·दानशील-साहित्यरसिक-सस्कृतिप्रिय
स्य बापू श्री बहादुरसिंहजी सिंघी
अजीमगज-कलकत्ता
ता २८-६-१८८५]
जम
[ मत्य ७-७-१९४४

·SINGHI JAIN SASTRA SIKSAPÍTHA
SINGHI JAIN SERIES-77
FOUNDER GENERAL EDITOR — Late ACHARYA JINA VUAYA MUNI
GENERAL EDITOR
Mabāmahopādhyāya Prof JAYANTAKRISHNA HARIKRISHNA DAYE
MA, LL.D., Vidyāváchaspati,
Hort. Director, AHARATIYA VIDYA BHAVAN
KAUMUDĪMITRĀŅANDARŪPAKAM
OF
MAHAKAVI SHRI RAMACHANDRA
With a General Introduction
By
Mahāmahopadhyâya Prof. JAYANTAKRISIINA HARIKRISHNA DAY
1982
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
KULAPATI MUNSHI MARG
BOMBAY 400 007

·AB Rights Reserved First Editor - 1982 BABAY- Peloe Rs. 40/- PRINTED IN INDIA By V. Varadarajan al Assoclated Advertisers & Printers, 505, Tardeo Arthur Road, Bornbay-400 034, and Published by S Ramakrishnan. Executive Secretary, Bharatiya Vidya Bhavan Kalapata Munsh: Marg, Bombay-100 007

·सिंघी जैनशास्त्र शिक्षापीठ
सिंघी जैन ग्रन्थमाला-प्रन्यांक ७७
:
आदि प्रधान सपादक : स्व. आचार्य जिनविजय मुनि
प्रधान सपादक : महामहोपाध्याय प्रा. जयन्तकृष्ण हरिकृष्ण दवे,
एम.ए, एलएल बी: विद्यावाचस्पति
माना नियामक, भारतीय विद्या भवन
महाकवि श्री रामचन्द्रविरचित
कौमुदीमित्राणन्दरूपकम्
प्रास्ताविकम्
महामहोपाध्याय प्रा. जयन्तकृष्ण हरिकृष्ण दवे
भारतीय विद्या भवन, बम्बई-४००००७
१९८२
सर्वाधिकाराः सुरक्षिताः
1 भूस्य रु. ४०

·GENERAL EDITOR'S INTRODUCTION The Bharatiya Vidya Bhavan has so far published 53 volumes in the Singli Jatii Series When late Munt Jinavijayajı had been to Santiniketan in 1931 December he had started the Singhi Jain Grantha-Mala with the very liberal financial assistance of late Shri Bahadursimhajı Singhi When the Bharatiya Vidya Bhavan was started in 1938, late Shrı Muniji joined the Bhavan at the special invitation of lato Shri Munshiji and entrusted thc Singhi Jain Series to the Bhavan Since then the Bhavan has brought out this series with meticulous care and this prestigious series has received respect of scholars and international recognition Late Muniji remained its General Editor till his death which took place on June 3, 1976 II Mumji was born on January 27, 1888 A D, at Rupaheli in Mewar in Rajasthan His parents were Vriddhisimhaji and Rajkumari They were Rajput farmers and Munizi's onginal name was Kasan Singh At a young age he joined the Sect of a Baba, then a Marwari Jain monk and then ultimately was initiated by Mun Sundervijayajı and named Jinavijayaji With keenness and industry he devoted himself entirely to exploring Bhandaras and manuscripts and reading, editing and making research He went to Jaisalmer, Baroda, Bombay and Poona Gandhiji invited him to Gujarat Vidyapith at Ahmedabad He gave up the costume of a monk to pursue more vigorously his research plans In 1928 he went to Germany at the invitation of Dr Jacobi Coming back to India, he had joined the Dandı March at Gandhi's call Thereafter, he joined Santiniketan at Gurudev Tagore's inyilation and it was here as stated above in 1931 that this SinghSeries was started After Muniji joined the Bhavan, this series has become a very prestugeous and integral part of the Bhavant Even titought he went to Japan as Director to serve his native place, the Singhi Series was purposely and continuously kept entrusted to the Bhavan by Muniji In Jaipur he established a Research Institute and started another Series Hc then went to Chanderia near Chittor and started a Sarvodaya Sadhana Ashram At Udsipur he laid foundation of Bhamasa Bharatı Mandır and Shri Ilaribhadra Suri Smriti Mandır He received the cooperation of a number of learned scholars and has edited more than a hundred rare works He delivered Thakkar Vasanj. Vyakhyanamala of the Bombay University, 1 Regarding the life of the founder of the Singhu Seties see the Prasasti by Muniji in Sanskrit in Kumarapalacharitra Sangraha and other volumes of thus series 2 Regarding Munis we see his Sanskrit Prasasti in Kumarapalacharitra Sangraha and other volurdes of this series as also the article by Pandit Sukhlajı in Darsan and Chintan, PP. 94 ff ·VI was awarded Padmasrı by the Government of India, was made a member of the German Oriental Society and was the President of the Gujarat Itihasa Parishad He remained the Hon Director of the Bhavan tall 1954 when he formally retired to work more vigorously at Jaipur and thereafter I was asked to be the Hon Director As pointed out above he moved from place to place, from time to time and subsequently on account of age, failing health, and more particularly his failing eye-sight, the tempo of publication of the Singhi Series became slow, more particularly because he was keen to write exhaustive introduction to each publication himself in spite of repeated requests from me, it was not possible for him to write these introductions in view of the aforesaid difficulties However, the Bhavan was able to bring out 2 volumes in 1966 and 1967 by Dr Upadhye and Tarunaprabhacharya's Shadavasyaka balavabodhavrıttı edited by late Dr Prabodh Bechardas Pandit in 1976 The last mentioned work contains in detail an exhaustive introduction by Muniji written at my repeated special request and gives the history of this Series Even though it is named as Singhi Jain Series, Muniji has included in it many non Jain works also The Series has gained international recognition and is referred to as a prestigious publication in the Report of the Sanskrit Commission appointed by the Government of India III Ramachandra Suri, the author of Raghuvilasanatākam and Raght.- vilāsanatakoddhara, flourished during the reign of the Chalukya Kings Siddharāja Jayasimha and Kumārapāla of Gujarat He was born in S Y 1145, near about the capital Anahıllapur Patan He was initiated as Muni in S Y 1150, became a Suri in SY 1166 and expired in S Y 1230 at an advanced age of 85 He was the principal disciple of the famous Acharya Hemachandra Suri' Another version says that he was born in S Y 1156 The reign of Gujarat Chalukyas from the 11th to 13th centuries was a glorious and very prosperous period. Siddharaja had conquered Malwa Scholars from many parts of India, including Kashmir, had come to the capital and found royal support Even though Saivism was the faith of kings who called themselves Umapatı-Labdha-Prasada, Jainism was equally favoured and royal grants were made available for both There was religious tolerance Hemachandra Suri's place in the reign of Siddharaja was very high but in the reign of Kumarapala his relation with the ruler was that of Teacher and Disciple He was born in the Modh Vanik Community in Dhandhuka on Kartık Purnima S Y 1145, came in contact with Devai ci Sanskrit Introduction by Pandit Lalchand Gandhi on Natya Darpana Published by GOS ·V11 He is chandra Suri at the age of five, was initiated at the age of eight and be. came Suri at the age of twentyone His father was Chachcha and from the use of the words "Mithya Vadin" and "Sıva Nirmalya" used in connection with him, Shri Nasıklal Parikh states that he might be a Maheshwari but Hemachandra's mother Pahini and maternal uncle Nemi were Jains Hemachandra's original name was Changadeva, on initiation he was called Somachandra and on becoming a Surı he was called Hemachandra He belonged to the Purnatalla-Gachchha He came to Anahıllapura Pattan when Siddharaja was ruling His fame as a Saint and Scholar spread far and wide Siddharaja invited him to his Court and his influence in creased very much After the conquest of Malwa, he composed the Sid. dhahema grammar at the desire of Siddharaja Kumarapala came to Gadı at the age of 50 At Hemachandra's instance, he promulgated the Ordınance of "Amarı" and prohibited the state from taking over the property on the death of a childless person Kumarapala becamc "Parama-Arhat" Hemachandra composed new works on grammar, prosody, Dvyāsraya Kavya, on Alankara, Yogasastra, Tarka Sastra, Jinacharitas etc compared with Mount Mandara churning the ocean of learning and rightly called Kal-Kala Sarvajna His Vitaraja Stuti shows his breadth of Vision and tolerance List of his available works is given by Muni Punyavijayajı at PP 82-3 of Shri Haima Saraswati Satra (GSP) Mahatma Gandhi was another Hustrious Modh Vanik and both Acharya Hema. chandra Suri and he have preached Ahimsa in their own respective ways Kumarapala had a life full of ups and downs, of miseries and happiness and he had had many unpleasant and pleasant experiences His life is described in detail by many Jain authors, giving the history of his family, birth, his life from childhood to death, how he acquired the kingdom, his administration, his views on religion etc Hemachandra in the last five sargas of Sanskrit Dyasraya and in the eight sargas of Prakrit Dy. ya gives a poctic description of his life In the Mahavira-Charitre of the Trishashtı-Salaka-Purusha-Chartra, Kumarapala's description is given in the style of Bhavishya Purana Maharajaparajaya drama of Yashpala describes how Kumarapala prohibited killing of animals, hunting, drinking and gambling Kumarapala-Pratibodha of Somaprabha states how Hemachandra made Kumarapala pro-Jain Whether Kumarapala actuaily embraced Jainism or he merely adopted Jain ethics has been a subject of some controversy That he was called Parama-Arhat and was highly indebted to and under the influence of Hemachandra is not doubted Many Jain authors state that he actually took Jain Diksha Prof Rasiklal C Parkh, in his introduction to Kavyanusasana p 60, however states that if by conversion is meant that Kumarapala abjured the faith of his forefathers and gave up the worship 2 Prof Rasiklal Parkh's Introduction to Kavyanushasana — P 37 ·of Sıva and other Puranic deities, it is contradicted by historical evidence In the last canto of Sanskrit Dyasraya Kavya, we find Kumarapala distinctly mentioning his devotion to Siva, and secondly in the inscription of Bhava Brihaspatı of the year V S 1259 - AD 1173, the last year of Kumarapala's reign, he is called "Maheswara Nrpagranı", the foremost of Maheswara Kings From these references it becomes clear that though Kumarapala's mode of hfe was changed, that though the old way of wor. shipping with animal sacrifice was also completely given up, he did not cease to be a worshipper of Siva the God of his forefathers As against this view, Muni Jinavijayajı in his article on Rajarshi Kumarapala (Bharatıya Vidya 1940 I 11 pp 221 ff) and his introduction to Kumarapalapratibodha holds a different view and states that Kumarapala formally embraced Jainism Jainism and Saivism were then two established religions and in Gujarat there were many respectable families where both were honoured equally Many of the Vaisya Caste followed both Followers of both religions were at the helm of the affairs of the State Rituals in both religions were done through Brahmins only The Kuladevata of both was the same But generally speaking, the Raja Dharma was Saivism The Raja Purohitas were Nagara Brahmins But Jain Scholars frequently contacted the Kings and the latter gave them the same respect as to their Gurus Siddharaja, known for his inclination for Saivism, had also got constructed the Jain Temple for Adinatha called Raya Vihara Kumarapala had great inclination towards Jain ethics and respected Hemachandra as his friend, guide and philosopher Hemachandra had also very liberal views on Religion and Philosophy A story goes that a woman got her husband, attached to a concubine, transformed into a bull Afterwards, she repented and desired him to be retransformed into a man God Siva was passing that way and suggested a herb in that locality as a cure She could not identify the herb and so one after the other she picked up various herbs in that locality and ultimately found the real herb Hemachandra recited this story to Kumarapala and advised that in this Kalı age one may get benefit by respecting all Darsanas with due devotion (Kayanusasana Introduction p 45) Hemachandra's prayer to Siva is well known "Whatever you are by name and in whatever time, if you are free from Dosha and Papa you are the same Lord, Oh, Bhagavan and I pay my Namaskaras to you " This was the liberal view of the time Among the main disciples of Hemachandra were Ramachandra, Gunachandra, Mahendra Suri Vardhamanaganı, Devachandra, Udayachandra, Yashaschandra and Balachandra This Ramachandra Suri was a Mahakavi and was the Pattadhara and principal disciple of Hemachandra Suri On account of his poetic ability, idharaja had given him the title of "Kay?-Katara-Malla" ·1x Wlien Hemachandra was first introduced to Siddharaja, at that time Ramachandra was his pupil Ramachandra was a swift composer of verses (Sighra Kavi) It is said that Siddharaja once asked him as to why the days are longer in Summer Ramachandra replied "The dust raised by your victorious horses has reached heavenly Ganges, mud is created there, green grass grows thercon, Sun's horses while travelling during the day stop to eat that grass That is why days are longer in Summer," Siddharaja was pleased with this reply Ramachandra's description of Anahilla Patan was also picturesque His reply to Poet Visveswara is also frequently quoted He was famous for Samasya-Purti Siddharaja had asked Hemachandra as to who would be his successor and Hema. chandra had mentioned Ramachandra Ramachandra is described as author of Prabhandha Sataka Some people think that he had composed 100 works But Muni Jinavijayaji has pointed out in Puratatva Volume II Page 421 that at one place there Is a reference to one single work of Ramachandra called Prabandha Sata describing the 12 kinds of Rupakas and that work is of the length of 5,000 verses In his introduction to two dramas Ramachandra refers to Prabhandha Sataka It appears that Prabhandha Sataka is the name of a single work Ramachandra has in co-authorship with his co student Gunachandra written two works (1) Natyadarpana on the Science of Dramaturgy and (2) Dravyalankara on Nyaya On both these works they have written their own Vrıttı In Natyadarpana Ramachandra refers to 11 dramas which he has written The number of times in which they are referred to in Natyadarpana is mentioned here in the bracket (I) Kaumudi Mitrananda Prakaran (1) (II) Nalavılasa Nataka (13), (III) Nirbhaya Bhima Vyayoga (I), (IV) Mallika Makaranda Prakarana (I), (V) Yadavablıyudaya Nataka (8), (VI) Raghuvilasa Nataka (14), (VII) Raghavabhyudaya Nataka (7), (VIII) Rohini Mriganka Prakarana (2) (IX) Vanamala Nataka (1), (X) Satya Harischandra Nataka (7) and (XI) Yaduvilasa (mentioned in the introduction of Raghu Vilasa) Out of the 11 dramas Nalavılasa is published by the Gaekwad Oriental Series Kaumudi Mitrananda was published by Muni Punyavijayajı on the basis of a single manuscript in 1917 A D through Atmaram Sabha, Bhavnagar Nirbhaya Bluma Vyayoga was published by Yaso Jain Granthamala and Satya Harischandra Nataka was published by the Nirnaya Sagar press, Bombay Ramachandra describes himself as Vidya Trayichana, that is, expert in grammar, logic and poetics He does not imitate others or plagiarise He has frequently stated that he loves freedom and independence It seems he had lost his right eye stated that Hemachandra had asked him to become Ek Drishti that is to follow with single-mindedness Jainism and therefore he became onecyed man Another version says that he found mistakes in the poem of Sripala and thereafter he lost his cye-sight It is 1 ·X Dravyalankara, a work of logic contains three Prakasas In Natya Darpana, he discusses 12 kinds of Rupakas namely, Nataka, Prakarana, Natika, Prakarani, Vyayoga, Samavakara, Bhana, Prahasana, Dima, Utsrishtikanka, Ihamriga and Vithi In Natya Darpana he quotes from 63 works, out of which about 44 are dramas This shows his vast reading and versatility He has also referred to Svapna-Vasavadatta and Daridra Charudatta of Bhasa He has also given extracts from Devi Chandra Gupta of Visakha Deva, the author of Mudrarakshasa That drama is helpful in reconstructing the history of Chandragupta In addition to this, he is the author of Kumara Vihar Sataka, Sudha Kalasa (An Anthology of Subhashita), Haima-Brihad-Vrıttı-Nyasa and several stotras He is proud of his own poetry, he follows the Vaidarbhi style His language is simple, sweet and full of prasada The fact that he is the author of several dramas shows that at that time there was an appreciative audience for such dramas He has taken material from folk lore, mythology, history etc He has also brought in the element of miracle in hrs dramas Among his contemporaries he stands out as one of the most celebrated author and poet He is only next to his Guru, Hemachandra About his death, Jain authors have given the following version When Kumarapala became old, he first went to Hemachandra Suri, along with his Jain Minister Abhada to discuss as to who should succeed hirn as the next king At that time, Ramachandra, Gunachandra, Balachandra and other disciples were present Hemachandra advised that Pratapamalla the King's daughter's son, should succeed Kumarapala While Minister Abhada suggested that Kumarapala's brother s son Ajay. pala should succeed him Balachandra was a friend of Ajaypala He broke the confidence of his Guru and conveyed to Ajaypala that he was not favoured by Hemachandra After some time, Hemachandra died Ramachandra consoled Kumarapala who was sorry on account of Hemachandra's death It is said that Ajaypala poisoned Kumarapala and came to Gadi It is also further said that thereafter he took vengeance on Ramachandra who had sided with Hemachandra It is said that he was made to sit on a heated Iron or Copper Seat and thereby his death was caused According to another version Ramachandra composed Dodhaka Panchasati, while crushing his tongue by his teeth and died Gunachandra was another disciple of Hemachandra He is the conuinor wtin 'Hamracnanara of Dravyalankar and Natyadarpana Ramachandra was more versatile while Gunachandra preferred only serious subjects Mahendra Suri was another disciple and he wrote Anekartha Karavakara Kaumudi which is a commentary on Hemachandra's work and he wrote it in the name of Hemachandra Another disciple Vardhamana Gant wrote a commentary of Kumara Vihara Prasastı Devachandra wrote a drama called Chandralekha Vijaya Prakarana and Yasaschandra were other disciples of Hemachandra Udayachandra who broke the confidence of his Guru, is said to be responsible for Rama Balachandra ·X1 chandra s death and he subsequently went away to Malwa He is stated to be the author of Snatasya, a well known Stuti Gujarat's contribution to Sanskrit literature is not meagre Kapıla Muni is stated to have flourished near Siddhapur Nakulisa of Pasupata Darsana is said to belong to Karavan (Kayavaroha) near Vadodara Nyaya and Vaiseshika Darsanas too are inclined to Saivism and said to belong to Gujarat Devardhi Ganı made the Jain canon recorded in book form at Vallabhipur in that city, there were 18 sub schools of Hinayana Budhism and the famous Budhist Saints Gunamati and Sthiramatı also flourished here Samba Panchasıka is stated to have bcen composed by Lord Krishna's son Samba Magha flourished in Bhimamala in the 7th Century Dhaneswar's Satrunjaya Mahatmya and Bhati's Ravanavadha also belong to this age Bappabhatti and Siddharshi are other known authors Vajrata and Uvvata were vedic scholars of Patan and Vadnagar Dwadviveda and Vishnu were other well-known scholars In the eleventh century came Hemachandra and his band of scholars Vagbhata wrote Vagbhatalankar Someswara, the Nagara poet of repute wrote Kırtıkamudi, Surathtotsava and Ullagharaghaya Nanaka, Subhata, Arisimha, Amarachandra Suri, Vastupala, Prahladana deva, Manikyachandra, Mallıshena Suri the author of Syadvada Manjari, Acliala Dwivedi the author of Nirnaya Dipaka, Devavimalagani, Yasovijayajı, Vijayalakshmi Suri — these are some of the prominent names of authors who have contributed significantly to Sanskrit literature and philosophy (See Gujaratnu Sanskrit Sahitya By Dr A B Dhruva) The first known Sanskrit drama of Gujarat is Karna Sundart of Poet Bilhana This Karna Sundari is none but Mayanalla, the mother of Siddharaja Yasaschandra wrote 2 dramas - one Mudita Kumuda. chandra and the other Rajmatıprabodha But the foremost author of dramas of this time was our author under review Ramachandra Sur who wrote eleven dramas mentioned above Another disciple of Hemachandra called Devachandra wrote Chandralekha Vijayapala is the author of Draupadi Swayamvara Another Jain author called Ramabhadra wrote Prahhuddha-Bauhinya Ralachandra i 1221 4 D morate Karina- Vajrayudha and poet Someswara wrote Ullagha Raghava Jayasimha Sun) is the author of Hammıramada Mardana Gangadhara in the 15th century wrote Gangadasa Pratapavılasa Bhudeva Sukla's Dharmavijaya, Rayidasa s Pakhandakhandana, Ramakrishna Devaji's Gopalakelichandrika and Jagannatha's Bhagyamahodaya are some of the other dramas In the 19th Century, Mahamahopaddhyaya Sankaralal wrote a number of Sanskrit dramas Thus, from the 10th Century onwards, Gujarat has contributed more than 30 dramas out of which Ramachandra Suri alone has written 11 dramas (For further details sce the article of Dr Bho. gilal J Sandesara in Bharatiya Vidya 1940, I n P 304 f) As stated before, Natyadarpana is composed by two authors - Ramachandra and Gunachandra They have written their own Vivrittı or ex·planatory notes In all there are 203 Karikas It mainly relies on the Natya Sastra of Bharata Mun but the sphere of Natyadarpana is very much limited The Natyasastra of Bharata in its 18th chapter, describes 10 Rupakas Before Ramachandra, Dhananjaya had written a work on the ten Rupakas The present work of Ramachandra, a protege of the Gujarat King wrote this work Natyadarpana in competition with the work of Dhananjaya who was a Pandit in the court of the King of Malwa There was at that time a keen rivalry between Malwa and Gujarat Ramachandra refers to Dhananjaya about 13 times and has criticised him about 2 times In several other definitions also, Ramachandra differs from Dhananjaya Ramachandra also seems to have been acquainted with the work of Sagaranandı called Nataka-Lakshana-Ratnakosa and differs from him also at several places At one place Ramachandra differs from Mammata also In the matter of Rasa, he mainly relies on Abhinavagupta. Ramachandra has divided Rasas into 2 parts - some like Sringara etc are Sukhatmaka while others like Karuna etc are Duhkhatmaka Dhananjaya, being a Vaishnava, describes ten varieties of Rupaka, connecting them with the ten Avataras of God Vishnu Similarly, Rama chandra Surı, being a Jain, intends to connect the 12 varieties of Rupaka with the 12 Angas of the Sacred Jain Scriptures The work of Ramachandra is divided into 4 parts, each one called a Viveka. In the first part, only the Nataka is discussed In the second, the remaining eleven varieties of Rupaka are discussed In the third Vrittı, Rasa etc are delineated and the fourth part discusses certain general topics connected with Rupakas Ramachandra has not only discussed Nataka variety of Rupaka fully but has also given detailed discussions of other varieties His illustrations are also numerous He has taken them from 63 works out of which eleven dramas are written by Ramachandra himsell, Kalıdasa, Bhavabhuti, Bhasa, Visakhadatta, Sriharsha and others are frequently quoted Devichandragupta of Visakhadatta is helpful in reconstructing the history of the Guptas — a question arises whether Chandragupta married the widow of his brother Ramagupta Bhasa's Swapna Vasavadatta and Charudatta dramas are also referred to (Charudatta is referred to as Daridracharudatta) but the verse quoted as from Swapna Vasavadatta is not found in the presently available text Raghuvilasa, his own drama is described by Ramachandra as one of his four best dramas Others of the best four are Raghavabhyudaya, Yadavabhyudaya and Nalanlasa. Raghuvilasa is a Nataka while Kaumudi Mitrananda is a Prakarana Nataka is defined by Ramachandra as follows It secures for us all the three Purusharthas viz Dharma, Artha and Kama In it, there are Ankas, Upaya, Dasa and Sandhi Gods are helpful to the hero It des. cribes the life incidents of famous ancient kings The hero is elther Dhiroddhata or Dhirodatta, or Dhiralalita or Dhiraprasanta ·XILL In Nalaka, the main story is iamous in history but in Prakarana, the story is imaginary In Nataka, the hero is some famous ancient king but in Prakarana, the hero is the creation of the author's imagination In Prakarana, the hero is either a Vanık, or a Vipra or a Sachiva Sachiya means one who looks after the affairs of the State Thus, the hero here can be either a minister or even the commander of the Army In Prakarana, divine beings do not come on the stage The hero suffers from many difficulties The heroine is of middle class family There are Dasas, merchants, and Vitas also in Prakarana Ramachandra gives seven varieties of Prakarana BHARATIYA VIDYA BHAVAN JAYANTAKRISHNA H DAVE Bombay-400 007 JIon Director, Bharatiya Vidya Bhavan and May 3, 1982 General Editor, Singhi Jain Series ·प्रबन्धशतकर्तृ-महाकवि-श्रीरामचन्द्रसूरि-विरचितं कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । -- , ॥प्रथमोऽङ्कः ॥ यः प्राप निर्वृति क्लेशाननुभूय भवार्णवे । तस्मै विश्वैकमित्राय विधा नाभिभुवे नमः॥१॥ (नान्द्यन्ते) सूत्रधारः-(साक्षेपम् ) मो भोः सभासदः! सावधानाः भृशुत विज्ञापनामेकाम्--- व्यामोहपतिरोहपीतमनसः प्रज्ञाप्रसादाञ्चिता- स्तस्माद् यद्यपजानते किमपि तैर्याध्यामहे किं वयम् । सूर्या-चन्द्रमसावपि द्युतिमयौ निस्तेजसी लोचने जानीतः स्फुरिताञ्जनेकवपुपौ, तत् किं न तो भास्वरौ ? ॥२॥ (आकाशे) किमादिशत ?, ये दुरात्मानो भवन्तमप्यवजानते न ते नाट्यवेदाम्भोधिपार- दृधानः, ततः कृतं वैमनस्पेन । प्रभूतकौतुकानुबन्धं [प्रबन्धं ] कमप्यभिनीय व्यपेतव्या- मोहतमांसि प्रसादय प्रबलभाग्यप्रागल्भ्यलभ्यानां सभ्यानां मनांसि । (विमृश्य ) यथावस्थितमादिशन्ति सभ्याः । दुर्जनोपनीतक्लेशकोटिकण्टकिला खल्वियं संसाराटवी । गरीयसे च फलायोपनिबद्धकक्षेण प्रेक्षापूर्वकारिणा लोचने निमील्य सोढव्या एवं प्रत्यूहव्युपनिपतयः । तदहं गृहं गत्या प्रबन्धविशेष कमपि पर्यालोचयामि । (नेपथ्ये) कृतं पयोंलोचनेन । अस्ति खलु श्रीसिद्धहेमचन्द्राभिधानशब्दानुशासन- विधानवेधसः श्रीमदाचार्यहेमचन्द्रस्य शिष्येण प्रबन्धशतविधाननिष्णातयुद्धिना नाट्यलक्षणनिर्माणापातावगाढसाहित्याम्भोधिना विशीर्णकाव्यनिर्माणनिस्तन्द्रेण श्रीमता रामचन्द्रेण विरचितं कुतूहलसहस्रनिधानं को मुदी मित्राणन्दा भिधानं निम्शेपरसमाव- प्रदीपकं द्वितीय रूपकम् । सूम्रधारः-कथमयं वत्सस्ताण्डका प्रबन्धविशेष निर्णयति । (प्रविश्य) नट:-भाष! प्रणमामि। सूत्रधारः- मा । कौमुदीमित्राणन्दनाना प्रकरणस्याभिनये कृतनिश्चयोऽसि १ ।

