर्विदुषां मते ॥ ९॥ संगीतम् गीतं वाद्यं तथा नृत्यं वयं संगीतमुच्यते । मार्गदेशीविभागेन संगीतं द्विविधं मतम् ॥ १० ॥ मार्गो देशीति तद्देधा तत्र मार्गः स उच्यते । यो मार्गितो विरिंच्याद्यैः प्रयुक्तो भरतादिभिः ॥ ११ ॥ देवस्य पुरतः शंभोनियताभ्युदयप्रदः । देशे देशे जनानां यदुच्या हृदयरंजकम् ।। गानं च वादनं नृत्यं तद्देशीत्यभिधीयते ॥ १२ ॥ संगीतरत्नाकरे ॥ गीतं वायं नर्तनं च वयं संगीतमुच्यते । मार्गदेशीविभागेन संगीतं द्विविधं मतम् ॥ १३ ॥ द्रुहिणेन यदन्विष्टं प्रयुक्तं भरतेन च । महादेवस्य पुरतस्तन्मार्गाख्यं विमुक्तिदम् ।। १४ ॥ तत्तद्देशस्थया रीत्या यत्स्यालोकानुरंजनम् । देशे देशे तु संगीतं तद्देशीत्यभिधीयते ॥ १५ ॥ संगीतदर्पणे ॥ -

·गीतं द्वधा मार्गो देशी मार्गः स यो विरिंच्याद्यैः।
अन्विष्टो भरतायैः शंभोरग्रे प्रयुक्तोऽर्व्यः ॥ १६ ॥
देशे देशे रुच्या यज्जनहृद्रंजनं तु सा देशी।
स तु लोकरुचिविकलितः प्रायो लक्ष्याच देशी तत् ॥१७॥
रागविबोधे॥
अबलाबालगोपाले: क्षितिपालेनिजेच्छया।
गीयते यानुरागेण स्वदेशे देशिरुच्यते ॥१८॥
संगीतदर्पणे॥
मार्गित प्रथमाचानिबद्धं नियमोनमः ।
अतिशुद्धस्वरूपं तत् सांपतं नैव गोचरम् ।। १९ ॥
व्यवहारेऽधुना यत्तु संगीतं परिदृश्यते ।
तत्सर्वं देशिसंज्ञं स्यादित्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ २० ॥
टिप्पनी।
ग्रंथेपु तु पुराणेषु श्रेष्ठो रत्नाकरो मतः ।
तत्राप्यंगीकृतं देश्याः प्राधान्यं शास्त्रकारिणा ॥ २१ ॥
पूर्वप्रसिद्धसंगीतं प्रसिद्धमधुना च यत् ।
द्विविधं वर्णितं तत्र संगीतं सुपरिस्फुटम् ॥ २२ ॥
शाहदेवस्य कालेऽपि संगीतं देशिसंज्ञितम् ।
आसीत्प्रचलित लोक इति तर्कयितुं क्षमम् ॥ २३ ॥
शान्देिवानुगाश्चापि तद्विनिर्मितपद्धतिम् ।
यथायोग्यप्रमाणेन नैवज्ञातुमशक्नुवन् ॥ २४॥
चतुर्दैडिप्रकाशाख्ये ग्रंथे व्यंकटपंडितः ।
प्राचीनरागविषये सुस्पष्टमिदमबवीत् ॥ २५॥

·,
"
.
(४)
रागास्तावदशविधा भरताद्यैरुदीरिताः ।
ग्रामरागाश्वोपरागा रागा भापाविभापिकाः ॥ २६ ॥
तथैवान्तरभापारया रागांगाख्यास्ततःपरम् ।
भापांगानि क्रियांगानि चोपांगानि पुनः क्रमात् ॥ २७॥
दशस्वेतेपु रागेपु ग्रामरागादयः पुन ।
रागास्त्वन्तरभाषान्ता मार्गरागा भवन्ति पट् ॥ २८॥
ततो गंधर्वलोकेन प्रयोज्यास्ते व्यवस्थिताः।
तस्मादागांगमापांगक्रियांगोपांगसंज्ञिकाः ।
रागाश्चत्वार एवैते देशिरागा प्रकीर्तिताः ॥ २९॥"
रागांगादिचतुप्कं तु सांप्रतं स्यात्सुगोचरम् ।
संगीते दाक्षिणात्यानामिति सर्वत्र संमतम् ॥ ३०॥
मूर्छनाया रहस्यं तदत्नाकरप्रपंचितम् ।
स्फुटमेवाभवबोटुं न शक्त. कोऽपि पंडितः ॥ ३१॥
जातिप्रकरणं चापि रत्नाकरनिरुपितम् ।
अनेकानुकृतं सद्यो ज्ञातुं शक्तो न कोऽपि तत् ॥ ३२ ॥
संगीतसमयसारे चंद्रिकायां सुधाकरे।
चूडामणिशिरोमण्यो रत्नाकरानुवर्तनम् ॥ ३३ ॥
लेखकैस्त्वपुराणैस्तैदृश्यतेऽनुकृतो मृशम् ।
रत्नाकरस्वराध्यायो रागाध्यायस्त्वनाहतः ॥ ३४ ॥
दामोदरस्तथा सोमनाथो रत्नाकरानुगौ ।
रागाध्यायमनादृत्य चक्रतुगंथनिर्मितिम् ॥ ३५ ॥
अहोचलव्यंकटेशरामामात्यतुलाधिपाः ।
स्वतंत्रा राग निर्देश दोपभाजो न मे मते ॥ ३६॥
पुंडरीको भावभट्टो लोचनो हृदयस्तथा ।
लक्ष्यमार्गमनुसृत्य स्वम्बग्रंथानकुर्वत ॥ ३७ ॥

·रागलक्षणकाराद्या बहवोऽन्ये परिस्फुटम् ।
विपये तन रागाणां स्वातंत्र्यं दर्शयन्ति ते ॥ ३८॥
श्रीमदत्नाकरमोक्तरागाध्यायाशयोऽखिलः।
स्वश्लोकैर्यथितः कैश्चिग्रंथकारैरसंशयम् ॥ ३९ ॥
तदाशयस्तथाप्येतैरवबुद्धो यथार्थतः ।
इति तल्लेखतो नैव प्रतिभाति कथंचन ॥ ४०॥
गूढं गूढतरं भावं प्रापयितुमसंशयम् ।
नैवोचित कदाचित्स्याद्धीमतामिति मे मतिः ॥ ४१॥
प्राचीनशास्त्रकेऽज्ञाते संगीतपरिवर्तनात् ।
वस्तुस्थितिरुदाहार्या ग्रंथकृद्भिरमायया ॥ ४२ ॥
परिवर्तनशीलं यत्संगीतं ग्रंथकर्तृभिः ।
नक्षमायं पुराणं तत्स्पष्टीकर्तुं न शक्यते ॥ ४३ ॥
नावशक्यं हि तत्किंतु यया कयापि भापया ।
असामंजस्यवृद्धिस्तु नाभीऐति बवीम्यहम् ॥ ४४ ।।
रत्नाकरोक्तरागेपु व्याख्याता जातिमूर्छनाः ।
रागमेलास्तदुत्पन्ना नैव कुत्राप्यवेक्षिताः ॥ ४५ ॥
अज्ञाते ग्रामरागोक्तमेले ग्रंथो निरर्थकः ।
मेलास्तु जनकाः प्रोक्ता रागाणामिति संमतम् ॥ ४६॥
रागादीनामुदीर्यन्ते नानाग्रंथेषु मूर्तयः ।
तब तेषां च रागाणां न स्वराद्युपलभ्यते ॥ ४७ ॥
ग्रंथाः संगीतहष्ट्या ते केवलं निष्फला मताः।
मूर्तितास्ते कथं मेला इत्यप्युल्लेसमर्हति ॥ ४८॥
हनूमन्मतमद्यापि प्रचरत्यत्र लक्ष्यके ।
एतत्समर्थनं नित्यं श्रूयते गायकैः कृतम् ॥ ४९ ॥

·को ग्रंथस्तन्मतस्य स्याकिंच तत्राभिधीयते ।
इत्येवं नैव स्वप्नेऽपि तेपां समुपलभ्यते ॥ ५० ॥
जाने नाक्षेप इष्टः स्याद्ग्रंथकारोक्तिपु भृशम् ।
नार्थः स्याद्गोपने वस्तुस्थित्यास्तथापि मे मते ॥ ५१॥
जातिप्रकरणस्योपयोगः सम्यक्तया तथा ।
यत्र स्पष्टतया प्रोक्तः स ग्रंथो नोपलभ्यते ।। ५२॥
विद्यते यभिमानो मे ग्रंथोपरि महत्तरः ।
तदभ्यासे प्रयत्नोऽपि यथाशक्ति मया कृतः ॥ ५३ ।।
रत्नाकरोक्तरागाणां युक्तमेलनिरूपणे ।
प्रयत्नो न कृतः कैश्चिदिति लक्ष्यज्ञसंमतम् ॥ ५४॥
अतस्ते कीदृशा रागा भवेयुरिति तत्त्वतः।
ज्ञातं तैरथवा नेति शंकास्पदं मवेधुवम् ॥ ५५ ॥
ते स्वकालीनसंगीतनिपुणाः स्युरसंशयम् ।
नावश्यं तेन ते रत्नाकरसंगीतपारगाः ॥ ५६ ॥
संगीतदर्पणे नैव समीचीनतया पुनः ।
मूर्छनानां विवेकोऽपि सत्कृतो रागनिर्णये ॥ ५७ ॥
रत्नाकराभिधं ग्रंथं पठतो यस्य कस्यचित् ।
पुरतः प्रस्फुरन्त्येव प्रश्ना एवंविधाः स्वयम् ॥ ५८ ॥
श्रुतिजात्युपयोगः क्व क्रियेत नियमैश्च कैः ।
मेला आधुनिका के स्युमध्यमग्रामसंज्ञिताः ॥ ५९ ॥
मध्यमग्रामगा रागाः प्रचरंति न वाऽधुना ।
प्रचारेऽप्येकवाक्यत्वं भवेद्रत्नाकरस्य किम् ॥ ६० ॥
साधारणप्रकरणं ग्रामरागनिरूपणे ।
उपयोग कथं भूयादिति कुत्रापि नोदितम् ॥ ६१ ॥

·(७) मृदुगनियुता रागाः के स्यू रत्नाकरोदिताः। तीवमध्यमयुक्ताः के किं स्यात्तेपां समर्थनम् ॥ ६२॥ मेला ग्रामाख्यरागाणां कीदृशा लक्ष्यवर्त्मनि । कथमेते च सिद्धेयुरित्युदाहियतामिह ।। ६३ ।। यथार्था मर्छनाटीका कल्लिनाथकृताऽस्ति किम् । तथात्वे कीदृशा मेला सिद्धेयुरिति कथ्यताम् ॥ ६४ ॥ प्रतिरागमलंकारा निश्चिताः किमितीर्यताम् । रहस्यं शुद्धतानानां किमासीदित्युदीर्यताम् ॥ ६५ ।। रागाध्याये किमप्येपां समुल्लेखो न लभ्यते । केपुचिच्छुद्धतानेपु कुतः पङ्जविवर्जनम् ॥ ६६ ॥ रागतत्स्न्यादिरचना तत्त्वमाश्रित्य किं कृता । रागमिश्रणमानानि तत्र ज्ञेयान्यथो कथम् ॥ ६७ ॥ अपेक्षा मध्यमग्रामस्यासीत् प्राकिं न साऽधुना । किमासीत्तीबमस्यात्र संबंधो रागमेलने ॥ ६८॥ एवं स्युः कतिचित् प्रश्ना अर्वाचीनविदां हृदि । ज्ञानसामग्रयभावे तु किं ते ब्रूयुस्तपस्विनः ॥ ६९ ।। दुर्योधांशं परित्यज्य प्रचारमनुसृत्य च । यत्तेपां ग्रंथनिर्माणं समीचीनं हि मे मते ॥ ७० ।। स्वाभिप्रायं सदा स्पष्टं जानीयुः सकला जनाः । एतदेव भवेद्ध्येयं ग्रंथानामित्यसंशयम् ॥ ७१ ॥ रागपूर्ववियोधोऽथ चतुर्दडिकलानिधी । तरंगिणी तथा रागमंजरी पारिजातकः ॥ ७२ ।। कौमुदी तत्त्वबोधोऽपि हृत्प्रकाशश्च कौतुकम् । ग्रंथानेतान् प्रकुर्वाणा यान्ति ते धन्यतां ध्रुवम् ॥ ७३ ।।

·(ट) निर्व्याज निर्भयं स्पष्टं प्रोक्तानि स्वमतानि तः। अकारि च समीचीनं यदृष्ट लक्ष्यवमनि ॥ ७४ ॥ ननु नावगताः सम्यग् ग्रंथास्त इति चेन्मतम् । तदास्मल्लेसजाद्वादादिष्टः स्यात्तत्त्वनिर्णयः ॥ ७५॥ संगीतं ग्रंथगं लक्ष्यगं माविगामिति विधा। ग्रंथगेऽन्तर्गतं सर्व संगीतं शास्त्रगोचरम् ॥७६ ॥ यदिदानी प्रचरति लक्ष्यसंगीतमेव तत् । एतावदेव ग्रंथेऽस्मिन्नान्यच्छास्त्ररहम्यकम् ॥ ७७ ॥ केनोपायेनाधुनिकं लक्ष्यसंगीतमाश्विदम् । अवगन्तव्यमित्येव साध्यमत्र न संशयः ॥ ७८॥ संगीतप्रशस्तिः सामवेदादिदं गीतं मंजग्राह पितामहः ॥ ७९ ॥ गीतेन प्रीयते देवः सर्वज्ञः पार्वतीपतिः । गोपीपतिरनन्तोऽपि वंशध्वनियशंगतः ॥ ८॥ सामगीतिरतो ब्रह्मा वीणासक्ता सरस्वती। फिमन्ये यक्षगंधर्यदेवदानरमाननगः ॥ ८१॥ अज्ञातविपयाम्बादो बाटः पयंकिकागतः। रदन् गीतामृतं पीत्या होत्कर्ष प्रपद्यते ।। ८२ ।। पनेचरम्तृणाहारचित्रं मृगशिशुः पशुः । लुम्यो ट्रम्पकमगीते गीते त्यजति जीवितम् ॥ ८३॥ सम्प गीतम्य माहात्म्य के प्रशंमितुमीशते । धमार्थकाममोक्षाणामिदगेमसाधनम् ॥ ८४ ॥ रत्नारि ।

·वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिनातिविशारदः ।
तालज्ञाप्रयासेन मोक्षमार्ग च गच्छति ॥५॥
साहित्यसंगीतकलाविहीनः
साक्षात्पशुः पुच्छरिपाणहीनः ।
तृणं न गदन्नपि जीवमानः
तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ ८६ ॥
सुसिनि गुसनिदान दु:सितानां विनोदः
श्रवणहृदयहारी मन्मथस्याग्रदूतः॥
अतिचतुरसुगम्यो पलमः कामिनीनाम्
जयति जयति नादः पंचमचोपदः ॥ ८७ ॥
अथ नादः।
गीतं नादात्मकं बाधं नाव्यस्त्या प्रशम्यते ।
नवयानुगतं नृत्तं नादाधीनमतस्त्रयम् ॥ ८८॥
नादेन व्यज्यते वर्णः पदं वर्णात्पदाद्वचः ।
वचसा व्यवहारोऽयं नादाधीनमतो जगत् ॥ ९॥
सर्वसंगीतशास्त्रस्य नादो जीवितमीरितम् ।
अतो नादस्य माहात्म्यं व्यारयातुं केन शक्यते ॥ ९ ॥
नादस्थानानि ।
ध्यवहारे त्वसी त्रेधा हृदि मंद्रोऽभिधीयते ।
कंठे मध्यो मूर्ध्नि तारो द्विगुणश्रोत्तरोत्तरः ॥ ११ ॥

·(१०) अथ श्रुतयः । तस्य द्वाविंशतिर्भेदाः श्रवणाच्छ्रुतयो मताः । हृयुलनाडीसंलग्ना नाड्यो द्वाविंशतिर्मताः ॥ ९२ ॥ तिरछ्यस्तासु तावत्यः श्रुतयो मारुताहताः । उच्चोच्चतरतायुक्ताः प्रभवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ एवं कंठे तथा शीर्षे श्रुतिद्वाविंशतिर्मता ॥१३॥ रत्नाकरे ।। श्रुतिलक्षणम् । नित्यं गीतोपयोगित्वमभिज्ञेयत्वमप्युत । लक्ष्यविद्भिः समादिष्टं पर्याप्तं श्रुतिलक्षणम् ॥ ९४ ॥ प्रतिस्थानसमासक्ता श्रुतिद्वाविंशतिर्मता । संगीताद्यस्वराणां स्यात्समता जन्मभूरसौ ॥ ९५ ॥ श्रुतिप्रमाणादिव्यक्त्यर्थं वीणानिदर्शनम् । ध्यक्तये कुर्महे तासां वीणाईवे निदर्शनम् । द्वे वीणे सदृशे कार्ये यथा नादः समो भवेत् ॥९६ ॥ तयोविंशतिस्तंत्र्यः प्रत्येक तासु चादिमा । कार्या मंदतमध्वाना द्वितीयोचध्वनिर्मनाक् । स्यान्निरन्तरता श्रुत्योर्मध्ये ध्वन्यन्तराश्रुतेः॥१७॥ रत्नाकरे ॥ कलिनाथकृतटीकायाम् । आदिमा प्रथमा तंत्री । मंदतमध्वाना अतिमंदस्वना । उत्तरोतरापेक्षया पूर्वपूर्वस्य मंदत्वे संभवत्यपि सर्वापेक्षयेयं मंद्रेति ·योगः । अतिमंदत्वं च तंत्र्या अतिशिथिलीकरणेन भवति । या तंत्री मनागुच्चध्वनिः कार्या । मनागुजध्वनित्वस्यैव स्थापकं स्यान्निरन्तरतेति । श्रुत्योः पूर्वोत्तरतंत्र्युत्पन्नयोर्मध्ये यंतराश्रुतेर्वन्यन्तरस्य पूर्वोत्तरश्रुतिविलक्षणस्य पूर्वश्रुतेः किंचि- स्योत्तरश्रुतेः किंचिन्नीचस्यान्यध्वनेरश्रुतिरश्रवणम् । मध्यगत यन्तराश्रवणं निमित्तीकृत्य श्रुत्योनिरन्तरता यथा स्यात्तथा । किंचिदृढीकरणेन मनागुञ्चध्वनिः कार्येत्यर्थः । अत्र नैरन्त न्योरेवोक्तम् । तथा हि भरतकृतनाट्यशास्त्रे । अथ ग्रामी। पड्डग्रामो मध्यमग्रामश्चेति । तत्र वा द्वाविं- तेः श्रुतयः । यथा- तिम्रो द्वे च चतस्रश्च चतस्रस्तिस्र एव च । दे चतस्रश्च पड्डाख्ये ग्रामे श्रुतिनिदर्शनम् ॥ ९८ ॥ मध्यमग्रामे तु श्रुत्यपकृष्टः पंचमः कार्यः। पंचमश्रुत्युत्को पकाद्वा यदन्तरं मार्दवादायतत्वाद्वा तत्पमाणश्रुतिः । निदर्शनं त्वासामभिव्याख्यास्यामः । यथा-रे वीणे तुल्य- माणतंत्र्युपवादनदंडमूर्छने पडूजयामाश्रिते कार्ये । तयोरेकतरस्यां ध्यमग्रामिकी कृत्या पंचमस्यापक श्रुति तामेव पंचमवशात् ड्रजग्रामिकी कुर्यात् । एवं श्रुतिरपकृष्टा भवति । पुनरपि तद्वदेवाए- पन्नांधारनिपादवन्तावितरस्यां धैवतर्पभौ प्रविशतो द्विश्रुत्यधिक- वात् । पुनस्तद्वदेवापकर्पाद्धैवतर्पभावितरस्यां पंचमपङ्जौ प्रविशत- नेश्रुत्यधिकत्वात् । तद्वत्पुनरपकृष्टायां तस्यां पंचममध्यमपड्जा इतरस्यां मध्यमगांधारनिपादवन्तः प्रवक्ष्यन्ति चतुःश्रुत्यधिकत्वात् ।

·- (१२) एवमनेन श्रुतिनिदर्शनेन द्वैगामिक्यो द्वाविंशतिश्रुतयः प्रत्य- वगन्तव्याः। सिंहभूपालकृतटीकायाम:- यथा मध्ये विसदृशं ध्वन्यन्तरं नोत्पद्यते तथा नैरतयं विधे- यम् । तदुक्तम् । “द्वितीया तु तंतस्तीबध्वनिस्तंत्री विधीयते । तथा यथा तयोर्मध्ये तृतीयो न ध्वनिर्भवेत् । " श्रुतेः प्रमाणमुक्त मतंगेन । ननु श्रुतेः किं प्रमाणम् ?। उच्यते। पंचमस्तावबामद्वयस्थो लोके प्रसिद्धः । तस्योत्कर्षणाधकर्पणाभ्यां मार्दयादायतत्वाद्वा यदन्तरं तत्प्रमाणश्रुतिः । श्रुतिपु स्वरस्थापनामकारः । रत्नाकरे। अधराधरतीवास्तास्तज्जो नादः श्रुतिर्मतः । वीणाद्वये स्वराः स्थाप्यास्तव पचतुःश्रुतिः ॥ स्थाप्यस्तंत्र्यां तुरीयायामृपभस्त्रिश्रुतिस्ततः । पंचमीतस्तृतीयायां गांधारो द्विश्रुतिस्ततः ॥ १० ॥ अष्टमीतो द्वितीयायां मध्यमोऽथ चतुःश्रुतिः । दशमीतश्चतुयां स्यात्पंचमोऽथ चतुःश्रुतिः ॥ १॥ चतुर्दशीतस्तुर्यायां धैवतखिश्रुतिस्ततः । अष्टादश्यास्तृतीयायां निपादो द्विश्रुतिस्ततः ॥२॥ एकविंश्या द्वितीयायां वीणेकाऽत्र ध्रुवा भवेत् । चलवीणा द्वितीया तु तस्यां तंत्रीस्तु सारयेत् ॥३॥ श्रुतिस्वरेयत्तापरिज्ञानार्थ चलयीणायां सारणाप्रकारः। स्वोपान्त्यतंत्रीमानेयास्तस्यां सप्तस्वरा बुधैः। ध्रुवीणास्वरेभ्योऽस्यां चलायां ते स्वरास्तदा ॥४॥ ॥

·एकश्रुत्यपकृष्टाः स्युरेवमन्यापिसारणा।
श्रुतिद्वयलयादस्यां चलवीणागतौ गनी ॥५॥
ध्रुववीणोपगतयो रिधयोविंशतः क्रमात् ।
तृतीयस्यां सारणायां विशतः सपयो रिधी।
निगमेपु चतुझं तु विशन्ति समपाः क्रमात् ॥ ६ ॥
सारणाफलमाह ।
श्रुतिद्वाविंशतावेवं सारणानां चतुष्टयम् ।
ध्रुवाश्रुतिपु लीनायामियत्ता ज्ञायते स्फुटम् ॥ ७ ॥
नाट्यशास्त्रे तथा रत्नाकरग्रंथेऽपि सर्वथा ।
श्रुतयः स्युः समानास्ता इतिसंगीतविन्मतम् ॥८॥
श्रुतिनामानि ।
तीवा कुमुद्बतीमंदाछंदोवत्यस्तु पड्रजगाः ।
दयावती तु रेज्ञेया रंजनी रक्तिकेत्यमः ॥९॥
रौद्री क्रोधीति गांधारे वज्रिकाऽथ प्रसारिणी।
प्रीतिश्च मार्जनीत्येताः श्रुतयो मध्यमाश्रिताः ॥१०॥
क्षिती रक्ता च संदीपिन्यालापिन्यपि पंचमे ।
मदन्ती रोहिणी रम्येत्येतास्तिस्रस्तु धैवते ।
उग्रा च क्षोभिणीति द्वे निपादे वसतः श्रुती ॥ ११ ॥
श्रुतिवंटननियमः।
चतुश्चतुश्चतुश्चैव पडूजमध्यमपंचमाः ।
द्वे द्वे निषादगांधारौ बिस्त्रीरिपभधैवतौ ॥ १२ ॥
यदि द्वाविंशतिः प्रोक्ताः श्रुतयः पूर्वसूरिभिः ।
व्यवहारे न ताः सर्वाः प्रयुक्तास्तैरितिस्फुटम् ॥ १३ ॥
सौकर्यार्थ स्वराणां चापराः संज्ञाः समाहताः।
सरिंगमपधनीतिसंक्षिप्ता लक्ष्यवर्त्मनि ॥ १४ ॥

·(१४) प्राचीनग्रंथकारसंमतं वीणादंडे शुद्धस्वरस्थापनम् । श्रुतिनामानि शुद्धस्वराः १ २ ३ r शुद्धपङ्जा ५ युद्धपभः . शुद्धगाधारः १० ११ १२ १३ तीवा कुमुद्दती मदा छंदोवती दयावती रंजनी रक्तिका रोद्री कोधी पत्रिका प्रसारिणी प्रीतिः मार्जनी क्षिति. रका सीपिनी आलापिनी मदंती रोहिणी रम्या उया क्षोभिणी शुमभ्यमः १५ १६ शुद्धपचम. १८ २० शुधैवतः ૨૨ शुद्धनिपादः तीवा १ २ ३ r कुमुद्दती मदा छंदोवती ·(१५) ग्रामाः। ग्रामः स्वरसमूहः स्यान्मूर्छनादेः समाश्रयः । तौ द्वौ धरातले प्रोक्ती पद्धग्रामोऽत्र चादिमः ॥ १५॥ द्वितीयो मध्यमग्रामस्तयोर्लक्षणमुच्यते । पजग्रामः पंचमे स्वचतुर्थश्रुतिसंस्थिते ॥ १६ ॥ स्वोपान्त्यश्रुतिसंस्थेऽस्मिन्मध्यमग्राम इप्यते । यद्वा धनिश्रुतिः पजे मध्यमे तु चतुःश्रुतिः ॥ १७ ॥ रिमयोः श्रुतिमेकैकां गांधारश्चेत्समाश्रितः । पश्रुति धो निपादस्तु धश्रुति सश्रुतिं श्रितः ॥ १८ ॥ गांधारग्राममाचष्टे तदा तं नारदो मुनिः । प्रवर्तते स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले ॥ १९ ॥ रत्नाकरे । अथ ग्रामी-पट्रजग्रामो मध्यमग्रामश्च । तत्र वा द्वाविंशति- श्रुतयः । यथा- तिस्रो द्वे च चतस्रश्च चतस्रस्तिस एव च । द्वे चतस्रश्च पजाख्ये ग्रामे श्रुतिनिदर्शनम् ॥ २० ॥ पइनश्चतु:श्रुति य ऋपभस्त्रिश्रुतिस्तथा । द्विश्रुतिश्चैव गांधारो मध्यमश्र चतुःश्रुतिः ॥ २१॥ चतुःश्रुतिः पंचमः स्याद्धैवतस्त्रिश्रुतिस्तथा । निपादो द्विश्रुतिश्चैव पद्जग्रामे भवन्ति हि ॥२२॥ चतु:श्रुतिस्तु विज्ञेयो मध्यमः पंचमः पुनः । विश्रुतिधैवतस्तु स्याचतुःश्रुतिक एव हि ॥ २३ ॥ निपादपजौ विज्ञेयौ द्विचतुःश्रुतिसंभयो । अपभस्त्रिश्रुतिश्च स्याद्गांधारो द्विश्रुतिस्तथा॥२४॥नाट्यशास्त्रे ।

·ग्रामप्वेतेपु गांधारग्रामो नास्ति महीतले ।
स्वर्गलोके वर्ततेऽसौ सर्वेपामेव संमतम् ॥ ३४ ॥
अस्माभिमध्यमग्रामोऽप्यसत्प्राय इतीर्यते ।
तथा हि मध्यमग्रामे त्रिश्रुतिः पंचमः खलु ॥ ३५ ॥
घराळीमध्यमो जातः स पुनर्लक्ष्यवर्मनि ।
मध्यमादिप्रभृतिषु मध्यमग्रामजन्मसु ॥ ३६ ॥
रागेपु दृश्यते नैव वराळीमध्यमस्ततः
अयुक्तो मध्यमग्रामो लक्ष्यमार्गविरोधतः ॥ ३७॥
एक एव ततः पडूजयाम इत्यवधार्यते ।
पड्रजग्रामोद्भवा रागा इत्यनेन निरूपितम् ॥ ३८ ॥
चतुर्दडिप्रकाशिकायाम् ।
भरतेनोदिते शास्त्रे ग्रामीवी पर्जमध्यमौ
पजग्रामः पंचमे तु सप्तदश्यां श्रुतौ स्थिते ॥ ३९ ॥
स्वरेऽस्मिन् पंचमे किंतु पोडशी श्रुतिमाश्रिते ॥
तदेव मध्यग्रामः सोऽत्र लक्ष्ये न दृश्यते ।। ४० ॥
पजग्रामाश्रितान् रागान् सर्वे गायन्ति गायकाः ।
तस्मान्मुख्यतमः पजग्रामोऽसौ नैव मध्यमः ॥४१॥
संगीतसारामृते ।
टिप्पनी।
चतुश्चतुश्चतुश्चैव पडूजमध्यमपंचमाः ।
द्वे द्वे निपादगांधारी विस्त्री रिपभधैवतौ ॥ ४२॥
एनयेच व्यवस्थित्या पुराणैरपुराणकैः ।
ग्रंथकारः समादिष्टः पट्जयामाभिधः सदा ॥ ४३ ॥
पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां मेलः शुद्धस्वरान्वितः ।
मुखारीति प्रसिद्धः स्यात्कनकांगीति वाऽधुना ॥४४॥

·.
पंडितैर्मध्यकालीनैर्हृदयाहोबलादिभिः ।
निश्चितः शुद्धमेलोऽत्र धनाश्रीः सैंधवोऽथवा ॥ ४५ ॥
शुद्धस्थानान्ययुक्तानि दृष्ट्वाऽस्मिन् पंडितः पुनः ।
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां श्रुतिक्रमविपर्ययात् ।
वेलावल्यभिधो मेला शुद्धनाम्ना समाहृतः॥ ४६ ॥
शुद्धमेलो हि सर्वत्र पडूजग्राम इतीर्यते ।
वेलावल्यभिधो लक्ष्ये पडूजग्रामत्वमर्हयेत् ॥ ४७ ।।
प्राचीनावाचीनविकृतस्वरनिर्णयः ।
स्वरस्तु प्रच्युतः श्रुत्या नियताया यदा भवेत् ।
विकृतत्वं तदा तस्य वर्णयन्ति विपश्चितः ॥४८॥
रिंगमधनयो लक्ष्येऽत्र विकृता उदाहृताः।
सपावविकृतौ नित्यमतस्तावचलौ मतौ ॥ ४९ ॥
रत्नाकरोक्तद्वादशविकृतस्वराः।
च्युतोऽच्युतो द्विधा पडूजो द्विश्रुतिर्विकृतो भवेत् ।
साधारणे काकलीत्वे निपादस्य च दृश्यते ॥ ५० ॥
साधारणे श्रुति पाइजामृपभः संश्रितो यदा ।
चतुःश्रुतित्वमायाति तदैको विकृतो भवेत् ॥ ५१ ॥
साधारणे त्रिश्रुतिः स्यादन्तरत्वे चतुःश्रुतिः।
गांधार इति तद्भेदी द्वौ निःशंकेन कीर्तितौ ॥ ५२ ॥
मध्यमः पड़्जववैधाऽन्तरसाधारणाश्रयात् ।
पंचमो मध्यमग्रामे विश्रुतिः कैशिके पुनः ॥ ५३ ॥
मध्यमस्य श्रुतिं प्राप्य चतुःश्रुतिरिति द्विधा ।
धैवतो मध्यमग्रामे विकृतः स्याच्चतुःश्रुतिः ॥ ५४ ॥

·कैशिके काकलीत्वे च निपादस्त्रिचतुःश्रुतिः ।
प्राप्नोति विकृती भेदी द्वाविति द्वादश स्मृताः॥
ते शुद्धः सप्तभिः सार्धं भवन्त्येकोनविंशतिः ॥ ५५ ॥
संगीतदर्पणे।
शुद्धाः सप्तस्वरास्ते च मंद्रादिस्थानतस्त्रिधा।
च्युताच्युतादिभेदेन विकृता द्वादशोदिताः ॥ ५६ ॥
चतुःश्रुतिर्यदा पडूजो विचतिर्विकृतस्तदा ।
साधारणे च्युतः स स्यात् काकलीत्वेऽच्युतः स्मृतः॥ ५७ ॥
विश्रुतिपभः साधारणे पाडूजी श्रुतिं श्रितः ।
चतुःश्रुतित्वमापन्नस्तदैको विकृतो भवेत् ॥ ५८ ॥
साधारणे मध्यमस्य गांधारस्त्रिश्रुतिर्भवेत् ।
स्वस्यान्तरत्वे भवति चतुःश्रुतिरिति द्विधा ॥ ५९॥
च्युताच्युतादिभेदेन मध्यमः पड्जबद्भवेत् ।
साधारणेऽन्तरत्वे च द्विश्रुतिविकृतस्तदा ॥ ६०॥
पंचमो मध्यमग्रामे विश्रुतिर्जायते स्वरः ।
मध्यमस्य श्रुति प्राप्य कैशिके तु चतुःश्रुतिः ॥ ६१ ॥
धैवतो मध्यमग्रामे विकृतः स्याञ्चतुःश्रुतिः ।
कैशिके काकलीत्वे च निपादस्त्रिचतुःश्रुतिः ॥
एतैश्च सप्तभिः शुद्धभवन्त्येकोनविंशतिः ॥ ६२॥
टिप्पनी।
एवं दर्पणकारेण येन केनापि हेतुना ।
रत्नाकरोदिता ग्रंथे व्यवस्थितिरनूदिता ॥ ६३॥
स्वरा रत्नाकरोक्ताः स्युदुर्योधा अद्य लक्ष्यके ।
तथैव दर्पणोक्तास्ते भवेयुर्वादमूलकाः ॥ ६४ ॥

·(२०) वीणादडे संगीतरत्नाकरोक्तशुविकृतस्वरनिदर्शनम् । पड़जतंच्याम् । यस्वरा विरुतस्वरा अच्युतषड्ज .. शुद्धपभ विरुतपभ ईदोवता दयावती रजमा राजका रोद्री क्नोधी वधिका प्रसारिणा प्राति मार्जनी क्षिति . युद्गाधार साधारणगाधार अतरगांधर च्यतमध्यम अच्युतमध्यम रामध्यम भिभूतिपफेशिकप सदरीपनी आलापना भदती रोहिणी शपरम शधवत विरुधैवत शुद्धनिपा उग्रा क्षोभिणी. तीना कुमुदता मदा घदोवती केशिकनिषादः कारतानिपाद च्युतषड्रन गदपज

·स्वरमेलकलानिधौ शुद्धविकृतस्वरनिर्णयः ।
तब तुर्यश्रुतौ पजः सप्तम्यामृपभो मतः ।
ततो नवम्यां गांधारस्त्रयोदश्यां तु मध्यमः ॥६५॥
पंचमः सप्तदश्यां तु धैवतो विंशतिश्रुती ।
द्वाविंश्यां तु निपादः स्यात् श्रुतिम्वित्थं स्वरोद्भवः ॥६६॥
एते पजादयः सप्त स्वराः शुद्धाः प्रकीर्तिताः ।
विकृताश्चैव सप्तवेत्मेवं सर्वे चतुर्दश ॥ ६७ ॥
ननु रत्नाकरे शादेवेन विकृताः स्वराः ।
द्वादशोक्ताः कथं ते तु सप्तैव कथितास्त्वया ।। ६८ ॥
सत्य लक्षणतो भेदो बादशानामपीप्यते ।
शुद्धेभ्यस्तत्र भेदस्तु सप्तानामेव लक्षितः ॥ ६९ ॥
आधारश्रुतिसंत्यागाद् ध्वनिभेदः प्रकीर्तितः ।
पंचानां परिशिष्टानां स्वराणां विकृतात्मनाम् ॥ ७० ॥
पूर्वस्वरश्रुतिग्राहाद्वा पूर्वश्रुतिवर्जनात् ।
अपि लक्षणतो भेदे पूर्वोक्तस्वरसंहतेः ॥ ७१ ॥
आधारश्रुतिनिष्ठत्वाल्लक्ष्यभेदो न विद्यते ।
कथं न भेद इति चेत् सलक्ष्यं तन्निरुप्यते ॥ ७२।।
शद्धपजादच्युतस्तु स पदजो नैव भिद्यते ।
अच्युतो मध्यमः शुद्धान्मध्यमान्न भिदा भजेत् ॥७३॥
शुद्धपभाञ्च विकृतो रिपभो न पृथग्भवेत् ।
विकृतो धैवतः शुद्धाद्वैवतानातिरिच्यते ॥ ७ ॥-
मध्यमश्रुत्युपादाने विकृतः पंचमस्तु यः।
विकृताञ्चैव पंचमान्न भेदं चाश्नुते ध्रुवम् ॥७५॥

·तस्माच्चतुर्दशस्वेवं पूर्वोक्तप्वेव पंचकः ॥ अंतर्भूतो यतस्तस्मान्न पृथक् कथितो मया ॥७६ ॥ सप्तानां विकृतानां तु सोद्देशं लक्ष्म चक्ष्महे । च्युतः पजश्च्युतो मश्च च्युतः स्यात् पंचमस्तथा ॥७७॥ स्यात् साधारणगांधारोऽन्तरगांधार एव च। स्यात्कैशिकनिपादोऽथान्यः काकलीनिपादकः ।। ७८॥ लक्ष्ये नामान्तराणि। चतुर्दशस्वरेप्वेपु वक्ष्ये लक्ष्यानुसारतः । नामान्तराणि केपांचिद् व्यवहारप्रसिद्धये ॥ ७९ ॥ च्युतपडूजस्वरो लक्ष्ये निपादत्वेन कीर्तितः । च्युतपडूजनिपादामिधानं तस्य विधीयते ॥ ८॥ च्युतस्यमध्यमस्यापि गांधारव्यवहारतः। च्युतमध्यमगांधारसंज्ञाऽस्य क्रियते मया ॥१॥ च्युतपंचममाचष्टे लोका मध्यमसंज्ञया । अस्माभिः कथ्यते सोऽतश्च्युतपंचममध्यमः ॥ ८२॥ लक्ष्येऽत्र कुत्रचिच्छुद्धगांधारस्थानमाश्रयन् । ऋपमः कीयतेऽस्माभिः पंचश्रुत्युपभाह्वयः ॥ ८३॥ स साधारणगांधारस्थानस्थो रिपभो यदि । लक्ष्यानुसारतः प्रोक्तस्ततप्पटश्रुतिरेव सः ॥८४॥ अनुवादः। अथानुबादः क्रियते क्रमादुक्तस्वरावलेः ।। शुद्धाः सप्तस्वराः शुद्धपूर्वया तत्तदास्यया । विज्ञेयाः क्रमशः शुद्धपजः शुद्धभिस्ततः ।। ८५॥

·शुद्धगांधार इत्येवं शुद्धमध्यम इत्यपि ।
शुद्धपंचम इत्युक्तः शुद्धधैवत इत्यपि ॥८६॥
ततः शुद्धनिपादश्वेत्येवं सप्त स्वराभिधाः ।
विकृताः सप्त कथ्यन्ते च्युतपजनिपादकः ॥ ८७॥
च्युतमध्यमगांधारश्च्युतपंचममध्यमः।
स साधारणगांधारः स्यात्कैशिकनिपादकः ॥८॥
स्यात्काफलीनिपादश्चान्तरगांधार इत्यपि ।
शुद्धगांधारके तत्र पंचश्रुत्यूपभोऽभिधा ॥ ८९॥
साधारणेऽपिगांधारे पदश्रुत्यूपभनाम च ।
अस्ति क्वचित् क्वचिद्रागमेलने गानसंमतम् ॥ ९० ॥
शुद्धनिपादनामान्यत् स्यात् पंचश्रुतिधैवतः ।
स्यात् कैशिकनिपादेऽन्यन्नाम पदश्रुतिधैवतः ॥११॥
चतुर्दश स्वराह्येते रागे रागे भवन्त्यमी ।
पर्यायेण स्वराः सप्त विस्थाने नाधिकाः क्वचित् ॥ ९२॥

·वीणादंडे स्वरमेलकलानिध्युक्तशुद्धचिकृतस्वरनिदर्शनम् । থানা सत्ये श्वरा शुधरवर विसतस्वरा शुद्ध पडूज शुट्पट्ज ਜਸਵੰਮ शुद्धपभ शुद्धगाधार पचश्रुतिरि, शुद्धर्षभ कोमलगाधार तीवगाधार साधारणग पटू-अतिरि अतरगाधार च्युतम यमगांधार शुमध्यम शुद्धमध्यम तीचमध्यम शुद्धपचम न्युतपचममध्यम शुद्धपचम कोमल्धेवत খ্রবন शुनियाद . शमुधैवत कोमल निषाद নন্দিৰ पपश्रुतिध, कैशिकी, पट्युनिध शारीनिपाद न्युतषड्जनिषाद शुद्धपडूज शुद्रपज ·रागविबोधे शुद्धविकृतस्वरनिर्णयः । पजर्षभगांधारमध्यमपंचमकधैवतनिपादाः । इत्यामिधास्त्वमीपां सरिगमपधनीति संज्ञाऽन्या ॥ ९३ ॥ तेपां श्रुतयः क्रमतो वेदा रामा दृशी तथांचुधयः । निगमा दहनाः पक्षायेवं द्वाविंशतिः सर्वाः ॥ ९४ ।। तुर्यायां सप्तम्यां तासु नवम्यां श्रुती त्रयोदश्याम् । सप्तदशीविशीद्वाविंशीपु च ते स्फुटाः क्रमतः ॥ ९५॥ पृथुवक्ष्यमाणवीणामेरौ स्थाप्याश्चतस्र इति तंत्र्यः । मंद्रतमध्वनिराद्या वयं क्रमोच्चस्वनं किंचित् ।। ९६॥ न्यस्याः सूक्ष्माः सार्योऽथ द्वाविंशतिरधश्वरमतंत्र्याः । तंत्री यथेयमुच्चोच्चतररवा किमपि तासु स्यात् ॥ ९७ ॥ हांतर्नेष्टोऽन्यरवः श्रुतय इति रवा इहांत्यतंत्र्यां सः । ऋपभस्तृतीयसायाँ गः पंचम्यां नवम्यां मः ॥ ९८ ।। पस्तु त्रयोदशीस्थः पोडश्यष्टादशीस्थिती च धनी । द्वाविंशीस्थः पडूजो द्विगुणसमः पूर्वपड्जेन ॥ ९९ ॥ टिप्पनी। रागविनोधे रत्नाकरवन्नियतं श्रुतिप्रमाणमभूत् । इति शंकयन्ति केचिद् धंतर्नेटोऽन्यरयोक्तेः ॥ २० ॥ " इति सप्तोक्ताः शद्धा विकृतान्सतैव वच्मि सह नाम्ना । साधारणोन्तरश्च श्रुतिं श्रुती चैत्य गो मस्य ॥ १ ॥ ४ ·निः कैशिकी च काकल्यथ सस्यैका भजश्च तां ते वै । निगमा मृदुपरसमपाः समपतृतीयश्रुतिस्थित्या ॥२॥ द्वादशविकृतान् पूर्वे वदति तत्र तु पृथक् पृथग्ध्वनितः । सप्तव स्युर्भिन्नाः न पंच यदि मे समध्वनयः ॥ ३॥ न पृथकू शुद्धसमाभ्यामच्युतसमको चतुःश्रुती च रिधी। शुद्धरिधाभ्यां विकृतस्त्रिश्रुतिपादपि चतुःश्रुतिपः ॥४॥ भिन्नो न चतुःश्रुतिधो निःशंकमतेऽपि कूटपुनरुक्तौ । तल्लक्षणतो भेदेप्यमीपु पंचसु न लक्ष्ये भित् ॥५॥ प्राचीनोक्तविकृतेभ्योऽन्यानपि विकृतानाह । रिधयोः परश्रुतिगतेश्चतस्त्र इह पंच पटू तथा श्रुतयः । देशी रागेप्वभिवीक्ष्यते च पटू तथा गमयोः ॥ ६॥ इति तेषु संभवंति बयोन्य एभ्यो विलक्षणा विकृताः । पंचश्रुतिः शुचेात्साधारणतः पश्रुतिकः ॥ ७ ॥ रिन पृथक् तादृग्धो नेः कशिकिनश्च पदश्रुतेर्गो मात् । किंतूक्तरिधगमानां व्यवहृतये पृथगिमाः संज्ञाः ॥८॥ तीवश्चतुःश्रुतित्वे पंचश्रुतिकत्व एव तीव्रतरः । पश्रुतिकरचे तीनतम इति परं ता यथायोग्यम् ॥९॥ तदिति च शास्त्रविरोधि न वाद्याध्याये हि शान्देिवेन । लक्ष्यस्थित्यै प्रोक्तं शास्त्रार्थस्यान्यथात्वमपि ॥ १० ॥ पश्रुतिकं में पंचश्रुतिको च चतुःश्रुती रिधावगदत् । रागविवेकाध्यायव्याख्याने कल्लिनाथसूरिरपि ॥ ११॥"

