·DARK
TEXT WITHIN
THE BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184183
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP-43-30-1071-5,000
Call No.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
s24A:592 P.GL
Accession No.
U65P
Author
52329
प्रश्नोपनिषत- 1932
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ८
प्रश्नोपनिषत् ।
आनन्दगिरिविरचितटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।
तथा
शंकरानन्दविरचिता प्रश्नोपनिषद्दीपिका च ।
एतत्पुस्तकद्वयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।
वी. ए. इत्युपपदधारिणा
विनायक गणेश आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे ' इत्यभिधे-
यमहाभागप्रतिष्ठापिते
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरमुदायित्वा
प्रकाशितम् ।
पञ्चमीयमन्नावात्तः।
शालिवाहनशकाब्दाः १८५४
खिस्ताब्दाः १९३२
( अस्य सर्वेऽधिकार। राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः) ।
मूल्यमको रूपका।

·No text on this page.

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। प्रश्नोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणार्य येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्च पदयन्ते- (क.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपैता “बिब्लि भोथिकाइण्डि- का” इतिग्रन्थावल्यां मुद्रिता, कैलासवासिनो वे० शा० सं० देवोपाहबालशास्त्रिणाम् । (ख.) इति संक्षिता-प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, श्रीयुतानां किचे इत्युपा. हानामिन्दरपुरनिवासिनां रा० रा.भाऊसाहेब बाळा. साहेब इत्येतेषाम् । (ग.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, काश्यां शिलामुद्रिता रा० रा." महादेव चिमणाजी आपटे" इत्येतेषाम् । मुद्रण- कालः संवत्-१९४१ (घ.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनां श्रीयु- तानां पटवर्धनोपाहानां रा० रा. कृष्णराव भीमा- शंकर " इत्येतेषाम् । (ङ.) इति संज्ञिता-प्रकोपनिषत्मटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनां श्रीयु. तानां खेडकरोपाहानां रा० रा० लक्ष्मण" इत्येतेषाम् । (च.) इति संज्ञिता प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, बडलीग्रामनिवासिनां श्री. युतानां वे० रा० रा ० "मार्तण्ड दीक्षित" इत्येतेषाम् । लेखनकालः शके १७६९ (छ.) इति संज्ञिता-केवलप्रश्नोपनिषद्भाष्यं विचरग्रामनिवासिनां श्रीमता रा० रा. " रावसाहेब " इत्येतेषाम् । (ज.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, नागपुरनिवासिनां श्रीयु. तानां रा० रा० " अप्पासाहेब बुटी" इत्येतेषाम् । (अ.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, करवीरपुरनिवासिना श्रीमतां वे० शा० सं० रा० रा. गुरुमहाराजानाम् । लेखनकालः संवत्-१८५८ " आनन्दराव ·[२] केवलमूलपुस्तकानि । (क.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषत् , पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा०रा० " भाऊसाहेब नगरकर " इत्येतेषाम् । (ख.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषद , पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुताना भाऊ- साहेव नगरकर इत्येतेषाम् । (ग.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषत् , चटोदेरनिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० दादासाहेब फडणवीस इत्येतेषाम् । दीपिकायाः पुस्तकानि । (क.) इति संज्ञिता प्रश्नोपनिषधीपिका, वटोदरनिवासिनां पटवर्धनोपाहानां श्रीयुतानां रा० रा० कृष्णराव भीमाशंकर " इत्येते- षाम् । (ख.) इति संज्ञिता-प्रश्नोपनिषदीपिका समूला, मुम्बापुरनिवासिनां वे० शा० सं० रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । समाप्नेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।

·अथास्याः प्रश्नोपनिषदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुकमणी। म०प्रमः पृ० ५ २ १७ ३ १५ १ १३ १ २२१५ २३ २१ २५ ३२ .... ५ :: अथकयोर्व उदानः अथोत्तरेण तपसा ३ २ १९ २१ ३ अरा इव रथनाभी मन्त्रप्रतीकानि म. प्रश्नः पृ० मन्त्रप्रतीकानि एष हि द्रष्टा स्पष्टा अत्रैष देवः स्वप्ने ६ ४ ३६ एषोऽग्निस्तपति अथ कबन्धी कात्यायनः त. अथ यदि द्विमात्रेण ४ ५ ४९ तये ह वै तत् अथ हेनं कौसल्यः १ २ २१ तस्मै स होवाच अथ हैन मार्गवः १ २ १४ अथ हैनं सुकेशाः अथ हैन सौर्यायणी १४ २९ अथाऽऽदित्य उदयन् ७ ३ २५ तान्वरिष्ठः प्राणः १० १ < तान्ह स ऋषिः अन्नं वै प्रजापतिः १४ १ १२ तान्होवाचैतावत् ६ २ १७ तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः ६ ६ ७४ तेजो ह वा उदानः अहोरात्रो वे प्रजा १३ १ ११ ते तमर्चयन्तः... आ. तेषामसौ विरजः आत्मन एष प्राणः ३ ३ २२ द. आदित्यो ह वै प्राणः.... देवानामसि वनितमः आदित्यो ह वै बाह्यः.... प. इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा .... ९ २ १९ पञ्चपादं पितरम् परमेवाक्षरम् उत्पत्तिमायतिम् १२ ३ २९ पृथिवी च पृथिवी. पायूपस्थेऽपानम् ऋग्मिरेतं यजुभिः ७ ५ ६३ प्रजापतिश्चरसि प्राणस्येदं वशे एतद्वै सत्यकाम २५ ४७ प्राणानय एवैतस्मिन् ५ ५२ ३ २७ .... V ११ १ १३ .... ५ ८२ १८ ११ १ १० .... ५ ३ २३ ७ २ १७ १३ २ २. .... .... ए.

·[१] मन्त्रप्रतीकानि म. प्रश्नः पृ० म०.प्रश्नः पृ०. मन्त्रप्रतीकानि विश्वरूपं.हरिणम् भ. १ १ ३० व्रात्यस्त्वं प्राणक- भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे मंगवन्हिरण्यनाम: मद्रं कर्णेमिः .... १ १ १ स ईक्षांचके स एष वैश्वानरः १२ १ ११ स प्राणमसृजत स यथेमा नद्यः ११ ३ २८ स यदा तेजसा १० ३ २७ स यदा सोम्य ४ ३ २२ स यद्येकमात्रम् • २ १९ स यो ह वै तत् '४ १ ३४ संवत्सरो वै प्रजापतिः ५ ५ ९० सुकेशा च मारद्वाजः . १२ २ २० सोऽभिमानार्ध्वम् मासो वै प्रजापतिः य. य एवं विद्वान्प्राणम् यश्चित्तस्तेनेष प्राणम् यथा सम्राडेव यदा त्वममिवर्षसि तदुच्छ्वासनिश्वासी यः पुनरेतं त्रिमाण या ते तनर्वाधि ४ ७१ ५१ ७२ ६४ ४१ ७ १ ४२. .... १ ५४६ ११ .... व. ho विज्ञानात्मा सह ११ ४ १५ हृदि ह्येष आत्मा ६३ २४ .... इतीयं मन्त्रवर्णानुक्रमणी।

·No text on this page.

·No text on this page.

·ॐ तत्सहमणे नमः। प्रश्नोपनिषत् । आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। : ॐ भदं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भदं पश्येमाक्ष- भिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवासस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। . ॐ सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्यः कौसल्यश्चाऽऽश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्म- परा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्व वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्प. लादमुपसन्नाः ॥ १॥ मन्त्रोक्तस्यार्थस्य विस्तारानुवादीदं ब्राह्मणमारभ्यते। ऋषिप्रश्नपति- बचनाख्यायिका तु विद्यास्तुतये। एवं संवत्सरब्रह्मचर्यसंवासादियुक्तस्त. पोयुक्ति ह्या पिप्पलादादिवत्सर्वज्ञकल्पैराचार्यवक्तव्या च । न सा येन केनचिदिति विद्या स्तौति । ब्रह्मचर्यादिसाधनसूचनाच्च तस्कर्तव्यता स्यात् । सुकेशा च नामतः । भरद्वाजस्यापत्यं भारद्वाजः । शैब्यश्व शिवरपत्यं शैव्यः । सत्यकामो नामतः । सौर्यायणी सूर्यस्यापत्यं सौर्य- स्तस्यापत्यं सौर्यायणिश्छान्दसः सौर्यायणीति । गायों गर्गगोत्रोत्पन्न। कौसल्यश्च नामतोऽश्वलस्यापत्यमाश्वलायनः । भार्गवो भृगोगोंत्रापत्यं भार्गवः । वैदभिर्विदर्भ भवः। कबन्धी नामतः। क(का)त्यस्यापत्यं । १ क. च. कौशल्य' । २ ख. दु. 'युक्ततपो । ३ क. च. कौशल्य । ४ ख. घ. 6. 'मत भाव । ५ क. 'दर्भः प्रभ। ६ ग. घ. इ. भैः । च. में प्रभ' ।

·२ आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [प्रभः ] कात्यायनः । विद्यमानः प्रपितामहो यस्य सः। युषप्रत्ययः, ते हेते ब्रह्मपरा अपरं ब्रह्म परत्वेन गतास्तदनुष्ठाननिष्ठाश्च ब्रमनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणाः, किं तत् । यभित्यं विजेयमिति । तत्मात्पर्य यथा- कामं यतिष्याम इत्येवं तदन्वेषणं कुर्वन्तस्तदपिगमायुष र ३ तत्सर्व वक्ष्यतीत्याचार्यमुपजग्मुः । कथम् । ते ह समित्पाणयः समिद्धारगृहीत- हस्ताः सन्तो भगवन्तं पूजावन्त पिप्पलादमाचार्यमुपसमा उपजग्मुः॥१॥ आथर्वणे ब्रह्मा देवानामित्यादिमन्त्रैरेवाऽऽत्मतत्त्वस्य निर्णीतत्वात्तत्रैव ब्रामणेन सदभिधानं पुनरुक्तमित्याशङ्कय तस्यैवेह विस्तरेण प्राणोपासनादिसाधनसाहित्येनानि- धानान्न पौनरुक्त्यमिति वदन्ब्राह्मणमवतारयति-मन्त्रेति। विस्तरेति । मन्त्रे हि द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चेत्युक्त्वा तत्रापरदायभिधेयेत्युक्तम् । सा च विद्या कर्मरूपोपासनारूपा च । तत्र द्वितीया द्वितीयतृतीयप्रश्नाभ्यां वित्रियते। आद्या कर्मकाण्डे त्रिवृतेति नेह वित्रियते । उभयोः फलं तु ततो वैराग्याथ प्रथमप्रश्ने स्पष्टी क्रियते । परविद्या चाय परस यया तदक्षरमधिगम्यत इत्युपक्रम्य कृत्स्नेन मुण्डकेन प्रतिपादिता । तत्रापि यथा सुदीप्तादित्यादिमन्त्रद्वयोक्तार्यस्य विस्तरार्थ चतुर्थः प्रश्नः । प्रगयो धमुरित्यत्रोक्तप्रणवोपासनविवरणार्य पञ्चमः प्रश्नः । एतस्माज्जायते प्राण इत्यादिना शेषेण मुण्डकेनोक्तस्यार्थस्य सष्टीकरणार्यः षष्ठः प्रश्न इतीदं ब्राह्मणं तद्विस्तरानुवा- दीत्यर्थः । अत एव विषयप्रयोजनादिकं तत्रैवोक्तमिति नेह पुनरुच्यत इति बोध्यम् । यायिकाया ब्रह्मचर्यतपादिसाधनविधानं पुराकल्पस्वरूपेण प्रयोजनान्तरं चास्ती. स्याह-ब्रह्मचर्यादिसाधनेति । सौर्यायणीति । सौर्यायणिरिति वक्तव्ये देणे छान्दसमित्यर्थः। युवप्रत्यय इति । क(का)त्यस्य युवापत्ये विवक्षित फसत्यो तस्याऽऽयनादेशे च कात्यायन इति सिध्यतीत्यर्थः । ब्रह्मपराणां पुनर्गमान्वेषणमयु- क्तमित्यत आह-अपरं ब्रह्मेति । नवपरब्रह्मान्वेषणेनैव पुरुषार्थसिद्धेः किं पर. अमान्वेषणेनेत्याशङ्कते--किं तदिति । तस्य कोऽतिशय इत्यर्थः । तस्यानित्यत्वेन तत्मातेरप्यनित्यहेतुत्वेनापुरुषार्थत्वात्परस्येव नित्यत्वात्तत्प्राप्तेस्तज्ज्ञानमात्रसाध्यत्वे- नापि नित्यत्वाच्च तस्यैवान्वेषणीयत्वमिति परस्वरूपकयनेनाऽऽह-यदिति । पर. ब्रह्मान्वेपमाणानां कोऽतिशय इत्यत आह-तत्याप्त्यर्यामिति । तत्प्राप्त्यर्थं तद. धिगमाय तदन्वेषणं कुर्वन्तो यथाकामं यतिष्याम इत्येवममित्रायेणेत्यन्वयः । समिदिति । समिद्महणं यथायोग्य( य? )दन्तकाष्ठाद्युपहारोपलक्षणार्थम् ॥१॥ १ क. ख. ग. घ. क. युवार्थप्र' । ३ क. प. अथर्वणे। ३ क. प. उ. प. 'त्युक्ता त°16. 'थनायाऽऽह।

·प्रश्नः भोपनिषत् । तान्ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्म- चर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथा- कामं प्रश्नान्पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्व ह वो वक्ष्याम इति ॥ २ ॥ सानेवगुपगतान स किल ऋषिरुवाच भूयः पुनरेव यद्यपि यूयं पूर्व तपस्विन एव तपसेन्द्रियसंयमेन तथाऽपीह विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रदया चाऽऽस्तिक्यबुदघाऽऽदरवन्तः संवत्सरं कालं संवत्स्यथ सम्यग्गुरुशु- भूषापराः सन्तो बत्स्यथ । ततो यथाकामं यो यस्य कामस्तमनति- क्रम्य यथाकामं यदिषये यस्य जिज्ञासा तद्विषयान्मश्नान्पृच्छत । यदि बगुप्मत्पृष्टं विज्ञास्यामः । अनुदतत्वप्रदर्शनार्थी यदिशब्दो नाज्ञानसं. शयाः प्रश्ननिर्णयादवसीयते । सर्व ह वो वः पृष्टं वक्ष्याम इति ॥२॥ तपाऽपीत्यस्य तपसेत्यतः पूर्वमन्वयः । विशेषत इत्यस्य पूर्वप्राप्यन्वयः । निष्कृष्टमर्षमाह- यद्विषय इति । अज्ञानाद्यर्थत्वाभावे हेतुमाह-प्रश्नति । अत्रे- तिशब्दोऽध्याहार्यः । सर्वप्रश्नानां निर्णयादज्ञानाधसंमवादित्यर्थः ॥ २ ॥ अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगव- न्कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥ अथ संवत्सरादूर्व कबन्धी कात्यायन उपेत्योपगम्य पप्रच्छ पृष्ट- वान् । हे भगवन्कुवः करमाद वा इमा ब्राह्मणाद्याः प्रजाः प्रजायन्त उत्पद्यन्ते । अपरविद्याकर्मणोः समुचितयोर्यत्कार्य या गतिस्तद्वक्तव्य- मिति तदयोंऽयं प्रश्नः ॥३॥ परं ब्रह्मान्वेषमाणा इत्युपक्रान्तेऽस्मिन्ब्रह्मप्रकरणे प्रजापतिकर्तृकप्रजासृष्टिविषय- प्रभप्रत्युक्त्योरसंगतिमाशङ्कय प्रश्नप्रत्युक्तिरूपायाः श्रुतेस्तात्पर्यमाह-अपरविद्येति । तेषामसो विरजो ब्रह्मलोक इति समुच्चितकार्यस्य ब्रह्मलोकस्याथोत्तरेणेति तद्गतेदेव- यानमार्गस्य चेह वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं केवलकर्मणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । केवलकर्मकार्यस्यापि चन्द्रलोकस्य तद्गतेः पितृयाणस्य च तेषामेवेष ब्रह्मलोकः' 'प्रनाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ' इति वक्ष्यमाणत्वादिति । यद्यपीदमपि परब्रह्म- जिज्ञासावसरेऽसंगतमेव तथाऽपि केवलकर्मकार्यात्समुच्चितकर्मकार्याच्च विरक्तस्यैव तत्राधिकार इति ततो वैराग्यार्थमिदमुच्यते । यद्यपि मुखतः सृष्टिः प्रतीयते १ क. पेत्याऽऽपत्य प'। २ क. च. 'मुचितासमुचि। । ३ क. च. 'त्युक्तर' । ४ क. 'मानस्य ।

·आनन्दगिरिकतटीकासंबलितांकरभाष्यसमेता- [१ प्रमः ] तथाऽपि तदुक्तौ प्रयोजनामावात्सृष्टयुक्तिव्याजेन परविद्याफलमेवात्रोच्यत इति भावः । प्रश्न इति प्रतिवचनं चेत्यपि द्रष्टव्यं ताभ्यामेव तदुक्तेरिति ॥ ३ ॥ मस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽ- तप्यत * स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च पाणं चेत्येतो मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥ तस्मा एवं पृष्टवते स होवाच । तदपाकरणायाऽऽह । प्रजाकाम: मजा आत्मनः सिसृक्षु प्रजापतिः सर्वात्मा सञ्जगत्स्रक्ष्यामीत्येवं विज्ञा. नवान्ययोक्तकारी तद्भावभावितः कल्पादौ निवृत्ती हिरण्यगर्भः मृज्य. मानानां प्रजानां स्थावरजङ्गमानां पतिः सञ्जन्मान्तरभावितं ब्रानं श्रुतिप्रकाशितार्थविषयं तपोऽन्वालोचयदतप्यत । अथ तु स एवं तपस्तप्त्वा श्रोतं ज्ञानमन्वालोच्य सृष्टिसाधनभूतं मिथुनमुत्पादयते मिथुनं द्वंद्वमुत्पादितवान् । रयिं च सोमपनं प्राणं चामिमत्तारमेताव- मीषोमावषमभूतो मे मम बहुधाऽनेकथा प्रजाः करिष्यत इत्येवं संचि- त्याण्डोत्पत्तिक्रमेण सूर्याचन्द्रमसावकल्पयत् ॥ ४ ॥ तस्मै स होवाचेति प्रतिज्ञातं विशेषतो दर्शयति-तदपाकरणायेति । आद्यस्य सन्नित्यस्य प्रजाकामः सन्नित्यन्वयः । यथोक्तकारीति । ज्ञानकर्मसमुच्चयकारी- त्यर्थः । तद्भावभावित इति । प्रजापतिरहं सर्वात्मेत्युपासनकालीनप्रनापतिभाव- नायुक्त इत्यर्थः । पूर्वकल्पीयतद्भावभावित एतत्कल्पादौ हिरण्यगर्मात्मना निर्वृतः प्रजापतिः सम्पश्चात्मजाकामः संस्तपो जन्मान्तरभावितं ज्ञानं श्रुतिप्रकाशितार्थविषय. मतप्यतावालोचयचिन्तादिना तत्संस्कारमुबोध्य ज्ञानमुत्पादितवानित्यन्वयः । तत्र प्रथममादित्यचन्द्रोत्पादनेन तद्भावमापद्य पश्चाच्चन्द्रादित्यसाध्यसंवत्सरमावमापद्यैव. मेव तदवयवायनद्वयमासपक्षाहोरात्रभावमापद्य ततस्तत्साध्यवीडायन्नमावं रेतोभावं चाऽऽपद्य तेन रेतसा प्रजाः सूनेयमित्येवं निश्चित्य प्रथमं रयिमाणशब्दितचन्द्रसूर्य- द्वंद्वमुत्पादितवानित्याह-स एवमिति । रविशब्देन धनवाचिना भोज्यजातं लक्ष- यित्वा मोज्यस्य सोमकिरणामृतयुक्तत्वात्तद्वारा सोमो लक्ष्यत इत्याह-रयिं चेति । एवं प्राणशब्देनापि । * अत्र भाष्यानुसारेण शंकरानन्दकृतदीपिकानुसारेण च “स तपस्तप्त्वा " इति पदत्रयम- धिक भाति । १ क. 'चितादि । २ क. च. तसूर्यचन्द्र ।

·[१ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत् । अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ।। इति स्मृतेरनेः प्राणसंबन्धादग्निर्मोक्ता लक्ष्यत इत्याह-प्राणं चेति । अग्नीषोमयो. रण्डान्तर्गतत्वेनाण्डोत्पत्त्यन्तरमुत्पत्तिरित्याशयेनाऽऽह-अण्डोत्पत्तीति । उद्यन्तं वावाऽऽदित्यमग्निरनुसमारोहतीति श्रुतेः सूर्यान्योरेकत्वमभिप्रेत्याग्निं सूर्यपदेनाऽऽह-- सूर्याचन्द्रमसाविति ॥ ४॥ आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एत. त्सर्वं यन्मूतं चामूर्त च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥ तत्राऽऽदित्यो ह वै प्राणोऽत्ताऽग्निः । रयिरेव चन्द्रमा: । रयिरेवानं सोम एव । तदेतदेकमत्ता चान्नं च प्रजापतिरेकं तु मिथुनम् । गुणपधा- नकृतो भेदः । कथम् । रयिर्वा अन्नं वा एतत्सर्व कि तधन्मूर्त च स्थूलं चामूतं च सूक्ष्मं च मूर्तामत अननरूपे रयिरेव । तस्मात्मविभ- कादमूर्ती यदन्यन्मूर्तरूपं मूर्तिः सैव रयिरमूर्तेनाद्यमानत्वात् ॥ ५॥ रयिपाणी श्रुतिः स्वयमेव व्याचष्ट इत्याह-तत्राऽऽदित्य इति । प्रजापतेरेव संव. सरादिप्रजापर्यन्तस्रष्टुत्वं वक्तुं रयिप्राणयोः संवत्सरस्रष्टोः प्रजापत्युपादानत्वात्पनाप- त्यात्मत्वमाह- तदेतदेकमिति । कथमेकस्यात्ताऽन्नं चेति मेद इत्याशङ्कय तस्यैव गुण- मावविवक्षयाऽन्नत्वं प्राधान्यविवक्षया पगामिनि भेद इत्याह-गुणेति । रविप्राण. योः कथं प्रजापत्यात्मत्वमिति शङ्कते-कथामिनि । तत्र रयः सर्वात्मकत्वात्प्रनाप. नित्वमित्याह-रपिरिति । अमूम्याशि वारवादेः केनचिदद्यमानत्वादयित्वमित्यर्थः । ननु मूर्तामूर्तयोरत्रन्नयोरुभयोरपि रयित्वेऽन्नमेव रपिरिति कथमुक्तमित्याशङ्कय मूर्ता- मून अविभागमा सर्वस्य गुणभावमात्रविवक्षया सर्व रयिरित्युच्यते । यदो विमज्य गुणप्रधानमावेन विवक्ष्येते तदाऽमूर्तेन प्राणेन मूर्तस्याद्यमानत्वान्मूर्तस्यैव रयि. त्वमित्याह-तस्मादिति ॥ ५ ॥ तथाऽमूर्तोऽपि प्राणोऽत्ता सर्वमेव यचाऽऽद्यम् । कथम् - अथाऽऽदित्य उदयन्यत्याची दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान्प्राणान्रश्मिषु संनिधत्ते । यद्दक्षिणां यत्प- १ ख. मूर्तेरेवान्नममू। घङ, मूर्तिरेवानं सै' । २ क. मूर्ते वि ।

·आनन्दगिरिकवटीकासंवलिनीकरभाष्यसमेता- [१ प्रश्नः] तीचीं यदधो यदुवं यदन्तरा दिशो यत्सर्व प्रकाशयति तेन सर्वान्याणान्रश्मिषु संनिधत्ते ॥६॥ अथाऽऽदित्य उदयन्द्च्छन्माणिनो चक्षुर्गोचरमागच्छन्यत्माची दिशं स्वप्रकाशेन प्रविशति व्यानोति । तेन स्वात्मव्याप्त्या सर्वास्त- स्थान्माणान्माच्यानन्तर्भूतान्रश्मिषु स्वात्मावभासरूपेषु व्याप्तिमत्सु ध्यानत्वात्माणिनः संनिधत्ते संनिवेशयति, आत्मभूतान्करोतीत्यर्थः । तथै- प यत्मविषति दक्षिणां यत्प्रतीची यदुदीचीमध ऊर्य यत्पविशति यच्चा- तरा दिश: कोणदिशोऽवान्तरदिशो यच्चान्यत्सर्व प्रकाशयति तेनं स्वप्रकाशव्याप्त्या सर्वान्सर्वदिवस्थान्माणान्रश्मिषु संनिधत्ते ॥६॥ रविशब्दितस्यानस्य प्रजापतित्वार्य सर्वात्मत्वमुक्त्वा प्राणम्यापि तदर्थमेव सर्वात्मत्व- मुच्यतेऽयाऽऽदित्य इति वाक्येनेत्याह-तयेत्यादिना । यच्चाऽऽयं तदपि प्राणोऽनोऽ. ता प्राणोऽपि सर्वेमेवेति सर्वात्मक इत्यर्थः । स्वप्रकाशेनेति । स्वकीयप्रकाशेन स्वप्रम- येत्यर्थः । अन्तर्भूतानिति । यद्यपि प्राणस्यात्तृत्वमुक्तं तथाऽपि रयिर्वा एतत्सर्वमि. त्यत्रामूर्तस्य प्राणस्यापि गुण पावविवक्षयाऽन्नत्वमुक्तमिति तथोक्तम् । स्वात्मावभा- सरूपेष्विति । स्वात्मप्रमारूपेषु रश्मिवित्यर्थः । व्याप्तत्वादिति । संबद्धत्वादि- त्यर्थः॥ ६॥ स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्नि- रुदयते । तदेतदृचाऽयुक्तम् ॥ ७ ॥ स एषोऽत्ता प्राणो वैश्वानरः सर्वात्मा विश्वरूपो विश्वात्मत्वाच प्राणोऽमिश्च स एवात्तोदयत उद्गच्छति प्रत्यहं सर्वा दिश आत्मसा- स्कुर्वन् । सदेतदुक्तं वस्तु ऋचा मन्त्रेणाप्यभ्युक्तम् ॥ ७ ॥ तस्य प्रत्यक्षत्वमाह-स एष इति । वैश्वानर इति । नरा जीवा विश्वे च ते नराश्च विश्वानराः। स एव वैश्वानरः। सर्वजीवात्मक इत्यर्थः । विश्वरूपः सर्वप्रपञ्चा. त्मक इति भेदः । उक्तं वस्त्विति । आदित्यस्योक्तं माहात्म्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥ विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योति- रेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥ , क. "च्छन्यत्प्राची दिर्श प्रविशति तेन तत्प्राची दिशं स्व। २ ख. ग. सर्वान्तस्थान्प्रा। ३ क.न. 'णोऽत्ता।

·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । विश्वरूपं सर्वरूपं हरिणं रश्मिवन्तं जातवेदसं जातप्रज्ञानं परायणं सर्वप्राणाश्रयं ज्योतिरेकं सर्वप्राणिनां चक्षुर्भूतमद्वितीयं तपन्तं तापक्रिया कुर्वाणं स्वात्मानं सूर्य सूरयो विज्ञानवन्तो ब्रह्मविदः । कोऽसौ वं विज्ञातवन्तः । सहस्ररश्मिरनेकरश्मिः शतधाऽनेकपा माणिभेदेन वर्त. मानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः॥ ८॥ विश्वरूपमित्यादिद्वितीयान्तानां सहस्ररश्मिरित्यादिप्रथमान्तानां सामानाधिकरण्ये- नान्वयायोगादध्याहारं कृत्वा वाक्यभेदेन व्याचष्टे-स्वात्मानमित्यादिना ॥८॥ यश्चासौ चन्द्रमा मूर्तिरनममूर्तिश्च माणोऽत्ताऽऽदित्यस्तदेकमेतन्मियुनं सर्व कथं प्रजाः करिष्यत इति, उच्यते- संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते । ते चान्द्रमसमेव लोकमक्षिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपयन्ते । एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥ ९ ॥ तदेव कालः संवत्सरो वै प्रजापतिस्तभिर्वर्त्यत्वात्संवत्सरस्य । चन्द्रा- दित्यनिर्वर्त्यतिथ्यहोरात्रसमुदायो हि संवत्सरस्तदनन्यत्वादयिमार्णमि- थुनात्मक एवेत्युच्यते, तत्कथम् । तस्य संवत्सरस्य प्रजापसेरयने मार्गों द्वौ दक्षिणं चोत्तरं च । द्वे प्रसिद्ध ह्ययने षण्मासलक्षणे याभ्यां दक्षिणे- नोत्तरेण च याति सविता केवलकर्मिणां ज्ञानसंयुक्तकर्मवतां च लोका- विदधत् । कयं वत् । तत्र च ब्राह्मणादिपु ये ह वै तदुपासत इति क्रियाविशेषणो द्वितीयस्तच्छन्दः । इष्टं च पूर्त चेष्टापूर्ते इत्यादि कृतमे- वोपासते नाकृतं नित्यं ते चान्द्रमसं चन्द्रमसि भवं प्रजापतेमिथुनात्मक- स्यांशं रयिमनभूतं लोकमभिजयन्ते कृतरूपत्वाच्चान्द्रपसस्य ते तत्रैव च कृतक्षयात्पुनरावर्तन्त इमं लोक हीनतरं वा विशन्तीति युक्तम् । यस्मा- देवं प्रजापतिमन्नात्मकं फलत्वेनाभिनिवर्तयन्ति चन्द्रमिष्टापूर्तकर्मणेत ऋषयः स्वर्गद्रष्टारः प्रजाकामाः प्रजार्थिनो गृहस्थास्तस्मात्स्वकृतमेष दक्षिणं दक्षिणायनोपलक्षितं चन्द्रं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिरमं या पितृयाणः पितृयाणोपलक्षितश्चन्द्रः ॥ ९ ॥ १ क ग. णस्तन्मिथु।

·3 आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्रश्नः ] स मिथुनमुत्पादयत इत्युपक्रान्तं मिथुनमुपसंहरति-यश्वासाविति । यश्चासो चन्द्रमा यश्चामूर्तः(तिः) प्राणस्तदेकं मिथुनं सर्व सर्वात्मकमित्यन्वयः । एतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इत्युक्तं तत्केन प्रकारेणेति पृच्छति-कथामिति । रयिप्राणयोः संव- सरादिद्वारा प्रनास्रष्टुत्वमित्याह-उच्यत इति । तदेव मिथुनमेव संवत्सरः कालः स च प्रजापतिः प्रजापत्यात्मकमिथुननिर्वय॑त्वादित्याह-तनियत्वादिति । तदु- पपादयति-चन्द्रेति । चन्द्रनिर्वास्तिथय आदित्यनिर्यान्यहोरात्राणीति विभागः । तन्नियत्वेऽपि कालस्य कथं तदात्मकतेत्याशङ्कय कार्यकारणयोरमेदादित्याह-तद. नन्यत्वादिति । न केवलं तिथ्यादिद्वारा चन्द्रादिनिर्वय॑त्वं संवत्सरस्य कित्वयनद्वय. द्वाराऽपीति वक्तुं तस्यायने इत्यादिवाक्यं तत्प्रश्नपूर्वकं व्याचष्टे-तत्कथमिति । चन्द्रा- दित्यनियंत्वं कुतो हेत्वन्तरादित्यर्थः । केवल कर्मिणां लोक विधिदक्षिणेन याति । ज्ञानयुक्त कर्मवतां लोकाग्विदधदुत्तरेण यातीत्यन्वयः । सवितेत्युपलक्षणं चन्द्रस्यापि । ज्येष्ठादिदक्षिणायनं माशिमेति श्रुतिषु प्रसिद्धेः । ततश्च कर्मिणां लोका. विधातुं तयोर्दक्षिणोत्तराभ्यां मार्गाभ्यां गमनात्तन्निमित्तत्वाचायनद्वयप्रसिद्धेस्तन्नियंत्र तयोरनयोरिति तद्वारा संवत्सरस्यापि तन्नित्यत्वमियर्थः । चन्द्रादित्ययोः कथं लोकविधायकवमिति पृच्छति-कथमिति । चन्द्रादित्यनिय॑दक्षिणोत्तरायणद्वारा लोकप्राः । प्राप्यस्य लोकगापि चन्द्रादित्यात्मकत्वाच्च तयोस्तद्विधायकत्वमिति तये ह वा इत्यादिवाक्येन परिहरति-तत्तत्रेति । इष्टुं चेति । अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् । आतिथ्य वैश्वदेवश्च इष्टमित्यभिधीयते ॥ देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते ॥ इति तयोर्मदः । -भिन्या इति कृतशब्दोपरितनमितिशब्दमिष्टापूरे इति पूर्तशब्दोपर्याकृष्याऽऽदिशब्दपर्यायतया व्याचष्टे-इत्यादीति । दत्तमाविशनार्थः । कृतमेवोपासते कार्यमेवानुतिष्ठन्तीत्यर्थः । इदं च विशेषणं पुनरावृत्ती हेतुनयोक्तम् । कृतरूपेष्ट्यादिजन्यत्वाचन्द्रस्यानि कृनत्वेनानित्यत्वात्पुनरावृत्तिरित्याह-कृतरूप- स्वादिति । पुनरावृत्तौ मन्त्रवाक्यं .---मं लोकमिति ॥ ९ ॥ अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्यण श्रद्धया विद्य- याऽऽत्मानमन्विष्याऽऽदित्यमभिजयन्ते एतद्वै F . . १ च. 'दिसानि । २ क. ज. °दिदक्षि । ३ क. च. र्षाद्युत्त । ४ क. घ. 'भ्या याम्योतर. लोकाभ्यां ग° । ५ क. दानामुपलम्भनम् । ६ ख. ग. घ. तटाकादि । ७ क. इत्युभयो ।

·९ १ प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥ १० ॥ अयोत्तरेणायनेन प्रजापतेरंशं प्राणमत्तारमादित्यमभिजयन्ते । केन । तपसेन्द्रियजयेन विशेषतो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्यया च प्रजापत्यात्म- विषययाऽऽत्मानं पाणं सूर्य जगतस्तस्थुषश्वान्विष्याहमस्मीति विदि, त्वाऽऽदित्यमभिजयन्तेऽभिप्राप्नुवन्ति । एतद्वा आयतनं सर्वप्राणानां सामान्यमायतनमाश्रयमे(ए) तदमृतमविनाशि, अभयमन एवं भयान जितं न चन्द्रवत्क्षयवृद्धिभयवदेतत्परायणं परा गतिविद्यावतां कर्मिणां च ज्ञानवतामेतस्मान पुनरावर्तन्ते यथेतरे केवलकर्मिण इति यस्मादेषोऽ. विदुषां निरोध आदित्यादि निरुद्धा अविद्वांसो नेते संवत्सरमादित्य- मात्मानं प्राणमभिमाप्नुवन्ति । स हि संवत्सरः कालात्माऽविदुषा निरोधः। तत्तत्रास्मिन्नर्थ एष श्लोको मन्त्रः ॥ १० ॥ अथेति। मार्गानरार मार्योऽथशब्दः । प्रजापत्यात्मविषययेति । तत्तादानिप. ययेत्यर्थः । आदित्यममिजयन्त इति पूर्वमन्वयार्थमुक्तमिदानी व्याख्यानार्थमिति - व्यम् । सामान्यमिति । समष्टिरूपमित्यर्थः । विद्यावतामिति । कर्मानविरिणाम एव केवलोपासनवतामित्यर्थः । कर्मिणां च ज्ञानवतामिति । समुच्चय तामित्वर्गः । ननु मलिन्यास वनमत्तिर्मविष्यतीत्याशक्य तेपामादित्यपाति- रेख नास्तीति वक्तमित्येष इति वाक्यं व्याचष्टे-इति यस्मादिति । तस्मातेपामादित्या- तिरनाशङ्कयेति शेषः (१०) । यद्वा-तस्यायन इत्यारम्ये येष निरोध इत्यन्त अति. वाक्यमयनयो रविप्राणरूपत्वप्रतिपादनपरतया व्याख्येयम् । तथा हि-संवार रथिनाणमिथुननियन्वे रविमाणरूपत्वं च वक्तव्यं तत्कयमिति : .-कय- मिति । तदवयवयोरेयनयोस्तद्रूपं वक्तं तयोः प्रथमं प्रसिद्धिमाह-तस्येति । प्रशि- द्विमेवाऽऽह-याभ्यामिति । एवमपि कयं तयोस्तदात्म जमिन्याह-कपिति । दक्षिणायनस्य रयित्वं वक्तुं कर्मिणां रयिरूपचन्द्रनिर्तिकत्वमाह-तत्तत्रेति । लोक मिति । सोमरूपं शरीरमित्यर्थः । तस्य कर्मकृतत्वं पुनरावृत्त्या साधयति-कृतरूप. त्वादिति । रयिरूपचन्द्रस्य दक्षिणायनद्वारा ना 4.1.1., तदन्ताव इति वक्तुं तस्य कर्मिमिः प्राप्यत्वमाह-यस्मादिति । एवं च तस्य रयित्वं सिद्धमि. त्याह-एष इति । पितृयाणोपलक्षित इति । तत्प्राप्य इत्यर्थः । ततश्च तद्विशे- षणस्यायनस्यापि रयित्वमित्यर्थः (९) । इदानीमुत्तरायणस्य प्राणत्वमाह-अयनि । १ क. 'न प्राजापत्यं प्रा । २ क. च. 'मन' । ३ क. च. 'रन । ३ ·१. आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता- [प्रश्नः ] प्राणरूपादित्यप्रापकत्वादुत्तरायणस्य तस्यापि प्राणत्वमिति संवत्सरस्य रयिप्राणमिथु- नात्मकत्वमिति तत्कार्यत्वं युक्तमिति भावः । अस्य कर्मसाध्यचन्द्रवैलक्षण्यमाह- एतद्वा इति । इतरत्सर्व समानम् अस्मिन्नर्थ इति । संवत्सरस्वरूप इत्यर्थः॥१०॥ पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृति दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचके षडर आहुरर्पितमिति ॥ ११ ॥ पञ्चपादं पञ्चर्तवः पादा इवास्य संवत्सरात्मन आदित्यस्य तेरसो पादैरिवर्तुभिरावर्तते । हेमन्तशिशिरावेकीकृत्येयं कराना। पितरं सर्वस्य जनयितृत्वास्पितृत्वं तस्य, तं द्वादशाकृति द्वादश मासा आकृतयोऽव. यवा आकरणं वाऽवयविकरणमस्य द्वादशमासैस्तं द्वादशाकृतिम् । दिवो घुलोकोत्पर ऊघेऽर्थे स्थाने तृतीयस्यां दिवीत्यर्थः। पुरीषिणं पुरीष. बन्तमुदकवन्तमाहुः कालविदः । अथ तमेवान्य इम उ परे कालविदो विचक्षणं निपुणं सर्वज्ञं सप्तचक्रे सप्तहयरूपेण चक्रे सततं गतिमति कालात्मनि षडरे षडतुमत्याहुः सर्वमिदं जगत्कथयन्ति । अर्पितमरा इव रथनाभौ निविष्टमिति । यदि पञ्चपादो द्वादशाकृतिर्याद वा सप्त चक्रः षडरः सर्वथाऽपि संवत्सरः कालात्मा प्रजापतिश्चन्द्रादित्यलक्ष. णोऽपि जगतः कारणम् ॥ ११ ॥ इयं कल्पनेऽपि । पञ्चधा कर्मसाध्यचन्द्रवलक्षण्यकल्पनेत्यर्थः । जनयितृत्वादिति । संवत्सरात्मककालस्य सर्वजनकत्वादित्यर्थः । समानाधिकरणबहुव्रीहितया व्याख्याय ध्यधिकरणबहुव्रीहिर्वेत्याह-आकरणं वेति । अवयविकरणमिति । अवयवित्वेन करणमित्यर्थः । पक्षद्वयेऽप्येक एवार्थः । धुलोकादिति। आकाशरूपादन्तरिक्षलोका- वित्यर्थः । अन्यथा स्वर्गलोकात्परस्य चतुर्थत्वेन तृतीयस्यामित्यनन्वयापत्तेः । उदक- पन्तमिति । आदित्याज्जायते वृष्टिरिति स्मृतेरित्यर्थः । अन्य इत्यस्य पूर्वार्धगते. नाऽऽहुरित्यनेन संबन्धः । उ इति । तुशब्दसमानार्यों निमतः । परे तु तमेव विच. क्षणमाहुरित्यन्वयः । किमाहुरित्यत आह-सप्तचक्र इति। तस्मिन्विचक्षणे सप्त- चक्राचात्मके सर्वमिदं जगदर्पितमित्याहुरित्यर्थः । मतद्वयेऽपि कीदृशोऽर्थभेद इत्यत माह-यदीति । पूर्वमत ऋतूनां पादत्वकल्पनया मासानामवयवत्वकल्पनयाऽऽदि. त्यात्मना संवत्सरः काल एवोक्तः । द्वितीये तु हेमन्तशिशिरी पृथक्कृत्य षण्णामृतू. १ ख. प. अ. °कादाहुः पर' । २ क. ब. 'धाकल्पसा ।

·[१ प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । ११ नामरत्वकल्पनया संवत्सरस्य परिवर्तनगुणयोगेन चक्रत्वकल्पनया कालप्राधान्येन सर्वाधियत्वेन च स एवोक्तः । पक्षद्वयेऽपि गुणभेदेन कल्पनामेदेन च मेदो न धर्मिः भेद इत्यर्थः ॥ ११ ॥ मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्राणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥ १२ ॥ यस्मिभिदं श्रितं विश्वं स एवं प्रजापतिः संवत्सराख्यः स्वावयवे मासे कृत्स्नः परिसमाप्यते । मासो वै प्रजापतिर्ययोक्तलक्षण एव मिथु- नात्मकस्वस्य मासात्मनः प्रजापतेरेको भागः कृष्णपक्षो रयिर चन्द्र- मा अपरो भागः शुक्लः शुक्लपक्षः प्राण आदित्योऽत्ताऽग्निर्यस्माच्छुक्ल- पक्षात्मानं पाणं सर्वमेव पश्यन्ति तस्मात्माणदार्शन एत ऋषयः कृष्णप- सेऽपीष्टं यागं कुर्वन्तः शुक्लपक्ष एव कुर्वन्ति प्राणव्यतिरेकेण कृष्णपक्षस्तै- ने दृश्यते यस्मादितरे तु प्राणं न पश्यन्तीत्यदर्शनलक्षणं कृष्णात्मानमेव पश्यन्ति । इतर इतरस्मिन्कृष्णपक्ष एव कुर्वन्ति शुक्ले कुर्वन्तोऽपि॥१२॥ कारणत्वे श्लोकोक्तं जगदाश्रयत्वं हेतुमाह-यस्मिन्निति । संवत्सरस्यापि मासा- होरात्ररूंपन्यतिरेकेणौषध्यादिजनकत्वामावात्तस्य मासायात्मकत्वमाह–स एवेति । यथोक्तेति । संवत्सररूपो रयिप्राणमिथुनात्मक इत्यर्थः । शुक्लकृष्णयोरुमयोरपि दर्शपूर्णमाप्तादिकर्मानुष्ठानदर्शनात्तस्मादेत ऋषय इत्यादि वाक्यमनुपपन्नमित्याशय शुक्लस्य प्राणात्मकत्वज्ञानस्तुतिपरतया व्याचष्टे- यस्मादिति । यस्मात्माणं सर्वमेव सर्वा- त्मकमेव पश्यन्ति यस्माच्च प्राणव्यतिरेकेण कृष्णपक्षस्तैर्न दृश्यते तस्मादित्यन्वयः । प्राणस्य शुक्लपक्षात्मकत्वात्कृष्णपक्षादिसर्वजगतः::.... . ... ' कृष्णपक्षस्यापि शुक्लपक्षत्वे सति कृष्णे कुर्वन्तोऽपि प्रकाशात्मके शुक्ल एव कुर्वन्तीति शुक्लपक्षे प्राणस्व. ज्ञानस्य स्तुतिरित्यर्थः । एतत्स्तुत्यर्थमेव ज्ञानरहितान्निन्दति-इतरे स्विति । ये तु सर्वात्मानं प्राणं न पश्यन्त्यज्ञत्वात्तेषां शुक्लपक्षः प्राणत्वेनाज्ञायमानत्वादज्ञानात्मक: सन्कृष्णपक्षत्वमापद्यतेऽतः शुक्ले कुर्वन्तोऽप्यदर्शनात्मकत्वात्मकाशरहिते कृष्ण एक कुर्वन्तीति ते निन्द्यन्त इत्यर्थः । उक्तमर्थ श्रुत्यारूढं करोति-इतर इति ॥ १२ ॥ अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रि- रेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा १ क. इष्टिं । २ ख. ग. घ. एवं ।

·१२ आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्रभः] रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तय- द्वात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ॥ १३ ॥ सोऽपि मासात्मा प्रजापतिः स्वावयवेऽहोरात्रे परिसमाप्यते पूर्ववत् । तस्याप्यहरेव प्राणोऽत्ताऽग्नी रात्रिरेव रयिः पूर्ववत् । प्राणमहरात्मानं वा एते प्रस्कन्दन्ति निर्गमयन्ति शोषयन्ति वा स्वात्मनो विच्छिद्यापन- यन्ति । के । ये दिवाऽहनि रत्या रतिकारणभूतया सह स्त्रिया संयुज्य- मते मिथुनं मैथुनमाचरन्ति मूढाः। यत एवं तस्मात्तम कर्तव्यमिति प्रति- षेधः प्रासङ्गिकः । यद्रात्रौ संयुज्यन्ते रत्या ऋनी ब्रह्मचर्यमेव तदिति प्रशस्तत्वाहतो* भार्यागमनं कर्तव्यमिति । अयमपि प्रासङ्गिको विधिः। प्रकृतं तूच्यते सोऽहोरात्रात्मकः प्रजापति/हियवाघमात्मना व्यव- स्थितः ॥ १३ ॥ रयिः पूर्ववदिति । रयिरन्नं चन्द्रमा इत्यर्थः । अह्नः प्राणत्वोक्तिप्रसङ्गादहि मैथुनं निषेधति-प्राणमिति । प्रकृतमिति । कुनो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति पृष्ट- मित्यर्थः । पूर्वोक्तं सर्वमेतदुपयोगितयोक्तं न तु साक्षात्प्रकृतमिति भावः ॥ १३ ॥ अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै ततस्तस्मा- दिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥ १४ ॥ एवं क्रमेण परिणम्य तदनं वै प्रजापतिः । कथम् । ततस्तस्माद्ध रेसो नृबीजं तत्पनाकारणं तस्माद्योपिति सिक्तादिमा मनुष्यादिलक्षणाः प्रजाः प्रजायन्ते यत्पृष्टं कुतो ह वै प्रजाः प्रजायन्त इति । तदेवं चन्द्रा- दित्यमिथुनादिक्रमेणाहोरात्रान्तेनोनामग्रेतोद्वारेणेमाः प्रजाः प्रजायन्त इति निर्णीतम् ॥ १४ ॥ ४ वै एवं क्रयति । रयिप्राणसंवत्सरादिक्रमेण परिणम्य ब्रीह्याद्यात्मना व्यवस्थितः सन्नन्नं वै प्रजापतिरनात्मको जातः प्रजापतिरित्यन्वयः। कयामिति । अन्नरूपत्वेऽपि तस्य कथं प्रजाजनकत्वमित्यर्थः । तत इति । भक्षितादन्नादित्यर्थः । रेत इति । शोणितस्याप्युपलक्षणं तुल्यत्वादिति ॥ १४ ॥ * अत्र रात्र वित्यर्थलभ्यम् । १ ख. ग. ड. स्याह । २ च. 'न्ते मै' । ३ क. 'थुनमा । ४ क. 'मेणाहोरात्रः प्रजापति. रमे विपरिणम्यतेऽनं । ५ क. च 'नामरेतो।

·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । १३ तये ह वै तत्पजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुन- मुत्पादयन्ते । तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्य येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ तत्तत्रैवं सति ये गृहस्थाः ‘ह वै' इति प्रसिद्धस्मरणार्यों निपातौ । तत्मजापतेव्रतमृती भार्यागमनं चरन्ति कुर्वन्ति तेषां दृष्टफलमिदम् । किम् । ते मिथुन पुत्रं दुहितरं चोत्पादयन्ते । अदृष्टं च फलमिष्टापूर्तद- तकारिणां तेषामेवैष यश्चान्द्रमसो ब्रह्मलोकः पितृयाणलक्षणो येषां तपः स्नातकव्रतादीनि, ब्रह्मचर्यम् । ऋनावन्यत्र मैथुनासमाचरणं ब्रह्मचर्यम् । येषु च सत्यमनृतवर्जनं प्रतिष्ठितमव्यभिचारितया वर्तते नित्यमेव॥१५॥ प्रजापतिव्रताचरणमात्रेण नादृष्टफलं चन्द्रलोकः प्राप्यते मूर्खाणामपि प्रसङ्गादत आह–इष्टापूर्तेति । चान्द्रमसो ब्रह्मलोक इत्यपरब्रह्मणः प्रजापतेरंशत्वादविरूपस्य चन्द्रस्य ब्रह्मलोकत्वमित्यर्थः । इष्टादिकारिणां तपआदिकमपि चन्द्रलोकपाप्त्यर्थमपे. क्षितमित्यत आह-येषां तप इति ॥ १५ ॥ तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥ इत्यथर्ववेदीय प्रश्नोपनिषदि प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥ यस्तु पुनरादित्योपलक्षित उत्तरायणः प्राणात्मभावो विरजः शुद्धो न चन्द्रब्रह्मलोकवद्रजस्वलो वृद्धिक्षयादियुक्तोऽसौ केषां तेषामित्युच्यते यथा गृहस्थानामनेकविरुद्धसंव्यवहारप्रयोजनववाज्जिलं कौटिल्यं वक्रभावोऽवश्यंभावी तथा न येषु जिह्मम् । यथा च गृहस्थानां क्रीडा. नर्मादिनिमित्तमनृतमवर्जनीयं तथा न येषु तद, तथा माया गृहस्थाना- मिव न येषु विद्यते । माया नाम बहिरन्यथाऽऽत्मानं प्रकाश्यान्ययैव कार्य करोति सा माया मिथ्याचाररूपा । मायेत्येवमादयो दोषा येष्वधिकारिषु ब्रह्मचारिवानभस्थभिक्षुषु निमित्ताभावान विद्यन्ते तत्साधनानुरूपेणैव तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोक इत्येषा ज्ञानयुक्तकर्मः वतां गतिः । पूर्वोक्तस्तु ब्रह्मलोकः केवलकर्मिणां चन्द्रलक्षण इति॥१६॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरभगवतः कृती प्रश्नोपनिषद्भाष्ये प्रथमः प्रश्नः ॥ १ ॥ १ क. ङ. तत एवं । २ ख. ग. घ. ह. 'व वस्तु ॥ १५ ॥ ३ ख. ग. ह. तेषां । ४ क. च. चन्द्रलोक इ।

·१४ मानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ प्रभः] तेषामसौ विरज इत्यादिवाक्यं व्याचष्टे--यस्त्विति । उत्तरायण इति । तेन पाप्य इत्यर्थः । प्राणात्मभावोऽपरब्रह्मतयाऽवस्थानमित्यर्थः। असो केषां तेषामिति। सेषामसी विरज इत्यत्र तेषामित्यनेन केषां निर्देश इति प्रश्नार्थः, न येषु निलमित्यत्र जिह्मादिशब्द व्यतिरेकपदर्शनेन व्याचष्टे-यथेत्यादिना । मायाग्रहणं तादृशानां दोषाणामुपलक्षणमिति वदन्वाक्यार्य संगृह्य दर्शयति-मायेत्येवमिति । भिक्षुध्विति परमहंसव्यतिरिक्तानां कुटीचकादीनां ग्रहणम् । तेषां ब्रह्मलोकादपि विरक्तत्वेन तत्रा- नर्थित्वात् । इतिशब्दार्थमाह-इत्येषेति ॥ ११ ॥ इति श्रीमदानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमः परः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयः प्रश्नः। :0: -- प्राणोऽसा प्रजापतिरित्युक्तम् । तस्य प्रजापतित्वमत्तृत्वं चा- स्मिशरीरेऽवधारयितव्यमित्ययं प्रश्न आरभ्यते- अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन्क- त्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत्प्रका- शयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥ अथानन्तरं ह किलैनं भार्गवो वैदर्भिः प्रपच्छ । हे भगवन्कत्येव देवा प्रजा शरीरलक्षणां विधारयन्ते विशेषेण धारयन्ते । कतरे बुद्धी. न्द्रियकर्मेन्द्रियविभक्तानामेतत्प्रकाशनं स्वमाहात्म्याख्यापनं प्रकाशयन्ते कोऽसौ पुनरेषां वरिष्ठः प्रधान कार्यकरणलक्षणानामिति ॥ १ ॥ प्रश्नान्तरस्य प्रथमप्रश्नन संगतिमाह-प्राणोऽत्तेति । अवधारयितव्यामिति । अत्ता विश्वस्य सत्पतिरित्यत्तृत्वस्यैषोऽग्निस्तपतीत्यारम्यारा इव रथनाभौ प्राणे सर्व प्रतिष्ठि- तम् । प्रजापतिश्चरसि गर्भ त्वमेव प्रतिनायस इत्यादिना च प्रजापतित्वस्योत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं पूर्व गतिश्रवणेन विरक्तस्यापि चित्तकाग्र्यं विना वक्ष्यमाणात्मज्ञानासिद्धेस्तदर्थ मन्दानां फलविशेषार्थ च प्राणोपासनार्थ प्रश्नद्वयारम्मः। तत्रापि श्रेष्ठत्वात्तृत्वप्रजापतित्वादिगुणनिर्धारणार्थ द्वितीयः प्रश्नः । तदुत्पत्यादिनि. र्धारणपूर्वकं तदुपासनविधानार्थ तृतीयः प्रश्नः इत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रजाशब्देन शरीर. मेव गृह्यते न जीवस्तस्य प्राणधारकत्वेन तद्धार्थत्वाभावादित्याह-शरीरेति । विम- तानामिति निर्धारणे षष्ठी । स्वमाहात्म्यख्यापनमिति । अवकाशदानादि- १ क. 'चराणां प्र। २ क. 'र्थितत्वा' । ३ ख. ग. घ. इ. च. को वै तेषां । ४ क. 'रस्यैतेन प्रश्ने। .

