·विषयानुक्रमणिका. सूत्रसलपा. .... 1-14 15 16--21 22-30 31-37 38--47 48-53'. 54-55 .... 56-61 .... .... प्रथमाध्यायः- वर्णसमानानम् उपसर्गाः वर्णनामधेयानि परिभाषाः हस्वदीर्घप्लुताः उदात्तादिस्वराः इङ्गपादिलक्षणम् अपृक्तलक्षणम् परिभाषाः द्वितीयाध्यायः- वर्णोत्पत्तिप्रकारनिर्वचनम् अकारादिस्वरोचारणक्रमः अनुनासिकस्वरूपनिर्वचनम् स्वरव्यअनभेदीनरूपणम्... स्पर्शीचारणनिरूपणम् अन्तस्थोञ्चारणप्रकारः उप्मोच्चारणप्रकारः विसर्जनीयानुनासिकादिस्थाननिरूपणम् ... 1-11 12--29 .. .... 30 31-34 35.-39 .... 10--13 44-48 ... 48-52 ·iv सूननसपा. ... 1-6 .. .. 7 8-12 13-14 15 an 1-51 2 ... तृतीयाध्यायः-- पदादिपदान्तदीर्घाकारस्य विभागसमये हस्वत्वापादनम् एवमीकारस्य ऊकारस्य च पदान्तदीर्घाकारस्य द्वस्वविधिः एवमीकारस्य ऊकारस्य च एव पदादिदीकारस्य चतुर्थाध्यायः- प्रग्रहनिरूपणम् पञ्चमाध्याय:- संहिताविषयत्वमस्य शास्त्रस्य प्रकृतिस्वरूपनिर्वचनम् विधिप्रवृत्तिप्रकारः शकारागमविधिः दकारागमविधिः अरादेशविधिः रेफपादेशविधि. मकार वकार सकार विसर्जनीययाकारलोपविधिः पदान्त नकार नकारयो शाद्यादेशविधिः मकारस्थ सस्थानानुनासिकविधिः डणनाना ककारतकारागमविधिः शकारस्य छकागदेशः कारस्य स्थाने चतुर्थादेशाविधिः पठाध्यायः- मकारविराजनीययोध्यादेशविधिः तदपवादः पदान्तप्राकृतनकारस्य मादेशविधिः 8 9 10 ... ... 11-19 20-26 27-31 32-38 31-37 1 38-11 1--5 6--18 14 ·सूत्रसत या. सप्तमाध्यायः- नकारस्य णत्वविधिः तथयोः टठादेशविधिः नकारस्य णत्वाप्राप्तिस्थलनिर्वचनम 1--12 13-14 ... 15 अष्टमाध्यायः- उत्तमपरप्रथमस्योत्तमादेशः विसर्जनीयस्य रेफादेशविधिः विसर्जनीयलोपादिविधिः विसर्जनीयस्य सत्वषत्वविधिः .... 1-4 5--15 16-22 23-35 नवमाध्याय:- ... विसर्जनीयस्य लोपादेशविधिः अयवाद्यादेशविधिः अपृक्तोकारस्य प्रकृत्या स्थानं वकारागमश्व... डनकाग्योदित्वम् प्रहौख्यादिषु ईकारोकारपूर्वनकारस्य रेफायाद्यादेशविधिः 1---10 11-15 16--17 18--19 20-34 1-9 ... 10-12 .. 13 दशमाध्यायः- स्वरसन्धिः सन्धिनिमित्तोदात्तादिव्यत्ययः क्वचिदाकारस्य प्रकृतिभावः अकाराकारयोर्लोपः यणादेशसन्धिस्तनिमित्तस्वरभेदश्च ईकारस्थ प्रकृतिभावः पदान्तयवकारयोर्लोपः प्रकृतिभावः .... 16--17 18 19-23 21-95 ...

·vi सूत्रसहपा. :- एकादशाध्याय:- अकारलोपविधिः अकारस्य लोपामावः अलोपविषये मतान्तरकथनम् 2- -18 19 1-8 '9-11 ::. 1-4 5-16 16 .. छादशाध्याय:-- अकारस्य लोपालोपी तमिमित्तोदात्तादिस्वरभेद प्रयोदेशाध्यायः मकरस्य लोपालोपी नस्य णत्वविधिः प्राकृतणकारच ळस्य हादेशः चतुर्दशाध्यायः-- द्वित्वविधिः आगमविधिः ऊधमवर्णस्य सवर्गीयद्वितीयादेशः पूर्वोक्तविध्यपवादः मतान्तरं च स्वरितादिविधिः पञ्चदशाध्यायः-- अनुस्वारविधिः सादिध्वनुस्वारविधिः समानाक्षरेष्वनुनासिकविधिः एकयमविधिः पोडशाध्यायः- पदमध्यवर्तृपध्मभ्यः पूर्वमनुस्वारागमविधिः ... 1-8 9-11 in--13 14-28 ..29-33 1-3 6-8 ... 9 .... 1-31 ·सुत्रसहपा. सप्तदशाध्याय:--- मतभेदमवलम्व्यतीबूतराद्यानुनासिकभेदकथनम् तीव्रतरोचारणे व्यञ्जनकालाधिक्यम् दृप्रानतरविधिः 14 6 ... उच्चारणप्रकारः 7..... 8 1-7 . 1-2 ... 3-5 1-8 . 9-12 :- अष्टादशाध्यायः- प्रणवोच्चारण मतभेदप्रकथनम् एफोमविशाध्यायः- विक्रमस्वरूपनिर्वचनम् कम्पविधिः विशाध्यायः- क्षप्रप्रतिहताभिनिहतप्रश्लिष्टपादवृत्ततैरोव्यञ्जननिरूपणम् तेषामुच्चारणप्रकारः एकविंशाध्यायः- भासंहितादिकार्यानरूपणम् प्रचयस्वरूपनिरूपणम् यमनासिक्यस्वरभक्तिस्वरूपनिर्वचनम् द्वाविंशाध्यायः- वर्णान्यखनिर्वचनम् एतच्छासप्रयुक्तपारिभाषिक शब्दविवरणम् उच्चैःकरनीचैःकरस्वरूपनिरूपणम् मन्द्रादिस्थाननिरूपणम् . विरामस्वरूपकथनम् गुरुलघुस्वरूपनिरूपणम् 1-9 10--11 12-16 ... 1-2 3---8 ... 9-10 ... ... 11-12 18 14-15 ...

·viji
सङ्ख्या.
1-3
पर
त्रयोविंशाध्यायः-
वर्णविशेषोत्पत्तिकथनम्
सप्त वाचस्स्थानानि
क्रुष्टादिस्वरनिरूपणम्
आह्वारकस्वरतदुच्चारणनिरूपणम्
चतुर्विंशाध्यायः-
सहिताचतुष्टयस्वरूपनिर्वचनम्
वेदाध्येतविज्ञयविषयप्रकथनम्
4-13
14-16
16--24
1-4
....

·श्रीरस्तु तैत्तिरीयप्रातिशाख्यस्य भूमिका. सुविदितमेव खल्विदं प्रायस्सर्वस्यापि यदखिलपुमर्थसार्थ- साधनवेदनेदंपरो वेदः ऋग्यजुस्सामाथर्वात्मना चतुर्धा प्रविभ. तः प्रत्येकमप्युच्चावचशाखासमाहारात्मेति ॥ तत्र शाखाविशेष- मधिकृत्य तद्गतशब्दस्वरसन्ध्यादीनामनुशासनाय प्रवृत्तं शास्त्रं प्रातिशाख्यमित्यभिधीयते । प्रातिशाल्यपदं चैवं चुत्पादयन्ति शाब्दिकाः । यथा माधवीयायां धातुवृत्तौ वाद्यन्तर्गते शाख- धाती-"शाखायां शाखायां प्रतिशाखम् । प्रतिशाखं भवं प्राति- शाख्यम् । “अव्ययीभावाञ्च" इति भवार्थे भ्यः" इति ॥ स्पष्टं चेदं-'अव्ययीभावांच' इति सूत्रतत्त्वबोधिन्यादावपि ॥ यद्य- पीदं प्रातिशाख्यं नाम शास्त्रं न ताद्रूप्येण वेदाङ्गविभागे वा 'विद्यास्थानविभागे वा समुलिख्यते- शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिष तथा। छन्दश्चेति पडङ्गानि वेदस्याहुर्मनीपिणः ॥ अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्वरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ।। . आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वं चेति ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थं तद्विया अष्टादश स्मृताः॥ इत्यादी । तथापि व्याकरणशिक्षयोपिय एवास्यापि विपणे नेतर इति विपयविमर्शतोऽवगम्यते व्याकरणशिक्षाऽन्यतरात्मतया ·2 " वेदाङ्गमेदमिति ॥ तथा च शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये "वृद्धं वृद्धि" इति प्रथमाध्यायान्तिमसूत्रे-" वृद्धमिदं शाखमन्यानि शास्त्रा- ण्यपेक्ष्य । शिक्षाविहितं व्याकरणविहितं चास्मिन् शास्त्रे उभयं यतः प्रक्रियते अत एव हेतोशिशप्याणामेतच्छास्त्रश्राविणां वृद्धि- भवति इत्युबटभाष्यम् ॥ वैदिकाभरणे च प्रथमाध्याये नयोचिंशमू- शिक्षाब्याकरणानां यदयं विवरणात्मकः । ग्रन्थस्ततोऽत्र नातींव शब्दसकोच इप्यते ॥ वीत्कार इतीदं च ध्याख्यातव्यं तु वार्तिकम् । शिक्षास्थाश्र ककारादिशब्दा इति तदाशयः ॥ इत्यभिहितम् ॥ परे पुनर्व्याकरण एव चेदमन्तर्भावयन्ति । प्रमाणयन्ति चात्र वैदिकाभरणगतमेवोपान्त्यसूत्रावतारिकास्थं-"शिक्षागणो- पदिष्टं तु कार्यं नात्र सङ्ग्रहीनं व्याकरणप्रधानत्वात्प्रातिशाख्यस्य" 'त दास्यम् । 'राायालर- भरम शारजस्य मूलभूतं व्याकरणं पूर्वशास्त्रमित्युच्यते ! तस्मिन् कल्पो न विधी- यते । साक्षाच्छिक्षायां तु विधीयते । व्याकरणप्रधानं घेत- च्छास्त्रम् । तस्माद्वयाकरणेभ्योऽन्ये शिक्षाकारा इहेक इति व्यप- दिश्यन्ते" इति च वाक्यम् । त्रिभाप्यरत्नकारस्तु-प्रातिशाख्य , नाम शास्त्रमुपाङ्गेषु परिगणितमनुमेने ॥ उक्तं हि त्रिभाप्यरत्न- स्योपसंहारे-वेदाङ्गान्युच्यन्ते- शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा छन्दमा लक्षणं चेति पउदानि विदुर्बुधाः ॥

·3 एव च " प्रतिपदं चानुपर्द छन्दोभापासमन्वितम् । मीमांसान्यायतकांश्च उपागानि विगंधाः ॥ इति ॥ अत्र हि उपाङ्गपरिगणनपरे प्रमाणे-"छन्दोभाषा" इत्यनेन वेदलक्षणं प्रातिशाख्यापरपर्यायमभिसंहितम् । अत "गुरुत्वं लघुता.. ..........एतत्सर्वं तु विशेयं छन्दोभापामधी. यता इत्युपान्त्यसूत्रव्याख्याने छन्दोभापापदं चेदलक्षणपरतया व्याचख्यौ त्रिभाप्यरत्नकारः ॥ यद्यपि-"शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिपमिति पडङ्गानि । तथा प्रतिपदमनुपर्द छन्दोभापा धर्मा मोमांसा न्यायस्तर्क इत्युपाङ्गानि" इति शौनकीयचरणव्यूहद्वितीयकण्डिकाचाक्यव्याख्यावसरे-“छन्द- श्शास्त्रं पिङ्गलोक्तमष्टाध्यायात्मकम् । भाषाशब्देन भाप्यतेऽर्थः पर्या- यशब्दारेति निघण्टुरध्यायपञ्चकः । त्रयोदशाध्यायात्मकं निरुक्तम्। धर्मशास्त्रं मन्वाद्यनेकमहर्पिप्रणीतम् । मीमांसा जैमिनिमहर्पिकृत- मध्यायद्वादशकम् । न्यायशब्देन कणादसूत्रम् । तर्कशब्देन गौत- मसूत्रमिति पडुपाङ्गानि" इति महिदासकृते व्याख्याने "छन्दो " इति विभज्य छन्दश्शास्त्रपरं छन्दःपदं भापापदं च निघण्टुपरमुपणितमिति चेदलक्षणरूपस्य प्रातिशाख्यस्य नोपा. रुप्यन्तर्भावस्ततोऽवगम्यते । तथापि महिदासकृतं व्याख्यान- मिदं तत्कर्तुरेव प्रमादेन वा लेखकप्रमादेन वा कलुपमिति न तत्किञ्चिदर्थस्य साधनाय वाधनाय वा प्रभवति ॥ चरणव्यूह- द्वितीयकण्डिकाव्याख्यानोपक्रम एव हि-"शिक्षादीनि पडङ्गानि भवन्ति । पडुपाङ्गान्यपि प्रतिपदादितर्कान्तानि भवन्ति" इति माहिदासव्याख्यानमुपलभ्यते प्रतिपदमनुपदमिलोतयोरपि उपाङ्गे- प्वन्तर्भाव विधाय उपाङ्गानां षट्त्वं प्रतिपादयमानम् । द्वितीय- फण्डिकाव्याख्यानान्तिमवाक्येऽपि भागुपदर्शिते अङ्गानां पदत्य O भाषा ·निगमितं दृश्यते । प्रतिपदानुपदयोरपाङ्गान्तर्भाचे "छन्दो भापा" इत्यस्य विभज्य शारयाने च उपाशान्य व भविष्यन्ति । न तु पट् । एवं छन्दश्शासनिघण्टुनिरुक्तानां अङ्गेप्यन्तर्भूतानामु- पाङ्गेषु पुनः परिगणनमपि न साम्प्रतम् । तस्मादुपक्रमोपसंहा- रयोमहिदासेनैव व्याख्याने उपाङ्गानां सङ्कीर्तितं पट्त्वं यथोप. पोत यथा वाङ्गोपाङ्गयोर्न साङ्कय तथैवोपदर्शितं चरणव्यूहवा- क्यं व्याख्येयम् । तथा च " छन्दोभाषा" इत्येकं पदं वेदल- क्षगपरम् । 'धर्ममीमांसा' इति चैकं पदम् । 'धर्मो मीमांसा'इति तु लेखकप्रमादः । अप्रमादत्वे वा मामांस्यमामांसयोरभेदीववक्षया "धर्मो मीमांसा" इत्येतदेव जैमिनीयमीमांसापरमित्येवं व्याख्या- नं सर्वानवद्यम् । भवति चैधव्याख्याने- यथा- प्रतिपदं चानुपदं छन्दोभापासमन्वित्तम् । मीमांसान्यायतकांश उपाहानि विदुर्बुधाः ॥ इत्येतेन प्रिभाप्यरतधृतप्रमाणेनापि संवाद इत्यास्तामेतत् ॥ तदिदं प्रातिशारुपमितरेपु वेदेषु साम्प्रतमेकैकमेवोपलभ्यते। ऋग्वेदप्राविण्यं शौनकीयम् । सामवेदप्रातिशाख्यं पुप्प- कृतम् । अययदनानिशाग्यं शौनकीयमिति । यजुवेंदे तु शुला- यजम्मातिशास्यं तैत्तिरीयप्रातिशारयामेति द्वे प्रातिशाख्ये उपल. भामहे । यायदे हि बंधा विभागो दश्यते शुरुकृष्णभेदात् । गणपदस्तैत्तिरीयकामित्येतत्तु अनन्तरम् । तथा च शुक्लयजुः प्रातिशाण्यपरिशिष्टय्याण्यायो प्रतिक्षासूत्रपरिशिष्टव्याख्यानावसरे "तस्मिन् सं यानुगामाये" इति सूत्रे " यहिं दिविधं शुद्धं ri प्रयमिति बंधा यनुस्तु समुदाहनम् । शुलं. पाशमन यं गृष्ण पातत्तिरीयफम्" इति । अत्र वक्तव्ययिशे- पमयसरातो पिशादीकरिष्यामः॥

·तदेतस्मिन् कृष्णयजुःप्रातिशाख्यापराभिधाने तैत्तिरीयप्राति. शाख्ये प्रातिशाख्यान्तरेश्यस्सन्ति कतिपये विशेपाः । यथा- इतरेषु हि प्रातिशाख्येषु तत्तकर्तारः शौनकः पुष्पः कात्यायन इति नामतो निर्दिश्यन्ते । अस्मिस्तु प्रातिशाख्ये नास्य कर्ता क्वचिदपि नामतस्सङ्कीर्त्यते । तत् कस्य हेतोरिति न वयमवधा- रयितुं साम्प्रतं प्रभवामः । एवं-यथाऽस्मिन् प्रातिशाख्ये यहू- नामाचार्याणां नामानि गृह्यन्ते न तथेतरेपु प्रातिशाख्येषु । तथा चान प्रातिशाख्ये गृहीतानि नामानि यथा- ... ... अग्निवेश्यः 9-1. अमिवश्यायनः 14-32. आत्रेयः 5-31, 17-8 उख्यः 8-22,10-20,26-24. उत्तमोत्तरीयः 8-20. काण्डमायनः 9.1,15-7. कौण्डिन्यः 5-38. गौतमः 5-38. पोकरसादिः 5-37. प्लाक्षायणः 9-6. प्लाक्षिः 5-38. बाडवीधारः 14.13. भरद्वाजः 5-10. भारद्वाजः 17-3. मानाकयः (मैचिकायः) 10-22. वात्सप्रः 10-23. वाल्मीकि गद्धायन: 15-7. शैत्यायन: 5-10. साङ्कृत्यः 8-21. स्थविरकौण्डिन्यः 5-10. हारीतः 14-18. 5-36.0 ... ... ... एवं-यथाऽन घेदभागा विशेषाभिधाभिनिर्दिश्यन्ते न तथा प्राति- शाख्यान्तरे । यथाऽत्र प्रातिशाख्ये-- अग्निः (3-9) ४ काण्डः । इष्टिः (4-52) २काण्डे २-३-४. प्रभत्रयम् । उख्यम् (9-20) ४ काण्डे १-२, मनदयम् । ग्रहः (9.20) १ काण्डे ४. प्रभः (अन्तिमानुवाकचतुष्कवर्नम.) पृथयः (9-20) (अनेकत्र स्थिताः भवाइवाकाः) ·महाप्टट्यः (11-3) (पहनुवाका अनेकत्र स्थिता:..) याज्या (3-9)आदितस्त्रयाविशतिप्रभेषु पाडगे प्रभे च अन्तिमानुवाका:२४ दः (9-3) चतुर्थकाण्डे पञ्चमप्रश्नः. वाजपेयम् (11-3) १-७-७. प्रभृति ६ अनुवाकाः. विकपः (11-3) ४.६.१. प्रभृति ६ अनुवाका.. विहव्यम् (11-3) ४.७.१२ प्रभृति ३ अनुवाकाः. हिरण्यवर्णीयः (9-20) ५-६-१. अत्रान्तिमं विकर्यादिश्रयं मुक्त्वा अग्नयादयः काण्डानुक्रमण्यां निर्दिष्टाः . एवं प्रातिशाण्यान्तराणां हि संहितापदक्रमपाठास्त्रयो विप- याः । अस्य तु संहितापदग्रमजटापाठाश्चत्वारो विषयाः इत्य- त्ययमपरो विशेषः । कथमन्यथा स्थरघोपवत्परविसर्जनीयस्य फविधिपरं "हारभार" (८-८) इति सूत्रे "अविभः । अकः । पुनः । पितः" इत्येतेषां पदानामुपादानमुपपद्यताम् । न खल संहितादिषु त्रिपु 'अविभः' इत्यादीनि तत्तन्निमित्तयुक्तानि कार्य- भाशि पदान्युपलभ्यन्ते । उपलभ्यन्ते तु फेवलं "अविभस्तं समयिभरविभस्तम्" इत्यादिजटायाम् । तत्सिद्ध मंहितापदक्रमज- टापाठान्यारोपि तत्तिरीयप्रातिशास्यस्य लक्ष्यभूता इति ॥ पदिकामरणकारस्तु प्रातिशाप्यस्यास्य जटाविपयकताम- मदमानः-'भविमः' इत्यादिग्रहणस्य यादयादिमतान्तरपरतयेची- पपत्तिमा । यथा-" अयिमः-'तां संचरसरमपिमः' 'इतिपरो. पति परमतं पदयति । तस्मिन् पक्षे पदमुदाहरणम्-'ताम् । गपरसमिति सं-परसरम् । आयिमारति' न च परमतानुसारण .

·- फार्यविधि पपद्यते अनुनासिकेऽनुनासिकम्' इत्यादिषु दर्शनात् । एवं 'पितः' इत्यादिप्वपि द्रष्टव्यम् । तथा च-'अविभः' पितः इत्यादीनां रेफादेशस्यान्यथाऽनुपपन्नत्वान्नास्य शास्त्रस्य जटायां तात्पर्य शक्यते कल्पयितुम् । अजीगः-'अर्जागरित्यजीगः' । ओषधीः । अजोगरित' स एप परमतसिद्धः इतिकरणः पदाध्याये क्रमाध्याये च परिग्रहार्थः" इति ॥ " इतिपरोऽपि" (८-१२) इति सूत्रं तु मतान्तरानुवादमात्रपरं व्याचख्यो-"योऽयं रेफी कथितः 'हारभार' विसर्ज. नीयः स खलु पदाध्याये इतिपरश्च भवति केवलश्च । तत्र यस्य संहितायां निमित्तसंयोगाद्रेफत्वमभिव्यज्यते स पदाध्याये केवलः प्रयुज्यते । अन्यत्र त्वितिपरः । यथा-'इंहस्व मा ह्वाः' । 'अग्निं स्वे योनावमारुखा' इति केवलः। 'तां । संवत्सरमिति सं-वत्सर। अविभरिति', 'आत् । इत् । असिष्ठः । ओपधीः । अजीगरिति एवमादिरितिपरः । सोऽयं यहचानां पक्षः” इति । निराच- कार च निभायरलकारकृतमेतत्सूत्रस्यापि जटापरतया व्या- ख्यानम् । यथा- 'अन्ये तु व्याचक्षते योऽयमावृत्परो विसर्ज- नीयः स इतिशब्दे परतो रेफं प्रपद्यते । अस्य 'अपादिति श्रुतरावृथ्स्वाहा' इत्यत्र 'इति श्रुतः' इत्यस्य क्रमस्य जटो. दाहरणमिति ‘इति श्रुतश्श्रुतरितीति श्रुतः' इति । तदयुक्तम'' अतो नेदं सूत्रं रेफादेशस्य विधायक किन्त्यितिकरणस्योत न जटारूपं दूपयितव्यमिति ॥ अनेदं चिन्त्यते-वैदिकाभरणव्याख्यानेऽस्मिन् अद्य यावत्स. फलशिष्टराम्प्रदायसिद्धजटापाठविरोधस्तावन् स्फुट एप ! 'अवि- भस्तं तमयिभरविभस्तम्' 'इति श्रुतश्थुतरितीति श्रुतः' इत्यादि- रेव दि जटारूपं पट्यते सर्वन साम्प्रदायिकः । एवं विसर्जनी- 2 .

·8 योद्देश्य करेफादेशप्रकरणमध्ये पठितस्य इतिपरोपि' (८-१२) इति सूत्रस्य इतिकरणविधिपरत्वे प्रकरणविरोधः, “अनभिव्यक्तरे- फकसंहिताकः" इत्यस्य विसर्जनीयरूपोद्देश्यविशेषणस्य पूर्वत्र या उत्तरत्र वाऽप्रकृतस्याध्याहारप्रसङ्गः, "आवृत्परः" (८-११) इति पूर्वसूत्रस्य रेफविधिपरतया स्वेनापि स्वीकृतस्य समनन्तरे " इतिपरोपि" (८-१२) इति सूत्रेऽस्मिन् तत्सूत्रसारूप्यादिभिः तत्सू- भ्रसमानविधेयकतायास्स्वरसतः प्रतीयमानाया भङ्गप्रसङ्गश्चेति ॥ यतूक्तं-परनिमित्तान्तरपति विध्यन्तरे विध्यन्तरोक्तपरनि. मित्तसम्बन्धस्य कार्यभाजस्सम्बन्धायोगात् । तथाऽभ्युपगमे “ओ- कारमस्सर्वोऽकारपरः। घोपवत्परश्च" (९-७,८) इत्यत्रापि अकार. परतया कचिदृष्टस्यैव अकारस्यान्यन धोपवत्परत्वे ओभावस्स्यात् इति । तनु न युक्तम्- योग्यतातात्पर्यविशेषादिभिः समुञ्चाय- कानां पचिदेकाकारमात्रममुञ्चयमानपरतायाः क्वचिदाकारद्वया- 'दिसमुच्चयपरतायाश्च तत्रतत्र व्यवस्थिततया " इतिपरोपि" इत्यत्र आवृत्परत्यविसर्जनीयत्वद्वयस्य अपिशब्देन समुच्चया- भिनायाश्रयणमात्रेणान्यत्रापि आकारद्वयविशिष्टस्यैव समुच्चया- पादनायोगात् । नस्मात् चित् निमित्तसमुञ्चयपरत्वाश्रयणमा- प्रेण सर्वत्रापि तत्समुघयापादनमयुक्तमेव । किञ्च--' इतिप- रोपि' इति सूत्रे विसर्जनीयस्य विशेप्यभूतस्य अपिशब्देन ना. न्यादेशः । तस्य " अथ विसर्जनीय " (८-५) इत्यत्रिकारसूत्रादेव सामात् । नतच अपिगन्दसमुधेयगपणायां “आवृत्परः" (८११) इत्यस्मिन्नव्यवहितपूर्यसूत्रे आवृत्परत्वमकमेय प्रकृतमिति तस्यैव निमित्तभृतम्यान्यन्वादेशो नान्यस्य समुश्शेयस्य प्रकृतस्याभावा- दसम्भपाय । "वारवापरच" ५५-८) इत्यत्र तु "ओफारमस्सः" (९-3) इति पूर्व सूत्रे निमित्तातिरिक्तस्थापि प्रस्तत्वात तायत .

·पवाम्पादेशो नाधिकस्य निमित्तभूतस्याकारपरत्वस्थानीति स्फुटे महत्तरे वैषम्ये 'इतिपरोपि' (८-१२) इति सूत्रे निमित्तसमुच्च- यस्वीकारमानेणान्यत्रापि तदापादनमसमजसमेवेति सुधियो विभावयन्तु ।। एवं पयायोगनिर्दिषु पदेपु केपांचित्पदानां स्वमतानुरो- धेन कार्यभार फेषांचित्तु परमतागुरोधेन कार्यभाक्तमिति पै. रूप्यमपि प्रसन्यत, यदि 'अविभः' (८-८) इत्यादिपदानां परमता- भिप्रायकत्वं स्वीक्रियेत । यद्यप्यस्मिन्नेव 'स्तनुतः' (८-८) इति पदस्य शाखान्तरपरतायारित्रमाप्यरत एवोक्ततया इतरपदानां स्वशागान्तर्गततया च शाखाभेदसतं पैरूप्यमस्त्येव । तथाऽपीदं रूप्यं वैदिकाभरणपक्षेऽपि समानम् । प्रकृतसूत्रे स्तनुतः इत्यस्य प्रयोदशपोडशाध्याय गतसूत्रयोः 'जोगिया' इत्यादेशाखान्तरस्थता- याः चैदिकाभरणेऽपयुक्तन्यान् । अधिकं तु प्रकृते मतभेदकृतं चैदि; काभरणपक्षे पैरुप्यमिति । वस्तुतस्तु-नात्र शाखाभेदकृतं बैरू- प्य शाखान्तरसाधारण्येनेव लक्षणस्य चिकीर्पितत्वादस्मिन्प्राति. शाख्ये । यथा हि एकयोगनिदिऐपु पदेषु किश्चित्संहितागतमेव तत्तत्कार्यभार । किश्चिन्तु पदाम्नायगतमेव । किञ्चित्तु प्रमा- नायगतमेव । अथापि न चैरूप्यं मन्यते संहितापदक्रमाम्नाया- नां त्रयाणामपि लक्ष्यतया शास्त्रेऽत्र परिगृहीतत्वादिति । अथैवमपि प्रातिशाख्यस्यास्य जटाविषयकत्वं न युक्तम् । तथाहि-अस्ति हि "राये स इन्द्रः पूर्वश्चाकारपरे” (११-९) इति सूत्रं “चकाराष्टे अस्मान्ग्रहणे अकारपरे वर्तमान अकारो राये, स: इन्द्रः एवम्पूर्यो न लुप्यते” इत्यर्थकम् । रायेपूर्वः अस्मानि- त्यकारः द्विविधो हि सम्भाव्यते अकारपरः जटायां-"राये अस्मानस्मानाये राये अस्मान्" इति । तद्भिन्नश्च संहितायां 2.

·10 " राय अस्मान् विश्यानि" इत्युभयत्रापि "धातारातिः” (११-३) इत्यादिसूत्रेणय अकारलोपविरहे सिद्धे पुनरारभ्यमाणोऽयं विधि: नियमार्थस्स्यात् रायेपूर्वः अस्मानित्यकारः अकारपर एवं न लुप्यत इति । तथा च संहितायां अकारलापप्रसङ्गः प्रातिशा. ख्यस्य जटाविषयकत्वे । प्रातिशाख्यस्य जाविषयकत्वानभ्युप- गमे च नायं दोपः । 'धातारातिः' इत्यादिशास्त्राविषयं शाखान्त- रगतं "राये अस्मान्" इति वाक्यमधिकृत्यैव 'राये' इति सूत्र स्थास्य प्रत्यङ्गीकारेणाप्राप्तप्रापणार्थत्वेन नियमार्थत्वाभावात् । स्पष्टं चेदं रायसूत्रवैदिकाभरणे इति चेन्न-प्रातिशाख्यस्यास्य जटाविषयकत्वमङ्गीकुर्वद्भिरपि 'राये' इति सूत्रस्य राये इत्यशे शामान्तरविपयकतयाऽप्राप्तप्रापकत्वाङ्गीकारे धाधकाभावात् । 'रा- य अस्मान' इत्यत्र जटायां अकारलोपपिरहस्तु तत्रत्यसहितायाम- यारलोपविरहमापकानुशासनेनैव भविष्यति । यथा हि,रायपूर्व 'अस्मानिति ग्रहणे सम्भवाभावादकारपर इत्युपयन्धासम्बन्ध- मनगीपुर्यता धदिकाभरणकृता शाखान्तरपरत्वं राये इत्यस्य स्वीक्रियते, तथा प्रिभाप्यरतसताऽपि शाखान्तरपरत्वं तस्य स्वीमियते प्रातिशाख्यस्य जटाविपयत्वमङ्गीकुर्वताऽपीति नात्र जटा विषयः शास्त्रान्तरमिन्यात् । यथा-वैदिकाभरणमते ग्यशाम्पास्थं 'राये अस्मान्' इनि संहितावाक्यं शास्त्रान्तरसि- कार्यफन्वान्नान विषय इति ॥ अंधयमपि प्रातिशाएयस्यास्यान्ते 'पदझामविशेषाः' (२४-६)इति महिनापदफमापस्य प्रियिधस्यय समानायस्य विषयत्वावगमात् गाय माग्नस्य सटाविषयकायं युक्तम् । स्पष्टं चंदं रायसूत्र- दिमागरण पनि चेन्न-'पदक्रमविशेषतः' इनि गाग्वान्त्यम्बस्य पल्लमात्रमदगारनपा विग्यनियमनपरस्याभावात् । अन्यथा ·11 नवारपात्तत्वमात्रेण जटाविषयकत्वाननीकारे संहिताया अपि तना. नुपादानेन संहिताविषयकत्वमपि विलीयेत । वस्तुतस्तु--'पद्- कामविशेयशः' इत्यत्र पदं च क्रमश्चेति न द्वन्द्वः किन्तु पदानां क्रमः इति तत्पुरुष एव 'वर्णक्रमविचक्षणः' इत्युत्तरानुरूप्यात् । अत एव “पदानां क्रमस्तस्य विशेपः तं जानातीति पदक्रम- विशेपशः । वर्णानां क्रमः तस्मिन् विचक्षणः निपुणः ।" इति त्रिभाष्यरत्नरुता व्याख्यातम् । तथा च संहिताया इव पदक्रम- योरपीहानुपादानात् नेदमन्तिमसूत्रं शास्त्रीयविपयनियमनपरं वक्तुं शक्यमिति ध्येयम् ॥ तस्मात् प्रातिशास्यस्यास्य जटाविपय- कत्वे नैव किञ्चिदाधकम् । न केवलं वाधकाभावमानमेवात्र । अपितु-"प्रातिशाख्यादिशास्त्रशः सर्वशिक्षाविशारदः ।बुद्धिशक्ति- समेतो यस्स जटां वक्तुमर्हति ।" इति शिक्षावचनमा परम साधकमप्यस्तीत्यवधेयम् । अत्र हि प्रातिशाख्यज्ञानस्य जटाव- चने हेतुत्वमवगम्यते 'धनी सुखी' इत्यादिवत् । तय हेतुत्वं प्रा. तिशाख्यस्य जटाविषयकत्वादेवोपपद्यते । ननु क्रमो नाम जटायाः प्रकृतिः- संहिता प्रकृतिः प्रोका पदस्यैतत्वमस्य तु । जटायाः प्रकृतिस्त्वेप एवं नित्यं नियोधत ॥ इति शिक्षावचनात् । क्रमस्तु तजटाया आद्यन्तयोर्वर्तते तत्र जटायाश्शास्त्राविषयकत्वेऽपि तत्प्रकृतिभूतस्य क्रमस्य शास्त्रवि- पयत्वात् जटायामपि क्रमांशे प्रातिशाख्यमुपयुज्यते इत्येताव- न्मानाभिप्रायेणैव तत्र प्रातिशाख्यपदोपादानम् । जटायामना- नातांशेऽपि प्रातिशाख्यस्योपयोगस्तत्राभिसहित इति चेन्मेवं एवं सतीदृशस्य परम्परया जटायां प्रातिशाख्योपयोगस्य ज- टायाः क्रमप्रकृतिकत्वपरवचनवलादेव सिद्धस्य पुनरिह सकी- ·12 " " या पदा- तनवैफल्यापत्तेः । 'मानिशाख्यादिशास्त्रज्ञः' इत्यादावुपात्तानां मध्ये यांचित् शिक्षाध्याकरणादीनां जटायां साक्षादुपयोगः प्रा- तिशाख्यस्य तु परम्परयेति धैरूप्यापत्तश्चेति । तस्मात् शि- क्षावचनस्यास्य प्रातिशाख्यस्यास्य जटाविपयकत्वस्वीकार एव स्वारसिकी सङ्गतिः । किञ्च-प्रातिशाख्यस्य जटाविपयकत्वा. नङ्गीकारे जटायां सन्ध्यादिकार्यप्राप्तिः कथम् । न च शिक्षा- व्याकरणाभ्यामेघ तत्र तत्प्राप्तिरिति वाच्यं तथा सति व्याक- रणसन्धिकार्यधिकल्पादेरपि 'यरोऽनुनासिके' मनस्य" इत्यादेः तत्र प्रवृत्यापत्तेः । ननु--“यानि तु वैकल्पि- फानि सन्धिकार्याणि यथा 'यरोऽनुनासिफेनुनासिको वा'। 'चा पदान्तस्य' इत्यादीनि तत्रतत्र यतरदस्मच्छासायां - ६ ततरदेव जटायामुपादीयते" इति वैदिकाभरण एवोक्तमिति चेन्-मत्यमुक्तं. परन्तु तथा नियमकल्पनाश्रयणे न किञ्चिदपि ममाणमुक्तम् । प्रानिशाख्यस्य संहितापदक्रममात्रविषयकत्वे हि वैकल्पिककार्यप्रमङ्गः नदृष्टसन्धिकार्याण्येव जटायां भवन्ति ने- तरशास्त्र दृष्टानोति विना प्रमाण फल्पयितुं शक्यमिति ॥ यद्यगि-" उत्पूर्वस्मकारो व्यञ्जनपरः” (५-१४) इति सू. प्रस्य ध्यअनपरममकारः उत्पूर्वः लुप्यते इत्यर्थकरय जटायामपि मल्यापरत्या 'उदायुषा स्या युग" इत्यत्र “स्वायुपोदुद्धा- युग स्वायुपगन्" इति जटाऽऽपयेत । पठ्यते तु सांप्रदायिक 'स्वायुगदुनस्यायुषण स्यायुगात्' इत्येव । तथाऽपि- 'वर्तमान- मा उत्पूर्वग्यस्नयोरियनोत्पर." इति व्यासशिक्षायां उत्पूर्वयोः स्थानदारदगोयनमानस्थय मकारस्य लोपविधानात् प्रातिशा. गणप्योदेश्यम्य आकारान्यवर्णपरस्थम्नशब्दगतमकाररूपतया गदाचाप्रपणामामुपान । प्रातिशास्यस्यास्य शिक्षाव पकया. ..

·13 क्यना च वैदिकामरणशनाऽपि स्वीकृतय गोनविंशाध्याय- तृतीयप्रादी पसेन-"शुन उत्स्वाति "(न.मा.३.३.१.) इत्यत्र ग्राहा. णवाफी सकारलोपापादनं प्रातिशास्यस्य संहितामात्रविषयक त्वेन समाधानं च वैदिकाभरणतः प्रत्युत्तम् । शिक्षायाफ्यैक- यास्यतया पर्यवसिते सूत्राथें तदाशदाया एवानयतारात् ॥ किं. यदुना-शिक्षायास्तायनाटाऽपि विषय इति मयं. सम्मतम् । स्पष्टं चंदं चांदकाभरण एव-११-९ सूप्रे । तथा च-"शारएरविभाहारनन्तस्सावितस्तकः" इत्यादिव्यासशिक्षा घचनवलात् “ अविभस्तं" इत्यस्य जटायां "अधिभरतं तमविभ- रविभस्तम्" इति रेफादेशो भवत्येयेत्येष्टव्यम् । एवं " आवृत्प- रोऽयमित्यूयश्चान्याशुशेऽन्तरेय दि" इति व्यासशिक्षायचनबलात् "इति श्रुतः" इत्यस्य जटायां --" इति श्रुतश्श्रुतरिनीति श्रुतः" इनि रेफादेशोऽवश्यंगावी । तस्मात् नम्रतत्र जटायां रंफादेश- विरहाभिधानं तदभिमानेन जटायाः प्रातिशास्याविषयत्वाभिधानं'. च घेदिकाभरणकर्तुग्नादेयमेवेत्यास्तामैतत् ॥ तदिदं तैत्तिरीयप्रातिशास्यं प्रपाठकापरपर्यायप्रभद्वयान्म- ना 'विभक्तमुपलभ्यते । तत्रैकैफोपि प्रश्नः द्वादशाध्यायीरूपः । तथा आदितः चतुर्विंशत्यध्यायात्मनाऽपि विभक्तं पश्यते । तल प्रश्नहयात्मना विभागे व्याख्यातृवचनादिकं न किमपि प्रमाण- मुपलभ्यते । प्रश्नद्वयविभागीपयिकः विषयविभागोपि नात्र दृश्यते परस्परचिचित्ताः ॥ प्रातिशाख्यस्य चास्य सामान्यतो विपयस्त्रेधा विभक्तः यथा-साधारणविधिः संहिताधिकारविधिः उच्चारणकल्पश्चेति। तत्राद्यः संहितापदक्रमपाठसाधारणविधियोगात् शास्त्रेऽत्र सर्वत्रोप- योगिवर्णसंज्ञादिविधियोगाञ्च साधारणविधिरित्युच्यते । स च ·11 - प्रथमाध्यायादिचतुरध्यायीरूपः ॥ द्वितीयः पदद्वयसन्धानरूपसं- हितामधिकृत्य प्रवर्तमानतया संहिताधिकारचिधिरित्युच्यते । स च पञ्चमाध्यायादिद्वादशाध्यायीरूपः ॥ तृतीयस्तु उच्चारणो- पयोगितावतरप्रयत्नादिविधिरूपतयोचारणकल्प इत्याख्यायते । स च सप्तदशाध्यायादिरष्टाध्यायीरुपः ॥ विशिष्य तु विषयविभागोऽन यथा प्रथमाध्याये- शालेऽस्मिन् याभिस्संज्ञामिः वर्णः: वर्णसमुदाया वा व्यव- हियन्ते तथाविधाः समानाक्षरसवांद्याः उपसर्गावग्रहाद्याश्च संगाः, एतच्छासीयविध्युपयोगिन्यः परिभाषाश्च ।। द्वितीये-वर्णानां स्थानप्रयन्ना ॥ नृतीय-केपांचिदीपानां पदकाले दूस्व चैधानम् ॥ चनु)-प्रमहमंशितवर्णपरिगणनम् ॥ पशमे-संहिताकाले भवतां वर्णागमानां विधिः॥ पो-पत्वविषिः, सन्यविधिध ॥ गप्तमे-गविधिः, तथाः टठमावथ ॥ 'अष्टम-पगावप्रथगस्य वर्गीयोनगविधिः, विगजनीयोदेस्यकोफ दिविधगंध। नयम-पिसजनाबदस्यकलापोमादिविधयः, ए, ओ, ऐ, भी, अ, इ, न इत्येतद्वोदेश्यका विधयथ । दामे सार्णदीपांदय पादेशाः, यालीप., पतप्रमादी गन्धिनिषेधश्च॥ कारगे-भागरा लोपालोगी । -धाता" (11-1) स्यादिमूनापमाद.पूनाकारलपविधिः, गलाद राय सरितादिविविध ॥ मोदी-ना, तमानपदनार गाय, एच ·15 . चतुर्दशे -द्वित्वं, वर्गीयद्वितीयचतुर्थयोः पूर्ववर्णागमः, प्रथमद्वितीयागमः, उदात्तपगनुदात्तस्य स्वरितत्वं च ॥ पञ्चदशे--अनुनासिकानुस्वारयोविधी ॥ पोडशे-पदमध्ये अनुस्वारागमः ॥ समदशै-वर्णविशेषोचारणे तीत्रतरत्वादिप्रयत्नविशेषविधयः ।। अटादशे-~-प्रणवे स्वरविशेषविधिः। एकोनविंशे~अनुदात्तविशेषत्य विक्रमसंज्ञा, स्वरितपरत्वरित कम्पविधिश्च।। विशे-क्षेप्रादयस्स्वरितविशेषाः, तेषां प्रयत्नविशेषाश्च ॥ एकविंशे-व्यञ्जनस्य पूर्वस्वराङ्गत्वपरस्त्रराङ्गत्वाभ्यां स्वरभेदः, प्रचयविधिः, नासिक्यागमविधिः, स्वरभक्तिविधिश्च ॥ द्वाविंशे-स्वरविशेषोच्चारणसाधनीभूताः प्रयत्नविशेषाः, एतच्छास्त्रे उपा- त्तानां वर्ण, कार, च, अपि, तु, अथ, एप, हि, न इत्येतेषां शब्दानामर्थनिर्णयः, ऋग्विरामादीनां मात्राकाल. नियमः, गुरुलघुसंज्ञाविधिश्च ।। अयोविंश-वर्णवाक्योत्पत्तिहेतवोऽनुप्रदानादयः, उपांश्वादीनि शब्दप्रयोग- तारतम्यस्थानानि, क्रुष्टादिस्वरविशेपाश्च ॥ चतुविशे--पदसहितादिसंहिताचतुष्टयनिरूपणम्, गुरुत्वादिज्ञानस्यावश्यकता, एतच्छास्त्रज्ञानप्रशसा च॥ अस्य च तैत्तिरीयप्रातिशाख्यस्य यहूनि व्याख्यानान्यासान्नि- ति त्रिभाप्यरत्ननामकाव्याख्यानादवगम्यते । साम्प्रतं तु व्याख्याने वे केवलमुपलभ्यते । तत्राद्यं विभाष्यरत्नमिति । द्वितीयं चैदि- काभरणमिति ॥ तत्राद्यं त्रयाणां भाज्याणां प्राचीनानां रतं तत्प्र. काशकतया निभाप्यरतमिति संज्ञायते । तंप्येकं भाष्यं घररु.

·16 चिकृतम् । द्वितीयं माहिपेयकृतम् । तृतीयमात्रेयकृतम् । तथा चो- तमुपक्रमे निभाप्य रतस्य- घ्याख्यानं प्रातिशाख्यस्य वीक्ष्य वाररुचादिकम् । कृतं विभाग्यरकं यद्भासते भूसरप्रियम् ॥ इति । तत्र पररचिः--2-1८. ३-२४, १९. ४-४०. ८-१९. १८... २१-१५ मंत्रेषु माहिपेयस्तु-४४०. ८-१९,२०,२२. १४-२८. १८-७. सूत्रपु आत्रेयस्तु-५-१ मूत्र विभाप्यरने समुल्लिख्यते । १९-४, २३-२ मत्रयोस्तु कोहलेयवाक्यमप्यनयते स्म ॥ प्रिभाप्यरतकारश्चायं माना. सोमयार्य इति राजकीय- कोशागारगतात् (६०७) संख्याङ्कितात् तालपनमयभिभाप्यरत्नको. शादकस्मादवगम्यते । तत्र हि कोशे इदं पद्यमन्ते दृश्यते- मिलोचन ध्यानवियुद्धकौमुदीविनिद्रचेतायुमुद' कलानिधिः । म गोमयायों विततान मम्मतं विपधितां भाष्यमिदं एबोधकम् ॥इति।। सोऽयं निभाप्यरतकार' फस्मिन् देशे कदा समुदभूदिति तु नायधार्यते। एनदुदाहता ग्रन्या ग्रन्थकाराश्चत एव-. 1. भमग्कोगः (१-१) 2. आग्नेयपुराणम्. २५-६. 3. भायः. 1. कानिणंग * (निशा) १८-१. 5. मोरया. 6. पाणिनिमत्रम्. २५-८.१५-५३. १८-१. 7. महाभारतम. * पारनिनिमारा अले-"दनि श्री अनन्तातोश्वगया. पतमानामनाम." परयो ।

·17 8. महाभाष्यम्. ३-७,५.२. 9. माहिपेयः. 10. वररुचिः. 11. वाजसनेयिव्राह्मणम्, १४-३३. . 12. शिक्षा. १-१,२,२१. २-२.१४-५,२८. १९-३,१२. २१-१,१५. २२-१३. २३-१०,२१. 13. समानसन्धिः. ९-१. 14. समुच्चयः, १-१५. तस्मात्तदुदाहतग्रन्थतोपि नास्य समयावधारणं शक्यं कर्तुम् ॥ एतावत्तु केवलं शक्यं यत् वैदिकाभरणकारादयं प्रा. चीनः निभाप्यरत्नकार इति ॥ यतो वैदिकाभरणे भूयः त्रिभाप्य- रत्नग्रन्थोऽनूद्यते खण्डयते च । वैदिकाभरणकर्ता तु नान्ना गार्यगोपालयज्वा -तथा चोक्तं. वैदिकाभरणप्रारम्भे- प्रणम्य सागमानायमाचार्याश्च मणीयते । व्याख्यानं प्रातिशाख्यस्य गायगोपालयज्वना ॥ अर्धरलैन्यायगर्भः पूर्वशास्त्रार्णवोदृतैः । रचितं धारयन्लेतद्वैदिकाभरणं पधाः ।। इति । वैदिकाभरणेऽस्मिन् धृता एते ग्रन्था ग्रन्थकाराश्च- 1. आपस्तम्बधर्मसूत्रम्. न्यायमूत्रम्. १-१. 3. पाणिनिमूत्रम्. 4. भगवानक्षपाद: 5. महाभाष्यम्.१.१ ·18 G. वार्तिककारः, १-७. 7. भिक्षा. 8. शौनकीयं प्रातिशाख्यम्. १-३. अनेन च वैदिकाभरणकता स्वरसम्पन्नामाऽपि ग्रन्थः कृत इत्यवगम्यते । यथोक्तं वैदिकाभरणे-चतुर्दशाध्यायस्य २९ सूत्रे अस्यार्थोऽस्माभिस्स्वरसम्पदि विवृतः- नीचं प्रकृत्या सरुलमुदात्तादन्यदक्षरम् । सोदाते निरुदात्ते तु पदे यत्स्वरितात्तथा ॥ इति ।" इति । स चप स्वरसम्पन्नामा प्रन्यो नाद्याप्युपलब्धोऽस्माभिः । अनेनेव च गायगोपालयज्यता विरचिता वृत्तरत्ताकरव्या- रया शानदीपाभिधा मद्रास्नगरे आन्ध्राक्षरर्मुद्रिता समुपल- भ्यत । तत्र व वृत्तरताफरख्याख्याने शानदीपे “वदन्त्यपरव- ग्राख्यम्" इति सूचव्याख्यायां-चपलायक्रस्य यथा- गोपालमिथरचिते व्याख्याने शानदीपाख्ये । धेचं रहस्यमपिलं वृत्तानां सूरिभिस्सम्यक् ॥ विपरीतपण्यावश्यस्य यथा- घेदार्थतत्वयदिनि गाये गोपालमिश्रेऽन्यः । कार्या नव कदाचन धीरस्सर्वाधिकेऽसूया ॥ दनि स्वगीरयं स्वयमेवागायत् । अतश्चायं वृत्तरताकरकारात्केदारा- न्तर्वाणितीयांचीन इति व्यक्तम् । तथा "अयुजि न ग्रुगरेफतः रति पुषितापालक्षणच्याएयायां "फरमंयुतः" इत्यादिवराहमिहिर- पवादाहरणातनाऽन्याचीन इत्ययगम्यते । एवं वृत्तरताकरख्या- पानागत् पाविशालधीनाशादप्ययमर्याचीन इत्यवगम्यते । परः उपजातिलसमश्लोकव्यायायां नानान्दोमयानां योगेऽपि उपजातिता भपतीनि श्रीनाथम्यारपायां सथितार्थः "अन्ये ·19 तु अवते नानाछन्दस्यानामपि वृत्तानां सङ्करादुपजातयो भव- न्तीति--तदयुक्तं इत्थं किलेति नियमात् । इतरथा तद्वैयर्थ्यप्र- सङ्गाच । तस्मानानाछन्दस्यवृत्तसङ्करसिद्धाश्लोकास्त्वलाक्ष- णिका वेदितव्याः" इत्यनेन सन्दर्भेण ज्ञानदीपे गार्ग्यगोपाल- मिश्रेण दूपितः । श्रीनाथेन च स्वीकृतायां धीशोधिनीसमा- ख्यायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां तन्वीवृत्तलक्षणविवरणे-" "इनश- ब्दस्यादित्यवाचकत्वं वैजयन्त्यामुक्तं इनास्त्वात्माधिपार्काद्याः इति" इत्युक्तम् । वैजयन्तीकारश्च यादवप्रकाशः आग्लेय- शकीयैकादशशतकस्य प्रारम्भे समवर्ततेति भगवद्रामानुजचरि- अतोऽयधारितम् । * दृश्यन्ते तु कतिपये प्राचीनानां श्लोकाः विभिन्नच्छब्दोभववृत्तसांकर्ययुताः । यथा महानाटके-प्रथमेऽधे पञ्चमं पचम्- राम लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापति सुन्दरं काकुत्स्थं करुणामयं गुणनिधि विप्रप्रियं धार्मिकम् । राजेन्द्रं सत्यसन्ध दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्ति वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥ यथा वा-श्रीशङ्कराचार्यविरचिते माण्डक्योपनिषद्भाप्ये द्वितीयं परम्- यो विश्वात्मा विधिजविषयान् प्राश्य मोगान् स्थविष्टान् पश्चाधान्यान् समतिविभवान् ज्योतिपा स्यैन सूक्ष्मान् । सर्वानेतान्पुनरपि शनस्स्यात्मनि स्थापयित्वा दित्या सर्यान्विशेषान् विगतगुणगणः पात्वमा नस्तुरीयः ॥ यथा वा श्रीमध्याचार्यविरचिते स्तोत्रे- पान्त्वस्मानपुरुटूतवैरिपलवन्मातगमायद बिहटा- फम्भौगादिविषाटनाधिकपटुप्रत्येकर मायिताः ।

·:20 धीशोधिनीकारस्यापि समयो न स्पष्टमवगम्यते । पित्रा. दिनाम तु केवलमस्य धीशोधिन्युपक्रमे उल्लिख्यते यथा- प्रणम्याखललोकेशं पूर्वाचार्यानुसारिणा । गोविन्दभट्टविदुपश्श्रीनाथाख्येन सूनुना ।। मिताक्षरं प्रभूतार्थ छन्दश्शास्त्रं प्रशस्तिमत् । व्याख्यास्यते स्वयाक्छुद्धयै वृत्तरत्नाकराभिधम् ॥ इति ॥ अनेन च गार्यगोपालयज्वना विरचितं भारद्वाजीयपितृमेधसून- भाष्यमप्युपलभ्यते साम्प्रतम् । तत्र च भाष्ये लोएचयनप्रकरणे यल्लाजीयाभिधधर्मशास्त्रनियन्धोक्तोऽर्थोऽनूद्य दूपित उपलभ्यते ॥ गोपालफारिकेति प्रसिद्धा श्रोतकारिका गोपालसरिकतत्वेन समुलिखिता प्रायश्चित्तदीपिका योधायनश्रौतसूत्रगतप्रायश्चित्त- • सूत्रव्याख्यारूपा च अनेनैव गोपालयज्वना विरचिता चा अ- न्येन वेति नावधार्यते ।। श्रीमत्कण्टीरवास्यप्रततमुनखरादारितारातिदर- प्रध्वस्तध्वान्तशान्तप्रविततमनसा भाविता नाकियन्दैः ॥ यथा या संक्षेपशारीरके- उपनिषदिति बेद इत्यपीद गमभिवदन्ति महावचो महान्तः । फलयदयगतिरस्यादन्तरणेतदेकं पचनमिति न राकघं वक्तुमित्या- दरोऽस्मिन् ॥ (१२.२९४) "एफम्मिमपि के पूर्वोत्तरार्धयोभिमत्वाच्छन्दोभेदो न दोपाय | तत्त्वनि- रूपवितयादा छन्दोभेदोऽनालोचित इति द्रष्टय्यम्" ॥ इति तत्र मधुसूदनसर- स्पती ॥ कालिदासादिमहाकाव्येषु तु विधयत्तसविर्य श्यते ॥

·*21 ळकार तदेतयोनिभाष्यरत्नवैदिकाभरणयोरस्ति कतिपयेषु विषयेषु विसंवादः । यथा- त्रिभाष्यकृता १६ स्वराः, २५ स्पर्शाः, ४ अन्तस्थाः, पडू- प्माणः, अनुस्वार एकः, विसर्जनीय एकः, रङ्ग एकः, एकः, ४ यमाः अनुनासिकापरपर्यायाः, स्वरभक्तिरेका इति प. प्टिसङ्ख्या वर्णा इत्युक्तम् । वैदिकाभरणकारस्तु रङ्गं स्वरम- क्ति च पृथगपरिगणयन् चतुर्णी यमानामनुनासिकापरपर्यायाणां स्थाने पञ्चनासिक्यान् परिगणयन् एकोनपष्टिवर्णा अस्मत्स्वा. ध्याय इत्याह । एवं जटायाः प्रातिशाख्यविषयत्वाभ्युपगमतभावाभ्याम- प्यनयोाख्यात्रोरस्ति भिदा । सा च प्रागेव दर्शिता । एवं प्रातिशाख्यस्यास्य नानाशाखाविषयकतायां द्वाभ्या-. मप्याभ्यां व्याख्यातृभ्यामभ्युपगम्यमानायामपि ब्राह्मणग्रन्थविप- यकता चैदिकाभरणकारेण नाभ्युपगम्यते । उक्तं हि वैदिकाभर- णे उत्पूर्वस्य सकारस्य व्यञ्जनपरस्य लोपविधायके "उत्पूर्वस्स- कारो व्यञ्जनपरः (५-१४) इति सूत्रे-"शुत उत्साति जनिता मतीनाम्" इत्यस्मिन् तैत्तिरीयब्राह्मणतृतीयकाण्डसप्तमप्रपाठकप- ञ्चमानुवाकस्थे वाक्ये सकारस्य लोपप्रसङ्गमाशङ्कय “संहिताग्रन्थ- मात्रविपयत्वादस्य शास्त्रस्य" इति ॥ त्रिभाप्यरत्नकारस्तु-चतु. र्थाध्यायस्यैकादशसूत्रे "विशाखे नक्षत्रं । चीति किं तस्मिन् सह- नशाखे' इति शाखान्तरे" इति वदन् तैत्तिरीयब्राह्मणारण्य योरप्येतत्प्रातिशाख्यविषयकता व्यक्तमाह । तत्सूत्रे "चीत्यस्य प्रयोजनं शाखान्तरे" इति पदंस्तु वैदिकाभरणकारः शाखान्त- रीयसंहितावाक्यमेव प्रत्युदाहरणमभिमनुते । प्रातिशाख्यस्या- ·22 . स्य कृष्णयजुर्धेदसंबन्धिनानाशाखाविषयकत्वे सति कृष्णयजुर्ता- ह्मणविषयकत्वपरिसंख्यानं तु न साम्प्रतम्। ब्राह्मणमेतदपि हि पार- क्षुद्रशाखा । स्पष्टं चेदं भट्टभास्करकृते तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रपाठकोपसंहारवाक्येषु ॥ इत्थमेव--४-४६, ६-१५, ८-८, १२, १६ ३५, ९-१, २२, २३, १०-५, ९, १२, १३, २५, ११-३, ९, १६, १३-१५, १४-५, १५, २८, १६-१४, २४, २५ सूत्रेषु व्याख्यात्रोरनयोर्धमत्यमुदी- क्ष्यते । प्रायस्सर्वेष्वेवैषु विमतिस्थलेषु त्रिभाष्यरत्नकृतो व्याख्यान- मेव व्यासशिक्षया संवदतीति तदेव ज्यायो मन्यामहे । सा हि व्या- सशिक्षा शिक्षास्वभ्यहितेति तद्गणनावसरे प्रथमपरिगणनादवग- म्यते-यथा- प्रथमं व्यासशिक्षा तु लक्ष्मीशिक्षा द्वितीयकम् । भारद्वाजी नृतीया तु शिक्षाऽऽरण्यं तुरीयकम् ॥ पञ्चमं शम्भुशिक्षा च पठं चापिशलं तथा । सप्तमं पाणिनेदिशक्षा अष्टमं कोहलैस्तथा ॥ वासिष्ठशिक्षा नवमी नव शिक्षाः प्रकीर्तिताः ॥ इति तदेवंसत्यपि कतिपयविषयेषु व्याख्यानयोरनयोर्विसंवादे छे. अप्येते अवश्यमेव वेदलक्षणजिज्ञासुभिराधिगन्तव्ये । तत्र त्रिभा- प्यरतं पाश्चात्यविदुपा पुरा मुद्रितमप्यशुद्धियहुलं आङ्ग्लेयलिपि- मुद्रिततया दुरधिगममपि च वैदिकानाम् । वैदिकाभरणस्यापि प्रायस्तालपत्रमयाः कोशाः ते च लेखकप्रमादवहुलाः । कु- म्भघोणनगरमुद्रितमप्येतद्याख्यानयुगलं नातीच विशुद्धं, ग्रन्था- क्षरमयतया च न सर्वदेशप्रचारोपयोगि । तस्मात् तदेतद्वयाख्या- नयुगलस्य घेदाध्यायिनां नयनयुगलस्येव प्रतिपदमुपकुर्वतः परि- फरणं समारभ्य भूयसां प्रलकोशानामयष्टम्भेन निपुणानां सलक्षणवेदपाठफानां साहाय्यकेन च निरवति । तदेवमिदं राजकी- ·23 यकोशागारेऽस्मिन्प्रकाशितं विश्वतो विवित्सूनां हस्तवशमापन्न- मुपकरोतुतसमिति निवेद्यते ॥ श्लाघनीयोद्यमाः किल पाश्चात्याः यदेते सन्ततमेव तत्त्वतो वैदेशिकविद्यानां विविधानां परिशीलने प्रकाशने च कृतयतनाः। इदं पुनररंतुदमस्माकं यदेते एवं प्रयतमाना अपि कतिपये भारतीय नूनेषु प्रत्नेषु चान्ततो महर्पिप्वपि दोपानधिरोप्य स्वैरं ब्याहरन्तो हृष्यन्तीति । तदेषां प्रतिवचनाय कृतक्षणा एव विचक्षणा भारतीयास्तेते । तत्साम्प्रतं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं त- व्याख्यान त्रिभाष्यरतं चाधिकृत्य विष्टिनाम्ना पाश्चात्यविदुपा प्रवर्तितस्याधिक्षेपप्रचुरोपन्यासस्य प्रतिवचनाय प्रारभामहे- यत्तावदुक्तं तैत्तिरीयसंहितातत्प्रातिशाख्ययोस्सम्बन्धः न प्रातिशाख्यव्याख्यानं विना योद्धुं शक्यते । प्रातिशाख्ये हि प- दान्तरेण संवलितान्यसंचलितानि वा चैदिकपदान्युदाहरणरूपे- णोपन्यस्तानि । एतानि क्वचित्स्वघटिततैत्तिरीयसंहितावाक्यानां सूचकानि सन्त्यपि न सर्वत्र तथाविधानि दृश्यन्ते । तथाहि-- यद्यपि अष्टमाध्याये अष्टादशसूत्रे परिदृश्यमानं 'एटः' इति पदं प्रथमकाण्डद्वितीयप्रकादशानुवाकघटकत्वेन पटकाण्डद्विती- यप्रश्नद्वितीयानुवाकघटकत्वेन च बोडुं शक्यते । तथाऽप्यष्ट- माध्यायाष्टमसूत्रे परिदृश्यमानानि अविभः । अकः । पुनः। पितः" इत्येतानि पदानि कुत्रत्यानि ग्राहाणि कुत्रत्यानि न ग्राह्याणीति विविच्य योद्धं न व्याख्यानमन्तरा शक्यते । अत- स्तैत्तिरीयप्रातिशाख्याववोधः व्याख्यानसापेक्ष इति सिद्धम् ॥ इति तदिदं नस्यैव शोभतेतमाम् ॥ शुक्लयजुम्मातिशाख्यादीन्यपि हि न संहितापाठमात्रमधिकृत्य प्रवर्तन्ते । तत्तत्प्रातिशास्येपू. .

·24 पात्तान्यपि तत्तत्कार्यविशेपनिमित्तवन्ति पदानि सर्वाणि न सं- हितायामुपलभ्यन्ते । अपि तु यथासम्भवं कानिचित्संहितायाम । कानिचित्पदपाठे । कानिचित्क्रमपाठे । सम्भवविमर्शवलादेव च तत्रतत्रोपात्तपदस्थानमवधार्यते । तथाऽवधारणं चास्मिन् तैत्ति-- रीयप्रातिशाख्येऽपि भविष्यतीति को विशेषोऽत्र तैत्तिरीयप्राति- शाख्ये । येन तैत्तिरीयप्रातिशाख्याधबोधो व्याख्यानसापेक्ष इत्ये कान्तेन प्रतिज्ञायते ॥ यद्यपि प्रातिशाख्यान्तरेषु संहिताधिकार पदाधिकारं क्रमाधिकारं च सूत्रयित्वैव तेते कार्यविशेषा वि- हितास्स्युः । तथाऽप्यस्मिन् प्रातिशाख्ये संहितापदक्रमजटासा- धारणः कार्यविशेषस्तत्रतत्र अधिकारविशेषमसूत्रयित्वैव विधी- यते संहितादिचतुष्टयसाधारण्यार्थमिति का नामानुपपत्तिः । संहितामात्रमधिकृत्य कृतं चेदपि प्रातिशाख्यमनधिगतसंहिताकानां पुरुषाणां व्याख्यानसापेक्षमेवार्थावगमं जनयेत् । तथा च विभः इत्यादीनि पदानि कुत्रत्यानि ग्राह्याणि कुत्रत्यानि वा न प्राधाणि" इति विशये स्वरघोपवत्परत्वरूपेण रेफादेशनिमिर्तन विशिष्टानि अविभः' इत्यादीनि यत्र लभ्यन्ते तत्र तान्येच अर्थात् जटास्थानि शाखान्तरस्थानि वा ग्राह्याणि । यत्र तु न लभ्यन्ते तथाविधानि संहितायां या पदपाठे या क्रमपाठे या अतथा. विधान्येव तान्युपलभ्यन्ते तत्रत्यानि न ग्राह्याणि निमित्तयोग- विरदादिति सुयोधमेवेदं सचेतसामित्यास्तामेतत् ।। एतेन-पतत्प्रातिशारुये लक्ष्यतयोपात्तानि कानिचित्पदानि न तैत्तिरीयमंहितायामधुनोपलभ्यमानायां दृश्यन्ते । तथा हि ८-८ मधघटक स्तनुत इतिपदं १३-१३ शसूत्रघटर्फ चर्पन इतिपदं १६-१३ शसूत्रघटकं जीगिवा इतिपदं जियासि इतिपदं च न तैत्तिरीयमदितायामुपलभ्यन्ते । एतस्पातिशास्यव्याख्याता " अ- ·त्रिभाष्यरत्नकारः पदान्येतानि 'शाखान्तरगतानीति तत्र तत्रो. दुप्यति । वयं पुनर्नेदं युक्तं संमन्यामहे । शाखान्तरीयत्वेन व्याख्यात्रा कथितानि स्तनुतः, चर्पन्, जोनिवा, जिघासि इ- तोमानि' हि पदानि तत्र तत्र सूत्रे स्वस्वाव्यवहितपूर्वधृतप- दानां किञ्चिद्विकृतरूपाणीति ज्ञायते । सनुतः स्तनुतः चर्मन् चर्पन् जिगिवा जीगिवा जिगासि जिघासि इति हि तत्तत्पदद्वन्द्वक्र- मो दृश्यते । न खल्वेतानि चर्षन्नित्यादीनि पदानि चतुर्वपि वेदेषु शनिदप्युपलभन्ते । अतश्चैतान्यवैदिकान्पेच पालकान प्रमादपाठादेव नूनं सूत्रेषु लग्नानि । तैत्तिरीयप्रातिशाख्यक- र्ता च शास्त्रान्तरमपि लक्षीचकारेति न वयं मन्याराहे-इति पा श्चात्योहो दुरूह एवेनि व्यक्तीकृतम् ॥ यथा हि शुक्लयजुर्वेदस्य पञ्चदशसहयाताशाखाः तथैव. कृष्णयजुर्वेदापराभिधानस्य तैत्तिरीययजुपोपि सन्ति नानाशाखा - इति स्मृतिपुराणचरणव्यूहादितोऽवधार्यते । कात्यायनीयस्य शु- क्लयजुःप्रातिशाख्यस्य च पञ्चदशशाखासाधारण्यं सुप्रसिद्धम् । तद्वदेव च आवश्यकं समुचितं च तैत्तिरीयप्रातिशाख्यस्यापि नानाशाखासाधारण्यं आत्रेयचाररुचमाहिपेयरुपमाध्यत्रयांनुग- सम्प्रदायसमधिगतं साम्प्रदायिकैः तैत्तिरीयप्रातिशाख्यव्याख्या- तृभिरास्थितम् । तदेतत् 'शाखान्तरस्य स्वानवलोकनमार्गव चेत्पाश्चात्यः परिसंचशीत परिसंचक्षतां का क्षनिरस्माकम् । न खलु पाश्चात्यदृष्ट्यगोचरभूनानि तत्त्वानि शाम्बान्तराणि वा श. शशृङ्गकल्पानीति शक्यं वक्तुम् । नापि जनुयाऽन्धन रूपं परिसं- ख्यातमित्येतावता तदसदेव भवेत् । किञ्च-पाठप्रमादेन हि यदेव मूत्रगनं पदं तदेव केवलं विकृतं पश्येन न तु तन ·26 दप्यदर्शनात् । एतेषां चतुर्णा पदानां पाश्चात्योपलब्धेषु चतुर्यु देवदर्शनं तु न तेपामभावं गमयेत् । अप्रयोजकत्वात् । सन्ति हि एकवेदे अपरिदृष्टान्यपि पदानि वेदान्तरे । एवमे- घोपलभ्यमानासु शाखास्वपरिदृष्टान्यपि पदानि शाखान्तरेषु प्र- माणसम्प्रदायप्रमितेषु भवेपुरेवेति ॥ किं पहुना-यस्मिन्नेव पोडशाध्यायत्रयोदशसूत्रे "हिपुजि- गा" इत्यादी जीवाशब्द उपात्तः तत्सूत्रव्याख्याने त्रिभाष्य- रते "जीगियांसस्स्याम” इति शाखान्तरे इति तैत्तिरीयब्राह्म- ण (ग्रा. ३-८-६) गतं वाक्यमुदाहृताम् । यस्मिन्नेव च सूत्रे "जीपि” इत्यादी जिघासिपदमुपात्तं तद्व्याख्यान एव तत्प- दोदाहरणतया "प्रथमे जिघासि" इति शाखान्तरे इत्युदाह- तम् । तदेवं सति स्वहस्तगते कोशे उदाहृतमपि वेदवाक्यं सम्यगयगन्तुमकुशलस्य पाश्चात्यस्य "न खल्वेतानि चर्पन्नित्या दीनि पदानि चतुर्वपि चेदेषु कचिदप्युपलभ्यन्ते" इति स्वैर प्रतिजानानस्य साहसं परा काठामारूढमित्यवगन्तव्यम् । नच चतरपु वेदसंहितासु अदर्शनमेव तेगं पदानामस्मदभिमतमिति पाच्य कतिपयसंहितामन्येऽदर्शनमात्रेण पदानामवैदिकत्वासिद्धेः। नम्मात्मिई प्रातिशाख्यस्यास्य नानाशाखाविषयकन्वं नानुपंप- प्रमिनि । अन एय तत्र तत्र "देवते उभं भागधे ऊ वि. माग्ने' इत्यादिमूषु विगाये इत्यादी विग्रहणादेः 'तस्मिन् सहनशागे" इति शाखान्तरवाक्यव्यावृत्त्यादेः फलत्वकथनं प्याण्यातणामुपपन्नतरम । अत पच च -एतत्प्रातिशास्यव्या- ण्याता श्रिमाप्यरतकारस्तु-पदान्येतादशानि शाखान्तरगता- नानि नत्र तय धुष्यति । मूघघटयपदप्रयोजनच यामपि शाणान्तरणतपदानि प्रत्युदाहत्य पदप्रयोजनं म्याग्यांतप दर्शय. ..

·म " " " ति । तथाहि-"विशाखे" (4-11) इत्येतत्पदघटित 'वि' पर्द शाखान्तरपटितस्य "सहस्रशाखे" इत्येतादृशशाखपदस्य प्र- महनिवारणायेति ; तथाऽस्मिन्नेव सूत्रे "स्तुतशस्त्रे" "ऋक्सामे "विधृते" "पूर्वजे" इत्येताशपदघटकानां स्तुत-ऋफ-धि- पूर्व-पदानां प्रयोजनं कमात् "ऊ शस्त्रे प्रतिष्ठिते" ब्रह्म- सामे प्रतिष्ठिते अग्निधृते प्रथमंजे" इत्येताहराशाखा. न्तरघटकपादानां प्रग्रहवारणमेवेति ; प्रत्युदाहरणान्युपन्यस्यति व्याख्याता ! एयमेव ४-१२ मूत्रे "पशुश्रपणी," (भस्मश्रपणी) इति ; 'पञ्चदशसूत्रे, "तमाहुरी द्वयति," "हती पुनर्जुहोति," "हुती तस्माद्वेधाः" शते, सप्तत्रिंशत्सूत्रे इन्द्राग्नी हवामहे" इति, ६-५ सूत्रव्याख्यायां, “प्रमतिस्ते देवानाम्" इति, ११-३ सूत्रव्या- ख्यायां "धाता देवेभ्योऽसुरान् ". इति, ६-१६ सूत्रव्याख्यायां गयस्फानोऽग्निपु” इति च शाखान्तरगतत्वेन प्रत्युदाहरणान्युपः: न्यस्तानि-मम त्वेतानि सर्वाणि व्याख्यातृमतिविलसितानि मृषारू- पाणोति प्रतिभाति । न हि प्रातिशाख्यकर्ता यावत्पदं लक्ष्यत- योपन्यस्यं तावदेव ग्राह्यमिति नियमेन बद्धः-इति पाश्चात्या- धिक्षेपोपि गलहस्तितः । अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतो- मुखम् । अस्तोभमनवयं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥ इति हि सूत्र- लक्षणमामनन्ति ॥ तदिदं निरर्थकाधिकपदोपादानेऽत्र कथं घट- ताम् ।। दृश्यते चाधिकांशोपादानस्य व्यावृत्तिस्सर्वत्रैव । तस्मा- त्तत्र तत्र व्याख्यातृभिरुपन्यस्ता शाखान्तरवाक्यपु तत्तत्पद- . व्यावृत्तिस्साधीयसी सूत्रकृदभिमतैवेति विभाव्यताम् ॥ तदेवं व्याख्यात्रा "विशाखे" इत्यादौ शाखान्तरे प्रत्यु- दाहरणवाक्यान्युपन्यस्य व्यावृत्तिं वर्णयता प्रातिशाख्यस्य शा.. खान्तरसाधारण्यस्य स्थापितत्वात् अन्यत्रापि स्वंशाखायामस- ·28 भवत्प्रयोजनानां पदग्रहणानां शाखान्तरवाक्य एव प्रयोजन नूनमभिसंहितं सूत्रकृतेति स्वत एवायधार्यते । अत एव तत्रतत्र प्रत्युदाहरणवाक्यन्यासमकृत्वैव “शाखान्तरे प्रयोजनम्" इत्येव केवलं. स्मार्यते, व्याख्यात्रा ॥ यथा-११, १५, १२, ३, १६,२, सूत्रेषु । न खल्वेतायता प्रत्युदाहरणवाक्यस्य विशिष्यानुप- न्यासेन वा स्वेतानवलोकनमात्रेण या तादृशानि चाक्यान्य. प्रामाणिकान्येवेति शक्यमन्यूहितुम् । सूत्रकारीयया निरर्थका- धिकपदाप्रयोगशैल्यैव तादृशतादृशशावान्तरवाक्यसद्भावप्रमि- तेरिति ॥ अथ एकैकशाखापरत्वमेव प्रातिशाख्यस्य न त्वेकाधिक- शाग्यापरत्वम् । अन्यथा प्रातिशाख्यपदयोगायोगादिति चेन्मैवं प्रतिशास्यासु भवं प्रातिशाख्यमिति योगाङ्गीकारसम्भवेन प्रातिशा- त्यस्यकाधिकशाखापरत्वेऽपि क्षतिविरहात् । स्पष्टं चेदं शुल्ला- यजुःप्रातिशाज्यव्याख्याने अनन्तदेवकृने प्रतिज्ञासूत्रपरिशिष्टोप- मामे स्वरप्रक्रियाकथनान्तरं स्वरपदोपलक्षितसंस्कार- प्रमियोच्यत इति शेषः । यद्वा-पञ्चदशयजुश्शाखासाधारण- संस्कारकथनानन्तर्यार्थोऽयमथशब्दः । यद्येते संस्काराः प्राति- शाग्य नियद्धा भवेयुस्तदा सर्वेषां काण्चार्दानामपि स्युः । अ- तोपि तपां पृथगेयोपदेशो युक्त इति । ननु प्रातिशास्यस्या- न्यर्थमाकरणेन प्रांतशाग्य भिन्नत्वात् कथं तेषां धर्मप्राप्तिरिति चेन्नैतदेवं यतः प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशास्यानि गोपदिष्टानि । किन्तु श्रीतस्मातसूत्रवत् मातिशाग्यसूत्रमपि पञ्च- दशामामाधारणं समानानम् । विशापयति चामुमर्थमाचार्य- प्रवृत्तिः तथा हि-देवेभ्यश्शुन्धध्वं देवेभ्यश्शुन्यध्वमित्येके । अस्मिग्नेकपदग्रहणमन्यशासापरमिति भाप्यतः । पर्व वायव- ---अथ ·20 स्थेत्युपाययस्स्थेति चैके । इत्यादि । एवं प्रातिशाख्यसूत्रेऽपि. शाखान्तराभिप्रायेण हरिशयेत्येके इत्यादिषु एकपदमन्यवोचत् । एकस्यामेव शाखायां मतान्तरेण पाठान्तरमिति विरोधीति स- लेपः । प्रतिशाखासु भवं प्रातिशाख्यमिति सम्भवाभिप्रायेण बहुवचनान्तयोगेनापि निर्वाह इत्यास्तां तावत्-इति । वैदि- काभरणेऽपि “देवते उभे"(४-११) इत्यादिसूत्रे वीत्युपवन्धस्य - व्यावर्त्य शाखान्तरे । नन्वेवमनेकशाखाविषयत्वे प्रातिशाख्य- मिति ग्रन्थस्य समाख्या विरुद्धन्येत । नेतदस्ति । द्वित्रिशा- खाविषयत्वेऽपि तदसाधारणतयोपपत्तेः । तथा वहृचानां शाक- लयाप्कलशाखादयविपयं प्रसिद्धम् । एवमुत्तरप्रापि. द्रष्टव्यम् -इति ॥ यदपि-तैत्तिरीयशाखायाः संहितापाठादन्ये पदपाठादय- सन्तीत्येतत्तैत्तिरीयमातिशाख्यकारेणाप्यङ्गीकृतमिति ज्ञायते । पद- पाठं विना तैत्तिरीयप्रातिशाख्यकर्ता प्रातिशाख्यं कृतमित्येतत्तु दुरूहम् ॥ यद्यपीतरप्रातिशाख्येष्विव तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये पद- 'क्रमजटाविधायकानि यावलक्षणानि न दत्तानि । तथाऽपि तृतो- याध्यायप्रथमसूत्रे सन्धिविभागकाले विहितो ह्रस्वविधिः पद- क्रमजटापाठेप्वन्वेति । पद नानापद ईङ्गय अवग्रहत्यादयः एत- त्प्रातिशाख्ये प्रयुक्ताः पारिभापिकाश्शब्दाः पदपाठादिसत्तां सू. चयन्त्येव । “इतिपरोपि" (4-4) “अनितिपरः” (1-30) इति सूत्रयोः पदपाठादिपु प्रचुरप्रयोग इतिशब्दः स्पष्टं परामृष्टः । तथा नवमाध्यायैकविंशतिसूत्रे दशमाध्यायत्रयोदशसूत्रे च आ- पशब्दप्रयोगेण पदपाठादयस्सूचिता एव । इति ॥ तत्तु सत्य- मेव । यद्यपि -पदक्रमविशेषज्ञ इत्युपसंहारसूत्रे पदक्रमपाठयोः स्फुटनिर्देशरूपमपि पदक्रमपदं पदानां क्रमः तस्य विशेषः इति .

·80 त्रिभाप्यरत्नकृता व्याख्यातम् ॥ तथाऽपि-तैत्तिरीयफाण्डानुक्रम- णिकायां-- वैशम्पायनो यास्कायतां प्राह पैङ्गये। यास्कस्तित्तिरये प्राह उखाय प्राह तित्तिारः ॥ उखशाखामिमां प्राह आत्रेयाय यशस्विने । तेन शाखा प्रणीतेयमात्रयीति च सोच्यते ॥ यस्याः पदकृदात्रेयो वृत्तिकारस्तु कुण्डिनः । तां. विद्वांसो महाभागा भद्रमश्नुवते महत् ॥ इत्येवमात्रेयस्य पदकारतास्मरणात् आत्रेयस्य च प्राति- शाख्येऽस्मिन् (५-३१) (१७-८) सूत्रयोर्निर्देशाच्च प्रातिशाख्या- दस्मात्पुरव पदपाठोऽभूदिति व्यक्ततरमेवेदं सम्प्रदायविदाम् ॥ पवं "बिरामः पदविरामो विवृत्तिविरामस्समानपदयिवृत्ति- 'विरामखिमात्रो हिमात्र एकमानांऽर्धमात्र इत्यानुपूयेण" इति- द्वाविंशाध्यायत्रयोदशसूत्रे पदविरामस्य द्विमात्रताविधानमपि प्रातिशाण्यतः प्रागेय पदपाठसद्भाचं स्पष्टयति । यदपि-एतत्प्रातिशाण्यानुसारिपु पदपाठादिषु इतिशब्द- प्रयोगनियमः नायधार्यते । न वा यथाऽद्य पदपाठे उपसर्गस्सा- फमितिशब्दः प्रयुज्यते तथा स प्रयोज्य इति कुत्राप्यतत्प्राति. शाप्ये तयारगाने या कण्ठत उक्तं दृश्यते ॥ इति तदपि प्रातिशाख्यव्याख्यानानययोधमेव गमयति । 'आप्रावीपाभ्यधि- प्रतिपरिविनीत्युपसर्गाः” इति (१-५) सूत्रे विभाप्यरत्न एव "ननु 'प्रपरापसमन्वयनिर्दुाङन्यधयोऽप्यतिसूदमयश्च । प्रतिना सह लक्षायतव्याः पर्युपयोरपि लक्षणमत्र' इत्यादि पाणिनीया विशेषेण मणन्ति । कथमत्र सूपरता निरर्गलमुपसर्गा इतिशब्देन सचिताः । उच्यते-यजुर्वेदविषये एतायन्त एयेति मन्तव्यम् । .

·31 पाठः " तर्हि 'प्रोपावाप' इतिसमुच्चये विशेषपाठः फथमुपलभ्यते । इतिपरत्वविधाने तस्य तात्पर्य न तूपसर्गसंज्ञाविधाने विशेष- इत्युपलम्भात् । अंत्र हि त्रिभाप्यरतसन्दर्भे शिक्षास- 'मुच्चयवचनमुपसर्गाणां सर्वेषामितिपरत्वं विधत्ते इति स्पष्टमयग- म्यत इति ॥ व्यासशिक्षायामपि च " प्रोपावापर्यधिव्युत्सुन्यन्या- पाप्यत्यभिप्रति । परानिस्सन्नवदशाप्युपसर्गास्स्युरनहि " इत्यु- पक्रम्य प्रग्रहणयोपसर्गाणामितिशब्दः प्रयुज्यते । परस्तात्पद- कालेयं पूर्वोधारण एव हि ॥ प्रग्रहेङ्गयोपसर्गान्ते इति स्याद- प्यसाहिते । पुनास्त्विनयक्रमे चादिर्विरामस्थं द्विधैक्यतः ॥ इति स्मयते । एतेन-अपिच- यथा बह्वचाथर्वप्रातिशाख्यकारैः इनाय. लेखनं क्रियते तथा चा उतान्यरीत्या चा तैत्तिरीयरिङ्गधलेखनं फ्रियते इत्येतत्तु नैतत्प्रातिशाख्ये दर्शितम् ॥ वढचाथर्ववेदिनः इतीय लिखन्ति । यजुदिनस्तु "उपायव • इत्युप-आययः" इति लिखन्ति । तैत्तिरीयप्रातिशाख्यव्याख्याता तु इतिशब्दं प्रयुज्य लिखति-इत्यपि दत्तोत्तरम् । सामयिकत- या लखनक्रमस्य प्रातिशाख्याकारैरननुशास्यत्वात् । यथैव हि समाम्नायते इङ्गयादिकं साम्प्रतं सोऽसौ प्रकारस्सकलोप्यनुशिष्ट पव प्रातिशाख्येऽस्मिन्निति ॥ यदपि -विंशत्यध्यायतृतीयसूत्रविहितः प्रातिहतः एतत्प्रा. निशाख्यानुसारिपदपाटेषु न प्रवर्तते इति-तदिदं सत्यमेव । अपि चेन्नानापदस्थमुदात्तमथ चेत्साहितेन स्वर्यते स प्राति. इतीदं हि विंशत्यध्यायतृतीयसूत्रम् । तेन च संहिताभा- चेन स्वर्यमाणस्यैव प्रातिहतसंज्ञा विधीयते । सा च संशा प- दपाठे कथं प्रवर्तताम् । तथा च "साहितेन स्वर्यते" इति सूत्रांशानुगुणैव पदपाठे प्रातिहताप्रवृत्तिः न कथं चिदपि दोषः॥ उप-आयवः “ हतः ·32 6 . यत्तु-अत्र सूत्रे लाघवात् "नानापद" इत्यस्य स्थान इङ्गय" पदमेवोपात्तुं युक्तमित्यादि । तदतिफल्गु । इङ्गयपदस्थ समस्तमाबवाचित्वात् " इथे त्वा" इत्यादौ प्रातिहतसंज्ञानापत्तेः। यदपि-तैत्तिरीयपदपाठोऽन्यवेदपदपाठविलक्षणः कचिल्ल- क्षणविरुद्धश्चेति विज्ञायते । यतः “योजा" "एवा (३-१५) नीचा” (प्रा ५-८) " एकैकया" (प्रा ५-१९) इत्यादयः कतिपये शब्दाः एतत्पदघटितानां इतरवेदपदपाठानां चैलक्षण्येन पदपा- ठेप्वपि दीर्घान्ता एव दृश्यन्ते इति - तत्रोच्यते-तैत्तिरीयसंहि- तायां हि (१-८-५) “सुसंदृशं त्वा वयं मघवन्मन्दिपीमहि । प्र नूनं पूर्णचन्धुरस्स्तुतो यासि वशा अनु । योजा विन्द्र ते हरी" इठि पटिता ऋक् ऋग्वेदे प्रथमाष्टकस्य पप्टेऽध्याये तृतीय वर्गे पठ्यते । परन्तु तैत्तिरीयसंहितायां “मन्दिपीमहि" इति पाटः । ऋक्संहितायां तु “घन्दिपीमहि" इति भेदस्सर्वसम्प्र- तिपनः । तद्वत् “योज" इतिह्रस्यान्तः पाठः ऋक्संहितायां दीर्घान्तस्तु तैत्तिरीयसंहितायां पाठ इति पदपाठभिदा भवि. प्यतीति का नामानुपपत्तिः । एवं "एवा पित्रे" इत्यादी .इति ह्रस्वान्तं पदं ऋक्संहितादौ पठ्यते । अनुशिप्यते च ऋ- पप्रातिशास्यकारः शुक्लयजुःप्रातिशाख्यकारैश्च तथा तैत्तिरीय- संहितायां तु एवा इति दीर्घान्तमेव पठ्यते इनीदमपि फाचिरकसंहितापाठभेदघज्यत एव । ऋग्भाष्यकारा हि इत्यस्य एवमित्यर्थपरत्वं भाषन्ते । अवधारणार्थकस्य एव इ. त्यस्य एवमित्यर्थफत्वं तु नातीव स्वरसम् । तत्तिरीयभाप्यका- रास्तु "पवं" इत्यत्र सुलोपापवादडादेशेन “एवा प्रति माधयन्ति । तस्मादिदमेय स्यरसं मन्यामहे । एवम्-प्रयो जो विद्वार अस्य यन्धुं विध्यानि देयो जनिमा विवक्ति । ब्रह्म " एव " " 0 " " ·89 उचा उच्चा- ब्राह्मण उजभार मध्यान्नीचादुचा स्वधयाऽभिप्रतस्थी । (सं २-३. १४) इत्यत्रापि "नीचा नीचप्रदेशात् पञ्चम्येकवचनस्य सुपां सुलगित्याजादेशः । साहितिको दकारोपजनश्छान्दसः । उक्तं च प्रातिशाख्ये-नीचा पूर्वोदकार उच्चापर इति । प्रदेशात् । पूर्ववदाजादेशः" इति भाष्यकारैर्भापणात् नीचा दीर्घपाठमेय साधीयांसं मन्यामहे ॥ एवं प्रति तिष्ठन्त्येकैफयाऽ. स्तुतया समायन्ति' (७-१.८) इत्यत्र "एकैकयेत्येकया एकया" इति पदं पठ्यते । तदिदं युक्तमेव अत्र ह्रस्वान्तपाठप्रसक्तेरेवाभावात् ॥ . यदपि-इदं तावदत्र क्लिष्टसूत्रशैलीमूलमेव । यत्प्रग्रहा- ध्याये (४-७) यवोऽसाहितिकाः ओकारा अप्रग्रहास्संवृत्ताः ओ (१-४.३३) तो, उतो (१-७-३) उपो, प्रो (१-७-१३) इत्येतेश- व्दाः सम्बुद्धचोकारान्ताश्च । अप्रग्रहाणामितिपरत्वं नास्तीति व्याख्यात्रोक्तः पूर्वोक्ताशब्दा इतिपरा न भवन्तीत्यवधार्यते। अथापि त इमे शब्दा अप्रग्रहा अपि ओकारान्ताः पदपाठे इतिपरा एव प्रयुज्यन्ते इतरवेदेविय कृष्णयजुर्वेदेऽपि-इति ॥ तत्रोच्यते--ओ इत्यस्य (१-४-३३) इत्येतदङ्कितं यदुदाहरणमुक्तं तत्र चतुर्थाध्यायषष्ठसूत्रेणैव प्रग्रहस्सिद्धः “प्रतिचक्ष्याभूदो ते" इत्यत्र ओकारस्य ते इति व्यञ्जनपरत्वात् । तो इत्यस्य (१-२.३) (६-१-८) इत्येतदङ्कितं स्थलद्वयं प्रदर्शितमुदाहरणम् । "तो" इतिपदं न समीक्ष्यते, “तो ते” इत्येकं पदमुपलभ्यते । "उतो" "उपो” “प्रो" इत्येतेषां (१-७-१३) इति स्थलं यत्प्र- दर्शितं तत्र “प्रो" इत्येतदेकमेवोपलभ्यते । तत्रापि प्रग्रहत्वं (४.६) सूत्रादेव सिद्धम् । सुनिपुणमन्वेपणेऽपि नैकोपि तादृश- शब्दो दृष्टिगोचरो भवति यत्र सूत्रद्वयोक्ताः प्रग्रहविधयो व्यभिचरितास्सुयः॥ तत्र 5 ·84 " . वस्तुतस्तु -" समहदथपित्पूर्वश्च" (४-७) इत्यस्मिन् सूत्रे " एवं पूर्व इति किं, शतक्रतवुद्वंशमिच इति प्रत्युदाहृतं दृश्यते त्रिभाप्यरते । तत्र पदपाठेऽपि शतक्रतविति शत-तो इत्येव पठ्यते । ततश्च शतक्रतविति सन्धिपाठादप्रग्रहत्वमेघ तो इत्यस्यति सुव्यक्तम् । एवं वैदिकाभरणेऽपि तस्मिन्नेव सूत्रे “ एवं पूर्व इति किं-- शविष्ठ धृष्णवागहि" इति प्रत्युदाहृतम् । तत्र च पदपाठे। "धृष्णो । एति । गहि” इत्येव पठयते इतिपरत्वं विनैव । अतस्तैत्तिरीयपदपाठे न मात्रयाऽपि तैत्तिरीयमातिशा. ख्यविरोधः । वेदान्तरे ततिपरत्वेन पाठस्तु न तैत्तिरीयप्रा- तिशाख्ये दूपणमाधातुमलम् ॥ ऋक्संहितायां हि "गायन्ति न्वा गायत्रिणोऽर्चन्त्यर्कमर्किणः । ब्रह्माणस्त्वा शतक्रत उद्वंशमिय येमिरे" इत्यवादेशमकृत्वैव पठ्यते । तैत्तिरीयसंहितायां तु तत्रा- चादेशं कृत्वैवेति॥ यदुक्तं-क्रमशब्द एतत्प्रातिशाख्ये त्रयोविंशाध्यायविंशसूत्रे च- तुर्विशाध्यायपञ्चमसूत्रे च प्रयुक्तो दृश्यते । चतुर्विंशाध्याये पष्ठ- सूत्रे च स्पष्ट क्रमपाठशब्दो निर्दिष्टः । परंत्वेतानि सूत्रा- णि पतत्मातिशाख्यकारेणैव कृतानीत्येतत्तु सन्दिग्धम्-इति तत्र यथेतराणि सूत्राणि तथैवैतान्यपि क्रमशब्दघटितानि सूत्राणीति पतेपामेव प्रातिशाख्यकारप्रणीततायां सन्देहे न कमपि वि- शिप्य हेतुमुपलभामहे ॥ वस्तुतस्तु--एषु प्रातिशाख्यसूत्रेषु क्रमशब्दः न क्रमपाठ- परतया व्याख्यातः अपि तु-"विक्रमः क्रमः इति विक्रमसह- चरितद्वित्वपरतयैव व्याख्यातः । शास्त्रोपसंहारसूत्रे च “पद- " इत्येतत् पदानां क्रमः पदक्रम इत्येव विवृतं “वर्णक्रम- विचक्षणः" इत्यव्यवहितवाफ्यानुसारादित्यवधेयं सूरिभिः ।। " कम ·रस्ता रस्मो मयमा अन्तः" इत्येव जटारूपं साधीय इत्यवगम्यते । ततधारिमन प्रानिशाय नादाजदारूपोपपादकविध्यन्तरादर्शनात् 35 यदपि-निसाप्परते विशाध्यायद्वितीयसूत्रव्याख्याने प्रा- मपाठं त्यक्त्या संहितापदजटापाठानेव व्याख्याता परामृशति । क्रमपाठापरामर्होत्राश्चर्यावहः इति । तत्रेदमुच्यते-"सयका- रवकारं त्वक्षरं यत्र स्वर्यते स्थिते पदेऽनुदात्तपूर्वेऽपूर्वे या नित्य इत्येव जानीयात्" इति हि तत् सूत्रम् । सयकारं वा सब- कारं वा अक्षरं स्वरः स्थिते पदे पदकाले यत्र स्थले स्वर्यते अनु. दात्तपूर्वे अपूर्व वा पूर्वाभावे या सति सः नित्य एवेति सर्वत्र जानीयात् । सर्वप्रेति संहितापदजटास्वित्यर्थः इति तस्य त्रि. . भाग्यरत्नम् । अत्र हि क्रमपाठापरामर्शः संहितापदपाठयोर- • हटस्य नित्यस्वरितस्य क्रमेऽनुपलम्भात् । संहितापदपाठधर्मयोः कमपाठेऽतिदेशेन संहितापदपाठयोर्टष्टस्य नित्यस्वरितस्य क्रम- पाठे श्रवणस्यावश्यप्राप्सत्वाच । यद्यपि पदपाठेऽदृष्टो नित्यस्व. रितस्वरः संहितायां न पठ्यत इति संहितापदोपादानं विफ.. लम् । तथाऽपि सर्वत्र पदजटयोरित्यर्थः इत्युक्तौ संहिताया नित्यस्वरसद्भायो न प्रतीयेत । न खलु संहितायां अतिदेश तः स्वरः प्राप्यते । क्रमस्य तु अनुल्लेखेऽन्यत्न व्यासशिक्षादौ संहितापदपाठ्धर्मातिदेशवलादेव नित्यस्वारतप्राप्तिरव्याहतति यु- तः फ्रमपाठापरामशोऽत्र ॥ यपि-अष्टमाध्यायपोडशसूत्रं निभाप्यरत्नकारस्तथाऽयं प्र- णाम बिनाऽपि च्या यशात जटासमन्वयोपि स्यात् इति । तन-यता जटाया अपि पतत्प्रातिशाख्याविषयत्वं प्रांगव सम. र्थिनम् । संप्रतिपन्नजटामाधारण्यकायां शिक्षायां "रेफोर्डो लु- प्यते रेफरतापूर्वो दीर्घमामुयात् " ॥ इति स्मरणात् “रुक्मो अन्तः ·36 " "अनवर्ण” इति सूत्रे तुशब्दस्य प्रयोजनान्तरादर्शनाञ्च तुश- ब्दारम्भादवर्णपूर्वीपि द्वारभारादीनां विसर्गों लुप्यते । पूर्वस्व- रश्च दीर्घमापद्यते यथा-" रुक्मो अन्तरन्ता रुक्मो रक्मो अन्तः" इति त्रिभाष्यरतकारकृतं व्याख्यानं सप्रमाणमेव । अन्यथोपद- शितव्यासशिक्षावचनबहुलशिष्टसम्प्रदायाभ्यां सिद्धस्य जटा- रूपस्यासिद्धेः । अत एव वैदिकाभरणेऽन्यथाप्रदर्शितमुपदर्शि- तस्थलीयं जटारूपं प्रत्युक्तम् । यदपि-चैदिकाभरणे "मूलशा- स्त्रे त्ववर्णपूर्वस्यापि कस्यचित् रोरि इति लोपरम्मर्यते । स खल 'सुवो रोहाच' इत्याद्यस्मत्समानायविरुद्धत्वानिवर्त्यः । स चात्र तुशब्देन निवर्त्यते । तेन 'सुवो रोक्ष्यामि' इत्यादिरूपसिद्धिः इति तुशब्दप्रयोजनमुक्तं तन्न “अनवर्णपूर्वः" इत्यस्मिन् शास्त्रे विशेषतः रेफलोपारम्भवलादेवात्र मूलशास्त्रमाप्तिनिवर्तनसम्भवेन तुशब्दवैयात् । तस्मात् तुशब्दस्य त्रिभाष्यरत्नकृतोक्तं प्रयो- जनमेव युक्तम्॥ यदपि-पञ्चमाध्यायत्रयस्त्रिंशत्सूत्रमनुसृत्य यद्वयाख्याताऽयं जटापाठे क्लिष्टोच्चारणं तकारागमं विधत्ते । तन्न साधु, यतस्सू. अकार: जटामनभिचिन्त्यैव तत् सूत्रं कृतवानिति गम्यते । इति- तप्न "टनकारपूर्वश्च तकारः” इत्यस्मिन् सूत्रे चकारेण पूर्वसूत्रात् सपकारपरः इत्यन्वादेशात् तत्र च पकारपर इत्यंशस्य "अ. नूयाजी पपडनूयाजावनूयाजी पद्" इत्यादिजटातोऽन्यत्रोदाह- रणालाभेन जटापरतयैव तदंशस्य व्याख्येयत्वात् । “ङपूर्वः फसपोर्चश्वेत् टनपूर्यश्च तो भवेत्" हात व्यासशिक्षावचनमध्य- प्रयानुकुलम । शास्त्रावहिते तु तत्र तकारे क्लियोञ्चारणत्वं नैव दोषः । पाश्चात्यमुखे हि सकलैव दैवी भाषा क्लिष्टोचारणा। कि बटुनाअयं प्रातिशाख्यसूत्राणां जटापरतामधिक्षिपनेवा.

·37 सौ पाश्चात्यः “११-१६, १७ सूत्रव्याख्यानयोः यच्च जटापाठात्म. त्युदाहरणानि समृहीतानि तनयाय्यम् । तथा च एतत्प्रातिशा- ख्यस्य कर्ता कारो चा जटां मनसि निधायव प्रातिशाख्य- मेतशकरिति सुवचम्" इति चदन हन्त पूर्वोत्तरस्वोक्तिचिरो. धमपि न पर्यालोचयते ॥ यदपि-(२३-२४, २४-५) सूत्रयोः निर्दिष्टः विक्रमशब्दः क्रमविकृत्यर्थमभिदधानो जटामभिधत्ते इत्यपि सुवचम् । इति- तन्न "स्वरितयोर्मध्ये यत्र नौचं स्यादुदात्तयोर्वाऽन्यतरतो चो- दात्तस्वरितयोस्स विक्रमः" इति (१९.१) सूत्रेण शास्त्रेऽस्मिन् विक्रमशब्दस्य परिभाषितस्य जटापरत्वासम्भवात् ॥ यदपि -"पृक्तस्वरात्परः" इति सूत्र (१३-१६) व्याख्यायां स्वकृतापार्थपरिपोपाय “नलं प्लवम्" इति शाखान्तरगतत्वेन प्र. त्युदाहरणं न्यस्यति–इत्याह तत्रत्यस्य व्याख्यातृकृतार्थस्यापा- र्थतामनिरुपयन्नेव स्वैरम् । तदपि तस्यैव कृतमतेरुचितम् ॥ यदपि अकारस्तु संहितायामपि" इति सूत्रव्याख्यायां व्याख्याताऽयं तैत्तिरीयसंहितागतमपि 'ब्रह्मान्' इति पदं शाखा. न्तरगतत्वेन प्रत्युदाहरतीति-दोपमुद्भावयामास तदपि “अबद्धं पठित्वा कुचोद्यं करोति" इत्यस्य न्यायस्य प्रथमं निदर्शनम् । तत्सूत्रव्याख्याने हि त्रिभाष्यरत्ने “याम्" इत्येतदेवोदाहरणं शाखान्तरगतत्वेन समुपात्तम् । तच आरण्यकस्य पञ्चमप्रपाठ. फप्रथमानुवाक एव समाम्नायते न तैत्तिरीयसंहितायामिति ॥ एतेनैव-तैत्तिरीयप्रातिशाख्यकर्ता शाखान्तरमपि लक्षीचकारेति न वयं मन्यामहे इति वचनमप्यप्राशवचनमेवेति व्यक्तीक- " तम्॥

·38 - यदपि-संन्ति च कानिचित्पदानि यानि तैत्तिरीयसहि- तायामपरिदृश्यमानान्यपि व्याख्यात्रा संहिताघटकत्वेनैवोदाहृता- नि । एतानि च मद्वशंगते हस्तलिखितेषु पुस्तकेवेव कदा- चिद्दष्टान्यपि मयाऽद्य विस्मृतस्थलान्यभवन् । पुनरप्यल्पफलं ता- दृशपदानां विस्तृतसंहितायामन्वेपणं मया न कृतम् । एतान्येव हि तानि पदानि-'अच्छावाकः' (१४-५) “ उच्चा रत्नं अयजन्त" (२-४९) "तस्माद्वरूपम्" (२०-३) "दार्यान्हि " (२१-१६) “नश्चि- दति" (१४.१०) एतानि च प्रायेणोपक्षिप्तान्यपि सत्यान्येवेति मत्वा व्याख्यात्रोदाहृतानीति दृश्यते- इत्युक्तं तदपि नूनं बहुल- तमलेखकप्रमादकलुपितत्रिभाप्यरत्नकोशावष्टम्भेन विप्रलब्धस्यैव वचनं मन्यामहे । न खलु तानि तानि पदानि तत्तत्स्थाने तेन निर्दिष्टानि एतद्देशीयकोशेपु कचिदप्युपलभ्यन्ते आम्नायन्ते या ॥ एतेन-अन्यच्च फविशस्तः” (१६-२) इत्येतादृशोदाहरणा- न्चेपणाय प्रवृत्तोऽहं भ्रमादृष्ट्या 'कविशस्ताः इत्युदाहरणमु. पलब्धवान् । सन्ति चान्यान्यन्विप्याप्यनुलन्धान्युदाहरणानि अद्य यसु यसतीतीन्द्रमेव" (१०-१०) अन्धेनं माता (२०-१) अन्त्यमेतदुदाहरणं शङ्ख (६-१७-२) आश्व (३.३) ऐत- मा (२.६) एषु दृश्यते इति वेवर्नामा विद्वान् वदति-"अहो. रात्रे पायें " (८-७) इत्युदाहरणं तैत्तिरीयारण्यके (३-१३-२) दृश्यते । “उत श्रयसा पृथिवीं मित्रस्य" (५.१२) इत्युदाहरणं उपार्छत्यस्कन्दाय चतुर्होता" (२-२५) ते. वा. (२-२-३) "प्रझादनं पचति" (१०.७) तै. सं. (१-१-९) "यश्छ: न्दसाम्' (१४ १०) "या माची दिक्(४.३३) "घर्णभ्यः (१४.१६) "घयभिः" (१४-१६) "शितिकण्ठाय स्वाहा" (१३- ११) "स नः पर्षत्” (२३-१७) ऋग्वेद (१.९९.१) । एतानि च " " यथा- " " (१०.१) .

·90 वाक्यानि केचिदेव त्रिभाप्यरतकोशेषु दृश्यन्ते । संदिताया. मन्विष्टान्यपि मया न लब्धानि- इत्यपि पाश्चात्यवचनं दत्तोत्तर-- तत्तवाक्यानामस्मद्देशीयनिभाप्यरतकोशेषु काप्यनुपलम्भांत् ।। यदपि-फचिव संहितायहिभूतान्यपि लक्ष्याणि तैत्तिरीयप्रा. तिशाख्यफःभिप्रेतानीति ज्ञायते तदनुरोधाघ प्रिभाप्यरतका- रोपि तैत्तिरीयब्राह्मणारण्यकाभ्यामुदाहरणानि कचित्सवाति यथा-"ऐव तपति" इति तैत्तिरीयारण्यकपञ्चमप्रपाटफान्तिम- पदानि (१८-१) सूत्रव्याख्यायामुदाहृतानि तथा (२४-६) सूत्र- व्याख्यायां "द्वादशाग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि । प्र नक्षत्राय देवाय । स ई ममाद महि फर्म कर्तवे" तै. ना. (२-५-८) इति "सिंह व्याघ उत या पृदाको" ते. प्रा. (२-७.७) इति च तैत्तिरीयब्राह्म. णाद्दाहरणानि समृहीतानि । एवमेव (२१६) सूत्रव्याख्यायां 'ऋतस्य धूर्पदम्" ते. प्रा. (१-२-१) इति तैत्तिरीयब्राह्मणादुदाहृतं (१९-३) सूत्रव्याख्यायामपि “योऽपां पुप्पं वेद" इत्युदाहरणं दत्तं इति-तत्रेदमुच्यते । कृष्णयजुर्वेदसामान्यस्यैव हीदं प्रातिशाख्य- मित्यवोचाम । ततश्च तैत्तिरीयसंहिता ब्राह्मणमारण्यकं चेतीदम- खिलमेवास्य प्रातिशाख्यस्य विषय इति युक्तमेव तत्तदुदाहरणम् ॥ यत्पुनरुच्यते - अपिच (१८-१) सूत्रव्याख्यायां व्याख्यात्रा संहितायामन्तिमपदत्वेनाभिमतं बन्धुरितिपदमुदाहृतमपि तत्पद- माधुनिकसंहितायां न दृश्यते-हात-तत्तु युक्तरूपमेच अनधि- गतसम्प्रदायरहस्यानां यादृशतादृशकोशनिरीक्षणमात्रेणेव स्वैरं व्याहरताम् । संदृश्यते हि तैत्तिरीयसंहितायाः प्राचीनेषु को- शेषु भूयस्सु बन्धुपदमन्ते । शिष्टाः खलु कतिपये पारायणा- देरन्यत्र अन्तिमपदप्रकाशनमहितफलं मन्वानाः श्रद्धाऽतिरेकेण घन्धुपदं नाध्यापयन्ति न लिखन्ति च ॥

·40 यदपि--"संन्ति यद्यपि प्रातिशाख्यकारविस्मृतानि कानि चिल्लल्याणि तैत्तिरीयसंहितायां तथा पीदमत्र महदाश्चर्य हि खलः यदगाधापरिमितप्रक्रियाकार्याणि विध्यन्तर्गतानि कुर्वता प्रांति- शाण्यकारेणानेन विस्मृतानि लक्ष्याण्येवमल्पीयांसि,संवृत्तानीति । विस्मृतानि च लक्ष्याणि तत्र तत्रव टिप्पणीपु मया . सूचिंता- न्यपि तानि सर्वाण्यप्यत्र सङ्ग्रह्य प्रकाश्यन्ते” इत्युपत्राम्य चि- स्मृतलक्ष्यतया स्वाभिमतान्युदाजिहार कानिचित्तदिदं महा- साहसिकत्वमेवास्य यन्महरिप्वपि सूत्रकारपु विस्मरणायुत्प्रेक्षणमा तथा च तदुक्तित एव व्यक्तमिदं दर्शयामः । अयं हि तेनं, प्रदर्शितः प्रथमो दोषः- रक्षा (१-४-२४) इति पदं तृती- याध्यायाष्टमसूत्रविधेः घहिर्भूतं न कृतं-इति । 'अवा सच- स्या गुदा मृडा वर्धा शिक्षा रक्षाऽद्या भवा भजा यनी चरा. पिया ना धामा धारया धर्या धा वर्धया योधात्रा तत्रा मु- चाऽश्वस्या पृणस्वा हिष्ठा त्वन्तरा जनिष्टा युक्ष्वाऽच्छा" इति हि तृतीयाध्यायाप्टमसूत्रम् । अस्य च अवा इत्यादिषु अनवन- हेषु अन्त्यस्वरो विभागे व्यञ्जनपरो हस्थमापद्यते इत्यर्थः । दब्धेभिस्सवितः पायुभिष्टं शिवभिरद्य परिपाहि नो गयम् । हिरण्यजिवस्तुविताय नव्यसे रक्षा माफिनों अघशंस ईशत" इ. स्यस्मिन् तैत्तिरीयसंहिताप्रथमकाण्डचतुर्थप्रपाठफचतुर्विशेऽनुवाके रक्षा इत्येतत् पदविभागकाले हस्वतामापद्यत एव फुतस्तद्वाहि- प्फरणाकरणमाक्षिप्यते । रक्ष माफिः इति हि तत्र पदपाठः । "रक्षाः" इति दीर्घविसर्गान्ततया तत्र पदं पठित्वा तत्सूत्रा. क्षेपस्तु अयद्धं पठित्वा पुचौधं करोतीत्यस्य प्रथमं निदर्शनम्॥ यदपि-देवी (६-२-७) इति पदं प्रथमाध्यायकपष्टिसूत्ररी- त्या प्रमहीरतमपि वस्तुतोऽप्रमहमेव इति सूत्रकाराधिक्षेपणं “ अ ·42 + नातं तथैव भवतीति वाक्यार्थः पर्यवसितः । एतदभिप्रायेणैव त्रिभाष्यरत्न एव एतत्सूत्रोपसंहारे "प्रभृतीति किम । त्वमझे रुद्रः" इति याज्यायां “दिवस्परि 'प्रथमं जज्ञे अग्निः" इति वाक्यं “अग्नयेऽनयते" इत्यत्र " इतः प्रथमं जज्ञे अग्निः" इति पुनरुक्तं सत्तथैव भवदिति चेत्-मैव-त्रिपदमात्रादेव तथा भाव इति नात्र वक्तुं युक्तं किन्तु जज्ञे संस्थानं इति जज्ञेन- हणसामर्थ्यात् । अन्यथा तस्य चैयर्थ्यात्-इत्यभिहितम् । तदेवं सति कथमत्र पाश्चात्याक्षेपस्यावतारः॥ यदपि-एवमेव अलोपाधिकारे (११-१२) अध्याययोः “येs- न्तरिक्षे" (४-५-११) "ये अपरीपु” (१-४-३३) इति चोदाहरणे न सहीते इति सूत्रकाराधिक्षेपणं तदपि वैदिकाभरणाख्यव्या- ख्याऽनवलोकननिवन्धनम् । वैदिकाभरणे हि स्पष्टमतिप्रसङ्गाप- • सङ्गरूपा दोपास्समुन्मीलिताः । किश्चात्र- अलोपाधिकारे "येऽ.. न्तरिक्षे' “य अपरीपु' इति चोदाहरणे न सहीते" इत्युक्ति रसमसव। "येऽन्तरिक्षे ये दिवि येपाम्" (४-५-११) इत्यचा. फारलोपस्याम्नायमानत्वेन अलोपाधिकारे सङ्गहानावश्यकत्वात्। प्रत्युत 'यथोक्तं पुनरुक्तं त्रिपदप्रभृति' (१-६३) इति रीत्या स- कृहीतत्वेन अतिप्रसङ्गस्यैव तदंशे वक्तव्यत्वात् । वस्तुतस्तु- "यथोक्तं' इति सूत्रे ‘कार्यभाजः पदस्य तृतीयत्वं विशेयम्' इति व्याख्याय कार्यभाजः पदस्य तृतीयत्वमिति किम्। 'येs. न्तरिमे ये दिवि तेभ्यः' इत्युख्ये । 'येऽन्तरिक्षे ये दिवि येपाम्' इति सदोत्तमानुयाके" इति प्रत्युदाहरणं दर्शयता त्रि. माप्यरतरतेय तत्सद्दप्रयुक्तोऽतिप्रसको निवारितः । न चेदं नि. माप्यरतरतो व्यारयानं क्लिष्टमिति भ्रमितव्यम् । शलेशस्याप्य. दर्शनात । सपंधा सर्पमिदं पाचात्यस्य तांस्तान् ग्रन्थानना. .

·सादयतः. आसादितेवपि ग्रन्येषु साम्प्रदायिकानाननधिगच्छ- तः ध्यामोहकविलंसितमियपधेयम् ।। .पतेन यत्तु-पतक्ष्यद्वयसङ्ग्रहाय (१-६३, ११-३) सूत्रयोः व्यारयानं निभायरलकारेण कृतं तप्न फेवलं क्लिष्ट अपि तु सूनकारानभिप्रेतमिति-च भाति इत्यपि दत्तोत्तर चेदितव्यम् । " यथोक्तं" (१-६३) सूत्रे “येऽन्तरिक्ष” इत्येतत्सद्रहवारणार्थस्य त्रयाणां पदानां समाहारस्निपदम् । कार्यभाजः पदस्य तृती- यत्वं विशेयम्" इत्यस्मिन् त्रिभाप्यरतकृत्कृतव्याख्याने क्लेशलेश- स्याप्यनवगमात् सूनकारानभिप्रेततायामपि हेत्वभावात् । 'धाता राति (११-३) इत्यादिसूत्रव्याख्याने तु 'सा या' इति पदद्वयं मन्दधियां प्रतिपत्त्यर्थमिति केचित् । अन्ये त्वन्यथाऽपि कथ- यन्ति-अस्यानुवाकस्य शेपभूता या ऋगन्यत्र स्थिता साऽपि स्वीकर्तव्येति । यथा “ये अपरीपु पश्यान्" इत्यस्मिस्तु अ- तिप्रसगदोपः वैदिकाभरणकृतैवोक्त इति न तत्र पाश्चात्यसर- म्भावकाशः । तथा च वैदिकाभरणे-“धातारातिरुपवाजपेय जुष्टश्यनायोग्यधुवक्षितिरियमेवेयुरग्निर्मूर्धा" इत्यादिसूत्रं पठित्वा "इयमेव सा या । चतुष्टोमो अभवत् । ईयुष्टे ये । ये अपरीपु । अन्ये त्वियमेव साये ति पठन्तः तत्सहचारित्वादुत्तरानुवाकेऽपि कार्य भवतीत्याहु । तत्र स्फुटोऽतिप्रसङ्गः । न च सहोपयोगित्वल- क्षणं सहचारित्वनियामकम् । तत्रापि 'सम्पश्यामि' इति प. ञ्चमन्त्रानुवाकेप्वतिप्रसङ्गात्" । इति । वस्तुतस्तु-नास्य चैदि- काभरणोक्तस्य दोषस्य प्रसक्तिस्त्रिभाष्यरत्तपक्षे-तथा हि- "इयमेव सा या । इति सा येत्यर्धाशस्य सूत्रे ग्रहणात् व्यर्थ सत्पदं किञ्चिदर्थ ज्ञापयतीति न्यायात् एतदनुवाकशपभूतस्य ऋ- गन्तरस्यान्यत्र स्थितस्यापि ग्रहणं शाप्यते इति हि अस्या- .

·. . 144 नुवाकस्य", इत्यादित्रिभाप्यरतकारवाक्याक्षरार्थः । इयमेव' इत्ये- तदनुवाकशपभूतं ऋगन्तरं च 'ईयुष्टे ये' इत्येतदेच नान्यत् । “स- म्पश्यामि" इत्यादयोऽनुवाकास्तु "उप प्रयन्तः" इत्यनुवाकोत्त- रभूता अपि न तावत् 'इयमेव सा या' इत्यनुवाकशेषभूताः । तथा च सति कथं वैदिकाभरणप्रदर्शितातिप्रसक्तिः प्रसरेत् । “अन्ये तु 'इयमेव सा या' इति पठन्तः तत्सहचारित्वादुत्तरानुवाकेऽपि कार्य भवतीत्याहुः" इत्येवं वैदिकाभरणकृतः निभाष्यरत्नकार- मतानुवादस्तु अनुक्कोपालम्भ एव । किञ्च-सहोपयोगोऽपि.ए. फविधिपरिगृहीतैकक्रियाशेपत्यरूपः 'इयमेव सा या' इत्यनुवाकेन 'ईयुष्टे ये' इत्यस्य 'इयमेव सा या प्रथमा व्यौच्छत् ' इति पोडश व्युष्टीरुपद्धाति-इति कल्पविनियोगदर्शनात् । न खल ताद- शः उपप्रयन्तो अध्वरम्' इत्यनुवाकेन सह तदुत्तरानुवाफानां 'सम्पश्यामि' इत्यादीनां दृश्यते । अपि च 'ईयुष्टे ये' इत्यनुवाकः तैत्तिरीयसहितायां (१.४ प्रपाठके) नैवाम्नायते किन्तु आरण्यके 'चित्तिस्नुस्' इति प्रपाठक एवेति भट्टभास्करमाधवाचार्ययोर्मतम्॥ यदपि-"सो अग्निः" "ऊर्यो अस्तात्" (५-२-३) इति लक्ष्यवयमप्यलोपाधिकारेनुक्तमप्युख्यान्तर्गतत्वेन चरितार्थमभव- दिति भाति-इति तदिदं सत्यमेव । तथाचेदं प्रातिशाख्यकारस्य गुण एव न दोष इति कथमिदं दोपोद्घाटनप्रस्तावे समुल्लिख्यते ॥ यदपि-पर्वमवानुस्यारागमाधिकारे (१६-२६) 'स्वादुपरसदः' (४.६-६) "स्त्रीप सादम्" (२५-१) इत्युदाहरणद्वयं न साही- तमिति भाति इति तदपि विभाप्यरलादिव्यास्थानानवधारण- नियन्धनमेय । त्रिभाप्यरते हि-"शिंशुमार” (१६:२६) इत्यादि सूत्र पय "संशित" इत्यस्य ग्रंशसंशितो होपः" इयुदाहर.

·णमुपन्यस्य "संसद". इति पाठे "स्वादुपरसदः" इत्यभिहि- तम् । ततश्च सरशितस्ससदस्सरसादस्सरशिता" इत्येवं सूत्रपाठावधारणात् “स्वादुपरसदः" (४-६:६) "स्त्रीपरसादम्" (२.५.१) इत्युभयोरपि सङ्गहः । स्पष्टं चेदं कुम्भघोणनगरमु- द्विते त्रिभाध्यरत्ननन्थे इति न कथञ्चिदपि सूत्रकारो भगवानृ- पिरधिक्षेपमहति ॥ फोशेषु च केपुचित् मूले संसदसंसादपद- द्वयस्यादर्शनं व्याख्याने च तदुदाहरणादर्शनं लेखकप्रमादादेवेति विदांकुर्वन्तु विद्वांसः॥ एतेन-यद्यपि तैत्तिरीयसंहितातैत्तिरीयप्रातिशाख्ययोः ल- श्यलक्षणतासाधुत्वविचार संहितापदसूचनो पदपाठपुस्तकं चा- त्यावश्यके स्तः ते च न मयाऽधिगते । तथाऽपि मत्कृतः पूर्वपक्षः सिद्धान्तश्च कचिन्निर्मूलीभविष्यन्नपि न सामान्यतो निर्मूल इति ज्ञेयं इत्यप्युन्मीलितमिति ध्येयम् ॥ यदप्युच्यते-अयं तावन्मम सिद्धान्तः यदिदं प्रातिशाख्यं अधुनोपलभ्यमानायास्तैत्तिरीयसंहिताया एव लक्षणामेति । इयः- मेव शाखा कृष्णयजुर्वेदीयास्वनेकासु शाखास्चिदानीमप्युप- लभ्यते । काठकशाखा तु प्रायेण तैत्तिरीयसंहिताया न भिन्ना । तथा च तैत्तिरीयप्रतिशाख्यमित्येतत्प्रातिशाख्यस्य नामधेयं न्याय्य सार्थ चोते ज्ञेयम् इति -तत्र वदामः-तैत्तिरीयसंहितापदं हि 'इपे त्वा' इत्यादिसप्तकाण्डेष्वेव व्यवह्रियते वैदिकैः नान्यत्र । "ब्रह्मस- न्धत्तम्' इत्यादिपु काण्डेषु तु ब्राह्मणपदमेव व्यवह्रियते न संहिता- पदं न तरां तैत्तिरीयसंहितापदम् । किञ्च-तेपु ब्राह्मणकाण्डेपु आ- दितः पारक्षुद्रशाखापदं व्यवह्रियते । अन्त्ये तु काठकशाखापदं स्मयते हि- ·46 माध्यन्दिनः कठः कण्वः पारक्षुद्रस्तथा परे । ये यजुर्ब्राह्मणाचार्याश्शतमेकोत्तरं द्विजाः ॥ इति । इदं च प्रातिशाख्यशास्त्रं सप्तकाण्डीरूपसंहिताया इव त्रिका- ण्डीरूपब्राह्मणभागस्यापि लक्षणमिति च सर्वसम्मतम् । तदेवं सत्यस्य प्रातिशाख्यस्य तैत्तिरीयप्रातिशाख्यमिति कथं नामोपप- द्यताम् ॥ एवं-" इयमेकैव शाखा कृष्णयजुर्वेदीयास्वनेकासु शा- खास्विदानीमप्युपलभ्यते” इति वदता पाश्चात्येनैव तैत्तिरीय- संहिताऽतिरिक्तानां कृष्णयजुर्वेदीयानां शाखानामनेकासां सद्भा- चोऽभ्युपगतः। तथा च तासामपीदमेव लक्षणं भवेत् अन्यस्य तल्लक्षणशास्त्रस्यानुपलम्भात् इति कृष्णयजुःप्रातिशाख्यमित्येवास्य नाम समुचितं मन्यामहे । यथा कात्यायनकृतस्य प्रातिशाख्यस्य शुक्लयजुःप्रातिशाख्यमित्याख्या । " काठकशाखा तु प्रायेण न तैत्ति- रोयसंहिताया भिन्ना" इत्यपि पाश्चात्यवचनं साहसैकमूलम् । अनादिसिद्ध वैदिकव्यवहारतो हि. शाखाविशेपनिर्णयः कार्यः न स्वच्छ्या । अन्यथा यहृचादिशाखाया अपि तैत्तिरीयसंहितात्वा. पत्तेः । तथा च वैदिकाः 'इषे त्या ' इत्यादिसप्तकाण्ड्यामेव तैत्ति- रीयसंहितापदं व्यवहरन्तीति कथं कठशाखायाः तैत्तिरीयसं. हितातो घटतामभदः । यदि तु कृष्णयजुरवान्तरभेदस्येव कृष्ण. यजुर्वेदमामान्यस्याप्यस्ति तैत्तिरीयास्या यथा द्राविडादिसमाख्या विशेष सामान्ये च इत्युच्यते तदा कृष्णयजुस्सामान्याभिप्रा- येण तैत्तिरीयमातिशास्यसमाख्याऽपि नास्माभिरपोद्यत इत्यवधे- यम् । यदा तु तैत्तिरीयैः एतं प्रातिशाख्यमिति तात्पर्येण तैत्ति- रोयप्रातिशास्यसमारयोच्यते तदा तु न काचिदनुपपत्तिः ।। यत्तु- -न घ तैत्तिरीयः कृतं मातिशाख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्य. मिति मन्तव्यम् । यतोऽनं मन्ये कृष्णयजुर्वेदीयशासान्तरायल.

·47 स्थिमिस्साकमनेकाचार्यान् नामतोऽनूद्य पञ्चमाध्यायकचत्वारिंश- सूत्रे मीमांसकानां मतं त्रयोविंशाध्याय चतुर्दशसूत्रे आह्वारका- नां मतं प्रयोविंशाध्यायपञ्चदशसूत्र तैत्तिरीयाणां मतं चानूदितं दृश्यते । न हि ग्रन्थकारास्स्वग्रन्थेषु परमतं परनाम्नव स्वमतं स्वनाम्ना निर्दिशन्ति । ग्रन्थकृतामस्मच्छब्दन स्वमतनिर्देशस्सा- वंत्रिकः इति-तत्तु आस्माकीनग्रन्थकारसम्प्रदायानधिगमनिवन्धनं मनुरब्रवीत्" 'तदुपर्यपि यादरायणः” इत्यादौ ग्रन्थकृतां स्वनानैव व्यवहारदर्शनात् । प्रत्युत अस्मच्छब्देन ग्रन्थकृतां व्यवहारस्यैव कचिदपि प्राक्तननियन्धेवदर्शनात् ॥ यदपि-अपि च यत्र ग्रन्थे तैत्तिरीयमतत्वेनोपन्यस्तं न तदेतत्मातिशाख्यस्य मतं-इति तदपिसाहसमेव । प्रातिशा- ख्येऽत्र तैत्तिरीयमतत्वेनोपन्यस्तस्य स्वमतताया एव वैदिकाभर- णकता स्पष्टोकतत्वात् । तथाच-“मन्द्रादयो द्वितीयान्ताश्च- त्वारस्तैत्तिरीयकाः" (२३-१७) इति सूत्रव्याख्याने-"तेपु मन्द्रा- दयो द्वितीयान्ताश्चत्वारस्स्वराः प्रतिलोमक्रमेण मन्द्रचतुर्थतृतीय- द्वितीयास्तैत्तिरीयका भवन्ति । तित्तिरिणा प्रोक्तं तैत्तिरीयं अस्म- च्छाखा । तत्र भवास्तैत्तिरीयकाः ‘धन्वयोपधादुञ्' इति वुन् । यथाक्रममस्मंत्स्वाध्यायवर्तिनः अनुदात्तस्वरितप्रचयोदात्ता भव. न्तीत्यर्थः।" इति चैदिकाभरणम् ॥ यदपि च-इदं चात्र सुगम-यधुनोपलभ्यमाना तैत्ति- रीयसंहिता तदीयप्रातिशाख्यलक्षणस्य च क्वचित् विरद्धोति । तथा हि-नवमाध्यायद्वितीयसूत्रेयोपपरस्य विसर्जनीयस्य श्रुत्य. भावः विहितः । एवं पञ्चमाध्यायचतुर्विंशतिसूत्रे सचछपरस्य नफारस्य श्रुत्यभावः विहितः । एवं पञ्चमाध्यायपञ्चविंशतिसू- ने लपरनकारस्यापि श्रुत्यभावः विहितः । एवं पञ्चमाध्यायन- ·• 48' ~ यस्त्रिंशत्सूत्रे पदान्त्यटकारपदादिसकारयोः मध्ये नकारसकार- योः मध्ये च ककारागमः विहितः । चतुर्दशाध्याये च द्वित्वा- गमादीनि कार्याणि विहितानि । एतानि च सर्वाणि मुद्रिता यां लिखितायां चा संहितायां न दृश्यन्ते । अतः विधेः स- म्प्रदायोऽन्य एवेति स्पष्ट ज्ञायते-इति--तंत्रोच्यते-विद्वदेक- समधिगम्याः किल केचन विशेषाः प्रातिशाख्यगताः । लेख- कास्तु प्रायोऽविद्वांस एवेति कथं नाम तांस्तान् विशेषान् ते लिखेयुः । न खलु लेखकालेखनमात्रेण सम्प्रदायस्यान्यथात्वम् । विद्वदध्यापकैः पठनपाठनयोस्तत्तद्विशेषस्यानुसन्धानादिभिरनुव- य॑मानत्वात् । वर्णक्रमाध्येतृभिश्च स्पष्टमेते विशेषाः पाठेन परि- पाल्यन्ते इति स्फुटं सम्प्रदायविदाम् ॥ यदपि-अपिचानुस्वारस्य प्रत्येकाक्षरत्वं संहितायामङ्गीकृ तमिति न स्पष्टं ज्ञायते । प्रातिशाख्ये त्वत्र, अनुस्वारस्यं प्रत्ये- फाक्षरत्वं या उत स्वरविकाररूपता चेत्येतत्सन्दिग्धमेव संवृत्तं यथा द्वितीयाध्यायत्रिंशत्सूत्रे इति-तत्रोच्यते 'अनुस्वारोत्तमा अनुनासिकाः' (२-३०) इति सूत्रेण अनुस्वारस्य प्रत्येकाक्षरताया एवाभ्युपगतत्वात् । स्पष्टं चेदं तव चैदिकाभरणे-अनुस्वारश्च उत्तमाश्च आनुनासिक्यगुणयुक्ता भवन्ति । अनुस्वारो व्यानं था स्थरो चति परमतम् । तनिरासार्थमिदमुच्यते । अनुस्वारोऽ- प्युत्तमयद्वयअनमेयास्मच्छाग्लायाम्। अर्धगकाररूपत्वात् । इति ॥ यदपि - किञ्च-अनुवाकेषु पञ्चाशत्पद्यपरपर्यायखण्डिफा- विभागः एतत्प्रातिशारयकाले नासीदेव । यतः सति ताशख- ण्डिफासान तृतीयाध्यायप्रयोदशसूत्रे " उश्मसी" इति पाठं प्राति- शायफर्ता न कुर्याद इति-तत्रोच्यते-पञ्चाशत्पद्यपरपर्यायख- दिकाविभागो हि अभ्यापकरभ्ययनसौकर्याय परिकल्पितः । तथा .

·49. च मध्ये यत्र पञ्चाशत्पद्यनुरोधेन विच्छेदः फियते. सोऽयं पौरुपयः । आम्नायस्तु तत्र अविच्छिन्नसंहितारूपेणैव । तथा च 'ते ते धामान्युश्मसी गमध्ये गावो यत्र भूरिशृङ्गा अयासः" इत्य- धर्चस्य अविच्छिन्नसंहितयैवाम्नायात् पदकाले ह्रस्वत्वाय "उश्म- सो" इति पठनं युज्यत एव सूत्रकृतः । न चेयता पाठसौकर्यार्थक- लिफ्तस्यासंहितपाठस्य प्रातिशाख्यसूत्रकारकाले सतोपि काचिद- नुपपत्तिरुपलभ्यते । “यूपं ते ते धामानोति वैष्णवीभ्यां ऋग्भ्यां क- ल्पयति" इति कल्पसूत्रकारैर्विनियोगानुराधादपि ते ते धामानीति ऋग्विनियोगकाले "उश्मसी गमध्ये" इत्यविच्छेदेनैव पठ्यते याशि- कैः । “वैष्णव्यर्चा कल्पयति वष्णवो चै देवतया" (सं. ६-३-४) इति च ब्राह्मणम् । प्रातिशाख्यकाले तारशखण्डिकाविभाग आसीदेवेति नवयमधुना प्रतिजानीमहे । तथा विभागसद्भावे भवदुक्तं वाधकम- सदित्येवास्माकमाशयः॥ यदपि-अन्यच्च दशमाध्यायैकोनविंशसूत्रे अवाचादेशसम्य. धिवकारलोपो विहितः वकारलोपोपि साङ्कत्यमतेनेतिदशमाध्यायै- कविंशतिसूत्रेण दर्शितः तथाऽपि संहितायां तादृशवफारोऽलुप्त एव दृश्यते-इति-तत्रोच्यते-ईदृशविधिविकल्पेषु हि कश्चिदेव विधिर- भिमतः सूत्रकृतोऽस्याविध्यन्तराणि तु पराभिमतानीति व्याख्याका- रैरेव स्पष्टीकृतम् । तथा च "धकारस्तु साङ्कृत्यस्य" इत्यस्मिन् सूत्र एव-" सान्निध्यान्निषेधो लभ्यते । साङ्कृत्यस्य मते अवर्णपूर्वो व. कारो न लुप्यते । यकारस्तु लप्यत एवेत्यर्थः । वायविष्टये । अहाव- नदत । पूर्वाचार्यमतानवर्तकस्तुशब्दः । सूत्रमिदमेवेष्टम् । न तु पूर्व- द्वयं परद्वयं च" इति विभाप्यरत्नम् । वैदिफाभरणेऽप्येवं दृश्यते । महामाप्यकारोपि-"व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिन हि सन्देहादल- क्षणम्" इतीहासन्दिग्धस्थलेषु सम्प्रदायानुसारिव्याख्यानमेव श- 7 ·. रणमाह । ततश्च "चकारस्तु साङ्कृत्यस्येतिसूत्रानुसारिणी तैत्तिरी- यसंहिता दृश्यत इति कथं प्रातिशाख्यतल्लुझ्ययोविरोधस्सभुजम्भ- ताम् । वस्तुतस्तु-सर्वेऽप्येते विधयः सूत्रकाराभिमता एव । तेप्वे. फैकविधिकल्पं परिगृह्य एकैकशाखाम्नायः प्रवर्तते । तथा च यान्ये- तान्यापस्तम्बसूत्रिभिरस्माभिरधीयमानानि संहितामाह्मणारण्यका- नि तानि “वकारस्तु साङ्कृत्यस्य" इत्यनुशासनमनुसृत्य पठ्यन्तेऽ- स्माभिः । शाखान्तरं तु विध्यन्तरमनुसृत्येति न कोऽपि दोषः । अ- तोऽपि च याजुपनानाशाखासाधारणत्वं प्रातिशाख्यशास्त्रस्यास्य फलति॥ एतेन-अपि च स्वरितात्पूर्व स्वरितस्य कम्पस्संहितायां स- चत्र यथानिमित्तं दृश्यते । प्रातिशाख्ये तु स च कम्पः परमतविष- यत्वेन एकोनविंशाध्याये तृतीयसूत्रेऽनूदितः-इत्यपि दत्तोत्तरं चे- दितव्यम् ।। यदपि च-अपि च पञ्चदशाध्यायाटमसूत्रेण विहिताचानुना- सिक्यलुतो कि परमतेन? उत प्रातिशाख्यकारमतेनेत्येतत्सन्दिग्धं- इति-तत्रोभयत्राप्युच्यते-प्रातिशाख्यशास्त्रेऽत्र हि विधिविकल्पे- पु तुशब्दघटितं शास्त्रं सूत्रकारानुमतमिति सम्प्रदायः । तथा च (१५.८) सूत्रे “तुशब्दः परमतं व्यावर्तयति । अपिशब्दस्समुच्चये । तेनेदं स्वमतमिति सिद्धम्" । इति वैदिकाभरणम् । इत्थं च “वका- रन्तु साइन्यस्य" (१०-२१) इति मूत्रे सादृत्यमतानुमतत्वेनोक्तोऽपि यफारलोपनिषेधः तुशब्देन स्वाभिमतत्वेनापि द्योतितः। तदनुसा- येवायं साम्प्रतिकसंहिनापाठोऽस्माकमुपलभ्यते । एवं “अकारस्तु मंहितायामपि" (१५.८) इति सूप्रविहितमानुनासिक्यमपि तुशब्द- बलात्स्यमतत्यैनेय संसूचितम् । तदनुसार्येव चास्माकमानायः ·51. 'सुश्लोकां४" इत्यादौ दृश्यते इति नोक्तो विरोधः न वा सन्देहः॥ यत्तु-अपि च स्वरितात्पूर्व स्वरितस्य कम्पस्संहितायां सर्व- अ यथानिमित्तं दृश्यते । प्रातिशाख्ये तु स च कम्पः परमतविपय- त्वेन एकोनविंशाध्याये तृतीयसूत्रेऽनूदितः इति । तत्रोच्यते- परमतीयत्वेनोक्तेर्न स्वानभिमतत्वे तात्पर्य अपि त्वर्थान्तर एवेति हि वैदिकाभरणकता एकोनविंशाध्यायान्तिमसूत्रे सावतरणं विवृ- तम् । तस्मात् त इमे सर्वेऽप्याक्षेपाः प्रातिशाख्यसम्प्रदायव्या- ख्यानानधिगममूलका एवेत्यवधारयन्तु निपुणाः॥ यदपि-प्रथमाध्याये (४६-४७) सूत्रयोः निर्दिष्टं स्वरितस्वरूपं तस्मिन्नेवाध्याये (४४-४५) सूत्रयोर्वर्णितं च स्वरितस्वरूपमन्यदेवे- त्यतः कीदृशं स्वरितलक्षणमेतत्प्रातिशाख्यकाराभिप्रेतमित्येतत्तु स- न्दिग्धमेवेति-तदपि त्रिभाष्यरत्नाद्यनववोधनिबन्धनम् । प्रथमा- ध्यायस्य पट्चत्वारिंशे सूत्रे “तस्यादिरित्यारभ्याभिहितेऽस्मिन् विक- ल्पजाते सूत्रमेतदेवेष्टम् । 'प्रश्लिष्टप्रातिहतयोर्मुदुतरः' (२०-११) 'ते- रोव्यानपादवृत्तयोः' (२०-१२) इति लक्षणानुकूल्यात् । न तूपरि- तनमपि सूत्रमिष्टं एतल्लक्षणप्रातिकूल्यात्" इति त्रिभाप्यरत्नसन्दर्भ पटुत्वारिंशसूत्रोक्तस्यव स्थरितस्वरूपस्य एतत्प्रातिशाख्यकाराभि- मततायास्स्थापितत्वात् ॥ एतेन-प्रायेण प्रथमाध्याये (४४-७) सूत्राणि प्रक्षिप्तानि स्युः- इत्यपि परास्तम् । प्रक्षेपोत्प्रेक्षाहेतोः कस्याप्यनभिधानात् ॥ 'यदपि-एचं द्वितीयाध्याये (१९) सूत्रे अनुस्वारस्वरभाक्तिल- क्षणे विवादग्रस्ते इति-तदपि न सत्। तस्मिन्नेव सूने एकेपमित्यु- पत्या तत्सूत्रोक्तस्य स्वरभक्तिधर्मस्य एकीयमतानुसारितास्फोर- .

·52 णात् । स्वमते च स्वरभक्तीनां आनुनासिक्यस्यैच द्वितीयाध्यायत्रि- शसूत्रे प्रातिशाख्यकृता “अनुस्वारोत्तमा अनुनासिकाः" इतिसूत्रेs- भिहितत्वात् । स्पष्टं चेदं (२-१९) सूत्रे त्रिभाष्यरत्ने वैदिकाभरणे चेति । यदपि च- वहनि च प्रक्षिप्तान्यत्र प्रातिशाख्ये लग्नानीति - श्यन्ते । (२७८.२२-१४, १५. २३-२, १४, १५, २०.२४-५,.६) सूत्रेषु विहितानि छन्दोलक्षणानि प्रक्षिप्तानीति भाति । तान्येतानि प्रातिशा. स्यान्तरसाधारणानि स्वभावत एव प्रक्षिप्तानीति ज्ञायते इति-तद- पि प्रक्षपोत्प्रेक्षाहेतोः कस्याप्यनिरूपणात्साहसमात्रमेव । न खलु प्रातिशाख्यान्तरसाधारणार्थत्वमेव प्रक्षेपहेतुः । साधारणार्थानामपि विशेषविध्यनुरोधेनैव तत्र तत्र शास्त्रेषु बहुधा प्रतिपादनदर्शनात् । अन्यथा साधारणार्थानां क्वचिदपि प्रतिपादनासम्भवे अशास्त्रीयत्व. मेव सर्वथाऽऽपद्यतेति न किञ्चिदेतत् दृश्यन्ते हि शुक्लयजुःप्रातिशा- ख्यादौ “अन्त्याद्वर्णात्पूर्व उपधा" (१.३५) इत्यादयस्साधारणा अ. प्या यदुधा समगुशिष्टाः ॥ यदपि-एकप्रकरणस्थानि चान्यप्रकरणे सप्रक्रममई दृश्य. मानानि सूत्राणि तत्तत्स्थलघु क्रमभङ्ग कुर्चन्तीत्येप प्रक्रमभन्नोऽन्यः। प्रमन्नानि च सूत्राणि यथा-प्रथमाध्याये (२५, २६, २७, ६०) सू- प्राणि. सप्तमाध्याय (१३, १४) सूने. चतुर्दशे (१२-१३) स्त्रे. पञ्चदशे (६, ७, ८, ९) सूत्राणि । एषु च सूत्रेषु सप्तमाध्यायस्य प्रयोदशवतु- दशसूत्रे तु प्रातिशाख्ये अवश्यारम्भणीये एव । तथाऽपि क्रमभङ्गो दुद्धरः इति । तदसारम्-प्रथमाध्यायद्वाविंशसूत्र हि "ग्रहणस्य इत्यत्र सूत्रगतस्य अकारान्तस्य प्रातिपदिकग्रहणपरत्वं फाधि- तम् । तन भासमानासानयोगमयोस्सम्भये मासनस्यैव ग्राहकं भव. तीति नियमपरं (२५) म सप्तमेव एवं तदुत्तरं "अनेकस्यापि" इत्येतदपि सूत्रं (१.२९) नियम ·63 . परतयैव प्रवृत्तमिति सुसङ्गतम् । तदेवं सूत्रद्वयं संज्ञाप्रकरणे प्रका- न्तसंज्ञापरतया प्रवृत्तम् । (१-२७) सूत्रं तु संज्ञारूपमेवेति नास्त्यस- गतिवार्ताऽपीति विभाव्यताम् । एवं प्रथमाध्यायस्य पष्टितमं “नाना- पदीयं च निमित्तं प्रग्रहस्रादिपु" इत्येतत्सूत्रमपि न क्रमभ्रष्टम् । त- त्पूर्वसूत्रे हि "उपवन्धस्तु देशाय नित्यम्” इत्यस्मिन् उपवन्धस्य प दपाठादौ पृथग्भूतस्यापि स्वकार्यकरत्वमनुशिष्टम् । तदेवोत्तर- स्मिन् सूत्रे निमित्तविशेपस्य पृथग्भूतस्यापि स्वकार्यकरत्वमुपदि- श्यते इति कुतः क्रमभ्रंशाशका ॥ सप्तमाध्याये तु "वाघापपूर्वस्तष्टम्" "थश्च ठम्” इत्येते सूत्रे (७-१३, १४) णत्वविधिनिषेधमध्यपातितया यद्यपि क्रमभ्रष्टे तथाऽपि मूर्धन्यभूतणत्वविधिप्रसगात् मूर्धन्यभूतटठविधी समारब्धावत्रैव । ततश्च अधिकृतणत्वनिषेध इति नासङ्गतिः । दृश्यन्ते हि बहुधा शा- स्त्रान्तरेप्वपि प्रासङ्गिका विधयः पररशतमित्थमेव निर्वाह्याः । पूर्व- तन्त्रे च मन्त्रलक्षणादिकं प्रासङ्गिकतयैव समादधिरे ॥ वैदिकाभरण- कारस्तु-आधापपूर्वस्तष्टमितिसूत्रपाठमभिप्रयन् रुपूर्वानुवृत्तिलो- भादत्रैव णविधिनिषेधमध्ये आघापूर्वस्य टविधिरारभ्यते । आरब्धे च तस्मिन् लाघवात् पपूर्वस्यापि रविधिरत्रैव योज्यते । समनन्तरं च पपूर्वत्वानुवृत्तिलाघवात् थस्य उविधिरप्यत्रैवेति समादध्यौ। एवं चतुर्दशाध्यायस्य द्वादशत्रयोदशे सूत्रे "प्रथम ऊम्मपरो द्वितीयम्" ." "वाडभीकारस्यासस्थानपरः" इत्येते सूत्रे अपि न क्रम- भ्रष्टे । पूर्व स्पर्शस्य वर्गीयप्रथमागमविधेः प्रसक्ततया समनन्तरं च- गीय द्वितीयागमविधेस्सुसङ्गतत्वात् । यद्यपि वर्गीयप्रथमोद्देश्यका उ. त्तमतृतीयादिविधिरष्टमेऽस्तीति तत्रयायमारल्धुमुचितः । तथापि अष्टमे "अथ प्रथमः" इत्यधिकारः पदान्तमात्रविषयकः । अयं च वि- धिः पदान्तापदान्तोमयसाधारण इत्यत्रैव चतुर्दशाध्यायेसमारब्धः।

·54 स्पष्टं चेदं वैदिकाभरणे चतुर्दशाध्यायद्वादशसूत्र एवेति एवं-पञ्चदशाध्यायस्य पष्ठादीनि चत्वारि सूत्राण्यपि न क्रम- भ्रष्टानि । पञ्चदशोपक्रमे हि " न कारस्य रेफोप्मयकारभावाल्लुप्ते च मलोपाच पूर्वस्वरोऽनुनासिकः" इति सूत्रे अनुनासिको विहितः ततो द्वितीयादिभिः सूत्रैश्चतुर्भिस्तत्प्रतिपेधेन अनुस्वारो विहितः । ततप्पष्ठे सूत्रे अप्रग्रहसंज्ञानां समानाक्षराणां आनुनासिक्यं विहितमे- कैपामनुगतम् । एवं सप्तमाष्टमसूने अपि आनुनासिक्यविधिपरे ए- वेति नैतानि सूत्राणि क्रमभ्रष्टानि । नवमे तु "सर्वमेकयमं पूर्वपाम्" इति सूत्रे सर्वस्य वर्णजातस्य ऐकश्रुत्यविधायके यद्यप्यस्ति क्रमभ्रंशः अनुनासिकानुस्वारविधिप्रकरणविरोधात् । तथाऽप्यस्य नवमसूत्र-- स्य ऐकश्रुत्यविधायकत्वं प्रथमं व्याख्याय समनन्तरं " अथापरे क- थयन्ति-सर्वमेकस्वरमनुनासिकं भवतीति । समानाक्षरमानापेक्षा- मधिक्षेप्तुम्" इत्येवं आनुनासिक्यविधिपरतयैव त्रिभाष्यरत्ने व्या- ख्यानान क्रमभ्रंशशकाञ्चसरः॥ एवं-पोडशाध्यायस्य चतुर्विंशसूत्रत्वेनाभिमते "ऐकार उख्य- स्य नितान्तः" इत्यस्मिन् सूत्रेऽपि न क्रमभङ्गश्शनीयः। पूर्वसूत्रे हि रहो' इत्यस्मिन्ग्रहणेऽनुस्यारागमे विहिते प्रसङ्गात्तस्मिन्नेव ग्रहणे ऐकारस्य नितान्तापरपर्यायं तीव्रतरप्रयत्नत्वं विहितं लाघवलोभात्। प्रकरणान्तरे हि तस्य निमित्तत्वे विधीयमाने रहो' इति शब्दस्व रूपं पृथक्परिगृहोय विधातव्यमिति गौरवं स्यात् । प्रासङ्गिके चार्थे न क्रमशशक्षा प्रसद्सद्गतेरेव सद्भायात् ॥ एब-टाविंशाध्यायस्य तृतीयप्रभृति पटसूत्रयपि न क्रमभ्रष्टा श- दप्रकृतिभेदयोः प्रथमद्वितीयसूत्राभ्यामुक्ती "तत्र शब्दद्रव्याण्युदा. हरिप्यामः" इति तृतीयसूत्रे शन्दस्वरूपादिनिर्धारणार्थानां शारखए- ·55 वश्यापेक्षितानां परिभाषाणामुपस्थिती तासां कथन प्रतिज्ञाय चतु- दिभिः पञ्चभिस्सूत्रैरेतच्छास्त्रीयपरिभाषाणां कथनात् क्रमभ्रंश- शङ्काया अनुत्थानात् ॥ यदपि-" इदं तावदन्यलक्षण्यमेतत्प्रातिशाख्यस्य यत्र व्या- करणशास्त्रप्रसिद्धाः पारिभाषिकशब्दा न प्रायोज्यन्तेति । नापि ता- नि पारिभापिकपदान्यत्रावश्यकानि । यतः प्रक्रियासाम्यमनुसृत्य प- दं वा पदवृन्दं वा नात्र लक्षीक्रियते । अपि तु संहितास्थं तत्तत्पदं प- दोपपदानि वा पृथक्कृत्वा सविस्तारं लक्षणं क्रियते” इत्युपक्रम्य "यद्यपि त्रयोदशाध्याये (१५)सूत्रे अलोपपदेन पोडशाध्याये (२५) सूत्रे सङ्ग्यास्वितिपदन च व्याकरणपद्धतिमनुसृत्य सामान्यविधिः कृतः तथापि तादृशसामान्यविधिद्वयस्यापवाद्याहुल्येन कृतस्सकोच: सामान्यविधिमनभिरोचनीयमेव करोति" इत्यभिहितं तदिदं तस्यैवं मनोरमम् । तयोर्विध्योरपवादादर्शनात् ॥ यदपि-त्रिभाष्यरत्नकारोऽयं व्याख्याता न गुरुपरम्पराप्राप्तप्रा- तिशाख्याववोध इति स्पष्टमवंभासते। यतोऽयं गुरुपरम्पराप्राप्तवैदुः प्य इव सुनिश्चितं निस्संदेहं च न सूत्राणि व्याचष्टे-इति त्रिभाष्य- रत्नकारमाक्षिपति-तन्मन्दं सम्प्रदायाधिगतार्थेनापि व्याख्यात्रा-अ- ल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवा च सूत्रं सू- त्रविदो, पिदुः॥ इत्याद्यनुरोधेन सूत्राणां विश्वतोमुखतया इत्थमप्यस्य विवृतिस्सम्भवतीति प्रदिदर्शयिपया कृतानां व्याख्याविकल्पाना- मुपपत्तेः। दृश्यते हि सम्प्रदायाधिगततत्त्वार्थानामाप पुरुषाणां स्वबु. द्धिकौशलावेशेन साम्प्रदायिकार्थेषु अनुपपन्नताप्रतिसंहितिः तामनु- रुन्धानाश्च स्वबुद्धिकौशलविलसितानि निवन्धेप्वपि निष्टकयन्ति । न चैतावता तेषां सम्प्रदायानधिगमश्शक्यदशङ्कितुम्॥ यदपि-यद्यपीदं प्रातिशाख्यं प्रमाणश्रद्धेयशालमिव तद्धस्तं ·गतम् तथाऽप्यसी व्याख्याता कानिचित्सूत्राणि नावगन्तुं शक्नोति । फानिचिच्चासम्पूर्णानि मत्वा पदाध्याहारेण पूर्णीफतु प्रयतते । का- निचिच्च स्वस्य स्वशाखीयानां च मतस्य विरुद्धानीति विरोधपरि- हाराय प्रयतते । इति त्रीणि दूषणान्याह व्याख्यातरि तत्र प्रथमम सिद्धम् । इतरत् द्वितीयं तु न दूपणीभवितुमुचितम्। तथ हि यत्तावत् समनन्तरमेव “यथा-१-१९, २२. १३-१६. १४-५,११. १७-५. २३- ७. सूत्रेपु स्वव्याख्यानेन साकं व्याख्यान्तराण्यपि व्याख्यातनामनि- देशं विनोपन्यस्यति' इत्युक्तं तदिदं कस्य दोपस्य स्थापनायेति न वयं विद्मः । न खलु अन्यकृतव्याख्यानानुवादमात्रेण वा तत्तद्व्या. ख्यानकर्तृनामानिर्देशेन वा अनुवक्तुरनभिज्ञता सम्भाव्यते ॥ एतेन-(२-१९,३३) सूत्रयोः स्वव्याख्यानं स्वपूर्वाचार्यानुमतमि- तिवदति इत्युक्तिरपि निरर्थिकेति व्यक्तीकृतम् । वदतु नाम तथा । तावता तथा वक्तः को दोपः प्रसज्यताम् ॥ " यदपि-(२-१४. ४-४०.८-१९,२०, २२. १८-७) सूत्रेषु स्वपूर्वा- चार्ययोः घरगचिमाहिपेययोः परस्परं विरोधं दर्शयति । इति तद- पिन व्याख्यातार दोपस्थापनायालम् । वररुचिमाहिपेययोः प्राची- नयोास्यायोर्विरोधसद्भावमात्रेण तदनुवादकस्य निभाप्यरत्नका- रस्य दोपासंस्पर्शात् ॥ यदपि-प्रायेणैते सर्वेऽपि विवादाः तुशब्दचशब्दार्थरूपान- पविषयानुद्दिश्य कृताविर्भावाः केराधीकरणप्रयासप्रायाः भरत- गण्डीयेभ्य आर्येभ्यो रोचन्त इति-तदिदं सूत्रशलीतत्त्यानवयोध- नियन्धनम् । सूपु हि संक्षेपार्थप्रवृत्तेपु चशब्दतुशब्दादयो न व्य- धमुपादीयन्ते । अतोत्र सूपु समुपात्तानां ते शब्दानां प्रयोजना पिचाराः व्याख्यानृभिः प्रवर्तिताः कथं नाम केराधीकरणप्रयास.

·61.. प्राया भवेयुः । न खलु महर्पिसूत्राणोमानि पृथग्जनवृधाजल्पितानि। येन वृधापदजटिलताऽप्यत्र विपहोतेति ।। यदपि-(८-२०) सूत्रे उत्तमोत्तरीय इति कस्यचिदाख्येत्य- का पक्षः । द्वावुत्तमोत्तरीय इति कस्यचिदाख्येत्येकः पक्षश्च प्रद शितः । तदनयोः कतरः प्रमाणमिति तु न निर्धारितमिति तदेतद- पिन व्याख्यातृत्रिभाष्यरतकारदूषणायालम् । प्राचीनव्याख्याक- श्रीः वररुचिमाहिपेययोरनुमतौ ह्येतो पक्षौ । तयोः प्रदर्शनमात्रेणैव कृतार्थोऽयं त्रिभाष्यरतकारः। यत्र हि तयोस्तारतम्यं स्वरूपव्याक्रि- यामात्रेणय सुग्रहं तत्र ोकतरपक्षसाधुतानिर्धारणायानिवद्धपरि- करा पच प्रवन्धकाराः प्रायः॥ यदपि-(२.२. १४-५,२२. १५-५. २३-२७) सूत्रेषु सूत्रका- राभिप्रेतं सूत्रार्थमजानान एवाहापोहवलेन नानाविधं सूत्राणि व्या- चष्टे । तेषु नानाविधार्थपु नैकोपि समञ्जसो भवति । यत्र चैपु स्थ.. लेप्वेकधैव व्याचष्टे तय न हदयंगममिति-तदप्यसमअसमशतावि. लसितमेव । त्रिभाप्यरत्नकारकृतव्याख्यानेप्यसमञ्जसता. प्रतिज्ञा. नानेन हि सा सोपपत्तिकमुपपादनीया । न सलु प्रतिज्ञामात्रा- कस्यचिदर्थस्य सिद्धिर्भवति । वयं तु सुनिपुणं निध्यायन्तो- पि तदुल्लिखितसूत्रेषु त्रिभाप्यरतकारतानां व्याख्यानां न लेश- तोप्यसामञ्जस्यं चुध्यामहे ॥ पतेन-२-१२. ४.४.५-२९. ७-११. १४-३. सूबेपु स्पष्टार्थेप्यपि कारणं विनाऽपि विपरीतार्थे प्रयतमानासौ खिद्यति । १-६१.३-१, ८-१६ ११.३. १६-२६. सूत्रेषु सूत्रकारस्य विस्मृतिप्रमादी परि- हरिप्यन्महालेशेन सूत्राणि व्याचष्टे । कचिच १-५८.१३-४.२२-१४, १६ सूत्रेषु स्वस्य स्वपूर्वाचार्यवररुच्यादीनां च यदिष्टं सूत्रका- रानभिप्रेतं च तत्सूत्रकाराभिप्रेतमिति सूपाण्यर्थयितुं प्रयतते- 8 ·58 . इत्यपि प्रत्युक्तम् । त्रिभाप्यरत्तदुक्तस्य सूत्रार्थस्य सूत्रकारान- भिमतताया अनुपपादनात् ।। यदपि-प्रयतमानश्चेत्थं सूत्रकारकृतेपु परमतानुवादेपु कां- श्चित्सूचकाराभिप्रेतान्मन्यते । यथा त्रयोदशाध्यायपोडशसूत्रोक्तं दुरिलटलस्थानीयं डकारं पोकरसादिमताभिप्रेतं सूत्रकाराभि- प्रेतमिति सूत्रं व्याचष्टे । एप च डादेशः एतत्प्रातिशाख्यसंहि- तोभयवाह्य इति सम्प्रदायात् ज्ञायते इति-तदप्यतिसाहसिक- तामेवास्य प्रपञ्चयति । "मृडातीदृशे” “तेनो मृडयन्तु" इत्या- दो तैत्तिरीयसंहितायां लकारस्थाने डकाराध्ययनस्य साम्प्रदा- यिकतायास्सुप्रसिद्धत्वात् ॥ यद्यपि-मृड सुखने इत्येव धातुः पठ्यते । तथाऽपि "डढी लल्हावेफेपाम्" (५-१४४) इति शुक्लयजुःप्रातिशाख्यादितः स- मानपद स्वरमध्ये सामान्यतः डकारस्य लकारादेशविधानात् मृडयतीत्यादौ डकारे लकारस्य शाखान्तरे प्रसक्तत्वात्तद्विनि- तये विधानमिदमस्माकं सफलमेव ॥ पतेन-चतुर्दशाभ्याये तृतीयसूत्रे परमतत्वनोक्तान्यपि ल- कारादिवर्णद्वित्वानि स्वमतत्वेन परिगृहीतानि-इत्यपि प्रत्युक्तं घदितव्यम् । वर्णफ्रमे तत्तिरीयशाखायामस्यां लयकारपूर्वस्पर्श हित्यस्यय साम्प्रदायिकत्वात् ॥ यदपि-१४-१७ सूत्रं पाक्षिमतमपि प्रथमपरोप्मद्वित्वविषया प्रक्रिया स्वमतत्वेनानीयता । तथा चैतदर्थानुरोधेन २१-२६ सूत्रं १४-२६ सूत्रमागं चापार्थयति इति तदपि विपरीतमतेस्तस्यैव शोभनम् । “ प्रथमपरश्च प्लाशिलाक्षायणयाः” (१४-१७) इति सूने हमारटकारा एफेपामाचार्याणां मतेन यथाराहपं लकारल्हकारयापर्यते । पया-- ! अफाहा । इति वृतिः ॥ .