·२ महाकविश्रीयमचन्द्रसरिविरचितं मटा-सन्ति नामात्र भूयांसि सामाजिकजनमनःकौतुकानुबन्धीनि कथावस्तुनि । रसनिवेशभावा-ऽभावयोः पुनर्भावः प्रमाणम् । सूत्रधारः-(विहस्य) प्रकरणस्यास्य सरसतायां किमुच्यते । यतः प्रबन्धानाधातुं नवभणितिवैदग्ध्यमधुरान् कवीन्द्रा निस्तन्द्राः कति नहि मुरारिप्रभृतयः ।। ऋते रामानान्यः किमुत परकोटौ घटयितुं रसान् नाट्यप्राणान् पटुरिति वितर्को मनसि नः॥३॥ अपि च- प्रबन्धा इक्षुवत् प्रायो हीयमानरसा क्रमात् । कृतिस्तु रामचन्द्रस्य सर्वा स्वादुः पुरः पुरः॥४॥ नटः-(सावहेलम् ) भाव! परोपनीतशब्दार्थाः स्वनाम्ना कृतकीर्तयः । निवद्धारोऽधुना तेन विशम्भस्तेयु का सताम् ? ॥५॥ सूत्रधार:-मार्प! नास पर्यनुयोगस्य वयं पात्रम् । अत्रार्थे प्रवन्धविधानसमान- कालाः सुमेघस एव प्रमाणम् । नट:-( सविपादम् ) भाव! निर्विष्णोऽस्मि तेनामुनाऽपदे क्लेशावेशदुर्भगेन शैलूप- विद्यावैभवोपभोगेन । ततस्ता कामपि क्रियामनुतिष्ठ श्रेष्ठां यथा विश्रान्ताशेपविपदं श्रायसी सम्पदमासाद्य सततसनिहितमित्र-कला-खापतेयः सुचिरममन्दमानन्दमुबहामि । सूत्रधारः-(साक्षेपम्) मार्प! संसारस्वरूपपरिज्ञानवैदग्धीवन्ध्य इव व्याह- अकृताखण्डधर्माणां पूर्व जन्मनि जन्मिनाम् । सापदः परिपच्यन्ते गरीयस्योऽपि सम्पदः॥६॥ (नेपथ्ये) विवेकोपनिषदमभिहितवानसि । सूत्रधारः-कथमयं मित्राणन्दभूमिकावाही नर्तका शब्दायते ?, तदेहि मा! करणीयान्तरमनुतिष्ठामः। (इति निष्कान्ता ।) ॥ आमुखम् ॥ (तत प्रविशति मित्राणन्दो भत्रेयश्च ।) मित्राणन्दः-परमार्थोऽयम् - रसिनिनु- ·कौमुदीमिनाणन्दरूपकम् । अकृताखण्डधर्माणां पूर्व जन्मनि जन्मिनाम् । सापदः परिपच्यन्ते गरीयस्योऽपि सम्पदः ॥७॥ (विमृश्य मैत्रेयं प्रति) प्रयाणप्रारम्भनिरूपितस्य शुभोदर्कसंसचिनस्तस्स त्वदीयस्स शकुनस तदिदं यानपात्रमावेदितं शुभमभूत् । मैत्रेयः-सार्थवाहपुत्र! मास विपीद, अस्तमयति पुनरुदयति पुनरस्तमुपैति पुनरुदत्यकः। विपदोऽपि सम्पदोऽपि च सततं न स्मारनवः प्रायः ॥८॥ तदेहि जानीमः कोऽय द्वीपः । (इति परिकामत.।) मित्राणन्दः-(विलोक्य ) कथमिदं पुरो देवतायतनम् १, तदस्य जगत्यां स्थित्वा मानुपं किमपि विलोकयामः । मैत्रेयः-यधेदं सर्वतः काञ्चनमयं तथा जाने देवताविनिर्मितम् , मध्ये च भगवतः पाशपाणेः प्रतिनिधिदृश्यते । (नेपथ्ये) नवकंतिमंडणाण वि मुत्ताणं सुत्तिसंपुडठिआणं । गुणसंगममलहंतीण निप्फलो जम्मसंरंभो ॥९॥ मित्राणन्दः- अनुरूपं पतिमनासादयन्त्याः कस्या अपि लावण्यपुण्ययपुपः पक्ष्मलाक्ष्याः परिदेवितमिदम् । (नेपथ्ये) करसंबंधं काऊण अंगपरिरंभणं अदितेहिं । न विडंपिजइ मित्तेहि कित्तिएहिं सरोरुहिणी ? ॥१०॥ मित्राणन्दः- इदमपरमस्या वराक्याः किमपि वैशसम् । यत् किल पाणिग्रहणेऽपि पसगपरिरम्भालाभः । (मैत्रेयं प्रति ) क्षणं निक्षिप दिक्षु चक्षुपी । जानीहि कुतस्त्योऽयं परिदेवितध्वनिः । मैत्रेयः-(विलोक्य ) वयस्य ! पश्य निकपा सहकारसण्डदोलाधिरूढां प्ररूद्ध- प्रौढयौग्नाञ्चितां वनिताम् । मित्राणन्दः-(सवितर्कम् ) १)प्रतिनिधि प्रतिमा इत्यर्थ । २) नवयान्तिमण्डनानामपि भुत्तानां शुक्तिसम्पुटस्थितानाम् । गुणसङ्गममलगमानानो निष्पलो जन्मसरम्म । ३) करसम्बन्ध कृला बापरिरम्भणमददानै नि विडम्च्यते मिन, किनि. सरोहिणी ? ॥

·- महाकविश्रीरामचन्द्रसरिविरचितं लक्ष्मीः किं पितुरम्बुधेः प्रतिकलं कृलेपु सवीडते? कन्या काऽपि किमस्य खेलति मुहुर्देवस्य यादापतेः । द्वीपस्यास्य पयोधिरोधसि कृतस्थानस्य वेलोच्छल- नानारत्ननिधेः फिमत्रभवती लीलायते देवता? ॥११॥ मैत्रेयः- काऽप्येपा सरुपः प्रभाववशतो देवस्य दैत्यस्य वा लोके शोकमलीमसेऽत्र मनुजीभावं दधौ देवता। तेनेयं सुरलोकवैभवपरीरम्भाकुलोचस्तरां दोलोत्सालमिपेण खेचरगतिप्रागल्भ्यमभ्यस्यति ॥ १२॥ मित्राणन्दः- एतां निसर्गसुभगां विरचय्य वेधाः शङ्के स्वयं स भगवानभिलापुकोऽभूत् । तेनापरग्रह याद् वियदकदोला- दोलायितैरमनुजग्रहणां चकार ॥ १३ ॥ (विमृस्य) यथेयं निरुद्धदोलाकेलिः प्रतिमुहुरस्मान् कटाक्षयति तथा व्यकमनयापि वयं दृष्टाः । तदुत्तीर्य नेदीयांसो भनामः । मैत्रेय:-कथमियमुत्तीर्णा दोलातः १ । मित्राणन्द:-न केवलमुत्तीर्णा, तरुमिस्तिरोधाय कचिदपि गता च । हा! हताः स्मः। अकाण्डक्रोधसंरुद्धचेतसा वेधसा क्न्यारत्नमिदमुपदर्य त्वरिततरं तिरोधाय सत्यमस्माकमद्य यानपानभङ्गः कृतः । कुतः पुनरियमस्माभिरुपलम्या। (नेपथ्ये) खागतमतिथिभ्याम् । मैत्रेयः-कथमयं तापसः शब्दायते । (तत प्रविशति तुन्दिल 1) (उभौ प्रणमत ।) तुन्दिला- स्वस्ति यजमानाभ्याम् । मित्राणन्द:- मुने! देशान्तरिणो वयमनभिज्ञा अत्रत्यवृत्तान्तस्य । तत् कथप कोऽयं द्वीपः ? कथं च निर्मानुपप्रचारः । तुन्दिल:- महाभाग! भगवतः पाशपाणेरुणाभिधानोऽयं क्रीडाद्वीपः । सततं सान्तापुरः पाशपाणिरत कीडतीति ब्रह्मचारिणस्तपोधना एव प्रतिवसन्ति, न ·५ कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । गृहमेधिनः । इदं च प्रशान्तविरोधाभिधानमाश्रमपदम् । घोरघोणो नाम कुलपतिः सततमधिरसति । तदागच्छत यूपम् । पश्यत ब्रह्माण्डमाण्डोदरसञ्चरिष्णुयशसः कुलपतेनिःशेपकल्मपच्छिदालमीणां क्रमाम्भोजयुगलीम् । (सर्वे आश्नमाभिमुखमुपसर्पन्ति ।) मित्राणन्दः-(साश्चर्यम् ) जीर्यत्कर्कटपच्यमानचरवः संरक्ष्यमाणोटज- द्वारास्तर्णकपद्धिभिः शुककुलरध्याप्यमानद्विजाः। एते ते स्थगयन्ति होमसुरभीहम्भापरीरम्भण- स्फारोगारिभिरध्वरस्तवरवैदिग्मण्डलीमाश्रमाः ॥ १४ ॥ तुन्दिल:- नासान्तस्थितलोचनो गुरुजटाजूटाटचीमेखला- नीडान्तः कलविङ्ककेलिकलहैालोलमन्नाक्षरः। विश्रम्भश्रमदेणशावककुलव्यालेहनिलंपित- स्कन्धोर:-कर-पाद-भालतिलकः सोऽयं पुरस्तान्मुनिः ॥१५॥ यामतचायं कुलपतेरेव भ्राता गजपादः। (ततः प्रविशन्ति कुलपतिर्गजपादप्रभृतयश्च तापसाः ।) तुन्दिल:-(अपयार्य) प्रभूतप्रधानधनाविवेतौ लक्ष्यते । कुलपतिः-तर्हि सुतरां नः सम्भ्रममहतः । (उभौ प्रणमतः ।) गजपादः-(सादरमिव ) इदमासनमास्यताम् । कुलपतिः-(सप्रसादमिव मित्राणन्दं प्रति) अस्तु खस्ति शुभोदयाय भवते सन्दष्टयूयं वयं जाता साम्प्रतम तामृतरसव्यासेकहप्यदृशः। कुनत्योऽसि ? किमर्थमय स भवानस्माकमत्राश्रमे सम्माप्तः१ प्रथयामि सामसुभगां कामातिथेयीं त्वयि ? ॥१६॥ मित्राणन्द:-( सविनयम् ) भगवन् ! कौतुकमङ्गलनगराधियासिनः क्रमागता- द्भुतवैभवस्स जिनदासनाम्नः परमधार्मिकप्रकाण्डस वणिजो मित्राणन्दनामा सूनुरहम् । अयं चास्मत्पुरोहिततनयः शकुन-मत्रकुशलो मैनेयः । उन्मीलितयौवनवाई प्रभूतद्रविणो- पार्जनाश्रद्धालरतन्द्रालुना समानकुल-शील-विभवेन मकरन्दनाना बालवयस्पेन समं यानपानमाधिरूढः।

·८ + . महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं कुलपतिः- कोव भोः! ? । पाद्यं पायम् , अर्थोऽर्थः। (प्रविश्य तुन्दिलः सर्वमुपनयति ।) कुन्दलतिका-अय्ये ! एदस्स निअदइअस्स नहि नहि अदिधिणो विधेहि आदिघेई । (कौमुदी कृतकमाविकभावान् नाटयन्ती आतिथ्यं प्रथयति ।) कुलपतिः-धत्से कोऽयमपूर्योऽतिथिदर्शनेन प्रतिभयप्रथितः खेदकम्पोपप्लवः! ततः स्वस्थीभूय सर्वमप्याचर । अयं सल ते प्राणितस्यापि स्वामी, किमङ्ग! पुनरपरास क्रियाणाम् । मित्राणन्दः-(सानन्दं मैत्रेयं प्रति ) सुमेधा निश्चितं वेधाः साधूनामानुकूलिका। जाने यानस्य भङ्गोऽयमम्माकं श्रेयसी क्रिया ॥१९॥ (नेपथ्ये) भो भो आश्रमकर्मपटवो वटवः! प्रमार्जयत होमगृहागणानि, प्रज्वालयत जातवेदसः, सनिधापयत समिधः, ननु इदानी कुलपतेः प्रदोषसन्ध्यासवनसमयः । मैत्रेयः- (समयमात्मगतम् ) कथमुत्थानसमयः कुलपतेः । (प्रकाशम् ) भगवन् । एतावत्यपि सार्थवाहप्रयोजने किनिमित्तोऽयं कालविलम्बः । गजपादः--( कुलपति प्रति सकैतमम् ) यदभिधत्ते सार्थनाहस्तदस्तु । कुलपतिः-(मित्राणन्दं प्रति सविपादमिन) भवत्प्रेमाचेतसो वयं किं नानु- तिष्ठामः । तदुनिष्ठ, स्वयमेव विमुश्चोटजाभ्यन्तरे स्वमुद्रामुद्रितं द्रविणजातम् । वत्से कौमुदि ! दर्शय सार्थवाहस्सोटजाभ्यन्तरम् । कौमुदी-ईदो इदो सत्थवाहे ! । (उभौ मध्यप्रवेशं नाटयतः ।) कौमुदी-( सकपटम् ) अअउत्त! (पुन सलज्जम् ) सत्थवाह ! अस्थि बहु मंतिदव्यं, परं दाणि नावसरो । एदं खु संसेवेण मंतेमि-अया मए तुह समप्पिदो, अओ वरं जं ते पडिहासइ तं करिजासु । मित्राणन्दः-(सरोमाञ्चम् ) आर्ये! मयाऽपि धनं जीवितं च तवोपनीतम् , अतस्त्वमपि यदभिरुचितं तद् विदध्याः । १) भार्ये 1 एतस्य निजदयितस्य नहि नहि अतिर्विधेहि आतिथेयीम् । २)इत इत सार्थवाही।। ३) आर्यपुत्र, सार्थशह ! अस्ति बहु मन्त्रयितव्यम् , परमेदानी नावसरः । एतत् सलु सोपेण मन्त्रयामि-आत्मा मया तुभ्यं समर्पित , अन पर यत् ने प्रतिभासते तन् क्रियताम् ।

·कौमुदीमिभाणन्दरूपकम् । कौमुदी-तोऽवस्स अहिप्पायाणुरोहेण अहं पि सव्वं करिस्सामि । दोण्णिा उण लहुँ मिल्लेहिं (ह) दविणजायं, जेण बाहिं नीहरामो । (तथाकृत्वोभौ निर्गच्छतः 1) कुलपतिः- वत्स मित्राणन्द ! परिणतययसो वयं कृतप्रायोपवेशननिश्चयाः। इयं च प्ररुढप्रौढयौवना खानुरूपं पतिमनासादयन्ती ताम्यति बराकी पुत्री मे कौमुदी। तदस्याः पाणिग्रहणेन सफलयितुमर्हसि मर्त्यलोकावतारम् । मित्राणन्दः-(सरोमाञ्चन् ) भगवन् ! कोऽयमस्माखज्ञातकुल-शीलेषु प्रसादा. तिरेका। कौमुदी - (स्वगतम् ) पभाए अप्पमि एदस्स किं पि सप्पहावं रयणं जेण वीसंभ करेदि। गजपादः-सार्थवाह ! नार्हसि कुलपतेः प्रसादभङ्गमाघातुम् । कुलपतिः- वत्स! श्रेयसि मुहूर्ते ते विवाहमङ्गलविधिः । इदानीं तावदध्व- श्रमापगमाय पर्णशालामनुसर । मो मोस्तपोधनाः ! अभ्यत इगुदीनेहेन पयोधिपाथ:- सञ्जावलावण्यभङ्गान्यतिथीनामङ्गानि । पाययध्वमध्वश्रमापगमपटीयांसि नालिफेरी- फलाम्मासि । वत्से कौमुदि । त्वमपि क्रीडान्तरमनुतिष्ठ । (नेपथ्ये) आघत्त त्वरितं तटेपु जलधेः स्वकियात्रीरुहः पुष्पाणां प्रकरं परं, स्थगयत खच्छै रजांस्यम्बुभिः । पुंसः कर्मकृतोऽपि रक्षत यत ! स्वेच्छाप्रचारं चिरं, शुद्धान्तेन समं समेष्यति यतो देवः प्रतीचीपतिः ॥२०॥ कुलपतिः-( आकर्ण्य ) कथमयं प्रचेताः सङ्क्रीडितुमात्मनो द्वीपमधितिष्ठति ।। (विगृश्य ) वपमपि तपोभृतांप्रचार निवारयितुं प्रक्रमामहे, सान्ध्यं च विधिमनुतिष्ठामः । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ॥ प्रथमोऽङ्कः समाप्तः॥ .. १) तदवश्य अभिप्रायानुरोधेनाइमपि सर्व करिष्यामि । दो पुनः लघु मुशतं द्रविणजातम् , येन 'मेदिनि सरामः। २ प्रभातेयामि एतस्य किमपि सप्रभाव र ग्रेन विधम्भ करोति ।

·८ महाकविश्रीरामचन्द्रसरिविरचितं कुलपतिः- कोच भोः! १ । पाद्यं पायम् , अर्घो (प्रविश्य तुन्दिलः सर्वमुपनयति ।) कुन्दलतिका-अय्ये! एदस्स निअदइअस्स नहि नहि अदिधिणो विधेहि आदिधेई । (फौमुदी कृतकमात्त्विकभावान् नाटयन्ती आतिथ्यं प्रथयति ।) कुलपतिः-वत्से कोऽयमपूर्वोऽतिथिदर्शनेन प्रतिभयप्रथितः खेदकम्पोपाठवः। ततः स्वस्थीभूय सर्वमप्याचर । अयं सलु ते प्राणितस्यापि स्वामी, किमङ्ग! पुनरपरास क्रियाणाम् । मित्राणन्दः-(सानन्दं मैत्रेयं प्रति) मुमेधा निश्चितं वेधाः साधूनामानुकूलिकः। जाने यानस्य भगोऽयमस्माकं श्रेयसी क्रिया ॥१९॥ (नेपथ्ये) भो भो आश्रमकर्मपटयो घटवः ! प्रमार्जयत होमगृहागणानि, प्रज्वालयत जातवेदसः, सन्निधापयत समिधः, ननु इदानी कुलपतेः प्रदोपसन्ध्यासवनसमयः । मैत्रेयः-(समयमात्मगतम्) कथमुत्थानसमयः कुलपतेः । (प्रकाशम् ) भगवन् ! एतावत्यपि सार्थवाहप्रयोजने किंनिमित्तोऽयं कालविलम्नः । गजपादः-(कुलपति प्रति सकैतमम् ) यदभिधत्ते सार्थवाहस्तदस्तु । कुलपतिः-(मित्राणन्दं प्रति सविपादमिर) भवत्प्रेमाचेतसो वयं किं नानु- तिष्ठामः । तदुनिष्ठ, स्वयमेव विमुश्चोटजाभ्यन्तरे स्वमुद्रामुद्रितं द्रविणजातम् । वत्से कौमुदि ! दर्शय सार्थवाहस्योटजाभ्यन्तरम् । कौमुदी-ईदो इदो सत्थवाहे ।। (उभी मध्यप्रवेश नाटयत ।) कौमुदी -( सकपटम् ) अजउत्त! (पुन सलज्जम् ) सत्यवाह ! अस्थि बहु मंतिदलं, परं दाणि नावसरो । एदं तु संसेवेण मंतेमि-अथा मए तुह समप्पिदो, अओ वरं जं ते पडिहासइ तं करिजासु । मित्राणन्द:- (सरोमाञ्चम् ) आर्ये! मयाऽपि धनं जीवितं च तयोपनीतम् , अतस्त्वमपि यदभिरुचितं तद् विदध्याः । १) आर्य । एतस्य निजदयितस्य नहि नहि अनिविधेहि आतिथेयीम् । २)इत इत. सार्थवाही।। ३) आर्यपुत्र, सार्थवाह ! अस्ति बहु मन्त्रयितव्यम्, परमिदानी नावसरः । एतत् खलु सोपेण मन्त्रयामि-आरमा मया तुभ्य समर्पित , अत पर यत् ते प्रतिभासते तत् क्रियताम् ।

·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । कौमुदी - ताऽवस्स अहिप्पायाणुरोहेण अहं यि सव्वं करिस्सामि । दोष्णि उण लहुं मिल्लेहिं (ह) दविणजायं, जेण बाहिं नीहरामो । (तथाकृत्योभी निर्गच्छतः 1) कुलपतिः-वत्स मित्राणन्द ! परिणतवयसो वयं कृतप्रायोपवेशननिश्चयाः । इयं च प्ररूढप्रौढयौवना खानुरूपं पतिमनासादयन्ती ताम्यति बराकी पुत्री मे कौमुदी। तदस्याः पाणिग्रहणेन सफलयितुमर्हसि मर्त्यलोकावतारम् । मित्राणन्दः-(सरोमाञ्चम् ) भगवन् ! कोऽयमस्मास्त्रज्ञातकुल-शीलेषु प्रसादा- तिरेका कौमुदी -(स्वगतम् ) पंभाए अप्पेमि एदस्स कि पि सप्पहावं रयणं जेण वीसंभं करेदि। गजपादः-सार्थवाह ! नाईसि कुलपतेः प्रसादभङ्गमाधातुम् । कुलपतिः-वत्स! श्रेयसि मुहूर्ते ते विवाहमङ्गलविधिः । इदानीं तावदध्व- श्रमापगमाय पर्णशालामनुसर । भो भोस्तपोधनाः ! अभ्यत इमुदीलेहेन पयोधिपाध सञ्जातलावण्यमान्यतिथीनामङ्गानि । पाययध्वमध्धश्रमापगमपटीयांसि नालिकेरी- फलाम्मासि । वत्से कौमुदि ! त्वमपि क्रीडान्तरमनुतिष्ठ । (नेपथ्ये) आधत्त त्वरितं तटेषु जलघेः स्वर्लोकधात्रीरुहः पुप्पाणां प्रकरं परं, स्थगयत खच्छ रजांस्यम्धुभिः। पुंसः कर्मकृतोऽपि रक्षत यत ! स्वेच्छाप्रचारं चिरं, शुद्धान्तेन समं समेष्यति यतो देवः प्रतीचीपतिः ॥२०॥ कुलपतिः-( आकर्ण्य ) कथमयं प्रचेताः सङ्क्रीडितुमात्मनो द्वीपमधितिष्ठति । (विमृश्य ) वयमपि तपोभृतां प्रचार निवारयितुं प्रक्रमापहे, सान्ध्यं च विधिमनुतिष्ठामः । (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) ॥ प्रथमोऽङ्कः समाप्तः ॥ १) तदवय अभिप्रायानुरोधेनामपि सर्व करिष्यामि । दो पुनः लघु मुञ्चतं द्रविणजातम. येन “यहिनि सरामः। २ प्रभातेऽर्पयामि एतस्य विमपि सप्रभाव रत्नं येन विधम्भ करोति । कौ.३ ·महाययिधीरामचन्द्ररिचिरचित मैत्रेयः-(सम्पम् ) ततः किं तम् ? । पुरुषा-( सदैन्यम् ) पुरन्दरेणाप्यविपद्यपीडामिर्निशातकोटिभिर्वहुकीलरोटि- भिः स्वयमिहाऽऽनीय प्रत्यङ्गं कीलितोऽम्मि । मित्राणन्दः-इदानी प्रचेताः क वर्तते । पुरुपः- कचिदपि फूले सद्रीडते । प्रतिनिवृत्तः पुनः किमप्यतः परमपि विधा- स्थतीति नारगच्छामि। मैत्रेयः-अश्रोतव्यं अश्रोतव्यम् । (पुनरपपार्य) तेनामुना महात्मनोऽस्य प्रबन्धे नाहमप्यन्तःशोरशकुना कीलितोऽस्मि । तद् विचिन्तय किमपि शल्यसमुद्धरणोपयिम् । मित्राणन्द:-अस्ति नः कुलझमागतः शल्यसमुद्धरणप्रथितमहिमा नाम पवित्रो मत्रः। पर कदाचिदप्यनिरूपितप्रत्ययः, अतो मे मनार मनः सन्देग्धि । (नेपथ्ये) सत्यवाह ! अजा कोमुई संदिसेदि । मित्राणन्दः-(पिरोस्य ) स्थमियं कुन्दलता । (मेय ससम्भ्रममुत्थाय पुरुष बृहतिक्या प्रच्छादयति ।) (प्रविश्य ) कुन्दलता-संस्थवाह ! अआ कोमुई सदिसेदि । मित्राणन्दः-किमादिशति भगरती । कुन्दलता-पैडिच्छेदु एदं महप्पभावं मणिं सत्थवाहो । कयावि एस महंत उवयार करिस्मदि। मित्राणन्दः-कुन्दलतिक ! कीरशमस्य प्रभावमुपवर्णयति कौमुदी । (कुन्दरता क्र्णे एवमेव ।) मित्राणन्दः -( सहर्पम् ) साधु ! समयोचितमनुगृहीतोऽसि भगवत्या । एते षयमागता एव रहः किमपि भगवत्या सह पर्यालोचयितुम् । (कुन्दरता निष्कान्ता) मित्राणन्दः -महासत्व! पदार्थः कोऽप्यनयोऽपि स्थितः पुंसि लघीयसि । महत्त्वक्षीयचित्तेपु महत्सु खलु नाति ॥७॥ पुरुषः- (साक्षेपम् ) लघीयसीति विशेषणं विश्वोपकारकरणकच्छुराभ्यामात्मनो व्यबसाया ऽध्यवसायाभ्या प्रतिहतमुपात्तवानसि । महत्चक्षीरता पुनरस्माकमयमकाण्डो- पस्थितः प्रचेतःप्रभवः प्रतिभयाडम्बरः समूलकापं पितवान् । अपि च -अपारेऽप्यस्मिन् १-२ सार्थवाह ! आर्या कौमुदी सदिशति । ३ प्रतीच्छनु एत महाप्रभाव मणिं सार्थवाह । कदापि एष महान्त उपकार कारप्यति ।

·फौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । त्रिभुवनपारावारे परमार्थतस्त्वमेव महत्त्ववान्, यस्याऽयं पाचनसोरुत्तीः स्वभावशीर्ण- प्रत्युपकारस्पृहाकौलीनवृत्तिनिरर्गलः परोपकाररसावेशः। मित्राणन्द:- सम्पत् परस्य रोहन्ती भाग्यानां मुखमीक्षते । वशक्तितोलनं नाम माहात्म्यं तु महात्मनाम् ॥ ८॥ पुरुषः-को नामार त्रिलोकीविश्रुते राजवर्त्मनि भ्रान्तिमावहति । स्फुरन्त्युपायाः शान्त्यर्थमनुकूले विधातरि । प्रतिकूले पुनर्यान्ति तेऽप्युपाया अपायताम् ॥ ९॥ ततः कृतं कालविलम्बेन । आक्रामन्ति प्राणाः कण्ठपीठम् । अतः परं सर्वाङ्गीण- प्ररोहिणा वचकीलपीडासम्भारेण प्रतिहताशेपेन्द्रियस्थानो निरीक्षितुमप्रभविष्णुः । किम- परं मन्दमपि वक्तुमनलम्भूप्णुरस्मि । तत् त्वरिततरं प्रकटय कस्याप्यनय मत्रस्य वा तत्रस वा रत्नस्य वा प्रभावातिशयम् । मित्राणन्दः-(विमृश्य ) मैत्रेय ! कुतोऽपि शीतमम्भः समानय । मैत्रेयः-(निष्क्रम्य प्रविश्य च ) तदिदमम्भः । ( मित्राणन्द मणिसम्पर्केणाम्भ प्रविनयित्वा सजीणं पुरुषमभिपिञ्चति ।) मैत्रेया-कथमपसृताः सर्वतोऽपि गात्रतो वकीलकोटयः ? । अहो ! मनसोऽप्यभूमिः प्रभावातिशयो रतस्य । पुरुपः-(क्षण लोचने निमील्य सुखमास्ते । पुनर्मन्दस्वरम् ) नितान्तशिशिरेणाम्भसा सर्वाङ्गीणमभिपिच्य सुचिरमभिवीजयत माम् । (उभौ तथाकुरुत ।) पुरुपः-(क्षणमावस्य) मैनेय ! अमुष्य कलाचीनिवेशितस्यौपधेर्वलयस्य द्रवेण माममिलिम्प येन व्रणानि संरोहन्ति । (मैत्रेयस्तथाकरोति ।) मित्राणन्दः-(सकौतुकम् ) कथं क्षणादेव गालमशेपमप्यलक्षितत्रणसन्निवेश- मजायत । । (पुन साश्चर्यम् ) सोऽयमपरो भूर्भुवाखश्वेतश्चमत्कारकारी प्रभागतिशयः । पुरुषा-(सहसा प्रणम्य) कारुपयैकनिधान ! विश्वजनतासन्तापनिर्वापना- पाथोद ! निजगत्प्रियङ्करगुणनामाभिरामोदय !। स्तोतुं यत्र न ते चरित्रविभवं वश्चतुर्भिः प्रभु- ब्रह्मा सोऽपि निसर्गदुर्गजडिमा को नाम त [त्रास्म्यहम् ॥१०॥ (मिनाणन्दो रजया दि [क्षु दृष्टिं ] निमिपति ।) पुरुप:-(पुनरबलि बद्धा) इयन्तं कालमहमनगदासः । साम्प्रतं पुनः प्राण- दानवेतनाक्रीता कल्पसहस्राधि मिनाणन्ददासः ।

·" ४ महाफविश्नीरामचन्द्रसूरिविरचितं मित्राणन्दः-(कर्णी पिधाय) सिद्धाधिनाथ! मामेवमौचित्यातिक्रमेण मा दवीथाः । वसुधास्पृहणीयवैभनैः सेचरचकार्तिमिर्भवादशैः प्रचोधितस्य श्रवणोदरसदः- सुधावर्पिणवाटुर्मणः पुरन्दरार्हस्य तस्यास्सानहर्हाः सलु जठरपिठरीभरणमात्रोन्मदिष्णु चेतसो निस्तेजसो वणिजः। (नेपय्ये) श्रेयांसि प्रभवन्तु ते, प्रतिदिशं तेजांसि वर्धिष्णुतां तां पुष्णन्तु, भवन्तु पीतविपदस्ते पाथसां सम्पदः। आशाः सन्तु भवद्यशोभिरनिशं व्याकोशकुन्दत्विपो, विश्वेषां शमिनां तपोभिरनधैः कल्पान्तजीवी भव ॥ ११ ॥ पुरुपः-(समावर्ण्य सकम्पम् ) यथाऽमी घोरघोणप्रभृतयस्तपोधनाः प्रमोद- प्रबोधितबाष्पोष्ममूर्छालकण्ठकुहरसदसो मधुरगम्भीरघोपमाशिपमुद्धोपयन्ति तथा जाने देवतायतनमुपसर्पति पाशपाणिः, तद् विसर्जयत माम् । अपरथा पुनरप्ययं दुरात्मा मयि कामपि यातनामाधास्यति । अह च साम्प्रतं विगतशोकपरिच्छदः प्रत्युपकारविद् रुपमपि प्रथयितुमनलम्भूष्णुः। ततो यदि तत्रभरता भरता हतकस्य दुर्मेधसो विलसितेन किमपि व्यसनमुपजायेत तदा मा पदातिरेणु स्मरेयुः । ( इत्यभिधाय प्रणम्य त्वरिततरं निष्क्रान्त ।) मैत्रेयः-क्थमयं पाशपाणिप्रतिभयेनोपर्वलयं विस्मृत्य गतवान् । (नेपथ्ये साक्षेपम् ) कः कालेन कटाक्षितः?, स्फुटरुपा दृष्टः फणीन्द्रेण का ?, स्फूर्जद्वह्निकणः करिष्यति शिरः कस्याशनिर्भस्मसात् । झम्पां कल्पविशृङ्खले जलनिधी को दातुमुत्कण्ठितः १, क्रीडावेश्मनि नः क एप मनुजः खैर परिभ्राम्यति? ॥१२॥ (उमी सत्रासमाझाशमालरोस्यत ।) (तत प्रविगति गगनादवतरण नाटयन् पाशपाणि कुन्दप्रभप्रभृतिकश्च परिवार ) पाशपाणिः-अरे मत्यौं ! मरणोन्मुसौ कुतस्त्यौ युवाम् १ । किमर्थं च देवता- यतनस्य जगतीं पुरन्दरेणापि नमस्करणीयां वसुधासम्पर्कपांशुराभ्या [पादाम्यां] कश्मलयतः। (उभी प्रतिभयेन प्रम-पते ।) मित्राणन्दः- परमेश्वर! आगामविज्ञातद्वीपस्वरूपौ भग्नयानपानौ वणिजौ देवतापतनरामणीयकमालोयितुं जगतीमधिरुडौ । कुन्दप्रभः- परमेश्वर ! अबुद्धिपूर्वकोऽयमनयोर्मय॑योरपराधः ।

·कौमुदीमिमाणन्दरूपकम् । १५ पाशपाणिः-(सहकारमवलोक्य कुन्दप्रमं प्रति) परदारविप्लवकारी दुरात्मा खेचरापसदः कथं कचिदपि गतवान् ? अरे मत्यौ! जानीतं तस्य दुरात्मनः प्रवृत्तिम् ।। उभौ-(समयम् ) किमपि न जानीवः । पाशपाणिः-(विमृश्य ) यथेयं चजकीलसङ्घला विलोक्यते भूमिस्तथा व्यक्त- मनयोर्मर्सयोः शल्यसमुद्धारप्रयोगः। (पुत साटोपं वजकीलानादाय मित्राणन्दं केशैहाति।) (मैत्रेयः प्रतिमयेन मूर्च्छति ।) मित्राणन्द:-(धैर्यमवलम्ब्याऽऽत्मगतम् ) परोपकारः क्रियते खस्य कल्याणहेतवे । ततोऽपि यद्यकल्याणं कल्याणात् तत् पदं परम् ।। १३ ॥ तदतः परं भगवतो नाभेयस्य पादाः शरणम् । पाशपाणिः-अरे मापसद ! निजस्य दुर्विलसितस्य फलमनुभव । (इत्यभि- धाय सहकाराभ्यणमुपनयति ।) (नेपथ्ये) प्रसीद पयसांपते! श्लथय कौमुदीभतरि त्रिलोकभयकर्मणी हृदय-नेत्र-वाग्विक्रियाम् । अमी ननु तपोधना जनविहारवन्ध्ये भव- त्मभावमथितापदः प्रतिवसन्ति घोरे चने ॥१४॥ पाशपाणिः कथमयं कुलपतेरनुजो गजपादः । (प्रविश्य) गजपाद:-यादसांनाथ ! कोऽयं निजे जामातरि क्रोधोद्रोधविप्लपः। पाशपाणिः-(सलज मित्राणन्दं विमुच्य) मुने ! कथमयं कुलपतेर्जामाता। गजपादः- दचामै कुलपतिना युष्मत्पुत्री कौमुदी । विवाहमङ्गलमप्यधपातीनं तदपि युप्माभिरनुष्ठेयम् । कुन्दप्रभा-जलधिपरमेश्वर ! अपरोऽपि मनुष्यो न पानं भवत्कोधप्रबोधस्य, किं पुनरय कुलपतेर्जामाता ?, तदयं विशेपतो यादसांनाथस प्रसादातिरेकं कमप्यर्हति । पाशपाणि:- एतस्मै प्रयच्छ तर्हि तां कल्पलतां कण्ठिका येनार्य कौमुदीनेत्र- पोर्महोत्सवमुपनयति । (कुन्दप्रम कण्ठिकामुपनयति ।) पाशपाणिः-गजपाद ! जामातरमादाय प्रयाहि पर्णशालायाम् । पयमपि करणीयान्तरमनुतिष्ठामः। ( इति निष्कान्ताः सर्वे) ।। द्वितीयोऽङ्कः समाप्तः॥ -------- .

·अथ तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति मित्राणन्दो मैत्रेयश्च ।) मित्राणन्दः-(स्मृत्या ) मैत्रेय ! सत्यां यौवनभाजि तापसपतेः पुन्यां पुलोमात्मजा दपं विश्वपुरन्धिरूपजयिनि व्यर्थं वहत्यात्मनि । दो वाऽस्तु दृशा निमेपकलुपप्रत्यासनिप्पङ्कया जातं तर्हि मृगेक्षणासु नियतं पाश्चालिकाश्चारयः॥१॥ (पुनः सानन्दम्) अमृतजलधेः पुपयस्तैस्तैर्निमजितमूर्मिभिः मृदुभिरभितो देवस्येन्दोमरीचिभिरश्चितम् । निजवपुरिदं मन्ये तस्याः कुरङ्गकचक्षुपो विरतिविमुखैः स्निग्धैर्दिग्धं कटाक्षनिरीक्षितः॥२॥ (विमृश्य ) यतः प्रभृति भगवतः पाशपाणेस्तां कल्पलतां कण्ठिकामधिगतवानस्मि ततः प्रभृत्येव कौमुदीसम्पर्कपर्वणि कथङ्कारमतितरामुत्कण्ठते चेतः । तदयगच्छ किमत्र निदानम् । मैत्रेयः-स्त्री-पुंसयोर्मन्मथोन्मादैककार्मण कण्ठिकायाः प्रभावातिशय एवात्र निदानम् । तदेहि पर्यालोचयितुं तां कौमुदीमुपवनाम्यन्तरे कचिदपि मृगयामहे । (नेपथ्ये) खंणदिजणणिमित्तं यंधुअणं परिचिअं हिअकरं च । मिहंतीण महिलाण मुणइ जइ माणसं घंभो ॥ ३ ॥ मित्राणन्द:-(आकर्ण्य) कथमयं लतागृहाभ्यन्तरे कौमुदीध्वनि:1(विलोक्य) मैत्रेय! कौमुदी कुन्दलता चात्रैव तिष्ठतः । तत् तावत् तिरोहिता एव क्षणं शृणुमो वयमनयोः सङ्कथाम् । (ततः प्रविशति कौमुदी कुन्दलता च ।) कौमुदी-(सकैतवम् ) अहया निसग्गचंगंगसन्निवेसाहिं विचित्तभूसणाहिं नगर- विलासिणीहिं विलुत्तहिअयस्स तस्स को नाम अम्हारिसीसु दरिदकन्नगासु अणुराओ । ता निष्फलो चेअ मे एस बंधुअणपरिचाए पारंमो । - १) क्षपदृष्टजनानिमित्त बन्धुजन परिचित हितका च । मुनीना महिरानो जानाति यदि मानसं ब्रह्मा ।। २) अथवा निसर्गवासन्निवेशाभिर्विचित्रभूषणाभिनगरविलासिनीमिटिप्सहृदयस्य तस्य को नामामा- इसी दरिदकन्यकासु अनुरागः ।। तनिष्फल एव ममष बन्धुजनपरित्यागे प्रारम्भः।

·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । १७ कुन्दलता-सहि ! कीस अत्ताणयं विसायपिसाएण संतावेसि । अंगाण सनिवेसो हलिअसुआणं पि तत्तिओ चेअ । वेसेणं चिय लायपणविम्हओ धणवइसुआर्ण ॥४॥ मैत्रेयः -पश्य कौतुकम् , प्रकृतिचपलं चक्षुर्याचः स्थिरा हरिणीदृशः, सरलिमपदं नासान्यासो, भ्रुवौ कुटिलस्थिती । नवधवलिमा गपडाभोगोऽधरः किसलारुणा, किमपि गुपिला नाभिर्वक्षः प्रकाशपयोधरम् ॥५॥ कुन्दलता-अवि य- काणं पि अंगलट्ठी भूसिजइ भूसणेहिं तरुणीणं । भूसिज्जइ उण काणं पि भूसणं अंगलट्ठीए ॥ ६॥ मित्राणन्दः-(उपसृत्य) प्रिये ! लावण्यपुण्यपुण्येष्वपि किमात्मनोऽङ्गेषु प्रथा । वैराग्यमुहसि। गानं सन्नतगात्रि ! नेत्रसुखदं, निश्वासरांति- र्नासाऽऽहादकरी, रदच्छदसुधा जिह्वाऽतिसाहित्यकृत् । नादः किन्नरकण्ठि ! कर्णसुखदो, वक्षोजलक्ष्मीरियं वक्षः प्रीणयते, मृगाक्षि! पद ते किं नेन्द्रियाणां मुदे ? ॥७॥ कौमुदी-(कण्ठिकां विलोक्य सात्त्विकमावान् नाटयति । पुनः स्वगतम् ) इतिअकाल तादस्स अणुरोहेण मए अप्पा विडंविदो । इआणि पुण एवं चेअ नयण-मणमहूसर्व सत्यवाहं अणुसरिस्स। कुन्दलता-सत्थवाह ! तेण मणिया कि पि तुम्हाणं उबकिदं। मैत्रेयः कौमुदीहृदयकार्मणं किमपि वस्तु तदानीमेवोपनयता तेन रतेन महदुएकृतम् । मित्राणन्द:- कुन्दलतिके अस्मन्मनःसन्द्रहणसत्यङ्कारस्त्वया समुपनीतस्तदा- नीमसौ मणिविशेषः । 1) ससि। कम्मादात्मानं विषादपिशाचेन सन्तापयसि । अहाना सनिवेशः हालिवसुतान्ममपि ताबानेर । वेशेनैव लावण्यविम्मए. धनपतिमुतानाम् ॥ २) अपि च-कासामपि अक्षयष्टिः भूध्यते भूषणे. नरणीनाम् । मुध्यते पुनः कासामपि भूषण अन्त्यष्टिता ।। ३) इयत्कालं तातस्यानुरोधेन मयाऽरमा विम्बित. । इदानी पुनरेतमेव नयन-मनोमहोत्सवं सार्थ- वाहमनुसरिष्यामि। ४) सार्थवाह ! तेन मणिना किमपि युष्मानमुपस्तम् । Wy ·महाकविश्रीरामचन्द्रसरिविरचितं मैत्रेयः-बुन्दलतिके! अयमपि तस्य त्वदुपनीतस्य मणेः सत्प्रसादो यदयं महोपधिपलयसुभगम्भविष्णुर्वामेतरो मे बाहुः । मित्राणन्दः-(सोत्कण्ठं कौमुदीवटनमालोक्य ) मैत्रेय! रानिन्दिवं विजयिनो हरिणेक्षणानां, वक्रस्य मैन्यमनुरुध्य विलाञ्छनस्य । नीलोत्पलानि यदि हासमुपाश्रयेयु- र्जायेत किं चद तदा जडजवादः? ॥८॥ कौमुदी-(अपनार्य ) सहि ! अज केणावि कारणेण सत्यवाहकुमारो अमयय- डिओ व सोहग्गमइओ व्व मुत्तिमओ व्य भयवं पंचबाणो मे लोअणाणं पडिहासदि। ता किं एसो अपुरवो को वि। कुन्दलता- ऐसो सो चिअ दइएसु घडइ सोहग्गचंगिमगुणाई। चंदो चिअ जणइ वाणीसु कठिणवंधेसु सलिलाई (१) ॥९॥ मित्राणन्दः-प्रिये! वक्र शीतरुचिर्वचांसि च सुधा, दृष्टिश्च कादम्बरी, विम्योष्टः पुनरेप कौस्तुभमणिमूर्तिश्च लक्ष्मीस्तव । श्रद्धालुयुगपद् विलोकितुमयं स्थापत्यजातं चिरा- देकस्य विरचय्य कुन्दरदने ! त्वामर्णवः सूतवान् ॥१०॥ अपि च- त्वं कौमुदी सुदति ! गात्रमिदं च पुष्प- चापाभितापपरिवापनिपीतसौस्थ्यम् । अङ्गेन ते सुखयतस्तदिदं विधातुः, सर्गक्रमो भगवतो जगतां प्रतीपः॥ ११॥ कौमुदी-(स्वगतम् ) भोदि तं भोदु । अहं एदेण सह गमिस्सं । (प्रकाशम् ) वणनिवासपसाएण मुद्धा सु अहं न विचित्तमणिदीओ जाणामि । एदं उण किंपि संखे- वेण मंतेमि-अपरसस्थाहपडिवचि विवरीदाए पडियत्तीए तुमं पिक्सिस्सं । अओ वर जते पडिहाइ तं करिजासु । १) सपि! अद्य नापि कारणेन सार्थवाहकुमारः अमृतघटित इव सौभाग्यमय इव मूर्तिमय इव भगवान् पचराण मम रोचनयो प्रतिभासते । तस्मेिपोर्न फोऽपि । २) एएस रालु दयितेषु घटयति सौभाग्यचह्निमगुणान् । चन्द्र एवं जनयति वाणीपु कठिनबन्धेषु सग्लिानि ()॥ ३) सद् भवति नद् भवतु । अह एतेन सह गमिष्यामि । वन निवागप्रसादेन मुग्धा सलु अह न विचित्र भगिनी जानामि । एनपुन किमपि राहेपेण मन्वयामि-अपरसार्थवाहप्रतिपत्तिविपरीतया प्रतिपत्त्या लो प्रेक्षिष्ये । मन परं यत् ते प्रतिभाति तत् कियताम् ।

·-- कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । मित्राणन्दा-प्रिये कुभलाग्रदति ! अपरसार्थवाहानां प्रतिपत्ति बोधयित्वा किमप्यपरमादिश। कौमुदी-एदं खु अम्हाणं कबडनावसपेडयं । मैत्रेयः-वतस्ततः । कौमुदी-दो जो को वि पददविणो सत्थयाहो भोदि तस्स अहं परि- गोदुं दिल्जामि। मित्राणन्द:-(सौत्सुक्यम् ) ततस्ततः । कौमुदी-तंदो मए सह कीलिटुं पण्णसालभन्तरे उचविसंतु चित्र पाठकति- रोहिदकृविधाए निवडदि। कुन्दलता-(विहस्य ) ऐसा सा अवरसत्थवाहाणं पडिवची। कौमुदी- अहं उर्ण पुच्चसंचि पि दविणं संगहिअ पण्णसालभतरदुवारेण तुम्हेहि सह समागमिस्सं। मित्राणन्दः-(सरभसम् ) ततः परं क गन्तव्यम् । कौमुदी-सिंहलदीवे गंतचं । मित्राणन्द:-मित्रमप्यायोत्तत्रैव सङ्घटिभ्यते । कुन्दलता-(मित्राणन्दं प्रति) तह कह बि जणो साहिं अत्यलोहेण अत्यि वेलविओ। जह पिम्मभिभलासु विन तासु वीसासमोअरड़ ॥ १२॥ तदो मा खु तुम्हे अबरसत्यवाहपडिवतिसरणतरलिदहिदया निसन्गणिग्गएसु वि कोमुईवयणेसु वीसंभं न करिस्सध । मैत्रेयः- कुन्दलतिके ! किमेवं सार्थवाहस्य चातुरीवैमुख्यमुद्भावयसि ? | स्नुही-गया-ऽर्कदुग्धानां दृश्यं यदपि नान्तरम् । तथाप्याखादपार्थक्यं जिह्वाऽऽख्याति पटीयसी ॥ १३॥ १) एतत् सल अम्मा काटतापमपेटकम् । २) ततो यः कोऽपि प्रमूतद्रविणः सार्थवाहो भवति तस्मै अहं परिणेतुं दीये। ३) ततो मया सह क्रीडितुं पर्णशालाभ्यन्तरे उपविशन्नेव पल्यचतिरोहितकूपिकाया निपतति । ४) पपा साऽपरसाबाहानां प्रतिपत्तिः । ५) भई पुनः पूर्वधिनमपि दविण सगृय पर्णशाराभ्यन्तरद्वारेण युप्माभिः राह समागनि यामि। ६) सिंहलद्वीपे गन्तव्यम् । ७) तथा कयमपि जनो वेश्याभिरषंगेगेनानि विभ्यितः यया प्रेमविदलावपिन तामु विश्वासमवतरति ८) ततः मा राड यूयं अपरगावाहप्रतिपत्तिश्रवणतादितहदया निमर्गनिर्गतेष्वपि चौमुदीवाने विश्रम्भन करिष्यथ ।

·२२ महाकविश्रीरामचन्द्रमरिविरचितं (उभी तथाकुरतः 1) कुन्दलतिका-(मित्राणन्दं प्रति) दहहिं चेअ परम्मुहेहि मयणग्गिभिभलमणाओ। कारिजते कुलपालिआउ गहिला. कजाई ॥१५॥ गन्धमूपिका- ततस्तथाकश्चिदसा अभिमुसो भूयाः ययेयं कोलीनं किमपि नाऽऽचरति । (मित्राणन्द. सलजमधोमुखो भवति ।) कुलपतिः- जामातः! प्रतिपादिता शुभशतप्रागल्भ्यलम्या स्वयं, तुभ्यं स्वर्गनितम्विनीप्रतिनिधिः पुत्री मया कौमुदी । पित्रोनॆत्रमहोत्सवे करतलव्यामोचनापर्वणि, खेरं वस्तु यदिष्टमस्ति भवतस्तत्किश्चिदुच्चैर्वृणु ॥ १८ ॥ मित्राणन्दः-(अञ्जलिं बद्धा) विपापहारमन्त्रोपदेशेन प्रसीद । कुलपतिः-(सायहेलम् ) प्रियां प्राणेभ्योऽपि त्वयि विसृजतो वत्स! तनया- मदेयं किं नाम स्वमपि विजहासोः कुलपतेः । किमेतैस्तैः पल्लीजनसमुचितैरक्षरलवै- रसाध्यं विश्वानामपि किमपि वस्तु सर ततः॥१७॥ . गजपाद: अल्पत्वं च महत्त्वं च वस्तुनोऽर्थित्वमीक्षते । क्रव्ये तरक्षुः श्रद्धालुन कव्ये त्रिदशांपतिः ॥१८॥ गन्धमूपिका-भगवन् ! यदभिरुचितं जामात्रे तदस्तु । पुरोधाः-मुनीन्द्र ! नार्हसि पवित्रेऽस्मिन् पाणिमोचनापर्वणि जामातुर्वैमनस्य- माधातुम् । कुलपतिः-(विमृश्य सविषादम्) मर्कटवर्ण! पवित्रय पुष्पोपहारेण ध्यानवेदीम् । (मर्कटवर्णम्नथाकरोति ।) (कुलपति. रमनाबन्धमाधाय ध्यानं नाटयति ।) गजपाद:--(कर्ण दत्त्वा) मञ्जीराणि यथा रणन्ति, पहलः कोलाहला खेचरी- वातस्यैप यथा, यथा च वियति ज्योतिः समुनृम्भते । दयित एष परामुयर्मदनामिविद्यमनगु, । कार्यन्ते फुलयालिका प्रथिलानि कार्याणि ॥

·२३ कौमुदीमित्राणन्दरूपकम्। दिव्यः कोऽपि निरर्गलः परिमलः काष्ठाः स्तुणीते यथा, व्यक्तं हन्त ! तथोपसर्पति महीं श्रीजाङ्गुलीदेवता ॥ १९॥ कुलपतिः-(सप्रश्रयम् ) स्वस्ति देवतायै । देवता-(सविनयम् ) श्रीमन्मुनीश्वर ! शिवप्रतिभूः समाधि- श्वापस्यविप्लवमपास्थत कश्चिदुचैः? । सर्वेऽपि किं ब्रतभृतः सुखमासते ते?, किश्चाध मां किमसि संस्मृतवानकस्मात् ? ।। २०॥ कुलपतिः-(सादरम्) हालाहलहरी विद्यां वन्द्यां देवैः सदानवैः । एतस्मै देवि ! जामाने प्रसीद प्रतिपादय ॥ २१ ॥ ( देवता मित्राणन्दस्य शिरसि दक्षिणभुज निधाय कर्णे एवमेव ।) मित्राणन्दः-महाप्रसादः ( इत्यभिधाय प्रणमति । ) देवता-मुनीन्द्र ! बजामो वयम् । कुलपतिः-निष्प्रत्यूहाविदशसम्पदो भूयासुः । ( देवता तिरोधत्ते ।) (नेपथ्ये) अस्ताद्रिमाश्रयन्तं प्रदोपसंहृतसमस्तवसुसारम् । वोढारं कुलवनितेव मित्रमनुसरति दिनलक्ष्मीः ॥ २२ ॥ गजपादः- ( साशमात्मगतम् ) कथमयं बटुः सन्ध्यासमयव्यावर्णनाव्याजेन ष्टदोपघोरघोणापहृतद्रविणसारेण सार्थवाहकुमारेण सह यत्साया गमनं सूचयति ? । गन्धमूपिका-(पुरोधस प्रति) रजनिरिदानीम् , पर्णशालाभ्यन्तरमुपैतु वत्सा, श्यतु अपरसार्थवाहप्रतिपच्या जामातरम् । कुलपतिः-वयमपि तर्हि प्रादोपिकी सन्ध्यामनुष्टातुं प्रतिष्ठामहे । (इति निष्कान्ता सर्वे1) ॥ तृतीयोऽङ्कः समाप्तः॥

