·7 ॥ विषयानुक्रमः ॥ 7 ५ - F । कर्ता न है M 1 - अंक: १ नवतत्त्वप्रकरणम् (सानुवादम.)- उमास्वातिवाचकविरचितम् (उध्धृतम्) जयशेखरसूरिनिर्मितम्, ४ ३-४ सभाष्यं नवतत्त्वप्रकरणम्, (,) मू० देवगुप्तमरिप्रणीतम, भा० अभयदेवसरिसन्हब्धम. ५ नवतत्वप्रकरणम. (,) देवेन्द्रररिविनिर्मितम. ३६ ( उध्धृतम्) " 4 A + श्री जैन एडवोकेट प्रीन्टींग प्रेसमां शा. चीमनलाल गोकळदासे छाप्यु घीकांटावाडी-अमदावाद - - ।। अस्य पुनर्मुद्रणादिका सर्वसत्ता प्रकाशकेन १८६७ वर्षीय २५. नियमा ( एक्टा) नुसारेण स्वायत्तीकृता ।। J - ·Ma ॥ नवतत्त्वसाहित्यसंग्रहः॥ - A f ॐ - + 4 ॥श्री नवतत्त्वपरिशिष्टानि । । । । 1 विश्वसत्वानुग्रहविहितानेकग्रन्थसन्दर्भश्रीमद्- उमास्वातिवाचकप्रवरविरचितं . 5 C - . - । 1 , ॥ श्रीनवतत्त्वप्रकरणम् ॥ (भाषान्तर समेत.) परिशिष्ट नं. अ. (१) जीवाजीवाः पुण्यं, पापासवसंवराः सनिर्जरणाः । बन्धो मोक्षश्चै- ते, सम्यक चिन्त्या नव पदार्याः ॥ १॥ जीवा मुक्ताः संसा-रि- णश्च संसारिणस्त्वनेकविधाः । लक्षणतो विज्ञेया, द्वित्रिचतुःपञ्चपड्:- दाः॥ २॥ द्विविधाश्चराचराख्या-त्रिविधाः स्त्रीपुंनपुंसका ज्ञेयाः। नारकतिर्यग्मानुप-देवाश्चतुर्विधाः प्रोक्ताः ॥ ३ ॥ पञ्चविधास्त्वेक- शहार्थ--04,804, पुष्य, पाप, माश्रव, संवर, नि, બંધ અને મોક્ષ એ નવ પદાથે સારી રીતે ચિંતવવા ગ્ય છે. (૧) સિદ્ધ અને સંસારી એમ બે પ્રકારના “જીવ’ છે, એમાં સંસારી જીવ બે પ્રકારના, ત્રણ પ્રકારના, ચાર પ્રકારના પાંચ પ્રકારના, છ પ્રકારના એમ જુદી જુદી રીતે અનેક પ્રકારના લક્ષણથી જાણવા. (૨) ત્રસ અને સ્થાવર એમ બે પ્રકારના, સ્ત્રી પુરૂષ અને નપુંસક એમ ત્રણ પ્રકારના, તેમજ નારકી, તિર્યંચ, મનુષ્ય અને દેવતા એમ ચાર પ્રકારના જ કહ્યા છે. ( 3 ) द्रिय, दीन्द्रिय, श्रीन्द्रिय, यतुरिदिय भने प. -- - 7 ·ન (૨). { | નવતરવપરિશિg. , ૩, (૨) - કે T द्वि-त्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियास्तु निर्दिष्टाः ।क्षित्यम्बुवनिपवन-तरवस्त्रसाश्चेति षड्भेदाः ॥ ४ ॥ एवमनेकविधाना मेकैको विधिरनन्तपर्यायः । प्रोक्तः स्थित्यवगाह-ज्ञानदर्शनादिपर्यायैः ॥५॥ सामान्यं खलु लक्षण-मुपयोगो भवति सर्वजीवानाम् । साकारोऽनाकार-श्च सो ऽष्ट- मेदश्चतुर्धा तु ॥.६ ॥ ज्ञानाज्ञाने पञ्च-त्रिविकल्पे सो ऽष्टधा तु- साकारः । चक्षुरचक्षुरवधि-केवलदृग्विषयस्त्वनाकारः ॥ ७ ॥ भा- वा भवन्ति जीव-स्यौदयिकः पारिणामिकश्चैव । औपशमिकः क्षयो- स्थः, क्षयोपशमनश्च पञ्चते ॥ ८ ॥ ते चैकविंशतिनि-द्विनवाष्टादश- વિધાસ વિશે વાત પણ સાપતિ, રૂચ વાગ્યે एभिर्भावैः स्थान, गतिमिन्द्रियसंपदः सुख दुःखम् । संपामोतीत्या- દ્રિય; એમ પાંચ પ્રકારના અને પૃથ્વીકાય, અપકાય, તેઉકાય, વાયુકાય, વનસ્પતિકાય, તથા ત્રસકાય, એમ છ કહ્યા છે. (૪) એવી રીતે સ્થિતિ, અવગાહના, જ્ઞાન, દર્શન આદિ પર્યાવડે કરીને અનેક પ્રકારના જીને એકેક ભેદ અનંત ભેદેવાળે છે. (૫) સર્વ જીવોનું સામાન્ય લક્ષણ નિ- શ્રેયે કરીને ઉપગ છે. એ ઉપયોગસાકાર અને અનાકાર (જ્ઞાન- દર્શન) રૂપ છે તેમાં સાકાપાગ આઠ પ્રકારે અને અનાકા- પગ ચાર પ્રકારે છે. (૬) પાચ જ્ઞાન (મતિ, શ્રુત, અવધિ, મન:પર્યવ તથા કેવળ. ) અને ત્રણ અજ્ઞાન (મતિ- અજ્ઞાન, કૃત અજ્ઞાન અને વિર્ભાગજ્ઞાન.) એ ૮પ્રકારે સાકારો પગ છે. અને ચક્ષુદર્શન, અચક્ષુદર્શન, અવધિદર્શન અને કેવલદર્શન એ ૪ પ્રકરે અનાકાર ઉપયોગ છે. (૭) આદયિક, પા- રિણામિક, પશમિક, ક્ષાયિક અને શપથમિક એ પાંચ પ્રકારના ભાવો ના હોય છે. (૮) તે ભાવેના અનુક્રમે એકવીશ, ત્રણ, બે, નવ અને અઢાર ભેદો જાણવા. અને છઠ્ઠો નિતિક ભાવ પર પ્રકારનો છે. (૯) એ ભાવે વડે કરીને જીવ સ્થાન (સંસારસ્થિતિ), ગતિ, ઈદ્રિય સંપદા, સુખ અને દુઃખ પ્રકારના “ જીવ લ ·॥ उमाखातीय नवतश्पमकरणमा त्मा, सो ऽष्टविकल्पः समासेन ।। १०॥ द्रव्यं कषाययोगा-चुपयोगो शानदर्शने चेति । चारित्रं वीर्य चे त्यष्टविधा मार्गणा तस्य ॥ ११ ॥ 'जीवाजीवानां द्र-व्यात्मा सकषायिणां कपायात्मा। योगः सयोगि- नां पुन-रूपयोगः सर्वजीवानां ॥ १२॥ज्ञानं सम्यग्दृष्टे-दर्शनमय भ- वति सर्वजींवानाम् । चारित्रं विरतानां, तु सर्वसंसारिणां वीर्यम् ॥ १३॥द्रव्यात्मेत्युपचारः, सर्वद्रव्येषु नयविशेषेण | आत्मादेशादात्मा, भ- वत्यनात्मा परादेशात् ॥ १४ ॥ एवं संयोगाल्प-बहुत्वाथै कशः स पामे छ ते (मात्मा) सोपथी मा रन छे. (१०) द्रव्य, उपाय, यां, 6५योग, ज्ञान, शिन, यारित्र भने पीय सेवा રીતે આત્માની આઠ પ્રકારે વિચારણા છે. (૧૧) જીવ અને અજીવને દ્રવ્યાત્મા. કષાયવંતને કષાયાત્મા ગવાળાને - मात्मा,' भने सर्व वानी G५योगात्मा.' ( १२) सभ्यम् દષ્ટિને જ્ઞાનાત્મા, સર્વ જીવન દર્શનાત્મા, ચારિત્રવંતને ચા- રિત્રાત્મક અને સર્વ સંસારી જીવન વીત્મા.” (૧૩) સર્વ દ્રવ્યને વિષે નય વિશેષે કરી ભવ્યાત્મા” એવો ઉપચાર ઘટે છે. શ્વસ્વરૂપ (સ્વદ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાલ ભાવ) થી આત્મા, અને પરસ્વરૂપ ( પરદ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાલ ભાવ ) થી ત્મા થાય છે. ( ૧૪ ) એવી રીતે વિવિધ સંગ તથા અ૫ બહત્વાદિવડે જીવ અનેક પ્રકારે ચિ તવ, જીવનું આ સર્વ १ अत्र 'श्रीभगवत्यङ्गाद्वादशशतदशमोद्देशकवृत्तौ ' "जी- वानां अध्यात्मा ज्ञेयः" इति पाठस्य, 'श्रीभगवत्यादिषु' द्रव्या- स्मनः कषायात्मादिना सहवृत्तितानियमषिरदेपि उपयोगाद्या. रमना नैयम्यप्रदर्शकसंवेधस्य, 'द्रव्यं त्रिकालानुगाम्युपसर्जनीकृत- कषायादिपर्याय तद्रूप आरमा द्रव्यात्मा सर्वेषां जीयानाम् ' इति द्रव्यात्मव्याख्यानस्य जीवप्रकरणस्य च सद्भावेऽपि 'भीप्रशम- रतिसूत्रतस्यादिषु' सव्याख्यानं 'जीयाजीवानां' इत्युपलम्भादु तरत्र 'सर्वद्रव्येषु नयविशेषेण ' इतिदर्शनाचास्माभिः म एवं पाठः सरुगृहीतः ॥