·" 69 हि प्लाक्षिमतत्वेन सूत्रकृता निर्दिष्टं प्रथमपरस्योप्मणो द्वित्वप्र. तिपेधनम् । तदिदं प्रथमपरोप्मणो द्वित्वप्रतिपेधनं प्लाक्षिमतत्वे- नोल्लिखितमपि सूत्रकृतस्स्वानुमतं यदि न स्यात् तदा प्रथम- परस्याप्यूप्मणो द्वित्वं स्वानुमतं भवेत् । तथा च सति “न क्रमे प्रथमपरे" (२१-१६) इति सूत्रे ऊप्मणः क्रमे सति तस्मि- नप्माण प्रथमपरे वा सति न स्वरीभवति इत्यर्थके "प्रथ- मपरे" इत्यंशो विफलस्स्यात् । प्रथम मस्वरस्याप्यूप्मणः स्वमते द्वित्वावश्यकत्येन फ्रमे इत्यनेनैव "वी" इत्यादीनां सङ्गहस- म्भवात् प्रथमपरोष्मणो द्वित्वस्यैव स्वमतत्वमाथित्य “न फ्रमे" इति सूत्रे 'प्रथमपरे' इत्यस्य क्रमविशेपणतामाश्रित्य ऊप्मणः प्र. थमपरे द्वित्वे स्वरभक्तिर्न भवति । इत्यर्थफरणे “वी पर्जन्यः' इत्यादौ स्वरभक्तिनिषेधलाभेऽपि “दार्यम्" इत्यादी स्वरभक्ति. निषेधो न लभ्येत । तस्मात् ऊप्मणः क्रमे सति तस्मिन्नूप्म- णि प्रथमपरे वा सति स्वरभक्तिर्न भवतीत्यर्थ एवाश्रयणीयः। तथा च प्रथमपर इत्येतदनुरोधात् प्रथमपरश्चेति प्लाक्षिमतमेच सूत्रकृदनुमतमिति सिद्धम् । तस्मात् (१४-१७) सूत्रस्य (२१-१६) सूत्रस्य च त्रिभाप्यरतकारकृते व्याख्याने सुसगते एव परस्प. रम् । (१४-२६) सूत्रव्याख्यानेऽपि नानुपपत्तिलेशोपि दृश्यते । न हि कचिदप्येषु सूत्रेपु अपार्थकथनमुपलभामहे ॥ पतेन-१४-२८ सूत्रस्य यथाश्रुतमक्षरार्थ विहायाश्रद्धेयोऽन्योऽ- पार्थः कृतः-इत्यपि प्रत्युक्तम् । अपार्थताया अनुपपादनात् प्रति- शामात्रेण चायसिद्धः । “पदान्तश्च व्यञ्जनपरः प्रारतः” (१४-२०) इति सूत्रे हि व्यञ्जनपर इति स्पर्शव्यतिरिक्ताव्यञ्जनपर इत्यर्थः । भन्यथा पानामपि ग्रहणे पूर्वसूत्रेऽपि स्पर्शपर इत्युनत्यान् पौन.

·60. रुक्तयं स्यात् । इति विभाप्यरतकृतं व्याख्यानं अत्यन्तमेव सगतम् वैदिकाभरणेऽपीत्थमेव व्याख्या परिदृश्यते । " स्पर्शः स्पर्शपरः (न द्वित्वमापद्यते)” (१४-२७) इति हि पूर्वसूत्रम् । एवमस्मिन् ‘पदान्त- श्च' इति सूत्रे पदान्तः नकार एव विवक्षितः । अन्यस्पर्शस्य पदा. न्तस्थित्यभावात् इति त्रिभाष्यरत्ने । वैदिकाभरणे तु शिक्षा:- नुरोधानकारमात्रग्रहणमित्युक्तम् ॥ पात्तस्य एवं (१३-४) सूत्रस्याप्यश्रद्धेयतरोऽपार्थः कृतः इत्यनवयोध- विलसितमेव । तत्र कथमप्यपार्थिताविरहात् । तत्र हि “न संसामिति तु रापरः" इति सूत्रे तुशब्दस्य इतरव्यावर्तकस्यो- "पदान्तस्य व्यञ्जनपरः प्राकृतः" इति "वक्ष्यमाणं छि- त्वनिषेधं तुशब्दो निवारयति तस्मादत्र हित्वसिद्धिः" इति तात्पर्यमुपर्णितम् । तदिदं साधीय एव ॥ पदान्तश्चेति सूत्रे हि चकारः स्थानिस्पर्शापकर्षकः । पारिशेप्यानकारस्यानुकर्ष- णम् । तथा हि-अन्तस्थादिव्यञ्जनपरत्वे सत्यन्यस्पर्शानामविस- तानां पदान्ते स्थिति स्ति सम्राट् इत्यत्रास्तीति चेत्-मैवं........ उपपादितम्" इत्युक्तं त्रिभाप्यरते ॥ यत्तु २४-२, ३ सूत्रे आनुस्वारागमपरे आनुनासिक्यविरोधन सूत्रफतुंः स्वमताभिप्रेते कथिते इत्युक्तम् । तत्र तथा सूत्र- तस्स्यमताभिमतत्यफथने निभाप्यरतकारस्य कथं नु वा दोपः प्रसरति । पञ्चदशाध्यायस्य प्रथमसूत्रे हि नकारस्य रेफोप्म- यफारभावान्लमे च मलांपाच पूर्वस्वरोज्नुनासिफः । इत्यास्मन् नकारम्य रेफभावाप्मभायायकारभावाचकारासष्टयकारे लुप्ते सति मलोपाय पूर्वस्वरस्यानुनासिक्ये विदिते “नेफेपाम् । त.

·61. तस्त्वनुस्वारागमः" इति सूत्राभ्यां तदानुनासिक्यं प्रतिपिध्य पूर्वस्वरात्परोऽनुस्वारागमो विहितः । अयमेव चानुनासिक्यप्रति- पेधपक्षः सूत्रकर्तुस्स्वमतत्वेन व्याख्याकृद्भिः कथितः । तदत्र को नु खलु दोषः प्रसरेत् ॥ यदपि-एवं १५-८ मुत्रं पदान्तानुनासिक्यविधायकं स्व- मताभिप्रेतं कृतमिति-तत्रापि त्रिभायरलकारख्याख्याने लेश तोपि न दोषमीक्षामहे । अस्य पूर्वसूत्रे हि " पदं च प्लुतं- शाहायनकाण्डमायनयोः" इत्यस्मिन् प्लुतवतः पदस्य पदकाले आनुनासिक्यं विहितम् । समनन्तरसूत्रे त्वस्मिन् “अकारस्तु संहितायामपि” इत्यत्र तुशब्देन परमतव्यवच्छेदकारणात् पदा- न्तप्लुताकारानुनासिक्यविधेः स्वमतत्वोत्कीर्तनं व्याख्याकृतां यु- क्ततरमेव ॥ एतेन-एवं ओङ्काराचारणक्रमप्रदर्शकेपु अष्टादशाध्याय- स्थेषु सूत्रेषु द्वितीयपप्ठे स्वमताभिप्रेते कृते । दशमाध्याये पदा- न्तवकारालोपविधायकं एकविंशसूत्रं लोपविधायकादेकोनविं- शसूत्रादभ्यर्हितं कृतम् । एवं प्रथमपूर्वहकारस्य चतुर्थत्वापा- दकं पञ्चमाध्यायस्थं अष्टत्रिंशत्तमं सूत्रं सिद्धान्तत्वेन परिगृही. 'तम् । एवं स्वरितविपयकविवादेषु प्रथमाध्यायस्थं पट्चत्वा- रिंशत्तम सूत्रं परिग्राह्यं कृतम् । इत्यपि पाश्चात्योक्तिः न त्रि. भाग्यरत्नकारोक्तिदूषणायालमिति व्यक्तीकृतम् ॥ इत्थमेव च-२- १९, २७, ४७,४८. ११-१९.१९-२. २१-१३. २३-१४,१५,१६,१७, १८, १९ सूत्राणि किमिष्टानि उतानिष्टानीति नान्यतरार्थोपि दर्शितः सत्स्वप्यतेविऐपु चाऽनिष्टेपु. न किमपि प्रयोजनमस्तीति किं ता- नि तिरस्कृतानि? सन्ति चान्यानि यहूनि सूत्राणि यान्येप ·62 व्याख्यातानिष्टानीति तिरस्करोति यानि चेप्टानीत्यभिनन्दति अ. निष्टानि यथा-१-४, २१, २-२०. ४-२३. ५-३, ३१.९-६.१०-११. २३-३.१४-२२. १६-२९ । इष्टानि यथा-१-४६. ५-३७,४१. ८-२२, १०-२१.१४-३, ९, १३, २६, ३३ १५-२, ७,९. १६-१६, २४.१७-७. १४-५, ७. १९-३. इत्युक्तिरपि समाहिता वेदितव्या ॥ यत्पुनः :-न केवलमेतैरज्ञानमूलैरपार्थोपभागयं व्याख्याता। किन्तु भरतखण्डीयानां स्वसमानशीलानां व्याख्यातणां या नै- सर्गिकी न्यूनता तयाऽपि न वियुक्तः । क्वचित्तस्य व्याख्यानं लाघ- पेन चालिशत्वेन च दुष्टम् । अनर्थकेपूपसर्गाद्यव्ययेपु अर्थगा- म्भीर्यनिर्धारणे यतः क्वचित् । कचिच्च स्वैगत् शैलीभेदादर्थ- भेदे यत्नः । कचिच स्वाभिप्रेतार्थपरिपोपाय निष्प्रमाणं शब्द- व्युत्पादनं इत्यादयो बहवो दोपाः मदीयटीकायां तत्र तत्र दर्शि- ताः इति दुपणं न केवलं त्रिभाष्यरत्नकारं प्रति अपि तु सर्वान् भारतीयान्प्रति च निगमितं तदिदं समुचितमेव भारतीयज्ञान- विज्ञानकोशलासहिष्णूनामिति विजानन्त्यच विवेचकाः ॥ २२-५-१९०६. पण्डितरत्र कस्तृरिरङ्गाचार्यः. ....

·श्री. हरिः ओम्.. तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम्. सोमयार्थविरचितत्रिभाष्यरत्नाख्यव्याख्यया गार्यगोपालयज्वविरचितवैदिकाभरणाख्य- व्याख्यंया च सहितम्. -Co-- अथ वर्णसमानायः ॥ १ ॥ भक्तियुक्तः प्रणम्याहं गणेशचरणद्वयम् । गुरूनपि गिरा देवीमिदं वक्ष्यामि लक्षणम् ।। व्याख्यानं प्रातिशाख्यस्य वीक्ष्य वाररुचादिकम् । कृतं त्रिभाष्यरत्नं यद्भासते भूसुरमियम् ।। श्लोकयोरनयोरयमर्थः-भक्तियुक्तः अहं गणेशपादद्वयं गुरुन् गिरां देवीमपि-वाग्देवीमित्यर्थः । तां च प्रणम्य लक्षणमिदं वक्ष्या- मि, यत् लक्षणं, त्रिभाष्यरत्ननामकं भूसरप्रियं विद्वप्रियं सत् भासते । कीदृशं लक्षणं? प्रातिशाख्यस्य व्याग्दयानरूपं वाररुचादिकं भाप्यनातं वीक्ष्य न्यूनातिरेकपरिहारेण कृतं विर- चितम् । आदिशब्देन आत्रेयमाहिपेये गृह्यते । अत एव त्रि- ·१ अध्याय १ सूत्रम. "विधेमध्यस्थनासिक्यो न विरोधो भवेत् स्मृतः । तस्मात् कुर्व- न्ति कार्याणि वर्णानां धर्म एव तत् ॥" अथ वि. इति शिक्षाकारवचनं धर्ममिणोरभेदविवक्षेयोपपद्यते सर्जनीयः” (८-५) इत्यनेन विसर्जनीय उक्तः । "नासिकाविवरणादा- नुनासिक्यम्" (२-५२) इति रङ्ग उक्तः । "पृक्तस्वरात् परो को डम्" (१३-१६) इति ळकार उक्तः । “स्पशदिनुत्तमात्" (२१-१२) इति चत्वारो यमा उक्ताः । "रेफोप्मसंयोगे रेफस्स्वरभक्तिः” (२१-१५) इति स्वरभक्तिरुता । अनन क्रमेण याजुर्वेदिकवर्णानां पष्टिसंख्या सूत्रत एव विस्पष्टं द्रष्टव्या। ननु "त्रियष्टिश्चतुप्पष्टिी वर्णाः शम्भुमते मताः" इति शिक्षावचने सति कथं पष्टिसंख्या नियम्यते ? तत् लोकि- कवैदिकसर्ववर्णविषयमिति न शिक्षावचनेन विरोधः । अत्र सूत्र- रेतावतामेवोपलम्भादेप निर्णयो वर्णितः | वर्णानां समानायो वर्णसमानायः ॥ १॥ प्रणम्य साङ्गमान्नायमाचार्यांश्च प्रणीयते । व्याख्यानं प्रानिशाव्यस्य गार्यगोपालयवना ॥ अर्थरनायगुणः पूर्वशास्त्रार्णवाईतः। रचितं धारयन्येतद्वैदिकाभरणं बुधाः ॥ अथ किमर्थं प्रातिशाख्यं नाम लक्षणं प्रपोयत? नदुच्यते- "गुरुत्वं लघुना साम्यं" (२४-२) इत्यादि “म तु विशेयं” (२४.५) इति यदयति । तदविमाने पदक्रमविशेषाधनवगमादाचार्यला- ·4 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये. सिद्धिः । तदसिद्धावध्ययनाद्यसिद्धिः । न च लिखितपाठादिना वेदोऽधिगन्तव्यः, 'तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति श्रुतेः । तस्मात् गुरुत्वं लघुता" (२४-५) इत्यादीनां विज्ञानायेदं शास्त्र प्रणीयते। तद्विज्ञाने सत्याचार्यत्वयोग्यतापत्त्याऽध्ययनाद्युपपत्तिरिति ॥ . ननु नैतदस्ति प्रयोजनम् । तथाहि- गुरुलध्वादिविज्ञानं नास्यारम्भप्रयोजनम् । उक्तं तत्सर्वमङ्गेषु शिक्षाव्याकरणेषु यत् ॥ यदत्र विज्ञेयतया वक्ष्यने “गुरुत्वं लघुता साम्यम्” (२४.५) इत्यादि तत्सर्व वेदाङ्गतया प्राप्तेषु शिक्षाव्याकरणेपूपदिष्टमेव । अतो न तद्विज्ञानाथ प्रातिशाख्यमारम्भणीयमिति ॥ एवं प्राप्तऽभिधीयते- विकल्पभाजा शास्त्राणामपि दृष्टानुवर्तिनाम् । तत्तच्छाखाविशेयेषु व्यवस्थार्थमिदं स्मृतम् ॥ यद्यपि 'गुरुत्वं लघुता साम्यम्' (२४-९) इत्यादि विज्ञेयं सर्व शिक्षा- यां व्याकरणेपूपदिष्टमेव । तथाऽपि तत्तत्र न सुग्रह, विप्रकीर्ण- त्वात् विषयविभागानवगमात् विशेषतोऽनुपदेशाच्च । तथाहि- सन्ति तावमय व्याकरणानि लौकिकवैदिकशब्दसाधारणानि । तत्र यानि कार्याणि छन्दोमात्रविषयाणि पश्यन्ते तान्यपि प्रा यशः सर्ववेदशासासाधारणानि भवन्ति । तत्र ये कार्यवि- स्वोरतो वाऽनुदात्ते पदादौ "2 इत्येवमादयः ते छन्दसि सर्वेषु स्वरविषयेषु न तुल्यं प्रवर्तन्त भाषायामिव, किन्तु विष- यभेदात् व्यवतिष्ठन्ते । अथ ये नित्याः कार्यविधयः तऽपि कल्पा: त. आ.२-१ 'पा. ८--२-६.

·१ अध्याय १ सूत्रम्. 5 " तथा- छन्दसि वैकल्पिका भवन्ति, सर्वे विधयश्छन्दसि विक- रुप्यन्ते" इति स्मरणात् । ये त्वनियतविपया एव विधयो बहुलं छन्दसि" इति तेषां व्यक्तं विषयविभागस्य दुष्कर- त्वम् । तथा “व्यत्ययो वहुलम् "2 " दृष्टानुविधिश्छन्दसि" इत्यादी कार्यस्वरूपमपि दुर्घहं, किमुत विषयविभागः । एवं शिक्षा- स्वपि क्वचिन्क्वचित् लोकवेदसाधारणा उपदेशा भवन्ति, अष्टपष्टिं पठन्त्येके चतुप्पष्टिमथापरे । इत्येवमादयः । नित्योऽभिनिहतश्वव क्षेप्रः प्रश्लिष्ट एव च । एते स्वाराः प्रकम्पन्ते यत्रोधस्वरितोदयाः॥ इत्यादिविधीनां विषयविभागो नावगम्यते । यद्यप्यविगीतशिक्षा- नुसारेण केपांचिद्विधीनां शक्यो विपयविभागः प्रतिभाति, तथाऽप्यसौ न सधैपां शक्यः । अपि च-अद्यत्वे नियमाति- क्रमादृपयो न जायन्ते । न चानृपिस्स_णि लक्ष्याणि लक्षणानि च शक्नोति सम्यगधिगन्तुं, का कथा तयवस्थापनायाम् । न चैकशाखाध्यायिनोऽपि तदतद्विपयलक्षणविवेकमुखेन तत्स्वरूप- निर्णयश्शक्य इति वाच्यम्, अतद्व्यावृत्तिरूपानवगतो तन्निर्णया- योगात् अतद्रूपानवगती व्यावृत्त्यवगमायोगाच्च । तथा च भग- वानक्षपाद:--'विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यां अर्थावधारणं निर्णयः' इति । तदेतद्विद्वांसः परमकारुणिका महर्षयः प्रतिशाखं व्यव- स्थितानां शिक्षाव्याकरणोपदिष्टकार्याणां विस्पष्टोपदेशानि लक्ष- पानि प्रणयन्ति स्म । तन्नान्तरीयकतया तु तत्रतत्र स्पष्टोपदि. पान्यपि कार्याण्यनुवर्ण्यन्ते । तानि प्रातिशाख्यानीत्यास्यायन्ते। 'पा. ३-१-~८..

·6.
तैत्तिरीयप्रातिशास्ये
..
L
तशात्तु कार्यविशेपार्णा शाखाविशेपेषु व्यवस्था. सुगमा
सम्पद्यते :
यद्येवं दीधीवीटाम् । 'पाठोयुक्तश्छन्दसि वा इत्यादी
: न्यपि छान्दसकार्याण्यघावश्यवाच्यानि ॥
अनोच्यते-
न.च शाखाविशेपस्थं कार्य वाच्यमिहाखिलम् ।
यस्माइयवस्था शेपस्य वेद्या कतिपयोक्तितः॥
न खलु शासाविशेषव्यवस्थितानि सर्वाणि छान्दसकार्याण व.
क्तव्यानीत्यस्ति नियमः, अपि तु बोधयितव्यानीत्येव । तत्र
कतिपयेपूपदिष्टेषु अवशिष्टानामपि तद्वशेन व्यवस्था शक्यतेऽ
वगन्तुम् । तथा हि-
संहिता तत्पदाध्यायः अमाध्याय इति विधा।
प्रसिद्धोऽस्य समाम्नायो विपयो वक्ष्यते ततः॥
व्यवस्थितेषु कार्यपु तहतिप्विह केपुचित् ॥
कार्यान्तराणां तन्मूला व्यवस्था सुगमा भवेत् ।।
यद्यप्यायोपक्रमात्पदफ्लप्तेः पूर्व अस्मत्स हितकरूपैव समाम्नाता।
तथाऽप्यर्थसम्प्रत्ययाद्यर्थ आयेण यदा पदाध्यायः प्रवर्तितः
तदसंदेहार्थ क्रमाध्यायश्च, तदा प्रभृति स्वरूपेण पदात्मना क्रमा.
त्मना चंति मिधा समानायते । म गलु विधा समानायोऽ.
स्य शारत्रस्य विपय इति शास्त्रान्ते दर्शयिष्यति
पदक्रमावि
शपा." (२४.६) इति । तत्रानेन लक्षणेन ममानानसिद्धपदरूपे संहि-
तारूपं च सुविगत व्युत्पत्तिगम्यार्थानुरूप. प्रतिप्रत्ययविभागी
पविशेषानुगुणः कार्यविशेषयोगध शिक्षाव्याकरणोपदिष्टस्सुग.
ना.१-४-..

·१ अध्याय १ सूत्रम. . मस्सम्पद्यते । तथा चेदं लक्षणं संहितातत्पदपनिर्णयमुखेन इहानुक्तानामपि कार्याणां व्यवस्थां योधयतीति शाखाविशेषा त्मकलल्याणां शिक्षाब्याकरणात्मकलक्षणानां च मइंटनार्थमार- म्भणीयमिति सिद्धम् । तस्मात्तत्तत्समानाये प्रातिशाख्याविरोधतः । कार्य सर्व व्यवस्थाप्यं शिक्षाव्याकरणोदितम् ॥ अत्र प्रथमाध्याये संज्ञापरिभापमारभ्यते । तत्रादी, वर्णस- माम्नायस्तस्य विषयतया प्रस्तृयते--अथ वर्णसमाम्नायः॥ अथेत्ययं शन्दोऽधिकारार्थः प्रयुज्यते, नानन्तर्यार्थ । कुतः? न्यथैवेति विनिवर्तकाधिकारकावधारकाः" (२०-६) इति परिभा- पणात्, तस्यात्रानुपपत्त्यभावात् । वर्ण्यन्ते व्यक्त ध्वन्यन्त इति वर्णा अकारादयः । समित्युपसर्गस्सहत्वं द्योतयति । आन्नानमभ्यासः । यत्र समुदितानामभ्यासः क्रियते स समाम्नाय. । आङत्र मर्या- दायामित्ययुक्तं, क्रियायोगिनस्तस्य मर्यादार्थत्वासम्भवात् । वर्णानां समानाय इति पष्ठीसमासः । सोऽधिकृतो वेदितव्यः। फेपां वर्णानाम? येऽस्मत्स्वाध्यायवर्तिनः । कियन्तः ते वर्णाः, कश्च तेषां क्रमः? तदुच्यते- स्वरास्स्पर्शास्तथाऽन्तस्स्था ऊप्माणश्चाथ दर्शिताः । विसर्गानुस्वारळाश्च नासिक्याः पञ्च चोदिताः ॥ इह पट "पोडमादितस्स्वराः" (१-५) इति पञ्चभिस्सूनैरकागदिह- फारान्ता एकपञ्चाशद्वर्णा गणशो निर्दिष्टाः, “ऊप्मविसर्जनीय" (१-१०) इति विसर्जनीयो दर्शितः, “अनुस्वारश्च" (१-३४) इत्यनु- स्वारः. "पृक्तस्वगत्पगे ळो डं" (३३.१६) इति ळकारः, “स्पर्शा- दनुत्तमान् " (२१-१२) इत्यादिभिरिनभिस्मृः पञ्च नासिफ्या पिहिताः । एवमेकोनषष्टिया अस्मदीयैस्समानायन्ते ॥

·8. तत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ८ ननु व्याकरणप्रसिद्धानां नवानामचां ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदा- सप्तविंशतिस्स्वरा भवन्ति । तत्र “पोडश स्वराः" इति केप ग्रहणम् ? तदुच्यते-वासिष्ठशिक्षायाम् “लवर्णदीर्घ परिहाप्य स्वरा- प्पडिशतिः प्रोक्ताः" इत्यादिना अष्टपष्टिवर्णानुक्न्या अपपञ्चाश- स्पक्षार्थं पुनरपि ऋवर्णप्लुतं लवर्णप्लुतं सन्ध्यक्षरहस्वप्लुतांश्चति दश स्वरान् परिहाप्य पोडशस्वरपक्ष उक्तः । स इहाविरुद्ध स्वात्परिगृहाते ॥ ननु “सपूर्वस्यार्धसदृशमेकेपाम्” (१:-१९) इति अर्धका- राधीकारी विधास्येते, तयोः कुत इहानुपादानम् ? अस्मत्स्वाध्यायेऽनुपलम्भात् । तदुक्तं महाभाष्ये-ननु सभ्याश्छन्दोगानां सात्यमुनिराणायनीया अधीयते-"सुजाते ए अध्यसूमृते " " अध्वयों ओ अद्रिभिस्सुतम्" "शुक्रं ते ए अन्यत्" इति । एतेन चेदस्थप्रणयस्वरस्य मात्रार्धस्य वचनं। सूत्रकार- स्थानिएमवगम्यते, तदभ्युपगमे परिमाणभेदकृताद्वर्णभेदात्सप्तद- शस्वरापत्तेः । स्वाध्यायारम्मसमाप्तिप्रणवानां तु सत्यापे माया- भेदे चेदयाह्यत्वान्न सप्तदशस्वरापत्तिरित्यविरुद्धं तद्वचनम् । स्पर्शप्यन्तस्स्थासु च न सहयाविप्रतिपत्तिरस्ति; किन्तु ऊप्मणि यहृयास्तु शषसह कल्पदुस्पृष्टविसर्जनीयात्मका अष्टौ उप्माण इत्याहुः । तमास्माकं विसर्जनीयस्य दुस्स्पृष्टस्य च नोप्मस्वन्तर्भावः ऊमावसर्जनीय" (१.१२) इति पृथग्ग्रहणात्, “पृक्तस्वरात्परो लो डे" (१३-१६) इति निर्देशसामर्थ्याच । दुस्पृष्टस्य अप्मान्तर्भावे तस्य अघोपत्वात् "चोपवत्परश्च" (१-८) इत्योत्यं न स्यात् । "माग्रामवचनं ' संत च पाठा.

·, अध्याये १ सूत्रम् . 9 . अत्र डकारळकारयोरस्मत्सरहितायां अविद्यमानत्वेऽपि शुक्रिय- ब्राह्मणे पितृमेधादिषु च विद्यमानत्वात्समाम्नानमत्र क्रियते । तथा च शिक्षायाम्-" चत्वारश्च यमास्तथा" इति चत्वार एव नासिक्याः स्मर्यन्ते । सूत्रकारस्तु समानायसिद्धत्वात् अत्रं 'हकारान्नणमपरात्' (२१-१४) इति हकारद्वित्ववत् पञ्चमं नासिक्यं. विधास्यति । यत्तु कौश्चिदुच्यते-“हकारान्नणमपरात्" इति गुण- विधिरेव न वर्णान्तरविधिरिति, यदपि स्वरभक्तयाख्यमुक्तवर्ण- व्यतिरिक्त वर्णद्वयमस्तीति, तदुभयमेकविंशे निराकरिष्यामः । तेन व्यवस्थितमेतत्- हस्वदीर्घप्लुतावर्णेवणवी ऋऋ ल. च । एऐ ओऔ इति ज्ञेयाः पोडशेहादितस्स्वराः॥ कखो गयौ ङचछजाः झनो टउडढा णतो। थदौ धनौ पफवभमास्स्पर्शाः पञ्चविंशतिः ॥ यरी लवौ चतस्रोऽन्तस्स्थाश्च कशपस पहाः। पडूप्माणो विसर्गानुस्वारी को नास्यपञ्चकम् ॥ इत्येकोनाप्पष्टिवर्णा अस्मत्स्वाध्यायवर्तिनः ॥ इति । ये पुनः आसामकारादिवर्णजातीनां व्यक्तिभेदाः ते त्वानन्त्या- दगण्या इति जातीनामेव सहयोक्ता । च गुणभेदस्य जातिभेदकत्वं गवादिषु दृष्टम् । तथाऽनुप्रदानादिभेदादेव वर्ण- वैशेप्यं वक्ष्यति । उक्तं च पुनर्महाभाप्ये-" अभेदका गुणा इत्येव न्याय्यम्” इति । तस्मादेतावन्त एव वर्णभेदाः॥२॥ 3 ·10 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. -- अथ नवादितस्समानाक्षराणि ॥ २ ॥ 'अथ' इति संज्ञाधिकारार्थः । अस्मिन् वर्णसमानाये 'आ- दितः आरभ्य 'नव' वर्णाः, समानाक्षरसंज्ञा भवन्ति । यथा- अ आ आ ३ इत्यादि । संज्ञायाः प्रयोजनं-" दीर्घ समाना- क्षरे सवर्णपरे" (१०-२) इत्यादि । नन्वोदशी महती संज्ञा किमर्था : शिक्षादिशास्त्रप्रसिद्धयनुरोधायेति ब्रूमः ॥ २ ॥ अत्र अथेति संज्ञापरिभाषमधिक्रियते । पूर्वसूत्रस्थं "घ. समानायः" इति पदमिहानुवृत्तं पष्टयन्ततया विपरिणम्यते । तेनायमर्थः-वर्णसमाम्नायस्यादितो. नव वर्णाः समानाक्षरसंज्ञा भवन्ति । संशायाः प्रयोजनं-'तस्य त्राता भवसि। इत्यत्र पदा- न्तस्वराणामानुनासिक्यं भवति । अत्र समानाक्षराणीति महती संशा किमर्थमाश्रिता? तदुच्यते- अन्वर्थत्वं महासंशाः व्यञ्जन्त्यर्थान्तराणि च । पूर्वाचार्यरतस्तास्तु सूत्रकारेण चाश्रिताः ॥ रन्तीत्यक्षराणि क्षरणमन्यागतया चलनं तद्भावात्स्वरेप्यक्ष- रशब्दो वर्तते । 'अक्षरव्यञ्जनानामनुपलब्धिानः' (२३-७) इति स्व- रखाचित्वं दृश्यते । एकारादयस्स्वराः सन्ध्यक्षराणीत्याख्यायन्ते स्वरदयसन्धिपत्यात् । तदभावात्तु समानरूपाः अफारादय इतरे स्वराः समानाक्षराणीति ! अत पय शौनफेन-"अष्टौ ममा- नाक्षराण्यादितस्ततश्चत्वारि सन्ध्यक्षगण्युत्तराण" इति सन्ध्या क्षरेश्यः प्राचां सर्वेषां समानाक्षरसंशोच्यते । आचार्यस्तूपसर्ग- 4 1सं. १-२-१४.

·अध्याये ३ सूत्रम्. 11 संज्ञावदुपयोगानुगुण्यान्नवानामेवाह । अन्यत्तु मतम्-ऋकारा- दीनां त्रयाणां स्वरद्वयसन्धिरूपत्वाभावेऽपि रूपद्वयसद्भावादेषा संज्ञा न युक्तति नवानामेवाहेति ॥ २॥ देव सवर्णे हस्वदीर्घ ॥३॥ तेपु समानाक्षरेपु वेवे द्वस्वे द्वेद्वे दीर्घ वा हस्वदीर्घ वा दीर्घटस्वे वा अक्षरे परस्परं सवर्णसंज्ञे भवतः । इयमन्वर्थसंज्ञा । सवर्णत्वं नाम सादृश्यमुच्यते । तस्मादकारादीनामिकारादिभिर्न सव- णसंज्ञाशङ्का, भिन्नस्थानप्रयत्नत्वात् अनयोः । संज्ञायाः प्रयोजन-“दीर्घ समानाक्षरे सवर्णपरे " (१०-२) इत्यादि । हस्वं च दीर्य च द्वस्वदाः ॥ ३॥ . अत्र समानाक्षरविशेषणत्वानपुंसकलिङ्गनिर्देशः । ह्रस्वं च दीर्घ च ह्रस्वदीर्थे । यद्यत्र समानाक्षराणामेकगणत्यमाश्रित्य तत्रत्ययोः हस्वदीर्घयोमिथस्सवर्णसंज्ञा विधीयते तदा द्विवचने- नैव तदुपपत्तेः देव इति चीप्सावचनमनर्थकं स्यात् । तस्मा- दवर्ण इचर्ण उवर्ण इति श्रीन् गणान् समाश्रित्य तस्मिन् तस्मिन् गणे ये वेढे हस्वी ते परस्परं सवर्णसंशे भयत इत्ययों विज्ञायते । तेनान्यगणस्थस्य हस्वस्य अन्यगणस्थस्य दीर्घस्य च न सवर्णसंशाप्रसङ्गः । संज्ञायाः प्रयोजनम्--"राष्ट्र यास्याशीगच्छति॥ "मानवीत्याह" इत्येकादेशः॥ सं. २-६-७.

·J तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. इत्यत्र नन्वेवं व्याख्याने सजातीययोः हस्वव्यक्तयोस्सवर्णसंशा न स्यात् “अथाब्रवीत् "1"दधतूखे "2 तथा दीर्घव्यक्तयोरपि "स ते माऽऽस्थात्" तथा "न प्लुतपूर्व" (१-४) इति द्वयोरिकारयोस्सर्वण- संशाप्रतिषेधोऽनर्थकस्स्यात् "अग्ना३ इ । इति । आह"" प्राप्तयभावात् । तस्मादत्र ह्रस्वानि च दीणि च हस्वदीर्घ इति समाहारद्वन्द्वस्य सप्तम्यन्तस्येदं रूपं ह्रस्वदीर्घे इति । तथाच समा- नाक्षरेषु ह्रस्वर्धेिषु केंद्रे सवर्णसंज्ञे भवत इति विज्ञानात्सर्व- मुपपद्यते ॥ अनोच्यते, अस्मिन्नपि व्याख्याने यकारादिव्यक्तीनां सजा- तीयानां मिथस्सवर्णसंज्ञा न स्यात् । इप्यते च सा । “अन्त- स्स्थापरश्च सवर्णमनुनासिकम्" (५-२८) “सवर्णसवर्गीयपरः' (१४-२३) इति ॥ ननु माभूत्तन पारिभापिकं सवर्णत्वं, सारूप्यात्मकं तु भविष्यति । वर्णशब्दः स्वरूपवचनोऽप्यस्ति । 'साम्नो वा एप घ) यद्धिरण्यम्' इति ॥ " यद्येवं “अथाब्रवीत् “धतृस्वे" इत्यादिप्वपि तदुपपत्ते- मेंदं सूत्रं क्लेपव्यम् । क्लिप्टकल्पनायामपि अकारस्य इकारादि-. भिस्सावर्ण्यमित्याद्यतिप्रसद्गः तदयस्थ एव स्यात् । न च तत्प- रिहाराय अन्यर्थसंज्ञायलात् समानरूपयोरेव सावर्ण्यमास्थेयम; हस्वदीर्घयोरसरूपत्वात् सर्वत्र सावाभावप्रसङ्गः । तस्मा- द्यथोक्तः एव युक्तसूत्रार्थः॥ सं. १-१-२. स.१-२-११. *स.-६-५-८. स. २-४-११.

·१ अध्याये ४ सूनम्. 18 तिषेधो वा “ पणा- नन्यत्राप्युत्तरसूचस्थासङ्गतिरस्यात्, एतत्सूत्रप्राप्तविषयत्वाभा- वात् । नैप दोपः सति सम्भवे हि "अनन्तरस्य विधिर्वा प्र- " इति न्यायः प्रवर्तते । अत एव व्याकरणे न्ता पट्' इत्यनन्तरविपयो विधिरिप्यते । इह च 'न तकार- परः' (७-१६) इति तादृशप्रतिपेध इत्यलं विस्तरेण ।। -३॥ -3008-- न प्लुतपूर्वम् ॥ ४ ॥ प्लुतपूर्व समानाक्षरं सवर्णसंज्ञं न भवति । प्लुतमस्मात् पूर्व- मिति प्लुतपूर्वम् । यथा अग्ना३ इत्याह इत्यत्र नाक्षरे सवर्णपरे” (१०-५) इत्येकादेशः प्रसक्तः । तच्चानिष्टम् । प्रतिपिद्धायां त्वेवं सवर्णसंज्ञायां पारिशेप्यात् “ इवोकारो यव- कारो" (१०-१५) इति पूर्वस्य इकारस्य यत्वं स्यात् । स च यकारः 'लुप्येते त्ववर्णपूर्ती यवकारौ' (१०-१९) इति लुप्य- ते । यकारे लुप्ते सति 'इवर्णपर एकारम् ' (१०-४) इत्येकादेशः प्रसक्तः, सोऽपि निपिध्यते "न प्लुनप्रग्रहो" (१०-२४) इत्यनेन । तस्मात् अग्ना३ इत्याह" इति सिव्यति ॥ ४ ॥ "2 दीर्घ समा- .. - " प्लुतः पूर्वो यस्मात्समानाक्षरात् तत् प्लुतपूर्वम् । तथाभूतं समानाक्षरं प्रति सवर्ण न भवति । सवर्णतायाः परस्परप्रति- योगिकत्वात् एकस्य सावण्यें प्रतिपिद्धे इतरस्यापि तत्प्रतिपिद्धं पा.१-१-२४, ·14 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. भवति । इदमेवानान्वर्थसंशाफलम् । सावर्ण्यप्रतिषेधेन तत्का- यमेव प्रतिपिध्यते । यथा व्याकरणे-'नाज्झलौ'1 इत्यादिभिः सवर्णत्वप्रतिषेधः । तथा-" अग्ना३ इ.। इति । आह " इत्यत्र 'दीर्घ समानाक्षरे सवर्णपरे” (१०-२) इत्येकादेशो न भवति, किन्तु "इवोकारौ यवकारी” (१०-१५) इति यत्वम् । “लु- प्पेते त्ववर्णपूर्वी यवकारौ" (१०-१९) इति तल्लोपश्च, ततः "न प्लुतप्रश्नहौ । परश्च परश्च ।” (१०-२४, २५) इति सन्धिप्रतिपे- धात् इष्टरूपसिद्धिः॥ ४॥ --Co- पोडशादित स्वराः ॥ ५॥ वर्णसमाम्नायस्य आदित आरभ्य पोडश वर्णाः स्वरसंज्ञा भवन्ति । अकारादय औकारपर्यन्ता इत्यर्थः । संज्ञायाः प्रयो- जनं--" अथ स्वरपरो यकारम् " (९-१०) इत्यादि ॥ ५ ॥ वर्णसमानायस्यादितः पोडश वर्णास्स्वरसंशा भवन्ति । धादित इत्यनुक्ती समानाक्षरेभ्यः परेपामेव स्वरसंशति शङ्का स्यात् । संशायाः प्रयोजनम्-'युड्डसि 3 4 'आऽस्मिनुग्राः इति स्कारनकारयोईित्वम् । निर्वचनं-स्वयं राजन्ते नान्येन व्य. ज्यन्त इति स्ययः । तदुक्तम्- यम्म्चयं राजते तं तु स्वरमाह पतञ्जलिः। उपरिग्थायिमा तेन व्यङ्गचं व्यसनमुच्यते ।। इति ॥ ६॥ पा.१-१-१. सं.६-५-८.

·१ अध्याय ७ सूत्रम्. 15 शेपो व्यञ्जनानि ॥६॥ स्वरेभ्यः शेपो वर्णराशिय॑जनसंज्ञो भवति । ककारादिस्वर- भक्तिपर्यन्त इत्यर्थः । संज्ञायाः प्रयोजनं--" व्यञ्जनं स्वराङ्गम्" (२१-१) इत्यादि ।॥ ६ ॥ शिष्यत इति शेषः । स्वरेभ्यः परे वर्णाः सर्वे व्यञ्जन- संज्ञा भवन्ति । संज्ञायाः प्रयोजनं 'विश्वाहा शर्म यच्छतु इत्यत्र हस्वादेशः। निर्वचनं तूक्तं-परेण स्वरेण व्यज्यत इति व्यञ्जनमिति ॥ ६॥ आद्याः पञ्चविशतिस्स्पर्शाः ॥ ७ ॥ व्यञ्जनवाद्याः पञ्चविंशतिवर्णाः स्पर्शसंज्ञा भवन्ति | ककारा- दयो मकारपर्यन्ता इत्यर्थः । अथ नवादितस्समानाक्षराणि" (१-२) "पोडशादितस्स्वराः" (१-५) इतिवत् आदित इति वक्तव्ये आद्या इति शब्दान्तरप्रयोगोऽर्थान्तरसूचकः । व्यञ्जनेप्वाद्या न तु स्वरे- प्वाद्या इति विज्ञेयम् । संज्ञायाः प्रयोजनम् ---" स्पर्शस्पर्शपरः" (१४-२७) इत्यादि ॥ ७॥ आद्या इति पुल्लिङ्गनिर्देशो विधेयानुसारात् । यथा 'शैवं हि यन्सा प्रकृतिर्जलस्य' इति । विधेयवोधकस्पर्शशब्दस्य तु पुल्लिङ्गव वृद्धमयोगनिवन्धनम् । तथाऽऽह वार्तिककारः-'लिङ्गमशिप्यं लो- फाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य' इति । एवमुत्तरयोरपि सूत्रयोद्रष्टव्यम् । 'सं. ४-६-४.

·16 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, विशतिरित्यादिशब्दास्तु सद्धयेयवृत्तित्वेऽपि नियतलिङ्गसच्या भ- चन्ति, यथा-'शतं ब्राह्मणाः पिवन्तिइति । ततश्च व्यञ्जने- प्यादितः पञ्चविंशतिः स्पर्शसंज्ञानीत्युच्यन्ते । संज्ञायाः प्रजो- जनं-"इदं क्षत्रं दुष्टरमस्तु" इति मकारस्यानुनासिकादेशः । निर्वचनं तु-स्पृष्टप्रयत्नजन्यत्वात्स्पर्शा इत्याख्यायन्ते । न त्वेच- मन्तरस्थानामाख्या स्पृष्टप्रयत्नजन्यत्वाभावात् रूढयभावाच ॥ ७ ॥ --cor- पराश्चतस्रोऽन्तस्स्थाः॥८॥ स्पर्शेभ्यः परे चत्वारो वर्णा अन्तस्स्थासंज्ञा भवन्ति । संज्ञायाः प्रयोजनम्-" अन्तस्स्थापरश्च सवर्णमनुनासिकम् ” (५-२८) इत्यादि। स्पर्शेभ्यः पराणि चत्वारि व्यञ्जनान्यन्तम्स्थासंज्ञानि भवन्ति । संशायाः प्रयोजनं- देवामुराम्रांयत्ता आसन्' इत्यादिषु मका- रस्य अनुनासिकादेशः । निर्वचनं तु-जिह्वामध्यप्रभृतीनां कर- णानामन्तै न्यायाधरलया अन्तस्स्था इत्याख्यायन्ते ॥ ८ ॥ परे पडूप्माणः ॥ ९ ॥ अन्तस्याभ्यः परे पड्वर्णा उप्मसंज्ञा भवन्ति । संज्ञायाः प्रयो- जन-"अम्मा स्वरपरः" (१४-१९) इत्यादि ॥ ९ ॥ अन्तरम्याभ्यः परानि पट व्यानि ऊप्मसंशानि भवन्ति । मि. १-८-१८, कपामावा इति या पारः, म. ४-४-१3. स. १-५-१.

·१ अध्याये ११ सूत्रम्. 17 11 खंज्ञायाः प्रयोजनं-'धारा व्यानशुः इत्यत्र ह्रस्वाभावः । निर्व- चनं तु-ऊपमाख्यवाह्यप्रयत्नयोगादूप्माण इत्याख्या । न तु सा प्रथमद्वितीयादिपु, रूढयभावात् ॥ ९ ॥ स्पर्शानामानुपूर्येण पञ्चपञ्च वर्गाः॥१०॥ स्पर्शानां मध्ये आनुपूर्येण पञ्चपञ्च वर्णा वर्गसंज्ञा भवन्ति कचटतपादयो उजणनमान्ता इत्यर्थः । संज्ञायाः प्रयोजनं--"टव- गश्च तवर्गपरः” (१४-२०) इत्यादि ॥ १० ॥ स्पर्शानां मध्ये आनुपूयेणादित एवारभ्य क्रमेण पञ्चपञ्च अवान्तरगणभूता वर्गसंशा भवन्ति । अत्र वर्गशब्दस्य गणपर्यायतया गणान्तरेऽपि शक्तस्य शक्तयवच्छेदेन स्पर्शावान्तरगणेषु विनियो- गात् स्पर्शमात्रसनूहस्यान्तस्स्थादिसमूहस्य च न वर्गत्वम् तेन वाक्छन्दः इत्यत्र ककारस्य "सवर्णसवर्गीयपरः” (१४-२३) इति द्वित्वनिषेधो न भवति । "उपव्ययते इत्यत्र वकारस्य च नेत्यादि द्रष्टव्यम् ॥ १० ॥ 1 2 3 --Co- प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थोत्तमाः॥ ११ ॥ एकैकस्मिन् वर्गे यथाक्रमेण वर्णाः प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थोत्त- मसंज्ञा भवन्ति । सिद्धेऽपि संख्यानिमित्ते' नाम्नि संख्यान्तरान- सं. २-५-११. "सख्यामालनिमिते" पाठान्तरम्. 3 ·18 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये भिधानार्थ संज्ञान्तरं कथयितुं प्रयमादिसंज्ञाविधानम् । तत् कथम्? ककारादीनामेव प्रथमादिसंज्ञाप्रत्ययार्थ, स्वरान्तस्थोप्मप्रभृतिषु तु संख्या- संज्ञाप्रतिषधार्थम् । संज्ञायाः प्रयोजनं-" प्रथम उप्मपरो द्वि- तीयम्” (१४-१२) " तृतीयं स्वरघोषवत्परः" ((-३)"हका- रो हचतुर्थेपु” (२-९) 'नानुत्तम उत्तमपरः (१४-२४) इत्यादि ॥ ११ ॥ " चर्गेपु चानुपूयण ते ते वर्गाः प्रथमद्वितीयादिसंशा भवन्ति फचटतपाः प्रयमाख्याः । खछठथफाः द्वितीयाख्याः । गजडद- वाम्तृतीयाख्याः । बाढधभाश्चतुर्थाख्याः । उमणनमा उत्तमा- ख्या इति । इदमपि सूत्रं गणान्तरेषु संशानिवृत्त्यर्थम् । एवं हि अफाराकारयोः प्रथमद्वितीयसंशानिवृत्त्या 'देववाहिशतवल्शं" 'मा विध्यायुस्सा विश्वव्यचाः" इत्यत्र 'ऊप्मपरोऽधोपपरे' (-१) इति विसर्जनीयलोपो न ॥ ११ ॥ 4 33 ऊप्मविसर्जनीयप्रथमद्वितीया अघोपाः॥ उमाणश्च विमर्ननीयश्च प्रथमद्वितीयाश्चाधोपसंज्ञा भवन्ति । संज्ञायाः प्रयोननं-" अघोपपरस्तस्य" (९-२) इत्यादि ॥१२॥ 1. गरमानराभिधाना" त्यपि पाठः. गिदपि गहयानिमित्त नाना नियमाय प्रथमादिराशाविधानम्. इति पाटान्नरम. .1-1-2 1-1-३.

·-१ अध्याय १४ सूत्रम्. 19 ऊप्माणश्च विसर्जनीयश्च प्रथमद्वितीयाश्चति वर्णा अघोप- संज्ञा भवन्ति । संज्ञायाः प्रयोजन-"अघोपेषु भ्वासः" (२-१०) इत्यनुप्रदानविशेषसिद्धिः । निर्वचनं तु-घोपाख्यवाह्यप्रयत्नाभा- वादघोपा इत्याख्या ॥ १२ ॥ न हकारः ॥ १३ ॥ न भवत्यघोषसंज्ञो हकारः । ऊप्मत्वादघोपत्वे प्राप्ते तदपवा- दोऽयम् ॥ १३ ॥ हकारस्योप्मत्वादधोपसंज्ञा प्राप्ताऽनेन प्रतिपिध्यते ये 'हकारानणमपरात्" (२१-१४) इत्यत्र गुणविधिमिच्छन्ति तेषां हकारः इति कारशब्दनिर्देशो न घटते, नासिक्यत्वात् । अथोत्तमपरस्यैव नासिक्यत्वादतथाभूतस्य तदुपपत्तिः । तद्यु- त्तमपरस्याघोपत्वं स्यात् । ततश्च 'अवास्मै तनुवते" इति रूपासिद्धिः । " हकारान्नणमपरात्" इति च व्याहतं स्यात् ॥ व्यञ्जनहोपो घोपवान् ॥ १४ ॥ अघोपेभ्योऽन्यो व्यञ्जनशेपो घोषवत्संज्ञो भवति । यद्यपि "उप्म- विसननीय" (१-१२) इत्यवोपेपूक्तेषु व्यञ्जनशेषस्य पारिशेप्यात धेोपवत्वं सिद्धम् । यथा-देवदत्तयज्ञदत्तयोरपरशुर्देवदत्त इत्युक्त परः ·22 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. वर्णः कारोत्तरो वर्णाख्या ॥ १६ ॥ कारोत्तरो वर्णो वर्णस्य आख्या भवति । यथा- कारेकारा" (४-८) इत्यादि । कारशब्द उत्तरो यस्मादसौ कारोत्तरः ।। १६॥ " अथे- कारशब्द उत्तरो यस्मात्स तथोक्तः । वर्णशब्दस्वरूपं फारशब्दोजरस्य तस्य वर्णस्याख्या भवति । संज्ञायाः प्रयोज- नम्- "अकारव्ययेतो व्यञ्जनानाम्” (१-१७) इत्यादिव्यवहारः । तदनेन सूत्रेण “वर्णात्कारः" इति व्याकरणोत्ताः कारप्रत्य- योमुवर्णितः ॥ १६ ॥ --CODE- अकारव्यवेतो व्यञ्जनानाम् ॥ १७ ॥ अकारच्यवहितो वर्णः कारशब्दोत्तरो व्यञ्जनानामाख्या भवति । यथा-" टनकारपूर्वश्च तकारः" (५-३३) इत्यादि । अकारण च्यवेतः अकारव्यवतः ॥ १७ ॥ व्य बनेपृचारणानुपपत्तौ शेयः? उत मुखोचा- रणार्थ पान्तरं मध्ये निवेश्य प्रयोक्तव्यः ? इति संशये द्वितीय- फल्प एवेष्टव्यः । योऽसी फकारम्तकारी या' इति प्रयुञ्जानैवैयाक- रणरङ्गीरनायादित्याह- प्यानानां ग्यपारपर फारशब्दो मध्ययर्त्यकारंग व्यव- दिन भाग्या भपति 1 7 नु फेयलम्यागरणानुपपत्नौ तदाग्या 'पा, पानिम् म कि ·20 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. “ परशुमानिति सिद्धम् । तथापि शास्त्रे संव्यवहारार्थं संज्ञानिर्देशः क्रियते, पारिशेप्यादपि कण्ठोक्तर्विशेषात् । अन्यथा न हकारः” (१-१३) इति हकारस्याचोपसंज्ञा निषेध्यते । नापि हकारो घोषवान्, विध्य- भावात् । तथैव व्यञ्जनशेषः । स्वरा अपि तथा न घोषवन्तो नाप्यघोपाः । तथा सति "घोषवत्परश्च (९-८) इति यत्र वक्ष्यति तत्र सन्देहः स्यात् घोषवत्परो नाम किम्पर इति । तन्मा भूदितीदं सूत्रमारभ्यते । व्यञ्जनरूपः शेपो व्यञ्जनशेषः । अत्र सूत्रे चोद्यपरिहाररूप एय विशेपो माहिपेयभाषितः । संज्ञायाः प्रयोजनं-"घोपवत्परश्च" (९-८) इत्यादि ॥ १४ ॥ व्यअनशेष इति वचनादघोपव्यतिरिक्तानि सर्वाणि व्यक्ष- नानि घोपवत्संशानि भवन्तीति सिद्धयति । शेष इत्येतावत्युक्ते प्रस्तानामूप्मस्पर्शानामेव शेपस्य संज्ञा स्यात् । संशायाः प्रयोजनं- 'तद्गुल्गुलु'' इत्यत्र प्रथमस्य तृतीयादेशः । निर्वचनं तु-घोपा- ल्ययाधप्रयत्नयोगात् घोपवदाख्यति ॥ १४ ॥ आप्रावोपाभ्यधिप्रतिपरिविनीत्युपसर्गाः ॥ आ प्र अब उप अभि अधि प्रति परि वि नि इत्येते शब्दा उपसर्गसंज्ञा भवन्ति । ननु-- अपगपसमन्दवर्निर्दव्योन्यध पोऽप्यतिमूदभयश्च । प्रतिना मह लक्षयितव्याः पर्युपयोरपि लक्षणमत्र ।। सं. ६-2-८.

·१ अध्याय १८ सूत्रम्. 23 वर्तते। संज्ञायाः प्रयोजनम्-"उपूर्वः ककारः" (६-३२) इत्या- दिव्यवहारः ॥ १७ ॥ न विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयानु- स्वारनासिक्यानाम् ॥ १८ ॥ " अथ न- विसर्जनीयादीनां वर्णत्वाविशेपात् कारोतरत्वं प्राप्तमनेन निव त्यते । न खलु विसर्जनीयादीनां कारोत्तरता भवति । कुतः सर्वत्र तथाप्रयोगानुपलम्भात् । ननु यथा- -" वर्णः कारोत्तरो वर्णा- ख्या (१-१६) इति वर्णशब्दवाच्यस्यैव कारोत्तरत्वम्, कारो णकारम् " (७-१) इत्यादि ; न तु वाचकस्य । अ. • न्यथा वर्णकार इति स्यात् । तद्वद्विसर्जनीयादीनामपि' वाच्यग्र. हणमेव युक्तं नान्यथा । तथा सति वाचकपरतया वररुच्यादि- विरचितमुदाहरणं " अवसाने रविसर्जनीय" (१४-१५) इत्या- धं चानुचितमिति चेत् मेवं मंस्थाः । वाच्यानां केवलानामप्रयोगात् अत्र वाच्यवाचकयोरभेदविवक्षया सूत्रसरणिरित्युदाहरणगमनिका ।। किमेवं विसर्जनीयादीनामपि व्यञ्जनानां सुखोच्चारणार्थ व- ान्तरान्तर्धानले. कारशब्द आख्या भवति नेत्याह- अः इति विसर्जनीयः । वायोर्विसर्जनेन जन्यत्वात् । ४क इति जिहामूलीयः । जिह्वामूलेन जन्यत्वात् । ४प इत्यु- पध्मानीयः । उपध्मानेन अन्यत्यात् । अनुस्वर्यते पश्चा) स्व- विमनीयादीनामित्यत्रापि.

·24 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. "ङपूर्वः रखदुञ्चायते इत्यनुस्वारः। नासिकायां भवा नासिक्याः । एतेषां वर्णान्तरान्तीहतोऽपि कारशब्द आख्या न भवति । ततश्च यथा--'कुप्वो करपौ च' इति व्याकरणसूत्रे वर्णद्वया- वधिको जिहामूलीयोपध्मानीयौ निर्दिश्यते, एवमत्र ककार: (५-३२) इति विसर्जनीयस्य जिह्नामूलीयस्य वा निर्देश इति न शङ्कनीयम् । न त्वत्र विसर्जनीयकारो जिह्वामूलीय- फारः इत्यादिसंशापूर्वककारशब्दाख्या प्रतिषिध्यते, प्राप्तयभावात् यदा च विसर्जनीयादीनां सुखोचारणार्थ वर्णान्तरप्रक्षेपयोग्या कारशब्दाख्या प्रतिपिध्यते तदा तत्प्रक्षेपानर्हानुपपन्नोचारणाख्या दूरत उत्सारिता । ततश्च “अकारो व्यञ्जनानाम्” (१-२१) इति वक्ष्यमाणाऽप्याल्या एतेपामसम्भवव्युदस्तत्वान्न सम्भवति ॥१८|| एफस्तु रस्य ॥ १९ ॥ रस्य तु एफशन्द आख्या भवति । यथा-" रेफोप्मपरः" (१३-२) इति रेफस्य व्यञ्जनत्वाविशेपात् प्राप्तं कारोत्तरत्वम्, अकारव्यवतवं च तदुभयं सुशब्दो निवारयति । अन्ये वन्यथा मन्यन्ते, अकारव्यपेतत्वमेवेति । तदसाधु । तथा सति कदाचित् कात्तिरता कदाचिदेफोत्तरता चेति विकल्पः स्यात् । यथा- "अकारो व्यञ्जनानाम् (१-२१) इति विधानादिकल्पः । तथा हि, “रेफोप्मसंयोगे" (२१-१५) “पः पूर्वो बनी (७-- ११) इत्यादि । न त्येवं कारतरत्वमपि विकल्पेन स्वोरत कुत्र- गिन् । तस्मादम्मदुक्त एव युक्तः तुशब्दार्थः ॥ १९ ॥ पा.-1-३७. वर्गद्वयाभ्यधिको.

·१ अध्याये २१ सूत्रम्. 25 र इत्यस्य व्यञ्जनस्य स्वरूपपूर्वक एफशब्द आख्या । संशायाः प्रयोजनम्-" आशीर्पदया" इत्यादौ रेफादेशः । निर्वचनं तु-रिफ्यते विपाटयते वस्त्रादिपादनध्वनिवदुचार्यत शति रेफः । तथा च याजधान्तविसर्जनीयस्यादेशविधावाहाश्वलायन:- विसर्जनीयोऽजत्यक्षरोपधो रिफ्यते " इति । अनापवादादेव का- रशब्दाख्यानिवृत्तेस्तत्प्रतिषेधो न कर्तव्य इति तुशब्दार्थः । यद्वा [----"रादिफः " इत्यकारसहितादेव स्वरूपादिफप्रत्ययो विधी- यते । न तु केवलादिति ॥ १९ ॥ " हस्वो वर्णोत्तरस्त्रयाणाम् ॥ २० ॥ वर्णोत्तरो ह्रस्वः त्रयाणां द्वस्वदीर्घप्लुतानामाख्या भवति । यथा-- "इवर्णपर एकारम्” (१०-४) इत्यादि । वर्णशब्द उत्तरो यस्मादसो वर्णोत्तरः ॥ २० ॥ हस्थो वर्णों वर्णशब्दपरस्तदादीनां त्रयाणां वर्णानां भाख्या भवति ॥ यथा-'अवणे' (२-१२) इति अकारादीनाम् । संशायाः प्रयोजनम्-"देवा वसन्याः ५ इत्यादी विसर्जनीयस्य लोप । निर्वचनं तु-अ इति रूपमनुवृत्तं यस्मिन् पर्णत्रये तदवर्णमिति॥२० अकारो व्यजनानाम् ॥ २१ ॥ व्यञ्जनानामकार आख्या भवति । यथा-- शचछपरः स. ६-२-९. उपा. यानिके. 'आश्व. श्री. १-५-1. 4सं. २-४-८. 4 ·26 तैत्तिरीवघ्रातिशाख्य. (५-२२) इत्यादि । कारशब्दोत्तरत्वं इदं च विकल्प्यते । समु- चये तु-" अकारव्यवेतो व्यअनानाम् ॥ (१-१७) इति व्यर्थ स्यात् । ननु तर्हि कारोत्तरता किमर्या, तदानीमपि व्यवायरू. पेण अकारलाभात् स एवं आख्या भवतु । सत्यम् । शिक्षा- दिशास्त्रप्रसिद्धसङ्केतानुसारायेति परिहारः । अपरे तु सङ्गिरन्ते- अकारः सर्वस्वरान्तस्य व्यजनस्य ग्राहक इति । यथा--" मनः उक्थशासः क्षाम इत्यादि न क्षपरः" (९-३) इति प्रतिषेधस्योदाहरणं स्यादिति । तद- सारम् । कुनः “ वाचापपूर्वस्तष्टम् " (७-१३) इति पपूर्वस्य तकारस्य टत्वे रुने 'इपे ट्वा' इति स्यात् । तच्चानिष्टम् । किञ्च-"यवन- हस्वरपरेपु" (१२-४) इत्यत्र स्वरपरशब्दो व्यर्थः स्यात्, भव- न्मते सर्वस्वरान्तस्य स्वीकारनियमात् । तस्मादनुपपन्नमवैतन्मतं मन्महे | किन्तु वर्णमात्रस्याख्या ॥ २१ ॥ क्षेमे घनाघनः क्षोभणः "3 " " प्यअनानां तत्तत्स्यरूपपूर्वकोऽकार भास्या भवति । यथा- तकारशकार राचम्पर: (२-२२) इति । नन्विह व्यञ्जनानां सकारान्ताग्थ्यया लयीयस्य॑व शक्ये निर्देशे फिमिति गरीयसी फारदादाग्या मियते? नदुच्यते- शोक्षाच्याफरणानां यदयं विवरणात्मकः । प्रन्यस्ततोऽत्र नातीय शन्दमहोच इप्यते ।। सं. ४-६-४. स.२-६-१२ ·१ अध्याये २३ सूत्रम्. 27 वर्णात्कार इतीदं च व्याख्यातव्यं तु वार्तिकम् । शीक्षास्थाश्च ककारादिशब्दा इति तदाश्रयः ॥ २१ ॥ ग्रहणस्य च ॥ २२ ॥ लक्ष्यं निमित्तं च ग्रहणमित्युच्यते । गृह्यत इति ग्रहणं, गृह्यतेऽ. नेनेति निमित्तमपि ग्रहणं, पर्दैकदेशः, प्रातिपदिकमिति यावत् । चकारः पूर्वसूत्रोक्तमकारमाकपति । ग्रहणस्य प्रातिपदिकस्य सर्वावस्थस्य अकार आख्या भवति । यथा--" कि शिल कि- शिल , (१६-२६) इति परः कि शिलशब्दो लक्ष्यम् । उदा- हरणं यथा—“कि शिलश्चतुर्थः । “कि शिलाय च क्षयणाय ओष्ठेवःपरो लुप्यते" (१०-१४) इति तु निमित्तम् । यथा-" स्वाहोठाभ्याम् ७ " उपयाममधरेणोष्ठेन” ॥ २२ ॥ गृह्यत इति ग्रहणं वेदस्थश्शब्दः । तत्त्रिविधं, कार्यभा- निमित्तमुपवन्ध इति तस्यापि स्वरूपपूर्वकोऽकार आख्या भवति यथा-"साहस्रसारथिः” (६-२३) इति कार्यभाजः । “ची य- स्प्रपरः” (४-३३) इति निमित्तस्य । “न सक्रघकारपरे" (८-२६) इत्युपवन्धस्य ॥ २२॥ अःकार आगमविकारिलोपिनाम् ॥ २३ ॥ आगमादीनामाकार आख्या भवति । अकार इति प्रथमाविभक्ते- सं. ५-५-९. ३सं. ७-३-१६.

·28 तैत्तिरीय प्रातिशाख्ये. " रुपलक्षणम् । आगमस्य यथा--" द्वितीयचतुर्थयोस्तु व्यञ्जनोत्त- स्योः पूर्वः” (१४-५)। विकारिणो यथा--"अथ नकारो णकार" (७-१) । लोपिनो यथा-"तिष्ठन्त्येकया सपूर्वः (५-१९) इत्येकवचनानि । " लपरी लकारम् " (६-२५) इति द्विवचनम् । आनुपूर्व्यान्नासिक्याः " (२१-१२) इति बहुवचनम् । आगमश्च विकारी च लोपी च आगमविकारिलोपिनः, तेषाम् ॥ २३ ॥ अनेन पारिभापिकाणां कृत्रिमाणां चागमादिवाचिनां श- ब्दानां विभक्तिविशेपो नियम्यते । अकार इत्यकारविसर्जनीय- योस्समुदितयोळकरणसिद्धन कारप्रत्ययेन निर्देशः । स खलु बहुलग्रहणानुवृत्त्या पर्णसमुदायादपि भवति । अकारण प्रथ- मा विभक्तिरुपलक्ष्यते । अन्यत्र विद्यमानस्तु यो वर्णश्यतेऽधिकः । भागम्यमानतुल्यत्वात्स आगम इति स्मृतः ।। प्रकृतिस्थस्य शब्दस्य स्थाने यस्यापरो भवेत् । स्वती गुणान्तरोपेतः स विकारोह तत्समः ॥ प्रकृतिस्थस्तु यशब्दः संहितायां न दृश्यते । तस्थाने च न शन्दोऽन्यस्स लोपी नश्वरोपमः ॥ पनेपामागमादीनां प्रथमाविभक्तिराव्या भवति । आगमस्य यथा-"प्रमिथुपूर्वदशकारश्चपरः" (६-४) " हकारसमणमपराना- सिक्यम्" (२१-१४) इति । विकारिणो यथा-"असम्पूर्वोऽरमृ. (२-९) "लपरी लकारम् " (१-२५) इति । लोपिन:- " पूर्वो मकारः" (-२) इति ॥ २३ ॥ . फारस -- धन्यप्राविद्यमानात शत पाठान्नरम.

·१ अध्याये २५ सूत्रम. 29 ग्रहणं वा ।। २४ ॥ तेषां आगमादीनां कचिद्रहणं वा भवति । अकारण विनाऽपीति तात्पर्यम् । आगमस्य यथा " आदिर हतिः" (१६. २९) इत्यादि । विकारिणो यथा-"हन्यादुप्यमानं च" (७-३) इत्यादि । लोपिनो यथा--"एप स स्यः" (५-१५) इत्यादि ॥ २४ ॥ ग्रहणं पूर्वतरसूत्रे व्याख्यातम् । तदेव सूत्रस्थं वेदस्थस्य तस्याख्या भवति । 'ग्रहणस्य च' (१-२२) इत्युक्तं अकारान्तरूपं वा । न तु तत्र विभक्तिरिप्यते इत्यर्थः । विभक्तिनिवारणार्थमेवेदं सूत्रमत्र कृतम् । इतरथा । ग्रहणस्य च' (१-२२) इत्येतस्मात्यरं क्रियेत ॥ २४ ॥ . आसन्न सन्देहे ॥ २५ ॥ “ सन्देहे सति आमन्नं वर्ण पदं वा गृहीयात् स्वयमा- तृग्णां च विकर्णी चोत्तमे, इत्यत्र चकारद्वयसम्भवात् प्रग्रहनि- मित्तत्वेन कतरस्योपादानं कर्तव्यमिति सन्देहे यदासन्नं कार्य- भाजस्तदेव स्वीकर्तव्यं-" चोत्तमे" (४-११) इति सूत्रे । व- आपती" " (४-१५) इत्यादि ॥ २५ ॥ स्य यथा- 1सं. ५-३-७.

·30 ततिरीयप्रातिशाख्ये. यस्मिन् विधौ विशेष्यमेव घा, विशेषणमेव वा निर्दि- श्यते, विशेषणताह विशेप्यतार्ह च अनेकं प्रकृतं, तत्र कतर- दस्य विशेपणं कतरदस्य विशेष्यमिति वा संशये आसन्नं प्र- स्वेतव्यम् । यथा-"अमी चक्षुषी" (४-१२) इत्याद्यनुक्रम्य पूर्वश्च" (४-१३) इति वक्ष्यते तत्र कस्मात्पूर्व इति विशेप- णाकांक्षायां आसन्नो द्यावापृथिवीशब्द एव प्रत्येतव्यः विशेषण- तया । न व्यवहितास्ततः पूर्वशब्दाः । तथा-"जपरो जकारम्' (५-२३) इति विशेषणनिर्देशे प्रतयोः नकारतकारयोः आस- नस्तकार एव विशेप्यतया प्रत्येतव्यः । अन्ये तु व्याचक्षते- यासन्नं शब्दरूपं कार्यविधिपु दृश्यमानं सन्देहे उपतिष्ठते । स- न्देहत्यैव निवृत्त्यर्थं तद्रहीप्यते न तु तस्य पृथक्त्वे कार्यनि- त्यर्थम् । यथा- इत्यत्र विसर्जनीयलोपनिमित्तस्य इच्छन्दस्यासनं उ इत्येतत्-“स इजनेन" इत्यादिविपयत्वस- न्दहनिवृत्त्यर्थमेय गृह्यते । न तु फमाध्याये 'सेन् । इदु ।' इत्यत्र उशब्दस्य पृथक्त्व लोपनिवृत्त्यर्थमिति । तेन तस्य पृथक्त्वेऽपि सदिति रूपसिद्धिः । तदयुक्तम् । न हि ‘स इजनेन'' इत्यादिपु मन्दहोऽस्ति । किन्तु-अनिन्याप्तिरेव । यदप्युच्यते, “पूर्वजे प्रभृत्याऽयम्" (४-२३) इत्यत्र कतरस्य पूर्वजेशब्दस्य ग्रहणामिति संशये उत्तराधेिरासनः पूर्वजेशन्दी गृहात इति । तत्त्वयुक्त- तर अनिष्टायहत्यात् । नानियाथै शास्त्रप्रवृत्तिः' इति हि न्याययिदां निष्टा ॥ २६॥ . 'सेदु होता" 17 नयनिस्ततः पूर्वमहानपरगन्दः इनि पाटान्तरम्. सं.१-१-१४, 3.२-१-१४. ----

·१ अध्याय २७ सूत्रम्.
31
"
अनेकस्यापि ॥ २६ ॥
सन्देहे अनेकस्य पदस्य वर्णस्य वा ग्रहणं भवति । अपि-
शब्दः सन्देह इत्यन्यादिशति, यथा-"तिष्ठन्त्येकया सपूर्वः'
(६-१९) "एवोत्तरे" (४--११) इत्यादि ।। २६ ।।
उक्तस्य क्वचिदपवादमाह-
यत्र तु विशेषणस्य द्विवहुवचनान्ततया अनेकाकांक्षा भ-
वति, तत्रानेकस्यापि प्रकृतस्य सम्प्रत्ययो भवति । "लपरौल-
कारम्” (५-२६) इति तकारनकारयोः । नकार एतेषु
अकारम्" (५-२४) इति शचछजानाम् । न त्वासन्नस्यैकस्य
नकारस्य जकारस्य वा व्यक्तिभेदाश्रयणेन द्विवचनबहुवचने
उपपाये ।। २६॥
प्रथमो वर्गोत्तरो वर्गाख्या ॥ २७ ॥
वर्गशब्दोत्तरः प्रथमः स्ववर्गस्याख्या भवति, यथा--"टवर्गश्च
तवर्गपरः" • (१४-२०) इति । वर्गशब्द उत्तरो यस्मादसो
वर्गोत्तरः ।। २७॥
वर्गशब्द उत्तरो यस्मात्स सथोक्तः । अत्र भाविप्रयोगा-
नुसारेणाकारान्ततया निर्दिष्टः । प्रथमाख्यो वर्णों वर्गशब्दान्तः
तदादेर्वर्गस्याख्या भवतीति वेदितव्यम् । यथा-"कवर्ग स्पर्श-
यति" (२-३९) "टवर्गच तवर्गपरः" (१४-२०) इति । निर्व-
चनं तु-फस्य वर्गः कवर्गः, टस्म वर्गष्टवर्ग इति ॥ २७ ॥

·32 तैतिरीयप्रातिशारुये. अं विकारस्य ॥२८॥ अमिति शब्दो विकारस्याख्या भवति । अमिति द्वितीया- विभक्तरुपलक्षणम् । यथा-"प्रथमपूर्वो हकारश्चतुर्थ (५-३८) अथ नकारो णकारम्" (७-१) ॥ २८ ।। यमिति द्वितीया विभक्तिरुपलक्ष्यते- सविकारो यदन्यस्य स्थाने शब्दान्तरं स्मृतम् । द्वितीयया तु निर्देशे तस्यैव प्रत्ययो मतः॥ असंपूर्वोऽरमृकारः” (६-९) । "उदात्तमुदात्तवति" (१०-१०)। यत्र द्वितीया विभक्तिः शब्दान्तरविकारस्यैव निय- म्यते । न तु गुणविकारस्य । तेन-“पूर्वस्वरोऽनुनासिकः"(१६-१) 'अनुदात्तानां प्रचयः (२१-१०) इत्यादिगुणविधिपु निर्देश उपपद्यते ॥२८॥ यथा--" " पूर्व इति पूर्वः ॥ २९ ॥ यः पूर्वशदेन विशिष्यते स तत्रैव स्वेन रूपेणोपललितो ज्ञातव्यः, न तु रूपसामान्यादन्यो भिन्नदेशस्थः । यथा-'द्यावाष्ट- थिवी" (४-१२) " पूर्वच" (४-१३) इति प्रग्रहो भवतीनि व- यति । पूर्वतान् " यायती द्यावापृथिवी महित्वा नीशन्दः प्रग्रहः । " यावी व पृथिवी: प्रग्रहः ॥ २९ ॥ "1 इति याव. इति तु न स्यात् ·१ अध्याये ३० सूत्रम्, 38 अम्मात्पूर्वः कार्यभागिति विधाने तत्पूर्वदेशस्थ एव प्रत्ये- तव्यः । न तु तत्स्वरूपोपलक्षणमाश्रित्य देशान्तरस्थोपि । तद्यथा- " द्यावापृथिवी" (४-१२) “पूर्वश्च" (४-१३) इति 'यावती द्या. चापृथिवी' इत्यत्र यावतीशब्दान्तः प्रग्रहो विधीयते । ततः 'याव- ती पौर्णमासी' इत्यादावपि प्रग्रहत्वं न फल्प्यम् ॥ २९ ।। पर इत्युत्तरः ।। ३० ॥ यः पर इतिशव्देन विशिष्यते, सोऽपि तत्रैव स्वेन रूपेण प्रत्येतव्यः । यथा--"द्वे" (४-४९) (४-५०) इति प्रग्रहो भवतीति वक्ष्यति । परत्वात् "ढे जाये विन्दते इत्यत्र जायेशव्दः प्रग्रहः । "योनिरसि जाय एहिं" इत्यत्र तु न प्रग्रहः ॥ ३०॥ परश्च" अस्मात्परः कार्यभागिति विधौ तदुत्तरदेशस्थ एव प्रत्ये- तव्यः । न तत्स्वरूपो देशान्तरस्थोऽपि । यथा-"द्वे" (४-४९) 'परश्च" (४-५०) इति "तस्मादेको द्वे जाये विन्दते "3 इत्यत्र जायेशब्दः प्रगृह्यः । ततः "जाय एहि 4 इत्यादावपि प्रर- हात्वं न कल्प्यम् ।। ३० ।। --Co-- 1सं. ३-२-६. सं .--. सं. १-१-. *सं. १-0-1 5 ·तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, ऋकारल्कारौ हरवौ ॥ ३१ ॥ ऋकारश्च लुकारश्च द्वस्वसंज्ञो भवतः । यथा-"ऋतवो वै अक्लप्तस्य क्लुप्त ॥३१॥ . ऋकारश्च लकारश्च ऋकारल्कारी तो ह्रस्वसंझौ भवतः। 'ब्रह्म देवा अवीवृधन् क्लप्ता ऋतवः ni " तेन च समान- कालस्वरः” (१-३३) इति वक्ष्यमाणेनाचापि सिद्ध पृथग्वचनं मात्राचैपम्यशङ्कानिवृत्त्यर्थम् । न तु मात्रावैपम्यमझीकृत्य हस्वसंज्ञा विधीयते इति युक्तं कल्पयितुम् । सर्वशास्त्रेप्वप्रसिद्धत्वात् ॥ ३१ ॥ अकारश्च ॥ ३२ ॥ अकारश्च स्वसंज्ञो भवति । चकारो स्वमन्वादिशति । यथा--"अयं पुरः " इति ॥ ३२॥ चशन्दन हम्बो' (१-३१) इत्यन्यादिश्यते । ततश्चात्र हस्व इति विपरिणामादकारो हस्यसंशो भवति इत्यर्थः । 4 अवधूतर रक्षः तेन च समानकालस्वरः॥ ३३ ॥ तेन अकारेण यः तुल्यकालस्वरः, स च दस्तो भवति । सं. ५-२-१. सं.1-1-1३. *.---१. सं. ४-1-२.

·अध्याये ३४ सूत्रम्. 35 "इपे त्वा "1 अत्रापि चकारो हरवान्वादेशकः । समानकालस्वर इति इकार उकारश्चेत्यर्थः । सन्ध्यक्षराणां समानकालत्वाभावात् । यथा-- उप प्रयन्तः । अत्राह, अकारो द्वस्वः, तेन च समानकालस्वर इत्यारब्धव्यम् । “ऋकारल्कारो द्वस्वौ" (१-३१) इति तु नारब्धव्यम्, एवमारम्यमाणे पुनरुक्ततया गौरवं भवेदिति । उच्यते, आरब्धव्यमेवैतत् । कुतः ? ऋकारलकारयोरन्तरा रेफ- लकारौ स्तः । तत्स्थानत्वादनयोः कालव्यभिचारः स्यात्, हस्व. त्वं न गन्येत, तन्मा भूदित्येवमारभ्यते, "ऋकारल्कारौ स्वो" (१-३१) इति ॥ ३३ ॥ समानस्तुल्यः कालो यस्य स तथोक्तः । अकारेण तुल्य- कालस्वरो हस्वसंज्ञो भवति । कियान् पुनरकारस्य कालः? यावताऽयमुच्चार्यते । न चाच्चारणवैषम्यात्तव्यवस्था स्यात् । “चा- पस्तु वदते मात्राम्" इति शिक्षोक्तचापस्तकालतुल्यस्य व्यव- स्थितेः । तस्मादिकार उकारश्च ह्रस्व इति सिद्धम् । हिसिपम्" । "ऊर्घमिव हि पुरस । नन्वनाकार इकार उकारश्चेत्येकसूत्रेण सिद्धे किमर्थं गौरवमाश्रितम् । तदुच्यते- उत्तरसूत्रेऽकारतुल्यकालत्वं विधित्सितम् । तचोभयार्थम् । तद्- प्रोक्तमिति न गौरवदोपः ॥ ३३ ॥ "मा त्वा 224 15 अनुस्वारश्च ॥ ३४ ॥ भवत्यनुस्वारोपि द्वस्वसंज्ञः । यया--" तारा हस्ते में. 1-1-, सं.-1-16 । चकारो सं.१-१-५.

·36 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. हस्वान्याकर्षकः । “अनुस्वारस्वरभक्तिश्च" (२१-६) इति स्वरं प्रत्यङ्गवविधानादनुस्वारस्य व्यञ्जनत्वम् । तथा सति " द्वस्वार्धकालं व्यञ्जनम्” (१-३७) इति अर्धमानत्वे प्राप्ते तन्मा भूदिति इस्व- वं विधीयते । तस्वसंज्ञायाः प्रयोजनम् ---" विभाग द्वस्वं व्यञ्ज- नपरः" (३-१) इति ॥ ३४ ॥ चशब्दनात्र तेन समानकाल इत्यन्वादिश्यते । तथा चानु- स्वारोऽकारेण तुल्यकालो भवतीत्यर्थः । “तमू शुचिः शुचयो दी- दिवारसम्॥ “येपार सोमस्समृच्छते" अग्नि स्तोमेन । शिक्षायां तु- मानाविमानोऽनुस्वारो द्विमानान्मात्र एव तु । इत्युक्त्या द्विविधस्याप्यनुस्वारस्य संयोगपरत्वे द्वित्वं . मात्रि- फत्वं चोक्तम्- मात्रिकादपि संयोगे मात्रिफस्तु द्विरूपवत् ॥ इति ॥ तथा यो मात्रिकापरस्संहिताकाल एव तु भवति तस्यानु- स्वारस्य मात्रापरिमितः काल इत्युक्तम्- अनुस्वारश्च यो मानस्संहिताकाल एव तु । इति ॥ मात्राद्विमायः' इत्येतत्तु पदमध्यवर्त्यसंयोगपरविपयमिति चो- योधय 3 पदमध्ये द्विमानं स्यादेकमानं द्विरुपवत । इति । तस्मात्सियम्- स.४-1-11 ·१ अध्याये ३५ सूत्रम् 37 1 नादिसिद्धः परो हस्वादसंयोगपरस्तु यः। अनुस्वारो द्विमानोऽसावन्यस्सर्वोऽपि मात्रिकः ॥ इति।। नास्य प्रातिशाख्योक्तिर्विरोधिनी । प्रायिकत्वेनोपपत्तेः। यत्तु कैश्चित् द्वितीयश्लोकस्य अन्यथा व्याख्यानं कृतम् दीर्घात्प- रोऽपि पदमध्यगतोऽसंयोगपरो द्विमात्र एवेति । तत्खलु प्राति- शाख्यविरुद्धम् । द्विमात्रभूयस्त्वापत्तेः । अनारब्धे त्वस्मिन् सूत्रे शिक्षायां द्विमात्रानुस्वारवाहुल्यमुक्तं मन्येरन् वाधका- भावादिति । तन्मा मंसत इत्येवमर्थ एवायमारम्भः ॥ ३४ ॥ विस्तावान्दीर्घः ॥ ३५ ॥ तावानिति प्रकृतो द्वस्व उच्यते । द्विरिति द्विरूपः । 'तावान्' हस्वः दीर्घसंजो भवतीति सूत्रयोजना । तात्पर्य तु-द्वस्वद्वि- गुणकालस्वरो दीर्घसंज्ञो भवतीति । संक्षायाः प्रयोजनम्-" दीर्घ समानाक्षरे सवर्णपरे" (१०-२) इत्यादि ॥ ३५ ॥ हादिसिद्ध इत्यपि क्वचित्पाठः । लघमाध्यन्दिनशिक्षायामनुस्वार प्रकम्य- हर वो दीपों गुरुवेति त्रिविधः परिकीर्ततः । हस्वात्परो भवेद्दी? हर स इति दर्शनम् ॥ परो भवेद्रम्लो मांगेभ्य इति दर्शनम् । गुरी परे दनुस्वारो गुरुरेव हि स स्मृतः ।। मियसीति तत्र सावकारे दीर्घ एव सः । देवानां हृदये तद्वत्तस्कराणां यया सके । इति मानादिविधानापाटयमपि साधीय इति माति ।।

·38 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. अत्र पूर्वतरसूत्रस्थं स्थरपदं मण्डूकगतिन्यायन अनुवर्तते । द्विस्तावान् द्विगुणः हस्वद्विगुणकालः वायसरुततुल्यकालस्वरो दीर्घसंशो भवति । 'यो वै देवान् " ---Co- त्रिः लुतः ': ॥ ३६ ॥ अत्रापि द्वस्वोऽनुवर्तते, सान्निध्यात् । त्रिरिति विरूपो द्वस्वः प्लुतसंज्ञा भवति । तात्पर्य त्यत्रापि चूमः, द्वस्वत्रिगुणकालः स्वरः प्लुतसंज्ञो भवति इति । संज्ञायाः प्रयोजनम्-"न प्लुतप्रग्रही" (१०-२४) इति ॥ ३६ ॥ स्वर इति तावानिति चानुवर्तते । त्रिस्तावान् हस्वत्रिगु- णकालः मयूररुततुल्यकालस्वरः लुतसंशो भवति 'छिनत्ती इति" । निर्वचनं तु-शरादिवदूरगामित्वात्लत इत्युच्यते ॥३६॥ --C07- ह्रस्वार्धकालं व्यञ्जनम् ।। ३७ ॥ व्यञ्जनं हस्वार्धकालं भवति । न तु व्यञ्जनमिति संज्ञा । व्यञ्जनकालश्च स्वरस्यात्राधिकः” (१७-५) इत्यत्र कालशब्दस्य पोनरुक्तयापत्तेः । यथा..." वाक । तस्वस्या, द्वस्वार्ध, द्वस्वाध कालः परिमाणकालो यस्य तत् तयोक्तम् ॥ ३७ ।। अन्यथा "3 " सं.-१-९. सं.१-७-१. स. १-३-१.

·१ अध्याये ३५ सूत्रम् 39 VvvvvwwwAnna व्यजनं ह्रस्वार्धतुल्यकालमर्धमात्राकालं भवति । यथा- 'भुवनमसि'1 अणनमानां त्ववसानवर्तिनां कालाधिक्यं शि. क्षायां स्मर्यते- हस्वात्परं तु नासिक्यं द्विमानं यत्तदुच्यते । दीर्धात्प्लुताञ्च तन्मात्रमेकमात्रमिति श्रुतिः ॥ इति । तत्रातिप्रसङ्गपरिहाराय श्लोकान्तरं कृतम्- अवसाने विशेपोऽयमन्येषां च न विद्यते । संहितायां तु तन्मात्रः पदकालेऽधिको भवेत् ॥ इति । अत्र पूर्वार्धन अनवसानस्थेप्वतिप्रसङ्गः परिहतः । संहि- तायां तन्मात्र इति हस्वात्परस्यापि संहिताप्रयोगकाले मात्रिक- त्वमेवेत्युच्यते । यस्तु इस्वात्परस्याधिककाल उक्तः स पदाध्याय एवेत्युक्तम्, ‘पदकालेऽधिको भवेत्' इति । तस्मात्सिद्धम्- ह्रस्वात्परोऽवसानस्थः पदाध्यायेऽनुनासिकः। द्विमात्रो मात्रिकस्त्वन्यः संहितायां तथाऽखिलम्॥ इति। . अन्ये तु संहिताप्रयोगे पूर्वोक्तो विभागः । पदाध्याये तु हस्वपूर्वस्य दीर्घप्लुतपूर्वस्य च पूर्वोक्ताभ्यामधिककालतेत्याहुः । तदयुक्तम् । स्वतोऽर्धमात्रस्य तदासन्नकालविधिसम्भवे अति- विप्रकृष्टकालकल्पनानुपपत्तेः । अत्रोदाहरणानि-"ईदृड् । च अन्यादृड्।च । एतादृङ्। च" 'वृषण्वसू-इति वृषण्ण-घसू।" ब्रह्मन् । विशम् । इति द्विमात्राणि । 'विपूचीनान्व्यस्यताम्" . ३. ४-१-२. सं.१-१-१२. सं.-८-१३. *सं. २-३-३. सं. १-१-१३.

·40 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . 'सुमङ्गलॉ । सत्यराजारेन् 'लाजीरन् ।' इति मात्रिकाणि । तथा अवसानस्थलंकारस्य पादौनमात्रत्वमुक्तं शीक्षायाम्- अवसाने लकारस्य त्रिपादत्वं. सदा भवेत् । इति ॥ 'अस्तु । बाल ।'3 इत्ति दीर्घप्लुताभ्यां परस्य व्यञ्जनस्य स्वरपरस्य पादमात्रत्वमुक्तम्- अचः परे विशेषोऽस्ति पादमात्रं विधीयते । पूर्वकालो द्विमात्रश्चेदेकं व्यञ्जनमेव यत् ॥ इति ॥ अत्र द्विमात्रग्रहणं त्रिमात्रस्यापि प्रर्शनम् । तद्यथा--'आ- वायो भूप" । 'अगाउनग्नीदित्याह' । तथा द्विप्रभृति व्यञ्ज- नसंयोगे मध्यमानां पादमात्रत्वमुक्तम्- अस्वरव्यञ्जनं नित्यमणुमात्रं प्रयुज्यते । इति ॥ तद्यथा-'अत्यन्यानगाम् ' 'उक्थउक्थे" । चतुरादिसंयोगे त्वन्त्यस्याप्यणुमावत्वमुक्तं बहुशः- संयोगश्चतुरादीनां व्यञ्जधानां यदा भवेत् । तदाऽन्त्यव्यञ्जनस्यापि अणुमात्रत्वमिप्यते ॥ इति । तद्यथा--'उक्थ्यः' 'तार्यः । स्वरितग्राहिणां व्यञ्जनानां कालाधिक्यमुक्तं शीक्षायाम्- स. ७-४-२०. 4 सं.३-४-२ स. १-८-१६. 3.३-३-१.. सं. २-६-५. स. १-४-४६. सं. 1-1-९, ·१ अध्याये ३५ सूत्रम्. स्वाराः कंम्पाश्च रङ्गाश्च ये यत्कालारस्वभावतः। वर्धन्ते प्रोच्यमानास्ते क्षिप्रयत्नेऽपि वक्तरि ॥ इति ॥ अत्र स्वारतानां कालवृद्धिवचनं तद्राहिव्यञ्जनार्थमेव । वक्ष्यति- आदिरस्योदात्तसमश्शेषोऽनुदात्तसम इत्याचार्याः” (१-४६) इति । तदनुदात्तसमत्वं केपु चित्स्वरितस्वरेषु न भवति । फिन्तु तदहभूतेषु परव्यञ्जनेप्वेव । तानि स्वरितग्राहीणीत्युच्यन्ते। तेषां कालाधिक्यं विना उच्चारणं न घटते । येषु च स्वरित'स्व- रंष्वेव अनुदात्तसमत्वं भवति, तत्र कालाधिक्याभावेऽप्युञ्या- रणमुपपद्यते । तत्रानुस्वारस्तावत्स्वरितग्राही उत्तमश्च पूर्वा- नभूतः । तयोर्द्धित्वे तु परो मात्रिक एव । यवलास्तु- हस्वपूर्वका अन्तस्थापराः । हस्वदीर्धाङ्गभूतास्तु रेफपूर्वका इति । तत्रायं विवेकः- स्वरितग्राहानुस्वारो द्विमात्रो मात्रिकात्परः। दीर्घायर्धमात्रस्स्यात् द्वैरूप्ये मात्रिकं परम् ॥ द्विमात्र उत्तमो ह्रस्वाध्य? व्यञ्जनात्परः। दीर्घादनन्तरस्तद्वन्मात्रिको व्यञ्जनान्तरः॥ द्विमात्रा यलवा ह्रस्वादध्यर्धा व्यञ्जनान्तराः। दीर्घपूर्वात्परा रेफान्मात्रिका इति निर्णयः॥ यनुस्वारो यथा-"भरोप्वन्दर सुहवर हवामहे "2 “योऽलर थिये सन्"3 “ अग्नेस्रयो ज्यायाः सः 4 "तेपार हविप्मार- । उत्तमो यथा-"त्वचं करोति " 'अपां वृपण्वान् "कृष्णो रूपम् " " परिभूर्विभ्यान्" "निर्जाल्कफेन शीर्णा" 'स्वरितेतिपद फेचिरकोशेपुनास्ति. 'सं. २-१-१. सं. २-२-८. 'सं. २-1-६. सं.-१-४, मा.१-१-५. सं. १-२-३. .03 श्च प्रा. ५-७-१३.

·42 तैतिरीयमातिशाख्ये. " यलवा यथा एभ्य एवैनं लोकेभ्यः" "शरव्ये ब्रह्म स. शिता "गोभिर्यज्ञं दाधार"3 "अथर्वणः 'सीयरेव" "अनयोलोकयो अंथ कस्मादस्मिन् ग्रन्थे शिक्षाव्याकरणेषु च मात्रिकद्धि- मात्राणां व्यञ्जनानां ह्रस्वंदीर्घसंशे न विधीयते । वर्णान्यत्वा. भावन् । स्वरप्वेय हि कालभेदात् वर्णान्यत्वम् । न व्यञ्जनेषु । नवसति-"परीमाणाचे पञ्चमादिति " (२३-२) इत्यनेन विरोध इति वक्ष्यामः॥ ३७॥ उच्चैरुदात्तः ॥ ३०॥ " आयामो दारुण्यं " (२२-९) इति लक्षणलक्षितः स्वर उदात्त इत्युच्यते । यथा-'सः” इति । संज्ञायाः प्रयोजनम्-- "उदात्तात् परोऽनुदात्तस्त्वरितम्” (१४-२९) इति ॥ ३८ ॥ अत्रापि स्वर इत्यनुवर्तते । तथा व्याकरणे- इत्यधिकृत्य उदात्तादिस्वरूपोपदेशात् । समानस्याने मूळ आ- सो उपरिमागे जातेन प्रयलेन उशार्यमाणस्वर उदात्तगुणक- त्यादुदात्तसंझो भवति । यथा शुक्लगुणयोगाच्छुतः पटः । उ- दादानमुत्क्षेपः । तद्यथा-" यो वै पवमानानाम् "" ॥ ३८ ॥ --"अचश्च 118 नीचैरनुदानः ॥ ३ ॥ "अन्ववसर्गः" (२२-१०) इति सूत्रलक्षणलक्षितः स्वरोऽ. सं.1-५-. 1.1-1-1. स. ४-४-८. रा. ५-३-२. स. ३-1-1. पा.-१-१८.

·१ अध्याये ४० सूत्रम्. नुदात्त इत्युच्यते । यथा--" अवदताम् "संज्ञायाः प्रयोजनम्-- "अनुदात्तो न नित्यम् " (४-४३) इति ॥ ३९ ॥ समाने स्थाने हृदयासन्ने अधोभागे जातेन प्रयत्नेन उच्चा- यमाणस्वरोऽनुदात्तगुणकत्वाददात्तसंज्ञो भवति । उदात्तविरु- द्धगुणोऽनुदात्तः । “विप्रा अमृता ऋतज्ञाः अवभृथय- जूपि जुहोति ॥ ३९ ॥ 12 “ - तत्रतत्र समाहारस्स्वरितः॥ १० ॥ तयोरुदात्तानुदात्तयोर्यः समाहारः सः स्वरित उच्यते । यथा- "तेऽब्रुवन् "" समाहियत इति समाहारः । तयोर्मेलनजन्यः स्वरः, स्वरित इत्यर्थः । स्वरितस्वरूपविधिरयं उपरिष्टात्तु स्वरितो वक्ष्यते । यथा-" उदात्तात् परोऽनुदात्तः स्वरितम् " (१४-२९) “उदात्तयोश्च परोऽनुदानः स्वरितम् " (१०-१६) तस्मिन्ननुदात्ते पूर्व उदात्तः स्वरितम् " (१२-९) इत्यादि ॥४०॥ समाहार उभयोस्संभेदात्मकः यथोक्तभागद्वयजन्मना प्रय- नेन फर्णमूलभागोचार्यमाणस्स्वरः स्वरितगुणकत्वात्स्वारतसंशो भवति । स्वर्यते पार्श्वत उत्क्षिप्यत इति स्वरितः । “न ह्यग्ने- रास्यं किञ्चन । अन शीक्षा- अनुदात्तो हदि शेयो मूभचुदात्त उदाहृतः । स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयस्मृतः॥ इति ॥ " सं.१-७-२. 'स.-2- 'सं. ४-0-1R. मूलभाज्ञो. सं, ६-.-.. 6सं. १-६-८.

·14 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये. तस्यादिरुञ्चैस्तरामुदानादनन्तरे यावदर्घ ह्रस्वस्य॥११॥ उदात्तादनन्तरे यः स्वरः स्वर्यते तस्यादिस्तावदुच्चैस्तरामुदात्त- तरो भवति, यावद्भस्वस्यार्धम् । यथा- स इधानः ॥ "1 अथात्र स्वरितस्यरूपं विविधत्वानिरूप्यते- उदात्तगुणात्स्वरादनन्तरे अव्यवहितपरे स्वरिते तस्यादि- रयस्तरामुदात्ततरमुञ्चार्यते । अष्टादिपु प्रथमाख्येन यमेन तुल्य- मित्यर्थः । आदिरित्यनेन पूर्वाशोऽभिहितः । यावर्द्ध हस्वस्य तावन्मानमर्धमाघासम्मितोंश इत्यर्थः ॥ ४ ॥ उदानसमशेपः ॥ १२॥ इस्याकालाच्छेप उदात्तसमो भवति, न तदात्त एव । समश- ब्दप्रयोगात् किञ्चित् न्यूनत्वं प्रतीयत । अन्यथा, स्वरिताभावात् । पूर्वोक्तमेवोदाहरणम् ॥ ४२ ॥ योधमानांशात्परोंशः स तदात्तसम एच । न पूर्ववदु- दात्ततरः । “य जानः 'प्रउगमुफ्थम् ॥ ४२ ॥ 10.-----४. ६ .---. सं. ४-४-२.

·१ अध्याये ४ सूत्रम्. 15 सव्यअनोऽपि ॥ ४३ ॥ केवलस्यायं विधिः पुरस्तादुक्तः, इदानी व्यञ्जनसहितत्वेऽपि स्वरितस्य तथात्वमुच्यते । सव्यञ्जनोपि स्वरित उदात्तादनन्तरो- ऽन्यो वा उक्तविधिर्भवति । अपिशब्दः स्वस्तिमाकर्षति । यथा- सखिभ्यो वरिवः॥ "तिप्यः ॥ ४३ ॥ सव्यसन इति अनपूर्वक उच्यते । तस्यैवालक्षितत्वेन लक्ष्यत्वात् । तेन पूर्वोक्तव्यतिरिक्तः सर्वस्वारितः परिगृह्यते । सोऽपि पूर्वोक्तलक्षणो भवति । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽ- श्विनोर्वाहुभ्याम्" । तदेवं वाजसनेयिनां स्वरितो लक्षितः ॥४३ “ - अनन्तरो वा नीचैस्तराम् ॥ १४ ॥ तस्य स्वरितस्य हस्वार्धकालाच्छेपः 'नीचैस्तराम्' अनुदात्त- तरो वा भवति । 'अनन्तरः' शेप इत्यर्थः । तदेवोदाहरणम्॥४४॥ अथ शाखान्तरीयो लक्ष्यते- अनन्तर इत्युदात्ततरादंशात्परोंऽश उच्यते । स नीचेस्तरा. मनुदात्ततरं वोच्चार्यते । स तु पार्श्वत उत्क्षेपणास्वरितात्मको भवति । अनुदात्ततरत्वं तु अधोभागे दृढप्रयत्नमात्रेण वेदित- व्यम् । आदिः पूर्ववत् । उक्तान्येवोदाहरणानि ॥ ४४ ॥ स. ३-३-.. सं. २-२-१.. उस. १-१-४.

·46 तैतिरीयप्रातिशाख्ये. अनुदात्तसमो वा ॥ ४५ ॥ तस्य स्वरितस्य स एव शेपः अनुदात्तसमो वा भवति । तदे- वोदाहरणम् ॥ ४५ ॥ अन्यशाखास्थोऽपि लक्ष्यते- स एव शेपोऽनुदात्तसमो वा भवति । अधोभागजातेन अदृढप्रयत्नेन पार्वत उत्क्षेपणात्स्यरितात्मकश्च भवति । आदिः पूर्ववत् । तान्येवोदाहरणानि । एवमुक्तास्त्रयश्शाखान्तरीयाः स्वरिताः । ते यमा यद्यप्यस्माकं नेष्टाः । तथाऽप्यस्मदीयस्य स्वरि- तस्य तद्विलक्षणस्वरूपप्राकट्यार्थमेव उपदिष्टाः । एवमुत्तरत्रा- प्यनिष्टपक्षोपदेशानां प्रयोजनमनुसन्धेयम् ॥ ४५ ॥ आदिरस्योदात्तसमश्शेपोऽनुदानसम इत्या- चार्याः ॥ ४६ ॥ . तस्यैव स्तरितस्यादिईस्वार्धकालः उदात्तसमो भवति । शेपस्त्व- नुदात्तसमो भवति इत्याचार्या ब्रुवते । यथा--"सखिम्यो वरिवः । 'तस्यादिः' (१-४१) इत्यारम्याभिहितेऽस्मिन् विकल्पनाले सूत्रमेत- देवेष्टम् । “प्रश्चिष्ठमातिहतयोर्मदुत्तरः” (२०-११) “तेरोव्यञ्जन- पादवृत्तयोः' (२०-१२) इति लक्षणानुकूल्यात् । न तूपरितनमपि भूत्रमिष्टम् , एतलक्षणप्रातिकूल्यात् ॥ ४६ ॥ सं.-1-11.

·१ अध्यायें सूत्रमः इदानी म्यमतमुच्यते- तस्यति प्रकृते पुनरत्र ‘अस्य' इति यत्नः प्रक्रियान्तर- प्रकटनार्थः । तेनानादिरर्धमात्रागििमत इति नियमो न भवति । किन्त्वाभूतपूर्वोत्तरव्यञ्जनसहितस्य कचित्स्वरार्धपर्यन्तोश उदात्तसमो भवति । क्वचित्स्वरपंयन्तः कचित्तपरितनकन्या- नपर्यन्त इति विविध आदिः । शेषश्च कचित्स्वरार्धात्मकः काचेत्स्वरार्धव्यञ्जनात्मकः कचिद्वयसनात्मकः इति, विवि- धः । सोऽनुदात्तप्रयनेन कर्णमूलभाजा स्वारतात्मको भवति इत्या- चार्या उपदिशन्ति । तत्रैवं विवेकः- पूर्वांशस्स्वरितग्राहिव्यअनादुच्चवद्भवेन् । तदभाये तु दीर्घाशः शेपौ नीचसमाविह ॥ यत्र स्वरितस्चरात्परं स्वरितग्राहि व्यञ्जनमस्ति तत्र तस्माद्वय अ- नात्प्राक्तनोंऽश उदात्तसमो भवति । ह्रस्वे दीर्घ च समानमे- तत् । यस्मात्तु दीर्घस्वरितात्परं स्वरितग्राहि व्यञ्जनं नास्ति तस्य पूर्वाध मात्रापरिमितमुदात्तसमं भवति । एवमुक्तविषय- द्वये 'यो शेषो स्चरितग्राहिव्यानं दीर्घोत्तरार्धं च एतौ उभी अनुदात्तसमी भवत इति । तत्रैप स्वरितग्राहिव्यानस- नह:- स्वरितग्राह्यनुस्वारस्तथा पूर्वाङ्गमुत्तमम् । तयोर्द्वत्वे परस्याङ्गं पूर्वानं चेत्तदेव तु ॥ तथा पूर्वाङ्गभूताश्च यलवा रेफपूर्वकाः । हस्वादनन्तरात्त्वते यद्यन्तस्थापरास्तथा ॥ ..व्यअनादिः. .राधादिश्च. पर रूपं. 1 2 ·48 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . यथा M इति । तत्र स्वरार्धपर्यन्त आदिर्यथा "सं त्वा सिञ्चामि"11 "विश्वरूपी वै" । "अयं यस्सोमो न्यधाय्यस्मे "3 व्याघ्रम् । अत्र स्वरितग्राहिल्यानाभावादेवं भवति । स्वरपं- यन्त आदिर्यथा--"श्रोष सौन्वम्" प्रियमासधस्थम् । । “कल्पाञ्जुहोति " | " तेनैवैनं युन.. क्ति" "शरव्ये ब्रह्मसंशिता"10 । अत्र स्वरितादनन्तरस्य व्यजनस्य स्वरितग्राहित्यादेवं भवति । उपरितनैकव्यञ्जनपर्यन्त आदियथा- 'अश्मरम्तें क्षुदमुं ते शुक् "तस्माद्वदन्प्राणन् """अहमार. सेन 12 "होतर्यविष्ठ" | " यत्पूतीका "14 | अत्र स्वरितग्राहिणी व्यअनान्तर्हितत्यादेवं भवति ॥ ४६ ॥ यजान् व आज्यभागी 010 सर्वः प्रवण इत्येके ॥ १७॥ प्राणशब्दः स्वरितपर्यायः । सव्यजन एव स्वरित आदि- त आरम्य सर्वः प्रवणो भवतीति 'एके' •आनायोः उनिरे । गपा-"सखिभ्यो परिवः ।। ॥ ४७७. प्रकरण यन्यते म्युमिप्यत इति प्रयणः । स्वरितस्वरोऽ- यं सर्यः शन्स पर रितो भवति । न त्वस्य भादितः काश्चि- इंश उदाउसमोऽस्तीत्येफयाचार्या उपदिन्ति । यस्मादस्य im.1-1-1. स.२-५-१. वर.२-२-१२. ग:५-१-१. ग.२-१-. ५-५-1. ग.५-१-१. १.५-७-२.. पं.२-५-3. .३-1-11.

·अध्याय ४८ सूत्रम्. 49 स्वरितात्परतः स्वरितग्राहि व्यञ्जनं नास्ति तद्विपयमेतत्सूत्रम् । यथा-"घायवस्थोपायवस्थ"। "स्वरुत इरिण उपदधाति" प्रयतिरागो भवति" । एवमस्य सूत्रद्वयस्य व्याख्याने- •मपूर्व स्वर्यते हस्थो दीर्घोऽन्त्यांशे तदुत्तरौ। नादानुस्वारकावेव स्वर्यते पूर्व उच्चवत् ॥ इति शिक्षावचनं मूलमित्यनुसन्धेयम् ॥ ४७ ॥ . ڈرر तत् प्रवाते परश्च" नानापदवदिङ्गन्यमसङ्ख्याने ॥ १८ ॥ 1. इड्नयपदं नानापदवद्वत्यसख्याने विषये । नानापदवदिति किम् ! " ओपतात्तिग्महेते " इत्यादौ "आको- रैकारपूर्वस्तु बहुस्वरस्य तेथे" (४-४०) इति प्रग्रहत्वं मा भूदिति । असंहचान इति किम् ? " द्वे" "एकव्यवेतोपि" (४-४९, १०,५१) इति वक्ष्यति । "द्वे सवने शुक्रवती इत्यत्र प्रग्रहत्वं भवत्विति वदामः । नानापदमिव नानापदवत् ॥ ४८ ॥ पद्मन समाम्नायप्रसिद्ध अभिमतम् । न व्याकरणप्रसि- द्धम् । कुतः ? " अप्यकारादि" (१-५२) इत्यादिवचनसामथर्यत् । इङ्गचमिति विभागवत्पदस्य संज्ञा । इयतें 'विमागेन चाल्यत इति इद्यम् । सहयानं चात्र पदानामेव पर्युदस्यते पदसम- भिव्याहारात् । तदयमर्थः--इयपदमस्मिन् शास्त्रे नानापदं- स.१-१-1, स. ५-२-४. 5सं. ६-४-. स ७-३-३. (सं. ६-१-६.

·50 तैसिरीवप्रातिशाख्ये. " . चत्पृथक्पदे इव भवति पदसङ्ख्यानसंयुक्तविधिविषयं घर्जयि- त्वति । नन्विायखण्डयोरपि विभागाध्ययनात्सिद्धं नानापद- त्वमविधेयम् । नैतदेवम् । न हीङ्गचस्य द्वियिधोच्चारणात्पदभेदों भवति । उपायय इत्युप-आयवः '' इति पदैक्यप्रकटन- पूर्वकमेय विभागाध्ययनात् । एतञ्च "स्थोपायवः । उपा- यवस्थ ." इति प्रमाध्ययनादवसीयते । अत एव 'इषे त्रिच- त्यारिशत्' इत्यादिसल्यापाठाः । तस्माद्विधेय पव नानापद- चद्भावः । किं प्रयोजनमस्य विथे? तदुच्यते-" ससादास्स- जातिष्ठायेन" (३-१२) इति ह्रस्वत्वं वक्ष्यति । तदनिङ्गय एवं स्यात् । 'मग्निर् होता निषसादा यजीयान्" इति । इङ्गयखण्डे तु न स्यात् । "ऋपिर होता निषसादा पिता नः" इति । कुतो न स्यात? " पदब्राहणेच पदं गम्येत (१-५०) इति निय- मात् । तथा “दे" " (४-४९, ५०) इति प्रग्रहं वक्ष्यति तदानग्गय पच स्यात् । “ढे एवं यजेत" इति । इङ्गयखण्डे तु न स्यात् । 'द्वे दै सम्भगति' इति । तथा “अन्तरनाधु- दात्त" (८-१०) इति रेफ क्ष्यति । सोऽनिङ्गच एव स्यात् 'मन्तर्यच्छ मघवन्" इति । इङ्गयखण्डे तु न स्यात् । : अ. न्तचन्यः पादो मयति' इति । नानापदयद्भावे सति तत्रामीर- सिद्धिः । फिञ्च--" आकार एफारपूर्वस्तु यहुस्वरस्य तेथे" (-४०) इति प्रमहत्वं पश्यति । स इहापि स्मात् । तत्प्रवाते पिपजान्ति "म्यमिपार भापतात्तिग्महेन"" इति । नानापद- पाय मनि स्विक्षानिएं न भवति । असयान इति किम् ? रा, 1-1-1. ग.२-५-५. *स.१-१-.. 14.१-५---१. सं. १-१-१४. " परश्च “ सं. ४-१-२. 6स.१-४-३.

·भध्याये ४९ सूत्रम् . 51 वक्ष्यत्येतत् "ताभ्यामेवोभाभ्यां" (५-६२) इत्यन्तत आपष्ठात्प्र. प्रहनिमित्तम् । अत्र पदसझ्यानस्यापर्युदासे, "एते वै यज्ञस्या- असायनी सुती ताभ्यां" इत्येतेशब्दस्य "ये हे अहोराने एव ते " इति येशन्दस्म चान्तः प्रग्रहो न. स्यात् । अथ किमर्थं पदसायानस्यैव पर्युदास आधीयते ? तदुच्यते-यदि "बहुस्थ- रस्य तेथे" (५-४०) इति स्वरसयानस्याप्ययं पर्युदासस्स्यात् " तत्प्रधाते विषजन्ति" इत्यादावपि प्रग्रहत्वं स्यात् । तनि- त्स्यर्थमिति घूमः ॥ ४८॥ तस्य तस्य पूर्वपदमवग्रहः ॥ ४९ ॥ इङ्गयपदस्य पूर्वपदमवह इत्युच्यते । यथा- "देवायत इति देव-यते" । अवग्रहसंज्ञायाः प्रयोजनं-" नाव- प्रहः" (५-२) इत्यादि । पदावग्रहशब्दयोनियतलिङ्गत्वादन्यो- न्यान्वयः सम्भवति ।। तस्येचस्य यत् पूर्वखण्डरूपं पदं तस्यावग्रह इति संज्ञा । इस्यत्र उपशब्दः। "श्रेष्ठतमाय इत्यत्र श्रेष्ठशब्द इति । संज्ञायाः प्रयोजनम्-"अवग्रह आशीषूस्सुवः (५-२०) इत्यादिव्यवहारः ॥ ४९ ॥ यथा- उपाययः 16 1 इत्येते आषष्टात्प्रमहनिमित्त इति, इति पाठान्तरम्. ३स. ७-४-४. +सं, ६-४-५. सं. ३-५-५, "सं. १-१-१.

·52 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. पदग्रहणेषु पदं गम्येत ॥ ५० ॥ 1 पदग्रहणेषु सूत्रेषु गृहीतं पदमेव गम्येत ज्ञातव्यं न पंदेकदेशः यथा-" वे इत्यनिङ्गयान्तः” (४-१०) इति वक्ष्यति । तथा- सति 'वे क्रतुम् इति प्रग्रहो भवति । कवे दक्षाय इति पदेकदेशत्वान्न भवति । गृहन्तीति ग्रहणानि पदानां ग्रह- णानि पदग्रहणानि तेषु ॥ १०॥ यानीह ग्रहणानि तत्सरूपस्य पदस्य सद्भावात्पदग्रहणानि भवितुमर्हन्ति, पदैकदेशस्य च सद्भावात् तदेकदेशग्रहणानि च तद्विपयोऽयं नियम आरभ्यते । पदग्रहणेपु सम्भवत्सु पदमेव प्रतायेत । न तु पदैकदेशोऽपि । यथा-"अचासचस्व (३-८) इति हस्वार्थेऽवाग्रहणे अचानो देव्या रुपा इति पदमेव गृह्यते । न तु पुनः “विभिर् ऋणया जायते इति पर्दकदेशश्च । तथा शेपूर्वो मकार: (६-१२) इति लोप निमित्ते शंगणे । “मन्द्रा मुप्रयसः" इति पदमेव गृह्यते । न तु "पृथिवीं मा हिः सीः इति पदेकदेशश्च । अत्र ग्रहणे- चिति वचनाद्रहणमात्ररूपासु संशास्वयं नियमः । न तु "ची. (1-11) नकारदशफारं च परः (१-२०) इत्य फारान्तासु मंशास्थिति पेदितव्यम् ॥ १० ॥ " “ 33 " यत्मपर: " सं. १-५-१.. 0. ४-१-४. स.४-1-6. •सं. (-1-1.. . ----१.

·'१ अध्याये ५१ सूत्रम्. 63 अपि विकतम् ॥ ५१ ॥ ..अपिशब्दः पदमन्वादिशति । पदग्रहणेषु विरुतमपि पद- मवगन्तव्यम् । यथा-~णलापत्तो वा हनः" (७-६) इति ग्रहीप्यते पदमिति कृत्वा विसर्जनीये ओत्वमापन्नेऽपि णत्वं नेव निवर्तते । " प्रवाहणो वन्हिः "" "एप स स्यः" (५-१५) इति विसर्जनीयलोपग्रहणं पठिप्यते । " अयमुप्य प्रदेवयुः इत्यत्र सकारे पत्वमापनेऽपि विसर्गलोपो भवत्येव ।। ५१ ।। " " 3 पदग्रहणेपु पदं यक्ष्यमाणकार्ययोगाद्विकृतमपि प्रतीयेत । न तु विकृतरूपस्यान्यत्वादप्रत्ययः । यथा-" अवासचस्वानुदा (३-८) इति नुदापदस्य हस्वत्वं वक्ष्यति । तत्पदं क्रमाध्याये णत्वयोगाद्विकृतमपि कार्यभाग्भवत्येव । “ अग्ने जातान् । जातान्म। प्रणुद । तथा स्तरीमापदं पत्वटत्वाभ्यां विकृतमपि कार्य- भाग्भवत्येव । “स्तीर्णं वर्हिः । बहिस्सुप्टरीम "उद्या- परश्च".(९-२४) इति प्रतिपेधं वक्ष्यति । उत्पदमुत्तमापत्त्या विक- तमपि निमित्तं भवत्येव । अमित्रानुन्नयामि स्वार अहम् । अथापदं हस्वापत्तया विकृतमपि क्रमाध्याये प्रतिपेनिमित्तं भवत्येव । "अवो यक्षि । यक्षि विद्वान् । विद्वानथ ॥ ११ ॥ 14 सं. १-३-३. 3सं. ४-३-१२. सं. ३-५-११. *से. ५-१-११. सं. ३-२-११. 5. ४-१-१..

·64 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. अप्यकारादि ॥ ५२ ।। अत्रापि अपिशब्दः पदान्वादेशकः । पदग्रहणेप्वकारादि अपि पदं विनेयम् । यथा-" श्व" वयुना (३-२) इति द्वस्वा- देशे वक्ष्यति । अकारादेरपि तस्य श्वाग्रहणस्य ह्रस्वत्वं भवति यथा-- अश्वावन्तर सहस्त्रिणम्" । अकार आदिर्यस्य तत्तथोक्तम् ॥१२॥ - पयुना" पदग्रहणेप्वकाराद्यपि तत्पदं प्रत्येतव्यम् । यथा-" श्वर्ता (३-२) इति श्वापदस्य विहितं कार्य । अश्वायन्त सहनिणम्" इत्यश्वापदेऽपि भवति । “गोशुप्मः” (११-१६) इति गोपदस्योक्तानिमित्तत्वं " अगोअर्घ सोमं कुर्यात् "3 इत्यगोपदेऽपि भवति ॥ १२ ॥ अन्कारादि च ॥ ५३ ॥ नकारः पदमिति बोधयति । पदग्रहणेष्वन्कारादि अपि पदं विज्ञेयम् । “अ-शु" (१६-२९) इत्यनुस्वारागमे वक्ष्यति । अन्कारादेरपि तस्यानुस्वारागमः स्यात् । यथा--" अन५ शु कु- । अन्कार आदिर्यस्य तत्तयोक्तम् । नन्वत्र सूत्रे अन्नि- त्यस्य कारोत्तरत्वं कयं क्रियते "वर्णः कारोत्तरः" (१-१९) इति सूत्रे वर्णमात्रस्य कारोत्तरत्वविधानभङ्गप्रसङ्गात् । उच्यते । रा. ३-1-1. स. 1-1-1. सं. ३-२-२. वन्तः।

·अध्याये ५४ सूत्रम्. 55 . सत्म, एतच्छास्त्रवलान्न क्रियते किन्तु शास्त्रान्तरबलात् क्रियते । यथा-पाणिनीयाः एवकारः, अपिकारः, इत्यादीनां साधुतां कथ यन्ति । एवमत्रापि । एवं अआकार आगम (१-२३) इत्य- त्रापि चोद्यपरिहारी विज्ञेयो ॥ ५३ ॥ व्याख्यातमेतत्पूर्वसूत्रेण । उदाहरणं तु-"अनूहनू" (३-७) इत्यनूशब्दस्योक्तं निमित्तत्व'मननूशब्देऽपि भवति । 'प्रयाजयद- ननूयाजम्" इति । अत्र विकृतादीनां पृथक्सूत्रकरणं विकृतादीनां* व्यस्तानामेव योगे पदप्रत्ययः न समुदितानामित्येवमर्थम् । 'नाधामाधारय" (३-८) इत्युक्तं ह्रस्वत्वं वै "3 इति णत्वाकारादित्वयोस्समयाये न भवति ॥ १३ ॥ ततश्च प्राणा सजाताः .. एकवर्णः पदमपृक्तः ॥ ५४॥ एकश्चासी वर्णश्च एकवर्णः । स चेत् पदं भवति, सोऽक्त- संज्ञः स्यात् । यथा- “स उवेकविशवर्तनिः । पदमिति किम्-" यज्ञपताश्विति" । संक्षायाः प्रयोजन-“उकारोऽपृक्ता प्रत्या (९-१६) इति अपृक्त इति व्यञ्जनेनासंयुत इत्यर्थः । पदात्मक एकवर्णाऽपृक्तसंज्ञो भवति । न चात्रैकशब्दा- भायेऽप्येकत्वावगमात्तदानर्थक्यं शङ्कनीयम् । अक्तसंज्ञाया अन्व- र्थत्वख्यापनार्थत्यात् । यथा-'आ ददे 6 ‘उलोकमग्ने" 'ओ ते 'कार्य' इति पाठान्तरम. 2 स. ६-१-५. स. २-६-९. *सं. ४-३-३. 5सं.-६-२. 6सं. १-१-१. स. १-४-४६. -विकारादीनां.

·'56 तैत्तिरीयपातिशाख्ये यन्ति । संझायाः प्रयोजनं-"उकारोऽपृक्तः प्रकृत्या' (९-२६) इत्यत्र वक्ष्यामः॥ ५४॥ आद्यन्तवच ॥ ५५ ॥ "2 चकारान्वादिष्टं तदपृक्तसंज्ञं पदं आदिवदन्तवच्च कार्यभार भवति । आदियद्यथा---"स उवेकविशवर्तनिः इत्यत्र "सस्या- दिरुच्चैस्तरां” (१-४१) इति कार्य भवति । अन्तवद्यथा-- 'ओ ते यन्ति' इत्यत्र 'अन्तः । (४-३) इति प्रग्रहकार्य भवति । आदिश्चान्तश्च आद्यन्ती, ताविव आद्यन्तवत् ॥ १५ ॥ । आदिश्च अन्तश्च आद्यन्ती तयोरिव । चशब्दः अपृक्त- संशं वर्णमन्वादिशति । अपृक्तस्यादिवदन्तवञ्च कार्य भवति । पदिप्यति ह्याचार्यः-"सृतीय स्वरघोपवत्परः" (-३) इति तन पदादिभूतेथेच स्वरघोपचत्तु परतः कार्यमिप्यते । ततश्च "उपभृदेहि " । "सेदु होता" । इत्यादी प्रथमस्य तृतीयादेशो न स्यात् अपृक्तस्यादित्याभावात् । यस्मात्परं किञ्चिदस्ति पूर्व नास्ति स आदिरित्युच्यते । तथा 'ओकारः पदान्तः प्रग्रहो भपात इति वक्ष्यति । " भो ते यन्ति” इत्यत्र तन्न स्यात् । अपृ- सम्पान्तस्याभाचान् । यस्मात्पूर्व किञ्चिदस्ति परं नास्ति स अन्त ररयुच्यते । अस्माद्विधिवचनादपृक्तोऽपि कार्यसिद्धिः॥ २६ ॥ सं. १-४-१३. सं. ४-३-1. सं. १-४-३३. सं. 1-1-१४, मंत्रिव ४-६ मे.

·१ अध्याये १५ सूत्रम् 57 वर्णस्य विकारलोपौ ॥ ५६ ॥ . वर्णमात्रस्य विकारलोपौ स्यातां न तु सर्वस्य पदस्य । विका- रस्तावत्, धूपाही" इति । लोपस्तु, " स ते जानाति ? ॥१६॥ पदस्य यौ विकारलोपी विधास्येते " अवग्रह आशीषूस्सु. वरिति रेफम्" । " अवग्रह इत्येकम्" (६-१०, १८) इति तावेक- स्यैव वर्णस्य चेदितव्यो । न कृत्स्नस्य पदस्य ! नन्वेवं सति कतमस्य वर्णस्येति नावगम्यते । तदुच्यते-पदसंहिता हि पदा- न्तस्थ पदादेश्च भवति । तयोरन्यतरस्य भविष्यतः । कतर- स्यति तु तत्रैवावगम्यते ॥ १६ ॥ यसः विनाशो लोपः॥ ५७ ॥ वर्णस्य विनाशो लोपसंज्ञो भवति । यथा हीमन्द्रा सुप्र- । संज्ञायाः प्रयोजनं-" अथ लोपः" (५-११) इत्यादि । वर्णस्य नित्यतां केचिदाहुः । तन्निराकरणाय व्याकरणानुसारेण सूत्रमेतदभाणि ॥ ५७ ॥ विनाशः पदावस्थायां श्रुतस्य संहितायामदर्शनं लोपसंशोभव ति । अदर्शनं चानुच्चारणम् । ततश्च "हीपूर्वो मकारः (५-१२) 'लुन्यते” (११-१) इत्यादिषु अनुच्चारणमेव विधित्सितं वेदि- तव्यम् । प्रध्वंसो लोप इति त्वयुक्तम् । उच्चरितमचंसिनां वर्णा- नां संहिताकालपर्यन्तमनवस्थानात् ॥ १७ ॥ " सं. १-२-८. ३सं. ४-१-८. सं. १-१-१४ +चानुच्चारणात. 8 ·68 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. अन्वादेशोऽन्त्यस्य ॥ ५८ ॥ "2 निमित्तस्य निमित्तिनो वा अन्त्यस्यान्वादेशो भवति । निमि- त्तीति प्रधान कार्यमागिति यावत् । निमित्तस्य यथा हन्या. दुप्यमानं च" (७-३) इत्यन्त्यस्य निश्शब्दस्य । निमित्तिनो यथा- भकारस्तु संहितायामपि" (५-८) इत्यत्र "सुश्लोकाँ४ इत्यन्त्य- स्य अकारस्य । अन्त्यस्येति किं । ब्रह्मा३न्वय राजन् ! " अग्ना३ इत्याह " विचित्यस्सोमा३ न विचित्या३ इति " ॥१८॥ 'चापीत्यन्वादेशको" (२२-६) इति वक्ष्यति । ताभ्याम- .न्यादेशः क्रियमाणोऽन्त्यस्यैव वेदितव्यः। न तु समासनिर्देशा-- सर्वस्येति । यथा-"पुपूकृधिसुवः” (७-२) इत्यादिसूत्रादन- न्तरं “हन्यादुप्यमानं च" (७-३) इत्यत्रान्वादेशो निप्पूर्घ इत्य- स्यैव भवति ।न सर्वस्य "अवर्णव्यवेतोऽपि" (७-५) इत्यत्र त्वनन्त्यस्यान्यन्यादेशे कारणं तत्रैव पक्ष्यामः ॥ ५८ ॥ उपवन्धस्तु देशाय नित्यम् ॥५९॥ उपबन्धस्तु स्वदेशायेव नित्यं निर्देशको भवति । उपवध्यत इत्यावन्धः । एतस्मिन्नित्यधिकरणरूपः सङ्-थ्यानविषयः प्रदेश उपपन्ध उच्यते । यथा--- इरावती" (४-२२) इत्यादि सूत्र- 1.1.2.1. 2. ६.५.८. से. (-1-1. समनिर्देशा. " ·१ अध्याय २४ सूत्रम्. 59 खायन्ते । द्वयं, "सोमाय स्वतस्मित्(४-४८) “गमयतो भवतः" (४- ५२) इति च । उपवन्धे यदुक्तं तदन्यत्र न भक्तीति तु- शब्दार्थः । यथा--' इत्याह देवी ह्येपा देवस्सोमः । भत्र त्रिपदप्रभृतिन्यायेन “पूर्वने प्रभृत्यायं " (४-२३) इति प्राप्तिः अन्यत्र यो निषेधः स उपबन्धे न भवतीति नित्यशब्दार्थः । यथा- " सदाहविधीने" (४-११) इति प्रग्रहो ग्रहीप्यते । केवलं हविधीने इति सर्वथा न प्रग्रहो गृह्यते । यथा-"हविधाने इत्ययमन्यत्र निषेधो ॥ हविर्धाने प्राची प्रवर्तयेयुः इत्यत्र न प्रसरति । " गमयतो भवतः" (४-५२) इत्यादिना प्राप्तिः । नन्वेतदनुपपन्नम् । अन्यत्र निषेधस्य क्वचिदुपबन्धेऽपि दर्श-. नात् । यथा-" अथ मिथुनी भवतः इत्यत्र "गमयतो भातः" (४-५२) इत्युपबन्धप्राप्तिः । “न ग्रामी" (४-५३) इत्या. दिना अन्यत्र निषेधेन निषिध्यते । तथा-" वायव आरोहण- इत्यत्र " सोमाय स्व (४-४८) इति प्राप्तिः । अते समानपदै" (४-५४) इत्यनेन अन्यत्र निषेधेन निषिध्यते । अत्रोच्यते---'ग्रामी वायवे मनवे' इत्यादीनां कण्ठोक्तत्वादेष निषेधः प्रसरतु, केवलहविधीने प्रग्रहो न इत्यार्थिको निषेधो न प्रस- रत्येव । आर्थिककण्ठोक्तयोः कण्ठोक्तस्य प्राबल्यात् । ननु "अते वाही " सं. ३.१.३. 1सं. ६-१-७ 'स. ६.५.४. 'सं. ६-२-11. सं. ५.६.३.

·.60 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . । अवे" (४-५४) इत्यनयोः कण्ठोक्तचैवालं, तत्र नित्यग्रहणेन किम् । उच्यते--नितरां परिहारः । कण्ठोक्तिरुपयन्धप्राप्तिमेव निवर्तयत्ति । नित्यशब्दस्तु प्राप्तयन्तरमपि परिहरति । यथा-" दे जाये विन्दते इत्यत्र " एकव्यवेतोपि" (४-५१) इति प्राप्तिः । " वनस्पते वीवङ्गः इत्यत्र “वीड्" इत्यादिप्राप्तिः । एवमाधू- हनीयम् । माहिपेयमतानुसारेणैवं प्रपञ्चितम् ॥ १९ ॥ उपशब्दस्समीपवाची । उपवध्यत इत्युपवन्धः । इह निविधं शब्दरूपं कार्यविधिपु तत्सम्बन्धितया ग्रहीप्यते कार्यभार निमि- तमुपवन्ध इति । तत्र यदभक्तकार्यात्कार्यभाजश्च पूर्व परं वा पदात्मकं पदैकदेशात्मकं घा संहितामायस्थं शब्दरूपं पूर्वत्येन परत्वेन या कार्यविधिषु निर्दिश्यते, कार्यभाजो वा स्वेन पूर्वत्वेन वा निर्दिश्यमानस्यावधितया तत्सर्वं निमित्तम् । यथा-"विभागे ह्रस्वं व्यसनवरः (३-१) “असम्पूर्वोऽरम- फारः" (५-९) इति । यत्त्वेवंलक्षणानिमित्तादन्यच्छन्दरूपं पूर्व- त्वेन परत्वेन या कार्यहेतुतया कार्यभाजो निमित्तस्य वा स. मीप नियध्यते ततः पूर्वमुत्तरं वा तदुपयन्ध इत्युच्यते । स ग्गुलु स्वाध्याय देशाय नित्यं प्रभवति । पृथग्भूतोपि कार्य साधपत्येव । देशान्तरव्यावृत्तिर्हि तस्य प्रयोजनम् । न तु पृथ- ग्माये कार्यनिवृत्तिः । यथा-"हि ष्ठात्यंतरा" (३-८) इति हस्वविधाने पठिती 'हि' 'त्यम्' इत्युपयन्धी पदाध्याये पृथ- म्भूतायपि इस्यकार्य साधयनः । "आपः । हि । स्थ।" "अग्ने। गं, ६.६-४. प्यासिव. . " सं. ४-६.६. 'सं. ५...

·१ अध्याये ३७ सूत्रम्, G1 " त्वम् । तर ।" इति “इद्विदग्ने" (६-१७) इति लोपनिमित्त- स्वेच्छन्दस्य उपवन्धी 'उ' 'अग्ने' इत्येतो फ्रमाध्याये पृथग्भू- तावपि कार्य साधयतः । सेत् । इदु । उ होता"2 "सेत् । इदग्ने । अग्ने अस्तु' "३ इति । तुशब्दो निमित्तं विनिवर्तयति । तद्धि कार्यभाजः प्रतिसम्बन्धि । तस्य विभागविषयस्य विभा- गाभावे सन्धानविपयस्य च सन्धानाभावे कार्य न भवति । यथा- 'इन्द्रायद्वन्वान्परः "इन्द्रावतीमपचितीम् "" "अकु- वं च प्रत्ययात्परः (+-) । "इपुम् । समिति । अकुर्वत ।" अन्ये तु व्याचक्षते-"इरावतप्रिभृत्यादाधार" (१-२२) इत्या- दिनिर्देशनिवन्ध एव उपयन्ध इति । तेषां इरावतीप्रभृतिदेश- स्थस्य मनवेशब्दस्य "सोमाय स्वराज्ञे'' इत्यनुवाकस्थयोः राझे. पायवेशब्दयोश्चान्तः प्रग्रहस्स्यात् । ननु " नझे अढे नित्यम्" " अते समानपदे नित्यमवे चाये च" (४-१४) इति नित्यप्रतिषेधात्तन्न । यद्येवमनारम्भणीयमेवैतत्सूत्रम् । प्रयोजनाभावात् । अपि चास्मिन् व्याख्यानेऽस्मदुक्कोपयन्धानां निमित्तान्तर्भावात् तत्पृथग्भावे कार्याणि न स्युरित्यलं प्रपञ्चन ॥ . स्यात् नानापदीयं च निमित्तं प्रग्रहस्रादिषु ॥६॥ चकारः तुशब्दनिगदितं नमर्थमन्वादिशति । प्रग्रहेपु स्वादिषु च नानापदसम्बन्धिनिमित्तमसंहितायामपि स्वकार्य'मुपदिशतीति प्रम- 1सं. ४-१-९. सं. १-१-१४. ३स. १-३-१४. 4सं. ५.७.४. सं.६.२-३. 6सं. ५-६-२१. अनुस्वारप्रमहकार्य इति पाठान्तरम.

·62 तैत्तिरीयमातिशाख्ये, हानुस्वारकार्य न निवर्तते । यथा वक्ष्यति-"नाचक्रे पपरे।" (५-२८) प्रग्रही भवत इत्यत्र प्रग्रहवे पकारेणोपदिष्टे पदकालेऽपि तथैव । सादिषु च यथा-"नावग्रहपूर्वः” (१६-११) इन्यवग्र. हेणानुस्वारागमे निषिद्धे पदकालेऽपि तथैव । यथा--" अर्धमासे देवापत्वणत्यादौ तु नानापदीयं निमित्तम् | संहितायामेग कार्य करोतीत्ययमारम्भः । यथा-" शुचिपदिति शुचि-सत्"। : "प्रवाहंण इति प्र-वाहनः अथ निमित्तानामपि केषां चिदुपयन्धयत्पृथग्भावेऽपि कार्य- फरत्वमस्तीत्याह- पृथग्भूतं पदं नानापदं तत्र भयं नानापदीयम् । निमि- तं पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् । प्रमहाश्चतुर्थाध्याये वक्ष्यन्ते । " स्रशोह पाश" (१६-२) इत्यादयोऽनुस्वारभाजः शब्दाः सादयः । प्रम- ऐपु सादिषु च पृथग्भूतपदस्थमपि निमित्तं भवति । न तु पृथग्भायादनिमित्तम् । तेषु प्रतिसम्बन्धिव्यतिरिक्तनिमित्तमस्ति । नदि प्रमाहुपदानां प्रतिसम्यन्ध्यस्ति विभागसंहितासाधारणत्वात् । मादीनां तु समानपदस्थोप्मैव प्रतिसम्बन्धि । तद्व्यतिरिक्तस्य निमित्तस्य पृथग्भायेऽपि युक्त कार्यम् । यथा--" ओफारोऽसार- हितोकारल्यअनपरः" (४-६)। न सुन्वान न देक्यो । अस- । “यहदर्च यिभायसो । महिषीय त्ययिः " दत्र मुयम् सं. २-५.६. 50.१.८.१२. 'सं. १-८-१५. स. 1.1.1. .....

·१ अध्याये ३० सूत्रम् 63 . तथा सादिषु-"नावग्रहपूर्वः” (१६-११) । पौर्णमासीति पौर्ण-मासी 'अर्धमास इत्यर्ध-मासे" । चशब्दात्सं.. हितायामपि निमित्तं भवति ॥६०॥ यथोक्तं पुनरुक्तं त्रिपदप्रभृति त्रिपदप्रभृति।।. त्रयाणां पदानां समाहारस्त्रिपदम् । कार्यभानः पदस्य तृतीयले.. विज्ञेयम् । ईदृशं त्रिपदं प्रभृति आदिर्यस्य तत्त्रिपदप्रभृति ययोक्त पूर्वोक्तविधि करोति अविशेपेण' तत्रिपदप्रभृति पुनरुक्तं चेत् । तयां हि-" लुप्यते • त्वकार एकारोकारपूर्वः” (११-१) - इत्यनेन प्रयमकाण्डे तृतीयप्रश्ने "देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोः ॥ इत्यत्र अकारे लुप्ते तदेव वाक्यं, वाजपेयेऽपि (सं.१-७.१०) अलोपं बाधित्वा तथैव भवति, त्रिपदप्रभृतित्वात् । “उमा वाम्" इत्यत्र “सुपथा राये अस्मान् "5-6 इत्येतत् "उदु त्वं जातवेदसम् ॥ इत्यत्रापि तथैव | तथा इत्यत्र स जातो गर्भो असि रोदस्योः 1-3 इत्येतत् “रमिव १४ इत्यत्रापि तथैव । ब्राह्मणवाक्येषु तु त्रिप- दमात्राद्वा कार्यं भवति । ब्राह्मणवाक्येषु पूर्वस्थलस्यैवोक्तम् । यथा- इमामगृभूणन् इत्यत्र “ मर्यश्रीस्स्पृहयद्व! अग्निः 10-10 इत्येत. दवाक्यम् उत्क्राम इत्यत्रापि तथैव भवति । कार्यभाजः स्वविशेषणाय इति पाठान्तरम्. "सं ते वायुः 17 " " 1 सं. १-६-९. 4सं. १-३.१. 7 सं. ४-१-४. स. २-५-६. 5सं. 1-1-1४. 8सं. ५.१-५. 6सं. १-४-४३. सं. ४-१-१. 10सं. ५-१-३.

·64 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. “ पदस्य तृतीयत्वमिति किम् ? "ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः॥ इत्युख्य । “येऽन्तरिक्षे ये दिवि येपां" इति रुद्रोत्तमानुवाके. प्रभृतीति किम् । त्वमग्ने इति याज्यायां “दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अग्निः ३ इति वाक्य अग्नयेऽन्नवते इत्यत्र "इतः प्रथमं जज्ञे अग्निः" इति पुनरुक्तं सत्तथैव भवेदिति चेत्, मैवम् त्रिपदमात्रादेव तथाभाव इति नात्र वक्तुं युक्तम् । किन्तु “जज्ञे सस्फानः (११-१६) इति जाग्रहणसामर्थ्यात् । अन्यथा तस्य वैयथ्यात् । पदवीप्सा अध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥११॥ " इति त्रिभाप्यरने प्रातिशाख्यविवरणे प्रथमोऽध्यायः प्रीणि पदानि प्रभृतिरादिर्यस्य तदिदं प्रिपदमभृतीति तद्गुणसंविधानो बहुप्रीहिः। तथाभूतं चतुर्थ पदं पुनरुक्तं मन्ना- न्तरे ग्राह्मणान्तर या पुनः प्रयुक्तं यथोक्तं यथापूर्वमेव भवेत् पूर्वस्मिन् प्रयोगे सम्य यत्कार्य तदभावो या दृश्यते, तदेवोत्तरस्मि- मपि प्रयोग भयति । एतदुक्तं भवति-कार्यतदभावप्रयुक्त चतुर्थप- दानां चतुती पदानां मन्प्रैकदेशभूतानां तेनैव प्रमेण मन्नान्तर- फदेशतया पुनरधुनी तत्रापि चतुर्ये पद प्रापकान्तगमायेऽपि पूर्वत्र एं कार्य भयति । निवर्तफान्तरामाये च कार्य नियतते । 1.४.१.८. १. ४.५.11. सपल M. 1.2-1.

·१ अध्याये ६१ सूत्रम्. 65 १ तत्र कार्यम्-“द्रापे अन्धसस्पते" ' इत्यत्रानुवाके " रक्षा च नो अधि च देव बहि" 1-स्त्यलोपो* दृष्टः । सः "ये ते पन्थानः इत्यत्रापि भवति । कार्याभावस्तु पौरोडाशिके-" देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोाहुभ्यां" इत्यकारलोपो हटः । स त्वकार- लोपाभावस्थाने वाजपेयकाण्डेऽपि (सं-१-७-१०) तथैव भवति । त्रि- पदप्रभृतीनां पदानां समूहस्त्रिपदप्रभृतीति तु व्याख्यानं न युज्यते होनवाह्मणे-" देवी देवपुत्रे इत्याह देवी ह्येते' इत्यत्र श्रुतस्य इत्याह देवो' -डात पदत्रयरयाध्वरवाहाणे " सा देवि देवम- च्छहीत्याह देवी ोग" "इति पुनश्श्रुती तृतीये पदे प्रमहप्रसङ्गात् तथोख्यकाण्डे -"ये अन्तरिक्षे ये दिवि" इति श्रुतस्य पदचतुष्ट यस्य शतरुद्रीयऽन्वारोहे-“येऽन्तरिक्षे ये दिवि येपां" "इति पुनश्श्रुती द्वितीयपदे अलोपप्रसङ्गाञ्च यस्तु कृत्स्नस्य मन्नस्य पुनःप्रयोगस्तत्र मन्त्रान्यत्वाभावादचतुर्थेऽपि पदे पूर्ववत्कार्य भव- त्येव । यथा--'अम्बे अम्बालि' इत्यत्र 'दधिक्रावपणो अका. रिपम्' 8-"इति पुनश्चतौ द्वितीयस्य पदस्य अलोपः। यश्च म- न्त्रपदानां ब्राह्मणेऽनुव दस्तत्र रू एक मन्त्रोऽनूद्यत इति मन्त्रा न्यत्वाभावान्मन्नकाण्डवदचतुर्थमपि पदं भवति । मर्यधीस्पृ. हयद्वर्णों अग्निरिति 10 । न तत्र प्रा-कान्तरमपेक्षणीयम् । मन्त्रा. न्यत्वाभावात् । द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्तेरुपलक्षणम् ॥ ६१ ॥ इत्याचार्यगायगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने प्रथमोऽध्यायः. " सं. ४-५-१.. 5सं. १-१-७. 9 स. १.५.११. स. ७-५-२३ "स.४-२-८ 10 स. ५.१-३. स. १-१-४, सं. ४-५-११. म.७-४-१९. * इसकारालोपो. 9 ·सैतिरीयप्रातिशाख्ये. द्वितीयोऽध्यायः. अथ शब्दोत्पत्तिः ॥ १ ॥ उक्तो वर्णसमानायस्तयां वर्णानां कीटक कारणं, कथं वा तदुपल- ब्धिः इत्याकांक्षानन्तरं तन्निरूप्यते इत्यानन्तर्यार्थ अथशब्दः अथवा इत उत्तरं यद्वक्ष्यते तच्छन्दोत्पत्तिरित्यधिकृतं' वेदितव्यमित्यधिकारार्थः । शब्दों नाम ध्वनिः, वर्णानामकारादीनामुपादानकारणं, तदुत्पत्तिर्जन्म, उपलव्धिर्वा । यथा उदकस्य दर्शनात् पूर्वमेव भूमौ जलमस्त्येव तत् खननादृश्यते तद्वत् सेयमुच्यत इति सूत्रार्थः ॥ १ ॥ इदानी चेदवर्णानां उच्चारणप्रसिद्धयर्थ, “मकारस्पर्शपर- स्तस्य लस्थानमनुनासिकम्" (६-२७) इत्यादिपु सस्थानादिक्षाप- नार्थं च शब्दोत्पत्पत्तिप्रकार उपदिश्यते-अथेत्ययमधिकारः, शब्दम्योत्पसिर्जन्म, साऽधिकता चेदितव्या । द्विविधश्शब्दो नित्यः कार्यश्चेति । तन नित्यः सर्वदेशव्यापक एक शब्दो ब्रह्मेत्याभधा- यते । तस्मात्कार्यशब्द उत्पद्यते स व्यक्तः काचित्कोऽनन्तभेदश्च । तस्य वर्णात्मकस्योत्पत्तिः इह व्याख्येयतया अधिक्रियते ॥१॥ वायुशरीरसमीरणात् कण्ठोरसोः सन्धाने।। वायु अग्निः समीरयति । वायुश्शरीरम् । तथाभूतात् समीरणात् प्रेरणान् अभिघातादित्यर्थः । 'कण्ठोरसोः' 'सन्धाने ' मध्यदेशे शब्दोत्तत्तिर्भवति । शिक्षा वमस्ति- मान्दात्तिारखेतदधिकृतं. शब्दोत्पत्तिम. व्याप्यव्यत्त एक इति पाठान्नरम्, • समीरयति । समीरयात वायुद्धशरीरम् । .

·२ अध्याये २ सूत्रम्. 6 मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तुरसि घरन् मन्द्रं जनयति स्वरम् ।। वायुथ शरीरं च वायुशरीरे तयोः समारणं तस्मात् । अन्ये वाहुः- वायोः शरीरे सतः समीरणं, तस्मात् शब्दोत्पत्तिरिति । अत्रेत्यं समा- सः ] राजदन्तादित्वाच्छरीरशब्दस्य परनिपातः । शरीरे वायुः वायुश- रोरं तस्य समीरणं तस्मात् । अस्मिन्मते वायोः समीरणकर्तृत्वमेव, न तु कमत्वम् ।। २ ॥ तत्र सर्ववानुवर्तिनः सामान्यरूपस्य तावदुत्पत्तिरुच्यते-- समीरणादिति संपूर्यादीते ये ल्युट्नत्ययः । वका प्रेर्यमा- णस्य कोष्ठयस्य यायोश्शरीरे यत्समुत्थानं प्रयोज्यव्यापारस्त- म्भादित्यर्थः । यद्वा-संपूर्वादोर्तय॑न्ताल्ल्युट्यत्ययः । तस्य वा- योरशरोरे यत्समुत्थापनं प्रयोजकन्यापारस्तस्मादित्यर्थः । कण्ठ- चोरश्च कण्ठोर' इति प्राण्यत्वादेकवद्भावे कर्तब्ये छान्दसं द्विवचनम् । तयोस्सन्धाने मध्याकाशे शब्दस्योत्पत्तिरित्यन्वयः। अत एव संस्तुतिश्श्रूयते-'नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि आकाशशरीरं ब्रह्म 'इति च । अत्र शिक्षा- मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । भारतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥ इति । तदेवं "आत्मा बुद्धया समेत्यार्थान् मनो यते विवक्षया । किञ्च-आकाशवायुप्र. भवः शरीरात् समुद्धरन्वमुपैति नादः । स्थानान्तरेषु प्रविभज्य- मानो वर्णवमायाति स एव शब्दः ॥ इति नैयायिके' इत्यधिकः पाठः. कण्डोरसा. तै, उ.१-१. तै. उ. १.६. 4 यत्.

·68 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. सर्ववर्णानुवर्तिनः सामान्यरूपस्य कण्ठोरोमध्यं स्थानं, कोष्ठयो वायुः करणं, तत्समीरणं यत्न इत्युक्तं भवति ॥२॥ ------- तस्य प्रातिश्रुन्कानि भवन्त्युरः कण्ठरिशरो मुखं नासिके इति ॥३॥ 'तस्य' प्रकृतस्य शब्दस्य उरःप्रभृतीनि स्थानानि 'प्रातिश्रुत्या- नि' भवन्ति । 'प्रतिश्रुत्' प्रतिवनिः तत्सम्बन्धीनि 'प्रातिश्रुतकानि'। इदानी विशेषरुपाणामुत्पत्तिस्थानानि सर्वाणि निर्दिशति-- तच्छन्देन प्रकृत उत्पत्त्याश्रयः शमः प्रत्यवमृश्यते । प्रति. नियततया श्रूयत इति प्रतिबुद्रिशेयरूपं तदर्हन्तीति प्रातिश्रु- कानि, प्राग्वतीयष्टक् । गिर इत्यास्यस्यो रि प्रायरणमुच्यते । मुसमित्युसरदन्ताः तन्मूलमुत्तरोप्ठो हनूमूलं तालु च । नासिके इति नासिकाछिद्रयोः कण्ठासाप्रदेश उच्यते । एतानि स्था- नानि तस्य वर्णात्मकस्य शब्दस्य विशेषरूपनिप्पत्यहाणीत्यर्थः ॥३॥ . --Co- , संवृते कण्ठे नादः क्रियते ॥ ४ ॥ एतदादिना रात्रत्रयेण शब्दस्य त्रैविध्यमुचते, नादः, श्वासः, हका- र च इति । तावन्नादलक्षणमाह-संवृने काठे य' शमः क्रियते सः नादसंज्ञो यति । मंज्ञायाः प्रयोजन-'नादोऽनुप्रदानम् ' (२-८) इत्यादि ॥ ४ ॥ उत्पत्तिमान ·२ अध्याये ६ सनम्. 69 अथ वर्णानां विशेषरूपोत्पत्ती प्रथमकारणभूता' अनुप्रदा- नाख्या नादादयो वाह्यप्रयत्ता उच्यन्ते- संवरणं कण्ठस्य सोचः । स खलु संवारो नाम बाह्य- प्रयतः। तम्मिन् मति नादास्यो वाहः प्रयतः क्रियते, उत्पा- द्यते । नादध्वनिसंसर्गात् व्यअनेषुः घोषो नाम बाह्यः प्रयत्नो जायते इति शिक्षायां स्मर्यते ॥ ४ ॥ -COD-- विवृते श्वासः ॥ ५ ॥ विवृते कण्ठे यः शब्दः क्रियते सः श्वाससंज्ञो भवति । संज्ञायाः प्रयोजनं-' अवोपेषु श्वासः' (२-१०) इति ॥ ५ ॥ विवरणं कण्ठस्य विस्तरणम् । स एच विचाराख्यो वाह्यः प्रयतः । तस्मिन् सति चासो नाम वाह्यः प्रयत्नः क्रियते । तदनि संसर्गादघोपो नाम बाह्यः प्रयलो जायते इति शिक्षायां स्मर्यते ॥५॥ मध्ये हकारः ॥६॥ संवृतविवृतयोः मध्ये मध्यमप्रकारे यः शब्दः क्रियते स हकारसंज्ञो भवति । संज्ञायाः प्रयोजनं-'हकारो हचतुर्थेषु' (२-९) इति ॥ ६ ॥ मध्ये भयो मध्यः, "अ साम्प्रतिके" । तदयमर्थः- म्प्रतिके प्रकृतिस्थे कण्ठे सति हकारोनाम वाह्यः प्रयत्नः क्रियते । तेन च व्यञ्जनेपु घोपो जायते ॥ ६ ॥ :-सा- --co- पृथकरणभूताः "व्यञ्जनेषु' इति क्वाचित्कः पाठः. पा. ४-३.९.

·70 सिरोगप्रातिशाख्ये, ता वर्णप्रकृतयः॥ ७ ॥ वर्णानां प्रस्तयः वर्गप्रकृतयः । ता वर्णप्रकृतयो भवन्ति ये नादश्वा- सहकारा उताः । नादप्रकृतयः केचिद्वर्णाः, श्वासप्रस्तयोऽन्ये, हकारप्ररुतयोऽन्ये । यया, मृत्प्रकृतयो घटशरावादयः । यथा वा, तन्तुमकतयः पटाः । ननु सर्वनाम्नः प्रकृतपरामर्शकत्वात् नादश्वास- हकारेषु पुंलिङ्गेषु परामर्शाहपु सत्सु ता इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगः कथं साधुः? उच्यते । “निर्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयोः एकतामापादयन्ति सर्व- नामानि कामचारेण तल्लिङ्गतामुपाददते" इति महाभाविचनात् प्रयोग- माधुत्वमध्यवसीयते । तस्मादन्योन्यान्वयसम्भवः ॥ ७ ॥ प्ररुतय इत्यादिकर्मणि प्रशम्दः । करगे तिन् प्रत्ययः । कर्तुमारश्यन्ते आमिर्वी इति प्रकृतयः । प्रकृतिशब्दस्य स्त्री- विषयत्वात्ता इति विशेषणम् । नादश्यासहकारा वर्णानां विशेषरु- पोत्पत्ती प्रथमकारणानीत्यर्थः ॥ ७ ॥ नादोऽनुप्रदान स्वरघोपवत्सु ॥ ८ ॥ सरोण पोषयमच वपु, नादः अनुप्रदानं भवति । अनुप्रदीयते अनेन गर्ण इति अनुमदानं मूलकारणम् । अनुप्रदीयते उपादीयते नन्यत इत्यर्थः ॥ ८॥ अगं पिश्यविमाग उच्यते- ग्यरेषु घोपयत्सु च व्युत्पापु नादागुमदानं भवति ।

·२
अध्याय
सूत्रम्.
11
अनुशब्दः पश्चादथें । कोष्ठययायुसमुङ्ग्यात्परं मूर्ति प्रतिघा-
तानिवृत्त तस्मिन् कण्ठस्य संवारादयो यथोकास्तिस्रोऽवस्था भव-
न्ति, तदा प्रदीयन्ते स्थानेषु निवेश्यन्ते एभिर्वर्णा इत्यनुप्र-
दानानि ॥ ८॥
हकारो हचतुर्थेषु ॥ ९ ॥
हकारश्च चतुर्थाश्र हचतुर्थाः तेषु वर्णेपु हकारः अनुप्रदानं भवति ।
ननु संजाविधानक्रमभङ्गान्नात्रेदं सूत्रमवतरति । मैवम् । धोपवत्स्विति
सामान्यानादो हचतुर्थपु च प्रसज्यते इत्यतिप्रसङ्गपरिहारार्थत्वादवतरत्ये.
वेति वदामः ॥ ९ ॥
हश्च चतुर्थाश्च हचतुर्थास्तेपु हकारात्यः प्रयतः अनुप्र-
दानं भवति । अयं हकारप्रयतः तृतीयतया प्रागुक्तोऽपि पूर्व-
सूत्रापयादतया तदनन्तरमेव विनियुज्यते । पूर्वत्र तु तृतीय-
तयाऽभिधान तत्कारणभूताया मध्यावस्थाया इतरावस्थादयः
निरूप्यत्यादित्यगुसन्धेयम् । हचतुर्था घोपवत्नु महाप्राणा इतरे
अल्पमाणाः॥९॥
अघोपेषु श्वासः ॥ १०॥
अपेषु वर्णेषु श्वासोऽनुप्रदानं भवति ॥ १०॥
अघोपेषु श्वासोऽनुप्रदानं भवति ॥ १० ॥

·72 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये भूयान् प्रथमेभ्योऽन्येषु ॥ ११ ॥ सान्निध्याच्वास इति लभ्यते । प्रथमेभ्यः अन्येषु अयोषषु श्वासः भूयान् अधिकः भवति ॥ ११ ॥ तत्र विशेषमाह- प्रथमव्यतिरिक्तेषु अघोपेषु प्रकृष्टः श्वासः अगुप्रदानं भवति । ततश्च प्रथमा अल्पप्राणाः अघोपु । इतरे तु महाप्राणाः । तदु- तं शिक्षायाम्- "महति वायौ महाप्राणा अल्पे चायावल्पना- इति । तदेवं रूपविशेषहेतवो वाद्यप्रयत्ना उक्ता दर्शि- साथ । स्वरविशेषहेतवस्तु वक्ष्यन्ते, एवंरूपानुप्रयोगात् ॥११॥ " OTT: अवर्ण नात्युपस हृतमोष्ठहनु नातिव्यस्तम् ॥ 'अवर्ण उच्चायमाण ओठहनु 'अत्युपसंहृतं' अतिसंश्लिष्टं 'न' भयनि । अनिव्या अतिविवृनं च 'न' भवति । ओठौ च हनू च ओउनु । 'हन्टा प्राभितृपमेनाङ्गानां" इत्येकवद्भावः । तदेक- स्मिनुभयथा न शक्यने कर्नुमिति योगविभागः कार्यः-अकारे नात्युपसं- एनम, आकार न पुते न नातिव्यस्तम्, इति ॥ १२ ॥ अथा स्थानकरणाभ्यन्तरप्रयता उच्यन्ते- उपमंहार उगापणं ममापनयनमिति यावत् । हनुशन्द- भाग्यपाध्यभागोयनने । ओष्टी चहान् च प्रोष्ठहनु । व्यस्तं वि- दिनष्टा । नदयमयः-अव उच्चार्य श्रोष्ठयारीपदसमाप्तः पर.. मागेपर कार्यः । एवं एन्याश्च तथा दीपदसमाप्तः परस्परवि- । पाणिनि. २.४.१.

·२ अध्याये १४ सूत्रम 73 . इलेप ओष्ठयोः कार्यः । एवं हन्योश्च । अनोपश्लेषभूयस्त्वस्य विलेपभूयस्त्वस्य च समानविपयत्यासम्भवात् विनिवेश आश्री- यते हस्वे अवणे उपरलेषभूयस्त्वं दीर्घातयोस्तु विश्लेषभूयस्त्व- भिति । अतएव 'अकारवदोष्टी' (२-२) इत्यतिदेक्ष्यति । न त्ववर्णवदिति । शिक्षायां च स्मर्यते--'विवृतमूप्मणां स्वराणां च संवृतमकारस्य' इति । अत्रावर्णस्य हनू स्थानम् । ओष्ठौ- करणम् । तदुत्तरत्र स्पष्टीकरप्यते । उक्तं च शिक्षायाम्-'एकि- स्थानमवर्णमेके' इति ।। १२ ॥ ओकारे च ॥ १३॥ चकारो हनुमात्रकार्यान्वादेशकः । ओष्ठकार्यस्य परसूत्रेण विशे- पविधानात् । 'ओकारे' उच्चार्यमाणे हनू अतिव्यस्ते न भवतः ।। १३ ॥ चशब्देन नातिव्यस्तमित्येतदन्वादिश्यते । “अन्वादेशोऽन्त्य- स्य" (१-२८) इति । नातिव्यस्तताऽत्र हन्योरेव । ओप्टयोर्वि- शेपवचनात् । तदयमर्थः । ओकारे उच्चायें हनू नातिव्यस्ते भवतः॥ ओष्ठौ तूपस ५हृततरौ ॥ १४ ॥ सान्निध्यादोकार इति लभ्यते । ओकारे कार्ये 'ओष्ठौ' 'उपसंह- ततरौ' स्याताम् । तुशब्द ओष्ठयोः पूर्वोक्तविधि निवारयतीति वररु- चिरुवाच | माहिपेयस्तु बभाषे-'बन्धोः" इत्यादिकमोकारं सव्यानं व्यस्ततो निवारयतीति ॥ १४ ॥ सं. २.-५-८. 10 ·72 तैत्तिरीयप्रातिशाख्य भूयान् प्रथमेभ्योऽन्येषु ॥ ११ ॥ सान्निध्याच्छास इति लभ्यते । प्रथमेभ्यः अन्येषु अघोपपु श्वासः भूयान् अधिकः भवति ॥ ११ ॥ तत्र विशेयमाह- प्रथमव्यतिरिक्तेषु अघोपेषु प्रष्टः भ्यासः अनुप्रदानं भवति । ततश्च प्रथमा अल्पप्राणाः अघोपेपु । इतरे तु महाप्राणाः । तदु- तं शिक्षायाग- "महति वायौ महाप्राणा अल्पे वायावल्पमा- णाः' इति । तदेयं रूपविशेपहेतवो बाह्यप्रयत्ना उक्ता दर्शि- ताध । स्वरचिशेषहेतवस्तु वक्ष्यन्ते, एवंरूपानुप्रयोगात् ॥११॥ अवर्णे नात्युपस हृतमोष्ठहनु नातिव्यस्तम् ॥ 'अवर्ण' उच्चायमाणे ओठहनु 'अत्युपसंहतं' अतिसंश्लिष्टं 'न' भवनि । अनिव्या अतिविवृतं च 'न' भवति । ओष्ठौ च हनू च ओ ग्रहनु । ' हश प्राणितृर्यमेनागानां"। इत्येकवद्भावः । तदेक- स्मिनुभयथा न शक्यते कर्नुमिति योगविभागः कार्य:-अकारे नात्युपसं- हतम्, आकारे न सुने च नातिव्यस्तम्, इति ॥ १२ ॥ अथान स्थानकरणाभ्यन्तरप्रयत्ना उच्यन्ते- उपसंहार उगश्लपणं ममोपनयनमिति यावत् । हतुशब्द- भाग्यपार्श्वभागयोतते । भोष्ठौ च हनू च प्रोष्ठहनु । व्यस्तं वि. दिलएम् । तदयमयः-अव: उचार्य ओष्ठयारीपदसमाप्तः पर.. सागंप फार्यः । एयं हन्योच तथा पदसमाप्तः परस्परवि- । पाणिनि. २.१.१.

·२ अध्याय १४ सूत्रम. 73 श्लेप ओप्ठयोः कार्यः । एवं हन्योश्च । अनोपलेपभूयस्त्वस्य विश्लेषभूयस्त्वस्य च समानविषयत्वासम्भयात् विनिवेश आश्री- यते हम्चे अवर्णे उपरलेपभूयस्त्वं दीर्घटुतयोस्तु विश्लेयभूयस्त्य- भिति । अतएव 'अकारवदोप्टो' (२-२) इत्यतिदेश्यति । न त्ववर्णवदिति । शिक्षायां च स्मर्यते-'विवृतमूप्मणां स्वराणां च संवृतमकारस्य' इति । अत्रावर्णस्य हनू स्थानम् । ओप्टो. करणम् । तदुत्तरत्र स्पष्टीकरप्यते । उक्तं च शिक्षायाम्-'कि- स्थानमवर्णमेके' इति ॥ १२ ॥ . ओकारे च ॥ १३॥ चकारो हनुमात्रकार्यान्वादेशकः । ओठकार्यस्य परसूत्रेण विशे- पविधानात् । 'ओकारे' उच्चार्यमाणे हनू अतिव्यस्ते न भवतः ॥ १३ ॥ चशब्देन नातिव्यस्तमित्येतदन्वादिश्यते । “अन्वादेशोऽन्त्य- स्य" (१-२८) इति । नातिव्यस्तताऽत्र हन्योरेव । ओष्टयोर्वि- शेपवचनात् । तदयमर्थः । भोकारे उच्चायें हनू नातिव्यस्ते भवतः ॥ -Cop-- ओष्ठौ तूपस हृततरौ ॥ १४ ॥ सान्निध्यादोकार इति लभ्यते । ओकारे कार्ये 'ओष्ठौ' 'उपसंह- ततरौ' स्याताम् । तुशब्द ओष्ठयोः पूर्वोक्तविधि निवारयतीति वररु- चिरुवाच । माहिपेयस्तु बभापे 'बन्धोः ॥ इत्यादिकमोकारं सव्यञ्जनं व्यस्ततो निवारयतीति ।। १४ ।। 1सं. २--५-८. 10 ·तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. तुशब्दो नातिव्यस्तमित्येतद्विनिवर्तयति । ओष्ठौ हन्वोः पर- स्परं च उपश्लेपिततरौ भवतः । ओकारस्य हनू उत्तरोप्ठश्च स्थानमधरोष्ठः करणम् ॥ १४ ॥ ईपत्प्रकटावेकारे ॥ १५ ॥ प्ररष्टावित्यत्र द्विवचनेन प्रस्तावोष्ठी गृह्यते । 'एकारे' कार्य ओठी 'ईपत् प्ररुटी' स्याताम् । प्रकृष्टता सन्निकटता ॥ १५ ॥ ओष्ठावित्यन्वादिश्यते । एकारे उच्चार्य ओष्ठौ परस्परं ईपत् प्रकृष्टौ भवतः । एतेनास्य विवृतप्रयत्नत्वम् ॥ १५ ॥ - उपस हृततरे हनू ॥१६॥ सान्निध्यादेकार इति लम्यते । एकारे कार्ये 'हनू' 'उपसंहृत- तरे' भवतः । अतिशयेनोपसंहते उपसंहृततरे ॥ १६ ॥ धनू तु परस्परमुपलेपिततरे भवतः । प्रयत्नान्तरं चास्य पक्ष्यति-'ताली जिहामध्यमिवणे'। 'एकारे च' (२-२२,२३) इति । तेनास्य हनू ताल घ स्थानम् । ओष्ठी जिहामध्यं च फरणम् ॥१६॥ जिह्वामध्यान्ताभ्यां चोत्तराञ्जम्भ्यान्त्स्पर्श- यति ॥ १७ ॥ प्रकारे कार्य 'निडामध्यान्ताभ्याम् ' 'उत्तरान् नम्बचान्' 'स्पर्श- पनि प्रत्यासित ति प्रापिएफः पाठः, .