·[॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः ॥] (ततः प्रविशति मित्राणन्दो मूर्धनकरण्डा कौमुदी च ।) मित्राणन्दः-(समन्ततोऽवलोस्य) प्राचीनमञ्चति वियत् पृथुशोककोक- कान्ताकपोलपुलकोपयिक दिनेशः। श्रान्ता इवास्ततटकुटिममाश्रयन्ति, राजीवजीवितहृतो हरिणाङ्कपादाः ॥१॥ कौमुदी-अजउत्त! कित्तिअं अज वि गंतव्यं । मित्राणन्दः- प्रिये ! महत्यपि प्राप्तपारे मार्गोदन्वति मास विपादनिषाद स्पृशः । प्राप्ता एव सिंहलद्वीपराजधानीपरिसरभुवम् । यदि च रजनीचरणचङ्कमणेनाति. चिरं परिश्रान्ताऽसि तदानीमवतार्य शिरसः करण्डमनेकस्तबककदम्पकसर्वशाखस्य क्रम- कखण्डस्यास्य निरपायासु च्छायासु विनोदय क्षणं प्ररूढगाढवेदं मार्गसेदम् । ( कौमुदी तथाकरोति ।) मित्राणन्दः-प्रिये ! नानादेशोद्भवैर्भग्नयानपात्रैर्वणिम्भिासीकृतस्य विचित्र- स्य कनकरत्नाभरणस्य समुद्वहनेन सुचिरमायासितानि बालमृणालकोमलानि तवाङ्गानि । तदहं संवाहयामि। कौमुदी-( सलज्जम् ) अजउत्त ! अलाहि एदिणा विणयपन्भंसेण । न एस कुलवहआणं पसंसणिजो मग्गो। तुम पि पायविहारकिलेसेण परिसंतोऽसि, ता अहं ते अंगसंवाहणं करिस्सं । मित्राणन्दः-( साश्चर्यमात्मगतम् ) न मे गोत्रं वेद प्रकृतिमपि...............'न, स्वभावस्थं किञ्चोपकृतमपि नास्यां किमपि मे । तथाप्येपा पन्धूनमुचदसिताक्षी मम कृते, पुरन्ध्रीणां प्रेमग्रहिलमविचारं खलु मनः २॥ (प्रकाशम् ) प्रिये कौमुदि ! दवीयसो देशान्तरादुपगतवतः सर्वथाऽप्यविज्ञातकुल-शील-सम्पदः परोक्षप्रेमग्रन्धेर्मम वणिजो निमित्तं चिरप्ररूडसौहार्दमुद्रोपद्रुतानां बन्धूनामुपहास्यजनकं स्वदेशपरिहार-पादविहार-शीनवातातपप्रसहनप्रायं क्लेशावेशमतुच्छमुपगच्छन्ती निमीलित- १) भार्यपुर | क्यिदयापि गन्तव्यम् । २) आर्यपुन ! अलं एतेन विनयप्रभ्रंशेन । न एष कुलवधूना प्रशमनीयो मार्ग. त्वमपि पादविहारशेन परिश्रान्तोऽमि, तदह तेजसवाहनं करिष्यामि - ·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । नेत्रपत्रा शैलेन्द्रमधिरोहसि, अविद्यमानयानपात्रा महार्णवमवगाहसे, अनासादितजाङ्गुली- प्रसादा पनगाधिनाथमुत्कोपयसि । कौमुदी-अजउत्त ! कीस इत्तियं पि सयलमहेलाजणसमाणं मम चरिदं निरू- विम विम्हयमुवगदोऽसि । खणमित्तदिवपिअयणपिम्मभरुभिभलाओ महिलाओ। चिरपरिचिए वि मिल्लंति बंधवे एस किर पगिदी ॥३॥ मित्राणन्द:-(स्वगतम्) वीरेषु गणना पूर्व परमर्हन्ति योपितः। यास्तृणायाभिमन्यन्ते प्राणान् प्रेमान्धचेतसः॥४॥ कौमुदी-किञ्च- 'देसं वयंति विसमं सहंति णिचं भमंति दुहिआओ। तह वि महिलाण पिम्मं दइयम्मि न सयणवग्गम्मि ॥५॥ ता अवरं मे भत्ति निरूवेदु अजउत्तो । मित्राणन्दः-( सविनयम् ) प्रिये कौमुदि ! पितृभ्यामावाल्यादजनि यदनन्तं किमपि ते, प्रियं वा श्रेयो वा तदुपनयने कोऽस्मि कृपणः इदं सत्यासत्यं पुनरभिदधे प्रीतिमुखरः, 'परं कालादस्माद् भृतकनिरपेक्षस्तव जनः ॥ ६ ॥ ( कौमुदी सलजमधोमुखी भवति ।) मित्राणन्दः-(विचिन्त्य सखेदम् ) सुखाकरोति संयोगस्तथा न तव कौमुदि !। मैत्रेयस्य परित्यागो यथा दुःखाकरोति माम् ॥७॥ कौमुदी-अजउत्त ! अलाहि विसाएण । जघामंतिदं करिस्सदि मिचेओ । संघडिस्सदि सिंहलदीवचिट्ठाणं अम्हाणं । मित्राणन्दः-प्रिये ! यद्यपेतश्रमाऽसि तदा नगराभ्यन्तरे गमनाय प्रक्रमस । ( फौमुदी करण्डकमादाय उत्यानं नाटयति ।) .) आर्यपुत्र ! सम्पादियापि समाहिताजनगमानं मम चरित निष्प्य पितागुगोऽति!। शुगमायाप्रियजनप्रेमभरोशिका महितार । चिरपरिरियानपि गुन्ति मधाने हिलतः॥ ''२) देशं प्रान्ति विपर्न सहन्त र भ्राम्यति दुःखिताः । तपनि मदिनाना प्रेम परित न माना। १) आर्यपुत्र ! अविना स्थानित परिम्पति मेययः । माटिप्पत सिन्दीपस्थित सदपरा में भलि निम्पपगपुषः ।

·२६ महायनिश्रीरामचन्द्रसरिविरचितं ( उमी नगराभिमुग्वमुपसर्पत ।) मित्राणन्दः-( सानन्दम् ) प्रिये ! पश्य पश्य, विश्राम्यत्पधिकाः फचित् , कचिदपि क्रीडाचलोपत्यका- क्रीडत्पीरपुरन्ध्रयो, गिरिसरिज्झतारताराः कचित् । एते ते रमयन्ति कोकिलफुलब्याहारवाचालितो- द्यानक्षोणिरुहः पुरीपरिसराः श्रोत्राणि नेत्राणि च ॥८॥ (पुरोऽनलोक्य ) धावं धावमयं पुरः पुरजनः किं कान्दिशीको भ्रम- त्येपोऽपि श्रुतिदुर्भगः प्रतिदिशं हकानिनादः कथम् । रुध्यन्तेऽध्वनि किं पदातिपटलैरागन्तवो जन्तवः?, कस्मात् कावचिका निकुञ्जकुहराण्यावृण्वते वाजिभिः ? ॥९॥ भातु तावत् , एवं सम्मुखीनमापतन्तं प्रवयसं द्विजन्मानमुपसृत्य पृच्छामि । (तत प्रविशति द्विज ।) ( मित्राणन्द, प्रणमति।) द्विजः-स्वस्ति यजमानाय । मित्राणन्दः-(सविनयम्) आर्य! इदानीमेर देशान्तरतः समुपागतोऽहम् , अतो न विदुरः कस्याप्यत्रत्यवृत्तान्तस्य । तत् कथय केयं पुरी, कोऽस्यां स्वामी ?, किमर्थ च प्रतिरथ्यमाबद्धकवचकचकैः कैश्विदाकृष्टकरालकरपालैः कैश्चिदारोपितचापैः कैश्चित् परिष- पाणिभिः पत्तिभिः प्रतिरुध्यते खेच्छाप्रचारी प्रतिभयचकितेक्षणः प्राणिगणः । द्विजः-महामाग! इयं सा सिंहलद्वीपभूतधात्रीललाटिका । श्रीनटीरगशालेव रङ्गशालाभिधा पुरी ॥१०॥ मित्राणन्दः-ततस्ततः । द्विजः- द्वियां यशाशीतमयूखराहुमहीपतिर्विक्रमयाहुरेताम् । प्रतापपीतद्युतिपीतविश्ववसुन्धरादौस्थ्यकथः प्रशास्ति ॥११॥ कौमुदी-तदो तदो। द्विजः-अद्य पुनश्विरप्ररूढचौर्योपद्रुतपौरजनोचेजितेन राज्ञा निष्ठुरं निर्मितः कालपाशनामा पुरीरक्षकस्तस्करप्रचारं कुतोऽपि विज्ञाय सर्वतो गवेपयितुमारन्धवान् । (इत्यभिधाय द्विजो निष्क्रान्त ।) १) ततस्तत ।

·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । मित्राणन्दः-(वामाक्षिस्फुरणमभिनीय समयम् ) साम्प्रतमपायपिशुनं नः किम- प्याकुनम् । तत् तावद् बहिरेव कचिदप्यास्महे याचदयं तस्करोपप्लयः कचिदपि विश्रा- म्पति । तदेहि कृतपुरीपरिसरनिवेशं जीर्णपापाणसञ्चयं कात्यायनीनिलयमनुसरामः । (उभौ परिकामतः ।) मित्राणन्दा-प्रिये ! तदिदं पश्य, केतुस्तम्भविलम्बिमुण्डमभितः सान्द्रानमालाञ्चित- द्वारं शोणितपशिलाङ्गणमदन्मार्जारिभीष्मान्तरम् । गोपुच्छोत्थितदीपमश्मकुहरक्रोडपलसोल्वण- व्यालं दर्दुरदाहधूमविधुरं कात्यायनीमन्दिरम् ॥ १२ ॥ ( कौमुदी विलोक्य वेपते ।) मित्राणन्द:-प्रिये ! अन्धकारप्राग्भारदुर्लक्ष्यविषमा चण्डिकायतनप्रदेशपदवी, ततो मत्पृष्ठलमा प्रविश। ( उमौ मध्यप्रवेशं नाटयतः ।) मित्राणन्द:-( कतिचित् पदानि गत्या विलोक्य च ) कथमयमभ्यन्तरे कर- कलितासिधेनुः प्रतिभयतरलेक्षणः कोऽपि पुरुपः । (कौमुदी पलायितुमिच्छति ।) मित्राणन्दः-(उच्चैःवरम् ) भी महापुरुष ! मा भैपीः । इदानीमेव देशान्त- रतः समायातो वणिगहम्, न पुनस्तस्करो वा धातको वा, तदारस्व यथासुखम् ! (पुन- विलोक्य ) कथमयं पाषाणसन्धिविवरेण निसृत्य पहिर्गतवान् ? । भवतु, तर्हि गर्भगृहा- वस्थितां भट्टारिका विलोकयामः । ( विलोक्य ) प्रिये ! पश्य पश्य, नेत्र-भोव-वरीष्ठ-पाहु-चरण-प्राणादिभिः माणिनां, मन्नः छुप्तपलिसारसकृतलानाऽश्रमालार्चिता। कण्ठस्योरगलिहामानपहलप्लीहागरागा गल. दत्तादिनरेन्द्रकृत्तिरसनोत्तंसा मूडानी पुरः॥१३॥ (कौमुदी उपरीयाचलेन नासा पिपाय सगुन निध्यायति ।) मिनाणन्दः-प्रिये ! चिदपि प्रदेशे विमुश द्रविणकरण्डकम् । कौमुदी-(फरण्डकं विमुच ) असउत् । इआणि कलावि कारगण मह सरीरम्मि महतो उन्वेगो। "मापुर यानी रेनारि मनमरे काम।

·. महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं मित्राणन्दः-प्रिये! मार्गपरिलड़नेनापि तावदतितरां परिश्रान्ताऽसि, साम्प्रतं पुनः कात्यायनीप्रतिभयमप्यभूद, ततस्ते वपुपि समुद्वेगः, तन्माम किमपि विरूपमाशविष्ठाः। (नेपथ्ये) एसा चोलपदपद्धई कच्चायणीभवणं पविट्ठा । अओ वलं लायपुत्ते पमाणं । मित्राणन्द:-( आकर्ण्य समयम् ) यथाऽयमानुपदिकस्य व्याहारः तथा जाने योध्यं करकलितासिधेनुनिःसृत्य गतः व्यक्तमसौ चौरः। तदिदानीं तस्करस्थानोप- लब्धैरस्माभिः किमनुष्ठेयम् १ । ( कौमुदी कम्पते।) नेपथ्ये) इहैय पदपद्धतिर्विशति पार्वतीमन्दिरे, तदत्र यहिरास्यतां निभृतवृत्तिभिः पत्तिभिः। अयं स धृतजीवितः परगृहाऽद्दलुण्टाचणो, नियम्य परिगृह्यतां द्रविणघस्मरस्तस्करः ॥१४॥ (पौमुदी मूर्छामभिनयति ।) ( नेपथ्ये) भो भोः पदातयः! कृतारधानमध्ये प्रवेष्टव्यम् , अपि नाम दस्युः प्रहारमादधीत । मित्राणन्दः-(विरोक्य ) सपरिकरः प्राप्तः पुरीरक्षकः । (तत प्रविशति कारपारा दीर्घदष्ट्र-वराहतुण्डप्रभृतिकश्च परिवारः।) फालपाशः-दीर्घदंष्ट्र ! [ मध्य ]मवलोकय । दीर्घदंष्ट्र:-(विगेश्य ) राजपुत्र ! अस्ति किमपि मानुपमभ्यन्तरे । कालपाशा-(सत्रोपमुञ्चे स्वरम् ) मुपित्या पौराणां नयकनक माणिक्यघटितां- चिरं काशी-चूडामणि-मुकुट-ताटक-कटकान् । फरे यासि क्षुद्र !?, द्रुततरमगाराद् भव पहिः, स्वयं कुदस्तुभ्यं पितृपतिरिदानी न भवसि ॥१५॥ मित्राणन्दः-प्रिये ! उचिष्ठोचिष्ट, प्राप्ता राजपदातयः । ( उभी बहिर्भरत.) (कौमुदी परिधानपटेन करण्डकं पिदधाति ।) १) एस चौरपान पलायनीभवनं प्रविष्टा । मा पर रामपुत्र प्रमाणम् ।

·२९. कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । कालपाश:-(साक्षेपम् ) अरे ! कस्त्वमसि । मित्राणन्दः-( सकम्पम् ) राजपुत्र ! पथिकोऽहम् । कालपाश:-इयं वनिता का? । मित्राणन्दः-मम सधर्मिणीयम् । कालपाशा-बाले ! करण्डिकायां किमस्ति । कौमुदी- ( सकम्पम् ) संचलयं कि पि अस्थि । वराहतुण्ड:-( करण्डिकामुत्पाट्य विमुच्य च कालमाशं प्रति ) प्रभूतद्रविणसार- भारेण न शक्यते समुत्पाटयितुम् । कालपाश:-( सोपहासम् ) बाले ! शम्बलस्य किमियान् भारः १ मध्यस्थिता H चौय कारयसि ।। कौमुदी-तांद ! अहं चोरि सिविणे वि न पिच्छामि । कालपाश:-प्रत्यक्षमपि पश्यन्ती खमे न किं करिष्यसि । ( पुनः साव- हित्थम् ) दीर्घदंष्ट्र ! विधेहि किमप्यस समयोचितमातिथ्यम् । (दीर्घदंष्ट्रो यटिना प्रणिहन्तुमारभते ।) ( कौमुदी सपूत्कारमन्तरा निपतति ।) कालपाश:- वनितायां प्रहारः प्रयततो रक्षणीयः । मित्राणन्दः-राजपुत्र ! भिन्नयानपात्रो पणिगहमुद्वरितशेष किमपि द्रविणमा- दाय खनगरं प्रति प्रचलितः । ततो पृथातस्करापयादेन किं मां विगोपयसि ?) चौर्य- चिहं किमप्युपदिश्य साक्षिणं वा कमप्युपस्याप्य गृहाण चा सुपाण वा यधान चा । कालपाशः-आभरणकरण्डकादप्यपरं किं नाम चौर्यविहम् । मित्राणन्दः- राजपुत्र ! ममैव द्रविणमत्र करण्डके । कालपाशः-सर्वमपि राज्ञः पुरतो वक्तव्यम् । मित्राणन्दः-( सदु समात्मगतम् ) यत् पोतस्य सुवर्ण-मौक्तिकनिर्भगो वियोगो निजे. येन्मातापितृभिर्विदेशयसतिर्येयं न तद् पाधते । मिथ्या यः पुनरिन्दुरामयशसो गोत्रस्य लक्ष्मैकम् कागारिकविलयः प्रतिमुहुर्दुःसाकरोत्येप माम् ॥१६॥ दाम्पमा हिमप्यता .) तात। ई पौर्य मोमीन परसात।

·३० महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं कौमुदी-(सदैन्य पादौ संस्पृश्य ) ताद ! मिल्हेहि मे निरवराहं भतारं । देहि पइभिक्खं। कालपाशा-(साक्षेपम् ) आः पापे । तस्करपति दूरस्थिता ब्रूहि । माऽस्मानु- पस्पृश। ( कौमुदी सबाप्पमधोमुखी भवति ।) कालपाशा-(विमृश्य ) कोज भो। (प्रविश्य ) वज्राङ्कुरः-ऐसो म्हि, आणवेदु लायउत्तो । कालपाश:- अरे बजाकुर । वादय वध्यपटहम्, उपनय सरासमं श्वपाकम् । जं आणवेदि शामी । ( इत्यभिधाय वजाङ्कुरो निष्क्रान्त ।) (नेपथ्ये दु श्रवो वध्यपटहध्वनि ।) कालपाशः- वराहतुण्ड ! प्रलम्बय तस्करस्य केशान् । सन्दानय भुजौ । (वराहतुण्डस्तथाकरोति ।) ( कौमुदी तारस्वर प्रलपति।) मित्राणन्दः-प्रिये! मा विपीद कृतं पाप्पैः फलं मर्पय कर्मणाम् । सत्यं विपाद-शोकाभ्यां न देवं परिवर्तते ॥१७॥ (प्रविश्य सरासभ ) श्वपाकः-एशे म्हि, आणचेदु शामी । कालपाशा-अरे खङ्गिल ! प्रसाधय रक्तचन्दनेन तस्करस्य शरीरम् । निक्षिप शरावमाला कण्ठे । मित्राणन्दा-राजपुत्र ! किमस्य श्वपाकस्य संस्पर्शनेन मामपवित्रयसि । कालपाशा-हला दुष्टे ! तर्हि त्वमेव समाचर श्वपाककरणीयं निजे भर्तरि । (कौमुदी रक्तचन्दनेनोपरिप्य शरावमारा कण्ठे निक्षिपति ।) कालपाशा-दीर्घदंष्ट्र ! रासममधिरोपय तस्करम्, इमां च योषितं मूर्धकृत- करण्डिका रासभस्याग्रे कुरु । (दीर्घदष्ट्र सर्वमाचरति ।) १) तात ! मुश्च मे निरपराध भर्तारम् । देहि पतिभिक्षाम् । २) एषोऽस्लि, भाज्ञापयतु राजपुत्र । ३) यदाज्ञापयति खामी। ) एषोऽस्मि, भाज्ञापयतु स्वामी।

·३१ कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । मित्राणन्दा-(स्वगतम् ) अस्मिन् कर्मणि भिन्नशमणि न मे चित्तस्य याचां भुवो- ईष्टेः पाणिपुटस्य [चाप्यणु ] रपि व्यापारभारोदयः । भूयास्येवमपि [श्रुति ] ज्वरकराण्यायान्त्यभद्राणि चे- नाभेयस्य तदा पदानि शरणं देवस्य दुःखच्छिदः॥१८॥ (नेपथ्ये) विधिना विधीयमानं कमलानां बन्धनं त्वदोपाणाम् । द्रष्टुमनलम्भविष्णुर्भानुपान्तरं श्रयति ॥ १९॥ कालपाश:-वराहतुण्ड ! प्रातरयं राजकुलाय दर्शनीयः । साम्प्रतं पुनर्प्रम- यत्वेनं सर्वासु नगररथ्यासु । वयमपि तस्करान्वेषणखेदं विनोदयितुं व्रजामः । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ॥ चतुर्थोऽङ्कः समाप्तः॥

·[॥अथ पञ्चमोऽङ्कः॥] (ततः प्रविशति अमात्यः कामरतिः।) कामरतिः-कोन भोः असत्परिजनेषु । (प्रविश्य ) विनयन्धरः- एपोऽस्मि । कामरति लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गसुभगङ्करणांसभूः । कुमारो रङ्गशालाया मध्यमद्य प्रवेक्ष्यति ॥१॥ ततः समादिश सङ्गीतकाय गन्धर्वलोकान् । अलङ्कारय विचित्रमणि-मौक्तिकमा लम्वैश्वीनांशुकावचूलैश्च पुरगोपुरतोरणानि । विधापय मन्दिरद्वारालिन्दकेषु मसृणघुसण गोमुखानि । निर्मापय प्रतिवेश्म पहलपरिमलाकृष्टमधुकरीमधुरझङ्कारमुखराणि मृगमद द्रवच्छटाच्छोटनानि । सर्वमचिरादाचरामि । ( इत्यभिधाय विनयन्धरो निष्क्रान्तः ।) कामरतिः-(पुनर्विमृश्य ) कोज भोः! १ । (प्रविश्य ) शिखण्ड:-आदिशतु मत्री। कामरतिः -अद्य किल नगरोद्यानमधिवसतः कुमारस्य लक्ष्मीपतेरभिमुखं मुपितान्यभूप- लक्ष्मीस्त्रयङ्ग्रहमहग्रहिलैकबाहुः। मार्ग कियन्तमपि सैन्यवृतो यियासुः, श्रीसिंहलावनिवधूपरमेश्वरोऽयम् ॥२॥ ततो गत्वा ग्रूहि गजसैन्याधिपतिं पुण्डरीकम्-यथा करटिघटां प्रगुणय, विशेषतश्व जपमालामियानं पसरामम् , हलिणं च पोजिसन्याधिपतिं पोजिसेनासनहनाप समादिश। (शिखण्डः प्रणम्य निष्क्रान्तः ।) (नेपथ्ये) इत इतः सिंहलेश्वरः। हर्षेण च वाजिन सैन्या क०।

·३३ राजा कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । कामरतिः-कथमयमास्थानमुपसर्पति देवः । (प्रविश्य राजा सिंहासनमलङ्करोति ।) (अमात्यः प्रणमति ।) - अमात्य ! प्रवर्तितः प्रविशतो वत्सस्य नगर[ प्रवेश ]महोत्सवः १ । कामरतिः- -अथ किम् । (प्रविश्य) मतीहारः-देव ! रत्नाकरनगराधिवासिना विजयवर्मणा मण्डलेश्वरेण पिता पुरुषो द्वारि वर्तते । राजा-(साशङ्कम् ) शीघ्र प्रवेशय । (प्रविश्य पुरुषः प्रणमति ।) राजा-( साक्षेपम् ) अरे करभक ! प्रस्थितो विजयवर्मा समूलकापं कपितुं दुरा- त्मानं चक्रसेनम् । पुरुपः-देव ! प्रस्थानमेव विज्ञपयितुं सिंहलद्वीपपरमेश्वरपादानां विजयवर्मणा मण्डलेश्वरेण प्रेपितोऽस्मि । राजा-'दुरुच्छेदः खलु दुरात्मा चक्रसेनः, ततस्त्वया समग्रसामग्रीकेण योद्ध- ज्यम्' इति गत्वा समादिश विजयवर्माणम् । (पुरुषः प्रणम्य निष्क्रान्तः।) राजा-(विमृश्य ) अमात्य ! आकाऽऽगमनं वयं स्वनगराद् यत्सस्य लक्ष्मीपतेः, सर्वाङ्गीणसुधानिपेकसुभगामास्वादयामो दशाम् । कामं वाममिदं स्फुरत्यविरतं नेनं च गानं च नः, कोऽयं नाम परस्परप्रतिहतः सर्गक्रमो वेधसः ? ॥३॥ कामरतिः-प्रभजनप्रकोपप्रभवानामङ्गस्फुरणानां शुमा-शुभोदकेषु को नाम + विधम्मः। ( नेपथ्ये वध्यपटहध्वनि.) राजा-अमात्य ! महोत्सवदिने किमिदम् । (प्रविश्य ) प्रतीहारः- वर्धसे देव ! वर्धसे, प्रातः कालपाशेन नगरलुष्टाकस्तस्करः । 1) मनं निजस्य नग ख।

·महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं राजा-कासौ कासी। ( ततः प्रविशति कालपाशेन केशैगृहीतो मित्राणन्दः मूर्धकृतकरण्डिका कौमुदी च 1) राजा-(साश्चर्यम् ) अमुना नेत्रसुधाजनैकसुहृदाऽप्याकारेण चौर्यकरणम् ? अहो ! विचित्रः कर्मणां विपाकः । कामरतिः-(कौमुदीमवलोक्य साभिलापमात्मगतम् ) कामं कामं कुसुमधनुषोऽध्यावहन्ती सशोके, लोकेऽप्यस्मिन् यदि मृगशामीहशी रूपलक्ष्मीः। क्लेशाकीर्णे तपसि विपुलस्वर्गभोगोत्सुकानां, मन्दीभूता खलु तदधुना प्राणभाजां प्रवृत्तिः ॥ ४ ॥ राजा-(साक्षेपम् ) रे रे तस्कर ! कस्तवात्र जनकः ? कः सोदरः ? कः सुतः?, कस्त्राता ? किमु मित्रमस्ति ? सदनं ते कुत्र ? के पान्धवाः ?। कस्येयं कुसुमे केलिसरसी सर्वाङ्गरम्या प्रिया?, केनाथ व्यसनेन विह्वलमना मुष्णासि नः पत्तनम् ? ॥५॥ मित्राणन्दः-(सभयम् ) देव ! समुद्रोपजीवी मित्राणन्दनामा वणिगहं उद- रितशेपं कियदपि द्रविणमादाय स्वनगरं प्रति प्रचलितः । अत्र च मे देव एव त्राता पिता बान्धवो था । इयं च मे सघर्मचारिणी । नगरमहं मुष्णामि न वा? इत्यत्र देवः प्रमाणम् । राजा-अरे कालपाश ! करण्डकाभ्यन्तरमवलोकय । कालपाश:-(विलोक्य ) देव! एतानि सप्त कुण्डलानि, त्रयोदश मञ्जीराणि, एते चैकविंशतिरङ्गदाः, सप्तदश चूडामणयः, अपरस्य पुनर्वत्प्रायस्य रत्नसमूहस न शक्यते सङ्ख्यानमाधातुम् । राजा-भद्रे ! त्वदीयमेतदाभरणम् । कौमुदी-(सलजम् ) अंध इं? । राजा-अमात्य। दम्पत्योरियमाकृतिरयं च वाचां दृशां च विनिवेशः। पिशुनयति साधुभावं चौर्य तु करण्डको वंदति ॥६॥ कामरतिः-देव ! मा शविष्ठाः । तस्कर एवायम् । कथमपरथा विषमसयो- ऽयं नेपथ्यप्रकारः। १) अथ किम् । दैवं ख। . 1 अथ का 3 एतस्य खा 4 दिशति ख।

