·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184522
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·हरिवंशाची बखर
अथवा
पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती,
कै० बाळकृष्णराव हरिहर पटवर्धन आंबेकर यांनी लिहिलेली
ही बखर
अर्थनिर्णायक व अवांतर माहितीच्या विपुल टीपा देऊन
वासुदेव वामनशास्त्री खरे
मिरज हायस्कुलांतील संस्कृत शिक्षक
यांनी संपादिली.
पुणे येथे
आर्यभषण छापखान्यात छापिलें.
शके १८३१ सन १९०९.
किंमत दहा आणे.

·-
पुणे येथे
आर्यभूषण छापरवान्यांत हरि नारायण गोखले यांनी छापिलें व वासुदेव वामनशास्त्री खर
संस्कृत शिक्षक मिरज हायस्कूल यांनी प्रसिद्ध केले.

·अर्पणपत्रिका.
हे पुस्तक
श्रीमंत राजश्री सर गंगाधरराव बाळासाहेब पटवर्धन
कं सी. आय ई.
मिरज संस्थानचे अधिपति
यांस
स्वामिभक्तिपूर्वक
अर्पण केले असे.
संपादक.
nep-AMAJ

·No text on this page.

·प्रस्तावना. चौदा वर्षापूर्वी मिरज येथे एका गृहस्थाच्या घरची जुन्या रद्दीची पोती चाळीत असतां आझास प्रस्तुत बखरीचे दहा बारा फुटकळ बद मिळाले. ते वाचून पहातां त्यांत बन्याच चुका दिसून आल्यावरून एकदर बखरीविषयी आमचा ग्रह प्रतिकूल झाला व एति- हासिक-लेखसंग्रहांत एका स्थळी आह्मी तो तसा नमूदही करून ठेविला आहे. तथापि ही सबध बखर मिळविण्याविषयी आमचा उद्योग चालूच होता. तो उद्योग सफल होऊन तिगस्ता ही सबंध बग्वर आमच्या हाती लागली. ती वाचून पाहिल्यावर आमचा पूर्वीचा ग्रह बदलला व असे दिसून आले की, यद्यपि या बग्वरीत चुक्या पुष्कळ आहेत तरी हीतली प्रत्यक आख्यायिका अगदी साळा आणे नसली तरी बहुतेक अशी तात्पर्यतः खरी आहे व पुरदरप्रकरणींच्या वगैर आख्यायिका तर अक्षरशः ख-या आहेत. त्यावरून पेश- वाईच्या इतिहासाचे यथार्थ ज्ञान होण्यास या बग्वरीचा काही उपयोग होईल असें मनांत आणून ही बग्वर आह्मी वाचकांच्या संवेस सादर करीत आहो. बग्वरीतल्या स्थल, काल व व्यक्तीसंबधाच्या चुका आम्ही जागोजाग टीपा देऊन दुरुस्त केल्या आहेत आमन्या नजरेतन क्वचित कचित एग्वादी क्षुल्लक नूक राहून गली असली तर असंल, पग्न एकदरीत ह पम्लक आना निर्दोष व प्रमाणभूत धरण्यास हरकत नाही. ग्रंथकाराच्या हातन संभाषणरसात काठ तिखटमीठ अधिक पडले असल्यास ते वजा पालण्याच्या भरीस आह्मी पड़न पुरवणार नाही. ते काम वाचकानीच तारतम्याने केले पाहिजे. ग्रथकाराची लवनशैली व्याकरणदृष्ट्या चागली नाही, कर्तरि प्रयोगांत प्रथमान्त कर्ता असावा लागता, व एकाच वाक्यात पूर्वकालवाचक धातुसाधित अव्यय व क्रियापद आल्यास ती समानकर्तृक असलीच पाहिजेत, हे व्याकरणाचे सामान्य सिद्धांत ग्रंथकारा- च्या गावीही नाहीत ! - तो ' या अव्ययाचा त्याने वारवार अपप्रयाग केला आहे व दोन ठिकाणी पर्णभत काळाच्या जागी रीतिभूतकाळ घातला आहे ! हे सर्व दोष काढून टाकावे तर बम्बरीच पुष्कळ ठिकाणी रूपातर हाणार, सबब मल ग्रथ आह्मी जशाचा तसाच ठेविला आहे अर्थाचा अगदीच विपर्यास करणारी दान तीन वाक्य मात्र आह्मी फिरविली आहेत व अर्थाची स्पष्टता करण्यासाठी क्वचित् क्वचित पदरचा एखाददुसरा शब्द घातला आहे. आणि मूलग्रंथात पटवर्धनांची विस्तीर्ण वंशावळ दिली आहे तिचा वाचकांस उपयोग नस- ल्यामुळे छाटाछाट करून तीतला इतिहासापयोगी भाग मात्र ठविला आहे आमच्या हाट- चे फरफार एवढेच. वीररसाचे अनेक उदात्त प्रसग या बग्वरीत आले आहेत, ते हुबेहुब वर्णन करण्या- ची प्रतिभा प्रथकाराच्या अगी नसल्यामुळे रसिक वाचकाच्या अपेक्षेप्रमाणे ते ते प्रसंग उत्तमोत्तम वठलेले नाहीत हे ग्वर आहे; पण हा विचार कर्मणुकीच्या दृष्टीने झाला. बख- रीतल्या माहितीच्या योग्यंतचा विचार केल्यास ही बखर लिहिण्यास हाच ग्रंथकार योग्य होता अशी खात्री पटत. कारण की, ता पशवाईच्या इतिहासाचा हौशी असून जुन्या चालीरीतीचा उत्तम माहीतगार होता आणि पेशवाईतल नानाविध प्रसंग ज्यांनी डोळ्यानीं पाहिले होते अशा माणसाचा सहवास त्यास रात्रदिवस लाभलेला होता शिवाय वर्ण्यवि- षय जो पटवर्धन कुलाचा वृत्तांत, त्याचे त्याने आम्थापूर्वक आकलन केलें होतें, वर्णनाचा , ·. [२] सरळपणा हा त्याच्या लिहिण्यांत मोठा गुण आहे. गोष्ट जशी जशी मनांत येते तशी तशी तो अलंकारांची वगैरे कांहीं एक पर्वा न धरितां भराभर लिहीत सुटतो. गोष्ट वाचकांच्या मनांत भरविण्यास हे एक चांगले साधन आहे. हरिवंशाची बखर ह्मणजे हरभट पटवर्धनाच्या वंशजांची हकीकत. ही त्याच वंशांत जन्म पावलेले बाळकृष्णराव हरिहर यानी सामान्यतः पटवर्धनांचे व विशेषतः आपले आजे पुरुषोत्तमराव कृष्ण उर्फ दाजी यांचे पराक्रम वर्णन करण्याकरितां लिहिली. असल्या बखरी एकतर्फी असल्या तरी सुद्धा त्या माहितगार माणसांनी लिहिल्या असतील, तर इति- हासाच्या फार उपयोगी असतात. कारण की, ज्याची महती बखर लिहिण यांस वर्णाव. याची असते त्यास त्यांनी यद्यपि मुख्यस्थानी स्थापिलें तरी त्या त्या महापुरुषाभोवती त्या काळच्या प्रसिद्ध व्यक्तीची व प्रसगांची मांडणावळ त्यांस करावी लागतेच लागते. आणि या मांडणावळींतूनच इतिहासजिज्ञासूंचे केव्हा केव्हां उत्तम रीतीने कार्य होऊन जाते ! ही एकतर्फी बखरींची गोष्ट झाली पण प्रस्तुतची बखर केवळ एकतर्फी नराल्यामुळे तिची योग्यता अधिकच आहे. कारण की, हीत पटवर्धनांच्याच गोष्टी नसून पेशवे, घोरपड, प्रतिनि- धि इत्यादिकाच्याही गोष्टी आहेत. आणि पटवर्धनाच्या किया इतरांच्या प्रत्येक गोष्टींत तात्पर्यतः सत्यास सोडून मजकर लिहिलला नाही, हे ऐतिहासिक लेखसंग्रहातून अवांतर पुरावे देऊन आह्मी जागोजाग सिद्ध केले आहे पुरुपोत्तमरावदाजीविषयी ए. ले. संग्रहात जे उल्लेख आले आहेत, त्यांवरून ते परा- कमी, विनोदी, वाडवडिलांशी वागण्यांत नम्र, मर्यादशील व आज्ञाधारक आणि प्रतिपक्षाशी समेट व तडजोड घडवून आणण्यात तरबेज होते इतकेच वाचकांस माहीत होते. हल्लीच्या बखरीवरून ते निस्सीम स्वामिभक्त, उत्साही, उद्योगी, गानी, सावध, धूर्त, उदारमनाचे, मोकळ्या दिलाचे, थट्टेखोर, प्रसंगशिपी निर्भीड व मर्मभेदक भाषण करणारे, लहर लाग- ल्यास आर्जवही करणार होते, ही माहिती अधिक कळते. यांत काही गुण परस्परविरोधी असले तरी एकत्र असणे अशक्य नाही दाजीच दोष हटले तर त कारकुनी कसबांत कच्चे होते, इतर सामान्य थट्टेखोरांप्रमाण यांचीही थट्टा केव्हां केव्हा मर्यादेबाहेर जात असे, व यांच्या जिभेत शिवराळपणा होता, ह होत शिपाईगिरीच्या बाण्याने वागणा-या मनु- प्यांत हे मुळी दोषच नव्हत, असे म्हणणार जे असतील त्याशी आह्मी वाद करीत नाही. आमचे मत आह्मी सांगून ठविलें. एकदरीत सर्व गोष्टीचा विचार करतां हीच गोष्ट निर्वि- वाद ठरते की, कोणत्याही कुळास व देशास ललामभूत होण्याजोगा अनेक सद्गुणांनी मंडित असा हा पुरुषोत्तमराव मोहरा होता ! पुरुषोत्तमरावासारखे मोहरे पूर्वीच्या काळी महाराष्ट्राच्या इतिहासप्रसिद्ध शेंकडों शिलेदार घराण्यांत निर्माण झाले होते व त्यांच्याच पराक्रमावर रामेश्वरापासून दिल्ली अटके- पर्यत विस्तार पावलेले मराठी साम्राज्य चालत होतें ! आणि ह्मणूनच हिंदुस्थानाच्या इतर भागांत या महाराष्ट्रदेशास शिपाई लोकांची विलायत ' हे नांव प्राप्त झाले होतें ! अशा मोहन्यांच्या बरखरी लिहून ठेविलेल्या नाहीत किंवा लिहून ठेविलेल्या असल्यास त्या छापून प्रसिद्ध होत नाहीत ही मराठी इतिहासाची फार मोठी हानि होय ! मिरज, ता० १३ जून स. १९०९. वासुदेव वामनशास्त्री खरे, .

·शुद्धिपत्र पृष्ठ. ओळ. अशुद्ध. शुद्ध. ३० ३२ २१ तलब एप्रिलमध्ये १० आगस्ट शिस्त तेव्हा फुररदगी पांची ६९ ३२ ७३ ७४ तकूब जूनमध्ये १० आगस्ट स. १७६३ शिस्त तेव्हांपासून फुरसदगी पांची नाना पत्रे बोलत घेतां १५३ आषाढशुद्धपक्षांत हिपरगीकर २० नान १९ पत्र बोलत २१ ८५ ६ घता ३० ९३ १५२ शुद्धपक्षात हिपरगीरकर पृष्ठाच्या ओळीच्या माजदादीत टिपेच्याही आळी येतात.

·No text on this page.

·हरिवंशाची बखर अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. १. श्रीगणेशाय नमः श्रीकरजेश्वर्य नमः कोतवडेकर पटवर्धन यांचे कुळात पुण्यवान व कीर्तिवान् पुरुष जे जाहले त्यांचे वंशाचा विस्तार लिहितो. मूळपुरुष हरभट. त्यांस वडील पुत्र बाळभट त्यास तीन पुत्र जाहले. वडील हरिभट. दुसरे पुत्र केशवभट. तिसरे विठ्ठलभर. त्यांन वडील हरिभट यांनी पुळयाच्या श्रीगणपतीजवळ अनुठान द्वादश वर्षे दूर्वारस प्राशन करून केले. त्यांस सहा पुत्र जाहले वडील कृष्णभट बापाजी. दुसरे बाळं- भट. तिसरे त्रिंबकपंत. चौथे गाविदपत नाना. पाचवे महादेव ह्मणून होते, त्यास संतति नाही; ते मुंज होऊन वारले सहावे रामचंद्रपत आप्पा सातवे भास्करपत आप्पा. आठवी तारा- बाई कन्या, वैशपायन याच बरी दिली त्यात वडील कृष्णभट बापाजी यांचे वंशाचा व कीर्तीचा विस्तार लिहितों. त्यास प्रथम दोन कन्या जाहल्या. वडील वेण पाई जोशी. दुसरी भिमाबाई काळी. व पुत्र सहा जाहले त्यांची नाव- वडील पुत्र नारा र गराव नाना. दुसरे पुरुषोत्तमराव दाजी. तिसरे मेघःश्यामराव बाप. चवयं जनार्दन ह्मण न होते त्यांस संतति नाही; ते मुंज होतांच वारले. पाचंव महादेवराव अण्णा. सहाव लक्ष्मणराव, त्यांस बळवंतराव दादा ह्मणत होते. असे पाच पुत्र. त्याणी श्रीमत पेशवे यांची सपा एकनिष्टपणे करून तैनाता व जहागिरी संपादन केल्या. त्या कसकशा कल्या, पेशवे याची सेवा कशी केली, व पराक्रम कसे केले, त वर्णन करित। ३. प्रथम सारी मडटी कुरुदवाडास होती नतर श्रीमताची सेवा कम्न सरजाम गोविंद हरि याणीं सपादन कला ते मिरजेस जाऊन राहिले . तेथे बाळंभट अण्णा व भास्कर हरि हेही मिरज मुक्कामी राहिले. रामचंद्र हरि हे पुण्यास श्रीमंतांसन्निव होते. त्रिंबक हरि याणी कुरुंदवाड, घोरपडे याजकडून रदकर्जास घेतले ते कुरुदवाडासच राहिले. कृष्णं- भट बापाजी तेथें कुरुदवाडास सत्सार प्रपंच पहात होते. नतर घरांत पटेनासे जाहलें, १. पटवर्धनाच उपास्य दैवत गणपति व कुलस्वामिनी देवना करजेश्वरी ही आहेत का जेश्वरीचे देव. स्थान चिपळूणनजीक गोवळकोट येथे आहे २. कोतवडे गाव रत्नागिरी तालुक्यात आहे. ३ हरिभव पांसच हरभट ह्मणतात. हरिहगंत भेद नाही । ४ एक्दर सात पैकी अल्पवयात वाग्लेला वजा ५. इ. स १७६२ च्या प्रारंभी. ६ न्याचे चिरजीव परशुरामभाऊ हे पुढे तासगावास गढू लागले ७. इ. स. १०६६ साली. , ·२ हरिवंशाची बखर - ? सबब गोविंदपन नाना यामी मंगळवढेची मल त सरकारांतून मेघःश्यामराव कृष्ण यांचे नांवें करून घेतली तथ कृष्णभट बापाजी येऊन राहिले नाना हे बापाजींची मर्जी बहुत रक्षण कीन. ४. पापाजींचे वडील पुत्र नारायणराव हे गोपाळराव दादा यांजजवळ जाऊन राहिले त्या उभयतांचा बहुत लोभ. दरोबस्त दौलतीचा कारभार नारायणराव नाना करीत. गोपाळराव यांची सरदारी व नारायणराव हे कारभारी याप्रमाणे चालले. नारायणराव नाना याणी प्रपंचाचा बंदोबस्त बहुत केला. प्रथम कुरुंदवाडाहून मगळवेढ्यास आले ते स- मयी त्रिंबकपत आपा याणी नऊ घोडी मात्र दिली वाटग्वर्चास तांदूळ देखील दिले नाहीत व यांजवळही खर्चास अगदी नाही. ही कथा विष्णुपंत भाऊ यादवाडकर याणी सांगितली. नारायणराव नाना नऊ घोडी घेऊन बाहेर पेठेत येऊन राहिले नंतर हरभटबावा यांचा स्नेही कोणी शूद होता त्याची गाठ पडली. तो बोलला जे, नारायणा, तू असा दिलगीर का जाहलास ? याणी सांगितल जे. खर्चास अगदी नाही. घोड्यांस दाणावैरणीची वाट काय ? मग त्या शृद्राने रागे भरून यांचे दाणावैरणीचा बदोबस्त करून खर्चास मंगळ- वेढेपावेतों त्याने दिले. याप्रमाण विष्णुपंत भाऊ यादवाडकर यांचे मुखे वर्तमान ऐकिलें तें लिहिलें. ५. असे असतां नारायणराव नाना याणी प्रपंच बहुत थाटला. घरात कोणे गोष्टीची न्यूनता नाही श्रीमंतांकडून तैनात चार हजार रुपये व पालखी जाहली. खेरीज मंग- ळवेढस दीडशे रुपयेची जमीन सन सब्बा खमसैनांत इनाम जाहली. नारायणराव नाना याणी सरकारांत कामकाजही केले. घोडनदीचे लढाईत मानेवर तलवारीची जखम लागली. बाळंभट अण्णा यांस एक पुत्र मारो बल्लाळ जाहले. ते भावाबंदाचा बहुत द्वेष करीत. त्यांस कारभार सांगावा ह्मणून सत्यभामाबाई ताई यांचे ह्मणणे होते, परतु गोपाळ- राव दादा यांचा लोभ नारायणराव नाना याजवर फार; याजमुळे चाललें नाही. नाना हेच मिरजकर यांचे घरी कारभार करीत होते. याप्रमाणे नारायणराव नाना पराक्रमी जाहले. ६ त्याचे दुसरे बंधु पुरुषोत्तमराव दाजी. याणी बहुत पराक्रम केले. हे सहा वर्षाचे होते ते समयी केशवभट यांचे पुत्र शिवाजी केशव, -त्यांस शिऊबा आप्पा ह्मणत,- त्याणी १ मगर, करकर पटरपर, विजापूर हा सर्व मुलुख पूर्वी शाहूमहाराजानी प्रतिनिधीस जहागीर दिला होता, तो १०५. न पेशव्यानी घेतला न्या किवा त्या पुढच्या साली पशव्यानी ही मंगळवेढची मामलन पटवर्धनाकडे दिटी अनादी. २ पूर्वी हजगतीत इद्राजी कदन ह्मणन सरदार होने ते दिल्लीच्या एका स्वारीन पटले. त्यानतर गोपिद हरि पटवर्धन ह कदमाच्या पथकाचे फडणीस होते त्यासच बाजीराव बल्लाळ पेशव्यानी त्या पथकाची सग्दाग दिली पढे गोविद हरि वृद्ध झाल्यामुळे गोपाळराव गोविद सरदारी करू लागले. ३ नव्हते. ४. मिळाली. ५. इ. स. १७५६।५७ साली. ६. ऐतिहासिक-लेखसग्रह नबर ११६ पहा. ७ हे गोगळगवाच्या आईचे नाव, ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकाकती. 3 त . , यांस घेऊन सातान्यास गेले. नता माहुलीस श्रीकृष्णानी | ... तर श्रीकृष्णानी | THE वर . तेथे वाळवंटीत दाजी खेळत होते. शिऊबा आप्पा यात्री धोत्रें पाळत वाहन की च लळत होते. तो अकस्मात त्या मार्गान उत्रपति शाहूमहाराज याची स्था, अली ते एकटे, पायात विजार व हातात छडी याप्रमाणे आहे मस्त काही अगड़ी नानां दागी बोलले ज, अरे गोसाव्या, आमचे धातगस गिवशीट. र प्रमाणे म्हणताच महाराज म्हणाल ज, अरे मुला, तुझ्या बोतरांस आम्ही काही शिवत नहीं' असे म्हणून तेथन जाऊन अबराईत आंब्याचे वृक्षाखाली बसल तो मागन फौज व हत्ती, घोडी, पालग्वी, चोपदार, भाल- दार, हुजरे, जासूद, व लोक, लोकपाळ, वगैरे सरजाम आला महाराज जथे बसल होते तेथें जमा जाहले नतर महागज याणी शोधात जासूद पाहिला. त्याणी शोध घेऊन सांगितले जे, शिऊबा भाषा पटवर्धन आहेत असे समजले पर महाराज याणी बोलावणे पाठविले शिऊबा आप्पा यास दाजी वाणी हे वर्तमान सागितल ज, मी महा- राजास 'गोसावी ' असे म्हटले, म्हणोन सागितलवर त्यास काही महाराजाचे दर्शनास घेऊन गेले नाहीत. आपण एकटेच गेल जाऊन ग्रनिसा करून बसले. तो महाराज याणी आज्ञा केली जे, तुमच मुलास का आणिलं नाही ? याणी विनंति केली जे, 'महा- तो मूल लहान आहे !' नतर आज्ञा जाहली जे, 'त्यास आणिवण.' मग यास घेऊन गेलेवर 'पायावर डोई ठेव ' ह्मणान आप्पानी सागितलेवर दाजीनी महाराजाच्या पायांवर मस्तक ठेविले. महाराज बोलले ज, 'अहो शिऊबा, हा मल मोठा धीट आहे ! आमांस ' गोसाव्या, धोतरांस शिवशील,' अस बोलला !' याणी उनर केले, · महाराज, तो अज्ञान आहे.' महाराज बोलले जे, हा मोठा पराक्रमी होईल. असे बोलून शेला व पागोटे आणोन वस्त्रे दिली. याणी चरणीं मस्तक ठविले. महाराज याणी मस्तकी हात टेविला. याप्रमाणे सहा वर्षाचे वयांत महाराज यांची कृपा संपादून त्याणीं वरदहस्त याच्या मस्तकी ठेविला. हे पुढे महापराक्रमी जाहले. ७. पुढे रामचंद्र हरि यांस पुत्र नव्हता, सबब त्यांनी यास बापाजी यांजपासोन मागून घेऊन आपले समागमें लष्करांत हिडवत होते. हे दहा अकरा वर्षाच वयात आले. राज, 4 एका वेळा शाहूमहागजाच्या मनाम किचित पर उत्पन्न झाला होता त्या भ्रमात ते एकदा शिकारीम गेले असता त्याम वाघाने गाटले. त्या वेळी बरोबर एक आवडता शिकारी कुत्रा होता त्याने वाघास मारून महाराजाचा जीव वाचविला तेव्हा महागन प्रसन्न होऊन त्याणी पास पाच हजाराची जहागीर गलखी दिली । इतकेच नव्हे तर भरदरबारात आपल्या डोक्याचे पागोटे काढून महाराजानी कुत्र्याच्या डोक्यास घातले. पुढे मनाचा भ्रम नाहीसा झाल्यावर महाराजास स्वतःचे पागोटें कुत्र्याच्या डोईस घातल्या- बद्दल फार खती वाटून त्यानी डोक्यास काहीच न घाठण्याचा निश्चय केला व तो आमरणात् चालविला. शेवाय पोटी पुत्रसतान नमल्यामुळे त्याची वागणूक काहीशी विदेही, उदानीन अशा प्रकारची झाली होती. २. मुजरा. 3. हा राजदर्शनाचा प्रसग सन १७३५।३६ साली घडला असावा.

·हारवशाचा बखर , . मुंज रामचं पंत आप्पा याणीच केली, लग्नही केले. पुढे आप्पांस पुत्र परशुरामपंतभाऊ जाहले. ते साक्षात् परशुराम अवतार जाहला. ८ रामचन्द्र पंआप्पा याणीं स्वा-या शिकान्या वगैरे बहुत केल्या. ते श्रीमंत चिमाजी- आप्पासाहब पेशवे बाजपाशी जाऊन राहिले ते एक्या घोड्यानिशी जाऊन राहिले. त्यांचा किचित् पराक्रम वर्णन करितो. त्यास श्रीमन चिमाजीआप्पा खडी ताजीम देत होते. श्रीमंत बाजीरावसाहेब याणी कोणे एके समयी रामचद्रपंतआप्पास ताजीम दिली नाहीं; तो हे कचेरीतन उठून गेले. श्रीमंतांनी चिमाजीआप्पा यास विचारिलें जे, रामचंद्र हरि पटवर्धन मोटा रागीट आहे, कचेरीतून उठून गेला. असे ह्मणताच श्रीमंत चिमाजीआप्पा बोलले जे, 'ता शिपाई आहे. आपण ताजीम दिली नाही ह्मणोन नाही ह्मणोन उठून गेला. ' ते मनात धरून पुढे हिंदुस्थानचे स्वारीस सवा. जयसिग याचे लढाईत त्याणी सागितले जे, 'आमाकडील एक भालेकरी व तुह्माकडील एक भालेकरी अशी लढाई व्हावी. तह्माकडील भालेकरी यान आमचे भालेकरी यास मारल्यास आह्मी चवथाई राज्य तुह्मास देतो.' असे टरून त्याणी एक रजपुत भालेकरी तिकड़न पाठवून दिला नतर श्रीमंत बाजीरावसाहेब अंबारीत होते तेथून रामचंद्र हरि यांस बोलवून सांगितले जे, ' तुह्मी पुढे व्हावे. ' नतर श्रीगजाननाचें व हरभटजीबावांचे स्मरण करून आप्पानी घोडा पुढे ढकलला. नतर तिकडून भालेकरी आला, त्याने विचारले जे, तुझी कोण आहां ? आप्पानी उत्तर केले जे, आह्मी शिपाई आहात. याप्रमाणे बोलले. तो श्रीमंत चिमाजीआप्पासाहेब श्रीमत बाजीराव- साहेब यांस बोलले ज, 'आपण ही गोष्ट नीट केली नाही. आमची ब्राह्मणाची शिपाईगिरी मुसलमान रजपूत यांजपुढे नाही ! आतां तो अब्रूचा ब्राह्मण फुकट मरून जाईल !' याप्रमाणे बोलले, नंतर उभयताची भाल्याची लढाई लागली दैवयोग व श्रीगजाननाची कृपा व श्रीमंताचा 'हाता काळ, त्यामुळे अकस्मात् भाला रजपूत याचे भ्रूमध्यभागी लागून टार जाहला. तो श्रीमंतांकडील शहाजाने नौबती वाजून श्रीमतांनी आपले लष्करांत रामचंद्र हार यांस बहुत सरजामाने आणि?, आणि अडीच हजार रावतांचा सरंजाम देऊन वस्त्रे दिली पुढे वसईस श्रीमंत चिमाजीआप्पासाहेब यांजसमागमे हल्ल्याचे वेळेस निशाण आप्पांनी चढविलें. नतर तेथील फडणिसी त्यांस सांगितली ती अद्याप चालत आहे. पुढे शिवराजपुरास भागीरथीतीरी आप्पांचा काळ जाहला. याप्रमाणे त्यांनी सरकारसेवा एकनिष्टपणे केली. ९. जे समयी शिवराजपुरास आप्पांचे प्राणोत्क्रमणाचे वेळेस प्राण घोटाळू लागले, १. राजे जयसिंग, माळव्याचे सुभेदार चनी बाजीराव बल्लाळ पेशव्यास माळव्याची चौथ व सरदेशमुखी दाचा दर केलं ते स० १७६५. वा वर्षी. २ उदयोन्मुख. , जयवाये ४. सरजामाचा तुलस त्या वळी दिला नाही पुढे पुष्कळ वर्षांनी दिली. ५. सन १७३९ त. ६. स. १७४ त.

·अथवा पटवधेन सरदारांच्या हकीकती. , - , तेव्हा पुरुषोत्तमराव दाजी यांचे वय बारा वर्षाचे त्याणी विचारले जे, आप्पा, आपले मनांत काय आहे ? आप्पा बोलले ज, भाऊस मी शल्य करून ठेविले ! तं माऊबरोबर भांडून वांटगी घेशील. नतर दाजी याणी उत्तर केले. की, माझे तळहातास कस काहीं आले नाहीं ! वांटणी मागणे हे काम निळाचे ! मी काही बाटणी मागणार नाही, असे बोलले. नंतर आप्पानी आज्ञा केली की, बोलल्याप्रमाणे माझे गळ्यावर हात ठेवणे. असे ह्मणतांच दानी याणी गळ्यावर हात ठेविला. मग आप्पांनी आज्ञा केली की, भाऊ लहान अाहे तोपर्यंत ही पागा संभाळन लौकिक रक्षण करून माझे नाव रक्षण करावे, याप्र- माणे मला वचन देणे असे ह्मणताच पुनः शपथ केली. पुढे आप्पांचा काळ जाहला व शेवटील कार्य सर्व दाजी यानीच केले त समयी अताजीपत तात्या यादवाडकर हे तेथेच होते. परशुरामभाऊ याची मुंज मात्र जाहली होती किवा नाही हा मजकूर पक्का माहीत नाही. परतु वय फार लहान. कशावरून ह्मणाल, तर रामचद्रपंत आप्पा श्रीमंत नानासाहेब यांचे कारकीर्दीत वारले. पर्दै श्रीमन नानासाहेब याचे पत्र पुरुषोत्तमराव दाजीस आले. त्यांत लिहिले आहे की, " गोपाळराव यांचा बहुमान जाहल्यास गाविदपताचा जाहला; तुमचा जाहल्यास रामचंद्रपंताचे लेकाचा जाहला त्याजवरून पाहता मुंज कांहीं जाहली नाही असे वाटत. पुढे श्रीमत नानासाहेब याचे कारकीर्दीत साता-यास दमाजी गाईकवाड याचे वळ उभे राहिल त समयी त्याच्या बंदोबस्ताकरिता रास्ते यास जरीपटका देऊन रवाना केले . बरोबर पटवर्धन यातही रवाना केले. ते समयीं पुण्यांत कोणी सरदारमड टीपैकी बोलला जे, रामचंद्र हरि यांचे पथक बाळपरवेशी. रांडरोटी चालवावयाची; गोपाळरावामुळे चालवावें, असें कोणी बोलला. ते समयीं पुण्यांन परशुरामभाऊ यांची मातुश्री होती. त्यांनी ऐकिलेवरून पुरुषोत्तमराव दाज.स बोलावन नेऊन मातुश्री फार श्रमी जाहली आणि बोलली ज, वडील गेले, मूल लहान, आपलं कोणी कर्ते नाही, याज- मुळे अशी उणी उत्तरं ऐकणे प्राप्त जाहली ! तुझेही वय लहान तुला वडिलानी सांगि- तले तो कांहीं अभिमान धम्न कामकाज करून दाात्र ! असे ह्मणून बहुत श्रमी होऊ लागली. नंतर दाजी बोलले जे, बाई, तुला एक ठाउक असा दे. या स्वारीत निराळी , -- १. अताजी विठ्ठल यादवाडकर हं गमचद्रपन आप्पाचे चलन बब होत २. गमचद्रपंत आप्पाचे मरण- समयी परशुरामभाऊस चवथे वर्ष लागले होते. परशुरामभाचा मज झालेली 'अमनी तर दुखवट्याचे पत्र पुरुषोत्तमराव यास न येता भाऊमच आले असते असा लिहिणागचा अभिप्राय ४ म १७५१ न. ५. ही माहिती चकली आहे. रास्त्याच्या जागी नाना परदन्याचे नाव पाहिजे. परदरे पेशव्याकडून साता-यास ताराबाईच्या बंदोबस्ताकरिता होते. सिने दमाजी गायकवाड यान गनगन मानान्यास बोलावून आणिले. मग प्रथम गायकवाडानी परद-याचा मागन पुरन्यानी गायकवाडाचा पगजय केला. ६. गोपाळरावाच्या थोर सरदारीवर लक्ष्य देऊन हे त्याच्या चुलत्याचे पथक साभाळून घ्याव लागते ·६ हरिवंशाची बखर दारावीन " , चाकरी करून दाखवीन तरच तुला तांड नाहीपेक्षां पांदर कावळे असतील तिकडे जाईन ! अस ह्मणून आपले पागेतील नानकरी शिपाई बोलावून आणून सर्वास ही गोष्ट सागून त्यास विचारित की, मिराठी चावारी करून दाखविता, किवा राडरोटी खातां? असे विचारिले तेव्हा सर्वानी सापित की, अलास अभिमान नाही की काय ? प्रसंग मात्र पडावा ! दाजी बोललं की यापमाण बाच्या पायावर हात ठेवावा की प्रसंगास आली माघारे सरणार नाही. अग नागन सब नी बाईच पायांवर हात ठेविला. मग स्वारीस निघाले ते साता-यास गेलं. नतर लढाईचा मोकदमा सुरु जाहला. रास्ते जरीपटका घेऊन आले सबब पटवर्धन गोपाळराव दादा निराळे फुटन एकीकडे उभे राहिले. पुरुषो- त्तमराव दाजी आपले पथक घेऊन निराळेच उभे राहिले. रास्ते यांसी व गाईकवाड यांसींच तोड लागले. तो रामा याच्या फौजेचा मोट जाहला. गाईकवाड यांची फौज पाठीस लागली त माहुलीपर्यन नारीत गेले. तो मध्यंच रामचंद्र हरि यांचे पथक घेऊन पुरुषोत्तमराव दाजी उठलं ना पासा दमाजी गायकवाड याचीच गाठ पडून लढाई मातबर जाहली. दमाजी गायकवाट पाची फौज मोडन किल्ल्याचे माचीपर्यंत मारीत गेले. याप्रमाणे बिघडलेली लढाई सुधरली ते समयी पुण्यास अकबार गेली जे, आज रामचंद्र हरि यांचे पथकांत पुरुषोत्तमराव दाजी याणी कामकाज चागले केले. त्या वेळेपासोन श्रीमंत नानासाहेब याची पूर्ण कृपा जाहली ११. पुढे साता-याचा बंदोबस्त करून दमाजी गाईकवाड यांच तहाचे बोलणे ठरोन गाईकवाड याणी आपले देशास जावे असे ठरलें त्यास भेटीस बोलाविलें. भेटीस येण्याचे ठरले. तिसरे प्रहरी भेटीस यावे असे सांगून पाठविले तो ते अकरमात् दोन प्रहरीच भेटीस आले. तां बिचोव्यांत श्रीमंत नानासाहेब बसलं होते, जवळ पुरुषोत्तमराव दाजी बसले होते, तो गाईकवाड आले हणोन समजले त्यास सामोरे जावे लागते अशी चाल आहे. तो गडबडीने श्रीमंत उठले. खिजमतगार वैगेरे येतात तो इतक्यात दाजी याणी जोडा श्रीमंतांपुढे ठेविला ! श्रीमंत ह्मणाले अर पुरुषोत्तमराव, हे काय करितोस ? यांनी उत्तर केले की, 'महाराज, आमी आपल चाकर, जे काम पडेल तें आह्मी करावयाचे. प्रसंगास आह्मी जोडाही उचलणार व लढाईत मरोनही जाणार ! त्यांत ते बाडानजीक आले आणि आतां खिजमतगारास हांक मारिली असता त्यास बेतरतूद अशी समजेल. असें ह्मणतां श्रीमतास ती गोष्ट बहुत लीनतेची वाटली. मग दाजी यांचा हात धरून बाडा- पर्यत सामोरे गेले. नतर गाईकवाड याची भेट घेतली. अगोदर बोलले जे, दमाजी- १. ह्मणजे देशातर करीन । : या लढाईत गोपाळराव होते की नव्हते ही वानवा आहे. पुढे लवकरच पेशव्यानी साता-यास येऊन दमाजीत रे कले. त्या वेळी मात्र गोपाळगवानी कामकाज चागलं केलें. ३. लहान राहुटीत, रा. पेशव्याच्या खास व्यवस्थेची ही दशा असे वाटेल.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. बावा, - चा मोड पुरुषोत्तमराव यास भेटावे. नतर त्याणी भेट घेऊन विचारलं की, नाना, हे कोण मग श्रीमंत बोलले जे, दमाजी बावा, पुरुषोत्तमराव आपणास माहीत नाहीत की काय ? जे स- 'मयीं सातान्यास आपले फौजेची व आमच फौजची लढाई जाहली ते समयी आमचे फौजे- जाहला, ते वेळेस रामचंद्र हरीचे पथकांत पुरुषोत्तमराव याणी उठोन लढाई करून कामकाज केलें, ते हे पुरुषोत्तमराव. अस म्हणतांच दमाजी गाईकवाड यांस ती गोष्ट लागली आणि उगाच राहिले नंतर डन्यास यऊन पानसुपारी गुलाब अत्तर होऊन गाईकवाड यांस व त्याचे मानकरी वगैर सर्वास वस्त्रे दिलही नतर गाईकवाड बोलले जे, नाना, उदईक आमचे डे-यास यावे.श्रीमंतानी बरे ह्मणन सांगितले मग गाईकवाड यांस निरोप दिला. १२. नंतर पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की, माझ पराक्रमाची गोष्ट त्यांजपाशी कशास सांगितली ? सर्व प्रताप स्वामीचा. श्रीमत बोललं की, तुह्मी पराक्रम केला ह्मणून सांगितलें ! आता उदईक त्याने आह्मास बोलाविलं त्यास तह्मास घेऊन जाऊन अगोदर वस्त्रे तुल्लांस देववून नंतर आमी धऊ असे बोलले दुःरेर दिवशी श्रीमताकडे पुरुषोत्तम- राव दाजी गेले नाहीत. तो गाईकवाड चाची सूचना आली. तो त्यांच डन्यास जाण्याची श्रीमंतांची तयारी झाली आणि यास बोलावण पाठविल याणी दाट्न निराळे एक्या पालांत जाऊन निजले तो श्रीमंताची दोन चार बोलावणी आली. तो गोपाळराव दादा याणी लष्करांत शोध करून बोलावन आणिले आणि बोलले की, 'अरे दाजी, तं कोठे होतास ? श्रीमंतांची दोन चार बालावणी आली मम तयार होऊन गेले. श्रीमंतांची सारी तयारी होऊन यांची वाट पहात बसल तो जाताच बोललं की. अहो पुरुषोत्तमराव, तुह्मी कोठे होतां ? काल तुह्मास सागितलं हात अस ह्मण न बरोबर घेऊन त्यांचे डेन्यास गेले. गाईकवाड यांची भेट जाहली गाईकवाड न सांगता याम भेटलं. ओळख पक्की जाहली! नंतर गुलाब पानसुपारी हा उन वस्त्रे साडेतीन साडेतीन आणिली. ती वस्त्रे गाईकवाड आपलं हातात घऊन श्रीमतास जो दतात तों गाईक- वाड यांचा हात धरून श्रीमत बोलले जे, दमाजीबावा, पुरुषोत्तमराव यांस वस्त्रे द्यावी, असें ह्मणून आपणास जी वस्त्रं द्यावयास आणिली तीच यास देवविली. नतर आपण दुसरी घेतली आणि निरोप घेऊन आपले डन्यास आले. एकाती यास विचारिले की 'अरे पुरुषोत्तमराव, तुला समजले की नाही ' मला जी वस्त्रे द्यावयास आणिली तीच तुला दिली. मी घेऊन तुला दुसरी देवविली असती तर उणांग्व देता, याजमुळे असें केलें !' १. विजार, झगा, शिग्पाद व अंध किनवाबाचे ठाण मिलन तब माडनीन. उणा + आंख - उणाख. उणे आखाची, कमी किमतीची पेशवाई - हिशेबान्या साइकरिना कापडाची मांडणी आंखा- वरच करीत. अमुक इसमास पधग आग्य कापट यावे म्हणजे पधग आस बग्जेंच ( अर्थात् रिवाज असेल त्याप्रमाणे पाच, दहा किवा बाग रूपये किमनांचे) कापड द्यावे असा अर्थ पेशव्यांच्या म्हणण्याचा अभिप्राय असा की आज तुम्हाला उणारख वस्त्रे घेऊ दिली अमती तर गाईकवाडाच्या दरबारी तोच दाखला पड़न पढ़े कोणा काळा प्रसग यईल तेव्हा नम्हास उणाख वढेच मिळावयाची. आता आमच्या यतामळे त्या दरबारात तमचा दर्जा पहिल्या प्रतीचा झाला त्यामुळे त्याच दर्जाची वस्त्रे मिळत जातील ! अत्तर. .

·हरिवंशाची बखर , रले ज, यांनी हात जोडून विनंति केली की, सर्व अभिमान स्वामीस आझास वाढवावें असें स्वामीचे मनांत आहे त्यापेक्षा आह्मास काय कमी ' याप्रमाणे श्रीमतांचा पूर्ण लाभ संपादन केला. १३. नंतर सावनूरचे स्वारीन श्रीमंत नानासाहेब व भाऊसाहेब निघाले.' बरोबर दरोबस्त पांगेपथके निघाले ते समयी पुरुषोत्तमराव दाजी यांची प्रकृति नीट नव्हती, सबब मंगळवेढ्यास घरी होते. तो श्रीमंत सावनुरास गेलेवर गोपाळराव दादा यांस विचा- पुरुषोत्तमराव का आले नाहीत ? त्यांस लोकर आणवणे. त्याजवरून गोपाळराव दादा याणी पत्र पाठविले त्यात लिहिले जे, ' श्रीमंतानी चिरंजीव भाऊजवळ तुमचे स्मरण पांचसात वेळ केले ज, बरे जाहले असलिया आणवावें, त्यावरून लिहिले आहे, तर तुही लौकर घेणे.' असं पत्र देऊन दान असामी स्वार तेथन पाठविले. ते मंगळवेढ्यास आले. त्यांनी पत्र देतांच दिनशुद्धि पाहून नतर पुरुषोत्तमराव दाजी निघाले ते टाकोटाक सावनुरास आले गोपाळराव दादा याणी स्वारांस सांगितले होते की दाजीस अगोदर आह्मांकडे घेऊन येणे. परभारां श्रीमंतांकडे जाऊ देऊ नये, तो हे गेले ते दिवशी श्रीमंता- जवळच कचेरीस गोपाळराव दादा होते, तेथच गेले. श्रीमतांस नमस्कार करून सर्वांस नमस्कार जाहला आणि कचेरीस बसलं श्रीमंतानी प्रकृतीचे वैगरे विचारिलनतर आणखी किल्ल्याप्रकरणी गोष्टी श्रीमंतांनी काढिल्या जे, आमचे मोर्चे बसून आठ पंधरा दिवस जाहले, अद्याप बातमी आंतील लागत नाही. काय करावे ? असे श्रीमंत भाऊसाहेब यांस विचारिले, तो पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की, मला आज्ञा जाहलियास मी बातमी - . - -- , साानरची स्वारी स १७५५।५६ माली २. पागेतली घोडी सरकारचे मालकीची अमान त्यावर बसण्यास सरकारातुन दरमहा दऊन शिपाई ,वलेले असत त्याम बारगीर म्हणत बारगिरास पगार चार पाच रुपयापासून आठ दहापर्यत माणम पादन असे अशा पागेवरच्या मग्दाराम पाग्या म्हणत दहा घोड्यापासून पाचशे मातशे हजारपर्यंत मुदा घोड्याच्या गगा अमन पागकडे नौबत, निशाण, पलम्या, फडणीस, पोतनीस वगेरे दग्कदार, मशालजी, शिन्ये, पखाली, खासदार, नालबद, दाणेकरी, नामद, गारदी, फरास, डेरे, गट्या, कारखाने, ओइयाची व वैरण आणण्याची नट, बेल, उटे, हत्ती इत्यादि मर- जाम असे. त्याचा सर्व कच्चा खर्च नकारातन चाले एक पागा म्हणजे हजारो लोकाचं पोट भरण्याचे साधन ! घरची घाडी घेऊन सैन्यात चाकरी करणारे ते शिलेदार. त्याच्या समुदायाम नाव पथक त्याव- ते पथके पथकाचे सर्व खर्च णगेचे खर्च वर मागितले आहेत त्याचप्रमाणे असत. पथकाच्या खर्चास सरकागतन नक्त पेका मिळत असेल तर त्यास इतलाखी पथक म्हणत सरजाम म्हणजे खर्चाकरि. ता मुलुख तान दिला असेल तर त्याम सरजामी पथक म्हणत शिलेदाराचा पगार घोडे माणन हन्यार पाडून दरमहा वीस रुपयापासून तीस पम्नीसपर्यत असे. हे स्थलमान सागितले आहे पगागच्या बटवट्याची सदरे नालबदा, रोजमुग, तला वगैरे आहेत तो तपशील यथे देत नाही. सर्व पथक्याच्या ख'मगी पागाही लहान मोठ्या असत. इज़र म्हणजे मुख्य धनी, त्याबरोबर स्वारीस निघणारी फौज ती जगन. महाग- जांबरोबर असणार्ग भी राजहुजगत. अर्थात् पथक्याम वही पथकी व गजपथको असे दोन भेद होते. पथक्यांत वरिष्ठ शिदे होळकर. गजपथक्यात वरिष्ठ पेशवे, भोसले व गाईकवाड गजपथकी दहा स्वाराचा बनी असला तरी त्याचे हम, मानपान इतर पथक्यांपेक्षा जाम होते. 3. परशुगमभाऊजवळ. रचे सरदार ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. - आणीन. श्रीमतांनी आज्ञा केली की, बातमी आणावी असे ह्मणून गोपाळराव यांस आज्ञा केली ज, पुरुषोत्तमराव पानसमागमे स्वार दतविण नतर दाजी दोनशे स्वार घेऊन किल्ल्याच भीतते तलान्यास गेले. तो आतील कहीस तट्टे पांच पन्नास किल्ल्याचे लगत कुरण हात त्यांत गवत कापावयास आली होती. त्यांत काही स्वारही होते. त्यांची याची लढाई थाडीसी जाहली ती सारी तट्ट व माणस धरून दोबस्त एक्या चार घटकत घेऊन आले. तो श्रीमत कचेरीसच बसलं होत यऊन श्रीमतास नमस्कार करून विनति केली की, स्वामीची आज्ञा जाहली त्यावरून तलाव्यास गेला होता, तो गवत कापावयास तट्टे आली होती त्यांची गाठ पडली ती तट्ट व माणस धम्न आणिला ती तट्टे पागस लावावयाची आज्ञा व्हावी, व माणस आणिली आहेत त्यास बातमी विचारावी असे म्हणताच श्रीमतांस बहुत सतोष वाटन श्रीमन भाऊसाहेब यास बोलले की, अरे भाऊ, पुरुषोत्तमराव नुकत आले, अद्यापि कबर देवील सोडिली नाही, तो आह्मास आठ पधरा दिवस जाहले, कि- ल्ल्यातील बातमी अगदी नव्हती, ती बातमीही आमास लागली व बोडीही पागेस लागली गोपाळराव याणी असले मनुष्य घरी ठविल हात ' असे किचित रागान बोलल १४. पुढे दुस- दिवशी श्रीमतानी स्नानसध्या आटपन लढाईस सिद्ध जाहले. म्वारीत उभयता बधु अबारीत बसले. सर्व फौज तयार होऊन आपलाले विल्हेवार उभी राहिली ताफनी चंगर मारगिरी आतून बाहेरून चालली सावनरकर नबाब याजकडील पठाण किल्ल्याचे रेवणीवर सतरच्या हातमन वर बसून तिरदाजी करीत याप्रमाणे तिराचा मार व बदुकीचा मार चालला तो श्रीमतांनी गोपाळराव दादास हाक मारिली, तों भालदार बोलवावयास आले तो गोपाळराव दादा ग्वाद्यावर भाला घेऊन तसाच घोडा पुढे ढकलला आणि अबारीच ही जवळ आले. श्रीमतानी आज्ञा केली की, पट जाव असे ह्मणतांच तसंच पुढे जाहले तो जथ तिराचा व गोव्याचा पाऊस पडत होता त्या जाग्या- वर जाऊन उभे राहिले आणि आपले जागा ह्मणाल ज, आज माझ पंगतीस भाऊबद मडळीची ताट पचीस जवितात, परतु आज मरावयास मी मात्र एकटा ! याप्रमाणे बोलले. तो शब्द पुरुषोत्तमराव दाजी यानी ऐकिला. ते लगतच पाठीमागे होते त्याणी घोडा आपला पुढे ढकलला आणि बोलले की, अरे दादा, तुला कळले का ? जे तुझ्या पंगतीस १ टेहाळणीस. : दाणावग्ण आणावयाम. ; मरकारी पागेम जमा कगवयाचा. . नानासाहब व भाऊसाहब. ५ वटाम्बाला खदकाचे पद माकळी जागा थाीशी अमन तिला रेवणी म्हणतात किल्ल्याच्या रक्षणार्थ बहिन्या चौक्या अमनात न्या यत्र गहनान ६ बेथेच मा पण जागा का मारणार नाही, अमा आपला नि जय शत्रम जारी रहणून, : गोपाळगवाचा भाला अद्याप मिरजन्या वाट्यात आद बुडी व शेवटचे फळ सुद्धा त्याचा लाबी मुमारे आठ हात अमन काठी जाड, भकम व भगव आहे तो ताट माणसास मुद्धा दानी हात लाविल्यावाचन उचलत नाही. तसबिरीवरून पाहिले तर गोपाळराव हा मध्यम उंचीचा सडपातळ मनुष्य असावा असे वाटते आणि असला मनुष्य हा भाला सहन लीलेने एका हातान वागवन पचवीम पचवास कोमाची दोट कशी करीत असेल हे मनात येऊन फार अचवा वाटतो !