·२ अध्याये १८ सूत्रम् यति' स्पृशेदित्यर्थः । पालयतीत्यादिवत् स्वार्थे णिच् । 'जम्भवान्' इति हनुमूलप्रान्तमदेशान् इत्यर्थः । मण्डूकप्तुतिन्यायेन चकार एकारमाकर्षति। निहाया मध्यं तस्य अन्तौ ताभ्यां जिवामध्यान्ताभ्याम् ॥ १७ ॥ जिह्वाया मध्यं जिह्वामध्यं तस्यान्तौ पार्श्वभागौ । चकार एकारमन्वादिशति । प्रकृतत्वात् । तेन स्पर्शयति च, न चेति योज्यः । हनूमूलयोरुपरिप्रदेशा उत्तरजम्भ्याः । स्पर्शयतीति स्वा- र्थिको णिच् । यद्वा-जिह्वामध्यस्यान्तौ प्रयोज्यकर्तारौ स्पृशतः । ताभ्यां वक्ता प्रयोजकः स्पर्शयति । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । अत्र अव्यञ्जनपूर्वक एकारे स्पर्शनम् । व्यञ्जनपूर्वके तु न स्पर्श- नमिति विभागः । तथैव दर्शनात् ॥ १७ ॥ उपस हततरे च जिह्वाग्रमृकारकारल्कारेषु वर्वेपूपसहरति ॥१८॥ चशब्देन हन्वोरन्वादेशः । ऋकारे ऋकारे लकारे च कार्ये हनू 'उपसंहृततरे' भवतः । जिहाग्रं च 'वरर्वेषु' 'उपसंहरति' निक्षिपेत्। 'बर्खेषु' इति दन्तपङ्क्तरुपरिटादुच्चप्रदेशेषु इत्यर्थः । ननु “अरमृकार- परे" (१०-८) इति लक्षणासम्भवादकारारल्कारप्विति कयं सन्धि साधुः? सत्यम् । नैतल्लक्षणात् किन्तु शास्त्रान्तरवलात् साधुः। एवं "ऋकारल्कारौ द्वस्वो" (१-३१) इत्यत्रापि विज्ञेयम् ॥ १८ ॥ उपसर हृततरे इति हन्योर्विशेषणम् । सामर्थ्यात् । या नाम रेफटवर्गस्थानयोर्मध्यप्रदेशाः । अकारादिषु प्रियार्येषु 1 चम्दो हपोरन्वादेशकः. इति;

·76 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. हन्योः परस्परोपश्लेषः । जिह्वाग्रस्य वस्र्वेपूपसंहारश्च कार्यः । एतेषां वास्स्थानम् । जिह्वा हनू च करणम् ॥ १८ ॥ . . एकेपामनुस्वारस्वरभक्तयोश्च ॥ १९ ॥ चकारः पूर्वोक्तविधिमन्वादिशति । यथासङ्ख्येन ' अनुस्वारस्वर- भक्तयोः' पूर्वोक्तविधिर्भवति । अनुस्वारे हन्वोरुपसंहारः, स्वरभक्तों जिह्वाग्रस्य वापूपसंहारः । एतत् 'एकेषां' मतम् । अन्येपां तु मतं अनुस्वारस्यानुनासिकमात्रत्वं, स्वरभक्तेः ऋकारतुल्यत्वं इति । तच्चिन्त्यम् ॥ १९ ॥ एकेपामन्येषां मतेन अनुस्वारे हनूपसंहारः कार्यः । स्वर- भक्ती जिह्वाग्रस्य, वस्तूंपूपसंहार इति यथाक्रमं विनिवेशः। तेषामनुस्वारस्तावन्नासिक्यः । स्वरभक्तिरप्यकारार्धरुपति । स्व- मते तु अनुस्वारस्य वदयति आनुनासिक्यम् । "अनुस्वारो- तमा अनुनासिकाः" । 'नासिकाविवरणादानुनासिफ्यम् ' (२-३०, ५२) इति । स्वरभक्तेस्तु रेफस्थानादिकं भवति । 'रेफस्स्वर- भक्तिः' (२१-१५) इति हि वक्ष्यति ॥ १९ ॥ अनादेशे प्रण्यस्ता जिह्वा ॥ २० ॥ यत्र 'निहाण, 'निहामध्येन' (२-३६, ३७) इत्यादिः 'अनादे. शः' अनुपदेशः तत्र विषये 'प्रण्यस्ता' 'निद्रा ' तूणीम्भूता भवति । इति पररविपिरचितम. रेफवत् स्यानादिकं. इत्यादी.

·२ अध्याय २२ सूमम्. प्रर्पण न्यस्ताप्रण्यस्ता । यथा-' उप मानन्वनादेशे सर्वकरणानां तूष्णीम्भावसिद्धेः किमर्थोऽयमारम्भः ? उच्यते-एकारस्य निहामध्या- न्तनिप्पाद्यत्वमस्तीति तदवयवस्याप्यकारस्य तथात्वमस्तीति अकारलसा- म्यात् अन्यत्रापि 'अथ" इत्यादौ तथात्वं प्रसज्येत । तच्चानिष्टम् । तन्मा भूदिति परिहारः । न आदेशः अनादेशः तस्मिन् उपदेशाभावे इत्यर्थः ॥ २० ॥ यत्र जिह्वाया व्यापारो नादिश्यते अवर्णादौ तत्र सा प्रण्यस्ता प्रसारितैव भवेत् ॥ २० ॥ अकारवदोष्ठौ ॥ २१॥ सान्निध्यादनादेश इति लभ्यते । ओष्ठयोर्यत्रानादेशस्तत्र 'अकार- वन्' अकारे यथा तथा 'ओष्ठौ' भवतः नात्युपसंहृततरवित्यर्थः । इति ॥ २१ ॥ ओप्टायपि व्यापारानादेशे अकारवद्भवतः । अकारे यथा नात्युपसंहतो तथा स्यातामृकारादिपु । तदनेन सूत्रद्वयेन जिह्वाया अनादेशविपये अकरणत्वम् । ओष्ठयोस्तु तस्मिन् विपये अका. रवत्त्वं चोरी भवति ॥ २१ ॥ यथा-" तालौ जिह्यामध्यमिवणे ॥ २२ ॥ 'इवणे' कार्ये 'निहामव्यं' 'नाली' उपसहर्तव्यम् । यथा- इपे त्या । निद्वायाः मध्यं निहामध्यम् ॥ २२ ॥ सं. 1-1-1३. " सं.-१.४. सं.1-1-1.

·78 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. उपसंहरतीत्यन्वयः । तालुशब्देन जिह्वाया अधस्तनप्रदेश उच्यते । स इवर्णस्य स्थानम् । जिह्वामध्यं करणम् ॥ २२ ॥ एकारे च ॥ २३ ॥ चकारः पूर्वविधिमन्वादिशति । 'एकारे' कार्ये जिह्वामध्यं ताला- वुपसंहर्तव्यम् । ननु विधी समाने पृथक् सूत्रारम्भः किमर्थः ? उच्यते----- इवणे यथा जिहामध्योपसंहारः, न खल्वेवमेकारे । किन्तु ततो न्यून इत्यर्थः । कुतः ! अकारमिश्रितत्वादेकारस्य अकारस्य च तदेकदेशत्वात् निद्वामव्यनिष्पाद्यत्वं न तु स्वतः । अत एव सोपाधिकत्वान्नयूनत्वो- पपत्तिः । " ईपत् प्रसप्टे" (२-१५) इत्यादिसूत्रत्रयेण एकारस्य स्थानकरणे निर्दिष्ट । इह तु ततोऽन्ये तस्यैव' निर्दिश्यते । तदे- कस्मिन् उभयथा कर्तुं न शक्यते विरोधात् । तस्मादत्र योग- विभागः कर्तव्यः भव्यसने तल्लक्षणं सव्यञ्जने खेतत् इति । कुतोऽयं नियमः ? उच्यते---'एकारे' इति सामान्योक्तो सत्यां प्रथम- मव्यजनस्यैव ग्रहणं मुख्यम् । तथा सति प्रथमप्रतीते तस्मिन् प्रथमं लक्षगं युज्यते । सव्यअने तु पारिशेप्यादेतदिति वितेयम् ॥ २३ ॥ चराष्ट्रस्ताली जितामध्यमित्यन्वादिशति ।। २३ ॥ --.Co--- पारस्य इति कायिकः पाठः, निहामायान्तनिपाययम्. अतस्तस्य. 'ततोऽन्यत्यय, ·२ अध्याये २५ सूत्रम्, 79 . ओष्ठोपसहार उवणे ॥ २४ ॥ 'उवणे' कार्ये 'ओष्ठोपसंहारः' भवति । अत्रोपसंहारः पूर्ववन्न सन्नि- कृष्टतामात्रं, किन्तु 'सन्निकृष्टावोष्ठी दीर्थों च स्याताम्' इति विवक्ष्यते । एवं " ओष्ठौ तूपसंहृततरो" (२-१४) इत्यत्रापि विज्ञेयम् । यथा- उलूखलबुध्रो यूपः । ओष्ठयोरुपसंहारः ओष्ठोपसंहारः ॥ २४ ॥ उवणे उच्चार्य ओष्ठोपसंहारः कार्यः। तत्रोत्तरोष्ठस्स्थानम- धरोष्ठः करणम् ॥ २४ ॥ "" एकान्तरस्तु सर्वत्र प्रकृतात् ॥ २५ ॥ सान्निध्यादोष्ठोपसंहार इति लभ्यते । सर्वत्र ओष्ठ्यस्वरेषु 'प्रक- तात् ' ओप्टोपसंहारात् पृथगोष्ठोपसंहारः कर्तव्यः । स चेत् 'एका- न्तरः' एकान्तर इति मात्राकालव्यवेत इत्यर्थः । एकमात्रा अन्तरं व्यवधानं यस्य असो । एकान्तर इति पृथगोठोपसंहारस्य विशेषणम् । तुशब्द ओकारपरत्वे एकान्तरत्वनियमं निवर्तयति। उदाहरणानि-"उत्पूतशुप्मम्" । "सून्नीयमिति मु-उन्नीयं । " अयो ओपीपु"" बाहुवोर्बलम् । " तनुवो घोराऽन्या। चतुरहोता" । ननु, इत्यत्रानुस्वारस्य मात्रा- 1स.७-२-१. मात्राकालव्यवाय. तुशब्द ओकारपरत्वे एकान्तरत्वनियम निवर्त्य औष्टोपसंहारमात्रनियं- सर्वप्रकरणानुप्रवेशमस्य विधरादधाति. *सं. 1-६.1. सं. ६.१.४. 6सं. ३-५-५. सं. ५-६-१, सं. ५-७-३. संहितायो नालि, मा. २.२.१. 10सं.... "7 " योऽशम् । 3 ·80. तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. कालः, शकारस्यार्धमात्राकालः, एवमध्यर्धमात्रले सत्येकान्तरत्वा- भावात् कथं पृथगोष्टोपसंहारसिद्धिः! उच्यते-शते पञ्चाश- नयायेन सिषयति । अध्यर्धमात्रत्वे एकमात्रत्वं सुतरामस्ति तेन कार्य भवति । अधिकं तु न निषिध्यते । स्वायोगव्यवच्छेदकत्वा- देकशब्दस्य । अत एव "बाहुवोर्बलमूरुवोरोजः' इत्यादेन द्विरोध्यत्वं मुख्यं किन्तु स्फुरितत्वम् । उदाहरणं त्वाभासतया दर्शितम् । तर्हि "कुसु- रुबिन्दः "" इत्यत्र ककाररेफाभ्यामुत्तरयोरुकारयोः कथं पृथगाठोपसं- हारो न भवति ? अधयर्धमात्रव्यवायसम्भवात् । मैवम् । अत्र ककार- सकारोत्तरयोरुकारयोस्तावन्न पृथगोष्ठता । एतल्लक्षणासम्भवात् । रेफा- दुत्तरस्य तु प्ररुतात् गृथक्त्वाभावान्नायं विधिः । किन्तु मध्यस्थसका- रोत्तरादुकारात् पृयक्त्वम् । तथा सत्यकान्तरत्वाभावस्तदवस्थ एवेति लक्ष- णमिदमव्यभिनरितम् ॥ २५ ॥ .. मोष्ठोपसंहारोऽनन्तरोक्त इह विशेप्यतयाऽन्वेति । एकमात्रा अन्तरं यस्य ओष्ठोपसंहारस्य स तथोक्तः । तुशब्दोऽर्धमा- पान्तरं विनिवर्तयति । प्रशद आदिकर्मणि । प्रकृतः प्रथ- मरतः । तदयमर्थ:-एकमात्रान्तरस्त्वोष्ठोपसंहारः सर्वत्र प्रथम- एतादोठोपसंहारात्पृथकर्तव्य इति । अयमाशय:-प्रतिवर्ण तत्तत्प्र- यनः फर्सत्य इति सार्यविकी पल्तिः । तमार्धमात्रान्तरत्वेऽपि पृथगोले पसंहारः मारस्तापदनेर निवार्यते एकान्तरस्त्विति! तेन 'हुतस्स्तोको हुतो द्रप्सः" इत्यादिपु सहदेव सर्वार्थ ओप्टोपसं- पारः प्रियते । एकान्तरोदाहरणं तु, 'अथो उभायेव" "स. ७.१.१. सं. 1.1-1. *स. ५-६.२.

·२ अध्याये २६ सूत्रम्. 81 तुञ्जाना 'उच्छुप्मा ओषधीनाम् । औकारे त्वेकन्यञ्जनान्त- रितेऽपि ओष्ठोपसंहारस्य तच्छेपमात्रगोचरत्वात् एकान्तरताs- स्तीति भवत्येव पृथगुपसंहारः । यथा -"देवश्रुतौ देवेप्या- घोपेथाम् ' 'यदग्नीपोमो । अधिककालान्तरत्वे तु कैभुतिकन्या- यसिद्धः पृथगुपसंहारः । यथा-'उपाशुहुत्वोपा शु पात्रेऽ. गुमवास्य', 'पुनरूत्स्यूतं वासः । 'दिक्षु । उपति । अद- धत” । शिक्षायां तु- ओष्ठययोस्स्वरयोर्मध्ये दृश्येते तु तपो यदि । पृथग्भावस्तयोर्न स्यात्रुटिमात्रस्तयोर्भवेत् ॥ ओष्ठयस्वरेपु कार्येषु प्रथमेनाक्षरद्वये । इति श्लोकाभ्यां क्वचिदेकान्तरत्वसम्भवेऽपि पृथगोष्टोपसंहारः प्रतिषिध्यते । देवो वस्सवितोत्पुनातु । 'मध्यतोऽनुष्टुभाइति॥ तन्निरासार्थमिह सर्वत्रेति यत्नः क्रियते । एकान्तरत्वसम्भवे सर्वत्र भवत्येव पृथगोप्टोपसंहार इति । तदयमत सङ्ग्रहः- पृथगोष्ठोपसहारो नार्धमात्रान्तरे भवेत् । एकमात्रान्तरत्वम्य स्यात्तु सर्वत्र सम्भवे ॥ २६ ॥ अकारार्धमैकारौकारयोरादिः ॥ २६ ॥ ऐकारस्योकारस्य च ' आदिः ' 'अकारार्ध' भवति । अकारस्या- धकालसम इत्यर्थः । अकारस्या, अकारार्धम् ॥ २६ ॥ सं. ३-१-११. से २-६-२. 'सं. ४-१-६. 'सं. ३-२-२. सं. ५-१-३. सं. १-२-१३. 6सं. १-५-२. सं. ५-५.५. 11 ·82 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. अकारस्यार्धमकारार्धम् । तदैकारस्य च औकारस्य च आद्यवयवो भवति । तेन तदीयास्स्थानकरणप्रयत्नास्तस्मिनशे भवन्ति ॥ २६ ॥ संवृतकरणतरमेकेपाम् ॥ २७ ॥ सान्निध्यादकाराधमिति लभ्यते । 'एकेषां' मते तदकारार्ध 'संव- तकरणतरं' । भवति । संवृतानि संनिकृष्टानि करणानि यस्य तत् संवृ. तकरणम् । अतिशयेन संवृतकरणं संवृतकरणतरम् ॥ २७ ॥ तदकारार्ध एकपामाचार्याणां मते संवृतकरणतरं' भवति यदनयोरादिः । स्वमते तु संवृतकरणमेव ॥ २७ ॥ 'अध्यधः ।। इकारोऽध्यर्धः पूर्वस्य शेपः ॥ २८ ।। पूर्वस्य ऐकारस्येत्यर्थः । अधस्तादैकारोकारयोः सहोचरितत्वात् । इकारः ' ऐकारस्य शेषः । भवति । अधिकमध यस्या- सावध्यर्धः ॥ २८ ॥ अधिकमध यस्मिन् सोऽध्यर्धः । अधयर्धमात्र इकारः पूर्वस्य ऐकारस्य शेपो भवति । तेन तदीयास्स्थानकरणप्रयता- स्तस्मिनशे भवन्ति ॥ २८ ॥ उकारस्तूत्तरस्य ।। २९ ॥ 'उत्तरस्य' औकारस्येत्यर्थः । अध्यर्थः । उकारः' आकारस्य शेषः संरततरकरण, ·२ अध्याये ३. सूत्रम्. 83 भवति । यथाऽनयोरुभयोरप्यादिरकार एव तद्वदिकार एवं शेषः प्रसक्तः । तन्निपेधति तुशब्दः ॥ २९ ॥ तुशब्दः इकारं विनिवर्तयन् ‘अध्यर्धश्शेषः' इत्युभयस्यानुवृत्ति दर्शयति । उकारोऽध्यर्धमात्रः औकारस्य शेपः । तेन तदीयाः स्थानकरणप्रयत्नास्तस्मिन्नं भवन्ति । यद्यप्येकारादीनां चतु- मपि सन्ध्यक्षराणां एवं द्विस्वरात्मकत्वं समानम् । तथापि एदोतोः प्रश्लिष्टावयत्वात्प्रकारान्तरमवोक्तम् ॥ २९ ॥ . माथ- अनुस्वारोत्तमा अनुनासिकाः ॥ ३० ॥ अनुस्वारः' च 'उत्तमाः' च ' अनुनासिकाः' भवन्ति । नासि- कामनुवर्तन्त इत्यनुनासिकाः । यथा अनुस्वारः योशुम् | उत्त- प्राञ्चमुप" "मणिना रूपाणि तन्ते दुश्चक्षाः तम्प्रनथा ॥३०॥ अनुस्वारश्च उत्तमाश्च आनुनासिक्यगुणयुक्ता भवन्ति । अनुस्वारो व्यञ्जनं या स्वरो घेति परमतम् । तन्निरासार्थमि. दमुच्यते । अनुस्वारोप्युत्तमवद्व्यञ्जनमेव अस्मच्छानायाम् । अर्धगकाररूपत्वात् ॥ ३० ॥ प्रत्यङ् होतारम् ॥ "5 " 6 • स्वराणां यत्रोपसहारस्तत् स्थानम् ॥३१॥ 'सं. ५-२-७, +रो. -1-1४. सं. ३.३.४. स.१.२.१.. 'स. ६.३.1. सं. १.४.९.

·84 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 'स्वराणां ' 'तत् स्थानं' भवति 'यत्रोपसंहारः' स्यात् । उप- संहारः नाम संश्लेषविशेषः ॥ ३१ ॥ उक्ताः स्वराणां प्रयताः । व्यञ्जनानां च वक्ष्यन्ते । अत्रा- वसरे स्थानकरणविवेक उच्यते- स्वराणां तत्स्थानं, यस्मिन्नवयवे अवयवान्तरस्य उपलेपः क्रियते । यथा-हनू अवर्णम्य । तत्र हि विचाल्यतरी ओष्ठौ उपसंहियेते । ताल्विवर्णस्य । उत्तरोष्ठ उवर्णस्य । तत्र हि विचाल्यतरोऽधरोष्ठः उपसंहियते । वा ऋकारादीनाम् । एका- रेकारयोः हनू तालु च । ओकारौकारयोः हनू उत्तरोष्ठश्चेति ॥ ३१ . "जिह्वा- यदुपसहरति तत् करणम् ॥ ३२ ॥ सान्निध्यात् स्वराणामिति लभ्यते । स्वराणां तत् करणं' भवति 'यत्' स्वरान् 'उपसंहरति' प्रापयति स्वस्थानम् । यथा- अमृकारकरिकारेपु" (२-१८) इत्यादि ॥ ३२ ॥ यदङ्गमङ्गान्तरे वा उपसंह्रियते' तत्स्वराणां करणम् । यथा-ओष्टाववर्णस्य । तालु च जिह्वा च इचर्णस्य । अधरोष्ठ उवर्णस्य । ओप्टी हनू च जिह्वा च ऋकारादीनाम् । ओष्ठौ जिहाऽप्येदेतोः। ओष्ठौ ओदौतोरिति ॥ ३२॥ अन्येषां तु यत्र स्पर्शनं तत् स्थानम् ॥३३॥ स्वरेभ्यः 'अन्येपां' वर्णानां 'तत् स्थानं'' यत्र स्पर्शनं । भवेत स्वस्थानमिति चित्कः पाठः. का उपग्रहरति. - ती.

·२ अध्याये ३५ सूत्रम्. 85 : : अत्र व्यञ्जनानां संश्लेपमानं कथ्यते । स्वराणां तु पुरस्तात् संश्लेपविशेषः कथितः । उपसंहारस्पनियोः शब्दशक्तया विशेषः विदुपैव विज्ञेयः । तुशब्दः स्वरनिवृत्त्यर्थः । अथवा अनुस्वारस्वरभक्तचोर्व्यञ्जनवत् स्पर्श- मात्रनिवर्तकः इति माहिपेयभाषितम् ॥ ३३ ॥ स्वरेभ्योऽन्येपां व्यञ्जनानां तत्स्थानं यत्र स्पर्शनं क्रियते । यथा हनूमूलं कवर्गस्य । तालु चवर्गस्य । मूर्धा टवर्गस्य । दन्तमूलानि तवर्गस्य । उत्तरोष्ठः पवर्गस्य । तालु दन्तमूलानि दन्ता इत्यन्तस्थानाम् । ऊप्मादिपु तु स्पर्शनाभावादतिदेशादिना स्थानावगतिः ॥ ३३ ॥ येन स्पर्शयति तत् करणम् ॥ ३४ ॥ सान्निध्यादन्येपामिति लम्यते । स्वरेभ्योऽन्येषां वर्णानां 'तत् करणं भवति अध्येता 'येन' व्यञ्जनानि 'स्पर्शयति' प्रापयति स्थानम् ॥ व्यञ्जनानां तत् करणं येनाङ्गेन स्थानं स्पर्शयति । यथा-जिह्वा कवर्गादीनां चतुर्णा वर्गाणां यरलवानां च । अधरोष्ठः पवर्ग- घकारयोः । अप्मादीनां तु-करणावगतिर्वक्ष्यते ॥ ३४ ॥ हनूमूले जिह्वामूलेन कवर्गे स्पर्शयति ।। 'कवर्गे' उच्चार्यमाणे 'जिह्वामूलेन ' वर्णान्' 'हनू मुले' 'स्पर्श- यति ' प्रापयेदित्यर्थः । हन्वार्मूलं हनूमूलं तस्मिन् । मूल इति नात्यपेक्षा- या मेकवचनम् ॥ ३५ ॥ जात्यपेक्ष. विणे.

·86 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. फर्गे उच्चार्ये हनूसूले इति कर्मत्वाविवक्षया अधिकरण- त्यमाभितम् । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ३५ ॥ ताली जिह्वामध्येन चवर्गे ॥ ३६॥ चवर्ग' कार्ये 'निहामध्येन' वर्णान् 'तालो' स्पर्शयेत् ॥ स्पर्शयतीत्यन्वयः ॥ ३६ ॥ जिह्वाग्रेण प्रतिवेष्ट्य मूर्धनि टवर्गे ॥३७॥ 'टवर्ग' कार्ये 'निहाग्रेण' वर्णान् 'मूर्धनि ' स्पर्शयेत् । किं रुत्वा ! योग्यत्वात् निहाय' 'प्रतिवेष्टय ' आवेष्टय । मूर्धशब्देन वक- विवरोपरिभागो विवश्यते ॥ ३७ ।। मूर्धा शिरः । तत्र प्रतिवेष्टितेन जिहाग्रेण स्पर्शयति ॥ जिह्वाग्रेण तवर्गे दन्तमूलेपु ॥ ३८ ॥ 'तर्ग' कार्य 'निद्वाग्रेण ' वर्णान् ‘दन्तमूलेषु' स्पर्शयेत् ॥३८ जिलाप्रेण यथायस्थितेन उत्तरदन्तमूलेयधोभागे स्पर्शयति। शिक्षायां तु-तयर्ग दन्त्यं नकारं तु दन्तमूलीयं चोक्त्या न. फारस्यापि फचिइन्त्यत्यमुच्यते । तदस्माभिन थयितव्यम् । प्रा- तिशाण्यपिप्रतिपियस्यात् । तस्मानकापि सर्प दन्तमूलीयः ।। तिग्गिहाम्म, ·३ अध्याये ४१ सूत्रम्. 87 ओष्ठाभ्यां पवर्गे ॥ ३९ ॥ 'पवर्गे' कार्ये 'ओष्ठाभ्यां' अन्योन्यं सर्शयत् । अत्रोत्तरोष्ठ- स्स्थानं उत्तरत्वसाम्यादेषां स्थानानाम् । अधरोष्ठः करणम् ॥ ३९ ॥ पवर्गे ओष्ठाभ्यां स्पर्शनं कार्यम् । तत्राधरेण तु विचा- ल्यतरेण उत्तरं स्पर्शयति ॥ ३९ ॥ तालौ जिह्वामध्यान्ताभ्यां यकारे ॥ १० ॥ यकारे' कार्ये 'जिवामध्यान्ताम्यां' 'ताली' स्पर्शयेत् । जिह्वा. याः मध्यं तस्य अन्तौ ताम्यां निवामध्यान्ताम्याच ॥ ४० ॥ जिह्वामध्यान्ताभ्यामित्यस्य पूर्ववद्व्याख्या ॥ ४० ॥ रेफे जिह्वाग्रमध्येन प्रत्यग्दन्तमूलेभ्यः॥४१ 'रेफे' कार्य 'निसायमध्येन' ' दन्तमूलेम्यः', 'प्रत्यक्' स्पर्श- येत् । ' प्रत्यक्' इति अभ्यन्तरमुपरिभाग इत्यर्थः । यथा प्रत्यगात्मे. त्यन्तरात्मा प्रतीयते ॥ ४१ ॥ दन्तमूलानामुपरि स्पर्शयति । मिहाग्रस्य मध्यं तनिष्ठः प्रदेशः ॥ ४१ ॥ दन्तमूलेषु च लकारे ॥ ४२ ॥ चकारो जिह्वाग्रमध्यं प्रत्यक्त्रं चाकर्पति । 'लकारे' कार्य निदान- ·88 तैत्तिरीवप्रातिशाख्ये. मध्यन 'दन्तमूलेपु' प्रत्यक् स्पर्शयेत् । अयमर्थः-लकारस्य दन्तमूल- प्रत्यासन्नप्रत्यक्प्रदेशस्स्थानमिति विज्ञेयम् ।। ४२ ॥ चशब्दः 'जिह्वानमध्येन' इत्यन्वादिशति । तेन दन्तमूलेषु उपरिभागे स्पर्शयति ॥ ४२॥ ओष्ठान्ताभ्यां दन्तैर्वकारे ॥ ४३ ॥ 'वकारे' कार्ये अधरोठान्ताभ्याम् 'उत्तरदन्तायैः सह स्पर्शयेत्। 'दन्तेः' इति स्थाननिर्देशः । 'ओठान्ताभ्याम् ' इति करणनिर्देशः ।। ओष्ठशब्देनात्र अधरोष्ट उच्यते तदन्ताभ्याम् । ओष्ठस्य था- धाभ्यन्तरभागभिन्नतया' द्विवचनं प्रयुज्यते । दन्तरिति सप्तम्यर्थे तृतीया । उत्तरदन्तेप्वित्यर्थः । यकारोत्पत्तौ स्वभावतोऽधरोष्ठ- स्याभ्यन्तरोऽन्तः करणं भवति । यत्र त्वसौ ओष्ठोपसंहा- रयोरोष्टयस्परयोर्मध्यवर्ती भवति, तत्र सामर्थ्याद्वाह्योऽन्तः कर- णम् । यथा-'ध्रुवोसि तया देवास्सुतमायभूवुः' इति । एवं यकारादीनां चतुर्णी करणान्तव्यापारनिप्पाद्यत्वादन्तस्था इत्याख्या॥ स्पर्शस्थानपूप्माण आनुपूर्येण ॥ ४४ ॥ 'ऊप्माणः ' 'आनुपूव्र्येण ' यथाक्रमेण 'स्पर्शस्थानेषु' उञ्चार- णीया भवन्ति । यथा निहामृलीयः कवर्गस्थाने-“यः कामयेत" शकारः चर्गस्थाने- "मधुश्र माधवश्व" | पकारः टवर्गस्थाने-"अ- टाभ्यः स्वारा । सकारः तवर्गस्थाने-"स्तना उपरवाः । उपध्मा- उच्यने नदन्तस्य । पाश्चाभ्यन्तरभागभिमनया. इति पाटान्तरम्. सं. ४-१-२. +सं. २.१.२. सं. १-४-१४. 6.७.२.१५. 'स. ६.२.११.

·90 ततिरीयप्रातिशाख्ये. हकारस्य तृत्तमान्तस्थापरस्योरस्यत्वं वेदितव्यम् । 'य- जुपेयजुपे गृद्रामि'एण्यह्न 'ब्रा देवा अवोवृधन्', 'संनो' 'अद्भुतम्' 'जुहाग्निः तदर्थमेव "उरःकण्ठ" (२-३) इत्यु- रोपि स्थानतयोक्तम् । शिक्षा चैवमाह- हकार पञ्चमैर्युक्तमन्तस्थाभिश्च संयुतम् ॥ उरत्यं तं विजानीयात्कण्ठ्यमाहुरसंयुतम् ॥ इति । करणागुक्तौ स्थानमेव फरणं च वेदितव्यम् । 'शेपास्था- नकरणाः' इत्यापिशिलशिक्षावचनात् ॥ ४६ ॥ उदयस्वरादिसस्थानोहकार एकेपाम्॥४७॥ 'एकेप' मते 'हकारः' 'उदयस्वरादिसस्थानः' आत्मन उपरि- रादिसस्थानः भवति इति वाररुचोक्तम् । स्यादेतत् । आदिना सस्थान इत्युक्ते शेपस्य स्थानान्तरं वक्तव्यम् । तदप्यकारका रोकारेषु नास्ति । नया सनि स्वरस्य एकमेव स्थानमिति आदिशब्दवेयर्य स्यात् । स्वर- सस्थान इत्येतावतेव सिद्धेरिति । मेवम् । सन्ध्यक्षरेपु शेपस्य स्थाना- न्तरीपपसे: “ इकारोऽध्यर्थः" (२-२८) इनि मुत्रद्वयेर शेपभूतयण- व्यक्ती गयोः स्थानान्तरमपि प्रसिदमेव । एवमेका कारयोरपि व्या- करणे शेतस्य स्थानान्तरं विहितं विमम् । सन्ध्यक्षरत्याविशेषादनयोः। ग. १.१.१.. म. ५.५-1 ग. १.१-१३० सं. १.१.१२. 'पर्णी यर्णय ·२ अध्याय ४७ सूतम्. gi याव- नन्वेवमपि "अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः" इति सन्ध्यक्षरादावकारस्यापि कण्ठस्थानत्वात्तेन सस्थानले कथ्यमाने पूर्वमूत्रेग पौनरुक्तयमस्य सूत्रस्य स्यात् । मेवं मंस्थाः । ऐकारोकारयोरादिवर्तिनः अकारस्य केवलस्य च विशेषोऽस्ति । केवलस्य करणं ओव्हनु नातिव्यस्तं नात्युपसंहृतं च । सन्धचक्षरादी वर्तमानस्य तु संवृतकरणतरं तस्मात् स्थानकरणयोः सहन- रितत्वादशदिसस्थान इत्युक्त आदिना समानस्थानकरण इति विज्ञेयम् । किञ्च-पूर्वसूत्रे करणाभाव उक्तः । अत्र तु करणवत्त्वमपि विद्यत इति मतान्तरमुपपद्यते न पौनरुक्तचं न । यथा-" तिग्महेते । तीर्वाऽऽसामहै " अग्निहोत्रं जुहोति" । “ सम्प्रयतीरहो। उदयशब्दः उत्तरपर्यायः । उदयश्चासो स्वरश्च तस्य आदिः तेन सस्थानः उदयस्वरादिप्तस्थानः ॥ ४७ ॥ एकेपा मते हकार उदयस्वरस्य आदिना समानस्थानो भवति । उदेति उपरि आगच्छतीत्युदयः परः । यथा-'हिर- ण्यपाणिमूतये' इति तालव्यः । 'हुवे वातस्त्रनम्' इत्योष्ठयः । नन्वत्र आदिशब्दः किमर्थः? तदुच्यते-ऐकारौकारयोरंशद्वयं भिन्नस्थानमिप्यते । ताभ्यां पूर्व हकारे स्थानसंशयो मा भूदि- त्यादिशब्दः प्रयुज्यते । ऋध्यामा त ओहैः" । 'आरोहणवाहा. वनड्डाहौ' ॥ ४७ ॥ " -0- 1स. १-२.१४. - 4सं. ५-६-१. सं. ४.४. सं. ७-५-२. सं, १-४-२५. सं. ५-६-२१. 3सं. १-५.९. सं, ३.१-११.

·92 ततिरीयप्रातिशाख्ये, पूर्वान्तसस्थानो विसर्जनीयः॥४८॥ 'विसर्जनीयः' आत्मनः पूर्वस्वरान्तेन 'सस्थानः संमानस्थानक- रणः भवति । अत्रापि पूर्वस्वर इति सन्ध्यक्षरमुच्यते। स्वन्तिरस्य हि स्थानान्तरत्वाभावात् * । यथा-"अग्नः11 "ब्राह्मणैरायुष्मत् । "बाहुवोर्बलम् ” । “आऽयं गौः" । पूर्वरय अन्तः तेन संस्थान पूर्वान्तसस्थानः ।। ४८॥ एकेपामित्यन्वयः । विसर्जनीयः पूर्वस्वरस्यान्तेन समान- स्थानो भवतीत्येकेपां मतम् । यथा--'परिवाधो अदेवीः' इति तालव्यः । 'दीर्घमायुः इत्योष्ठयः। अन्तग्रहणमप्येतदैकारीका-: रयोरसन्देहार्थम् । 'ऋध्यामा त ओहै: । 'स्तनयन्निव द्यौः' । नेद: सूत्रद्वयमिएम् ॥ ४ ॥ । नासिक्या नासिकास्थानाः॥ १९ ॥ नासिक्याः' यमाः नासिकास्थानाः ' भवन्ति । यथा--- रुखमम् याच्ना | " आद्णारः पाप्मानम् ॥ ४९ ॥ नासिक्यसंशानां नासिका स्थानम् ॥ ४९ ।। "19 । “रनमभनन्त 12 " मिनस्थानरामारान. 1 स. १.1-1-. रा. २-२.१०. 'सं. १-५.३. सं. १-२-१४. सं.२.४.१४. सं.1-1-1४. सं.५.1-10. सं. १.५-७. 1. १.४.४१. सं. ४-४-४. 11 सं.५.६.५.

·२ अभ्याय ५१ सनम. 93 - मुखनासिक्या वा ॥ ५० ॥ त एवं नासियाः मुखनासिकाभ्यां वा' उच्चारणीया भवन्ति । उक्तान्येसोदाहरणानि । मुखं न नासिके न मुरखनासिकम् । तत्मात्र- : न्धिनः । मुखनासिायाः ' ॥ ५० ॥ .: मुच च नासिका च मुयनासिकम् । तत्र भवाः मुखना. सिन्याः । एवमुक्तम्य पक्षढयस्य योग्यतया व्यवस्थाऽऽथ- यितव्या । स्पर्शेभ्यः परे प्रथमादिव्यपदेशभाजो मुरानासिक्याः। हकारात्परस्तु नामिकामात्रस्थान इति ॥५०॥ वर्गवच्चैपु ॥ ५१ ॥ सिंहावलोकनेन वर्गस्योक्तं करणं चकारोऽनुकपति 'एपु' नासि- क्येषु ' वर्गवत् ' करणं भवति । वर्गम्येव वर्गवत् ॥ ११ ॥ अत्र ये मुसनासिक्याः अनन्तरोक्ताश्चशब्दान्वादिष्टाः तेषु वर्गवत्स्थानयोगो भवति । एतदुक्तं भवति-मुराशब्देनात्र पञ्चापि वर्गस्थानानि सगृहीतानि । तत्र कवर्गीयात्परस्य नासिक्यस्य हनूमूलं तावद्वितीयं स्थानं भवति । चवर्गीयात्परस्य तालु । एवं तत्तद्वर्गीयात्परस्य तत्तद्वर्गस्थान द्वितीयस्थानमित्यवगन्त- व्यम् । इति ॥ ११॥ -0--- मुखेन नासिकाच्या च. सिहावलोकनन्यायेन.

·94 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. - नासिकाविवरणादानुनासिक्यं नासिकावि- वरणादानुनासिक्यम् ॥ ५२ ॥ 'नासिकाविवरणात्' घाणविलात् ' आनुनासिक्यं ' रङ्गादि कर्त- व्यम् । यथा-" सुश्लोक ४ सुमङ्गलां ४ इत्यादि ॥ १२ ॥ इति त्रिभाप्यरते प्रातिशाख्यविवरण द्वितीयोऽध्यायः. अनुनासिका ये वर्णी अनुस्वारोत्तमादयस्तेपामानुनासिक्यं नासारन्ध्रस्य विस्तरणाद्भवति । नासिक्यपु नासिका संरतय भवति । ळकारस्य तु स्थानादिकमत्र नोच्यते । कुतः? संहि- तायामभावात् ॥ २२ ॥ इत्याचार्यगार्यगोपाल मिश्रविरचिते घेदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने द्वितीयोऽध्यायः. हरि ओम. -com- सं.16.18.

·. अथ तृतीयोऽध्यायः अथादावुत्तरे विभागे हस्वं व्यञ्जनपरः ॥३॥ अथ इत्ययमधिकारः । 'आदौ ' पदादी 'उत्तरे' पदान्ते च वर्त- मानः संहितायां यो दीर्घः असा 'विभागे' पदविभागसमये 'व्यञ्जन- परः हरवं आपद्यते । व्यञ्जनपरत्वमत्र' यथासंहितास्थं विज्ञेयम् । ननु दीर्घः कथं लभ्यते ? हस्तानन्तरभावित्वात् देवाशीका (३-२)दिन- हणेषु प्लुतादर्शनाचेति घूमः । संहितायामित्यस्यायमर्थः-कार्यभानः पदस्य उत्तरपदेन सह सम्बन्धः न तु पूर्वपदेन सह सम्बन्धनियमः । विभागः अत्र मरुतिपदेरुच्यते । प्रकृतिनाम यथापाठः । प्रकृतिपदेरिति कि ? "स्था मयोभुवः' इत्यत्र जटायां स्थशब्दस्य द्वितीयोच्चारणेऽपि दोर्यः प्रसज्येत । उत्तरपदेन विभागाभावात् स मा भूदिति परिहारः । विभाग- शब्दस्य अयमर्थः-पदादो दीर्घस्य पूर्वपदेन विभागः पदान्ते दीर्वस्य उत्तरपदेन विभागः । विभागे व्यञ्जनपर इति किं ? ऋतधामाऽसि इत्यत्र मा भूदिति । "ना धामा धारया" (३.८) इति प्राप्तिः । संहि. तायां यो दीर्घ इति किं ? एप वो भरता राजा म्पादनार्थम् । तथा सनि " भरता याज्यासु" (३-११) इति याज्यापदं सार्थकम् । नान्यथा । व्यञ्जनमस्मात् परमिति व्यञ्जनपरः ॥ १ ॥ इदानी हस्वत्वादीनि कार्याणि विधीयन्ते- अथेत्ययमधिकारः । आदौ उत्तरे इति पदस्य आदावन्ते चेत्यर्थः । पदस्थति कुतो लभ्यते । “देवा शीका" (३-२) इति 3 सं. १-३-३. सं१-८-१०. " “ इत्यत्र प्राप्तिस 1 व्यञ्जनमत्र. स.५-६.१, ·96 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. पदानामेवोत्तरत्र ग्रहणात् । विभागः पदविभागः स खल पदा- ध्याये क्रमाध्याये च भवति । संहिताप्रयोगेऽपि यत्रापाननार्थ विरम्यते तत्रानवग्रहस्य विभागो भवति । विभाग इत्यस्य ह्रस्वं व्यञ्जनपर इत्युभयन सम्बन्धः । तत्र पदादेः पूर्वेण विभागः, पदान्तस्य तूत्तरेण । इह विभागे विकारस्य' विधेयत्वादविभा- गावस्थावती वर्णः प्रकृतिरित्यवगम्यते । स च दीर्घः । तस्येव ग्रहीप्यमाणत्वात् । तदयमर्थ -अविभागावस्थायां पदस्य r- दायन्ते च वर्तमानो दीर्घः विभागावस्थायां व्यसनपरस्तस्या- मेव ह्रस्वमापद्यते इत्येतदधिक्रियत इति । आदावुत्तर इति किमर्थम्? 'शीका दीर्घा चोर्या'(३-२,५) इत्यादीनां मध्ये मा भूदित्येवमर्थम् । नन्येवमपि 'आहुती ईरयथा आरिथा' (३-७,१०) इत्येपामादी फरमान भवति । अत्राहुः । 'देवा शांका' (३-२) इत्यादि 'मक्षू' (३- १४)पर्यन्तं उत्तर इत्येतत्पदमनुवर्तिप्यते। यद्येवं उत्तरे 'देवा शोका' इति तत्रैवोत्तरेग्रहणं कनन्यं तदेव मक्षुपर्यन्तं सम्भन्त्स्यते । तस्मा. दस्मिन् सूी आदी उत्तरे इति व्यं न वक्तव्यम् । प्रयोजनामा- वादिति । अनाभिधीयते--शासान्तराश्यावृत्तिरस्मच्छाखाया इह- क्रियते । शाग्यान्तरे हि दशनय्यां पदमध्येऽपि हस्थत्वं भवति । अस्मच्छासायां च श्राद्यन्तयोरयोति । विभागे व्यञ्जनपर इति किम्? 'विश्याऽहा बयर मुमनस्यमानाः ऋतधामाऽसि मुव- ज्योतिः । ननु यथा विभक्तमपं प्रकृतिमाश्रित्य "पुमिथुपूर्वरश- (१-५) इत्यादिभिम्संहितागुमपाणि कार्याणि विधास्यन्ते । एवं देवाशीयादिशम्दानां हस्यान्तविभागरूपं प्रकृतिमाश्रित्य साहे. नाधिकार एव दीघों विधातव्यः । तथा व्याकरणे यहचानां यप्राध्यापनार्थ. विरमति. विभाग एवं कार्यस्य. 14 . " कारः री. १-३-३.

·३ अध्याये २ सूत्रम्. 97 प्रातिशाख्ये च स्मर्यते । तथा सत्यैकरूप्यं लभ्यते । अत्रो- च्यते-सत्यमेवमैकरूप्यं सिद्धयति । मन्दमतीनां तु कश्चिद्भमः प्रादुपयाद्धिभक्तपदात्मको वेद इति । तनिवारणार्थ विहावि- भक्तरूपं प्रकृतिमाश्रित्य विभागे हस्वत्वं विधीयते । तेन माहता- म्नाय एव वेद इति ख्यापनात्स भ्रमो निवर्तते । नन्वेवमुभयस्य प्रकृतित्वाश्रयणात्कतररूपो चंद इति संशय एव स्यात् । मैवम् अस्ति पत्र प्रसिद्ध प्रमाणान्तरम् । विदुरनेन धर्मानिति हि वेदसमाख्या । तदाह भगवानापस्तम्बः-“ मन्त्रबामणे यज्ञस्य प्रमाणम्" 1 "मन्त्रव्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्" इति, शास्रसमाख्या च वेदस्य धर्मशासनाद्भवति । ततश्च वाक्यानामेव बोधकतया वेदत्वं विधायकतया शास्त्रत्वं चेति सत्सम्प्रदायप्रासेद्ध एवायमर्थः संहिताम्नाय एव वेद इति । स इह प्राथमिकेन* ह्रस्वविधिना ख्याप्यते । न तु प्रकृतित्वाश्रयणमेव वेदत्वे प्रमाणमिति प्रमः विभक्तरूपस्य तु प्रकृतित्वं व्युत्पादनसौकर्यार्थमाश्रियते । तस्य पदत्वेनाक्षरत्वेन अङ्गाङ्गित्वेन च बहुविधत्वान्न तस्य वेदत्वं प्राज्ञाः प्रवदन्तीत्यलं प्रपञ्चेन ॥ १ ॥ - -0-- देवा शीका सुम्ना श्वर्ता वयुना हृदयाऽघो- क्था शुद्धा ॥ २ ॥ इत्यादावतल्लक्षणसम्भवादतिव्याप्तिमुत्तर- "ऊर्जे त्वा वायवः सूत्रैः परिहरति--- । . आप. प. सू. १ ३३. आप. प. सू. १-३२ 'प्राथमकल्पिकेन. स १-१.१. 13 ·98 तैत्तिगयप्रातिशाख्ये. देवा शीका मुन्ना श्वा ऋता वयुना हृदया अया उक्था शुद्धा इत्येतेषु ग्रहणप्ववग्रहेप्वन्यस्वरः विभागे व्यञ्जनपरो द्वस्वमापद्यते । यथा--"देवायने यजमानाय । 'शीकायते स्वाहा । 'सुम्रायन्तो हवामहे । 'द्यावापृथिव्या श्वावित्" । 'अप्यकारादि (१-५२) इति वचनादिदमप्युदाहर्तव्यम्- "अश्वावती सोमवतीम्" । 'ऋतायवः पुराऽनमक्षन् ' 'वयुनाविदेकः' 'हृदयाविधश्चित् 'अघायतो मा गन्धर्वो विश्वावसुरा दवत् । 'उक्थामदानां धनुः देवाश्शुद्धायुवः " ॥२॥ 10 'आपो उत्तर इत्यनुवर्तते । संहितायां देवाशीकेत्यादीनां पदाना- मन्ते वर्तमानो दोधों विभागे व्यञ्जनपरो ह्रस्वमापद्यते । ननु 'आदा- युत्तरे' (३.१) इति प्रथमसूत्रेऽधिकृतम् । तेन पदादेरेव ह्रस्वत्वमने विधातव्यम् । तत्क्रमानुरोधात् । सत्यम् । उत्तर इति अहण- स्यानुवृत्तिलाभाय तु तदनन्तरं पदान्तहस्वत्वमेव अग्ने विधीयते । तदलाभे • आहुती ईरयथा आरिथा' (३-७,१०) इत्येतेषां आदायपि हस्वत्वं स्यात् । अधिकृतक्रमभङ्गे तु न काचित्क्षतिः। उदाहरणं तु- देवा "देवायते यजमानाय" । शीका--"शीकायते स्वाहा -"मुसायन्तो हवामहे । भ्या-" द्यावापृथिव्या श्या- वित्"' | 'अप्यकारदि' (१-६२) शत वचनात् 'अश्वावती मोमवनीम्'' इत्यायुदाहरणम् । ऋना-"क्रतावरीकर्मिणीः । इह ." "U स..५.५. म.१.२.६. सं७-१-२१, 11.4-11. सं ५-५-२०. Gसं.२.२.५. सं. १.३.१३.स १-१.४५. "सं. २-४-११. ग. १.३.८. 12सं. १.१.३. म.१०२.६, ·३ अध्याये ३ सूत्रम्. 99 कस्मान्न भवति-"ऋतायुभ्यां त्वा"|| 'पदग्रहणषु पदं गम्येत' (१-६०) इति नियमात् । एवं 'मनोसि प्राजापत्यम् ' इत्यादावपि द्रव्यम् । वयुना–“वयुनाविदेक इत् । हृदया-"हृदयाविध- श्चित् । अघा-" मा त्वा वृका अघायवः "51 उक्था-'उक्था- युवे । शुद्धा- 'आपो देवीश्शुद्धायुवः' ॥२॥ इन्द्रा वदन्वान्परः ॥ ३ ।। "10 “ 12 "13 " 'इन्द्रा' इत्येतस्मिन् अवग्नहे अन्त्यस्वरः वत्, वन, वान् इत्ये वम्पगे विभाग द्वस्वमापद्यते । यथा-" इन्द्रावतीमपचितीम् । "इन्द्रा- वन्तो मरुतः | " इन्द्रावान् स्वाहा । इन्द्रेति किं ? "ऊर्णा- वन्तं. प्रथमः। असुर प्रजावान | "प्रजावतीरनमीवा अ- यक्ष्माः । एपं पर इति कि ? इन्द्रावरुणयोरम् इन्द्रापदस्यान्ते दीर्घः, वत् । वन् । वान् । इत्येतेपु परतो विभागे ह्रस्वमापद्यते । 'इन्द्रावतीमपचितीम्'' इन्द्रावत्नो मरुत 'इन्द्रावान्थ्स्वाहा' 1' 10 । इन्द्रेति किम् ? 'ऊर्णावन्तम्' ' । 'प्रजावान् पशुमान्' ।'प्रजावतीरनमायाः' । एवं पर इति किम् ? 'इन्द्रावरुणयोरहम् , । 'इन्द्रासोमीयमेकादशकपालम् "9 15 116॥३॥ 'सं. १.४.४५ "स ५-७४. स. १.४-५. 2स. १.६ २. स. १-२-१३, "स. १-२-९. स१-४१२. 'स. १-३-८. "स. ४-७.१४. सं. १-१-१२. स. १०५.११ स. १-१-१. 1 स. २.६.१२. स ७-१-७. 1 रा. १-८-८.

·100 'तात्तिरीय प्रातिशाख्ये. चित्रा वपरः ॥ ४ ॥ -- चित्रा' इत्येतस्मिन्नवग्रह अन्त्यस्वरो वकारपरः विभाग द्वस्वमा पद्यते । यथा-"चित्रावसोस्स्वस्ति ते पारमशीय चित्रेति कि? "मित्रावरुणावेव" | वपर इति किं ? "चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन् । चित्रा इत्येतस्मिन्नवग्रहऽन्त्यस्वरो' वकारपरो विभागे ह्रस्व- मापद्यते । चित्रावसोस्स्वस्ति' । वपर इति किम् ? "चित्रा- पूर्णमासे - "3॥४॥ प्रस्थेन्द्रिया द्रविणा विश्वदेव्या दीर्घा वीर्या विश्वा वातात्वा भङ्गुरा कर्णका वृष्णिया सुगोपीमाऽद्या सत्रा वर्षा पुष्पा मेघा प्रा स्वा ॥ ५ ॥ प्रस्था इन्द्रिाया विणा वावदेव्या दीर्वा वार्या वाश्वा वाता त्वा भगुरा कर्णका गिया मुगापा कमामा अद्या सत्रा वर्षा पुप्पा मेवा प्रा रवा इत्येते वयग्रहेषु अन्तत्व विभाग व्यञ्जनपरो इस्वमापद्यते प्रस्थाचंद्र गवाहनम"!" इन्द्रियावन् पुरोडाशम्"""ति- गायनः करुने " | "विश्वव्याने श्वात्राः"1"दार्याधियो रक्ष- - यथा- म.२.१-१. म. ७.४.८. . चापला दार रो. ५.1.11. .

·102 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. "3 वर्या-“वाह्वां जुहोति । पुष्पा -- "पुष्पावतीस्सुपिप्पलाः" । मेघा- "मेघायते स्वाहा । प्रा-- धुम्नस्य प्रासहा रयिम् स्वा-"जरते स्वाधीः " ॥५॥ लोक एवेटा ॥६॥ 'लोके ' 'एच' इत्येवम्पूर्व 'इष्टा' इत्येतस्मिन् अवग्रहे अन्त्यस्वरो विभाग व्यञ्जनपरो द्वस्वमापद्यते । यथा--"सममुस्मिल्लोक इष्टापूर्तेन"" "स सेवेष्टापूर्ती" । एवम्पूर्व इति किं ? " एनमिष्टापूर्ते ससृजे. थाम्" । इष्टेति किं । “साक्षादेव प्रजापतये ॥५ लोके । एव । इत्येताभ्यामुपयन्धाभ्यां पुर्वाभ्यामुपलक्षिते देशे इष्टापदस्यान्ते दीर्घा विभागे व्यञ्जनपरो ह्रस्वमापद्यते । यथा -- 'लोक इष्टपूर्तन गच्छते'" । 'स त्वष्टापूर्ती । एता. भ्यामुपयन्धाम्यां किम् ? 'इष्टापूर्त कृणुतात् . शक्ती रथी विपी वाशी रात्रचोपध्याहुती व्याहृती स्वाहाकृती ह्रादुनी शची चि- ती श्रोणी पृष्टी पूत्यभी चर्षणी पर्यधी पारी शत्रू विपू वसू अनू हनू सू विभू इत्यवग्रहः ॥ ७॥ म. २.८.१०. 'म. ७.५.११. स. १-३-१४. . 1 ४ १३.३.८. 10 '.-.. " " ·३ अध्याये ७ सूत्रम्. 103 M 17 . शक्ती रथी विपी वाशी रात्री ओषधी आहुती व्याहृती स्वाहा कृती दादुनी शची निती श्रीणी सृष्टी पूती अभी पर्पणी परी अधी पारी शत्रू विपू वसू अनू हनू मू विभू इत्येतेप्वयग्रहेपु अन्त्यस्वरो वि' भागे व्यअतपरो द्वस्वमापद्यते । यथा--"शक्तीवन्तो गभीराः "रथीतमौ रथीनाम्" "विपीमते पथीनाम्"। "वाशीमन्त इप्मिणः". "रात्रीभिरमुन्नन्"। "ओपधाभ्यो वेहतम्" | "आहुतीभिरनूयाजेपु" एताभिव्याहतीभिः प्रजापतिः । स्वाहारूतीभ्यः प्रेय "हादुनीभ्यः स्वाहा"" " चष्टे शचीभिः || "चितीभ्यामुपायन्" । ! "पृष्टीभ्यः स्वाहा | " पूतीगन्धस्याप- हत्ये " | " अभीवृतो घृणीवान्" । "मित्रस्य नपणीधृनः""। "वी- रवन्तं परीणसम्" | "अघीवासं या हिरण्यानि"1"| "पारीणह्यस्येशे "शत्रूयतो हन्ता" "विपूवान्विपूवन्तः' अरमतिर्वसूयुः 'अनुराधा नक्षत्रम्"11 "अन्कारादि च" (१-५३) इति वचनात् "अननूयार्ज प्रायणीयं इत्येतदप्युदाहरणं भवति । 'हनूभ्यार स्वाहा "सूयवासिनी मनवे 2 । 'विभूदाउन्ने । ' इत्यवग्रहः' 'इति ' अनेन प्रकारेण उक्तः पदसमुदायः अवग्रहः विज्ञेयः ॥ ७ ॥ "ओणीभ्या५ स्वाहा "13 "20 "2 "3 720 स. ४-७ १६. स. ४.६.२. 5 6 7 + स. २.१-११. १-६-१०. ५-७-२. b " 9 11 12 " " 13 16 ,, ७-४.१३. ७-१-१६. २-२-१२. . " ३-५-१९. 17 20 ३-४-११. " 15 २.२-२. " 19 ,, ४-६-११. 23 ४-३-१३. 27 १-२-१३. 21 2 "१-१-६. ४-४-१०. " 25 26 28 "७-३-१६. " ·101 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 16 . 10 । शक्ती रथीत्यादिपदानामन्ते धर्तमानो दीर्घः विभज्यमान- व्यञ्जनपरो हस्चमापद्यते । शक्ती-"शक्तीवन्तो गभीराः । रथी-"रथीतम रथीनाम्" त्विषी-"विपीमते पीनाम्" । वाशी -वाशीमन्त इष्मिणः" रात्री-"रात्रीभिरसुन्नन् ” । • ओपधी-"ओपीभ्यस्सूपस्थाः । आहुती-"तं देवा आहु. तीभिः" । व्याहृती-"व्याहृतीभिर् हवी पि" । स्वाहाकृती- " स्वाहाकीयः प्रेप्यति"। हादुनी-"हादुनीभ्यस्स्वाहा शची- अभि चटे शचीभिः | चिती-"चितीभ्यामुपायन् ।। श्रोणी- -"श्रोणीश्या५ स्वाहा ।पृष्टी "पृष्टीभिर्दिवम् " 111 पूती- पूर्तीगन्धस्यापहत्यै"51 अभो-"रथो न योरभीवृतः"16 | चर्प- णी-"मित्रस्य चर्षणीधृतः। परी-“वीरवन्तं परीणसम् 18 अधी-"अावासं या हिरण्यान्यस्मै" । पारी-" पारीणा. स्येशे" 1 शधू-"शयतो हन्ता" विपू-"अथो एप वै वियू. पान"21 वसू-"उप स्वनमरमतिर्यसूयुः"2 | अनू- "अनूयाजे- प्यन्यविन्दन् । 'अन्कारादि च" (१-५३) इति वचनात् "प्रयाजयदननूयाजम्"। हनू-"हनूभ्या स्तनान्भगव"29 विभू-"विभूदाउन्ने ज्योतिप्मते" वग्रह इतिशम्देन पूर्वोक्तः पदगणो निर्दिश्यते । अत्र द्विविधो - - एतद्वै सूयवसम् 1128 । इत्य. स...-६-३. सं. १-५.२. *सं. २-१-११. - क 7 8 " " 10 1 12 . .. 13 13 18 " " ३-५-१९. 17 ७ "४.६.११. 20 22 २.६-.. 3 20 "-१.८.

·३ अध्याये । सूत्रम्. • 105 1234 'नियम इप्यते-'देवाशीका' (३-२) इत्यादिशब्दगणोऽवग्रहात्मक एव द्वस्वभाग्भवतीत्येकः । तेन 'श्यता' (३-२) इत्यनयोः "कृष्णश्श्वा चतु- रंक्षः" । "शुचा घृता लोमतः" । इत्यत्र हस्वत्वं न भवति । कथं तर्हि ? " अद्या देवान् जुष्टतमः मोघूण इन्द्र । उत्तरत्रापि ग्रह- णात् । तथा देवाशीकाोदरेव अवग्रहत्वेन ह्रस्वभाग्भवति । न तु अवासचस्वा' (३-८) इत्यादिरित्यपरः । तेन 'अनागतं वा एतस्य ' इत्यादी नाशब्दस्य 'अप्यकारादि' (१-१२) इति हल्यो न भवति । कथं तर्हि ? "अद्याश्यात् । “सूयवसम्" इति। पूर्वत्रापि ग्रहणात् ॥ ७ ॥ . पयः अवा सचस्वा नुदा मृडा वर्धा शिक्षा रक्षा:- द्या भवा भजा यत्रा चरा पिवा ना. धामा धारया धर्षा घा वर्धया वोधाऽत्रा मुञ्चाऽश्वस्या पृणस्वा हिष्ठा त्वंतरा जनिषा युक्षाऽच्छा ।। ८ ॥ अवा सचस्वा नुदा मृडा व शिक्षा रक्षा अद्या भवा भना यत्रा चरा पिवा ना धामा धारया धर्पा घा वर्द्धया बोधा अत्रा तत्रा मुञ्चा अश्वस्या प्रणस्वा हिष्ठा त्वन्तरा जनिप्वा युवा अच्छा इत्येतेप्वनवग्र- हेषु अन्त्यस्वरो विभागे व्यञ्जनपरो द्वस्वमापद्यते । यथा-"अवा नो देव्या स. ५-५-१९. S 2 स. ५.१.४. 5 स. ४-६-७. 6 "१.८.३. 7 ·106 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. रूपात "3 रक्षा च नो अधिक "8 , । । "सचस्वा नस्स्वस्तये | "प्रणुदा नस्सपत्नान्' । "मृडा जरित्रे रुद्र' । “वट नो अमवच्छवः | "शिक्षा नो अस्मिन् । अद्या देवान् जुष्टतमः भवा पायुर्विशो अस्याः । “व्रजे भना त्वं नः"1| "यत्रा नरो मरुतः । "प्र चरा सोम दुर्यान्" । "पिया सोममिन्द्र मन्दतु त्वा"13 | "रिपवो नाह देभुः" । "अपि विकृतम्", "अप्यकारादि" (१-५२,५१) इति वचनाभ्यां प्राणा वा अ५शवः' इत्यत्र द्वस्वादेशः किं न स्यात् ? मैवं । " अपि विकृतं" (१-५१) इति वचनं कण्ठोक्त- पदविषयम्, न वकारादिपदविपयम् । प्राणा इत्यस्यापि अकारादि- त्वाचायं विधिः । तर्हि वैकतत्वाभावादना इत्यस्येइग्यांशस्य किं न स्यादयं विधिः? एवंरूपस्य संहितायां दीर्घाभावात् । धामा ह वृहस्पते धारया वसूनि | "धा मानुपा- नद्यः" । "उत वा घा स्यालात्""। "तमग्ने वईया त्वम्" | "बोधा नो अस्य वचसो यविष्ठ""| "अत्रा ते रूपम्" । "तत्रा रथमुप' । प्र मुञ्चा स्वस्तये" 1 "एकस्त्वष्टुरश्वस्या विशस्ता" । "सप्त योनी- रा मृगस्वा घृतेन" । "आपो हिठा मयोभुवः । हि इति किं। ॥ यत्ते अगर ॥ "15 " सं. १-३-१२, सं. ४-५-१०. 1 5 छ . ४ JU " ७.५.१. " १.६.१२. ॥ 13 " १.२.१.. 13 16 17 "२.४.१४. 1. "१.१.१४. 18 ॥२.१००, " "४.६.१. "1.1-५. "४.२-२. 10 20 1 3 1 "४.१.५.

·३ अध्याय ८ सूत्रम्, 107 10 11 "रक्षा प्रतिष्ठा वा एकवि ५शः अग्ने वं तरा मृधः । समिति किं? अन्तरतरा तप्तवतो भवति 13 जनिष्वा हि जेन्यः युवा हि देवहूतमान् " । "अच्छा नक्षि द्युमत्तमः ॥ ८॥ अवासचस्वेत्यादिपदानां अनवग्रहाणामन्ते दीर्घा विभज्य- मानव्यञ्जनपरो हस्वमापद्यते । अवा-"अचा नो देव्या कृपा"। सचस्वा- 'सचस्वा नस्स्वस्तये"3 नुदा-"प्रणुदा नस्सप- नान्' । मृडा-"मृडा नो रुद्र । वर्धा--"वर्धा नो अम- वच्छवः । शिक्षा-"शिक्षा नो अस्मिन् "12 । रक्षा- राजन्नघायतः । अद्या--"अद्या वृणीमहे "14 । भवा-“भ- वा तोकाय15 । भजा- 'बजे भजा त्वं नः । यत्रा-यत्रा नरो मरुतः 7 चरा -"प्र चरा सोम दुर्यान् "I | पिया-“पि- या सोममिन्द्र"19 | ना-"ना ह देभुः । धामा-“धामा ह यत्ते”। धारया-"धारया वसूनि 121 1 "अग्ने पिन्वस्व धारया इत्यत्र ह्रस्वत्वं न भवति । विभागाभावात् । धर्षा-"धर्षा मानुपान्"21 घा-"उत वा घा स्यालात्" r2k | वर्धया-"तमग्ने वर्धया त्वम्' 'वोधा .स वोधीत्युप तिष्ठले "28 । अत्रा-“अत्रा ते भद्राः तित्रा तत्रा रथमुप 123 1 मुञ्चा-"मुञ्चा व्यहः "13 316 " । 725 . वोधा- 127 291 2 स. ४-१-९. 3 सं. ६-२-२. 7 4 सं. ४-१-३. 8 1 सं. ५-२-३. 5 २-६-११. ४-३-१२. 13 9 10 " " ७-५-७. " ९.३.१४, 16 "१-५-६. "४-५.१०. 11 २-६-११. 12 " ३-४-11.४ "1-1-१४, ७ "1-६-१२. " १-२-१०. 19 " २-४-१४. 20 23 १-३-८. 24 17 21 22 " १-६-७. ४-६-३. 25 26 27 28 " " " ४.६.६. 29 ·108 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. इत्तेन" हा अश्वस्या अश्वस्या विशत्ता" । पृणस्वा-"आ पृणस्था । हिपदेन पूर्वणोपलक्षिते देशे स्थाशब्दो हस्वभाक् । "आपो हिष्ठा मयोभुवः" । होत्युपवन्धेन किम् ? "अजाऽसि रयि- 4 । त्वं तरा-त्वंपदेन पूर्वणोपलक्षिते देशे तराशब्दो हस्व- "अग्ने त्वं तरा मृधः । त्वमित्युपयन्धेन किम् । “प्रजा या उत्तरा देवयज्या पशयः । ननु त्वन्तरेति तुशब्दपूर्वकोऽ- न्तराशब्दः किं न स्यात् । सुप्रायणा भवन्तु । अन्तरा मि- घावरुणा" इति 'पदग्रहणेषु पदं गम्येत' (१-५०) इति नियमात् । जनिप्या--"जनिप्या हि जेन्यः" । युदया-"युक्ष्या हि देवहूत- मान्" । अच्छा-"अग्ने अच्छा वदेह नः भार । 110 ॥८॥ अधाऽग्नियाज्ये ॥ ९ ॥ अग्निश्च याज्याच 'अग्नियाज्यं' तस्मिन् । 'चार्थ द्वन्द्वः' इति समासः । 'अग्निः' इत्याग्निप्रकाशकमन्त्रा लक्ष्यन्ते चतुर्थकाण्ड उत्ययः । उभा यामिन्द्रानी"प्रभृत्यग्नित्राणि पर्यन्ताः प्रभोतमानुयाका याज्यासंज्ञका भवन्ति, 'युवा हि" इत्यनुवाकश । अब विपये 'अधा' इत्येतस्मिन् ग्रहणे अन्त्यस्तरो विभागे व्यञ्जनपरो द्वस्वमापद्यते । यथा- अधा ने कोः अधा च नश्शर्म गच्छ | "अधा ते मुसमीमहे | "अधा यथा नः" । अग्नियाज्य इति कि? मेति नरिणायेऽति ॥ ९ ॥ 113 . अधा सं.१.५.३. •सं. २-४-२. ४-१.३. 3 6 7 ४ " . २.६-१.. 4 "१७-१..॥ 15 २.६-११. 16 " गा २.४-१२.

·३ अध्याये १० सूत्रम्, 109 असिश्च याज्याश्च अग्नियाज्यम् । अग्निशब्देन चित्याग्निमन्त्र- रूपाः 'युतानः प्रथमं मनः" इत्यादिसप्तप्रपाठका उच्यन्ते । याज्या- शब्देन 'उभा वामिन्द्राग्नी' इत्यादयः ‘अग्निवृत्राणि'3 पर्यन्ताः प्रश्नोत्तमानुवाकाः, “युक्ष्वा हि देवहतमान् " इत्येप चेति प्रयोविंश- तिरुच्यन्ते । तत्राधाशब्दस्यान्ते दीपों विभागे व्यवनपरो हस्च- मापद्यते । यथा -अग्नी-अधा हाग्ने" अथा च नश्शर्म" याज्यासु खल्वपि- अधा ते सुम्नीमहे “अधा यथा नः" । अग्नियाज्य इति किम् ? अधा मेति तद्विष्णवे 3 त्यत्र पदान्तस्य कः प्रसरः । तदुच्यते-संहितायां यः पदान्तो दीर्घः स इह कार्यभागुच्यते । तत्र विसर्जनीयलोपाद्भवत्येवायं दीघः पदान्त इत्यस्ति प्रसङ्गः । एवं 'भरता याज्यासु" (३-११) इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् ॥९॥ " अधा मे- कुत्रा दक्षिणेना स्वेना हन्तना जगामा रुहे- मा विद्मधर्चामा चकमा क्षामा स्तरी- मा भरेमा वर्षयथेरयथाऽऽरिथा पाथाs- था सिञ्चथा जनयथा जयतोक्षताऽवता याता शृणुता कृणुता विभृता ॥१०॥ कुत्रा दक्षिणेना स्वेना हन्तना जगामा रुहेमा विद्मा ऋध्यामा चकमा क्षामा स्तरीमा भरेमा वर्षयथा ईस्यथा आरिथा पाथा अथा सिञ्चथा स. १-१-१४. 3 स. ४-३-१३. 6 ४-५-१०. 1 स. ४-१-१. 4 २.६-११. 7 " २.६.१२. 5 ४-४-४, 8 २-४-१२. " ·110 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, "3 "6 " "ऋध्यामा :9 जनयथा जयता उक्षता अवता याता शृणुता रुणुता विभृता एतेप्वनव- ग्रहेषु अन्त्यस्वरो विभागे व्यञ्जनपरो द्वस्वमापद्यते । यथा-"कुत्रा चिद्यस्य समृती " दक्षिणेना वसूनि" । " स्वेना हि वृत्रश- वसा । "तपसा हन्तना तम्" । "आ जगामा परस्याः" । " अ- सवन्तीमा रुहेमा स्वस्तये विद्मा ते अग्ने त है । "चममा कञ्चनागः' | "क्षामा रेरिहहीरुधस्समअन्” । " सुष्टरीमा जुपाणा""| "अहोमुचे न भरेमा मनीपाम्" | "वृद्धि वरंपयथा पुरोपिणः उदारिथा यजे तम्" ! "क्षये पाथा दिवो विमहसः | "अथा सोमस्य 11 यत्रा नरो मरुतस्सिञ्चथा मधु "आपो जनयथा च नः17 | प्रेत जयता नरस्स्थिराः | "घृतमुक्षता मधुवर्णम्" । स्मानु देवा अवता हवेपु ।"देवा रथैर्याता हिरण्ययः 10 1 "मरुत- शृणुता हाम् | " संवत्सराय रणुता वृहन्नमः " | " पुत्रं विभृ- ॥ १० ॥ १12 "उदीरयथा मरुतः 2212 " 214 MB "18 उप "18 "14 ता स्वेनम्" कुप्रादक्षिणेनेत्यादिपदानामनवग्रहाणामन्ते दीर्घा विभज्य- मानव्य जनपरो ह्रस्वमापद्यते । यथा-कुत्रा--" कुत्रा चिद्यस्य" 1.1.6-११. उस, ७-४-१५ 5.१.६.१२. 1.५-११. ५.१.११. 12 स. ४-३-१३. 1 8 . 11 " 13 13 " " 19 19 20 ॥ M ·३ अध्याये ११ सूत्रम्. 111 2 - 39 दक्षिणेना -~" दक्षिणेना वसूनि । स्वेना~"स्वैना हि वृत्रम् हन्तना-"तपसा हन्तना तम्"। जगामा-"आ जगामा परस्याः। रहेमा-"आ रहेमा स्वस्तये । विद्मा-"विना ते अग्ने। ऋध्यामा ऋध्यामा त ओहः चक्रमा--"अविद्धा. सञ्चश्मा कञ्चनागः "3 1क्षामा-" द्यावा क्षामा रुक्मः रीमा--"सुप्टरीमा जुपाणा । भरेमा--"अहोमुचे प्र भरे- मा मनीपाम् । वर्षयथा-" वृष्टिं वरपयथा पुरोपिणः" । ईर- यथा- "उदीरयथा मरुतः 1 आरिथा--"उदारिया यजे 121 पाथा-"क्षये पाथा दिवो पिमहसः13 अथा-"अधा सपत्नार इन्द्रो मे" । सिञ्चथा-"सिञ्चथा मधु' यथा-"आपो जनयथा चन: जयत्ता उप प्रेत अयता । उक्षता--" घृतमुक्षता मधुवर्णम्" । अवता- प्रावता वचः । याता- याता हिरण्ययैः । शृणुता- " मरुतश्शृणुता हवम् । कृणुता-"कगुता वृहन्नमः । वि. भृता-"विभृता स्वेनम् " ॥ १० ॥ 41 m 115 । जन- 2016 ..." नरः 117 "18 . "20 भरता याज्यासु ॥ ११ ॥ 'भरता' इत्येतस्मिन् ग्रहणे अन्त्यस्वरो याज्यासु विषये विभागे व्यामपरो तस्वमापद्यते । यथा--"धिया भरता जातवेदसम्"। "भर- स. ३-४-११ सं. ७-४-१५. “स. ४-३-१३. स. १-६-१२. 5सं. १-५-१२. सं. ४-२-२. सं. ४-४-४. ४सं. ४-७-२५. स. ४-१-१. 10सं. २-१-११. 11 सं. २-४-८. 13 स. ४-६-५. 13 सं. ४-२-११. सं. 1-1-१२, 15 सं. ३-१-२१. 18 से. ४-१-५. 18 सं. ४-२-६. 19 सं. ४-५.१२. 20 सं. ५-५-२, सं. ४.२-३. सं. ३-५-११. + ·112 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ता वसुवित्तमम् । “वोनये भरता वृहत् ।। याज्यास्विति किं ? 'एप वो भरता राजा 13 भरतापदस्यान्ते दीर्घा विभागे व्यञ्जनपरो ह्रस्वमापद्यते । " अग्नये भरता वृहत्" । याज्यास्विति किम् ? ' एप वो भरता राजा 13 ॥११॥ अत्ता अवताऽनदता तरता तपता जुहुता वोचताऽमुञ्चता घृता घुप्या जनया वर्त- या सादया पारया दीया हरा भराऽपा ससादा सृजा तिष्ठा येना ॥ १२ ॥ अत्ता भवता अनदता तरता तपता जुहुता वोचता अमुञ्चता घृता चुप्या जनया वर्तया सादया पारया दीया हरा भरा अपा ससादा मृना तिठा येना एतेषु अनवग्रहप्वन्त्यस्वरो विभागे व्यञ्जनपरो ह्रस्वमा- पद्यते । यथा अत्ता हवी पि" । " आदित्यासो भवता मृडय- | "अहायनदता हो'" । "मुवो रुहाणास्तरता रजासि"। तपता मुक्तिभिः पित्रे जुहता विश्वकर्मणे | "विश्वे देवासो अधि वोचता मे"" | "पदि पिताममुञ्चता यजत्राः"अय- " सि.१.५.११. स. १.१.१२ सं...२.११. स. १.४.२२. स. १-६-१२. "सं. १०७.१५ सं. १८.१.. रा. ५.१.१. सं. ४.६-२, १७..01.

·३ अध्याये १२ सूत्रम्. 118: "le 14 स्मयं वि नृता बन्धमेत"। "परुप्परुरनुषुप्या वि शस्त" । "मनु- भव जनया दैव्यम्" । "ताभिरा वर्तया पुनः" । "सादया यज्ञम्"। "अग्ने लं पारया नव्यः" । "वृहस्पते परि दीया रथेन" । "निहा- रमिनि मे हरा निहारम्" । "मा नो मीरा भरा दद्धि" । " वाज श्रुत्या अपा वृधि | "अग्निहोता निषसादा यनीयान्" । " सृजा वृष्टिं दिवः "तिष्ठा देवो न सविता । “येना सहस्त्रं वहसि ॥ १२ ॥ अत्ता भवतेत्यादिपदानामन्ते दीर्थो विभागे व्यञ्जनपरो ह्रस्व- मापद्यते । अत्ता-"अत्ता हवी पि"15 भवता मृडयन्तः । अनदताः '-"अहावनदता हते " । तरता-"रुहा- पास्तरता रजाति"18 | तपता-" तपता सुवृक्तिभिः "19 । जुहु- ता--" जुहुता विश्वकर्मणे "20 । वोचता-“अधि वोचता मे" | अमुञ्चता- अमुञ्चता यजनाः । वृता-" वि घृता वन्ध मेतम् । घुप्या-" -"अनुघुप्या वि शस्त "2 । जनया-"जन- १३ । वर्तया-"ताभिरा वर्तया पुनः" । सादया- सादया यज्ञ सुकृतस्य" | पारया-“अग्ने त्वं पारया नव्यः'। दीया-"परि दीया रथेन । हरा-" इन्नि में हरा निहारम"3 भवता-- "16 123 या दैव्यं जनम् 1स. ४-२-५. 3 सं. ३-४-२. 4 5 ,, ३.५-२१. 7 8 9 १-८-४. " " ४-६-४. "२-२.१२. 10 11 13 14 ४-७-२३. " " १-७-१३० 12 २-४-८. 15 २६-१२. 18 ३-५-४. 21 ४-७-१४. 15 16 17 १-४.२२. १-६.१२. 19 20 " " :2 ·114 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये. भरा -" भरा दद्धि तन्नः प्र" 1 अपा-"श्रुत्या अपा वृधि । ससादा-"निषसादा यजीयान् " । सृजा-"सृजा वृष्टिम्"। तिष्ठा तिष्ठा देवो न सविता "5 । यना- -"येना सहस्रं वहासि “ 6 "8 12 उश्मसी कयी कृधी श्रुधी यदी सू तू नू मिथू मक्षू ऊ ॥ १३ ॥ उश्मसी क्रयी कधी श्रुधी यदी सू तू मू मिथू मक्षू ऊ इत्येतेप्वनव- ग्रहेषु अन्त्यस्वरो विभागे व्यञ्जनपरो द्वस्वमापद्यते । यथा-"उश्मसी गमध्ये" । "रुद्र यते कयी परम् | "धी स्वस्मा र अदितेः" "मं मे वरुण ध्रुवी हवम् ॥10 | "यदी भूमि जनयन् विश्वकर्मा मोपूण इन्द्र । 'आ तू न उप गन्तन 13 । 'एतशस्य नू रण आ । 'गावाण्यसिना मियू कः । 'म देववतो रथः "अस्माभिररू न प्रतिवयाऽमृत् उपममी प्रयीत्यादीनां पदानामन्ते दीपों विभागे व्यञ्जन- परी दस्यमापद्यते । उसममी-'' उश्मसी गमध्ये "" । यी-"- यी पर नाम कृधी-" राधी स्थस्मान् " सुधी-"श्रुधी हवमा पाच" । यदी-'यदी भूमि जनयन् "" | सु-"मोपूण इन्द्र"। ग. १.१३. ग. २.२.१३, ग, 1.1-1. 4. 21-6. १.८.१४. 115 "16 7 H " " " ४.७२५. ॥ " ३.२.११. ॥ १.६.२. " " 18 "१.८... "२.८.१२. '१.४.१३.

·३ अध्याये १४ सूत्रम्. 115 तू--"आ तू न उप । नू-"नू रणे" । मिथू-"असिना मिथू का । मधु-मक्षु देववतो रथः ऊपुणः ॥ १३॥ "" ऊ-"ऊर्च "6 व्युत्पूर्व आननुदात्तोऽनूप्मवत्यनूप्मवति । वि इत्येवम्पूर्व उत्पूर्वो वा आन् इत्येप स्वरः अनुदात्तः अनूप्म- पति ऊप्मरहिते पदे वर्तमानो व्यञ्जनपरः पदादी वर्तमानत्वात् पूर्व- पदेन विभागे सति हरवमापद्यते । यथा-"व्यानायेति वि-अनाय"७ "उदानायेत्युत्---अनाय । एवम्पूर्व इति किं ? "यदानृचुस्तेन"। "पर्याणीयाहवनीयस्य" । नकारः किमर्थः ? " यद्रुक्मं व्याघार- यति" "उदादाय पृथिवीं जीरदानुः10 | अनुदात्त इति किं ? "वि- | " नेष्टः पत्नीमुदानय । अनूप्मवतीति किं ? " मधोर्धारा व्यानशुः 11 "उदानिपुर्महीरिति । ॥ १४ ॥ इति त्रिभाप्यरने प्रातिशाख्यविवरणे तृतीयोऽध्यायः. उत्तर इत्यत्र नानुवर्तते । असम्भवात् । ततः पारिशे- प्यादनेन सूत्रेण पदादेहस्वत्वं विधीयते । तस्य तु सामर्थ्यात् पूर्वपदविभागो निमित्तमिति । व्यञ्जनपर इत्येतदप्यत्र न संब ध्यते । तदयमर्थः । वि। उत् । इत्यनयोः पूर्वयोराकारो नकारपरोऽ- नुदात्त ऊप्मरहिते पदे वर्तमानो विभागे ह्रस्वमापद्यते । विपूर्व:- 1सं. १-५-११.. स. ४-६-९. + स.१-८-२२. श्वकर्मा व्यानट्' "11 919 स. ४-६-१. ४-२-९. 5 7 8 " " ४-१-४. ५-२-७. " ७.३.१. " 10 11 ४-२-१०. 13 " " . 13 ·116 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. व्यानाय 11 नाय प्रतिष्ठायै 14 "व्यानेन मनुष्यान्" । उत्पूर्वः खल्यपि-" उदा- " तदुदानं दधति एवंपूर्व इति किम् ? यदाचुः | "आनुपूको भवति" । नकारपर इति किम् ? 'पृथिवीमनु व्यार्छत् ।'रिप्रमुदाभ्यश्शुचिः" । अनुदात्त इति किम् ? 'विश्वकर्मा व्यानट्समग्ने । 'पत्नीमुदानयेत्याह" । अनू- प्मयतीति किम् ? 'धारा व्यानशुः 10 । 'उदानिपुर्महीरिति ॥१४॥ इत्याचार्यगाय॑गोपालमिथविरचिते चैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने तृतीयोऽध्यायः. सं. ७-५-६. सं. १-३.२. "सं. २-३४. सं. २.५.३. रा. ४-२.१. 'सं. ७.१.१. सं. १-२.१. 10 सं .... स. ६.५.८. "स.२.६.२.

·अथ चतुर्थोऽध्यायः. अथ प्रग्रहाः ॥ १ ॥ . 'अथ' इत्ययमधिकारः । 'प्रग्रहाः' उच्यन्त इत्येतदपिकतं विक्षयम् । इत उत्तरं यद्वत्यामः ॥ १ ॥ उक्तं विभागविषयं हस्यत्वम् । संहिताविपयाणि च शका- रागमादीनि कार्याणि पश्यन्ते । अत्रान्तरे उभयविषयं प्रगृह्य- त्वं चतुर्थेनाध्यायेन विधीयते- इह प्रग्रहास्या वर्णा व्याख्येयतया अधिक्रियन्ते ॥१॥ नावग्रहः ॥ २ ॥ "1 'अवग्रहः' प्रग्रहो न भवति । 'ऊकारः' ओकारोऽसा५. हितोऽकारव्यजनपरः' 'मी' 'नहिपरः' 'हे' (४-५, ६, ३६, ३७, ४९) इति वक्ष्यति । तन् उद्दिश्य पुरस्तादपवादोऽनेन विधीयते । यथा- -" तनूनपादमुरः । ' अगोध यजमानम् । अग्नीपीमो । "वेढे पुरोऽनुवाक्ये कुर्यात् | अवग्रह इति जात्यपेक्षमेकवचनम् ॥ २॥ अवग्रहः प्रनहभाक् न भवति । 'तनूनप्त्रे त्या दागि' 'देवानां घायर्यायान्यसि । 'द्वेद्वे सम्भरति 'कृष्णोड- 1स. ४-१.८. स. ६-१-१०. मा 47 स. २-५-२. 4स, २.१-९. 5 6 7 " ·118. तैत्तिरीयप्रातिशाख्य. " " स्थावरेष्ठोऽग्नये त्या स्वाहा ननु न रुन्धे नित्यम्” (४- १४) इत्यादिवद्विधेरूचं अवग्रहप्रतिषेधोऽपि किं न क्रियते ? तदुच्यते-इह विविधः प्रग्रहविधिभविष्यति । ऊकारस्य ओकारस्य एकारेकारयोरिति । तमान्यतमस्य विधेरनन्तरं क्रियमाणोऽयं प्र- तिपेधस्तन्मानविषयस्स्यात् । सर्वविषयश्चेष्यते । तदर्थ सर्वतः प्रा- गेव क्रियते । नन्वेवमपि इतिपरोपि" (१-४) इत्यस्मादन- न्तरं कर्तव्यः । तथा सति 'अन्तः' " इतिपरोपि" (४-३,४) इति सूत्रयोः प्रतिपधान्ययश्च स्पष्टी भवति । तत्किमर्थ स. दिौ क्रियते? तदुच्यते-" अन्तः (४-३) इति पदान्तः स- विध्यन्वयी कार्यभागधिकरिष्यते । ततः पूर्वमवग्रप्रतिषधाद- वग्रहव्यतिरिक्तस्यैव पदस्यान्तः सर्वविधिषु कार्यभाक्त्वेन गृह्यत इति सिद्धम् । तेन " द्वे" " परश्च" "एकन्यवेतोपि" (४-- ४७,४८,४९) इत्यत्रावग्रहस्यैकव्यवंतत्वे तमतिकम्योत्तरखण्डान्त एकव्यतः प्रग्रह इति लभ्यते-'ढे घसी सतती वस्त एकः' 'देवाय देवस" । इत्येतदर्थमयं प्रतिषेधः सर्वादी क्रियते । यधेचं यतो न क्रियेत, तदा "छे होते देवते"? इत्याद्यकव्यवेतधिप- यसन्नावादवग्रहे एकव्यवते सति तदुत्तरखण्डे प्रग्रहो न स्यात् ॥२ द अन्तः॥ ३ ॥ पदस्य 'अन्तः' प्रग्रहसंज्ञो भवति । यथा- -"देवते समृ. । अवाह-किं अपदान्तोऽपि प्रग्रहः स्यात् ! अत्रो- च्यते -'ऊहारः ' (१-५) इत्यविशेषेण वक्ष्यति, ‘ओकारोऽतां- सं. १.१.११. विधा. अविधेः परतः, प्रतिपधानन्ययथा सं. १.१.२. 6. V.१.५. सं. २.१.१, ·. अध्याये ४ सूत्रम्, 119 m हितोऽकारव्यञ्जनपरः' (१-६) इति न " चीयत्प्रपरः" (४- ३३) इति च । अपदान्तस्य ऊकारस्य ओकारस्य • चीशब्दस्य वा' ग्रहणं मा भूदिति । ननु सिद्धमेवैतत् । एतत्सूत्रशेषे उत्तर मूत्रेऽपिशव्देन “ अन्वादेशोऽन्त्यस्य" (१-५५) इत्यन्त्यस्येव का- यनिर्वाहात् । नेति वूमः, अनेकवर्णसमुदाये ह्यन्त्यत्यमुपपन्नम् । अयं पुनरेकवर्णनिर्देशः उकार इत्यादिवर्णस्य यो विकारलोपी तयोरेव अन्वादेशोऽन्त्यस्य" (१-५५) इत्यनेन अन्त्यप्रत्यय इत्युक्तम् । प्रग्रह इति तु संज्ञामानं न तु निमित्तं निमित्ति वा । तस्मादत्रान्वादेशो न प्रसरति ॥ ३ ॥ अन्त इति पदस्यान्तः सर्वविध्यन्वयी कार्यभागधिक्रियते। स चावग्रहव्यतिरिक्तस्य पदस्य विज्ञायते " नावग्रहः" (४-२) इति प्रतिषेधात् । वक्ष्यति च--" ऊकारः पदान्तः प्रग्रहो भवतीत्येवं तत्रतत्र सम्बन्धोऽनुसन्धेयः ॥ ३ ॥ " (४-६) इत्यूकार इतिपरोऽपि ॥ ४॥ 'अपि 'शब्दः सिंहावलोकनेन' “अथादावुत्तरे विभागे" (३-१) इत्यत्र विभागपदमन्वादिशति । सोऽयं प्रग्रहो विभागे 'इतिप- रोऽपि' भवति । यथा--" देवते इति । "उभे इति" । इति. शब्दः परः यस्मात् असो इतिपरः ॥ ४ ॥ शेपभूते. लोकनन्यायन. चि. *स. २-१-१. 5स. १-४-२२.

·120 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. चाध्यायान्त- अपिशब्देन पूर्वाध्यायस्थं विभागपदमन्वादिश्यते । तेन संहितायां प्रग्रहस्यतिकरणो निवार्यत इति केचित् । तन्न ।न हानादी नित्यशुद्ध संहिताम्नाय वर्णमात्रस्याप्युपजननं शक्यशङ्कम् । का कथा वर्णसमुदायात्मकस्येतिकरणस्य? न रस्थस्यातिदविष्टस्यान्वादेश उचितः । तदन्वादेशे चेङ्गयोत्तरप- दस्य प्रग्रहान्तस्य विभागे पुनरितिकरणः प्रसजन् केन चार्यः ? "इन्द्रवायू इतीन्द्र-वायू इति"3 तस्मात्समुच्चयार्थ एवायमपि- शब्दः । तदयमर्थः प्रत्रहः पदाध्याये इतिपरश्च भवति, केवलोऽपीति । व्यवस्थित चैतदुभयं विज्ञेयम् । यस्मिन् पदेऽ- न्यतः प्रग्रहाभिव्यक्तिः । यथेझ्यान्ते तत्र केवलो भवति । अनिङ्गये वितिपर इति । इङ्गयान्ते तु विभज्यानुवादार्थेनैवेति- करणेन प्रग्रहोऽभिव्यज्यते । “इन्द्रवायू इतीन्द्र-वायू" ततो विभक्तस्यैवोत्तरपदस्य नेतिकरणः प्रयोक्तव्यः । अर्थाभावात् । अनिङ्गचे वितिकरणः प्रग्रहाभिव्यक्त्यर्थ प्रयुज्यते । 'विष्णो इति । हव्यम् । नन्यितिकरणः प्रमहाभिव्यक्त्यर्थ इति न यु- ज्यते । इङ्गन्येपूपसर्गेषु च तद्दर्शनात् । मैवम् । वर्णलोपा- संयुक्तविवृत्तिपूर्वकस्यैतिकरणस्य प्रग्रहासाधारणतया तदभिव्य- अकत्योपपत्तेः । यद्येवं 'उरो अन्तरिक्ष" इत्यादिपु प्रग्रहेषु वर्णलो- पासंयुक्तयिवृत्तथा प्रग्रहाभिव्यक्तरितिकरणो न स्यात् । नैतद. स्ति । 'आरे अस्मं च शृण्वते 8 इत्यादिप्यपि दर्शनात् । घ. लोपासंयुक्तविवृत्तेः प्रग्रहव्यभिचारित्वात् ॥ ४॥ 1 तन्मन्दम्, 2 उपजनशक्यतः दक्षपान्त हि. सं. १-१.३. स. १-३.८. स. १-५-५. ३ स. १.१.७. अभिव्यञ्जक.

·५ अध्याये ६ सूत्रम्. 121 " ऊकारः ॥ ५ ॥ ऊकारः' पदान्तः सर्वत्र प्रग्रहो भवति पदसमये वर्तमानः । यथा- हनू वा एते"" | " वासंन्तिकावृतू " | " वाहू उपस्तुत पदसमये वर्तमान इति कि! "सूतूनूमिथूमाऊ" (३-१४) इत्यादा- चपि त्यात् ॥ ५ ॥ ऊकारः पदान्तः प्रग्नहो भवति । 'इन्द्रवायू वि मुञ्चताम्" अन्तनामानावृतू भवतः । ' सक्थ्यो द्वौ वाह' । पदान्त इति किम् ? 'ऊर्ज त्वा । इतिकरणः पदाध्यायेऽस्य स्यात् । किञ्च-अपदान्तस्य प्रग्रहत्वे “ अप्रग्रहाः समानाक्षराणि" (१५-६) इति प्रग्रहसदृशानामपदान्तानामपि समानाक्षराणामानुनासिक्यं स्यात् ॥५॥ " 7 ओकारोऽसाहितोऽकारव्यञ्जनपरः ॥ ६ ॥ . " असाहितः' 'ओकारः' अकारपरः व्यञ्जनपरो वा प्रग्रहः स्यात् । यथा -"वद्मा हि सूनो असि" | "विष्णो हव्य रक्षस्व" असारहित इति कि? "सोऽब्रवीत् । एवम्पर इति कि? "विष्णवेहीदम् । स हितानिमित्तः साहितः न साहितः असा हितः । अकारश्च व्यञ्जनं च अकारव्यञ्जने एते परे यस्मात् सः तथोक्तः ॥ ६॥ 1 स. ६.२.११. +सं. १-१-७. 5 ७-४-८. 6 7 2 सं. ४-०-१२. ७-४-११. 10 २-१-२, " सं. ४-२-८. १-१-१, 11 २-४-१२. 9 , १.३.१४. 9 -16 ·122 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, 1 संहितयां जातः सांहितः । यः पदाध्याये न विद्यते विद्यते तु संहितायां स सांहितः । ततोऽन्यः असाहितः । तथाभूत ओकारः पदान्तः प्रग्रहो भवति अकारे व्यजनेषु च परतः । अकारपरस्तावत्-'अग्नेऽ दधायोऽ शीततनो पाहि' । 'उरो अन्तरिक्ष सजूदेवेन। व्यञ्जनपरः खल्वपि-'विष्णो हव्य र- क्षस्च । 'एहि यसो पुरोवसो प्रियो मे" । असांहित इति किम् । 'मातरिश्वनो घाँसि'3 । अकारलोगो न स्यात् । वक्ष्यति आयोध्वर्यो क्रतो पूर्वः” (१२-८) इति तत्रान्यत. स्सिद्धस्य लोपस्य विधानं प्रग्रहान्तरपूर्वकस्यालोपार्थम् । नन्वे- च सति “लु-यते त्वकारः" (११-२) इति ओकारपूर्वस्याकारस्य लोपे 'विधिगत्सगो नाचकल्पते' इति तदुपपत्त्यर्थ “ आयाध्वयों तो पूर्वः' (१२-८) इत्येप पुनर्विधिः अतोऽन्यस्मादसांहितादो- कारात्परस्याकारस्यालोपार्थमाश्रयिप्यते । ततः साहितस्य ओ. फारस्य प्रग्रहत्त्वेऽपि नानिटं किञ्चिदस्तीति व्यर्थमसांहितविशेप- णम् । अग्रोच्यते-न हनिष्टं नास्तीति संज्ञाः क्रियन्ते । अपि तु फार्यमस्तीत्येव । कार्यार्थ हि संशापरिभाषम् । तस्मात्साहित ओ- कारे प्रग्रहकार्यरहिते संशा मा भूदित्यसाहितविशेषणं प्रयुज्यते । अकारव्यानपर इति किम् ? 'विष्णयेहीदम्' | 'वायविष्टये ॥ C09-- समहदथपित्पूर्वश्च ॥ ७ ॥ पूर्वोक्तनिमित्ता भावेऽपि कार्यविधानार्थमोकारं विशिनष्टि-चकार ओकारमन्वादिशति । 'स, म, ह, द, थ, पित्' एवं पूर्वः सं. १-१-१३. सं. १.३.८, स. १.१.३. १, २०२-१२. पूर्वोऊपरनिमित्ता. + स. ३-२.५. 3 २.४.१२. 7 ·४ अध्याये ८ सूत्रम्, 123 अस्साहित ओकारः अकारव्यञ्जनाभ्यामन्यपरोऽपि प्रग्रहो भवति यथा--"सो एवपेतस्य" 'मा भेाडरो मो एपाम् " | "उप- हूतां४ हो इत्याह" । "इन्दो इत्याह' | "तथो एवोत्तरे " पितो आ विशख" । एवम्पूर्व इति किं ? 'शतक्रतवुदशमिव अता हित इति किं ? "प्र सो अग्ने ॥ ७॥ 17 आकारादिस्वरपरार्थीऽयमारम्भः । तेन ओकारोऽसाहित इत्येतावत्पूर्वसूधादनुवर्तते । समदथपित्पूर्व इति कार्यभाजो वि- शेपणमात्रम् । पदकार्यावधिपु कार्यभाक्पदैकदेशस्य निमित्तत्वो'- पवन्धत्वायोगात् । एवमुत्तरापि द्रष्टव्यम् । तदयमर्थः -- स । म । ह । द । थ । इत्येतव्यञ्जनपूर्यकः पिच्छब्दपूर्वकश्च असाहित ओकारः पदान्तः प्रग्रहो भवतीति । स-'यशाऽनूवन्धया सो एवैपैतस्य । म-'मा भेाऽरो मो एपाम् । ह-'उपहता ४ हो इत्याह " । द-' इन्दो इन्द्रियाचतः । थ–'अथो आहुः पित्-'पितो आ विशस्व' । एवंपूर्व इति किम् । 'शविष्ठ १५० 2.1 धृष्णवा गहि 12 ॥ अधैकारेकारौ ॥८॥ अथ इत्ययमधिकारः । “एकारेकारौ' प्रग्रहत्येन विधीयते इति एतदधिकृतं वेदितव्यम् ।। ८ ।। 1स, २-२.९. 5सं. ३.४.९. निमित्तो. 2 सं. ४-५-१०. स. ५.७-२. 10 सं. १.४.२७, सं. २-६-७. *स. ६-५-८. 7सं. १-६-१२. स. ३-२-११. 11 सं. ०१-१12 सं. १.४.३३, .

·i तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. एकारश्च ईकारश्च एकारेकारी । कुत एवमिति चेत्, “देवते उभे” “अमी चक्षुपी' (४-११, १२) इति तयोरेवोत्तरत्रोपादानात् । शास्त्रान्तरेऽप्यकारादेः प्रगृहात्वानुपदेशाच । एकारेकाराविह उत्त- रेषां विधीनां संज्ञित्वेन अधिक्रियते। "द्यावापृथिवी" " पूर्वश्च" (४-१२, १३) इत्यादिपु वर्णान्तरस्य प्रग्नहसंशा न भवति ॥ ८ ॥ अस्मे ॥ ९ ॥ असे इत्येतस्मिन् ग्रहणे, अन्त्यस्वरः प्रग्रहो भवति । यथा- "अस्मे ते बन्धुः" ॥ ९॥ अस्मे इत्यम विद्यमानोऽधिकृतो वर्णः पदान्तःप्रग्नहो भवति । अस्म ज्योतिः" । 'अस्मे इन्द्रावृहस्पती ॥९॥ . . त्वे इत्यनिगवान्तः ॥ १० ॥ इतिशब्दः केवलपदग्रहणत्वं द्योतयति । 'अनिङ्ग यान्तः' वे इत्येप शब्द: प्रग्रहो भाति । यथा--"ले ऋतुमपि" | अनिङ्गयान्त इति किं "अनागास्ते अदितिले तुरासः । इङ्ग स्यान्तः जयानतः न इन्चान्तः अनिङ्गयान्तः ।। १० ।। नयस्य अन्तः इयान्तः । ततो नन्समासः । त्ये इत्य- प्राधिकृतो वर्णः पदान्तोऽनियान्तः प्रग्रही भवति । त्वं राय- । भनिन्यान्त इति किम् ? 'अनागास्त्व अदितित्व'। सं. ३-1.11. सं. ३.५.१०. स. २-१-११. .... - स्तोते रायः 13 ·४ अध्याये ११ सूत्रम. 125 अनियस्यान्त इति विग्रहे विधिवलात्पदग्रहणपरिभापा न स्यात् । ततश्च । 'फत्वे दक्षाय जीवसे इत्यादौ प्रग्रहत्यं स्यात् । इष्टं च न सिध्यत् । तन्निवारणार्थ इतिकरणः । तेन हि पदरूप. ताऽभिव्यक्तेस्तद्विरुद्धविग्रहो निवार्यते ॥ १० ॥ देवते उभे भागधे ऊर्चे विशाखे शृङ्गे एने मेध्ये तृण्णे तृये कनीनिके पार्वे शिवे चोचमे एवोत्तरे शिप्रे रथन्तरे वत्सर- स्यरूपे विरूपे विपुरूपे सदोहविर्धाने अधिपवणे अहोरात्रे धृतवते स्तुतशस्त्रे कक्सामे अक्ते अर्पिते रैवते पूर्ते प्रत्ते विधृते अनृते अच्छिद्रे बहुले पूर्वजे कृणुध्वसदने ॥ ११ ॥ देवते उभे भागधे उद्ये विशाखे शृङ्गे एने मेध्ये तृण्णे तृये कनीनिके पार्श्वे शिवे चोत्तमे एवोत्तरे शिने रथन्तरे वत्- सरस्यरूपे विरूपे विपुरूपे सदोहविधीने अधिपवणे अहोरात्रे धृतव्रते स्तुतशस्त्रे ऋक्सामे अक्ते अर्पिते रैवते पूर्ते प्रत्ते विधृते अनृते अच्छिद्रे बहुले पूर्वने कृणुध्वर सइने एताति पदानि प्रग्रहसंज्ञानि स्युः । यथा-"देवते समृद्ध्यै उभे सुश्चन्द्र "" " स. १-८.५. स. २-१-९. सं. ४.४.४.

·126 तैत्तिरीयमातिशाख्ये, 16 17 "10 "14 "6 " भागधे भागधा अस्मे । भाग इति कि? "अग्न उदधे "उर्व समिधावा दधाति "विशाखे नक्षत्रं वीति कि? "तस्मिन् सहस्त्रशाखे" इति शाखान्तरे । “अन्तरा शृङ्गे "मेध्ये एवैने करोति । "प्रणेनेक्ति मेध्ये? | "असंतृष्णे हि हनू" । "संतृये धृत्यै " । "कनीनिके अग्निष्टोमौ यत्" ।' "पार्चे परस्सामानः | "शिवे नो द्यावापृथिवी111 । “विकर्णी चोत्तमे उप दधाति । चेति कि? "सम्पाद्योत्तमे मासि"131"तथो एवोत्तरे निपेत् । एवेति किं ? "नैति पोडश्युत्तरे । “शिने अवेपयः । “यदृहद्रथन्तरे अन्वर्जेयुः 1913 । “संवत्सरस्य रूपे आप्नुवन्ति।" | "विरूपे धापयेते"8 | "विपुरूपे अहनी"19 | वत्स- रस्य वि विषु इति किं ? "अरूक्षितं ढश आ रूपे अन्नम्" । रूप- शब्दस्य प्रतिविशेषणमुद्यारणं विस्पष्टार्थ द्रष्टव्यम् । “सदोहवि- धीने एव सं मिनोति ॥ । सद इति किं? "उपरवा हविर्धाने । ननु “पदग्रहणेषु पदं गम्येत" (१-५०) इति सामर्थ्यात् हविधीने इत्येकपदस्यैव कार्यसिद्धिः सदापदं व्यर्थम् । मेवम् । पदग्रहणस्य स्थलान्तरे भिन्नरूपत्वसम्भावनायां विशेषणं 18 खायन्ते 12 सं. ५५.९. 3 स. २.६.६. ६.२-९. सं. ४.४.१०. इत. उ.१.५. 6 7 8 " ६-२-११, 10 ७-३-१.. 12 " 13 16 ७-१-४, 16 " " " १.४.३०. 17 18 10 ४-१.११.20 ६.२.११, सभवात. 1 २०५.५. 2 11 ·४ अध्याय ११ सूत्रम्. 127 - 13 सार्थकम् । भिन्नरूपत्वाभावे तु चोद्यमेवेतद्भवेत् । ननु तर्हि देवते इति पदग्रहणस्य स्थलान्तरे " सोम देव ते मतिविदः । इत्यत्र भिन्नरूपत्वात् विशेषणेन भवितव्यम् । तच्च नास्ति उच्यते, देवते इत्यखण्डपदस्येव कार्यविधानादत्र विशेपणं न युज्यते । अखण्डस्य विधानमिति कथं प्रतीयते ? ते इत्यंशस्य "ते मा पातं" (४-४२) इत्यादिना पृथक्करणादिति ब्रूमः । नैवं हविधीने इत्यस्याखण्ड- त्वद्योतकं किञ्चिदप्यस्ति येन सदःपदं वैयर्थ्यमालम्बेत अधिपवणे निता चम" अधीति किं? "सवनेसवनेऽभि गृहाति अ- होराने प्राविशन्" । अहरिति किं ? "अतिराने पशुकामस्य । " द्यावापृथिवी धृतवते आविना" । धृतेति किं ! “यस्य व्रते पुष्टिपतिः” । “स्तुतशस्त्रे एवेतेन दुहे" । स्तुतेति किं ? उर्वशस्त्रे प्रतिष्ठिते" इति शाखान्तरे । "क्सामे वे ऋगिति किम् ? "ब्रह्मसामे" इति शाखान्तरे । “घृतेनाक्ते वृपणं दधाथाम् । “भुवनेवर्पित-10 | "शाकररैवते 11 | "जागृह्येनमि. टापूत | "प्रत्ते काम" | "विधृत समानो": | वीति किम् ? " अग्निधृते" इति शाखान्तरे । “सत्यानृते अवपश्यन्"" | "अच्छिद्रे बहुले उभे"। "पूर्वने पितरा। पूर्वति किं ! 'प्रथम' इति । स. ३-२-५. सं.१-८.१२. स. १-३-७. 13 २.३.८. स, ६-४-११. स. १-५-१. सं ३-१-११. स. २६-८. 10 स. ४.७-१३. सं. १.८-१३. 15 ४.१.३. सं. ६-१-३. 12स.५-४-९. 16 ४-१-११. "५.६.१.

·123 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. "1 शाखान्तरे । " गीर्भिः कृणुध्व सदने मतस्य । कृणुध्वमिति किं ! “अपात्वा सदने सादयामि ॥2 देवते इत्यादिवधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा- देवते-द्वे घेते देवते' । “अते समानपदे नित्यम्" (४-१२) इति प्रतिषेधः अतेशब्दान्तसामान्यविषयः सदेवतेग्रहणेनानेन विशे. पविपयेण वाध्यते । इह कस्मान भवति-'सोम देव ते मतिविदा "अनुदात्तो न नित्यम्" (५-४३) इति प्रतिषेधात् । देवतेग्रहणं पदद्व- यैकपदसाधारणम् । “अनुदात्तो न नित्यम्" (४-४३) इति प्रति- पेधस्तु तेपदात्मकविशेषविषयत्वादितरस्य वाधकः । न त्वेकप- दानेकपदयोर्मुख्यामुख्यत्वमस्ति । तुल्यरूपत्वात् । अत एव 'स- दोहविर्धाने' 'नक्सामे' इति सविशेषणं, वक्ष्यति-"अते समा- नपदे" (४-१२) इति च । तस्मान्नान्यथा परिहारः । उभे-- 'उभे निपासि । भागधे-भागेत्युपबन्धात्परः । 'भागधे असाव। भागेति किम् 'अन्न उदधे । ऊर्च-ऊर्च समिधी। विशाखे-'विशाखे नक्षत्रम्।। 1 चीत्युपयन्धस्य व्यावहँ शाखान्तरे । नन्वयमनकशाखाविषयत्वे प्रातिशाख्यमिति ग्रन्थस्य आख्या विरु: ध्यते । नेतदस्ति । द्विधिशाखाविषयत्वेऽपि तदसाधारणतया उपपत्तः । तथा यहचानां शाकलकयाफलकात्मकशापाद्वयविपयं प्रातिशाख्यं प्रसिद्धम् । एवमुत्तरप्रापि द्रष्टव्यम् । शुद्ध-शिशीते शन। मेध्ये- मेध्ये एवैन । एने इति चात्रैव । तृपणे-'असं- श. ४.१.११. स. ४-३-1, स, २.१.९. : १ 8 . 1 ४.४-१०. 12 " " 13 ·४ अध्याय ११ सूत्रम्. 129 3 । न्तृपणे हि 1 । तृये-'संतृये धृत्यै । कनीनिके-'कनीनिके दध्युः 22 | पार्वे-'पार्चे परस्सामानः । शिवे-'शिव नो द्यावा- पृथिवी' ! चोत्तमे च । उत् । इति पदद्वयात्समुदितादुपय- न्धात्परः “विकर्णी चोत्तमे। चेति किम् ? 'उत्तमे नाके एवो- त्तरे-एव । उत् । इति पदद्वयमुपवन्धः । 'तथो एवोत्तरे निर्वपेत् । एवेति किम्? 'त्रैष्टुभमुत्तर ओजो वै । शिप्रे-शिप्रे अवैपयः'11 रथन्तरे-'ध्रुहद्रथन्तरे पूर्वपु" । वत्सरस्य । वि । विपु । इति त्रिश्य उपवन्धेभ्यः पर रूपेशब्द । 'उभे एव संवस्तरस्य रूपे आप्नुवन्ति। 'विरूपेधापयेते'1। 'विपुरूपे अहनी अब प्रत्युपवन्ध रूपेशब्दस्य पृथक्पाठो विस्पष्टार्थः । विचित्रा हि सूत्रकृतिः । उपवन्धैः किम् ? दृश आ रूपे अन्नम् '10 1 सदोहविर्धाने-'सदोहविर्धाने एव सं मि- नोति सद इति किम् “हविर्धाने खायन्ते 1 । अधिपवणे--- हनू अधिपवणे । अधौति किम्? 'माध्यन्दिने सवने" । अहोराने-'अही- रात्रे गच्छ स्वाहा । अहरिति किम् ? 'अतिराने पशुकामस्य धृतव्रते-'आविन्ने द्यावापृथिवी धृतव्रते'।। धृतेति किम् ? 'वयमा- दित्य व्रते तव । स्तुतशस्त्रे-स्तुतशस्त्रे माऽऽ विशता समीची 21 स्तुतेत्युपवन्धस्य व्यावर्त्य शाखान्तरे । ऋक्सामे-ऋक्सामे च देवे- भ्यः । ऋगिति किम्? “सा मे सत्याऽऽ शीः" । अक्ते-'अक्ते वृषणं 18 स ६.२-११. सं. ७-२-१. 3 सं. ७.३.१०. स. ४.६.६. 5 6 चोदिति. 7 8 " एवोदिति. " " " " 10 11 13 " ४-१-१०. 15 17 16 , ३.१.८. 19 १-८.१२. 2 ष्टितम्, इति शाखान्तरे. 25 १.४.३०. 13 ४.१ ११. 18 " १-३.११. 20 , ६.६.११. ७.३-१३. ऊ शस्त्रे प्रति- 28 " "" 17 ·...130 तैत्तिरीयप्रातिशाख्य. दधाथाम् 1.अर्पिते-भुवनेष्यर्पिते। रैवते–'शाकररैवते । पूर्ते-'इष्टापूर्त? । प्रत्ते-'प्रत्ते काममन्नाद्यं दुहाते' । विधृते- "विधृते सर्वतः' । वीत्युपवन्धव्यावर्त्य शाखान्तरे । अनुते- 'मध्ये सत्यानृते । अच्छिद्रे-'अच्छिद्रे बहुले उभे । अत्रैव बहुले च । पूर्वजे–'पूर्वजे पितरा' । पूर्व इत्युपवन्धन्यावर्त्य शाखान्तरे । कृणुध्वर सदने-'गीर्भिः कृणुध्वः सदने ऋतस्य' कृणुध्वामति किम् ? 'अर्गचे सदने सौद" ॥ ११ ॥ अमी चक्षुपी काणी देवताफल्गुनी मुष्टी धी नाभी वपाश्रपणी अहनी जन्मनी :: सुनिनी सामनी वैष्णवी ऐक्षवी दर्वी द्यावापृथिवी ॥ १२ ॥ "अमी चक्षुपी काणी देवताफल्गुनी मुष्टी धी नाभी वान- पणी अहनी जन्मनी मुनिनी सामनी वैष्णवी ऐक्षवी दी यावापृथिवी एतानि पदानि प्रग्रहसंज्ञानि भवन्ति । यथा- अमी त्वा नहति । । "नापी वा एते । “कार्णी उपा. नहो"। "पितरो देवता फल्गुनी नक्षत्रम्" । देयतति कि? सं. 1.1.. सं. ४.७.१३. ' स. १.८.11. सं. ५.४.९. 3 ६...... 7 9 . 10 १.१.११. 11 ३-६-१. 10 ५.४.४, ·४ अध्याये ११ सूत्रम् . 131 " प्रधी 23 -- यतितीय सा फल्गुनी | "मुष्टी करोति वाचं " तावूकूथ्याः 'रजतनामी वैश्वदेवी पाश्रपणी प्र हरति" । वपेति किं? “पशुश्रपणी" इति शाग्वान्तरे । “अहनी द्यौरिवासि" | " उभे निपासि जन्मनी"। "सुनाय सुनिनी" "सामनी प्रतिष्ठित्यै "वलगहनौ वैष्णवी । “ऐक्षवी तिरश्ची" | "दर्वी श्रीणीप आसनि" । “द्यावापृथिवी एव स्वन13 द्यावेति किं ? "मही द्यौः गृथिवी च नः ॥ १२ ॥ "8 11 "12 .. । । अमी चक्षुपी इत्यादिप्वधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । अमी-'अमी वा इदमभूवन्' । चक्षुपी-'तस्मादभितो नासिकां चक्षुषी । काम-काणी उपानही '17 | देवता फल्गुनी-'अर्यमा देवता फल्गुनी नक्षत्रम् 18 । देवतेति किम् ? 'यवितीय सा फल्गु-. नी' । मुष्टी-'मुष्टी करोति वाचम्' । धी-प्रधी तावुफ्ल्या मध्ये न- भ्यम्'। नाभी-'रजतनामी वैश्वदेवौ' । वपाश्रपणी-'वपाश्रपणी पुन- रचारभते । वपेत्यस्य व्याव] शाखान्तरे । 'अहनी-'अहनी द्यौरिवासि । जन्मनी-'उभे निपासि जन्मनी" । सुम्निनी- 'सुम्नाय सुनिनी' । सामनो-'सामनी प्रतिष्ठित्यै' । वैष्णवी- उप दधामि चैष्णवी' । ऐक्षवी-'ऐक्षवी तिरश्ची"। दी. सं. २.१.२. ३सं. ७-८.११. सं. ५-५.२४. 1.1.१३. 5 सं.५-२-1. 6 ४-१-११. 10 7 8 " 9 11 12 " ६-२-१. "१.३.२. " ३-३-1..15 13 14 16 " 14 ४०४-१०.

·132 तैत्तिरीयमातिशाख्ये. 'द: श्रीणीप आसनि' द्यावापृथिवी-'इन्द्राग्नी द्यावापृथिवी द्यावेत्युपधन्धेन किम् ? 'प्रथोसि पृथिव्यसि'3 ॥ १२ ॥ . पूर्वश्च ॥ १३ ॥ चकारेणान्वादिष्टात् द्यावापृथिवी इत्येतस्मात् पूर्वोपि ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा--"यावती द्यावापृथिवी " "आविन्ने द्यावापृथिवी5 ॥ १३ ॥ चशब्देनान्त्यः पृथिवीशब्दो द्यावाशब्दोपलक्षितः अन्वादि श्यते । तस्मात्पूर्वोऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । तत्र अवग्रहस्य कार्यमाक्त्वप्रतिपधात्तमतिकम्य पूर्वपदान्तः पूर्वत्वेन गृह्यते । यावती द्यावापृथिवी' | 'आविन्ने द्यावापृथिची ॥ १३ ॥ 26 न रुन्धे नित्यम् ॥ १४॥ 'रुन्धे' इत्यन्त्यः स्वरो द्यावापृथिवी इत्येतस्मात् पूर्वोपि न प्रग्रहो भवति । "रुन्धे द्यावापृथिवी गच्छ | नित्यशब्दः प्राप्तयन्तरनिपेधार्थः “अव रुन्धे यदा सहसं | "वीडू" (४-३८) इत्यादिप्राप्तिः ॥ १४ ॥ रुन्धेशन्देऽधिकृतवर्णः पदान्तो द्यावाशब्दोपलक्षितात्पृथिवी- शब्दात्पूर्वः प्रमही न भवति । ‘पशूनवाव रुन्धे द्यावापृथिवी 1 सं. २-२-१२, सं. १-२-1, 3 सं, ४.२.१. सं. ३-२-६, 6 5 7 " " ·४ अध्याये १५ सूत्रम् 133 गच्छ'1 । नित्यग्रहणात्प्राप्तयन्तरमस्य वाध्यते । 'लक्ष्मियैव प- शूनव रुन्धे यदा" । 'वीद्वारौ” (४-३८) इति प्राप्तिः ॥ १४ ॥ .0- हरी सहुरी सहूती कल्पयन्ती आपृपती आहुती ॥ १५॥ हरी सहरी सहूती कल्पयन्ती आप्पती आहुती एतेषु पदे- प्वन्त्यस्वरः प्रग्रहो भवति । यथा-"हरी ते युञ्जा प्रपती" "सहुरी सपर्यात् " । सेति किं ? " तमाहुरी ह्वयति " इति शाखा- न्तरे । “सहूती वनतं गिरः15 । सेति किं ? "हूती पुनर्जुहोति" इति शाखान्तरे । “अध्वरं कल्पयन्ती ऊर्ध"युञ्जा पृपती | आकारेण किं? "पृपती स्थूलपपती"" । “पुरोडाश- मेते आहुती"3 । आ इति किं ? "हुती तस्माद्वेधाः” इति शाखा- न्तरे ॥ १५ ॥ हरी इत्यादिप्यधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । हरी- 'योजा न्विन्द्र ते हरी । सहुरी-'सहुरी सपर्यात् । सहूति- 'सहूती बनतं गिरः' । उभयत्र सेत्युपयन्धव्यावर्त्य शाखा- न्तरे । कल्पयन्ती- अध्वरं कल्पयन्ती ऊर्ध्वम्' । आपृपती-- अभूतां 13 स. ६-४-१. स. २-१-५. ' 5 6 " २-३-१४. ॥ १-२-१३. 7 9 ·134 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. हरी ते युआ पृपती अभूताम् । आकारोपवन्धेन किम् ? 'पृपती स्थूलपृपती । आहुती-'यदभितः पुरोडाशमेते आहुती जुहोति। आकारोपवन्धव्यावर्त्य शाखान्तरे ॥ १५ ॥ पूर्वश्च ॥ १६ ॥ चकारान्वादिष्टादाहुती इत्येतस्मात् पूर्वोपि ईकार एकारे वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा--"पुरोडाशमते आहुती ॥ पूर्ववढ्याख्या । अत्राप्यवग्रहात्पूर्वः पदान्तः हुतीशब्दात्पू- वत्वेन गृह्यते । 'पशव पते आहुती ॥ १६ ॥ वासती तपसी रोदसी ॥ १७ ॥ वाससी तपसी रोदसी इत्येतेषु पदेप्वन्त्यस्वरः प्रग्रहो भवति । यथा -"वाससी इव विवसानो"5 | "दीक्षातपसी अव रुन्धे। "इमे वै रोदमी तयोः। ॥ १७॥ वाससीत्यादिप्यधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । वाससी- •वाससी इच विवसानौ' । तपसी-'अप्सु दीक्षातपसी । रोदसी -आ रोदसी अपृणा जायमानः ॥ १७ ॥ 1सं. ४-६-१. 2सं. ५-६-१२. इत्येतानि प्रग्रहसंज्ञानि भवन्ति. 6सं.६.१.१. स, ५.१.५. 5 स. १.५-२. १.५-१०. सं. ४.२.२.

·अध्याये १९ सूत्रम्. 13 परश्च ॥ १८॥ चकारान्वादिष्टाद्रोदसी इत्येतस्मात् पर ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रही भवति । यथा "अन्निन्द्रर रोदसी वावशाने! ॥ रोदसीशब्दात्परः पदान्तोऽधिकृतवर्णः प्रग्रहो भवति । 'रोदसी वावशाने अनु" ॥ १८ ॥ "3 . व्यचस्वती भरिप्यन्ती नःपृथिवी ॥ १९ ॥ एतेषु पदेप्वन्त्यः स्वरः प्रग्रहो भवति । यथा -"व्यचस्वती सं वसायां" | "अग्निमन्तभरिप्यन्ती । 'द्यावा नः पृथिवी इम? न इति किं? "रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः ॥ १९॥ व्यचस्वतीत्यादिप्यधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्नहो भवति । व्यचस्वती-व्यचस्वती सं वसाथाम् । भरिप्यन्ती-'अग्निमन्त- भीरप्यन्ती । नः पृथिवी-'द्यावा नः पृथिवी इमम्' । न इत्यु- पवन्धेन किम् ? 'पृथिव्यसि । ननु-"लोक एवेष्टा" (३-६) इतिवत् 'द्यावा नः पृथिवी'3 इत्युपवन्धद्वयं पूर्वत्रैच युक्तं पठितुम् किं पृथक्पाउगौरवेण? तदुच्यते-'द्यावा नः पृथिवी'3 इति वा 'नो द्यावापृथिवी' इति वा सहपाठे "चोत्तमे एवोत्तरे" (४-११) इतिवत् पदद्वयस्यैकोपवन्धत्वशङ्का स्यात् । व्यावर्यं च शाखा न्तरे कल्प्येत । तन्मा भूदिति पृथक्पाठगौरवमाश्रितम् ॥ १९ ॥ ----- 1सं. १.४.१३. सं. ४.१.३, स,४-१-११, सं. ४-२-६, ·186 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ये अप्रथेतामुर्वी ते अस्य यं क्रन्दसी छन्द- स्वती ते आचरन्ती अन्तरैतासु ॥२०॥ ये अप्रथेताम्, उर्वी, ते अस्य, यं क्रन्दसी, छन्दस्वती, ते आ च रन्ती, अन्तरा 'एतामु' ऋक्षु ईकार एकारी वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा-"ये अप्रयेतामीमतेमिः। । अप्रथेतामिति कि? "ये ते पन्थानः | "उर्वी रोदसी वरिवः । "ते अस्य योपणे । अस्येति किं? "तेऽवर्धन्त स्वतवसः | "यं क- न्दसी अवसा | क्रन्दसीति किं? “यमग्ने पृत्सु मर्त्य " “छन्दस्वती उपसा पेपिशाने " | "ते आचरन्ती समना? आचरन्तीति कि? "ते नो अवन्तो हवनश्रुतः | "अन्तरा मित्रावरुणा चरन्ती" ॥ २० ॥ 2 11 3 "4 18 । - 8 ये अप्रथेतामित्यादिषु सप्तस्वृक्षु अधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्नहो भवति । ये अप्रथेलाम् -"ये अप्रथेता-ये प्रतिष्ठे" । अप्रधेतामिति किम् ? “ये वाजिनम्"10 इत्यादौ मा भूदिति । उ:- "उवा रोदसी-पत्नी अधि नो व्यातम्' योपणे दिव्ये "। अस्येति किम् ? "ते ते धामानि 11 इत्यादी मा भूदिति । यं क्रन्दसी-“यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने-रेजमाने" कन्दसी इति किम् ? 'यमग्ने पृत्सु मर्त्यम् । इत्यादौ मा भूदिति । 11 ते अस्य- " ते अस्य 1सं. ४-७-१५. सं. ७-५-२४, स. ४-१-८. 5सं. १.३-२३. सं. ४-३-११. स. ४-६.६. सं, १-१-११. सं. ४-६.९. 11 सं. १-३-६. *सं. ४-१-११. स. १-७-८.

·४ अध्याये २२ सूत्रम.. 137 छन्दस्वती-“छन्दस्वती-उपसा पेपिशाने संचरन्ती-सूर्यपत्नी: प्रजानती-कृण्याने-अजरे" । ते आचरन्ती-"ते आचरन्ती समनेव योपा-संविदाने--आनी इमे-विप्फुरन्ती" आचरन्ती इति किम् ? पूर्ववत्प्रत्युदाहरणम् । अन्तरा- अन्तरा मित्रा- वरुणा चरन्ती-संविदाने-लुहिरण्ये-सुशिल्पे 3 ॥ २०॥.. "2 नोपस्थे ॥ २१ ॥ एतास्वृक्षु 'उपस्थे' इत्यन्त्यस्वरः प्रग्रहो न भवति । यथा- "विभृतामुपस्थे । उपेति किं ? "ये प्रतिष्ठे अभवताम् ॥ उपस्थे इत्यत्राधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो न भवति । 'मातेच पुत्रं विभृतामुपस्थे । उपेति किम् ? "प्रतिष्ठे अभव- ताम् ॥ २९॥ 15 इरावतीप्रभृत्यादाधार ॥ २२ ॥ 'इरावतीप्रभृति' इरावतीशव्दमारभ्य 'आदाधार' दाधारश- ब्दपर्यन्तं ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा- इरावती धेनुमती हि भूतं" । "विष्णुरेते दाधार ॥ २२ ॥ इरावतीशब्दः प्रभृतिरादिर्यस्य तदिदमिरावतीप्रभृतीति क्रियाविशेषणम् । 'इरावनी धेनुमती' इत्यादि दाधारपर्यन्ते 1सं. ४-३-११. सं. ४-६-६. सं. ५-१-११. सं. ४-४-१५. 5सं.१-२-१३. 18 ·138 ततिरीयप्रातिशाख्ये. देशेऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति-"वती। मती । यय- सिनी । यशस्य । एते" नन्वियमिरावतीप्रभृतिः त्रिष्टुप् । तेन पूर्वो- ताभिः ऋम्भिः सहैव पाठः किमिति न? सत्यम् । पूर्वण त्व- धर्चेन संहितान्नानादग्विभागस्यास्पष्टत्वादेवमुच्यत इति चेदि- तव्यम् ॥२२॥ । आङ्गद "अयं पूर्वजेप्रभृत्याऽयम् ॥ २३ ॥ ' पूर्वजेप्रभृति' 'अर्थ'पर्यन्तं ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा-" पूर्वजे ऋतावरी इत्याह 12 मर्यादायां वर्तते । ननु-"प्र पूर्वजे पितरा"" इत्यारभ्य पुरो भुवः इत्येतत्पर्यन्तं स्थलमेतत्सूत्रविपयः किं न स्यात् उच्यते, भवत्पक्षे उपबन्धान्तःपातित्वात् 'कृणुध्व५ सदने' (४-११) इति ग्रहणस्य वैयर्थ्यं स्यात् । तस्मात् तत्स्थल मेतत्सूत्रविषयः न भवति । नन्वत्र पूर्वग्रहणमनर्थकम् । “ पूर्वने कृणुध्वर सदने" (४ - ११) इति तत्रैवोक्तत्वात् । किन्तु वरीप्रभृतीत्येतावतैवालम् । नेति ब्रूमः । वरीग्रहणद्वयसम्भवात् कुत्र वा अवधित्वेन स्वीकार इति सन्देहः स्यात् । किञ्च-“आसन्न५ सन्देहे ” (१-२५) इतिवचनादुत्त- रावधिसन्निरप्टो द्वितीयवरीशब्द एव स्वीकर्तव्यः । तथा सति पूर्ववरीशब्दस्य च प्रग्रहत्वं न स्यात' तच्चानिष्टम् । ननु भवन्म- सं..१-२-१३. स. २-६-७. स्यात्. तन्मा भूदिति, तस्मात् एतत्स्थल. को वा वरी इत्येतत्स्वीकारसन्देहः. 6 स. ४-१-११, 4से. ४-३-२. नैव स्पात ·५ अध्याये २३ सूतम्. 139 तेऽपि पूर्वनेद्वयसम्भवात् कुत्र वा ग्रहणमिति सन्देहः समानः । किञ्च- युक्तयुक्त मनिष्टं च समानम् । मैवं, पूर्वज इति पदमत्र कार्यभाक्त्वेन नोच्यते, येन पौनरुक्तच भवेत्, किन्तु पूर्वश्चासौ शब्दश्च पूर्वने । एतत्प्रभृतीत्युपलक्षणत्वे नोच्यते । ननु तार्ह उपहूत इति पदमतिक्रम्य अयमित्यवधित्वेन किमुच्यते ! उपहूत- इति पदानां वाहुल्येऽपि आसन्नर सन्देहे' (१-२५) इति वचनात् प्राथ- मिकस्यैव ग्रहणसिद्धेः । मैवम् । उपहूत इतिग्रहणे सूत्रगौरव- दोषः । उपेत्येतावन्मात्रस्येड्यांशस्य पदत्वं गौणम् । अयं इत्यस्य तु मुख्यम् । मुख्ये संभवति न गौणं " इति न्यायादय- मिति युक्तं ग्रहणम् । नन्वतेनैव न्यायेन आद्यावधेरनुपपन्नता । नायं पक्षः । मुख्यसम्भवाभावात् । तथा हि । द्वयत इति मुख्य स्वीकते अभिविधिन्यायेन तस्यापि प्रग्रहलं स्यात् । तच्चानिष्टं । " अते समानपदे" (४-५४) इतिवचनादेनदनिष्टं न भवतीति चेत् । 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरं' इति न्यायात्, ह्वयत इत्यु- चार्य तस्य निषेधकथनादपि तदनुच्चारणमेव रमणीयमिति मुख्य- सम्भवाभावस्तवस्थ एव । तस्मादस्मिन् सूत्रऽनुपपत्तिलेशो नास्ति ॥ 'पूर्वजे ऋतावरी' इत्यादि अयंशब्दपर्यन्ते देशेऽधिकृतवर्णः पदा- न्तःप्रग्रहो भवति-"जे। वरी। जे। ऐते।वरी। देवी। पुत्रे। देवी । एते। पुत्रे" । नन्वत्र पूर्वप्रभृत्यायमिति “प्र पूर्वजे पितरा" इत्यादिः 'प्र यक्तियुक्त, । पौनरुक्तय. लक्षितत्वे. सं. २-६-७, 'सं. ४.१-११. - 1 - ·140 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. प्रायमग्निः" इत्ययंशब्दपर्यन्तो देशः किं न स्यात् ? 'पूर्वजे कृणु- ध्व सदने' (४-११) इति विधानसामर्थ्यात् । 'वाजेवाजे 'अग्नेऽभ्यावर्तिन् । इत्यादीनां प्रतिषेधानुपदेशाच्च । अथ हौत्र- ब्राह्मणेऽपि पूर्वजेप्रभृतीति किं मन्त्रानुवादांशस्थः पूर्वजेशब्दो गृह्यते ? आहोस्पिद्विवरण प्रवादांशस्थः ? इति संशयो भवति । न च पूर्वजे इति पूर्वशब्दोपवन्धस्य व्यावत्यै पश्यामः । तेन पूर्वप्रभृतीति पूर्वसमाजेशदादारभ्येति व्याख्येयमित्यन्ये । तदिदं पालसंमोहनं न सम्यन्यायविद्भयो रोचते । यत्तावत् “ पूर्वजे कृणुध्वर सदने" (४-११) इत्यत्र पूर्वशब्दोपबन्धस्य व्यावढं शाखान्तरीयं परिगृहीतं तत्रापि व्यवच्छेद्यमेवं । तेन पूर्व- श्चासौ जेशदश्चेतीदं न युक्तम् । इह 'ये अप्रथेनाम् (४-२०)इत्यादयो देशनियन्धा बहुपदसङ्गहार्थाः । तेनात्र प्रथमस्य पूर्वजे शब्दस्य प्रभृतित्वे पदद्वयमधिकं गृह्यत इति स एव युक्तः पूर्वावधिः । यद्येवं “वि वा अयमार्धि" इत्यादिरयंशब्द उत्तरावधिः स्यात् । नैतदेवम् । प्रगृह्यान्तरसम्भवे हि देशवैपुल्यमिप्यते । न तावत् " उपहूतोऽयम्' इत्यस्य व्यतिक्रमे विध्यन्तरासगृहीतं किमपि प्रगृह्य सङ्गृह्यते । प्रत्युत ‘करणे” 'दत्ते' प्रभृतीनां प्रतिपेधः कर्त- व्य आपद्यते । तस्मान तस्य युज्यतेऽतिक्रम इत्येषा दिक् ॥ २३ ॥ इमे गर्भमुपैवरसेनपरः ॥ २४ ॥ इमे इत्यन्यस्वरो गर्भम्, उप, एवरसेन, एवम्परः प्रग्रहः स्यात् । यथा-" यदिमे गर्भमदधाताम्"। " इमे उपावय॑तः । | " इमे 1 सं. ४-१-३. सं. ४.२.२. *उत विवरण. शब्द इति तन तावद्युक्तम्. सं, १.६.४, पदान्तः प्रग्रहः. सं. ३.४.३, स. ४-१-११. 6सं. २.६.८. 10सं. ६-१-३॥

·४ अध्याये २५ सूत्रम्. 1-11 0 एव रसेनानक्ति । रसेनेति किं ! "इम एवास्मे लोकाः" । एवम्पर- इति कि? " अवर्तव्या वा इमे देवाः ॥ २४ ॥ इमे इत्यत्राधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति-गर्भम, उप, एवरसेन, इत्येतेषु परतः । 'यदिमे गर्भमदधाताम्"। 'इमे उपावत्स्य॑तः 1'इमे एव रसेनानक्ति' । रसेनेति किम् ? 'इम एवास्मै लोकाः । एवंपर इति किम् ? 'इमे च प्रयाजाः ॥ --1000-- फरमापस्सजूब्रह्मजैतेषु च ॥ २५ ॥ "8 वरुणस्य" - 19 । 'ब्रह्म जज्ञानं 110 इमे इति शब्दमन्वादिशति चकारः । क्रूरं आपः सजूः ब्रह्मज 'एतेपु' अनुवाकेषु इमे इत्यन्त्यस्वरः, पूर्वोक्तपरनिमित्ताभावेऽपि प्रग्रहो भवति । 'क्रूमिव वै” इत्यत्र यथा " इमे वे रोदसी" "आपो इत्यत्र यथा- " इमे एवोपधत्ते । “सनूरब्दः' इत्यत्र यथा-"इमे अश्विना संवत्सरः इत्यत्र यथा- " न होमे यजुपाऽऽप्तुम् 1 । जेति किं? "ब्रह्मवादिनो वदन्त्यद्भिः 11 इत्यत्र त्रय इमे लोकाः "'' इत्यस्य प्रग्रहत्तं मा भूदिति ॥ २५ ॥ चशब्देनेमेशब्दोऽन्वादिश्यते । 'क्रूरमिव वै"। 'आपो वरु- णस्य 'सजूब्दः । 'ब्रह्म जज्ञानमिति" इत्येतेष्वनुवाकेषु इमे- शब्देऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । करम्-'इमे वै । आपः-'इमे एवोपधत्ते' । सजूः-'इमे अश्विना 1सं. ६.३-११. सं. २०७-१०. स. ३-२-२. + सं. ३.४.३. ५.१-५. 9 रोदसोग 6 7 5 8 " " १ " ६-१-३. " १.६.१. 10 11 ·144 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. पपरो न ॥ ३० ॥ सान्निध्यात् न्वती इति लभ्यते । 'पपरः' न्वती इत्यन्त्यस्वरः प्रमहः 'न' भवति । यथा-" मूर्धन्वती पुरोऽनुवाक्या भवति" पकारपरश्चेन्न भवति । 'मूर्धन्वती पुरोनुवाक्या भवति ॥ समीची ॥ ३१ ॥ " । "3 'समीची' इत्यन्त्यस्वरः प्रगहो भवति । यथा "समीची रेत- सिसञ्चतः पश्चात् समीची ताभिः ॥ ३१ ॥ समीचीशब्देऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । 'समीची मा हसस्पातम्॥३२॥ नपरो न ॥ ३२॥ सान्निध्यात् समीची इति लम्यते । 'न' खलु समीची इत्यन्त्यस्वरः नकारपरः प्रग्रही भवति । यथा-'समोची नामासि ॥ ३२ ॥ नकारपरश्चन भवति । 'समीची नामासि ॥ ३२॥ स. २.६.१. '. ३.२.४ से.... स, ५-५.१.. स. ५.१.३.

·४ अध्याये ३३ सूत्रम. 1.15 ची यत्प्रपरः ॥ ३३ ॥ . कि: 'ची' इत्यन्त्यस्वरः 'यत्परः' 'प्रपरः' वा प्रग्रहः स्यात् । यथा--"ऐसवी तिरश्ची यत्"। "प्राची प्रेतम्"। एवम्पर इति " प्राची दिक्"। तकाररेफाभ्यां किं? "गौघृताची यज्ञः " | "प्राची पत्न्यन्वास्ते" । चीति किं ? " एकादशिनी यदनो , 'प्रजनने प्रजननम् ॥ ३३ ॥ समीचीशब्दस्य विशेष उक्तः । ततोऽन्यत्र चाशब्देऽधिकृ- तवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति यत्, प्र, इत्येतयोः परतः । य- दिति केवलग्रहणं प्रति त्वकारान्तम् । यथोक्तं ग्रहणस्य च" (१-२२) इति । 'ऐक्षवी तिरश्ची यदाश्वद्यालः | ‘ऐक्षयी तिरश्ची प्रजापतेरव' । नन्वत्र प्रति केवलमपि ग्रहणं भवितुमर्ह- तीति भवति संशयः । तत्र किं नियामकं? तदुच्यते--यत्र लक्षणस्य विधाऽन्तर्व्याख्यानं घटते तत्र लक्ष्यानुरूपैव विधा परिगृह्यते । यदि तु लक्ष्यानुरूपायां विधायां लक्षणमशक्तं स्यात्तदा हि दोपस्स्यात् । उक्तं च महाभाष्ये-“सर्वसन्देहेपु चेदमुपतिष्टते । व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्ष- णम्" इति । अत्र प्रशब्दस्य केवलग्रहणत्वाश्रयणे पदग्रहण- परिभापाप्रवृत्तेः 'ऐक्षवी तिरश्ची प्रजापतेः । न स्यात् । किन्तु “प्राची प्रेतम्" इत्यादाचेच स्यात् । अकारा- न्तग्रहणत्वाश्रयणे तु सर्वत्र सिध्यतीति तदेवाचितम् । एवं इत्यत्र प्रग्रहो सं. ६.२.२. उस ४-३-६. +सं, २.५.५. स.१.२-१३. स, १.६. 5 लि. १.५.९, 19.

·142 तैतिरीयप्रातिशाख्ये. संवत्सरः । ब्रह्म जज्ञानम्-'असाचौदुम्बरीमे एवीपधत्ते' | 'न होमे यजुपाऽऽप्तुमर्हति । जेति किम् ? 'ब्रह्मवादिनो वदन्त्यद्भिः इत्यत्र मा भूदिति । जय इमे लोकाः मुल्लङ्घय ब्रह्मजेत्यन्ततो ग्रहणमुत्तरार्थम् ॥ २५ ॥ ' । अत्र समानानक्रम- . पूर्णे च ॥ २६ ॥ 'च'शब्दो " ब्रह्म जज्ञानं "" इत्यन्वादिशति । 'पूर्णे इत्यन्त्यस्वरः ब्रह्मनज्ञानमित्यनुवाके प्रग्रहो भवति । यथा -"पूर्णे उप दधाति पूर्णे एवेनम् " । अस्मिन्ननुवाक इति किं ? “यो वे पूर्ण आ सिञ्चति " ॥ च शब्दान्वादिष्ट 'ब्रह्म जज्ञानम्" इत्यनुवाके पूर्णेशब्दस्थोऽ- धिकृतवर्णः पदान्त. प्रग्रहो भवति । 'पूर्ण उप दधाति पूर्ण पवैनम् । अन्वादेशेन किम्? 'यो वै पूर्ण आ सिञ्चति ॥२६॥ दृढे ॥ २७ ॥ 'हढे' इत्यन्त्यस्वर. सर्वत्र प्रग्रहो भवति । यथा-"येन धोरुया पृथिवी च दृढे" ॥ २७ ॥ दृढे इत्यमाधिरतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । “उन्ना गृधियी च रद ॥ २॥ स ..." ललिमनपसरा, सं. २.६..

·४ अध्याये २९ सूत्रम. "5 प्री चक्रे पपरे ॥२८॥ 'मी' 'चके' इत्येते पदे 'पपरे' प्रग्रहे भवतः । यथा-'पार्वती पूर्णमाप्ते" | " चके आनि पपर इति कि? "यतिरूपया वात्र- भो स्यात्" । 'समिधानचक्रे नीचा तम्" नीचके इति किं ? 'शका भोमी पान्त्रः । “येपामीशे पशुपतिः । पकारः परः याम्यां ते .पपर ॥ २८॥ नी चके ' इत्यनयोरधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । पकारे परे । 'वाननी पूर्णमासे'। 'चके पृष्टानि 2 इति किम् ? ' यत्कर्णगृहीता चार्मनी स्यात् 'चके नीचा तं धक्ष्यतसम् ॥ २८ ॥ पपर 13 न्वती ॥ २९ ॥ 'स्वती' इत्यन्त्यस्वरः प्रग्रहो भवति । यथा "ओमन्वती तेऽस्मिन् ” । “वृधन्वती अमावास्यायाम्" । नकारेण किं ? "कर्ण- कावत्येतया ह स्म ॥२९॥ नकारेण पूर्वगोपलक्षिते वतीशब्देऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । "वृधन्वती अमावास्यायाम् । नकारोपवन्धेन किम् ? 'इयं विमृधेयमिन्द्रियावतीत्यनचीत् ॥ २९॥ a ------ 1 सं. २-५-३. 2 रा. ६-६.८. स. ६-१-६. 4 5 6 7 : 9 ५-४-७.

·1.16 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . "पुमिथुपूर्वः शकारश्चपरः (४-५) इत्यादिप्वपि द्रष्टव्यम् । यत्प्रपर इति किम् ? 'ध्रुवाऽसि धृताची नाना' ।' गौघृताची । 'प्राची पत्नयन्वास्ते ॥ ३३ ॥ 12 यज्ञः आन्मही ॥ ३४ ॥ . . 1 मही द्यौः आन्' इत्येतद्विशिष्टे 'महीग्रहणे' अन्त्यस्वरः प्रग्रहो भवति । यथा-" महान्मही अस्तभायत् | आनिति किं ! पृथिवी च नः । आकारेण किं ? "वयुनाविदेक इन्मही"" ॥२४॥ आनित्युपबन्धात्पर महाशब्देऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रही भवति । 'महान्मही अस्तभायत्" । आनिति किम् ? 'स्वाहा । मही द्यौः | आकारण्यावर्त्य शाखान्तरे। तकारनकारसंशय- स्तु व्याख्यानत एवं व्यवच्छिद्यते ॥ ३४ ॥ - पतीश्रुतिः॥ ३५ ॥ पती' इत्यस्य यत्र यत्र 'श्रुतिः' श्रवणमस्ति, तत्रतत्र प्रग्र इत्वं विज्ञगम् । यथा--" तस्मन्निका ही पती विन्दते 1 "शुभस्पती | श्रुतिरिनि कि ! " दमनी वाममभुतः मिन्द्रावृहाती इत्यादावपि पंदकदेशे प्रग्रहत्याय ।। ३५ ॥ "प्रिया सिं.1.1-11. 'स. २-५.७. स. ३.1.?.. सं. १.२.१३. सं. ६-६-". *स. २.३.१४. सं. ३.२.१०. 1.1.11.

·४ अध्याये ३७ सूत्रम्, 147 श्रुतिग्रहणं पदैकदेशस्यापि सम्प्रत्ययार्थम् । पतीशब्दे' सर्व- त्राधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । 'उत्पिपीते शुभस्पती । 'नियमिन्द्रावृहस्पती ॥ ३ ॥ 0-- ग्नी 'मी' इति प्रग्रहो भवति । यथा-" अन्तरांऽनी पशूनाम् । विश्वामित्रजमदनी नीशब्देऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रही भवति । 'अथा सप- नानिन्द्राग्नी मे'। 'अभि चा एपोऽग्नी आरोहति ॥ ३६ ।। "9 न हिपरः॥ ३७॥ ग्री इति सान्निध्यालभ्यते । 'न' खलु नी इति पदान्तः 'हिपरः' प्रग्रहो भवति । यथा-"ऐन्द्रामी हि वार्हस्पत्या एवम्पर इति कि? इन्द्राग्नी हवामहे " इति शाखान्तरे ॥ ३७॥ हिपरश्चेन्न प्रग्रहः । 'ऐन्द्राग्नी हि वार्हस्पत्या" ॥ ३७ ॥ . वीड्डारौकृष्णश्चरावोयदापरः ॥ ३८ ॥ वीड् द्वारो कृष्णः चरावः यदा' इत्येवं 'परः' ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा-"धिपणे वीडू सती वीडयेथाम् । 1 पतिशब्दे. सं. ३-२-१०. सं. ३-३-११. इत्यन्यस्वरः 5सं. १-६-७. "स..३-१-७. ' स. १-६-४ ३ स. १-५.९. स. ५-५-६. 10 सं. १-४-१. 4 ·148 । तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. Aniw "वि. "5 इकारेण किं? आपश्च मे वीरुधश्च | "देवी द्वारी मा मा रो इति किं ?" द्वादश सं पद्यन्त द्वादश " अतिष्ठमान कृष्णो रूपम् । विसर्गेण किं ? " चावाले कृष्णविपाणाम वसानो ये चरावः । राव इति किं ? " राये च नस्स्वपत्याय” | " नन्नमान यदेदन्ताः । ननु “यतन्ते यदाक्षिपुः १४ इत्यत्र प्रग्रहवं किं न स्यात् । "पदग्रहणेषु पदं गम्येत" (१-५०) इति वचनात् नेति चूमः ॥ ३८ ॥ वीट् । द्वारी । कृष्णः । चरावः । यदा । इत्येतेषु परतः अधिकृ- तवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । 'धिपणे वीडू सती वीडये- थाम् । देवी द्वारौ मा मा संताप्तम् । 'अतिष्टमाने कृपणः । 'विवसानी ये चरावः' 1 "अजन्नन्ननमाने यदेदन्ताः । एतत्पर इति किम् ? 'अनु देवा ममिरे वीर्यम् ' । 'अष्टौ च मे द्वादश च में 10 ॥ ३८ ॥ न ज्ञे अढे नित्यम् ॥ ३९ ॥ यथा 'जे' 'अते' इत्यतयोरन्त्यस्वरः 'नित्यं ' प्रग्रहः 'न' स्यात् । वरुणाय राक्षे कृष्णः 1 " एण्यरे कृष्णः । 'वी' (४-३८) आदिप्राप्तिरनगोः । नित्यशब्दः प्राप्त्यन्तरप्रतिपेधप्रयोजकः। "2 1सं. ४.७.५. -स. १.५.1. ग. ३.२... उस.१५.१. +सं. ६.१-३. 'सं. ४-६-२. ४.४.६-७. 10सं. ४-७-११. 11 सं. ५-५-११, से. ५-५-१५. सं. ४ ·४ अध्याय ३९ सूत्रम्. 149 1 स्वराज्ञेऽनोवाही योऽपि कोरिति तावधूताम्"' ! "गमयतो भवतः" (४-५२) इत्यादिना प्राप्तिः । सोमाय स्व (४-४८) इति प्राप्तिः ॥ ३९ ॥ क्षे अढे इत्यनयोः अधिकृतवर्णः पदान्तः वीडादिपरः प्रम- हो न भवति। 'वरुणाय राजे कृष्णः । 'एण्यह कृष्णः । नित्यग्रहणा- द्विध्यन्तरमाप्तिरपि प्रतिपिध्यते । 'सोमाय स्वराशे' इत्यत्र "सोमाय स्वैतस्मिन् " (४-४६) इति प्राप्तिः ॥ ३९ ॥ आकार एकारपूर्वस्तु वहुस्वरस्य तेथे॥४०॥ 'बहुस्वरस्य' पदस्य सम्बन्धी 'ते' इति 'थे' इति वा शब्द आकार- पूर्व एकारपूर्वो वा प्रग्रहो भवति । यथा-" मृनाते यो विद्विपाण- योः | " शुक्रामन्थिनो गृोते १० । “पृथिव्या रिरिचाये । 'दहणा यं नुदेथे । एवम्पूर्व इति किं ? "आवृश्चचते वा एतत्" । "त्रीणि व्रता विदये अन्तरेपाम् 110 । बहुस्वरस्येति किं ? ।" यंदते गृह्यन्त एषाम् । ते थे इति कि? च्यमान आ सादयति ॥3 | "वीड्" (४-३८) आदिनिमित्तसापेक्ष- तानिवर्तकः तुशब्द इति वररुचिपक्षः । माहिपेयपक्षस्तु वक्ष्यते- तत् "12 प्रवाते अनू- स. २-६-७. 5स. २-२-६. स. ३-३-८. 13 " स. ५-६-२१. सं. ६-४-१०. 10 सं. २-१-११. स. ६.५-११. स. ५-५-१५. म. ४-२-११. सं. ४-७-१५, 1स. ६-४-५, 12 ·150 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये. पूर्वसूत्रोक्तनिपेधं नित्यशब्दज्ञापितानुवृत्ति निवारयतीति । तत्र वर- रुनिमतं रुचिरम् । बहवः स्वराः यस्मिन् तत् बहुस्वरं, तस्य । अत्र स्वरशब्देनोपादानमचाम् । बहुशब्देन व्यक्तिभेदो विज्ञेयः ॥ ४० ॥ आकार एकारेति प्रकृतिभाव'श्छान्दसः । तस्मादेकारश- झा न भवति । आकारैकारौ पूर्वी यस्मात्स तथोक्तः । एतच्च कार्यभाज एव विशेषणम् । न तु निमित्तमुपवन्धश्चेत्युक्तम् । तत्पूर्वको यो वहुस्वरस्य पदस्य सम्बन्धी तेशब्दः थेशब्दश्च तत्राधिकृतवणः पदान्तः प्रग्रहो भवति । आकारे-'वि वा एतो द्विपाते । एकारे-देवता इज्यतें देवतानाम् " 'रिरिचाथे दिवश्च । 'न पराजयेथे । एतत्पूर्व इति किम् ? 'अदित एहि । 'विदथे अन्तरेषाम् ' । बहुस्वरस्येति किम् ? 'तत्पवाते विप- जन्ति । तिग्महेते । यो नो अरातिम्" । तु शब्दो दशतय्यां प्रसिद्धमैकारपूर्वकप्रग्रहमम्मच्छाखातो विनिवर्तयति ॥ ४०॥ . " न शार्याते ॥ ११ ॥ शायर्याते । इत्यन्त्यस्वरः प्रग्रहः 'न' भवति । यथा-"यथा शायर्याते अपिवस्मुतस्य "" । पूर्वमूत्रप्राप्तो सत्यां कण्ठोक्त"निपे- घोऽनेन विधीयते ॥ ४१ ।। शातिवादे पूर्वसूत्रप्राप्त्या प्रग्रहो न भवति । यांने अपिवः 11 ॥१॥ 'यथाशा- प्रतिन्धि. विशेषणमात्रम. म.५-२.४. स. २.६.२. ग. ४.२-२९. सं, ३-२-११. सं. १.६.१. स. २.१-११. १-१.१४. १.१.२५. कण्टांतपा. 10 " ·४ अध्याय ४१ सूत्रम्. 151 ते मापातं नम एनमभि वायुर्गर्भमुपाहस्तु परः ॥ ४२ ॥ "1 ये होताम् "6 "3 वायुर्यवात् ॥ ? । मापातं नमः एनमभि वायुः गर्भम् उप अहः तु एवंपरः 'ते' इति शब्दः, प्रग्रहः स्यात् यथा-" ते मा पातमाऽस्य । पात- मिति किं ? "ते माऽस्मिन् यज्ञे"। “परि दधावहे पुनस्ते । नमोऽय- । म इति किं ? " ते न व्यजयन्त "ते एनमभि समन- | अभीति कि? त एनं भिपज्यन्ति ब्रह्मणः । युरिति किं ? " ते वाच५ स्त्रियम् "ते गर्भ- मदधाताम्"। "ते उपामन्त्रयन्त " | " ते अहोरात्रयोः । “ते त्वाव नोत्सृज्य इत्याहुः । उकारेण किं? " ते ते धामान्युश्म- । एवन्नर इति कि ? " ते देवाः 12 । ते इति कि? “वृह- दुसे नमः । 'अमुस्मिल्लोक उपशेरे "यन्ति वा एते सव- ॥ ४२ ॥ तशब्देऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति-मापातम् । नमः एनमाभि । वायुः । गर्भम् । उप । अहः । तु। इत्येतेपु परतः । 'ते मा पातभाऽस्य । पातमिति किम् ? 'ते माऽस्मिन् यज्ञे। "पुनस्ते। नमोऽग्नये" । 'ते एनमभि समनह्यताम् । अभीति किम् ? सि "3 नाद्येऽहः । सं.१-२-२. 'सं. १-५-१०. 8 6 स. २.२-४. २.३.११. ७-५-७. 7 5 " 9 " 13 स. १-४-२६. " ६-१-६. 12 स. १-४-१०. 10 14 सं. ५-३-७. 11 स. १-३-६. 15 '७-५-६.

·15 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये. त एनर सुवन्ते । 'ते वायुर्व्यवान 21 ते गर्भमदधाताम् । ते उपामन्त्रयन्त । 'ते अहोरात्रयोः । “ते त्वाच नोत्सृज्ये इत्याहुः ॥ ४२ ॥ "4 " " अनुदात्तो न नित्यम् ॥ ४३ ॥ मापातमित्यादिपरोपि ते इत्यन्त्यस्वरः 'अनुदात्तः' 'नित्यं' प्र- .. ग्रहो 'न' भवति । यथा--" उभाभ्यामुत ते नमः | नित्यमिति कि ? लक्षणान्तरप्राप्तस्यापि प्रतिषेधो यथा स्यात् । नमस्ते अस्त्वा- गमयतो भवतः (४-५२) इति प्राप्ति: ।। ४३ ।। ते इत्यत्राधिकृतवर्णः पदान्तोऽनुदात्तः पूर्वसूत्रप्राप्त्या प्रग्रहो न भवति । 'उत ते नमः । नित्यग्रहणाद्विध्यन्तरमानिरपि प्रति- पिध्यते । सोम देव ते मतिविदः" | " देवते उभे" (४-११) इति प्राप्तिः । नमस्ते अस्त्वायुधाय "उभाभ्यां-आपष्ठात्" (४-१९) इति प्राप्तिः ॥ ४३ ॥ " युवाय - 6 8 - एते तनुवौवैसमेवहियज्ञपदिष्टक्परः ॥४४॥ तनुवा वमं एव हि यज्ञ पत् इष्टक् एवं 'परः' 'एते' इत्यन्त्य- स्वर प्रग्रहो भवति । यथा--"तस्यते तनुवा" । "एते वे संवत्स- 1 समिति कि? " एो वा इडांगे स्तनाः 110 गं. ३.१.३. रस्य चक्षुपी स. ६.१.३. स. ७-५-७. 7 " पादच्या. ४ 1" से......