·तत् त्वं तत्त्वं कथय ननु नः काऽसि कस्यासि पत्नी?॥९॥ १)एपोऽस्मि । २ भर्तः। भन्याशी सा पदपदानि या कालापनीभवनं प्रविष्टा। ३) देव बगिनो ३५ कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । राजा-(कौमुदी विलोक्य) अस्याः सरोरुहशः सततोदयं च, निर्लाञ्छनं च विरचय्य मुखं विधातुः। खण्डोदयं च जनविश्रुतलाञ्छनं च, चन्द्रं पुनर्घटयतो विदितो विचारः ॥७॥ कामरतिः-(सामिलापम् ) देव। अज्ञातलक्ष्मणि सदोदयवृत्तभाजि, पूर्व सरोरुहद्दशां घटिते मुखेन्दौ । सारूप्यदूपणभयाद् विधिनाऽयमिन्दुः, पक्षक्षयी च घटितः स्फुटलाञ्छनश्च ॥८॥ (पुनः स्वगतम् ) विफल एव ममावतारो यद्यनया सह न क्रीडामि । राजा-अरे कालपाश! कुत्र प्रदेशे कथं चायं प्राप्तः । कालपाशा-आनुपदिकेनार्पितश्चण्डिकायतने प्रतिगृहीतः । राजा-(विमुश्य ) तं त्वरिततरमानुपदिकमाकारय । (प्रविश्य ) आनुपदिकः-एसे म्हि । राजा-अरे! अयं तस्करः त्वया पदानुसारेण समुपनीतः । आनुपदिकः-(मित्राणन्दपदान्यवलोक्य ) भेटा! अन्नालिशा शा पदपद्धई जा कचायणीभवणं पविष्टा । राजा-अमात्य! किमिदम् । कामरतिः-देव ! अयमपि चौरः, यस्य च पदपद्धतिः कात्यायनीभवनं प्रविष्टा सोऽपि चौरः । महदिदं देवय नगरम्, सम्भवन्ति भूयांसो दस्यवः । राजा-(कौमुदी प्रति) वक्रं पात्रं लवणमधुनः, पद्महृद्यौ च पाणी, वाणी स्वादुश्चकितहरिणी हारिणी नेत्रपत्रे । लजासजा स्थितिरविकृति रिसत्त्वं महत्त्वं, कौमुदी-(सलञ्जम् ) देव ! वणिअस्स दुहिआ, एदस्स बहुआ। दुहिता, एतस्य पधूः। 1 एसो दिखा ·महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं कामरतिः-देव ! नेयमस्य पत्नी, किमुतानेन कुतोऽप्यपहृत्य मत्रेण वा तत्रेष वा व्यामोहिता, तदियं मुहुर्मुहुरेतदनुकूलं व्याहरति । राजा-(विमृश्य ) अरे कालपाश! पोरानाहय । (प्रविश्य कृतोष्णीपाः सप्ताप्टा वणिजः प्रणमन्ति ।) राजा-उपलक्ष्योपलक्ष्य प्रतिगृह्णीत यूयं स्वं स्वमाभरणं द्रविणं च । वणिजः-(विलोक्य) भेट्टा! न इत्थ अम्हाणं आभरणं वा दविणं वा किंपि अत्थि। राजा-अमात्य ! न तावदमुनाऽस्मत्पौराणां किमप्यपहृतम्, देशान्तरतस्कर- निग्रहे तु के वयम् । कामरतिः-(स्वगतम् ) ने नामास्मिंस्तस्करे जीवति ममेयं कथञ्चिदपि वनिता सम्पद्यते, तदयं यथाकथञ्चिदपि व्यापादयितव्यः । भवतु । (प्रकाशम् ) देव ! निश्चयेन तावदयं चौरः । साम्प्रतमेव चायमायातस्ततः पौराणां किमपि नापकृतवान् । अतः परं पुनः सर्वमपि शनैः शनैरपकुर्यात् । चौरश्च राज्ञां स्वदेशजो वा परदेशजो वा वध्य एव । (पुनरपवार्य ) इदं धनं इयं स्त्री च देवपादानामभ्यर्णे विश्राम्यतु । चौरस्य पुनः प्रतिविधानं कालपाशः कुरुताम् । राजा-( कालपाशं प्रति ) यदभिधत्ते मत्री तदनुष्ठेयम् । ( कामरतिः कालपाशस्य कर्णे एवमेव ।) ( कालपाशः साक्षेपं मित्राणन्द केशैद्धाति ।) (नेपथ्ये करुणध्वनिः ।) राजा-(समयमाकर्ण्य ) अमात्य ! किमिदम् ?! (प्रविश्य ) चेटी-(सोरस्ताडम् ) भेट्टा । मुसिद म्हि मुसिद म्हि । राजा-चतुरिके ! विश्रब्धमभिधीयताम् । चेटी-भेट्टा! देवी पत्तलेहा विष्णवेदि । राजा-त्वरिततरं विज्ञपय-किमादिशति देवी । चेटी-कुमारो लच्छीवई उजाणे कुसुमावचायं कुब्वाणो भुअंगमेण दह्रो विवन्नो अ, एदं देवी विनवेदि। १) भर्त. 1 नागास्मा आभरणं वा द्रविणं वा किमप्यस्ति । २) भर्त: मुषिताऽसि मुषिताऽस्मि । ३) भर्न । देवी पत्रलेखा विज्ञपयति । ४) कुमारो लक्ष्मीपतिरुयाने कुमुमावचायं पुर्वागः भुजङ्गमेन दष्टो विपन्नथ, एतद् देवी विशपयति । 1 निप्रहेषु स। न चास्मि सा ·कौमुदीमित्राणन्वरूपकम् । राजा- हा वत्स शशाङ्ककुलप्रदीप ! कामिमां दुस्थामवस्थामाप्तोऽसि १ । (ततः प्रविशति शिविकाधिरूढः प्रनष्टसर्वक्रियः कुमारो लक्ष्मीपतिः प्रलपन्ती पत्रलेखा च।) कामरतिः-भो भोः शिविकावाहिनः । सिंहासनस पादपीठे विमुञ्चत कुमारम् । (शिविकावाहिनस्तथाकुर्वन्ति ।) पत्रलेखा-अजउत्त! पिच्छ पिच्छ, वच्छस्स कीदिसं जादं ? । ( राजा विलोक्य सहसा मूर्च्छति । ) कामरतिः-भो भोः पुरुषाः ! त्वरध्वं त्वरध्वम् , उपनयध्वं उपनयध्वं चन्दन- शिशिराम्भः कदलीपत्रव्यजनानि च । (प्रविश्य पुरुषाश्चन्दनाद्यैरभिषिच्य राजानं वीजयन्ति । ) राजा-(चेतनामास्थाय कुमारस्योपरि निपत्य च साक्रन्दम् ) वत्स ! प्रसीद, कुलमण्डन ! देहि वाचं, हातुं कथं प्रवयसं पितरं क्रमस्ते ? । अस्तोकशोकजननी प्रतिरुध्य निद्रा- मुद्रां निजान् परिरभख चिराय बन्धून् ॥१०॥ ( सर्वे तारस्वरं प्रलपन्ति ।) मित्राणन्दः-कालपाश ! किमपि विज्ञपयितुकामोऽस्मि । कालपाशः-अमात्य ! तस्करोऽयं राजानं विज्ञपयितुमिच्छति । कामरतिः-(साक्षेपम् ) इदानीं विज्ञापनायाः कः समयः । राजा-अमात्य ! किमभिधत्ते चौरः । कालपाशः-देव ! तस्करोऽयं राजानं विज्ञपयितुमिच्छति । राजा-व्यापाद्यमानो लभते विज्ञापनामेकाम् , तदयं विज्ञपयतु चराकः । मित्राणन्दः-अस्ति देव! नः कुलक्रमागतो विपापहारमत्रः । कामरतिः-अरे । प्रियमाणः कुशकाशानवलम्बसे १ । राजा-महाभाग ! भूयोऽप्येतान्येवाक्षराणि श्रावय । मित्राणन्दा-अस्ति नः कुलक्रमागतः शतशो दृष्टप्रत्ययो विपापहारमन्त्रः । 1) आर्यपुत्र ! पश्य पइय, वत्सस्य कीदृशं जातम् ।।

·३८ महाकविश्रीरामचन्द्ररिविरचितं राजा-(प्रणग्य) परमेश्वर ! तर्हि प्रसीद । प्रयच्छाम्मत्कुलाय प्राणमिक्षाम् । अरे कालपाश! द्रुततरमपनय बन्धनानि । (कालपाशस्तथाकरोति ।) (मित्राणन्द आसनविशेषमाधाय ध्यानं नारयति ।) (आकाशे) यूहि मोः। भूहि, किमर्थ मां स्मृतवानसि । सर्वे- (ऊर्ध्वमवलोक्य सविस्मयम् ) कथमियं भगवती विपदेवता जाङ्गुली स्वयं व्याहरति । मित्राणन्दः-(प्रणम्य) भगति ! यदि मया प्रसादिताऽसि तदा युवराज- मुत्थापय । (आकाशे) उत्तिष्ठ भोः! उत्तिष्ठ । कुमारः-(ससम्भ्रममुत्थाय ) कथमयमियान जनसम्मर्दः । अम्ब! किमद्य तातदर्शनमहोत्सवे शोकदुर्दिनान्धकारितवदनाऽसि १ । प्रयतख, प्रजामस्तातपादान प्रणन्तुम् । राजा-(सानन्दं सबाप्पम् ) एसोहि वत्स! शीतांशुवंशमुक्तावचूल ! माम् । दोया मृणालमित्राभ्यामालिङ्ग पितरं निजम् ॥ ११ ॥ कुमार:-कथं नेदीयांस एव तातपादाः ।। (उत्थाय प्रणमति ।) (राजा आलिङ्गय शिरसि चुम्पति ।) कुमार:-(मित्राणन्दमवलोक्य ) तात! वध्यनेपथ्यधारी राजसदसि कोऽयम् । राजा-महदस्य चरितमनाख्येयमिदानी पवित्रे भात्सम्पर्कपर्वणि। (पुन सविनयं मित्राणन्द प्रति) त्वमेवास्य स्वामी, त्वमसि जनकस्त्वं च जननी, गुरुस्त्वं, बन्धुस्त्वं, त्वमसि परमं मित्रमपि च । त्वया येनाऽऽकृष्टत्रिभुवनजनग्रासरभस- प्रवेल्लजिह्वाग्रात् मसभमयमास्यात् पितृपतेः॥ १२॥ (मित्राणन्द' सलजमधोमुखो भाति ।)

·PMnAmare ३९ , कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । राजा-(अमात्यं प्रति) पाणानेष सुताय नः प्रवितरन निम्शेषमसत्कुलं, प्राणैः प्रीणितमावहत् प्रविलसत्कारुण्यपुण्याकृतिः । तत् किं वस्तु तदस्ति किश्चन गुरौ ब्रह्माण्डमाण्डोदरे, येनाऽऽनृण्यममुष्य विश्वजनतारत्नस्य यामो वयम् ॥ १३ ॥ तत् तावदेती जम्पती स्ववेश्मनि नीत्या प्रसादय अस्मन्निर्विशेषेण गौरवविशेपेण यारनिजनगरं प्रति प्रस्थाप्येते । कामरति:-(स्वगतम् ) प्रियं नः । राजा-वयं च कुमारेण सह सुख-दुःखवार्ता विधातुं मध्यं प्रविशामः । ( इति निष्कान्ताः सर्वे ।) ॥ पञ्चमोऽङ्कः समाप्तः॥

·. [॥ अथ पष्ठोऽङ्कः॥] (ततः प्रविशति मगलकः ।) मङ्गलका-(साश्चर्यम्) समुद्रे पतितस्यापि क्षिप्तस्यापि नभस्तलात् । पुनः सम्पद्यते लक्ष्मीर्यदि प्राणैन मुच्यते ॥१॥ कथमपरथा तथाविधे त्रिलोकीप्रतिभयैकसदसि महति सम्परायमहार्णवे विपक्ष- क्षितिपालकरालकरवालप्रहारैर्विजयवर्मणः प्रत्यङ्गं प्रणेन वैशसम् ?, कथं चाकाण्डसङ्घ- टितपान्थप्रेवर्तितौपधद्रवोपलेपेन तदात्व एव व्रणश्रेणीसंरोहणम् ? सर्वथाऽप्यपारव्यसन कान्तारपतितेनापि प्रेक्षापूर्वकारिणा प्राणिना न विपादवैधुर्यमाधेयम् । भवतु, यथा- दिष्टमादधामि । (पुरोऽवलोक्य ) कथमयमितः परापतति मदनकः १ । (प्रविश्य ) मदनकः-आर्य 1 क प्रस्थितोऽसि । मङ्गलकः-अद्य किल रत्नाकराभ्यन्तरे विपक्षसौप्तिकोपनिपातकिंवदन्ती । ततः सैनिकावधानदानाय विजयवर्मणा मण्डलेश्वरेण प्रेपितोऽस्मि । मदनकः-आर्य ! आमूलतः सम्परायसंरम्भं श्रोतुमिच्छामि । मङ्गलका- देवस्य विक्रमयाहोरादेशेन चक्रसेनमुत्पाटयितुं विजयवर्मा प्रस्थित इति तवापि प्रतीतमेव । अनन्तरं च- क्षुण्णासु कोटिपु मदान्धदृशां भटानां, नप्टे द्विपेन्द्रतुरगोडुरपत्तिसैन्ये । अन्योन्यमुद्यतकृपाणकडम्पकुन्ती, योद्धं स्वयं परिघृढौ रभसात् प्रवृत्ती ॥२॥ मदनक:-( ससम्ममम् ) ततस्ततः ? | मङ्गलका-अनन्तरं च चक्रसेनः प्राणापहारिभिर्निशातहेतिभिर्विजयवर्माणं सर्वाङ्गीणमभिहतवान् । 1°प्रतिवर्तितौषधराजवलयेन स।

·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । मदनक:-(सभयम् ) ततस्ततः । मङ्गलका- ततः प्रहतसर्वाङ्गीणमर्माणं कण्ठगतप्राणं विजयवर्माणं विलोक्य विषादी निपादी शनैः शनैः गजराज प्रतिनिवर्त्य सं शिविरमायातवान् । मदनका -अहह ! विक्रमबाहोः प्रतापक्षयः। (पुनर्विमृश्य ) आर्य! कोऽयं द्विजातिमैत्रेयः ?, कथं च विजयवर्मणे सङ्घटितवान् ? । मङ्गलक:-अयं च किल वैदेशिकः सैनिकभ्रमद्भिविपक्षप्रणिधिरिति मन्वानः सङ्घय विजयवर्मणे समुपनीतः । विजयवर्मणा च प्रहारप्रस्तप्रभूतवेदनामूर्छालेन तदात्व एवं व्यापादयितुमादिष्टः। मदनक:-ततस्ततः । मङ्गलका-ततो 'मास्म मां व्यापादयः, तवाहं महान्तमुपकारमाधास्यामि' इत्यभिधाप मैत्रेयः केनाप्यौपधद्रवेणोपलिप्य विजयवर्माण प्ररूढसर्वाङ्गीणवणमकरोत् । मदनकः-(सकौतुकम्) क नाम प्राणसंहारी सर्वाङ्गीणव्रणोदयः । क च मैत्रेयसम्पर्कः पर्ववल्लीप्ररोहभूः ॥ ३ ॥ मङ्गलका-किर्मदः कौतूहलम् । अभिमुखवर्तिनि वेधसि पुण्यगुणावर्जितानि सर्वाणि । द्वीपान्तरस्थितान्यपि पुरः प्रधावन्ति वस्तृनि ॥४॥ तत् कथय क प्रस्थितोऽसि । मदनकः-देवेन भगवतो लोहितपाणेः पुरुपोपहारं कर्तुकामेन वैदेशिकस्य कस्यापि गवेपणाय प्रेपितोऽस्मि । मङ्गलका-इदानीं किं करोति देवः । मदनकः-एप यक्षोपपने मैत्रेयेण सह किमपि जल्पन्नस्ति तंत्र मज त्वम् । अहमपि यथादिष्टमादधामि । (इति निष्कान्ती ।) ॥ विष्कम्भकः ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिय: समैत्रेयो विजयवर्मा सुनन्दप्रमृतिकश्च परिवारः।) विजयवर्मा-कोच मो!। (प्रविश्य) माधव्या-एपोऽस्मि । यक्षायतने ख। . 3 ततोस। को-६

·महाकविधीरामचन्द्रसूरिविरचितं
विजयवर्मा-माधव्या नव्या कामप्यद्य भगवतो यक्षाधिराजस्य पूजां विरचय।
खयं च वयमय बलिं विघाखाम इत्युपहारपशुः पवित्रयित्वा प्रगुणीकार्यः ।
यदादिशति रत्नाकराधिपतिः । ( इत्यभिधाय माधत्र्यो निष्कान्तः ।)
विजयवर्मा-(सविनयं मैत्रेयं प्रति)
प्राणेभ्यो नापरं वस्तु प्रेमपानं वपुष्मताम् ।
ते च मे युष्मदायत्ताः किं त्रुवेऽहमतः परम् ? ॥५॥
मैत्रेय:-किमेवमादिशन्ति मण्डलेश्वरपादाः ?,
धात्रीघरैकधुरवाहुपु किं नृपेपु,
पुष्णाति भद्रमुदरम्भरिरध्वनीनः ।
युप्माहशान घटयितुं विधिरन्मदिष्णुः,
श्रेयांसि तत्र पुनरोपयिकं स्थितोऽहम् ॥६॥
सुनन्दः-(साश्चर्यम् ) देव ! सेयं महत्वस्य गाम्भीर्यस्य च परा काचिदुपनिषद
विजयवर्मा-माहात्म्यदर्पसर्पमसंस्पृशन्तो यत्किश्चिदपि समादिशत यूयम् ।
अहं पुनस्तत्रभवतो भवतो विना प्राणितमात्मनो विधेरप्यविधेयमाकलयामि ।
मैत्रेया-रत्नाकराधीश्वर!
सम्पत्तिा विपत्तिा रोहन्ती दैवमीक्षते ।
एवमप्यर्थिताऽन्येषु पुंसां फ्लैन्याय केवलम् ॥७॥
सुनन्दः-देव ! विरमतु कथेयम् । अनया खलु द्विजराजपादाः महतीं
त्रपामुद्वहन्ति ।
विजयवर्मा-
निष्कासमुपकारोऽपि विश्वोत्तीर्णा सतां क्रिया।
अप्रकाशस्तु यस्तस्य तत्र ब्रह्मापि मन्थरः॥८॥
सुनन्दः-देव!
पञ्चपाः सन्ति ते केचिदुपकर्तुं स्फुरन्ति ये ।
ये सरन्त्युपकारस्य तैस्तु वन्ध्या वसुन्धरा ॥९॥
विजयवर्मा-किमेवमार्यानप्युपकार्याननाः संक्लेशितः सन्तर्जयसि ? ।
प्रत्युपकारमाधातुमनुरूपं निरोजसः।
उपकारं स्मरन्तोऽपि विस्मरन्ति महौजसः ॥१०॥
(पुनमैत्रेयं प्रति सविनयम् )
एते ते मदवारिशीकरभरस्यूताम्बराः सिन्धुरा-
स्तेऽप्येते प्रलयप्रभजनजवप्रत्यर्थिनो वाजिनः।
श्रीरेपा शरदिन्दुदर्पजयिनी सोऽहं कृतज्ञस्ततो,
येनार्थस्तममीपु यूयमचिराद् गृहीत किं शङ्कया? ॥११॥

·४॥ कौमुदीमित्राणन्दरूपकम्। मैत्रेया-द्विजातिरहमनह) गज-वाजिप्रभृतीनां सम्पत्तीनाम् , तदिदानीमिद- मेवाभ्यर्थये। विजयवर्मा-(ससम्भ्रमम् ) किं तत् ? । मैत्रेयः-परममित्रं मित्राणन्दनामानं वणिज सिंहलाम्यन्तरे कचिदपि गवेष- यित्वा मम सङ्घटयत। विजयवर्मा-एतावतोऽप्यर्थस्य का नाम प्रार्थना १ । कोच भो।!। (प्रविश्य पुरुषः-एपोऽस्मि । विजयवर्मा-अरे तरल ! समादिश मत्रिणं यथा मित्राणन्दनामानं वणिर्ज कचिदपि सिंहलाम्यन्तरे गवेषयित्वा विज्ञपय । (पुरुषो निष्कान्तः । विजयवर्मा-(विमृश्य) कोज मोः।। (प्रविश्य) कञ्चुकी-एसो म्हि । विजयवर्मा-कक्षुकिन् ! वत्सां सुमित्रां कन्यकान्त पुरादाकारय । (कक्षुकी निष्कान्तः।) (प्रविश्य सुमित्रा सविनयं प्रणमति ।) विजयवर्मा-आर्य मैत्रेय! इयमस्माभिर्विजययात्रागतः प्रतिपन्थिनगरा बन्दीकत्य समातृ-भ्राहका वणिक्पुत्री समानीता । लजा-विनयादिमिश्च कुलपुत्रिको- चितैर्गुणैरावर्जितैदृष्टा च सपुत्रीनिर्विशेषेण गौरवविशेषेण । वदनुगृहीत माम् । असजात- पाणिग्रहणामेतां परिणयत यूयम् । मैत्रेयः-महामण्डलेश्वर ! द्विजातिरहमनया सह विजाति:, मित्राणन्दा पुना सजातिः, यदि सद्यटिभ्यते तदा परिणेष्यते । विजयवर्मा-पदभिरुचितं भवतां तदस्तु । (पुनरञ्जलिं पङ्का) आक्रुष्टाः स्य यदुधका कटुपयोषीचीभिरत्युनटं घद्धा यत् प्रहताः स्थ यष्टिभिरचारार्थिमिा पतिमि अस्माभिा प्रतिपक्षरोपपरुषैः क्षिप्ताः स्व पनिष्ठुएं, तद् यूयं सहत ऊधो हि मिदुराः पाल्येषु पुण्यात्मनाम् ॥१२॥ १) एषोऽस्मि । 1 विश्ययात्रा गते ख। 2 सइईक।

·महाकविश्रीरामचन्द्ररिविरचितं (मैत्रेयः सलजमधोमुखो भवति ।) विजयवर्मा-(विमृश्य ) सुनन्द ! कोऽयं यक्षाधिराजस्योपहारविधेविलम्बः । (प्रविश्य) कपिञ्जला-देव! सर्वमपि प्रगुणं पूजोपकरणम्, किमुतोपहारपुरुषः कथमपि न संवटितः। विजयवर्मा-(सविषादम् ) सुनन्द! असम्पादितोपयाचितानामसाकमुपस्पर्शन- मात्रमप्यनुचितम् । तद् विचिन्तय कमप्युपहारसङ्घटनोपायम् । मैत्रेयः- पुण्यप्रसूतजन्मानश्चण्डालव्यालसङ्गताम् । मांस रक्तमयी देवाः किं पलि स्टहयालवः ॥ १३ ॥ ततः कोऽयं भवद्भिर्विचारवन्ध्यमनसा दुर्मेघसां पन्थाः समुपास्यते १ । अपि च- अफ़्रं श्रेयसे फर्म क्रूरमश्रेयसे पुनः । इति सिद्धे पथि क्रूरं श्रेयसे स्पृशतां भ्रमः ॥ १४ ॥ विजयवर्मा-रशास्त्रप्रतारितैरस्माभिर्योऽयमेकः प्रतिज्ञातो विधिः स प्रमाण- मस्तु । अतः परं पुनर्यदभिधास्यते तदनुष्ठास्यामः । (प्रविश्य) प्रतीहारः-देव ! अमात्येन कामरतिना प्रेपितः पुरुषो द्वारि वर्तते । विजयवर्मा-(साशङ्कम् ) शीघं प्रवेश्यताम् । (प्रविश्य पुरुषः प्रणम्य लेखमर्पयति ।) सुनन्द:-(-गृहीत्वा वाचयति ।) स्वस्ति, रङ्गशालावो महामात्यः श्रीकामरति इलेश्वरं विजयवर्माणं सम्बोध्य कार्यमादिशति । यथा-यदि मदीयं कमप्युपकारलेश स्मरसि तदा यदयमपडक्षीणं किमपि विज्ञपयति सन्देशहरो दुर्मुखस्तदचिरादतिनि गूढमादधीथा इति । विजयवर्मा-दुर्मुख ! कथय किमपि कर्णे यदमात्यः समादिष्टवान् । (दुर्मुख उत्थाय करें एवमेव ।) विजयवर्मा-कामरतिवचसा वयमात्मीयं शिरोऽपि समर्पयामः । एतावतः पुनरर्थस्य का कथा ? | किश्च- एकेनैवाधुनाऽस्माकमेतेन ननु कर्मणा । मन्त्री यक्षश्च सन्तोषपरिपोपं प्रयास्यति ॥१५॥ 1 विधिविलम्ब.क। 2 सहटते ख।

·स्मन् फौमुर्दीनिवासना र पुनः कपिञ्जलं प्रति) यदयं दुर्मुखः समान ना (सदुर्मुम्व. करिवने दिन (नेये) F ता ( सर्वे यक्षायतनमुपसर्पन्ति ।) भो भो उपवनचारिणः ! सम्पन्ने नियमगत किमद्यापि विलग्नतं विजयवर्मा-(आकर्ण्य मैत्रेयं प्रति) यमागत यमायतनम् । समीपीभूप विजयवर्मा-(मैत्रेयं प्रति ) सोऽयमम्मा. कुलदेवता लोहितपाणिर्यवाधिनाया। (पुनः सखेदम् ) कथं पहलधूपधूमध्यामलितलोचनैरम्मानिर्यक्षाविनायसापि मुताम्मोनं कपिञ्जल:-देव ! सोऽयं नियनितमुजः कृतामध्यमनना पुरे लोहित- (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्ट पुस ।) विजयवर्मा-(मैत्रेयं प्रति) मगनन् । फुलानोसपुतन प्रोगादिकां (मैत्रेय. प्रोणादिकं कृत्वा धूपमात्र का है।) विजयवर्मा-(कृयाणमाश्प्य) रे! म्मर किमारामदने अहं च सर्वदर्पयानो हिसासु सलो विका एवमेव ।) रत्नाकराधिनाथः । कारयतोपहारकर्म। न विलोक्यते । पाणेरुपहारपुरुपः। क्रियाम् । अयच्छत पारलौकिक कमप्युपदेशम् । विजयवर्मा-कोन भोः ! कपाणधारेषु । (प्रविश्य पुरुष कृपाणमर्पयति ।) जीवितकया। मैत्रेयः-भो उपहारपुरुष! देयादुपस्थिते मृत्यो क्षीणमर्यमनिक तथा फवभिन्मर्तव्यं न मर्तग (प्रविश्य ) पा कुलम् १, किं ते इतकमागवं दैवतम् !, येन तदारिता अपिप- 1-शकि.