·टीकायाम् । पंचश्रुतिः रिः शुचे शुद्धात् गात् गांधारात् । पदश्रुतिकश्च : साधारणात् साधारणास्यविकृतगांधारात् । न पृथक् न भिन्नः। एव स इत्यर्थः । चापरं ताक पंचश्रुतिः पश्रुतिश्च धः धैवतः : शुचेनिपादात कैशिकिनश्च तदाख्यविकृतनिपादाच क्रमेणे- व । पदश्रुतिर्गः मात् शुचेमध्यमात् न पृथक् । पंचश्रुतिको रिः धिार एव । पश्रुतिकश्च रिः साधारण एव । एवं पंचश्रुतिर्धा पाद एव । पश्रुतिश्च धः कैशिक्येव । चतुःश्रुत्यादिप्रकाराणां रिधगमानां पृथकूसंज्ञाः । चतुःश्रुतित्व एव तीन इति रिधादीनां संज्ञेत्यर्थात् । एवं चश्रुतिकत्वपदश्रुतिकत्वयोरेव तीवतरतीबतम इति च संज्ञेयम् । वं सति गमयोरपि संज्ञानये प्राप्ते आह । परंता इति । परंतु ताः ज्ञा यथायोग्यं यथार्ह गस्य मस्य च पश्रुतिकत्वे तीव्रतम इत्ये- व संज्ञा । न तु तीवतीयतरसंज्ञे, गस्य तु चतुःश्रुतिकत्वपंचश्रुति- त्वयोः अंतरमृदुमसंज्ञयोः प्रवृत्तः, मस्य तु चतुःश्रुतिकत्वस्या- पभिचारात् पंचश्रुतिकत्वस्य चासंभवादित्यर्थः ।

·(२८) वीणादंडे रागवियोधोक्तशुद्धविकृतस्यरनिदर्शनम् । शुद्भपडूनतन्याम् रस्पे स्वरा शुद्धस्परा विरुतस्वरा 1 फोमलर शुद्धषा शुद्धगाधार शुद्धरि पोमरग शुद्धग नीयरि नीयतरधि साधारणप, तीम्रतमार अतरग मृदुम तीयतमग गुदम गुदमध्यम सीयम तीयतमम मृदुप शुदप अपचम कोमल २. २१ शुधवन ३ शुद्भनिषा सामन अनि तीयनाथ केशिभनि , नीयतमध ។ រក मृदुस पदवईन

·चतुर्दडिप्रकाशिकायां श्रुतिस्परनिर्णयः ।
श्रुति म भवेन्नादविशेषः स्वरकारणम् ।
ननु नास्ति स्वरश्रुत्योर्भेदो नादैकरूपयोः ॥ १२ ॥
विद्यते परिणामित्वपरिणामत्वसंभवः ।
अस्तिभेदस्तयोर्यद्वत् स्वर्णटककिरीटयोः ॥ १३ ॥
द्वाविंशतिरिति प्रोक्ताः श्रुतयो भरतादिमिः ।
ताश्च वीणाप्रसिद्धेपु सुस्पटं विभजामहे ॥ १४ ॥
स्वरेपू शुद्धविकृतभेदास्यद्वादशात्मसु ।
तथा हि शुद्धऋपभे श्रुतयस्तिस्र ईरिताः ॥ १५ ॥
ततोऽपि शुद्धगांधारे श्रुती द्वे समुपाहृते ।
चतस्रः श्रुतयः शुद्धमध्यमे समुदाहृताः ॥ १६ ॥
स्यात्साधारणगांधारस्तस्याद्यां श्रुतिमाश्रितः ।
तस्यैव समुपादाय द्वितीयकतृतीयके ॥ १७ ॥
श्रुती द्विश्रुतिकः प्रोक्तो गांधारोऽन्तरनामकः ।
दत्वा साधारणाख्याय गांधारायादिमां श्रुतिम् ॥ १८॥
द्वितीयां च तृतीयां चान्तरगांधारसंज्ञके ।
तत्रैकश्रुतिको जातो मध्यमोऽयं चतुःश्रुतिः ॥ १९ ॥
चतस्त्रः श्रुतयः प्रोक्ताः पंचमे गीतवेदिभिः।
आदायाद्यां द्वितीयां च तृतीयामपि तच्छुतिम् २० ॥
वराळीमध्यमः प्रोक्तः श्रुतिवयसमन्वितः ।
वराळीमध्यमाय विश्रुतीर्दत्वा तु पंचमः ॥ २१॥
श्रुत्यैकया युतो जातो भवन्नपि चतुःश्रुतिः ।
तिसः सांगीतकैः मोक्ताः श्रुतयः शुद्धधैवते ॥ २२॥

·(१०) स्वरे शुद्धनिपादास्ये द्वे श्रुती समुदाहृते । चतस्रः श्रुतयः पडूने तस्यादायादिमां श्रुतिम् ॥ २३ ॥ कैशिक्याख्यनिपादोऽयमेकश्रुतिरुदाहृतः। द्वितीयीकतृतीयाख्यतच्छ्रुतिभ्यां समन्धितः ॥ २१ ॥ काकल्यास्यनिपादोऽयं द्विश्रुतिः कथ्यते बुधः । तत्कैशिकनिपादाय श्रुतिमेकां श्रुतिद्वयीम् ॥ २५॥ काकल्यैव प्रदायास्ते पडूज एकश्रुतिः स्वयम् ॥ द्वाविंशतिर्विभज्यैवं श्रुतयो दार्शिता मया ॥ २६ ॥ तत्र शुद्धस्वराः सप्त मुखारीमात्रभासकाः । चतुश्चतुश्चतुश्चैव पड्जमध्यमपंचमाः ॥ २७ ॥ द्वे द्वे निपादगांधारी मिस्त्री रिपमधैवतौ । इत्येवं भरतश्लोकसंख्यातश्रुतिशालिनः ॥ २८ ॥ विकृतास्तु स्वराः पंचेत्यस्माभिरवधार्यते । रत्नाकरे तु निःशंको विकृतान् द्वादशस्वरान् ॥ २९ ॥ अबवीकेचन पुनस्सप्ताहुर्विकृतस्वरान् । सर्वमेतत्समालोच्य लक्ष्यमार्गानुसारतः ॥३०॥ स्वराः पंचैव विकृता इति सिद्धांतितं मया । तांश्च पंच स्वरान् सम्यग्विविच्य व्याहरामहे ।। ३१ ॥ साधारणश्च गांधारो गांधारश्चान्तराभिधः। द्वौ तौ च मध्यमक्षेत्रसंभूती विकृतस्वरौ ॥ ३२ ॥ वराळीमध्यमश्चैकः पंचमक्षेत्रसंभवः । पइजक्षेत्रसमुद्भूतौ कैशिकीकाकलीस्वरी ॥ ३३ ॥ एवमेते स्वराः पंच विकृता इति निर्णयः । आहत्य शुद्धविकृताः स्वरा द्वादश कीर्तिताः ।। ३४ ॥

·श्रुतिस्थाननिश्चयाय ग्रंथकारः सुलभमुपायं सूचपप्ति ।
ता एताः श्रुतिवीणायां प्रकाश्यन्ते पृथक्तया ।
श्रुतिवीणाप्रकारस्तु वर्ण्यतामिति चेत्तथा ॥ ३५॥
मध्यमेलारयवीणायां तत्स्वरूपं निरूप्यते ।
मध्यमेलाग्यवीणायां मध्यस्थानस्थपर्वसु ॥ ३६ ।।
द्वादशस्वपि चैतेषु श्रुतिव्यंजकपर्यणाम् ।
विनिवेशक्रम बूमः श्रुतिभेदैकबोधकम् ॥ ३७ ॥
मेरूपकंठगं शुद्धपभक्षेत्रांतरं विधा।
विभज्यर्पभपर्वेन्दुदृश्यमानं विनान्तरे ॥ ३८ ॥
पर्वद्वयनिवेशे स्युस्तिस्त्रोऽपि श्रुतयः स्फुटाः ।
शुद्धपभे तथा शुद्धगांधारक्षेत्रकं द्विधा ॥ ३९ ॥
विभज्याथ यथावस्थं पर्व गांधारभासकम् ।
व्यपेक्ष्य मध्ये पर्वक यदा परिनिवेश्यते ॥ ४०॥
गांधारस्य तदानीं स्यात् श्रुतिद्वयमतिस्फुटम् ।
मध्यमस्य स्वरस्योक्ताश्चतस्रः श्रुतयः स्फुटाः ॥४१॥
तत्र साधारणे स्पष्टा गांधारे श्रुतिरेकिका ।।
अंतरारयानगांधारक्षेत्र द्वेधा विभज्य तु ॥४२॥
एकस्य पर्यणो मध्ये तयोर्यदि निशनम् ॥
जायतेऽन्तरगांधारे श्रुतिद्वयमतिस्फुटम् ॥
मध्यमे श्रुतिरेकेति स्पष्टं श्रुतिचतुष्टयम् ॥४३॥
इत्येवं मध्यमेलायां श्रुतिवीणाप्रकारतः ।
हारिंशतिश्रुतीनांच रिमागक्रम ईरितः ॥ ४४ ॥

·संगीतसारामृते स्वरवीणानिदर्शनम् । अत्र श्रुतिप्रकरणे श्रुतिवीणोदिता मया । रत्नाकरानुसारेण स्वरवीणोच्यतेऽधुना ॥ ४५ ॥ स्वरैर्या वाद्यते वीणा स्वरवीणेति गीयते । स्वराः पजादयः शुद्धाः सप्तैव परिकीर्तिताः ॥ ४६॥ विकृताः पंच मिलिता द्वादश प्रतिपादिताः। विभान्ति यन्त्र सा वीणा स्वरवीणेति निश्चयः ॥४७॥ अथास्यां पर्वसंवेशं वक्ष्पे वैणिकसंमतम् । सारण्या मध्यपङ्जाख्यतंत्र्या शुद्धपभो यथा ॥ ४८ ।। स्यात्तथा सारिका स्थाप्या प्रथमाऽथ द्वितीयिका । तत्तंच्या शुद्धगांधारसिध्यै स्थाप्या च सारिका ॥ ४९ ।। तृतीया सारिका स्थाप्या तया तंत्र्या यथा स्फुटः । स्यात् साधारणगांधारः स्थाप्या सारी चतुर्थिका ॥ ५० ॥ अन्तराख्यानगांधारस्तया तंत्र्या यथा भवेत् । शुद्धमध्यमसिध्यर्थं पंचमी सारिकां ततः ॥५१॥ निवेश्यैव तया तंच्या पष्टी स्थाप्याऽथ सारिका । यथा व्यक्तस्तया तंच्या वराळीमध्यमस्तथा ।। ५२ ।। मध्यस्थानस्वरा होते जाताः स्युः पसु पर्वसु । मंद्रपंचमशोभिन्या तंत्र्या चाथ तृतीयया ॥ ५३ ।। शुद्धश्च धैवतः शुद्धनिपादश्च ततःपरम् । कैशिक्यास्यनिपादश्च काकल्यास्यनिषादकः ॥ ५४ ॥ पडूजः शुद्धपभश्चेति पदस्वराः पद्सु पर्वसु ॥ ५५ ॥ ur

·स्वराः स्युः श्रुतिनिप्पन्नाः श्रुतिन्यूनाधिकत्वतः ।
एते बहुविधाः शुद्धा विकृता व्यावहारिकाः ॥ ५६ ॥
इति विधा निगद्यन्ते तान् बमोऽत्र विशेषतः ।
पजाद्याः शुद्धशब्दाद्याः स्वराः शुद्धा इतीरिताः ॥५७॥
शुद्धपजस्तथा शुद्धर्पभ इत्यादिनामभिः ।
अत्रैते व्यवहर्तव्या विकृतास्तत्तदाख्यया ॥ ५८ ॥
ताभिस्तेऽत्र निरूप्यन्ते क्रमशो विकृताः स्वराः ।
साधारणाख्यगांधारोऽन्तरगांधार एव च ॥ ५९॥
पंचमोपन्यथुनी विकृतपंचममध्यमः।
कैशिक्याख्यानपादश्च काकल्याख्यानपादकः
पंचते विकृताः शुद्धः स्वादश कीर्तिताः ।। ६०॥
उपर्युक्तानां केपांचित्स्वराणां व्यवहारप्रसिद्धसंज्ञांतराणि ।
विहाय स्वस्वसंज्ञा ये स्वरा अन्योन्यसंज्ञकार ।
तेपां नामांतराण्यत्र विहितानीह द्यथा ॥११॥
शुद्धगांधार एवायं पंचश्रुत्यृपभाह्वयः ।
साधारणाख्यगांधारः पश्रुत्युपमसंज्ञकः ॥ ६२॥
तथा शुद्धनिपादोऽपि स्पारपंचथुतिधैवतः ।
स्यात्कैशिकनिपादोऽपि तथा पटश्रुतिधैवतः ।।
लक्ष्यानुसारतस्त्वैतल्लौकिकं सुखयोधकम् ॥ ६३ ॥

·(३४) उपर्युक्तपर्वसंदेशनिदर्शनं वीणादंडे । । पंचमतंत्री पड्जतंत्री प्रथमासारी. २ द्वितीयासारी तृतीयासारी. चतुर्थिकासारी. पंचमीसारी. ५ ५ ६ पष्ठीसारी. स्पष्टीकरणम् । पडूजतंच्या घटसारिकासु कमेण स्वरा..-१ शुदकपमा, २ शुद्धगांधारः, " साधारण- गांधारः, अतरगाधार; ५शुदमयमः ६ वराळीमध्यमा, पंचमारख्यतंत्र्यां पसारिकासु क्रमेण खरा.- शुधैवतः, २ शुनिपादा, , कैशिकनिषादः, काकलीनिपादः, ५ शुद्धपढ्जा, ६ शुद्धऋषभः ·वीणादंडे चतुर्दडिप्रकाशिकोक्तशुद्धविकृतस्वरनिदर्शनम् । शुपड्जतंत्री. सक्ष्ये स्वराः द्वराः विरुतस्पराः शुद्धषइजः शुद्धषड्जः कोमलरिः शुषभः शुद्धि कोमलगः शुद्गांधारा पंचतिरिः साधारणगः, पटूश्रुतिरिक्ष ... अंतरगः १२ ... ... ... शुद्गः शुद्मा शुद्धमध्यमा १५ वराळीमः ... ... तीनमः शुद्पा शुगपंचमः कोमलधः शुदवतः १९ २. 21 २२ शुद्धनिषादः शुद्धः कोमलनिः पंचथुनिधः केशिकनिः, पट्थुनिधः काकलानिः अदनिः शुषहजः शुद्धषड्जः ७ ५ ·वीणाडे संगीतसारामृतोक्तशुद्धविकृतस्वरनिदर्शनम् । शुद्धषमतंत्र्याम् लक्ष्ये स्वरा शुद्धस्वराः विरुतस्वराः शुद्धपड्जा शुद्ध पडूजः कोमलरिः शुद्दपभः शुद्धगाधारः शुगरिः कोमलगः शुद्धपः पंचश्रुतिरिः साधारणगः, पटश्रुतिरिः अंतरगः ... शुद्रमभ्यमः तीनमा ... विरुतपंचमः शुद्धपचमः कोमलधः शुधैवतः शुद्धनिषादः शुद्ध: कोमलनि शुद्धनिः पंचश्रुतिधः कैशिकनिः, पर श्रुतिधः काक्लीनिः ... शुदपजा

·(१७)
लोचनकृतरागतरंगिण्यां विकृतस्वरनिरूपणम् ।
स्वस्वशेपश्रुतिं त्यक्त्वा यदा रिपभधैवती ।
गीयेते गुणिभिः सर्वैस्तदा तो कोमलौ मतौ ॥ ६४ ॥
गृह्णाति मध्यमस्यापि गांधारः प्रथमां श्रुतिम् ।
यदा तदा जनैरेप तीन इत्यभिधीयते ॥६५॥
द्वितीयामपि चेदेवं तदा तीवतरः स्मृतः ।
तृतीयामपि चेदेवं तदा तीवतमः स्मृतः ॥ ६६ ॥
चतुर्थीमपि चेदेवमतितीव्रतमः स्मृतः ।
अतितीव्रतमो गस्तु सारंगे परिगीयते ॥ ६७
पड़्जस्य च निपादश्चेद् गृह्णाति प्रथमा श्रुतिम् ।
तदा संगीतिभिः सोऽपि तीन इत्यभिधीयते ॥ ६८ ॥
द्वितीयामपि चेदेवं तदा तीवतरः स्मृतः।
तृतीयामपि चेदेवं तदा तीव्रतमः स्मृतः ॥ ६९ ॥
पडूजस्य द्वे श्रुती गृह्णन् निपादः काकली स्मृतः ।
तीवतरे निपादेऽसावेब गेयो विचक्षणः ॥ ७० ॥
संगीतकौतुके थे हृदयेशेन धीमता ।
तरंगिण्यनुवादः स्यात्कृतः स्वस्वरनिर्णये ॥१॥
हृदयाद्यप्रकाशाख्ये ग्रंथे तेन पुनः क्वचित् ।
पारिजातमबंधोक्ता प्रणाली स्यात् समाहता ॥७२॥
हृदयप्रकाशे स्वरनिर्णयः।
स्वराच पजम्पभी गांधारो मध्यमस्तथा ।
पंचमो धैवतश्चैव निपाद इति सप्त ते ॥ ७३ ॥
स्वराणां व्यवहारोऽत्र प्राग्वदाद्याक्षरः कृतः ।
द्विश्रुतिर्गो निपादन पत्येकं विश्रुती रिधी ॥2॥

·- (३८) चतुःश्रुतिसमायुक्ताः पूर्ववत्समपाः स्मृताः। स्वान्त्यश्रुतिस्थिताः शुद्धाः स्युरन्ये विकृताः स्वराः ॥७॥ श्रुतिमाद्यादितुर्यान्ताः स्वरा ये चोर्ध्ववर्तिनः। तीवस्तीबतरस्तीवतमा भवन्ति हि क्रमात् ॥७६ ।। स्वोपान्त्यश्रुतिवर्ती तु कोमलः परिकीर्तितः । निस्तीवतरसंज्ञस्तु काकलीत्यपि कथ्यते ॥ ७७ ॥ सपयोर्यदि गृहीतस्तिस्रस्तिस्रः श्रुतीनिमौ । मृदुसो मृदुपश्चेति तदाख्ये सपयोमते ॥ ७८ ॥ अथ शुद्धादिस्वरस्थाननिरूपणं वीणायाम् । " ध्वन्यवच्छिन्नवीणादेमध्ये तारससंस्थितिः। व्यंशितस्याद्यभागान्ते मध्यमस्य च पंचमम् ॥ ७९ ॥ मध्यमं पहजयोगं तु सपयोर्मध्यमानयेत् । त्र्यंशितस्य तयोर्मध्यस्याद्यांशान्ते तथार्पभम् ॥८॥ तथैव धैवतं मध्ये सपयोः स्थापयेदुधः । तन्त्र मागद्वयं त्यक्त्वा निपादास्यं स्वरं नयेत् ॥ ८१॥ इति शुद्धस्वराः । भागत्रयोदित मध्ये मेरोः ऋपमसंजिनः । भागद्वयोत्तरं मेरोः कुर्यात् कोमलरिस्वरम् ॥ ८२॥ मेरुधैवतयोर्मध्ये तीवगांधारमाचरेत् । भागत्रयविशिष्टेऽस्मिन्स्तीवगांधारपङ्जयोः ॥ ८३ ॥ पूर्वभागोत्तरं मध्ये मं तीवतरमाचरेत् । भागत्रयान्विते मध्ये पंचमोत्तरपडूजयोः ॥ ८४ ॥ कोमलो धैवतः स्थाप्यः पूर्वमागे विवेकिमिः ।

·तथैव धसयोर्मध्ये भागत्रयसमन्विते । पूर्वभागद्वयादूर्ध्वं निषादं तीयमाचरेत् ॥ ८५ ॥ इति विकृता । वीणादंडे तरंगिणीहृदयकौतुकहृदयप्रकाशादिग्रंथोक्तस्वरनिदर्शनम् । शुद्ध षड्जत याम् लक्ष्य स्वरा शुद्रवरा विरुतस्परा शुद्धपहज शुटूपड़ज कोमलरि कामलरि शुद्धऋषभ शुदऋषभ कोमलगांधार शुद्गांधार शुद्धगांधार तीयगांधार तीघ्रतरग तीव्रतमग अतितीयतमग १२ १३ शुद्धमध्यम शुद्धमध्यम मौसमध्यम तीयतरम शुद्धपचम शुद्धपचम कोमलध कोमल सुधैवत ११ २० २१ २२ शुधैवत कोमलनिपाद शुद्धनिषाद अनिषाद २ तावन तीव्रतरनि काफलीनिः तीवतमाना, शुद्धपहज शुद्पज ·संगीतपारिजातोक्तशुद्धविकृतस्वराः । . , शुद्धाः सप्त विकाराख्या घधिका विंशतिर्मताः । एकोनविंशदुच्यन्ते ते सर्वे मिलिताः स्वराः ॥ ८६ ॥ सरी गमौ पधौ निश्च स्वरा इत्यपि संज्ञिताः । चतुःश्रुतिसमायुक्ताः स्वराः स्युः समपाभिधाः ॥ ८७॥ गनी श्रुतिद्वयोपेतौ रिधौ विश्रुतिको मतौ। स्वरः स्वोत्तरगामी चेत्तीवादिवचनोदितः ॥ ८८॥ स्वरोऽग्रिमश्रुतिं याति तीबसंज्ञां प्रयात्यसौ । स्वरोऽग्रिमश्रुती याति तदा तीव्रतरो भवेत् ॥ ८९॥ स्वरोऽग्रिमश्रुतीर्याति तर्हि तीवतमः स्मृतः । चततः श्रुतयो यस्मिन्नधिकाः स्युर्यदा स्वरः ॥९॥ तदातितीवतमास्यां प्रामोतीति बुधा जगुः । स्वरः पश्चानिवृत्तश्चेत् कोमलादिभिरीरितः ॥ ९१ ।। एकश्रुतिपरित्यागात् स्वरः कोमलसंज्ञकः । श्रुतिद्वयपरित्यागात् पूर्वशब्देन मन्यते ॥ १२॥" तथापि रागलक्षणनिरूपणे । पूर्वकोमलतीनैश्च तथा तीव्रतरेण च । अतितीव्रतमेनैव सर्वे रागा उदीरिताः ॥ ९३ ॥ रिं च पूर्व तथा तीवं तीव्रतरं च गस्वरम् । तीव्रतमं तथा गं चमं च तीव्र स्वरं तथा ॥ ९४ ॥ मं च तीव्रतमं धं च पूर्वाख्यं तीवसंज्ञितम् । तीवतरं निपादं च तीव्रतमं च निस्वरम् ॥ इत्येतांश्च दश त्यक्त्वा रागलक्षणमीरितम् ॥ ९५॥" .

·(४१)
पुनः।
ऋपमः शुद्ध एवासौ पूर्वगांधार इप्यते ।
गांधारः शुद्ध एवासौ रिस्तीव्रतर इष्यते ॥ ९६ ॥
अतितीवतमो गः स्यान्मध्यमः शुद्ध एव हि ।
धैवतः शुद्ध एवासौ निपादः पूर्वसंज्ञकः ॥ ९७ ॥
निषादः शुद्ध एवासौ धस्तीबतर इप्यते ।
एवं स्यात् सर्वयंत्रेपु स्वरस्थापनलक्षणम् ॥ ९८॥
"
बहवः स्युः स्वराः प्रोक्ता अहोरलेन यद्यपि ।
द्वादशैव प्रयुक्तास्ते तेन रागादिलक्षणे ॥ ९९ ॥
वीणादंडे स्वरस्थापनप्रकारः ।
स्वरस्य हेतुभूताया पीणायाश्चाक्षुपत्वतः ।
तत्र स्वरविबोधार्थं स्थानलक्षणमुच्यते ।। ३०० ।।
ध्वन्यवच्छिन्नवीणायां मध्ये तारकसः स्थितः ।
उभयोः पडूजयोर्मध्ये मध्यम स्वरमाचरेत् ॥ १॥
विभागात्मकवीणायां पंचमः स्यात्तदग्रिमे।
पजपंचमयोर्मध्ये गांधारस्य स्थितिर्भवेत् ॥२॥
सपयोः पूर्वभागे च स्थापनीयोऽथ रिस्वरः ।
सपयोर्मध्यदेशे तु धैवतं स्वरमाचरेत् ॥
तत्रांशद्वयसंत्यागान्निपादस्य स्थितिर्भवेत् ॥ ३॥"
इति शुद्धस्वराः।
" भागत्रयान्विते मध्ये मेरोः ऋषभसंज्ञितात् ।
भागद्वयोत्तरं मेरोः कुर्यात् कोमलरिस्वरम् ॥ ४॥

·(४२)
मेरुधैवतयोमध्ये तीवगांधारमाचरेत् ।
भागत्रयविशिष्टेऽस्मिंस्तीनगांधारपडूजयोः ॥५॥
पूर्वभागोत्तरं मध्ये में तीवतरमाचरेत् ।
भागत्रयान्विते मध्ये पंचमोत्तरपडूजयोः ॥ ६॥
कोमलो धैवतः स्थाप्यः पूर्वभागे मनीषिभिः ।
तथैव धसयोर्मध्ये भागत्रयसमन्विते ॥
पूर्वभागद्वयादूर्ध्व निपादं तीवमाचरेत् ॥ ७॥"
इति पंच विकृताः।
" मध्ये पूर्वोत्तराबद्धवीणायां गान एव वा।
पडूजपंचममावेन श्रुतीविंशतिं जगुः॥८॥"
रागतत्त्ववियोधे हि श्रीनिवासेन धीमता।
अहोबलमतस्यैवानुवादः स्यात् समावृतः ॥ ९ ॥

·संगीतपारिजातोक्तशुद्धविकृतस्पराणां वीणादडे निदर्शनम् । युद्मध्यमतभ्याम् लस्येस्वरा शुदस्यरा विरुतस्वरा शुदमध्यम शुद्दमध्यम अतितीव्रतमग तीवम तीवतरम तीवतमम ताग्रम शप युट्पचम पूर्वध कोमलध शुद्धध शुधैवा तीमध, कोमलनि शुद्धनिषाद कोमलध पूर्वनिषाद कमलनि तीवतरध तीवनि तीव्रतरनि तीव्रतमनि नायनि शुद्धपढ्ज शुद्धषड्ज़ कोमलरि शुद्धकपभ सोमलग शुद्धगाचार पूर्वरि कोमलरि पवग तेवरि , कोमलग तीयतररि तीवग तीवतरग तीवसमग अतितीयतमग तीनग यद्भ सुवमध्यम २२ ·(४४) पुंडरीकविठलकृतसदागचंद्रोदये शुद्धविकृतस्वरनिर्णयः । स्वराः श्रुतिभ्यः प्रभवन्ति ते तु पजादयः सप्त यथाक्रमण। वेदानिपक्षाधिपयोधिवन्हि- पक्षांतिमश्रुत्यधिसंश्रिताः स्युः ॥ १० ॥ पड्रजाभिधानस्त्वृपभस्ततः स्याद् गांधारको मध्यमपंचमौ च। ततः परं धैवतको निपाद इति स्वराः सप्त मता मुनींद्रेः ॥ ११ ॥ शुद्धाः स्वरा ये तु भवन्ति सप्त तज्जान् विकारान् प्रवदामि सप्त । स्वोपान्तिकश्रुत्यधिसंश्रितः स्यात् पड्रजाभिधानो लघुपड्जनामा ॥ १२ ॥ एवं मपौ स्तो लघुशब्दपूर्वो साधारणो गः प्रथमश्रुतिस्थः । मस्य द्वितीयश्रुतिगोऽन्तरः स्यात् पजाह्वयस्य प्रथमश्रुतिस्थः ॥१३॥ तथा द्वितीयश्रुतिवर्तमानो निः कैशिकी काकलिनामधेयः । स्वस्थानकस्थषु च तेषु नेष्टाः स्वरेषु भेदा विकृता मुनींद्रेः ॥ १४ ॥ भोपाददे धस्य विकारभेदं निःशंकसरिः खलु कूटताने । सर्वे युतास्ते विकृताच शुद्धा- चतुर्दशैवेति मतं मदीयम् ॥ १५॥" लक्ष्यगतसंज्ञान्तराणि ।

·(४५) "अथो रिधावाद्यगनिश्रुतिस्थी लक्ष्येपु वेदश्रुतिको भवेताम् । मः पंचमाद्यां श्रुतिमेत्य लक्ष्ये क्वचिच्च पंचश्रुतितां प्रयाति ॥ १६ ॥" वीणाढे सदागचंद्रोदयोक्तस्वरनिदर्शनम् । शुद्भपड्जत पाम् " उल्येश्वरा शद्वरा विरुतस्वरा शुद्भपड्ज शुद्भपड्ज कोमलशि शुपम चतुाश्रुतिरि शुद्भरि शुद्गांधार शुद्ग साधारणगांधार अतरगांधार लघुमध्यम शम शुद्धमध्यम पचथुतिम लघपचम तीयम शुद्धप शुद्रुपचम कोमलध शुधैवत चतु श्रुनिध सुद्धनिषादः कोमलनिषादः शुद्धान कैशिकनिपाद 'काकलीनिषादा लघुषड्जा शुद्धपढजः शुद्धपाइज' ५ ७ ·(४६) पुंडरीकविठलकृतरागमालायां शुद्धविकृतस्वरनिर्णयः । " द्वाविंशतिः प्रतिस्थानं सोपानाकारवत् क्रमात् । प्रभवत्युच्चोच्चतराः श्रुतयः श्राव्यमात्रतः ॥ १७ ॥ रागादिव्यवहाराय तासु सप्त स्वराः स्थिताः । पजश्च ऋपभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ १८॥ पंचमो धैवतश्चाथ निपादश्चेत्यनुक्रमात् । तेपां संज्ञाः सरिगमपधनीत्यपरा मताः ॥ १९ ॥ वेदाचलांकश्रुतिपु त्रयोदश्यां श्रुतौ ततः । सप्तदश्यां च विश्यां च द्वाविंश्यां च श्रुतौ क्रमात् ।।२०॥ पडूजादीनां स्थितिः प्रोक्ता प्रथमा भरतादिभिः । असपाः पूर्वपूर्वास्ते संचरंत्युत्तरोत्तरम् ॥ २१ ॥ विस्त्रिगतीस्ते प्रत्येकं याति गश्च चतुर्गतीः । यद्यद्रागोपयोगः स्यात्तत्तदिच्छागतिर्भवेत् ॥ २२ ॥ गन्योर्गती द्वितीये चांतरकाकलिनौ स्मृतौ । पंचम्यहादशी पठी तथा चैकोनविंशतिः ॥२३॥ चतस्रः श्रुतयश्चैता रागाद्यैरप्रयोजकाः । शेपा अष्टादशैव स्युः श्रुतयः स्वरबोधकाः ॥ २४ ॥ न्यूनाधिकैकगतिका मंदतारस्वरा यदि । न रागहानिकाः सर्वे स्पष्टता मध्यसप्तके ॥ २५॥"

·(४७) पाणादंटे रागमालोक्तशुद्धविकृतस्वरनिदर्शनम् । पइजर्तभ्याम् लल्ये स्वराः शुदस्वराः विरुतस्वराः N शुद्धपडजा शुद्धपङ्जा कोमलरिक ...... शुद्धरिः कोमलगः शुद्धगः शुद्धपभः एक्गनिकरिः, (विधुगतिकरिः,) शद्वगांधारः | द्विगतिकरिः एकगतिग. (पथमगतिकग , विधुगतिकगः) द्विगतिमः, (नेगनिकम., पक्षगतिकग निगविगा,(वन्हिगतिकगः, अनलगतिगः,) गुणगतिग. शुद्धमध्यम. | चतुर्गतिग ... अदम' तीममः भिगतिकम शुद्भपचम. कोमलया शुगर्भवन ... शुनिषाद शुद्धधः कोमलनि शुद्धनिः एरगतिकधः द्विगनिमः एक्गतिकानि द्विगतिमनि विगतिकनि ... ... ... शुद्धपइजः ·(४८) पुंडरीककृतरागमंजयाँ स्वरनिर्णयः । तीबा कुमुदती मंदा छंदोवती दयावती । रंजनी रतिका रौद्री क्रोधी वज्री प्रसारिणी ॥ २६ ॥ प्रीतिजा क्षिती रक्ता संदीपिन्यथ लापिनी । मदंती रोहिणी रम्या चोया क्षोभिणिकति च ॥ श्रुतिनामानि स्यातानि पूर्वाचार्यः क्रमादिति ॥ २७ ॥ रागादिव्यवहाराय तासु सप्त स्वराः स्थिताः । पजश्च ऋपभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ २८॥ पंचमो धैवतश्चाथ निपादश्चेत्यनुक्रमात् । तेषां संज्ञाः सरिगमपधनीत्यपरा मताः ॥ २९॥ वेदाचलांकश्रुतिपु त्रयोदश्यां श्रुतौ ततः । सप्तदश्यां च विश्यां च द्वाविश्यां च श्रुती क्रमात् ॥३०॥ पडूजादीनां स्थितिः प्रोक्ता प्रथमा भरतादिभिः । असपाः पूर्वपूर्वस्मात्संचरत्युत्तरोत्तरम् ॥ ३१ ॥ विस्त्रिगतीस्ते प्रत्येकं याति गश्च चतुर्गतीः । यद्यद्रागोपयोगः स्यात्तत्तदिच्छागतिर्भवेत् ॥ ३२॥ साधारणः कैशिकी चान्तरकाकलिनौ तथा । साधारणः कौशिकी द्वौ क्रमाद्गतिगनिक्रमः ॥ ३३ ॥ ऊखलस्तु गांधारो मध्यमोपरि संस्थितः । मस्य त्रिगतिभेदाश्च मनुः पक्षान्तिको नृपः ॥ ३४ ॥ अथ कैशिकिनावाद्यावूर्ध्वखलौ द्वितीयको । अत्युच् सलनामानौ तृतीयगतिको रिधौ ॥ इत्येवं स्वरमेदाश्च स्थाने स्थाने भवन्ति हि ॥ ३५॥ - ·(१९) वीणादंडे मंजर्युक्तशुद्धविकृतस्वरनिदर्शनम् । गुपड्जतभ्याम् लक्ष्ये स्वरा शुद्ध स्वरा विरुतस्वरा शुद्धपज शुद्धपज कोमलरि शकषभ शदगांधार शुद्धरि कोमलग शुद्धग एकगतिकरि द्विगतिकरि साधारणग,अथवा त्रिगतिकरि , एकगीकग अतरगाधार , द्विगतिकग त्रिगतिकग चतुर्गतिकग एकमतिकम द्विगतिकम त्रिगतिरम शुद्धम शुदमध्यम तीनम शुद्धप शुपचम कोमल्ध , शुद्धध कोमलनि शुद्धनि शुधैवत एकगतिध शुद्धनिपादः द्विगतिकध कैशिकनि , अथवा एकगतिकनि, त्रिगतिक काक्रीनि । द्विगतिकनि त्रिगतिकनि शुद्धषड्ज शुद्धषडज

·प्रचलितहिंदुस्थानीयपद्धत्यां शुद्धविकृतस्वरसंज्ञाः ।
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां लक्ष्यलक्षणकोविदः
सप्त शुद्धास्तथा पंच विकृता निश्चिताः स्वराः ॥ ३६॥
संज्ञास्तेपामथो वच्मि लक्ष्यसंगीतगोचराः ।
यतः स्याद्रागनिर्देशे सर्वेषां सुखबोधनम् ॥ ३७॥
शुद्धाः सप्त स्वराः शुद्धपूर्वया तत्तदाख्यया ।
विज्ञेयाः क्रमशः शुद्धपडूजः शुद्धर्पभस्ततः ॥ ३८॥
शुद्धगांधार इत्युक्तः शुद्धमध्यम इत्यपि ।
शुद्धपंचम इत्येवं शुद्धधवत इत्यपि ॥
ततः शुद्धनिषादश्चेत्येवं सप्त स्वराभिधाः ३९ ॥
विकृताः पंच कथ्यते प्रथमः कोमलपभः ।
द्वितीयः कोमलो गः स्यात्तृतीयस्तीवमध्यमः ॥ ४० ॥
चतुर्थः कोमलो धाख्यः पंचमः कोमलाख्यनिः ।
आहत्य शुद्धविकृताः स्वरा द्वादश ईरिताः ॥४१॥
केपांचित् स्वराणां लक्ष्ये नामान्तराणि ।
व्यवहारे तु शुद्धाख्या रिंगधनिस्वराः क्वचित् ।
प्राप्नुवन्ति पुनः संज्ञां तीवां लक्ष्यज्ञसमताम् ॥४२॥
मध्यमः शुद्धएवासौ लक्ष्ये स्यात् कोमलाभिधः ।
परिभापारहस्यं तत् सर्वत्रैव सुसंमतम् ॥४३॥
विकृतस्वरस्थाननिर्देशः।
पडूजर्पमकयोमध्ये संस्थितः कोमलर्पभः ।
गांधारो रिगयोर्मध्ये संस्थितः कोमलामिधः ॥४४॥
मध्यमस्तीवसंज्ञोऽसौ मपयोरंतरे स्थितः।
क्योरंतरे चैव भवेत् कोमलधैवतः ॥४५॥

·(५३)
मुर्छना।
"कमात्स्वराणां सप्तानामारोहचावरोहणम् ।
मूर्छनेत्युच्यते ग्रामद्वये ताः सप्त सप्त च ॥ ४७ ॥
रत्नाकरे ।
प्राक्कालीनेषु ग्रंथेपु मूर्छनाः सप्त कीर्तिताः ।
प्रतिग्रामसमासक्ता याभी रागाः समुत्थिताः ॥४८॥
भिन्नस्वरं समारभ्य सप्तस्वरख्यवस्थया ।
भवेत् परिस्फुटा तत्र स्वरान्तरविभिन्नता ॥ ४९ ॥
रत्नाकरादिग्रंथेषु मूर्छनाजातियोगतः ।
रागमेलाः समाख्याता रहस्यं तत् सुसंमतम् ॥ ५० ॥
पंडितमध्यकालीनरहोपलादिभिः पुनः ।
रहस्यं मूर्छनानां तद्विभिन्न समुदीरितम् ॥५१॥
मेलः स्यान्मूर्छनाधारो ग्रामाधारा तु मूर्छना ।
स्वरेभ्यो ग्रामसंभूतिः श्रुतयः स्वरजन्मभूः ॥ ५२ ॥
" मेलः स्वरसमूहः स्यादागव्यंजनशक्तिमान् ।
श्लिष्टोचारणमेवात्र समूहः परिकीर्तितः ॥ ५३ ॥
शुद्धः स्वरैः समस्तैर्यो युक्तः संपूर्णशब्दभाक् ।
पडूभिः पाडव इत्युक्तः स्वरैः पंचभिरौढुवः ॥ ५४ ॥
मेलानुसारतस्तत्र चैविध्यं मूर्छनास्वपि ।
समादिष्टं तु सुस्पष्टं रागोत्पादनहेतवे ॥ ५५ ॥
समानस्वरमेलेऽपि केवलं मूर्छनाभिदा ।
रागभेदसमुत्पत्तिः संभवेदिति प्रस्फुटम् ॥ ५६ ॥
लक्ष्येऽधुना तु सर्वत्र रागमेलनिरूपणम् ।
मृदुतीवादिसंज्ञाभिः क्रियत इत्यसंशयम् ॥ ५७ ॥

·मूर्छनं तु स्वरस्येव गमकादिकसंज्ञितम् । स्वीकृतं लक्ष्यसंमत्या श्रोतृचित्तानुरंजकम् ॥ ५८ ॥ सप्तस्वरसमूहात्मा नित्यं मेल इतीरितः । पाइवोडुवसंपूर्णमिद्वारा रागहेतुकः ॥ ५९ ॥ मेलमस्तारः। सरिंगमपधनीति संगीते मेल ईरितः । पर्यायो मुर्छनायाः स्यात् सत्कृतो लक्ष्यवमनि ॥ ६० ॥ सरिंगमस्वरोपते मेले पूर्वांगमीप्सितम् । पधनिसस्वरेबाथ संभवत्युत्तरांगकम् ॥ ६१ ॥ पूर्वांगे कोमली ज्ञेयो स्वरी रिंगी तथैव च । उत्तरांगे निधी ज्ञेयो रागावयरसंज्ञिती ॥ २॥ पूर्वागत्वचटी शिटी स्वरी तो पइजमध्यमी । पसी तधोत्तरांगे तो निश्चली लक्षिती पुनः ।। ६३ ॥ रिंगधानिस्वराणां हि विकृतिभिः समीरिताः । प्रस्तारक्रिपया लक्ष्ये मुग्यतो रागमेलकाः ॥६४॥ मेलज्ञानं गिना मेटजन्यं ज्ञातुं न शक्यते । अतो मेटमणोधार्य तत्म्वरूपं निरुप्यते ॥ ६५ ।। प्रस्तारप्रक्रिया मंगीतसारामृते । पढ्न आधस्तदुपरि चत्वारः क्रमशः स्वराः । पभाग्यानकाधापि गांधाराग्यानझाच ते ॥६६॥ आद्यम्तन न गांधारचनों रिपभो न हि । रुपमारपि गांधार्ग द्वितीपस्तृतीयकी ।। ६७ ॥ प्रथमादिनपं न मरेटपभगंज्ञकम् । दिनीयादिनयं चार गांधाग्मंशितं मरेन । ६८॥ "

·(५५)
पड्जस्वरस्य पुरतश्चत्वारः स्युः स्वरा यथा ।
पचमस्यापि पुरतश्चत्वारः स्युः स्वरास्तथा ॥ ६९॥
धैवताख्याः निपादाख्याः प्रथमाद्यास्तु
धैवताः
द्वितीयाद्या निषादा स्युर्मुसार्यादिपु तु त्रिपु ॥ ७० ॥
रागेप्वथ धनी शुद्धौ द्वितीयौ तु धनीरिती ।
पंचक्षुतिर्धवतश्च कैशिक्यारयनिपादकः ॥७१ ॥
तृतीयौ पश्रुतिर्धश्च काकल्यारयनिपादकः ।
निप्वेतपु युगलेप्वन्यतरद्गृह्यमीरितम् ॥ ७२ ॥
स्वरेषु द्वादशस्वेपु तत्तद्रागोपयोगतः ।
तत्तत्स्वरसमूहात्मा मेल इत्येवमीरितः ॥ ७३॥"
तथाहि ।
पड आद्यस्तदुपरि चत्वारः क्रमशः स्वराः ।
पभारयानकाश्चापि गांधारारयानकाच ते ॥ ७४ ॥
आधस्तत्र न गांधारश्चतुर्थी रिपभो न हि ।
झपभावपि गांधारी द्वितीयकतृतीयको ॥ ७५ ॥
प्रथमादिवयं पत्र भवेहपभसंज्ञकम् ।
द्वितीयादिवयं चात्र भवेद्गांधारसंज्ञितम् ॥ ७६ ॥
रूपभादिनयं चाथ रारीरुसंशितं यदि ।
गागीगुसंज्ञित भूयाद्गांधारादित्रयं ध्रुवम् ॥ ७७ ॥
स्वरेप्वेषु चतुर्वेव पटसंज्ञाः कृत्रिमा मताः ।
प्रस्तारस्य सुसिध्यर्थमिति स्यात्तद्विदां स्फुटम् ॥ ७८॥
एवं च पंचमाग्रेऽपि निवसत्सु स्वरेषु तत् ।
धाधीधुनानिनुसंज्ञं संज्ञापन भवेत् स्कुटम् ॥ ७९ ॥

·उपर्युक्तेऽथ पूर्वांगे प्रस्तारक्रियया ततः ।
अर्धमेलास्तु पदसंख्या रागोपयोगिनः स्फुटाः ॥ ८० ॥
सरागामा सरागीमा सरागुमा सरीगिमा ।
सरीगुमा सरुगुमा भवेयुस्ते यथाक्रमम् ॥ ८१ ।।
उत्तरांगे पुनस्त्वेवमर्धमेला भवन्ति ते ।
पधानासा पधानीसा पधानुसादिका ध्रुवम् ॥ ८२॥
उत्तरांगस्थपटकस्य योजनात्मथमे दले ।
पत्रिंशन्मेलसंप्राप्तिर्भवेत् सद्यो न संशयः ॥ ८३ ॥
मासंज्ञमध्यमस्थाने मिसंज्ञो यदि मध्यमः।
प्रयुज्येत तदा चान्यत्पत्रिंशन्मेलसंभवः ॥ ८४ ॥
एवं द्वासप्ततिः प्रोक्ता लक्ष्यलक्षणकोविदः ।
सर्व रागाश्रयीभूता मेलाः शास्त्रैकगोचराः ॥ ८५ ॥
चतुर्दडिप्रकाशिकायाम्।
" येनोपायेन मेलास्ते द्विसप्ततिरिति स्फुटाः ।
तमुपायं प्रवक्ष्यामि लक्ष्यज्ञसुखबुद्धये ॥ ८६ ॥
रगारगीरगू चैव रिगी-रिगुरुगू तथा ।
पभेदा इतिपूर्वांगे द्रष्टव्या गीतकोविदः ॥ ८७॥
धनाधनीधनू चैव धिनी धिनुधुन तथा ।
उत्तरांगेऽपि पड्भेदा द्रष्टव्या गीतकोविदः ॥ ८८॥
पूर्वांगगतपड्रभेदाः पङ्जाद्याः स्युः पृथक्पृथक् ।
उत्तरांगस्थपभेदाः पंचमाद्याः पृथक्पृथक् ॥ ८९ ॥
आद्यः पूर्वांगगो भेद उत्तरांगस्थितैः क्रमात् ।
योज्यते यदि पडूभेदैः पणमेलाः संभवन्त्यतः ॥ ९ ॥
पूर्वांगस्य द्वितीयोऽपि भेदोऽनेनैव वर्त्मना ।
संयोज्यते यदि तदा पणमेलाः संभवन्त्यतः ॥९१ ॥

