·No text on this page.

·No text on this page.

·THE VYĀSASIKSĀ
(Phonetico Grammatical Principles Related to Black
Yajurvedic Text)
EDITED BY
Mahopādhyāya
Pandit V. VENKAȚARĀM-SHARMAN,
Vidyabhūşaņa
(University of Madras)
MADRAS
PRINTED AT THE DIOCESAN PRESS, VEPERY
1929
DONATED TO
TTD CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·HR sastric
। श्री।
व्यासशिक्षा।
(तैत्तिरोयसंहितानसा रिस्वरसंस्कारादिनियामिका ।)
पण्डित वे. वेङ्कटरामशर्मणा
संशोधिता
लघटिप्पण्या च योजिता ।
१९२९.

·No text on this page.

·PREFACE Of the two kinds of works, Sikşas and Prātiśākhyas, the Śikṣas are considered to be earlier. Both of these come under the heading Veda-lakşaņa, because they treat of the rules regarding the pronunciation, accentuation and euphonic changes of the Veda-samhitā. But there are some later works also bearing the title of Sikṣā, which deal with the subject-matter of Prātiśākhya and Parisista works. A careful study of these works will lead us to infer that these two kinds of works have originated with different objects. The main topics of Śikṣä-works are: the description of Sthāna (the place or organ of utterance of letters), Karaņa (the particular vocal organ which produces the sound or the instrument of production) and Asya-prayatna (different efforts of the mouth in the production of articulate sounds) of letters, the method of pronunciation, and the rules to be adopted for the oratorical study of vedic texts. The main topics of Prātiśākhya-works are : the description of rules regarding svara (accentuation), and samskāra which include agama (augment), ādesa (substitute), lopa (elision), vikāra (change of form) and prakrtibhāva (acquirement of natural form) of varņas or letters. On the other hand, it is obvious that many subjects described in the Prātiśākhya-works have a place in ſiksa-works also as prasangika-vişaya (incidental subject); the converse is also true. The present work Vyasa-Śikṣā has not the same object as that of the early Śikṣas mentioned above ; but it is a work later than the Prätiśākhyas, though bearing tile title of Sikşa. The subject-matter of this work and of the Taittiriya-Prätiśäkhya is the same, but in this work it is summarised in Kärikas; hence, this work can be treated as an abridgment or compendiun of the Taittiriya-Prātiśākhya. There exists a commentary on this Vyäsa Sikşā by one Süryanārāyaṇāvadhānin which is yet in the manuscript form. The name of this commentary is Veda-taijasa. This is a fine commentary and it is proposed to publish it with Vyāsa-Sikşā. In editing this work, I am relying upon three palm-leaf Manuscripts designated as Ka, Kha and Ga respectively. All these Manuscripts belong to the Adyar Manuscript Library, Adyar, Madras, and they are numbered in their newly published Catalogue (Part I) as XXIV. F. 30, XXIII. G. 40 and XXIII. G. 4 jespectively. The first Manuscript contains the text of the Vyása-Sikşā only, the remaining two the commentaiy also. The second Manuscript stops with the 186 Kārikas, and for the rest I have collated the first ·PREFACE Manuscript with the help of the third only. None of these three Manuscripts is very old, though all are difficult to read. Prof. H. Luders published a Thesis Die Vyāsasikșa, besonders in inrer verhältnis zu Taittiriya-Prátiſakhya' for his Doctorate, at Keil in 1895; it was 'gekrönt, Preisschrift' of the University of Gottingen. So, in Germany there inust be in existence some Manuscripts of Vyása-Siksā. The subjectmatter of the Vyāsa-Siksā is divided into 17 sections. The Manuscript which contains the text only does not make any such division, and here the division is made according to the commentator. I am indebted to C. K. RAJA, M.A., D.PHIL. (Oxon), University Professor of Samskrt, and Director, Adyar MSS. Library, Adyar, Madras, for allowing ine the use of the Adyar Manuscripts. V. VENKATARAM SHARMA. UNIVERSITY OF MADRAS, 'LIMIDY GARDENS August 20, 1929.

·प्रकरणसमुद्देशः। (१) संज्ञाप्रकरणम्.. (२) व्यञ्जन परदोर्धप्रकरणम् (३) नानारूपसन्धिप्रकरणम् ४३-७५ (४) प्रत्वप्रकरणम् ८५-६३ ९४-९९ १००-११० १११-१२१ • . १२२-१२५ १२६-१३६ . १३७-१४४ (५) णत्वप्रकरणम् (६) विसज गोयमन्धिप्रकरणम् (७) यत्वप्रकरणम् .. (८) ऐक्यप्रकरणम् (९) ओदेदनक्याकारप्रकरणम (१०) पूर्वैक्या कारप्रकरणम् (११) स्वरधर्मसंहिता प्रकरणम (१२) हस्तस्वविन्यामप्रकरणम (१३) प्रतिषेधप्रकरणम् (१४) अगसंहिताप्रकरणम (१५) स्थानप्रकरणम्.. (१६) कालनिर्णयप्रकरणम् (१७) उच्चारणफलप्रकरणम् • . १५-१६२ १६३-१६६ • . .. १९६-२२० २२१-२३९

·No text on this page.

·॥ व्यासशिक्षा ॥ श्रीवासुदेवं वरदं प्रणम्य' श्रीमद्गगेशं वचसा च देवोम् । शिक्षा प्रवक्ष्ये श्रुतिकारणाङ्ग 'सुबोधकं लक्षणशोर्षभूषाम् ॥ १ ॥ अथ 'स्वरादिसंज्ञाश्च तत्प्रयोजनमेव हि । तत्फलं तु प्रवक्ष्यामि विदुषां प्रमुदे यथा ॥ २ ॥ अवर्णवर्णोवर्णाश्च ऋवर्णो लत्वमेवमेत् । ओदोद्रगी क्रमादोम्योत् स्वरा स्युर्व्यञ्जनान्यथ ॥ ३ ॥ कादिमान्ता स्मृता स्पर्शा अन्तस्था यादिवोत्तमः । बिहान्मूला दिहान्ताश्च षडूष्माण इतोरिताः ॥ ४ ॥ स्पर्शानां पञ्च पञ्च स्युवा वर्गोत्तरस्य च । 'तत् प्रथमादिसंज्ञा स्युः पञ्चमोऽस्योत्तमः क्रमात् ॥ ५ ॥ अबोषा स्युर्विसर्गोष्मद्वितोयप्रथमा न ह' । गनडाद्यदबाद्याश्च घोषवन्तः परे हल: । ६ ॥ 'सविशेषस्तु यस्तस्य ज्ञेयं वर्णान्तरं बधैः । कालत: स्थानतश्चैव करणान्नामतस्तथा ॥ "म्य श्रोक्षोपाथोधिसुतां च वाचम्" ख. सम्बोध" ख. "स्वारा" ख. "लं च प्र" ख. "ण उदोरि" ब. वर्गशब्दः उत्तरो यस्मादसौ वर्गोत्तरो वर्णः । 'तन् एकस्मिन् वर्ग यथाक्रममित्यर्थः । “ञ्चमस्यो" क. हकारस्याघोषसंज्ञा नास्तोत्यर्थः । 10"जडादबाद्यश्च" ख. गकार - जकार-डकारा: दकारादयः बकारा- दयश्च परे उक्ता अघोषव्यतिरिक्ता हलः इत्यर्थः । 'पञ्चचत्वारिंशन्मलवर्गेष यो वर्णो यत्र विशेषसहितः । 10 11 2 9"नहः 11 ·2 व्यासशिक्षाया 19 'यदुच्चारणविद्भिस्तु वर्णत्वं क्रियते पृथक् । तुल्यरूपं सवर्ण स्याल्लोपः स्यादप्यदर्शनम् ॥ ८ ॥ ऋवर्णस्य लकारस्य पृक्ततंज्ञा प्रकोर्तिता । अवसानेऽन्त्यवर्णाश्चेन्नादा इति बुधैः स्मृताः ॥ ९ ॥ आख्यास्यानेकस्य वर्णोध्र्वः स्वरः स्या कारतोत्तरः । भवेदकारः कारो? हलाम्, रस्त्वेफगो भवेत् ॥ १० ॥ अदन्तं "ग्रहणं वा स्यात् सन्द हे सन्निधिं प्रति । निर्देशाः " कारमुरूपाश्चान्वादेशाव पि वेन्यधः ॥ ११ ॥ त्वथैवेति निवृत्तिस्थो ह्यधिकारोऽवधारकः । अनमान निषेधे स्युर्वेति वैभाषिको भनेत ॥ १२ ॥ सम्मिश्रः स्यादथकवं सम्बन्धश्रवणं द्वयोः । अनेकव्यञ्जनश्लिष्ट : मंयोगश्च प्रकोर्तितः ॥ १३ ॥ 19 20 वणाभावो "विरामश्चा वसानं सार्धमा त्रिकः । नाना पदव दिङग्यं चामख्याने चावग्रहः ॥ १४ ॥ वेदभागः क्रमेणैव स चार्षः कथ्यते बधः । उछवासेन "वसानं स्यात् मंहिता चान्तगं पदम् ॥ १५ ॥ 1PMय उच्चा" ख. 18 "q: सवर्णः स्या" ख. “र्णश्च" ख. 16 17 18 "स्य का" ख. वर्णशब्द अर्चा यामादसी वर्णोद्धः यः स्वरः, सः अनेकस्य हस्वदीर्घप्लुतरूपस्य स्वरस्याख्या भवति । "म" ग्व. कारशब्दादयो वर्णो निर्देशवाचको भवेत् । स्थोऽधिकारोऽप्यव" ख. अन, अ, मा न, इति छेदः । योर्वर्णयोरेकोभूता एकश्रुतिः सम्मिश्रसंज्ञा स्यात् । संज्ञेषा केवलस्वरयोः खरधर्मयोश्च । ५५ "सेनाबसाना स्या" क. "चात्यगं " क. "वे वि" ख.

·संज्ञाप्रकरणम् 3 पदवर्णखराङ्गानां द्वियुिक्ते "तु संहिता । द्विविधा संहिताप्यत्र पञ्चेवं संहिता “सतः ॥ १६ ॥ पदवत् संहिता यत्र न कार्य साहितं यदि । विज्ञेयं प्रकृतिस्तस्य ज्ञानादेव फलं लभेत् ॥ १७ ॥ संहितावत् क्रमो ज्ञेयो द्वितीयं पदवद्वयोः । इतोगत्वादिति चेदुक्त्वा द्वितीयं चोत्तरं तथा ॥ १८ ॥ आदन्तं तु य" दुच्चान्तमपसर्गपरं यदि । परेण त्रिक्रमस्या दि पुपदं नः परन्त्वधः ॥ १९ ॥ सकृदा दि द्वितोयं द्विः पठेच्चादिपदं सकृत् । सन्धितः क्रमवच्चेति प्रोच्यते मा जटा बुधैः ॥ २० ॥ त्रिक्रमस्य जटा ज्ञेया श्रुत्वा पूर्व क्रमं तथा । पुनरन्तं मध्यमं चादि पुनराद्यन्तर्ग "पदम् ॥ २१ ॥ अनलोम: "खपाठः स्या द्विलोमः सन्धिनिर्मितः । वदन्तोदं पठेत्ताभ्यां त्रिधारं चोर्ध्वत: पनः । २२ ॥ प्रोपावापर्य धिव्यश्मन्यन्वपा त्यप्यभिप्रति । परा निस्सं नव दशाप्यपसर्गा स्युरत्र हि ॥ २३ ॥ अथ प्रग्रह" एवान्त उच्यतेऽवग्रहो न चेत । ऊकारस्थित ओकारोऽप्यकाव्यञ्जनोत्तरः ॥ २४ ॥ समहदथपि पूर्वो अथेदेतो पतो" श्रुतिः । काष्र्णो धो चषो मष्टो देवता फल्गनी अमी ॥ २५ : 23 24 26 'द्विर्याते तु" क. पदसंहिता द्विविधा, आढ्य संहिताः पञ्च । " संज्ञा प्रयक्तकार्यमित्यर्थः । "तरं परम्" का मस्थपा “ " “य उच्चा "या प्र" : ख. 29 क. 30. पाप्यत्यभि" ख. 31 32. " 'प्रगृह्या ए" ख. पतिश्रु" ख.

·व्यासशिक्षायां । अहनी श्रपणी हूतो सुम्निनो सामनो हरी । कल्पयन्ती तपसो नभो ऐक्षव्यापृषती हुरी ॥ २६ ॥ रिष्यन्तो वाससी दर्वी नापृथिवी व्यचस्वती । जन्मनो वैष्णवी द्यावापृथिवी आहुतीकृती । २७ ॥ रोदसी चोत्तरः पान्यपरो न्वतो चची प्रयत् । न ह्यन्योवौं समोचोग्नो नो चक्र पर्व आन्मही ॥ २८ ॥ ऊचे शाखे धृते श्रृङ्ग एने मेध्ये च देवते । पार्श्वे एवोत्तरे अक्ते तृष्णे तृद्ये कनीनिके ॥ २९ ॥ शिप्रे रथन्तरे शस्त्रेहोरात्रे चोत्तमे उभे । सामे सदोह विर्धाने पूर्वजे "धिषणे शिवे ॥ ३० ॥ 'विषुरूपे विरूपे च दृढे ध्वं सदने हुले । अर्पिते रैवते पूर्ते भागधे च धृतव्रते ॥ ३१ ॥ अच्छिद्रे अनुते पृक्त - अस्मे त्वे इत्यनिङ्ग्यकम् । एते वै सं हि बनवावेव यज्ञष्टक पत्परो द्वयोः ॥ ३२ ॥ द्वेपरश्चैकव्यवेतः कृष्णो वोडद्वारो यदाचरावः । स्थःपरः पूर्वतो वापि ईदेकारोऽन्त एव च ॥ ३३ । बहुवरस्य ते थे च आकारैकारपूर्वकः । पूर्णे ब्रह्मज ज्ञे मे आपस्सनः क्रूरन्तथैषु च ॥ ३४ । एवरसेन गर्भ च उपोत्तर इमे तथा । तेतपाहनमो गर्भ वायु मापातमभ्यतः ॥ ३५ ॥ 35 33 "त्तरे उ" क. 3 "जेऽधिषवणे" ख. “ विषु - वत्सरस्य - विरूपे च" ख. ३"ते प्रत्ते अ" ख. एष शब्दष्यन्त्यस्वरः प्रग्रहःस्यादित्यर्थः । "थैव च" क. "युर्वोपैनम" क. *376 38 ·व्यञ्जनपरदीर्घप्रकरणम् 5 39 40 ॥ तेऽस्याचरा छन्दस्सूर्वी येऽप्र यं कान्तरासु च । सोमाय खेति चैतस्मिन् वरो इत्याद्ययंपरः ॥ ३६ ॥ इरावतोप्रभृत्यव दाधारान्तस्तथैव च । कुर्यादिष्टिषु अग्निंगान द्भवतो वान्तराकरोत् ॥ ३७ ॥ आस्तां गमयतोऽब्रूतां स्तम्नोतां बिभृतस्त च । वाचयत्यप्युभाभ्यां च ताभ्यामेव तन यदा ॥ ३८ ॥ प्रवर्त्तपर आ षष्ठात् सदा प्रग्रहकार्यभाक् । नातेऽऽह धत्ते शार्यात ग्रामो ज्ञे वर्चसी मिथुनो । ३९ ॥ लोके रुन्धे मासे नित्यं पस्थे नोचस्थ उर्वशी । प्रग्रहेंग्योपसर्गान्ते इतिः स्यादप्यमांहिते ॥ ४० ॥ पनस्त्वियं क्रमे चादिविरामस्थं द्विधक्यतः । नोपसर्गोऽवसानस्था निहतश्च द्वयोरधः ॥ ४१ ॥ अपा नस्त्रिषु मध्यस्थोऽवग्रहो"न क्रमे तु च । इति व्यासशिक्षायां संज्ञाप्रकरणम् ॥ १॥ अथास्यां संहितायां यत् कार्य "चेनन्निमित्तकम् ॥ ४२ ॥ 45 39 40 विकृतञ्च पदेऽदाद्यनाद्यनुस्खारयुक पदम् । हस्वस्यानित्यदीर्घ स्यात्तद्वथ्स्यादपलक्षणम् (१) ॥ ४३ ॥ "सोमाय स्वेरादाधार वरी इत्याद्ययंपरः" ख. Line omitted in ta ms. "चस्त उ" ख. "गो विरामस्थो" ख. ""चेत्सनिमि" ख. अथेत्ययमधिकारः स्वहस्तस्वरविन्यासलक्षणपर्यन्तो विज्ञेयः । इखस्य ग्रहणस्य अनित्यदीर्घमक्षरं उपलक्षकं ग्राहकं स्यात्, तद्वत् अनि- त्यदीर्घस्य हुस्खमप्युपलक्षणं स्यादित्यर्थः । 43 " "ग्रहाश्च तथैव च" ख. 45 ·6 व्यास शिक्षा 48 त्वग्ने म्याद 51 "पूर्व पूर्व च तत्रैव कर्त्तव्यं प्रथमं यथा । सामान्योक्तस्तु सर्वत्र विशेषो नैव दृश्यते ॥ ४४ ॥ तयोरेकत्र चाल्पस्थो विशेषो बलवान "स्मतः । पुनरुक्तं यतः पञ्चपदमित्युत्तरं च वा ॥ ४५ ॥ पूर्ववद् भवति ज्ञेयं सर्वत्रापि विचक्षणैः । परि त्वा पुनर्जायां नोऽस्य रातोय "तोन्तमः ॥ ४६ ॥ सप्त तेपो अनु स्याद गोमांचाधिरोचने । चित्रञ्च भवतन्द्रप्सस्सहस्व पुनरैक्यतः ॥ ४७ ॥ त्रिपदं पनरुक्तं चेद्वाक्यं पूर्ववदच्यते । आयर्यज्ञेन वाजश्च प्राणं मे " वायुरेव च ॥ ४८ । पवस्व व्रतपास्सूर्ये. परोऽग्ने चादयः पुनः । येनाग्नेऽस्मिन् सधस्थे च वाज्यधनस्त्वनैक्यतः ॥ ४९ ॥ एदोद्भयां वक्ष्यतेऽतश्च य"दनेकपदे पनः । जटोच्यतेऽन्यशब्देन तत्रानक्यं न विद्यते ॥ ५० ॥ (ता अस्य हिरण्यगर्भस्सञ्चारण्यमन त्वपि । अश्वाजन्यन यश्चैवाध्वयों वेरथो भवेत् ॥ ५१ ॥) ग्रहणं त्वेकमुद्दिश्य पदं वै क्रियते "यदा । तदन्यत्र त न ग्राह्यं यजटाभिमत रिति ॥ १२ ॥ पूर्वपूर्व तु त" ग्व. तत्र संहिता भिधाने पूर्व पूर्व पदं वचनं च यथायोग्य प्रथमं कर्त्तव्यम् । उत्सर्गापवादयोरपवादो बलीयानिति तात्पर्यम् । "पञ्चपदं वाक्यमिति शेषः । ग्ने त्वं गो" ग्व. "इतः परमनैक्यमच्यते । 59"मे चायुरेव दाः" ख. दनैक्यपदे" ख. 55 "ते यतः 47 49 9 यत स्मृतः" खः 50.66 sचा याज्य" ख. 540 ख.

·व्यञ्जनपरदोर्घप्रकरणम् 7 संहितावत् क्रमो ज्ञेयो जटा च विकृतादिपु । आर्षे तूक्तं मुखेऽन्ते च अन्यत्स्यादुभयत्र हि ॥ ५३ ॥ अथादावन्त" आर्षे तु हस्खो दोघं भजेद्धलि । सदग्यो त व्यानोदानशब्दयोश्च मुबन्तयोः ॥ ५४ ॥ लोक एवेष्ट चाद्याश्वात् तस्य देवायते यवम् । वयुना हृदया श्वा वि वर्षा हामुत्तर स्तथा ॥ ५५ ॥ चित्रावय - वातत्त्व - द्रविण-प्रस्थ -- भङ्गराः । पुष्प- वृष्णिय - कर्णक-शक्ति - विश्वदेव्य - विषुचेन्द्रिय ॥ ५६ ॥ बोर्या वा वदन्वान?वनान्योर्वेषु चेन्द्रि] चेत् । सत्रा जित्, क्था "युमत्, सुम्ना यन, संगोपरथा तम ॥ ५७ ॥ स्वा धियं धो रुहं राज्यं परो, दोर्घा धियः परः । शोक शुद्ध च - मेघा -घ-वसु - शत्रु च योत्तरः ॥ ५८ ॥ विश्वाराट्-वसु- मित्रापि साह -हा-पुष-वत् -परः । परोणसमधोवामं प्रावणेभिः सहोत्तरः ॥ १९ ॥ रात्योषध्याहुतो श्रोणो चितो व्याहृति पृष्टि चेत् । खाहाकृतो शत्यक्सामहनू हादु नि भोत्तरः ॥ ६० ॥ चर्षणो धृत, पारो णा, पूतो गार्भापहावृत् सूयवा । त्विषो वाशोम्यनू याज राधा काश विभू दावग्रहः ॥ ६१ ॥ ऋश्वधा ते स्वयं धत्तं सपत्नान् नो रयिं गव । देवानां शत सोमस्य जोबो यूयं पिलन परः ॥ ६२ ॥ ॥ E ३ विकृतादिषु विकारागमलोपेपु. 57 पदादो पदान्ते च वर्तमानो हुस्वः यथापाठे हलि व्यञ्जनपरे सति दीर्घ- मापद्यते । त्तरतस्त क्तिश्वदेव्या वि" ख. न्द्रियवीर्या" क. "क्यायसु" ख. 58 5960 क. 6084 61 ·8 व्यासशिक्षाया ते ॥ अथा ते च यथा ह्यूर्व तिष्ठा देवः शरीर चेत् । अच्छा वोचो जिगा नक्षि पितर्देवान्नियुद्वद ॥ ६३ ॥ चकमा सु जुषध्वं कद्वयं दैव्येऽत्र पूष्ण सुजा ररा हतिं पृष्टिं सं रक्षा माकि राज च ॥ ६४ ॥ भवा तोकायनस्त्वं पायुज्यित्रा ते नियुन्नरः । सलादा पित यजो मुञ्च स्वस्त शिक्ष न: सखी ॥ ६५ ॥ क्षामारेरिह भिन्दं रुक्मो घा स्यालात् सत्यं मृडा जरित्रे नः । धारया रयिं वसूनि मय्यवता हवे(७) वचः ॥ ६६ ॥ विद्मा ते तं हि बोधा स नोऽद्या देवान् हुवे च वृण् । . भरता व बृहज्जात वर्धया त्वं रयिंपरः ॥ ६७ ॥ सचखा नुद वर्धाऽव नोक्त चेद्धाम नाहदे । यक्ष्व स्वेन जनिष्वा हि मधूर्ध्वः सिञ्चथोक्षत ॥ ६८ ॥ घष्याश्वस्य वि पाथा दि आरिथा मञ्चता यज । पिबा चरा सोम हिष्ठा म वर्त्तय वर्षथा पुश्चेत् ॥ ६९ ॥ जनयथा च, दोया र, ऋध्यामा ते, हरा नि, चेत् तत्रा नरं जयता नरः कुत्राचिद्यतरा मृधः ॥ ७० ॥ याता हिर पृणखा धृत भरा दध्यपावृधि । वोचता मेऽनदता हते येना सह चूता ब चेत् ॥ ७१ । भजा त्वं जनया दैव्यं दक्षिणेना वसून्यपि । रहेमा व स्तरोमा जु भवता मृड धर्ष मान् ॥ ७२ ॥ बिभृता खोरयथा मरु भरेमा मनोष चेत् । हन्तना तं जगामा परस्या चेत्तपता सुवृक् ॥ ७३ ॥ जुहुता विश्व तरता रजांसि श्रृणुता हवम् । पारया नव्यः सादया यज्ञं चेत् कृणता बृहत् ॥ ७४ ॥ "ता वस" ख.

·नानारूपसन्धिप्रकरणम् क्रयो पोश्मसि ग यदी भू कृधी व श्रुधी हवम् । मोष्वा तू न रणे, मक्ष देव, मिथू क, शुचिं बलम् ॥ ७५ ॥ इति व्यासशिक्षायां व्यञ्जनपरदीर्घप्रकरणम् ॥ २ ॥ आगमस्त्रपुपूर्वो मिथुपूर्वजोऽपि चोत्तरः । सुपूर्वः “शोऽपि चन्द्रोद्धः सम्पूर्वः सं कुरुत्तरः ॥ ७६ समपूर्वः सं कुर्वो? नोचा पूर्वो द उच्परः । ङपूर्वः कः सपोर्धश्चेदृनपूर्वश्च तो भवेत् ॥ ७७ ॥ लोपो विसर्ग: सोऽनिङग्यः स्य उच्चोऽथैष चेद्धलि'" । एनोषधोरिद्विदग्न इमान्नः परतश्च सः मकारः पदमोंपूर्वः चादी व उच्चतन्वधः 'मश्चावग्रह इत्ये कं या तिष्ठन्त्ये कयोर्ध्वतः ॥ ७९ ॥ अथ वैकृतमाप्नोति पदमसम्पूर्व ऋत्परः । विसर्गोऽवग्रहेष्वाशोः सबदरं परः स पम् ॥ ८ ॥ 66 67 68 69 63 65 66 ""पूर्वः स्या न्मिथू स्यान्छोऽपि " ख. अपपूर्वः मिथुपूर्वश्च शकार आगमो भवति चकारपरः इत्यर्थः । स इत्येष शब्दः पूर्वः यस्मादमौ सुपूर्वः । सं सकारं आगमं प्राप्नोतोति शेषः । एतद्वाक्यानन्तरं "पुनरुक्तं यतः पञ्चपद०" इत्यादिसंज्ञाप्रकरणपठितं पद्याष्टकं पनः पठितम् । ख. सः > स इत्यत्र विसर्गः लुप्यत इति शेपः । तुश्च नश्च तुन । उच्चौ उदात्तो तुन अधः पूर्वो यस्मादसौ उच्चतन्वधः । अत्र चशब्दो लोपमन्वादिशति मण्डुकप्त्या । "रेफोमो?ऽन्तगो मस्त नादा संसाञ्च रापरे । वर्तमानः स उत्पूर्वस्थस्तयोरित्यनोत्परे" ॥ अयं भागः अथ बेन्यादिपद्यात् पूर्वमधिकतया दृश्यते । ख. 67 68 69 V.V.S. 2 ·10 व्यासशिक्षायां नकारः शमियात् चो? नरयन्ना बन्नपि ॥ एवा स्मिन्ननड्वानायन् घृणोवान् वारुणा न पि ॥ ८१ ॥ हकारः प्रथमादूर्ध्वस्तत्स्थानं" च चतुर्थकम् । स्पर्शपूर्वः शकारश्छं लं तश्चानोति लोत्तरः ॥ ८२ ॥ नकारो लपरस् तस्य सवर्णमनुनासिकम् । स्पर्शोत्तरो मकारस्त यवलोत्तर एव च ॥ ८३ ॥ अनुनासिकमेतेषां सवर्ण प्रतिपद्यते । ज्ञनोत्तरो मकारश्चेदनस्वारोऽत्र कंवलम् ॥ ८४ ॥ द्विमात्र इति विज्ञेयो ह्यन्यधर्मविवर्जितः । इति व्यासशिक्षायां नानारूपसन्धिप्रकरणम् ॥ ३ ॥ अथेतः स विसर्ग: षं पदिमापोहि मो द्यवि ॥ ८५ ॥ ॥ 78 खानासोदिव्ययं कम मप्रोत्रो पूर्वोऽवग्रहपूर्वकः । असिञ्चन्नसदामा पि ह्यनयोरादिपूर्वके ॥ ८६ परि वि प्रति नियंव्यभि पूर्वो निहते पदे । तो? वेः समतिर्मा किरोयुगयुकिर्विदुः ॥ ८७ ॥ तेसोऽग्निरविदुर्मोढुनिरभिः पायुभिः सधिः नावर्णहल्मलिम्लमत्य बृहस्पतिशकुन्यतपत्नयः ॥ ८८ || तस्थानं तस्य प्रथमस्य समानस्थानम् । 7 "तबर्गश्च टवर्गाद्यो भजेदन्तोऽन्तमूर्ध्वयोः" | स्पर्शपूर्व इत्येतत्पद्यानन्तर- मयं भागोऽधिको दृश्यते । ख. "त्रोंग्या धिपूर्वोऽसदामासिञ्चन् " इति ख । अस्मिन् पाठे इंग्याधिपूर्व इत्यस्यावग्रहपूर्वक इत्यर्थः । 7"अयं भागो नास्ति । ख. । 'निहते अनुदात्त इत्यर्थः । "एषु विसर्गः तकारपरः षत्वं भजते । 70 "णा निति" खः 73 7 ।