·१० हरिवंशाची बखर , जेवतील ते मरतील, पण माग सरणार नाहीत अस ह्मणन खंदकाचे रेवणीपर्यंत जाऊन एक पठाण ठार मारिला नारायणराव नाना हही पुढे जाहले, तो दाजीस तिराची जग्वम लागतांच जिनावर डोचके ठेविलें, तो श्रीमंतानी अंबारीतून पाहिले आणि बोलले की, अर भाऊ, पुरुषोत्तमराव यास जग्वम लागली, त्यास पालवी पाठवावी नतर श्रीमं- तांनी पालखी पाठविली तो इकडं नारायणराव नाना याचे ग्वासगीच स्वार होते त्याणी भाल्याची झोळी करून झोळीत यास घातले, तो सरकारची पालखी आली नतर दाजी बोलले की, आमी असले पालग्वीत बसत नाही ! आमची शिलदारांची झाळी हीच पालग्वी ' असे ह्मणतांच बातमी श्रीमंतास समजली श्रीमतांनी आज्ञा केली की, पुरुषोत्तमराव यास सागावे की, आजपासून तुह्मांस पालखी दिली'. तुह्मी पालवीत बसाव नतर पालग्वीत बसून गोटास आलं मग सरकारचे कमानदार बंगर जग्वमा शिवणार श्रीमतांनी पाठवून दिले. तो त्याणी यऊन पाहिले आणि ह्मणाले ज, यांचा तीर काढताच तिराबरोबर प्राण जा- ईल ! हे लोडास टंकन बसले हात त्याणी ऐकिल, आणि आपले हाताने तीर उपसून टाकिला ! याप्रमाण धैर्य असे पाहून सर्वास आश्चर्य जाहले पुढे काही दिवसांनी जखमही बरी जाहली. नंतर श्रीमतानी सावनूरचा बदोबस्त करून स्वारी पुन्हा पुण्यास आली. आलंवर तैनात पालखीसुद्धा पसीसशे रुपय तैनातजाबत्यास करून दिली याप्रमाणे श्रीमताची कृपा व संवाही याप्रमाणे कली १५. पुढे काही दिवसांनी श्रीमताची स्वारी ग्वासा श्रीमंत नानासाहब व भाऊसा- हेब व दादासाहब है त्रिवर्ग बधु कर्नाटकचे स्वारीस जाते समयी पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी सक्त रदबदली करून परगण मगळवेढेवरून म्वारी यण्याचे ठरविल त्याप्रमाणे स्वारी मंगळवेढ्यास दाग्वल जाहली. नतर श्रीमत नानासाहेब व दादासाहेब उभयतां बधु किल्लयांत पऊन उतरले. श्रीमत भाऊसाहेब लष्करात उतरले. ते समयी मजवानीस श्रीम- तांची स्वारी आली समागम मल्हारजी होळकर आदि मानकरी होते श्रीकाशीविश्वेश्व- राच दर्शन घेऊन आर्क किल्लयांत आले. तो कृष्णभट बापाजी यानी चौकात सामोर येऊन आशीर्वाद करून नारळ हातांत दिला. श्रीमतानी नमस्कार केला. नतर कचेरीस स्वारी यऊन बसली १ मणज पालखी दिली एवंदच नाही, तर निचा इतमाम साभावण्याकरिता दरसाल बागशे रूप- याची नान अथवा नाजामही दिला • मण न बना लिहिणागय मन परा । म १७५० त श्रीरंग- पट्टणच वारीस जाताना मगळवढ्याम आल हान. पण ही समजत चकाचा आई स १७५५ च्या अखे- रीस सावनग्च बारीस जाताना पशव मगळवेढ्यास आलं हात हेच खरे. या वर्षी मात्र त्याबरोबर भाऊ. साहेब, दादासाहेब व मल्हारी होळकर हे तिघहीं होतं. त्याच वर्षी रघुनाथगव दादासाहबाचे दुसरे लम गलगले येथे झाले. त्या स्त्रीचे नाव आनदीबाई. ती रत्नागिरी जिल्ह्यात गहागराजवळ मकण ह्मणून गाव आहे नेयचे गहणार गयोपत ओक याची कन्या. आर्व किल्ला = किल यातली गही. बालेकिल्ला.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ११ नतर आज्ञा जाहली जे, नारायणराव, पुरुषोत्तमराव, आमचे दादाचे दुसरे लग्न करावयाचे आहे. समागमे नवरी आहे त्यास आज कळवण करावयाचे ते कृष्णभट .यांचे घरीं कम न्यास अ यगाची वगरे तरतुद करणे अगं सागून मग मडळीस आमत्रण करनिलीं नतर नारायणराव, पुरुषोत्तमराव उभयता बबनी तल उटणे श्रीमत दादासा- हेब यास लावन मग पाणी घालावयास लागले ता तथं श्रीमत नानासाहेब बसून आपण पाणी अधिक घाला ह्मणन सागितले श्रीमत दादासाहेब वरचेवर पुरे ह्मणत. श्रीमंत खुगावीत जे, पागी अधिक घालणे ' याप्रमाणे नाहण्याचा समारभ जाहला १७ पुढे श्रीमंतानी आज्ञा केली की. मल्हारजी होळकर यास आमंत्रण केले. परत ते माजघरात भाजनास नमनील त्याची कत्री जब असतात, ते कृष्णभटजी यास सास- णार नाही, त्यास नहीं यकीन मागावं आणि सदरपर बसावयाचे कगंब नतर परुषोत्तम- राव दाजी हाटकर याजपानी येऊन म्हणाल जे सुभेदार ! श्रीमताची नारी भोजनास येती. आप गही येता त्यास आपण सदरवर भोजनास बसाव हे आमचे भिक्षुकाच घर, सोवळे फार, यास्तव मागता असे ह्मणताच होळकर श्रीमतास म्हणाले जे, ' नाना, नाना, हा बामण मोटा बाटगा आहे ' आमास काय, कोटही टुकडा ग्वाता यईल !' याप्रमाणे वि- नादाचं भाषण करून नतर भोजनास बसले. १८ श्रीमंत भाऊसाहब काही भोजनास आले नाहीत. श्रीमत भोजनास बसलेवर श्रीमंत भाऊसाहब लष्करात भोजन कम्न तथं आले मगळवडकर कोरबंच काही ग्वटल होत त्यांची फिर्याद देशपाडे याणी श्रीमत भाऊसाहब याजजवळ केली. त्याची चवकशी करून त्याचा हात तोडावा याप्रमाणे ठरवन श्रीमत भाऊसाहेब श्रीमंताची परवानगी घ्यावी असे म्हणून ती गोष्ट पगतीत काहिली, आणि बोलल जे, त्याचा हात तोडावयाची आज्ञा व्हावी तो श्रीमतानी काही उत्तर केले नाही पुनः विचारले ज, त्याचं बाट तोडावयाची तरी आज्ञा व्हावी नतर श्रीमत बोलले की 'अरे भाऊ, आह्मी कृष्णभटर्जी याच घरी जवावयास आलो. लोकाचे हातपाय तोडावयास काही आलं नाही' असं म्हणन नारायणराव नाना यास सांगितले ज, याची चौकगी पाहून वाजवी असल ने करावे अस सागताच श्रीमत भाऊ- साहेब उगेच राहिले. नंतर भाजन जाहली आणवी भोजन करतांना बापाजी बोलले जे, १ आपण पानात कत्री घऊन जवनं यात आवळं काहीच नाही, आणि हा भिक्षक माजघगत जेक नका ह्मणन मोव- मिर्गवनी ने-सा हाच बाटगा, जम विनोदाचं तान्पर्य ! , कानटी देशात कांग्बू हा गावाकडे नोकरी करणाग धनगर जातीचा एक बलतदार अमतो ३ भाऊमाहब मा-या ५शवाईचा कारभार करीत होते, पण जगात अपग वाच बोट मुट्टा तोडण्याम त्याम पशव्याची परवानगी लागत होनी हे आवर्य करण्याजोगी आहे गगावग्गव गाविद हे मिरजेचा मुन्यावर मामलेदार होने मलकी किवा फौजदारी गुन्हा करणागम मार देण बोन्य वाटले तर नी शिक्षा फन आपलं, ममक्ष मात्र 'अमलान आणीत हे त्या वेळच्या सरकारी कागदावस्न स्पष्ट होते.

·१२ हरिवंशाची बखर 'भाऊ, आपण आजच श्मश्रु करविली व नानांनीही आजच करविली, त्यास उभयतां बंधूंनी एके दिवशी करू नये.' असे ह्मणतांच श्रीमंत भाऊसाहेब बोलले जे, नानासाहेब यांनी कर- विली हे मला समजलं नाही. याप्रमाणे बोलल. नतर जेवणे जाहलियावर कचेरीस येऊन बसले. त्रिवर्ग बंधूस वस्त्रे दिली १९ नंतर श्रीमंत नानासाहेब बोलले की, अरे भाऊ, कृष्णभटजींनी आझांस आ- शीर्वाद केला, यास काय द्यावें ? यांचे कुटुंब मोठे, पांच पुत्र, सुना, नातू. याप्रमाणे बोललेवर नारायणराव नाना बोलले की, स्वामींनी आमांस कमी काय केले आहे ! मग श्रीमंत बोलले की, तुझी चाकन्या करून तैनाता खातां, परंतु कृष्णभटजीनी आशीर्वाद केला यांस काय द्याव ? अस मगन कलमदान आणविले आणि स्वदस्तूरची भोजनखर्चा- बद्दल दरमहा दीडशे रुपयेप्रमाणे अठराशे अकोटी रुपयांची यादी करून कृष्णंभट जी याचे हवाली करून नमस्कार करून स्वारी चालती झाली. याप्रमाणे श्रीमत दयाळू कृपावत. पुढे श्रीमंत दादासाहेब याचे दुसरे लग्न गलगल्याचे मुक्कामी जाहलं. याप्रमाणे ही गोष्ट वडिलांनी सांगितलवरून लिहिली असे. २०. श्रीमंत वारंवार कृपा करीतच गेलं. कोणे एके दिवशी श्रीमंतांनी विचारिलें अर पुरुषोत्तमराव, नारायणराव, तुम्हांला कांही द्यावेसे वाटते यांनी विनति केली की महाराज, आमास काय कमी आहे ? पालखी, तैनाता सर्व बदोबस्त स्वामीनी करून दिला आहे. असे बोलनाच श्रीमत बोलले की, तुम्हास मंगळवेढेनजीक एक स्थळ तुमची मुलें माणसे रहाण्यास द्याव अस मनांत आहे. नतर यांनी विनति केली की, आह्मी आपले सोईच जाग्याची योजना करून स्वामीस विदित करू, अस हणालं, आणि मौजे आंबें ५ मद्राम इलाग्थ्यााल अकोट या गजवानीनन्या टकसाळेत पाटलेले. मगळवंद पांगण्याची जमा- बंदो अर्काटी नाण्यांत होती. २ इग्रजी कारकीर्द सुरू झाल्यावर गरीबी आली, पुन्हा नावारूपास येण्याची आशा राहिली नाही, अशा स्थितीत पर्वी कोणा एका काळी पेशव्याची स्वारी आपल्या घरी आली होती तेव्हा काय काय घडले हे वडील माणसे घरात बोलत तं आटवून आठवन बखर लिहिणाराने प्रेमपर्वक तप- शीलवार लिहून ठेविले आहे प्रत्येक गोष्ट त्यास महत्त्वाची वाटावी हे ठीकच आहे. वाचकास जर ती भाकडकथा वाटेल तर त्याची मोठीच चक होईल. या गोष्टी क्षुल्लक असल्या तरी त्या क्षुल्लक आहेत हाच त्याच्या सत्यतेचा उत्कृष्ट पुगवा होय अशा सप्रमाण क्षुल्लक गोष्टीनीच प्रसिद्ध व्यक्तीच्या म्वभावाची खरी ओळख पटत असते बॉसवेलचा समग्र ग्रथ अशा क्षुल्लक तपशिलानच भरलेला आहे । उदाहरणाथ वर बखरीत वर्णिलेला मेजवानीचा प्रसग घेऊ यातन होळकराचा मनमिळाऊपणा, वडिलाच्या अधिकागची मर्यादा रक्षण करण्याविषयी भाऊमाहेबाची तत्परता, तसेच राजकार्यात मन सर्वथा व्यग्र झाल्यामुळे कोठे कोणती गोष्ट काढावी याविषयी अनवधान, प्रमगाचित वागण्याविषयी पेशव्याचा सावधपणा, प्रत्यक्ष बंधनें कलेली चवकशी रद्द करून नारायणरावासारख्या कमी दर्जाच्या मनुष्यास पुनः ती करण्यास हुकुम देण्यात दिसन येणारी निष्पक्षपात बुद्धि, पदरच्या लोकाविषयी त्याचे औदार्य, रुष्णभटजीसारख्या धार्मिक व कर्मट ब्राह्मणाने पवा न धरिता आचाराविषयो श्रीमत भाऊसाहेबास दोष दाखवून देणे, व तो कबूल करण्यात अमिताचा विनय, या गोष्टी वरील आख्यायिकेवरून ध्यानात येतात !

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. हा गांव पंढरपूरनजीक, भीमातीर, मंगळवेढेही सन्निध, असा पाहून जाऊन विनंति केली, त्याजवरून त्या वेळेसच चिठी स्वदस्तूरची गोविद हरि यांचे नांवची दिली जे, " मौजे आबे परगणे मंगळवेढे हा गांव दरोबस्त नारायणराव कृष्ण व पुरुषोत्तमराव कृष्ण या उभयतांस इनाम दिला असे. तरी साल दरसाल उभयताचे नांवें पुत्रपौत्रादि वंशपरंपरेने इनामखर्च लिहीत जाणे. " याप्रमाणे श्रीमंतांची चिठी होऊन त्यापासून आजपर्यंत गाव चालत आहे. त्या गांवास किल्ला चौबुर्जी बाधला. मळे तळे भीमातीरास कोठे नाहीत, परंतु तेथें केले याप्रमाणे पुण्यप्रतापी पुरुष ! श्रीमंतांची कृपा या प्रकारची ! श्रीमंतांच्या कीर्ति बहुत. त्या वर्णन करावयास कोण शक्त आहे ? २१. पुढे पानिपत जाहलेवर श्रीमत नानासाहेब यांची स्वारी नर्मदपर्यंत गेली. तिकडून पळ आला. श्रीमंत भाऊसाहेब गर्दीत मिसळले फौज, दौलत, गारद जाहली है वर्तमान श्रीमत नानासाहेब याणी ऐकलेवर किचित् भ्रम जाहला त समयी पटवर्धन समागमेच होते पटवर्धनाची फौज काही पानिपतचे स्वारीस गेली नाही हे हुजूर पुण्यास होते. श्रीमंत भाऊसाहेब याचा किंचित रोष होता; सबब त्यानी समागम नेले नाहीत श्रीमंत सौभा- ग्यवती गोपिकाबाईसाहेब यांचे लक्षाने वागत होते. त्या उभयतांचे ठीक नव्हते असे ऐकीव. यांत गोपाळराव दादा याणी पानिपतचे स्वारीची तयारी जाहली ह्मणोन ऐकिले. त्यांत पटवर्धन समागमे नेण्याची योजना झाली नाही असे ऐकिले, त्यावरून गो- पाळरावदादा याणी श्रीमंत भाऊसाहेब यांस विनंतिपत्र लिहिलं की, सरकारस्वारीची जाण्याची तयारी जाहली त्यात आमची फौज नेण्याची मर्जी नसल्यास वडील गोविदपंत नाना येथे चाकरीस आहेत. मी एकट्या घोड्यानिशी सडा स्वामीचे बराबर यतो. त्याचे उत्तर श्रीमंत भाऊसाहेब याणी पाठविले की सरकारातून श्रीमत विश्वासरावसाहेब यास स्वारीस जाण्याची आज्ञा जाहली आहे. समागम मलाही जाण्यास सांगितले. त्यास आपली जाण्याची मर्जी असल्यास मी राहीन ! याप्रमाणे उत्तर पाठविलेवरून पटवर्धन कोणी मंडळी गेली नाहीत. ते श्रीमंत नानासाहेब यांसमागम नर्मदेपर्यत गेले १ खरे मटले तर नर्मदेपलीकडे माळव्यात मिगेज भेलशापर्यत पेशव गेले होते. त्यांनी समागमें पन्नास हजार फौज जमविली होती. आता आपण होऊन अबदालीवर चालन जावयाचे नाही, पण तो दक्षिणकडे येऊ लागेल तर त्याशी निकराने लढावयाचे, अमा त्याचा निश्चय होता. अबदाली दिल्लीच्या आमपास पाव- साच्याकरिता राहील तर मराठी गज्याची उत्तर सरहद्द जी चमेली नदी तिच्या तारावर आपणही छावणी करून रहावे अशी त्याची योजना होती. पण पानपतच्या लढायात गिलंच लोक फार मेले, गहिले त्यात पटकी उठली, रोहिले, पठाण व मुजाउद्दौला हे आपसात भाड लागले, जाट, रजपूत व मगटे एक होण्याचा रंग दिसूं लागला पेशव्याचे लष्कर माळव्यात आले, यामुळे दक्षिणेवर स्वाग करण्याचा नाद सोडून अबदाली काबुलास परत गेला. तेव्हा पेशवेही परत फिरले. नादिरशहाने दिल्ली लुटली तेव्हा त्याने दक्षिणेकडे न यावे ह्मणन ज्याप्रमाणे बाजीराव फौज जमा कर्गत त्वरेने माळव्यात गेले, त्याचप्रमाण पानपत झाल्यावर नानामाहवासही तिकडे राज्यरक्षणार्थ जावे लागले. २ भाऊसाहेब व पेशव्याची स्त्री गोपिकाबाई यात.

·१४ हरिवंशाची बखर • २२. श्रीमंतास किचित भ्रम जाहलाच होता त्याजमुळे मर्जी फार कठिण. परंतु पुरुषोत्तमराव यावर पूर्ण कृपा यविशी काही कथा लिहितो. नर्मदेपर्यत स्वारी गेली तेथून माघारे फिरले. श्रीमंत रागान लोकांस थार पोरास कमचीने मारू लागले, यामुळे मंडळी फारशी जवळ जाईनाशी जाहली परतु पुरुषोत्तमराव यास वरचेवर जवळ बोलावीत. काणी एक दिवशी नर्मदातारास सध्या करीत होते मडळी सारी शलपागोटी, ढालतलवार याप्रमाणे तयारीने होती श्रीपत मात्र प्रातःसंध्या करीत होत तो उपस्थान करीत असतां अकस्मात झोक गेला. ता नारायणराव नाना हे तसेच उठोन श्रीमतांस धरिलें. श्रीमंतानी मागे पाहिले आणि बोलले जे, दुसरा कोणी असता तर कमच्यांनी मारिले असते ' असे म्हणताच पुरुषोत्तमगव बोलले की महाराज, नारायणराव याचा अपराध कमच्यांनी मारावयाचा जाहला ! आपण पडता आणि सर्व लोक हसंत आणि म्हणते की जवळ होते ते आधळे होते की काय ? असे म्हणताच श्रीमत म्हणाले, मला विटाळ जाहला. हे बोलले की पुन्हा स्नान करावं ' असे म्हणतांच श्रीमत हसू लागलं आणि बोलले, अरे पुरुषोत्तमराव, तूं बोललास ह्मणजे माझा राग काणीकडे जातो नकळे ! याप्र- माणे श्रीमंतांची कृपा पूर्ण होती. २३. पुढे पुण्यास आलेवर वरचेवर बोलावण पाठवीत. त समयी गोविदपंत नाना म्हणाले की तू घरास जा त वरचेवर श्रीमतांकडे जातोस एखादे वळेस कमच्यांनी मारि- तील, मग आह्मास तोड दाखवावयास जागा नाहीशी होईल । हे बोलले की मला निराप देववून घरास पाठवाव. श्रीमत निरोपच देणार नाहीत, त्यापेक्षा आपले पुण्यानं काय पार पडेल ते खरे ! २४ कोणी एक दिवशी दहा बारा घटका रात्री श्रीमंतांचे बोलावणे आले. तो गो- विदपत नाना म्हणाले की लॉकर जाऊन ये मग नानाची आज्ञा घेऊन दाजी श्रीमतांकडेस गेले श्रीमंत दिवाणग्वान्यात होते श्रीमत बाईसाहबही तेथे होत्या तो हे गेले आणि हुज-यास विचारिले, श्रीमत कोठे आहेत ? तो याचा शब्द ऐकून श्रीमतांनी विचा- रिले की, पुरुषोत्तमराव की काय ' हे बोलले की, मी आह श्रीमंतांनी आज्ञा केली की, आत येणे. तो हे पडदे उघडन आत जातात तो उभयता पलंगावर बसली होती ते पाहिले. मग विनति केली की, महाराज, आतां रात्र फार जाहली. मी उदईक येईन. श्रीमंत ह्मणाले आत ये. असे म्हणताच आत गेले हे आत जाताच श्रीमत बाईसाहेब पलंगावरून उठून एकीकडे उभ्या राहिल्या श्रीमतांनी यांस जवळ बोलाविले. हे जवळ जाताच हात धरला. हे मनांत ह्मणाले की, आता तोडात मारितात ! असे मनात आणिले तो श्रीम- तांनी ओढ़न आपले पलंगावर बसविले. हे बोलले की, महाराज, बाईसाहब उभ्या आहेत. मी खाली उभा राहतो. असे म्हणतांच श्रीमंत म्हणाले, तिला बसावयास सांगावे. नंतर ? , ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती १५ c- . बाईसाहेब खाली बसल्या मग पूर्वीच्या गोष्टी काहिल्या तं। म पादरात्र जाहली वरचे- वर दाजी म्हणत, आतां रात्र जाहली, उदईक उजाडावयाच नाही की काय ' श्रीमत म्हणत, तुझ्या गोष्टी एकिल्या म्हणजे मला किचित स्वस्थ वाटते याप्रमाणे बोलत अमना रात्र दोनप्रहर अग्वेर जाहली मग मीमत म्हणाले, तला काही द्यावंस वाटते, परतु आतां जामदार पोतनीस सारे धगस गले असतील मग दाजी म्हणाले की, महाराज, आम्हांस काय कमी आह ' असे म्हणाले. तो श्रीमतानी आपले अगाकड अवलोकन करून पांढरी शालजोडी पाघरले हात ती "ालजोडी काढन पुरुषोत्तमराव याचे अगा- वर घातली याणी पायावर डोई ठेऊन निघाले तो श्रीमतानी बाईसाहब यास सांगितले जे, पुरुषोत्तमराव यास विडे घाव तेव्हां यानी आपले हातानेच विड धऊन बाईसाहेब याचे पायावर मस्तक ठेऊन निघाले ते आपल वाड्यात आले तो गाविदपतनाना हे सद- रेवर वाट पहातच बसले होते. तो याची मशाल दृष्टीस पडली ती याणी येऊन नानाचे पायांवर मस्तक ठेऊन शालजोडी पुढे ठविली मग नानास सतोष जाहला, आणि बोलल को तुझे देव चागलं ' याप्रमाण श्रीमंताची पर्ण कृपा सपादिली पट श्रीमत दादासाहेब यांचे कारकीर्दीतही याजवर मर्जी होती २५ श्रीमत नानासाहेब यांचे पुत्र माधवरावसाहब व नारायणरावसाहब उभयता बंधु श्रीमंत दादासाहब याचे अज्ञातवासात होते सर्व दौलतीचा कारभार श्रीमंत दादासा- हेब करीत. राज्याधिकारी श्रीमत माधवरावसाहब, सबब त्याचे लक्षान पटवर्धन वागत. याजमुळे श्रीमत दादासाहब याचा राग जाहला आणि यानी पुण्यात राहू नये असें सांगितले नतर एकातीं गोपाळरावदादा व नारायणरावनाना व पुरुषोत्तमराव दाजी याणी श्रीमत माधवरावसाहेब यांची गाठ घतली आणि विचारिलं की, पुढे आमची वाट काय ? ते समयी श्रीमतानी आज्ञा केली की तुर्त तुह्मास जिकडे वाट फुटल तिकडे जाऊन जीव रक्षण करणे जे दिवशी माझा हात चालल त दिवशी तुम्ही जथ असाल तथून आणवन तुमचे चालवीन यानीं विनंति कली की, याप्रमाणे आम्हास वचन द्याव नतर श्रीमंतानी वचन दिलं मग पुण्याहून निघाल ते टाकोटाक मिरजस आलं १. जवाहीर जामदागच्या ताब्यात, रोकट पातनिसाच्या ताब्यात. २. अगावरचे महावख, अलकार, दागिने उतरून देणे ही प्रेमयक आढगची मामा शिवाय दिम पादरी 4 ममलमानास हिरवा शाल नोटी देण ह्मणजे त्याचा फार मोठा बदमान कण हाच ३ विडे देण ही निरोपार्च गुण ४. मशालीचा बहुमान संरकारी आह मशाल कोणी घरी बाळगानयागा नाही. ६ मा कागतन मिळावयाचा 'अयान मशालींचे पोत, तेल, मशालजीचा पगार हा भाग खर्च सरकारी असे मोठमोट दरकदार, मरदार, सरकारकन याच्या दिमतीस मशाली असत त्या फक्त सरकारी कामाकरिताच असत. पण सामान्य ग्यनपैकीमुदा ज्याची विद्या, पराक्रम, कौशल्य, हुन्नर, मरकारी कामाचा उपयोग ही फार अमतील त्यास मशालीचा बहुमान मिळत असे. ५ सन १७६१ च्या पिलमध्य ही गाय घडली आहे त्या वर्षी जनच्या नेविमाया तारखेम नानामाय पेशव वाग्ले. . - .

·१६ ६ हरिवंशाची बखर २६. तो श्रीमंतांनी यांस धरावयास मागून फौजा रवाना केल्या. मिरजेस आलेवर गोपाळराव दादा यांनी सांगितले की, मिरज लढविल्याखेरीज सरकारात देऊ नये. मला मोगलाईत जावयाचे आहे, त्यास दाजीस म्हणाले की, तूं यथे राहिल्याखेरीज मिरज लढ- विणार कोणी नाहीत. मी अथवा नारायणराव अथवा तू. त्यांतून नारायणराव माझ्या समागमें पाहिजे. त्यास तू येथे रहा. वडील व भास्करपंत वडील व भास्करपंत आप्पा येथे आहेतच. हजार गोष्टीतन एक गोष्ट सागतो, मिरज लढविलेखराज मात्र देऊ नये. असा बदोबस्त करून नानां आदि सर्व वडिलांस पुसोन नमस्कार करून मिरजेतून नारायणराव नानास घेऊन निघाले तो पुण्याकडील फौजा आल्या. त्याची यांची गांठ जमवंडीवर पडली. तेथें एक लढाई मातबर जाहली. दैवयोगेंकरून गोपाळराव यांचा मोड जाहला. ते तेथून निघाले ता फौजा पाठीशी लागल्या. परंतु गोपाळराव दादा यांचेसमोर उभे राहण्यास त्यांत कोणासही अवसान नव्हत । तसेच फिरत फिरत तीन चार दिवशी मंगळवेढे परगण्यात नदेश्वर गाव आहे, तेथे आले गांवकरी यांनी गोळ्या मारिल्या ! तथून निघून मंगळवेढ्यास आले. पाच दिवस घोड्यावरून उतरले नाहीत, पाय सुजले. त्याने रिकिबीतून पाय निघेनात ! तेव्हां रिकिब्या तोडून पाय काढिले. दोन चार दिवस गुप्तरूपें मगळवेढ्यास राहून तेथून निघाले ते मोगलाईत गेले. हैदराबा- देस जाऊन मोगल याचे कारभारी विठ्ठल सुदर याची भेट घेऊन नबाब निजामउलमुलग्व यांची भेट घेतली आणि तेथे राहिले. २७. इकडील वर्तमान, सर्व पटवर्धन मडळी मिरजेच्या किल्ल्यात राहिले बायका वगैरे कांहीं कोंकणांत गुप्तरूपे राहिल्या. पुरुषोत्तमराव यांची स्त्री दुसरी. त्यास प्रथम पुत्र हरिह- रराव जाहले होते. त्यांचा जन्म शके १६८४ चित्रभानु संवत्सर. त्याच वय एक वर्षाचे ती बाई कोकणांत आपले आजाळी कोतवड्यास, मुलास घेऊन गुप्तरूपे राहिली. बाकी सारी मंडळी मिरजेच्या किल्ल्यांत राहिली. पुरुषोत्तमराव दाजी याची प्रथम स्त्री गोपिकाबाई. त्यास एक कन्या मात्र जाहली. तिचे नांव जिऊआका. ती काकाजी रास्ते वाईकर यास दिली. गोपिकाबाई बाळंतरोग लागून वारली. नंतर दुसरे लग्न पुरुषोत्तमराव यांच केले. चिंचणेरकर कानिटकर यांची कन्या केली त्यास पुढे संतति जाहली ती कथा पुढे येईल. २८. हल्ली मिरज लढविली हा कथावस्तार लिहितो. श्रीमंत दादासाहेब यास गोपाळराव १. वस्तुतः खद दादासाहेबच फौजानिशा पटवर्धनाचे पारिपत्य करण्याकरिता व त्यापासून मिरजचा किल्ला घेण्याकरिता स. १७६२ च्या डिंसंबगत आले. २ गोविद हरि . गोपाळरावाम धरण्याकरिता दादासाहबानी आया पुरदरे यास बगेबर फौज देऊन पाठविले होते. त्याची व गोपाळरावाची ही लढाई. ( पहा, ऐतिहासिक-लेखसग्रह न. १४१ ) ४. हे नाव चुकले. येथे निजामअल्ली हे नाव पाहिजे. ५ वस्तुतः चार सहा महिन्याचे असेल. कारण याच सवत्मराच्या पोषात मिरजेस वेढा पडला. ६ हीच बाई कोकणात जाऊन राहिल्याबद्दल वर उल्लेख आला आहे. Ĉ ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. १७ मोगलाईत गेले ह्मणोन समजलेवर बहुत रोष आला. मग खासा श्रीमंत फौजसुद्धा निघाले. कारभारी सखारामपंतबापू याचा व गोपाळरावदादा यांचा अत्यंत द्वेष. याजमुळे पट- पर्धन यांचे पाय भुईस न लागावे येविशी कारभारी यांचा प्रयत्न मोठा ! श्रीमंत दादासाहेब ह्मणों लागले जे, पटवर्धन यांजकडील कुत्रे देखील सांपडले असतां जिवे मारावें असें म्हणून मिरजेवर स्वारी केली. ते मिरजेस आले. तो इकडे दारूगोळीची तयारी जाहली. पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी सा-या बायकांस देखील गोळ्या घडावयास लाविलें. ही कथा साळूआक्का यानी वडिलांजवळ सांगितली ती लिहितो स्वारी श्रीमंतांची येतांच किल्ल्यांतून तोफखाना सुरू जाहला श्रीमंतानी मोर्चे बसविले तीन हल्ला मातबर जाहल्या. एक हल्ला केली तेव्हां, दारूचे बुधले पुरून बुरूज उडविला तो पुन्हां तसाच त्या ठिकाणी बसला त्यातील एक ढेकूळ देखील एकीकंड गेलें नाही ! श्रीमतांचे मोर्चे खदकास येऊन लागले. याप्रमाणे एक महिना किल्ला लढविला. भास्करपंत आपा व पुरुषोत्तमराव दाजी या उभयतास महिनाभर अहोरात्र निद्रा नाही. ढाल तलवार बाधन महिनाभर फिरत होते. दुसरी हल्ला केली ती लोक दरवाजास येऊन लागले. लाकडे घालून दरवाजा जाळितात असे पाहून पुरुषोत्तमराव दाजीनी किल्ल्याचे पानावर पडून शंख कला जे, अरे किल्ला गेला ! किल्ला गेला! असे म्हणाले. तो किल्ल्यातील जमातदार त्याचे पांचशे लोक-त्या जमातदाराने दाजीचे कंबरेस धरून एक शिवी देऊन माघारे ओढिले आणि बोलिला 'अरे बामणा, आरडतोस कां ? आम्ही इतके मरूं तेव्हा किल्ला जाईल. आतां आमचा तमाशा पहा !' असे म्हणून पांचशे असामी यांनी कबरा बांधून ढाल तलवारी घेऊन हल्लल्याचे लोक यांचे डोकीवर किल्ल्यावरून उड्या टाकिल्या; आणि पांच हजार गाडदी चालोन आले त्यात मारामारी करून हल्ला माघारी फिरविली !!! ही लढाई श्रीमंतांनी दृष्टीने पाहून ह्मणाले जे, वाहवा गोपाळराव ! काय माणूस पदरी बाळगिलें आहे ! किल्ल्यावरून उड्या टाकून हल्ला माघारी फिरविली ही गोष्ट परम कठिण; तेव्हां श्रीमंतांस पुरते समजले की, किल्ला कांही लढोन येत नाही. श्रीमंत माधवरावसाहेब यांचे सूत्र आंतून होतेच. श्रीमंत रावसाहेब पठेत येऊन बसत हे किल्ल्यांत यांस समजले. यांनी सांगून पाठविलें की, आपण येता, वरून तोफा सुटतात, एखादा घात होईल. श्रीमंतांनी सांगितले जे, मी जेथें बसेन तेथें अबदागिरी वर धरवीत जाईन. त्या सुमारास गोळे मारूं नयेत. याप्रमाणे सूचना केली त्याप्रमाणे करीत. . १ साळुआका ही गोपाळरावारी बहीण. ही ह्या प्रसगी वेढ्यात सापडली होती. तिने सांगितलेली हकीकत. २ ऐति० ले० स० न० १६ सदर पुस्तकातील मिरजेच्या वेढ्यासबंधाच्या पत्राशी वर आलेला मजकूर ताडून पहातां काही तफावत दिसून येईल. प्रत्यक्ष अनुभवलेल्या व परपरेने ऐकिलेल्या हकीकतीत फरक दिसून आला तर नवल नाही ·१८ हरिवंशाची बखर २९. पुढे आंत फितूर होऊ लागला. नंतर सल्लयाचे बोलणे लागलें. तेव्हां बो- लण्यास कोणी पाठवून द्यावें ह्मणून गोविंदपंतनानांस श्रीमंत दादासाहेबांनी सांगून पाठविले. तेव्हां बोलण्यास कोणी जाईनात. तेव्हां नानांनी सांगितले की, अरे दाजी, तूं जा. हे कोणी जावयाचे नाहीत. असे सांगितले. नंतर पुरुषोत्तमराव दाजी बोलाव- यास बाहेर पडले ते ढाल, तलवार, चोळणा, कांच्या असे बाहेर पडले ते श्रीमंतांचे लष्करांत आले. तों लष्करचे लोक मुसलमान ह्मणाले की, ' लढणेवाला जो बामण तो हा, ' अमें ह्मणों लागले. हे श्रीमंतांचे डेन्यासन्निध गेले तो श्रीमंत दादासाहेब स्नान करून पूजा करीत बसले होते. तो नीट श्रीमंतांजवळ गेले. जाऊन श्रीमंतांस नमस्कार केला. श्रीमतांनी ' या, पुरुषोत्तमराव, ' ह्मणून बोलाविले. याणीं तलवार जी होती ती श्रीमंतांपुढे ठेविली. तों श्रीमंतांनी दाजीच्या शालजोडीच्या पदरास धरून बोलले जे, पुरुषोत्तमराव, मी येथे आलो. मला यश द्यावें. असे म्हणतांच यांनी विनंति केली की, आह्मी स्वामीचे चाकर. किल्ला स्वामींचा. आम्ही सेवा करून दाखविली. लोक म्हणतील जे, ब्राम्हणाकडे किल्ला, आणि श्रीमंतांची स्वारी येतांच लढविले- खेरीज दिला ! याजमुळे स्वामींची चाकरी केली. आतां स्वामीचे पायांपाशी ढाल तलवार ठेविलीच आहे, आमांस निरोप द्यावा. तों श्रीमंत ह्मणाले की, तुम्हांस दाली जी बांधली ती घ्यावयास कांहीं बांधिली नाही. तुझी ढाल तलवार घेणे, अशी आज्ञा जाहली. तो इतक्यांत सखारामबापू याणी शागीर्दाकडून ढाल तलवार उचलविली. तों पुरुषोत्तमराव बोलले जे, मी स्वामींस विनंति करितो. स्वामींनी आज्ञा केली की ढाल तलवार घ्यावी. परंतु इतक्यांत कोणी लुच्च्याने ढाल तलवार उचलविली ! नंतर श्रीमंत रागें भरले जे, पुरुषोत्तमराव याची ढाल तलवार आणोन देणे. तो दुसरी ढाल तलवार आणून ठेविली. याणीं विनांत केली की, ही माझी ढाल तलवार नव्हे. कोणी ती xxxxxने बदलली ! स्वामींनी माझी मला दिल्यास मी घेईन. नाहीपेक्षां श्रीमंतांचे पंगतीस भोजन करून राहीन. याप्रमाणे बोलतांच श्रीमंत फारच रागें भरले. नंतर यांची ढाल तलवार यांस आणून दिली. मग पुरुषोत्तमराव याणीं विनंति केली की आम्हांस तीन रोजांची मुदत द्यावी, म्हणजे लोकांनी किल्ल्यांत कांहीं ठेविलें आहे ते अवघे उतरून किल्ला स्वामींचे स्वाधीन करूं. आम्ही शिलेदार. आम्हाजवळ काही नाही. परंतु लोकांनी ठेविलें आहे, त्यास पार करून द्यावें आणि बाहेदारीस कोणी मातबर गृहस्थ द्यावा याप्रमाणे ठरविले. नंतर नरसिंगरावबाबा धायगुडे यांस बाहेदारीस देऊन तीन रोजांची मुदत दिली. आणि जरी बाजरा श्रीकृष्णा- १ यावरून पुरुषोत्तमराव शालजोडी पाघरले होते असे दिसते. चोळणा, कांच्या आणि शालजोडी हा वेष आताच्या काळात चमत्कारिक दिसतो! २ काही द्रव्य. : जामिनकीस. ४ मध्यम्धीस विचरकर व नारो शंकर होते असे ऐ. ले. सग्रहात आहे. येथे धायगुड्याची मध्यस्थी लिहिली आहे ती कुरुदवाडास खटले व वित्तविषय पोचविण्यापुरती असावी. ५ सर्व. एकृण एक, - ·अथवा पटवधन सरदाराच्या हकाकता. १ ९ पार कुरुंदवाडास न्यावें असे ठरावले. नंतर नरसिंगरावबाबा धायगुडे यांस पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी बजाविले की, माझा एक सुतळीचा तोडा तजावजा जाहल्यास पुरुषोत्तमराव यासी गांठ आहे, याचा पुरता विचार करून आपण बाहेदारीस असावें ! त्याणी सांगितले की, पुरुषोत्तमराव, मी मध्यस्थ आहे त्यापेक्षां कोणे गोष्टीची फिकीर न करणे. याप्रमाणे बोलणें अंताजीपंत बापू लिमये यांचे विद्यमाने जाहलें. नंतर जरा बाजरा उतरून पद वर्धन यांची मुलेंमाणसें बाहेर येऊन राहिली. किल्ला सरकारचे हवाली केला. ३०. नंतर ते दिवशी रात्रीं धायगुडे यांचे मुलास श्रीमंतांनी फितविलें आणि फौज तयार करून पटवर्धन ह्यांची मुलेमाणसें लुटावी असा बेत केला. ती बातमी पुरुषोत्तमराव दाजी यांस समजली. तों प्रहर रात्र जाहलेवर धायगुडे यांचे फौजेत तयारी झाली व सर- कारचे पागेतही तयारी जाहली. हे पाहून रात्री बापू लिमये याचे राहुटीस पुरुषोत्तमराव दाजी एकटे गेले. त्यास जागे करून सागितले की, घर बुडाल. आम्हांस लुटतात. असें ह्मणतां लिमये म्हणाले, अशी गोष्ट व्हावयाची नाही, आपण नरसिंगरावबाबांकडे यावें. असें ह्मणून उभयतां नरसिंगरावबाबा यांचे लष्करांत आले. ते आपले डेन्यांत निजले होते, तों हे तसेंच आंत गेले. ते पलंगावर निजले होते. त्यांचे पांघरूण ओढून जागे केलें, आणि बोलले की, तुझी आमचे घर बुडविलें ! तेव्हां ते बोलले की असे आपण कां ह्मणतां ? माझी खातरजमा आहे त्यापेक्षा आपण कांहीं फिकीर करूं नये. असे म्हणतांच पुरुषोत्तमराव यांस राग आला आणि बोलले की, गाढवाच्या धसा ! तुझे फौजेंत तयारी जाहली ही तुला कशी समजली नाहीं ? बरें ! पटवर्धनांशी गांठ आहे ! आमचा एक पुरुष जिवंत राहिला तत्रापि तुझी मुळी खांदून टाकील ! असे म्हणतांच त्यांनी आपल्या लष्करांत शोध केला तों वर्तमान खरें. मूल फितला. मुलाचा शोध केला तो श्रीमंतांचे डेन्यास गेला असे कळलें ! नंतर नरसिंगरावबाबा यांनी सांगितले की, पुरुषोत्तमराव, आपण येथे बसावें. मी श्रीमंतांकडे जातो. असें म्हणून पालखीत बसोन श्रीमंतांकडे गेले. तो श्रीमंतां- पाशी आपला मूल पाहिला. त्यास एक दोन शिव्या देऊन श्रीमंतांस साफ सांगितले की, आपण ही गोष्ट योजिली आहे, परंतु मजकडून घडावयाची नाही. पटवर्धन माझी रांडापोरें ढाणकास' वांटतील. असें म्हणून आपले लेंकास घेऊन आपले लष्करांत आले. आणि पुरुषोत्तमराव यांचे गळ्यावर हात ठेऊन सांगितले की, आपण स्वस्थ असावे. यांनी उत्तर केलें कीं, उदईक तुम्हीं फौजसुद्धा लढाईस तयार होऊन उभे रहावें. नंतर माझी मुलें. माणसें चालती होतील. याप्रमाणे बोलणे जाहलें. दुसरे दिवशीं धायगुडे आपले पतकानिशीं तयार होऊन यांची ( पटवर्धनांची ) मुलेंमाणसें कृष्णेपलीकडे कुरुंदवाडास पोहचती केली. ३१. याप्रमाणे मिरज लढविली. पुढे एक वर्षाच आंतच श्रीमत दादासाहेब यांची १ मारून वेशीच्या दारास बांधितील.

·२० हरिवंशाची बखर मर्जी संपादून दाजींनी मिरज सोडविली. येविशीं पत्र गोपाळरावदादा यांस लिहिले आहे जे, 'वडिली आज्ञा केली होती त्याप्रमाणे मिरज लढविली. हल्ली श्रीमंतांची कृपा संपादून मिरजेचा किल्ला मुलें माणसें राहण्यास सोडवून घेतला. तुमची चाकरी केली ही लक्षांत असावी,' असे लिहिले आहे. जे समयीं मिरजेच्या सनदा जाहल्या ते समयीं श्रीमंत दादासाहेब ह्मणाले की, पुरुषोत्तमराव, तुझे नांवच्या सनदा लिहीन, असें ह्मणून सनदा पुरुषोत्तमराव याच्या नावाच्या लिहिल्या. असे असतां गोविंदपंतनाना वडील, त्या- पेक्षा आपले नांवच्या सनदा कशा घेऊन जावे, अशी वडीलपणाची मर्यादा रक्षण करून गोविंद हरि यांचे नांवची सनद घेऊन आले. तें साल सन अर्बा सीतैन. याप्रमाणेच मंग- ळवेढेचे किल्लयाची सनद. मुलेमाणसें रहाण्यास श्रीमंतांचे अस्सल पत्र आहे तेही गोविंद हरि यांचे नांवचें. याप्रमाणे निरपेक्षतः वागून भावाबंदांवर उपकार केले ते सर्व पूर्वीची मंडळी होती त्यांस जाहीर होते व हल्ली पत्रे आहेत ती पहावी, त्यांवरून कळेल ३२. इकडे गोपाळरावदादा मोगलाईत गेले तेथे राहिले. तो मोगलांचे ह्मणणे, तुह्मीं आमच्या चाकरीस रहावे. तेव्हां यांनी सांगितले की, आमी आपले यजमानावर आमची समजूत करून नेतील तोपर्यंत तुझांजवळ आहों. तूर्त आम्हांस कर्ज ह्मणून लक्ष रुपये द्यावेत असें ह्मणून लाख रुपयेचे खत लिहून देऊन खर्चास लाख रुपये घेतले. नंतर मोगलांस घेऊन देशी आले. मोगलांची स्वारी पुण्यास आली. पुण्यांत मोगलाचे लष्कर शिरले. पुण्यास आगी लाविल्या. त्याजमुळे नबाबाचें व गोपाळराव यांचे काही बिघडलें. श्रीमंत रावसाहेब यांची वरचेवर सूचना होतीच. सर्व कृत्य त्यांचे आज्ञेवरूनच केले होते. मोगलाईत लाख रुपये खत गुंतलें, परंतु आम्हांस कांहीं यांजपाशी रहावयाचें नाहीं; खत गुंतलें तें हरत-हेनें हातास येई अशी युक्ति करावी असें म्हणोन पागेकडील एक कारकून होता त्याची चर्या वेड्याप्रमाणे होती त्यास नारायण- रावनाना यांनी सांगितले जे, मी खत हिशेबाकरितां कचेरीत मागून तूं माझे हातचें हिसकावून घेऊन मला शिव्या दोन चार व मोगलांच्या दिवाणजीसही दोन चार देऊन खत फाडून टाकावें, आणि आपले शेलापागोटें फाडून शंख करीत कचेरीतून उठून जावें. पुढे प्रसंग पडेल तो सांभाळतां येईल ! याप्रमाणे सांगून त्याप्रमाणे केले. याणी कचेरीस जाऊन विठ्ठल सुंदर दिवाण याजपाशीं खत पहाण्यास मागून घेतले. तो त्याने त्याप्रमाणे खत हिस- कावून घेऊन फाडून टाकले. आणि शिव्या देऊन आपले अंगरखा पागोटे वगैरे फाडून शंख करीत बाहेर निघून गेला ! याप्रमाणे करतांच विठल सुंदर हंसों लागले. सर्व मंडळी रुसून आलो. घेतो. , १ मोगलानी आपली रदबदली न जुमानता पुणे जाळिले, आपणास जहागीर देऊ केली होती ती दिली नाही, फौजेच्या खर्चास काही पैकाही दिला नाही, हे पाहून पटवर्धनानी खत फाडण्याची ही अश्लाघ्य युक्ति योजिली !! ! पहा ऐ. ले. स. न. ३२२ वगैरे.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. २१ हंसली. तेव्हां नारायणरावनाना ह्मणों लागले, त्याने आपली पांघरुणे फाडली ती असो. परंतु खत फाडले, आता काय करावे ? तेव्हां विठ्ठल सुंदर म्हणाले की, खताचें असो, परंतु ज्यापेक्षा आपली पांघरुणे देखील याने फाडली तेव्हां असा हा कोण आहे ? यांनी सांगितले की, वडिलोपार्जित कारकून आहे, त्यास आठ पंधरा दिवशी असा विक्षेप होतो, त्यास बहुत जपत असतो. नजर चुकावून केव्हां आमचे पाठीमागे येऊन बसला नकळे ! असें परस्परें विनोदे बोलून निघून आले. आणि गोपाळरावदादा यांस सांगितले. त्यांनी ठीक आहे म्हणाले. पुढे राजकारण दाजीनी श्रीमंतांकडे रक्षिले; येविशी गोपाळ- रावदादा यांचे पत्र स्वदस्तुरचे दाजीस आहे ते पहातां कळेल. नतर एके दिवशी नबा- बाचे कूच जाहलें तेव्हां गोपाळरावदादा याणीं श्राद्ध आहे असा लटका बहाणा करून मागे राहिल आणि मजल दरमजल करून माघारे श्रीमंतांकडे आले. ३३. तेव्हां श्रीमंत रावसाहेब यांचा अमल बसोन उलट श्रीमंत दादासाहेबच कैदेत होते. येविशी कथा सांगतो. ती कथा दिनकरपंत आठवले वाईकर याणी सांगि- तली ती सांगतो. राक्षसभुवनचे लढाईत मोगल यांची फौज, खासा मोगल, विठ्ठल सुंदर कारभारी व इकडून सरकारची फौज, श्रीमंत दादासाहेब व श्रीमंत माधवरावसाहेब व श्रीमंत नारायणरावसाहेब, याप्रमाणे जे समयी लढाईस प्रारंभ जाहला ते समयीं तोफखाना इकडील व तिकडील सुरू जाहला. याप्रमाणे लढाई चालली. तिकडून मोगलांचे कारभारी विठ्ठल सुंदर यांनी साडेतीनशें हौदे तिरंदाजीचे रिकामे केले! याप्रमाणे तिरांचा मार ! खासा निजामअल्ली जनानखान्यासुद्धा लढाईपासोन एका कोशावर होते. अशी लढाई होत असतां विठ्ठल सुंदर यांनी तिरंदाजीचे हौद्याचे हत्ती आपले नोफखान्यापुढे घातले. तें मोगल यांनी दुर्बिणीतून पाहिले आणि बोलले जे, लढाई बिघडली. आतां मोड होतो ! असे ह्मणोन ते जनानखाना संभाळून मागें सरूं लागले. तो विठ्ठल सुंदर याणी यवनी भाषेनें ह्मणों लागले, काय पहातां । पेशवे यांचा हत्ती असाच वळवा ! असें ह्मणून श्रीमंतांचे अंबारीवरच गर्दी केली. ते समयीं श्रीमंतांचे खवासखान्यांतील चवरीबारदार उभा होता तो गोळी लागून उडाला. हे पहातांच श्रीमंतांस धीर धरवेनासा जाहला आणि बावा महात यास बोलले की, हत्ती बसव. त्याने उत्तर केलें जे, महाराज, हत्ती बसवाव- याची ही वेळ नव्हे. जर हत्ती बसविला तर आतां लढाई बिघडेल. याप्रमाणे बोलतांच पुढे सरोन त्याचे गळ्यास धरून बोलले जे, अरे मला मारतोस की काय ? मी घोड्यावर बसणार. याप्रमाणे बोलतांच फौजदार यांनी हत्ती बसविला. तो गनीम यांनी येऊन १ ही लढाई तारीख १० ऑगस्ट रोजी झाली.: श्रीमत नारायणरावसाहेब लढाईत होते ही माहिती चुकली आहे. त्याचे वय त्या वेळी सात आठ वर्षांचे असून ते आपल्या आईजवळ पुरदरास होते. ३ महातास 'फौजदार' हा शब्द बहुमानार्थी लावितात.

·२२ हरिवंशाची बखर vvvvv Jv...3.Vw हत्ती वेढिला. इकडील फौज हत्ती बसवितांच बेदिल जाहली. तों श्रीमंतांचा हत्ती मोग- लांनी तसाच वळविला. ३४. हे श्रीमंत माधवरावसाहेब यांनी पाहिले. ते कैदेत होते. रखवालीस हुजरा- तचे मानकरी खासे पांचशे असामी होते ते सारे घोड्यावर बसोन तयार होते. तेव्हां श्रीमंत रावसाहेब बोलले की, अहो, दादासाहेब यांचा हत्ती वळला हे तुझी काय पहातां ? तेव्हां मानकरी बोलले की, आमची चाकरी पहाणार धनी कोण आहे ? श्रीमंतांनी विचा- रिलें कीं, मी धनी नव्हे की काय ? तेव्हां मानकरी बोलले की, आपण ज्यास हटकून मारावयास सांगाल त्यास मारूं, परंतु में मागू तें बक्षीस स्वामींनी द्यावे लागेल. ते समयीं श्रीमंतांनी आज्ञा केली की, विठ्ठल सुंदर यांचे हत्तीवरील महात भाल्याने जाऊन मारावा. तेव्हां महादजी शितोळे बोलले की, दहा हजारांचा गांव इनाम व बसंता हत्ती घेईन. ते समयी श्रीमंतांनी कबूल केले. नंतर महादजी शितोळे याणी घोड्यास येडं कली आणि आंत शिरले. जाऊन विठ्ठल सुंदर यांचा महात भाल्याने ठार मारिला आणि येऊन श्रीमंतांस मुजरा केला. नंतर अंकली, मांजरी हे गांव दहा हजारांचे इनाम दिले ते अद्यापि शितोळे यांजकडे चालले आहेत. याप्रमाणे मानकरी यांनी कामकाज केले. त्या लढाईत विठल सुंदर ठार झाले. त्यांचे चिरंजीवही ठार जाहले. मोगलांकडील निशाणे, हत्ती वगैरे पाडाव आले. मोगलांकडील फौज सारी लुटून टाकिली. खासा मोगल मात्र जनानखाना बचावून दौलताबादेस गेले. श्रीमंतांस यश आले. श्रीमंत माधव- रावसाहेब यांचें तेज फौजेवर पडलें. तेच दिवशीं सान्या फौजेत हुकूम श्रीमंत रावसाहेब यांचा बसला. सर्वाचें चित्त श्रीमंत रावसाहेब यांचे पायांशी लागले. याप्रमाणे जाहलें. ३५. श्रीमंत दादासाहेब यांचा हत्ती माघारा आणिला तेव्हां अंबारीत श्रीमंत राव- साहेब यांसी बोलाविलें. तेव्हां घोड्यावरून श्रीमंत रावसाहेब उतरले तों तेच वेळेस गोपा- ळराव येऊन श्रीमंत रावसाहेब यांस भेटले. तेव्हां श्रीमंत दादासाहेब यांचे अंबारीत बसते वेळेस श्रीमंत रावसाहेब यांनी गोपाळरावदादा यांचा हात धरून तसेंच अंबारीत चढले. श्रीमंत दादासाहेब यांजवळ श्रीमंत रावसाहेब बसले. गोपाळरावदादा मागे खवासखान्यांत बसले. तेव्हां श्रीमंत दादासाहेब यांचे मांडीखाली तलवार होती ती गोपाळ- रावदादा याणी हळूच काढून घेतली. तेव्हां श्रीमंत दादासाहेब यांनी पाठीमागे पाहिले, तोफा, १ दादासाहेबाचा हत्ती खाली बसल्यामुळे ते सर्व सैन्यास दिसेनासे झाले, तेव्हा ते मारले गेले असें समजून सैन्य निरुत्साह झाले २ ज्यावर आपण नेहमी बमता तो. 3 प्रेरणा. ४ शत्रूच्या व्यूहात. ५ दोन्ही गांव मिरजेनजीक आहेत. ६ वस्तुतः दौलताबादेस न जाता औरगाबादेस गेले. त्या वेळी दौलताबाद पेशव्यांकडे होती. दोन्ही स्थलांत अतर अगदी थोडें आहे. पहा ऐ. ले. सं. न. ३५ वगैरे.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. २३ आणि बोलले की तुझी आलां काय ? नंतर गोपाळरावदादा उगेच राहिले. तों श्रीमंत शहाजाने वाजवीत डेन्यास आले. ३६. तों अस्तमान जाहला. श्रीमंत दादासाहेब पूजेस बसले. त्या लढाईत श्रीमंत दादासाहेब यांस थोडीशी जखम लागली होती. परंतु त्यांचा नेम, सबब पूजेस बसले. तों नैवेद्याची साखर सरली सबब शागीर्द कोठीत साखर मागावयास गेला. तेव्हां वाकनीस बोलले की, श्रीमंत रावसाहेबांची परवानगी पाहिजे ! असें ह्मणतांच शागीर्द फिरोन आला. जेव्हां नैवेद्याचा समय आला ते समयीं खुणेनें श्रीमंतांनी विचारिले. तेव्हां शागीर्द बोलला की वाकनीस परवानगी मागतो. श्रीमतांनी कोणाची ह्मणोन हस्तसंकेताने विचारिले. शिष्या बोलला की, रावसाहेबांची. तेव्हां ऐकून घेऊन तसेंच रागानें नैवेद्याशिवाय, पूजा समाप्त करून भोजन न करतां जाऊन निजले. तों इकडे श्रीमंत रावसाहेब यांचे आज्ञेप्रमाणे सरकारची भोजनाची तयारी जाहलीच होती. तो श्रीमंत दादासाहेब चार घटकानी विचार करून मुदबकाचे राहुटीकडे आले, आणि पाने मांडावी ह्मणोन हुकूम केला. तों लागलीच पांच चार पाने मांडिली. श्रीमंत दादासाहेब पानावर बसले आणि बोलले की, अरे, बाळास बोलवा. असें म्हणतांच श्रीमंत उभयतां येऊन पानावर बसले. तों अर्धी भोजनें जाहलेनंतर श्रीमंत दादासाहेब बोलले की, बाळा, आतां हे सारें तूं पहात जा. याप्रमाणं जिकडील तिकडे शहाणपणानेंच ओपून दिले. ३७. त्या दिवसापासोन श्रीमंत माधवरावसाहेब यांचा अंमल जाहला. त्याणी बारा वर्षे राज्य केले, त्यांत पराक्रम, कीर्ति बहुत केल्या. तो विस्तार लिहितां कोणासही शक्त होणार नाही. त्यांतून शक्तिनुसार वर्णन करितों. श्रीमंत रावसाहेब याणी पटवर्धन यांचा बंदोबस्त बोलल्याप्रमाणे केला. सर्वावर कृपा केली. पुरुषोत्तमराव दाजी यांजवर पूर्ण कृपा. जशी श्रीमंत नानासाहेब यांनी कृपा केली त्याप्रमाणेच श्रीमंत रावसाहेब यांची जाहली. त्याच प्रकरणी कांहीं कथा वर्णन करितों. ३८. कोणी एके समयीं श्रीमंतांची स्वारी श्रीपंढरी क्षेत्रास आली. आल्यावर मंग- ळवेढ्यास पुरुषोत्तमराव दाजी यांस येणेविशी चिठी पाठविली. चिठी येतांच मेघश्यामरावबापू व दाजी उभयतां निघाले. समागमे कुसाजी गोविंद व आप्पाजीपंत मामा लेले हे उभयतां होते. ही कथा सदर लेले ह्यानी सांगितली. पंढरीस गोविंदपंतनाना यांचे वाड्यांत १. राक्षसभुवनाच्या लढाईच्या दिवशी गोपाळराव येऊन भेटल्याचे लिहिले आहे हे चकले आहे.गोपा- करावाची भेट लढाईनतर बारावे दिवशी झाली अर्थात् अबारीत बसण्याचा प्रसग लढाईच्या दिवशीचा नव्हे. पहा ऐ. ले. सं. न. ३४६. २. परवानगी पाहिजे असें ह्मणतो. जुन्या लेखात परवानगी रसानगी असे शब्द येतात ते एकाच अर्थाचे आहेत असे मोलन्चर्थ लिहितो, पण माहीतगार वृद्धांचे मते म्वतः सागितलेली सी परवानगी. दुसन्याच्या मुखे अगर चिट्ठीने कळविलेली रसानगी. ३. पढरपुरास स. १७६९ च्या डिसें. बरात श्रीमतांचा मुक्काम होता. स्वारीबरोबर बंधु नागयणरावही होते (ऐ. ले. सं. न. ८४५.)