·[ २ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत् । १५ कमाकाशादीनां माहात्म्यं तस्य ख्यापनं तस्य लोकान्प्रति प्रकटनं तत्प्रकाशयन्ते कुर्व. न्तीत्यर्थः। पाकं पचतीतिवत् । अवकाशदानादिकं स्वस्वकार्य सर्वलोकपारनं यथा तथा कतरे कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १ ॥ तस्मै स होवाचाऽऽकाशो ह वा एष देवो वायुरनिरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्वाणमव. टाय विधारयामः ॥ २॥ एवं पृष्टवते तस्मै स होवाच । आकाशो ह वा एष देवो वायुरनि- रापः पृथिवीत्येतानि पश्च महाभूतानि शरीरारम्भकाणि वाअनश्चक्षुः श्रोत्रमित्यादीनि कर्मेन्द्रिय बुद्धीन्द्रियाणि ते कार्यलक्षणाः करणलक्ष. णाश्च ते देवा आत्मनो माहात्म्यं प्रकाश्याभिवदन्ति स्पर्धमाना अहं- श्रेष्ठतायै । कथं वदन्ति । वयमेतद्वाणं कार्यकरणसंघातमवष्टभ्य प्रासाद- मिव स्तम्भादयोऽविशिथिलीकृत्य विधारयामो विस्पष्टुं धारयामः । मयेवैकेनायं संघातो ध्रियत इत्येकैकस्याभिप्रायः ॥ २ ॥ एष देव इति । मणमिन-नियर्थ चेतनत्वं संभावयितुं देव इति विशेषणम् "अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्" इति न्यायेनाऽऽकाशाध मिमानिदेवताग्रहणार्थम् । तच्च विशेषणं वाय्वादिष्वपि सर्वत्र संबध्यते । वाम्ग्रहणं करें- न्द्रियोपलक्षणार्थ चक्षुरादिग्रहणं ज्ञानेन्द्रियोपलक्षणार्थमिति मत्वाऽऽह-कर्मेन्द्रियति । कार्यलक्षणाः शरीराकारेण परिणता आकाशादयः । कारणलक्षणानीन्द्रियाणि । माहा- म्यामिति । आकाशादीनामवकाशदानादिरूपं शरीरधारणकदेशात्मकं प्रकाश्यं स्वकार्य प्रकाश्य सर्वलोकप्रकटं यथा तथा कृत्वाऽभिवदन्ति, अमितः सर्वत्र कृत्स्नं शरीरधारणं प्रत्येकं वयमेव कुर्म इति वदन्तीत्यर्थः । बाणमिति । बवयोरमेदाद्वाति कुस्सितं गन्धं वहतीति वा [ बाणम् ]। विनाशं गच्छतीति वा देशादेशान्तरं गच्छतीति वा बणं बणमेव वाणं कार्य करणाचनं शरीरमित्यर्थः ॥ २ ॥ x क. पुस्तकेऽहंपदरहितः पाठः । ११. घ. १ "णि च शरीरं धारयन्ते ते तन्मध्ये कर्मेन्द्रियबुद्धन्द्रियाणि शरीरे स्वमाहात्म्य. ख्यापन प्रकाश्यन्ते का।२ क. ग, 'णं शरीर का ।

·१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलिवशांकरभाष्यसमेता- [ २ प्रश्नः ] ॥ तान्वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापयथाह- मेवैतत्पश्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमवष्टाय विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥ ३ ॥ तानेवमभिमानपतो वरिष्ठो मुख्यः प्राण उवाचोक्तवान् । मा मैवं मोहमापद्यथाविवेकतयाऽभिमानं मा कुरुत यस्मादहमेवैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामि पश्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्य प्राणादिवृत्तिभेदं स्वस्य कृत्वा विधारयामीत्युक्तवति च सस्मिस्तेऽश्रद्दधाना अपत्ययवन्तो बभूवुः कथमेतदेवमिति ॥ ३॥ कथमेतदिति । एतत्त्व(द)हमेवैतदित्यायुक्तम् । एवं यथाभूतं कथमित्यर्थः॥३।। सोऽभिमानादू मुकमत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्य- थेतरे सर्व एवोकामन्ते तस्मि५श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकर- राजानमुकामन्तं सर्वा एवोकामन्ते तस्मि श्व प्रतिष्ठमाने सर्वा एवं प्रातिष्ठन्त एवं वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥ ४ ॥ स च प्राणस्तेषामश्रद्दानतामालक्ष्याभिमानार्वभुत्क्रपत इवेदमु- स्क्रान्तवानिव * सरोषानिरपेक्षस्तस्मिन्नुत्क्रामति यद्वृत्तं तदृदृष्टान्तेन प्रत्यक्षी करोति । तस्मिन्नु कामति सत्यथानन्तरमेवेतरे सर्व एव प्राणा. चक्षुरादय उत्क्रामन्त उच्चक्रमिरे । तस्मिंश्च प्राण प्रतिष्ठमाने तूष्णीं भवत्यनुत्तामति सति सर्व एव प्रातिष्ठन्ते तूष्णीं व्यवस्थिता अभूवन् । तत्तत्र यथा लोके मक्षिका मधुकराः स्वराजानं मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं प्रति सर्वा एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्वी एव प्रातिष्ठन्ते प्रति- तिष्ठन्ति । यथाऽयं दृष्टान्त एवं वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं चेत्यादयस्त उत्सृ- ज्याश्रधानतां बुद्ध्वा प्राणमाहात्म्यं प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति स्तुव- न्ति ॥ ४॥ * सरोषत्वादिति वक्तुं युक्तम् । १ क. च. °ति चास्मि' । २ प. च. मुत्काम। ३ क. मुकामत इवोत्झामतीवे' । च. 'मुरकामत इवोत्क्रान्त । ४ क. 'मन्त्युच्चक्रमुः । त' । ५ क. तयथा ।

·१७ : [१ प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । उत्क्रान्तवानिवेति । अत्यन्तोत्क्रान्त्यमावादिवशब्दः । निरपेक्ष इति । स्वव. मेवेत्यर्थः । दृष्टान्तेनेति । तत्र यथे(तद्यथे)ति वक्ष्यमाणेनेत्यर्थः ॥ ४ ॥ कथम्- एषोऽमिस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायु- रेष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥ ५ ॥ एष प्राणोऽग्निः संस्तपति ज्वलति । तथैष सूर्यः सन्प्रकाशते । तयेष पर्जन्यः सन्वर्षति । किंच मघवानिन्द्रः सन्प्रमाः पालयति जि- घांमत्यसुररक्षांसि । एष वायुरावहमवहादिभेदः। किंचैष पृथिवी राय- देवः सर्वस्य जगतः सन्मूर्तपसदमूर्त चामृतं च यद्देषानां स्थितिकारणं किंबहुना ॥५॥ सूर्यः सनिलि । तपतीत्यनुषङ्गः । संतापयतीत्यर्थः । आवहमवहादीति । आव- हादयः सप्त वायुगुणास्तथासूतः सन्मेघाज्योतिश्चकादींश्च वहतीति शेषः । एष देवः पृथिवी सन्सर्वस्य जगतो धारयिता रयिश्चन्द्रः सन्स पुष्णातीत्यर्थः ॥ ५ ॥ अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥ ६ ॥ अरा इव रथनाभौ श्रद्धादि नामान्तं सर्व स्थितिकाले प्राण एष प्रतिष्ठितम् । तथों यजूंषि सामानीति त्रिविधा मन्त्रास्तत्साध्यश्च यज्ञः क्षभं च सर्वस्य पालयितृ ब्रह्म च यज्ञादिकर्मकर्तृत्वेऽधिकृतं चैवैष प्राणः सर्वम् ॥ ६ ॥ श्रदादीति। प्राणाच्छुदां खं वायुज्योतिराप इत्यादिना वक्ष्यमाणषोडशकलात्मक इत्यर्थः । ब्रह्म चेति । ब्राह्मणनातिरित्यर्थः । शब्दार्थमाह-यज्ञादीति । अधिकृत सर्वमेवेत्यन्वयः ।। १ ॥ किंच- प्रजापतिश्चरसि गर्ने त्वमेव प्रतिनायसे । तुयं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥ यः प्रजापतिरपि स त्वमेव गर्ने चरसि पितुर्मातुश्च प्रतिरूपः सन्म- * अत्र प्रतिशब्दष्टीकायां प्रशब्दश्वाधिकः । १ क. किंच व । २ क. व शरीरं स्थि ।

·१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता- [२प्रभः ] तिजायसे प्रजापतित्वादेव प्रागेव सिद्धं तव * मातृपितृत्वं सर्वदेहदेवा- कृतिच्छद्मनकः प्राणः सर्वात्माऽसीत्यर्थः । तुभ्यं त्वदर्थ या इमा मनु. ध्यायाः प्रजास्तु हे माण चक्षुरादिद्वारैर्बलिं हरन्ति । यस्त्वं प्राणेश्व- क्षुरादिभिः सह प्रतितिष्ठसि सर्वशरीरेवतस्तुभ्यं बलिं हरन्तीति युक्तम्। भोक्ता हि यतस्त्वं तथैवान्यत्सर्व भोज्यम् ॥ ७ ॥ किंचेति । यः प्रजापतिविराट् मोऽपि त्वमेवेत्यन्वयः । पितुर्गर्भ रेतोरूपेण मातु- गे पुत्ररूपेण यश्चरति पश्चात्तयोरेव प्रतिरूपः सन्सदृशः सन्यः प्रजायते स त्वमेव प्रमायस इत्यन्वयः । प्रतिशब्दार्थ उक्त:-प्रतिरूपः सन्निति । ननु प्राणस्य पुत्र- रूपत्वमेवोक्तं न तु * पितृमातृरूपत्वं तत्कस्मादत आह--प्रजापतित्वादेवति । सस्य सर्वात्मत्वादित्यर्थः । निष्कृष्टार्थमाह-सर्वदेहेति । अत्रापि निष्कृष्टार्थमाह - भोक्ता हीति । अतस्तवैवेत्यतःशब्दाध्याहारेण योज्यम् ॥ ७ ॥ किंच- देवानामसि वह्नितमः पितॄणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामासि ॥ ८॥ देवानामिन्द्रादीनामसि भवसि त्वं वह्नितमो हविषां प्रापयितृतमः । पितृणां नान्दीमुखे श्राद्धे या पितृभ्यो:दीयते स्वधाऽन्नं सा देवधान- मपेक्ष्य प्रथमा भवति । तस्यों अपि पितृभ्यः प्रापयिता त्वमेवेत्यर्थः । किंचर्षीणां चक्षुरादीनां प्राणानामङ्गिरसामङ्गिरसभूतानामथर्वणां सेषामेव 'प्राणो वाऽर्वा' इति श्रुतेः । चरितं चेष्टितं सत्यमवितथं देहधारणाद्युपकारलक्षणं त्वमेवासि ॥ ८ ॥ हविषां प्रापयितृतम इति । वह्निशब्दो वहनाद्वनिरिति यौगिक इत्यर्थः । पथमा भवतीति । यज्ञादिदेवे()कर्मणि प्रथमं नान्दीमुखश्राद्धस्यावश्यकर्तव्य- स्वात्सा प्रथमेत्यर्थः। ऋष गताविति धातोर्ज्ञानार्थत्वादृषिशब्दस्य ज्ञानजनकचक्षुराद्य. यस्वमित्यर्थः । अङ्गिरसभूतानामिति । प्राणामावेऽङ्गानां शोषदर्शनात्तेषामङ्गिरसत्व. मित्यर्थः । मुख्यप्राणस्याथर्वत्वं श्रुत्याऽमिहितं यद्यपि तथाऽपि चक्षुरादीनामपि तदंश. त्वादशब्दार्थत्वमिति भावः ॥ ८ ॥ मध्यमपदलोपी समासः । , क. च्छन्न एकः । २ क. पितॄणां । ३ घ. च. पितॄणा । ४ क. च. 'प्रदान । ५ ख. ग.घ.. स्यापि।

·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । १९ किंच- इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥ ९ ॥ इन्द्रः परमेश्वरस्त्वं हे प्राण तेजसा वीर्येण रुद्रोऽसि संहरञ्जगत् । स्थितौ च परि समन्तादक्षिता पालयिता परिरक्षिता त्वमेव जगत: सौम्येन रूपेण । त्वमन्तरिक्षेऽजस्रं चरस्युदयास्तमयाभ्यां सूर्यस्त्व- मेव च सर्वेषां ज्योतिषां पतिः ॥९॥ इहेन्द्रशब्देन परमेश्वरत्वमुच्यते मघवानित्यनेन विन्द्र उक्त इति भेदमाह-इन्द्रः परमेश्वर इति । वीर्येण संहारसामर्थेनेत्यर्थः । सौम्यनेति । विवादिरूपेणे- त्यर्थः ॥९॥ यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राणते प्रजाः । आनन्द. रूपास्तिष्ठन्ति कामायानं भविष्यतीति ॥ १० ॥ यदा पर्जन्यो भूत्वाऽभिवर्षसि त्वमथ तदाऽन्नं प्राप्येमाः प्रजाः प्राणते प्राणचेष्टां कुर्वन्तीत्यर्थः । अथवा प्राण ते तवेमाः प्रजाः स्वात्म- भूतास्त्वदनसंवर्धितास्त्वदभिवर्षणदर्शनमात्रेण चाऽऽनन्दरूपाः सुखं प्राप्ता इव सत्यस्तिष्ठन्ति । कामायेच्छातोऽन्नं भविष्यतीत्येवमभिप्रायः ॥ १० ॥ ॥ १० ॥ किंच- व्रात्यस्त्वं प्राणकऋषिरता विश्वस्य सत्पतिः। वयमायस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥ ११ प्रथमजत्वादन्यस्य संस्कर्तुरभावादसंस्कृतो व्रात्यस्त्वम् । स्वभावत एंव शुद्ध इत्यभिप्रायः । हे प्राणैकऋषिस्त्वमाथर्वणानां प्रसिद्ध एकर्षिना. माऽमिः सनचा सर्वहविषाम् । त्वमेव विश्वस्य सर्वस्य सतो विद्यमा. नस्य पतिः सत्पतिः । साधुर्वा पतिः सत्पतिः । वयं पुनराधस्य तवा. दनीयस्य हविषो दातारः । त्वं पिता मातरिश्व हे मातरिश्वमोऽस्मा- कम् । अथवा मातरिश्वनो वायोस्त्वम् । अतश्च सर्वस्यैव जगत: पितृत्वं सिद्धम् ॥ ११ ॥ असंस्कृत इति । संस्कारहीनो व्रात्य इति स्मृतरित्यर्थः । अनेन स्वतःशुद्धत्वं १ ग. श्वन्, अः, अकारो ब्रह्मविष्णुश्चेत्यर्थान्तरं नोऽस्मा।

·आनन्दगिरिकतटीकासंवलिसांकरभाष्यसमेता- [२ प्रभा'] विवक्षितमित्याह-स्वभावत एवेति । मातरिश्चति । मातरिश्व न इत्यत्र नलोप- छान्दस इत्यर्थः । वायोस्त्वमिति । पितेत्यनुषङ्गः । अस्मिन्न्याख्याने वायुमात्र पितृत्वादस्मदादिसर्वपितृत्वमनुक्तं स्यादत आह-अतथेति । अस्मदादिसर्वजनक- स्वाद्वायोस्तज्जनकस्याऽऽकाशत्मनः प्राणस्य सर्वजनकत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ ११ ॥ किंबहुना- या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि संतता शिवां तां कुरु मोक्रमीः ॥ १२ ॥ या ते त्वदीया तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता वक्तृत्वेन वदनचेष्टां कुर्वती ।या श्रोत्रे या च चक्षुषि या च मनसि संकल्पादिव्यापारेण संतता समनु- गता तनूस्तां शिवां शान्तां कुरु मोरक्रमीरुत्क्रमणेनाशिवां मा कार्क- रित्यर्थः ॥ १२॥ वाचि प्रतिष्ठितेति । वाच्यपानरूपा तनूः प्रतिष्टिता । श्रोत्रे व्यानरूपा । चक्षुषि प्राणरूपा । मनसि समानरूपा। स प्राणस्तच्चक्षुः स व्यानस्तच्छ्रोत्रं सोऽपानः सा वाक्स समानस्तन्मनः' इति श्रुतेरित्यर्थः । उत्क्रमणेनेति । प्राणोत्क्रमणे सत्यपानावात्मिका वागादिरूपा तनूरशिवा कार्यायोग्या स्यादित्यर्थः ॥ १२ ॥ किं बहुना- प्राणस्येदं वशे सर्व त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान्रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥१३॥ इत्यथर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥ अस्मिल्लोके माणस्यैव वशे सर्वमिदं यत्किंचिदुपभोगजातं त्रिदिवे तृतीयस्यां दिवि च यत्प्रतिष्ठितं देवाद्युपभोगलक्षणं तस्यापि प्राण एवे- शिता रक्षिता । अतो मातेव पुत्रानस्मारक्षस्व पालयस्व । त्वमिमित्ता हि ब्राहम्यः क्षात्रियाश्च श्रियस्तास्त्वं श्रीश्च श्रियश्च प्रज्ञा च त्वतिस्थ- सिनिमित्तां विधेहि नो विधत्स्वेत्यर्थः । इत्येवं सर्वात्मतया वागादिभिः पाणः स्तुत्या गमितमहिमा प्राणः प्रजापतिरत्तेत्यवधृतम् ॥ १३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृती प्रश्नोपनिषद्भाये द्वितीयः प्रश्नः ॥ २॥ १ क. त्मना यो वा । २ क. 'मानः स प्रजापतिरेवेत्स।

·[१ प्रश्नः]
प्रश्नोपनिषत् ।
प्राम्य इति । ऋगादिमन्त्ररूपा ब्राम्यः श्रियः । 'ऋचः सामानि यजूर पि ।
सा हि श्रीरमृता सताम्' इति श्रुतेः। क्षात्व्यः प्रसिद्धा धनाद्यैश्वर्यरूपाः । अस्मिन्मने
निर्धारितं गुणं संगृह्माऽऽह-इत्येवमिति । इदं वरिष्ठत्वादेरुपलक्षणम् ॥ १३ ॥
इत्यानन्दज्ञानविरंचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयः प्रभः ॥ २ ॥
अथ तृतीयः प्रश्नः।
-०-:0:--
अथ हैनं कौसल्यश्चाऽऽश्वलायनः पप्रच्छ । भग-
वन्कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिशरीर
आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रातिष्ठते केनोक-
मते कथं बाह्यमभिधने कथमध्यात्ममिति ॥ १ ॥
अथ हैन कौसल्यश्चाऽऽश्वलायनः पपच्छ । प्राणो ह्येवं प्राणेनिर्धा-
रिततत्त्वैरुपलब्धमहिमाऽपि संहतत्वात्स्यादस्य कार्यत्वमतः पृच्छामि ।
भगवन्कुतः कस्मात्कारणादेष यथावधृतः प्राणो जायते । जातश्च कथं
केन वृत्तिविशेषेणाऽऽयात्यस्मिशरीरे । किंनिमित्तकमस्य शरीरग्रहण-
मित्यर्थः । प्रविष्टश्च शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य प्रविभागं कृत्वा कथं
केन प्रकारेण प्रातिष्ठते प्रतितिष्ठति । केन वा वृचिविशेषेणास्माच्छरी-
रादुत्क्रमत उत्क्रामति । कथं बाह्यमधिभूतमपिंदवतं चाभिधत्ते धारयति
कथमध्यात्ममिति ॥ १॥
एवं प्रजापतित्वात्तृत्वादिगुणजातं निर्धार्य प्राणस्योत्पत्त्यादि निर्धारयस्तदुपासनां
विधातुं प्रश्नान्तरमवतारयति-अथेति । वैदर्भिप्रश्नानन्तरमित्यर्थः । प्राणैरिति ।
यैर्वागादिप्राणैराकाशादिभिश्च प्राणस्य तत्त्वमुपलब्धं तैरित्यर्थः । प्राणस्य पूर्वोक्तम.
हिमत्वादेवोत्पत्तिशङ्कामावात्कृत इति प्रश्नानुपपत्तिमाशङ्कयाऽऽह-अपि संहत.
स्वादिति । अनेकात्मकत्वात्सावयवत्वादित्यर्थः । शरीरग्रहणमिति । शरीरप्रवेश
इत्यर्थः । मातिष्ठित इति । आप्रश्लेषाद्दीर्घत्वम् ॥ १ ॥
तस्मै स होवाचातिप्रश्नान्पृच्छसि ब्रह्मि-
ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥ २ ॥
१ क. प्राणैत्येषं निर्धारिततत्व उप । २ ख. निर्धारिततत्य उप । ३ घ. छ. 'तत्वा
उप । ४ क. 'देवं चाच. 'देवं वाऽमि । ५ क. 'ति धारयतीति शेषः ॥१॥

·२२ भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ ३ प्रश्नः ] एवं पृष्ठस्तस्मै स होवाचाऽऽचार्यः प्राण एवं तावदुर्विनेयत्वाद्वि- षमप्रश्नाईस्तस्यापि जन्मादि त्वं पृच्छस्यतोऽतिप्रश्नान्पृच्छसि । ब्रह्मि- ठोऽसीत्यतिशगेन त्वं ब्रह्मविदतस्तुष्टोऽहं तस्मात्ते तुभ्यं ब्रवीमि यत्पृष्टं शृणु ॥ २॥ विषमेति । विषमं दुर्घटं यथा तथा प्रश्नाह इत्यर्थः । अतिप्रश्नानिति । त्वद- न्येषां प्रश्नानतिक्रान्तानन्यदीयप्रश्नागोचरान्सूक्ष्मप्रश्नान्प्रष्टव्यानित्यर्थः । अतिशये. नेति । अपरब्रह्मापेक्षयाऽतिशयितमुख्यब्रह्मविदास त्वमिति प्रोत्साहाय स्तौतीति भावः ॥ २ ॥ आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैत- स्मिन्नेतदाततं मनोकतेनाऽऽयात्यस्मिशरीरे ॥३॥ आत्मनः परस्मात्पुरुषादक्षरात्सत्यादेष उक्तः प्राणो जायते । कथ. मित्यत्र दृष्टान्तः । यथा लोक एषा पुरुषे शिरःपाण्यादिलक्षणे निमित्ते छाया नैमित्तिकी जायते तद्वदेतस्मिन्ब्रह्मण्येतत्माणाख्यं छायास्थानीय- मनृतरूपं तत्त्वं सत्ये पुरुष आततं समर्पितमित्येतत् । छायेव देहे मनो. कृतेन मनःसंकल्पेच्छादिनिष्पन्नकर्मनिमित्तेनेत्येतद्वक्ष्यति हि पुण्येन पुण्यमित्यादि । तदेव सक्तः सह कर्मणेति च श्रुत्यन्तरात् । आयात्या. गच्छत्यस्मिञ्शरीरे ॥ ३ ॥ 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः, अक्षरात्परतः परः 'एतस्माज्जायते प्राणः ' इति मन्त्रावत्र संवादयितुं तद्तविशेषणान्याह-परस्मादिति । अत्र दृष्टान्त इति । तस्यानृतत्वार्थ दृष्टान्त उच्यत इत्यर्थः । छायेति । प्रतिबिम्बादिरूपेत्यर्थः । एत- स्मिमिति । प्रकृते जनक आत्मनि ब्रह्मणीत्यर्थः । कथमायातीत्यस्योत्तरमाह- मनोकृतेनेति । संधिरार्षः । तदेव सक्त इति । अस्य कर्मिणो मनो यस्मिन्फले निषक्तं संसक्त आसक्तः संस्तदेव फलं कर्मणा सहतीति श्रुतौ च शरीरग्रहणं कर्म- साध्यमुक्तमित्यर्थः ॥ ३ ॥ यथा सम्राडेवाधिकृतान्विनियुङ्क्ते । एतान्या- मानेतान्यामानधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान्प्रा- णान्पृथक्पृथगेव संनिधत्ते ॥ ४ ॥ . - - १ क. इत्येवं । २ ख. घ. इ. 'यितं मुख्यं ब्राह्मासि त्व' । ३ क. 'देवैष । ४ ग. मेणैति । ५क. 'सक्तमास ।

·[ ३ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत् । २३ 67 यथा येन प्रकारेण लोके राजा सम्राडेव ग्रामांदिष्वधिकृतान्विनि- युङ्क्ते । कथम् । एतान्यामानेतान्यामानधितिष्ठस्वति । एवमेव यथा दृष्टान्तः । एष मुख्यः प्राण इतरान्माणांश्चक्षुरादीनात्मभेदांश्च पृथक्पृ. यगेव यथास्थानं संनिधत्ते विनियुङ्क्ते ॥ ४ ॥ आत्मानं वा प्रविभज्येत्यस्योत्तरं दृष्टान्तेनाऽऽह-यथेति । इतरानिति । इतरांश्चक्षुरादीन्यथास्थानमक्ष्यादिगोलकस्थाने संनिधत्ते संनिधापयति । आत्मभेदा- मुख्यप्राणस्य वृत्तिमेदान्प्राणापानादीवारवादिषु नियुक्त इति । अत्र श्रुत्या नेत्रा- दीनां चक्षुरादिस्थानानां स्पष्टत्वात्तानि नोक्सानीनि द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥ तत्र विभाग:- पायुपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासि- काश्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्ठते मध्ये समानः । एष ह्येतद्धतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥ पायूपस्थे पायुश्चोपस्थश्च पायूपस्थं तस्मिन्नपानमात्मभेदं मूत्रपु- रीषाद्यपनयनं कुर्वस्तिष्ठति संनिधत्ते । तथा चक्षुःश्रोत्रे चक्षुश्च श्रोत्रं च चक्षुःश्रोत्रं तस्मिश्चक्षुःश्रोत्रे । मुखनासिकाभ्यां च मुखं च नासिका च ताभ्यां मुखनासिकाभ्यां च निर्गच्छन्त्राणः स्वयं सम्राट्स्थानीयः प्रातिष्ठते प्रतितिष्ठति । मध्ये तु प्राणापानयोः स्थानयोनाभ्याम् । समा. नोऽशितं पीतं च समं नयतीति समानः । एष हि यस्माद्यदेतदुतं भुक्तं पीतं चाऽऽत्मानौ प्रक्षिप्तमन्नं समं नयति तस्मादशितपीतेन्धनादग्नेरौद- द्धृिदयदेशं प्राप्तादेताः सप्तसंख्याका अर्चिषो दीप्तयो निर्गच्छन्त्यो भवन्ति * शीर्षण्यः । प्राणद्वारा दर्शनश्रवणादिलक्षणरूपादिविषयप्र. काशा इत्यभिप्रायः ॥५॥ यः कुर्वस्तिष्ठति तं संनिधत्ते विनियुक्त इत्यर्थः । मध्य इति । .. मध्ये या नाभिस्तस्यां समानः प्रतितिष्ठतीत्यन्वयः। समानशब्दार्थमुक्तं श्रुत्यारूद करोति-एष हीति । आत्मामाविति । आत्मनि शरीरेऽग्नि ठराग्निम्नम्मिानि- त्यर्थः । एवं हुतपदवलादन्नस्य हविष्वं जाठराग्नेरहवनीयत्वं प्रक्षेपम्य होमत्वं चोक्त्वा * शीर्षण्यप्राणद्वारेति कचित्पाटः स एव साधीयान् । -- raaawan- १ ख. ग. घ. ह. चमाद्यधि' ।

·- आनन्दगिरिकृतीकासंलितशांकरभाष्यसमेता- [ ३ प्रभः ] शीर्षण्यासद्वारान्निर्गतानां ज्ञानानामट्विं वक्तुं तस्मादेता इति वाक्यं ब्याचष्टे- तस्मादिति । प्राप्तादिति । अग्नेरौदर्यादेतोः प्राप्तपरिपाकादन्नरसादन्ननाडीद्वारा देह प्राप्तं नाडीस्थानं हृदयं प्राप्तादन्नरसादिति शेषः । दर्शनद्वयं श्रवणद्वयं प्राणद्वयं मुखं चेकं रसना(न)मिति सतार्चिषः । जाठराग्निपाकजन्यानरसबलेन दर्शनादीनां प्रवृत्ते- स्तेषु तदर्चिष्ट्वारोप इत्यर्थः ॥ ५ ॥ हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीमां तासां शतं शतमेकैकस्यां द्वासप्तति सप्ततिः प्रतिशा- खानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥ हृदि ह्येष पुण्डरीकाकारमांसपिण्डपरिच्छिन्ने हृदयाकाश एष आ. स्माऽऽत्मना संयुक्तो लिङ्गात्मा । अत्रास्मिन्हृदय एतदेकशतमेकोत्तरशतं संख्यया प्रधाननाडीनां भवतीति । तासां शतं शतमेकैकस्याः प्रधान नाडया भेदाः । पुनरपि द्वासप्ततिसप्ततिद्वै वे सहस्र अधिके सप्ततिश्च सहस्राणि । सहस्राणां द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि प्रतिपति- नाडीशतं संरुपया प्रधाननाडीनां सहस्राणि भवन्ति । आसु नाडीषु व्यानो वायुश्वरति । व्यानो व्यापनात् । आदित्यादिव रश्मयो हृदयात्सर्वतोगामिनीभिर्नाडीभिः सर्वदेहं संव्याप्य व्यानो वर्तते । संधिस्कन्धमर्मदेशेषु विशेषेण प्राणापा पानवृत्त्योश्च मध्य उद्भुतवृत्ति यवत्कर्मकर्ता भवति ॥ ६॥ व्यानस्य नाडीरूपं स्थानं दर्शयितुं नाडीनामुत्पत्तिस्थानं वक्तुमाह-हृदीत्या- दिना । हृदयस्य लिङ्गात्मस्थानयोक्तेः । प्रयोजनं तु केचिद्योगिनो नाभिकन्दस्य नाड्युत्पत्तिस्थानत्वं वदन्ति तन्निराकरणम् । तत्रैव लिङ्गात्मनः संचरणार्थी नाड्यः । नाडीभिः प्रत्यवसृप्येत्यादिश्रुतेः । ततश्च लिङ्गात्मनो हृदय स्थानत्वे तत्संचारमार्ग- भूतनाडीनामपि तदेवोत्पत्तिस्थानम् । अन्यथा प्रदेशान्तरस्थनाडीनां तन्मार्गवायोगात् । द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात्पुतितमामिप्रतिष्ठन्त इति श्रुतेश्चेति । लिङ्गशरीरस्याऽऽत्म- त्वमात्मोपाधित्वेन तद्योगादित्याह--आत्मना संयुक्त इति । यस्माल्लिङ्गात्मा हृदि वर्तते तत्संचारमार्गभूतनाडीनामपि तदेव स्थानमित्याह--अोति । नाडीनां शरीरविधारकत्वेन प्रसिद्धत्वं वक्तुमेतदिति विशेषणम् । तस्य स्पष्टत्वाद्भाष्ये न व्याख्यातम् । एकैकस्या नाड्याः शाखानाड्यः शतं शतं भवतीत्याह-- १ क. च. 'त्मसं। २ क. 'त्मा जीवात्मेत्यर्थः । अ' । ३ ग, घ, ङ. 'त्रै लि'।४ क. "गाथै ना। ५ क. च. त्मसं° । ६ ख. °ख्यानम् । 4 -- ·[प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । २५ तासामिति । ततश्च शतोत्तरमयुतं शाखानाड्य इत्यर्थः । शाखानाडीनां च प्रत्येक द्वयधिकसप्ततिसहस्राणि प्रतिशाखानाड्यः सन्तीत्याह-पुनरपीति । सप्ततिरिति पदस्य संख्याप्रधानत्वे सहस्राणीत्यस्य तेन सामानाधिकरण्यायोगात्षष्ठयन्ततया व्याचष्टे-सहस्राणामिति । प्रतिशाखेति । प्रतिशाखाभ्यो निर्गता अल्पशाखाः प्रतिशाखाः । द्वासप्ततिरित्यत्र वीप्सार्थमाह-प्रतिप्रतीति । प्रतिप्रतिनाडीशतमित्य. नन्तरमेकैकस्या इत्यनुषङ्गः। तथा च प्रतिप्रतिनाडोशतमेकैकस्या नाड्याः प्रतिशाखा- नाडीनां द्वासप्ततिसहस्राणि भवन्तीत्यर्थः । तथा च मूलशाखाप्रतिशाखानाडयो मिलित्वा द्वासप्ततिकोट्यो द्वामप्त लक्षाणि दशसहस्रं च शतद्वयमेका च भवन्तीति द्रष्टव्यम् । एवं नाडीरुक्त्वा व्यानस्य तत्स्थानत्वमाह-आस्विति । सूक्ष्मासु नाडीषु विद्यमानस्य व्यानस्य कथं व्यापकत्वमित्याशङ्कय नाडीनां सर्वदेहव्याप्तेस्तत्स्थस्यापि व्यानस्य तद्वारा व्याप्तिरित्याह-आदित्यादिवेति । यथाऽऽदित्याद्विनिर्गस्य रश्मयः सर्वतो गतास्तथा हृदयात्सर्वतोगामिन्यो नाड्यस्ताभिरिति योज्यम् । सा. माम्येन सर्वशरीरव्याप्तावपि विशेषस्थानमाह-संधीति । प्राणेति । उच्छासनिःश्वस- योः प्राणापानवृत्त्योरभावे व्यानवृत्तिरुद्भवतीत्यर्थः । वयवदिति । अथ यः प्राणा- पानयोः संधिः स व्यान इत्युक्त्वा यानि वीर्यवन्ति कर्माणि बलवता पुरुषेण साध्या- नि धनुरायमनादान तान्यप्राणन्ननपानन्करोतीति श्रुत्यन्तरोत्तेरित्यर्थः ॥ १ ॥ अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभात्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥ अथ या तु तत्रैकशतानां नाडीनां मध्य ऊर्श्वगा सुषुम्नाख्या नाडी तयेकयोर्ध्वः सन्नुदानो वायुरापादतलमस्तकवृत्तिः संचरन्पुण्येन कर्मणा शास्त्रविहितेन पुण्यं लोकं देवादिस्थानलक्षणं नयति प्रापयति । पापेन तद्विपरीतेन पापं नरकं तिर्यग्योन्यादिलक्षणम् । उभाभ्यां समपधा- नाभ्यां पुण्यपापाभ्यामेव मनुष्यलोकं नयतीत्यनुवर्तते ॥ ७ ॥ इदानीमुदानस्य स्थानं वदन्केनोत्क्रमत इत्यस्योत्तरमाह-या विति । उभाभ्यां समप्रधानाभ्यामिति । अनेन पुण्याधिक्ये देवलोकं पापाधिक्ये नरकलोकं नयतीति पूर्व व्याख्यातं भवति ॥ ७ ॥ आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं १ क. "णि षट्सह।

·१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३ प्रश्नः ] चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः। पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टायान्तरा पदाकाशः स समानो वायुयानः ॥ ८ ॥ आदित्यो ह वै प्रसिद्धो ह्यधिदैवतं बाह्यः प्राणः । स एष उदयत्युद- च्छति । एष धेनमाध्यात्मिकं चक्षुषि भवं चाक्षुष पाणं प्रकाशेनानुगृ- ह्रानो रूपोपलब्धौ चक्षुष आलोकं कुर्वनित्यर्थः । तथा पृथिव्यामभि. मानिनी या देवता प्रसिद्धा सैषा पुरुषस्यापानमपानत्तमवष्टभ्याऽs- कृष्य वशीकृत्याध एवापकर्षणेनानुग्रहं कुर्वती वर्तत इत्यर्थः । अन्यथा हि शरीरं गुरुत्वात्पतेत्सावकाशे वोद्गच्छेत् । यदेतदन्तरा मध्ये चावा. पृथिव्योर्य आकाशस्तत्स्थो वायुराकाश उच्यते । मश्वस्थवत् । सं समानः समानमनुगृह्णानो वर्तत इत्यर्थः । समानस्यान्तराकाशस्थत्व. सामाम्पात् । सामान्येन च यो बाह्यो वायुः स व्याप्तिसामान्यान्यानो व्यानमनुगृह्णानो वर्तत इत्यभिप्रायः ॥ ८॥ कथं बासममित्ते कथमध्यात्ममित्यस्योत्तरमाह-आदित्य इति । या देवता प्रसिद्धति । अनिदेवता पृथिव्येव यस्याऽऽयतनमग्निलोंक इति श्रुतेरग्निसंबद्धा(न्धा!) वगमादित्यर्थः । अवष्टम्येत्यनन्तरमध्याहारेण वाक्यं पूरयति-अध एवापकर्षणेनेति । वृत्तार्थ स्तम्भादेरुर्ध्वमुखेन निखातस्य परितो विद्यमानरज्जुभिरध एवापकर्षणेन पतनामा- ववदध एवापकर्षणेन शरीरस्य पतनाभावः सिध्यतीत्यर्थः । अनुग्रहमिति । शरीरधार- णलक्षणमित्यर्थः । अन्यथेति। पृथिवीदेवताया विधारणाकरणे गुरुत्वादपानेनाथ आक. पणाच सावकाशे भूम्यादिपतनमतिबन्धकाभावस्थले पतेदित्यर्थः । अन्तरा यदाकाश इति वाक्यं न्याषष्टे-यदेतदिति । यदिति क्लीवत्वं छान्दसमित्याह-य आकाश इति । मश्वस्थवदिति । मचाः क्रोशन्तीत्यत्र मञ्चशब्देन मञ्चस्था यथा लक्ष्यन्ते तथाऽऽकाश. शब्देन तस्स्यो वायुर्लक्ष्यत इत्यर्थः । स समान इति । सामानाधिकरण्यमनुप्राद्यानुप्रा. हकयोरमैदोपचारादित्याह-समानपनुगृहान इति । एवमुत्तरत्राप्यनुग्रहे हेतुमाह- समानस्योति। शरीरान्तराकाशस्थत्वं समानस्य द्यावापृथिव्यन्तराकाशस्थत्वं नाबवायो- रित्यन्तराकाशस्थत्वं तयोस्तुल्यमित्यर्थः । वायुान इत्यत्र त्वन्तराकाशस्थत्वं विशेषर. हितं वायुसामान्येन समुचीयत इति न पूर्वाभेद इत्याह-सामान्येनेति ॥ ८॥ क. च. वृस्यर्थ । १ कच. 'स्थत्वविशेषरहितो वा । ख. ग. स्थववि'।

·[१] प्रश्नोपनिषत् । तेजो हवा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः। पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि संपयमानैः ॥९॥ पहा प्रसिद्ध सामान्यं तेजस्तच्छरीर उदान उदानं पाबुम- नुगृह्णाति स्वेन प्रकाशेनेत्यभिप्राय: । यस्मातेजास्वभावो पावतेजीन- गृहीत उत्क्रान्तिकर्ता तस्माचदा लौकिका पुरुष उपशान्ततेजा भवति । उपचान्तं स्वाभाविकं तेजो यस्य सः । तदा तं क्षीणायुषं मुई विधात् । स पुनर्भवं शरीरान्तरं प्रतिपयते । कथम् । सहेन्द्रियैर्मनसि संपवमानः प्रविशद्भिर्वागादिभिः ॥९॥ तेमो ह वा इति वाक्यं व्याचष्टे-यामिति । पूर्वमादित्यात्मकं विशेषतेज उक्तमत्र तेजासामान्यमुच्यत इति न पौनरुक्त्यमित्याह-सामान्यं तेज इति । एव- मादित्यादिना रूपेण मुख्यप्राणस्य प्राणापानसमानोदानन्यानानुप्राहकत्वोक्स्याऽध्यात्म प्राणादिवृत्त्यनुग्राहकत्वमुक्तम् । मादित्याग्न्याकाशसामान्यवायुतेजोसपी सन्यायम- धिदेवमादित्यादिकं धारयतीत्युक्तम् । तद्रूपेणावस्थानमेव तद्धारंग प्राणापानाद्यनुग्रहेण चक्षुराधनुग्रहोकेस्तद्वारा तग्राह्याधिभूतविधारकत्वमुक्तम् । स पाणस्तच्चक्षुः सोऽपानः सा वाक्स ब्यानस्तच्छ्रोत्रं स समानस्तन्मनः स उदानः स वायुरिति श्रुत्यन्तरे चक्षुरादी- नां प्राणायात्मकत्वोक्तेश्चक्षुरायनुग्राहकत्वोक्त्या चक्षुरादिरूपाध्यात्मविधारकत्वं चोक्त- मिति कथं वागमभिधत्ते कथमध्यात्ममित्यस्योत्सरमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । तेजस उदानवान- नुग्राहकत्वं व्यतिरेकपदर्शनेन साधयति-यस्मादिति । यस्मात्तेनःस्त्रमाव उत्क्रान्तिक- दप्युदानवायुर्बाह्यतेजोनुगृहीतः सन्नेव शरीरे वर्तते तस्माज्जीवनीवनहेतुकर्मोपरमे बाह्य- तेजोनुग्रहामावेनोपशान्ततेना मुमूर्षुर्मवतीत्यन्वयः । स्वाभाविकामिति । जाठरामिकृत हस्तादिना स्वशरीरस्पर्शे सत्युष्णत्वेनोपलभ्यमानं तेन इत्यर्थः । मायुत्पद्यत इति मवः शरीरमित्यर्थः । शरीरान्तरप्रतिपत्तिरात्मनोऽक्रियस्य न भवतीति शकते- कथमिति । इन्द्रियोपाधिवशादित्याह-सहेति । मनसि संपघमानरिन्द्रियैः सह शरीरान्तरं प्रतिपद्यत इति पूर्वेणान्वयः ॥ ९ ॥ यश्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः । सहाऽऽत्मना यथासंकल्पितं लोकं नयति ॥ १० ॥ मरणकाले यश्चित्तो भवति तेनैव चित्तेन संकल्पेनेन्द्रियैः सह पाणं - १क.वै । ख. ग. च. वाव । २ ख. घ... वा। च. वाव । ३ क. च. वाव । ४ च. 'न्तिदोऽप्य।५ ख, ग, घ. टु. 'वनजी । ६ क. 'नैष जीवश्चित्ते ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३ प्रभः ] मुख्यपाणत्तिमायाति । मरणकाले क्षीणेन्द्रियवृत्तिः सन्मुख्यया माण- वृत्यैवावतिष्ठत इत्यर्थः । तदाऽभिवदन्ति ज्ञातय उच्छ्वसिति जीव. तीति । स च प्राणस्तेजसोदानवृत्त्या युक्तः सन्सहाऽऽत्मना स्वामिना भोक्ता स एवमुदानवृत्त्येव युक्तः प्राणस्तं भोक्तारं पुष्पपापकर्मवशाय. थासंकल्पितं यथाभिप्रेतं लोकं नयति प्रापयति ॥ १० ॥ उक्तशरीरान्तरप्राप्तिमेवोत्क्रान्तिक्रमप्रदर्शनेन स्पष्टीकत यश्चित्त इत्यादि वाक्यं तदपेक्षिताध्याहारं कुर्वन्व्याचष्टे - मरणति । यश्चित्त इति । यदेव देवतिर्यगादि शरीरं सम्यगिति चित्ते यस्य स यश्चित्त इत्यर्थः । प्राणं प्रत्यागमनं लोकव्यवहारेण प्रथयति-तदेति । तेजसा तेनोनुगृहीतयोदानवृत्त्येत्यर्थः । एवंमूतो भोक्तो(क्त्र)दान- संयुक्तः प्राणः कं नयतीत्यपेक्षायां तमेव भोक्तारं नयतीति वदन्वाक्यार्थमाह-स एवमिति । एवकारस्य तमेवेत्यन्वयः । यथासंकल्पितमिति । कर्मज्ञानादिसाधना. नुष्ठानदशायां संकल्पितं मरणकाले वासनारूपेण पुनरमिव्यक्तं लोकं देवादिशरीर- मित्यर्थः ॥ १० ॥ य एवं विद्वान्प्राणं वेद । न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ११ ॥ यः कश्चिदेवं विद्वान्यथोक्तविशेषणैर्विशिष्टमुत्पत्त्यादिभिः प्राणं वेद जानाति तस्येदं फलमैहिकमामुष्मिकं चोच्यते । न हास्य नैवास्य वि- दुषः प्रजा पुत्रपौत्रादिलक्षणा हीयते छिद्यते । पतिते च शरीरे प्राण- सायुज्यतयाऽमृतोऽमरणधर्मा भवति। तदेतस्मिन्नर्थे संक्षेपाभिधायक एष श्लोको मन्त्रो भवति ॥ ११ ॥ एवं प्राणस्वरूपं निर्धार्य तदुपासनं विधत्ते- यः कश्चिदिति । उत्पत्त्यादि. भिर्ययोक्तविशेषणैर्विशिष्टम् । आत्मनः प्राणो जायते, मनःकृताभ्यां धर्माधर्माभ्यां शरीरं गृह्णाति । आत्मानं च पश्चधा विभज्य पायूपस्थयोरपानं, स्वस्वरूपं प्राणं चक्षुःश्रोत्रयोः, नामो समानं, नाडीसमूहे व्यानम् , उदानं च सुषुम्नायां स्थाप- यति । उदानेनोत्क्रामति, बायैः प्राणापानव्यानसमानोदानानुप्राहकैरादित्यपृथिवीदे- वताकाशवायुवेजोरूपेरधिदेवमादित्यादिकतानुग्रहरध्यात्म चक्षुर्वाक्श्रोत्रमनस्त्वचक्षुरा- दिग्राह्यमधिभूतं च धारयति । स एवोदानवृत्त्या मोक्त्रा च युक्तो मोक्तारं लोका- न्तरं नयति । स एव च वरिष्ठः प्रजापतिरत्ता चेत्येवं प्राणं वेदेत्यर्थः । ऐहिकफल- मुक्त्वाऽऽमुष्मिकफलमाह-पतित इति । अमृतत्वं च नात्र मुख्यं किंतु प्राणसायुज्य- १. च. 'दा हि व । २ क. घ. "यन्तेऽभृ । ३ क. ख. ग. घ. ड. प्रजाः। ४ क. इ. 'यते हीयन्ते छिद्यन्ते । प । ख. ग. घ. 'यन्ते छिद्यन्ते ।

·२९ [४ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । भवेत्याह-माणेति । इदं कामिनः, निष्कामस्य तु चितकाम्यम् । तच्छुद्रिद्वारा मुख्यमेवामृतत्वं भवतीति द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ उत्पत्तिमापति स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्या- त्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतम- श्नुत इति ॥ १२॥ इत्यथर्ववेदीयमश्नोपनिषदि तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥ उत्पति परमात्मन: माणस्याऽऽयतिमागमनं मनोकृतेनास्मिशरीरे स्थान स्थिति च पायूपस्थादिस्थानेषु विभुत्वं च स्वाम्यमेव सम्राडिव (१) माणवृत्तिभेदानां पश्चषा स्थापनम् । बाह्यमादित्यादिरूपेणाध्यात्म चैव चक्षुराधाकारणावस्थानं विज्ञायैवं प्राण(?)ममृतमश्नुत इति । विज्ञायामृतमश्नुत इति द्विवचनं प्रश्नपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य. श्रीमच्छंकरभगवतः कृती प्रश्नोपनिषद्भाष्ये तृतीयः प्रश्नः ॥३॥ आयतिमिति । आयातिमित्यर्थः । ह्रस्वत्वं छान्दसम् ॥ १२ ॥ इति श्रीमदानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थः प्रश्नः । अथ हैनं सौर्यायणी गार्यः पप्रच्छ । अथ हैनं सौर्यायणी गायः पप्रच्छ प्रश्नत्रयेणापरविद्यागोचरं सर्व परिसमाप्य संसारं व्याकृतविषयं साध्यसाधनलक्षणमनित्यम् । अये. दानीमसाध्यसाधनलक्षणमप्राणममनोगोचरमतीन्द्रियविषयं शिवं शान्त- मविकृतमक्षरं सत्यं परविद्यागम्यं पुरुषाख्यं सबाह्याभ्यन्तरमजं वक्त- व्यमित्युत्तरं प्रश्नत्रयमारभ्यते । एवं कर्मविद्यागतिश्रवणेन विरक्तस्य प्राणविद्यया चित्तैकोयतच्छुद्धिमतोऽत एव साधनचतुष्टयवतो मुख्याधिकारिणः परविद्योक्त्यर्थं प्रश्नत्रयमारमते-अथ हैनमिति । धूर्वविद्ययैवामृतस्वोकेरुत्तरप्रश्नारम्भो व्यर्थ इत्यत आह---प्रश्नत्रयेणेति । संसार- १ क.स. घ... 'यमविष' । २ क. च. 'काग्यं त । ३ क.च. 'रभ्यते। ४ क. चं.