·णत्वप्रकरणम् 17 ध्यन्यपूर्वः सव स्थान ऋद्र"वल्यप्यवग्रहः । सन्तानेभ्यः स्पशस्सोतं सप्ताभिस्सम्मितां स्तनाम् ॥ ८९ ॥ सभेयः सत्वा सस्याय सकसनोश्च सनिस्सनि । स्तुप स्तरो स्वर स्पर्धा स्फरं साहस सारथिः ॥ ९० | ज्योतिरायुश्चनुःपूर्व "स्तो प्रतिप्रसवस्विति । टान्तो वा घापपूर्वः पात् थकारश्चैव ठं भजेत् ॥ ९१ ॥ विद्वाँस्ताँ स्त्रोन् ऋतून लोकान् तहाँस्तस्मिन् पितृननान् । युष्मानूनिश्मन् कृण्वन् कपालानम्बकानपि ॥ ९२ ॥ तिष्ठन्नाद्युच्चके नेमिट्टेवाँश्च सबने पशून् नकारं प्राकृतश्चैषु नित्यतोर्ध्वः समाप्नुयात् ॥ ९३ : इति व्यासशिक्षायां पत्वप्रकरणम् ॥ ४॥ । " अथेति नो णमस्थू रि पु ग्रामोरु समिन्द्र पाः । धिमुबस्त्रिटकारो निष्पूर्वो हन्योप्यमान च ॥ ९४ ॥ पारीपरिप्रपूर्वश्चेत् तद वर्णव्यवेतकः । प्राधो वन उह्यमानोऽयन् यानं यवेन वाहनः ॥ ९५ ॥ पुम्नोऽन्येऽनित्यपत्वस्थ इन्द्रोध एनमत्र च । केनेत्यत्रायजुःपूर्वो नृश्रीपूर्वो मना अपि ॥ ९६ ॥ अङ्गानां ग्यानि गान्योने गानां यामेन षण्ण च । रषः पूर्वो हवन्यहे हन रूपूर्वो मयान्यनि ॥ ९७ ॥ न नूनं नृत्यनह्यत्यप्यन्यशब्देऽन्य उच्चकः । नकारो द्वित्वगो लक्ष्यात्तकारोऽपि वान्तगः ॥ ९८ ॥ अत्रापि सान्निध्यान्निषेधो लभ्यते । ऋकारश्च रेफश्च ऋद्री तावस्मिन् सतः तस्मिन् ऋद्रवति । "पूर्व स्तो इत्यत्र स इत्यपि" ख. "नकारो णकारमा पद्यत इत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् । 77 ·13 व्वासशिक्षायां उत्तमं प्रथमोऽन्त्योर्ध्वस्तृतोयं घोषवत्परे । अन्तोऽचि वैति वर्गीयं ककुदन्त्यश्च मोत्तरे ॥ ९९ ॥ इति व्यासशिक्षायां णत्वप्रकरणम् ।। ५ ॥ अथ विसर्ग आप्नोति रेफमघोषवत्परः । हारेष्टर बिभर्वा हरिनन्तस्सवितस्त्वकः ॥ १०० ॥ अजोगशमितस्त्वष्टः प्रातचा हरहस्वहा : । नेष्टर्यष्ट विवर्वस्तः सनुतस्तनुतः पुनः ॥ १०१ ॥ स्तोतोतः पितर्मातः करावन्नचियोस्तथा । आवृत्परोऽयमित्यूप्रश्वानाधुच्चेऽन्तरेण हि ॥ १०२ ॥ अनिङ्ग्यान्तः सुवश्चाहास्त्वहर्न भ्यां मिरुत्तरः । रेफो? लुप्यते रेफस्तत्पूर्वो दोर्धमाप्नुयात् ॥ १०३ ॥ द्वन्द्वेऽहोरात् परे ओत्वं याति रो सुवस्त्वपि । अकारथ त्वकारोचे घोषवत्पर एव वा ॥ १०४ ॥ कावपेषं स चा वर्णपूर्वः संथान्यवग्रहः । अत्र देवरिषश्चा विनिरिडः शश्वतोऽपसः ॥ १०५ ॥ विश्वतोंहसोऽतिदिवोऽश्मनस्तमसस्विति । सक्रघान्योत्तरः पिन्वपथे कृध्यत्तस्तथा ॥ १०६ ॥ ॥ पत्नोवे पतिशब्दे द्विः पुत्पर्येचे दिवोहसः । ' बमुष्कोर्ध्वश्च रायस्पोपरो नमस्कारोपर: ॥ १०७ ॥ नावरं विश्वतोऽन्तश्च पुनस्तु विविशुः परः । जातोऽत्र वषवत्यर्थे परिवाप्रोत्तरे न निः ॥ १०८ ॥ लुप्यते संयुतोष्मोोऽप्यवर्णाद घोषवापरः । ऊष्माणमध्यघोषोर्ध्वस्तस्य संस्थानमाप्नयात् ॥ १०९ ॥ 'अन्यः उत्तमः ऊर्ध्वः यस्मादसावन्त्योर्ध्वः । अघोषपरो विसर्जनोयः तस्य घोषस्य समानस्थानमध्माणं भजते 80 81 ·यत्वप्रकरणम् 13 जिह्वामूलोयमाप्नोति ह्युपध्मानीयमेव च । कखे पफे परे नख्षे अवर्णाद्यत्वमच्परे ॥ ११० ॥ इति व्यासशिक्षायां विसर्जनीयसन्धिप्रकरणम् ॥ ६ ॥ ग्रह हिरण्यवर्णीये पृठ्ये याज्योख्ययोरपि । नित्याचि नो यामत्पूर्व ईदत्पूर्वोऽन्त एति रम् ॥ १११ ॥ सोमान्यपूर्वन्दुर्यान्तु मान् पोषान् वशानरान् । मधुमान विमान् गोमान् अमित्रानमृतान्महान् ॥ ११२ ॥ सो अस्मान् हविष्मान् काबपोचा निडावांश्च बाणवानपि । चिकित्वान् हि पयस्वांश्च विदत्रानुदयान हियम् ॥ ११३ ॥ इन्द्रोम आचोढवमोडेऽन्यान् अप्येत्वकुर्वताद हत् । अधरान्थ्सर्वगन्मा करग्रेडलञ्चादि तिः परः ॥ ११४ ॥ नर्चान पतङ्गान् यजीयान् समानाँश्च तथा यमान रश्मोन हि श्रपयांश्चैतत्पदानाम्दथापरः ॥ ११५ ॥ उक्ती विधिनिषेधी च "यत्वे रुत्वे स्वरे परे । विलोमेष्वपि ती ज्ञेयी प्रकृती नैव नो हलि || ११६ ॥ अयपावेदोदायावावेकमीत्वं स्वरेऽनिति । तत्तस्मादयुतादुत्वात् स्वकाला द्वः पदात्परम् ॥ ११७ ॥ यमिवर्णोऽसवर्णों वमन्नश्यति मिथुन्यपि । अत्रापूर्वो विधिश्चैव निगमेष च कथ्यते ॥ ११८ ॥ अनुलोमे तु तत्कार्य भवेदिति बुधैः स्मृतः यकारोऽवर्णपूर्वोऽचि ह्यादेशो यदि लाप्यते ॥ ११९ ॥ रश्मोंश्च श्र" क. । 53 "यांश्चात्र पदं चेदुदथा" ख. " च यत्परत्वे व" ख. रदेती ह्यनकारोवौं अयवावाप्नुतः क्रमात् । ऐकाराद[भ]रश्चायमौदावं भजतेऽत्र हि ॥ " इत्ययमंशोऽधिको दृश्यते । ख. 85 82 84 35 ·14 व्यास शिक्षायां न प्लुतप्रग्रहे सन्धिविधि र्यत्वे विलुप्तके । रोष्मभावात्तु नात्पूर्व लोपान्माच्च तदुत्तरात् । १२० ॥ नकारा" द्या कृतेल्लोपादनखारागमो भवेत् । अनुस्वारो यजुष्येवमध्यायेऽपि यदा भवेत् ॥ १२१ ॥ तदा गकारसंयुक्ते न शान्तिः शासरूपरः । इति व्यासशिक्षायां यत्वप्रकरणम् ॥७॥ अथ स्वरा भावेक प्राप्ततः सन्धिरुत्त्यते ॥ १२२ ॥ आद्यष्टसु सवर्णोर्चे दोघमप्लुतपूर्वके । अथात्रावर्णपूर्व ता वेत्वं चेवर्ण उत्तरे ॥ १२३ ॥ उवर्णोत्तर ओत्वं च ऐत्वदैत्परे तथा । औत्वमोदौत्परोऽरं घृत्यारं प्रोपावपूर्वके ॥ १२४ ॥ न स्वधामा प्रपास्यूल आपूषा ज्या प्रबुधिया । अमिनन्तवपाठे द्विपदम्मानो यथा* * * * * * ॥ १२५ ॥ ओष्ठे तनेव एष्टश्चेदेमन्ने मन् स्वरः परम् । इति व्यासशिक्षायां ऐक्यप्रकरणम् ॥ ८ ॥ एदोत्पूर्वेप्यकारोघे एक पूर्वसमन्वितम् ॥ १२६ ॥ अथ" प्राकृत उख्येयुज्यिा द्रापेहिरण्यव । धाता जुष्टो विकर्पोऽग्निर्मूर्धा विहव्येऽयमेव नमः ॥ १२७ वाजपेयमहापृष्ठये श्येनायोपध्रुव क्षितिः । तेवहन्यनिष्टुतोऽवद्यादवन्त्वस्मानंहसोऽहतिः ॥ १२८ ॥ 86 धिर्ये त वि" ख. राध्याकृ" ख. 'वेकमानतात्वसन्धि" ख. 89 “ठे च पदं स्यान्मो यथा षुषः" ख. प्राकृत अकार इत्येतदधिकृतम् । 87 88 90 ·पूर्वैक्याकारप्रकरणम् 15 अन्वापस्त्वो वाती धर्मासो मर्को दत्ते रथस्त्वधः । वातः पूर्वोऽभिवापश्च आपःपूर्वो ग" मस्त्वनु ॥ १२९ ॥ आपः पूर्वोऽद्भिरस्माँश्चेदपान्नपात्तथैव च । अटूर्वेऽस्मान् स इन्द्रोऽधः तेऽग्नेऽन्धाँशुरद्य च ॥ १३० ॥ न्यूद्ध आविन्नस्सोमो मेऽधोऽग्नेऽस्या श्विना परा । नः पूर्वोऽघाद्यवध्य स्मिन्नसदह्यग्निरन्तमः ॥ १३१ ॥ नमःपूर्वोऽग्रियायाग्र अश्वेभ्यश्चेतरत्र त । धोरासोऽदब्धासोऽषाढ एकादशास एव च ॥ १३२ ॥ ऋषोणां पुत्रः शार्याते पृथिवो यज्ञ एव च । पितार आसतेये गो समिद्ध ऋषभ: पवः ॥ १३३ ॥ युवयोर्यो गृह्णाम्यग्रे जज्ञे वा एप एव च ॥ पतिर्वः पृष्ठे संस्कानो शुष्मो वृष्णो वचस्तथा ॥ १३४ ॥ वर्षिष्ठे जषाणः पाथो योरुद्रः पूर्व इत्यपि । अरतिमस्य यज्ञस्यातिद्रुतोऽतियन्ति च ॥ १३५ ॥ अविष्यन्ननमोवाश्चान्नेष्वर्चिस्तथा नृणा: । अप्सुयोऽज्या निमर्वन्तमजोतान न्हियास्तथा ॥ १३६ ॥ अम्बाल्यस्त्वंगिरोऽङ्ग चास्कभायत्तथाकृणोत् । अश्वसनिरशिश्रेच्चाच्युतोऽस्थ भिरनिया ॥ १३७ ॥ अध्वरस्वर ऊर्ध्व "श्चेदेष्वकारः स्वभावतः । इति व्यासशिक्षायां ओदेदनैक्याकारप्रकरणम् ॥ ९ ॥ अर्थतद्विषयेष्वेकमे ओदि[ति स्त्व]सोति च ॥ १३८ ॥ न गर्भश्च यमो नद्धो भद्रः पूर्वस्त्वसोति च । यवनहेष्वजर्वेष्वग्न जोवोऽकार उच्चकः ॥ १३९ ॥ गमत्वन " 900 ख. चे" ख.

·16 व्यासशिक्षायां मो वच स्थे दधानो (एङ ?) अग्नत्यकार ऐक्यतः । अभ्यावर्तिन्नभिद्रोहमधाय्यपि दधामि च ॥ १४० ॥ अदितिश्शर्माग्ने हिामग्नयः पप्रयोऽरथाः । अद्यान्वस्माकमरिष्टा अश्माश्वाश्रुतिख्यथ । १४१ ॥ अस्मत्पाशानस्मिन् यज्ञे अंगिरस्वदथो अदः । अस्तास्मे धत्त चादग्धा अर्चन्यत्रस्थ चार्यन् ॥ १४२ ॥ ॥ ॥ अन्तरस्याममापूपमश्या मान्नाय चाकरम् । गाहमानो जायमानो मन्यमानः स्रितो"थोऽग्नयः ॥ १४३ ॥ तपसो भा मितो धावस्पतिभ्यो हेतयस्पते । आयोऽधयों क्रतोऽधश्चेन्नान्यः प्रग्रहपूर्वकः ॥ १४४ ॥ ग्रन्थान्तरेऽप्यनाये स्वच्छाया वर्त्तते विति । इति व्यासशिक्षायां पूर्वैक्याकारमकरणम् ॥ १० ॥ वर्णानां कारणं वेद उदात्तादिवरः स्मृतः ॥ १४५ ॥ तेषां तत्स्वरसन्धेश्च लक्षणं कथ्यतेऽधना । उदात्ताच्चारणे तस्य देहदैयं भवेद्यतः ॥ १४६ ॥ उच्चारणेऽनुदात्तस्य देहस्य हृखता भवेत् । भवेत्तत्र समाहारः स्वरितश्वोच्चनोचयोः ॥ १४७ ॥ "प्रवयश्च बुधैः प्रोक्त उदात्तश्रुतिरित्य पि । खार: शोर्षे मुखेऽप्युच्चप्रचयौ नि हतो हृदि ॥ १४८ ॥ मध्यस्थ एकनोचोऽतिप्रयत्नो विक्रमो भवेत् । उच्चः सन्धिर्भवेदुच्चः खरितस्वारनोचयोः ॥ १४९ 93" निधोऽन" ख. "स्वरास्ततः 'प्रचयश्च चतुर्थस्वर उदात्तसमानश्रुतिरिति स्वरविचक्षणः कथितमित्यर्थः । "निहितो" ख. उदात्तस्व रितयोः स्वरितोदात्तयोः प्रचयोदात्तयोः प्रचयखरितयोर्वा मध्यस्थः । 97 94 ख. 95 96 97 ·स्वरधर्ममंहिताप्रकरणम् 17 98 100 - स्व रितानुदात्तयोर्योगे स्वारधर्ममवाप्नुयात् । नोचोवोऽकारसम्मिश्री उच्च(ङ) स्वरितो भवेत् ॥ १५० ॥ अत्राभिनिहतश्चायमिति संज्ञायते बधैः । यवत्वे ह्युच्चयोर्यत्र इवोकारयोर्यदि ॥ १५१ ॥ परतः स्वर्यते नोचस्वरितः क्षेप उच्यते । उच्चोत्वान्नोच उत्वे स्यात् प्रश्लिष्टः सन्धितो यमः ॥ १५२ ॥ अखण्डे सयवो निन्यो नोचपर्वः स्वयं च वा । स्थितस्वारस्य चाभ्यागु! चः स्यान प्र णवोत्तरे ॥ १५३ ॥ खारद्वयस्थ चैकस्मिन् कम्पे संज्ञास्ति दोचता क्षेप्रकम्पश्चतुवमा दददै द्भिरुच्यते ॥ १५४ ॥ प्रश्लिष्टो नित्य ऊदादधामेच्चा भिनिहि भ्यामेच्चा भिनिहित: स्मतः । उच्चो? यदि दोव्यादित्रिकन कञ्चने ति च ॥ १५५ ॥ उच्चकम्पो [स्थितन्दा:सौ] स्वारः कम्पाश्च संहिताः । उच्चा"दुत्तरतो नोचः स्वरितं प्रतिपद्यते ॥ १५६ ॥ म्वारोऽयं प्रचयश्चैव नोदात्तस्व रितोत्तरे स्वारादुपरि नोचानां प्रचयः परिकोर्तितः ॥ १५७ ॥ यः समानपद स्वारस्तराव्यञ्जन उत्स्यते । पादवृत्तस्तयोर्व्यक्तावन्यः प्रातिहतः स्मनः ॥ १५८ ॥ नियोऽत्यचं नोचः क्षेप्रस्तथ्समोन्यनतः परम् । दृढतरः प्रयत्नः स्यानित्ये क्षेप्रे च वा दृढः । १५९ ॥ 102 98 .. उच्चं च तदुत्वं च उच्चोत्रम् , तस्मान् । 9 "प्रवणोत्तरे" ख. प्रवणशब्दः स्वरितपर्यायः । होर्घता, हखश्च दो? भवतीत्यर्थः । ॥ "तुर्धा स्यादाटू" ख. उदात्तात्परऽनदात्तः स्तरितमापद्यते । 102 "निहतः" क. 103 V.V.S.3 ·18 व्यासशिक्षायां प्रश्लिष्टे चाभिनिहते मृद्ता म्वल्पतान्यतः । नादानुस्वारयोः पूर्वस्वारभाराच्चवत स्थितः ॥ १६० ॥ वर्येतऽस्मात्परा वेव नादानव रका वपि । भक्तिः स्वारा त्तदङ्गानाच] धृतबद्धपरे च रः ॥ १६१ ॥ म्वर्यते चा दितो हुस्खो दोर्चमध्यं तथैव च । संयुतोद्येच दोघश्चदन्यस्खा रो भवेत्तदा ॥ १६२ ॥ ऋका रोत्तररेफोर्डावसाने दोघं एव च । इति व्यासशिक्षायां स्वरधर्मसंहिताप्रकरणम् ॥ ११ ॥ कनिष्ठाना मिकामध्यातर्जनोषत्तमे करे ॥ १६३ ॥ नो चम्बारधतोदात्त न झुटा ग्रेण निदिशेत । खारमुच मित्राध्वं च ह्यनामिकान्तगन्ययोः ॥ १६४ ॥ वारकम्प स्वरावतावना मिका 107न्तमाद्ययोः । 1"पृथ(कनि? क्त दि)टरेखा स्वाद ङ्गलोयोत्तरस्य हि ॥ १६५ ॥ विराम व्यञ्जनस्यैव पृथक स्थानं न विद्यते । मुहम्तम्बर विन्यासान्निर्मलाध्ययनं भवेत् ॥ १६६ ॥ तत्पूतो ब्रामणो यस्तु ब्रह्मगा सह मोदते । इति व्यासशिक्षायां हस्तस्वरविन्यासप्रकरणम् ॥ १२ ॥ ॥ म्वरपूर्व मिया द्वित्वं व्यञ्जनं व्यञ्जनोत्तरे ॥ १६७ ॥ 1954 त दो" स्व. 10 " यो जटामात्रविन ब्रह्म सन्धिज्ञो विष्णुरुच्यते । ईश्वरः स्वरमन्धिज्ञ इत्येवर्षिभिरो रितः ॥ कनिष्ठानामिका०" ख. म्वाद्यन्तममध्यासु तदेवास च तान क्रमात् । स्वारमुच्च०" ख. 'मिकोत्तमाद्य" व. 'निर्दिशेच्चकम्पे च तर्जनीमध्यमा(द्य) योः । पृथक्त दिष्टरेखा." क ॥ 106 308 ·प्रतिषेधप्रकरणम् 19 .. लुपूर्वश्च वपूर्वश्च द्वित्वं स्पर्श उपाप्नुयात । अपूर्वाद्रादियावित्वं वर्गमात्रोत्तरे च हल ॥ १६८ ॥ हखादन्तो नङो द्विवमानतो ह्यपरावपि । (आगपूर्वो यत्रोच्चः स्यात् भक्ताची धू अधः ॥ १६९ । स्वारश्चारण्यके भक्त शोष पवक 1) हखादित्वमनुस्वारः प्राप्नुयात्स्यते परे ॥ १७० ॥ तदनुस्वारपूर्वश्व संयोगादिरुिच्यते । व्यञ्जनं यनिमित्तेन द्विवर्णमिति वर्णितम ॥ १७१ ॥ द्वितोयतुर्ययोस्तेन भवेत्पूर्वागमस्त्विह । धामा तदु 10° पसर्गाच्च भूते थ एप आति च ॥ १७२ ॥ परमेभ्यः परा: पूर्व छखिभुजा इयुस्तथा । समानस्वरयोर्मध्ये लक्ष्या ट्वित्वं हल: क्वचित् ॥ १७३ ॥ द्वितोयस्थ चतुर्थस्य तथा पूर्वागमः स्मृतः । काठक तु पृच्छिद्रं चात्र पूर्वागमो भवत् ॥ १४ ॥ शातैत्तिरोयके न स्यात [नो] भवेत् 110 काठक न चन । हकारान्योऽमणः स्पर्श उत्तरं सकृदेव हि ॥ १७५ ।। तन्मध्ये प्रथम स्यात्तत् स्पर्शसस्थान आगमः । ङकारादेव चानन्या त्तपरे धपरे सति ॥ १७६ ॥ ककारश्च गकारश्च आगम: स्याद्यथाक्रममा यत्रोष्माऽविकृतेः स्पर्शादुत्तमोर्चे बनुनमा त् ॥ १७.७ ।। आनुपूाद्यमाने तान्वर्णयन्त्या गमान बुधाः । ऊष्मोत्तरे द्वितीयः स्यादादेशः प्रथमस्य तु ॥ १८ ॥ 109 कुण्डलान्तर्गतो भागो नास्ति । ख. 'तदुपसर्गाः तस्मिन् प्रसिद्रे प्रातिशास्र्थ उक्ता उपसर्गाः । 110"काठकान्यके" ख.

·20 व्यास शिक्षा 111 .. हकारः प्रथमाद वस्तसस्था "नचतर्थकम् । स्पर्शपूर्वः शकारश्ठं लं तश्चा मो""ति लोत्तरः ॥ १७९ ॥ ङपूर्वः कः सपोर्ध्वश्चनपूर्वश्च तो भवेत् । हस्वादिरूपवन्नादो यदेतं सकृदुचरेत् ॥ १८० ॥ अथवैतत्प्रसक्तस्य प्रतिषेधस्तु कश्यते । ईदै त्पूर्वो यकारश्च विसर्गो रेफ एव च ॥ १८१ ॥ प्रथमोर्चे 113 च रेफोमा वकारपर्श उत्तरं । ऊष्मस्पर्शपरस्थंप लकारस्य" तथैव हि ॥ १८२ ॥ वर्गोयानत्तमोर्चा हल, सवर्णोत्तर एव वा । स्पर्शावों यय लोवो मस्तेषामेन्यननासिकम ॥ १८३ ॥ 'यत्रहेषु परस्थेषु नकारश्चान्तगस्त्विति । नस्यान्तगस्य दोर्घात्त यवहे प च हरूपरे ॥ १८ ॥ परैरभिहितस्यैव न स्यात मयतता तथा । म्वरा यक्तस्य वर्णस्य वाचकं नाम कश्यते ॥ १८५ ॥ वर्णक्रमोक्तिका ले तु नान्यसंज्ञा'' त्वमुञ्चरेत् । मर्व वर्णा वदन्येवं ज्ञाती द्विवागमो न त ॥ १८६ । ततो फलं फलं प्रोक्तं द्विवाद्युचारणा द वधः । ति व्यासशिक्षायां प्रतिषेधप्रकरणम् ॥ १३ ॥ 115 5 118 119 111 114 म्वराणां पूर्वतश्चैव ह्यदात्ता दिस्वरा स्मृताः ॥ १८५ ॥ स्तस्य स्थानं चतर्थकम्" ग्व. 113॥छमन्तश्चाप्नोति लो' 11 स्वर चोष्मा" ग्व. "लकारथ त" व. 1" स्पर्शोत्तरो मकारस्त लवलोत्तर एव च । अनुनासिकमेतेषां सवर्ण प्रतिपद्यते ॥ यवहेषु पर० ग्व. 'ज्ञा मनचरे" ग्व. "वर्णपदं च ज्ञा" ग. 1106फलं पलं प्रो" ग. 117 11॥रणं ब" ग.

·स्थानप्रकरणम् 21 व्यञ्जनानां तदायर्थमंगताद्य विधीयते । परस्य व्यञ्जनं चाङ्ग पूर्वस्याचोऽवसानगम् ॥ १८८ ॥ ऋकारे परभूते च रफः पूर्वाङ्गतां भजेत् । अनुस्वारो विसर्गश्च स्वरभक्ति ""संयुतः ॥ १८९ ॥ योगा दि च परायुक्तं पूर्वम्यांगं तथा स्मृतम् । न पूर्वाङ्ग भवेत स्पर्श ऊष्मणो विकृतिर्यदि ॥ १९० ॥ पराङ्गं प्रचयाद भक्तिः प्रचय ऋत्परं च रः । अन्तस्थोद यमनस्यात असवर्ण परस्य च ॥ १९१ ॥ अमर्चे पराङ्ग चेन स्पर्शश्चैव यमास्त्विति । म्वरोऊष्मणि रफस्य रस्यापि स्वरभक्तिता ॥ १९२ ॥ तन्मध्यत्वे हेत्वे च स्वरभक्ति प्रकल्पयेत् । । हपर त हलन्ता स्यात म्वरभक्तिश्च संवृता ॥ १९३ ॥ अजन्ता शषसोर्वे च विवृता समदो रिता । स्वरभक्तिः करण रो होवो न: कविणो भवेत् ॥ १९४ ॥ हरिणो शपसंखों रोतकारी हारितोन्यते । दोर्घात् बारादनन्या व बाराद्भक्तिः पृथग्भवेन ॥ १९५ । प्रत्येकम्वरभाग्यश्चन भक्तिं निहतं च है । इति व्यासशिक्षायां अङ्गसंहिताप्रकरणम् ॥ १४ ॥ वायो चरत्युरस्यन्तं मन्द्र उद्भवति ध्वनिः ॥ १९६ ॥ कण्ठे च मध्यमा ज्ञेयः शोर्षे तार: स्वशक्तितः । उच्चार्यते त्रिभिस्तस्त यावश्ययनं क्रमात ॥ १९७ ॥ 1216 120 ऋत्वे इति च स्वर" गः " क्तिस्तथैव च" ग. 12"श्च संयुता" ग. "श्च स्वरभक्तिनिहते हि" ग. 124 123 "र: सश" ग.

·22 व्यासशिक्षायां ७ . नादश्वासी हकारा[को] कण्ठेऽल्पे विवृतेऽधिके । अच्घोषा नादतो जाता हचतर्थाद्यका रजाः ॥ १९८ ॥ (प्रथमा श्वासतो ह्येकादघोषाश्च ततो यमा: ।) कण्ठो वक्रादिमध्यान्तं दन्तमूलं च नासिकम् ॥ १९९ ॥ ताल्बोष्ठमुरः स्थानानि वर्णानां करणान्यधः । उवर्गप्रकृतरोष्ठो दोघौ स्त औत्परस्य च ॥ २०० ॥ अव्यञ्जनस्वराणां च आदो कण्ठ उदो रितः । ओष्ठताल्यवर्णवर्गे व्यस्तसंवृतमत्यपि ॥ २०१ ॥ औति चोष्ठी "स्त ओत्याल्पाधिकावेन्योष्ठतालु च । कवर्गादिषु जिहा दिमध्यान्तोष्ठेन चोपरि ॥ २०२ । मध्यान्ताभ्यां च तालो ये रफ जिहाग्रमध्यतः । लका रे दन्तमूलपु" जिहाग्रेणोपरि स्पृशेत् ॥ २०३ ॥ वे चोष्टन्तेन दन्तेषु स्पर्शस्थाना य ऊष्मका: । प्रयत्नश्चोष्मणां व्यस्त इणोऽन्येषामचा भवेत् ॥ २०४ ॥ हक रश्च विसर्गश्च कण्ठस्थाना वितरितो । केवलानां च सर्वेषामन्यल्पस्पृष्टता मता ॥ २०५ ॥ अतिस्पृष्टो द्वितीयेषु चतुर्थेषु च तत्समः । हकारं तत्र नासिक्यं उत्तमोत्तरमेव च विज्ञया नित्यनासिक्या यमानस्वारपञ्चमा: । अंजन्तस्था हकारश्च निमित्तेन तु कोर्तिताः ॥ २०७ ॥ अकारान्तः प्लुतो यश्चेदानुना सिक्य उच्यते । अमत्र ध्वनितल्यश्च र संज्ञा इतोर्यते ॥ २०८ ॥ "स्य त" ग. “ष्ठो स्पृशत्यल्पा" ग. "पु सार्शयेत् प्रत्यगेव हि" ग. 128 “अन्तम्थापरमित्यत्र उरस्यं च विदर्बधा: । विज्ञयाः" ग. 129 .“श्चेदननासिक उ" ग. ॥ २०६ ॥ 128 125 126 127 ·स्थानप्रकरणम् 23 ३ 130 प्लता: 131 श्लो३काँ गला ३म् ममाँ३ दूता३म् यदा म एवेति च । २०९॥ दोर्घा देवा उता [इज्यमृवां] अस्वां अहं कठे । पत्नीवाँश्चेतव्यः कार्याश्चित्यारभ्याः पता उ च ॥ २१० ॥ होतव्याँ सत्यराजाँश्च सृज्यां प्राश्याञ्च मोयताः । कर्तव्यां सहस्रसाम द्राक्सो[मा : का]माश्च हा इति ॥ २११ ॥ ब्रह्मान्त्वं द्विपदा होषां स्थेया अन्ना [इ पन्यगाम्] । हव्यरत्नो च्छिनत्तो च जुहवानि न गच्छति ॥ २१२ ॥ पति लाजोन्छाचोन् सर्वे त्वन्तोदात्ता: प्लता इमे । पन्या इति (गृ? ग्र)हा इन्विो] उत्ताना इत्यवेरपाः ॥ २१३ ॥ सोमपा अ"सोमपावश्रुता उति पिवया । सावित्रान्नवेत्था 13व्यमग्निहोत्रानचेति च ॥ २१४ ॥ अवेत्योऽवस्थानाद्वीरभ्यः पशूश्त हविः । स्थोयोऽग्नोर "धः खिदासोदुपरिस्तुहि वि इति ॥ २१५ ॥ 'नकं त्रिपञ्चाशद्वं चतुर्णा दशमा:प्लता: । नत्र दशाचो हलश्च य नुस्वारी विसर्गजौ ॥ २१६ ॥ चतर्भक्तिर्यमाश्चेति वर्णाः षटषष्टिरो रिताः । मध्ये वकारेऽनस्वारे विगम संयते स्थिते ॥ २१७ ॥ 135 130 131 का३म् सुमङ्गलाम् यदघाम उपहूता, म् ममा म प्लता:" ग. "हावरत्नो" ग, 133 “असोमपाद्वावश्नता उ प्रत्यतिष्ठिपाय ।" ग. स्थाद्वौव्य 13 "धःस्विदुपरि खिदा सोदस्तुहोभ्य इव विन्दतो" ग. नकञ्चनेत्यनवाके त्रिपञ्चाशद्वाक्येभ्यः परतः चतुर्णा वाक्यानां दशमस्वराः लता विज्ञेयाः। 135 ·24 व्यास शिक्षायां अप्योकारे परे व्यक्तो द्विरो" चा विति निश्चिती । संयुतश्चो छ्यमध्ये हो विसर्गादत्तरश्च पः ॥ २१८ ॥ तालुभ्यां वायुमापूर्य माण्डूकोष्ठ्यः परः स्मृतः ॥ स्पर्शयो: संयुते यत्र पाठे चाबसरे यदि ॥ २१९ ॥ आदरेष श्रुतिः ज्ञेया विरामे" मस्य चैव हि । विरामे वर्यपर्वस्य प्रयत्नः क्रियते पृथक ॥ २२० ॥ ओमः परर्द उर्व चेन्न प्रयत्नः पृथक्त्विति । इति व्यासशिक्षायां स्थानप्रकरणम् ॥ १५ ॥ चाषोक्तिरेकमात्रः स्याद्वायसेन द्विमात्रकः ॥ २२१ ॥ मयूरेण त्रिमात्रश्च जानीयात् काललक्षणम् । कालोऽतिमूक्ष्मकोऽणुः स्यान्मात्रार्ध व्यक्तमात्रकम् ।। २२२ अङ्गलि""स्फोटनं यावान् तावान कालश्च मात्रकः । हलुत्तरं" हलेवैतदणुमात्रं प्रकोर्तितम् ॥ २२३ ॥ विरामो"वर्णयोर्मध्ये ह्यणुकालोप्यसंयुते । हलो भक्ति विसर्गोऽन्तो हस्वान्नो यवहोत्तरः ॥ २२४ ॥ 136 ययोरुन नोठ्यस्वरयोमध्ये बकारा दिके स्थिते मति, ओछ्यस्वरात् परत्र श्रीकारे कालो छ्यपरे वा स्थिते मति, अन्न दिरोछ्यौ कर्त्तव्यो। द्वितीयोष्ठस्य पनः प्रयत्न इत्यर्थः । चोठ्ययोमध्ये 137 12 «र्य मण्ड" ग. 139 में तस्य" ग. "थक्तथा' ग. अवमाने ओङ्कारस्य पवर्गे परे सति तत्र मकारस्य पृथक प्रयत्नो नेष्यते । 111 142 143 लिस्पर्शनं या" ग. 12 "त्तरं हल्यक्तं त" ग. रामे व" ग.