·४६ महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं पन्धुभिर्विप्रयुक्तोऽहमिति चेतसि मा कृथाः । पन्धूनां सम्प्रयोगेऽपि त्वमेव सहसे व्यथा ॥ १७ ॥ पुरुषः- (मन्दस्वरम् ) आर्य! गाढवन्धनपीडया शुष्कतालमूलः स्तोकमपि वक्तु- महं न प्रमविष्णुः, ततः शिथिलय मे मनाम् बन्धनानि, पायय शिशिरस्य वारिणथुलु- कमेकम् । विजयवर्मा-कोत्र भोः । (प्रविश्य) पुरुषः-एपोऽस्मि । विजयवर्मा-अरे मदनक ! शिथिलय बन्धनानि, पायय शिशिरमम्मः। (मदनकस्तथाकरोति ।) पुरुषः-आर्य ! कौतुकमगलनगरजन्मा वैदेशिकोऽहम् । मैत्रेयः-(स्वगतम् ) कौतुकमङ्गलनगरजन्मेत्यस्ति नः पक्षपातः । भवतु तावत् । (प्रकाशम् ) कौतुकमालनगरे कस्ते पिता ?, किं ते मित्रम् १ । पुरुषः-(निश्वस्य ) आर्य ! कृतमिदानी वेतस्मिंत्रिलोकीत्रपाप्ररोहैकहेतौ पशुसमु- चिते मरणपर्वणि कुलाचारपवित्राणां पिट-मित्राणां प्रकाशनेन, न मे पितरौ, न मे मित्राणि, किमुवाहमेकाकी गगनगर्मादिव पतितः । मैत्रेयः-(स्वगतम् ) महाकुलप्रस्तः खल्वयम् , महासत्त्वप्रकृतिश्च कोऽपि । (पुनर्विमृश्य ) अपि नामायं कोऽपि जिनदासवर्गीणः सम्मवेत् ततो निर्बन्धेन पृच्छामि । (प्रकाशम् ) महापुरुष! यत एव ते पवित्राणि पिट-मित्राणि तत एवाकाण्डोपस्थिते भरणविदुरे समुद्धोपणीयानि । पुरुषः-आर्य ! जिनदासो मे पिता, मित्रं मकरन्दो मैत्रेयश्च । मैत्रेया-हा भ्रातः मित्रवत्सल मित्राणन्द ! कामिमा दुस्सामवस्थामधिगतोऽसि ? (इत्यभिदधानः पुरुषं परिरम्य तारस्वरं प्रलपति ।) सर्वे-(ससम्मम् ) आर्याप मैत्रेय! किमिदम् ।। मैत्रेया-मण्डलाधिनाथ ! स एष मित्रं मे मित्राणन्दो यदर्थं यूयमम्पर्थिताः । विजयवर्मा-(ससम्ममं कृपाणेन स्वयं बन्धनानि त्रोटयति । पुनः सविनयम्) महापुरुष ! क्षमख यदस्माभिरज्ञातसम्बन्धैरपराद्धम् । पुरुषा- ममैच कर्माण्पत्रापराध्यन्ति, न यूयम् । विजयवर्मा- अपराधोऽन्न नामाकंन च प्राचीनकर्मणाम् । किन्तु कामरतेस्तस्य पापतन्नस्य मन्त्रिणः ॥ १८ ॥ - ·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । (पुनः सविनयम् ) युष्मदर्थमियं विधुता मैत्रेयेण वत्सा सुमित्रा, तदेनामस्मिन् पवित्रे पर्वणि परिणयत यूयम् । मित्राणन्द:-अस्ति पुराऽपि मे कौमुदी नाम पत्नी, तदेतां मदीयो प्रावा मकरन्दः परिणेष्यते । (नेपथ्ये सकोलाहलम्) सेनान्यः ! सप्तकृत्वः स्थगयत निखिलान हास्तिकैर्गोपुरोग्रान्, अश्वीयानश्ववाराः! प्रगुणयत पहिः सौप्तिकोपप्लवाय । पादातान्यावृणुध्वं वपुरतिविकतैः कङ्कटैयुद्धकेलि- श्रद्धावर्धिष्णुदास्तरलयत भटाः। संयुगं सांयुगीनाः ॥ १९॥ (प्रविश्य सम्भ्रान्तो) मङ्गलकः-देव ! विपक्षावस्कन्दः प्रासः । विजयवर्मा-(ससम्ममम् ) व्रजत स्वं खं स्थानं यूयम् । वयमिदानीमभ्यमित्री. यतामाधास्यामः। (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ॥ पष्ठोऽङ्कः समाप्तः॥

·[॥ अथ सप्तमोs:] (तत प्रविशति सर्पर्ण ।) सर्पकर्णः-(सखेदम् ) छित्त्वा कण्ठमकुण्ठखड्गलनया चाटूनि सन्तन्वतो, लोकात् फ्लेशशतार्जितं च सुलसदान्धिलगृह्यते। प्राणानां च पणेन तस्य निभृतं मोगः सदा सर्वतः, साशकैः स्वपरोपतापजननी धिक् तस्कराणां स्थितिम् ॥१॥ (पुनर्विमृश्य ) आदिष्टोऽस्मि पल्लीपतिना सार्थस्य वा पान्थस्य वा कसापि गवेष- णाय, तदहमेत न्यग्रोधमारुह्य विलोकयामि । (तथाकृला पिरोक्य च ) कथमयं दवीयसि प्रदेशे महान् सार्थः समेति ? । (पुनरन्यतोऽवरोक्य सहर्षम् ) कथमेतानि कियन्त्यपि स्त्रीप्रायाणि मानुपाणि पल्लेः परिसरवर्तीन्येव ? । तदुत्तीर्य निपुणमवलोकयामि । (इत्युत्तरण नाटयति ।) (तत प्रविशति कौमुदी सुमित्रा स्कन्धकृतपारमा वृद्धा मूर्धकृनकरण्डा स्थविरश्च । ) कौमुदी-अणंतर कित्तिआइ पि दिवसाई अम्हे अमचस्स गेहे वसिआई। सुमित्रा-तंदो तदो। कौमुदी-अंन्नया निसीढसमये केणावि पओअणेण क्त्थ वि अमचेण मित्ता. गंदो पेसिदो। वृद्धा-(सत्वरम् ) तँदो तदो। कौमुदी-मेह उवरि अणुरायं जाणिय अमचस्स भारिआए एदं थविर सहायं दाऊण करडयं च समप्पिा पभाए अहं पि नीहारिदा । स्थविरः-वत्से ! सपत्नीसम्भावनया त्वममात्यपलया निष्कासिताऽसि । कौमुदी-कमेण च मग्गे भमंती ईआणि तुम्हाणं सत्ये मिलिदा । १) अनन्तरं किय त्यपि दिवसानि वय अमात्यस्य गेहे उपिता । २) ततस्तत । अन्यदा निशीथसमये केनापि प्रयोजनेन कुवापि अमात्येन मित्राणद प्रेषित । ४) ततखत " ५) ममोपरि अनुराग ज्ञात्वा अमात्यस्य भार्यया एत स्थविरं सहाय दत्वा फरण्डक च समर्थ्य प्रभाते ऽहमपि निष्कासिता 1 १) क्रमेण च मार्गे भ्राम्यती इदानीं युष्माक साथै मीलिता। 1न्यप्रोधमधिस्य ख। 2 इयाणि ख।

·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । वृद्धा-वत्से ! दिट्ठिया, चिट्ठदि दे पई मित्ताणंदो रयणायरउरे । एसा वि मह पुत्ती सुमित्ता तुह पइणो मित्तस्स मयरंदस्स रयणायराहिवइणा परिणेदु पडिबादिदा वदि। . स्थविर:-(सभयम्) एपा व्याघ्रमुखी पल्लिरावासो वज्रवर्मणः। चौरेभ्यो भयमेतस्यां राज्ञोऽपि किमु मादृशाम् ? ॥२॥ ततः सर्वाभिरपि सर्वतो दत्तदृष्टिभिः पिहितनेपथ्याभिर्वाचंयमाभिश्च त्वरिततर गन्तव्यम् । (सर्वा सभयं परिकामन्ति ।) पालक:-अम्ब ! बुभुक्सिदो म्हि । (वृद्धा हस्तसंज्ञया बालकं वारयति ।) पालक:-(तारस्वरं प्रलपन् ) अम्ब ! अपूपं देहि मे । स्थविर:-(सरोपं यष्टिमुद्यम्य ) अरे! तिष्ठ, मा रोदीः, अन्यथा कर्णावुत्पाट- 'यिष्यामि । (बालकः समयमास्ते ।) सर्पकर्ण:- यथाऽयं भारभुनकन्धरः शनैःप्रचारी स्थविरस्तथा जाने सद्रवि- गोज्यं सार्थः । भवतु । स्थविरं पृच्छामि । (उच्चैःस्वरम् ) आर्य ! क प्रस्थितोऽसि । स्थविरः-(स्वगतम्) यथाऽयं तरदृष्टिस्तथा जाने चौरप्रणिधिः । (प्रकाश साक्षेपम् ) किं तेऽस्मद्गमनचिन्तया । ब्रज पत्र चलितोऽसि । सर्पकर्ण:-नूनमयं मां ज्ञातवान् । भवतु । पल्लीपतये गत्वा विज्ञपयामि । (इति विचिन्त्य शनैः शनैर्निष्क्रान्तः ।) स्थविरः- यदि मां तस्करा यान्ति या व्यापादयन्ति वा तदा पालक गृहीत्वा सर्वाभिरपि पलायितव्यम् । (नेपथ्ये) धलेप ले। धलेध, मालेघ ले ! मालेध, वेदेष ले ! बेठेघ । स्थविरः-हा! हताः सः । कथं तस्कराः समापतन्ति । "पसे 1 दिपा, पमित्रान्दो रमरमरे । एप मम पुत्री पुया राय पत्रिम रन्दम्य रमामाशिपतिना सा पन। १)माशोऽसि। ) पतरे परत, मारलारेम मेरमा ·५२ + महाकविश्रीरामचन्द्रसरिविरचितं अस्मिन् जगति महत्यपि न वेधसा किमपि वस्तु तद् घंटितम् । अनिमित्तमित्रवृत्तेर्भवति यतो मातुरुपकारः ॥ ६॥ (प्रकाश सरुपटम् ) यमदण्ड ! यदि न मुञ्चति तदा व्यापादय वालकम् । ( यमदण्ड कृतक कृपाणेन प्रणिहन्ति ।) (वृद्धा पूकुर्वाणा कृपाणघात शिरसा प्रतीच्छति ।) स्थविरः-(तारस्वरम् ) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । सुमित्रा-( यमदण्ड प्रति ) भाय ! कीस एदं थेरि मारेसि । पल्लीपतिः-( सविस्मयम् ) अपत्यजीवितस्याथै प्राणानपि जहाति या। त्यजन्ति तामपि क्रूरा मातरं दारहेतवे ॥७॥ (पुन सकरुण यमदण्डं प्रति) मुश्चैनं वराकम्, अन्यतः कुतोऽपि द्रविणमप- हरिष्यामः। (प्रविश्य ) पुरुपः-भंट्टा! दिडिया एगो महतो सत्थो संपत्तो। पल्हीपतिः :-( सहर्षम् ) अस्ति किमपि द्रविणम् ।। पुरुपः- कैणयसपुडाइयं पहूदं दविणमत्यि। पल्लीपतिः-सार्थवाहोऽपि सङ्ग्रहीतः १ । पुरुपः-न केलं संगिहीदो तुम्हाणं पासे आणीदो अस्थि । (तत प्रविशति पदातिना विधृतवाहु सार्थवाह ।) पल्लीपतिः-(विरोस्य) यथाऽयं दर्शनीयाकृतिस्तथा जाने महापुरुषः कोऽपि । सुमित्रा-(अपवार्य कोमुदी प्रति ) सहि ! सत्यवाहं निरूविज मे महंतो हरिस- पब्भारो चढदि, वा चिंतेहि कि कारणं । कौमुदी-संहि! ममावि एवं । पल्लीपतिः- सार्थवाह ! कुतः समागतोऽसि ।। सार्थवाहः-साम्प्रतं सुपर्णद्वीपाद । १) भ्रात | स्मादेतो स्थविर मारयसि ।। २) भर्त ! दिध्या एको महान् सार्थ सम्प्राप्त । ३) कनक्सम्पुटादिकं प्रभूतं द्रविणमस्ति । ४) न फेवल संग्रहीतो युष्माक पा आनीतोऽस्ति । ५) सखि । सार्थवाह निरूप्य मे महान् हर्षप्राग्भारो वर्धते, तचिन्तय किं कारणम् ।। ६) सखि ! ममापि एवम् । 1 चित्तरकाश भोफीस क।

·: कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । सुमिन्ना-(निरूप्य स्वगतम्) अरि ! गरुअत्तं खंधाण अरिरि ! वच्छत्थलस्स पिहुलत्तं । कटरि! थिरत्तं दिट्ठीऍ कटरि ! बाहाण दीहत्तं ॥८॥ पल्लीपतिः:समेका सार्थाधिपतिः । सार्थवाहः-अपरोऽप्यस्ति वेलन्धरपुरनिवासी नरदत्तनामा सार्थाधिपतिः । पल्लीपतिः-अरे! कथं स न सङ्ग्रहीतः १ । पदातिः-सोऽपि सङ्ग्रहीतः, परं सार्थ एव तिष्ठति । पल्लीपतिः- अरे पुरुष ! गत्वा ब्रूहि कङ्कालकम् । यथा-सार्थद्रविणमशेपमपि पहयां प्रवेशय । (पुरुषो निष्क्रान्तः ।) सार्थवाहा-(दक्षिणालिस्फुरणममिनीय सहर्पम् ) निश्चितमयमस्माकं तस्करोपद्रयः शुभोदकः । (पुनः सुमित्रां सामिलापमवलोक्य ) अहो! बाह्यनेपथ्यैरकदर्थितो नेत्रपात्र- कलेह्यः कोऽपि चारिमा । यतः- वकं चन्द्रबिलासि, पङ्कजपरीहासक्षमे लोचने, वर्णः वर्णमलङ्करिष्णुरलिनीजिष्णुः कचानां चयः। वक्षोजाविभकुम्भविभ्रमहरौ, गुर्वो नितम्बस्थली, वाचां मार्दवमुज्वलं युवतिषु स्वाभाविक मण्डनम् ॥९॥ पल्लीपतिः-सार्थवाह ! किमभिधानोऽसि । सार्थवाहा-मकरन्दाभिधानोऽस्मि । सुमित्रा-( सवितर्कमात्मगतम् ) कि एसो सो मयरंदो ? जस्स अहं रयणाय- राहिवइणा परिणेदुं पडियादिदा। (पुनः सस्पृहम् ) जइ एसो चिज सो ता कदत्यो मे जम्मो। कौमुदी-( सविमर्शमात्मगतम् ) किं एसो सो मह भत्तुणो मित्तं मपरंदो।। दिद्विआ दिट्टिमा, जीविद म्हि भत्तुणो मित्तस्स दसणेण । सार्थवाहः-(सुमित्रा निरूप्य स्वगतम्) १)अरे ! पुरावं सन्धयोः मरेरे! वक्षस्थलस्य पृथुलदम् । फटार! स्थिरत्वं रयाः कटार माहोही वन ॥ २)स मररन्द ! रस्साई रसायराधिपतिना परिणेतुं प्रतिपादिना । यदि एल एप सतर कृतार्य में जन्म। 1) एष स मम भामि मन्द ! ! दिया दिखा, जीविनाऽस्मि भर्मियम्य दर्शनेन ।

·महाकविश्रीरामचन्द्रसरिविरचितं अस्यां जगन्नयनकैरवचन्द्रिकायां, सत्यामपि त्रिभुवनस्थितिसूत्रधारः। लक्ष्म्यां स यादसि रति हरिरादधानः, प्रेम्णो विचारविमुखां दिशति प्रशस्तिम् ॥१०॥ पल्हीपतिः-अरे सर्पकर्ण ! गत्वा ब्रूहि कङ्कालकम् । यथा-नरदचा सुखं धरणीयः, अपरथा लक्ष्मीपतियुवराजः क्रोत्यति । (सर्पकर्णो निष्कान्तः ।) (प्रविश्य ) पुरुपः-भट्टा! लच्छीवइणा पेसिदो पुरिसो तुम्हाणं दसणमिच्छदि । पल्लीपतिः-(साशङ्कम् ) शीघ्रमानय । ( पुरुपो निष्क्रान्तः ।) (प्रविश्य लेखहारकः लेखमर्पयति ।) पल्लीपतिः-( उत्थाय गृहीत्वा वाचयति ) स्वस्ति, वेलन्धरनगराद् युवराजो लक्ष्मीपतियाघ्रमुख्यां वज्रवर्माण सम्बोध्य कार्यमादिशति । यथा-अस्माकं परमोप- कारी मित्राणन्दनामा वणिक् कौमुदीनाम्न्या कान्तया समं परिभ्राम्यन् क्वचिदपि यदि भवत्पदातिभिः प्राप्यते तदाऽस्मभ्यमुपनेय इति । (पुनर्विमृश्य स्वगतम् ) सम्भवति तयोर्मध्यात् किमप्येपु मानुषेषु । (प्रकाशं सुमित्रा प्रति ) भद्रे ! किमभिधानाऽसि । सुमित्रा-अहं सुमित्ताभिहाणा । पल्लीपतिः-(कौमुदी प्रति ) तव किमभिधानम् ? । स्थविर:-राजपुत्र ! असाः कौमुदीत्यभिधानम् । पल्लीपतिः-(स्वगतम् ) संवदति भार्यानामधेयम् । (प्रकाशम् ) किमभिधानः पतिरस्याः । स्थविरः-एतद्भर्चा मित्राणन्दाभिधानः। पल्लीपतिः 1:-(स्वगतम् ) कथमस्माभिरात्मीयानामेव मानुषाणामुपद्रकः कृतः । सार्थवाहा-भद्रे ! कुतस्त्यस्ते भर्ता । कौमुदी-कोउगमंगलनिवासी मे भत्ता । १)भतः । लक्ष्मीपतिना प्रेषितः पुरुषः युष्माकं दर्शनमिच्छति । २)अई सुमित्राभिधाना। ३) कौतुकमालनिवासी मे भर्ता । 1 कोतुक्षक।

·फौमुदीमियाणन्दरूपकम् । सार्थवाह: -मैत्रेयो जीवति । कौमुदी-(स्वगतम् ) जहा एस सव्वं पि जाणेदि तहा नूणमेस मयरंदो । (प्रकाशम् ) जीवदि। सार्थवाह:-राजपुत्र ! इयं मे भ्रातृजाया । स खलु मित्राणन्दो मे परमं मित्रम् । कौमुदी-(पल्लीपतिं प्रति ) ऐसा मे बहिणिआ सुमित्ता मित्ताणंदतोसिदेण रयणायराहिवयणा एदस्स अदिट्ठस्स वि परिणेदु पडियादिदा वदि पल्लीपतिः-अयमस्माकं तर्हि जामाता। विवाहमङ्गलमप्यस्याः स्वदुहितुरस्मा- भिराधेयम् । ( पुनर्लेखवाहकं प्रति ) भद्र व्रज त्वम् । विज्ञपय युवराजाय । यथा-माप्तानि कियन्यपि मानुपाणि, तानि पयिष्यामः। वयमपि विवाहमङ्गलमाधातुं पल्लीमधितिष्ठामः। (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) ॥ सप्तमोऽङ्कः समाप्तः ॥ १) यया एष सर्वमपि जानाति तथा नूनमेष मकरन्दः । जीवाते । १) एषा मे भगिनी सुमित्रा मित्राणन्दतोपितेन रत्नाकराधिपतिना एतस्यादृष्यस्यापि परिणेतुं प्रतिपादित वर्तते। प्रतिपाकि ·" [॥ अथ अष्टमोऽङ्कः॥1. (ततः प्रविशति मकरन्दः कौमुदी सुमित्रा च ।) मकरन्दः-(विमृश्य ) कोज भो! १ । (प्रविश्य) पुरुषः-'ऐशे चिष्टामि । आदिशेदु शस्तवाहे । मकरन्दः-अरे मागध ! इदानीं परिणतक्या वर्तते दिवसः, ततो हि गत्या नरदत्तम् । यथा-यावद् वयमेकचक्राया नगर्याश्चैत्य-प्रासाद-प्राकारा-रामरामणीयक कौमुदी-सुमित्रयोरादर्शयामस्तावत् त्वया सार्थरक्षायां प्रयत्नो विधेयः, स्थविरच शम्बलं किमपि दत्त्वा रङ्गशाला प्रति प्रतिनिवर्चनीयः । (मागधो निष्क्रान्तः1) मकरन्दः-(विभृश्य ) आर्य कौमुदि ! कुलक्रमेणैवायं वजवर्मा शबरः, पवित्रेण चरित्रेण पुनः साधूनप्यतिशेते । इयन्तं हि द्रविणसमूहमुपनतं परित्यक्तुं साधवोऽपि तपस्विना, किमुत परजीवितापहारिणः पक्कणचारिणः । द्रविणं मुश्चमानश्च हस्तमोचनपर्वणि । औचिती निष्णवुद्धित्वमात्मनः प्रथयत्ययम् ॥१॥ (विमृश्य ) प्रिये सुमित्रे ! मातरं भ्रातरं च ते वनगरं प्रति प्रस्थापयन् वज्रवर्मा परं पुण्यमर्जितवान् । कौमुदी-सहि सुमित्ते! कत्थ ते पिउहरं । सुमित्रा-अलयउरनिवासिणो धणदेवस्स सत्यवाहस्स अहं धूआ विजयवम्मणा दिग्गाहेण आणीदा। मकरन्द:-(पुरोऽवलोक्य साशङ्कम् ) चैत्यानि ध्वजचुम्बिताम्मरतलान्यश्वेभमुच्छृङ्खलं, हाण्यद्भुतवैभवानि, विपणिः पण्यैरगण्यैर्घना। सञ्चारस्तु न चत्वरे न च गृहे स्त्रैणस्य पौलस्य च, शङ्का-त्रास-वितर्क-विस्मयकरः कोऽयं प्रकार पुरः१ ॥२॥ कौमुदी-( समयक्लिपम् ) अज भयरंद! ता किं नपरस्त मन्झं न पेक्खिद। १) एष तिहामि । आदिशतु सार्थवाह । २) सखि मुमित्रे । कुन ते पितृहम् ।। ३) अचलपुरनिवासिनो धनदेवस्य सार्थवाहस्याहं पुत्री विजयवर्मणा बन्दि ४) मार्य मकरन्द । तावन् कि नगरस्य मयं न प्रेक्षितव्यम् । 1 एमोचिष्टामि । आदिशेदु सत्यवाहे क ।

·५७ कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । मकरन्द:-मध्यमपि विलोकयिष्यामः । (सर्वे परिकामन्ति ।) मकरन्द:-(सभयम्) स्फुरद् वामं चक्षुः, प्रतिमुहुरिदं सैप भुजगः स्फटाटोपी शुष्के विटपिनि विमुश्चन् विषलवान् । खरश्चायं भूनाऽभिमुखमतिरुष्टः कटु रटन, पुरस्तात् पश्चाद्वा विपदमतिगुवी दिशति नः॥३॥ सुमित्रा-अंजउत्त! फलविसंवाईणं कित्तियाणं सउणाणं कनं देसि । मकरन्दः-निये! विसंवदतु वा मा वा शकुनं फलकर्मणि । तथापि प्रथमं चेतो वैमनस्यमुपाश्नुते ॥ ४ ॥ आम्यन्तरं च शकुनं चेत एव, तदेहि देवतायतनमेतदधिरुह्य देवतां नमस्कुर्मः । उपनता अपि हि विपदः प्रतिरुध्यन्ते देवतादर्शनेन । ( सर्वे देवतायतनमधिरोहन्ति ।) मकरन्दः-कथमयं सकलदेवताधिचक्रवर्ती नाभिमनुश्चैत्याभ्यन्तरमलङ्करोति । (सर्वे प्रणमन्ति ।) मकरन्द:-(अजलिमाधाय ) भद्राम्भोजमृणालिनी, त्रिभुवनावच्छिदाजाहबी, लक्ष्मीयन्त्रणशृङ्खला, गुणकलावल्लीसुधासारणिः । संसारार्णवनौविपत्तिलतिकानिस्त्रिंशयष्टिश्चिरं, दृष्टि भिसुतस्य नः प्रथयतु श्रेयांसि तेजांसि च ॥५॥ (पुनर्विचिन्त्य ) आयें कौमुदि । देवतायतनजगत्यां स्थित्वा विलोकयामः कस्यापि मानुपस्य सञ्चारम् । ( विलोक्य ) कथमयमितस्ततो दत्तदृष्टिदुः पर्यटनवलोक्यते । (प्रविश्य) पटुः-स्वस्ति यजमानेभ्यः । मकरन्दः-मटो! सष्टं प्रकटय त्रास-विस्मयकारिणः पुटभेदनस्यारस स्वरूप- मिदानीमेव देशान्तरादुपेयुपामस्माकम् । बटुः-महाभाग : महानयं कथाप्रवन्धः । तमेवं योगीन्द्र एव युष्मभ्यमावेद- यितुमलम्भूष्णुः । तदेत यूयम् । पश्यत देवतायतनोपवननिरद्धवासं योगीन्द्रम् । १ आर्यपुत्र ! फलविसंवादिनो कियता सानानो वर्ण ददासि ।। 1 पतदारा का को.८ ·महाकविश्रीरामचन्द्रसरिविरचितं (सर्वे परिकामन्ति) (ततः प्रविशति कापालिकः 1) कापालिका-(साश्चर्यम् ) आद्यं यत् किल बीजमन्धतमसक्लिन्नस्य दुःखोदधे- श्वेतः पर्वणि तत्र कुत्रचिदपि श्लाघ्ये समुत्कण्ठते । वेपस्त्वेप नरास्थिहार-रशना-ताडक-चूडामणि- प्रायः शंसति तापसी स्थितिमहो ! रोमाञ्चिताः कौतुकैः ॥६॥ बटुः-( उपमृत्य) भगवन् ! एप सार्थवाहः प्रणमति । कापालिका-(कौमुदीं विलोक्य सहर्पमात्मगतम् ) यन्निमित्तं पुरा भ्राम्यन् क्लेशावेशमशिश्रियम् । तदेव स्वयमायातमहो! वेधाः प्रियङ्करः ॥७॥ (पुन. सादरमिव प्रकाशम् ) कोव भोः ! १, पाद्यं पाद्यम् , अर्थोऽधः । (पुनर्बटुं प्रति) उपनयाऽऽसनानि । (बटुम्नथाकरोति ।) कापालिकः-सार्थवाह ! साम्प्रतं कुतः । मकरन्दः-साम्प्रतं व्याघ्रमुखीतः । (कापालिको बटो कर्णे एवमेव । ) (बटु निष्क्रान्त ।) फापालिकः--(पुन सस्पृहं कौमुदीमवलोक्य ) इयं का?। मकरन्दः- इयं मे भ्रातृजाया । कापालिका--पतिरस्याः सार्थमध्ये तिष्ठति । मकरन्दः-अस्याः पत्युरवस्थानं यूयमेव निरर्गलज्ञानजुपो ज्ञास्यथ । कापालिक:- इयमपरा का। मकरन्दः-इयं मे सधर्मचारिणी । फापालिका-(कौमुदीमवलोक्य स्वगतम् ) चलकमलविलासाभ्यासिनी नेत्रपत्रे, दशनवसनभूमिवन्धुजीवं दुनोति । सरभरपरिरोहत्पाण्डिमागूढरूढ- द्युतिविजितमृगाका मोदते गण्डभित्तिः॥८॥ 1 दुखावधे का 2°मधितिष्टविस।