·३. आनन्दगिरिकृतटीकासंबंलितांकरभाष्यसमेता- [.प्रश्नः] मिति । अतो न तन्मुख्यममृतत्वमित्यर्थः । तस्य संसारत्वे व्याकृतस्य हेमाह- व्याकृतविषयमिति । व्याकृताश्रयं तदन्तर्गतमित्यर्थः । साध्यसाधनलक्षण. मिति । साध्यसाधनसंबन्धेन लक्ष्यतेऽमिन्यज्यत उत्पद्यत इति तथा । यहाऽपरब्र- मणः प्राणस्य साध्यसाधनोभयात्मकत्वाद्वा तथा । तस्मादनित्यमित्यतोऽपि संसार. स्वमित्यर्थः । वक्ष्यमाण आत्मा तु न तथेत्याह-असाध्येत्यादिना । अतीन्द्रि. यविषयमिति । इन्द्रियविषयत्वमतिक्रान्तमित्यव्याकृतमकार्यमित्यर्थः । तत्र हेतु:- अपाणमिति । प्राणागोचरत्वेन तदात्मककर्मेन्द्रियागौचरत्वं मनोगोपरत्वेन ज्ञाने. न्द्रियागोचरत्वमुक्तम् । सुखरूपतामाह-शिवमिति । निवृत्तानर्थत्वमाह-धान्त- मिति । तत्र मावविकाररहितत्वं हेमाह-अविकृतमिति । भनेनास्पतिपरिणा- मवृद्धयो निषिद्धाः । अक्षरमित्यपक्षयविनाशी निषिद्धी । उत्पत्तिनिषेधेन तदनन्तर. माध्यस्तित्वं निषिद्धम् । अत्र सर्वत्र हेतु:-सत्यमिति। कालत्रयेऽप्येकरूपमित्यर्थः । तत्र ' अथ परा यया तदसरमधिगम्यते ' इत्यादि वाक्यं मानमाह-परविद्या. गम्यमिति । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष इति मन्त्रमप्याह-पुरुषारूपमिति । कथं पुरु. पशब्दोदितं पूर्णत्वं बाह्याभ्यन्तरवस्तुभेदादत आह-सवाति । स एव वासाम्य. न्तरात्मकस्तद्वयतिरेकेण तदुभयं नास्तीत्यर्थः । प्रश्नत्रयमिति । यद्यपि पश्चमः प्रश्नोऽपरविद्याविषय एव प्रणवोपासनविषयत्वात्तथाऽपि तस्य क्रममुक्तिफलत्वेन निर्विशेषात्मन्येव सविशेषब्रह्मप्राप्तिद्वारा पर्यवसानात्सोऽपि परविषय एवेति भावः । तत्र सुदीप्तादिवानेयस्मात्परादक्षरात्सर्वे भावा विस्फुलिङ्गा इव जायन्ते तत्र चैवापियन्तीत्युक्तं द्वितीये मुण्डके, के ते सर्वे भावा अक्ष- राद्विभज्यन्ते । कथं वा विभक्ताः सन्तस्तत्रैवापियन्ति । किंलक्षणं वा तदक्षरमिति । एतद्विवक्षयाऽधुना प्रश्नानुद्भावयति- भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिना. ग्रति कतर एष देवः स्वमान्पश्यति कस्यैतसुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीति ।। १ ॥ भगवतस्मिन्पुरुषे शिरःपाण्यादिमति कानि करणानि स्वपन्ति स्वापं कुर्वन्ति स्वव्यापारादुपरमन्ते । कानि चास्मिजाग्रति जागर. णमनिद्रावस्था स्वव्यापारं कुर्वन्ति । कतरा कार्यकरणलक्षणयोरेष देवः स्वप्नापश्यति । स्वमो नाम जाप्रदर्शनामिहत्तस्य जाग्रवदन्त:- शरीरे यदर्शनम् । तत्कि कार्यलक्षणेन देन निवर्यते किंवा करण- १ क. च. 'माणात्मा । २ क. च. 'यमबि । ३ क. 'वस्थाव्या' । ४ क. 'न्ति स्वव्यापा- रान्कुर्वन्तीत्यर्थः । क । ५ क. क्षणानां य एष ।

·प्रश्नोपनिषत् । 3 - [४ प्रभा] ३१ लक्षणेन केमचिदिल्यभिप्रायः । उपरते च जाग्रत्स्वमव्यापारे यत्मसम्म निसयासलक्षणमनापाषं सुखं कस्यैतद्भवति । तस्मिन्काले जाग्रत्स्वम- व्यापारादुपरता। सन्तः कस्मिा सर्वे सम्यगेकीभूताः संप्रतिष्ठिताः । मधुनि रसवत्समुंद्रं प्रविष्टनषादिवच्च विवेकानहीं। प्रतिष्ठिता भवन्ति संगताः संमतिष्ठिता भवन्तीत्यर्थः । ननु यस्तदात्रादिकरणवत्स्वव्यापा- रादुपरतानि पृथक्पृथगेव स्वात्मन्यवतिष्ठन्त इत्येतयुक्तं कुन: प्राप्ति सुषमपुरुषाणां करणानो करिमश्चिंदेकीभावगमनाशङ्कायाः प्रष्टुः । युक्तव स्वाशङ्का । यतः संहतानि करणानि स्वाम्यर्थानि परतन्त्राणि च जाग्रद्विषये। तस्मात्स्वापेऽपि संहतानां पारतन्त्र्येणैव कस्मिाश्चित्संग विन्याय्येति तस्मादाशङ्कानुरूप एव प्रश्नोऽयम् । अत्र तु कार्यकर- गसंघातो यस्मिश्च पळीनः सुषुप्तपलयकालयोस्तद्विशेष बुभुत्सोः स को नु स्यादिति कस्पिन्सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥१॥ एवं सामान्येन प्रश्नत्रयस्यापि संवन्धमुक्त्वा चतुर्थप्रश्नस्य प्रातिस्विकसंबन्धमाह- तति । यस्मादित्यस्य विलक्षणं वा तदक्षरमिति तच्छब्देनान्वयः । उक्तमिति । यथा सुदीघापाक्काद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपास्तथाऽक्षराद्विविधाः सौम्य मावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्तीति मन्त्रेणेत्यर्थः । एतद्विवक्ष येति । मन्त्रोक्तार्थ- विस्तरानुवादित्वादस्य ब्राह्मणस्येति मावः । अत्राक्षरस्वरूपस्यैव विवक्षितत्वात्तन्नि. र्णयार्थ कानि स्वपन्तीत्यादिप्रश्नो नागरिनापिना धर्मिविशेषनिरणार्थः । अन्यथा तेषामात्मधर्मत्वशङ्कायां तन्निविशेषत्वनिर्णयासिद्धेः । भावानां स्वरूपविमागादिवि- वक्षा तु ताः पुन: पुनरुदयतः प्रचरन्तीति दृष्टान्तबलाद्यत्रकीमावस्ततो विभागेन निर्गमनमित्यक्षर एकीभूतानां पृथिव्यादिकार्यकरणानामाराद्विभागप्रतीतेस्तावन्मात्रेण भाष्य उक्तेति द्रष्टव्यम् । तत्राऽऽद्यपश्नेन जागरितस्य धर्मी पृष्टः । स्वप्ने यस्य व्यापा. रोपरमे जागरितं नास्ति स तस्य धर्म इति (धर्मीति ?) निश्चेतुं शक्यत्वात् । द्विती. येनावस्थात्रयेऽपि शरीररक्षणं कस्य धर्म इति पृष्टम् । जाग्रतोऽनुपरतव्यापारस्य प्राणस्य देहरक्षकत्वोपपत्तेः । तृतीयेन स्वप्नस्य धर्मी पृष्टः । चतुर्थेन सुषुप्तिधर्मी । सुखमहमस्वाप्समिति सुघोत्थितस्य परामर्श मुखस्य मुधि बनावगमान् । पञ्चमप्र- अनावस्थात्रयविनिर्मुक्तमवस्थात्रयपर्यवसानभूमिरूपं तुरीयमक्षरं पृष्टमिति विवेकः । कार्येति । कार्प शरीरं प्राणो वा, करणानि मनआदीनि । पदार्थानुक्त्वा वाक्यार्थ ८ १ ग. च. 'मुदप्र । २ क. 'तिष्ठा म°। ३ क. च. यकार । ४ क. ख. ङ, च. किवा ल। ५ क. च. सौम्य । ६ ग, तादीनां ध । ७ व. ग. घ. ङ. र्मश। ८ क, च. र्यकार' ! .

·३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [४ प्रश्नः ] पिण्डीकृत्याऽऽह-तत्किमिति । तत्पदं पूर्वापरयोः संबध्यते । प्रसमामिति । विषयसंपर्ककालुष्यराहित्यम् । [निरायासेति ] । निरायासेन विक्षेपामावमात्रेण लक्ष्यतेऽमिव्यज्यते निर्वातस्थापितदीपालोकवदनाबाधं विनाशरहितं सत्यमात्मस्वरूप. मित्यर्थः । एतदिति । सुषुप्ते प्रकाशमानं सुखमहमस्वाप्समितिपरामर्शमूलभूतमित्य. थः । तस्मिन्काल इति । यद्यपि पञ्चमेन प्रश्नेन तुरीयं पृच्छयते न सुषुधिस्तथाऽपि संसारदशायां सर्वोपाधिरहिततुरीयावस्थाभावेन विवेकत एव तस्य प्रदर्शनीयत्वात्त- सुषुप्तावज्ञाने सत्यपीतरोपाधिराहित्येन तत्रैव सर्वोपाधिविवेककरणेन तुरीयप्रदर्शनस्य सुकरत्वात्तस्मिन्काले तुरीयप्रदर्शनार्य सर्वसंप्रतिष्ठक्तिति । सम्पगेकीभूता इति । तदात्ममावप्राप्त्या विलयं गता इत्यर्थः । मधुनि रसवदिति । यथा नानापुष्परसा मधुन्येकी भवन्ति तद्वदित्यर्थः । विवेकामावमात्रेण दृष्टान्तावुक्ती, तत्र सर्वात्मना लयाभावादित्याह-विवेकानहीं इति । पूर्व विवेकानींः सन्तः पश्चात्संप्रतिष्ठिता इत्यर्थः। न चानेनापि प्रश्नेनाविद्यावासनामिरविविक्तः सौषुप्त एव पृष्ट इति शङ्कयम् । पर आत्मन्यक्षरे संप्रतिष्ठन्त इति वक्ष्यमाणत्वात्सुषुप्ते चाज्ञान एव संप्रतिष्ठानादेष हि द्रष्टेत्याद्यज्ञानप्रतिबिम्बस्य मोक्तुरपि संप्रतिष्ठाया अमिधास्यमानत्वादच्छायमि- त्यज्ञानामावोक्तेश्च तुरीयमेव पृष्टमिति भावः। ननु कार्यकारणव्यतिरिक्त संप्रतिष्ठाना- धिकरणे सामान्येन कस्मिंश्चिदवगते कस्मिन्संप्रतिष्ठिता इति विशेषप्रश्नो घटते न च तस्यावगतिरस्ति । न च संप्रतिष्ठानस्य साधिकरणत्वेन सामान्येनाधिकरणा- वगतिरस्तीति वाच्यम् । तत्तदु । नानानां तदधिकरणत्वेन तदतिरिक्तस्य चेतनस्यासिद्धि(ढे)रिति शङ्कते-नन्विति । दात्रं नाम सस्यादिलवनार्थः शस्त्रविशेषः । स्वात्मनीति । सोपादान इत्यर्थः । सुषुप्त पुरुषाणां करणानामिति । सुषुधपुरु. षाणां यानि करणानि तेषामित्यर्थः । एष हि द्रष्टेत्यादिना पुरुषाणामप्येकीमावस्य वक्ष्यमाणत्वाद्वा पुरुषाणामित्युक्तम् । भस्मिन्पक्षे करणानां चेति चकारो द्रष्टव्यः। प्रष्टुः शङ्कायाः कुतः प्राप्तिरित्यन्वयः । महतानां परार्थत्वेन न्यायुतत्वात्संहतस्वेन हेतुना परस्मिश्चेतने सामान्येनावगते प्रष्टु शेषप्रश्नो युक्त इत्याह-युक्तैव विति । स्वाम्यर्थानि संघाताभिमान्यानीत्यर्थः । आशङ्कानुरूप इति । मनसि विद्यमाना- शङ्कानुरूपो वाचिकः प्रश्न इत्यर्थः अत्र संप्रतिष्ठानविशिष्ठ आत्मा न पृष्टः किंतु तदुपलक्षितः केवल आत्मा पृष्ट इति वाक्यतात्पर्यमाह-पत्र विति । मवन्तीत्य- नन्तरं पृष्टमिति शेषः ॥ १॥ तस्मै स होवाव । यथा गार्य मरीचयोऽर्क- स्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिस्तेजोमण्डल एकी भवन्ति । ताः पुनःपुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह १ च. तिष्टोक्तिः । स । - '. - ·[४ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषद । वै तत्सर्व परे देवे मनस्येकी भवति । तेन तर्देष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रस- यते न स्पृशते नाभिवदते नाऽऽदत्ते नाऽऽनन्द- यते न विसुजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥२॥ तस्मै स होवाचाऽऽचार्यः । भृणु हे गार्य यत्वया पृष्ठम् । क्या मरीचयो रक्ष्मयोऽर्फस्याऽऽदित्यस्यास्तमदर्शनं गच्छतः सर्वा अशेषत पत. स्मिस्तेजोमण्डले तेजोराशिरूप एकी भवन्ति विवेकानईत्वमविशेषता गच्छन्ति, मरीचयस्तस्यैवार्कस्य ताः पुनः पुनरुदयत उद्च्छाचान्ति विकीर्यन्ते । यथाऽयं रष्टान्तः। एवं ह वै तत्सर्व विषयन्द्रियादिजावं परे मकृष्ठे देवे द्योतनवति मनसि चक्षुरादिदेवानां मनस्वन्त्रत्वासरो देखो मनस्तस्मिन्स्वमकाल एकी भवति, मण्डले मरीचिवदविशेषता मछति जिजागरिपोच रश्मिवन्मण्डलान्मनस एव प्रचरन्ति(वि) स्वव्यापा- राय प्रतिष्ठन्ते(ते)। यस्मात्स्वप्नकाले श्रोत्रादीनि शन्दाघुपसमिकर- गानि मनस्पेकीभूतानीव करणव्यापारादुपरतानि तेन तस्माचाहि तस्मि. स्वापकाल एष देवदचादिलक्षणः पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नामिवदते नाऽऽदत्ते नाऽऽनन्दयतेन विसजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते लौकिकाः॥२॥ यत्वया पृष्टं तच्छृण्वित्यन्वयः । तस्यैवार्कस्य ता मरीचय इत्यन्वयः । विकी- पन्त इति । दशदिक्षु क्षिप्यन्त इत्यर्थः । स्वप्नेऽपि चक्षुरादिव्यापारोपलब्धेरेकीमा. वोऽसिद्ध इत्याशङ्कम वासनामयेन्द्रियव्यापारोपलब्धावपि बाह्यशब्दाविश्रवणादिव्या- पारामावेन तं साधयितुं तेनेति वाक्यं व्याख्याति-यस्मादिति । प्रोत्रादीनामेकी- मावो नाम स्वस्वव्यापार विहाय मनस्तन्त्रतयाऽवस्थानमात्रं न तु मुख्यमेकत्वं तेषी मनःप्रकृतिकत्वामावेनाप्रकृती तदनुपपत्तेरित्यभिप्रेत्येवकारः प्रयुक्तः। नेयायत इति। इणो गत्यर्षस्य यजन्तस्य रूपमेतन्न गच्छतीत्यर्थः ॥२॥ प्राणामय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति । माईपत्यो हवा एषोऽपानो व्यानोऽन्याहार्यपचनो यनार्हपत्यात्म- गीयते प्रणयनासहवनीयः प्राणः॥३॥ १ क. ग. घ... अवि । २ ख.प.क. क्षिपन्त ।

·३५ आनन्दगिरिकतटीकासंघलिसशांकरभाष्यसमेता- [४ प्रश्नः ] सुन्धपत्सु श्रोत्रादिषु करणेष्वेतस्मिन्पुरे नबद्वारे देहे प्राणामयः पाणादिपञ्चवायवोऽग्नय इवामयो जाग्रति । अनिसामान्य हि। गाई- पत्यो ह पा एषोऽपानः । कथमित्याह-यस्माद्गार्हपत्यादग्नेरग्निहोत्रकाल इसरोऽपिराहवनीयःमणीयते प्रणयनात्मणीयतेऽस्मादिति प्रणयनो गाई- पत्योऽभिः। तथा सुप्तस्यापानवृत्तेः प्रणीयत इव माणो मुखनासिकाभ्यां संचरस्थत आहवनीयस्थानीयः प्राणः । व्यानस्तु हृदयादक्षिणसुपिरद्वा- रेष निर्गमाइक्षिणदिक्संबन्धादन्याहार्यपचनो दक्षिणाभिः ॥ ३ ॥ .. कानि स्वषन्तीत्यस्य सविषयाणि बाह्यकरणानि स्वपन्त्युपरमन्तेऽतस्तेषामेव जागरणं धर्म इत्युत्तरमुक्त्वा कानि प्राप्रतीत्यस्योत्तरमाह-सुप्तवत्स्विति । प्राणानाममित्वं गौण- मित्याह-अयय इवेति । अपानस्य गार्हपत्यत्वे यदाहपस्यात्प्रणीयते पणयनादितीदं वाक्यं व्यवस्तिमपि हेतुत्वेन योभयति-यस्मादिति । प्रणयनादिति पदं माईप- स्वविशेषणमित्याह-प्रणयमो गाईपत्य इति । तत्सदृशमाहवनीयः प्राण इति वाक्यं सादृश्यामिध्यानपूर्व न्याचष्टे-सथेति । गार्हपत्यत्वेनोक्तेऽपानेऽन्तर्गच्छति सति बहिर्मच्छन्प्राजस्ततो निर्गच्छल इव (विव ) लक्ष्यत इति प्राण आहवनीय इत्यर्थः । परित्यक व्यानोऽन्वाहार्यपचन इति पास्यमिदानी न्याचष्टे-ध्यानस्त्विति । छान्दो. ग्वे गायत्रीविद्यायां तस्य वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुंषय इत्युपक्रम्याथ योऽस्य दक्षिणः सुपिः स व्यानस्वच्छ्रोत्रमित्यनेम व्यानस्य इतिगमुनिको मिर्गमनमुक्तमित्य. स्थान्वाहार्यपचनसाश्यं दक्षिणदिक्संबन्धित्वं व्यावस्येनि थानोऽन्वाहार्यपचन इत्यर्थः ॥ ३॥ यदुच्छ्वासनिःश्वा सोवतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमान इमफलमेवो- दानः स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥ अत्र च होताऽग्निहोत्रस्य यद्यस्मादुच्छासनिःश्वासावमिहोत्राहुती इव नित्यं द्वित्वसामान्यादेव त्वेतावाहुती समं साम्येन शरीरस्थितिमा. बाय नयति यो वायुरनिस्थानीयोऽपि होता चाऽऽहुत्योर्नेतृत्वात् । १क.. 'न्यं स्याह गा । २ फ. ल इतरामिहोत्रकाल । ३ क. च. 'सोऽनिर्यथा त। ४ ख. प. गीत । ५ ख. ग. घ. इ. 'क्षिणादि । ६ क. ग. घ. तत् दृष्टमा'। ७ क. सुषिरा हो .क, सुषिरः स । ९ क. 'पिरतो । १. स. न. प. 1. व्यासोऽन्वा ।

·[ प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । ३५ कोऽसौ स समानः । अतश्च विदुषः स्वापोऽप्यनिहोत्रहवनमेव । तस्मा- द्विद्वानाकर्मीत्येवं मन्तव्य इत्यभिप्रायः । सर्वदा सर्वाणि भूतानि विचि- न्वन्त्यपि स्वपत इति हि वाजसनेयके । अत्र हि जाग्रत्सु प्राणामिषूपसं- हृत्य बाझकरणानि विषयांश्चाग्रिहोत्रफलमिव स्वर्ग ब्रह्म जिगमिषुर्मनोह वाव यजमानो जागर्ति यजमानवत्कार्यकरणेषु प्राधान्येन संव्यवहारा. स्वर्गमिव ब्रह्म प्रति प्रस्थितत्वायजमानो मनः कल्यते । इष्टफलं यागफलमेवोदानो वायुः । उदाननिमित्तत्वादिष्टफलमाप्तेः । कथम्, स दानो मनमाख्यं यजमानं स्वमत्तिरूपादपि प्रच्याघ्पाहरहः सुषुप्ति- काले स्वर्गमिव ब्रह्माक्षरंगपयति । अतो यागफलस्थानीय उदानः॥४॥ अत्र चेति । अग्निहोत्रस्य होता होमस्य कर्ता, ऋविमुच्यत उत्तरवाक्येने(गे)ति शेषः । अत्रोच्छासनिःश्वासयोराहुतित्वस्य पूर्वमसिद्धत्वेन सिद्धवनिर्देशायोगात्स समान इति तच्छब्दानन्वयाच वाक्यत्रयं कृत्वाऽन्वयत्रयेण योजयति-यधस्मादिति । उच्छा- सनिःश्वासावित्यनन्तरमाहुती इति पदं भाष्येऽध्याहृत्येतावुच्छ्वासनिःश्वासावाहुती आहवनीयाधिकरणामिहोत्राहुती [इव द्धि(द्वि)त्व+साम्यादेवेत्येकोऽन्वयः । अनन्तरं माध्ये सुशब्दश्चार्थे । श्रुतिगत इतिशब्दस्तस्मादित्यर्थे । यस्मादेतावाहुती यस्माचतो समं नयति शरीरस्थितिभावाय साम्येन नयति प्रवर्तयति यो षायुर्यथाऽमिहोत्रे होमक- र्ताऽऽहुतिद्वयमाहवनीयं प्रति समं नयति प्रापयति तद्वत्तस्मादाहुत्योर्नेतृत्वात्स वायुहो- तेति यच्छब्दहोतृशब्दाध्याहारेण द्वितीयोऽन्वयः । कोऽसौ वायुरिति तद्विशेषप्रश्ने स होता वायुः स समान इति तृतीयोऽन्वय इति विमागः । ननु प्राणानय इत्यत्र सर्वेषां प्राणानामग्नित्वोक्तेः कथमिह समानस्य होतृत्वमुच्यत इत्याशङ्कयोक्तम्- अग्निस्थानीयोऽपीति । अग्नित्वेनोक्तोऽपीति मावः । होता चेति । चकारोऽवधारणे । होतैवेत्यर्थः । आहुतिनेतृत्वाद्धोतत्वे स्थितेऽग्नित्वोक्तिश्छत्रिन्यायेनान्यनामिसमुदाय लाक्षणिकीत्यर्थः । अवस्थात्रयवर्तिनामुच्छ्वासनिःश्वासप्राणानां चाग्निहोत्रावयवत्वसंपाद- नस्य नोपासनं प्रयोजनं निर्विशेषात्मप्रकरणत्वात्तद्विध्यदर्शनाच्च । कित्विन्द्रियाण्युप. रमन्ते प्राणा जाग्रतीत्येवं त्वंपदार्थशोधनरूपस्य ज्ञानस्य स्तुतिरेवेत्याह-अवश्चेति । सर्वदेति । वाजसनेयके हि वाक्चिनः प्राणश्चितश्चक्षुश्चित इत्यादिना सर्वप्राणव्यापा- रेषु प्रत्येकमग्निचितत्वदृष्टिं विधायैवदृष्टिमतः सर्वाणि भूतान्यस्य स्वापकालेऽपि चयन + अत्र सामान्यादिति युक्तं पठितम् । १ ख. ग. प. इ. 'पीत्यर्थः । हो ।

·आनन्दगिरिकतटीकासंपलियांकरभाष्यसमेता- [५ प्रभः) कुर्वन्तीति सा दृष्टिः स्तुता तद्वदिापीत्यर्थः । अत्र हीति । अत्र मनो यजमानः करप्यत इति व्यवहितान्वयः । तत्करुपनायां हेतुद्वयमाह-यजमानवदिति । हेतुद्वयं सापयति-जापस्स्विाति । अत्र स्वप्नकाले विषयाकरणानि चोपसंहृत्य मनो जागर्ति प्राधान्येन स्वन्यापारं कुर्ववर्तते । अग्निहोत्रफलं स्वर्ग निगमिधुर्यनमान इव सुषुधि- का स्वर्गरूपब्रह्म जिगमिषु च मन इत्यन्वयः । भाष्ये यजमान इत्यनन्तरमिव- शब्दो द्रष्टव्यः । ह वावशब्देन तत्प्रसिद्धमित्युक्तम् । इष्टेति । उदाननिमित्तकमर- णानन्तर यागादिफळपास्तस्य तन्निमित्तत्वात्कारणे कार्योपचारादुदान इष्टफलस्पेन करप्यत इत्यर्थः । न केवलं मरणद्वारा यागफलप्रापकत्वमुदानस्य किस्वेतस्यैवाऽs. मन्दस्वान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः सर्वयागफलानामपि ब्रह्मात्मकत्वात्त. द्रमप्रापकत्वादपि । अहरहरिष्टफलपापकत्वमुदानस्येति प्रश्नपूर्वकमाह-कथमिति । समिति । स्वर्गमेवेत्यर्थः । सर्दयागफलात्मकस्वरूपमेव ब्रह्माक्षरं गमयतीत्यर्थः। ययप्यहरहसमाधिन यागसाध्या यागरहितानामपि तत्मास्तथाऽपि ब्रह्मण एवं सर्वयागफलत्वेन तत्यापकस्योदानस्येष्टफलपापकत्वमस्तीति मावः । नचोदानस्य कथं तत्मापकत्वमिति शक्यम् । तस्य सुषुम्नानाडीचारित्वेन स मनस्तन्नाडी प्रवेशयंस्तद्वतं बम प्रापयतीत्युपपत्तेः ॥ ४॥ एवं विदुषः श्रोत्राधुपरमकालादारभ्य यावत्सुप्तोत्थितो भवति ताव. सर्षयागफलानुभव एव नाविदुषामिवानायेति विद्वत्ता स्तूयते । न हि विदुष एष श्रोत्रादीनि स्वपन्ते माणामयो वा जाग्रति जाग्रत्स्वम- योर्मनः स्वातंत्र्यमनुभवदहरहः सुषमं वा प्रतिपद्यते । समानं हि सर्व- माणिनां पर्यायेण जाग्रत्स्वमसुषुप्तिगमनमतो विद्वत्तास्तुतिरेवेयमुपपद्यते । पत्पृष्टं कतर एष देवः स्वप्नापश्यतीति तदाह- अत्रैष देवः स्वमे - महिमानमनुभवति । यदृष्टं दृष्टमनुपश्यति। श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति । देशदि- गन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति । दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सपासच सर्व पश्यति सर्वः पश्यति ॥ ५॥ मयोपरतेषु भोत्रादिषु देहरक्षाये जानत्सु प्राणादिवायुषु प्रायसु- सिमतिपत्तेः । एतस्मिनन्तराल एष देवोऽरश्विवत्स्वात्मनि संहतश्री- प्रादिकरण: स्वप्ने महिमानं विभूति विषयविषयिलक्षणमनेकात्मभा- बगमनमनुभवति प्रतिपयते ।

·[१ प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । ननु गाईपत्यो वा एषोऽपान इत्यारभ्य मनो ह वाव यजमान ईत्यन्तेन प्रन्येन विद्धानकर्मी न भवतीति स्तूयत इत्युक्तमस्त्वेवं तत्रामिहोत्रादिकर्मप्रतीतेरुदानस्य याग. फलस्थानीयत्वोकेस्तु न तत्फलत्वं तत्र कर्माप्रतीतेरत आह-एवं विदुष इति । विद्धचेति । श्रोत्रादीनि स्वप्न उपरमन्ते प्राणा एव जाग्रतीत्येवंरूपा विधेत्यर्थः । अस्याब विधाया जागरणं श्रोत्रादिवाह्येन्द्रियधर्मः शरीररक्षणं प्राणधों नाऽऽस्म- धर्म इत्येवं स्वपदाविकरूपत्वात्स्तोतव्यत्वोपपत्तिः । अत एव प्राणजागरणस्याकि- बाविसाधारणत्वात्कथं विद्वत्तास्तुतिरित्यपि शङ्का निरस्ता। तस्यैवंभूतविवेकामावा- दिति । ननु विद्याप्रकरणवादस्य विदुषः श्रोत्रायुपरमादिकं सर्व मक्तीति विधीयती किं स्तुत्येत्याशय खिदविद्वत्साधारण्येन स्वयमेव मवतो न विधेयत्वमित्याह- न होति । विद्वत्तास्ततिरेवेति । श्रोत्रादिकं परे देवे मनस्येकी भवति प्राणामयो जाप्रतीत्यत्र पदापतिकरूप ज्ञान विवक्षितं तज्ज्ञानं गाईपस्यो वा एषोऽपान इत्या- दिना स्तूयत उक्तप्रकारेत्यर्थः। तृतीयप्रश्नोत्तरत्वेन कतर एष इत्यादि सर्वः पश्यती- त्यन्तं व्याचष्टे-यदिति । कतर इति । अत्रेति श्रौतं पदं गृहीत्वा व्याच - उपरवेश्वित्यादिनाराक्ष इस्वन्तेन । अनेकेति । विषयिविषयायनेकमावगम- नमित्यर्थः । इदं प महत्त्वमाख्यानम् । ननु महिमानुभवने करणं मनोऽनुभषितुस्तत्कयं स्वातयेणानुप- वतीत्युष्यते स्वसामो हि क्षेत्रजः। नैष दोषः । क्षेत्रस्य स्वातन्त्र्यस्थ मनउपाधिकृतवार दि क्षेत्रनः परमार्यतः स्वतः स्वपिति जागर्ति वा । मनउपाधिकवमेव वस्य जागरणं स्वप्नश्चेत्युक्तं वाजसनेयक-" संधी: स्वप्नो भूत्वा ध्यायतीच लेलालायतीव" इत्यादि । तस्मान्मनसो वि. भूत्यमुभवे स्वातम्यवच न्याय्यमेव । मनउपाधिसहितस्वे स्षणकाले क्षेत्रास्व सम्पतिवं पाध्येतेति केचित् । तम। श्रुत्वोपरिसरमा कृता भ्रान्तिस्वेपार । यस्मात्स्वयंज्योतिष्ट्रवादिव्यवहारोऽप्यामोमान्स सोऽपियाविषय एव मनाघुपाधिजनितः । स्वमद्रष्टुनीवस्य स्वातन्व्ये वकन्वे देवशब्दितमनसस्तदुक्तिः स्वप्नो मनोकमा नाऽऽ. स्मधर्म आत्मनि तु तदापमात्र लोकस्येति ख्यापनार्थेति शङ्कापरिहाराम्यामाह- नन्विति । मनउपापिकमिति । बायेन्द्रिययुक्तमनउपाधिकृतं जागरण केवळमन. उपाधि स्कान इस्पाई । स्वप्नस्य धीशब्दवाच्यमनःपरिणामस्वात् । स्वप्नो मृत्येतितो सानिश इति द्रष्टव्यम् । ननिय श्रृंतिर्विभूत्यनुभोन १ क.इति श्रुतिमार' ।२. इतिश्रुत्य' । ३ ख. ग. घ. ड. हि भवति क्षेत्र ख... सधीर्थ्यायतीव लेलायती सहि स्वप्नो भूत्वेत्या । ५ ग. श्रुत्यनुभवने म । ६ च. भवे ।

·आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५ प्रश्नः ] ५ मनःस्वातव्यं वक्तुं न शक्नोति । श्रुत्यन्तरविरोधापत्तेः । अतोऽत्र देवशब्देन क्षेत्रज्ञ एवो. च्यते तस्यैव स्वतः स्वातन्त्र्यमिति शङ्कते-मन इति । स्वयंज्योतिष्ट्रमिति । स्वयंज्यो. ष्ट्रवोधकश्रुतिरित्यर्थः । अन्यथा द्वितीयसत्त्वेऽपि दीपादीनामिव वास्तवस्य तस्य बाधा- मावादित्यत्र किं मनसः सत्त्वे ज्योतिरन्तरस्य मनसो विद्यमानत्वादात्मनः स्वयंज्योति- ट्ववोधनं न शक्यमिति श्रुतेः कार्यस्य बोधनस्य बाधोऽभिप्रेत उत तद्बोधनरूपकार्य- सिद्धयर्थं मनसोऽमावोऽपि विवक्षितः श्रुतौ । ततश्च तत्सत्त्वे श्रुत्यर्थबाध इति वा । नाऽऽद्यः । मनसि सत्यप्येवं तहीति १६५माणरीत्या मनसो दृश्यत्वेन ज्योतिष्टवायो. गेनाऽऽत्मन एव स्वयंज्योतिष्वस्य बोधयितुं शक्यत्वादित्याह-तन्नेति । न द्वितीयः। तदानीं मनसोऽभावस्तु श्रुत्यर्थ एव न मवतीत्याह-श्रुत्यति । आत्मनि ज्योति- ष्ट्रबोधनात्मकव्यवहारस्य प्रकाश्यादिसापेक्षत्वात्तस्मिन्सत्येव तद्बोधसाधने मनआदी च सत्येव तद्बोधयितुं शक्यते नान्यथेति मनआद्यमावो न श्रुतो विवक्षितः, तथा सति तद्वोधनाशक्तरित्याह- यस्मादिति। यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येन्मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति " यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन के पश्येत् " इत्यादिश्रुतिभ्यः । अतो मन्दब्रह्मविदामेवेयमाशङ्का न त्वेकात्मविदाम् । नन्वेवं सत्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिरिति विशेषणमनर्थकं भवत्यत्रोच्यते । अत्यल्पमिदमु. च्यते । य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिशेत इत्यन्तहृदयपरिच्छेदे सुतरां स्वयंज्योतिष्ट्वं बाध्येत। सत्यमेवमयं दोषो यद्यपि स्यात्स्वमे केवलतया स्वयंज्योतिष्ट्वनाथू तावदपनीतं भारस्यति चेन्न । तत्रापि पुरीतति नाडीषु शेत इति श्रुतेः पुरीतति नाडीसंबन्धात्तत्रापि पुरुषस्य स्वयंज्यो. तिष्येनार्धभारापनयाभिप्रायो मृषैव । कथं तहवायं पुरुषः स्वयंज्योति- रिति । अन्यशाखात्वादनपेक्षा सा श्रुतिरिति चेन । अर्थकत्वस्येष्ट- त्वादेको ह्यात्मा सर्ववेदान्तानामर्थो विजिज्ञापयिषितो बुभुत्सितश्च । तस्मायुक्ता स्वप्न आत्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वोपपपिर्वक्तुम् । श्रुतेर्यथार्थ- तत्त्वप्रकाशकत्वात् । एवं तर्हि शृणु श्रुत्यर्थ, हित्वा सर्वमभिमानं, न त्वभिमानेन वर्षशतेनापि श्रुत्यों ज्ञातुं शक्यते सौः पण्डितमन्यैः । तत्र मानमाह-यत्र वेति । द्विनीयामावे व्यवहारो नास्तीत्यत्रापि मान. माह-मात्रेति । दृश्यं मात्राशब्दार्थः । असंसर्ग इति च्छेदः । दृश्यासंसर्ग १ क. च. त्मना ज्यो । २ ख. ग. घ. इ. च्छेदकारणे सु। ३ ख. ग. घ. ड. च. रीतन्नाडी । ४ ख, ग, घ, ड. धादत्रा।

·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । सुषुप्तौ विशेषविज्ञानामावोक्त्या द्वितीयामावे व्यवहारो नास्तीत्यर्थः । अतो न द्वितीयः कल्पः संभवतीत्याह-अत इति । ननु यदि स्वयंज्योतिष्ट्ववोधनार्थं मन- आद्यमावो नापेक्षितो जागरितेऽपि तर्हि तद्बोधनसंभवादत्रेति स्वप्नवाचिविशेषणमन- कमिति शङ्कते-नन्विति । किं विशेषणबलान्मनसोऽभावः सिषाधयिषित उत विशेष[ग]स्य गतिमात्रं पृच्छयते । नाऽऽद्यः । मनसोऽमावाङ्गीकारेऽप्यन्तर्हृदयाकाशस्य तत्कृतपरिच्छेदस्य च श्रुतिसिद्धत्वेन त्वन्मतेऽपि तत्र स्वयज्योतिष्ट्रवोधनासंभवाद्विशे. पणानर्थक्यं तुल्यमित्याह-अत्रोच्यत इति । परिच्छेदोऽधिकोन्नत इति तरपः प्रयोगः । स्वयंज्योतिष्ट्वमिति । तद्बोधनमित्यर्थः । यथाश्रुते वास्तवस्य तस्य बाध. स्यानाशयत्वादिति । यद्यपि स्वप्नेऽन्तर्हृदयाकाशसत्त्वात्सम्यक्स्वयंज्योतिष् बोध- यितुं न शक्यामिति दोषस्तथाऽपि स्वप्ने मनसोऽभावेन तद्बोधनप्रतिबन्धकस्याभावा- दूरविप्रकर्षेण स्वयंज्योतिष्वं स्वप्ने बोधयितुं शक्यमिति तद्विशेषणमर्थवदिति शङ्कते-सत्यमिति । स्यादित्यनन्तरं · 45 शेपः । केवलतयेति । मनसोऽ. मावेनेत्यर्थः । भारस्यति । प्रतिबन्धकस्येत्यर्थः । शेषबोधनं तु सुषुप्ते भविष्यती. त्यभिप्रायः । एवं तर्हि सुषुप्ले सर्वस्याप्यभावमाश्रित्य सम्यग्बोधनं विवक्षणीय न च तत्संभवति । तत्रापि बहुप्रतिबन्धकस्य विद्यमानत्वादित्याह-न । तत्रापीति । सुषुप्तेऽपीत्यर्थः । तत्रापीति । स्वप्नेऽपीत्यर्थः । सुषुप्ते चेत्सर्वभारापनयः स्यात्तदा स्वप्नेऽर्धमारापनयामिप्रायो वर्णयितुं शक्यते न च तदस्ति । अतोऽत्रेति विशेषणं सदाऽप्यनर्थकमित्यर्थः । तर्हि विशेषणस्य गतिर्वक्तव्येति द्वितीयं शङ्कते-कर्य तहीति । अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनु भवतीत्यथर्वशाखावाक्यार्थक्यमावसरे काण्व- श्रुतिगतविशेषणस्य गतिर्न वक्तव्या प्रकृतानुपयोगादिति सिद्धान्त्येकदेशी कश्चिन्मन्दः शङ्कते-- अन्येति । सर्ववेदान्तमत्ययन्यायेनाथर्वश्रुत्यविरोधेनैकवाक्यतया श्रुत्यर्थस्य वर्णनीयत्वात्तदविरोधोऽपि वक्तव्य इति पूर्ववाद्याह-नार्थकत्वस्यति । तर्हि काण्व- श्रुआह-श्रुतेर्यथायति । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययन- विवरर्थावबोधफलकत्वात्तुल्यं च सांप्रदायिकमिति न्यायाचाक्षरमात्रस्याप्यानर्थक्यायो. गादित्यर्थः । एवमेकदेशिनि दूषिते सिद्धान्त्युत्तरमाह-एवं तहीति । यथा हृदयाकाशे पुरीतति नाडीषु च स्वपतस्तत्संबन्धाभावात्ततो विविच्य दर्शयितुं शक्यत इत्यात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वं न बाध्यते । एवं मनस्यविद्याकामकर्मनिमित्तोद्भूतवासनावति कर्मनिमित्ता वासनाऽवि. १ क. 'कोऽत्रोच्यत इति तैरयं प्र । ग. कोच्यते सुतरामिति । च. कोऽत्र इ । २ ख. क. इ. स्यार्थस्य भावाद्दूर । ग. स्वार्थस्वाभावाददूर' । ३ ग. घ. थः । अत्रा' । ४ ख. घ, १. षस्य । ५ क. च. 'बाग्लेक' ।

·४० आनन्दगिरिकतटीकासवलितांकरभाष्यसमेवाः [ ४ प्रभः ] पपाऽन्यद्वस्त्वन्तरमिव पश्यतः सर्वकार्यकरणेभ्यः प्रविविक्तस्य द्रधुवा- सनाभ्यो दृश्यरूपाभ्योऽन्यत्वेन स्वयंज्योतिई मुक्तिनापि वार्किकेण न वारयितुं शक्यते । तस्मात्साधूक्तं मनसि प्रतीने करणेवपलीने चममसि मनोमयः स्वमान्पश्यंतीति । ~ - तीवान मुरुमवस्यर्थ उच्यता किं पूर्वोकरीत्या पहातहातानिसकरगाभ्या. विस्वाशङ्काय पाण्डित्यामिमानवतो यथावदर्थबोधेऽनविकारातस्य तदामियानावताराच. कीर्वथा तदीयनानापला निराकृता इति वक्तुं सर्वममिमान विस्खेत्याधुकम् । स्वयं- ज्योतिश्रुतरनतिशकयत्वातहलात्स्वप्नादौ हृदयाकासाविससेऽपि तसंबन्धपतीत्य- भाषाद्विवमानस्याप्यविद्यमानतुल्यत्वेनाऽऽस्मनः केवकत्वात्प्रकाशदर्शनाच स्वयंज्यो. तिष्ठमिति बोधनीयं मनसोऽमाववादिनाऽप्येवं मनसि सपि तस्य वासनामयगन. तुरगादिविषयतया परिणामादृश्यत्वाच द्रष्टुस्ततो भेदेन विवेकता अस्या स्वपकाशस्वं बोज्यत इस्याह--पयेत्यादिना । मनसीति । सत्यपीतिः। ननु मनन्धेदवि- पानिमित्ववादातुरमादिरूपेणाभिव्यक्तवासमावसहि मागतीक तस्याहंतयैव प्रतीतः स्यानेदेतवाऽत भाह-कर्मनिमित्तेति । तथा प्रतीति विना स्वप्ने भोगासिद्धेः स्वममोगप्रदकर्मनिमितपशाजाप्रति गमादीनामिदतथाऽनुमक महासनानामपि ती- वानुभवाईत्वेन तवासनारूपाविद्यावशाच वासनाश्रयस्य मनस इंदतथैव वस्त्वन्तर- बस्तीतिरित्यर्थः । इदं च विशेषणं मनसो विषयवेक सियासंमायद्विषयिण भास्मन एव प्रकाशरूपस्वमिति वकुम् । जाग्रत्यादिस्यादिकज्योतिषां चक्षुरादि. करणज्योतिषां व सत्त्वेन तत्संकीर्णत्वेनाऽऽत्मनः स्वयंज्योति दुध को तु तदमा- वात्सुबोधमिति वक्तुं सर्वकार्येत्यादि विशेषणम् । स्वप्न मावियादिकार्यकरणज्योतिषां भासमानस्वेऽपि तेषां वासनामात्रत्व दृश्यत्वाच विषयप्रकाशासाममिति वा बासनाम्य इत्यादि विशेषणम् । एतैश्च विशेषणः स्वर एवंबूते स्वर्षज्योतिष्ट्रस्य पोषयितुं शक्यत्वादन्यत्रासमवादत्रायमिति श्रुतौ स्वमविशेषणाहणमर्थवदित्युकमिति द्रष्टव्यम् । स्वयंज्योतिष्ठमिति । सिद्धमिति शेषः । अत: कापश्रुती स्वमे मन- सोऽमावविवक्षाकारणामावन तद्विरोध मावादन देवशब्देन पहे. देवे मनस्येकी मव. तीत्युक्तम् । मन एवोच्यत इत्युक्तमुपसंहरति-तस्मादिति । कथं महिमानमनुभवतीत्युच्यते । यन्मित्रं प्रमादि या पूर्व रई सहासनावासितः पुत्रमित्रादिवासनासमुद्भर्व' पुर्व मित्रमिव चाऽ- ख. ग. ङ. केन । २ ख. ग. घ. ३. च. 'श्यति । ३ क. च. सप' । ४ क. च इति वि।५ क. प. भतस्व।