·कालनिर्णयप्रकरणम् 26 144 145 स्पर्शोवो वोऽर्धमात्रास्तेऽवसाने लस्त्रिपादता विसर्गान्तेऽर्धमात्रः स्यात् विरामः क्षपरे सति ॥ २२५ ॥ संयुतोर्वे च पूर्वत्र द्विरोष्ठ्येप्यो वयोस्तथा । पिपीलिका दीईसमे च मध्यमा सवर्णता पाकवती पदक्ये । दृष्टा च वत्सानुसूतिस्त्वसाम्येऽप्य- धोऽणुमुख्यास्तु विरामकाला: ॥ २२६ ॥ खरोदये वनस्वारो भवेदध्यणुमात्रकः । विरामश्च तयोर्मध्ये वैशेषिका विदोर्घयोः ॥ २२७ ॥ प्रणवान्ते पवर्गो ह्यवग्रहान्त एव च । वाक्यान्ते विरामश्च सार्धमात्रः प्रकीर्तितः ॥ २२८ ॥ पदप्रणवयोर्नित्यं विरामः स्याविमात्रकः । "द्रुतार्धस्वरसम्बन्धे तयोस्त स्वरकालावत ॥ २२९ । अनुस्खारो द्विमात्रः स्याद्रेफाष्मम परेप च । संयोगे परभूते चेदेकमात्र इति स्तः ॥ २३० ॥ स्यातां सोलखथोर्ध्वं च ङनौ हवा ट्विमा लकी । षपरा नित्यखथोचे हकार हरू सति ॥ २३१ ॥ असंयतश्च नो दो(न्मा त्रिको यवहोत्तरे । हस्वान्नादो द्विमात्रः स्यादन्यत्राप्येकमा त्रिकः ॥ २३२ ॥ तु 146 147 144 145 146 " दता । संयु" ग. "द्रष्टा वस्थानुसृतिस्त्वसाम्ये मध्येऽणु" ग. धृताद्धलस्व" ग. 1"उजव्म रेफपरश्चैत्र अनस्वारो द्विमात्रकः । संयुतोत्तर इत्येष एकमात्रः प्रकोर्तितः ॥ स्यातां०" ग. 148"परे तथा " ग. V.V.S.4 ·26 व्यासशिक्षायां । केवलप्रणवे तु स्यात् स्वरः सार्धद्विमा त्रिकः । मकारान्तो यजुष्युच्चस्वरित ओन्त "दादि षट् ॥ २३३ ॥ अनेकद्वित्रिमावा स्त्रिरेको द्विश्चैकगो द्विगाः । त्रिमात्रता 150 विरामः स्याहगन्तेऽर्धान्त एव च ॥ २३४ ॥ काण्डप्रश्नानुवाकान्ते दशाष्टी पञ्चमा त्रिका: । ग्रन्थानां परिपूर्णत्वे त्रि" गुणः काल उच्यते ॥ २३५ ॥ हवः स्यादेकमात्रः स्याट्विमात्रस्य तु दोर्घता । त्रिमात्रस्य प्लुतोऽचां हि पादो" मात्रश्चतुर्थकः ॥ २३६ ॥ शोघं विलम्बितं मध्यं तिस्रो वाक्यस्य वृत्तयः कालान्यता च [सद्वृत्ती तदा कर्मान्यता भवेत् ॥ २३७ ॥ प्रयत्नात् कालतश्चोक्तास्तवर्णा उद्भवन्ति हि । वर्णाभावे वर्णाभावः सम्यग्ज्ञेयं द्वयं ततः ॥ २३८ ॥ मध्यमा वृत्ति'" मा लम्ब्य चैवं कालाः सुनिश्चिताः । प्रातिशाख्या दिषु ह्यत्र वृत्तिः साप्यवलम्बिता ॥ २३९ ॥ इति व्यासशिक्षायां कालनिर्णयप्रकरणम् ॥ १६ ॥ 154 - 155 150 151 11°ओं तद् ब्रह्मेन्यनुवा कादयः पडोंकाराः स्व रिता भवेयरित्यर्थः । "त्रत्वं वि" ग. "एव च । होता यक्षदिति त्वन्ते देवं बर्हिश्च पञ्चमे सहां भस्व पितृप्रश्ने ऋक्स्यात् खा[न्द्व] निधनेन चेत् । काण्डप्रश्ना० 15 ग्रन्थानां समापने विरामः ताकाण्ड विरामः त्रिगणकालः त्रिंशन्मात्र इन्यर्थः । पादमात्रचत" ग. वृत्तयः व्यापाराः । "प्रयत्नाभवे" इति युक्तम् । "त्तिमाश्रित्य एवं" ग. 157"त्तिः सव समाश्रिता ।" ग . 153 154 " 155 156 ·ŚRŇGĀRAKALLOLA OF RAYABHATTA Edited by Prof. N. A. GORE, M.A. INTRODUCTION The Manuscript- The text of the Srngārakallola which is edited for the first time in the following pages, is based on a single Ms. in Govt. Ori. Mss. Library at the Bhandarkar 0. R. Institute, hearing the No. 362 of 1895-1898. This is the only Manuscript of the work recorded by Aufrecht in his CC (III. 137 ). No other Ms. has come to light since then according to the information of Dr. V. Raghavan who is working on the revised and considerably enlarged edition of the Catalogus Catalogorum, under the auspices of the Madras University. The importance of this unique M8. is further enhanced by the fact that it bears the exact date on which it was copied. Though this work was discovered as far back as 1895 A. D. it was prominently brought to the notice of scholars by Prof. P. K., Gode by writing a Paper on it in the Adyar Library Bulletin Vol. XI. I offer my grateful thanks to Prof. Gode for kindly suggesting to me that I should edit this work at an early date, and to Dr. R. N. Dandekar for publishing it in the Annals. Its Description :- Name- TEST AIA 1 (fol. 11"). Author- TITE Extent- Foll. 11. fol. 1a blank except for the word geruit written by a later hand. Material- Hand-made paper turned brownish by age; 10 lines on enob page, about 35 letters in a line. Soript-Devanagarl, hand-writing medium-sized, clear. Scribe Mukunda. Date- Bhauma, 9th day of the bright half of Srāvana, Samvat 1658 = Tuesday, 28th July 1601 A, D. acc. to Indian Ephemeries Vol. 6 p. 6 by Pillai. Beginning-(fol. 1) Il PT STOTETTU AA: U gav ifist etc. End-(fol. 11) og fargar fra AT 11 80811 Colophon-- ( fol. 11° ) इति श्रीमहाकविपंडितश्रीमद्रायभट्टकृतं श्रृंगारकलालं नाम काव्यं संपूर्ण ॥ छ ॥ ॥ छ॥ ॥ छ । ॥छ । संवत् १६५८ वर्ष श्रावणशुदि ९ भौमे लिषितं मुकुंदेन ॥श्रीः॥ ।। छ॥ ॥श्रीः ।। 11 J 11 eft: 11 11 J 11 !1 sfr: 11 ll ll ll ll ll 19:11 The top-margin of 10 contains the following verse ( Annale, B. O. R. I. ) ·346 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute अधरे नववीटिकानुरागः नयने कज्जलमुज्ज्वलं दुकुलम् । इदमाभरणं नितंबिनीनामितरभूषणमंगदूषणानि (सुभाषितरत्नभाण्डागार पृ. २५१ श्लो. २९). In this Ms. is written for at in most cases. The stanzas are numbered. Upto verse 57, the 97637 or the splitting up of different grammatioal forms in a line joined together by rules of sundhi is indicated by light vertical strokes between two words and the following symbols are used over the heads of letters as an additional belp in splitting up the sandhis -S(=), 11( = 31), X (= 3), ( = 3TIT), 5( = 3), v or 3( = 3), (=), 1 ( = 311 ). Red power is rubbed over the numbers of the stanzas. A few letters accidentally omitted are supplied in the side-, top-, or bottom-margins. Yellow pigment is used to score off unwanted letters. Scribal errors which are usually poticed in the other Mos are found in this Ms. also, e. g. the omission of the visurga or the anusvāra ; of: for opf, set for 71, lê. for 1, for , # for 37, 7 for are found in some places. Lacuna -- the last two lines of stanzas 90 and 99 are missing. The Author and his Dato-- Though the name of the author is nowhere mentioned in the body of the work, the colophon declares it to be the composition of Mahakavi Pandita Rayabbatta. As three verses from SK ( viz. 15, 27, 34 ) are quoted in the Padyaveni of Venidatta (about 1650 A. D.) and are specifically ascribed to Rāyabhatta, there should be no difficulty in accepting the correctness of the ascription of the SK to Rāyabhatta 88 given in the colophon. No other work of Rāyabhatta, has been discovered so far. Prof. Gode has expressed it as his surmise that the Yutisamskūraprayoga ( CC. I. 526 ) is the work of one Rāyabbatta who is different from our Rāyabhatta. As our Rāyabhatta is styled as Mahākavi and Pandita in the colophon of the Ms. of the SK, it is quite likely that he must have written some more works besides the SK. I have carefully compared the verse-index of the SK with those of the Padyūmrtatarangini, the Sūklisundara, the Vidyākarasahasraka, the Sūktīmuktūvuli and the Subhāşilasarvasva. But I have not been able to trace any verse from our work in these anthologies. But in the Subhāṣitaratnabhāndāgūra (SRB), a voluminous modern anthology of Sanskrit verses, I have found out two verses from the SK, which are different from the three quoted in the Padyaveni. Though the SRB must have ·. Śrrgårakallola of Rayabhatta 347 entailed its compilers enormous labour, unfortunately its reference value is seriously impaired by the lamentable omission in most cases of the souroes of the verges included in it. Therefore it is not possible to say whether the compilers of the SRB took the verses from some Ms. of the SK or from some book in which they occurred as quotations. The first alternative is not very likely, for had they access to a Ms. of the SK, they would have taken over many more verses from this charming and sweet poom. That they had not our Ms. before them is quite certain as the third line of the stz. GAFATA: Frå etc. is read differently in the SRB and the SK. They would have laid the scholars under obligation if they had recorded the name of the book from which they called these two verses, as the fact would have helped us in determining the date of Rāyabhatta, the author of the SK perhaps more precisely. For the present, however, we might tentatively assign Rayabhātta to about the middle of the 16th century A. D., if not to an earlier period, as the Ms. of the SK was copied in 1601 A, D, and his verses are quoted in the Padyavenī of Venldatta who flourished about 1650 A. D. The work lhe SK is a short poem, dealing, as suggested by the first half of the title, with the sentiment of love of both the varieties, Sumbhoga and Vipralambhu. The latter half of the title is also significant. Kallola means a wave or a billow, and the hundred and one verses (excluding the first two benedictory verses and and the last one which expresses the author's estimate of his own work ) are like different waves on the ocean of Srngūru. Just as the waves show an identity in difference-individually they are different from one another, but ultimately they are all one being water of the same occan--the verses of this beautiful poem delineate different situations and feelings and moods of poople in love with each other, but they all belong to the same sentiment of Srngāra. The author possesses felicity of phrase and his diction is very well suited to the sentiment. He conceives an interesting situation and knows how to express it ia happy words. He expresses the feelings of a shy maiden on the morning after the amorous enjoyment with delicacy and understanding. About sixteen versas refer to x lady who is possessed of self-respect, is offended with her husband (mānini) while about fifteen others depict the feelings of a larly in separation, her plight in the absence of her lover, hor eagerness to ineet him and the ·348 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute exquisite joys on reunion. The hypocritical behaviour of & cunning lover who tries to please both of his beloveds at one and the same time is cleverly brought out. The abhisūrikā is described in four verses and the charming coyness of a newlywedded maiden is expressed in three others. A few verses bring out the natural beauty of ladies which requires no adornment or describe the taunt administered by a lady to her insincere female friend who dallied with her own lover. The complaint of a lady who gradually goes down in the ostimation of her husband is really pathetic. A perusal of the poem will at once convince the readers that the SK is in no way inferior to the famous Amaru. śatuku and perhaps may have been inspired by it. Metrical Analysis - The one hundred and four verses in the poein are written in fifteen different metres and the furdulavikridila is the dominant one in the SK as it is in the Amurusalaka also; 52 verses out of 101 are in this metre. All the inetres of the SK are indicated below in the alphabetioal order and the numbers of the verses which are written in them are shown in brackets just after them. gai ( 12, 8} ). JETTA Firsa ( 2-9, 14, 15, 18, ATT ( 42 ). 19. 25-27, 30-32, 34-39, ia ( 80 ). 399 ( 29 ). 43-46, 51, 52, 54-56, 61, gam91 ( 70 ). 69, 64, 72-75, 77-79, 83, guit ( 49, 50, 57 ). 85, 88, 89, 96, 99-102 ). Hillmar ( 10, 28, 104 ). fiaftoft (11, 13, 17, 23, 47, 48, HMT (1, 20-22, 40, 41, 63, 53, 58, 68, 71, 90, 95, 103 ). 65-67, 76, 93, 94 ). 319774 ( 33 ) JETTT ( 24 ). Traia #1 ( 60, 69, 84, 86, Fantar ( 16 ). 91, 92 ). gut ( 59, 81, 87, 97,98 ). I have tried my best to give the text as accurately as possible, but a few obscure passages indicated with a question mark after thern still remain and I shall feel obliged to the scholarly readers of, the Annals if they would favour me with their suggestions and criticism through the Editor, or by writing directly to me to the following address-- Clo Dr. H. G. Moghe, Linking Rd., Khar, Bombay 21, 9 ·रायभट्टकृतः शृङ्गारकल्लोलः। श्रीगणाधिपतये नमः। अनुनयति गिरीशे द्राक् परावर्तिताङ्गयाः स्फटिकभवनभित्तौ तन्मुखेन्दं समीक्ष्य । पुनरभिवलिताया विस्मयस्मेरमुख्या जयति गिरिसुतायाः कोऽपि दृष्टिप्रसादः ॥ १॥ आनम्राः प्रथमं कृतागस इव व्यापारशून्यास्तथा संरुद्धा इव कीलिता इव विनिर्याताः स्खलन्त्यस्ततः । कामारेर्भयभङ्गुरा इव मुखं स्मेरं स्पृशन्त्यः शनैः पार्वत्याः स्मरबन्धवो नवपरीहासे दृशः पान्तु वः ॥ २॥ उद्धृत्यापि पुरः पदं प्रियसखीवाक्यैः क्वणन्नपुर नाक्रान्ता गृहदेहली नवसुधासिन्धूत्थचन्द्रानना । त्रुट्यत्कञ्चुकबन्धनातिविनमन्मू(शुकापि स्थले प्राप्ता चेन्मणिबन्धने नववधूः पुण्यैरगण्यैरलम् ॥ ३ ॥ अङ्गैरङ्गसमावृतिं विदधती व्यातन्वती सीत्कृति पश्यन्त्याकुललोचना तत इतः खिद्यन्नखाङ्क वपुः । जालात्तल्पगतां करेण दधती चैलभ्रमाञ्चन्द्रिका तन्वङ्गी सुरतावसानसमये संसारसारायते ॥ ४ ॥ आकर्ण्य स्थगितं समाकुलमथो धारायितं दृक्पथं' प्राप्ते स्फारितमङ्गणं विचलितं किंचिद्विशत्यालयम् । सान्द्रं खान्तिकमागते विनमितं संभाषमाणे प्रिये दूरादागतवस्यहो मृगदृशो नेत्रं विचित्रायते ॥ ५ ॥ 1 Ma. कृनागम ष, , Ms. पार्वत्या स्म", | Ma. दृक्पथ, Ms. सौद्र स्वाति', ·350 Annals of the Bandarkar Oriental Research Institute आहूता तव नामतो भ्रमवशादित्यस्ति सा कोपना युक्तं सागसि मानिनीन्दुवदने यत्त्वं मयि प्रेयसि । इत्याकर्ण्य वचो विचित्ररचनं स्मेरारना प्रेयसो हस्तं न्यस्य मुखे सखेलमनयत्कान्ते दृगन्तच्छटाम् ॥ ६ ॥ गात्रं ते तुहिनाग्निलीढनलिनीमूलस्य धत्ते दशा- मास्येन्दुः करपङ्कजेन विधृतो हा निश्वसन् रोदिति । चेतोऽपि द्रुतमन्थकुन्थितदधिक्षोदायते साम्प्रतं कस्मै चण्डि निवारिताऽपि दयिते कामायमानं व्यधाः ॥७॥ एतत्कण्टकितं वपुस्तत इतो लूनं विकीर्णाः कचाः प्रस्विन्नं मुखमण्डलं च नितरां खिन्नांसि तन्वि स्फुटम् । संदष्टं मधुपेन दन्तवसनं यद्वन्धुजीवोपमं त्वं पुष्पावचये गता सखि पुनर्नो निघृणस्यान्तिकम् ॥ ८ ॥ उत्कण्ठैकमयीं तनुं कलयतोः क्लेशेन दीर्घ दिनं नीत्वा केलिमिलन्मनोरथशतैर्विश्लेषशेषे सति । दम्पत्योः सुचिरेण सङ्गमितयोविश्वं नवं जानतो- यूंनोः कापि विजृम्भते रसभरादाश्लेषसारा रतिः ॥९॥ वाचां गुम्फरनुनयपरं हन्त हित्वैव कान्तं मानव्यूढा युवतिसदसि प्राङ्गणे संनिविष्टा । छायां मूर्धः पदकमलयोः प्रापितां तेन तन्वी दृष्ट्वा तत्र प्रियसहचरं प्रेक्षत स्मेरवक्त्रों ॥ १० ॥ सखि क्रोधावेशादहह दहता पञ्चविशिखं हितं किं लोकानां विहितममुना कामरिपुणा । पिशाचो यत्वा हृदयमयमाविश्य रभसा- दविज्ञातोपायो भुवनमखिलं व्याकुलयति ॥ ११ ॥ I Ms. पिकिर्णः क. * Of. अमरुशतक Stz. 105 (निर्णयसागर edn.). निःशेषम्युमश्चन्दनं etc. । उत्कण्टेकमयाँ, 5 Ms. स्मेग्मत्रा * Ms. क्वापि .

·गृङ्गारकल्लोलः । 31 मृगमदमपहरसि दृशा मृगमदशिल्पेन कल्पयाकल्पम् । अतुलैब जगति भवती किमिति तुलाकोटिमुद्वहति ॥ १२ ।। तमिस्राणां स्तोमाः सपदि समरुन्धन्नुडुपति कृताक्रोशावेशाजनि वियति तारावलिरपि । सकम्पं हेमादि विबुधसरिदाश्वासितवती ततोऽहं नो जाने कनकलतिका किं पुनरभूत् ॥ १३ ॥ आयाते मयि नेक्षितं न गदितं संभाषिणि श्लिष्यति व्याधूतं नमितं च चुम्बति मुखं तन्व्या सखीनां पुरः । आगस्कारिण पादयोः प्रणिपतत्युत्थाय यान्त्या कियत् प्रेयस्या परिवृत्य वीक्षितमहो तत्केन विस्मार्यते ।। १४ ।। एकाधिं विनिधाय कान्तचरणे तज्जानुदेशेऽपरं लीलोदश्चितमध्यमा करयुगेनावय॑ तत्कन्धराम् । वक्षस्तस्य धनोन्नतस्तनभरेणापीडय गाढं रसा- दास्यं धन्यतमस्य पूर्णपुलका चन्द्रानना चुम्बति ॥ १५ ॥ तल्पसीमनि समीक्ष्य शयानां मूर्धतो लघु समेत्य विलासी । धापयन्नधरसीधुमपि स्वं सखदेऽधरसुधा नववध्वाः ॥ १६ ॥ तमस्तोमः सोमं गिलति वमतीहोडुनिचयं रथाङ्गद्वन्द्वेऽस्मिन्नमरतटिनी खेलति मुहुः । तडिन्नृत्यत्युच्चैर्मधुरतरतारध्वनिरसै- विपर्येति प्रायो रतिपतिमते सर्वमधुनौ ॥ १७ ॥ Quoted in the पद्यवेणी ( No. 292) as of रायभट्ट, with यान्न्या: for यानन्या and प्रेयस्याः for प्रेयस्य। of our Ms. ? Quoted in the quroſt ( No. 311 ) as of 194€, with 311240 for 211954 of our Ms. Quoted anonymously in the सुभाषितरत्नभाण्डागार in the section on विपरीतरतक्रिया (p. 335 Stz. 15); the third line there is different : लतायामुत्कम्पो मदनवसती. काञ्चनगिरिः। . . 3 ·352 Annals of the Bandarkar Oriental Research Institute हंसालिः कलनादमश्चति रसादिन्दीवरं नृत्यति प्रोद्यच्छीकरमम्बुजं मधुलिहां माला मुहुभुम्बति । शैवालं विसवल्लिरेति लहरी नित्यं तटं ताडय- त्यन्तःकम्पितपत्रकोशमनिलो मन्दं समुन्मीलति ॥ १८ ॥ पद्मं मुद्रितषट्पदं समजनि व्याकीर्णतारं नमः पर्यस्तं तिमिरं च सौधशिखरे लोपं गता कौमुदी । कुण्ठः किं च कुहूरवोऽपि विरता भृङ्गावलीझकृतिः प्रेमाबन्धफलोदयस्य सुभगः कोऽप्येष कालक्रमः ॥ १९॥ क्षितितलमतितप्तं कामिनीनामिवान्त- मदनविशिखतीक्ष्णाश्चण्डरोचेर्मयूखाः । युवतिकुचकठोराः सुन्दरग्राम्यवाच- स्तदिह चतुरचित्ते चिन्त्यतां कृत्यभूमा ॥ २०॥ मन इव रमणीनां वारुणी रागिणीयं हृदयमिव युवानस्तस्कराः स्वं हरन्ति । भवनमिव मदीयं नाथशून्यो हि देश- स्तव न गमनमीहे पान्थ कामाभिराम ॥ २१ ॥ व्यनमि नयनयुग्मं पक्ष्मपुर्वचोऽपि प्रियसहचरि रुद्धं दन्तवासःकपाटात् । श्रवसि सपदि दत्ता चार्गलेवान्गुलिभ्यां मिलति मनसि दुर्गे का गतिर्मानदुर्गे ॥ २२ ॥ करं संरुन्धाना कुटिलनयना कुश्चितमुखी नितान्तं कुप्यन्ती वपुरपहरन्ती मुहुरपि । भवोढा प्रत्यङ्गं प्रसभमुपगूढेयमधुना धुनाना मूर्धानं मदनमतिवेलं मदयति ॥ २३ ॥ स्कन्धे विन्यस्य सख्या भुजमपरकरस्यार्धचन्द्रेण मध्यं बिभ्राणा धूयमानस्तनतटवसना गन्धवाहेन मन्दम् । । Me. हृदय इष.

·353 शृङ्गारकल्लोलः । पन्थानं दृग्विलासैरिव नलिनदलैः श्यामलैरास्तृणन्ती सौधागे कस्य साक्षात् परिणमति तपःसिद्धिरेषा सुवेषा ॥२४॥ कान्ते स्वागतमुत्थिता किमु, भवानास्तां, त्वयाप्यास्यतां मा गच्छ, क नु गम्यते द्रुतमिदं पानीयमानीयते । पीतं संप्रति, साधु साधु विजये, सा किं समाहूयते, ताम्बूलार्थमितीरितैश्चतुरया कोपः सनाथीकृतः ॥ २५ ॥ बिभ्राणा करजाङ्कमात्रलिखितं वक्षो विविक्तस्तनं स्नानान्ते भृतकान्तिरच्छवसनाच्छादितांसावधिः । सख्या सर्वसुगन्धिसौरममरैराधूपयन्ती कचान सृष्टिः कोकनदेक्षणा विजयते कस्यापि मानोरथी ।। २६॥ प्रस्थाने शकुनानि सन्तु सतत भद्रं तवोज्जम्भता- मादायेप्सितमाशु तातचरणाम्भोज समालोकयेः । याचेऽहं विधिमत्र हन्त जविनामग्रेसराणां मम प्राणानां प्रिय मा स्म भूत् पथि भवद्विश्लेषलक्ष्मागमः ॥ २७ ॥ वीक्ष्यादर्श विहितकबरीसंविधाना करात्रै- धृत्वा नीवीं विनमितमुखी सर्वतः संवृताङ्गी । गोपायन्ती दशनवसनेनोत्तरेणाधराई मन्दं मन्दं कथमपि वधूर्निर्गता केलिगेहात् ॥ २८ ॥ वपुर्विभक्तं नवयौवनश्रीः सितं दुकूलं सहजोऽनुरागः ताम्बूलमास्ये नयनेऽञ्जनं च परिच्छदोऽन्यो घनडिण्डिमारवः ॥२९॥ एकत्रैव समीक्ष्य सौधशिखरे कान्ते तयोरन्तिकं गत्वा नव्यशशी न वीक्षित इति व्याहृत्य नेत्याहृताम् । बाहुभ्यां परिपीडितस्तनभरामुत्कन्धरामुन्नयन् साच्यानम्रमुखः समुन्नतमुखीमन्यां प्रियश्रुम्बति ॥ ३० ॥ - 8 Quoted anonymously in the मुभाषितरत्नभाण्डागार in the section on नायिकादशनम् (p. 374, Stz.. 34 ). Quoted in the पावणी No. (351) as of रायभट्ट , as an illustration of पवमत्पतिका with भूः for भत् of our Ms. 19 | Anpals. B. O. R. I. ) ·354 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute 461 एकत्रैव विलोक्य जातु दयिते गत्वा समीपं रसा- देकस्यां पटवासपूरमसकृयाकीर्य तस्यामथ । मीलन्त्यां नयनाम्बुजे करयुगेनोद्दामहासोऽपरा- मन्तःस्मेरमुखीमुपानतमुखो धूर्तश्चिरं चुम्बति ॥ ३१ ॥ . मन्दस्पन्दितपाणिधीरवलयं न्यञ्चत्कफोणिस्फुर- द्धस्तन्यस्तसुदर्पणं स्तनतटस्पृष्टप्रकोष्ठान्तरम् । संरुद्धाश्रु विलोलतारमचलत्पश्मोन्नमद्भूलतं चेतः कस्य न हन्त हन्ति ददती बाला दृशोरञ्जनम् ॥ ३२॥ पुरो गुरूणां प्रियवाचिक मुदा दूती मुहुः शंसति कातरेक्षणा । निवेशयन्ती किमु तद्वचोमृतं कण्डूयते कर्णपुटं कनिष्ठया ॥ ३३ ॥ कान्त त्वद्विरहेण हा कवलितेऽप्यापाकरूपाग्निना मत्सख्या हृदये चिरेण वसतः स्पर्शोऽपि नाष्णस्तव । तत् सत्यं मिहिकाभिरङ्ग विधिना नूनं भवान्निर्मित- स्तच्चित्रं बत नो द्रुतोऽपि यदभः शाम्येत येनानिलः ॥ ३४ ॥ हस्ताग्रेण मुहुः सखी प्रणुदती द्राक् कूपरेण नती याहीति प्रियवादिनी कुटिलया क्रोधाद् दृशा वीक्षते । आनासानमितावगुण्ठनपटी पत्यापि कृष्टा करे चामाङ्गेन चिरं न मुञ्चति गृहालिन्दं नवोढा वधूः ॥ ३५॥ तल्पेऽनल्पविवर्तनानि तनुते हस्तं हृदि न्यस्यति श्वासं मुञ्चति भाषते प्रियसखी कण्ठे समालिङ्गति । यात्यायाति गृहेऽङ्गणे च कुरुते हिन्दोलिकान्दोलनं स्वाङ्गैर्भूषितभूषणेति पदधीमालोकते प्रेयसः ॥ ३६ ॥ कफोणिः , elbow. P आपाक, a baking oven, a potter'skiln ·शङ्गारकलोलः। 355 अर्धोन्मीलितशोणपद्मसदृशा तिर्यगृशा वीक्षते सोल्लुण्ठं चतुरां सग्वीमभिमुग्वीकृत्य प्रियं भाषते । आगोऽपि श्रमितं स्मितेन तनुते प्राणप्रियस्याधुना कोपोऽप्येष मनोहरो मृगदृशः कीदृक्प्रसादोदयः ॥ ३७॥ दूरादीक्षितुमुन्नतं नमयते नेत्रं प्रयत्नादसौ तन्वी रूक्षयते हठेन सहजस्मेरं मुखाम्भोरुहम् । अन्तः प्रेमरसं बहिः कठिनतामाबिभ्रती शोभते क्षीराब्धेरिव पङ्किला पुलिनभूनिग्रहे नूतने ॥ ३८ ॥ ध्मान्तः केकितनूरुहै: क्षणरुचिज्वालावलीरुद्वमन् चञ्चच्चन्द्रवधूस्फुलिङ्गनिवहः स्नेहप्रवाहाप्लुतः । व्योमव्यापि पयोदधूमपटलः पाथोदकालेऽधुना पान्थानां हृदयेन्धनं कवलयन् कामानलो वर्धते ।। ३९ ॥ हृदयमजहतेव प्रेयसा नीयमाना तरुणमदनधुर्येणोद्यमानेव तन्वी । अरुणितसकलाशे चानुरागेण गाढे ऽप्यभिसरति तमिले हन्त सङ्केतदेशम् ।। ४० ।। अभिकमभिसरन्त्या नीरदानीकिनीभि- निबिडतरतमिस्र मार्गमन्वेषयन्त्याः । परपरिचयशङ्कामात्मनो वारयन्त्या- स्तडिति युगपदासीत्सख्यवैराभियोगः ।। ४१ ॥ सङ्केतदेशं समभिवजन्त्याः पङ्केरुहाझ्या हृदयादिवेत्य । कान्तः पथि ध्वान्तघने प्रियायाः प्रत्यङ्गमालिङ्गनमाततान ॥ ४२ ॥ १ Ms. हृदयेधनं. 3 Ms. अलिकमाम. It । क्षणाच, lightning. must be अभिक, a lover.

·356 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute रागः कोऽपि तनौ जवान्निविशते नीरं यथा सैकते पायं पायमपीक्षणे न जहतस्तृष्णां तृषार्तो यथा । चेतो मग्नमिवोस्थितं प्रियतमे प्राप्ते चिरात्प्रोषिते किं चेयं विधिना पुनर्वरतनुः सृष्टेव संलक्ष्यते ॥ ४३ ॥ कृता दूरे पत्युनतिविनतिवाचः संशपथाः प्रियाणामालीनामपि न हितवाक्यं विगणितम् । रहस्यं प्राचीनं सपदि पुरतो जल्पति शुके कृता सभ्रभाङ्गि स्मितवदनया दृक्परिणतिः ॥ ४४ ॥ लीलोदञ्चितपाणिपल्लवयुगेनोन्मुये वीटी शनैः किञ्चित्कुञ्चितनासमानतमुखी सीत्कृत्य कूर्पासकम् । उत्तायाईनखाङ्कलग्नमुरसि व्यातन्वती फूत्कृति दृष्ट्वाग्रे प्रियमञ्चलेन वलते स्मेराननेन्दुर्वधः ॥ ४५ ॥ मा यासीरिति नोदितं न गदितं गन्तासि कुत्रेति वा नो वा सायमुपेष्यसीति भणितं प्रस्थातुकामे प्रिये । किन्तुच्छाससमीरणैः सह भृशं संमोहयन्त्या धनै- रासारैर्नयनाम्बुवाहसलिलैस्तन्व्या कृतं दुर्दिनम् ॥ ४६॥ नवीनं नेपथ्यं मधुरमनुवेलं कलयते विवृत्ताङ्गी हित्वा सपदि पदवी तिष्ठति दृगन्तैराहन्ति प्रतिपदमनालक्षितमिय मनो मे मीनाक्षी समधिकमनङ्गाद्यथयति ॥ ४७ ॥ पुरो यान्ती मन्दं नवरचितनेपथ्यविधिना पथि स्थायं स्थायं सपदि विनमत्यूर्ववपुषा । नमत्पक्ष्मश्रेणीमलघु चलयन्ती दृशमसा- वकाण्डे वामाक्षी भ्रमयति करेणाधिकटकम् ॥ ४८ ।। aigi, knot of a garment. कूसिकं, a sor + Ms. गणितं, Ms. किं. Ms. बिनमत्यूद्धवपुषा. वपुःखकाय, upper part of the body. पुरः । 2 3 " Ms. शसपथाः, of bodioe worn by worner). 5 6 Ms.

·शङ्गारकल्लोलः। 357 अयं सहजशीतलः कुसुमसौरभैर्मन्थरो मृदुमलयमारुतः सखि न याति यत्र प्रियः । रसालशिग्वरेषु चेद्रतिपतेनिदेशाक्षरं पंठन्ति पिकयूथपाः कथय को नुं गन्तुं क्षमः ॥ ४९ ॥ इहेव मृगलाञ्छनः कथय तत्र नो द्योतते यदेष मधुयामिनीष्वपि हि नागतो वल्लभः । इति भ्रमितचेतना विरहिणी यदत्रान्तरे कुहरिति समुजगावशनिपातवत्कोकिलः ॥ ५० ॥ आनत्या नयनोत्सवो नियमितो मौनेन वाग्विभ्रमः पाणिभ्यां च कपोलपालिपुलकः कम्पस्तनोः स्तम्भितः । आस्तां मानविधौ बहिः कथमपि स्यादभ्युपायो हि कः स्वान्तस्थं प्रति चेतसः सखि बलादाकारसङ्गोपने ॥ ५१ ॥ बदा चेद्भुकुटिर्वरं सुनयने दृष्टया तया वीक्षणं कार्यश्चेत् कलकण्टि जातु कलहो वाच्याः कठोरा गिरः । काठिन्यं हृदि चेद्दधासि सरले शय्या कुतः प्रोज्झिता प्रौढ्या कुप्यसि चेदलं प्रियतमे कोपः प्रसादावधिः ॥ ५२ ॥ स्तनाभ्यां काठिन्यं सुमुखि हृदयं नीतमधुना दृशावातानत्वं दशनवसनेनाधिगमिते । भ्रुवो भङ्गिर्भावं कुटिलतरमध्यापि चिकुरैः कृतामीभिः कोपे तव मदपराधप्रतिकृतिः ॥ ५३ ॥ आलोक्यैव पुरः प्रियं कुटिलता यत्नान्निधेया दृशो- राभाध्यैव तमागसोऽप्यभिमुखं कार्योऽभियोगः किल । आवेश्यैव हृदीश्वरं च हृदये त्याज्योऽनुरोधो यतः सख्यः कोपकथा कथं प्रियतमे संभाव्यते सुभ्रुवाम् ॥५४॥ 1 2 1 Ms. पटिंति कपियूथपाः . Ms. न.