·अध्याये ४५ सूत्रम्. 153 13 एते एव नमस्यन्नुपाधावत्' | "एत हि देवानाम् ॥ चक्षुपी वां एते यज्ञस्य"। "एते पदे अथो"। "यदेते इटके उपदधाति । एवम्पर इति कि? अथ कतम एते देवाः । एते इति कि? - "मनुत एवेनम्" । "पुष्करपणे घनम्" । "अग्रे यज्ञपति धत्त" । ." सप्तमे पदे जुहोति ॥ ४४ ॥ एतेशदधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति-तनुवा । - सम् । एव । हि । या । पत् । इष्टक् । इत्येतेपु परतः । 'तस्य- ते तनुवो 10 । 'एते चे संवत्सरस्य । समित्युपयन्धेन किम् ? 'एते वे देवाश्याः स एते एव नमस्यन् । एतं हि देवानाम् । 'चक्षुपी वा एते यशस्य' । 'यशस्य ति पदे । 'यदेते इष्टके उप- दधाति ॥ १४ ॥ । परश्च दयोः॥ ४५ ॥ निमित्तिन उपरि वर्तमानयोः पत् इष्टक् इत्येतयोः चकारान्वा- दिष्टयोः द्वयोः परः* एकारः पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा-"यज्ञस्य ह्येते पदे ५ । "यदेते इप्टके उपदधाति । निमित्तिन उपरि वर्त- मानयोरिति किं ? " सप्तमे पदे जुहोति " तस्यास्ते देवी- ॥ ४५ ॥ सं. ५-३-५. टके 112 3 स. २.६.२. स, ५-१-६. 1 स. २-६-६. 5 " २-६-९, 7 " ५-५-६. " ५-1-४. " १.७.४. 3 10 11 * द्वयोनिमित्तयोः परः. 20 ·in तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये: चशब्दस्समुर्चयार्थः । द्वयोरिति निमित्तानमित्तिनोदः । तयोस्समुदितयोस्सतोः ततः परोऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भव- ति। 'यज्ञस्य होते पदे । 'यदेते इष्टके उपदधाति । द्वयोरि- त्यधिकोक्तियत्नस्समुदितसम्प्रत्ययार्थः । तेन पृथग्भूतयोन भव- ति । 'यदेते गृह्यन्ते' | 'इडायाः पदे । 'तस्यास्ते देवीप्टके'। अन्ये तु-चशब्दान्वादिग्राम्यां निमित्ताभ्यामन्त्याभ्यां पर इति व्याचक्षते । तेषां निमित्तस्य पृथग्भावेऽपि प्रग्रहस्स्यात् । ननु निमित्तिविप्रयोगे निमित्तत्वं नास्तीति न स्यात्प्रग्रहः। एवं तर्हि "परश्चोभयोः" (४-४४) इत्यत्र उभशब्दोऽनर्थकस्स्यात् । “वृप- णी स्थ उर्वश्यसि ? इत्यादापतिप्रसङ्गाभावात् । तस्मादत्रापि द्वयोरिति निमित्तनिमित्तिनोरेव युक्तो वादः । शब्दभेदस्तु- 'पर्णमयन सुवेण जुहोति' | ‘पदालाशाः' इत्यादिवदर्थभे- दाभावेऽपि न दोपाय । अर्थभेदकल्पनायां पर्यायतव शब्दाना- मुत्सदिदित्यलम् ॥ ४६॥ स्थःपरः ॥ ४६ ।। इत्येवंपरः ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । "विष्णोः अझै स्थः । विसर्गण कि? "लोके स्थ युष्मा- , यथा- स्तेऽनु तान्यो से, ५.१.. स. १.२.१. २ प्रा. १.८.१.. विशा, ३सं. ५.१.५. स. 1-1.७. ग्रा. १.७-१. "स. १.२.१३. "सं. ३.२.१॥

·४ अध्याये ४८ सूत्रम्. 165 स्थश्शब्दे परतो'ऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । वि- यशस्य पदे स्थः । एवंपर. इति किम् ? 'य एतस्मिन् लाके स्थ॥ ४६ ॥ शो यन्ने स्थः परश्चोभयोः ॥ १७ ॥ चकारान्वादिष्टयोः पूर्वसूत्रोक्तनिमित्तानमित्तिनोः 'उभयोः' 'परः' ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । यथा-"शि- रूपे स्थस्ते वामा रभे ते " दृढे स्थशिथिरे समीची । उभ- योरिति किं ? " वृषणौ स्थ उर्वशी"" परश्च द्वयोः" (४-४५) इतिवत् द्वयोरिति वाच्ये उभयोरिति शब्दान्तरप्रयोगोऽर्थान्तरक्षापकः । निमित्तिसहितयोः पूर्वसूत्रोक्तयोनिमित्तयोः परः प्रग्रही भवतीति, "परश्च द्वयोः" (४-४५) इति सूत्रार्थः । अत्र तु सूत्रे निमित्तंनिमित्तिनोरुभयोः परः प्रग्रहः स्यादिति विषयभेदो विज्ञेयः ॥ ४ ॥ व्याख्यातमेतत्पूर्वतरण सूत्रेण । उदाहरणं तु-'ऋक्साम- योशिशल्पे स्थर वाम् । 'दृढे स्थश्शिथिरे समीची | उभ- योरिति किम् ? 'वृपणो स्थ उर्वश्यास"॥ ४७ ॥ सोमाय स्वैतस्मिन् ॥ १८॥ " सोमाय स्वराजे" इत्येतस्मिन्ननुवाके ईकार एकारो वा पदान्तः 1स्थशब्दपरो. 2 स.१-१-११. 3 स.५-१-६. *सं. ३-२-५. 5स, १-२-२, ५-६.११. 6 7 8 " ३.२-४, " ·166 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये.. कि? प्रग्रहो भवति.। यथा-" अवी द्वे धेनू भौमीइत्यादि । स्वेति सोमाय .मितृमते इत्यत्र मा भूदिति ॥ ४६॥ "सोमाय स्वराझे" इत्येतस्मिन् अनुवाके अधिकृतवर्णः पु. दान्तः प्रग्रहो भवति । 'अवी" । घडवे । “वैराजी इत्यादि । स्वग्रहणं किम् ? ' सोमाय पितृमते 2 इत्यस्य व्याः वृत्त्यर्थम् ॥ १८ ॥ हे॥४९॥ 'ट्रे' इत्यन्त्यस्वरः सर्वत्र प्रग्नहो भवति । यथा-" द्वेव स भ. रति । “यढे नश्येताम् " यद्धे नश्येताम् ॥ ४९ ॥ द्वे इत्यमाधिरतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । यजेत"॥४९॥ - परश्च ॥ ५० ॥ मागे द्वे इत्यन्यादिशति । द्वे इत्येतस्मात् 'परः' ईकार पकारो पा पदान्तः प्रग्रहो भाति । यथा -". शुक्छे । कृष्णे मन्विती: ॥ ५० ॥ चशम्दान्याविष्टात् शदात्परोऽधिरनवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । ओ हणे' | ' उत्तर द्विपदः" ॥ ५० ॥ ४. ५.६.६१. म. १.८.५. श.५... स. १८. रो. ६.6.11. . " ·१ अध्याये ५१ सूत्रम् 157 "2 । एकव्यक्तोऽपि ॥ ५१ ॥ एकन्यवेतोप, वे इत्येतस्मात् पर ईकोर एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति.। यथा-द्वे ह्येते देवते "ढे वावं देवसत्रे। एकेन पदेन व्यवेतः एकव्यवेतः । अपिशब्दो द्वे इत्यन्वादिशति, मण्डकातिन्यायेन ॥ ११ ॥ अपिशब्देन द्वे इत्यन्या दिश्यते । देशब्दादेकव्यवेतः परोधि- कृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो भवति । 'वे वा एते विराजी''तस्मा- हे सवने शुक्रवती । अत्र परौ चेत्येकस्मिन् विधौ शक्ये एकव्य- वेतोपीति व्यवायनिर्देशसंयुक्तपृथग्विधिकरणमवग्रहस्याव्यवायि- स्वप्रकटनार्थम् । तेन द्वितीयोदाहरणमप्युपपन्न भवति ॥५१ ।। . गमयतो भवतोs ऽनूकारात्परं तनू यदकरो- कुर्यादिष्टिष्वबूतां प्रवर्तास्ता स्तनीतां वाचयति भिभृतस्ताग्निं गायत्रं ताभ्या- मेवोभाभ्यामवान्तरं पर आपष्ठात् ॥ गमयतः' अनूकारात्' ऊकारव्यतिरिक्तवर्णात्, भवत: इति पदम् । नत्रो यद्यप्यभावो मुख्योऽर्थः, तथाऽपि तदन्यार्थता स्वीकृता, लक्ष्यानुसारात् । 'तनू यत्' 'अक- एकन व्यवहितापि. सं. ७-४-६. इत्येतदन्वा. भवतः पर स. २-१-९. ७-३-१. 5 6 " ६-१.६.

·168 तैत्तिरीयप्रातिशाख्यः A + गमयतः ३ रोत्' 'कुर्यादिष्टिपु' 'कुर्यादिति पदमिष्टिपु' । इष्टयो नाम दश. मादयस्त्रयः प्रश्ना उत्तमानुवाकरहिताः । 'अबूताम्' 'प्रवर्त' 'आस्ताम्' ... स्तनीताम्' 'वाचयति' विभृतस्त' 'अग्नि गायत्रम्' 'ताभ्यामेवः 'उभाभ्याम्' 'अवान्तरम्' इत्येवंपरः 'आपष्ठात् ' पदात् पूर्वो वर्तमान ईकार एकारो वा पदान्तः प्रग्रहो भवति । अभिविधा- वयमाकारः । तेन सहेत्यभिविधिः । यथा-"ते एवैनं प्रतिष्ठा । “उत्तरावती भवतः । अनूकारात् परमिति किं ? "दीक्षन्तेऽन्तनामानावृतू भवतः | "एते वै महायज्ञस्यान्त्य तनू यत् " | यदिति किं ? " परिपतये त्वा गृहामि तनूनते त्वा गृह्णा- "बुधवती अग्रवती याज्यानुवाक्ये अकरोत् " 'मानवी पाचौ धाय्ये कुर्यात् । इष्टिविति किं? " अग्नये दाने पुरो- डाशमष्टाकपालं कुर्यात् । “ ते अबूतां वरं वृणावहै " | " ह- विधीने प्राची प्रवर्तयेयुः 11 | वर्तेति किं ? " तेऽदित्या५ समध्रि- यन्त त्वया प्रजानाम | "इमे वे सहास्ताम्"13 | "वैश्वदेवाग्निमा रुते उक्थे अव्यथयन्ती स्तन्नीताम् 1 " उत्तमे औदुम्बरी वा; | " ते एव यनमानस्य रेतो विभृतस्तस्मात् "18 । तेति मन्महे यावात्मन्वद्विभृतो यौ च रक्षतः | "एते दधाते ये 1 कुदिखेतदिष्टिपु. से. २-१-४. मि 18 "9 112 चयति कि? " 417 स. ५.४.८. स. २-२-७. 6 4 स. ७-४-८. २-२-१०. १-२-१०. 7 11 " 9 10 " २-३-४, 8 " ३.१-३. ५-१-१०,16 12 " 13 11 " 15 ३-४-३. ४-७-१९. " 17 ·४.अध्याये ५२ सूत्रम्. .159. "6 अग्नि गायत्रम् गायत्रमिति किं “सधस्थेऽग्नि पुरीप्यम् । एते वै यज्ञस्याञ्जसायंनी सुती ताभ्यामेव । अन्न पदद्वयमेकं निमित्नमित्येतेपद मुद्दिश्य · आपठनियमभंगप्रसङ्ग इति चेत्, नार्य प्रसङ्गः । निमित्तेकदेशस्य पष्ठत्वोपपत्तेः । सकलस्यापि निमित्तस्य पष्ठत्वमुपपद्यते । लोकेऽप्यवयवधर्मेणावयविनो विशेपसिद्धेः । तथा हि, कर्णे कुण्डलं धारयन्तं कुण्डली देवदत्त इति वदन्ति । एवेति कि? " अपहस्यग्ने । ताभ्यां पतेम । “ये द्वे अहोरात्रे एव ते उभाभ्याम्" । " उत्सृज्ये इत्याहुर्ये अवान्तरम्" । अन्तरमिति किं ? "संतेऽवते हेड उदुत्तमम् आपठादिति किं ? 'पर इत्युत्तरः' (१-३०) . इति परिभाषया अनन्तरस्यैव परत्वं स्यात् । तन्मा भूदिति ॥ ५२ ॥ गमयतः भवतः इत्यादिशब्द आपष्ठात्परः द्वितीयादिपष्ठा- न्तानां अन्यतमतया परश्चेदधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहों भवति । 'ते एवैनं प्रतिष्टां गमयतः । भवत इत्येतदूकारव्यतिरिक्ता- द्वर्णात्परमेव निमित्तम् । 'प्रियवती याज्यानुवाक्ये भवतः 'ते व्युत्ते उपजीवनीये भवतः 11 । अनूकारात्परमिति किम् ? य एकाष्टकायां दीक्षन्तेऽन्तनामानावृतू भवतः 12 | तनू यदिति तनूपदं निमित्तं यदिति तस्योपवन्धः । एवं प्रवर्त । विभृतस्त इत्यादावपि पदादधिकशन्द13 उपबन्धो विशेयः । एते वै महा- यज्ञस्यान्त्ये तनू यत् । यदिति किम् ? लोके प्रति तिष्ठति तनूनपातं यजति । 'शक्करी याज्यानुवाक्ये अकरोत् 16 1 कु- 4 त्येतत्पद. " ४-७-१३. ३-६-२. 1 पदादिकनन्द, 14 २-२-७, 10 . 14 स. ४-१-३. 1 सं. ६-३.५. चर्यते. सं. २.५.१२, ३ स. ७-२.१. ७-४-४, 6 8 स. ७-५-७. 10 11 13 15 " ३-१-१. " २-६-१. 16 ·160 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. प्रशाः ' यादिष्टिपु, 'प्रजापतिः प्रजा असृजत" इत्यादयः त्रयः काम्येष्टिविधायका इष्टय इत्याख्यायन्ते । तत्रस्थं कुर्यात्पदं नि- मित्तम् । 'मारुती याज्यानुवाक्ये कुर्यात् । इष्टिविति किम् ? 'अग्नये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात्। 'ते वियती अब ताम् । “हविर्धाने प्रवर्तयति" । वर्तति किम् ? 'तेऽग्नये प्रवते। 'अहोरात्रे अधिपत्नी आस्ताम्" । 'अव्यथयन्ती स्तनीताम् । उत्तमे औदुम्बरी वाचयति' । 'ते एव यजमानस्य रेतो विभृतस्तस्मात् । स्तोपवन्धेन1 किम् ? 'विदथानि मन्महे यावात्मन्वद्विभृतो यौ च रक्षतः' । 'वृपण ह्येते दधाते ये अग्नि 13 | गायत्रमिति किम् ? 'तस्मिन्नहं निदधे नाके अग्नि- मेतम्'14 । 'एते वै यज्ञस्याअसायनी सुती ताभ्यामेव । एवे- ति किम् ? 'अपहस्यग्ने । ताभ्याम् '1' | 'ये द्वे अहोरात्रे एव ते उभाभ्याम् । 'ये अवान्तरं यज्ञं भेजाते इति 17 । अन्तरमिति किम् ? 'यशेयशे न उदव18 ॥ १२॥ 10 गायत्रम् 1 16 . 12 न ग्रामी वर्चसी मिथुनी मासे लोके धंचे। ग्रामी वर्चसी मिथुनी मासे लोके धत्ते, एतेष्वन्त्यस्वरो 'गम- यतो भवतः' (४-५२)इत्यादिपरोपि प्रग्रहो न भवति । यथा-"ग्राम्यव भवति गणवती याज्यानुवाक्ये भवतः ब्रह्मवर्चस्येव भव- भवतः अथ मिथुनी भवतः ।" पूर्णमासे 3 स २-५.५. 4 सं. ५-२-३. 7 २-४-१. ४-४-२. ॥स्तत्यपवन्धेन. ४७.१५. ४-७-१३. 15 स. ७.२.१. 119 त्युभयतो रुक्मो 920 1 स. २-२-१. सं. २-३-३. 3 6 " ६.२.९, " 8 9 ५-१-१० 10 12 14 " 16 17 "५.५-५, 16 ॥३-१-११, 19 ·४ अध्याये ५४ सूत्रम्. 161 12 13 प्रायच्छत्तावताम्" | "लोके प्रतितिष्ठन्तो यन्ति द्वौ पडही भवतः धते ज्योतिप्मन्नावस्मा इमो लोकौ भवतः पूर्वेण प्राप्तेऽतिप्रसङ्गोऽनेन निवार्यते । ग्रामी वर्चसीत्या- दोनामपि अधिकृतवर्णः पदाम्तः प्रग्रहो न भवति । 'ग्राम्येव भवति प्रियवती याज्यानुवाक्ये भवतः । 'ब्रह्मवर्चस्येव भव. त्युभयतो रुक्मो भवतः अथ मिथुनी भवतः । एतेषां 'भयतोऽनूकारात्परम्' (४-५२) इति प्राप्तिः । 'पूर्णमासे प्रायच्छत्ता- चव्रताम् ' | 'लोके प्रतितिष्ठन्तो यन्ति द्वौ पडही भवतः 'ज्योतिर्वते ज्योतिषमतावस्मा इमो लोको भवतः ॥ ५३॥ 5 “ "6 - अते समानपदे नित्यमवे चावे च ॥ ५४ ।। निपेधं चकारोऽन्वादिशति । अते अवे इत्यनयो. पदैकोशयो- रन्त्यस्वरः 'समानपदे वर्तमानो 'गमयतो भवतः' (४-५२) इत्यादि- परोपि नित्यं प्रग्रहो न भवति । यथा--- "अवरुन्धतेऽतिरा- त्रावभितो भवतः । "अभ्याह्वयते वजमेनमभि प्रवर्तयति' | 'अना- तताय धृष्णवे । उभाभ्यामुत ते । समानपद इति किं? एवं ते उभाभ्याम् । अत्र नित्यशब्दः प्राप्तचन्तरपरिहारार्थ "3 नमः "0 "ll 3 4 5 6 " " २-३-२. " 1 स. २-५-२. स. ७४.११. स. २-६-२. २-२-११. "एतेषामित्यादिः ।प्तित्यिन्ता पति अन्त्योदाहरणद्वयमध्यस्था क्वचित्कोशेषु. सं. ७-२-६. स. ३.२.९. 10 स. ४-१-१. 11 स. ७-४-४. 21 8 ·162 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. इति सोदाहरणं " उपबन्धस्तु देशाय" (१-६९) इति सूत्रे प्रसङ्गा- दुक्तम् । समानं च तत् पदं च समानपदं, तस्मिन् समानपदे ॥ ५४ ॥ इति त्रिभाप्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे चतुर्थोऽध्यायः. ( अते समानपदे नित्यम्) अनेशब्दो यस्समानपदे एकपदे वर्तते तत्रस्थोऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो न भवति । 'प्रजामवरुन्धतेऽतिरावावभितो । 'दर्शपूर्णमासी यजते ताभ्यामेव । समानपद इति किम् ? 'अहोरात्र एव ते उभाभ्याम् | नित्यग्रहणाद्विध्यन्त- रप्राप्तिरपि प्रतिपिध्यते । 'वनस्पते वीडो हि'। 'द्वे जाये विदते॥ भवतः " . *(अवे चावे च) चशब्दो नित्यं नेत्यन्वादिशति । अवेशब्देऽधिकृतवर्णः पदान्तः प्रग्रहो न भवपि । “अनातताय धृष्णये । उभाभ्याम् "" । नित्य- ग्रहणादिभ्यन्तरमाप्तिरपि निवार्यते । 'सूयवसिनी मनवे''। 'चा- यव आरोहणवाही" ॥ २४॥ इत्याचार्यगार्ग्यगोपालमिथविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्यान चतुर्थोऽध्यायः. दिकामाणकारेण "अ" इति गृथग्यतया व्याख्यातम्. 7.-४.४. *सं.-६.६. रा...२.६. से. २.५-६. 'स. १.१.२१. 3 7 .१.२.१३.

·अथ पञ्चमोऽध्यायः अथ सहितायामेकमाणभावे ॥ १ ॥ 'अथ ' इत्ययमधिकारः । 'संहितायामेकप्राणभावे ' इत्येतदधि- कृतं वेदितव्यम्, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः । संहितेति कोऽर्थः ? " नानापदसन्धानसंयोगः” (२४-३) इति सूत्रेणोक्ता संहिते- त्यर्थः । 'परस्सन्निकपस्संहिता” इति वैयाकरणाः पठन्ति । एकसमुत्थः प्राणः एकप्राणः, तस्य भावस्तद्भावः, तस्मिन्, इत्या- त्रेयमतम् । अन्यथाऽपि समासः सङ्गच्छते, एकप्राणेन भाव्यते जन्यते उच्चार्यते इत्येकप्राणभावः । एकेनोच्छासेन यावानुञ्चायते वेदभागः तावान् 'एकप्राणभावः' इत्यर्थः । अतएवावसाने पद- विधिः । ननु संहितायामित्येतावतेवालम् , एकप्राणभाव इति वा ; उभयारम्भेण किम् ? उच्यते-एकप्राणभाव इत्यनारभ्यमाणे प्रवृ. तस्य संहिताविधेः पदावसानत्वं नेप्यते । संहितायामित्यनारभ्य. माणे तु पदेप्वेक'प्राणभावः उपपद्यते इति वक्ष्यमाण कार्य कुत्र वा भवतीति सन्देहः स्यात् । तस्मादस्मिन्नुभयारम्भे प्रयोजन- मस्ति ॥ १॥ अधिकारोऽयं आ पोडशाध्यायपरिसमाप्तः। यानित ऊर्धमधिक- रिप्यामः ते विधयस्संहितायामेकमाणभावे च पदितव्याः । इह दिन्यधि. पा. १-४-१०१. भान्त. 'पदेपायक. मनुकमिष्यामः.

·164 'तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, द्विविधो विरामः समानायसिद्वः अशरत्यादिहेतुफश्च । तर समासायसिद्धोऽनुवाकान्तेषु तन्मध्यनित्यावसानेषु पदक्रमान्तेषु च भवति । इतरस्त्वनियतदेशः । तत्र संहितायामिति पूर्वस्य अभाव उच्यते । एकप्राणभाव इत्यपरस्य च । एकश्चासौ प्राणो निवास एकप्राणः । तेन भाव उच्चारण एकप्राणभावः। तदुभयं समुदितमधिक्रियते । तेनान्यतराभावेऽपि कार्याणि न भवन्ति । यथा--'देवंगममप्ति', 'शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण', इत्यत्र सत्यप्येकप्राणभावे 'नोदात्तस्वरितपरः” (१४--३१) इति निधो न भवति । तथा संहिताप्रयोने ‘श्रेष्ठतमाय कर्मणे", इत्येतावत्यशक्तचादिकारणवशादपानने अयादेशादिकार्य न भ- चति ॥१॥ यथायुक्ताद्विधिस्सा प्रकृतिः ॥ २ ॥ प्रकृतिसंहितास्वरूपं अनेनोच्यते-" प्रकृतिविक्रमः ऋमः (२४-५) इति विज्ञेयत्वेन विधानात् । 'यथायुक्तात् ' यथास्थि- तात् पदपाठान् कूटस्थात् अविचालिनः' 'विधिः' 'सा' प्र. कृतिसंहिता विज्ञया । 'विधिः ' विधानं प्रकृतिरित्यर्थः । यथा-- स्वथा अस्युर्यों चामि धन्वन्निव प्रपा आसि | "सह- स्वस्थ प्रमा असि "प्रवृधिया ईरते "" ज्या व्य अमिनन्त एवं."।। अत्र सूत्रे पदानां परस्परा- निम्म्य च अविकरण:. 1-1-९. । “ समने । d 1 " ४ "सं. ४.१.१३. 10 ·६ अध्याये २ सूत्रम्. 16 - वयो महामाप्यवचनेन विज्ञेयः । तच्च वचनं 'ता वर्णप्रकृतयः । (२-७) इत्यत्र पठितम् । एवमन्यत्रापि " स्वरितयोर्मध्ये यत्र नीचम्" (१९-१) इत्यादी मन्तव्यम् ॥ २ ॥ इह संहितायामित्याधिकारात्तत्प्रतियोगिविभक्त रूपं प्रकृतित्वेन आश्रितीमति तावद्विज्ञायते । तच्चतुर्विधम् । पदानि वर्णा अक्षराण्यदानि चेति । कुत एवमिति चेत्, अथ चतस्त्रस्स हिताः" (२४-१) इत्यभ्युपगमात् । तत्र पदात्मकं विभक्तरूपं पदाध्याये वर्तते । क्रमाध्याये चोपयुज्यत इति यद्यपि साध्य तामहति-अतएव विभागे ह्रस्वत्वादिकार्य विहितम्-तथापि वक्ष्यमाणकार्यविपर्ययरूपाणां तद्विभागप्रकाराणां विचित्रतया विस्तरप्रतिपाद्यत्वात्तद्वयुत्पादनं दुष्करमिति तदिह प्रधानसा- ध्यस्य संहिताम्नायस्य प्रकृतिरूपं साधनमाधीयते । वर्णात्मकं तु विभक्तरूपं न क्वचिदपि समाम्नाये विद्यत इति नैव साध्यता- मर्हति । कल्प्यमानं तु तदन्यार्थतयैव कलन्यमिति । तदपि विवि. धम् । प्रधानसाध्यस्य संहितान्नायस्य प्रकृतिरूपं साधन परिक- ल्प्यते । तदनेन सूत्रेणाभिधीयते । यथायुक्तो यथाभूतः । त- स्माल्लयब्लोपे पञ्चमी । यथाभूतं शब्दमाश्रित्य विधिः करि- ग्यते पदात्मकं वर्णात्मकं था। साऽस्मिन्नधिकारे प्रकृतिदित- व्या । न तु पूर्ववत्संहितानायसिद्धं शब्दरूपमिति । अपि च अक्षरसंहिताङ्गसंहिता च वर्णसंहिताया अवान्तरभेदो वर्णावि. शेषत्वादक्षराणामङ्गानां च । तेन “अथ वर्णानाम्” (१३-५) इति वर्णसंहिताधेिकारात्माक्पदसंहिता विधीयत इति तावत्स्पष्टमय- ण्यङ्गानांत. इत्युपश्चात् ·166 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. यथा- गम्यते । इदं तु न विवक्ष्यते-कुत्र वर्णसामान्यसंहिता? कुत्राक्ष- रसंहिना? कुवाइसंहितेति ? 1 तदप्यनेन सूत्रेण विविच्यते-यथा- युक्ताद्विधेिः सा प्रकृतिरिति । यत्राक्षरत्वनिवन्धनः कार्यविधिः, उदात्तात्परोऽनुदात्तः" (१४-२९) इत्यध्यायशये "स्वरितात्स हितायाम् " (२१-१०) इति सूत्रद्वये च-तत्राक्ष- राणां प्रकृतित्वम् । यत्र त्वङ्गत्वनिवन्धनः कार्यविधिः-" व्यञ्ज- न स्वराजम्” (२१-१) इत्यादि स्पर्शश्चोप्मपरः" (२१-९) इत्यन्ते ग्रन्थे, तबाहानां प्रकृतित्वम् । शिष्टे वर्णसहिताधिकारे वर्ण- सामान्यस्येति । किञ्च--वर्णसंहिताधिकारविहितानां णकारादी- नां नकारादयः प्रकृतय इत्येतद्विधित एव अवगन्तव्यामत्येतद- प्यनेन सूत्रेण ग्ल्यान्यतं । अन्ये तु दशमाध्यायेऽक्षरसंहिताविधि- रित्याहुः । “पदस हिताऽक्षरस हिता" (२४-२) इत्यनुक्रमणात्। तेषां “प्रउगमुक्यम्" इत्यादी .सन्धिकार्य स्यादव । “ अक्ष- रसंहितावर्णसंहिता" (२४ .. २) इत्यनुक्रमणं तु वर्णसमानाय स्व- राणां प्राथम्यादित्यनुसन्धेयम् ॥२॥ “ " तत्र पूर्वपूर्व प्रथमम् ॥ ३ ॥ 'तत्र' संहिताविधाने, 'पूर्व पूर्व' पदं मूत्रं न 'प्रथम' कर्नलपम् । यथा भस आ इहि इत्यत्र दीयं समाना- क्षर" (१-२) इनि दीवः । भक्षा इहि इनि स्थिते 'याणपर ए.कारम्' (१०.४) रत्येकारे हो • मोहि' इति भवति । अन्यथा पूर्व पर पूर्व सभ च. सं. ३-१-१. 1 ·६ अध्याय ३ सूत्रम्. 167 यथा- “ "2 एहीति कृत्वा भक्षशब्दन सन्धीयमाने भहीति स्यात् । तच्चा- निष्टम् । पूर्वपदकर्तव्यत्वे एतदुदाहरणम् । पूर्वमूत्रकर्तव्यत्वेऽपि वदामः । " पत्रिग्रामनिप्पूर्वः” (७-२) इति नकारस्य णत्वे कृते " उत्तमपर उत्तम सवर्गीयम् " (८-२) इत्यनेन टकारस्य त्वे कृते ‘पणवत्यै झते भवति । अन्यथा "उत्तमपर उत्तमम् " (-२) इति सूत्रे प्रथमं प्रवृत्ते सति पण नवत्या इति स्यात् । तञ्चा- निष्टम् । तथा, इत्यत्र टनकारपूर्वश्च तकारः (६-३३) प्रथम उम्मपरः (१४-१२) इति सूत्रद्वयं प्रसक्तम् । तत्र पूर्वत्वात् “टनकारपूर्वः” (५-३३) इत्येतदेव प्रथमं कर्तव्यम् । अन्यथा वस्त्रयम् इति स्यात् । तच्चानिष्टम् । अथवा "इमं विप्प्यामि' इत्यत्र " उपसर्गनिप्पूर्वोऽनुदाते पदे " (-४) 'स्वरपूर्वं व्यञ्जनं । (१४-१) इति सूत्रद्वयं प्राप्तम् । तत्र द्वित्वसूत्रप्राथम्ये “इमं विप्सचामि" इति स्यान् । तन्मा भूदिति पत्वमेव प्रथमं कर्तव्यम् । पूर्वपूर्वमिति वीप्सा सर्वत्रैवमर्थ' सम- वट् स्वयमभिगूर्ताय र्थयति ॥ ३ ॥ आयुषा नाम्नेहि तब संहिताविधिविषये' पूर्वपूर्वसूत्रविहित कार्य प्रथम भ- यति । न परसूत्रविहितम् । यथा-" इत्यत्र आङ, “दीर्घ समानाक्षरे" (१०-२) इति पूर्वणेकादेशः कर्तव्यः । इवर्णपर एकारम (१०-४) इति परेण । तत्र पूर्वसूत्रविहितो दोर्यादेशः प्रथमं भवति । तत एकादश इतीष्टरूपसिद्धिः । यदि सं. ७-१.१५. सं. ३.२.८. सं. १.१.१.. 'तमय. संहिताविषये. " 6 १-२-१२. " ·168. तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये.. " । तु "इवर्णपर एकारम्" (१०-४) इति विधिः प्रथम स्यात् ।.. -नाना एहीति तावद्भवति । ततः एकारेकॉरपर ऐका- तदान रन" (१०-६) इत्यैकारादेशादानिष्टरूपं स्यात् । तथा- अर्थता आहुतीर्जुहोति' इत्यत्र थकारात्परस्याकारस्य एकारेकारपर ऐकारम्" (१०-६) इत्येकादेशः कार्यः । “ उदात्तात्परोऽसुदा तस्स्वरितम्". "व्यसनान्तर्हितोपि” (१४-२९,३०) इति स्वरिता. देशश्च । तत्र पूर्वसूत्रविहित एकादेशः प्रथमं भवति । स चानुदात्तप्रकृतिकत्वाददात्तः । ततस्तस्य स्चरितादेशे प्राप्त "नोदात्तस्वरितपरः" (९४---३१) इति प्रतिपेधादिष्टस्वरसिद्धिः । यदि तु प्रथम स्वरितादेशस्स्यात् । तत एकादेशो' भवन् रितागुदात्तसन्निपाते स्वरितम्" (१०-१२) इति स्वरितस्स्यात् । तस्य तु न वाधक किञ्चिदिति स एव श्रयेत ॥ ३ ॥ स्व- मे 3 " पुमिथुपूर्वश्शकारश्चपरः ॥ ४ ॥ 'पु' 'मिथु' एवम्पूर्वः शकारागमो भवति चकारपरः । यथा "सीसं च मे पुश्च । " मिथुश्चरन्तमुपयाति एवम्पूर्व “विभु च मे प्रभु च मे । एवंपर इति कि ! असिना मिथूकः ॥ ॥ चपर इत्यकारान्तः व्यञ्जननिर्देश । न तु केवलं ग्रहणम्। तथा सति पदग्रहणपरिभाषाप्रटत्तेः मिथुपूर्वं तदसम्भवात् । शफार इहागमो विधीयते । एमागमानामभक्तत्वात्पूर्वोत्तरे पदे निमित्त भवतः । यस्त्यागमोऽन्यतरभत्तस्तन्येतरत्पदं निमि सं. २८.६. स. ४-५.५ स.४-७-१.. *स.४-७-४. स.४-६-६.

·अध्याये ६ सूत्रम. ; 165 त्तमिति वेदितव्यम् । तदयमर्थः-'पु मिथु' इत्येतयोः पदयोः पूर्वयोश्शकार ,आगमो भवति चका धकारादौ पदे परतः । यथा-- 'सीसं च मे पुश्च मे" । 'मिथुश्चरन्तम् । एतत्पूर्व इति किम् ? 'दिवं दृरह चक्षुः । चंपर इति किम् ? 'असिना मिथू कः ॥ ४॥ 2 13 " सुपूर्वश्च चन्द्रपरः ॥ ५ ॥ चकारः शकारमन्वादिशति । 'सुपूर्वः' शकार आगमो भवति चन्द्रपरः' । यथा-'सुश्चन्द्र दस्म विश्पते । एवम्पूर्व इति कि? प्र चन्द्रमास्तिरति । एवम्पर इति कि? आ मा सुचरिते सु इत्येष शब्दः पूर्वो यरमादसा सुपूर्वः ॥ ५ ॥ सु इति पदे पूर्व शकारागमो भवति चन्द्रशब्दे परतः । यथा-'उभे सुश्चन्द्र सर्पिपः" । सुपूर्व इति किम् ? 'प्रेत च- न्द्रदक्षिणा यशस्य । चन्द्रपर इति किम् ? 'सुचरिते भज" ॥५॥ भज 7 18 सम्पूर्वस्सकारः ': कुरुपरः ॥ ६॥ 'सम्' इत्येवम्पूर्वः सकारः आगमो भवति, 'कुरुपरः'। यथा यनमानस्सा स्कुरुते ।" एवम्पूर्व इति कि 'पुरोडा- , - 1 स.४-७-५. सं. १-४-१३. 'सं, १-१-११, स. ४.७.१५. सं. ४-५-४. सं. ११.४३. स. १-१-१. स. २०८-16. सं.५-६.६. 22 ·170 ततिरीयप्रातिशाख्ये. शा५ अलंकुरु"। एवंपर इति किं? "संकृत्यच्छावाकसामं भवति । कुरुशन्दः परो यस्मादसौ कुरुपरः ॥ ६ ॥ समिति पदे पूर्व सकार आगमो भवति कुरुशब्दे परतः -'यजमानस्सस्कुरुते । संपूर्व इति किम् ? 'यशमुख एच ब्रह्म कुरुते"। कुरुपर इति किम् ? 'सं वपामि॥ ६ ॥ 3 यथा- . . - कि? अकुर्व च प्रत्ययात्परः ॥ ७॥ चकारः सम्पूर्वत्यमागमं चान्वादिशति । 'अकुर्व' इति प्रणे प्रत्ययात् परः सकार आगमो भवति, सम्पूर्वः । यथा- " त इषु५ समस्कुर्वत । प्रत्ययो नाम अकार उच्यते । प्रत्याभ्यन्ते' अभिव्यज्यन्ते व्यञ्जनान्यनेनेति प्रत्ययः । सम्पूर्व इति अग्निहोत्रं व्रतमकुर्वत " ॥ ७ ॥ चशन्देन सम्पूर्व इत्यन्यादिश्यते । प्रत्यति पश्चादागच्छ. तीति प्रन्ययः परः । तथा बढ्यानां प्रातिशाख्ये च प्रयुज्यते- विवृत्तश्च प्रत्ययस्सग्नकारः” इति । तदयमर्थः-सम्पदे पूर्व ततः परोऽपुर्वशब्दमम्बन्धी यो वर्णः तस्मात्परस्सकार आगमो भवति । त पु' समस्कुर्वत । अन्यादेशेन किम् ? 'यद्य- ऽयंन । अफारात्पर इत्युक्ते कतरन्मादिति संशयस्स्यात् । उभाभ्यां चा परस्स्यात् । तन्मा भूदिति प्रत्ययादित्युक्तम् ॥७॥ से.... स. १.६... 3 ".२.१. 7 प्रतीयन्त. .

·५ अध्याये ९ सूत्रम्. 171 । . नीचापूर्वो दकार उच्चापरः ॥८॥ नोचापूर्वः' 'दकारः' आगमो भवति, 'उच्चापरः । यथा-- मध्यानीचादुच्चा खधया । एवम्पूर्व इति किं ? " लोकं यन्त्यु- चावचान् हि । एवम्पर इति किं? "नीचा तं धक्षि 3 मा एते ॥ ८॥ "1 । आग- नीचापदे पूर्व दकार आगमो भवत्युश्चापदे परतः । यथा- "मध्यानीचादुच्चा" । नीचापूर्व इत्यस्य व्यावत्यै शाखान्तरे । उच्चापर इति किम् ? 'नीचा तं धक्षि' ॥८॥ 8 असम्पूर्वोऽरमृकारः ॥ ९ ॥ 'असम्' इत्येवम्पूर्वः ऋकार: 'अरं' विकारमापद्यते । यथा -" गृहाणामसमत्य " । अत्र निमित्तमेकपदस्थं विनेयम् । अन्यथा 'कल्याणी रूपसमृद्धा ' 'वही ह्येष समृद्धये इत्या- दावपि भवेत् । ऋकार इति किं ? असंतृण्णे हि" ॥९॥ अत्रेदं सामर्थ्यसिद्धमनुसन्धेयम् । पदादेयों लोपविकारी तत्र पूर्वपदं निमित्तम् । यो तु पदान्तस्य तत्रोत्तरपदमिति । तदयमर्थः-असंशप्दै पूर्व ऋकारः अर् इत्यादेशमक्षुते संहि- तायां सर्वत्र । "गृहाणामसमत्यै बहवः असंपूर्व 1 स.२.३.१४. स. ७४.३. २-२-२. A यथा- +सं.३-1... सं. १-२-१४. ६-२-११. " 5 6 7 " ·172 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . इति किम् ? 'यज्ञस्य समृद्धय । नन्यवाप्यसंशब्दोऽस्ति । सत्यम् । अपदत्वान्न गृह्यते ॥ ९ ॥ अवग्रह आशीर्षुस्सुवरिति रेफं. परस्स- कारप्पकारम् ॥ १० ॥ . 'अवग्रहे । इति सप्तम्यन्तं पदं आशीःप्रभृतिभिः प्रत्येक- मभितम्बच्यते । आशीः 'यूः मुवः इत्येतेष्ववग्रहेषु विसर्जनीयो रेफ- मापद्यते । एतेभ्यः 'परः' यदि वर्तते ‘सकारः' तहि सोपि 'पकारं' आपद्यते । यथा-" इत्याशीरपदयर्चा 13 धूर- पाहावनश्रू"" | "सुवरपां जिह्वामग्ने अवग्रह इति किं ? "देव- कखपकारपरः' (८-२३) इत्यनेन आशी- प्पदयेति प्राप्तम्' । “अघोपपरस्तस्य सस्थानम्” (९-२) इति धृस्माही, मुवस्सां इति च प्राप्तम् । तदुभयभगायायमारम्भः । इनिशब्द एपामेवेप विशेपो नान्येपामिति प्रकारवाची ॥ १० ॥ आशीधूम्मुवरित्यवग्रहो रेफमादेशमभते संहितायां सर्वत्र । अवग्रहस्योत्तरपदसंहितच प्राथमकल्पिकीति तत्संहितायां का- याणि विधीयन्त इत्यनुसन्धयम । एवं परपदस्य निमित्तत्वे मिदं पूर्वपदान्तस्यायं विकारो विधीयत इत्यर्थात्सम्पद्यते । अपदत्यातुन. सुवस्स्थ ते 2 स. ६.२.६. +सं.१.२-८. 5 8 १-८.१.. 1 प्राप्ति ·५ अध्याये १२ सूत्रम्. 173 " " (८-२३) इत्युप- अवग्रहात्परस्सकारश्च पकारमादेशमश्नुते संहितायाम | पदादे- र्विकारस्य पूर्वपदं निमित्तमित्युक्तमेव । तद्यथा-भाशीर्पदयों " 'उस्रावेतं धूर्पाहावनथू । “ दिवि मूर्धानं दधिषे सुवर्षाम् । आशीरित्यस्य रेफादेशेन कखपकारपरः चारो निवर्त्यते । विशेषविपयत्वादस्य रेफविधेः । धूस्सुवरि- त्यनयोस्तु “अघोपपरस्तस्य" (९-२) इत्यूप्मादेशो निवर्त्यते । अवग्रह इति किम् ? 'ये देवा देवसुवस्स्थ' । सकार इति किम्? "आशीर्पदयर्चा" ॥ १० ॥ . ---0- अथ लोपः ॥ ११ ॥ 'अथ' इत्ययमधिकारः । 'लोपः' इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यस्यामः । अयमधिकारः “तिष्ठन्येकया" (६-१९) इति सूत्रपर्यन्तो मन्तव्यः ॥ ११ ॥ लोपाधिकारोऽयं लोपागमविवेचनार्थः । लोपविधेरन्यत्र यः आकारः स आगमस्य संशति भावः । “तिष्ठन्त्यकया सपूर्वः" (१-२९) इत्येतदन्तोऽयमधिकारः ॥ ११ ॥ - . ई मन्द्रा- ईम्पूर्वो मकारः ॥ १२ ॥ मकारः' 'ईम्' इत्येवम्पूर्वा लुप्यते । यथा- सु प्रयसः ” । एवम्पूर्व इति किं ? इमं मे वरुण: । दीर्घेण 1स. ६.२-९. सं. १-२-८. 3 सं. ४.४-४. पर्यन्तं मेदितव्यम्. सं. ४-१-८. २-१-१1. *सं. १-८-१०. 7 " ·174 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. किं? " "अग्नि ,मित्रं वरुणम् । ईमिति पदग्रहणम् । इतरथा " पृथिवी मा हि सी: "2 इत्यादो मकारो लुप्यत । तच्चानिष्टम् । मकार इति किं । " ईकाराय स्वाहेङ्कताय" ॥ १२ ॥ इमिति पदे पूर्वे मकारो लुप्यते । 'ई मन्द्रासु प्रयसः । ईम्- पूर्व इति किम् ? 'मा वस्स्तेन ईशत माऽघशरसः फिम् ? 'पृथिवीं मा हि सीः 2, ॥ १२ ॥ - 5 । पद इति यता इन्चा उपस्तीर्णम् 10 म तुनुपूर्व उदानयोर्वकारः॥ १३ ॥ 'तु नु' इत्येवम्पूर्वो ‘वकारः' लुप्यते तयोः तुन्वोः 'उदा- त्तयोः' सतोरिति विभज्य विनियोगो विज्ञेयः । यथा १७। उदात्तयोरिति किं ? अनु वृत्रहत्ये ।" अप्यकारदि" (१-५२) इति प्राप्तिः । एव- म्पूर्व इनि कि? इदं वामास्ये हविः । वकार इति कि? तु जनयतीति । 'विदुपो नु यज्ञम् 12 । तुच नुश्च तुनू तो पूर्वी यस्मात् स तथोक्तः ॥ १३ ॥ तु नु इत्येतयोः पदयोः उदात्तयोः पूर्वयोः वकारो लुप्यते । 'स त्यै दरापूर्णमासी यजत | मगुप्यायेग्ने। तुनुपूर्व इति स. २.१.११. सं. ४.... सं. ७.१-१९. 'सं. ४-१-८. "महार इति पिम्। 'विहामिदा अन्यत्' (स. १.३.१४.) इत्यपि पचित्कः पाठः. ,,१-६-१२. . 1 8 9 .0 1-1-11.3 " ·५ अध्याये १४ सूतम्. 175 12 किम् ? 'मा वस्स्तेन ईशत"। उदात्तयोरिति किम् ? 'अक्तर रि- हाणा वियन्तु वयः । इति केचित् । तद्युक्तम् । पदग्र- हणपरिभापयैव निरस्तत्वात् । सत्रा ते विश्वमनु वृत्रहत्ये '3 इत्यादि प्रत्युदाहर्तव्यम् । अत्र तु 'अप्यकारादि" (१-५२) इति विधानो'दस्ति हि प्राप्तिः। चकार इति किम् ? “प्रतु जनयतीति । “भूय इनु ते दानम् " || १३ ॥ . 3 उत्पूर्वस्सकारो व्यञ्जनपरः ॥ १४ ॥ व्यञ्जनपरः" सकार: उत्पूर्वः' लुप्यते । " प्रत्युत्तव्ये सयत्वाय" । व्यञ्जनमस्मात् परमिति व्यञ्जनपरः । एवम्पूर्व इति किम्? जगत्स्था देवाः १७ । सकार इति किं ? 'उत्कस्यते स्वाहा। एवम्पर इति कि? 'उत्सादेन जिह्वामवक्रन्दन ॥ १४ ॥ उदिति पदे पूर्व व्यञ्जनपरस्सकारो लुप्यते । 'ज्योतिपा दिवमुत्तभान'11" उत्थास्यते स्वाहा । उत्पूर्व इति किम् ? 'मा वस्स्तेन ईशत। व्यञ्जनपर इति किम् ? 'देवस्त्वा सवि-. । ननु मूलशास्त्रे उदस्थास्तम्भ्वोः पूर्वस्य" इति स्थास्तम्भ्वोरेव सकारस्य पूर्वसवर्णादेशपूर्वको लोपस्स्म- र्यते । इह तु व्यञ्जनपर इति सामान्येनोक्तम् । ततोऽन्यस्यापि लोपः प्राप्नोति । 'पुनरुत्स्यूतं वासः'15 । 'शृत उत्स्नाति जनि- 1सं. १-१-१. सं. १-१-१३. सं. १-६.१२. ' इति तदपवादा. सं. १.७.२. स. ६.६.१. स.२-१-११. s,.१-१९. २-३.१०. सकार इति किम् ? "उरकामोदकमीत् " (स. ५.१.३.) इत्याप काचित्कः पाठः, पा. ४.६१. सं. 1-६.२. तोत्सृजतु 12-3 6 १.४-२२. ५-७-११ 10 11 12 " " ·.i76 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, ता मतीनाम् । इति । नैप दोपः। न ह्यत्र मूलशास्त्रसिद्धं पद- परिमाणमिप्यते । अपि तु समानानप्रसिद्धमेव । तेन पुनरु- त्स्यूतमित्यत्र उच्छब्दस्य पदैकदेशत्वान्न प्रसङ्गः । नापि शृत उत्स्नातीत्यत्र प्रसङ्गः । संहिताग्रन्थमात्रविषयत्वादस्य शास्त्र- स्य । इह तर्हि ‘उदायुषा स्वायुपा" इत्यनुवाके स्वायुपोदिति क्रमस्य जटायां स्यात् “स्वायुपोदुद्वायुपा स्वायुपोत्" इति । अत्रोच्यते- नासमानातरूपस्य प्रातिशाख्यं प्रवर्तकम् । जटा ततोऽसमाम्नाता नास्य शास्त्रस्य गोचरः॥ विविधो हि समाम्नायः समानायते । संहिताम्नायः पदाम्नायः क्रमाम्नाय इति । जटा तु न कदाचित्समाम्नायते । किन्त्व-: भिर्जातुचित्प्रयुज्यते । तदुक्तं शीक्षायाम्- प्रातिशाख्यादिशास्त्रज्ञः सर्वशीक्षाविशारदः । बुद्धिशक्तिसमेतो यः स जटां वक्तुमर्हति ॥ कार्य व्याकरणेऽनुक्त समाम्नानबलात्कचित् । एएं हानुविधातव्यं नानाऽऽनातं च करप्यते ॥ छन्दोवैशेपिकं कार्य यच्च व्याकरणादिपु । स्मयते हेतुरत्रापि समाम्नानवलं खलु ॥ तरमादसमाम्नातसन्धिपु छन्दोवैशेपिकं व्याकरणानुक्तं च कार्य नारापयितव्यम् । किञ्च-जटा नास्य शास्त्रस्य विषय इत्येकाद- शाध्याय-"राये स इन्द्रः पूर्वः” (११-९) इति सूत्रे स्पष्टं . बा... 'न्युनमस्य. समाप्रातस्य रूपस्य. सं. १-२-८.

·५ अध्याये । सूत्रम्, 177 भविष्यति । तस्मान्नावत्यानि कार्याणि जटायामसमानातसन्धिपु निवेशयितव्यानि । ये च "अविभः पितः" (८-८) इत्यादीनां विध- यस्तेपामाप जटाव्यतिरिक्तविषयाः तत्रतत्र दर्शयिप्यन्त इत्यलं प्रसङ्गेन' ॥१४॥ 44 15 । तिष्ठते" एष स स्य इति च ॥ १५ ॥ व्यक्तिविपयः' इतिशब्दः प्रत्येकमेप इत्यादीन् विसननीय:- न्तान् द्योतयति । चकारो व्यञ्जनपरतामन्वादिशति । एषः, सः, स्यः एषु पदेपु विसर्जनीयो व्यञ्जनपरो लुप्यते । यथा एप , गायत्रः स ते जानाति एप स्य वाजी एवम्पर इति कि? 'दम एवास्यैप उप । 'स इधानः ॥ १५ ॥ चशब्देन व्यञ्जनपर इत्यन्वादिश्यते । एपः । सः। स्यः। इत्येतानि पदानि लुप्यन्ते व्यञ्जने परतः । अत्रान्त्यो वर्णो लुप्यते "वर्णस्य विकारलोपौ" (१-६६) इति परिभाषणात् । 'एप वै देवरथः' । 'एप ते यज्ञो यज्ञपते 10 । 'स खदिरोऽभवत् ।। सगिरिमुदैत्तमाग्निरनूदैत्' । 'एप स्य वाजी' । 'अयमुप्य प्र देवयुः 13 | अन्वादेशेन किम् ? 'यस्यप उपधीयते । स इन्द्रोऽ- प्रिपञ्चन. व्यक्तिविशिष्टः. Jइत्यादीना विसर्जनीयान्, स. ३-१-२. Gसं. १-७१८. स. १-२-१४. 8 सं. १-७७. 9 10 १-४-४४. 11 12 २-३-३. 13 " " 23 ·178 ततिरीवप्रातिशाख्ये.' मन्यत' । नन्वत्रापि यकारादेशपूर्वको लोपोऽस्तीति कथं प्रत्युदाहरणम् ? उच्यते-यकारलोपे हि "परश्च” (१०-२६) इति सन्धिकार्यनिषेधादिष्टरूपसिद्धिः। विसर्जनीयस्य साक्षाल्लोपे तु सन्धिकार्यप्रसङ्गादनिष्टरूपापत्तिः ॥ १५ ॥ नासः ॥ १६ ॥ ' असः' इत्यस्मिन् ग्रहणे विसर्जनीयः व्यञ्जनपरो, 'न' लुप्यते । 'हत्स्यसो मयोभून् । 'अप्यकारादि' (१-५२) इतिप्राप्ते- निपेधः ॥ १६ ॥ अस इति पदं व्यअने परतः न लुप्यते । 'हृत्स्यसो मयोभून् । " अप्यकारादि" (१-५२) इति प्राप्तिः ॥ १६ ॥ ३ - इद्विदग्नइमांनएनौषधीःपरस्सः ॥ १७ ॥ द, इदग्ने, इमां नः, एना, ओपधीः इत्येवंपरः 'स' इत्यत्र विसर्ननीयो लुप्यते । यथा---'सेदु होता" । 'सेदग्ने अस्तु उ, अमे इत्येताम्यां किं ? 'स इज्जनेन" | ‘स इद्देवेषु गच्छति" 'समां नो हपदातिम् । न इति कि? स इमामभ्यमशत् ।।. । सं. ७-१-५. सं, ४.२.११. पति प्राप्तिः.. 3 . "1-1-1४. सं.१.२.१४. स. 7 8 9 . -५-२ ·६ अध्याये ४ सूत्रम् 179 'सैनाऽनीकेन । 'सौषधीरनु सध्यसे । स इति किं ? 'परो दिवा पर एना" ॥ १७॥ --- इदु । इदग्ने । इमां नः । एना । ओषधीः । इत्येतेषु परतः स इति पदं लुप्यते । अव्यञ्जनपरार्थ वचनम् । 'सेदु होता। 'सेदग्ने अस्तु । उ अग्ने इत्युपचन्धाभ्यां किम् ? ‘स इजनेन । 'सेमां नो हव्यदातिम्" । न इत्युपबन्धेन किम् ? स इमाम भ्यमृशत् । ‘सैनाऽनीकेन । 'सौपधीरनु रुध्यसे 2 ॥ १७ ॥ . . अवग्रह इत्येकम् ॥ १८॥ इतिशब्दविशिष्टे 'एकम्' इत्यस्मिन् 'अवग्रहे' मकारो लु- प्यत । यथा-'इत्येकैकं तस्य जुहयात् । अवग्रह इति किं? 'इत्येकमग्रेऽथ 110 | इतिशब्दविशिष्ट इति किं? 'यदेकमेक सं भरेत् 1 ॥ १८॥ इतिशब्दोपवन्धात्पर एकमित्यवग्रहः संहितायां लुप्यते । 'पापीयान्त्स्यादित्येकैकम्” । अवग्रह इति किम् ? 'अर्धक स्यादित्येकमग्रे' । इतीत्युपवन्धेन किम् ? 'यदेकमेकर सं' भरेत्" ॥ १८ ॥ सं. ४-३-१३. "सं. 3-1:१४. उस.४-६-२. 6सं. २-३-१४. स.४-२-३. 5स. १-२-१४. ५.५.२. 13 १-६-6. 8 9 12 " ५.१-१. इतिग्रन्दादुपबन्धात्परः " ·180 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. १ तिष्ठन्त्येकया सर्पूवः ॥ १९ ॥ तिष्ठन्तिशब्दविशिष्टे 'एकया' इत्यस्मिन् ग्रहणे अन्त्यो वर्णः * सपूर्वः' पूर्वसहितः लुप्यते । यथा-'तिष्ठन्त्येकैकयाऽस्तुतया समायन्ति | तिष्ठन्तीति कि? 'करोत्येकयैकयोत्सर्गम् । पूर्वेण सह वर्तत इति सपूर्वः ॥ १९ ॥ तिष्ठन्तीत्युपबन्धात्परमेकयेति पदं लुप्यते । एकयेत्यस्य अवग्रहत्वात् उत्तरपदसंहितायां अन्त्यवर्णी लोपमहति । स इह .सपूर्वः पूर्वेण उपान्त्येन वर्णन सहितो लुप्यते । “प्रति तिष्ठ- न्त्येककया" । तिष्ठन्तीति किम् ? 'करोत्येकयैकयोत्सर्गम् ॥* । नकारशकारं चपरः ॥ २० ॥ चकारपरः 'नकारः' 'शकारम्' आपद्यते । यथा-'अहीश्च सर्वाञ्जम्भयन् । 'मतूर श्व तस्य नक्षत्रियां च । 'क- णी श्राकार"। नकार इति कि ? 'शं च मे"। चपर इसी कि? 'तान्छन्दोभिरन्वविन्दत् । चकारः परो यस्मादसो पर.॥२०॥ *एप स स्य इत्यदिचतुर्यु सूधेयूसी लेोपनिधी मगायो घोप इतिराहक्ष- पया पदास्यप । दह तु पदान्तोपान्त्ययोति विशयः । दलधिकः पादः॥ अपपहे. स. ७५.८, सं. ६.1.९. "७१-३. 5 ॐ 1 . " ·५ अध्याये २१ सूत्रम् 181 चपर इत्यत्रापि अकारान्तो व्यञ्जननिदशः । नायन्नरयन्' (६-२१) इति प्रतिषेधसामर्थ्यात् । पदान्तो नकारः शकारमा- देशमश्नुते चकारे पदादौ परतः । यथा-'भुवो नृश्वयौनः" । 'स- जाताश्चयावयति । “वृत्रान्नश्चरेत् " | चपर इति किम् ?, 'तानाहरत् ॥ २० ॥ नायनरयनाधर्नुवननड्वान्घृणीवान्वारुणाने- वास्मिन् ॥ २१ ॥ . यथा आयन, ऐरयन्, आनुवन्, अनड्वान्, वृणीवान्, वारुणान्, एवास्मिन् एतेषु ग्रहणेषु नकारः शकारं नापद्यते, चपरोऽपि । [--'लोकमायञ्चतत्रः । 'यामेरयञ्चन्द्रमसि' 'आर्धवञ्चरुणाऽ. स्मिन् " | 'अनड्डाञ्च मे धेनुश्च मे । 'घृणीवाञ्चेतति त्मना । वारुणाञ्चतुष्कपालान्निर्वपेत् 10 । 'एवास्मिञ्चक्षुर्धत्तः । एवेति किं ?8 अस्मि श्वामुप्मिश्च ॥ २१ ॥ आयन्नित्यादिपु नकारशकारं नाचते चकारे पदादौ परतः । आयन्-'लोकमायञ्चतस्रः' । ऐरयन्-'यामरयञ्चन्द्रमसि । आ- धर्नुवन्-'लोक आर्नुपञ्चरुणाऽस्मिन्" । अनडान्-'अनड्डाञ्च में'। सं. ३-४-११. स. २-२-५ स. २.४-१३. 4 6 ५ 7 . ४-3-१०. " "५.५.१. " २.३-१२. 10 12 11 " २.२.१.. ॥ ७-३०४, ·184 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. नात् । 'तेनैवैनाञ्छमयति' । चकारपरत्वे तु यत्र शकारा- देशः प्रतिपिद्धस्तत्रैप विधिः प्रवर्तत इत्यविरोधः । 'यामरय- श्चन्द्रमसि ।'क्षुरो भृज्वाञ्छन्दः । 'असुराजयाम । एतेप्विति किम् ? 'तान्कल्पयति ॥ २४ ॥ लपरौ लकारम् ॥ २५ ॥ द्विवचनसामर्थ्यात् गृहीतो प्रकृती तकारनकारौ 'लकारम्' आपद्यते । 'लपरौ' यथा-'यलोहितं पराऽपतत्त्रील्लो- कानुदनयत्" । लकारः परः याभ्यां तो लपरौ ॥ २५ ॥ आसन्नी तकारनकारी लकारमादेशमश्नुवाते लकारे पदादौ । 'उक्षत्येभ्य एवैनल्लोकेभ्यः'9 'छन्दभिरिमालो- परतः कान् 110 ॥ २५ ॥ । नकारोऽनुनासिकम् ॥ २६ ॥ 'अनुस्वारोत्तमा अनुनासिकाः' (२-३०) इति नकारस्यान नासिकले सिद्ध पुनरत्रापि तत्कथनमनुपपन्नम् । तस्मादत्र लक्षण- नकारः नाम तत्स्थानो लकार इत्यर्थः । असो अनुना- सिकं' भनते । पूर्वोक्तमेवोदाहरणम् ।। २६ ।। या स. १.१.१. स. ४.३.१२. 3 " ५-३.1. . 1 सं. ३.१.८. 'सं. २.४.१. 7 १-७११. 10 "२.१.७. १ " 1 ·५ अध्याये २७ सूत्रम् .. 185 नकारस्य तु अत्र विशेषमाह-नकारो लपरोऽनुनासिकं लका- रमादेशमश्नुते । न तु शुद्धम् । तथैवोदाहृतम् ॥ २६ ॥ मकारस्पर्शपरस्तस्य सस्थानमनुनासि- कम् ॥ २७॥ स्पर्शपरः। मकारः तस्य' स्पर्शस्य, सस्थानमनुना- सिकं' भजते । यथा—'यङ्कामयेत"। 'शश्च मे ! 'दीक्षित- दण्डम्प्र यच्छति । 'तन्ते दुश्चक्षाः" । 'तम्प्रनथा" । समानं स्थानं : यस्यासौ सस्थानः, तम् । स्पर्शः परो यस्मादसो स्पर्शपरः ॥२७॥ मकारः पदादी स्पर्शे परतस्तस्य स्पर्शस्य समानस्थान- मनुनासिकमश्नुते । ‘यकामयत' । 'त्वचवीप्व । तद्देदाग्निः। पौपणश्चरुम्' 'तच्छन्दसाञ्छन्दस्त्वम्' । 'यीवमन- । 'तन्ते दुश्चक्षाः । 'तन्देवाः न्धातारं करोति'12 तम्प्रत्नथा । 'तम्भागधेयेन 13 स्पर्शपर इति किम् ? 'प्रेयमगाद्धिपणा' । पदसंहिताविधौ पच- नात् 'अर्यम्णे', 'धानेधाने इत्यपदान्तस्य न भवति ॥ 1 9 वामहै '10 'प्रथम- 16 सं. १-६.१०. 5सं. १.४... स. ४.७३. सं. १-१-८. 10 स.४-२.६. #सं. १.१.२. 3 सं. ६-१-४. सं. ३-२.१.. 7 सं. २-६-११. सं. १-८-२. 11स. ५-३-५. २-३-४. 12 13 15 10 ॥ २-२०६ " ·182 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. घृणीवान्-'घृणीवाञ्चेतति त्मना। वारुणान्-'तावतो वारुणाञ्च- तुप्पालान् । एवास्मिन्-'तावेवास्मिञ्चक्षुर्धत्तः । एवेत्युपबन्धन किम् ? 'अस्मि चामुप्मिश्च ॥ २१ ॥ 6 'तच्छन्दसाम् 53 - तकारश्चकार शचछपरः ॥ २२ ॥ 'शचछपरस्तकारश्चकारम् ' आपद्यते । यथा-'तच्छयोः ।। तच्चाददुः । अत्र शचछपर इति सामा- न्येनोक्तानां निमित्तानां प्रारुतत्वं विज्ञेयम्, मुख्यत्वात् । प्राकृत- वैझतयोः प्राकृतं मुख्यम् । अन्यथा शकारग्रहणवैयथर्वाच्च । कुतो वैयर्थ्यम् ! 'स्पर्शपूर्वश्शकारश्छकारम् ' (१-३४) इति शका- रस्य छत्ते कृते 'तकारश्चकारं चछपरः' इत्येतावतेव सिद्धिरिति ब्रूमः । किच-परसूत्रे सति प्रवृत्ते पश्चात् पूर्वसूत्रप्रसरणं न स्वरसम् । 'तत्र पूर्वपूर्व प्रथमम् ' (६-३) इति नियमभङ्गप्रसङ्गात् ॥२२॥ तकारश्चकारमादेशमनते श, च, छ इत्येतेपु व्यअनेषु पदा- दिषु परतः । यच्छ्यामाकः "यच्चिद्धि ते 'आच्छ- च्छन्दः । एतत्पर इति किम् ? 'यशस्य घोपदसि ॥ २२ ॥ 18 । ग.३.५.११. स. १.३.१२. स. ३.६.1.. स. २.१.३. 1.1.1., स.२-२.६. स...1.५. स.1.1.11. २७...१२, ·५ अध्याय २४ सूत्रम् 183 जपरो जकारम् ॥ २३ ॥ 3 सान्निध्यात्तकार इति लम्यते । 'जपरः तकारः 'जकारम्' आमोति । यथा-'तज्जयानां जयत्वम् । एवम्पर इति किं? 'तत्मवाते १३ ॥ २३ ॥ जपर इति तकारस्य विशेषणम् । न नकारस्य । 'आस- न सन्देहे ' (१-२५) इति वचनात् । तकारो जकारमश्नुते जकारे पदादौ परतः । 'अग्नेरहमुन्जितिमनूजेपम् ॥ २३ ॥ नकार एतेषु अकारम् ॥ २४ ॥ एतेप्विति बहुवचननिर्देशात् प्रत्यासन्नसूत्रद्वयस्थेषु परनिमित्तेषु सम्प्रत्ययः । तस्मात् एतेषु' इति शचछजेपु परत इत्यर्थः । 'नकारो कारम' आपद्यते । यथा - तेनैवैनाञ्छमयति १० |शत्वाप- तो निपिद्धा यो नकारः सोऽत्र चपरत्वेन विषयीक्रियते । 'लो- कमायश्चतस्त्रः । 'ताञ्छन्दोभिरनु । ' अपरूपमात्मजायते । एवम्पर इति किं? तान्थ्सुब्धान् ॥ २४ ॥ एतेप्विति शचछजाः प्रत्यवमृश्यन्ते । न त्वासन्नस्य जका- रस्य व्यक्तिभेदा गृह्यन्ते । “ अनेकस्यापि" (१-२६) इति वच- 1आपचते. 'स. १-६-४. प्रत्यासनमेवानपेक्ष्य, प्रत्यासनमेवापेक्ष्य. ५० 2 स. ३-४.४. स. ६-४-७. सं. ३-४-८. सं. ३-६.७ स. १-२-३. 10सं. २-४-१. सं. १-५.६.

·186 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. अन्तस्थापरश्च सवर्णमनुनासिकम् ॥ चकारो मकारमन्वादिशति । 'अन्तस्थापरः' मकारस्तस्या अन्तस्थायाः 'सवर्ण' सदृशं, 'अनुनासिकम्' अनुनासिकधर्मवि- शिष्टं भजते । यथा-'सम्यत्ता आसन्' । 'सुवर्गलोकम् । 'सवथसरः । नन्वनुनासिकमित्यनेन सानुनासिकं कथमुपलभ्यते ? उच्यते नितरां परिहार:--यतो धर्मवाचकः शब्दो धर्मिणमपि कथयति 'शुक्लः पटः । नीलमुत्पलम्' इत्यादि * ॥ २८ ॥ . चशब्दो मकारमन्वादिशति । सोऽन्तस्थासु पदादिपु पर- तस्तासां सवर्णमनुनासिकमादेशमश्नुते । अत्र पारिभाषिकसव- णासम्भवाल्लौकिक सवर्णमाश्रित्य तां तामन्तस्थां अनुनासिकमभुत इति विक्षयम् । “सयत्ताः'। 'सुवर्गलोकर' प्रजवटच' । पदसंहिताऽधिकारात् 'भूम्या वृत्वाय नो बेहि ७ इत्यादी न भवति ॥२८॥ न रेफपरः ॥ २९ ॥ अन्तस्थावाटेफस्य तत्परस्यापि मकारस्य तत्सवणीनुनासिका- पतिः प्राप्ता अनेन प्रतिपिहयते । 'न' खलु मकारो 'रेक- स. १.. कथमुपलभामहे. "स. ४.१.२. 'इत्यादिषद, सं. ५.११.

·४ अध्याये ५२ सूत्रम्. 187 परः' पूर्वोक्तं भनते । यथा-'प्रसम्राजम्" । 'साम्राज्याय सुक्रतुः2 1 रेफः परो यस्मादसौ रेफपरः ॥ १९ ॥ रेफे परतः मकारोऽनुनासिकरेफं नाचते । 'त्वराज- ब्रह्माऽसि । 'सम्राजोरव आ वृणे ॥ २९ ॥ यवकारपरश्चैकेपामाचार्याणाम् ॥ ३० ॥ चकारो निषेधान्वादेशक: । प्रकतो मकारः 'एकेपामाचा- र्याणां' पक्षे यकारपरः वकारपरो वा न सवर्णमनुनासिकं भजते यथा-'संयत्ताः । 'संवथ्सरः ॥ ३० ॥ चशब्दो निषेधमन्यादिशति । यश्च वकारश्च यवकारौ। केपां चिदाचार्याणां मते यवकारपरो मकारः परसवर्णमनुना- सिकं नाचते । पूर्वतरसूत्रोकमेवोदाहरणम् ॥ ३० ॥ उत्तमलभावात्पूर्वोऽनुनासिक इत्यात्रेयः॥ उत्तमस्य नकारस्य मकारस्य वा 'लभावात्' लकारापत्तेः, पूर्वस्वरः ‘अनुनासिकः । भवतीति आत्रेयो नाम मुनिः मन्यते । यथा-'बीछोकान् " । 'सुवर्गलोकम् "। उत्तमयोलभावः उत्त मलभावः, तस्मात् । सूत्रद्वयमेतदनिष्टम् ॥ ३१ ॥ सि.१-६-१२. *निषाकर्षक: सं. १-८-१६ सं. १-५.. सं. २-५-१३. सं. १-७-११. 1 3 ·188 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. योऽयमुत्तमसंशयोनकारमकारयोर्लभाष उक्तः “ नकारोऽनु नासिकम्" (२-२६) "अन्तस्थापरश्च सवर्णमनुनासिकम् (६-२८) इति स लकारोऽनुनासिको न भवति । किन्तु ततः पूर्वस्वरोऽनुनासिकमित्यात्रेयो मन्यते । ‘ील्लोकानुदजयत्।। 'तल्लोकंपृणयोपैत् । नेदं सूत्रद्वयमिष्टम् ॥ ३१ ॥ . 5 ङपूर्वः ककारस्सपकारपरः ॥ ३२ ॥ 'सकारपरः 'पकारपरः' वा 'ककारः' आगमो भवति, 'डकारपूर्वः । यथा-'प्रत्यले सोमो अतिद्रुतः । प्रत्य- इस पडहः एवम्पर इति किं ? 'प्रत्यङ् होतारम् । एव. म्पूर्व इति किम् ? 'तथ्सवितुः" । 'यपोडशी गृह्यते ४-५ ॥ ङकारात्परः ककार आगमो भवति सकारपकारयोः पदा- योः परतः । 'सहममानैः'। 'प्रत्ययडहः । सपकारपर इति किम् ? 'परा चाय यश एति॥ ॥ ३२ ॥ टनकारपूर्वश्व तकारः ॥ ३३ ॥ नकारः सपकारावन्वादिशति । टकारपूर्वः वा नकार पूर्वः वा तकारः आगमो भवति, सपकारपरः । यथा-'वपट्थ् स्वाहा। ग. १-१.२. सं. ५-७-५. पूर्वः "१-५-६. सं. ६-६-११. 'तप्पानसभात'. (६-६.11) * गं.१-८-११. . - " ६.1.1. 9 10 २-२-८. 11 " ·४ अध्याये ४८ सूत्रम्. 189 " 'विद्वान्थ् सोमेन यनते" | "अनूयाजी पट्थ् पडनूयाजावनू- यानी पट्" । एवम्पर इति किं? 'पड्डा . ऋतवः । 'ता- रुद्रा अब्रुवन् ॥ ३३ ॥ चशब्देन सपकारपर इत्यन्वादिश्यते । टनकारयोः पदा- न्तयोः पूर्वयोः सतोः सकारपकाराभ्यां पूर्वस्तकार आगमो भ- वति । 'पसम्पद्यन्ते'' | 'पितरं च प्रयन्थ्सुचः" । पकारोदाहरणं शाखान्तरे । एतत्पूर्व इति किम् ? " तथ्सवितुः", "तथ्योडशी"। ननु शकाराद्यागमसनिधिमतीत्य किमर्थमेलापागमाविह पृथगु- च्यते ? श्रयताम्-अभक्ताशकाराद्यागमास्ले । एतौ तु यथा- क्रमं पूर्वोत्तराङ्गभूताविति ख्यापनार्थम् । तथा मूलशास्त्रे 'जोः कुक् टुक् शरि" इति ककारः किकृतः ।धकारस्तु “डस्सि- इति टिकृतः॥ ३३॥ नश्च 13 स्पर्शपूर्वश्शकारश्छकारम् ॥ ३४ ॥. शकारश्छकारं आपद्यते स्पर्शपूर्वः । यथा--'शरच्छोत्री एवम्पूर्व इति कि? 'आशुश्शिशानः । सर्शः पूर्वः यस्माइसौ स्पर्शपूर्वः ॥ ३४ ॥ + मि.३.२.२. स.१.६-३. स. १.५.३. रस्य पप्टी'(तं. सं. ५.७.२१.) इति पाठान्तरम् पा. ८.३-२८, २९, ३०. 1०स. ४.३.३. 11 31.५-५-२. "पञ्चमी संचप्स- 1 स. ६.६.11. याारस्तु.

·190 तैत्तिरीयप्रातिशाख्य. स्पर्श पदान्ते पूर्व शकारः छकारमश्नुते । 'यच्छयामाकः" अनुष्टुप्छारदी"। स्पर्शपूर्व इति किम् ? 'सुश्लोकाम् । “पुरा फरस्य विसपो विरपिशन्" इत्यत्र तु न भवति अपदान्त- त्वात् ॥ ३४॥ --000- 15 " सश्रवा ह "" न मकारपूर्वः ॥ ३५ ॥ 'मकारपूर्वः' शकारश्छकारं नापद्यते । यथा--" स शितं मे ब्रह्म । स्पर्शत्वान्मकारस्य तत्पूर्वे शकारे प्राप्त छत्वमनेन निषिध्यते । नन्वैतदनुपपन्नम् ; 'रेफोप्मपरः' (१३-२) इति मकारस्य लोपविधानान्न शकारस्य छत्वापत्तिनिमित्तमस्तीति। मेवम् । छत्वापादकमलोपसूत्रयोश्चत्वापादकस्यैव पूर्वत्वात् 'तत्र पूर्वम् ' (५-३) इति न्यायेन छत्वमेव कर्तव्यं स्यात । तथा सति 'मकारः स्पर्शपरस्तस्य' (६-२७) इति मकारे अत्वमापन्ने 'सञ्छितं मे ब्रह्म इति स्यात् । तन्मा भूदित्येतत्सू- मुपपन्नमेव ॥ ३५ ॥ मकारे पूर्व शकारश्छकारं नाभुते । स शिशाधि" ॥ . -Co- स. २-३.३. सं. ४-३-२. म.१-८-१६. 4 ·४ अध्याये ५२ सूत्रम्. 191 । पकारपूर्वश्व वाल्मीकेः ॥ ३६ ॥ चकारः प्रतिषेधाकपकः । वाल्मीके' मते पकारपूर्वः शकारश्छत्वं नापद्यते । यथा अनुष्टुफ्शारदी 1 ॥ ३६॥ चशब्दो नेत्यन्वादिशति । पकारे पदान्ते पूर्व शकार: छकारं नाचते वाल्मोकेर्मतान् । अनुष्टुपशारदी"। अत्र पका- रस्य द्वितीयादेशः॥ ३६॥ . , व्यञ्जनपरः पौप्करसादेन पूर्वश्च अका- रम् ॥ ३७ ॥ पोकरसादेः' मते व्यञ्जनपरः शकारः स्पर्शपूर्वोप उत्वं नापद्यते । शकारात् 'पूर्वः, नकारश्च 'अकारं' न आपद्यते । यथा-'आदित्यान् श्मश्रुभिः । 'पापीयान् श्रेयसे 13 पूर्व इत्युक्ते नकार इति कथं लभ्यते? नकारापत्तिरस्यैवेति चूमः । प्रसक्तस्यैव हि प्रतिपेधः । व्यञ्जनं यस्मात् परमिति व्यञ्जनपरः । नैतत् सूत्रद्वयमिष्टम् ।। ३७ ।। व्यञ्जनपरः शकारः छकारं नाचते पाकरसादेमतान् । श- कागत्पूर्वश्च वर्णो अकारं नाश्ते । अत्र शफारे परतो नकारस्पष अत्यविधानानकारपूर्वकशकारविषयकमिदं सूत्रम् । 'पुरीपर्मि- एका उपधास्यन् श्वेतमश्चमाभिमृशेत् । । नेदं सूबद्वयामिप्रम् ॥ स. ५-७-१२. 3 स. १-५... स.४.३-२, *सं. ५.७.१.

·192 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. सर- प्रत्य प्रथमपूर्वो हकारश्चतुर्थं तस्य सस्थानं प्ला- क्षिकौण्डिन्यगौतमपौष्करसादीनाम् ॥ प्लाक्षिप्रभृतीनां मते 'प्रथमपूर्वी हकारः' 'तस्य' प्रथमस्य 'सस्थानं' 'चतुर्थं' भनते । यथा---' अर्वाग्ध्येनम् । टूढ़ वा अश्वस्य' । 'तद्धिरण्यम् । एवम्पूर्व इति किं? होतारम् । हकार इति किं ? वाक्त आ प्यायताम् वप?" 'तत्ते । प्रथमः . पूर्वो यस्मादसौ प्रथमपूर्वः ॥ ३८ ॥ प्रथमे पदान्ते पूर्व हकारस्तस्य प्रथमस्य समानस्थानं चतुर्थमादेशमश्रुते । अग्ध्येिनम्" । 'सरड्ड वै' । 'इन्द्रमिद्ध- रो"। प्रथमपूर्व इति किम् ? 'रुद्रस्य हेतिः'। एतान् होमान्। प्लाझ्यादिग्रहणं तेषां पूजार्थम् । न स्वमतपर्युदासार्थम् ॥ ३८ ॥ . अविकृत एकेपाम् ॥ ३९ ॥ 'एकेपां' मते प्रथमपूर्वो हकारः 'अविरतः' भवति । यथा- अवांग ह्येनम् " ॥ ३९ ॥ एकपा मते प्रथमपूर्वी हकारो न विक्रियते । प्रथमस्य तु वक्ष्यमाणविधिना तृतियादेशः पूर्ववन्द्यत्येव । 'अग्हिानम् । 'सरवै । इदुरी बहतः" ॥ ३९ ॥ *स. ६.३-२. 'सं. १४-३८. स. ५.३-१२. स. १-३-१. सं.१.१.१. स. ५-४-२. सं. २-२.१२. स. २.४४.

·५ अध्याये ४१ सूत्रम्. 198 चतुर्थोऽन्तरे शैत्यायनादीनाम् ॥ ४० ॥ . 'शेत्यायनादीनां' मते हकारप्रथमयोः 'अन्तरे' मध्ये, प्रथ- मसस्थानः 'चतुर्थः' आगमो भवति । यथा-'अर्याप्टेनं परेः । आदिशब्देन कोहलीपुत्रभरद्वाजस्थविरकौण्डिन्यपोप्करसादयो गृह्यन्ते।। शेत्यायनादीनां मते अन्तरे प्रथमहकारयोर्मध्ये चतुर्थ आगमो भवति । अत्रापि प्रथमस्य तृतीयादेशो भवत्येव । अर्वाग्मोनम् ॥ ४०॥ . मीमा५सकानां च मीमा५सकानां च ।। चकारः पूर्वोक्तविधिमन्वादिशति । 'मीमांसकानां' चान्तराग- ममतं सम्मतम् । पूर्वमेवोक्तमुदाहरणम् । मीमांसकानां पूजार्थ पृथक् सूत्रारम्भः । नैतत् सूत्रत्रयामिष्टम् ॥ ११ ॥ इति विभाप्यरत्रे प्रातिशाख्यविवरणे पञ्चमोऽध्यायः. चशब्दोऽनन्तरोक्तं चतुर्थमागममन्वादिशति 1 मीमा रस- काः केचिदृपयस्तेपामपि मताश्चतुर्थागमो भवति । नेदं सूत्रत्रय- मिष्टम् ॥ ४॥ इत्याचार्यगार्यगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने पञ्चमोऽध्यायः. 16. ६.३-३. अनन्तरोदितं. चातीतम्, चानन्तरातीतम. इति च पाठः. 26 ·६ अध्याये २ सूत्रम्. 195 13 8 सोम आह । 'उषुण ऊतये । 'मोपूण इन्द्र । 'प्रोप्वस्मै 'त्रीषधस्था' ! 'महिपद्दयुमन्नमः' । 'य उप चविष्ठ" । 'पदिपिताम्। शुचिपदसुः १७ । 'अया विष्ठा जनयन्'10 | 'गोप्टोमं द्वितीयम्'11 अव- ग्रहः पूर्वो यस्मादसौ अवग्रहपूर्वः ॥ २ ॥ ' अन पूर्वपदनिमित्तं पत्वमुच्यमानं पदान्तनियतस्य विस- जनीयस्याभावात्सकारस्यैव भवति । तदयमर्थः-स्वानासो दिवि। आपो हि । अयमु । कमु । ऊ । मो । प्रो । श्री। महि। द्यपि । पदि । अवग्रह । स्वानासो दिवीत्यादिषु अपग्र- हे च पूर्वपु सकारः पकारं विकारमेति । 'उत स्वानासो दिविपन्त्वग्नेः' । स्वानास इति किम् ? 'तृतीयस्यामिती दिवि सोम आसीत् '16 । 'आपो हिष्टा मयोभुवः । आप इति किम् ? ' 'वद्मा हि सूनो अस्यासद्वा चक्रे 18 'अयमुण्य प्रदे- वयुः । 'कमुम्बिदस्य सेनया '20 | 'समत ऊपु मधु मधुनाऽभि योधि । अयम् कम् इत्युपयन्धाभ्यां दोघेण च किम् ? 'तदु सोम आह । 'मोपूणः । 'प्रोप्वस्मै' । 'त्रीपधस्था'। 'महि- पद्दयुमन्नमः' । 'य उप चविष्ट । 'पदिपिताममुञ्चत ग्रहपूर्वः । 'सुपदा योनि स्वाहा' | ' मध्यतोऽनुष्टुभा '23 ॥ २ ॥ 217 । अव- 0- 5 8 7 "२-४-11. 9 1स. ४.२.८. सं. ४.१.४. उस. १-८-३. *सं. १-७-१३. ३.२-८. २-४.१४. सं. ४.७.१२. स.१.८-१५. 10 स. १.७.१२. 11 स. ७-४-११. 12 अपदान्तस्य. 13 स्थानास इलादीनि पदानि केयु चित्कोशेपूदाहरणेभ्यः पूर्व प्रलेक कमी लिसितानि. " पूर्वे. 15स. ....१४ 16 सं. ३-१-७. स.४-१-६. 18 सं. १-३-१४. 1 स. ३.६.११. सं. २.६.११. ॥ १.१.१३. 16 1 " ·196 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. असदामालिञ्चश्च ॥३॥ असदाम, असिञ्चन् इत्येतयोः सकारः पकारमापद्यते । यथा- येन कामेन न्यपदामेति" । 'मित्रावरुणावभ्यपिञ्चन् । चकारोऽव- ग्रहपूर्वत्वान्वादेशकः । अन्वादेशेन किं? 'अजायां धर्म प्रासि- ञ्चन् । अवग्रहपूर्वत्वेऽप्यकारेण व्यवेत इत्वयमारम्भः । ननु, लाघ- वादकाव्यवेतोपीत्येतावतवालम्, कण्ठोक्तया किं? उच्यते-- 'हृत्स्वसो मयाभून्" इत्यादौ मा भूदिति ॥ ३ ॥ चशब्देनावग्रहपूर्व इत्यन्वादिश्यते । अनन्तरार्थ त्विदं वच- नम् । अवग्रहे पूर्व 'असदाम' 'असिञ्चन्' इत्यनयोः सकारः पकारं विकारमेति । 'न्यपदामेति तासाम"। 'मित्रावरुणाव- भ्यपिञ्चन् । अन्वादेशेन किम् ? 'अजायां धर्म प्रासिञ्चन् ॥३ उपसर्गनिप्पूर्वोऽनुदाने पदे ॥ ४ ॥ सर्यानुदात्ते 'पदे' वर्तमानः सकारः उपसर्गपूर्वो निप्पूर्वो वा पत्समापद्यते । यथा-'अश्मन्नू मिति परिपिश्चति" । 'इमं विष्यामि । 'साम्राज्यनामिपिशामि" | यजमाने प्रतिष्ठापयन्ति। निपसाद धृतवतः " । एतान्गुपसर्गपूर्वाणि । निप्पूर्वमपि यथा- 1 स.७-२. "म.१-८-११. सं. ५.८... सं.... स. ५-४-३. म. 1-1-1.. स. १-८-1६. 10.1-1-1..

·६ अध्याये ६ सूत्रम. ioi " + 'निष्टनिहि दुरिता । एवम्पूर्व इति किं ? 'सदने सीद। बृहतश्शमणि स्याम् । सर्वानुदात्त इति किं ? ' वि सीमतः । 'अभि सवना पाहि । पद इति किं ? कालार्थम् । पदकाले अनु- दात्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ . उपसर्गेपु निश्शन्दे च पूर्व सर्वानुदात्तपदस्थः सकारः पकारं विकारमेति । अनवग्रहपूर्वार्थ . वचनम् । अभिप्याम पृत्सुतीः' । 'प्रतिष्टोभन्ति” । 'निष्पनिहि।। एवंपूर्व इति किम् ? 'कि स्विदासीत् । अनुदात्त इति किम् ? 'प्रति स्ताम श. स्यमानं गृभाय' । पद इति किम् ? अनुदात्तपरमात्रेण मा- भूत् । 'वि सीमतस्सुरुचः ॥४॥ रासस्सप्तेऽग्निर्निर्विदुर्मीढुःपायुभिर्वेस्सुमति- सकिरीयुरायुराभिस्सधिनकिस्तकारप- रो नित्यम् ॥ ५॥ रासः सप्ते इत्येताभ्यां विशिष्ट अग्रिरित्यस्मिन् ग्रहणे निः विदुः मीदुः पायुभिः वेः सुमतिः माकिः ईयुः आयु: आमिः सधिः नकिः इत्येतेषु च" विसननीयः 'तकारपरः पकारं सं. ४-१-५. 1स. ४-६-६. 4 ४-२-८. 7 स. ४.३.१. १-४-१०. 3 0 " 8 9 , १.२.१४. 10 अनुदात्तपरत्व. "पदेषु च.

·198 तैत्तिरीयपातिशाख्ये. . 'नित्यं ' आपद्यते | यथा-'अविदुष्टरासः। अनिष्टत्" । 'मेध्यश्च सप्ते । अग्रिष्ट्वा । एताभ्यां विशिष्ट इति किं ? नाकेमिस्ते तनुवम् । 'निष्टपामि गोष्ठम्" । "विदुष्टर ५ सपेम"। 'अप्यकारादि' (१-५२) इतिवचनात् 'अविदुष्टरासः" इत्यप्युदाहरणम् । 'मीदुष्टम शिवतम" । 'पायुभिष्ट शिवेभिः '३ । पायुिति किं ? 'त्रिभि स्तिष्ठ स्तिष्ठति । 'शोचे वेष्ट हि यज्वा । 'सुमतिष्टे अस्तु । ' स्विति किं ? 'प्रमतिस्ते देवानाम्' इति शाखान्तरे । 'माकिष्टे व्यथिरा धपत्।ि। 1' इयुष्टे ये पूर्वतराम् । 'आयुष्ट आयुर्दाः । 'आमिष्टे अद्य 'अप्स्वग्ने सधिष्टव' ! 'नकिष्टं नन्ति 17 । नित्यशन्दः किमर्थः ? 'ऋकाररेफवति' अवग्रहः' (६-८,९) इति प्रतिषेधं वक्ष्यति । 'अविदुः इत्यत्र विसर्जनीयस्यावग्रहस्थ- वात् पत्वं न स्यात्तन्मा भूदिति, कण्ठोक्तिरपि विदुरित्यस्यैव न त्व- विदुरित्यस्येति दोल्यात् तत्सङ्ग्रहणार्थो नित्यशब्द उपयु- ज्यते । अवोपपरस्तस्य सस्थानम् (९-२) इत्यस्य पुरस्ता- दपवादोऽयम् ॥ ५॥ + 5 , १-१-१२. १.४-२४. 8 " " 1 सं. १-१-१४. सं. ५-१-११. सं.१-१-८. " इत्येतदप्युदाहरणम्. ५-४-१२. सं. ४.५-१.. 10 से. ४-३-१३. 11सं. १-४-४१. 12सं. १-२-१४. सं. १.४.३३. २-५-१२. सं. ४-४-४. 16स.४.२.३. 17स.२.१-११. Is तत्संरक्षणार्थी प्रयुज्यते. 20 अघोपपरस्तस्य सस्थानम्' इत्यनेन तकारपूर्वत्वेन सत्व प्राप्त अनेन पलविधानार्थ पुरस्तादपवादोऽयम्, 14 ·६ अध्याय ५ सूत्रम. 199 . - . 40 11 अथ विसर्जनीयस्योच्यते- रासस्सप्तेऽग्निरित्यादिषु सकारस्य तकारपरत्वा भावात्तत्रत्यो विसर्जयीयः पकारं विकारमेति तकारे परतो नित्यमिति विज्ञा. यते । रासः सप्त इत्याभ्यां पर अग्निरित्यत्र । "अविदुष्टरासः। अग्निष्टद्विश्वम्" । “मेध्यश्च सप्ते । अग्निष्टा देवैः" । उपवन्या- भ्यां किम् ? 'नाकेऽग्निस्ते तनुवम्' । 'निष्पामि'। 'विदुष्ट- २५ सपेम' ! 'मीदुष्टम शिवतम" । 'पायुभिष्ट शिवभिः' पाय्विति किम् ? 'त्रिभिस्तिष्ठ स्तिष्ठति' 'शोचे वेष्टर हि यज्या । 'सुमतिष्टे अस्तु । स्वित्युपवन्धव्यावर्त्य शाखान्त रे । 'माकिटे व्यथिरा" । 'ईयुष्टे ये पूर्वतराम् | 'आयुष्टे विश्व- तो दधत् । आभिष्टे अद्य गीभिः IG । 'अप्स्वग्ने साधिष्टव 'नकिष्ट नन्त्यन्तितो न दूरात्' । सोऽयं “अघोपपरस्तस्य सस्था. नमूप्माणम् (९-२) इत्यस्यापवादः । नित्यग्रहणं वाधकवाध- नार्थम् । तेन विदुर्मीद्धरित्यनयोः “अवग्रहः' (६-९) इति निषेधो न भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । विदुर्मीदुर्ग्रहणस्य विशिष्टविषयतयैव सामान्यविषयत्वयाधसिद्धः । एवं तार्ह “विदुपां देवा अविदुष्टरासः"! इत्यत्र 'अप्यकारादि" (१-५२) *परस्या. 1 इत्याभ्यामुपयन्धाभ्यां. सं. १-१-१४. 3 सं.६.१.११. 6सं. २.१.१२. , ४-५-१०. स. १.४.२४. ५.४-१२. 12 " प्रमतिस्ते देवानाम्" इति पाठान्तरम. 13 "१.४.३३. १-३-१४. 18 स. ४-४-४. 17 ४.२-३, 18 विषयस्य. " 4स, १-१-८. 5सं. १-१-१... 7 10 11 " 13 " " २-१-११.

·200 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. इति सर्वकार्यसाधारणो विधिः “ अवग्रहः" (६-९) इति पत्पनि पेधेन वाध्येत । तन्मा भूदित्येवमर्थ नित्यग्रहणं कृतम् ॥ ५॥ अथ न ॥६॥ 'अथ' इत्ययाधिकारः । 'न' इत्येतदधिकृतं वेदितव्यम्, इत उ- तरं यद्वक्ष्यामः ॥ ६ ॥ पत्वनिषेधोऽधिक्रियते ॥६॥ अवर्णव्यञ्जनशकुनिपन्यतुमृत्युमलिम्लुवृ- हस्पतिपूर्वः ॥ ७ ॥ अवर्णपूर्वो व्यञ्जनपूर्वश्च शकुनि पत्नी ऋतु मृत्यु मलिम्लु बृहस्पति इत्येवम्पूर्वश्च सकारः पकारं नापद्यते । यथा- अन्तरिक्षसत् 2 | अवग्रहपूर्वत्वात् प्राप्तिः । 'आ सिञ्चस्व । उप- सर्गपूर्वत्वात् प्राप्तिः । 'ऋक्सामे वै" । 'शकुनिसादेन रथम् । 'पत्नीसंयाजानामृचा" । 'ऋतुस्थास्तस्य" । ' मृत्युसंयुत इव 'नेनं. मलिम्लुसेना विन्दति । 'वृहस्पतिमुतस्य ते 10 । अवग्रहपू. वत्वादेपा प्राप्तिः ॥ ७ ॥ 1अनेन पत्व, सं.६.१.३. स. १.८.१५. ५.७.१४. सं. १-४-१५, ०सं. २-६.१०. " 8 6 " 10 "१.४.२७.

·६ अध्याये ८ सूत्रम्. 201 अवर्णपूर्वो व्यञ्जनपूर्वः । शकुनि । पली । ऋतु । मृत्यु । मलिम्लु । वृहस्पति । शकुन्यादिपदपूर्वश्च सकारः पकारं विकारं नैति । 'वाजिनं त्वा सपत्नसाहसं माज्मि' ! 'बर्हि- रासदे' । अवग्रहपूर्वतया प्राप्तिः । 'देव सवितः प्र सुव' । 'स्योनामा सीद' । उपसर्गपूर्वकतया प्राप्तिः । 'दीर्घामनु प्रसि- तिमायुपे धाम्' । 'त५ शूतमासन्नमतेन । उभयथा प्राप्तिः। 'ऋक्सामयोशिशल्पे स्थः' । 'पयो आग्नियासु हृत्सु ऋतुम्' । 'सर समिधुपसे वृपन 10 यत्तु 'धूर्पाहावनथ्र' । 'सुवर्षी जिह्वा- निग्टनिहि दुरिता वाधमानः '13 1 इत्येतेषां पत्वं. तद- नेन न निपिध्यते विशेषविहितत्वान्निरवकाशत्वाच । 'शकुनि- सादेन रथम् । 'आज्येन पत्नीसंयाजा ऋचम्' 115। 'यो चा आग्नि- मृतुस्थां वेद 16 । 'मृत्युसंयुत इव हयम्" । 'नैनं मालम्लसेना'is 'वृहस्पतिसुतस्य19-20 । एतेप्ववग्रहपूर्वत्वात्प्राप्तिः ॥ ७ ॥ 11 मन्ने 1 ऋकाररेफवति ॥८॥ ऋकारच रेफश्च ऋकाररेफौ, तावस्मिन् स्त इति ऋकार- रेफवत् तस्मिन् पदे वर्तमानः सकारः पकारं नापद्यते । यथा- सं. १-१-१.. शकुन्यादि वृहस्पत्यन्तं वचित्र दृश्यते. 3सं. १-१-२. +सं. १-७.७. 5सं. १-८-१६. स. १-१.६. 7सं. २-४-३. सं. १-२-२. १-२-८. १-२-८. 14सं. ५-७-१४. 15सं. २.६-१.. 16स. ५०-६. 18सं. ६.३.२. 19सं.१-१-२७. * फेषु चित्लोचदाहरणेभ्यः पूर्व अवर्णस्तितनिमित्तपदानि लिविवानि. 26 9 10 11 " " 13 । 1 1 ·202 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. व सृजते शान्त्यै" । उपसर्गपूर्ववात् प्राप्तिः । तस्माथ्स वितस्यः " अवग्रहपूर्ववात् प्राप्तिः ॥ ८॥ ऋकारो रेफो वा यस्मिन् अस्ति तस्मिन्पदे सकार: पकारं विकारं नैति । ‘सुसम्भृता त्वा सं भरामि। 'चाचो विसर्जनं देववीतये 'असंदितो वि सृज न विनर- सयेत् ॥८॥ 4 3 अवग्रहः ॥ ९ ॥ अवग्रहस्थः सकारः पकारं नापद्यते, विसर्जनायश्च । अव- ग्रह इत्यवग्रहस्यो लक्ष्यते । मयाः क्रोशन्तीत्यत्र मञ्चस्था यथा । यथा च स्थूलो जानातीति स्थूलदेहस्थः । उदाहरणानि-'तस्यां देवा अधि संवसन्तः" । 'अभि समगच्छन्तेति" । 'यज्ञानामभि संविदाने ॥ ९॥ अवग्रहस्थः सफारः पकारं विकारं नैति । एतदादेस्स- फारस्य तदन्तस्य विसर्जनीयस्य च पत्वप्रतिषेधः कियते । विसर्जनीय त्वयं विशेषविधिना नित्यग्रहणेन च निवर्तितः सफारेऽधयान् भवति । 'प्रति स्विष्टकृतं निराह' 'यशानाम- भि संचिदान॥९॥ सं. ६.२-९. 'सं. १-२-१४. स, ..... सं. १-१-२. "स. ३.५.२. सं. १.५..

·६ अध्याये ११ सूतम्. 208 सवस्थानम् ॥ १०॥ 'सव , स्थानं' इत्येतयोः सकारः पकारं नापद्यते । सवेति पदैकदेशो बहूपादानार्थः । यथा-'अग्निप्सवश्चित्यः" १ 'अनुप्तवनं पुरोडाशान् । 'सवनेसवनेऽभि गृह्णाति' । 'प्रसवाय सावित्रः । गच्छ गोस्थानम् ॥ १० ॥ सवेति पदैकदेशग्रहणम् । स्थानमिति पदग्रहणम् । तयोः सकारः पकारं विकारं नैति । 'अनुसवनं पुरोडाशान् । 'तस्मान्मनुसवः | 'गच्छ गोस्थानम् ॥ १० ॥ न धिपूर्वे ॥ ११ ॥ सवः स्थानमित्येतयोः सकारे धिपूर्वे' निषेधः न प्रसरति । यथा-' अधिषवणमसि' । 'अधिपवणे जिहा' । 'अधिष्ठानमार- म्भणम् 1101 धीत्ययं वर्णः पूर्वो यस्मादसौ धिपूर्वः, तस्मिन् ॥ ११ ॥ धिशब्दे पूर्व सवस्थानमित्येते पत्वप्रतिषेधं न प्रतिप- घेते । 'अधिपवणमासि' । 'अधिष्ठानमारम्भणम् 10 ॥ ११ ॥ स. ५-६-२. सं. ६-४-१२. +सं. ६-६-५. 7 धिपूर्व 10. ४.६.२. सं. ६-५.११. सं. १-१-१. सं. १-१-५ ·202 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 2 वि मृजते शान्त्यै" । उपसर्गपूर्वत्वात् प्राप्तिः । तस्माथ्स विस्वस्यः अवग्रहपूर्वत्वात् प्राप्तिः ॥ ८ ॥ ऋकारो रेफो वा यस्मिन् अस्ति तस्मिन्पदे सकारः पकारं विकारं नैति । 'सुसम्भृता त्या सं भराम'। 'वाचो विसर्जनं देववीतये । 'असंदितो वि सृज न विस्र- सयेत् ॥८॥ 24 25 अवग्रहः॥ ९ ॥ अवग्रहस्थः सकारः पकारं नापद्यते, विसर्जनायश्च । अव- ग्रह इत्यवग्रहस्थो लक्ष्यते । मञ्चाः क्रोशन्तीत्यत्र मञ्चस्था यथा । यथा च स्थूलो जानातीति स्थूलदेहस्थः । उदाहरणानि–'तस्यां देवा अधि संवसन्तः" । 'अभि समगच्छन्तेति" 'यज्ञानामभि संविदाने ॥ ९॥ अवग्रहस्थः सकारः पकारं विकारं नैति । एतदादेस्स- कारस्य तदन्तस्य विसर्जनीयस्य च पत्वप्रतिषेधः क्रियते । विसर्जनीये त्वयं विशेपविधिना नित्यग्रहणेन च निवर्तितः सकारेऽर्थवान् भवति । 'प्रति स्विष्टकृतं निराह' । 'यशानाम- भि संविदाने ॥९॥ स. १-१-२. 1सं. १७.६. *सं. १.१.५. सं. २०५.१, सं. ६-२-१. सं. १.२-१४. स, १.१.११. 6 स, १-५.२.

·६ अध्याये ११ सूत्रम् 203 सवस्थानम् ॥ १० ॥ सव' 'स्थानं ' इत्येतयोः सकारः पकारं नापद्यते । सवेति पंदेकदेशो वहूपादानार्थः । यथा--'अग्निसश्चित्यः" । 'अनुसवनं पुरोडाशान् "'सवनेसवनेऽमि गृह्णाति | 'प्रसवाय सावित्रः । 'गच्छ गोस्थानम् ॥ १० ॥ सवेति पदैकदेशग्रहणम् । स्थानमिति पदग्रहणम् । तयोः सकारः पकारं विकारं नैति । 'अनुसवनं पुरोडाशान"। 'तस्मान्मनुसवः । 'गच्छ गोस्थानम् ॥१०॥ . 19 न धिपूर्वे ॥ ११ ॥ सवः स्थानमित्येतयोः सकारे धिपूर्वे' निषेधः न प्रसरति । यथा--'अधिपवणमसि 8 । 'अधिपवणे जिहा 'अधिष्ठानमार- म्भगम् । धीत्ययं वर्णः पूर्वो यस्मादसो धिपूर्वः, तस्मिन् ॥ ११ ॥ धिशब्दे पूर्व सवस्थानमित्येते पत्वप्रतिषेधं न प्रतिप- घेते । 'अधिपवणमसि' । 'अधिष्ठानमारम्भणम् ० ॥ ११ ॥ 10 1स. ५-६-२. 4 स. ६-६-५. पिपर्व 10 सं. ४.६.१. 2सं. ६-५-११. स. १-१.९. सं.१-१-५. सं. ६-४-११. 6सं ७.५-१६. सं. ६-१-११.

·204 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 7. सन्तानेभ्यस्तप्ताभिस्सम्मिता स्तनारसी- तस्पशस्सक्सनिलनिस्सनीस्सोय- स्सत्वासस्यायै ॥ १२॥ सन्तानम्यः, सप्ताभिः, सम्मितां, स्तनां, सीतं, स्पशः, सकः सनि, सनिः, सनीः, सभेयः, सत्त्वा, सस्थायै एतेषु सकार, पकारं नापद्यते । यथा-'परिसन्तानेभ्यस्स्वाहा । 'त्रिसप्ताभिः पशु- कामस्य । 'वेदिसम्मितां मिनोति । 'द्विस्तनां करोति । 'अनु- सातं वपति' । 'तनूपा नः प्रतिस्पशः" । सगिति पदैकदेशो बढ़पादा- नार्थः यथा--'पश्चात्पृश्निसक्थो भवति" । 'पृश्निसस्थास्त्रयो हैमन्ति- काः । 'पृश्निसक्थमा लभेत । पृश्निसक्थाय स्वाहा'10 | 'तस्मा- देतद्गोसनि" । 'असि स्तनयिनुसनिरामि । 'वृष्टिसनीरुप दधाति । सनित्येतावतैव सिद्ध किमस्विलपदपाठेन ? मृधा वा एपोऽभिप- 11'निषण्णाय स्वाहा इत्यादौ मा भूदिति । 'सुसभेयो य । 'अभिसत्वा सहोजाः । 'सुसस्याये सुपिप्पलाभ्यस्त्वौ- 18 पण: 15 17 एवम् 16 स. ७.४.२१. स. ५.१.६. सं. २.१.३. ma. ७-३-१८. 13 सं. ५.१.१. 16.-१.८. सं. ५-२-६. सं. ६-२-१० सं. ५-६-२३, सं. ७-५-२. "सं. २.४.२. "सं. ४.६.४. 3सं. ५-६-८. 6सं. ५.५-३. स. २-१-३. सं. ४-४-६. 15सं, ७-१-१९.

·६ अध्याये १३ सूत्रम. 205 पधीभ्यः" । सन्तानेभ्यः सत्त्वा इत्येतयोरुपसर्गपूर्वत्वात् प्राप्तिः । सर्वेषामन्येपामवग्रहपूर्वत्वात् ॥ १२ ॥ । 'चे- . सन्तानेभ्य इत्यादीनि ग्रहणानि पकारं विकारं न यन्ति । परिसन्तानेभ्यस्स्वाहा । 'त्रिसप्ताभिः पशुकामस्य दिसम्मितां मिनोति । 'द्विस्तनां करोति। 'प्रति तिष्ठन्त्यनु- सीतं वपंति । 'तनूपा नः प्रतिस्पशः । सक् इति पदैक- देशग्रहणम् । 'पृश्निसक्थमा लभेत'8 । 'पृश्निसक्थास्त्रयः ।। 'तस्मादेतद्गोसनि । । 'स्तनयित्नुसनिरसि" । 'वृष्टिसनीरुप सन् इति समानरूपग्रहणे 'मृधा चा एषोऽभिप- पणः '13 इत्यादावपि प्रतिषेधः स्यादिति त्रयाणां ग्रहणम् । 'सु- सभेयो य एवं विद्वारश्चतूरात्रेण'' अभिसत्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र 115 । “कृप्य त्वा सुसस्यायै ॥ १२ ॥ दधाति' न स्वरस्पर्धास्स्तरीमसाहस्रसारथिस्स्फुर- न्तीस्तुज्योतिरायुश्चतुःपूर्वस्स्तो॥१३॥ स्वर, सर्द्धाः, स्तरीम, साहस, सारायः, स्फुरन्ती, स्तुप इत्येतेषु सकारः, ज्योतिः, आयुः, चतुः एवम्पूर्वश्च 'स्तो' इत्यत्र स. १.२.२. +सं. ६-६-८. 7 सं. ५-७-३ 10 स. ७-६-२. 13 से, २-४०२. स. ७-४-२१. 5 स. ५-१-६. स. २-१-३. "स. ४-४-६. '14 स. ७-१-८. "सं. ५-३-६. 6स. ५-२-५. स. ५-६-२३. 12 सं. ५-३-१. 15स. ४.६.४.

·-206 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . रथिः॥ . सकार: ऋकाररेफवति अवर्णव्यजन' (६-८, ७) इति चोक्तं निषेधं न आपद्यते, किन्तु पत्वं प्रतिपद्यत इति प्रति- प्रसवार्थोऽयं नकारः । यथा--'अम्ब निप्वर विपर्दाश्छन्दः उपसर्गपूर्वत्वादनयोः प्राप्तिः । 'मुष्टरीमा जुपाणा"। 'ग्रहणस्य च' (१-२२) इति वचनादकारगृहीतं साहस मनेकार्थम । यथा- 'द्विपाहस्त्रं चिन्वीत " । 'त्रिपाहस्त्रो वा अर्को । 'कामयते मुपा. । 'विष्फुरन्ती अमित्रान् । 'सष्टुप् छन्दः" । 'ज्योतिष्टोमं प्रथमम् ।" | 'आयुष्टोमं तृतीयमुप यन्ति " । 'चतुष्टोमी अभवत् । स्तरीमादीनामेपामवग्रहपूर्वत्वात् प्राप्तिः । ज्योतिरादिपूर्वत्वेन किं! 'यदक्ष्णयास्तोमीयाः 110 | स्तो इति किं ? चतुस्स्तनां करोति ॥ ज्योतिस्त्वा अस्य ॥ १३ ॥ उक्ताः सकारस्य पत्वनिषेधाः । तेषु 'सयस्थानम्' (6-१०) इत्यस्य 'न धिपूर्य' (६-२१) इति भन्न उत्तः । अनेन तु ततोऽन्येषां प्रतिपधानां फचिन्दा उच्यते । स्वरस्पी इ- त्यादीनां सप्लानां ग्रहणानां, ज्योतिः। आयुः । चतुः । इत्येवं- पूर्यस्य स्तीशप्दस्य च पत्यनिग्धो न भवति । स्वर-अ. म्य निप्पर । स्पर्धा:-'विप्पयांपरन्दः । स्तरीम-'मुष्टरी- सं. ५.१.११. मादरम्पमा *. ..४.११. 11... गु. १.. 6. ४.१-११. 18. २.२-४.

·६ अध्याये १४ सूत्रम्. 207 मा जुपाणा" | साहनेति पदैकदेशस्याकारान्तनिर्देशः। 'द्विपाइन चिन्वीत ।'विपाहस्रो वा असौ सारथिः-'कामयते सुपा- रथिः । स्फुरन्ती-'विप्फुरन्तो अमित्रान् । एतेषु 'रेफ- पति (६-८) इति निषेधः । स्तुप-- सष्टुप्छन्दः। अत्रावर्णपूर्वनिषेधः । “अनुयुए इत्यत्र तु न निषेध- प्रसक्तिरिति नोदाहरणम् । स्तो-'ज्योतिष्टोमं प्रथमम् । 'आयुप्पोमं तृतीयम्' । 'चतुष्टोमस्स्तोमो भवति । अत्र व्यञ्जनपूर्वतया निषेधप्राप्तिः । एवंपूर्व इति किम् ? 'अग्निः प्रस्तोता। स्तो इति किम् ? 'चतुस्स्तनां करोति ॥ १३ ॥ ६ तर्हास्तस्मिन्लोकान्विद्वा५स्ता स्त्रीन्यु- प्मानूनिम्बकानृतूनश्मन्कृण्वन्पि-. तृननान्कपालाशस्तिष्ठनाादाने नेमिः- वान्त्सवने पशूस्तकारपरस्सकारं प्रा- कृतो नित्ये प्राकृतो तित्ये ॥ १४ ॥ तहान, तस्मिन्, लोकान्, विद्वान्, तान्, त्रीन्, युप्मान्, ऊर्ध्वान्, अम्वकान्, ऋतून् , अश्मन्, रुणन, पितॄन्, अनान्, --- 1स. ५१.११. 4सं. ४-३-१२. 7सं. ५.३.१२. सं. ५-६-८. 5(६-७) सूत्रे. 8 स. ३-३-२० स. १.६-६. 6स. ७-४-११. सं. ५-१.६.

·- 208 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये.' - . . 'कपालान्, आद्युदात्ते' तिष्ठन्ग्रहणे, नेभिर्देवान्, सवनेपशून् एतेषु ग्रहणेपु "प्रारुतः नकारः नित्ये, पदे वर्त. मानः तकारपरः सकारम् ' आपद्यते । यथा-'शततर्हा. स्तृहन्ति । तस्मिस्त्वा दधामि । 'इमानेव लोकास्तीर्खा | 'य एवं विद्वा५स्त्रधातवीयेन । 'तारस्ते दधामि जम्भयो । 'त्री- स्तृचाननु " | 'युप्मारस्तेऽनु । 'उर्वा५स्तानुपव्दिमतः । 'प्रय- म्बका स्तृतीयसवनम् 1 | 'ऋतू स्तन्वते ' | 'अश्मस्ते क्षुत् 11 'पुनः रुणवत्वा 13 | 'पितृ स्तन्तुरिति । 'प्राणा५स्तस्यान्तर्य- । 'अपि विकृतम् ' (१-५१) इतिवचनादेतद्भवति । 'द्वादश- कपाला स्तृतीयसबने 16 1 'त्रिभिस्तिष्ठस्तिष्ठति" | आधुदात्त इति न प्रत्यतिष्ठन्ता वसुकोसि18 'अप्यकारादि' (१-५२) इति प्राप्तिः । 'नेमिर्दवास्वं परिभूरासि । नेमिरिति किम् ? 'जात- वेदो वपया गच्छ देवान्त्वहिं 120 'माध्यन्दिने सवने पशू- स्तृतीयसवने । सवन इति किं ? 'प्रजा पशून्तनावर्द्धत । तिमित्पिदमायुदात्त. स. १-५७. सं. २.६-५. स. २.४.११. रा.१.१.१०. स. २.५-१० स. ३-२-५. 15 . न्ति कि? . स. ३.५-१. 10 स. ३.२.२. "स. ४-३-११. "स. ५.३.६. सं. ७५.६. स. ४-६-२. ग. ७-१.३. 18सं. ५.३.६. स. ३.२.१. "स. ५.४.१२. ....

·६ अध्याये १४ सत्रमा 209 तकारपर इति कि? '' तस्मिन्प्रजापतिः। प्राकृत इति -किं! 'तान्तेन शमयति वैरुतोऽयं नकारः 'मकारस्पशेपरः' (५-२७) इति प्राप्तत्वात् । नित्ये इति किं! 'विद्वान्यसामेन अनित्योऽयं तकारः यतः पदसमये नास्ति । तकारः परो यस्मादसो तथोक्तः ॥ १४ ॥ इति विभाप्यरते प्रातिशाख्यविवरण पठोऽध्यायः. यते" . *9 तर्हा स्तस्मिन्नित्यादिपु पदान्तः प्रारतो नकारः सकारं विकारमेति नित्ये तकार परतः । प्रकृती पदरूपे भवः प्राकृतः । नित्यः सार्वत्रिकः । संहिताम्नाये पदाम्नाये च विद्यमान इत्यर्थः। तहान-'शततरहारस्तृहन्ति । तस्मिस्त्वा धामि" । 'इमानेव लोकारस्तीवी | 'विद्वाधातवीयन । 'तारस्ते अग्नेः ऽपि दधामि' । 'धीर स्तृचाननु'11 1 'युप्मारस्ते नु" । 'याना- स्तान्। 'त्रयम्बकारस्तृतीयसवनम्" । 'ऋतू स्तन्वते कवयः15 'अश्मरस्ते क्षुत्' । 'पुनः कृण्वश्स्त्या" । 'पितृ स्तन्तुरिति '13 'माणारस्तस्यान्तर्यन्ति प्राणेपु । 'द्वादशकपालारस्तृतीयसपने 11G - सं. ७-१-५. स. ५-७-३. 6स. १-५-७. "स. २.४.११. स. ३-२-५ सं. ४-३-११. 13 सं. ५.३.६. “लोकान् द्रविणावत:" (सं. ५-३-११.) इत्यपि. +स. ३-२-२. ऽतकारपर.. सं. ३-५.४. 10 सं. ४-१-१० "सं. २-६.१०. 13 स. ३.१.९. 1से. ३-२.२. 16स. ४-६.२. 17सं. ४-७-१३० 12 स. ७-१-३. 20 सं. ७-५-६. 27 ·210 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. तिष्ठन्नायुदात्ते नकारः कार्यभाक् । 'त्रिभिस्तिष्ठस्तिष्ठति । आधुदात्त इति किम् ? प्रजाता न प्रत्यतिष्ठन्ता वसुकः । • अप्यकारादि.' (१-६२) इति प्राप्तिः । 'अरा इवाग्ने नेमिद- वारस्वम् । नेमिरिति किम् ? 'चपया गच्छ देवान्त्वर हि होता। 'माध्यन्दिने सवने पशूस्तृतीयसवने। सवन इति किम् ? 'प्रजां पशून्तेनावर्धत'; तकारपर इति किम् ? 'धीन्लोकान् । प्राकृत इति किम् ? 'तान्तेन शमयति' साहितोऽत्र पदान्तनकारः । नित्य इति किम् ? 'य एवं वि. द्वान्यसोमेन ! आगमोऽत्र तकारः ॥ १४ ॥ इत्याचार्गगार्यगोपालमिश्रविरचिते चैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने पष्टोऽध्यायः. तिमित्यमायुदाते. स. २-४.१२. स. ३.१.१. सं. 2-७-२१. स. ३.२.६. सं. ५.४३ गं.३.२.२.

·अथ सप्तमोऽध्यायः. अथ नकारो णकारम् ॥ १ ॥ अयेत्ययमधिकारः । नकारो णकारमापद्यते इत्येतदधिकृतं वदि- तव्यम्, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः । १ ॥ नकारो णकारमानोतीत्यधिक्रियते । द्विविधं णत्वम् । नाना- पदीयनिमित्तं समानपदस्थनिमित्तं च । तम पदसंहिताधिकारे स्मिन्नानापदीयनिमित्तमेव वचनाहमिति तदिहोच्यते ॥ १ ॥ पुपूकृधिसुवस्समिन्द्रास्थूर्युरुवाप्पनिया- मनिप्पूर्वः ॥ २ ॥ :: पु, षू , कृधिसुवः, समिन्द्र, अस्थूरि, उरु, वाः, पटू, त्रि, ग्राम, निः एवम्पूर्वो नकारो णकारमापद्यते । यथा---'उर्ध्व उपुण, इन्द्रो धर्ता गृहेषु इत्यत्र मत्वं न भवति। कधम् । 'पदग्रहणेपु' (१-५०) इति वचनात् । 'मोपूण इन्द्र”। सुसू इत्येतयोर्यदा पत्वं नास्ति तदा णत्वनिषेधार्थ वै- कृतग्रहणम् । यथा---'सुनः । न ऊतये" सूनः । न इन्द्र ब्रह्मणा कृधि सुवर्ण शुक्रम् । रुधीति किं ? ऊराये। 12 नः । सुवर्न शुक्र स. २-४-५. सं, १.८-३. 1सं. ४.१.४. स. २-१.१२.

·212 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, स्कृधि । . र 'ऊपुणः स्स्वाहा " 'समिन्द्रणो मनसा । समिति किं ? 'वर्तयन्द्र नर्दवुद । 'अस्थूरिणो गार्हपत्यानि सन्तु" । 'उरुकदुरुण- तस्माद्वार्णाम वो हितम् 'पण्णवत्यै स्वाहा"। 'त्रिणवस्स्तोमो वसूनाम् " । 'ग्रामणीयं प्राप्नुवन्ति " । 'निर्ग- निज़ात ततोऽधि 1 | विसर्गेण किं ? 'नि नो रयि५ सुभोजसम् - 11111 पुपू इत्यादिषु पदेपु पूर्वपु नकारो णत्वमाप्नोति । पु- 121 पू-" मोपूणः "13 । नन्वत्र पुपू इत्यनयोरन्यतरस्य ग्रहणे “अपि विकृतम्' (१-५१) इति परिभापया इतरस्यापि निमित्तत्वं किं न स्यात् ? तदुच्यते-विहितविकारयोग्गद्विकृतं भवति । न चात्र पुशब्दस्य दीर्घादेशो विधीयते । पू इत्य- स्य तु यद्यपि ह्रस्वादेशो विधीयते । तथाऽप्यसौ विभागविष- : यत्वात्संहितायां नोपकरोति । अतः उभयं गृह्यते । तथा क्रमा- ध्याये पत्वाभावविपये णत्वं न भवति । प्रकृतिरूपस्य विक- तत्वाभावात् । यथा-"ऊर्ध्व उ। ऊपुणः । सुनः । न ऊतये"। 'मापूणः । मो हाते मो । सूनः । न इन्द्र13 । कृधिसुवः--"ब्रह्मणा कृधि सुवर्ण शुक्रम्' "कृधीति किं ? 'सुवर्न धर्मस्स्वाहा । समि- 'न्द्र-समिन्द्रणी मनसा ममिति किम् ? 'इन्द्र नर्दयुद। सं.२-७-१. स. ३-१.१०. 7 8 9 " 10 11 " 13 १.८.1.. " २.२.१२,

·७ अध्याये ४ सूचन.
213
अस्थूरि-'अस्थूरिणो गार्हपत्यानि सन्तु' । उरु-'उरुशदुरु-
णस्कृधि"। वाः-'तस्माद्वााम वो हितमापद-'पपणवत्यै
। त्रि–एवा त्रिणामन् । ग्राम-'ग्रामण्यो गृहे।
"सर्व मामणीयम् । निः-"यनिर्णिजा ॥२॥
स्वाहा
.
.
हन्यादुप्यमानं च ॥३॥
चकारो निप्पूर्ववमन्यादिशति । निश्शब्दोत्तरयोहन्यादुप्यमान-
मित्येतयोग्रहणयोनेकारो णकारमापद्यते । यथा-'योनेगर्भ निर्
हण्यात् । 'निरुप्यमाणमभि मन्त्रयेत 10 । अन्वादेशः किमर्थः?
न नि हन्यान्न लोहितम् ॥ ३ ॥
चशब्देन निप्पूर्व इत्यन्यादिश्यते । आनन्तर्यार्थ वचनम्
निश्शब्दे पूर्व हन्यादुप्यमानमित्यनयोनकारो णत्वमानोति । "यो.
नेगर्भ निर हण्यात्" । “निरुप्यमाणमभि मन्त्रयेत" । अन्वादे
शेन किम् ? 'अग्निरनूत्थाय हन्यात्'
। विसर्गेण किम् ?
'न नि हन्यात्'
पारीपरिपरीप्रपूर्वः ॥ ४॥
पारी, परि, परी, प्र एवंपूर्वो नकारो णकारमापद्यते । यथा--
स. ५-७-२. 'स. २-६-११.
स. १-६-१.
4सं. ७-२-१५. स. २-१-११. स. १-८-९.
स. ७-४-५.
से. ४-६-८.
सं. ६-६-९.
10 सः १-६-८.
11 स. २.६.१०.
1. अनन्तरार्थ.
• 25 सं..३.४.१०..
113
111॥३॥

·21 तैत्तिरीयग्रातिशाख्ये 'पारीणहास्येशे 'परि पो रुद्रस्य वीरवन्तं परीणसम् । 'प्रणो देवी सरस्वती ॥ ४ ॥ पारीत्यादिपु पदेषु पूर्वपु नकारो णत्वमानोति । 'पारी- णहास्येशे I 'अगं परिणयति । 'वीरवन्तं परीणसम् । प्रणिनाय महते ॥४॥ अवर्णव्यवेतोऽपि ॥ ५ ॥ ...' अपिशब्दः पर्याद्यन्वादेशकः । पर्यादिपूर्वो नकारोऽवर्णव्यव- हितोऽपि' णत्वं भजते । यथा-'अयं पर्यणयंत्" णीयाहवनीयस्य प्राणाय स्वाहा 10 अनु प्राण्यात्प्रथ- माम् । अवर्णव्यवेत इति किं? 'परि मिनुयात् ।। 'प्रमि- नाम व्रतानि । 'पर्या- 13 अपिशब्देनात्र परिप्रपूर्व इत्यन योरन्वादेशः । न केवलम, त्यस्य । कुतः ? अवर्णग्रहणसामर्थ्यात् । परिपूर्वस्य हस्वदी- बीभ्यां व्ययायोऽस्ति । प्रपूर्वस्य त्वकारेणैव । तावन्मानान्वा- देशे त्वकारव्यवेत इति ब्रूयात् । प्रतिपत्तिलाघवात् । तथा 'न- तकारपरः' (७-१६) इति प्रतिपेधसामर्थ्याच परिपूर्वोऽप्यन्या- 1सं. ६-२-1. Jस. २-२-१२. +से. १-८-२२. स. २-३-४. 6सं.१-३-५. 8 १ " ७-१-६. 10 'ट्युवेतापि. २-३-४. ५:१-१९ ११-१४, परिपूर्वः प्रपूर्व इत्युभःहि स्वदीघोन्या. 12 13 ·७ अध्याये ६ सूत्रम् 215 tuananhé. दिश्यते । स हि तदकविषयः । अननन्तरार्थोऽयमारम्भः । परि- पूर्वः प्रपूर्वश्च अवर्णव्यवेतो नकारो णत्वमाप्नोति.। " अयं पर्य- पयत् 'आसोध्र पर्याणीयाहवनीयत्य'। 'प्राणाय स्वाहा । अवणेति किम् ? 'प्रेन्द्राग्नी विश्या"।'इन्द्रः प्र स्रोतु-७ ५ .. वाहनउह्यमानोयानमयन्यवेनवञ्च ॥ ६ ॥ वाहनः, उह्यमानः, यानं, अयन्, यवेन, वन् एषु ग्रहणेपु चकाराष्टप्रपूर्वपु नकारो णत्वं भजते । यथा-प्रवाहणो वहि- रसि" । मोह्यमाणोऽधिपतिः 'प्रयाणमन्वन्ये | अय- नितिपदेकदेशो बहूपादानार्थः । तस्मादादित्यः प्रायणीयः ।। प्रायणीयं कार्यम् । ।'प्रायणमेवा प्रतिष्ठा 11-12 । 'प्रायणीयस्य पुरोऽनुवाक्याः । 'प्रायणीयेऽहन । 'प्रयवेण पञ्च । वन्नि ति पदेकदेशी वहूपादानार्थः । 'यदि वा तावत्प्रवणम् 15 | 'आ: हवनीयात्मवण स्यात् ।। । अन्वादेशेन किम् ? असि हव्य. वाहनः । 'उदयनं वेद 11 ॥ ६ ॥ 10 14 17 सं. ७-१-६. स. ७-१-१९. 1 सं. २-३-४. 4 सं. ४.२-११. 3 7 स, ४०४-९. 9 " 10 6" परिमिनुयात् ' (सं. ६-२-६.) इति क्वाचित्कं प्रत्युदाहरणान्तरम. १-३-३. » ४-१-१. १-६-११. 12 प्राथणं प्रतिष्टाम'. (स. १-६-११.), ..से. ५.२ स. 3-२०१२. . 16से. ६२-६... 11 ". 14सं.४-३-११, ·216 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ।या- नम् यस्य प्रयाणम् -- अयमप्यननन्तरार्थ आरम्भः । चशब्देन प्रपूर्व इत्यन्या- दिश्यते ! वाहन इत्यादिपु नकारः प्रशब्दे पूर्व णत्वमानोति । वाहन:--"प्रवाहणो वह्निः1 । उह्यमानः-"प्रोह्यमाणः"2 " । अयन्निति पदैकदेशः अनेकसनहार्थः । " यो वै यज्ञस्य प्रायणं प्रतिष्ठाम्" | "प्रायणोये च" | यवेन- 'तासामु यन्ति प्रयवेण" । वन्निति पदैकदेशग्रहणमुत्तरार्थम्। "यदि वा तावत्प्रवणमासीत् । अन्वादेशेन किम् ? पुरीपवाहनः । 'उदयनं वेद । 'अकृन्तन् यवेन' । 'स्तेना- सस्तस्करा चने 10 ॥६॥ 'अग्ने प्रापूर्वश्च ॥ ७ ॥ चकाराष्ट"वन्निति ग्रहणे नकारः प्रा इत्येवंपूर्वो कारं भजते । यथा---'प्रावणेभिस्सजोषसः ॥७॥ 12 चशब्देन चन्नित्यन्वादिश्यते । प्रापूर्वो वन्नित्यत्र नकारो णत्वमामोति । 'प्रावणेभिस्सजोषसः'13 ॥७॥ --- इन्द्रोऽयजुःपूर्व एनं केन ॥ ८॥ इन्द्रः, अयनुः इत्येवपूवयो रेनं केन इत्येतयोर्नकारो णवं ३ स. ४-१-१. 6 5 सं. १-३-३. +सं. १-६-११. 7 २-४-१२. 10 ४.१-१.. 13 B 9 "४-१-४, " "४-३-११. " २.६-८, "४.२-४.. चकाराकृष्ट. 12 ·७ अध्याये ९ सूत्रम 217 भजते । यथा-'इन्द्र ए प्रथमः । 'अयजुकेण क्रियते एवम्पूर्व इति किं? ‘रुद्र एनं भूत्वा । 'ब्रह्मवादिनः केन" एनं केनेति कि? इन्द्रो नेपदति ॥ ८ ॥ इन्द्रः, अयजुः इत्यनयोः पूर्वयोः यथाक्रमं एनं केन इ. त्यनयोः नकारो णत्वमानोति । 'इन्द्र एणं प्रथमः । 'अय- जुकेण" । एवंपूर्व इति किम् ? 'ईश्वरा एनं प्रदहः । 'प्रो क्षीः केनाप इति । एनमिति किम् ? 'इन्द्रो नस्तत्र वृ. चहा । केनेत्यनुक्ते विधिनिर्विषयस्स्यात् । अनन्तरासम्भवात्। " --- *9 10 11 नृश्रीपूर्वो मनाः ॥ ९ ॥ नृ नी इत्येवम्पूर्वो मना इत्यत्र नकारो कारं भजते । यथा- नृमणा अजस्त्रम् ।' श्रीमणाश्शतपयाः । एवम्पूर्व इति किं? 'सुमना उपागहि ॥९॥ नृ श्री इत्यनयोः पूर्धयोर्मना इति नकारो णत्वमाप्नोति । 'नृमणा अजनम् । 'श्रीमणाश्शतपयाः 11 | नृश्रीपूर्व इति किम् ? 'यो हतमनाः । मना इत्यनुक्ते विधिनिर्विषयस्स्यात् । अनन्तरासम्भवात् ॥९॥ 113 1 सं.४.६-9. 4 ७-४-१०. 6 7 2 स. ५-१-२. सं. ३-४-१०. 5स. ५-७-२. 8 अनन्तर मा भूत् इत्यपि प्रत्युदाहरणात्पूर्व पाठः. १-३-१४. 11 स. ४-६.३. २-२-८. 28 9 10 12 13 " ३.३.११.

·218: तैतिरीयप्रातिशाख्ये, . अङ्गानामोनेगानिगानांग्यानियामेन ॥१०॥ 'अङ्गाना, ओने, गानि, गानां, ग्यानि, यामन . एकूँ . नकारः संहितायां णलं भजते । यथा-'यत्व्यङ्गाणा५ समवद्यति । आयुपि दुरोणे" । 'अति दुर्गाणि विश्वा' 1 'पुरोगाणां चक्षुपे मुवाण्यासन् ।. 'अन्तर्या मेणान्तरधत्त ॥ १० ॥ अङ्गानामित्यादिप्विङ्गयोत्तरपदेपु नकारोऽवग्रहसंहितायां णत्वमानोति । अङ्गानाम्-'यव्यङ्गाणार समपद्यति'' 'बायविष्टये दुरोणे । गानि–'अति दुर्गाणि विश्वा' । गाना- 'सखीनां पुरोगाणाम्" । ग्यानि-'सुवाण्यासन्" । यामेन तानिन्द्रोऽन्तर्यामेण ॥ १० ॥ । ओने-. . रपःपूर्वो हवन्यहन् ॥ ११ ॥ हवनी, अहे, हम् एषु ग्रहणणेषु नकारो रेफपूर्वः प इत्ये- वम्पूर्वो वा णत्वं भजते । यथा--" अग्निहोत्रहवणी च। "शरद्यपरा) । हन्निति पदेकदेशो वहूपादानार्थः । 'रक्षोहणम् 'वैष्णवी रक्षोहणौ । 'वृत्रहणं पुरन्दरम् । एवम्पूर्व इति किं? 'साह्न एवास्मै वलगहनः से. ६.३.१०. स. ६-३.६. स. १-६.८. सं. ३.५-११. 10 1 10 2सं, १-२.१४. स. १-१-१४. स. ६-४-६. +सं, ३-३.४. स. २-३.१२. 10 12 सं. ६.६.११.

·७ अध्याय १२ सूत्रम्. .219 र इत्यनयोः पदान्तयोः पूर्वयोः. ह्वनी अले हन् उत्येतेषां नकारो णत्वमाप्नोति । रपूर्वस्तायत्-'अग्निहोत्रब- ' णो च' । अपराले.'' । हन्नितिपदैकदेशोऽपि ग्राह्य एव । प. दमात्रग्रहणे तुप इति निमित्तग्रह्णमनर्थकं स्यात् । तत्पूर्व- कार्यभाजोऽसम्भवात् । रपूर्वस्य तु हन्पदस्य सम्भवेऽपि तदीयस्य विधेः 'अन्तश्च' (७-१६) इति निषेधस्य चैकविषय. त्वादिधिनिषेधावुभावप्यनारम्भणीयौ स्याताम् । तत्सामर्थ्यात्प- दकदेशस्याप्यत्र ग्रहणं युक्तमिति स उदाहियते-'वृत्रहणं . 'पुरन्दरम्' 'वृत्रहणा जुपेथाम् ' | पःपूर्वस्तु हन्शब्द एव सम्भवति । स च पदैकदेश एव 'रक्षोहणं वाजिनम् '" । 'रक्षो- हणः" । एवंपूर्व इति किम् ? 'एण्यढे । 'न नि हन्यात् ।। हवनीशब्दप्रत्युदाहरणं शाखान्तरे ॥ ११ ॥ 15 15 । रेफ- रुपूर्वो मयान्यनी ॥ १२ ॥ मयानि, अनी इत्यत्र रुपूर्वो नकारो णवं भजते । यथा- 'दारुमयाणि पात्राणि । 'त्वे वसूनि पुर्वणीक । एवम्पूर्व इति कि? 'यानि मृन्मयानि 1 'अग्नयेऽनीकवते ग्रहणेन कि? 'स्वनीकसन्दृक् ॥ १२ ॥ 1सं.१-६.८. स. २-१-२, तत्पूर्वकस्य का. ७स.१-१-१४. पदत्वसम्मवे. सम्भवी 8 स. १-२-१४. सं. १-३-२. 11 सं.२.६.१०. 12 इत्येतयो रुपूर्वयोः. 13 सं. ६-४-७. 1 स. १-३.१४. १-८-४. स. ४-३-१३. 4 5 10 ·220 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. min रुशब्दे पदान्ते. पूर्व मयानि, अनी इत्यनयोः नकारो ण- त्वमाप्नोति । यानि हि दारुमयाणि । त्वं वसूनि पुर्षणोक। एवं पूर्व इति किम् ? “अश्मन्मयानि "3 | 'स्वनोकसन्द 4 ) -0--- वाघाप पूर्वस्तष्टम् ॥ १३ ॥ वावा इत्येवम्पूर्वः पकारपूर्वश्च तकारः, टकारमापद्यते यथा- दावीघाट इति दारु-आघातः । 'आयुष्ट आयुर्दाः इति कि? 'प्रघात आदित्यानाम् । पपूर्व इति किम् ? 'अभिस्ते तेजः ॥ १३ ॥ 7 वावा एवं नानापदोयनिमित्तं नकारस्य णत्वं विहितम् । तस्य प्रतिषेधश्च वश्यते । अत्रान्तरे तथयोद्वयोरपि मूर्धन्यादेशो विधीयते । रुपूर्वस्यावृत्तिलभ्यत इति- रुपूर्व इत्यनुवर्तत इत्युक्तम् । आघापूर्व इति तु कार्यभाज एव विशेपणमात्रं न निमित्तोपवन्धी कार्यभाक्पदैकदेशत्वात्पपू- चं इत्यपि तथा नानापदीयत्वनियमाभावात् । तदयमर्थः- शब्द पूर्व आघाशब्दात्परत्या तकारस्य टत्वं भवतीति, तथा पूर्व- 1स. ६-४७, स. १-३.१.. } म, ३.४.११. आपाप इति धेदिकाभरणपाठ. स, २५-१२. 8 , १-१-२०. 10 तसरस्य तकारस्य देवदर्शनाच' इत्यधिकः पाठः. शब्दवस्य.

·७ अध्याय १४. सूत्रम् 221 " पदे निमित्त 'पकारात्परस्य । नन्वत्र कुतः पूर्वपदस्य निमि- त्तत्वम् ? आधापूर्वण समभिव्याहारात् पदादिमध्यवर्तिनां मूर्ध- न्यादेशानां पूर्वपदनिमित्तत्वदर्शनाच । आघा-'दार्याघाटः । प-आग्नेद्विश्वम्' । 'विप्रा वर्धन्ति सुष्टुतम् ! आघापूर्व इति किम्? 'उरुते यज्ञपतिः प्रथताम् । पूर्वस्य पस्य टकारनि- मितत्वे वर्णसंहिता स्यात् । नानापदीयत्वनियमाभावात् । आघा- पूर्वस्तष्पमित्येतावदोक्त्या वर्णसंहिताधिकार पपूर्वस्तष्टमित्युक्त चोद्विस्तरस्स्यात् । तस्मादत्र पूर्वपदस्य निमित्तत्वमाधायतव्यम् - आघापूर्वस्य तु पूर्वपदमात्रनिमित्तत्वे आकारघाशब्दयोः पृथ- विशेषणशङ्कया 'तेज एवात्मन्धत्ते । 'वयर सङ्घातं जेम' इत्यादौ टत्यं स्यात् । रुपूर्वानुवृत्तौ तु आघाशब्द एक एवैतद्वि- शेपणं सिद्धयति । अन्ये त्वस्य सूत्रस्य आदितो वकारमधिकं पठन्तो चाघाशब्दं पकारं चैव निमित्तमाहुः । तेषां वर्णसंहिता- पत्तर्णत्वविधिनिषेधयोर्मध्ये सङ्गतिन स्यात् ॥ १३ ॥ 10 " थच ठम् ॥ १४ ॥ चकारः पकार पूर्वत्वाकर्षकः । थकारः पकार पूर्वः, ठकारं भजते । यथा--- -'गोठं मा । एवम्पूर्व इति कि? गोस्थानम् * देशाग्दे पूर्फ आपाशब्दावस्तः पदमाने पूर्व कप्तस्वस्तिश्च तकार टत्वमाप्नोति, इति पाठान्तरम्, सि.६-१-१.. स.१-१-१४. स.१-४-४६. +स.१-१-८. पपूर्वस्य. स. १-५-८. कार्यभाज एक विशेषणमिति, प. 10 स.१.१.१०. 11सं. १.१.१.

·222 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. चशब्दान्वादिष्टयपूर्वस्थकारः पूर्वपदसंहितायां ठत्वमाप्नोति । 'आपो हिष्टा मयोभुव । 'यविष्ट” 'आखरेष्ठः । अन्वादेशेन किं ? 'चायवस्थ' । नन्वत्र पकारस्य निमित्तत्वेऽप्युपपत्तेः किमर्थ निमित्तान्तराथयणगौरवमभ्युपगम्यते? नेतदस्ति । न घेतदर्थ- मिह पृथक्पदसंहिता पारगृह्यते । किन्त्वन्याय परिगृहीताध्यापि सम्वध्यते । अतो न गौरवदोपः ॥ १४ ॥ न तकारपरः ॥ १५ ॥ वाचापादिविधिरनविरुतत्वादुत्पन्नप्रध्वंसी । तस्मादत्र नायं निषेधः किन्तु प्रस्तो णत्वविधिरनेन विषयीक्रियते । तकारपरो नकारो गले नापद्यते । यथा-'पर्यन्तरिक्षात्" । 'पारीपरिपरीप्रपूर्वः' 'अवर्णव्यवेतोपि' (७-४, ५) इत्येताभ्यां प्राप्तिः ॥ १५ ॥ अत्र नकारस्य मूर्धन्यादेशः प्रतिपिध्यते । नानन्तरयोस्तथयो। युतः? सम्भचासम्भवाभ्याम् । तदयमर्थः-तकारपरो नकारो णत्वं न प्राप्नोति । 'पर्यन्तरिक्षात्" । 'अवर्णन्यवतोपि' (1) इति प्रामिः ॥१५॥ नातिनूनंनृत्यन्त्यन्योऽन्याभिरन्यान्यन्त- धान्तश्च ॥ १६ ॥ नकारी निषेधारूर्षकः । नहाति, नून, नृत्यन्ति, अन्यः, अन्या- न.२.४... सनाय. म.१-१-११. स्मात्तन. it.1.1.1..

·७ अध्याय १६ सूत्रम् 223 । 'प्रान्यश्शर सति:: मिः, अन्यानि एतेषु ग्रहणेगु नकारः, पदान्तश्च नकारो गवं न भनते । यथा---'वाससा पर्यानह्यति" | "अवर्णव्यवेतोऽपि" (७-५) इति प्राप्तिः । 'प्रनूनं पूर्णवन्धुरः । 'परि नृत्यन्ति पदो निवती" | 'प्रान्याभियच्छति 'प्रान्यानि पावाणि' | 'पारीपरिपरीप्रपूर्वः' (७-४) इत्येषां प्राप्तिः । अनित्येतावता सिन्डे, अन्योऽन्याभरन्यानीति किं प्रति- पदपाठेन ? अनुप्राण्यात्प्रयमाम्" इत्यत्र नेप निषेधः प्रसरति । पदान्तो नकारो णत्वं न भनने । यथा'--' वृत्रहन्नूर विद्वान् । रपः पूर्वः ' (०-११) इति प्राप्तिः ।। १६ ॥ इति त्रिभाप्यरत्ने प्रातिशाख्यधिवरणे सप्तमोऽध्यायः. . -प्रा- नहातीत्यादिपु यो नकारः यश्च पदान्तः स णत्वं न प्राप्तो- ति । नहाति-'वाससा पर्यानधति' । नूनम्-'प्रनूनं पूर्णव- न्धुरः ! नृत्यन्ति -- 'माजलीयं परि नृत्यन्ति' । अन्यः- श्शरसति"। अन्याभिः- प्रान्याभर्यच्छति । अन्यानि- न्यानि पानाणि 1 'पारोपरिपरो' (७-४, ५) इत्यादिसूत्रद्व- येन प्राप्तिः । अन् इति सामान्यरूपग्रहणे 'अनं पर्यणयत्॥ इत्यादेरकारव्यवेतस्य सर्वस्य प्रतिषेधप्रसङ्गात् 'अवर्णव्यवतोऽ- पि' (७) इति सूत्रस्य व्याकोपस्स्यात् । अन्तः आ तिष्ठ वृ- 1 स. ६-१-२१. स. ७-५-१०. +सं, ७-५-१. सं. ५-१-६. 'प्रसरविति. १ पदादि यथान्तं क्वाचित्कः 10 स. १-४-४२. २-३-४.. . " 6 : पाठः 11 ·224 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . बहनरथम्" । 'रयः पूर्वः' (७-११) इति प्राप्तिः । ननु-'इन्द्रा- य त्वा वृत्रघ्ने? इत्यादी हन्शब्दविकारत्वातू 'अपि विकृतम्' (१-५१) इति घकारात्परस्य नकारस्य णत्वं कस्मान्न भवति ? तदुच्यते- पदग्रहणषु पदै गम्येत' (१-५०) इत्यस्मिन्विषये हि 'अपि विकृतम्' (१-५१) इति विधिर्भवति । इह तु पदं गम्येत इति न नियमः इत्युपपादितम् । यश्च एतच्छास्त्रविहितविका. रयोगि तदेव विकृतं गृह्यते । ततश्च 'अपि विकृतम्' (२-५१) इति परिभापाया नायं विषय इति प्रापकाभावादेव न भवति । न हि वृत्रन इत्यादी हशब्दांशस्य समाम्नायसिद्धं मूलशा- स्त्रसिद्ध वा पदत्वमस्ति । न चास्मिन् शास्त्रे तस्योपधालोपो यत्वं चा विधीयते । मूलशास्त्रविहितानामपि विकाराणामिह परिग्रहे तेषां सर्वेपामवश्यं वेद्यत्वापत्तेस्तत्सापक्षामद शास्त्रं ततोऽपि गुरुतरं सल्लाघवार्थतारम्भहेतुमतीयात् । अत एव 'पारो- परिपरी' (७-४) इत्येवमादिषु नैक शब्दग्रहणं क्रियते । तस्मा- देतच्छास्त्रविहितादेव विकाराद्विकृतमिह गृह्यत इत्यलमति- प्रसन्न ॥१६॥ इत्याचार्यगार्ग्यगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने सप्तमोऽध्यायः. स. १-१.१५. *मं. १४.१. अनेक.

·अथाष्टमोऽध्यायः अथ प्रथमः॥१॥ अथेत्ययमधिकारः। प्रथम इत्येतदधिरुतं वेदितव्यम्, इत उत्तरं यहक्ष्यामः । अथ विसननीयः' (-५) इतिपर्यन्तोऽ'यम- धिकारः॥ १ ॥ इह प्रथमो विशेषवर्ण: कार्यभाक्त्येन अधिक्रियते । तस्यै- वात्र विकारात् अन्यस्य आऽधिकारात् ॥ १ ॥ - . " 6 उत्तमपर उत्तम५ सवर्गीयम् ॥ २॥ उत्तमपरः प्रथम आत्मनः सवर्गीयमुत्तममापद्यते । यथा- वाम्म आसन् । 'पण्णवत्यै स्वाहा । 'तन्महेन्द्रस्य' । एव- म्पर इति कि? वाक्क आ प्यायताम् । प्रथम इति किं ? ' इमा नो वाचम् 17 । उत्तमः परो यस्मादसो उत्तमपरः ॥ २ ॥ उत्तमे पदादौ परतः प्रथमः स्वसमानवर्गीयं उत्तम प्रवि- पद्यते । वाज आसन् । 'पण्णवत्यै स्वाहा अवता- 1विसर्जनीयपर्यन्तो. प्रथमाख्यो वर्णः. स, ५-५.९. 4 सं. ७-२-१५. 13 4 “ 5 6 " ६-५.५. सं. ६४-५ 29 ·226 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये.. न्मा नाथितम् 11 उत्तरसूत्रस्यायमपवादः । उत्तमपर इति किम् ? 'हव्यवाजुहास्यः । पदसंहितायां किम् ? 'रुक्ममुंप : दधाति ॥२॥ 5 । तृतीय स्वरघोपवत्परः ॥ ३॥ स्वरपरो वा चोपवत्परो वा' प्रथमः सवर्गीयं तृतीयमापद्यते। यथा-'धगयादृधगुत 'यहे होता" इत्यादि । स्वराश्च घोपवन्तश्च स्वरघोषवन्तः ते परे यस्मादसो तथोक्तः ॥ ३ ॥ स्वरेषु घोपवत्सु च पदादिपु परतः प्रथमस्तृतीयं प्रपद्यते । 'प्रागपागुदगधराक" । 'विराजसि । 'हव्य- घाइजहास्यः 'तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम् ' ! 'तद्धिरण्यमभवत् 10 एतत्पर इति किम् ? 'ऋषच में पदसंहितायां किम् ? 'त्रिक कुद्धा एप यशः 'परिपतये त्वा गृह्णामि ॥ ३ ॥ 72 12 - ककुच्च मकारपरः ॥ ४ ॥ ककुदित्यस्मिन् ग्रहणे अन्त्यो वर्गों मकारपरः, चकाराष्ट्र तृतीयं सवर्गीयमापद्यते । यथा--' ककुद्मान्प्रततिः स.१.२.१२. सं. 1-४४६. स.५-२-७. 'स्वरपरी घोपवत्परथ. सं. १-१.४५. 14 । ककु- सं.२-१-१. 7 ड स. ४... 10म..१.७. आहे. १.२.१.. सं.५.२.५. 14 ·८ अध्याये. ६ सूत्रम्: 227 दिति किं? 'य उन्माद्येत् ॥ एवम्पर इति किं ? ककुच्छ- । मकारः परो यस्मादसौ मकारपरः । उत्तमपर उत्त- मर सवर्गीयम्' (८-२) इत्यस्यापवादोऽयम् ॥ ४ ॥ चशब्देन तृतीयमित्यन्वादिश्यते । ककुदित्यत्र प्रथमः सृतीय- मापद्यते मकारे पदादौ परतः। ककुमान् । ककुदिति किम् ? "उन्मायेत् । मकारपर इति किम् ? 'फकुच्छन्दः पर उत्तमम् (८-२) इत्यस्यापवादः ॥ ४ ॥ 2 "उत्तम- अथ विसर्जनीयः॥ ५ ॥ अथेत्ययमधिकारः । अथशब्दो विसर्जनीयं लक्ष्यवेनाधिक- रोति, इत उत्तरं यदुच्यते । ' अथ स्वरपरो यकारम् ' (९-१०) इत्यवधिभूतोऽयमधिकारः ॥ ५ ॥ विसर्जनीयः कार्यभारत्वेनाधिक्रियते । अन्यस्य माऽभिधा- . नात् ॥६॥ रेफमेतेषु ॥ ६॥ एतेपु स्वरेपु चोपवत्सु च परतः विसननीयो रेफमापद्यते । यथा- । 'आशीम उर्मम् । एतेविति बहुवच- तदग्निराह 1 सं. ३-४-८. स. ४.३-१२. 3" क कुदित्यस्मिन्ग्रहणेऽन्त्यो वर्गों मकारपरः प्रथमः सवर्गीयं तृतीयमापयते' इति पाठान्तरम्. 4 स. १-७-५ 5सं. ४-२-८, 6सं. ३-२-८ ·228 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, नान्तस्य सर्वनाम्रो निर्देशात् स्वरघोषवतां परनिमित्तानामुपादानं तेपामेव प्रकृतत्वात् । एनेवित्ति किं ? । अग्निश्च म इन्द्रश्च मे ॥ एतेषु आसन्नेषु स्वरेषु घोपवत्सु च परतः विसर्जनीयो रेफं प्रपद्यते । 'प्रजापतोरनमीवाः। 'अग्निहपतिः' | ‘मयाभूतः" एतेविति किम् ? महि वर्चः क्षत्रियाय 5 ॥ ६ ॥ 8 न रेफपरः ॥ ७॥ रेफपरो विसर्जनायो रेफ नापद्यते । यथा-'सुवो रोहाव 'अहोरात्रे" । घोपवत्त्वाद्रफस्य पूर्वविधिप्राप्तिः । रेफः परो य. स्मादसो रेफपरः ॥ ७॥ रेफपरो विसर्जनीयो रेफ न प्रपद्यते । 'जाय एहि सुवो रोहाव 'अश्वा रथेभिः ॥७॥ 6 .. - द्वारभावारिविक्षरजीगरकरनन्तर्विवस्सुवः पुनरहरहःपातर्वस्तश्शमितस्सवितस्स- नुतस्स्तनुतस्स्तोतोंतःपितत्तिर्यप्टरे- टनेंटस्त्वष्टः॥८॥ हाः, अभाः, वाः, हाः, अविभः, अनीगः, अकः, अनन्तः, सं १-२-१. सं.२-४-६. सं. ०-४-१७. सं.१-८-१२. 6 १-७-९. 7 १-५-९. " 8 रेफे परतः " " ·८ अध्याये ८ सूत्रम् 229 . विवः, सुवः, पुनः, अहरहः, प्रातः, वस्तः, शमितः, सवितः, सनुतः, स्तनुतः स्तोतः, होतः, पितः, मातः, यष्टः, एएः, नेटः, बष्टः, एतेषु विसननीयो रेफमापद्यते, स्वरघोषवत्परः । यथा- 'मा द्वामित्रस्य" । 'योनावमारुखा। 'तस्माद्दाम वो हितम् 'मा मे प्र हारस्ति वा इदम् । 'अविभस्तन्तमविभरविमस्तम् । 'ओ- पधीरजीगरजीगरोपधारोपधीरनीगः । अनीगरित्यजीगः " | 'देव- त्राऽकरनक्षीरेण" | 'करावरनुदात्ते पदे' (८-९) इति वक्ष्यति । तेनेतदपि सिध्यति, 'अप्यकारादि' (१-५२) इतिवचनादिति चेत् । मेवम् । अनुदात्ते कश्शब्दे तद्भवति । इदं त्वन्यस्वरार्थमपि । यथा--' अर्वाकरकराऽर्वाऽकः ' आद्युदात्तस्त्वयम् । ' यज्ञपरुपोऽ- नन्तरित्यै" । 'अन्तरनाादाचे' (1-10) इति वक्ष्यति । तस्मात् । 'अन्कारादि च' (१-५३) इतिवचनात् सिद्धयतीति चेत् । मैवम् । अनाद्युदात्ते तद्भवति । आद्युदात्तस्त्वयमिति प्र- हणम् । 'च विवर्विवश्च च विवः । विवरिति विवः । 'सुव- रसि सुवर्मे " । 'पुनरासद्य सदनम् । 'अहरहर हविर्धानिनाम् | अहारहर' (८-१३) इतीङ्गयान्तो निपिध्यत इत्येवंरूपस्यायं नियमः । 'प्रातरुपसदः । 'दोषावस्तधिया वयम् । 'हवी३- 110 - 14 115 सं.१-१-४. 4सं. २-४-१२. सं. ४-२-५. 5स. २-५-१. सं. ४-१-२. 11 स. ५.७.६. 14 सं. ५-६-१. 6. ४-६-७ स, ५-२-५. 12 स. ४-३-३, 10 स. ४-३-७. 13 २-१-६. 15 "६-२.३.

·230 तसिरीयप्रातिशाख्ये. - 5 110 । 'शि- •,12 श्शमितरिति ।। ' देव सवितरेतत्ते” । ' द्वेपस्सनुतयुयोतु" । 'स्तनु- तः' इति शाखान्तरे । 'एत स्तोतरेतेन" | ‘होतयविष्ठ सुक्रतो दमूनाः 'मरुतां पितः पितर्मरुतां मरुतां पितः 16 । 'पृथिवि मातर्मा मा हिरसीः 'अग्ने यष्टरिदं नमः 13 |' अशीयेष्टरे- प्टरशीयाशीयेटः" । 'नेष्टः पनी पत्नी नेष्टर्नेष्टः पत्नीम् वस्त्वष्टीरहागहि | स्वरघोषवत्पर इति किं ? 'अविभस्तं भूतानि' 'पुनस्तेऽमेपाम् 1 । 'अवर्णपूर्वस्तु लुप्यते' (९-९) इति क्वचि. ल्लोपप्राप्तिः । अथ स्वरपरो यकारम' (९-१०) इति क्वचिद्य- स्वप्राप्तिः । 'ओकारमस्सर्वोकारपरः। (९-७) इति क्वचिदो- त्वप्राप्तिः । ता एताः प्राप्तीः प्रतिपद्धं द्वारभाराद्यारम्भः ॥ ८ ॥ एतदादीनि रेफादेशविधायकानि सूत्राणि “ओकारमस्स- चौकारपरः” (९-७) इत्यादीनां चतुर्णी सूत्राणामपवादतयाऽऽर- भ्यन्ते । ह्वाः अभाः इत्यादीनां विसर्जनीयः स्वरेणु रेफव्यक्ति- रिक्तघोपवत्सु च परतः रेफ प्रपद्यते। अत्र 'न रेफपरः' (८-७) इत्युक्तत्वात् रेफव्यतिरिक्तघोपवत्सु इति लभ्यते । हाः-'दृ५- हस्व मा हार्वसूनाम् । । अभाः-'योनावभारुखा16 वा.---'त- स्माद्वााम वो हितम् 'हा'--'मा प्रहायवम् 'अप्यकारादि' 1 सं. ६.३.१०. 3 सं. १-७-१३. " १-२-१४. १-१-१२. १-२-११. 10 सं. ६.१.८. 13 सं. १.७.१४. इत्यस्यानुवृत्या. 18 स.४.२०५० 17. ५.६.१. सं. ३-२-७. 4 5 6 " सं. ३-३-२. 8 9 " " 11 सं. ३-१-११. 12सं. २.५-१. "सं. १-१-३. 18 सं २-६-२० ·८ अध्याये ८ सूम. 231 त्यजीगः "3 " (१-१२) इति वचनात 'पुनराहार्जातवेदाः" इत्यप्युदाहरणम् । अयिभः-'ता संयत्सरमविभः । 'इतिपरोपि' (८-१२) इति परमतं वक्ष्यति. तस्मिन् पक्षे इदमुदाहरणम्-'ताम् । संवत्सर. मिति सं-वत्सरम् । अविभरिति । न च परमतानुसारेण फार्यविधिपपद्यते । “अनुनासिकेनुनासिकम्" (१०-११) इत्यादिपु दर्शनात् । एवं 'पितः' इत्यादिप्वपि द्रष्टव्यम् । तथाच- 'भविभः, पितः' इत्यादीनां रेफादेशस्यान्यथोपपनत्वान्नास्य शास्त्र- स्य जटायां तात्पर्य शक्यते कल्पयितुम् । भजीग:-"अजीगरि- 1 "ओपधीः। अजीगरिति । स एप परमतसिद्ध इतिकरणः पदाध्याये झमाध्याये च परिग्रहार्थः । अकः- धरा अकः । अकरित्लफ। 'यशमेवाविष्णो'। ननु 'करा- वरनुदात्ते पदे' (८-९) इति वक्ष्यति. ततः अप्यकारादि" (१-५२) इति पचनात् एतदपि सिध्यति । सत्यम् कचित्सि- द्धयति । इत्यत्र तु न सिद्धयति रिति । सः। लोकम् । अनन्तः-'अनन्तरायाय अत्राादा- त्तत्वात् 'अन्तरनायुदात्ते' (८-१०) इति न भवति । विवः- असतश्च विवः। विवारिति विवः" । सुवः-'सुपरसि सुवर्मे पुनः--'पुनर्जा" । अहरहः-अहश्शब्दात्परस्मिन्नहइशब्दे विस- जनीयो गृह्यते । 'योहरहराहृत्य। । प्रातः-" वसन्ता प्रात- राग्नेयीम् । वस्त: :-'दोपावस्तधिया वयम् शमितः-'शतर हवीशमितरिति 14 सवितः-- देव सवितरेतत् 1 । सनुतः-- . । " 6 " अफस्स लोकम् 8 अक- *7 " 19 13 5 6 7 1स. ३-२-१. ३-१-१०. स. ६-७.६. सं. १.१.६. सं. २-५-१. ३ से. ४.६-७, 4स. १-१-१३. " ५-४-१२. स. ४-२-८, 10 स. १.६.३. 11 स. १-५-९, 12 सं १.१.२. स. ६.३.१०. 15सं. ३.२.४ " ४.१.२.

·232 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 'सनुत्तर्युयोतु ।" स्तनुतः" इति शाखान्तरे । स्तोत:-" एतर- स्तोतरतेन । होतः-'यथा होतमनुपः । पितः-"मरुतां पित- स्तदहम् । पितरिति ।माता-'पृथिवि मातर्मामा । यष्टः- 'अग्ने यष्टरिदं नमः । एट:-'एटा रायः । एरिति” । नेष्ट:- 'नेप्टः पनीम् । नेष्टरित '। त्यष्टः 'देव त्वष्टवसुरण्य। एवम्पर इति किम् ? सुवश्च मूर्धा च ॥ ८॥ 6 - . करावरनुदाचे पदे ॥ ९ ॥ का, आवः इत्येतयोविसर्जनीयः पदकाले" अनुदात्ते पदे वर्त- मानः स्वरघोपवत्परो रेफमापद्यते । यथा--"मिथुया कर्भागधेयम्" 'सुरुचो वेन आवः । आवरित्यावः । अनुदात्त इति किं ? 'कोऽस्येश्वरः 'आवो वाजेषु यं जुनाः । एवम्पर इति 'अधिपामकस्समष्टये 16 ॥९॥ ,12-13 - 115 कि? कः, आवः इत्यनुदात्ते पदे वर्तमानो विसर्जनीयः रेफ प्रपद्यते स्वरेषु रेफव्यतिरिक्तघोषवत्सु च परतः । 'मिथुया क- र्भागधेयम् ॥ । 'वेन आवः । आवरित्यावः 112 दास इति किम् ? 'कोऽस्थेश्वरः 14 | 'आवो वाजेपु15 । अनु । पद 1सं.१-७-२३. सं. १-२-११. स. ७-४-२०. स. ४-३-१३. स. ३-३-२. 6स. १-१-१२. 8 सं. १-३-७. 11 पदकाले इति क्वचिन्न दृश्यते. 1 क्वचित्रटारूपमिदमुदाहरणम्, “सं. २-६.७, 10 12 सं. ४-२.८. 15 16 " १.३.१३. ५६.१-५.

·८ अध्याये १० सूत्रम्. 288 इति किम् ? पदद्वयस्योत्तरपदे मा भूत्. 'आ वोर्चाची'। 'आ वो देयास ईमहे " । पदग्रहणपरिभापया सिद्ध पदे इत्येकवचना- न्तस्याधिकस्य प्रयोगादतत्सिद्धं भवति ॥ ९ ॥ 3 । अन्तयामे मघवन्' अन्तरनायुदाने ॥ १० ॥ अन्तरित्यस्मिन् पदे अनाद्युदात्ते विसर्जनीयः स्वरघोपपत्परों रेफमाप्नोति । यथा-'अन्तरग्ने रुचा 'अग्निमन्तर्भरिप्यन्ती" । अनाद्युदात्त इति किं? 'एपोऽन्तोऽन्तं मनुप्यः । एवम्पर इति कि? 'अन्तस्ते दधामि । अन्तो- दात्त इति वक्तव्ये बहुस्वरत्व' बहूपादानार्थम् । अन्यथा ह्यन्तो- दात्तस्यैव स्यात् । इह तु न स्यात् । अन्तर्वेदि मिथुनो । आदाबुदात्तः यस्य तत् आशुदात्तं, न आधुदात्तं अनाद्युदान तस्मिन् ॥ १०॥ अन्तरित्यनुदात्ते' पदे वर्तमानी विसर्जनीयो रेफमापद्यते स्वरेपु रेफव्यतिरिक्त घोपवत्सु परतः । “अन्तर्वन्तरिक्षम्"।' 'अन्तर्वेदि सं यौति० अनाद्युदात्त इति किम् ? एवान्तो नास्ति यत् । १०॥ " 18 अन्तर्यामे मघवन् १७ ' 1स. १-४-२२. सं. १-२-१. स. ४-१-३. 5सं. १-४-३. अनाद्युदात्त इति काचिकः पाठः. 9 अन्तरित्सनायुदात्ते. 10 सं. २-४-९, स. ४-१-९. सं.७-२-७. स, ७-६-९. 11 ७-३-१. 30 ·234 तत्तिरीयप्रातिशाख्य. आवृत्परः ॥ ११ ॥ आवृत् इत्येवम्परो' विसर्जनीयो रेफमामोति । यथा-'जिन्द- रावृथवाहा । 'उग्ररावृश्चाहा" । 'भीमरावृथ्स्वाहा ॥११॥ आवृच्छब्दे परतो विसर्जनीयो रेफमापद्यते । 'जिन्यरावृ- स्वाहा ॥११॥ -- " इतिपरोऽपि ॥ १२ ॥ अपिशब्द आवृत्परं विसर्जनीयमन्वादिशति । असौ विसर्ज- नीयः, इतिपरोऽपि रेफमाप्नोति । " इति श्रुतश्श्रुतरितीति श्रुतः"2 अन्वादेशः किमर्थः? हवनश्रुतो हवम् । इतिः परः यस्मा- दसो इतिपरः ॥ १२ ॥ तदेवमवर्णपूर्वस्य विसर्जनीयस्योभावलोपयत्यानां अप- वादत्वेन 'ह्वारभार' (८-८) इत्यादिसूत्रैः रंफादेश उक्तः । तस्याव्यतिरतिव्याप्तिश्च परिहरिप्यते । अत्रान्तरे रेफिविसर्ज- नीयान्तानां 'ह्वारभार' (८-८) इत्यादिपदानां पदाध्याये परमत- सिद्धो विशेष उच्यते- प्रग्रहाध्यायवद्व्याख्ययम् । योऽयं रेफी कथितः 'ह्वारभार्' (८-4)इत्यादिपदेषु विसर्जनीयः स खलु पदाध्याये इतिपरश्च भवति. केवलश्च । तत्र यस्य संहितायां निमित्तसंयोगानेफत्वमभिन्यज्यते 1 इत्यतत्परः. सं.२-४.७. अव्याप्त्यतिव्याही परिहरिष्येते, स.२-४-१४. ६३फ.. 7 ·८ अध्याय ११ सूत्रम्. 233 स पदाध्याये केवलः प्रयुज्यते । अन्यत्र वितिपरः । यथा- 'हस्व मा हाः" । 'अग्नि स्खे योनावभारुखा इति केवल: 'ताम्। संवथ्सरमिति सं-वसरम् । अविभरिति' । “आत् । इत् । असिष्ठः । ओषधोः । अजोगारते । एवमादिरातपरः । सोs- यं वढचानां पक्षः । अन्ये तु व्याचक्षते-योऽयमावृत्परो बि- सर्जनीयः स इतिशब्दे परतो रेफं प्रपद्यते । अस्य 'अवृपा- दिति श्रुतरावृथस्वाहा' इत्यत्र “इति श्रुतः” इत्यस्य क्रमस्य जटो- दाहरणमिति " इति श्रुतश्श्रुतोरतीति श्रुतः" इति । तदयुक्तम् परनिमित्तान्तरवात विध्यन्तरे विध्यन्तरोक्तपरनिमित्तसम्बन्धस्य कार्यभाजस्सम्बन्धायोगात्. तथाऽभ्युपगमे “ओकारमस्सोऽका. रपरः" (९-७) "घोपवत्तरश्च (९-८) इत्यत्रापि अकारपर- तया क्वचिदृष्टम्यैव अकारस्यान्यत्र घोपवत्परत्वे ओभावः स्यात् आ वोऽर्वाची आ वो देवास ईमहे" इति । इतरस्य तु न स्यात् । “अयज्ञो वा एषः 3 "रजनो वै कोणेयः" इति । किञ्च- एवमनुचिताऽपि क्लृप्तिराधीयेत यदि किञ्चिदनन्यथासिद्धं समा- मानरूपमनया सिद्धयेत्. न त्वेतदस्ति। नन्वेवमनभ्युपगमे इतिश- ब्दपरस्य सर्वस्य विसर्जनीयस्थ रेफादेशस्स्यात् । मा प्रहा- रावयाचे श्रित इति ते अताम्' 1 ततो वर काचिज- टायां रेफापादनम्,” तस्यास्त्वसमान्नातत्वात् न हि श- क्यते वक्तुमयुक्तोऽत्र- रेफादेश इति । हन्तवमुचितार्थाप्रतिभान- " P0 1स. १-१-४. . 6 स. ४-२-६. स. २-४-७. सं. १-५-७. 11 रेफोपादानम् 9 से. १-२-१. 10 सं. २-५-२. ३-३-८. 12वक्तुं युक्तोऽत्र.