·[४ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत् । ४१ विद्यया पश्यतीत्येवं मन्यते, तथा श्रुतपर्य तद्वासन याऽनुशृणोतीच, देशदिगन्तरेश्व देशान्तरर्दिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनस्तत्मत्यनुभवती- वाविद्यया, तथा दृष्टं चास्मिञ्जन्मन्यदृष्टं च जन्मान्तरदृष्टमित्यर्थः । अत्य- न्तादृष्ट वासनानुपपत्तेः । एवं श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चास्मिजन्मान केवलेन मनसाऽननुभूतं च मनसैव जन्मान्तरेऽनुभूतमित्यर्थः । सच्च परमार्थोदकादि । असच्च मरीच्युदकादि । किं बहुनोक्तानुक्तं सर्व पश्यति सर्वः पश्यति सर्वमनोवासनोपाधिः सन्ने सर्वकरणात्मा मनो- देवः स्वप्नान्पश्यति ॥ ५ ॥ - - नन्विन्द्रियाणामुपर तत्वाद्विषयसंबन्धामावात्कथं मनसा महिमानुभव इति शङ्कते- कथमिति । पूर्व ज्ञातस्यैव स्वप्ने ज्ञानात्तस्य वासनामात्रत्वमतो नेन्द्रियापेक्षेत्याह उच्यत इति । यदिति । यन्मित्रं पुत्रं वा पूर्व दृष्टवांस्तदेव दृष्टं पुत्रमित्रादिविषय- वासनासमुद्भूतं मित्रं पुत्रं वाऽविद्यया पश्यतीति दृष्टवानित्यादिपदाध्याहारेण वाक्यं योज्यम् । अन्यथा पुत्रमिति द्वितीयाया यच्छब्दम्य चानन्वयः स्यादिति । चक्षुरभा- वन दर्शनायोगान्मन्यत इत्युक्तम् । तथेति । अत्रापि योऽर्थः श्रुतस्तमेव श्रुतमर्थ. मित्यध्याहारेणैव श्रुतियोंज्या । देशो नदीतीरादिः । दिक्याच्यादिरिति भावः । प्रत्यनुभूतं प्रतिवारमनुभूतं पुनः पुनरनेकदिनेप्वनेकस्वप्नेष्वनुभवतीत्यर्थः । जन्मान्त. रदृष्टमिति व्याख्याने हेतुमाह-अत्यन्तेति । अनुभूतं चेत्यस्य प्रत्यनुभूतमित्यनेन पुनरुक्तिमाशङ्कयाऽऽह-केवलेनेति । पूर्वमिन्द्रियद्वारकानुमव उक्त इत्यपानरुक्त्य- मित्यर्थः । सर्वदर्शने हेतुमाह-सर्व इति ॥ ५ ॥ स यदा तेजसाऽमिततो अति । अत्रैष देवः स्वमान पश्यत्यथ * तदैतस्मिारीिर एतत्सुखं भवति ॥ ६ ॥ स यदा मनोरूपो देवो यस्मिन्काले सोरेण पित्ताख्येन तेजसा नाडीशयेन सर्वतोऽभिभूतो भवति तिरस्कृतवासनाद्वारो भवति तदा सह करणैर्मनसो रश्मयो हृय सिंहृता भवन्ति । यद। मनो दार्वग्निवद. विशेषविज्ञानरूपेण कृत्स्नं शरीरं व्याप्यावतिष्ठते तदा सुषुप्तो मवति । * दीपिकाया यदेत स्मनिति पाठः स्वं कृतोऽस्ति । स च मूलेऽपि क्वचिदृश्यते । अत्रापि स एव ग्राह्यचेद्यक्ततरो मन्येत । १ क. च. 'तीव म । २ ख. ग. घ. सर्व म°। ङ. सर्वो म' । ३ क च. वे तदर्श' । ४ क. प. भेदः । ५ क. च. "स्य प्रत्ययस्य प्र ।

·४२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ ४ प्रश्नः ] अत्रैतस्मिन्काल एष मनआख्यो देवः स्वप्नान्न पश्यति दर्शनद्वारस्य निरुद्धत्वात्तेजसा । अथ तदैतस्मिञ्शरीर एनत्सुखं भवति यद्विज्ञानं निराबाधमविशेषेण शरीरव्यापकं प्रसन्नं भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ कस्यैतत्सुखं भवतीत्यस्योत्तरं तदपक्षितं वदन्नाह स यदति । पित्ताख्येनति । इदमुपलक्षणं चिद्रूपेण ब्रह्मणा चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तन्मनः श्रवन इति श्रुत्यन्त. रेण प्राणशब्दिते ब्रह्मणि तस्य लयाभिधानात् । तिरस्कृतेति । वासनाभिव्यक्ती द्वारं स्वप्नभोगप्रदं कर्म यतिमा तत्रोपरतं भवति । तेनःशब्दितब्रह्मचैतन्यसंबन्धादि- त्यर्थः । रश्मय इति । वासना इत्यर्थः । अविशेषविज्ञानेति । समान्यचैतन्यरूपे. त्यर्थः । चेतनाशब्दितसामान्यवृत्तिरूपेण वा । अनेन सुप उक्त इत्याह-तदेति । नन्वर्थतत्सुखं भवतीत्ययुक्तं जन्यसुखस्य तदानीमसंमवात्स्वरूपसुखस्य पूर्वमपि समत्वेन तदा भवतीत्यनुपपरेगिमारय स्वरूपसुखमेव विशेषविज्ञानरूपविक्षेपामा निर्वात. स्थदीपप्रभावत्सम्यक्प्रकाशते तदपेक्षमेतद्वचनमित्याह-यविज्ञानमिति । विज्ञानरूपं स्वरूपसुखमित्यर्थः ॥ ६ ॥ एतस्मिन्कालेऽविद्याकामकर्मनिवन्धनानि कार्यकरणानि शान्तानि भवन्ति । तेषु शान्तेष्वात्मस्वरूपसुपाधिमिरन्यथा विभाव्यमानमद्वयमेक शिवं शान्तं भवतीत्नामेवावस्थां पृथिव्यायविद्याकृतमात्रानुप्रवेशेन दर्शययितुं दृष्टान्तमाह-- स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं संप्रतिवन्ते । एवं ह वै तत्सर्व पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ७ स दृष्टान्तो यया येन प्रकारेण सोम्य मियदर्शन क्यासि पक्षिणी पासार्थ वृक्षं वासोवृक्ष पनि संमते गच्छन्ति । एवं यथा दृष्टान्तो ह वै तदायमाणं स पर आत्मन्यारे संप्रतिष्ठते ॥ ७ ॥ अनेनाऽऽनन्दमयकोशशब्दितमनभिव्यक्तमन गावि सनाज्ञानं सुषुप्तीत्युकं पञ्चमप्रश्नस्योत्तरं तुरीयस्वरूपं वियतनातिविचारगोन इत्याह--एतस्मि- मिति । अन्ययेति । पूर्वमन्यथा विभाव्यमानमित्यर्थः । मात्रानुप्रवेशेनेति । मात्राणां विवेकतोऽक्षरेऽनुप्रवेशेनेत्यर्थः ॥ ७ ॥ किं तत्सर्वम्- पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाऽऽपश्चाऽऽपोमात्रा १ ख. ग. घ. ड. "न्तरे प्रा। २ क. ब्दितं ब्रह्म चै । ३ क. च. "प्तमुक्तमित्या' । ४ क. प. 'मेव त । ५ क. च. 'वज्ज्ञानं सुषुप्तिध'। - ·[ १ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाऽऽ- काशश्चाऽऽकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घातव्यं च रसश्च रसयि- तव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाऽऽदातव्यं चोपस्थश्चाऽऽनन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहंकार- चाहंकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च ॥८॥ पृथिवी च स्थूला पञ्चगुणा तत्कारणा च पृथिवीमात्रा च गन्धत. न्मात्रा । तथाऽऽपश्चाऽऽपोमात्रा च । तेजश्च तेजोमात्रा च। वायुश्च पायु. मात्रा च । आकाशश्वाऽऽकाशमात्रा च । स्थूलानि च सूक्ष्माणि च भूतानीत्यर्थः । तथा चक्षुश्चेन्द्रियं रूपं च द्रष्टव्यं च । श्रोत्रं च श्रोतव्यं च । घ्राणं च घ्रातव्यं च । रसश्च रसयितव्यं च । त्वक्च स्पर्शयितव्यं च। वाक्च वक्तव्यं च । हस्तौ चाऽऽदातव्यं च । उपस्थश्चाऽऽनन्दयितव्यं च । पायुश्च विसर्जयितव्यं च । पादौ च गन्तव्यं च । बुद्धीन्द्रिपाणि कर्मेन्द्रियाणि तथा * चोक्तानि । मनश्च पूर्वोक्तम् । मन्तव्यं च तद्विषयः। बुद्धिश्च निश्चयात्मिका । बोद्धव्यं च तद्विपयः । अहंकारश्चाभिमानलक्षण- मन्तःकरणम् । अहंकर्तव्यं च तद्विपयः । चित्तं च चेतनावदन्तःकरणम्। चेतयितव्यं च तद्विषयः । तेजश्च त्वगिन्द्रियव्यतिरेकेण प्रकाशविशिष्टा या त्वक्तया निर्भास्यो विषयो विद्योतयितव्यम् । प्राणश्च सूत्रं यदाच- क्षते तेन विधारयितव्यं संग्रथनीयं सर्व हि कार्यकारणजातं पारायन संहतं नामरूपात्मकमेतावदेव ॥ ८ ॥ । 3 ४ आपोमात्रा इत्यत्र विमक्त्यलोपश्चान्दतः । स्थूलानि चेति । पश्चीकृतानि * अत्रानुक्तसमुच्चयार्थेन तथा चेतिशब्दद्वयन बुद्धौन्द्रियकर्मेन्द्रियार्थी प्राध्याः । क. पुस्तक. पाठस्वीकारे तु न काचिदनुपपत्तिः । - सान्तापशब्दस्वीकरणमेव साधीयः । १ क. तदर्थाचोक्ताः । म' । २ ख. ग. घ. 'तन्यः । प्रा । ३ क. ग. प. र्यकर।

·४४ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [४ प्रश्नः ] चेत्यर्थः । ततश्च पञ्चीकरणमेतच्छृतिसिद्धमित्युक्तमन्यथाऽऽकाशाकाशमात्रयोः पृथ- गुक्त्यनुपपत्तेरिति । यद्यपि मन्तव्यादव्यो मनआदिचतुष्टयविषया अपि द्रष्टव्यादि- विषया एव न पृथक्तथाऽपि मन्तव्यत्वादिरूपेण पृथगिति पृथनिर्दिष्ट। इति द्रष्ट- व्यम् । प्रकाशविशिष्टा या त्वगिति । त्वगाश्रयं चर्म ...च तदे- वेत्यर्थः । पृथिवी चेत्यादिना विधारयितव्यं चेत्यन्तेनाऽऽत्मव्यतिरिक्तं तदुपाधिभूनं सर्व चोक्तमित्याह--सर्व हीति ॥ ८ ॥ अतः परं यदात्मरूपं जलसूर्य कादिवभोक्तृत्वकर्तृत्वेनेहानुपविष्टम्- एष हि दृष्टा स्पष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ९ ॥ एष हि द्रष्टा स्पष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञा- नात्मा विज्ञान विज्ञायतेऽनेनेति करणभूतं बुद्धयादीदं तु विजानातीति विज्ञानं कर्तृकारकरूपं तदात्मा तत्स्वभावो विज्ञातृस्वभाव इत्यर्थः । पुरुषः कार्यकरणसंघातोक्तोपाधिपूर्णत्वात्पुरुषः । स च जलसूर्यका- दिप्रतिबिम्बस्य सूर्यादिप्रवेशवज्जगदाधारशेषे परेऽक्षर आत्मनि संप्रति. ष्ठते ॥९॥ एष हि द्रष्टेत्यादिनोपहितस्वरूपमुच्यत इत्याह-अतः परमिति । द्रष्टेति । उपा- धिकृतमपि द्रष्तृत्वादिकमुपाधिव्यतिरिक्तेऽनुपहित आत्मन्यारोपितं स्फटिके लौहित्यव- दस्तीत्युपाधिभिन्नोऽप्यात्मा द्रष्टेत्यादिनोक्तः । विज्ञानात्मेत्यत्र द्रष्टेत्यादाविव कर्तृ- वाचकतृचोऽमावाद्विज्ञानं यज्ञं तनुत इत्यादाविव बुद्धरभिधाने पौनरुक्त्यमाशङ्कयाऽऽ. ह-विज्ञानमिति । करणभूतमिति । विज्ञानमय इत्यादावित्यर्थः । एष हीति हिशब्दश्चशब्दार्थकः । स च संप्रतिष्ठि( 8 )त इति क्रियानुकर्षणार्थ इति वदन्द्रष्टु. रात्मनः पृथिव्यादिवत्स्वरूपेणाक्षरे लयो न संभवतीत्याशङ्कयोपाधिलय उपहितरूपा. मावमे( व ए )वास्य लय इत्याह-स चति ॥९॥ तदेकत्वविदः फलमाह- परमेवाक्षरं प्रतिपयते स यो वै तदच्छायमशरी. रमलोहितं शुभमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वो भवति । तदेष श्लोकः ॥ १० ॥ १ क. च. 'न्तव्यादि । २ क. जगत्कर्तृसू । ३ क. नल य धासोपे । ४ ग. धारशे । - ह

·[४ प्रश्नः ]
प्रश्नोपनिषत् ।
४५
परमेवाक्षरं वक्ष्यमाणविशेषणं प्रतिपद्यत इत्येतदुच्यते स यो ह वै
तत्सर्वेषणाविनिर्मुक्तोऽच्छायं तमोवर्जितम् । अशरीरं नामरूपसर्वोपा-
धिशरीरवर्जितम् । अलोहितं लोहितादिसर्वगुणवर्जितम् । यत एवमतः
शुभ्रं शुद्धम् । सर्वविशेषणरहितत्वादक्षरम् । सत्यं पुरुषाख्यम् । अपा-
णममनोगोचरम् । शिवं शान्तं सबाह्याभ्यन्तरमजं वेदयते विजानाति ।
यस्तु सर्वत्यागी सोम्य स सर्वज्ञो न तेनाविदित किंचित्संभवति । पूर्व-
मविद्ययाऽसर्वज्ञ आसीत्पुनर्विद्ययाऽविद्यापनये सर्वो भवति तदात-
(तत्त)स्मिन्नर्थ एष श्लोको मन्त्रो भवत्युक्तार्थसंग्राहकः ॥ १० ॥
एवं जाग्रदादीनामन्यधर्मत्वोक्त्या शोधिततुर्यात्मानुवादेन तस्याक्षरैक्याभिधानपुर:-
सरं तज्ज्ञानस्य फलमुच्यत उत्तरवाक्येणेत्याह-तदेकत्वति । वक्ष्यमाणलक्षणमक्षरं
प्रतिपद्यत इत्येवंरूपं फलमाहेत्यन्वयः । उत्तरवाक्यमिति शेषः । उक्तमर्थ
श्रुत्यक्ष.
रारूढमाह-एतदुच्यत इति । स इत्यस्यार्थमाह-सर्वेति । अारिरिगो दुर्ल-
मत्वं स यो ह वा इत्यनेनोक्तम् । स यः कश्चिदेवापूर्ववत्तदच्छायादिविशेषणमक्षरं
वेदयत इत्येकं वाक्यं समापनीयम् । यस्तु वेदयते स सर्वज्ञ इति वाक्यान्तरं कार्यम् ।
अन्यथा यच्छब्दद्वयानन्वयात् । आद्यवाक्येऽच्छायादिविशेषणत्रयेण कारणसूक्ष्मस्थू-
लशरीरत्रयनिराकरणेनावस्थात्रयनिराकरणेनावस्थात्रयराहित्यमनद्यते । लोहितादि-
[सर्व गुणवर्मितमित्यनेन तद्गुणकस्थूलशरीरवर्जितमिति प्रतीतेः । शुभ्रमित्यनेन तमेव
तुरीयमनूद्य तस्याक्षरसामानाधिकरण्येनैक्यमुक्तमिति विवेकः । अत्राक्षरमित्यनेनाक्षर
पुरुषं वेद सत्यं सबाह्याभ्यन्तरो ह्यनोऽप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति मन्त्रोक्तानि सर्वाणि
विशेषणान्यात्मोपलक्षणान्यात्मोपलक्षणार्थ संगृहीतानीत्याह-सत्यमित्यादिना ।
यस्तु सर्वदलीत्यत्रापि वाक्ये वेदयत इत्यस्यानुपङ्गः । अत्र सर्वज्ञ इत्यनेन कस्मिन्नु
भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति प्रतिज्ञातं सर्वविज्ञानमुक्तम् । सर्वात्मत्वस्य
ज्ञानजन्यत्वेऽनित्यत्वं स्यादत आह-पूर्वमिति । एवं चाऽऽरोपनिवृत्तिद्वाराऽभूत-
तद्भावो विवक्षित इत्याह-सवों भवतीति ॥ १० ॥
विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि
संप्रतिष्ठन्ति यत्र । तदक्षरं वेदयते यस्तु
सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाऽऽविवेशेति ॥११॥
इत्यथर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥
विज्ञानात्मा सह देवैश्वान्यादिभिः प्राणाश्चक्षुरादयो भूतानि पृथि-
व्यादीनि संप्रतिष्ठन्ति प्रविशन्ति यत्र यस्मिन्नक्षरे तदक्षरं वेदयते यस्तु
सोम्य प्रियप्रदर्शन स सर्वज्ञः सर्वमेवाऽऽविवेशाऽऽविशतीत्यर्थः ॥११॥

·आनन्दगिरिकृतीकासंबंलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्रश्नः ] इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥ अग्न्यादिभिरिति । ततश्च चक्षुश्च द्रष्टव्यं चेत्यत्रापि चक्षुरादिमिर्दैवा अप्युपल. क्षिता इति व्याख्यातम् ॥ ११ ॥ इत्यानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भायटीकायां चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमः प्रश्नः। अथ हैनं शैव्यः सत्यकामः पप्रच्छ । अथ हैनं शैव्यः सत्यकामः पप्रच्छ । एवं चतुर्थप्रश्नोत्तमाधिकारिणः पदार्थशोधनपूर्वकवाक्यार्थज्ञानेनाक्षरप्राप्तिमुक्त्वाऽ- श्रानधिकारिणो मन्दवैराग्यवत ओमित्येवं ध्यायत आत्मानं प्रणवो धनुरित्यादिमन्त्र- सूचितं ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा क्रमेणाक्षरप्राप्त्यर्थमोंकारोपासनं वक्तुं पञ्चमप्रश्नमवतार- यति-अथ नमिति । अथेदानीं परापरब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वेनोंकारस्योपासनविधित्सया प्रश्न आरभ्यते- स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्त मोंकार- मभिध्यायीत । कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति तस्मै स होवाच ॥ १ ॥ स यः कश्चिद्ध वै भगवन्मनुष्येषु मनुष्याणां मध्ये तदद्भुतमिव प्रायणान्तं मरणान्तं यावज्जीवमित्येतदोंकारमभिध्यायीताऽऽभिमुख्येन चिन्तयेत् । बाह्यविषयेभ्य उपसंहृतकरणः समाहितचित्तो भक्त्यावेशि- तब्रह्मभाव ओंकारे । आत्मप्रत्ययसंतानाविच्छेदो भिन्नजातीयप्रत्यया. न्तराखिलीकृतो निर्वातस्थदीपशिखासमोऽभिध्यानशब्दार्थः। सत्यब्र- मचर्याहिंसापरिग्रहत्यागसंन्यायशौचसंतोषामायावित्वायनेकयमनिय- १ क. प्रश्नोकोत्त।

·[ ५ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत् । ४७ मानुगृहीतः स एवं यावज्जीवव्रतधारणः। कतमं वावानेके हि ज्ञानकर्म- भिजेतव्या लोकास्तिष्ठन्ति तेषु तेनोंकाराभिध्यानेन कतमं स लोकं जयतीति पृष्टवते तस्मै स होवाच पिप्पलादः॥ १॥ इदानीमिति । गार्थप्रश्ननिर्गासानन्तरामित्यर्थः । परेति । १. मशिन- मेण परब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनत्वेनेत्यर्थः । तदद्भुतमिवेति । तदिति क्रियाशेषणं तादृशम. मिध्यानमिति, तेन विशेषणेनाद्भुतत्वं दुष्करत्वं भातीत्यर्थः । अभिध्यानेन तत्पूर्वका. लीने प्रत्यहारधारणे सूचिते इत्याह-वाह्येति । भक्त्याऽऽदरेणोपचारेण वाऽऽवेशित आरोपितो ब्रह्मभावो यस्मिन्नोंकारे मि इत्यन्वयः । अनेन धार. णोक्ता । ध्यानशब्दार्थमाह-आत्मेति । ::.'. : इत्यविच्छिन्नसंतान इत्यर्थः। प्रत्ययान्तरेण विजातीयप्रत्ययेनाखिलीकृतोऽनन्तरितः । चित्तस्याऽऽत्मविषयस्यैव सत एकदेशेन विक्षेपं वारयति-निर्वातति । ध्यानेनैव यमादिसाधनजातमपि सूचित- मित्याह-सत्येति । कतममिति डतमचोऽथ बहुषु निर्धारणं दर्शयति-अनेके हीति । ओंकाराभिध्यानं ध्यानत्वाद्दहराद्युपासनवदपरप्राधिसाधनमेवोत परप्राप्तिसाधनमपीति प्रष्टुरभिप्रायः ॥ १॥ एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः। तस्माद्विद्वानेतेनैवाऽऽयतनकतरमन्वति ॥ २ ॥ एतद्वै सत्यकाम । एतद्ब्रह्म वै परं चापरं च ब्रह्म परं सत्यमक्षरं पुरु- पाख्यमपरं च प्राणाख्यं प्रथम यत्तदोकार एवोकारात्मकमोंकारप्रती- कत्वात् । परं हि ब्रह्म शब्दाधुपलक्षणान, सर्वधर्मविशेषवर्जितमतो न शक्यमतीन्द्रियगोचरत्वात्केवलेन मनसामगोहिमोंकारे तु विष्ण्वादि- प्रतिमास्थानीये भक्त्यावेशितब्रह्मभावे यायिनां तत्प्रसीदतीत्यवग- म्यते शास्त्रप्रामाण्यात्तथाऽपरं च ब्रह्म । तस्मात्परं चापरं च ब्रह्म यदी- कार इत्युपचर्यते । तस्मादेवं विद्वानेतनवाऽऽत्मगाप्तिसाधननैवों काराभि- ध्यानेनैकतरं परमपरं वाऽऽन्वेति ब्रह्मानुगच्छति नेदिष्ठं लालम्बनमों- कारो ब्रह्मणः ॥ २ ॥ तदभिप्रायज्ञः पिप्पलादोऽपर.लम्बन या ध्यानं चेन परप्राप्तिमानसावनं परालम्जन. स्वेन चेत्क्रमेण परप्राप्तिसाधनमित्युत्तरमाह-एतद्वा इति । एतद्यच्छब्दयोन घुमकयोरों- कारविशेषणत्वायोगालाविशेषणमाह-एतद्रह्मेति । वि. तद्ब्रह्म य आह-पर चति । १ क. च. 'देशवि । २ ख. ग. घ. द. गाहयितु । ३ ख. ग, घ, ङ, इत्युच्यते ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५ प्रश्नः ] यदेतत्परं चापरं च ब्रह्मास्ति तदुमयमोंकार इति वाक्यान्वय इत्यर्थः । न चैवं ब्रह्मोद्देशेनोंकारत्वविधाने ब्रह्मण्योंकारदृष्टिः प्रसज्येतेति शङ्कयम् । ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षा- दिति न्यायेन लोकेषु सामोपासीतेत्यादाविव निकृष्ट ओंकार एव ब्रह्मदृष्टिः सिध्य- तीति भावः । तयोर्मेंदात्कथमक्यमित्याशङ्कयोपचारादित्याह-ओंकारप्रतीकत्वा. दिति । अनेन मामा-नाभिकरण्येनोंकारस्य प्रतीकत्वमुपदिश्यत इति भावः । ननु किं प्रतीकोपदेशेन साक्षादेव ब्रह्माभिधीयतामत आह-परं होति । शब्दादीति । शब्दादिभिः साक्षाद्वोधनानहमित्यर्थः । आदिशब्देनानुमानादि गृह्यते । प्रवृत्तिनिभि- त्तस्य धर्मत्य लिशस्य चाभावादिति तत्र हेतुमाह-सति। न शक्यमि य(म)वाहितु. मित्यन्वयः । तहीन्द्रियर्मनसा वा तद्ग्रहोऽस्त्वित्यत आह-अतीन्द्रियेति । मन- सेतीन्द्रियत्यपि द्रष्टव्यम् । तर्हि नायियोंकारेऽप्यावेशासंभवास्किंचिद्विशेषमारो- प्याऽऽवेशो वक्तव्यः । अत एव सूर्यान्तर्गतत्वं विशेषं वक्ष्यत्योंकारतादात्म्यं च । तत्कथं निर्विशेष[त्व लाभोऽत आह-ओंकारे विति । प्रसीदतीति । तदुपासनेन चित्तस्य नर्मल्ये सति निविशेष स्वयमेव प्रकाशत इत्यर्थः । तत्र मानमाह-शास्त्रेति अन्यथा परायित्यर्थः । तथाऽपरं चेति । प्रसीदतीत्यन्वयः । तस्मादिति । kriti::तिः । तस्मादेवं विद्वानिति । ब्रह्मत्वाद्रह्मत्वाहमिति विद्वानित्यर्थः । एतेनेवेत्यनन्तरमायतनेनाऽऽलम्बनेनेति पदद्वयं प्रमादतो गलितमिति द्रष्टव्यम् । तस्य पदस्य पिण्डितार्थमाह-ओंकारेति । न त्वेतच्छब्दार्थकथनमेत- दिति द्रष्टव्यम् । अभिध्यानस्याऽऽयतनत्वाभावादितांतरोपासनावदस्याप्युपासनत्वा. परप्रापकत्वं न संभवतीत्यत आह-नेदिष्टमिति । मनआयपेक्षयेदं नेदिष्ठं समीपव. यन्तरङ्ग श्रेष्ठमालम्बनमेतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परमित्यादिश्रुतेरित्यर्थः ॥ २ ॥ स योभनात्रमा यथीत स तेनैव संवेदितस्तूर्ण- मेव जगत्यामगिसंपद। । मृचो मनुष्यलोकमप- नयन्ते स तत्र तपता ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभवति ॥ ३॥ स यद्यप्योंकारस्य सकलमत्राविभागज्ञो न भवति तथाऽप्योंकारा- भिध्यानभाषाविशिष्टामे व न गच्छति । एतदेकदेशज्ञानवैगुण्यतयोंका- रशरणः कर्मज्ञानोभयभ्रो न दुर्गतिं गच्छति किं तर्हि यद्यप्येवमोंका- रमेवैकमात्राविभागज्ञ एवं केवलोऽभिध्यायीतकमात्रं सदा ध्यायीत स १ क. ङ्गत्वाभा । २ ख. र. घ. ६. गाहयितु । ३ क. च. "त्वाईत्वाह । ४ घ. त्वादह'। ५क. व. मेक। .

·[५ प्रश्नः
प्रश्नोपनिषत् ।
तेनैवैकमात्राविशिष्टोंकाराभिध्यानेनैव संवेदितः संबोधितस्तूर्ण लिममेव
जगत्यां पृथिव्यामभिसंपद्यते । किं, मनुष्यलोकम् । अनेकानि हि
जन्मानि जगत्यां संभवन्ति तत्र तं साधकं जगत्यां मनुष्यलोकमेवर्च
उपनयन्त उपनिगमयन्ति । ऋच ऋग्वेदरूपा ह्योंकारस्य प्रथमैकमा-
बाऽभिध्याता । तेन स तत्र मनुष्यजन्मनि द्विजारयः संस्तपसा ब्रह्म-
चर्येण श्रद्धया च संपन्नो महिमानं विभूतिमनुभवति न वीतश्रद्धो यथे-
टचेष्टो भवति योगभ्रष्टः कदाचिदपि न दुर्गति गच्छति ॥ ३ ॥
नेदिष्ठत्वमेव संस्तुवन्नुत्तरवाक्येण साधयति-स यदीति । विकलस्यापि फलजनक-
स्वान्नेदिष्ठत्वमित्यर्थः । सफलति । अकारादिमात्रात्रयात्मक ओंकारः स चोपासि-
तव्य इति न जानाति फित्वकारमात्रमुपासितव्यं जानातीत्यर्थः । तथाऽप्येकदेश-
ज्ञानवैगुण्यतया दुर्गतिं न गच्छति किं तोंकाररामियान मावातदेकदेशध्यानप्रमा-
वाद्विशिष्टामेव गतिं गच्छतीत्यन्वयः । तात्पर्यार्थमुक्त्वेदानीमक्षरार्थमाह-यद्यप्ये-
वमिति । यदिशब्दो यद्यपीत्यर्थे व्याख्यातः । एवं च स तेनैवेत्यतः प्राक्तथाऽपीति
पदं द्रष्टव्यम् । एकमात्रमिति । एकमात्रात्मकमोंकारमकारमित्यर्थः । एकमात्रावि-
शिष्टत्यत्राप्येकमात्रात्वविशिष्टेत्यर्थः । ओंकारेति । तदवयवेत्यर्थः । एकमात्राप्रधा-
नमप्रधानीमूतमात्राद्वयं कृत्स्नमोंकारमिति केचिद्व्याचक्षते । दीपिकायां वाच.
स्पत्ये चाकारमात्रमित्येव व्याख्यातम् । संबोधित इति । तन्मात्राध्यानेन तन्मात्रा-
साक्षात्कारवानित्यर्थः । पृथिव्यां किमभिसंपद्यत इति कर्माऽऽकाङ्क्षते-किमिति ।
मनुष्यलोकमिति पदमिहाऽऽकृष्याऽऽकाङ्क्षा पूरयति-मनुष्यलोकमिति। मनुष्य-
शरीरमित्यर्थः । पृथिव्यां मनुष्यलोकस्यैव नियमातदुक्तिवैयर्यमत आह–अने-
कानि हात । पवादीनि हीत्यर्थः । तर्हि तस्य नियमेन कथं मनुष्यत्वप्राधिरत
आह-तत्र तमिति । ऋग्वेदरूपा हीति । पृथिव्यकारः स ऋग्वेद इति श्रुते.
रकारस्य तद्रूपत्वमित्यर्थः । अभिध्याताऽकाररूपा मात्रा ऋग्वेवरूपेत्यन्वयः । तेनेति ।
येनदरूपत्वं तस्य तेनों मनुष्यलोकमुपनयन्त इत्यर्थः । वीतश्रद्ध इति । श्रद्धा.
विरहितः सन्नित्यर्थः । योगभ्रष्ट इति । एकदेशज्ञानविकर इत्यर्थः । अनेन न
कल्याणकृत्कश्चिदिति गीतावाक्यसंवादः सूचितः ॥ ३ ॥
अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपद्यते सोऽन्तरिक्ष
यजुभिरुन्नीयते सोमलोकम् । स सोमलोके, विभूति-
मनुभूय पुनरावर्तते ॥ ४ ॥

·५० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५ प्रभः) अथ पुनर्यदि द्विमात्राविभागज्ञो द्विमात्रेण विशिष्टमोंकारमाभिध्या- यीत स्वशात्मके मनसि मननीय यजुर्म ये सोमदेवत्ये संपद्यत एकाग्रत- याऽऽत्मभावं गच्छति । स एवं संपन्नो मृतोऽन्तरिक्षमन्तरिक्षाघारं द्विती- यमात्रारूपं द्वितीयमात्रारूपैरेव यजुमिस्त्रीयते सोमलोकं सौम्यं जन्म प्रापयन्ति तं यजूंषीत्यर्थः । स तत्र विभूतिमनुभूय सोमलोके मनुष्य- लोकं प्रति पुनरावर्तते ॥ ४॥ द्विमात्रेण विशिष्टमिति । नियमानेन विशिष्टमोंकारं तद्गतमुकारमि. त्यर्थः । न तु मात्राद्वयमकारस्य पूर्वमेवोक्तत्वादत एव:...नि वक्ष्यति । श्रुतौ तृतीया द्वितीयार्थे, ओंक रममि या पीना गुमति भावः । अत्राभिध्यानं तादात्म्याभिमानपर्यन्तमिति वक्तुं मनसि संपद्यत इति वाक्यं तत्र साक्षान्मन:संपत्तेः। साधनस्वेन वा फलत्वेन वाऽनन्वयान्मनःशब्देन तत्परिणामस्वप्नादिलक्षणद्वारा स्वप्न- यजुराधात्मत्वेन श्रुत्यन्तरे श्रुतोंकार एव .लक्ष्यत इत्याह-स्वमात्मक इति । उकारे संपत्तिपर्यन्तममिध्यानं यः करोतीति वाक्यार्थ इत्यर्थः । अत्र केचित्स यदी. त्यादिः पुनरित्यन्तं न स्तुतिः फितूक्तफलायाकारे विश्वामिन्नविराडपासनमुकारे तेजसामिन्नहिरण्यगर्मोपासनं च विवक्षितमित्याः । तन्मते मनःशब्देनाण्डपरिणाम- स्वप्नाभिमानी हिरण्यगर्भ उच्यत इति वक्तुं स्वप्नात्मक इत्याविशेषणानानि बोध्यम् । दीपिकायां तु मात्राद्वयस्य 1. मनसि संपत्तिश्च मनसैकाग्र- तया चिन्तनमिति च व्याख्यानम् ॥ ४ ॥ यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनेवाक्षरेण परं पुरुषम- भिध्यायात स तेजास सूर्ये संपन्नः। यथा पादो. दरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनि- मुक्तः स सामगिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माजी- वचनात्परात्परं पुस्शियं पुरुषमीक्षते तदेतौ श्लोको भवतः ॥ ५॥ यः पुनरेताकारं त्रिमात्रेण त्रिमात्राविषयविज्ञानविशिष्टेनोमित्येते. नैवाक्षरेण परं सूर्यान्तर्गतं पुरुषं प्रतीकेनाभिध्यायीत तेनाभिध्यानेन प्रतीकत्वेन ह्यालम्बनत्वं प्रकृतमोंकारस्य परं चापरं च ब्रह्मेत्यभेदश्रुतेरों- कारमिति च द्वितीयाऽनेकशः श्रुता बाध्येतान्यथा यद्यपि तृतीयाभि- १ क. ख. ड. "यल । २ ख. ग. ड. रेने त्रि' । ३ ख.. घ. ङ, रेनमो। ४ ख, ग, घ, अ. 'श्रुत्योंका।

·[५ प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । ५१ .. धानत्वेन करणत्वमुपपद्यते तथाऽपि प्रकृतानुगेधाधिमात्रं परं पुरुषमि. ति द्वितीयैव परिणेया त्यजेदेकं कुलस्यार्थ इति न्यायेन, स तृतीयमा- त्रारूपस्तेजसि सूर्य संपन्नो भवति ध्यायमानो मृतोऽपि सूर्यात्सोमलो. कादिवन पुनरावर्तते किंतु सूर्ये संपन्नमात्र एव । यथा पादोदरः सर्पः स्त्वचा विनिर्मुच्यते जीर्णत्वग्विनिर्मुक्तः स पुनर्नवो भवति । एवं ह वा एष यथा दृष्टान्तः स पाप्मना मर्पत्वस्थानीयेनाशुद्धिरूपेण विनि. मुक्तः सामभिस्तृतीयमात्रारूपेरू-मुन्नीयते ब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो लोकं सत्याख्यम् । स हिरण्यगर्भः सर्वेषां संसारिणां जीवा- नामात्मभूतः । स ह्यन्तरात्मा लिङ्गरूपेण सर्वभूतानां तस्मिन्हि लिङ्गा- त्मनि संहताः सर्वे जीवाः । तस्मात्स जीवघनः । स विद्वास्त्रिमात्रों- काराभिज्ञ एतस्माज्जीवघनाद्धिरण्यगर्भात्परात्परं परमात्माख्यं पुरुष- मीक्षते पुरिशयं सर्वशरीरानुपविष्टं पश्यति ध्यायमानः । तदेतस्मिन्य- थोक्तार्थप्रकाशको मन्त्रौ भवतः ॥ ५ ॥ एवोकार स्तुत्वा तदुपासनं परब्रह्मविषयं विधत्ते - यः पुनरिति । विज्ञा- नविशिष्टेनेति । विज्ञानविषयीकृतेनेत्यर्थः । मात्रात्रयात्मकज्ञानेनेति यावत् । पूर्वव- दत्रापि त्रिमात्रेणेत्यत्र तृतीया मात्रा मकार उच्यत इति भ्रमं वारयितुमोमित्येतेने- वाक्षरेणेत्युक्तम् । पूर्वत्र तत्तन्मात्राप्रधान ओंकार एवोच्यत इति मत इहैवेदं विशे. षणमनुपपन्नं पूर्वत्राप्योंकारस्येवोत्तत्वादिनि तन्मतमनुपपन्नमिव मातीति त्रिमाणेति तृतीयाश्रमणाकारो न प्रतीकम् । तथा सति विषयत्वेन कर्मतया द्वितीया स्याम्कि. स्वभिध्यायकत्वेन करणत्वमेव तृतीयाबलादिति भ्रमं वारयति-प्रतीकेनेति । तस्य कर्मत्वेऽपि कारकत्वेनाभिध्यानक्रि गनिर्वर्तकत्वेन हेतुत्वात्तन्मात्रविवक्षया तृतीयोपप. द्यत इत्यर्थः । एवं व्याख्याने हेतुमाह-प्रतीकत्वेनेति । अभेदेति । प्रतीकत्वे यधिष्ठानाध्यस्यमानयोस्तादात्म्यारोपादभेदश्रवणमुपपद्यते करणत्वे तु न तदुपपद्यत इत्यर्थः । अनेकश इति । ओंकारमभिध्यायीत स यद्येकमात्रमभिध्यायीतेति द्विवारं श्रुतेत्यर्थः । अन्यथेत्यस्य बाध्येतेत्यनेनान्वयः । अथ यदि द्विमात्रेण यः पुनरेतं त्रिमात्रेणेति च तृतीयाऽपि द्विवारं श्रुता हेतुत्वापेक्षया करणत्वेन स्वरसा च कारकविभक्तित्वात्ततस्तस्या अपि बाधो न युक्त इति शङ्कते-यद्यपीति । द्वितीयाद्वयस्यापि कर्मत्वे स्वारस्यादुपक्रमस्थत्वाच्च तस्यैव प्राबल्यमित्याह-तथाऽपीति। प्रकृतति । प्रक्रमानुरोधादित्यर्थः । किंच द्वितीयाद्वयमुक्ता( क्त्वाऽ? )भेदश्रुतिः । १ ख. ग. घ. ङ. च. रूपे तेज २ क. ख. ङ सूर्यसं। ३ ख. ग. घ. ड. त्ववियुक्तः । ४ ख. 'त्मज्ञातेने' । ग. त्मना ज्ञातेने । घ. इ. त्मज्ञा । ५ क. धानोंका । ६ च. °साच का।

·५२ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५ प्रभः] एतेनैवाऽऽयतनेनैकतरमन्वेति । आयतनेनैवान्वेतीत्यालम्बनवाच्यायतनश्रुतिद्वयं चेति बहुश्रुत्यनुरोधेन तृतीयाद्वयं त्याज्यमित्याह-त्यजेदेकमिति । तृतीयमात्रा. रूप इति । यद्यपि मात्रात्रयध्यानान्मात्रात्रयरूपित्वमेव तस्य तथाऽपि तृतीयमा- त्राया एवेहासाधारण्यात्तत्प्राधान्येन निर्देश इति बोध्यम् । तृतीयमात्रारूप इति सप्त- म्यन्तपाठे तत्सूर्यविशेषणं मकारस्याऽऽदित्यात्मकत्वादिति । हिरण्यगर्मस्य जीवघनत्व- मनागतावेक्षणन्यायेनोपपादयति-स हिरण्यगर्भ इति । लिङ्गरूपेणेति । समष्टिलि. जरूपेणेत्यर्थः । तस्मिन्हीति । समष्टिलिङ्गात्मनि हिरण्यगर्भ व्यष्टिलिमिमानिनः सर्वे जीवा गोत्वप्तामान्ये खण्डमुण्डादय इव संहता इत्यर्थः । इदानीं वाक्यं योजय. ति-स विद्वानिति । स विद्वानिदानी ध्यायमानः पश्चाद्ब्रह्मलोकं प्राप्तः। तत्र ब्रह्मलोके स्थावरजङ्गमेभ्यः पराजीवघनात्परं पुरुषं पश्यति ततो मुक्तो भवतीत्यन्वयः ॥ ५ ॥ तिलो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसत्ता अनविप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्य- मासु सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः ॥६॥ तिस्रस्त्रिसंख्याका अकारोकारपकाराख्या ओंकारस्य मात्राः । मृत्युमत्यः, मृत्युर्यासां विद्यते ता मृत्युमत्यो मृत्युगोचरादनतिक्रान्ता मृत्युगोचरा एवेत्यर्थः । ता आत्मनो ध्यानक्रियासु प्रयुक्ताः । किंचा- न्योन्यसक्ता इतरेतरसंबद्धाः । अनविप्रयुक्ता विशेषेणेककविषय एव प्रयुक्ता विप्रयुक्ताः । न तथा विप्रयुक्ता अविप्रयुक्ता नाविप्रयुक्ता अन. विषयुक्ताः किं तार्ह विशेषेणैकस्मिन्ध्यानकाले तिसृषु क्रियासु बाह्या- भ्यन्तरमध्यमासु जाग्रत्स्वमसुषुप्तस्थानपुरुषाभिध्यानलक्षणासु योगा- यासु सम्यक्पयुक्तासु सम्यग्ध्यानकाले प्रयोजितासु न कम्पने न चलति ज्ञो योगी यथोक्तविभागज्ञ ओंकारस्येत्यर्थः । न तस्यैवंविद- श्वलनमुपपद्यते । यस्माज्जाग्रत्स्वमसुषुप्तपुरुषाः सह स्थानैर्मात्रात्रयरूपे- गोंकारात्मरूपेण दृष्टाः स ह्येवं विद्वान्सर्वात्मभूत ओंकारमयः कुतो वा चलेकस्मिन्वा ॥६॥ तत्र यः पुनरेतमित्यादिनोक्तेऽर्थ आद्यं मन्त्रं योनयति-तिस्र इति । मृत्युगोचरा इति । प्रत्येकं ब्रह्मदृष्टिं च विना तदुपासकानां मृत्य्वनतिक्रमादित्यर्थः । ब्रह्मदृष्टया संश्लिष्टत्वेन च संभूय च प्रयुक्ताश्चैत्रायं दोष इत्याह-किंचेति । जाग्रदिति । जाप्र. त्पुरुषो वैश्वानराभिन्नो विश्वस्तत्स्थानं स्थूलशरीरं जागरितं च । स्वप्नपुरुषस्तु हिरण्य. ज्यगर्भामिन्नस्तैजसस्तत्स्थानं लिङ्गशरीरं स्वप्नश्च । सुधुतावीश्वरात्मा प्राज्ञस्तत्स्थानमव्या- , ख, ग, घ. ड. च. "पुप्तोऽपीश्व' ।

·[५ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । कृतं सुषुप्तिश्च । तेषामकारादितादात्म्येन यदमिध्यानं तल्लक्षणासु योगक्रियासु प्रयु- कास्वन्योन्यसक्ता अनविप्रयुक्तास्तिस्रो मात्राः प्रयुक्ताश्चेन्न कम्पत इत्यन्वयः । अनेन सर्वात्मके परब्रह्मणीश्वर ओंकारामेदेन ध्यानमुक्तम् । यथोक्तेति । तिस्रो मात्रा इति श्लोकोक्कविमाग इत्यर्थः । कुतो वेति । चलनं विक्षेपः स्वस्य सर्वात्मत्वेन स्वव्यति. रिक्तामावाचलनं न संमवतीति कुतो हेतोः कस्मिन्वा विषये चलेदित्यर्थः ॥१॥ सर्वार्थसंग्रहार्यों द्वितीयो मन्त्र:- ऋग्मिरेतं यजुमिरन्तरिक्षं * सामभिर्यत्तत्कायो वेदयन्ते । तमोंकारेणैवाऽऽयतनेनान्वेति विद्वा- न्यत्तच्छान्त मजरममृतमभयं परं चेति ॥ ७ ॥ इत्यथर्ववेदीय प्रश्नोपनिषदि पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥ ऋम्भिरेतं लोकं मनुष्योपलक्षितम् । यजुभिरन्तरिक्षं सोमाधिष्ठितम् । सामभिर्यतहमलोफमिति तृतीयं कवयो मेधाविनो विद्यावन्त एव नाविद्वांसो बेदयन्ते । तं त्रिविध लोकमोंकारेण साधनेनापरब्रह्मलक्षण- मन्वेत्यनुगच्छति विद्वान् । तेनैवीकारेण यत्तत्परं ब्रह्माक्षरं सत्यं पुरुषा- ख्यं शान्तं विमुक्तं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिविशेषसर्वप्रपश्चविचार्जिनमत ए- वाजरं जरावर्जितममृतं मृत्युवर्जितमत एवं यस्माज्जराविक्रियारहितम- तोऽभयम् । यस्मादेवाभयं तस्मात्परं निरतिशयम् । तदप्योंकारेणाऽऽय- तनेन गमनसाधनेनान्वेतीत्यर्थः । इतिशब्दो वाक्यपरिसमाप्त्यर्थः ॥७॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥ अपरब्रह्मप्राप्त्यर्थ य ओंकारः प्रयुक्तस्तेनैव न पृथक्पयुक्तः परमपि प्राप्नोति ब्रह्मलोक उत्पन्ननिर्विशेषब्रह्मसाक्षात्कारेणोक्तस्या कारस्य क्रममुक्तिफलत्वादित्याह- तेनैवेति । येनापरमन्येति तेनैव परमप्यन्वेतीत्येवकारार्थ इत्यर्थः । तदप्योंकारेणेत्या- यतनविशेषणार्य पुनरोंकारग्रहणमिति न पुनरुक्तिरिति बोध्यम् ।। ७ ।। इति श्रीमदानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां पञ्चमः प्रश्नः ॥ ५ ॥ । x एतदग्रे स इति पदं कचिन्मूलेऽधिकं तच्च भाष्ये दीपिकायां च नोपलभ्यते क. तत्तत्सूक्ष्मला । २ क. च. यादिर' ।