·358 Annals of the Blandarkar Oriental Research Institute सम्बाधो दयितस्य हन्त हृदि चेत्काठिन्यमालम्बते नो शक्यः खलु निग्रहोऽपि मनसो राज्ये मनोजन्मनः । प्रेमा कीदृश एष यत्प्रियतमे भर्तः समुद्भाव्यते तन्मां शिक्षयताधुना विदधते गानं कथं योषितः ॥ ५५ सागस्यन्तिकमागते प्रियतमे कोपेन साकूतया नो शय्या सुसमीकृता खलु मया नो वासनं कल्पितम् । सख्यः किं करवाणि यद्यनुमती दत्तं मनोजन्मनः स्वस्मिन्नेव ममावशेन मनसा तस्मै निवेशस्थलम् ।। ५६ स्फुरत्यधरपल्लवश्वलति चारु नासापुटी कपोलफलकं क्रमादरुणिमानमालम्बते । उदञ्चति न च स्मितं त्यजति नालिकं भ्रलता नतभ्रुवि विजृम्भते कलय कोऽपि कोपक्रमः ॥ ५७ ।। न विस्मर्तुं शक्यं तदिह लुलिते कुन्तलभरे कले काञ्चीदाम्नि त्रुटिवति च माल्येऽपि गलिते । भजन्ती पुंभावं रतिरभसमुन्नीतचिकुरा मुहुः कान्ता कर्णे शिथिलमवतसं यदसजत् ॥ ५८ । अचिरमुदयत्पुभावाया रसाकुलचेतसः सपदि शिथिले काञ्चीदाम्नि श्लथेऽप्यवतंसके । अवसि जघने वारंवारं करस्य समागमः सुरतरभसे नूनं विघ्नो महान् युवतेरभूत् ॥ ५९ ।। तस्याः शिवं श्वसिति गात्रमदर्शि रूपं दृष्टं नु संचरति निःश्वसितानि यान्ति । निद्राति सा निमिषति प्रतिव्यक्ति नाथे- त्यालीर्वदत्यवति जीवमसौ त्वमेव ॥ ६० ॥ Ms. योषिताम् . ५ Ms. त्रुटषति.

·शृङ्गारकलोलः। 359 लावण्ये परिनिष्ठितं वपुरभूनिद्रा निमेषावधि: संचारः श्वसितेपू पर्यवसितः सात्वमक्ष्णोः स्थितम् । विश्लेषे तव कान्त कातरदृशोदौस्थ्य कियद्वर्ण्यता स्वावस्था सुतनोर्विधातुमतनोर्मन्ये महानुद्यमः ॥ ६१ ॥ विश्लेषे मदनाभिराम भवतस्तस्याः कथं वर्ण्यते- ऽवस्था संप्रति पञ्चभूतनिवहे क्षोणी तु नालक्ष्यते । नीरं नेत्रयुगे व्यवस्थितमभूदग्निः स्वभावस्तनोः श्वासा एव समीरणः समभवन्नानि चासन्नमः॥ १२ ॥ येदवधि हृतमन्तः कामकान्त स्वयास्या- स्तदवधि कमनीयं बुध्यते नाम नार्थम् । विनिमयमपि चेतः स्वस्य चेदस्य दद्याः सुचरित चरितार्था तावता सारसाक्षी ॥ ६३ ॥ रज्येते मनसा सहैव नयने साकं च धृत्या भ्रुवा भज्येते रदनच्छदोऽपि सहितो नेत्राञ्चलैर्नृत्यति । नासा चाङ्गरुहैः प्रहृष्यति समं कोऽपि प्रपञ्चोऽधुना प्रेयस्याः प्रथमागसि प्रियतमे रम्यः ममुज्जृम्भते ।। ६४ ।। भुवनमदन दूत्यां त्वद्गणौघ वदन्त्या- मतिरतिपति तस्याः सारसाक्ष्याः समक्षम् । सपदि सममुदीतः कर्णपीयूषवर्षी रहसि सहचरीणां छोटिकानां निनादः ।। ६५ ।। सुभग तव कथायां श्रोत्रपान्थीकृतायां समुदयति सुमुख्या जृम्भिते सागभङ्गे । स्तिमितमलसमीषन्मीलितं कोणशोणं नयननलिनयुग्मं कामवस्थां न तेन ॥ ६६ ॥ 1 Cf. अनुदिवसं पम्हिी योग २ः। काले रावण्यमयी राया लोन मनांत । Sakunta) 3.8.23. , Ms. गदिवाधि. | Ms'हन. Ms. विदणाचे व ·360 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute प्रणियिनि परिहासं काप्यवाक्षीदिह त्वा- मिति कुमतिमवाक्षीराविलाक्षी किमौः । सपदि किमु न पृच्छेः सारसाक्षीममर्थ वदतु मम समक्षं सारसाक्षी मनोजः ॥ ६७ ।। अभूदेकं चेतः प्रथममथ नूनं विनिमय- स्तयोरासीत् पश्चादजनिषि पराम्यः प्रियतमा । इदानी मान्याहं बत सकलगेहव्यवहृता- वमी प्राणाः पापाः स्फुटमनुभवन्तु स्थितिफलम् ॥ ६८ ॥ विज्ञापयामि कृपणा भवतोऽनवद्या विद्यास्ति कापि परकायनिवेशसिद्धेः । मह्यं प्रयच्छ करुणाकर काममेनां शिष्यास्मि नाथ तव पादयुगं प्रपन्ना ॥ ६९ ॥ विनमितवदना पुरो गुरूणां हसितमुखीसखीषु साभ्यसूया । विनिहितहृदया प्रिये नताङ्गी विलसति नूतनसङ्गमप्रभाते ॥ ७० ॥ पुरा भस्मानङ्गो हरनयनदीपेन यदभू- दयीदानी दीपादुदयति तदेवाञ्जनमिषात् । स्फुटं तस्यासङ्गायुवजनमनोमोहनविधौ दृगन्तैः कान्तानां बत सपदि बद्धः परिकरः ॥ ७१ ।। आयातो दयितः प्रसाधय तनुं मुञ्चाधुना शैशवं धैर्य धत्स्व सरोरुहाक्षि शयनागारं समावेक्षसे । बाला सेति पुरन्ध्रिभिर्निगदिता नोवाच किंचित्तदा कर्ण केवलमेव वामनयना कण्डूयमाना स्थिता ।। ७२ ॥ 8 }ie. सारमाक्षि इमं अर्थ. Ms. विनमयंस्तयो', 3 Ms. 'युगे.

·शृङ्गारकल्लोलः । 361 नो शय्या नलिनीदलैर्विरचिता दाङ्मुर्मुराशङ्कया कण्ठे भारभियानया निसलताहारोऽपि नारोपितः । भीतेयं मलयानिलान्मलयजेनालिप्य नोद्वीजिता हा कष्टं दवथुव्यथा मृगदृशो 'मेऽद्यापनेया कथम् ।। ७३ ॥ भल्लीदाम कचेषु मूर्धनि मृणालाग्रं ललाटे छदं शोणाब्जस्य गलेऽसिताम्बुजदलं पाटीरलेपं तन।। विभ्राणो बिसवल्लरी च हृदये तद्भीतिहेतोरहं हा कष्टं कुपितेन तेन निहतो वैरानुबन्धादिह ।। ७४ ।। पाणिभ्यां परिमृज्य किं नयनयो रागः समाधीयते प्रच्छायैव तदङ्गरागपटली सङ्गोऽपि कि गोप्यने । प्रेयस्यञ्जनरनिताधरपुटीमेवोचितां लक्ष्मणो लक्ष्मी संजनयत्यतीव कितव व्यक्तां मुखेन्दौ तव ॥ ७५ ॥ उपसि रहसि कान्ता स्वान्तिके कान्तमेतं विहितविनयवेषं सर्वतः संवृताङ्गम् । चटुवचनपटूक्तिं वीक्षि दक्षा मृगाक्षी- मियमिलदुपचारा दर्पणेनोपतस्थे (?) ॥७६ ॥ मा स्पर्श पदयोर्ममाचर शठाचाराधुना त्वं मुधा दूरेऽपत्रप याहि किं वितनुषे स्वाकारसंगोपनम् । एतत्पश्य तदङ्गसङ्ग जनितश्यामाङ्कमास्यं तव दृष्ट्वा जातघृणो द्रुतं द्विजपतिः प्रत्यग्गिरं प्रस्थितः ॥ ७७ ॥ वक्त्रस्य प्रतिबिम्ब एष भवतो दोषाकरस्यति य. न्मन्यन्ते कवयस्तथैव तदिति प्रायो मया निश्चितम् । नैवं चेत्कथमन्यथा सितरुचेः पीयूषरश्मेरिदं मत्संतापकरं विधोरनुचितं स्यादाञ्जनं लाञ्छनम् ॥ ७८ ॥ . १ Ms. नयनये रागः. Ms. मंधायनया, Ms. शोणावस्य. • Ms. मान्य. १० [Annals, B.O. R. I. ] Ms. द्रवं ·362 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute अन्यस्या मलिनाश्चलस्य नयनाम्भोजस्य सङ्गादभू- दंतस्यास्य कुमुद्वतीसहचरस्येदं कथं लाञ्छनम् । इत्थं जातविकत्थनो गतरुचिः सिन्धौ सुबन्धोरयं नूनं मज्जति लज्जया द्विजपतिर्निस्त्रिंश पश्याधुना ॥ ७९ ॥ प्रज्वलति विरहदहने मा वीजय तालवृन्तेन । मुग्धे विध्यमाना समधिकमेवेधतेऽनलज्वाला ॥ ८० ।। कुसुमविशिखश्चेतोजन्मा ममेति गतः श्रुति प्रलयदहनप्रायः कस्मादभूदिदमद्भुतम् । विदितममरं मत्वाद्यापि क्रुधा प्रदहत्यमुं त्रिपुरमथनो नूनं नेत्रज्वलज्ज्वलनोच्चयः ।। ८१ ॥ तस्याः संप्रति देहं विरहे दहने दहत्युच्चैः । कान्त भवन्तमवन्तं नोज्झति भीत्येव विद्रुतं चेतः ।। ८२ ॥ तापं प्रापयतां तनोतुं तनुतां कामं तु कामस्तनो- विश्लेषं सहते हि या क्षणमपि प्राणाधिकप्रेयसः । म प्रेयांसममुञ्च्यमञ्चदधुना नित्यं तदासङ्गि यत् पापस्तापयते कथं सखि मनो नूनं मनोभरिदम् ।। ८३ ॥ नाथ त्वदीयविरहे विषमे मृगाक्ष्याः पुष्पाशुगप्रवलवह्निविदह्यमानम् । ना मुञ्चतु प्रचुरलोचनवारिपूर स्न न हन्त वपुरिन्धनमार्द्रमस्याः ।। ८४ ।। एकनैव शरेण हन्त हृदयं हन्यात् स्मरभेत्तद। प्रेयस्या विरहे सुखेन निरियुः प्राणाः कृतार्था इमे । ओतप्रोतमनन्तरैरिह शरैर्यन्मे विधत्त वपु- निर्यातुं प्रभवन्त्यमी न हि पथोऽभावात्ततः संप्रति ॥ ८५ ॥ . Ms. नयनांमाजमंगा". Emendation requiredy; exigency of metre. Ms. देनज्वाला, Ms. गन नि. + Ms. भूदिहमानं. Ms. मारमत्वा. Ms. नुत. Me. gotaíog:. Emendation, metre cuusu. . 3 . 7 ·गङ्गारकहोला। 363 मागम्यपि प्रियतमे' मविध मते धन्ये शुभोदयिनि दत्तपदापि गाने । पारावतं प्रणयिनीमभितो भ्रमन्तं कान्ता कलक्कणितगर्भगलं ददर्श ॥ ८६ ।। प्रथमविहिते मानेऽधीतं सग्वीमुग्वतो यथा प्रणयवचनप्रत्याख्यानं विधाय तथैव सा । प्रथयति परामुक्ति कान्ते कपोलतलोल्लस- त्पुलकमुकुला स्मेरं स्मेरं सखीमुखमीक्षते ।। ८७ ।। अधास्तु प्रतिरोमकूपमिषुभिः कीर्णं पुनः कौसुमैः क्रोधाद्वा म्वयमेव धावतु धनुस्तूणीरशेषः स्मरः । आप्रत्यूषमपि प्रयातु रजनी कान्ताङ्गसङ्गं विना हे सख्यः शृणुताधुना परिकरो मानाय बद्धो मया ।। ८८ ॥ शून्येऽस्मिञ्छयनं भजेति वचनैरालीजने प्रस्थिते बाला तत्र समागते प्रियतमे संभाषमाणे सति । नोचे किञ्चन नोत्थिता न बलिता निद्रालथेन स्थिता किन्तु प्रोत्थितगण्डपालिपुलकैरावेदिता केवलम् ।। ८९ ॥ लथा भूयो भयो भवति रशना बन्धनविधी न साम्यं लेखानामजनि मकरीपत्रलिखने । .. ... ...... रोमाकुरोद्गमवति स्तनशातकुम्भ- कुम्भे कथंचिदपि पत्रविधि समाप्य । रत्युत्सवाय सुदृशो हृदये निधातुं हारं प्रियः करगतागतमाततान ॥ ९१ ॥ 5 Ms. प्रियते. १ Ms. vदलं. 3 Ms. तथैव प्रथयति. Emendation, moire c2u31. + Ms. कपोलतलालसत. Ms. स्म only once. Ms. शेन स्मरः . 1 3rd and 4th lines are inissing in the Ms.

·364 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute नेपालिकामकुलवजुलदामहस्ता- माली विलोक्य कुपितेन वधू भाषे । का प्रीतिरस्ति सखि ते कलिकावचाये पुष्पं नम्रमरसौप्पकृतो हिवल्यः (१) ।। ९२ ।। सविनयमनुनीतानागास प्राणनाथे मयि न भजसि भावं भामिनी कस्य हेतोः । अतिरति तव रूपं वीक्ष्य मुग्धो भवत्यां भवति शिथिलमुष्टिः प्रायशः पुष्पधन्वा ॥ ९३ ।। अयि भजसि रतीशं वामनेत्रे किमित्थं तदिषुभिरवशाहं त्वं तु तेनार्दितोऽपि । कितव न रतिमेतामुज्झसि हि कस्मा- दिति विलसति यूनोः कोऽपि गोष्ठीविनोदः ॥ १४ ।। उदस्राक्षीः पूर्वं दयितमुपनीतं बत पदो- रुदस्राक्षी हित्वा वृतमथ विलक्षीभवसि किम् । मम साक्षीदामानयनविधना चेत्प्रियतमं किमस्राक्षाद्वधाः स्मरमपि न तत्र प्रतिभुवम् (१) ॥९५ नासाकर्णविभूषणं मरकतैः कृत्वा त्विषं गण्डयो- रादर्शे मुहुरीक्षते मृगमदैः पट्टी विधत्तेऽलिके । वारंवारमुपैति याति शनकैरावृत्य नीलाम्बरं व्यापारैरिति त्रिमेव तरुणी निन्येऽभिसारे नये ॥ १६ ॥ प्रकुपितसखीवेषं कृत्वा क्वचिद्रहसि स्थितं प्रियसहचरीभ्रान्त्या कान्तं प्रसादयितुं गता । | Ms. °म पदी. १ अलिकं, forehead. 3 Ms. व्यापाररिति ·पारकलोलः । 365 प्रणयवचनैर्गाढाश्लेषैर्हठात्परिचुम्बने रमयतितमां मुग्धा धन्यं दृढापि हठे वधूः ।। ९७ ॥ विरहसमये ध्यानावेशादभूदितरेतरं दयिततमयोनं यूनोः स्वभावविपर्ययः । मपदि मिलने जातेऽपीमा चिराय तथा स्थिता- वपि विनिमयं संजानीतो यदा प्रकृतं रतम् ॥ ९८ ॥ आत्मा चद्भबती कथं नु नयनाद्यानन्दसान्द्रोत्सव- स्तस्मात्त्वं बहिरन्तरा प्रणयिनी कान्ते त्वमेवासि में .... आताम्रः समुदेति देशय चलञ्चक्षुश्चकोरद्वयं मन्दं मन्दमुपैति वेल्लय बलद्वेणीभुजङ्गीमिमाम् । कूजत्युन्मद एष मिश्रय मुखे वाणीसुधामित्यसौ सख्योः कापि विदग्धमुग्धमधुरा गोष्ठी समुज्जम्भते ॥१०० ॥ पश्यन्ती तमहनिशं प्रतिदिश नानाविनोदन्वितं विश्लेषे दृढभावनापरिचयात् सुप्तापि जाग्रत्यपि । तत्कालेऽन्तिकमागतं प्रियतमं संभाषमाणं मुहु- स्तेभ्यः सत्यममुं विवेक्तुमभवन्नालं विलोलेक्षणा ॥ १०१ ॥ नेदं नीरदमण्डलं न च घनासारा इमे साम्प्रतं किन्तु त्वद्विरहानलोषितहृदस्तन्व्याः प्रिय प्रायशः । नियन्निश्वसिताख्यधमपटलं व्याप्नोल्यरन्ध्र नमः स्वस्थानाच्च पतन्ति तथतिकरानेत्राम्बुधाराकराः ॥ १०२ ।। - Ms. यदा. 3 lines 3 and 4 are inissing in Me, संजानीते. the Ms. Ma, विनादान्विते.

·366 Annals of the Bhandurkar Oriental Research Institute अहं सा सेवाहं तदिदमिति लोकव्यवहति न जाने प्रेमाणं परमिह ततो नापि विरहम् । रहस्यं नोऽजानानिखिलमिदमानङ्गनिगमं मुधैवाधैरङ्गैः समसृजत देव्याः पशुपतिः ॥१०३ ॥ गुम्फो वाचा मसृणमधुरो मालतीनामिवस्या- दर्थों वाच्यः प्रसरणपर: सम्मितः सौरभस्य । भावव्यङ्गयो रस इव रसस्तद्वदोल्लादहेतु- मालेवासौ सुकविरचना कस्य भूषां न धत्ते ॥ १०४ ॥ इति श्रीमहाकविपण्डितश्रीमद्रायभट्टकृतं शृङ्गारकल्लोलं नाम कान्यं संपूर्णम् । Ms. नतादिदामिति, ! Ms. रसम्तद्विवाह्लादहेत.

·INDEX OF STANZAS IN THE TFire Fitz OF 17745 ७ अरणसमावति विदधती ४ कान्ते स्वागतस्थिता किम २५ अचिरमुदयत्'भावायाः ५९ कुसुमविशिखश्वेतोजन्मा अवास्तु प्रतिरोमपमिपुभिः कृता दूरे पत्युनंति विनतिबाचः अनुनयति गिरीशे द्राक्परा १ क्षितितलमतितप्तं कामिनीनां अन्यस्या मलिनाश्चलस्य ७९ गात्र ते तुहिनाग्निलाढ अभूदेकं चेतः प्रथममथ नूनं ६० गम्फो वाचां ममृणमधुगे १०१ अयं सहजशीतल कुसुम ४२ तमःस्तोमः मोम गिलति अपि भजसि रतीशं वामनेत्र सुरभा. ३५१-१५ 3rd 1. diffi. अर्धान्मीलितशोणपद्मसदृशा ३७ तमिस्राणां स्तोमाः सपदि १३ अलिकमाभिसरन्या नारदानीकिनीभिः ४१ तल्पमीमनि समीक्ष्य शयानां अहंसा मेवाहं तदिदामिति १०३ तल्पेनल्पविवर्तनानि तनुते आकर्य स्थगित समाकुल तस्याः शिवं श्वमिति गात्रमदाश आतानः समुदति दशय तम्याः मंप्रति देह आत्मा चद्भवती कथं नु ९९ ताप प्रापयतां तनोतु तनुतां आनत्या नयनोत्सवो नियमिता ११ दुगदीक्षितुमुन्नत नमयते भानम्राः प्रथम रुसागम इव २ ध्मान्त के कितनमहः क्षणाधिक आयाते मयि नेक्षितं न गदितं ३१ न विस्मतु शक्य तदिह लुलिने Quoted in पद्यवेणी (10292) नवीन नेपथ्यं मधुरमनवेलं. आयातो दयितः प्रसाधय ननु नाथ त्वदीय विहे विषम आलोक्यैव पुरः प्रियं कुटिलता नासाकर्णविभूषण मरकतः आहूता तव नामतो भ्रम ६ नद नीग्दमण्डलं न च बहेव भूगलाञ्छनः कथय ५० नेपालिकामकुलवजुल उत्कण्ठेकमयां तनुं कलयतो ९ नो शय्या नलिनी दर्विर्गचता उदमाक्षी: पूर्व दयितमुपनीत पन्न मुद्रितपदपदं ममजान उत्पापि पुरः पदं उपसि रहमि कान्ता स्वान्तिक पश्यन्ती तमहर्निशं प्रतिदिश एकच विलोक्य जातु दयिते ३१ पाणिभ्यां परिमृज्य कि नयनयाः एकत्रैच समीक्ष्य सोधशिखर ३० पुग भस्मानङ्गो हरनयनडीपन एकाइनिं विनिधाय कान्तमचरणे १५ पुग यान्ती मन्द नवाचित Quoted in पदवेणी (10 311 पुगे गुरूणां प्रियवाचिक मुदा ३३ प्रपितसखीवेष कृ.वा एकेने शरेण हन्त हृदयं সন্তান যিঃ एतकण्टाकतं बपुस्तत तो कर मंझधाना कुटिलनयना प्रणयिनि परिहास कायनाक्षीवित कान्त त्वहिरहेण हा कपलिते प्रथमचिहिते मानधीत as of रायभट्ट ० ८ 1७३ as of रायभट्टः ·368 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute १२ ४२ परथाने शहनानि सन्तु सततं Quoted in the orgaf as of रायभट्ट रहाचेढुकुटिपर सनपने विधाणा करजाकमात्रलिखितं भुवनमदन दूत्या त्वद्गुणोपे पद स्या मन इष रमणीनां वारुणी. मन्दस्पान्दतपाणिधीरपलग मल्लीदामको मनि मृणालायं मायासीरिति नोदितं न भणित মা বা ঘষামনাৰ মাঝা मृगमदमपहरसि वृक्षा यदवशि हतमन्तः कामकान्त ज्येते मनसा सहेच नयने रागः कोऽपि तनी जवावविशते रोमारोद्गमयति रसन लावण्ये परिनिहितं वपु० लीलोदश्चितपाणिपालवयुगेनो वक्त्रस्य प्रतिविम्ब एप भवतो पविभकं नवयौवनश्रीः बायां गुम्फैग्नुनयपरं २७ विज्ञापयामि कृपणा भवतोऽनपणा बिममितबदना शुरो गुरूणां विरहसमये ध्यानावेशा. ५२ विश्लेषे मदनाभिराम भवतः २६ वीक्ष्यादर्श विहितकबरीसंविधाना ६५ व्यनमि नयनयुग्मं पक्ष्मपुत्र २१ शून्येऽस्मिन् शयनं भजेति ३२ श्लथा भूयो भूयो भवति ७४ सखि क्रोधावेशादहह ४६ मतदेशं समभिवजन्याः ७७ संबाधो दयितस्य हन्त १२ मविनयमनुनीता नागमि ६३ मागम्यान्तिकमागते प्रियतम ६४ सुभग तब कथायां प्रोत्र ४३ स्कन्धे विन्यस्य मग्न्याः ९१ सुरभा. २८७-३४ ६१ स्तनाभ्यां काठिन्य मुखि ४५ स्फुरत्यधरपटुवश्च लति ७८ हंसालिः कलनादमश्चति २९ हस्ताग्रण मुहुः सखी १० हयमजहतेव: प्रेयसा ९३ ८६ o ·Cimanitarita of Nīlakantha CRITICALLY EDITED FOR THE FIRST TIME By Professor N, A. Gore, M, A. Although two manuscripts of the Cimani-curita were discovered more than fifty years ago 1 and were lying in the Government Manuscripts Library first at the Deccan College and subsequently at the Bhandarkar 0. R. Institute, Poona, the work prominently came to the notice of scholars for the first time only in 1928 when Prof. P. K. Gode, M. A. wrote a short note on it in the Annals of the B. O. R. Institute, Vol. IX, pp. 331-332. In this Note he pointed out that the correct date of composition of this romantic poem was Samvat 1712 i. e. A. D. 1656, and not Samvat 1471 i. e. A. D. 1414 as suggested by Dr. Peterson who emended the words aftruatia roog in the verse (No. 106) at the end of the Ms. discovered by him, 2 to ABIERIT. In 1941, Prof. Gode wrote another Paper 3 on the "Historical Background of the Cimani-carita" and showed on the testimony of some inscriptions in Nasik and other Persian sources that ciacima ( verse 2 etc.) game (66, 70) and 7198 (66) mentioned in the Cimani-carita were historical personages who lived in the Seventeenth Century A. D. In this second Paper, Prof. Gode had announced his intention of publishing the text of this poem in collaboration with his friend Dr. Har Datt Sharma. But untortunately Dr. Sharma died on 11th September 1942 and the edition could not be published. After some time, Prof. Gode kindly allowed me to edit the poem and secured for me two more Mss. of it. I offer my grateful thanks to Prof. Gode for giving me the opportunity of editing this important literary work. * Catalogus Catalogorum II (1896 A. D.)- simalafiw by alexy sont of waifa, Peters 4.26, Extr. 23, Rgb. 357 2. i.e. No. 698 of A Fourth Report of Operations in search of Sk. Mss. April 1886-March 1892, By Prof. P. Peterson, Bombay 1894, p. 26. 3. In The Poona Orientalist Vol. VI (1941), pp. 149-158.

·(48) Journal of Oriental Studies (vol. I, No. 1 MANUSCRIPT MATERIAL This edition is based on the following four Mss, and these are the only Mss, of the work known to be extant so far. A:-No. 3017 in the Anup Sanskrit Library, Bikaner. 1 As the Mss. in the Library are not lent out, a transcript of the original Ms. was used for this edition. Shri K. M. K. Sarma, the Curator of the Library Supplies the following description of the original Ms.--Paper; 12 folios; 10 in. X 4 in.; 8 lines per page; Devanāgari script; old; in good condition; fairly well-written in a large bold hand; the first and last pages left blank except the title which is written on both of them. Some notes by a different hand are found. The title in an abbreviated form viz. fq. 7. is writ ten in the left hand in the margin of each page and 14 in the right hanc one. This Ms. was copied is Samvat 1726 i. e. A. D. 1669-1670 i.e. withir fifteen years after the date of composition of the Poem. B:—2 Govt. Collection of Mss. at the Bhandarkar O. R. Institute, No 357 of 1884-1887. The Ms. is thus described by Dr. Bhandarkar:-(Paper) No.357, faral aftaares Aug. 8 leaves. 27 lines on each page. 17 letters in each line. Samvat 1764 [i.e. A. D. 1707-1708]. complete. Continuous wit] 3946779, No. 320. An interesting feature of this Ms. is that unlike the generality of Mss. it is written breadthwise. C:-3 Govt. collection of Mss. at the B. O. R. Institute, No. 698 0 1886-1892. According to Dr. Peterson's description it consists of 10 folios 16 lines per page and 40 letters in a line. Samvat 1800 [i. e. 1743-1744 A D.) Ajaligare in Hindi of data is the other work in this Ms. D:- Nāthadvāra Ms. I have used only a transcript of this Ms. No description of the Ms. is available to me. GROUPING OF MSS. A careful study of these four Mss. would reveal that they fall into tw 1. Catalogue of the Anup Sk. Lib., Fas. III, Bikaner, 1947, p. 225. 2. Report on the search for Sk. Mss. in the Bom. Pres. during 1884 1887, by Dr, R. G. Bhandarkar, Bombay, 1887, p. 50. 3. A Fourth Report of Operations in search of Sk. Mss.-April 1886 March 1892. By Prof. P. Peterson. Bombay, 1894, p. 26, ·January 1949) Chimanicarliam (49) . groups viz. A, C; and B, D. 1 Though a Ms. in one group at times agrees with those in the other, e. g. ain-B C D against i of A (39), diegiã-A, B against सीत्कृतं of C, D (8), प्रापवृद्धि-.B,C, D against प्रापवृद्धि of A (76), the agreement does not disturb the grouping made above. THE STORY A muslim nobleman named 'Mukhalisa' had a daughter 'Cimani' by hame. He gave her in marriage to 'Japhara' the eldest son of his younger brother' Alahaviradikhāna.' A very handsome young Brahmin named.Dayā. Hevasarman' came to Alahaviradikhāna and remained as his protege and was given the work of imparting instruction to the young maidens in the harem like Mānikā and others, and to prevent the growth of undesirable intimacy between the teacher and his fair pupils, one ‘Anisa' was appointed to keep watch over them. But in spite of him, the ladies came under the influence bf the charm of their teacher's attractive personality and resorted to Karious ruses to attract his attention and to get the pleasure of the touch bf his hand. Verses 7-15 graphically describe why this tution was bound to fail and verses 16-50 vividly bring out the suffering of the ladies during separation at night from their handsome teacher and their longing to meet him the next day, One day Cimani happened to look at Dayādeva from the window of her mansion and she too fell in love with him. With the help of Anisa who was a ng go-between she secured the 'prāvāraka' or the upperbarment of Dayādeva and Mānikā also agreed to help her and handed Eg. A, C. मिलनं आस्यैः (16) ताभिः (17) B, D. No. of stanza चरितं 6a ताभिः (16) आस्यै : (17) i. e. transposition of two verses. ज्योत्स्ता 29b दृष्ट्वा दृष्ट्वा 41d किं त्वेतस्मिन्नखिल 49c 52c कथमपि तुला ज्योत्स्ना, ज्योत्स्नी दर्श दर्श किं चैतस्मिन्निखिल कथमपि तया नान्यो विप्रा शानं सर्व रसायं 7 74a 87d मन्ये विप्रो सर्व ज्ञानं रसाश्रितं 90d 102c ·(50) Journal of Oriental Studies vol. I, No. ) over to Dayadeva the betal containing four pearls which Cimani gave her for him. Having come to know from Mānikā Cimani's ardent love for himself, Dayādeva, on his part, gave her a necklace of beads of Amber for being conveyed to his beloved. cimani then managed to meet Dayādeva in the house of Anisa and this was a prelude of many such meetings between these young lovers who cared not for the difference of their religious, inequality of their worldly position or the illegitimacy of their love. Al’PRECIATION As this summary will show, the story is a simple one and it develops without a clash of interests or a conflict of contrasted wills. It is a recital of a secret love-affair between the daughter-in-law of a muslim nobleman and a handsome young Brahmin teacher of ladies in the harem. The poem falls into two parts of fifty verses cach. The heroine is introduced only in verse 51 and the first part deals exclusively with the attraction of the fair pupils for their fair-looking youthful teacher and their plight in separation from him and is devoted to the development of the 'Vipralambha Srngāra. In the second part showing the delineation of sambhoga sợngāra also Dayadeva does not take the initiative in the romantic love-affair, though he is quite willing to respond to overtures of love made by the beautiful lady. The lovers in yeilding to the impulse of love do not seem to be worried about the illegitimacy of their love or the fear of the possible consequences that would follow the discovery of their stolen love-affair. The poem is not written to show the punishment that follows illicit love-affair. As remarked by Prof. Gode, 1 "the poem seems to be a true story based on a contemporary love-affair developed in the harem of Allāha Vardi Khān Turkmān." This plain incident has been made highly interesting by Nilakantha by the employment of poetic conceits, figures of speech and a remarkable command over vocabulary and metre. In the very opening verse he brings home to us the qualities of the hero;he was strikingly handsome (see also V.35) and at the same time very learned. The development of the story to the inevitable result is foreshadowed skilfully in verse4(क्वासौ विप्रः..भियुक्तः। ) The tricks of the ladies to attract the attention of their teacher are cleverly described. He pretended punish them but was himself claimed as his victim by god of Love (v. 10). The comparison of the ladies in love, free from mutual jealousies to a 'Jivan mukta' is stricking because it is so unexpected. The description of the plight 1. Prof. Gode, “Historical Back ground of Cimani-Carita," Poona Orientlist. VI, 154.