·236 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. मूलमेतद्वयाख्यानमित्युक्तं भवति । प्रसिद्धो हि रोफिणां अव्य- करेफाणामितिकरणो वहृधानां पदाभ्याये तदभावश्च व्यक्तरे- । प्रसिद्धश्चास्मिन्छास्त्रे तत्रतत्र परमतोपन्यासः । प्रसिद्धा च यथोक्ता व्याख्या प्रश्नहाध्याये । अतो नेदं सूत्रं रेफा- देशस्य विधायकं किन्वितिकरणस्येति न जटारूपं दुपयितव्यम् ॥ फाणाम् 22 " "4 कि? "" । अहारहस्सुवरनिङ्गन्यान्तः ॥ १३ ॥ अहाः, अहः, सुवः एतेषु पदेपु विसर्जनीयोऽनिङ्गयान्तः स्वरघोपवत्परो रेफमापद्यते । यथा-"अहार्जातवेदाः | "अह. देवानामासीत् । । मुवंर्दवा५ अगन्म । अनिङ्गयान्त इति अभिपूर्व चहा भवन्ति 'प्रत्यपडही भवति । " देवसुव इति देव-मुवः । एवम्पर इति कि? एवमुत्तम- । "मुवश्च मूर्दा च द्वारभार" (८-८) आदिसूत्रे हारित्यनेनैव ग्रहणेन अहाश्शब्दस्य "अप्यकारादि" (१-५२) इतिवचनाद्रेफसिद्धो सत्यामत्र पुनर्वचनमियान्तस्य अहा:- शब्दस्य प्रतिपेधार्थम् । नन्वत्रेव हारिति वक्तव्यं, अप्यकारा- दि” (१-५२) इतिवचनेन कार्यसिद्धेः न तु तत्र गौरवदो- "7 " महस्स्यात् ५ 'ताः' इति काचित्को वहुवचनान्तपाठः. 36.१-५.१. ७-४-२. iस. १-८-१०. " इति सूत्र, सं. ३-२-५. स. ७-३-१. 6 8 " ७-३-२, ·८ अध्याये १३ सूत्रम् 237 पापत्तेरिति चेत् । मवम् । अनिझ्यान्त इत्युक्तररिङ्गन्यान्तत्वमपि सम्भावनौया । तच्च हारित्येवरूपे ग्रहणे नास्तीत्यत्रदं विशेषण- मनर्थकं स्यात् । तथा सत्येवरूप मा भूत् किं त्वकारादिवे भवतीति जवन्यः पक्षः न तु सरल इति सूत्र हारिति ग्रहणं सुतरामुपयुज्यते ॥ १३ ॥ ननु 'हारभार' (८-८) इत्यादिसूत्रमयुक्तं अव्याप्त्यतिव्याप्ति- भ्याम्।तथाहि-अहश्शब्दपूर्यकस्याहश्शब्दस्य रेफादेश उक्तनासोऽ- तत्पूर्वके न स्यात् 'राविया अध्यहरभि' 'अहमारसेन किञ्च- हास्सुवश्शब्दावविशेषेण गृहोती । तेन ‘पडहा भवन्ति। 'ये देवा देवमुवस्स्थ' इत्यत्रापि स्यात् । तत्परिहारायेदं सू- प्रमारभ्यते- अहाः, अहः, सुवः इत्येतेषु विसर्जनीयः इनचान्तेतरः स्वरेपु रेफव्यतिरिक्तघोपवत्सु च परती रेफ प्रपद्यते । अ- निङ्गयस्यान्त इति विग्रहस्त्वयुक्तः, सुबश्शब्द तदसम्भवात् । एतेनेङ्गन्यान्तव्यतिरिक्तस्य अहश्शब्दस्य रेफादेशविधानादव्याप्तिः परिहृता । “अध्यहरभि" | "अहारसेन" । तथा- -हास्सुवश्श. प्दयोरपि 'हारमार्' (८-८) इत्यादिसूत्रे आनेगयान्तयोरेव ग्रहण- मिति तत्रोक्तेः-'पडहा भवन्ति ये देवा देवसुवस्स्थ इत्यादी सरलः कुत सम्यमानस्य चार्थस्य नैव युक्तं विशेषणम्” इति न्यायान् मुतराबहारिति ग्रह्णमुपयज्यते इति काचिकः पाठः. स.१-१-९. से. ६-७-२०. + सु. ७-४-६. १-८-१०, s" मुवीनुः' (सं. २.१.२.) इत्लन सुवान्द इति वचित् दृश्यते. 5 ·238 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. नातिव्याप्तिः । नन्वेवं सति 'हारमार्' (८-८) इत्यादिसूत्रे सुवर्ग्रहण- मनर्थकम् । तदभावेऽपि कार्योपपत्तेः । नैतदस्ति । इह रेफिविसर्ज. नीयान्तानां द्वारभार' (८-८) इत्यादीनां पदानामितिकरणो विधि- त्सितः स तेषां पुरस्ताद्विधातुं न शक्यते । 'न रेफपरः' (८-७) इति प्रतिषेधस्यानन्ययापत्तेः। ययुच्यत व्याख्यानतस्तदन्वयः प्रतिप- त्स्यत इति । एवमपि ह्वारभार' (८-८) इत्यादिविधिपु 'रेफमेतेपु' (८-६) 'न रेफपरः' (८-७) इत्यनयोः अनुवृत्तिर्न स्यात् । इति- करणविधिव्यवधानात् । तस्मात्तपां पदानां रेफावधः पर- त एयेतिकरणो विधातव्यः । तत्र यदि हारित्यादिसूत्रे सु- धम्रहणं न क्रियते । तदा 'अहारहः' (८-१३) इत्यादिसूत्रमेवास्य सु- वश्शब्दस्य रेफादेशविधायकं स्यात् । ततः परं त्वितिकरणे विधी- यमाने 'न भिया परः' (८-१४) इत्यत्र पुनरहर्ग्रहणं कर्तव्यमिति तुल्यं शब्दगौरवम् । एवमपि 'न भिा परः' (८-१४) इत्यादिना रेफादेशः प्रतिषिध्यते। नेतिकरण इत्येतञ्च दुर्विज्ञानमिति प्रतिपत्ति- गौरवमधिकं स्यात् । यथान्यासे तु 'आवृत्परः' (८-११) इत्यन्ते ग्रन्थे सर्वेषां रेफिणां पदानां गृहीतत्वात्तदनन्तरं युक्तमितिक- रणविधानम् । न चोक्तदोषाः प्रादुप्युरिति सर्वमनवद्यम् ॥१३॥ . न भिाम्परः ॥ १४ ॥ सान्निध्येन लब्धः पूर्वसूत्रोक्तो विसननीयो भिः, म्यां इत्येव- म्परः न रेफमामोति । अर्थात् अहरित्यत्र विसर्जनीयः परि- गृह्यते । इतरत्र स्थितस्य एवम्परत्वाभावात् । यथा-" उत्त- रैरहोभिः "शमहोभ्याम्" इति ॥ १४ ॥ 1सं. ७-५-१. 1 सं. १.३.६.

·८ अध्याये १२ सूतन. 239 wwwnwrunny सम्मवासम्भ- अहश्शब्दोवानुवर्तते । नान्यः । कुतः पाभ्याम् । अहश्शब्द विसर्जनायो रेफ न प्रपद्यते मिः, भ्यां इत्यनयोः परतः । 'उत्तरैरहोभिः' । 'शमहोभ्याम् ॥ १४ ॥ अ५ हश्च सर्वेपाम् ॥ १५॥ चकारो निषेधाकर्षकः । अह इत्यस्मिन् ग्रहणे विसर्ज- नीयो न रेफमानोति । अहारहा ((-१३) इति प्राप्तिः अत्र ग्रहणे केचिदनुस्वारमिच्छन्ति केचिन्नेच्छन्ति । सर्वेषां तेषा- मेष निधो भवति अनुस्वारमिच्छद्भिरपि प्राप्तिरेवं प्रतिपाद्यते- "5 " 6 विधेमध्यस्थनासिकयो न विरोधो भवेत् स्मृतः । तस्मात् कुर्वन्ति' कार्याणि वर्णानां धर्म एव तु ॥ इति । यथा-"अह इन्द्रमवा होमुचम्' अ५ होमुचे प्र भरेम अह इति सानुस्वारे अहश्शब्दे विसर्जनीयो रेफं न प्रतिपद्यते--सर्वेपामाचार्याणां मतात् । 'नैनम हो अश्नोत्यन्तितो न" । ननु 'अहारहस्सुवः' (८-१३) इति निरनुस्वारे विहितस्य रेफादेशस्य सानुस्वारे कुत- 'तत्र पूर्वपूर्व प्रथ- .00 1सं. ५-५.१. करोति. स. ३-४-११. सं. १-३.१. २-२-७. निपेयमापति. Gस. १-६-१२.

·240 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . मम्' (५-३) इति नियमेन रेफादेशवेळायामनुस्वारागमाभा- वात् । अत एव 'यवनहस्वरपरेषु' (१२-४) इति लोपविधेः अहसोऽ हतिः' (११-४) इत्यपवादं वक्ष्यति । तेन ‘स्परपू- व व्यञ्जनम्' (१४-१) इत्यस्मिन् विषयेऽपि अनुस्वारात्परस्य संयोगादेर्द्वित्वं सिद्धं भवति । नन्वनुस्वारागमोऽपि 'आदि- र हतिर होऽहोः' (१६-२९) शत विशेषेण विधानात् सर्वत्र भवन्त्सर्वत्रैव रेफादेशं निवर्तयेत् । तन्न । अनुस्यारविधेः वि. पयविशेष तद्विधायकत्वात् । यथा चैवं तथाऽनुस्वारविधौ दर्शयिष्यामः ॥ १५ ॥ " अनवर्णपूर्वस्तु रेफपरो लुप्यते ॥ १६ ॥ अवादन्यस्वरपूर्वो विसर्जनीयो रेफपरो लुप्यते । यथा- रेवती रमध्वम् " । एवम्पूर्व इति किं ? "यो रुद्रो अग्नौर एवम्पर इति किं ? " रेवतीनस्सधमादः " तुशब्दारम्भाद- वर्णपूर्वोऽपि “ द्वारभार" (८-८) आदीनां विस लुप्यते, पूर्वस्वरश्च दीर्घमापद्यते । यथा--" रुक्मो अन्तरन्ता रुक्मो रुक्मो अन्तः । तर्हि " मुवो रोहाव" इत्यत्र लोपदी? किं न स्या- तां द्विरुक्तवादिति ब्रूमः । तत् कथं ? द्वारभार" (८) आदिसूत्रे, “ अहारहत्सुवः' (८-१३) इत्यत्र च । ननु 'अहो- रात्रे इत्यत्र कथमोत्वं ? अन्यर्थिन ग्रहणमामयेनेति चूमः । तत्कथं ? स.१.७.१३. सं. १-५.१. सि.१-३-७. स, १.१.१.

·८ अध्याये १६ सूत्रम्. 211 " "अहोरात्रे धृतवते" (४-११) इति एवंरूपसाम्यात् 'अहोरात्राभ्याम्" "अहोरात्रयोः' इत्यादि विज्ञेयम् । एवञ्चत् " अधिषवणे" (४-११) इति ग्रहणसामर्थ्येनेव पवे सिद्धे न धिपूर्व (६-११) इति पत्वनिषेधे निषेधो न विधेयः । सत्वम् । सवशब्दस्य 'अधि- पवणे' (४-११) इति ग्रहणसामर्थ्येन पत्वं सिध्यतु । स्थानशब्दस्य कथं सिद्धयेत् ? ग्रहणादिसामर्थ्याभावात् । तस्मात्तदर्थ वा तत् मूत्र सार्थकमिति सन्तोष्टव्यम् । तदर्थं वेति गुडजिद्रिकान्यायः । त- था हि ग्रहण सामथ्यादिति गमनिकामात्रं, कण्ठोक्तित्तु विशेपः । ततः सवशब्दार्थमपि न धिपूर्व' (९-११) इति सूत्रमिति भावः । अवर्णादन्यः अनवर्णः, असो पूर्वो यस्मात् सः तथोक्तः रेफः परो यस्मादसो रेफपरः ॥ १६ ॥ अवर्णादन्यस्वरोऽनवर्णः । तत्पूर्वको विसर्जनीयो रेफपरो लुप्यते । ‘यवयाराती रक्षोहणः “ । 'यवागू राजन्यस्य ।'ए- तद्वै प्रजापते रूपम् । एतत्पूर्व इति किम् ? । 'सोमो राजा व- रुणः7 रेफपर इति किम् ? 'प्रजावीरनमीवाः' । मूलशास्त्रे स्ववर्णपूर्वस्यापि फस्यचित् 'रोरि' इति लोपस्स्मयते । स खलु 'सुवो रोहाव.10 इत्याद्यस्मत्समाम्नायविरुद्धत्वान्निवर्त्यः । स चात्र तुशब्देन निवर्त्यते । तेन ‘सुवो रोश्यामि '10 इत्यादिरूप- सिद्धिः । कथं तहि ? 'द्यावा क्षामा रुक्मो अन्तर्वि भाति।। इत्य- । स. २-४-१०. स, ५-७-१८. 3 पत्वसिद्धः. स. १-३.२. 5 स. ६-२-६. १-८-१४. १-१-१. पा. ८-३-१४. 10 स. १-७-६. * एनाचेद्रमध्यगतो ग्रन्थः इह्त्येषु सर्वेष्वेव कोशेघपलभ्यते । पर तु 'त- दर्थ वा' इति त्रिभाष्यरत्नायपूर्ववाक्यभावप्रदर्शनरूपः टिप्पणीरूप- तया प्रथम अन्धकारेण वाऽन्येन वा लेखकेन लिखितः आधुनिक- लेखक: ग्रन्थ एवान्तावित इति सभाव्यते। 31 15 6 7 8 " ६-७-१. 11 ·242 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. - त्र 'रुक्मो अन्तरन्ता रुक्मो रुक्मो अन्तः' इति लोपस्सि- ध्यति? उक्तमेतत्-जटायर्या छान्दसरूपाणि न भवन्ति इति । ततो व्याकरणविहितमेव सन्धिकार्य भवति । तस्मादत्र तु- साध्यमिति 'तुशब्दारम्भादवर्णपूर्वोऽपि द्वारभार' (८-८) आदीनां विसर्गों लुप्यते इति विपरीतार्थव्या- ख्यानं गहणीयम् ॥१६॥ शब्दस्य व्यावर्त्यमेव - "3 दीर्घ च पूर्वः ॥ १७ ॥ तस्माद्रेफपरविसर्जनीयाल्लुप्तात् पूर्वोऽपि यः स्वरो द्वस्वः स न दीर्घमापद्यते । यथा-" रुरु रौद्रः । 'तित्तिरी रोहित्" विष्णू रूपम् | यदा तस्य विसर्जनीयस्य लोपः तदेव दीर्घ- त्वं यथा स्यादित्येवमर्थः चशब्दः ॥ १७ ॥ लोपी यो विसर्जनीय उक्तः तस्मात्पूर्वस्वरो यद्यदीर्घस्त- प्रोभयं भवति-विसर्जनीयो लुप्यते तस्मात्पूर्वो हस्वश्च दीर्घ प्रपद्यत इति । "शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति । ‘स वितान- स्तन्यतू रोचनस्थाः ॥१७॥ एटश्च ॥ १८॥ एटरित्यस्मिन् ग्रहणे विसर्ननीयो रेफपरोऽवर्णपूर्वापि लुप्यते, गं. ..१.१.. त्रि.भा. ८-१६. सं. ५.५.१९. स. ६.२... १.२.१. A- 6 " ·८ अध्याये १९ सूत्रम्. 213 1 पूर्वस्वरश्च दीर्घः । यथा-'एटा रायः । चशब्दो लोप- दीयोराकर्पकः । नन्वेतदनुपपन्नम् । 'द्वारभार ' (८-८) आद्यन्तः पातित्वान्देष्टरित्यस्य "रुकभी अन्तरन्ता रुक्मा रुक्मो अन्तः" इतिवत् "अनवर्णपूर्वस्तु " 16-१६) इत्यत्र तुशब्देन लोपदीर्घसिद्धेः । वक्ष्यमाणमतभेदाश्रयत्वज्ञापनाय गृहीतमेतदुपपन्नतरमिति परिहारः ।। अवर्णपूर्वाधाऽयमारम्भः । चशब्दनानन्तराक्त कार्यद्वय- मन्वादिश्यते । एटश्शब्दे विसर्जनीयो रेफपरो लुप्यते । ततः पूर्वो हस्वो दीर्घ प्रपद्यते । 'एटा रायः प्रेषे" ॥ १८ ॥ नैकेपाम् ॥१९॥ एकेषां मते एटरिति विसर्जनीयो रेफपरो न लुप्यते । अत एव पूर्वस्वरदीर्घाभावश्च । किन्तु “घोपवत्परश्च" (९-८) इत्योत्वम् । यथा 'एटो रायः । वररुचिमतमेतत् । माहिपेयभापित वेवम्-एटरिति विसर्जनीयो रेफपरो न रेफमापद्यत इति । सिद्धरूपमुभयोः समानम् ॥ १९ ॥ 1 भवतः। एकेपां मते एटशब्दे यथोक्तौ लोपदीर्धी न तत्र 'सुवो रोहाच इतिवदोत्वं भवति । 'एग्रो रायः ॥१९॥ सं. १-२.११. स. ४.१.१०. ३स, १.७.६.

·24.1 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . द्वावुत्तमोत्तरीयस्य रेफम् ॥ २० ॥ उत्तमोत्तरीयस्य शाखिनो मते एटरिति विसर्जनीयः, तत्परो रेफश्च द्वावेतौ रेफमापद्यते । यथा-" एप्ट रायः । अयमों वाररुचोक्तः । माहिपेयोक्तस्तु द्वावुत्तमोत्तरीय इति कस्य चिन्नाम तन्मते एटरिति विसर्जनोयो रेफपरो रेफमापद्यते । यथा--'एप्टर रायः इति ॥ २० ॥ 21 1 उत्तमोत्तरीयो नाम कश्चिदपिः । तस्य मते एरिति वि- सर्जनीयः ततःपरो रेफचेति द्वौवर्णावकं रेफ प्रतिपद्यते । 'ए. टरायः ग ॥२०॥ C ततः . साङ्कृत्यस्योकारम् ॥ २१ ॥ साङ्कत्यस्य मते एटरिति विसननीयो रेफपर उकारमापद्यते उवर्णपर ओकारम् ' (१०-५) इत्योत्वम् । यथा-'एटो । अस्य च, “नेकपाम् " (८-१९) इत्यस्य चादेश- भेदाझेदः । मिहोदाहरणं तु समानम् ॥ २१ ॥ द्वावितीह नानुवर्तते । अत एवोत्तरसूने एकवचनान्तं विशेषणं वक्ष्यति । तदयमर्थः-मारयो नाम कश्चिदपिः । तस्य मते एएरित्यत्र विसनीयः उकार प्रतिपद्यते फे परतः॥ रायः ·८ अध्याये २३ मूत्रम्. 9.45 . ततः 'आद्गुणः" इति मूलशास्त्रप्रक्रियया 'एटो रायः” इति रूपं भवति । तथा च प्रक्रियाभेदस्य प्रतिपादनार्थमिदं सूत्रम् । न तु प्रतिधाक्षरूपादन्यस्य रूपस्य ॥ २१ ॥ 0- उख्यस्य सपूर्वः ॥ २२॥ उख्यस्य मते रेफपर एटरिति विसननीयः पूर्ववर्णेन सह उकारमापद्यते, इति माहिषयोक्तम् । यथा-'एष्टु रायः । वाररुचोतं तु-एटीरति विसनेनीयो रेफपरः पूर्वण सह रेफ- मापद्यते इति । यथा--'एष्ट्र रायः' । पूर्वण सह पर्तत इति सपूर्वः । अस्मिन् विकल्पनाले प्रथमं " एष्टश्च (८-१८) इति सूत्रमेवेष्टम् ॥ २२ ॥ उख्यस्य मते एटश्शब्दे विसर्जनीयः तस्मात्पूर्वण वर्णन सहित उकारं प्रतिपद्यते रेफे परतः । 'एष्ट्र रायः 'नके- पाम्' (८-१९) इत्यादिसूत्रचतुष्टयं नेष्टम् ॥ २२ ॥ " 2 . -C05- कखपकारपरप्पमकारपूर्वस्समवग्रहः ॥ अत्र परनिमित्तविशेपणादेतत्पर्यन्ता स्वरचोपवत्परानुवृत्तिमन्तव्या। अवग्रहवर्तिविसर्जनीयः ककारखकारपकारपरः पकारमापद्यते, अ. कारपूर्वश्वेन् सकारम् । यथा -" अथो हविकृतानाम् । 1 "ग्रसितं पा.६.१.८७. स. १-२-११. स. ६.४.३.

·216 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये: 12 निखिदति 5 वहिप्पवमान उपसद्यः | " नमस्कारैरेवैनम् ॥ 'पथस्पथः परिपतिम् । अवग्रह इति किं ? पुप्पावतीः प्रमूः वतीः नमः पितृभ्यः" | ककारश्च खकारश्च पकारश्च कखपकाराः, एते परे यस्मादसो तथोक्तः । अकारः पूर्वो यस्मा- दसौ अकारपूर्वः ॥ २३ ॥ इदानीमुपचारो विधीयते- अवग्रह इति पाठयेकवचनस्य स्यादेशाभावश्छान्दसः । अव- ग्रहस्य सम्बन्धी विसर्जनीयः पकारं प्रतिपद्यते कखपकारेषु परतः । स एवाकारपूर्वश्चेत् सकारं प्रतिपद्यते तेप्वेव वर्णेषु परतः । अकारपूर्व इति कार्यभाज एवायं निर्देशः । न तु निमित्तस्योपबन्धस्य वा । 'ज्योतिप्कृदसि सूर्य" । 'यथा स्याद्गसितं निप्पिदति। 'चतुष्पादः पशवः ।'ऋद्धिपरि- मितं यशस्कामाः। उत नः परस्पाः । एतत्पर इति किम्? 'सपिनीयो" । 'रक्षोहणं वाजिनम् । अवग्रह इति किम् ? आयतनवतीः करोति' । 'द्रविणावतः फुरुते 11 अत्राकार- पूर्वस्य सत्यविधानादकारतरस्थरपूर्वविषयं पत्वं चेदितव्यम् ॥२३ 8 10 सं.६.१.९. म.१.१-१४. म....३१. १०. .... ....२.६. सं, ५.१.१. na.१.२.११. सं.५.५-७. #.३.२-८. सं. २०३.३. " ३.१.१.

·"अध्याये २४.सूत्रम्. 247 आविनिरिडशश्वतोऽपसोदेवरिपोऽ५ हसोऽ- तिदिवोविश्वतोऽश्मन मनस्तमसः ॥२४॥ , आविः, निः, इडः, शश्वतः, अपसः, देवरिपः, अ५ हसः, अतिदिवः, विश्वतः, अश्मनः, तमसः एषु विसननीयः कखप- कारपरो यथाविहितं भनते । यथा--" आविष्णुप्व" । 'घृतं निप्पिबति । 'इडस्पदे समिध्यसे । 'शश्वतस्कर हस्ते " । 'अ- पससार अस्य | "उरोरा नो देव रिपस्पाहि । देवेति कि “स रिपः पातु नक्तम् । “अ हसस्पातु" | "अति दिवसपाहि अतीति Eि! "दिवः पृष्ठ५ मुवर्गवा विश्वतस्परि हवा- "लमश्मनस्परि " उदयं तमसस्परि अनवग्रहार्थोऽयमारम्भः ॥ २४ ॥ "8 प महे 110 - एतदादय उपचारविधयो नायग्रहविपयाः । आविरित्या- दिपु विसर्जनाय थफारतरस्थरपूर्वक कसपकारेषु परतः ए. त्वं प्रतिपद्यते । अकारपूर्वस्सफारम । आविः-- आविष्णुप्य"। नि: :--- स्थन यदामयति निष्कृत" । इडा-'इडसादे । सभ्य तः-शश्वतस्कर हस्ते। अपसः-'अपसरणार अस्य । देव- : सं.२.२.१४. स. २०३-११ स ...11. 4 5 ८ . । , " 1-1-19 " ·248 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. रिपः -'आ नो देव रिपस्पाहि । देवेति किम्? 'स रिपः पा. तु । अहसः-'दिव्याद: हसस्पातु" । अतिदिवः-'अति दिवस्पाहि" ! अतीति किम् ? 'उपश्रितो दिवः पृथिव्योः । कथं 'दिवस्परि प्रथम इति? विध्यन्तराद्भविष्यतीति । विश्वतः-'इन्द्र वो विश्वतस्परि' । अश्मनः-'त्वमश्मनस्प. रि' । तमसः-'उदयं तमसस्परि॥ २४ ॥ 6 कृधिपिन्वपथेपरः ॥ २५ ॥ कधि, पिन्व, पथे एवम्परो विसननीयो यथाविहितं भजते । यथा--" उरुणस्कृधि 110 अपस्पिन्व सप्रथा न- " 11 मस्पथे 12--13 कृधि, पिन्च, पथे इत्येतेषु परतः विसर्जनीयो यथार्हमु. पचारं प्रतिपद्यने । 'उत ना मयस्कृधि । 'अपस्पिन्व" । 'नम- स्पथ ॥ २६॥ न सक्रघकारपरे ॥ २६ ॥ स, क, र एनम्परे सति ध्यादी विसननीयो यथावि- हितं नापद्यते । यथा--"आमनसः रघि स्वाहा | "शं न 13 1 स. १.४.४५. "स.१.२.१४ सं.३.३-४. म. १.८.१४. स...६.९ स. १-३-१४ म. १.६.१२. स.-1-1. म.४-१-०. ग ... स. 1.6-१३. पर इनका नमः कराईने' (म. ८.५...) दवधिका पाटः फक्ति। H...५.१.. २.३.१.

·८ अध्याय २७ सूत्रम्. 249 “ हीराय नः कृधि । क्रत्वे । रेफेण किं? उत नो मयस्रुधि क्षय- "उरु क्षयाय नः कृधि । घृतं धृतयोने पिव" ॥ २६ ॥ अनन्तरसूक्तिस्यायं प्रतिषेधः । तत्रापि कृधिशब्दस्यैत- त्सप्तम्यन्तं विशेषणम् । नान्ययोः । कुतः? सम्भवासम्भवा- भ्याम् । तदयमर्थः-सकारकशब्दधकारपदोपवन्धपरे कृधिश- ब्दे परतः उपचारो न भवति । 'आमनसः कृधि स्वाहा"। 'मन्यासै शं च नः कृधि । प्रत्ये दक्षाय' | 'उरु क्षयाय नः कृधि । घृतं धृतयोने पिव॥२६॥ 8 पत्नीवेपतीपतेपतयेपतिष्पतिम्परः॥ २७ ॥ पनीवे, पती, पते, पतये, पतिः, पति एवम्परो विसन- नीयो यथाविहितं मनते | यथा-"प्रेतु ब्रह्मणस्पनी वेदिम्"" वे इति किं? "रेतोधाः पत्नीव इत्याह । “शुभस्पती इद- महम् । “वास्तोप्पते प्रति" | "प्र च्यवस्व भुवस्पते""। "वाच- स्पतये पवस्व " | "वाचस्पतिवांचमद्य "13 | "वाचस्पति वि. श्वकर्माणम् । पत् इत्येतावतेव सिद्ध प्रतिपदपाठः “दिवं गच्छ सुवः पत"16 इत्यादिनिषेधार्थः ॥ २७॥ 1 सं. ३.३.२२. स. ४-५.१०. स.१.३.४. *स. २-३.९. सं. ३-३.११. स. १-३-४. सि. ३.५-६. १,, ३.२-१०. १-२-९. 15 पाटन किम् ? " ४-६-२. ४-१-१०. " इत्यादी मा भूदिति. 8 10 11 12 " . 13 १-७-७. 11 16 " ·250 तैत्तिरीपप्रातिशाख्ये. पुनरपि विधय एवारभ्यन्ते- पत्तीचे इत्यादिषु परतो विसर्जनोयो यथार्हमुपचारं प्रतिपद्यते। पत्नीवे -'ब्रह्मणस्पती वोदम् । 'वे' इति किम् ? 'रेतोधाः पत्नीव इत्याह' । पती-'उत्पिपीते शुभस्पती इदमहम् । पते- 'चास्तोपते । पतये नमस्सदसस्पतये। पतिः वायुर्वे नभसस्पतिः । पति-'हविषा ब्रह्मणस्पतिम्" । पत् इति सा- मान्यरूपग्रहणे-'इन्द्रियावतः पत्नीवन्तम् ' रासभः पत्या इत्यादावतिप्रसङ्गः ॥ २७ ॥ 9 पुत् इत्येवम्गरो 10 "दिवस्पु- दिवस्सहसस्परिपुत्परः ॥ २८ ॥ दिवः, सहसः इत्यनयोविसननीयः परि, यथाविहितं भजते । यथा-"दिवसार प्रथमम् "सहसस्पुत्रो अद्भुतः | अनयोरिति कि? "गृथिव्याः पर्यन्तरिक्षात् परुपःपरुपः परि सः पुत्रान् । एवम्पर इति कि? "दिवः पृथिव्याः अनेकार्थः पुदिति पदेकदेशः ॥ २८ ॥ वाय सूर्याय ॥ । "13 " ": म.६५-६. सं. ३.२.१.. +सं.३.१.१.. 3 1 " २.१.१. " १.४.२५ 9 10 11 12 " 13 1. ८.६.९.

·2 अध्याय २९ सूत्रम्. 251 यथासङ्ख्यमत्र नेप्यते । अपरिभापितत्वाव्याप्तिग्रसङ्गा- च । तदयमर्थः-दिवः, सहसः इत्यनयोविसर्जनीयः परि, पुत् इत्यनयोः परतो यथोचितमुपचारं प्रपद्यते । “दिवस्परि'।' 'दिवस्पुत्राय सूर्याय 1 ' सहसस्पुत्रो अद्भुतः । एतत्पर इति किम् ? 'देिवः पृष्टर सुवर्गत्वा ॥ २८ ॥ 12 . - रायस्पोपरः ::॥ २९ ॥ 3 राय इत्यत्र विसर्जनीयः पो इत्येवम्परो यथाविहितं भजते । यथा-" पशवो वै रायस्पोपः | पो इति पदैकदेशो वहू- पादानार्थः । 'रायस्पोपेण शन्तनुत्वाय रायस्पोपाय 'रायस्पोषस्य ददितारः । राय इति किं ? । पो इत्योकारेण कि? 'रायः प्रेषे भगाय ॥ " विभुः पोप 10 उत त्मना रायश्शब्दे विसर्जनीयः पाशब्दे परतः उपचारं प्रपद्यते । 'रायस्पोपम्। 'रायस्पोपाय त्या गृहामि । पो इति किम् ? एटा रायः प्रेपे 10 ॥ २९ ॥ ---- स. १-२.९. स. ४-१-१. सं. १३.१४. +स. ४.६.५. सि. ३.२.५. स. १.३.११. 5स. १.४.६. स. ३.२-३. ॥स, १६... "से .... सं. ३.१.११. 12 ·252 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. नमस्करोपरः ॥३०॥ नम इति विसर्जनीयः करो इत्येवम्परो यथाविहितं भजते । यथा-"संवरसरण नमस्करोमि। "उभयीभ्यो नमस्करेन" नम इति किं ? "एकहायनादेनः करोति । करो इति किं ! नमः कपर्दिने च" ! ३० ।। नम इत्यत्र विसर्जनीयः करोशब्दे परतः उपचारं प्रप. द्यते । 'उभयीभ्यो नमस्करोति । 'संघथ्सरेण नमस्करोमि। करोपर इति किम् ? । ‘नमः कपर्दिने च ॥ ३०॥ कविः वसुप्ककारपरः॥३१॥ वसुरित्यत्र विसर्जनीयः ककारपरो यथाविहितं भजते । यथा-- स इधानो वमुष्कविः "० । वसुरिति कि? " विप्रश्शुचिः । एवम्पर इति किं? " मयि वमुः पुरोवमुः विश्वावमुः पर्यमुष्णात्" ॥ ३१ ॥ चमुरित्यत्र विसर्जनीयः ककारे परत उपचार प्रपद्यते । स इधानी वसुष्कविः । ककारपर इति किम्? 'मयि वसु: पुरोवसुः ॥ ३१॥ "8 । " इत्यत्र. स. ६.६.३. स. १.३-१४. स. ५-५-७. उस..... स. ३.२.१.. 6स. ४.४.४. स. ६.१.६० ·८ अध्याय ३२ सूत्रम् . 253 नाध्वरंविश्वतोऽन्तर्जातोविविशुःपरुःपुनः॥ 1 " अध्वरंविश्वतः, अन्तः, जातः, विविशुःपरुः, पुनः इत्येतेषु विसर्जनीयो यथाविहितं नापद्यते । यथा-" अग्ने यं यज्ञम- ध्वरं विश्वतः परिभूरसि आविनिरिडः" (6-२४) इति प्राप्तिः । अध्वरविशेषणानिवृत्तिः । अध्वरमिति किम् ? “इन्द्र वा विश्वतस्परि" | " महादेवमन्तःपार्श्वन" | "कखपकार" (८- २३) इति प्राप्तिः । भूतस्य जातः पतिः पती" (८-२७) इति प्राप्तिः । या आविविशुः परुःपरुः विविशुरिति किम् । परुप्परुरनुयुप्या वि शस्त ।"पुनःपुन- स्मिात् "। कखपकारपरः (८-२३) इत्यनयोः प्राप्तिः ॥ 5 "पत्नीवे- “ अध्वरंविश्वत इत्यादिषु विसर्जनीयं उपचारं न प्रपद्यते । अध्य- र विश्वतः-'अध्वरं विश्वतः परिभूरसि । अध्वरमित्युपवन्धा- भावे विधिप्रतिपेधयोर्विषयभेदो नावगम्येत । अन्तः महादेवम- न्तःपायन । जातः-- -'भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । विविगु:- आविविशुः परु परुः । विधिशुरित्युपयन्धन किम् ? 'वयुना कृणोत परप्परुः । पुनः–'पुन:पुनहस्मान् ॥३२॥ परु:-'या 1स. ४-१.११. काचिकोऽय पाठ:. स.१.६.१२. सं, ४-२-६. स. ४-२-८ 8 ·254 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. घपवति ॥३३॥ " सान्निध्यादत्र परत्र च सूत्रे नजों लभ्यते धकारश्च पकारश्च धपो तावस्मिन् स्त इति धपवत्, तस्मिन् पदे परभूते सति पूर्वो विसर्जनीयो यथाविहितं नापद्यते । यथा--" वहिःपरि- घि स्कन्दात्" | " पुरुपःपुरुषो निधनम् । 'उभयतःक्षार्भवति । कखपकार (८-२३) इति प्राप्तिः । परभूत इति किं ? "अधस्पद कृणुते' ॥ ३३ ॥ धकारवति पकारवति वा पदे परतः विसर्जनीय उप- चारं न प्रपद्यते । यथा-'पहिःपरिधि स्कन्दात् । 'उभय- नावणः । नन्वत्र धपति पदे विसर्जनीय इति किन स्यात् ? 'व्याख्यानती विशेषप्रतिपत्तिः' इति न्यायात्, समानायवि. राधाय । तथात्व हि--'अधस्पदं तमी कृधि । 'मधुमतीन पस्कृधि' इत्युपचारी न स्यात्। यहि परिधि" इत्यादी तु स्यात्॥ शुक्रस्य ज्योतिपस्पते . परिवाप्रपरः ॥३४॥ “ परिवा, म एपम्परो विसर्गनायो यथाविहितं नापद्यते । दिवः परि वानेषु । पति कि? दिवसरि प्रथमम् स.... "" " " -- ii. २... ' सरिमति निवि स्ति' यरिसः पाठः. १.४.२.11. ३. १.१.१.

·८ अध्याये ३६ सूत्रम्. 255 ॥ " तस्मादितःप्रदानं देवाः । न इति इस्वग्रहणं दीर्घस्या- प्युपलक्षणम् । यथा- उदथापरश्च” (९-२४) इति दीर्घग्र- हणं द्वस्वोपलक्षणार्थम् । तर्हि "प्रापूर्वश्च" (७-७) इति सूत्रं व्यर्थम् । प्रशब्दस्यानुवृत्तस्यैव दीघोपलक्षकत्वादिति चेत्, उच्यते । प्रत्यक्षगृहीतस्थेवापलक्षकवं नानुकृष्टस्येति विज्ञेयम् । तथाहि- वाहन उह्यमानः (७-६) इत्यत्र चकारेण प्रशब्दस्तत्रानु- कष्टः । अत्र तु परिवामपर इति प्रत्यक्षगृहीतत्वादुपलक्षकत्वं भवति । तथासतीदमप्युदाहरणम्-" बहिःप्राणो वे मनुष्यः । ॥ ३४ ॥ परिवा, प्र इत्यनयोः परतो विसर्जनीय उपचारं न प्र. पद्यते । 'दिवः परि वाजेपु । वाशब्दाग्रहणे विधिप्रतिषेधयोवि- पयभेदो न स्यात्।न च 'अदमनस्तमसः (८-२४) इत्येतौ प्रतिपंध- विषयतामर्हतः । तद्ग्रहणवैयर्थ्यप्रसङ्गान् । प्र इत्यकारान्तग्रह- णम् । 'इतःप्रदान ामुप्मिन् लोके " । 'बहिःप्राणो "॥३४॥ न निर्ण निः॥३५॥ निरित्यत्र विसननीयस्य प्रपरखेऽपि पत्वनिषेधो न भवति, पत्वमेव भवतीत्यर्थः । "प्राची निर्णिप्पाची प्राञ्ची निः। आत्मना परा निप्पू शुकशोचिपा" ॥ ३५ ॥ इति विमाप्यरने प्रातिशाख्यविवरणे अष्टमोऽध्यायः, पं. ६.11 ४०-११". " " ६.४-१..

·256 तैतिरीयप्रातिशाख्ये. निरिति विसर्जनीयस्योपचारप्रतिषेधो न भवति । अत्र शाखान्तरीयो निप्पुरीपादिशब्द उदाहरणम् । तत्र 'अवग्रहः' (८-२३) इति प्राप्तिः । 'प्रपवति' (८-३३) हाते प्रतिषेधः । ननु 'अपिगृह्य प्राञ्चौ निष्कामतः'' इत्यत्र ‘प्राञ्चौ निः' इति क्रमस्य जटोदाहरणं किं न स्यात् ? जटाया एतच्छास्त्राविषयत्वात् । शा- खान्तरं तु 'तनुतः ' (८-८) इत्यादिसिद्धयर्थ 'विशाखे, स्तुतशस्त्रे' (४-२१) इत्यादीनां प्रत्युदाहरणार्थं च विषयतया परिगृहीतम् । तत एव सर्वनिर्वाहात् - नासमाम्नाता जटाऽस्य शास्त्रस्य विषयतया परिकल्प्या । प्रत्युत अविपयत्वं च जटायाः एकादशाध्याये वक्ष्यत इत्यवोचाम । तस्मान जटोदाहरणम् । ततश्च 'प्राञ्चौ निणिः प्राचौ प्राञ्चौ निः । इत्येव जटा धक्तव्या । यदप्युदाहृतं कै- श्चित् 'आत्मना परा निष्प शुक्रशोचिपा' इति तदप्यनुदाह- रणम् । पदसङ्ख्यायोधकस्य पञ्चाशत्पदानुक्रमणवाक्यस्य ल. क्षणरूपतया येदत्वाभावात्विविधसमानायानन्तर्भूतत्वाद्विप्रतिप- न-संहितापाठत्वाच । तस्मादुचितादाहरणापरिशाननिवन्धनोऽयं विषयपरिग्रह इत्यलमनेन ॥ ३९ ॥ इत्याचार्यगार्ग्यगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यन्याख्याने भ्रष्टमोऽध्यायः. - द्विप्राटपद, ·अथ नवमोऽध्यायः ऊष्मपरोऽघोषपरो लुप्यते काण्डमाय- नस्य॥ १ ॥ . "2 " تور अप्मपरो विसननीयः काण्डमायनस्य मने लुप्यते तस्मिन्नूप्मण्य- चोपपरे सति । यथा--" चतुरतनां करोति। वायवस्था- पायवस्थ । काण्डमायनग्रहणं विकल्पार्थ । अन्येषां मते घोप- वत्परेऽपि उप्मणि विसर्जनायो लुप्यते । यथा-" अद्यस्वाहा । "ये शंलास्युस्तम् ॥ यो हतमनास्वयंपाप इव स्यात्' दानकामा मे प्रजास्युः । एवञ्च विकल्पाश्रयणे सति लक्ष- शान्तरगतं "येषु पदेषु लुप्यते तानि पदानि प्रवक्ष्यामः वचनं सरलं भवति । उप्मा परो यस्मात् उप्मपरः । न घो- पवानघोपः । असौ परो यस्मात् स तथोक्तः, तस्मिन्नयोपपरे ॥ १॥ विसर्जनीयस्याधिकारोऽनुवर्तते । ऊप्मण्यघोपे या परत इत्यर्थो न घटते । अप्मग्रहणधैयर्यनसङ्गात् । हकाराघोपपर इति सिद्धेः, परशब्दाभ्यासययं च स्यात् । तस्मात्पाठक- " *सं. २.१.१. स. १:८.५३. 'सं.२.३.१. स. २-२-८. 6 " अप, यजुस्तरहितायामाकारप्लुतपूर्वो घोपपद्यमनोत्तरसाकारपरो वि- सनीयो येषु पदेपु लुप्यते तानि पदानि वक्ष्यामः" इति समा. नसन्धिनानकप्रन्यस्य प्रथमवचनम्. 33 ·258 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. मेण ऊप्मणस्साक्षात्परत्वमघोपस्य तु तद्वयवधानतश्च परत्वमिहा- भिमतं वेदितव्यम् । तदयमर्थः-अघोपपर ऊप्मणि परतो वि- सर्जनीयो लुप्यते । 'अध्वनस्कन्नीत। 'मा वस्तेन ईशत 'वायवस्थ' । 'निष्टनिहि। काण्डमायनस्य ग्रहणं पूजार्थम् न तु विकल्पार्थम् । केचिद्विकल्पार्थमिच्छन्तो घोपवत्परेऽपि ऊ- प्माण परतो लोपमाहुः । 'अत्र वा एतार्ह थज्ञश्रितः 4 'स्योनस्योनम् । तन्न । विकल्पार्थत्वे 'लोपश्शाकल्यस्य 3 इतिवपक्षान्तरे लोपाभावो हि स्यात् । न तु विषयान्तरे लोपः । उत्तरसूत्रापवादोऽयम् ॥ १ ॥ -0-- - 9 1 अघोषपरस्तस्य सस्थानमूष्माणम् ॥ २ ॥ अघोपपरो विसर्जनीयस्तस्याघोपस्य सस्थानमूष्माणं भजते । यथा- यः कामयेत 'अग्निश्च मे । उलूकश्शशः 'अग्निस्ते तेजः 110 'यः पाप्मना गृहीतः ॥ ॥ २ ॥ अघोपेषु परतः विसर्जनीयस्तस्याघोपस्य समानस्थानमू- प्माणमादेशं याति । 'अनपगा: कुरुते । वाजश्व प्रसवश्च'113 'शुनं नः फालाः । 'अग्निश्शुचिव्रततमः 15 । 'कृष्णश्श्वा चतुः रक्षः' । 'रोचना दिवश्नथद्वयम् "'! 'पोडशिनप्पोडशित्वम् ' 119 सं. १.७.८. स. १-१-१. 3. ४.६.६. 5सं. १-२-७. "पा. ८-३.१३. 7 स. २-१-२. सं. ४.७.६. "सं. ५-५-१८. 10सं. १.१-१०. 12सं. १-५.८. "स.५-२.५ 18स. १-३-१४. सं. ५.१.१. 17 सं. ४.१.१३॥ 18 स. ६.६.११... 11 सं. २-१-३.

·९ अध्याये ४ सूत्रम्, 259 यथा नस्सर्वमिजगदयक्ष्मम् । । 'तेश्वस्स्वाहा' । 'विप्रि- । अघोपपर इति किम् ? 'नमो रथिभ्यः ॥ २॥ यास्स्मा 8 . न क्षपरः ॥ ३॥ क्षपरो विर्जनीयः पूर्वविधि न.भनते | यथा- मनः क्षेमे 'उभयतःक्ष्णूभवति' | 'घनाघनः क्षोभणः ।।' पूर्वोऽर्युः क्षीयते । ' द्यौः क्षामा रेरिहत्" । क्षकार*स्याघोपत्वात् प्राप्तिः ॥ ३ ॥ क्षपर इत्यकारान्तग्रहणम् । न तु. केवलम् । तथा 'शर्परे विसर्जनीयः '10 इति च मूलशास्त्रे स्मर्यते । तदयमर्थः- क्षपरो। विसर्जनीयः परस्य सस्थानमूष्माणं न याति । 'वर्चः क्षत्रियाय" । 'द्यौः क्षामा रिहत् । घनाघनः क्षोभणः । मृत्योः क्षेत्राणि । 'उभयतःक्ष्णूभवति ॥३॥ -**- कपवर्गपरश्चाग्निवेश्यवाल्मीक्योः॥४॥ चकारो निषेधाकपंकः13 । अग्निवेश्यवाल्मीक्योरेशाखिनोराचार्य- योमते कवर्गपरः पवर्गपरो वा पूर्वविधि नापद्यते । 'यः काम- 'अग्निः पशुरासीत् 15 1 कंकारश्च पकारश्च. कपो त- 1 सं. ४-५-१.. सं. १-८-७. ३ सं. ६-२-२. 4सं. १-५-४. 5सं. ५.२-१. स. ५-१-१. सं. ४.६.४. 8सं. ३-१-३. १ स. १-३-१४. 10 पा.८-३-३५. 11सं. १-८-१२. 12स. ७-२-७. 1 निषेधमाकर्षति. 1"स. २-२-२. 15 सं. ५-७-२६. पिकारपरे ककारे परतः, येत *ककार.

·260 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 12 योर्वर्गों कपवर्गों तो परौ यस्मात् स तथोक्तः । एवम्पर इति किं ? 'मधुश्च माधवश्व नमस्तल्प्याय आशुश्शिशानः १३ ॥ 'यस्सोमं वमिति ॥४॥ कपर्विी कपवर्गी । तयोः परतो विसर्जनीयः तत्समा- नस्थानमूष्माणं न याति आग्निवेश्यवाल्मीक्योर्मते । 'यः का- मयेत' । 'वायुः पूतः । आग्निवेश्यादिग्रहण विकल्पार्थम् ॥४॥ ऊष्मपर एवैकेषामाचार्याणम् ॥ ५॥ एकेपामाचार्याणां मते उप्मपर एव विसर्जनीयः पूर्वविधि न भजते । यथा--'आशुः शिशानः । एवकारेण किं ? 'मन- स्तत्वाय यः कामयेत'. ॥ ५ ॥ केषां चिदाचार्याणां मते ऊष्मण्येच परतो विसर्जनीय स्तंन्तमूप्माणं याति । तेन 'एवश्छन्दः', 'शुनं नः फाला.'' अनपगाः कुरुते' इत्यादौ ऊमादेशो न भवति ॥ ५ ॥ 17 - . .. न प्लाक्षिलाक्षायणयोः॥६॥ • कपवर्गपर उप्मपरश्च विसर्जनीयः प्लाक्षियक्षायणयोः शाखि- नोः पक्षे न खलु पूर्वविधि भजते । यथा--'यः कामयेत"। 'य सं. १-४-१४. सं. ४-५.९. सं. ४-६-४, +सं. २-२-२. सं. २.१-२. सं. १-८-११. 8. ४.३.१२.. सं. ४-२-६. 10सं. १.५.८. ७.४.१.१.

·९ अध्याये ७ सूत्रम् 261 पाप्मना" । 'आशुः शिशानः । एक्म्पर इति किं ? 'मनस्तत्वाय'3 कपवर्गादिसूत्रत्रयमनिष्टम् ॥ ६ ॥ प्लाक्षिप्लाक्षायणयोर्मते ऊष्मपरो विसर्जनीय ऊप्माणं न याति । किन्तु प्रथमद्वितीयपर एव । नेदं सूत्रत्रयमिष्टम् ॥ ६ ॥ ओकारमस्सर्वोऽकारपरः ॥ ७ ॥ . अः सर्वो विसर्ननीयः ओत्वं भजते, अकारपरः । असर्व इत्यकारेण सहेत्यर्थः । 'प्रेडो अग्ने"। 'समिद्धो अअन् । 'सोऽब्रवीत " अः सर्व इति किं ? अन्यथा 'समिडो अञ्जन् इति न सिद्धयेत् । 'किन्तु 'वर्णस्य विकारलोपो' (१-५६) इति विसर्जनीयमात्रस्य स्यादोत्वम् । ततः 'ओकारौकारपरः' इत्यौकारे रुते 'औकार आवम्' (९.१५) इत्यावादेशः। तथासति 'समिद्धावञ्जन्न्' इति स्यात् । किश्च-' अथ स्वरपरो यकारम्' (९-१०) इति यत्वं वा ..भवति । तस्मिंश्च 'लुप्येते स्ववर्णपूर्वी यवकारी'९०-१९) इति लुप्ते 'परश्च परश्च' (१०-२५) इति कार्यान्तंराप्रसकेः 'समिद्ध अञ्जन' इति स्यात् । तम्मा भूदिति अः सर्व इत्युक्तम् ॥७॥ अकारस्सर्वः ओकारमादेशं याति अकारे परतः । सर्व- ग्रहणादकारविसर्जनीययोरयमेकादेशः । 'रेफमेतेपु' (८-९) इ. त्यस्यापवादः । 'अथ स्वरपरो यकारम्' (९-१०) इत्यस्य च । सं. ४-६.४. सं. ५.१.११. हत्यकारेण सहितो विसर्जनीय इलयः ' 1स.२-१-३. सं. ४-१-१. सं. २-१-२. .

·262 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, . योऽस्मान्धूर्वति" । 'युजांनिन्द्रो वृणीत' । 'कामेन कृतो . अभि । 'पाथो अपोहि । अकारपर इति किम् ? आगच्छत् । यः कामयेत॥ घोपवत्परश्च ॥८॥ चकार • ओकारमः सर्व चान्वादिशति । अः सर्वो घोप- वत्परच विसर्जनीय ओत्वं भजते । यथा-'मा नो मित्रो वरुणः । ननु विधौ समाने पृथक्करणमनर्थकमिति चेत्, उत्तरसू- वे तुशब्दव्याख्यानेन स्फुटीकरिप्यत इति परिहारः ॥ ८॥ चशब्देन ' ओकारमस्सर्वः' ( ९-७) इत्यन्वादिश्यते । अकार- स्सर्व ओकारं याति घोपवत्सु परतः। 'ग्रामण्यो गृहे '3। 'अहोरात्रे'। 'सुवो रोहाच 10 } *अयं 'रेफमेतेपु' (८-६) इत्यस्य, 'अवर्णपूर्व- स्तु लुप्यते' (९-९) इत्यस्य चापवादः ।'अकारघोपवत्परः' इ. त्येकसूत्रे कर्तव्ये पृथक्करणं उत्तरार्थम् ॥८॥ अवर्णपूर्वस्तु लुप्यते ॥ ९ ॥ अवर्णपूर्वो बोपवत्परस्तु विसर्जनीयो लुप्यते । स्वपूर्वस्य विकार' एव । दीर्घपूर्वस्य प्लुतपूर्वस्य च लोपः । यथा--'देवा गातु- 5 8 " सं. १-१-४. सं. १-१-१४. सं.३.३-३. ३.१-९. " २-१-२, 7 ४.६.८. 8 १-८-९. १-३-११. 10 सं. १.... ओकार. *पोरवत्सर इति किम् ? यः कामयेत' (सं. २-१-२.) 9 " " " ·९ अध्याय १० सूत्रम् 26 विदः । 'विचित्यस्सोमा३ न विचित्या३ इति । 'ओका- रमः सर्वोऽकारपरः' (९-७) इति अकारपरत्वं प्रत्यक्षं तुशब्देन निवर्त्य आनुमानिकं घोपवत्परत्वं परिगृह्यते, सान्निध्यात् । अस्या- नुवर्तनमेवाभीष्टमत्रेति पूर्वसूत्रद्वयस्य पृथक्करणम् ॥९॥ अत्राकारपर इति नानुवर्तते । किन्तु घोपवत्पर इत्येव । तस्य पृथक्करणसामर्थ्यात् । विसर्जनीयस्त्वधिकृत एव । तद- यमर्थः–अवर्णपूर्वी विसर्जनीयो लुप्यते घोपवत्सु परतः । ह्र- स्वपूर्वकस्य, ओत्वविधानाहीर्घप्लुतपूर्वकस्य चैप विधिः । “अनि या गर्भम् । 'या रुचः । 'सोमा३ न विचित्या३ इति । मू. लशास्त्रे तु 'हलि सर्वेपाम् ' इति, 'भो भगो अघो अपूर्व- स्य योशि' इति च लोपस्मर्यते । स इह तुशब्देन निवर्त्यते । न ह्यसाचिह विधेयः । अस्मच्छाखादौ तथाविध- विपयाभावात् ॥९॥ . . अथ स्वरपरो यकारम् ॥ १० ॥ अथशब्दोऽधिकारार्थः । स्वरः परो यस्मात सोऽयं स्वर. परः । इत उत्तरं यदुच्यते. स्वरपर इत्येवं तत्र निमित्तत्वेना- विकृतं ज्ञातव्यं सान्निध्यादवर्णपूर्व · इति लम्यते । स्वरपरो वि. सननीयः अवर्णपूर्वो यकारमापद्यते । यथा-'आप उन्दन्तु । सं. १-१-१३. उसं.६.६.१. 6 पा. ८-३-१७ अयत्ययमधिकार स. १.२.१. . उपा.८-३-१२.

·264 तैत्तिरीयग्रीतशाख्ये. . 3 . ता अब्रुवन् । 'नान्वारभ्या३ इति । स्वरपर इति किं ? 'आपो वरुणस्य । अवर्णपूर्व इति किं ? 'अग्निरेकाक्षरेण ॥१०॥ अथ स्वरपर इति स्वरः परनिमित्तत्वेनाधिक्रियते । अ. वर्णपूर्वस्त्वित्यनुवर्तते । अवर्णपूर्वो . विसर्जनीयः स्वरे परतो यकारादेशं याति । 'रेफमेतेपु' (८-६) इत्यस्यापवादः । 'व्र- तपा असि देव आ मत्र्यप्वा' । 'विचित्यस्सोमा३ न विचित्या३ इति' | 'इन्द्र एवाजायत" । स्वाप*वादावेपये तु न भवति। स्वरपर इति किम् ? 'देवो वस्सविता 'देवा वसव्याः अवर्णपूर्व इति किम् ? 'इह हिरासदे । तुशब्देन 'ओ. तो गार्ग्यस्या' इति मूलशास्त्रोक्तो विपयो निवर्त्यते । न हात्र यत्वं विधेयम् । अस्मच्छासादी नथाविधोदाहरणाभावात् ॥१०॥ 9 एकारोऽयम् ॥ ११ ॥ 'त एनं. विसृष्टी विसर्ग: 1. इदमिदानीमुच्यते-स्वेरपरः पदान्त एका: रः अयमिति विकारमापद्यते .। यथा--'इम एवास्मे 13 : भिपज्यन्ति विसर्जनीयाधिकारी निवृत्तः । अन्यस्य कार्यभाजोऽभि. धानात् । एफार: अय इत्येतमादेशं याति स्वरे पदादौ प. 14 . सं.२.१.५ सं. ५.५.४. स.६.१.९.. सं. ६-1-1. 1. सं.२.१.२. "सं, १४.१.. स. ६.३.८. सं. १.२.१४. प्स. १.२.१. "पा. ८-१०२९. "स. २.१.११॥ विसर्गो निवृत्तः.

·९ अध्याये १३ सूत्रम् 265 - । 'त आ वहन्ति' । 'नियुत्वत आ लभेत स्वरपर इति किम् ? 'इपे त्वोज त्वा' ॥ ११ ॥ यथा- ओकारोऽवम् ॥ १२॥ स्वरपरः पदान्त ओकारः, अवं विकारमापद्यते । विष्णवेहीदम् ॥ १२ ॥ ओकार अव् इत्येतमादेशं याति स्वरे पदादौ परतः। 'वायविष्ये 1 'विष्णबुरुक्रम' । स्वरपर इति किम् ? 'वि. पणो हत्य रक्षस्व " ॥१२॥ - नाकारपरौ ॥ १३॥ द्विवचनसामर्थ्य गृहीता सन्निहितावेकारौकारों अकारपरौ पूर्ववि- धिं न प्रामुतः । यथा-'मा ते अस्याम् " । 'समिद्धो अअन् । 'तेऽध्रुवन् ।" इत्यादौ 'एकारोय,' (९-११) 'लुप्यते त्वकार एकारोकार*पूर्वः। (११-१) इति सूत्रद्वयं प्रसक्तम् । तत्रापि पूर्वत्वात् प्रबलं यत्वविधिं निपेद्धमय"मारम्भः । अकारः परो याभ्यां तावकारपरो ॥ १३ ॥ * 1 सं. 1-3-२. स, २-२.१. 'सं.१.१-१. +सं. २-४-१२. सं. २-२-१२. 6सं. ३-२-१०. स. १.१.३. सामात्. 11 स. २.५.१. प्रपलयत्वविधिनिषेधायोऽय. 34 * 'एकारओकार' इति वादकाभरणपाठः ·266 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. अकारपराविति पदच्छेदः । 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिप- त्तिः' इति न्यायात् । तदयमर्थः-द्विवचननिर्दिष्टावासनाये- कारौकारौ अकारे परतः यथोक्तावादेशौ न यातः । 'अपा- नेऽग्निम्" । 'आरे अस्मे च शृण्वते । 'ध्रुवोऽसि । 'प्रियं पाथो अपीहि । “अगोअर्घम्' । अकारपराविति किम् ? 'वपट् ते विष्णवासः 'अग्र इमम् ॥ १३ ॥ . ऐकार आयम् ॥ १४ ॥ स्वरपरः पदान्न ऐकारः आयं विकारमापद्यते । यथा- आसामहा एवेमो द्वादशौ मासो18 ऐकारः भाय् इत्यादेशं याति-स्वरे पदादो परतः ॥ 'हन्तया उ" । 'अन्तरितस्तस्या आ वृश्चयेते' । स्वरपर इति किम् ? 'यस्मै कं पुने । ॥ १४ ॥ . औकार आवम् ॥ १५ ॥ ओंकारः प्दान्तः स्वरपर आवं विकारमापद्यते । यथा- - अहावनदता हते 1.1.1-9. ',... स. १-६-२, २-२-१२. . 6 .६.१.१०. ".५.२. " १ ॥ १.२.१४. j. १.१.१. "सं. २.६..

·९ अध्याये १६ सूत्रम् 267 औकारः आव् इत्यादेशं याति-स्वरे पदादौ परतः 1 'उ- भादाताराविषार रयीणाम्' । 'तावताम् । स्वरपर इति . किम् ? 'तो देवा अनुवन् 3 उकारोऽपृक्तः प्रकृत्या वकारोऽन्तरे॥१६॥ अपृक्तसंज्ञक उकारः स्वरपरः प्रकृत्याऽवतिष्ठते । अविकतो भवतीत्यर्थः । उकारस्वरयोरन्तरे मध्ये वकारश्चागमो भवति । यथा-'स उवेकवि५शवतीनः । 'अदन्त्युवेवास्य मनुप्याः। अपृक्त इति किं ? 'स्वपत्याय देव । उकार इति कि? भक्षेहि ॥ १६ ॥ अपृक्तसंज्ञ उकारः स्वरे पदादौ परतः प्रकृत्या भवति । न तु वक्ष्यमाणं विकारं याति । किञ्च-तस्योकारस्य परस्व- रस्य च मध्ये वकार आगमो भवति । 'अदन्त्युवेवास्य' । 'उवित्यु । उकार इति किम् ? 'उपभृदेहि । अपृक इति किम् ? • यन्मध्वग्नौ जुहोति । 'उकारः प्रकृत्या चकारोऽन्तरे' शते वक्ष्यामि । एवं च शब्दलाघवं भवति । पदग्रहणपरि. भापया अतिप्रसङ्गश्च निवार्यते । किमपृक्तसंशया? अनो- च्यते । 'उकारः प्रकृत्या' इत्युक्तेऽपि 'अन्यह मासा अन्विद्धनानि। . स. १-१-१४. ३ स. ६-४.९. सं. ४-३-३. ३-२.५. ३१.१-१२. 10 ययेव 'उकारः 11 १-७-१३, 6 7 " " 9 २-३.२. म ·268 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ८ इत्यादापतिव्याप्तिः 'अन्कारादि च' (१-६३) इति वचनात् । त- स्मादपृक्तसंशया भाव्यम् । सा तु वर्णस्यैवोते न तत्र ‘अ- न्कारादिच' (१-९३) इति परिभापा प्रवर्तते । नन्वयमागमः 'त्रपुमि. धुपूर्वः' (५-४) इत्याद्यागमसमीपे कि नोक्तः, 'अपृक्तोकारपूवों वकारस्स्वरपरः' इति? तदुच्यते परस्वरनिमित्तकस्यादेश- स्यायमपवाद इति आदेशप्रकरण एवोचितो वक्तुमिति ॥ १६ ॥ , 18 न तत्तस्मात्साहितः॥ १७ ॥ तत्, तस्मात् इत्येताभ्यां सांहित उकारोक्तः पूर्वविधि न मामोति । प्रसत्या अवस्थानं, वकारागमश्च न भवतीत्यर्थः । तद्वाहुरुत्सृज्यम्"। 'तस्माद्दाश्यम् । ' इवोंकारी यवकारो' (१०-१५) इति दशमेऽस्य विधिर्वक्ष्यते । तत् तस्मात् सारहित इति कि ? 'तत्, उ, आहुः-तदु । उपाहुः" 'तस्मात्, उ, आश्यम्-तस्मादु । उवाश्यम् ॥ १७॥ संहितः शतसन्धानः । स पय सांहितः । तत् तस्मात् इत्येताभ्यां द्वाभ्यां पदाभ्यां सहित उकारोऽपृक्तः स्परे परतः प्रतिभावं यफारागमं च न याति । 'तद्वाहुः । 'तस्माद्वा- श्यम्" । तत्तस्मादिति किम् ? ‘स उवेकविवर्तनिः। सां- हित इति फिम? तत्तस्मात्पूर्व इत्युक्त तयोरुपयन्धत्यात्गृथ. ग्मायपि निरोधः स्यात् । यथा क्रमाध्याये-'तदु-उवाहुः 'तस्मातु-उपाश्यम् । संहितावस्थायामयप्यतेऽयं प्रतिषेधः । तदर्थं सांहितवचनम् ॥१०॥ *प. ६.१.11. सं. ४.३.३.

·९ अध्याय १९ सूत्रम्. 269 हस्वपूर्वो डकारो विवर्णम् ॥ १८ ॥ स्वरपरो कारः पदान्तवर्ती इस्तपूर्वो द्विवर्ण द्वित्वं भजते । यथा-'न्यड्डग्निः" । 'त्वा दध्यदृषिः । स्वपूर्व इति किं ? ' परा- डावर्तते 3 । स्वरपर इति किं ! “सङ्घसमानैः" । 'प्रत्य- पडहः ७ } द्वस्वः पूर्वो यस्मादसो द्वस्खपूर्वः । द्वयोर्वर्णयोः समाहारः, द्विवर्णम् ॥ १८ ॥ हस्वपूर्व इति कार्यभाज एवायं निर्देशः । न निमित्तस्य; परस्परनिमित्तत्वात् । न चोपवन्धस्य; तस्य पृथग्भावायो- गात् । तदद्यमर्थः-हस्वात्परो ङकारी द्विवर्ण याति, स्वरूपद्वि- त्वं याति स्वरे पदादी परतः । प्रत्यदुपतिष्ठते" इट्टपिः'। 'युड्ङसि" । 'प्रतिङिति प्रति-दृड्ड' । हस्वपूर्व- इति किम् । अवाङपानः । डकार इति किम? 'शुगसि तम- । स्वरपर इति किम् ? 'प्रत्यड्सोमो अतिद्रुतः" ॥ १८ ॥ । 'त्या ध्य- 8 9 भि७ नकारश्च ॥ १९ ॥ चकारः पूर्वनिमित्तं द्वित्वं कारो द्विवर्ण भरते स्वरपरः चान्वादिशति । इस्वपूर्वो न. यथा-~'निरवपन्निन्द्राय 12 । 1स. २.५.३. सं. ४-१.३. स.३.२.६. सं. २.२.८. १-५-१. .१.८.१५. स. १-८-१३. से २-४-२. स. ६.३.१. 10 स. १.३.११. स. १.८.२१. 5 6 7 9 ·270 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, 1 . . 4 अब्रुवन्नृनवत्' । एवम्पर इति कि? निरवपन यान्येव पु. रस्तात् ओमन्वती ते । एवम्पूर्व इति किं? यानन- योऽन्वतप्यन्त विद्वानेतमग्निं चिनुते ॥ १९ ॥ चकारः 'हस्वपूर्वो द्विवर्णम्' (९-५८) इत्यन्यादिशति । ह्रस्वा- त्परो नकारः स्वरे पदादौ परतः स्वरूपद्वित्वं याति । दक्षिणमुश- । 'अस्मिन्नेव लोके"। हस्वपूर्व इति किम् ? नजुहोत् । नकार इति किम् ? 'उशिगसि । स्वरे परतः इति किम् ? 'अस्मिन् योनौ'10 । पदादाविति किम् ? प्रजावतीरन- । पृथक्सूत्रकरणमुत्तरार्थम् ॥ १९ ॥ * . नुशन्तम् । ता- 9 . मीया अनितिपरो ग्रहोख्ययाज्यापृष्ठयहिरण्यव. णीयेप्वीकारोकार*पूर्वो रेफमाकारपूर्वश्च यकारम् ॥ २० ॥ ग्रहोख्यादिपु विषयेषु ईकारपूर्व उकारपूर्वो वा चकाराक्रप्टो नकारः अनितिपरः इतोप्येतस्मादन्यस्वरपरो रेफमापद्यते, आका- रपूर्वद्यकारमापद्यते । ग्रहो नाम चतुरोऽन्त्याननुवाकान् वर्जयि. आददे ग्रावा इति प्रश्नः । अग्निकाण्ड"स्याचं प्रमद्वयं . त्वा 12 सं. १-५.१. सि. ३.२-८. मु. २-४-१. सं. ५-६.६. 3सं. २-६-१. सं. १-२-७. . 7 ४ 10सं.१.५.६. 11 स.१-१.१. 12से.१-४-१. 19 चतुर्यकाण्ड. ६इतीले. * 'प्वाकारऊकार' इति वादिकाभरणपाठः.

·९ अध्याये २० सूत्रम्. 271 1 2 36 36 3 अग्नेमन्वे, ७। 6 16 स्त्वा १७ |'मरु- 110 11 12 अस्तु सूर्यः 113 14 . उत्तमानुवाकवन, उख्यं, इत्याख्यायते । उक्ता याज्याः' । 'स- मिदिशाम, 'जीमूतस्य, यदकन्दः, मा नो मित्रः, 3 'ये वाजिनम्, समिद्धो अञ्जन, गायत्री, क. इत्यनुवाकनवकं पृष्ठचमिति पठचते । 'हिरण्यवर्णाः " इत्य- नुवाकः हिरण्यवर्णीयः । ग्रहे यथा-'जहि शत्रूश्रपमृधः त्वा५ इन्द्र" । उख्ये यथा-'ये वा वनस्पतीर रनु । 'मधुमा । याज्यासु यथा-'ऋतू५ ऋतुपते । 'अमवा इभेन । पृष्ठये यथा--' शत्रू५ रनपव्ययन्तः जयनार उप जिनते 11 | हिरण्यवर्णीये यथा-'अग्नीप्सुपदः अग्नीन" । अनितिपर इति किं ? 'अभ्यवर्तन्त दस्यून, दरयू- निति दस्यून् । 'इडावानितीडा-वान्' । ग्रहादिप्विति किं? 'त्री- । 'तानिन्द्रोऽन्तयामेणा- न्तरधत्त । इतिः परो यस्मादसावितिपरः, न इतिपरः, अनिति- परः ॥ २० ॥ इतिपरादन्योऽनितिपरः । महा नाम 'आददे ग्रावाऽसि' अध्या ३ सू. १. सं. ४.४.१२. सं. ४,६,६-९. स. ५,२,११-१२. स. ५-६-१. स. १.४.४२. सं. १.४.18. 'सर्वार 16 निमान्लोकानिति । 'पशूनेवाव रुन्थे । 19 U 1 10 11 स.४-२.८. सि.२-२-१३. " 13 स. १-२-16. 11 स. १-१.२३. . 13 lu ३.२.११. " ३-३-२. 13 १.४.६. 1.1.1.

·272 तैत्तिरीयप्रातिशाख्वे, त्री त्रिष्टुप् '10 . इत्यादयः पट्रिशदनुवाकाः । एपामन्त्यः सजोपा इन्द्र” इ- त्यनुवाकः । उख्यं नाम अग्निकाण्डस्यादितः प्रश्नद्वयं याज्या- नुवाकव्यतिरिक्तम्-'युञ्जानः प्रथमम् । इत्यादिदशानुवाकाः, 'विष्णोः क्रमोऽसि इत्यादिदश च, एपामन्त्यः 'आदित्यं गर्भम् ' इत्यनुवाकः । याज्या उक्ताः । पृष्ठयं अश्वमेधकाण्डस्य आदितो नवानुवाकाः-'समिद्दिशाम्' इत्येपः, 'जीमूतत्य" इति चत्वारः, 'अग्नेमन्वे' 'समिद्धो अञ्जन् इत्येतो, 'गाय- कस्त्वा व्यति'10 इति द्वौ चेति । 'हिरण्यवर्णा- श्शुचयः पावकाः 13 इत्यनुवाको हिरण्यवर्णीयः । 'अध्यायानु- वाकयोलक' इति लुक इहाभावच्छान्दसः। सूक्तं वा त्रयोद- शर्च हिरण्यवर्णीयम् । ईकार ऊकारपूर्व इति कार्यभाज एव निर्देशः । आकार पूर्व इति च । प्रकृतिभावस्तु छान्दसः असन्देहार्थः, चशब्द इह यकारादेशसमुच्चयार्थः । ग्रहो- ख्यादिपु ईकारादूकाराञ्च परो नकारोऽनितिपरो रेफमादेशं याति, आकारपूर्वश्च यकारं स्वरे पदादी परतः । ग्रहेषु य. था-शत्रू रपमृध 1 ‘वृष्टिमार इव । उख्य यथा-" -~'पुष्टि- मा असि'ये वा वनस्पतीश्रनु' । याज्यासु यथा-'ये- भिर्देवार ऋतुभिः कल्पयाति16 | 'स त्रीररेकादशार इह '17 । छयेषु यथा-'क्षिणन्ति शरनपव्ययन्तः 'अस्मारअदि. तेरनागाः' । हिरण्यवर्णीयषु यथा-'सर्वार अग्नीररप्सुपदः 1स. १.४-४२. 'सं. ४-१-१. 3सं. ४-२-१. *सं. ४.२.१०. 5 अध्या ३ सू.. ४.४.१२. स. १.६.. ४.७-१५. स ५.१.११. ,,२,१२.१२. 11सं. ५.६.२. पा.६-२-६०. 13स.१.४.१०. ४.२-५. स. १.१.१४, ॥स. ३.२.११. 113 ” - 111 G " 8 10 12 " सं. ४-२-८.

·९ अध्याय २१ सूत्रम्. 78 अनितिपर इति किम् ? 'वृष्टिमानिति वृष्टि-मान् । 'सुवाति तान् । तानिति तान् । 'श्रपयानिति' । ग्रहोख्यादिग्विति किम् ? 'तद्यद्यतीनपावपत् ' । 'पशूनेवाव रुन्धे । 'तानजुहोत्" । एत- त्पूर्व इति किम् ? 'उत्तिष्ठन्नोजसा"॥२०॥ " मानुदयानमृतान्दुर्यानसो मपूर्वः सोअ- स्मानविमान्गोमान्मधुमान्हविष्मान्- हूतमानाचिकित्वानिडावानकक्षीवान- वाणवान्हिपयस्वान्वशान्विदत्रानमि. त्रानरान्पोपान्महाश्च ॥ २१ ॥ मान्, उदयान, अमृतान्, दुर्यान् असोमपूर्वः, सो अस्मान्, अविमान्, गोमान्, मधुमान, हविष्मान्, हूतमानापे, चिकित्वान्, इडावान्, कक्षीवान्, वाणवान्, हि पयस्वान्, वशान्, विदत्रान, अमित्रान, अरान्, पोपान्, महान् एतेषु ग्रहणेपु नकारोऽनि- तिपरो यकारमापद्यते । अनितिपरत्वाकर्षकोऽयं चकारः । विषयाननादत्य सर्वार्थोऽयमितःपरमारम्भः । यथा-'मार आ विवेश । 'उदया अजस्त्रम् । अदिति कि? 'वयोभि- रेवायानव रुन्थे। । 'उदस्थाममृता अनु । 'भद्रान्दु र अ- न सोमपूर्वः दुर्यान् इत्यत्र नकारः सोमपूर्वो यत्वं . 9 10 म्येहि । सं. १.४.२०. स, ५.११. स. ५-७-९. स. ३.४.४. 16. ४.६.३ स. ४.१-५. स.१.४.३०. सं. ५-२०१०. *न्दुभि. स. १.२.८. 35 ·274 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. : कि? 2 5 7 नापद्यते । 'प्र चरा सोम दुर्यानदित्याः" । 'सो अस्मा५ अधि- पतीन्करोतु । मो इति 'इन्द्रो अस्मानस्मिन् । 'अविमा५ अश्वी 'गोमा अग्ने"। 'मधुमा५ इन्द्रियावान् । अविगोमध्विति कि पशुमानव भवति हविष्मा५ आ विवासति । हूतमानापे, हूतमानित्यत्र नकार आपे स्वरपरः यत्वं भजते । 'देवहूतमा५ इत्युखायाम् आप इति किं ? 'देव- हूतमानिति देव-हूतमान्" । आर्पग्रहणसामर्थ्यादितिपरत्वेऽपि यत्वं भवति । आप इति काकाक्षिवदु'भयत्र सम्बध्यते, ग्रहाख्यादि. महानपर्यन्तम् । आर्पः स्वयम्पाठ इत्यर्थः । 'चिकित्वा५ अनुम- न्यताम् । 'इडावा५ एपः । 'कक्षीवा५ औशिजः शल्यो बाणवार उत । इडाकक्षीवाणति किं ? सवानेव भवति 112 । 'असूक्ष्महि । पयस्वार अग्ने । हीति किं? 'ऊनस्वान्पयस्वानित्याह" | आर्षे इतिपरत्वात् 'देवहूतमा इत्युखा- यां जुहोति" इतिवद्यत्वप्राप्तिहिंग्रहणेन प्रतिविद्धचते 'स्तुतो याति । ' सुविदवार अपि । 'अमित्रार अपराधमानः । अरार इवाने । 'पोपा अपुप्यत् ।।७ । 'अग्ने महा५ असि || 2 10 । 'वि- 'करोति र- वशा अनु सि. १.१.१०. स. १-६-६. स. १.१.१३. 6 " ६.२.६. स. ३.१.९. स. ३-१-१०. ४ काकाक्षिन्यायनी. ४-५-१. सं. २.२.१. स. १.८.५. 18 सं, ३-६-४. स. १.१.४६. सं. १.५-३. ३५ सं. ७...

·९ अध्याये २१ सूत्रम्. 27.5 14 15 'मान्' इत्यादिपु आकारात्परो नकारोऽनितिपरः स्वरे प. दादौ परतो यकारं याति । ग्रहोख्यादिव्यतिरिक्तदेशार्थमिदं सूर्य परं च । मान्–'मार आविवेश" । उदयान्-'उ- यार अजनम् । उदिति किम् ? 'वयोभिरेवायानव रुन्धे । अमृतान्-'उदस्थाममृतार अनु 1 दुर्यान्न सोमपूर्व:-'सुवा- ग्देव दुर्याआ वद । सोमपूर्वस्तु नायं यकारं याति । 'प्र चरा सोम दुर्यानदित्याः'। सो अस्मान्-'वयं मा सो अस्मार अबहा- य। सो इति किम्? 'प्रदातारस्स्मोऽस्मानमुत्र"। अचिमान्- 'आवमार अध्यो । गोमान् - 'गोमार अग्ने '3 । मधुमान् मधुमार इन्द्रियावान् | अविगोमध्वित्युपवन्धैः किम् ? 'प- शुमानेव भवति । हविष्मान्-'हविष्मा आ विवासति।। हृतमाना--'देवहूतमा इत्युखायां जुहोति 12 । 'युवा हि देवद्वतमा अश्या अग्ने' इत्यत्र तूस्थयाध्यान्तर्भावासिद्धम् । अग्न्युशनुवाक्ये तु न सिद्धयतीत्यप्राप्तप्रापणार्थ हूतमान्ग्रह- णम् । नत्र यथा शिके भवति, एवं पदकाल'प्रक्षिप्तेऽपीति. शब्द परतः स्यात्, तन्निवारणार्थमिहार्पग्रहणम् । ऋषिवेदः। यथा अग्न्युपानुवाक्ये समाम्नायते-'एतरह घाव तपिरभ्यनू- वाचेन्द्रो दधीची अस्थभिरिति इति । महाभाप्येऽप्युक्तम् । ऋपिदः पठति-'शृणोत ग्रावाणः' इति" इति । ऋपो भवः सन्धिरार्पो वैदिकः अपौरुषेयसन्धिरित्यर्थः । तत्रैवाप्राप्तप्रापणं स. ४-६-३. से, ५-२-१.. 'सं. १-२-८. से. १-२.१०. स. ६.१.१. मं.१-६-६. 10सं, ६.१.६. "स. १.३.१२. 13 रा. १.६.11. पदकार. स. १.३.१३. 5 " सं. ३-१-१.. 12 " ·276 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ततः- असुर हूतमान्ग्रहणेन क्रियते, न सर्वत्र 'देवहूतमानिति देवहूतमान्' 1 इति विभज्यानुवादार्थ इतिशब्दे परतः न यकारादेशः । ये तु विभक्तपदात्मको वेद इत्याहुः, तेषां स- ऽपि पदसन्धयः पौरुषेयास्स्युः । ततश्च आर्प इति निविपर्य स्यात् । ऋपिभिः कृतस्सन्धिराप इति व्युत्पत्त्याश्रयणे तु वि. भज्यानुवादाऽपि तथात्वमस्तीति व्यावाभावादार्पग्रहणम- नर्थकं स्यात्, अनिष्टं च न निवर्ततेत्यास्तामेतत् ॥ चिकि- त्वान्–'चिकित्वार अनु मन्यताम् । इडावान्–'इडावार एपो । कहीवान् -'कक्षीवार औशिजः" । वाणवान्-'या- । इडाकक्षीवाणेति किम् ? 'स्ववानेव भवति' अत्र मान् वान् इत्यनयोः प्रत्युपवन्धपाठः वैचित्र्यात्मको वि. स्पष्टार्थः । हि पयस्वान्-'असृक्ष्महि । पयस्वार अग्ने । ही- त्युपान्धस्य व्यावर्त्य शाखान्तरे । 'ऊर्जस्वान्पयस्वानित्याह 3 इति तु न प्रत्युदाहरणम्, इतिपरत्वात् । न च 'अनितिपरः'(९-२०) इत्यनेन पौरुषेयस्यैवेतिकरणस्य पर्युदासः, अविशेपनिर्देशात् । हूतमाना' इत्याग्रहणस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गाय । यशान्-व- शार अनु। विदघान्-'सुविदवार अपीत' । अमित्रान्- अमित्रार अपवाधमानः'10 अरान्-'अरा इवाग्ने'पोपान्- पोणार अपुप्यत् । महान्-'अग्ने महा असि" । आकारपू- र्य इत्येतदुत्तरामिहानुवर्तते ॥ २१ ॥ णवार उत 25 . . सं. ३... सं. २.६.११. 'सं. ५-६.५ सं. १.४.४५. 10सं. १.६.४. सं. ४-५.१. सं. १-७-३० पसं. २.५.५ सं. १-t.. स. ३-१-२. सं. १-८.५० 120७-१.१.

·९ अध्याये २२ सूत्रम 277 इन्द्रोमेऽकरूढमिहाऽप्येत्वगन्मेडेन्यानायजि- आचव कुर्वतादुहददितिरग्रेऽधरान्सप- त्नानलम्परश्च ॥ २२ ॥ I इन्द्रो मे, अकः, उर्दू, इहा, अप्येतु, अगन्म, ईडेन्यान्, आ- यजितः, आच, ऋनु, अकुर्वत, अदुहत्, अदितिः, अग्रे, अध- रान्थसपत्नान्, अलं इत्येवम्परो नकार आकारपूर्वी यकारमापद्यते । चकार आकारपूर्वत्वाकर्षकः । यथा-" सपना५ इन्द्रो मे"। मे इति किम् ? 'युष्मानिन्द्रोऽवृणीत" । 'निग्राभेणाधरा- • अक: | 'यूयं देवा५ अहम् । ' अग्ने देवा इहा वह। दी- घेण किम् । 'यज्ञियानिह यान् हवामहे | 'धर्मो देवा५ अप्यतु । एत्विति किम् ? 'विद्वानपि जन्येपु" । 'सुवर्देवा अगन्म । 'ईडामहे देवा ईडेन्यान् "1 'देवा आयजिष्ठरस्वस्ति। 'देवा५ आ च वक्षत्" । यजिष्ठश्चेति किम् ? 'यानाऽवह उशतः"। 'वाजो देवा ऋतुभिः । 'वित्वा कामार अकुर्वत । 'यज्ञोऽ. मुरा अदुहत् ।'विवस्वा५ अदितिः 'अग्निस्ता५ अग्रे॥ 5 17 पा a - सं. १-१-१३. 'सं. १-३-१४. स, १-७-९. 10 सं. ४-६-३. सं. १-१-५. 6स १-६-१०. सं. २-३.९. "सं. १.४.४४, सं. १-३-८. 6सं. ६-१.६. स. ४-३-१३. ४-७-१२. 15 सं. १-५-२. 12 " 13 " 16 ·278 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . 8 अन्या५ अपरान्थसपत्नान् । सपत्नानिति किम् ? भ्रातृव्या- नधरान्पादयामि' | 'पुरोडाशा अलङ्कुविति" । अन्वादेशः किमर्थः ? 'परिधीनकुर्वत । तत्तत्पदग्रहणे कर्तव्ये परपदग्रह- णम्, अनाऽपि संहिताविधावग्रहणस्य च यत्वं स्यात् इति, नेमि- त्तिकस्य च निमितापेक्षत्वात् । ग्रहणस्य यथा-'अमर्यो म|" आ विवेश-~मा५ अमर्त्यः ।' उदस्थाममृतार अनु—अमृता अस्थाम् । एवं नैमित्तिकस्य ग्रहणस्य-'अग्नेऽविमा५ अश्वी- अविमा५ अविमार अग्ने" ।' उदया५ अजस्त्रं--उदया५ अयार उदुदयान् । एवमग्रहणस्य नैमित्तिकस्य- अग्निस्ता५ अग्रे- अन्या५ अधरान्सपत्नान् -अन्या नधरानन्या अन्यार अधरान । एवं सर्वत्र नकारस्य यकारो- त्पत्तिद्रष्टव्या ॥ २२ ॥ इन्द्रो मे इत्यादिपु स्वरेषु पदादिपु परतः आकारपूर्वी न. कारो यकारं याति । इन्द्रो मे--'सपत्ता इन्द्रो में10 स इति किम् ? 'वृद्धानिन्द्रः" अक:-- अधरा अकः 'देवार ऊदम् । इहा इत्यस्योदाहरणं शाखान्तरे । आ इ. त्युपबन्धेन किम् ? 'यज्ञियानिह यान् हवामहे 13 अप्यतु--'ते. 1सं. ३.२-८. +सं. ६-२-१. 7स.१-६-६. 10 स. १-१-१३. 13 १-५-१.. ता अग्निः अधरा- 1 10 स. ३-५-३. स.५.७-९. 8सं.४.६.३. 11स.२-३.२. 3.६-३-१. सं. १-२-८. 9 सं. ३-१-४. 12 ·९ अध्याय २२ सूत्रम्. 279 तः न यशो देवार अप्येतु"। एत्विति किम् ? 'चल्बलानपीध्मे ' अगन्म-'सुवर्दया अगन्म' । ईडेन्यान्–'देवार ईडेन्यान् । आयजिष्ठः इत्यस्योदाहरणं शाखान्तरे । आ च-' -'देवा आ च वक्षत् यजिष्ठः, च, इत्युपचन्धाभ्यां किम् ? 'यानाऽवह उश- । ऋतु-'देवार ऋतुभिः" । अकुर्वत--'कामार अकुर्वत। अदुहत्-'यज्ञोऽसुरा अदुहत्"। अदितिः--'विवस्वा५ अदि- तिः 10 । अग्रे-'अग्निस्ता५ अग्रे'11 | अधरांसपत्नान्-'अन्या अधरान्टसपत्तान्' 1121 सपत्नानिति किम्? 'भ्रातृव्यानधरान् 13 । अलम्-'पुरोडाशार अलङ्कुर्विति' । आकारपूर्व इत्यनुवृत्त्या किम् ? 'ते कार्मर्यमयान्परिधीनकुर्वत । अत्र 'मानुद्यान् । (९-२१) इत्यादिवत्कार्यभाजां ग्रहणे कर्तव्ये निमित्तानां ग्रहणं अन्थलाघवार्थम् । तथाहि न्यत्र निमित्तविशेषग्रहणाभावेऽपि कार्य सिद्धयति, तत्र कार्यभाञ्जयेच पदानि निरुपवन्ध्रानि सोपवन्धा- नि चा गृह्यन्ते, न तु निमित्तविशेषाः, यथा-'मानुदयान' (९-२१) इति । यत्र तु कार्यभाजां अग्रहणेऽपि कार्य सि- ध्यति, तत्र निमित्तविशेपा एव निरुपवन्धाः सोपवन्धा वा गृह्यन्त यथा-'कृधिपिन्वपथेपरः' (८-२५) 'न घकारपरे' १८-२६) इति । एवं कार्यभानिमित्तयारन्यतर- स्य ग्रहाणाद्न्थलाघचं भवति । तद्यथा-कार्यभानावग्रहणे निमित्ताग्रहणाल्लाघवं स्यात् 1 निमित्तभदेऽपि कार्यसिद्धिश्च । सक- स. २-२-८. 1सं. १-६-३. २-२.९. 7 १-१-१४. 4 5 " ३स. १-७९. 6 १-४-४४. 9 " १७-१. 12 " 8 " 10 " ३.२.८. 15 13 " ३.५.३.

·'-280 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 1 ...चरावः...परः यथा दुर्यानिति-'दुर्या आ वद" । दुर्या अभ्येहि नि- मित्तमात्रग्रणेऽपि कार्यभाजोऽनुपादानालाघवं कार्यभाग्भदेऽपि कार्यसिद्धिश्च । यथा आवृत्पर इति-'जिन्वरावृथ्स्वाहा: उ. प्रवृथ्स्वाहा । यत्र तु कार्यभायात्रग्रहणे निमित्तभेदो न स- म्भवति, निमित्तमात्रग्रहणे च 'कार्यभाग्भेदः, तत्रेतराप्रयोग कृतमेव लाघवं लभ्यते नान्यत् । यथा-'देवते, मेध्ये, तृष्णे, तृये' (४-११) इति, 'द्वारौ... (४-३८) इति च । ततश्च येषां पदानां त्रिविधेऽपि समाम्नाये निमित्तभेदः कार्यभाः ग्भेदो वा न सम्भवति, तेप्वपीतराप्रयोगकृतस्य ग्रन्थलायव- स्यास्तित्वध्रौव्यात, जटायां निमित्तभेदकार्यभाग्भेदयोरपि छान्दसं कार्य नापादनीयम् । अन्यथोपपन्नत्वात् । ततश्च ‘मान (९-२१) इत्यादेः पूर्वपदेन व्युत्क्रमणसन्धौ यकारादेशो न भवति । 'अमर्यो मान्मयानमयोऽमत्यो मान्" । 'इन्द्रो मे' (९-२२) इत्यादेश्च परपदेन व्युत्क्रमणसन्धौ यत्वं न भवति । 'अकुर्वत वरुणप्रघासा. वरुणप्रघासानकुर्वताकुर्वत वरुणप्रयासान् न ह्यसमानातेपु सन्धिषु युक्तं छान्दसं कार्य, समानानवललभ्यं हि तदित्युक्त- मेव । न हि तत् शास्त्रतात्पर्यविदो विपहन्ते । तथा हि- अशान्तावास्तां ते देवाः7 इत्यत्र-आस्तां ते त आस्तामा- स्तां ते इत्यस्यां जटायां तेशध्दे प्रग्रहसंज्ञाप्रकृतिभावाव- ल्पज्ञोऽपि नानुमन्यते । किमुत शास्रतात्पर्यविदास्तिकः ? 'त- स्मादजातीयकं वालिशभापितं छान्दसकार्य जटायां अभ्यु- 1स. १.२.१३. सि. ५.७.९. सिं. २०५.८. सं. १-६-३. 5स. ३.२-२, सं. २-४-७. समानानबलविहितमेव ·९ अध्याये. २३ सूत्रम्, 281 पगच्छन्तो चालष्टिका अल्पशास्तत्त्वविनिः सम्यक्प्रतिवोधाय- तव्या ‘इत्येवमर्थमिहास्माभिः प्रपञ्चितम् ॥ २२ ॥ न रश्मीनुपयान्यमान्पतङ्गान्त्समानान- र्चान्यजीयान् ॥ २३ ॥ रश्मीन, अपयान् , यमान्, पतङ्गान् , समानान्, अर्चान्, यनी- यान् एषु ग्रहणेषु नकारः स्वरपरोऽपि न खलु रेफ यकारं वा भनते । यथा -'पुरुत्रा च रश्मीननु । 'अदितिश्पयानिति'. 'उख्यत्वादनयोः प्राप्तिः । ननु ' अदितिश्श्रपयान " इत्यस्य इतिपर' त्वादेव निषेधे सति ग्रहणमनर्थकमिति चेत् । आप इतिपरसात् पुनः प्राप्तिः । तन्मा भूदिति ब्रूमः । 'सुयमानूतये पृष्ठचत्वात् प्राप्तिः । 'पतङ्गानसन्दितः " याज्यात्वात् प्राप्तिः । समानानु- । अनिन्द्र नावाणः १७ । 'यनीयानुपस्थे मातुः"। एपामपि याज्यात्वात् प्राप्तिः ॥ २३ ॥ रमीनित्यादिषु नकारो यथाविहितं रेफ यकारं वा न याति स्वरे पदादो परतः । रश्मोन्-'पुरुत्रा च रश्मीननु । श्रपयानित्यस्यांदाहरणं . शाखान्तरीये ग्रहोख्यादौ द्रष्टव्यम्। . शन्नने सिं...१.२. #.१.२.१४. १, १-३-१४. सं. ४-१-५. सं. १-३-१३. सं. ४.७.१५ 6, १-६.१२. * पालवंदे. 36 ·282 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 'अदितिश्पयानिति'' इत्यत्र त्वितिपरत्वान्नास्ति प्राप्तिः। न च व्युत्क्रमस्य जटायामनिति शब्दपरतयाऽस्ति प्राप्तिः, अनाना- तसन्धौ छान्दसकार्याभावस्योक्तत्वात् । यमान्-'सुयमानूतये । पतङ्गान्-'पतङ्गानसन्दितः । समानान्–'समानानुशनग्ने। अर्चान् -'अर्कमर्चानिन्द्र ग्रावाणः । यजीयान्-'यजीयानुपस्थे मातु:7॥ २३ ॥ उदथापरचोदयापरश्च ॥ २४ ॥ 10 उत्, अथा इत्येवम्परो नकारो यथाविहितं रेफ यकारं वा नापद्यते । चकारो निषेधाकर्षकः। यथा-'अमित्रानुन्नयामि । दिति किम् ? 'श्री५ रुत यून् । 'विद्वानथा भव । दीर्घोऽत्र द्वस्वोपलक्षणमपि । यथा-'विद्वानथ | अथा भव । यथासं. हितास्थमेव निमित्तमत्र स्वकार्य करोति निषेधरूपम् । यथा-'अमि त्रानुदुदमित्रानमित्रानुत् विविरप्येवं यथासंहितास्थनिमित्त एवं* सर्वत्र भवतीत्यवोचाम । यथा--'सो अस्मा५ अस्मान्यस सो अस्मान् । 210 1 सं. ४-१-५. सं.१.२.१४. 7सं. १-३-१४. 10 सं. ३-२-११, 2न चास्य क्रमस्य जटायामदिति. सं. ४-७-१५. स. ४-३-१३. 6सं. १-६-१२. सं. ४-१-१०. स. २-१-११. * निमित्तरेव.

·५ अध्याये २४ सूत्रम् 283 अस्मा५ अवहायावहायास्मा५ अस्मार अवहाय" । एवमादि वेदितव्यम् ॥ २४ ॥ इति त्रिभाष्यरले प्रातिशाख्यविवरणे नवमोऽध्यायः उत्, अथा इत्यनयोः परतो नकारो यथाविहितमन्त- स्थादेशं न याति । 'ब्रह्मणाऽमित्रानुन्नयामि । 'विद्वानथा | 'अपि चिकृतम' (१-५१) इति वचनाद्विकृतयोरपि भ- वत्ययं निषेधः । 'अमित्रानुनयामि । 'विद्वानथा भय ॥२४॥ भव 3 23 इत्याचार्यगार्यगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यन्याख्याने नवमोऽध्यायः. - सं, ५-७१.

·अथ दशमोऽध्यायः अथैकमुभे ॥ ३ ॥ अथ , इत्ययमधिकारः । उभे अक्षरे एकं रूप सजा- तीयमापद्यते इत्येतदधिरुतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः ॥ १॥ उभे इति सामान्यविवक्षया नपुंसकलिङ्गनिर्देशः । ते तु वर्णात्मक । वर्णस्य विकारलोपो' (१-५६) इति परिभाष- णात् । अक्षरापेक्षया वा नपुंसकनिर्देशः । पदान्तश्च पदादि- श्वेत्युभी वर्णावेक विकारं गच्छत इत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् । स्वरपराधिकारश्च वर्तते ॥१॥ दीर्घ५ समानाक्षरे सवर्णपरे ॥२॥ समानाक्षरे आत्मनः सवर्णपरे सति पूर्वापरीभूते एते उभे दीर्घमेकमामुतः । यथा-'गृह्णीप्वान्तरितम् । 'रास्नाऽसीन्द्राण्यै सूपस्था देवः । सवर्णः परः यस्मा दसौ सवर्णपरः, तस्मिन् ॥२॥ 3 समानाक्षरे सवर्णपरे सति उभे एक दीर्घमादेशं गच्छ- तः। यं प्रति सावर्ण्यमस्ति । 'अन्तरिक्षमिवाग्नीम् । 'यथा वा आयतां प्रतीक्षते"! 'तदेवावरुन्धे । 'अथ मे पुन- एकरूप. स. १-१.८. स. १-२-२. सवर्णस्वरपरे. सं. ६.४.६. 7 B " ·16 अध्याये ४ सूत्रम्. 285 देहाति। । 'दधतूखे । 'यदपतूलयाजीत । समानाक्षर इति किम् ? एत एतान्ग्रहानपश्यन् । 'भूत्या ऐन्ध। सवर्ण- पर इति किम् ? 'अपेन्द्र द्विपतो मनः ॥ २॥ अथावर्णपूर्वे ॥३॥ अथ' इत्ययमधिकारः । अवर्णपूर्वे सतीत्येतदधिकृत वेदितव्यं, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः । इदमधिकारान्तरम्, 'उपसर्गपूर्व आरम्' (१०-९) इतिपर्यन्तम् । अवर्णश्चासौ पूर्वश्च अवर्णपूर्वः, तस्मिन् ॥३॥ अवर्णः पूर्वो यस्मिन् सन्धौ तस्मिन्निति विपयतया सन्धि- रधिक्रियते ॥३॥ coo- इवर्णपर एकारम् ॥४॥ अवर्णपूर्व इवर्णपरे च सति, ते उभे अक्षरे एकारमामुतः । यथा- 'नेष्टिर्भवति" । महेन्द्राया । इवणेश्चासौ परश्च इवर्णपरः, तस्मिन् ॥ अवर्णपूर्व इवर्णपरे सन्धी उभे एकमेकारं गच्छतः । 'ने- टिर्भवति॥४॥ 1स. २-१-२. सं.४.१.६. 3सं. ६-१-१. *सं. ६-६-८. स. २-२.८. स, ३.६.८. स. २.५-५. स. ६.५-२९. 9"नेष्टिर्भवति.' (२-५-६)'प्रेयमगात्. ' (१-१-२) 'चक्षुषा प्रेक्षे.' (१-१-४) 'पुनरेत्य निः.' (२-३-१२) 'दक्षिणार्धं पक्षित., (३-२-४) इवर्णपर इति किम् ? 'घुमधिनाञ्चोक्षति.' (५-४-५) इत्यपि काचिकः पाठः ·286 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. उवर्णपर ओकारम् ॥ ५ ॥ अवर्णपूर्व उवर्णपरे च सति, ते उभे'ओकारमामुतः। यथा- 'इषे त्वोर्जे ज्वा ॥५॥ अवर्णपूर्व उवर्णपरे सन्धाबुभे एकमोकारं गच्छतः । 'इ. भावहिः प्रोक्षति' | 'इपे त्वोर्जे त्वा' । 'इपे त्वोपवीः 'इन्द्र- स्योरुमा विश' । उवर्णपर इति किम् ? 'अभिददि कृत्वाऽवेक्षेत।" ये' त्वस्मिन्नध्यायेऽक्षरसंहितैव विधीयत इत्याहुः, तेषां उगचितं चिन्वीत" इत्यादावपि ओकार एकादेशस्स्यात् । न- न्वेवं सति 'प्रोगचितं चिन्वीत” इति रूपापत्तेः अवर्णोवर्णप्रक- तित्वं न संविझायेत । सत्यम् । अयं हि सर्वासामक्षरवर्ण- संहितानां स्वभावः यद्विधित एव प्रकृतिरवगम्यते प्रायशो न त्वध्ययनात् । न हि 'पितृणा५ सदनमसि' इत्यादिषु ण- कारस्य नकारः प्रकृतिरित्यध्ययनादवगम्यते । अपि तर्हि विधि. त एव ॥६॥ एकारैकारपर ऐकारम् ॥ ६ ॥ अवर्णपूर्व एकारैकारपरे च सति ते उभे' पूर्वापरीभूते ऐकार- मामुतः । यथी-'सं ब्रह्मणा पृच्यस्वैकताय " । ' सोमैन्द्रा बभ्रुल- लामास्तूपराः । एकारश्च ऐकारश्च एकारैकारौ, तयोः समाहारः, 1उभे अक्षरे. सं.१-१-१. सं. २-६.५. +सं. १.३.७. सं. ६-६.७. सं. ५.४.११. सं. १.१.२, स. १.१.८. से, १.६.१९. 10 5 " ·१० अध्याये ७ सूत्रम्. 287 एकाकारम् । समाहारे द्वन्द्वः । तच्च तत् परं च एकारैकारपरं, कर्मधारयः । तस्मिन् , एकारेकारपरे । एवमुपरितनेऽपि सूत्रे समासः ॥ ६ ॥ अवर्णपूर्व एकारपरे ऐकारपरें च सन्धावुभे ऐकारमेकादेशं गच्छतः। अर्थता आहुतीः '* ।' सैतं मन्त्रमपश्यत् । । 'वाचमेवै- न्द्रीमात्मन्न् । 'स्थान्द्रः प्राणः । एतत्पर इति किम् ? 'अवा- रुन्धोपधीः ॥ ओकारौकारपर औकारम् ॥ ७॥ अवर्णपूर्व ओकारौकारपरे च सति, ते उभे औकारमामुतः । यथा-'ब्रह्मौदनं प्रचेत् ।। । 'दाम्नाऽपौम्भन् अवर्णपूर्वे ओकारपरे औकारपरे च सन्धी उभे औकारमेकादेश गच्छतः । 'अथोपधीरन्तगता दहति' । 'पिता जनितीपंधी- नाम् ' | ' अवारुन्धौषधीः" । 'अरुणो ह स्माहोपवेशिः '" । 'यज- मानेन सम्मितौदुम्बरी । एतत्पर इति किम् । तेनैव प्रजा- स्सृजते'11 ॥७॥ सं. १-१-४. स. १.६-१.. 5सं. ५-७-३. सं. ४-६.२. "स. १... स. १-२.१.. 6सं. २.४.१३. सं.६.१.९. स. १.५.९. 10. ६.२.१०. *सं. २०४.६.

·288 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. अरमृकारपरे ॥ ८॥ अवर्णपूर्व ऋकारपरे च सति ते उभे। अरमिति विकारमा- मुतः। यथा- अर्द्धर्च एकाम् । 'आग्नेय्यर्चाऽऽग्नीध्रम् ॥ ८ ॥ अवर्णपूर्व प्रकारपरे सन्धी उभे अर् इत्यादेशं गच्छतः । एवर्णयात्" । 'शवसतप्रजात' । ऋकारपर इति किम् ? 'यत्रैव यज्ञमहशन्न्' ॥८॥ .. ar ऋतव्या उप.10 उपसर्गपूर्व आरम् ॥ ९॥ 'अवर्णपूर्वे' (१०-३) इत्यनुवर्तते । तस्मादुपसर्गपूर्व इत्यविशेपो- कावप्य वर्णान्तो य उपसर्गस्तस्यैव ग्रहणम् । ऋकारः सान्निध्यालभ्यते । उपसर्गपूर्व ऋकारपरे च सति उभे आरमिति विकारमामुतः । यथा-उपार्छति १8. | 'अवाछति । 'ऋतव्या उपोपातव्या । अवर्णान्तोपसर्गविशेषणेन किम् । 'व्युद्धं वा एतत् । उपसर्गश्चासौ पूर्वश्च तस्मिन्, उपसर्गपूर्वे ॥ ९ ॥ अवर्णपूर्वाधिकारादुपसर्गावर्णपूर्वं कारपरे सन्धौ उभे आर् इत्यादेशं गच्छतः । 'नार्तिमार्छति' । ‘स इन्न्वै तमुपाति' । पूर्वसूत्रस्यायमपवादः । जटायां व्युत्क्रमणसन्धौ नायं विधिः, 1 उभे अक्षरे. १-६-१०, सं. ३-१-६. *सं.१-५-२. 5 सं. १-८-२२. ७-२-८. 7 पोक्तीप्य. सं. २-६-३. 2 . 6 " 8 10 सं ५-३-१. 11 "५.१-२.

·१. अध्याये १० सूत्रम्. 289 . . अनाम्नातसन्धेरेसच्छांस्त्राविषयलान् । ऋतव्या उपोपर्तव्या ऋत- व्या उप"। मूलशास्त्रे हि 'उपसहति धातौ इति धात्वकार एव परतः बुद्धिर्विधीयते । यत्र तु व्युत्क्रमणवशादुपसर्गस्य धा- वृकारपरत्वं 'नेन्द्रियेण वीर्येण व्यध्यतेऽप.वा एतस्मात् '3 इति तत्रापि नायं विधिः, 'उपसर्गाः क्रियायोगे'' इति स्मरणात् । कामतिक्रियायोगिनः 'अप' इत्यस्य ऋद्धिक्रियां प्रत्युपसर्ग- त्वाभावात् । तस्मात् 'ऋध्यतेऽपापर्यत ऋध्यतेऽप'3 इत्येवमेव भवितव्यम् । अवर्णपूर्व इति फिम् ? 'यज्ञस्य वै समृद्धेन' उपसर्गपूर्व इति किम् ? 'उभाभ्यां नयेत । ऋकारपर इति किम्? नमो भरन्त एमसि ॥९॥ उदात्तमुदात्तवति ॥.१० ॥ .. उदात्तधर्मविशिष्टे वर्णे पूर्वतः परत उभयतो वा स्थिते सति ते उमे अप्येकादेशमापने उदात्तधर्म मेकमामुतः उदात्तास्यास्ती- त्युदात्तवान्, तस्मिन् उदात्तवति ।- समानाक्षरमारभ्य: सर्वस्मिन्ने- कीभावे यथाक्रममुदात्तानुदात्तस्वरितपूर्वे उभयोदात्ते' चोदाहरणानि दर्शयिष्यामः । यथा - सवित प्रार्पयतु । 'ब्रह्म यच्छापा- नेऽमिम् । 'याज्यवैनम् । । 'पूपाऽऽधत्त । 'दिवीव चक्षुः। 14 2 5 6 , ६-६-१०, 1.स. ५.३.१. पा. ६-१-७१, सं. २-२-१. *पा.१-४-७९. स. १-६-१.. स.१-६-६. * उपसर्गान्त इलधिकम्. स्वरितानां पूर्वले परत्वे उभयोदातत्वे.. 10 स. १-२-२. " 13 ६.५.१. 11 ". 37 12 २.६.

·290 तैत्तिरीयंप्रातिशाख्ये. .. . : अद्य वसु वसतीतीन्द्रो हि.देवानाम् । । 'मैत्रावरुणीत्याह! ननु ' सूनीयम्" इत्यत्रोदात्तनैकादेशे सति किं न स्यात् अयं विधिः? उदात्तपूर्वाधिकारे सति 'उभावे च' (१०-१५) इति सूत्रेण स्वरितस्य विशेषविधानादिति ब्रूमः । 'रेतो दधातूथ्सक्थयोः । 'वनस्पतयोऽनूत्तिष्ठन्ति । 'ता दिसूपादधत १७ । एवं समानाक्षर- संहितायामेकीभावोऽन्यत्रापि' द्रष्टव्यः । एवमवर्णपूर्वत्वेऽपि वक्ष्यते-- सेमां नो हव्यदातिम् । 'तं घेदग्निः" । 'कार्येति सवनमुखाथ्सवन- मुखात् 110 । 'सेदु होता' । 'प्रोक्षित गोपायत 13 । 'ऊर्जस्थान वो भक्षीयेति । 'स्वायुपोदोपधीनाम् ""। 'इमे एवोप धत्ते) 'नैनं प्रत्योपति । 'एक एव यतैकः ॥ । 'अथैकमुत्थानम्। 'यनका रशनाम् ।। 'इन्द्रियमेवैन्द्रेण' | 'विहि तदवैर्यतेति ।। 'देवेभ्य ऐन्धन्ध देवेभ्यो देवेभ्य ऐन्ध क्षत्रस्य चौजसे123 । 'स्वाहोपधीभ्यः' । 'सौषधीरनु रुध्यसे | 'प्रौक्षीः केनाप इति । 'अरुणो ह स्माहौपवेशिः। 'आग्नेय्याऽऽग्नीध्रम् 281 ' सैवास्यदि:।। - 123 स. २-६-७. 5 6 " ७-४-८. 1सं..२-५-३. +से. ७-४-१९. १ अत्रापि. 10 सं. ७-५.५. 13 " सं.६.२-४. ५-६-५. २-६-११. " 8 9 " " *11 12 " " 14 १-२-८. 17 सं. ७-२.१०. 18 15 सं.५-२-७. 18 सं. ७-२-१. सं. ७-१-५. 20 स. ६-६.५. 19 सं.६-६-४, 22 सं.२.५-१. 25 23 24 " १-८-१३. 26 , २६-१० - 27 " -1.10.

·१० अध्याये. ११ सूत्रम् 291 'ऐन्ध ऋषिष्टुतः 1 | 'एव ऋषिरस्वदयत् । 'नात्तिमाच्छति। 'अवाच्छत्येवम् “ । एवमादि ।। १० ।। उक्ता एकादशाः। तेपामिदानी स्वरादिगुणविधिरारभ्यते- उदात्तवति सन्धी विकारभाजोरुभयोरन्यतरस्य बोदात्तत्वे स- ति उभे उदात्तमेकादेशं गच्छतः । 'यशमेवावरुन्ध' इत्युभ. योरुदात्तयोरुदासता !'प्रेयमगात्। 'सैतं मन्त्रम्' । 'वसन्तमे वर्तनाम् इति पूर्वस्य । 'पूतीगन्धस्यापहत्यै 'उजितिमनूजेपम्।। 'सम्मितौदुम्बरी भवति'!! 'अवार्छति । 'यथाऽक्षोऽनुपाक्तः इति परस्य । उदात्तवतीति किम् ? 'अथाब्रवीत्" कास्य ॥१०॥ 12 । अथ 13 अनुनासिके अनुनासिकम् ॥ ११ ॥ अप्रग्रहास्समानाक्षराण्यनुनासिकान्येकपाम् ' (१५-६) इति ये- पां मत तानुद्दिश्यायं विधिः । तस्मिन् उदात्तवत्यनुनासिके पूर्वतः परत उभयतो वा स्थिते सति ते उभे अप्यक्षरे अनुनासि- कधर्म मेकमामुतः । उक्तान्येवोदाहरणानि । एतदनिष्टम् ॥ ११ ॥ . 1सं. २.५.९. सं. ५-१-१०. ३ से. १-५-२. सं. २-६-३. सं. २-६-१. स्वरितत्वे अनुदात्तत्वे स.१-१-२. चोदाहरणम् इति कचित्. सं. १.५-४, सं. २.२.२. 10 स. १-६.४. 11 पा.६-२-१०. सं. ३-२-११. स. ५-७४. अनुनासिकान्येकपामित्येकेषां मतम् । तानुद्दिश्यायं विधिः, 15 एतदनिष्टम् इति काचित्कः पाठः.

·294 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये; एवैः । आर्षस्वरपर इति किं?'बुधिया ईरत. ईरते बुनियां बुनियेरते' । 'ज्या इयमियं ज्या ज्येयम्' | 'पूपा एत्वेनु पूषा पूपैतु 4 1. अमिनन्त एवरेवेरमिनन्तामिनन्तैवे"। आपे- यस्वरपर इति किम् ? 'असि स्वधा स्वधाऽस्यसि स्वधा। 'असि मा माऽस्यसि मा" । 'आ पूपा पूपाऽऽपूपा । 'सुपर्णा अ- मिनन्तामिनन्त सुपर्णास्सुपर्णा अमिनन्त । इदमेव प्रत्युदाह- रणम् । न तु 'स्वधाऽसि प्रमाऽसि 16 : प्रपाऽसि 'अमिनन्तवैः' इत्यादि । जटायामपि तृतीयपर्यायस्य प्रकृति- 'त्वात् ॥ १३ ॥ 17 'ज्येयम् 3 धा, मा, पा इत्यवर्णोसिपरो यथोक्तमेकादेशं न गच्छति । तथा 'वुनिया' इत्यादिषु अवर्ण आप वैदिके.सन्धौ यथोक्तमेकादेशं न गच्छति। धा-'स्वधा असि'। मा-'प्रमा असि 'प्रपा असि त्वमग्न इयक्षवे" । असिपर इति किम् ? 'दशधे. न्द्रियम्' । 'माऽघश सः । चुनिया-'प्र वुनिया ईरते''ज्या-ज्या इयर्समने । आपूपा-'आ पूपा एत्वा वसु" । आकुपवन्धन किम् ? 'तं पूपाऽऽधत्त' । अमिनन्त-'अमिनन्त एवैः।। आर्य सन्धावित्यस्य व्याव| शाखान्तरे । तत्र हि परमज्यापदस्य विभज्यानुवादार्थे पदकाले प्रक्षिप्ते॥ इतिशब्दे परतः प्रकृति- सं. ४-३-१३. 3 से. ४-६-६. 5 6 " 1. ३-१-११.. सं. २-४-५. १-१-९. २-५-१२. 8 ५-६-३. 10 सं. १-५-१. 11 पदकारप्रक्षिप्ते इत्यपि पाटः . शांचित.. 7 9 " ४-४-११. "१-१-१. " " ·१. अध्याय १३:सूत्रम्, 295 . बद्भावस्स्यात्।।: परमज्येति परम-ज्या' इति चेप्यते । अ- न्ये तु जटायां पुनरनुक्रमणे यस्समाग्नातसन्धिः, तस्यैवानार्पत्वं परिकल्प्य प्रत्युदाहरन्ति-'युधिया ईरत ईरते वुनिया 'बुधि- थेरते इति । तदतितुच्छम् । न हि वैदिकस्य संन्धेः पुनः प्रयोगमात्राद्वदिकत्वमपैति । तथा सति संहिताम्नायस्य क्रमा- नायस्य च, ग्रहणधारणार्थेषु उपांनातेप्वपि प्रकृतिभावो न 'स्यात् । तस्मात् 'धुनिया ईरत ईरते दुनिया धुनिया ईरसे' इत्येव जटा वक्तव्या । यदप्युच्यते 'असिपरः' इत्यत्रापि आर्ष- ग्रहणं सम्बध्यते, तेन ‘धा असि स्वधा असि' इत्यत्र ‘असि स्वधा' इति क्रमस्य जटायां धाशब्दस्य व्युत्क्रमणासद्धमसिपर. त्वमाश्रित्य प्राप्नुवन प्रकृतिभावो व्यावय॑ते; ततश्चानाम्नातस- न्धेरपि एतच्छास्त्रविषयत्वं लभ्यत इति । तदप्यसारम् । आर्पग्रहणस्य परवाक्यान्वितस्य पूर्वपाक्यान्वये प्रयलकारणा.. भावात् । न च विधिद्वयस्यैकसूत्रोपदेशः एकोमाधि विना अनुपयद्यमानः सूत्रस्यान्वयं कल्पयितुमर्हति स ह्यन्यथैवोप- पद्यते' | अपर्णपूर्वस्यैकादेशस्य प्रतिपेध्यतया विषयैक्यात्मक- स्य • मुल्योपाधेर्विद्यमानत्वान् । अपि च पूर्ववाक्यस्थस्य क्वचिदाकांक्षायोग्यतावशादुत्तरवाक्येऽन्वय उपपद्यते अनुवृत्ति- सम्भवात् । न तु विपर्ययः । अनुवृत्यसम्भवात् । विधाभिः कुसृष्टिभिर्जटाया एतच्छास्त्रविषयत्वं नम् । 'रायेस इन्द्रः पूर्वश्च ' (११-९) इत्यस्मिन् सूत्रे अवि- न चैर्च- शक्यकल्पiघोन स्यात्. सं. ४-३-१३. *पुनःप्रयोगमात्रादवैदिकत्वमापतति. 'उपान्नानेष्वपि वाक्येषु प्रकृतिवद्भावो. इत्येवमेव. सं. १-१.१. "एफोपाधिनोपपद्यमान सूत्रावस्याग्थय कल्पितुमईति न खतरेवोपपद्यते.

·292 तैतिरीयप्रातिशाख्ये. 'अप्रग्रहास्समानाक्षराणि' (१५-६) इति परमतं वक्ष्यति। तद्विपयोऽयं विधिः । तत्र पदान्तस्यैव अनुनासिक विधानाद- नुनासिके पूर्व सतीति योज्यम् । तथा सप्ति अनुनासिकमेक- भादेशमुझे गच्छतः । पूर्वसूत्रोक्तान्यत्राप्युदाहरणानि ॥११॥ -0--- . स्वरितानुदात्तसन्निपाते स्वरितम् ॥ १२ ॥ स्वरितानुदात्तयोस्सन्निपाते एकादेशे सत्युभावपि तो स्वरितमाः पद्यते । यथा-'कन्येव तुन्ना । 'छवी - छव्योपासताय । ' याज्यपा वे सप्तपदा " । 'अथ क्वास्य । इह स्वरितस्याविशेपे: ण ग्रहणे नित्यस्वरित एव गृह्यते । तस्य सव्यञ्जनानामक्षरा णां च पदावयवानामुत्पत्तिकाल एव सम्भवात् । अन्येषां तु पदोत्प- त्तिकालादूर्वमक्षराणां पदानां वा संहितायां 'उदात्तात् परोऽनुदात्तः' (१४-२९) इति विधानात् । 'तस्मिन्ननुदात्ते पूर्व उदात्तः' .(१२-९) इत्यादि च । तस्मान्नित्यस्यैव मुख्यत्वम् । 'सामान्यो- तौ च सत्यां मुख्य सम्प्रत्ययः' इति तस्यैव स्वीकारो युक्तः । अथाब्रवीत् ३ इत्यादावेकादेशस्गोंदात्तानन्तरभावित्वात् 'उदात्ता. त्परोऽनुदात्तस्स्वरितम् ' (१४-२९) इत्यनेनैव स्वरितत्वं विज्ञेयम् ॥ स्वरितानुदात्तयोः सन्निपातो यस्मिन् सन्धौ स तथोक्तः। तस्मिनुभे स्वरिसमेकादेशं गव्छतः । 'भ्रातृव्यदेवत्योपभृत् । आनुनासिक्य. +स. २-६-२. तस्य सर्वव्यजनानामक्षराणां च. 7 सामान्यनोको. सं. ३.२-११. से, ३-५-९, 2स. ३.१.११ 5से. ५-७-४. सं.५.७-२०.

·१० अध्याय १३ सूत्रम्, 293 'सतस्य पथ्याऽसि" । 'अर्थता आहुतीर्जुहोति' इत्यादौ न स्वरित्तानुदात्तसन्निपातोऽस्ति तत्र हि पूर्वसून विहितत्त्वादेकादेशः प्रथमं भवति । ततस्त्वरितादेश इति । अन्ये तु नित्यस्व- रितस्य मुख्यत्वात्तत्रैवाय विधिर्भवतीत्याहुः । तथात्वे अन्या- न्यपि स्वरितकार्याणि तत्रैव स्युर्नान्यत्र ॥१२॥ न धामापासिपरो वुधियाज्याऽऽपूपाऽमिन- न्तार्पे ॥ १३॥ धा, मा, पा, एतेप्वन्त्यस्वर आर्पपाठे असिपरः बुनिया, ज्या, आपूपा, अमिनन्त एतेप्वन्त्यस्वर आर्षे पाठे स्वरपरः पूर्वविधि न प्राप्नोति । यथा---'स्वधा अस्युर्वी । संहस्तस्य प्रमा असि. । 'धन्वन्निव प्रपा !. अमिपर इति किं ? स्वधेति स्व-धा 'प्रमेति प्र-मा प्र-पा । आप इति किं ? स्वधा अस्यसि स्वधा स्वधाऽसि । 'प्रमा अस्यसि प्रमा प्रमाऽसि"। 'प्रपा अस्याति प्रपा मपाऽसि । प्र त्रुभिया ईरते" । 'ज्या इयम् आ पूपा एत्वा वसुं। आकारः किमर्थः? 'तं पूपाऽऽधत्त । 'आते सुपर्णा अमिनन्त असि . 3 | 'प्रति . - . सं. २-४-६. सं. १.१.१. *सं. ४-४-११. 5सं. २०५-१२ 6 आसिएर इति किम् ? 'सला सन्धाऽभूत्' (१-७-८.) "माह तेजः' (४-३.९). सं.४ •३-१३. सं. ४-६-६. सं. २-४-५. 10 सं. १-५.१, ·296 तैत्तिरीयप्रातिशाख्यः पयत्वस्य स्पटमुपदेक्ष्यमाणत्वात् ॥ १३॥-- 'अशीयेष्टा रायः 2 एटरेतनमन्त्रोद्मनोष्ठवःपरों लुप्यते ।।१४॥ एष्टः, एतन, ‘एमन्, औद्मन्, ओष्ठ, एवः .. इत्येवम्पर. अवर्णों लुप्यते । 'अथावर्णपूर्व' (१०-३): इत्यनुवर्तना'देव- र्ण इति लभ्यते । शमितार..उपेत. न' । 'अपां स्वेमन्थ्सादयाम्यां त्वोमन्थ्सादयामि। स्वाहो ठाभ्याम् " । ओष्ठशव्दस्य सर्वावस्थस्य ग्रहणं भवति, 'ग्रहणस्य च'. (१-२२) इति वचनात् । 'उपयाममधरेणोष्ठेन । ' निरमि-. मतेवश्छन्दः । अवों लुप्यत इति किं? 'शित्योछरिश- तिनुः ॥ १४ ॥ एटरित्यांदिपु परेपु अवर्णः पदान्तो लुप्यते । 'सुत्यामशीयेप्टा रायः १० । एतन-'शमितार उपेतन । एमन्- 'अपां त्वेमंथ्सादयामि 12 1 ओद्मन्-'अपां त्वाथ्सादयामि 12 | ओष्ठति पदैकदेशग्रहणम् । 'अधरेणाप्टेन'131"स्वाहोष्ठाभ्याम् ।' पव:-'निरमिमतेवश्छन्दः। अवर्ण इति किम् ? 'शित्यो- । एतत्पर इति किम्? 'इपे त्वोज त्वा 18 । 'शित्योष्ठाय स्वाहा 9 18 15 इत्यनुवर्तमाना. *सं. ४:३-१ 1सं.२-३-५. 10 सं. १-२०११. 13 से, ५.७.११. सं. १.२.११. सं. ७-३-२६.. सं. ५-६.१४. 11 सं. ३१.४, ३ सं. ३.१-४. स. ५.७-१२: सं, ७३.१५ 12सं. ४-३-१, 15 से, १.१.१.

·१०.अध्याये १६ सूत्रम. 297 . 13 1 दीर्घस्य इवर्णोकारौ यवकारौ ॥ १५॥ .. अवर्णपूर्वाधिकारो निवृत्तः । स्वरपराधिकारस्तु वर्तते । 'अथ स्वरमरो यकारम्' (९-१०), इति. पूर्वाध्याय प्रक्रान्तः । इवों- कारों' पदान्त, स्वरपरौ यथासख्येन यवकारावापद्यते । 'अभ्य- स्थात् 1 तवोत्यश्याम । आ पूपा एत्वा वसु प्रमहत्वाविधानात् प्लुतस्य सन्धिनिषेधात् उकारस्य कारोत्तरत्वं छतं- 'इवांकारी यवकारो' इति ॥ १५ ॥ अवर्णपूर्वाधिकारो निवृत्तः। इवर्णश्च उकारश्च यथाक्रमं य- कार वकारं चादेशं गच्छतः, स्वरे पदादौ परतः । 'अत्यन्या- नगाम्' । 'सरस्वत्याज्यभागा। 'जुह्वास्यः । 'अन्वह मासाः"। स्वरपर इति किम् ? 'दधि मधु घृतमाप 18 उदात्तयोश्च परोऽनुदात्तस्स्वरितम् ॥ १६ ॥ पूर्वसूत्रोक्तानिमित्तिनाविवर्णीकारावन्वादिशति । दात्तयोरिवर्णोकारयो परोऽनुदात्त स्वरितमापद्यते । 'व्येवेनेन"। 'अफ्स्वग्ने 10 1 उदात्तयोरिति कि ? 'नीचा तं धक्ष्यतसम् चकार । स. ४.३.८ *स. १-३-५. 7स.१-७-१३. 10 स. ४-१-११, स. १-३-१४. •स २.२.६. स. २.३.२. स. १.२.१४. स. २-४-५. 6स. १-१-४६. स. २.३.११. 38 ·.298 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये । . 3 - . 'मध्वनौ जुहोति" । परोऽनुदात्त इति किं ! तद्यहच्यध्यक्ष- राणि त्वै यजेत । 'इन्ना उपस्तीर्णम् ॥ १६ ॥ चशब्द इवोंकारौ कार्यभाजावन्वादिशति । तयोरुदात्त- योर्यकारव्रकारादेशे ततःपरोऽनुदातः स्वरितं गच्छति । 'न्यु शीर्- पाणि मृड्डम् । इन्द्रियाव्येव भवति । स त्वेवेष्टापूर्ती' । उदात्त. योरिति किम् ? 'अंध्यवोचदधिवक्ता । 'अधिपत्न्यसि | 'ते अवन्त्वस्मान 10 { परोऽनुदात्त इति किम् ? 'दुर्या अभ्यहि । 'स त्वे यजेत ॥ १६ ॥ : ऊभावे च ॥१७॥ चकारः पूर्वसूत्रस्योदात्तत्वान्वाकर्पकः, परस्य चानुदात्तत्व- मन्वादिशति" । पूर्वणोदात्तेन परस्यानुदात्तस्य उभावे क्रियमाणे स्वरित जानीयात् । यथा-' सूनीयमिव ।। सूदाता मामूत्तिष्ठन् । 'दिसूपं दधाति । पूर्वणोदात्तेनेति किं? सूपस्था देवः । परस्यानुदात्तस्येति कि? ता दिपादधत1॥ 913 15 सं. २.३.२. 6 स. 1.0-1. 10 से. ३.६.१२. Pi..२.. सं. २.१.११. स. २-६.६. स. १.६.३. ४ सं. ४.५.१. से, ४-४-२. 11 चकारः उदात्तपूर्वत्यानुदात्तपरत्वाकर्षका, "से. ७.५.२. 15 ·१० अध्याय .१९ सूत्रम्. •999 चशब्देन पूर्वसूत्रपदानि चशब्दव्यतिरिक्तान्यन्वादिश्यन्ते । तेषां यथोचितं विपरिणामः। उदात्तस्योकारस्य परणानुदात्ते. नोकारेण सह ऊभावे सति तावुभौ स्वरितमादेशं गच्छतः । गुणप्रधानोऽयं विधिः । गुणिस्वरस्य दीर्घसमानाक्षरे' (१०-२) इति विहितत्वात् । 'सुन्नीयमिव" । 'सूद्गाता"। 'मासूत्तिष्ठन् । उदात्तस्येति किम् ? 'दधतूखे । यरेणानुदात्तेन किम् ? 'ता दिसूपादधत' ! 'उदात्तमुदात्तयति' (१०-१०) इत्यस्यायमप- वादः॥१७॥ न श्येती मिथुनी ।। १८॥ श्यती, मिथुनी इत्येतयोरन्त्यस्वरो यथाविहितं यत्वं नापद्यते । यथा---'श्यैतेन श्येती अकुरुत" । ' न मिथुनी अभवन् " ॥१८॥ श्येती मिथुनी इत्येतयोः यथोक्तं सन्धिकार्य न भवति स्वरे परतः। श्यतेन श्येती अकुरुत' । 'न मिथुनी अभवन् "। 0- लुप्येते त्ववर्णपूर्वी यवकारौ ॥ १९ ॥ अवर्णपूर्वी स्वरपरौ यकारवकारी लुप्यते । यथा-'आप । 'भुषा अस्मिन्नोपाती स्थान 'सिनिया 18 19 -- 1सं.६.२-४. सं.७१-८, 5सं. ५-५-५. 8सं. १-२-१. 3से. ७५-२० 6. ५-१.८. सं. १-१-१.

·800 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 3 आसामहा एवेमौ . " 15 इति । इम एवात्मै १३॥ वायवि- टये दुरोणे 'अहावनदत माय आविवेश। एवम्पूर्वाविति कि? 'अभ्यस्थात् ७ । 'हृत्स्वसः" । तु- शन्द इतरी , यवकारौ निवर्तयन्नादेशप्राप्तयोरेवानयोर्लोपविषयत्वं द्योतयति । अवर्णः पूर्वो याभ्यां ताववर्णपूर्वी ॥ १९ ॥ अवर्णपूर्वी इति कार्यभाज एवायं निर्देशः । अवारपरी यचकारी. लुप्येते स्वरे पदादौ परतः । तुशब्देनाच लोपान- न्तरप्रसहि यत्स्वरसन्धिकार्य दीर्घसमानाक्षरे' (२०-२) इत्यादि तद्विनिवर्त्यते। तस्या इन्द्र एवाजायत । त आ वहन्ति अक्षित्या उन्नये'12 ! 'महार इन्द्रः '13 । 'कुवित्सुनो गा इष्टये ।। 'तावताम् '15 | ' अथ स्वरपरो यकारम्' (९-१०) इत्यादिवि. धिभिरेषां ययादेशः। अवर्णपूर्वाविति किम् ? — अत्यन्यानगाम अन्वह मासाः । स्वरे परत इति किम्? 'पतदुदयनं य एवं वेद ॥ । पदादाविति किम् ? 'वायवस्थ" .311 - 28 सं. ७-५-२. 4 5 " 11.5-1.. स. २-४-1.. २-२-१२. धाय इटये, अहा अनदत, इत्ययमाणकारे एकास्य सूपस्योदाहरणे भवितुमर्हतः. " ५-६-1. . 9 10 13 13 " 13 "१.१.१३. "२-६-७. २-६-11. पं. १-७-१३ ॥६.१.३.१. 18. १-६-११. " ·१० अध्याये २१ सूत्रम् 301 नोख्यस्य ॥२०॥ उज्यस्य शाखिनः पक्षे अवर्णपूर्वी यवकारौ न लुप्यते । उक्तान्येवोदाहरणानि ॥ २० ॥ उख्यस्य शाखिनः पक्षे अवर्णपूर्वी यवकारौ न लुप्यते । उक्तान्येवोदाहरणानि ॥ तस्या यिन्द्र येवाजायत । अथ स्वर- परो यकारम्' (९-१०) इत्यादिविधिभिरेषां यवकारादेशः। अवर्णपू. वाविति किम् ? 'अत्यन्यानगाम् । 'अन्वह मासाः इति किम् ? 'उदयनं य एवं वेद " ॥ नेदं सूत्रद्वयमुक्तमिष्टम् ॥२०॥ . 23 । स्वरपर वकारस्तु साथैत्यस्य ॥ २१ ॥ सान्निध्यान्निधो लभ्यते । साङ्कृत्यस्य मते अवर्णपूर्वो व. कारो न लुप्यते, यकारस्तु लुप्यत एवेत्यर्थः । 'वायविष्टये। 'अहावनदत | पूर्वाचार्यमतनिवर्तकः तुशब्दः । सूत्रमिदमेवेष्टम् | न तु पूर्वद्वयं परद्वयं च ॥ २१ ॥ तुशन्दो यकारं विनिवर्तयति । ततो यलोपविषये पूर्वव. सन्धिकार्यनिवृत्तिः । साङ्कृत्यस्य मतं यथोक्तो चकारो न स. ६.१.३. ३ सं. १.७.१३. स. २०३.१२. 'सं. १.३.१. +सं. १.६.११.

·802 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. लुप्यते-उकारे ओकारे चाविपये न त्वयं यकारः । लुप्यत एवति यावत् । 'त्वमग्ने व्रतपा असि त आ वहन्ति । 'गविष्ट- येऽग्ने । 'ताचव्रताम् ॥ २१ ॥ ' 8 उकारौकारपरौ लुप्यते प्राचाकीयस्य।। २२ यकारवकाराववर्णपूर्वी उकारोकारपरौ लुप्येते, यथासङ्ख्यं माचाकीयस्याचार्यस्य मतेन । 'आप उन्दन्तु" । शतक्रत उह५शम् ।' या जाता ओषधयः । । एवम्पराविति कि? 'त एनं भिपज्यन्ति । 'वायविष्टये 1 । लुप्यते इति इह पुनरारम्भः पूर्वसूत्रहयस्थितनसम्बन्धशङ्कानिराकरणार्थः ॥ २२ ॥ माचाकीयस्य मते अवर्णपूर्वो वकारो लुप्यते उकारे ओ. कारे च' पदादौ परनः। यदृचानामयं पक्षः । लुप्यत इति पु- नर्वचनं प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थम् ॥ अत्र 'वाय उक्थेभिर्जरन्तः' इत्या. दि दशतय्यामुदाहरणं द्रष्टव्यम् । एवंपर इति किम् ? 'वायवायाहि दर्शता' । अन्ये तु 'लुप्येते' इति द्विवचनान्तं पठन्तो यवफारयोर्यथाक्रमं निमित्तद्वयसम्बन्धमाहुः ॥ २२ ॥ सं. १.२.३. भोमारे आकार च. “स. २.६.११. " सं. १-२-२. मिते. सं.१.२.६. सं. १.६-१२. 10 ·१० अध्याय २४ सूत्रम् 308 लेशो वात्सप्रस्यैतयोः ॥ २३ ॥ वात्सप्रस्य मते ‘यकारवकारयोः अवर्णपूर्वयोर्लेशः स्यात् । लेशो नाम लुप्तवदुच्चारणम् । एतयोंरित्युकारौकारपरौ निर्दिशति । उक्तान्येवोदाहरणानि ॥ २३ ॥ लुम्यत इत्यन्वयः । वात्सप्रस्य मते एतयोर्यवकारयोः लेशः एकदेशः यथोक्तविपये लुप्यते । एकदेशस्तु श्रूयते । तान्येवोदाहरणानि । न चेदं सूत्रद्वयमिष्टम् ॥ २३ ॥ 3 न प्लुतप्रग्रहौ ॥ २४ ॥ न खलु प्लुतः प्रग्रहश्च सन्धिविधिं भजते यथा-'अस्तु ही। इत्यताम् । 'ते एनमभि । इत्यादिविधौ निपिढे अन्य- स्मिश्चानारभ्यमाणे प्रतिवद्भवति ॥ २४ ॥ प्लुतश्च प्रग्रहश्च यथोक्तं सन्धिकार्य न गच्छतः स्वरे पदादौ परतः । प्लुतः--'छिनत्ती३' इति ।:: सुश्लोकां४ इति सु-श्लोकांट । प्रग्रहः-'इन्द्रवायू इमे सुताः एवैतस्य अच्छिद्रे इति । 'बहुले इति' । 'उभे इति ॥ २४ ॥ 'सो - 15 खलु प्लुतप्रमही सन्धिविधि भजेते. *स. ७-१-६.. सं. २.५-६. *स.१-७-२. 5स. १-८-१६. सं. १.४.. 'स. २.५.५० सं. ४-१.३..

·331 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये.. परश्चं परश्च ॥ २५ ॥ चकारारुष्टयोथकारवकारयोर्लोपे सति परः सन्धिर्न भवति । यथा-'आप उन्दन्तु." । 'अग्र इमम् ।। सान्निध्यानिषेधो लभ्यते । ननु लोपे सतीत्येतावतैवालं, यकारवकारयोरिति 'सेदु होता | 'सैनाऽनीकेन । 'सौषधीरनु' इत्यादि ॥ २५ ॥ इति त्रिभाप्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे दशमोऽध्यायः. 3 5 चशब्दन प्रतिषेधः अन्वादिश्यते । अनन्सरोक्काप्लुता- त्परस्स्वरो यथोक्तं सन्धिकार्य न गच्छति स्वरे पदादी परतः । अग्ना३ इ इत्याह । 'यशपता३ उ इति" । प्लुतादिति किम् ? 'नातिमार्छति । नेदं सूत्रमिष्टम् । अन्ये तु यवलोपात्परस्य स्वरस्य सन्धिकार्यमनेन सूत्रेण निषिध्यत इति इष्टाविपर्य व्याचक्षते । तदविचारितरमणीयम् । तथाहि-यवलोपस्थान- विषयस्य स्वरसंन्धेस्तद्विधावय तुशन्दन निवर्तितत्वात् न तदर्थमिदं सूत्रमारम्भणीयम् । न चानेन तत्रत्यस्वरसन्धिः श.. फ्यो निवारयितुम् । न्यायविरुद्धं हि व्यवहितस्य यवलोपस्याव- धित्वाथयणम् । प्रन्यच्छायाविरुद्धं च । यदीह यवलोप- सं. १.२.१. म. १-१.५. •सं. ४-२-३. सं.१-१-१४. सं.६.५-८. 8 ·१. अध्याये २५ सूत्रम्." 805 स्यावधित्वमैपिष्यदाचार्यस्तदा तद्विध्यनन्तरमेव 'नपरः' इति चूयात् । दोपवञ्च तस्यावधित्वाथयणम् । एतत्ते अग्ने राध ऐति 11'इड एह्यदित पहि: इत्यादावाङः प्रकृतिभावप्रसन्नात् । इष्टार्थविषयं हीदं सूत्रं परैरिप्यते । न हि दोपबन्तं विधि सू- प्रकारा वदन्ति । ततो यवलोपमवधिमिच्छन् सूत्रकारः 'पूर्वश्व' इत्येव भूयात् । एवं हि स्वरपराधिकारान्नातिप्रसङ्गः । तस्मा- नायमर्थोऽभिमतः सूत्रकारस्य इत्यलमतिप्रपञ्चेन ॥२९॥ इत्याचार्यगार्यगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने दशमोऽध्यायः. *इत्याश्यता सं.१-४-५३. स. १.६.३. 39 ·अथैकादशोऽध्यायः. लुप्यते त्वकार एकारओकारपूर्वः ॥ १ ॥ एकारपूर्व ओकारपूर्वो वा अकारो लुप्यते । यथा-'तेऽ- घुगन् । 'सोऽववीत् । तुशब्दो 'न प्लुतप्रग्रहो' (१०-२४) इति निषेधसम्बन्धं निवर्तयतीति केचित् । स्तरपराधिकार निवारयती- त्यपरे सझिरन्ते । एकारोकारौं पूर्वी यस्मात् सः, तथोक्तः ॥ १ ॥ एकारोकारेत प्रकृतिभावश्चान्दसोऽसन्देहार्थः । एकारे ओकारे व पूर्वे सति अकारः पदादिलप्यते । 'प्रयुजेऽग्नये । 'धर्मोऽसि । एतत्पूर्व इति किम् ? 'तमस्या अजाऽभ्यरुन्ध। तुशब्देन मूलशास्त्रोक्त एकादेशपक्षो विनिवत्यते । तत्र हि लधुत- रमस्थायि लोपमनाश्रित्य 'अमिपूर्वः 'एङि पररूपम्' इत्या- दिना प्रतिपत्तिगौरवयुक्तमपि स्थायिरूपस्यैकादेशत्वमाधीयते । तनियन्धनमन्तादिवद्भावादि यथा स्यादिति । इह तु तदभावा- लघुतरमाश्रित्य इतरः पक्षो निवर्त्यते ॥१॥ अथालोपः ॥ २॥ अथ' इत्ययमधिकारः । अगा उच्यते, इत्येतदधिरुतं १.३.५.१. सं. २-१.२. 'एकारओकारी. म. १.१.८. पा.६.१.१४.

·११ अध्याये ३ सूत्रम् 307 वेदितव्यम्, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः । न लोपः, अलोपः, लोपा- भाव इत्यर्थः ॥२॥ अलोप इति लोपाभाव उच्यते । स इहानन्तरोक्तस्याका. रस्य अधिक्रियते । अत्र चतस्रः कक्ष्या भवन्ति । पूर्वसूत्रं प्रथमकक्ष्या । तदपवादभूतं 'धातारातिरुप' (११-३) इत्यादि- कमलोपविधानं द्वितीया । तदपकभूतमनन्तराध्यायस्थं लो- पविधानं तृतीया । तदपवादभूतमास्मन्नध्याये अलोपविधान चतुर्थीति ॥ २॥ धातारातिरुपवाजपेयजुटश्येनायो व्यध्रुव- क्षितिरियमेवतायाऽग्नि {(रुप्रथमो- पोचमविकर्पविहव्यहिरण्यवर्णीययाज्या महापृष्ठ्ये ॥३॥ धातारातिरित्यादिप्वनुवाकेपु एकारपूर्व ओकारपूर्वो पा अकारो न लुप्यते । 'धाता रातिः इत्यत्र यथा निधिपतिने अग्नि." रातिरिति किं ? 'धाता देवेभ्योऽसुरान्' इति शाखान्तरे । 'उपप्रयन्तो अध्वरम् इत्यत्र यथा-'आरे अरंगे च 'देव सवितः प्रसुव १३ इत्यादिपडनुवाकानां वाजपेयसंज्ञा । अब यथा -'ते नो अर्वन्तः । ।'ते अग्रे अश्वम् । 'जुटो वाचः" * मेवेयुरनि' इति परिकाभरथपाठः. स. १.५-५. 3स. 1-७-७,.. 2 .2 13 *. ३-1-1..

·308 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. यस्ते अश्शुः 1 1 3 5 ७ । क्षिति- 7 17 इत्यत्र यथा-- । 'यो मुफ्सो अशुः 'श्येनाय पत्वने 2 इत्यत्र यथा--' नमः पितृभ्यो अभि । 'विश्वे अरपा एघते । उख्ये यथा-'शृणन्ति विश्वे अमृतस्य नमो अस्तु सर्पेभ्यः । 'ध्रुवक्षितिः इत्यत्र यथा---'विश्वे अभि गृणन्तु । 'अमिफ्सो अपाम् रिति किं ? ध्रुवेत्यकारान्तस्यं यदि ग्रहणं स्यात् । 'ध्रुवोसि ध्रुवोऽहम् ' इत्यत्रापि भवेदिति । ' इयमेव सा या इत्यत्र यथा- 'केतुं कणाने अनरे" । 'त्रयो घमीसो अनु । इयमित्ये- तावतैवालं किमन्यैः? 'इयं ते शुक्र तनूः इत्यत्र 'सगभ्योऽनु सखा इति मा भूदिति । सा येति पदद्वयं मन्दधियां प्रतिपत्त्य थमिति केचित् । अन्ये त्वन्यथाऽपि कथयन्ति । अस्यानुवाक- स्य शेषभूता या ऋगन्यत्र स्थिता साऽपि स्वीकर्तव्येति । यथा- 'ये अपरीपु पश्यान्" । 'अग्निमूर्द्धा दिवः 110 इत्यत्र यथा-स ।'एना वो अग्निम् । मूर्द्धति कि? 'आन- मा दुरिष्टात्" इत्यत्र 'यो मेऽन्ति दूरे रातीयति" इति माभूदिति । रुद्रप्रश्नस्य प्रथमोपोत्तमानुवाकयोर्यथा-'नमो अस्तु नीलग्रीवाय 12-13 8 8 . योजते अरुपः 0 10 . स,३-१-१०. सं. ३-२-८. 'सं, ४.१-१. सं. ४-३-४. ..-२-८. "१-६-२. स.१३.११. सं. १.१.१. सं. १.४-३३. 10स. ४०४-१. 11 स. १.६.३. 12. ४-५-१. 13 यस्ताम्रो अरुणः' (सं.५.५-1.) दाप अन्धसस्पते (सं.१.५-१०.) इत्यपि काचित मुद्दाहरणान्तर, ·११ अध्यये ३ सूत्रम्. 309. 5 इत्या- 7 - 110 यद 110 क्रन्दा, उत मा नो अर्भकम्" । उत्तमस्य पूर्वतः सन्निकृष्टः उपोत्तमः । 'अ- श्मन्नूनम् इत्याद्यनुवाकपञ्चकस्य विकर्षसंज्ञा । तत्र यथा- 'अन्यं ते अस्मत् । 'पाबको अस्मभ्यम् । 'यो नसतो अ- भि । 'रायस्पोपे अधियज्ञो अस्थात् “ । 'वाजो नस्सप्त द्यनुवाकत्रयस्य विव्यसंज्ञा-~-तत्र यथा-'विश्वे अद्य मरुतः । 'देवासो अधि वोचत । हिरण्यवर्णीये यथा-एको देवो अप्यतिष्ठत् । याज्यामु यथा सुपथा राये अस्मान् । * कामेन कतो अभि । 'समिदिशाम्, " जीमूतस्य, 10 'मा नो मित्रः 110 'ये वाजिनम्," 'अग्नेमन्वे । पण्णामेपामनुवाकानां महापृष्ट्यसंज्ञा । तत्र यथा-'विवस्वहाते अभि नः" । 'सोमो अधि ब्रवीतु । महेति किं? 'पृथिवी तेऽन्तरिक्षण धातारातिरित्यादिषु पञ्च"सप्तत्यनुचाकेपु एकारपूर्व ओकार- पूर्वश्च पदादिरकारी न लुप्यते । धातारातिः–'निधिपति- नों अग्निः । उपप्रयन्तः–'आरे अस्मे च । 'देव सवितः म सुब यशम्' इत्यादयः पडनुवाका वाजपेयसंहाः-'ते अग्ने अश्व- मायुञ्जन्ते अस्मिन् । 'ते नो अर्वन्तः 17 । 'सुपुचे अग्रे 18 'स. ४-१.१.. सं. ४-६.१. ३सं. ४-६-२. 5स. ४-७-१२. स. १.१-१४. सं. १.४.१२. 10 सं. ४,६,६.९. 13. ४-६-६. सं. ५-२-१२. चतुः 15 स. १-४.४४. - स. ४-७-१४. सं. ५-६.१. 11 18 11 18 ७१.१.५. " १.४-७,.. 2 ·310 तैत्तिरीयप्रीतशाख्ये. 23 मध्वो अग्रम् । जुष्टो वाचो भूयासम्-'यस्ते अशुः । 'यो द्रफ्सो अशुः । श्येनाय पत्वने-'पितृभ्यो अभि ये नः उख्ये-'विश्वे अमृतस्य 4 । 'यो अग्निरग्नेः' । ध्रुवक्षितिः- 'तं त्वा विश्वे अभि गृणन्तु" । इयमेव सा या-'चतुष्टोमो अभवत्। ईयुष्टे ये-'ये अपरीपु' । अन्ये त्वियमेव सा येति पठन्तः तत्स- हचारित्वादुनरानुवाकेऽपि कार्य भवतीत्याहुः । तत्र स्फुटोऽति- प्रसङ्गः । न च सहोपयोगलक्षणं सहचारित्वनियामकम् । तत्रापि 'सम्पश्यामि'' इति पञ्चमन्त्रानुवाकप्वतिप्रसगात् । अग्निर्मूर्धा- 'त्वामग्ने अगिरसो गुहा" । 'नमस्ते रुद्र मन्यवे। इत्यायेकादशा- नुवाकाः रुद्रसंशाः । तेषु प्रथमोपोत्तमयोरनुवाकयोः 'नमस्ते इत्यनुवाकः प्रथमः । उपोत्तम उपान्त्यो 'द्रापे अ- न्धसस्पते। इति । आये-'नमस्ते अस्तु धन्वने 11 1 उपान्त्ये- 'दापे अन्धसस्पते । 'अश्मभूर्जम् 13 इत्यादयः पञ्चानुवाकाः वि- कर्पसंहाः- :-'न ततृपाणो अजरः । 'पुरो अग्निवेह" । जो नरसप्त इत्यादयः प्रयोऽनुवाकाः विहव्यसंशाः-'विश्वे अद्य मगतः । 'बाजो अस्मे ! 'देवासो अधिवोचता में 16 1'हिर- ण्यवः" इत्यनुवाको हिरण्यवर्णीयः-'सत्यानृते अवपश्यन् जना- नाम्।'उभा यामिन्द्राग्नी प्रभृति अग्निर्वृप्राणि पर्यन्तं प्रश्नोत्त. मानुवाफा याज्यासंझारस्युः, 'युदया हिं20 इत्यनुवाकश्च । तेषु यथा- स. १-७-१२. सं. ३-२-२०. सं. १-२-८. ४०२-१.. १.४.३३. रुद्र मन्यचे 11 13 वा- . " 6 ४ 9 " १.२.६. सं. १.३.११. 101..४.४. 137.४.६.. 16...-.-१४. 1.सं. ४-६-१.. 15 में..४.७.१२. 13. १-१-१४. "सं. ५.६.२. ४.1.11. "३.६.११.

·११ अध्याये ४ सूत्रम. 311 अस्मासु धेहि 'ययो अस्मासु धुक्ष्व । 'सुपथा राये अस्मान् । 'विशो अ- स्या अदब्धः। 'यो नो दूर अघशसः। रुद्रो असुरः । 'यशो । 'पृष्टो अग्निः । 'इन्द्रस्य धर्मों आतथिः ।। 'वावशाने अन्वापो अजिहत " । 'वृहस्पते अति यदयों अर्हात् '8 'वसुभिनों अव्यात् । 'नमस्ते अन ओजसे '10 1 'दृश आरूपे अन्नम् ‘सुचिदनो अस्मे 11 ॥ 'समिहिशाम् 16 'यदक्रन्दः 18 'मा नो मित्रः 13 'ये वाजिनम् 13 'अग्नेमन्चे इति पण्णामनुवाकानां महापृष्ठयसंशा-'विवस्वद्वाते अभि नः 'धर्म आस्थरम् 14 ॥ ३ ॥ *11 'जीमूतस्य 13 अ५हसोऽ५ हतिरनिटतोऽवन्त्वस्मानवद्याद- हनि च ॥४॥ चकारो 'धातारातिः ' (११-३) इत्यादिविषयान्वादेशकः । अ५ हसः, अ५हतिः, अनिष्टतः, अवन्त्वस्मान्, अवद्यात्, अहनि इत्येतेषु ग्रहणेषु 'धातारातिः' (११-३) इत्यादिस्थलान्ततिप्वकारपूर्व ओका- रपूर्वो वा अकारो न लुप्यते । यथा-'प्रमुञ्चन्तो नो अहसः । परिद्वेषसो अहतिः । 'वर्द्धतां ते अनिष्टतः । ते अवन्त्व- 110 . स. १-१-१४. स. १.४.४६. 7सं. १.७-१३. 10 सं. २.६.११. 13 सं. ४,६,६-६. सं. १-२-१४. 5स. १-५-११. स. १.८-२२. 11. ४.३.१३. "सं. १-७-१५. 3 सं. १-३-१४. 6ण. १.६.१२. सं. २-१-११. 12से. १.४.१२. 15सं. ४-1-1.

·312 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 13 . मर्थः ? स्मान् '1 अस्मानिति किं ? 'ते नोऽवन्तु पितरः" । 'मित्रमहो अवद्यात् । 'शुचिश्शुक्रे अहनि यवनह' (१२-४) परत्वादेषु प्राप्यमाणलोपेषु अलोपोऽयं विहितः । अन्वादेशः कि- स एवेनं पाप्मनोऽ५ हसो मुञ्चति ॥ ४ ॥ चशब्दो 'धातारातिः' (११-३) इत्यादीननुवाकानन्वादिशति । तत्र 'यवनहस्वरपरेपु' (१२-४) इत्यस्यापवादार्थ एप पुनर्विधिश्च- तुर्थकक्ष्या । अनुस्वारस्य तु विधास्यमानत्वेन अव्यवधायकत्वं पुरस्तादशितम् । तस्मादहसोऽ हतिरित्यनयोग्रहणम् । अ५- हसः-'प्रमुञ्चन्तो नो अहसः । अरहतिः-'परिद्धेपसो अर हतिः । अनिष्टतः-- :--'वर्धतां ते अनिदृतः । अवन्त्यस्मान्- अधित्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् ” । अस्मानित्युपवन्धेन किम् ? 'ते नोऽवन्तु पितरः" । अवद्यात्-'मित्रमहो अवद्यात् 1 अहनि- 'शुचिश्शुफे अहन्योजसीना' । अन्वादेशाभावे द्वितीयकक्ष्या विज्ञायेत तथाच-स एवैनं पाप्मनोऽहसो मुञ्चति' इत्यत्र अलोपस्स्यात् ॥ ४॥ 6 17 अनुघासआपोमारथस्त्वोदंतेवातःपूर्वः॥ अत्र विसर्गान्तानामोत्वमापनानां पूर्वनिमित्तत्वमिति विक्षयम् । धर्मासः, आपः, मर्तः, रथः, त्वः, दत्ते, वातः इत्येवम्पूर्वः अन्वि- . , , स. ३.६.१२. म. २.२.७. सं. २.६.११. 'इत्यपवादवाधना:. सं. ४.१.४. स, ४-४-१२. स. १-३-१३.

·११ अध्याये ६.सूत्रम्. 1813 32 6 . त्यत्र अकारो न • लुप्यते । यथा-'त्रयो घर्मासो अनु" । 'तस्मादापो अनु यदा ते मनों अनु" । अनु त्वा रथो अनु' । 'पीयति त्यो अनु" । 'शुक्रमादत्ते अनुहाय । 'धनुस्तद्वातो अनु । अन्विति कि? वातोऽभिपवते"। एवम्पूर्व इति किं ? 'अनु गावोऽनु भगः13 'यवनह' (१२ -४) स्वरपरत्वनिषेधार्थोऽयमारम्थः ॥ ५ ॥ घर्मास इत्यादिपु पदेषु पूर्वष्वनुशब्दस्याकाणे, न लप्यते अत्रान्वादेशकाभावेऽपि सामर्थ्यांदादितः पञ्चानां चतुर्थकक्ष्यात्वं वेदितव्यम् । घर्मास:-'घर्मासो अमुज्योतिपागुः"। आपः- तस्मादापो अनु स्थन'21 मतः--‘यदा ते मतों अनु 'अनु त्वा रथो अनु। त्वः-'पीयति त्यो अनु त्वो गृपाति। दन्ते वात इत्येते तु द्वितीयकक्ष्याविषये । दत्ते-"शुक्रमा- दत्ते अनुहाय' । वातः—'वातो अनु पातु वे । एतत्पूर्व इति किम् ? 'अनु गावोऽनु भगः । 'सोऽनु ध्यायति ॥२॥ . 13 । रथः- 23 अभिवात्वपश्च ॥६॥ चकारो वात इत्यन्वादिशति । अभिवातु, अपः इत्येतयो- रकारो वातःपूर्वो न लुप्यते । यथा-'मयोभूतो अभिवातु". स.४-३-११, 4सं.४-२-३. #. ५-1.. स. ५.६.१. सं. ३-३.२. सं.२.१.३. सं. ५-५.५. सं. ७... 60 ·314 तैत्तिरीयप्रातिशाख्येः वात्विति कि? 'वातोऽभिपवते" 'यहातो अपो अगमत् । अन्वादेशेन किं ? अव रुन्चेऽपोऽग्रेडमि व्याहरति ॥६॥ चशब्देन वातःपूर्व इत्यन्वादिश्यते । वात इत्यस्मिन् पूर्वे अभिवातु, अप इत्येतयोरकारो न लुप्यते । द्वितीयकक्ष्येयम् । आभवातु-'मयोभूतो अभिवातु । वात्विति किम् ? 'वातोs- भि पवते । अपः -'यद्वातो अपो अगमत् " अन्वादेशेन किम् ? 'सोऽपः प्राविशद ॥ ६ ॥ अन्वगमञ्च ॥७॥ .. अप इति चकारोऽन्वादिशति । अनु, अगमत् इत्यतयोर- कारो न खल्वपःपूर्वो लुप्यते । यथा---' अपो अन्वचारिपम् । 'अपो अगमदिन्द्रस्य | एवम्पूर्व इति किं ! 'पशवोऽनूदा- यन् ॥ ७ ॥ चशब्देनाप इत्यन्वादिश्यते । पूर्व इति च । अप इत्य- स्मिन् पूर्व अनु, अगमत् इलेतयोरकारी न लुप्यते । अंबानुग्रहणं द्वितीयचतुर्थकस्ययोः भवति । 'अपो अन्वचारिपम् । इत्यवभू- थानुपाके याज्याकाण्डे च ग्रहणात् । अगमदिति तु द्वितीयस्या- स. १.४.९. सं. ७-४-२०. . 3 . 6 सं. ३-६-६० 7.१.१.१. * ·अध्याय ६ सूत्रम्- 816 मेव । 'यद्वातो अपो अगमत्" । अन्वादेशब्यावय॑मनुशब्द एव । तत्पूर्वतरसूत्रे दर्शितम् ॥ ७ ॥ 5 आपःपूर्वोऽद्भिरपानपादस्मान् ॥ ८॥ अद्भिः, अनिपात्, अस्मान् एतेषु अकार आपःपूर्वो न लु- प्यते । यथा--'समापो अद्विरग्मत 2 । 'देवीरापो अपां न. पात् 1 नपादिति किं ? वारुणीरापोपां च"1'आपो अ- स्मान्मातरः [ एवम्पूर्व इति किं! 'सोऽस्मान्पातु ॥ ८ ॥ आप इत्यस्मिन् पूर्व अद्भिरित्यादिपु अकारो न लुप्यते । द्वितीयकक्ष्येयम् । अद्भिः-'समापो अद्भिरग्मत' । अपां नपात्-- 'देवीरापो अपां नपात् । नपादिति किम्? 'वारुणीरापोऽपाम् " अस्मान् :-'आपो अस्मान्मातरः5 | आपः पूर्व इति किम् ? 'यथा घरुणोऽद्भिः । 'वयमिह प्रदातारस्स्मोऽस्मानमुत्र ॥ ८॥ 17 रायेसइन्द्रःपूर्वश्वाकारपरे ॥ ९ ॥ चकारारुष्टे अस्मान्ग्रहणे अकारपरे वर्तमानोऽकारो राये- सः, इन्द्रः एवम्पूर्वो न लुप्यते । रायेपूर्वस्योदाहरणं शाखान्त, रे । अथवा जटायां भवति यथा--'राये अस्मानम्मावाये से 1.१.८. सं.१.३. 5 6 स. -४-२०. +सं. २-२.. 7 ७.५-२३. " .सं. ६.६.१.