·एवं तृतीयो भेदोऽपि पण्मेलोत्पादको भवेत् ।
चतुर्थोऽपि तथैव स्यात्पंचमोऽप्येवमेव हि ॥ ९२॥
एवं पप्ठोऽपि विज्ञेयः पण्मेलोत्पत्तिकारणम् ।
अतः पूर्वांगमेलानां पण्णामपि पृथक्पृथक् ॥ ९३॥
उत्तरांगस्थितः पभिर्भदेः संयोजने कृते ।
पटपण्मेलप्रकारेण मेलाः पत्रिंशदागताः ॥ ९४ ।।
एतेप्वेव तु पत्रिंशन्मेलेपु प्रतिमेलकम् ।
मासंज्ञमध्यमस्थाने मिसंज्ञो यदि मध्यमः ॥१५॥
निवेश्यते तदा तेपां भवेदुत्तरमेलता।
इत्यस्माभिः समुन्नीता जाता मेला द्विसप्ततिः ॥१६॥
ननु त्यक्त्वा मासंशं तु केवलं मध्यमं पुनः ।
मिसंज्ञितस्य तत्स्थाने मध्यमस्य निवेशनात् ॥ ९७ ॥
त एव पूर्वमेलाः किं भवन्त्युत्तरमेलकाः ।
इति चोक्ने सदृष्टांत परिहारं प्रचक्ष्महे ॥ ९८॥
कटाहसंभृतं क्षीरं केवलं दधिबिंदुना ।
यथा संयोज्यमानं तु दधिभावं प्रपद्यते ॥ ९९ ॥
तथैव पूर्वमेलास्ते मध्यमेन मिसंक्षिकाः ।
केवलेनापि संयुक्ता भजन्त्युत्तरमेलताम् ॥ ४००॥
अथ विज्ञाय तत्वेन मेलान् घधिकसप्ततिम् ।
तेपां प्रयोगसमये रगारगीतिमत्कृतः ॥१॥
संतो नेव संग्राहाः फिन्तु पूर्वप्रसिद्धया।
व्यवहारः सरिंगमपधनीत्येव संज्ञया।
द्विसप्ततेश्च मेलानां कर्तव्य इति निर्णयः ॥ २॥

·(५८) द्विसप्ततिमेलसमर्थने ग्रंथकार आह । ननु द्विसप्ततिर्मेला भवता परिकल्पिताः। प्रसिद्धाः पुनरेतेषु मेलाः कतिचिदेव हि ॥३॥ दृश्यन्ते न तु सर्वेऽपि तेन तत्कल्पनं वृथा। कल्पनागौरवन्यायादिति चेदिदमुच्यते ॥ ४ ॥ अनन्ताः खलु भेदास्ते देशस्था अपि मानवाः । तेपु सांगीतिकैरुच्चावचसंगीतकोविंदैः ॥ ५॥ ये कल्पयिष्यमाणाश्च कल्प्यमानाश्च कल्पिताः । मदादिभिरज्ञाता ये च शाबैकगोचरः ॥६॥ ये च देशीयरागास्तद्वागसामान्यमेलकाः । ये तु पंतुवराळ्याख्यकल्याणिप्रमुखा अपि ॥७॥ नानादेशीयरागास्तद्रागसामान्यमेलकाः। संग्रहीतुं समुन्नीता एते मेला द्विसप्ततिः ॥८॥ ततश्चैतेषु वैयर्थ्यशंका किंकारणं भवेत् ॥ ९ ॥ न हि संघटते वृत्तरत्नाकरनिरूपिते। तत्र प्रस्तारलब्धानां वृत्तानां निकुरुंबके ॥ १० ॥ अस्मदादिपसिद्धस्य वृत्तवैयर्थ्यशंसनम् । न हि संघटते तालप्रस्तारजनिते पुनः॥ ११॥ तालजाले प्रसिद्धस्य तालवैयर्थ्यशंसनम् । याद कश्चिन्नदुर्भात (तो!) मेलेभ्यस्ताहिसप्ततेः ॥ १२ ॥ न्यूनं वाप्यधिकं वापि प्रसिद्बादशस्वरैः । कल्पयेन्मेलनं तर्हि ममायासो वृथा भवेत् ॥ न हि तत्कल्पने भाललोचनोऽपि प्रगल्भते ॥ १३ ॥ " ·(५९) वीणादंडे प्रस्तारक्रियानिदर्शन् । ग्रंधोक्तस्वराः। लस्यगतस्वराः। रुत्रिमसंज्ञाः शुद्धपजः शुद्धपजः कोमलरिक शुद्धपभः ... ... १ বিঃ शुद्धगः, पंचश्रुतिरिः; ...(री) (गा) कोमलग: साधारण गः पश्रुतिरिः,...(३) (गी) शुद्धगः अंतरगः (गुः) शुद्धमः शुद्धमः तीनमः पराळीमा ... ...(मि) शुद्धपः शुद्धपंचमः कोमलयः अधः शुद्धनिः, पंचश्रुतिधा, ...(घी) (ना) कोमलनिः | फेशिकनिः, पदश्रुतिधः, (धुः) (नी) सदनिः काकलीन: ... ....(न:) शुदपजा शुद्भपजा

·:
पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां ये द्वादश स्वरा मताः ।
त एवात्र प्रतीताः स्युरिति लक्ष्यज्ञसंमतम् ॥ १४ ॥
रागोत्पादनतत्वं च सर्वसाधारणं यतः।
द्विसप्ततिमेलकानां स्वीकारोऽत्र न गर्हितः ॥ १५॥
यद्यप्येतावती संख्या मेलानां शास्त्रसंमता।
व्यवहारे न ते सर्वे प्रतीता इति संमतम् ॥ १६ ॥
रागोत्पादनप्रकरणम् ।
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां द्वादशैव स्वरा मताः ।
उद्गमस्थानभूतास्ते रागाणामिति संमतम् ॥ १७ ॥
शुद्धाः सप्त तथा पंच विकृता उक्तलक्षणाः ।
योग्यमेलव्यवस्थित्या भवेयू रागहेतवः ॥ १८॥
सूक्ष्मस्वरप्रयोगाणां विधानं भूयते कचित् ।
ग्रंथोक्तनियमाभावात्तचर्चा वादमूलका ॥ १९ ॥
एकस्मिन्नेव रागे स्याद्भिन्नश्रुतिप्रयोजनम् ।
स्वरसंगत्यधीनं तदिति लक्ष्यविदो विदुः ॥ २० ॥
भिन्नश्रुतिसमायोगे परिणामो भवेत् पृथक् ।
विज्ञानं तु तथाप्येतच्छ्रोतृगणेऽतिदुर्लभम् ॥ २१ ॥
सर्वमेतत्समालोच्य लक्ष्यमार्गानुसारिणा ।
द्वादशैव स्वरा अब मया मेलेषु निश्चिताः ।। २२ ।।
तथाहि रागतत्वविबोधे ।
श्रुतयो द्वादशैवात्र स्वरस्थानतयोदिताः ।
तथोक्तवारिताः सर्वाऽस्वरस्थानतयादिशेत् ॥ २३ ॥
न श्रुतिस्थस्वरोत्पन्नप्रस्तारप्राप्तमेलजान् ।
युक्तोदाहयुजो रागान् कल्पयंतु मनीषिणः ॥ २४॥"
मेलाः स्युर्मूर्छनाधारा रागास्तु मूर्छनाश्रिताः ।
अतो वक्ष्ये प्रकारांस्तान्मूर्छनाया नवोदितान् ॥ २५ ॥

·(६१)
मेलानुसारतो लक्ष्ये वैविध्यं मूर्छनागतम् ।
स्पष्टं मया पुरैयोक्तं पुनरुक्तिनिरर्थिका ॥ २६ ॥
पर्यायो मूर्छनायाः स्याल्लक्ष्ये मेलः समाहृतः।
पाडवौडवसंपूर्णमिद्वारा रागवाचकः ॥ २७ ॥
मेलगतमूर्छनाया नवभेदाः।
आरोहे स्यात्सुसंपूर्णो विलोमेऽपि तथैव च ।
स भवेत्प्रथमो भेदो द्वितीयः कथ्यतेऽधुना ॥ २८॥
मारोहे स्यात्सुसंपूर्णो विलोमे पाडवः पुनः ।
तृतीयः पूर्ण आरोहे विलोमे चौडवस्तथा ॥ २९ ॥
प्रारोहे पाडवः प्रोक्तः संपूर्णः स्याद्विलोमके ।
चतुर्थो वर्णितो भेदः पंचमः कथ्यतेऽधुना ॥ ३० ॥
आरोहे चौडवो यस्तु संपूर्णश्च विलोमके ।
प्रारोहे पाडवो नित्यं विलोमेऽपि तथैवच ॥३१॥
पाडवपाडवः पाठः कीर्तितो लक्ष्यवेदिभिः ।
प्रारोहे पाडवख्यातो विलोमे चौडुवः पुनः ॥ ३२॥
सप्तमः संमतो भेदोऽष्टमोऽपि कथ्यतेऽधुना ।
औडुवारोहसंपन्नो विलोमे पाडवः पुनः ॥ ३३ ॥
औडुवो रोहणे नित्यमवरोहेऽपि चौडुवः ।
नवमः कथ्यते भेदो लक्ष्ये नित्यं सुसपदः ॥ ३४ ॥
द्विसप्ततिर्यतो मेलाः शास्त्रकारैः सुनिश्चिताः।
प्रत्येकमेलनेऽवश्यं नवभेदा भवन्त्यमी ॥३५॥
शक्यरागसंख्यानिर्णयः।
अथ कुर्वे प्रबोधार्थ जिज्ञासूनां निरूपणम् ।
मूर्छनोद्भूतरागाणां प्रस्फुटं शास्त्रसंमतम् ॥ ३६ ॥
शुद्धस्वरसमुद्भूता मूर्छना या प्रकीर्तिता।
तब संभाव्यरागाणां कुर्मः संख्यानिदर्शनम् ॥ ३७ ॥

·पूर्णारोहावरोहः स्यात् प्रकारस्त्वेक एव हि ।
संपूर्णपाडवास्तव पडेव संभवंति ते ॥ ३८॥
संपूर्णौडुवकाचाथ पंचदशमिता मताः ।
इति परिस्फुटं भयादनायासेन तद्विदाम् ॥ ३९ ॥
पाडवारोहसंपन्ना विलोमे पाडवाः पुनः ।
पशिद्धेदकास्तत्र मन्यन्ते लक्ष्यकोविदः ॥ ४० ॥
पाडवौडुवभेदास्ते नवतिः संप्रकीर्तिताः ।
पंचदशहताः पट ते परिस्फुटं विवेकिनाम् ॥ ४१॥
औडवारोहसंपन्नाः संपूर्णा अवरोहणे ।
पंचदश प्रकारास्ते संभवेयुमते विदाम् ॥ ४२ ॥
औडुवारोहसंयुक्ता विलोमे पाडवास्तथा ।
नवतिप्रमिता भेदा सर्वलक्ष्यज्ञसंमताः ॥ ४३ ॥
औडुवौडुवमेदास्ते शरनेत्रकराः स्मृताः।
एकैकस्यां मूर्छनायां प्रकाराः संभवन्त्यमी ॥ ४४ ॥
द्विसप्ततिमेलकेपु न्यायेनतेन लक्षिताः ।
वसुवेदवसुवेदरामा भेदा भवन्ति ते ॥ ४५ ॥
वैविध्यान्मेलनस्यात्र यतो रागसमुद्भवः ।
उपर्युक्तमकारास्ते रागत्वं यान्त्यसंशयम् ॥ ४६ ॥
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां मार्गा स्युरपरा अपि ।
लक्ष्यविद्भिः समादिटा रागोत्पादनहेतवे ॥४७॥
प्रारोहे संप्रयुक्तास्ते स्वराः न स्युर्विलोमके ।
अथवा तद्विपर्यासो जनयेद्रागभेदकम् ॥४८॥
रागोचितस्वरेषु स्याद्विशिष्टा वक्रता कचित् ।
समानस्वरपंक्तौ वा वादिभेदाद्भवद्भिदा ॥ ४९ ॥
न रागाणां न तालानामन्तः कुनापि विद्यते ।
इति यच्छूयते लोके केवलं सत्यमेव तत् ॥ ५० ॥

·9 r यद्यप्यसंख्यरागास्ते वर्णिता: शास्त्रगोचराः। प्रतीता लक्ष्यके त्वत्र रागाः कतिचिदेव हि ॥५१॥ मूर्छनाजन्यरागभेदनिरुपणम् । संपूर्णसंपूर्णः १ प्रकारः आरोहः अपरोह १ सरिगम प धनि नि ध प म ग रिस संपूर्णपाडवाः-६ प्रकाराः स रि ग म प पनि २ नि. प म गरिस नि ध. म गरिस नि ध प . ग रिस नि धपम . रिस ६ नि ध प म ग . संपूर्णोडुवा:--१५ प्रकाराः सरि ग म प ध नि प म ग रिस ५ . मग रिस गरिस ध प म . रिस ध प म ग स नि. मग रिस नि. ग रिस नि. नि. ए मग निध . गरि स नि ध. में १२ नि घ. म ग . स नि ध प . नि ध प . ग स १५ नि ध प म स . . २ " . . ध प. . " . . br D . . .

·(६४) . . पाडवसंपूर्णाः-~६ प्रकाराः। आरोहः अवरोह नि ध प म गरीस नि ३ सरी गम धनि प ध नि म प ध नि ग म प ध नि . ११ . औडुपसंपूर्णाः--१५ प्रकाराः १सारी ग म प . नि ध प म ग रीस २सा री ग म . ध . नि ध प म गरी सा नि ध प म ग रीसा . . म प ध " . . ग म प ध . ६ सा री जै म . नि ७ सा रीग प नि ८सा म प . नि . . सा . . म . . . . . ध नि ११ सा री. धनि १३सा ध नि प ध नि १४सा प ध नि म प ध नि पाडवपाडवाः पत्रिंशत् प्रकारा पाडवोडुवा नपतिप्रकाराः। औदुवपाडवा नवतिप्रकाराः । ओडवोडवाः पचविंशत्यधिकशतद्वयम् १५ सा . व

·"
(६५)
महत्यो रागसंख्यास्ता ग्रंथकारैः समीरिताः ।
लक्ष्ये प्रसिद्धिवैधुर्यादनेकाः स्युरुपेक्षिताः ॥ ५२ ॥
आधुनिकास्तु निष्णाता गायका लक्ष्यवर्मनि ।
गायन्तस्तत्र श्रूयन्ते क्वचिद्रागशतद्वयम् ॥ ५३॥
रंजनादागता प्रोक्तो नियमो लक्ष्यवेदिभिः ।
रागसंख्याप्यवश्यं स्यात्तेन मर्यादिता स्फुटम् ॥ ५४ ॥
अनुपसंगीतपिलासे।
ग्रंथेऽनूपविलासाख्ये भावभट्टेन धीमता।
रागो नवविधः प्रोक्तो मूर्छनाभेदसाम्यतः ॥ ५५ ॥
तथाहि ।
रागस्तु नवधा प्रोक्तः पूर्णः स्यात् सप्तभिः स्वरः
पभिः पाडवसंज्ञः स्यादौडवः पंचभिर्भवेत् ॥ ५६ ॥
यथार्थनामकाः पट्स्युर्मेंदा भावप्रभापिताः ।
पूर्णौडवकसंज्ञस्तु पूर्णपाडवसंज्ञकः ॥ ५७ ॥
तथौडवकपूर्णः स्यात् पाडवाद्यस्तु पूर्णकः ।
पाडवौडुवकश्चापि तथौडुवकपाडवः ।
प्रोक्तो नवविधो रागः श्रीजनार्दनसूनुना ॥ ५८॥"
टिप्पनी।
मूर्छनानामतो मन्ये रहस्यं तत्पुरोदितम् ।
प्रापितं मेलकेप्वत्र येन केनापिवर्मना ॥ ५९॥
तानप्रकरणम् ।
पेन विस्तार्यते रागः स तानः कथ्यते बुधैः ।
शुद्धकूटविभेदेन द्विविधास्ते समीरिताः ॥ ६०॥
शुद्धतानरहस्यं तल्लक्ष्ये नेह परिस्फुटम् ।
अतो विवेचनं तेषां नैवात्र सार्थकं भवेत् ॥ ६॥

·" केचिद्वदति तानेभ्य एतेभ्यो लक्ष्यवर्त्मनि । प्रसिद्धं रागवैविध्यं साधितं गानकोविदैः ।। ६२ ।। चतुर्दडिप्रकाशिकायाम् । " तानो द्विधा शुद्धतानः कूटतान इति क्रमात् । एकैकरागमावाभिव्यक्तिसंपादकस्तु यः ॥ ६३ ॥ स शुद्धतान इत्युक्तः कूटतानः स उच्यते । यस्तु रागद्वयस्फूर्तिः साधारणतया स्थितः ॥ ६४ ॥ ग्रंथकारास्तु प्राचीना लक्ष्यगामि रहस्यकम् । तानानां नैव कुत्रापि विवृण्वन्तीति प्रस्फुटम् ॥ ६५ ॥ कूटतानाः। रत्नाकरे । " असंपूर्णाश्च संपूर्णा व्युत्कमोद्यारितस्वराः । मूर्चनाः कूटतानाः स्युस्तत्संख्यामभिदध्महे ॥ ६ ॥ पूर्णाः पंचसहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि तु । एकैकस्यां मूर्छनायां कूटतानाः सह क्रमैः ॥ ६७ ॥ स्युः पाडवानां विंशत्या सह सप्त शतानि तु । औडवानां तु विंशत्या सहितं शतमिष्यते ॥ ६८॥ चतुःस्वराणां फूटानां चतुर्विशतिरीरिताः । त्रिस्वराः पड् द्विस्वरौ दावेकस्त्वेकस्वरो मतः ॥ ६९॥" नियमोऽयं यथायोग्यं कल्पनीयो विचक्षणः। उपर्युक्ते तु प्रस्तारे मूर्छनायाः सविस्तरम् ॥ ७० ॥ "अंकानेकादिसप्तान्तानूर्ध्वमूवं लिखेत्रमात् । हते पूर्वेण पूर्वेण तेषु चाके परे परे । एकस्वरादिसंख्या स्यात् क्रमेण प्रतिमूर्छनम् ॥ ७१ ॥ प्रस्तारनियमः रत्नाकरे । "क्रम न्यस्य स्वरः स्थाप्यः पूर्वः पूर्वः पराधः ।

·(६७)
स चेदुपरि तत्पूर्वः पुरस्तूपरिवर्तिनः।
मूलकमकमात्पृष्ठे शेपाः प्रस्तार ईदृशः ॥७२॥"
खंडमेरुः दर्पणे।
"नटोद्दिष्टप्रबोधार्थं खंडमेरुरथोच्यते ।
सप्तको लिखेदायां पंक्तिमेकैककोठतः ॥७३॥
हीनं तु पूर्वपूर्व स्यात्पंक्तिपट्रकमधो लिखेत् ।
आद्यपंक्त्यादिकोठे तु लिखेदेकं परेषु खम् ॥७४ ॥
द्वितीयपंक्तावप्येकमाद्यकोष्ठे लिखेबुधः ।
परेषु पूर्वपूर्वांक कोष्ठसंख्यागुणं न्यसेत् ॥ ७५॥
एवमेव लिखेदकमधोऽधः पंक्तिकोष्टके ।
खंडमेरुरयं प्रोक्तो नटोद्दिष्टप्रयोधकः ॥७६ ॥
तदुपयोगः।
वेद्यतानस्वरमितान् दत्वा तेप्वेव लोप्टकान् ।
मूलकमं लिखित्वादावुद्दिष्टं तदधो लिखेत् ॥ ७७ ॥
स्वरान्मूलकमस्यांत्यात्पूर्व यावतिथः स्वरः ।
उद्दिष्टांत्यस्तावतिथे कोठेऽधो लोष्टकं क्षिपेत् ॥ ७८॥
लोटचालनमंत्यात्स्यात् त्यक्त्वा लब्धं क्रमो भवेत् ।
समश्चेदंतिमोऽन्त्येन सोऽपि त्याज्यः प्रयत्नतः ॥ ७९ ॥
लोप्टकांत्यांकसंयोगादुद्दिष्टस्य मितिर्मवेत् ।
संख्यया तु यदा रूपे पृष्टे नटं तदुच्यते ।। ८० ॥
यैरकैर्नटसंख्या स्यान्मौलिकांकसमन्वितैः ।
नस्तानस्वरस्थानं तैज्ञात्वा तं स्वरं लिखेत् ॥ ८१॥"
वर्णालंकाराः।
गानक्रियोच्यते वर्णः स चतुर्धा निरूपितः।
स्थाय्यारोह्यवरोही च संचारीत्यथलक्षणम् ॥ ८२ ॥

·" स्थित्वा स्थित्वा प्रयोगः स्यादेकस्यैव स्वरस्य यः। स्थायी वर्णः स विज्ञेयः परावन्वर्थनामकौ ॥ एतत्संमिश्रणाद्वर्णः संचारी परिकीर्तितः ॥ ८३ ॥ कलिनाथटीकायाम्:-गानक्रियाया वर्णत्वं स्वरपदादेवर्णनात् विस्तारकरणात् । एकस्यैवेति तत्रादौ “सासासा रीरीरी" एव- मादिप्रयोगः । द्वितीये "सारीमामा" इत्येवमादिरूपः । परावन्व- र्थनामको । परावारोह्यवरोहिणावन्वर्थनामकौ । स रिगम पधनि इत्यारोहादारोही । निधपम गरि सेत्यवरोहादवरोहीत्येवम् । एत- संमिश्रणात् । एतेषां स्थाय्यादीनां त्रयाणां वर्णानां सारीसारीगा सानिधसारीगे" त्येवं यथायोगं मिश्रणात्संचारीवर्णः परिकीर्तितः। यत्र गानक्रियायां यस्य वर्णस्य बाहुल्यं दृश्यते तत्र तेन व्यपदेशः कर्तव्य इति मन्तव्यम् । अलंकाराः। विशिष्टवर्णसंदर्भमलंकारं प्रचक्षते । तस्य भेदा बहुविधा ग्रंथकारैरुदीरिताः ॥ ८४॥ रत्नाकरे। कल्लिनाथटीकायाम:-वर्णसंदर्भोऽलंकार इत्येतावत्युक्ते संचा- रिणि व्यभिचारः स्यात्स मा भूदिति विशिष्टमिति विशेपणम् । वैशिष्ट्यं च नियतकलादियुक्तन्वम् । क्रमेणस्वरसंदर्भमलंकारं प्रचक्षते । तस्य भेदास्तु भूयांसस्तत्र स्थायिगतान् ब्रुवे ॥ ८५ ॥ पारिजाते। शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुप्पेव । अविभूपितेव कांता गीतिरलंकारहीना स्यात् ॥ ८६ ॥ भरतनाट्यशास्त्रे। "

·अलमेते ह्यलंकारा रंजनलब्ध्यै स्वरावबोधाय ।
वांगव्यासाय च तदवश्यं पूर्वमभ्यस्याः ॥ ८७ ॥
रागविबोधे।
ध्रुवो मछयो रूपकश्च झंपत्रिपुट एव च ।
अठताल एकताल: सप्ततालाः प्रकीर्तिताः॥८॥
एतत्तालाश्रिताश्चैव ह्यलंकारास्तु सप्त ते ।
अहोरलेन संप्रोक्ताः पारिजाते स्वनिर्मितौ ॥ ८९॥
इंद्रनीलो महावज्रो निर्दोपः सीरकोकिलो ।
आवर्तकः सदानंदस्तेषां संज्ञाः समीरिताः ॥ ९० ॥
अन्येऽपि स्युरलंकारा लक्ष्यमार्गोपयोगिनः ।
नव्यशिक्षार्थिवर्गस्य तान् प्रवक्ष्यामि नामतः ॥ ९१ ॥
भद्रो नदो गाचवर्णी बिंदुरभ्युच्छ्यस्तथा ।
आक्षिप्तः प्रखितः श्यनस्त्रिवर्णो जववारिदौ ॥ ९२ ॥
शंखाक्षेपी मता एते त्रयोदश सुलक्षणाः ।
संमत्याहोबलस्यैव संगृहीता मयात्र ते ॥ ९३ ॥
लक्षणानि प्रसिद्धानि पारिजाते यतस्ततः ।
उद्धृतानि न तान्यत्र विस्तरातिभिया मया ॥ ९४ ।।
अलंकारान्विना रागा विस्तरं नामुवन्ति हि।
एतैः पुनः प्रगातणां स्वरतालप्रवीणता ॥ ९५ ॥
रागः
योऽयं ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः ।
रंजको जनचित्तानां स रागः कथ्यते बुधैः ॥ ९६ ॥
रागजातयः।
औड्डवः पंचभिः प्रोक्तः स्वरैः पभिश्च पाडवः ।
संपूर्णः सप्तभिर्डेय एवं रागस्त्रिधा मतः ॥ ९७॥

·(७२)
हृदयप्रकाशे।
"द्वौ त्रयो वापि चत्वारः स्युस्ताना रंजकस्वराः ।
पंचायैरथ रागः स विधा पंचभिरौडवः ॥ ९८॥
पडूभिः स्वरैः पाडवः स्थासंपूर्णः सप्तभिः स्वरैः ॥
पंचोनेभ्यः स्वरेभ्यश्च न स्याद्रागस्यसंभवः ॥१९॥
प्राचीनग्रंथोक्तरागलक्षणानि ।
" रंजयन्ति मनांसीति रागास्ते दशलक्षणाः।
भवन्ति ते मतंगायैः प्रापितान्यानि च क्रमात् ॥ ५०० ॥
लक्षणानि दशोक्तानि लक्ष्यन्ते तावदादितः ।
ग्रहांशी मंद्रतारौ च न्यासापन्यासको तथा ॥ १॥
अथ संन्यासविन्यासौ बहुत्वं चाल्पता तथा ।
लक्षणानि दशैतानि रागाणां मुनयोऽनुवन् ॥ २ ॥
दशानामपि चैतेषां क्रमाल्लक्षणमुच्यते ।
येनादौ गीयते गीतं स्वरेण स भवेद्ग्रहः ।। ३॥
बहुशो गीयते येन स्वरेणांशः स कथ्यते ।
अंशस्वरस्त्वसावेव जीवस्वर इति स्मृतः ॥ ४॥
नीचः स्वरेण यदानं स मंद्रस्वर उच्यते ।
उच्चस्वरेण यद्गानं स तारस्वर उच्यते ॥५॥
न्यासस्वरः स कथितो येन गीतं समाप्यते ।
अवान्तरसमाप्ति यो गीतस्यापि तनोति सः ॥६॥
अपन्यासः स स्मृतोऽन्यस्त्वात्पतिकसमातिकृत् ।
इतिभेदो भवेश्यासापन्यासस्वरयोर्द्वयोः ॥ ७ ॥
संन्यासो नाम गीताद्यसंडस्यैवसमातिकृत् ।
गीतसंडाद्यावयवस्यान्ते तिष्ठति स स्वरः ॥८॥

·(७१)
विन्यास एती संन्यासविन्यासी भरतादिभिः ।
अन्तर्भूतावपन्यासस्वर एवेति कीर्तितम् ॥९॥
अलंघनं तदभ्यासो बहुत्वं द्विविधं मतम् ।
स्वरस्यास्पर्शनं यत्तल्लंघनं परिकीर्तितम् ॥१०॥
साकल्येन स्वरस्पर्शस्त्वलंघनमिति स्मृतम् ।
यदेकस्य स्वरस्यैव नैरन्तर्येण वाथवा ॥ ११
व्यवधानेन स्याद्भूयो भूयोऽप्युञ्चारणं हि तत् ।
अभ्यास इति शंसन्ति बहुत्यं द्विविधं ततः ॥ १२ ॥
अल्पत्वं च द्विधा मोक्तमनभ्यासाच्च लंधनात् ।
पूर्वोक्तान्यासराहित्यमनभ्यासः प्रकीर्तितः ॥
पूर्वोक्तालंघनाभाशे लंधनं परिकीर्तितम् ॥ १३॥"
वादिसंवादिस्वरप्रकरणम् ।
रत्नाकरे।
चतुर्विशः स्वरा वादी संवादी च विवाद्यपि ।
अनुवादी च वादी तु प्रयोगे बहुलस्वरः ॥ १४ ॥
श्रुतयो द्वादशाप्टौ वा ययोरंतरगोचराः।
मिथः संवादिनौ तौ स्तो निगावन्यविवादिनी ॥ १५ ॥
रिधयोरेख वा स्यातां तो तयोर्श रिधावपि ।
शेपाणामनुवादित्वं वादी राजाऽत्र गीयते ॥ १६ ॥
संवादी त्वनुसारित्वादस्यामात्योऽभिधीयते ।
विवादी विपरीतत्वाद्धारैरुक्तो रिपूपमः ॥ १७ ।।
नृयामात्यानुसारित्वादनुवादी तु भृत्यक्त् ॥१८॥
संगीतपारिजाते।
संगीतशास्त्रवेत्तारः प्रवदन्ति मुनीश्वराः ।
प्रयोगो बहुधा यस्य वादिनं तं स्वरं जगुः ॥ १९ ॥

·(७२)
मिथः संवादिनी तो स्तः सपौ स्यातां पसौ तथा ।
न वादी न च संवादी न विवाद्यपि यः स्वरः ॥ २० ॥
सोऽनुवादीति विज्ञेयः सूक्ष्मदृष्ट्या विचक्षणैः ।
रक्तिविच्छेदहेतुत्वं यस्मिन् रागे तु यस्य तत् ।
तद्रागस्थस्वरैस्तस्य विवादित्वं भवेधुवम् ॥ २१ ॥
संगीतसमयसारे ।
सप्तस्वराणां मध्येऽपि स्वरे यस्मिन्सुरागताः।
स जीवस्वर इत्युक्तो मंशो वादीति कथ्यते ॥ २२ ॥
जीवस्वरस्य सहशः संवादिस्वर उच्यते ।
विवादी स्पाद्विसदृशः सोऽनुवादी यात्मकः ॥ २३ ॥
अनुवादिनि संवादिनि जीवस्वरके सदा कलाविद्भिः ।
बहुतमबहुतरबहवः कार्या रागा विलोमेन ॥ २४ ॥
सुप्रयोगे विवादी सः स्वल्पः कार्योऽथवा
पुनः
प्रच्छादनीयो लोप्यो वा मनाकस्पर्शः स्वरस्य यः।
प्रच्छादनं तदेवाहुर्लोपः स्वरस्य विकृतिः ॥ २५ ॥
चतुर्दडिप्रकाशिकायाम् ।
वादी संवाद्यपि तथा विवादी चानुवाद्यथ ।
प्रयोगे बहुधावृत्तः स्वरो वादीति कथ्यते ॥ २६ ॥
श्रुतयो द्वादशाष्टौ वा ययोरंतरगोचराः ।
मिथः संवादिनी तो चेत्येवं संवादिलक्षणम् ।। २७ ॥
समौ सपी रिधी चैव निगौ संवादिनी मिथः ।
एवं शुद्धस्वरेपूक्तः संवादिस्वरनिर्णयः ॥२८॥
साधारणाख्यगांधारकैशिक्याख्यानपादयोः ।
तथैवान्तरकाकल्योः संवादो विकृतेप्वपि ॥२९॥

·(७३)
शुद्धर्पभेण संवादी वराळीमध्यमस्तथा ।
शुद्धश्च मध्यमः शुद्धनिपादश्चेत्युभी स्वरौ ॥ ३०॥
श्रुत्यष्टकेनान्तरितावपि संवादिनी न हि ।
एवं संवादिलक्ष्मोक्तं विवादी लक्ष्यतेऽधुना ॥ ३१॥
एकभुत्यंतरितता ययोस्तु स्वरयोर्द्धयोः ।
तयोमिथो विवादित्वमेवं सर्वत्र कल्पयेत् ॥ ३२॥
रिगी धनी च शुद्धेपु स्वरौ स्यातां विवादिनौ ।
साधारणान्तरौ चैव कैशिकी काकली स्वरी ॥ ३३ ॥
मिथो विवादिनी ज्ञेयौ विकृतेपु स्वरेष्वपि ।
विवादिवादिसंवादिभिन्नाः स्युरनुवादिनः ॥ ३४ ॥
चतुर्विधस्वरेप्वेपु वादी राजा प्रकीर्यते ।
संवादी त्वनुसारित्वादस्यामात्यो विधीयते ॥ ३५ ॥
विवादी विपरीतत्वाद्धीरैरुक्तो रिपूपमः ।
स्वरूपमर्दनं तेन प्रयोगे स्याद्विवादिना ॥ ३६॥
स्वरूपमर्दनाभावे गीते रक्तिन लभ्यते ।
शबूपमर्दने हि स्याद्राज्ञां लोके प्रकाशनम् ॥ ३७ ।।
नृपामात्यानुसारित्वादनुवादी तु भृत्यवत् ।
वादिविवादिसंवाद्यनुवादिस्वरमण्डलम् ॥ ३८॥"
सांप्रतं लक्ष्ये।
गीतं मारभ्यते येन स स्वरो ग्रह ईरितः ।
गीतसमाप्तिकृन्यासो वर्ण्यते चांशकोऽधुना ॥ ३९ ॥
बहुशो गीयते येन स्वरेणांशः स कथ्यते ।
अंशस्वरस्त्वसावेव जीवस्वर इति स्मृतः ॥४०॥

·(७४)
लक्षणानां दशोक्तानां नूनं स्याद्गौरवं पुरा ।
देश्यामिह पुनस्तेषां दृश्यते परिलोपनम् ॥४१॥
मध्यकालीनग्रंथेपु ग्रहांशन्याससंयुतम् ।
यद्रागलक्षणं ख्यातं न तदद्यात्र लक्ष्यते ॥ ४२॥
अधुना लक्ष्यमार्गे तु मेलजात्यादिसाधनैः ।
तथा वादिस्वरेणैव सर्वे रागाः सुवर्णिताः ॥ ४३ ॥
प्रत्येकस्मिंस्तु रागेऽत्र वादीह्यतिमहत्ववान् ।
निर्णायको रागनाम्नः समयस्य प्रसूचकः ॥ ४४ ॥
विदग्धा गायका गीते प्रायो विवादिनं स्वरम् ।
ईपरस्पर्शमयोगेण दर्शयन्ति सपाटवम् ॥ ४५ ॥
विवादिनं स्वरं प्रायो योजयन्त्पवरोहणे।
न तच्छास्त्रेऽतिदोपाहमित्यूचुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ ४६ ॥
सुप्रमाणयुतो मन्ये विवाद्यपि सुरक्तिदः ।
यथेपत्कृप्णवर्णेन शुभ्रस्यातिविचित्रता ॥ ४७ ।।
अर्वाचीन हिंदुस्थानीयरागाणां समयदृष्ट्या व्यवस्थितिः ।
प्रातःकाले तथा सायंकाले गेयास्तु ये मताः ।
संधिप्रकाशनामानो रागा अस्माभिरीरिताः ॥ ४८ ॥
एतद्रागेपु निदिष्टं वैचित्र्यं लक्ष्यवेदिभिः ।
मृदुत्वं रिधयोश्वाथ तीनत्वं गनिपादयोः ॥ ४९ ॥
सायंकालप्रगेयत्वं तीवमेण भवेत्स्फुटम् ।
शुद्धमेन मवेतद्वत् प्रातःकालपसूचनम् ॥५०॥

·हिंदुस्थानीयरागाणां प्रयो वगाः मुनिश्चिताः।
स्वरविकृत्यधीनास्ते लक्ष्यलक्षणकोविदः ॥ ५१ ॥
रिगधतीनका रागा वर्गग्रिम व्यवस्थिताः।
द्वितीये कीर्तिताः सर्वे रिघकोमलसंयुताः ॥ ५२ ।।
तृतीये तु नियुक्ताः स्युगनिकोमटमंडिताः।
समयादिव्यवस्थाऽत्र भवेन्मेनाध्यदर्शिना ॥ ५३ ॥
विप्वेतेपु सुवर्गषु संगीतं लक्ष्यपूर्वकम् ।
समावेशयितुं शक्यमिति मर्मज्ञसंमतम् ॥ ५४ ॥

·द्वितीयाध्यायः।
अथ श्रीलक्ष्यसंगीतद्वितीयाध्याय ईर्यते ।
चतुराख्येन भरतपूर्वखंडनिवासिना ॥१॥
रागजनकदशमेलसंकेतः।
द्विसप्ततिमेलकेपु त्यक्त्वा ताननवश्यकान् ।
स्वीकुर्मो दशसंख्यांस्तान् लक्ष्यवर्मनि विश्रुतान् ॥ २॥
पचरर्पसंगीतमशेष स्यात् परिस्फुटम् ।
तन्मेलेपु समाविष्टमिति मर्मविदां मतम् ॥ ३॥
जन्यजनकमेलास्यकल्पनं नैव गर्हितम् ।
मामासिद्धं हि तत्वं तदिति सर्वत्र संमतम् ॥ ४ ॥
पर्यायो मेलशब्दस्य भापायां थाट ईरितः ।
केपुचिच्छास्त्रग्रंथेपु संस्थितिः परिकीर्तिता ॥ ५॥
यथेऽत्र मेलकानां यद्दशानामेव योजनम् ।
केवलं तदकान्यत्र लक्ष्यसीकर्यहेतवे ॥६॥
शक्या नेतुं मेलसंख्या तत्रेपन्यूनतामसौ ।
तदूनत्वं त्वपश्यं स्यात्काठिन्याधिक्यकारणम् ॥ ७ ॥
सरिंगमपधाख्येषु शुद्धस्वरेपु केवलम् ।
प्रत्येकं पट्जभावेन कल्पितेपु यथाक्रमम् ॥ ८॥
घेलावली तथा काफी भैरवी चेमनाह्वयः।
समाजांसावरीत्येते पण्मेलाः सिद्धिमाप्नुयुः ॥ ९ ॥
शुद्धविकृतभिवारा चैतेपु स्पात्सपाटयम् ।
समावेशयितुं शक्यमस्मत्संगीतमुत्तमम् ॥ १०॥

·(७७)
कदाचिदेवमेवारमच्छास्त्रकारैः पुरातनैः।
पुंरागाः पटू समुन्नीता येन केनापि वर्मना ॥ ११ ॥
साहश्यमप्यसाहश्यमन्यरागगतं ततः।
सुविमृश्य कृता तैश्च भार्यापुत्रादियोजना ॥१२॥
व्यवस्थेयं समीचीना कित्वादावेकवाक्यता ।
रागरूपगताभीटा यतः प्रीतिः सतां भवेत् ॥ १३ ॥
प्राचीनग्रंथकारस्तैर्मुख्यरागाः पडीरिताः ।
दशमेलान्वयं ब्रूमो नात्र दोपोऽस्ति कश्च न ॥ १४ ॥
मेलसंख्याः प्रमिन्नाः स्युस्तत्तद्र्थैः प्रकल्पिताः ।
सारासारविचारहरेतज्ज्ञेयं यथोचितम् ॥ १५ ॥
रागजनकदशमेलनामानि ।
कल्याणीमेलकस्त्वायो वेलावली द्वितीयकः ।
खमाजाख्यस्तृतीयः स्यादैरवाख्यश्चतुर्थकः ॥ १६ ॥
पंचमः पूर्विकासंज्ञः पष्ठः स्यान्मारवाभिधः ।
सप्तमः काफिसंज्ञः स्यादासावरी तथाष्टमः ॥ १७ ॥
नवमो भैरवीमेलो दशमस्तोडिकाह्वयः ।
इत्येते दशमेलास्ते रागोत्पादनहेतवः ॥१८॥
तेपां लक्षणानि ।
अथो वक्ष्ये क्रमान्मेलान् दशसंख्यान् सलक्षणम् ।
लक्ष्यसंगीतपद्धत्या जीवभूतांश्च तत्त्वतः ॥ १९ ॥
शुद्धस्वरसमुद्भुतो बेलावलीतिनामकः ।
दाक्षिणात्यमते चासौ शंकराभरणाभिधः ॥ २० ।।
तस्मिंस्तीमाभिधो मश्चेत्मविष्टो लक्ष्यवर्मनि ।
शेषशुद्धस्वरैस्तन कल्याणीमेल उद्भवेत् ॥ २१ ॥

·(७८)
समाजमेलने प्रोक्ताः शुद्धाः सरिगमाः पधौ ।
शुद्धौ निः कोमलाख्यः स्यादिति लक्ष्यज्ञसंमतम् ।। २२।।
भैरवस्य सुमेले स्युः शुद्धाः सगमपास्तथा।
निपादोऽपि भवेच्छुद्धो रिधौ कोमलसंज्ञितौ ॥ २३ ॥
रिधी तु कोमलौ यत्र गनी तीवौ च तीव्रमः।
स्यात्पूर्वीनामको मेलो मारवा कथ्यतेऽधुना ॥ २४ ॥
उपर्युक्ते तु मेले चेदे॒वतः शुद्धसंज्ञितः ।
मारवामेलकः सिद्धः परमेलमवेशकः ॥२५॥
निगौ तु कोमली यत्र परे शुद्धाभिधाः स्वराः ।
लक्ष्ये काफीतिसंज्ञः स्यान्मेलको लोकविश्रुतः ॥ २६ ॥
कोमला निधगा यत्र शेपास्ते शुद्धसंज्ञिताः ।
यस्मिन्नासावरीमेलः कीर्तितो गायनोत्तमैः ॥२७॥
भैरवीनामके मेले मृदुरिंगधनिस्वराः ।
मन्योस्तत्रैव तीवत्वे तोडीमेलः समुद्भवेत् ॥२८॥
इत्येते दश संप्रोक्ता लक्ष्यलक्षणसंगताः ।
सविस्तरं मया मेला रागोत्पादनहेतवः ॥ २९ ॥
दशमेलानां दाक्षिणात्यनामानि ।
मेलसंज्ञा अथो वक्ष्ये दक्षिणोत्तरभेदतः।
जिज्ञासूनां भवेद्येन सौर्यमविशंकितम् ॥ ३० ॥
कल्याणीमेलकोऽस्माकं तत्रापि स्यात्तथैव च ।
वेलावल्या भवेत्तत्र शंकराभरणाभिधः॥३१ ।।
समाजमेलकोऽस्माकं तत्र कांभोजिनामकः ।
लक्ष्येऽत्र भैरवाख्यातस्तत्र मालवगौडकः ।। ३२ ।।
मेलः पूर्वीतिसंज्ञोऽत्र तत्र स्यात्कामवर्धनी ।
मारवामेलकोऽस्माकं तत्र स्यागमनश्रमः ॥ ३३ ॥

·(७१)
लक्ष्ये काफीतिसंज्ञोऽसौ तत्र खरहरमिया ।
आसावर्याहयोऽस्माकं तन स्यान्नटभैरवी ॥ ३४ ॥
प्रसिद्धो भैरवीमेलस्तत्र तोडीतिसंज्ञितः ।
अस्माकं तोडिमेलस्तु तब पंतुवराळिका ।। ३५ ।।
जन्यरागनामानि ।
कल्याणमेले ।
इमनः शुद्धकल्याणो भूपाली चंद्रकांतकः ।
जयत्कल्यागरागश्च कल्याणः पूरियाद्यकः ॥ ३६ ॥
हिंदोलश्चैव मालश्री केदारो हंमिराह्वयः ।
कामोदश्छायनाटश्च श्यामकल्याणनामकः ॥
गौडसारंग इत्येते रागाः कल्याणमेलजाः ॥ ३७ ॥
वेलावलीमेले।
वेलावली तथाल्हैया शुक्लवेलावली ततः।
देवगिरीमनी दुर्गा सर्पर्दा ककुभा तथा ॥ ३८॥
नटवेलावलीत्युक्ता लच्छाशाखोऽथ शंकरः ।
देशिकारो बिहागश्च हेमकल्याणनामकः ॥ ३९ ॥
मलुहा नटमांडौ च गुणकली पहाडिका ।
रागा एते मतास्तज्ज्ञैर्वेलावलीसुमेलजाः ॥ ४० ॥
खंमाजमेले।
खंमाजश्वाथ झिंझूटी सोरटी देसनामकः ।
खंघापती तिलंगाख्या दुर्गा रागेश्वरी ततः॥४१॥
जयावंती तथा गारा कामोदस्तिलकाद्यकः ।
इत्येते कीर्तिता लक्ष्ये रागाः खमाजमेलजाः ॥ ४२॥

·(८०)
भैरवमेले।
भैरवश्च कलिंगच रंजनी मेघपूर्विका ।
सौराष्ट्रो जोगिया गौरी रामकली प्रभातकः ॥ ४३ ॥
विभासश्चाथ बंगालो भैरवः शिवपूर्वकः ।
आनंदभैरवोऽप्यत्र भैरवोऽहीरसंज्ञकः ॥ ४४ ॥
ललितपंचमारयश्च गुणक्रीलक्ष्यविश्रुता ।
इत्येते भैरवान्मेलाज्जाता रागा विदा मते ॥ ४५ ॥
पूर्वीमले।
पूर्वी गौरी तथा रेवा श्रीरागो दीपकस्तथा ।
त्रिवेणी मालवी टंकी जेताश्रीश्च वसंतकः॥४६॥
धनाश्रीः पूरियाद्यासौ परजा विनुप्रिया ।
एते रागा मतास्तज्ज्ञैः पूर्वीमेलसमुत्थिताः ॥ ४ ॥
मारवामेले।
मारवा पूरिया चैव ललिता सोहनी तथा।
घरारीजैन सारा विभासो भट्ठियारकः ॥४८॥
साजगिरी तथा मालीगौरा पंचमसंजितः।
ललितागौरिकाऽप्येते मारवामेलजा मताः॥४९॥
काफीमले।
धनाश्रीः संधवी काफी धानी भीमपलाशिका ।
प्रदीपकी तथा पीलू रागिणी हंसकंकणी ॥५०॥
वागीश्वरी बहारच सुहा सुघाइका ततः।
देशारयः कोशिकवाथ सहाना नायकी तथा ॥५१॥
सारंगो मध्यमाद्यारयः शुद्धसारंग इत्यपि ।
वृंदावन्यथ सामंतो मीयांसारंगनामकः ॥५२॥