·हरिवंशाची बखर धक्का उतरले. दुसरे दिवशीं स्नानसंध्या आटोपून श्रीमंतांकडे निघाले. तो श्रीमंत देवदर्शन घेऊन खासगीवाले याचे वाड्याचे पाठीमागें पूर्वेस नदीकडे आहे तेथे बसले होते. झाडून तमाम मानकरी मंडळी कारभारी वगैरे बसले. श्रीमंत गाशा घालून त्याजवर बसले. वर अबदागिरी धरिली आहे. बाकी सारी मंडळी जमिनीवर कोणी अंगवस्त्रे टोप्या खाली घेऊन बसले. इतक्यांत दाजी व बापू निघाले तो तेथे आले. तों हजारों लोक बसलेल पाहिले. तव्हां आप्पाजीपंत मामा बोलले की, दाजी, वाट व्हाव- याची कठिण दिसती. तेव्हां दाजी बोलले की, पहा आम्हांस वाट होती की नाहीं ! असें ह्मणोन अंमळ मोठ्याने बोलले की, अहो, आमांस वाट सोडा, श्रीमंतांकडे जावयाचे आहे. असे म्हणतांच श्रीमतांनी ऐकिलें, तेव्हां श्रीमंत बोलले की, कोण, पुरुषोत्तमराव की काय ? इकडे या. असे म्हणतांच गर्दीचे दोन भाग जाहले. नंतर श्रीमंतांजवळ जाऊन नम- स्कार केला पुरुषोत्तमराव व मेघश्यामराव उभयतां भेटले तो श्रीमंतांनी पुरुषोत्तमराव यांचा हात धरून ओढून आपले गाशावर बसविले. मेघश्यामराव मागे बसले नतर श्रीमंत बोलले की, तुम्हास उशीर जाहला. यांनी उत्तर केलें कीं, मेघश्यामराव यांचे स्नानसंध्ये- मुळे थोडासा उशीर जाहला. नंतर श्रीमंतांनी विचारिलें की, येथे वाळवंटीत हत्तींची लढाई लावावयाची आहे, त्यास तुमचे विचारास आल्यास लावावयाची. असे म्हणतांच पुरुषोत्तम- राव दाजी म्हणाले की, आपलेपेक्षा मला काही अधिक समजते की काय ? तेव्हां श्रीमंत बोलले की, तुमचा मनसुबा जो आहे तोच करावयाचा. नंतर यांनी सांगितले की, यथें वाळवंटींत लढाई लावावयाची, त्यास आपली स्वारी येथे आली याजमुळे लोक पहावयास हजारों मनुष्ये बायकामुले वृद्ध आदि सर्व आले आहेत. त्यास लढाई लागून एखादें मनुष्य जायां जाहल्यास नीट दिसणार नाही. त्यास अगोदर गाडदी उभे करून सारे घांट बंद करावे. नंतर लढाई लावावी. असे म्हणतांच श्रीमतांस संतोष जाहला. नंतर गाडदी उभे करून वाळवंटींत मनुष्य नाही अस करून नंतर हत्तींची लढाई चार घटका जाहली. श्रीमंत उठोन अंबारीत बसोन नदीपलीकडे डेन्यास गेले. पुरुषोत्तमराव यास आज्ञा जाहली की, दोन प्रहरी यावें. तुझाशी कांही बोलावयाचे आहे, त्यास यावे. त्याप्रमाणे दाजी दोन प्रहरी गेले होते. ३९. दुसरे दिवशी जनोबा भाऊ व हरिहरराव तात्या व दामोदर बाबा या त्रिवर्गास श्रीमंतांचे भेटीस मंगळवेढ्याहून आणविलें, आणि प्रातःकाळी घेऊन गेले. तों श्रीमंत स्नान करून पाटावर बसून भस्म लावीत होते, तों हे गेले. यांस कोठेही श्रीमंतांचे घरीं आडकाठी नाही.जेथे श्रीमंत असतील तेथे जावयाचे याप्रमाणे श्रीमंत नानासाहेबांपासून सांप्रदाय.त्याप्रमाणे गेले. जाऊन श्रीमंतांस नमस्कार केला.या पुरुषोत्तमराव, ह्मणून बसावयास पाट दिला.नंतर त्रिवर्ग मुलांकडून नमस्कार करविला; आणि सांगितलें जे, हा मेघश्यामरायाचा, हा माझा व हा १ हरिहरराव पुरुषोत्तम, जनार्दन मेघश्याम व दामोदर महादेव असे त्रिवर्ग मुलगे.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. २५ महादेवरायाचा. याप्रमाणे सांगितले. नंतर वडिलांनी सांगितले की, आह्मी पाठीमागे बसलों. तों श्रीमंत नारायणरावसाहेब स्नान करून त्या राहुटीत येऊन धोत्रे नेसावयास लागले. धोत्रे नेसून लागलेच सोंवळे आणविलें आणि सोवळे नेसले. ते श्रीमंत रावसाहेब याणी पाहून रागें भरले जे, तुला इतक्यांत विटाळ कशाचा जाहला ? तो पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी श्रीमंत नारायणरावसाहेब यांस विचारिलं की, रावसाहेब, आपणास विटाळ जाहला की काय ? तो श्रीमंत बोलले की, त्याचा स्वभावच तसला आहे. फार छांदस आहे ! येथे विटाळ व्हावयास राहुटीच्या कनाथा लहान आहेत की काय ? याप्रमाणे बोलतांच पुरुषो- त्तमराव दाजी म्हणाले की, महाराज, श्रीमंत नानासाहेब यांचे पाठीमागे आपणच वडील. आपण सांभाळून घ्यावे. तेव्हां श्रीमंत बोलले की, पुरुषोत्तमराव, याचे कपाळी राज्य नाहीं ! याप्रमाणे बोलणे जाहले. नंतर निरोप घेऊन माघारे आले. याप्रमाणे कथा वडिलांनी सांगितली ती लिहिली असे. ४०. आणखी एक श्रीमंत माधवरावसाहेब यांची कथा लिहितों. कोणे एके दिवशी श्रीमंतांची स्वारी मोरेश्वरास आली. तेथें दर्शन घेऊन कहेचे तीरी हत्तींची लढाई लाविली. श्रीमंत एका टेकडीवर खुली चांदणी देऊन बसले तमाम मानकरी भोंवताली बसले. तों मस्त हत्तीस पक्के चार चार शेर दारू पाजोन नंतर लढाई लाविली. तों हत्ती लढत असतां अकस्मात् ज्या टेकडीवर श्रीमंत बसले होते त्या टेकडीवर एक हत्ती चढला. तेव्हां सारे मानकरी तमाम पळाले. तों हत्ती येऊन त्याने चांदणीचे काढण्यांवर पाय दिला. परंतु श्रीमंतांचे आसन चळले नाही तों खंडेराव दरेकर यांनी हत्तीस भाला लाविला. श्रीमंतांचे तेज मोठे ! हत्ती माघारा फिरला. ते समयीं खंडेराव दरेकर यांस श्रीमंतांनी चौघडा दिली. तेव्हां स्वारी पुण्यास आली. पुढे सारे मानकरी श्रीमंतांचे मुजन्यास येईनात. तेव्हां श्रीमंतांनी सर्व मानकरी यांस मेजवानी करून वस्त्रे दिली. तेव्हां मानकरी बोलले जे, आप- णाकडे यावयास आम्हांस लाज वाटती. आम्ही सारे पळालो, आणि खंडेराव यांनी भाला मारून हत्ती फिरविला. तेव्हां श्रीमंत बोलले की, हे काय ! एक वेळ तुमचा दिल कच्चा जाहला म्हणोन तुम्ही शिपाई नव्हेत की काय ? तुम्ही मागे शिपाई- गिरी केल्या त्या आम्ही पाहिल्याच आहेत. याप्रमाणे बोलून सर्वांचे दिलांत हुशारी आणून सर्वानी एकचित्त असावे असें केलें; कां की पुढे त्यांचे हातून कामकाज घ्यावयाचें. याप्रमाणे शिपाई लोकांची हुशारी बहुमान श्रीमंत राखीत होते. ४१. कोणे एके दिवशी यशवंतराव देवकांते सरकारचे मानकरी यांचे घरी मुलांची लमें होती. त्यांचे घराकडील त्यांचे घराकडील पत्रे खर्चास पाठवावें म्हणोन १. ही हत्तीची लढाई गुलटेकडीजवळ झाली व आप्पाजीराव पाटणकर यानी सोडेवर कट्यार चालवून इत्ती माघारा फिरविला, असे डफसाहेब लिहितात. २. ह्मणजे सालीना बाराशे रुपयाची तैनात करून दिली. हत्ती, चौघडा व पालखी हे तीन मान दरसाल याराशे रुपये खर्चाचे आहेत. . ?

·२६ हरिवंशाची बखर Anrn. MINAAM. MANMAAN आली. त्यांनी कारकुनास सांगितले की, श्रीमंतांकडे जाऊन दोन हजार रुपये खर्चास मागून घेऊन येणे. याप्रमाणे सांगतांच कारकून श्रीमंतांकडे येऊन मजकूर काना- वर घातला. श्रीमंतांनी विचारिलें कीं, तुझांस सालमजकूरची तैनात पावली की नाही ? कारकुनाने विनंति केली की सालमजकूर पावलें, पेस्तर सालपैकीं ऐवज देववावा, याप्रमाणे यशवंतराव यांनी सांगितले आहे. तेव्हां श्रीमंतांचे उत्तर जाहलें नाही. त्यास आठ दिवस जाहले. नंतर यशवंतराव यांनी कारकुनास विचारिलें. कारकुनाने सांगितले की, मी एक दोन वेळ विचारिलें, परंतु उत्तर जाहलें नाही. नतर यशवंतराव जातीने येऊन श्रीमंतांस विचारिलें, 'घरी लग्ने आहेत. त्यास खर्चास पेस्तर सालपैकी द्यावें.' याप्रमाणे विनंति केली. परंतु श्रीमंताचे उत्तर जाहलें नाहीं. श्रीमंत स्नानास उठले आणि जिना उतरूं लागले. तों यशवंतराव पाठीमागेच होते. श्रीमंतांच्या झग्याची दावण मागले पायरीवर पडली, तो यशवंतराव यांनी तिजवर पाय दिला, तो पुढील पाय- रीवर श्रीमंत पाय जो टाकितात तो झगा कमरेपासून चिरला, तेव्हां श्रीमंतांनी पाठीमागे पाहिले. तों यशवंतराव बोलले की, मी यशवंतराव देवकांते आहे. खर्चाची विनंति केली त्याचे काहीच उत्तर जाहलें नाहीं ! तेव्हां कारकुनास आज्ञा जाहली की, यशवंतराव यास दोन हजार रुपये देवविणे. अशी आज्ञा जाहली. नंतर यशवंतराव यांनी दोन हजार रुपये घेऊन घरास पाठविले. पुढे काही एक दिवस जाहले तों युद्धाचा प्रसंग आला. ते समयीं श्रीमंत अंबारीत होते. तेव्हां यशवंतराव देवकांते यांनी हातांत भाला घेऊन घोडा हतीचे समोर आणिला आणि श्रीमतांस मुजरा करून विनंति केली की महाराज, मी यशवंतराव देवकांत्या झगा फाडलेला! मजवर नजर असावी ! असें ह्मणून जे समयीं उठिले ते समयी शत्रूचे सैन्याचे दोन भाग जाहले ! पुन्हां बचाऊन माधारे आले आणि पुन्हां श्रीमंतांस मुजरा करून ' मी झगा फाडलेला, मजवर नजर ठेवावी,' असें ह्मणोन पुनः उठोन शत्रूस मारिले. याप्रमाणे तीन वेळ मारिले. चवथे वेळेस श्रीमंत बोलले की, अहो यशवंतराव, तुझी पायपोस दिले तरी घ्यावयाचे, तेथें झगा फाडला हे वारंवार काय सांगतां! आतां उठू नका. मागे उभे रहावें. असें ह्मणून लगामास धरून बळजबरीने मागे उभे करविले. याप्रमाणे शिपाई लोकांची आड सोशीत होते. ही कथा बळवंतराव सोनी बावधनकर यांनी सांगितली ती लिहिली असे. ४२. श्रीमंत रावसाहेब यांची जरब मोठी होती. होळकर यांचे दिवाण गंगोबा यांस छड्यांनी मारिलें ती कथा सर्वास जाहीर आहेच. आणखी कोणी मातबर पदरचे गृहस्थ यांचे तोंडांत मारिली व दुसऱ्या कोणाचे वाकसाने हात तोडिले, याप्रमाणे जरबेच्या कथा बहुत आहेत. १ उठले = त्वरेने हल्ला करिते जाहले. शत्रूवर जाऊन धडकले. २ गंगाधर यशवत चद्रचूड. पेशव्यांनी पांच्याच तोंडात मारल्याचे डफसाइय लिहितात.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. २७ ४३. कोणे एके समयी शेखमिरा ह्मणून शत्रूकडील यवन होता त्यास श्रीमंतांनी अभय देऊन आपले लष्करानजीक उतरविला. तो दुसरे दिवशी लष्करचे हागे याणी लुटिला. तेव्हां -ने सांगून पाठविलें कीं, ब्राह्मणी फौज बेकैदी. हुकूम चालत नाही असे सांगतांच श्रीमंतांस अतिशय राग आला आणि डेन्याचे बाहेर येऊन बसले. आणि दोन सुतार उभे करून त्याचे लष्करांतून जो येईल त्याचा हात तोडावयास आरंभ केला ! याप्रमाणे पांच पंचवीस हात तोडिले. त्यांत पांच चार सान्याचे कड्यांचे देखील हात तोडिले ! परंतु कोणाचा दम-तुझी कां असें करतां असें-ह्मणावयाचा नाहीं ! नतर गोविंद शिवराम खासगीवाले आपले डे-यांत होते त्यांस वर्तमान समजले. ते तसेच निघून श्रीमं- तांकडे आले आणि हात तोडणार होते त्यास प्रथम रागे भरून नतर श्रीमंतांस बोलले की, रावसाहेब, हे काय करतां ? याणी उत्तर केले की, माझा हुकूम मोडिला ! गोविंदरावतात्या बोलले की, सारी फौज थोटी करावयाची आहे की काय ? याप्रमाणे म्हणून श्रीमंतांचा हात धरून डेन्यांत घेऊन गेले, आणि बोलले की, सारी फौज एकदिल होऊन बदलल्यास तुझी काय करतां ? असे म्हणून राग शात केला. याप्रमाणे पदरचे मंडळींत अशीही माणसे रक्षिली होती. ४४. आणखी गोविंदरावतात्या याची गोष्ट लिहितों. कोणे एके समयीं मोगल यांचे दिवाण रुकनुद्दौला श्रीमंतांचे भेटीस येणार होते तेव्हां त्यांस सामोरे जावें ह्मणून श्रीमं- तांचे मनांत येऊन तयारी करविली, आणि गोविंदरावतात्यांस बोलावणे पाठविलें. तों त्यांस मजकूर समजून दाटून पोशाख न करतां अंगवस्त्र पांघरून श्रीमंतांकडेस आले. श्रीमंतांनी पाहून बोलले की, गोविंदराव, हे काय ! आह्मी निघालों. तुलीं पोशाख वगैरे करून यावे की नाही ? तुझांस समजले नाही की काय ? गोविंदरावतात्या बोलले की, स्वारी कोणीकडे जाणार मजला काही समजले नाही. असें ह्मणतांच श्रीमंत ह्मणाले, निजामअल्ली यांचे दिवाण रुकनुद्दौला आले आहेत त्यांस सामोरे जावयाचे आहे. त्यास गोविंदरावतात्या बोलले की, खासा नबाब जर आले तर त्यांस सामोरे कोण जा- णार याची योजना करून नंतर त्यांच्या दिवाणास सामोरे जावयाचें करावें. श्रीमंत बोलले की, तर आतां दिवाणास सामोरे कोणी जावें ? गोविंदराव बोलले की, मी जातो. असें म्हणून अंबारीत बसून तोच सरंजाम घेऊन सामोरे गेले. याप्रमाणे गोविंदराव यांची योग्यता होती. १ हे नाव चुकले असून या ठिकाणी मीर रेजा अमें नांव पाहिजे. मीर रेजा हा हैदरअल्लीचा मेहुणा होता. यास लुटल्याची हकीकत ता० ८ मार्च स. १७६७ रोजी घडली. तिचे मनोरंजक तपशीलवार वर्णन ऐ. ले. सग्रहात नं. ६९२ पासून ६९७ च्या पत्रात आहे. २ लुगारे, लुटारू. , पेशव्यानी अडीचशे माणसांचे हात व कान कापल्याचे ऐ. ले. संग्रहात लिहिले आहे. ' त्या समयी सखारामबापूनी श्रीमतांपुढे पदर पसरून त्याचा राग शात केला असे ऐ. ले. संग्रहात आहे.

·हरिवंशाची बखर ४५. गोविंदरावतात्यांचा व पुरुषोत्तमराव दाजी यांचा अत्यंत लोभ. तात्यांन दाजीस दोन श्रीनर्मदाबाण दिले ते इनामगांव मौजे आंबें मुक्कामी श्रीउत्तरेश्वरास एक स्थापना व श्रीअमृतेश्वरी देवालयाचे बाहेर आहे तो असे दोन बाण दिलेले स्थापिले; व अगत्य बहुत बाळगीत. ४६. श्रीमंतांचाही दाजींवर विश्वास मोठा. येविशी कथा सांगतों. मंगळवे- ढ्यास बापूजी नाईक भोसकर ह्मणून सावकार होते. त्यांचा व शिवाजीपंत नाना म्हैसकर यांचा कांहीं कारणामुळे देण्याघेण्यास्तव खटला पडला. मंगळवेढी चौघांनी सांगितले, परंतु शिवाजीपंत नाना ऐकेनात. भोसकर याजवर लोभ दाजींचा मोठा. शिवाजीपंत हे दरबारांत प्रसिद्ध. यामुळे खटला मंगळवेढी तुटला नाही. शिवाजीपंत नाना पुण्यास जाऊन भोसकर याजवर सरकारचा रोखां केला आणि ढालाईत दोन असामी रवाना केले; आणि मामलेदार मेघश्यामरावबापू यांस लिहिले की, देखतचिठी भोसकर यास हुजूर रवाना करणे. याप्रमाणे रोखा आला तेव्हां मेघश्यामरावबापू यांनी भोसकर यांस बोलाऊन सांगितले की, तुह्मास पूर्वीच सांगत होतो की, हत्तीसी गाडा ( १ ) खेळों नये. ते प्रत्य- यास आलें. आतां पुण्यास जावें ! असे सांगितलेनंतर भोसकर निघून दाजीकडे आले. तेव्हां दाजी यांनी ढालाइतांस बोलावून सांगितले की, सहा रोजात तुझांस मनाई आणून देऊ. नाहींपेक्षां असामी हवाली करूं. याप्रमाणे सांगून ढालाइतांस पोटास वगैरे देऊन बंदोबस्त करविला. आणि लागलीच सुलतानबा झाडकर ह्मणोन बारगीर होते त्यांस तयार करून पुण्यास रवाना केलें; आणि गोविंदरावतात्या यांस लिहिले की, बापूजी नाईक भोसकर आमचे परम स्नेही. त्यांचा जाबसाल समक्ष मी येऊन श्रीमंतांजवळ विनंति करीन. तोपर्यत ढालाइतांस मनाई पाठवून द्यावी. सहस्र कामें टाकून हे काम अगोदर करावें. असें पत्र लिहून स्वारास सांगितले, तूं अगोदर पुण्यास जाणे. पुण्यांत शोध करून नंतर थेउरास जावें. तेथे श्रीमंत आहेत. तेथे गोविंदरावतात्या असले तर बरेंच जाहलें. पत्र देऊन काम करून यावे. पुण्यांत असल्यास गोविंदरावतात्या यांस सांगावे की, आपण थेउरास जावयास पालखी आणली ह्मणजे नंतर मी घोड्यावरून उतरेन असें ह्मणावें. पालखी आणली ह्मणजे घोड्यावरून उतरावें. असे सांगून स्वारास जलद रवाना केलें. तो तिसरे दिवशी दोन प्रहरचे आंत पुण्यास गेला. तों तेच दिवशी श्रीमंतांचा निरोप घेऊन थेउराहून गोविंदरावतात्या पुण्यास आले होते ते भोजनास बसले होते. स्वार तेथे गेला. जातांच परवानगी लागली. दाजींकडून स्वार आला असे समजतांच 'आंत येणे १. ज्याची पणे दरबारच्या हालहवालीविषयी अत्यत मनोवेधक अशी शेकडो पत्रे आह्मी ऐ. ले. संग्रहांत आजपर्यंत छापिली आहेत व पुढेही छापणार आहो ते हेच शिवाजीपंत म्हसकर. हे पटवर्धनाकडून पेशव्या- च्या दरबारी वकील होते. २. ताकीदपत्र. ३. तगायासाठी सरकारातून शिपाई पाठविण्यात येत त्यांत सकी, बेपर्वाई, उद्दामपणा या गुणामुळे ढालाइतांनी पहिला नवर पटकाविला होता ! .

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. - ~~ भरतात तों म्हणोन सांगितले. तों गोविंदरावतात्याच आंचवावयास बाहेर आले. तो लाखोटा स्वाराने घोड्यावरून दिला. गोविंदरावतात्या बोलले की, स्वारास उतरावयास सांगावे आणि पोटास द्यावें. स्वाराने सांगितले की आपण श्रीमंतांकडे जावयास पालखी आणविली ह्मणजे नंतर मला घोड्यावरून उतरावयास सागितले आहे. असे म्हणतांच तात्यांनी लागलीच पालखी आणावयास सांगितले. नंतर लाखोटा फोडिला, पत्र वाचिलं, तो भोस- कर याचे काम ! तेव्हां बोलले की, काम थोडे आणि निकड फार ! परंतु मला दाजीचे कामास नाही म्हणावयाचे नाही. असें म्हणून विडा घेऊन लागलीच पालखीत बसले. स्वारास पात्र वाढून दिले. स्वारही जेऊन बरोबरच निघाला. तो दोन प्रहर थेउरास गेले. श्रीमंतांकडे गेले तो श्रीमंत निजले होते. प्रकृति बिघडली होती सबब फारसी झोंप नव्हती. गोविंदरावतात्या येतांच जागृत झाले आणि विचारिलें कीं, गोविंद- राव, तुम्ही दोन रोजांचा निरोप घेऊन गेला आणि लागलीच आलां ? त्याणी सांगितलें की, पुरुषोत्तमराव दाजीचे कामामुळे आलो. मंगळवेढ्यांत बापूजी नाईक भोसकर म्हणोन सावकार दाजीचे स्नेही आहेत, त्यांचा व शिवाजीपंत म्हैसकर यांचा खटला पडोन त्यांनी सरकारचा रोखा करून ढालाईत पाठविले. याजकरितां दाजींनी लिहिले आहे जे, त्यांच्या जाबसालाची मी समक्ष येऊन विनंति करीन, ढालाइतांस मनाई पाठवून द्यावी, म्हणोन लिहिले आहे. श्रीमंतांनी आज्ञा केली की, ढालाइतांस मनाई देवणे. गोविंदराव- तात्या यांनी त्याच वेळेस मनाई आपले हातची लिहून तयार केली तों इतक्यांत श्रीमंतांनी आज्ञा केली की, गोविंदराव, पुरुषोत्तमराव यांसच लिहावें की, म्हैसकर व भोसकर या उभयतांचा खटला काय असेल तो मनास आणोन वाजवी असेल तें करणे, असे लिहिणे. पुरुषोत्तमराव यांची खातरजमा मला आहे. ते गैरवाजवी करणार नाहीत. त्याप्रमाणे पत्र देऊन गोविंदरावतात्या यांनी स्वारास त्याच वेळेस रवाना केलें आणि आपण अस्तमानी पुन्हां पुण्यास आले. स्वार मनाई घेऊन सहावे रोजी मंगळवेढ्यास आला. दाजीस पत्र दिले. दाजी यांनी सांगितले की, हे पत्र मामलेदारांस दाखवावें. आमची ओळख पुण्यांत आहे किंवा नाही हे समजले पाहिजे ! याप्रमाणे श्रीमंतांची दाजीविषयी खातरजमा व गोविंदरावतात्या यांस अगत्य. ही कथा वडिलांनी सांगितले- वरून लिहिली आहे. ४७. आणखी वडिलांची कथा एक लिहितों. श्रीमंत माधवरावसाहेब पट्टणचे स्वा- रीस जावयास निघाले ते धारवाडास आले. धारवाडास मोर्चे बसविले तो पट्टणाहून हैदर- खान फौजसुद्धा धारवाडच्या कुमकेस निघाला. ही बातमी श्रीमंतांची आली. नंतर १. स. १७७२ च्या मेपासून आक्टोबरपर्यंत केव्हां तरी घडलेली ही गोष्ट आहे. २. सन १७६१ च्या - सप्तवरांत.

·३० हरिवंशाची बखर . हैदरखान पट्टणाहून - गोविंदरावतात्या यांसी बोलले की, हैदरखान पट्टणाहून निघाला. त्याचे तोंडावर कोणी पाठवावा लागेल. आह्मास तो मोर्चे बसले त्यापेक्षां येथून जावयाचें नाही. त्यास कोण पाठवावा ? गोविंदराव बोलले की, हैदरखान याचे तोंडावर गोपाळराव यांस पाठवावें. त्यांजवांचून त्याचे तोंडावर जावयास कोणी योग्य नाहीत. असे ह्मणतांच श्रीमंत — उत्तम म्हणाले. आणि गोपाळरावदादा यांस बोलावून आज्ञा केली की, निघाला, न्यास त्याचे तोडावर कोणी गेले पाहिजे त्यास आपण जावें. असे म्हणतांच आज्ञा' म्हणाले. नतर श्रीमंतांनी दहा हजार फौज व दहा हजार गाडदी याप्रमाणे जाजती फौज देऊन रवाना केलें. तों धारवाडाहून दोन मुक्काम गेले. हैदरखानास बातमी समजली की, गोपाळराव आले. असे समजतांच कूच करून माघारे पट्टणांस गेला. या- प्रमाणे रायाची दहशत होती. ४८. भवानराव प्रतिनिधि यांनी सांगितले की, या पृथ्वीत साडेतीन राव. ते कोणते ? एक मुरारराव घोरपडे, एक भवानराव प्रतिनिधि, एक गोपाळराव पटवर्धन व अर्धा श्रीमंत माधवरावसाहेब ! असे प्रतिनिधि बोलले. येविशी कथा सांगतों. कोणी एके दिवशी प्रतिनिधि पुण्यांत आपले वाड्यांत बसले होते. तो गोपाळनाईक तांबवेकर हे सावकार पालखीत बसून जात होते. समागमें कांही स्वार पायदळ व ईटेकरी व पट्टे- करी असे जात होते. ते यांचे माडीखालून गेले तो यांनी शोधास पाठविलें की स्वारी कोणाची ? त्यांचे माणसांनी सांगितले की, स्वारी गोपाळराव यांची. असें म्हणतांच त्याप्रमाणे पंत यांस येऊन सांगितले की, गोपाळराव यांची स्वारी. पंत यांनी शो- धास पाठविलें की, गोपाळराव पटवर्धन की काय ? त्यांचे माणसांनी सांगितले की, तांब- वेकर. पटवर्धन नव्हेत. असे समजतांच पंतांनी आज्ञा केली जे, काय पहातां! धरून ठोका ! हा राव कोठून जाहला ? अशी आज्ञा होतांच पंतांकडील शेपन्नास मनुष्य जाऊन तांबवेकर याची पालखी मोडून त्यासही मारिलें. इटे व पट्टे हिरावून घेतले. नंतर श्रीमंतांकडे तांबवेकर जाऊन मजकूर सांगितला. श्रीमंत बोलले की, तुझी आपणास राव का ह्मणत होतां ? भवानराव यापुढे आमचे चालावयाचें नाहीं! याप्रमाणे गोपाळराव पटवर्धन यांची योग्यता. तो केवळ प्रति अर्जुन. याप्रमाणे तो गोपाळराव हैदरखान याचे तोंडावर जातांच हैदरखान माघारा गेला. नंतर श्रीमंतांनीं धारवाड घेऊन स्वारी पुढे चालती जाहली. , १ ही माहिती चुकली. पट्टणास न जातां तो बिदनूरच्या झाडीतून बाहेर पडला होता तिकडेच परत गेला. पहा ऐ. ले. स. न. ४८६ व १९१ वगैरे. २ इटा हे भाल्याच्या जातीचे एक पायदळाचे हत्यार आहे. याचा मारा बारा हातपर्यंत चालतो. एक इटेकरी व दहा पट्टेकरी बरोवर अशी ह्मण आहे.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ४९. आतां मुरारराव घोरपडे याची एक कथा सांगतों. कर्नाटकांत निजगल म्ह- णोन एक ठाणे होते, तेथे श्रीमंतांचे मोर्चे बसले. एके दिवशी लढाई होत असतां श्रीमंत मोति बुद्धिबळे खेळत बसले होते. मुरारराव याचे बंधु दौलतराव आणि आपण असे उभयतां खेळत होते. खेळत असतां अकस्मात् गोळी येऊन श्रीमंत नारायणरावसाहेब यांस निसरती लागली. लागतांच श्रीमंतांस विनंति केली की, महाराज, नारायणरावसाहेब यांस गोळी लागली. तेव्हां आज्ञा जाहली की, त्यांस गोटास घेऊन जावें. नंतर पालखीत बसून श्रीमत नारायणरावसाहेब गोटास गेले. ज्या जाग्यावर गोळ्या येऊन पडत त्या जाग्यावर श्रीमंत बुद्धिबळे खेळत बसले, व श्रीमंत नारायणरावसाहेब यांस गोळी लागली. तेव्हां सर्वास मोठी काळजी पडली. परंतु श्रीमंतांस येथून उठा ह्मणण्याची कोणाची शक्ति नाहीं ! तेव्हां सर्व सरदारानी जाऊन मुरारराव यास सागितले की, श्रीमंत बुद्धिबळ खेळत बसले तेथें गोळ्या येऊन पडतात. श्रीमंत नारायणरावसाहेब यांस गोळी लागली. आमची कांही श्रीमंतास ‘उठा' म्हणावयाची ताकद नाही !!! तेव्हां मुरारराव तसेच निघून श्रीमंतांपुढे आले. आणि एक शिवी देऊन बोलले की, ऊठ ! नाही तर आतां तोड़े- तों! असे ह्मणतांच श्रीमंतांनी वरते पाहिले. तों राव म्हणाले की, तूं मरणार की काय ? त्या पोराँस गोळी लागली, दैववशात् वांचला म्हणून वांचला आणि तुला गोळी लागल्या- वर पुढे काय करावयाचें ! असे म्हणोन आपले भावास रागे भरले आणि विनोबा आबा व धोंडोबादादा हे उभयतां ते समयी जवळ होते त्यांसही राग भरले तो श्रीमंत म्हणाले की, हे ठाणे येत नाही त्यास काय कॅरावें ? मुरारराव म्हणाले हे एकांडे न् x x बरोबर ! माझा राव, , १ साडेतीन रावाची गोष्ट निघाली आहे त्या अर्थी साडेतीन रावात पहिल्या नबरचा राव मुरारराव याची गोष्ट लिहितों असा लिहिण्याचा ओघ. २ गजेंद्रगडकर. 3 ज्या ठिकाणी खेळत बसले होते त्या ठिकाणी किल्ल्यावरून तोफाचे गोळे येऊन पडू लागले असा अर्थ किल्ल्यावरून बदुकीच्या गोळीचा मारा इतक्या लाबवर पोचणार नाही हे उघडच आहे. १ जखमी करितो. ५ पेशव्याचे बधु नारायणराव हे पोर. या वेळी मुराररावाचे वय पासष्टपासून सत्तर वर्षाचे असावे. ६ विनोबा आबा व धोडोबा दादा हे भास्कर हरि पटवर्धन याचे पुत्र उभयताही नामाकित एकाडे शिलेदार होते. ७ तुह्मासारखे शूर सरदार व पन्नास हजार फौज घेऊन या भिकारी किल्ल्यास वेढा घालून बसलो, दहा बारा दिवस झाले तरी किल्ला हाती येत नाही, तेव्हा आह्मी येथे लढण्यासाठी आलो नसून खेळण्यासाठी आलो हेच खरे, ह्मणन खेळत बसलों; इतकी खोंच या प्रश्नांत आहे. ८ एकाडे ( cavaliers ) ह्मणजे एकटे म्बार. हे निधड्या छातीचे मर्द शिले. दार ब्राह्मण, मराटे, रजपूत, मुसलमान वगैरे सर्व जातीचे असत. सामान्य स्वाराचें तन जरी सालिना अडीचशे, तीनशे, चारशे रुपयेपर्यंत घोडे माणस पाहून पाहून असे, तरी सात आठशेगान दोन दोन हजार पर्यंत तैनाता देऊन व पालख्या अबदागिन्या वगैरे बहुमान देऊन हे एकाडे प्रत्येक पथकात व पागेत दहा, घास, पन्नास, शभर असे एकंदर स्वारांच्या सख्येचें मान पाहून बाळगलेले असत. आणीबाणीच्या वेळी नेहमी हे मोहरे अघाडीस असावयाचे. हेच पुढे बढती मिळून पागे व पथके होत असत. 34 m"था सदरात ज्याची नांवें आली आहेत ते शितोळे व देवकाते हे त्या त्या वेळी एकांडेच होते.

·१२ हरिवंशाची बखर तमाशा पहा ! असें म्हणून झाडून मानकरी घेऊन पायउतारा होऊन नीट चालोन गेले तो हल्लाच केली. मुरारराव खासा जातीनिशी निशाण घेऊन चढले. वर निशाण चढ- वून खाली पाहतात तो शिडीच्या खालच्या पायरीजवळ श्रीमंत उभे! तें पाहून मुरारराव यांनी तोंडात बोट घालून आश्चर्य केले की, याचे पुढे शिपाईगिरी मिरविण्याची आमची हद्द जाहली ! याप्रमाणे श्रीमंतांचे मर्दुमीची गोष्ट सांगितली. ही कथा विनोबा आबा यांचे मुखंची. ५०. पुढे श्रीमंतांची प्रकृति बिघडली सबब त्रिंबकरावमामा यांस मागे ठेऊन त्यां- बरोबर पटवर्धन, सारे पागे, पथके, फौजा ठेऊन श्रीमंत पुण्यास आले. नंतर मागे गोपा- ळरावदादा यांचीही प्रकृति बिघडली, उदराची भावना जाहली. तेव्हां ती॥ ताई व नाना या उभयतांची भेट ध्यावी अशी मनांत फारच उत्कंठा लागली. लष्करांत सर्वत्रांस सांगून परशुरामभाऊ, वामनरावबाबा इत्यादि सर्वत्रांस निरवानिरव करून गोपाळराव मिरजेस यावयास निघाले पुरुषोत्तमराव दाजी त्या वेळी धरास आले होते नारायण- रावनाना वारले होते. गोपाळरावदादा यांनी परशुरामभाऊस सांगितले की, माझे पाठीमागें माझें नांव तूं रक्षण करिशील. असे सांगून त्रिंबकरावमामास सांगून पाठविलें की, माझी प्रकृति बिघडली; शरीराचा भरंवसा नाही; यास्तव मी वडिलांस भेटावयास जातो. असें ह्मणतांच त्रिंबकरावमामा बोलले की, श्रीमंतांनी जरीपटका आपले भरंवशावर येथे ठेऊन प्रकृति बिघडली सबब श्रीमंत पुण्यास गेले. आपणही प्रकृति बिघडली ह्मणोन जातां. साऱ्यांनीच असा बहाणा केल्यास पुढे वाट काय ? शत्रु-सान्निध्य आणि आपण फौजेंतून गेला ही गोष्ट शत्रूस समजल्यावर पुढे कसे होईल ? श्रीमंतांचा राग कोणे प्रकारचा हे आप- गास माहीत आहे. मी सांगावें असें नाहीं, असें ह्मणतांच गोपाळरावदादा बोलले की, हजार गोष्टी असोत, मी वडिलांचे पाय पहावयास जाणार. मी वांचल्यावर नंतर पुढे श्रीमंत चाकरीविशी रागें भरतील ! असें ह्मणून डोलीत बसून डांकेवरून मिरजेस आले. ५१. इकडे त्रिंबकरावमामा यांनी — गोपाळराव, तुझी जाऊ नका,' असें मी सांगत असतां ते घरास आग्रहाने निघून गेले, असें श्रीमंतांस पत्र लिहिले. प्रकृति अत्यवस्थ हें १. घोरपड्याचे निशाण जरीपटका. थोरले राजाराममहाराज यानी सताजी घोरपडे सेनापति यांस दि. लेला. २. निजगलचा किल्ला हल्ला करून घेतल्याविषयी ऐ. ले. सग्रहांत न. ९७३ चे पत्र नाना फडन- विसानी लिहिलेले आहे ते पहा. त्यात हल्ल्याच्या गर्दीत श्रीमंत उभे होते, त्याचे मार्ग नारायणराव उभे होते तेव्हा त्यास गोळी लागल्याचे लिहिले आहे या हल्ल्यांत चित्रदुर्गचा सस्थानिक पुढार्ग होता असे कर्नल विल्क लिहितो. बखरीत मुराररावाचे वर्णन आहे ते विनोया आवाच्या तोंडचे असल्यामुळे तेच खरे आहे. स. १७७० च्या मेमध्ये निजगलचा किल्ला घेतला. ३. ऐ. ले. सं. नं. १०।। १०५८ । १०८० . बगैरे पहा.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ३३ . रवाना कांहींच न लिहितां जितका गिल्ला तितका लिहून पाठविला ! श्रीमंत यानी लष्करच्या डांकेचें पत्र फोडून पाहिले. त्यांत गोपाळराव घरास गेले हे वाचताच तप्त जाहले आणि ह्मणाले की, मी मोफत सरंजाम चालवितों की काय ? असें ह्मणून लागल्याच जमी चिठ्या लिहून दोनशे असामी स्वार व पाचशे पायदळ व एक कारकून याप्रमाणे सर- जाम जप्त करण्याकरिता रवाना केले. ५२. तों इकडे गोपा-ठरावदादा मिरजेस येऊन पोहचले. नतर थोरले दिवाणखान्याचे काम चालले होते, संपत आले होते, ते डोलीचा पडदा उघडून पाहिले. रात्री नानानी व ताईची भेट घेतली. सर्व मंडळी भेटली. एक रात्र होते. प्रातःकाळी वारले. नतर गोविदपत नानांनी श्रीमता । पत्र लिहिले जे, प्रकृति बिघडली ह्मणोन लष्करातन राव धरास आले. एक रात्र होते प्रातःकाळी वारले. आतां आह्मांस वृद्धपणी ही गोष्ट प्राप्त जाहली ' याप्रमाणे अनेक पकार पत्र लिहून जासूद जोडीबराबर जलद करून नतर गोपाळराव याचे शव बाहेर काढिले तो कहर कोठवर लिहावा । गोपाळ- रावदादासारखे रत्न गेले ! सर्व पटवर्धन त्यांनी उदयास आणिले. त्याजविशी शोक जाहला ता कोठवर ल्यानावा ! पुण्याकडून जन्हीचा कारकून रवाना जाहला तो पुण्यानजीक शिरवळ म्हणून गाव आहे तथे आला तो इकडून जासूद गेलेले त्यास आढळले. त्याने शोध केला जे, जासूद कोठील कोण ? जासूद बोलले की आम्हांस बोलावयास फुरसत नाही. गोपाळराव दादा वारले, सबब आम्ही श्रीमंताकडे पुण्यास जातो. असे म्हणून जासद चालते जाहले कारकून यानीं विचार केला की, श्रीमंतानी गोपाळरावदादा घरास गेले म्हणून जमीस आम्हांस रवाना केले, परतु अशी अवस्था जाहली. हे श्रीमतांस समजले असतां आम्हावर वेडेपणा येईल त्यास यथेच मुक्काम करावा. श्रीमंतांस कळवून विचार करावा असे मनांत आणून सांडणीस्वारासमागमे पत्र श्रीमंतांस लिहून पाठ- विले जे, ऐकीव वर्तमान गोपाळराव वारल्याचे लिहिले आहे. जासूदही स्वामीकडे आलेच आहेत. जशी आज्ञा येईल तसें करीन. याप्रमाणे लिहून सांडणीस्वार रवाना केला. जासूदही पुण्यात जाऊन पोहोचले. मिरजेहून जासूदजोडी आली म्हणोन परमाणगी लागून आंत जाऊन लखोटे हवाली केले. फोडून वाचतांच श्रीमंत अमळ पाव घटका सर्द जाहले. आणि बोलले की माझा एक हात गेला! असे म्हणून त्यावेळी चौघडा जो वाजत होता तो, बंद करविला, आणि चिंताक्रांत जाहले की, कारकून जमीस पाठविला त्यास ५३. इकडे , जशी आज्ञा यईल तसा . १ गोपाळरावाच्या मृत्य सबधे ऐ ले. सं. न. १०८९ चे पत्र फार उत्तम आहे ते पहा. २ गोपाळराव वारल्याचे वर्तमान समजताच पशव्यानी पुण्यातले चौघडे चार दिवस बंद केले होते व त्या अवधीत दर- बार भरण्याचेही मना केले होते. पहा ऐ. ले. सं. न. १०८९.

·हरिवंशाची बखर Vvvvv ते . कसे करावें ? असें मनांत आणिलें तो इतक्यांत सांडणीस्वार आला त्याने लाखोटे दिले. वाचून पहातांच अंमळ स्वस्थ जाहले. नंतर गोविदपंतनाना यांचे पत्राचे उत्तर दिले. त्यांत मजकूर बहुत लिहिले; परंतु हांशील काय आहे की, आपण मनांत असे आणावे जे, माधवराव गेले आणि गोपाळराव आहेत असें मनांत आणावे !! असे लिहून जासूद रवाना केले. आणि जप्तीचे कारकुनास पत्र लिहिलें कीं, तुझी सांडणीस्वार पाठविला हे फार चांगलें केलें. आता पत्रदर्शनी निघून यावे. शहरांत याल ते दिवशी रात्री चार दिशांनी फुटून यावे. एकंदर जमावसुद्धां एकाच वाटेने येऊ नये. असे लिहून पाठविले. आणि त्रिंबकराव मामास हे वर्तमान लिहून त्यांस लिहिले की, गोपाळराव यांची इतकी प्रकृति बिघडली असतां तें कांहींच तुह्मी न लिहितां घरास गेले म्हणोन सारा गिल्लाच लिहिला यांत सरदार लोकांची हुरमत तुम्ही घेणार हे चांगले की काय ? याप्रमाणे नानाप्रकारें फजिती करून लिहिले ५४. याप्रमाणे गोपाळरावदादा यांनी सरकारचाकरी करून वैकुंठवासी जाहले. गोपा- ळरावदादा यांचे वेळेस हे पंचभाई, पाचजण भाऊ म्हणजे भारती वीर, याप्रमाणे यांचा लौकिक. वडील गोपाळराव, दुसरे नीलकंठराव, तिसरे कोन्हेरराव, चौथे नारायणराव, पांचवे पुरुषोत्तमराव, याप्रमाणे पांचजण. हा अनुक्रम शिपाईगिरीचा. यांत वयाने लहान मागे पुढे आहेत. परंतु पराक्रम सर्वाचे समान. शिपाईगिरी समान. ५५. आतां नीलकंठराव यांचे पराक्रमाचे वर्णन करितो. गोपाळरावदादा वारलेवर कर्नाटकचे स्वारीस त्रिंबकराव मामा होते, तेथे सारे सरदार पटवर्धन आदिकरून होते. पटवर्धन भाईमंडळी सारी होती. कोणे एके दिवशीं त्रिंबकराव मामा यांनी भालदाराचे हाती पटवर्धन यांजकडे सागून पाठविलें कीं, तुमचे पथक उदईक कहीसमागमें नेमिलें आहे. तर तयार होऊन कहीबरोबर जावे. अशी ताकीद करावयास भालदार पटवर्धन यांचे लष्करांत आला. तो सारी मंडळी चांदणीत करीत अस्तमानाचे समयास बसले आहेत, तेथे भालदार येऊन सलाम करून आपले यवनी भाषेने सांगितले की, उदईक आपले पथक कही बरोबर जावें ह्मणून मामासाहेब याणी हुकूम केला आहे सर्व एकमेकांकडेस पाहूं लागले. त्यांत पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की, अरे, याची उत्तरें बहुत आहेत, परतु ती तुजपाशीं बोलावयाची नव्हेत. त्यास मामास सांगावें जे, आमचे पथक कहीबरोबर जावयाचे नाही असे सांगावें. असे ह्मणतांच भालदार दहावीस पाउले माघारा जाउन पुन्हां उलटून येऊन सलाम करून बोलला जे, आणखी मामासाहेब यांनी सांगावयास सांगितले आहे, १ प्रतिष्ठिताकडे दरबाराची बोलावणी व निरोप पोचविण्याचे काम भालदाराचे. '२ लष्करची दाणा- धैरण आणणारी टोळी. हीत लढणारे लोक नसल्यामुळे तिच्या रक्षणार्थ बरोबर जुजबी फौज द्यावी लागत असे. कही सभाळून आणण्याचे हे पोलीसचे भिकार काम आमच्या दर्जाच नाही, या कामासाठी आह्मी आपली घोडी माणसे शिणवीत नाही, हे पटवर्धनाचे ह्मणणे. , .

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ३५ , , त्यास आपली आज्ञा जाहली तर विनंति करीन. असे म्हणताच पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की, तुला जे सागितले असेल तें बोलावें. याप्रमाणे म्हणतांच भालदार बोलला की, हे मानपान गोपाळराव दादा यांजबरोबर गेले, आतां जी चाकरी सागू ती करून रहावे, असा मामासाहेबांचा हुकूम आहे. याप्रमाणे बोलतांच प्रथम मामास एक शिवी देऊन दाजी बोलले की, अरे, गोपाळराव मात्र गेले, परंतु ज्यांनी गोपाळराव केले ते जि- वंत आहेत ! असे म्हणाले तो भालदार इतके बोलून निघून गेला. त्यास मामानी बोलावयास तसेंच सांगितले होतें नंतर पुरुषोत्तमराव दाजी पालखीत बसून त्रिंबकराव मामाकडे गेले. तो भालदार याने जाऊन वर्तमान सांगितलेच होते. तो हेही गेले. जाताच ' या पुरुषोत्तमराव' म्हणोन उठोन मामानी ताजीम दिली आणि बसले. तो घटका रात्र जाहली. तेही बोलेनात व हेही बोलेनात. तेव्हां त्रिबकराव मामा यांनी गोष्ट काढिली जे, पुरुषोत्तमराव, काय करावे ? या उपर घोड्यांस दाणावरण मिळून घोडी कांहीं जगा- वयाचा सुमार दिसत नाही. हैदरखान याचे बदडे चोहीकडे फिरतात. कही निभावून येईनाशी जाहली. त्यास आपल्यासारखे मातबर यांचे पथक पथक समागमें देऊन कही निभावून आली तर आली. नाहीपेक्षां सारी पथके देऊन पाहिलीं, कही निभावून येत नाही, यास कसे करावे ? असें म्हणतांच पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की, हे वर्तमान सारे खरेच परंतु तुम्ही शेवटील निरोप काय सांगून पाठविला ज, हे मानपान गोपाळराव यांजसमागमें गेले, आतां जी चाकरी सांगू ती करावी, असे सांगून तुम्ही पाठविलें- त्यास आपण काही नवे आला नाही. श्रीमंत भाऊसाहेब याचे मामा ते सारे राज्याचे मामा. कां कीं, शिपाई मर्द माणूस, म्हणून श्रीमंतांनी जरीपटक्यासमागमे आपणास नेमिलें. नाहींपेक्षां श्रीमंताचे घरी मामा पुष्कळ आहेत ! परंतु मामा, गोपाळराव मात्र गेले, परंतु ज्यांनी गोपाळराव केले ते मात्र जिवंत आहेत ! आणखी आपण सारे हैदरखानाच्या माणिकचौकांत आहोत. हरवक्त काम पडते, कोण मनुष्ये कशी हे तुम्हीं नजरेने पहातां, असे असोन भलतेच बोललां ! त्यास मामा, तुह्मी जुने माहितगार आहां म्हणोन उगेच राहिलो. नाहीपेक्षां नवा कोणी जर असता तर xxxxx ला पायपोसाने मारिलें असतें ! याप्रमाणे तोंडावर बोलून निघून आपले लष्करांत आले आणि सर्व लहान थोर जमा करून त्यांस सांगितले की, आम्ही जाऊन जे पाहिजे ते बोलून आलो. परंतु उद्यां प्रसंगास जर नांव रक्षिलें तर बरें, नाहींपेक्षां पडले काम करावे लागेल ! त्यास तुमचे सर्वांचे मनांत काय १ गोपाळरावास ज्यानी एवढ्या योग्यतेस आणिले ते आह्मी भाऊबद अजून जिवत आहो. २ कर्ना- टकचे लुटारू लोकास बैद ही संज्ञा आहे. जसे इकडचे पेढारी तमे तिकडचे बैद. मराठीतला ‘बेदा' हा शब्द · बेद ' या शब्दापासूनच निघाला आहे. बेद याचेच तुच्छतावाचक रूप ' बेदडा.' ; माणिक !क जसा शहराच्या मध्यभागी असतो तसे आपण हैदरखानाच्या मुलखात मध्यभागी आहोत. ता केव्हां गाठून आपणास अडचणीत घालील हा नेम नाही, असे तात्पर्य. . .