·५४ आनन्दगिरिकनटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्रश्नः ] अथ षष्ठः प्रश्नः। अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ । अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ, समस्तं जगत्कार्यकारणलक्षणं सह विज्ञानात्मना परस्मिन्नक्षरे सुषुप्तिकाले संप्रतिष्ठि(ठ)त इत्यु- क्तम् । सामर्थ्यात्प्रलयेऽपि तस्मिन्नेवाक्षरे संपतिष्ठते जगत्तत एवोत्पद्यत इति सिद्धं भवति । न ह्यकारणे कार्यस्य संप्रतिष्ठानमुपपद्यते । उक्तं च- " आत्मन एप प्राणो जायते " इति । जगतश्च यन्मूलं तत्परिज्ञाना. स्परं श्रेय इति सर्वोपनिषदां निश्चितोऽर्थः । अनन्तरं चोक्तं स सर्वज्ञः सर्वो भवतीति । वक्तव्यं च क तर्हि तदक्षरं सत्यं पुरुषाख्यं विज्ञेय. मिति । तदर्थोऽयं प्रश्न आरभ्यते । वृत्तान्वाख्यानं च विज्ञानस्य दुर्ल. भत्त्वख्यापनेन तल्लब्ध्यर्थं मुमुक्षूणां यत्नविशेषोपादानार्यम् । .. गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः कर्माणि विज्ञानमयश्चेति मन्त्रे कर्मभिः सह षोडश. कलानां परस्मिल्लयमुक्त्वा यथा नद्यः स्यन्दमाना इति मन्त्रेण दृष्टान्तोक्तिद्वारा पर- प्राप्तिरुक्ता तन्मन्त्रयोर्विस्तराभिधानार्थ षष्ठं प्रश्नमारमते-अथ हैनामिति । तस्य पूर्वेण संगतिमुक्तार्थानुवादपूर्वकमाह-समस्तमित्यादिना । अक्षरस्य कारणत्वसि- द्ध्यर्थं प्रलयेऽपि तस्मिन्नेव लयमाह--सामर्थ्यादिति । लयाधारत्वेन कारणत्व- माह- तत इति । तदुक्तेः प्रयोजनमाह-जगत इति । यद्यप्यद्वितीयात्मज्ञाना- न्मुक्तिर्न कारणज्ञानात्तथाऽपि तस्य कारणत्वे तद्वयतिरेकेण कार्याभावात्तदद्वितीयत्व- ज्ञान सिध्यतीति तादृशात्मज्ञानात्परं श्रेय इति । आत्मा वा इदमेक एव । स एत- मेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् । प्रज्ञानं ब्रह्म। स एतेन प्रज्ञेनाऽऽत्मनाऽमृतः समभवत् । सदेवैकमेवाद्वितीयमित्युपक्रम्याऽऽचार्यवान्पुरुषो वेद, अथ संपत्स्ये, तमेवैकं मानथ । अमृतस्यैष सेतुः, अहं ब्रह्मास्मीति । तस्मात्तत्सर्वममवादित्यादिषु निश्चितमित्यर्थः । इहापि तागात्मज्ञानादेव सर्वात्मभावः श्रेय उक्त इत्याह-अनन्तरामिति । वृत्तमनूद्य वर्तिष्यमाणमाह--वक्तव्यमिति । तदर्थोऽयमिति । तस्य शरीरान्त:- स्थत्वोक्तिद्वारा तस्य प्रत्यगात्मत्वज्ञानार्थमित्यर्थः । भगवन्हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपे- - १ ख. ग. घ. छ. 'त्तान्तव्याख्या । च. 'त्तान्तान्वाख्या ।२ क. ग. च. षोत्पादना। ३ ख. ग. घ. ङ, णत्वार्थम् । त° ।

·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । ५५ त्यैतं *प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं भारद्वाज पुरुष वेत्थ। तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद । यद्यहमिमम- वेदिषं कथं ते नावक्ष्यामिति । समूलो वा एष परिशु- प्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नाम्पिनृतं वक्तुम् । स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवबाज । तं त्वा पृच्छामि कासौ पुरुष इति ॥ १ ॥ हे भगवन्हिरण्यनाभो नामतः कोसलायां भवः कौसल्यो राजपुत्रो जातितः क्षत्रियो मामुपेत्योपगम्यैतमुच्यमानं प्रश्नमपृच्छत । षोडश- कलं षोडशसंख्याकाः कला अवयवा इवाऽऽत्मन्यविद्याध्यारोपितरूपा यस्मिन्पुरुषे सोऽयं षोडशकलस्तं षोडशकलं हे भारद्वाज पुरुषं वेत्थ विजानासि । तमहं राजपुत्रं कुमारं पृष्टवन्तमब्रुवमुक्तवानस्मि नाहमिमं वेद यं त्वं पृच्छसीति । एवमुक्तवत्यापि मययज्ञानमसंभावयन्तं तमज्ञाने कारणमवादिषम् । यदि कथंचिदहमिमं त्वया पृष्टं पुरुषमवदिषं विदि. तवानस्मि कयमत्यन्तशिष्यगुणवतेऽर्थिने ते तुभ्यं नावक्ष्यं नोक्तवा- नस्मि । न पामित्यर्थः । भूयोऽप्यमत्ययमिवाऽऽलक्ष्य प्रत्याययितुम- ब्रुवम् । समूलः सह मूलेन वा एषोऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा कुर्व. भनृतमयथाभूतार्थमभिवदति यः स परिशुष्यति शोषमुपैतीहलोकपर- लोकाभ्यां विच्छिद्यते विनश्यति । यत एवं जाने तस्मानार्हाम्यहम- नृतं वक्तं मूढवत् । स राजपुत्र एवं प्रत्यायितस्तूष्णीं ब्रीडेतो रथमा- रुह्य प्रवत्राज प्रगतवान्यथागतमेव । अतो न्यायत उपसनाय योग्याय जानता विद्या वक्तव्यैवानृतं च न वक्तव्यं सर्वास्वप्यवस्थास्वित्येत- सिद्धं भवति । तं पुरुषं त्वा त्वां पृच्छामि मम हृदि विज्ञेयत्वेन श- ल्यमिव मे हृदि स्थित कासौ वर्तते विज्ञेयः पुरुष इति ॥ १॥ प्रश्नमिति । प्रष्टव्यमित्यर्थः । अज्ञाने कारणमिति । अज्ञानसंभावनायां कारण. मित्यर्थः । अप्रत्ययमिति । अविधानमित्यर्थः । अन्यथा सन्तमिति । ज्ञानिन सन्तमन्यथा कुर्वन्नज्ञानिनं कुर्वनारोपयन्नित्यर्थः । कथं ते नावक्ष्यमित्यनेन सूचितमर्थ- माह-अत इति । समूलो वा इत्यनेन सूचितमाह-अनृतं चेति । स्वरूपेण शल्य. * क्वचिन्मूल एनमिति पाठः । ४ चिन्मूले ह वा इति पाठः ।

·५६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [पनः] त्वामावादाह-विज्ञेयत्वेनेति । यावजिज्ञासितं न ज्ञायते तावत्तद्धृदि शल्यवद्भासत इति शल्यमिवेत्युक्तम् ।। १ ॥ तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीति ॥ २ ॥ तस्मै स होवाच । इहैवान्तःशरीरे हृदयपुण्डरीकाकाशमध्ये हे सोम्य स पुरुषो न देशान्तरे विज्ञेयो यस्मिन्नेता उच्यमानाः षोडश कलाः प्राणायाः प्रभवन्त्युत्पद्यन्त इति । पोडशकलाभिरुपाधिभूताभिः सकल इव निष्कलः पुरुषो लक्ष्यतेऽविद्ययेति तदुपाधिकलाध्यारोपापनयन विद्यया स पुरुषः केवलो दर्शयितव्य इति कलानां सत्यभवत्वमुच्यते । पाणादीनामत्यन्तनिर्विशेषे ह्यद्वये शुद्ध तत्त्वे न शक्योऽध्यारोपमन्तरेण प्रतिपाद्यप्रतिपादनादिव्यवहारः कर्तुमिति कलानां प्रभवस्थित्यप्यया आरोप्यन्तेऽविद्याविषयाश्चैतन्याव्यतिरेकेणैव हि कला जायमानास्ति- छन्त्यः प्रलीयमानाश्च सर्वदा लक्ष्यन्ते । अत एव भ्रान्ताः केचिदमि- संयोगाघृतमिव घटाद्याकारेण चैतन्यमेव प्रतिक्षणं जायते नश्यतीति । वनिरोधे शून्यमिव सर्वमित्यपरे । घटादिविषयं चैतन्यं चेतयितुनित्य- स्याऽऽत्मनोऽनित्यं जायते विनश्यतीत्यपरे। चैतन्यं भूतधर्म इति लोका. यतिकाः। पुरुषस्थ षोडशकलत्वं न सासारसायन किंतु कलाजनकत्वेन तदुपाधिमत्त्वा- दिति वक्तुं यस्मिन्नेता इति वाक्यमिति तत्तात्पर्थमाह-पोडशकलाभिरिति । ननु केवल आत्मा प्रदर्श्यता किं वक्ष्यमाणकलोक्त्येत्यत आह-तदुपाधीति । तथैव स प्रदर्शनीय इत्यत्र हेतुमाह--अत्यन्तेति । अविद्याविषया इति । अविद्याधीना इत्यर्थः । कालत्रयेऽपि तासा पैतन्यरूपाधिष्ठानाव्यतिरेकाद्रज्जुसर्पवन्मृपात्वमित्यवि- याविषयत्वं साधयति-तन्येति । पैतन्याव्यतिरेकेण लक्ष्यमाणत्वं हेतुं विज्ञानवा. दिभ्रान्त्या दृढी करोति-अत एवेति । घृतं यथाऽग्निसंयोगाद्रवावस्थां प्रतिपद्यत एवमहमाकारमालयविज्ञानमेव वासनावशाद्विषयाकारेण जायत इति वदतां तेषां भ्रमो विषयस्य चैतन्याव्यतिरेके प्रत्ययं गमयति । अन्यथा तथाभ्रमानुपपत्तेरित्यर्थः । विष, याणां चैतन्याव्यतिरेकेण प्रतीतिनियमादेव विषयविज्ञानरूपेण चैतन्याभावे सुषुप्त्यादी शून्यभ्रमो जातः केषांचिदिति तदीयभ्रान्त्याऽपि चैतन्याव्यतिरिक्तप्रतीतिं दृढी करोति-तनिरोध इति । चैतन्यस्यानित्यस्य कलारोगधिष्ठानत्वं न संमवति कला- १ क. च. वरूपाभिः । २ क. च. 'नयनेन । P ·[ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषत् । ५७ कार्यत्वादिति नैयायिकपक्षोक्तिव्याजेन शङ्कते-घटादीति । भूतधर्म इति । देहा. कारेण संहतभूतधर्म इत्यर्थः । अनपायोपजनधर्मकचैतन्यमात्मैव नामरूपायुपाधिध:प्रत्यवभासते । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । प्रज्ञानं ब्रह्म विज्ञानमानन्दं ब्रह्म | विज्ञानधन एवेत्यादिश्रुतिभ्यः । स्वरूपव्यभिचारिषु पदार्थेषु चैतन्यस्याव्यभिचा- राद्यथा यया यो यः पदार्थों विज्ञायते तथा तथा ज्ञायमानत्वादेव तस्य तस्य चैतन्यस्याव्यभिचारित्वं वस्तुतत्वं भवति, किंचिन्न ज्ञायत इति चानुपपन्नम् । चैतन्यस्याऽऽरोपाधिष्ठानत्वसिद्धयर्थं नित्यत्वमेकत्वं च वदस्तानिराकरोति-अन- पायेति । प्रत्यवभासत इति । नानात्वेन कार्यत्वेन चेति शेषः । सत्यं ज्ञान- मिति । तथा च श्रुतिविरोधासे पक्षा हेया इत्यर्थः । किंच ज्ञानकाले विषयाणां सद्भावनियमामावाद्विषयकाले च ज्ञानस्य सद्भावनियमात्तयोर्मेद इति विज्ञानवादिपक्ष निराकुर्वन्नव्यभिचारादेव ज्ञानस्य नित्यत्वं साधयन्नैयायिकादिपक्षमपि निराकरोति- स्वरूपेति । घटज्ञानकाले घटामावसंभवाद्विषयाणां ज्ञानव्यभिचारित्वं ज्ञानस्य तु विषयकालेऽवश्यमावनियमादब्यमिचारित्वमित्यर्थः । पटकाले घटज्ञानमपि नास्तीति घटज्ञानस्यापि पटविषयव्यभिचारित्वं तुल्यमित्याशङ्कय स्वरूपेत्युक्तम् । ज्ञानस्य विषयविशिष्टत्वरूपेणैव व्यभिचारः । विषयस्य तु स्वरूपेणैवेति विशेष इत्यर्थः । ज्ञानस्याव्यभिचारित्वमुपपादयति-यथा यथेति । ननुत्पन्नविनष्टादेमरुगुहान्तवर्तिन- याज्ञायमानत्वाज्ज्ञानस्यापि याव्यभिचारोऽसिद्ध इत्याशङ्कय तस्याज्ञाने तत्सद्भावा- सिद्धेस्तथाभूतपदार्थोऽसिद्ध इत्याह-वस्तुतत्त्वेति । रूपं च दृश्यते न चास्ति चक्षुरिति यथा । व्यभिचरति तु ज्ञेयं ज्ञानं न व्याभिचरात कदाचिदपि ज्ञेयम् । ज्ञेयाभावेऽपि ज्ञेयान्तरे भावा. ज्ज्ञानस्य । न हि ज्ञानेऽसति ज्ञेयं नाम भवति कस्यचित् । सुषुप्तेऽदर्श- नाज्ञानस्यापि सुषुप्तेऽभावाज्ज्ञेयवज्ज्ञानस्वरूपस्य व्यभिचार इति चेत्र। ज्ञेयावभासकस्य ज्ञानस्याऽऽलोकवज्ञयाभिव्यञ्जकत्वात्स्वव्यङ्गन्याभाव आलोकाभावानुपपत्तिवत्सुषुप्ते विज्ञानाभावानुपपः । अनुपपत्तिमेव दृष्टान्तेन स्फुटी करोति-रूपं चेति । ज्ञेयस्य ज्ञानव्यभिचारित्वं ज्ञानकाले सस्वनियमाभावरूपं स्पष्टमित्याह-व्यभिचरति विति । घटज्ञानकाले कदाचिघटामावादित्यर्थः । पटकाले घटज्ञानस्यापि व्यभिचारस्तुत्य इत्याशङ्कय १ क. च. ज्ञाममानन्दं न । २ ख. डा. तस्याव्य' । ३ क. च. °स्तु च भ' । ४ क. च. स्तनि । ५ क. च. 'स्तु चेति । ६ क च. 'तिवत् । व्य।

·५८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [६ प्रश्नः ] विशिष्टरूपेण व्यभिचारेऽपि स्वरूपेणाव्यभिचारं पूर्ववत्सूचितमाह-न व्यभिचरतीति । ज्ञानमित्यस्येहाप्यनुषङ्गः । पूर्ववाक्ये द्वितीयान्तमिह तु प्रथमान्तमिति विशेषः । भावादिति । स्वरूपेणेत्यर्थः । ज्ञानस्य स्वरूपेण सत्तामेव ज्ञेयान्तरस्य ज्ञेयत्वादेव साधयति-न होति । स्वरूपेणाप्यमावं शङ्कते-सुषुप्त इति । किं तदानीं ज्ञेया. मावेन ज्ञानामावः साध्यत उत ज्ञानस्यादर्शनाद्वाऽऽयेऽपि ज्ञेयस्य व्यङ्गयत्वात्तदभा- वाव्यन्जकामाव इति वोत तयोरैक्यादेकामाव इतराभाव इति । नाऽऽद्यो व्यभिचा- रादित्याह-न । ज्ञेयेति । न बन्धकारे चक्षुषा रूपानुपलब्धौ चक्षुषोऽभावः शक्यः कल्पयितुं वैनाशिकेन । वैनाशिको ज्ञेयाभावे ज्ञानाभावं कल्पयत्येवेति चेयेन तद- भावं कल्पयेत्तस्याभावः केन कल्प्यत इति वक्तव्यं वैनाशिकेन । व्यङ्गयज्ञानेककल्पस्य व्यङ्गया भावेऽमाव उच्यत आलोकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वान्नैव- मिति ज्ञानानुमेयत्ववादिनं प्रति दृष्टान्तान्तरमाह-न हीति । पैनाशिकमते विज्ञान- व्यतिरिक्तालोकाधमावान्न व्यभिचार इति शङ्कते-नाशिक इति। कल्पयत्येवेति । उक्तव्यभिचारस्थलामावेन .....: । एवमपि ज्ञानामावकल्पकस्य ज्ञेयामावस्य ज्ञानमङ्गी क्रियते न वा । आधे न ज्ञानामावसिद्धिस्तस्यैवाभावज्ञानस्य सत्त्वादित्याह-येनेति । येन ज्ञेयाभावज्ञानेन तदभावं कल्पयेत्तस्य ज्ञानस्याभावः केन कलप्यते न केनापि कल्पयितुं शक्य इत्यर्थः । तदभावस्यापि ज्ञेयत्वाज्ज्ञानाभावे तदनुपपत्तेः । ज्ञानस्य ज्ञेयाव्यति. रिक्तत्वाज्ञेयाभावे ज्ञानाभाव इति चेन्न । अभावस्यापि ज्ञेयत्वाभ्युपग- मादभावोऽपि ज्ञेयोऽभ्युपगम्यते वैज्ञाशिकनित्यश्च तदव्यतिरिक्तं चेज्ज्ञानं नित्यं कल्पितं स्यात्तदभावस्य च ज्ञानात्मकत्वादभावत्वं वाङ्मात्रमेव न परमार्थतोऽभावत्वमनित्यत्वं च ज्ञानस्य । न च नित्यस्य ज्ञानस्या- भावनाममात्राध्यारोपे किंनिनश्छिन्नम् । न द्वितीय इत्याह-तदभावस्यापीति । ज्ञेयाभावस्याप्यज्ञातस्य ज्ञानामावकल्प. कत्वासंमवादवश्यं ज्ञेयत्वात्तज्ज्ञानामावे तदनुपपत्तेः कल्पनानुपपत्तेानानङ्गीकारपक्षो न युक्त इत्यर्थः । आद्यकोटौ द्वितीयकल्पं शङ्कते-ज्ञेयेति । वैनाशिकमतेऽप्यमावस्य ज्ञेयत्वाभ्युपगमाद्बुद्धिबोध्यं त्रयादन्यत्संस्कृतं क्षणिकं च तदिति प्रतिसंख्योऽप्रतिसं- ख्या(१)निरोधाकाशरूपत्रयव्यतिरिक्तस्यैव क्षणिकत्वेन निरोधशब्दितस्यामावस्य १ क, ख. ड. च. 'यितुम । ३ ग. च. 'कल्प्यस्य । ३ क. च, ख्यानि' । ४ क. धादाका !

·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषत् । नित्यत्वाङ्गीकारेण तदभिन्नस्य ज्ञानस्यापि सुषुप्ते सत्त्वं नित्यत्वं च प्राप्तमित्याह-न। अमावस्येति । ज्ञानस्यामावामिन्नत्वेनामावत्वमेव स्यान्न तु मावत्वेन सत्वं निस्यत्वं च स्यादित्याशङ्कयामावस्यापि ज्ञानामिन्नत्वेऽमावत्वमेव न स्यादित्याह-तदभाव. स्योति । अनित्यत्वं च ज्ञानस्येति वाङ्मात्रमेव स्यादित्यनुषङ्गः। वाङ्मात्रेणाप्यमाव- स्याभावत्वेन ज्ञानानित्यत्वेन चास्मसिद्धान्तसिद्धिरित्याशङ्कय नाममात्रेण तेन वा- स्तवनित्यत्वादिविरोधाभावान्नास्माकं क्षतिरित्याह-न चेचि । अभावनामेति । अनित्यनामेत्यपि द्रष्टव्यम् । अथाभावो ज्ञेयोऽपि सज्ञानव्यतिरिक्त इति चेन तहि ज्ञेयाभावे ज्ञानाभावः । ज्ञेयं ज्ञानव्यतिरिक्तं न तु ज्ञानं ज्ञेयव्यतिरिक्तमिति चेन। शब्दमात्रत्वादिशेपानुपपत्तेः । ज्ञेषज्ञानयोरेकत्वं चेदभ्युपगम्यते ज्ञेयं ज्ञानव्यतिरिकं ज्ञानं ज्ञेयव्यतिरिक्तं नेति तु शब्दमात्रमेतद्वतिरमिव्य. तिरिक्तोऽग्निर्न वह्निव्यतिरिक्त इति यद्वदभ्युपगम्यते, ज्ञेयव्यतिरेके तु ज्ञानस्य ज्ञेयाभावे ज्ञानाभावानुपपत्तिः सिद्धा । एतद्दोषपरिहारार्थ ज्ञेयस्यापि सतोऽभावस्य ज्ञानाभेदो नाङ्गी क्रियत इति शङ्कते- अथेति । तर्हि ज्ञेयामिन्नत्वेन हेतुना सुषुप्ते ज्ञानाभावो न सिध्यति घटाद्यमावेन तज्ज्ञानामावसिद्धावप्यभावज्ञानाभावासिद्धेम्तस्याभिन्नत्वाभावादित्याह-न तहीति । यद्वाऽभावस्य ज्ञेयस्य ज्ञानाद्भदे भावम्यापि तथात्वं स्याद्विशेषहेत्वमावात्तथा च न ज्ञेयाभावाज्ज्ञानामावसिद्धिरित्याह-न तहीति । ननु ज्ञेयस्य ज्ञानव्यतिरिक्तत्वमङ्गी क्रियते तथा चामावस्य ज्ञानव्यतिरिक्तत्वादभावत्वादिकं सिध्यति । ज्ञानस्य तु न तेयव्यतिरिक्तत्वम् । तथा च ज्ञेयाभावे ज्ञानामावसिद्धिरिति निरुद्धगतिकः शङ्कते- ज्ञेयमिति । ज्ञानस्य ज्ञेयाव्यतिरेके ज्ञेयस्यापि तदव्यतिरेकावश्यमावादन्यथोमयोरत्य- न्तभेद एव स्याद्भेदाभेदयोर्विरोधादनुपपत्तेरिति दूषयति-न । शब्दमात्रत्वादिति । इदमुपलक्षणम् । ज्ञानस्याभावाव्यतिरेकेण नित्यत्वादिकं च स्यादेवेत्यपि द्रष्टव्यम् । यद्येतदोषपरिहाराय तस्यापि मेद एवाङ्गी क्रियते तर्हि न सुषुप्तो ज्ञानामावासिद्धि. रित्युपसंहरति-ज्ञेयव्यतिरेके विति। ज्ञेयाभावेऽदर्शनादभावो ज्ञानस्यति चेन्न । सुषुप्ते ज्ञप्त्यभ्युपगमात् । वैनाशिकैरभ्युपगम्यते हि सुषुप्तेऽपि ज्ञानास्तित्वं, तत्रापि ज्ञेयत्वमभ्यु- पगम्यते ज्ञानस्य स्वेनैवोत चेन्न । भेदस्य सिद्धत्वात् । सिद्धं ह्यभाव- विज्ञेयविषयस्य ज्ञानस्याभावज्ञेयव्यंतिरेकाज्ज्ञेयज्ञानयोरन्यत्वम् । सुषुप्ते न... ." ! इत्याचे द्वितीयं शङ्कते-ज्ञेयाभाव इति । आलय- १ ख. घ. ङ. निर्वनिरभ्यु । २ घ. ङ, °ति विरु ।

·६० आनन्दगिरिकृतटोकासंघलितशांकरभाष्यसमेता- [६ प्रमः] विज्ञानसंततेनित्यत्वाङ्गीकारेण त्वया तदाऽपि तदभावो वक्तुं न शक्यत इत्याह- न। सुषुप्त इति । अस्तित्वमिति । तथा च ज्ञानस्यादर्शनमसिद्धं सुषुप्ोऽपि तदशी- कारादित्यर्थः । ननु ज्ञेयाभावेन तन्निरूप्यस्य ज्ञानस्यादर्शनमित्युच्यते मया। सुषु च स्वस्यैव स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञानदर्शनमुपपद्यतेऽस्मन्मते । त्वन्मते तु स्वज्ञेयत्वानङ्गीकारात्सु- षुप्ते चान्यस्याभावान्निरूपकाभावान ज्ञानदर्शनास्तित्वमुपपद्यत इति शङ्कते-तत्रा- पीति । अभावस्थले ज्ञानज्ञेययोर्मेदस्य साधितत्वात्तदृष्टान्तेन सर्वत्र ज्ञानज्ञेययोर्मे दसाधनान्न स्वज्ञेयत्वं ज्ञानस्येत्याह-न भेदस्यति । अमावरूपो [ विज्ञेयो विषयो यस्य तस्य ज्ञानस्यामावरूषो यो ज्ञेयस्तद्व्यतिरेकादित्यर्थः । न हि तत्सिद्धं मृतमियोज्जीवयितुं पुनरन्यथा कर्तुं शक्यते वैना- शिकशतैरपि ज्ञानस्य ज्ञेयत्वमेवेति । तदप्यन्येन तदप्यन्येनेति त्वत्पक्षेऽतिप्रसङ्ग इति चेन्न । तद्विभागोपपत्तेः सर्वस्य । बदा हि सर्व नेयं कस्यचित्तदा तव्यतिरिक्तं ज्ञानं ज्ञानमेवेति द्वितीयो पिभाग एवाभ्युपगम्यतेऽवैनाशिकर्न तृतीयस्तद्विषय इत्यनवस्थानुपपत्तिः। अमावस्थले मेदेऽपि न सर्वत्रेत्याशङ्कय न्यायस्य तुल्यत्वान्न तदन्यथा कर्तुं शक्यमित्याह-न हीति । ज्ञानस्य स्वव्यतिरिक्तज्ञेयत्वनियमपक्षेऽनवस्थां वैना- शिकः शङ्कते-ज्ञानस्येति । ज्ञेयस्य स्वव्यतिरिक्तज्ञेयत्वनियमाङ्गीकारादस्म- न्मते च ज्ञानस्य ज्ञेयत्वानङ्गीकारान्न दोष इत्याह-न । तदिति । सर्वस्य वस्तुजा. तस्य विभागोऽसंकरो ज्ञानं ज्ञानमेव न ज्ञेयं ज्ञेयमपि ज्ञेयमेव न कदाचिदपि ज्ञानमि- त्येवंरूपस्तस्योपपत्तरित्यर्थः । अथवा द्विभागोपपत्तरिति च्छेदः । ज्ञानज्ञेयरूप- भागद्वयमेव राशिद्वयमेवाङ्गी क्रियते न तृतीयो ज्ञानविषयकज्ञानरूपो माव. राशिरङ्गी क्रियत इत्यर्थः। ता( त )मेवाऽऽह-यदा हीति । यस्मिन्पले ज्ञेयं सर्व स्वव्यतिरिक्तस्य कस्यचिज्ज्ञानस्य ज्ञेयमित्यङ्गी क्रियत इति ज्ञेयपदावृत्त्या स्वव्यतिरिक्तस्येति पदाध्याहारेण च यदा हीति वाक्यं योज्यम् । अवैनाशिकौरति च्छेदः । तद्विषय इति । ज्ञानविषयकज्ञानात्मक इत्यर्थः । ज्ञानस्य स्वेनैवाविज्ञेयत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति चेत्सोऽपि दोषस्तस्यै- वास्तु किं तनिबर्हणेनास्माकमनवस्थादोषश्च ज्ञानस्य ज्ञेयत्वाभ्युपगमा- दवश्यं च वैनाशिकानां ज्ञानं ज्ञेयम् । तर्हि त(त्व)-पक्षे ज्ञानात्मकस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं न स्यात्स्वेन स्वस्याज्ञानादिति शकते-ज्ञानस्येति । ज्ञातुं योग्यस्य सर्वस्याज्ञाने हि सर्वज्ञत्वहानिः, अन्यथा शश. विषाणादेरज्ञानात्सर्वज्ञत्वं कस्यापि मते न स्यादतो:नास्मन्मते तस्य दोषस्य प्राठिः किंतु १ क. च. °ममण्युप। " ·[६ प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । - वैनाशिकस्यैव, वेन ज्ञानस्यावश्यज्ञेयत्वाङ्गीकारात्स्वेन स्वस्य ज्ञेयत्वस्य सिद्ध होति पूर्व. अन्ये दूषितत्वादन्यज्ञेयत्वस्य पानङ्गीकारात्सर्वज्ञा(ज्ञ)त्वायोगादित्याह-सोऽपीति। तर्हि तव मते कथं सर्वज्ञत्वनिर्वाह इत्याशङ्कयास्मन्मते तस्य मायिकत्वेन तदनिर्वाहेऽपि न दोष इत्याह-कि सदिति । वस्तुतस्तु ४ सर्वस्य व्यवहारहेतुज्ञानवत्त्वं सर्वज्ञत्वं तत्तु ज्ञानस्यापि स्वप्रकाशस्वेन स्वव्यवहारहेतुत्वादस्ति ज्ञातुं योग्यं सर्वज्ञानाद्वा तद. स्तीति भावः । पूर्वोकानवस्थादोषोऽपि तस्यैवेत्याह-अनवस्थोति । स्वात्मना चाविज्ञेयत्वेनानवस्थाऽनिवार्या । समान एवायं दोष इति चेत्र । ज्ञानस्यैकत्वोपपत्तेः । सर्वदेशकालपुरुषाघवस्थमेकमेव ज्ञानं नामरूपाद्यमेकोपाधिभेदात्सवित्रादिजरादिप्रतिबिम्बवदनेकाs. वभासत इति । नासो दोषः । तथा चेहेदमुच्यते । ननु तेन स्वेनैव ज्ञेयत्वाङ्गीकारान्नानवस्थेत्यत आह-स्वात्मना चेति । सिद्ध हीत्यत्र स्वज्ञेयस्वासमवस्योकत्वात्परिशेषादन्यज्ञेयत्वे तस्य तस्याप्येवमित्यनव- स्थाऽनिवार्यत्यर्थः । ज्ञानस्याज्ञेयत्वे तद्व्यवहारासिद्धिर्ज्ञानान्तरज्ञेयत्वे चानवस्था तवापि स्यादिति शङ्कते-समान एवेति । स्वप्रकाशत्वेन स्वव्यवहारसिद्धर्ज्ञानभेद- स्यैवास्मामिरनङ्गीकारादनवस्थायाः प्रसक्तिरेव नास्तीति परिहरति-न । ज्ञानस्ये- ति । एकत्वपक्षे भेदमतीतिमुपपादयति-नामरूपेति । एवं च चैतन्यस्यैकत्वेन नित्यत्वाजगद्भिनत्वेन सत्यत्वाच्चाधिष्ठानत्वोपपत्तेस्तस्मिन्कलानामध्यारोप आत्मप्रतिपत्त्यमिहोच्यत इत्याह-तथा चेहेति । चैतन्यस्य नित्यत्वेनाधिष्ठानत्वे सतीह श्रुताबिदं कलानामध्यारोपणमुच्यत इत्यर्थः । ननु श्रुतेरिहैवान्तःशरीरे परिच्छिन्नः कुण्डबदरवत्पुरुष इति, न । प्राणादिकलाकारणत्वात् । न हि शरीरमात्रपरिच्छिन्नस्य प्राणश्रद्धा- दीनां कलानां कारणत्वं प्रतिपत्तुं शक्नुयात् । कलाकार्यत्वाच शरीर- स्य । न हि पुरुपकार्याणां कलानां कार्य सच्छरीरं कारणकारणं स्वस्य पुरुषं कुण्डबदरमिवाभ्यन्तरी कुर्यात, बीजवृक्षादिवत्स्यादिति चेत् । ननु चैतन्यस्य न नित्यत्वं परिच्छेदश्रुतेः परिच्छिन्नस्य च घटादिवदनित्यत्वा. दिति शङ्कते-जन्विति । शरीरान्तःस्थत्वं प्रत्यक्त्वविवक्षयोच्यते न परिच्छेद- विवक्षया । तथा सस्युतरवाक्यविरोधादित्याह-नेति । अयोग्यत्वादपिसोऽर्थो न विवक्षित इत्याह -कलेति । स्वोत्पत्तेः पूर्व स्वस्यामावात्तत्कालीनपुरुषं परिच्छेत्तुं न शक्नोतीत्यर्थः।बीनकार्यस्य वृक्षस्य कार्य फलं स्वकारणवृक्षकारणं बीजमन्यन्तरी करोतीति दृष्टमिति नायोग्यत्वमिति शङ्कते--बीजवृक्षादिवदिति । ४ सर्पज्ञस्य व्यवहार हेतुानत्वमिति क्वचित्पाठः । सर्वव्यवहारहेतुत्वामित्येव तु पठितुं योग्यम् । तस्य ·६२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [६ प्रश्नः ] यथा बीजकार्य वृक्षस्तत्कार्य च फलं स्वकारणकारणं बीजमभ्य. न्तरी करोत्याम्रादि तद्वत्पुरुषमभ्यन्तरी कुर्याच्छरीरं स्वकारणकारण- मपीति चेन्न । अन्यत्वात्सावयवत्वाच । दृष्टान्ते कारणवीजावृक्षफल. संवृत्तान्यन्यान्येव बीजानि दार्शन्तिके तु स्वकारणकारणभूतः स एव पुरुषः शरीरेऽभ्यन्तरीकृतः श्रूयते । तद्विवृणोति--यथेति । दृष्टान्ते बीजव्यक्तिभेदादविरोधेऽपीह पुरुषव्यक्त्यैक्या- स्कारणत्वाम्यन्तरीभावयोर्विरोध इत्याह-नेति । ननु कारणीभूतबीजस्यैव वृक्षफ- लतदन्तर्गतबीजरूपेण पग्णिामारयोः कारणकार्यवीजयोरेक्यमाशङ्कयैवमपि तस्य सावयवत्वावृक्षवत्फलाकारेण परिणताक्यवेभ्यो भिन्नावयवानामेव तदन्तर्गतबीजरू- पेण परिणामात्तयोर्मेदनाऽऽधाराधेयभावः स्यादिह तु निरवयवत्वान्न तथात्वमि. त्याह-सावयवत्वाञ्चेति । आद्यं हेतुं विवृणोति-दृष्टान्त इति । श्रूयत इति । यस्मिन्नेताः षोडश कला इति यच्छब्दोक्तस्यैव पुरुषस्यान्तःशरीरे सोम्य स पुरुष इति तच्छब्देनाभिधानादित्यर्थः । बीजवृक्षादीनां सावयवत्वाच्च स्यादाधाराधेयत्वं निरवयवश्व पुरुषः सावयवाश्च कलाः शरीरं च, एतेनाऽऽकाशस्यापि शरीराधारत्वमनुपपन्न किमुताऽऽकाशकारणस्य पुरुषस्य तस्मादसमानो दृष्टान्तः । किं दृष्टा- न्तेन वचनात्स्यादिति चेन्न । वचनस्याकारकत्वात् । न हि वचनं वस्तुतोऽन्यथाकरणे व्याप्रियते । किं तर्हि यथाभूतार्थावद्योतने तस्मादन्तःशरीर इत्येतद्वचनमण्डस्यान्तव्योमेतिवच्च द्रष्टव्यम् । उपल- ब्धिनिमित्तत्वाच्च दर्शनश्रवणमननविज्ञानादिलिङ्गैरन्तःशरीरे परिच्छिन्न इव घुपलभ्यते पुरुष उपलभ्यते चात उच्यतेऽन्तःशरीरे सोम्य स पुरुष इति । न पुनराकाशकारणः सन्कुण्डबदरवच्छरीरपरिच्छिन्न इति मनसाऽपीच्छति वक्तुं मूढोऽपि किमुत प्रमाणभूता श्रुतिः ॥ २ ॥ द्वितीयं हेतुं विवृणोति-बीजेति । निरवयवश्चेति । तथा चैकदेशेन कलादि- रूपेण परिणाम एकदेशेन तत्रावस्थानं बीजवन्न संभवतीत्यर्थः । किंच कलानां सावय. वत्वेन परिच्छेदात्पुरुषस्य तद्विपरीतत्वादपरिच्छिन्नस्य न परिच्छिन्नाधारकत्वं संभवती- त्याह-सावयवाश्चेति । यद्वा सावयवत्वेन कार्यतया मृषात्वान्निरवयवतया पर- मार्थसत्यपुरुषाधारत्वं नोपपद्यत इत्याह--सावयवाश्चेति । नन्वाकाशकार्यशरीर आकाशम्यापरिच्छिन्नस्याभ्यन्तरीमावो दृष्ट इत्याशङ्कय तस्यापि शरीराकारेणावस्था. १ ख. घ. ड. व्याक्रिय । २ क. च ते चात।

·प्रश्नोपनिषत् । [६ प्रश्नः ] नमेव च्छिद्रादिविशिष्टस्यैव शरीरत्वान्न तु तदन्त.स्थत्वमित्याह-एतेनेति । युक्त्य- सहमपि वचनप्रामाण्यादङ्गीकार्यमिति शङ्कते-किं दृष्टान्तेनेति । वचनस्यापि वस्तु. नोऽन्यथाकरणे सामर्थ्यामावाद्वस्तुस्वरूपाविरोधेनैव बोधकत्वादन्यथा विचारवैयों- द्विरुद्धार्थो न बोधार्ह इत्याह--वचनस्येति । तन्तःशरीर इति श्रुतेः कथमुप. पत्तिरित्याशङ्कय पुरुषस्य शरीरोपादानत्वेन तदनुस्यूतस्य तदन्तर्गतवत्प्रतीतेस्तदमि- प्रायेव श्रुतिरिति दृष्टान्तमाह--तस्मादिति । अण्डेति । अण्डकारणस्य व्योम्नो यथा तदनुस्यूतत्वेन तदन्तर्गतत्वप्रतीतिस्तद्वहित्यर्थः । यद्वा लोकभ्रमसिद्धं परिच्छि- नत्वमनूद्यते श्रुत्येत्याह--उपलब्धीति । तत्राभिव्यक्तेर्वा तदन्तर्गतत्वव्यपदेश इत्याह---उपलभ्यते चेति ॥ २ ॥ यस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीत्युक्तं पुरुषविशेषणार्थ कलानां प्रभवः स चान्यार्थोऽपि श्रुतः केन क्रमेण स्यादित्यत इदमुच्यते- स ईक्षांचक्रे । कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्कान्तो अवि- प्यामि कस्मिन्या प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामीति ॥३॥ चेतनपूर्षिका च सृष्टिरित्येवमर्थं च पुरुषः षोडशकलः पृष्टो यो भारद्वाजेन स ईक्षांचक्र ईक्षणं दर्शनं चक्रे कृतवानित्यर्थः । सृष्टिफ. लक्रमादिविषयम् । कथमित्युच्यते, कस्मिन्कर्तृविशेषे देहादुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्याम्यहमेव(वं) कस्मिन्वा शरीरे प्रतिष्ठितेऽहं प्रतिष्ठा- स्यामि प्रतिष्ठितः स्यामित्यर्थः । ननु यस्मिन्नेताः षोडश कलाः प्रमवन्तीत्यनेनाध्यारोपस्योक्तत्वात्स ईक्षामित्या- दिना पुनः सृष्टिकयनमधिसमित्यत आह-यस्मिन्निनि । अन इति । क्रमप्रति. पत्त्यर्थं स ईक्षामित्याधुच्यत इत्यर्थः । तत्प्रतिपत्तिश्च कलोत्पत्ति अर्थिः । विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति न्यायन कार्यस्य स्वम्वकारणक्रमेणापवादसौ. कर्यार्थ चेत्यर्थः । ईक्षणोक्तेः प्रयोजनमाह-चेतनेति। सृष्टीति । सृष्टिः प्राणादेः सृष्टिः, तस्या यानि फलं, क्रमः प्राणाझा मित्याधुक्तानन्तर्यम् । आदि- शब्देन लोकेषु नाम चेत्याधाराधेयविशेषो गृह्यते । नन्वात्माऽकर्ता प्रधानं कर्तृ, अतः पुरुषार्थ प्रयोजनमुररीकृत्य प्रधान प्रबर्वते महदाद्याकारण तत्रेदमनुपपन्नं पुरुषस्य स्वान्तव्येणेक्षापूर्वकं क- र्तृत्ववचनम् । सत्त्वादिगुणसाम्ये प्रथाने प्रमाणोपपन्ने सृष्टिकर्तरि सतीश्व- रेच्छानुवर्तिषु वा परमाणुषु सत्स्वात्मनोऽप्येकत्वेन कर्तृत्वे साधनाभा- १ क. ख. ग. च. "स्मिन्वह' ।

·- ६४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलित शांकरभाष्यसमेता- [ प्रश्नः ] वादात्मन आत्मन्यनर्थकर्तृत्वानुपपत्तेश्च । न हि चेतनाधान्बुद्धिपूर्वका- यात्मनोऽनर्थ कुर्यात् । नन्वीक्षणोक्त्या न चेतनपूर्वकत्वसिद्धिायेन चेतनस्याकर्तृत्वनाहेतुत्वेऽचेतनस्य प्रधानादेविक्रियावत्त्वेन हेतुत्वे च सतीक्षणस्यान्यथा नेयत्वादिति सांख्याः शङ्कन्ते- नन्वात्मेति । अकर्तेत्यस्य तत्रेदमित्यनेनान्वयः । आत्माऽकर्ता तत्र तथा सतीदं कर्तृत्ववचनमनुपपन्नमित्यर्थः। किंच तस्य कर्तृत्वाङ्गीकारेऽपि कर्तुःकुलालादेरिव सह- कारिसाधनान्तराभावादात्मनो दुःखाद्यनर्थहेतुप्राणादिसंसारफर्तृत्वानुपपत्तेश्चानुपपन्न स्रष्टुत्ववचनमित्याह-आत्मनोऽपीति । कर्तृत्वेऽपीत्यपिशब्दान्वयः । तर्हि किं कर्जत आह-प्रधानमिति । करिति । क्रियाशक्तिमदतः प्रवर्तत इत्यन्वयः । ननु प्रधान. स्याचेतनस्य योगन.पे...त्यनुपपत्तिरित्यत आह-पुरुषार्थमिति । पुरु- षस्य चेतनस्य मोगापवर्गरूपमर्थ प्रयोजनमुद्दिश्य प्रवर्तते वत्सविवृध्यर्थमचेतनस्य धेनुदेहगतक्षीरस्य सस्यादिविवृद्वयर्थमम्बुनश्चाचेतनस्य प्रवृत्तिदर्शनादित्यर्थः । ननु प्रधानस्याप्येकत्वेन सहकार्यमावात्कारणत्वानुपपत्तावगत्या चेतनस्यैव कथंचित्कर्तृत्व वाच्यमित्यत आह-सत्त्वादीति । सत्त्वादिगुणत्रयस्य साम्यावस्था प्रधानमिति सांख्यमतम् । तत्र सत्त्वादिगुणैरनेकात्मके प्रधाने कारणे सति पुरुषस्य कर्तृत्ववचन. मगतेरभावादनुपपन्नमित्यन्वयः । यदि चेतनानधिष्ठितस्याचेतनस्य प्रवृत्तिर्न दृष्टेति मन्य- से तर्हि परमाणु कारणवादोऽस्तु । तत्रेश्वरस्याधिष्ठातुः सत्त्वादित्याह-ईश्वरेच्छति । अत्रापि सत्स्वित्यस्यानुपपपन्नमिति पूर्वेणान्वयः । तस्मात्पुरुषार्थेन प्रयोजनेनेक्षापूर्वकमिव नियतक्रमेण प्रवर्तमानेऽचे- तने प्रधाने चेतनवदुपचारोऽयं स ईक्षांचक्र इत्यादिः । यथा राज्ञः सर्वा- र्यकारिणि भृत्ये राजेति तद्वत् । न, आत्मनो भोक्तृत्ववत्कर्तृत्वोपपत्तेः । यथा सांख्यस्य चिन्मात्रस्यापरिणामिनोऽप्यात्मनो भोक्तृत्वं तद्वद्वेदवा- दिनामीक्षादिपूर्वकं जगत्कर्तृत्वमुपपन्नं श्रुसिमामाण्यात् । तहीक्षणश्रवणस्य का गतिरत आह-तस्मादिति । पुरुषार्थनेति । पुरुषस्य भोगापवर्गार्थनेत्यर्थः । मुख्य ईक्षितरि विद्यमानेन नियतक्रमेण प्रवर्तमानत्वेन गुणेन योगादेक्षतेति गौणः प्रयोगो माणवके पैङ्गल्यगुणयोगेनानिशब्दप्रयोगवदित्यर्थः । नन्वेवमपीक्षितरि प्रधाने पुरुषशब्दः कथमत आह-यथा राज इति । तदिति । पुरुषस्य भोगापवर्गकारिण प्रधाने पुरुषशब्द औपचारिक इत्यर्थः। स्वतोऽकर्तुरप्या- स्मनो मायोपाधिककर्तृत्वं संभवतीति हृदि निधाय प्रथममापाततः प्रतिबन्धा परिह. रति-नेति । बुद्धिः कर्म भोक्ता पुरुष इति वदद्भिः सांख्यरात्मनो भोक्तृत्वमुक्त- १ ख. ग. घ. . च. सांख्यः । २ क. च. 'नसंग । ३ ख. ग. घ, ङ, च, त्यादि । य !