·(८१)
बडहंसस्तथा शुद्धमल्लारः पटमंजरी।
गौंडमल्लारनामासौ सूरमल्लार इत्यपि ॥ ५३॥
रामदास्याख्यमल्लारो मीयांमल्लार एव च ।
ततः स्यान्मेघमल्लार इत्येते काफिमेलजाः ॥ ५४ ॥
आसावरीमेले।
आसावरी तथा जौनपुरी गांधारिदेशिके ।
खटरागस्तथा सिंधुभैरवी कौशिकाह्वयः ॥ ५५ ॥
दारिकानडाऽड्डाणो झलिफो यवनप्रियः ।
रागा एते मतास्तज्ज्ञैरासावरीसुमेलने ॥ ५६ ॥
भैरवीमेले ।
भैरवी मालकोशश्च तोडीबिलासखानिका ।
रागा एते मतास्त भैरवीमेलनोत्थिताः ॥ ५७ ॥
तोडीमेले।
तोडी गुरिका मूलतानी लक्ष्ये सुविश्रुता ।
रागा एते प्रसिद्धाः स्युस्तोडीमेलसमाश्रयाः ॥ ५८ ।।
कल्याणमेलजन्यरागाः।
इमनः।
कल्याणमेलसंजात इमनो लोकविश्रुतः ।
गनिसंवादसंपन्न आद्ययामोचितो निशि ॥१॥
केचित्संनिर्दिशन्त्येनं पारसीकप्रदेशजम् ।
अन्येऽस्मद्देशनं माहुर्बुधैः कार्योऽत्र निर्णयः ॥२॥
पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां नूनं स्यात् परिकीर्तितः ।
कल्याणो यमुनासंज्ञो रात्रिगेयो निवर्जितः ॥३॥

·भाति मे विमनाख्योऽयं रागो यावनिकोद्धृतः।
प्राविष्टो यवनैः प्रायः स्वकीये शासने पुरा ॥ ४ ॥
रागतरंगिणीयंथे तथैव हृत्प्रकाशके ।
रागोऽयं वर्णितः स्पष्टं कल्याणस्य स्वरैर्बुवम् ॥ ५॥
ईपत्स्पर्शन शुद्धास्यमध्यमस्य विलोमके।
कल्याणो यमनाद्योऽसौ जायते तद्विदा मते ॥६॥
आलापयोग्यता लक्ष्ये रागस्यास्य सुसमता ।
पूर्णत्वसरलत्वाभ्यां गानं नित्यं निरर्गलम् ॥७॥
द्रुतमध्यविलंबितलयैत्रिभिः परिष्कृतम् ।
नियतं गायनं चास्य सर्वेषां सुखमावहेत् ॥ ८॥
प्रकारा बहवो लक्ष्ये कल्याणस्य समीरिताः ।
व्यवहारप्रसिद्धा ये संगृहीता मयात्र ते ॥ ९ ॥
तथाहि । अनूपसंगीतरत्नाकरे।
शुद्धकल्याणरागश्च ततः कल्याणनाटकः ।
हमीरपूर्वकः पूर्या भूपालीपूर्वकस्ततः ॥ १० ॥
जयश्रीपूर्वकल्याण: क्षेमकल्याणकः स्मृतः ।
कामोदादिककल्याणो हेमकल्याणकस्ततः ।।
ऐमनादिककल्याणश्चाहेर्यादिस्ततः परम् ॥
ततस्तिलककामोदः कल्याणास्ते त्रयोदश ॥ ११ ॥
हृदयकौतुके।
इमनस्वरसंस्थाने शुद्धकल्याण ईरितः ।
पूरिया विदिता लोके जयकल्याण एव च ॥ १२॥"
दिपनी।
कल्याणमेलजा रागा विभज्यंते त्रिधा पुनः ।
अमैकमद्विमेत्येवं सौकर्यार्थ विचक्षणः ॥ १३ ॥

·वर्गेऽग्रिमे समाविष्टा रागा मध्यमवर्जिताः ।
द्वितीये कीर्तिता ये चैकमध्यमसुमंडिताः ॥ १४ ॥
तृतीये निहिताः सर्वे द्विमध्यमसमन्विताः ।
व्यवस्थेयं समीचीना लक्ष्यमार्गानुसारतः ॥१५॥
द्विमध्यमेपु रागेषु प्रतिलोमगतः कचित् ।
कोमलस्य निपादस्यापीपत्स्पर्शः समीक्षितः ॥ १६ ॥
न तद्दोपास्पदं लक्ष्ये मन्यते गानकोविदः ।
सुप्रमाणयुतो गीते विवादी रक्तिवर्धकः ॥ १७ ॥
संधिप्रकाशरागाणां रिधयोर्मृदुता ततः ।
कल्याणमेलमारभ्य तीवत्वे परिवर्तिता ॥१८॥
परिवर्तनमप्येतद्भवेद्रक्तिप्रदायकम् ।
भिन्नरससमास्वादान्मनो हपं प्रपद्यते ॥ १९ ॥
पूर्वरागास्तथोत्तररागा लक्ष्ये समंततः ।
प्रत्येकस्माच मेलाच संभवेयुरिति स्फुटम् ॥ २० ॥
रागा उत्तरपूर्वास्ते भवेयुः प्रतिमूर्तयः ।
स्वस्वपूर्वाद्यरागाणामिति मर्मज्ञसंमतम् ॥ २१ ॥
मध्याह्नतः समारभ्यामध्यरात्रं पुनस्तु ये ।
रागा गीताः मताः सर्वे पूर्वरागा विचक्षणः ॥ २२ ।।
एतत्क्रमविपर्यासे ये स्युर्गीताः समंततः।
त उत्तराख्यरागाः स्युरिति लक्ष्यविदां मतम् ॥ २३ ॥
प्राधान्यं तत्र पूर्वांगे पूर्वराने समीरितम् ।
ततः परं तु तद्भाति चलतीव क्रमात् पुरः ।। २४ ॥
मध्यराने निगौ स्यातां कोमली भूरिरक्तिदी।
अवगतं रहस्यं तत् सर्वैगीनविशारदैः ॥२५॥

·(८४)
मृदुत्वं रिधयोश्चाथ तीवत्वं निगयोरपि।
संधिप्रकाशकोक्तस्य चोपःकालस्य सूचकम् ॥ २६ ।।
तीवमस्य स्थितिस्तत्र रात्रिशेषप्रसूचिका ।
अपनयस्तु तस्यैव दिनोदयमुदीरयेत् ॥ २७ ॥
प्रतिमेलमथो रागाः केचित्तज्ज्ञैर्व्यवस्थिताः ।
द्विरूपिस्वरसंयुक्ताः परमेलप्रवेशकाः ॥ २८ ॥
समीक्षित तु नो लक्ष्ये तत्रांशत्वं निपादके ।
संवादित्वं भवेत्तस्य नियतं दृष्टिगोचरम् ॥ २९ ॥
शुद्धकल्याणः।
कल्याणमेलनोत्पन्नः शुद्धकल्याण ईरितः ।
प्रारोहे मनिहींनोऽसौ गांधारांशेन शोभितः ॥ ३० ॥
मते केपांचिदप्यत्र वादित्वमृपभे भवेत् ।
मंद्रमध्यस्वरेगीतो राज्यां प्रथमयामके ॥ ३१ ॥
गवादित्वे ववश्यं स्याद्धैवतो मंत्रिसंनिभः ।
सत्यंशे ऋपभे नूनं संवादी पंचमो भवेत् ॥ ३२ ।।
यंशो गेयः सदा पूर्व यमनादिति संमतम् ।
गांधारांशस्तत्परं स्यान्नियमो हि मनीपिणाम् ॥ ३३ ॥
भेदोऽस्य संमतो लक्ष्ये भूपाल्पाः परिकीर्तितः।
गांशिका मनिहींनासावेतस्मिंस्तद्विरुध्यते ॥ ३४ ॥
यद्यप्यत्र निमौ तज्ज्ञैरनुज्ञातो विलोमके ।
घर्पणेनैव सुश्राव्यं तत्प्रदर्शनमारितम् ॥ ३५ ॥
मनिहीनः शुद्धपूर्वकल्याणः समुदीरितः।
हत्यकाशाह्वये ग्रंथे हृदयेशेन धीमता ॥ ३६॥
आरोहे मनिहीनोऽसौ गांधारोदाहसंयुतः।
अहोरलेन संदिष्टः पारिजाते परिस्फुटम् ॥३७॥

·(८५) भूपाली। कल्याणमेलसंजाता भूपाली संमता जने । आरोह चावरोहऽपि मनित्यक्ता समरिता ॥ ३८॥ गांधारोऽत्र मतो वादी धैवतोऽमात्यसंज्ञितः। गानं सुसंमतं तस्याः प्रथमनहरे निशि ॥ ३९ ॥ शुद्धकल्याणसादृश्यं नूनमस्यां सुलक्षितम् । तदागे न मनित्यागोऽरोह गीतविन्मते ॥ ४० ॥ प्राधान्यादा पूर्वांगे सायंगेयत्वमीक्षितम् । सत्युत्तरांगप्राधान्ये देशिफारो भवेत् स्वयम् ॥ ४१ ।। देशिकारे धवादित्वं लोके सर्वत्र संमतम् । अतस्तद्वागतश्चास्या चैलक्षण्यं भवेत्स्फुटम् ॥ ४२ ॥ भूपाली कुत्रचित्मोक्ता प्रातर्गयाऽथ गांशिका । रिंगधोमलाप्यन्या लक्ष्ये तन्नोपलभ्यते ॥ ४३ ॥ भूपालीसदृशो रागो दाक्षिणात्यमते भवेत् । मोहनपूर्वकल्याण इत्याहुर्गानकोविदाः ॥ ४४ ॥ गांधारोद्वाहसंपन्नो रागालापोऽत्र संमतः । स्वस्थानेस्नु चतुर्भिः स्यान्नित्यमानंददायकः ॥ ४५ ॥ आलापलक्षण, रत्नाकरे। ग्रहांशमंदताराणां न्यासापन्यासयोस्तथा । अल्पत्वस्य बहुत्वस्य पाडवीडुवयोरीप ॥ अभिव्यक्तियंत्र दृष्टा स रागालाप उच्यते ॥ ४६॥ टीकायाम्:- यत्र यस्मिन्स्यरसंनिवेशविशेपे यहांशादीनामुक्त- लक्षणानां स्वराणामल्पत्यादीनां तद्धर्माणां च धारणं कर्तव्यम् । तेनास्य धात्वंगबद्धेभ्यः प्रबंधेभ्यो बैलक्षण्यं अत्रैतपामेवेत्यव- ·(८६) विवक्षितं भवति । तेषां ग्रहांशादीनामेवाभिव्यक्तिः स्वरूपप्रकाश- नमाविर्भाव इत्यर्थः । न तु स्वरूपप्रकटीकरणमात्रम् । अनेन वक्ष्यमाणलक्षणायाऽऽजतेरस्य भेदो दर्शितः । साऽभिव्यक्तिर्दश ज्ञाता भवति । तरिति शेषः । स स्वरसंनिवेशविशेयो रागा- लाप इत्युच्यते । रूपकं तद्वदेव स्यात् पृथग्भूतविदारिकम् । टीकायाम्:--रूपकं तद्वदेवाऽऽलापवदेव स्यात् । विशेषस्तु पृथग्भूता विच्छिद्य विच्छिद्य प्रयुक्तविदार्यों गीतखंडानि यस्मि- निति तथोक्तम् । अयमर्थः । अपन्यासेष्वविरम्य एकाकारण प्रवृत आलापः । स एवापन्यासेपु विरम्य विरम्य प्रवृतं रूपकम् । चंचत्पुटादितालेन मार्गधयविभूपिता । आक्षिप्तिका स्वरपदग्रथिता कथिता बुधैः ॥४७॥ टीकायाम:-आशिप्तिका निबद्धगीतभेदः । सा च चंच- त्पुटादितालेन । आदिशद्वेन चाचपुटादयो मार्गताला गृह्यन्ते । तेष्वन्यतमेन । मार्गत्रयविभूपिता मार्गत्रये पूर्वोक्ते चित्रादौ विभू- पिताऽलंकृता । जात्युक्तनियमेनेति दटव्यम् । स्वरपदग्रथिता पङ्जादिस्वरभूपित्तैः पदः पदार्थवाचकैः शर्यथिता रचिता । पदतालाद्याक्षितत्वादाक्षिप्तिकेत्यन्वर्था ।बुधर्मतंगादिभिः कथिता। रागालपनमालप्तिः प्रकटीकरणं मतम् । सा द्विधा गदिता रागरूपकाभ्यां विशेषणात् ॥४८॥ टीकायाम्-रागालपनमाप्तिरिति । अत्र यदालपनं साज- प्तिरित्यनेनाऽऽज्ञप्तिशरोऽप्यालपनशब्दवद्धावसाधनत्रेन व्युत्पन्न इति दर्शितं भवति । नन्वालापशब्स्थापि साधनत्यविशेषा स्यादागालाप आलप्तिः' इति व्युत्पादन कस्मान्न कियत इति चेत् । उच्यते । घक्तिन्प्रत्यययोर्विलक्षणार्थत्वादिति । तथाहि । ,

·चजस्तावदाविर्भावोऽर्थः। तिनस्तुतिरोभावोऽर्थः। आविर्भाव-
तिरोभावयोरत्यन्तवलक्षण्यमेव स्फुटम् । तदुभयमध्यस्थस्थित्य-
र्थत्वात्तदन्ते घक्तिन्नन्तयोर्युत्पादनमविरुद्धम् । अत एव भावा-
वस्थाभेदाधनाद्यन्तानां लिंगभेदोऽप्युपपन्न एव । इ० ।
रागविशेषणादागालप्तिः । रूपकविशेषणाद्रुपकालतिरि-
।
त्यर्थः।
रामालप्तिस्तु सा या स्यादनपेक्ष्यैव रूपकम् ।
स्वस्थानः सा चतुर्भिः स्यादिति गीतविदो विदुः॥४९॥
सामान्यलक्षणमाह।
वर्णालंकारसंपन्ना गमकस्थायचित्रिता ।
आलप्तिरुच्यते तज्ज्ञैर्भूरिभंगिमनोहरा ॥ ५० ॥
टीकायाम्-अत्र विशेपणसाम्यात्स्त्रीसमाधिव॑न्यते ।
यथा वर्णालंकारादिसंपन्ना कामिनी कामुकदर्शने कदाचिदाविर्भूतं
कुचकेशादिकं स्वांग किंचिद्दर्शयत्येवं सपिलासं तत्तिरोभावयति
कदाचित्तिरोभूतं तदेव सव्या प्रकटीकरोति तथोक्तलक्षणाऽऽल-
तिरवि स्वस्थानचतुष्टयैश्च तत्रतत्र रागं किंचिद्दर्शयन्ती त तिरो-
भावयति । कदाचित्तिरोभूतं तमेव प्रतिग्रहभंजनाभ्यां तत्रतत्र राग
प्रकटीकरोति । स एप प्रतिमाविषय एवार्थः । आलापस्तु पुमा-
श्मवादिकमिव सदा रागमाविर्भावयति । नपुंसकमिवाऽऽलपनं
तदुभयसाधारणस्थिति दर्शयतीति सूक्ष्मेक्षिकयाऽवगन्तव्यम् ।
स्वस्थानचतुष्टयम् ।
यत्रोपवेश्यते रागः स्वरे स्थायी स कथ्यते ।
ततश्चतुर्थो धर्धः स्यात्स्वरे तस्मादधस्तने ॥ ५१॥
चालनं मुखचालः स्यात्स्वस्थानं प्रथमं च तत् ।
अर्धस्वरे चालयित्वा न्यसनं तहितीयकम् ॥ ५२॥

·(८८)
स्थायिस्वरादष्टमस्तु द्विगुणः परिकीर्तितः ।
यद्विगुणयोमध्ये स्थिता अर्धस्थिताः स्वराः ॥५३॥ '
अर्धस्थिते चालयित्वा न्यसनं तु तृतीयकम् ।
द्विगुणे चालयित्वा तु स्थायिन्यासाचतुर्थकम् ।।
एभिश्चतुर्भिः स्वस्थान रागालप्तिर्मता सताम् ॥ ५४॥
टीकायामः-द्विगुणे चालयित्वेति । द्विगुण इति तदुत्तरे-
पामप्युपलक्षणम् । तेषु चालयित्वा स्थायिन्यासाचतुर्थक
स्वस्थानं भवति ।
रागस्थापनाप्रकारमाह।
स्तोकस्तोकस्ततः स्थायः प्रसन्नतुभङ्गिभिः ।
जीवस्वरव्याप्तिमुख्यै रागस्य स्थापना भवेत् ॥ ५५ ॥
टीकायाम् । जीवस्वरोंऽशस्वरः । उक्तस्वस्थानचतुष्टयप्रयु-
कायामालप्तायुक्तलक्षणःस्वल्प रागावयवैर्विस्तार्यमाणायामापात-
तोऽभिव्यक्तस्य रागस्य रागान्तरसाधारणस्थायादिप्रयोगात्
स्वरूपतिरोभावे सति किंचित् प्रतीयमानता भवेत् । यथा, लोके
सभा प्रत्यागच्छतो देवदत्तस्य स्वरूपेणाभिव्यक्तस्य ततः, सभां
प्रविश्योपविष्टस्य तस्य स्वसहशरूपवेपभाषादिसांकर्यात्स्वरूप-
तिरोभावे सति यथा तस्य किंचित्मतीयमानत्वम् । यथा वा पृथगा-
नीय भिन्नवर्णेषु मणिपु प्रोतस्य मुक्तामणेर्मण्यन्तरच्छायोपरागात्
स्वरूपतिरोभावे सति यथा तस्य किंचित् प्रतीयमानत्वं तद्वत् ।
इत्यभिप्रायः।
जय कल्याणः ।
कल्याणमेलसंजातो जयस्कल्याण ईरितः।
आरोहे चावरोहेऽपि मनिहीनोऽथ पांशकः ॥ ५६ ॥

·संगतिर्गपयोभान भवेद्रक्तिप्रदायिनी ।
अवरोहे तथैवासी धगयोबहुरक्तिदा ।। ५७ ।।
ऋपभः कीर्तितस्तज्ज्ञै रागेऽत्र दुर्बलः सदा ।
मानं सुनिश्चितं तस्य राज्यां प्रथमयामके ॥ ५८॥
यतोऽयं पांशकः प्रोक्तो भूपालीभित् परिस्फुटा।
वादिभेदे रागभेदो नियमोऽयं सुसंमतः ॥ ५९ ॥
पूरियाफल्याणः।
कल्याणः पूरियाख्यातः कल्याणीमेलसंभवः ।
गांधारांशो मतो लक्ष्ये संपूर्णस्वरसंयुतः ।। ६० ।।
ऋपभी द्वौ प्रयुक्तावत्र रागे गानकोविदः ।
आरोहे तीवसंज्ञः स्यात्कोमल: प्रतिलोमके ॥ ६१॥
संगतिर्गपयोश्चाथ भवेद्वैचित्र्यकारिणी ।
गानं सुसंमतं प्रोक्तं प्रथमप्रहरे निशि ॥ ६२॥
पद्धत्या दाक्षिणात्यानां पूर्वकल्याणनामकः ।
अधुनाऽपि श्रुतो रामः गमनश्रममेलने ॥ ६३ ॥
यतस्तस्मिन्न निर्दिष्टो रिपमस्तीबसंज्ञकः ।
स्यात्पूरियाद्यकल्याणस्तद्भिन्न इत्यसंशयम् ॥ ६४ ॥
चंद्रकांतः।
कल्याणमेलसंजातश्चंद्रकांतः श्रुतो जने।
मारोहे मध्यमत्यक्तः प्रतिलोमे समयकः ॥६५॥
गांधारः संमतो वादी संवादी निस्वरो भवेत् ।
गानमस्य समीचीनं राज्यों प्रथमयामके ॥६६॥
प्राधान्यं निश्चितं चान पूांगे गायनोत्तमैः ।
शुद्धकल्याणसादृश्य रागोऽयं संप्रदर्शयेत् ॥ ६ ॥

·(९०)
कल्याणे शुद्धपूर्वाख्ये नारोहे तिष्ठतो मनी ।
मनिरिक्तस्तथा पांशो जयकल्याण ईरितः ॥ ६८॥
भूपाल्यां तु मनी नस्त आरोहे चावरोहणे।
स्वातंत्र्यं चंद्रकांतस्य तस्मालक्ष्ये सुनिश्चितम् ॥ ६९ ॥
हिंदोलः।
कल्याणमेलसंजातो हिंदोलो लोकविश्रुतः ।
प्रातःकालप्रगेयोऽसौ धांशको बहुसंमतः ॥ ७० ॥
गांशत्वं रात्रिगेयत्वं रागस्यास्य समर्थितम् ।
गायकैस्तु कचिल्लभ्ये बुधः कुर्यायथोचितम् ॥ ७१ ॥
वादित्वं नैव गांधारे भवेत् प्रातः सुसंगतम् ।
अतस्तद्धवतस्यैव निश्चितं गानकोविदः ॥७२॥
स्पियोरबलुप्तत्वादमात्यत्वं तु गस्वरे ।
प्रारोहे स्यान्निवक्रत्वं धमसंगत्यभीष्टदा ।। ७३॥
लक्ष्ये कमात्सगासक्ता रिभच्छायावरोहणे ।
न तद्दोपास्पदं मन्ये यतस्तच्छास्त्रसंमतम् ॥ ७४ ॥
मालश्रीः पूरिया चैव वसंतोऽपि यथातथम् ।
संमिलन्ति स्वरूपेऽक्रेत्याहुः केचिद्विचक्षणाः ॥७५॥
वर्णयन्ति पुनः केचिदेनं भैरवमेलने ।
आसावरीमेलनेऽन्ये लक्ष्यमार्गविरोधि तत् ॥ ७६ ।।
मालश्रीः।
कल्याणमेलसंजाता मालश्रीः कथ्यते बुधैः ।
आरोहे चावरोहेऽपि रिधहीना तथौटुवा ॥ ७७ ॥
पंचमोऽत्र भवेद्वादी संघादी पडूज ईरितः ।
गानमस्याः समीचीनं सायंकाले मते सताम् ॥ ७८॥

·(९१)
विस्वरा सगपा कैश्चिदुच्यते लक्ष्यवमनि ।
न तच्छास्त्रानुरूपं स्यात्स्वरूपं तद्विदा मते ॥ ७९ ॥
पंचोनेभ्यः स्वरेभ्यस्तु न स्यादागस्य संभवः ।
जानन्ति पंडिताः सर्वे रहस्यमिदमद्भुतम् ॥ ८॥
यद्यप्यत्र मनी देयो स्वरसंख्यामपूरणे ।
दुर्बलौ तौ प्रयोगेपु ह्येतत्सर्वत्रसंमतम् ॥८१ ॥
संगत्या गपयोरेव भवेदेपा परिस्कुटा ।
तारपडूजान्मतो पातः पंचमे बहुरक्तिदः ॥ ८२ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे मालश्रीः परिकीर्तिता ।
गौरीमेलसमुत्पन्ना रिधत्यक्ता तथौडवा ॥ ८३ ॥
श्रीरागमेलसंजाता गनिकोमलमंडिता ।
ग्रंथे रागवियोधाख्ये सोमनाथेन भापिता ॥८४॥
हमीरः।
कल्याणमेलके जातो हमीरः प्रोच्यते बुधैः ।
गग्रहः पांशकः कैश्चिवितांशोऽपि कथ्यते ॥ ८५ ॥
यद्यप्यत्र प्रयोगे स्याद्धैवते ह्यवधारणम् ।
न तत्स्यात् केवलं तस्य रागे वादित्वकारणम् ॥ ८६ ॥
तथापि देशिरूपेऽस्मिन् शास्त्रसंमत्यभावतः ।
लक्ष्यमार्गमनुल्लंघ्य बुधः कुर्यात् स्वनिर्णयम् ॥ ८ ॥
मद्वंद्व संमतं चात्र रोहण एव तीनमः।
रात्रिगेयं तथा पूर्ण वकं रूपं मतं विदम् ॥ ८८॥
संघाताद्गमधानां स्यादेतद्रूपं परिस्फुटम् ।
प्रायोननै कुर्वन्ति श्रोतारो नामनिर्णयम् ॥ ८॥
द्विमध्यमेषु रागेपु नियमो लक्ष्यविश्रुतः ।
प्रारोहे स्यान्निदौर्बल्यमवरोहे गवक्रितम् ॥ १०॥

·शुद्धकल्याणकेदाराविमनो मिश्रिता इह ।
इति संकीर्यते कैश्चिदानशास्त्रविशारदः ।। ९१ ॥
हृदयकौतुके ग्रंथे हमीर: समुदीरितः ।
केदारमेलसंजातः शुद्धस्वरपरिष्कृतः ॥ ९२ ॥
ग्रंथे रागवियोधारहये मंजर्यास्ये तथैव च ।
मृदुधैवतसंयुक्तो रागोऽयं समुदीरितः ॥ ९३ ॥
केदाः।
कल्याणमेलसंजातः केदारो बहुसंमतः ।
शंकराभरणेऽप्येनं केचिदाहुर्विवक्षणाः ॥ ९४ ॥
मद्वंद्वमिह संदिष्टं गौणत्वं तीवमे मतम् ।
अंशत्वं शुद्धमेऽभीष्टं मुक्तत्वं चापि तत्स्वरे ॥१५॥
प्रारोहे स्याद्रिगोनत्वमवरोहे गवक्रितम् ।
गानं सुरक्तिदं चास्य राश्यां प्रथमयामके ।।९६॥
पंगुत्वं यदि गांधारे निपादेऽपि तथैव तत् ।
साधारणों दृश्यतेऽयं नियमो लक्ष्यवर्मनि ॥ ९७ ॥
प्रयोगे मध्यमी द्वौ तौ सुयुक्तावतिरक्तिवी।
नैतदन्येषु रागेपु बहुप्वालक्षितं भृशम् ॥ ९८॥
धमार्दवं रिचारपत्वं सोमनाथादिका विदुः ।
यतो लक्ष्यविरोधि स्यात्तन्मतं नात्र सत्कृतम् ॥ ९९ ॥
शुद्धस्वरसमुत्पन्नः केदारः समुदीरितः ।
रागतरंगिणीग्रंथे लोचनेन विपश्चिता ॥ १० ॥
पूर्वांगे रिगदौर्बल्यं यथोपरि निरूपितम् ।
तथैव चोत्तरांगे तन्निधयोः स्यान्सुनिश्चितम् ॥ १॥

·. कामोदः। कल्याणमेलसंभूतः कामोदो वियुधप्रियः । द्विमध्यमप्रयोगेण भवेलक्ष्ये द्विमेलजः ॥२॥ पंचमोऽत्र भवेद्वादी रिस्वरोऽमात्यतुल्यकः । राच्या प्रथमके यामे गानमस्य भवेत् प्रियम् ॥३॥ द्विमध्यमयुता रागा मताः कैश्चिद्विमेलजाः । यतः कल्याणभेदास्ते मेलेऽत्र समुदीरिताः ॥ ४ ॥ प्रयोगस्तीवमस्येह भवेदल्पोऽनुलोमके। रिपयोः संगतिश्चित्रा गवक्रत्वं विलोमके ॥ ५॥. प्रारोहे संमतावत्र निगौ स्वरौ सुदुर्बलौ । असत्मायो निपादश्चेदारोहे चावरोहणे ॥ ६॥ गौडहमीरसंयोगादूपमतत्समुत्थितम् । लक्ष्यज्ञानां मतंत्वतन्न मे भाति विसंगतम् ॥ ७ ॥ ग्रंथे रागवियोधाख्ये सोमनाथेन धीमता । कांचोदी रागिणी प्रोक्ता शुद्धस्वरपरिष्कृता ॥ ८॥ रागतरंगिणीग्रंथे तथा हृदयकौतुके । कामोदः कीर्तितो मेले कर्णाटस्य निकोमलः ॥९॥ छायानटः। कल्याणीमेलनोत्पन्नश्छायानाटः प्रकीर्तितः । रिपसंवादसंपन्नो गेयो रान्याद्ययामके ॥१०॥ अत्र सुसंगतिः प्रोक्ता पर्योः सर्वत्र संमता। पंचमादृषभे पातो नूनं स्याद्धृदयंगमः ॥ ११ ॥ प्रारोहे तीवमस्यात्र प्रयोगो दृश्यते कचित् । अवरोहे गवक्रत्वं सनियमं भवेत्पुनः ।। १२॥

·रागेऽस्मिन् गायकैः कैश्चिवितो ग्रह ईर्यते । पडूजस्वरगतो न्यासो मते तेषां सुरक्तिदः ॥ १३ ॥ अहोवलेन विदुपा छायानाटः प्रकीर्तितः । शुद्धस्वरसमुत्पन्नो द्विमध्यमसमन्वितः ॥ १४ ॥ कल्याणगौडहमीरनटाल्हैया यथायथम् । मिलन्ति च्छायनाटेऽस्मिन्निति शंसन्ति केचन ॥१५॥ द्विमध्यमेपु रागेपु द्वितीयेऽवयवे सदा । अन्तरानामके प्रायः किंचित्सादृश्यमाक्षितम् ।। १६ ।। अतस्तद्वारणार्थं ते गानशास्त्रविशारदाः । रागगतविशिष्टांग दर्शयन्ति मुहुर्मुहुः ।। १७ ।। श्यामकल्याणः। कल्याणीमेलसंजातः श्यामरागः समीरितः । कल्याणस्यैव भेदोऽयमिति सर्वत्र संमतम् ॥ १८॥ मद्वंद्व धैवतोनत्वं प्रारोहेऽत्र विदा मतम् । वादित्वं निश्चितं पड्जे संवादित्वं तु मे स्वरे ॥ १९ ॥ वर्णयन्ति पुनः केचिदागमेनं रिवादिनम् । न तद्विसंगतं मन्ये लक्ष्यमार्गानुसारतः ॥ २० ॥ मुसचालेऽस्य रागस्य कामोदांगं भवेत्स्फुटम् । तद्रागस्थनिगाल्पत्वं नेहेति भित्परिस्फुटा ॥२१॥ संगती रिमयो रम्या रागेऽत्र गुणिसंमता। कामोदे जीवभूताऽसौ संगती रिपयोः पुनः ॥ २२ ।। संगत्या रिमयोनं छाया मल्लारिकोद्भवेत् । प्रस्फुटेन निपादेन गायकस्तां निवारयेत् ।। २३ ।।

·(९५)
हमीरगोटकेदारा मिलन्त्यस्मिन्स्वरूपके।
संगिरन्ति पुनः केचिल्लक्ष्यलक्षणवोदिनः ।। २४ ।।
रागतरंगिणीग्रंथे श्यामः केदारमेलजः।
शुद्धस्वरसमुद्भूतो लोचनेन प्रकीर्तितः ॥२५॥
गौडसारंगः।
कल्याणीमेलके ज्ञेयो गौडसारंगनामकः ।
अतिवकस्वरूपोऽथ द्वाभ्यां माम्यां सुभूपितः ॥ २६ ॥
मध्याह्नार्डो मतो न्यल्पो गवकोऽप्यरोहणे।
गांधारस्यैव वादित्वं लक्ष्ये स्यात्संमतं सताम् ।। २७ ।।
तीवस्य मध्यमस्यात्र गौणत्वं लक्ष्यते स्फुटम्
अतो वेलावलीमेले रागोऽयं कीर्तितः कचित् ॥ २८॥
नटकेदारपूर्वीणां योगादयं समुद्भवेत् ।
इति सुनिश्चितं कैश्चिगानशास्त्रविशारयैः ॥ २९ ॥
ग्रंथेपु केपुचित्तत्र चीरशातिरसाश्रितः ।
संपूर्णो वर्ण्यते गांशो गेयो मध्याह्नतः परम् ॥ ३० ॥
रागतरंगिणीग्रंथे गौडसारंग ईरितः।
निदयो धैवतत्यक्तो मेघसंस्थानकोत्थितः ॥ ३१॥
वेलावलीमेले।
वेलावली
शंकराभरणे मेले वेलावलीतिनामकः ।
धैवतांशो मतो लक्ष्ये प्रातःकालोचितस्तथा ॥१॥
प्रातःकालीयकल्याणमेनं शंसन्ति केचन ।
अवरोहे गवझत्वं कल्याणांग निधारयेत् ॥२॥

·-
पदार्य मध्यमत्यक्तो निवकोऽप्यधिरोहणे ।
बेलावलस्तदाल्हयापूर्वक: संभवेद्धशम् ॥ ३॥
शुद्धवेलावलीरागे मृदुनिस्वरयोजनात् ।
अल्हैया संभवेलक्ष्य इतिसंगीतविन्मतम् ॥ ४ ॥
धमयोः संगतिश्चान भवेद्वैचित्र्यकारिणी ।
व्यवहारेवल्हैयैव गीयते ह्यधिकांशतः ॥ ५॥
उत्तरोगप्रधानत्वावैचित्र्यमुत्तरांगके ।
प्रायेणोत्तररागास्ते प्रभवंत्यवरोहणे ॥६॥
ग्रंथे रागविबोधास्ये तथैव पारिजातके।
रागोऽयं वर्णितो मेले शंकराभरणाहये ॥ ७ ॥
प्रकारा बहवः प्रोक्ता वेलावलस्य गायकैः ।
प्रसिद्धा लक्ष्यमार्ग ये संगृहीता मयाऽत्र ते ॥८॥
शुक्वेलाबली।
शुद्धस्यरसमुद्भूता शुक्वेलावली स्मृता ।
वेलावल्याः प्रभेदोऽयं प्रातःकालोचित्तो मनः ॥९॥
शुद्धमोऽव भवेद्वादी संवादी पड्जसंज्ञितः ।
प्रारोहे स्यादिदौर्बल्यं न्यासो मध्यम एव च ॥ १० ॥
रिपयोः संगतिश्चात्र पोक्ता रागांगवाचिका ।
निगयोधमयोश्चापि संगती रक्तिदाधिके ।। ११ ।।
उत्तरांगप्रधानत्वाद्वैचित्र्यं प्रतिलोमके ।
मुक्तत्वं शुद्धमस्यैव रागरूपं प्रदर्शयेत ॥ १२ ॥
कोमलस्य निपादस्य स्पर्शी धैयतसंयुतः ।
प्रतिलोमगतो नैव गर्हणीयः सतां मते ॥ १३ ॥
वेलावल्यथ केदारो मिलतोऽन्न चथायथम् ।
इति मंगीतविज्ञानां मतं सर्वत्र संमतम् ॥ १४ ॥

·(९७) देवगिरी। वेलावलीसुमेलाच जाता देवगिरी ततः । वेलावलप्रकारोऽयं कल्याणांगेन मंडितः ॥१५॥ पड्रजस्तत्र मतो वादी कैश्चिद्धवत ईरितः। प्रतिलोमे धगौ स्यातां दुबलो लक्ष्यविन्मते ॥ १६ ॥ वेलावलीप्रभेदेषु नियमोऽतिमनोहरः। अवरोहक्रमेणैव रागांगं प्रकटीभवेत् ॥ १७॥ प्रारोहे रात्रिगेयास्ते यथा रागाः परिस्फुटाः । सुव्यक्तास्ते विलोमे स्युर्दिनगेयाः सतां मते ॥ १८ ॥ देवगिरी मता पूर्णा प्रातर्गेयापि लक्ष्यके । मंद्रमध्यस्वरैर्गीता नूनं स्याद्भरिरक्तिदा ॥ १९॥ तीवमो नातिदीर्घोऽत्र दृश्यते कुत्रचिन्मतः । मते मे तत्प्रयोगेण यमनीरागसंभवः ॥ २० ॥ अवरोहगतो धेन सह कोमलनेर्लयः । वेलावलस्वरूपेऽत्र भवेद्रक्तिप्रदायकः ॥२१॥ पूर्वांगस्य प्रधानत्वात्पूर्वरागविचित्रता । तथैवोत्तररागेपु वैचित्र्यमुत्तरांगके ॥ २२ ॥ कांबोदीमेलजा प्रोक्ता देवकीरपरालगा। विदुपा सोमनाथेन सांशन्यासग्रहा ह्यपा ॥ २३ ॥ अवरोहे धगत्यक्ता मतीवतरसंयुता । वर्णिता पारिजाताख्ये ग्रंथेऽहोवलसूरिणा ॥ २४ ॥ वेलावली तथाल्हैया बिहागाख्यो गुणिप्रियः । मिलन्त्यत्र यथायोग्यमित्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ २४ ॥ १३

·(९८)
इमनी।
शुद्धमेलसमुद्भूता यमनी लक्ष्यविश्रुता ।
वेलावलीप्रकारोऽयं यमनांगपरिष्कृतः ॥२६॥
इमनी गीयते नित्यं प्रातः पूर्णा द्विमान्विता ।
मिथः संवादिनावत्र सपाविति सुसंमतम् ॥ २७ ॥
प्रारोहे तीनमेणात्र यमनांगं समुद्भवेत् ।
शुद्धमस्य प्रयोगेण बुधस्तत्परिमार्जयेत् ॥ २८॥
पमपगमरिसेः स्यादागांग सुपरिस्फुटम् ।
शेपं वेलावलस्यैव सर्वमत्र सुनिश्चितम् ॥ २९ ॥
सर्पर्दा ।
शुद्धमेलसमुत्पन्ना सर्पर्दा लोकविश्रुता ।
पारसीकेयरागोऽयं वेलावलांगमंडितः ॥ ३० ॥
पंचमः संमतो वादी संवादी पडूज ईरितः ।
गानमस्या:समीचीनं प्रथमप्रहरे दिने ॥ ३१ ॥
धगसंवादसंपन्नां केचिदेनां वदंति हि ।
लक्ष्यमार्गमनुल्लंध्य बुधः कुर्यात् स्वनिर्णयम् ॥ ३२ ॥
वेलावलप्रकारेषु सर्वेष्वपि समंततः ।
धवादित्वं समादिष्टं कैश्चिलक्ष्यविशारदः ।। ३३ ॥
यद्यप्यत्र बिहागस्य कचिद्रूपं समुद्भवेत् ।
वेलावल्यवरोहेण भवेद्भांतिनिवारणम् ॥ ३४ ॥
अल्हयेमनगौडाख्या मिलंत्यत्र यथायथम् ।
इति समर्थितं कैश्चिल्लक्ष्यलक्षणकोविदः ॥ ३५॥
वेलावल्यथ झिंझूटी यदा स्यातां सुसंयुतौ ।
तदा सर्पर्दिकोत्पत्तिर्भवेद्वदन्ति के परे ॥ ३६ ॥

·रागे कर्णाटगौडाख्ये वेलावलीसुमिश्रणात् ।
सर्पयाः समुत्पत्तिः सोमनाथेन भापिता ॥ ३७ ॥
ककुमा।
स्याच्छुद्धस्वरसंमेलादागः ककुभनामकः ।
वेलावलप्रभेदोऽयं प्रातर्गेयो मतो बुधैः ॥ ३८ ॥
मध्यमः संमतो वादी पड़्जः स्यान्मंत्रितुल्यकः ।
वेलावल्यवरोहेण संपूर्णो रक्तिदो भवेत् ॥ ३९ ॥
वेलावल्यां प्रसिद्धो यः प्रयोगो निद्वयस्य हि ।
रागेऽत्रानुमतस्तज्ज्ञैर्यथायोग्यप्रमाणतः॥४०॥
केदारपूरवीवेलावलीभिः ककुभा मता ।
इति तरंगिणीयंथे लोचनेन प्रकीर्तितम् ॥ ४१ ।।
पग्रहो धविहीनोऽपि प्रारोहे तीवगोज्झितः ।
विदुपाहोपलेनाथ वर्णितः पारिजातके ॥ ४२ ॥
संगतिः सपयोः प्रोक्ता कैश्चित्सा समयोरपि ।
अल्हैयाझिंझुटीयोगात्साधितोऽयं मतः क्वचित् ॥ ४३ ॥
जयावंती तथा वेलावल्यल्हैया तथैव च ।
मिलन्त्यत्र यथान्यायम् केचित्परे वदन्ति ते ॥४४॥
लच्छासाखः।
वेलावलीसुमेले स्याल्लच्छाशाखो मतो चुधैः ।
वैलावलांगभूतत्वात्मात यः समीरितः ॥ ४५ ॥
संगतिर्धमयोः प्रोक्ता कुचित्सपयोरपि ।
रागोऽयं नित्यसंपूर्णो निपादद्वयमंडितः ॥ ४६॥
धैवतः कीर्तितो वादी गांधारोऽमात्यसंनिभः ।
अवरोहेन वर्णेन वेलावल्यंगमादिशेत् ॥४७॥

·(१००)
प्रच्छन्नं लक्ष्यतेऽत्रापि झिंझुट्यंग कवित्वचित् ।
गांधारस्य प्रयोगे स्याद्गौडसारंगशंकनम् ॥ ४८ ॥
झिंझट्यामथवा गौडसारंगे नैव लक्ष्यते ।
चेलावलांगप्राधान्यमत्र तत्स्यावश्यकम् ॥ ४९ ॥
वेलावलपकारास्ते नित्यं स्युभ्रांतिकारकाः।
केवलं लक्ष्यमाहत्य बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ५० ॥
वेलावली ककुमारख्या देशाख्यो लोकविश्रुतः ।
मते केपांचिदप्यत्र संमिलन्ति यथायथम् ॥ ५१ ॥
नटवेलावली।
शंकराभरणान्मल्लाज्जातो रागः सुनामकः ।
नटवेलावलीत्युक्तः संपूर्णो लक्ष्यविन्मते ॥ ५२ ।।
मध्यमः संमतो वादी संवादी पज ईरितः।
गानं तस्य समीचीनं प्रथमे यामके दिने ॥ ५३॥
पूर्वांगे नटयोगोऽत्र वेलावल्युत्तरांगके ।
मध्यमेन प्रमुक्तेन नित्यं स्याहृदयंगमः ।। ५४ ॥
सगगममस्वरैः स्यान्नटांग सुपरिस्फुटम् ।
वेलावल्यवरोहेण रागयोगो भवेत्स्फुटः ॥५५॥
टिप्पनी।
हमीरो हेमकश्चैव यदा स्यातां सुमिश्रिती।
तदाल्हैया भवेल्लक्ष्य इतिमर्मज्ञसंमतम् ॥ ५६ ॥
शुद्धस्वरसमुद्भुता शुद्धवेलावली मता।
कल्याणमनकेदारा मिलन्त्यस्यां विदा मते ॥ ५७ ॥
गौडसारंगसंयोगालच्छाशाखसमुद्भवः ।
जयावन्ती सुयोगेन ककुभाया भवेजनुः ॥ ५८ ॥

·S.NIS
।
(१०१)
शुद्धकल्याणयोगे तु देवगिरिः समुद्भवेत्
भूपालीयोगतश्चासाबौडवाख्या मता जने | ALTERARY
केदारनाटयोगेन शुक्वेलावली भवेत् ।
नटवेलावली योगान्नटाहा लक्ष्यविन्मते ॥ ६० ।।
मिश्रणादिमनाख्यस्य वेलावल्यां समुद्भवेत् ।
वेलावलीमनीसंज्ञा विहंगिनीमथो अवे ॥ ६१ ॥
विहंगस्य सुसंयोगे सैव स्याद्रक्तिदायिनी ।
सर्पर्दा संमता लक्ष्ये झिंझूटीयोगसंभवा ।। ६२॥
मांडरागः ।
वेलावलीसुमेलाच्च मांडोत्पत्तिः प्रकीर्तिता ।
मारुमेवाडदेशेऽस्य श्रूयते लक्ष्यके जनुः ॥ ६३ ॥
पडूजस्वरो मतो वादी संवादी पंचमः स्मृतः ।
गानं सुसंमतं चास्य रंजकं सार्वकालिकम् ॥ ६४ ॥
प्राबल्यं समपानां तु निपादे कंपनं प्रियम् ।
प्रारोहे रिघदौर्बल्यं वक्रत्वमवरोहणे ॥६५॥
अभ्युच्छ्रयादलंकारावागोऽयं निर्मितो बुधः।
इति केचिद्वदन्त्यत्र संगीतमर्मवेदिनः ॥ ६६ ॥
सनिधमपगमसैः स्वरै रागो भवेत्स्फुटः ।
क्षुद्रगीतार्हता तस्य लोके सर्वत्र संमता ॥ ६७ ॥
बिहागरागः ।
मेले वेलावलस्यैव प्रोक्तो रागः सुनामकः ।
बिहाग इति विख्यातो गांधारांशग्रहो जने ॥ ६८ ॥
प्रारोहे रिधवयं स्यादवरोहे समग्रकम् ।
राध्यां द्वितीयके यामे गानमस्य मनोहरम् ॥ ६९ ॥

·प्राबल्यादिधयोरत्र बेलावल्यंगमुद्भवेत् ।
अतस्तौ दुर्बलौ शिष्टावधरोहेऽपि मार्मिकैः ॥ ७० ॥
विरामो निस्वरे नित्यं भवेद्वैचित्र्यकारणम् ।
प्रायस्तत्रैव कुर्वन्ति श्रोतारो रागनिर्णयम् ॥ ७१॥
केचित्समादिशन्त्यत्र द्विमध्यमप्रयोजनम् ।
न तद्दोपास्पदं मन्ये रात्रिगेयस्वरूपके ।। ७२ ॥
निपादः कोमलश्चास्मिन् प्रयुक्तश्चेविलोमके ।
बिहागडासमुत्पत्तिर्भवेदिति विदां मतम् ॥ ७३ ॥
संमिश्रणाद्विद्दामाख्ये झिंझूट्यादेर्यथायथम् ।
पटपूर्वबिहागस्य स्वरूपं संभवेत्स्फुटम् ॥ ७४ ॥
शंकरः।
शुद्धस्वरसमुद्भूतः शंकरो लोकविश्रुतः।
औडवः पाडवश्चापि द्विविधो गीयते जने ॥ ७५॥
औडवो रिमहीनत्वात् पाडवो मध्यमोज्झितः।
गानमस्य समीचीनं राभ्यां द्वितीययामके ॥ ७६ ॥
पड्जो गो वा भवेद्वादी बिहागांगेन मंडनम् ।
लंधनान्मध्यमस्यैव बिहागाद्भित्परिस्फुटा ॥७७ ॥
संगतिर्गपयोनित्यं बिहागांग निवारयेत् ।
पातः पडूजे तु गांधाराद्रागरूपं प्रकाशयेत् ॥ ७८॥
पनिधसनिस्वरैः स्याद्रागरूपं परिस्फुटम् ।
इति कैश्चित्समादिष्टं ममार्गानकोविंदैः ।। ७।।
केचिदेनं पुनः माहुः पङ्जांशमुत्तरांगजम् ।
न तत्स्यात्संमतं लक्ष्ये वयं लक्ष्यानुवर्तिनः ॥ ८०॥