·316 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 4 सये अस्मान्" । 'संहितायां तु नोदाहरणम्, अकारपरत्वा- भावात्, तर्हि तत्र कथमलोप इति चेत् । 'त्रिपदनभृति ' (१-६१) पुनरुक्तत्वादिति ब्रूमः | 'मा सो अस्मार अवहाय । 'इन्द्रो अस्मानस्मिन् । अकारपर इति कि? सोऽस्मान्पा- तु.७ | एवम्पूर्व इति किं ! 'स्मोऽस्मानमुत्र ७ अकारः परो यस्मात् असौ अकारपरः तस्मिन् ॥ ९ ॥ चशब्दोऽस्मान्शब्दमन्वादिशति । अकारपर इत्युपवन्ध- निर्देशः । राये, सः, इन्द्रः इत्येतेषु पूर्वेषु अकारपरे अस्मान- शब्दे अकारो न लुप्यते । उपबन्धः सःपूर्वमात्रार्थः । तत्र हि संम्भवन्यभिचाराभ्यामेपार्थवान् भवति । रायेपूर्वे तु न सम्भवः इन्द्रःपूर्वे तु न व्यभिचारः । रायपूर्वस्योदाहरणं शाखान्तरे 'धाता- रातिः' (११-३) इत्यादिव्यतिरिक्तदेशे द्रष्टव्यम्, यत्रान्यतः प्राप्तिर्न विद्यते। सापूव:-'सो अस्मार अधिपतोन् करोतु" । अकारपर इति किम् ? 'सोऽस्मा पातु । इन्द्रःपूर्व:--'मरुत इन्द्रो अस्मान- स्मिन् " । ननु रायेपूर्वस्स्वशाखायामस्ति-'अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्' इति । सत्यम् । अन्यतस्सिद्धत्वान्नास्योदाहरणं भवितुमर्हति । याज्याकाण्डस्थस्य “धातारातिः' (११-३) इत्यादि- सूत्रेण अलोपस्सिद्धः । दाक्षिणकाण्डस्थस्य च यथोक्तं पुन- रक्तं त्रिपदप्रभृति' (१-६१) इति । तस्मात् सुक्तम् 'शाखा न्तरेऽस्योदाहरणम्' इति । ननु च अकारपरत्वमस्य न सम्भव सं. १.१.१४. यथा हिता, यथासंहितायां इति पाठान्तरे. स. ५-७.५ ...१.१. सं. ३-१-.. १६, १.६.६. 5स. ५.५.६.

·११ अध्याय ९ सूत्रम् 317 . . तीत्युक्तं नोपपद्यते, जटायां तत्सम्भवात्, 'राये अस्मानस्मानाये राये अस्मान् इति । तस्मात्सःपूर्ववद्रायेपूर्वेऽपि सम्भव- व्यभिचाराभ्यां अकारपर इत्युपबन्धोऽर्थवानेव भवति । ततश्च रायग्रहणं स्वशाखायामेव 'अग्ने नय सुपथा"इत्यस्मिन् पादे 'धाता- रातिः (११-३) इत्यादिसूत्रप्राप्तस्य अलोपस्य विषयनियमार्थतया ल- ब्यावकाशमेव भवति । अतः नास्य शाखान्तरविषयत्वं कल्प- यितव्यम् । स्वशाखायामलब्धावकाशो हि विधिः शाखान्तर- विषयत्वकल्पनयोपपादयितव्यः यथा-'अहारहस्सुपरनि- गयान्तः' (८-१३) इत्यत्र अहास्सुवर्गहणं 'ह्वारभार' (e-c) इत्यादिसूत्रप्राप्तस्य विषयनियमार्थम्, अहर्ग्रहणं त्वप्राप्तप्राप- णार्थर, एवं अनापि रायग्रहणं प्राप्तनियमार्थम्, सइन्द्रोग्रहणं तु अप्राप्तप्रापणार्थमित्यापद्यते । तथा च सति संहिताम्नाये कथमलोपः प्राप्नोति? 'राये अस्मान् विश्वानि देव" इत्यका- रपरत्वाभावात् । अबोच्यते - जटायाश्शास्त्रविषयत्वाभ्युपगमा- देवायं दुष्परिहारोऽनर्थ आपते । न तु तत्सूत्रकारस्था- भिमतम् । यद्यसौ तदैपिप्यत् ‘रायेसइन्द्रःपूर्वधाकारप- रे' इति न घूयात्, किन्तु 'राये पूर्वश्च' 'सइन्द्रःपूर्व- चाकारपरे' इति सूत्रद्वयमेव कुर्यात् । अपि च शास्त्रान्ते • पदब्रमविशेषज्ञः' (२४-६) इति संहितापदक्रमरूपस्य विधि- धस्यैव समानायस्य विषयतां वक्ष्यति । तस्माचटा नास्य शास्त्रस्य विषय इति सिद्धम् । तथा सत्यकारपर इत्येतद्राये- पूर्वस्य न संभवतीति । रायग्रहणं न प्राप्तस्य नियमार्थं भवति अपितहप्रातप्रापणार्थमेघ । एवं सति स्वशाखायां अवकाशा. भावादस्य शाखान्तरविषयत्वं कल्प्यते । अतो न कश्चिदोपः। सं. १-१-१४ .

·318 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ननु यदि जटा प्रातिशाख्यस्याविषयः तदा 'प्रातिशाख्यादिशास्त्रज्ञ सर्वशिक्षाविशारदः । वुद्धिशक्तिसमेतो यः स जटां वकुमर्ह- ति' इति शिक्षाविरोधस्स्यात् ॥ नैतदस्ति । न पत्र प्रातिशा- ख्यमात्रेण जटा निर्वहतीत्युच्यते । अपि तु तेन तदादिशा- स्त्रैः शिक्षादिभिश्चेति । तस्माच्छिक्षाव्याकरणान्यपि जटायामुपयु- ज्यन्त एव । तत्र समाम्नातांशेषु प्रातिशाख्यमुपयुज्यते । अ- समाम्नातांशेपु तु शिक्षाव्याकरणानीति विवेकः । तथा हि शाखाविशेपर्तिकार्यविशेषप्रधानं हि प्रातिशाख्यम् । कार्यवि. शेषाश्च ते समानानकमूलाः शिक्षाव्याकरणानि तु सर्ववेदलोकसा- धारणत्वाद्वैशेपिकस्य प्रातिशाख्यस्य विपयं परिहत्य प्रवर्तन्त इति । ननु यदि प्रातिशाख्यमपि जटायामुपयुज्यते कथं तर्हि प्रातिशाख्यस्याविषयो जटेत्युच्यते ? भूयताम-क्रमो हि जटा- याः प्रकृतिः, “संहिता प्रकृतिः प्रोक्ता पदस्यतत्क्रमस्य तु । जटायाः प्रकृतिस्त्वप पवं नित्यं नियोधत" इति शिक्षावच- नात् । क्रमस्तु तत्तजटाया आद्यन्तयोर्धर्तते । तत्र जटाया- शास्त्राविषयत्वेऽपि तत्प्रतिभूतस्य क्रमस्य शास्त्रविषयत्वात् जटायामपि क्रमांशे प्रातिशाख्यमुपयुज्यत इत्यविरोधः। ननु यद्यनाम्नातसन्धौ प्रातिशाख्यं न प्रवर्तते, तदा जटायां कम्प- स्वरो न स्यात् । न हसी व्याकरणे स्मर्यते । सत्यम् । शि- क्षायां तु स्मर्यत एव । माऽपि जट यामुपयुज्यत एवेति त. द्विाहेतः फम्पस्थरो भवस्यय । तस्माजटायामनाम्नातांशं शि- क्षाव्याकरणोक्तमेव कार्य भवतीति सिद्धम् । यानि तु वैक- रिपकानि सन्धिकार्यागि यथा 'यरोग्नुनासिफेऽनुनासिको वा 'या पदान्तस्य' इत्यादीनि, तप तप यतरदस्मच्छाखायां उष्टं तत. 'पा. ८-४-१९. ।

·११ अध्याये ११ सूत्रम्. 319 रदेव जटायामुपादीयते । छान्दसकार्याणि तु सर्वाणि नो- पादेयानीत्येवं सर्वत्रानुसन्धेयम् ॥९॥ 1 . तेपूर्वोऽद्यान्धोऽ५शुरग्ने ॥ १० ॥ अद्य, अन्धः, अशुः, अमे एतेप्वकारः, ते इत्येवम्पूर्वो न लुप्यते । यथा-'पशुं पशुपते ते अद्य | 'उपोते अन्धः अशुना ते अशुः । 'यत्ते अग्ने तेजस्तेनाहम् । एतेप्वि- ति कि? 'तेऽनये प्रवते । तेपूर्व इति किं ? 'प्रथमोऽ- शु स्कन्दति 'तेन त्वा दधेऽग्ने अङ्गिरः" ॥ १० ॥ तेशब्दे पूर्व अद्य, अन्धः, अशुः, अग्ने इत्येतेपामादि- रकारो न लुप्यते । यथा-'पशुपते ते अद्य वनामि" । 'उ. पोते अन्धः । 'अशुना ते अशुः । 'यत्ते अग्ने तेजः।। तपूर्व इति किम् ? अमा वै नोऽद्य। द्वितीयकत्येयम् ॥१०॥ 15 6 । TIU मेपूर्वश्च ॥ ११ ॥ चकाराष्टे अग्न इत्यस्मिन् अकारो मे इत्येवम्पूर्वो न लुप्यते । यथा-'यन्मे अग्ने अस्य । 'इमा में अन इट- 1 स. ३-१-४. 2 स. २-४-४. सं १-२-६. 5 4 सं. ३.६-३. २-४-१. "३-१-८. 8 सं. १-२-१२. इत्यस्मिन्ग्रहणे. 10 G " " २.५.३.

·320 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. काः । मेपूर्व इति किम् ? 'तेन त्वा दधेऽग्ने अङ्गिरः । अन्वा. देशेन कि? प्राणश्च मेऽपानश्च मे 'तदशकं तन्नेरा- 13 घि" ॥ ११ ॥ चशब्देनाग्नेशब्दोऽन्वादिश्यते । मेशब्दे पूर्व अग्नेश- ब्दस्यादिरकारो न लुप्यते । “यन्मे अग्ने अस्य '5 मेपूर्व इति किम् ? 'तेन त्वा दधेऽग्ने अङ्गिरः । अन्वादेशेन किम् ? 'त- दशकं तन्मेऽराधि । द्वितीयकक्ष्येयमपि । तस्मात् 'जकारग्न- पर उदात्तः' (१२-१) इत्यनेनास्य न विरोधः । तस्य ता रातिः' (११-३) इत्यादिसूत्रविषयत्वात् । ततश्च 'अग्ने अङ्गिरः इत्यग्नेशब्दः प्रत्युदाहरणं भवत्येव ॥११॥ . अस्याश्विनाऽपरा च ॥ १२॥' मेपूर्व इति चकारोऽन्वादिशति । अस्य, अश्विना, अपरा एतेप्वकारो मेपूर्वो न लुप्यते । 'वियन्तु देवा हविपो मे अस्य 'पुनमें अश्विना युवम्" ।' यद्वा मे अपरागतम् ॥ १२ ॥ 26 चशब्देन मेपूर्व इत्यन्यादिश्यते । मेशब्दे पूर्व अस्येत्या- दीनामादिरकारो नं लुप्यते । अस्य 'हविपो मे अस्य 18 1स. १.४.११. स. १.२.१२. उस. ४.७-१, 4 5 " " १.६-२. 6 १-५-१०, नं. ३.३.९० सं.६.६-७, ·11 अध्याये १३ सूत्रम्. 321. . श्विना-पुनमें अश्विना युवम्" । अपरायद्वामे अपरागतम् । अन्वादेशेन किम् ? 'कोऽस्येश्वरः ॥ १२ ॥ . . .. नःपूर्वोऽसदग्निरघान्तमोऽभ्यस्मिनद्यपथि ।। असत्, अनि, अघ, अन्तमः, अभि, अस्मिन्, अद्यपथि एते- प्वकारो नः इत्येवम्पूर्वो न लुप्यते । यथा-'सुपारा नो असहशे । अयं नो अनिवरिवः 1. 'रक्षा माकि! अवश५स शत। 'अग्ने वं नो अन्तमः । 'स्विप्टिं नो अभि । 'शिक्षा नो अस्मिन् । 'तेभिर्नो अद्य पथिभिः 101 पथीति किं? 'नोऽद्य वसु वसतीति । नःपूर्व इति किं ? ' तस्मादश्वाद्भगर्दभोऽसत्तरः | सोऽग्निर्जातः । 'उत्तरतोऽघायुरभि दासति । 'तेऽस्मिन्ने छन्त" एतेविति किं? "ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु " ॥ १३ ॥ नदशब्दे पूर्व असत् इत्यादीनामादिरकारो न लुप्यते । असत्-'सुपारा नो असद्वशे' । अग्नि:-अयं नो अग्निर्वरिवः' इत्य- ध्वरकाण्डे । अय-रक्षा माकि! अयशस ईशत " इति ग्रहकाण्डे । -अग्ने त्वं नो अन्तमः" [ अभि-'स्विट नो अभि । अस्मिन्-'शिक्षा नो अस्मिन्न् अद्यपथि-तेभिनों अद्य सं. ६-६-७. स.१-४-२४. अन्तमः स. २-६-७. स. ३-२-५. स.१-२-३. सं.१-५-६. 10 5स.१.३-४, सं ३.१-५ 9 ".५-५.५ 11 12 "२-५-३. ५-१-२, " 13 15 ".".", ·322 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. - पंथिभिः" । प्रथीति किम् ? 'अमा वै नोऽद्य । नःपूर्व इति किम् ? 'ओपधयोऽसत्पुरुषः ॥ १३ ॥ . नमः पूर्वोऽग्रेऽश्वेभ्योऽग्रियाय ॥ १४ ॥ अग्रे, अश्वभ्यः, अग्रियाय एतेष्वकारो नमःपूर्वो न लुप्यते । 'नमो अवधाय च । 'नमो अश्वेभ्योऽश्वपतिभ्यः । 'नमो अ- ग्रियाय च । नमःपूर्व इति किं ? "अपोऽग्रेऽपि व्याहरति" । ए. तेविति कि? नमोऽग्नयेऽप्रतिविद्धाय नमशब्दे पूर्व अग्र इत्यादीनां आदिरकारो न लुप्यते । अग्रे-'नमो अवधाय च अश्वेभ्यः-'नमो अश्वेभ्यः। अनि- याय-'नमो अग्रियाय च । नमःपूर्व इति किम् ? 'अग्रे गुवोऽग्र इंमम् ॥१४॥ 8 . । आविनस्सोमःपूर्वो निपरः ॥ १५ ॥ आविन्नः, सामः एवम्पूर्वोऽकारो निपरो न लुप्यते । मोतिपदे- कदेशः शाखान्तरे बहूपादानार्थः । 'आविन्नो अग्निगृहपतिः 0 1 सं-५-२४, सं.२-५-३. " स. २-१-५. 5 ४-५-३. 6 " " 7 ३१.१.५.. 10 ·11 अध्याये १६ सूत्रम् 328 तः 'सोमो अग्निरुप देवाः । एवम्पूर्व इति किं! 'सोऽमिर्जा- । एवंम्पर इति किं? आविन्नोऽयमसो॥ १५ ॥ आविश्नस्सोम इत्यनयोः पूर्वयोः ग्निशब्दपरोऽकारो न लुप्यते। 'आविन्नो अग्निः' । 'सोमो अग्निः। एतत्पूर्व इति किम् ? 'संवसरोऽग्निश्चित्यः ग्निपर इति किम् ? 'आविन्नोऽय- मसौ3 ॥ १५ ॥ . -**- . धीरासोऽदब्धासएकादशासकपीणांपुत्रश्शा- र्यातेऽपाढःपितारःपृथिवीयज्ञआसतेये. गृह्णाम्यग्रेवाएपजज्ञेसङ्स्फानोयुवयो- र्यःपृष्ठपतिर्वोगोशुष्मःपुवस्सलिद्धऋषभः पाथोवचोवर्षिष्ठेजुषाणोयोरुद्रोवृष्णःपूर्वः धीरासः, अदन्यासः, एकादशासः, ऋषीणां पुत्रः, शायर्याते, अपाढः, पितारः, पृथिवीयज्ञे, आसतेये, गृहाम्यग्रे, वाएषः, जज्ञे, सफानः, युवयोर्यः, पृष्ठे, पतिः, गो, शुष्मः, पुवः, समिद्धः, ऋषभः, पाथः, वचः, वपिछे, जुपाणः, योरुद्रः, वृष्णः एवम्पूर्वो न खल्वकारो लुप्यते । यथा-धीरासो अनु- . सं.-1-८-१२, सं. ३.२४, अग्नि. सं, ५-१०४, 5 "५-६.५, ·324 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. दृश्य यजन्ते। 3 7 - 1. 'अदब्धासो अदाभ्यम् । 'एकादशासो अफसुपदः | 'ऋषीणां पुत्रो अधिराज एपः। पीणा- मिति किं ? 'यस्य पुत्रोऽजातः । ' यथा शायां ते अपिवः । 'अपाढो अग्निः । त्वत्पितारो अमे देवाः 'पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । पृथिवीति किं ? 'ते माऽस्मिन् यज्ञे" इत्यत्र जटायां- 'अस्मिन् यज्ञे यज्ञेऽस्मिन्नस्मिन् यज्ञे । 'अध्यासते ये अन्तरिक्ष 110 | आसत इति किं! 'पृथिव्यां येऽन्तरिक्षा 'मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निम् 1 । गृहामीति किं ? 'अष्टोकवोड- ग्रेऽभिपुणोति । 'इडावा एपो असुर । वानिति किं ? शुक्र एषोऽन्तोऽन्तं मनुष्यः । 'प्रथमं जज्ञे अनिः । 'स- स्फानो अभि रक्षतु । समिति कि 'गयस्फानोऽग्निपु' इति शाखान्तरे । 'युवंयोर्यो अस्ति । युवयोरिति किं ? 'योऽफ्सु भस्म 'नाकस्य पृष्ठे अधि 19 । 'यनपतिर्यो अन पतिरिति कि? । 'गोअर्घ मेव सोमं करोति अप्यकारादि' (१-५२) इति वचनात् 'अगो- सं. १-१-१.. 115 . 17 18 120 न वोऽभागानि हव्यम् 21 . सं. १-१-९. ३सं. १-४-११. 5 6 7 8 » १.६-५. 9 " ३.२-५. 12 10 11 ४-६-११. 13 14 18 15 " ७-२-२. 18 " ५-२-२. 21 " ५.१.१. 19 "३-१-८. " ५-७-५. 20 "३.५-५ ॥ ६.१-१.. 23 ·११ अध्याये १६ सूत्रम् 325 . . वेतु । 11 अर्थम् । इति गोदाहरणम् । 'उच्छुप्मो अग्ने यजमानाय । अग्रे पुवो अग्रे गुवः । 'समिद्धो अजन्" । 'द्यामृप- भो अन्तरिक्षम्। 'प्रियं पायो अपाहि । 'उग्रं वचो अ- पावधीम् " | ‘वपिष्ठे अधि नाके । 'जुषाणो अत्तुराज्यस्य 'यो रुद्रो अनो यः १० । य इति किं ? ' यदुपतृन्द्या- द्रुद्रोऽस्य 1 'वृष्णो अश्वस्य सन्दानम् धारास इत्यादिषु पूर्वेपु पदादिरकारो न लुप्यते । धीरा- सः-'तां धोरासो अनुहश्य यजन्ते 13 । अदब्धास:--'अद- ब्धासो अदाभ्यम्'।। एकादशासः- एकादशासो अफ्सुपदः : ऋषीणां पुत्रः-'ऋषीणां पुत्रो अधिराज एपः । ऋषीणामि- ति किम् ? 'यस्य पुत्रोऽज्ञातस्स्यात् । शार्याते-'यथा शा- याते अपिवस्सुतस्य 18 । अपाढः-'अपाढो अग्निः 1 | पिता- र:-त्वत्पितारो अग्ने' । पृथिवी यशे-'उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । पृथिवीत्युपवन्धन्यावत्यै शाखान्तरे । जटायां तु अलोपप्राप्त्यभावान तत्र प्रत्युदाहरणं युक्तम् । आसते ये- 'अध्यासतं ये अन्तरिक्षे' । आसत इति किम ? . ये पृथि- व्यां येऽन्तरिक्षे । गृहाम्यग्रे-'मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निम् '23 सं. १.६.२. 3स. १-१-५. " ३-३-३.. 15 . - 1स. ६-१.१०. 5 " "१.२.८. 7 8 9 " १-२-११. "१-३., . 10 11 12 13 14 १-१-१०. 15 २-४-७. "१.४.११, १-४-१० 16 17 18 " १-३-७. १.१-१०. 19 20 21 ४.६.११. 23 ·826 तैतरीयप्रातिशाख्ये. अप्य. गृहामीति किम् ? • 'अपोऽग्रेभि ब्याहरति । वारएपः-'इडा. चार एपो असुर प्रजावान् '' इति याजमाने । वानिति किम् ? 'प्लवो बा एषोऽग्नेः' । जझे-'इतः प्रथमं जज्ञे अग्निः । स. स्फानः-'सश्स्फानो अभि रक्षतु' । समित्युपवन्धव्यावत्यै शाखान्तरे । युवयोर्यः-'युवयोयों अस्ति' । युवयोरिति किम् ? 'योऽग्नि होतारमवृथाः” । पृष्ठे-'नाकस्य पृष्ठे अधि रो- चने' । पतिवः- यज्ञपतिर्वो अत्र' पतिरिति किम् ? ' 'आ- वोऽर्वाची सुमतिः 10 । गो-'पशवो गो अश्वानेवी कारादि ' (१-५२) इति वचनात् 'अगो अर्घम् । इत्यपि भवति । शुष्मा-'उच्छुप्मो. अग्ने 13 । पुवः-'अने पुवो अग्रे गुवः 14 । समिद्धः-समिद्धो अग्ने मे दीदिहि । ऋपभ:--'द्यामृपभो अन्तरिक्षम् । पाथः 'प्रियं पाथो अपहि'11 वचः-'उग्रं वचो अपावधीम् ।। द्वितीयकक्ष्येयमिति कृत्वा-'मोचचोदधान' (१२-६) इत्यनेन न विरोधः । तस्य धातारातिः' (११-३) इत्यादिसूत्रविषयत्वात्। वर्षिष्ठे–'वर्षिष्ठे अधि नाके 18 जुषाणः- 'जुपरणो अनुराज्यस्य वेतु । योरुद्रः- यो रुद्रो अग्नौ यो अ. 720 | य इति किम् ? 'ता रुद्रोऽवासृजत् 1 | वृष्णः-'वृ- ष्णो अशुःयाम् 22 ॥ १६ ॥ 1सं. ६-४-३. 3 स. ६.३.१०. 4 5 6 " २-२-४, " ३.३-८. 7 8 9 ६-७-७. " 10 22 " ६-३-१. 13 14 " १-२-८. " 16 17 18 " १.१-८, 19 "१-२.११. " ५.१.९, 20 21 » ६.२-३. १-४-२. " ·11 अध्याये १७, सूत्रम्.. 327 अरतिमस्ययज्ञस्यातिद्रुतोऽतियन्त्यनृणोऽ- विष्यननमीवोऽन्नेष्वचिरजीतानज्यानिम- ह्रियाअम्वाल्यर्वन्तमस्त्वकृणोदगिरोऽफ्सु- योअस्कभायदच्युतोऽश्वसनिरस्थभिरशि- श्रेदोऽनिय ॥ १७॥ अरतिम्, अस्ययज्ञस्य, अतिद्रुतः, अतियन्ति, अनृणः, अवि- प्यन्, अनमीवः, अन्नेगु, अधिः, अनीतान्, अज्यानिम्, अहियाः, अम्बालि, अर्वन्तं, अस्तु, अरुणोत, अगिरः, 'अफसुयः, अस्क- भायत्, अच्युतः, .अश्वसनिः, अस्थभिः, अशिश्रेत्, अङ्गे, अभिय एतप्वकारो न खल्वेकारपूर्व ओकारपूर्वो वा लुप्यते । यथा-'मूर्हान दिवो अरतिम् । 'यन्मे अग्ने अस्य यज्ञस्य । यज्ञस्येति किं ? 'एतेऽस्यामुप्मिन् “ । 'प्रत्यङ्सोमो अतिद्रुतः १७ 'पश्यन्तो अतियन्ति । द्रुतोयन्तीत्याभ्यां किं ? 'नेनर सो- मोऽति पवते" तदमे अनृणो भवामि नयवसे अवि- प्यन् 'स्वावेशो अनमीवः 10 | 'ये अन्नेपु विविध्यन्ति ।। 'जातवेदो यो अश्चि: 12 शरदो अजीतान् । 'तेषां यो अज्यानिम् 'तिरो अह्रिया मा सुहृताः 'दने नि इति पाठान्तरम्. * सं. ६.१-१०, "१.०-२१० ६-५-११. 3 6 3 . 13 अम्बे अम्बा- सं. १.४.१३. 5 स.१-६-२. 6 1 8 " 9 10 11 14 13 14.७.. " .७.२.

·"328 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 19 भ्यः 10 11 12 लि' यो अन्तिं जिघा-सति । वहिस्ते अस्तु वालिति । इत इन्द्रो: अकृणोत्"। 'अग्ने अङ्गिरो योऽस्याम यो अफ्सु य ओषधीषु । य इति किं ? 'अश्वोऽफमुजो वेतसः1 'यो अस्कभायदुत्तरम्' (१-२-१३) 'मदाय रसो अच्युतः' (१-२-६) 'यो. भक्षो अश्वसनिः । सनिरिति किं ? अश्वेभ्योऽश्वपति- । 'इन्द्रो दधीचो अस्थभिः । भिरिति किं? 'श- मस्थभ्यो मज्जम्यः यत्र जटायाम् अस्थभ्यो मजम्यो मज्जभ्योऽस्थभ्योऽस्थभ्यो मज्जभ्यः | 'वरुणो अशिश्रेत् 'अङ्गेअङ्गे नि देध्यत् ।।३। अनियेत्य" कारगृहीतः पदैकदेशो बहू- पादानार्थः । 'एतानि ते अनिये नामानि 15 । यदापो अ- निया वरुणेति 16 । 'पयो अनियासु हृथसु 17 अरतिमित्यादीनामादिरकार एकागैकारयोः पूर्वयोर्न लुप्यते। यथा-अरतिम्-'मूर्धान दिवो अरतिम् 18 । अस्ययज्ञस्य- यन्मे अग्ने अस्य यज्ञस्य 1 1 यज्ञस्येति किम् ? 'सुवर्योऽस्य । अतिद्रुतः-'प्रत्यड्सोमो अतिद्रुतः 1 ] अतियन्ति- 'तयोः पश्यन्तो अनियन्त्यन्यम् । द्रुदो यन्तीति किम् ? भवति 20 स. ७.४.१६. सं. ३-३-१० 5 8 " १-२-१३ 8 ५.३.१२. 9 10 11 12 " ५.२.१२. " ४-६-३. १.८.१०. 13 14 अग्नीत्य इति पाठान्तरम्, 15 18 " १.३.११. " 17- 20 १.२-८. 19 18 21 १८.११.

·अध्याये १२ सूम, 829 न्तम्।10 । परो मूजेवतोऽतीहि "। अनृणः-'तदग्ने अनृणो भवामि । अवै- प्यन्-'नयरसे अवप्यन् । अनमोवः–'स्वावेशो अनमीवो भवा नः" । अपु-ये अन्नेषु वि विध्यति'। अर्चि:-'जातवेदो यो अर्चिः' । अजीतान्-शरदो अजीतानिन्द्रः" । अज्यानिम्- 'यो मज्यानिमीतिमावहात्' । अहियाः-'तिरो अहिया मा सु- हुताः । अम्बालि–'अम्बे अम्बालि । अर्वन्तम्-'यो अंव- । अस्तु'सुमतिष्टे अस्तु 1 । अणोत्-'इत इन्द्रो अकृणोर"। अविर:-'अग्ने अगिरः'13 | इत्यध्वरकाण्डे । अफ्सुयः- 'यो अफ्सु य ओपीपु" । य इति किम् ? ‘योऽफ्सुं भस्म प्रवेशयति । अस्कभायत्-'यो अस्कभायदुत्तरम् 18 । अच्युतः- मदाय रसो अच्युतः | अश्वसनि:--'यो भक्षो अश्वसनि:18 सनिरिति किम् ? 'योऽश्वमेधेन 10 | अस्थभिः–'इन्द्रो दर्धाची अस्थभिरिते । भिरित्यस्य व्यावर्त्य शाखान्तरे || अशिश्रेत्- 'तनुवं वरुणो अशिश्रेत् । अङ्गे-'प्राणो अङ्ग अङ्गे 2 । अनि- येति पदैकदेशोऽनेकग्रहणार्थः । 'यदापो आनिया वरुणेति '23 एतानि ते अनिये 24 'पयो अग्नियासु वृथ्सु' ~ 27 - . 115 ॥१७॥ सं. ३-३-८, ३सं. ४-४-३. 6 ५-७-८. " 5 S 9 " " ७-३-१३. १.४-४५. 11 e , १-१-१२. 1सं. १-८-६० 4.३-४-१०. 7 ६.७-२. 10 सं. ७-४-१५. 13 १-२-१२. 16 १-२-१३. 19 स. ५-३-१२. 20 स.१-३-१०. 25 सं. १-२.८, 15 सं .२.२. 13 सं. ३-२-५. 21 स. १-८-१२. 17 सं. १-२-६. 20 स. ५-६.६. 23 १-३-११. " 24 " ·380 तसिरीयमातिशास्न्ये. अध्वर स्वरपरे ॥ १८ ॥ अध्वर इत्यस्मिन् ग्रहणे स्वरपरे वर्तमानोऽकारो न खल्वेका- रौकारपूर्वो वा लुप्यते । यथा--'सत्यधर्माणो अध्वरे । 'हविष्मान्देवो अध्वरः । उपप्रयन्तो अध्वरमित्याह । अत्र 'त्रिपदप्रभृति' (१-६१) न्यायो न*. प्रसरति तल्लक्ष- णासम्भवात् । स्वरपर इति किं ? 'शुम्वा आग्निस्सोऽध्वर्युम् ॥१८॥ अकारान्ततया निर्दिष्टे अध्वर् इत्यस्मिन् ‘ग्रहणे स्वरपरे आदिभूतोऽकार एकारौकारपूर्वो न लुप्यते । 'सत्यधर्माणो अध्वरे" । 'हविष्मान्देवो अध्वरः। उपप्रयन्तो अध्वरमित्याह इत्यत्र 'त्रिपदप्रभृति' (१-६१) न्यायो न प्रसरति तल्लक्षणा- सम्भवात् । स्वरपर इति किम १७ शुग्या अग्निस्सोऽध्वर्यु यज-. मानम् । 'अन्धोऽध्वर्युस्स्यात् " ॥ १८ ॥ . . स पूर्वस्यासिहशमेकेपामर्धसदृशमेकपा- म् ॥ १९ ॥ योऽयमकारोऽलुप्तः स पूर्वस्य एकारस्य ओकारस्य वा अर्ध- मात्रसदृशं कालं भनते इत्येकेंपामृपीगां मतम् | अध्यर्धमात्रः 'सं. १-५.७. स. १.२.१: सं. १-३.१२. 'न्यायेन न. ५.६.२. स्वरपर इति कार्यभाग्विशेपणेन किम् , 6 '" ५.१..

·११ अध्याये १९ सूत्रम्, 831 स्यादित्यर्थः । उक्तान्येवोदाहरणानि विशेषादर्शनात् । अर्धन सदृशः अर्धसदृशः, तं अर्धसदृशम् ॥ १९ ॥ इति त्रिभाभ्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे एकादशोऽध्याय.. योऽयमकार एफारौकारपूर्वो न लुप्यते, स खलु स्वरमा पूर्वस्य वर्णस्यार्धेन सदृशं. रूपमुपागच्छति इत्येकेपामाचार्याणां मतम् । यथा-'ते ए अमे अश्वमायुअन्न्" इत्येकारस्यार्थेन ॥ यो रुद्रो ओ अग्नौ यो अपसु" इत्योकारस्य । सोऽयं छन्दोगा- वान्तरचरणानां सात्यमुनिराणायनीयानों पक्षः । अस्मच्छाखादी तु न विद्यते । अत एवानयोर्वर्णयोः वर्णसमानाये न पाठः ॥१९॥ . इत्याचार्यगार्ग्य गोपालमित विरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाल्यव्याख्याने एक.दशोऽध्य यः. सं. १.४.७.

·अथ द्वादशोऽध्यायः अथ लोपः॥१॥ 'अथ' इत्ययमधिकारः । अकारस्य लोप उच्यते, इत्येतद- ‘धिकृतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः । 'धातारातिः (११-३) इत्यादिविषयोऽयमध्यायारम्भः ॥ १. ॥ . अनेन 'धातारातिः' (११-३) .इत्यादिसूत्रस्यापवादभूतोऽ- कारलोपविधिरारभ्यते ॥ १॥ . 2 असि ॥ २॥ 'असि' इत्यस्मिन् अकारो लुप्यते, एकारौकारपूर्वः । यथा- 'सुपर्णोऽसि गरुत्मान् 1 'प्रथोऽसि पृथिव्यसि ॥ २ ॥ असीतिपदे अकारो 'धातारातिः (११-३) इत्यादिष्वनुचाकेषु एकारौकारपूर्वो लुप्यते । आर्दा अग्नेऽस्यायुः" । 'उपयामगृ- होतोऽसि नृपदम् । 'दिशोऽसि ध्रुवाऽसि '8 । 'समुद्रोऽसि नभस्वान्" ॥२॥ 5 'एकारपूर्व लोकारपूर्वी वा. ३.४-१.१. •सं. १.६.५. "सं. १.१.१. सं. ४.७१३ सं. ४.१-१०. सं.1.-१२. ...- ·११ अध्याये ४ सूत्रम्. 333 न गर्भस्सन्नद्धोयमोभद्रःपूर्वः ॥ ३ ॥ गर्भः, सनद्धः, यमः, भद्रः एवम्पूर्वः सान्निध्याछब्धे असी- त्यस्मिन् अकारो न लुप्यते । 'गर्भो अस्योपधीनाम्" । 'स- नद्धो असि वीडयस्व । समिति किं! 'उपनद्धोऽसुरः । इति केचिदुदाहरन्ति, तश्चिन्त्यम् । 'धातारातिः (११-३) इत्याद्यन्तः- पानित्वाभावात् , असिशब्दादर्शनाच्च । मुख्यं तु शाखान्तरे विज्ञेयं प्रत्युदाहरणन् । असि यमो अस्यादित्यः । 'वं भद्रो असि - क्रतुः 15 || ३ ॥ किमविशेपेण ? नेत्युच्यते-- तेप्वनुवाकेपु गर्भ इत्यादिपु पूर्वेषु असीत्यकारो न लप्यते' गर्भ:-'स जातो गर्भो असि सन्नद्धः--'गोभिस्सन्नद्धो असि। समित्युपयन्धव्यावर्त्य शाखान्तरे। यमः-~'असि यमो असि। भद्रः :-त्वं भद्रो असि ॥३॥ यवनहपरः स्वरपरेषु ॥४॥ यकारवकारनकारहकारसरोऽकारो लुप्यते, तेषु यकारादिपु खर- परेषु सत्सु । यथा-'हिरण्यश्रृङ्गोऽयो अस्य पादाः । 'वनस्पतेऽव. 1सं. ४-२-३. 3 सं. ४-४-९. स. ४-६-६. स. ४-३-१३. + स.४-६-७. 6 " ४-१-४. पवनह.

·384 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. सृजा रराणः॥ . । 'वरेण्योऽनुप्रयाणम् २ 'जम्भयन्तोऽ- हिम्' । खरपरेप्विति किं? 'शुक्रं ते अन्यत्" । 'अग्रे अह्ना हितः 15 ॥ ४ ॥ कार्यमाज एवायं निर्देशः । य, व, न, ह इत्येतेभ्यो व्यञ्जनेभ्यः, स्वरपरेभ्यः पूर्वाऽकार: एकारीकारपूर्वस्तेष्वनुवा- केषु लुप्यते । य-'हिरण्यङ्गोऽयो अस्य । व-'वाजे- चाजेऽचत"। न-इन्द्रर सखायोऽनु । ह-'हवामहेऽहोमु. चम्' " । 'जम्भयन्तोऽहिं वृकम्' । 'रजसो विसारेऽहिः २० नहेति किम् ? 'यतो जातो अरोचथाः '11 | स्वरपरेष्विति किम् ? ‘वमुभिनों अव्यात्' । 'ये अन्तरिक्षे । 'दुदुहे अहयः ॥४॥ 28 । यय- जकारनपर उदात्तः ॥ ५ ॥ जकारपरो ग्नपरश्न अकार उदात्तो लुप्यते । यथा--'ओ- नोऽनायथाः । 'शुचिः पावक वन्द्योऽग्ने 16 कि! 'न ततृपाणो अनरः" । 'निधिपतिनों अग्निः18 । उदात्त इति. ॥५॥ . सं.२... 2 सं. ४.११.. सं. ४.१.३. 70. ४-७-११. 109.1.1.11. "म.४-१-८. ॥सं. ४३.४. "सं 1-1-1. सं. १.६.१२. 12 स. २.१.११. 15 स. १-६-१२. 17 18 * ·१२ अध्याये ६ सूत्रम्, 335 mai अयमपि कार्यभाक्प्रधानो निर्देशः । न इत्यकारान्तग्रह- णम् । सकारात् गकारनकारसंयोगाच पूर्वोऽकार उदात्त ए. कारौकारपूर्वः तेप्यनुवाकेषु लुप्यते । 'पुरो नऽजस्रया"। 'शुचिः पावक घन्द्योऽग्ने एतत्पर. इति किम्? 'आरे अस्मे च 1. उदात्त इति किम् ? 'धामा ह यत्ते अजर". त्व ह्यन अग्निना ॥५॥ " - - मोवचोदधानस्स्थेपूर्वश्च ॥ ६ ॥ ग्नपर इति चकारो ज्ञापयति । मः, वचः, दधानः, स्थे इत्येवम्पूवों ग्नपरोऽकारों लुप्यते । यथा-'अङ्गिरस्वदच्छेमोऽग्निम् म इत्यत्र पंदेकदेशग्रहण'. सक्षेपार्थम् । 'अगिरवदरियामोऽ- ग्निम्" । 'वचोऽग्नये भरता वृहत् । 'दधानोऽग्निर् होता 10 'सधस्थेऽग्नि पुरीप्यम् । अन्वादेशः किमर्थः ? सधस्थे अध्यु- तरस्मिन् । । ग्नपरस्यानुदाचार्थोऽयमारम्भः ॥ ६॥ चशब्देन मपर इत्यन्वादिश्यते । अनुदात्तााध्यमार- म्भा । मः, वचः, दधानः, स्थे इत्येतेषु पूर्वपु नपरः अका- रः तेप्चनुवाकेषु लुप्यते । अङ्गिरस्वदच्छेमोऽग्निम्" । 'पू- यं वचोऽग्नये । 'दमेदमे सप्तरला धानोऽग्निः 10 | 'पृथि- 1स. ४-६-५. स.१-३-१४. ३सं. १-६-५. 4 सं. ३.१-११. सं. १-४-४६. अपरोऽनुदात्तोऽप्यकारो. 7सं. ४-१-२. मी इत्यपदग्रहण. 9 सं. ३-३-११. 10 सं. ४-१-१.

·386 सिरीयप्रातिशाख्ये. व्यास्सदस्थेऽग्निम्" । भन्यादेशेन किम् ? 'नमो अस्तु सर्प- । 'आग्निं स्ननिष्यन्त उपस्थे अस्याः ॥६॥ 12 प्रयः . - अभ्यावर्तिनपूपमपिदधाम्यद्यान्वदितिश्श- निर्जिबामग्नयःपप्रयोऽस्माकमस्मेध- नाश्माश्वाश्रुतिरश्यामामाऽर्यमनस्म- त्पाशानस्मिन्यज्ञेऽस्ताऽव्यथमानाऽभि- द्रोहमधाय्यदोऽथोदुग्धाअरिष्टाअरथाअ- चन्त्यन्तरस्यामत्रस्थानायाङ्गिारस्वदक- रम् ॥ ७॥ अभ्यात्तिन, अपूपम्, अपिदधामि, अद्यानु, अदितिश्शर्म, अग्नेनिझाम्, अग्नयःपप्रयः, अस्माकम्, अस्मेधत्त, अश्मा, अश्वा- श्रुतिः, अश्याम, अमा, अर्यमन्, अस्मत्पाशान्, अस्मिन्यते, अस्ता, अव्यथमाना, अभिद्रोहम्, अधायि, अदः, अयो, अदुग्धाः, अरिष्टाः, अरथाः, अचन्ति, अन्तरस्याम्, अत्रस्थ, अन्नाय, निरस्वत्, अकरम् एतेप्वकारो लुप्यते, एकारोकारपूर्वः । यथा- 'अग्नेऽभ्यावतिन् । आत्तिन्निति किं ? 'कामेन रुतो अभ्या- . . 2सं. ४-२.८. .

·१२ अध्याये ७ सूत्रम् 337 7 यथा नो । जिहा- 29 19 1101 नडम् । भद्रशोचेऽपूपं देव " । 'अग्नेऽपिदधाम्यास्य" । दधा-- मीति कि 'वद्धो अपि कक्ष आसनि" । 'अनु नोऽद्यानु- मतिः। अन्त्रिति किं ? .प्रतत्ते अद्य शिपिविष्टनाम" । 'अधि बवीतु नोऽदितिश्शर्म यच्छतु । शर्मेति किं? अदितिः करत् । 'अध्वरं नोऽग्नर्मिहामभि गृणीतम् मिति कि! 'व्रताददन्ते अग्नेः । ते नोऽग्नयः पप्रयः पप्रय इति कि! 'पुरीप्यासो अग्नयः" । ' नरोऽस्माकमिन्द्र"। 'विश्वेऽस्मे धत । धत्तेति किं ; . 'द्रविणं वानो अस्मे वा. जस्य प्रसवम् । 'परि वृद्धि नोऽश्मा भवतु " । अश्वाश्रुतिः अश्वा इत्यस्य यत्रयत्र तनतत्र लेपः । । 'वृषपा-. णयोऽश्वा रथेभिः॥ । श्रुतिरिति किं? 'प्रचेतसोऽश्वान् । 'भरन्तोऽश्वायेव । दीर्घग्रहणेन कि ? 'चपालं ये अश्वयू. । 'क्षत्रं नो अश्वो वनताम् 'वाजयन्तोऽश्याम गुनम् । 'पुनस्तेऽमैपाम् " 'ये तेऽर्यमन्" | 'तेऽस्मत्पाशान्॥ पाशानिति किं? भन्यं ते अस्मत् यः पिता तेऽस्मिन् श्रुतिः, 14 115 पाय तक्षति 116 120 . सं. १-१.१०. *सं. १-८. 7सं. ४-६-६. 10सं. १-७-७. 18 सं. ४-७-१२, 16 से. १-३-१४. सं, ४.३.३. सं. ४-२-२. 5स. ३-३-२१. स..३-४-११. 11 सं. ४-२.४. 14 स. ४-६-८ 17 20सं. १.६.1. स. ४-१-१०. 6सं. २-२-१२. स. ४-१-८. 12सं. १.४.४४, 15 स.-1-९. 18सं. २.३.११. " ·यज्ञे। . । 110 . •3387 "तैतिरीयप्रातिशाख्ये. niin | यज्ञ इति कि? 'ते अस्मिज्जवमादधुः 'प्र- सितिं द्रूणानोऽस्ताऽसि । 'मा सुपर्णोऽव्यथमाना । 'जनेऽ- भिद्रोहं मनुष्याश्चरामसि । द्रोहमिति किं ? 'वृहस्पते अभि शस्तेः ७ । 'सुमन्मेऽधायि मन्म" । 'येऽदो रोचने दिवः । 'मह्यमग्नेऽथो सीद" शूर नोनुमोऽदुग्धाः ।' पूर्वेऽरिष्टा- स्स्थाम। 'पवयोऽरथाः '* । 'गायत्रिणोऽचन्ति ' * | 'अभि शू- शुचोऽन्तरस्याम्" । अस्यामिति किं ? 'रुक्भो अन्तविभाति ।। 'येऽत्र स्थ पुराणाः । स्थति किं? त्वष्टा नो अत्र वरिवः 14 रायस्पोपोऽन्नाय त्वा 15 । 'पृथिव्यास्सधस्थेऽङ्गिरस्वत् 1 । 'अ- .हं तेभ्योऽकर नमः अभ्यावर्तिनित्यादीनामादिरकारः एकारौकारपूर्वः तेवन- पापु लुप्यते । अभ्यावर्तिन्-'अग्नेऽभ्यावर्तिन् '18 | आवर्ति- निति किम् ? 'अभि वीरो अभि अपूपम्--'भद्र शोचs- पूपम् ' । आपद्धामि-'अग्नेऽपि दधामि । दधामोति किम् ? 13 . 117 119 सत्त्या *. 2 1-२.१४. सं. २-६-१२. 'स. ४-२-९. 6 - १-७-७. 5 सं. ३.४.११. 8 सं. ४.२-८. 11स. ४.७.१४. 1, १-५-४४. सं. ४-१.९. . 10 सं. २.४.१४. 18सं. ४.२.४. 12सं. ४-१-१०. 11, १-७.९. 16 18 20 ॥ १.२.२. *....1 ·१२ अध्याये ७ सूत्रम. .8895 . 18 यः । . 110 'ग्रीवायां बद्धोः अपि कक्ष' | अद्यानु-'अनु नोऽद्यानुमतिः | आन्वति किम् ? यस्ते अद्य कृणवत्'3 । अदितिश्शर्म:-'अ: घि ब्रवीतु नोऽदितिश्शर्म यच्छतु.'' 1 शर्मति किम् ? 'यथा नो अ. दितिः करत् "" ! अग्नेजिह्वाम्-'ऊर्ध्वमध्वरं नोऽग्नेजिह्वाम् । जि- हामिति किम् ? ' 'व्रता ददन्ते अग्नेः । अग्नयःपप्रयः-'ते नोड- नयः पप्रयः पारयन्तु। पप्रय इति किम् ? 'पुरीण्यासो अग्न अस्माकम्-'अयुध्योऽस्माक सेनाः। अस्मेधत्त-, विश्वेऽस्मे धत्त । धत्तेति किम्? 'आरे अस्मे च शृण्वते । अश्मा 'ऋजीते पार वृद्धि नोऽश्मा'" । अश्वाश्रुतिरिति श्रुति- ग्रहणादपदात्मिकाऽपि गृह्यते-'वृषपाणयोऽश्वा रथेभिः । 'प्र. चेतसोऽश्यान् । दोर्पण किम्? 'ते अग्रे अश्वमायुअन् " श्याम 'वाजयन्तोऽश्याम द्युम्नम् ।। अमा: 'निगुतः पुनस्तेऽमै- पाम्'13 | अर्यमन् 'ये तेऽयमन्। अस्मत्पाशान्-'तेऽस्मत्पाशान्प्र मुञ्चन्त्वरहसः ! । पाशानिति किम् ? 'तनूपु बद्धं . कृतमेनो अस्मत् '16 । अस्मिन्यशे-'यः पिता तेऽस्मिन् यज्ञे'17। यज्ञ इति किम् ? 'नव्ये देणे शस्ते अस्मिन्त उक्थे । अस्ता-'प्रसि. ति द्रूणानोऽस्तासि । अव्यथमाना-'मा सुपर्णोव्यथमाना। अभिद्रोहम्-'जनेऽभिद्रोहम्' । उपवन्धव्यावर्त्यमुक्तम् । द्रोह- । अ- 1सं. १-७.८. +सं.४-६-६. सं. १-७-७. 10 सं १-४-४४. सं. ३-३-१९. 5स. ३-४-११. सं. ४-२-४, ॥ सं. १-५-५. 3 सं. ४-२-२. 6 ४-१.८. सं.४.६-४, 12सं. १-३-१४ 13 15 " 17 सं २-६-१२. 20स. ४-३-६. 16स. १-८-२२. 10स. १-२-१४. 18सं.१-७-२३.

·840 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 16 स्स्याम मिति किम् ? 'वृहस्पते अभिशस्तेः" । अधायि-'सुमन्मेऽधा- यि । अदः-'येऽदो रोचने दिवः । अथों-मह्यमग्नेऽथो सी- द"। अदुग्धाः-'शूर नोनुमोऽधुग्धाः । अरिष्टाः- पूर्वेऽरिष्टा- । अरथाः-'ये पवयोऽरथाः" । अर्चन्ति-'गायत्रि- णोर्चन्ति" । अन्तरस्याम्-'शूशुचोऽन्तरस्याम् । अस्यामिति किस्? 'विदथे अन्तरेपास् । अत्रस्थ- -'येऽत्र स्थ पुराणाः स्थेति किस् ? 'त्वं नो अत्र सुर'तात् '10 । अन्नाय-'रायस्पोपोऽ- सायं त्या111 अङ्गिरस्वत्-सधस्थेऽङ्गिरस्वत्' । अकरम्-.-'अहं तेश्योऽकरं नमः 1 ॥ ७ ॥ -- .. गाहमानोजायमानोहेतयोमन्यमानोवनस्प- तिभ्यःपतेसिधस्तपसस्स्वधावोभामितोऽ- नयआयोऽध्वर्योक्रतोपूर्वः ॥८॥ गाहमानः, जायमानः, हेतय, मन्यमानः; वनस्पतिभ्यः, पते, तपसः, स्वधावः, भामितः, अग्नयः, आयो, अध्वर्यो, ऋती इत्येवम्पूर्वोऽकारो लुप्यते । यथा---' गाहमानोऽदायः ।। “जायमानोऽहां केतुः । 'हेतयोऽन्यमस्मत् । 'मन्यमानो- . विधा, 6 115 1सं. ४-१-७. 'सं. ४-1-1. 7स.१-६.१२. 10सं. ४-१.११. 2सं. ४-६-८. 5सं. २-४-१४, सं. २-१.११. 11 १-७-९. 11 स. ४.२... 8सं. ४.७.१४. से ४.२.४. 12 स.४.१-६. 15 सं.४०५-१.. 134 ·. १२ अध्याये ८ सूत्रम् 9-41 mim मयिम् " | 'वनसतिम्योऽधिसम्भृताम् " । वनस्पतीति किं ? 'नमः पितृभ्यो अभि । 'अन्नपतेऽन्नस्य ।'नि हो अति निधोऽत्य- सित्तिम् ।। ' तपसोऽधि जातः । 'देव स्वधावोऽमृतस्य धाम"। स्वधेति कि? अन्या वो अन्यामवतु'। 'भामितोऽमित्रस्य । 'यानग्नयोऽन्वतप्यन्त" । उकारस्य वकारविक्रियायां व्यअनपरो नकार इति 'यवनह' (१२-४) निषेधाभावादलोपे प्राप्ते तदप-. वादोऽयम् । 'अग्नेऽधायोऽशीततनो। ।' अध्वर्योऽवेरपाः३,"। 'शतक्रतोऽनु ते दायि 12 । अत्रं 'यवनह' (१४-४) इत्या- दिनैव लोपे' सिद्धे । पुनरस्य महणं नियमार्थम् । आयोऽध्वयों- 'कतो इत्येतत्पदनयपूर्वकारस्येच लोपः । न वितरत्र प्रग्रहपूर्वस्येति । यथा-'इमे अश्विना संवथ्सरः ॥ ८॥ . गाहमान इत्यादिपु पूर्वेषु अकारः पदादिस्तेप्चनुवाफेषु लुप्यते । गाहमान:-'सहसा गाहमानोऽदायः । जायमान:- 'जायमानोऽहाम्" । हेतयः-'यास्ते सहन हेतयोऽन्यम् मन्यमानः-'मन्यमानोऽमय॑म् ' । वनस्पतिभ्यः-'वनस्पतिभ्योधि सम्भृताम् । वनस्पतीति किम् ? 'प्रमातृभ्यो अधि कनिक्रदत्य पते-'अन्नपतेऽन्नस्य' । निधः-'निहो अतिधिोऽति'तपसः- 1सं.१-४.४६. सं. ४-६.. सं. ३-२.८. • सं.४-२-३. सं. ४-१-७. स. ३-१-११. 8 सं. ४-२-६. सं. १-६.१२. 10 सं. १-१-१३. सं. ६-४-३. 12सं. २.६.१२. 13 स. ५-६-४. 14सं. ४-६-४, सं. २-४-११ 16 सं. ४-५-१.. सं. ४.१-४. - 6 ४-२-१.. ।'

·842 तैत्तिरीयंप्रातिशाख्ये.' 25 - . . 'तपसोऽधिजातः । स्वधावः 'देव स्वधावोऽमृतस्य स्वधे- ति किम् ? 'शतं वो अम्व धामानि | भामित:-'इन्द्रभामितोऽ. मित्रस्य । अग्नयः-'यानग्नयोऽन्वतप्यन्त । अवान्वित्यवग्रहस्य उत्तरखण्डसन्धानात्परमेव पूर्वपदसन्धान भवति । तर तु स्वरपरत्वाभावात् 'यवनह' (१२-४) इति लोपविधिन प्रवर्तते इति अत्र लोपो विधीयते । एतदन्तो 'धातारातिः' (११-३) इत्या- दिसूत्रस्यापचादः । आयो-'अग्नेऽदब्धायोऽशीततनो" । अध्य-- यो - ' अध्वर्योऽवेरपा३ इत्याह । तो-'शतक्रतोऽतु ते दायि"। .ननु: आयोऽध्वों इत्येताभ्यां परस्य 'लुप्यते त्वकारः (११-१)' इत्यनेन लोपस्सिंद्धः । क्रतोपूर्वस्यापि 'यवनहम्वरपरेपु'. (१२-४) इति पुनर्विधानात्सिद्ध एव । न चात्र 'न • लुतप्रग्नः हो" (१०-२४) इति निषेधः प्रवर्तते । निपेध्यस्थ सन्धिका- र्यस्याभावात् । न ह्यस्मिन् शास्त्रे एकादेशो विधीयते । न चान्यो विकार:..1 अनोच्यते-सिद्ध सत्यारम्भो नियमाय * भू- पति । इह प्रग्रहसंशेभ्यः ओकारेभ्यः1 परे ये पदादयः अकारारतप्वायोऽध्वर्योक्रतोपूर्व एव लुप्यते । नान्य इति निय.. म्यते । ततश्च 'ते अबूला द्यावापृथिवी' | ' उरो अन्तरिक्ष,'13 इत्यादिषु अकारलोपो न भवति । अत्र च लोपविधौ प्रायः पदादेरकारस्य लोपो विधीयते । तेन पदादिरिति लोपे 1सं. ४-३-१.. सं. ३-१-११. . "१.६-१२. 5 ३-२-८. सं. ६.४-३. स. १.१.१३. 10 श्री. 13 सं. १-१.. ३९.४.२-६. तथाच सति अत्र. "सं. २-६२. 12सं. २-५:२.. +पादा, 1 एकारीकारेभ्यः. * विधिनियमाय.

·र अध्याय : सूत्रम् 1343 विहिते शेषोऽलोपविधिरल्पेनैव अन्येन निवर्तयितुमर्हति । तथाऽ- पि गुरुतरोऽयं ग्रन्थः प्रणीतः सूचकता, पादविभागविज्ञानस्य छन्द- शास्त्रतत्वावगतिसाध्यतयां अस्य शास्त्रस्य · तत्सापेक्षत्वापत्तेः अतिगौरव'प्रसनाच 'ये' अप्रथेताममितेभिः' इत्यादीनामृचां विभागस्तु सुगम एव । अवसानस्थो दोधौ पाद समुदायो पकैकगिति' स्थूललक्षणेनापि वेद्यत्वात् ॥ ८ ॥ तस्मिननुदाने पूर्व उदात्तरस्वरितम् ॥९॥ यमधिरुत्यायं प्रवन्ध उक्तः, तस्मिन् अकारेऽनुदात्ते लुप्ते सति- पूर्व एकार ओकारो वा उदात्त: स्वरितमापद्यते । यथा 'तेऽसु- वक्। 'सोऽब्रवीत् ॥ ९ ॥ तस्मिन्' पदादावकारेऽनुदात्ते लुप्ते सति ततः पूर्व एकार- ओकारो वा प्रकृत्या उदात्तस्स्यरितमुपगच्छति । 'गोछेऽस्मिन् क्षयेऽस्मिन् '10 | 'सोऽभवत्सोविभेत्' 11 । यत्र तु पूर्वोऽनुदात्त: सस्थरितो वा तत्र न लोपलक्षणस्वरभेदः । अद- धायोऽशीततनो ता वैदेह्योऽभवन् । 'दिशां वीर्यग्निं चिनुते ॥ ९॥ यथा-- 112 । A प्रतिपत्तिगौरव. अवसानवन्ती, 7 अस्मिन्. 10सं. १.५.६. तेन 'ये. उपद. 8सं. २.५-१. it सं. २०२.८, 3 सं. ४-७.१५. एकैकगति. १. २.१.२. 12 सं. १.१.१३.

·344 तैत्तिरीयप्रातिशास्य. . उदाने चानुदान उदात्तम् ॥ १० ॥ तस्मिन् एवाकारे उदात्ते. लुप्ते पूर्व एकार ओकारो वा अनु: दात्त उदात्तमापद्यते । यथा--' अवरुन्धतेऽसत्रं वै"। अन्न- पतेऽन्नस्य नः ॥ १० ॥ चशब्दः तस्मिन्' पूर्व इत्युभयमन्वादिशति । उदात्ते अकाः रे पदादौ लुप्ते पूर्व एकार ओकारो वा प्रकृत्याऽनुदात्त. उदात्त' मुपगच्छति । 'इन्द्रियाणि. शतक्रतोऽनु ते दायि । तेन त्वा दः धेऽग्ने अङ्गिरः' । यत्र तु पूर्वश्चोदात्तस्तत्र न विकारः । तेऽ. दित्याए समध्रियन्त' । 'सोऽसुराननु यज्ञोऽपाफ्रामत्" ॥ १० 19 स्वरितश्च सर्वत्र स्वरितश्च सर्वत्र ॥ ११ ॥ उदात्त इति चशब्दो ज्ञापयति । तस्मिन्नकारे उदात्ते लुप्ते. सर्वत्र एकार ओकारो वा स्वस्ति उदात्तमापद्यते । . यथा- ''भेषनं गवेऽश्वाय"। 'ओजोऽजायथाः । सर्वत्रेति वचनान्नि- 'त्यस्वरितेप्वपि तथैव तद्विधानं स्यात् । 'उक्थ्योऽथातिरानः ।। ॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे द्वादशोऽध्यायः, इति प्रथमः प्रश्नः अस्मिन्, सं. ७३.८. ४-२-३० 'सं. २.५:१२. से, ६-१-५- सं. ३-३-७. स, १८.६. सं. १-६-१२, 3 स. १.२.१३. 10 स. १..

·१२ अध्याये ११ सूत्रम्.. 1345 . . ' घशब्दनास्म'नुदात्ते पूर्व उदातमित्यन्यादिश्यते । अस्मिन् पदादावकार उदाते लुप्ते सति ततः पूर्वस्स्वरित उदात्तमुपग- च्छति । 'अथोक्थ्योऽथातिरात्रः । सर्वत्युच्यते-न केवल- मकारलोपविपये स्वरित उदात्तमुपगच्छति । अपि तु सवर्ण- दीर्घादिविपयेऽपि यत्रयौतस्य स्वरितत्त्यैकादेशो' विधीयते । पितृदेवत्याऽतिखाता': । 'न चेतव्यति रुद्रः । ननु तत्तद्विधिव- शादेव तत्रतत्र स्वरितस्योदात्तत्वसिद्धेः किमर्थोऽयं सर्वति यत्नः? तदुच्यते-करिष्यति' ह्याचार्यः-'सयकारवकारं त्व. 'क्षरं यत्र स्वर्यते स्थिते पदेऽनुदात्तपूर्वेऽपूर्व वा नित्य इत्येव जानी- यात्' (२०-२) इति । नित्यस्वरितस्य तु विकारो नोपपद्यते । न हि विनाशी नित्यत्वव्यपदेशमहति । तस्मात् 'उदात्तमुदात्त- वति' (१०-१०) इत्येतन्नित्यस्परितव्यतिरिक्तविषयं मन्तव्यम् । इह तु नित्यस्वरितव्यतिरिक्तमेवोदाहरणं अन्वेष्टव्यम् । 'अ- नयेऽनवते' | 'ओजोऽजायथाः १० । 'अध्ययोऽधेरपा३ इत्याह इति । एतच्छवापनोदनार्थ सर्ववेत्युच्यते । तत्रायमाशयः-'नित्य इत्येव जानीयात्' (२०-२) इत्यनेन विधिसाध्यस्वमेवात्य निव- य॑ते, स्वतस्सिद्धत्वात् न तु विनाशित्वमपि । तस्मानित्यस्व- रितस्यापि 'उदात्तमुदात्तवात' (१०-२०) इत्यादिविकारो भवत्येव । न चास्मिन् सूत्रे नित्यत्वरितव्यतिरिक्तो विपयस्स. म्भवति । तथाहि- 1चशब्देन तस्मि. तस्मिन्. *स्वरितस्योदात्त एकादेशो, स्वरितादेखो 6सं. ५.४-१०. पठिष्यति. एवेष्टव्यम्. सं. २.२.४. 10 सं. १-६.१२, "सं. ६-४.३. 3सं. ७-१.५. 5स. २.६-४.

·346 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. पदान्तयोरेकारीकारयोनित्यस्स्वरिता भवति वा? आहोस्वित 'उदात्तात्परोऽनुदात्तस्स्वरितम' (१४-२९) इत्येतद्विधिसिद्धो या? तत्र द्वितीयस्त्विह न सम्भवति परसूत्रविहितत्वात् 'तत्र पूर्व पूर्व प्रथमम्' (५-३) इति हि परिभापितम् । तस्मादेतत्सूत्र- प्रवृत्तिविषये नित्य एव स्वरितस्सम्भवति। विधिवलात्तस्यैव विका- रोऽभ्युपगन्तव्यः । एवं च नित्यस्यापि विधिना नित्यत्वभङ्गा'- द्विधिसाध्यत्वराहित्यमेव नित्यत्वमिति विषयान्तरेऽपि विहितो वि. कारो भवत्येव । तथा चास्मिन् सूत्रे अविनाशित्वस्य भङ्गादे- चान्यत्रापि तद्भज्यत इति प्रकटनार्थ सर्वत्रेति यलोऽस्मिन्नेव सूत्रे क्रियते यथाचतत्सूत्रप्रवृत्तिवेळायाम्-'उदात्तात्परोऽनुदात्त- स्वरितम्' (१४-२९) इत्येप स्वरितो न भवति, एवं 'स्वरि- तात्सर हितायामनुदात्तानां प्रचय उदात्तश्रुतिः' (२९-१०) इति प्रचयोऽपि न भवति । ततश्च लुप्तादकारादुदात्तात्पूर्वस्य प्रच- यत्वासम्भवादुदात्तस्य च विकाराभावादनुदात्तस्यरितावेवात्रो- पादायोदात्तत्वं विहितमित्यनुसन्धेयम् ॥ ११ ॥ इत्याचार्यगार्ग्यगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने' द्वादशोऽध्यायः. - प्रथमः प्रश्नस्समाप्तः, एवं च नित्यस्यविनाशिवभगा. नित्यस्वरितस्याविनाशित्वभन्ना. स्वरितयोरेधात्रोपयोगात्तावेवात्रोपादाय तयोरुदात्तत्व.

·अथ त्रयोदशोऽध्यायः. अथ मकारलोपः ॥१॥ 'अथ' इत्ययमधिकारः । मकारस्य लोप उच्यते, इत्येतदधि- रुतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः । मकारस्य लोपः, मका- रलोपः॥ १॥ अथेत्ययमधिकारः । अनेन पदान्तस्य मकारस्य लोपोऽ- धिक्रियते ॥१॥ “ "3 रेफोष्मपरः ॥ २ ॥ रेफपरश्वोन्मपरश्च पदान्तो मकारो लुप्यते । यथा--"प्रत्यु- ट रक्षः सर शितं मे ब्रह्म"। तर पडहानि स समिावसे ।" । एवम्पर इति किं? इदं वामास्ये 1 । पदान्त इति किं ? तस्मात्ताम्रा आपः रेफश्च उमा च रेफोप्माणो, तो परौ यस्मात् सः तथोक्तः॥ रेफे ऊप्मसु च पदादिषु परतो मकाये लुप्यते । यथा- प्रत्युष्ट रक्षा" । 'सृक सरशाय" । 'त पत पोडशिनमपश्यन् वह यद्यविष्ठच 16 स. ५-५.२. 6 1 स. १-१-२. 1 २-६-११. 7स.१-६-१२. *स. ४.१.१०. 5सं. ३.३-11. स. ६.६.११, " ·348 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 'अग्नि होतारम् । एतोधिति किम् ? 'यं कामं कामयते । पदादिष्विति किम् ? 'यद्धम्रो भवति ॥२॥ "0 यवकारपरश्चैकेपामाचार्याणाम् ॥ ३ ॥ यकारपरो वकारपरो वा मकारो लुप्यते, इत्येकेषां मतम् । य एवास्य पञ्चमाध्याये सवर्णापत्ति प्रतिषेधन्ति तेषामेवैप लोप- विधिः इति तानन्वादिशति चकारः सिंहावलोकनन्यायेन । यथा- त्व यज्ञेप्वीडयः तवा एतर यजमानः । एवम्पर इति किं? "यं कामं कामयते" यकारश्च वकारश्च यव- कारो । तो परो यस्मात् सः, तथोक्तः । नैतत् सूत्रमिष्टम् ॥ पदाद्योर्यवकारयोश्च परतः मकारो लुप्यत' इत्येकेपामाचा- र्याणां मतम् । येषां मते मकारस्य यवपरस्य परसवर्णादेशो नि- पिद्धः पञ्चमाध्याये । अग्ने यं यशम् । 'संवत्सरमुख्यम् । नतत् सूचमिटम् ॥ ३॥ न सश्सामिति रापरः ॥ ४ ।। रा इत्येवंपरः सं, सां इत्येतयोग्रहणयोर्मकारः न लुप्यते । 1स. १.१.१०. स. ७-१-१. सं. २-१.१.. प्रतिपिद्रवन्तः. प्रतिषेधयन्ति. सं. १.१.१४. स. ५.६-९. पदान्तो महारः पपगारयो पात: लुप्यते इति पाटान्तरम्. मुं. ४.१.१.१. मिति तु.

·१३ अध्याये ४ सूत्रम्. 349 यथा 11 "2 - - “ यथा- प्र सम्रानम् साम्राज्याय सुक्रतुः ससा- मिति कि? "शराजन्नोषधीभ्यः । रापर इति किं ? " स रराणः पदान्तश्च व्यञ्जनपरः प्राकृतः (१४-२८) इति वक्ष्यमाणं द्वित्वनिषेधं इतिशब्दो' निवारयति । तस्मादत्र द्वित्व- सिद्धिः ॥ ४ ॥ सं, साम्, इत्यनयोर्मकारो राशब्दे परतो न लुप्यते । -'सम्राडसि"। 'साम्राज्याय सुक्रतुः । ससामिति किम् ? 'इन्द्र राजानम् । रापर इति किम् ? ' सरशितं मे 101 दीर्घ ण किम् ? 'देवा हस्तान्थ्सरभ्यच्छन् । मूलशास्त्रे तु 'मोराजि. समः को 12 इति स्मयते । तस्यैवायं विधान्तरेण निर्देशः। तस्मात् 'तोते रायस्सं देवि " इत्यत्र जटायामयं प्रतिषेधो न भव. ति, क्विवन्तत्वाभावात् इतिकरणोऽर्थान्तरप्रतीतिनिवार- णार्थः । तदभावे त्रयाणां निमित्तत्वं विज्ञायेत । 'सरसां नरा. परः' इत्युक्तेऽपि संसांनरा इति निमित्तानि परमतविषयाण स्युः निषेधश्च न स्यात् । सर्वत्र च कार्यभाजः पूर्वमेव नञ् निर्दि- श्यते । अतो विपर्ययश्च न युक्तः। एवं च कार्यभानिमित्त- विवेकार्थमितिकरणो मध्ये प्रयुज्यते ॥ ४ ॥ 1सं. १-६-१२. स.१-८-१६. सं. ३-२-३. 4सं.१-४-४४, तुशब्दो. इतिशदः संसामित्यनयोरेवाते समर्थयति इत्यधिकं क्वचित्, रस १.३-३. सं. १-८-१६. सं. २-३-६. 10 2पा. ८-३-२५. ४-१-१०. 11 सं.६.२-४. 13 स. १.२-५ " सर्वत्र कार्यभार पूर्व निर्दिश्यते. " ·350 तैत्तिगयप्रातिशाख्ये. अथ वर्णानाम् ॥५॥ अथ इत्ययमधिकारः । वर्णानां संहिता वक्ष्यते, इत्येतदधि- कृतं वेदितव्यम् । अथवा अर्थशब्दः पदसंहितानिषेधकः ॥ ५ ॥ इदानी वर्णानां संहिता विपयत्वेन अधिक्रियते। सा द्वि- विधा-वर्णसामान्यसंहिता, वर्णविशेपसंहिता चेति । द्वितीयाऽपि द्विविधा-अक्षरसंहिता, अगसंहिता चेति । एवं त्रिविधा वर्णसं- हिता इह चर्तिप्यते । तेन यत्रापि नानापदीयनिमित्तः कार्यविधिः " नावग्रहपूर्वः” (१६-११) इति तत्रापि वर्णयोर्वर्णगणयोर्चा सं- हिंता, न पूर्वोत्तरयोः पदयोः। तत्र नानापदीयस्य शब्दरूपस्य निमित्तत्वमेव भवति, न तु संहिताप्रकृतित्वमपि । अत एव स्त्रादिपु नानापदीयस्यापि निमित्तत्वमुक्तमुपपद्यते । अपिचार वर्णसंहिताधिकारादत पूर्व पदसंहितति सिद्धम् । तत्र वर्णाश्रयं यत्कार्य विधीयते तदपि तत्संयुक्तपदस्य निमित्तभूतपदसन्धाने भवतीति बेदितव्यम् ॥ ५॥ . ऋकाराररपपूर्वो नकारो णकार समा- नपदे ॥ ६ ॥ समानपदे एकपदै प्रकारकाररेफपकारपूर्वो नकारो णकार- माप्नोति । यथा-" त्रिभिर् ऋणवा जायते ॥ त्व होत- णाम् 'एप वा मचो वर्णः कृष्णोमि । एव. 1सं.६.३.१०. *सं.१-२-१.. "2 । “ : सं. ४-३.१३.

·१३ अध्याय ७ सूत्रम्. 351 एभिनों अः"" म्पूर्व इति किं? 'देवानां वा अन्तम् । समानपद इति किं: । समानं च तन पदं च, समानपदं, तस्मिन ॥६ समानपदे एकस्मिोच पदं सकारादिवर्णषु पूर्वपु नका- रोणत्वमाप्नोति । यथा--'स्वधाकारो हि पितृणाम | ऋ- त्व होतृणामस्यायजिष्ठः -'आशिरत्यूर्णमदाः । प- पूष्णो रहो' । 'विष्णो हव्यम्" । अत्र विध्यनुसारेण नकारः प्रकृतिरित्यवगम्यते । एतत्पूर्व इति किम् ? 'अनिया देवभागम्' समानपद इति किम् ? 'सवितृनेवाः । 'वृहस्पतिनों हविपा'|| " . "12 व्यवेतोऽपि ॥ ७ ॥ अपिशब्दः ऋकाराद्याकर्पकः । उक्तनिमित्तपूर्वो नकारः, अ. न्येन व्यवहितोऽपि णत्वमामोति । यथा-"अपरशुवृणं दहति" आ रमणं कुरुते ॥ ७॥ . समानपदे ऋकारादिपु पूर्वषु वर्णान्तरव्यवतोपि नकारो णत्वमाप्नोति । यथा-ऋ-वृषणात्परा भविष्यन्तः '15 | र-'सो. मान स्वरणम् 11 प-'इयक्षमाणा भृगुभिः ॥ ७ ॥ “अधिपवणे 113 । रुषमाणः प्रति- 14 ठाकाम: 'स. ७-६.८. स. ४-३-१३. 7सं. १-१.३. 10 सं. १-२-२. 13 सं. ४-७.८. 16 से. ४.४.४. स. १-२-२. स. १-१-१. सं. ६-३-२. स. १-३--१.. सं. १-८-७. 12 स. ६-५-११. १३ स. १-५-१, 11 "५-१-१०. 14 17 " ·350 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. हिरण्मयम् ॥८॥ हिरण्मयम् इत्यस्मिन् ग्रहणे नकरो णत्वमाप्नोति । यथा- “हिरणमयं दाम दक्षिणा" | " स्पर्शपरः” (१३-१५) इति वक्ष्यमाणप्रतिषेधस्य प्रतिप्रसवार्थमिदं सूत्रम् ॥ ८ ॥ प्राकृताः” (१३-१४) इति वक्ष्यमाणमेतदादिसूत्रविप- यम् । तदयमर्थः-हिरण्मयमित्यत्र नकारो णत्वमानोति । सच णकारः प्राकृतः । 'हिरण्मयं पुरुपम् 2 ॥८॥ “ अत्र पाणि-गण-पुण्य-कण्व-काण-गाण-बाण-वे- णु-गुण-मणि-प्रवादेषु पूर्वः ॥ ९ ॥ पाणीत्यादिशब्दानां प्रवादेषु पूर्वः प्रथमो णकारः प्रकृत्यैव वेदितव्यः । प्रकण वादः प्रवादः लिङ्गविभक्तिभेदसमासत- द्धितादिभिनिर्देश इत्यर्थः । यथा-" सुपाणिस्स्वङ्गरिः " | " वृष- पाणयोऽश्वाः | " हिरण्यपाणिमूतये " | "गणानां त्वा गण- पतिम् गणा मे मा वितृपन् । "दूरे अमित्रश्च गणः सा मा सर्वान् पुण्यान् कण्वा अभि प्रगायत । "त- 1स. २.४-१३. सं. ५-२-७. "6 8 " गणेन गणम्"। पुण्यो भवति वसन्तमृतूनाम् " "10 " " 12 7स. ३-१-८, 10 सं. १.६.११. 5स. १-४-२५. सं.२-४-७. 11 सं. ७.१.७. 3 सं. ३-१-११. 6पा. २-३-१४. सं. ४-६-६. सं. ४.३.१३, ·१३ अध्याये ९ सूत्रम. 353 "1 - 3 स्यै काणो या । “गाणपत्यान्मयोभूरेहि विशल्यो बाणवार उत वेणुवैणवी भवति । “वेणुना वि मि- मीते" । "यहेणोस्सुपिरम्" । " यथा गुणे गुणम् । मणिना रूपाणि" । ननु गणशब्दप्रवादत्वाद्राणग्रहणमयुक्तम् । मैवम् । गणप्रवादत्वे सति तद्भवेत् किन्तु गणपतिशब्दप्रवादोऽयम् । पूर्व इति किं ? " गणानां त्वा "वेणुना विमिमीते " "मणिना रूपाणि" इत्यादिपूत्तरस्य" णत्वं मा भूदिति ॥९॥ एतदादिपु चतुर्प सूत्रेप्पनियतः प्रतिसम्बन्धी निमित्तामा- वात् । पाण्यादिशब्दानां प्रवादषु प्रथमो नकारो णत्वमाप्नोति । स च प्राकृतः । लिङ्गसङ्यातद्धितकृतरूपभेदाः प्रवादाः । यथा-पाणि 'सुपाणिस्स्वनुरिः ।।। हिरण्यपाणिम् 12 । 'वृष- पाणयः -'दूरे अमित्रश्च गणः'14 1 'गणेन गणम् । 'गणानां त्वा गणपतिम् । पुण्य-'स पुण्यो भव- ति! 'पुण्यान्लोकान् । कण्व-'यामस्य कण्वः । । 'कण्या अभि प्र गायत | काण-तस्यै काणः -'गाणपत्यान्मयोभूरेहि । नन्वयं गणप्रवादत्वात्पृथग्ग्रहणं नाहति । नैतदस्ति ॥ न हायं गणशब्दस्तद्धितान्तः किन्तु गण- 113 गण- 215 । 'ग- मेमा 116 णा 920 11 अकाणया 21 गाण- 1 सं. २-५-१. सं. ४-१-२.. 3 सं. ४-५-१. 5 7 स. ७-३-१४. सं. २-३-१४. 10 अनियतः प्रतिसंवन्ध. सं. ३-१-११. 13 स. ४-६-६. 16 17 १-६-११. 10 20 9 उत्तरनकारस्य. 12 सं. १-४-२५० 15 ५-४-७. 18 14 " " 21 " ४.३.१३.

·354 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. पतिशब्दस्य तद्धितान्तस्यैकदेशः । तस्मायुक्तं पृथग्रहणम् । वाण-'यत्र बाणा: 11'विशल्यो वाणवा उत। वेणु-वेणु- घेणवी भवति । “वेणुना वि मिमीते 1 गुण- यथा गुणे गु- णमन्वस्यति । 'सैतद्विगुणमपश्यत् 'माणना रूपाणि प्रयादेविति किम् ? 'चमसो देवपानः । 'तनूपानीः पह- ते । 'पुनरूर्जा10 | 'कन्येव तुम्ना" ! 'यदग्ने यानि कानि 12 'अयं वेनश्चोदयत्।। 'मन्यास शं च नः कृधि" ॥ ९॥ 6 पणिपणिवीयमाणऊण्योः ॥ १० ॥ "16 "15 । 'उ- पणि, पणिं, वीयमाणः, ऊण्योः एषु ग्रहणेषु णकारः प्ररुत्यैव विज्ञेयः । अप्रवादार्थोऽयमारम्मः । “अग्ने देव पणिभिः 111 "पणि गोपु स्तरामहे ।"वीयमाणः । तं त एतम् ण्योः कविक्रतुम्" ॥१०॥ पणात्यादिषु नकारो णत्वमामोति । स च प्राकृतः। यथा- पणि-'आग्ने देव पणिभिः 15 1 पणिम्-'पणि गोपु' । उभयग्रहणं 'यद्ध स्या ते पनीयसी 18 इत्यादौ णत्वनिवृत्त्यर्थम् । वीयमाणः- 'पणिभिर्वीयमाणः । । ऊण्यो:-ऊण्योः कविक्रतुम् 17 ॥ १० ॥ - सं. ४-५-१. 5 1स. ४.६-४, *सं. १५२-५. स. ७.३.१४. 10सं. १-५-३. सं. १-४.८. 18 8 सं. २-५.९. 11 सं. ३-१-११. 1"स. ३-३-११. स. ५-१-१. 6सं. ५-२-५. सं. ५-७-३. एस. ४-१-१०. 15 १-१-१३. 17 ॥ १.२.६, 18 ·१३ अध्याये १२ सूत्रम्, 355 112 टवर्गपरः ॥ ११ ॥ टवर्गपरो णकारः प्रकृत्यैव वेदितव्यः । “शितिकण्ठाय च "कण्डूयेत पामनं भावुकाः । टवर्गः परो यस्मात् सः, तथोक्तः ॥ ११ ॥ टव, परतो नकारो णत्वमाप्नोति स च प्राकृतः । 'शुण्ठो दक्षिणा' | 'पिण्डान् प्र यच्छति । एतत्पर इति किम् ? 'अन्या वो अन्यामवतु ॥ ११ ॥ - चगुणफणतस्थूणौहिणुयाधिणोतिकोणेयोऽ- णिष्ठाउल्वणमुगणाश्रुतिश्रुपुणीकावाणि. जायाणवश्वाटणारस्स्थाणुंतूणवेवीणा- यामश्लोणयापणेतवाणी:कल्याणीकुण पंवाणश्शतशोणाश्रुतिर्धाणिकामेणी ॥ १२ ॥ चङ्कण, फणत्, स्थौ, हिणुयात्, हिणोति, कोणेयः, आणि- छाः, उल्वणप्, उगणाश्रुतिः, चुपणीका, बाणिजाय, अणवश्च, आ- टूणारः, स्थाj, तूणये, वीणायां, अश्लोणया, पणेत, वाणीः, कल्याणी, कुणपं, वाणश्शत, शोणाश्रुतिः, धाणिका, मेणी . - सं. ६-१-३. 1स.४-५-५. *सं. २-३.८, ३से. १-८-१७. ३सं.-४-२-६.

·356 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . क्रियते "" एषु ग्रहणेषु णकारः. प्रकृत्यैव वेदितव्यः । यथा अवभृथ नि चङ्कण "" | " अन्वापनीफणत्" । " अयस्स्थूणावुदितौ । भ्रातृन्याय प्र हिणुयात् "1" एवास्मै पहिणोति । ।"रज. नो वै कौणेयः 8 "येऽणिष्ठास्तान । । . " यज्ञ उल्वणं यत्रयत्र श्रुतिः उगणाग्रहणस्य तत्रतत्र णत्वं करणीयम् । यथा--" आव्याधिनीरुगणा उत" " उगणाभ्य- । “चुपुणीका नामासिm | "वाणिजाय कक्षा- णां पतये 12 "प्रियङ्गवश्च मेऽणावश्च मे 13 | चेति किं ? "अनवस्ते रथम् "एतं वे पर आटणारः यस्स्था- णु हन्ति । या तूणवे | " या वीणायाम्"" अश्लोण- याऽसप्तशफया 18 | "पणेतागोअर्धम् 1 । " इन्द्रं वाणीरनू- पत" | "कल्याणी रूपसमृद्धा "2" ।" पुरुपकुणपमश्वकुणपम् "वाणश्शततन्तुर्भवति । शतेति कि ? "ऋतावानश्चयमानाः । | श्रुतिरिति किं ? स्वाहा स्तृ५हतीभ्यः 110 । "14 215 । "17 122 "शोणा धृष्णू "25 "शोणाय "26 1सं. १-४-४५. 4 " २-२-६. 5 सं. १-७.८. २-२-६. ३.४-३. 6 7 8 सं. १-८-१२. २-३-८. 3 ४-१-१०. 12 ४-१-२. 15 10 11 "४.४.५. 13 ४.७.४. 14 18 17 18 19 20 " ६-१-४. "१-६-१२. 21 22 23 24 25 २-१-११. '५७-४-२०. 26 ·१३ अध्याये १२ सूत्रम्. 357 117 “निजल्गुलीति धाणिका " वनस्पतीनामेणी । मकारेण किं! "उभयतएनी स्यात् ॥ १२ ॥ चङ्गुणेत्यादिपु नकारो णत्वमाप्नोति । स च प्राकृतः । चकुण-अवभृथ नि चङ्गुण । फणत्-'अन्वापनीफणत् । स्थू- णो–'अयस्स्थूणावुदितौ । हिणुयात् 'भ्रातृव्याय प्र हिणुयात्"! हिणोति-'एचास्मै प्रहिणोति । कोणेयः-'रजनो वै कोणेयः अणिष्ठाः-'येऽणिष्ठास्तान 10 । उल्वणम्-'यदेव यज्ञ उल्वणं क्रियते"। 'अनुल्वणं क्यत । उगणाश्रुतिरिति श्रुतिग्रहणादप- दात्मकमपि गृह्यते 'उगणा उत'12 ! 'नम उगणाभ्य:1 चुपुणीका- 'चुपुणोका नामासिवाणिजाय-'मन्त्रिणे वाणिजाय 15 ] अणव- 'प्रियङ्गयश्च मेऽणवश्च मे । चेत्युपवन्धेन किम् ? चस्ते रथम आहारः-'एतं वै पर आहारः 1181 स्थाणुम- । तूणवे-'या तूणवे 20 । वीणायाम्-'या चीणायाम 20 । अन्लोणया-'अकाणयाऽलोणया। । पणेत- कोणानीति पणेत 22। वाणी: -'इन्द्रं वाणीरनूपत । कल्या- णी-'कल्याणी रूपसमृद्धा'24" कल्याणी कोर्तिः 241 कुणपम्- 'एप ह वै कुणपमंत्ति'। वाणशत-'वाणश्शततन्तुर्भवति 26 । 1सं७-४-१९. 2सं ५-५-१५. ३ सं ७-१.६. +सं १.४-४५. 5सं. १.७-८. सं १-८-१२. सं. २२.६. सं. २-२-६. सं. २-३.८. 10 स. २.५-५. 11 सं. ३-४-३. 12 स. ४.१-१०. 13 स ४-५.४. 11 सं४-४-५. 15 से ४.६२. 16स. ४-७-४, 18 सं. ५.६-५. 19 स. ७-३-१. 20 से. ६-१-४. 21 सं ६-१-६. 22 स ६-१-१० 23 सं. १-६-१२. 24 सं. ७-१-६. 25 स.७-२-१.. 'यस्स्थाणु हन्ति । 23 6 से १-६-१२. 26 सं.७-५-१.

·358 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 11 शतेति किम् ? 'ऋातावानश्चयमानाः । शोणाश्रुतिरिति भूतिग्रह णादपदात्मकेऽपि भवति । 'शोणा धृष्णू नृवाहसा 'शोणाय स्वाहा । धाणिका-'निजल्गुलीति धाणिका" । मेणी-व- नस्पतीनामेणीमकारोपवन्धेन किम? 'उभयतऐनी स्यात् ॥ बातो अपां. 110 " अवग्रहो वृपण्छीर्पणब्रह्मण्णक्षण्चर्मण्चर्पण। ॥ १३ ॥ वृषण , शीर्पण, ब्रह्मश, अक्षण, चर्मण, चर्पण एतेषु ग्र- हणेप्ववग्रहस्थो कारः प्रकृयैव विज्ञेयः । वृप. यान। " शीर्पणान्मेध्यो भवति " | " ब्रह्मणुन्तो देवाः "" अक्षणवते स्वाहा चर्मणते स्वाहा । चर्पणग्रहणस्य शाखान्तरे विज्ञेयमुदाहरणम् । “मित्रस्य चर्पणीधृतः" इति केचिदुदाहरन्ति । तन्न साधु । “अन्ती लोपात्" (१३-१५) इति वक्ष्यमाणप्रतिषेधप्रतिप्रसवार्थमुक्तत्वादेपां ग्रहणानां चर्पणात इत्यत्र णकारस्य पदान्तवाभावात् । अथवा "ऋकाराररप" (१३-६) आदिप्राप्तेरत्र णकारो वैकृत इति शङ्कानिराकरणा- र्थमेतानि ग्रहणानीत्यन्ये मन्यन्ते । तथासति "मित्रस्य चर्पणी- 110 सं. २-१-११. +सं. ७.१-१५. - सं, ७.४.२०. सं. ५-५-१५. सं. ७.५-२५. 11सं ३-४-११. सं. ७-३-२८. 6सं. ७-१-६. सं. ६-४.१०. 7 10 सं. ७-५.१२.

·१३ अध्याये १४ सूत्रम्. 359 "1 धृतः 4 इत्युदाहरणं रमणीयम् । अवग्रह इति किं ? वृप- नग्ने विश्वान्ययं आ तस्मात् सप्तशोपन " ब्रह्म- न्विशं वि अक्षन्नमीमदन्त " पशूनां चर्मन् "" | अव- ग्रहस्थोऽवग्रह इति लक्ष्यते ॥ १३ ॥ वृयपिणत्यादियोऽवग्रहस्तत्र नकारो गत्वमामोति । स च प्राकृतः । वृषण्ण्–'वृषण्वतोमन्वाह" । शोर्पण -'शीर्पण्या- न्मध्यः 81 ब्रह्मण्-'ब्रह्मण्यत्योप दधाति । अक्षण्-'अक्षण्वते । चर्मण्-'चर्मण्यते स्वाहा।। चर्पण्णित्यवग्रहश्शांखान्तरे। अवन- ह इति किम् ? 'इद्यवसे वृपन्' । 'सप्त शीर्षन् प्राणाः 'ब्रह्मन्नेव विशम्" । 'अक्षन्नमीमदन्त । 'पशूनां चर्म- मिमीते ॥ १३॥ 31 25 ऋण्णपण्णष्णम्णरावण्ण चेति प्राकृताः। 111 113 ऋण्ण , पण्ण , प्ण, म्ण, रावण्ण् अत्र एते पदैकदेशा बहू- पादानार्थमुक्ताः । ऋण्णादिप्वेषु च णकाराः माकता एवेति वि- क्षेयाः । 'स्वयमातृण्णामुप ।' असंतृण्णे हि हनू । 'स्वय- मातृष्णा ज्योतिः । 'अभिपण्णो यस्मात् 1'निपण्णाय स्वा- । 'दश मासा निषण्णा आसन् । 'पूष्णो रह्या अपा- सं. ३.४-११. सं. ४-४-४: स. ५-१-७. *स. २.३.३. 5 स. १-८-१. सं. ६-१-९. 7स.२.५.८. सं. ७-५-२५. 9 सं. ५-७-८. 10सं. ७-५-१२, 11स. ५-२-८ 12स, ६-२-११. 13 सं. ५.७-६. 14 सं. २०४-२. 15 सं. ७-१-१६, 16सं ७-५-१० 15 116 .

·iso तैतिरीयप्रातिशाख्ये. 12 म् ।' पूणा सयुजा । 'पूष्णे प्रपथ्याय ! ' अर्यम्णे चरुम्"। 'दधिक्रावण्णः" । 'आग्राव्ण्णः प्राकृतशब्दोऽयं पाण्यादिप्वेव चर्पणपर्यन्तेषु मुख्यः । चतसृषु सहितास णत्वसद्भावात् । अण्णे- त्यादिषु तु न मुख्यः । किन्तु प्राप्त्यभावेऽपि णत्वप्रापणार्थः । तथाहि-मण्णादो पूर्वणकारस्य स्पर्शपरत्वान्निधः, उत्तरस्य तव. गीयव्यवहितत्वात् प्णम्णग्रहणयोस्तु 'अलोपात्' (१३-१५) इति निषेधः । ग्रहणसामदेिव णत्वं सिध्यतीति चेत्,' एवं- स्वभावत्वमेव ग्रहणस्यापि मूलमिति परिहारः । किञ्च---अन्वाचये वर्तमानश्चकारोऽप्येतेषु णत्वममुख्यमिति द्योतयति । मुख्यं चेञ्चत- सृषु संहितासु विद्येत, न चात्र विद्यते । तथाहि 'अभिपण्ण " 'निषण्णायेति नि-सन्नाय' इत्यत्र पदसहितायाम् । पूपन्नमन्निति नकारान्तशब्दयोः पूष्णो र ह्ये, 'अर्यमणे चरुम् । इत्यादिसिद्धरूपत्वादत्र वर्णसंहितायामेतत्साहचर्यादेकसूत्रस्थयोरपि ऋ. ण्णपण्णयोर्वर्णसहितायां णत्वभावो मन्तव्यः । प्रसिद्धपदसमभिव्या-. हारण अप्रसिद्धपदार्थसमर्थनं सर्वशास्त्रविदः सर्वे खलु स्वीकुर्व ते। तस्मादस्मदुक्त एप युक्तः प्रारुतशब्दार्थः ॥ १४ ॥ इत्यभि-सन्नः, ऋण्णादिषु नकारो गफारमाप्नोति, इत्येते हिरण्मयादिरा- उण्णान्ता णकाराः प्रारुचा घेदितव्याः । अण्ण-'स्वयमात- सं.१.३.१०. 'सं. २-३-४. सं. ५-३-१५. 5 सं. ४-१-२. स. १.५.११. सं. ७-१.१९. 6 " ६.२.२.

·१५ मध्याय १५.सूत्रम् 361 चरुन 110 पणामुप दधाति ।।' असंतृपणे हि " । पण्ण--'एपोऽभिषण्णः । • निषण्णाय स्वाहा । प्ण वृष्णो अशुभ्याम् । 'पौर्ण । म्ण-अर्यम्णे च निः" । 'इन्द्राय सुत्राम्णे। रावण्ण-'दधिक्रावण्णः 'आग्राण्णः ॥१४॥ नन्वत्र 'नकारो णकारम्' (१३-६) इत्यधिकृत्य विकारत्वेन विहिता हिरण्मयादिशन्देषु णकाराः प्राकृता इति विप्रतिषिद्ध मिदमभिधीयते। न चानिमित्तत्वात्प्राकृतत्वं युक्तं वक्तुम् । 'हि- रण्मयम्, 'घीयमाणः,19 ‘हिणुयात्,13 'वृषण्ण, इत्यादिपु नि. मित्तपूर्वकत्वदर्शनात् ॥ न च पाण्यादिशन्देषु तदभावाद्युक्तम् । तत्रापि तथाविधान् शम्दान् पृथगनुक्रम्य अन्ते अनिमित्तत्व- मेव वक्तव्यम्, न तु मारुतत्वम् । किञ्च-अनिमित्तस्य विधे- यत्वे सर्व विधेयं स्यात् ॥ न च हिर- अनोच्यते-विकारत्वेन चिहितानां णकाराणां यद्यपि मुख्य प्राकृतत्वं न सम्भवति. तथाऽपि निमित्ताभावभाषित्वलक्षणं गौणं प्राकृतत्वमिहाश्रित्य प्राकृता इत्युच्यन्ते । पमयादियु असिद्धो निमित्ताभावः, हिरण्मयशन्दे ताक्त 'स्पर्श- परः' (१३-१५) इति मतिषेधेन विधौ बाधिते विधिनिवन्धनं निमित्तत्वमपि वाध्यते । 'चीयमाणः "2 'ऊण्योः15 'हिणुयात् 13 स. २-२.८. 7सं. २०३-४. सं.६.२.११. 5सं. १-४-२. सं.१-८-९. 11 "२-४-१३. 11 २-६-८. सं. २-४-२. सं. १-८-२, . सं १.५-११. 10 सं. १-१-१३. 15 सं. १-२.६. 46 10 से. ६-३-२० 13 सं. २-२-६.

·362 तैत्तिरीयप्रातिशाध्ये.' / 'हिणोति इत्यादिषु तु पूर्वपदपृथग्भावेऽपि णत्वमिष्यते । 'वृ- एण्ण" इत्यादिषु 'अन्तः' (१३-१५) इति प्रतिषेधानिमित्तत्व. बाधः पूर्ववत् । ऋण्णपण्णयोः 'स्पर्शपर' (१३-१५) त्व 'त. वर्ग' (१३-१५) व्यवायलक्षणात्प्रतिपेधात् । प्णम्णयोः “भ- लोप' (१३-१५) लक्षणात् । राषण इत्यत्र तूभयतः । तस्मा. निमित्ताभावभावित्वलक्षणं गौणं प्राकृतत्वं सर्वत्रास्त्येव.। य- दपरमुक्तं अनिमित्तस्यापि विधेयत्वे सर्व विधेयं स्यादिति । तन्न ॥ यथा हि-अनिमित्ता अपि प्रमहा विधीयन्ते, प्रयोज- नसद्भावात्, एवं पाणिगणादिष्यसन्देहाथै णत्वविधानमुपपद्यते । हिरण्मयादिषु त्वर्थात्प्रतिप्रसवात्मको विधिस्सम्पद्यते ॥ ननु पाण्यादिपु शब्देषु कुतस्सन्देहः? तदुच्यते-अन्यत्र सर्वत्र णकारस्य निमित्तपूर्वकत्वदर्शनात्पाण्यादिशब्देषु निमित्ताभावा. पणत्वाभावशङ्कया भवेत्सन्देहः तदपनोदनार्थ तेप्वपि णत्वं विधीयते ॥१४॥ न सुपुम्नोऽग्नियुष्मानीतोऽन्तोऽलोपातस्पर्शप- रो व्यवायेषु शसचटतवर्गीयेपु ॥१५॥ सुपुम्नः, अग्नि, युप्मानीतः एतेषु नकारो गत्वं नापद्यते । यथा-सुपुनस्सूर्यरश्मिः" । 'इन्द्राग्निभ्यां त्वा" । यु प्मानीतो अभयम् || अन्तः पदान्तो नकारो णत्वं नापद्यते । सि. २.२.६. सं. २-५.८. ३ सं. ३-४.७. . 5 २-१-११.

·१३ अध्याये १९ सूत्रम् 263 3 नख 'पितॄन् हविष अत्तवे । 'प्र मृणीहि शत्रून् " ॥ अलोपादकार- लोपात्परोपि नकारो गवं नापद्यते । यथा- वृत्रन इन्द्राय त्वा । 'वृत्रमस्स्तोमाः । नन्वत्र निमित्तनिमित्तिनभिन्नपद- स्थत्वाद्विपमो दृष्टान्तः । सत्यत् । सिंहावलोकनन्यायेन प्रथमे प्रश्ने सप्तमाध्यायशेपोदाहरणरूपेण घटते । तत्र च समानपद- बनियमो नास्ति । न इत्यस्य हनशब्दविकतत्वात् 'पःपूर्वो हवनी,' (७–११) इति प्राप्तिः ॥ स्पर्शपरश्च नकारी णत्वं नामोति । 'संक्रन्दनोऽनिमिपः 16 । 'अव रुन्धे ताय॑म् । निर्भिन्नम् १४ | स्पर्शेत्राप्रसिद्धलक्षणावपयो विवक्ष्यते । अन्यथा पूर्णा पश्चात् इत्यादो गवं न स्यात् । 'रेफात् परं च ' (१४-४) इति हि प्रसिद्धलक्षणं, तन्मूलं च पूर्णेत्यत्र द्वित्वम् । प्रसिद्धपदेन किं? 'नखनिर्भिन्नम्" इत्यादावपि कथञ्चिल्लक्षणमूलत्वं संभवति । किं तल्लक्षणमिति चेत् ! 'द्वितीयचतुर्थयोः' (१४-५) इत्यत्र सूत्रे 'व्यञ्जनोत्तरयोः' (१४-५) इति वाचो युक्त्यन्त- रमिति ब्रूमः । तस्य लक्षणं तत्रैव स्फुटीकरिप्यते महता प्र- बन्धेन । स्पर्शः परो यस्मादसो, स्पर्शपरः ॥ शसचटतवर्गीयेषु व्यवायेषु व्यवधायिकेषु सत्सु नकारो णत्वं नापद्यते । यथा--- " . 1स. २-६-१२. सं. १-२-१४. 5 पदस्थत्व. सं. १-४-१. 6सं. ४-६.१. स. ३.५-१. 7 २-४-११. स. १८.९. 10 लक्षणत्वं.

·364 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. - . - रशनामा दत्ते"। 'अग्ने रसेन"। रोचन्ते रोचना दिवि। सोम” रानानम् " । 'प्रक्रीडिनः पयोधाः १७ । 'पृतना नयेम" 'जनप्रथनाय" । ऋकारकार' (१३-५) आदिप्राप्त प्रतिपेयोऽ- यं विहितः ॥ १५ ॥ सुषुम्नः, अग्नि, युष्मानीतः इत्येतेषु नकारः समानपद- स्थानिमित्ताण्णकारं नाचते । सुपुम्नः-'सुपुनस्सूर्यरश्मिः । अग्नि-'इन्द्राग्निभ्याम् । युप्मानीतः-'युष्मानीतो अभयम् ॥ अन्त' इति पदान्तो नकारः समानपदस्थानिमित्ताण्णत्वं नामो- ति-गृहान्मे तर्पयत अपानेन पितृन् '12 । 'ते देवा अनु-' वन्' । व्यानेन मनुष्यान्॥2॥ अलोपादिति-अनन्तस्य प्रातिप. दिकस्य भसंज्ञाविषये 'अल्लोपोऽनः 14 इति मूलशास्त्रविहिता- दकारलोपात्परो नकारः समानपदस्थानिमित्ताण्णत्वं नामोति । अत्र 'प्रतिदीनः प्रतिदीना" इति शास्त्रान्तरीयमुदाहरणम् । वृत्रने' । 'वार्चनः" इत्यादि तु नोदाहरणम्, समानपदनिमिना- भावेन प्राप्त्यभावात् । नापि नानापदीयनिमित्तकं गत्वविधान- मस्यास्तीत्युपपादितम् । तत्सद्भावकल्पनायामपि सप्तम एवा- ध्याये तत्प्रतिपध्यम् । न च तथोक्तं सूत्रकृता । तस्मान्नाय. सं. ६.३.६. सं. १-४-४६. सं. ७-४-२०. 5 6 , ४.३.१३. 7 8 ३-२.८. " 9 ४-४-६. 10 11 12 " " ३-१.८. 13 18पा. ६-४-१३४. 15 प्रतिषिनः प्रतिपिप्रा. 16 17 " १८.१५, ·१३ भायाये १६ सूमम्. a मर्थोऽभिमतस्तस्य ॥ स्पर्शपर इति-स्पर्शात्पूर्वो नकाराः समा- नपदस्थानिमित्ताण्णत्वं नामोति । 'ग्रीवा अपि कृन्तामि। 'प्रन्यि प्रश्नातु । 'अभीष्टको तृन्दन्ति' । 'तंदवाव रुन्धे"। 'नखनिभिन्नम् ॥ तथा शकारसकाराभ्यां चवर्गादिभिश्च त्रि- भिर्वर्गः व्यवाये नफारः समानपदस्थानिमित्ताण्णत्वं नाप्नोति । श-रशनामा दत्तेस-रसेन तेजसा' | चवर्ग:-'इन्द्रामी रोचना दिवः । 'सोमर राजानम्। टवर्ग:-'इष्टेन पकम् । 'अधिष्ठानमारम्भणम । तवर्ग:-'जयत्येव तां पृतनाम् " । 'अ. विता रथानाम् नखनिर्भिन्नम् ॥१५॥ ७ पृक्तस्वरात्परो को डं पौष्करसादेः पौष्कर- .. सादेः॥ १६॥ पृक्तस्वरात् ऋकारात् परो ळकारो दुस्स्पृष्ट"संज्ञो डकारमाप- द्यते, पौकरसादेर्मते । यथा---' मृडातीदशे । पृक्तस्वरादिति इति शाखान्तरे । पौप्करसादिग्रहणं पूनार्थ न तु विकस्पार्थम् ।. मूर्धस्थानतया दुस्स्पृष्ट"डळकारयोः सादृश्यमस्तीति व्याकरणानुसारी मूत्रपाठोऽयम् ! कथमनुसारित्व- नळं प्लवम् 17 सं. १-२-६. सं. १-१-२, स. ५-६-४, 7 ११-८-९. चकारादिभिः पञ्चदशभिर्व्यवाये च. ४-२.११. 11 8 9 " " 10 १-७-१.. 12 " ४.६.२. 13 14 15 16 17 आ.४-७, 18 दुस्टंडकारयोः ·360 तत्तिरीयप्रातिशास्ये. . पति मिति चेत् ! तथाहेि-'स्थानेऽन्तरतमः ।। स्थाने प्राप्यमाणा- नां वर्णानामन्तरतमस्सदशतम आदेशो भवतीति ।। सूत्रस्य पाठान्तरमपि व्याख्यायते-'पृक्तस्वरात्परो लो डे पो- करसादेः' अत्र समानपद इत्यस्यानुवर्तनं विज्ञेयम् । पोकरसादेः शाखिनः समानपदे पृक्तस्वराहकारात्परो लकारो डकारमापद्यते । यथा--' ते नो मृडयन्तु । पृक्तस्वरादिति किं! "इलान्द भ. । समानपद इति किं ? 'पितृलोक सोमेन" । सहन- रितत्वादेकस्य निषिद्ध इतरस्यापि 'पितृलोककामस्य इत्यस्य समा- नपदत्वे सत्यपि निधो भवति । इदममि पाठान्तरं वहादतम् ।। इति त्रिभाप्यरने प्रातिशाख्यविवरणे त्रयोदशोऽध्यायः. पृक्तस्यरो नाम प्रकारः लूकारच, रेफलकारसंपृक्तत्वात् । तस्मात्परों ळकारः डकारमामोति. पाकरसादमतात् । 'मृडा. तीदरी' । 'तया नो गद्र मृदय" । पौफरसादिग्रहणं पूजा- थम् ॥१६॥ इत्याचार्यगायगोपालामविरचिते पैदिकाभरणाम्ये प्रातिशाख्यन्यायाने प्रयोदशोऽध्यायः . .

·अथ चतुर्दशोऽध्यायः. स्वरपूर्वं व्यञ्जनं विवर्ण व्यञ्जनपरम् ॥ १ ॥ स्वरपूर्व व्यञ्जनं व्यञ्जनयरं द्विवर्णमापद्यते । यथा-"उरु- पूमथस्व" । एवम्पूर्व इति किं? "तत् प्रवाते । व्यञ्जनपरं इति किं? "उरुरुदुरुणस्तधि""। व्यञ्जनमिति किं? “मउग- मुक्थम् 1 स्वरः पूर्वो यस्मात् तत् स्वरपूर्वम् । व्यञ्जनमस्मात् परं इति व्यञ्जनपरम् । द्वयोवर्णयोः समाहारो द्विवर्णम् ॥ १ ॥ स्वरे पूर्व व्यञ्जने च परे तन्मध्यवर्ति व्यञ्जनं द्विवर्ण रूपद्वयमभुते । 'अक्क्तरिहाणा:"51 'आजयमसि । 'एक- मता देवाः" । 'ता वैदेह्योऽभवन् । तथा अनुस्वारस्य तु परसूत्रविधेयत्येन अव्यवधायकत्वमुक्तमष्टमाध्याये । तेनानुस्वा. रात्परस्य संयोगादेरनेन विधिना द्वित्वं भवाते । 'इन्द्र स्व. राजानम्" । 'संवत्सरोणा, स्वास्तम् '1अनुस्वारस्य तु पर- सूत्रविधेयस्यापि संयोगपरत्वे द्वित्वमिप्यते- अनुस्वारो द्विरुच्येत संयोगे परतस्स्थिते ।। इति शिक्षावचनात् ॥ एकव्यअनपरस्य तु न भवति । माऽ- यशसः । 'प्रत्युप रक्षः ॥१॥ 11 12 स, ६-४-3. सं. २-६.११. 5 6 +से. ४-४-२. ".१-१-२३. " . 9 ६-२-५. २-३-६. " 10 11 12 " " ·" 2 | स्वरपूर्व हि नभर भूदिति तदुच्यते । स्पर्श इति किम्! 'विशाल तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. लवकारपूर्वस्पर्शश्च पौष्करसादेः ॥ २॥ जैवरसादेः मते लकारपूर्वो वकारपूर्वो वा स्पर्शो द्विवर्णमापते । व्या-जल्लाजुहोति 1 "विभूदावन्ने चन्दादिशति कारः । स्पर्श इति कि! "कल्याणी रूपसनृक्षा "वायव्यर"। एवम्पूर्व इति किं ? "कूश्माञ्चकभिः" । "तल्लो कोसनि । लकारश्च वकारच लवकारी, ती पूर्वी यत्मानना न्योकः॥२॥ चशदासमुच्चय । लवकाराभ्यां परस्पों द्वित्वनकुते । शब्दालबकारौ च । 'यदिरग्यशतक । 'सद्गुल्गुलु'।' 'अनुल्यगं वयत । 'यद्वल्म्मीकः । 'दधिक्रावणः । योग्दान्ने' । लयकारपूर्व इति किम्? श्रूयतान्- वग्रहपनुत्तरार्थमिहानुवर्तते । तत्र यथान्यासे स्वरपूर्वाभ्यां त. वान्यां परस्पर्श इति योजना .! लवकारपूर्वग्रहणानावे । त्वरपूर्वः स्पर्श इति स्यात् । तत्तु पौष्करसादेवि नेर शापवान् ।। यत्वरायै गव्वद्यायै"। नेदं सूत्रमिष्टम् ॥ २॥ 1. ५.४.८. *सं. ३.५.८. S ... । ५-७-२.. : . १ 10 ॥ 12 " १-२.११. + 15 . " ·१४ अध्याये ४ सूत्रम् 369 स्पर्श एवैकेपामाचार्याणाम् ॥ ३॥ एकेषां आचार्याणां मते लवकारपूर्वः स्पर्श एव द्विवर्णत्वमानोति । अनेनावधारणेन सूत्रान्तरारम्भणेन च पोकरसादिमते लवकारयोश्च द्वित्वमस्तीति गम्यते । इदमेव सूत्रमिष्टं न तु पूर्वसूत्रम् । पूर्वोक्ता- न्येवादाहरणानि ॥३॥ एकेपामाचार्याणां मते लवकाराभ्यां परस्पर्श एवं द्वित्व- मश्नुते न तु तो लकारयकारावपि । तान्येयोदाहरणानि ॥ ३ ॥ रेफात्परं च ॥१॥ रेफात्परं व्यञ्जनं द्विवर्णमापद्यते । यथा-'अचन्त्यमार्कणः । "अकर्येण वै"। "ऊर्वा उदुम्बरः । स्वरपूर्व त्वद्वित्वयोः आकर्षक: चकारः । ननु व्यञ्जनपरत्वाकर्षक: किं न स्यात् ! नेति चूमः । निय- माभावात् । तथाहि-"अथ न" (१४-१४) इत्युत्तरत्राधिकारे नि- पेधः “अवसाने" (१४-१५)"ऊष्मा स्वरपरः" (१४-१६) इति। एतन्निधयेन रेफात्परस्य व्यञ्जनस्य व्यञ्जनपरखे स्वरपरत्वे तदभावे च द्वित्वमस्तीति निश्चीयते । कथम् ? अप्रसक्तप्रतिपेधा- नुपपत्तेः । स्वरपूर्यत्वात्वादेशेन किं! त्रयम्बकम् मा भूदिति । किञ्च- 'अचो रहाम्यां द्वे"' इति पाणिनीयसूत्रे सं. ७-५-६. सं. ५-1-10. +म.१-६-६, पा.८.४.४६. " इत्यादी 1स. १-६-१२.

·370 तैत्तिरीयंप्रातिशाख्ये. गापि स्वरपूर्वत्वे सत्येव द्वित्वं विधीयते । तस्यायमर्थः--अन्द उत्तरो यो. रेफहकारो ताभ्यामुत्तरस्य यरो द्वे भवत इति । त- त्रापि स्वरपूर्वत्वं दृश्यते । केचिदेवमू चुः--स्वरपूर्वादिशब्दवद्रोफ- पूर्वमिति , वाच्ये रेफात्परमिति वाचोयुक्तयन्तरमर्थान्तरं समर्थयति । " अहर्देवानाम् ॥ इत्यादी वैकृतरेफादुत्तरस्य न स्यात् द्वित्व- मिति । तदेतदध्ययनविरुद्धपद्धतिमध्यास्ते । वयं तु वदामो वाचो- युक्तयन्तरप्रयोजनम्-रेफपूर्वमित्युक्ते विरुद्धविग्रहेण सूत्रं सन्दिग्धं स्थात्, रेफात् पूर्व रेफपूर्वमिति भवति एष विग्रह इति चेत्, अध्यायादिसूत्रेणैतत् गतम् । ततः पोनरुक्तयमस्य सूत्रस्यापद्येत । ननु पानरुक्तयभयादेव विरुद्धविग्रहं निवारयामः । नेयं सरला वृत्तिः । “प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् इति न्या. यात् । अत्र विरुद्धशङ्कालेशोपि नावकाशं लभतामिति वाचो- युक्तयन्तरेण सूत्रमाचार्यः प्रोवाच ॥ ४ ॥ चशब्देन स्परपूर्व व्यजनं द्विवर्णमित्येतानि पदान्यन्यादि- श्यन्ते न स्पर्शः । कुतः? परमिति नपुंसफनिदेशात् । अत्र रेफपूर्व चेति बहुमोहिनिर्देशे कर्तव्ये रेफात्परमिति व्यस्तनिर्देशः फ्रियते; अन्यादेशलभ्यस्वरपूर्वशब्दो रेफविशेषणं यथा स्या- दिति । तदयमर्थः-स्परपूांद्रेफात्परं व्यञ्जन द्वित्वमश्नुते । नयोकं मूलशाने-'अचो रहाभ्यां २' इति । तद्यथा-'म. । 'एरर्गनुस्' । 'अम्मिणीम्र्मधुमत्तमाः" । अध्य- मारपूत्यादि प्रधान्तरस्पोदाहरणमन्यने 'इत्याधः पाठः. " कांय त्या 15 1 Sy. १.१.९. 6.2-२. म...1.1.

·१४ अध्याय ६ सूत्रम्. sri । युर्वा ऋत्विजाम्। 'दायम् । 'नमो वाय च स्वरपू. र्यादिति किम् ? 'त्रयम्बकं यजामहे " 1 व्यञ्जनपरमिति तु नान्चा- दिश्यते। अवसाने द्वित्वप्रतिषेधसामर्थ्यात् । तत्र हानेनेच सूने- ण प्राप्तिः ॥४॥ "6 । द्वितीयचतुर्थयोस्तु व्यञ्जनोत्तरयोः पूर्वः॥५ स्वरपूर्वयोव्यंजनोत्तरयोतिीयचतुर्थयोस्तु पूर्व आगमो भवति । यथा क्रमेण द्वितीयस्य प्रथमः, चतुर्थस्य तृतीयः । यथा-" विक्- ख्याय चक्षुपा त्वमसि तिष्ठ " मेम्ध्या विद्युतो वाचः द्वितीयचतुर्थयोरिति कि? आद्यमस्यान्नम् । एवम्पूर्वयोरिति किं ? वट्य स्वयमभिगूर्ताय नमः “पद्यां वे सवने" । एव- म्परयोरिति कि? “उखाये सदने | " मेधायते स्वाहा प्रथमसूत्रेण प्रसक्तं द्वित्वं निवर्तयति तुशब्दः । अन्ये त्व- न्यथा मन्यन्ते पूर्वागमस्य द्वित्वं निवारयतीति । नेतत्सारम् । " सवर्णसवर्गीयपर" (१४-२२) इत्युत्तरत्र निषेधादेव • तस्य । । "10 12 .. अत्र केचिदाहुः-व्यञ्जनपरयोः इति वाच्ये वाचोयुक्तचन्तरम- र्थान्तरं सूचयति । साहितासाहितसाधारण परनिमित्तमुक्त, सं. ३.१.१०. 'सं. ३-२-२. स. ४-५-७. 5स. ४.१.२. 6सं. ५.२.११. +स. १-८-६. स. ३-२-८. सं. ६-१-६. 10 स. ४.१.१. 1सं ७.५-११. 13 तभिवृत्ते, ·372 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . तत इहान्यतरस्यागमनिमित्त प्राप्ते सांहितपदानां नित्यत्वा- चहणमैत्र न्याय्यमिति कृत्वा वैकृतव्यञ्जनपरत्वे सति नैत- द्विधानं भवति । यथा--" अभ्यस्थात्" इत्यादि । नायं पक्षः । अध्ययनविरोधात् मूलसूत्रविरोधाच्च । तथाहि-मूलसूत्रे खरपूर्वत्वे व्यञ्जनमात्रपरत्वे च सति विहितं द्वित्वमत्र निषिध्यते। न तु. तत्र व्यञ्जनं विशेपितम् तदपवादकत्वादत्रापि तद्विशेपो वक्तुमयुक्तः । शिक्षादिपरीक्षणादध्ययनानुरोधाच्च वाचायुक्तचन्तरा- भिप्रायोऽस्माभिरभिधीयते अपवाद्यापवादकयोरनयोनियमो नास्ति, किमिति-खरपूर्वत्वे सति व्यञ्जनपरमेव व्यञ्जनं द्वित्वं भजते, द्वितीयचतुर्थों तु' व्यञ्जनपरावेव पूर्वागमं भजत इति । किन्तु प्राचुर्याभिप्रायेणेदं सूत्रद्वयं प्रवृत्तम् । कथं नियमाभावः ? अन्यथाऽपि कुत्रचित् कार्यढयदर्शनात् । अत्ता हवी पि" | " अन्नपत्ते"" इत्यादी द्वित्वम् । “प्रच्छच्छन्दः, "आद्धि त्वं देव प्रयता"" इत्यादी पूर्वागमः । इत्यत्र तु माप्तो सत्यामपि नेदं कार्य' दृश्यत इति न नियमाभावः । शिक्षा चैवं वक्ष्यति-- खरात् पूर्वस्य वर्णस्य कचिवित्वं च कथ्यते । न च वर्गद्वितीयस्य न चतुर्थ कथञ्चन | व्याख्यातं न वचनमेतद्विदिः- तार हस्ते अमाहितानां. म. २.१-१२, स..... ?स. ४.२.८. स. ४.१.१. कदाचन, च. सं...३.१२.

·१४ अध्याये ५ सूत्रम्, 373 कुत्रचित् खस्योमध्ये द्वित्वं लक्ष्यानुसारतः । पूर्वागमस्तथा तत्र यो वर्णविवक्षणैः ।। एवं रूपमनियम सूचयितुं व्यञ्जनोत्तरयोरिति युक्तयन्तरखीकारः । व्यञ्जनमुत्तरं याभ्यां तौ व्यञ्जनोत्तंगे, तयोः ॥ ५ ॥ तुशब्दो द्वित्वं निवर्तयति । द्वितीयचतुर्थयोस्तु व्यञ्जनो-. त्तरत्वनिमित्तं द्वित्वं न भवति । किन्तु तस्मिन् विपये तस्मा-. त्तस्मात्पूर्वो वर्ण आगमो भवति । यथा-'व्यख्यन्महिपः" । 'यदा- पो अन्निया: 3 । 'पार्श्वत आच्छ्यति । 'शिशवो न शुभ्राः । नन्ययं द्वितीयचतुर्थयोः पूर्ववर्ण आगमः किं पुरस्ताद्भवति ? उतो: परिष्टान् ? तदुच्यते-पूर्व इति तन्त्रेण शब्दद्वयर्यामहोपात्तम् । तेन पूर्ववर्णागमः तस्मात्तस्मात्पूर्वो भवतीति च सिद्धयति । द्वितीयचतुर्थयोरिति किम् ? 'योनिश्शिक्यम् । ‘यावास्येपा"। व्यजनोत्तरयोरिति द्वित्वविश्यनिर्देशेन किम् ? 'उदात्रा सङ्ख्या- पयति ' । अब केचिद्वयाचक्षते.-व्यञ्जनपरमिति प्रथमसूत्रनि- दिदं निमित्तमा व्यअनोत्तरयोरिति शम्दान्तरेणानुवदन सूब- कारः अनयोरुभयोरसूबयोः अव्याप्त्यादिदोपग्रस्तता दर्शयति । तेन ‘अत्वक्काय', 'नीचादुश्शा',20 • अत्ता हरिपि इत्यादौ . व्यञ्जनपरत्वाभावेऽपि ककारादीनां द्वित्वं सिद्धं भवति; अन्याः सत्वात्प्रथमसूत्रस्य । तथा-'सक सशाय12 इत्यादी अनुस्वा- रस्थ द्वित्वाभावश्च सिद्धो भवति, अतिव्यानत्वात् । एवम्- 3सं. १-३-19. , १ 3 उत्तरस्वीकारः *स. ६-३.९. 6 स. १-५-३. 5 स. ४-३.१३. से. ६-५.८. 1 स. १.६.१२. सं. ७-५.१२. 12 सं. १.६.१२. 10 ·174, तैत्तिरीयातिशाख्ये, . 'अक्खिद्रा अजायन्त" । 'समिद्धो अअन्” इत्यादौ पूर्वागमश्च सिद्धो भवति; अव्याप्तत्वादस्य सूत्रस्य । सोऽयं शास्त्रतात्पर्या- नवगतिमूलस्य परिहाराणतिभानस्य प्रभावः यत्समानार्थस्य शब्दान्तरस्य प्रयोग व्याजीकृत्य सूत्रद्वयं दुप्यते । तथाहि- न हि समानार्थशब्दान्तरयोगोऽर्थान्तराय कल्पते । तथात्वे पर्या- यशब्दोत्सादग्रसङ्गात् । तथा-'वर्णः कारोत्तरो वर्णाख्या' (१-१६) 'इस्वो वर्णोत्तरस्त्रयाणाम्' (१-२०) इत्यादिपु न कश्चिद्विशेषो विद्यते । एवं मूलशास्त्रे 'वा' 'उभयथा' 'अन्यतरस्याम्' इति गुरुतरगुरुतमशब्दप्रयोगेऽपि ॥ एकव्यञ्जनपरेऽनुस्वारे अतिप्रसङ्ग- स्तु नास्त्यैव, तस्य परसूत्रविधेयत्वात् । संयोगपरे तु द्वित्वं शिक्षावचनेन साधितम् । शिक्षोक्तविशेषस्य च ग्राह्यत्वं द्विती- याध्याय ' उरः कण्ठशिशरो मुखम्' (२-३) इत्युरोग्रहणसाम- र्थ्यात्सिद्धम् । यदपरमुक्तम्-'अत्यकाय 'अक्खिद्राः" दायव्याप्तिरिति, तत्र वदामः इह खल्वमाप्तप्रापणार्थमसन्देहाथ च द्वित्वादिकार्य विधीयते । यथा-'इषे त्या। 'पशू-पाहि । 'तमस्यूतसदनमसि ।'अन्यह मासाः' इत्येवमादिपु द्वित्वमप्राप्त- प्रापणार्थ पदावस्थायाममायात् । 'ऊर्जस्वतीः । रयिमस्मै । अश्मा भवतु'10 1 'अन्या बो अन्यामवतु इत्यादावसन्देहा. धम् । एवं पूर्वागमश्च 'अनुस्यातारम् । 'आछ्यति |'अ- ज्यवाचत्" इत्यादावनातप्रापणार्थः । 'व्यस्यन्महिपस्सुवः '151"अ. . स. ५.१.१५. 3 18.३.५.८. "परसूप्रविषयत्वान्, स.१.२.९. 7 म.१.३.१३. 11 प्रतानः स. १-१-१. स.१.१-७. स. २.१.८ स १.५.३ 10 ३ स. ६.१.६ ·१४ अध्याये ६ सूत्रम. 375 ww भियाः" इत्यादावसन्देहार्थः । तस्मात् यत्र पदावस्थायामसन्दि- ग्धं द्वित्वं पूर्वागमश्च दृश्यते-'अत्यकाय ! 'नोचाटुशा' इत्यादी 'अक्खिद्राः । समिद्धः' इत्यादौ च न तद्विपयं शास्त्रप्रणयनयन परमर्षयः कुर्वन्ति । व्यक्तोक्तं चैतत् पूर्वैशाखतात्पर्यविद्भिः-- कुत्र चिथ्स्वरयोमध्ये द्वित्वं लक्ष्यानुसारतः। पूर्वागमस्तथा तत्र शेयो वर्णविचक्षणः ॥ इति ॥ . ये तु इदमेव वचनमनयोस्सूत्रयोरव्याप्तिबोधकं मन्यन्ते, न.' मम्नेभ्यः ॥ तदाहुनितिविदः- यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥ इति ।' कचित्तावत्पदसंहितावशादेव द्वित्वमवगम्यते । यथा-रु- कामः' । 'त्रिष्टुग्नेप्मो"। 'तच्चाददुः' । 'तजयानाम् । एतत्ते10 'अस्तभ्नाद्याम् । 'उद्दिवस्तभान' । 'यान्न निवपति'13 । 'देवा- सुरास्संयत्ताः" इत्यादौ । अतो न तत्राप्यव्याप्तिरिति सर्वमनवद्यम् ॥ ६ ॥ -- रेफपूर्वयोश्च नित्यम् ॥ ६ ॥ "रेफात्परं च” (१४--४) इत्यस्यापवादकमेतत् । द्विवचनेन 1सं. १-१.१. स ७-६-१२. स. २.३.१४. ३.५.८. " २-२-३. सं. ४.३-२. ७-१-५. ३.४.४. 10 सं. १-४-४३. 11सं. १-१.८. 5 6 " , ५-१-११, 8 9 " 1"सं. १-३-१. स, ६.३.१. 1+सं. १.५.१.

·376 तैत्तिरीयप्रातिशास्ये.. द्वितीयचतुर्थों गृह्यते सविशेषणौ । रेफपूर्वयोरनयोनित्यं पूर्वागमो भवति । आगमान्वादेशकः चकारः । यथा-"उर्बो' ''। " अर्यवाह । नित्यमिति किं ? खरपरत्वेऽपि भवत्येतदिति । यथा-" अर्थेतस्स्थापाम् 18 1"गो- अर्वमेव " मूर्ख तजघन्याम् चशब्देन पूर्व इत्यन्वादिश्यते । समुथयार्थी वा । रे फपूर्वयोश्च द्वितीयचतुर्थयोर्द्धित्वं न भवति । किन्तु-नित्यं पूर्वागमो भवति । यथा --'मूर्ती तजयन्याम्" । 'अथ स ध- ना| भवति । 'उत्तरायं वर्षिष्टम्" । 'अर्थेतस्स्थ केचिदस्मि- विपये द्वितीयचतुर्थयोर्द्वित्वं मन्यन्ते । तन्मतनिराकरणार्थ नि- त्यग्रहणम् । अत एव पृथक्सूत्रारम्भश्च वेदितव्यः॥६॥ s "अपग. ल्भो जायते । लकारपूर्वे च ॥ ७ ॥ चतुर्थीगमयोराकर्षकः चकारः । चतुर्थे स्पर्श लकारपूर्व सति पूर्वागमो भवति । यथा-"प्रगल्भोऽस्य " नमो मध्यमाय चापगल्यभाय च। लकारः पूर्वः यस्मात् स लकारपूर्वः ॥ ७ ॥ . . चशब्दः पूर्ववत् । एकवचनं तु द्वितीयस्यासम्भवात् । पृथपसूप्रकरणं च तदसम्भवख्यापनार्थम् । तदयमर्थः-लफा. सं. १-२-१४. स. ६.२.२. स. १.८.११. स.७.1.६. स. ६.२.२.. Gस.२-२-६. सं.१.६.४. " २.१.५. 6 9 ·१४. अध्याये ८ सूत्रम. 377 . " रात्परे चतुर्थः च द्वित्वं न भवति, किन्तुं नित्यं पूर्वागमो भवति । यथा:-'प्रगल्भोऽस्य जायते । नमो मध्यमाय चाएगल्भाय च । अत्रापि परमतनिरासार्था नित्यग्रहणानु- वृत्तिः ॥ ७ ॥ उपसर्गपाथएपोऽत्यातिधामपरमभूतेपूर्वेषु छखिभुजेपु च ॥८॥ उपसर्गपूर्वपु, पाथएपः, . अति, आति, .धाम, परम, · भूते एवम्पूर्वेषु च सत्सु, छ, खि, भुन इत्येतेषु पूर्वागमो भवति । चकार आगमान्वादेशकः । यथा आच्छृणत्ति " 'नम आ- क्खिदते च प्रक्खिदते च " । 'अयश्मया परिभुन । नेति किं? विभुः च मे प्रभु च मे 18 'या च विच्छन्दाः" । खीति कि । “निखातं मनुष्याणाम् 1 उप- सर्गपूर्व इति किं? सरन्दाः m! एतान्युपसर्गपूर्वाणि । अन्या- न्यप्युच्यन्ते-" अप्प्येति पाथः । एपच्छागः । पाथ इति किं ? " ऋतुभिर्वा एप छन्दोभिः ॥ | अविच्छन्दसमुप " सवित्र आतिच्छन्दसाय 113 "धामच्छदिव114 | "परमच्छदो वरे | " यद्भूतेच्छदार सामानि "1 ॥ ८ ॥ सं. ५-१:७. 6से. ४-७-४, सं. ६-२-११. 12सं.५-३-८. 8 " अधि खादति "9 ॥ 110 " "2 215 1सं. २.५-५. सं. ४.५-९. 7. ५-२-११. 10 सं. ४-६-८. 13 सं. ७-५-१४. 17 स. ७-५-९. 2 स. ४-५-६. 5 ४-५.१. 8सं. ६-३-४. 11 सं. ७-५-१५. 14स. २-४-१०. 15 48 ·378 तेत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 10 य उपसर्गेषु पाथएष इत्यादिषु च पूर्वेपु छफारे खिशब्द भुजशब्दे च पूर्वागमो भवति । खिभुजयोरपि सामर्थ्यादादिव- र्णस्य पूर्वागम इति सिद्धं भवति । उपसर्ग:-'आच्छेत्ता"। 'विच्छिन्नं यज्ञम् । पाथ एप:-' प्रियमप्येति पाथ. 1 एप- च्छागः'। पाथ इति किम् ? ऋतुभिर्वा एप छन्दोभिः । आते-'अतिच्छन्दसोत्तमया'! आति-'सवित्र आतिच्छन्दसा- । धाम-'अग्नये धामच्छदे" । परम-परमच्छदो वरे.' । भूते-'यद्भतेच्छदार सामानि । एतेषु छकारस्य । खिभुज- योरुपसर्गपूर्वयोरेव । खि-'नम आखिदते च प्रक्खिदते च भुज-'अयमया परिभुज"जेति किम् ? 'विभु च मे एतत्पूर्वप्विति किम् ? 'विश्वजनस्य छाया '13 । 'छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । 'छन्दस्वती इति छन्दस्वती' । 'छिनत्ती३ इति छिनत्ति 15। 'समुद्र छन्द '11'ससा सखिभ्यो धरिवः । छसिभुजेप्चिति किम् ? 'जुमाघारयति' | 'माऽति धाक्' 'पितृणां निखातम्' । 'विभु च मे प्रभु च मे नान्यद सूत्रं पदसं- हिताधिकारे वक्तुं युक्तम् । कुतः ? पंदसंहिता विपयत्वात् । सत्यम् । लाघवार्थ विहोच्यते । तत्र चेत्कचिचकारः कचि- 140 - - ..19 0 स १-१.. •स ७.५-१६ स. २.१.१.. 10 स. ४.५.९. 13 स १-३-२. .स. १-३.१२. स १-५.१०. 5स. ५.२.२. सं. ४.६.२. 11 सं. ४-५-१. 11 स४-३.११. स ३.१.१९. ३ स४.६.८. सं ७.५-२४. स. ७.५.९. 12 15 से १.५ २. 18 स.२-५-११. "पदराधि. 100. १.१.८. 20स. १२..

·१४ अध्याये ९ सूत्रम. 379 त्ककारः कचिद्वकारः इत्यागमत्रयं विधेयमिति शब्दगी'रवं भ- चति । इह पूर्वांगमाधिकागल्लाघयं सिद्धयति ॥ ८॥ ------ " अघोपादूप्मणः परः प्रथमोऽभिनिधानस्स्प- परात्तस्य सस्थानः ॥ ९ ॥ स्पर्शपरादोंपादूप्मणः परः प्रथम आगमस्तस्य पर्शस्य स- स्थानः समानस्थानोऽभिनिधानो भवति अभिनिधीयत इति अभिनिधानः, आरोपणीय इत्यर्थः । वेदान्तरे तस्याभावादत्रा रोपणीयत्वम् । यया- “यः यामयेन । “अइयूमन्नूजम् ।। ग्रीप्पमे मध्यन्दिने अयस्मयं विचूत "यः पा. प्मना। अघोपदिति किं । “शरद्यपराहे । उमण इति किं । पिरादिति किं! इवा चैव तदनेग च"? - सूत्रमिदमेवेष्टम् । न तु परद्वयम् ॥ ९ ॥ . स्पर्शपरादघोपादूप्मणः परः तस्य स्पर्शस्य समानस्थानः प्रथमः आगमो भवति । स खल्वभिनिधान इत्युच्यते । अभि निधीयते प्रक्षिप्यत इत्यभिनिधानः । प्रक्षिप्यमाणतुल्यः कार्या न्तरविधावविद्यमानवद्भवतीति यावत् । यथा-'उरुक्षयाय न: कृधि' | 'पवश्छन्दो वरिवः” 'मारुतं पृश्चिमालभेत १० शब्दार्थगी. सं, २.१-२, सं. ४.६.२. 'सं. ४-२-५. सं. २-३.१३. 6 सं. ५-२७. सं. ५-७-३. 8सं, १-३-४.. स. ४-३-१२, 10 सं.२.१.६. " . रुक्ममुप दधाति - ·380 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये.. भ 'अति . एषा प्रतिष्ठा । 'कृष्णोऽसि2। 'ग्रीष्मो हेमन्तः । दिवस्पाहि । 'अफ् नाति'5. । 'शुनं नः फाला: 261 अघो- पादिति किम् ? ‘यद्गृह्णाति" । ऊप्मण इति किम् ? मित्रः क्षीरधीः' । अभिनिधानत्वाश्रयणात् 'प्रथमपरश्च प्लाक्षिप्लाक्षायण- योः' (१४-१७) इत्यत्राविद्य मानवद्भावात् द्वितीयोत्तमपरस्य । ऊष्मणो द्वित्वं न प्रतिपिध्यते- एवश्छन्दः । 'पृश्निम'11'एपा प्रतिष्ठा" ! 'कृष्णोऽसि । 'गयस्फानः" । 'न ह स्म। स्पर्शपरात् इति किम् ? . 'श्यामाको भवति । 'ऐन्द्रस्सोमः 10 15 अघोपे प्लाक्षेः ॥ १० ॥ अघोप एवं स्पर्शपरे सति अबोपादूप्मणः परः प्रथमागमो भवतीति प्लासः पक्षः । यथा-" निक्कैवल्यम्"। "यः कूकामयेत । । “निष्ठपामि "दोपावस्त्तः यः पाप्मना आस्पात्रम् । अवोपति किं । इमान् ॥ १० ॥ 3910 "20 'पश्चात् प्राचीम् ॥1 21 । Ch स. १.१.११. स. ५-७-२. . १.८.१४. 5 6 " " ६-१-१. " 7 8 " 10 11 " "इत्यत्राभिनिधानस्याविद्य. स. १.२.१.. ३-१-८. 13 " ५.१.१०. 15 15 18 " " " २.३.११. " ५:७.२१.

·४ अध्याय ११ सुत्रम्. 381. प्लाझमते अघोपे स्पर्श परतः अघोपादूप्मणः परः प्रथ. मोऽभिनिधानो भवति । न तु घोपवति स्पर्श परतः । स्मिन् पक्षे प्रथमद्वितीययोः परतः प्रथमागमों नोत्तमे ॥१०॥ त- 125 उत्तमपरातु प्लाक्षायणस्य ॥१५॥ प्लाक्षायणस्य तु पक्षे उत्तमपरादघोपादूप्मणः परः प्रथमागमो भवति । यथा-" अश्टणया व्याधारयति । “अश्ताति। तीर्थ स्त्नाति । उत्तमपरादिति किं ? "निप्केवल्यम्। यः कामयेत | "पश्चात् । तुशब्दः प्लाक्षेः पक्षमपक्षिपति । केचिदेवभूचुः-अवोपत्वमूमणः तुशब्दो निवर्तयतीति । तत्रायं सूत्रार्थः-उत्तमपरात् घोपवतः ऊष्मणः परः प्रथमागमो भवति। यथा--" अह्रां केतुः अहां केतुः” । “ शरद्यपराङ्के” । “बहुवादिनः । चोपवत इति कि? ग्रीमो हेमन्तः अश्मा च मे "अयस्मयं वि" ॥ ११ ॥ साक्षायणस्य मते अनन्तरोक्तं न भवतीति तुशब्दार्थः । किं तहि, उत्तमपरादघोषादूप्मणः पर. प्रथमोऽभिनिधानः भ.. वतीति तद्विपर्ययो भवति । नेदं सूत्रद्वयमिष्टम् ॥ ११ ॥ +स. ४.४.२. सं. २०४-१४, १० सं. ४.३.५० स.१-६.७. 5स. २-१-२. स.१.७-१, ॥स. ४-३-५, सं.६.१.२. 6सं.२.३.७. सं. ६-७-२. 1 प्रथमः ·582 तैतिरीघप्रातिशाख्ये, "" " 13 । प्रथम ऊष्मपरो द्वितीयम् ॥ १२ ॥ उप्मपरः प्रथमः. स्पर्शः स्ववर्गीयं द्वितीयमापद्यते । “विरप्फ- शिन्नुदादाय तथ्पोडशी "प्रत्यख़सोमः । प्रथम इति कि? तारस रोडः उम्मपर इति कि? "वाक्त | 'ऊप्मा परो यस्मादसो उप्मपरः ॥ १२ ॥ " तथ्सवितुः . ऊप्माणि परतः प्रथमो द्वितीयमश्नुते, पदान्तश्चापदान्तश्च । अतएवायं विकारः 'अथ प्रथमः' (८-१) इत्यत्र नोक्तः । यथा- 'क्यसामयोशिशल्प 3 1 'तत्थ्योडशी । 'विसृपो विरप्पिशन्न"। 'अप्पसा नाम अत्र प्रथमानां पूर्वसूत्रचिहिते द्वित्वे जाते द्वितीय- रूपस्य द्वितीयादेशः । ‘सहसमानः . । 'पट्सम्पद्यन्ते ।। 'पितरं च प्रयन्मुंव:12 | 'क्षत्रस्योल्वमसि ३१ इत्यादौ तु द्वित्वाभा. चात् द्वितीय एव श्रूयते । ऊष्मपर इति किम ? प्यायताम्" 'तमृगुदयच्छत् । प्रथम इति किम् ? 'तास्स५. रोहोऽसि ॥१२॥ वाक्त आ सं. १-1.९. ३ से. १-८-२१. स. ५-३-६. "अवाम् । हि । एनम् । परः' (सं. ६.३.३)इत्यत्र 'प्रथम यों हारमतुर्य नस्य गस्थानम् ' (१-३०) इति हरारम्य चतुर्धापत्ति विशाव- हितवान् । ततः 'हनीय सरपोपवत्परः' (८-३) इनि हनी.. गत्यन् । इदमेव गूमिटम्. (त्यधिक पाठः). १२.४-१-१२, स.४.२.६ .१.२.२. 10 (... ।।.१.२. 10 पा. २-२.८. 13 स.१.०९.

·.१४ अध्याये १४ सूत्रम्. 383 वाइभी'कारस्यासस्थानपरः॥१३॥ विरशिन् । बाडभीकारस्य मत आत्मनोऽसस्थानोप्मपरः प्रथमः सवर्गीयं द्वितीयमापद्यते । समानं स्थानं यस्यासो संस्थानः, न सस्थान: अमस्थानः । सः परो यस्मात्सः, तथोक्तः । यथा--" विसृपो तथपोडशी 13 | असस्थान इति. किं? "त. त्सवितुः" । नेदं सूत्रमिष्टम् ।। १३॥ वाडवीकारस्य मते असमानस्थाने ऊपमणि परतः प्रथमो द्वि- तीयमश्नुते । न तु सस्थाने परतः । तथाच -'तत्सवितुर्वरेण्यम् । इत्यादौ द्वितीयादेशो न भवति । नैतदिष्टम् । स्वमतेऽपि तच्छंयोग 'अनुष्टुप्छारदी । इत्यादौ पदान्तस्य द्वितीयादेशो न भवति, पूर्व- मूत्रविहितस्य छत्वस्य पूर्वभावितया पदादेः शफारस्यासम्भ- वात् ॥ १३ ॥ तदेवमन द्वित्वत्यापवादतया पूर्वागमः, तत्सदृशः प्रथमा- गमः तत्पतियोगिपरवर्णादेशश्चोकः इदानीं प्राथमकल्पिकस्य द्वित्वस्य प्रतिषेध आरभ्यते-- अथ न ॥ १४ ॥ अक्षः' इत्ययमधिकारः । उक्तस्य द्वित्वविधैर्यथासम्भवं. नि. पेधोऽधिक्रियते, इति वेदितव्यम्, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः ॥ १४ पाडली. 'सं. १-१-२, सं. १-६-११.. +सं. १-५-६. सं. २-६.१०.

·384 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. .द्वित्वं न भवतीत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् ॥ १४ ॥ --0-- अवसाने रविसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मा- नीयाः॥१५॥ वि. "य: कामगेत पदावसाने वर्तमानो वर्णो रेफो विसर्जनीयो जिह्वामूलीय उप- म्थानीयश्च इत्येते वर्णा द्वित्वं नापद्यन्ते । यथा-" उर्दू"। 'रेफात् परं च (१४-४) इति प्राप्तिः । अवसानवचनं. समाभिप्रायम् । तस्मान्न सन्धाने निधः । यथा-"ऊक च मे सू नृता। "नातिमाछति ।. "मनः क्षेमे। | "य:प्पाप्मना" । "खरपूर्वम् ' ' (१४--१) इत्यनेनैपां प्राप्तिः । अवसान इति । चतुर्वर्ण पृथगेव सूत्रं के. निडू नुः । एकीकरणे दोपदर्शनात् । कोऽसो दोपः ? अवसाने वर्तमाना रवितननीयाक्ष्य इत्यन्वयसम्पादनं, "अवग्रह आशी— स्सुवः (५--१०) इतिवदिति चेत् । नैष दोपः । रविसर्मनी- यादीनां पदावसाने द्वित्वप्राप्तिदूरोत्सारिता, इति नेयमत्र शङ्का । किक्ष--पृथक् करणे सति अवसाने किं वा भवतीति साका- इतया पचनमनर्थकं स्यात् । एकीकरणे तु रविसननीय इति वर्ण साहचर्यादवलाने वर्तमानो वर्ण इति च लम्यते । तस्मा- देकीकरगमेव रमणीयम् ॥ १५॥ 1. ५-७४. स. २.१.१. सं. २.२-४. सं, २.३.१३. से..५.२-१.

·१४ अध्याय १५ सूत्रम् 385 च तत्र 3 . . 110 अवसाने वर्तमाना रेफादयः इत्यन्वयो नोपपद्यते, विस- जनीयव्यतिरिक्तानां तत्रासम्भवात्, विसर्जनीयस्य द्वित्वप्राप्त्यभावात् । तस्मादवसाने विद्यमानस्य व्यञ्जनस्य द्वि. त्वं न भवति, रेफादीनां चतुर्णा सर्वत्र द्वित्वं न भवतीति योजना। अवसाने-'ऊ च मे । 'सा वा एपर्छ' । भूत्वा व्यमार्ट' 'रेफात्परं च' (१४-४) इति प्राप्तिः । र-आर्तिमाछति 'अर्चन्त्यर्कमर्किणः । बिसर्जनीयः-'उभयतः क्ष्णर्भवति। 'तात्सृष्टाः सुधम्" । जिह्वामूलीयः-'बाहुमात्राः खायन्ते । 'यः कामयेत' । उपध्मानीयः-'यः पाप्मना' ।'शुनं नः फाला: अत्र 'स्वरपूर्व व्यञ्जनम् ' (१४-२) इति प्राप्तिः । शिक्षाव्या- करणयोस्तु हकारस्यापि सर्वत्र द्वित्वं नेष्टम् । शिक्षायां ता. यत्- न रेफे वा हकारे वा द्विर्भावो जायते क्वचित्' इति। व्याकरणे च:-'अचो रहाभ्यां द्वे' । 'अनचि च 12 इति । नैत- दिष्टं सूचकृतः, 'स्वरपूर्व व्यञ्जनम् (१४-१) इत्यविशेषेण विधानात्। . रविसर्जनीयादिभिस्सह हकारस्यापाठाच तथा 'रेफपरश्च हकारः' (१४-२९) इति परमते विशेपेण निषेधोऽप्यन्यत्र द्वि- त्वं प्राप्तमेव दर्शयति । अतोऽस्मच्छाखायां हकारस्य प्राप्ती सत्यामप्रतिपिद्धं द्वित्वमिप्यते । शिक्षाव्याकरणे तु शाखान्त- रेषु सावकाशे इत्यविरोधः । ननु अत्र जिह्वामूलीयादिग्रहण. मनर्थकम् । कुतः? प्रथमपरश्च छाक्षिप्लाक्षायणयोः (१४-१७) सं६-१-२. . सि. ४-५-४, स. ७-१-५. 5 6 " १.६.१२, ६.३.११. . 3 , ७-३-४.. " 10 २.१.३. 12 पा. ८.४-४६,४७.

·386 तैत्तिरीयप्रातिशाख्य., इत्यनेन सर्वत्र प्रतिषेधसिद्धेः । सर्वत्र जिह्वामूलीयोपध्मानीय- योरभिनिधानपरत्वात. । अथ प्लाक्षायणमते अघोपस्पर्शपर- स्याभिनिधानपरत्वाभावात् अर्थवत्ता । तन्न । प्रतिपेधसूत्रे प्लाक्षिप्लाक्षायणग्रहणंस्य पूजार्थतया तस्य स्वमतविपयत्वात् । अत्रोच्यते-उक्तोऽस्माभिरविद्यमानवद्भावोऽभिनिधानस्य । तेन द्वितीयपरत्वे तयोः प्रतिषेधो न स्यात् अतस्तत्रापि तयोदित्वा- भावार्थमिह ग्रहणम् ॥ १५ ॥ ऊष्मा स्वरपरः ॥ १६॥ स्वरपर उप्मा द्वित्वं नापद्यते । स्वरः परो यस्मादसौ स्वरपरः । यथा--' दर्शपूर्णमासौ" । 'वर्षाभ्यः' । 'वर्स न- ह्यति । 'बहिपा । 'रेफात् परं च' (१४-४) इति प्राप्तिः। अमेति कि? 'एमिनों अः । स्वरपर इति किं ? 'पा- " । 'वर्याभ्यः । 'मृदं बरस्वभिः । 'अग्नियस्य"। ऊष्मा स्वर परतो द्वित्वं नानुतं । शपसहविषया पते निषेधाः । शं-'दर्शपूर्णमासी"। प-'वर्पवृद्धम् । स-'य. से नाति । --'बहिरासदे' | ' वायुहिकर्ता 1 । स्वरपर . 'सं. २.२.५. स. २.२-७. सं. ७.२.१० 5स. ४.८.४. 8स, ७-३.१० सं. ७-१.11. स, ५.३.11. 108. १.२.५. 11 . "" १.१.३. 12 सं. २०३०३.

·१४ अध्याये १७ सूत्रम्. 387 इति किम् ? 'दाय यज्ञम् । 'अग्नियस्य' । 'वाय च। 'मृद वर्वेभिः 4 ॥ १६ ॥ 15 " अष्टो कृत्वः 10 "अवसाने प्रथमपरश्च प्लाक्षिप्लाक्षायणयोः ।। १७ ।। प्लाक्षिप्लाक्षायणयोः पक्षे प्रथमपर. उप्मा द्वित्वं नापद्यते । चकार उप्माणमन्वादिशति । यथा--'सुश्चन्द्र . दुस्म । प्रथमपर इति किम् ? "तस्मादेवं विदुपा", प्रथमः परो यस्मादसौ प्रथमपरः । चकारोऽन यद्यप्यूप्ममात्रा- कर्पकः, तथाऽपि शपसहेप्वेव सम्प्रत्ययः । अन्यथा रविसर्जनीय". (१४-१५) इति सूत्रे जिह्वामूलीयोपध्मानीययोः ग्रहणं व्यर्थप् । अनेनैव निषेधसिद्धेः ॥ १७ ।। चशब्द उप्माणमन्वादिशति । स खलु प्रथमे परतो द्वित्यं नाचते, शाक्षिप्लाक्षायणयोर्मतात् । यथा:-'एना विश्पतिना। भुवो नृश्वयानः 0 1 'इष्टा देवताः10 ! 'आयुप्पा अग्ने । १. दि- वस्कम्भनिः'11'मा चस्स्तेनः 13 | 'वृहस्पतिसुतस्य । प्रथमपर इति किम् ? 'एवश्छन्दः । 'कृष्णोसि । 'चायचरस्थ स. ५-१-२. स. ४.५.७. "६.४-५. २.१.१. ३.४.११. "२-६.१.. "१-१-१३. १-४-२७. "४-१-१२. . 15 13 सं. ३-२.२. . 6 . 9 १ 10 22 13 15 16 .

·388 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ब्रह्म देवाः । अत्राभिनिधानस्याविद्यमानवद्भावात् 'एयश्छन्दः। इत्यादीनि प्रत्युदाहरणानि । एवमभिनिधानव्यवहितपरनिमि. त्तत्वात् पृथक्सूत्रकरणम् । शाक्षिष्टाक्षायणग्रहणं पूजार्थम् ॥ १५ प ऊष्माऽघोपो हारीतस्य ॥ १८॥ हारीतस्य मते अघोप उप्मा द्वित्वं नापद्यते । “वैश्यो मनुष्याणाम् !! | " पुप्यति प्रजया पशुभिः नास्थापरू- । अघोप इति किं? " मह्यमिमान् ? । ऊप्मग्रहण पूर्वसूत्रानपेक्षार्थम् । अत्र याप्मग्रहणं न क्रियेत, उप्मेत्येतत् । स्वरपरत्वेन प्रथमपरत्वेन च सम्बद्धम् । तस्मादिहापि तत्सम्बन्ध- स्यैवाघोपत्वविशेषगं स्यात् । अतस्तन्निवृत्त्यर्थमूप्मेति ग्रहणं कृतम् । अतः सर्वावस्थ उप्मान निषेधभाक् ॥ १८ ॥ हारीतस्य मते अघोप ऊपमा हित्वं नानुते । 'एवश्छ- न्दः । एते चै देयाश्याः । 'हविष्मतीरिमाः । 'स्योनस्स्योनम् । अघोप इति किम्? 'सं ना सुकृताय कम् ॥ १८॥ सं. ४-३.१२. सं. ७.१.१. 1से. १-६-४. *सं. २-१.६. सार्य इत्यधिकः पठा. 5 6 " ३.१.१. 9 स. १-३.१२. 11 "१.१.१०.

·१४ अध्याये २० सूत्रम्. 389 रेफपरश्च हकारः॥१९॥ " जुहद्वे- - ह्यग्निः पूर्वमूप्माऽघोष इत्युक्ते घोपोप्मणो नित्यं द्वित्वे प्राप्ते विशि- नष्टीदानी रेफेपरो हकारश्चकाराकष्टहारीतमते द्वित्वं नापद्यते । । यथा- दुदुहे अद्यः । रेफपर इति कि? । हकार इति कि? "शुक्र ते अन्यत्" । रेफः परो यस्मादसौ रेफ़परः ।। १९ ।। चशब्देन हारीतस्यत्यन्वादिश्यते । तस्य मते रेफपरी हकारो द्वित्वं नाश्नुते । 'अद्भुतमसि हविर्धानम् । रेफपर इति किम् ? 'सुह्यशिस्त्वा ॥ १९ ॥ - -0- टवर्गश्च तवर्गपरः ॥ २०॥ . चकारो हारीतान्वादेशकः । टवर्गस्तवर्गपरो न द्वित्वमापद्यते । यथा -" वपट्ले विष्णो 16 | “विड् द्रविणम् । तवर्गः परो यस्मादसौ तवर्गपरः । टवर्ग इति कि? "वाके 18 | "तत्ते"। एवम्पर इति कि? " पट्टकपालम् . [ "विइव मरुतः चशब्दः पूर्ववत् । दवर्गः तवर्ग परतो नित्यं नाश्नुते हारीतस्य मतात् । 'चपट्टे विष्णो ७ । 'पद्धसम्पद्यन्ते। 'विट्ट- 1 सं. १-५-६. सं.१-१-१२. उस. ४-१.११. सरीतमतान्यादेशकः. 10॥ 6 9 9 २.१.१२. " -८.1. 10 11 " ६.२-३.

·302 तैत्तिरीययातिशाख्य. . वातैः " । "अम्भस्स्थ 6 . 4 "0 “ । "1 । सवर्णपराण्येवमादीनि । सवर्गीयपराण्यपि वदामः-- असो व्यको " । प्राश्चमुप काण्डात्काण्डात् । "तं ते दुशक्षाः ॥ अनुनासिकपूर्वस्तु ककारो. मध्य आगमः । गकारश्च तकारे च धकारे च यथाक्रमम् ॥ इति वचनादिदमप्युदाहरणं-"पाइतो यज्ञः । पाइताः" ।। तान्यूयाद्युड्ग्वामिति । एवम्परं इति किं ? -वाइम आसन् । "पण्मासः विदथानि मन्महे " दाम्नाऽपौम्भन् "" ॥ २३ ॥ सवर्णश्च सवर्गीयश्च सवर्णसवर्गीयो । ती परौ यस्मात्स तथोक्तः । समानजातीयं वर्णव्यक्त्यन्तरं सवर्णमः । यथा-- कफारस्य फफारः, सकारस्य सकार .इति । समान चगंभव: सवर्गीयः । सवर्णे सवर्गीये च परतः वर्णो द्वित्वं नाश्नुते । सवर्ण:--'राधामः । अनामयश्च मे 'तत्ते रुपमा अनु -पुप्माणानाम् । 'मय्येव सता" ! 'इमम्मे धरण' । 'देवामुरा स्संयत्ताः । सवर्गीय:--''प्रच्छच्छन्दः 1 | फण्यंत 'आ. स. २.... "३.२-२... 113 ॥ Jt. ५.२.७. . 5 8 ७ 4 " " ३.०८. 20 12 " " २...११. 13 16 15 " 16 " ५.१.८. २-२-१२.. " २-1-२१ 'प्रयास' (स. १.२.९.) 'अत्यन्यानगाम्' (म. 1-1...)। सगायः मुख्यो भाति. त्यधिक पा. "3.५.२. 18 11 " (.1.1.

·393 4 . १४ अध्याये २४ सूत्रम् woman ण्डमजायत । यङकामयत ।" शञ्चमे । तन्ते दुश्चक्षाः 'मन्थी मन्धिशोचिया' । 'अम्बे अम्बालि' । 'युञ्जानेपु"। 'परिवृद्धि हरसा । अत्रासन्देहाथै शिक्षावचनम् । यथा- अनुनासिंकपूर्वस्तु ककारो मध्य. आगमः। गकारश्च तकारे च धकारे च यथाक्रमम् ॥ इति ॥ अन्न मध्ये 'पदमध्ये इत्यर्थः ॥ २३ ॥ यथा- न:10 111 नानुत्तम उत्तमपरः ॥२४॥ नकारोऽयं प्रतिप्रसवार्थः । उत्तमपरोऽनुत्तमो द्वित्वं नापद्यत इति न -" याचना " यज्ञयज्ञ आशारः । “सप्रत्नवत् ""। " पापमानम् 113 अनुत्तम इति कि? "तम्मा देवाः । उत्तमः परो यस्मादसावुत्तम- परः । “सवर्णसवर्गीयपरः" (१४-२३) इति प्राप्तावयमारम्भः ।। अनन्तरोक्तस्य प्रतिपेधस्यायं प्रतिषेधः । उत्तमव्यतिरिक्तो वर्ण उत्तमे परतो द्वित्वप्रतिपेधं नाक्षत; किन्तु द्वित्वमेवा- अते । ' यावास्य । — इन्द्राय राशे । 'प्रत सधस्थम् सं. ६.५.६. सं.१-७-१. सं. ४.७.३. * स..३-२०१०. ७-४-१९. . 5 6 " . 7 8 " ४.३.१.. 10 21 12 " " ३.१.११. 13 स, १४.४१. 16 २-२-१२. 15 से. ५.२.१.. . " " ३.३.२. 50 ·390 'तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. •विणम्'! । तवर्ग पर इति किम् ?. 'तुर्यवाव मे । 'स्थिरो भव वीडङ्गः ॥२०॥ लतवर्णी यवकारपरौ ॥ २१ ॥ हातिः सान्निध्यालभ्यते । तन्मते लतवर्गों न खलु यव- कारपरौ द्वित्वमामुतः । यथा लकारः-"कल्याणी । "बैल्वो यूपः"" । तवर्गपि-" कन्येव तुन्ना" । " इपे त्वा । यवकारौ परौ याभ्यां तौ, तथोक्तौ ॥ २१ ॥ लतवर्गी यथाक्रमं यवकारयोः परतो द्वित्वं नानुवाते हारीतस्य मते । ल-'सिनीवाल्यै चरुम्' 7 | तवर्ग:-'इपे 1'स्वाद्वीं त्वा । 'मध्वा यज्ञम् '11 । 'अन्वह मासाः यवकारपर इति किम् ? 'खल्वाश्च मे 131 'अत्यन्यानगाम् ॥ त्वा 17 110 12 परश्च ॥२२॥ मकारो हारीताकर्षकः । पर इत्येकवचनेन वकारो गृह्यते । पूर्वसूत्रस्थनिमित्तयोः यः परः, सोपि न द्वित्वमापद्यते, हारी- 1स. १.८-१३. स. ४-७-१०. सं. ४-१-४. 4 5 " २.१.८. 6 7 9 8 लकारतवर्गी. 11सं. ४-१-८, " ३-१-११. १-८:८. "१.७-१३, 10 18 13 " १.८-२१. "४-७-४.. 11 ·१४ अध्याये २३ सूत्रम्, soi कि? तमते । यथा-"विभूदावन्ने। ग्रावण्णः । कार इंति "कल्ल्पाञ्जुहोति 13 | "स्पर्श एवैकेपाम् । (१४-३) इत्यत्रावधारणनिराकरणायायमारम्भः । अथवा द्वित्वे कृते परो द्वितीयपर्यायो द्वित्वविधिर्नास्ति । अनवस्थाप्रसङ्गात् । नंनु " सवर्णसवर्गीयपरः " (१४-२३) इति परसूत्रेणापि पुनबित्वनिषेधः । पौनरुक्तयमावहति । मतभेदान्नैप दोप इति ब्रूमः । हारीत- मतमेतत्, “उप्माऽयोयो हारीतस्य" (१४-१८) इत्यादिसूत्रपञ्च- कमनिष्टम् ॥ २२॥ चशब्देन वकारोऽन्वादिश्यते । तस्मात्परो वर्णी द्वित्वं नाश्ते हारीतस्य मते । 'ओपिष्ठदावन्ने' । 'ऊप्माऽनोपः' (१४-१८) इत्यादिसूत्रपञ्चकमनिष्टम् ॥२२॥ इदानी स्वमतमाह- सवर्णसवर्गीयपरः ॥ २३॥ सवर्णपरः सवर्गीयपरश्च द्वित्वं नापद्यते । सवर्णत्वं नाम सारूप्यमुच्यते, न तुल्यस्थानकरणतामात्रम् । सवर्गीयः समान. वर्गसम्बन्धी । यथा- अत्ता , हवी. पि" 'पिपपका ते । 'संयत्ताः " यल्लोहितम् । "त्वं تور अत्वकाय " 1स. ३-६-८.. सं. ६-३-२. ७-५.१२. 5 सं. ५-४.८. सं. २-६-२२. २स. २-१.. " " 7 8 स. १-५-१.