·January 1949) Chimanicaritam (51) of the ladies in separation is given in the usual manner. The correct use of gagna in V.24 and the sign on 7% in V. 27 should be noted. The poetic fancy on the spot of the moon is striking on account of its freshness. In their separation the ladies cannot even place their lover in their heart for it is heated by the scorching rays of the moon from without and pierced by the arrows of cupid. Fortunate indeed are the lotuses who can hold their lover the bee close to their heart and cover him up with their arms in the form of their petals (V. 32). The mythological account of the Vindhya growing up to block the way of the sun is alluded to in V. 34. The use of the words año in V. 39, of star in V.71 and fast and Agiatan in V. 86 deserves notice. The poetic conceit on the crest of the cock is very interesting and original. The alliteration in vv. 44, 45 and 46 cd is very apt as it is used to echo the cawing of the crows. The practice of giving the airgnalai or dist at the beginning and the end of the lesson should be noted (vv. 49 and 21 respectively); v. 50 mentions adiantara as leading to 719-418 1 The conversation between Cimani and Anisa in vv. 57, 58 and between Cimani and Mānikā in v v. 63-65 is skilfully handled. The vv. 90 and 91 are based on the implied comparison of the स्तन with the शिव. (For a similar idea cf. स्वयंभूः शम्भरम्भोजलोचने त्वस्पयोधरः । a la 489 497924 alma alania i galaga11031718, 6th ed. p. 277, v. 250). The gras afilas of Fire is well described in v. 96. The description of the jayaa wiki in terms of a sacrifice is quite original. Thus the poet has successfully delineated the sentiment of Love and his claim that not a sentence in this Cimanicarita is devoid of 'rasa' is quite justified and he deserves great credit for having created such an interesting poem art of a simple incident of a secret love-affair. METRICAL ANALYSIS The one hundred and six verses in this poem are written in nine different metres of which the Mundā krāntā is the dominant one; the first 96 stanzas are in this metre. All the metres of the Cimani.carita are indicated below in the alphabetical order and the numbers of the verses which are written in them are shown in brackets just after them. उद्वीति (106) Heat (101) goffa (104, 105) वसन्ततिलका (103) मन्दाक्रान्ता (1.96) वियोगिनी (102) ·(52) Journal of Oriental studies (Vol.1,No.1 शार्दूलविक्रीडित (97) शिखरिणी (98, 99) हरिणी (100) THE DATE OF THE POEM Nilakantha has himself furnished the exact date of composition of the poem in the concluding stanza, viz.- मिहिरमुनीन्दुमितेब्देऽतिक्रान्ते विक्रमादित्यात् । शिवरात्रौ शिवपदयोर्निजकृतिराधायि नीलकण्ठेन ॥ Now मिहिर= the sun 3D 12;मुनि _ 7 and इन्दु = 1 and following the rule अङ्कानो वामतो गतिः we get Samvat 1712 as the date of composition corresponding 1 to A. D.1655. The poet that he dedicated the poem to Siva on the Sivaratri day it is reasonable to believe that he finished it on that day and placed it at the feet of Siva on the same day, before showing it to others or to use modern terminology, before anouncing its publication to others. This would give us the exact day and the month of its composition. . THE AUTHOR AND HIS WORKS From vy. 104 and 105, we get the following information about our author. Nilakantha's surname was Sukla and he was the son of Janārdana and Hirā, 2 who was a daughter of one Vatsacārya. In poetics or Alankāra- 1. When a work is written in or after Kārtika it is more correct to deduct 57 from the Samvat year to get the corresponding year in Christian Era. . 2 Cf. शुक्लजनार्दनपुत्रो वछाचार्यस्य दौहित्रः । अभ्यस्तशब्दशास्त्रः भट्टोजिर्दाक्षितछात्रः ॥३॥ महसि प्राप्तनिजजन्मा । ..... ............... शैवः ॥ शिवरात्रौ शिवपदयोर्निजकृतिराधाय नीलकण्ठेन । In the colophon of शब्दशोभा (B. O. R. I. Ms. No. 183 of 1882-1883) Quoted from Prof. Gode's Paper on Bhattoji Dikṣita, Annals of Sri Ver O. Inst. Tirupati, Vol. 1, p. 122.

·January 1949) Chimanicaritam (53) sastra he was a pupil of Bhatta Sri Mandana and in Grammar of Bhattoji Dikṣita. In the Colophon to the TOEFH he calls himself a gia and both the चिमनीचरित and the शब्दशोभा were dedicated to Siva on the शिवरात्रि- day from which it is evident that he was an ardent devotee of Lord Siva. From v. 103 of the famaraita it appears that he was a great admirer of भवभूति. So far we know only two works of Nilakantha viz., The Cimanicarita and the Sabdašobha. But the anthology Sabhyālankarana of Govindajit quotes 1 10 verses from our author out of which only one verse is from the Cimanicarita (no. 99). The remaining nine verses must have been taken either from the Sabdasobhā or other works of our author. The Šabdasobhá was composed 2 in 1637 A. D. and the Cimani- Carita in A. D. 1655. Therefore 1630-1660 A. D. may be tentatively fixed as the period of literary activity of our poet. 1. Prof. Gode, Date of Sabhyālaikarana etc., New Ind. Ant. Vol. IV (1942). 366-369. 2. Sce Prof. Gode's Paper on Bhattoji Diksita referred to above.

·No text on this page.

·नीलकण्ठकविकल्पितं चिमनीचरितम् । आसीदाशीर्वचनविषयः पश्यतामाननाजं सौन्दर्यान्तःकरणमवनोकौतुकं काव्यतस्वम् । स्फूर्तेर्मूर्तिर्मदनमहिमा भारतीभागधेयं क्रीडास्थानं रसिकमनसां श्रीदयादेवशर्मा ॥१॥ चेतोवृन्दान्यलहविरदीखानसीमन्तिनीनां यस्मिन्नग्नी शलभकुलवद्भजिरे झम्पपातान् । बिभ्राणो यःकिमपि ललितं लोचनालेह्यमोजः स्त्रीणामासीदवानिवलये मोहनो मोहिनीनाम् ॥२॥ सोऽयं दैवादलहविरदीखाननामानमेत्य- म्लेच्छाधीशं प्रकटितगुणः स्वीचकारश्च वृत्तिम् । तत्राप्येष स्मरसहचरे वर्तमानो वयस्य- प्युद्युक्तोऽन्तःपुरमृगदृशां पाठनस्याधिकारे ॥३॥ कासौ विप्रः क च परिचयोऽन्तःपुरस्त्रीषु योऽयं नीरूपाणां गलितवयसा युक्तउक्तोऽभियुक्तैः। इत्यज्ञानादपरिगणयन् म्लेच्छराजोन्वजाना- देतत्पायें पठितुमनिशं मानिकाद्या नताङ्गी: ॥४॥ 1. C. Algatai. This form is correct acc. to Apte's Prac. Sk. Dic. 2. B. अलहबिरदी for अलहविरदी 3.C. स्वीचकारान्ववृत्तिं (mislection for स्वीचकारात्मवृत्ति ?) 4. A om. योऽयं. 5. B, C, D. नताङ्गी (C मानिकानतांगी). But this is obviously a mistake in view of arraFlet in this stz. and and mai in stzs. 5 and 6 respectively.

·(56) Journal of Oriental Studies Vol.I,No.l.) .. : तादृक् तासां रहसि मिलनं तादृशी रूपसंपत् ताहरवेषो विलसितमहो यौवनस्यापि तादृक् । तादग्विप्रो गुरुरयमथाध्यापनं तादृशं चे- त्येषां किंस्वित् कुसुमधनुषः कार्यसिद्धिं न कुर्यात् ॥५॥ एतेनासां रहसि मिलनं किञ्चिदन्यादृशं भू- न्मास्मिन् कृत्येऽस्यधिकृत इति त्वं भवेः सावधानः । आभाष्यैवं यवनपतिनानीशनामा नियुक्तः क्लीबस्तासां पठनसमये पार्श्व आसांबभूव ॥६॥ पाणिस्पशा लिखनसमये तेन किं वारणीयो वर्णोच्चारे वदनकमलालोकन किं निवार्यम् । किं वा काव्यादभिमतविधेर्बोधन शोधनीयं कृत्येऽनीशः समजनि निजे सर्वतोऽनीश एव ॥७॥ काचित् कम्पं वपुषि दधती सीत्कृति चाधरोष्ठे हृष्यद्रोमण्यपि करतलं गोचर ताडनस्य । वर्णोच्चारे विसदृशि कृते कातराक्षी विनेतु- न व्यातेने किमिव कुतुकं यष्टिकोन्नामनेषु ॥८॥ भूयोभूयः प्रियतमकरस्पर्शनानन्दलामं काङ्क्षन्ती कायलिखदयथावल्लिपि कैतवेन । नातेऽथास्याः कपटलिखने तस्य पाणावकस्मा- ज्जातः कम्पोऽजनयत पुनर्लेखनेऽप्यन्यथात्वम् ।।९॥ यष्टिर्यावद्व्यरचि गुरुणा नोन्नता' सन्नताङ्गया. स्तावत्कामः समुदनमयद्धलताचापयाष्टिम् । किश्चानाम्भः कणविलुलितैः कातरैरक्षिपातै- वाणिवातैरयमतनुना ताडितः प्रत्युताहो ॥१०॥ 1. D. तादृग्वेशो. 2. B. किंचित् चेत् येषां A. चेदेषां C. 3. B. D. चरितं. 4. C. D. सीत्कृतं। 5. D.विसदृशकृते। 6.C.काम्यन्ती. 7 D. नोन्नतं.

·January 1949) Chimani Charitam (57) किंस्विन्नव्य वयास गुरुतामागतस्यास्य कुयुः कार्ये नानाविलसितमये मीनकतोनियोगम् । किंवा नीलोत्पलदलशो वपमानाग्रहस्ताः शिक्षा तस्याक्षरपरिचय मानवयुर्विनेतुः ॥११॥ कत्या शक्तिः सरसिजदृशां पाठने तस्य तिष्ठत् तिष्ठयुवा कथम्वहितास्तास्तदीये नियोग लग्नरन्तर्मनसमनिशं यस्य यासां विलासै- हां धिक्कट पठनमखिलं स्वीयमेव प्रणष्टम् ॥१२॥ तेनैतासामसति पठने किं नु शिक्षा विधेया किं वा केनाप्यहह गुरुण। तस्य शिक्षा विधेया । योऽसौ यासा रहास चरितस्तादृशेस्तामवस्था नीतो यस्यां यवननृपतेरप्यभूनिर्भयोऽयम् ॥१३॥ भाषाकाव्यं यवनयुवती: पाठयामास विप्र- स्तस्यार्थ तु स्वयमभिनयैर्व्यञ्जयामासुरेताः । तासां ज्ञानं किमपि गुरुतः काव्यजातस्य जातं विज्ञानं तु स्मरसहचराद्यौवनात् प्रादुरासीत् ॥१४॥ तासां ताहक प्रणयिनि मनो मनमासीद्यर्थता अन्यान्येामलिनमनसो नो मनागप्यभूवन् । जीवन्मुक्ता इव किमपि या नात्मवृत्तं व्यजान- नेतासां वा कथमवगतं स्यात् सपत्नीचरित्रम् ॥१५॥ आस्रासामहनि मुमुद किं च मम्ले निशायां नैतञ्चित्रं स हि जलरुहां जातिसिद्धः स्वभावः । चित्रं तत् तु स्फुरति दिवसे मित्रमालोक्य नेत्रा. ण्युत्फुल्लानि, व्यवहृतिरियं नैव नीलोत्पलानाम् ॥१६॥ ताभिस्तेनाप्यसति मिलनेऽनेकयामा त्रियामा कोकद्वन्द्वैरिव न कथमप्यन्तमानीयते स्म । किं चोदञ्चद्वहुविधसुखे सङ्गम वासरोऽपि द्रागेवैकः क्षण इव गतः कुत्र न ज्ञायत स्म ॥१७॥ 1. B. वासां A. युवती (That this is a mislection for युवती is proved by gar: and are in this very stz.) 3.B, D.- stzs. 16 (आस्यैरासा) and 17 (ताभिस्तेना०) are transposed in B and D. 2 4. A. ह. 8 ·(58) Journal of Oriental Studies, (Vol.I, No.I 1 मासं नक्काशननियमिनां मासि तस्मिन्नराणां प्राजापत्यं दिनमिव दिनं दीर्घमासीद्यदेव । पश्यन्तीनां प्रियतममुखं साभिलाषं निमेषा- दकस्मादप्यहह तनुतामेतदेव प्रपेदे ॥१८॥ नानध्यायादधिकमपरं वासरं सौख्यहेतुः शिष्याणां स्यादिह यदभियः खेलनं ते भजन्ते । आसीत् प्रेयोविरहहुतभुग्ज्वालजालावृताना- मतासां तु प्रलयदिवसो नापरः कोऽपि तस्मात् ॥१९॥ दातुं वाटी पुर इव कृतो यावदेवाग्रहस्त. स्तावत् पश्चादह ह विरहाशङ्कयाकृष्यते स्म । हा धिग्यानेऽप्यहनि गुरुणा प्रार्थ्यमाने विदाये तव्या वीटीवितरणविधिर्नाध्यगच्छत् समाप्तिम् ॥२०॥ तापस्तादृग्वपि विपुलः प्रादुरासीदकस्मा- दद्वेलत्वं पुनरुपययौ चक्षुषोर्बाष्पपूरः। किं च श्वासाऽप्यजनि कुचयोः कम्पहतुर्वधूनां वाटीदानावसर उदभूत् कोऽपि कल्पान्तकल्पः ॥२१॥ 5काचिन्मू पगमसमये व्योमनीन्दुं निरीक्ष्य प्रावाचेति प्रियसखि कुतः प्रातरेव प्रबोध्य । नीता नाहं दयितसविधे धिग्दिनार्धप्रयातं दिष्ट्या दृष्ट्या पुनरपि पुरो दृश्यते पश्य भानुः॥२२॥ कोकः काकीमिव कविवरस्त्वामसावेत्य सद्यः प्रातःकाले पुनरपि समाश्वासयिष्यत्यवश्यम् । सख्येत्युक्ते वचसि सहसोत्थाय जाताभिलाषं तन्व्या दृष्टिर्दिशि सुरपतेः प्रेषितानेकवारम् ॥२३॥ 1. transposes stiefrao and garejo i. e, 190 and 19 d. 2.B, D. समया. i. B बहुल (mislection for बहुलः) . B Stz. 22 is wrongly numbered as 23, and this mistake persists upto stz. 96, number 96 occurring twice. D. दिष्ट्या दिल्या 3. B. कर्तु.

·January 1949) Chlmani Charitram (59) कोकस्त्रीणां दयितविरहः केवलं दुःखहेतुः सोढव्यस्ताः कथमिव समा मादशीभिर्भवयुः । हाधिग्यासां यवनपतिना संप्रयोगो निशायां सोढव्योऽयं प्रियसखि पुनर्विप्रयोगः प्रियेण ॥२४॥ नानध्याये यदि परिणमेदन्यथात्वं दिनानां दध्युः सर्वाण्यपि ननु तदैतानि हैमन्तिकत्वम् । आयामिन्यो यदि च नितरां नो रजन्यो भवयुः संबन्धिन्यः सहचरि तदैता आपि स्युस्तपाः ॥२५॥ रात्रौ रात्रावुदयमयतेऽस्मासु तापं वितन्वन् मूर्खः ख्यातं त्रिजगति निजं यः कलई करोति । आविष्कुर्वन् कतिपयकलाः शुक्लपक्षाश्रयेणा- सावयेको द्विजपतिरभत् पश्यताभाग्ययोगम् ॥२६॥ यासां जन्मप्रभृति मिलनं जायमानं जलौघे- स्ताभिः प्राप्यः प्रियसखि पुनः कुत्र चातुर्ययोगः । पश्येदानीमहह शशिनस्ताप्यमाना मयूखे- गलोक्यास्मान् प्रहसितमुग्वाः कैरविण्यो भवन्ति॥२७॥ संवाग्निः सितरुचिरसावस्य ताराः स्फुलिङ्गा धूमव्यूहो गगनमभितो दिग्विभागान् प्रसर्पन । ज्योत्स्ना ज्वालापटलमनिलो विप्रयोगः सहाया हा धिग्दाह्यास्तृणमिव वयं निर्दयं देवमीटक ॥२८॥ सोढव्योऽयं दयितविरहः सोऽपि चैत्रक्षपायां साऽपि ज्योत्स्ना, रजनिपतिना साऽपि पूर्णन युक्ता। क्रोधेनेद्धः प्रियसखि पुनः सोऽपि सोऽप्यस्मदीय- प्रेयः श्रीमन्मुखविहितयावशया जायमानः ॥२०॥ केनापीन्दोर्हदयमदयं हन्त निष्कृप्य नीतं तस्मादेव स्फुरति गगनं मध्यभागेऽम्य रिनं । यश्चैतस्मिन् हृदयरहित नास्ति कारुण्यमीपत् तेनैवेन्दुर्व्यथयतितरां मादृशीः क्रूरकर्मा ॥३०॥ 1A एषोप्येक [6] कातिपयकलाः शुक्लपक्षाश्रयेण प्रादुः कुर्वन् ... योगम् । i. e. opening ords of ..tvc anel . are transposed with a change of reading. 2.A. ज्योत्स्नाः (' ज्योत्स्नी. ..

·(62) Journal of Oriental Studies. (Vol. 1, No. 1 .. का का जीवत्यतनुविशिखैहन्त का का न विद्धा का कोत्तीर्णा विषमसमयं ध्यानयुग्योगिनीव । एतान् प्रश्नान् प्रकटितकृपोऽस्मासु नूनं चिकीर्षु : काकेत्येतद्वदति पुरतो व्यक्तमास्येन' काकः ॥४५॥ कालाधीना स्फुरति विविधा वस्तुशक्तिस्तथाहि प्रादुर्भूतो दिवसविलये दुःखहेतुर्य एव । कर्तुं पूर्णा प्रियसखि मनःकामनां कल्पते नः कल्योत्पन्नः किल कलकलः कालविङकः स एव ॥४६॥ आविष्कुर्वन्नुदयशिखरेऽवस्थितं भानुमन्तं प्राणप्रेष्ठं प्रियसखि निजादालयात् प्रस्थितं च । आनन्दं मे वितरति तथा तूर्यनादो यथासी- च्छब्दो ब्रह्मेत्यभिमतमिदं शाब्दिकानां मतं मे ॥४७॥ इत्येतासां दयितविरहव्याकुलायां दशायां वाचस्तापातिशयपिशुनाः प्रादुरासान्निशायाम् । प्रातःकृत्यं त्वरितमथ ताः संविधायाध्यगच्छ- नध्यायस्यालयमधिगतं पूर्वमेव प्रियेण ॥४८॥ पायं पायं प्रियतममुखं ताः सुखं ताहगापुर स्तासां येन ध्रुवमनुभवेऽप्याविरासीत् प्रमोहः । किं चैतस्मिन्नखिलकरणान्यर्पयन्ति स्म पर्व पश्चादेताः किल करतले तस्य ताम्बूलवीटीः ॥४९॥ यादृग्दुःखं निशि मृगदृशः प्रेयसो विप्रयोगे तादृक तेनाहनि मिलनतः सौख्यमप्यन्वभूवन् । किं ताश्चतोजनुरुपनिपत्तत्त्ववोधादवाप्ता जीवन्मुक्तिं तदिति विदधुवुःखसौख्ये समाने ॥५०॥ यासावासीदल हविरदीज्येष्ठबन्धास्तनूजा भार्यात्वं चाप्यलहविरदीज्येष्ठसूनोरयासीत् । 1. A.D. वक्तुमीप्टेन[?].C वक्तुमीच्छेन. B व्यक्युमाषेन. On the strength of the reading in B, the emendation व्यक्तमास्येन is made. 2. B. D. किं त्वेतस्मिन्निखिल ( D. किन्त्वै for कित्थे is it scribal crror). 3. B, दलहविरदी ·January 1949) Chimanı Charllam (63) 2 याता ख्यातिं जगति चिमनीत्याख्यया या गवाक्षे दैवादेशात् क्वचिदथ दयादेवमेषा ददर्श ॥५१॥ दर्श दर्श द्विजवरमुखं सा सुखं प्राप ताम् नूनं यादृक् त्रिदशसुदृशां दुर्लभं नन्दनेऽपि । किं चैतासां कथमपि तया नो तुला स्यात् तदीये चेन्नस्यातामहह नयने निर्निमेषे तदानीम् ॥५२॥ चेतश्चेतोभवपरिभवं देहदीप्त्वा दधाने तस्मिन् विस्मापितहशि समाधाय तस्मादवाप । द्वेषं पत्यो विषमविशिखेऽधीनतां पीनतां च श्वासोल्लासे वपुषि कृशतां पाण्डुतामानने सा ॥५३॥ यः प्रावारः क्षितिसुरवरप्रावृतो दृष्टपूर्वो ऽनीनांसोपरिविनिहितं तं निरीक्ष्यायताक्षी । आदाय स्खे वपुषि विरहोषव॒धं प्रावृतेन प्रावारेण प्रशममन यत् पश्यताहो विचित्रम् ॥५४॥ प्रावारोऽयं परिमलभृतः श्लाघनीयोऽतिमात्र गात्रे पूर्व कथय कृतिनः कस्य लग्नस्तयेति । पृष्टेनान्तःपुरिकपतिनेत्येतदृचे वचस्त- द्वाचोयुक्तावधिगतवता व्यञ्जनागम्यमर्थम् ॥५५॥ 'योऽसावन्तःपुरमृगदृशां पाठनम्याधिकार विप्रो विप्राधिपमुखि दयादेवनामा नियुक्तः । प्रावारेऽस्मिन् परिमल भरस्तत्परिवङ्गलब्धो लब्धव्यो वा भुवि परिमलस्तादृशोऽन्यत्र कुत्र ॥५६॥ -- 1. B. C. देवादे० -'. A, B,C, D.ताहक नून 3 D. मन्यतेऽपि 4 B. तुला नेतया स्यात्वदाये [त्वदीये should be त्तदाये. D तुला नो तदास्यात्तदीये [तदा should be तया as तदानीम् occurs at the end of the fourth line. ] 5. D श्वासोच्छवासे. 6. For अन्तःपुर......धिकारे Cf. 3d above. 7.C.परिमलरसः.

·( (64) Journal of Oriental Studies (Vol.I, No. देह्येनं मे विधुमुखि मया दत्त एवास्ति यस्य प्रावारोऽयं यं किमुत भवताप्रच्छयसौ पृष्ट एव । इत्यन्योऽन्यं वचनरचनैवानयोक्तकृत्या- शङ्कातङ्कापनयनमकरोन्निष्प्रयत्नप्रवृत्ता ॥५७॥ रागो यातः क्व तव वदनात् पाण्डुतामाधाना- जानास्येनं न मम हृदये रागमायातमद्य । किंस्विदृष्टो द्विजपतिरयं लोचने मे कृतार्थे जाते जन्म त्विदमथ कृतार्थ विधेयं त्वयैव ॥५८॥ इत्याक्षप्ते यवनसुदृशाऽन्येधुरेष द्विजं तं प्राप्योदन्तं विदितमकरोत् तत्पुरस्तात् समस्तम् । सौभाग्येऽस्मिन् विलसति पुनः कर्णयोस्तस्य दृग्भ्या. मीर्षादोषादजनि किमु तां द्रष्टुमुत्कण्ठिताभ्याम् ॥५९ अध्यासीनः सरसिजदृशां मध्यमध्यापनाया- नीशेनासामनवकलितं पस्पृशे पाणिनासौ । संज्ञामेतामवगतवतस्तस्य दृद्क्तिटेषु भ्राम्यन्ती द्राक् कलयति कलानाथमाराद्वाक्षे ॥६० दृष्टिस्तस्य क्षणमनु वधूत्फुल्लवक्त्राम्बुजात- वातं यान्ती क्षणमथ तदीये मुखेन्दो प्रयान्ती । भाति स्मेन्दौ सति विकसितान्याम्वुजातानि जाता- न्येवं मत्वातिशयविलसद्विस्मयव्याकुलेव ॥६१॥ सक्तं बिम्बाधररुचि भवेदेव चेतोऽस्य रक्तं नैतच्चित्रं विलसतितरां किन्तु चित्रं तदेतत् । गण्डे पाण्डुच्छविजुषि परिष्वङ्गमासाद्य तस्या विप्रस्यान्तःकरणमभजद्रागमत्यन्तमेव ॥६२॥ अद्यार्षि किमपि चरितं दृतिकानामधीये किंस्वित् साथै पठसि तदहो पठ्यते सार्थमेव । 1. A. B. C. D. भवतापृच्छयसौ (B ०पृच्छ० ). 2. A, C, D. द्रागकलयत but this is metrically defective. B 4. B, C. स्मेन्दौ सितविकासिता० द्राग कलयात. 3.C.प्रयाता.

·January 1949) Chimani Charitam (65) 1 जानासीह प्रियसखि किमु व्यञ्जनागम्यमर्थ जानाम्येनं क्वचिदपि विधौ काझ्यते किं त्वयैषः ॥६३॥ मा शतिष्ठाः किमपि मयि तजीवितं मे त्वदीयं शङ्के नाहं कथमिव भवजीवितेशाभिलाषे। किं ते यातः कचिदपि दृशार्गोचरे विप्रवर्यो ज्ञातं तार्ह त्वदभिलषितं स्वल्पमत्यन्तमेव । ॥६४॥ मा कार्पण्यं कुरु कुरु पदं दानशौण्डोत्तमाले- घेतां कीर्ति कलयं कलिता या न विद्याधरेण । प्रेयान्नक्तं तव मम दिवेत्येतदङ्गीकरोषि त्वं चेदूत्यं तव खलु तदाङ्गीकरोम्येवमस्तु ॥६५॥ इत्थं प्रश्नोत्तरवति रहोवाग्विलासे प्रवृत्ते कृत्वा सार्धं मुखलिसभुवा मानिकोत प्रतिज्ञाम् । प्रत्ता वीटीं द्विजपतिकृते सा तयाथो गृहीत्वा मुक्तागर्भा निजगृहमगादालयाजाफरीयात् ॥६६॥ कालापकम् । विटी वक्त्रं सदसि भवतश्चुम्बितुं नैव योग्या यस्मादेषा वयमिव चमत्कारमन्तर्षिभर्ति । प्रत्यक्षं ते विरहजनितां पाण्डुतामझतीयं तेनैव त्वत्करतलपरिप्वङ्गमासाद्य सद्यः ॥६७॥ प्रातः प्राप्ता परिषदि सहाध्यायिनीनां वधूनां दत्वा वीटी क्षितिसुरमिति प्रत्यवोचद्वचः सा। विज्ञायान्तर्मनसमयमप्यस्य किञ्चिद्रहस्यं नोपायुक्त स्त्रियमिव रहो भोक्तुमेनामियेष ॥६८॥ युग्मम् । 1. Marginal note in A- इह' दूतिकाचरित, व्यञ्जना- गम्योऽर्थी वाच्यलक्ष्या (Ms लक्षा०) भ्यामन्यः । इह' मद्वचसि, व्यञ्जनागम्योऽर्थोऽर्थशब्दस्य प्रयोजनरूपः। सख्या त प्रयोजनार्थतां सार्थमित्यत्र स्थितस्यार्थशन व्यञ्जनयावधार्य प्रत्युत्तरितमेष इति । 2.. For व्यञ्जनागम्यमथ Cf. 55d above. 3. C दृशां गोचरे. 4. Marginal gloss in A- मुखलिसश्चिमनीतातः । 5. Marginal gloss in A- जाफराश्चिमनीपतिः। . . 9 ·(66) Journal of Oriental Studies (Vol.I, No.I ख्याताहिभ्यो जनिरिह पुन हिवल्लीदलेभ्यो। मुक्तानामित्यत इव परं विस्मयं बिभ्रदन्तः । उत्कील्य स्वं गृहमुपगतो वीटिकां तामपश्यत् ताराकाराः क्षितिसुरपतिस्तत्र मुक्ताश्चतस्रः ॥६९॥ आलापो यो मुखलिसभुवा सार्धमासीत्तमेनं प्राप्यैकान्ते कविमकथयत् साथ मुक्तार्पणान्तम् । इत्युत्युक्ता परहित फ़ते मानमुक्तेअप कृत्ये सर्वासामप्यलभत ततो मानिकातीव मानम् ॥७०॥ गन्धद्रव्याद्यवनविषयेवम्बरेति प्रसिद्धा- द्वद्धैरक्षैः समुपरचितां मालिकां कण्ठदेशात् उत्तार्याधादधिकरतले मानिकायाः स विप्रः क्षिप्रं सापि प्रियसहचरीपाणिमेनामनैषीत् ॥७॥ मूर्धन्याधादथ हृदि ततः पुनितोष्ठे मुखेऽथो पक्ष्मण्यक्ष्णोरलिकफलके गण्डयोर्मण्डल च । पायं पायं तदनु सुचिरं पाणिगामेव बाला मालामेनां कथमपि निजे स्थापयामास कण्ठे ॥७२॥ तस्या देहे विरहदहनो मालया साधु शान्तिं नीतो नो चत् क्षणमपि तया स्थातुमस्मिन्न शक्यम् । स्यादुद्योगो यदि गुणवतामात्मनाऽर्थे कदाचित् सोऽपि प्रायोऽपनयति परीतापमेवं2 परेपाम् ॥७३॥ नान्यो धन्यस्त्रिभुवनतले त्वादशोऽनीश यस्मि- नेकोऽपीपुः कुसुमधनुषो नैव लग्नः कदापि । तेनैव त्वं कलयसि मनागप्यहो न व्यथां मे नोचेदद्याप्यपनयविधौ नोद्यतः स्याः किमस्याः ॥७४॥ इत्युक्तोऽसौ रहसि सुदृशा सद्म यातस्तदीयं तामित्यूचे विधुमुखि मनाग्धैर्यमाधहि चित्ते । यातु प्रान्तं दिनमिदमथायुष्मती जावितेशं प्राप्स्यत्येव प्रहरविरतो मगृहान्तर्निषण्णम् ॥३५॥ 1.Marginal gloss in A- करीन्द्र जीमूतवराहशङ्खमत्स्या- हिशुक्त्युद्भववणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोक तेषां तु शुक्न्युद्भवमेव भूरि ॥ 2. B तापमेवापषां (= तापमेवापरेषां) 3. B, D मन्ये.