·३ हरिवंशाची बखर पाठविल, अवघड आहत सागावें. याप्रमाणे बोलतांच सर्वानी उत्तर केले की, हा आभिमान सर्वासच आहे. असे बोलून सर्वापासून बेलभंडार घेतला जे, प्रसंगास आम्ही मागे सरणार नाही. ५६. याप्रमाण बोलन ठरलं तो काहीएक दिवशी प्रसंग आला हैदरखान याची छाप्याची बातमी आली ती त्रिंबकराव मामा यांनी पटवर्धन यांस सांगितली नाही, आपलं बुणग वगैरे लावून दऊन तयारी करून आयते वेळेस यांस सांगून आणि तोंड होत होत तिकडील चाकरी सागितली. पटवर्धन यानीही परभार बातमी आणविलीच होती पटवर्धन यांनी त्रिबकराव मामा यांस सांगून पाठविले की, तुह्मीं आपलें बुणगे सारें रवाना करून आयते वेळेस आझांस सांगितले, त्यास आमचे बुणगे अद्यापि गोटांतच आहे. त्यापेक्षां आतां कसे होईल तसे होऊ ! आम्ही तयार आहोत. अस सांगून पाठवून ही सारी मंडळी तयार जाहली. आणि क्रोधही सर्वास फार, याजमुळे सर्व लढाईस उदितच होते. तो पहांटेचे प्रहर रात्रींचे सुमारास खासा हैद- रखान चालोन आला. तेव्हां पटवर्धन यांची गाठ पडोन लढाई मातबर जाहली. त्यांत हैदरखान मात्र यानी जिवानिशीं सोडिला सबब तो माघारा गेला. बाकी तोफा सुमोर ५ व हत्ती निशाणे सारे पाडाव आलें. तो इतक्यांत सूर्योदय जाहला. लढाई शिकस्त करून सारे माघारे फिरले. हैदरखान याची एक तोफ व शंभर पायदळ तोफ रक्षण करून घेऊन जात होते ते नीलकठराव यांनी पाहिले, आणि बोलले की अरे, तुमचे उरावरून तोफ घेऊन जातात ! पाहता काय ! घोडी यांजवर घालावीं ! असें म्हणून नीट तोफेवर चालून गेले. त्या लोकांनी फैर झाडली तो गोळ्या अकस्मात नीलकंठराव यांस लागल्या व ते ठार जाहले. तो फौज तेथेच सारी थिजली. सारे भाई मंडळी घोड्यावरून उतरून जमा जाहले. तो इतक्यांत त्रिबकराव मामा तिकडून आले आणि बोलले की, माँझा हैदरखान १ या पनगाची माहिती दण्यात बखर लिहिणाराची थोडी चक झाली आहे. तो हैदरखानाच्या छा- प्याची जी हकीकत देता ती छाप्याची नसून उलट मोतीतलावाच्या लढाईची आहे. ती लढाई ता० ७ मार्च स० १७७५ रोजी झाली व तीन हैदराचा पर्णः पराजय झाला. हैदरखानाच्या श्रीरगपट्टणास जाण्याच्या वाटेवर त्यान अडविण्याकरिता मामानी पटवर्धनाप्त नेमिले होते. ती फार अवघड चाकरी होती. २ जुन्या लेखात 'मुमार ' याचा अर्थ नकी संख्या. अजमास नव्हे। ही नक्की सख्या लिहिण्याच्या सज्ञा निर- निगल्या होत्या. बैलांस व टोणग्यास 'सर.' हत्तीस ' नग ' घोड्यास 'रास ' उटास 'नफ़र.' बध हान रूपये वगरे नाण्यास ‘नक्त.' सग्व्येन मोजता येणाऱ्या बाकीच्या सर्व पदार्थास भुमार ' अमा शब्द लानीत असत. जसं बैल सर पधग झणजे पधरा बैल फक्त. तसेच हत्ती नग १०. घोटे गस पंचवीस. उट नफर ७. मोहरा नक्त ११. नारळ सुमार ३०. इत्यादि. माणसास ' असामी ' व कम ' हे शब्द लावीत असत त्यापैकी ' असामी ' हा शब्द प्रचारात आहेच. 'कुणबीण 'कस' एक ' अमे मात्र आता कोणी म्हणत नाही ! तसेच कोठीत केली, वजनी व सुमारी जिन्नस असतो त्यात सुमारी ह्मणजे संग्ख्यने मोजावयाचा. 5 नीलकंठराव बखरीत वर्णिल्याप्रमाण लढाईनतरच्या क्षुल्लक चकमकीत पडले नसन ऐन लढाईत शत्रूवरच्या अगदी शेवटच्या हल्ल्यात ठार झाले. पहा ऐ. ले. स. नं. ११०० ते ११०३, ४ मी मारावयाचा. - . - . बकन्यास - . , ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ३७ कोठे आहे ? तेव्हां पुरुषोत्तमराव बोलले की, हैदरखानास काय करितोस ' हा तुझा x x पडला पहा ! असे म्हणतांच त्रिंबकराव मामाही घोड्यावरून उतरले आणि तेथे आले. नंतर दहन केलें. ५७. दहावे दिवशी पिंडास कावळा शिवेना. तेव्हा नानाप्रकारची उदकें सोडिली. ति- सरा प्रहर जाहला, परंतु कावळा शिवेना. तेव्हां त्याचे बधु कोन्टेरराव बोलले की, मला एक सुचलें आहे तें मी बोलतों. असे म्हणतांच पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की काय सुचलें असेल तें बोलावे. असे म्हणतांच कोन्हेरराव बोलले की, अहो नीलकटराव, आपले मनांत असेल जे, माझा भाऊ एक आहे हा घरांत पडशा खोकल्याने बिछान्यावर मरेल, अशी काळजी आपणास लागली असेल. त्यास आपणास ठाऊक असों द्यावे की, जसे आपण हैदरखान याचे निशाणावर चालून जाऊन रणाचे ठायी ठार जाहलां, त्याप्रमाणेच मी कोन्हेरराव या हैदरखानाचे निशाणावर चालून जाऊन रणाचे ठायीं देह अर्पण करीनं ! याप्रमाणे बोलून उदक सोडतांच तत्काळ कावळा शिवला ! हे सारें फौजेनें व मानकरी वगैरे सर्व मंडळीने पाहून सर्वानी आश्चर्य केले आणि कीर्तीचीही वर्णना केली. ५८. पुढे तेरावे दिवशी त्रिंबकराव मामा समाचारास आले आणि बोलले की, नीलकंठराव आह्मांस टाकून वैकुंठास गेले ! असे म्हणतांच पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की, अहो त्रिंबक- कोणते लढाईस आमचा पुरुष पडला नाही अशी लढाईच नाही. दर लढाईस आमचा एक पुरुष खर्च होतो तेव्हां श्रीमंत सरंजाम चालवितात ! आह्मीं शिरे हातांत घेतली आहेत. आह्मीं कांहीं लेकी अथवा बहिणी देऊन रोजगार मिळवून श्रीमंतांची कृपा संपादिली असा अर्थ नाहीं ! असें ह्मणतांच त्रिंबकराव मामा यानी पदर पसरून बोलले जे, पुरुषोत्तमराव, मी चुकलो. आतां सर्वानी मजवर कृपा करावी. वारंवार आपण असें बोलू नये. असें ह्मणून राग शांत केला. ५९. याप्रकारें पटवर्धन यांचे पुरुष कीर्तिवान् जाहले. त्या कीर्ति सा-याच वर्णन, करीन मटलें तर आयुष्य देखील पुरावयाचें नाही. त्यांतून शक्तयनुसार वर्णन करितों. हे जाहलें वर्तमान श्रीमंतांस कळोन त्यांनी इनामगांव रघुनाथराव नीळकंठ यांस देऊन वस्त्रे दिली. जशी कृपा नीळकंठराव यांजवर, त्याप्रमाणे रघुनाथराव यांजवर जाहली. याप्रमाणे कथा वडिलांनी सांगितली ती लिहिली. राव, . १ या प्रतिज्ञेप्रमाणे कोन्हेरराव सावर्शाच्या लढाईत हैदरखानाच्या फौजेशी लढून ठार जाहले. ती लढाई ता. ९ जानेवारी सन १७७७ रोजी झाली. २ चिमाजी आपास त्रिबकराव मामाची बहीण दिलेली होती त्या गोष्टीस अनुलभून हा टोमणा ! पटवर्धन पेशव्याचे आप्त होते असे डफसाहेबानी लिहिले आहे ते चूक आहे. पेशव्यांच्या घराण्याशी पटवर्धनाचा सबध झालेला आहे तो पेशवाई गेल्यावर पुष्कळ वर्षांनी झालेला आहे.

·३८ हरिवंशाची बखर ~~~~ . ६०. हैदरखान याचे लढाईत मेघश्यामराव बापू सांपडले ती कथा लिहितों. लढाईचे प्रसंगानंतर मेघश्यामराव बापु काही जरूरीसाठी घोड्यावरून उतरले यामुळे फुरसद मिळून शत्रूने गांठिले. तो इतक्यांत जलदी करून घोड्यावर बसले, परतु घोडी काही केल्याने जागा सोडीना! नाना प्रकार केले, सोटे मारिले, परंतु जागा सोडीना! शेवटीं पागेकडील बारगी. याणी पुठ्यावर तलवारीचे यार केले तरी घोडी जागा सोडीना ! नाहीपेक्षा मेघश्यामराव बापूप्रमाणे घोड्यावर जसणार पटवर्धन मंडळीत नाहीं ! परंतु होणार बलवत्तर ! धरले गेले ! नंतर हैदरखान याने पिंज-यात ठेविल पुढे श्रीमंत माधवरावसाहेब यांची स्वारी जातीनिशी आली ते समयीं लढाई होऊन शत्रस जिंकिलें. नंतर तहाचे बोलणे आले तेव्हां खंडणी ठरून बंदीत नरगुंदकर होते त्यांसही सोडावयाचे ठरले. त्यांत मेघश्यामराव यांस सोडावयाचें कलम लिहिले नाही. हं वर्तमान पुरुषोत्तमराव दाजीस समजले. त्या वेळेस गोपाळराव दादा होते. दादांचे कानावर मजकर घालताच त्यांनी श्रीमंतांकडे सांगून पाठविलें की सरकारचा तह होऊन खंडणी ठरविली व नरगुदकर यांस सोडावें असेंही ठरलें; आणि मेघश्यामराव यांचे काहीच बोलण नाहीं ! त्यास आमचे भावाचे पायांत बेड्या असोन आपणाजवळ चाकरी करण्याची आमची प्रतिष्ठा काय ? त्यास आज्ञा दिल्यास हैदरखान याजकडे जाऊन मी त्याच्या कैदेत राहतो आणि मेघश्यामराव यांस घरास पाठवून देतो. वडिलानीं ध्यास फार घेतला आहे. असे सागतांच श्रीमंतांनी हैदरखान याजकडील वकिलास बोलावून आणोन सांगितले जे, मेघश्यामराव यांस सोडल्यास तुमचा आमचा तह. नाहीपेक्षां बिघाड ! तेव्हां वकील यानी विनति केली जे, यादी वगैरे ठरल्या. तेव्हां श्रीमंतांनी आज्ञा केली जे, तें कांही असो. मेघश्यामराव यांस सोडल्याखेरीज तह नाही. नाहीपेक्षां आजच लढाई ! असे ह्मणताच मेघश्यामराव यास हैदरखान याणी बहु- मान करून श्रीमंतांकडे पोचतें करविले. ६१. बापाजी यांस फारच काळजी लागली होती. नारायणराव नाना वारले, आतां बापूस कोण सोडवील ? याप्रमाणे निरंतर ध्यास. नाना वारले व बापू बंदीस, या पुत्रशोकानेंच बापाजी कैलासवासी जाहले ! बापू घरास येईपर्यंत त्यांस उभयतांचें वर्तमान अगदीच सांगितले नाही. घरी मंगळवेढ्यास आलेवर बापाजीचे व नानांचे वर्तमान समजलें. मग त्यांनी जो शोक केला त्यास अंतपार नाही ! ते लिहितां पुरवत नाही. बापू बोलले जे, मी दीड वर्ष पिंज-यांत होतो तेथे अंत जाहला असता तरी पुरवता, परंतु हे दुःख सोसणें कठिण ! १ सन १७६; त मेघश्यामराव व नग्गुदकर भावे वगैरे सरदार याची हैदराचा सरदार मीर फैझुल्ला- खान याशी लढाई होऊन याचा पराजय झाला, व हे पळत सुटले आणि त्याची फौज याच्या पाठीस ला. गलो. तो मेघश्यामराव यास शत्रून वर सागितल्याप्रमाणे अचानक गाटले. • ही लढाई ह्मणजे १७६४-६५ मध्ये पेशव्यांनी हैदरअल्लीवर केलेली पहिली स्वारी होय. : यादी ठग्ल्यावर आता नवीन कलम कमें घालता येईल, असा अर्थ, .

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकनी. पुत्र दामोदर ६२. मेघश्यामराव बापू याणी मंगळवेढ्याची मामलत यावज्जीव पन्नास साठ वर्षे अंमल केला. त्यांनी प्रजापालन केले असे राज्यांत देखील कोणी केले नाही. नांगर धर- णारे यांजवर अबदागि-या धरिल्या ! प्रजा रानांतच राहून झाडांस पाळणे बांधिले. याप्रमाणे निर्भय राज्य केले. अद्यापि मंगळवेढयांत ओव्या गातात. असे पुण्यवान् ! प्रजापालनाविशीं मानवांत उपमाच नाही. ६३. आतां बाप्पाजींचे चतुर्थ पुत्र महादेवराव अण्णा तेही महापराक्रमी. ते हैदर- खान याचे छाप्यांत सरकारकामास आले. तेथे तोफेचा गोळा लागून ठार झाले. त्या वेळेस परशुरामभाऊ जवळ होते. भाऊ यांची तीन घोडी पडली परंतु त्यांनी जागा सो- डिली नाहीं ! त्या वेळेस भाऊस सालिना वीस हजार तैनात करून दिली पुढें महादेव- राव अण्णा यांचे महादेव यास श्रीमंतांनी कृपा करून नांदोरे गांव इनाम करून दिला, व तैनात दीड हजार रुपये करून दिली. याप्रमाणे ते कीर्तिवान. ६४. धाकटे बळवतरावदादा पांचवे पुत्र बाप्पाजीचे हेही पराक्रमी, घोड्यावर बस- णार उत्कृष्ट. यांनीही श्रीमंताचे घरीं चाकरी करून तैनाता वगेरे मेळविल्या. ६५. याप्रमाणे पंचपुत्र बाप्पाजीचे महापराक्रमी. कृष्णंभटबाप्पाजी पुत्रशोकानें वारले. ते त्रिवर्ग बंधु पुत्रशोकानेच वारले. कृष्णंभटबाप्पाजी व गोविंदपंत नाना व त्रिंबकपंत आप्पा या त्रिवर्गासही पुत्रशोक जाहला. त्रिवर्गाचे पुत्र केवळ भार्गवरामासारखे. पुत्र असें त्यांसच ह्मणावें. ज्या पुत्रांनी मेळविलें तें त्यांचे वशज अद्यापि खातात व पुढेही यावत् वंश आहे तोपावेतो अचळ खातील, अशा कीर्ति करून गेले ! ६६. श्रीमत माधवरावसाहेब याची प्रकृति फारच बिघडली. थेउरास श्रीगणपती- जवळ अनुष्ठान केले, परंतु महद्रोग जाहला. राजयक्ष्मा रोग होऊन श्रीमत शके १६९४ कार्तिक वद्य ८ रोज बुधवारी वारले. श्रीमंत रमाबाईसाहेब सहगमने गेली. त्या वेळेस त्यांनी प्रसाद सर्वास दिला. पांच मोहरा प्रसाद पुरुषोत्तमराव दाजी यांस श्रीमंत बाईसाहेब यांनी दिल्या. तें दाजीनी स्वदस्तूरचे लिहून ठेविलें आहे. ६७. पुढे श्रीमंत नारायणरावसाहेब राज्याधिकारी, परंतु श्रीमंत दादासाहेब कारभारांत पुढे जाहले. श्रीमत रावसाहेब यांचे वेळेस जे बंदीत होते ते सारेच पुढे सरले. सखारामपंतबापू हे दिवाण श्रीमंत रावसाहेब यांचे वेळेस बंदीत होते ते श्रीमंत दादासाहेब यांच्या लक्षाने वागणार. याप्रमाणे सारी सृष्टि नवी जाहली. श्रीमंत नारायण- १ छाप्यात माधवरावास तोफेचा गोळा गुडघ्यावर लागून त्याच्या चिधड्या झाल्या. त्याच दुखण्याने ते काही दिवसानी शिरे येथे वारले. त्याविषयी ए. ले स. न. ९५५ पहा व या छाप्याचे वर्णनाविषयी नं. ९०९ व ६१५ पहा. २ नारायणरावसाहेबास फक्त मुजन्याचे धनी करून दादासाहेब स्वतःच कारभार करू लागले असे येथे लिहिले आहे. पण यास ऐ. ले. सग्रहात अगर अन्यत्र आधार नाही.

·हरिवंशाची बखर " रावसाहेब मुजन्याचे मात्र धनी सारा कारभार श्रीमंत दादासाहेब करीत. याप्रमाणे नऊ महिने सुरक्षित गेले. श्रीमंत रावसाहेब यांनी सांगितलेच होते की, याचे कपाळी राज्य नाही; तोच समय प्राप्त जाहला. पुढे श्रीमंत दादासाहेब यांची कन्या दुर्गाबाई हिचे लग्न जाहलें. ६८. श्रीमंत नारायणरावसाहेब हूड होते. कारभारी यांचा बहुमान रक्षीत नसत. एके दिवशी पर्वतीस स्वारी गेली तेथें सारे बोथाट्या खेळत होते. याप्रमाणे खेळ खेळत असतां श्रीमंतांनी नाना फडणीस यांचे पागोटें बोथाटीने पाडिलें, आणि हंसूं लागले जे, नाना, तुमचे पागोटें खाली पडले. तेव्हां नानांनी उत्तर केलें कीं, मी कारकूनच आहे. माझें पागोटे पडले हे काही आश्चर्य नाही. स्वामीनी आपलें पागोटें संभाळावें ! असे उत्तर केलें. परंतु नानांनी सूचना केली हे काही समजले नाहीं ! सूचना कोणती तर, काही सखाराम- बापूसी श्रीमंत दादासाहेब यांचे खलबत जाहलें, त्यांत श्रीमंत नारायणरावसाहेब यांस कैद करावे असे ठरले. ती सूचना नानांनी श्रीमंतांस या प्रकारे केली, परंतु त्यांच्या समजुतींत आली नाही. श्रीमंतांजवळ हरिपंत फडकेही होते, परंतु केवळ राजकारणात पडत नव्हते. श्रीमंत रावसाहेब यानी एकांती श्रीमंत नारायणरावसाहेब यांस सांगितले होतें जे, काय करणे ते हरिपत याचे विचारे करीत जा, तर काही दिवस वांचशील नाहींपेक्षां तुझ्या जिवास कठिण आहे; असा बहुत बोध केला होता. काही काही विचारीत. कोणती गोष्ट पोटांतही फारशी रहात नव्हती, यामुळे हरिपंत फारशी लगट करीत नव्हते. ६९. तों फितूर जाहला जे, यांस कैद करावे. त्यास सुमेरसिग गाडदी व खरक- सिंग गाडदी हे उभयतां पांच हजार गाडयांचे जमातदार, त्यांस सांगितले जे, श्रीमंत नारायणरावसाहेब यांस तुह्मी धरावें; म्हणजे तुह्मांस बक्षीस गांव इनाम वगैरे मिळतील. त्यांनी उत्तर केलें कीं, आमांस दस्तऐवज करून दिला तर आह्मी हा उद्योग करूं. असे म्हणतांच श्रीमंत रघुनाथराव दादासाहेब यांनी दस्तऐवज करून दिला जे, नारायणराव यांस धरावें, नंतर तुम्हांस अमुक बक्षीस देऊ. असे नानाप्रकारे लिहून दिले. तो आनंदीबाई रघुनाथरावदादा यांची पत्नी, तिने गाडद्यास बोलावून सांगितले जे, तुम्हांस धरावें असें लिहून दिले; त्यास धरिलें असतां कांहीं लोक तिकडे, कांहीं इकडे, असें होऊन राजकारण उभे राहील. त्यास मारून टाकावे हेच बरे, म्हणजे एकछत्री जाहलें ! असेंच करावें. नंतर गाडदी यांनी उत्तर केले की, आपण 'धरावें' असे लिहून दिले आणि मारावें कसे ? तेव्हां आनंदीबाईनी सांगितले की, तुम्हांस मारावे असे लिहून देते. तुमचा कागद कोठे आहे तो आणवावा. नंतर त्यांनी कागद आणून दिला; तेथे ' धरावा' जें होतें तें तेथेच 'मारावा' असे करून दिले. 'ध' चा 'मा' केला. नंतर सारा मजकूर ठीकच होता! ७०. याप्रमाणे बंदोबस्त करून जे दिवशी मारावयाचे, तेच दिवशी श्रीमंत गांवांतच , , - , १, ती मोरोपत कवीचे आश्रयदाते पाडुरगराव बारामतीकर यास दिली.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ४१ पुणे मुक्कामी सासुरवाडी होती तेथें भोजनास सहकुटुंब गेले होते. इकडे वाड्यांत नाकेबंदी होऊन तलब चढली ह्मणोन गाडदी जमा जाहले. श्रीमंत सासुर- वाडीस भोजन करून विडे घेतात तो कोणी सूचना केली की, आपण वाड्यांत जाऊ नये. कांहीं दंगा फितूर आहे, त्यास कृपा करून वाड्यांत जावयाचें करू नये. तेव्हां त्याजवर रागे भरले आणि तसेच पालखीत बसोन वाड्यांत आले. आणि तिसरे मजल्यावर खबूतरखाना होता तेथें अम्मळ उभे राहिले. तो उभयतां गाडदी तेथे आले आणि विनंति केली की, महाराज ! आमची तलब चली याची वाट काय ? आमचा रोजमुरा फडशा करून द्यावा. श्रीमंतांनी आज्ञा केली की, तिसरे प्रहरी कचेरीस विनंति करावी. नंतर काय जी आज्ञा व्हावयाची ती होईल. गाडदी यानी उत्तर केले की, आ- मांस कचेरीची काय गरज ! आपण धनी. आपण फडशा करावा. तो श्रीमंत तेथून खाली येऊ लागले. तों जिना उतरतानाच गाडदी यांनी लगट केली की, आमास येथे ऐवज द्यावा; नाहीपेक्षा आह्मी उतरू देणार नाही. तो इच्छारामपंत ढेरे ह्मणून कारकून होते ते गाडद्यांस रागें भरले जे, असा दंगा केल्याने ऐवज मिळतो की काय ' असे उचलून बोलतांच त्यांनी तलवारी ओढून इच्छारामपंतास ठार मारिलें. तो श्रीमंत जिना उतरून खाली आले. तो खाली चौकात पूजेच्या गाई दोन बांधिल्या होत्या त्या गारद्यांच्या नाग- व्या तलमारी पाहून बुजाल्या आणि दावीं तोडून गारद्याच्या अंगावर आल्या. तो तेथे फुर- सद सांपडली. नाही तर तेथेच श्रीमंतांस मारावे असे होते. गाई आडव्या येतांच गाडयांनी तलवारीने गाई ठार मारिल्या ! तों श्रीमंत पार्वतीबाईचे खोलीत गेले, आणि सांगितले की, काकी, मला गाडदी मारितात ! तेव्हां पार्वतीबाई बोलली की, मी तुला लपविते. तूं कांही भिऊ नको. आणि तुला मी पारही करिते. असें ह्मणाली. नों श्रीमंतानी उत्तर केले की, मी दादासाहेब यांजकडे जातो. असे ह्मणून तेथून नघाले. तो गाडदी यांनी गांठिले तो तेथे कुणबीण होती ती आडवी जाहली. तिलाही ठार केली. गारद्यांस खून चढला. तो दादासाहेबांजवळ श्रीमंत जाऊन कमरेस मिठी घा- बोलले की मला मारू नका. किल्ल्यावर कैद करून पीठमीठ लावून ठेवा ! मारूं नका ! असें दीन वचन बोलले तेव्हां दादासाहेबांस दया आली. तो गाडदीही तेथे आले आणि बोलले की, आतां आझी यास जिवंत सोडणार नाही. हा वांचल्यास आमची राडा- पोरें ढाणकास वांटील ! सर्पास दुखवून सोडितों की काय ? असे ह्मणतांच दादासाहेब ह्म- णाले की, अरे, बाळास मारूं नका ! असें ह्मणून हात पुढे केला. तो आंत खोलीत तेथेच आनंदीबाई होती तेथून दादासाहेब यांस ह्मणाली की, 'आतां कांकणे हातांत घाल !' असे १ रुष्णाजी हरि साटे याचे घरी. श्रीमताचे श्वशुर यापूर्वीच वाग्ले होते. साम् ताई साठी जिवंत होती. तिचा मुलगा महिपतगब साठे हा या वेळी लहान होता. २ पगार. विशेषेकरून आरबाचा पगार. तलब चढली = पगाराची बाकी तुबली. ३ म्यानातून उपसून. , लून ६ ·४२ हरिवंशाची बखर ह्मणून गाडयांस सांगितले की, उभयतांस मारून टाका!!! तो गाडद्यांनी एक वार टाकला तो दादासाहेब यांचे हातास लागला. तों तुळ्या पवार आनंदीबाईचा खिसमतगार होता त्याने श्रीमंतांचे पायास धरून दादासाहेब यांचे कमरेपासून ओढिलें. तो चाफाजी टिळेकर श्रीमंत माधवरावसाहेब यांचा खिसमतगार तसाच श्रीमंतांवर पडला. तो गाडदी यांची तलवार चालली तेथें कांहीं बाकी राहिली नाही ! उभयतांचे तुकडे एके ठिकाणी जाहले. श्रीमंत साखरभात भोजन करून गेले तो पोटांतून तसाच पडला ! हे कृत्य रघु- नाथरावदादा यांचेसमोर जाहलें. गर्दी जाहली तो दिवस शके १६९५ भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशी. याप्रमाणे जी गोष्ट न व्हावयाची ती झाली. ७१. नंतर गाडदी याणी वाड्यावरून रघुनाथराव यांची द्वाही फिरवून 'दीनं ' गाज- विला. तों श्रीमंत गंगाबाईसाहेब पालखीत बसून वाड्यांत आली. तो बाहेर हांक जाहली की, गाडदी वाड्यात शिरून गाडद्यांनी दंगा केला. असें ह्मणतांच हुजरातीचे लोक व पागे तमाम फौजा तयार होऊन आल्या. गाडदी यांनी दिल्ली दरवाजा लाविला. पानसे यांनी तोफखान्यातन तोफा ओढून आणून ह्मणाले जे, वाड्यास तोफा लावून वाडा उडवून देतों! गाडढी यांनी वरून सांगितले जे, जी व्हावयाची ती गोष्ट सरकारहुकुमावरून पार जाहली. आतां तुझी आक्रोश कां करतां ? आतां सरकारच्या पायापाशींच लक्ष ठेवा ! ७२. याप्रमाणे वरून बोलतात तो त्रिंबकरावमामा हातांत भाला आणि घोड्यावर बसोन आले, आणि बोलले की काय पहातां ! x x x x x ना तोफेचे तोंडी द्या ! असें बोलतांच गाडद्यांनी वरून मामास मुजरा करून बोलले की, मामासाहेब, आपण पुढे येऊ नये. आला असतां गोळी घालूं ! आपण सडे आंत यावे. असें ह्मणतांच घोड्या- वरून उतरून पाय उतारा दिंडीतून मामा आंत गेले. ते रघुनाथरावदादाजवळ गेले तों मारलेले मुडदे गाशांत गुंडाळून आंत खोलीत ठेविले होते. तों रघुनाथरावदादा बोलले की, मामा, माझ्या कपाळास ही गोष्ट आली ! आपण आंत जाऊन पहावें. त्रिबकराव- मामा यांचे मनांत नारायणराव जखमी असतील, असे वाटून आंत जाऊन पहातात तो फक्त मांस पाहिले! नंतर तसेच बाहेर येऊन रागानें रघुनाथरावदादा यांचे तोंडापुढे हात नेऊन बोलले की, श्रीमंत बाजीरावसाहेब यांचे पोटी पोरगी जन्मास -- . १ दिन दिन ' अशी गर्जना केली. गर्दीच्या वेळी शनिवारच्या वाड्यात सारे सात आठशे गारदी शिरले होते. त्यात थोडे रजपूत व शीख असून बाकीचे मुसलमान होते. त्यांचे प्रमुख जमादार तिघे होते. त्यांत ममेरसिग व खरगसिंग हे रजपूत व महमद इसफ हा मुसलमान. या गारयात स्वदेशी माणूस-हिंदु अगर मुसलमान-एकही नव्हते ! सारे परदेशीच होते. पुणे मुक्कामी पेशव्यांची स्वारी असे, तेव्हांचा बदोबस्त लटला तर वर सागितलेले हे गारदी व पुण्याच्या आसपास वैरणीची सोय पाहून ठेवलेल्या हुजूरपागा व शहरात थोडसे हुजरानांचे मानकरी व काही तोफखान्याचे लोक अशी सारी फौज तीन हजारपर्यंत असे. पाशिवाय कोतवालीकडचे लोक बारमहाचे ते निराळे.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ४३ ~~~~~~~~ ~-VL , आला असतास तर एक्या ब्राह्मणाचे घर उभे राहतें ! हे काय केलेस ! ! ! असे म्हणतांच दादासाहेब कपाळास हात लावून उगेच राहिले. आणि मामास ह्मणाले की आतां पुढे याचे दहनाचा विचार करावा. मामा बोलले की, अरे, दहन कशाचें करितोस ? मलाही मारून टाक झणजे झालें ! तुझ्या घरीं ब्राह्मण कोण येतो ? दहन कोण करितो ? असे अनेक प्रकारे बोलले. रघुनाथरावदादा परम पुण्यवान्, स्नानसंध्याशील, परतु स्त्रीचे योगेंकरून अनर्थास पावून अपेश माथां घेतले. पूर्वीही राज्यनाशास कारण स्त्रीच. तसेंच आतांही जाहले. ७३. तों प्रहररात्र जाहली. ब्राह्मण कोणी मिळेनात. परतु प्रयत्नाने तैलंग ब्राह्मण दोन असामी मिळाले. नतर मशाल लावून ते तुकडे' निवडिले. शूद्राचे एकीकडे काढून हे तुकडे ब्राह्मणांजवळ दिले. तो गाडदी कांहीं दरवाजा उघडी- नात ! नतर दिंडीतून प्रेत बाहेर काढिले. तो श्रीमत गगाबाईसाहेब यांनी आग्रह केला की, मी सहगमन जाणार. होणार बलवत्तर ! श्रीमंतांचा उदयकाळ होऊन सर्वाची पारिपत्यें करून प्रजेस सुख यावयाचे होते, यामुळे अकस्मात् आनंदीबाईच मुखांतून आले जे, जातीस कोटें ? तुझी पाळी चुकली आहे ! तेव्हांच वाग्देवता ' तथास्तु' ह्मणाली ! याप्रमाणे मागें वर्तमान जाहलें. नंतर प्रेत बाहेर काढून अग्निसंस्कार त्रिंबकरावमामानीं करविला. तो संस्कार त्रिंबकरावमामानी ह्मणून करविला ! नंतर मध्यरात्रीचे सुमारास पागे पतके सारे निराश होऊन माघारे आले. पानसे यांनीही तोफरखाना माघारा नेला. एक गाडदी खेरीजकरून बाकी सारी फोज अगदी दिलगीर जाहली. सर्वाच मनांतून जे, रघुनाथराव यांचे पाय भुईस न लागत येविशी प्रयत्न करावा. ७४ पुढे दुसरे दिवशी गावांतील शिष्ट ब्राह्मण बोलावून विचार आरंभिला जे, कांहीं प्रायश्चित्त करावें, ह्मणून जमा करून रामशास्त्री यांस बोलावून आणिलं. तो हे वर्तमान होतांच शास्त्रीबावा यांनी आपली मुले माणसे माहुलीस रवाना करून आपण हातांत पंचपात्र घेऊन सोवळ्यानी वाड्यांत आले. तों रघुनाथरावदादा कचेरीस बसले आहेत. तों शास्त्रीबावा येतांच श्रीमंतानी नमस्कार केला. तेव्हां शास्त्री बोलले की, नमस्कार न करणे. तुह्मास अशौच आहे. असे बोलतांच वरकड पंडित ह्मणाले की, शास्त्रीबावा, आप- णास यजमान यांनी बोलाविले जे, गाडदी यांचे हातून हे कर्म जाहले; परतु शब्ददोष श्रीमंतांवर आला, त्यास कांहीं प्रायश्चित्त करावें; यामुळे आपणास बोलाविलें. तेव्हां शास्त्री- बावा ह्मणाले की, प्रायश्चित्त कशाचें करतां व कोणास देतां ? ब्रह्महत्या, गोहत्या, स्त्रीहत्या, जाहल्या तेथे कोणते प्रायश्चित्त पुस्तकांत लिहिले आहे ? एक प्रायश्चित्त. १ नारायणगवसाहेबांच्या खुनासबधे ऐ. ले. सग्रहात नं १२५७ वगैर पत्रे आहेत त्यातील मजकगशी वर आलेला बखरीतील मजकर ताडून पहातां यात पुष्कळच अधिक तपशील दिला आहे हे दिसून येईल. इतकी एकत्र तपशीलवार हकीकत आजपर्यत कोठेही छापिलेली नाही. , , बालहत्या जेथें ·हरिवंशाची बखर , यांस देहांत प्रायश्चित्त करावें ! शिसें तापवून प्राशन करावे, किंवा दर्भाचें गृह करून आंत बसावे आणि अग्निसस्कार करावा. यांतून वांचल्यास पुढे प्रायश्चित्त करावे. असे ह्मणताच सारे पंडित बोलले जे, शास्त्रीबावा, आपण असे काय म्हणून बोलतां ' हे बोलले की, मला यांचे राज्यांत काहीं रहावयाचें नाहीं तुम्हांस रहावयाचे असेल म्हणून तुम्ही प्रथा- खेरीज भाषण करतां ! मी मुले माणसे रवाना करून सोवळ्यानींच आलो. मी असाच निघणार. कालपासोन जलस्पर्श देखील नाही केला ! मी जीवित्वास उदार जाहलों. मर्जी असल्यास आणखी एक ब्रह्महत्या करावी ! याप्रमाणे शास्त्रीबावा बोलतांच कोणी एक बोलेनासें जहाले. शास्त्रीवावा तसेच निघून माहुलीस आलं, नतर अन्नव्यवहार केला ! मागे कांही प्रायश्चित्त केले नाही'. ७५ पुढे रघुनाथरावदादा यांजकडोन हे अकर्म जाहल याजमुळे सखारामबापूं यांचे मनांत आले जे, यास राज्यापासोन बहिष्कृत करावे, असे आले. त्यांत त्रिंबकराव- मामा व नाना फडणीस व हरिपंततात्या फडके या त्रिवर्गाचे मत एक होऊन सखाराम- बापू यांचा मनसुबा घ्यावा, त्यांस कसे करावे हे विचारावे, असे त्रिवर्गानी ठरविले. त्यांचा भरंवसा कोणास लागेना ! मग हरिपंततात्या यांनी त्यांजकडे जाऊन त्यांचाही मनसुबा घेतला सरदार मडळी मालोजी राजे वगैरे सारे एकवटले असे बारा असामी एक जाहले. त्यांस बारभाई ह्मणो लागले आणि मनसुबा केला की, श्रीमंत गंगाबाईसाहेब गर्भि- णी आहेत. कशावरून ? जे समयीं सहगमन जाते म्हणाली ते समयीं आनदीबाई बोलली जे, ' तुझी पाळी चुकली, त्यास कोठ जातीस ? ' असे म्हणाली. तर हाच मनसुबा बळा- वून पुरंदरास तिजला कैदेत ह्मणोन ठेवावी आणि रघुनाथरावदादा यांस स्वारीस ह्मणोन बाहेर काढावें. गर्भिणीस महिना दोन महिने खास जाहले असे समजल्यास नंतर त्यासा- रखें इकडे फौजेचा वगैरे मनसोबा बळावून उलट रघुनाथरावदादा यांचे पाठीशी लागावें. याप्रमाणे सर्वानी एक विचार करून बेलभंडार जाहले. जर अतर देऊ तर काशीत xxxxx अशा शपथा केल्या व सारे अनुकूल याप्रमाणेच केलें. ७६. तो एक महिना जाहला. श्रीमंत गगाबाईसाहेब गर्भिणी असे समजलेवर आनंदीबाईनी मारेकरी घालून मारावी असा मनसुबा करून शेतखान्यांत मारेकरी घातले. कुणबीण तांब्या ठेवावयास गेली तों आंत हत्यारबंद पाहून तिने शंख केला. तो बोभाट जाहला. मारेकरी धरिले. त्यांची लटकींच पारिपत्ये केली. हे वर्तमान कारभारी यांस समज- लेवर फारच मनसुव्याची जलदी केली आणि सखारामपंतबापू यांनी रघुनाथरावदादा यांस सांगितले जे, आता आपला अंमल बसला. परंतु आपण येथेच राहिले असतां परराज्यांत जरब बसणार नाही. त्यास बाहेर स्वारीस निघावें. अगोदर श्रीमंत गंगाबाईसाहेब यांस १ रामशास्त्री निघून गेल्यावर श्रीमतानी काही प्रायश्चित्त घेतले नाही.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. कैद करावें. यांस येथे ठेविलें किंवा बरोबर स्वारीत घेतले असतां हे फंदासच कारण. त्यास किल्ल्यावर पुरंदरास कैद करावे. तमाम सरदारांस पत्रे पाठवून सरदार आणवावे. अशी मसलत बळावून सुमुहूर्ते स्वारीस डे-यांत आणिले. श्रीमंत गंगाबाईसाहेब यांस पुरंद- रास किल्ल्यावर कैद केल्यादाखल ठेविली'. तमाम सरदारांस पत्रे गेली. ७७. पटवर्धन यांसही पत्रे आली. पटवर्धन पुण्यास काही नव्हते. घरी होते. वामनरावबाबा व परशुरामभाऊ व रघुनाथरावदादा या त्रिवर्ग सरदारांस पत्रे आली. सारे सरदार तासगावाजवळ रामापूर कमळापूर म्हणोन गावे आहेत तेथे जमा जाहले. त्या वेळेस पुरुषोत्तमरावदाजी मंगळवेढ्यास घरी होते. पटवर्धन यांस काळजी लागली जे, रघुनाथ- रावदादा यांचा आह्मावर अत्यंत राग. त्यांनी प्रत्यक्ष पुतण्यास गाडद्याकडून मारविले तेथे आमची कथा काय ? पुढे विचार ठीक दिसत नाही ! सर्वानी ठरविलें जे, पुरुषोत्तम- रावदाजीस आणविलखेरीज परिणाम नाहीं ! याप्रमाण ठरविलेनतर परशुरामभाऊ यांची मातुश्री जानकीबाई याचे नांवें पत्र पाठवून जासूद रवाना केले. ७८. जासूद मगळवेढ्यास आले व पत्रं येतांच भुजगभट जोशी मंगळवेढेकर यांज- कडून मुहूर्त काढून दाजी रातोरात निघाले ते तासगांवास आले. तेथे बाईची भेट घेतली. तो बाई बोलली की, अरे दाजी, भाऊ रामापूर कमळापुरावर उतरून आठ रोज जाहले. तूं कोठे होतास ? तुला समजले की नाही ? तेव्हां दाजीनी उत्तर केले की, बाई, दूधभात खाण्यास भाऊ आणि मरावयाचे वेळेस मात्र दाजीची आठवण तुला जाहली ! असें ह्मण- तांच बाईनी पदर पसरला आणि बोलली की, या वेळेस तू भलतेच बोलू नको ! असे म्हणण्याचे कारण, एकदां तासगांवास असतांना भोजनास सारी मडळी बसली त्यांत बाईनीं दूध आणोन भाऊस मात्र वाहिलें, दाजीस कांही वाटले नाही. असें हातांच मुकाट्यानेच दुसरे दिवशी निरोप घेऊन दाजी घरास गेले. नंतर प्रसग आला ह्मणून हे उत्तर केलें ! ७९ नंतर बाई ह्मणाली की, तूं लष्करांत जा. तेव्हा दाजी बोलले की मी जात नाही. भाऊ जोपर्यंत लहान होता तोपर्यत तूं में सांगितलेस ते मी केले. आता त्याचे यास कळों लागले. असे म्हणतांच बाईनी वडिलांची शपथ घातली जे, तूं अक्षर देखील बोलूं नको. मी सांगते त्याप्रमाणे ऐक. तेव्हां यांनी उत्तर केलें जे, बाई, तुझी आज्ञा प्रमाण; परंतु मला समागमे घ्यावयाचे असल्यास मी जें करीन ते त्रिवर्गानी मान्य केल्यास बरें. नाहींपेक्षां पाणी प्यावयास देखील रहाणार नाहीं ! याप्रमाणे बोलतांच बाईनी सांगितले की मी येऊन त्रिवर्गासही ताकीद करितें. असें ह्मणोन बाई पालखीत बसून दाजीस घेऊन लष्करांत आली. आणि त्रिवर्गास बोलावून सांगितले की, मी दाजीस आणिलें आहे. . १ वस्तुतः रघुनाथरावानी गगाबाईस पुरदर किल्यावर कैदेत ठेविले नाही. कारभा-यानी रघुनाथराव कर्नाटकात गेल्यावर तिला तेथे नेले. २ रामचंद्र हरीची.

·हरिवंशाची बखर " AM त्यास तुझांस वाचण्याचे असल्यास जे दाजी सांगेल त्याप्रमाणं ऐकावें. न ऐकल्यास तो घरास निघून जाईल. याप्रमाणे सांगतांच त्रिवर्गानी सांगितले की, जे दाजी करितील तें आह्मांस प्रमाण. ते जितके पाणी प्यावयास सांगतील तितकेच पाणी पिऊं! याप्रमाणे बाईचे पायावर त्रिवर्गानी हात ठेविले. ८०. नंतर त्या स्वारीस पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी जी मेहेनत केली ते उपकार परशु- रामभाऊ स्मरत जे, आझी आमचे अंगाचे कातडे काढून जोडे करून दाजीचे मुलाचे पायांत घातले तरी दाजींचे उपकार फिटावयाचे नाहीत ! याप्रमाणे बोलत हे सर्वास माहीत आहे. ८१. पटवर्धन पुण्यास गेलेनतर अलीकडे दोन कोश उतरून पुरुषोत्तमराव दाजी अगोदर पुढे पुण्यांत शहरांत गेले जाऊन प्रथम मोरोबादादा फडणीस यांची गांठ घेतली. त्या वेळेस मोरोबादादा दरबारच्या कामांत वागत होते नंतर त्यांचेच द्वाराने पटवर्धन आले असें रघुनाथरावदादाचे कानावर घालून नंतर भेट घेतली. भेटी जाहलेवर रघुनाथ- रावदादासाहेब यांचे म्हणणे पडले की, पटवर्धन यांजपासून बेलभंडार घेऊन नतर चाक- रसि समागमें न्यावे. असे बोलणे घातले. पटवर्धन त्रिवर्ग सरदार यांनी सांगितले की, आम्हांस काय ते वडील पुरुषोत्तमरावदाजी. त्यास सरकारची आज्ञा जी काय होणे ती दाजीस व्हावी. दाजी जे करितील त्यांत आम्ही आहों. असे सांगितले. नंतर नित्य कचे- रीस जाणे ते दाजीच जात होते. आठ पंधरा दिवशी त्रिवर्ग सरदार जात. दाजी गेले म्हणजे श्रीमंत नित्य तबकांत बेलभंडार आणोन ठेवीत. तेव्हां दाजीनीं विनंति केली की, महाराज, आम्हांस बेलभंडार कशास पाहिजे ! आम्ही नवीन चाकरीस रहावयास आलों की काय ? असें म्हणतांच रघुनाथरावदादासाहब म्हणाले जे, सर्वापासून आम्ही बेलभंडार घेतला; त्यास तुलाही देणे. याप्रमाणे प्रत्यही चालत होते. एके दिवशी फारच आग्रह पडला. पुरुषोत्तमरावदाजी यांनी मनांत विचार केला ज, श्रीमंत नानासाहेब यांचा जो वंश तो आझांस पूज्य. सर्व धनी ते. यांनी त्यांचे वंशासी अनुचित गोष्ट केली त्या- पेक्षां यांसी आझांस बदमामली अवश्य करावयाची ! श्रीमंत नानासाहेब यांचे वंशासीं मात्र करावयाची नाही. असें मनांत आणोन उच्चार केला की, “ आम्ही पहिलेपासोन सरकारचे चाकर. सरकारचे पायासीं अंतर करणार नाही. एकनिष्ठपणे वर्तणूक करूं.' या- प्रमाणे बोलून बेलभंडार उचलून दिला. ८२. नंतर स्वारी पुण्याहून बाहेर निघाली. प्रथम हिंदुस्थानचे रोखें स्वारी निघाली. एके दिवशी स्वारींत रघुनाथरावदादासाहेब यांनी विचारिलें जे, अहो पुरुषोत्तमराव, परशुरामपंतभाऊ यांचे डोळे लाल दिसतात. त्यास ते भांग ओढीत असतात की काय ? १ पण सरकार कोण याचा उलगडा मोघमच ठेविला ! २ वस्तुतः सारे पटवर्धन भेटण्याआधीच निघाले होते. दादासाहेब पुण्याहून ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. . - तेव्हां दाजीनी विनांते केली की, महाराज, डोळे लाल दिसतात खरे. भांग ओढतात किंवा नाहीं हे काही समजले नाही. त्यांत पूर्ववय. बारमहा हत्याराखेरीज रहात नाहीत. लष्क- रांत जाहलें तरी भलत्यावरच कारणावांचून तलवार उपसतात, असा अविचारही थोडा- बहुत आहे. असे सांगतांच दादासाहेब यांनी आज्ञा केली की, त्यांस दरबारांत आणीत न जाणे, दाजीनी उत्तर केले की, महाराज, मी हीच विनति करणार होतो. आज्ञा जाहली बरी जाहली ! असें म्हणून आपल्या गोटांत आले आणि परशुरामभाऊस सांगि- तले की, तुला आज रघुनाथरावदादासाहेब यांनी भांग ओढतात काय म्हणोन विचारिलें. मी सांगितले, ओढीत असतील ! त्यांचा भरंवसा नाही. नंतर आज्ञा जाहली की त्यांस दरबारास न आणणे. असे सांगतांच भाऊनी सांगितले जे, बरे जाहले ! आम्हांस तो दर- बार नको ! याप्रमाणे बोलले. ८३. एके दिवशी आनदीबाईजवळ चार दुष्ट मिळोन मसलत दिली की, पटवर्धन यांचा विश्वास धरितां नये. त्यांस हरत-हा करून दगा करावा प्रथम पुरुषोत्तमराव यास मारावे. नंतर मग सान्यांचे कांही कठिण नाही : पुरुषोत्तमराव हे फार सावध, यांस दगा करावा. असे सांगून दादासाहेब यासही मजकूर सागून मसलत सिद्ध करविली. भोजनास बोलावून विषप्रयोग करावा तो पटवर्धन याणी त्याचा बंदोबस्त पूर्वीच केला होता जे, " आम्ही कोंकणांत कुलदेवतेस जाण्याचा नवस कला होता तो सरकारचे पत्र आल्यावरून आलो. त्यास एक अडत केली आहे जे, दर्शन घेतल्याखेरीज कोठे भोजनास जावयाचे नाही, याप्रमाणे बोललो आहो.” असे म्हणून भोजनास जाग्याचा बंदोबस्त प्रथमच पुढील अंदेश मनांत आणून हे बोलून ठेविले. त्यास भोजनास बोलवावयाचे राहिले. ८४. पुरुषोत्तमरावदाजी यांचा नेम सरकारचे विडे जरी आले तरी ते आपले गोटास आणोन पुरून टाकावे, याप्रमाणे प्रत्यही नेम. एखादे वेळेस विडा खावा अशी त्याणी आज्ञा केली तरी दाजीनीं विनति करावयाची जे, महाराज, आमचा सांप्रदाय सरकारचे काय जे येईल तें सर्वास दिल्याखेरीज आह्मांस खातां नये, याप्रमाणे रामचंद्रपंत आप्पा यांजपासून चाल आहे. आमचे मानकरी आहेत त्यांस दिल्याखेरीज आम्हांस खातां नये. खाल्लें असें त्यांस समजल्यास ते प्रसंगास दगा करितील, यामुळे त्यांची मर्जी रक्षण करणे प्राप्त ! असे सांगून तेथें विडे खाण्याचा बंदोबस्त केला. ८५. एके दिवशी मकरसंक्रमण आले. ते दिवशीं तीळगुळाचा समारंभ जाहला. सर्वांनी सरकारांस तिलशर्करा दिली. पुरुषोत्तमराव दाजी आनंदीबाईकडे तिलशर्करा द्याव- यास गेले तों आनंदीबाई बोलल्या जे, या पुरुषोत्तमराव; असें म्हणून बसावयास पाट दिला. याणी नमस्कार करून तिलशर्करा दिली. नंतर त्यांनी रुप्याचे तबकांत तिलशर्करा-सोनेरी वर्ख १ तुजविषयी.