·(१०३) शंकराख्ये तु रागे चेत्तीवमस्य प्रयोजनम् । शंकरारणकाख्यातं स्वरूपं संभवेद्धवम् ॥ ८१ ॥ शंकराख्ये पुनस्तद्वत् कल्याणांगस्य योजनात् । शंकराकरणोत्पत्तिः संभवेदिति विन्मतम् ॥ ८॥ रागदे तथाप्यत्र कामचारप्रवर्तनात् । लक्ष्यमार्गमनुलंध्य बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ८३॥ नटरागः। वेलावलीसुमेलाच नटरागः समुत्थितः । मध्यमांशोऽथ मन्यासः संमतो गानवेदिनाम् ॥ ८४ ॥ प्रारोहेस्यात्सुसंपूर्णो विलोमे धगवर्जितः । गानमस्य समीचीनं राव्यां द्वितीययामके ।। ८५॥ छायानाटस्तथाल्हैया कामोदाख्यस्तथैव च । मिलन्त्यस्मिन्यथायोग्यमिति लक्ष्यज्ञसंमतम् ॥६६॥ पूर्वांगस्य प्रधानत्वादल्हैया नैव संभवेत् । मुक्तमध्यमयोगेन छायाकामोदधारणम् ॥ ८ ॥ रागतरंगिणीग्रंथे तथैव हृत्प्रकाशके । मेघरागस्य संस्थाने रागोऽयमुपलक्षितः ॥ ८८॥ वेलावलीसमुद्भूतो मांशो रिन्यासको नटः । अवरोहे गहीनश्च कीर्तितः पारिजातके ॥ ८९ ॥ गद्वयो निद्वयश्चापि कुत्रचित्समुदीरितः । पतस्तल्लक्ष्यरोधि स्यान्माननीयं न मे मते ॥ ९० ॥ नटनारायणो रागः शुद्धमेलसमुद्भवः । धदुर्बलस्तथा मांशो लक्ष्ये कैश्चित्समीरितः॥ ९१ ।।

·(१०)
दुर्गा ।
शुद्धमेलसमुत्पन्ना दुर्गाख्या लोकविश्रुता ।
आरोहे चावरोहेऽपि गनिहीनैव संमता ॥ ९२ ॥
मध्यमः संमतो वादी कैश्चित्पंचम ईरितः ।
गानमस्याः सदाभीष्टं द्वितीयमहरे निशि ॥ १३ ॥
शुद्धमल्लारिकाच्छाया यद्यप्यत्र लसेस्क्वचित् ।
धमरिपसुसंगत्या भवेत्तदपसारणम् ॥ ९४ ॥
गन्योरत्र विलुप्तत्वे सोरटयंगं कुतो भवेत् ।
रिधयोश्चात्र संगत्या रागः स्वातंत्र्यमावहेत् ॥ ९५॥
प्रयोगो मुक्तमस्यात्र नूनं चित्तहरो नृणाम् ।
वक्रत्वं प्रतिलोमस्य रागांगं स्फुटमादिशेत् ॥ ९६ ॥
निपादाभावतोऽप्यत्र न स्यात्सारंगसंभवः ।
संगतिर्धमयोश्चित्रा वश्यं रंजयेन्मनः ॥ १७ ॥
ग्रंथेषु दाक्षिणात्यानां शुद्धसावेरिका तु या।
कदाचित्सैव लक्ष्येऽत्र मर्मविद्भिरुरीकृता ॥ १८ ॥
मलुहाकेदारः।
केदारो मलुहानामा शुद्धमेलसमुत्थितः ।
श्यामकामोदसंयोगादुद्भूत इति विश्रुतम् ॥ ९९ ॥
केदारस्य प्रभेदोऽयं मन्यते लक्ष्यवेदिभिः ।
गानं चास्य समीचीनं द्वितीयमहरे निशि ॥ १००॥
केदारे प्रबला नित्यं पडूजमध्यमपंचमाः ।
सुप्रसिद्धं मतं त्वेतद्रागेऽस्मिन्नपि युज्यते ॥ १ ॥
संवर्धनं पुनश्चास्य मंद्रमध्यस्वरैर्भवेत् ।
विलंबितलये गीतो गांभीर्याधिक्यमावहेत् ॥ २॥

·(१०५)
मंदस्थो मध्यमश्चात्र रागरूपं प्रदर्शयेत् ।
निपादात्पड्जसंस्पर्शी रागवैशिष्ट्यमीरयेत् ॥ ३ ॥
चांदनीजलधारौ च मलुहाख्यस्तृतीयकः ।
आधुनिका मता एते प्रभेदा लक्ष्यवर्मनि ॥४॥
तीवमस्य प्रयोगेण तथा कोमलनेरपि ।
केदारे चांदनीनामा प्रकारः संभवेत्ततः
मेघकेदारसंयोगाजलधारः समुद्भवेत् ।
संगिरंति पुनः केचिल्लक्ष्यलक्षणवेदिनः ॥६॥
हेमकल्याणः।
शुद्धस्वरसमुद्भूतो हेमकल्याणनामकः ।
पाडवो रात्रिगेयोऽपि निहीनो लक्ष्यविन्मते ॥७॥
पजस्वरो भवेद्वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
मंद्रमध्यस्वरैगीतोऽवश्यं स्याक्तिदायकः ॥ ८॥
शुद्धकल्याणके रागे कामोदास्यस्य योगतः ।
हेमः समुद्भवेल्लक्ष्य इति कैश्चित्प्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥
आरोहे धैवतत्यक्तो मंद्रपोद्राहमंडितः ।
विलंबितलये गीतो रागवैशिष्टयमादिशेत् ॥ १० ॥
रागोऽयं मलुहाच्छायां नूनं प्रदर्शयेक्वचित् ।
तथाप्यन निहीनत्वं रागभेदं समादिशेत् ॥ ११ ॥
क्षेमकल्याणनामाऽपि रागो लक्ष्ये क्वचिच्छ्रुतः ।
नासी प्रसिद्धिधुदिस्माभिरब लक्षितः ॥ १२ ॥
देशिकारः ।
वेलावलसुमेलाच देशिकारः प्रजायते ।
औडयो मनिहींनश्च संमतो गानवेदिनाम् ॥ १३ ॥

·धैवतः संमती वादी गांधारोऽमात्यतुल्यकः ।
उत्तरांगाधानोऽयं प्रातःकाले प्रगीयते ॥१४॥
संगिरंति पुनः केचिदेनं विभासकं स्वयम् ।
मतेऽस्माकं विभासः स्याद्भवाख्य सुमेलजः ॥ १५॥
मारवामेलकेऽप्यन्यो विभासः समुदीरितः ।
गानं तस्यापि संमोक्तं लक्ष्ये भानूदयात्परम् ॥ १६॥
संध्याकाले यथा प्रोक्ता भूपाली गांशिका बुधैः ।
तथैव देशिकारोऽयं धांशकः प्रातरीरितः ॥ १७ ॥
अथवोत्तरगगास्ते भवेयुः प्रतिमूर्तयः ।
स्वस्वपूर्वाटारागाणामिति प्रोक्तं मया पुरा ॥ १८ ॥
रिकोमलो मतीवोऽपि देशिकारः प्रकीर्तितः ।
ग्रंथे रागवियोधास्ये सोमनाथविपश्चिता ॥१९॥
रागतरंगिणीग्रंथे रागोऽयं वर्णितः पुनः ।
गौरीमेलसमुद्भूतो रिधकोमलसंयुतः ॥२०॥
देशकारी मता पूर्णा गनितीवा च धांशिका ।
संगीतपारिजातास्ये ग्रंथेऽहोबलधीमता ॥२१॥
गुणकली।
वेलावलीमुमेलाच जातो रागो गुणिप्रियः।
गुणकलीतिनामासौ सपसंवादशोभनः ॥ २२ ॥
यतो वेलावलांगेन गीयते लक्ष्यवर्मनि ।
गानं सुसंमतं तस्य प्रथमप्रहरे दिने ।॥ २३ ॥
केचिद्गुणकली पाहुः कल्याणांगविभूषिताम् ।
गांधारवादिनीं चापि साऽस्या भिन्ना परिस्फुटा ॥ २४ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे गुणकरी समीरिता ।
गौरीमेलसमुत्पन्ना सा चास्या भेदमर्हयेत् ॥ २५ ॥

·(१०७)
पहाडी
वेलावलाख्यमेलाच जाता पहाडिनामिका ।
सपसंवादसंपन्ना प्रारोहे मनिदुर्बला ॥ २६ ॥
मंद्रमध्यस्वरैश्यं भवेद्रक्तिप्रदायिनी।
भंद्रस्थो धैवतोऽप्यत्र स्फुटं रागांगमादिशेत् ॥ २७ ॥
दौर्बल्यात्स्वरयोर्मन्यो पालीप्रकृतिं भजेत् ।
गरिसाधपधसैः स्याद्रागरूपं परिस्फुटम् ॥ २८॥
शुद्धमध्यमसंस्पर्शी विलोमे संमतः कचित् ।
यतस्तेन स्वरेण स्याद्भूपालीभित्परिस्फुटा॥२९॥
ग्रंथेपु केपुचित्मोक्ता पाडी भैरवमेलने ।
व्यवहारे तु तद्रूपं सांप्रतं नैव गोचरम् ॥ ३० ॥
समाजमेलजाप्यान्या पहाडी गीयते कचित् ।
स्वरूपं तन्मतं लक्ष्ये स्वतंत्रं गानकोविदैः ।। ३१ ॥
खंमाजमेले।
झिंझूटी।
खमाजमेलकोऽस्माकं कर्णाटसंज्ञितः पुरा ।
दाक्षिणात्यमते चासौ कांभोजीमेल उच्यते ॥१॥
संमाजमेलसंजाता झिंझूटी लोकविश्रुता ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा बहुसंमता ॥२॥
गांधारोऽत्र मतो वादी संवादी निस्वरो भवेत् ।
गानं चास्या भवेदिष्टं द्वितीयप्रहरे निशि ॥३॥
सुगम सरलं रूप मेलरागसमाश्रयम् ।
क्षुद्रगीतक्षमं चापि मन्यते लक्ष्यवर्मनि ॥४॥

·(१०८)
धसरिंगमगस्वरैर्भवेद्रूपं परिस्फुटम् ।
मंदमध्यस्वरैगीतं नूनंस्यादतिरक्तिदम् ॥ ५॥
आरोहऽन रिसंयोगात् संमाजो भिन्नतां भजेत् ।
सरलारोहणत्वाच स्वातंत्र्यं दर्शयेटुवम् ॥ ६ ॥
खंमाजः।
संमाजमेलनोत्पन्नो रागः समाजनामकः ।
आरोहे रिस्वरत्यक्तः संपूर्णश्चावरोहणे ॥७॥
गांधारः संमतो वादी निपादो मत्रिसंनिभः ।
गानमस्य समीचीनं राज्यां द्वितीययामके ।। ८ ।।
संगतिर्धमयोरत्र नित्यं रक्तिप्रदाग्निी।
निधमपधमगैः स्यात् समाजांग परिस्फुटम् ॥ ९॥
प्रारोहे पंचमाल्पत्वमादिष्टं मर्मवेदिभिः।
अवसानं तु गांधारे रागरूपं प्रदर्शयेत् ॥ १० ॥
खमाजमेलजन्येपु रागेपु गानकोविदः ।
प्रयोगस्तीवनेर्लक्ष्येऽनुमती रक्तिलब्धये ॥ ११ ॥
तिलंगिका।
समाजमेलसंजाता तिलंगिका उधनिया।
आरोहे चावरोहेऽपि रिधीनैव संमता ॥ १२ ॥
गांधारः संमतो वादी निपादोऽमात्य ईरितः ।
गानमस्याः समादिष्टं द्वितीयप्रहरे निशि ॥ १३ ॥
खमाजप्रकृति धत्ते रागिणीयमसंशयम् ।
आडवीडुकरूपत्वादागभेदो भवेत्स्फुरः ॥ १४ ॥
स्वरनिगमगसरेतब्रूपं परिस्फुटम् ।
भौतारोऽपि स्वररेतैः कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ १५॥

·( १०९)
संगतिनिपयोश्चात्र भवेदागांगदर्शिनी ।
धैवतस्य प्रलुप्तत्वात् खमाजो नैव संभवेत् ॥ १६ ॥
निर्दिशान्त कचिच्चावावरोहे रिप्रयोजनम् ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥१७॥
रागोऽयं दृश्यते लक्ष्ये गीतो खमाजमिश्रितः ।
सनियमं भवेद्गानं तथाप्यस्य सुरक्तिदम् ॥१८॥
खंबावती।
खंमाजमेलसंजाता खंबावत्याह्वया जने ।
समाजनियमानां सा भवेत्मायो विपर्ययात् ॥ १९ ॥
प्रारोहे रिस्वरत्यक्तो खमाजः सर्वसंमतः ।
रागिण्यामृपभस्त्वत्र प्रारोहे रक्तिवर्धकः ॥२०॥
मध्यमात् पजसंस्पर्शी विशिष्टां रक्तिमावहेत् ।
धयधमगमसैः स्याद्रागांगं सुपरिस्फुटम् ॥ २१ ॥
गांधारः संमतो वादी धैवतोऽमात्यतुल्यकः।
गानमस्याः सर्माचीनं राज्यां यामे द्वितीयके ॥ २२॥
उत्तरांगस्वरैः किचिंद्वागीश्वयंगमुद्भवत् ।
मृदुगांधारहीनत्वात्पूर्वांगे नैव सा भवेत् ॥ २३ ॥
मधयोः संगतिश्चित्रा ह्यवरोहे पवक्रता ।
माडखंमाजयोगोऽत्र शंकितो लक्ष्यवेदिभिः॥ २४ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे तथा हृदयकौतुके ।
केदारमेलनोत्पन्ना बंबावती समीरिता ॥ २५ ॥
गारा।
खमाजमेलसंजाता गारा स्याल्लोकविश्रुता ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा लक्ष्यविन्मते ॥ २६ ॥

·(११०)
गांधारः संमतो वादी निर्धोवा मंत्रितुल्यकः।
गानमस्याः समीचीनं द्वितीयाहरे निशि ॥ २७॥
गांधारी द्वौ निषादी द्वौ निश्चितावत्र कोविदः।
विलोमे कोमलौ प्रोक्तौ प्रारोहे तीबको निगौ ॥२८॥
कल्याणीझिंझुटीयोगः कोशल्येन सुसाधितः ।
आरोहे प्रथमा व्यक्ता द्वितीया चावरोहणे ॥ २९ ॥
क्षुद्रगीतार्हताऽप्यस्या रागिण्या यदि संमता ।
सुगीताऽवश्यमेवैपा भवेचित्तापहरिणी ॥ ३०॥
मंद्रस्थमध्यमे पडूजमारोप्यामध्यमध्यमम् ।
यदेयं गीयते तज्जैलॊके रक्तिपदा मता ॥ ३१ ॥
दुर्गा।
समाजमेलनेऽप्यन्या दुर्गा लक्ष्ये क्वविच्छ्रुता ।
आरोहे चावरोहेऽपि रिपहीनैव लक्षिता ॥ ३२॥
गांधारोऽत्र मतो वादी साहचर्ये निपादकः ।
गानं समीरितं तद्वितीयमहरे निशि ॥ ३३ ॥
संगतिर्धमयोश्चात्र वागीश्वयंगसूचिनी।
गांधारः कोमलस्तत्र स चात्रैवास्ति तीवकः ॥ ३४ ॥
धसंयोगात्पलुप्तत्वात्तैलंगीभित्परिस्फुटा ।
संपूर्णः प्रतिलोमेऽसौ खमाजोऽस्या भजेद्भिदाम् ॥ ३५
झिंझूटी तु सदा पूर्णा पारोह चावरोहणे ।
एवं दुर्गा भवेल्लक्ष्ये स्वतंत्ररूपधारिणी॥३६ ॥
रागेश्वरी।
समाजमेलनोत्पन्ना रागेश्वरी मता बुधः।
आरोहे रिपहीनासी विलोमे पंचमोज्झिता ॥३७॥

·(१११) गांधारः कथ्यते वादी निपादोऽमात्य ईरितः । गानं सुसंमतं नित्यं द्वितीयाहरे निशि ॥ ३८॥ संगतिर्धमयोश्चात्र भवेद्रक्तिप्रदायिनी । प्रतिलोमगतो रिस्तु दुर्गाभेदं समादिशेत् ॥ ३९ ॥ रागाद्यलक्षणे ग्रंथे रागिणीयं सुलक्षिता । नाटकुरंजिकानाम्नी कर्णाटकबुधप्रिया ॥ ४० ॥ सोरटी। खंमाजमेलनोत्पन्ना सोरटी शास्त्रसंमता। आरोहे गधवयं स्यादवरोहे समग्रकम् ॥ ४१ ॥ ऋपभः संमतो वादी संवादी धैवतो भवेत् । गानं मुसंमतं चास्या द्वितीयप्रहरे निशि ॥४२॥ गांधारस्य प्रयोगोऽत्र विलोमे घर्षणान्वितः। दौर्बल्यं तत्स्वरस्य स्यादनुलोमेऽपि चिन्मते ॥ ४३ ॥ मध्यमापभे पातः सोरट्यां जीवभूतकः । श्रोतारः प्रायशस्तेन कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ ४४ ॥ प्राचुर्यानस्वरस्येह संभवेद्देसनामकः । संपूर्णी यंशको लक्ष्ये मर्मज्ञानां मतं विदम् ॥४५॥ देसास्ये कैश्चिदीरितः। यतस्तेन मते तेषां सोरटी भिन्नतां भजेत् ॥ ४६॥ ऋपभादिस्तु सौराष्ट्री कम्पान्दोलितशोभिता । कर्णाटमेलने प्रोक्ता हृदयादिविवेकिमिः ॥४७॥ रागलक्षणके ग्रंथे सूरटी समुदरिता । कांभोजीमेलनोत्पन्ना प्रारोहे गधयर्जिता ॥४८॥ मृदुगस्य मना

·(११२)
तिलककामोदः।
खंमाजमेलसंजातः कामोदस्तिलकाधकः ।
संपूर्णो गीयते लक्ष्पे राज्यां द्वितीययामके ॥ ४९ ॥
प्रारोहे दुर्बलो धः स्यादिवर्क प्रतिलोमके ।
सोरटीदेसकांगेन प्रायो लक्ष्ये प्रगीयते ॥ ५० ॥
ऋपमा संमतो वादी पंचमोऽमात्यसंनिभः ।
संगत्या रिपयोनं भवेद्रक्तिप्रदो नृणाम् ।। ५१ ॥
निषेधो मृदुनेरवादिष्टः कैश्चिद्यतस्ततः ।
विहारीभिद्भवेत्स्पष्टा बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ५२ ॥
गांधारात्पजसंस्पर्शी विरामो निस्वरे तथा ।
पनिसरिगतानोऽपि भवेयू रागवाचकाः ॥ ५३॥
आरोहणे यतो रिः स्यात् खमाजः संभवेत्कथम् ।
प्राचुर्याद्दस्वरस्यात्र सोरटी नैव संभवेत् ॥ ५४॥
रागेश्वरी तथा दुर्गा रागिण्यो पंचमद्विपे ।
द्विगांधारा मता गारा रिधत्यक्ता तिलंगिका ॥ ५५ ॥
जयजयवन्ती।
खंमाजमेलनाजाता जयावन्ती गुणिप्रिया ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा लक्ष्यसंमता ॥५६॥
ऋपभोऽत्र मतो वादी संवादी धैवतो भवेत् ।
गाने चास्याः समीचीनं द्वितीयपहरे निशि ॥ ५७ ॥
गांधारी द्वौ निपादी द्वौ रागिण्यामत्र संमताः ।
सारटीदेसकांगेन एपाऽपि स्यात्सुरक्तिदा ॥ ५८ ॥

·(१९३)
द्विरूपिस्वररागेषु नियमः प्रायशः श्रुतः ।
कोमलास्याः स्वरास्तत्र प्रयुक्ताः स्युर्विलोमके ॥ ५९ ॥
मंद्रस्थपंचमस्येह रिस्वरेण सुसंगतिः ।
छायानाटाहयस्यांग कुत्रचित्संपदर्शयेत् ॥ ६॥
छायानाटगता पर्योः संगति न संभवेत् ।
वेलावली तथा गौडः सोरट्यापि यथायथम् ॥ ६१ ॥
संमिलन्ति जयावन्त्यामित्यूचुः सांप्रदायिनः ॥
समाजमेलजन्येषु रागेषु लक्ष्यविन्मते ॥ २॥
रागिणीय मता नित्यं परमेलप्रवेशिका ।
रागतरंगिणीग्रंथे तथा हृदयकौतुके ।।
कर्णाटमलने प्रोक्ता जयावंती तु पांशिका ॥ ६३ ॥
टिप्पनी।
खमाजमेलजा रागा विभज्यन्ते द्विधा बुधैः ।
गांशका यंशकावेति रहस्यं गणिसंमतम् ॥ ६४॥
खंमाजांगा मता गांशाः सोरट्यंगास्तु यंशकाः ।
तत्वमेतत्स्मरेन्नित्यमुपदिष्टं विवेकिभिः ।। ६५ ।।
झिंझूटी चाथ खमाजो गारा दुर्गा तिलंगिका ।
रागेश्वरी मता एते गांधारांशेन मंडिताः ॥ ६६ ।।
सोरटी देसइत्याह्वः कामोदस्तिलकायकः।
जयावंतीति रागास्ते न्यंशका लक्ष्यविन्मते ॥ ६७॥
जयावन्तीह सा नूनं द्विगांधारसुयोगतः।
सूचयेत्परमेलं तं कायख्यमसंशयम् ॥ ६८॥
मिश्ररागास्त्वनंतास्ते कस्तान वर्णयतुं क्षमः।
केवलं ते समुन्नीया लक्ष्यमालंव्य कोविदः॥ ६९ ॥

·(११४)
भैरवमेले।
भैरवः।
भैरवाण्यसुमेलाच जातो भैरवनामकः ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णः सर्वसंमतः ॥१॥
धैवतः संमतो वादी संवादी ऋपभो भवेत् ।
गानमस्य समादिष्टं प्रातःकालेऽतिरक्तिदम् ॥२॥
प्रारोहे कपभाल्पत्वं संप्रोक्तं मर्मवेदिभिः ।
आंदोलनं तथैव स्याद्रिधयोरिति संमतम् ॥३॥
सायंकाले यथा प्रोक्तं वैचित्र्यं गनिपादयोः ।
रिधयोस्तत्तथैव स्यात्प्रातःकाले मते सताम् ॥ ४ ॥
ग्रंथेपु केपुचित्तत्र निपादः कोमलो मतः ।
अवरोहे न रक्तिनो भूयादिति विदो विदुः ॥ ५॥
मध्यमस्य प्रमुक्तत्वं प्रयोगे लक्षितं क्वचित् ।
तत्स्वराहपभे पातो रक्तिदो घर्पणान्वितः ॥६॥
भैरवोऽयं यथा प्रातः श्रीरागः सायमीरितः ।
एकस्मिन् धैवतो राजाऽन्यस्मिन् स्याहपभस्तथा ॥ ७ ॥
आन्दोलिती रिधावत्र यतो रागांगवाचकौ ।
हढपरिश्रमेणेती प्रथमं साधयेदुधः ॥ ८॥
भैरवमेलजा लक्ष्य प्रकारा बहवोऽपि ते ।
पाततैया मतास्तभैरवांगेन मंडिताः ॥९॥
शुद्धभैरवनामापि रागो मंथेपु लक्षितः ।
स तु भैरविमेलोत्थो रिपवर्जित औडुवः ॥१०॥
बंगालभैरवः।
भैरवाल्यसुमेलाच बंगालभैरवो मतः ।
आरोहे चावरोहेऽपि निपादस्वरवर्जितः ॥ ११ ॥

·धैवतोऽन्न मतो वादी गवक्रश्नावरोहणे ।
गानं सुनिश्चितं तस्य प्रात:काले मनीषिभिः ॥ १२ ॥
सधयोः संगतिश्चात्र भवेद्रक्तिप्रदायिनी ।
भैरवस्य प्रभेदो यद्भवांगं परिस्फुटम् ॥ १३॥
बंगाली चाथ बंगालो रागी लक्ष्ये स्वतंत्रको।
रहस्यं विश्रुत स्वेतत्सर्वेषां गानवेदिनाम् ॥ १४॥
शिवभैरवः ।
भैरवे मेलने प्रोक्तो भैरवः शिवपूर्वकः ।
मिश्रमेलसमुन्पन्नो भैरवांगेनमंडितः ॥ १५ ॥
धैवतोऽत्र मतो वादी संवादी रिपभः स्मृतः ।
गानमस्य समीचीनं प्रत्यूपसमयोचितम् ॥ १६ ॥
द्विगांधारद्विनिपादो गीयते लक्ष्यवमनि ।
प्रसिद्धिविधुरत्वातु रागोऽयं वादमूलकः ॥ १७ ॥
प्रारोहे गनितीवत्वाद्भरवांगं प्रदर्शयेत् ।
अवरोहे गमृदुत्वादीपत्तोड्यंगमादिशेत् ॥१८॥
मते केपांचियेष शुद्धाख्यभैरवः स्वपम् ।
मृदुगनी रिपयुक्तः शुद्धाख्यः शास्त्रगोचरः॥ १९ ॥
प्रयोगे धैवतस्तीवः क्वचिल्लक्ष्ये समक्ष्यिते ।
मनाकस्पर्शगतो न स्यादतिहानिकरोऽप्यसौ ॥२०॥
आनंदभैरवः ।
मेलान्मालवगोळीयानातो रागो गुणिप्रियः ।
आनंदभैरवाख्यातः संपूर्णो मांशकस्तथा ॥ २१ ॥
पूर्वांगे भैरवः प्रोक्तो वेलावल्युत्तरांगके।
गानं समीरितं चास्य प्रातःकाले सुरक्तिदम् ॥ २२ ॥

·आदिशान्ति पुनः केचिद्धमृदुमनुलोमके । तीबधं चावरोहेऽपि बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ २३ ॥ रागोऽयं गीयते लक्ष्ये भैरवांगेन नित्यशः। अतो भैरवभेदोऽसौ संमतो लक्ष्यवर्मनि ॥२४॥ आनंदभैरवीरागो गनिकोमलमंडितः । रागलक्षणके प्रोक्तः सचास्मान्नेदमहति ॥ २५॥ प्रमुक्तो मध्यमोऽप्यन्त्र भवेदतिमनोहरः। ऋपभांदोलनं स्पष्टं भैरवांगं प्रदर्शयेत् ॥ २६ ॥ अहीरभैरवः। भैरवस्यैव मेलाच संजातोहीरभैरवः । आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णस्तद्विदा मते ॥ २७ ॥ मध्यमः संमतो वादी संवादी पङ्ज इंरितः । गानमस्य समीचीनं प्रातःकाले सुरक्तिदम् ॥ २८ ॥ पूर्वांगे भैरवः स्पष्ट उत्तरांगे हरप्रिया । वैचित्र्यं तु भवेदन मिश्रणादंगयोयोः ॥ २९ ॥ ऋपभस्तीयकोऽप्यत्र प्रारोहेऽनुमतः कचित् । 'मध्यमेन प्रमुक्तेन रागोऽयं स्यात्सुखावहः ॥ ३०॥ रागलक्षणके ग्रंथे हाहीरी सांशिका मता। हनुमत्तोडिमेलोत्था तद्रूपं तु स्वतंत्रकम् ॥ ३१ ॥ प्रभातभैरवः। भैरवस्यैव मेलाच जातः प्रभातभैरवः । आरोहे चावरोहे च संपूर्णः संमतः सताम् ॥ ३२ ॥ मध्यमोऽत्र भवेद्वादी संवादी पजनामरुः । गानं चास्य समीचीनं प्रभातसमये शुभम् ॥ ३३ ॥ .

·(११७)
भैरवस्थौ रिधावत्र प्रातःकालपसूचकौ ।
प्रमुक्तमध्यमाञ्चायं भैरवा दमर्हयेत् ॥ ३४ ॥
मुक्तत्वान्मध्यमस्येह ललितांगं समुद्भवेत् ।
पंचमस्य प्रयोगेण तदंग दूरतां व्रजेत् ॥ ३५ ॥
तीवमस्य मनास्पर्शी लक्ष्येऽत्र दृश्यते क्वचित् ।
अवरोहे न रक्तिमः स इत्युक्तं विचक्षणैः॥ ३६ ॥
सौराष्ट्रभैरवः।
भैरखे मेलने रख्यातो रागः सौराष्ट्रभैरवः ।
'मिश्रमेलसमुत्थोऽसौ प्रातर्गयो निदुर्बलः ॥ ३७॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पङ्ज ईरितः ।
संपूर्णो गीयते लक्ष्ये धैवतद्वयसंयुतः ॥ ३८॥
मारोहे तीमधो युक्तः कोमल, स्याद्विलोमके ।
विचित्रं रूपकं चैतलक्ष्ये वैमत्यकारणम् ।। ३९ ।।
रामकली।
भैरवस्यैव मेलाच जातो रागः सुनामकः ।
रामकलीति विख्यातः संपूर्णो लक्ष्यविश्रुतः ॥ ४०॥
धैवतोऽत्र मतो वादी कैश्चित्पंचम ईरितः ।
गानमस्य समीचीनं प्रातःकालेऽतिरक्तिदम् ॥४१॥
रागोऽयमुद्धृतो लक्ष्ये मध्यमद्वयमंडितः ।
प्रायो मस्तीवकह प्रारोहणे प्रयुज्यते ॥ ४२ ॥
मुक्तत्वं मध्यमे युक्तं शुद्ध लक्ष्यविदा मते ।
रिधावान्दोलितावत्र भैरवांगप्रसूचकौ ॥ ४३ ।।
कोमलस्य निपादस्य प्रयोगः क्रियते यदा।
तदा मपधनिधपतानः स्याद्रागवाचकः ॥४४॥

·(११८)
मंदमध्यस्वरैगीतो भैरवो रक्तिदो यथा ।
रामकली मता तज्ज्ञैर्मध्यतारस्वरैस्तथा ॥ ४५ ॥
रागलक्षणके ग्रंथे रामकली प्रकीर्तिता।
आरोहे तु मनित्यक्ताऽवरोहे मध्यमोज्झिता ।। ४६ ॥
रामक्रिया मता तत्रारोहे पंचमवर्जिता ।
अवरोह महीनाऽपि न तल्लक्ष्येऽत्र गोचरम् ॥ ४७ ॥
हृदयकौतुके ग्रंथे रामकरी सुलक्षिता ।
गौरीमेलसमुत्पन्ना पारोहे मध्यमोज्झिता ॥ ४८॥
रिधकोमलसंयुक्ता गनितीमा मतीवका।
आरोहे मनिवा च पांशाऽहोबलसंमता ॥ ४९ ॥
गुणकरी ।
मेलने भैरवस्यैव गुणकरी मता बुधैः ।
आरोहे चावरोहे च गनिवा तथौडुवा ॥ ५० ॥
धैवतोऽत्र मतो वादी संवादी रिपभस्वरः ।
गानमस्याः समीचीनं प्रातःकाले सुरक्तिदम् ॥ ५१ ॥
रागोयं गीयते लक्ष्ये भैरवांगेन नित्यशः।
भक्तिमार्गे प्रयुक्तः सन् तापत्रयं निवारयेत् ॥ ५२॥
उदाहो मरिसंगत्या कचिद् दृष्टः समादृतः।
संयुक्तो भैरवांगेन न रक्तिनो मते मम ॥ ५३॥
संगत्या रिमयोरत्र जोगियांग समुद्भवेत् ।
निपादाभावतोऽत्र स्याज्जोगियाभित् परिस्फुटा॥ ५४॥
रिधकोमलसंयुक्ता गनिवा गुणक्रिया ।
वर्णिताहोरलेनापि स्वग्रंथे पारिजातके ॥ ५५ ॥
गांधारवर्जिता पोक्ता लोचनेन विपश्चिता।
अवरोहे निसंयुक्ता गौरीमेले परिस्फुटा ॥५६॥

·(११९)
जोगिया।
भैरवस्यैव मेले स्यानोगिया लोकविश्रुता।
गांधारस्वरसंत्यक्ता नित्यक्ता चाधिरोहणे ॥ ५७ ॥
मध्यमोऽत्र भवेद्वादी संवादी पडूज ईरितः।
गानमस्याः समादिष्टं प्रातःकाले सुरक्तिदम् ॥ ५८ ॥
रिमयोर्धमयोश्चात्र संगती बहुरक्तिदे।
मध्यमस्य प्रमुक्तत्वं नित्यं रागांगमादिशेत् ॥ ५९ ॥
जोगिया प्रकृतिश्चेपत्सावेरीसदृशी मता।
अवरोहे गसंयुक्ता सावेरी सर्वसंमता ॥६॥
सावेरी भैरवश्वात्र संमिलतो यथायथम् ।
इति समर्थित कैश्चिन्न तद्भाति विसंगतम् ॥ ६१॥
कलिंगः।
भैरवस्यैव मेले स्यात्कलिंगस्य मता जनुः ।
आरोहे चावरोहऽपि कलिंगः पूर्ण ईरितः ॥ ६२ ।।
धैवतः पंचमो वाऽत्र स्वरो वादीतिसंमतः ।
गाने सुसंमतं चास्य चतुर्थप्रहरे निशि ॥ ६३ ॥
हस्वत्वाद्रिधयोश्चात्र भैरयो नैव संभवेत् ।
चंचलप्रकृतिश्चायं संमतो लक्ष्यवेदिनाम् ॥ ६४ ॥
संपूर्ण सरलं रूपमेतत्सर्वगुणिप्रियम् ।
क्षुद्रगीतोपपन्नं च सर्वचैव सुरक्तिदम् ॥६५॥
विभासः ।
भैरवाख्यसुमेले च जातो रागो विभासकः ।
आरोहे चावरोहेऽपि निमध्यमविवर्जितः ॥६६॥

·(१०) धैवतः समतो वादी गांधारोऽमात्यतुल्यकः । गानं सुनिश्चितं तस्य प्रातःकालेऽतिरक्तिदम् ॥ ६७ ॥ विचित्रो गपसंगत्या सुशांतप्रकृतिः सदा । उत्तरांगप्रधानोऽयं प्रभाते हर्पयन्मनः ॥ ८॥ यत्र यत्र मनित्यागः संगतिर्गपयोर्भवेत् । सनियमं रहस्यं तत् पूर्वमेव मयोदितम् ॥ ६९ ॥ स्वरे पंचमके न्यासो धैवतास्क्रियते यदा । विभासांगं भवेत्स्पष्टमित्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ ७० ॥ संध्याकाले यथा रेवा तथा प्रातर्विभासकः । गांशिकाद्या मता तज्ज्ञैद्वितीयो धांशको मतः ॥ ७१॥ मेघरंजनी । भैरवमेलसंजाता रागिणी मेघरंजनी। आरोहे चावरोहेऽपि पधहीनैवसंमता ॥ ७२॥ मध्यमः संमतो वादी संवादी पडूज ईरितः । गानं सुसंमतं तस्यास्तुरीये प्रहरे निशि ॥७३॥ मध्यमस्यानमुक्तत्वाल्ललितांगं परिस्फुटम् । धैवताभावतोह्यत्र तदंगं दूरतां व्रजेत् ॥ ७४ ॥ समयोः संगतिघेह समादिष्टा विवेकिभिः । विलंबितलये गीता रागिणीयं मनोहरेत् ॥ ७५॥ रागलक्षणके ग्रंथे मेघरजनिका मता। मालवगोरके मेले पधहीनोडुवा ततः ॥ ७६ ॥ गौरी। मालवगौडके मेले गौरी शास्त्रेषु वर्णिता । आरोहे धगहीनासायवरोहे समनिका ।। ७७ ॥

·(११) अपभः स्यात्स्वरो वादी संवादी पंचमो भवेत् । मानं सुनिश्चितं तस्याश्चतुर्थमहरे दिने ॥ ७८॥ आदिशन्ति पुनः केचित्र तीवमयोजनम् । सायंगेये स्वरूपेऽस्मिन् भाति मे न विसंगतम् ॥ ७९ ॥ कलिंगांगा मता गौरी पूरियांगा तथैव च । मतं विदं मसिद्धं स्यात्सर्वत्र लक्ष्यवर्मनि ।। ८०॥ मंद्रस्थस्य निपादस्य वैचित्र्यमद्भुतं मतम् । श्रोतारः प्रायशस्तत्र कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ ८१॥ ललितपंचमः। भैरवारख्यसुमेलाच जातो ललितपंचमः । आरोहे तु पवयं स्यात् पूर्णवक्रावरोहकम् ॥ ८२ ॥ मध्यमः संमतो वादी संवादी पड्ज ईरितः । गानं चानुमतं तस्य तुरीयमहरे निशि ॥ ८३ ॥ रागोऽयं गीयते लक्ष्ये ललितांगपरिष्कृतः । मध्यमावप्युभौ तत्र स्वीकृती गायनोत्तमैः ॥ ४ ॥ मध्यमेन प्रमुक्तेन ललितांग समुद्भवेत् । पंचमस्य प्रयोगेण बुधस्तत्परिमार्जयेत् ॥५॥ अनूपसंगीतरत्नाकरे । औडुवः पाडवाश्चैव संपूर्णच विधा मतः । वसंतनंदकानंदस्वर्णाकर्षणपूर्वकाः ॥८६॥ गांधारपंचमायश्च बहुलीपूर्वकस्ततः । रामभैरव इत्येवं भैरवो दशधा स्मृतः ॥ ८ ॥ १६

·(१९२)
पूर्वीमेले।
पूर्वी ।
पूर्वीतिनामके मेले स्यात्पूर्वी सुखदायिनी ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णैव मता बुधैः॥१॥
गांधारः समतो वादी निपादो मंत्रितुल्यकः ।
गानमस्याः समादिष्टं दिनान्तेऽतिमनोहरम् ॥२॥
व्यवहारे प्रसिद्धपा श्रीरागस्य कुटुंबिनी।
उद्धारोऽस्या भवेद्युक्तः श्रीरागानन्तरं ततः ॥ ३॥
प्रयोगः शुद्धमस्याऽन सह गेन मतो मनाक ।
अवरोहे न मे भाति रक्तिहानिकरोऽप्यसौ ॥ ४ ॥
निसरिंगमगस्वरै रागांगं विशदीभवेत् ।
श्रोतारोऽपि सुसं तैश्च कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ ५॥
आदिशन्ति पुनः केनिद्रागेऽत्र तीवधैवतम् ।
तत्स्वरेण मते तेषां धनाश्रीभिद्भवेत्स्फुटा ॥६॥
धैवतद्वंद्वमप्याहुः केचिदन्ये विपश्चितः ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ७ ॥
पूर्वी पूर्णा तथा गांशा सायंकालोचिता ततः।
ग्रंथे रागविबोधारये सोमनाथेन भापिता॥८॥
तथैव रागमंजयां पूर्वी गौडीसुमेलजा ।
वर्णिता पुंडरीकेण सायंगेयाऽथ सांशिका ॥ ९॥
सायंगेयेषु रागेपु तीबमोऽपेक्षितो यतः ।
मन्ये तज्ज्ञैः समाविष्टा रागेऽत्र मध्यमावुभौ ॥ १० ॥
टिप्पनी।
पूर्धामलोस्थिता रागा विभज्यन्ते द्विधा बुधैः ।
पूयंगाः पण्मताश्चाथ पर श्रीरागांगमंडिताः ॥ ११ ॥

·श्रीगरि मालदी टंकी वसंताच्या तथैव च ।
त्रिवेणीसहिता एते श्रीरागांगपरिष्कृताः ।। १२ ।।
पूर्थी रेवाऽथ जेताश्रीविभासो दीपस्तथा ।
परजाख्यो मता एते सर्व पूयंगमंदिताः ॥ १३ ॥
श्रीरागः।
पूर्तमेलसमुत्पन्नः श्रीरागो लक्ष्यविश्रुतः ।
हरप्रियाह्वये मेले घर्णितोऽसी पुरातनः ॥ १४ ॥
आरोहे गधयज्यं स्यादयरोहे समग्रकम् ।
गानमस्य समादिष्टं दिनान्तेऽतिमनोहरम् ।। १५॥
पभः समतो यादी संवादी पंचमो भवेत् ।
फेरिद्विपर्ययं प्रातुर्वयं टक्ष्यानुपतिनः ॥ १६ ।।
गंभीरप्रकृतिनित्यं विलंबितटयान्वितः ।
अपश्यं म्यादिनान्तेऽसी भुक्तिमुक्तिमदो नृणाम् ॥ १७ ॥
श्रीरागांगं स्वतंत्र यन्मन्यते लक्ष्यवेदिभिः ।
सावधानं यथान्यायमभ्यम्यं प्रथमं बुधैः ।। १८ ॥
स्पियोः संगतिधात्र भद्रामांगचिका।
सरिरिमस्वरः स्पट रागरूपं प्रदर्शन ॥ १॥
पद्धत्यां दाक्षिणात्यानां श्रीरागो गीयतेऽधुना।
सरहरमियामेटस्वररिति परिस्फुटम् ॥ २० ॥
गौरी।
पूर्शमेटसमुत्पना हिनीया गारिरामिणी ।
आरी गपहीनासाररोह समनिका ॥ २१ ॥
उपभः समतो यादी संगठी पंचमी भरत।
गानसम्पाः समीपीनं दिनान गरनिइन् ॥ २२॥

·(१२४)
श्रीरागस्य प्रसिद्धांग रागेऽत्राप्युपलभ्यते ।
मंद्रस्थानगतो निः स्यात्मायो रागांगवाचकः ॥ २३ ॥
आदिशति पुनः केचिदन्न धैवतयोजनम् ।
अनुलोमे भवेद्येन श्रीरागभित्परिस्फुटा ।। २४ ।।
श्रीरागे कपभो वादी गौरीस्यात्पंचमांशिका ।
इत्याहुः केचिदप्यन्ये रागभेदोपलब्धये ॥२५॥
टिप्पनी।
अथो प्रसंगतो वक्ष्ये मतभेदान्यथायथम् ।
पुरावृत्तं भवेद्गीर्या येन लोके परिस्फुटम् ॥ २६ ॥
श्रीरागः पंडितैः पूर्वः काफीमेले प्रकीर्तितः ।
आरोहणे गधत्यक्तः पूर्णो वक्रोऽवरोहणे ॥ २७ ॥
युक्तं नु वर्णनं चैतत्तत्कालवर्तिलक्ष्यतः ।
मेलभेदे ह्यवश्यं स्याद्रागभेदः परिस्कुटः ॥२८॥
लक्ष्ये तूत्तरकालीने संगीते परिवर्तनात् ।'
रागावतावुभौ प्रोक्तौ पूर्वीमेलसमाश्रितौ ॥ २९ ॥
एकमेलाश्रितत्वे स्यात्समाने लक्षणेऽपि च ।
अवश्यं गायनं कष्टं ततो वैमत्यसंभवः ॥ ३० ॥
आदिशति क्वचिद्गीयाँ समूलं गधवर्जनम् ।
लंघनं पंचमस्यैव कुत्रचित्समुदीरितम् ॥ ३१॥ ।
अधुना गीयते गौरी लक्ष्ये यंगेन मंडिता।
रिपसंवादसंपन्ना गत्यक्ता चाधिरोहणे ॥ ३२ ॥
गोड्यधगा तथा व्यंशा सोमनाथेन भापिता।
तलक्षणापरा चैतीगौरी तेनैव कीर्तिता ॥ ३३॥
धीमता लोचनेनापि तरंगिण्यां प्रकीर्तिताः ।
भीगौरी चैतिकागौरी पहाडीगौरिका तथा ॥ ३४ ॥

·(१२५)
आरोहे गधरिक्तास्ताः संपूर्णा अवरोहणे ।
प्रारोहे गधहीना सा निकंपनमनोहरा ।
वर्णिताहोरलेनासी स्वग्रंथे पारिजातके ॥ ३५॥
मध्यमी द्वौ यदा गौयां संप्रयुक्ती यथायथम् ।
ललितापूर्यिका गौरी भवेदिति सुसंमतम् ॥ ३६ ॥
मंदमध्यस्वरेगतिः श्रीरागो रक्तिदो भवेत् ।
मध्यतारस्वरेगारी भवेद्रक्तिप्रदायिनी ॥ ३७॥
मालवी।
पूर्वमिलसमुत्पन्ना मालवी बहुसंमता ।
आरोहे स्यान्निदोषल्यमवरोहे तु धस्य तत् ॥ ३८ ॥
श्रीरागांगा यतो गेया वैचित्र्यं रिस्वरे स्फुटम् ।
गानमस्या भवेत्सायं सर्वरक्तिप्रदायकम् ।। ३९ ॥
रुपभः संमतो वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
संगतिर्गपयोश्चात्र भवेद्वचित्र्यकारिणी ॥ ४०॥
अपूर्व रूपकं त्वेतलक्ष्यज्ञरनुशासितम् ।
रंजकं समतं यस्माद्वाह्यमेव मनीपिणाम् ॥ ४१॥
रागलक्षणके ग्रंथे मालवी रागिणी मता।
कांभोजीमेलसंभूता वक्ररूपा तथैव च ॥४२॥
ग्रंथे सारामृते प्रोक्ता रागिणीयं धगोज्झिता।
मेले मालवगीळी सायंगेयाऽथ सांशिका ॥ ४३॥
टिप्पनी।
पूर्वी गौरी मालवी च ललिताऽथ वसंतिका ।
परजा पंचमाख्योऽपि शास्त्रे भैरवमेलजाः ॥४४॥
तथाप्येतेषु रागेपु सर्वेषु लक्ष्यतेऽधुना।
तीवमस्य प्रयोगस्तद्विचार्य मर्मवेदिभिः ॥ ४५ ॥