·January 1949) Chimani Charitam (67) श्रुत्वाऽनीशोदितमिति वचो विस्मरन्ती मुहूर्त सर्वामाति सपदि परमानन्दमग्ना बभूव । पश्चादस्या दयितमिलनोत्कण्ठया सार्धमेव प्रापावृद्धि प्रतिपलमहो वासरोऽपि प्रकामम् ॥७६॥ गच्छानीश स्वसदनमिदं त्वद्वचो मान्यथा भूत् पातुं प्राणान् मम यदि तवाकाक्ष्यते चित्तवृत्त्या। नोचेदेषां क्षणविलसित शायमानं तदेत- दीपस्यवोपरमसमये नायतौ श्लाघनयिम् ॥७७॥ प्राप्यानुशामिति मृगहशो वेश्म यातः स्वकीयं यावच्चिन्तां रचयति हृदि द्रष्टुमेष द्विजेन्द्रम् । अस्य प्राप्तो नयनविषयं तावदेवात्मनासौ पूर्ति चिन्तामणिमधरयंश्चिन्तितानां चकार ॥७॥ सम्यग्जातं स्मरणसमय यत् समासादितोऽसि स्वान्तं मेऽद्य स्पृहयात सखे सारिकाखेलनाय । किञ्चैतस्मात सुविदितमिदं तेऽस्तु यन्मामकीनात् स्वान्तादेकं क्षणमपि तवावस्थितिर्नेतरत्र ॥७॥ उक्त्वेति प्रारभत कविना क्रीडनं तेन साध क्लीबः किञ्चिन्न पुनरवदत् तं चिमन्या उदन्तम् । हन्तैतावत्समयनयने ज्ञातसङ्केतवार्ता माति यासीदयमित दयावान् दयादेव एव ॥८॥ एवं क्रीडावाहितहृदया वासरं न व्यजाना- द्यातं यान्ती कथमिव पुनर्वेत्ति सन्ध्यां स विप्रः । गच्छन् म्लेच्छी त्यजति तु पुरा मामयं तत् त्यजेयं करमान्नैनं धुवमिति धिया सान्ध्यकर्मात्यजत् तम्॥८१ व्यासङ्गेऽस्मिन् विलसति तयोर्यात एको रजन्या यामोऽप्यन्यादृशमिह पुनः किञ्चिदासीन्न चेतः। सयं क्रीडा जगति जयतावत्प्रसादादकस्मात् प्रापद्विप्रो यवनदुहितुः सङ्गमस्यावधिं सः ॥८२॥ 1. B,C, D विलसन 2. B, C, D जायमानं 3. Boविहित 4. Bन्नतं 5. C याति, D जातः for यात ·(68) Journal of Oriental Studies. (Vol.I, No.1 सापि प्राणाधिपतिमिलनस्यावधेः पूर्तिहेता-1 वम्भोजाक्षी भजति समये सन्निधिं सावधाना । नत्विा द्वित्राः सह सहचरीः सत्वरं संप्रतस्थे समानीश प्रति निजगति विस्मरन्ती स्मरार्ता ॥८३॥ अन्तर्दत्तार्गलमथ गृहद्वारमाराद्विभाव्य स्वनैवातित्वरितमरर पाणिनाताडयत् सा। तेनैतस्मिन् ध्वनिरुदभवद्यः स सर्वेन्द्रियेभ्य3. श्वेतोवृत्ति युगपदुभयोः कण एवाचकर्ष ॥८४॥ क्लाबः क्रीडा सपदि स परित्यज्य जप्यामपि स्वां चके द्वारं विवृतमुभयोभीगधयः सहव । प्रागामादौ तत इव बहिनिगमान्तः प्रवेशी पश्चादन्तःपुरिकयवनाधीशवध्वावयाताम् ॥८५॥ हस्तेनास्य द्रुतमथकटोबन्धन संदधाना निर्गच्छन्त बहिरित महालेखमेषा बभाषे । हिन्दूकाद्य व्रजासि हृदयं कुत्र मे चारीयत्वा लब्धाऽसि त्वं कथमाप मया मृग्यमाणश्चिरेण ॥८६॥ विप्रोऽहं तत् प्रणयपदवीं तऽधिगन्तुं न योग्यो याः पुनरपि सखे योग्य एवासि यस्मात् । त्वन्माधुर्य यदवधि मनो मनमासीन्ममा विप्राह तत्प्रभृति पुरतः पश्य यज्ञोपवीतम् ॥४७॥ इत्यौत्सुक्यातिशयवशतो विस्मरन्त्याचितीं स्वर भावाकूतं प्रथमामिलने पातुमेवाप्रगल्भा । दूरीकृत्यारसिजशिखरादुत्तरीयाञ्चलं सा तिर्यङ्न्यस्तामुरासि दयितं दर्शयामास मालाम् ॥८८॥ 1. A व्हेती अंभोग 2. Marginal gloss in A-कपाटमररमित्यमरः । 3. A, B सर्वेद्रियेभ्यः चतो० 4. B हस्तनाथ. But as B has द्रुतमथ०, the first अथ after Chia is a palpable mistake. 5. C ममाहं संविप्रा तत्प्रभृति. 6. B, D विप्रा A, B, C, D स्वां. There is no cogency in connect. ing Fa with siretat. Her own propriety.' But Fa improves the sense when it is connected with भावाकूत. स्वं was probably changed into स्वां through the proximity of slaai. 7. .

·January 1949) Chimanl Charitam (69) पश्यत्येष स्तनमतनुमा प्रेरितः किं नु किंवा मालामम्भोरुहरलदृशा पश्यति प्रेर्यमाणः । किञ्चैतस्यां यदभिलषितं दर्शितायां तयासीत् सिद्धिं निन्ये तदखिलमहो दृश्यमानः स्तनोऽस्याः ॥८९ छान रुद्रे रचयति रति यः स विन्देदितीदं पदैः सिद्धान्तितमपि मते मेऽपसिद्धान्त एष । तद्वक्षोजे विरचितरतर्विप्रवर्यस्य यस्मा- जवान सर्व लयमुपगतं प्रत्युतासीत् प्रमोहः ॥१०॥ झानं नश्यन्न कथमथवा न प्रमोहो भवेद्वा कस्मादस्य व्यधित यदयं द्वैतबुद्धिं महेशे 21 चित्रं तत्तु स्फुरति विरते ज्ञानजातेऽपि जाते मोहेऽप्येतन्मनसि भगवानात्मभूराविरासीत् ।।९१॥ तादृक् तस्मिन् समय उभयोः कापि शालीनतासी- द्यारक् ताभ्यां रहसि मिलने धृष्टताकाझ्यते स्म । वामा रीतिः कुसुमधनुषो हन्त मध्येऽन्तरायं कर्तुं तस्मिन्नयमवसरे सात्त्विकानादिदेश ॥१२॥ एवं कञ्चित्समयमुभयोरण्यभून्मौनमेव प्रादुर्भूता तदनु वदनादारतीत द्विजस्य । कस्मिन् मार्गे मृदुतनु पदं न्यस्तवत्यस्तशङ्क शेके यस्मिन्न मम मनसाप्युत्सुकेनापि गन्तुम् ॥९३॥ 4भाग्यस्यैवोपरि मम पयोजातजातं त्वयैत- न्यस्तं मन्येऽपचितिविधया पूज्यतामागतस्य । कांस्वित् कृत्वोपकृतिमनयोरेष आनृण्यमेप्या- 'म्याज्ञां विज्ञ वितरसि यदि त्वं तदेवाचरामि ॥९४॥ इत्याकर्ण्य प्रणयिवचनं लोचने चारयन्ती नीचैः पाणि प्रसृतमभितः पाणिना वारयन्ती । मन्दस्मेरे वदनकमले शोभयन्ती नकारं यातां तस्मिन्नवसर इयं कञ्चिदन्यं प्रकारम्॥१५॥ 1. B, D सर्व ज्ञानं for ज्ञानं सर्व 2. A. B, D HERTT. CHEAT. On close scrutiny it appears that in B, an attempt was made later to change महेशो into महेशे. 3. A, B, C, D कस्मिन्. But the emendation is regired by the context. . 4.C भागस्यैवोपार. 5. B वारयंती. 6.cचारपंती.

·(10) Journal of Oriental Studies. (Vol.I,No.1 हस्तेनासौ वपुषि निहितं यत्र यत्रापनिन्ये हस्तं निन्ये कविरापि पुनस्तत्र तत्र प्रसह्य । वामा नतिः स्मरनरपतेः पश्यताहो प्रयाता प्रीतिस्तस्मिन् समय उभयोर्यद्विरोधेन वृद्धिम् ॥१६॥ शैलो येन जितः सुखेन तदधास्थानं तु यत्नं विना जतव्यं खलु तेन कौतुकमिदं दृष्टं तदानीं पुनः। तादृक् तस्य कुचोपरि करावस्थापने नाभव- घलोऽजायत मेखलापरिसरे कत करं यादृशः॥९७॥ नकार सीत्कारः स्मितमथ निरोद्धं प्रियकर कर 4यान्तौ प्रान्तक्षितमाप दृशोकुटिविधिम् । विषेह नैतस्मिन् समय इति भेदे सति मिथः कथं नोपादद्याद्यवनभुवमुद्योगरासिकः ॥२८॥ रसावेशोऽध्वर्युर्विलसितगणः सभ्यनिवहो युवा यज्वा यस्मिन्नपि च शमिता शम्बररिपुः । पामेधे तस्मिन् कुतुकमिदमालोकि निखिलो निखातोऽन्तःकुण्डं यदभजत यूपः फलपदम् ॥२९॥ इति निधुवनक्रीडामेतौ परस्परमादृतौ निशि निशि तथा कुर्वाते स्म स्मरेण सुशिक्षिती । पुनरपि यथा दुष्प्रापेयं भवेन भवेद्यथा न कृतमिदमित्यन्तस्तापी दिवा विरहे सति ॥१०॥ अनुनिशमवशिष्टं कर्तुमासीन्न किञ्चित् किमपि न कृतमेवं प्रत्यभात तु प्रभाते। यवनपतितनूजे प्रोषिते भाग्यभाजो रिति विविधविलासर्वासराणि व्यतीयुः ॥१०१॥ रस एव स ईश्वरः श्रुता- विति निर्णीमतोऽभिधीयते । चिमनीचारते रसाश्रयं वचनं चेन्न मम श्रमः श्रमः ॥१०२॥ 1. A यत्र तत्राप० 2. B. transposes stzs. 98 (नकारं etc.) and 99 ( रसा. वेशा etc.) 3. A विरोद्धं. 4. B याती. 5. A, DOत्यन्तस्तापो. 6. B, D रसाधितं.

·January 1949) Chimani Charliam (71) रिक्तीकृते निजतया भवभूतिमुख्य भिक्षाटनं कृतवतः पुनरुञ्छवृत्या क्षेत्रे यदत्र खननेन ममार्थलाभो यः कोऽप्यभूदिह महेशकृपैव हेतुः ॥१०३॥ शुक्लजनार्दनपुत्रो वत्साचार्यस्य दौहित्रः । पठितालतिशास्त्रो भट्टश्रीमण्डनच्छात्रः ॥१०४॥ हीराभिधानपातिव्रतमहासि प्राप्तनिजजन्मा। कविनीलकण्ठशर्मा निरमाच्चिमनीचरित्रमिदम् ॥१०५ मिहिरमुनीन्दुमितेन्देऽतिक्रान्ते विक्रमादित्यात् । शिवरात्रौ शिवपदयोर्निजकृतिराधायि नीलकण्ठेन१०६ 4इति नीलकण्ठकवि कल्पितं चिमनीचरितं समाप्तम् । 1. A,B,C,D कृतवता 2. D om. stzs. 104, 105 3. B मिहर [विक्रमात्] अतिक्रान्तो विक्रमादित्यात् । शिवरात्री शिवपदयोर्निजंकृतिराधाय नीलकण्ठेन ॥६॥ C महिस्मुनांद्रदुमितेऽतिक्रांत विक्रमादित्यात् । शिवरात्री शिवपदयोर्निजकृतिराधायि नीलकंठेन १०६ Dom, this stanza. 4. A इति नीलकण्ठकविकल्पितं चिमणीचरित्रं समाप्त संवत् ॥१७२६॥ B इति श्रीचिमनीचरित्रं संपूर्ण ॥ Cइति श्रीनीलकंठकविकल्पितं चिमनीचरितं समाप्त संवत् १८०० चैत्र सुदि १ तिथौ लिखितोयं प्रति वाप यशः सोमगणिना श्रीसुद्धदंत्यां श्रीजिनकुशल- सूरिजीप्रसादात् शुभं भवतु लेखकपाठकयोः श्रीः ॥ D इति नीलकंठविकल्पितं चिमनीचरितं समाप्तम् ।

·(12) Jaurnal of Oriental Studies (Vol.I, NO.I Index of Stanzas in the Chimani charitam ६३ . १०१ कोकः कोकीमित्र कवि० कोकः स्त्रीणां दयितविरहः क्लीवः क्रीडा सपदि स व त्या शक्तिः सरसिज. क्कासां विप्रः क च परिचयो . ८४ १२ ४ vo ख्याताहिभ्यो जनिरिह पुनर ६९ १ अद्याधीषे किमपि चरितं अध्यासीनः सरसिजहां अनुनिशमवशिष्टं कर्तुमा अन्तर्दतार्गलमथ गृहद्वार आलापो यो मुखलिसभुवा आविष्कुर्वन्नुदयशिखरे भासीदाशीर्व वनविषयः आस्यैरासामहनि मुमदे इति निधुवनकीडामेती इत्याकर्ण्य प्रणयिवचनं इत्याज्ञप्ते यवनसुदृशा इत्युक्तोसौ रहसि सुरशा इत्येतासां दयितविरह इस्योत्सुक्यातिशयवशतो इत्थं प्रश्नोत्तरवति रहो. इन्दोरुपहिरिव शर० १०. २ ४८ ९० . ८८ ३७ ३२ उक्त्वेति प्रारभत कविना ३१ गच्छानीश स्वसदनमिदं गन्धद्रव्याद्यवनविषये चेतवेतोभवपरिभवं देह. चेतोवृन्दान्यलहविरदी. शानं नश्येन्न कथमथवा ज्ञानं सटे रचयति रति तन्वी रक्ता अनु करतलं तस्या देहे विरहदहनो तादृक्तस्मिन्समय उभयोः तादृक्तासां रहसि मिलनं तापस्तारग्वषषि विपुलः ताभिस्तेनाप्यसति मिलने तारैस्तारैरहमिव रुते. तास ताहरप्रणयिनि मनो. तेनतासामसति पठने दर्श दर्श द्विजवरमुख दातुं वीटों पर इव कृतो. दृष्टिस्तस्य क्षणमनु वधू. देवनं म विधुमुखि मया धृत्वा धेय प्रियसखि नकारं सीत्कारः स्मितमथ नानकाध्यायादधिकमपरं नानध्याय यदि पारणमेद. ६ एकतावत्तव न गाणतः एतेनासां रहसि मिलनं एवं कञ्चित्समय उभयो. एवं क्रीडावहितहृदयो ४० ९३ १५ ८१ १३ ५२ २० ८ काकाः काकारवमवतन: का का जीवस्यतनुविशिखा काचित्कम्पं वपुषि दधती काचिन्मूर्छापगमसमये कान्तस्यान्तर्दशनवसनं कालांधीना स्फुरति विविधा किंस्विन्नव्ये वयीस गुरुता. केनापीन्दोईदयमदयं ४६ ११ .

·January 1949 Index of the C 73 नान्यो धन्यत्रिभुवनतले १०२ रस एव स ईश्वरः इना रसावेशोऽवविलसितगणः रागो यातःक तव वदनात् रात्रि हा धिक कथयसि रात्रौ रात्रावुदयमयतेऽस्मासु रिक्तीकृते निजतया भवभूति. रुन्धे विन्ध्यः पुनरपि गतो १.३ पश्यत्येष स्तनमतनुना पाणिस्पशों लिखनसमये पायं पायं प्रियतममुखं प्राची रका सुखयति सखी. प्रातः प्राप्ता परिषदि सहा. प्राध्यानुज्ञामिति मृगदृशो प्राचारोऽयं परिमलभृतः भाग्यस्येवोपरि मम पयो भाषाकाव्यं यवनयुवतीः भूयोभूयः प्रियतमकर. ६८ ७८ लग्नं चेतो यदवधि दया. १४ ३५ or १०४ ३८ वर्गे गौरं वचसि मधुरं विप्रोऽहं तत्प्रणयपदवी वीटी वक्त्रं सदसि भवत. व्यासऽस्मिन्विलसति तया. शुक्रजनार्दनपुत्रो शेलो यन जितः सुखेन श्रुत्वानीशोदितमिति वचो. संवामिः सितरुचिरसा. सतं बिम्बाधररुचि सोढव्योऽयं दयितविरहः सम्यग्जातं स्मरणसमये सावि प्राणाभिपतिमिल सोऽयं देवादलहविरदी. माकन्दीयांकुरकवलनं. मा कार्पण्यं कुरु कुरु पदं मातर्मूर्छ पुनरपि कृपा मा शङ्किाः किमपि मयि मासं नक्काशननियमिनो मिहिरमुनीन्दुमितेन्दे मूर्धन्याधादय हृदि ततः ५६ : ६४ १८ २८ १०६. ७२ या प्रावारः क्षिीतसुरवर० . यष्टिवियरचि गुरुणा ८३ سم ५० याहग्दुःख निशि मृगशः यासां जन्मप्रमृति मिलन यासावासीदलहविरही योऽसावन्तःपुर मृगदशा हस्तेनासौ बपुषि निहित हस्तेनास्य दुतमय कटी० होराभिधानपातिव्रतमहसि १०५

·No text on this page.

·GADHESA-NRPA-VARNANA-SANGRAHA-ŚLOKAH BY G. V. BHAVE (A newly discovered Sanskrit Manuscript ) The above is another original Sanskrit manusoript discovered in the stook of Pandit Vasudeo Rao Govilkar of Mandla, and can in a way serve as a supplement to the Ms. Gadhesa-Np&- Varşanam discovered by me and published in the 1940 number of the Nagpur University Journal. The Ms. consists of twelve leaves, with written matter closely covering twenty two pages. It is written in a soft black ink, and shows & uniformity of hand throughout, though letters may be found varying in size, which makes one conclude that the compiler is one and the same person whoever he may be. Our Ms. is complete in its form, but surprisingly enough, unlike the general feature of all other Sanskrit Mss., this one gives no hint whatsoever about the name of the compiler or say copyist and of the date of its compilation, but since it has quoted from Gadbeşa-Nrpa-Varnanam of Rupnath, the latest of all poets quoted, it is safe to believe that our Ms. was prepared in the first quarter of the 19th century, as Rupnath died not later than 1800 A. D. All due attempts were made to find out one or two more copies of our Ms., so as to test the correctness or otherwise of the text, but of no svail, though some more scraps of paper, containing nearly half the matter of our Ms., have been discovered at another place. But the Govilkar copy of the Ms. is in a tolerably sound condition. Gadhesa-Nrpa-Varnana-Samgraha-ślokah, is, as the name implies, nothing but a colleotion of ślokas or verges, being quotations from different poets, in praise of different Gond rulers of the Gadhā Mandlā dynasty. The noteworthy thing about these poets is that many of them belonged to Mandlā and a majority of them oame from the same family of which Lakşmi. prasada, the author of the unpublished Sanskrit Ms., namely Gajendra-Moksa, W88 an offspring. There are 13 poets in all ·248 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute and they are, irrespective of their chronological order, (1) Diksit, (2) Jaya Govinda, (3) Narhar Mahāputra, (4) Keśava, (5) Tāresh, (6) Vitthal, (7) Thakkur, ( 8 ) Rūpanath, (9) Visņu Diksit, (10) Vaidya Nāth Diksit, ( 11 ) Ghanśyām Mishra, (19) Hari Diksit and ( 13 ) Laksmiprasād. Of these Nos. 1, 4, 6, 9, 10, 12 and 13 belong to the Dikşit family of Mandlā, while the others were born in different families. The informtion, as locally gathered about some of these, is being put down in the following few lines : (1) The Dikṣita Family. A good deal of information about this family is available in the 9th serga of Gajendra-Moksa mentioned above, wherein we learn that the founder of the family in Mandla was one Vishnu Dikshit ot the Kashyapa Gotra who hailed from Selagrāma. Now, Vishnu Dikshit learned in the Vedas, after 8 stay at Benares, was invited by Prem Sahi, and Gangadhar Vajpeyi and others were his pupils. His son Vaidyanath would teach, in the town of Ram Nagar, during the time of Hridaya Shah, Dharma Shastra, Kavya and Vyakarana to many, and Vaidyanath's son, Hari Dikshit, would recite, every day, the Puranas to the King Mah:eraj Shab. He died a happy death on the bank of Narbada at Mandla, leving behind him four sons of whom the youngest was a Pauranic under the royal patronage of Nizam Shah. This was no other than our Lakshmi Prasad who offered his now famous composition, Gajendra Moksha ", at the feet of Nizam Shah on the Vijaya Dasmi day of Samvat 1815, corresponding to A. D. 1755. The other three brothers of Laxshmiprasad were Gangadhar, Sadasheo and Pasupati. Laxshmi Prasad's' mother was named Larmi who was the daughter of one Vasudeo of the Atri Gotra, who had received honours at the hands of the lord of Bandhava Gadha, the modern Rewah. According to Gadbes Nrp Varnapam Prem Shah ruled at Gadha during 1652-1671 A. D., and Vishnu Dikshit happened to arrive at Gadha some time during this period, his great grand. son adorning later on the court of Nizam Shah. Therefore four successive generations of the family authentically received royal patronage under nine successions of Gadha Mandla Kings at Chaura Gadha, Ram Nagar and Mandla, covering a period of more than hundred years. Vithal Dikshit and Kesheo were 66 ·Gadbeșa-Nrpa-Varìana-Sarngraba-Slokah 249 immediate predecessors of Vishnu Dikshit, and their eulogies about Dalpati Shah and Vir Narayan, Chandar Shah and Madhukar Shah make one believe, and reasonably so, that they had known sufficiently about these kings. Wherever only the denomination, Dikshit, occurs in our Ms., I have not been able to identify it with any proper name of the family, though the composer of the first verse of our Ms. I am inclined to believe to be Anant Dikshit, the father of Kesheo Dikshit, describing as he does the qualities of D..lpati Shah. A local Hindi chronicle has supplied a list of 36 names of the family where Laxshmi. prasbad is found to be the last. Nothing further is known about the family beyond Larshmiprashad, though here and there names of certain descendants of his are found on certain Mss. as copyists and in some cases as original writers. For example at one place we find a sloks, शुक्रेऽलिखवैद्यनाथ : श्रावण्युत्सर्गपद्धातम् । i अब्देऽश्वेभेभभूयुक्त पौष शुक्लेर्कज तिथौ ॥" or, at another, a line 6 भूसंख्ये बत्सरे मासि फाल्गने । गढायामलिख चिन्तामाणिसनुः गदाधरदीक्षितः । 2 ग्रहा ऋषि ... ...... Any way, the family was a Maharashtra family and produced & long tradition of Sanskrit scholars of high worth, among whom Lakshmi Prasbad was the most brilliant star and oan safely be called the second edition of Magba, for his superior style of chaste versification. The present descendants of Laxmi Prasad living at Mardla have not so far been able to supply the link straight up to the groat poet, but one fact is certain that their previous generation was well-versed in the Vedas. Thakkur. By this term we have to understand Mehesh Thakkur, the descendant of that Thakkur of Bhaur who according to Rupnāth was a religious preceptor of Yado Rai. Mahesh 1 वासुदेव-जनार्दन-रघुनाथ-विठ्ठल-राम-भास्कर-वोपदेव-विनायक-दत्तात्रेय- नृसिंह-नारायण रामचंद्र-गोविन्द-गणेश-रघु-राघव-द्विजराज-वामन-श्रीकृष्ण गोपाल- हलायुध-चक्रघर-हेरंब-रमाकांत-गजानन-श्रीपति-व्यंबक-शंकर-गंगाधर-अनंन-केशव- विठ्ठल-विष्णु-वैद्यनाथ-हरि-लक्ष्मीप्रसाद-.........

·250 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute . Thakkur was originally a resident of Tirhut, Bihar, and flourish. ed during the time of Dalpati Shah and after him, of Durgavati who both, as husband and wife, as well as, separately, would listen to him, with great devotion, reciting the Puranas in Bansipur near Chaurgarh. Once it happened, so we read in local records, that Mahesh Thakkui could not attend to his daily duties and sent, instead, bis pupil Raghunandan as his substitute. The latter efficiently discharged his duties, but on some presonal remark about him from Durgavati he felt offended and went directly to Bastar where he obtained from the ruler many costly gifts including eight elepbants, one being grey coloured. This last one he presented to Durgavati and proceeded straight to Delhi along with Mahesh Thakkur. At Delhi he obtained from Akbar, the then Emperor of Debli, a free gift of the territory, of Dar. bhanga with an annual yield at that time of Rs. 50,00,000, and got it registered in the name of his Guru Mahesh Thakkur. They then both, the master and the pupil, proceeded to rule at Darbbanga, and then the preceptorship was conferred on Damodar Thakkur, the youngest brother of Mabesh Thakkur. Damodar continued to be Royal preceptor in the court of Gond Kings upto the time of Chandra Shah, but when, after the death of Chandra Shah, be refused to officiate at the installation ceremony of Madhukarsbah for the latter's cruel acts of murder of his father and brother for obtaining the throne, Damodar was asked to leave the territory and was also deprived of his Jagir of Rs. 12000. Damodar then went to his brother at Darbhanga where he lived till his death. The known immediate predecessors of Mabesh Thakkur are Jñanapati Thakkur, Purushottam Thakkur, and Padmanabha Thakkur and the known descendants of Damodar are chronologically Kamal Datta Thakkur, Ruchipati Thakkur, Jageshwar Thakkur, Indrapati Thakkur and Prein Nidhi Thakkur. Though the family is quite extinct at Mandla, yet the village Maheshpur, Tirhutia Tal and Thakur Tal, near Gadba, established by the family, are still to be traced. The family played an important part in the time of some Gadha rulers, and a sloka about Raghunandan is still heard in the mouth of the learned at Mandla as, ·Gadheşa-Nrpa-Varnana-Samgraha-Slokah 251 प्रातर्भूतकदंबिनी परिवृढद्विष्वक् तमाशंकया दिक्चक्र पुरतो मुधैव चकिता चक्रित्वमालोकसे । STAEFATHARGAZHIHTETTAISITOR- दायाते रघुनन्दने गजघटाघंटारवः श्रूयते ॥ Narhar Mahapatra. Local chroniclers mention two Mabapatras having visited the Gond capital Chaurgarb during the reign of Durgavati, one being Gop Mahapatra and the other Narbar Mahapatra. Gop was a bard who was specially deputed by Akbar to observe personally the condition of things prevail. ing in the kingdom of Durgavati and then to comment on them to the Emperor. But Adhar Kayesth the minister of Durgavati arranged for his warm reception throughout the state and he returned highly pleased. As for Narhar, he visited the court of Durgavati immediately after Akbar recognised the claims of Vir Narayan to the Gadha throne. The queen was highly delighted at his learning and poetry and gave him a gift of wealth amounting to one crore of rupees. While Gop was 8 Hindi poet, Narbar composed poems in Sanskrit. Nothing is known whether these two poets were anyway related, beyond that they were contemporaries and that they had come from the Delhi side. One or two Mahapatra Families are no doubt found in the Maddla Distriot even now, but they have nothing to do with our poets. Jay Govind. He is the composer of tho famous Ram Nagar Sanskrit Insoription which is a long eulogy of the Gadba Mandla kings beginning with Yado Rai and stopping at Hridaya Shab, plainly because he died during the time of this last ruler. As is mentioned clearly in the 50th stanza of the Inscription, he was the son of the poet Madau who was well versed in Mimámaā, Logic, and Prosody, and as can be amply testified by the Insoription itself, he was a learned Sanskrit poet of a high order, each single stanza of the Eulogy being enough to justify his claim as a great poet. As is commonly believed in learned circles, he was not a Bajpeyi in the sense of the famous Bajpeyis of Mandla. He was a Jujhotia Brahman pure and simple, in the service of Hridayashab. When Sunder Deo, the Khattri wife of Hridaya.

·252 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute shah, constructed many gardens, temples and wells in Ram Nagar and wanted to perform the Udyapan vidhi in this connec. tion, the members of the Vajpeyi family proper refused to officiate, saying that as she was not a duly married wife, they could not partake of food from her hands. At this Jay Govind was, after some ceremony, declared a Vajpeyi who then assisted the queen in her performance of the necessary religious rites. Reports go to show that the conclave of learned Brahmans assembled on this occasion at Ram Nagar was quite unique at least in this part of the Province. No further information about Jay Govind ur about his descendants is available, Ruprath. Some information has already appeared about the poet in the 1940 number of the N. U. J. I would therefore attempt here to amplify the same a little further. Rupnath was & Maithil Ojjha Brahman with a tradition behind him of learned forefathers well equipped in Sanskrit lore and duly honoured by kings everywhere. So far two works of his have been published and they are Ram Vijaya Kavya, termed also a Maha Kavya, published by the Government Sanskrit College, Benares, and Gadhesa Nrpa Varnanam published in the Nagpur University Journal of 1940. In his Gadhesa Nrpa Varnanam the poet has also referred to the last king, Summer Shab, of the royal dynasty, which king died in 1789 A. D. Rupa Nath was the contemporary of the Maratha Subah, Moraji, who died in 1796 A. D., as also of the well known Subhamkar Ojjha who was born in 1775 A. D. Now in the learned Sanskrit preface of the above named Ram Vijayakavya we find that Lakshmi Datta, the second son of Ruppatb, died in Samvat 1930 at the ripe age of 80; and the popular belief prevalent here is that Rupnath died at the age of 90. Making sufficient allowance for the birth of his first son Yajña Dutta, there is no harm to arrive at the following inference : Laxmi was born in Samvat 1850, at which timo Rupnath was probably 25 years old. Rupnath himself was born in Samvat 1825 equal to 1768 A. D. Laxmi Datta's son Chandra has written & Prasasti in which he has said a great deal about the merits and acquirements of our poet who knew Mimāmsā, Veda, Vyakarana and other things, and says in the same, ·Gadhesa-Nypa-Varnana-Samgraha-Slokah 253 आसीन्मथिलमंडलीषु विलसद्विद्यावतामग्रणीः । माहिष्मत्याधिलब्धदेवमहिमा श्रीरूपनाथः कृती ॥ Rupnath has also composed some small poems such as Rtu Varnana, and attompts would be made to discover thein, also, for publication. His son Lakshmi Dutt who has composed a poem named Tirtha Prabandh has also written a commentary on Ranı Vijuya Kavya, but the whole of it is not available, only the first two sargas having come to my hand in the original. That Rupnath was leading an ascetio life can be corroborated by & story. Before coming to Mandla to settle there permanently he lived for many years at Ram Tek and there he acquired nearly a lakh of rupees. On his way to Mandla he was waylaid by the Pindaries who robbed him of all his money. The poet, the very living form of contentinent, instead of feeling aggrieved at the misfortune, expressed relief that he was relieved of the burden! There are one or two more such stories about him but space does not permit to give them all here." Ghanshyam Misra. He was either the son or the nephew of Sheoram Misra who was a relative brother of Prem Nidhi Thakkur, the descendant of Mahesh Thakkur spoken of above. He was the pupil of Laxmiprasad who took him to Saugor with him. Out of the nine Sargas of Laxmiprasad's Gajendra Moksa, nearly seven were composed by the great poet, while the rest proceeded from the pen of Ghanshyam. And for the following couplet I am indebted to Pandit Ganesh Datta Pathak, B.A., of Mandla :- * सर्गषट्कं साष्टपयं कविनालेखि सागरे । शिष्टं सर्व घनश्यामः तत्प्रीतमनसालिखत् । Rupnath Laxmi butt Vasudeo Yajna Dutt (died ispueless) Narottam Shree Deva Lailaji Rishi Deo Boobulal (liviug at Mandla ) 1% | Annale, B.U. R. 1.1 ·254 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute Gajendra Moksa was composed in Samvat 1815, and assuming that Ghanshyam was then 30 years old, he may have been born in Samvat 1785. He was therefore very much older than Rupnath. Tartsh. Everything about him is in the dark. Of all these 13 poets, seven were Mahärästrians, 3 were Maithil, one was it Jujhotia, one a Northern Khattri and only about one nothing can be said. In the collection of the matter in this M8, whother by the choice of the complier or by their intrinsic merit, description in the case of four or five rulers is found in ampler details than in that of others, and they are Dalpati Shab, Durgavati, Premshab, Hridayashab and Nizam Shah. And out of his anxiety to stick to mere praise of the Dynasty the compiler has very cautiously avoided any direct reference to the family intrignies that were & regular feature of the later rulers of the dynasty. But references to some plain historical events were unavoidable on his part, and I would try to take for discussion in brief only three or four among them. (A) Marriage of Dalputi with Durgavati : Our MB. says that Dalpati obtained the permission of his father and accompanied by his priest and choice army marched and captured Durgavati, the daughter of the Chandel King, and eloped with her. This shows if anything that Dalpati Shal's father, Sangramshah, had bis full consent in this heroic mischief on the part of Dalpati. No doubt the example of Prithiviraj and Sanyogita was brilliantly running before them but this alone was not enough. The fact that Dalpati's illustrious father, Sangram Shah, had perhaps been widely known for his extensive power and that Dalpati was bimself conscious of his firm position must have encouraged him to take this extra bold step. Otherewise to take up & quarrel with the Chandel king of Mahoba was nothing less than facing a lion in his own lair. To know the antecedents of the marriage we have to take the help of the local chroniclers who attirin that both Dalpati and Durgavati were in love with each other, each being extraordinarily charming by form and figure. Durgavuti at last wrote a letter to her lover at Singor Gadh that she had seen him in ber drcalu and that it he really ·Gadleșa-Nipa-Varnana-Sargrala-ślokah 255 : loved her, he should go to Mahoba on the Vasant Panchami day when her parents usually went out to visit the temple of Durga, situated outside the town. Dalpati accordingly took with him & force of 12000 soldiers and carried away his object of love to Singor-Gadh where the marriage was performed with (lue rites. (B) Suryasimha Hada and Jusharsimha: The next thing worthy to be taken note of here is the important reference in our Ms. to two historical figures, Surya Simha Hada and Jushar Simha Bundela who appear to have been no better than mere usurpers. Strange as it may soem Hindi Gazetteers like Jubbulpore Joyoti edited by Rai Bahadur Hiralal, as also the Ram Nagar Inscription, are quite silent on the point. Nor does the Gadhesa Nrpa Varnanam speak anything about them. The C. P. Gazetteer no doubt states that Chandar Shah after Vir Narayan's death transferred his capital from Singor Grah to Chaurgadh which fell into the hands of the Bundelas and that Prem Narayan was slain ( Vide C. P. Gazetteer, 1868 Ed. page 217). Here there is only an indirectly suggestive bint at the name of Jushar Simha but not the least to that of Surya Simha. Our Ms. says in clear terms that Surya Simba Hada ruled for three years and Jushar Simba for two, and that both were killed in battle ; ( Vide stanza No. 45 ). This is supported by the Govilkar list of Gadha Mandla kings, where the names of these two usurpers are included just after Vir Narayan and Prem Narayan respectively. (See N. U. J. of 1940, pp. 200-201 ). Their mischievous activities seem to be historical possible facts when we remember that in those days disorder and anarchy were frequent happenings in these parts particularly because after the joint rule of Durgavati and Vir Narayana, nearly every Gadha Mandla king, for seven to eight generations, had to get the sanotion of the Delhi Emperor for his accession to the throne. This possibility is strengthened by the local Hindi chroniclers who say that, when Adhar Simha Kayestlia returned from Delhi after settlement in favour of Chandar Shah, he turned out Hada from Madan Mahal to Delhi and seated Chaudar Shah on the thrope in Samvat 1592, and further that, eight years after the death of Adhar Simba, Hada usurped the throne at Gadha where in Samvat 1615 be constructed a tank and namod it as Surya ·256 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute Talao and also raised his standard there. Now this date, samvat 1615, falls between the period of Samyat 1613-1616 which is given in the Govilkar list as the period of Surya Simba Hada. Therefore we can believe in Heda having possessed Gadha for three years. This Hada seems to be some Bundela chief who must have accompanied Asaf Khan during the latter's conduct of campaign against Durgavati. One naturally expects to read about him in V. A. Smith's Akbar, but one only meets with utter disappointment. The wrongful possession of Gadha by Hada was put an end to by Madhukar Sahi. About the Jushar Singh incident the local chronicler has this to communicate to 118: when Madhukar Shah burnt himself in Samyat 1643, equal to 1586, A. D., his son Prem Narayan who succeeded to the throne was at Delbi at the time. Vir Simha Deo of Orchha also happened to be there on some mission and invited Prem Narayan to his camp to dine with him, but the latter unceremoniously declined the invitation. Whereupon Bir Singh Deo returned to his capital smarting under the insult. He himself wanted to punish Prem Narayan but soon he was taken abed. At the time of his death the Bundela chief called to his death-bed his three sons Pahar Singh, Juharsingh and Hardol Lala, and pledged them to capture Gadha, imprison Prem Narayan and release him only when he would partake of the rice from their hands. Failing which they were not to be called his sons! What a queer type of revenge for such a minor little thing as non-acceptance of an invitation! The second thing to which the three sons were pledged was that they must take from Prem Narayan a promise not to yoke cows for the tilling of fields in the Gondwana. True to this oath both Pahar Singh and Jushar Singh came and besieged Chaurgadh, but the fort defied the besiegers for nine long moths. Then & stout and strong man, through some trick, went up and lifted the king away in his worshipping posture, and keeping him somewhere in the open, pierced bis head mostly with his teeth. This happened in Samvat 1662. Hridaya Shah was at the time at Delhi. At this According to another local chronicle Premshah along with Jaydeo Vajpoyi was invited to Jusbar's oamp and there treacherously killed while both were at worship.