·हरिवंशाची बखर ArAN . ~ लावलेली व केशरी असा नानाप्रकारचा हलवा-त्याचें तबक भरून आणून आपले हाताने तबक उचलले तो दाजीनी शेला पुढे पसरला. तो तबक शेल्यांत सारें ओतिले; आणि बो- लल्या की तिलशर्करा घणे. नतर याणी विड्याप्रमाणेच विनंति केली आणि आपले लष्क- रांत तिलशर्करा घेऊन आले, आणि सर्वास सांगितले जे, सरकारची तिलशर्करा आली ही भक्षण करतां की काय ? चांगली आहे, सोनेरी वर्ख लाविले आहेत, ज्यास मरावयाचें अ- सेल त्याने खावी ! असे ह्मणून कुत्री लष्करांत होती त्यांस आणून त्यांजपुढे टाकिली. त्यांनी खातांच तत्काळ गरगर फिरून लागलीच मेली; हे सर्वानी पाहिले. नंतर सर्वाची खातरजमा जाहली जे, दाजी सांगतात त खरें! ८६. एके दिवशी दरबारास दाजी गेले तों अस्तमान जाहला तेव्हां आनंदीबाईनी सांगितले की, पुरुषोत्तमराव, आज येथेच संध्या करणे. यांनी ' आज्ञा' ह्मणाल. तों सूचनेप्रमाणे शिष्याने संध्येस मांडिले. पाय धुवावयास पाणी दिले. हे पाय धुवून आले तों समईजवळ येऊन पाट माडून आनंदीबाई आपण जवळ बसली. तो यानीं विनंति केली की महाराज, माझे डोळ्यास आजार आहे. डोळे फार दुखतात, त्यास दिवा अगदी सोसत नाही, यामुळे समई जवळ कामाची नाही. असे सांगून भाडी आपणच घेऊन सम- ईपासून लांब गेले आणि तेथे जाऊन तोडांत पाणी न घेतां तामन मात्र भरले, आणि पळी संध्येची वाजविली ! याप्रमाणे संध्या करून निरोप घेऊन लष्करांत आले; आणि सांगितले की आज बाईसाहेबांनी संध्येस ठेऊन घेतले. संध्या करून आलो. सर्वानी विचारिलें कीं, आचमनाचे कसे केले ? नंतर वर्तमान जाहलें तें सारे सांगितले. याप्र- माणे बाईसाहेब हरइलाज करीत, परंतु याजवर ईश्वराची कृपा, आणि श्रीमंतांचे पायासी निष्ठा, ह्मणून सारी विघ्ने टळत. ८७. एके दिवशी रात्री सरकारचे बोलावणे आलें तो पुरुषोत्तमराव दाजी निघाले. सरकारचे लष्करानजीक आले, आणि शोध केला जे, श्रीमत कोठे आहेत ? तों बातमी लागली जे, एक्या राहुटींत श्रीमंत दादासाहेब व मुरारराव घोरपडे उभयतां खलबत करीत बसले आहेत; आणि शोध करविला तो लष्करांत हत्ती पांच चार तयार करून वर महात बसोन तयार आहेत अशी बातमी लागली. नंतर यांनी मनांत आणिले जे, लहान राहुटीत ज्यापेक्षां बसले आहेत त्यापेक्षां कांहीं दगा आहे ! आणि सर्वानी श्रीमंतांस सांगितलेच होतें जे, पुरुषोत्तमराव यास मारिलें ह्मणजे सर्वास मारिलेंसें जाहलें; याही बातम्या येत. नंतर वडिलांचे पाय स्मरून दाजी त्या राहुटींत गेले. जातांच ' या पुरुषोत्तमराव, ' ह्मणून श्रीमंत दादासाहेब ताजीम देऊन बसले. तो इकडील तिकडील १ संध्येच्या पाण्यात आनदीबाईनी विष कालवले असेल ही काही तरी शका दिसते ! २ बारभाईचे कारस्थान उभारण्याच्या सुमारास पटवर्धन थोरल्या लष्करापासून निराळेच कोस अर्ध कोस अतरावर , उतरत असत.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ४९ . गोष्टी काढिल्या. इतक्यांत एका शिष्याने येऊन विनंति केली जे, लघुशंकेस पाणी आणिलें असें ह्मणतांच श्रीमंत उठले. नंतर मुरारराव व पुरुषोत्तमराव उभयतांच तेथे राहिले.. नंतर मुरारराव यांस दाजी ह्मणाले जे, राव, आपण महाराज छत्रपति यांचे सेनापति, आणि श्रीमंत हे पंत प्रधान. उभयतांचा बरोबरीचा मायना; त्यापेक्षा आपण बसले असतां यांनी उठून जावें की काय ? ही चाल पूर्वी नव्हती. आपणांस तितकें लक्षांतच आले नाही. आपणास विडे देऊन निरोप दिल्यानंतर मग लघुशंकेस अथवा अन्यत्र जिकडे पाहिजे तिकडे जावे'. असें ह्मणतांच मुरारराव बोलले जे, पुरुषोत्तमराव, आपण ह्मणतां ही गोष्ट खरी आहे. तेव्हां पुरुषोत्तमराव बोलले जे, यांतील अभिप्राय आपल्यास समजला नाही! आतां आपणास बोलावणे येईल. आपण गेल्यावर मी येथे एकटा नंतर राहुटीवर हत्ती घालून मला तुडवून मारावे असा बेत दिसतो ! राव, आपणास ठाऊक असों या की-राव यांचे गळ्यांत पाचेची कंठी होती त्या कठीस धरून पुरुषोत्तमराव बोलले जे-जशी ही कंठी आपले गळ्यांत आहे तसा पुरुषोत्तमराव आहे बरें ! मी आपणास जाऊ देणार नाही. असे म्हणतांच मुरार- राव बोलले जे, पुरुषोत्तमराव, मी आपणास सोडून जाणार नाही. असें बोलतात तों मुरारराव यांस बोलावणे आले जे, राव, श्रीमंतांनी आपणास बोलाविलें. असे म्हणतांच मुरार- राव म्हणाले जे, पुरुषोत्तमराव येथे बसले आहेत, मी येत नाही. इतकें ह्मणतांच तसाच निरोप गेला. नंतर दादासाहेब माघारे राहुटींत आले. येतांच पुरुषोत्तमराव यांनी विनंति केली की, महाराज, मुरारराव बसले असतां आपण जाऊ नये; यांस विडे दे- ऊन निरोप दिल्यावर आपण जावें; याप्रमाणे श्रीमंत नानासाहेबांपासोन चाल आहे. आम्ही आपले चाकर, आमची गोष्ट निराळी, आणि हे आपले बरोबरीचे, त्यापेक्षा असे दिसतें की, प्रथम आपण गेलां, नंतर मुरारराव यांसही बोलावणे पाठविलें; मग मी येथे एकटा, मजवर हत्ती घालून मला मारावे अशी मसलत ! ही मसलत आपले मनांत नाही, परंतु चार लुच्चे आपणास सांगतात तें प्रमाण वाटून आह्मांस मारावयाचा यत्न करतां ! त्यास मारावे असे आपल्या मनांत असल्यास एकादे शत्रूवर घालून मारावें. तेथें जर आह्मी मागे सरलों तर सरकारचे अन्यायी ! आणि असें दग्याने मारणे हे श्रीमंतांस योग्य नव्हे. त्या- पेक्षां याउपर आम्हास आपला विश्वास नाही. अतःपर मुरारराव यांचे गोटाजळ उतरत जाऊं. याप्रमाणे सांगून तसेंच करिते जाहले. ८८. एके दिवशीं पटवर्धन यांस लुटावे म्हणून सरकारचे पागेत हुजुरातीत वगैरे स्यारी जाहली. ही बातमी पटवर्धन यांस समजोन हे सारे तयार होऊन सरकारचे डेन्या- नजीक नगारा वाजवीत आले ! तो कोण आले म्हणून शोध घेतला तों पटवर्धनांची फौज. तेव्हां सांगून पाठविलें कीं, रात्रीच तयार होऊन येण्याचे कारण कोणते ? यांनी उत्तर १ जावयाचे होतें.

·हारवशाचा बखर केले की, सरकारचे पागेत तयारी जाहली म्हणोन बातमी आली, तेव्हां कोणी गनीम आला किवा गनिमावर दग्याने जावयाचे असेल, असें समजून आह्मी तयार होऊन आलो. आमचे आणखी दुसरे काम कोणते ? वडिलांनी हेच केलें.आम्हीही हेच करणार. सरकारांतून आज्ञा जाहली जे, आतां तुझी आपले गोटास जावें. यांनी उत्तर केलें की आहीं राहुट्या वगैरे पाडून बुनगें लादलें, आतां कोणीकडे जावें ? आतां उजाडेपर्यत असाच छबिना करूं. असें ह्मणून रात्री तसेच छबिन्यास उभे राहिले. प्रातःकाळ होताच सरकारचे कूच जाहलें त्याजसमागमें तसेच चालते जाहले. ८९. कोणे एके दिवशीं पुरुषोत्तमराव दाजी श्रीमंतांचे कचेरीस गेले तों तेथें मान- करी सारे मांडीस मांडी लावून बसले; व सुमेरसिंग वगैरे गाडदी बसले. त्यांचा मरातब दादासाहेबांनी मोठा वाढविला व त्यांस पालख्या अबदागिन्या वगैरे दिल्या. तेही कचे- रीसच बसले होते. तेथें पुरुषोत्तमराव बसले. तो फुलांचे हारतुन्यांच्या पाट्या भरून आणून श्रीमंतांपुढे ठेविल्या. तो दादासाहेब याणी हारतुरे अगोदर गाडदी समोर बसले त्यांचे अंगावर टाकिले. नंतर मालोजी राजे घोरपडे व आप्पाजीराव पाटणकर वगैरे मानकरी यांस देऊन पुरुषोत्तमराव यांचे अंगावर तुरा टाकिला. तो दाजी यांनी तसाच तुरा माघारा टाकोन बोलले जे, राजे, राजे, हारतुरा माघारा टाका ! असे म्हणतांच दरोबस्त मानकरी यांनी हारतुरे माघारे टाकिले. नंतर पुरुषोत्तमराव बोलले जे, दादासाहेब ! हे गाडदी पायची माणसें, आणि हे मानकरी तुमच्या मांडीस मांडी लावून बसले, असे असतां गाडद्यांस हारतुरे अगोदर देऊन नंतर मानकरी यांस देणे ही चाल श्रीमंत नानासाहेबां- पासोन नव्हती ! दादासाहेब, श्रीमंत नारायणरावसाहेब यांस गाडद्यांनी मारिलें त्या वेळेस हे मानकरी जर वाड्यांत असते तर पांच हजार गाडदी कापून काढिले असते ! ! ! असें बोलतांच दादासाहेब यांस वाटले की, हे मानकरी आतां दंगा करितील की काय ! आणखी पुरुषोत्तमराव तलवार जवळ होती ती हातांत घेऊन बोलले की, आपणास चमत्कार पहावयाचा असल्यास अद्यापि का होईना! असे म्हणतांच दादासाहेब कचेरीतून उठून आंत डेन्यांत बिचोन्यांत गेले ! पुरुषोत्तमराव दाजी मानकरी यांजसुद्धा गटाचा गट तसेच कचे- रीचे बाहेर आले. तो गाडदही बाहेर आले. गाडदी दाजीस मुजरा करून बोलले १ तीन चार हजाराची टोळी लष्कराभोवती पहायकरिता रात्रभर फिरती असे तिचे नाव छबिना; व है प्रहाऱ्याचे कामही छबिनाच होय. २ ही माहिती थोडी चकली आहे. श्रीमताचा मूळ बेत भवानराव प्रतिनिधीस लुटण्याचा होता व त्यासाठी त्यांनी प्रतिनिधीच्या गोटावर फौज पाठविली होती. प्रतिनिधिही लढून मरण्यास तयार झाले होते. ती बातमी पटवर्धनास लागताच ते प्रतिनिधींच्या कुमकेस तयार होऊन आले. तो इतक्यात श्रीमताची व प्रतिनिधीची आपसात समजूत झाली. तेव्हां पटवर्धनांचा फितूर उघड- कीस आला. मग वर लिहिल्याप्रमाणे प्रश्नोत्तरे झाली. शेवटी मुरारराव घोरपड्यांनी मध्यस्थी करून दादा- साहेबांकडून पटवर्धनास निरोप देवविला. यासंबधे ऐ. ले. सग्रहांत न, १७२७ च्या पत्रांत सविस्तर कीगत आहे ती पहा. ३ गारद्यांचा.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. , , महाराज, आपली बरोबरी आम्हांस यावयाची नाही. असे म्हणतांच गाडद्यांस बोलले की, अहो जमातदार, तुह्मांकडे काय आहे ! हे श्रीमंतांनी पहावें. तुम्ही किती थोर जाहलां तरी श्रीमंतांच्या मांडीस मांडी लाऊन बसाल की काय ! हे मानकरी मांडीस मांडी लाऊन बसतात. तुम्ही किती जाहलां तरी सरकारचे चाकर. असें म्हणोन गाडद्याचेही तोंडावरून हात फिरविला ! तो मालोजी राजे पुरुषोत्तमराव दाजी यांची पाठ थोपटून बोलले की, दाजी, तुला काय सांगू ! माझे अंगावर साडेतीनशे जखम आहे. आणि प्रसंग पडल्यास आणखी मरून जाऊं. परंतु हे बोलणे आमच्याने व्हावयाचें नाहीं ! आह्मी उगेच हारतुरे घेऊन बसलो होतों ! आज आमची अब्रु तू राखलीस. असें ह्मणतांच दाजी बोलले जे, राजे, आह्मी काय, ब्राह्मण ! असे ह्मणतांच राजे बोलले की, तूं वरकड बामणावाणी बामण नव्हेस. तूं बोलशील आणि प्रसंग पडल्यास मरूनही जाशील. माझी खातरजमा आहे. याप्रमाणे दाजींचे वक्तृत्व व शूरत्वाची खातरजमा मोठे मोठे मानकरी यांस होती. याप्रमाणे कथा वडिलांनी सांगितली ती लिहिली. ९०. प्रथम श्रीमंत पुण्याहून स्वारीस निघाले ते वेळेस नाना फडणीस आपली प्रकृति बिघडली म्हणून परत येऊन पुण्यांत राहिले. नंतर स्वारीतून एक एक मंडळी हरत-हेचे निमित्त करून माघारी आली. सखारामबापू, हरिपंततात्या, सारे माघारे आले. श्रीमंत गंगाबाईसाहेब यांस चार महिने जाहले असें खास जाहलेवर त्रिंबकरावमामा यांस मुख्य करून पटवर्धन सारे सरदारसुद्धां रघुनाथराव-. दादासाहेब यांनी बेइमानी केली असे समजोन त्यांच्या पाठीस लागले. रघुनाथराव- दादासाहेब पुढे पळावयास लागले. तमाम हुजुरातसुद्धां फौजा पाठीस लागल्या. बारभा- ईनी मोगलाईत संधान करून खासा नबाब निजामअल्ली हैदराबादेहून मदतीस आणिले. त्यास दरकूच लाख रुपये कबूल फौजेंत मुख्य त्रिंबकरावमामा. दुय्यम हरिपंत फडके पुरंदरास मुख्य नाना फडणीस, दुय्यम सखारामबापूँ, याप्रमाणे. बाकी सरदार मंडळी मानकरी सारे अनुकूल झाले आणि दादासाहेबांच्या पाठीस लागले. ते समयीं १ दरबारांत श्रीमंतांच्या भांडीस माडी लावून बसणारे सर्वच मानकरी होते असे नाही. राजपथकी लो- कांचा ह्मणजे महाराज छत्रपतीकडून ज्यास सरदाऱ्या व मानमरातब मिळाले होते तेवढ्याचा मात्र तो मान होता. २ आणि हे मानकरी म्हणजे श्रीमताच्या बरोबरीचे, असा वाक्यशेष. म्हणजे शेपन्नास. केवळ तीनशे पन्नास असे नव्हे. आपले लोकात साडेतीन ही एक आवडती सख्या आहे. जसे साडेतीन मुहूर्त, साडेतीन वस्त्रे, साडे तीन शहाणे, साडेतीन राव. श्रीमत दादासाहेब पुण्याहून स्वारीस निघाले ते बेदरावर निजामअल्लीशी लढाई व तह होऊन कर्नाटकांत गेले. आणि पुण्यास बारभाईचे कारस्थान सिद्धीस गेल्याची यातमी समजल्यावरून तिकडून माघारे परतले. तितक्या अवधीत घडलेल्या गोष्टी बखरीतल्या ८० पासून ९० पर्यंत सदरांत आल्या आहेत. ह्मणजे त्याचा काळ स. १७७३ सप्तबरपासून १७७४ मार्चपर्यतचा आहे. त्या केवळ कालक्रमानेच एकापुढे एक आल्या आहेत असे नाही. काही मांग पुढेही झाल्या आहेत. ४ क्रम चुकला. यापू मुख्य, नाना दुय्यम, असें पाहिजे. कले. .

·५२ हरिवंशाची बखर near VVN ~- यांचे फौजेस बारभाईंची फौज असें म्हणूं लागले. ती स्वारी एकंदर छत्तीस महिन्यांची. त्यांत लढाया मोठमोठ्या जाहल्या व राजकारणेही मोठमोठी जाहली. ती सारी लिहिली तर भारतातुल्य ग्रथ वाढेल, आणि तितके लिहिण्यास माझी योग्यता नाही. परंतु ज्या कथा वडिलांनी सांगितल्या तितक्याच लिहितो. ९१. प्रथम लढाई श्रीक्षेत्र पंढरपुरनजीक कासेगांव येथील मैदानांत जाहली. तेथे त्रिंबकरावमामा धरले गेले, लढाई बिघडलो, ते विस्तारें लिहितो. प्रथम इकडील सरदार रघुनाथरावदादाबाहेब यांचे पाठीस लागले तेव्हां ज्या मुक्कामाहून दादासाहेब पुढे जात त्या मुक्कामावर या फौजा उतरत. याप्रमाणे फिरत होते. जसे त्यांचे चिरंजीव बाजीरावसा हेब पुढे पळत, पाठीमागें इंग्रजांची फौज लागली, त्याप्रमाणे. दादासाहेब यांचा मुक्काम श्रीक्षेत्र पंढरीस आला. तेथे वेडी बया म्हणून भगवद्भक्त होती. ती जे सांगेल त्याप्रमाणे होत होते. श्रीमंत दादासाहेबांनी तिजला आणोन विचारिलें. तिने सांगितले जे, तुला आज जय येतो. तूं पुढे जाऊ नको, लढाई कर. असे सांगितले. त्या भरंवशावर त्यांनी मुक्काम केला. तो त्रिंबकरावमामा फौजसुद्धा पाठीमागून आले ते कासेगांवावर नजीक रा- हिले. तो बातमी आली जे, दादासाहेब यांचा मुक्काम पंढरीस आहे. आज लढाईचा मन- सुबा आहे. असे समजल्यावर त्रिंबकरावमामा यांनी पुरुषोतमराव दाजीस बोलावणे पाठ- विलें. पटवर्धन यांची फौज माण नदीवर उतरली होती तेथून पुरुषोत्तमरावदाजी निघून आले ते त्रिंबकरावमामा यांजकडे आले तो मामा गाशा घालून बसले होते. तो पुरुषोत्त- मराव गेले. जातांच मामानी ताजीम दिली आणि बसले. तो मामानी वर्तमान सांगितले जे, नित्य आम्ही त्यांचे पाठीसी लागलो. ते पुढे पळतात, त्यांचे मुक्कामावर आमचा मुक्काम; असें असतां आज त्यांनी कूच केले नाही. त्यांचा लढाईचा मनसुबा दिसतो. त्यास आपण आलांच आहां, त्यास लौकर परशुरामपंतभाऊ व वामनरावबाबा व रघुनाथराव- दादा यांस आणवा. आतांच चालोन जावयाचे. त्यांचीही तयारी जाहली. असें म्हणतांच पुरुषोत्तमरावदाजी बोलले की, बरें आहे. आम्ही त्यांच्या पाठीस कशासाठी लागलों ? लढावया- साठीच ! परंतु माझा मनसुबा ऐकावा. लढाईचा मोकदमा आज करूं नये. उदईक करावा. कां म्ह- णाल तर, आज आम्हांस वीस कोसांची मजल पडली. सारी गाळण जाहली. हे आमचे सरदार पांचशें स्वारांचे धनी, परंतु यांचे समागमें स्वार पंचवीस देखील नाहीत ! याप्रमाणे सर्वाचेच जाहलें आहे. मागून सारी फौज सायंकाळी जमा होईल. ताजे तवाने होऊन उदईक लढाईची मसलत करावी. हे एक. आणखी एक वर्तमान कळवावयाचे. हुजुरातींत सारा फितूर जाहला आहे. त्यास याचाही विचार करावयाचा. असें म्हणतांच त्रिंबकरावमामा बोलले की, पुरुषोत्तमराव, अशी गोष्ट का सांगतां ? लढाई आजच करावयाची. तुम्ही लौकर आपली १ जुजयी विश्रांति घेण्यासाठी.

·अथवा पटवर्धन सरदाराच्या हकीकती. ५३ १ फौज आणवा. असें म्हणतांच पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की मामा, जर आज गडबड कराल तर हुजुरात सारी फितली आहे हे तुमच्याच मुसक्या बांधितील ! असें तोंडावर सांगितले. परंतु मामास क्रोधाचा आवेश फार. काही केल्याने ऐकेनात. सरदारांस आणवा असेंच म्हणूं लागले. तेव्हां पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी सांगितले की, ते मी गेल्या- शिवाय यावयाचे नाहीत. तर मी जाऊन त्यांस तयारी करून घेऊन येतो. असे म्हणून घोडयावर बसून चालते जाहले. जातेवेळेस सांगितले की, मामा, आम्ही येईतोपर्यंत गडबड करूं नये. असे सांगून चालते जाहले. आपले फौजेंत येऊन तयारी करून जों निघाले तों तिकडून दादासाहेब यांची फौज चालून आली. वेडी बया जी होती तिला श्रीमंतांनी अंबारीत बसविली. तिने हत्ती पुढे घातला आणि तोंडाने सांगितले जे, काय पाहतां, पुढे हत्ती ढकला ! आज फत्ते आहे. तों इकडून त्रिंबकरावमामा चालोन गेले. लढाईचें जो तोंड लागतें तों हुजुरातीत पहिलाच फितूर होता. लागलीच जखम लागून मामा घोड्याखाली आले. तशाच मुसक्या बांधल्या ! फौज सारी उधळली. दादासाहेब यांची फौज मामाचे फौजेस लुटीत पाठीस लागली'. ९२. तों पटवर्धन यांची फौज जों तयार होऊन येती तों त्रिंबकरावमामाकडील पळ सुटला. त्याबरोबर यांचीही फौज उधळली. यांचेजवळ खासे खासे मात्र दोन चारशें राहिले. नंतर दादासाहेब यांचे फौजेंत स्वारांनी निंबाचे ढाळे खोंविले. तों पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी आपलेही लोकांकडून निंबाचे फाटे खोवविले, आणि सांगितले जे, तुम्हांस ' कोणाकडले' म्हणून विचारल्यास ' दादासाहेब यांजकडीलच ' असें दटावून सांगा. असे सांगून त्यांजबरोबर आपणही निघाले. तो मध्ये एक शेरताटी होती, तेथे परशुरामभाऊ व सारी मंडळी उभी होती. शेरताटीचे पलीकडे सुमेरसिंग गाडदी वगैरे उभे होते. आपले डोचकीवर अबदागिरी धरवून-असे उभे होते. त्यांस परशुरामभाऊनी पाहिलें, आणि पुरुषोत्तमराव यांस ह्मणाले जे, दाजी, हे गाडदी उभे आहेत यांजपाशीं जमाव थोडाच आहे. त्यास यांजवर घोडी घालावीं ! असें ह्मणतांच दाजी बोलले, भाऊ, तुला समजलें ? आहीच शिपाई आणि त्यांनी हातांत काय कांकणे भरली की काय ? आम्ही त्यांजवर घोडी घातली, त्यांस आह्मीं मारिलें, त्यांनी आम्हांस मारिलें, त्यांत आमचा एखादा खासा पडला, तरी आम्हांस पहाणारा कोण आहे ? आम्हांस धनी ना गोसावी, अशी आमची अवस्था जाहली आहे ! त्यांनी त्या म्हातान्याच्या मुसक्या बांधून टाकल्या तशा तुझ्या मुसक्या बांधितील ! आतां आपली अब्रु बचावून सांभाळून खरें ! असे म्हणतांच परशुरामभाऊ बोलले जे, ते काय गाडदी, श्रीमंत नारायणराव- 5 ए. ले. संग्रह न. १३४९ त कासेगावच्या लढाईचे वर्णन पहा. ही लढाई ता. २६ मार्च १७७४ रोजी झाली. २ शत्रु कोण, मित्र कोण, ही ओळख पटण्यासाठी. त्रिवकरावमामाच्या. ४ त्या गारयांची , ~ निघून जावें हेच कथा काय!

·हरिवंशाची बखर साहेब यांस मारणारे असे असून डोयीवर अबदागिन्या धरून उभे राहिले, यास आतांच मारावे'! असे म्हणतांच पुरुषोत्तमराव दाजी याणी परशुरामभाऊ यांचे शेल्यास धरून एक शिवी देऊन माघार ओढिलें; आणि बोलले जे, माघारा फिर ! शिपाईगिरीच्या गोष्टी आमांस सांगतोस ! त्या थेरड्यास धरून नेले तसें तुला धरून नेतील; नंतर आझांस म- रावे लागेल; किंवा पाढरे कावळ्यांकडे जावे लागेल ! असें ह्मणतांच परशुरामभाऊ माघारे फिरले. नंतर माण नदीवर जाऊन मुक्काम केला. हरिपंत फडके यांजसमागमें कांहीं फौज राहिली ती सारी जमा होऊन परशुरामभाऊजवळ जमा जाहले; आणि पुढे मसलत कशी करावी या विचारांत पडले, श्रीमंत दादासाहेब पंढरपुरावर उतरले. ९३. नबाब निजामअल्ली यांचा मुक्काम परांड्यास आला. श्रीमंत दादासाहेब यांज- कडील वकील त्यांजकडे जाऊन बोलणे लाविले जे, तुम्ही आम्हांस मदत करावी. बारभाईकडे जाऊ नये. नबाब बोलले की, त्याणी आम्हांस दरकूच लक्ष रुपये कबूल करून आणिलें. पांच पंचवीस लक्ष रुपये त्यांचे आम्हास पावले. असे असतां ही गोष्ट बेइमानीची कशी घडेल ? असें नबाबाचे बोलणे पडले. दादासाहेब यांचे म्हणणे तुम्हांस आम्ही चौथाई मुलूख देतो. तुह्मीं आझास कुमक करावी. असें नानाप्रकारे कारभारी रुकनुद्दौला यांचे विद्यमाने बोलत; परंतु नबाब ऐकेनात. तेव्हां असे बोलणे केलें जे, तुम्ही येथून कूच करूं नये. आम्हांक- डेही येऊ नये आणि त्यांजकडेही जाऊ नये. आम्ही खर्चास दररोज लक्ष रुपये देतों! असे बोलून नबाब यांचा मुक्काम करविला. इकडे हरिपंत वगैरे वाट पहातात जे, आज उद्यां नबाब येतील; परंतु नबाबाचे कूच होईना ! इकडील वकील विचारीत तेव्हां त्यांस नबाब कांहीं बहाणा सांगत जे, घांटांत आमची तोडमोड जाहली याजमुळे तयारी नाही. तयारी करून निघतो. परंतु आंतून फितूर जाहला ही बातमी वकिलांनी लिहून पाठविली. नंतर स्वतः हरिपंत फडके नबाबाचे लष्कराकडे चालते जाहले. ९४. इकडील वर्तमान-त्रिंबकरावमामा धरले गेले हे वर्तमान सांडणीस्वारासमा- गमें पुरंदरास नानाफडणीस व सखारामबापू यांस लिहून पाठविलें. ते उभयतां पुरंदरास श्रीमंत गंगाबाईसाहेब यांजजवळ होते. ही सारी मसलत पुरंदर मुक्कामी राहून केली. श्रीमंत गर्भवासांतच होते. सांडणीस्वार आला. उभयतां कारभारी पुरंदरचे दरवाज्यावर लहानसा बंगला आहे तेथें बसले होते. तों सखारामबापू यांनी दुर्बीण लावून पाहिले आणि सांगितले जे, लष्करांतून १ नारायणरावसाहेब यांच्या मारेक-यापैकी महमद इसफ यास कासेगांवच्या लढाईत ठार मारण्याचा परशुरामभाऊनी पुष्कळ यल केला, पण साधला नाही. याविषयी ऐ. ले. सं. नं. १६४९ पहा. २ या वेळी पटवर्धनांच्या फौजेवर परशुरामभाऊ मुख्य सरदार होते असे बखर लिहिणारा समजतो ही त्याची चूक आहे. या वेळी वामनराव मुख्य सरदार असून भाऊ त्यांचे दुय्यम होते. हीच चूक त्याने ९७ सदरांतल्या मजकुरांत केली आहे. पटवर्धनांचे फौजेवर भाऊंची मुख्य सरदारी १७७७ पासून सुरू झाली. तों लष्कराहून ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ज्या , सांडणीस्वार येतो आहे, परंतु मसलत बिघडलीसी दिसते ! असे सांगतात तो साडणी- स्वार येऊन दाखल जाहला. पत्रे लखोटे फोडून पाहिली. त्यांत त्रिंबकरावमामा धरले, 'फौज उधळली, हे वाचिलें. अगोदर सांडणीस्वार यास सखारामबापूनी विचारिलें जे, हरिपंत जिवंत आहे की मेला ? असें ह्मणतांच सुतरस्वार यांनी सांगितले जे, हरिपंत शाबूद आहे. असें ह्मणतांच — कांही चिंता नाही ' असें बोलून नंतर लखोटे फोडिले. वर्तमान ऐकून नानाफडणीस यांची कंबर बसली. आणि बोलले जे, प्रथमग्रासी मक्षिका- पात जाहला ! असे बोलून स्तब्ध राहिले. तों दोन प्रहर दिवस आला. नाना भोजनास उठेनात. तेव्हां सखारामबापू याणी धैर्य दिले; नाना, हे राजकारण आहे, असे तरंग किती उठतील ! आपण इतक्यांतच दम टाकल्यास पुढे कसे कराल ? तुह्मांस एक सांगतों. पेक्षा हरिपंत जिवंत आहे त्यापेक्षां मसलत बिघडत नाही. तो पुन्हां राजकारण उभे करील. याप्रमाणे बोलून नानास भोजनास उठविले. ९५. पुढे वैशाखमासी श्रीमंत माधवरावसाहेब साक्षात् विष्णु अवतार जन्मास आले. शके १६९६ सोळाशें शाण्णऊ, जयनाम संवत्सरे, अधिक वैशाख शुद्ध सप्तमी, इंदुवारी, मध्यान्हीं केवळ श्रीरामचंद्राचा अवतार जाहला, पृथ्वीवरील दरिद्रदुःख देशांतरास गेले; त्याप्रमाणे हा अवतार जाहला. सर्व लोक सुखी जाहले. अनेक प्रकारच्या कीर्ति केल्या. शत्रूचा पराभव करून साधूंचे संरक्षण केले बावीस वर्षे राज्य केलें. ९६. आतां या अवताराच्या गुणाचें व कीर्तीचे वर्णन करितों. हरिपंत फडके नबा- बाचे लष्करांत गेले. जाऊन रुकनुद्दौला यांची भेट घेऊन बोलणे लाविलें; परंतु कोणतीही गोष्ट साफ दिसेनासी जाहली. एके दिवशी कारभारी यांचे डेन्यांत रात्री हरिपंत गेले. नानाप्रकारे कारभारी यांसी बोलले जे, आह्मीं दरकूच लक्ष रुपये देऊन तुह्मांस कुमकेस आणिलें. असे असतां आज फेर गोष्ट सांगणे हे चांगले की काय ? असें नानाप्रकारे सांगि- तलें. शेवटीं फार रात्र जाहली तेव्हां कारभारी बोलले की, हरिपंत, तुह्मीं निजावयास जावें. उदईक पहाता येईल. हरिपंत बोलले की, मी जाऊन काय करूं ! आज पंधरा दिवस जाहले, तुम्ही कबूल केल्यापैकी काय जाहलें ? असें म्हणतात तों रुकनुद्दौला यांस सोप येऊ लागली. ते आपले पलंगावर निजले. हरिपंत तेथेंच पलंगाचे खुरास टेंकून निजले ! तों मध्यान्ह उलटली. कारभारी जागे होऊन पहातात तों हरिपंत आपले पलं- गाशी टेंकून निजले आहेत ! तेव्हां हांक मारून जागे केलें; आणि बोलले की, तुम्ही अद्यापि गेला नाही हे काय ? यांनी उत्तर केले की, मी विनंति केली ती आपण मान्य केली ह्मणजे मी निघालों ! असे म्हणतांच कारभारी यांनी पारशी अक्षरांची चिट्ठी लिहून खोजा बोलावून आणविला. आणि त्याचे हाती चिठी देऊन नबाबाकडे लावून दिली. ती जनानखान्यांत चिठी गेली. तेथें नबाब पलंगावर निजले होते तेथें चिठी गेली. तेव्हां नबाबांनी ·५६ हरिवंशाची बखर मेणबत्ती धरवून चिठी वाचून पाहिली. त्यांत लिहिले होतें जे, हरिपंत आले आहेत त्याचें ह्मणणे उदईक आपलें कूच जाहलेखेरीज मी उठत नाही. त्यांस मी हरत-हेनें सांगितले. शेवटी कंटाळून निजलों तरी ते पलंगासच टेकून बसले. त्यास खावंदानीं मेहेरबानी करून उद- ईक प्रातःकाळी कूच होण्याच्या हुकुमाचा शेरा या अर्जीवर आला पाहिजे. अशी चिठी वाचतांच नबाबांस हरिपंत यांची काम करण्याची तारीफ वाटून कारभारी यांचे चिठीवर शेरा पारशी अक्षरांचा जाहला जे, ' हरिपंतके खातर छे कोस का कूच करना. ' असा शेरा होऊन खोजाने चिठी आणून कारभारी यांजजवळ दिली, नंतर कार- भारी यांनी शेरा सरकारचा वाचून पाहून सरकारचा वाचून पाहून हरिपंत यांस सांगितलें जे, तुमचे काम बशर्थ जाहलें. उदईक सरकारचे कूच आहे. तुम्ही आपली फौज तयार करून सामोरे मुजन्यास येणे. असे सांगतांच हरिपंत यांनी कारभारी यांस खरनिसा करून निघाले. तों चार घटिका पहाटेचे रात्रीस नबाबाची कुचाची तोफ जाहली. ही बातमी दादासाहेब यांस कळतांच त्यांनी लागलेच आपले कूच करून पळाले ! ९७. पुढें परशुरामभाऊस घेऊन हरिपंततात्या सारी फौजसुद्धा नबाबाकडे मुज- न्यास येऊन उभे राहिले. नबाब अंबारीत बसले होते. खवासखान्यांत रुकनुद्दौला कारभारी पसले होते. तेव्हां नबाबांनी विचारिलें कीं, हरिपंत कोठे आहेत ? तो हरिपंत परशुरामभाऊचे डावे बाजूस सफेत पोषाख करून डोईवर अंबदागिरी न धरितां उभे होते त्यांस दाखविलें. तेव्हां नबाबांनी हरिपंत यांचे अकलेची फार तारीफ केली की, याने जसा बुद्धिबळाचा डाव टाकावा तसें केलें ! दादासाहेब लढाई न देतां पळाले ! असें ह्मणून ' खवासखान्यांत त्यांस बोलावणे' असा हुकूम जाहला. नंतर खवासखान्यांत हरिपंत यांस घेतलें तों परशु- रामभाऊ यांचा मुजरा जाहला. नंतर नबाब यांनी परशुरामभाऊस खवासखान्यांत बोलावणे म्हणून हुकूम केला. तेव्हां रुकनुद्दौला बोलले की ते सरदार लोक आहेत. त्यांचा मरातब मोठा. ते खवासखान्यांत यावयाचे नव्हेत. याप्रमाणे बोलले. नंतर नबाबाची स्वारी मुक्कामास आली, परशुरामभाऊही मुक्कामास आले. सारी फौज परशुरामभाऊजवळ जमली. पुढे न- , हटकून. २ पेशवाईत छा नव्हस्था ! उष्णनिवारणासाठी अबदागिन्या होत्या. पण तो सरकारी बहुमान असल्यामुळे ज्यास पराक्रम वगैरे योग्यतेबद्दल सरकारातून अबदागिरी मिळेल त्यानेच ती वापरावी, इतर कोणी श्रीमंतीच्या जोरावर अबदागिरी वापरीन ह्मणेल तर त्यास तत्काल शेणमार व्हावयाचा ! सर- कारांतून ज्यास अबदागिरी मिळे, त्यास अबदागिरी धरणान्या गडधाचा पगार व दर तीन वर्षांनी अबदा- गिरीचे मवे सामान हा सर्व खर्च सरकारांतून मिळे. बाकी सर्व आयालवृद्ध लोक उन्हातूनच फिरत. लग्नकार्य घगैरे समारंभांतून ज्याची अबदागिरी असेल, त्याजकडून ती कामापुरती मागून आणुन निर्वाह चालवीत. राष्ट्रातील लोकात तेज जागृत रहार्वे, नावलौकिकाची कृत्ये करण्यास लोकात नेहमी हुरूप असावा, या- साठी निशाण, चौघडा, अर्धे आसन, मांडीस मांडी लावून बसण्याचा मान, पालखी, हत्ती, अबदागिरी, मशाल वगैरे बहुमान देण्याची त्या वेळच्या सरकारची यक्ति होती ! - ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. बाबास मेजवानी करावयाची, त्यास नाना फडणीस व सखारामबापू यावयाचे ते आले पा- हिजेत, असे लष्करांतून हरिपंत फडके यांनी लिहून पाठविले. ९८. नंतर पुरंदरास मसलत पडली जे, येथे श्रीमंतांजवळ कोणास ठेवावें ! ही योजना पडली. झाडून मंडळीची नांवनिशी लिहिली. तेव्हां सखारामबापू म्हणाले जे, श्रीमंतांजवळ ज्यास ठेवावयाचे त्यास चार गुण चांगले पाहिजेत. एक तर मातबर नामां- कित मनुष्य पाहिजे. दुसरा गुण विश्वासूक पाहिजे. तिसरा गुण निस्पृह पाहिजे. कोट रुपये मृत्तिकेसमान असे पाहिजे. चौथा गुण शिपाई मर्द माणूस पाहिजे; की, जो प्रसंग पडला असतां प्राण-समर्पण करणार. हे चार गुण ज्यामध्ये आहेत त्यानेच श्रीमंतांजवळ रहावें. तेव्हां मंडळीपैकी कोणामध्ये काही गुण, कोणामध्ये कांहीं गुण, परंतु चारी गुण संपूर्ण अमे कोणांत नाहीत. ते पुरुषोत्तमराव दाजी यांमध्ये आहेत सबब त्यांस आणवावें असें ठरून लष्करांतून पत्र पाठवून पुरुषोत्तमराव दाजी यांस आणविलें; आणि सांगितले जे, आम्हांस लष्करांत नबाबास मेजवानी करावयाची यास्तव गेले पाहिजे. त्यास आपणास श्रीमंतांजवळ ठेवावयाचे यास्तव आणविलें, त्यास आपण येथे रहावें; असें उभयतां कारभारी याणी सांगितले. ९९. तेव्हां पुरुषोत्तमराव बोलले की, सरदाराचें काम-मी सरकारचा एकांड्या शिपाई, लष्करांत फिन्गार, मला हे मोठे काम कशास पाहिजे ? सरकारचे पदरी माझेसारखे लक्षावधि आहेत. हे काम कोणा सरदारास सांगावें. पटवर्धन सरदार तिघे आहेत त्यांतून कोणास सांगावें. अशी झाडाझाडीच केली. तेव्हां सखारामबापू बोलले की, आह्मीं सर्वाची चौकशी करून ठेविली. कोणी शिपाई आहेत तेथे मसलत नाही. मस- लत शिपाईगिरी आहे तेथे विश्वास नाही. असे कोणांत कांहीं गुण; परंतु जे सर्व गुण आ- मांस पाहिजेत ते आपलेपाशी आहेत. त्यास आपणासच ठेवावयाचे. तेव्हां पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी उत्तर केले की, मी सरकारचा चाकर खरा, परंतु मला दुसऱ्याचे ताबेदारीस आपण लावून दिले त्यापेक्षा मला भाऊची परमाणगी पाहिजे. असे म्हणतांच कारभारी याणी सांगितले जे, आह्मी भाऊंचे पत्र आणवितो. असे ह्मणून डांकेवरून पत्र आणविलें. भाऊनी लिहिले की, दाजी वडील आहेत. ते आह्मास आज्ञा करणार, आणखी सरकार त्यांस तेथे ठेवणार, त्यापेक्षा आह्मी नाही ह्मणतों की काय ? कोठेही सरकारची चाकरी करावयाची. याप्रमाणे परशुरामभाऊचे पत्र आले. १००. तव्हां कोठे सवड नाहींसी जाहली. तेव्हां दाजी बोलले की, आपण मला येथे ठेवितां, परंतु सारी मुखत्यारी जर मला सांगितली तर राहीन. तेव्हां कारभारी बोलले १ नबाबास मेजवानी करण्यास जाणार हे सारे दरबारी भाषणाचे ढोग. वस्तुतः नबाबाच्या मदतीने खानदेशात जाऊन दादासाहेबास गाठून त्यास आपल्या कह्यात आणण्यासाठी जाणार ! , ·५८ हरिवंशाची बखर मग ने, जसे आह्मी उभयतां, त्याप्रमाणे आपण. तेव्हां दाजी बोलले की, मला येथील काम- गार आहेत त्यांची रुजुवात करून द्यावी. नंतर जनोबाआप्पा यांस बोलाविलें. त्यांजकडे किल्ला होता. त्यांस कारभारी यांनी सांगितले जे, आह्मी लष्करास जातो. पुरुषोत्तमराव दाजीस येथे श्रीमंतांजवळ ठेविलें आहे; तर जसे आम्ही उभयतां, त्याप्रमाणे दाजी. ते जी आज्ञा करितील त्याप्रमाणे वागावें. असे सांगतांच दाजी बोलले की, अहो आप्पा, तुमचा माझा स्नेह. हे कारभारी मला येथे ठेवणार. त्यास मी जो हुकूम करीन त्याप्रमाणे तुह्मांस ऐकावे लागेल. नाहीपेक्षां तुमचे पारिपत्य करीन ! आतांच सांगावे. याप्रमाणे स्पष्ट बोलले. तेव्हां जनोबाआप्पानी सांगितलें जे, माझें काय गेलें ? उभयतां सांगतात जे आपले ठिकाणी दाजी; त्यापेक्षा जे आपण सांगाल तेच आम्हांस मान्य. आपण शिबंदी आधिक उणी ठेवावयास सांगाल त्यांत आमचे काय गेलें ? सरकारचा पैका खर्च होईल. याप्रमाणे सांगितलेनंतर नाना याणी गोपाळपंत बिवलकर यांस बोलावून आणून सांगितले जे, आम्ही लष्करास जातो. दाजी जशी आज्ञा करितील त्याप्रमाणे करणे. त्यांसही दाजीनी विचारिलें. तेव्हां बिवलकर बोलले जे, मी एक वेळ विनंति करीन की नानाची शिस्त अशी अशी आहे. जे आपण सांगाल त्याप्रमाणे करीन. दोन रुपये खर्च जास्त करावयास सांगाल, त्यास माझे काय गेले ! आतां नानानी सांगितले जे, जसा मी तसे दाजी, मग आमचे काय गेले ? याप्रमाणे झाडून सरकारचे दरकदार यांची रुजुवात करून घेऊन यादी वगैरे सारा दौलतीसंबंधे बंदोबस्त करून घेतला. नंतर विचारिलें जे, आपण मला एकटे ठेविले, त्यास प्रसंग पड- ल्यास मी एकटा मरून जाईन. परंतु माझे दिमतीस काही लोक करून द्यावे. तेव्हां चारशें प्याद्यांची यादी करून घेतली. उभयतां कारभारी लष्करास जावयाकरितां निघाले ते वेळेस सखारामबापू यांनी दाजीस एकांतीं बोलावून सांगितले जे, अहो पुरुषोत्तमराव, दादासाहेब पन्नास हजार फौज घेऊन बाहेर फिरतात. आह्मी आपणास श्रीमंतांज- वळ ठेविलें. त्यास बहुत सावधगिरीने रहावे. तेव्हां दाजी बोलले की, बापू, हे सारे माझे पोटांत गडबडत आहे ! मी श्रीमंतांचे घरी दहा वर्षांपासोन-पंचे- चाळीस वर्षे माझ्या वयास जाहलीं-आजपर्यंत वागलो. परंतु कोणाचे पाचोळ्यावर देखील पाय दिला नाही. ते माझी अब्रु घ्यावयासाठी मला हे काम आपण सांगितलें ! परंतु बापू, आपणास एक ठाऊक असों द्या की, हे चारशें प्यादे आपण करून दिले हे मारवीन, नंतर आभाळ जरी कडकडून पडले तरी या मुलावर पालथा पडेन; परंतु पुरुषोत्तमराव जिवंत असोन भलती गोष्ट आपण ऐकणार नाहीं ! याप्रमाणे बोलले तेव्हां सखारामबापू बोलले की पुरुषोत्तमराव, तुम्हाविषयी माझी खातरजमा आहे. असें बोलून नंतर लष्करास कार- .. १ यावरून स. १७२९ त पुरुषोत्तमराव दाजीचा जन्म झाला हे स्पष्ट होने.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ५९ भारी चालते जाहले. पुरुषोत्तमराव दाजी श्रीमंतांजवळ राहिले. श्रीमंत गंगाबाईसाहेब यांनी दाजीस आपले बंधु ह्मणविले होते. दाजी यांनी ढाल तलवार घेऊन खोलीचे दारांत निजावें. चौकी पहारा पहात सारी रात्र फिरत असावें. १०१. तो इकडे कारभारी लष्करांत गेले. नबाबास मेजवानी जाहली. तेव्हां नबाब यांनी कारभारी यांस विचारिले जे, तुझी उभयतां आला, आणि राव पंडतके पास कोण आहे ? तेव्हां कारभारी यांनी सांगितले की, पुरुषोत्तमराव पटवर्धन यांस ठेविले आहे. तेव्हां नबाब बोलले की, गोपाळराव यांचे बंधु नारायणराव व पुरुषोत्तमराव आह्मास माहीत आहेत; चांगले योग्य मनुष्य आहेत; याप्रमाणे नबाब बोलले. येविशीं प्रमाण परशुरामभाऊ यांचे पत्रही आहे पुरंदरप्रकरणी; त्यांत लिहिले आहे जे, पटवर्धनांची चौकी विश्वा- साची ही नबाबापावेतो कीर्ति. याप्रमाणे पुरुषोत्तमराव दाजी यांची विश्वासाची चौकी. १०२. कारभारी यांस जाऊन महिना पंधरा दिवस जाहले. तो सरकारची शागीर्दपेशाची माणसे कारकून खासगीकडील वगैरे यांचे नेबाद श्रीमंत नानासाहेब यांचे कारकीर्दीपासोन राहिले होते. त्यांनी श्रीमंत बाईसाहेब यांजजवळ रदबदली लाविली जे, आमचे नेबाद फार राहिले. हल्ली दाजी यांचा कारभार आहे, त्यास आपण दाजींस सांगून आमचे हिशेब करवावे. आणि दाजीनी केल्यास नाना काही नाही म्हणावयाचे नाहीत. याप्रमाणे त्या माणसांनी विनंति केली. नंतर दाजीची गांठ पडल्यावर श्रीमंत बाईसाहेब यांनी सांगितले की, दाजी, आमची ही खासगीकडील माणसें हुजरे, जासूद, दिवटे, अबदागिरे, वगैरे शागीर्दपेशा. यांचे हिशेब श्रीमंत नाना- साहेबांपासोन जाहले नाहीत. त्यास हल्ली आपण मनावर घेऊन त्यांचे हिशेब करून नेबाद देववावे. गरीब फार हांका मारितात ! त्यांचा पैका फार राहिला. आणि तुझीं केल्यास नाना कांहीं तुझांस म्हणावयाचे नाहीत. याप्रमाणे सांगतांच दाजी बो- लले की, बाईसाहेब, आमचा कारभार औट घटकेचा. जसा साडेतीन घटकेचा शिराळ- शेटीचा राजा तसे आमचें. उद्यां नाना आले म्हणजे ते नेबाद देवोत, हिशेब करोत, काय पाहिजे तें करोत. बाईसाहेब, आपण या कामांत अगदी पडो नये. अशी झाडा- झाडी केली. तों आणखी दोन दिवस मध्ये गेले. तों बाईसाहेब यांनी गोष्ट काढिली जे, कसेंही करून आपण मनावर घेऊन गरीबांचे काम करावें. आपण केले तर होईल. नाही तर नाना आलेवर ते काही करावयाचे नाहीत. याप्रमाणे दोनचार वेळ गोष्टी काढल्यावर दाजी बोलले की, बरें. आपण सांगतां त्यापेक्षां आतां माझेंच नाना काय करितील तें करोत ! असें म्हणून गोपाळपंत बिवलकर यांस हांक मारिली आणि विचारले जे, अहो गोपाळपंत, ही तुमची सरकारची खासगीकडील माणसे. यांचे हिशेब १ पगारापैकी तहकूब ठेवलेल्या रकमा.

·हारवशाचा बखर . श्रीमंत नानासाहेबांपासून नाहीत ? तेव्हां गोपाळपंत यांनी हिशेब नाहीत म्हणून सांगितले. तेव्हां दाजी बोलले की, आह्मी कांहीं काम सांगितले असतां माणसें ह्मणतात जे, आपण काम मात्र सांगणार; आणि रोजमुन्यास ठिकाण नाहीं ! त्यास ही माणसांची रड वाईट. मी काम सांगणार तो चुकला असतां लागलीच पायपोसाने मारणार ! तुमचा तीन पिढ्यांचा चाकर असला तरी सोडणार नाही. तेव्हां गोपाळपंत बोलले की, मी नानांचे समक्ष बोललो होतो जे, मी एकवेळ विनति करीन. पुन्हां बोलणार नाही. त्यास मी एकदा सांगतों, या कामांत आपण पडूं नये. उद्यां नाना आलेवर ते नेबाद देवोत अथवा न देवोत; काय पाहिजे ते करोत. हे माझे युक्तीस येते. असे ह्मणतांच पुरुषोत्तमराव दाजी बोलले की, अहो, तुम्ही सांगतां हे सारे खरेंच, परंतु माझे गव्यांत ही गोणी घालून ते लष्क- रास निघून गेले. आणि ही शागीर्दपेशा वगैरे खासगीची माणसे यांत सारी खिचडी आहे. हे कांहीं दादासाहेब याजकडे आहेत, कांही इकडे आहेत. बाप तिकडे, लेक इकडे. मामा इकडे, भाचा तिकडे. चुलते तिकडे, पुतणे इकडे. अशी ही सारी खिचडी आहे. आणि उद्या हे पैका खाऊन xxxxx जर फितले, आणि बरे वाईट जाहलें, तर मला मात्र प्राण द्यावा लागेल ! त्यास परिछिन्नं सांगतों, हिशेब करून नेबाद सारे फडशा करणे. असें म्हणतांच गोपाळपत बोलले जे, मी प्रथमच सांगितले आहे की, एक वेळ विनति करीन, पुनः बोलणार नाही. आतां जशी आज्ञा कराल तसें करीन. असे म्हणून मग हिशेब करावयास प्रारंभ केला. आठ पंधरा दिवसांत झाडून हिशेब करून एकंदर यादी केली तो पाऊण लक्ष रुपये सुमार बेरीज जाहली ! यादी पुरुषोत्तमराव दाजी यांजकडे आणिली. दाजी याणी मखलासी करून देणे' केले, आणि रोजमुरा दरोबस्त वांटला! सारी मनुष्ये संतुष्ट जाहली आणि चाकरीस नीट वर्तुं लागली. हे सारे गंगाबाईसाहेब यांचे आज्ञेवरून केले; परतु नानाजवळ कांहीं बाईसाहेब यांचे नांव घ्यावयास यावयाचें नाही. श्रीमंत बाईसाहेब यांची दाजीवर पूर्ण कृपा. केवळ बंधूप्रमाणे मानीत. १०३. एके दिवशी दोन प्रहरी दाजी खोलीचे दारांत निजले होते. तो कुणबीण नित्य आंत जाणार तीच जात होती. तो यांची चाल की, नित्य माणसें आंत जाणार त्यांचा झाडा घेऊन नंतर आंत जाऊं द्यावी. याप्रमाणे नित्यकृत्याची शिस्त होती. तो कुणबीण आंत चालली ती दाजीनी पाहिली आणि बोलले जे, रांड फितुरी आहे, धरा ! असें ह्मण- तांच धरून झाडा घेतला. तो काही निघाले नाही. दुस-या कुणबिणी आणून अगदी लुगड्यासुद्धा झाडा घेतला, नंतर वेणी सोडविली तो बुचड्यांत सुरी निघाली ! आणि चौ- . . १ निधन. २ हिशेब मजूर केल्याचा शेरा. 3 देणे ' व 'देवविणे या शब्दाविषयी सविस्तर खुलासा अधिकार-योग पृ. ५२।५३ येथे पहा. ४ आले नसते. अर्थात् पैसा खर्च करण्याचे कामी बाई. साहेबांच्या हुकमास काही किमत नव्हती !