·. .. कौमुदीमित्राणन्दरूपफम् । (प्रकाशं मकरन्दं प्रति) त्वां निध्याय निवद्भवासववपुःस्पर्द्ध, स्फुरद्यौवने चैते प्रीति-रती इव प्रियतमे देवस्य चेतोभुवः । स्मृत्वा तस्य कठोरघोरमनसः कृत्यं च पापीयस- श्वेतो नः प्रतिकम्पते विघटते सत्रस्यति भ्रश्यति ॥९॥ मकरन्द:- भगवन् ! सर्व विततमावेदय । (प्रविश्य सम्मान्तः पुरुपो युवतिश्च ।) पुरुषः-( सदैन्यम् ) भगवन् ! परित्रायस्व परित्रायस्य । युवतिः-भय ! रक्खेहि मं अणजविजाहरेण अवहरिजति । कापालिक:-मा भैप्टां मा भैप्टाम् , अस्मदभ्यर्णमधियसतोर्युषयोविरश्चिरपि न प्रभविष्णुः, किमङ्ग पुनः खेचरखेटः । पुरुषः-(सकरुणम् ) भगवन् ! देहि मे प्राणभिक्षाम् । मकरन्दः-(समयम् ) भगवन् ! कुतोऽयमनयोरियान् प्रतिभयाडम्बरः । कापालिक:- अस्ति नामैको योनिसिद्धः, स च "पक्ष्मलाक्षीलक्षमभिरमेत विद्याधरपदकामः" इत्यलीकां पापीयसीं वैदिकी वाचमाकर्ण्य पृथिव्यास्तरुणं णमप- हरति । परदारव्रतं चानुरुन्धानो भर्तारं व्यापाद्य सभरीकामभरीकां करोति । इदं च नगर तेन दुरात्मना विगतमानुषप्रचारं कृतम् । तथापि वनितानिमित्तं व्यसनं सम्भावयामि । मकरन्दः- भगवन् ! स पुनः किमर्थमिदमनार्य कर्म समाचरति । कापालिका- महाभाग! परस्य शर्मणः सत्यं प्रत्यूहो हरिणीदृशः। भवेऽपि तदू यदि कापि तदा ता एप हेतवः ॥१०॥ आप च- ताभ्यः सकर्णः को नाम कामिनीभ्यः पराङ्मुखः । भूर्भुवःस्वर्विभूतीनां सौभाग्यं यत्प्रसादतः ।। ११ ।। पुरुषा-समादिशन्तु मे कृत्यं योगीन्द्रपादाः। कापालिका-ससमं दिनमिदं विद्याधराधमाकर्षणविधिमनुतिष्ठतामस्माकम् , तदियं ते पत्नी पुरोवर्तिनीनामेकचक्राकामिनीनां मध्ये यामद्वयमस्मत्पातालभवनमधि- यसतु । एकाकिनः पुनः पुरुषस्य न समृचितः परदाराणां मध्येऽधिवासः, ततस्त्वं कियन्तमपि कालं कचिदपि गत्वातिवाहय । १ भगवन् 1 रक्ष मामनार्यविद्याधरेणापहिममाणाम् । 1 पापापस:ख। 2 प्रविकम्पते ख। 3 मध्ये निवासः फ।

·६० महाकविश्रीरामचन्द्रसरिविरचितं (पुरुषो निष्क्रान्त ।) मकरन्दः- (समयमात्मगतम्) ममापि कौमुदी-सुमिने पातालभानमधिनास- यितुमुचिते। कापालिका- अद्य पुनर्निशीथसमये मत्रेण तत्रेण च तं दुरात्मानमाकृष्य मोचयिष्यामि निःशेषमप्यपहृत यौरतम् । (पुनर्विमृत्य) को भोः १ । (प्रविश्य) तापसः-एपोऽस्मि । कापालिक:-मायामय ! आमारय कियतीरपि युवतीर्येनेयं ताभिर्विदित- मार्गाभिः सह पातालवेश्मनि प्रविशति । (तापसो निष्क्रान्त 1) (तत प्रविशन्ति पातालभरनादागमन नाटयन्त्य पञ्चपा योषित ।) (योपित कापालिक प्रणभ्य कोमुदी-सुमित्रयो पादौ सस्पृशन्ति ।) कापालिका--(युक्ती प्रति) व्रज पातालभवनमेताभिः सह । मकरन्दः- भगवन् ! एते अपि कौमुदी सुमित्रे यामद्वयं पातालगृहमधि तिष्ठताम् । कापालिक:-(स्वगतम् ) प्रियं नः । (प्रकाश) यद् भवते रोचते तदस्तु । (सर्वा पातालभवनप्रवेश नाटयन्ति ।) कापालिक:-(विमृश्य) सार्थराह ! इदानी विद्याधराकर्षणहोमसमया, क्त- स्त्वया क्रियमाणं साहायकं किमपि मृगयामहे । मकरन्दः-प्रकृत्यैवाहमतोमयः, ततः स्वैरमादिशत यूयम् । कापालिक:-त्वया समाकृष्टकरालकरवालेन निष्कम्पमनसा होमशयस पुरतः स्थातव्यम् । होममण्डले च नापरस्य मन्त्रस्य वा दैवतस्य वा कस्यापि प्रवेशः समुचित इति न त्वया प्रतिभयाकुलेन मनसि किमपि ध्यातव्यम् । मकरन्दः-एवं करिष्यामि । (प्रविश्य) मायामयः-भगवन् ! सर्व प्रगुणमेव पूजोपकरणम् । तदागच्छत होमवेदिकाम्। (सर्वे परिकामन्ति ।) मायामय:- 1 °लभुवमै ख।

·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । एतानि होमविधये ज्वलितानलानि कुण्डानि, सैप बनसैरिभपुच्छदीपः। एतद् वपुश्च पुरुषस्य सलक्षणस्य निर्जीवमेष पुनरत्र-वसोपहारः ॥ १२॥ कापालिका-पुरुपस्य वपुः क वर्तते । । (प्रविश्य बटुः पुरुषस्य वपुर्मण्डलमध्ये विमुच्य निष्कान्तः।" कापालिका-(पुरुपवपुषः कुण्डानां च पूजां विधाय मकरन्दं प्रति) मन्त्रापविद्धं यद्येतद् वपु म्यति मण्डले । तथापि न त्वया स्थानात् कम्पनीयमितस्ततः ॥ १३ ॥ मकरन्दः-आवश्यकमेतत् । कापालिक:-मायामय ! उपनय पुरुषवपुपः करवालम् । (मायामयस्तथाकरोति ।) (कापालिकः वसारसोपलितान्यन्त्रखण्डानि जुहोति ।) मकरन्द;-(स्वगतम्) अपि नाम कोऽप्यपायः सम्भवेत् , तदहं परमेष्ठिनाम- पवित्र मत्रं स्मरामि । ( पुनः साशङ्कम् ) कथं प्रहसति प्रचलति च पुरुपः । कापालिका-(मकरन्द प्रति ) समय इदानीं शवोत्थानस, ततस्त्वया सावधा- नेन भवितव्यम् । (पुरुषस्य वपुः करवालमादाय मकरन्दाभिमुख कतिचित् पदानि दत्त्वा पुनर्मण्डलमध्ये निपतति ।) कापालिका--(ससम्ममम् ) किमपि दैवतं स्मरन्नसि । मकरन्द:-न किमपि मरामि । (कापालिकः सविशेषमन्त्रखण्डानि जुहोति।) (पुनः पुरुष उत्थाय तथैव निपतति ।) कापालिका-(साक्षेपम् ) महाभाग ! किमिति कमपि दैवतं स्मृत्वा होममङ्गं करोपि। मकरन्दः-सर्वथा नाहं किमपि स्मरामि । (कापालिकः पुनः साक्षेपं मन्त्रमुच्चारयन्नव्रखण्डानि जुहोति ।) (पुनः पुरुपरपुर्मकरन्दाभिमुखं गत्वा प्रतिनिवृत्त्य च कखालेन कापालिकमभिहन्ति ।) (कापालिक आनन्दमाथाय तिरोपचे ।)

·६२ महाकविश्रीरामवन्द्रसूरिविरचित मकरन्दः-(विलोक्य ससम्नमं) कथं पतिवं पुरुपवपुः १, तिरोहितः कापि कापालिकः ? । (पुनर्दिशोऽवलोक्य ) कथं मायामयादिका परिवारोऽपि न दृश्यते । भवतु तावत् , पातालभवनतः कौमुदी-सुमित्रे समाह्वयामि । ( परिक्रम्य सविषादम् ) कथं न किमपि पातालभवनं दृश्यते ? | नूनममुना कापालिकेन वञ्चितोऽस्मि । (नेपथ्ये) मकरन्द ! तूर्णमेहि व्रजति गृहीत्वा समग्रमपि सार्थम् । व्यापाद्य तव पदातीन् नरदत्तः खां पुरीमेपः ॥१४॥ मकरन्दः-(आकर्ण्य ) कथं सार्थेऽप्युपद्रवस्तदहं गत्वा सम्भावयामि । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ॥ अष्टमोऽङ्कः समाप्तः॥ 1 समावाहयामि का समस्तमपिसा ·[॥ अथ नवमोऽङ्कः ॥] (ततः प्रविशति युवराजो लक्ष्मीपतिस्मात्यचारायणश्च ।) युवराजः-(ससम्ममम् ) कोज भोः! कञ्चकिपु १ । (प्रविश्य ) कचकी-एपोऽस्मि । युवराजः-समादिश अगदङ्कारमात्रेयम् । यथा-देव्या अनगसेनाया पपुपि सावधानेन भाव्यम् । (कसुकी निष्क्रान्तः।) (नेपथ्ये) सरसिजवनमपबन्धं दिशो वितमसो दृशः प्रकटभावाः। अवतरति नभोमित्रे वसुधायां कस्य नाऽऽनन्दः ? ॥१॥ चारायणः-देव ! शुमोदकं मित्रोदयं मागधः पठितवान् । युवराजः-अमात्य ! मित्राणन्दशब्दयोराकर्णनादुद्वेजिताः स्मः । पूर्जम्भारिपुरोपमानममरस्तम्वरमस्पर्धिनो नागाः, सूर्यतुरङ्गनिर्जयजवैर्विभाजिनो वाजिनः । राज्यश्रीककुदं तदेतदखिलं यन्मन्त्रलीलायितं, तस्यांहिद्वितयीं शिरस्यवहतो धिग् नः कृतमानिमान् ॥२॥ (पुनर्विमृश्य) अमात्य ! वचखिनामवाच्यं श्रद्धालूनामश्रद्धेयं महीयसामश्रोतव्य- मैहिका-ऽऽमुष्मिकापायप्रत्यवमर्शवन्ध्यमतिना कामरतिना पश्य कीदृशमनुष्ठितम् । चारायणः-देव ! किमनुष्ठितवानमात्यः कामरतिः । युवराजः- अस्माकं जीवितैकनिदानं मित्राणन्दाभिधानं तत्पनीमभिलापुका कामरतिः 'खनगरं प्रति प्रस्थापितो मित्राणन्द: इति प्रवादं विधाय विजयवर्मणे व्यापादयितुमुपनीतवान् । चारायण:-देव! जनुपान्धा न पश्यन्ति भावान् केवलमैहिकान् । ऐहिका-ऽऽमुग्मिकान् कामकामलान्धाः पुनर्जनाः ॥३॥ युवराजा-ततः परं च रताकरभङ्गेन तस्स किमपि संवृत्तमिति न जानीमः, तत्पत्ती पुनः कौमुदी व्याघ्रमुख्यां तिष्ठतीत्यस्ति किंवदन्ती ।

·६४
महापयिधीरामचन्द्रसरियिरचित
(प्रविश्य)
प्रतीहार:-देव देशान्तरतः समायातो नरदत्तः सार्थवाहो युवराजपादान
द्रष्टुमभिलपति ।
चारायणः-देव! मागवविभूतिर्महानयं नरदत्तः सार्यवाहः, वदमुं महता
गौरवेण देवो द्रष्टुमर्हति ।
युचराजा-(सादरम् ) त्वरितवरं प्रवेशय ।
(ततः प्रविशति उपायनीकृतरलमृतभाजनहस्तेन पुरुषेणानुगम्यमानो नरदचः ।)
(नरदत उपायनमाजनमुपनीय प्रणमति ।)
युवराज:-(ससम्ममम् ) क्षेमं यात्रिकाः। समायाताः स । निरुपद्रवः
सर्वोऽपि सार्थलोकः !
नरदत्तः-देवस्य विक्रमवाहोर्युवराजस्य च लक्ष्मीपतेः प्रमावेन ।
चारायणः-देव! वेलन्धरमशेपमपि नरदत्तस्य यानपात्रयातायाः समृद्ध-
वैभवम् ।
युवराजा-वेलन्धराम्यर्णमशेपोऽपि सार्थः प्रविष्टः ।
चारायणः-देव! सार्थस कियानपि विष्फम्भोऽस्ति । (पुनर्नरदत्तं प्रति)
विज्ञपय यथार्थ विष्कम्मस्वरूपं देवाय ।
नरदत्ता--( सविनयम् ) देव ! सुवर्णद्वीपाद प्रतिनिवृत्तस्य ममैकः पटचरपति-
चणिपुत्रः सङ्घटितः । स च मया क्रयकौशलानुरजितेन स्वसाथै प्रधानः कृतः । स
चेदानीं 'मदीपोऽयं सार्थः, न ते किमपि लम्पमस्ति' इति व्पाहरति ।
युवराजा-अहो! अराजन्वती वसुमती । (पुनर्विमृश्य) अमात्य ! नैकस्य
संलापश्रवणेन निर्णयः कर्तुं शक्यते, अतो द्वितीयमपि पृच्छामि ।
चारायणः-कोन भोः! अस्मत्परिजनेषु ।
(प्रविश्य )
देवशर्मा-एपोऽस्मि ।
(चारायणः कर्णे एवमेव ।)
( देवशर्मा निष्क्रान्तः ।)
(ततः प्रविशति मकरन्दो देवशमी च।)
मकरन्द:-
:-(सविषादमात्मगतम्)
विच्छेदः पितृ-पान्धवैः, प्रवहणस्योदन्वति भ्रंशनं,
माणेभ्योऽप्यधिक प्रियेण विरहो मित्रेण पुण्यात्मना ।
कान्ताया नवसङ्गमेऽप्यपहृतिः, सर्वखनाशोऽधुना,
नव्यं नव्यमुदेति कन्दलमहो! मातीपिके वेधसि ॥४॥

·फौमुदीमित्राणन्दरुपकम्। खल कृत्वा नातीतव्यसनंशोचनम् । आजन्म यानि जायन्ते व्यसनानि सहस्रशः। स्मर्यन्ते तानि चेन्नित्यं कोऽवकाशस्तदा मुदाम् ॥५॥ भवतु, प्रणमामि । युवराज:-अये वाणिज्यकारक ! किनिदानोऽयं नरदत्तेन सह विवादः । मकरन्द:-( सविनयम्) देव ! सुवर्णद्वीपात् प्रतिनिवृत्तस्य ममायं पटचर- वृत्तिर्नरदत्तः सङ्घटितः । क्रय विक्रयकौशलानुरजितेन च मया स्वसार्थे प्रधानः कृतः । अयं चेदानीं 'मदीयोऽयं सार्थः, न ते किमपि लभ्यमस्ति' इति व्याहरति । (युवराजः स्मिल्या चारायणमुखमवलोकयति ।) चारायणः-देव ! क्रमागतोऽयं नरदत्तः, तदस्य सत्येपु नः सम्प्रति प्रतिपत्ति- रस्ति, देशान्तरिणः पुनरस्य स्वरूपं नावगच्छामः । युवराजः-अमात्य! समूलकापं कपतां द्विपन्महीं, शिशून् पितृभ्यां हरतां च निर्दयम् । अपक्षपातेन यदर्थनिर्णय- स्तदेव धर्मः किमपि क्षमाभुजाम् ॥ ६॥ चारायणः-ततः किम् । युवराज:- समानशील-सन्तान-युक्ति व्यापारयोर्द्वयोः । विना विशेपचिह्वेन युक्तो नैकत्र निर्णयः॥७॥ मकरन्दः-देव । विशेपचिहमप्यस्ति । युवराजा-कोनकाशस्तर्हि विवादस्य । मकरन्दः-देव ! सुवर्णेटिकासम्पुटानि यानि तानि सर्वाण्यपि मन्नामाङ्कितानि । युवराजः- देवशर्मन् ! ससुवर्णसम्पुटं सुवर्णकारमाकारय । ( देवशर्मा निष्कान्तः ।) ( प्रविश्य सुवर्णकारः सम्पुटान्युपनयति ।) युवराजः- ( सर्वतोऽवलोक्य ) कथं न कुत्राप्यभिधानम् । (पुनः साक्षेपम् ) अरे! कोऽयमसत्यालापः। मकरन्द:-द्वेधा विधाप्य सम्पुटानि मध्यमवलोकयतु देवः ।

·६६ महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं युवराजः-(तथाकृत्वा मध्यमवलोक्य च सविस्मयम् ) कथमुभयवोऽपि सम्पुटेषु मकरन्दाभिधानम् ।। (पुनः साक्षेपममात्यं प्रति) क्रमागतस्य नरदत्तस्सायमीहशो युष्माकं सत्यप्रत्ययः। नरदत्तः-(सविनयम् ) देव ! विज्ञपनीयमस्ति । युवराजः-(साक्षेपम् ) अतः परमपि किमपि विज्ञपनीयमस्ति ? । भवतु, विज्ञपय। नरदत्तः-देव! पाल्ये हि मे पिता विपन्नः । इदानीमहमनुजश्थायं द्वावेव कुटुम्वे पुरुपौ। युवराजा-ततः किम् । नरदत्तः-अहमपि निरपत्यः, भ्रातैव मे अपत्यम् । तदस्यैव नाम्ना क्रेयं च वस्तु, अयं च मकरन्दाभिधानः । अत्र चार्थेऽमात्यः पौरलोकश्च प्रमाणम् । चारायणः- देव ! अयमुपायनभाजनवाही भ्राताऽस्य मकरन्दाभिधानः। युवराजः-कोत्र भोः।। (प्रविश्य ) प्रतीहारः-आदिशतु देवः । युवराजा-कियतोऽपि वणिजः समाय । (प्रतीहारो निष्क्रान्तः) (प्रविश्य कृतोष्णीषा' पञ्चपा वणिजः प्रणमन्ति ।) युवराजः- तातस्य विक्रमवाहोराज्ञा भवतां यदि पक्षपातेन बदत । ततः कथयत को नरदत्तस्य भ्राता ? किमभिधानश्च । चणिजः-(सभयम् ) देव! नरदत्तस्यायं भ्राता मकरन्दाभिधानः । (युवराज साटोप मकरन्दमवलोकयति ।) मकरन्दः-(सदु खमात्मगतम् ) प्रत्यहं नव्यनव्याभिर्भवन्तीभिर्विपत्तिभिः । आस्तां नाम परस्तावदात्माऽपि मम भग्नवान् ॥ ८॥ (प्रकाशम् ) देव ! अपरमप्यभिज्ञानमस्ति-इला मे गोत्रदेवता, तदमिधानेना- परमिलादत्त इत्यपि नाम । ततः कियन्त्यपि सम्पुटानीलादचनामाङ्कितानि, ततस्तान्यपि विलोकयतु देवः । युवराजः-(तथाकृत्या ) कथमेतानि इलादत्तनामाङ्कितानि । (पुनः सरोष नरद प्रति ) अतः परमपि विज्ञप्यमवशिष्यते किमपि । .

·६७ कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । नरदत्ता-(सावष्टम्भम् ) अवशिष्यते। युवराज:-(विहस्य ) त्वरिततरं विज्ञपय । नरदत्तः-देव ! इलादत्ताभिधानो मे भागिनेयः, ततः सुवर्णद्वीपस्थितेन मया सोमपरिवेषपर्वणि सम्पुटानां शतमष्टोत्तरं तन्नामाङ्कितं कृतम् । अत्राप्यर्थे पौरलोका प्रमाणम् । (युवराजो वणिजां मुखान्यवलोकयति ।) वणिजा-अस्तीलादत्ताभिधानो नरदत्तभागिनेयः। युवराजः-(साक्षेपं मकरन्दं प्रति ) अरे दाम्भिक ! कूटप्रयोगैरस्माकं वणिजां च दुष्कीर्तिमुत्पादयसि। मकरन्दः-(सावष्टम्मम् ) उपायनीकृतरतानां प्रभावातिशयं नरदत्तमापृच्छतु देवः। युवराजः- नरदत्त ! कस्य रत्नस्य का प्रभावातिशयः । नरदत्तः-(सक्षोभम् ) देव ! सर्वाण्यपि रतानि सप्रभावाणि, परं न कदाचिदपि निरूपितप्रत्ययानि । 'युवराज:-(नरदत्तं प्रति) यदि त्वदीयानि रत्नानि तदा निस्सन्देहम भिदधीथाः। मकरन्दः-देव ! निःसन्देहममिहिते भवन्ति मदीयानि रत्नानि । युवराजा-अवश्यं भवन्ति । मकरन्दः-देव ! रत्नमिदं स्पर्शमात्रेण शूलमपनयति । यदि चायमों विसंवदति तदा शिरश्छेदेन दण्डः। (प्रविश्य सम्भ्रान्तः) कचकी- देवी कण्ठगतप्राणा शूलवेदनयाऽधुना। अतः परं विषेयं तु युवराजोऽवगच्छति ॥१॥ युवराजः- कञ्चुकिन् । रतमिदमुपनय देव्याः, येन समूलं शूलं प्रणश्यति । (कञ्चकी रनमादाय निष्क्रान्तः ।। (नरदत्तः सभयमपयार्य उपायनभाजनवाहिनः कर्णे एवमेव । ) ( उपायनभाजनवाही नितान्तः।) (प्रविश्य) चेटी-भट्टा! दिद्विया दिहिया । १)मतः । दिष्टया दिष्टया। 1 भामेयास।

·महाकविश्रीरामचन्द्रमूरिविरचितं युवराजः-(सरभमम् ) केरलिके! सरिततरमानन्दस्य निदानं विनपय । चेटी-यणस्म पभावेण भट्टिणी वगयालवेअणा संजादा । युवराज :-(सकोधम् ) अमात्य ! कताप्रयोगैर्देशान्तरिणां धनमपढत्याम्माक- मकीर्तिमुत्पादयतो नरदत्तस्य को दण्डः । चारायण:-(सम्पम् ) यं देवः समादिशति । युवराजः- तर्हि श्वपाक्रमाकार्य माटुम्पमेनं नरदनमसाकं पश्यतां शूलमारोपय । (नरदत्त कम्पते।) चारायणः-(उच्चै म्यरम् ) भो अस्मत्परिजनाः! सशूलं श्वपास्माकारयत । (प्रविश्य) प्रतीहारः-देव ! सर्वदेशाचार-भाषा-पकुशलो वर्वरकुलवासी वणिज्यकारको द्वारि वर्तते । (प्रविश्य) श्वपाक:-अमच्च ! एगे चिटामि । चारायणः- अरे पिङ्गलक! मकुटुम्बमेनं नरदत्तं शूलमारोपय । युवराजः-(प्रतीहारं प्रति ) प्रवेशय वणिज्यकारकम् । (प्रविश्य बर्बरो दूरस्थ प्रणमति ।) युवराज:- वणिज्यकारक ! केन प्रयोजनेन वेलन्धरमरतीर्णोऽसि १ । घर्यरः- भेट्टा! पाणाहितो पि पियदले एगेमे भाया, शे लशिय गिहादोनीशलिदे। युवराजः-ततः किम् । धर्वरः-'शे दाणि वेलंधरे पविटे चिष्टदि। युवराजः-(मकरन्दमुद्दिश्य ) एकस्तापदयं वैदेशिको वेलन्धरे प्रविष्टोऽस्ति । पर्यरः-ही भाय! चिलादिष्टो सि ।(इत्यभिधानो मकरन्दं परिरभ्य तारस्वरं प्रलपति) युवराजा-(ससम्भ्रमम् ) कथमयं मकरन्दो म्लेच्छजातिः । दुरात्मनाऽमुना म्लेच्छेन नरदत्तस्य वेश्मनि भोजन शयनाम्यां वर्णसङ्करः कृतः। १) रत्नस्य प्रभावेन भट्टिनी व्यपगतशूलवेदना सजाता। २) अमात्य । एष तिष्यामि। ३) भत्तं ! प्राणेभ्योऽपि प्रियतर एको मे भ्राता, स रुष्वा गृहानि मृतः । ४)स इदानीं वेलन्धरे प्रविष्टः तिष्ठति । २) हा भ्रात 1 निराद् दृष्टोऽसि।