·(१२६)
त्रिवेणी।
पूर्वीमेलसमुत्पन्ना त्रिवेणी लोकविश्रुता।
आरोहे चावरोहेऽपि मध्यमेन विवर्जिता ॥४६॥
ऋपभोऽत्रभवेद्वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
गानं सुसंमतं चास्याः सायंकाले मनोहरम् ॥४७॥
श्रीरागांगेन यद्गीता लक्ष्ये सर्वत्र सांप्रतम् ।
पभस्यैव वादित्वं भवेयुक्तं सतां मते ॥४८॥
संगतिर्गपयोः सिद्धा मध्यमाभावतोऽत्र सा ।
अवरोहेण वर्णन रागिणयिं मनो हरेत् ॥ ४९ ॥
गौरीमेलसमुत्पन्ना त्रिवेणी मस्वरोज्झिता ।
कीर्तिताहोरलेनापि स्वयंथे पारिजातके ॥ ५० ॥
धीमता हृदयेशेन त्रिवणः समुदीरितः ।
औडुवो मनिहीनोऽथ ग्रंथे हृदयकौतुके ॥ ५१ ॥
शुद्धरामक्रियामेले संपूर्णा सांशिका मता।
ब्रावणी पुंडरीकेण ग्रंथे चंद्रोदयाह्वये ॥ ५२ ॥
मारवामेलजां केचिदेनां पांशां बुवन्ति हि ।
लक्ष्यमार्गमनुल्लंघ्य बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ५३ ॥
यदप्यंगीकृतं किंचिद्भवेद्रूपं मते सताम् ।
सुव्यक्तनियमाबद्धं नैव दोषास्पदं भवेत् ॥ ५४॥
देशिकारस्तथा गौरी तृतीया पूर्विरागिणी।
विवेण्यामत्र संयुक्ता इति लक्ष्यविदां मतम् ॥ ५५॥
टंकी।
पूर्वीमेले सुविख्याता रागिणी टकिका मता।
भार्या प्रकीतिा लोके श्रीरागस्यैव पांशिका ॥५६॥

·.
(१२७)
श्रीरागांगेन सा लक्ष्ये यतः सर्वत्र गीयते ।
गानं चाभिमतं नित्यं सायंकाले प्रतिष्ठितम् ॥ ५७ ॥
मालवी विवणा गौरी पूर्वी टंकी तथैव च ।
मता एता बुधैः पंच श्रीरागस्य वरांगनाः ॥ ५८॥
महीनामथवा पूर्णामेनां गायन्ति गायकाः ।
विवण्यामृपभो वादी ह्यतस्तस्या भिदा स्फुटा ॥ ५९ ॥
वादिभेदादागभेद इति लक्ष्यविदां मतम् ।
सर्वत्रैव प्रसिद्धं स्यान्महद्वैचित्र्यकारणम् ॥ ६ ॥
गौरीमेलसमुद्भूता सायंगेयाऽथ सांशिका ।
कीर्तिता पुंडरीकेण ग्रंथे मंजरिनामके ॥ ६१॥
पूर्वीश्रीकानडारागैः सह भैरवमेलनात् ।
टंकः प्रवर्तते लक्ष्ये लोचनेन प्रकीर्तितम् ॥ १२ ॥
रागबोधे मतटक्कः सांशन्यासग्रहो ध्रुवम् ।
वसंतमेलने सायं सोमनाथेन धीमता ॥ ६३ ॥
दीपकः ।
पूर्वीमेलसमुत्पन्नो दीपको गुणिसंमतः ।
आरोहणे रिवज्यं स्यादवरोहे निवर्जितम् ॥ ६४ ॥
पजस्वरो भवेद्वादी कैश्चित्पंचम ईरितः ।
गानं सुसंमतं चास्य दिने यामे तुरीयके ॥ ६५ ॥
केचिदेनं तु संपूर्ण निर्दिशन्ति विचक्षणाः ।
अन्ये प्राहुनिहीनं तं कल्याणाख्यसुमेलजम् ॥ ६६ ॥
वेलावलसुमेलोत्थी निद्वयः श्रूयते क्वचित् ।
लक्ष्यगतमनुसृत्य बुधः कुर्यात् स्वनिर्णयम् ॥ ६॥

·(१२८)
आरोहे मनिवर्यः स्याद्दीपको मालवोत्थितः।
विदुपाहोरलेनैतदादिष्टं पारिजातके ॥ ६८॥
लुप्तोऽयं राग इत्युक्तं लक्ष्ये गानविशारदैः।
न तन्मन्ये मतं तेषां केवलं युक्तिसंगतम् ॥ ६९ ॥
प्रज्वलनं स्वयं दृष्ट्वा दीपकानां सुदुष्करम् ।
कदाचित्स्याद्विलोपोऽस्य समादिष्टोऽत्र गायकैः ॥ ७० ॥
मिलित्वा गुणिभिर्लेख्यो व्रते लोचनपंडितः ।
कौतुकेऽपि तथैवोक्तं हृदयेशेन धीमता ॥ ७१ ॥
जेताश्रीः ।
पूर्वीमेलसमुत्पन्ना जेताश्रीबहुसंमता ।
आरोहे रिधवज्यं स्यादवरोहे समग्रकम् ।। ७२॥
गांधारांशाऽथवा पांशा गीयते लक्ष्यवमनि ।
गानं सुसंमतं तस्याः सायंकाले मनोहरम् ॥ ७३ ॥
मारवामेलजां चापि क्वचिदेनां अवन्ति हि ।
लक्ष्यमार्गमनुलंब्य बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ।। ७४ ॥
वराटी देशकारश्च धवलाख्या ततः परम् ।
सप्रमाण मिलंत्यनेत्युचुर्गानविशारदाः ॥७५ ॥
पूर्वीमेलमुसंजाता मारोहे रिधवर्जिता ।
जयश्रीः कीर्तिता तत्र पारिजातनिबंधके ॥७६ ॥
शुद्धरामक्रियामेले सोमनाथेन धीमता।
जेताश्री रागिणी प्रोक्ता रिधाल्पा प्रातरिष्टदा ॥ ७७ ॥
गौरीमेलसमुत्पन्ना जयंतश्रीः प्रकीर्तिता।
प्रारोहे रिधसंत्यक्ता हृदयेशेन कौतुके ॥ ७८ ॥

·(१२९)
पूरियाधनाश्रीः।
कामवर्धनिकामेलाज्जाता पूर्याधनाश्रिका ।
आरोहे चावरोहेवि संपूर्णा बुधसमता ॥ ७९ ॥
पंचमोऽत्र भवेद्वादी संवादी पडूज ईरितः ।
गानमस्याः समीचीनं दिनान्तेऽतिमनोहरम् ॥ ८॥
स्वीकुर्वन्ति पुनः केचिदेनां धनाधिका स्वयम् ।
काफीमेलोद्भवा तेषां मते भीमपलाशिका ॥१॥
शुद्धमध्यमहीनत्वाद्वादित्वात्पंचमस्य च ।
रागिणीयं भवेद्भिन्ना पूर्व्या इति परिस्फुटम् ॥ ८२॥
श्रीरागस्य प्रसिद्धांगं न चैवात्रोपलभ्यते ।
अतस्तदंगभूतास्ते विविक्ताः सुग्घमंजसा ॥ ८३ ॥
उत्तरांगप्रधानेपु पसंतपरजादिषु ।
मध्यमद्वयसंयोगाद्यर्थं तत्रापि शंकनम् ॥ ८४॥
स्वरैर्निसरिंगमगैर्यथा पूर्वी भवेत् स्फुटा।
इयं परिस्फुटा लक्ष्ये स्यान्मरिगरिसस्वरैः ॥ ८५॥
रेवा ।
पूर्वीमेलसमुत्पन्ना ख्याता रेवा गुणिप्रिया ।
आरोहे चावरोहेऽपि मनिहींनैव संमता ॥८६॥
यंशिका गांशिका वासौ सायंगेया बुधैर्मता ।
वर्जने निमयोः सिद्धा गपयोः संगतिः स्वयम् ॥ ८७॥
उत्तरांगप्रधानत्वे विमासांगं भवेत्स्फुटम् ।
निमयोर्यत्परित्यागस्तद्रागेऽपि सुसंमतः ॥ ८८ ॥
गौरीमेलसमुत्पन्ना विदुपाहोरलेन सा ।
मनित्यक्तोदिता रेखा गपादियमलस्वरा ॥ ८९ ॥

·(१३०
रिग्रहो रेवगुप्तिश्च रिन्यासो मनिवर्जितः ।
औडुवश्चरमे यामे दिनस्योक्तः कलानिधौ ॥ १०॥
रागलक्षणके ग्रंथे रेवगुप्तिः प्रकीर्तितः ।
मायामालवमेलाख्ये औडुवो मनिवर्जितः ॥ ९१ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे लोचनेनापि कीर्तिता।
रेवाख्या रागिणी तन गौरीमेलसमुत्थिता ॥ ९२ ॥
परजः।
पूर्वमिलसुसंजातः परजो विबुधप्रियः ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णः सर्वसंमतः ॥ ९३ ॥
उत्तरांगप्रधानत्वात्तारपड्जांशशोभितः ।
गानमभीप्सितं तस्य नक्तं या मेऽन्तिमे सदा ॥ १४ ॥
ग्रंथेषु वर्णितश्चायं मायामालवगौड़जः।
व्यवहारे तु मद्वंद्वो गीयते नैव संशयः ॥ ९५॥
रात्रिगेये स्वरूपेऽस्मिंस्तीवमस्य प्रयोजनम् ।
मुप्रमाणयुतं भूयाद्भूपणं न तु दूपणम् ॥ १६ ॥
चपलपकृतिनित्यं क्षुद्रगीतसमाश्रयः ।
प्रायशो गीयते लक्ष्ये कलिंगमिश्रितो ध्रुवम् ॥ ९७ ॥
ग्रंथेषु दाक्षिणात्यानां परजः समुदीरितः ।
संपूर्णः सांशकश्चैव मायामालवगौडके ॥ ९८॥
गौरीमेलसमुत्पन्नो रागोऽयं समुदीरितः ।
हृत्प्रकाशाह्वये ग्रंथे वयं लक्ष्यानुवर्तिनः ॥ ९९ ॥
वसंत
पूर्वीमेलसुसंजातो वसंतास्यो बुधैर्मतः ।
संपूर्णस्तारपडूजांशो वसंततॊ सुखपदः ॥ १०० ॥

·हिंदोले रिपहीनत्वं रागभेदस्ततः स्फुटः॥४॥ (१३१) मगयोः पुनरावृत्या विशिष्टां रक्तिमावहेत् । परजस्य विभिन्नत्वं तत्रैव प्रकटीभवेत् ॥ १०१ ॥ रागेऽस्मिन्गायकैः प्रायो ललितांगं प्रदर्श्यते । यतः स्यात्सुलभं तेन रागस्यास्य प्रभेदनम् ।। १०२॥ ग्रंथेपु वर्णितो दृष्टो मेले मालवगौडके। रागियो यतो लक्ष्ये तीवमे न विसंगतिः ॥ १०३॥ कुत्रचित्पंचमत्यक्तो मद्वंदस्तीवधान्वितः । लक्ष्येऽयं दृश्यते गीतो बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ १०४ ॥ प्रचारो याहशो यत्र तादृशं तं समाचरेत् । इति संगीतविज्ञोक्तं तत्त्वं नित्यं स्मरेद्गुधः ॥ १०५ ॥ वसंत पंचमोऽल्पः स्यादारोहे लक्ष्यविन्मते । रिनिधपमगमगस्वरै रूपं भवेत्स्फुटम् ॥ १०६ ॥ निदौर्बल्यं वसंते तत्माचुर्य परजाह्वये । सरिनिसनिधनिभिः परजः प्रस्फुटो भवेत् ॥ १०७॥ मारवामेले। मारवामेलनोत्पन्ना मारवा लक्ष्यविश्रुता । आरोहे चावरोहेऽपि पहीना पाडवा मता ॥१॥ ऋपभोऽत्र मतो वादी कैश्चिद्वैवत ईरितः। गानं सुनिश्चितं चास्या दिनान्ते बहुरक्तिदम् ॥२॥ सायंगेये स्वरूपेऽस्मिन् धांशत्वं न सुसंगतम् । प्राचीनमारवा प्रोक्ता सांशा गांशाथवा भुवम् ॥ ३॥ उत्तरांगे पहीनत्वाद्धिंदोलांग प्रदर्शयेत् । मारवा।

·(१३४) अपस्वरा पंचमी स्यात् पछी हतस्वरा पुनः। प्रतापाद्या सप्तमी स्यादष्टमी तोडिकादिका ॥ २७ ॥ नागवरादी नवमी पुन्नागा दशमी स्मृता । एकादशी तु शोकाया कल्याणा द्वादशी मता। एवं द्वादशधा प्रोक्ता वराटी पूर्वसूरिभिः ॥ २८॥" जैत्रः। मारवामेलनोत्पन्नो जैवरागः प्रकीर्तितः । आरोह चावराहेऽपि मनित्यक्तो मतो बुधैः ॥ २९ ॥ पंचमोऽत्र भवेद्वादी संवादी पज ईरितः । गानं तस्य समादिष्टं दिनान्त्ययामके प्रियम् ॥ ३०॥ पभद्वंद्वमबाहुस्तथैव धैवतद्वयम् । सगयोः संगतिः प्रोक्ता तथैव सपयोः क्वचित् ।। ३१ ॥ तीवमस्य प्रयोगोऽवानुमतो घर्षणान्वितः । अवरोहे मनाक् तज्ज्ञैर्गानसौकर्यहेतवे ॥३२॥ कल्याणमेलसंजातो जयकल्याणकाभिधः । पूर्वमेव मयारयातः स चास्माद्भेदमर्हयेत् ॥ ३३ ॥ मालीगौरा। मारवामेलने जाता मालीगौरा मता बुधैः । आरोह चावरोहेऽपि संपूर्ण लक्ष्यविन्मते ॥ ३४ ॥ पभः संमतो वादी पंचमोऽमात्यतुल्यकः। गानं सुनिश्चितं सायं दिनान्त्ययामके बुधैः ॥ ३५॥ पूरियायां प्रविवेत्स्वरः पंचमको यदा। तदा समुद्भवेन्मालीगीरारूपं मते सताम् ॥ ३६ " श्रीरागपूरियायोगाद्वारा स्यात्सुपरिस्फुटा । मंगमध्यस्वरगतिा भूयादृतिमनोहरा ॥ ३७ ।।

·.
(१३५)
प्रायशो धैवतद्वंद्वं प्रयुक्तमत्र गायकैः ।
सपयोः संगतिः स्पटं श्रीरागांगं प्रदर्शयेत् ।। ३८ ॥
धनिसरिनिधपमगमधसस्वरभवेत् ।
स्वरूपं प्रस्फुटं चास्या इत्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ ३९ ॥
साजगिरी।
मारवामेलनोत्पन्ना साजगिरी जनभिया।
आधुनिका मता तज्ज्ञैः संपूर्णा गांशिका तथा ॥ ४० ॥
धैवतद्वंद्वसंयुक्ता निमसंगतिशोभना ।
गानमस्याः समादिष्टं सायंकाले मनोहरम् ॥ ४१ ॥
मक्तमध्यमसंस्पर्शी भवेद्वातिरक्तिदः ।
पूर्यायाः पूर्विकायाश्च तेनैव स्यात् स्फुटा भिदा ॥४२॥
भूपिता पूरियांगेन यतो गीतार प्रायशः ।
मंदमध्यस्वरैर्गानमवश्यं स्यात्सुखावहम् ॥ ४३॥
पूरिया पूर्विका चापि मिलतोऽत्र यथायथम् ।
इति समर्थित लक्ष्ये गानशास्त्रविशारदैः ॥ ४४ ॥
सोहनी।
मारवामेलसंजाता सोहनी बुधसंमता ।
आरोहे चावरोहेऽपि परिक्ता गीयते सदा ॥ ४५ ॥
धैवतः संमतो वादी गांधारो मंत्रिसंनिभः ।
गानमस्याः समीचीनं रावावन्तिमयामके ।
प्रयोगो दृश्यते शुद्धमध्यमस्य कृतः कचित् ।
संगतिर्धगयोर्नित्यं रागरूपं समादिशेत् ॥ ४७ ॥
अन्त्ययामप्रगेयत्वात्तारपडूजविचित्रता।
शोभते तत्र संगीतकेंद्रस्थानं क्रमागतम् ॥४८॥

·मारवामेलकोत्पन्नो विभासः श्रूयते जने । संपूर्णो गीयते पातरतिमांगप्रधानकः ।। ५२॥ धैवतस्यैव वादित्वं संवादित्वं तु गस्य तत् । - गपयोर्मधयोश्चापि संगती रक्तिकारणम् ॥ ५३ ॥ न्यसनं पंचमे नित्यं गांभीर्य दर्शयेन्महत् । विलंबितलये गीतो रागोऽयं बहुरक्तिदः ॥ ५४॥ विमासः । देशिकारस्तथा गौरी मिलतोऽत्र यथायथम् । इति केचित्समादिष्टं गानशास्त्रविशारदः ॥ ५५ ॥ ललिता। मारवामेलनोत्पन्ना रागिणी ललिता मता। आरोहे चावरोहेऽपि पंचमेन विवर्जिता ॥ ५६ ॥ शुद्धमध्यमवादित्वं सर्वेपामेव संमतम् । अमात्यत्वं भरेत् पड्जे शास्त्रोक्तनियमागतम् ॥ ५७ ॥ उत्तरांगप्रधानत्वे तारपजविचित्रता । संगतिर्धमयोनित्यमपूर्वी रक्तिमावहेत् ।। ५८ ॥ मध्यमस्य प्रमुस्तनं कस्य न द्रावयेन्मनः । तत्त्वरेणैव लक्ष्ये स्याललितांगं स्वतंत्रकम् ॥ ५९।।

·(१३७) ग्रंथे रागविबोधाख्ये ललिता समुदीरिता । शुद्धरामक्रियामेले धांशाऽपाथ धकोमला ॥ ६०॥ गौरीमेलसमुत्पन्ना ललिता पंचमोज्झिता। विदुपाहोबलेनोक्ता स्वग्रंथे पारिजातके ॥ ६१॥ . पंचमः । मारवामेलसंजातः पंचमो लोकविश्रुतः । संपूर्णः शुद्धमाशोऽपि नक्तं यामन्तिमे स्मृतः ॥ ६२॥ उत्तरांगप्रधानोऽयं द्विमध्यमविभूपितः । परजानन्तरं गीतो ह्यवश्यं रंजयेन्मनः ॥ ६३ ॥ मुक्तत्वान्मध्यमस्यान ललितांगं भवेत्स्फुटम् । ललिते पंचमस्त्यक्त इति भेदः परिस्फुटः ॥ ६४ ॥ मध्यमद्वयसंयुक्तः पंचमेन विवर्जितः। प्रकारः श्रूयते लक्ष्ये गायकानुमतोऽपरः ॥६५॥ हिंदोलांगयुतोऽपश्च प्रतिलोमे रिदुर्बलः । गीयतेऽसौ कचिल्लक्ष्ये गानशास्त्रविशारदैः ॥ ६६ ॥ ऋपभोनस्तथा पांशः पंचमः समुदीरितः। धीमता सोमनाथेन मेले मालवगौळके ॥ ६७ ॥ गौरीगेलसमुद्भुतः पहीनश्चानुलोमके । मध्यमांशस्तथा पूर्णो लोचनेन प्रकीर्तितः ॥ ६८॥ पंचमांशो रिरिक्तोऽपि प्राप्तः पंचम ईरितः। रागचंद्रोदये ग्रंथे मालवगौडमेलजः ॥ ६९ ॥ भट्टिहारः। मारवामेलनोत्पन्नो भट्टिहारः प्रकीर्तितः । आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णो लक्ष्यविन्मते ॥ ७॥ 16

·(१३८)
मध्यमोऽत्र मतो वादी संवादी पड्ज ईरितः ।
गानं सुसंमतं तस्य राम्यामन्तिमयामके ।। ७१॥
शुद्धमोऽत्र भवेन्मुक्तस्तत्रैव न्यसनं शुभम् ।
प्रयोगस्तीप्रमस्यास्मिन् रात्रिगेयत्वसूचकः ॥ ७२ ॥
पगयोर्धमयोश्चापि संगतिः स्यान्मनोहरा ।
अनुलोमे निदौर्बल्यं विलोमे वक्रता मिया ॥ ७३ ॥
खंमाजमेलसंजातो भटियारः श्रुतः क्वचित् ।
लक्ष्यमार्गमनुसृत्य कुर्यादुधः स्वनिर्णयम् ॥ ७४ ॥
रागतरंगिणीग्रंथे भटियालः प्रकीर्तितः ।
गौरीमेलसमुत्पन्नः पंचमेन विवर्जितः ॥७५ ॥
भंखारः।
मारवामेलसंजातो भंसारो गीयते जने।
आधुनिकं वदंतीम केचिल्लक्ष्यविचक्षणाः ॥ ७६ ॥
संपूर्णः पंचमांशः स्यादुत्तरांगप्रधानकः ।
यामे तुरीयके राज्यां गानमस्य सुसप्रदम् ॥ ७७ ॥
मध्यमद्वयसंयोगाद्विभासो भिन्नता बजेत् ।
मुक्तमस्य तिरोभावे भट्टिहारो न संभवेत् ॥ ७८॥
पगयोर्मधयोश्चेह संगतिः स्यान्मनोहरा ।
अप्रसिद्धस्वरूपत्वाद्गानमस्य सुदुर्लभम् ॥ ७९ ॥
टिप्पनी।
एवं च मारवामेले रागा द्वादश लक्षिताः ।
सायंगेया भवेयुः पटू प्रातर्गयाः पडीरिताः ॥८० ॥
पूरिया मारवा जैत्रो गौरा साजगिरी तथा ।
वराटी सहिता एते सायंगेया मता बुधैः ॥ ८१॥

·(१३९)
ललितः पंचमश्चैव भट्टिहारो विभासकः ।
भंखारः सोहनी चेति प्रातर्गेयाः समीरिताः ॥८२॥
गौर्यगाः पूरियांगाश्च सायंगेया व्यवस्थिताः ।
ललितांगास्तथा प्रोक्ताः सोहन्यंगाः प्रभातगाः ॥ ८३ ॥
सायंगेयेपु पूर्वीगं प्रबलं गुणिसंमतम् ।
प्रावल्यमुत्तरांगे स्यात् प्रातर्गयेपु निश्चितम् ॥ ८४ ।।
स्थूलदृष्टिकृता एते नियमा मार्गदर्शकाः।
विशेषास्तु तत्रतत्र द्रष्टव्या मर्मवेदिभिः ॥८५॥
काफीमेले।
काफी।
हरप्रियाख्यमेलोऽसौ लक्ष्येऽत्र काफिसंज्ञितः ।
काफीरागस्तदुत्थः स्यादिति लक्ष्यविदां मतम् ॥ १॥
पंचमः संमतो वादी संवादी पड्जनामकः ।
केचिन्नांधारमाहुस्ते वादिनं गानकोविदाः ॥२॥
मध्यरात्रोचितो मेलो यथायं गनिकोमलः।
मध्याह्नार्हस्तथैवासौ को न जानाति मर्मविद् ॥३॥
दरबार्यादिकान् रागान गीत्वा धकोमलान् ।
तीनधैवतसंपन्नान् गायन्ति गायकाः क्रमात् ॥ ४ ॥
आसावर्यादिकान् गीत्वा दिवा धैवतकोमलान् ।
सारंगाख्यादिकान् लोके गायन्ति शुद्धधैवतान् ॥५॥
संभवेयुरवश्यं तेऽपवादा लक्ष्यवर्त्मनि ।
साधारणो मया प्रोक्तो नियमस्तत्वदर्शिनाम् ॥६॥
यतः संपूर्णरागोऽयमारोहे चावरोहणे।
लोक आश्रयरागत्वं काफीरागस्य संमतम् ॥७॥

·(१४०)
काफीत्याधुनिकं नाम पारसीक परिस्फुटम् ।
स्वीकृतं यत्पुराणैस्तन्नैवास्माभिरुपेक्षितम् ॥ ८॥
दाक्षिणात्यमते काफीरागः श्रीरागमेलजः।.
श्रीरागः कीर्तितस्तत्र गनिकोमलमंडितः॥९॥
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां श्रीरागः पूर्विमलजः।
इति मया समाख्यातं पूर्वमेव सविस्तरम् ॥ १० ॥
न्यासः पंचमके काफ्यां सुस्पष्टं रागवाचकः ।
श्रोतारोऽपि सुसं तेन कुर्वन्ति रागनिर्णयम् ॥ ११ ॥
अनुलोमगतः क्षम्यः प्रयोगस्तीवनेर्मनाक् ।
काफीमेलोत्थरागेपु गानसौकर्यहेतवे ॥ १२ ॥
क्षुद्रगीतार्हता काफ्यां लोके सर्वत्र संमता ।
शृंगाररसंभूयिष्ठां काफी शंसन्ति पंडिताः ॥ १३ ॥
रिप्पनी।
हिंदुस्थानीयपद्धत्यां रागाः काफ्याह्वमेलजाः ।
पंचांगेपु विभक्ताः स्युर्लक्ष्यमार्गानुसारतः॥ १४ ॥
काफ्यंग प्रथमं प्रोक्तं धनाश्यंगं द्वितीयकम् ।
सारंगांगं तृतीयं स्याच्चतुथं कानडाह्वयम् ॥ १५ ॥
स्यात्पंचमं मलारास्यं भूरिक्तिप्रदायकम् ॥
अथो वक्ष्ये क्रमादागांस्तान् पंचांगानुसारतः ॥ १६ ॥
काफी सिंदूरकः पीलू रागाः काफ्यंगमंडिताः ।
धनाश्रीधानिका भीमपलाशी हंसकंकणी ॥ १७ ॥
प्रदीपकी मता एता धनाध्यंगपरिष्कृताः।
'वागीश्वरी बहारश्च महा सुधाइका तथा ॥ १८॥
नायकी साहना तद्देशाख्यः कोशिकाद्वयः ।
रागाः पीर्तितास्तग्नेः कानडांगसुशोमनाः ॥ २९ ॥

·(१४१)
शुद्धसारंगसामंतो मध्यमादिस्तथैवच ।
वृंदावनी वृद्धहंसो मीयर्यासारंगनामकः ॥२०॥
लंकायदहनः पटमंजरी काफिमेलजा।
रागा एते मता अष्टौ सारंगांगविभूपिताः २१॥
मल्लारः शुद्धपूर्वोऽथ मीयांमल्लारकाभिधः ॥
गौंडमल्लारको मेघः सूरमल्लारसंजितः ॥ २२ ॥
रामदासी तथा चर्जूचंचलाख्यौ च धूलिया ।।
मीरामल्लारकः प्रोक्ता मल्लारांगप्रदर्शिनः ।। २३ ।।
सैंधवी ।
काफीमेलसमुत्पन्ना सैंधवी कथ्यते जने ।
आरोहणे गनित्यक्ता संपूर्णा चावरोहणे ॥ २४ ॥
सपयोरेव संवादः कैश्चित्स रिधयोमतः ।
गानमस्याः समादिष्टं प्रायशः सार्वकालिकम् ॥२५॥
वैमत्यं दृश्यते लोके निपादपरिवर्जने ॥
प्रयोगस्तत्स्वरस्येह क्षम्यते रोहणे मनाक् ॥ २६ ॥
लक्ष्ये तु गायनाः प्रायः काफीमिश्रितरूपकम् ।
प्रदर्शयन्ति सैंधव्या लोकरंजनवांछितः ॥ २७ ॥
सिंघोडानामिका सैव सैंधवांति परिस्फुटम् ।
गपूर्वविवोधे स्यात्सोमनाथेन कीर्तितम् ।। २८ ।।
अगनिः सैंधवी प्रोता स्वग्रंथे तेन सूरिणा।
तिलोमे तु संपूर्णा पारिजाते समीरिता ॥ २९ ॥
काफीमेलसमुत्पन्नः सैंधवो धैवतादिकः ।
गरोहे गनिवर्योऽपि हृदयेशेन कीर्तितः ॥ ३०॥

·(१४१) पीलु। काफीमेलसमुत्पन्नः पीलुरागो गुणिप्रियः । आधुनिकस्तथैवास पारसीकोऽपि संमतः ॥३१॥ गांधारः संमतो वादी संवादी सप्तमो भवेत् । गानं चास्य समादिष्टं तृतीयप्रहरे दिने ॥३२॥ मते केपांचिदप्येप भिन्नपड्जसुमेलजः । प्रारोहे ऋपभत्यक्तो गनिसंवादमंडितः ॥ ३३ ॥ यथायोग मिलत्यत्र स्वरास्तीवाश्च कोमलाः । संकीर्णं रूपकं त्वेतन्नित्यं स्याज्जनमोहनम् ॥३४॥ काफी गौरी तथा भीमपलासी भैरवी कचित् । रागेऽस्मिन् संमिलन्त्याहुर्लक्ष्यलक्षणकोविदाः ॥३५॥ प्रायस्तीबस्वराणां स्यात्मारोहे सुप्रयोजनम् । विलोमे कोमलानां सन्नियमो भाति मे स्फुटः॥३६ ॥ क्षुद्रगीतार्हता पीलूरागस्य संमता जने । मिश्ररूपेण रागोऽयं नित्यं सहजसुंदरः ॥३७॥ भामपलासी। काफीमेलसुसंजाता प्रोक्ता भीमपलासिका। आरोहे रिधहीनं स्यादवरोहे समग्रकम् ॥ ३८ ॥ मध्यमांशग्रहन्यासा मुक्तमध्यममंडिता। गानमस्याः समीचीनमपराहे सुसंमतम् ॥ ३९ ॥ वादित्वान्मध्यमस्यात्र धनाश्रीनैव संभवेत् । पूर्णत्वं प्रतिलोमे यद्धानीशंका कुतो भवेत् ॥ ४० ॥ मते केपांचिदप्येपा रिधकोमलमंडिता । केचिदिवर्जनं पाहुरन्ये धैवतवर्जनम् ।। ४१ ॥

·(१४३)
एकैकश्रुत्यपकृष्टौ क्वचिद्रिधी समीरिती ।
लक्ष्यमार्गमनुसृत्य बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ४२ ॥
संमतं श्रुतिभिन्नत्वे रक्तिभिन्नत्वमंजसा।
मते मे वादिभिन्नत्वं पर्याप्तं लक्ष्मभेदकम् ।। ४३ ।।
ग्रंथेषु रागभेदास्तु श्रुत्यायत्ता न लक्षिताः ।
तद्विधानं न चावश्यं रागभेदोपलब्धये ॥४४॥
धनाश्रीः ।
काफीमेलसमुद्भूता धन्याश्रीः कथिता जने।
मारोहे रिधहीनाऽसौ संपूर्णा प्रतिलोमके ॥ ४५ ॥
पंचमः संमतो वादी मंत्री पडूजः समरितः ।
लक्ष्ये सुसंमतं गानं तृतीयमहरे दिने ॥ ४६ ॥
ग्रहः प्रायो निपादः स्यान्यासः स्यात् पंचमाह्वयः।
संगतिः पगयोश्चित्रा विलोमे तद्विदा मते ।। ४७ ।।
वादित्वे मध्यमस्यात्र लसेद्धीमपलाशिका ।
प्रारोहे रिधसंत्यक्ता मध्यमांशसमन्विता ॥४८॥
तृतीययामगेयेपु रागेषु परिदृश्यते ।
दौर्बल्यं रिघयोः प्रायोऽनुलोमे लक्ष्यविन्मते ॥ ४९ ॥
दुर्बलत्वात्तयोस्तत्र प्राबल्यं समपेपु तत् ।
पवादित्वे धनाश्रीः स्यान्मांशत्वे स्यात्पलाशिका ॥५०॥
शुद्धमेलसमुत्पन्ना प्रारोहे रिधवर्जिता।
धनाभीः कीर्तिता तत्र संगीतपारिजातके ।। ५१ ॥
ग्रंथेपु केपुचित्मोक्ता धनाश्री रिधर्जिता।
प्रातर्गया तथा पग्रजहांशा काफिमेला ॥ ५९॥

·.
(१४४)
नित्यं पमुद्रिता प्रोक्ता रिधोना सांशिका तथा।
धनाश्रीवलाधासौ विवोधे रागपूर्वके ॥ ५३ ॥
धानी।
हरप्रियारूपमेलाच धानीति संज्ञिता जने ।
रागिणी स्यात्समुत्पन्ना सुरसा सार्वकालिका ॥ ५४ ॥
आरोहे चावरोहेऽपि वर्जितर्षभधैवता ।
गांधारोऽत्र मतो वादी निपादोऽमात्यसनिमः ॥ ५५॥
औडवपाडया चापि विलोमे पभान्विता।
क्वचित्समीक्षिता लक्ष्ये इति प्रज्ञा वदन्ति ते ॥ ५६ ॥
रिहीना रिधहीना वा साहोबलेन कीर्तिता ।
तथैव तत्वबोधेऽसौ श्रीनिवासविनिर्मिते ॥ ५७ ॥
रागलक्षणके ग्रंथे शुद्धधन्नासिकरिता ।
हरमियान्हये मेले ऋपभधैवतोज्झिता ॥ ५८ ॥
कदाचित्सव लक्ष्येऽत्र धानिसंज्ञा समीरिता ।
इत्याहुः पंडिताः केचिल्लक्ष्यलक्षणकोविदाः ॥५९ ॥
वादमूले तथाप्यत्र विपये तत्त्वदर्शिभिः ।
लक्ष्यगतमनुलंध्य कार्य नित्यं स्ववर्तनम् ॥ ६० ॥
समपानां तु दीर्वल्ये ह्यभावे रिधयोस्तथा ।
कुतो गांभीर्यसंप्राप्तिर्भवेन्नैव सतां मते ॥६१॥
हंसकंकणी।
काफीमेलसमुत्पन्ना रागिणी हंसकंकणी।
लक्ष्याध्वनि बुधैर्माता तृतीयप्रहर दिने । ६२ ।।
प्रारोहे रिधहीना स्यात्संपूर्णा प्रतिलोमके।
धनाश्चंगप्रगीतासी भूरिरक्तिप्रदायिका ॥ ६३.॥

·(१४५)
गांधारद्वययोगोऽन कौशल्येन प्रदर्शितः।
रोहणे तीव्रगो युक्तो विलोमे कोमलाहयः ॥ ६४ ॥
पंचमः समतो वादी संवादी पज ईरितः।
धनाश्यंगप्रधानत्वं रागेऽस्मिन् सर्वसंमतम् ॥६५॥
विचित्रमप्रसिद्धं च रूपमेतदसंशयम् ।
गीयते लक्ष्यमार्गेऽत्र केवलं गायनोत्तमः ॥६६॥
प्रदीपकी।
स्यात्काफीमेलसंजाता प्रदीपकी सुसंमता ।
प्रारोहे रिधहीनं स्यादवरोहे समग्रकम् ॥ ६७ ॥
मंजरी रागिणी गीत्वा यदपारभ्यते पुनः ।
किंचिवर्णनीयं तद्वैचित्र्यमनुभूयते ।। ६८ ।।
मंद्रमध्यस्वरैः सैव पलाशिकां प्रसूचयेत् ।
पलाशी मांशिका नित्यं सांशिकेयं मता जने ॥ ६९ ॥
मते केपांचिदप्येपा मध्यमस्वरवादिनी ।
भतिलोमगतो रिः स्यादसत्मायोऽतिदुर्बलः ॥७॥
ईपन्मृदू समादिष्टौ कैश्चिदत्र रिधैवती ।
एतन्मर्मपरिज्ञानं केवलं विदुषां भवेत् ॥ ७१॥
तीवगांधारयोगोऽत्र कौशल्येन सुसाधितः ।
विश्लिष्टो मध्यमोऽपि स्यात् कंकणीभेददर्शकः ॥७२॥
वागीश्वरी।
हरिप्रियाहये मेले वागीश्वरी मता बुधैः
प्रारोहणे पवज्यं स्यात्प्रतिलोमे समग्रकम् ॥७३॥
मध्यमः कीर्तितो वादी संवादी पड्ड ईरितः ।
गान सुसंमतं तस्या राज्यां तृतीययामके ॥४॥

·(१४६)
लंघनं पंचमस्य स्यात्समूलं लक्ष्यके क्वचित् ।
अल्पत्वं पंचमे युक्तं प्रतिलोमे सतां मते ॥ ७५॥
धनाश्रीकानडायुक्ता वागीश्वरी प्रकीर्तिता।
रागतरंगिणीग्रंथे लोचनेन मनीषिणा ॥७६ ॥
त्यक्ते पंचमके सद्यो ग्रंथोक्ता रागिणी भवेत् ।
पवर्जिता तथा मांशा श्रीरंजनीतिनामिका ॥ ७७ ॥
दाक्षिणात्यमते त्वेषा रीतिगौडास्यरागिणी ।
ग्रंथेषु केपुचित्तत्र वागीश्वरी द्विगा मता ॥ ७८॥
बहारः।
हरप्रियाहयान्मेलाजातो रागो गुणिप्रियः ।
आधुनिको बहारास्यश्चलप्रकृतिः सदा ॥ ७९ ॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पडूजनामकः।
गानं नित्यं समादिष्टं वसंतर्ती सुरक्तिदम् ॥ ८ ॥
मधयोः संगतिश्चिवा रिहीनत्वं तु रोहणे ।
पतिलोमे धहीनत्वमिति मर्मविदा मतम् ।। ८१॥
प्रारोहे मधसंगत्या वागीश्वयंगमावहेत् ।
अवरोहे धलुप्तत्वात्तदंग परिमार्जयेत् ।। ८२ ॥
संयोगः स्याहारस्य नानारागेपु लक्षितः।
यथासंझ बुधः कुर्यात्तत्र स्वरप्रयोजनम् ॥ ८३॥
सूहारागः।
काफीमेलसमुत्पन्नः मुहयो लोकविश्रुतः ।
आरोहे चारोहेऽपि धैवतो वर्जितस्परः ॥ ४ ॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पननामाः ।
गानं समीरितं लोके द्वितीये प्रहरे दिने ॥८५॥

·(१४७)
यद्यप्युत्तरभागेऽत्र रूपं सारंगसंनिभम् ।
पूर्वांगे व्यक्तगांधारः कुर्यात्तस्य निवारणम् ॥ ८६ ॥
मुक्तत्वं मध्यमस्येह नूनं स्यादतिरक्तिदम् ।
निपयोः संगतिन्यांसः समीचीनो हि मध्यमे ॥ ८७॥
मेघदरियोर्योगादागोऽयं स्यात्समुत्थितः ।
वदंति पंडिताः केचिल्लक्ष्यलक्षणकोविदाः ॥ ८८ ॥
सारंगस्य प्रकारेषु नित्यं गांधारवर्जनम् ।
न तत्कर्णाटभेदेपु ततस्तद्भित् परिस्फुटा ॥ ८९ ॥
सुघरायी।
हरप्रियाख्यमेलाञ्च सुघरायी समुत्थिता।
आरोहे धैवतोनासी द्वितीयमहरोचिता ॥१०॥
पंचमः संमतो वादी संवादी पडूजनामकः।
कर्णाटस्यैव भेदोऽयं सारंगांगविभूषितः ॥ ९१ ॥
अडाना कानडा चैव वृंदावनी तथैव च ।
मिलन्त्यत्र यथान्यायमिति केचिद्वदन्ति ते ॥ ९२ ॥
सहाना रात्रिगेयोक्ता गेयपा नित्यशो दिवा ।
नायकी कानडा रात्री दिनगेया तथा सुहा ॥ ९३ ॥
सुहा धैवतहीना स्यादन्त्र धो नानुलोमके ।
वृंदावन्यधगा नित्यं निपादद्वयमंडिता ॥ ९४ ॥
देशासः।
हरप्रियाह्वये मेले जातो रागः सुनामकः ।
देशाख इति विख्यातो लक्ष्येऽसिलगुणिप्रियः ॥ ९५॥
पंचमः समतो वादी संवादी पइजनामकः ।
कैचिसंवादिनी प्रोक्तो तब पजकमध्यमौ ॥ १६ ॥

·(१४८)
आरोहे चावरोहेऽपि धैवतो वर्जितस्वरः ।
दौर्बल्यं धगयोरत्र वर्णयन्ति पुनः क्वचित् ॥ ९७ ॥
गांधारांदोलन न्यासो मध्यमे रुचिरो भवेत् ।
गपयोः संगती रम्या रागरूपं समादिशेत् ॥ ९८ ॥
देवसाग इति ख्यातो रागोऽयं लक्ष्यवर्मनि ।
गानं तस्य समादिष्टं द्वितीयाहरे दिने ॥ ९९ ॥
गद्वयो निद्वयश्चापि रिहीनः परिकीर्तितः ।
केपुचिच्छास्त्रग्रंथेषु न तल्लक्ष्येऽत्र लभ्यते ॥ १० ॥
नायकीकानडा।
काफीमेलसमुत्पन्नः कर्णाटो नायकी मतः ।
आरोहे चावरोहेऽपि धैवतो वर्जितस्वरः ॥१॥
मध्यमो निश्चितो वादी संवादी षड्ज ईरितः ।
गानं तस्य समीचीनं राव्यां तृतीययामके ॥ २॥
पूर्वांगे स्यात्सुहायोगः सारंगस्योत्तरांगके ।
रिपयोः संगतिश्चित्रा रागभेदं प्रदर्शयेत् ॥३॥
देशाख्यो नायकी सूहा तथा सुधाइसंज्ञिता ।
सारंगांगा मता लक्ष्ये धमाल्पा गीतवेदिभिः ४ ॥
धकोमलं सुसंपूर्ण वक्रारूपं तथैव च ।
वर्णयन्ति पुनः केचिदेनं लक्ष्येऽत्र नैव तत् ॥५॥
मल्लारकानडायोगादूपमेतद्विनिर्मितम् ।
इत्यनूपविलासाख्ये ग्रंथे भावन कीर्तितम् ॥६॥
कानडा कौशिफश्चापि वागीश्वरी तथैव च ।
मिलनयति केचिद्दे संगिरंति मनीषिणः ॥ ७ ॥

·(१४९)
सहाना।
हरमियाह्वये मेले सहानाजनुरीरिता ।
रूपमाधुनिकं चैतत्संपूर्ण गुणिसंमतम् ॥८॥
पंचमः संमतो वादी पजः स्यान्मंत्रितुल्यकः ।
गानमभिमतं चास्या रात्र्यां तृतीययामके ॥९॥
मयोगात्तीबधस्यात्र ह्यडाणाभित्परिस्फुटा ।
धगसंयोगतोऽप्यत्र नैव सारंगसंभवः ॥१०॥
गपसंगत्यभावे स्याद्देवसागनिवारणम् ।
प्रतिरूपं दिवा चास्याः सुघरायी मता जने ॥ ११ ॥
कानडायाः प्रभेदोऽयमंगीकृतो यतो बुधैः ।
प्रयोगो धगयोरत्र भवेद्रक्तिप्रवर्धकः ॥ १२॥
निधनिपधमपैः स्याद्रागरूपप्रदशनम् ।
धैवतस्य परित्यागात्सुहा स्यात्सुपरिस्फुटा ॥ १३ ॥
कानडाऽथ फिरोदस्तो मिलतोऽत्र यथायथम् ।
इत्यनूपविलासाख्ये ग्रंथे भावेन कीर्तितम् ॥ १४ ॥
मल्लारकानडायोगादडाणायोगतोऽपि च ।
रागिणीयं समुद्भुतेत्याहुः केचिद्विशारदाः ।। १५ ।।
मध्यमादिः ।
काफीमेलसमुत्पन्ना मध्यमादिः प्रकीर्तिता।
आरोहे चावरोहे च गांधारधैवतोज्झिता ॥ १६ ॥
ऋपभः संमतो वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
गानं चाभिमतं तस्या मध्याह्न भूरिरक्तिदम् ॥ १७ ॥
स्वीकृतो झुपभेदोऽयं सारंगस्याऽत्र लक्ष्यके ।
अभावो धगयोथाथ संगतो लक्ष्यवेदिनाम् ॥ १८ ॥

·(१५०) पूर्वांगे परिसंगत्या निपयोरुत्तरांगके । रागोऽयं निश्चितः प्रायो भवेदिति सतां मतम् ॥ १९ ॥ प्रकारा बहवो लक्ष्ये सारंगस्य समीरिताः। तेपु ये सुप्रसिद्धाः स्युस्ते मयाऽत्र प्रकीर्तिताः ॥२०॥ टिप्पनी। मध्याह्ने मध्यरात्रे च सारंगांगं सुविश्रुतम् । तत्कालगेयरागेपु महद्वैचित्र्यकारणम् ॥ २१ ॥ सुहासुध्राइकाद्यास्ते रागा दिने तदंगजाः । नायक्यडापाकाद्यास्ते रात्रिगेयास्तथैव च ॥ २२॥ वृंदावनी मध्यमादिः सारंगः शुद्धपूर्वकः । सामंतो बडहंसश्च मीयांसारंगनामकः ।। लंकादहनसारंग एते भेदा बहुश्रुताः ॥ २३ ॥ धुंदावनीसारंगः काफीमेलसमुत्पन्ना वृंदावनी मता जने। आरोहे चावरोहेऽपि धगोना बहुसंमता ॥ २४ ॥ ऋपभः कीर्तितो वादी पंचमो मंत्रितुल्यकः । गानं तस्याः समादिष्टं मध्याह्ने लक्ष्यवमनि ॥२५॥ निपादौ द्वौ मतावत्र रागनामप्रसूचकौ । मध्यमादिः सदा प्रोक्ता निकोमलपरिष्कृता ॥ २६ ॥ आदिशन्ति पुनः केचिदीपत्स्पर्श विलोमके । धैवतस्य यतस्तेन मध्यमाद्याः स्फुटा भिदा ॥२७॥ केचिवृंदावनीरागे निपादं तीनसंज्ञकम् । प्राहुर्येन भवेदस्य मध्यमादिभिदा स्फुटा ॥२८॥ मृदुनिमंडिता प्रोक्ता हृदयेशेन धीमता। धुंदावनी धगत्यक्तौटुया विज्ञसुसावहा ।। २९ ।।