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. कशी केली तो फितुरी असें खास जाहलें. नंतर भोतांत घालून कडेलोट करून दिला याप्रमाणे दाजींची धूर्तता बहुत होती. १०४. तो कांहीं दिवशी नाना व बापू लष्करांतून आले. हरिपंततात्यांसमागमें फौज देऊन पटवर्धन परशुरामभाऊ व मानकरी व नबाबाची फौजसुद्धा दादासाहेब यांच्या पिछाडीवर रवाना केले. दादासाहेब इंग्रज यांचे पाठीशी पडोन गाडर ह्मणून इंग्रज गोरे लोकांची चार पलटणें कुमकेस घेऊन आले. तो त्यांची व इकडील फौजेची गांठ गुजराथेत महीनेदी ह्मणून आहे तेथे पडली तथ पलीकडे दादासाहेब व सरकारची फौज मानकरी- सुद्धा नदीचे अलीकडे. दोन प्रहर दिवस आला होता. सरकारची फौज सारी तयार होती. परंतु ऊन फार यामुळे झाडाखाली गाशे घालून सावलीस कोणी बसले आहेत, कोणी निजले आहेत, तों इंग्रजांची दोन पलटणे भर दोनप्रहरी नदी उतरली. बाकी दोन पलटणे उतरा- वयाची तयारी जाहली होती. हत्तीवरून बावा महात यांनी ती पलटणे आलेली पाहिली. सरकारचे अल्लीबक्ष व ऐरावत असे दोन हत्ती, एकावर बावा महात व एकावर दावल महात हे उभयतां बंधू. अल्लीबक्ष याजवर जरीपटका होता. त्यानी हत्तीवरून पाहून एकमेकांत बोलले की ही दोन पलटणे अलीकडे उतरली. आणखी दान पलटणे उतरावयास तयार जा- हली. अशी चार पलटणे एके ठिकाणी जाहली असता मग आमचे फौजेस ऐकणार नाहीत. त्यास ही दोन पलटणे जी उतरली आहेत, यांत हत्ती घालून ही तुडवून मारून टाकावीं ! अशी उभयतांनी मसलत करून दोन हत्ती उठविले. तो ते हत्ती नीट पलटणांवर चालोन गेले. तेव्हां बाकीचे फौजेने पाहिले. आणि हत्ती कां उठविले असें जो पाहतात तो इंग्रजां- ची पलटणे पाहिली ! तेव्हा मालोजी राजे बोलले जे, अरे, काय पहातां ! तें फडके गेलें ह्मणजे आमची अब्रु गेली ! असें ह्मणून चहूंकडून पलटणांवर घोडी घातली. तों हत्ती आंत पलटणांत जाऊन मिसळले . तेव्हां हत्तीचे सोडेत पट्टे दिले. तो चहूंकडून फौजा मि- सळल्या. दोनं पलटणांपैकी एकही मनुष्य राहिले नाही. दोनही पलटणे कापून काढिली. १ नांव चुकले, गाडरच्या जागी कर्नल कोटिगचे नाव पाहिजे. २ हे जाग्याचे नाव चुकले. इंग्रजाशी मराठ्याची ही लढाई महीं नदीवर झाली नाही. ती नापार येथे झाली. : जरीपटका. ज्या सैन्याची निशाणे शत्रने हिरावून घेतली ते सैन्य पराजित होय. ही सर्व देशातील युद्धनीति आहे. ४ या लढाईत अल्लीबक्षा- वरच्या बावा महातास तोफेचा गोळा लागला व निशाणदारास गोळ्या लागल्या. हत्तीसही दहा गोळ्या लागल्या. पहा ऐ ले स. न. १४६७.५ ही अतिशयोक्ति आहे. नापारच्या लढाईत इग्रजाचे झटले तर सारे जखमी व ठार मिळून सव्वादोनशे लोक होते. बाकी आरब व गारदी वगैरे पुष्कळ माणूस मारले गेले ते दादासाहेबाकडचे होते. नापारच्या लढाईसबधाचे पत्र वामनराव पटवर्धन याचे ऐ. ले. सं. न. १०६४ आहे. त्यांतही इग्रजाचे एक पलटण मारल्याचे लिहिले आहे ते चुकले आहे. शत्रूची संख्या व लढाईत त्याचे झालेले नुकसान यासबंधाचे अजमास खुद्द लढाईतल्या सरदाराचेसुद्धा पुष्कळ वेळां चुकतात. याच लढाईसंबधे कर्नल कीटिग व मि. फोबस् यानी हकीकती लिहिल्या आहेत त्यात मराठ्यांची एकदर संख्या व लढाईमुळे त्याचे जाया जखमी झालेले लोक याचे अजमास चुकले आहेत.

·६२ हरिवंशाची बखर ...AAAAAWAAMANIAAAAAN तेव्हां गाडरसाहेब याने दुर्बीण लावून सारी लढाई पाहिली. आणि तोडांत बोट घालून आश्चर्य केलें जे, आमची पलटणे ह्मणजे दारूची आग. त्यांजवर मुकी जनावरें ज्यापेक्षा चालून येऊन पलटणे मारिली, त्यापेक्षा हे राज्य आह्मांस येत नाहीं ! तेव्हां दादासाहेब बोलले की, ही माझी माणसें अशीच आहेत. मी घरभांडणामुळे तुमचे पाठीशी पडलों. या- प्रमाणे बोलले. १०५. आणखी एके दिवशी दोनही फौजांच्या गांठी पडल्या तेव्हां सरकारचा गोलंदाज मुसा नारंज म्हणून फरासीस होता. तिकडे दादासाहेब अंबारीत होते. तेव्हां इकडील कोणी बोलला जे, तोफेचा गोळा दादासाहेब यांस मारावा. असें ह्मणतांच मुसा नारंज बोलला जे, ते धनी आहेत. त्यांस कसें मारावें ! परंतु माझी शिस्त पहावी. असे ह्मणून तोफेचे गोळ्याने अंबारीचा कळस उडविला ! हे दादासाहेब यांनी पाहून इंग्रजांस फार निषिद्ध केलें जे, मी व्यर्थ तुमचे पाठीसी पडलों ! अरे, ज्याने अबा- रीचा कळस उडविला त्यास माझा प्राण घ्यावयास उशीर लागेल की काय ? असें ह्मण- तांच इंग्रज यांस फार राग येऊन मनगटे चावली; आणि बोलले जे, ही शिस्त फरासिसा- शिवाय नव्हे ! दुस-याचे हातून असे घडावयाचें नाहीं. असें म्हणून नीट तोफेवर चालून घेतले आणि मुसा नारंज याचा गळा कापून नेला. तेथे लढाई मातबर जाहली. याप्रमाणे लढाया मातबर होऊन दादासाहेब यांस कोठें चैन पड़ों देईनात. १०६. इकडे उभयतां कारभारी पुरंदरास आले. आलेवर गोपाळपंत बिवलकर यांनी खर्चाच्या कीर्दी नेऊन पुढे ठेविल्या. नानानी कीर्दी पाहिल्या. ज्या महिन्यांत नेबाद वांटले ती बेरीज मोठी पाहून गोपाळपंत यांस विचारिलें, हे काय आहे ? त्यांनी विनंति केली की, मला ज्यांचे हवाली केले होते त्यांस विचारावें ! त्यांनी सांगितले त्याप्रमाणे केलें. असे ह्मणतांच दाजीस बोलावून आणिलें आणि कीर्दी पुढे टाकून नाना ह्मणाले की, हे काय केलें ! दाजीनी उत्तर केले की, बहुरूप नाचविलें की काय ! अहो, तुम्ही माझे डोचकीवर ओझें ठेविलें, आणि ही सरकारची माणसे तिकडील पैका खाऊन जर फितली असती तर मला प्राण द्यावा लागता ! असें ह्मणतांच सखारामबापू बोलले की, दाजीनी केले ते ठीकच केलें. नंतर नाना काही एक बोलले नाहीत. पुढे पलंगचौकीचे जीकडे जसें होते तसेच होतें. १०७. एके दिवशी दाजी पुरंदराखाली भिवडी म्हणून गांव आहे तेथे पागा बार- १ मिळत नाही. २ मुसा नारज हा पेशव्याचा सरदार फ्रेंच जातीचा होता. हे त्याच्या नावावरूनच दिसत आहे. या १०५ सदरात वर्णिलेली गोष्ट मुसा नारज याची नसून सय्यद हुसेन नावाचा एक पेशव्यांचा नामांकित गोलंदाज होता त्याची आहे व ती नापारच्या लढाईतच घडलेली आहे. मुसा नारज याचे नाव काव्येतिहाससंग्रहांत पत्रे यादी वगैरे ले. २९१ मध्ये मुसा भरज असे आहे. ती मोडीचे बालबोध करणाराची चूक आहे. ३ भोरप्यांचा खेळ. बहुरूपी याचाच अपभ्रंश भोरपी. ४ प्लंगचौकीचे काम = पे. शव्यांच्या शरीरसंरक्षणाचे काम, काम दा- ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ६३ गीर वगैरे शेपन्नास लोक यांचे निसबतीस असत, तेथे घोडी पहावयास ह्मणून किल्याव- रून आले. फार दिवस आले नव्हते ते कारभारी परत आलेवर खाली आले. मागती पाल- खीत बसोन पुन्हां किल्ल्यावर जाऊ लागले. तो दरवाज्यांत 'परमाणगी पाहिजे' असें दरवाजकरी बोलले. तेव्हां हे तसेच माघारे फिरून आपले राहुटीस गेले. हे वर्तमान नानास कळतांच नानानी स्वदस्तूरची चिठी पाठविली; त्यांत लिहिले आहे जे, “काल आपण मा- चीस येऊन दरवाज्यापासून श्रीमंत राजश्री माधवरावसाहेब यांजवर रागें भरून गेला, त्यास दरवाज्यावर कारकून नित्य होता तो नव्हता; कालच नवा नेमून दिला; यास्तव आज राग टाकून यावें. नाही तर मला आपली आज्ञा जाहलीयास मीच आपले राहुटीस येईन !” याप्रमाणे चिठी येतांच निघून किल्लयावर गेले. नानाची गांठ पडली. नंतर दाजी बोलले की, नाना, मला श्रीमंतांचे घरी तीन पिढ्या परमाणगी ह्मणून नाही. याप्रमाणे श्रीमंत नानासाहेबांपासोन चाललें. असें बोलतांच नाना बोलले की, आतां तरी आपणास आडकाठी कोठे आहे ! त्या दिवसापासोन जसे उभयतां कारभारी, त्याप्रमाणे दाजी. यांस कांही दरवाज्यावर आडकाठी नाही. कोणी आपलेकडील आला असतां दरवाज्यावर सांगून पाठवून आणवावें याप्रमाणे सांप्रदाय. सरकारवाड्यांत कोणी सरकारचे दर्शनास येणार- त्यास नाना याणी दाजीचे नांवें चिठी पाठवावी जे, अमके आले आहेत यांस श्रीमंतांचें दर्शन करवावें; याप्रमाणे नानाच्या चिठ्या आहेत. १०८. पुढे श्रीमंत गंगाबाईसाहेब यांनी आज्ञा केली की, आपण कुटुंब आणवावें. येथे कुटुंबसुद्धां रहावें. श्रीमंत लहान, त्यापेक्षां तुम्हांस घरास जावयास निरोप व्हावयाचा नाही, त्यास कुटुंब आणवावें; असा फारच आग्रह पडला. नंतर मंगळवेढेहून कुटुंब नेलें. दाजी यांस पुत्र चार, कन्या दोघी. वडील पुत्र हरिहररावतात्या. यांचे वय दहा बारा वर्षांचे होते. त्यांस दरबारास जातेसमयीं समागमें नेत. श्रीमंत गंगाबाईसाहेब यांची पूर्ण कृपा. जे लागेल तें सरकारवाड्यांतून आणवावें. दाजी कधीं सरकारचे पंगतीस भोजन करीत नव्हते. आपले घरीच जेवीत. जे दिवशी आज्ञा होईल ते दिवशी भोजनास जावयाचे, याप्रमाणे पूर्वीपासोन सांप्रदाय. आठ चार दिवशी श्रीमंत बाईसाहेब यांनी दाजीस भोजनास ठेवून घ्यावे. दाजीनी म्हणावें जे, मुलास ठेवून मी जातो. बाईसाहेब यांनी ह्मणावें, मुलासुद्धा येथेच भोजन करा. असे म्हटलेवर यांनी तेथे रहावें. श्रीमंत पार्वती- बाईसाहेब-श्रीमंत भाऊसाहेब यांची पत्नी-व श्रीमंत गंगाबाईसाहेब या उभयतांची ताटें मांडीत त्यांचे समोर या उभयतांची ताटें. याप्रमाणे श्रीमंत लोभ करीत. वडील सांगत जे, दाजीनी श्रीमंतांचे घर आह्मास आपले घराप्रमाणे केलें होतें ! याप्रमाणे पूर्ण लोभ. एकादे दिवशी बाईसाहेबांनी दाजींचे कुटुंबास बोलावून न्यावे. त्यांचें नांव कृष्णाबाई. त्यांस आई म्हणत. ती मातुश्री मोठी प्रसिद्ध-ज्यांस परशुरामभाऊसाहेब व बाळासाहेब मानीत त्यांची कीर्ति ·६४ हरिवंशाची बखर पुढे वर्णन करीन. त्यांस वाड्यांत बाईसाहेब बोलावून नेत. दाजीची कन्या धाकटी सगुणा- बाई म्हणून होती तिला बया ह्मणत. ती स्वरूपाने फार सुंदर होती. तिचे वय सहा सात माहन्यांचे लहान होते. तेव्हां बाईसाहेब यांनी म्हणावें जे, दाजी, तुमची गोजरी आमचे बाळास करावयाची ! असें झटलेवर दाजीनी बोलावें जे, महाराज, आम्ही पदरचे चाकर. आमची योग्यता मुलगी द्यावयाची आहे की काय ? आम्ही गरीब. कण्याभाकरी खाणार. असें म्हटलें म्हणजे त्याणी म्हणावें, काय हे दाजी ! कण्याभाकरी म्हणजे काय ! यांनी बोलावें जे, महाराज, आम्हांस कण्याभाकरीचा मुलुख दिला. त्या मुलखांत दुसरें धान्यच नाहीं ! असें म्हणतांच त्यांनी हसावें या मुलीस श्रीमंतांचें दूध उरलेलें पाजावे. सोन्याची बोंडली, सोन्याच्या वाट्या घेऊन बाईसाहेब यांनी आपले पायांवर घेऊन मुलीस दूध पाजावें. श्रीमंतांनीही 'दूध पाजणे ' असे म्हणावें. याप्रमाणे केवळ आप्ता- प्रमाणे मानीत. १०९. एके दिवशी कचेरीतून पुरुषोत्तमरावदाजी मागील चौकांत गेले. श्रीमंत बाईसाहेब झोपाळ्यावर बसल्या होत्या, आणि जवळ पुरुषोत्तमरावदाजी यांचे कुटुंब यांस बसविले होते, आणि काही झोपाळ्यावरील गाणी ह्मणत होत्या. तें पुरुषोत्तमरावदाजी यांनी पाहिले आणि रागें भरले जे, काय वेडी माणसे आहेत ! आपली योग्यता काय ! उभे राहून झोपाळा हालवावयाची देखील योग्यता नाही, आणि बरोबरीने बसणे झणजे काय ? असें रागे भरतांच श्रीमंत बाईसाहेब बोलल्या जे, येथे बरोबरी व मानपान बायकांत कशाचे ! ते तुमचे मानपान काय ते कचेरीत पहावे ! नंतर पुरुषोत्तमरावदाजी बोलले जे, महाराज, कसे झाले तरी आम्ही आपले योग्यतने असावे ! याप्रमाणे श्रीमंत बाईसाहेब यांची पूर्ण कृपा. ११०. पुढे काही दिवशी दादासाहेब यांचा बंदोबस्त कोपरगांवीं गंगातीरीं जाहला. दादासाहेबांस हरिपंत फडके घेऊन आले. त्यांस दादासाहेब बोलले जे, तुह्मीं आझांस बरे धुळीचे दिवे दाखविले ! असे म्हणतांच हरिपंत फडके यांनी उत्तर केले की, महाराज, याचे उत्तर आह्मीं सेवकांनी काय करावें ? आपण श्रीमंत रावसाहेब यांस विचारावें. ते आपणास सांगतील. असें बोलून दादासाहेब यांनी सर्व प्रायश्चित्त करून गंगातीरीं राहिले. १११. सुमेरसिग गाडदी व तुळाजी पवार उभयतां फिरंग्याचे राज्यांत पळून गेले होते. तेथून त्यांस आणून त्यांस आणून पुण्यांत पांच काढून शेंदूर घालून चारी रस्त्यांनी हिंडवून चावडीवर आणून बांधिलें. नंतर मार्गानी अठरापगड १ हे हरिपताचे उत्तर किती मार्मक व अर्थपूर्ण आहे ! सालबाईचा तह झाल्यावर दादासाहेबास इग्रजाचा आश्रय नाहीसा झाला; तेव्हा आपला मानमरातब व खर्चाची सोय यथास्थितपणे होईल अशाबद्दल हरिपत फडके, तुकोजी होळकर व परशुगमभाऊ याजपासून लेखी हमी घेऊन श्रीमताची स्वारी सन १७८३ च्या मलईत मुरतेहून गोदातीरी कोपरगांव येथे येऊन राहिली. त्याम आणावयास हरिपंत व रास्ते गेले होते. पाट ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. जात जाणार त्यांनी त्यांचे तोंडावर थुकावें, याप्रमाणे चार दिवस केलें. नंतर अंगास सुया टोचून त्यांस पलिते गुंडून पेटविलें आणि जाळून मारिलें. याप्रमाणे गाडयांचें पारिपत्य केलें. कांहीं त्या प्रकरणी होते त्यांस फांशी दिले. ११२. मानाजी फांकडे हे दादासाहेब यांस कोपरगांवीं आणविलें तोपर्यंत दादा- साहेब याजपाशीच होते.' दादासाहेब यांचा बंदोबस्त केल्यावर ते आपले घरास गेले. ते कांहीं फितुरीप्रकरणांत नव्हते. फक्त शिपाईगिरीचे इराद्याने होते, म्हणोन श्रीमंतांन त्यांस बोलावणे पाठवून आणविलें. पुरंदरास भेटीस येण्याचे ठरले तेव्हां नाना फडणीस यांनी पुरुषोत्तमरावदाजीस सांगितले जे, मानाजी फांकडे यांजबरोबर बोलावयाचा आमचा कांहीं लाग नाही. त्यांजबरोबर आपणच बोलावें. दाजी बोलले की, तुमचा पंचहत्यारी कसला जरी आला तरी मी त्याजबरोबर बोलतों. सारे माझे ओळखीचे आहेत ! असे बोलले. नंतर कचेरीचे वेळेस पुरुषोत्तमरावदाजी श्रीमंत रावसाहेब यांस आणावयास गेले. तेव्हां बाईसा- हेब बोलल्या की, दाजी, बाळास सांभाळावें. यांनी उत्तर केलें कीं, बाईसाहेब, आपण कांहीं काळजी करूं नये. पुरुषोत्तमराव जिवंत आहे तो कोणाचे भय नाहीं ! मानाजी फांकडे भेटीस येणार ह्मणून सर्वत्रांस भय वाटले. दाजी यांनी श्रीमंतांस कडेवर घेऊन कचेरीस आणन मसनदीवर बसविलें. शेजारी तलवार घेऊन पुरुषोत्तमरावदाजी बसले. नाना फडणीस व सखारामबापू झाडून मानकरी बसले. नंतर मानाजी फांकडे आले. त्यांस दोन समले, समागमें पंचवीस तीस खासे, याप्रमाणे आले. नीट कचेरीत येऊन मसन- दीजवळ आले. तों पुरुषोत्तमरावदाजी बोलले की, रावसाहेब, मानाजीबावांस ताजीम द्यावी. असें म्हणतांच श्रीमंतांचे मसनदीवर खुरनिसा करून समोर मध्येच मसनदीजवळ मानाजी फांकडे बसले; आणि कचेरीत चहूंकडे पाहून — दाजी, रामराम. ' असें ह्मणतांच हे बोलले की, 'मानाजीबावा, रामराम.' मग त्याने कोणासही रामराम केला नाहीं; आणि बोलावयास रंभ केला, पुरुषोत्तमराव, मी कसा आहे तो मी आपल्या तोंडाने वर्णन करावेंसें नाहीं. परंतु मला ही बामणे फितुरी ह्मणतात ! त्यास आह्मास कोठेही चाकरी करावयाची. दादा- साहेब काय आणि हे पाय काय, त्यास आतां पुरे. आमी कांहीं आईचे पोटांतून दाली बांधून आलों नाही. यांनी आझांस दाली बांधिली. असें म्हणून गळ्यांतून पडदळसुद्धा तलवार काढून श्रीमंतांचे पायांपुढे ठेविली. तो नाना फडणीस यानी खुणेनें पुरुषोत्तमराव यांस सांगितले जे, यास लौकर जावयाचें करा ! असें ह्मणतांच दाजी बोलले की, मानाजीबावा, हे काय करितां ! तुझांस दाली बांधिली ती माघारी घ्यावयास बांधिली १ ही माहिती चुकली आहे. १७७६ च्या जून महिन्यात दादासाहेबांस सोडून देऊन हरिपंतांबरोबर मानाजी फाकडे पुण्यास आले. सखाराम हरि व सदाशिव रामचद्र हेही त्याच वेळी आले. २ सवाईमाधवराव याणा. ३ यापूर्वी इतर मानक-याबरोबर मानाजी फांकड्याची व पेशव्याची भेट झालीच होती. ही दुसरी स्वतंत्र भेट. पहा ऐ. ले. सं. न. १८५३ - १ ९ ·६६ हरिवंशाची बखर w की काय ? आणि तुह्मांस फितुरी तरी ह्मणतो कोण ? तुहीं आपला सरंजाम खाऊन श्रीमं- सांचे पायासी लक्ष ठेवून स्वस्थ असावें.असे ह्मणतांच मानाजी फांकडे बोलले की, पुरुषोत्तमराव, आम्ही सरकारचे चाकर. आजपर्यंत चाकरी कशी केली ती आपणास माहीत आहेच. असें म्हणतांच दाजी बोलले की, मानाजीबावा, आम्ही काय, ब्राह्मण ! असें ह्मणतांच मानाजीबावा बोलले की, वरकड बामणावाणी तुम्ही ब्राम्हण नव्हे. तुमची खातरजमा मला आहे आणि माझी खातरजमा तुम्हांला आहे ! असें म्हणतांच दाजी बोलले जे, रावसाहेब, मानाजीबावांस तलवार उचलून द्यावी. असें म्हणून श्रीमंतांचा हात लावून तलवार उचलून आपण दिली. आणि बोलले जे, मानाजीबावा, श्रीमंतांची भोजनाची वेळ जाहली, निरोप घ्यावा. असें म्हणून लागलीच विडे आणविले आणि श्रीमंतांचा हात लावून विडे दिले आणि बोलले जे, अहो, मानाजीबावांचे लोकांस विडे देणे, असें ह्मणून त्यांचे लोकांस विडे दिले. नंतर सांगितले जे, आतां निरोप द्यावा, असें ह्मणून श्रीमंतांस उठावयाची खूण करतांच श्रीमंत उठले. तो मानाजी फांकडे मुजरा करून निघाले. दाजी बोलले, तुहीं सरकारचे पायांशी लक्ष ठेऊन स्वस्थ असावें. कोणे गोष्टीची फिकीर न करणे असें ह्मणून त्यांस निरोप दिला. ते गेल्यावर नाना फडणीस बोलले जे, दाजी, आज आपण होतां ह्मणून मानाजी फांकडे यांसी बोलला. आमचा कांहीं त्याजबरोबर बोलण्याचा लाग नव्हता. अहो कचेरीत ह्मणतो, ' ही बामणे मला फितुरी म्हणतात ! ' त्यासी काय बोलावें ! याप्रमाणे मानाजी फांकडे यांची कथा वडिलांनी सांगितली ती लिहिली. ११३. आणखी एके दिवशी जी गोष्ट घडली ती लिहितों. कारभारी श्रीमंत गंगा- बाईसाहेब व श्रीमंत पार्वतीबाईसाहेब उभयतां बायांकडे नित्य तिसरे प्रहरी येऊन बसत. तेथे काही राजकारणप्रकरणी गोष्टी आणि कांहीं खलबतांतील गोष्टी बोलत. तेव्हां कारभारी बोलावयास आले म्हणजे बाईसाहेब पुरुषोत्तमरावदाजीस बोलावीत. याप्रमाणे होऊ लागले. ते सखारामबापूस आवडेनासें जाहले. तेव्हा सखारामबापू यांनी बाजीपंतअण्णा म्हणून सरकारचे कारकुन यांस बोलावून आणून सांगितले जे, तुमचा व दाजीचा ऋणा नुबंध बरा आहे असें आह्मांस समजलें; त्यास आह्मी सांगतों एवढें काम करा. आझीं सांगितलें असें कांहीं त्यांस कळों नये. सहज गोष्ट स्नेहाने काढलीसी करून त्यांस नि रोप कळवावा. कोणता म्हणाल तर जे, आम्ही तिसरे प्रहरी बाईसाहेब यांजपाशीं कांहीं राजकारणप्रकरणी गोष्टी बोलावयास येतो, तेथें पुरुषोत्तमरावदाजी असतात याज- मुळे आम्हांस संकोच होतो. त्यास आम्ही खलबतास गेलो असता त्यांनी येऊ नये, अशी युक्तीने गोष्ट काढून बंदोबस्त करावा, असें ह्मणतांच बाजीपंत बोलले जे, बापू, आपण सांगतां त्यापेक्षा आझास निरोप कळविणे प्राप्त; परंतु दाजीचा स्वभाव रामीठ, ते ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ६० चिंता नाही, विडा खात . । कांहीं बुद्ध्या कोणाच्या बोलण्यांत शिरावयाचे नाहीत; बाईसाहेब बोलावणे पाठवितात सबब तेथे येऊन बसतात, आणि त्यांस आपण मोठे आग्रहाने येथे ठेऊन घेतलें आणखी असा निरोप त्यांस कळविल्यावर पुढे काय होईल ते मात्र मला विचारूं नये ! आपण सांगतां त्यापेक्षा मी युक्तीनेच कळवितों. तेव्हां सखारामबापू बोलले जे, काही तुझीं कळवावें असें सांगितले. दुसरे दिवशी सरकारचे वाड्यांत दहा घटका दिवसास जेवणे जाहली. नंतर बाजीपंत तसेच पुरुषोत्तमराव यांचे बि-हाडी आले. हे भोजनास बसले होते. बाजीपंत येतांच बोलले जे, या बाजीपंतअण्णा, आज इकडे कोणीकडे आलां ! कांहीं काम योजून आला असे वाटते. अहो, त्यांस बसावयास पाट देणे, असे म्हणून बसावयास पाट दिला. तेव्हां बाजीपंत बोलले की, सहज आलो. दाजी बोलले की, तुम्ही सहज कधीं यावयाचे नव्हेत. कांहीं काम आहे. कामाखेरीज काही आला नाही. असे ह्मणून भोजने झाली. नतर विडा खात बसले आणि बोलले जे,काय काम आहे सांगा. बाजीपंत दाजीस मामा म्हणत, वडिलां. प्रमाणे मानीत; दाजीनी बाजीपतांस ' अरे बाजीपत ' ह्मणावे. तेव्हां बाजीपंत बोलले की मला आपण वचन दिले तर मी सांगेन तेव्हां दाजी बोलले की वचन कोणते ? तेव्हां बाजी- पंत बोलले की, आपण शिव्या देणार नाही याप्रमाणे वचन द्यावें. तेव्हां दाजी बोलले की, शिव्या द्यावयास असा अपराध तूं केला नाहींस व मीही केला नाहीं ! तेव्हां बाजीपंत बोलले की, तसेंच आहे. आपण वचन द्यावे. तेव्हां दाजीनी वचन दिले. मग बाजीपत बोलले की, आपण तिसरे प्रहरी दरबारास जातां तेव्हां कारभारी आंत खलबतास जातात त्या वेळेस आपणही आंत जातो. तेथे काही राजकारणमजकूर बोलतात आणि आपण तेथें आला म्हणजे त्यांस संकोच होतो. तेव्हां आपणास तरी तेथें खलबतांत जाण्याची गरज काय आहे ? इतके म्हणतांच दाजी बोलले की, अरे, तुला हे बोलावयास सखाराम- बापूने सांगितले असेल ! असें म्हणून तप्त जाहले, आणि बोलले जे, तूं वचन घेतलेंस म्हणून तुला कांहीं बोलत नाही. परंतु आतां तुमच्या सर्वांच्या मनात काय आहे की, पुरुषोत्तमरावदाजी हे आमचे गरिबाचे मात्र काळ, त्यास काही बोलावयाचे नाहीत; असा एक भ्रम तुम्हांस असेल. तरी सखारामबापू हे कोण आहेत ते माझ्या ओळखीचे आहेत ! आतां काय होणें तें कचेरीसच होईल ! आतां तूं जा. असें ह्मणून बाजीपंतांस निरोप दिला. मग तिसरे प्रहरी वाड्यात गेले तों श्रीमंत कचेरीस बसले होते. यांचा नित्य सांप्रदाय श्रीमंतांस नमस्कार करून मसनदीजवळ बसावें. नंतर श्रीमंत बाईसाहेब १ पुरुषोत्तमरावदा ना तोतयास अनुकूल असल्याबद्दल काही अधुक अंबुक संशय त्या वेळी कोणा- कोणास आला होता हे लक्षात घेता खलबतासारख्या नाजूक प्रसगी दाजी हजर राहिले तर सखाराम- यापूस सकोच वाटणे अगदी योग्य होते असे वाटते. आपणावर असा आरोप असल्याचा काही भास खुद्द पुरुषोत्तमराव यांसही झालेला असावा असे त्यानी लिहिलेल्या ऐ. ले. सं. न. १५२० च्या पत्रावरून दिसते.

·६८ हरिवंशाची बखर यांचा निरोप यावा जे, आंत येणे. नंतर आंत जावें. तेथे कारभारी बसलेच असतात. ते दिवशीं आंतून निरोप आला. सखारामबापू यांनी बाजीपंतांबरोबर निरोप पाठविला हे कांहीं श्रीमंत बाईसाहेब यांस ठाऊक नाही. बाईसाहेब यांचे बोलावणे येतांच दाजी ह्म- णाले जे, अहो, आम्हांस आंत जावयाची गरज नाही. ते कारभारी आंत आहेत. कांहीं राजकारणप्रकरणीं बोलतात. तेथे आमचे जावयाचे प्रयोजन काय ? बाइसाहेब आज्ञा करितात सबब जावयाचे, परंतु कारभारी यांस संकोच होतो !! नंतर कचेरीचे मानकरी वगैरे होते त्यांस बोलले, अहो, श्रीमंतांचे घरीं कारभारी मुख्य दिवाण पुरंदरे. त्यांचे कारकून हे सखारामबापू चांगले शहाणे सबब हेच पुढे जाहले. परंतु तुम्हांस एक सांगतो. यांनी मागे चाळे बहुत केले. तेव्हांचे श्रीमंत थोर सुज्ञ होते. त्या वेळेस अब्रु राहिली. हल्ली हे पाय आहेत आणि तुम्हांआम्हांसारखे चाकर श्रीमंताचे पदरीं बहुत आ- हेत. आतां सखारामबापू यांनी चाळे करावे, पुरुषोत्तमराव पारिपत्य करील ! याप्रमाणे दोन तीन वेळां उरास हात लावून बोलले. यांचे बोलणें सारें कारभारी ऐकतात. बाहेर कचेरी आणि ते माजघरांत. मध्ये पडदी मात्र. दाजी असे ह्मणून आणखी बोलले जे, अहो, माझे वयास अठेचाळीस वर्षे जाहली, परंतु मला कोणी श्रीमतांचे घरी बोलले नाहीत. श्रीमंत देखील माझी मर्जी रक्षण करीत. याप्रमाणे तीन पिढ्या चाललें. हल्ली कारभारी यांचे बोलून घेऊन येथे रहावयाची नाही. यास्तव आज मी निरोपासच आलों. असें म्हणतांच कचेरीचे लोक म्हणाले जे, दाजी, आपण असें का ह्मणतां ? आपणास कोण बोलणार आहे ? हे ह्मणाले की, अहो, मी बो- लून घेऊन रहावयाचा गृहस्थच नव्हे ! तेव्हां सखारामबापू नानाकडे तोंड करून बोलले की, पुरुषोत्तमरावदाजीस राग आला ! असे म्हणतांच नाना बोलले की, तुही त्यांस क- शास सांगून पाठवीत होतां ? तेव्हां बाजीपंत तेथें होते त्यांस सखारामबापू बोलले की, अहो बाजीपंत, तुम्ही काय सांगितले ? बाजीपंत बोलले की, ही विनंति मी पूर्वीच केली आहे. आतां मजकडे कांहीं शब्द नाहीं ! असें म्हणतांच बाईसाहेबास बापू बोलले की, दाजीस आपण आणवून समजूत करावी. बाईसाहेब बोलल्या की, आझा काही बोललों असतां ते आतांच निघून जातील ! असें ह्मणतांच सखारामबापू मुकाट्यान उठून कचेरीतून १ 'हे पाय आहेत ' हे बोलणे सवाई रावसाहेब यांस उद्देशून. २ बहुधा या ११३ सदरांत वार्णि- लेला प्रसग स. १७७६ मध्ये घडलेला असावा. ज्या अर्थी याच वर्षाच्या सप्तंबर महिन्याच्या प्रारभी दाजी वारले, त्या अर्थी त्यांच्या वयास अट्ठेचाळीस वर्षे पुरी होण्याचे आधी ते वारले हे स्पष्ट आहे. कारण त्यांचा जन्म स. १७२९त झाल्याचे मार्ग त्यांच्याच तोंडच्या एका वाक्यावरून सिद्ध केले आहे. हे सर्व पाहता बखरीत अठेचाळीस वर्षे झाली, असे लिहिले आहे तेथें 'अठेचाळिसावे वर्ष लागले ' असं पाहिने हे उघा आहे. आपल्या वयाविषयी बोलताना जें वर्ष सुरू असेल ते पुरे समजुन संख्या सांगण्याची ही चूक पुष्कळ लोक करतात. मला जरूर ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ६९ ArnamALAN " आपले घरास गेले. नाना फडणीस बाहेर आले. येऊन दाजीस ' नमस्कार ' असे बोलले. तो दाजींनी त्यांस उत्तर केले की, तुम्ही कारभारीच आहां ! आज ते बोलले, उद्या तुम्ही बोलणार ! त्यास मी असें बोलून घ्यावयाचा गृहस्थ नव्हे. मी श्रीमंतांचा निरोप घेऊन घ. रास जाणार. मला घर सोडून फार दिवस जाहले. असें ह्मणतांच नाना बोलले की, ठीक आहे. एकूण श्रीमंतांचा निरोप घेऊन तुम्ही जाणार, त्यास श्रीमंत निरोप द्यावयाजोगे जाहले म्हणजे निरोप देतील ! नंतर आपण जावें. दाजी बोलले की, आम्ही पायांवर डोई ठेविली ह्मणजे तोच आमचा निरोप. नाना फडणीस बोलले जे, असें नाही. आपण काय बोललां जे, श्रीमंतांचा निरोप घेऊन जाणार, तेच खरे. आतां दुसरे बाढू नये. श्रीमंतांनी निरोप दिला तर जावे ! याप्रमाणे बोलून नंतर हात धरून श्रीमंत बाईसाहेबांकडे घेऊन गेले. बा- ईसाहेब यानीही याच रीतीने सांगून मोठ्या आग्रहाने ठेऊन घेतले. याप्रमाणे कारभारी यांस भर कचेरीत पुरुषोत्तमराव पारिपत्य करील ' असें बोलणार श्रीमंतांचे दरबारी कोण होते ' पुरुषोत्तमरावदाजीप्रमाणे पराक्रम व बालण कोणासच नाहीं ! नाना फडणीस किती आर्जवाने आर्जवाने बोलून मर्जी रक्षण करीत येविशीं को- णास असत्य वाटेल, परतु जे खानदानी पुरुष आहेत त्यास असत्य वाटणार नाही. जे अ- ज्ञानी आहेत त्यांनी असत्य मानल्यास दस्ताऐवजी पुरवणी करून देऊ की, नाना फडणीस किती आर्जवाने बोलत. त्यावरून दाजीचे सामर्थ्य लक्षात येईल. ११४. आणि पुरुषोत्तमरावदाजी गरीबांवर कृपा किती करीत आणि त्यांचा बहुमान किती राखीत, येविशीं एक कथा सांगतो. बापूजी नाईक भोसकर ह्मणोन मंगळवेढ्यांत सराफ होते. ते पुरंदरास आपले कामाकरितां आले. तेव्हां दाजी त्यांस बोलले जे, अहो बापूजी नाईक, तुझांस नानांची भेट करवितो. असें म्हणून त्यांस घेऊन नानांचे वाड्यांत चालले. पुरुषोत्तमरावदाजी पुढे, पाठीमागे तात्या, त्यांचे पाठीमागे बापूजी नाईक, याप्रमाणे चालले तों नानांचे वाड्यांत परकी माणूस कोणी जावयाचा सांप्रदाय नाही, म्हणून चौकीदार यांनी बापूजी नाईक याचा हात धरिला. तेव्हां बापूजी नाईक बोलले जे, तात्या, मला दौ- कीदार येऊ देत नाहीत. तात्यांनी दाजीस सांगितले की, बापूजी नाईक यास येऊ देत नाहीत. असे ऐकतांच लागलीच दाजीनी मागे फिरून 'कोण x x x येऊ देत नाही ?' असें म्हणतांच चौकीदार यांनी हात सोडिला ! पुरंदरची घरे लहान, सबब यांचा शब्द ऐकून नाना बोलले, पुरुषोत्तमराव, काय जाहले ? तेव्हां हे नानास बोलले जे, कसला तुमच्या घरचा कार- भार xxxx! आह्मी मातब्बर मनुष्य आपले भेटीस आणीत असतां पायची माणसें-xxxx १ या भोसकगचा उल्लेख माग आला आहे. २ बखर लिहिणागचे वडील हरिहररावतात्या. हे नेव्हां तेरा चवदा वर्षाचे होते. । पायची माणसे' ह्मणजे पायदळाचे लोक यास शिलेदार त्या काळी अगदी तुच्छ लेखीत । पण अठराव्या शतकाच्या अखेरीपासून पायदळ पलटणांनी आपलें सामर्थ्य प्रकट केले तेव्हा युरोपांतल्या व हकडच्या घोडेस्वाराचीही घमेड आता मात्र पार नाहीशी झाली आहे . , .

·हरिवंशाची बखर nor - नी हात धरिला ! असे म्हणतांच नानांनी लागलीच त्या जमातीस निरोप दिला. तेव्हां दाजी बोलले की, नाना, आह्मी आपले भेटीस भलतेच माणूस आणूं की काय ? जी विश्वासूक खातरजमेची माणसे असतील त्यांसच घेऊन येऊ. असें म्हणून नानास बोलले जे, नाना बापूजी नाईक यांस भेटावें. मग नाना उठून उभे राहून बापूजी नाईक यांस भेटले. नंतर दाजीनी नानास सांगितले जे, हे मंगळवेढ्यांतील सावकार मोठे मातबर, कांहीं कामाक- रितां येथे आले होते. सहज आपली भेट घेऊन जावें ह्मणून आले. असे सांगून पानसुपारी वगैरे देववून निरोप घेऊन घरास आले. मग बापूजी नाईक बोलले जे, आमची सावकारी नानाजवळ कशास सागितली ? तेव्हां दाजी बोलले की, तुम्ही सावकारच आहां. याप्रमाणे दाजी गरीबांचें भूषण राखीत. ११५. आणि एके दिवशीं नानांचे बोलावणे आले. दाजींचा सांप्रदाय बोलाविल्या- शिवाय कारभारी वगैरे यांचे घरी जावयाचे नाही. सरकारवाड्यांत मात्र हरवक्त जावयाचें. तेथेच कारभारी यांचा नमस्कार व्हावयाचा तेव्हां बोलावणे आलें सबब तात्यास समागमें घेऊन गेले. नाना यांचे वाड्यात गेले. जोतें जो चढतात तों नाना कोणी गृहस्थ होते त्यांजबरोबर खलबत करीत होते. तो दाजी येतांच गोपाळजी गंड-नानांचा खिसमतगार- याने कळविले की, दाजी आले. तेव्हा नानानी सागितलें जे, गोपाळजी, तूं जाऊन यु. क्तीने सांग, ' आपण अंमळ बसावं, नाना आता येतात. ' असे म्हणतांच गोपाळजी दाजीजवळ येऊन बोलला. हे जोत्यावर उभे होते तो नानानी सांगितलेप्रमाणे गोपाळजी बोलला जे, 'आपण अमळ बाहेर बसावें' असे बोलताच दाजी बोलले की, अरे, मी कोणा- xxx चे दारात आजपर्यत बसलो नाहीं ! असे म्हणून माघारे फिरले, आणि जोडा आण म्हणोन खिसमतगाराकडून जोडा आणवन जोडा चौकांत आले. तो नाना फडणीस तसेच बाहेर येऊन चौकांत आडवे जाहले, आणि हात धरून दाजींस माघारे नेले. तेव्हां दाजी बोलले की, नाना, माझा साप्रदाय आपणास माहीत असान असे करतां हे काय ? मी दारोदर बसावयाचा गृहस्थ नव्हे ! मी श्रीमंतांचे दारी देखील बसलों नाही, याप्रमाणे श्रीमंत नानासाहेब यांजपासून तीन पिढ्या जाहल्या, चालले आतां लोकांचे घरीं बसाव- यास मला फार दिवस काही वाचावयाचे नाही ! आपणास कामे असल्यास मला बोलावणे पाठवीत जाऊं नये असे म्हणताच नाना कांहीं बोलले नाहीत. मग इकडील तिकडील काही गोष्टी काढून नतर नानानी सागितले की, भोजनास यावे. तेव्हां दाजी बोलले की, मी काही येत नाही. मुलास ठेऊन जातो. नाना बोलले की, नाही, मुलासुद्धा आपण यावें १ ह्मण ने बदली केली. बटतक केले असा नहमीचा अर्थ नव्हे. निरोप दिला या अर्थी रजा दिली असेंही म्हणण्याचा प्रघात होता. पण रजा शब्दाचे दोन अर्थ होते. एक रजा झणजे बडतर्फी व दुसरा रजा मणजे बिन पगारी रजा. भापगारी रजत · फररूदगी ' असा निराळा शब्द होता. निमपगारी वगैरे रजा नेव्हां मुळीच नव्हती ! घालन , , .

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ७१ . व आपले शिण्यास बोलावणे पाठवावं. तेव्हां दाजीनी तात्यांसच सांगितले की, घरी जाऊन आम्ही भोजनास येत नाही म्हणून सागावे व शिष्यास सोवळी भांडी घेऊन येणे ह्मणून सांगणे. असें म्हणतांच नाना बोलले की, त्यास कशास पाठवितां ? आणखी कोणी जाईल. दाजी बोलले की, तोच कां जाईना ! कांही चिंता नाही. असें ह्मणून तात्यासच पाठ- विलें. नंतर नानाचे घरीं भोजन करून आले. याप्रमाणे कथा वडिलांनी प्रत्यक्ष पाहिलेली सांगितली ती लिहिली असे. ११६. एके दिवशी दाजी नानाकडे गेले. जाऊन वर बसले तो नानानी विड्याचें तबक पुढे ठेविले. दाजीनी विडा नानास देऊन आपण घेतला. उभयतांनीही विडे घेतले. तो नाना थुकावयासाठी पिकदाणी इकडे तिकडे पाहूं लागले. दाजीदेखत 'पिक- दाणी आण' असें कसें ह्मणावें असें त्यांस वाटले. ते दाजीस समजून दाजी बोलले की, गोपाळजी, गोपाळजी, पिकदाणी घे तेव्हां नाना समजले की, दाजीस पाहिजे. ह्मणून नाना बोलले की, दाजी, आपणास पिकदाणी पाहिजे की काय ? तेव्हां दाजी बोलले की, मला काही नको. मी कांहीं विडा धुंकीत नसतो आपणासाठी मी आणविली. असें ह्मण - तांच नाना बोलले की, गोपाळजी, खाली दाजीकडील माणूस असेल त्यास दाजींचा जोडा आणावयास सांग ! तेव्हां दाजी ह्मणाले की, हे काय ? तेव्हां नाना बोलले की, आपण माझी पिकदाणी घ्यावी, मी आपला जोडा घेतों ! असें ह्मणतांच दाजी हंसों लागले. याप्रमाणे नानांचा पूर्ण लोभ. ११७. आणखी दाजी यांची आर्जव करण्याची एक गोष्ट सांगतो. हरिपंत कानिट- कर हे दाजी यांचे मेहुणे. ते धोडपेस फडणिशीचे कामावर पेठे यांजकडून होते. त्यांनी तेथून धोतरजोडा रेशिमकांठी किंमत वीस रुपयेपर्यत, चार बोटें रेशिमकांठ, लांबरुंद, बारीक, चांगला काढवून दाजीस नेसावयास ह्मणून पाठविला. तो धोतरजोडा धुवून आणविला, तेव्हां कांठ फार; दाजींचा साप्रदाय दोन बोटें कांठाचा धोतरजोडा नेसावयाचा आणि याचा चार बोटें कांठ, हा धोतरजोडा नाना फडणिसांस द्यावा, असें मनांत आणून नानास भोजनास बोलाविलें. नानाचा सांप्रदाय भोजनास गेले तर आपला आचारी स्वयं- पाकास पाठवावयाचा, परंतु दाजीचे घरीं आचारी कांहीं पाठवावयाचा नाही. नाना भोजनास आले. यांचे घरीं येऊन स्नान केलें. तो दाजीनीं धोतरजोडा सोंवळ्यांत वाळत घालून चुन्या करून आपले हातात घेऊन नाना अंग पुसून धोतरें नेसावयाचे वेळेस आपण धोतरे घेऊन पुढे गेले. यांचे हातांत धोतरें पाहून नाना समजले की, आमचे शिष्याजवळची धोतरें घेतली, ह्मणोन शिष्याकडे पाहिले; तो शिष्या बेताप्रमाणे धोतरें घेऊन उभा होता. तो दाजी बोलले की, हा धोतरजोडा हरिपंत कानिटकर आमचे मेहुणे धोडपेस असतात त्यांनी पाठविला. तो उंच फार, येवढा मी कांहीं नेसत नाही, आपणास नेसावयास चांगला आहे, सबब आणिला आहे. तेव्हां नाना बोलले, हे सारे खरे, परंतु , ·७२ हरिवंशाची बखर , तुम्ही हातांत काय ह्मणून घेतला ? नंतर दाजी बोलले की, कांहीं चिंता नाही. असे ह्मणोन बळानं हातांत दिला मग नाना नेसले आणि भोजनास बसले. तेव्हां पटवर्धन यांचे घरी बायकांनी वाढावयाचे. तव्हां नाना बोलले जे, दाजी, ही तुमची कसली वेडी चाल बायकांनी वाढावयाची ! दाजी बोलले की, आमच्या शिलेदारांच्या बायका सारी कामें करि- तात ! तेव्हां नाना हसू लागले आणि जेवतांना बोलले–दाजीस मुलें, चार मुलगे व दोन मुली. तेव्हां नानांचे मनांत तात्या व नानो हे पहिल्या कुटुंबाचे, व बाकी ही या कुटुंबाची- याजवरून विचारिल जे, या कुटुंबाची ममता या दोघांवर आहे की नाही ? कसे काय ? तेव्हां दाजी बोलले की, नसावयास काय जाहले ? नाना बोलले की, सापत्न, सबब. तेव्हां दाजी हंसोन बोलले की, ही सारी मुले हिचीच. पहिले कुटुंबाची एक मुलगी मात्र आहे ती रास्त्यांचे घरी दिली आहे. अस ह्मणताच नाना बोलले की, हे मला अगदी ठाऊक नाही. माझी समजूत ही दोन मुले पहिले कुटुबाची याप्रमाणे बोलून नंतर भोजने जाहली. विडे घेऊन आपले घरास गेले. ११८. पुंढ त्रिबकचा किल्ला बदलला तेव्हां त्याचे पारिपत्यास पुरुषोत्तमरावदाजींस पाठविले होते. दाजीनी जाऊन त्रिंबकचे किल्ल्याचा बंदोबस्त करून नाशकास श्रीमंत गोपि- काबाईसाहेब होत्या त्याणी ठेवून घेतले ते काही दिवस तेथेच होते. मातुश्रींची मर्जी यांजवर बहुत. चिरंजीव ह्मणत. पत्र बाईसाहेब याची 'चिरंजीव राजश्री' म्हणून मायन्याची नाशकास होते त्या प्रकरणी बहुत आहेत, त्याजवरून समजेल. तेथील बंदोबस्त करून पुरंदरास आले. ११९ पुरंदर मुक्कामी असता चिरजीव मनाबाई म्हणून कन्या तिचे लग्न केलें तें सासवडास केले. बावधनकर सोनी यांचे घरी दिली. तो समारंभ चांगला जाहला. १२०. नंतर पंढरीनाथतात्यांचे चिरंजीव हरिहरराव ह्मणून होते त्यांचे लग्न सासवडा- सच झालें ते पुरुषोत्तमरावदाजी यांनीच केले. पढरीनाथतात्या यानी मिरजेहून दाजीस लिहून पाठविलें जे, आपण वडील आहां. त्यास समारभ चांगला करावा.नाना व सखाराम- बापू यांस व श्रीमंतांसही विनंति करून समारभास आणावे. याप्रमाणे त्यांनी पत्र पाठविलें. नंतर समारंभास नाना फडणीस आले व सखारामबापूचे चिरंजीव आले. श्रीमंतांस येण्या- विषयी विनंति केली, परतु किल्ल्यावरून खाली यावयाचे यामुळे मानसिक केले. मिरजेहून गंगाधरराव आले होते. त्यांस बाळासाहेब म्हणत. याप्रमाण मोठा समारंभ जाहला. , - १ रुष्णराव नाना. हे दाजीनी आपल्या भावजयाच्या ( नारायणराव कृष्ण याच्या स्त्रीच्या ) माडी- वर दत्तक दिले होते. २ पढ़े ' हा शब्द येथे च कला आहे. कारण ११७ सदरातला मजकर घडण्या- पूर्वीच झणजे मवाईमाधवगव जन्मास आले त्या मुमाराम दाजीनी त्रिबकच्या किल्ल्यावरचा फितर मो. डिला पुढे पुष्कळ दिवसानी दाजीनी मगळवेढ्याहन पुरगम कुटुब नेले. त्यानतर घडलेली हकीकन ११७ सदरांत आहे. ३ पहा ऐ ले. स. न. १६६४ चे पत्र. ४ पहा . ले. सन १८०८. ५ पाडुरगराव गो- विद. ६ या लमसभारंभाचे वर्णन ए. ले. स न. १७६४ मध्ये आहे. ५. गंगाधरराव गोविद.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. करून , असेल, १२१. नानास मेजवानी जाहली ते दिवशी दाजी यांनी आचारी यांस सांगून तिखटाचें सार करविले. शुद्ध भगवतीची पूड वस्त्रगाळ तिचें तें सार रुप्याच्या पातेल्यांत घालून चमच्याने वाढावयास आणिलें. सर्वांस वाढवून नानास वाढविलें. आचारी यांस सांगितलें जे, वरकड मंडळीस थोडे थोडे घालून नानाचे वाटींत मात्र अंमळ अधिक घालावें. याप्रमाणे सागितले होते. त्याप्रमाणे आचारी यांनी सार वाढावयास आणिलें. सर्वांस वाढून नानास वाढिले. नाना यांचे मनांत द्राक्षांचे सार म्हणून पाची बोटें बुडवून तोंडांत घातलीं तो एकच आग जाहली. तोंड तसेच पसरले आणि बोलले की, दाजी, तिखट लागलें ! असें म्हणतांच हे आचारी यांस शिव्या देऊ लागले जे, हे x x x x x दररोज आम्हांस असेंच तिखट घालतात ! हे वडि- लोपार्जित आहेत, यांस निरोपही देता येत नाहीं ! असे म्हणतांच नाना म्हणाले जे, त्या गरीबांस शिव्या कशास देतां ? आपण तिखट लोकांस घालवीत असतां म्हणून ऐकलें होतें तें प्रत्यक्ष आजच पाहिले! आतां लोणी दहीं आणवा. नतर लोणी दहीं आणविलें. मग तिखट थोडें शांत जाहले. त्यांस जन्मात तिखटाचा संस्कार नाही. त्यांची फारच आग जाहली ! भोजने होत आलीं तो रामाजी नाईक गोखले म्हणून होते त्यांचा गळा फार मोठा व सुस्वर. त्यांस दाजीनी सांगून ठेविले होते की, तुम्ही माझे पाठीमागे उभे असावें. मी सूचना करीन त्याबरोबर सारगांत एक असा कडकडावून श्लोक म्हणावा जे, सारी पंगत दचकावी ! याप्रमाणे सूचना केली होती, तो त्यांस डोळा घातला. त्याबरोबर त्यांनी जों श्लोक म्हटला तो नाना दचकून मागे पाहू लागले ! मग दाजीनी सांगितले की, हे रामाजी नाईक गोखले आमचे पदरीच असतात. असे म्हणतांच नाना बोलले की, सारे खरे, परंतु हा मांडव उडाला ! आतां धर्मास दुसरा श्लोक म्हणवू नका ! याप्रमाणे हंसूं लागले. नंतर भोजनें जाहली. कचेरीस येऊन विडे घेतले. नानाचा सांप्रदाय कोठें मेजवानीस गेले असतां कोणी अहेर केल्यास ते पागाटें बांधून घालावे. त्यांचे पगड- बंद भिकंभट म्हणून होते त्यांनी दाजीस सूचना केली की, पागोटें बांधावयास द्यावें. तेव्हां दाजीनी सागितले की, आमचा सांप्रदाय पागोटें बांधून अहेर करावयाचा नाही. तेव्हां गंगा- धररावकाका बोलले की, आपण असें कशास करतां ? बांधूनच अहेर करावा. त्यास दाजीनी उत्तर केले की, कांही चिंता नाही. तसाच अहेर करूं. नंतर कचेरीत सर्वांस अहेर केले तो नानाचे अहेराचा सरपोस सोडून गगाधररावकाकानीं पुढे ठेविला. दाजीनीं पागो- ट्याचा पदर चुणून हातात घेतला. तों नानानी मोकळे पागोटें पाहून मनांत समजले की, आतां ही परीक्षा दिसती ! यास कांहीं बहाणा योजावा. असें मनांत आणून बोलले की, १ हौ भारी आचरट न थट्टेखोर व्यक्ति होती. तोतयाची धामधूम सुरू अमता तो पकडला जाईल तर आपण श्रीविष्णूपुढे नम होऊन नृत्य करू, असा याने नवस केला होता !!!