·६२ कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । मकरन्दः-(स्वगतम् ) शलवेदनापहारेण मयि पक्षपात्यपि कुमारस्तेनामुनोप- लिङ्गान्तरेण प्रतिपक्षतां यास्यति । विरलविपदां कथञ्चिद् विपदो हतु समीहते लोकः। प्रतिपदनवविपदा पुनरुपैति माताऽपि निर्वेदम् ॥१०॥ तदतः परं कृतमुपायान्तरविमर्शनेन । यद् भाव्यं तद् भवतु । युवराज:-(प्रतीहारं प्रति ) उपनय दुरात्मानमेनं श्वपाकाय । (प्रतीहारो मकरन्दं केशैराकृष्य श्वपाकायोपनयति ।) (नेपथ्ये) अलमलं क्रूरेण कर्मणा। युवराजः-(सकोधम् ) अरे। कोऽयं कृतान्तवदनं स्पृहयालुरस्मदाज्ञां प्रतिरुणद्धि। प्रतीहारः- देव ! व्याघमुखीपतिर्वजवर्मा युष्मदाज्ञां प्रतिरुणद्धि । युवराजः- (सदर्यम् ) अस्मदाज्ञा प्रतिरोढुं शक्तिरस्ति पदातिषांशोर्वज्रवर्मणः । (पुनः श्वपाकं प्रति ) आरोपय शुलमेतं दुरात्मानम् । (श्वपाको मकरन्दमुत्क्षिपति ।) (नेपथ्ये) अहो ! अन्नह्मण्यमब्रह्मण्यम् , अहह ! पापकारित्वम् । युवराजः-(साक्षेपम् ) अरे ! कोऽयमस्मान् भूयो भूयस्तिरस्करोति ? | (प्रविश्य वज्रवर्मणा सह) मित्राणन्दः-कुमार ! कोऽयं विचारव्यामोहः । युवराजः-(प्रत्यभिज्ञाय) कथमयमस्मत्प्राणस्वामी मित्राणन्दः । (पुनः स्वसिंहासने समुपवेश्य) आर्य किं नवाऽयं मकरन्दः । मित्राणन्द:-ममाऽयं भ्राता मकरन्दः । युवराजः-अरे पर ! किमिदम् ।। पर्वर:-(सकम्पम् ) नरदत्तेण एदं कवडं कालाविदे हगे। वजवर्मा-ममायं मकरन्दो जामाता । युवराजा-(सपश्चातापम् ) १) भरदत्तेन एतम् परं पारितोऽहम् ।

·७० महाकविध्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं अमर्प-मात्सर्य-विमोह-कैतवै- रसून हरन्तो नयशालिनामपि । शुभेषु वृत्तिं दधतोऽपि केपुचित् पतन्त्यगाधे तमसि क्षितीश्वराः ॥११॥ (पुनरमात्यं प्रति) आरोपय सबर्बरं नरदत्तं शूलम् । इह समानय कृतस्त्रानं मकरन्दम् । भवत्वस्माकं दुर्नयस प्रायश्चित्तम् । वज्रवर्मा-मित्राणन्दसम्पर्कपर्वणि न समुचितः प्राणिवधः । मित्राणन्दः-कुमार ! सर्वस्वाप्यपराधस्सासदागमनमेव दण्डः । युवराजः-(सविनयम् ) एतद् दिनं सुदिनमेप विशेषकश्च द्वीपः क्षितेः पुरमिदं च पुरां पताकम् । यस्मिन् पवित्रमनमो यशसो निशान्त युष्मादृशाः पधि भवन्ति दृशां शरण्याः ॥ १२ ॥ ततः कथयत कैयमनभ्रा सुधावृष्टिः । वज्रचर्मा-सर्वमहं रजन्यां विनपयिष्यामि । इदानीं पुनर्मध्याह्वसन्ध्यामाधातुं प्रयातु देवः । मित्राणन्दोऽप्यघश्रममपनयताम् । चारायणः-देव! यदभिधचे वज्रवर्मा तदस्तु । (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) ॥नयमोऽङ्कः समाप्तः॥

·[॥ अथ दशमोऽङ्कः ॥] (ततः प्रविशति पञ्चभैरवः ।। पञ्चभैरवः-(उच्चःस्वरम् ) हहो विद्याधराः ! स्वयं रत्नकूदाधिपतिर्वः समादि- शति-द्रुतमाकारयत दक्षिणाश्रमवासिनी लम्बस्तनीम्, तौ च वध्यौ कुतोऽपि गवेप- यित्वा समानयत, पुरुषोत्तमं च तं जीवितदायिनं सङ्घटयत । (नेपथ्ये) यदादिशति सिद्धपरमेश्वरस्तदचिरादेव सम्पादयामि। पचभैरवः-तर्हि गत्या विज्ञपयामि सिद्धाधिपतये । ( इति परिक्रामति । विलोक्य) कमियमुत्तराश्रमवासिन्याः कुन्दलतायास्तापसी क्षेमङ्करी । (प्रविश्य) क्षेमङ्करी-अय्य पंचभेरव ! सिद्धाविदियो दसणमहिलसामि । पञ्चभैरव:- भद्रे ! प्रहारवेदनाभिरतितरामस्वस्थशरीरः साम्प्रतं सिद्धपरमेश्वरो वक्तुमपि न प्रभविष्णुः, ततो दृष्ट्वा किं करिष्यसि । क्षेमरी-पहारवेअणोपसमणत्थं चेय दंसणमभिलसामि । पञ्चभैरव:-सत्वरमागच्छ, पश्य तर्हि कामकाननकदलीगृहमधिशयानं सिद्धाधिनाथम् । (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः सिद्धाधिनाथः सुघण्ट- नन्दिघोपप्रभृतिकश्च परिवारः।) सिद्धाधिनाथ:-(प्रहारवेदनामभिनीय ) अहह ।। सुघण्ट:-देव! कि प्रहारव्रणमियन्तं कालमवतिष्ठते । सिद्धाधिनाथ: - कुपितदेवतामहारोऽयं न संरोहिणीमौषधी विना प्रशाम्यति । नन्दिघोषः-किमसाध्या संरोहिणी सिद्धपरमेश्वरस्य ।। (सिद्धाधिनाथः दीपं निश्वस्य तूप्णीमास्ते ।) पञ्चभैरवः-देव ! क्षेमकरी प्रणमति । सिद्धाधिनाथ:-क्षेमकरि निष्प्रत्यूहयतानुष्ठाना कुशलवती कुन्दलता है। १) आर्य पाभैरव ! सिंझाधिपतेर्दर्शनमभिलपामि । २) प्रहारवेदनोपशमनायमेव दर्शनमभिलपामि ।

·. महाकविश्रीरामचन्द्ररिविरचित क्षेमङ्करी-सिद्धाहिनदियो पसादेण । (पुन सविनयम् ) एदं विनवेदि कुन्दलता-अत्थि अम्हाणं आसमे मंतिओ अदिधी, सो मंतेण तंतेण य पहारवेयणं पडिहणेदि। सिद्धाधिनाथ:-मत्रविस्तर विधापयितुं वयमिदानीमनोजस्विनः, तत्रप्रयोगं यदि करोति तदा कुरुताम् । (क्षेमद्दरी निष्कान्ता।) सिद्धाधिनाथ:-(सविपादम् ) अहो! वैचित्र्यं कालस्य, प्रहारवेदनामुपशम- पितुं क्यमपि साम्प्रतमपरस्य मुसमीक्षामहे । (पुन स्मृत्वा) अनुजग्राह नस्तत्र स्वक्लेशमुपगम्य यः। निसर्गसुहृदस्तस्य वणिजः किं विदध्महे ? ॥ १॥ (पुन सविपादम्) परस्मादुपकारो यः सोऽपि बीडायहः सताम् । तस्याप्रत्युपकारस्तु दुनोत्यन्तः पशूनपि ॥२॥ (नेपथ्ये) परिमलभृतो वाता, शाखा नवाकुरकोटयो, मधुरविरुतोत्कण्ठाभाजः प्रियाः पिकपक्षिणाम् । विरलविरलखेदोद्गारा घधूवदनेन्दवः, प्रसरति मधौ धान्यां जातो न कस्य गुणोदयः? ॥३॥ सुघण्टः- देव ! शुभोदकं मागधः पठितवान् । सिद्धाधिनाथ:-अद्य कैनाप्यचिन्त्येन हेतुनाऽस्माकं मानममपि प्रवर्द्धमानो- त्साहम् । (पुनर्नन्दिघोष प्रति ) समादिश कामपरिचारकं ब्रह्मलयम् । यथा-वयमद्य निशीथे स्वयं बलिकर्म विधास्यामः । ततो भगवतः पञ्चबाणस्य पूजाविशेषः कोऽपि विपश्चनीयः। (नन्दिघोषो निष्कान्त 1) (प्रविश्य ) क्षेमकरी-ऐदिणा ततेण उपलिंपेदु पहारवणं सिद्धाहिबई । १) सिद्धाधिपते प्रसादेन । एतद् विज्ञपयति युदरता - अस्ति असाक्मानमे मात्रिकोऽतिथि, स मन्त्रण तश्रेण च प्रहारवेदना प्रविति। २) एतेन तन्त्रेणोपलिम्पनु प्रहारबग निद्धाधिपति । I एव का अहो ! विपाकीचिश्य क। .

·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । सिद्धाधिनाथ:-(तथाकृत्या सविस्मयम् ) कथं क्षणादेव सर्वथाऽप्यलक्ष्यः प्रहार- व्रणः समननि ? । (पुनः सविमर्शम् ) कथामिदं तदेवाऽऽस्माकीनमौषधम् । (क्षेमकरी प्रति) सुमुखि ! स त्वदीयो मात्रिकः किमपरमपि किमपि जानाति १ । क्षेमङ्करी-अवरं पि पियसंपओगं जाणादि । 1 . सिद्धाधिनाथः कोऽप्यस्माकं व्यापादयितुं प्रियः, कोऽपि पूजयितुं, तदुभय- स्थापि संयोगमाधातुमूर्जस्खला । क्षेमकरी-अंध इं1 सिद्धाधिनाथ:-(सौत्सुक्यम् ) समादिश.कुन्दलताम् । यथा-निकषा कामायतनं स्वयं सन्निहिता विधापय मात्रिकेण प्रियजनसङ्टनार्थ मत्रोपचारम् । (क्षेमकरी निष्क्रान्ता ।) (प्रविश्य कटितटं नर्तयन्ती लम्बस्तनी प्रणमति ।) सिदाधिनाथ:-( सर्रारम्गम् ) लम्बस्तनि ! इदमासनमास्यताम् । (पुनः सौरंसुक्यम् ) अस्मन्मनोरथानुरूपं किमप्याचरत्यात्रेयी १ । लम्बस्तनी -(सोद्वेगम् ) ने किं पि । सिद्धाधिनाथ:-हा हताः स्मः । (पुनः सविपादम् ) लम्बस्तनि ! स एप ग्रैवेयकप्रयासप्रसादो यदस्माकमपि दौर्माग्यम् । ( पुनः सोपहासम् ) सूत्रधारी खलु भवती विकटकपटनाटकघटनासु, ततस्त्वमपि मनाऽसि । लम्पस्तनी-किमहं कमि ?, सा खु अत्तेई न आहरदि, न जंपेदि, पयर तवोविहाणकदनिच्छया रोअंती चिट्ठदि । सिद्धाधिनाथः-निजस्य पत्युः प्रेम्णा पत्यन्तरं नाभिलपति ?, उताहो ! मन्मथाभावेन। लम्बस्तनी-(साक्षेपम् ) सौ किमस्थि इस्थिआ ?, जीड़ यम्महो न मोदि । सिद्धाधिनाथ:-सन्ति ताः कियन्त्योऽप्यस्मिन् जगति स्त्रियो यास मन्मय- सहस्रमपि न मनो व्यथयति । स्त्रीसम्पर्क इव पुरुषसम्पर्कोऽपि न विकाराय । अड्डा संस्कारो लोकव्यवहारो न कामोद्वारः। अठरपिठरीभरणमात्रावधयः सर्वेऽप्यभिलाषा: १) अपरमपि प्रियसप्रयोगं जानाति । २) अथ किम् । ३)न किमपि। ) किमहं करोमि ! सा सल मानसी नाऽऽहरति, न अमी, नवरं वगेरिधान कृतनिशयार ५) साकिमस्ति खीर, यस्था मन्मयो न भरति । रो.1.

·महापविधीरामचन्द्रसरिविरचित पुरुषोपसेवाऽऽजीविरार्थम् न मन्मथव्यथाव्यपोहार्थम् । कामयितरि जनयितरि भ्रातरि च पुरुषमात्रपरमन्तःकरणम् । तदलममुना याग्मिलासेन । सर्वथा कैतवं निन्द्य प्रवदन्ति विपश्चितः। केवलं न विना तेन दुःसाधं वस्तु सिध्यति ॥ ४ ॥ ततो सन व कामायतनम् । प्रवर्तय सानितासु विपीयमानं पर्चमनितमेव कैतवप्रयोगम् । वयमप्येते प्रदोपानन्तरमागता एव । (लम्बस्तनी निष्क्रान्ता ।) .(प्रविश्य) पुरपः-देव ! यध्ययोर्मध्यादेका प्राप्तः । सिद्धाधिनाथ:-(सरभसम् ) घातकस्तदितरो वा १ । पुरुषः-वदितरः। सिद्धाधिनाथ:-(पञ्चभैरव प्रति) स एप मत्रोपचारकर्मणः प्रभावः । (पुन पुरुष प्रति ) गत्वा समादिश लम्बस्तनीम् , यथा-पञ्चयाणस्यापि व्यापारो घध्यहस्तेनैव कार्यः। (पुस्पो निष्क्रान्त ।) (नेपथ्ये) वसुधातलसन्तपनस्तपनश्चरमं प्रयात्यचलमेपः। प्रियजनसङ्घटनकर तिमिर प्रविलठति काष्ठासु ॥५॥ पञ्चभैरवः-देव! मात्रिमत्रानुरूप प्रदोपं मागधः पठितवान् । सिद्धाधिनाथ:-अधितिष्ठामस्तर्हि कामायतनम् । (सर्वे परिकामन्ति ।) पञ्चभैरवः-देव! स्फुर्जद्याचकपङ्कसङ्कमलसन्मध्यं जपासोदरै- दुष्यैः कृप्तपताकमाम्रकिसलैस्ताम्रीभयत्तोरणम् । कौमुभर्घटितावचूलमभितो मत्तालिभिर्दामभिः, सिन्दूरारुणिताहणं गृहमिदं देवस्य चेतोभुवः ॥६॥ (प्रविश्य) ब्रह्मलयः-देव स एप विहितविशेषपूजो भगवाननगः । इदं च सिंहासन- प्यता देवेन। सिदाधिनाथ:-(प्रणम्य) -- ·कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । जनमहितमहिनां विष्णु-शम्भु-खयम्भू- हरि-हय-हिमधाम्नां दुर्यशोनाट्यबीजम् । कृततरुणिममाद्यन्मानिनीमानभङ्गा, प्रथयतु महती नस्तां समीहामनङ्गः ॥७॥ (पुनः सिंहासनमलङ्कास्य सोत्कण्ठम् ) हिमकरकराकीर्णा रात्रिर्मधुः कलितोदयो, गलितकुसुमैश्छमा भूमिः, सचापकरः स्मरः । मिथुनघटनादक्षं मित्रं, प्रिया प्रणयोन्मुखी, विधिरयमियान् सम्पद्येत प्रसीदति वेधसि ॥ ८॥ (ततः प्रविशति लम्पस्तनी आत्रेयी च ।) सिद्धाधिनाथ:-(आत्रेयीमवलोक्य सविस्मयम्) चक्षुर्याप्पविकजलं, करतलव्यासमखण्डद्युति- गण्डश्रीरधरः र: खरः प्रसमरैः सूत्कारतारोमिभिः। आहारप्रतिरोधकीकस-शिरामात्रा च गात्रावनि- दृष्टिं पीणयते तथापि सुदती लेखेव शीतत्विपः॥९॥ लम्बस्तनी-वत्से ! पणमेहि सिद्धनाहं । (आत्रेयी प्रणम्य सलजमधोमुखी भवति)। सिद्धाधिनाथ:- सौभाग्यद्रुममजरि ! स्मरकरिक्रीटेकरेवावने । लावण्यस्य तरङ्गिणि! त्रिभुवनप्रहादनाचन्द्रिके। वसाम्भोजमुदस्य पश्य सुदति ! स्वर्भूर्भुवश्चक्षपां साफल्यैकनिवन्धनं भगवतश्चेतोभुवो मन्दिरम् ॥ १० ॥ (आत्रेयी सनीई तूष्णीमास्ते ।) सिद्धाधिनाय:-(सोत्कण्ठम् ) चक्रं विलक्ष्म, सततोदयदर्पिते च नेत्रे, शटेन सुजता मदिरेक्षणायाः। धात्रा कलङ्क-विनिमीलनपांसुराणां, किं नाम नापकृतमिन्दु-सरोरुहाणाम् ? ॥११॥ (पुनरपवार्य ) लम्बस्तनि ! सर्वमपि कामकर्तव्यं शिक्षितस्त्वया वध्यः । १) पसे । प्रणय लिइनायम् ।

·७८ महाकविश्रीयमचन्द्रसूरिविरचित सिद्धाधिनाथः-ऐहिकमपि किमपि शरणं प्रतिपद्यस्य । पुरुपः-ऐहिकः पुनरनङ्गदासो योनिसिद्धः शरणम् , यो मया वरुणद्वीपे स्वयमुपकृतः। सिद्धाधिनाथ:-कथं भवान् मिनाणन्दः । पुरुषः-मिनाणन्दोऽस्मि । सिद्धाधिनाथ:-(प्रणम्य) परमेश्वर! प्रसीद प्रसीद, क्षमख कृतमस्स क्रूरचेतसोऽनङ्गदासस्य तमेकमपराधम् । (पञ्चभैरव प्रति ) स एप मे जीवितस खामी मित्राणन्दो यद्गवेषणाय यूयमभ्यर्थिताः । ( पञ्चभैरव यावकोपलेपनमपनीय मित्राणन्द सिंहासने समुपवेशयति ।) (आत्रेयी प्रत्यभिज्ञाय परिरभ्य च तारस्वर प्रल्पति ।) पुरुषः-(सनाप्पम् ) प्रिये ! कामिमां दुःस्थामस्थामधिगतवत्यसि । सिद्धाधिनाथ:-- अपरमपि बहु वर्तव्यमस्ति । परमिदानीं गृहाण स्त्रीरत्र- मेकम् । अमुमेन कुण्डानिं प्रदक्षिणीकृत्य परिणय भगतः पञ्चवाणस्य पुरतः । (लम्बस्तनी प्रति ) उपनय द्वितीया तां तापसीम् । (प्रविश्य तापसी प्रणमति ।) आत्रेयी-(निभृतं विलोक्य ) कथमेसा सुमित्ता। पुरुषः-कथमेपा सुमिना मारन्दपत्नी ? । (पुन सिद्ध प्रति ) इयं मे मित्रस्य पत्नी सुमित्रा। सिद्धाधिनाथ:-(सलजम् ) केयमपराधपरम्परा । (पुन पुरुष प्रति) एते द्वे अपि मयैवापहृत्य विहितरूपान्तरे लम्बस्तनीवेश्मनि परस्परवार्तानभिज्ञे विहितनामान्तरे कालमियन्तं विधृते । (पुनर्विमृश्य) पतिरस्साः क्व वर्तते । पुरुपः-यदाऽहं वेलन्धरनगरात् खनगर प्रति प्रतिष्ठमानो युष्मद्विद्याधरैर- पहृतस्तदा पतिरस्साः कचिदपि पलाय्य गतवान् । (प्रविश्य) प्रतीहारः- एकः पथिको देवपादान् द्रष्टुमभिलपति । [सिद्धाधिनाथ:- शीधं प्रवेशय । (प्रतीहारो निष्क्रान्त] (प्रविश्य पथिक प्रणमति ।) 1 अवस्येक्य का .) क्थमेशा मुमित्रा।

·- कौमुदीमित्राणन्दरूपकम् । पुरुपः-कथमेप मकरन्दः । ( इति सरभसमुत्थाय परिरभते ।) सिद्धाधिनाथ:-(पुरुषं प्रति) कोऽयं पथिकः । पुरुष:- अस्मन्मित्रं सुमित्रायाः पतिरयम् । (तापसी विलोक्य सरोमाञ्चमधोमुखी भवति।) सिद्धाधिनाथ:-(पथिकं प्रति ) किमर्थमत्रागमनं भवतः । पथिका-विज्ञातवरुणद्वीपवृत्तान्तोऽहं मित्राणन्दव्यसनं विज्ञपयितुं युष्माकम- पस्थितोऽमि। सिद्धाधिनाथ:-( सपश्चात्तापं पुरुपं प्रति) युष्माभिरेवाहमुपकृत्य स्वयमात्म व्यसने पातितः। क्रूरः कृतोपकारः मत्यपकाराय कल्पते भूयः । विरचितपाशविनाशः प्रणिहन्ति विपाशक सिंहः॥१६॥ पुरुषः-सिद्धाधिनाथ ! मास्म विपीदः । यदि व्यसनमिदं न भवेत् तदानी कथमहं समिहितमित्र-कलन: खाम् । अपकारं कुर्वाणरुपकारः कोऽपि शक्यते कर्तुम् ? । सन्ताप्य फलसमृद्धाः करोति धान्यौपधीस्तपनः ॥ २७॥ (सिद्धाधिनाथः सलजमधोमुखो भवति ।) पुरुषः-सिद्धनाथ ! प्रियसम्पको वृथा मे मैत्रेयं विना । सिद्धाधिनाथ:-(पञ्चभैरवं प्रति ) हि मात्रिकम् । यथा प्रियः सर्वोऽपि सटितः परमेकोऽवशिष्यते तदर्थ प्रयतख । (नेपथ्ये) प्रभातप्राया रजनिः । इदानीमनवसरो मत्रस । सिद्धाधिनाथ:-( आकर्ण्य ) पञ्चभैरव ! तर्हि भूहि कुन्दलतां यथा मात्रिक- मस्माकं दर्शय । ( पञ्चभैरवो निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशति कुन्दलता मानिरुध ।) सर्वे-( विलोक्य) कथमयं मैत्रेयः । मोदामहे मनोरथानामप्यगम्येन प्रियजनसद्धटनेन। पुरुषः-मैत्रेय ! कधमत्र सम्प्राप्तोऽसि । मात्रिका-रखाकराद त्वया सह वियोजितो भ्राम्यन् कुन्दलतामनुसृतवान्, ·व्यापादयितुं गवेपितः । इयं च स्वयं त्वया पुरः कौमुदी समासादिता भवान् धातहेतुश्चार्य मकरन्दः कौमुदी-सुमित्रानुरागिणा मयाऽस्मिन्नाग्निकुण्डे । पर्यन्तः समजनि । तदिदानी समित्र-कलत्र-स्खापतेयं मामुपनयत कौतुकमङ्गलनगरम् । पुरुपः-यो मया प्रवहणभङ्गादारभ्य क्लेशोऽनुभूवस्तस्य सर्वस युप्मत्प्रसाईन सिद्धाधिनाथ:-कौमुदीमपहर्तु भ्राम्यन्नहं तदानीं पाशपाणिना सिद्धाधिनाथ:-इयतोऽप्यर्थस्य का नाम प्रार्थना? | समादिश किमपरं ने महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचित सिद्धाधिनाथ:-किं ते कुन्दलता दृष्टचरी । मानिका-वरुणद्वीपे दृष्टचरी। (पुनरौपधिवलयं ति.. द्रवेण यूयमुपशान्तप्रहारवेदनाः सञ्जाताः । सिद्धाधिनाथः-(पुरुष प्रति ) कुतस्ते कण्ठिकाया लामः ।। पुरुपः-पाशपाणिनेयं मह्यमुपनीता । मया च जातमरणनिधरेन पृष्ठस्थितेन युष्मत्कण्ठे विनिवेशिता । पुनर्मयोपनीता। प्रियमादधामि। पुरुपः-अतः परमपि किमपि प्रियमस्ति । सिद्धाधिनाथ:-तधापीदमस्तु- उपनतमित्र-कलत्रः सन्तप्तारामचन्द्रकरविशदाम् । आसाद्य यशोलक्ष्मी परां खतनश्चिरं भूयाः ॥१८॥ ॥ इति दशमोऽङ्कः समाप्तः ।। ॥ कृतिरियं प्रपन्धशतकर्तुमहाकवेः श्रीरामचन्द्रस्य । कौमुदीमित्राणन्दं नाटकं समाप्तम् ·-- ८० महाकविश्रीरामचन्द्रसूरिविरचितं सिद्धाधिनाथ:-किं ते कुन्दलता दृष्टचरी १ । मात्रिका-वरुणद्वीपे दृष्टचरी। (पुनरोपधिवलयं सिद्धनाथस्योपनीय) वनवौषधि- द्रवेण यूयमुपशान्तप्रहारवेदनाः सञ्जाताः । सिदाधिनाथः-(पुरुषं प्रति ) कुतस्ते कण्ठिकाया लामः १ । पुरुपः-पाशपाणिनेयं मह्यमुपनीता । मया च जातमरणनिश्चयेन स्मरप्रतिमा- पृष्ठस्थितेन युष्मत्कण्ठे विनिवेशिता । सिद्धाधिनाथ:-कौमुदीमपहर्नु भ्राम्यन्नहं तदानी पाशपाणिना विडम्वितः । भवान् घातहेतुश्चार्य मकरन्दः कौमुदी-सुमित्रानुरागिणा मयाऽस्मिन्नग्निकुण्डे कामदेवपुरतो व्यापादयितुं गवेपितः । इयं च स्वयं त्वया पुरः कौमुदी समासादिता । इदानी पुनर्मयोपनीता। पुरुपः-यो मया प्रयहणभङ्गादारभ्य फ्लेशोऽनुभूतस्तस्य सर्वस्य युष्मत्प्रसादेन पर्यन्तः समजनि । तदिदानी समित्र-कला-खापतेयं मामुपनयत कौतुकमगलनगरम् । सिद्धाधिनाथः - इयतोऽप्यर्थस्य का नाम प्रार्थना ? । समादिश किमपरं ते प्रियमादधामि । पुरुपः-अतः परमपि किमपि नियमस्ति । सिद्धाधिनाथः-तथापीदमस्तु- उपनतमित्र कलत्रः सन्तप्तारामचन्द्रकरविशदाम् । आसाद्य यशोलक्ष्मी परां खतनश्चिरं भूयाः॥१८॥ ॥ इति दशमोऽङ्कः समाप्तः॥ ॥ कृतिरियं प्रबन्धशतकर्तुर्महाकवेः श्रीरामचन्द्रस्य । कौमुदीमित्राणन्दं नाटक समाप्तम्