·394 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, । 'एतं वै 'ग्रन्थि प्रश्नातु । उद्गो दत्त" पर आधार । यः पाप्मना 'दनाऽऽतनक्ति' ॥ २४॥ 25 अथैकेपामाचार्याणाम् ॥ २५॥ अथ इत्ययमधिकारः । एकेपां मतमधिक्रियत इत्येतद्वेदितव्यं इत उत्तरं यहक्ष्यामः ॥ २५॥ प्रकृते द्वित्वप्रतिपेधे एकेपां मतं अधिक्रियते । तत्रापी. टांशसनावात् ॥२५॥ लकारो हशवकारपरः ॥२६॥ - 6 " 31 एकपा मते हशवकारपरो लकारो द्वित्वं नापद्यते । 'मल्हा आलभन्त शतवल्शं विरोह " ततो बिल्वः? एवम्पर इति किं ? " कल्मापी । “ कल्याणी" । हकारश्च शकारश्च वकारश्च हशवकाराः ते परे यस्मात् सः, तथोक्तः । अत्र हशपरे कार्यमिष्टं, न तु वकारपरे । नापि परसूत्र- मिष्टम् ॥ २६ ॥ . 1सं. १-१-२. सं. ५.६.५. सं. २०१८ 'सं. २.४.८. स.२.१.३. सं. ५.१.१. ३ सं. २.५.३. 6सं. २.१.२. 9 ·१४ अध्याये २७ सूत्रम्, 395 1 हकारे शकारे वकारे च परतः लकारो द्वित्वं नाचते । ह-'आदित्यां मल्हाम्' । श-शतवल्शं विरोह। एतेन शिक्षोक्तं लकारार्धरूपत्वं निरस्तं वेदितव्यम्। व-वैल्वो यूपो भवति । स्वरितपरे तु वकारे परतो द्वित्वमिप्यते- लकारस्य वकारेण संयोगे स्वरितो यदि । तदा संयुक्त एवं स्यात् असंयुक्तस्ततोऽन्यथा ॥ इति शिक्षावचनात् । एतत्पर इतिं किम्? "विशल्यो वाणा- वार उत॥२६॥ 0 "वाग्देवी " وور 29 "10 . स्पर्शस्स्पशपरः॥२७॥ एकेषां मते स्पर्शपरः स्पर्शो न द्वित्वमापद्यते । यथा- । "अपामोन्मानम्" 1"आटणारः सम- नवत् यमनवानः स्पर्शः परो यस्मादसौ स्पर्शपरः ॥ स्पर्शे परतः स्पर्शो द्वित्वं नाश्ते । 'तस्यै त्वक्चर्म। न विष्वप्रजया ""। 'तजयानां जयत्वम्" । 'यशिया यशि- यानाम् ।' | 'पिण्डान्प्रयच्छति परस्परेण संयोगस्पर्शानां तु भवेद्यदि । तत्पूर्वस्य श्रुतिर्नास्ति प्राहुस्तेषामिदं मतम् ॥ सं. २-१-२. सं. १.१.२. सं. २-१.८. स्तिद. सं. ४.५.१. सं. १.०१.. २-२-१२. ६-२-११. ", १.५.९. S " 11 15 सं. २-३.८, 13 " ३.४.४. " ·396 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. आचार्यस्तु सवर्णसवर्गीयपरस्यैव द्वित्वाभावमिच्छति. तेन त- स्यैव श्रुत्यभावोऽपि परिगृह्यते नान्यस्य ॥२७॥ पदान्तश्च व्यञ्जनपरः प्राकृतः॥२८॥ व्यञ्जनपर इति स्पर्शव्यतिरिक्तव्यञ्जनपर इत्यर्थः । अन्यथा स्पर्शानामपि ग्रहणे पूर्वसूत्रेऽपि स्पर्शपर इत्युक्तत्वात् पौनरुक्तचं स्यात् । ननु निमित्तिविशेषानिमित्तविशेपोऽप्यस्ति । पदान्तत्वं प्राकृतत्वं च निमित्तिनो विशेषः । निमित्तस्य तु सर्वव्यञ्जनात्मक- त्वमिति चेत् । तथाऽपि स्पर्शभागे निमित्तविशेपस्य वेयर्थ्यम् । स्पर्शपर इत्यत्र सामान्येन निमित्तविशेपस्यापि गतत्वात् । तस्मा- दन्तस्थादय एवात्र व्यञ्जनशब्देनोच्यन्ते । चकारः स्थानिस्पर्शा- कर्पकः पारिशेप्यान्नकारस्यानुकर्पणम् । तथाहि-अन्तस्थादिव्यञ्ज- नपरत्वे सत्यन्यस्पर्शानामविकतानां पदान्ते स्थिति स्ति । सम्राटू इत्यत्रास्तीति चेत्, मैवम् ! न ससामिति रापरः (१३-४) इत्यत्र वेयर्थ्यात्, इतिशब्दो मकारस्य द्वित्वसद्भाव बोधयती- त्यध्ययनानुरोधादुपपादितम् । तस्मान्नेष निषेधविपयः । नापि न्यङ् रश्मिभिः" इत्यादिविषयः । कुतः ? इह मारुत इति विशेषणं विकृतसद्भावं कल्पयति । अन्यथा स्वस्य बेयर्थ्यात् । तच विरुतत्वं णकारस्य डकारस्य अन्तस्थादिपरत्वे सति :: " ह्मण्वन्तः चारो यद्यपि स्पर्शमात्रार्यकः तथाऽपि पारिशेध्यान कारस्यानुकर्षणम्. सं. ४.४.१२. सं. ६.४.१०. +सं. २-४-१०.

·१४ अध्याये २८ सूत्रम्. 397 " 5 क्वचिदपि पदान्ते न दृश्यते । तस्मात् प्रारूत इति प्रयोग- साफल्याय नकारस्येवानुकर्पणं युक्तमिति पारिशेप्यम् । किञ्च- माहिपेयेऽपि नकारस्यैवानुकर्षणं सिद्धवत्कृत्योक्तम् । तत्रैव' सूत्रयो- जना-एकेपां मते पदान्तः प्रारुतो नकारोऽन्तस्थादिव्यञ्जनपरो द्वित्वं नापद्यते । यथा जनान्' यातयति। "ओमन्वती ते"। एतान् हामान्"। पदान्त इति किं ? अन्या यन्ति पन्तस्थादिव्यञ्जनपर इति किं ? । "इमान् भद्रान् । प्रारूत इति किं ? " तान् रक्षध्वम् । “वैष्णवान् रक्षोहण: " | ननु कथमत्र विकृतत्वम् ? रेफाहवर्णात् पूर्वश्च तवञ्चि परश्च नः। तवर्गस्थान इत्याहुरतत्स्थानोऽन्य उच्यते ।। तान् कल्पयति" 7 "8 इति वचनादस्ति स्थानभेदकृतं विकृतत्वमिति ब्रूमः । शिक्षा चैवं वक्ष्यति- रेफपूर्वो नकारो यः पदान्तो यत्र दृश्यते । विशेषं तत्र जानीयात् द्वित्वमित्यभिधीयते ॥ इति ॥ । प्रतिरिति, स्वभावः व्यञ्जनमस्मात् परमिति व्यननपरः सम्बन्धी प्रारुतः ।। २८ ॥ स, ३.४.११. तत्रेय. *सं. १-५-४ १-६-३० सं. २.६.९. स. ६-१-१. 5 " 9 7 सं.१.२-७. 1.१.३.२.

·398 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. आ. चाव्देन स्पोऽन्वादिश्यते । अस्पर्शपराधोंऽयमारम्भः, स्पर्शपरस्य पूर्वण प्रतिपंधसिद्धः। तदयमर्थः-पदान्तो यस्स्प- शोऽस्पर्श पाने परतः प्राकृता वर्तते, पदावस्थासिद्धाद्रपान च्ययते, स हित्वं नानुते । अर्यायशः", 'प्रत्यङहोतारम्"। 'नृपण्यतीमन्याह'आदित्यान् याचिपामह' । 'विश्यस्मि- राष्ट्र'" । 'यस्मिन्यायुः । 'उपास्मिन्छयो यक्ष्यमाणे"। शून मुये। अब नकारे यवहारे प्रतिपंध इएः, अन्यत्र नेष्टः। तथा च शिक्षा- नफारान्तं पदं पूर्वमन्तस्धामु परासु च । नकारान्तस्थयोर्मध्ये तत्र वर्णमसंयुतम् ॥ १ ॥ रफायां नफारो यः पदान्तो या रक्ष्यते । पिप तत्र जानीयात् हित्यमित्यभिधीयते ॥ २ ॥ नफागनं पई पूर्व यकारारपरे यदि । पिरो ता जानीयाहित्यमित्यभिधीयते ॥ ३ ॥ इनि पफार मारणतः मानाधा नपते । भस्मान् गृणा वि. । 'पातिगा। नरप्युच्यते शिक्षायाम्- गंगुती नपरागे परसा पानी यदि । गुम गुजानापानांनांगनिरिमन प्रति भर गुलामा मिनार एप वाया । शियाना ignा पनि । " भः एप ':' एप गुग्यपपार. .. .

·१४,अध्याये २९ सूत्रम्. 399 तया द्वित्वस्मरण' मुपपद्यते । पदान्त इति किम् ? 'अक्र्येण वै । व्यञ्जनपर इति किम् ? 'युट्टसि । 'धन्वन्निव प्रपा असि । प्राकृत इति किम् ? 'त्रिष्टुग्याज्या। नन्वत्र कारणकारयोरुदा- हरणमयुक्तम् तयोरस्पर्शव्यञ्जनपरत्वे विकाराभावादिति केचित्। नत्र हि विरुद्धो हेतुः । यदप्युच्यते यः केपुचिदस्पर्शव्या- नेषु परतः विक्रियते स एवात्र ग्राह्यः इति तत्रेदमुच्यते । विकारिणोऽपि ग्रहणे प्राकृतत्वविरोधः । अथ अविकार्येव हाते; किमन्यत्र विकारेण? तस्मान्नकारमात्रे प्रतिपेधव्याव- स्थापनं प्रति सम्यगुपायानवगमादेप क्लेश आश्रित इत्यास्तामे- तत् ॥२८॥ "9 . 910 तदेवमन द्वित्वादिकार्याणि द्वित्वप्रतिपेधाश्च .विहिताः. अथाध्यायस्य शेषेण वर्णविशेषभूतानां अक्षराणां संहिता विधीयते--- उदानात्परोऽनुदात्तः स्वरितम् ॥ २९ ॥ प्रातिहतपादवृत्ततेरोव्यञ्जनविषयमेतत् । उदात्तात्परोऽनुदात्तः स्वरितमापद्यते । यथा- स इधानः अथाब्रवीत् प्रउगमुक्थम् । वर्णविभागावस्थायामनुदात्तले सत्येव" पुन- स्तत्संहितायामेतलक्षणात् स्वरितवं “प्रउगम् "" इत्यादी विज्ञेयम् ।। द्वित्वविधान, द्वित्वनिवारण, इति पाठयम. सं.७६.६. 3स. १.८-१९. *सं. २.१.१२. 5२-६-२० तत्रेदमुपयुज्यते. तस्मारकारमात्रप्रतिपेयस्य व्य. आधीयते, "स.४.४-४, 10३-१.११. 1४.४.१० अनुदासयत. । " ·400 तैतिरीयप्रातिशाख्ये. उदात्तत्वादयस्स्वराणां गुणाः । कुतः? 'उच्चैरुदात्तः' (१-३८) इत्यादिषु पुल्लिङ्गनिर्देशसामर्थ्यतया स्वरशब्दानुवर्व- नात् । मूलशास्त्रे च अचश्च'' इत्यधिकृत्य 'उच्चैरुदात्तः' इत्यादि तल्लक्षणं स्मर्यते । 'स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवत् । इति च । व्यञ्जनेषु चोदात्तत्वाद्युपलम्भस्तु स्वरसन्निधानो- पाधिकृतः, यथा भूतलादिपु घठोपलम्भः प्रदीपादिसन्निधान- कृतः । अङ्गसंहिता तु तत्तत्स्वरगुणव्याप्तसीमाविभागार्थतया अन्यथोपपद्यमानानां व्यअनानामुदात्तादिगुणयोगं स्वाभाविक कल्पयितुमक्षमा । तस्मादयं स्वरविधिरक्षरासाधारणधर्मसम्बन्धि- त्वात्तद्विशिष्टाक्षरनिमित्तविपयत्वाच्च अक्षरसंहिताविधिरिति म- न्यामहे । 'उदात्तमुदात्तवति' (१०-१०) इत्यादिस्तु विधिः पदसहितोपजीवित्वात्पदसंहिता नाक्षरसंहिता' भाव- तुमति । अत एव तत ऊर्ध्वम् अथ धर्णानाम्' (१३.५) इत्यधिकारः कृत इति वेदितव्यम उदात्तगुणात्स्वरात्परोऽ- नुदात्तगुणः स्वरितगुणमादेशमश्नुते । यथा-'अनमीचा अय- श्माः । 'प्रउगमुक्थम् । ननु 'प्रउगमुफ्थम्" इत्यादौ स्वाभा- विकस्वरितः । नेतदेवम् ॥ नित्य एव स्वाभाविकस्वरितः अन्ये स्थरिता नैमित्तिकाः। यथा-'अनमीवा अयक्षमाः इत्यत्र पूर्व उदात्तो निमित्तं स्वरितस्य । एवं 'प्रउगमुक्थम्" इत्यत्रापि। अनु- दास्तु प्ररुत्या यथा-'पितृणा सदनमसि'10 इत्यादिपु नकारः प्रतिः तस्य ऋकारादिनिमित्तकं णत्वमिति विधित एवावगम्यते, 'पा. १०२-२८, २९. परिभापेन्दुशेखरे (79). प्रभीपलम्भः. ति. वात्स्वरविशिष्टाक्षरविपवत्वाय, 'त्याससहितान्तभूता. 'सायदसंहिताक्षरसहिता. ...... 8 स. १.१.१. 10 सं. १...

·2017 401 १४ अध्याय ३१ सूत्रम् एचमिहापि वर्णसंहिताधिकारे विधानात् समानपदस्थादपि उदात्तात्परस्त्वरितः प्रकृत्याऽनुदात्तः, तस्य पूर्वोदात्तनिमित्त स्वरितत्वमिति वैदितव्यम् । तदुक्तं मूलशास्त्रे 'अनुदात्तं पद- मेकर्जम्' इति । अस्यार्थोऽस्माभिस्स्वरसम्पदि विवृतः नीचं प्रकृत्या सकलनुदात्तादन्यदक्षरम् । सोदात्ते निरुदात्ते तु पदे यत्स्वरितात्तथा ॥ इति । उदात्तादिति .किम् ? 'तदतिग्राह्या अभवन् ॥ २९ ॥ "तदग्ने अनृणः " । व्यञ्जनान्तर्हितोऽपि ॥ ३० ॥ व्यञ्जनान्तहितोऽप्युदात्तात् परोऽनुदात्तः स्वरितमापद्यते । यथा-- यस्वा हृदा इत्यादि । अन्तर्हितो व्यवहित इत्यर्थः ॥ ३० ॥ अपिशब्देन पूर्वसूत्रपदान्यन्यादिश्यन्ते । 'एकेन द्वाभ्यां बहुभिर्वा व्यञ्जनैर्व्यवहितोऽप्युदात्तात्परोऽनुदात्तरस्वरितमश्नुते । 'अवधून रक्षः' । 'रुकामः 8 | "इपे त्या" । 'कृप्णोऽसि । 'वि- प्ण्वनुस्थितः । 'नास्माद्राष्टं भ्रश्शते'10 । 'नास्येन्द्रियं वीर्य । 'अथाब्रवीत् 12.1 इत्यादावेकादेशः प्रथमं भवतीत्युक्तम् ॥३०॥ . नोदात्तस्वरितपरः ॥ ३१ ॥ उदातारः स्वरितपणे वा उदासात पोऽनुदानः स्वरितं ना- पा. ६-१-१५७. सं. ३-३.८. +स. १-४-४६. सं. १.१.६. स. २.२.३० सं. १-१-१. ३.२.११. 51 8 9 , १-१-११. " २-४-१२. 10 1 12 " " ·402 'तत्तिरीयप्रातिशाख्ये, "तस्मात्त आद्याः - पद्यते । यथा--" स इमं लोकम् । "कोरिणा मन्यमानः''" । "तस्ये व्युद्धम् । उदात्तश्च स्वरितश्चोदा- तस्वरितो, तो परौ यस्मात् सः, तथोक्तः ॥ ३१ ॥ उदात्तश्च स्वरितश्चेति इन्द्रः । तयोः परतः उदात्तात्परोऽ- नुदात्तः अनन्तहितो व्यञ्जनान्तहिताऽपि स्वरितं नाचते । 'ध्रुवा स उक्थ्येन रुद्रान् । 'यच्छूद्रे यदर्य" । स्सृष्टाः क्षुध न्यायन् स एतं नवरात्रमपश्यत् तमाहरत्तेनायजत उदात्तस्वरितपर इति किम् ? ‘सूनीयामिव । ‘अर्थता आहु- तीः 10 | 'पौर्णमासी चोक्थ्य च । 'अनन्तरस्य' भवति विधि प्रतिषेधो वा इति न्यायात्. प्रनित्यप्रश्लिष्टाभिनिहितानामयं प्रतिषेधो न भवति । 'अन्नाद्यमेवाभ्युपावर्तते । । 'तस्य नाश्यं कामम् 14 ! 'मासूत्तिष्ठन् 11 'लोकेऽस्मिन् गोप्ठेऽस्मिन् 1 ॥ ३१ ॥ अस्मिन् । नाग्निवेश्यायनस्य ।। ३२ ॥ पूर्वसूत्रस्य प्रतिप्रसवार्थोऽयं नकारः । उदात्तात्परोऽनुदात्तः आम्निवेश्यामाय मो उदात्तपरः खरितपरो वा 'स्वारतं नापद्यत इति न । पूर्वोक्तान्येवोदाहरणानि ॥ ३२ ॥ स. ७-१-१. • ३ सं. १-१-४६. . 6 "1-1-1. " १-०-३. 8 9 " 10 " १.६.९. "परिमापन्दुशेखरे.(६१) 15. ७-५-२. 13 " 16 " ·१४ अध्याय ३३ सूत्रम्. 103 अग्निवेश्यायनस्य मते अनन्तराद्विहितप्रातितपावृत्ततैग- व्यञ्जनात्मकोअप स्वरितो न प्रतिपिध्यते । यथा-'नास्मै भ्रा- जनयति । 'द्रापे अन्धसस्पते। पावृत्तरय नास्त्यु दाहरणम् ॥ ३२॥ तृव्यं. सों नेत्येके सर्वो नेत्येके ॥ ३३ ॥ न केवलमुदात्तात् परः, किन्तु सर्व एव सप्तविवस्वोरतो ना- स्तीत्येके शाखिनो मन्यन्ते । तथाहि-वाजसनेयिब्राह्मण द्वावेव स्वरावुदात्तश्चानुदात्तश्च । नेदं सूत्रद्वयमिष्टम् ॥ ३३ ॥ इति निमाप्यरते प्रातिशाख्यविवरणे चतुर्दशोऽध्यायः॥ न केवलमनन्तराद्विहितस्यैव स्वरितस्य प्रतिषेधः “नोदा- त्तस्वरितपरः” (१४-३१) इति, फिन्तु सर्व एक स्वरितः क्षमादि- रपि एवं सति न भवतीति एकेगां मतम् । तथा वाजसने- यिनस्समामनन्ति ---'बाहुशध्यूंर्वधन्या । स शितं वीर्य वलम् इत्यादि । तत्रैवोदाहरणं द्रष्टव्यम् । न तु वाजसनेयके सर्व- स्वरिताभावोऽस्मिन्सूत्रे कथ्यत इति युक्तं यत्नुभ. । तत्रोदात्तस- मशेषस्य स्वरितस्य प्रसिद्धत्वात् । नेदं सूचद्वयमिष्टम् ॥३३॥ इत्याचार्यगार्यगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणास्ये प्राविशारयव्याख्याने चतुर्दशोऽध्यायः. न केवरमदात्तस्वरितपरः से ५.५-५. *सं५-६.. •स४-५.१०. ४.१-१..

·" अग्नी रप्मुपदः अथ पञ्चदशोऽध्यायः नकारस्य रेफोष्मयकारभावाल्लुप्ते च मलो- पाञ्च .पूर्वस्वरोऽनुनासिकः ॥ १ ॥ . नकारस्य रेफभावादूप्मभावाद्यकारभावाञ्चकाराकृष्टयकारे लुप्ते सति मलोपाच्च पूर्वस्वरोऽनुनाप्तिको भवति, सानुनासिको भवतीत्यर्थः । यथा रेफभावात्- । यथा ऊमभावात्- "काय श्याकर्णाश" | "त्रीस्तृचान् ।" । यकारभावाद्यकारे लुते. यथा--" महार इन्द्रः | मकारलोपाद्यथा-"प्रत्युष्ट "। "सशितं मे ब्रह्म"इत्यादि । मकारस्य लोपो मलोपः, तस्मात् ॥१॥ पञ्चदशाध्यायऽनुनासिकास्स्वरा विधीयन्त-प्रस- नादनुस्वारादि ॥ रंफोप्मयकारभावादिति भावशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । नकारस्य रेफभावादूप्मभावाद्यकारभावाय पूर्वस्वरोऽनुनासिको भवति । लुम चति चशम्दन यकारभायोऽन्यादिश्यते । यकार रमाये नकारस्य लुने पूर्वस्वरेनुनासिको भवति । मलोपाय " - *अथ . स.१-८.१. स.२.२.१.. . रामायएचाम्या, ·१५ अध्याय ३ सूत्रम्, 405 " पर: पूर्वस्वरोऽनुनासिको भवति । “अनितिपरो ग्रहोख्य" (९-२०) इत्यादिना नकारस्य रेफयकारभावाबुक्तो । “नकारशकारं च (५-२०) तस्तिस्मिन् ” (६-२४) इत्यूप्मभावः । 'लु- प्येते त्ववर्णपूर्वी यवकारी' (१०-१९) इति यलोपः । 'अथ मकारलोपः' (१३-१) इति मलोपः। रेफभावात्-'ये वा वन- स्पतीररनु । ऊप्मभावात्-'शुक्लाश्च कृष्णाश्च"। 'शतत- हरिस्तु हन्ति । यकारभावात् 'न्यमित्रा ओपतात्तिग्मते' | नकारस्थानीये यकारे लुप्ते-न्यमित्राः ओपतात्" । मला. पात्- 'प्रत्युष्ट रक्षः । नेदं सूत्रमिष्टम् ॥ १॥ 73 नैकेपाम् ॥ २॥ एकपा मते पूर्वसूत्रोक्तेषु नानुनासिक्यं भवति । उक्तान्येवो- दाहरणानि । इदमेवेष्टं न तु पूर्वम् ॥ २ ॥ एकपा मते यथोक्तेपु पूर्वस्वरेप्यानुनासिफ्यगुणो न भवति। "6 | परामृष्टस्वरत्यानु- ततस्त्वनुस्वारः॥३॥ तत इति सर्वनाम्रा परामृष्टात् पूर्वस्वरात् परोऽनुस्वारागमा भवति । यथा सत्री रेकादशार इह नासिक' गुणं . तुशब्दो निवर्तयति । तस्माद्नुनासिकमतिपेध- पक्ष एवायमनुस्वारागमः स्यात् ।। ३ ।। 1 सं. ४.२-८, *सं.१-२-१४. सं.-१-१.२. परामृतरस्यानुनासिस्व. 'स. २-३.१. सं.१.१०. स. १.२.11. 1 ·406 . तैत्तिरीयमातिशाख्ये. किंतु- ततः तस्मात्स्वरात्परमनुस्वारस्त्वागमोभवति । 'ये या वनस्प- तीरनु"। 'शुक्लाश्च कृष्णारश्च । 'शतता स्तृ५ हन्ति । न्यमित्रा ओपतात्' । 'प्रत्युष्ट रक्षः । स्वमतस्यायमुपन्या- सः । तत्रैकेपामित्युक्तिरविरुद्धा; अनुनासिकवादिभ्योऽन्यत्वा- त् स्वैपाम् । स्वमतेऽपि' यकारश्रवणस्यानिटत्वात्तल्लोपपक्ष एचो- दाहृत इत्यनुसन्धेयम् ॥३॥ . 97 "8 . स्रादिपु चैकपद ऊष्मपरः ॥ ४ ॥ आगमान्वादेशकः चकारः । सादिप्वेकपदे अखण्डपदे ऊप्म- परोऽनुरवारागमो भवति । यथा "शो५ सामोद इव । सादि- विति किं ? " तासां त्रीणि च । एकपद इति किं "तं मा सरसृज । अखण्डविशेषणेन किंम् ! त्रिपाहलो । उप्मपर इति किं ? माया मायिनाम् ॥४॥ "स्मशाहपाश" (१६-२) इत्यादिपु उत्तराध्यायभाविपु ग्र- हणेषु यः शब्दः, स खलु समानपदस्थे ऊमणि परतः परमनु- स्यारमुपगच्छति । अनेनोत्तराध्यायवर्तिनां विधीनां नियमः क्रियते- "" "n मि, १.२.८. सं. २-३.१. स. १-५.७.. स्वमते तु. 5 6 ,१.२.१४. 7 ४ २-५.८. 9 1 स. १-०४५. . 10 "३.१.१.

·१५ अध्याय ६ सूत्रम्. 407 ऊप्मपर एव शब्दः परमनुस्वारमुपगच्छति, समानपदस्थ एव ऊप्मणि परे इति । तेन 'द सनाभ्यो दसोभिः' (१६-१९) इत्यादावनूप्मपरस्यानुस्वारागमो न भवति । तथा -'पाहि सो- मम्', 'दिवि हि सूर्यम्, इति नानांपदस्थेऽप्यूप्मणि परतः न भवति ॥४॥ 6 नान्तविकारात् पूर्वः ॥ ५ ॥ न खलु पदान्तविकारात् पूर्वस्मिन्ननुस्वारागमो भवति । यथा- " वहिस्ते अस्तु"। "हिपुजिग” (१६-१३).इति प्राप्तिः । अन्तविकारादिति किं ! मा हि सीढिपादम् । अन्तस्य विका- रः अन्तविकारः तस्मादन्तविकारात् ॥ ५ ॥ अन्तविकारादित्यूप्मविशेषणम् । पदान्तवर्णस्य विकारभू- तादूप्मणः पूर्वशब्दः परमनुस्वारं नोपगच्छति । यथा-'यहि स्ते अस्तु यालिति'। 'हिपुलिग ' (१६-१३) इति प्राप्तिः ॥५॥ अपग्रहाः समानाक्षराण्यनुनासिकान्येकपाम्॥ यानि समानाक्षराणि अप्रग्रहसंज्ञानि तानि एकपा मते भव- न्त्यनुनासिकानि । यथा--'कुलायिनी वसुमती । अप्रग्रहा 'स. १.४.३. स.४-३.१०. 'सं. ६.१.१२. स.8-1..

·406 . तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. किंतु- ततः तस्मात्स्वरात्परमनुस्वारस्त्वागमो भवति । 'ये या वनस्प- तोरनु । 'शुक्लाश्च कृष्णारश्च' । 'शततहार स्तृहन्ति । 'न्यमित्रा ओपतात् । 'प्रत्युष्ट रक्षः । स्वमतस्यायमुपन्या- सः । तत्रफेपामित्युक्तिरविरुद्धा, अनुनासिकवादिभ्योऽन्यत्या. त् स्वेषाम् । स्वमतेऽपि यकारश्रवणस्यानिष्टत्वात्तल्लोपपक्ष एवो- दाहत इत्यनुसन्धेयम् ॥ ३ ॥ स्रादिषु चैकपद ऊष्मपरः ॥ ४ ॥ आगमान्वादेशकः चकारः। सादिप्वेकपदे अखण्डपदे उप्म- परोऽनुस्वारागमो भवति । यथा-"शो सामोद इव | नादि- विति कि? " तासां त्रीणि च"8 । एकपद इति किं? । अखण्डविशेपणेन किंम् ! त्रिपाहतो । उपमपर इति कि? माया मायिनाम् ॥ ४ ॥ "तं मा स- सृज वे "सशोहपाश” (१६-२) इत्यादिपु उत्तराध्यायभाविपु ग्र- हणेषु यः शब्दः, स खलु समानपदस्थे ऊप्मणि परतः परमनु- स्वारमुपगच्छति । अनेनोत्तराध्यायवर्तिनां विधीनां नियमः क्रियते- ग...२.८. सं.२.३-१. १.१.२. २.५.८, "सं. १-५.५.. 6 स्वमते तु. १.२.१४. " 7 ४ 9 10 ६.६.८. 11 "३.१.११.

·यानि समानाक्षराणि अप्रग्रहसंज्ञानि तानि एकेपां मत भव- न्त्यनुनासिकानि । यथा- कुलायिनी वसुमती" | अनग्रहा १५ अध्याय ६ सूत्रम्. 407 ऊप्मपर एव शब्दः परमनुस्वारमुपगच्छति, समानपदस्थ एव ऊप्मणि परे इति । तेन 'दसनाभ्यो दरसोभिः' (१६-१९) इत्यादावनूप्मपरस्यानुस्वारागमो न भवति । तथा-'पाहि सो. मम्', 'दिवि हि सूर्यम्', इति नानांपदस्थेऽप्यूप्मणि परतः न भवति ॥ ४॥ " नान्तविकारात् पूर्वः ॥ ५ ॥ न खलु पदान्तविकारात् पूर्वस्मिन्ननुस्वारागमो भवति । यथा- वहिस्ते अस्तु " | "हिपुजिग” (१६-१३). इति प्राप्तिः । अन्तविकारादिति कि! " मा हि सीईिपादम् | अन्तस्य विका. रः अन्तविकारः तस्मादन्तविकारात् ॥ ५ ॥ अन्तविकारादित्यूप्मविशेषणम् । पदान्तवर्णस्य विकारभू- ताप्मणः पूर्वशब्दः परमनुस्वारं नोपगच्छति । यथा- यहि स्ने अस्तु यालिति' । 'हिपुलिंग' (१६-१३) इति प्राप्ति ॥२॥ अप्रग्रहाः समानाक्षराण्यनुनासिकान्येकेपाम्।। ।सं. १.४.३. स. ६.१.११. सं. ४-२-१०. सं. ४-१-४. सं. १२...

·106 . तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, किंतु- ततः तस्मात्स्वरात्परमनुस्वारस्त्वागमो भवति । ये वा वनस्प- तीररनु"। 'शुक्लाश्च कृष्णारश्च' | ‘शततार स्नर हन्ति । 'न्यमित्रा ओपतात् । 'प्रत्युष्टरक्षः । स्वमतस्यायमुपन्या- सः । तपामित्युक्तिरविरुद्धा, अनुनासिकवादिभ्योऽन्यत्वा- त् स्वेपाम् । स्वमतेऽपि यकारश्रवणस्यानिष्टत्वात्तल्लोपपक्ष एवो- दाहृत इत्यनुसन्धेयम् ॥ ३ ॥ ----- "7 28 स्रादिपु चैकपद ऊष्मपरः ॥ ४ ॥ आगमान्वादेशकः चकारः । स्वादिप्वकपदे अखण्डपदे उम- परोऽनुस्वारागमो भवति । यथा- --"शो५ सामोद इव । सादि- विति किं ? " तासां त्रीणि च' । एकपद इति किं? "तं मा सः सृज" । अखण्डविशेषणेन किंम् ! त्रिपाहतो । उप्मपर इति कि? माया मायिनाम् ॥ ॥ ४ ॥ "मोहपाश" (१६-२) इत्यादिपु उत्तराध्यायभाविपु ग्र- हणेपु यः शब्दः, स खलु समानपदस्थे ऊप्मणि परतः परमनु- स्वारमुपगच्छति । अनेनोत्तराध्यायवर्तिनां विधीनां नियमः क्रियते- " "0 " 1स.१.२-८. सं. २-३-१. सं. १-५-७.. 5 १.२.१४. G स्वमते तु. ५ स. १-०४५. . 7 ४ २-५.८, 10 ६.६.६. "१.१.११.

·१५ अध्याये ६ सूत्रम्. 407 ऊप्मपर एव शब्दः परमनुस्वारमुपगच्छति, समानपदस्थ एव ऊप्मणि परे इति । तेन 'दसनाभ्यो दसोभिः' (१६-१९) इत्यादावनूप्मपरस्यानुस्वारागमो न भवति । तथा--'पाहि सो- मम्', 'दिवि हि सूर्यम्', इति नानांपदस्थेऽप्यूप्मणि परतः न भवति ॥४॥ वहिस्ते अस्तु "" “ नान्तविकारात् पूर्वः ॥ ५ ॥ न खलु पदान्तविकारात् पूर्वस्मिन्ननुस्वारागमो भवति । यथा- हिपुजिग” (१६-१३). इति प्राप्तिः । अन्तविकारादिति किं! । अन्तस्य विका. रः अन्तविकारः तस्मादन्तविकारात् ॥ ५ ॥ अन्तविकारादित्यूप्मविशेषणम् । पदान्तवर्णस्य विकारभू- ताप्मणः पूर्वशब्दः परमनुस्वारं नोपगच्छति । यथा-- यहि स्ते अस्तु पालिति'। 'हिपुजिग' (१६-१३) इति प्राप्तिः ॥५॥ मा हि सीईिपादम् ॥ अपग्रहाः समानाक्षराण्यनुनासिकान्येकेपाम्।। यानि समानाक्षराणि अप्रग्रहसंज्ञानि तानि एकेपा मते भव- न्त्यनुनासिकानि । यथा-'कुलायिनी वसुमती" । अप्रग्रहा 'सं. ६-१-११. ३ सं. ३-३-२०. 'सं. १-४.३. सं.४-२.१०. स. ४-३-४.

·108 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. इति कि! “अमो इति"तनू - इति 1 । समानाक्षररा- .णीति कि! “सों एवेपेतस्य । प्रग्रहाक्षरशब्दयोनियतलिङ्ग- तया परस्परान्वयो. घटते । न प्रग्रहाः अप्रग्रहाः ॥ ६ ॥ अपग्रहां इति प्रग्रहव्यतिरिक्तानां तत्सदृशानामेव ग्रहणम्: यथा-अंब्राह्मण इति क्षत्रियादेः । तदयमर्थः-प्रग्रहव्यतिरिक्तानि पदान्तभूतानि समानाक्षराण्यनुनासिकानि भवन्ति इत्यकेपां मतम् । यथा-'तस्य त्राता भवसि'। 'यशो मयि दधती प्राणान्। 'मधु मधुनाऽभि योधि' । अप्रग्रहा इति किम ? 'द्वे: धेनू भौमी" । समानाक्षराणोति किम् ? . 'नियुद्भिर्यायविष्टये दुरोणे ॥ ६॥ पदं च लुत५ शाखा'यनकाण्डमायनयोः॥ यत् प्लुतवत् पदं, तच्च पदकाल शाहायनकाण्डमायनयमिते अनुनासिकं भवति । यथा--"लीइ इत्यब्रवीत् " अस्तु सीर इत्यताम्। । पदभित्ति !ि संहितायां मा भूत् । चंश. ब्दः पूर्वसूत्रोक्तविधयसमुच्चयं करोति । अपरे त्वाः-प्लुतक- खरं पदमिति अन्यन्मा भूत् । “न छिनत्ती३ इति' विचित्या३ इति ।। नेदं मूत्रद्वयमिष्टम् ॥ ७ ॥ . "10 11 112 'सु.२-२-७. स. २-२-९, . 8 8 " ३.१.१०. ..३.२.१२ 9 "१.२.१४. . "५.६.२१. 10 .२-४.१२. 13 ".... शासा इति चदिकाभरणपाट:. 11 ७.१-६. 1.सं. १-७-२.

·१५ अध्याय ८ सूत्रम्. 409. चशब्देन समानाक्षराप्यनुनासिकानीत्यन्वादिश्यन्तै । इह तु पदमित्येकवचनश्रवणादेकवचनान्ततया विपरिणामः । तदयमर्थः- प्लुतं समानाक्षरं पदान्तभूतं पदं पदावस्थायां अनुनासिकं भवति शाखायनस्य काण्डमायनस्य च मतात् । पमिति संहिताधि- कारस्यापवादः । यथा-'छिनत्ति । सा । न । छिनत्ती३ । इति' 'सहस्रारम्"!"हयानी३" । " अन्विति । एतो३"2 । पद- मिति किम् ? संहितायां मा भूत्. 'सा न छिनती३ इति"। जु- ह्वानी३ मा । "अन्वेती३ सहस्रतमी सहस्त्रायम्" इति.। प्लुतमिति किम? 'तस्य प्रांता भवसि तस्य संखा । नेदं सूत्रद्वयमिष्टम ॥ ७ ॥ अकारस्तु सहितायामपि ॥८॥ सान्निध्यादनुनासिकप्लुती गृह्यते । तुशब्दः प्राकृताचार्यमतनि- वर्तकः । अत एव संहितायामसंहितायां च अकारः पदान्तः प्लुतोऽ. नुनासिको भवति । यद्यप्यकार इति सामान्येनोक्तः, तथाऽपि 'अन्यदिशोऽन्त्यस्य (१-१८) इतिवचनादपिशब्दोऽनुनासिकधर्म- तया निमित्तिनं पदान्तमेवाकारमन्वादिशति । यथा--"सुश्लोकां४ सुममला ४५"। " उपहूता ४म्"। "यशो ममाँ ४म्" । "यड्डॉ४म्"। इत्यन्यस्यां शास्खायाम् । अपिशब्दः किमर्थः ... सत्यराजा३ 1 स. १७१. 'सं. ७-१-७. सं. १.५.९. +सं. १-२-१४ - 5स. १-८.१६. आ. ५-१. . 52 ·410 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. गलाम् . 3 अना३ इत्याह" । "विचित्यस्तोमाइन विचित्या३ इति । शासायनकाण्डमायनयोरप्ययं विधिरकारप्लुते सम्मतः ॥ ८ ॥ तुशब्दः परमतं व्यावर्तयति । अपिशब्दस्समुच्चये । तेनेदं स्वमतमिति सिद्धम् । अकारः पदान्तः सुतः सहितायामनुना- सिको भवति । अपिशब्दात्पदधिभागेऽपि । 'मुश्लोकां सुम- ।' उपहूताधम " । 'यशो ममाम् । सुश्लोक सुमङ्गल उपहतेत्यामन्त्रितैकवचनान्तानां अकारान्तप्रातिपदिकानां प्लुतान्ता- नामेतानि रूपाणि । 'शाचीन यशो भम' इत्यस्मच्छन्दवष्टयेक- पवनान्तस्यामन्त्रितात्परस्य पूर्वाङ्गत्वस्मरणात् 'आमन्त्रितस्य च इति पदद्वयस्यैकवद्भूतस्यायुदात्तस्य सत आमन्त्रित लक्षण एव प्लुतादेशः । तस्मादेपा प्लुतानामकारः प्रकृतिः ॥ ‘सुश्लोकां४ इति सु-लोकाम्' । 'सुमगलां४ इति सु-मङ्गला४म्। 'उप- हूता। इत्युप हुताम् । 'यशः । ममाम् । अंकार इति किम् । 'छिनत्ती३ इति" । 'अग्ना३ इति" पदान्त इति किम्? 'ब्रह्मा३" प्लुत इति किम् ? 'न ह स्म 2 पुराऽग्निः ॥ ८ ॥ 15 . " सर्वमेकयमं पूर्वेपा५ सर्वमेकयमं पूर्वेपाम्।। सर्व वर्णनातमेकयमं एक श्रुतीति पूर्वपां मतम् । यमो नाम सारः, उदात्त इत्यर्थः । पूर्व नाम याज्ञिकाः, तेषां यज्ञकर्मणि' 1 सं. ६.१.८. "सं. ६-१-१. 4 3 " " सं. १.८.१६. पा.६.१.१९८. तेगा मते यज्ञकर्मणि. -" " ५.१.१०.

·१५ अध्याय ९ सूत्रम्. 411 सर्वमेक श्रुति · भवति । अन्ये मन्यन्ते, पूर्व नाम केचिच्छाखि- मः, तेषां सर्वमेक श्रुतीति । अथापरे कथयन्ति-सर्वमेकस्तरमनु- नासिक भवतीति, समानाक्षरमात्रापेक्षामधिक्षेप्तम् । नेदं सूत्रमिष्टम् ।। इति त्रिभाप्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे पञ्चदशोऽध्यायः यमशब्दोऽक्षरगुणभूत . उदात्तादिस्वर वर्तते । सबमक्षर- आतं. एकस्वरम्, एकश्रुतिस्वरेणं प्रयोक्तव्यमिति पूर्वेषां मतम्। पूर्व वैयाकरणाः । एतच्छास्त्रस्य . मूलभूतं व्याकरणं कृतवन्तो हि ते । अथ पूर्व विद्वांस इति विद्वंदपेशं प्राथम्यं तेपाम् । प्रथमे हि चैयाकरणा इति प्रसिद्धः। ते हि घेदाध्ययने ऐकटु- त्यं विकल्पयन्ति ‘विभाषा छन्दसि' इति । न तु पूर्वशब्देन याशिका उच्यन्ते, तद्व्यपदेशाप्रसिद्धेः । न च ते सर्व वंदमे- कश्रुत्या प्रयुञ्जते । अपि तु उपांशुप्रयोगन्पूनसामव्यतिरिक्तमेव । न च तत्रत्यमैकशृत्यं याशिकानामेवाभिमतम् । किन्तु सर्वपामा- चार्याणाम् । अतएव व्याकरणे स्मयते'यज्ञफर्मण्यजपन्यूय- सामसु" इति । तस्माद्योंक्त एव युक्तस्सूत्रार्थः । नेदं सूनाम- . एम् ॥१॥ इति वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशास्यव्याख्याने पञ्चदशोऽध्यायः -Co- 1 समानाक्षरमात्रपक्षमधिक्षप्तुम्. पा. १.२.३६. 3 पा.१.२-३४.

·अथ पोडशोऽध्यायः. अथ सकारपराः ॥ १॥ 'अथ.' इत्ययमधिकारः । इत उत्तरे ग्रहणविशेपाः सकारपरा इत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् । सकारः परो येभ्यस्ते 'सकारपराः' । अस्मिन्नध्याये .पदमध्यवर्तिभ्य ' ऊष्मभ्यः पूर्व अनुस्वारा विधीयन्ते । उकारानुनासिकादिसन्देहनिवृत्त्यर्थं अनुस्वारत्वे नि: श्चिते 'ङकारः पूर्वस्वरांनुनासिक्यं 'च न भवतीति गम्यते । त- त्रैवमुक्तं पूर्वाध्याये "सादिपु चैकपद ऊप्मपर" (१९-४) इति । तमादितः केयांनिसकार एव परतोऽनुस्वारागम इति नियमार्थोंs- यमधिकारः॥१॥ स्रशोहपाशपदादयस्स्वरपरे ॥२॥ 'स्र, शो, ह, पा, शं,' इत्येते ग्रहणविशेषाः पदादयः सकार- पराः, तस्पिन सकारे स्वरपरे सत्य नुस्वारगमं भजन्ते । यथा-"वि. स्वसयेदमे नावयुः""। "शो सा माद इस" । ओकारेण किं! আয়াঘানা, । “ह सश्शुदिप" । होवेन कि मा मा हासीन् । | "पासुर इरावती । दीर्येण किं? "आहतं 'सं. ३.२.१. सं. १८.१५. सं. १९१५. प्रजा सं. १-२.६. सं.१.१.१०. .....

·१६ अध्याये २ सूत्रम. 113 6 " . गभे पसः"" 1 "यदासीनश्श सति" । पदादय इति किं! "अ- निरुक्थेन वाहसा" 1 "सोमं पिपासेत् ।। दहाशसः स्वरपुरे इति किं ! "तस्मात्स विस्वस्यः । “हस्तयोः "कविशस्ताः" । केचिदत्र सूचे हिग्रहणमङ्गीकुर्वते । तदनुपपन्नं, पदादय इति नियमात् । “अहि साथै " इत्यंत्रानुस्वाराभावप्रसङ्गात् । ननु "हि.सी परमे"1" इत्येतदवोदाहरणमिति चेत् मैवम् 1 "हिपु- जिगा" (१६-१३) इत्यत्र नियमाभावात् । पदादावपदादी च हिग्न- हणस्य कार्यसिद्धेः पुनरत्र ग्रहणं व्यर्थम् । स्वरः परो यस्मादसौ ‘स्वरपरः,' तस्मिन् ॥ २ ॥ स्न, शो, ह, पा, श इत्येते शब्दाः पदादिभूताः परम- स्वारमुपगच्छन्ति स्वरे तदादी परतः । स्त्र-'विन५ सयेत् '१७ . शो-शोरसा मोदः । ह-'हरसश्शुचिपत् १ । 'हरिव'12 पा-पार सुरे। 'प्रस्कद्य पासून् । श–'अभिशा सेयुरपू-. ता' । 'उपाशु श सर्ति 15 । पदादय इति किम् ? 'स्व- स्तिगामनेहसम् । पेशो मर्या अपेशसे । स्वरपर इति किम् ? . 1सं ७-४-१९. सं. ३-२-९. ३ स. १.५-११. 5 २-१-१०. 6 " 7 8 9 10 11 " ४-१-१०. " " १.२.१४. ".२.६.१२. " १-५-१० " २-६-१०. ॥ ५-४-२० 13 .14 -15 " ६.५-११. 17 "१-२-१, ·114 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 1 . ।. 'पूष्णो हस्ताभ्याम 'सजनीय तस्माथ्स . विस्नस्यः शस्यम् ॥२॥ विकतेऽपि ॥३॥ अपिशब्दः स्वरान्वादेशकः । सकारात् परे तस्मिन् स्वरे वि. कृतिमापनेऽपि व्यञ्जनतामुपगतेऽपि स्यादनुस्वारविधिः । यथा- "अपहस्यग्ने ॥ ३ ॥ निमित्तभूतात्सकारात्पर स्वरे' संहितावशाद्विकृतेऽपि सा- दीनां भवत्ययमनुस्वारागमः । 'अपहस्यग्ने ॥ ३ ॥ --0- " "5 रापूर्वश्च ॥ ४ ॥ नशब्दः स्वादिषु शकारमन्वादिशति । एतदर्थमेव स्वरव्यत्ययेऽपि शकारमहणं तत्रान्ते कृतम् । रा इत्येवं पूर्वः शकारः सकारपरोऽ- नुस्वारागर्म भनते । यथा नाराश-सीभ्यः .। अपदाद्य- योऽयमारम्भः ॥ ४ ॥ चन्दः । इत्यन्यादिशति । अपदाद्यर्थीऽयमारम्भः । राशन पूर्व श इत्ययं शब्दः परमनुस्वारमुपगच्छति सकारे नराशर सस्याहम्"। पितृणां नाराशरसः" । रा- स. ६.२.९. ...:१२. सं. २.५.११. 18.1-6:९. परतः ।. . ३सं. ७.५-५. स. १.६.. " ·१६ अध्याये । सूत्रम्. 115 पूर्व इति किन ? 'पितो आ विशस्य शं तोकाय ॥४॥ m शस्ताऽनन्तोदात्ते ॥५॥ शास्ता' इत्येतस्मिन् ग्रहणे अनन्तोदात्ते सकारपरे भंवत्यनु- स्वारागमः । " उत शस्ता सुविप्रः । अनन्तोदात्ते इति किं "अश्वस्याविंशस्ता" | "शोह" (१६-२) इति प्राप्त सत्यां सकारस्य स्परपरत्वाभावेऽपि नायं विधिनिषिध्यतामिति ग्रहणम् । अन्ते उदातो यस्य तत् अन्तोदात्तं, न अन्तोदात्तं अनन्तोदात्तं, तस्मिन् ॥६॥ शरस्ता इत्यस्मिन्ननन्तोदात्ते पदे वर्तमानश्शशब्दः परम- नुस्वारमुपगच्छति सकारें पस्तः ॥ 'उत शस्ता सुविप्रः । अनन्तोदात्त इति किम् ? 'अश्वस्याविंशस्ता3 परत्वाभावात् " स्रशोह" (१६-२) इत्यस्य अप्राप्तेरेवमारभ्यते ॥६॥ । सकारस्य स्वर- "अभि व्यश-सन्' अश५सन् ॥६॥ 'अंश सन्' इत्यस्मिन् ग्रहणे स्यादनुस्वारागमः । यथा- " । अपदाद्यर्थोऽयमारभ्भः ॥ ६ ॥ अशर सन्नित्यस्मिन् शब्दे वर्तमानः शशब्दः परमनुस्वार. मुपगच्छति सकारे परतः । अयमप्यपदाद्यर्थ आरम्भः । न्दोऽभि व्यशरसन्न् । 'अप्यकारादि'.(१-५२) इति परिभाषे- 1स. ५-७-२. ३ सं. ४-६-९. 2 सं. ४-६-८. 4 ६-६-११.

·• 416 तैत्तिरीयप्रातिशाख्यः 'न प्रवर्तते, पदादित्यविधानात्. 1 सन्पर, इति. 'किम् ? अवकामनशस्तोः ॥ ६ ॥ न शसनं विशसनेन ।। ७ ।। 'शसनं, विशसनेन' इत्येतयोर्ग्रहणयोरनुस्वारागमो न भवति । "शसनं वाज्य: 2 | "शुनो विशसनेन" | "शोह" (१६-२) इति प्राप्तिः ॥ ७ ॥ रासन, विशसनेन, इत्यनयोः शशब्दौ परमनुस्वारं नोप- गच्छतः । 'प्रागाच्छसनम् । 'शुनो विशसनेन । विशब्द-. व्यावत्य .शाखान्तरे ॥७॥ - मापदादिरनुदात्तः ॥ ८॥ 'मा' इत्ययं वर्णः पदादिरनुदानः सकारपरोऽनुस्वारागर्म भजते । अब नियमाभावात् सकारस्य स्वरपरत्याभावेऽपि निमित्तलं भवृत्त्येव । यथा- "अहर्मा सेन"""मा:सजन्याः | पदादिरिति कि? "सिल्विमन्यमातः 12 । अनुदात्त इति कि? मास दीक्षितः॥ माशदः पदादिरनुदातः परमनुस्वारमुपाच्छति सफारे .परनः । 'चच मार समिय' । 'अहार सेन 'मा' स्प: 11, 1-२... 5 ·१६ अध्याये १० सूत्रम्. 117 चन्याः । पदादिरिति किम् ? 'सिलिकमध्यमास इति सि- लिक-मध्यमासः .1 अनुदात्त इति किम् ? 'मासं दीक्षित- स्स्यात् । सकारपर' इति किम् ? 'शरदे मापतिलौ4 । य- न्माहेन्द्रो गृह्यते ॥ ८॥ पुमीपूर्वश्च नित्यम् ॥ ६ ॥ चशब्दो मा इति ज्ञापयति । पु, मी इत्येवंपूर्वो मा इत्ययं वर्णः सकारपरो नित्यमनुस्वारागर्म भजते । “उत्पुमा स५ हरन्ति"। "भीमा सन्ते कार्य" । अनुदात्तत्वनियमनिवर्तको नित्यशब्दः ।। अपदाद्यर्थीऽयमारम्भः । पु, मी इत्यनयोः पूर्वयोः मांश- ब्दोऽनुदात्तः परमनुस्वारमुपगच्छति सकार परत नित्य- ग्रहणात् स्वरान्तरयुक्तस्यापि पुमीपूर्वस्य माशब्दस्य सिद्धयति। - उत्पुमारसम्" । मी-'न तल्पे मीमा सन्ते"'मीमा से- रन्न् । पुमीपूर्व इति किम् ? 'ओमासश्चपणीधृतः ॥ ९ ॥ सकायपरश्च ॥ १० ॥ चशब्दो मा इति ज्ञापयति । मा इत्ययं वर्णः सकायपरः अनुस्वारागमं भजते । यथा-'अमार सकाय स्वाहा'10 इति ॥१०॥ 1से. ४.६-१, स. ४-६-७. 3 सं. ५-६-७. +सं. ७-२-१०. स. ६-५.५. स. ६.५.१.. 7 सं. ६.२.६. नित्यग्रहणात्स्वरान्तरयुक्तोऽपि । पुपूर्वस्य स्व- रान्तरयुक्तस्य विधिपलासिद्धमिति भीपूर्वार्थ नित्यग्रहणम् । इति पाठान्तरम्, सं. १.४.१६. 10सं, ७-५-१२, 58 ·418 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. , . अमा- चशब्दो माशब्दमन्वादिशति । अयमप्यपदाद्यर्थ आरम्भः। सकायशब्दे परतो माशब्दः परमनुस्वारमुपगच्छति । सकाय स्वाहा 'अप्यकारादि' (१-२२) इति तु न प्रवर्तत इत्युक्तम् ॥१०॥ " नावग्रहपूर्वः ॥ ११ ॥ “मापदादिरनुदात्तः" (१६-८) इत्यस्यायमपवादः । अवग्रह- पूर्वो मा इत्ययं वर्णों नानुस्वारागर्म भजते । यथा-" पूर्णमासे अधमासे देवाः । अवग्रहः पूर्यो यस्मादसो अव- ग्रहपूर्वः ॥ ११ ॥ अवग्रहपूर्वो माशब्दः पदादिरनुदात्तः परमनुस्वारं नोपग- च्छति । 'चातुर्मास्यान्यालभमानः ५ । 'चतुर्विशतिरर्धमा. ॥१२॥ वै । "3 15 . मासिमासुमासोमालामिति च ॥ १२ ॥ नकारो निषेधाकर्षकः । 'मासि, मासु, मासः, मासां' इत्ये तेषु ग्रहणेषु न स्यादनुस्वारागमः । एपामपि मापदादिः" (१६-८) इति प्राप्तिः । केचिदत्र "प्रथम मासि पृठानि इत्युदाहरन्ति । तदसाधु । "न पदे द्विस्तरे नित्यम्" (१६. " "6 1सं. ७.१.१२. स. २.१.१. सं. २.५-६. ° ४.५.३० ·१६ अध्याये १३ सूत्रम्. 419. १७) इत्यनेनैव निषेधसिद्धेः । तस्मादन्यशाखायां बहुस्वरमुदाहरण- मवधारणीयम् । “ दशसु मासूत्तिष्ठन् " । "पण्मासो दक्षिणेनैति" । मासां प्रतिष्ठित्यै ३ ॥ १२ ॥ चशब्दः प्रतिपेधमन्वादिशति । सि, सु, सः, साम इत्ये- तेषु परतः माशन्दः पदादिरनुदात्तः परमनुस्वारं नोपगच्छति । मासि-'मासि पितृश्यः क्रियते । 'न पदे द्विस्वरे नित्यम् । (१६-१७) इति नित्यग्रहणादिह न सिद्धयति, 'उभे निपासि ज- न्मनी' इत्यादिविपयसद्भावात. मापदादिरनुदात्तः” (१६-८) इति तु वैशपिको विधिः न हि सामान्यविपयेण तेन वाध्यत इति धैशेपिकप्रतिषेधार्थ मासिग्रहणम् । मासु-'मासूत्तिष्ठनृधोति" मासः-'चतुरो मासः" । मासां-'मासां प्रतिष्ठित्यै ' । इतिशब्दः पदरूप प्रत्ययार्थः । तेन 'इमौ तमारसि गूहताम्' इत्यत्र प्रतिषेधो न भवति । पाहणपरिभाषा विहानेतुं न शक्यते । न ह्येतानि पदग्रहणानि, पदैकदेशयोः कार्यभानिमित्तयोः ग्रहणात् । अतएव हिपुजिगा' (१६-२३) इति सूत्रे अतसयत्प्रभृतीनां समभिन्या- हार उपपद्यते । तस्मात्पदप्रत्ययार्थमितिकरणः क्रियते ॥१२॥ । .0- हिप जिगा जिघा छसिनेऽतश्सयदा- ताश्सीत्कनीया ज्याया द्राधीया रघीया श्रेया हसीया वसीया भूयासो स.-६.२. *सं. ६.५.३. सं.७५-१. 5सं. ६-१-७. 1 3 पदस्पन्च. १.८२२.

·420 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . . जक्षिवा जन्निवा जिगिवा जीगिवा त- स्थिवा दावा दीदिवा पपिवा पीपिवा विद्वा विविशिवा शुश्रुवा ससृवा ॥१३॥ हि, पु, निगा, जिघा, छ५ सिने, अत५ सयत्, आता५- सीत्, कनीया, ज्याया, द्राधीया, रघीया, श्रेया, इसीया, व. सीया, भूयासः, अक्षिवा, जनिवा, जिगिवा, जीगिवा, त- स्थिवा, दावा, दीदिवा, पपिवा, पीपिवा, विद्वा, विविशिवा, शुश्रुवा, समृवा इत्येवम्पूर्वः सकारपरोऽनुस्वारागमो भाति । यया-" हि५ सीः परमे। चिनुतेऽहिर साये तेन पुरस्वतीः । “पु५ सः पुत्रान् " | "लोकमजिगार सन् "वष्टारमनिघा सन्" । ब्राह्मणाच्छ५सिने । ने इति किं! "प्रयुच्छस्युभ। । यदि ति कि? "अतसं न शुष्कम्" "अन्वातार सीचयि इदिति कि? "अनु वातासस्तव ""। "कनीया सो देवाः ज्याया सो भ्रातरः " द्राचीया सो भवतः "1" अथो 1"प्रश्रेयाय सम् । अग दमीयार समाक- स. ४-२.... । " 13 - "गभे मुष्टिमत५ सय । - रवीयासः "17 सं.५-२-८. गि. २५.. 1 6 " १.८.१८. " १.१.२२. . 10 11 13 । 13 10 12 ·१६ अभ्याये, १३ सूत्रम. 421 "l । "जक्षिवासः "5 6 17 जीगि- 12 " " मणम् "वसीया सं भागधेयेन 11 | "भूयार सोऽन्येभ्यः 13 विसर्गेण किं! अन्नादो भूयासम् । "जविवा५सं मृधः वामं जिगिवायसः वा सस्स्याम 13 इति शाखान्तरे । “द्युम्ना तस्थिवा सः । "दा- श्वार सो दाशुषः । “शुचयो दीदिवा सम्" | "पपिवार सच15 "पीपिवास सरस्वतः' विद्वार सो वै|" अविद्वा५ स. चकम । “अप्यकारादि" (१-५२) इतिवचनात् । “प्रविवि. शिवार समीमहे ।। । “शुश्रुवासः वान ससृवासः दाश्चाविविशिवाशुश्रुवत्यत्र "स्वादिषु चैकपदे” (१५-४) इति प्राप्या शकारपरोऽनुस्वारागमः किं न स्यात् ? अथ सकारपरा" (१६-१) इत्यूप्मविशेषस्य सकारस्यानुवृत्तरिति वदामः । ताह इसीया वसीया तस्थिवा ससृवा इत्यत्र सकारपर एवागमः किं न स्यात् ? उच्चारणसामर्यादेवेति प्रथमः परिहारः । अथवा आता५- सीत् कनीया समित्यादिषु सर्वत्र दीर्घानन्तरमेवानुस्वारस्थानमिति तत्साहचीदवापि न स्यादनुस्वारस्य द्वस्वानन्तरं स्थानमित्यपरः परिहारः ॥ १३ ॥ . सं. ६.६-४. 'सं. ५.४-१.. सं.-१.१. 5 8 १.४-४४. बा...८-६. " 0 11 स. २.५.१२. 11 " ३.१-२९. 13 15 २.६.९. " ·422 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. १७ हि, पु इत्यादयश्शब्दाः परमनुस्वारमुपगच्छन्ति सकारे परतः । तत्र तु छ । अत । आता । भूया । इत्येतदनन्तरपठितेषु सिने, सयत्, सीत्, सः एतेषु विशिष्टसकारपु परतः। हि-'मा त्वा हिसिपम् । पितरं वाजिहि सिम 2। 'अहि साये । पु-'तेन पुरस्वतीः" । 'पुसः पुत्रान् । जिगा-'अन्यवाजिगासन्' जिघा-'रक्षास्यजिघासन्' । छसिने-'ब्राह्मणाच्छसिने वाससी'। नेपर इति किम् ? 'कदा चन प्रयुच्छसि । अतस- यत्-'गभे मुष्टिमतसयत् "" सयत्पर इति किम् ? 'सोमो विश्या. न्यतसा वनानि't आतासीत्-'अन्वातासोत्त्वयि 11 सीत्पर इति किम् ? 'अनु वातासस्तव सख्यम्"। कनीया-'पशवः कनी- यासः । कनीयासं यक्षकतुम् ।। द्राघोया -'अरनिना पक्षी द्राधीयासी भवतः 1 रघीया-'अथो रघीयासः । श्रेया-- 'श्रेयासं पापीयान्पश्चात् 1 1 प्रश्रेयासं भ्रातृश्यम् । इसीया- 'हसीया समेषा चै । वतीया-'वसीया सो जनिष्यन्त इति । भूयासः-'भूयासोऽस्तुर:: 221 सापर इति किम् ? ' चक्षुप्मान्भू- यासम् 23 | क्षिवा-'जक्षिवात्सः पपिवासश्च । जनिवा- 'इन्द्रं वृनं जानवासम् । जिगिया-'वाज जिगिवासः 25 सं. १.१.६. सं. १८-५. 'स. २.५-८. स. ४-६.९. "सं. ३-२-२. सि. ६.१-१०. सं. १-८-१८. "सं.१-४-२२. 11 म २-२-१२. "स. ४.६-७. "स. ६-१-४. 17सं ७-४-९. 19 सं. २-४-१. 20 सं. ६-६.४, 216 10 । 10 सं.४-७-१३. स.५-६-८. 15म, ५-१-२. !! सं.६.५-६. सं. ५.३.११. स. २.५.३. सं. १-८.

·१६ अध्याये १४ सूत्रम्, 125 26 10 . जीगिवाशब्दोदाहरणं शाखान्तरे। तस्थिवाभाभि युन्ना तस्थिवा- सः'। दावा-'दावा सो दाशुपः" । 'यासि दावा-सम् । दीदिवा --'शुचयो दीदिवासम्" । पपिवा-“पपिवासश्च वि- श्वे"54 पीपिया-'पीपिवास सरस्वतः । विद्वा-'विद्वा- सो वै पुरा विविशिवा-प्रविविशिवा समीमहे'31 शुश्रुवा- 'यच्छुश्रुवा सः । ससृवा-'वाज ससृवा सः सिकार पर इति किम् 'महिपीव त्वद्रायः। । 'वपुपे चिकित्सत 12 केचित्तु ' ह्रसीया वसीया' इत्यादिपूप्मवत्सु ग्रहणेषु अन्तर्वर्तिन ऊप्मणः प्रागनुस्वारागमः कस्मान्न भवतीत्याशङ्कामुद्भाव्य परिहर- न्ति, उच्चारणसामथर्यादीर्घपूर्वकसाहचर्याद्वा अनुस्वारो न भवती- ति । सा खलु उचितयोजना न भवति । निर्मूलबाशङ्का, अस्म- दुक्तयोजनायर्या तदनुस्थानात् । तथोच्चारणसामर्यादिति परि- हारोऽप्ययुक्तः। न ह्यस्मिन् शास्त्रे निपातनात्कार्य साध्यतं, अपितु विधिनेव । अतएव 'दष्टाभ्यां परः' (१६-१९) 'आदिर इतिः' (१६-२६) इति विशेपणमर्थवद्भवति । कार्यभाग्विधानात्पूर्व का. यरहित इत्यभ्युपगन्तव्य इति, न पूर्वरूपपाठः कार्यभावं साधयि- तुमर्हति । न च दीर्घसाहचर्यादिति युक्तः परिहारः, ह्रस्वानाम- प्यस्मिन् सूत्रे कार्यविधानात् । तस्मादसच्चोयं परिहारश्च ॥ १३ ॥ आकारेकारोकारास्सिपिपराः पदान्तयोः॥ 'स१-४-१६. स.२.२.१२. " ३.१-११. + 5 6 सं. १-२.१४. २.५.१२. सं. २-५.११. 10 सं. १.७.८. 8 9 " 11 12 , २.३.८.

·424 तैतिरीयप्रातिशाख्ये. "7 " हासिष्ठः18 "12 सिपिपरा आकारकारोकाराःतयोः सिप्योः पदान्तयोः सतोरनु खारागर्म भजन्ते । यथा-"क्यासि पक्वगन्धेन " तमाशसि मूहताम्" | " दश हवीशपि" | " ज्योतीरपि कुरुते"। "अन्न आयूपि" । 'अवभृथयजूपि | पदान्तधोरिति किं ? “तस्मा- मनीपिणो मनसा" । आकारेकारोकारा इति दीर्घेण किं? यथाऽनसि युक्त आधीयते ॥10 | "ज्योतिस्त्वा ज्योतिपि | "आयुपि दुरोणे । सिपात्यत्र इकारेण किं ? "प्रजास्वेव प्रजातासु 'त पु बद्धम् ॥ सकारपराधिकारी निवृत्तः, सिपिपराण्युपगमात् । आकार ईकार ऊकारश्च परमनुस्वारमुपगच्छति सि, पि इत्येतयोः पदा- न्तयोः परतः । सि–'रक्षासि पिशाचा: '16 सि" । पि-'दिवो ज्योतीपि । 'अग्न आयूपि 1 सिपिपराः इति किम् ? 'ककुहासु शक्करीषु । पदारतयोरिति किम् ? 'अव- यासिसीप्टा: 19 नम उणीपिणे ॥१४॥ "13 215 । “ओपधोपु |. चत्वारि छन्दा आकारः, कारः, ऊक रथ, सं. १-८-२२. 'सं. ७.५-१४. सं. १.३.१४. सं.४.६.२. स. ६.४.१. सं. ६-६-३. 10सं.५-१.१... सं. ५-७.२३. 5सं. ५-४-१. सं. ३-५-२. 11 सं. १.१-१०. "सं. ३-५-५. 12 ॥ १.२.१५. "१.८.२२. 15 17 २...1. , २०५.११ "५-१.१. 19 10 ·१६ अध्याये १६ सूत्रम् MARA विकृतेऽपि ॥ १५॥ 3 अपिशब्दान्वादिष्टे सिप्योरिकारे विकृतेऽपि यकारमापन्नेऽपि भवत्यनुस्वारागमः । यथा-"छन्दारस्युप दधाति"""हवी- तपूभ्यग्ने जुह्वा विकृतेऽपि सिपिरूपे निमित्ते परतः आकारकारोकाराः परमनुस्वारमुपगच्छन्ति–स वयास्यसृजत । 'हवीझ्या साद- येत्। 'तपूश्यग्ने ॥ १५ ।। प्या सादेयत् ।। अनाकारो ह्रस्वरसार स्वर साङ्कत्यस्य ॥ १६॥ आकारादन्यः अनाकारः ईकार ऊकारश्रेत्यर्थः । तयोरेव प्रश्तत्वात् । सांकृत्यस्य मते ईकार ऊकारश्च द्वस्व मापद्यते। हवी पि भवन्ति 8 "समिष्टयपि जुहोति । अनाकार इति कि? " क्यासि0 । नेदं सूत्रमिष्टम् ॥१६॥ सिपिपरत्वेनानु"स्वारभाजो ये घर्णा उक्काः, तेम्वाकारा- दन्यः साङ्कृत्यस्य मते हस्वं गच्छति । 'ज्योतीशपे, 'आयू- । सं. १.६-१०. सं. १-२-१४. . 5 ६ १.२.१४. 8 9 " पदान्तस्सिपिपरः दुस्व. 10सं. ५-७०१३. पावेत. ६.४.१.

·426 वैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. *पि 1 । अनाकार इति किम् ? 'छन्दारस्युप दधाति । नेदं सूचमिष्टम् ॥ १६ ॥ "यासि न पदे दिस्वरे नित्यम् ॥ १७॥. द्विस्वरे पदे वर्तमानाः आकारकारोकाराः पदान्तसिपिपरा नानुस्वारागमं नित्यं भनन्ते । यथा--" स्तुतो यासि " । नित्यशब्दः प्राप्तचन्तरप्रतिपेधार्थः । “विधतः पासि "शोह " (१६-२) इति प्राप्तिः । " प्रथमे मासि मा पदादिः" " (१६-८) इति प्राप्तिः । द्वो स्वरी यस्मिन् विद्यते तत् द्विस्वरं, तस्मिन् ॥ १७ ॥ द्विस्वरे पदं वर्तमान आफारः परमनुस्वारं नोपगच्छति । नित्यग्रहणाद्विध्यन्तरविषयेऽपि प्रतिषेधो भवति । 'यासि दाया. आ या धां भासि" । 'विधतः पासि नु त्मना इत्यन शाहपाश" (१६-२) इति प्राप्तिरपि प्रतिपिध्यते ॥ २७ ॥ नु त्मना 6 गृष्ठानिय सम् । -- ऋजीपि जिगासि जिघास्यजासि यजासि ददासि दधासि वर्तयासि च ॥ १८॥ कारो निषेधाककः । ऋनीपि, निगासि, नियासि, अना- १.६-३-८. 1म...-१४, सासारस्पानिमाय । विरे पंद नागारः नानुस्वारागन निलं मरती इति पा. रा. ३-५-१. स. १.३.१४. ४.७.५-३. 'सं. २०.१३ २६. ४.३..

·अध्याय १६ सूत्रम्। 427 सि, पजाति, ददाति, दधासि, वर्तयासि एष ग्रहणेषु नानुस्खा- रागमः स्यात् । आकारेकारोकाराः” (१६-१४) इति प्राप्तिः वहुस्वरत्वादेषु पूर्वसूत्रनिषेधो न सिध्यतीत्ययमारम्भः । यथा- " तेन पि सर्वाणि अच्छा जिगासि" । " प्रथमे निघासि" इति शाखान्तरे। आ बमनासि गर्भधम्"1" हविषा यनास्यग्ने बृहत्” । “ याभिर्ददासि दाशुषे " | " दधासि दाशुषे कवे”। अश्वमा वर्तयासि नः ॥ १८ ॥ ऋजीपीत्यादिषु च आकारायस्सिपिपराः परमनुस्वारं नो- पगच्छन्ति बहुस्वरार्थोऽयमारम्भः । ऋजीपि-'तेन पि' । जि- गासि-अर्णमच्छा जिगासि । जिघासीति शाखान्तरे। अ- जासि--'आ त्वमजासि' । यज्ञासि-'देवान् हविपा यजासि" ददासि-'याभिर्ददासि दाशुपे । दधासि-दधासि दाशुषे कवे। वर्तयाास-- अश्वमा वर्तयासि नः ॥ १८ ॥ 117 । दसनाभ्यो द५सोभिर्दश्तं वृपदश्शो द५- शुका दुश्ष्ट्राभ्यां परः ॥ ११ ॥ द सनाभ्यः, द सोभिः, द५ सं, वृषदश्शः, द शुका, द- ट्राभ्यां एषु ग्रहणेषु परः एवानुस्वारागमो भवति । यथा- 1 सं. ३-२-२. सं. ४.२-४. सं. ७-४.18. 5 " ३-३-११. " 7 " ३-५-११. " ७४.२..

·428 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, 6 'दष्ट्राम्यां मलि- "कुर्वतो मे मोप दसत् "वैश्वानरस्य दसनाम्या "सनोपावश्विना द५ सोभिः | भिरिति किम् ? "उती रिशादसः | "पुरुद५ स५ सनिम् । " वृपद५ शस्ते"। " पशून्दशुकाः म्लून् । । द सेत्येतायतैवालम्, किमखिलपदपाठेन ? 13 इत्यादौ मा भूदिति । पर इति किं ? “वृप- दशः" इत्यत्र स्थानद्वयेऽपि “ स्त्रादिपु चैकपदे " (१५-४) इति प्राप्तो सत्यां पूर्वत्र मां भूदिति । ननु महणसामथ्यादेवा- नुस्वारागमः पूर्वत्र न भवति । यथा--" सीयावसीया " (१६. --१३) इत्यादी ग्रहणसामर्थ्यादुपपादितम् । नेप दोपः । “स्वादिषु नेकपदे" (१५-४) इत्यत्र उप्मसामान्यमुक्तम् । अथ सकार- पराः (१६-१) इत्यत्र तु तद्विशेष उक्तः । सामान्यविशे- पयोविशेपो बलीयानिति न्यायः । तथा सति बलवद्धाधनमेव भूपणं न तु दुर्बलबाधनमिति तत्रैव ग्रहणसामर्थ्यं समर्थनार्य, न वत्र दुर्वलस्थाने । तथा हि लोके अधिकः पुरुषो विरोधिनम- धिकमेव बाधते भूपणत्वात् न तु कदाचिदल्पमिति परशब्दप्र- योग उपपद्यते ॥ १९॥ पर इत्यूप्मविशेपणम् । तच घृपद शराम्दे अर्थवद्भवति, नान्यत्र । तदयमर्थ:-वृपदशशब्दादन्यत्र 'दसनाभ्यः' सोभिः "दसम्' 'दशः' 'दशुका' 'दयाभ्याम्' इत्येतेपूप्मसु" स. १-५-१.. सं. ५.६.४. स. ४-३-१३. सं. ४-२-४. " । 3 . " सामपपाद, .तग्रोप्मरति. ॥ इत्येतेषामध्येप.

·१६ अध्याये २० सूत्रम. 429 " 7 परतः दशब्दः परमनुस्वारमुपगच्छति । वृषदश इत्यंत्र तु पर ऊपमा निमित्तं न पूर्वः। ततः वृपद शशब्दः परमनुस्वा- रमुपगच्छति श इत्यस्मिम् परतः । उदाहरणानि-'पैश्वानरस्य दरसनाभ्यः । 'सजोपावश्विना दसोभिः। भिरिति किम् ? 'युष्माकोती रिशादसः पुरुद सर सनिम्" । दस इति सामान्यरूपग्रहणे 'कुर्वतो मे मोप दसत्" इत्यादावपि स्यात् । 'हलीक्ष्णो वृषदःशस्ते । 'पशून् दशुकास्स्युः । 'स्तेगा- न्दयाभ्याम् ' पर इति वचनात् वृषदश इत्यत्र पकारात्पागनु- स्वारो न भवति ॥ १९ ॥ मडू स्ये मसतै यश्सद्यश्सन्वश्सते व५- सगः ॥ २० ॥ मस्ये, मसतै, य५सन, य५सन्, वसते, वसगः एष ग्रहणेपु स्यादनुस्वारागमः । यथा-" पशून्नाभि मस्ये"। "शूर म५ मते भद्रा इन्द्रस्य 10 "शोचिपा य५ सद्विश्वं न्यत्रिणम्""" इपवरशम यः सन् । “अग्निों वर सते रयिम् 1 | "ति- ग्मशृङ्गो न व सगः । मस्, य५, वसू इत्येताव. तैवालं, किमखिलपदपाठेन ! “उत्तमस्याव द्यति," " यस्य भूया- इत्यादौ मा भूदिति ॥ २० ॥ स. ४.३.१३. "12 "13 ५ सः", 15 अद्य बसु वसति १० 1 स. १.५-११. ४-२-४. 5 b " ५-५.१२. 7 9 10 12 " ७-४-१५. २-६-११. " ४-१-१०. 11 " -६-१. "६-१-१० " ४-६-६. "३-१-७. 13 14 15 " 16 ·480. तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. मशब्दः परमनुस्वारमुपगच्छनि स्ये सते इत्यनयोः परतः। यशब्दः सत्, सन् इत्यनयोः परतः। वशब्दः सते, सगः इत्यनयोः परतः । 'पशूनाभिमस्य इति । 'अनु नौ शूर मसतै भद्राः यसद्विश्वं न्यत्रिणम्' । 'इपवश्शर्म यश्सन्' । 'अग्नि! वर सते रयिम् । 'तिग्मशृङ्गो न व५ सगः' । सकारमात्रस्य निमित्तत्वे "सोमस्य विपिः । इत्यत्र अतिप्रसंगः स्यात् ॥ २०॥ . 110 . उन्न वशम् ॥ २१ ॥ 'उत् न' इत्येवम्पूर्व 'व५ शम्' इत्यस्मिन्ग्रहणे स्यादनुस्वा- रागमः । "उद शमिव येमिरे"8 | "प्राचीनव५ शं करोति" एवम्पूर्व इति कि? " भवति वशं वा एप चरति ॥२१॥ उन्, न इत्यताभ्यामुपयन्धाभ्यां परो वशब्दः परमनुस्चा- रमुपगच्छति शमित्यस्मिन् परतः । यथा-'उद्धशमिव' । 'प्राची- नव शम्' । उन्नति किम् ? 'उक्षवशमा लभेत 10 । शमिति किम्? उन्नय इत्येतावत्युक्ते “ यन्न वपट् कुर्यात्।। इत्यत्रापि स्यात् । अतः । इति वक्तव्यमिति । मकाराधिक्यं विस्पष्टार्थम् ॥ २१ ॥ . . अकस्तोकस्यते" रस्स्यते भ्रशते रौ च ॥ २२॥ अक स्त, क्र स्यते, र स्यते, भ्ररशते, रो एषु ग्रहणेषु स. ४-६.१. - १.८.१४. 9 "६-२-१. 10 ।। 12 अस्त कस्येत इति विमाप्यरक्षपाठः, ·१६ अध्याय २१ सूचन. 481 "उत्क- स्यादनुस्वारागमः । यथा--" द्यां वाज्याऽकर स्त"। ५स्यते स्वाहा" । " उपर स्यते स्वाहा" | " नास्माद्राष्ट्र भ्र५ शते " | " पूणो र । च कारस्य व्यतिहारेणान्वया- दुत्तरसूने प्रयोजनमुच्यते ॥ २२ ॥ 5 अक्र, उत्क, र, भ्र, र इत्येते शब्दाः परमनुस्वारमुपगच्छ.. न्ति । स्त, स्यते, स्यते, शते, ो इत्येतेपु परतः । यथा-'वाज्याs. कस्त' । 'उत्कदस्यते स्वाहा । उदिति उपवन्धव्यावर्त्य शाखान्तरे । 'उपरस्यते स्वाहा । 'न यज्ञायते' । 'र*- या अपामोषधीनाम् । अकस्तादीनां ग्रहणं. 'शुक्रस्य ज्योति- पस्पते" । 'पुरा फरस्य । न वै तस्य त ईशते । 'अदित्यै मही स्वाहा '10 । इत्यादी मा भूदित्येतदर्थम् ॥ २२ ॥ -* ऐकार उख्यस्य नितान्तः ॥ २३ ॥ 'र हो' इत्यास्मन् ग्रहणे पूर्वसूत्रस्थचकारसमर्पितः ऐकारः, नितान्तः भवति उख्यस्य मते । नितान्तः तीव्रतरप्रयन इ- त्यर्थः । नेतन्मतमिष्टम् ॥ २३ ।। अनन्तरोक्ते र शब्द ऐकार उख्यस्य मतेऽतिप्रयत्नो भवति । नैतदिष्टम् ॥ २३ ॥ सं. ७-१-१९. सं. ७-१-१९. १-३-२.. 5 1स. ७-२-१९. 4 ६-७-४. 7 ४-४-४. " 10 6 " & -9 ·432 तितिरीयप्रातिशाध्ये. विशत्यै स्वाहा । "1 "1 23 विरित्रिसङ्ख्यासु ॥ २४॥ वि, रि,त्रि इत्येवम्पूर्व. उप्मपरोऽनुस्वारागमः स्यात्, एभिः यदि सडूनळ्या - उच्यते असु, सुशब्दं वर्जयित्वा । मु. इति सप्तमी विभक्तिरुक्ता । यथा-कारः प्रथमाविभक्त्यपलक्षणम् । "यहि शति 12 " चत्वारिशते स्वाहा । “त्रिशते स्वाहा "त्रिरशत्त्यश्च । त्रिग्रहणं विस्पष्टार्थम् । यतो विरिसंङ्ख्यास्वित्येतावतैवालम् । यथा- "वा 'घापपूर्व" " (७–१३) इत्यत्र वकारो विस्पष्टार्थः । सङ्- ख्येति किं ? "विशे जनाय." । “स रिपः पातु • "त्रिष्टुभवास्मै " । अस्विति किं ? " त्रिप्वा रोचने दिवः" ॥२४॥ सङ्ख्यावाचिपु प्रातिपदिकेषु अवयवत्वेन वर्तमानाः वि, रि, त्रि इत्येते शब्दाः परमनुस्वारमुपगच्छन्ति ऊष्मणि परतः॥ यथा, वि-'एकविर शतिमनु ब्रूयात् । 'वों द्वाविशः। रि-चत्वारिशच मे10 | 'चतुश्चत्वारि दक्षरा । त्रि-त्रि- शत्तूयश्च । 'द्वात्रिशतमनु ब्रूयात' । 'सङ्ख्यासु' इति किम्? 'आ मोर्जा विशा' | 'वरुणाय रिशादसे 13 । 'न रिष्येत्त्वावत- स्सखा । नन्वत्र त्रिग्रहणमनर्थकम् । कुतः? रिग्रहणेनैव सि- द्धत्वात् , अन त्रिशब्दावयवो रिशब्दोऽप्यस्त्येवेति । अत्रोच्यते- सं. ७-२-१७. सं.५-३-३. २.५-१२ १.२.१४. ॥ २-५-10. " २-५-10. १२.५-१०. "१-६-६. ५-६-२०. २.३-१४, ३ स. १-४-११. 5 6 १ 8 9 11 10 १४.७-११. 13 12 11 ·१६ अध्याय २५ सूत्रम्, 430 सिद्ध सत्यारम्भो नियमाय । तकारपूर्वे तु रिशब्दे सति तत्स- हितस्य यत्रावयचित्वं तत्रैव कार्य भवति, नान्यति नियम्यते। तेन त्रिपा रोचने दिवः" । "त्रिष्टुग्नेप्मी" इत्यादिष्वनुस्वारागमो न भवति । अवयवी ह्यत्र त्रिशब्दः सङ्ख्यावांची, न तु तदव- यव इतिः । अन्ये तु विरित्रि, सङ्ख्या, असु इति पदविभाग- माश्रित्य सप्तमीवहुवचनस्य पर्युदासं व्याचक्षते । तेषां विरि- त्रिशब्दाः सङ्ख्यावाचिन इति सामानाधिकरण्यमभ्युपगन्त- न्यम् । तत्तु विरिशब्दयोाहतम् । न हि प्रातिपदिकैकदे- शोऽर्थवान् , येन सङ्ख्यावाची स्यात् । पुशन्दपर्युदासे चि- कीर्पिते अपु इति पकारमेव ब्रूयात् । त्रिपु प्रयादेऽतिप्रसङ्ग- स्य नास्ति *परिहारः। तथा त्रिग्रहणानर्थक्यं चेति हेयमेतत्॥२४॥ शिशुमारशिशपत्तश्या सत्रा सस्कृ- त्य सश्सृष्ट सस्कृत५ सशितस्तशि- ता किशिल ॥२५॥ शि५ शुमारः, शि५ पत्, सश्वा, सला, ससृष्ट, सह- स्कत्य, सस्कृतं, सरशितः, सशिता, किरशिल, किशशि- ला एप ग्रहणेषु स्यादनुस्वारागमः । यथा- सिन्धोशिश शुमारः "किं तत उच्छि५ पतीति उभयतस्स- श्वायि कुर्यात् । सखावभागास्थ । “सर सृष्टनित् । स. ५-५-११. । 6 1 सं.४-२-४. स. ४.३-२. 5 6 " "२-६-८. " 7 * प्रवादेष्वतिप्रसङ्गश्च नास्तीति, + सदस्सर. + किशिलकि शिला इति त्रिभाष्यरत्नपाठः, सरसदः,. 55 ·434 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. "2 "ब्रह्म स. वन्य या ते शरीरमेव स स्कृत्य तन्नस्स स्रुतम् शितो ह्येपः ॥३ । *"शरव्ये ब्रह्मस शिता" "किर शिल । परकि शिलनहणं पदैकदेशतया बहूपादाना- र्थम् । " कि शिलश्चतुर्थः । । “नमः कि शिलाय च | ननु–स सृष्टेत्यत्र पकारपरोऽनुखारागमः किं न स्यात् ? मैवम् । अत्र सूत्रे सर्वत्र पदादिवर्णानन्तरमेवानुस्वारदर्शनात् , तत्साह- चर्यादत्रापि तथैव विज्ञेयं, न वैपरीत्ये कारणमस्ति ॥ १५ ॥ शिशब्दः, शुमारः पत् इत्यनयोः परतोऽनुस्वारमुपगच्छ- ति । यथा-'सिन्धोशिश शुमारः" । 'किं तत उच्छि५ पती- ति' । एवंपर इति किम् ? 'शिशुं जातम्' | 'तामाशिप- माशासे 10 । सशब्दः परमनुस्वारमुपगच्छति । श्या इत्यादि- पु परतः । श्वा-'उभयतस्स श्वायि कुर्यात् । सासर- सावभागारस्थ । स्कृत्य-'शरीरमेच सस्कृत्य। 'ससृष्टजित्सोमपाः । स्कृतं-'तन्नस्सस्कृतम् । शितः- ब्रह्म सशितः । शिता-'ब्रह्म सशिता । एवं पर इति फिम? 'सस्यं पच्यते'13 | ‘स सवान्त्सन् स्तूयसे । “सहरस्थ सहो यः 10 1 किशब्दः परमनुस्वारमुपगच्छति शिलशब्दे परतः । 12 - . प - 1सं. ५-६-६. सं.१-४-४३, 3सं. २-५-१. 4 5 6 " 7 ५-६.११. 8 9 " " ५.५-५. 10 11 12 " "३-५-११. २-६-८, " २-२-१३. ४.२४. ** * स्वादुपरसदः (४.६-६०) 18 " ·१६ अध्याये २१ सूधम्. 486 2 ।लपर- 'कि शिलश्चतुर्थ: । 'कि शिलाय च क्षयणाय च व्यावर्त्य शाखान्तरे । अन्ये तु अत्र द्वौ किरशिलशब्दो पठन्तो व्याचक्षते -एक पदग्रहणं भन्यत्पदैकदेशग्रहणम् । तद्हणसा. मादिह पदैकदेशेऽपि कार्य भवतीति ॥ तन्मन्दम् ॥ एकेनै- घाकारान्तेन पदेकदेशग्रहणेन सर्वत्र कार्यसिद्धेः। न ह्यकारान्त. निर्देशेषु पदग्रहणपरिभापा प्रवर्तते, अपग्रहणत्वात् । तदभ्यु: पगमे तु 'चीयत्प्रपरः' (४-३३) 'शकारश्चपरः' 'शकारं चपर:' (e इत्यादिनिर्देशास्तत्रतत्र कर्तव्यास्स्युः। तस्मात्परिभाषा न भवति यन्निवन्धनोऽयं प्रलापः। तस्माभिरर्थ- काऽत्र द्वितीयः पाठः ॥ २५ ॥ "3 15 "6 सितृदृहकारपरः ॥ २६ ॥ सि, त १ इत्येवम्पूर्वो हकारपरः स्यादनुस्वारागमः । यथा-" सिरहो त्रयः । “शतताँरस्तृहन्ति ""रहस्य मा द्वाः । एवम्पूर्व इति किं? "सपनसाही स्वाहा अनतिदाहायोवाच | अकारेणैवालं, किं तकारदकाराम्याम् । "गृहाणामसमय 8 । एवम्पर इति कि? "सिषासन्तीः॥१॥ । " नक्तं दृशे दीप्यते "1 | हकारः परो यस्मा- दसौ हकारपरः ॥२६॥ 1. ५-५-९. स.४-३.५. १-२-१२. सं. ५-२.१०. ३-३-८. ७-५-२. 1 सं. १-२०१५ १.६.४. * शिलपर. + तु ' नपरथपरः' इत्यादिषु 'नकारपरथारपरः 'तृप्वीमनु 10 4 5 6 "१-१-३, " a 9 " 11 ·. 488 तित्तिरीयप्रातिशाख्ये ,सि, तू, .र इत्येते शब्दाः परमनुस्वारमुपगच्छन्ति हकारे परतः । सि-'सिरहीरसि'1 | 'सि' हो नकुलः" तृ-'वि. तृ हाणास्तिष्ठन्ति' । 'शततारस्तृहन्ति 15 'हरहस्व मा ह्वाः । 'पृथिवीं E५ ह। हकारपर इति किम् ? शृङ्गाणि सिपासन्ती: । 'तेऽमुष्मिन् लोके व्यतृप्यन्' 'हशे वि- माय सूर्यम् ॥ २६॥ 5 17 महिष्ठस्य च ॥ २७ ॥ "9 । चकारः कि महिष्ठस्य' इत्यस्मिन् ग्रहणे चकाराकृष्टहकारपरोऽनुस्वारा- गमो भवति । यथा--"मर हिष्ठस्य प्रभृतस्य मर्थः । अत्रैव ग्रहणे पसकारपरो मा भूदिति ॥ २७ ॥ मशब्दः परमनुस्वारमुपगछति हिष्ठस्येत्यस्मिन् हकारे प- रतः । “मर हिष्टस्य प्रभृतस्य । एवंपर इति किम् ? हिपीरसि॥ २७ ॥ 'म- आदिर हतिर होऽहोर होमगत्यहा अहसोऽहसाऽशमशुभिराभु- वाऽश्वश्रू अश्शवोऽशुरशुम- 1स. १-२-१२. सं. ५.५.२१. 5 ३.१.२-११. ७-५-२. 8 " 7 . "१.५.४. 9 ॥ १.४.४३.

·अध्याय १८ सूत्रम् 497 , अशु, - "अ५ होमुचं गूनश्शुनाऽ शोर शायोपावशाव- वग्रह* ॥२८॥ अ५ हतिः, अहः, अहोः, अ५ होमुक्, अत्य५ हाः, अ- ५ हसः, अहसा, अशं, अ५शुभिः, अशभुवा, अ५ शू, अशवः, अ५शुः, अ५Y, अशून्, अ५शुना, अ५ शोः, अ५ शाय, उपाशु, अशी एतेप्वादिरनुस्वारागमो भवति । यथा-"परिद्वेपसो अ५ हतिः । वृपभम् " | सूत्र संहितायामोत्वस्याम्नानात् “अहर्देवानाम् ॥ इत्यादी न स्यादयं विधिः । किन्तु यस्मिन् विसर्जनीयो रेफ नापद्यते, तस्यैवोपादानम् । “अहोश्चिद्या" | "अहोमुग्भ्याम् । नन्वयं चैक[चक्र]बन्धः, रेफमप्राप्तस्यायं विधिः, विहितानुस्वारस्यैव रेफनिषेधते [धइति । नैप दोपः । सिद्धस्यैवानुस्वारस्य वोधनं न तु विधिरिति । "ऋतपाश्रात्यहाः अतीति किं? नो मुश्चतम५ हसः । “अ५ हसा वा एष गृहीतः।।10 । अ५ हेत्ये- तावता सिद्धेः कुतः सकलपदपाठः ? “स रसमह वसन्ताय । स. १.६.१२. 4 सं. १-४-२१. 5सं. ७५-२२ निन्वेतत्सकलमनुपपत्रम्, रेफमप्रासस्याय विधिः । विहितानुस्वारस्यैव रेफो निषिध्यत इति । नायं दोषः । सिद्स्यवानुस्वारस्याल चोद्यता न तु विधिरिति । इति पाठान्तरम्. 7 सं. १-८-१३. 3 सं. ७-१-१. सं. ४-७-११. २-४.२. "७-२-१.. * त्रिभाष्यरनपाठे 'अवमहे' इत्येतन दृश्यते. " पडहा भवन्ति "9 3 11 ·438 तैतिरीयप्रातिशाख्ये. यति ॥2 15 ताव शू" 17 8 110 " इत्यादिनिवार्थः । “परिपश्यामोऽ५ शम् "पभिर५ शुभिः पव- त्वयाऽ५शभुवा सोमम् । । भुवेति किं ? अ५- शेत्येतावता* ग्रहणे तथाविधपदसद्भावात् अशम्" इत्यत्र न स्यात् । “तेना शुमत् ॥4 "अकारादि" (१-५३) इति वचनात् "अन५शु कुर्वन्तः इत्यप्युदाहरणम् । “वृष्णो खे- प्राणा वा अ५शवः ! "अ५ शुर शुस्ते" " यमादित्या अशुम् अ५ शूनपगृह्णाति ॥ शुना ते अ५ शुः "यो वा अ५ शोरायतनम् ॥ शाय स्वाहा भगाय उपा५ शुसवनो यदुपा शुसवनम् " तमुपा५शौ समस्थापयन्' । अ५श्वित्येतावति गृहीते इतरे- पामपरिग्रहः। स्यात्, तथाविधपदसद्भावात् । अथोमयं गृह्यते पद- मेकदेशश्च कि शिलवत् । तथा सति पदैकदेशेषु “पशुं पशु- पते ते अद्य इत्यादिषु मानुयात् अनुस्वारागमः । तच्चानि- ष्टम् । आदिरिति किं? सर्वेषु स्थानेषु मा भूदिति । यथा- अहसः is इत्यादि ॥ २८॥ पदग्रहणान्येतानि । कुतः? अश्चिति गृहीत्वा 'अशुः' सं.७-१-६. सं. १-४-५. +स. ३.२.२. 7सं. २-३.६. 10 सं. १-८-१३. पर. ६.४.६. * वतो. +पां परिग्रहणमेकं. 5सं. ६-१०४. 8स १-३.६. 3सं. ६-४-८. 6सं. १-२-११. 9 स. ६.६-१०. 12 स.३-१.४. सं १-६-१२.

·१६ अध्याये २८ सूत्रम्. 439 अ५. 'अशुम्' 'अरशुना' इति पृथग्ग्रहणात्॥ 'अर हतिः' इत्यादिषु पदेषु . आदिवर्ण ऊष्मपरः ,अनुस्वारमुपगच्छति । अवनहे उपांशुपदे ऊष्मपरो वर्णोऽनुस्वारमुपगच्छति । अहतिः-'परिद्धेपसो अ५. इतिः । अरहा-'नैनम हो अश्रोति । अहो: :-'अ५ हो- श्चिया वरिवोवित्तरा' अर होमुक्-'अहोमुग्भ्यां द्विकपालः। अत्यरहा:-'ऋतपाश्चात्यहाः । भतीति किम् ? 'यहा भ- वन्ति । अहसः–'अहसो यत्र पीपरत्" । अहसा- हसा वा एप गृहीतः । अरशम्-'अरशमाहरामहा इति । शुभिः–'पभिर शुभिः10 1 अशभुवा-'त्वयाऽशभुवा"। भुवनि किम् ? 'अवक्रामन्नशस्तीः1 । अंशत्यकारान्त पदग्रहणम- शक्यं विशातुमिति अतिव्याप्तिपरिहाराय भुवेत्युपपन्धः । अर शु-उपाशु यजति पदग्रहणात् “अन्कारादि च 'अनशु कुवन्तः 15 1 अशू-'ह्येतावर यो सोमस्य 10 शवः-प्राणा चा अरशयः 16 1 अरशु:- अशुर शुस्ते17 । अ५- शु-यमादित्या अशुम्' 'अए शूनप गृहाति । अशुना-'अशुना ते अशुः । अशोः-'उपाशीर्वीर्येण 200 मशाय-भर शाय स्वाहा ।उपाशु-'उपाशुयाजमन्तरा यज- अ५ 18 | अश्शन 19 ३ सं. १.४.२२. सं. ३-1-1१. 5सं. १-८-१३. सं. २-४-२. सं. ७.१.६. 1सं. २.६.११. *सं. ७-६-२२. 7सं. १-६-१२. 10 सं. ६.४.५. 13 अश्शेत्यकारान्तं. 16सं. ६.४.४. 11 . , ४-१-२. " ३.२-२. 15 १-५-२. 17सं. १.२.११. 20 सं. २-३.१०. 18 सं. २-३-५. 19 ॥ १.२.६.

·440 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . ' अशमन्त ५ । त्यजामित्वाय" । अशी- ते देवा उपार शौ' अर इति सा- मान्यग्रहणे "अश्याम । 'अश्नुते । 'अशीमहि । 'अशिथिलम् ", इत्यांदावपि स्यात् । उपाहणे ग इत्यत्रापि स्यात् । आदिरिति किम् ? 'अहसोऽहसा' इत्यत्र द्वितीयस्य स्व. रस्य मा भूत् ॥ ननु अत्र अह इति अविशेपोक्तः सर्वेप्वहश्शन्देषु अनु- स्वार: स्यात्-'अहर्देवानामासीत् । 'अहोरात्र गच्छ 'यहो भवति । 'अहोभिश्चरन्ति । अपि चैवं सति 'अहश्च सर्वेषाम्' (८-१५) इति निषेधात् कचिदपि असौ रेफी न स्यात् । तथाच- 'नभिन्यो परः' (८-१४) इत्येतदप्यनर्थकं स्यात् । अत्र वदामः- अहश्शब्दस्तावटमेऽध्याये त्रिविधोऽवगम्यते-कचिनेफी कचि- दनुस्वारी कचिदनुभयात्मक इति । तत्र रेफपर इङ्गयान्तो भि- भ्यो परश्चानुभयात्मक इति गम्यते, रेफादेशनिषेधात्तत्सामर्थ्याच यदि रेफपरादिपु अनुस्वारस्स्यात्तदा तत्रापि 'अ हश्च सर्वेपाम्' (८-१९) इत्यनेनैव रेफनिषेधसिद्धेः पृथटिपेधा निरर्थकास्स्युः। भतो रेफपरादिष्वनुस्वारोऽपि नास्तीति सिद्धम् । तेभ्योऽन्ये. वहश्शान्देषु यद्यपि रेफानुस्वारविवेको नावकल्पतेतथाऽपि अर हश्च सर्वेपाम्' (८-१५) इति निषेधात् अनुस्वारिणो रेफित्वं नास्तीति तावदधगम्यते । तेनेदमवसीयते- ओत्ययत्वोपचाराणां यस्मिन् रेफ*विधिनाम् । संहितायां समानानं तदनुस्वार्यहःपदम् ॥ 16. ३-६-६. सं. ६.४.६. 4 5 " ५-७-२. 6 7 8 १ "१.१.११. 10 11 सं. ७-१.१. पियनुवारिषिवेको नावयुद्धपते. 12 समानातं. *रेफि, ·१६ अध्याये १९ सूत्रम् 441 . - . 'ओकारमस्सर्वोऽकारपरः' (९-७) 'घोपवत्परश्च' (९-८) इत्यो- त्वम्, अथ स्वरपरो यकारम्" (९-१०) इति यत्वं चेत्युभे रेफ'- विरुद्धे, . तदपवादत्वेन “द्वारभार" (~) इत्यादिना रेफादेश- विधानात् । तथा 'कखपकारपरप्पम्' (८-२३) इत्यादिना विहित उपचारो रेफ विरुद्धः, “नाध्वरं विश्वत" (८-३२) इत्य- न्तं परुःपुनश्शब्दयोः फिणोस्तनिषेधात् । तस्माद्यस्मिन्नहः पदे रेफविरुद्धमोकारादिसिद्धकार्य समानायते, तदनुस्वारि । ततोऽ- न्यत्तु रेफोति विवेकस्सुकर इति भावो भगवतस्सूत्रकारस्य । तत- श्व नैनम हो अश्नोत्यन्तितो न'61 'इन्द्राया होमुचे ''अह इन्द्रमेव"."* हस्पत्याय त्वा" इत्याद्यहः पदमनुस्वारीति सिद्धम् ततो नातिप्रसङ्गः । अवग्रह इत्यस्यानुक्तौ पूर्वस्या शुपदस्य पठिप्यमाणस्य अशोपदस्य च उपशब्द उपबन्धस्सिद्धो भव- तीति विज्ञायते । तथा च- उपाशु यजति' इत्यादावेवानुस्वार- शुमत् 'उपाशुपात्रे '10 इत्यादी न स्यात् । अवग्रहग्रहणे तु सति नेदीयसोऽ५ शौपदस्य तथात्वासम्भवात्ततः पूर्वस्योपा शुग्रहणस्य विशेषणं तद्भवतीति इष्टसिद्धिः॥ २८ ॥ . 110 स्स्यात् । 'तेना *उदातोऽश्लेऽ५सायासाभ्याम५साविति। अवग्रहः . आदिरित्यर्यः । यदि पदादिरुदात्तः स्यात् तर्हि अ५ से, अ५ साय, असाभ्याः, असा इत्येतेषु स्यादनुस्वा- यत्व च रेफि. 3 इत्यन्त.पुनशब्दयोः 4अहा. 5 रेफिविरुद्धपोत्वादिकार्य. स.३-४-११. 7सं. २-३-७. सं. १.४.१४. * सूत्रादौ 'अवग्रहः' इत्यधिक त्रिभाष्यरत्नपाठे. 1 रेफि. 9 10 56 ·तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 3 । 12 -- रागमः। इतिशब्दः स्वरूपवाची । यथा--"दक्षिणेऽ५ स "उप दधाति । “शित्य साय स्वाहा "अ५ साभ्या स्वाहा "उत्तरेऽ५ सावेव प्रति दधाति " | आदिरुदात्त इति किं? " असावनवीच्चित्रविहिता ॥ २९ ॥ इतिशब्दः पदग्रहणाभिव्यक्तयर्थः । इतरथा कार्यभानिमि- तरूपयोः पदैकदेशयोहणानीतिः विज्ञायेरन् । तदयमर्थ:- असे इत्यादिपु पदेषु ऊष्मपरो वर्ण उदात्तः परमनुस्वार मुपगच्छति । असे-'दक्षिणेऽ५ से" । असाय-'शित्य साय स्वाहा । असाभ्याम्-'अश्विनाव साभ्याम् । असौ- 'असावेव प्रति दधाति । उदात्त इति किम् ? 'असावादित्यः। पदग्रहणात् 'जीवसे । 'अपेशसे'' इत्यादी न भवति ॥ २९ ॥ नातावा नासावा ॥३०॥ आद्युदात्ते'' सत्यप्यसवित्यस्मिन् ग्रहणे न खलु स्यादनुस्वारा- बूयादसावेहीत्येवम् ॥ इति त्रिभाप्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे पोडशोऽध्यायः ।। आइपरे असौपदे ऊप्मपरो वर्ण उदात्तः परमनुस्वारं नोपग च्छति । यथा-'यादसावेहीति ॥ ३० ॥ इत्याचार्यगायगोपालमिश्रीवरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने पोडशोऽध्यायः॥ गमः 1 सं. ५.३.१. 2 सं. ७-३-१७. . " २.५-२, हणा एत इतिः सं. ७-३-१६. ५-७.१३. " ७-४-२०, 7 8 सं. १-२.१. 9 " 10 आयुदात्तत्वे, 11 ·१७ अध्याये । सूत्रम्, 443. अथ सप्तदशोऽध्यायः तीव्रतरमानुनासिक्यमनुस्वारोनमेष्विति शैत्यायनः ॥ १॥ अनुस्वारश्च उत्तमाश्च अनुस्वारोत्तमाः तेषु तीव्रतरं भवति आनुनासिक्यम् इति शैत्यायनः. नाम मुनिमन्यते । तीवादधिक तीव्रतरम् । अनुनासिकानां भावः आनुनासिक्यम् । 'नासिकावि- वरणादानुनासिक्यम्' (२-५२) इत्यस्य विधेः प्रयत्नदाढर्च- मुपदिश्यते । यथा-'अग्नी रफ्सुपदः । 'यं कामं कामयते। 'पञ्चते परिवञ्चते स्तायूनाम् । 'मणिना रूपाणीन्द्रेण ।. एते. प्विति किं ? 'रुक्ममुप दधाति । 'तिग्ममायुधम् । 'सुश्लोकां ४ सुमङ्गला ४म्" ॥ १॥ तदेवं पदवर्णानां प्रायशो निर्णयः कृतः। तदुञ्चारणकल्पोऽत ऊर्य प्रायेण वर्ण्यते ॥ अस्मिन्नध्याये प्रयत्नो निरूप्यते । अनुस्वारे उमणनमेषु च यदानुनासिक्यमस्ति, तत्तीवतरं प्रयोक्तव्यमिति शैत्यायनो मुनिर्मन्यते । अतोऽन्यत्र यदानुनासिक्यं तत्तु समं प्रयोक्तव्यम्, विशेषानुपदेशात् । अनुस्वारे यथा-'स त्री रेकादशान् । 'य- 1 सं.५-६-१. स. ७.१.१. स. ४-६-३. ' 5 6 7 ३ प्रावीते बुधैः. 9 ॥३.२-११, ·444 वैत्तिरीयप्रातिशाख्यः त्तन विस्तार सयेत् | उत्तमपु खल्वपि-पराङावर्तते? | 'त- मो राशे नमो वरुणाय अनुस्वारोत्तमेप्विति किम् ? 'सुस्ली- काठम् । नेदं सूत्रामिष्टम् ॥१॥ . सम५ सर्वत्रेति कौहळीपुत्रः ॥ २॥ सर्वत्र आनुनासिक्यवर्णेपु तीव्रतरत्वं सममिति कोहलीपुत्रो मन्यते । यथा--सराणः” । 'संयत्ताः" । 'न्यग्निः" । 'उपहूतां ४ हो इत्याह' इत्यादि ॥ २ ॥ सर्वेष्वनुनासिकेपु वर्णवानुनासिक्यं समं मध्यमप्रयत्नेन प्रयोक्तव्यमिति कोहळीपुत्रों मन्यते । यथा-'सुश्लोकाम् । 'रुक्ममुप दधाति । तिग्ममायुधम्101 ‘सत्री रेकादशाइह"111 "अशुर' शुस्ते 12 । “यः पराङ् विष्व "13 । 'नमो राज्ञे नमः। 'तं य एवं विद्वान् यजते । स एवास्मा इमान्लोकान्' | 'तल्लोक- पृणयोपैत्'" । नेदं सूत्रमिष्टम् ॥ २॥ - अनुस्वारेऽण्विति भारद्वाजः ॥ ३ ॥ 'अणु' सूक्ष्मतमं आनुनासिक्यं 'अनुस्वारे' स्यादिति 'सं ६-२-१०. सं. ३.२.१. 3सं. ७-४-१९. 4 5 "१-५-१, 7 8 ६.५-३. . " 10 " २.६-७. , ३.२-११. 12 "१-२-११. 15 " v.in एतद्वाश्यं चिनास्ति, ·१७ अध्याये ४ सूत्रम्. 445. - 'भारद्वाजः' मन्यते । यथा-'तनुवा जयत्व५ स त्वा"। अनुस्वारादन्यत्र शेत्यायनाविधिः उत्तमेषु तीव्रतरत्वं यमादिषु तीवमात्रमिति ॥३॥ अनुस्वारे यदानुनासिक्यं तदणुप्रयत्नेन प्रयोक्तव्यमिति भारद्वाजो मन्यते । अन्येपु चणेषु मध्यमप्रयत्नेन । उक्तान्युदाह- रणानि ॥३॥ . . नकारस्य रेफोण्मयकारभावाल्लुप्ते च म- लोपाञ्चोत्तरमुत्तरं तीव्रतरमिति स्थविरः कौण्डिन्यः॥४॥ नकारस्य रेफोप्मयकारभावात् ' चकारारुष्टयकारे 'लुप्ते' सति 'मलोपाच' 'उत्तरमुत्तरम्' आनुनासिक्यं आनुपू- व्येण 'तीव्रतरं स्यादिति 'स्थविरः कौण्डिन्यः' मन्यते । यथा-'स त्रीशेकादशान्' इत्यत्र आनुनासिक्यं संयोगमात्रवत् । 'शुक्लाश्च कृष्णाश्च इत्यत्र तु संश्लिष्टम् । 'महा५ इन्द्रः इत्यत्र तीव्रतरम् । ‘सशशितम्" इत्यत्र तीव्रतम'मित्यानुपूर्यण विज्ञेयम् । अन्यत्र शैत्यायनविधिः ॥ ४ ॥ नकारस्य रेफभावादूष्मभावाद्यकारभावाचलोपे मलोपे चेति पञ्चविषयेषु पूर्वस्वरस्य यदानुनासिक्यं परमतत्वेनोक्तं, तत्र स. ३-२-११, 5 तीव्रम. सं. ४.१.१०. तीव्रतर. 13 “ सं. २-३-१. +- "१-१.१०.

·446 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. - 15 पूर्वात्पूर्वादुत्तरोत्तरं तीव्रतरं शीघ्रतरमिति स्थविरः कौण्डिन्यो मन्यते । अतोऽन्यत्र समम् । 'ये वा वनस्पतीर रतु' इति- रेफभावात्पूर्वस्य तीव्रप्रयत्नः 'विश्वाश्च देवान् ऋतू स्तन्वते' इत्यूप्मभावात्पूर्यस्य तीव्रतरः । 'अग्ने महार असीत्याह' इति यकारभावात्पूर्वस्य मध्यमः । 'अग्ने महार असि' इत्यादी यलोपात्पूर्वस्य तीवः । 'प्रत्युष्टर रक्षः' इत्यत्र मलोपात्पूर्वस्य तीव्रतर इति । नेदं सूत्रद्वयमिष्टम् ॥ ४ ॥ . व्यञ्जनकालश्च स्वरस्यात्राधिकः॥५॥ चकारः स्थविरकौण्डिन्यमन्वादिशति । 'अत्र' अनुस्वा- रविधाने सानुनासिकस्वरस्य 'व्यञ्जनकाल, हस्वार्द्धकालः 'अधिकः' स्यादिति स्थविरः कौण्डिन्यो मन्यते । यथा- 'युञ्जाथा५ रासभं युवम्" इत्यादि । अत्रेति' स्वरस्येति कि ? सादिपूत्तमेपु उत्तमलभावे चैतदधिककालविधानं मा भूदिति ॥ ६ ॥ अत्र आनुनासिक्यविषये तद्वतस्स्वरस्य व्यञ्जनकालाधिक्यं च भवति, अर्धमात्राधिक्यमिति यावत् । यथा-'पुनः कृण्व, *स्त्या पितरम्' इति इस्वोऽध्यर्धमात्रः। महार इन्द्रो यः इति दीर्घः अर्धतृतीय मात्र 'सुश्लोकाम् ४'1इति प्लुतोऽर्धचतुर्थमात्रः। यत्र स्वरस्यानुनासिक्यमिष्टं तत्रेदमिष्टम् । अन्यत्र नेष्टम् ॥ ५ ॥ 'सं. २-२-११. 1सं. ४.२.८. अणुः सं. ४-३-११. 5 " 8 9 अत्रैव. ॥ द्वितीय. "४-७-१३. 10 ·१७ अध्याये ७ सूत्रम्. .4.17. स्वारविक्रमयोईढप्रयत्नतरः पौष्करसादेः॥६ . , भवति । स्वारे विक्रमे च प्रयोगः 'पोप्करसादेः' मते दृढप्रयत. तरः 'स्वारः' स्वरित इत्यर्थः । 'विक्रमो' नाम अनुदात्तविशेषः । यथा--'योऽस्य स्वोऽग्निः । 'आस्ये हविः | स्वारविक्रमयोरिति किं ? गां वाव । दृढः प्रयत्नो यस्यासो दृदप्रयत्नः अतिशयेन दृढप्रयनः 'दृढप्रयनतरः ॥६॥ . मियम् । तो तत 13 स्वारः स्वरितः, विक्रमा नाम अनुदात्तविशेपः एकोनविं- शाध्याये वक्ष्यते । तयोईढप्रयत्रतरः प्रयोग इति पौष्करसादेः मतम् । स्वार: -"न दिव्यग्निश्चेतव्य इति" । 'तेऽनुवन् । 'सद्गाता"। 'प्रउगम्"। विक्रमः-'किं तत उच्छिर पतीति"B 'योनिश्शिक्यं यच्छिक्यात्" स्वरिते नैतदिष्टम् । किन्तु स्वाराध्याये वक्ष्यमाण एव विक्रमे त्वेतदिष्टमेव, कार्यार्थत्वाद्विक्रमसंज्ञायाः ॥६॥ - प्रयत्नविशेपासवर्णानामिति शैत्यायनः।। 'सर्ववर्णानां' प्रयोगस्स्वोचित*प्रयत्नावशेषात् दृढप्रयनतरो भव- तीति 'शैत्यायनः' मन्यते । यथा--' इपे वा इत्यादि । नेतानि सप्त सूत्राणीष्टानि ॥ ७ ॥ 1स. ५-७-९. 2 सं. ३-३-११. स.१-७-२. *सं. ५-२-७. 6 7 5 8 २.५.१. ७.१.८ ४-४-२, ॥२-६-८ " " 9 11 10 प्रयोगस्योचित.

·448 ततिरीयप्रातिशाख्ये, विशेपोऽतिशयः । ल्यब्लोपे पञ्चमी । प्रयत्नातिशयमाश्रित्य सर्ववर्णानां प्रयोगः कार्य इति शैत्यायनो मुनिर्मन्यते । आनुना- सिक्ये तु पूर्वोक्तव क्लप्तिः । इपे त्वोर्जे त्या' । नेदं सूत्रमिष्टम् ।। 0-.- नातिव्यक्तं न चाव्यक्तमेवं वर्णानुदीरयेत्।' पयःपूर्णमिवामत्र५ हरन्धीरो यथामति ॥ इत्यात्रेय आत्रेयः॥८॥ अतिव्यक्तम्' ' अतिस्पष्टं 'अव्यक्तम् ' अस्पष्टं च यथा 'न, भवति ‘एवं' 'वर्णान् ' 'उदिङ्गयेत्' उच्चारयेदित्यर्थः । 'पयःपूर्णमिवामनं ' क्षीरपरिपूरितं भाननं 'हरन्निव' 'यथामति' मतिमनतिक्रम्य वर्तमानः धीरः अध्येता भवेत् ' इत्यात्रेयः' मन्यते ॥ , इति त्रिभाप्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे सप्तदशोऽध्यायः, शिक्षोक्तं स्वमतमाह- यथा क्षीरस्य पूर्णभाजनं वहन् पुरुषो धीरस्समाहितमनाः सन् नातिशीघ्रं गच्छति न चातिमन्दम्, एवं चेदस्य प्रयोक्ता पुरुषः प्रयत्नातिशयेन वर्णान्नातिव्यक्तमुञ्चारयेत् , न च प्रयताप- चयेनाव्यक्तम्, किन्तु मध्यमेन प्रयत्नेन प्रयुक्षीत । एवमव्य- तयातव्यको न भवतः ॥ ननु कस्यचित् तीवः प्रयत्नः अन्यस्य 1'वर्णानुदिन्येत्' इति त्रिभाष्यरत्नपाठः, ·१७ अध्याये ८ सूत्रम्. 449 मध्यमो भवति, कस्यचिन्मन्दः प्रयत्नः अन्यस्य मध्यम इत्येव- मापक्षिकत्यात्कथं साम्प्रतिफावधारणमिति? अत्रेदमुच्यते-य- थामतीति, यथा प्रयोक्तुमतिर्भवति अयमेव पक्षः साम्प्रतिकः प्रयत्न इति तथा स प्रयोक्ता स्वशक्तनुरूपं प्रयुञ्जीत । न तु परशक्तयपेक्षया साम्प्रतिकावधारणं सम्भवतीति । आत्रे- यग्रहणं पूजार्थम् ॥८॥ इत्याचार्यगार्यगोपालमित्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने सप्तदशोऽध्यायः. 1 यथा स्वप्रयत्नोक्त्या. प्रयुञ्जीरन् 57 ·" . अष्टादशोऽध्यायः ओकारं तु प्रणव एकेऽर्धतृतीयमानं ब्रुवते ॥ 'प्रणवे' 'ओकारम्' 'अर्धतृतीयमात्रम्' 'एके ब्रुवते' एके आचार्याः अर्धतृतीयमात्रमाहुः इत्यर्थः । अधं तृतीयं ययोस्ते अर्धतृतीये अर्धतृतीये मात्र यस्यासौ अर्धतृतीयमात्रः । यथा--'समुद्रो बन्धुः ओम्" । 'येम्यश्चनत्माहुः ओम् । 'ओं इपे त्वा । 'ओं ब्रह्म सन्धत्तम् | कालनिर्णयेऽप्येवं यर्णितम्- . स्वाध्यायारम्भशेषस्य प्रणवस्य स्वरस्य च । अध्यायस्यानुवाकस्यान्ते स्यादर्द्धतृतीयता ।। तुशब्दस्य प्रयोजनमुच्यते- सन्ध्यक्षराणां वेदं च प्रणवं चान्तरा तथा । इति कालनिर्णये, सन्ध्यक्षराणां द्वस्वा न सन्ति' इति पाणिनीयेऽपि, ओकारमात्रस्य दीर्घकालो निरूपितः । इह तु प्रणवस्थत्वविशेषणादसो कालो निपिद्धयते। वेदस्य' प्रणवे तु स्यात् समकाल हिमात्रता । इति प्रणवविशेषे कालविशेषः प्रत्येतव्यः ॥ १ ॥ स. ७-५-११. प्रा. ३.१२.१, दा.१.१.१. 8वेदस्थ, 6 प्रणवस्य विशेषकाल: दे च. समकारो.

·१८ अध्याये ३ सूत्रम्. 451 इदानीमध्ययनारम्भार्थस्य ओंकारस्य प्रयोगो वक्ष्यते- प्रणूयते प्रस्तूयते प्रारभ्यतेऽनेन वेद इति प्रणवः . ओङ्का- रः । तस्मिन् य ओकरः तमेके आचार्या अर्धतृतीयमानं भ- णन्ति । अर्ध तृतीयं यासां मात्राणां ता अर्धतृतीयाः । ता- वत्यो मात्रा यस्य स तथोक्तः । तदेतच्छिक्षाकारोक्तं परम- तत्वेनोपन्यस्तम् । कुतः ? बुधत इत्यात्मनेपदनिर्देशात् । भिप्राये हि क्रियाफले आत्मनेपदादेशस्मयते । अतो न त. त्परेपामुपकरोति । स्वमते तु त्रिमात्रः । तदुक्तं मूलशास्त्रे- 'ओमभ्यादाने अचः प्लुत उदात्त इति । तुशब्दो यथाप्राप्त कृत्स्नस्योकारस्य त्रिमात्रत्वं निवर्तयति । तथाचार्धतृतीयमात्रस्व- रत्वं विकथा'निमित्तस्य समाप्तिनिमित्तस्य चाभिमतमिति ध्व- न्यते ॥१॥ उदानानुदात्तस्वरितानां कस्मिभूश्चिदिति शैत्या- यनः ॥ २॥ उदात्तानुदात्तस्वरितानां मध्ये 'कस्मि श्रित्' स्वरे प्रणवः प्रयोक्तव्य इति 'शेत्यायनः' मन्यते । यथा--'ओम् ' ॥२॥ वेदारम्भार्थ ओकारे य ओकारः स खलु उदात्तानुदात्त- स्वरितानामन्यतमे स्वरे प्रयोक्तव्य इति स्वरविकल्पं शैत्याय- नो मन्यते ॥२॥ धृतः प्रचयः कौण्डिन्यस्य ॥३॥ अतः. विकरथा. पा.८-२-८७. कृतनस्यो कारस्य. 5 धृतप्रचय इति त्रिभाष्यरत्नपाठः.

·462 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . कौण्डिन्यस्य मते प्रणवो 'धृतप्रचयः' भवति । चतुर्थः स्वरो ‘धृतप्रचयः' इति कथ्यते । ननु-'प्रचयपूर्वश्च को ण्डिन्यस्य' (१९-२) इतिवत् प्रचय इत्येतावतैवालम्. किं धृतशब्दैन ? मैवम् । पदद्वयेनाप्यनेन नामधेयमेवाभिधीयते । तथा हि-अर्थभेदाभावेऽपि प्रयोगभेदोऽस्तीति प्रयोगचातुर्यमाचार्यः प्र. कटयति । यथा--" भीमसेनो भीमः, सत्यभामा सत्या, पिधानम- पिधानं, दीपः प्रदीपः" इत्यादि ॥ ३ ॥ कौण्डिन्यस्य मते ओकारस्य धृतापरपर्यायः प्रचयोनाम स्वरो भवति । प्रचयलक्षणं वदति -“उदात्तश्रुतिः" (२१-१०) इति । तस्थोदात्तवच्छूयमाणस्य सूक्ष्मः कश्चिद्विशेषो धृतसं- शाभिधानमुखेन प्रदर्श्यते । क्रुष्टादीनां सप्तानां स्वराणां मध्ये तृतीयाख्यो यो मध्यमस्स्वरस्तस्य धृत इत्यन्वर्थसंज्ञा । क्रुष्ट- प्रथमद्वितीया उत्क्षेपिणः । चतुर्थमन्द्रातिस्वार्या अपक्षपिणः । तृतीयस्तु उभयरहितो मध्ये लीयमान वाहतसंशः । उदा. त्तस्तु किश्चिदुत्क्षिप्यत इति धृतोदात्तयोरीपद्विशेषः । एव 'उदात्तश्रुतिः' (२१-२०) इति उदात्तस्येव श्रुतिः प्रचय स्येति इवार्थ उपपद्यते । वयति च-'मन्द्रादयो द्वितीया- ताश्चत्वारस्तैत्तिरीयकाः' (२३-१५) इति । उदात्त इति चा- न्वर्थसज्ञा उत्क्षेपणनिमित्तवतः । तस्मादेतावानुदात्तप्रचययो- भंद इति प्रकटनाथ धृत इति विशेषणम् । प्रणवे. कौण्डि- न्यशैत्यायनयामते अनिष्टे ॥ ३ ॥ अत 1मध्ये स्थितस्समान, 2 निमित्तच.

·१८ आध्याय ६ सूधम. 153 मध्यमेन स वाक्प्रयोगः ॥४॥ । प्रयुज्यत इति 'प्रयोगः'। 'मध्यमेन उच्चनीचसमाहारवि. लक्षणेन प्रयोन प्रणवः प्रयोक्तव्यः । यत्र वचन वाचस्थाने प्रयोगः' भवति सः' इति कौण्डिन्याभिमतः पूर्वोक्तो गृह्यते । वाचि प्रयोगो ‘वाक्प्रयोगः ॥ ४ ॥ याचः प्रयोगो वाक्प्रयोगः । स सल प्रणवात्मको वा- फप्रयोगो मध्यमेन स्वरेण कर्तव्यो न कुटेन नापि मन्द्रादिभिः ॥ . स्वरितः प्लाक्षिप्लाक्षायणयोः ॥५॥ प्लाक्षिप्ाक्षायणयोः । पसे प्रगवः 'सरितः' भवति । नतत्सूत्रचतुष्टयमिष्टम् ॥ ५॥ प्लाक्षिप्लाक्षायणयोर्मते प्रणवः स्वरितः प्रयोक्तव्यः* । नेदं सूघमिष्टम् ॥६॥ उदात्तो वाल्मीकेः ॥ ६ ॥ वाल्मीकः मते. प्रणवः उदात्तः' भवति ॥ ६ ॥ बाल्मीर्मते प्रणव उदात्तः प्रयोक्तव्य इति ॥६॥ *इद वचनं आरण्यके काण्डप्रश्न ‘ओं तद्ब्रह्म' (आ. ६-२९) इत्य वाके तदा- दिषु परत एव प्रणवस्स्वर्यते । तत्रैवेष्ट नान्यत्र । तदुक्त भवति शिक्षायां --'यजुःणव उच्चस्स्यात् स्वारास्स्यस्त्वो तदादिषु' इति । इत्यधिकः पाठः.

·464 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. यथाप्रयोग वा सर्वेषां यथाप्रयोगं वा सर्वे- पाम् ॥७॥ - - 22 यथाप्रयोगशब्देन उदात्तोऽभिधीयत इति माहिपेयपक्षः । प्रणवं यथाप्रयोगम् । वा' कुर्यादिति 'सर्वपां' ऋषीणां मतम् । वररुचिपक्षस्तु वक्ष्यते-अध्येप्यमाणं 'यथाप्रयोग' य- थाविधस्वरं तथाविधन वा स्वरेण प्रणवः प्रयोक्तव्य इति 'स- वैपाम् । मतमिति । यथा-'इपे त्वा" इत्यनेनाध्येप्यमाणानुदा- तेन प्रगवोऽप्यनुदात्तः । आप उन्दन्तु इत्युदात्तेनोदात्तः 'व्यूद्धम् । इति स्वरितेन स्वरितः । नेदं सूत्रमिष्टम् ॥ ७ ॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे अष्टादशोऽध्यायः. तत्तच्छाखाध्यायिनः पूर्व शिष्टतमाः येनयेन स्वरेण आ. रम्भार्थमोङ्कारं प्रयुञ्जते, तेनतेनैवाध्यापितव्यवस्थया प्रयोक्तव्य इति सर्वपामाचार्याणां मतम् ॥७॥ इत्याचार्यगार्यगोपालमिश्रविरचिते भरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने अष्टादशोऽध्यायः, ------ सिं.१-१-१. सं. १.१-१. सं. ५.१-२.

·4 एकोनविंशोऽध्यायः स्वरितयोर्मध्ये यत्र नीचस्यादुदात्तयो- चाऽन्यतरतो चोदात्तस्वरितयोः स वि- कमः॥१॥ यत्र' स्थल 'स्वरितयोमध्ये 'उदात्तयोऽन्यतरतो वा' इति स्वरितोदात्तयोर्वेत्यर्थः, 'उदात्तस्वरितयोः' वा मध्ये 'नो- चं' यदक्षरं ‘स विक्रम संज्ञः' भवति । स्वरितयोर्मध्ये यथा- 'योऽस्य स्वोऽग्निस्तमपि । उदात्तयोर्यथा-वोढवे । । स्वरि. तोदात्तयोर्यथा धन्वना गाः । उदात्तस्वरितयोर्यथा-'तस्य क्क सुवर्गो लोकः । विक्रमसंज्ञायाः प्रयोजनं-'स्वारविक्रम- योदृढप्रयंनतरः ' (१७-६) इति ॥ १ ॥ इदानीं विक्रमाख्योऽनुदात्तविशेपो लक्ष्यते- यत्न स्वरितयोरक्षरयोर्मध्ये नीचमनुदात्तमक्षरं स्यात्, उदा- त्तयोः मध्ये वा नीचं स्यात्, अन्यतरतः एकतरस्मिन् वा समीपे उदात्तस्वीरतयोः सतोर्मध्ये नीचं स्यात्स नीचस्वरो विक्रमसंज्ञो भवति । स्वरितयो:--'तावानुक्थ्यः' । उदात्तयोः-'इये त्वोर्जे स्वा । अन्यतरतो वेत्यत्र द्विधाऽन्वयः स्वरितपूर्वकतया उदा- त्नपूर्वकतया चा इति । 'नास्येन्द्रियं वीर्य वृते । एवमिति किम्? 'परिमा च मे प्रथिमा च मे । संज्ञायाः प्रयोजनम्, "स्वारविक्रमयोः दृढ़प्रयवतरः (१७-६) इत्युक्तम् ॥१॥ 16 " सं. ५-७-९. सं. १-१-१. स. ४.६-६. 5 6 7 8 9 २-२.९. " इत्युदात्तस्स विक्रम इति.

·156 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. । प्रचयपूर्वश्च कौण्डिन्यस्य ।। २ ॥ चशब्दो विक्रम इति ज्ञापयति । कौण्डिन्यस्य मते उदा- त्तपरः स्वरितपरो वा प्रचयपूर्वश्च' विक्रमो विज्ञेयः । उदात्त. परो यथा-'पर्यवदतां या । स्वरितपरो यथा--'उपरिष्टा- लक्ष्मा याज्या । प्रचयः पूर्वी यस्मादसौ 'प्रचयपूर्वः । ॥२॥ पूर्वोक्तविधया उदात्तस्वरितपरः प्रचयपूर्वको योऽनुदात्तः स च विक्रम इति कौण्डिन्यस्य मतम I. 'अवधूत रक्षः। ‘खनितुं पुरीप्यम् । एवमिति किम् ? 'उपयामगृहीतोऽसि । नेदं सूत्रमिष्टम् ॥ २॥ " .. द्वियम एके द्वियमपरे ता अणुमात्राः ॥३॥ यमशब्द: स्वरितपर्यायः । द्वौ यमौ यत्र देशे नैरन्त- र्येण वर्तेते, स 'द्वियमः' तस्मिन्, हियमः परो यस्मादसौ 'द्वियमपरः। तस्मिश्च त्रियमे' सति याः स्वरितप्रकृतयः 'ता' सर्वा अन्ततः 'अणुमात्राः' अभिनिहता भवन्तीति 'एके' न्यन्ते । डियमे यथा -'तेऽरन्योन्यम् । द्वियमपरे यथा- 'सोऽपोऽभ्यनियत" । अन्तत इति कथं प्रतीयते 'पदान्ते . - म- 8 - - सं. १-४-२. से २-६-२, पूर्वाफविषये. 4 5 सं. १-७-१२. द्वियमपरे, 8 .

·१६ अध्याये ३ सूत्रम. 467 . च तथा कम्पा अन्ततो निहताणुकाः' इति वचनादिति बूमः । निहतं तु' 'स्वरितयोर्मध्ये यत्र नीचम्' (१९-१) इत्येतत्सा- न्निध्यात् लभ्यते । शिक्षा चेवं वक्ष्यति- नित्योऽभिनिहतश्चैव क्षमः प्रश्लिष्ट एव च । एते स्वाराः प्रकम्पन्ते यत्रोच्चस्तरितोदयाः । शेपस्योदानता वा स्यात् स्वारता वा व्यवस्थया । इति।। व्यवस्थाशब्देनानेन द्विविधः कम्प उक्तः । संहितायां स्वरित- कम्पः इतरवेदंभागे उदात्तकम्प इति ये कम्पाः प्रसिद्धाः ते- प्वेतल्लक्षणं न तु कम्पविधायकम् । अन्यथा 'योऽपां पुष्पम् । इत्यादी कम्पः प्रसज्येत । नेदं सूत्रमिष्टम् ॥ ३ ॥ यमशब्दस्स्वरवाची । द्वौ यमौ समाहृतौ यस्मिन्स खलु स्वरितस्वरो द्वियम उच्यते । तस्मिन् स्वरितपरे एके आचा- र्याः शिक्षाकाराः नीचमिच्छन्ति । ततिक कृत्स्नस्य पूर्वस्वरितस्य नीचत्वमिप्यते? नेत्युच्यते । ता अणुमात्राः, ताश्च नीचप्रकृत- योऽशुपरिमाणा भवन्ति । अणुर्नाम ह्रस्वकालस्य चतुर्थोऽशः॥ "ह्रस्वस्वरूपं विज्ञयं चतुर्भिरणुभिस्तथा" इति शिक्षाका- रवचनात् । तथा च स्थरितात्पूर्वस्य स्वरितस्यान्ते पादमात्र नीचं भवतीति सिद्धम् ॥ 1 निहतब तु. तै, आ. १-२२० स्वरितवाची. 'चतुर्मिरणुभिर्मात्रापरिमाणमिति स्मृतम् । इत्यधिकपाठः. 5"पदान्ते च यथा कम्पा अन्ततो निहताणुकाः' इति. . 58 ·458 तैतिरीयप्रातिशाख्ये. . अस्मिन् विपये हस्वस्वारतोऽपि द्विमात्रो भवति, अदीर्व दीर्घवत्कुर्यात् द्विस्वरं यदि दृश्यते । इति शिक्षावचनात् , स खल्वनुदात्तांशः कम्प इत्युच्यते । तस्य यद्यप्यणुमात्रत्वमिहोच्यते, तथाऽप्युच्चारणदीर्घट्यात ततः पूर्वाशस्य काला कम्पग्रासादधिककाल उच्चार्यते । तदुक्तं शिक्षा- याम्- स्वारा: कम्पाञ्च रङ्गाश्च ये यत्कालास्स्वभावतः । वर्धन्ते प्रोच्यमानास्ते क्षिप्रयत्नेऽपि वक्तरि ॥ इति ॥ तद्यथा--'पितृदेवत्या२५ ह्येतत् '4 | 'देवा वा इन्द्रियं वीर्यारव्य- भजन्त' | 'तेऽन्योन्यमुपाधावत् ' । 'बहुदेवत्यो३ोषः" । 'उदा. तात्परोऽनुदात्तः' (१४-२९) इत्यस्य तु स्वरितस्य स्वरितपरत्वं न भवति, ‘नोदात्तस्त्ररितपरः' (१४-३१) इति निषेधात्. अत . एघोकं शिक्षायाम्-- नित्योऽभिनिहतश्चैव क्षेपः प्रश्लिष्ट एव च । एते स्वाराः प्रकम्पन्ते यत्रोचस्वरितोदयाः । शेषस्योदात्तता वा स्यात् स्वारता या व्यवस्थया । इति ॥ तस्यामेव प्रकृतौ ॥४॥ द्वियमस्थले पूर्वस्यामेव 'तस्यां' स्वरितमकृतावणुमात्रयाऽपि यस्मिन्, तथाऽप्युञ्चारणादी दीर्घवत. काल कम्पो प्रसन् अधिक उधार्यते. सं. ६-२-२.. 5सं.६.६.८. सं. ६-१-५. स्पिरितत्वं मानाया अपि, 7 " ·१९ अध्याये ५ सूत्रम्. 458 निहतत्वं भवति । द्वियमपरे तु स्थले पूर्वयोरेव प्रकृत्योरणुमा- त्रया' निहतत्वं भवति । न तु ताः सर्वा अणुकार्यभान इत्ये. वकारो बोधयति । एवमेव कोहलेय आह-" द्वयोः पूर्वाऽणुमा- त्रिकास्त्रपु पूर्ववणुमात्रिकावुत्तरः प्रकृत्येति" ॥ ४ ॥ नन्वतोदात्तपरस्यापि स्वरितस्य कम्पस्स्मयते । ततः 'अस्मि- न्लोकेऽस्मिन्गोष्ठेऽस्मिन् '' इत्यादावपि फम्पस्स्यात् । तथाभूता- कम्पांशात्पूर्वस्यांशस्य कुत्रोदात्तता कुन चा स्वीरततेति च न शायत इत्यत्राह- अस्मत्संहितायां तस्यामेव स्वरितात्मिकायामेव प्रकृती' कम्पो भवति । तथाभूता कम्पांशात्पूर्वाशस्तु तस्यामेव स्वरि- तप्रकृती अवतिष्ठते । यतूदात्तपरस्य स्वरितस्य कम्पत्वं कम्पा- त्पूर्वाशस्योदात्तत्वं च शिक्षायां स्मर्यते तत् कूश्माण्डादिवि. पयं शाखान्तरविपयं च वेदितव्यम् । यथा-'तेऽस्मद्यक्ष्म- 'अहमन्नादोऽरहमन्नादोऽहमन्नादः' इत्यादि तत्रैव द्रष्टव्यम् । कम्पस्यापि विक्रमसंज्ञेप्यते, अस्मिन्नध्याये तदुपदे- शात् ॥४॥ मनागसः 25 न पूर्वशास्त्रे न पूर्वशास्त्रे ॥५॥ पूर्वशास्त्रं' नाम विक्रमविधिः । तस्मिन्नेतदणुकार्य न म- 1मात्रायाः. ३ प्रकृती परतः आ. २.४. स.१-५-६. *तथाऽणुमात्रात्. "आ. ५-१५ ·460.1 तैत्तिरीयप्रातिशाख्यः वति । एवं वा सूत्रार्थ:--पूर्वशास्त्र अध्यायप्रथमसूत्रे या वि- क्रमसंज्ञा उक्ता, सा कम्पविधावत्र न भवति । विक्रमस्य दृढ़प्रयत्नत्वात्, कम्पस्य तदभावात् इति ॥ ५ ॥ इति त्रिभाप्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे एकोनविंशोऽध्यायः. नन्वस्मिन् स्वशाखोचितकार्यविधावनुपन्यस्तपूर्वपरमते एके- ग्रहणं न युक्तमित्यत आहे- अस्य शास्त्रस्य मूलभूतं व्याकरणं पूर्वशास्त्रमित्युच्यते । तस्मिन् कम्पो न विधीयते । साक्षाच्छिक्षायां तु विधीयते । व्याकरणप्रधान होतच्छास्त्रम् । तस्माद्वैयाकरणेभ्योऽन्ये शिक्षा- कारा इहैक इति व्यपदिश्यन्ते । तथाचास्मिन् शास्त्रे विधीयमा. नानां कार्याणां विपयेषु व्याकरणोक्तकार्याणां संगृहीतत्वान्न तत्र व्याकरणोक्तो विशेषः परिग्राह्यः । शीक्षार्थस्य तु सर्वस्यात्रा- परिगृहीतत्वादिहानुक्तमविरुद्धं कार्य ततः परिग्रहीतव्यमिति सिद्धम् ॥ ५॥ इत्याचार्यगार्यगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने एकोनविंशोऽध्यायः॥ .

·अथ विंशोऽध्यायः इवर्णोकारयोर्यवकारभाव क्षेत्र उदात्तयोः॥ उदात्तयोः 'इवकिारयोः' यथोपदेशं 'यवकारभावे' सति स्वरितो यो विहितः स 'क्षेपः' इति संज्ञायते । यथा- 'व्यवनेन। 'कधी स्वस्मान । उदात्तयोरिति किं? 'व- स्व्यसि । 'अन्वेनं विमाः ॥ १॥ - 13 इदानीं स्वरितभेदानां प्रयत्नभेदविवक्षयातल्लक्षणान्युच्यन्ते- इवर्णोकारयोरुदात्तयोः यवकारभावे यस्स्वरितो विहितः 'उदात्तयोश्च परोऽनुदात्तस्स्वरितम् [१०.१६] इति, स खल क्षेप्रसं. ज्ञो भवति । यथा--'विश्यस्मिन्त्राष्ट्रे । 'यन्त्र्यसि यमित्री। ' स्वध्वर्युस्सुसभेयः । 'दिश्वृश्नुवन्ति । इवोकारयोरिति किम् ? 'तेऽनुवन् । 'सोऽब्रवीत् । । उदात्तयोरिति किम् ? 'तान्यब्रुवन्' । 'अन्वह मासा 113 44 5 6 " 7 " क्षिपसज्ञो भवति. सं. ५-३-११. स. ४-७-१५. +स.१-२.५. 9 ७-१-८. , ३-६-१०. 10 वर्णोवर्णयोरिति किम? "त एनं मुवन्ते" (३-६-३)। "कुवित्सु नो गविष्टये" (२-६-११) "त युनक्ति" (६.४.१०) "संवदन्ते" (४-२-६) । यवकारभाव इति किम् ? "विश्वस्य भुश्नत्य धर्ती" •॥ सं. २.५.१. सं. २-१.२. सं. २४.१. सं. 1-0018.

·462 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . - यथा- सयकारवकारं त्वक्षरं यत्र स्वर्थते स्थिते पदेऽनुदात्तपूर्वेऽपूर्व वा नित्य इत्येव जानीयात् ॥ २ ॥ 'सयकारं वा सवकारं वा' 'अक्षरं' स्वर इत्यर्थः। स्थिते पदे पदकाल इत्यर्थः । 'यत्र' स्थले ‘स्वर्यते 'अनुदात्तपूर्व ' अपूर्व' वा पूर्वाभाव वा सति, सः 'नित्य एवेति ' सर्वत्र 'जा- नीयात् । सर्वत्रेति संहितापदजटास्वित्यर्थः । वायव्यम्"। 'कन्येव तुन्ना"। 'ततो बिल्वः । 'न्यञ्चं चि- नुयात् । क्व जगती च । 'क्कास्यास्य क्क २ कास्य" इति जटायाम् । तुशब्दो नित्यादावुच्चोदय विषये . नोदात्तस्वरितपर। (१४-३१) इति- निषेधं निवारयति । ननु-नित्यः कथमे- तन्निपेविषयः 'उदात्तात्परोऽनुदात्तः' (१४-२९) इति लक्ष- णासम्भवात् अत्रोच्यते-वर्णविभागवेलायामुदात्तपूर्वत्वमस्ति 'समाहारः स्वरितः' (१-४०) इत्युच्चपूर्वत्वात् स्वरितस्येति' निपेधविषयत्वम् । अनुदात्तश्चासौ पूर्वश्च अनुदात्तपूर्वः तस्मिन् । पूर्वाभावः अपूर्वः तस्मिन् शून्ये इत्यर्थः । स्थिते पदे इति किम् ! 'व्येवेनेन । अनुदात्तपूर्व इति किम् ? ' मा आ- 'सं. ३-१-११. 5सं. ७-१-४. ३ सं. २-१-८. 6 स, १-८-७. सं. ५-६-३. नित्यादावुचादर्क, सं. ५.१.११. " ६-७-४. ७ इत्युक्तत्वादुच्चपूर्वत्वमत एव स्वरितस्य, ·१७ अध्याये १ सूत्रम्, 163 विवेश" । 'सर्वार अग्नीन् । केनिदेवमाहुः–'उक्थ्योऽथ" 'याज्यवैनम्" इत्यादि । प्रातिहतं निराकरोत्येवकारः पदसमये अनुदात्तपूर्वत्वात् पूर्वविशेपद्वयस्य अन्यथा वेयर्थ्यात् । तस्मादत्र नित्यस्वरितत्वमेव न संज्ञान्तरमिति विज्ञेयम् ॥ २ ॥ स्थिते पृथगवस्थिते यत्र पदे अनुदात्तपूर्व अनुदात्तानि स्वरितात्पूर्वाक्षराणि यस्य तस्मिन्, अपूर्व वा अविद्यमानं स्वरितारपूर्वमक्षरं यस्य तस्मिन् चा ययकारपूर्वमक्षरं स्वरितं दृश्यते, तनस्थः स्वरितः नित्य इत्येव जानीयात् । यथास- हयं तु नेष्यते । अनुदात्तपूर्व यथा--'उक्थ्यः" । मनुष्यः ‘उपाधाय्यपूर्वयम्' । 'कुर्बा 0 1 'यस्वेभिः । अपूर्वं यथा- • न्यट् रश्मिभिः 12 | 'क्यन्नो दास्यथ' | 'न्यञ्चम् । 'व्युप्त- केशाय 15 | क तहिं 16 । 'यत् कलैः 17 । सयकारवकारमिति नि- त्यस्वरूपप्रकटनार्थ विशेपणम् । तुशब्दोऽस्य वर्णान्तरपूर्वकत्व- सम्भावनां निवर्तयति । अक्षरमिति पूर्वोक्तविशेषणस्य विशे. प्यनिर्देशः। स्थिते पद इति किम् ? “सबोऽग्निः18 इत्यादी नि- त्यता मा भूत् । अनुदात्तपूर्वे किम् ? 'पयस्यतो 'चक्रीवतीय। - 1सं. ५-७-९. 4 " २-३.५. 6 तत्रस्थं स्वरिन. सं. २-२-११. 18स. २.४.१०. सं. ५.६-१. स. ७-१-६. 5 सपूर्वत्तापूर्वत्याविशेषणद्वयस्थ. 1 सं. १-६-९. सं. ६-३-२. 10 सं. १-८-८. 11 सं. ६-७-११. 13 बा.३-२-१. 14सं ६.५-३. 16. ६-६.७. 17 15 18 19 अनुदात्तपूर्वेऽपूर्वे वेति. 21 " ७-२-१, ·484 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये.. इत्यत्र मा भूत् । नित्य इति निनिमित्तत्वनियन्धना संज्ञा । तदत्र "स्थिते पदे अनुदात्तपूर्वऽपूर्वे वा” (२०-२) इति अन्थेन प्रकटितम् । तथाहि न तावदयं स्वरिती नानापदीयनिमित्तका, स्थिते पदे दर्शनात् । नापि समानपदस्थनिमित्तकः, पूर्वादा- त्ताभावात् । पूर्वोदात्तो .हि समानपदे स्वरितस्य निमित्तम् । न तु निर्विकारत्वनिवन्धनेयं संशा, "स्वरितश्च सर्वत्र" (१२-- ११) इति विकाराभ्युपगमात् । एवकारः 'न्य' । 'व्युप्तकेशाय' न्यञ्चम् । 'कुहै'' इत्यादी क्षेप्रतामचधारयति । तत्र हि मूलशास्त्रो.. तादवयवविभागात् क्षमता संभाव्यते । अस्मच्छास्त्रे तु पद- काल परिकल्पितविभागसिद्धानामेघ पदानां सन्धौ यचकारभावः । क्षेप्रलक्षणमिप्यते । तस्मात् 'न्यङ् । 'न्यञ्चम् इत्यादिस्वरिता अपि नित्या एव ॥२॥ अपि चेनानापदस्थमुदात्तमथ चेत्साहि- तेन स्वर्यते स प्रातिहतः ॥ ३ ॥ अपिशब्दः पूर्वत्वमात्राकर्षकः । अथशब्दो नित्यसंक्षाव्यव- च्छेदकः, नानापदस्योदात्तपूर्वत्वाधिकारको वा । 'नानापदस्थं ' अक्षरमुदात्तपूर्व 'चेत् ' परतः नीचं 'साहितेन ' विधिना 'स्व. यते चेत् ' स मातिहतः वेदितव्यः । यथा-'मा ते अ. स्याम्" । 'इपे त्वा" । 'ते ते दुश्चक्षाः । सांहितेनेति कि? यन्नयञ्चम् 9 | नानापदस्थमिति कि? 'तया देवतया 110 सं. ४-५.५. कार. सं ३-२.१०. 18 - 5 सं. २-४-१०. +स.१.८.८. 7सं. १-१-१. 100.२.५. स. ५-५.३. "स. १-६-१२. १सं.६.५-३.

·२० अध्याय ६ सूत्रम् 405 13 उदात्तानानापदस्थोऽपि स्वरस्संहिताभावेन विधाना-स्वर्यते यस्स्वरितः स प्रातिहतसंशो भवति । 'मा चस्स्तेन ईशत 'नास्माद्राष्ट्रम्" । 'नक्तं नाध्यासते' । 'नास्यन्द्रियं घीर्यम् । नानापदेति किम् ? 'श्रेष्ठतमाय कर्मणे । स्थमिति किम् ? इपर ह्यासाम". । साहितेनेति किम ? 'यत्क्चलः । 'तया ये सोऽग्नेः १ तस्मादकारलोपेऽभिनिहतः॥४॥ 118 'तस्मान् ' नानापदस्थोदात्तात् परमूतस्यानुदात्ताकारस्य 'लो' सति यः सरितः सः 'अभिनिहतः' वेदितव्यः । यथा-'सोऽ- ब्रवीत् । । 'तेऽयुवन् "" | तस्मादिति किं ! 'भ्रानोऽसि देवा- नाम् ॥ ४ ॥ तस्मानानापदस्थोदात्तात्परस्याकारस्य लोपे निमित्ते यस्स्व- रितो विहितः " तस्मिन्ननुदात्ते पूर्य उदात्तस्स्वरितम्" (१२-९) इति स खल्वभिनिहतसंशो भवति । 'तया चै सोऽग्नः। तेs. ग्रुधन्न योऽस्य स्वोऽग्निः । तस्मादिति किम? 'ते नोऽवन्तु अकारलोप इति किम् ? 'ते नः पान्तु । सूनीयमिव ॥४॥ 14 -0--- विधिना. ऊस, ५-६.४. उदात्ते नानापदस्थेऽपि. 3सं. १-1-1. + सं. २-१.४ २-२-९. २-१-२. 7 8 G 9 11 '" २-५-३. "२.५-१. 11 " 13 14 13 २-४-३. " 15 "६.२-४. 59 ·469 . तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये.. ऊभावे प्रश्लिष्टः ॥ ५॥ उभाव" यत्र स्वयते । सः 'प्रविष्टः' वेदितव्यः । 'सून्नीय- मिव" ! 'सूदाता २'। 'मासूत्तिष्ठन् । 'दिसूप दधाति ॥ ५ ॥ :.'तस्मान्नानापदस्थोदात्तादूभावे, यः स्वस्तिो विहितः “ऊ- भावे च" (२०-१७) इति, स प्रश्लिष्टसंज्ञो भवति । ‘सूशीय- मिव । मासूतिष्ठन्न् । तस्मादिति किम् ? 'प्राजापत्या सूपह- ऊभाव इति किम् ? 'तन्नस्सस्कृतम् । 'तेऽब्रुवन्न"॥५॥ व्यः'51 18 पदविवृत्त्यां पादवृत्तः ॥ ६ ॥ पझ्योर्विवृत्तिः - पदविवृत्तिः तस्यां यः स्वर्यते सः 'पादवृत्तः' वेदितव्यः । यथा-'ता अस्मात् । 'स इधानः । 'य उ. पप्तदः1 | 'विवृत्तिः' व्यक्तिरित्यर्थः । पदयोरिति कि? 'प्रज- गमुक्थम् 11॥ ६ ॥ पदे विवृत्तिः पदविवृत्तिः । स्वरयोरसन्धिर्विवृत्तिः । पद मध्यवर्तिन्याः विवृत्तेरुपरि यस्स्वरितः, स यलु पादवृत्तसंझो भ. यति । 'मउगमुक्यम् ।। पदेति किम् ? 'य ईजानः' 113॥ 1 सं. ६-२.४. सं. ७-१-८. ५.२.५. 8 स. २-१-२. 7 6 " २-६-१. 10 " ६-२-४. 3स. ७.५... १.४.४३. ४-४-४. 12 स्वरयोगसन्धि. 9 " 13 ·२० अध्याये ७ सूमम्. :467 नन्वयमपि पादवृत्त एव, पदयोर्विवृत्तिः पदविवृत्तिरिति व्यु- त्पत्तेः। नैतदस्ति,पयोर्विवृत्तौ स्वरितस्य प्रातिहतलक्षणग्रस्तत्वात न चायं तस्यापवाद इति युक्तम् , इहासङ्कीर्णलक्षणप्रणयनात् । विधेद्यपवादः न लक्षणस्य । न हि लक्षणमंतिव्याप्तं कुर्वन्त्या- चार्याः । अयापि' कथंचित्यातिहतस्यावान्तरभेदत्वं पादत्तस्य फलप्यते । तन्न ! अबाधेनोपपत्ती वाधस्यान्याय्यत्वात्, तदन- न्तरानुपदेशाच ॥६॥ 3 उदात्तपूर्वस्तैरोव्यञ्जनः ॥ ७ ॥ उदात्तपूर्वाधिकारे सति पुनरत्र तत्कथनादेकपदस्थोदात्तविशेषोड- वगम्यते । तस्मादेकपदस्थोदात्तपूर्वो यः स्वरितः सतरोन्यानो वेदितव्यः । यथा-'युञ्जन्त्यस्य | 'वस्यसि । 'स न्द्रोऽमन्यत । तदश्वोऽभवत् । 'प्रउगम्" । 'तं त्वष्टाऽऽधत्त... तैरोव्यञ्जन इत्यन्वर्थसंज्ञा । पदशब्दोत्रानुवर्तते । पदे समानपदे उदात्तपूर्वको व्यञ्जनव्याहतो यस्स्वरितः, स तैरोन्यअ- नसंज्ञो भवति । यथा-'इमां वाचमभि विश्वे गृणन्तः। पद इति किम् ? "तनस्सस्कृतम्"० । उदात्तपूर्व इति किम् ? "उक्थ्यं कुर्वीत" । व्यञ्जनव्यवहित इति किम् ? प्रउगम् ॥ तथापि. 3 स. ७-४-२०. पदस्थत्वविशेपोऽभिगम्यते. +सं. १-२-९. 5सं. ७-१-१. १-५-१. 7 8 6 "" 9 10 11 " १-१-१३. 12 अन्वर्थसंज्ञया.

·468 तत्तिरीवप्रातिशाख्ये F . - 8 १७ 10 इति स्वारनामधेयानि ॥ ८ ॥ 'इति ' एतानि सप्त स्वरितनामधेयानि व्याख्यातानि । यथा- 'अभ्यस्थात् 'अध्वयों वः' इति क्षेपः । 'वायव्यम्। 'क्कास्य" इति नित्यः । 'स ते लोका' 'यत्वा क्रुद्धः' इति प्रातिहतः सोऽब्रवीत्" इत्यभिनिहतः । 'सूदाता इति प्रश्लिष्टः । 'त एनम् इति पादवृत्तः । 'मम नाम इति तेरोव्यञ्जनः ॥ ८॥ ननु स्वरितानां नित्यो नैमितिकश्चेति द्वावेव भेदौ । अथा- वान्तरभेदकल्पनया भेदबहुत्वम् ? तदा सप्तभ्यो भूयांसोऽपि भेदास्स्युरित्यत आह- एतावन्ति स्वरितानां नामधेयानि पूर्वशास्त्रप्रसिद्धानि । अत. तदनुसारेण सप्तानां भेदानां लक्षणानि" । पूर्वशास्त्रेषु तु तथो- पदेशस्य कारणं तत्रैध इष्टव्यम् ॥ ८॥ प्रनित्ययोईढतरः॥९॥ : क्षेप्ने नित्ये च प्रयत्नो दृढतरः कार्यः ॥ ९ ॥ 16. ४-२.८. 4 5 सं. १-८-७. स. १-५-४. 'सं ६-४-३. "५-७-२६. ७.१-८. प्रणीतानात्यधिक. 8 9 " 10 २.२-२. ॥ १.५-१०, ·अध्याय १२ सूत्रम् 1169 क्षेमे नित्ये च स्वरित दृढतरप्रयत्नः कार्यः । 'न्यूद्ध वा एतत् । 'उक्थ्यं कुर्वीत ॥२॥ दृदः अभिनिहते च ।। १०॥ अन्वाचये वर्तमानः च कारो दृढमात्रं बोधयति । अभिनि- हते' प्रयत्नो स्यात् । न तु दृढतर इति पृथक्- सूत्रारम्भात् प्रतीयते ॥ १० ॥ चशब्दो दृढतर इत्यन्वादिशति । पृथक्सूत्रकरणं अनि- त्यत्वज्ञापनार्थम् । यथा व्याकरणे-'चुद' (पा. १-३-७.) इति । ते. नानुदात्तपूर्वक एवाभिनिहते दृढतरः प्रयत्नः कार्यः। उदात्तपूर्वेऽपू- वे च' हद एव । 'आदित्योऽस्मिन्' इति दृढतरः । तेन वै ते प्रति । 'योऽनिर होतारम्" 'तया वै सोमे । 'तेऽनुवन् इति दृढः ॥१०॥ 26 १५ प्रश्लिष्टप्रातिहतयोर्मूदुतरः ॥ ११ ॥ मश्लिष्टे प्रातिहते च प्रयत्नो मृदुतरः कार्यः ॥ ११ ॥ प्रक्लिष्ट प्रातिहते च मृदुतरः प्रयलः कर्तव्यः । हदप्रति. । अनुदात्तपूर्वेऽपूर्वे च । 'विश्यस्मिन् ' स. १-८-१२) 'दिश्वध्रुवन्ति' (सं. ३-५-५) 'न्यश्चम् ' (सं. ५-५-३). 3स. ३-१-७. *न पूर्ववत्प्रयतः । फिन्तु. स.५-१-२. २-५-८. 8 " 7स. २-५-१. "५-२-१, ॥२-५-१.

·470 तैत्तिरीयप्रातिशास्ये. योगी मृदुः दृढः कठिनः । तद्विपरीतो मृदुः । सोऽतिशयितो मृदुतरः॥११॥ स्यात् । यद्य- तैरोव्यानपादवृत्तयोरल्पतरोऽल्पतरः।।१२।। तैरोव्यञ्जने पादवृत्ते च प्रयत्नः अल्पतरः प्यल्पतरमृदुतरदृढभावास्तत्रोक्ताः तथाऽपि 'दीपवद्वेणुपत्रवत्' इति शि- क्षाऽनुरोधात् कोमल शिरस्कवं सर्वत्र विज्ञेयम् ॥ १२ ॥ इति त्रिभाप्यरत्रे प्रातिशाख्यविवरणे विंशोऽध्यायः. तैरोव्याने पादवृत्ते च अल्पतरः प्रयतः करणीयः । अल्पो बहुलप्रतियोगी । यहुळो दीर्घकालिकः । अल्पोऽल्पका- लिकः ॥ १२॥ इत्याचार्यगार्यगोपालमिधविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने विंशोऽध्यायः. यद्यप्यल्पमृदुइढभावस्तत्रतत्रोक्तः 2 कौटिल्य, कैवल्य.

·अथ एकविंशोऽध्याय, म 'श्वासो व्यजना स्वरागम् ॥ १॥ स्वरस्य अङ्गं स्वराङ्ग व्यञ्जनं स्वराङ्गं भवति । नादोऽङ्गमेव च' (२४-५) इति विज्ञेयत्वेन विधानादयमारम्भः। ननु कूपो यूप इत्यादी व्यञ्जनमेवार्थविशेषबोधकमिति स्वरो व्य- अनाङ्गं किं न स्यात् ? उच्यते-व्यञ्जनं केवलमवस्थातुं न श- कोति किन्तु सापेक्षं स्वरस्तु निरपेक्षः । सापेक्षनिरपेक्षयोनिरपे- क्षमव विशिष्टमाचक्षते प्रेक्षावन्तः । विशिष्टं प्रत्यङ्गत्वमविशिष्ट- स्यैव । किञ्च स्वरवैशिष्ट्यबोधकमन्यदपि विद्यते--- दुर्बलस्य यथा राष्ट्रं हरते बलवान्नृपः । दुर्बलं व्यञ्जनं तद्वद्धरते बलवान् स्वरः ॥ किञ्च शिक्षाव्याकरणे- यस्स्वयं राजते तं तु स्वरमाह पतञ्जलिः | उपरिस्थायिना तेन व्यङ्ग्यं व्यञ्जनमुच्यते ।। स्वरास्तु ब्राह्मणा लेगाः । इत्यादि ।। उदात्तंश्चानुदात्तश्च स्वरितच स्वरास्त्रयः । द्वस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ॥ इति ॥ विशिष्टं स्वरं प्रति अङ्गलमविशिष्टस्य व्यञ्जनस्यैव । शिक्षाव्याख्याने. स्वदीर्घप्लुताश्चैव कालतो नियमा अपि । पाणिनीयशिक्षायाम्, ·472 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. यथा क्षी- स्वराणामेवोदात्तादयो धर्माः व्यञ्जनानां तु तदङ्गतया । व्य- अनमर्धमात्रम् । स्वरश्च मात्राकालः । तयोः सन्धिरर्धमात्रः । इत्येवं दीर्घकालः प्रसक्तः । तत्प्रतिषेधार्थ 'व्यञ्जन स्वराङ्गम्' इत्युक्तम् । स्वरसंसृष्टस्य व्यञ्जनस्य स्वरकाल एव कालो द्रुतवृत्तौ न तु स्वरस्येव सर्ववेत्यर्थः । द्रुतवृत्ताविति किं ? 'स्वार्धकालं व्य. अनम्' (१-३७) इति व्यर्थ स्यादिति ब्रूमः । रोदकसम्पर्के क्षीरस्यैवोपलब्धि!दकस्य तथा स्वरव्यञ्जनसम्पर्क स्व- रस्यैवोपलव्यवैशिष्टयम् ॥ १ ॥ इदानीमङ्गसंहितादिकार्य विधीयते । वेदस्योञ्चारणवेळायां स्परधर्मा उदात्तादिगुणास्तत्समीपस्थेषु व्यञ्जनेष्वपि निविशन्ते प्रदीपप्रभेव घटादिपु । तत्र स्वरद्वयमध्यवर्तिपु व्यञ्जनेषु कि पूर्वस्य गुणो भवति? आहोस्विदुत्तरस्य? इत्येवं संशयस्स्या- दिति तनिर्णयार्थमियमङ्गसंहिता भारभ्यते-- अनेन व्यञ्जनस्य स्वातव्यामा भावस्तावदुच्यते । तस्मिन् मिद्धे ह्यनिविशेषनिरूपणमवकल्पते । उदात्तादिस्वरचिन्तायां व्यानं स्वरागमेव । न तु व्यञ्जनस्य स्वभावतः उदात्तादि- गुणास्मन्ति । न होकैफस्मिन् व्यञ्जने पृथगुच्यमान उदात्ता- दिगुणभेदास्स्फुरन्ति । अत एव मूलशास्त्रे अचश्च” इत्य- धित्व उदात्तादिगुणास्तत्तत्कालाच विहिताः । तथा स्वरवि- धी व्यञ्जनमविद्यमानयन्' इति च स्मर्यने । तथा 'न्यड्' इत्या. न त मानानाम् गम्य पा, :.-१०. 'परिभान्दोगरे (७१). .