·७४ हरिवंशाची बखर दाजी, आपणास समजलें ? पूर्वी गोविंदपंतनाना पुण्यात होते त्या वेळेस आमचे बाबांचा व त्यांचा अत्यंत स्नेह. रात्री फराळ करावयाचा जाहल्यास एकमेकांस सोडून करीत नव्ह- ते. केवळ एकोदर बंधुच की काय, अशा लोभाने वागत होते. त्यापेक्षा आपले घरी आम्हांस वस्त्रे ध्यावयाची नाहीत. असे म्हणतांच दाजी बोलले की, नाना, ठीक योजिलें! मिरजेहून पंढरीनाथतात्यानीं आम्हांस लिहून पाठविलें की, आपण वडील तेथे आहां. बाळास पाठविले आहे, त्यास कोणे गोष्टीची न्यूनता न पडतां समारंभ चांगला करावा. श्रीमंतांस व नानास सर्वास लग्नास बोलावून आणवावें. मेजवानी, वस्त्रे, सारा मजकूर लि- हिला. त्याप्रमाणे आपण आलां, समारंभ चांगला केला, आणि वस्त्रे न घेतां गेला म्हणजे आमची येथे दरबारांत किती प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा आहे याची परीक्षा जाहली ! आणि लौकिकांत ही गोष्ट फार योग्य दिसेल ! त्यास आम्ही अहेर केल्याखेरीज आपणास जाऊं देतों की काय ? असें म्हणून हातांत पागोट्याचा पदर दिला. तेव्हां नानानी पागोटें बांधिलें तें जशी लहान मुले गुंडाळतात त्याप्रमाणे गुंडाळलें ! शेला घालून नमस्कार होईपर्यत मोठी पराकाष्ठा जाहली ! नंतर चांगले बांधलेले पागोटें दुसरे घातले. नंतर निरोप घेऊन निघाले. ते वेळेस नाना गोविंदभटजी निजसुरे, त्यांचे उपाध्ये, यांस बोलले जे, गोविद- भटजी, दाजीनी आमची परीक्षा पाहिली ! आम्हांस तिखट घातले, श्लोक म्हणविला आणि मला पागोटें बांधावयास येते किंवा नाही हे कोणास ठाऊक नव्हतें तीही परीक्षा पाहिली! असें बोलून पालखीत बसून पुरंदरास गेले. याप्रमाणे दाजी यानी नाना फडणीस यांची परीक्षा पाहिली. १ हे निजसुरे उपाध्ये नेहमी नानाजवळ असत व दग्बागत कोणाची कामे करून देऊन कांही पैकाही मिळवीत बजाबा बावळे ह्मणून नानाच्या मर्जीतले एक कारकून होते त्याजकडे नान किरकोळ न्यायमनमुबीची कामे कधीमधी सोपवीत असत. हरिपत फडके हेही मुळचे फडणिशीकडचे कारकून असून केवढ्या योग्यतेस चढले होते हे प्रसिद्धच आहे. नानाजवळ राजहस आडनावाचा कोणी कारकून होता त्यास बढती मिळण्याचा योग येईना. बिचारा पुष्कल वर्षे वाट पाहून पाहून थकला. शेवटी त्याने खाली लिहिलेला श्लोक चिठ्ठीवर लिहून नानाकडे पाठविला- भानूदयीं निजसुरा भट होय जागा॥ तो बावळा असुनि न्याय करी बजा गा ॥ पीतांबरासमहि त्या फडक्यास मान । मी राजहंस फुटक्या कवडी समान । ॥१॥ पांत भानु, निजसुरा, बावळा, पीताबर, फडका या शब्दात श्लेष आहे हे श्लोक वाचताच ध्यानांत येण्याजोगे आहे. २ पूर्वीच्या काळांत सर्वच लोक पागोटी घालीत असत यामुळे ज्याचे त्यास पागोटे बाधता येणे जरूरच होते. मग तो किती का श्रीमत असेना ! नानास पागोटें बाधता येत नव्हते हा त्याचा उणे- पणा दाजोनी उघडकीस आणिला । त्या काळची पागोटी लहान अस्न बाधणी अगदी साधी असे. चक्री- दार पागोट्याची तन्हा पेशवाई गेल्यानंतर निघालेली असून ती पुण्यात प्रथम मोघे आडनांवाच्या कोणी पगडबदाने काढिली असे सांगतात. - ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. , १२२. पुरुषोत्तमरावदाजी एके दिवशी आपले इनामगांवी मौजे आंबें परगणे मंगळवेढें येथे ठाण्याचे काम चालत होतें तें पहावयास आले. चार दिवस होते. मौजे चळे परगणे मजकूर येथे निरंजनअय्या ह्मणून जंगम होता तो आंन्यास आला होता. तो दाजी आले त्यांजपाशी येऊन फारच आर्जवाने पुढे पुढे बोलूं लागला. हे गंगेस स्ला- नास गेले तेथें समागमे आपण जाऊन त्याजवळ रुद्राक्षांची माळ सोन्यांत गांठविलेला होती ती पाण्यात भिजवून दाजीजवळ ठेविली, आणि जगम बोलला जे, ही माळ आ- पण घ्यावी. तेव्हा हे जप करीत होते, काही बोलले नाहीत. माघारे येते वेळेस सांगितले की, आम्हांस कांहीं ही माळ नको. असे म्हणून ठाण्यात आले. भोजन जाहलेनंतर मंगळवेढ्यास जातेसमयी गावांतून जयराम पाटील यास बोलावून आणवून ताकीद केली जे, हा जंगम जर पुन्हां गांवांत आला तर तुझ डोचके फोडीन ! हा चोर आहे. असे सागून मंगळवेढ्यास गेले. पुढे आठपंधरा दिवशी पंढरपुरी दरवडा पडला त्या दरवड्यांत हा जगम सांपडला. त्यास बेडी घालून मिरजेस बंदीत पाडिला. याप्रमाणे दाजी यांची मनुष्य-परीक्षा होती कोण मनुष्ये कशी हे त्यांचे तोडावरून ओळखीत होते. ही कथा पुरंदरास रहावयाचे पूर्वीची. १२३. दाजी यांनी पंढरीस मंगळमूर्तिबावा महान साधु होते त्यांस पालखीत बसवून आंब्यास आणिलें. त्यानी आंब्यास येऊन आंत किल्ल्यांत श्रीउत्तरेश्वर शिवालय आहे,तेथे रात्री निद्रा केली. दुसरे दिवशी प्रातःकाळी उठून दाजीस बोलले की, अरे पुरुषोत्तम, तुला नाना पेशवे यांनी हे स्थळ दिले आहे हे तुझे वंशपरंपरेने चालेल. काही चिता नाही. असे म्हणतांच दाजीनीं पायांवर डोई ठेविली. बावानी मस्तकी हात ठेविला. याप्रमाणे दाजी यांजवर भगवद्भक्तही कृपा करीत. १२४. एके दिवशी पुरंदरीं दार्जाचे चिरंजीव तात्या श्रीमंत बाईसाहेबांकडे दर्शनास गेले तो बाईसाहेब बिछान्यावर बसल्या होत्या. त्यांचे बंधु महिपतराव बापू साठे आले ते बिछान्यावर बसले. तों तात्या गेले. तात्यानीं नमस्कार करून खाली जाजम होतें त्यावर बसूं लागले. तो बाईसाहेब बोलल्या जे, अरे तात्या, वर बैस. तुला काय, जसा माझा बापू तसा तूं. असे ह्मणतांच हे तसेच बसले. तो बाईसाहेब पुढे वाकून हातास धरून ओढून आपले बिछान्यावर बसविलें. याप्रमाणे बाईसाहेबांचा पूर्ण लोभ. केवळ आपले मुलाप्रमाणे मानीत १२५. एके दिवशीं पुरुषोत्तमरावदाजी आपले घरी भोजन करून विडे खात बसले. बसावयाचा पांढरा बुणूस होता तो फाटका होता. तो अकस्मात् नाना फडणीस बातमी राखून आले ते फाटक्या बुरणुसावर बसले. दाजी बोलले, ' नाना, हे काय ! अरे, १किल्ला बाधण्याचे. ३ भीमेस.

·हरिवंशाची बखर गालिचा आणा, ' म्हणून सांगतात, तो नाना बोलले कशास गालिचा ! हा बुरणूस बरा आहे. दाजी, बुरणूस धड नाही की काय ? तेव्हां दाजी नानास बोलले, नाना, आमचें शिलेदाराचे काय, मिशीवर तांदूळ ठेऊन संसार करावयाचा ! असे म्हणतांच नाना हंसूं लागले. १२६. आणखी एके दिवशी दाजी दरबारास गेले तों श्रीमंत भवानराव प्रतिनिधि यांची स्वारी आली ती अगोदर दाजीचे घरीं आली पालखीतून उतरले आणि आंत आले. तों तात्या व नाना आंत लिहीत होते. जवळ चितोपंत घारपुरे कारकून होते. चिंतोपंत यांनी उभयतांस घेऊन जाऊन नमस्कार करविला, तेव्हां पंत बोलले की, दाजी कोठे आहेत ? चिंतोपंत बोलले की वाड्यांत गेले आहेत. नंतर बोलले की, वहिनी कोठे आहेत ? असें ह्मणून तसेच आंत गेले तो मातोश्री आई वाती करीत होत्या तेथे आले; आणि वहिनी, नमस्कार करितो, ह्मणून भुईस हात लावून नमस्कार केला. तेव्हां चिंतोपंतानी विनंति केली की, महाराज, आपण यजमान. हे काय ! मग पंत बोलले की, दाजीचे घरीं तसे ह्मणावयाचें नाही. मी दाजीचा धाकटा बंधु असें बोलले.' नंतर वाड्यांत गेले. याप्रमाणे पंतांचा पूर्ण लोभ. १२७. पंतानी वरचेवर सांगावयाचें की, दाजी, एक वेळ कहाडास यावे, असे सांगत. तेव्हां एकदां चिचणेरास कानिटकर दाजींचे श्वशुर होते तेथे हे गेले होते. तेथून पुण्यास जावयाचें तें क-हाडास सांगून पाठविलें की, मी आपल्यास भेटून पुण्यास जाईन, अशी सूचना केली होती. दाजी चिंचणेराहून निघाले ते कन्हाडास गेले. अगोदर श्रीगंगेस स्नानास उतरले. समागमें तात्यास घेतले होते. पालखी, दहा पांच घोडीं, याप्रमाणे गेले. गंगेवर आले ह्मणून पंतांस बातमी लागली आणि पंत लवाजमा, पालखी, हत्ती स्वार घेऊन आपण पायाने सामोरे आले. तों घोडी माणसें पाहून दाजी बोलले की, काय करावें ! किंवडा सामोरा आला! पंतांस ऐकू येत नव्हते. लढाईत गुरघुसाची जखम लागून कान गेले होते. जखम डोकींत लागली होती. यांनी संध्या आटोपून शेला पागोटे घालून तयारी करितात तो पंत जवळ आले. हे दहापांच पावलें आडवे जाऊन वांकून नमस्कार केला. पंत भेटले. दाजी बोलले की, हे काय केलें ! आपण आडवे कशास्तव आलां ! आह्मी सेवक आपले. असे म्हणतांच पंत बोलले की, आपण वडील बंधु म्हणून आलो! दाजीनी विनंति केली की, आतां पालखीत बसावें. पंत म्हणाले की, कशास पाहिजे ? असें ह्मणून तसाच हात धरून चालत वाड्यांत गेले. जाऊन श्रीदेवीचे दर्शन करविलें. नंतर मागील चौकांत गेले तों पंतांच्या उभयतां स्त्रिया होत्या व मावशी होती त्यांस पंत बोलले की, मा- १ सन १७७५ च्या फेबुवारति भवानराव प्रतिनिधि पुरंदरास होते. पहा ऐ. ले. स. न. १४.. २ यावरून भवानराव पुरुषोत्तमरावापेक्षा वयाने लहान होते हे सिद्ध झालेच. अर्थात् ते स. १७७७ त वारले तेव्हा त्यांच्या वयास अट्ठेचाळीस वर्षे झाली नव्हती. 3 गुरघूस हे गदेसारखे एक हत्यार आहे. , ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. , वशी, त्यांस नमस्कार करावयास सांगा असे म्हणतांच त्यांनी येऊन दाजीस नमस्कार केला. दाजी बोलले की पंत, हे काय ? असे म्हणून पुन्हां दाजीनी उभयतां बाईसाहेबांस नमस्कार केला. नंतर माजघरांत आले. मग आबे पिकले आणविले. त-हेत-हेचे आंबे आ- णून पाट व ताटें मांडिली. तेव्हां तात्यानी शेला पागोटें कान पाय धुवून पाटावर बसले. दाजी तसेच बसले. मग आंबे चिरून काप वरचेवर तात घालीत. पंत आंब्याची नांवें सांगत. हा अमका आंबा, हा अमका आबा इत्यादि. पत बोलले की दाजी, तुमचे चिरंजीव अंगरखा पागोटे काढून आंबे खावयास बसले, आणि.. ' तसेच बसला? असं ह्मणतांच दाजी बोलले की, त्यास काय टाऊक? आंबे खावयास पागोट काढल्यावर मग जेवावयास काय करावें ? नंतर पंत हंसों लागले. मग भोजने झाली. आठ दिवस ठेऊन घेतले आपले प्रपं- चाची सारी शिस्त दाखविली. खर्च काय, आदा काय, हे सारे दाखवून मग पंतांचा आग्रह पडला जे, दाजी, तुझी माझेजवळ रहावें. तुम्ही जितकें पाणी प्यावयास सांगाल तितकें पाणी पिऊन राहीन! दाजी बोलले की, मी एकाचा चाकर आहेच, आणि आपलेजवळ कसा राहूं ? त्यांजपाशी मागून घ्यावे. त्यांनी निरोप दिला तर येईन. १२८. याप्रमाणे पंत अगदी दाजींचे अर्धे वचनांत इतका लोभ पडावयास कारण असें की पूर्वी दादासाहेब यांचे बंदीत पंत होते तेव्हां पंतांस काढून द्यावे अशी मसलत पटवर्धनानी ठरविली. तेव्हां दाजी यांनी पुराणिकाचा वेष घेतला. बरोबर एक शिष्या, त्याचेजवळ पुस्तक, याप्रमाणे प्रहर रात्री आवशीचे गेले. तो चौकीदार यांनी विचारिलें, कोण आहे ? यांनी सांगितले की, मी पंतांचा पुराणिक आहे. पुराण सांगावयास जात असतो. तेव्हां भटभिक्षुक यांस नेहमीं चौकीदार सोडीत, त्यामुळे हे आंत गेले. तो पंतानी ओळखिले. क्षणभर दाजी तेथे बसले. नंतर पंतांस सूचना केली की, आतां निघावें. तेव्हां संत बोलले की, दाजी, हे काय करतां ? सापडल्यास उभयताची अब्रु जाईल ! हे बोलले की, आपणास काय, आपण निघावें. ही माझी पोथी काखेत घ्या. असें म्हणून पोथी काखेत दिली. प्रथम शिष्या आणिला होता तो शूद्रच होता. त्यास ब्राह्मणाचा वेष दिला होता. तो शूद्र पुढे, त्याचे पाठीमागे दाजी, त्याचे पाठीमागे भवानगव प्रतिनिधि, याप्रमाणे नेपाले तो चौकीदार यांनी विचारिलें, कोण आहे ? तेव्हां दाजी बोलले की, पुराणिक आह. पुराण जाहले, आतां माघारे जातो. चौकीदार बोलल की हा तिसरा कोण आहे ? व्हां दाजी बोलले की, पंतांनी पोहचवावयास माणूस दिला आहे असे म्हणून गोटाचे बाहेर आले. तेथे सरंजाम यांजकडील तयारच होता. निघून पार जाहले. दुसरे दिवशी पातःकाळी समजले की प्रतिनिधि पळाले' ! त्या दिवसापासून दाजींवर पंतांचा पूर्ण वेश्वास. जे दाजी सांगतील तें प्रमाण. . , " , भवानराव प्रतिनिधीस दादासाहेबानी प्रतिबंधात ठेवण्याचा प्रसंग स. १७६३ साली घडलेला असावा.

·७८ हरिवंशाची बखर ~ व १२९. भवानराव व भगवंतराव या उभयतांचा कज्जा होता. तेव्हां भगवंतराव यांजक- डील हणमंतभट म्हणून होते, परंतु शिपाई मोठे मर्द माणूस होते'. तेव्हां हणमंतभट हे विटें खानापुरांत होते तेथे भवानराव ठाणी घालावयास आले असतां हणमंतभट यानी गोळी वाजविली. खानापूर लढों लागले. तेव्हां भवानराव यांचं पत्र दाजीस आले जे आपण यावें. आणि हणमंतभट यांचेही पत्र दाजीस आले जे, आपण यावें, आणि पंतांचा माझा सल्ला करून द्यावा. तेव्हां दाजी पुरंदराहून श्रीमंतांचा निरोप घेऊन खानापुरास गेले. जाऊन हणमंतभटास बोलावणे पाठविले जे, भेटीस येणे. बाहेर पंतांचे मोर्चे बसलेले. दाजींचें बोलावणे जातांच हणमंतभट त्या वेळेसच बाहेर पडून पुरुषोत्तमरावदा- जीचे राहुटीस आले. दाजीनी त्यास विचारिलं जे, तुली लढाई किंनिमित्त करितां ? तुम्हांस उभयतां यजमान सारखेच. तेव्हां हणमंतभट बोलले जे, जसा आपण माझा बंदोबस्त कराल तो मला शिरसावंद्य आहे. असे म्हणतांच दाजी बोलले की अगोदर पंतांचे भेटीस चला. तेव्हां हणमंतभट बोलले जे, आपण पंतांचे कानावर मजकूर घातला नाही आणि कसे घेऊन जातां ? दाजी बोलले की, ते तुम्हांस काय, तभच्या केसास धक्का तो माझ्या प्राणास. असें म्हणून हणमंतभटास घेऊन निघाले ते पंताचे लष्करांत आले. तेव्हां लष्करचे लोकांनी हणमंतभटास पाहून आश्चर्य करूं लागले. तेव्हां दाजी पंतांचे राहुटीजवळ गेले. बाहेर हणमंतभटास बसवून आपण आंत गेले. पंतांनी दाजी येतांच उठोन उभे राहून भेटले. आणि बोलले जे, आपण आला, ठीक जाहले. असे म्हणतांच दाजी बोलले की, हणमंत- भट आपले पदरचा असे असून त्यांसी लढाई करण्याचे काय प्रयोजन ? पंत बोलले जे, तोच किल्ला लढवीत आहे. तेव्हां दाजी बोलले की, मी त्यास भेटीस आण- वितों. पंत बोलले की, तो येणार नाही. असे ह्मणतांच दाजीनी हणमंतभटास हांक मारिली. हांक मारितांच ते आंत आले. दाजी बोलले की, पंत, हणमंतभटास भेटावे. असें म्हणून उभयतांची भेट करविली. नंतर तेथेच बसून हणमंतभटाकडून किल्लयाची सोडचिठी देवविली. पंताचे निशाण वर चढविलें व भगवतराव यांचे वेळेस हणमंतभटाचा जसा बंदोबस्त होता त्याप्रमाणे पंतांकडून करवून देऊन त्यास त्याचे गांवास जरा बाजरा सुद्धा पोहोचवून देऊन पंतांचा निरोप घेऊन आपले घरास आले. याप्रमाणे पंत अगदी अर्धे वचनांत होते. पंत यांचा आपलेजवळ राहणेचा फारच आग्रह पडला, मुलास तरी ठेवा म्हणों लागले, तेव्हां बळवंतरावकाका यांचे नांवची असामी करून घेतली. याप्रमाणे कथा वडिलानी सांगितली ती लिहिली असे. १ हणमतभटाचे नाव ऐ. ले. स न. १८२११८१५ मध्ये आले आहे २ ही १२९ सदरामधील गोष्ट स. १७७६ च्या एमिलात घडली असावी. कारण त्या वेळी पुरदराहन पुरुषोत्तमरावदाजी भवान- रावाच्या लष्करात आले होते, पहा ऐ. ले. स. न. १८३५.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. १३०. पुरंदरास दाजीनी श्रीमंतांजवळ मुखत्यारी केली. वाड्यांत दरोबस्त हुकूम पुरुषोत्तमरावदाजी यांचा. वाड्यांतील हुजूरचे कामगार यांस नाना यांनी हे असें कां केलें म्हणोन विचारलेवर त्यांनी सांगावें जे, दाजी यांनी सांगितले म्हणून केले. मग ना- नानीं कांहीं बोलूं नये. १३१. नाशकाकडे त्रिबकचे किल्ल्याचे बंदोबस्तास दाजी गेले होते. तेव्हां रघुनाथरावदादा कुरुंदवाडकर बरोबर होते. त्यांनी वडिलांजवळ दाजींची गोष्ट सांगितली ती लिहितों. तिकडे गेले होते तेव्हां वेरुळास गेले. पूर्वी वेरूळची पाटीलकी त्रिंबकपंतआपानी खरेदी घेतली होती. तेव्हा हे पाटील आपल्या गांवीं आले म्हणून गांवकरी यांचे भेटीस आले. तेव्हां दाजी यांनी एक काळी घोंगडी व एक काठी आणविली आणि ती रघुनाथरावदादा यांचे खांद्यावर काळी घोंगडी व हातांत काठी देऊन त्यांस त्या गांवकन्यांत नेऊन उभे केले आणि भेट आणविली ती दादांकडून आपलेपुढे ठेवविली; आणि त्या कुणब्यांत दादांस बसविलें ! ही कथा दादानी आपले मुखे वडिलांजवळ सांगितली की, मला असे जाहले जे, या कुणबटांतून दाजी केव्हां ऊठ म्हणतील! नंतर मग गांवकरी यांस निरोप दिला मग दादानी घोगडी काठी फें- कून दिली ! याप्रमाणे विनोद, मस्करी करण्याचा सांप्रदाय दाजींपासून पटवर्धन यांचे घरी प्रसिद्ध जाहला. १३२. पुरंदरास असतां परशुरामभाऊची पत्नी गर्भिणी जाहली हे वर्तमान दाजी- स समजले. मग डोहाळ्याचा जिन्नस तेथून रवाना केला तो तासगांवास आला. ती पत्र परशुरामभाऊनी वाचून पाहिली त्यांत जिनसाचे पत्र व त्याबरोबर तो बस्ता काप- डाने बांधिला होता. तेव्हां भाऊ म्हणाले जे, ही कांहीं मस्करी दाजीनी केली असेल. जिन्नस तिकडे घरांत नेऊन सोडा ! असे सांगून राधाबाई ताईकडे जिन्नस रवाना केला. कारकुनानी पत्र वाचून दाखविले आणि तो बस्ता सोडावयास लागले. प्रथम पांढरे कापड सोडलें तों आंत खारवा निघाला. त्याचे आंत गजनी; त्याचे आंत हंबरू, किनखाब वगैरे असे सात तट होते. आंत रुप्याचा डबा पाहिला. तो जों उघडतात तो आंत मोठा थोर- ला खेकडा पाहिला ! तो सारे हंसूं लागले. हे वर्तमान परशुरामभाऊस समजले. मातुश्री आईसही समजलें. सारे हंसू लागले. याप्रमाणे विनोद करण्याचा सांप्रदाय होता. १ दाजी त्रिंबकच्या किल्ल्याचा बदोबस्त करण्याकरिता गेले ते स. १७७ च्या एप्रिल महिन्याच्या दुसऱ्या पंधरवड्यात. ते गंगापुरास गोपिकाबाईजवळ गहिले असता त्यास भेटण्याकरिता रघुनाथराव लष्करातून आले होते. पहा ऐ. ले. स न. १७६१.२ हे वेरूळ कोणते ? लेण्याचे वेरूळ तर खचित नव्हे. की गावाचे नाव लिहिण्यात काही चक आहे ? त्रिबकपंत आप्पा हे रघुनाथराव कुरुदवाडकर यांचे आजे. । पाटील कोणते हे गांवक-यास माहीत नसल्यामुळे दाजी आपण पार्टील बनले व खरोखरीचे पाटील यास गांवकन्यात कुणब्याचे सोग देऊन उभे करून त्याजकडून आपणापुढे भेट ठेवविली! परशुरामभाऊची खी. ५ भाऊची आई जानकीबाई.

·८० हरिवंशाची बखर NAAMANA AAAA. तात तों ' १३३. दाजीनी लष्करांत देखील मस्करी करावी. एके दिवशी थोरले श्रीमंत माधव- रावसाहेब असतां लष्करांत दाजीनी एक धूस धरून आणिली आणि तिच्या शेपटास पलिते गुंडाळून शेपूट पेटवून रात्री सोडून दिली. ती गोटोगोट हिंडूं लागली. तो छापा आला ह्मणून सारे लष्करांत गलबल जाहली ! तो ती घूस पेटलेले शेपूट घेऊन श्रीमंतांचे लष्करांत खासा बाडाचे आंत गेली. तेव्हां तेथेही गलबल जाहली. मग हवया पेटवून पाह- घूस ह्मणून समजलें ! नंतर चौकशी केली जे, ही आली कोठून ? तो पटवर्धन यांचे गोटांतून आली असे समजले. तेव्हां श्रीमंत बोलले की, ते पुरुषोत्तमराव याचे काम ! दुसरे दिवशी श्रीमंतानी विचारिलें आणि बोलले जे, असे करूं नका. खरें किवा लटकें कांहींच न समजतां एखादे वेळेस तुह्मांस कठिण जाईल! श्रीमंतांचा राग मोठा, परंतु पुरुषोत्तम- राव यांजवर पूर्ण कृपा, यामुळे ती गोष्ट खपली ! याप्रमाणे मस्करी करावयाचा दाजींचा सांप्रदाय होता. १३४. पुरंदरास असतांना हरिपंततात्यानी येऊन सांगितले की, आज दादासाहेब यांजकडील मंडळी वगैरे श्रीमंतांच्या भेटीस येणार ते आपलेकडे येणार आहेत. त्यास आली गोष्ट दादासाहेब यांची काढितो. नंतर आपण मोघम त्या मंडळीस शिव्या द्याव्या ! असे सांगून ठेविलें. नंतर ती मडळी किल्ल्यावर आली. येऊन दाजीकडे आले तों हरिपंततात्या व लक्ष्मणपंत देशमूख हे प्रथम येऊन बसलेच होते. त्यांनी गोष्ट काढिली जे, दादासाहेब केवळ सांब अवतार असें असतां ही गोष्ट जाहली हे फार वाईट जाहले ! असें बोलतांच दाजी बोलले की, दादासाहेब भोळे, त्यांजकडे काय ! परंतु जवळ चार लुच्चे होते त्यांनी नासलें! ती मंडळी ह्मणूं लागली जे, दाजी, मी त्यांत नाही. दुसरे ह्मणूं लागले जे, मी त्यांत नाही. ' जवळचेच xxxxx ! दादासाहेबांकडे काही नाही' असे दाजी पुनः पुनः बोलते. तेव्हां ते ह्मणूं लागले, आपण आमची पूजा केली ! कोणी केलें तरी सर्वावर येणार. असें बोलून नंतर ते आलेले गृहस्थ निरोप घेऊन गेले. १३५. सरकारांतून दाजीस दौलताबादेस तोतयाचे चौकशीस पाठविले तेव्हां ते दुसरा मातबर मनुष्य समागमें मागून घेऊन गेले. तेथे जाऊन तोतयाकडे चार वेळ गेले ते सरकारचे कारकुनाखेरीज गेले नाहीत. त्यास विचारिलें जे, भाऊसाहेब यांच्या व आमच्या बहुत वेळ गांठी पडोन बोलणी जाहली आहेत. त्यांतील खुणेची गोष्ट एक सांगा. असें म्हणतांच तो बोलला त्यांतील कांहीं एक गोष्ट पटली नाही. तेव्हा त्याचे तोंडावर दाजी बोलले जे, तूं xxx लबाड आहेस. थोराचे नांवास बट्टा लावावयास आलास ! याप्रमाणे साफ उत्तर सांगून निघून आले. १ या गोष्टीत काही अतिशयोक्ति आहे. २ पुग्दरचा तह ठग्ल्यावर दादासाहेबास मात्र इग्रजांनी सुरतेत राहू दिले व बरोबर सरदार व कारकून वगैरे होते त्यास काढन लाविले. ते लोक हरिपततात्याकडे आले तेव्हा त्यांस बरोबर घेऊन तात्या फौजेसह परत पुण्यास आले. त्यानतरची ही १४ सदगतली गोष्ट. , , ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ८२ १३६. पुढे तोतया मिरजेस आणून ठेविला. सखारामबापूचे वांकुडपणामुळे बुद्ध्या मिरजेचे किल्लयांत कैदेत ठेविला. नंतर पांडुरंगरावतात्या यांनी वरचेवर दाजीस पत्रे पाठविली जे, तोतया येथून काढून आणखी कोठे ठेवावा. येथील मंडळी त्याजकडे येतात संवरतात. सरकारी एकादा पेंच येईल. असे लिहिलेवर दाजीनी सरकारांत विनंति करून कोंकणांत रत्नागिरीस किल्ला आहे तेथे पाठविला. १३७. तो किल्ला रामचंद्र नाईक परांजपे यांजकडे होता. तेथे त्यांची स्त्री अन्न- पूर्णाबाई ह्मणून होती, ती फितून तोतयानें तो किल्ला बळकावून दरोबस्त कोंकणपट्टीत ठाणी घातली व कोंकणपट्टीतील किल्ले सारे घेतले. तों एके दिवशी पुरंदरास पत्र आले त्यांत लिहिले होते की, सुवर्णदुर्ग किल्ला तोतयाने घेतला. तो किल्ला हरिपंत फडके यांज- कडे होता. तेथे हरिपंत यांचे पुतणे होते. तेव्हां लक्ष्मणपंत देशमुख दाजीकडे येऊन सांगू लागले की, आज सुवर्णदुर्ग किल्ला तोतयाने घेतला अशी सरकारांत पत्रे आली. तो किल्ला हरिपंत फडके यांजकडे होता. त्यास मी आज जेवतांना गोष्ट काढतों. आपण हरिपंत यांस पुष्पं समर्पण करावीं ! असे सांगून गेले. दाजी राहिले होते त्याच घरांत दप्तरचे कारकून जेवीत माजघरांत निम्मे कृड घालून निम्मेंत दप्तरचे कारकून जेवीत आणि निम्मे घरांत दाजी रहात. तों तिकडे कारकून मंडळी भोजनास बसली त्यांतच हरिपंत जेवीत. इक- डेही दाजी भोजनास बसले भोजन करतांना दाजीनी विचारिलें जे, देशमुख, आज सर- कारांत तोतयाचें वर्तमान काय आहे ? तेव्हां देशमुख बोलले जे, सुवर्णदुर्ग किल्ला तोतयाने घेतला ह्मणून पत्रे आली. तेव्हां दाजीनी विचारले जे, तो किल्ला कोणाकडे होता ? तेव्हां देशमुख बोलले की, हरिपंतांकडे होता. मग दाजी बोलले की, अहो, हे xxx असेच किल्ले गमावतील ! आम्हाकडे किल्ला कोणी देईना ! कसा तोतया घेतो पाहीन ! असे ह्मणतांच हरिपततात्या बोलले जे, दाजी, मी समजलों. आमची पूजा आपण केली ! दाजी बोलले की, तात्या, आपणास मी कांही झटलें नाहीं. बरें, मला एखादा किल्ला देऊन पहावयाचा होता कसा तोतया घेतो तो ! तात्या बोलले की, त्या पोराने दाजी, माझे तोंडास काळोखी आणिली. याप्रमाणे भोजन करतांना बोलले. भोजने जाहलियावर हरिपंततात्या दाजीकडे आले. नतर सारे वर्तमान सागितले. चार घटका बसून इकडील तिकडील वर्तमान सांगून निघून मेले. याप्रमाणे पुरंदर मुक्कामी दाजी यांनी सरकार चाकरी एकनिष्ठपणे करून लौकिक संपादन केला. मूळपुरुषापासून वंशावळ लिहितो. मूळपुरुष हरभट. त्यास तीन पुत्र जाहले. प्रथम बाळंभट. दुसरे कृष्णंभट. तिसरे रघुनाथभट. १३९. त्यांत वडील बाळंभट यांस तीन पुत्र जाहले. पहिले हरभटबावा ब्रह्मीभूत. केशवभट दुसरे. विठलभट तिसरे. - १३८. आतां ·पर हरिवंशाची बखर . १४०. हरभटबावा ब्रह्मीभूत यांचा वंश त्यांस पुत्र सात, कन्या एक. त्यांची नांवें:- वडील कृष्णंभट बापाजी. बाळभटअण्णा दुसरे. त्रिवातआप्पा तिसरे. गोविंदपंतनाना चवथे. महादेव पांचवे. रामचंद्रपंतआप्पा सहावे. भास्करपंतआप्पा सातवे. ताराबाई कन्या आठवी, वैशंपायन यांचे घरी दिली. १४१. कृष्णंभट बापानी वडील पुत्र त्यांचा वशविस्तार- त्यांस स्त्रिया दोधी. प्रथम राधाबाई, माणकापुरकर लेले यांची कन्या. दुसरी दुर्गाबाई, भिडे यांची कन्या. प्रथम स्वीस सहा पुत्र व दोघी कन्या वडील वेशवाई, जोशी यांचे घरी दिली. दुसरी भीमाबाई, काळे यांचे घरी दिली. नारायधारावनाना तिसर. पुरुषोत्तमरावदाजी चवथे पुत्र. मेघश्यामरावबापू पांचवे. जनार्दनराव सहावे. महादेवरावअण्णा सातवे. बळवंतराव- काका आठवे. सहावी कन्या १४२. नारायणरावनाना वडील पुत्र यांच्या स्त्रिया दोघी. रखमाबाई व वाराणसी- बाई. त्यांस पुत्र नाही, सबब पुरुषोत्तमरावदाजी यांचे पुत्र दत्तक घेतले. प्रथम कृष्णराव दचक दिले. त्यांस पत्नी म्हैसकर याची कन्या केली. तिचे नाव गोपिकाबाई. ते कृष्णराव अल्प वयांतच देवाधीन जाहले. त्यास वश नाही. नतर दाजीचे दुसरे पुत्र सदाशिवराव दत्तक दिले त्यांचा वंश. त्यांस स्त्रिया दापी तही पराक्रमी त्यास स्वर्वाचे स्वारीस भाल्यांची जखम लागली, तेव्हा सरकारातन शिरपेंच देऊन वस्त्रे दिली. त्यांस प्रथम स्त्री पार्वतीबाई, काळे यांची कन्या. दुसरी स्त्री भागीरथीबाई. पाटणकर यांची कन्या. प्रथम स्त्रीस संतति पुत्र नारायणराव व कन्या रखमाई. दुसरी स्त्री भागीरथीबाई विजला संतति कन्या प्रथम शिऊबाई दुसरी कन्या दुर्गाबाई, गाडगीळ यांचे घरी दिली. तिसरे पुत्र पांडुरगराव. चौथे राम्चद्र. पांचवे नारायण, योगा, सातवे जनार्दन. याप्रमाणे कृष्णंभट बापाजी यांचे प्रथम पुत्र नारायणराव कृष्ण यांचा वंश लिहिला, १४३. आतां दुसरे पुत्र पुरुषोत्तमरावदाजी यांचा वंश लिहितो. त्यांस चिया दोघी. प्रथम गोपिकाबाई. दुसरी कृष्णाबाई, चिचणेरचे कानिटकर यांची कन्या प्रथम स्त्रीस एक कन्या जिऊबाई जाहली ती रास्ते याच घरी दिली, दुसरी कृष्णाबाई तीस संतति प्रथम पुत्र हरिहररावतात्या. दुसरे पुत्र कृष्णरावनाना दत्तक दिले. तिसरी कन्या मनाबाई, सोनी यांचे धरीं दिली. चवथे पुत्र विठ्ठलराव बापाजी. पांचवी साळूबाई जुळी, सहा। रामराव जुळे, सातवे सदाशिव हे नारायणराव यांस दत्तक दिले. आठवी यमुनाबाई कन्या. १४४. आतां कृष्णाबाई आई यांच्या पुण्यरूप कीर्तीचे वर्णन करितो. ती पुरुषोत्तम- रावदाजी यांचे पश्चात् मंगळवेढ्याहून इनामगांव आंबे येथे येऊन राहिली. निरतर पुराण- , साळ्याई व रामराव ही जुळी भावडे, ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. - श्रवणस्नानदानादि कृत्ये कम्मन सत्काल घालविला मुले लहान, वडील पुत्र हरिहरराव हे बारा वर्षांचे होते. सर्वांच्या मुंजी व लमें सपना च पक, कन्या, त्यांची लमें मुंजी वगैरे कामी लक्ष रुपये खर्च केले. धर्मकृत्य सहकुटर मा माग केली पचवीस हजार रुपये खर्चुन घर बांधिलें. गांवांत पेठ वसविली. मळे, तडे, गजर केले. विहिरी व तळी बांधिली व ओढे फिरविले. १४५ हरिद्वारामगारया हे प्रथम पन, परन नातृभक, आमरणात् मातुश्रीची आज्ञा उच्चन केली व नाही पचानने वात का हन तमानतो मातुश्रीचे आज्ञेत वागून मातुश्रीचें सार्थक केले. त्यांनीही दाजीचे पाहीना इना-गांव मोजे ओझेवाडी परगणे ब्रह्मपुरी हा गांव सरकागंतन इनाम करून घेतला. दाजींचे पाठीमागे पुण्यात श्रीमंत सवाई रावसाहेब पाजपाजी होते. श्रीमंतांची कृपा पूर्ण होती. नाना फडणीसही कृपा करीत. , , १४६. श्रीमंतांचे लग्नात घर-प्रस्थानाचे दिवशी नानानी आप्पा बळवंत यांस सांगितले जे, अंबारीत बसावयाच्या 1 टळीची चादी लिनिली आहे, ही घेऊन जाऊन त्याप्रमाणे सर्वास सांगाव नंतर आप्पा बळवत याद धऊन परशुरामभाऊकडे आले आणि सागितले की, आपणास नानानी अंबार त बसावयास सांगितले आहे. नंतर राम- चंद्रपंतआप्पास सांगितले. तपेच टरिहररावता-या बसले होते त्यांस सांगितले जे, हरि- हरराव, तुझी व विठ्ठल रावजी गोळे उभयता क्या अंबात बसावें. असे सांगतांच तात्या सम- जले जे, रामचंद्रपंतआप्पास सांगितले, मी ललिप बसो, सबब उगेच भिडेस्तव मला सांगतात, असे समज़न आप्पा बळवंत यास बोलल जे, आप्पा, माझी घोडी तयार आहे. मी घोडीवर बसतो. असें ह्मणताच आप्पा बोलले जे, नाना रागें भरतील. घोडीवर बसूं नका. असे सांगन आप्पा गेले, तो श्रीमतांची तयारी झाली, श्रीमंत अंबारीत बसले. श्रीमंतांचे पाठीमागे दोन दोन अंबा-या जोडन एक्या अंबारीत भाऊ व एक्या अंबारीत नाना अशा दोनी वा-या श्रीमतांचे पाठीमागे. त्यांचे पा- ठीमागे दोन दोन अबा-या अशा पांचयनारस अंबा-या जोडून स्वारी तयार जाहली. हजारों वायें वाजवीत. ती शोभा केवळ स्वयंवरावी पूर्वी पुराणांतरीं वर्णन केली त्याप्रमाणे ! नंतर नानानी पाठीमागे पाहिले तो विठ्ठल रावजी गोळे अंबारीत एकटे पाहिले. नंतर आमा बच्चा श्रीन पानी में उर कारखान्यात होते त्यास विचारिलें जे, हा हावामान पर... अधि.7 में समय भारत नेव्हाच तात्यास चवदावें वर्ष होग २ यावरून अण्णा मन : ८ ८ . . .:. मता माधराव यांचे पहिले लम फेनवारी १७८ रोजी झाले.. । परना ५ घाट्यापेक्षा घोडी अधिक चपळ असल्यामुळे बपाययास चागली, सबब नहनी घोड्यावर बसणारे पुष्कर लोक घोड्याच याळगीत. त्या काळी चागल्या घोडीस कमीत कमी सात आठशे रुपये पडत. ता. १० ·हरिवंशाची बखर NAM mmwwwwww Arvw , हरिहरराव अंबारीत नाहीत तेव्हां आप्पा बोलले जे, मी त्यास सांगितले होते. ते म्हणाले जे, माझी घोडी आहे. मी घोडीवर बसतों. ते घोडीवर बसले असतील. असें ह्मणतांच हरिहरराव यांस बोलावा असें नाना बोलले, तेव्हां भालदार बोलवावयास आले. नंतर हरिहरराव नानाचे अबारीजवळ घो- ड्यावर बसोन आले. नाना अंबारीतून खाली वाकून बोलले जे, अहो, तुझांस आप्पानी अंबारीत बसावयास सांगितले की नाही ? हे बोलले जे, सांगितले होते, परंतु माझी घोडी तयार होती ह्मणून घोडीवर बसलो. तेव्हां नाना बोलले जे, उतरा घोडीवरून ! असें झणून यांस घोडीवरून उतरवून विठ्ठल रावजी गोळे यांचा हत्ती बसवून त्या अंबारीत यांस बसविलें. नंतर श्रीमंतांचे अंबारीचा हत्ती चालावयास लागला. तोपर्यत सारी फौज उभी. याप्रमाणे नानांचे लक्ष ! सर्व राज्याचा कारभार करीत, परंतु लक्ष असें होतें. कारभारी श्रीमंतांचे घरापासून गोरगरिबांचे देखील घरी जाहले. परंतु नानाफडणिसांप्रमाणे कारभारी जाहले नाहीत. आणि जे कृत्य हाती धरिलें त्यांत यश येऊन शेवटास गेलें असें नानाचें मात्र ! नानाप्रमाणे पुरुष मागेही झाला नाही व पुढेही होणार नाही. तेव्हां हरिहररावतात्या व विठ्ठलराव गोळे एक्या अंबारीत बसले. श्रीमत वरप्रस्थानास निघाले. त्या वेळेस असे वाटले की, हे इंद्रभुवन की इद्राची संपत्ति यापुढे तुच्छ, असे वाटून हरिहरराव यांनी विठलरावजीस विचारिलें जे, रावजी, आपण वडील आपण श्री- मंत नानासाहेब यांचे वेळेपासून पाहिले. परंतु माझे बुद्धीस असे येते जे, ही शोभा पूर्वी कांहीं नसेल, आणि पुढेही होणार नाही ! अशी शोभासंपत्ति ! केवळ इंद्रभुवन असे वाटतें ! तेव्हां विठ्ठलरावजी बोलले की, "हरिहरराव, आपण बोलतां हे खरे. ही शोभा कांही नाना- साहेब यांचे वेळेस नव्हती. हा पुरुष दैववान् विशेष आहे याचे दैवाप्रमाणे श्रीमंतांचे घर- च्या पुरुषांत कोणी जाहला नाही.” त्या लग्नांत बेत तर ऋद्धि सिद्धि ज्यांचे घरी असे सरदार जेथे पाणी वहाणार तेथें न्यून काय पडणार आहे ! ते वर्णन करावयासही सामर्थ्य कोणास आहे ? हरिहररावतात्या यांस श्रीमंतांचे घरीं असें मानीत पुरुषोत्तमराव- दाजी यांचे पराक्रमावर सर्व पदरची मंडळी कृपा करीत. १४७. दाजींचे वेळेस आंब्यांची इनामपत्रे जाहली नव्हती, तेव्हां तें तात्यानीं सर- कारचे कानावर घातले. तेन्हां सखारामबाप बोलले जे, श्रीमंत नानासाहेब यांची चिठी आंन्यांचे इनामाविशीं तुम्हाजवळ आहे ती चिठी आणिली ह्मणजे इनामपत्र करून देऊ. ती चिठी कासेगांवावर लढाई होऊन त्रिंबकरावमामा धरले, त्या लढाईत गेली. ती चिठी कलमदानांतच होती. मोड जाहला ते वेळेस कलमदान गेलें त्याबरोबर ती चिठीही गेली. तेव्हां तात्यानी चिठी गेली म्हणून सांगितले. बोलले की, इनामपत्रे व्हावयाची १ सवाई माधवराव. २ पेशव्याच्या घरी लग्नकार्यात पाणी भरण्याचे काम पटवर्धन सरदाराकडे होते! पहा कान्येतिहाससह पत्रे, यादी वगैरे ले० ३१ सदर ६. . . मग बापू ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. . नाहीत ! तेव्हां हरिपंततात्यांचे कानावर मजकूर घातला. तेव्हां तात्यानीं मजकूर ऐकून घेऊन बोलले की, बानू, हे काय बोलता ? चिठी गमाविली म्हणून इनाम खोटें जाहलें की काय ? दाजीचा कारभार भोळा. इनामपत्रादाखल चिटी. ती स्वारीत बरोबर कलमदानांत कोणी बाळगील की काय ? आणिक सरकारचे कामावर लढाई होऊन कलमदान गेलें, असें असतां चिठीचा आक्षेप घेणे हे काय ? त्यास दाजी असते आणि चिठीचा आक्षेप घेता म्हणजे त्याचे उत्तर दाजी करिते. तुम्हांस आता असे करतां नये. नंतर ते हरिहररावतात्यांच्या कारकुनास म्हणाले की, हे सर्व मी नानाचे कानावर घालून तुमचे काम करून देतो. दाजीचा माझा स्नेह, त्यापेक्षा तुमचे कामास दुसर काही बोलावयाचें नाही. असे म्हणून सांगितले की, मी तिसरे प्रहरी नानाकडे जाऊ लागलो म्हणजे मला सूचना करणे. याप्रमाणे चितो त घारपुरे, हरिहरराव याजकडील कारकून, त्यास सांगितले होते. तिसरे प्रहरी हरिपंततात्या नानाकडे जाऊ लागले, तेव्हां घारपुरे यांनी सूचना केली. नंतर तात्या वर गेले तों उभयतां कारभारी बसले होते. तेव्हां हरिपंततात्यानी गोष्ट काढिली जे, मंगळवेढे परगणेत मौजे आबे हा गांव नारायणराव व पुरुषोत्तमरावदाजी यांस इनाम श्रीमत नानासाहेब यांनी दिला, त्याची इनामपत्रे जाहली नाहीत. हल्ली त्यांचे चिरं- जीव हरिहरराव यांनी विनंति करण्याविषयी सांगितले आहे. त्यास इनामपत्रे करून देण्याची आज्ञा व्हावी. असे म्हणतांच सरखारामबापू बोलले जे, अहो, श्रीमंत नानासाहेब यांची चिठी त्याजवळ आहे ती चिठी आणून द्यावी, नतर इनामपत्रे करून देऊ. तेव्हां हरिपंत बोलले की, चिठी होती खरी, परतु कासेगांवावर लढाई जाहली तेव्हां मोड जाहला, ते समयीं लुटींत कलमदान गेलें त्यात विटी होती ती चिठी गमावली. दाजीचा कारभार भोळसर. कलमदानांत कोणी चिठी ठेवील काय ! तेव्हां बापू बोलले की, चिठी गमाविली असलियास इनामपत्रे व्हावयाची नाहीत. तेव्हां हरिपंत बोलले की, बापू, ही अक्षर आपण दाजींस बोलावयाची आणि त्यांचे उत्तर दाजीच देते. हल्ली त्यांची मुलं लहान. त्यांस ही सबब लावून द्यावयाची की सरकारच ताळेबंदास आज पन्नास वर्षे इनामखर्च साल दरसाल पडतो. असे असता चिठी गमावली ह्मणून इनाम खोटे जाहले की काय ? न्यांतून चिटी काही त्यांचे घरी गळबटली नाही. तुमचे सरकारकामावर चाकरीवर असतां ही चिठी गळबटली. आणखी दाजी येथे तुमचेच कामावर असतां वारले. त्यांचे मनांत बहुत उमेद होती, परंतु आयुष्य सरलें! उपाय नाही. त्यांचे मुलास हेच बक्षीस द्यावपाचे की काय ? असें हरिपंत बोलतांच सखारामबापू अक्षर बोलले नाहीत. नाना ह्मणाले जे, हरिपंत, तुह्मी ह्मणता ते खरे, चिठी गमावली ह्मणोन १ पन्नास काही नाहीत, फार झाले तर सव्वीस वर्षे. कारण की आय हा गावच मुळी स. १७५० पूर्वी पेशव्याकडे नव्हता. ही इनामपत्राची भानगड स. १७७७ च्या पहिल्या तीन महिन्यात किंवा ७६ च्या अखे. रच्या दोन महिन्यांत पडलेली आहे. इनामपत्रे काय? प्रत्यक्ष .