·( ૪ ) // નવતરવપરિશિgs, નં. 4. () I परिमृग्यः। जीवस्यैतत्सर्व, स्वतत्त्वमिह लक्षणैदृष्टम् ॥ १५॥ उत्पा- दविगमनित्य-त्वलक्षणं यत्तदस्ति सर्वमपि । सदसद्वा भवतीत्य-न्यथा- पितानर्पितविशेषात् ॥ १६ ॥ योऽर्थों यस्मिन्नाभूत्, साम्पतकाले च दृश्यते तत्र । तेनोत्पादस्तस्य, विगमस्तु तस्माद्विपर्यासः ॥१७॥ माम्पतकाले चाना-गते च यो यस्य भवति सम्बन्धी। तेनाविगमस्त- -ત્તિ જ નિત્યને માન છે ૨૮ (રૂતિ વીવતરમ્ ૨) धर्माधर्माकाशा-नि पुद्गलाः काल एव चाजीवाः । पुद्गलबर्जमरूपं, तु વળઃ પુઝા ૧ | વિનાનો, વાવન- प्रदेशिकाः स्कन्धाः । परमाणुरप्रदेशो, वर्णादिगुणेषु भजनीयः ॥२०॥ સ્વરૂપ અહીં લક્ષણવડે અનેકવિધ પ્રતીત થાય છે. (૧૫) ઉત્પાદ, વિનાશ અને દૈવ્ય લક્ષણવાળા જે જે પદાર્થો છે, તે સર્વ સત્ અને તે ઉત્પાદ આદિ લક્ષણરહિત સર્વ અસતુ, તે- મજ અન્યથા અર્પિત, અનતિના વિરોષ થકી તે સદસદાદિ ( સ ) ભંગીરૂપે થાય છે. (૧૬) જે વસ્તુ (પર્યાય)જેમાં પ્રથમ ન્હોતી અને વર્તમાનકાળે તેમાં દેખાય તે “ઉત્પાદ” તેથી જે વિપરીત તે તેને “વિનાશ.” (૧૭) વર્તમાનકાળે અને ભવિષ્ય- કાળમાં જે જેનો સંબંધી છે તેની સાથે તેને વિયોગ ન થાય તે તેવા નિત્યસંબંધથી નિત્ય ધ્રુવ છે. (૧૮ ) ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય, આકાશાસ્તિકાય, પુગલાસ્તિકાય અને કાલ એ પાંચ “અજીવ છે, પુદ્ગલ શીવાયના ચાર અરૂપી અને પુ- ગલ રૂપી કહ્યા છે. ( ૧૯ ) બે પ્રદેશથી માંડીને અનંત પ્રદેશ- વાળા પુદ્ગલ કંધ હોય છે. પરમાણુ દ્રવ્યથી પ્રદેશરહિત છે. તેવા દરેક પરમાણુમાં એક વર્ણ, ગંધ, રસ અને બે સ્પર્શ હોય છે. માટે તેમાં (અપ્રદેશત્વ)ભજનીય છે. (૨૦) ધર્માસ્તિકાય, અધર્મા નિકાય, અને કાલએ પારિમિક ભાવને વિષે જાણવા, રૂપ(પગલ) દય પરીણામી છે અને જે સર્વ ભાવને અનુસરનારા છે. આ સ્થળે મમમગીની ચ્ચિારણા ઘણીજ ગાન સ્વરૂપ છે. * ·॥ उमास्वातीयं नवतवप्रकरणम्. । भावे धर्माधर्मा-म्बरकालाः पारिणामिके ज्ञेयाः । उदयपरिणामि रूपं, तु सर्वभावानुगा जीवाः ॥२१॥ जीवाजीवा द्रव्य-मिति षट्विधं भ- वति लोकपुरुषोऽयम् । वैशाखस्थानस्था, पुरुष इव कटिस्थकरयुग्मः ॥ २२ ॥ तत्राधोमुखमल्लक-संस्थानं वर्गयन्त्यधोलोकम् । स्थालमिव तिर्यग्लोक-मूर्ध्वमथ मल्लकसमुद्गम् ॥ २३ ॥ सप्तविधो धोलोक- स्तिर्यग्लोको भवत्यनेकविधः । पञ्चदशविधानः पुन रूवलोकः स- मासेन ॥ २४ ।। लोकालोकव्यापक-माकाशं मत्लोकिकः कालः। लोकव्यापि चतुष्टय-मवशेषं त्वेकजीवो वा ॥ २५ ॥ धर्माधर्माकाशा- न्येकैकमतः परं त्रिकमनन्तम् । कालं विनास्तिकाया, जीवमृते चाण्य- कर्तृणि ॥ २६ ॥ धर्मो गतिस्थितिमतां, द्रव्याणां गत्युपग्रहविधाता। स्थित्युपकृच्चाधर्मों, ऽवकाशदानोपकृद्गगनम् ॥२७॥ स्पर्शरसगन्धव-. ( ૨૧ ) એવી રીતે જીવ અને અજીવરૂપ પદ્વિધ દ્રવ્ય થાય છે, આ લેકપુરૂષ કેડ ઉપર કરયુગ્મવાળા અને બન્ને પગ પ્ર- સારીને ઉભેલા ધનુષધારી પુરૂષ જેવો છે. ( રર ) તેમાં અધે- લેક અધોમુખ રાખેલા મલ્લક (શરાવલા )ના જેવા સંસ્થા- નવાળ, તીચ્છક થાલ જેવા આકારવાળો અને ઊર્વક શરાવસંપુટના આકાર જે વર્ણવે છે (૨૩) અધો- લોક સાત પ્રકારન, તીરછલેક અનેક પ્રકારનો અને ઊ- લેક પુનર પ્રકારનો સંક્ષેપથી' કહ્યો છે ( ૨૪ ) આકાશ લોકાલોકવ્યાપક છે. કાળ મત્ય (મનુષ્ય) લોક સંબંધી છે. બાકીના ચાર લોકવ્યાપી છે, તેમજ એક જીવ પણ કેવળીસમુદ્યાત સમયે) લોકવ્યાપી છે (૨૫) ધમસ્તિકાય, અધમસ્તિકાય અને આકાશ, એ ત્રણ એકેકાં છે બાકીનાં ત્રણ અનંતા છે. કાલ વિના પાંચ અસ્તિકાય છે, અને જીવવિના પાચ અકર્તા છે. (૨૬) ગતિ પરિણામી જીવ અને પુદ્ગલ દ્રવ્યોને ગતિમા સહાય દેનાર ધર્મ- સ્તિકાય છે. સ્થિતિમાં સહાય દેનાર અધર્મસ્તિકાય છે. અને ·નવા વારિદિપ. નં. ૫. (૨) I ः, शन्दो बंधश्च सूक्ष्मता स्थौल्यम् । संस्थाने भेदतम-श्छायोचोता. तपश्चेति ॥ २८ ॥ कर्मचरीरमनोवाग्-विचेष्टितोच्छ्वासदुःखमुखदाः યુઃ નીતિમા પા પારિ જીન્યા છે ૨૧ ૫- रिणामवर्तनाविधि-परापरत्वगुणलक्षणः कालः । सम्यक्त्वज्ञानचारि- ત્રીશિક્ષાપુના વા . ૨૦ છે (સત્યવતરવમ્ ૨) गलकर्म शुभ य-तत्पुण्यमिति जिनशासने दृष्टम् । (इति पुण्यतरवम् ३) यदशुभमथ उत्पाप-मिति भवति सर्वज्ञनिर्दिष्टम् ॥ ३१ ॥ (इति पापतत्वम् ४) योगः शुद्धः पुण्या-वस्तु पापस्य तदि- पर्यासः । (इ.यास्त्रवतत्त्वम्. ५) वाकायमनोगुप्ति-निरासवः सं. वरस्तूक्तः ॥३०॥ (इति संवरतत्वम् ६) संवृततपउपधाना-तु અવકાશ આપનારૂપ સહાય કરનાર આકાશ દ્રવ્ય છે. ( ર ) સ્પર્શ, રસ, ગંધ, વર્ણ, શબ્દ, બંધ, સૂક્ષ્મતા, સ્થૂલતા, સં- સ્થાન, લે, અંધકાર, છાયા, ઉદ્યોત અને આતપ તથા સંસારી જીવોને કર્મ, શરીર, મન, વચન, ચેષ્ટા, ઉચ્છવાસ, તથા દુઃખ સુખ દેનારા વિષ, ક્ષીરાદિ ગુગલ અને જન્મમરણમાં સહાય કરનારા સર્વ પુદ્ગલપરિણામો રક હોય છે. ( ૨૮-૨૯ ) પરિજ્ઞામ વર્તના રૂપ અને પરાપરત્વ ગુણ- વાળું કાલદ્રવ્ય છે. સમ્યકત્વ, જ્ઞાન, ચારિત્ર અને વીર્ય શિક્ષા ગુણવાળા જી છે. ( ૩૦ ) જે શુભ એવા કર્મનાં પુ- ગલ તે “પુ” અને અશુભ એવા કર્મનાં પુગલ તે “પાપ” એમ સર્વજ્ઞ ભગવાને કહ્યું છે. ( ૩૧ ) શુદ્ધ એવા મન વચન કાયાના એગ (વ્યાપાર) તે “પુણ્યાશવ, તેથી વિપરીત તે પાપા- જીવન અને મન વચન કાયાની ગુપ્તિ તે નિરાશ્રવ એવો “ સં- કો છે. ( ર ) સંવરયુક્ત જીવને તપ ઉપધાન દે નિ- હનિ હિ૫ અથવા નવપુરાણાદિ ભાવ, ૨ ગુરૂ લઘુપ (વય ર રેક બીજાથી નાના ટાપ).

·1 પ ૬ R } '' ૧ उमास्वातीयं नवतत्वप्रकरणम् ॥ (૭) निर्जरा कर्मसन्ततिबन्धः । (इतिनिजरावन्धतत्वे ७-८) बन्धवि- योगो मोक्ष-स्त्विति संक्षेपानव पदार्थाः ॥३३॥ (इति मोक्षतत्वम् ९) एतेष्वध्यवसायो, योऽर्थेषु विनिश्चयेन तत्वमिति । सम्यग्द- નિતિ-જુ નિધિમા છે રૂઝા (યુ) ॥ श्रीपशमरतिद्वादशाधिकाररूपं नवतत्त्वप्रकरणं समासम् ॥ જરા કહેવાય છે, કર્મની સંતતિ તે બંધ અને બંધને વિયેગ (સર્વથા અભાવ) તે મેક્ષ.” એ રીતે સંક્ષેપથી નવ પદાર્થો કહ્યા. (૩૩ ): આ નવ પદાર્થોને વિષે વિશેષે કરીને નિશ્ચયપૂ- ર્વક આ જ તત્ત્વ એ જે અધ્યવસાય તે સમ્યગદર્શન, એ સમ્યગદર્શન સ્વભાવથી અથવા ગુરૂપદેશથી થઈ શકે છે. (૩૪) છે શ્રીનવતત્વ પ્રકરણ શબ્દાર્થ: સંપૂર્ણ ર { - ' 1. 1 = 1 ·- G || कविचक्रचक्रवर्तिश्रीजयशेखरसूरिविनिर्मित। ॥ श्रीनवतत्वप्रकरणम् ॥ (માપન સમેત) નિશિe R. I. (૨) जीवाज्जीवा पुण्णं, पावासवसंवरो य निजरणा । वंधो मु- क्खो य तहा, नवतत्ता हुंति नायव्वा ॥ १ ॥ चउदस चउदस वाया-लीसा वासीय हुँति वायाला । सत्तावन्न वारस, चउ नव या कोणेसिं ॥२॥ मुहुमा वायर बेइं-दिया य तेइंदिया य चउ- रिंदी । असन्नी सन्नी खलु, चोद्दस पज्जत्तपज्जत्ता ॥