·। -- t] प्रश्नोपनिषत् । मित्यर्थः । श्रुतिमामाग्यादिति । श्रुत्युक्तजगत्कर्तृत्वमविकारिणोऽपि कथंचिनि. सिमित्यर्थः तस्यान्तरपरिणाम आत्मनाऽनित्यत्वाशुद्धत्वानेकत्वानिमित्तो न चि. मात्रस्वरूपषिक्रियाऽतः पुरुषस्य स्वात्मन्येव भोक्तृत्वे चिन्मात्रस्वरूप- विक्रिया न दोषाय । भवतां पुनर्वेदवादिनां सृष्टिकर्तृत्वे तत्त्वान्तरपरि- णाम एवेत्यात्मनोऽनित्यत्वादिसर्वदोषप्रसङ्ग इति चेन्नः एकस्याप्यास्म. नोविधायो विषयनामरूपोपाध्यनुपाधिकृतविशेषाभ्युपगमादविद्याकृत- नामरूषोपाधिकृतो हि विशेषोऽभ्युपगम्यत आत्मनो बन्धमोक्षादिशास्त्र रुतसंव्यवहाराय । परमार्थतोऽनुपाधिकृतं च तत्त्वमेकमेवाद्वितीयमुपादेयं सर्वतार्किकबुद्धयनवगायमभयं शिवमिष्यते न तत्र कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वा क्रियाकारकफलं च स्यादवैतत्वात्सर्वभावानाम् । सांख्यास्त्ववि चाध्यारोपितमेव पुरुषे कर्तृत्वं क्रियाकारकं फलं चेति कल्पयित्वाऽऽ. गमवायत्वात्पुनस्ततस्त्रस्यन्तः परमार्थत एव भोक्तृत्वं पुरुषस्येच्छन्ति सत्स्वान्तरं च प्रधानं पुरुषात्परमार्थवस्तुभूतमेव कल्पयन्तोऽन्यतार्कि कहत्तबुद्धिविषयाः सन्तो विहन्यन्ते । सांख्यः प्रतिबन्दिपरिहारं शङ्कते-तत्त्वान्तरेति । मोगो नाम सुखदुःखानु- भवः । स च पुरुषस्य स्वरूपभूत इति न तत्त्वान्तरापत्तिलक्षणपरिणाम इस्पर्थः । परिणामी हि पूर्वरूपपरित्यागेन रूपान्तरापत्तिः । सा च सनातीयरूपान्तरापत्तौ पि. मातीयरूपान्तरापत्तो वाऽनित्यत्वादिकमावहेवेति भोज्याविकोपाविक मोक्तृत्वमः श्रीकर्तव्यम् । तेन तदात्मककर्तृत्वेऽपि तुल्यमित्यभिप्रेत्य मुख्यपरिहारमाह-नेति । एकस्य वस्तुतोऽसहायस्याक राधकामस्थापीत्यर्थः । उपाधिकृतकर्तृत्वसंभवादवि- वारूपसहायस्य संमवाद्धान्त्या स्वस्माद्भिननीवानामनाधकामानां संभवासत्पुरुषार्याय स्रष्टत्वं तथाविधस्याप्युपपद्यत इति नाचेतनस्य चेतनाधिष्ठितस्य तद्युक्तमिति भावः । नामरूपेति । अनपिव्यक्तनामरूपेत्यर्थः । बन्धमोक्षादीत्यादिशब्देन 'तत्साधनमु, च्यते । मोक्षस्यापि बन्धप्रतियोगित्वेन सोपाधिकत्वमुक्तम् । परमार्थस्य श्रुत्येकगम्य त्वमाह-सति । एवंभूतस्याऽऽत्मनो न स्रष्टुत्वमित्याह-न तति । कल्प- यित्वेति । कल्पयित प्रवृत्ता इत्यर्थः । पुरुषस्य निर्विशेषत्वेन तस्मिन्वस्तुतः कर्तृ- स्वाययोगात्तदारोपितमेवेति कल्पयितुं प्रवृत्ता अपि सर्वविरोधनिरासकागमप्रमाणेकश. १ ख. ग. व... न. म. 'णामादात्म' । २ क. मित्तचि'। ख. प. दु. छ. म. झ. मिति।च. 'मिसाब' । ३ क.ब. याषि १ ग. वाकतना । ४ ख. ग. घ.. सुखा। ५ ग. घ. मानषि ·६॥ आनन्दगिरिकृतटीकासवलिंदशांकरभाष्यसमेता- [भः ] रणस्वाभावात्मत्यक्षादिविरोधापत्त्याऽऽरोपितत्वाकाराचं प्रस्यन्तः सर्व परमार्थत एवेच्छन्ति । तत्राप्यचेतनस्य मोक्तृत्वायोगात्तन्मात्रमात्मनोऽङ्गी कुर्वन्ति । कर्तृत्वा- दिकं तु प्रधानस्याङ्गी कुर्वन्तीत्यर्थः । तर्हि तस्य को दोष इत्याशङ्कय मोत्कृत्वाङ्गी- कारे तथैव तस्यैव कर्तृत्वमपि स्यादित्यन्यैः शिक्षिताः सन्तः स्वमतात्पच्यन्त इस्याह- अन्येति । कृतायाः शिक्षिताया बुद्धेविषयाः अधीनाः शिक्षितबुद्धय इत्यर्थः । तयेतरे तार्किकाः सांख्यैरित्येवं परस्परविरुद्धार्थकल्पनात आमि. पार्थिन इव प्राणिनोऽन्योन्यविरुद्धमानार्यदर्शित्वात्परमार्थतत्त्वाद्दूर- मेवापकष्यन्तेऽतस्तन्मतमनाहत्य वेदान्तार्थतत्त्वमेकत्वदर्शनं प्रत्यादर- बन्तो मुमुक्षवः स्युरिति तार्किकमतदोषप्रदर्शनं किंचिदुच्यतेऽस्माभिर्न तु तार्किकवतात्पर्येण । तथेतदत्रोक्तम्- विवदत्स्वेव निक्षिप्य विरोधोद्भवकारणम् । तेः संरक्षितसबुद्धिः सुखं निर्वाति वेदवित् ॥ किंच भोक्तृत्वकर्तृत्वयोपिक्रिययोर्विशेषानुपपत्तिः । का नामासो कर्तृत्वाज्जात्यन्तरभूता भोक्तृत्वविशिष्टा विक्रिया, यतो भोक्तव पुरुषः कल्प्यते न कर्ता प्रधानं तु कध न भोक्चिति । तहि सांख्यशिक्षकस्य तार्किकस्य मतं ग्राह्यमत आह-तयेति । तस्यापि सांख्येन शिक्षितस्वान तदपि ग्राह्यमित्यर्थः । तर्हि कस्य तार्किकस्य मतं ग्राह्यमित्याशङ्कय न कस्यापीत्याह-इत्येवमिति । तर्हि त्वया तार्किकमतं किमर्थं दूष्यते । परस्पर• मेव तैर्दूषितत्वात्तव तद्वदेव द्वेषादिमत्त्वप्रसङ्गाचेत्यत आह-अत इति । विरोधो- अकारणमिति । पारमार्थिकतया भेददर्शनमित्यर्थः । संरक्षितेति । भेददर्शनस्य परस्परोकदोषग्रस्तत्वादद्वैतमेव निर्दुष्टमिति निश्चितबुद्धिः सन्निर्वाति सर्वविकल्पैम्य उपशान्तो भवतीत्यर्थः । दोषप्रदर्शनं किंचित्क्रियत इति यदुक्त तदेव प्रपञ्चयन्क. र्तृत्वादेरारोपितत्वमेव परेणापि वक्तव्यमित्याह-किंचेत्यादिना । तत्राऽऽदौ भोक्त: स्वकर्तृ-क्योर्षिशेषस्य वक्तुमशक्यत्वात्तयोराश्रयव्यवस्था न संमवतीत्याह- भोक्तृत्वेति । ननूकं पुरुषधिमात्र एव स च स्वात्मस्थो विक्रियते भुञ्जानो न वस्वान्तरपरिणामेन। प्रधान तु तत्त्वान्तरपरिणामेन विक्रियतेऽतोऽनेक- पशुद्धमचेतनं चेत्यादिधर्मवत्तद्विपरीतः पुरुषः । नासौ विशेषो वाङ्मात्र क. च. न्योन्य वि। २ ख. प. *. 'मानद । ३ क. च. मते दोषद ।

·प्रभा] मोपनिषद स्वात, भाग्भोगोत्पत्तेः केवलचिन्मात्रस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वं नाम विक्षेपो भौगोत्पत्तिकाले चेज्जायते निवृत्ते च भोगे पुनस्तद्विशेषादपेतचिन्मात्र एव भवतीति चेन्महदायाकारेण च परिणभ्य प्रधानं ततोऽपेत्य पुनः प्रधानं स्वरूपेणावतिष्ठत इत्यस्यां फल्पनायां न कश्चिदविशेष इति वामात्रेण प्रधानपुरुषयोर्विशिष्टविक्रिया करप्यते । आशयमविद्वाशङ्कावसरोक्तं विशेष शङ्कते-नन्विति । स्वात्मस्थो विक्रियत इति । चिद्रूपेण विक्रियत इत्यर्थः । तत्त्वान्तरेति । अनेकत्वाशुद्धयादियुक्तस्वविल- क्षणमहदादिरूपेणेत्यर्थः । पुरुषस्य चिद्रूपेणैव पग्गि:मान रूपान्तरापत्तिरशुदयादिकं वा । प्रधानस्य त्वाकारान्तरेण परिणामात्पूर्वरूपत्यागादशुद्धयादिकं स्यादित्यर्थः । किंचिद्रूपेण परिणाम आगन्तुको वा न वा । आद्य आगन्तुकविशेषवत्त्वेनानित्यत्वा. चापत्या प्रधानादविशेषः । मोगानन्तरं पुनः स्वरूपावस्थानामानित्यत्वादिदोषनेत्य- धानस्यापि प्रलये तथात्वाङ्गीकारान्न तयोविशेषः स्यादिति दूषयति-नासाविति । संग्रहवाक्यं विवृणोति-प्रागिति । अस्यां कल्पनायामिति । चिद्रूपेण तत्त्वान्तर- रूपेण विक्रियाकल्पनायामपि विचार्यमाणेऽर्थतो न कश्चिदपि विशेषो लभ्यत इति तयोविशिष्टविक्रियेति वाङमात्रेणैव कल्प्यत उच्यत इत्यर्थः । अथ भोगकालेऽपि चिन्मात्र एव प्राग्वत्पुरुष इति चेन्न ताई परमा- थतो भोगः पुरुषस्य, भोगकाले चिन्मात्रस्य विक्रिया परमार्थव तेन भोगः पुरुषस्येति चेन । प्रधानस्यापि भोगकाले विक्रियावत्त्वादो- क्तृत्वप्रसङ्गः । चिन्मात्रस्यैव विक्रिया भोक्तृत्वमिति चेदोण्याचसा- धारणधर्मवतामग्न्यादीनामभोक्तृत्वे हेत्वनुपपत्तिः । द्वितीयं शङ्कते-अथेति । चिन्मात्र एवेति । नत्वागन्तुकं रूपान्तरमित्यर्थः । तर्हि कर्मजन्यः कादाचित्को भागो न सिध्येदित्याह-न तहति । एतद्दोषपरिहा- . रायाऽऽगन्तुकं परिणाममङ्गीकृत्य मोगकालीनविक्रियामा भोगः । स च पुरुषस्यैव न प्रधानस्येति मोगसदसत्त्वविशेषमात्रेण शङ्कते-भोगकाल इति । तत्रापि कि भोगकालीन विक्रियामात्रं मोग उत तत्कालीनचिन्मात्रगतविक्रिया मोग इति विक. रुपयाऽऽये भोगकाले प्रधानस्यापि पुन द्य कारण विक्रियावत्त्वाद्भोगः स्यादित्याह- नेति । द्वितीयं शङ्कते-चिन्मात्रस्यैवेति । चिन्मात्रस्यैव विक्रियेत्येवकारेण धर्म- न्तरगतविक्रियानपेक्षा चैतन्यविक्रिया मोग इत्युच्यते वा चैतन्यमात्रगता तदसाधा. रणा विक्रिया मोग इति वा । नाऽऽद्यः । सुखादिरूपप्रधानविक्रियां विना मोगा- सिद्धेः । न द्वितीयः । चैतन्यासाधारणविक्रियेव भोग इत्यत्र हेत्वमावात्स्वासाधार. णविक्रिया मोग इति वक्तव्यम् । तथा चातिप्रसङ्गः । सर्वस्यापि स्वासाधारणविकि. १ . घयावत्वं भो।

·भानन्दगिरिकतटीकासंपतिवशीकरभाष्यसमेता- [मा पावस्यात् । मोगकालीनासाधारणविक्रियावत्वं तु प्रधानस्याप्यस्ति । तत्कालीनमुखा. दिविक्रियावत्वादिति दूषयति-औषण्येति । प्रधानपुरुषयोईयोर्युगपभोक्तृत्वमिति चेक । प्रधानस्थ पारावा॑नुष. पत्ते । न हि मोक्नोयोरितरेतरगुणप्रधानभाव उपपद्यते । प्रकाशयो- रिवेतरेतरप्रकाशने । भोगधर्मवति सत्स्वाङ्गिानि चेतसि पुरुषस्य चेत- म्यातिविम्बोदयोऽविक्रियस्य पुरुषस्य भोक्तृत्वमिति चेम । पुरसस्य विशेषाभावे भोक्तृत्वकल्पनानर्थक्यात् । ननु मोगकालीना साधारणविक्रियेव मोगः। न चाम्न्यादेस्तस्काले नियमेन विक्रि. याऽस्ति । न च प्रधानस्यापि प्रसन इष्टापत्तिरिति शहते-प्रषानेति । भोका हि शेषी, उभयोरपि मोक्तृत्व शेषशेषिमावो न स्यादित्याह-नेति । ननु मोगः सत्त्व गुणप्रधानचेतोरूपेण परिणतप्रकृतेरेव धर्मस्तस्या विक्रियोपपसेर्न पुरुषस्य तस्यावि- क्रियत्वात् । न च तस्य भोगामावप्रसस्तस्य तपाविधचित्तप्रतिविम्बितत्वमात्रेण मोक्तृत्वन्यपदेश इति शङ्कते-भोगधर्मवतीति । सत्त्वाङ्गिनीति । सत्त्वगुणोऽसी प्रधानं यस्य तस्मिन्धेतसीत्यर्थः । तर्हि चित्तगतमोगेन चैतन्ये विशेषो जायते वा न वेति विकरुप्य न द्वितीय इत्याह-नेति । भोगरूपश्वेदनर्यः पुरुषस्य नास्ति सदा निर्विशेषत्वात्पुरुषस्य कस्या- पनयनायें मोक्षसाधनं शास्त्रं प्रणीयतेऽविद्याध्यारोपितानपिनय. नाय शास्त्रमणयनमिति चेत्परमार्थतः पुरुषो भोक्तव न कर्ता प्रधान कर्डव न भोक्तृ परमार्थसदस्त्वन्तरं पुरुषातीयं कल्पनाऽऽगमवावा व्यर्या निर्हेतुका चेति नाऽऽदर्तव्या मुमुक्षुमिः। किंचास्मिन्पो स्वकीयशास्त्रप्रणयनं च व्यर्थ स्यादित्याह-भोगरूपश्चदिति । आये स विशेषः सत्यो वाऽसत्यो वेति विकल्प्य सत्यविशेषवत्वे पुरुषस्य विकारित्वं स्यादिति मनसि संनिधायास्याऽऽरोपितविशेषवत्त्वमस्तीत्यायं शरते--अवियेति । अन!ति । भोगरूपेत्यर्थः । तर्हि भोक्तृत्वविशेषवत्कर्तृत्वादिविशेषस्य प्रधानादे. वाऽऽरोपैत्वमेवाणी का युक्तं नार्धवेशसमस्मदुक्तरीत्या बन्धमोक्षन्यवहारसिद्ध्युप- पत्तेः । तथा कल्पनायां प्रयोजनामावात्प्रमाणामावात्प्रत्युत सर्वश्रुनिविरोधापत्तो. स्याह-परमार्थत इति । पुरुषाद्वस्त्वन्तरं च प्रधानमित्यन्वयः । उकदोषमात सांख्यस्य मतं मोक्षकामिणा नाऽऽदर्तव्यमिति ज्ञापनार्थमुकं न तु द्वेषपक्षपातादित्या- शयेनाऽऽहं-इति नाऽऽदर्तव्येति । १. च. 'पी भोगच शेष उ । ३ ख. घ. . "सि संपा। ग. 'सि निषां । ३ ग. 'पवत्त्वमे। ।

·प्रमः] प्रमोपनिषत् । एकत्तेपि शाखषणयनाधानर्यक्यमिति माभावात् । सात शास्त्रमणेत्रादिषु तत्फलार्थिषु च शास्त्रस्य प्रणयनपनर्षक सापक पति विकल्पना स्यात् । न बात्मैकत्वे शास्त्रमणेप्रादयस्ततो भिमा सन्ति सदभाव एवं विकल्पनैवानुपपन्ना । अभ्युपगत आत्मैकत्वे प्रमाणार्य। थाभ्युपगतो भवता यदात्मैकत्वमभ्युपगच्छता तदभ्युपगमे परिक ल्पानुपपत्तिमाह शास्त्रं यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत इत्यादि । शास्त्रपणयनाघुपपत्ति चाऽऽहान्यत्र परमार्यवस्तुस्वरूपाद. विधाविषये, 'यत्र हि दैतमिव भवति ' इत्यादि विस्तरवो बाज- सनेयके। आत्मकत्वपक्षेऽपि निरसनीयबन्धाभावाच्छास्त्रप्रणयनानर्धक्यमिति भने- एकत्वेऽपीति । किमात्मैकत्वनिश्चयवन्तं प्रति तस्याऽऽनक्यमुच्यते दिली प्रति वेति विकल्प्याऽऽयं प्रति प्रणयनामावादानर्यक्पदोषामावमाह-नापार दिति । दोषापादनामावादित्यर्थः । संग्रहवाक्यं विवृणोति-न बास्स्य वि। निश्चित इति शेषः। तदभावे शास्त्रप्रणेत्राधमाव इयं( एवं )[विकसनेमा वदनर्थकं चे( वे )ति विकल्पनैवानुपपन्नेत्यर्थः । नैवानुपपन्नेति पारे । भाव इत्यनेनैकत्वनिश्चयामावोऽभिधीयते * । तदानी निरसनीयबन्धादिसत्वादियं कल्पना बन्धनिवृत्त्यर्थ शास्त्रप्रणयनकल्पना नानुपपन्नेति योज्यम् । धिमेक- त्वनिश्चये जाते तन्निश्चयजनकत्वेन शास्त्रार्थवत्त्वस्य स्वानुभवसिद्धत्वात्तेने का कर्तुमपि न शक्येत्याह-अभ्युपगत इति । प्रमाणार्थ इति । प्रमाणस्य शान. स्यार्थः प्रयोजनमित्यर्थः । एकत्वनिश्चयवन्तं प्रति शास्त्रानर्थक्यकल्पनामावः श्रुस्याइ- प्युक्त इत्याह-तदभ्युपगमे चेति । अत्राभ्युपगमो निश्चयः । एकस्वनिम्बयामव. दशायां तु निरसनीयारोपितबन्धसत्त्वान्नाऽऽनर्थक्यं तदपि श्रुत्योक्तमित्याह-मालाम- णयनति । अनेन द्वितीयकरो निरस्तः । श्रुतिगतं यत्रपदं व्याचष्टे-अन्यति । अत्र च विभक्त विद्याविधे परापरे इत्यादावेव शास्त्रस्यातो न + तार्किकवादमटप्रवेशो वेदान्तरांजप्रमाणबाहुगुप्त इहात्मेकत्वरिक्ष इति । एतेनाविद्याकृतनामरूपायुपाधिकृतानेकशक्तिसाधनकृतभेदक- * क. पुस्तक एकत्वनिश्चयाभावो विधीयत इति पाठष्टिप्पण्याम् । + अत्र यद्यपि ताकि मटेः प्रवेश्य इति तथा गुप्त इहाऽऽमैकत्वविषय इत्यत्र गुप्त आत्मैकत्वविषय इतीहपदरक्षिता मान्तपाठ एवेत्येतट्टीकापर्यालोचनाज्ज्ञायते तथाऽपि सर्वेष्वप्यादर्शपुस्तकेषु तार्किकवादमा इत्येव तथेहपदसहितः सप्तम्यन्तपाठ एव विद्यतेऽतः सोऽपि तार्षिकवादभयानां प्रवेश वर्षक समासस्वीकारेण लापयितुं शक्य इत्यतश्च स एव स्थापितः । एतत्पाठापनीका तु अष्टेदामामिति छातन्त्रम् । अथवा टीकानुसारी पाठ एवाऽऽदरणीयः।

·. भानन्दगिरिकतढीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता- [१.प्रभा 1 साइमणः सृष्टयादिकर्तृत्व साधनाद्यभावो दोषः प्रत्युक्तो बेदितव्या परैक्क्त आत्मानर्थकर्तृत्वादिदोषय । अथर्वणीयमन्त्रोपनिषदि द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्युपक्रम्यापरविद्या, ऋग्वेदादिरूपा परी स्वदृश्यत्वादिगुणकप्रत्यस्तमितसर्वद्वैतवस्तुविषयेत्युक्त्या विद्याविद्ययोविषयमैदः शालस्थाऽऽदावेव सूचित इत्याह-अत्र चेति । अद्वैतवादे सर्वशङ्कानां श्रुतिप्रा. माण्येनैव निरासांतार्किकोत्प्रेक्षितशङ्काशूकस्यापि नात्र प्रवेश इत्युपसंहरति-अव इति । राजप्रमाणेति । प्रमाणराजेत्यर्थः । राजदन्तादित्वात्परनिपातः । वेदान्तप्रमाण. मेव रामेव राजा तद्वाहवस्तदुक्तन्यायास्तैर्गुप्त आत्मैकत्वमेव विषय इव देश इव देशो रक्षणीयत्वात्स तार्किकमटैयाँधैर्न प्रवेश्य इत्यन्वयः । पूर्ववाद्युक्तं दोषं निराकरोति- एतेनेति । उपाधिकृता अनेकाः शक्तयः साधनानि च तत्कृतस्य मेदस्यानेकत्वस्य सत्त्वादित्यर्थः । आत्मेति । आत्मनो योऽनर्थः संसारस्तत्कर्तृत्वमित्यर्थः । आदि- चाम्देनाऽऽसकामत्वेन प्रयोजनापेक्षानुपपत्तिः संगृहीता । कल्पनया स्वव्यतिरिक्तस्य जीवस्य सत्त्वात्तस्य संसारो नाऽऽत्मनः । तदीयकर्मफलदानार्थ चाऽऽकामस्यापि सृष्टयादिप्रवृत्तिः संभवति । सर्वव्यवहारस्यापि स्वप्नतुल्यत्वाद्वा स्वप्न इव सर्वमप्युप- पर्यंत इति सूत्रभाष्यादावेव परिहृत इत्यर्थः । यस्तु दृष्टान्तो राज्ञः सर्वार्थकारिणि कर्तर्युपचाराद्राजा कर्तेति सोऽ- भानुपपनः । स ईक्षांचक्र इति श्रुतेर्मुख्यार्यबाधनात्प्रमाणभूतायाः। तत्र हि गोणी कल्पना शब्दस्य यत्र मुख्यार्थो न संभवति । इह त्वचे. तनस्य मुक्तबद्धपुरुषविशेषापेक्षया कर्तृकर्मदेशकालनिमित्तापेक्षया च पन्धमोक्षादिफलार्था नियता पुरुषं प्रति प्रवृत्तिनोंपपद्यते । यथोक्तसर्व- शेश्वरकर्तृत्वपक्षे तूपपन्ना ॥ ३ ॥ सांख्येन स्वपक्षे पुरुषशब्दस्येक्षणस्य चोपपत्तिरुक्ता तामन्ध निराकरोति-यस्त्विति। यजमानः प्रस्तर इत्यादावुपचारो दृष्ट इत्याशङ्कयाऽऽह-तत्र हि गोणीति । प्रधा. नपक्षे न केवलमीक्षणश्रुत्यनुपपत्तिर्वस्तुतस्तत्य स्रष्टृत्वमपि न संभवतीत्याह-रह स्विति । मुक्तान्वर्जयित्वा बुद्धान्मत्येव प्रवृत्तिः कर्तृकर्माद्यपेक्षया बन्धमोक्षादिशब्दि- तमोगापवर्गार्था व्यवस्थिता प्रवृत्तिनोपपद्यत इत्यर्थः । अनेन पुरुषार्थ प्रयोजनमुर. सकृत्य प्रधान प्रवर्तत इति यदुक्तं शङ्कावसरे तन्निरस्तम् । ईश्वर कारणवादे तु न कोऽपि दोष इत्याह-यथोक्तति ॥ ३ ॥ १ ख. ग. घ, . रा तु । २ क. च. 'वेश्य इ । ३ ख. ग. घ. ङ, छ. 'द्यते सू। ४ ब. घ. क. 'बन्धषु । ५ ख. ग. घ. क. 'मका । ६.ख. ग. घ. . तिसुका । ५ क. 'तस्तु तस्य ::

·[प्रभः] प्रश्नोपनिषत् । स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुयोतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनः । अन्नमन्नाद्वीयं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च नाम च ॥ ४ ॥ ईश्वरेणेव सर्वाधिकारी प्राणः पुरुषेण सृज्यते । कथं, स पुरुष उक्तप्रकारेणेक्षित्वा प्राणं हिरण्यगर्भाख्यं सर्वप्राणिकरणाधारमन्तरा- स्मानमसृजत सृष्टवान् । अतः प्राणाच्छ्रद्धा सर्वप्राणिनां शुभकर्मपत. तिहेतुभूताम् । ततः कर्मफलोपभोगसाधनाधिष्ठानानि कारणभूतानि महाभूतान्यसृजत । खं शब्दगुणम् । वायुं स्वेन स्पर्शन कारणगुणेन च विशिष्टं द्विगुणम् । तया ज्योतिः स्वेन रूपेण पूर्वाभ्यां च विशिष्ट त्रिगुणं शब्दस्पर्शाभ्याम् । तथाऽपो रसेन गुणेनासाधारणेन पूर्वगुणों- नुप्रवेशेन च चतुर्गुणाः । तथा गन्धगुणेन पूर्वगुणानुपवेशेन च पा- गुणा पृथिवी । तथा तैरेव भूतैरारब्धमिन्द्रियं द्विप्रकारं बुद्धयर्थ कार्य च दशसंख्यम् । तस्य चेश्वरमन्तःस्थं संशयसंकल्पलक्षणं मनः। एवं प्राणिनां कार्य कारणं च सृष्ट्वा तत्स्थित्यर्थ व्रीहियवादिलक्षणमनम्। ततश्चानादद्यमानाद्वीर्य सामर्थ्य बलं सर्वकर्मप्रवृत्तिसाधनम् । तवीर्य- वतां च प्राणिनां तपो विशुद्धिसाधनं संकीर्यमाणानां, मन्त्रास्तपोविशु- दान्तर्वहिःकरणेभ्यः कर्मसाधनभूता ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः । ततः कर्माग्निहोत्रादिलक्षणम् । ततो लोकाः कर्मणां फलम् । तेषु च सृष्टानां माणिनां नाम च देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादि । एवमेवाः कलाः प्राणि- नामविद्यादिदोषबीजापेक्षया सृष्टास्तमिरिकदृष्टिसृष्टा इव द्विचन्द्रमशक मक्षिकाद्याः स्वमटक्सृष्टा इव च सर्वपदार्याः पुनस्तस्मिमेव पुरुषे प्रलीयन्ते हित्वा नामरूपादिविभागम् ॥ ४ ॥ एवं परपक्षं निराकृत्य प्रकृतश्रुतिव्याख्यानं कुर्वन्स प्राणमसुनतेत्यस्य तात्पर्यार्थमाह ईश्वरेणेवेति । राज्ञेवेत्यर्थः । अक्षरार्थ प्रश्नपूर्वकमाह-कथमिति। हिरण्यगर्भाय मिति । हिरण्यगर्भ इत्याख्या नपचना 55-मनो भवति तं बुद्धचमिनं सर्वप्राणं सा टिप्राणमित्यर्थः । यथाश्रुते कस्मिन्नहमुत्क्रान्त इत्यादिनाऽऽत्मन उत्क्रान्त्याद्यपाधिसो प्रस्तुतत्वाद्धिरण्यगर्मस्य जीवस्यातयात्वादुपक्रमविरोधापत्तेः। हिरण्यगर्माख्यमित्युत्ति १ क. ख.घ. ड. च. छ. ज. रेणैव ।२ क. वा सर्वप्रा । ख. ग. घ. ङ. 'त्वा स प्रा' ख..ग. घ. . °णिक', 1.४ ख. गः घ. ड. च. णावे। ५ क, च. "कल्लादिल'१६ क. रेणव ख. घ. . रावे । ८ ख. ग. घ. कच. 'स्मिन्बह । ६ ·. आनन्दगिरिकतटीकासंबलितमांकरभाष्यसमेता- [म) स्वात्मनो हिरण्यगर्मादिसंसारिभावोऽप्येतदुपाधिक इति सूचविनुमिति बोध्यम् । तस्य समष्टित्वमाह--सर्वेति । अन्तरात्मानमिति । सर्वस्थूलशरीरान्तरत्वादात्ममुदि. गोचरत्वाचान्तरात्मा स इत्यर्थः । तत इत्यानन्तर्याय पञ्चमी । एवमुत्तरत्रापि । न चमतकार्यत्वात्प्राणस्य कथं ततः पूर्वकालीनत्वमिति वाच्यम् । सत्यम् । सूक्ष्मभूत- सृश्यनन्तरं पाणमसृनतेति कल्पनीयत्वात् । न चैतदनन्तरं भूतसृष्टयुक्तिविरोध. शहा । तस्याः पञ्चीकृतस्थूलभूतविषयत्वोपपत्तेः । अत एव मोगसाधनाधिष्ठानानी. स्युकम् । सूक्ष्माणां तथात्वायोगात् । न चैवमपि स्थूलभूतसृष्टयनन्तरमिन्द्रियमन:- सम्पतिविरोधः । भूतारब्धदेहाधिष्ठितानामेव तेषां कार्यक्षमत्वेन तेषां तदनन्तरत्वो. सिसित मावः । भोगसाधनाधिष्ठानत्वं भूतानां तत्कारणत्वादित्याह-कारणभूता- नीलेषां भूतानां लक्षणतया खं शब्दगुणमित्यादिनाऽसाधारणगुणा उक्ताः । पूर्वपूर्वगुणानुवृत्तिस्तु पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरोपादानस्वसूचनार्थ स्पोस्यतारम्यसिद्धयर्थ चोक्के- विष्यम् । बामिति । श्रुतौ वायुरित्यादिप्रथमा द्वितीयार्थाः । प्राणमसृजतेति द्वितीकोषकमात् । तैरेवेति । अपञ्चीकृतावस्थायामित्यर्थः । तस्य चेश्वरमिति । नियामकमित्यर्थः । संकीर्यमाणानामिति । अविशुद्धसत्वतया पापाचरणेन तैः पाः संकीर्षमामानां संकरपरिहाराय चित्तशुद्धिसाधनं तपोऽसूजतेत्यर्थः । फलमिति । लोक्यते भुज्यत इति लोकः फलमित्यर्थः । नाम चेति । ब्राह्मणादिनानोक्तव्यवहारा- संकरा मित्यर्थः। नीरसृष्टत्वोक्त्या कलानां सत्यत्वमङ्गीकर्तव्यम् । आरोपे शुकिर- जसायी संयन्याहारभावादित्याशङ्कयानुल्यवष्टम्भनेत्रमर्दनादिना प्रयत्नेन सुष्टस्य दिनमशकमसिकादेरारोपत्वदर्शनात् । अथ रयानरथयोगाम्पयः सृजत इति सृष्टस्वेनो- जखमपदार्षस्य च भ्रमस्वदर्शनानेवमित्याह--एवमेता इति । अविद्याकामकर्मा- दिदोषरूप बद्रीमं तदपेक्षया तत्साधनीकृत्येत्यर्थः । तेमिरिकशब्दो नेत्रेऽङ्गुल्यवष्ट. म्सालसणार्थः । एवमात्मप्रतिपत्त्यर्थमप्यारोपमुक्त्वा तदपवादमवतारयति- पुनस्तस्पिनेवेति ॥ ४ ॥ स यथेमा नयः स्यन्दमानाः समुदायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भियते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते । एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुष १६.ख.प. नरवमिति भावः । भूः । २ क. स. प. क. रिलष्कृत्वो। ३ क. स.क इ. च. 'दौ महत्व' ४ फ. ख. प. स. व. पतसंवे।

·प्रभः प्रश्नोपनिषद प्राप्यास्तं गच्छन्ति भियते चाऽऽसां नाम- रूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽ- कलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥५॥ स दृष्टान्तः । यथा लोक इमा नघः स्यन्दमानाः सवन्त्या समुद्रा- यणाः समुद्रोऽयनं गतिरात्मभावो यास तासमुद्रायणाः समुद्रं शप्यो- पगम्यास्तं नामरूपतिरस्कारं गच्छन्ति । तासां चास्तं गतानां भिद्यते विनश्येते ( श्यतो? ) नामरूपे गङ्गायमुनेत्यादिलक्षणे । तदभेदे समुद्र इत्येवं पोच्यते तद्वस्तूदकलक्षणमेषं ययाऽयं दृष्टान्तः। उक्तलक्षणस्य प्रकृत. स्यास्य पुरुषस्य परिद्रष्टुः परि समन्ताद्रष्टुर्दर्शनस्य कर्तुः स्वरूपभूतस्य यथाऽः स्वात्मप्रकाशस्य कर्ता सर्वतस्तद्वदिमाः षोडश कलाः प्राणा- घा उक्ताः कलाः पुरुषायणा नदीनामिव समुद्रः पुरुषोऽयनमात्ममाव- गमनं यासां कलानां ताः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्य पुरुषात्मभावमुपगम्य तयैवास्तं गच्छन्ति । भिद्यते चाऽऽसां नामरूपे कलानां प्राणायाख्या रूपं च यथास्वम् । भेदे च नामरूपयोर्यदनष्टं तत्त्वं पुरुष इत्येवं प्रो. व्यते ब्रमविद्भिः । य एवं विद्वान्गुरुणा प्रदर्शिकलामलयमार्गः स एष विद्यया पविलापितास्वविद्याकापकर्मननितास पाणादिकलास्वक- कोऽविधाकृतकलानिमित्तो हि मृत्युस्तदपगमेऽकलत्वादेवामृतो भवति, तदेतस्मिन्नर्थ एष श्लोकः ॥ ५ ॥ -~~-प्रामादिवनेदेन गन्तव्यत्वभ्रम वारयति-आत्मभाव इति । अस्तशब्देन नाशी नाभिधीयते भेदकोपाधिनामरूपयोन शेऽपि स्वरूपस्य समुदात्मना विद्यमानस्वादित्याह- नामरूपतिरस्कारमिति । पूर्वरूपतिरस्कारमित्यर्थः । तदस्त्विति । नामरूपनाशा- नन्तरं परिशिष्टमुदकलक्षणं वस्तु समुद्र इत्येवोच्यत इत्यन्वयः । पुरुषस्येति कणि षष्ठी । पुरुषं स्वात्मरूपम् । परितः सर्व स्वरूपत्वेन पश्यत इत्यर्थः । द्रष्टुरित्युत्त आगन्तुकस्व दर्शनस्य कर्ता प्रतीयत इत्यत आह-दर्शनस्य कर्तुः स्वरूपभूतस्ये- दि। स्वरूपत्वे दर्शनस्य तत्र कर्तृत्वामुपपत्तेस्तदर्थकतृच्पत्ययविरोध इत्याशङ्कयार्कः सर्वतः स्वप्रकाशक इत्यत्र यथा कर्थकस्य प्रत्ययस्योपचरितत्वं तदहिहापीत्याह- ययाऽ इति । नदीनामिवेति । इवशब्दस्तथाशब्दायें । यथा नदीनां समुद्रोऽयन तथा पुरुषोऽयनमित्यन्वयः । अस्तगमनस्वरूपमाह-भिघेते इति । नामरूपमेद एषास्तगमनमिहेत्यर्थः । यथास्वमिति । यस्य यत्स्वरूपं . प्राणायात्मकं वदमि १.व.उ. ते तासो। १ क ... ते तास । कच. 'रूपेण - १.

·आनन्दगिरिकतटीकासंपखितशांकरभाष्यसमैवा- [] चत इत्यन्वयः । पुरुष हत्येवं प्रोच्यत इत्यस्यार्थमाह-भेदे चेति । पदनष्टमिति । कलानां हि रूपमारोप्याधिष्ठानोमयात्मकं सत्यानुतमिथुनरूपं, तत्राऽऽरोप्यस्य नाम- सपास्मकस्य मेदेऽधिष्ठानात्मकं रूपं पुरुषात्मनोच्यत इत्यर्थः । यथा समुद्रस्वरूपमूतं जलं मेराकृष्यामिवृष्टं गङ्गादिनामरूपोपाधिना समुद्राद्भिनमिव व्यवहियमाणं तदु. पाधिकिाने समुद्रस्वरूपमेव प्रतिपयत एवमविद्याकृतनामरूपोपाधिववादास्मनी मिन- मिवस्थित नगद्विद्ययाऽविद्याकृतनामरूपविगमे ब्रह्ममात्रतयाऽवशिष्यत इत्यर्थः । एवं पाणादिकलेपाधिक मात्मन उत्क्रमणादिशब्दितमरणादिव्यवहार इस्युके प्रोजन प्राणादिनिवृत्तवुत्क्रमणादिसर्वसंसारभरहितात्मस्वरूपावस्थामरूपं दर्शयितुं स एप इति वाक्यं ध्याचष्टे-य एवं विद्वानित्यादिना ॥५॥ अरा ए(ह)व रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः । वं बेचं पुरुष बेर यथा मा बो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६ ॥ भरा स्वचक्रपरिवारा इव रयनामो रथचक्रस्य नाभी यथाप्रवेषि. बारसदायका भवन्ति यथा तथेत्यर्थः । कलाः प्राणाद्या यस्मिन्पुरुष पतिष्ठिता उत्पतिस्थितिलयकालेषु तं पुरुष कलानामात्मभूतं वेयं देह- मी पूर्णत्वापुर परिसपनाद्वा वेद जानीयात् । यथा हे शिष्या माधो सुधास्तु: परिव्यथा मा परिव्यथयतु । न चेद्विज्ञायेत पुरुषो मृत्यु- विविध सामापमा दुःखिन एक यूयं स्थ । अतस्तन्मा भूधुमाकवि- त्यभिप्रायः ॥६॥ । परिवारा इति । नामेः परितो नामौ नेम्यां च प्रोतास्तिर्यकाष्ठविशेषा इत्यर्थः । पथा प्रवेशिता इति । यथावत्सम्यक्प्रवेशिता. इत्यर्थः । मागेऽर्थ न्यतिरेकाद मेन सहपति-न चदिति ॥१॥ तान्होवाचतावदेवाहमेतत्परं ब्रह्म वेद । नातः परमस्तीति ॥ ७ ॥ जानेवमनुषिष्य शिव्यास्तान्होवाच पिप्पलादः किलेतावदेव वेचं ब्रह्म वेद विजानाम्यहमेतत् । नातोऽस्मात्परमस्ति प्रकृयतरं दि- सममिस्पेपमुक्तवाशिष्याणामविदितशेषास्तित्वाशङ्कानिवृत्तये कवार्थ- रजननाय च ॥७॥ ग. 'रिचारा । २ ग. रिचास ।

·(R:] प्रश्नोपनिषत् । शिष्याणां कृतार्थताबुद्धिजननार्थ तानित्यादि वाक्यं व्यापष्टे-तामेवमिति ॥७॥ से तमचर्यन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकम- वियायाः परं पारं तारयसीति । नमः पर- मऋषिभ्यो नमः परमऋषिश्यः ॥ ८ ॐ भई कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ इत्यथर्ववेदीयप्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥ इत्यथर्ववेदीया प्रश्नोपनिषत्समाना ॥ तवस्ते शिष्या गुरुणाऽनुशिष्टास्तं गुरुं कृतार्थाः सन्तो विधानि- यमपश्यन्तः किं उतरन्त इत्युच्यते-अर्चयन्तः पूजयन्तः पादयोः पुष्पाञ्जलिपकिरणेन प्रणिपातेन च शिरसा, किम्, ऊचुरित्याह-वं हि नोऽस्माकं पिता ब्रह्मशरीरस्य विधया जनयितृत्वाभित्यस्याजराम- रस्यामयस्य । यस्त्वमेवास्माकमविद्याया विपरीतज्ञानाजन्मजरामरण- रोगदुःखादिग्रहादविद्यामहोदधेविधाप्लवेन परमपुनरावृत्तिलक्षणं मोक्षा- ख्यं महोदधेरिव पारं तारयस्यस्मानित्यतः पितृत्वं तवास्मान्मत्युपप- अमितरस्मात् । इतरोऽपि हि पिता शरीरमा जनयति वयादि स प्रपूज्यतमो लोके किमु वक्तव्यमात्यन्तिकाभयदातुरिस्पभिमायः । नमः परमऋषिभ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यो नमः परमऋषिभ्य इति दिर्वचनमादरार्थम् ॥ ८॥ इसि प्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥६॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतं प्रश्नोपनिषद्भायं समाप्तिमगमत् ॥ प्रकिरणेनेति । प्रक्षेपणेत्यर्थः । अतः पितृत्वं तवेति । जनकचोपनेता च यश्च विद्यां प्रयच्छति । मनदाता मयत्राता पश्चैते.पितरः स्मृताः ॥ १क. पि संप्र।

·५६ भानन्दगिरिकवटीकासंबलितांकरभाष्यसमेता- [१] इवि स्मृतेरित्यर्थः । योऽस्माकमिति हेतूकेस्तालयं वदन्पितृत्वोतिमात्रेण विद्या- निष्क्रयार्य किं दमित्यपेक्षायां स्वशरीरमेव परिचारकतया दौसमावेन गुरवे दत्त- मित्याह-इतरस्मादिति । पितृत्वादेव किं पूज्यतरस्वं ( १ ) परिचार्यत्वं स्वामित्वं (१) किमु वक्तव्यमित्यर्थः । अत एव वाजसनेयके मां चापि सह दास्यायेतीत्यु- क्तमिति भावः ॥८॥ इत्यानन्दज्ञानविरचितप्रश्नोपनिषद्भाष्यटीकायां षष्ठः प्रश्नः ॥१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमंदानन्दज्ञानविरचिताऽऽथर्वण- प्रश्नोपनिषद्राण्यटीका समाधा ॥ इति सटीकमाध्योपेता प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ।। १ क. स. ग. प. इ. च. दास्यभा। २ स. ग. प. उ. प. मलेवल्येन्द्रशिष्यज्ञानेन्द्रगुरु. चरणसेविनारायनेन्द्रसरस्वतीविरचितं प्रश्नोपनिषद्भाष्यविवरणं समाप्तम् ।

·ॐवरसहमणे नमः। अथ शंकरानन्दविरचितप्रश्नोपनिषदीपिकापारमाः। पभमुण्डकमन्त्राणां ब्राह्मणं कोऽहमीरशम् । इत्यादिप्रश्ननामार्थ व्याख्यास्ये ब्रह्मयोधकम् ॥ प्रथमतो ब्रह्मविद्यास्तुत्यर्थमाख्यायिकामवतारयति-सुकेशा [ च ] मामतो भारद्वाजो भरद्वाजस्यापत्यं शैब्यश्च शिवरपत्यं सत्यकामः सत्ये ब्रमाण कामो यस्य स सत्यकामो यथार्थकामः । सौर्यायणी च सूर्यस्यापत्यं सौर्यायणिः, ईका- रश्छान्दप्सः । गायों गर्मगोत्रः । कोशल्यश्च कौशल्यो नामतः । आपलायन माश्वलस्यापत्यमाश्वलायमः । चकारचतुष्टयमुक्तानां सुकेशादीनां वक्ष्यमाणद्वयोः पिप्पलादं प्रति प्रश्नसमुच्चयार्थम् । भार्गवो भृगुगोत्रो मृगोरपत्यं वा । बेदभिः विदर्भदेशोद्भवः । कबन्धी कबन्धी नाम कात्यायनः कस्य( त ? )स्थापत्यं कास्यस्तस्य युवापत्यं कात्यायनस्ते प्रसिद्धा महाशाला महाश्रोत्रियाः पट् । । किलेत उकाः सुकेशसत्यकामसौयार्यणी( णि )कोशश्यमार्गवकन्धिनः । प्रम- परा दपरा वेदैकशरणा इत्यर्थः । ब्रह्मनिष्ठा वेदार्थतात्पर्यवन्तः । परमुस्कूध निरुपचरितमित्यर्थः । ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्पमन्वेषमाणाः कीरचं तदिति बुमुत्सां कुर्वाणा एवं प्रतिपन्नाः । तत्प्रतिपत्तिप्रकारमाह-एषोऽस्मद्वती वाधि च वर्तमानः पिप्पलादो ह किल वै स्मर्यमाणस्वदस्मद्बुद्रिस्थं सर्वमस्मामि. चुभुत्सितं निखिलं पृष्टं वक्ष्यति कथयिष्यति । इत्यनेन प्रकारेण पोलोच्य व उकाः सुकेशादयो ह किल समित्पाणयो गुरूपासनार्थ समिधः पाणी येषां ते समित्पाणयो भगवन्तं पूजावन्तं पिप्पलादं पिप्पलादनामानमपसमा शाबद्दष्टेन विधिना समीपं प्रामाः ॥ १ ॥ तान्संप्रति समागतान्प्रश्नकर्तृन्ह किल स पिप्पलाद ऋषिरतीन्द्रियार्पस्य द्रष्टो- बाचोकवान् । भूय एव यद्यपि पूर्व भवन्तस्तपआदिभिः संपलास्तथाऽपि ब्रमवि- पाग्रहणार्य पुनरेव । तपसा शरीरशोषणादिना । ब्रह्मचर्येण योषित्स्मरणकीर्तन. केलिप्रेक्षणगुह्ममाषणसंकल्पाध्यवसायक्रियानिवृत्तिवर्जनरूपेण । श्रदया वेदार्था- स्तिक्यबुद्धया । संवत्सरं द्वादश सौरसंक्रान्तिकालमुक्कैः साधनः संपन्नाः सन्तः । संवत्स्यथ सम्यग्वासं करिष्यथ सम्यग्वासं कुर्वन्त्वित्यर्थः । ततो यथाकार्य काम. १ ख. 'नानार्थे।

·२ - शंकरानन्दविरचिता [ १ प्रभः] मनतिक्रम्य स्वेच्छानुसारेणेत्यर्थः । प्रश्नान्म्यान्छित :x प्रश्नानुद्दिश्य वाचं विसृजत । इदानी स्वस्य गर्वपरिहारार्थमाह-एवं पूछे मवद्भिर्यदि पक्षान्तरे भवदुक्त ज्ञानामावे मौनं करिष्याम इत्येकः पक्षः । द्वितीयं पक्षमाह-विज्ञास्या- मोऽथ चोक्तविज्ञानवन्तो भविष्यामः । सर्व निखिलं ह प्रसिद्धं वो युष्मभ्यं बक्ष्यामः कथयिष्यामः । इत्यनेन प्रकारेण ॥२॥ अथ तपोब्रह्मचर्यश्रद्धासंपत्त्या संवत्सरनिवासानन्तरं प्रश्नं कर्तृ मृशमुत्सकः लेरनुज्ञात: कबन्धी कात्यायनः, व्याख्यातम् । उपेत्य पिप्पलादस्य समीपं शाखोकमार्गेण समागत्य । पप्रच्छ प्रश्नं कृतवान् । भगवन पूनावपिप्पलाद । तः । कस्मादुपादानानिमित्ताच कारणाद्ध प्रसिद्धादै स्मर्यमाणादिमा विविधश- अमाययगम्याः । प्रजाः स्थावरजङ्गमाः प्राणिनः । प्रजायन्त उत्पद्यन्ते । इत्य. नेन प्रकारेण ॥ ३॥ सस्था एवं पृष्टवते कात्यायनाय । स पिपलादो ह किलोषाचोकमान् । ng. किमाह-प्रजाफामा प्रजासु कामो यस्य स प्रजाकामो के प्रसिद्धः मर्यमाणोपा। अमापतिः प्रमानां पालयिता हिरण्यगर्मो जन्मान्तरानुष्ठितापरविद्याकर्मसमुषमा सपरमात्मनो भेदरहितः प्रजापतिस्तपा स्रष्टव्यविषयं पर्याजोपनाप्यरुत- पाम् । स तपसा विज्ञातनिमित्तोपादान आस्मोपादानमास्मनिमित्तं च पिघुमं पुष. प्रसादयते स सर्गे जनयति । मिथुनमाह-रयिं च चन्द्रमसं सर्वाणभूतमप्र- पागाणं पाऽऽदिस्यमत्तारममिप्रधानम् । चकारी परिणामपोर्मिधुनस्यसमुण्यार्क। इस्पमेन वक्ष्यमाणेनाभिप्रायेणोत्पादयत इस्पन्वयः । तदविनापमाह-एतो रकि धामी । मे मम प्रमापतेबहुधाऽनेकप्रकाराः प्रजाः स्थावरजङ्गमाः प्राणिनः करि- पस उत्पादयिष्यत इति यस्मात्तस्मात्स्रक्ष्यामीति शेषः । अपवाऽऽय इतिकार एवकारार्थः । अयं त्वमिप्रायाः ॥ ४ ॥ इदानी प्राणरपिशब्दयोरर्थमाह-आदित्यश्चन्द्रकिरणमण्डलामा प्रसिदो वे स्मयमाणः । प्राणः प्राणशब्दाभिधेयः । यिरेव चन्द्रमाः ( स्पष्टम् )। रविश. ब्दामिषयस्य चन्द्रमसोऽनरूपस्य सार्वात्म्यमाह-रयिचन्द्रमा के प्रसिद्ध एत. परिदृश्यमानं सर्व निखिलम् । सर्वशब्दार्थमाह- यत्प्रसिद्ध मूर्त व तेजोवनर- पमप्यमूर्त च वाय्वाकाशरूपमपि । चकारी मूर्तामूर्तबोर्मिलितयोः प्रत्येक व रवि स्वरूपस्वसमुच्चयार्थी । यस्मान्मूर्तामूर्तास्मके जगति मूर्तेराषिक्यं तस्माचतो मूतिरेष x पृच्छथेति कचिन्मूले पाठः । * एतदने मले सतपस्तप्लेति पदत्रयमपिकमुपलभ्यते।