·२१ अध्याये ३ सूत्रम्. 478 दिपु 'उदात्तस्वरितयोर्यणस्वरितोऽनुदात्तस्य' इति यणः परे अचि विहितस्स्वरितगुणो उकारे दृश्यते ।। एतच्च कारस्य तदङ्गतामन्तरेण नोपपद्यते । तस्माद्वयाने सर्व तत्समीपस्थ- स्वराजतययोदात्तादिगुणान् लभते, न स्वत इति सिद्धम् ॥१॥ . तत्परस्वरम् ॥२॥ स्वरप्रधानतया केवलमवस्थातुमसहमानं व्यञ्जनं कदा पूर्वस्याङ्गं कदा परस्याङ्गमिति सन्देहे व्यवस्थापयति-तत् । अङ्गभूतं व्यञ्जनं 'परस्वरं' भजते । यथा-'इमानव लोकानुपधाय। परश्यासो स्वरश्च परस्वरः तं ' परस्वरम् ॥ २॥ अनेन पूर्वोत्तरयोर्गुणभेदे उत्सर्गरूपा विनिगमना' उ. च्यते । तद्वयानं परस्पर गुणभूतमुदात्तादिस्वरं भजत इति सामान्यम् । अपाम सोमम्। 'अपेत चीत" । 'इमो लोको भवतः 18 ॥२॥ अवसितं पूर्वस्य ॥३॥ 'अवसितं' पदान्तवति व्यञ्जनं 'पूर्वस्य' स्वरस्य अङ्गं स्यात् । यथा- 'ऊ' । 'वपट 1 । 'हविः॥ ॥ ३ ॥ 1पा. ८-२.४. स. ५-५-५. पूर्वोत्तरयोस्स्वरयोर्गुणभेदे. उत्सर्गरूपादिनिगमनात्. परस्थ स्वरस्य. 6स. ३-२-६. 7सं, ४-२-४, स.२-६-२, १-२-२. २.२.१२. 60 १ 11 10 १-२-४, " ·..474 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, • अवसीयतेऽत्रेत्यवसितं विरामावधिभूतं व्यञ्जनम् । तत्तु पूर्वस्वरं भजते । 'उप चिन्वन्ति वेधसः । 'इन्द्रवायू वि मुञ्च ताम् । 'पाहि मां यज्ञनियम्' । 'उत वा घा स्यालात्' । 'ऊ ननु यद्यपि 'तत्परस्वरम्' (२१-२) इति सामान्यविधिः कृतः, तथाऽप्यवसितस्य पराभावादन्याङ्गत्वध्रौव्याञ्च पूर्वाङ्गत्वमर्थसि- द्धं न विधेयम् । सत्यम् । अस्यैव न्यायस्य प्रदशनार्थमिदं सूत्रं प्रणीतवानाचार्यः । तेन 'स्तोमैविधेमाग्नये', 'नथट्ट- प्रमुत” इत्यादिपु 'संयोगादि', (२१-४) 'परण चासारहि- तम्' (२१-५) इत्यादिना पूर्वाङ्गत्वविधिसद्भावेऽपि पूर्वाभावे परागत्वं सिद्धं भवति ॥३॥ - ७ 101 संयोगादि ॥४॥ द्वयोर्वहूनां वा व्यञ्जनानां संयोगो भवति यदि तस्य संयोग- स्य आदि व्यञ्जनं पूर्वस्याङ्गं भवति । यथा यज्ञान्व्यादि- शत् । 'अपस्वन्तः । परसूत्रे चकारः पूर्वस्वराङ्गबोधक इत्यत्रापि तल्लभ्यते । '१ !! संयोगो व्यञ्जनसङ्घातः । तदुक्तं मूलशास्त्रे-'हलोऽनन्त- रास्संयोगः।। इति । नस्यादिभूतं व्यअनं पूर्वस्य स्वरं भजते 'इपे त्या 'उच्छुप्मो अग्ने 13 । 'अव देवं त्रयम्बकम्' उत्तरसूत्रेण सिद्ध पृथम्बिधानं तत्प्रतिपेधवाधनार्थम् । तेन 'अग्नि- 'पूर्वस्य स्वर. सं. १-१-७. स. १-१-११. 'स. १-२.१४. , १-३-१४, इत्यादिय. १.१.१. 5 6 " १.२.२. 8 10 11 पा.१-१-७. " 13 ·२१ अध्याये ६ सूत्रम्. 475. स्ते धाजिन युङ्ग', 'यस्मिन्यायुः''आशून् हुये सुयमानूतये '७ इत्यादी 'नान्तस्थापरमसवर्णम् ' (२१-७) "स्पर्शचोप्मपरः"। (२९-९) इति प्रतिपधस्संयोगादेन भवति ॥४॥ 5 । ननु तहि . परेण चासाहितम् ॥ ५ ॥ 'परेण । स्वरेण 'असहितं' असंयुक्तं च व्यञ्जनं पूर्व- स्वराङ्गं भवति । यथा-'तथ्सवितुः' पूर्वसू- त्रमनर्थकम् । संयोगादिभूतस्यापि व्यञ्जनस्यानेनैव पूर्वस्वराङ्गत्वसि- द्धेः । मैवं मंस्थाः। 'मर्यश्रीः 18 " अर्वाऽसि' इत्यत्र यवकारयोः रेफात् परं च ' (१४-४) इति द्वित्वे कृते प्रथमयवकारयोः 'परेण चास हितम्' इत्यनेन पूर्वस्वराङ्गत्वं प्राप्तम् । रेफस्य तु 'ना- न्तस्थापरमसवर्णम् ' (२१-७) इत्यनेन परस्वराङ्गत्वं प्राप्तम् । सञ्चाशक्यं तथोञ्चारणासम्भवात् । अन्यतरवाधे कर्तव्ये सति कि वा वाध्यमिति सन्देहः । तत्र नियामकत्वेन संयोगादि। (२१-४) सूत्रमुपतिष्ठते ॥ ५॥ स हितमेव साहितम् । ततोऽन्यदसारहितम् । यस्य व्यञ्जनस्य परस्वरस्य च मध्ये व्यञ्जनान्तरमस्ति तच्च पूर्वस्य स्वरं भजते । श्रेष्ठतमाय कर्मणे । 'अनमीवा अयक्ष्माः । 'ऋक्च सं. ५-७-२६. ३ स. ४-७-१५. 'अस हितमिति त्रिभाष्यरत्नपाठः. १-५-६. निधायकत्वेन. - 1सं. ७-५-१९. 5 " 6 9 " ·478 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. 'इपे त्वा " , . । अन्तस्था परा यस्मात् तत् 'अन्तस्थापरम् । असवर्णमिति किम् ? 'परिचायं चिन्वीत ॥ ७ ॥ अन्तस्थापरं तस्या अन्तस्थाया असवर्ण व्यञ्जनं न पूर्वस्य स्वरं भजते । 'इपे त्वा' -11 | "कृप्य त्वा । 'धात्रे पुरोडाशम्" 'सुश्लोकाटम् । पूर्वाङ्गत्वे निषिद्धे उत्सर्गसिद्ध पराङ्गत्वमवतिष्ठते। अन्तस्थापरमिति किम् ? 'ऋक्च मे' असवर्णमिति किम् ? । 'उर्वश्यसि । 'अथर्वणः ॥ ७ ॥ 11 'सूनर्यसि नासिक्याः ॥ ८॥ . नासिक्या यमाः परस्वरं भजन्ते । यथा-' रुक्ममुप दधाति " 'राज्ञे सूकरः 10 नासिक्या वर्णाः आगमत्वेन विधास्यन्त ते पूर्वस्य स्वरं न भजन्ते । यथा-'अप्नियाः 121 'राशा 13 | 'पर आटणारः 114 अस्य प्रताम् '11'सर्व पाप्मानं तरति'11'इर्यः परिज्मा'। 'रुक्मम्" । 'रुग्णवत्यर्चा७ । 'ऊर्मिः ककुद्मान् ॥ ८॥ 1. ४.३-७. सं. १-८-८. 4 5 ४.७.९. 6 "१.८.१६. " १.३-७. " 8 9 10 " १.६.३. " ५.२-७. " १-१-१. 12 13 11नासिक्या नाम. 1"सं. ५-६-५. ७.१.२०. 15 " २.६.२. " ६.३.१२. 16 17 18 " 19 "६-२-५.

·२१ आध्याये १० सूत्रम्. 119 स्पर्शश्चोष्मपर ऊष्मा चेत्परस्य ॥ ९ ॥ पूर्वः चकारो 'नासिक्याः' (२१-८) इत्यनेन समुच्च- यवाचकः । उत्तरस्तु परस्वराङ्गत्वाकर्षकः । 'ऊप्मपरस्पर्शश्च' परतराङ्गं भवति असौ उप्मा परश्चेत् परस्वराङ्ग चेदित्यर्थः । पट्थ् सं पद्यन्ते"। 'वषट्थ् स्वाहा । ऊप्मा परश्चेदिति किम् ? अक्षणया व्याधारयति । उप्मा परो यस्मात् असौ उप्मपरः ॥९॥ ऊप्मपरः स्पर्शश्च पूर्वस्य स्वरं न भजते, स चेत् पर- स्याङ्गं भवति 'वृक्षाणां भूयासः । 'तभ्सवितुः 'राज- | स्पर्श इति किम् ? पाचे परस्सामानः पर इति किम् ? । ऊप्मा चेत्परस्येति किम्? यत्स्थावराणाम् 4 थसोम 17 'ऊप्म- 'ऋक्च में जगत्स्थाः 10 ॥ ९॥ स्वरितात्सहितायामनुदात्तानां प्रचय उदा- तश्रुतिः॥ १० ॥ स्वरितात् परेपां अनुदात्तानां अनुदात्तयोरनुदात्तस्य वा संहि- तायां प्रचयः नाम धर्मो भवति । यथा-"अग्ने दुध्र गह्य कि शिल वन्य या ते" । अनुदात्तानामिति किम् ? "तेऽग्नये स.-३-१२. स. ५-२-३. 6 5 1सं.१-४-३. २-२-१. 7 " 10 " २-३-१४. "३.१.११. 8 ४-७-२. " ·480 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . भवते. | संहितायामिति किम् ? “अग्ने । दुधः । गा कि शिल । वन्य । या । ते ।" उदात्तस्य श्रुतिरिव श्रुतिर्यस्य असो, 'उदात्तश्रुतिः' इति प्रचयस्वरूपनिरूपणम् । अतो 'न पुनरुक्तिशङ्का ॥ १० ॥ पोडशाध्यायान्ते संहिताधिकारो निवृत्त इति संहिताया- मित्युच्यते । यद्येचं 'व्यञ्जन, स्वरागम्' (२१-१) इत्यादेः कथ. मगसंहिताविपयत्वम् ? श्रयताम्-तत्र संहिताधिकाराभावेऽप्यर्था- त्संहिताविषयत्वं भवत्येव, 'व्यञ्जन’ स्वराङ्गम् ' (२१-१) इति व्यञ्जनस्य स्वरसन्निधावोदात्तादिगुणयोगो न स्वत इति वच- नात् । अनुदात्त' इह व्यञ्जनान्तर्हितोपि कार्य भजते बहुवचन- निर्देशसामर्थ्यात् । स च संहितायांमेकस्स्वरितात्परोऽनुदात्तो व्यक्षनानन्तहितः सम्भवति, न द्वौ यहयो था । तद्यमर्थः-- सीहतायां स्वरितात्परेषां एफद्विवहूनां अनुदात्तानां व्यञ्जनान्त- हितानामनन्तहितानां च प्रचयस्वयमको गुणो भवतीति । कि- रूपोऽसौ गुणः यं प्रचये पश्यसि ? स उदात्तश्रुतिरिति चूमः उदात्तवच्छुर्तिर्यस्य स तथोक्तः । उत्क्षेपणहित उदात्तगुण एवं प्रचय इति यावत् । तद्यथा-'वायवस्स्थ' । 'हव्यर रक्षस्थ "त ऊग अभवन् " । 'धनपु चिप्रा अमृता अतशाः स्वरि- तादिति किम् ? 'उत्समयसो 212 । अनुदात्तानामिति फिम् ? 'महान् होप यदग्निः॥१०॥ 'यघुफ्य्यस्यात् ।। 3 म. २४.1. अनुदात्ता. +ता अपि. भजन्त. अस्मसहितायाम कस्तारितात्परोऽनुदातीव्यजनान्तर्हितः, उदातम्य निवि धुतियस्य. सं...१.. "सं. २.१-३. 10. ५.२.३. #. ४.७.१९, स. ५.१.१.४.१.१..

·२१ अध्याये ११ सुत्रम्. 481 14 नोदात्तस्वरितपरः ॥ ११ ॥ उदात्तपरः स्वरितपरो वा अनुदात्तः प्रचयो न भवति । यथा- "तया देवतया" "तदाहुः के जगती । उदात्तश्च स्वरितच उदात्तस्वरितो, तो परौ यस्मात् सः तथोक्तः ॥ ११ ॥ स्वरितात्परंप्यनुदात्तेपु यस्मात्पर उदात्तस्वरितो वा भवति अनन्तरादेकव्यवेतादनेकन्यवेताद्वा, स प्रचयगुणभाष भवति । 'प्रत्युष्टर रक्षः । 'अनिशितमोजा । 'तस्मादुत्तरतोऽभिप्र- यायो जयति " " तावानुस्थ्यः" । 'शतदायमुक्थ्यम् 1 'शिवो भव वरूथ्यः । तदेतत्सूत्रद्वयमक्षरसंहितेत्युक्तम् । नन्तदपि चतुर्दशात्यायान्ने वक्तव्य सकिमिहोत्कर्म्यते ? तद्रूम --यदीद सूत्रदयं तत्रोच्येत 'ये चार्वतो मा सभिक्षामुपासते', 'अलो- हिताय स्वाहा मार सन्यते स्वाहा इत्यत्रानुस्वारागमो न स्यात्, माशब्दस्यानुदात्तत्याभावात् । तथा च-'प्रचयपूर्वश्च कौण्डि- (१९-२) इति विक्रमसज्ञाविधौ प्रचयपूर्वसद्भावात् स्वम. तत्वशङ्का स्यात् । इह तूच्यमाने तस्मिन् यथोक्तविषयेऽप्यनुस्वा. रागमस्सिद्धयति, तदा प्रचयत्वाभावात् प्रचयपूर्वस्यानुदात्तस्या- सम्भधात् । सूत्रकारस्य मतं तस्य विक्रमसशा नास्तीति च स्प- टमवगम्यते॥११॥ 11 न्यस्य नादात्तत्वरितपर इति निमाग्यरत्नपाठ स १-१ स. १-१-5. स.४-२-१. स.१.३.१२. ३.३.११. 7 " " " 61 ·482 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . स्पदिनुत्तमादुत्तमपरादानुपूान्नासिक्याः ॥ 'उत्तमपरात् अनुत्तमात् स्पर्शात्' परतः 'आनुपूर्यात् । यथा- क्रम 'नासिक्याः' आगमा भवन्ति । प्रथमत्पर्शात् प्रथमनासिक्यः, द्वितीयात् द्वितीयः । एवमन्यत्रापि । यथा--"तं प्रतथा"। "विमथ्नानाः "विना ते अग्ने" "दारूणि दध्मसि"' इत्यादि। सादिति किम्! 'कल्मापी भवति" | अनुत्तमादिति किम् ? 'सुम्नाय सुनिनी" । उत्तमपरादिति किम् ? 'सन्दरसगरस्सुमेकः ।। उत्तमव्यतिरिक्तभ्यः प्रथमादिभ्यः स्पर्शभ्यः उत्तमपरेम्य: परत आनुपूात्प्रथमादयो नासिक्या आ|मा भवन्ति । यथा-- •भवं यका', 'सोमेन त्वाऽऽतनच्मि' इति प्रथमः । 'ग्रन्थि प्रभातु', 'विमनानाः' इति द्वितीयः । 'अग्ने महान्', 'इर्यः परिज्मा" इति तृतीयः । 'इध्मो वैदि',13 'दन्नोत्येव नातव्यम्' इति चतुर्थः । स्पर्शादिति किम् ? 'कर्मणे वाम्' 1 अनुत्त- मादिति किम् ? ' मा मेऽवादाभिमति'। उत्तमपरादिति फिम् ? यक्ति आ प्यायताम्" । अत्राभिनिधानादुत्तमपरात्परतो नासि. क्यागमो न भवति । तस्य कार्यान्तरविधी अविद्यमानवद्भावात् - . 15 . 'स ३-५-४. 5 स. ४-२.२. . 6 " 7 त " १-४-३६. "1.१.३. 11 13 15 १-१-४, 16 # "१.१.९, ·२१ अध्याय १३ सूत्रम्. 488 'प्रजापति प्रश्नमैताम्" । 'अश्मन्नर्जम् :विष्णो हव्यम् । 'उच्छुष्मा ओपधीनाम्" । 'इन्द्रः प्र स्नौतु 'स्मो वयम् ॥१२॥ तान्यमानेके ॥ १३ ॥ तान् नासिक्यान एके शाखिनः 'यमान' ब्रुवते । उक्ता- न्येवोदाहरणानि ॥ १३ ॥ तान् स्पर्शेभ्यः परान् नासिक्यान् एके आचार्याः शि- क्षाकाराः यमसंज्ञान्प्राहुः । एतेषां नासिक्यानां शिक्षोक्तं सं- ज्ञान्तरमिह किमर्थमुच्यते ? तदुक्तस्य क्वचित्तदभावस्य परिग्रहा- धम्॥ तत्र शिक्षा- वर्गान्तं शपसैस्सार्धमन्तस्थाभिश्च संयुतम् । दृष्ट्वा यमा निवर्तन्ते असन्तं सूक्ष्ममुच्यते ॥ ऊप्मप्रकृतिकात्स्पर्शात्पञ्चमः परतो यदि । तत्र नैव यमापनिरिप्यते नात्र संशयः ॥ इति ॥ अत्र “धर्मान्तं शपसैस्सार्धम्' इति अभिनिधानप्रयुक्तनासिक्या- गमो निवर्त्यते । तत्पुरस्तादुदाहृतम् । 'धर्मान्तमन्तस्थाभिश्च संयुतम्' इत्यनेन अन्तस्थापरावुत्तमात्प्राङ्गासिक्यागमो निवर्त्यते। 'असिमियोपध' : 'रायसि' | 'अधिपत्यास अन्य 1 सं. २-५.११. स. ४.६.१. ३.५-५. मुगरेन, ग. २..... सिई इशा या गना.. - . 5 4 " ४-२-६. 9 ·484 तैत्तिीयप्रातिशाख्ये. पोपयित्न्या स नः । ऊष्मप्रकृतिकस्स्पर्शः स्पर्शपूर्वस्य शकार- स्य आदेशभूतः छकार:-'यच्छमश्रुणः । 'आदित्यामश्रुभिः॥ हकारानणमपरान्नासिक्यम् ॥१४॥ हकारात् इति. कर्मणि ल्यब्लोपे पञ्चमी । तस्मात् नाम- परं हकारमारुह्य नासिक्यं भवति । सानुनासिक्यो' हकारः स्या- दित्यर्थः । 'अहां केतुः | 'अपराहे 'ब्रह्मवादिनः" ॥ १४ ॥ एक इत्यन्ययः । हकारात्खलु नकारणकारमकारपरात् परतो नासिक्यागममेके आचार्या उपदिशन्ति । यमसंशावादिभ्योऽन्ये चयमवेति भावः । शिक्षाकारास्त्येतं नासिक्यं नेच्छन्ति इत्यनेन ध्वन्यते । नकारे परतो यथा-'अपलुत एवास्मै । ‘महा जिनापि 11 णकार यथा-'प्रति गृहातु ।'अपरा ।मकारे यथा-'ब्रह्मवादिनः" ! 'जिदं तस्य नणमपरादिति किम् ? महां नमन्ताम् । नन्वयमागमविधिनीपपद्यते, प्रथमानिर्देशा- भावात् । नेतदस्ति । अस्ति हात्र प्रथमानिर्देश.-'आनुपूा- मासिक्या:' (२२-१२) इति । तेनास्मिन प्रकरणे आगमविधान- मुपपद्यते । इकापदिति पञ्चमीनिर्देशधागमविधांधवांपपद्यते । यथा--'अधांपादृष्मणः परः' (१५-९) 'स्पादनुत्तमान' (२१-१२) इति । अस्मिस्तु सूधे द्वितीयानिर्देशः एकेशन्दान्ध- स. १.१.14 ग. ५.७.१२. नासिकी २.४.११. " २.३.१२. . 12 सं. २.११. 5 " ३ 9 10 11 . ३.६.११. !!

·२१ अध्याय १५ सूत्रम्. 486 यार्थः । नन्वयं शब्दान्तरादेशः किं न स्यात् ? विकारिणोऽ- नुपदेशात् । सतो हि कार्यिणः कार्यण भवितव्यम् । असति तस्मिन् कस्यादेशस्स्यात् ? गुणविधिस्तु नैव घटते । गुण- विकारिणो गुणशब्दस्य च प्रथमानिर्देशे हि स भवति । यथा- 'पूर्वस्वरोऽनुनासिकः' (१५-१) 'समानाक्षराण्यनुनासिकानि' (१५-६) इति । प्रकरणविरुद्धश्च अत्र गुणविधिरागमाधिकारात् । न च 'स्वरितात्सहितायाम्' (२१-१०). इतिवत् गुणमानपर्यव- सायिना शब्देन गुणविधिरिहाश्रयितव्यः, नासिक्यशब्दस्य गु- णपर्यवसायित्वायोगात् । नासिकायां भवो वर्णों नासिक्यः । भावप्रत्ययान्तत्वे तु न रूपसिद्धिः । योपधाद्गुरूपोत्तमात्" इति विधानात् । प्रज्ञादित्वकल्पनायामपि नात्र गुणविधिर्घटते । गुणविकारिणप्पष्ठीनिर्देशाभावात् । तस्मादिह सूत्रशक्त्या वर्णा- न्तरागमविधिनिश्चयाच्छिमायामनुक्कोऽपि पञ्चमो नासिक्योऽस्मा- कमवश्याभ्युपगन्तव्यः । हकारस्य मकारान्तस्थापरस्योञ्चारणे विशेषः शिक्षायां स्मयते- न वायुं हमसंयोगे नामिकाभ्यां समुत्सृजेत् । न चदेदुरसाऽत्यन्तं तथा यरलवेषु च ॥ इति ॥१४॥ रेफोप्मसंयोगे रेफस्स्वरभक्तिः॥ १५॥ रेफस्योप्मणश्च संयोगे सति तत्रोप्मसंयुको रेफरस्वरभक्तिः इति जानीयात् । सरभक्तिरिति कीदृशी? स्वरस्य भक्तिः, स्वर- भक्ति । भक्तिः भागः अवयवः एकदेश इति यावत। पा, ५.१-१३२.

·486 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. योऽस्य रेफस्य समानकरणः स्वरः तद्भक्तिः स्यात् । ऋका- रीस्य निद्दाग्रकरणवेन श्रुत्या' च समानधर्मः । एतदुक्तं भवति-ऋकारस्यावयवो भवतीत्यर्थः [भवतीति] । सूत्रेणानेन स्वरभक्तिरेवं विहिता । स्वरभक्तिस्वरूपं तु विस्पष्टं व्याचष्टे. वररुचिः-'ऋकारादिरणुमात्रा, रेफोऽर्धमात्रा मध्ये, शेषा स्वरभ- क्तिरणुमात्रा' इति । अस्यायमर्थः-- इन्द्रियाविषयो योऽसावणुरित्युच्यते बुधैः । चतुर्भिरणुभिर्मात्रापरिमाणमिति स्मृतम् ॥ मात्रिकस्य ऋकारस्यादिरणुमात्रः स्वरभागः, मध्ये रेफः अर्धमात्रः, अन्तेऽप्यणुमात्रः स्वरभागः । एतत् ऋकारस्वरूपम् । अत्र ऋकारमध्यवर्तिनि रेफेऽर्धमात्रे विभज्यमाने सति तो भागो पूर्वोत्तराणुसहितौ प्रत्येकं स्वरभक्तिनामधेयं भनेते । सा च स्वर- भक्तिरर्धमात्रा । कुत्र का स्वरभक्तिरित्याशङ्कय शिक्षाकारै-. रुक्तम्- . . रश्रुत्या. वररुचिः :-स्वरस्तावत् किंविशिष्ट इति चेत् 'पोडशादितस्स्वराः' इति सरसंज्ञोक्ता । तेषु स्वायु प्रकाररेफयोस्समानस्यानकरणत्वात् ऋकार- स्वरस्पर भफिः । कारस्तावत् किंविनिट इति. चेन् हस्वी' इति स्तत्वात् 'एकमायो भवेधस्वः' इति एकमानिक ऋकारः । परनियमुक्तम्-मात्रिकस्य कारस्यादी स्वरस्थाणुमात्रः । रेफस्यार्धमाती माये । अन्ते स्वरस्याणुमात्र इति । अणुमात्र इति किम् -'इन्द्रियाविष- 'ऋकारल.री ·२१ अध्याय १५ सूत्रम्. 487 शपसेषु स्वरोदयां हकारे व्यानोदयाम् । शपसेपु तु. विवृतां हकारे संवृतां विदुः ॥ इति ॥ "यो वै श्रद्धाम्' इत्यादौ सूत्रोक्तकमाभावात् न स्वरभक्तिः । स्वरभक्तचन्तरमपि शिक्षायामुक्तम्- फरेणुः कर्विणी चैव हरिणी हारितेति च । हंसपदेति विज्ञेया पञ्चैताः स्वरभक्तयः ॥ कीदृश्य एता इति चेत्- करेणू रहयोोंगे कर्विणी लहकारयोः। हरिणी रशसानां च हारिता लशकारयोः॥ या तु हंसपदा नाम सा तु रेफपकारयोः । एवं पञ्चविधां भक्तिमुच्चरेत्स्वर्गकामुकः ।। यथा करेणु:--"बहिः । कविणी--" मल्हाः । हरिणी- यो योऽसावणुरित्युच्यते बुधैः । चतुभिरणुभिर्मात्रापरिमाणमिति स्मृतम्" अस्या- यमर्थः-मात्रिकस्य ऋकारस्यादिरणुमात्रस्वरभागः । मध्ये रेफोऽर्धमात्रः। अन्तेऽध्यणुमात्रस्स्वरभागः । एतहकारस्वरूपम् । अत्र ऋकारमध्यवर्तिनि रेफे अर्धमात्रे विभज्यमाने सति तो भागौ पूर्वोत्तराणुसहिती प्रत्येक स्वरभक्तिनाम- धेयं भजेते । ततो वे स्वरभक्ती विद्यते । अधमात्राकालस्स्वरभक्तिः कुन पर तिष्ठतालाशय शिक्षाकाररेवमुक्तम् इति कुम्भघोणमुद्रितपुस्तकपाठः, •सं. १.६.८. सूतोक्तक्रमण. 2 3 १-१-२. " ·"488 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. "2 "दर्शपूर्णमासो"। हारिता-“सहस्त्रवल्शाः । हंसपदा-"वर- पाभ्यः" इत्यादि ।॥ १५ ॥ गुणविधिरयं, " पूर्वस्वरोऽनुनासिकः” (१५-१). इत्यादि- वत्पथमानिर्देशात् । न तु वर्णान्तरविधिः, द्वितीयानिर्देशाभावात् । रेफस्योप्मणश्च निर्देशक्रमेण संयोगे सति रेफः स्वरभक्तिर्भव- ति । भज्यत इति भक्तिः, धर्मः । स्वरस्येव भक्तिर्यस्य स तथोक्तः । स्वरधर्मो भवतीति यावत् । केनास्य स्वरेण सा- धर्य विधीयते ? योऽस्य सहशतरः ऋकारः । किमस्य तत्सा- धर्म्यम् ? मानिकत्वं प्रधानतर' च, “वैश्यव्यचसं वाणि। 'यरसं नाति । 'गार्हपत्यमुप तिष्ठते" । 'पशुदिः । असंश्लि- छोऽत्र रंफ ऊभणेति हस्यकालादल्पतरेण कालेन न शक्यते प्रयोकुम् । न च व्यञ्जनयोर्मध्ये विरामोऽस्ति । अतोऽत्र रेफस्य मात्रिकत्वमवश्याभ्युपगन्तव्यम् । स्वप्रधानता तु कचिदेवेष्यत, पूर्वागत्वपिधानसामर्थ्यात् । न च स्वरसाधर्म्यविधिर्मात्रिकत्व. मात्रेण कृतार्थी भवति । तथात्वे हि मात्रिकत्वमेव साक्षाद्वि-. धेयमिति स्वरसाधर्म्यमविधेयं स्यात् । तस्मात्स्वरभक्त रेफस्य फचित्पूर्वाग्नत्यं कचित्स्वप्रधानतेति द्वयं व्यवस्थितभाश्रीयते । तद्विकस्तु शिक्षीकः परिगृहाते । तद्यथा- स्वारात्परा स्वरभक्तिः स्वप्रधाना प्रकीर्तिता। ऋतस्य धूपदं चेति स्वतन्त्रा भक्तिरिष्यते ।। 1सं.२.२.५. से. ६.३.३. स. ७.२.१०. 'सम्धानता. s 8 " २.५-७. 1स. १... " ४.३.२. "... संभिटो ·२१ अध्याये १६ सूत्रम. .489 अत्र पूर्वार्धन पूर्वस्वरितनिमित्तं स्वरभक्तः स्वातन्त्रयमुच्यते । 'यहर्शपूर्णमासो"। 'दशपभामा लभेत', 'धीतिभिर् हितः'3 'यद्वारहस्पत्यश्चमः । यत्र तु स्वरितः प्रतिविध्यते 'नोदात्त- स्वरितपरः' (१४-३१) इति तत्र निमित्ताभावानमित्तिकं स्वा-' तन्त्र्यं न भवति । 'अन्नमिव खलु वै वर्षम् । यदुना शी- Kग्नेव" । 'वर्स नाति"'ऋपिर् होता । स शीर्षेति. स-शीरपा' | 'ऋतस्य धूपदम् ' इत्यत्र त्वनिमित्तं स्वातन्त्र्य- मुच्यते । कचित्स्वरितपूर्वकत्वेऽपि स्वातन्त्र्याभावः शक्षा स्मर्यते-- स्वाराद्दी_त्पदान्तस्थात्स्वरभक्तिस्तु या भवेत् साऽपि"पूर्वस्वराज स्यादोपावस्तोर्हविष्मती ॥ इति ॥ पतेन लकारस्याप्यूप्मपरस्यैवं स्वरभक्तित्वं प्रदर्शितं चेदितव्यम् अध्ययनानुरोधात् , 'हारिता लशकारयोः' 'कर्विणी लहकारयोः' इति शिक्षायचनाच । 'शतवल्शं वि रोह' इति स्वप्रधानः 121 * सहस्रवल्शा वि चयर रुहेम,12 'आदित्यां मल्हाम्। इति पूर्वा- गता । मात्रिकत्वं तु समानम् । ये तु रेफलकारयोरत्र कारार्ध लकारार्धं चादेशमिच्छन्ति, तेषां विवृत्तिविरामस्स्यात् । न च तत्तुल्यतागुणो विधीयत इति युक्तम्, तद्वाचकशब्दाभावात, मात्राहान्योचारणेऽनुपपत्ति प्रसङ्गाच्च ॥ १५ ॥ 1सं. १-६-७. सं. १-२-७. स.२-१-४. ५-१-९. 4 5 6 "६-१७ , ५-५.४. 7 8 9 "२-५-७. 10RI.१-२-1. 11 सा तु. 13 स्वतन्त्रा. 14 सं. १.८.१९, मानासा(म्यो)मान्योचारणानुपपत्ति. 62 ·490 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, न क्रमे प्रथमपरे प्रथमपरे ॥ १६ ॥ ॥ क्रमशब्दो द्वित्वपर्यायः । कथमेतत् ? प्रकृतिर्विक्रमः क्रमः" (२४-५) इत्यत्र द्वित्वस्येव क्रमशब्देनाभिधानात् । अत्रापि · स एवार्थ इति निश्चिनुमः । ऊप्मणः क्रमे सति तस्मिन्नूप्मणि प्रथ- मपरे वा सति न स्वरभक्तिर्भवति । क्रमे यथा-'दाश्यम् "वयाभ्यः १३ "वर्सेभिः 13 "एतारूढः" । प्रथमपरे यथा- "अदम ज्योतिः" । "कारप्णी उपानही ५० । 'वरप्टा पर्जन्यः। प्रथमः परो यस्मादसौ प्रथमपरः ॥ ११ ॥ इति त्रिभाप्यरने प्रातिशाख्यविवरणे एकविंशोऽध्यायः, कमो नाम द्वित्वम् । परस्योप्मणो द्वित्वे . प्रथमपरे च तस्मिन् सति ततः पूर्वो रेफस्स्वरधर्मो न भवति । 'अद- म ज्योतिः । 'दार्य यशम्' । 'वाभ्यस्स्वाहां" । 'धर्म स्थलम 73 'मृदं यस्चभिः । 'यहनदाहुतिः । इति क्रमः। 'अनु माई," 'वी पर्जन्यः" इति प्रथमपरत्वम् || इत्याचार्यगार्ग्यगोपालमिश्नविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने एकविंशोऽध्यायः. . " 1. ३.२.२. 3 सं. ५-५.११. . . स. ७.४-१३. ३.२.५. 8 " ३.४.८. । १.४-४४, " 7 . 9 ७-५-२.. इति दिर. " ५.१.३० " इति प्रथमपो. " ·अथ द्वाविंशोऽध्यायः. शब्दः प्रकृतिस्सर्ववर्णानाम् ॥ १ ॥ सर्ववर्णानां शब्दः ध्वनिः प्रकृतिः मूलकारणं भवति । वर्ण- शब्देन स्वरव्यञ्जनात्मको राशिरुच्यते । सर्वे च ते वर्णाश्च सर्ववर्णाः तेषां सर्ववर्णानाम् ॥ १ ॥ इदानी प्रकृत्यादिनिरूपणमुखेन वर्णात्मिकाया वेदवाचः प्रयोगो लक्ष्यते- अनेन वर्णात्मकानां शब्दानामुपादानकारणमुच्यते । अना- दिनिधनो विभुः एकशब्दो ब्रह्मव्यपदेशभाक् सर्वयां वर्णानां प्रकृतिरुपादानकारणं भवति, स्तिमितवायुरिव ताळवृन्तपवना- नाम् । तेन 'वायुशरीरसमीरणा' (२-२) दीनि पूर्वोक्तानि सर्वाणि कारणानि निमित्तान्येव भवन्ति ॥१॥ -0- तस्य रूपान्यत्वे वर्णान्यत्वम् ॥२॥ प्रातिश्रुल्कस्थानभेदात् तस्य शब्दस्य प्रतिभूतस्य, रूपान्यत्वे सति वर्णान्यत्वं स्यात् । यथा-अ इ उ इत्यादि ।। २ ।। तस्य शब्दस्य अनुप्रदानादिभिः कारणः रूपभेदे जन्य- माने वर्णभेदः सम्पद्यते । तस्माच्छब्दं प्रयुजानः तत्सामान्य- विशेषकारणैः पूर्वोक्तैः प्रयुजीत ॥ २॥ तालवृन्तादिवायूना. 'सर्ववर्ग, अनुप्रदानादिभिन्न, ·ige तत्तिरीयप्रातिशाख्ये तत्र शब्दद्रव्याण्युदाहरिष्यामः ॥३॥ तेषां वर्णानां सर्वत्र संघातप्रयोगे संति शास्त्रमित्युच्यते । तस्य शब्द इति पर्यायनाम | तत्र तस्मिच्छास्त्रे यानि द्रव्याणि भवन्ति, तान्युदाहरिप्यामः । यत् कर्म येन क्रियते, तत्तस्य द्रव्यं साधनमिति यावत् । यथा-घटस्य मृदिति एवं शास्त्रस्य वर्णाः । यानि द्रव्याणि संव्यवहारार्थानि कर्तव्यानि तानि व्या- ख्यास्यामः । शब्दस्य द्रव्याणि, शब्दद्रव्याणि तानि ॥ ३ ॥ तत्र वर्णविपये संशये सति लक्षणतो निर्णयः कार्यः । लक्षणं च विदितार्थमेय सत्तन्निर्णयाय प्रभवतीति तयाख्यानरूपा परिभाषा प्रस्तूयते- तत्र वर्णविषये सन्दहनिवर्तकलक्षणोपकारकाणि शब्द. रूपाणि साधनानि वर्णयिष्याम इति प्रतिज्ञा ॥३॥ --- वर्णकारी निर्देशकौ ॥ ४॥ वर्णशब्दः, कारशब्दश्च निर्देशको वाचको स्याताम् । यथा- "अवर्णव्यञ्जनशकुनि" (६-७) इति । अथ पकार स. कारविसननीयो" (६-१) इति । वर्णश्र कारश्च वर्णकारी ॥४॥ नंयर्णयति-- पर्णशब्दः फारशब्दश्च वर्णानां स्वरूपनिर्देशकी भवतः । पर्णशम्दो यथा-"अवर्ण" (२-१२, ६, ७५, ८-11 ९.९॥ * प्रतिझात.

·अध्याये ६ सत्रम्. 493 • १०.३, १९) 'इवर्ण' (२१२१, २०-३,९५, . ११-१) इति । कार- शब्द:-'अकारः' (१-१३, २१, ३२,२२, २२१, २६, ४-६, ८- २३, ९-७,१३, ११.१,५, १६-४, २०-४) 'आकारः' 'ककारः" (२-३२) 'खकारः' इति एतय रेफादीनां प्रदर्शनम् । “रेफे जिह्वानमध्येन" (२-४१) 'चंपरः' (५-४, २०) 'शकारपछफारम्' (६-३४) 'कवर्गः' (२-३५) 'चवर्गः' (२-३६) इति ॥ ४ ॥ ----- चापीत्यन्वादेशकौ ॥ ५॥ च, अपि इत्येतो अन्वादेशको स्याताम् । पूर्वापेक्षया अ. न्वादेश इत्युच्यते । यया--" 'असदामासिञ्चश्व" (६-३) " इतिपरोपि" (४-४)॥५॥ च, अपि इत्येतो शब्दो पूर्वप्रयुक्तस्य शब्दस्यानुकर्षणौ भवतः । यथा-'द्यावापृथिवी' (४-१२) 'पूर्वश्व' (४-१३,१६; १-३७) 'एकव्यवतोऽपि ' (४-११) इति । कचिदिशेपणनिर्देशोऽपि विशेष्यमाकर्पति आसनसन्देहे' (१-२१) इति । यथा-'जपरो जकारम्' (६-२३) इत्यादि ॥५॥ . त्वथैवेति विनिवर्तकाधिकारकावधारकाः ॥ तु, अथ, एव इत्येते शब्दा यथाक्रमेण विनिवर्तकाधिका- रकावधारकाः भवन्ति । यत्र तुशब्दः श्रूयते, तत्र निवृत्तिः । एकादीनां पूर्वापेक्षा अन्वादेशका इत्युध्यन्ते. 1 ·494 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, यत्र अथशब्द, तत्राधिकारः । यत्र एक्शन्दः तत्राव- धारणमिति' वेदितव्यम् । यथा 'एफस्तु रस्य" (१-१९) अथ सहितायामेकप्राणभावे (५-१) 'स्पर्श एवैकेपामाचार्या- णाम् (१४-२)। विशेपेण निवर्तयतीति, 'विनिवर्तकः' । अ- धिकरोतीति अधिकारकः' । अवधारयतीति 'अवधारकः ॥६॥ तु, अथे, एव इत्येते शब्दाः यथाक्रमं विनिवर्तकादयो भवन्ति । तुशब्द उक्तार्थसम्बन्धि यत्किम प्यर्थान्तरं विनिवर्तय- ति । अथशब्दः निर्दिष्टमधिकरोति । एवशब्दः निर्दिष्टप्रति- योगिनमर्थमवधारयति । तु–'एफस्तु रस्य' (१-१९) । अथ-- 'अथ वर्णसमाम्नायः' (१-२) । एव-ऊष्मपर एवैकेषामाचार्या- णाम्' (९-५)॥६॥ वेति वैभापिकः ॥ ७ ॥ 'वा' इत्येपशब्दो वैभाषिको वैकल्पिको भवति । यथा- "मुखनासिक्या वा" (२-६०) ॥७॥ वाशब्दो विभापाप्रयोजनः विकल्पार्थ इति यावत् । यथा- ग्रहणं वा' (१-२४)॥७॥ - . नेति प्रतिषेधकः ॥८॥ '' इति शब्दः 'प्रतिपयकः' भवति । यथा मुपुनोऽग्नि' (१३-१५) इति ।। ८10. भाग पति. 'उत्तार्यसंपन्धियाम. इन्य शार ·११ अध्याये सूत्रम्. 496 न इतिशब्दः प्रसक्तमध प्रतिपेधति । यथा-'नावग्रहः (४-२)॥ आयामो दारुण्यमणुता खस्येत्युच्चैःकराणि शब्दस्य ॥ ९ ॥ "उच्चेरुदात्तः' (१-३८) इत्युक्तं, तदर्थमिदमारभ्यते लोक- वद्यादृच्छिकोच्चारणप्रतिषेधार्थम् । 'आयामः' गात्राणां देय॑न् । 'दारुण्यं' स्वरस्य कठिनता । 'अणुता खस्य' गलविवरस्य संवृतता । एतानि साधनानि' शब्दस्य 'उच्चैःकराणि' शब्द- मुच्चेः उदात्तं कुर्वन्तीत्यर्थः । उच्चशब्दमुच्चारयता एतत् कर्त- व्यमिति विधिः । उच्चैः कुर्वन्तीति 'उच्चैःकराणि' ॥९॥ उत्तरे अध्याये उदात्तादिस्वरस्वरूपनिरूपणार्थ सामवेदन- 'सिद्धान् कुष्टप्रथमादीन् सप्त स्वरान वक्ष्यति । तेषां मध्येमध्यमस्यो- त्पत्तिस्तावत 'धृतः प्रचयः' (१८-३) इत्युक्ता । इहान्येषां प. पणामुत्पत्तिरुच्यते । तत्रादौ पूर्वेषां त्रयाणां अनेन सूत्रेणोच्य- ते-आयामो गात्राणामाकर्षणम् । दारुण्यं परुपता ध्वनेः । अ- णुता संतता कण्ठाकाशस्य । एतानि कारणानि' शब्दमुथैः- कुर्वन्ति उत्क्षेपणं कुर्वन्ति । तत्रैपामुत्क्षिप्तो द्वितीयाख्यस्वरः। उत्क्षिप्ततरः प्रथमाख्यः । उत्क्षिप्ततमः क्रुष्टाख्यः । एवमेते मू- र्धप्रदेशे जायन्ते इत्युचैश्शब्दयाच्या भवन्ति । अत एयोक्तम्- 'उच्चैरुदात्तः' (१-३८) इति ॥९॥ करणानि. एतानि नामधेयानि. विवृतता. 5 तत्रैषामीपदुरिक्षतो. + उत्क्षिप्त.

·496, तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. + , अन्ववसर्गो मार्दवमुरुता खस्येति नीचैः- कराणि ॥ १० ॥ नीचैरनुदात्तः” (१-३९) इत्युक्तम् । 'अन्ववसर्गः' गा- त्राणां विस्तृतता । 'मार्दवं' स्वरस्य स्निग्धता । 'खस्य उ- रुता' कण्ठस्य स्थूलता, इत्येतानि साधनानि शव्दस्य नीचेः- कराणि, शब्द नीरनुदात्तं' कुर्वन्तीत्यर्थः । नीचशब्दमुच्चारयता एतत् कर्तव्यमिति विधिः । नीचेः कुर्वन्तीति 'नीचेःकराणि ॥ अथ धृतात्परेषां त्रयाणां स्वराणामुत्पत्तिमाह- अन्यवसों गात्राणां नंसनम्, मार्दवं ध्वनेः, उरुता वि. स्तीर्णता कण्ठविवरस्यति, एतानि करणानि शब्दं नीच कुर्वन्ति अवक्षिप्त कुर्वन्ति । अपवक्षिप्तश्चतुर्थाख्यस्स्वरः । अवक्षिप्त- तरो मन्द्राण्यः । अवक्षिप्ततमोऽतिस्थार्यसंशः । एवमेते हृद- यप्रदेश जायन्त इति नाचेश्शब्दवाच्या भवन्ति । अत एवोक्तं 'नीचरनुदात्तः' (१-३९) इति ॥ १० ॥ मन्द्रमध्यमताराणि स्थानानि भवन्ति ॥ मन्द्रं, मध्यम, तारं चेत्येतानि स्थानानि भवन्ति । 'मन्द्र' इति प्रथमम् । मध्यम इति द्वितीयम् । तारमिति तृ. तीयम् । एपां स्थानानां प्रयोजनमुत्तरत्र पश्यते ॥ ११ ॥ नीचमनुशतं. शन्दस्यान्वपसर्गः ·२२ आध्याये १३ सूत्रम्, 497. •मन्द्रमध्यमताराख्यानि त्रीणि वाचस्स्थानानि धृतादीनां स्व- राणां स्थानानि भवन्ति । एतेपु प्रयुज्यमानः शब्दः परवेद्य इत्युचैः। प्रयोग इति व्यपदिश्यते ॥ ११॥ तत्रैकविशतिर्यमाः॥१२॥ एतानि स्थानानि केपामित्यपेक्षायामाह- तेपु त्रिपु . स्थानेषु 'एकविंशतिः यमा' स्वरा भवन्ति । तेषां यमानामुत्तरत्र प्रयोजनं वक्ष्यते ॥ १२ ॥ तेपु मन्द्रादिपु वाचस्थानेषु एकविशतिस्स्वरभेदा भवन्ति । त एते उत्तराध्याये विवरिप्यन्ते । यद्येवं किमर्थमिहेदं सूत्रद्वयं क्रियते? उच्यते--" आयामी दारुण्यम्” (२२-९) इत्यादिलक्षणी- पयोगार्थ ब्रह्मयज्ञार्थं च । ब्रह्मयज्ञस्य वाचक प्रयोगविषये उच्चस्त्व- मेवेष्यते । न तूपांशुत्वादिरन्तःकरणः । अहो मध्यमे भागे तारस्था- नेन ब्रह्मयज्ञः प्रयुज्यते । प्रथमोत्तमयोस्तु भागयोमध्यं विनास- नयोरर्धयोर्मध्यमस्थानेन तद्विप्रकृष्टयोरर्धयोर्मन्द्रस्थानेनेति विवे- कोऽनुसन्धेयः ॥ १२ ॥ ऋग्विरामः पदविरामो विवृत्तिविरामस्स- मानपदविवृनिविरामस्त्रिमात्रो द्विमात्र एकमात्रोऽर्धमात्र इत्यानुपूर्येण ॥१३॥ पिरषेय उधः चारचे फ. माविमा. 68 ·108 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. ऋविरामादयस्त्रिपात्रादिकाला यथाक्रमं भवन्ति । यथा- उभावानस्य सातये हुवे वाम्' इत्य॒ग्विरामः । “इपे वा ऊनें त्वा2 इति पदविरामः । 'स इधानः, 'त एनम्,' 'ता अस्मान् इति विवृत्तिविरामः । 16 इति समानपदवि- वृत्तिविरामः । ऋचि' विरामो 'ऋग्विरामः' । पदस्य विरामः 'पदविरामः' । पदद्वयविवृत्तौ विरामः ‘विवृत्तिविरामः' | शि- क्षायामस्य विशेप उक्तः "प्रउगम्" . 8 हस्वादिवत्सानुमृतिरन्ते वत्सानुसारिणी । पाकवत्युभयहस्या दीर्घमध्या' पिपीलिया ॥ मात्रिका वत्सानुमृतिस्तथा वत्सानुसारिणी । पादोना स्यात् पाकवती पादमात्रा पिपीलिका ॥ इति । समानं न तत् पदं च 'समानपदे' एकपदमित्यर्थः । समा नपद विवृत्तिः, समानपदविवृत्तिः, तस्यां विरामः, 'समानपदवि- . . 5 6 " " 1सं. १-१-१४. 'स १-१-१. स. ४-४-४. २-४-४. ची "पिपीलिका दीर्घसमं च मध्य सवर्णता पाकवती पर्दवंय । हा च यत्यानुगृजत्यमाम्ये त्वथोचि मुख्यस्तु विरामकालः ।। सरोदय पिसारा दयात्रि।। विरामश्च तयोर्मध्ये वैशेषिकारा दीर्घयोः ॥ इतिकाचित्कोऽधिकःपाठः, दोघांभया.

·२२ अध्याये ११ सुत्रम्, -199 वृत्तिविरामः' । तिखो मात्रा यस्यासौ 'त्रिमात्रः' । द्वे मात्रे यस्थासौ । 'द्विमात्रः' । एका मात्रा यस्यासौ । 'एकमात्रः'। अध मात्रा यस्यासो 'अर्धमानः' ॥ १३ ॥ अथ प्रयोगान्तर्वतिनां विरामाणां कालेयत्तामाह-- ऋची विरामः ऋग्विरामः । स द्विविधः-ऋचोऽन्ते मध्ये चेति, उभयत्रापि ऋगवयवसमाप्तेर्विद्यमानत्वात् । यथा---'सं न- हो सुकृतायकम्" इत्यगन्ते । उप चिन्वन्ति वेधसः" इत्यर्ध- र्चान्ते । ये त्वतोऽन्ये अनुवाकमध्यवर्तिनो विरामास्तेषां अध्य. र्धमात्रः कालशिक्षायां स्मर्यते- पदाध्ययनस्थानेषु पदाध्ययनवर्जिताः । तेषां विरामाप्पटवादान् भजन्ते नात्र संशयः ॥ इति॥ अस्यार्थ:-संहिताग्रन्धानुपाकेपु पदविभागसिद्धतरावसानस्थाः संहितानायसिद्धावसानस्थाः ये शब्दा यजुरन्तप्रतीकान्तब्राह्मण- मध्यविरामस्थास्तेषां विरामाः पथिर्माबापादेस्संमिता भवन्ती- ति । यजुरन्ते-अक्त रिहाणा वियन्तु वयः" । प्रतीकान्ते-- अग्निर्मूर्धा भुवः'। ब्राह्मणमध्ये-'यो यजते तस्य'। पदाध्याये त्व- नृगन्त'प्रग्रहात्परं इतिकरणयोगारगन्तस्यापि हिमात्रत्वमेधेष्यते- धावहै । पुनः । ते इति' | 'वर्धयमानः । अस्मे इति । क्रमा- 1 सं. १-१.१०. स. १-१.७. 3 पदसिद्धावसानस्थाः ४-१-११. रवृगन्त. 8 इतिकरणयोगाथा द्विमात्रत्व तथा ऋगन्तस्यापि, सं. १.५-१.. 10स. १-७-१०, 4 5 सं ३-५-४. " ·500 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. यथा ध्याये तु प्रग्रहात्परस्यैवविरामस्य त्रिमात्रत्वमिप्यते । यथा-'वेध- स इति वधसः । पूष्णस्तानि'11 'तनूमिति तनूम् । अग्नेरनु- व्रता”। विभकानां पदानां मध्ये विरामः पदविरामः स द्विमात्रः "इपे त्या ऊर्जे त्वा" | "ढे इति । धेनू इति । भौमी इति"माध्यायेऽप्येष विधिः भवत्येव, आवय॑मानस्य पदस्य रूपयोः सन्धानाभावात् अनार्यत्वाविशेषाद्वा 'इपे त्वा । त्योजें। ऊर्जे त्वा' । अवग्रहान्तविरामस्य तु शिक्षायां विशेषस्स्मर्यते- 'अवग्रहाणामन्ते च विरामो मात्रिकस्स्मृतः' इति यथा-'उपायव इत्युप-आयवः' । विवृत्तिविराम एकमात्रः । पता नानापदविवृत्तिविपर्य, समानपदविवृत्तिविरामे विशेपधि- धानात् । 'कर्मण आ प्यायध्वम्' | 'अनमीवा अयक्ष्माः । 'इन्द्रा- मी आहुवध्यै" । 'इन्द्रवायू इमे सुताः' । 'छिनत्ती३ इति । 'त्वी३ इत्यव्रवीत्। 'प्रत्युष्टा इति प्रति-उधाः सहस्त्रवल्शा इति सहन-घल्शाः । 'अच्छिद्रे इति । बहुले इति । उभे इति'12 'पुरएता ते अस्तु । यत्तु दीर्घद्वयमध्यविवृत्तः पिपीलिकाण्यापूर्वक पादमावत्वं स्मर्यते-'दीर्घमध्या पिपीलिका' 'पादमाना पिपीलि- का' इति, तत्प्रग्रहसन्धिव्यतिरिक्तविषयग । तथा शिक्षायाम्-- न प्लुते प्रग्रहे चापि सन्धिकार्य प्रयुज्यते । माना ह्येकाहि तत्काला मानाधिक्यतथा परे । 13 11 सिं.१.१-७. ५.६.२१, 7 . " सं. १-१-१०. उभयो.. म, १.४.४ सं.१-१-१. पाय. सं. १-3-२. "१-१-१४. 12 JU २.४.१२. "1.2-1.

·१२ अध्याये १३ सूत्रम्. 20H2 501 mornv इति वचनात् । ठुतान्तविरामस्य तु पदसन्धावेव मात्रिकत्वमिप्यते, न तु पदमध्ये । कुतः ? प्रग्रहसमभिव्याहारात, पदमध्ये सन्धिका- र्यप्रसक्तंचभावाच्च । यत्तु ह्रस्वद्वयमध्यमाया विवृत्ते पाकवती- संशापूर्वकं पादोनमात्रत्वं स्मयते, तदाप नानापदविषयम् । वत्सा- नुसारिण्यादेिसाहचर्यात् । न हि ताः पदमध्ये सम्भवन्ति । अनुस्वारवत्यास्तु' नानापदविवृत्तेः तत्रत्यानुस्वारस्य च स्वस्वकाले तच्चतुर्थीशोऽधिक इप्यते-- व्यक्तिमध्यस्थनासिक्ये स्वकालात् पाद इष्यते । तत्काला हि तदा व्यक्तिः प्राप्यते नात्र संशयः॥ इति शिक्षावचनात् । पदस्य मध्ये विवृत्तिः समानयदविवृत्तिः । तद्विरामोऽर्धमात्रः। 'अग्ना३इ पनीया: 4 1 'प्रउगम् । | दीक्षितस्य गृहा३६७) अनुवाकादीनां समाप्तिषु विरामकालश्शिक्षायां स्मयते'- काण्डप्रश्नानुवाकानां समाती काल इप्यते । दशाष्टपञ्चमात्रं तु तन्त्राणां च यह भवेत् ॥ इति ॥ उपानानविपये तु चरमवचनान्तोऽयं कालो द्रव्यः। तत्र कोच- स्पदवाक्यानुवाकादिसङ्ख्यावोधकशब्दपाठात् परमेचैते विराम काला इत्याहुः । तदयुक्तम् तथाविधानां शब्दानां पौरुपेयलक्ष- णरूपतया वेदवाहात्वात्, वेदभागसमाप्तिनिमित्तत्वाच्च विरामा- णाम् ॥ १३॥ 'विवृल्यास्तु, 'सं. १-४-२७. 'बहुवचनपाठोऽपि. स्वकाल: 3 सं. ४.४.२. तथा. 6सं. ६.१.४. वचनान्तेश्य.

·502 तत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . यद्दयञ्जनान्तं यदु चापि दीर्घ संयोगपूर्वं च तथाऽनुनासिकम् । एतानि सर्वाणि गुरूणि विद्यात् शेपाण्यतोऽन्यानि तंतो लघूनि ॥१४॥ 'व्यञ्जनान्तं' 'यत्' अक्षरम् । व्यञ्जनमन्ते यस्य तत् 'व्य- अनान्तम्' । 'यदु चापे दीर्घ । अक्षरम् । 'संयोगपूर्व चर यदक्षरं, संयोगात पूर्व 'संयोगपूर्व' । 'तथा' 'अनुनासिकं' सानुना- सिकं यदक्षरं उक्तानि 'एतानि' 'सर्वाणि' 'अक्षराणि' 'गु- रूणि' 'विद्यात्' जानीयात् । यथा, व्यञ्जनान्तम्-~-"मातेव । यथा, दीर्घम्--"ते तेऽधिपतयः । यथा, संयोग- पूर्वम्---" अश्मा च मे" । यथा, अनुनासिकम् --"विशत्ये स्वाहा ! 'शेपाण्यतोऽन्यानि' अत एम्यो गुरुम्यः शेषाव्यन्या- नि अक्षराणि, 'ततः' अनन्तरं, 'लघूनि' विज्ञानीयात् । शेषा- णि कानीत्याशनयात्तरलोकेन विवृणोति ॥ १४ ॥ अथ ऋग्विरामपदविरामयोः कचित्कालाधिक्याथै गुरुलघु- विज्ञान शिक्षोक्तमुच्यते- व्यञ्जन अन्तं विरामापधिभूतं यस्य तत्तथोक्तम् । उभ- नर्थफः पादपूरणो पा । च, अपि इत्येतो निपाती । संयोगा- पुनम्॥ सं.४.२.१. १ सं. ४.७.१.

·२१ अध्याये १४ सूत्रम्. 1508 त्पूर्वमिति तत्पुरुपः । तथाऽनुनासिकं अनुस्वारात्पूर्वमित्यर्थः । यद्वयअनान्तं यच्च दीर्घमिति वचनव्यक्तया व्यञ्जनान्तमित्यादीनां दीर्धेतराक्षरविशेषणत्वमवगम्यते । तच्च ह्रस्वं विज्ञयम्, शेप वि. पये उत्तरसूत्रे ह्रस्वग्रहणात् । तद्यमर्थः यत् ह्रस्वमक्षरं विरा- मव्यसनारसंयोगादनुस्वाराच पूर्व यच दीर्घ, एतानि सर्वाणि गुरूणि विद्यात् । व्यञ्जनान्तं यथा--'उप चिन्वन्ति वेधसः'। 'सं नी सुकृताय कम्दीधैं यथा-सा या एपा द्वे धेनू भौ- मी' । 'सेन्द्रावैधैनौ । संयोगपूर्वं यथा--'तत्प्रक्षस्य प्रक्षत्वम् । अनुनासिकं यथा-'स्कर सशाय" । 'पुरुद स सीनम् । यद्य प्यस्मत्संहितायामनुस्वारात्पूर्वस्य हस्वस्य संयोगपूर्वत्वं नियतम, तथाऽपि शिक्षायां सर्ववेदशाखाविषयत्वादनुस्वारी ब्यअनं वा स्वरो वेति शौनकादिमते स्वरत्वे संयोगानन्तर्भावात्पृथग्यचनम् । यस्मादेतान्यक्षराणि गुरुसंज्ञानि, ततस्तस्मादतोऽन्यानि एतेभ्योऽ. न्यानि अक्षराणि शेषाणि लघूनि विद्यात् । अत्र शेपाणीति अतोऽन्यानीति वा अन्यतरेण सिद्ध उभयाभिधानं परमतनिरा- करणार्थम् । तन पादान्तवर्तिनः शेपस्य लघोः वर्णस्य वैकल्पिक गुरुत्वमाहुः पिङ्गलाचार्यादयः, तदनेन निवार्यते । तेन 'सुपत्नी- रुप सेदिम । 'समात्मा तमुवा मम'' इत्यादी पादाक्षरं लघ्वेव भवतीति तद्विरामेषु गुरुत्यनियन्धनं मात्राधिक्यं न भवति ॥१४॥ । विशेष, सं. ३-1-1. सं. १-१-७. ५-६-२१. " अनुनास्य. स.१-१-१०. " २-५-४. 10 7 पादान्ता.

·504 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . अव्यञ्जनान्तं यदस्वमसंयोगपरं च यत् । अननुस्वारसंयुक्तमतल्लघु निबोधतैतल्लघु नि- वोधत ॥१५॥ अव्यञ्जनान्तं यत् अक्षरं, यत् हस्वं, यत् च असंयोः गपरं, यत् अननुस्वारसंयुक्तं एतत् सर्वमक्षरं 'लघु निचो- धत' नानीध्वम् । यथा-"मदुदयनाः इत्यादि । व्यञ्जनमन्ते यस्य तत् त्यअनान्तं, न व्यञ्जनान्तं अव्यजनान्तम्' । संयो- गः परो यस्मात् तत् संयोगपरं, न संयोगपरं 'असंयोगपरम्' । अनुस्वोरण संयुक्त अनुस्वारसंयुक्तं, न अनुस्वारसंयुक्तं . 'अननु- स्वारसंयुक्तम् ॥ १५ ॥ इति विभाप्यरने प्रातिशाख्यविवरण द्वायिशोऽध्यायः, शेषाण्याह--- या स्वमक्षरमपजनान्तं भवति स्वयमेव विरामावधिभूतं यश संयोगपरंन भयति, अनुस्वारपरं च न भवति एतत्सर्व लध्यिति नियोधतेति आचार्यस्य स्वशिप्याननुशासतो वाफ्यम् । विरा- मस्थं यथा-'पिये पूषनयुज्महि । हितेनेय जयामसि। मसंयोगपरमनगुस्यारसंयुध च यथा--'भुवनममि'' | 'हरिरसि। पर्याप शेगाणि लपूनीयंतायतंय लक्षणन लक्ष्यं सिद्धयति, तयाऽ. .1-1-11. म. १.१.१२.

·२२ अध्याये १५ सूत्र 505 पि विस्पष्टार्थ शिक्षायां शेषाण्यपि सङ्गृहीतानीहानुभाव्यन्त' इति वेदितव्यम् ॥ गुरुलघुविज्ञानस्य तु प्रयोजनं घूमः- गुर्वक्षरे विमात्रत्वं सर्वशास्त्रेषु मुस्फुटम् । ह्रस्व गुरौ तत्सम्पत्तिः परव्यञ्जनकालतः ॥१॥ यत्र ह्रस्वादूनकालं विरामध्यञ्जनं परम् । तत्कालशेपस्संयोज्यो विरामे तु ततः परे ॥२॥ विरामस्थाः कटतपविसर्गाश्चेत्परेवतः। विरामेषु त्वृगादीनामर्धमात्राधिका भवेत् ॥ ३॥ एतदर्थं हि भगवानृग्विरामाद्यनन्तरम् । गुरुलध्वक्षरज्ञानं शिक्षोक्तं प्राह सूत्रकृत् ॥४॥ तत्र ऋग्धिरामस्सात्रिमात्रिको भवति । “उप चिन्वन्ति वेध- सः । पूष्णस्तानि" | "विभ्वास्सुक्षितयः पृथक् । अग्ने का- माय येमिरे । अश्याम तम् । पदविरामस्सार्धद्विमात्रिकः- ‘वपट्-करोति' । 'त्रिटुप्-त्या" । अनुवाकान्तविरामः सार्ध- पञ्चमानः--'सप्तदश स्तोममुदजयत्" । ‘स यन्ता शश्वतोरि- पः' । प्रश्नान्तविरामस्सार्धाप्टमात्र:-'तय ज्योती प्यर्चयः । 'शमु ते तनुचे भुवन " | काण्डान्तविरामस्सार्धदशमात्र:- 'प्रातार्यग्ने प्रतरां न आयुः । तन्लान्तविरामः सार्धमात्रयह- काल:- योनिस्संमुद्री वन्धुः ॥१५॥ इति गायगोपालमिश्रविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रतिशाख्यन्याख्याने द्वाविंशोऽध्यायः. . -4000--- सं. १-१-७, • से. १३.१४. शेषतया. सं. ३.४.८. 7 3 हान्य भाव्यन्त. सं. १-८-१३. 10 1" ५.१.१३, 11 9 " ·.. अथ त्रयोविंशोऽध्यायः. अथ वर्णविशेपोत्पत्तिः ॥ ३ ॥ अथ' इत्ययमधिकारः । वर्णानां 'विशेषोत्पत्तिः, उच्यते। इत्येतदधिकृतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः । वर्णानां वि- शेपो वर्णविशेषः, तस्य उत्पत्तिः, सा तथोक्ता ॥ १ ॥ इदानी वर्णविशेपोत्पत्यादीन्यवशिष्टानि कार्याणि वक्ष्यन्ते- अथेत्यधिकारः । वर्णविशेषाणामुत्पत्तिरधिकृता वेदितव्या ॥१॥ अनुप्रदानासंसर्गात् स्थानात्करणविन्ययात्। जायते वर्णवैशेष्यं परीमाणाञ्च पञ्चमा- दिति ॥२॥ अनुप्रदानादिभिः पञ्चभिः करणैर्वर्णानां 'वशेष्यं जायते । अकारस्य तावत् 'अनुप्रदान' नादः | 'संसर्ग, कण्ठे। 'स्थानं' हनू । 'करणविन्ययः' ओष्ठौ । 'विन्ययः' नाम वि. न्यासः । 'परिमाणं' मात्राकालः । एवं सर्ववर्णानां बोद्ध- व्यम् । विशेषस्य भावो वैशेप्यं, वर्णानां वैशेप्यं, 'वर्णवेशप्यम् ॥२ अनुप्रदानं नादादि । संसगी बायुस्थानसंसगाँऽभिघाता. स्मफः । स विविध:--अयःपिण्डयदामपिण्डयदृर्णापिण्डवदिति ॥ त्यायन्यान्यन.

·२३ अध्याये ३ सूत्रम्
607
तदुक्तमापिशलशिक्षायाम्--" स्पर्शयमवर्णकरी घायुः अय पिण्ड:
वत्स्थानमापीडयति । अन्तस्थावर्णकरो वायुः दारुपेण्डवत् ।
ऊष्मस्वरवर्णकरो थायुरूपिण्डचदिति" । स्थानं हनूमूलादि ।
करणमोष्टादि । तस्य विन्ययो विविधस्पर्शनं स्पृष्टादि । एते.
भ्यश्चतुभ्यों निमित्तेभ्यः वर्णस्य वैशेष्यं असाधारणरूपं जायते।
विशेष्यत इति विशेषः, तस्य भावी वैशेष्यम् । तथा परीमाण-
रूपात् पञ्चमाञ्च करणाद्वर्णवैशेष्यं जायते । • परीमाणस्य पृथ-
ग्वचनं स्वराज्यवर्णमात्रविषयत्वख्यापनार्थम् । तेन व्यञ्जनानां
ङकारानुस्वारादीनां कालभेदे वर्णान्यत्वं न भवति । एतेन
द्वितीयाध्यायोक्तानामनुप्रदानादीनां द्वाविंशाध्यायोक्तं रूपान्यत्वं
प्रति कारणतामुपदिशता तस्य रूपान्यत्वे वर्णान्यत्वमित्येतद्धि-
वृतम् ॥२॥
वर्णपृक्तश्शशब्दो वाच उत्पत्तिः ।। ३ ।।
'पृक्तः' मिश्र इत्यर्थः । वर्णमिश्रः 'शब्दः' 'वाचः
वाक्यस्य, 'उत्पत्तिः' उपादानकारणं भवति
। वर्णयुक्त इति
किं? दुन्दुम्यादिशब्दानां वाक्यता मा भूदिति ॥ ३ ॥
एवं वर्णोत्पत्तिरुता । इदानीं पाक्योत्पत्तिमाह-
उच्चरितप्रध्वंसिभिः पूर्ववर्णः पृक्तस्संयुक्तोऽन्त्यवर्णात्मकः
शब्दः पदवाक्यरूपाया याच उत्पतिः । एतदुक्तं भवति-वर्णाः
खलु पदवाक्यरूपस्य शब्दस्य कारणम् । तेषां तूच्चरितप्रध्वंसि-
नां तन्त्यादिवत्सहायस्थानायोगात्, स्मृत्यारूदैः पूर्ववर्गः सम्पृ.
कोऽन्त्यवर्णः पदं वाक्यं भवति ॥ ३ ॥

·608 ततिरीयप्रातिशाख्ये. सप्त वाचस्स्थानानि भवन्ति ।।४।। 'वाचः सप्त स्थानानि भवन्ति' तानि उत्तरसूत्रे वक्ष्यन्ते । यैर्वाक् प्रयुज्यते यस्मिंश्च तिष्ठति तत् स्थानम् । तानि यथाक्रममुदाहरिप्यामः ॥ ४ ॥ उपाशुध्वाननिमदोपब्दिमन्मन्द्रमध्यमता- राणि ॥ ५॥ - 'उपांशु' इति प्रथमं वाचस्स्थानम् । 'वानः' इति द्वि- तीयम् । 'निमदः' इति तृतीयम् । एवमितराण्यपि नामतः स- प्लैतानि स्थानानि जानीयात् । उपरितनं सूत्रमारभ्य प्रत्येकमेपां स्थानानां लक्षणं वक्ष्यते ॥ ५॥ इदानी यज्ञकर्मादिविषयस्य वेदोच्चारणस्य प्रसिद्धयर्थमु- पांवादानि शब्दतारतम्यस्थानानि लक्षाति-- उपांशुः, ध्यानः. निमदः, उपन्दिमा, मन्द्रम्, मध्यमम्. तार- मिति सप्ततानि वाचः प्रयोगस्या तारतम्य स्थानानि भवन्ति ॥२॥ करणवदशब्दममनःप्रयोगभुपा५शु ॥ ६ ॥ 'करणवत्' प्रयनवदित्यर्थः । नाग्नि शब्दो ध्वनिरस्मिन इत्यशन्दम् । मनसा प्रयोगः मनःप्रयोगः नास्ति मनःप्रयोगोऽस्मिन् वाक्प्रयोगस्य.

·२३ अध्याय ७ सूत्रम्.. 609 - इति 'अमनःप्रयोगम्' | वाचस्स्थानमीडश 'उपांशु' इत्यु- पदिश्यते । तत्र करणवदिति तूप्णीम्भावनिवृत्यर्थः । अशब्द- मिति शब्दस्यात्यन्ताल्पतार्थः । अमनःप्रयोगमित्युदात्तादीनां सा- डूकल्पिक प्रतिषेधार्थः ॥ ६ ॥ एतेपामुद्देशः कृतः । इदानीं क्रमेण लक्षणान्युच्यन्ते- करणवत् करण व्यापारसंयुक्तं, अशब्दं शव्दरहितमित्येता. पत् उपांशुस्थानलक्षणम् । तत्र अशब्दमिति किं परमाह्यस्य शब्दस्याभार उच्यते? उत स्वग्राह्यस्यापि? इति संशयस्य निरासार्थममनःप्रयोगमित्युच्यते । तत्र, “नभिव युक्त" न्या. येन मनामयोगसादृश्यावगमात्स्वयंग्राह्यस्यापि शब्दस्याभाव इहाभिमत इति गम्यते । करणव्यापारसद्भावेऽपि वायुसंस- र्गभावाच्छन्दो नोत्पद्यत इत्यशब्दत्वमुपपद्यते । करणदित्यनेन मनम्प्रयोगो व्यावय॑ते । अशब्दमिति ध्यानादीनि ॥६॥ .. 'अनुप- अक्षरव्यञ्जनानामनुपलब्धिवा॑नः॥ ७ ॥ 'अक्षराणि' स्वराः । अक्षराणां व्यञ्जनानां च लब्धिः' 'ध्वानः' नाम द्वितीयं वाचस्थानम् । उपांशुलक्षणेऽ. गनुपलब्धी सत्यां पुनर्वचनं शब्दोपलब्धिविधानार्थम् । अक्षर- क्यानानां भेद'ग्रहणमभिख्यार्थम्, अत्यन्तानुपलब्धिरित्यर्थः । अ- न्गे वाहः, अक्षरव्यजनानां विसर्जनीयादीनामनुपलब्धिरिति ॥७॥ कल्पिकप्रयोग. एवं नेपा. । कारण. भेदेन, ·610 तेतिरोयप्रातिशाख्ये यस्मिस्थाने प्रयुञ्जानः शब्दसामान्यमुपलभते अक्षरव्या- नानां विवेकं तु नोपलभते तत् खलु ध्यानसंझं भवति ॥७॥ उपलब्धिनिमदः ॥८॥ अक्षरव्यञ्जनानां 'उपलब्धिः' 'निमदः' नाम तृतीयं वाचः स्थानं भवति ॥८॥ यत्र स्थाने शब्दं प्रयुञ्जानोऽक्षरस्य व्यञ्जनानां विवेकमुप- लभते परेण शब्दमामान्येऽप्यनुपलभ्यमाने, तन्निमदसंज्ञ भवति ॥८॥ सशब्दमुपब्दिमत् ॥ ९ ॥ अक्षरव्यञ्जनानां 'सशब्दम् उपलब्धिः 'उपब्दिमत्' नाम चतुर्थ वाचः स्थानं भवति ॥ ९ ॥ सशब्दं परश्राव्य शब्दसहितम् । यत्र प्रयुज्यमानशब्दः परै- रक्षरख्यञ्जनविवेकवर्ज श्रूयते, तदुपब्दिमत्संझं भवति ॥ ९ ॥ 3 करणवता शब्दन अक्षरयानानां यत्रोपलब्धिर्भवति, शब्दश्च सूक्ष्म उपलभ्यते तत्स्थानमुपब्दिमदिति चतुर्थे वाचस्स्थानं भवति. ध्वान- निमदयोः अशन्दमुच्यते. इहार्थस्सुकरः, इति पागन्तरम्. परमाय. ३ उपलभ्यते.

·२३ अध्याये १२ सूत्रम् 511 उरसि मन्द्रम् ॥ १०॥ कण्ठे मध्यमम् ॥ ११ ॥ शिरसि तारम् ।। १.२ ॥ यत्र 'उरसि' स्थाने प्रयोग उपलभ्यते, तत् मन्द्रं नरम पञ्चमं वाचस्स्थानम् । यत्र 'कण्ठे' स्थाने प्रयोग उपलभ्यते, तत् मध्यम नाम पठं वाचस्स्थानम् । शिरसि स्थाने, प्रयोग उपलभ्यते, तत् 'तारं' नाम सप्तमं वाचस्स्था- नम् । एतेष्वादितश्चतुर्णा यज्ञादिषु प्रयोगः । मन्द्रं प्रातस्सवने प्रयुज्यते । मध्यमं माध्यन्दिने सवने । तारं तृतीयसवने | शिक्षा चैवं वक्ष्यति- प्रातः पठेन्नित्यमुरस्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतोपमेन । माध्यन्दिने कण्ठगतेन चैव चक्राइसंकूजितसन्निभेन । तारं तु विद्यात्सवने तृतीये शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्यभृतस्वनानां तुल्येन नादेन शिरस्स्थितेन||१०-१२ यत्र स्थाने प्रयुज्यमानशब्दः प्रयोक्कुरुरसि तिष्ठग्निच परै- रुपलभ्यते अक्षरव्यअनविवेकसंयुक्तं तन्मन्द्रसंझं भवति । एते. नोत्तरसूचे व्याख्याते ॥ २०॥ अन निमदादिस्थानीयशब्दो ध्यानादिस्थानीयात् प्रपश्रुति- भवति ॥११-१२॥

·512
तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये.
मन्द्रादिपु त्रिपु स्थानेषु सप्तसप्त यमाः ॥
'त्रिषु मन्द्रादिषु स्थानेषु' एकैकस्मिन् 'सप्तसप्त यमाः'
भवन्ति । यमाः स्वरा उदात्तादय इति यावत् । सप्तसप्तति
वीप्सया एकैकस्मिन्निति लभ्यते । के ते यमा इत्याशङ्कयोत्त-
रसूत्रेणोत्तरमाह ॥ १३ ॥
इदानीमुदात्तादिस्वरस्वरूपनिरूपणार्थं सामवेदप्रसिद्धान स.
सस्वरांस्तावदाह-
मन्द्रमध्यमताराख्येषु त्रिषु वाचस्स्थानेषु प्रत्येक सप्त स्वर
भेदा भवन्ति । तत्र समानस्थानवर्तिनां स्वरभेदानां श्रुतितारतम्यं
न विद्यते । अपि तु उत्क्षेपणादिकृतस्स्वरूपभेद एव ॥ १३ ॥
क्रुष्टप्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थमन्द्रातिस्वार्याः ॥
क्रुष्टश्च प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थश्च मन्द्रश्च अति-
स्वार्यश्च ते तथोक्ताः । एते खलु यमा नाम ॥ १४ ॥
तेपां नामान्याह-
क्रुष्टः, प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः, चतुर्थः, मन्द्रः, अतिस्वा-
र्यः इति तेषां नामधेयानि ॥ १४ ॥

·२३ अध्याय १७ सूत्रम्, 51 wini तेषां दीप्तिजोपलब्धिः ॥१५॥ तेषां खलु सप्तयमानां उत्तरोत्तरदीप्तिना पूर्वपूर्वोपलब्धिः स्यात् । तत्कथम् ? अतिस्वार्यदीप्तिजा मन्द्रोपलब्धिः, मन्द्राच्चतुर्थोपलब्धिः। चतुर्थात् तृतीयः, तृतीयात् द्वितीयः, द्वितीयात् प्रथमः, प्रथमात् क्रुष्ट उपलभ्यते ॥ १५ ॥ तेषां स्वरूपावगतिस्तु कथमिति चेत्तदाह- तेषां कुष्टानां स्वरभेदानां स्वरूपोपलब्धिीप्तिजा स्फूर्ति- भेदाज्जायते ॥ १५॥ द्वितीयप्रथमकुष्टात्रय आह्नारकस्वराः । द्वितीयश्च प्रथमश्च कुष्टश्च ते तथोक्ताः । एते त्रय आह्वा- रकस्वराः स्युः । एषां तैरेव प्रयोगो वेदितव्यः । आद्वारकाणां स्वराः 'आहारकस्वराः' ॥ १६ ॥ मन्द्रादयो द्वितीयान्ताश्चत्वारस्तैत्तिरीयकाः॥ मन्द्रादयश्चत्वारो द्वितीयान्ताः स्वराः मन्द्रचतुर्थतृतीयद्वितीयाः, तैत्तिरीयकाः स्युः ॥ १७ ॥ ननु यद्यम्येषां दीप्तिभेदात्परस्परभदोपलब्धिर्जायते, तथापि कीहशी दीप्तिः कस्योपलब्धिहेतुरित्येतत्तु ने ज्ञायते । किं च तदवगमेऽप्यरमच्छासावर्तिनां स्वराणां फिमायातमित्यत आह- सतस्वगो.

·514 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, आहारका उत्क्षेपिण इत्यर्थः । द्वितीयप्रथमष्टा इति पू. वोक्तक्रमप्रातिलोभ्यनिर्देश उत्क्षेपक्रमतवधिसंप्रत्ययार्थः । तेन तृतीयाख्यो मध्यमस्वरः । स मध्यम उत्क्षेपिताया अवधिर्भवति । ततश्च तृतीयाख्यान्मध्यमस्वरादायामादिभिरुत्क्षेपकारणः किञ्चि- दुत्क्षिप्तो द्वितीयाख्यस्वरः । उत्क्षिप्ततरः प्रथमाख्यः । उत्क्षिप्ततमः कुष्याख्यः । एलेन चतुर्थादीनां परेषां त्रयाणां स्वराणामवक्षेपि- त्वमपि दर्शितं भवति । तत्र' मध्यमात्तृतीयाख्यात्स्वरात् अन्व- वसर्गादिभिरवक्षेपकारणैः किंचिदवक्षिप्तः चतुर्थास्यस्वरः । अव- क्षिप्ततरः मन्द्राख्यः । अयक्षिप्ततमः अतिस्वार्यालयः । तदेवं साम- वेदवर्तिनः कुटादयस्सप्त स्वराः सम्यनिरूपिताः । तेषु मन्द्रा- दयो द्वितीयान्ताश्चत्वारस्वराः प्रतिलोमक्रमेण मन्द्रचतुर्थतृ- तीयद्वितीयास्तत्तिरीयका भवन्ति । तित्तिरिणा प्रोक्तं तैत्तिरीयं तत्र भवास्तैत्तित्तिरीयकाः । 'धन्वयोपधाद्रुम् ॥ इति वुन् । यथाक्रममस्मत्स्वाध्यायवर्तिनः अनुदात्तस्वरितप्रच- योदात्ता भवन्तीत्यर्थः ॥ १६-१७ ॥ अस्मच्छाखा द्वितीयान्मन्द्रस्तैत्तिरीयाणाम् ॥ १८ ॥ तृतीयचतुर्थावनन्तरम् ॥ १९ ॥ तच्चतुर्यममित्याचक्षते ॥२०॥ 1 स मध्यत उत्क्षेप उत्क्षेपताया अवधिर्भवति । स मध्यमो धृत उत्क्षेपि- ताया अवक्षेपितायाश्च अवधिर्भवति । इति च पाठान्तरम्. सथाऽवक्षेपावधिभूतात. पा, १.२.१२१, ·२३ अध्याये १८ सूत्रम्. 615 MANANA तैत्तिरीयाणां द्वितीयात् खलु मन्द्रः जायते । तदनन्तरं तृती- यचतुर्थो स्याताम् । एतदेव द्वितीयादिस्वरमण्डलं चतुर्यम इत्या- चक्षते । यो द्वितीयः स उदात्तः । यो मन्द्रः सोऽनुदात्तः । यौ तृतीयचतुर्थों तौ स्वरितप्रचयावित्यर्थः । अनेन सूत्रेण पूर्वोक्ता- नामेव चतुर्णा स्वराणां ऋभनियमः क्रियते । चतुस्सङ्ख्या तु पूर्वसूत्रेणैवोक्ता । तस्मादत्र चतुर्यममित्येतत् संज्ञाविधानपरमिति प्रतीयते ॥ १८-२० ॥ . एवं छन्दोगांनां प्रक्रियामाश्रित्य उदात्तादिस्वरस्वरूप निरू- पितम्, इदानीमस्मदीयानां पूर्वाचार्याणां प्रक्रियया निरूप्यते- तैत्तिरीयाणां प्रक्रियया द्वितीयाख्यस्वर उदात्तः प्रथम निरूप्यते- उच्चैरुदात्तः' (१-३८) 'आयामो दारुण्यमणुता खस्ये. त्युचैः कराणि शब्दस्य' (२२-९) इति हि चतुर्णा स्वराणां मु- ख्यत्वात्स्वरान्तराविनाशकत्वाच्च । यत्राप्यस्य स्वरितादेशः- 'तस्मिन्ननुदात्ते पूर्व उदात्तस्स्वरितम्' (१२-९) इति तत्राप्यसो न विनश्यति । 'आदिरस्योदात्तसमः' (१-४६) इति पच- नात् । तथा नित्यस्वरितमप्यसौ विनाशयति, 'सर्वो नेत्येके। (१४-३३) इति वचनात् । द्वितीयादिति ल्यम्लोपे पञ्चमी । द्वितीय निरूप्य मन्द्रो निरूप्यते--'नीचरउदात्तः' (१-३९) "अन्यसो मार्दवमुरुता खस्येति नीचैःकराणि" (२२-२०) शब्दस्य इति उत्क्षेपणनिमित्तोदारसंशा | तद्विरुद्धावक्षेपणनिमित्ताऽनुदात्त- संक्षेति विरोधरूपात्सम्बन्धात् ॥ १८ ॥ . निरूपपति. गरिनाश.

·516. तैसिरीयप्रातिशाख्ये, तृतीयाख्यः प्रचयश्चतुर्थास्यस्स्वरितः । तावुदात्तानुदात्तयो- निरूपणात्परं निरूप्येते, उभयनिरूप्यत्वात्, उभयकरणरहितः प्रचयः, उभयकरणसमावेशजन्यस्स्वरित इति । तदुक्तम् धृत. प्रचय (२८-३) इति, समाहारस्त्वरितः' ११-४०) इति च । आयामादीनामन्ववसर्गादीनां च परस्परविरुद्धतया योगपद्यास- म्भवात् पौर्वापर्येण समाहरणं वेदितव्यम् । अतएवोक्तम्-' दिस्योदात्तसमश्शेषोऽनुदात्तसमः' (१-४६) इति ॥ १९ ॥ आ. तदेतदुदात्तादिचतुष्टयं पूर्वाचार्याश्चतुर्यमं चतुस्स्वरमित्या- चक्षते । यद्यपि “ उच्चस्तरां वा वपद्कारः इत्यादिशास्त्रात्प्रथम स्वरस कचित्प्रयुज्यते, तथाऽपि तस्योरक्षेपित्याबुदात्तेऽन्तभावः, तथा विक्रमे दृढप्रयत्ततरत्वविधानाद्यद्यप्यतिस्वार्यस्वरः प्रयुज्यते, तथाऽपि तस्यावक्षेपित्वादनुदात्तेऽन्तर्भाव इति, अत्र स्वरचतुष्ट- यमेव । एतत्तत्तिरीया आचक्षते ॥ २० ॥ " तस्मिन् द्वियमाऽन्तरा वृत्तिः ॥ २१ ॥ हौ च ती यमो च द्वियमौ द्वियमयोः अन्तरा वृत्तिः मध्य- वृत्तिः तस्मिन्ननुदात्ते भवति, स्वरितत्वं प्रचयत्वं चानुदात्ते भवती- त्यर्थः । यथा- 'तन्नः पर्षत् | "पर्यवदताम् ॥3 । केचिद. न्यथा कथयन्ति तस्मिश्चतुर्यमे स्वरमण्डले द्वियमान्तरा वृत्तिः, स्वरदयस्य मध्ये वर्तमानं स्यात् । तथाहि- 1पा 1-२०३५. ३सं. १.७.२ " ·२१ अध्याय २१ सूत्रम् 617 अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूधर्युदात्त उदाहृतः । स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वाङ्गे प्रचयस्स्मृतः ।। अस्यायमर्थः-उदात्तानुदात्तयोर्मध्ये स्वरितप्रचययोरन्तरावृत्तिर्भ- वति । तथा कोहलीये हस्तविन्याससमयेऽपि स्वरितमचययोरन्तरा- वृत्तिरुपदिश्यते- उदात्तमाख्याति'वृपोऽङ्गुलीनां प्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्धा ! उपान्तमध्ये स्वरितं धृतं च कनिष्ठिकायामनुदात्तमेव ॥ इति ॥ शिक्षावचनमपि चैवं वक्ष्यते-- कनिष्ठिकाऽनामिका च मध्यमा च प्रदेशिनी । नीचस्वारधृतोदात्तामङ्गटाग्रेण निर्दिशेत् ।। मुख्यमेव व्याख्यानद्वयमेतत् ॥ २१ ॥ यद्येवं स्वरितोऽपि चतुर्थाख्यस्वरतुल्यतयाऽवक्षेपित्वादनु- दात्तेऽन्तर्भवतीति स्वरत्रयमेव स्यादित्याशङ्कयाह- तस्मिन् चतुर्यमे द्वियमा स्वरितरूपा स्वरवृत्तिरन्तरा अन्य- रूपा न+ चतुर्थाख्यस्वररूपेत्यस्माकं प्रक्रिया । चतुर्थास्यस्वर- स्तावदचक्षेपी । स्थरितस्तु द्वियमात्मकः उत्क्षेपणवक्षेपाभ्यां कर्णमूले जायते, 'समाहारस्स्वरितः' (१-५०) इति पचनाद, "स्वरितः कर्णमूलीयः" इति शिक्षावचनाय । तेनोदातानु. 1 उदात्त आख्याति. मनुदात्त एव. '(नोइयतमस्ति. किन स्या, ·618 तैत्तिरीयमातिशाख्ये. दात्तप्रचयविलक्षणत्वात्स्वरितस्य तदन्तर्भावो नास्तीति युक्तं चातुस्स्वर्यम् ॥ २१॥ ३० तामुपदेक्ष्यामः ॥ २२॥ यदेतदाचार्यश्रतुर्यममित्युक्तं तस्य चतुर्भेदभिन्ना वृत्तिर्नाम 'ता- मुपदेश्यामः' इत्युच्यते । तामिति . तच्छब्देन पूर्वोक्तवृत्तिमात्रम- नुरुप्यते ॥ २२ ॥ तां स्वरवृत्ति “क्रमविक्रमसम्पन्नाम" (२३-२३) इत्यस्मिन् सूत्रे विधास्यामः । प्रयोगार्थ युदात्तादिस्वरस्वरूपनिरूपणम् । अतः प्रयोगविधायकसूत्रे उदात्तादिस्वरवृत्तिाधास्यते । न तु वृथा स्वरवृत्तिरिह वर्णिता, छन्दोगप्रक्रियासिद्धा' च ॥ २२ ॥ तञ्चतुर्यममित्युक्तम् ॥२३॥ इति अनेन प्रकारेण, 'चतुर्यममित्युक्तम् । यद्यपि " मन्द्रा- दयो हितीयान्ताः” (२३-१५) इत्यादिसूनद्वयेन यमचतुष्टयत्वं' सिद्धं तथाऽप्युपसंहारमिपेण मतान्तरनिवृत्त्यर्थमिममर्थं दृढयति । यतः कारणादेवमन्ये मन्यन्ते, स्वरनयमात्रम्- ननु द्विधा. अस्मत्पूर्वाचार्यप्रक्रियासिद्धा इत्यधिक. यमचतुष्पं. 2 ·२३.अध्याय २४ सूत्रम् 51 Anna उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च त्रयः स्वराः । द्वस्वो दीर्वः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ॥ इति ॥ सा किमुभयीह विधास्यते? उतान्यतरा? द्वितीयेऽपि पक्षे सा कतरेत्यत्राह- तच्चतुर्यमामित्याचक्षते' (२३-१९) इति यदुक्तं अस्मत्पू- र्वाचार्यप्रक्रियासिद्ध स्वरचतुष्टयं, तदेव विधास्यामः । नोभ- यम् । नापि छन्दोगप्रक्रियासिद्धमेव । यद्येवं किमर्थं 'मन्द्रा- दिपु त्रिपु स्थानेषु' (२३-१३) इत्यादिना सूत्रचतुष्टयेन छन्दोग- प्रक्रियासिद्धं विधान्तरमुपन्यस्तमिति चेत् ? तैत्तिरीयप्रक्रियाम- कटनार्थमेवेति धूमः । यथा-"शाखाग्रे चन्द्रः इति शाखाग्र- निर्देशश्चन्द्रप्रकटनार्थः ॥ २३ ॥ " -exo8%-- क्रमविक्रमसम्पन्नामद्रुतामविलम्बिताम् । नीचोचस्वारसम्पन्नां वदेद्धृतवतीसमा वदेद्धृतवती समामिति ॥२४॥ तैत्तिरीयकाहारकमतनिरूपकोऽयं' श्लोकः । 'क्रमविक्रमाभ्यां सम्पन्नां' 'कमः' नाम द्वित्वं, 'विक्रमः' "स्वरितयोमध्ये यत्र नीचम्” (१९-१) इत्युक्तलक्षणः । 'अद्रुताप' अत्तरितां 'अविलम्बितां' अमन्दां, 'नीचोच्चस्वारसम्पन्नां' अनुदात्तोदात्तस्व- रितसहितां, 'धृतवती' प्रनयवतीं 'समां' उदात्तादिभि नाति- तसिरीयागो ताकमनिस्पकोध्य ·520 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. . रेकादिदोषरहितां 'वदेत्' ब्रूयात्, वृत्तिमित्यर्थः । वृत्तिमिति कथं लम्यते ? "तस्मिन् द्वियमान्तरा वृत्तिः” (२३-२१) इति प्र- कृतत्वादिति ब्रूमः ॥ २४ ॥ इति त्रिभाष्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे त्रयोविंशोऽध्यायः, फमः स्वराणामानुपूर्व्यम् । न तु वर्णद्वित्वं, स्वरवृत्त्युपदे- शप्रतिज्ञानात् । तश्चैवं रूपम्-उदात्तात्मागूधं च प्रचयो नास्ति अनुदात्तात्परं प्रचयो नास्ति स्वरितात्पूर्व प्रचयो नास्ति, स्व- रितद्वयानन्तर्ये पूर्वपदस्थोदात्तात्परस्स्वरितो भवति, स्वरिता. स्परः प्रचयो भवति, प्रचयात्पूर्व स्वरितः प्रचयो वा भवति, परं त्वनुदात्तः प्रचयो वा भवतीति । एतस्मिन् हि क्रमे ज्ञाते स्वराणां वृत्तिरअसा। अनुमातुं शक्यतेऽतः कचिन्नातिविलम्बिता ॥ इति क्रमः । विक्रमः प्रागेवोक्तः (१९.१) । क्रमविक्रमाभ्यां सम्पन्न समन्नां स्वरवृत्तिं वदेत । अद्रुतां अत्वरितां, अविलम्बितां अमन्दा, नाचोचस्वाराः अनुदात्तोदात्तस्वरिताः यथाविधि प्रयुज्यमानैस्तै- स्वरितद्वयानन्तर्य पूर्वः कम्पते । प्रचयात्पूर्व स्वरितः प्रवयो वा भवति । पर तु अनुदात: प्रचयो वा भवतीति-" तनः पर्षदति" (४-२-५) पर्यवदताम्" (१.७.२) इत्यादौ उदात्तयोमध्ये पूर्वपदस्थोदात्ता- त्परं स्वरितो भवति । स्वरितात्पर प्रचयो भवति । ततोऽनुदात्तो भवतांति ॥ एकस्मिन् ३प्रयोक्तु शक्यतेऽस्माभिरगुता चापिलम्विता. ."

·२३ आध्याये २४ सूत्रम् 621 सम्पन्नां, धृतवती प्रशस्तप्रचयस्वरां, समां निनोनतत्वरहितां, एकस्मिन्नेव स्वरे क्वचिन्निम्नता क्वचिदुन्नतता चेति चैपम्यं न कार्यमित्यर्थः । तदेतत्स्वरचतुष्टयं मानसे उपांशी' च प्रयोगे मनसैव प्रयुज्यते, आश्रयाभावात् । ध्वानादिस्थानीये तु शब्दे स्वरूपेण । यत्त "मन्द्रादिषु त्रिपु स्थानेपु सप्तसप्त यमाः (२३-१३)इत्युक्तं, तत्सामवेदप्रसिद्धयनुसारात् तत्र स्पष्टत्वाच। यन योऽर्थस्स्पष्टस्तत्र हि तद्वयुत्पादनीयमिति ॥ २४ ॥ इत्याचार्यगार्यगोपालमिश्रविरचिते घेदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने त्रयोविंशोऽध्यायः॥ 1 उपांशु. 66 , ·अथ चतुर्विंशोऽध्यायः. अथ चतस्त्रसहिताः ॥ १ ॥ अथ इत्ययमधिकारः । चतस्त्रः संहिता उच्यन्त इत्येतदधि- रुतं वेदितव्यं, इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः ॥ १ ॥ "अथ सहितायाभेकमाणभावे" (६-९) इत्यादिना संहि- ताविपयाणि कार्याणि विहितानि । तास्संहितास्तु कियत्य इति न शायन्ते । यद्यपि “अथ वर्णानाम्” (१३-५) इत्यधिकारा- त्ततःपरं वर्णसंहितेत्येतावद्वगम्यते, तथाऽपि संहिताचातुर्विध्य- मभिमतं न सिद्धयति । (अतः चतस्रस्संहिताः वेदितव्याः)॥१॥ पदसशहिताऽक्षरसहिता वर्णसहिताऽज- सशहिता चेति ॥२॥ पदाक्षरवर्णाङ्गाश्रयाः चतस्त्रः सहिताः क्रमेण बोद्धव्याः । प- श्चमाध्यायमारभ्य आनवमादेकादशद्वादशौ त्रयोदशस्यादौ सूत्रचतु- प्यं च पदसंहिता । दशमोऽक्षरसंहिता । त्रयोदशचतुर्दशी पोड- शश्च वर्णसंहिता । “व्यञ्जनं स्वराङ्गम् " (२१-१) इत्येकवि. शोऽङ्गसंहिता । एताश्चतस्त्रः संहिताः । एतेप्वन्यत्र च विहितं () अप्रत्यं वाक्यं कुम्भघोणमुद्रितपुस्तके नास्ति.

·२४ अध्याय ३ सूत्रम् 528 निपिई च कार्य सर्वसंहितासु कुर्यात् । यत्रार्पग्रहणादिको विशेषो नास्ति ।। २ ॥ एवमासामुद्देशः कृतः ॥ २॥ नानापदसंधानसंयोगः पदसहितेत्यभिधी- यते ॥३॥ नानाभूतयोः पदयोः सन्धाने यः संयोगः सा पदसहिता इति अभिधीयते उच्यत इत्यर्थः । यथा--"अग्ने दुध्र गह्य किशिल वन्य या । एकार्थयोः सन्धानसंयोगशब्दयोः प्रयोगः सन्धानाधिक्यार्थः । तथा च वैयाकरणा भणन्ति-"परः सन्निकर्पः संहिता" इति ॥ ३ ॥ अथ क्रमेण लक्षणान्याह-- नानापदयोनिमित्तभूतयोः निमित्तनिमित्तिनोरुभयरूपयोी सन्धानात् यत्संयुक्तरूपं भवति, सा पदसहितेत्युच्यते । निमि- तयोर्यथा-वपुश्च मे"। 'मिथुश्चरन्तम् । निमित्चनिमित्तिनो- यथा- गृहाणामसमय । 'सई मन्द्रामु प्रयसः" । उभयरूप- योर्यथा-'अधैकमुभ' (१०-१)-'नास्येन्द्रियं वीर्यम् ॥३॥ सपानसयोगयोः प्रयोग: सपधाधिस्यार्थः •सं. ५-७-५. 8.१.७१५. पा.१-४-१.. ७.३.३.०, . " ·524 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. mim यथास्वमक्षरसहितादीनामप्येवम् ॥४॥ स्वं स्वमनतिक्रम्य वर्तत इति 'यथास्वम्' क्रियाविशेषणमेवैतत् । एवमक्षरस हितादीनामपि यथास्वं स्वरूपं निरूपणीयम् । नानाऽक्षर- संयोगोऽक्षरसंहिता । नानावर्णसंयोगो वर्णसंहिता । नानाऽङ्गसंयो- गोऽङ्गसंहिता । क्रमेणोदाहरणानि भणामः यथा- अथाब्रवीत्। 'अधिपवणमसि । 'अक्षणया व्याधारयति । केवलस्वरयोः संयोगोऽक्षरसंहिता । एकपदे स्वरव्यञ्जनसंयोगा वर्णसंहिता । एक- पदे केवलव्यञ्जनसंयोगोऽङ्गसंहिता । अन्यत्र पदसंहितेत्यवान्तरभेदो विज्ञेयः ॥ ४ ॥ अक्षरसंहितादीनामपि एवं लक्षणानि द्रष्टव्यानि । तत्र तु यथास्वं रवेनस्वेन प्रतिसम्बन्धिना सन्धानात् संयुक्तरूपं य- जायते, तत्तासां रूपम् । तत्र हि व्यवहितश्याव्यवहितश्च प्र- तिसम्वन्धी भवति । यथा--'उदात्तात्परोऽनुदात्तस्स्वरितम्' (१४-२९) इत्यक्षरसंहिता । ‘स इधानः ‘स ते लोका 'ऋकाराररषपूर्वः' (१३.६) इत्यादिर्वर्णसहिता । 'पितृ णारसदनमसि' । 'ऋभूणां भागोऽसि" । अगसंहिता--'विभू- रसि प्रवाहणः' इत्यादि । अथ किमर्थ वर्णसंहिताया अचा- न्तरभेदाश्रयणम् ? तदुच्यते-उदात्तात्परोऽनुदात्तस्स्वरितम्' (१४-२९) इत्यत्र यदि वर्णसंहिताऽऽश्रीयेत तदा व्यञ्जनेऽपि स्व- रितत्यं स्यात् । 'या त इपुः अत्र पूर्वसूत्रविहितं स्वरितत्वं 1स. ३.२-११. • 3 स. ६.२.४ " ५.७.२६. " - . 19 सं. १-१.५. 4 5 6 "१-३-१. 7 B "१.३.३. " ·६४ अध्याये ४ सूत्रम्, 625 तकारस्य स्यात् । 'तत्परस्वरम्' (२१-२) इत्येतत्तु स्वरितादे- शविषयादन्यत्र सावकाशतया न ह्यङ्गसंहितास्वरितत्वं बाधेत । तथा-व्युत्त्रितः' इत्यत्र द्वितीयतकारस्य रेफस्य च पराङ्गतया अनुदात्तयोस्सतोः 'स्वरितात्सहितायाम्' (२१-१०) इति प्रचयः स्यात् । न हि अङ्गसंहितया मचयो वाध्येत । यस्तु विधे- निमित्तमेव नासौ बाध्यत इति न्यायात् । तस्मादियमक्षराणा- मेव संहितेत्युपगन्तव्यम् । यदा--वर्णसंहिताविपयोऽपि स्वरो:- क्षराणामेवेति सिद्धम्, तदा व्यञ्जनानां स्वतन्त्रत्वाभावादुदात्त- त्वादिगुणभाम्भिरक्षरैः सह प्रयोगे तत्स्वरब्यवस्थापनाय अङ्ग- संहिताऽप्याश्रायतव्येति युक्तं वर्णसंहितायां त्रैविध्याश्रयणम् । प्रयोजनसद्भावात् । तस्मात्सूक्तं चतनस्साहिताः (२४-१) इति ॥४॥ तदेवं व्याकरणोक्तं प्रकृत्यादिसन्देहप्रध्वंसनं कार्यमिह लक्षित यत्त्रिविधसमाम्नायमध्यवति भवति । यत्तु सूक्ष्मसन्देहनिरसनं प्रकृतिप्रत्ययविशेषादिकार्य, तत्सर्व ततएवावधारणीयम् । तत्र चायं ग्रन्थः प्रकृष्टोपकारको भवति । एतद्न्थार्थनिष्णातहि कृ. त्स्नस्य व्याकरणस्यार्थस्सुगृहीतो भवति । शिक्षागणोपदिष्टं तु- कार्य नात्र संगृहीतम्, व्याकरणप्रधानत्वात्प्रातिशाख्यस्य । तस्मा- दत्रास्माभिः- शिक्षागणोपदिष्टं यत्संहिताग्रन्थगोचरम् । कार्यजातमिहानुक्तं तत्समुच्चीयतेऽधुना। 'अथ तात. सं.१-८-१०. यस्य तु..

·526 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये, गुरुत्वं लघुता साम्यं ह्रस्वदीर्घप्लुतानि च । लोपागमविकाराश्च प्रकृतिविकमः क्रमः ।। स्वरितोदात्तनीचत्वं श्वासो नादोऽङ्गामेव च । एतत्सर्वं तु विज्ञेयं छन्दोलापामधीयता ॥ ५ ॥ यत् गुरुत्वाद्यष्टादशविधं, 'एतत् सर्व', 'छन्दोभापां' वेद- रूपां वाचं, 'अधीयता' पठता, 'विज्ञेयं' । अथवा 'छन्दो- भाषां' वेदलक्षणामित्यर्थः । तुशब्दोऽध्येतृव्यतिरिक्तनिषेधार्थः । अनेन तु सर्वथा विज्ञेयमित्यर्थः । गुरुत्वं यथा-"वपट्थ् स्वाहा" लघुता यथा-"अकुरुत | साम्यं यथा-स्थानकरणकालादिभि- रनयोरस्ति तोल्यमिति । इस्वदीर्घटुतानि च यथा "गमयति" "वायावेवास्य | "अस्तु ही३ इति । लोपो यथा-"ई मन्द्रा- सु प्रयसः । आगमो यथा-"पुश्च मे"। विकारो यथा- "समिन्द्रणः" । प्ररुतिर्यथा--"अग्ने दुध्र गह्य किरशिल वन्य या ते" | "प्रपा असि" | "मिथुनी अभवन्"" । विक्रमो यथा-- "वोदवे । कमो नाम द्वित्वं यथा-"यद्वै होता। स्वरितोदा- तनीचानां भावः 'स्वरितोदात्तनीच' तद्यथाक्रमं निर्दिश्यते- - 6 सं. ७-३-१२. 'सं. ६-५-८. सं. १-७.३. ४ १-४-४४. १ " 10 11 " ५.३.६. " १-१-२, ·२४ अध्याये ६ सूत्रम्. 527 "न्यञ्चम् | "गां वाव तो । “अवदताम्" । "विवृते श्वासः" (२-५) इत्युक्तम् । श्वासो यथा-"पूपा ते 13 । “संवृते कण्ठे नादः क्रियते" (२-४) इत्युक्तो नादः यथा-'भागधे भागधाः | 'व्यञ्जनस्वराङ्गम्' (२१-१) इत्युक्तमङ्ग यथा--"तं मत्स्यः प्रायवीत् । विज्ञेयमिति नित्यविधिः, विपक्षे बाधात् “मन्त्री होनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्व- जो यजमान हिनस्ति यथन्द्रशत्रुस्स्वरतोऽपराधात्" इति ॥ ५॥ पदक्रमविशेषज्ञो वर्णक्रमविचक्षणः । स्वरमात्राविभागज्ञो गच्छेदाचार्यस५सद गच्छे- दाचार्यससदमिति ॥ ६ ॥ पदानां क्रमस्तस्य विशेपः तं जानातीति पदक्रमविशेषज्ञः । वर्णानां क्रमः तस्मिन् विचक्षणः निपुणः । स्वराश्च मानाच स्वरमात्राः तासां विमागः तं नानातीति स्वरमात्राविभागक्षः । मात्राशब्देन कालविशेषः कश्चिदुच्यते । सोऽपि चतुरणुक इत्य- वादिप्म । एवंविधः पुरुपो गच्छेदाचार्यसंसदं स्थानम् । आचा- र्यास्तु व्यासादयः । तेषां ब्रह्मलोको हि स्थानम् । यदं शास्त्रं जानीते सोऽयमानार्थत्वात् तेषां संसदं ब्रह्मलोकं गच्छति । 'सं. ... सं. 1-1-1. 1 ३ "

·528
तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये:
तथा च पौराणिका भणन्ति-
गरुडपुराणे-
आहुस्समस्तविद्यानां वेदविद्यामनुत्तमाम् ।
अतस्तद्दातुरस्त्येव लाभस्वर्गापवर्गयोः ॥ .
विद्यानां च परा विद्या ब्रह्मविद्या समीरिता ।
अतस्तद्दानतो राजन् सर्वदानफलं लभेत् ॥
देवीपुराणे-
वेद एव द्विजातीनां साधनं श्रेयसः परम् ।
ततोऽस्याध्यापनाभ्यासात् परं ब्रह्माधिगच्छति ।।
तमेव शीलयेत् प्राज्ञः शिष्येभ्यस्तं प्रदापयेत् ।
तदभ्यासप्रदानाम्यां तत् कि यन्नाधिगच्छति ॥
.
तथा याज्ञवल्कचः-
यज्ञानां तपमा चैव शुभानां देव'कर्मणाम् ।
वेद एवं द्विनातीनां निश्श्रेयसकरः परः ॥
योऽनधीत्य द्विनो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् ।
स मायनेव शूद्रसमाशु गच्छति सान्वयः ॥
फाशीकाण्डे-
हित्या भुतेरध्ययनं योऽन्यत्पठितृमिच्छति ।
स दोग्नीधेनुमुत्सृज्य ग्रामकोटी दुधुसति ॥
को प्रिय माधि
नुसनो पव.

·.
२४ अध्याये ६ सूत्रम्.
520
• .
वेदमेव सदाऽभ्यस्य तपस्तप्येद्विजोत्तमः ।
श्रुत्यभ्यासो हि विग्रस्य परमं तप उच्यते ।।
महाभारतेऽपि-
यो ब्रूयाञ्चापि-शिष्येभ्यः धा बासी सरस्वतीम् ।
पृथिवीगोप्रदानाभ्यां स तुल्यफलमश्नुते ॥
विष्णुधर्मोत्तरे-
वेददानादवाप्नोति सर्वयज्ञफलं नरः ।
उपवेदप्रदानन गन्धर्वैस्सह मोदते ॥ .
ब्रह्मपुरागे-
न तत्कल्पसहलेण गदितुं शक्यते फलम् ।
यद्वेददानादामेति स्वल्पादपि महामते ।।
भविष्यत्पुराणे-
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् ।
सदाऽध्ययनयुक्तस्तु परे ब्रह्मणि लीयते ॥
वेदस्वरूपसुच्यते--
यजुर्वेदः पिङ्गलाक्षः रुशमध्यो वृहद्दलः ।
वृहत्कपालः कृष्णादिः ताम्रः काश्यपगोत्रकः ।
वेदाङ्गान्युच्यन्ते-
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्यौतिपं तथा।
छन्दसां लक्षणं चेति पडङ्गानि विदुर्बुधाः ।।
अनुपदं चानुपादं *छन्दो भाषासमन्वितम् ।
मीमांसान्यायतर्काच उपाङ्गानि विदुवाः ।।
* “अनूपद चानुपदं"
अन्पनं चानुपद
नाना।
67

·580 तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये. - एवं साङ्गोपाङ्ग वेदं गोत्रस्वरूपादीनि विजाननधीयानः पूतो भवति। ग्रन्थान्तरे यथा तदिदं शास्त्रं यदृच्छया । असूत्रितेषु स्थानेषु पौरुपेयेषु वर्तते ॥ तथाहि-'प्र नक्षत्राय देवाय । 'स ईममाद महि कर्म कर्तवे महामुरुम्" । 'महि सप्तदशेनावस्युवाताः" । 'अपि सीद मिथुन्यष्टी च* इत्यादौ न वर्तते । 'सि५ हे व्याघ्र उत या पृदाको । 'द्वादशा- ग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि आत्मना परा निष्प्र शुक्रशचपा" । 'अस्मि- स्तनुवस्तुहि पिनाकम् । 'उश्मसी पोषम्" इत्यादौ तु वर्तते । गच्छे 'दाचार्यस १५ सदं इति पदवीप्सा शास्त्रपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥ ६ ॥ त्रिलोचनध्यानविशुद्धकोमुदीविनिद्रचेतःकुमुदः कलानिधिः । स सोमयार्यो विततान सम्मतं विपश्चितां भाप्यमिदं सुवोधकम्॥ इति श्रीविभाप्यरत्ने प्रातिशाख्यविवरणे चतुर्विंशोऽध्यायः. इत्याचार्यगायगोपालमिथविरचिते वैदिकाभरणाख्ये प्रातिशाख्यव्याख्याने चतुर्दिशोऽध्यायः. समाप्तश्चायं ग्रन्थः. प्रा. ३.१.३. प्रा. २.५-८. सं. ११.४-१२. 6 7 स. ६-५-८. , ४-६-१९.. " " , ६-४-१.. सं.१.३.६.

·अशुद्धसंशोधनम्. अशुद्धम. शुद्धम्. १६ हस्वो १७ हस्वा ह्रस्वो इस्वा ५७ १ " ३४ ३७ ६० ६३ " वोक्त। वोक्तम् । १२ ] शतरुद्रिय २० विधरा शतरुद्रीये विधेरा बृह पर रूपे परे रूप " " » संवस्तरस्य २३३ ६-७ प्रपती १८ रेजमाने" संवत्सरस्य पृषती रेजमाने २४ / पर तु परंतु ८ आचार्याणम् गा इष्टये आचार्याणाम् इटये ३०४ २१६ राये, शासान्त- " ३२९ राये- १६ शासान्त, १ पाणा- २ विशस्व ८ वाण- विशस्त ·नैत्तिरीयपातिगायमूत्रस्थादमूची. अं 1-28 'अंश 16-29 अंशभुवा 16-29 अंशवः 16-29 अंशाय 16-29 अंशु 16-29 अंशु.16-29 अंशुः 11-10, 15-29. अंशुना 16-29 अंशुभिः 16-29 अंशू 16-29 अंशून् 16-29 अंशोः 16-29 अंशी 16-29 अंसाभ्यां 16-30 अंसाय 16-30 अंसं 16-30 अंसी 16-30 अंहः 8-15, 16-210 अंहतिः 11.1, 16-29 अंहसः 8-24, 11-4, 16-29) अंहसा 16-29 अंहो. 16-20 अंहोमुक् 16-29 अकः 8-8,9-29 अकरं 12-7 अकरोत् 4-52 अकार 1-17, 1.6 अकारः 1-21,1-32,11-1,15-8 अकारपरः 9-7 अकारपरे 11-9 अकारपरी 9.13 अकारपूर्वः 9-23 अकारलोप 20-1 अकारवत् 2-21 अकारादि 1-52 अकारार्ध 2-26 अकुर्व 5-7 अकुर्वत 9-22 अकृणोत् 11-17 अक्त4.11 अकंस्त 16.22 अक्षन् 13.13 अक्षर 23-7, 21-22-1-1 अक्षरं 20-2 अगन्म 9-22 अगमत् 11-7 अग्नयः 128 अग्नयः पप्रयः 12-7 अग्नि, भनि गायत्रम् 1-52 अ.9-7 भाकार:1-29 ·अज्यानिम् 11-12 अणवश्च 13-12 अणिष्ठाः 13.12 अणु 17-3 अणुता 22-9 अणुमात्रा: 19-3 अग्निः 6-5, 11-13, 13-15 अग्निपरः 11-15 अग्निर्जिह्वाम् 12-7 अग्निर्मूर्धा 11-3 अग्निवेश्यः 9-4 अग्निवेश्यायनस्य 14-32 अग्ने 11-10 अप्रियाय 11-14 अने 9-22, 11-14 अघ 11-13 अया-2 अघोपः 14-18 अघोपपर:9-1,92 अघोपाः 1-12 अघोपात् 1:1-9 अघोपे 14.10 अघोपेषु 2-10 अनिय 11.17 अगम 24-5 अन21-2 अज्ञानाम् 7.10 भाद्विरः 11-17 भनिरस्वत् 12-7 अनं 11.17 अच्छा 3.8 अच्छिद्र -11 अच्युतः 11-17 भजासि 10.18 भजीग:8 भमानान् 11.17 अतंसयत् 16-13 अतः 22-14. अति 14-8. अतिदिवः 8-24. अतिद्भुतः 11-17. अतियन्ति 11-17. अतिव्यक्तम् 17-8 अतिव्यस्तम् 2-12 अतिस्वार्याः 23-12 अते 4-54. अत्ता 3.12. अत्यंहाः 16-29. अत्युपसंहृतम् 2-12. भत्र 17-5. अप्रस्थ 12.7. अत्रा3-8. अथ 1-1, 1.2 इत्यादि. अथा 3-10. अथापर:9.21. अथो 12-7. अद: 12-7. अदग्धास: 11-16. अदितिः 9-22. मदितिश्शर्म 12-7.

·भदुग्धाः 12-7. अदुहत् :9-22. अद्भिः 11-8. अद्य 11-10. अद्य पथि 11-13. अद्या 3-5, 3-8. अद्यानु 12-7. अद्रुताम् 23-20. अधरांसपत्नान् 9-22. अधा 3-9. अधायि 12-7. अधि 1-15. अधिकः 17-5. अधिकारक 22-6. अधिपवणे 4-11. अधी 3-7. अधीयता 2.4-5. अध्यर्ध: 2-28. अध्वर 11-18. अध्वरं विश्वतः 8-32. अध्ययों 12-8. अनड्वान् 5-21. अनदता 3-12 अननुस्वारसंयुक्तम् 22-15. अनन्तोदात्ते 16-5. अनन्तः6-8. अनन्तरं 23-16. अनन्तरः 1-41. अनन्तरे 1-11, अनमीय. 11-17. अनवर्णपूर्वः 8-16. अनाकार 16-16. अनादि 8-10. अनादेशे 9-20. अनान् 6-14. अनिङ्गय 8.13. अनिङ्गयान्तः 4-10. अनितिपरः 9-20. अनिष्टतः 11-4. अनी 7-12. अनु 11-5, 11-7. भनुत्तमः 14-24. अनुत्तमात् 21-12. अनुदात्त 10-12, 18-2.. अनुदात्तः 1-39, 3-15, 4-43, 10-16,12-10,14-29,16-8. अनुदात्तपूर्वे 20-2. अनुदात्तसमः 1-45, 1-46. अनुदात्तानां 31-10. अनुदात्ते 6-4, 8-9, 12-9. अनुनासिकम् 5-26, 6-27, 6- 28, 10-11, 22.14. अनुनासिकः 5-31, 15.1. अनुनासिकाः 2-30. अनुनासिकानि 15-6. अनुनासिके 10-11. अनुपलब्धिः 23-7. अनुप्रदानम् 2-8. भनुमदानात् 23-2.

·. अनू 3-7. 7 अनुस्वार 1-18, 2-19, 2-30, / अन्येषां 2.33. 17 1. अन्येषु 2-11. अनुस्वारः 1-34, 15-3, 21-6. अन्ववसर्गः22-10. अनुस्वारे 17-3, अन्वादेशः 1-58.. अन्वादेशको 22-5.. अनूकारात् 4-52. अपः 11.6. अनूष्मवति 3-15. अपरा 11-12. अनृणः 11-17. अपर्णे 2-12. अनृते 4-11. अपसः 8-24. अनेकस्य 1-28. अपा3-12. अकारादि 1-53. अपांनपात् 11-8. अन्त 2.18. अपि 1-26 इत्यादि. अन्त: 1-3, 7-16,8-10, 8-13, अदिधामि 12-7. 8.32, 13-15. अपूपं 12-7. धान्तमः 11-13. अपूर्वे 20-2. अन्तरस्यां 127. अपृक्त 1-54,9-16. अन्तरा1-20. अप्यतु 9-22. अन्तरे 5-40, 9-16. अपग्रहा: 15.6. अन्तविकारात् 15-5. अप्सुयः 11-17. अन्तस्था:1-8 अविभ. 8-8. अन्तस्थापरं 21-7. अन्तस्थापर:5-28. अबूताम् 4.52 अभा: 8-8. अन्त्यस्य 1-58. अभि 1.15, 11-13. अन्धः 11-10. अभिद्रोहं 12-7. अन्नाय 12-7. अभिदीयते 34-3. थनेयु 11.13. अभिनिधानः 14-9. अन्य: 7-16. अभिनिहतः 20-1. अन्यतरत: 19.1. अभिनिहतं 20-10. अन्यानि 7-110,22-11. भन्याभिः 7-16. अभिवातु 11-6. अभी 3-7.

·अभ्यातिन् 12.7. अमनं 17-8. भमनःप्रयोग 23.6. अमा 12-7. अमित्रान् 9-21. भमिनन्त 10-11. अमी4-12. अमुञ्चता 3-12. अमृतान् 9-21. अम्बकान् 6-14. अम्यालि 11-17. अयं 4.23,9-11. अयजुः 7-8. अयन् 7-6. अयमु 6.2. अरम् 5-9, 10-8. अरधा:.2-7. अरात 11.17. अलम्पर:9-22. अलोपः 11-2. अलोपात् 13-16, अल्पतरः 20-12. अव 1.15. अंव 9-12. अवग्रहः 1-19, 3-7, 4-2, 5-10, 5-18, 6-9, 13-13, 16-30. अवग्रहपूर्वः 6-2, 16-11. अवता 310. अवद्यात् 11-4. अवधारकाः22-6. अवन्त्वस्मान् 11.4. अवर्ण 6-7, 7-5. अवर्णपूर्वः 9-9 अवर्णपूर्वे 10-3. अवर्णपूर्वी 10-19. अवसाने 14-15. अवसितं 21-3. अवा36. अवान्तर 4-52. आवकृतः 5-39. अविमान् 9-21. अविलम्बितां 23-20. अविप्यन् 11-17. अवे 4-54. अव्यक्तम् 17-8. अव्यञ्जनान्तं 22-15. अव्यथमाना 12-7. अशंसन् 16-6. अरान् 9-31. अरिष्टा: 12-7. अर्चन्ति 12-7. अर्चान 9-23. चि: 11-17. अर्ध 1-41. अर्धतृतीयमानं 18-1 अर्धमात्रः 2-13 अर्धसदृशं 11-19. अर्पिते 4-11. अर्यमन् 12-7. अर्वन्तं 11-17.

·*8 अशन्दम् 23-8. अशिश्रेत् 11-17. अश्मन् 6-14. अश्मनः 8-24. अश्मा 12-7. अश्याम 12-7. अश्लोणया 13-12. अश्वसनि: 11-17. अश्वस्या 3-8. अश्वाश्रुतिः 12-7. अश्विना 11-12. अश्वेभ्यः 11-14. अपाढ: 11-16. असंयोगपर 22-15. असंहितम् 21-5. अस: 6-16. असंख्याने 1-18. असत् 11-13. असदां 6-3. असंपूर्वः5-9. असवर्ण 21-7. असस्थानपरः 14-13 असांहितः 4-6. असाया 16-31. असि 10-18, 12-2. असिञ्चन् 6-3. असोमपूर्वः 9.21. अस्कभायत् 11-17. अस्ता 12-7. अस्तु 11-17. अस्थामः 11.17.. अस्थूरि 7-2. अस्मत्पाशान् 12-7. अस्माकं 12-7. अस्मान् 11-8 अस्मिन् 11-13. अस्मिन्यज्ञे 12-7. अस्मे 4-9. अस्मे धत्त 12-7. अस्य 1-46, 11-12. अस्य यशस्य 11-17. अहः 8-13. अहन् 4-12. अहनि 11-4. अहनी 4-12. अहरहः 8.8. अहाः 8-13.. अहोरात्र 4.11. अहियाः 11-17. अढे 4-39, 7-11. आ आ 1-15, 4-23, 4-52. आकार: 4-40. आकार 16-14. आकारपूर्वः 9-20. आगम 1-23, 2.4.5. आच9-22. आचक्षते 23-20. । आचार्य 21-6. आचार्याः 1-16.

·7 29. आचार्याणां 5-30, 9.5. 13-3, आयो 12-8. 14-3, 14 25. आरं 10-9. आट्नारः 13-12. आरिथा 3-10. आतांसीत् 16-13. आर्नुवन् 5-21. आति 14-8. आर्षे 9-21, 10-13. आत्रयः 5-31. 17.8. आवं 9-15. आदाधार 4-22. आव: 8.9. आदिः 1-11, 1-16, 2-26, 16 | आविः 8-24 आविन्नः 11-15. आदि 2-47, 6-14. आवृत्परः 8-11. आदितः 1-2, 1-5, आशी: 5-10. आदी 3-1. आसते ये 11-16. आद्यन्तवत् 1-55. आसन्नं 1-25. आद्या: 1-7. आस्तां 4-52. आन् 3-15. आहुती 3-7, 4.15. आनुनासिक्यं 2-52, 17-1. आह्वारकस्वराः 23-16. आनुपूर्ध्यात् 21-12 आनुपूर्येण 1-10, 2-4.1, 22-13 इकार:2-28. आन्मही 4-34. इङ्गथं 1-48. आप: 4-25, 11-5. इड: 8-24. आपःपूर्वः 11-8. इडावान् 9-21. इति 1-15, इत्यादि. आपती 4-15. इतिपरः 8-12. आपो हि 6-2. इदग्ने 5-17. आभिः 6-5. आयं.9-14. आयन् 5-21, इन्द्रपूर्वः 11-9. आयजिष्ठः 9-22. आयाम:22.7 इन्द्रिया 3-5. द्रो मे 9-20. आपूपा 10-13. इद 5-17. इन्द्र: 7-8. इन्द्रा 3-3. आयुः 6-5, 6-18.

·8 ‘इमां नः 5-17. इमे 1-2-1. इयमेव सा या 11-3. इरावती 1.22. इव 17-8. वर्ण 10-15, 20-1. वर्णपरे 10-1. वर्ण 2-22. एक 1-1-1. इटा 3-6. दह। 9-22. AN ईम 5.12. ईफारः 9-20. इंकार 16-11, 1-8. दिन्यान् 9-22. युः 65. रियथा 3-10. पर 2-1.5. उ 3:22.11. उफारं8-21 उकार: 2-240,9-10. उफार 1022. उफारया: 20-1 उफारी 10-15. उत161,23-19. उपया... पक्षमा 3.10. उपप 11.3,9-20. उख्यस्य 8-22, 10-20, 16-24. उगणाश्रुतिः 13-12. उञ्च 23 20. उच्चापरः 5-8. उच्चैः 1-38. उच्चैःकराणि 22-9. उच्चस्तराम् 1-11.. उत 3-15, 5-14, 9-21, 16-21. उत्तम 5-31. उत्तम 8-2, उत्तमपर: 8.2. उत्तमवीर: 14-24. उत्तमपरात् 14-11, 21-13. उत्चमाः 1-11, 2-30. उत्तमेपु 17.1. उत्तमोत्तरीयस्य 8-20. उत्तरं 17-1. उत्तर: 1-30. उत्तरस्य 2-29. उत्तरान् 2-17. उत्तरे 3-1. उत्पत्तिः 23-3. उदय 2.17. उदयान् 9-21. उदात्तम् 10-10, 12-10, 20.3. उदात्तः 1-38, 12.5, 12-3, 16.30, 18-41. उदात्त 11-31, 18-2, 11, 21-11,21... ! उदात्त: 20-7, -- ·20-1. उरु 7-2. उदात्तयोः 5-13, 10-16, 19-1, | उभे 4-11, 10-1. उर: 2-3. उदात्तवति 10-10.. उरसि 23-10. उदात्तसमः 1-42, 1-16. उरसोः 2-2. उदात्तश्रुतिः 21-10. उदात्तात् 1-11, 14-29. उरुता 22-10. उदात्ते 6-14, 8-10, 12-10, | उर्वी 4.20. 16-5. उल्वणं 13-12. उदाहरिप्यामः 22-3. उवर्णपरे 10-5. उदिङ्गयेत् 17-8. उवर्ण 2-24. उप 1-16, 4-24, 4-12, 11-3. उश्मसी 3-13. उपदेश्यामः 28-23. उह्यमान:7-6. उपध्मानीय 1-18. उपध्मानीया:14-15. ऊ 3-14, 6-2. उपवन्धः 1-59. ऊकार: 4-5. उपब्दिमत् 23-5, 23-9. ऊकारपूर्वः 9-20. उपलब्धि: 23-8, 23-13. ऊकारा: 16-11 उपसंहरति 2-18, 2-32. उपसंहारः 2-24, 2-31, ऊण्योः 13-10. उपसंहृततरे 2-16,9-18. ऊभाचे 16-17, 20-5. उपसंहृततरी 2-14 ऊर्ध्वान् 6-14. उपसर्ग 6-4, 14-8. ऊर्ध्वं 4-11. उपसर्गपूर्व 10-9. ऊप्म 1-12, 15-1, 17-1. उपसर्गाः 1-16. ऊप्माण: 14-9. उपस्थे 4-21. ऊष्मपर: 9.1,9-5, 13-2, 14. उपांशु 16-29, 23-5, 23-6. 13, 15-1, 21-9. उपोत्तम 11-3. ऊप्मसंयोगे 21-15. उप्यमानं 7-3. ऊप्मा 1.1-16, 14-18, 21-9. उभयो-1-47. ऊप्माणं 9-2. उभाभ्यां 1-52. ऊमाणः 1-9, 2-41 ii अव 9-22.

·'10. बाबा 1-13. *तून् 6-14. | एकविंशतिः 22-12. एकादशासः 11-16. ऋकार: 5.9. एकान्तरः 2-25. ऋकार 1--312-18, C-8, | एकार 1-8, 4.40, 11-1. 13-6. एकारं 10-1. ऋकारपरे 10-8. एकार:9-11. ऋम्सामा 3-5. एकारे 2-15, 2-23. ऋक्सामे 1-11. एकारैकारपरे 10-6. ऋजीपि 16-18. एके 1-47, 14.33, .8.1, 19-1, ऋण 13-14. 21-13. मता 3-2. एकेपां 2-19,2-27, 2-17, - ऋतु 6-7, 9-22. 30, 5-39, 8-19, 9-9, 11- 19, 18-3, 11-3, 14-25, ऋद्धचामा 3-10. 15.2, 15-6. ऋपभः 11-16. एतत् 22-15, 24-5. ऋपीणां पुत्रः 11-16. एतन 10-14. एतयोः 10-23. ऋकार 2-18, 13-6. एतस्मिन् +-18. एतानि 22-14. लकार 1-31. एतासु 4-20. एते 4.4.1. लकारपु 2-18. एतेषु 4.25, 5-21, 8-6. ए एनं 7-8. एकं 5-18, 10-1. एनमामि -12. एक 1-51, 5-1. एना 5-17. एकपदे 15-4. एने 4-11. एकमात्र: 22-13. एफ: 1-19, एकयमं15.9. पमन् 10-14. एकया 5-10. एवं 17-8,211 एफवर्णः 1.51. एव: 10.11.

·एप 5-15. पपु 2-51. ऐ .11- एव 5-6, 4-44, 9-5, 14-3.19: ओटी 2-14, 2-21. 4, 20-2, 23-6, 24-5.. एव रसेन 4-14. औ पवास्मिन् 5-21. औकारम् 10-7. एवोत्तर 1-11. औकार: 9.15.. औकारयोः 2-26. क पष्टः 8-8, 8-18, 10-14. कः 8-9. के 8-23,9-4. ककार:5-32. ऐकारं 10-6. ककारपरः 8-31. ऐकार:9-14, 16-24. ककुत् 8-4. ऐकार 2-26. कक्षीवान् 9-91. ऐकारी 48. कण्ठः-3. पेक्षवी -12. कण्ठ 2-2. ऐरयन् 5-21. कण्ठस्थानी 2-46. ओ कण्टे 2-4, 23-10. ओकारं 9-7, 10-5, 18-1. कण्व 13-9. ओकार4-6, 9-12. कनीनिके 4-11. ओकारपरी 10-22. कनीया 16-13. ओकारपूर्वः 11-1. कपालान् 6-14. ओकारे 2-13. ओकारीकारपरे 10-7. करणम् 2-32, 2-31. ओझन् 10-14. करणतरम् 2-27. ओने 7-10. करगमध्यम् 2-15. ओपधी 3-7. करणवत् 23-6. औषधी: 5-17. करणविन्ययात् 23-2. ओष्ठ 2-12, 2.91, 10-1-4. करांपर:8-30. ओष्ठान्ताभ्याम् 2-43. कर्णका 3.5. कल्पयन्ती 1.15,. कम 6.2. ओष्ठाभ्याम् 2-39.

·12 ऋ8-26. । कल्याणी 13-12. कवर्गे 2-35. कस्मिश्चित् 18-2. काण 13.9. काण्डमायनयोः 15-7. काण्डमायनस्य 9-1, कारोत्तर: 1.16. कारौ 22-4. काणी 4-12. काल 1-33. किशिल 16-26. किशिला 16-26. कुणपं 13-12. कुत्रा 3-10. कुरुपर: 5-6. कुर्यादिटिपु 4-52. कृणुता 3-10. कृणुध्वं सदने 4-11. कृण्वन् 6-14. कृधि 8.26. कृधि सुवः 7-2. कृधी 3-13. कृष्णः -1-38. केन 7-8. फोणेयः 13-12. कौण्डिन्य 5-38. कौण्डिन्यः 17-1. कौण्डिन्यस्य 18-3, 19-2. फोहलीपुत्रः 17.2. मंस्पते 16-22 क्रतोपूर्वः 12.8. क्रम 28-20, 24-6. क्रमः 24-5. क्रमे 21-16. ऋयी 3-13. क्रियते 2-4. क्रूरं 4-25. कुष्ट 23-12, 23-14. कुष्टाः 23-14. क्षपर:9-3 क्षामा 3.10. क्षेप्र: 20-1. क्षेम 20-9. ख ख 8-23. खस्य 22-9,22-10. खि 14-8. ग गच्छेत् 24-6. गण 13-9. गमयतः 4-52. गम्येत 1-5 गर्भ 4-24, 4-42. गर्भः 12-3. गाण 13.9. गानां 7-10. गानि 7-10. गाहमानः 12-8. गुण 13-9.

·18 गुरुत्वम् 24-5. चके 4-28. चक्षुपी 4-12. चकुण 13-12. चतस्रः 1-8,24-1. गुरूणि 22-14, गृह्णाम्यग्रे 11-16. गोमान् 9-21. गौतम 6-38. नपरः12-.. नी 4-36. ग्यानि 7-10. चतुः 6-18. ग्रह 9-20. ग्रहणं 1-24. ग्रहणस्य 1-22. ग्राम 7-2. ग्रामी 4-53. घ घकारपरे 8-26. धर्मासः 11-5. चतुर्थ 5-38. चतुर्थः 5-40. चतुर्थ 1-11, 23-12, 23-16. चतुर्थयोः 14-5. चतुर्थो 23-19. चतुर्यमं 23-16, 23-19. सत्वारः 23-17. चन्द्रपरः5-5. चपरः5-4, 6-20. चरा 3-8. चराव: 4-38. चर्मन् 13-13. चर्पन् 13-13. चर्पणी 3-7.. चवर्ग 2.36. चिकित्वान् 9-21. चिती 3-7. चित्रा 3-1. ची 4-33. चुपुणिका. 13-12. घा 3-8. घुप्या 3-12. घृणावान् 5-21. घोपवंत्परः 8-3, 9-8. घोपवत्सु 2-.. घोपवान् 1-14. नी 4-28. वृता 3-12. डकार:9-18. ङपूर्वः 5-32. च च 1-22 इत्यादि. चकारं 5-22. चेत् 20-3, 21-9. चोत्तमे 4-11. छ 14.8,5-22. चक्रमा 3-10.

·14 . छंसिने 18-18. छकारं 5-54. छन्द:21.5. छन्दस्वती 4-20. जिह्वामध्यान्ताभ्यां 2-17, 2-40. जिह्वामध्येन 2-36, 2-41. जिह्वामूलीय 1-18, 14-15. जिह्वामूलेन 2-35. जीगिवा 16-13. जुपापः 11-16. जुष्ट 11-3. जुहुता 3-19. शे 4-39. ज्या 10-13. ज्याया 16-13. ज्योतिः 6.13. अकारं 5-24, 5-37. जकारं 5-23. जकार 12-5. जसिवा 16-13. जगामा 3.10.. जन्निवा 16-13. जज्ञे 11.16. जनयथा 3-10. जनया 3-12. जनिप्वा 3.8. जन्मनी 1-12. जपर:5-23. जम्भ्यान् 2-17. जयता 3.10. जातः 8-32. जानीयात् 20-2. जायते 23.2. जायमानः 12-8. जिगा 16.13. जिगामि 16.18. जिगिवा 16-13. जियासि 16-13, 16-18. जिला 2.20. जिह्वानं 2-18. जिहाण 2-37, 2-33. जिहामध्यं 2-22. टं 7-13. ₹ 13-15. नकारपूर्वः 5-33. टवर्ग. 14-20. टवर्गपर 13.11. टवर्गे 2-37. 37-14. ई 13-16. he 8:7-14, ण 21-11, णकारं 7-1,13-6, ·15 तावान् 1-35. तू 3-11. त तान् 6-14, 21-13. तः'7-13. ताभ्यामेव 4-52. तकारः5-22.5-33. तारं 23-10. तकारपरः 6-5, 6-14, 7-15. ताराणि 22-11, 23-5. तत् 2-31, 2-32, 2-33, 2-34, | ताली 2-22, 2-36, 2-40. 9-17, 21-2, 23-13, -3-20. ततः 153,22-11, तिष्ठन् 6-14. तत्र 5-3, 22-3, 22-12. तिष्ठन्ति 5-19. तत्रा 38. तिष्ठा 312 तथा 22-1+ तीव्रतरं 17-1, 17-1. तनुवी 4-44. तु 1-19, इत्यादि. तनूयत् 1-52. तपता 3.12. तूणवे 13-12. तपसः 12-8. तृ 16-27. तपसी 4-17. तृण्णे 1-11. तमस:8-21. तृतीयं 83. तरता 3-12. तृतीय 1-11, 23-19, 23-16. तर्हान् 6-14. तृधे 4-11 . तवर्गपर' 14-20 ते 4-10, 1.12. तवर्गीयेपु 13-15. ते अस्य 4-20. तवर्गे 2-38. ते आचरन्ती 1-20. तवों 11.21. तेन 1-33. तस्थिवा 16-13 तेपूर्वः 11-10:: तस्मात् 9-17, 20-4 तपां 23.13. तस्मिन् 6-14, 129,23-17. तैत्तिरीयका: 23-15. तस्य 1-41, 1-19,23, 5-27, | तैत्तिरीयाणां 23-1*. 5-35, 9-2, 14-9. 22-3. तैरान्यञ्जनः 20-7. तस्यामयं 19.1. तैरोव्यञ्जन 20.12. तां 23-16. घ्रपु 5.1. ताः2-7, 19-3. प्रयः 23.11. है ·16 त्रयाणां 1.20. त्रिः 1-36. त्रि 7-2, 16-25. त्रिपदप्रभृति 1-61. त्रिमात्रः 22-13. त्रिपु 23-11. त्री 6-2: त्रीन् 6-14. त्वः 11-5. त्वन्तरा 3-8. त्वष्टः 8-8. त्वा 3-5. त्विपी 3-7. त्वे4-10. थ दन्तमूलेभ्यः2-41. दन्तमूलेपु 2-38, 2-12. दन्तैः 2-43. दर्वी 4-12. दारुण्यं 22-9. दावा 19-13. दिवः 8-28. दीदिवा 16-13. दीप्तिजी 23-13. दीया 3-12. दीर्घ 8-17, 10-2, 22-14. दीर्घः 1-35. दीर्घ 24-5. दीर्घा 3-5. दीर्घ 1-3. दुर्यान् 9-21. ह 16-27. हढतर: 20.9. द्दढप्रयलतरः 17-6. हढे 4.27. देवता फल्गुनी 4-12 देवते 4-11. देवरिपः 8-24. देवा 3-2. देशाय 1-59. द्यवि 6-2. द्यावापृथिवी 4-12. द्रविणा 3-5. द्राधीया 16-3. द्वयोः 4.54 थ1-7. थे 4-10. द 4-7. दंशुका 16-19. दंष्ट्राभ्यां परः 16-19. दंसं 16-19. दसनाभ्यः 16 19: दसोभिः 16-19. दकार: 5-8. दक्षिणेना 3-10. दत्ते 11-5. ददासि 16-18. दयानः 12.6. दधासि 16-18.

·धूः5-10. स 17 द्वारी 4-38. धीरासः 11-16. द्विः 1-35, द्वितीयं 11-19.. धृतमचयः 18-3. द्वितीय 1-11, 11-5, 23-14, | धृतवती 23-20. 23-16. धृतवते 4-11. द्वितीयाः 1-12. धूवक्षितिः 11-5. द्वितीयात् 23-16 ध्वान 23-5. द्वितीयान्ताः 23-15. ध्वान: 23-7. द्विमात्रः22-13. न द्वियमपरे 19-3. न 1-4, इत्यादि. द्वियमान्तरा 23.17. नःपूर्वः 11-13. द्वियमे 19-3. नः पृथिवी -1-19, द्विवर्ण 9-18, 14-1. नकारः5-20,5-31,5-26, 7-J, स्वर 16-17. 9-19, 16-6. द्वे1-10. नकारस्य 15-1, 17.1. मंद्ध 1-3. नकिः 6-5. द्वी 8:20. नपर: 4-32. नमः 4-4, 8-30. नमःपूर्वः 11-14. धत्ते 1-53. नव 1-0. धर्षा 3-8. नाति 7-14 धा 10-13. ना3-8. धाणिका 13-12 नाद: 2.',:-8, 21-5. धाता रातिः 11-3. नाना 1-18, 20-3,243. नानापदीयं 1-50. नाभी 4-12. धारया3-5. नामधेयानि 20-8. धिपूर्वे 6.11. नासिका 2-52. धौ 1.12. नासिकास्थानाः2-13. धीर:17-5. नासिके-3. iii घ8-33. धाम 14.8. धामा 3-8.

·18 पत् 4-14. नासिक्यं 21-14. नेमिवान् 6-14. नासिक्याः 2-19, 21-8, 21-12 नेष्टः 8-8. नासिक्यानां 1-18. स्वती 4.29. निः 6-4, 6-5, 7-2,8-24, 8-35. प नि 1-15. पकारपरः 8-23. नितान्तः 16-21. पकारपूर्वः 5-36. नित्यं 1-59, 1-14, 1-39, 4-48, | पच: 11-16. -1-5-1, 6-5, 14-6, 16-9, | पञ्चपञ्च 1-10. 16-17. पञ्चमात् 23-2, नित्यः 20-2. पञ्चविंशतिः 1.7. नित्ययोः 20-9. पणि 13-10. नित्ये 6-14. पणि 13-10. नियोधत 22-15. पणेत 13.12. निमद 23-5. निमदः 23-8. पतङ्गान् 9-23, निमित्तं 1-60. पतये -27. निर्देशको 22-1. पतिः 8-27. . नीचं 19-1. पतिम्परः 8-97. नीच 23-20. पतिनः 11-16. नीचत्वं 21-5. पती 4-36, 8-27. नीचापूर्वः 5-8. पते 8-97,12-8. नीचः 1-39. पत्नी 6-7. नांचः फराणि 22-10. पनीव 8-27. नाचस्तरां 1.11. पथेपर: 8:25. तु-13. पदं 1-50, 1-51, 15-7. पद 20-6, 22-13, 21-2, 21-3 न 13-11 21-6. नूनं 7-16. पदग्रहणपु 1-50. पदयत् 1-18. नृत्यन्ति 7-16. पदस्थं 20-3. नुदा 3-8. 77-9.

·19 पदादयः 16-2. पा 10-13, 16-2. पदादिः 16.8. पाणि 13.9. पदान्तः 11.28. पातं 4-12. पदान्तयोः 16.14 पाथः 11-16. पदि 6-2. पाथ एपः 14-8. पदे 4-14, 6-4, 8-9, 16-17, पाथा 3-10. 20-2 पापवृत्तः 20-6. पपरः4-30. पादवृत्तयोः 20-12. पपरे 4-28. पायुभिः 6-5. पपिया 16-13. पारया 3-12. पयः पूर्ण 17-8. पारी 3-7, 7-4. परं 1-52, 14-4. पाचे 4-11. परः 1-30, 3-1, 3-3, 4-6, 4. | पित् 4-7. 18, + 24, 4-33, 4-38, 1- पितः 8-8. 42,1-44, 4-15, +-16, 4-पितार: 11-16. 47, 4 50, 4-52, 5-7, 5-10, पितॄन् 6-14. 5-14, 5-17, 10.13, 10-14 पिन्व 8-25. 10-16, 10-25, 13-16, 14-पिवा 3-8. 9, 14-22, 14-29. पीपिवा 10-13. परम 14-8. पु16-9, 16-13. परस्य 21-9. पुण्य 13-9. परस्परं 21-9 पुत्परः 8-21. परा:1-8. पुनः 8-8, 8-32.. परि 1-15, 7-4,8-28,8-34. पुनरुक्तं 1-61. परिमाणात् 23-2. पुवः 11-16. परी 3-7, 7-4. परे 1-9. पूती 3-7. परेण 21-5. पूर्णे 4-26. पवर्गपरः 9-4. पूर्ते 4-11. पवर्ग 2-39. पूर्व 2-18, पुष्पा 3-5.

·21 प्रस्था:-5. । विभृता 3-10. प्रा3-5. बुधिया 10-13. प्राकृतः 11-11, 11.28. बृहस्पति (6-1. प्राकृताः 1:3-1-1. वोधा 3-8. प्राण-1. । ब्रह्मन् 13-13. प्रातः 8-8. ब्रहज 1-25. प्रतिश्रुत्कानि-2. यते 18-1. प्राहितः 20.3. भ प्रातिहतयोः 20-11. भङ्गरा-5. प्रापूर्वः 7-7. भजा 3.3. प्रो 6-2. भद्रपूर्वः 12.3. लाक्षायणयोः 9-6, 11-17, 18-5 भरता 3-11. हाक्षायणस्य 1-1-11. भरा 3-12. साक्षि-74,9-6, 11-17, 18-5 भरिप्यन्ती 4.19. प्छाक्षेः 11.10. भरेमा 3-10. भवः4-52. भवता 3 12. हुत 10- 4. भवन्ति 2-3, 22-11, 23-1. लुतापूर्वं 1-4 भवा 38. छुतानि !' भागधे +-11. फ भामितः 12-8. भारद्वाजः 17-3. व भावे 5-1. चस्वेपु 2-18. भाषां 21-5. यहुले 4-11. भिः 8-14. यदुस्वरस्य 4-40 भुजेषु 14.8. बाडभीकारस्य 14-13. भूतपूर्वेषु 1-1-8. याण 13-9. भूयान् 2-11. वाणवान् 9-21. भूयांसः 16-13. विभृनम्न 4.52 भ्याम्पर: 8-14. टुतं 15-7. छुतः 1-366. . फणत् 13-12.

·2 दंशते 16-20. म मंसते 16-20. मंस्ये 16-20 मंहिष्ठस्य 16-28. मः12-6. म1-7. मकारः5-12, 5-27. मकारपर: 8-4. मकारपूर्वः 6-35.. मकारलोपः 13-1. मधु 3-14. मणि 13-9. मघुमान् 9-21. मध्यमं 23-10. मध्यम 22-11, 93-5. मध्यमेन 18-4. मध्ये 2-6, 10-1. मना: 7-9. मन्द्रं 23.10. मन्द्र: 23-16. मन्द्र 22-11, 23-5, 23-12. मन्द्रादयः 23-15. मन्दादिपु 23-11. मन्यमान: 12-8. मलोपात् 15-1, 17-4. महान् 9-21, महापृष्ठये 11-3. महि 6-2. मा 4-12, 10-13, 16-8. माकिः 6-5. माचाकीयस्य 10-12. मातः 8-8. मात्रा 24-6. मार्दवं 22-10. मास: 16-12. भासां 16-12. मासि 16-12. मासु 16-12. मासे 4-53. मिथु 5.4. मिथुनी 4-53, 10-18. मिथू 3-14. मीदुः 6-5. मीपूर्वः 16-9. मीमांसकानां 5-11. मुखं 2-3. मुखनासिक्याः 2-50. मुञ्च 3-8. मुष्टी 1-12. मूर्धनि 2-37. मृडा 3-8. मपरात् 21-14, मयानि 7-12. मतः 11.5. मत्यांन् 9.21. मलिम्र 6-7 मृत्यु 6-7. मृदुत्तर: 20-11. मेघा 3-6, ·23 मणी 13-12. यधकारपरः 5-30. मध्ये 1-11. यवेन 7-6. मेपूर्वश्च 11-11. यष्टः 8-8. मो 6-2 याज्या 9-20, 11-3. म्ल 13-14. याज्यासु 3-11. य याज्ये 3.9. यं कन्दसी 4-20. याता 3-10. यंसत् 16-20. यानं 7-6. यंसन् 16-20. यामेन 7-10. य 10-15, 10-19, 12-1, 13-3 | यावत् 1-41. 14-21, 20-1. युवा 3-8. यकारं 9-10, 9-20. युक्योर्यः 11-16. यकारभावात् 15-1, 17-1, युष्मान् 6-1.. यकारे 2-40. युष्मानीतः 13-15. यजासि 16-18. ये अप्रयेताम् 4.20. यजीयान् 9-23. येन 2-3-4 येना 3-12. यत् 2-32,4-33,22-14, 22-15. | यो रुद्रः 11-16. यत्र 3-31, 2-33. 19-1, 20-2. र र 7-11, 13-6, 14-15. रस्यते 16-22. यथाप्रयोगम् 18-7. यथामति 17-8. रक्षा3-8. । रधोया 16-13 यथास्वं24.1. रथः 11-5. रथन्तरे 1.11. रथी 3.7. । रक्ष्मीन् 9-98. यमा: 23-12,23-11. रस्य 1-19. रात्री 3-7. यज्ञ4.4.1. यत्रा 3-8. यथा 1-61. रं! 16.23. यथायुक्तात् 5-2. यदा 4-38. यदी 3-13. यमः13-8 यमान् 9-28, 21-13.

·. रापरः 13-1.." लघूनि 22-14 . रापूर्वः 16-1. लपरौ 5-25. रायः 8-29. लभावात् 5-31. राये 11-9. लुप्ते 15-1, 17-8. राव्ण 13-14. लुप्यते 8-16, 9-1, 3-2, 10-14, रासः 6-5. 11-1. रि 16-25. लुप्यते 10-1), 10-22. रुद्र 11-3. लकारौ 1-31. रुन्थे 4-14. लेश: 10-213. रुपूर्वः 7-12. लोकान् 6-14. रुहेमा 3-10. लोके 3-6, 4-53. रूपान्यत्ये:29. लोप 24-11.. रेफ 5-10, 8-6, 8-20, 9-20. लोपः 1-57, 5-11, 13.1. रेफ: 21-16. रेफ 13-2, 15-1, 17-1, 21-15. | लोपी 1.56. लोपिनां 1-23. रेफपरः 5-20,8-7,8-16,11-19. व रेफपूर्वयोः 14-6. व 12-4. रेफपति 6-8. वंशं 16-21. रेफात् 14-1. वंसगः-16-20. रेफे 2-41. यंसते 16-20. रेवते 1-11. वकारं 20-2. रोदसी 4-17. वकार 6-13,9-16, 10-21. घकारपरः 13-3,11-26. ल 11-2, 11.21. यकारपरी 14-21. लकारं 5.25. यकारपूर्वः 1.1.2. लकार: 11-26. घकारभाव 20-1. लकारपूर्व 1.1-7. चकारे 2-43. लकार 2.12. घकारो 10-15. 11-19. लघु-15. वचः 1:16. लघुता21-5. यत् 3-3.

·प.मरम्प 1.11. गांत पन् । पनाति... परर. पापणी 1-12. गर्ग:... This 11 10. यान्.. पसाया 10.13. यमुः 5-31. पम्... पाना .. गर्गपन्.. गगां 1-10. पगांगया 1. पगातरः 1-1.. पमा । वर्णः 1-1. प 1.12.1. गणनाः 23.3 यसरुनयः-7. पर्णगितगपत्तिः 23-1. पर्णपशप .पर्णस्य 1-5li. पांच्या 1.16. पर्णान् 17-५. पणानां 1:11.2.1. पणान्यन्य12-2. पणि12,21-6. यत्तिर: 1.20 चर्नया 3.12. चर्नयासि 115-16. वर्धया:-8. वर्धा ::.8. वर्षगधा 3-10. यांए: 11.16. पा:72.8.५. था 1-21 1-11, 1-15, 2-50, 1-31, 16-7. 19-1, 202, 20.7. याप्रयोग: 1.1. यामा 7-13. पाचः:23.3,21-1. याचयनि-1-52. याजपेय 11.3. याणशत 13-12 याणिजाय 13-12. पाणी: 1:3-12. पानः पूर्वः 11-7. पाना3-5.. यात्ममस्य 10-23. ! यान् :- यायु 2-2. पायु:.1.12. वारणान् 5-21. पाल्मीक 6-36, 186. पाल्मीषयोः 9-4. घाशी 3-7. iv ·26 वाससी 4-17. वाहनः 7-6. वि 1-15, 3-14, 16-25. विकर्ष 11-3. विकार 1-56. विकारस्य 1-28 विकारा: 24-5. विकारि 1-23. विकृतं 1-51. विकृते 16-3, 16-15. विक्रम 23-20. विक्रमः 19-1,24-5. विक्रमयोः 17-6. विचक्षणः4.6. विशेयं 4-5. विदवान् 9-21. विदुः 6-5. विद्मा 3-10 घिद्यात् 22-11. विद्वा 16-13. विद्वान् 6-14 विधि:5-2. विधृते 4-11. विनाश: 1-17. विनिवर्तक 22-6. विभागशः 26. विभाग 3-1. विभू-म. बिरामः 22-13. चिरूपे 4-11. | वियः 8-8. विवरणात् 252. विविशिवा 16-13. विविशुः परुः 8-32. विवृतं 2-45. विवृते 2-5. विवृत्ति 22-13. विवृत्त्याम् 20-6 विशसनेन 16-7. विशाखे 4-11. विशेषज्ञः 24.6. 'विश्वतः 8-24. विश्वदेव्या 3-5. विश्वा 3-5. विपुरूपे 4-11. विपू3-7 विसर्जनीय 1-19,1-18; 14-15 विसर्जनीयः 3-48, 8-5. विसर्जनीयौ :-16, 6-1. विहव्य 11-3 " वीड् 4-36. । वोणायां 13-12. । वीयमाणः 13-10.. वोर्या 3-5 वृत्तिः 23-17. वृषन् 18-18. । प्णः 11-16. वृष्णिया 3-5. वेः (6-5. घेणु 13-9.

·37- वैभाषिकः 22-7. शब्द 22-3. वैष्णयो I.12. शब्दस्य::-. यै सम् :1-14. शब्दोत्पत्तिः 2-1. चोचता 3.12. शमितः 8-8. व्यचस्वती ...19. शरीर-2 व्यअनम् 1-37, 1.4 1,21-1. शश्वतः 8-21. व्यञ्जन ...1, 1-6.5-11, 6-7: शसनम् 16-7. व्यञ्जनकाल: 17-5. शाहायन 16.7. व्यअनपरम् 14-1. शार्यात 1-11, 11-16. व्यञ्जनपर:-97, 1-28. शिंशुमारः 16-6. व्यञ्जनशेष: 1.11. शिंपत् 16-26. व्यञ्जनानां 1.17, 1-11, 23-7. शिक्षा 3.9. व्यञ्जनानि !-10. शि -1-11 व्यअनान्तं 22.11. शिरः-3. व्यअनान्तहितः 11-30. शिरसि 23.10. व्यञ्जनोत्तरयोः 11-5. शिव+11. व्यवायेषु 1:3-15. शीका 3-2. व्यवंतः 1-17,1-51, 7-5, 13.7. शीर्षन् 13-13. व्याहृती 3-7. श शुश्रुवा 16-13. शंस्ता 10-5. श13.15, 11-26, 162. शृङ्गे 1-11. शकारम् 520. शकार: 5.1,5-34. शेषः 1-6, 1-12, 1-16, 2-28. शकुनि 6-7. शेषाणि 22-14. शक्ती 3-7. शैत्यायनः 17-1, 17-7, 18-2. शचछपर:5-22. शैत्यायनादीनां 5-10 शची:37 शो 16-2 | शोणाश्रुतिः 13-12. शब्द:221, 23-3. श्यती 10-18. शुद्धा3-2. शुष्मः 11-16. शृणुता 3-10. शबू 3.7 ·29 , सकारं 6-14, समिद्धः 11-16, सकारः5-66-10, 5-14. समिन्द्र 7-2. सकार 6-1.. समीची 4-31. सकारपरा: 16-1. समीरणात् 2-2. सचस्वा. सयकार 20-2. सजूः 1-25 सर्वम् 15-9, 24-5. सत्रा3-5. सर्वः 1-47, 9.7, 14-33. सत्वा 6-12. सर्व 12-1. सदोहविधीने 4-11. सर्वत्र 2-25, 1:-11, 17-2 सधिः 6-.. सर्ववर्णानां 17-7. सनि 6-12. सर्वाणि 22-14. सनिः 8-19. सर्वेषाम् 8-15, 18-7. सनीः 6-12. सब 6-10. सनुतः 8-8. सवने पशून् 6-14. सपूर्वः 5.19, 8-22. सवर्गीयम् 8-1. सप्त:23-14 23-11. सवर्गीयपरः 11-23. सप्ताभिः 5-12. सवर्णम् 5-25. सप्ते 6-5. सवर्ण 14-28. सभेयः 6-12. सवर्णपरे 10-". समं 17-2. सवणं 1-3. समवग्रह:8-23. सवितः 8-8. समां .3-0. सव्यअनः 1-18. समान 1-33, 4-51. सशब्दम् 23-9. समानपद 22-13. सपकारपर-5-32. समानपद 13-5. ससादा3-12. समानाक्षराणि 1.2, 15.6 सख्या 16.13. समानाक्षरे 10. सस्थानम् 5.27, 8-38, 9.2. समानान् "-2.. सस्थानः-17, 2018, 11.3, समानायः 1-1. सस्याय 1-12 समाहारः 1-10 सहसः 8.25.

·-- दनु . स्था-1.:. स्या 17.05.10. स्यात् 11.1. स्याहारनी.. प्र16... संना 3.10. प्रादिए.Ji-1. ह प्रिय 1-i, II. 10-2. स्पाधाप::- का 1.18.2i,20,2-11, म्गरः 1.33. म.8.2.1 .11, ... कार:... ६कारपरः 10.27. स्परपर:9-10, 11-16 दफारान् 21-11. म्परगर 11-14.11.2. हनुगु .. म्यगए. दन्H. म्बरपूर्वम 11.1. म्यरभक्तिः 11-12-10. हिन्::-160, स्थग्भकापा.11. घनमूलं 225 स्थरस्थ 17-5. हन्तना:-10. स्वराः 1-5. हन्यान् : म्यरातम:21-1. ६परः ।::.1. म्यगणां 2-31 दरन् 17.8. म्यग्निम् 10-12. 10.16 12.", हरा 3-12. 11-21. पदरी 1... म्परितः 1110,111.18-0. हयनी 7-11. स्वग्नि 11-12,21-7. विप्मान् !.91. स्वाग्निपरः 11-11,31.11. परितयोः 1:1-1. हारीतस्य 1-1-18 स्वग्निात :21.10. हि-11, 16.13 स्वरिनानां IN2. हिणुयात् 1:3-12. स्वर्यते 20-9, 23-3. हिणोति 13-12. हि गयस्वान् 9-21. म्यानामी दिवि 6-2. हिपरः 1-37. स्वा 3... -