३॥ (इ- निजीवतत्वम्) धम्माधम्मागासा, दवा देसप्पएस तितिभेया ।गइ- टिडअवगाहाणा, कालो परिवत्तणावो ॥४॥ पूरणगलणसहावो, वंधा देसपएसपरमाणू । पुग्गलकाओ चउहा, चउदस भेओ इय શબ્દાર્થ –જીવ, અજીવ, પુણ્ય, પાપ, આવ, સંવર, નિર્જરા, બન્ધ અને મોક્ષ એ નવતો ( જેવી રીતે તીર્થકર દવે ફરમાવ્યા છે. ) તે સ્વરૂપે જાણવા લાયક છે. ( ૧ ) આ ૮ તાના અનુકમે ૧૪, ૧૪, ૪૨, ૮૨,૪૨, ૫૭, ૧૨, ૪ અને ૯ ભેદે હેાય છે. ( ર ) રુકમ અને બાદર (એકેન્દ્રિ) કીન્દ્રિ, જિ. ચતુરિન્દ્રિ, અસંજ્ઞિ અને સંનિ એ અને અપર્યાપ્ત ગુણવાથી નિશ્ચયે ૧૪ ( જીવ- ના કે ચાય. (૩) અનુક્રમે ગતિ, સ્થિતિ, અને અવગાહ ગુણ- વા ઉમતિકાથ, અધમતિકાય અને આકાશસ્તિકાય દત્ય-દેશ-પ્રદેરી થી ૯-૩ દવાળે છે. અને પરિવર્તન નવાપ કાવ રોક પ્રકારનો છે ૮) ભરાવું અને વિખરાવું એ કાહવા પુરાવાદિનાથ --દેશદશ-પાવભેદી ને પ્રથમ ·| નવરી નવસાવાળા ! (૮) , ? अजीवो ॥ ५॥ (इ यजीवतत्वन्) सायं सुरनरतिरियाऊ, सुर- नराणं गई य अगुयुधी । ओरालविवाहार-तेअकम्मइग पण देहा ॥ ६ ॥ आइतित गूगुवंगा, पणिदि मुहवण्णगंधरसफासा । संघय- णवजरिसहं, समच उरंसं च संठाणं ।। ७ ।। तस बायर थिर पत्तेय, પગમાફન્નકુમકુમકુર 1 તિક્ષ્ય નિષ્પાપ, आयनुज्जोयं ॥ ८॥ परवा ऊसास सुभखगइ, उच्चं इय पुण्ण- तत वायाला । (इति पुण्यतत्त्वम्) पावंमि मइओही-गणपज्जव ૪ પ્રકારે છે. આ રીતે “ આજીવ( તત્ત્વ) અજીવ( તત્વ) ” : ૪ પ્રકારે થયું. (૪-૫ ) શાતા વેદનીય, દેવ-નર-તિર્યગાયુ, દેવ-નરગતિ, દેવ-નરનુપૂર્વી, આકારિક, વૈકિય, આહારક, તૈસજ અને કા- મંણ એ ૫ શરીર, પ્રથમ ૩ શરીરના ૩ અંગોપાંગ, પંચેન્દ્રિય- જાતિ, શુભવષ્ણુ–ગન્ધ-રસ–સ્પર્શ, વાર્ષભનારા સંઘયણ, સમ- ચતુરઍ, સંસ્થાન, ત્રસ, બાદર, સ્થિર, પ્રત્યેક, પર્યાપ્ત, આદેય, સુભગ, શુભ, સુવર, યશ, તીર્થકર, નિર્માણ, અગુરુલઘુ, આત- પ, ઉદ્યોત, પરાઘાત, ઉચ્છવાસ, શુભવિહાગતિ, અને ઉંચગોત્ર આ પ્રમાણે પુતત્તર ૪૨ ભેદે છે. (૬-૭-૮) મતિ- શ્રત-અવ ધ-મન:પર્યવ-કેવલ એ પજ્ઞાનનાં ૫ આવરણે, ચક્ષુ- અચક્ષુ-અવધિ-કેવલ એ ૪ દર્શનના ૪ અવર, નિદ્રા, પ્ર- ચા, નિદ્રાનિદ્ર, પ્રલાપ્રચલા, સ્થાનધિ, અશાતા વેદનીય, મિથ્યાત્વ, ક્રોધ-માન-માયા અને લેભ એ ૪ ના પ્રત્યેકના અનન્તાનુબલ્પિ-અપ્રત્યાખ્યાન-પ્રત્યાખ્યાનાવરણ–સંજવલન એમ ૪-૪ ભેદે હોવાથી ૧૬, પુરૂષ–સ્ત્રી-નપુ સકવેદ, હાસ્ય, રતિ, અરતિ, શક, ભય, જુગુ સા, નરકાયુ, નક-તિય તિ, એકે- ન્દ્રિય-વીન્દ્રય–ત્રીદ્રિય ચતુરિન્દ્રિયજાતિ, અવળું ત્રસદશક (સ્થા- વરદશક) અશુભવિહાયોગતિ, અશુભવર્ણાદિ ૪, કષમનારા, નારાચ, અર્ધનારા, કલિકા, છેવ સંઘયો, ચોધ, સાદિ, વામન, કુજ, હુંડક (સંસ્થાને છે, નીચ ગોત્ર, વીર્યદાન-લા- ( ન ·(८). । नवतत्त्वपरिशिष्टम्. नं. आ. (२) ।। , केवलावरणं ॥ ९॥ चक्खू अचक्खू ओही-केवल आवरण निद्द- पपलानी। निद्दानिद्दा पयला-पयला थीणद्धी अस्सायं ॥ १०॥ पिच्छं कोहो माणो, माया लोभो चउबिहा चउरो । अण अपच्च- क्खाणा, पञ्चक्खाणा य संजलणा ॥ ११ ॥ पुंइत्थीकीववेया, हा. लरइअरइसोगभयगरिहा । नरयाउ नरयतिरियगइ-णुपुबी इगविति- चउजाई ॥१२॥ नसदसग विवरी, कुखगइ उबघाय असुहवण्णचऊ। रिसहनराय नराय,द्ध कीलि छेवढ संघयणा ॥१३॥ नग्गोह साइ वाम- ण, खुनं हुंडं च नीचगुत्तं च । वलदाणलाभभोगो-वभोग विग्घा- इ वासीइ ॥ १४ ॥ (इति पापतत्त्वम् ) सुइनयणघाणजीहा-देहा पंचिंदिया कसायचऊ । वहअलियचोरियावंभ-परिग्गहा अव- या पंच ॥ १५ ॥ मणवयणकायजोगा, तिन्नि किरिया इमाउ प- णवीसं । काइय अहिगरणीया, पाओसिय पारितावणिया ॥ १६॥ पागाइवायारंभिय, अपञ्चक्खाणमायपरिग्गहिया । मिच्छत्तदि- ट्टिपुटिय, पञ्चसामंतवणिया य ॥ १७ ॥ आणवणिवियारणिया, स-भाग-पोगना ५ अन्तराया, मे ८२ पापतत्यमा' छे. (८ थी ૧૪) શ્રોત્ર, ચક્ષુ, નાક, જીભ સ્પર્શન એ પ धन्द्रियो,' ४ याय, हिंसा, भृषा, यारी, भैथुन, परिग्रह ५ 'सतो,' मन, पयन, १५ मे 3 योगो,' यिटी, मधि४२, प्रा- પિકી, પારિતાપનિરી, પ્રણાતિપાતિકી, આરંભિકી, અપ્રત્યાખ્યા- નિદી, માયાપ્રત્યયિક, પારિગ્રહિકી, મિથ્યાત્વિકી, દષ્ટિક, પૃષ્ટિ (पृष्टि प्रतियधी, सामन्तापनिजी भानायन (माज्ञापन) a, बिहारी, नी, स्वास्तिी, सहायिी, प्रायझिी, मान, अपामा प्रत्यायी, भित्री, पिठी, ध्यपथि- ટી આ ૨૫ - ક્ષિાએ,’ એ રીતે ૪૨ આશ્રવ “ભેદો છે ( १५ थी १८ ) सामायि ५ यास्त्रि, शीत, B, तृषा, १५! श, गये, मति, श्री, अर्या, शय्या, निपधा, यायना, १२, १५. मा. स. २०१२, TRAN. Rai, , ·।। जयशेखरीयं नवतश्वप्रकरणम् ॥ (८)क. , नेसत्थिसहत्थिसमुदयपओगा । अणभोगअणवर्कखा, पिज्जदोसेरि- यावहिया ॥१८॥इय आसव वायाला, (इत्याश्रवतत्त्वम् ) सामा इयमाइ पंच चारित्ता । सीउण्हतण्हछुहदंस-चेलरइइत्थीचरियाओ ॥ १९ ॥ सेन्जनिसीहियजायण-मलवहअक्कोसरोगसक्कारा । तण- फासा य अलाभा, पन्नाअन्नाणसम्मत्तं ॥ २० ॥ इय वावीस परी- सह, जइधम्मो दसह संजमो सच । खपविणय जनमुत्ति, तव सोय अकिंचणं बंभं ॥ २१॥ अधुवासरणेगत्ता-वरत्त भव असुइ आस- वा लोगो । संवरनिजरधम्मा, बोही इइ भावणा वार ॥२२॥ पण समिई इरियभासा, एस गआयाणपारिठावणिया । मणमाई तिण्णि गुत्ती, इय संवरभेय सगवन्ना ॥२३॥ (इति संवरतत्त्वम्) अणस- णमूगोयरिया, तणुकिलेसरसचायवित्तिसंखेवा । संलीणया इय- छहा, वज्झ तवो अंतरो उ इमो ॥ २४॥ पायच्छित्तं विणओ, यावचं तहेव सज्झाओ । झाणं उस्सग्गो विय, निजर एवं दुवालसहा ॥ २५ ॥ (इति निर्जरातत्वम्) कम्मागं पगइठिई, अणुभागपएस संज्ञान मने सम्यक थे २२ “परीषा,' संयम, सत्य, क्षमा, વિનય, આર્જવ, મુક્તિ, તપ, શોચ, આકિચન્યા અને બ્રહ્મચર્ય એ १० यति (साधु ) धर्म,' अनित्य, मशरण, सत्व, मन्य- (१, ससारस्वभाव, सशुचित्व, साव, सस्थिति, सव२, નિર્જરા, ધર્મ, અને બધિ એરીતે ૧૨ ‘ભાવનાઓ.' ઈ–ભાષા --अषणा-माहान (नि५)-परिठापन. ५ । समिति, 'भ- नाति विगैरे 3 'गुप्तिमा,' मा शत 'सरलेहो' ५७ छे. ( १८ थी २३ ) मनशन, अनोहरि, आयसेश, रसत्या, वृत्ति स५, भने ससीनता मरे पाहत५' छे. प्राय. શ્ચિત્ત, વિનય, વૈયાવચ્ચ, સ્વાધ્યાય, ધ્યાન અને કાર્યોત્સર્ગ આ ६ सयन्तत५' छे. या प्रमाणे १२ ले निस' नवी. ( २४-२५ ) भनि। प्रति-स्थिति-मनु-हेश આ રીતે જ પ્રકારે “ બ” હોય છે, એનો અર્થ અનુક્રમે , .