·[१] शंकरानन्दविरचिता सयिबदमास्तेजोववरूप एव न स्वन्यः । अथवा मूर्तिः स्थूलमयमानं रबिरेवर प्राणः । अमूर्तिः सूक्ष्म प्राणस्यापि स्वरूपमिति व्याख्येयम् ।। ५ ॥ ननु ताई कि रयेन्यूनवृत्तिः प्राण इत्याशङ्कय तस्यापि सार्वात्म्यमाह-अबहेती, मादित्य उक्त उदयम+मागच्छन्दिवसे दिवले प्रातः प्रातर्यद्यस्मात्माची दिई भविशति, स्पटम् । तेन प्राचीदिषप्रवेशेन स्वैः किरणैः प्राच्यान्माचीदिमाता- याणापाणचक्षुरादीनरश्मिधु किरणेषु । संनिषत्ते संबद्धान्कुरुते किरणामोती- स्यपः । अयस्मात्स्वैः किरणैक्षिणां स्पष्ट दिशं प्रविशति तेन दाक्षिमात्यायामा. रश्मिषु संमिपत्त इति शेषः । यद्यस्मात्पतीची स्पष्टं दिशं प्रविशति तेन पावास्या- प्रागारश्मिधु संनिधत्त इति शेषः । ययस्मादुदीची स्पष्ट दिशं प्रविशति तेको चरानमारश्मिषु संनिधत्त इति शेषः । यद्यस्मादधोऽधोवर्तिनी दिशं मविशति तेनोदिम्मवान्प्राणाम्रश्मिषु संनिधत्त इति शेषः । यद्यस्मादन्तरा मध्ये पिणे दिशामन्तरादिश इत्यवान्तरविशो वा प्रविशति तेनान्तरादिग्मवान्प्राणानरश्मिषु संधि- धत्त इति शेषः । यचस्मात्पर्ष निखिलं दिग्नातं स्वैः किरणैः प्रकाशयति सते. असोऽनुग्रहेण मयनगोचरत्वयोग्यं कारयति । तेन सर्वप्रकाशनेन सर्मचिकि दिग्भकामविशेषेण पाणांचक्षुरादीनरश्मिषु संनिधो व्याख्यातम् । आचन्तयोः - प्रवाक्यस्य पाठो मध्येऽपठितस्यापि पाठामवगन्तव्यः ॥ ६ ॥ स परोक्ष एवं प्रत्यक्षः किरणः सर्वदिग्व्यापी वैश्वानरो विश्वे नरा यस्य स विश्वनरः विश्ववासी नर इति वा । विश्वनर एव वैश्वानरः । वैश्वानरत्वे हेतुमाह- विश्वरूपः सर्वरूपः सर्वात्मेत्यर्थः । प्राण आदित्योऽग्निर्दोहपावकप्रकाशहेतुरचोद- यत ऊर्ध्वमागच्छति । तदादित्यस्य सात्म्यिमेतद्राह्मणोक्तमृचा पादबद्धेन मन्त्रे. नाभ्युक्तं सर्वतः कथितम् ॥ ७॥ विश्वरूपं सर्वरूपं हरिणं हरणशीलं सर्वोपसंहारकारणं जातवेदसं जातानि वेदांसि विज्ञानानि सर्व विषयाणि यस्मात्स जातवेदास्तं जातवेदसं सर्वस्थितिसंहारो- त्पत्तिकारणमिति वाक्यार्थः । परायणमुत्कृष्टाश्रयभूतं विश्वरूपत्वं तु स्थिती संडार उत्पत्तौ च समानं परायणत्वं तु स्थितावेव विशेष इति न पुनरुतम् । ज्योखिसक मोमण्डललपमेकं विश्वस्य सृष्टिस्थितिसंहारान्कुर्वद्विश्वात्मकमपि मेदशून्यं तपतम बहिस्तापं कुर्वन् नाना यहविति शेषः । स्वज्ञानमेवर्षिर्दर्शयति-सहसरविन सारिणः बाबमा वर्तमानोऽनन्तप्रकारेण वर्तमानः प्राणः प्रजानां स्थावरम- मां सर्वव्यवहारनिर्वाहकारणमन्तर्जन्मनि जन्मनि बहिर्दिवसे दिवसे प्रातरुदयाल, ·शंकरानन्दविरचिता- [१ प्रभः ] उर्ध्वं गच्छति । एष प्रत्यक्षः सूर्यः शोमनाया गतेः कर्ता सविता । एवं रविप्राणों सर्वात्मानौ मिथुनमित्युक्तम् ॥ ८ ॥ भनीषोमास्मकस्य मिथुनस्य रूपान्तरं कालरूपं दर्शयति प्रजोत्पादं विवाः-संव- सरो व्याख्यातः । अत्र प्रथमान्तत्वं विशेषः । वै प्रसिद्धः । प्रजापती रयिमाणा- वस्थो हिरण्यगर्मस्वस्य संवत्सरात्मन आदित्यचन्द्रनिष्पाद्यस्यायने भवत इति शेषः । ते आह-दक्षिणं च मासषट्क दक्षिणायनमपि, उत्तरं च तावन्तं काल मुत्तरायणमपि । चकारी द्वाभ्यां समुचिताम्यां संवत्सरस्वरूपनिष्पत्तिसमुच्चयाएँ । दक्षिणोत्तरप्रसङ्गेन दक्षिणोत्तरगती संवत्सरसाध्ये आह-तत्तत्राधिकारिषु त्रैवर्णि. केषु ये स्वर्गाभिलाषिणो ह प्रसिद्धा वै स्मर्यमाणास्तत्प्रसिद्ध कर्म । प्रसिद्ध[व]मे- वोपपादयति-इष्टापूर्ते कृतमिति । यस्मात्कृतं प्रयत्ननिष्पादितं ततस्तदिष्टापूर्ते इष्ट यागादि श्रीतं कर्मेत्यर्थः । पूर्व पारामादिकरणं स्मात कर्मेत्यर्थः । इष्टं च पूर्त चेष्टापूर्ते । उपासत उपासनं कुर्वते फलकामास्तात्पर्येण तदेवानुतिष्ठन्तीत्यर्थः । त इष्टापूर्वोपासकाश्चान्द्रमसमेव चन्द्रमास भवं न त्वन्यं लोकमिष्टापूर्तफलमामि- जयन्तेऽभिजयन्ति सर्वतः प्राप्नुवन्ति । त एव चान्द्रमसं प्राप्ता एव न स्वन्ये शुनरावर्तन्ते स्वकृतकर्मानुसारेण ब्राह्मणादियोनि भूय मागच्छन्ति । यस्मात एव पुनरावर्तन्ते तस्मात्तत एते कर्मिग ऋषयः स्वर्गद्रष्टारः प्रजाकामा: प्रजासु कामो येषां ते प्रजाकामा दक्षिणं धूमादिमार्ग चन्द्रलोकप्राधिफलं प्रतिपयन्ते प्राप्नुवन्ति । अस्तु तेषां तत्प्राप्तिः किं प्रस्तुत इत्यत आह-एष दक्षिणमार्गप्राप्यः चन्द्रलोको [ह) वै प्रसिद्धः सर्वान्नभूतो बुद्धिमज्ज्ञेयो रयी रविशब्दाभिधेयः प्रक्र. तिमागो या प्रसिद्धः पितृयाणो धूमादिमार्गः ॥९॥ अथ प्रनाकामव्यतिरिक्तः प्राप्यः प्रकृतादन्य उत्तरेणार्थिरादिमार्गेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रदया व्याख्यातम् । विद्यया प्रजापत्याधुपासनरूपयाऽऽत्मानमादि. स्य स्थावरजङ्गमप्राणमन्विष्याऽऽचार्योपदेशानन्तरं प्रत्ययसंतानेनाहमस्मीति संप्राप्य । विधयेत्यस्य व्याख्यानमिदमवगन्तव्यम् । आदित्यं बाह्य प्राणपमिजयन्ति(a) सर्वतः प्राप्नुवन्ति । एतदादित्यस्वरूपं वै स्मर्थमाणं प्रसिद्धं वा, शास्त्रतः। प्राणानां माणशब्दाभिधेयानां प्राणचक्षुरादीनामायतनमाश्रयभूतमेतत्माणानामायतनममृतम विवादिकारणवर्जितमभयमावृत्तिदुःखभयरहितमेतदमृतमयं परायणं परेषामश्वमेधा- दिफलाना ससाधनानामाश्रयभूतमेतस्मात्प्राणायतनादमृतादमयात्पराश्रयान पुनरा पर्वन्ते । यथा चन्द्रमसस्तद्वन्यो नाऽऽवर्तन्ते । इत्यनेन प्रकारेणोक्त इति शेषः । इस संवत्सरात्मप्राणप्राधिरूपो निरोषो विनाशो मोक्ष इत्यर्थः । तस्मिन्सव- ·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषदीपिका। 'सरात्मन्युत्तरायणदक्षिणायनसाम्येनोत्तरदक्षिणमार्गव्यापिन्येष वक्ष्यमाणः श्लोको मन्त्रः ॥ १० ॥ पञ्चपादं संवत्सरपरिवत्सरेदावत्सरानुवत्सरवत्स( सरेद्वत्स )राः कालाग्न्या- दित्यचन्द्रमोवायुरूपाः पञ्च पादा यस्य स पञ्चपादस्तं पितरं सर्वस्य जनकं द्वादशा. कृति द्वादशमासाकारं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणं दिवः स्वर्गात्परे परस्मिन्नर्धे स्थाने पुरीषिणं पुरोषशब्दं सुवर्णभूमिसंनिहितं ब्रह्माण्डगोलकावरणं यस्य स पुरीषी तं पुरीषिणमाहुः कथयन्ति । अथवा पञ्च शरतुवर्जिताः पादा यस्येति व्याख्येयम् । अथ पक्षान्तर इमे कालचऋविदोऽन्ये पूर्वेभ्यो व्यतिरिक्ता उ परे, उ अपि परेऽन्य इत्यस्य व्याख्या । त उक्तव्यतिरिक्ता उत्कृष्टा वा विचक्षणं कुशलं सर्वोपद्रवशून्यमि- त्यर्थः । सप्तचक्रे सप्त गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप्पङ्क्तिबृहती ककुबिति च्छन्दांसि परस्मिंश्चके नेतृत्वेन संवद्धानि तत्सप्तचक्रं तस्मिन् । अथवा वर्णव्यत्यासात्सर्पचके गमनवति चक्र इत्यर्थः । षडरे षडतुरूपा आरा यस्य तं षडरं तस्मिन्नाहुः कथय न्ति पर इत्यन्वयः । अपितं सचराचरं जगदर्पितं नानाविच.रा: (१)। इति मन्त्रस- माहौ॥ ११ ॥ यथा संवत्सरो विमणात्मा तथा मासोऽपीत्यहोपासनार्थम् । माप: पक्षहया. त्मकः । वे प्रसिद्धः । प्रजापती रयिप्राणाभिन्नो हिरण्यगर्मस्तस्य गासस्य । कुष्ण- पक्ष एव चन्द्रक्षयपक्ष एव न त्वन्यो रयिश्चन्द्रमाः। शुक्लश्चन्द्रवृद्धिपक्षः। प्राण आ. दित्यो यस्माच्छुक्लः प्राणस्तस्मात्तत एत ऋषयः प्रसिद्धाः प्राणव्यतिरिक्तानवलो. किनः कृष्णपक्षेऽपि कुर्वन्तः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीष्टमिष्टापूर्तादिकं शुक्ले पक्षे कुर्वन्ति । कृष्णपक्षस्येतरदर्शनादित्यर्थः । इतरे प्राणव्यतिरिक्तदर्शिनः शुक्ल पक्षेऽपि कुन्ति इष्टामादिकमितरस्मिन्कृष्णपक्षे कुर्वन्तीत्यनुपङ्गः ॥ १२ ॥ अहोरात्रत्रिंशन्मुहुर्तात्मको मनुष्यपितृदेववक्षाभेदभिन्नः । प्रजापतियाख्या- तम् । तस्याहोरात्रस्याहरेवाऽऽदित्यस्योदयादास्तमयं काल एव प्राण आदित्यो रात्रिरेवाऽऽदित्यास्तमयादोदयं काल एव रयिश्चन्द्रः । प्रसङ्गादिवसे मैथुन निषेधति-प्राणमादित्यं सर्वजीवन कारणं वै प्रसिद्धमेते दिवमिथुनरताः स्वोपका- रिणं प्रस्कन्दन्ति प्रकर्षण शोषयन्ति न तीत्यर्थः । ये प्रसिद्धाः कामुका दिवा दिवसे रत्या युवतिजनसंभोगरूपिण्या । संयुज्यन्ते सम्यकसंबध्यन्ते । ग्राम्यवर्मेण योषिता सह संबध्यन्त इत्यर्थः । ननु तर्हि किं स्वयोषित्सु गमनं गृहस्थन कर- .. १ ख. 'रेडाव' ।

·६
शंकरानन्दविरचिता
[१ प्रश्नः]
णीयमित्याशङ्कय रात्रौ तत्करणीयमित्येतद्वक्तुं रात्रिगमनं स्तौति-ब्रह्मचर्यमेव
मैथुनाभावरूपमेव न तु मैथुनं तत्परोक्षं वक्ष्यमाणं यत्पसिद्धं गृहस्थानां मैथुन
रात्री क्रियमाणम् । तदेतदाह-रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते स्पष्टम् ॥ १३ ॥
इदानी प्रजोत्पत्तिप्रकारं वक्तुं रेतो मैथुनं च स्तौति-अन्नमदनीयं वै प्रसिद्ध
सर्वप्राणिनां प्रजापतिः कालात्मा रयिप्राणात्मकः । ततस्तस्मादन्नादद्यमानाद
प्रसिद्ध वै स्मर्यमाणं सर्वजगदुत्पादकत्वेन तत्प्राणरूपं सर्वजगबीजमन्नकार्य रेत:
स्त्रीपुंसयोवर्यिम् । तस्माद्रेतस इमाः प्रजाः प्रजायन्ते व्याख्यातम् । इत्यनेन रेतो;
वस्थावच्छिन्नेनाऽऽत्मोपादानेन चन्द्रादित्यसंवत्सरमासाहोरात्रमैथुनावस्थात्मनिमित्तेन
प्रकारेणेमाः प्रजाः प्रजायन्त इत्यन्वयः ।। १४ ॥
एवं प्रश्ननिर्णयं कृत्वा प्रसङ्गान्मैथुनब्रह्मचर्ययोर्विभागेन फलमाह-तत्तत्र संसार•
मण्डले । ये प्रसिद्धाः कामज्वरापहृतचित्तसर्वस्वा ह प्रसिद्धा वै स्मर्थमाणं तत्परोक्ष
प्रजापतिव्रतं प्रजापतिना मनुना स्वार्थभूतायाः शतरूपाया योषितोऽधोपहासवरस्व.
योषिदधोपहासं प्रजापतित्रतं चरन्त्याचरन्तीत्यनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । ते प्रजापतित्रतचा.
रिणो मिथुनं नारीपुरुषं नपुंसकं नोभयं वा त्रयं वोत्पादयन्ते जनयन्ति ।दृष्टफल-
मिदम् । इदानीमदृष्टफलमाह-तेषामेव प्रजापनिवाचारिणां न त्वन्येषामेष दक्षि-
णमार्गप्राप्यो ब्रह्मलोको ब्रह्मणः प्रजापते रयिरूपस्य चन्द्रमसो लोकः । इदानी
ब्रह्मचर्ये फलमाह-येषामचिरादिमार्गयायिनां तपो मनस इन्द्रियाणां चैकाग्र्यादि।
अमचर्यमुक्तम् । येषु निवृत्तिमार्गनिरतेषु सत्यं प्रियहितयथार्थमाषणं प्रतिष्ठित
प्रतिष्ठां प्राप्तं ये प्रमादेनाप्यसत्यं न वह(द)-तीत्यर्थः ॥ १५ ॥
तेषां तपोब्रह्मचर्यसत्यनिरतानामसौ परोक्ष आदित्यमार्गप्राप्यो विरजो विरजाश्च-
न्द्रलोकवाक्षयिष्णुत्वादिदोषदूषितो न। ब्रह्मलोकः कार्यब्रह्मलोकः । इदानी तपोब्रह्म.
चर्यसत्यवचनादीनां सद्भावेऽपि जैयादिसद्भावे न ब्रह्मलोक इत्यनुमतमर्थमाह
न येषु तपोब्रह्मचर्यसत्यसंपन्नेषु । जिलं कौटिल्यं स्वेन नोच्यमानमपि परयिमानं
न येष्विस्यन्वयः । अनृतं पण्डितमान्यत्वेन न विपरीतं वाक्यं सत्यवादिन एक न
येन्वित्यनुषङ्गः । न माया च कार्यमन्तरेण परैरज्ञायमानं कौटिल्यं माया न
येष्वनुवर्तते । चकारादिसास्तेयादिकमपि नेत्यवगन्तव्यम् । [ इत्यनेन प्रका-
रेण] ॥ १६ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरानन्दयतीन्द्रविरचिताया-
मायर्वणप्रश्नोपनिषदीपिकायो प्रथमः प्रश्नः ॥ १.॥

·[ २ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषदीपिका। अथ द्वितीयः प्रश्नः। अथ कात्यायनप्रश्नानन्तरं पूर्ववदुत्सुको ह किलैनं पिप्पलादम् । भार्गवो वैदर्भि पप्रच्छ भगवन् , व्याख्यातम् । कत्येव कियत्संख्यादिका एव निर्धारिता देवा देवशब्दामियाः । प्रजा स्थावरजङ्गमभूतरूपां विधारयन्ते विधारणं कुर्वन्ति । कतर एतेषु देवेष्वदेवेषु वा कतर एतच्छरीरं संसारयात्रानिर्वाहकं प्रकाशयन्ते प्रकाशं कुर्वन्ति । कः पुनरेषां वरिष्ठ एषां देवानां को नाम श्रेष्ठः । इत्यनेन प्रकारेण पप्रच्छेत्यन्वयः ॥ १ ॥ तस्मै मार्गवाय । स होवाच व्याख्यातम् । प्रथमप्रश्नस्योत्तरं प्राण एव शरी. रस्य विधारकः । द्वितीयतृतीययोश्चार्थादग्न्यादिरूपेण स एव प्रकाशको वरिष्ठश्चेति वक्त मतेन्द्रियप्राणसंवादरूपामाख्यायिकामवतारयति-आकाशो मृताकाशो ह किल के प्रसिद्ध एष प्रसारितनयनप्रत्यक्षः साक्षिप्रत्यक्षो वा देवो देवशब्दाभिधेयोऽन्यवि- जिगिषुत्वेन, वायुरनिरापः पृथिवी स्पष्टम् । वाग्वागिन्द्रियम् । उपलक्षणमेतत्पाणि- पादपायुपस्थानाम् । मनोऽन्तःकरणं ज्ञानशक्ति चतुर्विधं मनःशब्दोपलक्षितम् । चक्षुः श्रोत्रं च स्पष्टम् । चकारात्त्वग्घ्राणरसनानि । ते पञ्चमहाभूतज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियचतुर्विधा. न्तःकरणरूपा मुख्यमाणसंनिधिप्राप्तसामर्थ्यान्मुख्यप्राणप्रसादमजानतः(न्त:) प्रकाश्येदं शरीरमवकाशादिव्यहारक्षमत्वेन सर्वस्व लोकस्य दर्शयित्वाऽभिवदन्ति स्वन्यतिरि- कान्सर्वान्सर्वतस्तिरस्कृत्य प्रत्येकं स्वात्मनि बहुवचनप्रयोगेणावकाशायेकेककार्यक्षमा अपि सजीवनमवकाशादिसर्वकार्यक्षमत्वं स्वात्मन्यारोप्य वदन्ति वल्गन्ति । तद्वदन- माह-वयमाकाशादय एतत्सर्वप्राणिप्रत्यक्षं बाणं नाणवत्कर्मणा प्रापितं वाणमय- वा बवयोरेक्याद्वाति कुत्सितं गन्धं वहन्ब(हणति शब्दं करोति गच्छति वा कर्म- क्षये सति सत्यपि कर्मणि देशादेशान्तरं चेति वा बणम् । बणमेव बाणं शरीरमित्यर्थः । अवष्टभ्यावष्टम्भनं कृत्वा दृढतमं कृत्वेत्यर्थः । विधारयामो विविधावकाशादिकार्य. क्षमत्वेन धारण कुर्मः ॥ २॥ तानाकाशादीन्प्रत्येक शरीरविधारणामिमानेन वदतो वरिष्ठः सर्वेऽप्याकाशदयो:- वकाशादिकार्यकारित्वेन वरास्तकार्याणामपि मुख्यप्राणनिमित्तत्वान्मुख्यप्राणोऽतिश- येन [वरो वरिष्ठः ] समीचीन: प्राणो मुख्यप्राणः प्राणादिपञ्चवृत्तिरुवाच हस्त. संज्ञया च निवारयन्नुक्तवान् । मुख्यप्राणोक्तिमाह-मा निषेधार्थः । मोहं विपरी- तज्ञानमापद्यय समन्तान्मा गच्छत । तत्र हेतुमाह--अहमेव मुख्यप्राण एव न वन्य एतदेवं स्वप्रत्यक्षं वक्ष्यमाणमात्मानं पञ्चधा प्राणापानन्यानोदानसमानः पञ्च.

·शंकरानन्दापिरचिता- [१ प्रमः] प्रकारेरात्मानं मुख्यप्राणम्वरूपं प्रविभज्य प्रकर्षेण स्थानक्रियानामादिमिर्विविधमेद- वन्तं कृत्वैतद्वाणयवष्टभ्य व्याख्यातम् । विधारयामि विविधकार्यक्षमत्वेन जीववन्तं देहं करोमि । अयमर्थ:-मवन्तोऽवकाशादिप्रातिस्विककार्यक्षमा न तु सर्व. कार्यक्षमा अहं तु मवतामपि कार्ये निमित्तत्वाद्भवत्कार्यक्षमो मया क्रियमाणे जीव- नादौ तु न कोऽपीति । इत्यनेन प्रकारेण । एवमुक्ते सति त आकाशादयः परस्प. रमुखावले कनहास्यकरताडनादिचेष्टावन्तः प्राणोक्तेऽऽश्रदधाना इदमित्यमेवेत्या. स्तिक्यबुद्धिशून्या बभूवुः स्पष्टम् ॥ ३ ॥ अनन्तरं तेषां सदर्पपापमवलोक्य तच्छान्त्यर्थं स मुख्यप्राणोऽभिमानादात्मनः सर्व. कारित्वलक्षणाद्यथावस्तुविषयादहंकारात् । ऊर्ध्वमष्टोत्तरशतमर्मस्थानानामुपरि स्थान. चलनं कृतवानित्यर्थः । उत्क्रमत इवोत्क्रामतीव स्वात्मनः साक्षी, उत्क्रमणे प्रति- समाधेयः शरीरविनाशः स्यादिति मन्वान उत्क्रमणमिव कृतवान्भूतानां सकारणानां स्वस्थानचलनेन व्याकुलत्वं कृतवानित्यर्थः । अथवाऽयमिवकारः प्रतिपत्तुः प्रतिपत्त्यैव माणसंवादमाह । न ह्याकाशादिदेवानां वागादयः सन्ति तेषां तदङ्गीकारे च न्याया. दिविरोधात् । तस्मिन्मख्ये प्राणेऽभिमानिन्युत्क्रामत्यूर्वं गच्छति सत्यथानन्तरमि- तरे मुख्यप्राणादन्य आकाशादयः सर्व एव निखिला अपि पाशबद्धा विहङ्गा इव पाशस्योर्व नयनादुत्क्रामन्त उत्क्रामन्ति पराधीनाः सन्तः स्वस्थानेभ्यश्चलिता बभूवुः । नैकोऽप्यात्मानमवष्टब्धवानित्यर्थः । नैतत्तदा आतं किंतु सर्वकालीनमि- त्याह-तस्मिश्च तस्मिन्मुख्यप्राण एव यथोत्क्रामति सत्युत्क्रामति( न्ति ) तथा सर्वदा प्रतिष्ठमाने प्रकर्षण स्वस्वकार्यक्षमत्वेनावस्थानं कुर्वन्ति( ति ) । सर्प एव म( मा तिष्ठन्ते स्पष्टम् । तत्तत्र प्राण उत्क्रामत्युत्कामन्ति प्रतिष्ठमाने च प्रतिति. ष्ठन्त इत्यस्मिन्नर्थे दृष्टान्तः । यथा दृष्टान्ते, मक्षिकाः क्षुद्रा मधुकरा जीवा भ्रमरा वा मधुकरत्वसामान्यान्मधुकरराजानं मधुकरराजे मधु मध्वपूपान्तस्थं मधुररसं तत्कु. वन्तीति मधुकरास्तेषु प्रधानभूतस्तैदृष्टातिशयः कश्चन जीव इत्यर्थः । तमुत्क्रामन्तं मध्वपूपं परित्यज्योवं गच्छन्तं सर्वा एव निखिला अपि मक्षिका उत्क्रामन्त उत्क्रामन्ति तमनुगच्छन्तीत्यर्थः । तस्मिंश्च मधुकरराज एव मध्वपूपे प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्ते स्पष्टम् । दार्शन्तिकमाह-एवं तथा वाङ्मनचक्षुः श्रोत्रं च। चकारोऽनुक्तानामाकादीनां संग्रहार्थः । व्याख्यातमन्यत् । त उक्ता आका- शादयः परित्यक्तशरीरविधारकत्वाभिमानाः । श्रीताः प्राणस्यैव शरीरविधारकत्व. निश्चयेन परममोदमुपगताः । प्राणं मधुकरराजसमं मुख्यमाणं कालत्रयेऽपि परोक्ष प्रत्यक्षं च स्तुव(न्व )न्ति स्तुतिं कुर्वन्ति ।। ४ ॥

·. [२प्रश्नः] प्रश्नोपनिषदीपिका। तत्स्तुतिमाह-एष मुखनासिकाभ्यां संचरन्स्पर्शनस्य साक्षिणो वा प्रत्यक्षोऽमिर. ध्यात्मादी जाठरभौमादिभेदभिन्नो वैश्वानरस्तपति संतापं करोति । एष व्याख्या- म् । सूर्यः शोमनाया मतेः कर्ता चन्द्रमण्डलात्मेष व्याख्यातम् । पर्जन्यो वृष्ट्य मिमानिनी देवतैष इत्यनुवर्तते । मघवान्मघवा त्रिलोकीपतिः। अथवा पर्जन्यस्यैव विशेषणं मघवान् । तथा च पर्जन्येन्द्रयोरेक्यं स्यात् । एष व्याख्यातम् । वायुः प्रभञ्जनः । एष व्याख्यातम् । पृथिवी वसुंधरा । एष इत्यनुवर्तते वक्ष्यमाणेषु सर्वेषु । रयिश्चन्द्रमाः । देवो विजिगीषापरो द्योतनात्मको वा तपनग्निसूर्याद्यात्मकत्वेन । किं बहुना सदसञ्चास्ति नास्तीति व्यपदेशभूषितम् । चकारात्सदसद्विलक्षणमज्ञानमपि । अमृतं चामरणधर्मात्मकं ब्रह्माप्यनुपचरितसदेकस्वभावम् । चकारादनुपचरितासत्स्व. मावं नरविषाणादिकमपि यत्प्रसिद्धम् ॥ ५ ॥ न केवलमयं सर्वात्मा किंतु सर्वाधारोऽपीति दृष्टान्तेनाऽऽहु:-अराधकस्य नाभिनेम्योऽरन्तरालवानि चतुष्कोणानि वर्तुलानि वा तीक्ष्णाग्रपुच्छानि काठानि । इस दृष्टान्ते । रथनाभौ रथचक्रस्य मध्यप्रदेशे प्रतितिष्ठत( न्त ) इति शेषः । दार्टान्तिकमाह-प्राणे संसारचक्रनाभिभूते मुख्य प्राणे । सर्व निखिलमग्निसूर्या- दिकं प्राणात्मकम् । प्रतिष्ठितं स्पष्टम् । अग्निसूर्यादिकमेव सर्व प्राणे प्रतिष्ठितं न त्वन्यदिति शङ्कां वारयितुं सर्वशब्दार्थमाह-ऋचः पादबद्धा मन्त्राः । यजुष्य- विवक्षितच्छन्दस्का मन्त्राः । सामानि गीतिसहिता ऋचः । यज्ञो ज्योतिष्टोमादि- रूपः । क्षत्रं क्षत्रियत्वनातिब्रह्म च ब्राह्मणत्वजातिः । चकारादुक्तमनुकं च सर्वम् ॥ ६ ॥ यथा प्रजा महाराजमेवैष इत्यङ्गुलिनिर्देशेन परस्परं दर्शयित्वा तद्गुणांश्च संकीर्त्य पश्चात्त्वं नः पिता मातेत्यादिना स्तुन्वन्ति तथेषोऽग्निः सूर्यश्च तपतीत्यादिना पाणं दर्श- यित्वा देवास्तद्गुणांश्च सर्वप्रतिष्ठादिलक्षणासंकीत्यैवं रतुवन्त इत्याहुः-प्रजापतिर्वि. राट् त्रिलोकीशरीरः प्रजानां पालयिता । चरसि गच्छसि वर्तस इत्यर्थः । गर्भ ब्रह्मा- ण्डगोलकजठरे । ननु गर्भस्थोत्तानशायिनोविभेदाग द्विनिर्गतो नाहमित्यत आहुः- त्वमेव प्राणः प्रजापतिरूपो गर्भस्थ एव न त्वन्यः । प्रतिजायसे स्वस्माज्जातामा- ण्डगोलकात्पुत्रभूतात्प्रति प्रातिलोम्येन पिता सन्पुत्रत्वमङ्गीकृत्योत्पद्यते( से ) । तुभ्यं प्रजापतिरूपायोपकाराद्यर्थम् । प्राण हे प्राण प्रजास्त्विमाः प्रत्यक्षाः स्थावरजङ्ग मास्त्वद्रूपभूताः । तोरेवकारार्थः । ता इमाः प्रजास्तुभ्यमेवेत्यन्वयः । [ बलिं हरन्ति स्पष्टम् ] । ननु ब्रह्मलोकवयिताय मह्यं कथमिमाः प्रजा [ बलि हरन्ति ] इत्यत माहुः-यः प्रसिद्धः प्रजापतिहस्तिपुत्तिकादिशरीरेषु समः । प्राणः प्राणापाना- ·शंकरानन्दविरचिता- [२ प्रमः] दिभिः पञ्चमिर्वायुर्मेदैः सर्वेषु भूतेष्वेक एव । प्रतितिष्ठसि प्रातिकूल्येन मैदेन वर्तसे ॥ ७ ॥ इदानीमस्यैव प्रधानभूता विभूतीराहु:-देवानामिन्द्रादीनामसि मवसि । बहि- समोऽतिशयेन हविषां वाहको देवतृप्तिकारणमित्यर्थः । पितृणामग्निष्वात्तादीनां पिनदो निवामिनां प्रथमा पूर्वभाविनी नान्दीमुखश्राद्धादावन्यकर्मापेक्षया । स्वधा स्वान्यजमानस्य पितृन्हविष्यदानेन धावति गच्छतीति स्वधा । ऋषीणां गौतममर- द्वाजप्रमृतीनां चरितं चेष्टितम् । किं पनातिमपि प्राण इत्याशङ्कय नेत्या- ह-सत्यमवितथं गुरुपादावलोकनदिकमित्यर्थः । अथवा मुख्यप्राणसाहचर्यात्सत्यं शरीरविधारणम् । ऋषिविशेषणमाहुः-अ अथर्वाङ्गिरसामर्वाङ्गिरसपाणसाहचर्या- दर्वाङ्गिरस्त्वं गौतमादीनाम् । असि भवसि ॥ ८ ॥ इन्द्रः परमैश्वर्यसंपन्नस्त्वं प्राणः प्रजापतिः । प्राण हे प्राण । तेजसा सर्व. संहारकारिणा वीर्येण त्रिजगद्धेदकेन । रुद्रो रोदनहेतुभूनोऽसि मवसि । स्थितिकाले जगतः परिरक्षिता सर्वतो रक्षकः । त्वं प्राणः प्रजापतिः । अन्तरिक्ष आकाशे वाय्यादिरूपेण चरसि गच्छसि । सूर्यः शोमनाया गतेः कर्ता दिवाकरस्त्वं प्राण! प्रजापतिः । सूर्यविशेषणं ज्योतिषां पतिः, चन्द्रादीनां पालयिता । न केवळ ज्योतिषां पतिः किंतु प्रजानामप्यानन्दकारीत्येवमाहुः ॥ ९ ॥ यदा यस्मिन्काले त्वं प्राण सूर्यगोभिरभिवर्षसि सर्वतो नीरधारा मुञ्चसि । अथ तदेमाः प्रत्यक्षाः । प्राणते प्राणन्ति प्राणनादिचेष्टां कुन्तिीत्यर्थः । अथवा हे प्राण ते तवेमाः प्रजा इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । प्रजाः स्थावरजङ्गमाः। आनन्द- रूपा भानन्दः परमात्मा स एव रूपं यासां ता आनन्दरूपाः । निरतिशयसुखपूर्णा इत्यर्थः । तिष्ठन्ति स्पष्टम् । आनन्दरूपावस्थाने हेतुमाह--कामायाभिलाषाय यथाकाममित्यर्थः । अनमदनीयं ब्रह्मादिकम् । भविष्यति स्पष्टम् । इत्यनेना- भिप्रायेण ॥ १०॥ इदानीमस्य सर्वात्मनोऽपि पापलेशशून्यत्वमाहुः-व्रात्यः सर्वस्मात्प्रथमजत्वा. पथाकालमुपनयनादिसंस्कारशून्यः पितृपितामहादेरमावाद्वा तत्सोमपानशून्यः। संस्का- रशून्योऽपि सर्वदा शुद्ध इत्यर्थः । त्वं प्रथमजः प्रजापतिः । प्राण हे पाणकऋषि- रापर्षणानामेव प्रसिद्धोऽग्निरत्ता भोक्ता संहर्ता वा । विश्वस्य चराचरस्य जगतः । सत्पतिः सतां ब्रह्मादीनां पालयिता संश्वासो पतिश्चेति वा । वयमाकाशाद्या देवाः । आधस्यादनीयस्य विषयजातस्य दातारः समर्पकाः । पिता जनकरत्वं प्राणो ·[ ३ प्रभः ] प्रश्नोपनिषद्दीपिका। ११ मातरिश्व मातर्याकाशे श्वसितीति मातरिश्वा वायुस्वरूप इत्यर्थः । नोऽस्माकमा- काशादानाम् । अथवा सर्वजगत्कारणस्य मातरिश्वनो वायोस्त्वं पिता ॥ ११ ॥ एवं स्तुतिं कृत्वा कार्यमाहुः-या प्रसिद्धा । ते तव प्राणस्य तनूस्तनुरपान- रूपा । वाचि वागिन्द्रियेऽग्नौ पृथ्व्यां च वागिन्द्रियसहचरितायां पति- ष्ठिताऽवस्थिता । या प्रसिद्धा व्यानरूपा श्रोत्रे श्रोत्रेन्द्रिये तत्सहचरितचन्द्रम- स्थाकाशे च । या च प्रसिद्धा प्राणरूपा । चकारः पूर्वत्र वक्ष्यमाणे च पर्याये तन्ः प्रतिष्ठितेत्येतदनुवृत्त्यर्थः । चक्षुषि चक्षुरिन्द्रिये तत्सहचरितेषु तेजोवनात्मकेषु रूपे- वादित्ये च, या [च ] प्रसिद्धा समानरूपा मनसि मनइन्द्रिये तत्सहचरितेषु भूतमौतिकेषु । संतता सम्यग्विस्तृता प्राणादिपञ्च वृत्तिगर्मिणीत्यर्थः । शिवां शिवानां मङ्गलानां स्वस्थानादचलितामित्यर्थः । तां गिनां तनुं कुरु स्पष्टम् । त्वं च मोत्क्रमीरुत्क्रम मा कार्षीः ॥ १२ ॥ नास्माकमिदानी पूर्ववत्स्वातन्त्र्यबुद्धिरित्याहु:-प्राणस्य पञ्चवृत्तेर्भवत इदं विवि. धप्रत्ययगम्यमस्मदादिकं जगद्वशेऽधीनत्वेन स निखिलम् । सर्वशब्दार्थमाहुः त्रिदिवे त्रिदिवोपलक्षितत्रिलोक्या ब्राण्डजठर इत्यर्थः । यत्प्रसिद्धमाकाशादिक प्रतिष्ठितमवस्थितम् । यस्मादेवं तस्माद्धे प्राण त्वमस्मान्मातेव पुत्रान्स्पष्टं रक्षस्व रक्ष सर्वतोऽनर्येभ्यः पाहि । तद्रक्षणं स्वयमेवाऽऽहुः-श्रीश्च श्रियश्च विविधा लक्ष्मीः। प्रज्ञा च लोकवेदविषयिणी ले. तहतकारिणी बुद्धिम् । चकारी तयोः स्थिर त्वोपयोज्यत्वे आहतुः । विधेहि विविधास्यवस्थासु धेहि प्रयच्छ । नोऽस्मभ्यमाका- शादिभ्यो विगताभिमानेभ्यः । [ इत्यनेन प्रकारेण ] ॥ १३ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरानन्दयतीन्द्रविरचिता- यामाथर्वणप्रश्नोपनिषदीपिकायां द्वितीयः प्रश्नः ॥ २ ॥ अथ तृतीयः प्रश्नः। प्राणस्य प्रजापतेस्तु सर्वजगदात्मत्वं निर्धारितं यद्यपि तथाऽप्यस्य संहतत्वादना- स्मत्वमित्येतदुपपादनार्थ तृतीयः प्रश्न आरम्यते--अथ वैदर्भिप्रश्नानन्तरं हैन कोश- (स)ल्यवाऽऽश्वलायनः पप्रच्छ भगवन्व्याख्यातम् । कुतः कस्मादुपादाना- निमित्तादेष प्रत्यक्षः क्रियावान्माणः पञ्चवृत्तिर्जायत उत्पद्यते । कथं केन प्रकारे- गाऽऽयात्यागच्छत्यस्मिन्स्थूले प्रत्यक्षे शरीरे विनाशिनि कलेवर । केन निमित्तेन शरीरं गृह्णातीत्यभिप्रायः । आत्मानं वा मुख्यपाणस्वरूपं वाशब्दः प्राण एव धर्माः ।

·शंकरानन्दविरचिना- [ ३ प्रश्नः 444 तरप्रश्नार्थः । प्रविभज्य प्रकर्षण विभाग कृत्वा कथं केन प्रकारेण । प्रातिष्ठते वर्तत इत्यर्थः । केन वृत्तिविशेषेणोत्क्रमत उत्क्रामत्यस्माच्छरीरादपसर्पति । कथं केन प्रकारेण बाह्यमधिमृतमधिदैवं चाभिधत्ते सर्वतो धारयति । कयं केन प्रकारेणा- ध्यात्ममात्मानमधिकृत्य वर्तमानमिदं शरीरेन्द्रियादिकम् । इत्यनेन प्रकारेण ॥१॥ तस्मै कोश( स ल्याय । स होवा व्याख्यातम् । अतिप्रश्नानम्यधिका- रा(कार्था)पिहितार्यान्वाऽन्यप्रश्नविषयान्वा प्रष्टव्यानर्थान्पृच्छसि प्रश्नं करोषि यतस्ततो ब्रह्मिष्ठोऽतिशयेन वेदार्थज्ञोऽन्तर्मुखो वाऽसि भवसि । इति यस्मात्तस्मा. ततस्ते तुभ्यमाश्वलायनायाहं पिप्पलादाभियो ब्रवीमि स्पष्टम् ॥ २ ॥ आत्मन आत्मनोऽभिन्ननिमित्तोपादानात् । एष प्राणो जायते व्याख्यातम् । आत्मनः प्राणो जायमानो न वास्तव इत्येतदृष्टान्तेनाऽऽह-यथा दृष्टान्त एषा प्रत्यक्षा पुरुषे शिरःपाण्यादिमति च्छाया प्रसिद्धा पुरुषाकारैवमेतस्मिन्माणकारण आत्मन्येतत्प्राणसूत्रमाततं समन्ताद्विस्तृतं न वास्तवमित्यर्थः । कथमायात्यस्मिश. रीर इत्यस्योत्तरमाह-मनोकृतेन मनःकृतेन करण(ण)कृतशुभाशुभकर्माविद्यावा. सनानिमित्तेनाऽऽयात्यस्मिञ्शरीरे व्याख्यातम् ।। ३ ॥ आत्मानं वा प्रविमज्य कथं प्रातिष्ठत इत्यस्योत्तरं दृष्टान्तपुरःसरमाह-यथा सम्राडेव, सम्यग्राजत इति सम्राट् मलमपन्नः सार्वभौमो राजैव न त्वन्योऽ. विकृतान्मन्त्रिबलरक्षकाधिकारिप्रभृतीन्विनियुङ्क्ते विनियोगं कुरुते । विनियोग, प्रकारमाह-एतान्यामानेतान्यामा कुरुपाञ्चालादिदेशगतान्सर्वसंपत्समृद्धान्पश्चदश- शतं सहस्रं वा प्रामान्विनियुज्यमानाना बहुवामिनाया वाक्याप्सा । मन्त्रिबलरक्षका- धिकारिन्नति प्रत्येकमधितिष्ठस्वाधितिष्ठाधिष्ठानं कुर्वित्यनेन प्रकारेण । दार्शन्तिक- माह-एवमेवानेनैव प्रकारेणैप मुख्यः प्राण इतरान्स्वात्मव्यतिरिक्तान्प्राणान्प्राण- शब्दान्वागादी-पृथक्पृथव जिहादियों के धन्यवान्पत्रय न सैकत्र संनिधचे संनिधानं कुरुते । तियर्थः ॥ ४ ॥ तेषां संनिधानस्यातिस्पष्टत्वात्परित्यज्य वागादी-मुख्यस्यैव प्राणस्य पञ्चवृत्तिसंनि. धाममाह-पायपस्थे पायुश्चोपस्थश्च पापस्थं तस्मिन्मलमूत्रादिकारित्वेनापानमध. धारिणं स्वात्मनो वृत्तिभेदं संस्थाप्येति शेषः । चक्षुःश्रोत्रे चक्षुश्च श्रोत्रं च चक्षुः- श्रोत्रं तस्मिन्सनिधानं कृत्वेति शेषः । मुखनासिकाभ्यां स्पष्टम् । प्राणो मुख्यत्राणः, स्वयं वृत्तिमान्वृत्तिमन्तरेण स्वेनैव रूपेण मातिष्ठते प्रतिष्ठते शरीरदेशाद्वहिर्गच्छति। मध्ये तु शरीरस्य मध्यभाग एव नामी व स्वन्यत्र समानोऽशितपीतभमनयनवृत्तिः। तिष्ठतीति शेषः । समानशब्दार्थमाह-एष नाभिस्थः प्राणवृत्तिमेदो हि यस्मादे.

·[ ३ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषदीपिका। १३ तद्भक्ताख्यं प्रत्यक्ष हुतं विधिनाऽविधिना वाऽऽस्याहवनीये प्रक्षिप्तमन्नमदनीयं समं यावता नीयमानेन तत्तत्स्थानेन्द्रियादीनां बाधो न भवति तावत्तत्तत्स्थानेन्द्रियादौ नयति प्रापयति । तस्मात्समानेन समत्वेन नीतादन्नादेताः साक्षिणः प्रत्यक्षाः श्रोत्र- चक्षुर्नासिकामुखद्वाररूपेणास्मदादीनां वा सप्त सघसंख्याका मूर्धन्यद्वारस्था अर्चि- षोऽचिरिव विषयप्रकाशरूपत्वाच्छब्दादिबुद्धयः । भवन्ति स्पष्टम् ॥ ५ ॥ इदानी व्यानवृत्तेः स्थलं वक्तुमाह-हृदि मांसपिण्डे कमठाकारे हि यस्मादेष साक्षिप्रत्यक्ष आत्माऽऽत्मसहचरितः पञ्चवृत्तिः प्राणो लिङ्गात्माऽत्रास्मिन्हृदय आत्माधिष्ठान एतत्सर्वशरीरपर्णस्य शङ्कुभूतमेकशतमेकाधिकं शतं नाडीनां प्रधान. भूतानां सच्छिद्राणां शिराणाम् । तासां प्रधाननाडीनां शतं शतमेकैकस्या एकोत्तर- शतसंख्याकानां प्रत्येकं शतं शतं तथा चैकोत्तरशतनाडीनां शाखाभूता नाड्यो दश. सहस्रं शताधिकं भवन्ति । पुनश्च शताधिकानां दश::::शानाडीशाखा- नाडीनामेककस्या * द्वासप्तति द्वासप्तति प्रतिशाखानाडीसहस्राणि शाखानाडीनां शाखाभूता नाड्यस्तासां प्रत्येकं द्विसहस्राधिकसतिसहस्राणि । द्वासप्ततिं द्वासप्तति- मिति वीप्सा प्रत्येक शाखानाडीसंबन्धार्था । 7. न. : नां सहस्राणि प्रतिशा- खानाडीसहस्राणि । तथा च मूलश खा [प्रतिशाखा नाड्यो द्वासप्ततिकोटयो द्वाणि दशसहस्रं च शतद्वयमेका चेति भवन्ति । आसूक्तसंख्यासु मूल. शा............. । व्यानो वीर्यवत्कर्महेतुः मतिनेश्वरति गच्छति ॥ ६ ॥ केनोत्क्रमत इत्यस्योत्तरं वक्तुं पञ्चम्याः प्राणवृत्तेः संचरणमार्गमाह-अथ सर्वना. डीप व्या संधारेणेव हेतुनकया सुषुम्नारूपयोय अर्धचारी उदान ऊर्मचारि. त्वादेवोदाननामधेयः प्राणवृत्तिभेदेन पुण्येन शास्त्रीयेण कर्मणा । पुण्यं शुभकर्मफलं सुखप्रायं लोकं मोगभूमिभूतम् । नयाति प्रापयति । पापेन शास्त्रनिपिढेन कगा। पापमशुभकर्मफलं लाकं नयतीति देहलीप्रदीपन्यायेन संबध्यते । उमाभ्यामेव पुण्यपापाभ्यामेव न तु केवलेन पुण्येन पापेन वा मनुष्यलोकं मानवं शरीरं सुखदुः- खफलं नयतीत्यनुपङ्गः ॥ ७ ॥ कथं बाह्यमभिधत्ते कथमध्यात्ममित्येतयोरुत्तरमवशिष्यते । सत्र मागादिपञ्चव. त्तिभिरध्यात्ममभिधत्त इत्येतदानानं पा प्रविभज्य कथं प्रातिष्ठत इत्येतस्योत्तरेणैवा- त्मिाणाशिमिरभिवत्त इत्युत्तरमुक्तमिदानी कथं बाह्यममित्त इत्यस्योतरं प्राणापा- * द्वासप्ततिद्वासप्ततिरिति क्वचिन्मूले पाठः। + एकः प्रतिशाखाशब्दोऽधिकः ।

·१४ शंकरानन्दविरचिता- [ ३ प्रश्नः ] नसमानव्यानोदानामिन्नैरादित्यपृथिव्याकाशवाय्वग्निमिरमिधत्त इत्याह-आदित्यो मण्डलाभिमानी पुरुषो ह प्रसिद्धो वै स्मर्यमाणो बाह्योऽध्यात्मव्यतिरिक्तः । प्राणो मुख्यप्राण उदयति, उदयं गच्छति । एप बाह्यः प्राणो मण्डलात्मा पुरतः स्थित इति हि यस्मादेनं साक्षिप्रत्यक्षं चाक्षुषं चक्षुषि भवं प्राणं प्राणवृत्त्याख्यमनुगृह्रानोऽ- नुग्रहं कुर्वन्नु घ(दय)तीत्यन्वयः। पृथिव्यां पञ्चगुणायां विस्तीर्णायां भुवि या प्रसिद्धा बाह्यापानरूपा देवताऽधिष्ठात्री । सा पृथिवी देवतैषा प्रत्यक्षेव पुरुषेणानुभूयमाना । पुरुषस्य शिरःपाण्यादिमतः शरीरस्यापानमाध्यात्मिकमपानवृत्तेर्मेदमवष्टभ्य स्वश. क्त्या सर्वात्मना गच्छन्तं विधायाभिधत्त इति शेषः । अन्तराऽऽदित्यपृथिव्योर्मध्ये यद्यः प्रसिद्धः समानसम आकाश: सर्वसमावकाशकर्मा सोऽन्तराकाशः समानो बाह्यसमानवृत्तिमेदो वायुः प्रसिद्धः प्रमञ्जनो वीर्यवत्कर्मा व्यानो व्यानवृत्तिभेदो बाह्यः ॥ ८॥ । .. . तेजो दाहपाकप्रकाशपरं ह प्रसिद्धं * वाचव तेज एव न त्वन्यदुदानो बाह्य उदानवृत्तिभेदः । तेजस उदानत्वे हेतुमाह-तस्माद्यतस्तेज एवोदानस्तत उपशा- न्ततेजा उच्छिन्नजाठरजातवेदाः करस्पर्शनानुपलभ्यमानोष्णिमा पुनर्भवमेतच्छरीरं प्रतिपद्यत इति शेषः । अथवा प्राणस्येतद्विशेषणं व्यवहितं पुनः पुनः शरीरे शरीरे भवतीति पुनर्भवस्तं पुनर्भवम् । प्रतिपत्तिकालं सप्रकारमाह-इन्द्रियैर्वागादिभिर्मन स्यन्तःकरणे स्वस्ववृत्त्युपरभेण संपद्यमानः संपत्ति कुर्वद्भिः । यदेन्द्रियाणि मनसि संपद्यन्ते तदेत्यर्थः ॥९॥ यश्चित्तो यदेव देवतिगादिशरीरं सम्यगिति सर्वदा चित्ते यस्य स यच्चित. स्तेन देवतिर्यगादिसंकल्पविशिष्टेन मनसा सेन्द्रियेण सहपोऽन्तःकरणामिमानी मुमूर्षुः । माणं पञ्चवृत्ति मुख्यमाणं मधुकररानसममायात्यागच्छति ज्ञानशून्यः सन् , श्वास. कसहायः परिशिष्यत इत्यर्थः । प्राण उक्तः श्वासोच्छासकर्ता । तेजसा शरीरेण प:.....युक्तः संबद्ध उदानवृत्तिप्रवान इत्यर्थः । सहाऽऽत्मनाऽन्तः। ........ साकम् । यथासंकल्पितं कृतकर्मविद्याकशाघा- तसमुत्थितपूर्व ज्ञास्वविपीत देवतिरंगादि यादृशसंकल्पविषयं यथासंकल्पितम् । लोक कमरिच फलं माविशरीरमित्यर्थः । नयति प्रापयति ॥ १० ॥ प्रासङ्गिकं प्राणोपासनस्य फलमाह-यः प्राणोपासक एवमुक्तेन प्रकारेणाss. स्मनः प्राणो जायते मनःकृताम्या धर्माधर्माभ्यां शरीरं गृह्णात्यात्मानं च पञ्चध * भाज्ये " ह वै " इति पाठ एव धृतः ।