·Gadbeşa-Nrpa-Varnana-Samgraha-Slokah 257 he immediately started from there, came to Gadha, took the help of Bhopal rulers and attacked Chauragadh where Jushar Singh ruled, Pahar Singh being at Orcha. Jughar was killed and the fort was taken possession of by Hridayashah. Hridayashab, however, like a noble ruler that he was, sent the family of Jushar to Orchha with all due honour. Now, the Govilkar list gives Samyat 1662 as the date of Jushar's death, while the local chroni: clers use this date for the death of Prem Narayan, which gives & clear difference of two years. But fixing of dates being not the main point of discussion here, it is left for some other occasion. Our Ms. has to say something about Jushar's character that he was an irreligious and sinful fellow and that he met an untimely death as a result of his own sing. This episode of Surya Simba Hada and Jushar Simha Bundela requires further investigation at the hands of competent historians, because as yet only half-naked facts have been available. (C) Literary Merits of the Collection : As I have hinted above quite a good amount of space has been devoted in our Ms. to the description of Nizamshah who was for all practical purposes the last king of the dynasty. The reason seems to be that two very competent poets who were contemporary to Nizam Shah find an honourable place in it. People of the old generation are yet living in Mandla who, though depending on hearsays mostly, yet possess many recollections about the king. Making all allowances for the poetic exaggeration about Nizam Shah as administrator the fact has to be admitted that he had very much in him that makes him entitled to be called a highly cultured and humane king. As an administrator, our poets tell us that, he was as powerful as the sun (95), could pierce through the enemy-flanks like a man standing in the midst of showers of rain-water ( 98 ), seeing whose powers even the sun fell senseless for a time into the water (104), and also that no enemy could stand before him ( 108). His efficiency as a master-hunter was carried to such an extent that even tigers in the forest dreaded him (110), and at the enormous speed of his horse-he was an expert rider-even the mind, the Garud and the wind, famous for their swift movements, forget their own speed ( 111 ).

·258 Annals of the Blandarkar Oriental Research Institute .. But look at other things in him which we have no reason to deny but have every reason to admire. He was a chintamani and a Kalpa Druma as well as a Kamadhenu ( 96 ) solely on account of his munificent gifts; and there are people even now living whose fore-fathers owed much to Nizam Shah. He was a religious minded man and worshipped different deities without a distinction (113) and he beautified the fort and the town of Mandla by erecting now and fine construction (115). His subjects were contented and happy beoause they had plenty of every thing (105), and he was above all things a lover of learn. ing and a patron of learned people (119), also proved by the cases of Laxmi Prasad and Rup Nath among others. A man with a soft heart like Nizam Shah could also display ironcourage when so required. He thrust Mohan Singh, an extremely strong man and an intriguing relative of bis, into a bag and after having sewn it, had it flung into the river! Ajit Singh, & dependent chieftain of his, croated troubles in the kingdom to the extent of getting possession over a portion of land including Maharajpur, on the river Narbada opposite Mandla itself. Nizam Shah got him arrested through means of Vishram Simgh, his minister, and had him dashed against the wall! The numbering of stanzas in the Ms. is a very unsystematic and irregular affair. In between the 7th and 8th stanzas there appears an un-numbered stanza, and the stanza No. 22 is found not numbered after which appear the three stanzas as numbered repeatedly as 21, 22, and 22. The stanza coming after the 28th has no number and this is suddenly followed by number 39. After 39 appear numbers 31, 32, twice 33, 34, twice 35, 36, 37, 38, 39 followed by numbers 31 to 40 in regular sucession. Then number 41 occurs twice, regularly followed by numbers 42 to 66. Then again number 67 comes twice followed by Nos. 68 to 83 in good order. Then No. 84 also finds itself repeated twice whereafter come numbers 85 to 95 in their due order. We again see number 96 twice followed by numbers 97, 98 to 102 and then again suddenly are three numbers 3, 4, 5, 6, and 7. All this arrangement is difficult to understand, but the total number of the stanzas in all is unmistakably 126. are ·Gadhesa-Nrpa-Varuana-Sangraha-Slokalh 259 Our Ms. has quite a large variety of Metres, nearly nineteen, many of which are sweet to read and pleasant to hear. Some of these such as the Shārdul Vikridit and Sragdhară are of the popular taste, while such others as Avitatha. and Pra-mitaksari are of a rare occurrence. Shardul Vikridita occurs here nearly 20 times, while Sragadharā more than 40. Our Ms. represents different grades of standard and style because it has a collection froin several writers not of the same attaininents. We read thero compositions of all sorts from those which present a bare fact told in a blunt maurer untouched altogether by any figuration to those where-in one finde oneself engulfed into and surrounded by twisting and coiling creepers of highly metaphorical phraseology. Can there be a more plain construction than, " उर्वरा सर्वतो भूमिमध्यतो नर्मदा नदी " ? Many kinds of figures are used by all these our poets, Simile and Metaphor being most predoininant. Examples of Simile such as :- " शिव इव शिवराजाह्वयः etc., and "माहिष्मत्यमरावतीव सुखदा, , those of metaphor of the type of "नृपदलपतिसाही वैरिवकेन्दुराही प्रतिभट- पवनाहौ" etc., “कुलकमलदिनेशो वैरिदावानलो यो,' aurt चन्द्रिका यस्य कीर्तिः"; examples (of प्रश्नालंकार as “किं कर्पूरचयः किमिन्दुमणयः किं मां- क्तिकश्रेणयः " and those of Alliteration such as मदनसदनमध्ये, " चलदलविलशुष्के, " यस्य प्रोद्यत्प्रतापप्रथमपरिचयप्रद्रुतभ्रष्टनिद्राः," रामवद्रामारामविहाररामसहजो" etc. do, if anything, heighten the charin that one feels in reading these stanzas. .

·TEXT OF THE MANUSCRIT गढेशनृपवर्णनसंग्रहश्लोकाः। दीक्षितः- दलपतिमतिर्बभूव तस्य क्षिनिपमणस्तनयः पवित्रकार्तिः। अभिलपति मुखानि यस्य कीर्ति चिरयगातुमियंति नागनाथः ॥ १॥ श्रुत्वा बिप्रमुखात्स्वयंवरवरे स्वाकर्षणं प्रेमत- स्ताताज्ञां परिलभ्य यो हि गतवान्ससैन्यनप्रियुक । अद्वेष्टाश्चतिथी युते दलपतिनिर्मथ्य स्वारांधकान् । श्रीचंदेलसुतां जहार बलवान् दुर्गावती श्रीमतीम् ॥ २ ॥ रसराज ( ? ) तिथियुक्त हायन भूगढंशो नृपदलपतिसाहिः सिंहदुर्गे स्थितियत् । बलय उमरखानो भूनवाबो रुहिल्ला वरमतिसचिवोस्या धारकायस्थधारः॥३॥ जयगोविन्दः- वितरणवारिभिर्नियतमाईकरस्य हरिस्मरण- परायणस्य वशीभवतां । निरुपधिपालिनप्रकृतिकस्य हि यस्य सदा चरणरजो रजोगुणजुषो जना जगृहुः ॥४॥ दीक्षितः- नृपदलपतिसाही वैरिबक्रन्दुराही प्रतिभटपवनाही पविराजानबाहौ। चलात भुवनपाली साग्धिद्वीपाधराली फणितिलकफणाली वाग्दिफाली बभूव ॥ ५ ॥ . 1 {In the foot-notes G. C. stands for Govilkar Copy of the Ms., R. I. for Ram Nagar Inscriptions, I. C. M. for Incomplete Copy of the Ms., and G. M. for Gajendra Moksa ). This stanza also ooours as No. 16 in R. I. and probably may have borrowed it from some one of the learned Diksbit family. G.C. itsefl has the corrected form aa गुणगजनिथियुक्त". • R. I. bas additionally शरणस्य " before वशीभवताम् ” and जना जगृहुः". . " अपि, before * ·Gadbesa-Nrpa-Varnana-Sangraha-Slokah 261 दलपतिनृपराज्ये याचको याचकोभत् प्रतिगृहधरणी-श्रीपूर्ण-विद्याविलाशं'। कुलकमलदिनेशो वैरिदावानलो यो मदनसदृशरूप: मुंदरी यस्य दुर्गा॥६॥ भुवि सुरपतिकल्पं भोगमापाथ सल्पं' वसुसममथतीते स्वर्गभोगातुरीभूत् । गुरुचरणपयोज्यं योर्च्य भक्त्या द्विजान्यान् गजकनकसुरत्नस्तर्प्य रवांबुगोगात् ॥७॥ दापंचाशदमंदघोटकवरारोहाः सहस्राः सदा सेनायां द्विरदोन्मदामनुशतं लक्षोद्भटापत्तयः । राजते पुरजां स्वधर्मनिरतादाने मृधे तत्परा नाधिं यस्य जना विदति नृपतेस्त्रकोटिराज्ये सकृत् ॥८॥ जयगोविदः--- अभ्यर्थिनां भाग्यसमृद्धिरेव स्वरूपिणी पुण्यपरंपरेव । सौभाग्यसीमेव: वसुंधराया दुर्गावती तस्य बभूव पत्नी ॥९॥ पुरंदरे भूवलयस्य तस्मि- नस्तं प्रयाते तनयं त्रिवर्ष । श्रीवीरनारायणनामधेयं दुर्गावती राज्यपदेभिषिचत् ॥१०॥ अत्युच्चैः कनकालयः परिलसनिस्सीमहेमाचला सर्वत्रैव 'लुठत्सुरत्ननिचयनिःसंख्यरत्नाकरा । उद्दामद्विरदव्रजैरगणितस्वर्गेशदंतावला भूरन्यैव कृताऽखिल त्रिभुवनप्रख्यातकीर्त्या यया ॥११॥ । It ought to be विलासं. • Here heg is more appropriate as it agrees with hy below. • This seems to be लक्षोद्भटा: पत्तयः । • Instead of पुरजां the word must be पुरजाः । . R. I. shows सीमैव in the place of सीमेव, 6 R. I. gives राजपदे. ' The correct form is अभ्यचित् . 8 R. I. bas got in actual. • In R. I. the word appears to be अखिला used independently to qualify भूः। 13 [Annals, B.O. R. I.]

·262 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute तुरंगमातंग-सुवर्णकोटि- निरंतरोत्सर्गमयाह्निकायाः'। अशेषकीति किलकामधनो- यशोभिरुच्चैरधरीचकार ॥ १२ ॥ नरहरमहापात्रः का त्वं पातकपुत्रिका विपदहं पौत्री कलेः किं ततो गाढं रादसि सौदरस्य महता कष्टेन कः सोदरः । दारिद्रः खलु तच्च केन निहिता राड्याद्यदुर्गाख्यया तस्मात्कोपवशंन यामि सततं तद्वरिवृंदालये ॥१३॥ केशवः-- सा श्रीशूरशिरोमणर्दलपते राज्ञी रमेवोत्तमा । यां शंसंति द्विजोत्तमा नृपवराः सम्यग्दिशामंतरे। सत्याशक्तमनेन्दुवज्जनिधराकर्णेब दाने सदा सा संख्ये प्रबलारिवृंद-हरिणी -दुर्गेव दुर्गावती ॥१४॥ यस्याः कीर्तिलता त्रिधा हवलिता याता च मंदाकिनी गंगा भोगवती मनाज्ञफलदा नामति धत्ते स्फुटं । नाके भमितले फणीशभवने सद्धिः सदा सेविता सा संख्ये प्रबलारिदहरणी दुर्गेव दुर्गावती ॥१५॥ उर्वरा सर्वतो भूमिमध्यतो नर्मदा नदी । विज्ञा दुर्गावती राशी गढाराज्ये त्रया गुणाः ॥ १६ ॥ जयगोविन्दः- स्वयं समारुह्य गजं रणेषु बलाज्जयंती प्रबलान्विपक्षान् । सदा प्रजापालनमावधाना सा लोकपालान्विफलीचिकार ॥१७॥ महव गृह्णन्सकरण राज्ञां तदूर्जितं विश्वविसार तेजः। विवेश तारुण्यमनंतकीर्तिः श्रीवीरनारायणनामधेयः॥१८॥ | In R. i. the letter या is without a Visarga in the original. ? These two words are apparently wrong; they ought to be arra and निहितं respectively. Errorſ" ought to be "Ecoli”.

·Gadhesa-Nrpa-Varnana-Sangraha-Slokaly 263 तारेशः- समें सर्वतिथी सर्वे पाठकानोंगढामगात् । सर्वान्वये विराम तत्पद कृत्वा तमार्जुनिः ॥ १९ ॥ कृत्वाल्पं वाजपेयं दलपतिजकृपात् माधवः सानुजा यः सर्वे पौत्रात्मजाभूदकबरनृपगी W येनेभहेतोः । आधारेन्तर्गतभूत्स्वयमथ सचिवो युद्धमुत्पादिती यत् भीत्या प्राक् पाप मृत्यु बहुरणविजयी सांबभूयातमीयात् ॥२०॥ जयगोविन्दः- कालक्रमादकबरक्षितिपुरहूतेन पार्थकल्पेन । प्रहितः कराय बलवान्नासफखानस्ततो राज्ञा ॥२१॥ अक्षौहिणीनम्रितभूतलेन जाते रणे तेन महाभटेन । बलं विचिंत्यापि समस्तमस्य दुर्गावती भीमपराक्रमेण ॥२२॥ संविक्षिता लक्षविपक्षबाणैः स्वपाणिखड्नेन शिरः स्वकीयं । छित्त्वा क्षणेन द्विरदे निषण्णा भिनद्रवेमंटलमात्मज श्च ॥ २३ ॥ 'दीक्षितः- श्रीवीरनारायणसिंहदेवः कृत्वाथराज्यं नयनाक्षिवर्षे । दिल्लीशसैन्यं कतिधा विजित्वा श्रीकैशवं युद्धछलादगायः॥२४॥ दिल्लीधवादेशकृतादरेण श्रीसूर्यसिंहाख्यमहाबलेन। राज्यं त्रिवर्षं परिपाल्यचाच हाडापमृत्युं समरे च तेन ॥ २५ ॥ . | The correot torm should be उत्पादित to agree with यत् . ' R. I. bas याते for जाते, but I. C. M. gives जाते. . We read विजित्यपि in R. I. In I. C. M. stauzas 24 and 25 are not to be found, . This is dooidedly an ungrammatioal form; instead, larin is wantod bero. .

·204 Annals oj the Bhandarkar Oriental Research Institute 'अकबरनृपंपेशाक्रांतराज्यं हि ज्ञात्वा- ऽऽदिसचिवमतिसज्जश्चागतो देवदुर्गात् । तदथबलमहोयं बाहुवीर्यण जित्वा सपदि सचिवहस्तायोचरद्दाननीति ॥२६॥ कुर्वायिचोकीगडरायसेन भोपालभोरासगुनारदारी। मर्कायिकालोपवनं सरातं "दिल्लीधनं चामे निरामयोभत् ॥ २७ ॥ 'दलपतिनृपतेरथानुजन्मा शरणमनाथजनस्य चंद्रसाहिः। निधिरिव महसामखंडदीपः सकलकुलस्य यशोधनोभिषिक्तः॥२८॥ वस्त्राण्याकृष्य केशग्रहमपि तरवः कुर्वते कंटकैः स्वैः श्वासर्यास्तान् दहति द्रुनविवृतवपुर्दीप्तिदावान् प्रदये । नैष्ठर्येणैव नित्यं दधति च बसितुं यास्त्वचः पादपानां कान्तार शत्रुकान्ताः कलहमिव सहस्थावरैर्यस्य चक्रुः ॥२९॥ विट्ठलदीक्षितः- 'रसशशिसमभोगं प्राप भूपो गडायां रिपुगणभयहीनो भीमकल्पोनशक्तिः । मदनसदनमध्ये प्राप यः खड्गमृत्यं हरिपदममलोगाचंद्रसाहिर्गशः॥३०॥ - : 1 The I. C. M.gives the following variant of this stanza:- अकबरक्षितिपनाकान्तराज्यं हि ज्ञात्वा पवनज इव रोषादागतो देवदर्गात् । यवनपतिबलोग्रं बाहुवीर्यण जित्वा निजाक्षितिरमणोभच्चन्द्रसाहिर्नरन्द्रः ॥ ( सपदि सचिवहस्ताद्वाननीतिव्यधायः)" : This whole line is found in I.C. M. thus:- दिल्लीपतरर्ण्य गढाधिपोभत्"। 3 This stanza as also the one following aro also found in k. I., numbered 27 and 28 respectively. Tbis stanza is missing from l. C. M., And iustoad another irrolovant stadza is found there which is thus:-- वसुनवशरचंद्रे तीर्थराज प्रयाग नाम धवलपक्ष द्वादशीपूर्वयामे । शिखिनि तनुजहाँमः सावभामाधिपत्यं मकालदरितहारी ब्रह्मचारीमुकुन्दः ॥ .

·Gadlışa-N;pa-Varpana-Sangraha-Slokah 265 - जयगोविन्द:- समजान तनयां नृपस्य तस्य स्मरदहनादिव षण्मुखः सुकीर्तिः । निधिरिव महसामिहाजितानां मधुकरसाहिरिति 'क्ष्मातलेन्द्रः ॥३१॥ प्रत्यग्रप्रौढगाढप्रलयजलधरध्वन्यधःफारिढक्का- धाबद्धंकार धाराबधिरितविधुतध्वस्तधीराद्धतन । यन प्रोद्दामधाम्ना भुजबलविहितः शश्वदाशादिगीशान् अद्यापि स्पष्टमष्टाजनगणरटितस्तजयलज्जयन्ति ॥ ३२॥ "अथ मधुकरसाहिः चापराज्यं गढेशो जनक हननप्रायश्चित्तमाश्वाचरद्यः । चलदलबिलशुष्क गोमयाज्यदुलिप्त स्वकरदहनतानं दीपिता दिक्समांत ॥३३॥ ठकुरः- 'चूडामणिर्जन्मदमेधकृत्ये स्वाचार्य आसीदभृथेथ तस्मै । तत्सांगतां यः पबियीं नृपोदार काशीमगाद्यो नृपवन्नृपांते ॥ ३४ ॥ 'साधूनामाभिलाषसिद्धिावेभवः क्षात्रं समग्रं महः शक्तिर्मुक्तिमती स्मरस्य भवनः कीर्तिः कुलस्योन्नतिः। सर्वस्वं मुकृतस्य कौशलामति स्रष्टुर्गुणानां निधि- दोषानामपथं सुतोऽस्य नृपतेः श्रीप्रेमनारायणः ॥ ३५ ॥ | R. I. has क्षमा in the place of मा. 2 I. C. M. substitutes the following stanza from Rupnath :- नृपमधुकरसाहिः प्राप राज्यं गढायां कलुषमलिनदहो राज्यसौख्यं व्यसृज्य । अथ दहनयुतायां शुष्कबोधेर्वपायां (त्रि ) दिविजसुखमीप्सुहियामास दहम् ॥ $ This stanza is not found in I. C. M. • This stanza and stanzas 36 and 37 occur in B. 1. numbered 31,32 33 respectively there. In the place of the words “ मुक्तिमती " and " भवनः " in R. C., R. I. and I. C. M. show " मूर्तिमती " and " भवनं " respeotively, while दोषानां" of G. C. is found to be " दोषाणा " in R. I. " ·266 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute प्रेम्नोयतिध्यगन्धद्विरदधनघटाघोरसेनासहन प्रत्यग्रप्रौढ जाग्रद्विरमितदलिताऽ शेषभूभृद्वणस्य । यस्य प्रोद्यन्प्रतापप्रथमपरिचयप्रदुतभ्रष्टनिद्र नाद्यापि दाग्विपक्षा जहति गिरिदरीः सुन्दरीभिर्वियुक्ताः॥ ३६ ॥ प्रौढाः सर्वक्षितीशाः समरभुवि बलाइन्धनीया न वैरं कीतिर्लोके च दानरविरलविहितवर्द्धनीया न गर्वः। दातव्यं सर्वदैव द्रुतमाभिलखितं याचकभ्यो न पृष्टं भूपानामेष धर्मः स्फुटमिह चरितं प्रेमसाहेः प्रमाणम् ॥ ३७ ॥ रूपनाथ:- प्रेमसाहिनपतिजिभक्तो वैष्णबो विविधधर्मविधाता। व्याधिराधिरभवनजनानां यत्र शासति महीमवनीशे ॥३८॥ यश्चोरागढभूमिमेत्यमनिशं संपालयन् विक्रम- र्य देवगृणान् सुरेशसहितान् संतोषयन् कामतः। दानानपुरम्सरजिवरान् संपूजयन् सर्वदा लक्ष्मीकांतपदारविंदमधुपो राज्यं चकारेप्सितं ॥ ३९ ॥ गजेन्द्रमोक्षः- कृत्वा संग्राममुग्रं नरपति तिलकोप्यायुषः पृर्तिहेता- र्यवंशे प्रेमसाहिः क्षितिभृदितिपदं विष्णुलोकं गमिष्यन् । पातिवृत्या' द्धरिण्या निजकुलजगढादेशभूभृत्सुसत्यं कृत्तेन स्वेन मूर्ना रदधरणिधृतेः ख्यापयामास नूनं ॥ ४० ॥ धृतिसममथ भोगं प्राप्य राज्ये नरशो । हरिपदयुगपोऽचंचला यस्य भक्तिः। सुरपुरसुखमीप्सुः पुण्यसंग्रामभूमा- वकबरबलछमात्पातयामास देहम् ॥४१॥ 1 - R. I. gives प्रोन्माद्यत् tor प्रनाद्यत् । . In R. I. this whole line stands thus :- "प्रत्ययप्राढधारावनमितविधताशेषभभद्गणस्य" । 3. R. I. substitutes " एव" for “ सर्व " व for a after लोक, अविरत for अविरल and अभिलषितं for अभिलखितम् । • G. M. has " पातिव्रत्याद्धरण्या" for " पातिवृत्याद्वपिण्या ". This stanza is wrongly put under G. M. as my Ms. copy of G. M. IX does not contain it; nor does it occur in R. I. and I. C. M. Its authorship is thus far uukuown.

·267 Gadheşa-Nrpa-Varndna-Samgraha-Slokaḥ पूर्णानेक' कलातिथिः प्रतिपदा लब्धोदयः सर्वदा होरात्रप्रथमानमासमहिमासत्कृष्णपक्षकमः। तस्मादब्द इवापरः समजनि श्रीप्रेमसाहिः प्रभो- र्नाम्ना श्रीहृदयेश्वरः मुखयिता पूर्वप्रभावः सतां ॥ ४२ ॥ मुख्योधिकारी हृदयेशराज्ये भूपप्रियो भागवताद्यरावः। संज्ञार्थवित्तन्नृपतेर्गुलाला मजावले शो ह सकृद्विजो भूत् ॥ ४३ ॥ गजेन्द्रमोक्षः- राज्यं ज्ञात्वान्यदीयं त्वरितमुपगतस्त्यक्तदिल्लीशसंगो द्वापंचाशत्स्वदुर्गस्थितरिपुवसतीरेक कालं विहत्य । शव हत्वारिरामास्वपुरनयनकृत्स्वांगढादेशभर्मि पातिव्रत्यकमत्या दशरथसुतवत् भूसुतां हर्षयन् सन् ॥ ४४ ॥ अकछपक्षसैन्ययुक् जुशरसिंहबुदिला कराब्दराज्य भोगभुक बभूव हनिधर्मधीः । स एककाल आशु वै द्विपंचवीरयुक् छली ह्यकालमृत्युमाप मंगर निजाधकर्मतः ॥४५॥ विष्णुदीक्षितः- 'मार्तण्डोद्दण्डचण्डद्युतिरिव समरे लक्ष्यतेऽकक्षपक्षा- स्तऽलक्षाऽछा:कमिक्षुः सपदि गिरिदरीः मुन्दरीभिः पविष्टाः । तद्रामाऽक्ष्यश्रुधारां घनरसदघटालक्ष्यमन्दाक्ष्यमीयुः प्राहुस्ताः कान्तशान्तिं हृदयनरपतेर्मन्युवढेर्नयामः ॥ ४६॥ गजेन्द्रमोक्षः- तत्पुत्रो भूमहेन्द्रो हृदयनरपतिः सर्वविद्याप्रवीणान् वीणावायायहीनान् विबुधकविवरान् नन्दयन् स्वीयबुध्या । - 1 This stanza which is from R. I. No. 34 wrongly finds place under G.M. here. लब्धोदयः" of the 1st line is seen as " रब्धोदयः" in R. I. as well as in I. C. M. snd "श्रीप्रेमसाहिः " in the 3rd line should be either "श्रीप्रेमसाहः", or without a Visarga so as to be compounded with "प्रभोः"। 2 The authorship of this stanza also is beyond decision. It is just possible the compiler of our M8. might have obtainted it as an independent piece of composition from Laxmiprasad the author of G. M. 8 The above bolds good in the oase of this stanza also. • I. C. M. substitutes "घनधनरसदा " for " धनरसदघटा" occurring in the 3rd line.

·268 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute - - .. - तुल्यं देवेन्द्रपुऱ्या नगरमभिधयारामपूर्वं नवीनं यश्चके दार्श यत्र द्विजविहितमखैर्यत्र धर्मश्चतुष्पात् ॥४७॥ विष्णुदीक्षितः- ये गण्यते गुणज्ञैर्मघवति सुगुणाशीतरश्मौ दिनेश धित्तेशे धर्मराजे मरुति हुतिवहे ये जलेशे प्रतीच्यां । दृश्यते भूतलेस्मिन् हृदयनरपते ते समस्ताः सुराणां वर्यते सत्कवीन्द्ररनुदिनमखिल गवंशे मदेशे ॥४८॥ वैद्यनाथदीक्षितः- कीर्णैरध्वनि कुंतलेः प्रतिषदं पाशोपमैयंत्रिता निस्वासैर्हदयेशदावसदृशः संतापिता निःसहैः । नेत्राद्वैघनबिन्दुभिर्निगमिता रात्रिंदिवं त्वद्धया. दात्मीयैरपि बैरिवारिजदृशो बाधाशतं निन्यरे ॥४९॥ जयगोविंदः- स च पालयन्निखिलमेव जगन्नितरामनाथवति क्षितिपः । समवर्षणाप्यतिशयेन धनः पयसाऽभिषिंचति निम्नगतम् ॥ ५० ॥ रम्यारामपरंपरापरिवृताः सीधालयरुन्नताः संपन्नप्रजया भूताः सकमलः स्वच्छ: शरोभिर्युताः । येन व्यायतनैकघोषरुचिरा विष्वग्विशालोर्वरा विप्रेभ्यः स्मृतताम्रपट्टविधिभिामाः कियन्तोऽर्पिताः ॥५१॥ स्वस्थानः स्वरभेदबोधकरणं संग्रा[म] तालोचितं संपूर्णश्रुतिधर्मरागरुचिरं तत्कटनानाश्रितं । सन्मार्गस्थितिचित्तहारिसुलभं यत्किनराणां महत् साम्राज्यं निजमुद्दधार सकलं संगीतशास्रं च यः ॥ ५२ ॥ अचला निखलाऽखिला नृपाला हदयेशस्य ममुः करेऽमुनैव । 'लिखताश्चनकैकभित्तमध्य ननु पंचाशदिव दिपा महान्तः ॥५३॥ | The correot form found in 1. C. M. 18" 19:49:", and the last word in the stanza "निन्यरे" must be correctly " निन्थिरे ". . R. I. has the word "हि" after " ऽभिषिंचति". 8 "शरोभिः" ought to संगभिः" which is also found in R. I. . • R. I. and I. C. M. both have " सद्ग्राम". "तत्कूट" also ocours in I. C. M. but R. I. gives " तत्कण्ट". 6G.C. and I. C. M. bota have “निरखला " but R. I. shows " निखिला " which form is more appropriate. . लिखताशनकेक " occurring in I. C. M. also is found to be लिखिताः कनकेक "in R. I., and the " भित्त" occurring in all the three is wrong. It ought to be "मित्ति". This error was also noticed by Hall. . " . " ·Gadheşa-Nrpa-Varnana-Sangraha-ślokah 269 अभूदणीकस्य' चले तु लक्ष्ये न विस्मयः कश्चन तेन विद्धे । तिर्यक परिक्षिप्तशरः शरैर्यः स्थल स्थले त्वेकपदे छिनति ॥५४॥ यस्योपरीयमिंद्रोक्तिः- अयि बद विमनाः कुतोऽसि जिष्णो विबुधवरा विदितं नवः किमेतत् । हृदयनरपतिर्यदेष विप्रान् भुवि दधाति शतकनूननेकान् ॥५५॥ घनश्याममिश्रः-- प्रस्थाने हृदयक्षितीशरमणे त्वद्वैरिवामभ्रुवा त्वल्लंटाकभटाहृतोनरपटा तेनुस्तरांदृक्छटाः । किं कर्पूरचयः किमिदुमणयः किं मौक्तिकश्रेणय- स्तेषां यावदभूद्विगाहितमतिस्तास्तावदीर्युदरीः॥ ५६ ॥ वैद्यनाथः-- सौधश्रेष्ठतमेंद्रमंदिरसमे संस्थः सदा पूजयन् स्वर्णभूसुरवृंदमादरयुतैर्य भूहरिं मेनिरे । नानाकेषविदं कलासु कुशलं रामाघमध्यस्थितं क्रीडतं रमणीयमूर्तिमनिशं कामोपमं कामुकं । ५७ ॥ रूपनाथ:- नयनाश्ववर्षमवीं सपालयन् विविधं मखं च विदधहयान्वितः। सुरलोकभोगमधिकं विचारयन् सुरधाम कामवशगो जगाम किं ॥ ५८॥ while R. I. shows " अणीयस्य ", I. C. M. shows both the forms and शरः " is found to be "शरं" in R. I.. ५ In R. I. we read "भुवि विदधाति " for " भुवि दधाति " and the R. I. form answers the metrical requirements. 8 G. C. also gives a variant of the 2nd half of the stanza as follows :- " रामारामरणैकशरकुसलं कंदर्पदर्पापहं नानामन्मथसास्त्रसारविदुषं कामोपमं कामुकम्" ॥ For our text I am inclined to take the form as " नानाकेलिविदम् "। • Gadhosa Nrpa Varnanam has "नयनत्रिवर्ष '" in the place of " नयनाश्ववर्ष". (Bee page 191 of N. U. J. of 1940 ). Our present Ms. which gives 72 years as the regnal period for Hridayesh is in agreement with the period popularly hold for him. 14 [ Annala, B.O. R. I.]