·-- પ ( ૮ ) ૩, વરૂતપરિશિષ્ટ. , મા. (૨) છે चउबिहो बंधो। अत्यो एसि सहावो, कालप्यमाणं रसो दलियं ॥ २६ ॥ (इति बन्धतत्त्वम् ) मोक्खमि उ संतपयं, दवपमाणं च खित फुलगा य । कालो अंतर भागो, भाव अप्जबहुयं च नवभेया ॥ २७॥ सिद्धा पंचमगईये, खइये नाणंमि दंसणे सम्मे । दुविहुव- ओगे गइया-इट से उसएषु ते नस्थि ॥ २८ ॥ सिद्धा दच अगंता, लोगासंखिजभागि तेसि ठिइ । फुसगा अहिया कालो, साइअणतो पडुचेगं ॥२९॥ नो अंतरं जियाणं, अणंतभागंमि खड्य परिणाने । मावेणंतरा थोवा, परंपरासिद्धणंतगुंगा॥३०॥ (इति मोक्षतत्त्वम्) ॥ जयशेखरीयं नवतत्वप्रकरणं समाप्तम् ॥ સ્વભાવ-કાલમાન-રસ-દળસમૂહ છે. (૨૬ ) સત્પદપ્રરૂપણ ( વિદ્યમાન મોક્ષપદની ગટ્યાદિમાગણાયે વિચારણું ), દ્રવ્યપ્ર- માણ, ક્ષેત્ર ( અવગાઢ આંકાશ પ્રદેશો ), સ્પર્શના ( અવગાઢ તથા બાહ્ય ), કાલ ( સિદ્ધવસ્થિતિ ), અન્તર (પુન: સિદ્ધત્વ પ્રાપ્તિનું ), ભાગ (સર્વ જીને કેટલાયે ભાગે , ભાવ (ક્યા ભાવમાં), અલ્પબહુત્વ એ એક્ષતત્વમાં ૯ ભેદ છે. સિદ્ધ ભગવન્ત પાંચમી ( સિદ્ધિ ) ગતિમા, ક્ષાવિકજ્ઞાન-દર્શન–સ- મ્યકત્વમાં, અને ( સાકારાનાકાર ) ઉપયોગમાં વતે છે શષ ગત્યાદિ પદમાં તે નથી. ૧. સિદ્ધ (જીવ) દ્રવ્યો અનન્તા છે. ૨. લેકના અસંખ્યાતમા ભાગમાં તેઓનું વર્તવું ( ક્ષેત્ર ) છે. ૩. સ્પર્શના ( ક્ષેત્રથી ) અધિક છે ૪. એક સિદ્ધને આશ્રયી કાલ સાદિ અનન્ત છે. ૫. સિદ્ધોને ( સિદ્ધપણામાંથી પક્વાને અભાવ હોવાથી) આંતરૂં નથી. સર્વ જીવોને અનન્તમે ભાગે વર્તે છે. ૭. ક્ષાયિક તથા પરિણામિકભાવમાં વર્તે છે, ૮ અનન્તર (સિદ્ધત્વ પ્રથમ સમય વર્તમાન) સિહો અલ્પ છે. તેથી પરમ્પરા ( સિદ્ધત્વદ્વિતીયાદિ સમય વર્તમાન ) સિદ્ધો અનન્ત ગુણ છે. ૯ ( ૨૭ થી ૩૦ ) || શ્રી જયશેખરીય નવતત્ત્વ પ્રકરણ શબ્દાર્થ: સમાસઃ ·॥ श्रीदेवगुप्तसरिप्रणीतं "नवतत्त्वप्रकरणं" श्रीनवाङ्गी- त्तिकारश्रीमदभयदेवमरिरचित "भाष्य"विभूषितम् ॥ ( માન્તર સતિ) રિરિષ્ઠ નં. ૩. () (सू०) सम्मं च मोक्खवीयं, तं पुण भूयत्थसद्दहणरूवं ॥ पसमाइलिंगगम्म, सुहायपरिणामस्वं तु | 3 | (भा०) भूयत्था इह अवितह-भावा जीवादओ जिणाभिहिया । सदहणं तु तहरूई, पसमाई पंच लिंगाई ॥ १॥ पसमो संवे- गोऽवि य, निव्वेयदया उ तह य अत्यिकं । इह पसमो पढमिल्लुय-- कसायविसओ ‘मुणेयव्यो ॥ २ ॥ तत्ताइसु दोसाई-विसयं पसम भणन्ति किल एगे । अन्ने उ उवसमं तं, विसयतिसाकोहकं- સૂત્રાર્થ–સમ્યકત્વ એ મોક્ષનું બીજ છે, વળી તે સમ્ય- કત્વ સત્પદાર્થોની શ્રદ્ધારૂપ અને ઉપશમાદિ (પાંચ) લક્ષણ- વડે જાણી શકાય એવું તથા શુભ આત્મપરિણામ રૂપ છે. (૧) ભાષ્યાર્થ—અહિં ભૂતાર્થ એટલે જિનેશ્વરે કહેલા જીવાદિક સત્યસ્વરૂપવાળા પદાર્થો, શ્રદ્ધા એટલે તથા પ્રકારની રૂચિ અને ઉપશમ વિગેરે પાંચ લિંગો (લક્ષણો) છે, (૧)તેમાં ઉપશમલ, સંવેગર, નિદર, દયા, અને આસ્તિકશ્યપ, (એ પ લક્ષણ છે). એમાં “ઉ- પશમ તે પહેલા (અનંતાનુબંધિ) કવાય સંબંધેિ જાણો. (૨) વળી કેટલાએક આચાર્યો નિશ્ચયથી ઉપશમને તત્ત્વાદિકમાં ષા- દિ સંબંધિ (તત્વમાં શ્રેષ અને અતવમાં રાગ ન કરવો તે ઉપશમ ) કહે છે. અને બીજા કેટલાએક આચાર્યો વિષયની તૃષ્ણ અને કોઈની ખર્ચના (ચળ) ના ઉપશમને ઉપશમ કહે ·( ૨૦ ) ॥ भाष्यसहितं नवतचप्रकरणम् ।। डूणं ॥३॥ गम्मागम्मविवेगं, चिचा सव्वत्थ वट्टए जीवो । विसएमु अतित्तप्पा, जीए वसा विसयतिण्डा सा ॥ ४ ॥ सच्चेय- रदोसाण, सवणा अंतो बहिं च जं फुरणं । अवियारिऊण कर्ज, तं लिंग कोहकडूए ॥ ५॥ संवेगो मोक्खमई, निओ भवविरत्त- या होइ । दुत्थियविसया उ दया, अस्थिक्कं तत्तविसयंति ॥ ६ ॥ भूयत्वसद्दहाणा, अत्यिकं नो विसिस्सए जेण । तो कहरे,याण म- ओ, नणु लिंगीलिंगभावोत्ति? ॥ ७॥ आयपरिणामओ, सम्मत तस्स होइ कज्जं जं । भूयत्थसद्दहाण, तो उवयारेण तं बुत्तं ॥ ८ ॥ एवं च सम्मलिंग, अत्यिक नत्थि ता विरोहोऽत्थ । भूयत्थसद्दहा- गंपि, भण्णए जेण आयगुणो ॥९॥ खयउवसमाइएहिं, सणमोहस्स ૮ છે ૧. (૩) જેના વશથી વિષયમાં અતૃમ સ્વભાવવાળો જીવ ગમ્યાગમ્ય વિવેકને ત્યાગ કરી સર્વમાં (સ્વપરઢિઆદિમાં પ્રવર્તે તે વિષયતૃષ્ણ” કહેવાય. (૪) સત્ય અને અસત્ય દેને સાંભળવાથી વિચાર કર્યા વિના અંદરથી ( મનમાં ) અને બહારથી (વ- ચન કાયામાં) જે કુરણ રૂપ કાર્ય થાય તે જનાનું લક્ષણ છે. (૫) ‘સંવેગ” એટલે મોક્ષની ઈચ્છાર. નિર્વેદ' એ- ટલે સંસારથી વૈરાગ્ય ભાવ ૩. ‘દયા’ તે દુઃખી સંબધિ (અનુક- મ્પા)૪. અને આસ્તિકય તે સત્પદાર્થ સંબધિ ( શ્રદ્ધારૂ૫ ) છે ૫. (૬) (પ્રશ્ન) જે કારણુથી સત્પદાર્થની શ્રદ્ધાથી આસ્તિય ભિન્ન નથી તે શંકા થાય છે કે એ એમા લિંગ(સાધ્ય) લિંગ(હેતુ) ભાવ કેમ માનેલો છે?. (૭) (ઉત્તર.) જેમાટે સમ્યકત્વ તે આત્મપરિણામને ભેદ છે, અને સત્યદાથે શ્રદ્ધા તેનું કાર્ય છે, માટે (કારણમાં કાયના) ઉપચારથી તેને ( સત્પદાર્થ શ્રદ્ધાનને ) સમ્યકત્વ કહેલું છે. (૮) એ પ્રમાણે આસ્તિક્ય એ , સમ્યકત્વનું લિંગ છે. માટે એમાં ( લિંગીલિંગભાવમાં ) વિરેાધ નથી. જે કારણુથી સત્પદા- ર્થોની શ્રદ્ધાને પણ આત્મગુણ કહી શકાય છે. (૯) દર્શન મેહની- ·પ t ( ॥ नवतत्त्वपरिशिष्टम् (3 जीवपरिणामो । जो होइ सुहसरूबो, सो सम्मत्त विणिदिहो॥१०॥ (सू०) एगविहदुविहतिविहं, चउहापंचविहदसविहं सम्म । मोक्खतरुवीयभूयं, संपहराया व धारेजा + ૨ || (भा०) एगविहं सम्मरुई, निस्सग्गभिगमेहिं तं भवे दुविहं । तिविहं तं खइयाई, अहवावि हु कारगाईयं ॥ ११ ॥ सम्म- तमीसमिच्छत्त-कम्मख्कयो भगति तं खइयं १। मिच्छत्त- खओवसमा, खाओवसमं २ ववइसंति ॥ १२ ॥ मिच्छत्तस्स उवसमा, 'ओवसमं ३ तं भणति समयण्णू । तं उवसमसेढीए, आइमसम्मत्तलामे वा ॥ १३ ॥ विहियाणुढाणं पुण, कारगमिह रोयगं तु सद्दहणं । मिच्छदिही दीवइ, जे तत्ते दीवगं तं तु ॥१४॥ ચંને ક્ષયપશાદિ વડે શુભ સ્વરૂપવાળે જીવને જે પરિ ણામ થાય છે તેને સમ્યકત્વ કહ્યું છે. (૧૦) સૂત્રાથ–મેક્ષવૃક્ષના બીજભૂત એક પ્રકારનું, બે પ્રકારનું, ત્ર- પ્રકારનું, ચાર પ્રકારનું, પાંચ પ્રકારતું, અને દશ પ્રકારનું સ- મ્યકત્વ સંપ્રતિ રાજાની પેઠે ધારણ કરવું. (૨) ભાષ્યાર્થ–સમ્યગુરૂચિ તે 1 પ્રકારનું, અને નૈસર્ગિક તથા “અભિગમ એ ૨ પ્રકારનું સમ્યકત્વ છે. તેમજ ક્ષાયિકાદિ અથવા "કારક આદિ' ૩ પ્રકારનું સમ્યકત્વ છે. (૧૧) સમ્યકત્વમેહનીય મિ- શ્રમેહનીય અને મિથ્યાત્વમોહનીયના ક્ષયથી “ક્ષાયિસમ્યકત્વ” ક- હેવાય છે. અને મિથ્યાત્વના ક્ષપશમથી “ક્ષપશમ સમ્યત્વ કહેવાય છે.(૧૨)મિથ્યાત્વના ઉપશમથી સર્વજ્ઞ“પશમિકસમ્યકત્વ” કહે છે, ને તે ઉપશમ શ્રેણિમા અથવા પ્રથમ સમ્યકત્વના લાભ વખતે હોય છે. (૧૩) આગમક્ત અનુષ્ઠાન કરવું તે અહિં “કારક સમ્યકત્વ.” શ્રદ્ધા (માત્ર ) તે “રોચક સમ્યકત્વ,” અને મિથ્યા- દૃષ્ટિજીવ જે યથાર્થ તને પ્રકાશે (પ્ર) છે તેને “દીપક- સમ્યકત્વ” કહેવામાં આવે છે. (૧૪) સાસ્વાદન સહિત ભાવિ દિ૩ - ·(૨) ॥ भाष्यसहितं नवतश्वप्रकरणम् ॥ खइयाई सासायण-सहियं तं चउविहं तु विनेयं । तं सम्मत्तभंसे, मिच्छत्तपत्तिरूवं तु ॥ १५ ॥ वेययसंजुत्तं पुण, एयं चिय पंचहा विणिदिद। सम्पत्तचरमपोग्गल-वेयणकाले उ त होइ ॥ १६ ॥ एयं चिय पंचविहं, निस्सग्गहिगमभेयो दसहा । अहवा निस्स- અહ, રુરિ નમાજ મા ૧૭ | (सू०) जीवाइनवपयत्थे, जो जाणइ तस्स होइ सम्मत्तं । भावेण सद्दहंते, अयाणमाणेवि सम्मत्तं " || રે ! (भा०) अवियाणओ पयत्थे, सद्दहणं तेमु केरिस होइ ।? तम्हा વિચા, મમyત્તર દોર ૨૮ વિત્યરાળ, ચમાર્ક સમ્યકત્વ તે ૬ પ્રકારનું સમ્યકત્વ જાણવું. તે “સાસ્વાદન સ- મ્યકત્વ” સમ્યકત્વથી ભ્રષ્ટ થઈ મિથ્યાત્વને ન પામ્યું હોય એવા (અન્તર) સ્વરૂપવાળું છે. (૧૫) એ ચારને જ વેદક સહિત કરતાં પ પ્રકારનું સમ્યકત્વ કર્યું છે, તે વેદક સમ્યકત્વ સભ્ય- કર્વમોહનીયનાં છેલ્લાં (ચરમસમયવતી) પુદ્ગલેના ઉદયકા- ળમાં હોય છે. (૧૪) એજ પાંચ પ્રકારના સમ્યકત્વને નિસ- ગ અને અધિગમ એમ બે ભેદે ગુણતાં ૧૦ પ્રકાર થાય છે. અથવા જે રીતે આગમમાં કહેલ છે તે રીતે પણ નિસર્ગ રૂચી ઇત્યાદિ ( નિસર્ગ–ઉપદેશ–આજ્ઞા-સૂત્ર-બીજ–અભિગમ–વિસ્તા- ૨-ક્રિયા–સંક્ષેપ–ધર્મ રૂચિ એ ) ૧૦ ભેદ થાય છે. (૧૭) સૂત્રાર્થ-જે જીવ જીવાદિક ૯ પદાથે જાણે તેને સમ્યકત્વ હોય છે, અને ભાવથી શ્રદ્ધા હેતે છતે (૯ પદાર્થો)ન જા- મ્યા હોય તે પણ સમ્યકત્વ હેય છે. (૩). ભાષાર્થ–પ્રશ્ન) પદાર્થ નહિં જાણનાર જીવને તે પદાર્થોમાં શ્ર- દધા કેવી રીતે હોય? માટે વિસ્તૃત જ્ઞાનમાં સમ્યકત્વ શ્રેષ્ઠ છે- ય છે. (૧૮) (ઉત્તર) અહિં વિસ્તારજ્ઞાનની અપેક્ષાએ અજ્ઞાન (બંધ રહિતપણું ) હોય છે. એમ જાણવું, તે કારણથી શ્રધ્ધા કરતા 2) ન ·. નવનિરાઇ (૩) एत्य होइ दट्ठवं । तेणेह सद्दहते, अय णमाणेऽवि सम्मचं ॥ १९ ॥ एत्तोच्चिय निद्दिट्टा, मासतुसप्पभिइओ सुदिद्विति । एत्तोचिय चा- રિરી, જિસ સિરામિત્તિ ૨૦ (सू०) जीवाजीवा पुन्नं, पावासवसंवरो य निजरणं । पन्धो मुक्खो य तहा, नवतत्ता होंति नायघा ॥४॥ सुहमा पायरबेइंदिया य तेइंदिया य चउरिदी। अस्सन्नी सनी खलु, चोइस पज्जत्तपज्जत्ता + ૧ | (भा०) इह सहुमनामकम्मोदएण एगिदिया उ सहमत्ति । वायरना- मदएणं; ते चेव य बायरा होति ।। २१ ॥ ते पुण पंचवियप्पा, पुढ- वाईभेयओ मुणेयन्या । पंचिंदिया उ दुविहा; अस्सन्नी सनीणो तह य ॥ २२ ॥ सण्णा मणविण्णाण, जेसिं सा अत्यि ते उ सण्णित्ति એવા અજાણ એને પણ સમ્યકત્વ હેય. (૧૯) એ કાર- થીજ “માસતુષ” વિગેરે મુનિએ સમ્યગ્દષ્ટિ, એ હેતુથી જ ચારિત્રી, અને એ હેતુથી જ મોક્ષગામી કહ્યા છે. (૨૦) સૂત્રાર્થ—-જીવ-અજીવ-પુણ્ય-પાપ-આશ્રવસંવર-નિર્જરા- બંધ-અને મોક્ષ એ ૯ ત જાણવા યોગ્ય છે (૪) સૂક્ષમ એ- કેન્દ્રિય, બાદર એકેન્દ્રિય, દ્વીન્દ્રિય, ત્રીન્દ્રિય, ચતુરિંદ્રિય, અસંસ- પંચેન્દ્રિય અને સંક્ષિપંચેન્દ્રિય; એ છ ને પર્યાપ્ત અને અપર્યાપ્ત ભેદે ગુણતાં નિશ્ચય ૧૪ ભેદ થાય. (૫) (ચે થી ગાથાનું ભાગ્ય નથી.) ભાષ્યાર્થઅહિં સૂક્ષ્મ નામ કમેંદયવડે એકેન્દ્રિય સૂક્ષ્મ એમ કહેવાય છે, અને તેજ (એકેન્દ્રિો ) બાદર નામ કર્મના ઉદય વડે બાદર” હોય છે. (૨૧) વળી તે એકેન્દ્રિય પૃથ્વી આદિ ભેદે ૫ પ્રકારના છે, અને પંચેન્દ્રિય છ સજ્ઞિ અને અસંસિ એમ ૨ પ્રકારના છે, (૨૨) સં- જ્ઞા એટલે મનોવિજ્ઞાન કે જેઓને છે તે જ સસ કહેવાય.