·प्रश्नः] प्रश्नोपनिषदीपिका । १५ विभज्य पायूपस्थयोरपानं स्वं चक्षुःश्रोत्रयोनामो समानं व्यानं नाडीसमूह उदानं च सुषुम्नायां स्थापयत्युदानेनोकामति बाझैः प्राणापानसमानव्यानोदानैः सूर्यपृथि- व्याकाशवाय्वग्निभिरान्तरोपकारकरध्यात्मव्यतिरिक्तमान्तरैश्च बाह्योपकारकैरध्यात्म धारयति स एव चोदानवृत्तिपधानो लोकान्तरमपि नयतीति विद्वाज्ञानवान् । प्राणं पञ्चवृत्तिमात्मनश्छायारूपम् । वेद जानाति । न ह निश्चित नेत्यस्य निषे. धार्थस्य हीयत इत्यनेन संबन्धः । अस्य प्राणविदः । प्रजा पुत्रपौत्रादिसंततिरूपा । न हीयते न विनश्यति संततेरुच्छेदो न भवतीत्यर्थः । स्वयं च प्राणविज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणसमुत्पन्नब्रह्मज्ञानोऽमृतो मरणका रणाविद्याशुन्यो भवति स्पष्ट तत्तत्र प्राणविज्ञानेनोनोऽमृतो भवतीत्यस्मिन्नर्थे । एष वक्ष्यमाणः । श्लोको मन्त्रो भवतीति शेषः ।। ११ ॥ उत्पत्ति प्राणस्याऽऽत्मनो जनिमायतिमायामं धर्माधर्मनिमित्तमागमनमित्यर्थः। अथवा छान्दसो दीर्घलोपः, आयातिमागमनम् । अथवाऽऽगमनस्योत्तरकालमावित्वा. दायत्या गमनमेव लक्ष्यते । स्थान पायपस्थ चक्षुःश्रोत्रनाभिनाडीसमूहसुषुम्नाख्यम. पानमाणसमानव्यानोदानानां स्थानम् । विभुत्वं चैव सूर्यपृथिव्याकाशवाय्वग्निमिया ( यातत्वं ) चकार उ ( रादु )दानोत्क्रमणं च । एवकारो भिन्नक्रमः पञ्चधेत्यनेन संबध्यते, पञ्चधा बहिरध्यात्मं च मूर्त णादिभेदैः पञ्चप्रकार एव न त्वधिको न्यूनश्च, अध्यात्मं चैवाऽऽत्मानं शरीरमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्म चकारादधिदेवमधिभूतं च । एवकारो भिन्नक्रमः प्राणस्थेत्यनेन संबध्यते । प्राणस्य यद्यपि पूर्यादयश्चक्षुरा. दयश्च मुख्येन प्राणेन मेदरहितास्तत्रा(s)पि मुख्यस्य प्राणस्थैर्वतद्विभूतिनातं न त्वन्यस्य सूर्यादेर्विज्ञाय विशेषणोक्तेन प्रकारेण ज्ञात्वाऽमृतं मोक्षमश्नुते व्याप्नोति स्वेन प्रकाशेनाऽऽनन्दात्मरूपेण युक्तो भवतीत्यर्थः । विज्ञायामृतश्नुते व्यारूपातम् । पादाम्यासः प्राणविद्यापरिसमाप्त्यर्थः । इतिः प्रश्नसमाप्त्यर्थः ॥ १२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरानन्दयतीन्द्रविरचिता- यामाथर्षणप्रश्नोपनिषदीपिकायां तृतीयः प्रश्नः ॥३॥ :०: अथ चतुर्थः प्रश्नः । प्राणस्यानात्मत्वे निर्धारिते तद्व्यतिरिक्तात्मवरूपनिरिणायमुत्तरो ग्रन्थ आर- म्यते-अय कौश( स )ल्याश्वलायनप्रश्नानन्तरं हैनं सौर्यायणी गायः पप्रच्छ ·- शंकरानन्दविरचिता [ ४ प्रभः] भगवन् , व्याख्यातम् । एतस्मिन्मत्यक्षे । पुरुषे शिरःपाण्यादिमति । कानि करणानि सभूतानि स्वपन्ति स्वापं कुर्वन्ति । कानि व्याख्यातम् । अस्मिन्पुरुषे जाग्रति जागरणं कुर्वन्ति, कतरः करणभूतयोर्मध्ये क एष ज्ञानवानहं पश्यामीति- प्रत्ययेन प्रत्यक्षो देवो द्योतनात्मकः । स्वमान्वासनाविलासाद्रथरथयोगादीन्पश्य- त्यवलोकयति । कस्य भूतकरणाद्यन्यतमस्य तद्वयतिरिक्तस्य वैतत्सौषुप्तं सुखमनु- कूलप्रत्ययवेदनीयम् । भवति स्पष्टम् । कस्मिन्कुत्र । नु वितर्के सर्वाधारस्यापि प्राणस्य जायमानाद्वि ( मानत्वाद्वि ) तर्कः । सर्वे सपाणभूतरूपा देवा निखिलाः । संप्रतिष्ठिताः सम्यक्प्रतिष्ठां प्राप्ताः । भवन्ति स्पष्टमित्यनेन प्रकारेण । अयमर्थः- वागादीनां साकाशादीनां प्राणपरतन्त्रत्वात्माणस्य चाऽऽमरणमनुपरमात्स्वप्नजागरण- योश्चोपलम्भात्स्वप्नेऽपि जागरणवद्वयवहारदर्शनात्करणेष्वनुपरतेषु स्वप्नस्यासंभवाच्च स्वप्ने चक्षुरादीनामुपरमस्य जागरणेऽनुपरमस्य च दर्शनेऽपि कानि स्वपन्ति कानि जाप्रतीति प्रश्न उपपन्नः । आत्मनोऽसङ्गोदासीनत्वात्प्राणस्य भूतस्याप्यचेतनत्वाच्च चक्षुरादीनां चोपरतत्वात्स्वप्नानुभवस्य चाध्यक्षत्वात्कतर एष देवः स्वप्नापश्यती. त्यभि(पि) प्रश्न उपपन्नः । सुषुप्तेऽपि सर्वकरणोपरमादात्मनश्च सुखस्वरूपत्वात्पूर्व- वत्कस्यैतत्सुखं भवतीत्युपपन्नः प्रश्नः प्राणविलक्षणस्याद्याप्यनधिगतत्वात्कस्मिन्नित्या. द्यपि पृष्टमुपपन्नमेव । वागादीनां समाणभूतानामनात्मत्वकथनानन्तरमुक्ता एवैते प्रश्नाः, तथा च तथाऽक्षराद्विविधाः सौम्य भावा इति मन्त्रेणोक्ताक्षरस्य प्राणनि- णस्य मावानां च सप्राणानां व्याख्यानमप्युत्तरेणापि ग्रन्थेन क्रियत इति ॥ १ ॥ तस्मै गार्याय । स होवाच व्याख्यातम् । मनःप्राणव्यतिरिक्तानि सर्वाणि करणानि स्वपन्तीत्यभिप्रायेण दृष्टान्तपुरःसरमुत्तरमाह--यथा दृष्टान्ते । गार्य हे गार्य । मरीचयः किरणाः । अर्कस्याऽऽदित्यस्यास्तं गच्छतः सायंकाले नयनप. थागोचरं दिशं व्रजतः । सर्वा निखिला एतस्मिन्प्रत्यक्षे तेजोमण्डले ज्योतिर्षिम्ब एकी भवन्ति, एकतां गच्छन्ति तेजोमण्डलादर्शने न दृश्यन्त इत्यर्थः । ता: पुनरादित्यमण्डल एकतां गता एव मरीचयः । पुरुदयतः सवितुर्भूयो नयनपथमा- गच्छतो द्वितीये दिवसे । प्रचरन्ति प्रकर्षेण विभागरूपेण गच्छन्ति सर्वासु दिक्षु, एवमनेन प्रकारेण ह प्रसिद्धं वै स्मर्यमाणं तद्वागादिकं मरीचिस्थानीयं सर्व निखिलं पर उत्कृष्टे वागादिवृत्त्युत्पत्तिनिरोधनिमित्ते । देवे सर्वव्यवहारकारणे । मनस्यन्तः- करणेऽर्कस्थानीये स्वप्नावसर एकी भवति स्पष्टम् । तेनेकीभवनेन हेतुना तर्हि तदा स्वप्नावसर एष प्रत्यक्षः पुरुषः स्थूलो देहो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नाऽऽदत्ते नाऽऽनन्दयते न विसृजते नेयायते ।

·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषदीपिका । १७ श्रोत्रचक्षुर्घाणरसनत्वग्वाग्यस्तोपस्थपायुपादानां कर्मनिषेधकानि दश वाक्यानि स्पष्टा- नि । नेयायत इत्यत्र न गच्छतीति व्याख्येयम् । स्वपिति शयनं करोति, इत्यनेम प्रकारेणाऽऽचक्षते कथयन्ति विद्वांसः ॥ २ ॥ कानि स्वपन्तीत्यस्य बाह्यज्ञानकर्मेन्द्रियाणत्युित्तरं जातं कान्यस्मिञ्जाप्रतीत्यस्यो. त्तरमाह-प्राणानय एव प्राणाः प्राणवृत्तिमेदाः पञ्च त एवाग्नयः । यद्यपि जाग- रणं श्रोत्रादीनां जागरणे जागरणस्वप्नयोश्च मनसस्तथाऽपि सुषुप्ते नैकस्यापि, प्राणस्य पुनरवस्थात्रयेऽपि जागरणमेव तदभिप्रायस्त्वयमेवकारः। एतस्मिन्प्रत्यक्षे पुरे नवद्वारे शरीरे जाग्रति जागरणं कुर्वन्ति । प्राणानामग्नित्वमुपपादयति प्रसङ्गेनोपासनार्थम् । गाईपत्यो गार्हपत्याभिधेयोऽग्निनिरन्तरं रक्षणीयोऽग्निहोत्रिहिं प्रसिद्धो वै स्मर्य. माण एष साक्षिप्रत्यक्षोऽपानो मलमूत्रापनयनकारी प्राणवृत्तिभेदः। व्यानो दक्षिण- सुषिरस्थः प्राणवृत्तिभेदोऽन्वाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः । इदानीमपानस्य गार्हपत्यत्वे प्राणस्य चाऽऽहवनीयत्व उक्ते वक्ष्यमाणे च साधारणं हेतुमाह-यधस्मानाई- पत्यादुक्तादग्नेः प्रणीयते प्रकर्षेण नीयते स्थानान्तरे पृथक्क्रियत इत्यर्थः । प्रणय- नादाहवनीयः प्राण आधारस्थादपानाद्गार्हपत्यस्थानीयात्प्रकर्षेणाऽऽस्यकुण्डमदनी- माहानीयो नीयत इति प्रणयनेन हेतुनाऽऽहवनीयोऽग्निः प्राण इति ॥ ३॥ अपानव्यानप्राणेषु गार्हपत्यदक्षिणान्याहवनीयाख्याग्नित्रय इ(ड)ष्टिमुक्त्वेदानी समा- नश्वासोच्छ ममनउदानानामपूर्वाहुतियजमानेष्टफलत्वदृष्टिमाह- यद्यस्मादुच्छास. निश्वासौ प्राणस्य शरीराद्वहिर्गमनं पुनः शरीर आगमनं चैतावुक्तावुच्छासनिश्वासी द्वित्वसंख्यासामान्यादाहुती काले काले पयःप्रभृतिद्रव्यप्रक्षेपेणाऽऽहवनीये संपन्ने । आहुती ते समं नयति वातपित्तश्लेष्मणां त्वगादीनां च धातूनामशितपतियोश्च समं समत्वं क्षोमराहित्यं यथा भवति तथा नयति प्रापयति शरीरावहिर्देशं शरीरं वाऽऽहुतिजन्यापूर्ववदिति यस्मात्तस्मादपूर्व स समानः समानाख्यः प्राणवृत्तिभेदः । मनो ह वाव प्रसिद्धमन्तःकरणमेव सर्वव्यापारनिमित्तत्वसामान्येन यजमानो यागस्य कर्ता । इष्टफलमेव यागफलमेवोर्ध्वत्वसामान्यादुदानः सुषुम्नाचारी प्राणवृ- त्तिभेदः । स उक्त उदान एनं संघातामिमानिनमात्मानं यजमानं मनउपाधिक- महरहर्नित्यं नित्यं सुषुप्तिकाले ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणमानन्दैकरसस्वमा ब्रह्म गमयति प्रापयति । गार्हपत्योऽपान इत्याद्युक्तेन प्रकारेणोपासनं कुर्वतो ब्रह्मज्ञानो- त्पादद्वारा मुक्तिरेव फलं भवतीत्येतद्वहिरेवावगन्तव्यम् ॥ ४ ॥ कतर एष देवः स्वप्नापश्यतीत्यस्योत्तरमाह- अत्रास्यां वागायुपरमरूपायां स्वप्नाव- ·शंकरानन्दविरचिता- [४ प्रश्नः] स्थायामेष वागाद्युत्पत्तिविनाशनिमित्तभूतः साक्षिप्रत्यक्षो देवः सर्वसंसारव्यवहारकार. णमनआख्यः । स्वप्ने स्वप्नस्थाने महिमानं स्वात्मनो गिरिनदीसमुद्रादिरूपेण महत्त्वम. नुभवति स्वयमेव कर्तृत्वं प्राप्य स्वप्नवलादवगच्छति । महिमानमनुभवतीत्युक्तं तदे. तदुपपादयति-यत्प्रसिद्धं करिनरतुरगादि दृष्टं दृष्टं नयनपथमागतं पदाम्यासो वासनाप्राबल्यमाह । अनु पश्चात्पूर्व जागरणे दृष्ट्वेत्यर्थः । पश्यत्यवलोकयति । श्रुतं जागरणावस्थायां श्रवणपषमागनं [श्रुतमेव x श्रुतमेव न त्वन्यमय विषयजातमनु- शृणोति स्पष्टम् । देशदिगन्तरैश्च देशान्तर हादिभिर्दिगन्तरैरुत्तराद्याशादिभिः, चकारादन्यैरपि कालादिमिनिमित्तभूतैः प्रत्यनुभूतं प्रति प्रकर्षेण न केवलमित्यर्थः । भूतम] धिगतं पुनः पुनर्भूयो भूयः स्वप्ने दिवसे दिवसे प्रत्यनुभवति अने. कवारमनुभवति । यद्येवं तर्हि स्वप्नस्मृतिः स्यादित्यत आह-दृष्टं चादृष्टं च दृष्टं नयनपथमागतमदृष्टं नयनसंप्रयोगमन्तरेण स्वप्नादिवदृष्टमत्यन्तादृष्टे वासनानुपपत्तेः । चकारी प्रत्यनुभवतीति क्रियापदस्य संबन्धार्थों श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च श्रुतं श्रोत्रेन्द्रियसंबद्धं तद्विपरीतमश्रुतं प्रमाणव्यवधानेनान्तःकरणसंबद्धमनुभूतं तद्वि. परीतमननुभूतम् । चकारौ पर्यायद्वयेऽपि पूर्ववद्वयाख्येयौ । सञ्चासच दृष्टं श्रुतमनुः भूतं सत्तद्विपरीतम सत् । चकारी पूर्ववक्रियापदानुषङ्गाौँ । अथवाऽस्मिञ्जन्मनि दृष्टं श्रुतमनुभूतं जन्मान्तरविषये सतीप्वपि वासनामु स्मृतेरमावादृष्टं श्रुतमनुभूतमप्यदृष्ट. मश्रुतमननुभूतम् । कि बहुना सर्व निखिलं पश्यति स्पष्टं, स्वयं च सर्वो निखिल. देवतिर्यगादिरूपः सन्पश्यति स्पष्टम् ।। ५ ॥ इदानी कस्यैतत्सुखं भवतीत्यस्योत्तरमात्मन एव भवतीत्यभिप्रायेणाऽऽह-स मनआख्यो देवो यदा यस्मिन्काले तेजसा नाडीगतेन पित्ताख्येन ब्रह्मणा वाऽभिभूत. तिरस्कृतवासनो भवति स्पष्टम् । अत्रास्यां सर्ववासनोपरमरूपायां सुषुप्तावस्थायामेष देवः स्वमान्न पश्यति स्पष्टम् । अथ तदा यत्प्रसिद्धं ब्राह्म स्वरूपं मनउपाधिका मात्मनस्तदेतस्मिशरीर एतत् , स्पष्टम् । सुखं सुखस्वरूपं पूर्वमपि तद्रूपः सन्वि (पं सद्वि ) शे.न.प.भवति स्पष्टम् ॥ ६ ॥ कस्मिन्नु सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीत्यस्योत्तरमाह दृष्टान्तेन–स आत्मनि सर्व. संप्रतिष्ठात्वे प्रसिद्धो दृष्टान्तः । यथा दृष्टान्ते, सोम्य प्रियदर्शन गार्य वयांसि पक्षिणो वासोवृक्षं सायंवासार्थ वृक्षं वासवृक्षमित्यर्थः । नित्यं नित्यं सर्वतो गत्वा पुनः सायंकाले संप्रतिष्ठन्ते सम्यक्तत्प्राप्तिफलत्वेन गच्छन्ति । एवमनेन प्रकारेण ह वै प्रसिद्धं स्मर्यमाणं तदुक्तं वागादिकं सप्राणभूतं सर्व निखिलं परेऽविद्यातत्का- ४ मूले क्वचित् “ तमेव " इत्यपि पाठो वर्तते ।

·१९ [५ प्रश्नः ] प्रश्नोपनिषदीपिका। तत्संस्कारेभ्यो व्यतिरिक्त आत्मनि स्वयंप्रकाशमान आनन्दात्मनि संप्रतिष्ठते सम्यगवतिष्ठते ॥ ७ ॥ सर्वशब्दार्थमाह-पृथिवी च पृथिवीमात्रा चाऽऽपश्चाऽऽपोमात्रा च तेजश्व तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाऽऽकाशश्वाऽऽकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चाऽऽदातव्यं चोपस्थश्चाऽऽनन्द. यितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहंकारश्चाईकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्व विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च । आपोमात्राऽमात्रा । रसो रस- नम् । तेनो ज्ञानशक्तिसामान्यमन्तःकरणचतुष्टयानुगतम् । विद्योतयितव्यमन्तःकरण- चतुष्टयसामान्यस्यैव सामान्यं विषयभूतम् । प्राणः क्रियाशक्तिः सूत्ररूप आध्या- त्मिकबाह्यभेदभिन्नः । विधायितव्यं सु. पोनं च प्रोतं च प्राणव्यातीरिक्त निखिलं विश्वम् । द्वाचत्वारिंशच कारास्तावद्भिः पदैः पर आत्मनि संप्रतिष्ठन्त इति वाक्यानुषङ्गार्थाः । वाक्यानुषङ्गाच्च यथावचनं करणीयाः । पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतस्थू- लसूक्ष्मज्ञानकर्मेन्द्रियतद्विषयान्नःकरणचतुष्टयतद्विषयामिधायकानि पदानि स्पष्टा- नि ॥ ८ ॥ इदानी सर्वाधारस्य परस्याऽऽत्मनो जीवादुपाधिकृतभेदमन्तरेण भेदं वार- यति-एष हि एष एव सर्वाधारः पर एव न त्वन्यः कश्चन वस्तुतश्चक्षुर्वानात्म- न्यध्यस्यन्द्रष्टा चासपक्षानग्य कर्ता । एवं त्वक्श्रोत्रवाणरसनाहंमतिबुद्धिक्रियाशक्ति- धर्मानात्मन्यध्यस्यत्यन्तःकरणोपाधिकः सवस्तुतः पूर्ण एवोक्तेन्द्रियज्ञानानां क्रियायाश्च कर्ता भनीत्य-मष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता स्पष्टम् । मन्तृत्वादिपत्रय उपलक्षणादिन्यायेन व्याख्येयाः (१)। विज्ञानात्मान्तःकरणोपा. पिकः पुरुषः परिपूर्णः परमात्मैव ... ::करणविशिष्टः पुरिशयो मनुष्यत्वाद्यभिमानीत्यर्थः । सोऽपि भेदविपक्षाया परेऽक्षर आत्मनि संप्रतिष्ठत इति शेपः॥९॥ ननु यद्येष पिज्ञानात्मा पुरुषो द्रष्टक महिं द्रष्टा श्रोतेत्यादिज्ञानात्पुरु- पार्थः स्यादित्याशङ्कय नेत्याह-स प्रसिद्धोऽधिकारी यो यः कश्चनापीतवेदान्त. वाक्यो ह प्रसिद्धं पे स्मर्थमाणं तत्सर्वाधारभूतं विज्ञानात्मस्वरूपं द्रष्टुत्वादिगुणक इति शेषः" इति पदद्वयस्थाने स्पष्टमिति पदमपेक्षितं किचैतदने " परमेवाक्षरं प्रति. पयते " इति पदचतुष्टयं त्रुटितम।

·२०
शंकरानन्दविरचिता-
[३ प्रश्नः]
शरीरे वर्तमानमच्छायं छायाऽविद्या सप्राणा तया वर्मितमच्छायमशरीरं शरीरमा
शून्यमलीहितं लौहित्यं तु रागस्तद्वाचिना लोहितशब्देन तत्कारणमन्तःकरणं
लक्ष्यते तेनान्तःकरणशून्यमलोहितमत एव सर्वोपाधिरहितत्वाच्छुभ्रं सर्वोपाधिरहितं
स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपमक्षरं विनाशरहित व्याप्तिमद्वा वेदयते वेत्ति योऽच्छा-
यादिगुणकं वेति स वेत्तीत्यभिप्रायः । इदानीमच्छायादिविज्ञानिनः पुरुषार्थमाह-
यस्तु यः पुनरच्छायादिविज्ञानी सोम्य हे प्रियदर्शन गार्य स उक्तोऽच्छायादिरू-
पज्ञानी सर्वज्ञः सर्वमस्मीति जानातीति सर्वज्ञः सर्वो भवति वर्तमाने शरीरे सर्वस्य
वर्तमानोऽपि वस्तुतः सर्वरूपो भवति । तत्तस्मिन्नर्थे संर्वाधारात्माच्छायादिरूपविज्ञा-
नात्पुरुषार्थप्राप्तावेष,श्लोकः [ मन्त्रः ] ॥ १० ॥
विज्ञानात्मा व्याख्यातम् । यद्यप्येष एव विज्ञानात्मा तथाऽपि निज्ञानम्यान्तःकर-
णस्य वैशिष्टयं पृथगङ्गीकृत्य तस्यापि तस्मिन्प्रतिष्ठोच्यत इत्यविरोधः । परमात्मैवा-
त:करणविशिष्टः सह देवश्च सनिखिलैः करणैर्वांगादिभिर्देवशब्दाभिधेयैरपि साकं
माणाः प्राणवृत्तिभेदाः पञ्च भूतानि पृथिव्यादीनि पञ्च महाभूतानि स्थूलानि सूक्ष्माणि
स्थावरजङ्गमानि च संपतिष्ठन्ति संप्रतिष्ठन्ते । यत्र यस्मिन्पर आत्मनि विज्ञानात्मा।
मिन्नेऽच्छायादिरूपे तत्सर्वाधारभूतमक्षरम् । वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञो
व्याख्यातम् । सर्वमेव निखिलमेवाऽऽत्मत्वेनाऽऽविवेश समन्तात्प्रवेशं कृतवान्करो-
तीत्यर्थः । [ इति मन्त्रसमाप्त्यर्थः ॥ ११ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरानन्दयतीन्द्रविरचिताया-
माथर्वणप्रश्नोपनिपदीपिकायां चतुर्थः प्रश्नः ।। ४ ।।
अथ पञ्चमः प्रश्नः ।
अक्षरविज्ञानात्परपुरुषार्थाविरुक्ता । तत्प्रसङ्गेनीकारस्याप्यक्षररूपत्वादोमित्येतदक्ष..
रमिदं सर्वमित्यादिना ब्रह्मसमानत्वेनोक्तत्वाच्च तद्विज्ञानात्परः पुरुषार्थ: स्यान्न वेति
संदेहात्मश्नोत्थाने तद्विज्ञानादपि परः पुरुषार्थः प्रकारान्तरेण भागीयमय प्रश्न
आरम्यते-अथ गार्थप्रश्नानन्तर हैन शैव्यः सत्यकामः पप्रच्छ व्याख्यातम् ।
स ओंकारब्रह्मणोऽक्षरशब्दाभिधेयत्वाभिज्ञो यो यः कश्चन त्रैवर्णिको ह वै प्रसिद्धः
स्मर्थमाणोऽधिकारिगुणैः, [ तदद्भुतभिव ] भगवन्दे भगवन्मनुष्येषु मनुजेपु मध्ये
मायणान्तं मरणपर्यन्तमोंकारं प्रणवमभिध्यायीताभिध्यायेत्सर्वतो ध्यानं कुर्यात्क-
तमभेषु तेषु परापरविद्याफलतेः पाव परमपरमुमयं चे(वे)त्यर्थः । स ओंका.
राभिध्याता तेनोंकारध्यानेन लोकं विद्याफलं जयति प्राप्नोतीत्यनेन प्रकारेण ।
तस्मै शव्याय स होवाच व्याख्यातम् ॥ १ ॥

·[५ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषदीपिका। २१ तु एतद्वा एतदेव सत्यकाम हे सत्यकाम परं चापरं च [ब्रह्म ] परं निराशि- यमपरमृग्वेदादिरूपं चकारी यदस्ति यत्नास्ति च तदप्येतदेवेत्याहतुः । ब्रह्मशब्दवा- च्यमेतच्छब्दार्थमाह-यत्मसिद्धः सर्ववेदेषु, ओंकारः प्रणवस्तस्मात्परमपरं ष ब्रह्मोंकारस्ततो विद्वानोंकारल्याशिज्ञानवानेतेनैव सर्ववेदे प्रसिद्धेनोक्तेनोंकारेणैव न वन्येनाऽऽयतनेनाऽऽश्रयेणेकतरं स्वाभिप्रेतं परमपरं वा ब्रह्म परापरयोब्रह्मणो. मध्येऽन्वति । शास्त्रोपदिष्टेन मार्गेणोपास्य पश्चाद्गच्छति ॥ २ ॥ इदानी मात्रामेदज्ञानाद्विशेषफलान्याह-सोऽभिध्याता यदि पक्षान्तर एकमा. अमेकमात्राकालमकारमानं वाऽभिध्यायीत व्याख्यातं स एकमात्राभिध्याता तेनैवेक. मात्राध्यानेनैव न त्वन्येन संवेदित एकमात्राव्याप्तिं सम्यग्बोधितस्तूर्णमेव शीघ्रमेव विलम्बेन जगत्यां स्थावरजङ्गमव्याप्तिमत्यां भूमौ तादात्म्येन तदधिष्ठातृत्वेन पाऽभिसंपद्यते सर्वतः संपन्नो मवति तं पृथिवीसंपन्नमृचः पादवद्धा मन्त्रा ऋग्वेदा. ख्या मनुष्यलोकं मनुजशरीरफलं सर्वगुणसंपन्नं सार्वभौमानन्दमित्यर्थः । उपन: यन्ते सत्कृत्य समीपतः प्रापयन्ति । स ऋम्मिमनुष्यलोकं प्रापितस्तत्र तस्मिन्मनु- प्यलोके तपसा स्वधर्मवर्तनादिना ब्रह्मचर्येण सर्वात्मना मैथुनवर्जनेन श्रद्धया बेदोक्तार्थ आस्तिक्यबुद्ध्या संपन्नः संप्राप्तो महिमानं महत्त्वं स्वात्मामिन्नं मानुष- मानन्दमित्यर्थः । अनुभवति साक्षात्करोति । एतदुकं भवति-ऋग्मिर्मनुष्यलोकं प्रापितोऽपि तपआदिवर्जितो न तं लोकमनुभवति राजमन्त्रिभिः स्निग्धो राजश्रियं प्रापितः पान्य इव पुण्यहीनो न राजश्रियमनुमवतीति ॥ ३ ॥ भयकमात्राद्ववतिरिक्तन यदि केनचिदैवयोगेन द्विमात्रेण द्विमात्रकालेनाकारो- काराभ्यां वा मनसि संपद्यतेऽन्तःकरणे संपन्नो भवति, अभिध्यायदित्यर्थः । स मनसि संपन्नोऽन्तरिक्षमन्तरिक्षाधारं यजुभिरविवक्षितच्छन्दस्कैमन्त्रैर्यजुर्वेदशब्दवा. ध्यैरुनीयत ऊर्ध्व प्राप्यते सोमलोकं सोमस्य प्रियदर्शनस्य लोकं प्रियदर्शनं मनु- प्यानन्दादम्यधिकानन्दं पित्रादिशरीरमित्यर्थः । स यजुर्भिः सोमलोकं प्रापितो ब्रह्म- ज्ञानहीनः सोमलोके व्याख्याते शरीरे विभूति परमैश्वर्यमनुभूय साक्षात्कृत्य दुर्म- न्त्रीव महाराजप्रसादे पुनरावर्तते पूर्वमपि तस्मात्प्रच्युतस्तमारूढो भूयः खरशूकरा- दियोनि ब्राह्मणादियोनि वा स्वकर्मानुसारेणाऽऽगच्छति ॥ ४ ॥ या पुनर्यस्तु प्रसिद्धः पूर्वेभ्योऽन्योऽभिध्याततं युद्धेष्टारमानन्दात्मानं त्रिमा. त्रेणाकारोकारमकाररूपेण । त्रिमात्ररूपमाह-ॐ अवतीत्योमिस्यनेन प्रकारेण त्रिमात्रः । एतेनैवोक्न त्रिमात्रेणेव परमपुरुषामिधानेनाभिन्नेनाऽऽलम्बनेनाक्षरेण व- गात्मकेनाविनाशिना व्याधिमता था परमविद्यातत्कार्यतत्संस्कारेभ्यो व्यतिरिक्तं पुरुष ·२२ शंकरानन्दविरचिता- [५ प्रमः] परिपूर्णमभिध्यायीत व्याख्यातम् । सोऽभिध्या ता तेजसि तेजोमण्डले सूर्ये शोभ- नाया गतेः कतरि संपन्नः सम्यक्प्राप्तः । इदानी सूर्य प्राप्तस्य पापविनिमोक्षे दृष्टा- न्तमाह-यथा दृष्टान्ते, पादोदर उदरमेव पादा यस्य स पादोदरः सर्प इत्यर्थः । त्वचा जीर्णेन कञ्चुकेन विनिर्मुच्यते विशेषेण निःशेषेण मुक्तो भवति । एवम- नेनैव प्रकारेण ह प्रसिद्धो पे स्मर्यमाणः स सूर्य प्राप्तः पाप्मना पापाविनाभूतेन पुण्येन पापेन च विनिर्मुक्तो विशेषेण निःशेषेणासंबद्धः स पापरहितः सामाभि- गीतिप्रधानमन्त्रैः सामवेदामिधानरुनीयते सूर्यादय प्राप्यते ब्रह्मलोकं कार्यस्य ब्रह्मणो निवासभूतं देशम् । स ब्रह्मलोकं प्राप्त एतस्माद्ब्रह्मलोकस्थानाद्धिरण्यगर्मा- जीवधनाजीवानां कार्यकारणात्मनां घनोऽखिलो जीवघनः सर्वकार्यकारणादिकारण- मित्यर्थः । तस्मात्परात्स्थावरजङ्गमेभ्य उत्कृष्टात्परमुत्कृष्टमुत्कृष्टाज्जीवधनात्पुरिशयं सर्वशरीरे शयानं पुरुषं परिपूर्णमीक्षते Milikirti । एवमुक्तं भवति, ब्रह्मलोक उत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारो विदेहकैवल्यं प्राप्नोति । तत्तस्मिन्नुक्तेऽर्थ एतौ वक्ष्यमाणो श्लोको मन्त्री भवतः स्पष्टम् ॥५॥ तिसस्त्रिसंख्याका मात्रा मीयन्तेऽध्यात्ममधिभूतमधिदेवं च यामिस्ता अकारो- कारमकाराख्या मृत्युमत्यो ब्रह्मदृष्टिमन्तरेण दृष्टा मरणवत्यः प्रयुक्ता एता एवं ब्रह्मज्ञानमन्तरेण स्वातन्त्र्येण ध्यानाय 7: अन्योन्यसक्ताः परस्परसं. बद्धाः । अन्योन्यसक्तत्वमाह-- अनविप्रयुक्ता विशेषेण प्रयुक्ता एकस्मिन्नर्थे ध्यान. काले संबद्धा विप्रयुक्ताः (न विप्रयुक्ता अविप्रयुक्ता नाविप्रयुक्ता अमविप्रयुक्ताः । विप्रयुक्ता एवेत्यर्थः ) क्रिया कर्मरूपासु । क्रिया आह--बाह्याभ्यन्तरमध्य- मासु जाग्रत्स्वप्नसुषुष्टिपुरुषविषयासु । अथवा यामानिमिया बाह्याः प्राणायामाचा आभ्यन्तरा मानसजपाद्या म-यमाम्नामु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु । सम्यक्प्रयुक्ता- स्वहं ब्रह्मास्म्येता अपि ब्रह्मणोऽभिन्ना इति सम्यगवगत्य प्रकर्षेण कृतासु न कम्प- ते न चलति शो ब्रह्मवित् ॥ ६ ॥ ऋग्भिः पादवद्धर्मरेतं मनुष्यलोकं यजुभिरविषसितच्छन्दस्कर्मन्त्रैरन्तरिक्ष- मन्तरिक्षाधारं * सोमलोकं सामभिगीतिप्रधानमन्त्रैर्यत्तत्कवयो दयन्ते यत्प्रसिद्ध कवयः क्रान्तदर्शिनो ब्रह्मज्ञानिनोऽवगच्छन्ति तत्स्थानं ब्रह्मलोकारूयमन्वेतीति त्रिष्व. पि संबध्यते । किंबहुना तं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मानमोंकारेणेवाऽऽयतनेनान्वेति विद्वान्, स्पष्टम् । तच्छब्दार्थमाह--यस्मसिद्धं वेदान्तेषु तत्तत्त्वमसीत्यादिनोक्तं * एतदने । सः' इति पदमधिकं कचिन्मले तच भाष्यदीपिकोने गहीतम ।

·[१ प्रश्नः] प्रश्नोपनिषदीपिका। २३ शान्तं रागादिदोषरहितमजरं जरा शरीरवैरूप्यकारणं तया रहितममृतं मरणादि. दोषरहितमभयं द्वितीयामावाद्भयवर्जितं परं चोत्कृष्टम् । चकारात्पूर्वोक्तमृग्यजुःसा. मप्राप्यमपरमपि [इति वाक्यसमाती । ] ॥ ७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकरानन्दयतीन्द्रविरचि. वायामाथर्वणप्रश्नोपनिषदीपिकायां पश्चमः प्रश्नः॥ ५॥ अथ षष्ठः प्रश्नः। ओंकारेणावाप्यं परं ब्रह्मेत्युक्तं न तत्स्वरूपं निर्धारितं तन्निर्धारणार्थमयं प्रश्न आरभ्यते-अथ शव्यप्रश्नानन्तरं हैनं सुकेशा च भारद्वाजः पप्रच्छ भगवन, व्याख्यातम् । हिरण्यनाभो नामतः कौसल्यः कोसलायां भवो राजपुत्रः क्षत्रियः कस्यचिद्राज्ञस्तनयो मां भारद्वाजमुपेत्य समीपमागत्य विधिवदेनं (तं ) * वक्ष्यमाणं प्रश्नं प्रष्टव्यार्थमपृच्छतापृच्छत्पृष्टवान् । षोडशकलं षोडशसंख्या- काश्चन्द्रस्येव कला उपचयापचयहेतुभूता यस्य स षोडशकलस्तं भारद्वाज हे मार- द्वाज पुरुषं परिपूर्ण वेत्थ जानीषे, तं हिरण्यनाम मा पृच्छन्तमहं भारद्वाजः कुमार राजबालमब्रुवमुक्तवान् । नाहमिमं वेद, इमं षोडशकलं त्वत्पृष्टं पुरुषमहं मार- द्वाजो न जानामि । स्वाज्ञानेऽन्यथाऽनुपपत्तिमाह-यदि पक्षान्तरे, अहमिमं व्याख्यातम् । अवेदिषं ज्ञातवानस्मि कथं केन हेतुना । ते तुभ्यं राजकुमाराय शिष्याय नावक्ष्यं न कथयिष्यामि तस्मान्न जानाम्येवेत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । मेवं शकिष्ठा अयमनृतं वदतीत्येवमाह-समूलो वै + सह मूलेन शुभकर्मविद्या- दिना वर्तमानः समूल एवैषोऽनृतवादी परिशुष्यति सर्वतः शोषं गच्छति, इह परत्र वा सुखलेशेन शून्यः स्थावरजङ्गमैर्भूतैर्वाक्कायमनोमिस्तिरस्कृतस्त्रिविधदुःखाग्निना दंदह्यमानसर्वदेहेन्द्रियोऽयं भ्रमतीत्यर्थः । कः, यः प्रसिद्धोऽनृतवागनृतमयथादृष्टार्थ. वचनमाभिवदति सर्वतो ब्रूते । यस्मादेवं तस्मात्ततो नामि न योग्यो भवाम्य- नृतमयथाभूतार्थ वक्तुं भाषितुम् । अयमर्थः- यो झनृतवदननं दोषं न जानाति स तु वदतु नामानृतमहं तु तदभिज्ञः कथमनृतं वदामीति । एवं मद्दाक्यं श्रुत्वा स राजपुत्रोऽयमपि या ( मा ) दृश इति मत्समीपागमनेन लज्जितस्तूष्णीं साध्वसाधु वेति मां प्रतिवचनमदत्त्वैव रथमारुह्य स्वयानारूढः स्वं नगरं प्रवत्राज प्रकर्षण * क्वचिन्मूले “ एनम् ” इति पाठो वर्तते । + कचिन्मूले “ ह वै " इति पाठः ।

·२४ शंकरानन्दविरचिता- [१ प्रमः] शीघं जगाम । अनयाऽऽख्यायिकयैतदर्शितं महर्दानां राज्ञां तपःश्रद्धादियुक्तानां मुनीनां च ब्रह्मविद्या दुर्लभा किमुतान्येषामिति । तं षोडशकलं पुरुषं हिरण्यनामेन मां प्रति पृष्टं त्वा त्वां प्रति पिप्पलादं पृच्छामि क कुत्र प्रदेशेऽसौ षोडशकल: पुरुषः परिपूर्ण इत्यनेन प्रकारेण ॥ १ ॥ तस्मै मारद्वाजाय पृच्छते । स होवाच व्याख्यातम् । इहवास्मिन्नेव स्थाने न त्वन्यत्र । सामान्यत उक्तं विशेषत आह-अन्तःशरीरे शरीरस्य मध्ये हृदयपु. ण्डरीक इत्यर्थः । सोम्य हे प्रियदर्शन स हिरण्यनामेन मवन्तं परिपृष्टः पुरुषः षोडशकलः पुरुषो यस्मिन्हृदयपुण्डरीकस्ये पुरुष एता वक्ष्यमाणाः षोडश षोडश- संख्याकाः कलाः कं ब्रह्म लीयते तिरस्क्रियते याभिस्ताः कलाः प्रभवन्ति प्रकर्षण भवन्ति, यत उत्पद्य यस्मिन्वर्तन्ते लीयन्ते चेत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण ॥ २ ॥ संक्षेपेणोक्त्वा विस्तरेणाऽऽह-स हृदयपुण्डरीकस्थः षोडशकलः पुरुष ईशांचक्रे चिन्तनं कृतवान् । तच्चिन्तितमर्थमाह-कस्मिन्नु* विचारे केन नाम तत्वेन क्रियावताऽ. हमसकोदासीनोऽद्वितीयः क्रियाकारकफलशून्यः स्वयंप्रकाशमान आनन्दात्मोत्क्रान्त उत्क्रान्तेनोर्व गतेन यथाश्रुतं वा कस्मिन्नुत्क्रामति सत्युत्क्रान्तो भविष्या x म्यूचं गतः स्याम् । कस्मिन्वा कस्मिंस्तत्त्वान्तरे वाशब्दः क्रियान्तरनिर्देशार्थः । प्रतिष्ठितेऽवस्थिते । प्रतिष्ठास्यामि, अवस्थास्य इत्यनेन प्रकारेण विचिन्त्य प्राणस्य क्रिययाऽऽत्मनि क्रियामवलोक्य च ॥ ३ ॥ सोऽन्यक्रिययाऽऽत्मनि क्रियाकामी षोडशकलः पुरुषः प्राणमाधिदैविकं सर्वप्रा. णिसूत्रभूतमसृजसोत्पादितवान् । तावता च संसारयात्राया निर्वाहमपश्यश्रद्धाद्या अप्यन्याः पञ्चदश कलाः ससर्नेत्याह-प्राणादुक्कादिरण्यगर्माद्भूतसूक्ष्मात्सर्वकार- णाद्ब्रह्मणः प्रथमजाच्छ्रद्धामास्तिक्यबुद्धिमसृजतेत्यनुवर्तते । इदानी शेषाण्यपि गण- यति-खं वायुज्योतिरापः पृथिवी, स्थूलानि पञ्च महाभूतानि । इन्द्रियं मनः, भौतिकं ज्ञानकर्माख्यं चक्षुरादिकं वागादिकं च दशकमिन्द्रियं मनोऽन्तःकरणमन्न प्रसिद्धं ब्रीह्यादिकमदनीयमनादुकातीर्थ शरीरेन्द्रियसामर्थं तपः शरीरशोषणादि- रूपं मन्त्रा ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसः कर्म ज्योतिष्टोमादिरूपं लोकाः कर्मफलभूताः सोमलोकाचा लोकेषु चोक्तेषु चशब्दादन्येष्वपि नाम [च ] देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादि नामधेयम् ॥ ४ ॥ * भाष्यकृता नुशब्दरहिः पाठ एव स्वीकृतः । ४ 'भविष्यामि' इत्येतदप्र इतिशब्दोऽधिकः कचिन्मले।

·[१ प्रश्नः]] पभोपनिषदीपिका। २५ इदानीं पुरुषस्यास्थ निमित्तमात्रत्वं म तपादानस्वमितीमा शङ्का वारयितुं दृष्टा- न्तेन षोडशकलानां पुरुष उपसंहारमाह-स दृष्टान्तः, यथा रष्टान्त इमाः प्रत्यक्षा नयो गङ्गायाः सरितः स्यन्दमानाचलन्त्यः समुद्रायणाः समुद्रे गमनं यासां ताः समुद्रायणाः समुद्रं सिन्धुराजं प्राप्य तादात्म्येन संवध्यारतं गच्छन्ति भदर्शनं प्राप्नुवन्ति । अस्तगमनं स्वयमाह-भिधेते विनश्येते ता ( इयतस्ता ) सां नदीनां नामरूपे गोत्यादिकं नाम शुभ्रमधुरनीलस्वादिकं रूपं नाम व पं.च नामरूपे । नामरूपमेदानन्तरं समुद्रः शब्दानुकरणमिति, अनुकरणार्थः । एक्म. नेन प्रकारेण प्रोच्यते प्रकर्षण कथ्यते । एवमेवानेनैव प्रकारेणास्य पोडशकलस्य पुरुषस्य परिद्रष्टुः सर्वतः सर्वसाक्षिण इमाः पाणाया नामान्ताः षोडश कला व्याख्यातम् । पुरुषायणाः पुरुष पाप्यास्तं गच्छन्ति भियते पाऽऽसा नाम- रूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते । समुद्रस्यले पुरुषेति तासामिति स्पले चाऽऽसामिति पाठतो विशेषः । ततः समुद्रनदीवाक्यवत्पुरुषकलावाक्यं व्याख्येयम् । नदीनां सर्वैः प्राणिभिः प्रत्यक्षीकर्तुमशक्यत्वात्तासामिति निर्देशः। कलानां च प्रतिप्राणिप्रत्यक्ष- त्वादासामिति । चकारः कैमुतन्यायार्यः । नदीनामसमुद्रनानामपि समुद्रे लयो दृष्टः किमुत पुरुषजानां कलानां पुरुषे लय इति । न चानेनेव निदर्शनेन पुरुषस्थानुपा- दानत्वं, लयमात्रत्वस्य निदर्शनत्वात् । विवक्षितांशपरित्यागेनान्यत्र निदर्शनाली. कारे सर्वत्रातिप्रसङ्गात् । स कलोपादान एष बुद्धेर्द्रष्टाऽकलो वस्तुतः कलारहितोs. मृतोऽविद्यातत्कार्यतत्संस्कारमरणहेतुशून्यो भवति स्पष्टम् । तत्तस्मिन्धोडशकला- धारेऽकले पुरुष एष श्लोको [ व्याख्यातम् ] ॥ ५ ॥ अरा इव रयनामी व्याख्यातं, कला यस्मिन्मतिष्ठिताः स्पष्टम् । तं कला. घारं वेचं वेदनीयं साक्षात्करणीयं पुरुषं परिपूर्ण वेदयथा हे शिष्या मवचनाद. वाच्छतान्ये यूयं महद्भयः स्वशिष्येभ्यो वेदयत ब्रह्मविद्यासंप्रदाय प्रवर्तयतेत्यर्थः । ब्रह्मविद्यासंपदायप्रवर्तनेऽस्माकं संसारो भविष्यतीति मीति मा कुरुत भवतामयं मया वरो दत्त इत्याह-मा वो मृत्युः परिव्यया वो युष्मान्ब्रह्मविद्यासंप्रदायप्रवर्तका. न्मृत्युर्विपरीतज्ञानरूपो मा परिव्यथा मा परिन्यपयतु । अथवा वेदयप(था) जानीय । तज्ज्ञाने लाममाह-वो ब्रह्मज्ञानिनो मृत्युर्मा परिव्ययाः । इदानीं श्रुतिराह-व्य. नेन प्रकारेण ॥६॥ तान्मारद्वाजसत्यकामगार्याश्वलायनवैदर्भिकात्यायनान्ह किलोवाचौक्तवानेता- वदेवत्यमेवाहं पिप्पलाद एतत्परं ब्रह्म व्याख्यातं वेद जानामि । एक्शब्दव्या. * भाष्ये 'वेद यथा' इति पृथक्पदे ।

·२६ शंकरानन्दविरचिता [१ प्रभः] वत्यै स्वयमाह-ना: परमस्ति, अतोऽस्मादुक्कामज्ञानात्परमधिकं मम वाs. न्यस्य वा नास्ति [ इति लेकसमाप्तौ ] ॥ ७ ॥ एवं पिप्पलादेनोक्ते सति ते पिप्पलादशिष्या मारद्वामादयस्तं स्वगुरुं पिप्पलाद- मर्चयन्तो मनोवाकायैर्ययोचितं पूजयन्त इदमुक्तवन्त इत्याह-त्वं पिप्पलाद (दो) हि निन्धितं नोऽस्माकं मारद्वाजादीनां पिता जनकः । पितृत्व उपपत्ति- माह-या प्रसिद्धो गुरुरस्माकं मारद्वाजादीनामविद्याया आवरणविक्षेपशके: सर्वानर्थमूलायाः परं पारमगाधनलायाः सिन्धोरिव परतीरमविद्यालेशशून्यमानन्दात्मा- नमित्यर्थः । तारयसि दर्शयसि । इत्यनेन प्रकारेण । नमो नमस्कारः परम- विभ्य उस्कृष्टेभ्योऽतीन्द्रियब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यो ब्रह्मादिभ्यः । नमः परम- र्षिभ्यो व्याख्यातम् । वाक्याम्यास उपनिषत्परिसमाप्त्यर्थः ॥ ८॥ । इति प्रश्नोपनिषदि षष्ठः प्रश्नः ॥६॥ इति श्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दाग- वतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.