·270 Annals of the Blandarkar Oriental Research Institute - जयगाोविन्दः- अभवत्सुंदरी देवी राज्ञी तस्य महीपतेः। सौभाग्यसदनं पुण्यसंपदेव स्वरूपिणी ॥ ५९ ।। 'दारिद्रदुःखौघनदानवारिभिः निरंतरप्रस्तुतदानवारिभिः। गजाघनाभाघनदानवारिभि- यतः सदाप्ता क्षितिदानवारिभिः॥६॥ अविरतमुत्तरोत्तरनिबंध्यवदानकृत - मितमवकाशमेत्यभुवनेषुगर्घनतां । शरादिजशीतरश्मिशत शाध्यनिकरै- जगति यदीयपेशलयशोभिरशोभितराम् ॥६१॥ दाधिकारामकासारप्रमुखैभूरिदक्षिणैः परनंतैर्या धर्म निरंतरमपालयत् ॥ ६२॥ विष्णोः शंभोगणेशस्य दुर्गायास्तरणेश्च या । ब्यधितस्थापनमिदं विधाय विबुधालयं ॥६३ ॥ तस्या स्तवायकः शक्तः शंकरः श्रीधरादयः। सुपर्वाणोपि महता' प्रतिष्ठा प्रापता यया ॥ ६४ ॥ तत्र नियुक्तैविप्रेरुपहाररुत्संवर्धनरमितः। या सुंदरी त्रिविक्रममुख्यान् देवान सदार्चयांचवे ॥६५॥ हृदयेश महीपालो जिगाय नितरां तया। 'शक्तिः प्रकर्षक्षमया चन्द्रश्चन्द्रिकया यथा ॥६६॥ विष्णुदीक्षितः- आसिंधुविजितधरणिस्तरणिस्तेजोभिरजनितनयोऽस्य । श्रीछत्रसाहिनृपतिर्यस्यसुदृष्टिः सुरद्रुमवनम् ॥ ६७ ॥ निलीयसुप्तोपि भये प्रबोध्यते सुरैः कथं जाग्रदुपैति निर्वृतिम् । हतद्विषच्छत्रपतेरतो हृदि श्रिया सहाचर्यमवाप केशवः॥ ६॥ The first line in R. I. is read to be as under :-" दरिद्रदुःखौघनिदानवारिभिः"। 2 R. I. has "शनमाध्यविकाशकरैः "। R. I. baa "स्तावाय " which does not fit in with the rules of prosody. • All these three words in R. I. are read to be “ महिताः प्रतिष्टां प्रापिता" . In the place of " सुन्दरी we read in R. I. the word "मुन्दर" joined with the following words as “त्रिविक्रम 6 Here" TFS:" is wrong; it ought to be "STF9278: " as in R. I. to qualify both " हृदयेशमहीपालः B " etc. " and " चन्द्रः" ।

·Gadhesa-Nrpa-Varnana-Samgraha-Slokah 271 - गजेन्द्रमोक्षः- पात्रं' नीत्यादिशास्त्रव्यसनभवमुदां शूरसोत्कृष्टगात्रं दात्र दुर्दृत्तृणानां क्षयरहितमथो कल्पवृक्षाध्यपत्रं । पुण्यं कृत्वातिमा द्विजकथितमयों वर्धयामास चायु: सच्छत्रं क्षत्रियाणां हदयनरपतेर्नन्दनः छत्रसाहिः ॥ ६९॥ मुरतरु' इव भूमौ याचकेभ्यो भवद्यो हदयसुखदराजा धुर्पुरी ग्रामवासी। मुनिसममथराज्ये प्राप भोगं महात्मा हरिपदयुगभक्तो विष्णुलोकं ततोगात् ।। ७० ॥ कशरीशः सुतस्तस्य वसुधावासा भवत् । यशोभिर्यस्य भृत्वापि म्रीयन्तेपि दिशो दश ॥१॥ दयाऽशङ्कतया विधावजनियाऽप्रामाण्यशङ्कोदिता । यनाऽनकगुणावितीर्यशमिता स्वेष्टेषु पूर्तेषु च ॥ एकस्तस्य निदर्यते क्षितिपतेः छत्रेशसूनोग- गोप्तः केशरिसिंहनामनृपते राज्याभिषेकक्रमः॥७२॥ वर्षे पृथ्वीवेदमुन्येकसंख्ये फाल्गुन्यन्ते मासिपक्षे वलक्षे। एकादश्यां शुक्रगरे मुलग्ने सर्वोर्वीशः केशरीन्द्रोभिषिक्तः ॥७३॥ सुग्रामा बृहदुर्वरा हयवरा माघद्विपाः कांचनं सद्रत्नारभणानि धान्यनिचयो दास्यो गृहा धेनवः । सौवर्णाम्बरडम्बराणि विधिवत्पर्यङ्कपात्रादिकं दत्तं केशरिसाहिभूमिपतिना येनैव यांछितम् ॥ ७४ ॥ I Tbio stanza finds in l. C. M. over stanzas Nos. 67 and 68. ! This tine stanza is of an unknown authorship and has been wrongly inoluded under the heading "Gajendra Mokşa" in our Ms.; but the idea developed horoin is similar to the idea in stanza No. 39 in Gadosa Nppa Varpanam whiob is as follows :- "छत्रसाहिधरणीपतिरासीत् तत्सुतो विविधयज्ञविधाता । सप्तवर्षमवनी परिरक्ष्य यो जगाम सुरधाम महीयान् ॥ § The author of this like that of the previous stanza is not known and its Inclusion here under G. M. is wrong. This same remark applies to the follow. ing three tinely worded stanzas. • This ought to be " सद्रनाभरणानि ", and I, C. M. gives the correct form, ·272 Annals of Ilse Bhandarkar Oriental Research Institute - दीक्षिताशिषः- वृद्धिं' धर्मविधी यशत्रिभुवने प्रीतिर्भवानीपदे। श्रीमत्केशरिसिंहभूपतिमणीनेषु दानं दयाम् ॥ आरोग्यं वपुषि प्रभुत्वमखिलं क्षोणीरतिः सन्मता.। वानंत्यं पुरुषायुषे वितनुतां बेतुण्डतुण्डः सदा ॥ ७५ ॥ आज्ञापात्राणि यस्य क्षितिपतिनिकराश्चन्द्रिका यस्य कीर्तिः कल्पानियत्प्रकोपः सुरतरुविपिनं यस्य दृष्टिप्रसादः । यस्याभिप्रायसिंधुर्भुजबलधिजिता रत्नगर्भंव कोषः सूर्यो यस्य प्रतापः क्षितिपकुलमणेरस्तिकस्तस्य तुल्यः ॥७६॥ गजेन्द्रमोक्षः- कान्त्याकामोपमानोप्यनुपममृदुताकाम्यमानोपमेयो दुष्टेभानां विमर्द खरतरनखरः केशरीव प्रतात् । ऐश्वर्यं देवदेवाभिलषितमधिकं दर्शयामास लोक पत्रो यः छत्रसाहेपमुकुटमणिः केशरीसाहिराजा ॥ ७७ ॥ रूपनाथ:- अभूस्केशरीसाहिसूनुस्तदंते प्रकृत्या सुचारुतिवर्ष महीयान् । महीपालितामेत्य यः स्वर्गसौख्यं समीहाचकारेन्द्रकल्पः कलाक्ष्यः ॥ ७८ ॥ तत्सूनुः सप्तवर्षः प्रलकरघनाकारवंशाग्निशत्रुन् ।' दिल्लीशोपात्तसैन्यान्निधनमापिनयन स्वां भुवं यो बभार । सत्यं तस्मात्सभूभृन्नरपतिभिरयं स्वं पतित्वं त्यजनि- नित्यं चासेविसर्वैरथ तदभिधया भन्नरेन्द्रः क्षितीशः ॥ ७९ ॥ रूपनाथ:- नरेन्द्रसाहिनृपतिस्तदंत बभूवराजा पुरुहूतकल्पः । यो बालमावेन गतं हि राज्यं पुनः पुनः स्वं वशमाचकार ॥८॥ वेदाधिवर्ष परिपाल्य पृथ्वी पुत्री समुत्पाद्य विधाय यज्ञान् । 1 In this stanza the mistakes noticeable in this Ms. in common with I. C. M. are "प्रीति", " मणे'', and " भोणगित". These ought to be "प्रीति", 'मणे: " and क्षोणीरति" respectively. B This should be “प्रतापात्" us also given in G. M. ? "हा" should be nasalised. This stanza does not occur in I. C. M. As supported by G. M. the word here should be "प्रलय ". This stanza is from G.M. and should classified under that heading io our M.S. - The reading in the Ms. published by me in 1940 issue of N. U.J. is बाणद्विवर्ष". - ·273 Gadheşa-N!pa-Varnana-Samgraha-Sloka! भुक्त्वा च भोगान् विविधान् जगाम सुरालयं सूर्यसमानतेजाः॥ ८१॥ गजेन्द्रमोक्षः आसीदासीमभूमीनृपतिरथ महाराजसाहिर्नरेंद्र- पुत्रः पार्थेन तुल्यो धनुषि पितृहिते लंजिका दुर्गामातः । श्रुत्वा प्राप्तं स्वशत्रु स्वबलमथपुरः प्रेषयित्वान्यमार्गे धावन्नेकः पुरस्ताद्रिपुबलमवधीनाम विश्राव्य बाणः ।। ८२ ॥ हरिदीक्षितः-- राजश्रीयुवराजराजसि' महाकालीकटाक्षोदया- द्य यानाः तबसन्मुखऽसकुशलास्तान हन्यस पार्थवत् । दाने कर्ण इव क्षितीशमदहा भक्तः पितू रामवद रामारामविहाररामसहजो वेन्दूपमस्ते यशः ॥ ८३॥ गजेन्द्रमोक्षः- श्रीमान् शस्त्रास्त्रतंत्रप्रवचनपटुताख्यात' आजानबाहु- स्तेजस्वी यस्य राज्य प्रतिगृहधरणीपूर्णलक्ष्मीनिवासः । चातुर्वर्ण्यप्रजानामनुपममहतो रज्जनात्सार्थनामा सर्वैः पूज्यो महत्वादथ जगति महाराजसाहिक्षितीन्द्रः ॥ ८४ ॥ शूरः सूरप्रताप' कतिचिदथ दयन् दक्षिणासन्यपालात् दिल्लीशेनापि दत्तं नृपतिभिरितरैदंडनाम्ना धनं यत् । नाङ्गीकुर्वन् प्रदातुं भटपशुहननं युद्धयज्ञं विरच्य स्वप्राणान् दक्षिणां यो व्यतरदनुपमः पुण्यसंग्रामभूमौ ॥ ८५ ।। इन्द्रस्यन्द्रे पदे स्वे स्वरगमणिगवां दातृताया महत्त्वे सौंदर्ये दत्रयोर्वासपितृकयमराजस्य तेजोहमोश्च । शंकास्यागस्य सस्या सुरयुवतिगणस्योत्तमेशस्य लाभे भूयाद्विष्णोरिवांसो यदि न नरपतिर्विष्णुलोकं गतोभूत् ॥८६॥ "राजसि | All the three Mss. -G.C., I. C. M. and G. M. give this same readingan लंजिका दुर्गामाप्तः ", when in reality गा must be ग ; and further in the 3rd line, audifferernt from G. C. and I. C. M., G. M. gives "सशत्रं" in the place of स्वशत्रु seems to be wrong. A more correct form would be "राडास" being capable of breaking into " राट् + आर्स". This whole stanza in missing from I. C. M.. * In I.C. M. and G. M. the word is " आजानबाहुः" which is s very rare form sss substitute for "आजानुबाहः". • A Visarga is essential after the word "प्रताप " as we find it in I.C... and G.M..

·274 Annals of the Bhandarkar Oriental Rescarch Institute - रूपनाथ:- नृपालो महाराजसाहिस्तदंते सदा संगरं कर्तुकामोनिकोपि । प्रजापालने दत्तचित्तः सदा यो धनुर्धारणे फाल्गुनेनैव तुल्यः ॥१७॥ द्विचंद्रवर्षमादरान्महीं शशास यो युवा । जगाम रामधाम स द्रुतं रणेन शत्रुहा ॥ ८८ ॥ गजेन्द्रमाक्षः-- 'नानादानप्रदानोज्झितमलधरणी प्राप्य भोक्तारमीशं तत्कालाकृष्टपच्या बहुसुखमसृजन्सर्वतः सुप्रजाभिः । राजा राजाचिंतो यः शिव इव शिवराजाहयो धर्मका : भर्ता सम्मानकर्ता भुवि नृपतिमहाराजसाहेस्तनूजः ॥ ८९ ॥ साक्षादिन्दः पृथिव्याश्चतुरवयवयुक् सैन्यमेघौघवाहो- थैकस्या राजधान्याः सहजगमनतोयः क्षणेनारिदुर्ग। जित्वा कृत्वा स्वकीयं पुरपतिमचलं तत्र संस्थापयित्वा लोके स्वीयप्रतापधिकतरमाहमानं स्फुटीचक्र इत्थं ॥९. जंबुद्वीप सुखप्रदक्षितिगढाभाग्याब्धिजः श्रीमहा- राजेद्रामृतपूर्णदृष्टिकृपया सिक्तस्समूलः स्वयं । माहिष्मत्यमरावर्तामुपगतो भात्येष सर्वप्रदो राजा श्रीशिवराजसाहि नृपतिस्त्वं कूपकल्पद्रुमः ॥ ९१ ॥ रूपनाथ:- नरपतिशिवराजसाहिरासदिथ' जनरक्षणकीर्तिलन्धमालः। धराणितलमिदं स्वधन्यमासीत् यदवनतो धनधान्यसंघपूर्णम् ॥१२॥ परिपाल्य सधर्मती महीं व ददमानो वसु कांचनं महीं गाः। प्रजपन् हरिनाम पापहारि गिग्विषं हरिलोकमाजगाम ॥ ९३ ॥ ततो भवदुर्जनसाहिनामा राजातपल्लोकमहर्निशं यः। - :- | G. M. has an additional reading "ज्ञानाहान " etc. for " नानादान ". 2 This stanza is not to be found in G. M., but I. M.C. presents a slightly differont version as follows :- जम्बूदेशजनायरार्जिततपोवृंदाग्धिजः श्रीमहा- गजश्रीशिवराजदेवरुपयास्वच्छाप्सुसिक्तः स्वयं । माहिष्मत्यमरावतीमुपगतो भास्येष सर्वप्रदः भकर्वश्यगश्चिरं प्रकटयन् श्रीभीमकल्पद्रमः ।। I be version 11. M. C. 18 " - *1979;" wbich is the sanie as in any published copy of Gadbena Nrpa Varnanam, ·Gadhesa-Nrpa-Varnana-Samgraha-Slokah 275 षण्मासिकं भोगमलं प्रकुर्वन् जगाम लोकं शशिसेषरस्य'।।९४ ॥ दीक्षितः- आयातार्थि समुच्चरविधिबधू चंचनिचोलांचलो क्षिप्रोक्षिप्तमरातिवृंदनगरोद्दाहेन सांद्रीकृतं । श्रीमद्वीरनिजामसिंहतरणिदृष्ट्वा प्रतापानलं कृत्वा वारिदमंतरोसि समये यातीति जानीमहे ॥ ९५ ॥ यो धूताश्मत्वचिंतामाणिरसिकुलभूरत्नतेत्कृष्टतेजाः या यं भूलोककल्पद्रुम इति रहितस्थावरत्वो नृसिंह । यः साक्षात्कामधेनुविरहितपशुतायत्श्रुतं सर्ववाचा- मेकत्वं नेति सिंहान्यपदजयचिरं श्रीनिजामेश जीव ।। ९६ ॥ तस्मिन्भूपे प्रयाते हरिपदममलं दुर्जनाचारिसंज्ञ। भूमेर्दुर्योगरूपं व्यरमयत महान्पूर्णय द्राजयोगः ॥ सोयं राजाधिराजः पृथुरिव शिवराजानुजः श्रीनिजाम- साहिर्भाग्यं पृथिव्या नृपमुकुटमहाराजसाहेस्तनूजः॥९७ ॥ पृथ्वी शासत्यशेि पितरि निजपितुर्यत्रिवर्षोपि हर्षो- त्कर्षावर्षाधनाम्भी धरसमपरितः संवृणच्छत्रुसैन्ये । गत्वा तेजो महदा रिपुमथ वशयन्प्राप्य सौभ्रात्रमानं ज्येष्ठेष्वन्येषु सत्सु स्वयमधिकतपो दर्शयामास सर्वान् ॥ ९८ ।। कालाशापाल हालाहलसमविकटाटोपनानामटान्धी संग्रामादयधामाश्रितवति जनके सपितृव्याग्रजाभ्यां । शिष्टो यो भूविशिष्टोदितसुकृतबलादाज्यमुद्धर्तुमिच्छन् शत्रु संमोह बुध्द्या सह वसति गुणैर्धातरं चक्र ईशं ॥ ९९ ।। साक्षाद्गच्छन् विपच्छन् निजपतिनृपते शमच्छत्समच्छं सायंतं सैन्यवंतं गतभयमनयं तं मदांध सबन्धुं । मन्वानो हन्तुमन्या सहमहसमपि स्वाशिनासन्मुखस्था हत्त्वा सत्वाधिकत्वात्पितुरनृणतया तोषयद्धातरं यः॥१०॥ शशिसेपरस्य" ought to be "शशिशेखरस्य as it is in I. M.C. १ "विधि" in the 1st line and " क्षिप्रोक्षिप्त '' in the 2nd line of this stanza are found substituted by " विधु" and "क्षिप्तक्षिप्त " respectively I. M. C.. 8 From this stanza on to No. 118 the collections are from G. M., but the compiler of our M. S. does not mention in olear terms. In G. M. in the place of "शासत्यधीशे we read "शासत्यधीष्टो". • “विपच्छन्' " and "स्वाशिनासन्मुरवस्थो " ooourring in this stanza are found in G. M. an " विपक्ष" and "स्वासिनासन्मुखस्थो". .

·276 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute रामाणामादिकामः शरणगतनपारामविश्रामधाम शत्रूणां कालवामः प्रकटसुरनगः पूरितास्यर्थिकामः। भूपानां मौलिदामस्वजनहितगुणग्रामभूपालरामः साक्षादाकार' धर्मः स्फुरति जगति यो राजगट् श्रीनिजामः॥१०१॥ आत्तं सर्वैरखवैः प्रतिजनसदनं देहलीदण्डवित्त सन्मत्या तदिहत्याधिकसुकृतसमाधानकृत्या विहत्या। स्वच्छं रत्नं सुभिक्षं सुतनयसदृशं दर्शयामास यस्यां नैताग्रत्नगर्भा क्वचिदपि मुखदा तेन सस्योवनीशः॥१०२ ॥ गांभीर्य सद्विचार्य स्फुटविजयशसो मुद्रणास्किं समुशो यस्याक्षामां क्षमां किं स्थिरपतिमकरोयं क्षमानन्ययोग्या। औदार्य यस्य पस्यन् स्वयमगमगतेः कल्पनाकल्पवृक्षो रक्षायक्षोरगादिसति वचनतो वच्मि किं तस्य वीर्य ॥१०३॥ शूरामित्रप्रताप' प्रसरदसहसामश्यन्सशूरो मित्रीभूयापि योन्तज्वलिततमहृदा भ्रान्त एवाम्बुलीनः । पश्चाच्छीतान्तरः सन्पुनरुदयमितः पूर्ववत्तप्त आसी- दन्धुत्वं नीरजानामधिकमुदभवत्सर्वमन्यत्तथैव ॥१०॥ माहिष्मत्यमरावतीव मुखदा भात्यन्नपूर्णा क्षिती यत्पारा धनधान्यसंततिमहानंदाब्धिमनाः समाः । यत्रालीकविलापलोललपितं कर्णे श्रुतं नानयं श्रीमद्दीरनिजामसाहिनृपतेः पुण्यप्रतापोदयात् ॥ १०५॥ यत्कीर्तस्वस्तमूर्तिर्विधुरपि मृगयाक्रीडनासक्तचित्तं (रा)जानं किं तु जानन्मृगमथपुरताङ्के समादाय तुष्टयै । दातुं धर्यात्समुद्यत् पुनरधिकभयाद्विद्रुतोऽस्तं क्षयेणा- प्यायेत्थं नित्यकृत्या विरत' उदये तन्मृगाङ्कः प्रसिद्धः ॥ १०६ ॥ अत्रत्यश्वर्यमत्ती बहुविधबलयक् शत्रुसैन्यं च कर्षन् दुष्कर्मास्वाभिधर्मापनयननयनो राज्यमूलं बिभिन्सन् । राज्ञो भूत्वा द्विर्तायः समरमयचयत् स्व शसेनां च जेतुं तं दुष्टाजीतसिंह धृतमिव पशुमा रंजधान प्रतापी ॥१०७ ॥ I In G. M. we read आकारिधर्मः" . From this stanza onwards pages in I. M. C. are missing. • "स्फुटविजयशो" is found in G. M. to be “ स्फुटनिजयशसो" and कल्पवृक्षो as "कल्पनात्कलवृक्षा". I This is according to G. M. "पश्यन्". The words from here to the end of the line are according to G. M. 'प्रसरदसहतामस्यपश्यन्समृगे". विरत उदये" should be “विरमन उदय as per G. M.. . कल्पना- " . .

·Gadlesa-Nrpa-Varnana-Sangraha-Slokal 277 स्वांतायस्वांतनिष्ठं समभिलषति यो यस्य दुष्टोप्यनिष्टं सोक्षीणः तत्क्षणेन क्षयमथ समुपेत्यक्षयायत्प्रतापात् । तस्यास्याश्वाधिरूढस्य च बलसहितस्याग्रतस्तिष्ठतोरिः कस्तिष्ठेत्संप्रविष्टे श्रुतिषु काठिनयदुन्दुभिप्रौढशब्दे । १०८ ॥ दृष्टुं किं यस्य देवांशमयतनुबलं देवभूसेविदृश्यं माक्षात्सिंहं गजादं जगदवमतये प्रेषयद्देववर्गः। आरुह्यवेभनाथं निजगतहतये धावमानं प्रगर्ज तं हत्वा पातयद्यः स सटसितहरेश्चर्म सर्वप्रमाणम् ॥ १०९॥ व्याघ्रादिर्वन्यवर्गों बहुविधमृगयाखेलनेनापि येन नागे चागे रथेश्वे द्रुतशलिल चलन्नाविभूमौ स्थितन । शस्त्रेरौः पृथक्कि नरजगदुदितो हन्यते गण्यसंख्य- स्तस्माद्दष्टो वनानि त्यजति नहि यतः खलनं दुष्टहत्या ॥११०॥ यस्याश्वानां स्वरूपं प्रकटप्रथुतरं बेगमत्तामहत्तां दृष्ट्वाबातोथ चेतः खगवरगरुडः स्वीयगत्यां विहीनाः । मर्वे किं स्वस्ववृत्यै व्यदधत सदुपायं तदानीमदृश्यो वायुः सूक्ष्मं मनोपि प्रभुचरणतले संगतः पक्षिराजः॥१११ ॥ यद्धर्मोदिक्तदन्तिस्फुटरणविकटप्रौढरूपं समीक्ष्य येऽष्टावरावतायास्तनुतनुवलतस्तहि भीता विलीनाः । अत्र बमः प्रमाणं सुरपतिरथयत्प्रीतिकामः स्वनाग- मप्राप्यान्वेषितं किं रचयति घनमारुह्यकाले स्ववृष्टिं ॥ ११२ ॥ देवाभेदेन सेवामनिशमथ चरन्विष्णुसर्याम्बिकेश- हेरम्बानां विशेषाजनयति महती कार्तवीर्यस्य भक्ति। नित्ये दीपोत्सवायः दृढतममनसा शुद्धया श्रद्धया यः साक्षान्माहिष्मतीशः प्रकटयितुमथो पूर्ववत्स्वप्रतापम् ॥११३ ॥ किं बूमो स्यात्रभूमोदितसुकृतमहो येन संतोष्य रेवां यद्यासेन स्वदंडानुगमितधनुराकारवारित्रिभागे। तुर्य भागं स्वदुर्गे धरणिजलचलत्पूरमौर्वीप्रपूर्ण कृत्वा किं मंडलाभे पुलिनशरपथाकारिसन्मार्गसर्गः ॥११४॥ प्रासादान्सप्रसादान व्यरचयदथयान्देव राजालयस्य. शोभां दातुं किमुच्चान्हतबहुरचनाविश्वकर्मोरुगर्वान् । | Here the word "शलिल " ought to be apparently " सलिल". . G. M. gives " सुवृष्टिं ". 15 [Annale, B.O. R.1.1 ·278 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute तेष्वेकादर्शमेहे बहुलमणिलश' वर्णसिंहासनस्थः स्वीयैः सभ्यैरनेकासिदशपतिसभादर्शयामास सेशाः॥११५॥ नासत्यो यं स्वतन्वा यदि सुरभिषजौ तर्हि नासत्यरूपी स्त्रीणां सर्वांगकामो यमिहकिमुरते रङ्गहीनोपिकामः ! श्रीशेनास्मिन्निजामासकलतनुविधौ यत्प्रदत्तास्त्यलोला साक्षात्श्रीमान्निजामाभिध इति जगदानंददः किं स कृष्णः॥११६।। यात्सेवां चंद्रमाः किं सुखदहिमकरैर्लम्बमानैः समंतात् कर्तुं नित्यं दिनादौ स्वयमुपरि वसत्यात्मना छत्ररूपी। संध्यायामाज्ञणसी भृतक इव ग्रहे सङ्गतस्तद्गृहिण्या राव्या विश्रान्त एवं पुनरपि च तथा तयशो वर्णयेत्कः ॥११७॥ यस्यानन्तानुकम्पा जगदुदयकरापालनं कर्म यस्या यलक्ष्मीसत्कटाक्षात्प्रभवति महती राज्यसाम्राज्यसम्पत् । यस्यांशेनावनीशेश्वरवपुरुदयत्यन्वयं वर्द्धयन् स श्रीशस्तं श्रीनिजामं नृपमवतु चिरंजीवनं पुत्रपौत्रैः ॥ ११८ ॥ रसेभचन्द्र(र ?) वत्सरे नभस्य शुक्लपक्षके तिथौ स्मरस्य ज्ञे दिने गढाधराधबो भवत् । निजामसााहदवभूपमालपादधृष्टका नृपेन्द्रचिह्नभूषितः सुशस्त्रशास्त्रकोविदः ॥ ११९॥ सहस्रबाहुसेवकोरिवृंदहारको द्विजा- र्चकोहरात्मजा पदारविंदखट्पदः । अजातशत्रुरताप रिंदुकीर्तिदिग्गत- लसद्वर्ण". लशद्वर्ण" ought to We find an additional stanze at the foot of the page where No. 115 Ocours:- " किं कर्णः स तु कर्ण एव विदितो राजावलिः किं पुनः सोपि श्रीपसिना स्व गदतलतो लोकादधस्तारुतः तस्माद्वे नरमाधवेन भवता यस्मिन्निजामार्पिता तं प्रेक्ष्य स्वनिजामसाहिनृमाणिं वीक्ष्यापरे किं नृपाः ॥ The last two lines of this stanza may be compared with the last lines of stanza No. 116 of our Ms. . G. M. gives " सर्वाङ्गाकामो". 8 This stanza again is of an unknown authorship. 8o also the two following stanza8. But I am inclined to believe that they can be from the smooth pen of Rup Natb. • The should be read as " इंदु".

·Gadhesa-Nrpa-Varnana-Sangraba-Slokaly 279 श्चकार राज्यमीप्सितं हयाक्षिवत्सरामितं ॥१२॥ महाधिराजराट्र सुरेशभोगभोगयुकरमे- शलोकवासजाप्रपूर्वसौख्यमिछयन् । गजादिदानभिाईजान् मुतोष्य यो मुहुर्मुह- निजामसाहिदेववत् जगाम विष्णुमंदिरं ॥१२१॥ रूपनाथ:- निजामसाहि भू(प?)पतिर्बभूव तत्पितृव्यकः । समस्तकार्यकोविदः प्रजाप्रियः प्रतापवान् ॥१२२॥ यः साहिचिन्हं सकलं ध्यधत्त महायशः' साहसिकोऽप्रमादी। आखेटकी यंत्रविमोक्षदक्षः कृपाणयुद्धे नकुलेन तुल्यः ॥ १२३ ॥ यस्य प्रयाणे गजवाजिवृंदै- रुस्थापितो रेणुरनंतमार्गे। प्रभावमंत्राध्यवसायशक्ते- रंतर्दधावर्कमयूरवजालं॥ १२४॥ नरहरिसाहिमहीपः कृत्वा राज्यं च पंचवर्षाणि । सततं कुमंत्रसेवी राज्यभ्रष्टो बभूवाशु ॥ १२५ ।। सुमेरसाहिर्नृपतिर्बभूव भक्ता त्रिवर्ष क्षितिमंडलं तत् । भ्रष्टो निकामं गतवान् समुद्र पुनः प्रपेदे हरिमंदिरं सः॥१२६ ।। इति गढेशनृपवर्णनसंग्रहश्लोकसंपूर्ण ॥ I This should be read as महाशयः". | Gadhesa Nrpa Varpanam gives "कुमंत्रिसेवी" in the place of this foom, ·280 Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute METRES OCCURRING IN THE TEXT OF GADHEŞA-NRPA-VARNANA-SAMGRAH-ŚLOKAH Serial No. Name of Metre Nog. indicating the stanzas 1 2 Puspitāgrā Śärdülvikrldita 3 4 5 6 Málint Avitathā Upajāti Indravajra 7 Upendravajra Apustubh Sragdharā 9 1, 28, 31, 92. 2, 8, 11, 13, 14, 15, 35, 39, 42, 49, 51, 52, 56, 57, 72, 74, 75, 83, 91, 95, 105. 3, 5, 6, 7, 26, 30, 33, 41, 70. 4, 61. 9, 23, 123, 126. 10, 22, 24, 25, 27, 31, 43, 81, 91, 124. 12, 17, 18, 54, 80. 16, 19, 59, 62, 63, 64, 71. 20, 29, 32, 36, 37, 40, 44, 46, 47, 48, 69, 76, 77, 79, 82, 84, 85, 86, 89, 90, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118. 21, 65, 66, 67, 125. 38. 45, 88, 119, 120, 121, 122. 50. 53, 55. 58. 60, 68. 73. 78, 87. 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Āryā Svägatā Pañcacâmara Pramitaksarā Aupacchandasika Mañubbāşipi Vamgestha Śalini Bhujangaprayata Malabhāripi 93. DONATED TO TTD CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·No text on this page.