·(१५१)
रिमयोः संगतिश्चित्रा रागेऽस्मिन् भूरिरक्तिदा।
सैव स्यादिपयोस्तव मध्यमाद्यां विदा मते ।। ३० ।।
धगयोर्गोपनं लक्ष्ये मुख्यं सारंगलक्षणम् ।
यथायोग्यप्रमाणेन प्रायः सर्वत्र लक्षितम् ॥ ३१॥
शुद्धसारंगः ।
हरप्रियाह्वये मेले शुद्धसारंगनामकः ।
आरोहे चावरोहेऽपि गांधारो वर्जितस्वरः ॥ ३२ ।।
ऋपभोऽत्र मतो वादी संवादी पंचमो भवेत् ।
द्वितीयमहरे गानं सर्वरक्तिप्रदं दिने ॥ ३३ ॥
धैवतस्य प्रयोगोऽत्र व्यक्तो यत्परिदृश्यते ।
मध्यमादेः प्रभिन्नत्वमवश्यं प्रस्फुटं भवेत् ॥ ३४ ॥
मध्यमौ दो निपाद द्वौ विलोमे धैवतो मनाक ।
एभिः स्याच्छुद्धसारंगः स्वतंबो लक्ष्यवर्मनि ॥ ३५ ॥
तीवमध्यमहीनत्वं वृंदावन्या सुसंमतम् ॥
शुद्धमध्यमरिक्तत्वं नूरसारंगलक्षणम् ॥ ३६ ॥
केचित्समादिशन्त्यत्र धैवतस्यैव लंघनम् ।
लक्ष्ये न तत्तथाप्यच बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ३७ ॥
हृदयकौतुके ग्रंथे तथैव हृत्प्रकाशके ।
दिमध्यमो धगोनश्च सारंगः परिकीर्तितः ॥ ३८॥
संगीतपारिजाताख्ये ग्रंथेऽहोक्लरिणा।
सारंगो वर्णितः स्पष्टं निमद्वंद्वो धगोज्झितः ॥ ३९ ॥
मीयांसारंगः।
हरमियाहये मेले मीयांसारंग ईरितः।
आरोहे चावरोहेऽपि गांधारो वर्जितस्वरः ॥४०॥

·(१५२) ऋपमः संमतो वादी संवादी पंचमो मतः । गानं चास्य समीचीनं द्वितीयप्रहरे दिने ॥४१॥ यतः सारंगभेदोऽयं न्यंशत्वं युक्तमेव तत् । मंद्रमध्यस्वरैगीतो भूरिरक्तिप्रदो भवेत् ॥ ४२ ।। रिपयो रिमयोधाथ संगत्या नित्यशो जने ।। सारंगांगं भवेत्स्पष्टमित्याहुर्लक्ष्यवेदिनः ॥ ४३ ॥ संगतिनिधयोरन रागभेदं प्रदर्शयेत् । मीयांमल्लारिकाच्छाया तत्रैव प्रकटीभवेत् ॥ ४४ ॥ सनिधनिधसैः प्रायो रागस्य मंडनं भवेत् । गांधाराभावतो नित्यं मल्लारांगं निवारयेत् ॥ ४५ ॥ मृदुनिपादसंयुक्ता मध्यमादिर्भजेन्द्रिदाम् ॥ वृंदावनी धोनाऽसौ निपादद्वयसंयुता ॥ ४६ ॥ द्विमध्यमप्रभिन्नः स्यात्सारंगः शुद्धपूर्वकः । एकेन तीव्रमेन स्यान्नूरसारंगसंज्ञितः ॥ ४७ ॥ सामंतसारंगः। काफीमेलसमुत्पन्नः सामंतो गुणिसंमतः। आरोहे चावरोहेऽपि गांधारो वर्जितस्वरः ॥४८॥ सारंगस्य प्रभेदोऽयं रिपसंवादमंडितः । गानं तस्य समीचीनं द्वितीयप्रहरे दिने ॥ ४९ ॥ धैवतस्यात्र संस्पर्शी विलोमेऽनुमतो मनाक । देससारंगयोगेन रूपमेतत्समुद्भवेत् ॥ ५० ॥ आरोहे चावरोहेऽपि धगहीनः प्रकीर्तितः। हुनकाशाह्वये ग्रंथे हृदयेशेन धीमता ॥ ५१ ।।

·(१५३)
गांधारयसंयुक्तो न्यासोद्वाहांशपजकः ।
सामंता कीर्तितो ग्रंथे संगीतपारिजातके ॥ ५२॥
कर्णाटारपसुमेले च सामंतः परिकीर्तितः ।
मंजयाँ पुंडरीकेण काकल्यंतरभूपितः ॥ ५३॥
बडहंससारगः ।
काफीमेलसमुत्पन्नो बडहंसो बुधर्मतः ।
कैश्चिदन्यैर्वर्णितोऽसौ शंकराभरणस्वरः ॥ ५४ ॥,
कपमः संमतो वादी संवादी पंचमो मतः।
गानमस्य समीचीनं द्वितीयाहरे दिने ॥ ५५ ॥
सारंगस्य प्रभेदोऽयं संमतः सर्वतोऽधुना ।
ततो गांधारलोपोऽत्र समाहतो विचक्षणः ॥५६॥
घडहसे मतं प्रायो धगस्वरप्रलोपनम् ।
मुक्तत्वं मध्यमेऽभीष्टमपन्यासस्तु निस्वरे ॥ ५७ ॥
सारंगनामके मेले रागोऽयं कीर्तितः स्फुटम् ।
लोचनेम तथैवाऽपि हृदयेशेन धीमता ॥ ५८ ॥
तीवमध्यमयोगोऽत्र वर्णितो हृत्प्रकाशके ।
यतो लक्ष्यविरोध्येतन्नतत्संमानमहयेत् ॥ ५९॥
प्रयोगस्तीवधस्याऽत्र विलोमे दृश्यते क्वचित् ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य कुर्यात्तत्र प्रवर्तनम् ॥ ६०॥
पटमंजरी।
हरमियाह्वये मेले मंजरी पटपूर्विका ।
रागिणी श्रूयते लक्ष्ये संपूर्णा बहुसंमता ॥ ६१ ॥
आरोहे चगदौर्बल्यात्सारंगांगं प्रसूचयेत् ।
सारंगे लंघनं प्रोक्तं समूलं स्वरयोस्तयोः ॥ १२ ॥

·(१५४) वादित्वं पजके निष्ठं संवादित्वं तु पंचमे । सारंगानन्तरं गानं भवेदस्याः सुरक्तिदम् ॥ ६३ ॥ सरिमपस्वरैयक्तं सारंगांगं प्रदर्शयेत् । धगयोः सुप्रयोगात्तद्गायनः परिमार्जयेत् ॥ ६४ ॥ . संगतिर्धगयोरत्र भवेद्रक्तिप्रवर्धनी । रिंगमगस्वरैश्चैह देसीरूपं भिदां भजेत् ॥६५॥ दुर्लभं रूपमेतद्यदवश्यं संभवेत्ततः । लक्ष्याध्वनि मतानैक्यं बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥६६॥ मते केपांचिदप्यत्र द्विगांधारप्रयोजनम् । पंचमस्यापि वादित्वं न तन्मे भाति संगतम् ॥ ६७ ॥ मेले शुद्धस्वराणां तां केचिदन्ये विदो विदुः । न तद्विसंगतं भाति मतं लक्ष्यानुसारतः ॥ ६८॥ शुद्धस्वरयुतं रूपं रात्रिगेयं भवेत्मियम् । मया प्रपंचितं त्वत्र तृतीयाहरे दिने ॥ ६९॥ शुद्धमल्लारः। काफीमेलसमुत्पन्नः शुद्धमल्लारनामकः । आरोहेऽप्यवरोह च गनिहीनौडधो मतः ॥ ७० ॥ मध्यमः संमतो वादी संवादी पज ईरितः। गानमस्य समीचीनं वर्पाकाले मतं बुधैः ॥ ७१ ॥ मुक्तत्वान्मध्यमस्यात्र तथैव पधसैः स्वरैः । रागोऽयं लक्ष्यते स्पष्टमिति सर्वत्र संमतम् ॥ ७२ । रागवियोधके ग्रंथे सोमनाथेन धीमता । मल्लारिमलने प्रोक्तो रागोऽयं गनिवर्जितः ॥ ७३ ।

·मीयांमल्लाररागोऽसौ वर्षासु सुसदायकः ॥ ८२॥
मध्यमाहपमे पातो विशिष्टां रक्तिमावहेत् ॥ ७९ ॥
रिपयोः संगतिः प्रायो रागेऽस्मिन् गुणिसंमता।
निधयो रिपयोश्चैव संगती रागवाचिके ॥ ८३॥
मंद्रस्थानगतं गानं नित्यं स्याद् हृदयंगमम् ।
मेघरागस्य संस्थाने प्रोक्तो हृदयकौतुके ।
निद्वंद्वतीब्रगोपेतो न तल्लक्ष्येऽत्र दृश्यते ॥ ७४ ॥
संगत्या धमयोस्तत्र दुर्गा स्यात्सुपरिस्फुटा
जलधारो भवेदिन्नः केदारांगेन प्रस्फुटम् ॥७५॥
गौडमल्लारः।
इरप्रियाह्वये मेले गौंडमल्लार ईरितः ।
मतान्तरे पुनश्चासौ शंकराभरणे स्मृतः ॥ ७६ ॥
संपूर्णो मध्यमांशोऽपि गीयते लक्ष्यवर्मनि ।
गानं तस्य समीचीनं वर्षाकाले सुनिश्चितम् ॥ ७७॥
रिगरिमगरिसैः स्याद्रीडांगं लोकविश्रुतम् ।
मपधसैस्तथैवः स्यान्मलारांगं परिस्फुटम् ॥ ७८ ॥
परित्यागे तु निगयोः शुद्धमल्लारको भवेत् ।
पारोहे दुर्बलो निः स्यादिति मर्मज्ञसंमतम् ॥ ८० ॥
पदा गृह्णाति गांधार कोमलं निमृदुं तथा।
सधनिपमपगमारिसर्भवेत्सुमंडनम् ॥ ८१॥
मीयांमला।
हरमियाभिधे मेले जायते वियुधप्रियः ।
.
संवादिनौ सपो पोक्ती गांधारे दोलनं भवेत् ।
विलंबितलयालापः
कस्य नो हर्पयेन्मनः ॥ ४॥

·निपाद्वयसेयोंगो दृश्यते लक्ष्यके क्वचित् । प्रच्छन्नधैवतः कुर्याद्वहारपरिमार्जनम् ॥ ८५॥ गांधारान्दोलने स्पष्टं कानडांगं परिस्फुटम् ॥ मध्यमाहपमे पातो मल्लारंग सुनिर्णयेत् ॥ ८६।। मल्लारकानडायोगादागोऽयं परिकल्पितः । तानसेनकृतिश्चैयमिति लोके सुसंमतम् ॥ ८७॥ मपनिधनिसरस्य विशिष्टांगं भवेत्स्फुटम् । मपधसधपैलॊके गौडांगं विशदं भवेत् ॥८॥ । सूरमल्लारः। काफीमेलसमुत्पन्नः सूरमलार ईरितः । निर्मितः सूरदासेनेत्याहुर्लक्ष्ये विवक्षणाः ॥ ८९ ॥ आरोहे चावरोहेऽपि धगयोर्लोपनं मतम् । समयोरेव संवादो व्यस्तत्वं मध्यमे शुभम् ॥ १०॥ दौर्बल्याद्धगयोरत्र सारंगांगस्य संभवः । अतो मनाङ्मतः स्पर्टी धैवतस्य न बाधकः ॥ ९१॥ मध्यमाप पातः सोरटी दर्शयेयदि । निपयो रिपयोश्चात्र संगत्या तां निवारयेत् ॥ ९२।। निमपनिधपैयापि रागांगं विशदीभवेत् । मध्यमान्तस्वरस्थायो मल्लारांगं प्रसूचयेत् ॥ ९३॥ केचिद्गांधारकं माहुः कोमलमत्ररागके । न तदग्राह्यमित्यूचुर्लक्ष्यलक्षणकोविदाः॥ १४ ॥ मल्लारो मध्यमादिश्च रागऽस्मिन्मिलतो मृशम् । इति लक्ष्यविदा तावन्मतं भाति सुसंगतम् ॥ १५॥ "

·3
(१५७)
शुद्धपूर्वकमल्लारे गनिवज्यं समीरितम् ।
धगग्राही पुनगाडो नित्यं लक्ष्ये भिदां भजेत् ॥ १ ॥
कानडागौंडसंयोगान्मियांमल्लारको भवेत् ।
मध्यमादिस्तथा गौंडो मिलतः सूरनामके ॥ ९७ ॥
गंभीरप्रकृतिमघो विलंबितलयोद्धृतः।
उत्तालस्वरसंगीतो वसु जनयेत्सुखम् ॥ ९॥
रामदासीमल्लारः।
हरप्रियाह्वये मेले जातो रागः सुनामकः ।
रामदासीति विख्यातः संपूर्णो लोकविश्रुतः ॥१५॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पङ्ज ईरितः ।
गानं तस्य समीचीनं वर्पाकाले सुनिश्चितम्॥ १०० ॥
गांधारस्तीन आरोहेऽवरोहे कोमलाभिधः ।
अप्रसिद्धमिदं रूपं नूनं रक्तिप्रदायकम् ॥१॥
द्विगांधारप्रयोगात्स्यादन्यमलारभित्स्फुटा।
रिमयोनिपयोश्चापि संगति रिरक्तिदा ॥ २॥
सहानागौडसंयोगाद्रूपमेतद्विनिर्मितम् ।
धीमता रामदासेनेत्याहुः केचिद्विपश्चितः ॥ ३॥
मतान्तरे तु मृदुग एक एवाऽत्र संमतः ।
लक्ष्यमार्गमनुलंध्य कुर्यात्तत्र स्वनिर्णयम् ॥ ४ ॥
नटमल्लारः।
काफीमेलसमुत्पन्नो नटमल्लार ईरितः ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णस्तद्विदा मते ॥५॥
मध्यमः कीर्तितो वादी संवादी पडूज ईरितः ।
" गोनं चास्य समीचीनं वर्षाकाले सुनिश्चितम् ॥६॥

·।।
+
(१५८)
नटमलारसंयोगाद्रागोऽयं निर्मिती बुधः ।
।' पूर्वांगे स्यान्नटच्छाया मल्लारस्योत्तरांगके ॥७॥
रिमयो रिपयोचान संगतिः सुखदायिनी।
ईपन्निकोमलस्पर्शः प्रतिलोमेऽव क्षम्यते ॥ ८॥
मतान्तरे द्विगांधारो गीयते लक्ष्यवर्त्मनि ।
नित्यं लक्ष्यमनुलंध्य कुर्यात्तत्र स्ववर्तनम् ॥९॥
टिप्पनी
काफी रागः सदा पूर्णः पीलुदशसुस्वरा ।
प्रारोहे गनिहीनासो सिंदूरा शास्त्रसंमता ॥ १०॥,
धन्यासी रिधरित्तोक्ता रोहणे पंचमांशिका ।
। तथैव संमता भीमपलासी मध्यमांशिका ॥११॥
आरोहे चावरोहेऽपि धानी स्याद्रिधवर्जिता ।
पंचमांशा द्विगांधारा विचित्रा हंसकंकणी ॥ १२॥
गद्वया मध्यमांशाच लोके प्रदीपकी स्मृता ।
प्रारोहेऽरिर्वहाराख्योऽड्डाणांगेन परिष्कृतः ॥ १३ ॥
वागीश्वरी त्वपारोहे संपूर्णा कैश्चिदीरिता ।
धवर्जिता मता सूहा मध्यमांशाच मुक्तमा ॥१४॥
प्रतिलोमे घसंस्पर्शा पशिा सुघ्राइका जने ।
नायकी धैवतोना स्याद्रिपसंगतिशोभना ॥ १५॥
सहाना तु मुसंपूर्णा निपसंगमनोहरा ।
गांधारांदोलिता कौंसी वागीश्वयंगमंडिता ॥ १६ ॥
धरिक्तो देवशासः स्याद्पसंगविचित्रकः ।
मद्वंद्वः शुद्धसारंगो मध्यमादिर्धगोज्झितः ॥१७॥
प्रतिलोमे घसंस्पर्शा वृन्दावनी मता जने ।
मुक्तमो बडहंसःस्याद्धस्पर्शी गीयते क्वचित् ॥ १८॥

·(१५९) गवर्जितो मतो लक्ष्ये सामंतो देसकांगकः । मल्लारांगो भवेन्मीयांसारंगो निधशोभनः ॥ १९॥ मृदुगः श्रूयते लोके लंकादहननामकः । ईपन्मृदुगसंस्पर्शा संपूर्णा पटमंजरी ॥ २० ॥ शुद्धमल्लारकः प्रोक्तोऽगनिर्गानविशारदैः । तीवगांधारसंयुक्तो गौंडमल्लारको जने ॥ २१ ॥ मंडितः कानडांगेन मीयांमल्लारसंज्ञितः। धगोनः सूरमल्लारो धेपत्स्पर्शोऽथवा क्वचित् ॥ २२ ॥ मेघमल्लारनामासौ नित्यं लक्ष्ये धगोज्झितः । गद्वंद्वं संमतं तत्र रामदासिमलारके ॥ २३ ॥ गद्वयं धद्वयं चापि मीरामल्लारनामके । छायानहाश्रयः प्रोक्तो नटमल्लारसंज्ञितः ॥२४॥ चंचलाद्यससाख्योऽपि चह्वियोऽथ धूलिया। अप्रसिद्धा मता एते नित्यं स्युर्वादमूलकाः ॥ २५ ॥ आसावरीमेले। आसावरी। ग्रंथेषु भैरवीमेलो यः पुराणैः प्रकीर्तितः । स एवासावरीसंज्ञो लक्ष्ये विद्भिः समाहतः ॥ २६ ॥ मेलादस्मात्समुत्पन्न आसावरीति नामकः । रागो गुणिप्रियश्चाथ प्रारोहे गनिवर्जितः ॥ २७ ॥ धैवतोऽत्र मतो वादी संवादी गस्वरो भवेत् । गानं चास्य समादिष्टं द्वितीयप्रहर दिने ॥ २८ ।। मध्यमेन ग्रहोऽभीष्टः पंचमे न्यसनं शुभम् । उत्तरांगप्रधानत्वात्प्रतिलोमे परिस्फुटः ॥ २९ ॥ संगतिः पगयोश्चिग्राऽवरोह चाल्पपंचमः । रिमपनिधपस्वर रागोऽयं स्पष्टतां ब्रजेत् ॥ ३० ॥ ५०

·(१६०)
रागतरंगिणीग्रंथ आसावरी प्रकीर्तिता।
'लोचनाख्येन विदुपा गौरीमेलसमाश्रिता ॥ ३१ ॥
तथैव कौतुकास्येऽसौ हृदयेशेन लक्षिता ।
मायामालवके मेले सोमनाथेन भापिता ॥ ३२ ।।.
गौरीमेलसमुत्पन्ना पुंडरीकेण वर्णिता ।
रागलक्षणके ग्रंथे तोडीमेले निरूपिता ॥ ३३॥
जौनपुरी।
}} आसावरीसुमेलोत्था जौनपुरी गुणिप्रिया ।
सुलतानहुसेनेन निर्मितेयमिति प्रथा ॥ ३४ ॥
धैवतः संमतो वादी कैश्चित्पंचम ईरितः ।
गानमस्याः समीचीनं द्वितीयाहरे दिने ॥ ३५॥.
प्रारोहे स्याद्वय॑त्वमवरोहे समग्रकम् ।
गरिमपस्वरेनित्यं स्वस्वरूपं प्रकाशयेत् ॥ ३६॥
'आसावरीसमीपत्वात्तदंग प्रस्फुटं क्वचित् ।
रोहणे गनिवय॑त्वादासावरी भिवां भजेत् ॥ ३७ ।।
आधुनिकमिदं रूपं यवनैः संप्रसाधित्तम् ।
इति सुसंमतं लक्ष्ये नूनं रक्तिमदायकम् ॥ ३८॥'
। तौरुप्कतोडिका ख्याता प्राचीनोक्तान लक्ष्यके ।
जौनपुरी। कदाचित्स्यादिति कुत्रापि संमतम् ॥ ३९॥
आसावरीमध्यमादियोगोऽत्र सूचितः कचित् ।
गांधायासावरीयोगः कैश्चिदन्यैः प्रसूचितः ।।.४० ॥
गांधारी।
आसावरीसुमेले च गांधारी कीर्तिता बुधः ।
आरोहणे गरिक्तासी संपूर्णा चावरोहणे ॥ ४१.॥
धैवतोऽत्रा मतो वादी गांधारो मंत्रितुल्यकः ।
गानं तस्याः समादिष्टं द्वितीयमहरे दिने ॥ ४२ ॥

·ऋषभद्यसंपन्ना चासावर्यगधारिणी । गरिमपस्वनित्यं स्वातंत्र्यं दर्शयेजने ॥४३॥ रितीवा जौनपुर्याख्या निगोनासावरीरिता। प्रारोहे देवगांधारो दिगो रिधोज्झितोऽथवा ॥४४॥ हृदयकौतुके ग्रंथे हृदयेशेन सूरिणा। देवगांधारकः प्रोक्तो गौरीमेले निगोज्झितः ॥ ४५ ॥ तथैव सोमनाथेन वर्णितोऽसौ स्वनिर्मिती । सांशो भैरवमेलोत्थोऽप्यहोरलेन वर्णितः ॥ ४६ ॥ रागचंद्रोदये ग्रंथे पुंडरीकेण धीमता। देवगांधारकः प्रोक्तो मेले मालवगौळके ॥ ४७ ॥ तेनैवं रागमालाख्यग्रंथेऽसौ परिकीर्तितः । शंकराभरणे मेले इति सर्वत्र विश्रुतम् ॥४८॥ चतुर्दडिप्रकाशिकाग्रंथे वेंकटसूरिणा। देवगांधाररागोऽयं प्रोक्तः काफ्यामेलजः ॥ ४९ ॥ रागलक्षणके ग्रंथे देवगांधार ईरितः । नटभैरविमेलोत्थः प्रारोहे रिधवर्जितः ॥ ५० ॥ देशी। नटभैरविकामेले प्रोक्ता देशी गुणिप्रिया । मारोहे धगवय॑त्वं प्रतिलोमे समग्रकम् ॥ ५१ ॥ पंचमः कीर्तितो वादी मंत्रितुल्यस्तु रिस्वरः । गानं चास्याः समाख्यातं द्वितीयाहरे दिने ॥ ५२ ॥ योजयंति पुनः केचिदन्न तीवाख्यधैवतम् । अन्येऽपि धैवतद्वंद्व बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ५३ ॥ पूर्वांगे विलसेदन सारंगांग विशेषतः । उत्तरांगे लसेदासावयंग लक्ष्यविन्मते ·देशीतोडी मता मेले गौन्याख्ये लोचनेन वै । तथैव कौतुके प्रोक्तं हृदयेशेन सूरिणा ॥ ५५ ॥ शुद्धरामक्रियामेले सोमनाथेन वर्णिता। हरप्रियाह्वये मेले मोक्ता व्यंकटधीमता ॥ ५६ ॥ रागलक्षणके ग्रंथे नटभैरविमेलने । प्रारोहे गस्वरत्यक्ता कीर्तिता चांध्रसंमता ॥ ५७ ।। खटरागः। आसावरीसुमेलाच खटरागः समुस्थितः । आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णस्तद्विदा मते ॥ ५८ ॥ धैवतः संमतो वादी गांधारो मंत्रिसंनिभः । गानमस्य समीचीनं द्वितीयपहरेऽहनि ॥ ५९ ॥ वर्णयंति पुनः केचिदेनं पंचमवादिनम् । गग्रहं पंचमन्यासं बुधः कुर्यात्स्वनिर्णयम् ॥ ६०॥ प्रकृतिचपलश्चित्रो बहुभिर्गमकैयुतः । उत्तरांगप्रधानोऽयं संगवे भूरिरक्तिदः ॥ ६१॥ एके भैरवमेलेऽमुं वर्णयंति विपश्चितः । मिश्रमेलसमुत्पन्नं कथयति पुनः परे ॥ ६२ ॥ गयो रिद्वयश्चाथ धैवतद्वयसंयुतः । सटरागः श्रुतो लोके धगान्दोलनभूपितः ॥ ६३ ॥ रागतरंगिणीग्रंथे तथा हृदयकीतुके । कीतितः सटरागोऽयं गौरीमेलसमाश्रयः ॥ ६४॥ वरारी गुनरी गारी श्यामा चासावरीति च । गांधारीसंयुता एताः स्युः पड्राग इतीरितम् ॥ ६५॥ दरबारीफानडा। आसावरीसुमेलाच जातो रागः मुनामकः । कर्णाटाहयको लक्ष्ये प्रीटालापाई उत्तमः ॥ ६६ ।।

·ऋपभः संमतो वादी संवादी पंचमो मतः ।
* गानं सुनिश्चितं चास्य तृतीयाहरे निशि ॥ ६७ ॥
अपभ्रंशस्तु कर्णाटशदस्य कानडा जने ।
दरबारीति यवनीतत्वाद्राजसंसदि॥ ६८॥
सदान्दोलितगांधारो विलंवितलयान्वितः।
मन्त्रमध्यमचारोऽयं निपसंगमनोहरः ॥ ६९।।
कर्णाटस्य प्रकारास्ते बहवो लोकविश्रुताः ।
प्रारोहे दुर्बलो गास्यादवरोहे न धैवतः ॥ ७० ॥
सरिमपधनिसैः स्याद्रोहणमतिरक्तिदम् ।
सधनिपमपगरिसैरवरोहणं मतम् ॥ ७१॥
अडाणा।
आसावरीसुमेलाच्च जातोऽड्डाणो गुणिमियः।
प्रारोहे हीनगांधारो धगवनो विलोमके ॥ ७२॥
पजवादी पसंवादी गीयते प्रायशो जने ।
गानं चास्य समीचीनं तृतीयमहरे निशि ॥ ७३ ॥
दौर्बल्याद्धगयोः किंचित्सारंगांगं भवेत्स्फुटम् ।
विलोमे पगसंगत्या भवेत्तदपवारणम् ॥७४ ॥
कर्णाटके यथा प्रोक्ता मंदमध्यविचित्रता ।
तारमध्यगता चात्र प्रोच्यतेऽसौ विचक्षणः ॥ ७५॥
कर्णाटमेलने मोक्तो रागोऽयं लोचनादिकैः ।
तीवधैवतगांधारो न तल्लक्षयेऽद्य संमतम् ।। ७६ ।।
भग्रहः तारपड्डांशः प्रतिलोममनोहरः ।
तृतीययामके राज्यां नूनं स्यादतिरकिदः ॥ ७॥
कौशिकः।
आसावरीसमेलोत्था कौशिकीकानटा मता।
पारोह रिपहीनाऽसौ संपूर्णा चावरोहणे ॥ ७८॥

·(१६४)
मध्यमः संमतो वादी साहचर्ये तु पजकः ।
गानं समीरितं तस्या निशीथे भूरिरक्तिदम् ॥ ७९ ॥
कानडा मालकोशश्च मिलतोऽत्र यथायथम् ।
काफीमेलगता कौंसी पूर्वमेव मयोदिता ॥ ८० ॥
मधनिसनिधमैः स्यान्मालकोशांगदर्शनम् ।
पगमगरिसैः कुर्याद् बुधस्तदंगवारणम् ॥ ८१ ॥
अप्रसिद्धमिदं रूपं गायनोत्तमनिर्मितम् ।
समुद्भूतं यथान्यायमवश्यं रक्तिदं भवेत् ॥ ८२।।
सिंधुभैरवी।
आसावरीसुमेलाच भैरवी सिंधुपूर्विका ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा धैवतांशिका ॥ ८३ ॥
वर्णयन्ति पुनः केचिदेनां मध्यमवादिनीम् ।
गाने सुनिश्चितमस्या द्वितीयाहरे दिने ॥ ८४ ॥
ऋषभद्वययोगोऽत्र दृश्यते लक्ष्यके कचित् ।
परिवर्त्य पुनः पडूज गायन्ति गायनाः क्वचित् ।। ८५॥
आधुनिक स्वरूपं स्यादेतत्याहुर्षिचक्षणाः ।
मंद्रमध्यप्रचारेण वैचित्र्यं तनुत्ते ध्रुवम् ॥ ८६ ॥
झीलफः।
आसावरीमेलजन्यो झीलफः श्रूयते जने ।
राग आधुनिको ह्येप संपूर्णो धैवतांशकः ॥ ७॥
जौनपुर्यपि सड्रागो द्वावत्रावयवी मती ।
प्रातःकालपमेयत्वादुत्तरांगं परिस्फुटम् ॥ ८॥
भैरवमेलनेऽप्याहुः केचिदेनं विचक्षणाः।
धवादिनं रिनित्यक्तं बुधः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ८९ ॥

·टिप्पनी
आसावयाँ गनी न रुतः मारोह ऋपभद्वया।
गांधारी कीर्तिताऽऽरोहे जौनपुरीगवर्जिता ॥ ९॥
झीलफे धैवतई पड़ागेऽपि तथैवच ।
पारोहे न धगी देश्यां पूर्णा सिंध्याख्यभैरवी ॥ ९१ ॥
मंद्रमध्यसुसंचारा दरवारी मता जने ।
मध्यतारसुसंचारोऽडाणः सर्वत्र विश्रुतः॥ ९२॥
कौसी सुसंमता लक्ष्ये मालकंसांगधारिणी।
एवमासावरीमेलजाता रागा दशेरिताः ।। ९३ ॥
भैरवीमेले।
भैरवी ।
ग्रंथोक्ततोडिकामेलो लक्ष्येऽत्र भैरवीरितः ।
अस्मान्मेलात्समुत्पन्ना भैरवी लोकविश्रुता ॥ ९४ ॥
धैवतः संमतो वादी कैश्चिन्मध्यम ईरितः ।
आरोहे चावरोहेऽपि संपूर्णा सरला मता ॥ ९५ ॥
उत्तरांगप्रधानत्वात्मात यत्वमीक्षितम् ।
सरिगमगरिसैः स्यात्स्वरूपं सुपरिस्फुटम् ॥ ९६ ।।
काफीमेलसमुत्पन्ना लोचनेन प्रकीर्तिता ।
तथैव हृदयेशेन वर्णितेयं स्वनिर्मिती ॥ ९७ ॥
श्रीरागमेलने ख्याता पुंडरीकेण धीमता।
तन्मेलजैव संमोक्ता विशेधे रागपूर्वके ॥ १८॥
रागलक्षणकारेण भैरवी कीर्तिता स्फुटम् ।
नटभैरविमेलोत्था पुरावृत्तमितीरितम् ॥ ९९ ॥

·(१६६)
बिलासखानीतोडी।
भैरवीमलसंजाता तोडी चिलासखानिका ।
निर्मिता तानसेनस्य बिलासास्येन सूनुना ॥ १० ॥
धगसंवादसंपन्ना नित्यं संपूर्णरूपिणी ।
गानं चास्याः समीचीनं द्वितीयपहरेऽहनि ॥१॥
सरिनिसरिगरिगमगरिसस्वरैर्भृशम् ।
स्वरूपं स्यादभिव्यक्तं प्रायः प्रज्ञा वदन्ति ते ॥ २ ॥
आसावरी तथा तोडी मिलतोऽन यथायथम् ।
मारोह मनिदौर्बल्यं वैचित्र्यं चावरोहणे ॥३॥
यथान्यायं सुगीतो चेन्मनिपादौ स्वराविह ।
अवश्यं भैरवीभिन्नं रूपं तत्र समुद्भवेत् ॥ ४ ॥
मालकोशः।
भैरवीमेलसंजातो रागो लोके गुणिप्रियः ।
मालकोश इति ख्यातो रिपवर्जित औडुवः ॥ ५॥
मध्यमः संमतो वादी संवादी पडूज ईरितः ।
गानं तस्य समीचीनं तृतीयपहरे निशि ॥ ६ ॥
आलापनार्हता चास्य संमता गानवेदिनाम् ।
शुद्धमध्यमवादित्वं भवेदांभीर्यवाचकम् ॥ ७ ॥
मुक्तत्वं मे स्वरे नित्यं रागस्वातंत्र्यमादिशेत् ।
गमधनिसनिधमस्वर रूपं भवेत् स्फुटम् ॥८॥
विदग्धा गायनाश्चात्र कुर्वन्ति बुद्धिपूर्वकम् ।
क्वचिद्विपप्रयोगं ते विलोमे रक्तिवृद्धये ॥ ९ ॥
तरंगिण्याह्वये ग्रंथे रागोऽयं स्यात्मकीर्तितः ।
कर्णाटमेलने स्पष्टं तीनवमस्वरान्वितः ॥१०॥
स एव रागर्मजयाँ पुंडरीकविपश्चिता ।
अधमः सत्रिका प्रोक्तः काफीरागारयमेलने ॥११॥

·(१६७) कैपुचिच्छास्त्रग्रंथेपु रागो मंगलकौशिकः । गौरीमेलसुसंजातः स चास्माद्भेदमर्हयेत् ॥ १२ ॥ प्राचीनग्रंथकारों हिंदोलः संप्रकीर्तितः। मालकोशः स एवात्र लक्ष्य इति विदां मतम् ॥ १३ ॥ टिप्पनी भैरवी स्यात् सदा पूर्णा मालकोशो:रिपो मतः । तोडी विलाससान्याया तोड्यंगभेरवी स्वयम् ॥ १४ ॥ तोडीमेले। तोटी। ." वराटीतोटिकामेलो यो ग्रंथेपु निरूपितः । समाहतः स एवान तोडीति लक्ष्यवेदिभिः ॥१५॥ अस्मान्मेलासमुत्पन्ना रागिणी तोडिकाया। आरोहे चावरोहे च संपूर्णा लोकविश्रुता ॥ १६ ॥ धैवतः संमतो वादी गांधारो मंचितुल्यकः । गानमस्याः समीचीनं द्वितीयमहरेऽहनि ॥ १७ ॥ संगतिर्धगयोरत्र भवेद्रक्तिमदायिनी । आरोहे स्यादिपाल्पत्वं वैचित्र्यमवरोहणे ॥१८॥ प्रातःकालोचितं नैव तीव्रमस्य प्रयोजनम् । लोके प्रतीयमानत्वात् स्वीकृतमपवादकम् ॥ १९॥ ग्रंथोक्ततोडिमेलोऽसौ लक्ष्ये भैरविनामकः । इति मया पुरैवोक्तं पुनरुक्तिर्निरर्थका ॥ २० ॥ दरबारी तथा लक्ष्मी लाचारी च बहादुरी । हुसेनीनामिका तोडी तोडी बिलासखानिका ॥२॥ एवं बहुविधास्तोड्यो रागांतरविमिश्रिताः । प्रसिद्धिं च समानीता लोके यवनगायकैः ॥ २२॥ ":

·(१६८)
पुर्जरीतोडी।
तोडीमेलसमुत्पन्ना गुर्जरी कीर्त्यते बुधैः ।
आरोहे चावरोहेऽपि नित्यं स्यात्पविवर्जिता ॥ २३ ॥
धैवतः संमतो वादी रिगो वा मंत्रिसंनिभः ।
गानं सुनिश्चितं तस्या द्वितीयपहरेऽहनि ॥ २४ ॥
मध्यतारविचित्राऽसौ मन्यते गायनः क्वचित् ।
मते तेषां पुनस्तोडी मंद्रमध्यप्रचारिणी ॥२५॥
अंधेपु गुर्जरी प्रोक्ता स्पष्टं भैरवमेलने
रित्रिका पेन हीना साऽथवा पूर्णा प्रभातगा ॥ २६ ॥
अद्यापि गीयते चासौ संपूर्णा कुत्रचिजने ।
तोडीमेलसमुत्पन्ना न तल्लक्ष्येऽत्र संमतम् ॥ २७ ॥
मुलतानी।
तोडीमेलसमुत्पन्ना मुलतानी निरुपिता।
प्रारोहे रिधहीनाऽसौ पंचमांशा जनप्रिया ॥२८॥
मगयोः संगतिश्चित्रा तयोरेच सुदोलनम् ।
मवेदक्तिप्रदं नित्यं तृतीयप्रहरोत्तरम् ॥ २९ ॥
आरोहे रिधीनत्वमपराह्नत्वसूचकम् ।
प्रसिद्धो नियमो ह्येप सूरिणां पूर्ववर्तिनाम् ॥ ३० ॥
मध्याह्नाहान् धगाल्पांस्तान् रागान् गीत्वा यथोचितम् ।
प्रवर्तते रिधत्यकान् गातुं गातुर्मनः स्वयम् ॥ ३१॥
मुलतानीगते गे तु तीवत्वारोपणे पुनः ।
झटित्युत्पत्स्यते तत्र पूर्वारागस्य मेलनम् ॥ ३२ ॥
शेपयामे दिने प्रायः समपाः प्रबलाः स्मृताः।
निरवयं रहस्यं तत्को न वेत्तीह मर्मवित् ॥ ३३ ॥
धन्याः रालु पंडितास्ते पेरिदं कौतुकं महत् ।
निर्मितं बुद्धिसामति संततं विश्वमोहनम् ॥ ३४॥

·(२६९) निसमगपमधपमगपमगरीससाः । स्वररतैः स्वरूपं स्यान्मूलतान्याः परिस्फुटम् ॥ ३५ ॥ भावभट्टमते। प्रथमा शुद्धतोडी स्याद्देशीतोडी द्वितीयिका। बहादुरी तृतीया स्यादर्जरी च चतुर्थिका ॥ ३६ ॥ छायातोडी पंचमी स्यात् पछी तोडी वराटिका । हुसेनी सप्तमी प्रोक्ता जौनपूरी तथाष्टमी । आसातोडी च नवमी नवधा कीर्तिता बुधैः ॥ ३७॥ टिप्पनी तोडी लोके सदा पूर्णा गुर्जरी पंचमोज्झिता । मूलतान्यां रिधौनस्तः प्रारोहे गीतविन्मते ॥ ३८॥ वाग्गेयकारलक्षणम् । रत्नाकरे। वाङ्मातुरुच्यते गेयं धातुरित्यभिधीयते । वाचं गेयं च कुरुते यः स वाग्गेयकारकः ॥ ३९ ॥ शब्दानुशासनज्ञानमभिधानप्रवीणता । छन्दाप्रभेवेदित्वमलंकारेषु कौशलम् ॥ ४०॥ रसभावपरिज्ञानं देशस्थितिषु चातुरी । अशेपभाषाविज्ञानं कलाशास्त्रेषु कौशलम् ॥ ४१ ॥ तुर्यत्रितयचातुर्य हृद्यशारीरशालिता। लयतालकलाज्ञानं विवेकोऽनेककाकुपु ॥ ४२ ॥ प्रभूतप्रतिभोद्भेदभाक्त्वं सुभगगेयता । देशीरागेष्वभिज्ञत्वं वाक्पटुत्वं सभाजये ॥४३॥ रागद्वेपपरित्यागः साईत्वमुचितज्ञता । अनुच्छिष्टोक्तिनिबंधो नूत्नधातुविनिर्मितिः ॥ १४ ॥ २७ ·(१७०) परचित्तपरिज्ञानं प्रबंधेपु प्रगल्भता । द्रुतगीतविनिर्माणं पदान्तरविदग्धता ॥ ४५ ॥ विस्थानगमकनौढिविविधालप्तिनैपुणम् । अवधानं गुणैरेभिर्वरो वाग्गेयकारकः ॥ ४६ ॥ विदधानोऽधिकं धातुं मातुमन्दस्तु मध्यमः । धातुमातुविदप्रौढः प्रबंधेष्वपि मध्यमः ॥ ४७ ।। रम्यमातुविनिर्माताऽप्यधमो मंधातुकृत् । वरो वस्तुकविवर्णकविर्मध्यम उच्यते । कुट्टिकारोऽन्यधातौ तु मातुकारः प्रकीर्तितः ॥४८॥ उत्तमगायनलक्षणम् । हृद्यशब्दः सुशारीरो ग्रहमोक्षविचक्षणः । रागरागांगभाषांगकियांगोपांगकोविदः ॥ ४९ ।। प्रबंधगाननिष्णातो विविधालातितत्ववित् । सर्वस्थानोच्चगमकेप्वनायासलसद्गतिः ॥ ५० ॥ आयत्तकंठस्तालज्ञः सावधानो जितश्रमः । शुद्धच्छायालगाभिज्ञः सर्वकाकुविशेपवित् ॥ ५१ ॥ अपारस्थायसंचारः सर्वदोपविवर्जितः । क्रियापरो व्यक्तलयः सुघटो धारणान्वितः ॥ ५२।। स्फूर्णन्निर्जवनो हारिरह-कृतजनोद्धरः। सुसंपदायो गीतज्ञेर्गीयते गायनायणीः ॥ ५३॥ गणेः कतिपयहीनो निदापो मध्यमो मतः । महामाहेश्वरेणोक्तः सदोपो गायनोऽधमः ॥ ५४॥ शिक्षाकारोऽनुकारश्च रसिको रंजकस्तथा। भावुकश्चेति गीतज्ञाः पंचधा गायनं जगुः ॥ ५५ ॥ अन्यूनशिक्षणे दक्षः शिक्षाकारो मतः सताम् । अनुकार इति प्रोक्तः परमंग्यनुकारकः ।। ५६ ॥

·तच्छारीरमितिमोक्तं शरीरेण सहोद्भवात् ॥ ६३ ।। घनतास्निग्धताकांतिप्राचुर्यादिगुणेर्युतम् ॥ ६४ अनुध्वानविहीनत्वं रुक्षत्वं त्यक्तरक्तिता ॥६५॥ निःसारता विस्वरता काकित्वं स्थानविच्युतिः। काश्यं कार्कश्यामित्याद्यैः कुशारीरं कुठ्ठपणेः ॥६६॥ (१७१) रसाविष्टस्तुरसिको रंजक श्रोतृरंजकः । गीतस्यातिशयाधानाद्भावुकः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥ एकलो यमलो बूंदगायनश्चेति ते विधा । एक एव तु यो गायेदसावेकलगायनः ॥ ५८॥ सद्वितीयो यमलकः सवि॒दो वृंदगायनः । रूपयौवनशालिन्यो गायन्यो गातृविन्मताः । माधुर्यधुर्यध्वनयश्चतुराश्चतुरप्रियाः ॥ ५९॥ सदोपगायनलक्षणम् । संदृष्टोद्धृष्टसूत्कारिभीतशंकितकम्पिताः । कराली विकलः काकी वित्तालकरभोवाः ॥१०॥ झोम्बकस्तुम्बकी वक्री प्रसारी विनिमीलफः । विरसापस्वराव्यक्तस्थानभ्रष्टाव्यवस्थिताः ।। ६१॥ मिश्रकोऽनवधानश्च तथान्यः सानुनासिकः । पंचविंशतिरित्येते गायना निन्दिता मताः ॥ ६२॥ सुशारीरलक्षणम् । रागाभिव्यक्तिशक्तत्वमनभ्यासेऽपि यद्धृनः । । तारानुध्वनिमाधुर्यरक्तिगांभीर्यमादेवैः तत्सुशारीरमित्युक्तं लक्ष्यलक्षणकोविदः

·(१७२)
प्रस्तुतसंगीतस्थितिः।
अस्मत्संगीतं स्वायत्तीकृतमशिक्षितर्जनः ।
अतोऽत्र दोपबाहुल्यं स्वभावादुपलभ्यते ॥ ६७ ।।
संगीतस्य सुशिक्षितशिक्षकाभावतोऽधुना ।
तारतम्यपरिज्ञानसाधनं नैव विद्यते ॥६८॥
साम्यक्तयाऽन्यथा वैतदत एवाभिमन्यते ।
संगीतं मोहिनीरूपमित्याहुः सत्यमेव तत् ॥ ६९ ॥
योग्यरसभावमापारागमभृति साधनैः ।
गायकः श्रोतृमनसि नियतं जनयेत् फलम् ॥ ७० ॥
अस्मदीयेष्वाधुनिकगायकेषु समंततः ।
यथोक्तनियमान् ज्ञात्वा गायन्तो विरला जनाः ।। ७१॥
मापाडव्यक्ता हावभावाः प्रतीयन्ते विसंगताः ।
व्यस्ताश्चेष्टास्तथाऽऽक्रोशाः केवलं कर्कशा मताः ॥७२॥
एतादृग्गायनान्न स्यात् परिणामो ह्यभीप्सितः ।
ततो हास्यरसस्यैव केवलं स्यात् समुद्भवः ॥७३॥
अर्थहीना हावभावा वीररसस्य ये सदा ।
हश्यन्ते गायने तेभ्यः कथं स्यादुत्तमं फलम् ॥ ७४॥
अनुसृत्यैव शब्दार्थ ध्वनेः संक्रमणं भवेत् ।
गायकास्तादृशा हटाः स्वपद्यार्थं न ये विदुः ॥७५॥
कथमेते विजानीयू रसभावरहस्यकम् ।
तथैव ते कथं विद्युः संगीतस्वरसंक्रमम् ।। ७६ ॥
भियतेऽनेकदा देशीसंगतिमिति विश्रुतम् ।
ययोः कयोपि भवेद्थयोनैकवाक्यता ॥७॥
अत एवातिकठिनं ताहग्ग्रंथस्य लेसनम् ।
यः सर्वनोपयुज्येत समभावेन केवलम् ॥ ७८ ॥