·de (૨૪) | માહિૉ વિતાવમwor. । ते उ उववायगंभय-भइल्ला गइचउक्तमि ॥ २३ ॥ अस्सन्निको उ इयरे, ते "पुण समुच्छिमच्चिय हवति । माणुसनिरियंगई, ते हुती न उण अन्नत्थ ॥ २४ ॥ पजतनामकम्पो-दएण पजत्तयां मुणे- यव्वा । इयरा इयरुदएण; पज्जतिओ उ छच्चैव ॥ २५ ॥ अहिार- सिरीरिन्दिय-पजत्ती आणपाणभासमणे । तत्थाइल्ला चउरो, हवंति एगिदियाणं तुः॥२६॥ विगलिंदियाण अस्स-निणं च ताओ हवं- ति पंचेव । पंचिंदियसन्नीणं, पज्जत्तिलो छ उ इति ॥२७॥ आ. हाराइग्गहणे, जा सत्ती-तं भगति पन्जत्ति । विवरीयमपन्जतिं आ- इतिए नत्थऽपजनी ॥ २८ ॥ सुहुमाईण पयाणं, सत्तहं दुगुणणेण ૩ ફતિ -પુજાપરા-gfશું વાં, રહ્યું છે , વળી તે સંક્ષિ છો પાંતિક અને ભજે એ ભેર્દવાળા છે, અને ચારે ગતિમાં છે. (૨૩) તેથી બીજા તે અસંગ્નિ છે. અને તે સંમૂઈિમજ હોય છે. મનુષ્ય અને તિર્યંચગતિમાંજ તે (અ- સંક્ષિ) હોય છે, બીજી ગતિમાં હોતા નથી. (૨૪) પર્યાપ્ત નામ કર્મના ઉદય વડે “પયા અને અપર્યાપ્ત નામ કર્મના ઉદયવડે “અપયામકહેવાય. પક્ષિઓ જ છે. (૨૫) આહાર પર્યામિ, શરીર પર્યાપ્તિ, ઈન્દ્રિયપ્તિ;ઉછવાસપર્યાપ્તિ, ભાષાપર્યા- પ્તિ, મન:પયાપ્તિ, ત્યાં એકેન્દ્રિય જીને પ્રથમની ચાર પંથ- સિઓ હોય છે. (૨૬) વિકલેન્દ્રિયોને અને અગ્નિ પંચેન્દ્રિયોને ૫ પતિઓ છે, અને સંક્ષિપંચેન્દ્રિયને પસિઓ હોય છે. ( ૭ ) આહાર વિગેરે ગ્રહણ કરવામાં ( જીવની ) જે શ- ક્તિ તે “પતિ કહેવાય છે, એથી વિપરીતને • અપાય- પ્તિ કહે છે, (પરતુ) પ્રથમની ૩ એપ્તિઓમાં અપર્યાપ્તિ- પણું નથી (૨૮) સૂમ એકેન્દ્રિયાદિ ૭ પદેને (જીને') પર્યાપ્ત અને અપયામભેદવડે બમણા કરવાથી ( જીવનાં ) ૧૪ ભેદ થાય છે. (૨૯ ) મા ·નવતરવપરાશ, (૧) (सू०) धम्माधम्मागासा, तियतिय भेया तहेव अद्धा य । खंधा देसपएसा, परमाणु अजीव चउदसहा ॥६॥ (भा०) जीवाण पुग्गलाण य, गइपरिणइसंमुहाण गइहेऊ । ज- लमिव मच्छाण तहा, अस्संखपएसपरिमाणं ॥ ३० ॥ लोगहन्वं जं तं, नेयं धम्पत्थिकायसन्नाए । देसो पुण तस्लेव य विवक्त्वया होइ अहाई ॥ ३१ ॥ नस्लेव निविभागो, भागो इह भन्नए पए- सोति । एवमधम्पागास-स्थिकायदब्बेसु तियनियां ॥३२ ॥ नवरं अधम्मदवं, ठिईउवटुंभकारणं भणियं । आगासं पुण ओगा-हदाण- ઢિાં મુળ વ્યં / રૂર યજ્ઞાન , નવીનતાના સૂત્રાર્થ –ધમસ્તિકાય અધમસ્તિકાય અને આકાશાસ્તિકાય (એ ત્રણેના ) ત્રણ ત્રણ ભેદ, તેમજ કાલ ( ૧ ભેદ) તથા ( પુલના) સ્કંધ-દેશ-પ્રદેશ–ને પરમાણુ (એ ચાર ભેદ સહિત ) અજીવના ૧૪ ભેદ છે. (૬) ભાષ્યાર્થ–મસ્યોને જેમ જળ તેમ ગતિ પરિણામને સન્મુખ થએલા જીવ અને પુદ્ગલેને ગતિમા કારણભૂત, અસ ખ્ય પ્રદેશ પ્રમાણુવાળું અને લોકમા વ્યાપીને રહેલું જે દ્રવ્ય તે “ધમસ્તિ- કાય” નામનું દ્રવ્ય જાણવું, અને તે દ્રવ્યનેજ વિવક્ષા વડે જે અર્ધાદિક (ભાગ) તે “દેશ” કહેવાય. (૩૦–૩૧ ) તથા તે દ્રવ્યનોજ નિર્વિભાગ ભાગ તે અહિ “પ્રદેશ” એમ કહેવાય છે, એ પ્રમાણે અધમસ્તિકાય અને આકાશાસ્તિકાય દ્રવ્યમાં પણ ત્રણ ત્રણ ભેદ જાણવા. ( ૩૨ ) પરન્તુ વિશેષ એ છે કે અધમસ્તિકાય દ્રવ્યને સ્થિતિઉપષ્ટભને કારણવાળું કહ્યું છે, અને આકાશને અ- વગાહનાદાન લક્ષણવાળું કહ્યું છે. (૩૩) કાળને ૧ સમય (તે જ કાળનો ૧ ભેદ ) છે, કારણકે અનંત અતીત સમયે નાશ થયે છે, અને ભવિષ્યના અનંત સમયની ઉત્પત્તિ થઈ નથી માટે તે (બે કાળના અનંત સમય) વિદ્યમાન નથી, ·॥ भाष्यसहितं, नवतंचप्रकरणम् ॥ વિવિ સીજુ, વતિ.ક તોડી ઉભો || રૂઝ છે दुपदेसाइअणंत-पएसियंता उ.पोगला. खंश तेसि चियः सवि- भागा, भागा देसत्ति नायव्वा ॥ ३५ ॥ ते चेव निविभागा, हों- ति, पएसत्ति, पुरंगला जे उ । खंधपरिणामरहिया, ते परमाणुति નિદ્રિા . રૂદ્દ . (સૂ)સાયં , સંત્તરં તુ નામનો તિમિ ૨ તહ, વાયા પુત્ર ૭ વા; (મા) સત્તરં નામસ, ક્રમ (દુ) તા ૨ જી ! मणुयगइ तयणुपुव्वी, देवगई तयणुपुच्चीय ॥ ३७ ॥ पंचिदियजा- ई तह, देहाणं पंचयं च ते य इसे । ओरालियउब्विय-आहारयते- અને અહિં તો વિદ્યમાનકાળ અંગીકાર કર્યો છે. (૩૪) દ્વિ- પ્રદેશાદિથી અનંતપ્રદેશી સુધીના પુદગલે “સકંધર્મ છે, અને તેને એના સવિભાગ ભાગો તે “દેશ” જાણવા. (૩૫) અને નિર્વિ ભાગ ભાગરૂપ જે પગલે તે જ “પ્રદેશ” કહેવાય, તથા સ્કંધપ- રિણામથી રહિત પુદગલે તે “પરમાણુ” એમ કહેલ છે. (૩૬) સૂત્રાર્થ–શાતા વેદનીય, ઉચ્ચત્ર, નામની ૩૭ પ્રકૃતિઓ, અને ૩ આયુષ્ય, એ ૪૨ પુણ્ય પ્રકૃતિઓ છે. (૭) ભાષ્યાર્થ-નામની ૩૭ પ્રકૃતિએ પુણ્યરૂપ કહી છે. તે પ્રકૃતિઓ આ પ્રમાણે છે. ૧ મનુષ્યગતિ, ૨ મનુષ્યાનુપૂર્વી, ૩ દેવગતિ, ૪ દેવાનુપૂર્વ, પ પંચેન્દ્રિય જાતિ, ૧૦પાંચ શરીર, તે આ પ્રમાણે, દારિક, વૈક્રિય, આહારક, તેજસ અને કામણ.૧૩ પહેલા ત્રણ શરીરનાં ત્રણ અંગોપાંગ, ૧૪ પહેલું સંઘયણ, ૧૫ સમચતુરસ્ત્ર સંસ્થાન, ૧૬. શુભવર્ણ, ૧૭ શુભરસ, ૧૮ શુભગંધ, ૧૯ શુભસ્પર્શ, ૨૦- અગુરુલઘુ, ૨૧ પરાઘાત, રર : ઉચ્છવાસ ૨૩ આતપ, ૨૪ ઉદ્યોત, ૨૫ પ્રશસ્તવિહાગતિ, ૩૫ ત્રસાદિ દશ અને ૩૬ નિર્માણ ( ૩૭ થી ૪૦ ) ત્રસ, બાદર, પચોખ્ત, પ્ર- - ·॥ भाष्यसहितं नवतश्वप्रकरणम् ॥ (१७) " । यकम्मइगा ॥ ३८ ॥ अंगोवंगा तिनेव, आइमा आइमं च संघयणं । समचउरंसं अणहा, वन्नरसा गंधफासा य ॥ ३९ ॥ अगुरुलहु पराघाय, उस्सास आयवं च उज्जोयं । सुपसत्था विहगगई, तसाइ- दसगं च निम्माणं ॥ ४० ॥ तसवायरपज्जत्तं, पत्तेयथिरं सुभं च सु- भगं च । सूसर आएज्जजसं, तसाइदसगं इमं होइ ॥ ४१ ॥ ति- स्थयरेणं सहिया, सत्तत्तीस नामपयईओ । तिण्णि य आऊणि- त्तिय, सुरनरतिरियाउभेएण ॥ ४२ ॥ (सू०) नाणंतरायदसगं, दसणनव मोहपयइछचीसं । नामस्स चउत्तीसं, तिह एकेक पावाओ ॥८॥ (भा०) मइसुयोहीमणप-ज्जवाण तह केवलस्स आवरणा। नाणावरणं कम्म, पञ्चविहं होइ एवं तु ॥ ४३ ॥ ज दाणलाभभो- गो-वभोगविरियाण विग्घसंजणगं । तेणंतरायकम्म, पंचविहं वन्नियं त्ये, स्थिर, शुभ, सौभाग्य, सुस्वर, माय, यश, को साल દશ પ્રકૃતિએ છે. ( ૪૧ ) (પૂર્વોક્ત ૩૬ ) તિર્થકર સહિત ૩૭ નામ પ્રકૃતિઓ છે. ત્રણ આયુષ્ય તે દેવાયુ, નરાયુ, અને तियायुना मेटे छ. ( शातावे. यो०साथे ४२ ) (४२) સૂત્રાર્થ–જ્ઞાનાવરણ અને અન્તરાય મલીને ૧૦. દશના- વરણ ૯, મેહનીય પ્રકૃતિ ૨૬, નામકર્મની ૩૪, અને શેષ , કમની એકેક પ્રકૃતિ તે ૮૨ પાપ પ્રકૃતિઓ છે. (૮) भाष्याय-भत्यावर, श्रुतावरण, मध्यावर, भन. ५- Wવાવરણ તેમજ કેવલાવરણ એ પ્રમાણે જ્ઞાનાવરણકર્મ ૫ પ્રકા- २नु छे. (४३) २ अरथी ( अन्तरायम ) हान-सन- सास-अपलो मने वायने विन्त ( अन्तराय ) ४२ना२ छे. ते કારણથી સિદ્ધાન્તમાં અતરાયકર્મ ૫ પ્રકારનું કહ્યું છે (૪૪) ચક્ષુ–અચક્ષુ–અવધિ અને કેવળદશનાવરણ એ ૪ આવરણે અને ૫ નિદ્રા તે દશનો પગને અન્તરાય ( આવરણ ) કરવામાં ।