·हरिवंशाची बखर ~RNA -- दूता, काय जाहले ! तेव्हां हरिपत बोलले की, इनामपत्रे व्हावयाची परवानगी सांगतो. नाना बोलले की ' सांगणे. ' तेव्हां हरिपंत खाली येऊन हरे म्हणून कारवून सरकारचे, त्यांस सांगितले की, हरिहरराव पटवर्धन यांस इनामगांव मोने आवें पग्गणे मंगळवेढे हा गांव पेशजी श्रीमंत नानासाहेब यांनी नारायणराव व पुरुषोत्तमराव याम दिला, त्याची शिरस्त्या- प्रमाणे इनामपत्रे लिहावयाची आना जाहली आहे, त्यास इनामपन लिहिण, म्हणून सांगून हरिपंततात्या निघून गेले. नंतर त्यानी दारचा दाखला पाहून चार पत्र लिहून तयार करून हरिपंत यांचे हवाली केली हरिपंत यांनी नानाकडे नेवून शिके करून घारपुरे यांचे हवाली पत्रे करून सांगितले की, या कामास तुझी सहज हजार पांचशे रुपये परंतु दाजींचे कामांत मला अक्षर बोलावयाचें नाही त्या न ही इनामपत्रे ज्यांनी लिहिली त्यांस मात्र शंभर रुपये देणं. मग त्यात डांभर नपये दिले आणि नामपत्र घेतली. याप्रमाणे हरिपंततात्यांस पूर्ण अभिमान होना १४८. कृष्णरावनाना यास वसं व्हावयाची त्या वेळेस परशुरामपंतभाऊसाहेब पुण्यास गेले होते. हरिहरराव पांडुरम यांस दिली ते वेळी कृष्णरावनानास वस्त्रे दिली. तेव्हां कचेरीत नानानी भाऊस विचारिले, हा मल (दत्तक ) दिला तेव्हा दाजी होते किंवा नाही ? तेव्हां भाऊनी सागितरे की. दाजी होते दाजी असतांना या मुलाकडून नारायणराव यांचे श्राद्ध व पक्ष करवीत होते. असे सांगतांच नाना बोलले की, तर मग काय विचारावयाचें ! वस्त्रे आणवा. असे म्हणन वस्त्र आणवून वस्त्रे दिली. कृष्णराव नारायण म्हणून बेहेड्यास नाव लागले. भाऊबद वानी अडथळा केला होता आणि दाजी वारलेवर मूल दिला असे नानास समजादिले होते सबब नान नी कचेरीत भाऊकडून बोलविले जे, दाजी असतांना मूल दिला. याप्रमाणे दाजीनी जे कलें तें श्रीमंतांचे घरीं देखील मान्य. वरकड ठिकाणी मान्य कन्तिील याचे आश्चर्य काय ! याप्र- माणे पुरुषोत्तमरावदाजी यांची योग्यता १४९. भाऊबंदानीं नानाजवळ समजादिल की, दाजी तोतयाचे प्रकरणांत होते. ती गोष्ट नानानी भाऊजवळ काढिली. तेव्हा भाऊ हरिहररावतात्या यांचे घरी आले आणि विचारिलें जे,-पुरंदरास भाऊ आले ह्मणजे दाजीकडे उतरत. सारी फौज खाली ५ एक खुद हरिहररावास, दस आय हा गया परगण्यात होता त्य' प. ग' याचा मामलेदाराम, तिसरे परगण्याच्या देशमुखदेशपाड्यारा, आणि बी. मोदमानी आय महणजे आत्याच्या पावल- कुळकोस. सरकारातून इनाम जमीन के मामलर सती ई चा पहिलाच पा. हिजेत असा नियम अस २ दानी र पद का नया व माहीतर तक दिले होते, सबब नारायणराव याची सालीना चार हजार रपत्र गब याचे नाई सम्बार न करार झा ल्याची वस्त्रे. ३ वेहडा-सरजामाच्या नेमणुकीची सनद. ? भाऊबद कोणी दूरचे नव्हते. दाजीचे धाकटे बंध बळवंतराव हेच विरुद्ध झाले होते.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ८७ ठेऊन वरते आपण सडे असत - तेना जवतांना विचारले जे, तात्या, आज नानानी गोष्ट काढिली ज, दाजी तोतया प्रकरणात होते, त्यातील मजकूर तुला माहीत आहे की काय ? कारे चिताबा, तुला मातीत आहे का काय ? तेसो तात्या बोलले की, आमास त्याचे कामकारभाराची काही माहिती नाही. परंतु जेवताना गोटी बोलत ती मात्र माहिती आहे. काय लणत ज. तोतया प्रथम दौलताबादेस होता, तेव्हा कारभारी यांनी मला परीक्षेस पाठविले. तेव्हा मी सांगितले ज, माझे समागमे कोणी विश्वासूक कारकून द्यावा. तेव्हां बाजीपतअण्णास बरोबर दिले नतर दोलताबादेस गेलो. तेथे त्याची चार वेळ गाठ घेतली, ती बाजीपतास बरोबर घेऊन घेतली. त्यास विचारले जे, श्रीमंत भाऊसाहेब याची व आमची बहुत वेळ गाठ पड़न बोलणी चालणी खुणेच्या गोष्टी पुष्कळ जाहल्या आहेत, त्यातून एक गोष्ट तमी सागा सागा ह्मणजे खरे. असें ह्मणतांच तो बोलला त्यातील काहीएक गोष्ट खरी जाहली नाही. तेव्हा मी त्याचे तोंडावर बोललो जे, त • x ४ लबाड आहेल थोराचे नावास बट्टा लावावयास आलास ! असे ह्मणून निघून आलो. पुढे तोतया मिरजेस ठविला तेथून रत्नागिरसि होता. तेथून रामचंद्र नाईक परांजपे याची स्त्री अन्नपूर्णाबाई हिची पत्र मला येत की, तुह्मीं येथपर्यंत येऊन जावे धर्मास मी गेली नाही म्हणन व जाहले ! मी त्याच ताडावर तू लबाड आ- हस असे म्हणतो व तो वजन मला दहा घालता ! माझी अब्रु देवाने राखिली. अन्नपूर्णा- बाईची पत्रे मला जी आली ती मी नानास दाखवून फाडून टाकिली. " याप्रमाणे भोजन करताना बोलत, ते आह्मी एकल आहे असे सांगताच भाऊ म्हणाले की, याप्रमाणे नानाजवळ मजकर बाल. असं सागन निसंर प्रहरी नानाकडे तात्यास घेऊन गेले. जाऊन नानास बोलले की, आपण तोतयाप्रकरणी मजकूर बोलला, त्यास दाजीचे मुलास विचा- रिलें त्याने दाजी जेवताना बालत तो मजकर सागितला. तात्या, तो मजकूर सांग. असे म्हणताच तात्यानी सदरी मजकर जो सागितला तो सारा पाढा बोलतांच भाऊ बोलले जे, नाना, अन्नपूर्णाबाईच्या चिठ्या आल्या त्या आपणास दाखवून आपल्यासमक्ष दाजीनी फाडून टाकल्या की नाहीत ? नाना बोलले जे, फाडन टाकिल्या हे खरें आहे. तेव्हां भाऊ बोलले की, मग काय विचारिता ? तेव्हा नाना बोलले की, असे बळवंतराव सांगतात. भाऊ बोलले की, बळवतगव — महाराज आहेत, त्याद बद्धीचे प्रकाश आप- ल्यास समजतील ! या मुलाचे पाय भुईस लागावयाचे त्यांचे मनांत कोठे आहे ? याप्रमाणे रागाने बोलताच नाना उंगच राहिले. १५०. आणखी बळवतरावकाकानी कसरीचा मजकर सरकारांत समजाविला जे, , - . महाराज' शब्दाची योजना १ चितोपत घारपुरे हा पुरुषोत्तमराव दाजीचा कारकून अर्थात् उपरोधिक.

·हरिवंशाची बखर शिबंदींत यांस कसर राहती; परतु पुरुषोत्तमरावदाजी यांस दुखणे आले तेव्हां पुरंदरची हवा सोसेना, सबब पुण्यास गेले. तेथें नाना फडणीस समाचारास आले त्या वेळेस दाजी बोलले की, नाना, मी आपले तोडाने आपला पराक्रम काय वर्णन करूं ? परंतु माझे मनांत असें होतें जे, हा धनी थोर व्हावा आणि आमचे शत्रु मोगल वगैरे आहेत त्यांशी युद्ध- प्रसंगास लाख फौज उभी असावी आणि भर लढाईमध्ये आमचे तुकडे होऊन जावे, असे मनांत होते. परंतु हे दुर्मरण मला आले अओं दिसते! तेव्हां नाना बोलले जे, तुम्ही वांचाल आणि तसेच मराल ! दाजी बोलले जे, या दुखण्यांतून वाचावयाचे कठिण. असे म्हणून आणखी सांगितले जे, मी येथे कुटुंबसह आलो. मला आपण तैनातेखेरीज पैसा देत नाही. माझें सारे कुटुंब मंगळवेढ्यास आहे तेथे खर्च सारा आहे, त्यास चारशें प्यादे आपण करून दिले, त्यास रोजमुरा सरकारांतून अकरमाही येतो, पण मी दसमाही देतो. एक महिना काटून घेतो. पुढे सरकारांत कोणी समजावून मुलांचे घर बुडवितील यास्तव विनंति केली आहे. मी खर्चासाठी घेतो. असें म्हणून तात्याचा हात घेऊन नानाचे हातांत घातला. याप्रमाणे केले. असे असताही पुढे कसर समजवावी म्हणून सरकारांतून निकड लाविली. रोजमुरा देईनात, आणि ह्मणूं लागले जे, दाजीनी कांहीं कसर समजा- विली होती. त्यास तुम्ही समजवावी असे म्हणू लागले. तेव्हा हरिपंततात्या यांचे काना- वर घातलें. तात्या म्हणों लागले जे, काय करावें ! तुमचे चुलत्यानीं तुह्मांवर शस्त्र धरिलें आहे ! बरें, आतां एक करा. एकंदर कसरीचा ऐवज अजमासंवार जमा धरून खाली त्यास खर्च लावा. उगेच गोळा बेरीज खर्च लिहा. पागा, भोजनखर्च, जासूद, प्यादे, शिबंदी, टालाईत, दरबार खर्च, कापड, वगैरे खर्च लिहून खाली दोन अडीच हजार रुपये सुमारे शिल्लक काढून अशी यादी करून आणावी. असे सांगितलेवरून त्याप्रमाणे याद केली आणि नेऊन दिली. ती हरिपंत घेऊन नानाकडे गेले आणि बोलले की, हरिहरराव पटवर्धन यांस कसरजमा समजवावी म्हणून आज्ञा जाहली, सबब त्यांनी याद करून आणून दिली आहे. त्यांस पैसा देखील उरत नाही. त्यांचा सारा खर्चच येथे आहे. ही याद पहा. असें ह्मणून याद पुढे ठेविली. नानानी पाहून हरिपंत यांचे अंगावर टाकिली. तेव्हां हरिपंत बोलले जे, मख- लासी करितों. ही शिल्लक त्यांस बक्षीस करावी. असे ह्मणताच नाना बोलले जे, तुमचे मनास १ जो इतरांस शाप तो वीरास आशीर्वाद ।। ! ० पायदळाच्या लंकाकडून बारमहा चाकरी घेऊन अकरा महिन्याचा पगार देण्याचा प्रघात सार्वत्रिक होता. कोठे बारा महिने अकरा दिवसाची चाकरी घे. ऊन अकरमाहीचा एक महिना व ‘सुरनिशीचे ' ह्मणून अकरा दिवस कापुन घेत. कचित् वर्षांतून दोन महिन्यांचा पगार कापुन घेत. दाजी याचप्रमाणे दसमाही पगार देत. शिवाय चाकरीवर रुजू होते वेळी जमातीच्या कारकुनास चेहरेपट्टी लिहिण्याबद्दल दर शिपायास एक रुपया द्यावा लागे चेहरेपट्टीत जात, वय, वर्ण, वतन (मूळ ठिकाण ) . हत्यार, तैनातीची रक्कम व बटवड्याचा रिवाज ही सर्व लिहिलली असत. जसे---महमदखान वल्लद नूरखान, पठाण, उमर वर्षे ३०, वर्ण गोरा, वतन पिशोर (पेशावर ), बदूक, तैनात साडेदहा रु० दीडमाही, इ., । बजेटाप्रमाणे. अजमास ह्मणजे बजेट.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. येईल तसे करावें ! तेव्हां हरीपंततात्यांनी मखलासी केली आणि बोलले जे, सरकारचे मर्जी- पुढे उपाय नाही. हा ऐवज फुकट त्यांचे अंगावर ! त्यांनी उगाच अजमास लिहून आणिला. क- चा हिशेब पाहिल्यास इतकी देखील शिल्लक नाही.असें म्हणून मखलासी केली जे,निम्मे साडेबारा- शे रुपये सरकारांत यावयाचे. बाकी साडेबाराशे रुपये हरि पुरुषोत्तम यांस बक्षिस-अशी मखलासी करून नानापुढे ठेविली. नानानी तेरीख घालून याद संपवून हरीपंत यांचे अंगावर टाकून दिली. नानाचा अंतर्यामी लोभ, परंतु हे सरकार काम, सबब बाह्य प्रकारे बोलले जे, 'हरीपंत, तुही सरकारचा ऐवज बुडविला !' असे बोलले. हरीपंत याद घेऊन खाली आले आणि चिंतोपंत घारपुरे, पटवर्धनांकडील कारकून, याचे हवालीं याद करून बोलले जे, सा- डेबाराशे रुपये तुमचे चुलत्याने तुमचे अंगावर पाडिले; हे देशमुखांकडे देऊन पावती घेणे; असे सांगितले. नंतर साडेबाराशे रुपये देशमुखांकडे देऊन पावती घेतली.त्या यादीची नकल आहे त्यावरून पहावें. याप्रमाणे मजकूर वडिलांनी सांगितला तो लिहिला आहे. १५१. पुढे बळवंतराव काका यानी फितूर प्रकरण केले तेव्हां त्यांस सरकारानी कैद केलें. ते समयीं परशुरामभाऊ यानीं सोडविलें. तळेगांवचे स्वारीस सरकारचे बोलावणे भाऊस आले तेव्हां भाऊनी सांगितले जे, आमचे पायांत बेडी आहे. तेव्हां बेडी असोन घोड्यावर बसावयास कसे येईल ? बेडी तोडल्यावर येऊ ! तेव्हां बळवंतराव काका यांची बेडी तोडून मिरजेस पाठवून दिले. नंतर तळेगांवची स्वारी जाहली, तेथे इंग्रजासी मातबर लढाई होऊन श्रीमंतांस यश आले. याप्रमाणे परशुरामभाऊ भाऊबंदांचा अभिमान धरीत. १५२. भाऊंप्रमाणे भाऊबंदांचा अभिमानी, पूर्वस्मरणाविशी दक्ष व उपकार जाणणारा असा दुसरा मनुष्य कोणी जाहला नाही. येविशी कथा सांगतो. पंढरपूरकर बडवे यांची मुलगी पंढरपुरचे गवंड्याने ठार मारली. तेथें लिमये यांचा अंमल होता, त्यांनी तो मजकूर मनास आणिला आणि मध्येच दाबून टाकिला ! नंतर बडवे यांनी येऊन अंब्यांस मातुश्री कृष्णाबाईजवळ फिर्याद केली. तेव्हा बाईनी शिबंदी कारकून स्वार पाठवून गंवडी यास चीजबस्त सुद्धा कैद करून धरून अंन्यांस आणिलें तव्हां त्या मुलीचे दागिने त्याचे घरी निघाले. नंतर जबान्या वगैरे घेऊन तो खून केलेला मजकूर त्याचे अंगीं लागू जाहला, १ हे उदासीनपणाचे बोलणे. २ फडणिशीकडच्या कागदावर शेवटी तारीख घातलेली असते तीच तेरीस. ती नानाफडनवीस सर्व कागद वाचून त्यांत दुरुस्ती करून नतर स्वतः घालीत. मग तो कागद पुरा झाला. ज्यावर फडणिसाची तेरीस नाही तो हिशेबी कागद सरकारात मजूर झाला नाही असे समजावे. । दाजीच्या मुलावर प्रेम. ' ह्मणजे तुमचे यजमान हरिहररावतात्या याचे. ५ हे चुकले. 'तळेगांवच्या स्वारीस ' या ऐवजी 'जनगल गाडर्ड याशी बोराटांन लढाया झाल्या तेव्हां ' असे पाहिजे. ६ पंढरपुगस परशुरामभाऊचा अमल होता. चिंतोपत लिमये है तेथे त्यानी कमाविसदार नेमिलेले होते. .

·हरिवंशाची बखर ~~~~~ X XX X x x X तदोत्तर कृष्णाजी महादेव यांजसमागमें *गवंडी x आडवे जाहले. जागेच होते.भोवताली सारी मंडळी बसली होती. चितोपंत लिमयेही बसले होते. तों लिमये यांनी गोष्ट काढिली जे, तुझी स्वारी करून गवंडी धरून आणण्याचे प्रयो- जन काय ? चोरून येऊन तुम्ही गवंडी धरून नेला, असें चोरीचे कसब करणे चांगलें कीं काय ? असें म्हणतांच हरिहररावतात्या बोलले की, चोरीचे कसब आमच्या वडिलांनी केलें नाहीं व आझांसही ठाऊक नाही.आतां करावयाचे जाहल्यास तुम्हांजवळ शिकावे लागेल ! असें म्हणतांच भाऊसाहेब यांनी तोंडावरून पांघरूण काढून चिंतोपंत याजकडे पाहून बो- लले की, अहो चिंतोपंत, कृष्णाबाई वहिनी कोण समजतां हो ? ती प्रत्यक्ष धनी. तास- गांवास कोणी अन्याय जर केला आणि त्यांस समजलें तर येथून मुसक्या बांधून नेतील. तेथें तुमची कथा काय ? ती धनी आहेत. आह्मी गैर गोष्ट केली तर त्यांस चौकशी करण्यास अधिकार आहे. असें रागाने बोलतांच कृष्णाजी महादेव यांनी तशांत विनंती केली जे, महाराज, मामलेदार यांचे स्वाधीन चीजबस्त करून पावती घेणे ह्मणून आज्ञा जाहली, परंतु आठ दिवस यांच्या पाठीस लागलों तरी स्वाधीन करून घेत नाहीत. नानाप्रकारचे बोलतात. असे सांगतांच भाऊसाहेब यांनी आज्ञा केली की, गोपाळपंत सोनी यांजकडे चीजबस्त देऊन पावती घेणे, आणि तुझी जाणे. कृष्णाबाई वहिनीस सांगावें जे, तुह्मी केलें ते ठीक केले. याप्रमाणे सांगावें. असे सांगतांच चिंतोपंत लिमये मुकाट्यानी उठून गेले. याप्रकारें भाऊसाहेब कृष्णाबाई यांस मानीत. कां जे, पुरुषोत्तमराव दाजी यांनी आपणावर उपकार केले; सबब तोंडाने ह्मणत जे, आह्मी आपले अंगाचे कातडे काढून जोडे करून दाजींच्या मुलाचे पायांत घातले तरी दाजींचे उपकार फिटावयाचे नाहीत. याप्रमाणेच बाळासाहेबही नारायणराव व पुरुषोत्तमराव यांचे वंशास अधिक मानीत. त्यांनी तशीच महत्वाची कार्ये केली सबब मानीत. १५३ बाळासाहेब यांची थोरपणाची गोष्ट सांगतों व चातुर्याची कथा सांगतो. नाना फडणीस यांची स्वारी मिरजेस आली तेव्हां नानास मेजवानी केली होती. तेथें बेत असा केला होता की, कोठं व्यंग अगदी नाही. कोठे कोठ अगदी न चुकतां तयारी यथास्थित केली. तेव्हां भोजनं जाहल्यानतर कचेरीत विडे घ्यावयास बसले. भाऊ- " * येथे फुल्या दिलेल्या जागी बखरीचा अर्धा बंद फाटून मजकूर गेला आहे, तो मजकूर-" बाईनी तो गवंडी चीजवस्तमुद्धा रुष्णाजी महादेव व हरिहररावतात्या यांस बरोबर देऊन तासगांवास पाठविला. तों चितोपंत लिमये ही बाईची कागाळी घेऊन तासगावास आले. परशुरामभाऊ व सारी मंडळी बसली होती, बोलणी चालली होती तो भाऊस झोप येऊ लागल्यामुळे ते अमळ आडवे जाहले " याप्रमाणे असावा. १ या सदर १५२ मध्ये आलेल्या गोष्टीत बाळासाहेबांच्या थोरपणाचं वर्णन कांही दिसत नाही. एक प्रकारच्या चातुर्याचे मात्र आहे खरें. २ म. १७८६ च्या जून महिन्यांन नानाफडनवीस बदामीहून परत येत असतां कुरुदवाड, मिरज व तासगाव या तिन्ही ठिकाणी मेजवान्या घेऊन पुण्यास आले.

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. ९१ , . , साहेब तासगांवाहून मेजवानीकरितां मिरजेस आले होते. सारी मंडळी कचेरीस बसली होती. तेथे रुजाम्यावर महमुदी चादरा घातल्या होत्या. त्यास एके स्थळी किंचित् माशीचे पंखाइतका डाग पडला होता. तो पहातां पहातां नानाची त्या डागावर नजर गेली, आणि त्याकडे पाहूं लागले. भाऊसाहेब यांसी बोलता बोलतां तिकडे पहात ते बाळासाहेब यांनी लक्षात ठेविलें. तो डाग जो होता तो बाळासाहेब यांचे लगतच होता. तों बाळासाहेबानी अकस्मात् नानाची नजर चुकावून चुनपट्टी जवळ होती ती त्या डागास पुसली. त्याने डाग दिसेनासा झाला. तो नाना आणखी पाहू लागले, तो तेथे डाग नाही. चहूंकडे पाहिले परंतु डाग काही दिसेना. वरचेवर पहात, परंतु त्या कचेरीत डाग कांही कोठे नाही. नंतर वस्त्रे वगैरे देऊन निरोप दिला. नाना उठले ते भाऊंचा हात धरून निघाले आणि बोलले की, भाऊ, गंगाधरराव श्रीमंतांजवळ रहावयास योग्य आहेत ! याप्रमाणे बोलले. तात्पर्य बाळा- साहेबांचें चातुर्य व लक्ष असे होते १५४. वशावळीचा विस्तार लिहितां मन्ये कथा आली ती लिहिली. आता पुरुषो- त्तमरावदाजीच्या वंशाचा विस्तार लिहितो त्यास पुत्र दोन. हरिहरराव व विठलराव. हरिहररावास पुत्र विश्वासराव, बाळकृष्णराव अण्णा, विनायकराव व भास्करराव आपा असे चार. विठ्ठलरावांस पुत्र केशवराव, पुरुषोत्तमराव, व दामोदरराव असे तीन. १५५. कृष्णभटजींचे तृतीय पुत्र मेघश्यामराव यांस पुत्र झाले त्यांची नांव-वासुदे- वराव, चिंतामणराव, शिवराव, जनाबाभाऊं, जगन्नाथ, कृष्णराव, रामचंद्र, विनायक, गो- विंदराव, व्यंकटराव, नरसिंगराव व घोडोबा मिळून बारां. १५६. कृष्णभटजीचे चौथे पुत्र माधवराव यास पुत्र दामोदरराव. तो मयत झाल्या- वर दत्तक घेतला तो गोपाळराव १५७. कृष्णभटजींचे पांचवे पुत्र बळवंतराव यांस पुत्र विष्णुपंत, गणपतराव, विश्व- नाथ, गोपाळराव व नारायणराव असे पांच. पैकी गोपाळराव दत्तक दिला. याप्रमाणे हरभटजीबावा यांचे वडील पुत्र कृष्णंभट यांची संतति लिहिली. १५८. हरभटजीबावांचे दुसरे पुत्र बाळंभट यांस पुत्र मोरोबाआबा. मोरो बल्लाळ यांस पुत्र श्रीपतराव. . १ बाळकृष्णरावअण्णा यानीच ही हरिवशाची बखर लिहिली. २ जनार्दन मेघश्याम हे धारवाडच्या लढाईत पडले. ; मेघश्यामरावयाप यान्या एकीमागन एक अशा तीन खिया झाल्या. पैकी पहिलीस एक कन्या व सहा पुत्र, दुसरीस चार पुत्र, तिसरीस णच पत्र व दोन कन्या. पधरा पत्रापैकी अन्यवयात वारलेले तीन वजा करून बाकीच्या बागची नावे घर दिली आहेत. म १७६; त मेघश्यामराव यांची व हैदरअल्लीचा सरदार मीरफेजुल्ला याची लढाइ होऊन हे शत्रकडे पाडाव सांपडले ते दोन वर्षांनी तिकडून सुटून आले. स. १७८० त जनरल गाडर्ड याच्या फौजेशी बोरघाटाखाली परशुरामभाऊनी निकराच्या लढाया केल्या त्यांत एका टोळीवर हे मख्य सरदार होते. हे चतुर मुत्सद्दी होते. गोपाळरा- वाचे प्रथम कारभारी नारायणराव रुष्ण होते. ते स. १७६५ त वारल्यावर हे मोरोबाआया कार- भारी झाले. त्यांच्या चातुर्याबद्दल ऐ. ले. संग्रहातील शेकडों पत्रे साक्ष देत आहेत.

·९२ हरिवंशाची बखर M 10 चतुर्थ पुत्र १५९. हरभटजीबावांचे तृतीय पुत्र त्रिंबकपंतआपा कुरुंदवाडकर. त्यांस पुत्र नीलकंठराव व कोन्हेरराव. नीलकंठरावांस पुत्र रघुनाथराव व शिवरावं. कोन्हेररावांस पुत्र गणपतरावे. १६०. हरभटजीबावांचे गोविंदपंतनाना मिरजकर, त्यांस गोपाळराव, वामनराव, पांडुरंगराव व गंगाधरराव असे चार पुत्र. पैकी पहिले दोघे निपुत्रिक वारले. पांडुरंगराव यांस हरिहरराव, चिंतामणराव व विठ्ठलराव असे तीन पुत्र. पैकी पहिला व तिसरा यांची संतति नाही. गंगाधरराव यांस केशवराव, नारायणराव, माधवराव, गोविंद- राव व गोपाळराव असे पांच पुत्र. नारायणराव यांस पुत्र गणपतराव. गोविंदराव यांस पुत्र कृष्णराव. १६१. हरभटजीवावांचे पांचवे पुत्र रामचंद्रपंत. त्यास पुत्र परशुरामभाऊ. परशुरा- मभाऊंस पुत्र रामचंद्रपंतआपा, हरिपंतबाबा, माधवराव, विनायकराव व गणपतराव असे पांच. रामचंद्र परशुराम यांस पुत्र गोपाळराव. , २ यांस कुरुदवाड १ रघुनाथरावदादा हे परशुरामभाऊबरोबर प्रत्येक स्वारीत हजर होते. यास अनेक वेळा जखमाही लागल्या होत्या. रघुनाथरावास पुत्र त्रियकराव. त्रिवकरावास पुत्र केशवराव केशवरावास रघुनाथराव, हरिहरराव, विनायकराव व त्रिबकराव असे चार पुत्र. पैकी रघुनाथरावाच्या वाटणीस संस्थान कुरुंदवाड भोरले घराणे व गाकी तिघाच्या वाटणीस सस्थान करुदवाड धाकटें घराणे ह्मणतात. सरंजामाची वाटणी मिळाली नाही. पण स. १७९१ त जुन्या सरजामापैकी निर्वाहापुरती खेडी मिळाली. हे कुरुदवाङ सोडून जवळच्या एका वाडीत राहू लागले, सबब याच्या घराण्यास वाडीकर ह्मणतात. 3 गण- पतरावांस बाजीरावसाहेयांनी कुरुदवाड सरंजामापैकी वाटणी देवविली ती घेऊन ते शेडयाळ येथे राहूं ला- गले. त्यांच्या सस्थानास सस्थान शेडबाळ अथवा संस्थान कागवाड ह्मणतात. ते आता खालसा झाले आहे. -- हरिहरराव यांस सरदारीची वस्त्रे मिळाली होती. ते वीस बेवीस वर्षांचे होऊन वारले. त्यास सतति नाही. त्यांचे धाकटे बधु विठ्ठलराव हे अल्पवयात वाग्ले. ५ यास याजीरावसाहेबानी स. १८०८ त मिरज सर. जामाची वाटणी दिली ती घेऊन ते सागली येथे राहू लागले. याच्या वाटणीस सं० सागली म्हणतात. हे शूर शिपाई होते व धोंडजी वाघाशी याची लढाई झाली तीत यास तोडावर जखम लागली होती, त्या का. ळच्या इतर बहुतेक धामधुमीत हे प्रमुख होते. ६ स. १८२२ त ब्रिटिश सरकाराने पुनः मिरज सरंजामाच्या चार वाटण्या करून त्या गणपतराव नारायण, माधवराव गगाधर, रुष्णराव गोविद व गोपाळगव गगाधर यांस दिल्या. त्यापैकी गणपतरावांच्या वाटणीस सस्थान मिरज व माधवरावांच्या वाटणीस संस्थान मिरज. मळा असें ह्मणतात. कृष्णरावांची वाटणी संस्थान सोनी व गोपाळरावांची वाटणी सस्थान सुपारीबाग या आसां खालसा झाल्या आहेत. ७ परशुरामभाऊच्या पुत्रांपैकी गमचद्रपतआपा व हरिपंतबाचा हे त्या काळचे नांपाजलेले मर्द शिपाई होते. खड्यांच्या लढाईत लालखानास हरिपंतबाबांनी मारिले तो पराकम प्रसिद्धच आहे. हरिपंतांनी सरजामाची वाटणी घेतली नाही. त्यांनी पुष्कळ दानधर्म केला. त्यांनी काशीयात्रा केली, तेव्हा त्याबरोबर लक्षावधि माणूस गेले होते असे सांगतात. ते निपुत्रिक वारले. त्यांच्या बंधूपैकी विनायकराव हे अल्पवयांत वारले. बाकीचे तिघे बंधु रामचंद्रपंत, गणपतराव व माधवराव यांच्या वाटण्यांस अनुक्रमें सस्थान जमखिडी, तासगांव व चिचणी असे ह्मणतात. त्यांपैकी तासगांव व चिचणी ही संस्थाने आता खालसा झाली आहेत. .

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. rumour ..... Annown Answer १६२. हरभटजीबावांचे सहावे पुत्र भास्करपंतआपा यांची संतति. यांस धोंडोबादादा, विनोबा आबा, हरबा अण्णा, सदोबा भाऊ, वासुदेवराव दाजी व रामचंद्रपंत असे सहा पुत्र झाले. धोंडो भास्कर यांस विठ्ठलरावबाबा व यशवंतराव असे दोन पुत्र होते. विठ्ठल धोंडदेव हे खडर्याच्या लढाईत तमंचाची गोळी लागून ठार झाले. त्यांची स्त्री रखमाबाई संती गेली. विनायकराव भास्कर यांस नारायणराव, गणपतराव, कृष्णराव, व पुरुषोत्तमराव असे चार पुत्र झाले. हरि भास्कर यांस नीलकंठराव, गोविंदराव, विश्वासराव आणि शंकरराव असे चार पुत्र झाले. सदाशिव भास्कर यांस खडेराव, माधवराव आणि चिंतामणराव असे तीन पुत्र. वासुदेव भास्कर यांस दत्तक पुत्र माधवराव. रामचंद्र भास्कर यांस दत्तक पुत्र गोपाळराव. याप्रमाणे हरभटबावा ब्रह्मीभूत यांचा वंश लिहिला. १६३. आतां मूळपुरुष हरभट यांचे वडील पुत्र बाळंभट.त्याचे प्रथम पुत्र हरभट. दुसरे पुत्र केशवभट यांचा वंश लिहितों. त्यांची स्त्री गंगाबाई. प्रथम कन्या १ बयाबाई जोशी १ भास्कर हरीच्या पुत्रात धोंडोबादादा, विनोबा आबा, हरबा अण्णा व रामचद्रपत हे शौर्याविषयी फार प्रसिद्ध आहेत. त्यात विनोबा आया व धोंडोबादादा ह माधवराव पेशव्यानी केलेल्या सर्व मोहिमांत हजर होते व सवाई माधवराव जन्मास आले तेव्हा तेथील बदोबस्ताकरितां काही महिने यांची नेमणूक झाली होती. हरबाअण्णानी मोतीतलावाच्या लढाईत मोठा पराक्रम केला. हे तोतयाकडे गेल्यामुळे काही दिवस पुणे दरयारची यावर अवरुपा होती. विनोबा आबा व हरबा अण्णा उभयताही पटणकडीच्या लढाईत जसमी झाले होते. रामचंद्र भास्कर हे सन १७९१ त परशुरामभाऊनी धारवाड काबीज करून श्रीरगपट्टणावर चाल केली तेव्हा आघाडीच्या फौजेत एका टोळीवर मुख्य सरदार होते. २ या सतीच्या सहगमनाची हकीकत फार चमत्कारिक आहे. ती आतांच्या काळात कोणास खरी वाटणार नाही । तथापि पूर्वीची माणसें ती जशी सांगत आली आहेत तशीच ती येथे देतो. खड्यांच्या लढाईत विठ्ठलराव पडले तेव्हा ही याई मिरजेस घरी तुळसीला पाणी घालीत होती. पूजा करितां करिता ती अकस्मात आक्रोश करू लागली व घरातील माण- सांस साग लागली की, या क्षणी माझा भ्रतार लढाईत पडला. त्याचे पागोटे घरात आहे त्यायरोबर मी सती जाणार.मला परवानगी द्याव माझी तयारी करून द्या । खड्यास लढाई होत असल्याचे कोणास अर्थातच ठाऊक नव्हते व लढाई कोणाशी कोठे झाली हे रखमाबाईस काही सांगता येईना. मात्र तिने सती जाण्याचा आग्रह धरिला व त्या वेळेपासून अन्नपाणी वयं केले त्या वेळी तिला कोण सती जाऊ देणार ! तिला वेड लागले असेंच लोक समजले. खड्याहून पांचवे दिवशी मिरजेस लढाईची बातमी आली तेव्हां रखमावाईच्या अंता- नाविषयी सर्वांस परम विस्मय वाटला ! नतर ती मोठ्या समारभाने सती गेली. 3 पटणकुडीच्या लढाईत जसमांनी घायाळ झालेले गणपतराव समरभुमीपासून काही अतरावर येऊन मृच्छित होत्साते घोड्यावरून पडले ते काही वेळ तसेच पडले होते. मागून त्या काळचे प्रसिद्ध शिलेदार शिवोळे लढाईतून परत येत होते त्यानी काळोखात यांस पाहिले व घोड्यावरून उतरून यांचे अग चांचपून पाहिले तों यांचे कमरेस देवांचे संपुष्ट होते ने खडबड वाजले. त्यावरून हा ब्राह्मण आहे, व यास येथेच टाकून गेलो तर फुकट मरून जाईल, असें जाणून त्यांस त्यानी भाल्याचे झोळीत घालून मिरजेस पोचवून दिले हरभटजीयावा हे संन्यास घेऊन समाधिस्थ झाले होते ह्मणून त्यांस 'ब्रह्मीभून ' मटले आहे. ५ केशवभट श० १६८३ च्या शुद्ध पक्षांत गणेशवाडी येथे वारले. त्यांचे धाकटे पुत्र शिउबा आपाही याच सुमारास वारलेले आहेत. थोरले पुत्र विश्वनाथभट हे हरभटजीनी इचलकरंजीकर घोरपड्यांच्या घरी आपलेतर्फेने उपाध्येपणावर ठेविले होते ते श० १६८६ त ते काम सोडून भिलवडीस येऊन राहिले; ह्मणून त्याच्या वंशजांस मिलवडीकर मणतात.

·हरिवंशाची बखर . हिपरगीरकर, २ वेणूबाई. नंतर पुत्र १ विश्वनाथभट काका २ शंकरभट ३ शिउबा आप्पा हे धाकटे. १६४. शिउबा आपा यांनी पराक्रम फार केला. त्यांची किंचित् कथा वर्णन करितों. हे कुरुंदवाडास होते. सारी मंडळी एकत्र होती. ते समयीं त्रिंबकपंतआप्पा यांची पालखी होती. कोणे एके दिवशीं कृष्णास्नानास त्रिंबकपंतआप्पा यांची पत्नी पार्वतीबाई निघाली. तेव्हां बसून जावयास पालखी आणविली. तेव्हां शिउबाआपा हे बळेंच त्या पालखीत बसून भोयांस रागें भरून आपण स्नानास गेले. स्नान करून आलेवर पार्वतीबाई बोलली की, भावोजी, तुझांस आयते पालखीत बसावयास लाज कशी वाटली नाही ? याप्रमाणे बोलली. ती गोष्ट लागून उत्तर कांहीं न देता तसेच उगे राहिले नंतर मध्यरात्रीं उठून कोणास न विचारितां आपला बसावयाचा एक घोडा घेऊन त्याजवर बसून निघाले ते उजाडावयास दहा कोस गेले. दुसरे दिवशीं प्रहर दिवसास समजले की, शिउबाआपा कोठे नाहीत. गां- वांत वगैरे शोध केला व आसपासही कोठे कोठें शोध केला, परंतु पत्ता लागला नाही. तेव्हां त्रिंबकपंतआप्पा बोलले की, छांदस पोर ! कोठे उठून गेलें असेल ! इकडे हे जे गेले ते नागपुरास गेले. तेथे जाऊन भोंसले याची भेट घेतली. त्यांनी विचारले जे, तुह्मी कोण आहां ? यांनी सांगितले की, आह्मी शिलेदार शिपाई उमेदवार आहोत. चाकरीस रहाव- यास आलो. तुमचे येथे उमेदवारी असल्यास सागा. नाही पेक्षा पुढे जाऊं. असे म्हणतांच त्याणी विचारिलें की, तुमची तैनात काय ? यांनी सांगितले जे, चाकरी करून दाखवू-जी लढाई बिघडली ती सुधरून देऊ-ते दिवशीं चाकरीवर रुजू जाहले दिवसापासून दरसाल पांच हजार रुपयेप्रमाणे तैनातीचा फडशा करून घेऊ. तोपर्यत घोड्याचे पोटास व आमचे पोटास व चिरगूट पांघरूण याप्रमाणे खर्चास दररोज तीन रुपयेप्रमाणे घेऊ. असे म्हणतांच भोंसले यांस आश्चर्य वाटले व शिपाई उमेदवार चांगले दिसलेवरून कबूल करून ठेविलें. ते पांच वर्षे याप्रमाणे होते. इकडे अगदी पत्ता नाही. तो श्रीमंतांची स्वारी भोसले यांजवर जाहली. तिकडून भोंसले फौजेसुद्धा आले. इकडून श्रीमंतांची फौज गेली. उभयतां फौजेची लढाई लागली तों शिउबाआपा हातांत तलवार घेऊन एके बाजूस घोड्यावर बसून उभे होते. श्रीमंतांचे फौजेंत पटवर्धन मंडळी, त्रिंबकपंतआपा व रामचंद्रआप्पा व भास्करपं- १ आपले पराक्रमावर सरकारातून पालखीचा बहुमान मिळवावा, नतर पालखीत बसावे. दुसन्याने मिळविलेल्या पालखीत बसण्यात काय भूषण आहे ? असा बाईच्या बोलण्याचा अभिप्राय. २ वस्तुतः फार झाले तर दोन अडीच वर्षे असतील. भोसल्यानी पेशव्याच्या फौजेचा मोड पहिले बाजीराव याच्या कार- कीर्दीत केलेला असा एकदांच, आणि तोही स० ५७३९ च्या फेब्रुवारीत पेशव्याच्या सैन्याची अघाडीची टोळी आवजी कवडे याच्या हाताखाली व-हाडात लूट करीत होती तिचा. शिउवा आपा कुरुदवाडाहून नागपुरास गेले होते व खुद्द कुरुंदवाड गांवच मुळी पटवर्धनांस स. १७७६ त मिळाला आहे. शिवाय यसरीतल्या सहाव्या सदरांन शिया आपास शाहुमहाराजांचे दर्शन वगैरे झाल्याचे लिहिले आहे ती गोष्ट स. १७३५ तली आहे. - .

·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. तआपा होते. त्या वेळेस थोरले बाजीरावसाहेब व चिमाजीआपा होते. उभयतां बंधु खासे स्वारीस आले होते. आणि लढाई लागली तों भोंसले यांची फौज कचकरली आणि पळ काढिला. खासे भोंसले अंबारीतून उतरून घोड्यावर बसले आणि घोड्याचे तोंड माघारें काढिलें. इतक्यांत शिउबाआपा यांनी आडवे घोडे घालून कराचलीचे पाठीक- डून भोंसले यांचे पाठीवर मारून बोलले जे, अरे मराठ्याच्या पोरा,आतांमाझा तमाशा पहा ! पळू नको. उभा रहा. असे म्हणतांच राजे यानी लगामास हात घातला आणि तोंड माघारें फिरवून उभे राहिले. तों शिउबाआपा पुढे वाढून गेले आणि अघाडीचे पांच स्वार ठार केले. मग श्रीमंतांकडील फौज किंचित् हटली तो भास्कर हरीची गांठ पडली. त्यांस शि- उबाआपा यांनी ओळखून त्यांस सोडून पुढे दुसन्यावर गेले. तेव्हां भास्करपंतआपा बोलले जे, अरे शिपाया, तोंड कां चुकवितोस ? समोर येणे. असें ह्मणतांच शिउबाआपा बोलले जे, जा वेड्या, तुझ्यावर काय यावयाचे आहे ! तो भास्करपंतआपाजवळ गडी होता त्याने ओळ- खिलें आणि आपास बोलला जे, आपा, आमच्या शिउबासारखा हा शिलेदार दिसतो. इतकें गडी बोलला. इकडे भोसले यांची फौज पळत होती ती सारी जमून एकवट जाहली. तिकडे श्रीमंतांची फौज दूर अंतरावर पुनः जमून उभी राहिली. याप्रमाणे दोहींकडील फौजा आपले जागां उभ्या राहिल्या. भोसले यांचे फौजेचा मोड जाहला होता तो भोंसले यांस जय येऊन शिउबाआपास अंबारीतून बसवून शहाजाने वाजवीत भोंसले आपले गोटास आले. शिउबा- आपा यांस जखमा लागल्या होत्या. तेव्हां खासे भोंसले जातीनिशी येऊन शिउबाआपा यांच्या जखमा शिववून बरदास्त करून आपले राहुटीस शिउबाअपा यांचा पराक्रम वर्णन करीत गेले जे, बोलल्याप्रमाणे याने कर्म केले. असें म्हणत आपले राहुटीस गेले. इकडे भास्करपंत आपा यांजबरोबर खिजमतगार होता तो ह्मणाला जे, मी शिउबाआपा ओळखला; त्यास मला आज्ञा व्हावी, मी पक्का शोध करून येतो. असें ह्मणतांच भास्कर- पंतआपा यांनी आज्ञा दिली. त्या माणसाने शिउबाआपा यांस ओळखिलें होते, म्हणून तो माणूस किडबिड्या जोश्याचे सोंग घेऊन भोसले यांचे लष्करांत गेला. सारें लष्कर फिरला. कोण जखमी कोठे आहेत याचा शोध करीत शिउबाआपा यांचे राहुटीस आला, आणि बाहेर जोशीपणाची भाषणे करीत उभा राहिला तो शिऊबाआपा यांनी पाहिला; आणि आपले माणसास सांगितले की, त्या किडबिड्या जोश्यास आंत बोलावून आण- १ या वर्णनावरून काही मोठीशी लढाई झाल्याचे दिसत नाही. सामान्य प्रकारची थोडीशी झटापट झाली तीन प्रथम भोसल्यांचा मोड झाला तो शिउवाआपाच्या पराक्रमामुळे पेशव्यांच्या फौजेची पुढची रांग क्षणभर थिजल्यासारखी झाली इतक्यांत भोसल्याच्या फौजेनें सांवर खाऊन शत्रूस लढाईच्या जाग्यावरून पिटून लाविलें. जय झाला ह्मणण्यास इतके झाले तरी पुरे. एक शिउबाआपास धरून बसल्यामळे अखर लिहिणाऱ्याने लढाईचे याकीचें वर्णन गाळलें असेल तर मात्र गोष्ट निराळी तसेही असण्याचा संभव आहे.

·हरिवंशाची बखर . वणे. असें ह्मणून त्यास आंत आणविलें. तो माणूस आंत येतांच ' अरे शिउबा ' ह्मणून गळ्यास मिठी मारून रडू लागला. तेव्हां शिउबाआपा यांचेही डोळ्यास पाणी आले. नंतर शिउबाआपा ह्मणाले की, तूं आतां कोठें बोलूं नको. मी खुशाल आहे. थोडके दिव- सांतच आपले देशास येईन. तूं जा. असें म्हणून त्या माणसास कांहीं खर्चास दिले आणि लावून दिला. त्याने येऊन त्रिवर्ग बंधु त्रिंबक हरि, रामचंद्र हरि व भास्कर हरि यांस सांगितले. तेव्हां ते बोलले, आतां बोभाट न करणे. श्रीमंतांस कळेल. असें ह्मणून उगेच राहिले. नंतर नागपूरकरांजवळ खंडणी ठरावून श्रीमंतांची स्वारी पुण्यास आली. आलेवर श्रीमंतांस वर्तमान समजले की, नागपूरकरांची लढाई बिघडलेली ज्याने सुधरली तो स्वार शिउबाआपा पटवर्धन. असे समजल्यावर श्रीमंतांनी पटवर्धन यांस आज्ञा केली की, तुझी आपला भाऊ आणवणे. नाहींपेक्षां तुम्हांस सरंजाम चालणार नाहीं ! नंतर यांनी शिउ- बापास पत्रे नानाप्रकारची शपथा घालून "भेटावयास येणे" म्हणून पाठविली. नंतर शिउबा- आपा यांनी भोंसले यांजपाशीं निरोप मागितला जे, फार दिवस जाहाले. सर्वत्रांस भेटून लागलाच माघारा येतो. भोंसले म्हणाले जे, तुम्ही आपले देशास गेल्यावर पुन्हा येणार नाही. तुमची भाऊबंद मंडळी फार. ते तुह्मास येऊ देणार नाहीत. त्यास तुहीं याल याब- दल आह्मास प्रमाण काय ? हे बोलले की, बेलभंडार घेणे. असें ह्मणून बेलभंडार देऊन त्यांचा निरोप घेऊन बरोबर सरंजाम हत्ती, पालखी, स्वार लवाजमा सारा घेऊन प्रथम कुरुंदवाडास येऊन पार्वतीबाईस नमस्कार करून त्यांस पालखीत बसवून कृष्णाबाईस लानास घेऊन गेले. नंतर श्रीमंतांस समजले की, नागपुराहून शिवाजी केशव पटवर्धन आले. मग श्रीमंतांनी बोलावणे पाठवून पुण्यास घेऊन गेले. नंतर श्रीमंतांचा मोठा आग्रह पडला जे, तुहीं येथें चाकरी करावी. तुमची सारी मंडळी आमचे पदरी आणि तुही तिकडे जाता ही गोष्ट काय ? असा श्रीमंतांचा व सर्व भावाबंदांचा आग्रह पडून ठेवून घेतले; आणि जमखिंडी परगणा सरंजामांत दिला. याप्रमाणे शिउबाआपा यांचा पराक्रम. त्यांस संतति कन्या धोंडूबाई भावे. त्यांची पत्नी गोदूकाकी ती जमखिंडी परग- ण्यांत कृष्णातीरीं कंकणवाडी ह्मणून गांव आहे तेथे राहिली. तिला श्रीमंतांनी बाराशें L . - , वस्तुतः खंडणी वगैरे काही एक ठरले नाही. नादिरशहाने दिल्लीधर म्वारी केल्यामुळे पेशवे व भोसले पांचा तंटा तितकाच राहिला. २ त्या वेळी पटवर्धनापैकी कोणासच सरजामाचे मुलूख मिळाले नव्हते. पे. ' सरंजाम ' याचा अर्थ · तैनाता ' असा घेतला पाहिजे ! । भोसल्यांच्या संमतीनेच ठेऊन घेतले असा अर्थ घेतला पाहिजे. कारण शिउबानी भोसल्यास आगाऊ बेलभडार दिला होता. शिवाजी केशव यांनी जमखिडी परगण्यात गांव उत्पन्नें वगैरे तेथील देसायावर स्वारी करून बळजबरीने मिळविली असें ऐकिवात आहे व तेच सयुक्तिक दिसते. स. १७४० त पेशव्यांचा अंमल जमखिंडी परगण्यावर होतामे वाटत नाही ·अथवा पटवर्धन सरदारांच्या हकीकती. रुपये तैनात बाळपरवेशी म्हणून करून दिली. ती अद्यापि त्यांचे वंशास चालत आहे. शिऊबाआपाचे वडील बंधु विश्वनाथभट यांस पुत्र गणपतराव. १६५. बाळंभट यांचे तिसरे पुत्र विठलभट यांस पुत्र अंताजीपंततात्या. हे शूर शिपाई असून अनेक लढायांत जखमी झाले . अंताजी पंतांस बळवंतराव, जनोबा सुभेदार, विष्णुपंत, यादवराव व विठ्ठलराव असे पांच पुत्र होते. १६६. आतां मूळपुरुष हरभट यांचे पुत्र त्रिवर्ग. त्यांत वडील पुत्र बाळंभट यांचा वंश येथपर्यत लिहिला. दुसरे पुत्र कृष्णंभट यांस चांदूबाई कन्या होती तिचा वंश जोशी सखदेवमंडळी. तिसरे पुत्र रघुनाथभट यांस पुत्र धोंडंभट, धोंडभटास पुत्र बाळंभट, महादेव- भट व वासुदेवपंत. १६७. याप्रमाणे हरिवंशाचा विस्तार व कीर्तीचे वर्णन यथामति लेखन केले असे. अमेंकरून वाचिल्यास मनोरथ पूर्ण होतील व वंशवृद्धि होईल. याची फलश्रुति हीच. हरिवंशाचे कीर्तीचे वर्णन करील व हरिवंश वाचील त्याचे वंशाची वृद्धि होईल. या वंशाची प्रत लिहून जो आपले गृहाचे ठायीं संरक्षण करील त्यास दुःख, दारिद्य प्राप्त होणार नाही. याप्रमाणे फलश्रुति असे. शके १७६४ शुभकृन्नामसंवत्सरे. वैशाख शु. ५ इंदुवारी हा ग्रंथ लिहिला असे. मु० आंबेंनजीक श्रीक्षेत्र पंढरपूर. श्रीभीमातीर. श्रीउत्तरेश्वरसंनिध. गोदूबाईची तैनात वेहड्यात गणपतराव याचे नांवे पेशव्यांनी करून दिली ती त्यांच्या वशाकडे अद्यापि चालत आहे. गणपतराव हे पटवर्धनाच्या फौजेंत पचवीस स्वारांनिशी चाकरी करीत. २ यांच्या घराण्यास यादवाडकर ह्मणतात. 5 पटवर्धनाचा उदय होऊ लागल्यापासून झणजे सुमारे शके १६५० पासून पुढे पन्नासपंचावन वर्षेपर्यंत झालेल्या बहुतेक मोहिमांत यांचे नाव आलेले दृष्टीस पडते. हे महा. पगक्रमी व स्नानसध्याशील होते इग्रजांशी तळेगाव येथे व बोरघाटाखाली लढाया झाल्या त्यांत यांस जसमा लागल्या होत्या, व परशुरामभाऊ याच्या हाताखाली एका टोळीवर हे मुख्य सरदार होते. नंतर यांनी लष्करी पेशा सोडून अग्निहोत्र घेतले व पचवीस हजार रुपये खर्चन काशीयात्रा केली व आसगी हा गांव नूतन वसवून वेणुगोपाळाची तेथें स्थापना करून तो गाव देवास इनाम करून दिला. यांस ' दीक्षित ' मणत असत ५ नापार येथें कर्नल कीटिग याच्या फौजेशी झालेल्या लढाईत जनोबा सुभेदार यांस संगि- नीची जखम लागली होती व इतर अनेक लढायांत यास जखमा लागल्या होत्या. ६ विठ्ठलराव हेही मोठे शूर व अनेक लढायात कामकाज केलेले असे होते. खऱ्यांच्या लढाईत यास भाल्याची जखम लागली होती. ७ यांच्या घराण्यास शीळकर ह्मणतात. ८ ऐ. ले. सग्रहांत यांचा उल्लेख ' वासुदेवकाका 'वासुदेव धोंडदेव ' या नांवानी शेकडो वेळा आलेला आहे. हे पटवर्धनांच्या प्रत्येक मोहिमेंत हजर असून सांवशीच्या लढाईत हैदरअल्लीकडे पाडाव सांपडले होते. १ व समाप्त.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.