·२७) नैव द्रव्यार्जनोद्देशः शंकनीयोऽत्र कश्चन । संगीतेष्टाध्वशिक्षार्थ यत्नस्त्वेप मया कृतः ॥ ७९ ॥ नूनं पद्धत्यनुगुणशिक्षणाभ्यासतः सताम् । आवश्यकतया ताहरग्रंथापेक्षाऽपि विद्यते ।। ८०॥ कीडग्ग्रंथा इटा इति प्रतीयेत सतां यदा। सदापि स्यान्मदायाससाफल्यमिति मे मतिः॥ ८१॥ नूनशिष्याऽपेक्षयादौ स्युरिटा योग्यशिक्षकाः । अध्यापयिष्यन्ति तेऽमु विषयं सम्यगेव हि ॥ ८२ ॥ ग्रंथस्योद्देश आदी स्यादस्य शिक्षकनिर्मितिः । शिष्यानध्यापयिष्यति तादृशाः शिक्षकास्ततः ॥ ८३ ॥ इति श्रीलक्ष्यमंगीतद्वितीयाध्याय ईरितः। चतुराख्येनभरतपूर्वखंडनिवासिना ॥४॥ एवं श्रीमल्लक्ष्यसंगीतनामा यत्नैर्नूलो निर्मितोऽयं प्रबंधः। प्राचीनाचीनसंगीतभक्त- प्रीत्यै यातः पूर्णतामत्र सद्यः॥८५॥ शाके शशाङ्कगणनागमहीमिताब्वे । मासे मधौ सितदले प्रथमेऽति सोमे । लक्ष्याद्यकारि चतुराहयपंडितेन संगीतकं भरतखंडनिवासिनेदम् ॥८६॥ ।। इति श्रीमलक्ष्यसंगीतं संपूर्णम् ॥ २३ ·षड़जग्राम शुद्ध पचम । परिशिष्टम् । प्रसिद्धप्राचीनग्रयोक्तरागवर्गीकरणानि रत्नाकरे, शुद्धादिपंचगीतिसमाश्रितत्रिंशद्रामरागनामानि, शुद्धायाम् ७ ।२ मध्यमग्राम ३ शुद्धकशिक | ५ शुद्धकैशिकमध्यम ६ शुद्धसाधारित ७ शुद्धपाउद भिन्नायाम् ५ २ भिन्नपचम ३ भिन्नकैशिक ५भिन्नकशिकमध्यम गाड्याम् ३ १ गौड केशिक २ ग उपचम | ३ गौड कैशिकमध्यम वेसरायाम् ८ १ सौबीर २टक ४ माल्वकैशिक ५ टक कैशिक ७ पालनपचन ८ वेसरपाडव १ भिन्नषड्ज ४ भिन्नतान ३ बोट्ट हिदाल साधारण्याम् ७ ३भमाणपचम ६ पड्नकशिक 1२शक ५ गाधारपचम १रूपसाधर ४ नर्त. १२ ककम उपर्युक्तेपु ग्रामरागेषु ये भाषाविभापांतरभापाजनकाः, १सौवीर ३टक ४पचम ६टक्ककशिक ७हिदोल ११भिन्नपड्ज १२वेसरपाडव १३माल्वपचम १४ तान ५भिन्नपचम ९मारवकशिक |१०गाधारपचम १५पचमपाव ८बाट्ट ·२ श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम् । ग्रामरागजनितभाषादिकनामानि, १ सौवीर, भाषा: ४ १ सौवीरी २ वेगमध्यमा ३ साधारिता ४ गांधारी २ ककुभे, भाषा: ६ १ भिन्नपंचमी २ कांबोजी ३ मध्यमग्रामा ४ रगती ५ मधुरी ६ शकमिश्रा विभाषा: ३ १ भोगवनी २ आमीरिका ३ मधकरी अंतरभाषा १ १ शालवाहनिका ३ टक्के, भाषा: २१ १वणा २ श्रवणोद्भवा ४ मध्यमग्रामदेहा "मालवकेसरी ६ छेवाटी ७सैंधवी ८कोलाहला ९ पंचमलक्षिता १० सौराष्ट्री ११ पंचमी १२ वेगरंजी १३ गांधारपंचमी १४ मालवी १५ तानवलिता १६ ललिता १७ रविचंदिका १८ताना १९ बाहेरिका २० दोहा २१ वेसरी विभापा:४ १ देवारवधनी ३ गुर्जरी ४ भावन ४ पंचमे, भापाः १० १केशिकी २त्रावणी ३ तानोद्वा । ४ आभारी ५ गुर्जरी ६ सधवी ७ दाक्षिणात्या ८ आंधी ९ मांगली १० मावनी विभा २ १ भम्माणी २ ऑपालिका ५ भिनपंचमे, भाशः४ ? ঘনবিনা २ भिन्ना ४विशाला २ आंधी ३ वराटो ·परिशिष्टम् । विभाषा १ १ कौशली ४ मधुरी १६ गोडी ६ टकैशिके, भापे २ १ मालवा २ भिन्नवलिता विभाषा १ १ द्राविडी ७ हिंदोले, भापाः ९ १ वेसरी | २ चूतमंजरी ३षड्रजमध्यमा ५ भित्रपौराली ७ मालववेसरी ८ छेवाटी ९पिंजरी ८ बोट्टे, भापाः १ १ मागली ९ मालधकैशिके, भापाः १३ १बंगाली २ खंजिनी | ३ मांगली । ४ हर्षपुरी ५ मालववेसरी ६ गुर्जरी ९ अर्धवेसरी १० शुद्धा ११ मालवरूपा १२ सैधवी । १३ आभीरी | विभाषे २ १कांबोजी २ देवारवर्धनी १० गांधारपंचमे, भापा १ ७ गोडी ८ पौराली १गाधारी १ गांधारवल्ली ४ निषादिनी ११ भिवषड्जे, भाषाः १७ २ कच्छेली ३ स्वरवष्ठी ५त्रवणा ६ मध्यमा ८दाक्षिणात्या ९ पुलिदिका ११ पड्रजभाषा १२ कालिदी १५ बगाली ७शुदा १० तुबुरा १३ ललिता १६ गांधारी १४ श्रीकठी १७ सेघवी ·४ श्रीमदयसंगीतम् । विभाषाः ४ १ पौराली २ मालवा ३ कालिदी ४ देवारवर्धनी १२ येसरपाडये, भापे २ १बाह्या २बाह्यपाडवा - विभा २ १ पार्वती २ श्रीकंठी १३ मालवपंचमे, भाषाः ३ १ वेदवती २ भाविनी ३ विभाषिनी २४ ताने, भाषा १ १ तानो द्वा १५ पंचमपाडवे, भाषा १ १ पोता मतातर, रेवगुप्ते भाषा १ १शका अनुक्तजनका विभापा १ १ पल्लवी अंतरभापाः ३ १ भासवलिता २ किरणावटी ३ शवलिता रत्नाफरोक्तोपरागाः ८ १शकतिनका २ टकसेवनः ३ कोकिलापंचमः ४ रेवगुप्तः ५ पंचमपाडवः भावनापनमः ७नागगांधारः ८नागपंचमः रागाः२० १ श्रीरागः २ नः ३ वंगालः ४ द्वितीयबंगाल: ५भासः ६मध्यमपाडा ७ रजहंमः ८ कोल्हहामः ९प्रसवः १० ध्वनिः ११ भैरवः १२ मेघरागः २. कामोदः १५ द्वितीयकामोदः १६ आम्रपंचमः १८ देशान्यः १६ कैशिककुकुभः । २० नट्टनारायणः १३ सोमः ·परिशिष्टम् रागांगभाषांगकियांगोपांगनामानि, पूर्वप्रसिद्धानि रागांगानि ८ २ घंटारवः ३ आहंसः ४दीपकः ६ पूर्णाटिका ७ लाटी ८ पल्लवी १ शंकराभरणः भापांगानि ११ १ गांभीरी २ वौहाटी ३ खशिका ४ उत्पली ५ गोष्टी ६ नादांतरी ७नीलोत्पली ८छाया ९ तरंगिणी १० गांधारगतिः । ११ गेरंजी क्रियांगानि १२ १ भावक्री २ स्वभावकी । ३ शिवक्री ४ मरुककी ५त्रिनेत्रकी ६ कुमुदकी ७ दनक्री ८ ओजकी ९ इंद्रक्री १० नागकृतिः ११ धन्यकृतिः १२ विधायकी उपांगानि ३ १ पूर्णाटः २ देवाला ३ गुरुंजिका अधुनाप्रसिद्धरागांगादिकानां नामानि रागांगानि १३ ३ तोडी १ मध्यमादिः ५ भैरवः कोलाहलः १३ देशाख्या २ मालवश्रीः ६ वराटी १. वसंतः ७ गुर्जरी ११ धनाश्री: ४ बंगाल: ८ गौडा १२ देशी भाषांगानि ९ १डोबक्री ४ आसावरी ७ वेलावठी २ प्रथममंजरी ५ आदिकामोदरी ८नट्टा ३ शुद्धवराटिका ६ नागध्वनिः ७ कर्नाटकंगामा ·श्रीमत्वक्ष्यसंगीतम् । उपांगानि २७ १ कुंतलवराटी २ द्राविडीवराटी ३ सेधवीवराटी ४ स्थानवराटी ५ हस्तस्वरवराटी ६ प्रतापवराटी ७ छायातोडी ८ तुरुष्कतोडी ९ महाराष्ट्रगुर्जरी १० सौराष्ट्रगुर्जरी १९ छायाना ११ दक्षिणागुर्जरी २० रामकृतिः १२ द्राविडीगुर्जरी २१ वल्लातिका १३ भुंच्छिका २२ महलारी १४ स्तंभतीर्थका । २३ महलारः १५ छायावेलावली २४ कर्णाटगौरः १६ प्रतापवेलावली । २५ देशवालगौढः १७ भैरवी | २६ तुरुष्कगोडः १८ सिंघलीकामोदा २७ द्रविढगौडः सर्वेपामिति रागाणां मिलितानां शतद्वयम् । चतुःषष्ट्यधिकं ब्रूते शाम श्रीकरणाग्रणीः ॥ रागसंख्यानिर्णय. ग्रामरागाः उपरागाः रागाः पूर्वप्रसिद्धरागांगानि भाषांगानि क्रियांगानि -उपांगानि भाषारागाः विभाषारागाः अंतर्भाषारागाः ८। शादेवसमयप्रसिद्धरागांगानि १३ भाषागानि १२ क्रियांगानि ३ ३ उपांगानि २७ मिलिताः २६४ रागाः टिप्पनी उपरिनिर्दिष्टशाईन्देवसमयप्रसिद्धरागा दाक्षिणात्यपद्धत्याम- द्यापि तत्तन्नामभिरुपलब्धा इति विचारणीयम् ·७ १ श्रीराग ४ मेघ ५ भैरव १ मालवी ४ केदारी परिशिष्टम् संगीतदर्पणे, शिवमते, रागा ६ २वसत ३पचम ३ बाट |६ बृहन्नाट १ श्रीरागभार्या ६ २ निवणी ३ गोरी ५ मधुमाधवी ६ पाहाडिका २ वसतभार्या ६ २ देवगिरी ३ वराटी ५ ललिता ६ हिदोली ३ भैरवभार्या ६ २ गुर्जरी ३ रामकिरी ५ बगाली ६ सधवी ४ पचमभार्या ६ २ भूपाली ३ कर्णाटी ६ पटमजरी ५ मेघभार्या ६ १ देशी ४ तोडी १ भेरवी ४ गुणकिरी १ विभाषा ४ बडहसिका ५ मालवी ३ सावेरी १ मल्लारी ४ कौशिकी ५ हरश्रृगारा २ सोरटी ५ गाधारी ६ नट्टनारायणभार्या ६ २ आभीरी ५ सारगी १ कामोदी ४ कल्याणी ३ नाटिका ६ नहबीरा रागार्णवमते पागा ३नाट ५ गौडमाल्व १ भैरव । ६दशाख्य २पचम २४ ·१ बंगाली ५ धनाश्री. ४ गौरी ५ वेलावली द श्रीमहक्ष्यसंगीतम्। भैरवाश्रितरागाः ५ २ गुणकिरी ३ मध्यमादिः ४ वसंतः पंचमाश्रितरागाः ५ १ ललिता २ गुर्जरी ३ देशी ४ वराडी ५ रामकृतिः नारसंश्रिता रागाः ५ १ नट्टनारायणः २ गांधारः ३सालगः ४ केदारः ५कर्णाटकः मल्लारसंश्रया रागाः ५ १ मेघ. २ महारी ३ मालकौशिकः ४ पटमंजरी ५ आसावरी गौडमालवाश्रितरागाः ५ १ हिंदोल: २ त्रिवणा ३ आधाली ५ पठहंसिका देशाख्याश्रिता रागाः ५ १ भूपाली २ कुडायी ३ कामोदी ४ नाटिका हनूमन्मते पागाः १ भैरवः ३ हिंदोल: ५ श्रीरागः २ कोशिका ४ दीपकः भैरवांगनाः ५ १ मध्यमादिः २ भैरवी ३ वंगाली ४ वराटी कौशिकांगनाः ५ १ तोही २ खंबावती ४ गुणकी ५ कुकुभा हिंदोलवरांगनाः ५ १ वेलावली २ रामकिरी ३ देशारख्या ४ परमंजरी दीपकभार्याः ५ १ केदारी २ कानडा ३ देशी ४ कामोदी ५ नाटिका श्रीरागभार्याः ५ १ वासंती २ मालवी ३ मालश्रीः ४ धनासिका ५ आसावरी मेघयोपितः ५ १ महारी २ देशकारी ३ भूपाली ४ गुर्जरी ५ टंकी ६ मेघः ५ सेधवी ३ गौरी ५ललिता ·परिशिष्टम् रागविबोधे, जनकमेलाः २३ १ मुखारी २ रेवगुप्ति ३ सामवरालि ४ तोडी ५ नादरामक्री ९ मालवगौड १० रीतिगौड ११ आभीरनाट १२ हमीर १३ शुद्धवराटी १४ शुचिरामको १५ श्रीराम १६ कल्याण १७ काबोदी १८ मल्लारी १९ सामत २० कर्णाटगौड २१ दशाक्षी २२ शुद्धनाट २३ सारग ६ भैरव ७वसत ८ वसतभैरवी जन्यराग ७६ मेलनाम १ मुखारी २ रेवगुप्ति २ सामवरालि ४ तोडी ५ नादरामक्री जन्यरागा. १ मुसारी २ तुरुष्कतोडी ( हुसेनी) १ रेवगुप्ती १ सामवराली २ वसतवराली १ तोडी ७वसत ८ वसतभैरवी ९ मालवगोड १ नादरामको १ भरव, २ पौरविका १ वसत , २ टक , ३ हिजेज , ४ हिंदोल १ वसतभैरवी, २ मारविका १ मालवगोड २ चैतीगोडी ३ पूर्वी ४ पाडी ५ दव गाधार ६ गोडक्रिया ७ कुरजी ८ बहुली ९ रामकी १० पावक ११ आसावरी १२ पचम १३ चगाल १४शुद्धलरिता १५ गुर्जरी १६ परज १७ शुद्धगोड १ रीतिगोड १ आभीरी १० रीतीगौड. ११ आभीर १२ हमीर १३ शुद्धवराटी १४ शुद्धरामक्री १५ श्रीराम १ हमार , २ विहगड, ३ कदार १शुवराटा १ दशकार २ ललित ३जेताश्री,४ त्रिवेणी५ देशी माराश्री , ३ धन्याशिका, ४ भरवी ५ धवला, ६ सैधवी १ श्राराग ·श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम्। १ सामंत २३ सारंगः १६ कल्याण: १ कल्याणः, १७ कांवोदी १ कांबोदी, २ देवक्री: १८ मल्लारी १ मल्लारित, २ नटमल्लारिः, ३ पूर्वगौडा, ४ भूपाली, ५ गौडः, ६ शकराभरणः, ७ नटनारायणः, ८ नारा- यणगौडः, ९ द्वितीयकेदारः, १० सालंकनाटः, ११ वे- लावली, १२ मध्यमादिः, १३ सावेरी, १४ सौराष्ट्री. १९ सामंतः २० कर्णाट १ कर्णाटः, २ अड्डाणः, ३ नागध्वनिः, ४ शुबंगाल:, ५ वर्णनाटः, ६ तुरुष्कतोडी ( ईरात इति भाषायाम् ) २१ देशाक्षी १ देशाक्षी २२ शुद्धनाट: १ शुद्धनाटः १ सारंग: स्वरमेलकलानिधी, जनकमेलरागाः २० १ मुसारी ६ शुद्धरामक्रिया | ११ नादरामक्री १६ हेजुजिक २ मालवगौडः ७ देशाक्षी १२ शुवराटी १७ सामवराली ३ श्रीरागः ८ कनडगौडः १३ रीतिगोडा १८ रेवगुप्तिः । ४ सारंगनाटः ९ शुद्धनाटः १४ वसंतभैरवी ५ हिंदोल: १. अहीरी १५ केदारगौडः २० कांबोजी * " अस्मिन्मेले मुखारी च ग्रामरागाश्च केचन । संमतः शुद्ध इत्येप शाईदेवविपश्चितः ॥ T"शुद्धौ च पजरिषभी शुद्धाश्च मपधास्तथा। गांधारोंऽतरसंज्ञश्च काकल्याख्यनिपादकः । एतावत्स्वरसंयुक्तो हेजुज्जीमेलको भवेत् । हेजुज्याद्या भवत्यत्र ग्रामरागाश्च केचन ॥ इत्येप शाईदेवस्य संमतो मार्गवेदिनः ॥ "शुद्धाः सरिमपाः शुद्धौ धनी गांधारकोंतरः। एतैः सप्तस्वर रेवगुप्ति मेल उदाहृतः ।। तस्मिन् रागो रेवगुप्तिः शुद्धरागाश्च केचन । रत्नाकरस्य मेलानां शाईदेवेन लक्षितम् ॥ १९ सामंतः ·परिशिष्टम् । अथ जन्यरागवर्गीकरणम् मेलनाम १ मुखारी गाल, ४सारगनाट पड्ज़ , ९ नारायणी ~ १ मुखारी २ मालवगौड १ मालवगाड ललिता, ३ बहुरी, ४ सौराष्ट्र , ५ गु- र्जरी, ६ मेचबौळी, ७ फलमजरी, ८ गुडक्री, ९ सिधु- रामक्री, १० छायागौळ, ११ कुरजी, ११ कनडब- मगलकैशिक , १४ मलहरी ३ श्रीराग १ श्रीराग , २ भैरवी, ३ गौळी, ४ धन्यासी, ५ शुद्धभै रवी, ६ वेलावली, ७ मालवश्री, ८ शकराभरण ९ आधाली, १० देवगाधार , ११ मध्यमादि १ सारगनाट , २ सावरी, ३ सालगभैरवी, ४ नटनारायणी, ५ शुवसत , ६ पूर्वगौड , ७ कुतलवराडी, ८ भिन्न ५हिदोल १हिदोल, २ मार्गहिदोल , ३ भूपाल ६ शुद्धरामक्रिया १ शुद्दरामक्रिया, २ वौळी, ३ आर्द्रदेशी, ४ दीपक ७ देशाक्षी १ देशाक्षी १ कनगौळ २ धटारव , ३ शुद्धबगाल, ४ छायानाट ५ तुरुष्कतोडी, ६ नागध्वनि, ७ देवक्रिया १ शुद्धनाट १० अहीरी १ अहीरी ११ नादरामकिया १ नादारामकिया १२ शुद्धवराळी १ शुद्धवराटी १३ गौळ १ रीतिगौळ १५ वसतभरवी १ वसतभेरवी, २ सामराग १५ केदारगौळ १ केदारगौड, २ नारायणगौड १६ हेजुज्जी १ हेजुजी १७ सामवराळी १ सामवराळी १८ रेवगुप्ति १ रेवगुप्ति १९ सामत १ सामत २० काबोजी १काबाजी ८कनङगाळ ९ शुद्धनाट ·१२ श्रीमलक्ष्यतगीतम् । चतुर्दंडीप्रकाशिकाया जनकमेलरागाः ७२ शुद्धमध्यमयुक्ता ३६ १कनकाबरा २ फनद्युति ३सामवराळा ४ भानुमती ५मनारजनी ६ तनुकीर्ति ७ सनाप्रणी ८ तोडी ९ भिन्नषड्ज १० नटाभरण १९ झकारभ्रमरी २८ केदारगौळ ११ काकिलरव २० रीतिगौळ २९ शकराभरण १२ रूपावती २१ किरणावली ३० नागाभरण १३ हजुज्जी २२ श्रीराग ३१ कलावती १४ बसतभैरवी |२३ गौरीवेलावली | ३२ चूडामणि १५ मालवगौड २४ वीरवसत ३३ गमातरगिणी १६ वेगवाहिनी २५ शरावता ३४ छायानाट १७ छायावती २६ नरगिणी ३५ देशाक्षी १८ शुद्वमालवी (२७ सारसेना ३६ चलनाट तीव्रमध्यमयुक्ता ३६ ३७ सौगधिनी ४६ स्तवराज ५५ शामला ३८ जगन्मोहन ४७ सौवीरा ५६ चामरा ३९ वरालिका ४८ जीवतिका ५७ सोमयुति ४० नमामणि ४९ धवलाग ५८ सिहरव ४१ कुभिनी ५. नामदशी ५९ धामवती ४२ रविक्रिया ५१ रामकिया ६० नैषध ४३ गीर्वाणि ४४ भवानी ५३ गमकक्रिया ६२ रतिप्रिय ४५ शैवपतुवराळी | ५४ वशवती ६३ गीतप्रिय ६४ भुपावती ६५ शातकल्याण ६६ चतुरगिणी ६७ सतानमजरी ६८ ज्योति ६९ धौतपचम ७० नासामणि ७१ कुसुमाकर ७२ रसमजरि ५२ रमामनोहरी ६१ कुतल एतेष्वपि लोकप्रसिद्धा मेला १९ ६ अहीरी १ मुखारी २सामवराळी ३ भूपाल ४ वसतनैरवी ७ भैरवी ११ शकराभरण १२ सामत १३ दशाक्षी १४ नाट १५ शुद्धवराळी १६ पतुवराळी १७ शद्वरामक्री १८ सिंहस्व १९ कल्याणी ९ हजज्जा १० काभाजी ·परिशिष्टम् । जन्यरामाः मेलनाम १ मुखारी २ सामवराळी ३ भूपाल: ४ वसंतभैरवी ५गौळः ६ आहरी ७ भैरवी लोकप्रियजन्यरागनामानि १ मुखारी. १ सामवराळी. १ भूपाल:; २ भिन्नषड्जः. १ वसंतभैरवी. १ गौळा, २ गुंडकिया, ३ सालंगनाट.; ४ नादरामाक्रिया, ५ ललिता, ६ पाडी, ७ गुर्जरी, ८ बहुली,९ मल्लहरी १० सावेरी, ११ छायागौळः, १२ पूर्वगौळ:, १३ कर्णा- टबंगालः, १५ सौराष्ट्रः १ आभेरी, २ हिंदोलवसंतः. १ भैरवी, २ हिंदोलः; ३ आहीरी, ४ घंटारवः, ५ रीतिगौळ:. १ श्रीः, २ सालगभैरवी.३ धंन्यासी, ४ मालवश्रीः ५देव- गांधारः, ६ आंधाली,७ वेलावली, ८ कंनडगौळ:. १ हेजुज्जी, २ रेवगाप्तिः १ कांभोजी, २ केदारगौळ:, ३ नारायणगौळ:. १ शंकराभरणः, २ आरभी. ३ नागध्वनिः, ४ सामः, ५ शुद्धवसंतः, ६ नारायणदेशाक्षी,७ नारायणी. १ सामंतः १ देशाक्षी. १ नाट: ८ श्रीरागः ९ हेजुज्जी १० कांभोजी ११ शंकराभरणः १ वराळी. १२ सामंतः १३ देशाक्षी १४ नाट: १५ शुद्धवराळी १६ पतुवराळी १७ शुद्धरामक्रिया १८ सिहरवः १९ कल्याणी १ पंतुवराळी. १ शुद्धरामकिया. १ सिंहरवः १कल्याणः ·१ श्रीरामः श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम् । संगीतसारामृते, (चतुर्देदिप्रकाशिकोक्तद्विसप्ततिमेलरचनातत्यमत्रापि संमतमू ) लोकमियमेलाः १९ ८ क्रांभोजी १५ वसंतभैरवी २ शुद्धनाटा ९ भैरवी १६ भिन्नषजः ३मालगोट: १० मुखारी* १७ देशाशी ४ वेलावली ११ वेगवाहिनी १८ छायानाट: ५वराटी १२ सिधुरामक्रिया १५ सारंगः ६ शुद्धरामक्रीः १३ हेजुज्जी ७ शंकराभरणः १४ सामवराळी सर्वेषु रागमेलेपु मुखारीमेल आदिमः शुद्धः सप्तस्वरैर्युक्तो मुखारी मेल ईरितः ।। अस्मिन्मेले मुखारी च ग्रामरामार्थ केचन । लोकप्रसिद्धनामाऽयं शास्त्रसिद्धाभिधस्त्वसौ । शुद्धसाधारित इति तुलजेंद्रेण निश्चितः" जन्यरागा मेलनाम जन्यरागा: १ श्रीरागः १ श्रीराग: २ कनडगोळः, ३ देवगांधारः ४ सालगभैरवी, ५ शुद्धदेशी, ६ माधवमनोहरी, ७ मध्यमग्रामः, ८ से. धा, ९ हुमेनी, १० काफी. इति संपूर्णाः १ श्रीरंजनी, ९ माउनश्रीः, ३ देवमनोहरी, ४ जयंतसेनः ५ मणिरंग: इति पाढवा १ मध्यमादिः, २ शुधन्यासी. इत्पीडयो १ शुद्धनाटा, उदयरविचंद्रिका (दकभाषा) २ शुद्धनाट.

·परिशिष्टम् । मेलनाम ३ मालगोड - , . , " ४ वेलावली ५वराळी ६ शुदरामकिया ७शकराभरण जन्यरामा १ मालवगौड , २ सालगनाट , ३ आद्रदेशी, ४ छायागौळ , ५ टक, ६ गुर्जरी, ७ गुढक्रिया, ८ फलमरी, ९ नादरामकी , १० सोराष्ट्री, ११ मगरकशिक , १२ में चोळी, १३ मागधी, १४ गौरीमनोहरी, १५ मारुष, १५ गौळीपतु १७ सावरी, १८ पूर्वी, १९ विभास इति सपूर्णा १ गौळ , २ पाडी, ३ सरिता, ४ कनढबगाल हरी, २ पूर्णपचम, ७ बहुली इति पाडवा १ शुद्धसावेरी, २ मघरजनी, ३ रेवगुप्ती ४ मालवी इत्योडया १ वेलावली (भाषागम् ) १ वराळी ( भिन्नपचमग्रामरागभाषा) १ शुद्वरामक्रिया, २ दापक १ शाराभरण , २ आरभी, ३ शुदवसत मनोहरी, ५ पूर्वगौळ नारायणी, ७ नारायण दशाक्षी, ८ सामत ९ कुरजी, १० पूर्ण चंद्रिका, ११ मुरसिध, १२ गौरमलार , १३ कदार , १ काभो नी, २ भारायणगौड ३ केदारगोर ४ बहस ५ नागध्वनि, ६ छायातरगिणी ८ यदुकुर काभाजी ९ नाटकुरजी, १० के नड इति सपूर्णा १ नटनारायणी, २ आंधाली, २ साम , ४ माहन , इति पाडवा १ दवझी , २ मोहन कल्याण इत्याडयो १ भैरवी, २ आहरीि, ३ घगरव , ४ इदुधटारव , ५री तिगौर, ९ आनदभैरवी, ७ हिदालवमत ८ आमीरी, ९ धन्यासी, १० नागगाचरी ४सरस्वता ६ , १४ बिरहरी दकाभानी ७ ईशमन हरा, ९ भरवी ·६ . श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम्। १० मुसारी १ मुसारी. ११ वेगवाहिनी १ वेगवाहिनी. १२ सिधुरामक्रीः १ सिधुरामक्रिया, २ पंतुवराळी. १३ हेज़ज्जी १हिजजी. १४ सामनराळी १ सामवगळी, २ गांधारपंचमः, ३ भिन्नपंचमः. १५ वसंतभैरवी १ वसंतभैरवी, २ ललितपंचमः. १६ भिन्नपड़नः १ भिन्नपड्जः, २ भूपाल.. १७ देशाक्षी १ देशाक्षी. १८ छायानाट. १ छायानाटः. १९ सारंगः १ सारगः चत्वारिंशंच्छतरागनिरूपणे पुरागाः १० १ श्रीरागः २ वसंतः ३पंचम ४ भैरवः ५ कौशिकः ६ मेघः ७नट्टनारायण: ८ हिंदोलः ९दीपकः १० हंसकः । भार्यापुत्रादिप्रपंचः ५ स्त्रियः ४ कुमारा. ४ स्नुपाः ५ त्रियः ५ कुमाराः ५ स्नुपाः १ श्रीरागपरिवारः । गोटी,२कोलाहली,३आंधाली, द्राविडी, ५मालवकोशिकी. १ शुद्धगोटः, २ कर्नाटः, ३ मालवः, ४ पूर्षिक: १ वराटी, २ बोळी, ३ मध्यपादिः ४ आरभी. २ वसंतपरिवारः १ नीलांबरी, २धनाश्रीः,३ रामकोः, ४ पटमंजरी,५गोडक्रीः १ सामः, २ सोमः, ३ रीतिगौळ:, ४ शंकराभरणः, १ कल्याणी, २ दुःखबराटी, 3 सावेग, ४ तरंगिणी. ३पंचमपरिवारः १ त्रिवली, २ बहको, ३ संवामती, ४ ककुभा, ५ आहरी. १ वनहंसः, २ माधारः, ३ देवहिंदोलः, ४ पावकः. नारायणी, २ भूपाली, ३ मारू, ४ नवरोचिका, ५खियः ४ कुमागः ४स्नुपाः ·परिशिष्टम् १७ ४ भैरवपरिवार ५स्त्रियः ४ कुमारा: ४ स्नुषाः १ वेलावली, २ भैरवी, ३ गुर्जरी, ४ ललिता, ५ कर्णाटी. १ पंचवकः, २ कल्हारः,३ ललिना, ४ चंद्रशेसर:. १ कुरंगमाली, २ वीचिका, ३ मंगल कौशिकी, ४ माहुली, ५ कौशिकपरिवारः १ तोडी, २ देवगांधारी, ३ देशाख्या, ४ गुणक्रिया, ५ शुद्धसावरी. १ विद्युन्मालः, २ कामोदः ३ सारंगः, ४ मोदकः, १ नट्टा, २ तरंगिणी, ३ पूर्णचंद्रिका, ४ पालिका. ५स्त्रियः ४ कमाराः ४ स्नुपाः ५स्त्रियः ४ कुमाराः ४ स्नुपाः ६ मेघपरिवारः १ त्रोटकी, २ मोटकी, ३ बृहन्नाटा, ४ अपरा, ५ अहंनटा. १ घंटकंठः, २ कमलः, ३ घंटारवः, ४ रोहकः १ सुधामयी, २ डोंबक्री, ३ मृतसंजीवनी, ४ मेघरंजी. ७ नटनारायणपरिवारः १ बंगाली, २ शुद्धसालंका, ३ कांभोनी, ४ मधुमाधवी, ५ देवकी:. १ शुद्धबंगालः २ नाटः, ३ गारुड., ४ मोहनः. १ त्रैलंगी, २ लांगली, ३ सोरटी, ४ हंबीरी. - ५तियः ४ कुमारा ४ रनुपाः ५ स्त्रियः ४ कुमाराः ४ स्नुषाः ८ हिंदोलपरिवारः १ देशी, २ शिवक्री, ३ ललिता, ४ मल्लारी, ५ सुहसिका. १ रमणीयः, २ मुखारि., ३ उदयपचमः, ४ शुद्ववसतः. १ सिधुरामकिया,२ वेगाहिनी, ३ धरा, ४ छायातरगिणी. ९ दीपकपरिवारः १ आसावरी, २ नाटिका, ३ देहली, ४ कानडा, ५ केदारी. १ केदारगोळा, २ जी, ३ होलिः, ४ सौराष्ट्र: १ कुरजमंजरी, २ नागवराली, ३ देवरंजनी, ४ सुरसिंधु:. ५ स्त्रियः ४ कुमारा ४ स्नुषाः ·श्रीमध्यसगीतम् । १० हसकपरिवारः ५त्रिय ४ कुमारा ४ स्नुषाः १ श्रीगजनी, २ मालीः, ३ सरस्वतीमनोहरी, ४ गौरी, ५ ईशमनोहरी १ नागवनि २ सामत., ३ भिन्नपचम. ४ टकः. १ माली, २ श्यामकल्याणी, ३ देशाक्षी, ४ बिलहरी. रागतरंगिण्याम् १ भैरवी तोडी २ गौरी ४ कीट जनासस्थितय., १२ ७ सारग. ८मघ ९ बनाश्री: १० पूर्वी ११ मुखारी १२ दीपक ५कदार इमन जन्यरागव्यवस्था मेलनाम २ तोही ३ गौरी जन्यरागा. १ भैरवी, २ नीलावरी २ तोडी १ मालव २ श्रीगोरी, ३ चैतीगोरी, ४ पहाडीगौरी, ५ देशीतोटी, ६ देशिकार, ७ गोर, ८ त्रिवण , ९ मूरतानी, १० बनाश्रीः, ११ वसत, १२ राम करी, १३ गुर्जरी, १४ बहुली, १५ रेवा, १६ भटि १८ पंचमः, १९ जयतश्रीः २० आसावरी, २१ देवगाधार , २२ सधव्यासावरी, २२ गुणकरी | १ कानर., २ वागीश्वरीकानर , ३ खबावती, ४ सोरटा, ५परज , ६मा, ७ जेजयती, ८ ककुभा, ९ कामोद , १० कामादी, ११ गौर , १२ मालकौशिक., १२ हि दाल., १४ तुपाही, १५ अटाण., १६ गौरकानर , १७ श्रीराम यार १७ पद ४ कर्णाट. - ·८ मेघ. १० पूर्वी परिशिष्टम् । ५ केदारः १ केदारनाटः, २ आभीरनाटः, ३ सवावती, ४ शंकरा- भरणः, ५ विहागरा, ६ हंबीरः, ७ श्यामः, ८ छाया- नाटः, ९ भूपाती, १० भीमपलासिका, ११ कोशिका, १२ मारुः १ इमना, २ शुद्धकल्याण:, ३ पूरिया, ४ जयत्कल्याणः. १ सारंगः, २ पटमंजरी, ३ वृदावनी, ४ सामंत., ५बटहंस. १ मेघमल्हारः, २ गोडसारगः, ३ नाटः, ४ वेलावली, ५ अलेया, ६ सुह, ७देशीसुह, ८ देशारख्या, ५ शुद्धनाटः ९धनाश्री १ धनाश्री:, २ रम्तिः. १ पूर्वी. ११ मुसारी १ मुसारी १२ दीप. १दीपकः पुंडरीकविठल कृतमद्रागचंद्रोदये । जनकमेला । १९ । १ मुखारी, ८हिजेज, १५ दापिया, २ मालवगोड., ९ हमीर, १६ सारग, १० कामोद, १७ कल्याण., १८ हिंदोल, १९ नाइरामक्री, ५ देशाक्षिका, ६ कर्णाटगौड, १३ शुद्धवराटी, ७ फेदारक., १४ शुद्वरामकी , जन्यरागाः। जन्यरागा मेलनाम १ मुखारी १ मुसार २ मालवगोट. १ माटर , २ गोडकृति , ३ गुर्जरी, ४ टक्कः, ५ पाडी, ६ कुरजी, ७ वहुली, ८ पूर्वी, ९ रामक्री., १. द्राविडगाड , ११ गौडी, १२ बगाल , १३ आसावरी, १४ पचमः, १५ रेवगुप्ति १६ प्रथम- मजरी, १७ कर्णाटबगाल , १८ शुद्गौडः, १९ शुद्ध- ललित., २० देवगाधारः, २१ मारावेका १ श्रीराग., २ मालवश्रीः, ३ धन्नासी, ४ भैरवी, ३ श्रीराग', ४ शुद्धन, ११ ताही, १२ आमीरी, - ३ श्रीराग ५ सधवी.

·श्रीमल्लक्ष्यसगीतम्। ४ शुद्धनद्द ५ देशाक्षी ६ कर्णाटगाड ७ कदार ~ ८ हिजेज' ९ हमीरनट्ट १० कामोद ११ तोढी १२ आभारी १३ शुद्धवरात्री १४ शुद्वरामक्री १५ देवकी १६ सारग १७ कल्याण १८ हिंदोल १९ नादरामकी १ शुद्धनट्ट १ देशाक्षी १ कर्णाट , २ तुरुष्क्तोडी, ३ शुद्धबगाल , यानर ५सामत १ केदार , २ नारायणगाड , ३ वेलावली, ४ शकराभरण, ५ नट्टनारायण , ६ मध्यमादि, मलार, ८ गाड , ९ सालगन , १० भूपारी, ११ सावरी, १२ सौराष्ट्री, १३ काबोजी १हिजेज , २ भरव १ हमारन १ कामोद १ तोडी १ आभीरी १ शवराटी, २ सामवराटी १ शद्वरामकी , २ विवणी, २ देशी, ४ ललित १ देवकी १ सारंग १ कल्याण १ हिंदोल , २ वसत १ नादरामक्री पुंडरीकविठलविरचितरागमालायाम् । पदरागा । १ शुद्धभैरव २ हिदोर ३ देशिकार शुद्धनार ५ श्रीराम ६ नरनारायण तथा वनिता । पुत्राश्च ।

·परिशिष्टम् । रागनाम १ शुद्धभैरव यनिता । १ धनासी २ भैरवी ३ सधनी , मारवी ५ आसावरी पना। १ भरव २ शुद्धललित ३ पचम ४ परज ५ बगाल २ हिदोल वनिता । १ भूपाली २ पराटी ३ तोढी ४ प्रथममजरी ५ तुरुष्कतोडी पुना । १ वसत २ शुद्वबगाल ३ श्याम ४ सामत ५ कामोद वनिता। १ रामक्री २ बहुली ३ देशी ४ जयतश्री ५ गुर्जरी ३देशिकार पुना। ४ श्रीराम १रलित २ विभास ३ सारग ४णि ५ कल्याण वनिता। १ गोडी २ पाडी ३ गुणकरी ४ नादरामक्री ५ गुटकी पुत्रा । १टक्क २ दवगाधार ३मालव ४ शुद्धगौड ५ कर्णाटबगाल वनिता । १ मालवश्री २ दशाक्षा ३ देवी ४ मधुमाधवी ५ आहरी पुत्रा 1 १ जिजावत २ सालगनाट ३ कर्णाट ४ छाया- नाट ५ हमीरनाट शुद्नाट वनिता । १ वेलावला २ कावाजा ३ सावरी ४ सुहवी ६ नदुनारायण ५ साराष्ट्री १ मल्हार २ गोड ३ कदार ४ शकराभरण' ५ बिहागट ·२२ श्रीमल्लक्ष्यसगीतम् । पुंडरीकविठ्ठल कृतरागमजाम् । जनामा । १ मुसारी ० सामराग ३ टोडी गानी ५वराटी ५ केदार ८ दगानी ९ तशिकार १० सारग ११ आहरी १२ कल्याण १. कामोद १४ हिजेज | १५ नादरामी १६ हिदोल १७ कर्णाट १८ हमीर १९ माल्वकैशिक २० श्रीराग ७शुद्वनाट जन्यरागा। मेल्रागनाम १ मुखारी २ सामराग टोडी ४ गोडी ५ वराठी ६ कदार जन्यराग १ मुसारी २ सामराग १ टाही, शुभरव १ गाटी र कर्णाश्वगाल ३ गुर्जरी ४ बहुली ५ आसावरी ६ रामरली ७ मारु ८ गुणकरी ९ टक | १० शलरित ११ पचम १२ पटमजरी १३ मालवगौड १४ पर्वी १५ भैरवी १६ पाडी १ श्यामवगरी २ शुद्धवराटी १ कदार २ गाड ३मल्लार ४ नटनारायण ५ वेरापरी ५ भूपाली ७ काबोजी ८ मधुमाधवी ९ ९ शक्राभरण १० सावरी ११ सुहवी १२ नारा यणी १३ क्दारनाट' १शहनाट १ दशाक्षी १ दशिकार २ वावणी ३ देशी ४ ललित ५ दापक ६ विभास १ सरग १ हरी २ कल्याण १ कामोद १ दिजज २ भैरव ७शद्वनाट ८ दशाक्षी ९ दशिकार' . १० सारग ११ आहेरी १२ कल्याण १३ कामोद २४ हिजन

·परिशिष्टम् ।
२३
१५ नादरामक्री
१६ हिदोल:
१७ कर्णाटः
१ नादरामक्रीः
१ हिंदोलः २ वसंतः
१ कर्णाट. २ सामंतः ३ सौराष्ट्री ४ छायानटः ५
शुद्धबंगालः ६ तुरुप्फतोडी
१ हमीरः
१ मालवकेशिकः २ मालवश्रीः ३ धन्नासी ४
संधी ५ देवांधारः
१ श्रीरागः
१८ हमीरः
१९ मालपकेशिका
२. श्रीरागमेलः

·सूची पृ. (गनाम. (ग्रंथगतरागाणाम् ). पृ. रागनाम गौड सारंगः गोड मल्लार गौरी अ १२.,१२० अडाणा अलेय्या अहीर भैरवः ८९ आ चन्द्रकान्तः ११५ आनंद भैरवः आसावरी १३ छायानटः इ ८१ इमनः हमनी, जयजयवन्ती जयत कल्याण जेताश्रीः जैत्रः जोगिया जौनपुरी ८८ १२८ १३ ११९ क ११९ झ ककुभा कलिंग: काफी कामोदः केदारः कौशिकः झिंझूटी झीलफः १२ टंकी १२६ त ११२ १०९ खट: संचायती संभागः तिलक कामोदः तिलंगिका तोडी त्रिवेणी १२६ गांधारी गारा गुणकरी १६२ दरवारी कानडा दीपकः गुणकली गुर्जरी तोडी दुर्गा ·पृ रागनाम देवगिरी देशास दशिकार दशा रागनाम भखार भीमपलाती भूपाळी भैरव पृ १३८ १४२ १४७ ८५ १०५ १६१ १११ भैरवा १६५ म १४ धनाश्रा धाना ११९ १४ १०४ १०३ नट नर मलार नर वेलावर १५७ १०० १२५ नायकी कानडा १४८ मध्यमादि मलुहाकेदार मारवा मालकोश मालवा मालश्री मालीगोरा माइ मीयामलार मीयासारग मूलनानी मेघरजनी १.१ १५३ १३. १५५ १५१ १०७ १३७ १२० १४२ र ११० परमजरी परज पहाडी पचम पाल पूरिया पूरियारल्याण पूरियाधनाथा पूर्वी प्रदापका प्रभातभैरव व पडहससारंग वहार बिलाससानातोडी बिहाग बगालभैरव रागेश्वरी रामकरी रामदासीमल्लार १२२ रेवा १२९ १५ ११६ ल लडासात ललितपचम ललिता ९ १२१ १५३ १४६ ११४ वरारी वसत वागीश्वरी विभास भटिहार: १.७ १४५ ११९,१३६ ·रागनाम वृदायनीसारग. घेतावली पृ. १५. पृ १५२ रागनाम सामत सारग सिंधु भैरवी १७ १५६ १०२ ११५ मुघरायी सर मल्लार सूहा सेघवी सोरटी सोहनी सौराष्ट्रभैरव शफर. शिवभैरव. शुक्लवेरावली शुद्धकल्याण शुद्धमल्हार. शुद्ध सारंग श्यामरल्याण. श्री १११ 13५ ११७ स १४ सर्पदा सहाना साजगिरी हमीर हसककणी हिंदोल हेमकल्याण १०५ ·BHARA KHAYA! शुद्धिपत्र LIBRARY पंकि २२ १५ ३ १७ २१ ७ २२ २५ अशुद्ध धमार्थ मध्यग्राम ते सप्तवेत्मेवं निरुप्यते काकळी न्सतेव यदि मे पट्श्रुते काकल्यैव यथा काकलानिः उक्ष्येस्वराः भेदेः निदर्शन (नः) तदभ्यासो धर्मार्थ मध्यमग्राम ते: सप्तेवेत्येवं निरूप्यते काकलि सप्तव यदिमे पदश्रुति! काकल्यैतु तयथा काकलीलिः लक्ष्यस्वराः २६ ३० ३३ ३५ १४ निदर्शनम् १ ५७ ५९ ५९ १४ ३ २१ ८६ ९२ ९९ ७ तथाभ्यासो धा प्रवृत्त प्रवृत्त केदार अवरोहण अवरोहे भ्दवेत् कौशल्यन प्रवृत प्रवृतं केदाः अवरोहेन अवरोह भ्देवत् कोशल्येन २४ ६ ·(२) पृष्ठ पंक्ति ११० २३ २० ४ १५ ३ १२ २३ १४२ १४९ १५० १५३ १५४ १५४ १७४ अशुद्ध हरिणी वर्णयतुं यथायथाम् मक्कमध्यम प्राप्तः प्रयोगस्तीप्र पंचागनप्तारक: सै प्रदशनम् मध्यमादि मानमस्य प्रवर्धनी मलदिमलने शुद्धनदः शुद्धनदः शुद्ध हारिणी वर्णयितुं यथायथम् मुक्तमध्यम प्रातः प्रयोगस्तीन पंचांगानुसारना सौ प्रदर्शनम् मध्यमादि गानमस्य प्रवाधिनी मरिमेलने शुद्धनः शुदनहः ५ २३ २१ "