·(૧૮) | નવતરવારિરિાઈ, ને. . ર. ('રૂ-જ) समए ॥४४॥ चक्खुअचक्खूओही-वरकेवलदसणाण आवरणा । च. उरो पंच य निहा, सणउवओगविग्घत्था ॥ ४५ ॥ निद्दा निद्दा- निद्दा, पयला अन्ना उ पयलपयलत्ति । थीणद्धी य तदेवं, सणवर- णं भवे नवहा ।। ४६ ॥ मिच्छत्तमोहणीयं, सोलसभेयं कसायमोह- णीयं । कोहाईण चउज़-ऽणताइचउत्रिहत्तेण ॥४७॥ इत्थीपुरिसन- पुंसग-वेया हासो रई य अरई य । सोगो भयदुगुच्छत्ति, नवविहं इयरमोहणीयं ॥४८॥ मोह छवीसा एसा । एसा पुण होइ ना- કારણરૂપ છે. (૪૫ ) નિદ્રા-નિદ્રાનિદ્રા-પ્રચલા-કલાપ્રચલા અને ત્યાનદ્ધિ એ પ્રમાણે તે દર્શનાવરણુકર્મ ( પ્રથમ કહેલા ચાર આવરણસહિત ) ૯ પ્રકારે છે. (૪૬) મિથ્યાત્વમેહનીય ૧, ક્રોધાદિ ચારના અનંતાનુબંધ્યાદિ (અનન્તાનુબન્ધી ૧, અ- પ્રત્યાખ્યાનાવરણ ૨, પ્રત્યાખ્યાનાવરણ ૩, સંજવલન ૪,) ચાર ચાર ભેદ કરવાથી ૧૬ પ્રકારનું કષાય , મેહનીય, સ્ત્રીવેદ, પુ- રૂષદ, નપુંસકવેદ, હાસ્ય, રતિ, અરતિ, શોક, ભય અને કુ- ત્સા એ રીતે ૯ પ્રકારનું નેકષાયમેહનીય. ( ૪૭-૪૮) એ ૨૬ મેહપ્રકૃતિઓ છે. વળી નામની ૩૪ પ્રકૃતિઓ આ પ્રમાણે છે. ૧ નરકગતિ, ૨ તિર્યંચગતિ, વળી એની જ ૪ બે આનુપૂવી (નરકાનુપૂર્વી, તિર્યગાનુપૂવી, ) ૮ એકેન્દ્રિયાદિ જાતિ ચાર (એકેન્દ્રિય જાતિ, દ્વીન્દ્રિયજાતિ, ત્રીન્દ્રિયજાતિ, ચતુરિન્દ્રિયજાતિ) ૧૩ દ્વિતીયાદિ (વજીષભનારાગ શીવાયના ઋષભનારાચ, ના- રાચ, અર્ધનારાચ, કાલિકા, છેવટ્ટ, ) પાંચ સંઘયણ, એ પ્રમાણે ૧૮ (સમચતુરવિનાના ગોધ, સાદિ, વામન, કુન્જ, હુંડક.) સંસ્થાન પણે પાંચ, ૨૨ અશુભવણુદિચાર, ૨૩ ઉપઘાત, ૨૪ અશુભ વિહાગતિ, ૨૫ સ્થાવર, ર૬ સૂકમ, ત, ૨૮ સાધારણ, ૨૯ અસ્થિર, ૩૦ અશુભ, ૩૧ દર્ભાગ્ય, ૩ર દુ.સ્વર, ૩ અનાદેય, તેમજ ૩૪ અયશ-કીતિ. તથા ત્રણ કર્મના એકેક એમ કહ્યું તેને અર્થ એ છે કે ગોત્ર-આયુ અને તથા ૨૭ અપ- ·॥ भाष्यसहितं नवतत्त्वप्रकरणम्. ।। (१९) . मचउतीसा । नरयगई तिरियगई, एसि चिय आणुपुविदुगं ॥ ४९॥ एगिदियाइजाई, चउरो बीयाइपंचसंघयणा । एवं संठाणाविय, व- ण्णाइचउक्कमपसत्थं ॥ ५० ॥ उवधायकुविहयगई, थावरसुहुमं तहा अपज्जत्तं । साहारणाथिरासुभ-मसुभगदूसरअणाएज ॥५१॥ अज्ज- सकित्तो य तहा, तिल एकक्कियत्ति अयमत्थो । गोयाउवेयणिज्जाण, पावमेक्ककिया पयडी ॥५२॥ नीयं गोतं नरया-उयं च अस्सायवे- यणिज्जति । एया सव्वा मिलिया, बासीई पावपगईओ ॥ ५३ ॥ (सू०) इंदियकसायअवय-वि.रिया पणचउरपंचपणवीसा ! जोगा तिपणेव भवे, बायालं आसवो होइ ॥९॥ (भा०) फासणरसणाघाणं, चक्खू सोयंत्ति इंदिया पंच । कोहो माणो माया, लोभो चउरो कसायत्ति ॥ ५४ ॥ पाणवहमुसावाया, चोरत्तं मेहुणं परिगहो य । एयाइँ अव्वयाई, पंच उ किरिया उ पणवीसं ॥ ५५ ॥ काइयकिरिया अहिगर-णिया य पाओसियाऽ. वरा किरिया ॥ पारित्तावणियाऽबिय, पाणाईवायकिरिया य ॥५६॥ आरंभिया य पारि-गहिया तह मायवत्तिया किरिया ।मिच्छादंस- વેદનીયની એકેક પ્રકૃતિ પાપરૂપ છે. ( ४८ था ५२ ) (तेना नाम ) नीय गोत्र, न२७युष्य, मने शातावहनीय. से प्र- માણે એ સર્વ મલીને ૮૨ પાપપ્રકૃતિઓ છે. (૫૩) સૂત્રાર્થ–પ ઈનિચ, ૪ ૫ અગ્રત, ૨૫ કિયા, અને ૩ ચેગ એ રીતે ૪૨ પ્રકારને આવે છે. ( ૯ ) ભાષ્યાથ–સ્પર્શન, રસના, ઘાણ, ચક્ષુ અને શ્રેત્ર એ ૫ ઈનિદ્ર છે. અને ક્રોધ-માન-માયા-લોભ એ ૪ उपाय छे. ( ५४ ) पहिसा, भृषावाह, यारी, भैथुन भने परिपड ५ અવ્રત છે, વળી રપ કિયાઓ છે તે આ પ્રમાણે (૫૫) ૧ કાયિકી કિયા, ૨ અધિકરણિકી, અને ૩ પ્રાષિકીકિયા તથા : પારિ- તાપનિકી અને ૫ પ્રાણાતિપાતિકી ક્ષિા ( ૧૬ ) ૬ આરંભિ- पाय, ·(૨૦) છે નવતરૂપરિસિદમુ. . ૧, ૨, (-) I णवत्तिय, अप्पञ्चक्खाणकिरिया य ॥ ५७ ॥ अन्ना य दिट्ठिया पु- द्विया य पाडुच्चिया य किरियत्ति । सामंतोबनिवाया, नेसत्थि य तह य साहत्थी ॥ ५८ ॥ आणवणवियारणिया, अणभोगा अण- वकंखपच्चइया । अन्नापयोगकिरिया, अवरा समुदाणकिरिया य ॥ ५९॥ तह पेज्जवत्तिया दो-सवत्तिया ईरियावही किरिया। एया उ पंचवीसइ-किरिया अत्यो य सिं एसो ॥ ६०॥ अणुवरयकाइया अणु-वउत्तकायत्ति काइया दुविहा । एक्का य अविरयस्सा, वीयाणुव- उत्तसाहुस्स ॥ ६१॥ संजोयणनिव्वत्तण-या अहिगरणिया हवइ किरिया। निव्वत्तणमसिमाइसु, जोयणमसिमुहिमाईणं ॥२॥ કી, ૭ પારિગ્રહિકી, તથા ૮ માયાપ્રત્યાયિકી ક્રિયા, તથા ૯ મિથ્યાદર્શન પ્રત્યયિકી અને ૧૦ અપ્રત્યાખ્યાનિકી ક્રિયા (૫૭) વળી બીજી ૧૧ દષ્ટિકી, ૧૨ પૃષ્ટિકી અને ૧૩ પ્રાતિયકી ક્રિયા, તથા ૧૪ સામેતોપનિપાતિકી, ૧૫ નેસૃષ્ટિક અને ૧૬ સ્વહ- સ્તિકી કિયા. (૫૮) ૧૭ આજ્ઞાનિકી, ૧૮ વિદારણિકી, ૧૯ અનાગિકી, ૨૦ અનવકાંક્ષા પ્રત્યયિકી તથા બીજી ૨૧ પ્રાયો- ગિકી ક્રિયા, તથા બીજી ૨૨ સામુદાનિકી ક્રિયા. (૫૯) તથા ૨૩ પ્રેમપ્રત્યયિકી, ૨૪ ટ્રેષપ્રત્યયશ્રી, અને ૨૫ ઈર્યા પથિકી કિયા. એ ર૫ કિયાઓ છે તેને અર્થ આ પ્રમાણે છે. (૬૦) અનુપરતકાયિકી અને “અનુપયુક્તકાયિકી એ પ્રમાણે * કાયિકી ” કિયા ૨ પ્રકારની છે, તેમાં એક ( પહેલી ) ક્રિયા અવિરતને અને બીજી ઉપયોગરહિત ( પ્રમત્ત ) સાધુને હેય છે (પહેલી ) ૧ ( ૧ ) “ સંજન ? અને ૬ નિવૃત્તન” ભેદવડે છે અધિકણિકી ” કિયા ( બે પ્રકારની ) છે. ત્યાં નિર્વર્તન ” તે ખગવિગેરેનું બનાવવું, અને સંચજન” તે પગની મૂઠ વિગેરેનું જોડવું. ૨ (૬૨) જીવ અને અજીવ ઉપર પ્રર્ષ કરવો તે (બે પ્રકારની ) “ પ્રાષિકી ” ક્રિયા 2 1 ·॥ भाष्यसहितं नवतश्वप्रकरणम् ॥ (૨૨) जीवे व अजीवे वा, पोसकरणं तु होइ पाउसिया। परहत्थनिय- यहत्थेहि, ताडणं पारितावणिया ॥६३ ॥ परहत्यनिययहत्थेहि, मारणं पाणवाइया 'किरिया । जीवेयरविसया पुण, किरिया आरं- मिया होइ ॥ ६४ ॥ एवं पारिग्गहिया, मायाहेऊ य मायवत्तीया । मिच्छादसणकिरिया; मिच्छत्तनिमित्तओ जोगो ॥६५॥ जीवे- यरविसयाए, अनिवित्तीए जओ उ वावारो। अस्संजयस्स सा उण, अप्पचक्खाणकिरियत्ति ॥६६॥ दिठियकिरिया नेया, अ- स्सरहाईण जीवजीवाणं । जं दसणत्थगमण, पुच्छा पुण पुट्टिया होइ ॥ ६७॥ अहवावि फरिसणं पु-द्वियत्ति रागेण जीवजीवाण। ૨ની ) તથા ૩, અને પરહતે તથા સ્વહસ્તે તાડના કરવી તે ( બે પ્રકા- “ પારિતાપનિકી ” ક્રિયા. ૪ ( ૩ ) પરહાથે તથા પિતાને હાથે મારવું તે (બે પ્રકારની ) “ પ્રાણાતિપા- તિકી ” ક્રિયા, ૫ અને જીવ અજીવ સંબંધિ (બે પ્રકારની) “ આરંભિકી ” કિયા છે. ૬ ( ૪ ) “પારિ- ગ્રહિક ” ક્રિયા પણ એ પ્રમાણે ( જીવ અજીવ ભેદે બે પ્ર- કાની) છે. ૭. માયા જેમાં કારણરૂપ તે “ માયાપ્રત્યયિકી” કિયા, ૮ અને મિથ્યાત્વ હેતુવાળો વ્યાપાર તે “મિચ્છાદન” ક્રિયા છે. ૯ ( ૫ ) વળી જીવ અને અજીવ સંબંધિ વિરતિ રહિતપણે અવિરતજીવને જે વ્યાપાર તે ( બે પ્રકારની ) અપ્રત્યાખ્યાનિકી ” ક્રિયા છે. ૧૦ ( ૬ ) અશ્વાદિ જીવને અને રથ વિગેરે અજીવને દેખવા માટે જે જવું તે દણિકી ” ક્રિયા ( બે પ્રકારની ) છે. ૧૧ અને પ્રશ્ન કરવારૂપ | પૃષ્ટિકી ” કિયા ( ૧ પ્રકારની) છે. ૧૨ (૬૭) અથવા (પૃષ્ટિકીને બદલે ) ઋણિકી એટલે રાગવડે જીવ અને અજી- વને સ્પર્શ કરે ( એમ બીજો અર્થ છે. ) ૧૨ તથા એજ જીવ અને અજીવ આશ્રયિ જે કર્મબંધ થાય તે (બે પ્રકારે) 5 ·(૨૨) ને નવતરવિિામ, નં. ૧, ૨, (રૂ–૪) एए चेव-पडुच्चा, जो बन्धो सा-उ पाडुचिया ॥ ६८॥ नियगे जीवेज्जीवे, सयंतओ एच थुन्वयजणेहिं । थुन्वते जा तुट्ठी, सा पुण सामंतुवनिवाया ॥ ६९ ॥ जीवाण अजीवाण य, जंतेहिं नि- सिरणं तु नेसत्थी। साहत्थिया उ तालइ, जं जीवाई सहत्थेहि ॥ ७० ॥ जीवस्स, अजीवस्स व, परेण आणावणं तु आणनणी । जीवाजीवाण विया-रणं तु वेयारणी किरिया ॥ ७१ ॥ आयाणं निक्खेवं व, कुणइ उवहीए जं अणाभोगा। अणभोगवत्तिया सा, किरिया समयंमि निद्दिट्टा ॥ ७२ ॥ इह लोए परलोए, जाइँ विरु- द्धाइँ ताइँ सेव्ह । जो तस्स अणवकखा-पञ्चयकिरिया विणिविद्या ॥ ७३ ॥ मणवइकायपओगा, सावजा जे पोगकिरिया सा । अट्ठ- 5 “પ્રાતિત્યકી” ક્રિયા છે. ૧૩ ( ૮ ) વળી પોતાના જીવ પ- દાર્થ અને અજીવ પઢાર્થની ચારે બાજુથી આવીને સ્તુતિ કરનાર લોકવડે સ્તુતિ થતાં જે પ્રમાદ થાય તે (બે પ્રકારની) * સામે તોપનિપાતિકી ક્રિયા છે. ૧૪ ( ૬૯ ) યંત્રવડે જીવ અને અજીવનું નિસર્જન કરવું (કાઢવું-ફેંકવું ) તે ( બે પ્રકારની ) “નૈષ્ટિકી ” ક્રિયા, ૧૫. અને જે જીવાદિ- કને પિતાને હાથે તાડના કરવી તે (બે પ્રકારની ) સ્વહુ- સ્તિક " કિયા. ૧૬ (૭૦ ) બીજાની પાસે જીવ અને અ- જીવ પદાર્થ મંગાવવા તે (બે પ્રકારની ) “ આયનિકી ? 'કિયા, ૧૭. અને જીવ તથા અજીવને વિદારવારૂપ (બે પ્રકા- રની ) “ વિદારણિકી ” ક્રિયા ૧૮ (૭૧ ) ઉપયોગ રહિત- પણે ઉપધિનું ગ્રહણ-નિક્ષેપ કરવું તેને સિદ્ધાન્તમાં “ અના- ભેગ પ્રત્યયિકી કિયા કહી છે. ૧૯ ( હર ) આ લેક અને પરલેકમાં જે વિરૂદ્ધ તેને જે જીવ આચરે તે જીવને “ નવકાંક્ષા પ્રત્યયિકી * ક્રિયા કહી છે ૨૦ (૭૩ ) મન વચન કાયાના જે સાવદ્યવ્યાપારે તે જ પ્રયોગ ” ક્રિયા, ૨૧. અને અ- ·॥ भाष्यसहितं नवतत्वप्रकरणम् ॥ (૨૩) विहकम्मपोग्गल-गहणं समुदाणकिरिया उ ॥ ७४ ॥ मायालोभ- कसाए, उ निस्सिया पेमवत्तिया नाम । अहवावि रागजणयं, व- यणं सा वाहरंतस्स ।। ७५ ॥ अप्पस्स वा परस्स व, कोहं माणं व जं उदीरेइ । सा दोसवत्तिया नाम, एत्थ किरिया विणिदिठा ને ૭૬ / રૂરિયાવહિયા જિરિયા, જો વિનોપગો सो य सजोगिजिणाणं, छउमत्थजिणाण वा होज्जा ।। ७७ ॥ म- णवायाकायाणं, भेएणं हुंति तिनि जोगा उ । जोगो पुण वावारो, बायालीसासवो एवं ॥ ७८ ॥ एसि अंतब्भावो, परोप्परं होइ उ कहिचि । तहवि विसेसणभेया, भेओ सिं भावियब्वोत्ति । ७९ ॥ कम्मस्स बंधहेऊ, इहासवो संवरो य विवरीओ। सो पुण समिइपभिइओ, निद्दिट्टो समयकेऊहिं ॥ ८॥ આઠ કર્મના પુલનું ગ્રહણ તે જ સસુદાન » ક્રિયા છે. ૨૨ ( ૭ ) માયા અને લોભ કષાયને આશ્રિત એવી છે પ્રેમ પ્ર- ત્યયિકી ” ક્રિયા છે, અથવા રાગ ઉપજાવનારું વચન બોલતા તે પ્રેમપ્રત્યયિકી ક્રિયા હોય છે. ર૩ (૭૫) પોતાને અને ૫- રને જે ક્રોધ તથા માનની ઉદીરણા કરે તે અહિં જ દૈષપ્રત્ય- ચિકી ” કિયા કહેલી છે. ૨૪ (૭૬) જે કર્મબંધ કેવળયોગ પ્રત્યયિક છે તે જ ઈપથિકી ” ક્રિયા છે. ૨૫ એ કર્મ બંધ સાગકેવળીને અથવા છદ્મસ્થ વીતરાગને (૧૧-૧૨ મા ગુણ સ્થાનીને ) હોય છે. (૭૭) મન વચન અને કાયાના ભેદે ૩ ગ છે અને બ ગ » તે વ્યાપાર કહેવાય. એ રીતે આ શ્રવ ૪૨ પ્રકારનો છે (૭૮) એ ( ઈન્દ્રિયાદિ) આશ્રવભેદોને કર્થ- ચિત્ પરસ્પર જેકે અન્તર્ભાવ થાય છે તો પણ વિશેષણભેદે એ ભેદમા ભિન્નતા વિચારવી ( ૭૯ ) અહિં કર્મના બંધ- હેતુ તે આશ્રવ અને તેથી વિપરીત સંવરતત્ત્વ છે. તેને વળી સિદ્ધાંતકારીઓ સમિતિ વિગેરે ( ભેટવાળા ) કહ્યો છે. ( ૮૦) ·(૨૪ કે પછીનવતરવારિરિાઈમ , , , ( રૂ–૪) તે -(સૂ) ગરૂડ પુર ઘો-scપેટૂ પીસ વરિ જા સત્તાવ મેયા, પરિવાર સંવર | ૨૦ | (भा०) इरियामासाएसण-आयाणाईसु तह परिठवणे । सम्म जा उ पवित्ती, सा समिई पञ्चहा एवं ॥ ८१ ॥ मणगुत्तिमाइयाओ, गुत्तीओ तिण्णि हुंति नायव्वा । अकुसलनिवित्तिरूवा, कुसलप- वित्तिसरूवा य ॥८२ ॥ खंती य मद्दवजव-सुत्ती तवसंजये य वो- धन्ये । सच्चं सोयं बंभ, आकिंचणमिइ दसह धम्मो ॥ ८३ ।। पढममणिचमसरणय, संसारो एगया य अण्णत्तं । असुइत्तं आसव "सं-वरो य तह निज्जरा नवमा ।। ८४ ॥ लोगसहावो बोही, य दु- ल्लहा धम्मसाहो अरहा । एया उ हुंति वारस, अणुपेहाओ जि- णुद्दिट्टा ॥ ८५॥ खुहा पिवासा सीउहं, दंसाऽचेलाऽरइथिओ । સૂત્રાર્થ–સમિતિ ૫, ગુપ્તિ ૩, ધર્મ ૧૦, અનુપ્રેક્ષા ૧૨, પરિષહ ૨૨, અને ચારિત્ર ૫, તે પાંચ ત્રણ ઈત્યાદિ ભેદવડે સત્તાવન ભેદ સંવરતત્વમાં છે. ( ૧૦ ) ભાખ્યાથ–ઈર્યા–ભાષા-એષણુ-અને આદાનમાં તેમજ ૫- રિષ્ઠાપનામાં જે સભ્યપ્રવૃત્તિ તે “ સમિતિ ” એ પ્રમાણે (ઈ- ર્યાદિ ભેદે ) ૫ પ્રકારની છે. ( ૮૧ ) મને ગુપ્તિ વિગેરે (વ- ચનગુપ્તિ, કાયગુપ્તિ, ) ૩ “ ગુપ્તિ ”ઓ જાણવી, તે અકુશલ- નિવૃત્તિરૂપ અને કુશલ પ્રવૃત્તિરૂપ ( એમ બે પ્રકારે ) છે. (૮૨) ૧ ક્ષમા, ૨, માર્દવ, ૩ આર્જવ, ૪ મુક્તિ, ૫ તપ, ૬ સંયમ, ૭ સત્ય, ૮ શાચ, ૯ બ્રાચર્ય, અને ૧૦ આકિ અન્ય એ રીતે ૧૦ પ્રકારને યતિધર્મ જાણવો. (૮૩) પ્રથમ ૧ અનિત્ય ભાવના, ૨ અશરણું, ૩ સંસાર, ૪ એકત્વ, ૫ અન્યત્વ, ૬ અને શુચિત્વ, ૭ આશ્રવ, ૮ સંવર, તથા ૯ નવમી નિર્જરાભાવના. ( ૮૪ ) ૧૦ લોકસ્વભાવ, ૧૧ સભ્યત્વદુલભતા, અને ૧૨ ધ- મંસાધક અર્ડન ( ગુરૂ દુર્લભતા ) ભાવના એ ૧૨ ભાવનાઓ શ્રી જીનેશ્વરે કહી છે. (૮૫) ૧ સુધા, ૨ પિપાસા, ૩ શીત, ·} ॥ भाष्यसहित नवतश्वप्रकरणम्.॥ (૨૯) चरिया निसीहिया सेज्जा, अक्कोसवहजायणा ॥ ४६॥ अलाभ- रोगतणफासा, मलसक्कारपरीसहा। पण्णा अण्णाणसम्पत्त, इई बावीस परीसहा ॥८७|| सामइयं छेओ-बवणं परिहारमुद्धियं चेव । तहसु- हुमसंपराय, अहक्खायं पंचमं चरणं ॥ ८८ ॥ समिईगुत्ताईया, पंचंतियाईहिँ होति भएहिं । इय सत्वष्णभेओ, उ संवरो होइ નાવો આ 8 | (सू०) अणसणभेयाइ तवो, बारसहा तेण निजरा होइ । कणगावलिभेया वा, अहव तवोऽणेगहा भणिओ ॥११॥ + (भा०) जम्हा निकाइयाणऽवि, कम्माण तवेण होइ निज्जरणं । ૪ ઉષ્ણ, પ દંશ, ૬ અચેલ, ૭ અરતિ, ૮ સ્ત્રી, હ ચ, ૧૦ નધિકી, ૧૧ શય્યા, ૧૨ આકાશ. ૧૩ વધ; ૧૪ યાચના, ૧૫ અલાભ, ૧૬ રેગ. ૧૭ તૃણસ્પર્શ, ૧૮ મલ, ૧૯ સત્કાર પરિ- હ, ૨૦ પ્રજ્ઞાન, ૨૧ અજ્ઞાન, ૨૨ સમ્યકત્વ, એ બાવીશ પ- રિષહ છે. ( ૮૬-૮૭) સામાયિક, છેદેપસ્થાનિક, પરિહારવિશુ ઢિ, તેમજ નિશ્ચયે કરી સૂક્ષમ સંરાય અને પાંચમું યથાખ્યાત ચારિત્ર છે. (૮૮) ( એ પ્રમાણે ) સમિતિ અને મુસિ વિગેરે (ધર્મ, પરીષહ, ભાવના, ચારિત્ર ) પાંચ અને ત્રણ ઈત્યાદિ ( દશ, બાવીશ, બાર, પાંચ, ) ભેદે છે. એ પ્રમાણે સંવતત્ત્વ ૫૭ ભેદે છે તે જાણવા ગ્ય છે. ( ૮ ) સૂત્રાર્થ—અનશન ઇત્યાદિ ભેદવડે ૧૨ પ્રકારનો તપ છે, તે તપવડે નિર્જર ( ૧૨ તપ ભેદ નિર્જર) થાય છે. અને થવા. કનકાવલિ વિગેરે ભેદથી તપ અનેક પ્રકારને કહ્યો છે. (૧૧) ભાષ્યાર્થ-જે કારણથી તપવડે નિકાચિતકની પણ નિર્જરા થાય છે, તે કારણે ઉપચારથી અહિં તપને “નિ- ·(२६) ॥ नवतवपरिशिष्टम्. नं. क. ख. (३-४) । तम्हा उवयाराओ, तवो इहं निजरा भणिया ॥९० ॥ अणसण.. मूणोयरिया, वित्तीसंखेवणं रसञ्चाओ । कायकिलेसो संलीण-या य वज्झो तवो होइ ॥ ९१ ॥ पायच्छित्तं विणओ, वेयावच्चं तहेव सज्झाओ । ज्झाणं उस्सग्गोऽवि य, अभितरो तवो होइ. ॥१२॥ इय वारसभेयचा, तवस्स इह निजराऽवि वारसहा । अहवाणेगवि- हत्ता, तवस्स साणेगहा होइ ॥ ९३ ॥ कणगावलि रयणावलि सिंहविणिकीलियं महं खुडं । भद्दा य महाभदा, भदुत्तरसवओ- भद्दा ॥ ९४ ॥ इच्चाइबहुविगप्पो, निर्दसिओ जो तवो पवयणमि । सो निजरत्ति भण्णइ, सा पुण देसेण कम्मखओ ॥ ९५ ॥ (सू०) पयइटिइअणुभाग-प्पएसभेया चउबिहो बंधो। मिच्छत्ताई हेऊ, सत्तावनं चउरभेया ॥१२॥ અખ્તર તપ -- ofu" ४ी छे. (६०) अनशन, नारि, वृत्तिस ५, २४ स्थान, ४५४२, भने समानता मे (रे ) " la- त५". (१) प्रायश्चित्त, विनय, वैयावय, तथा २वा- याय, ध्यान, भने अयोत्सर्ग से (७ रे ) "छे. (६२) तपन से १२ मे डावाथी महि नि- જર્જરા પણ ૧૨ પ્રકારની છે, અથવા તપના અનેક પ્રકાર છે- વાથી નિર્જરા પણ અનેક પ્રકારની છે. () કનકાવલિ, રત્નાવલિ, મહસિંહવિનિક્રીડિત, સુલકસિંહવિનિ:ક્રીડિત, ભદ્ર, મહાભઢ, ભદ્રોત્તર, સર્વતોભદ્ર, ઈત્યાદિ ઘણા પ્રકારનો જે તપ સિદ્ધાન્તમાં દર્શાવ્યો છે, તે નિજજર એમ કહેવાય છે, અને તે નિર્જરા એ દેશથી કર્મક્ષય થવારૂપ છે. ( ૯૪-૯૫) સૂત્રાર્થ–પ્રકૃતિ–સ્થિતિ–રસ અને પ્રદેશના ભેદથી બંધ ४ प्रश्न छ, (तेमधन) खेत मिथ्यात्वादि ( भूज) या ? भने (त्तरतु ) ५७ छ. ( १२ ) ·॥ भाष्यसहितं नक्तवभकरणार॥ (૨૭) (भा०) नाणस्स देसणस्स य, आवरणं घेयणिन्नमोहणीयं । आउयनाम गोय, तहंसरायति पयडीओ ॥ १६ ॥ एयासि जो बंधो, सो भण्णइ एत्य पयडिबंधोत्ति । आसिं चेव ठिईए, निवत्त- णेयं ठिईबंधो ॥ ९७ ॥ आसि चिय तिव्वाई-रसस्स बंधोऽणुभाग बंधोत्ति । कम्मपएसेहिं पुण-ऽणताणतेहि जो जोगो ॥९८॥ पइ- पंगडिनिययमाणेहि, पइपएसं जियस्स सो भणिओ। एत्थं पएस- बंधो, बंधविहाणंमि कुसलेहिं ॥ ९९ ॥ मिच्छत्तमविरई तह, कसा- यजोगा य बंधहेउत्ति। एवं चउरो मूले, भेएण उ सत्तवण्णत्ति ॥१०॥ (सू०) आभिग्गहियं अणभि-ग्गहियं तह अभिनिवेसियं चेव संसइयमणाभोग, मिच्छत्तं पंचहा होइ ॥ १३ ॥ ? ભાષ્યાર્થ-જ્ઞાનાવરણ, દર્શનાવરણ, વેદનીય, મોહનીય, આયુષ્ય, નામ, ગોત્ર, અને અન્તરાય એ પ્રકૃતિઓ આઠ છે. ૯૬ ) એ પ્રકૃતિને જે બંધ તે અહિં “પ્રકૃતિબંધ ” એમ કહેવાય છે, અને એ પ્રકૃતિની નિશ્ચયે સ્થિતિનું જે રચવું તે “ સ્થિતિબંધ ” કહેવાય છે. (૯૭ ) એ પ્રકૃતિ- એના નિશ્ચયે તીત્રાદિરસને જે બંધ તે “અનુભાગબંધ અને દરેક પ્રકૃતિના અમુક પ્રમાણવાળા અનંતાનંત કર્મ- શોવડે જીવના દરેક પ્રદેશે જે સંબંધ થશે તે અહિં બંધ- વિધિ ( જાણવા )માં કુશળ એવા સર્વજ્ઞોએ “પ્રદેશબંધ હ્યો છે. (૯૮–૯) મિથ્યાત્વ ૫, અવિરતિ વર, કષાય ૨૫, અને ચોગ ૧૫ એ પ્રમાણે ચાર મૂળબંધ હેતુ, અને ઉત્તરભેદે સત્તાવન બંધહેતુ છે. ( ૧૦૦ ) સુવાર્થ—-અભિગ્રહિક, અનભિગ્રહિક, તથા નિશ્ચયે અભિ- નિશિક, સાશયિક, અને અનાભોગિક એ પ્રમાણે મિથ્યાત્વ બે પ્રકારે છે. ( 1 ) ક- ·(૨૮)) || વતરવિિાણ. . . . (-) I (भा०) आभिग्गहियं किल दि-क्खियाण अणमिग्गहं तु इय- राण । गोहामाहिलमाईण जं अभिनिवेसियं तु तयं ॥ १०१ ॥ संसइयं मिच्छत्तं, जा सका जिणवस्त्ततत्तेसु । विगलिं दियाण जं पुण, तमणामोगति निद्दिड ।। १०२ ॥ जा इंदिएम पंचसु, मणे तहा छमु य जीवकाएसु । अनिवित्ती सा नेया, बारसहा अधिरई एत्थ ।। १०३॥ सोलसकसायनवनो-कसायजोगे कसायपणुवीसा। मशवयणकाथजोगा, चउ चउरो सत्त य हवंति ॥ १०४॥ सच्च मोसं मीसं, असच्चमोसं मणं चउद्धा उ । एवं 4ईवि चउहा, - रालाई य काओगो ॥ १०५ ॥ ओरालियतम्मीसा, विउच्चतम्मी- सिया य आहारे। तम्मीसो कम्मइगो, काओगो सत्तहा एवं ૮ ?? મિથ્યાત્વ, ૪ ભાષ્યાર્થ–દીક્ષિતને ( અન્યલિંગી મુનિને) આભિગ્રહિક” મિથ્યાવ, ૧. બીજાઓને (ગેવાળ વિગેરેને ) અનભિગ્રહિક મિથ્યાત્વ, ર અને ‘ગેછામાહિલ' વિગેરેનું જે મિથ્યાત્વ તે « અભિનિવેશિક” મિથ્યાત્વ છે, ૩. (૧૦૧ ) જીનેશ્વરના ક- હેલા તમા જે શંકા તે સાંયિક અને વિકલેન્દ્રિયોને (અસંઝિને) જે મિથ્યાત્વ તે “ અનાભોગ ” મિથ્યાત્વ કહેલું છે, ૫. (૧૨) પાંચ ઈન્દ્રિયની મનની તથા ૬ જવનિકાયની જે અવિરતિ તે અહિં ૧૨ પ્રકારની “ અવિ- રતિ : જાણવી. (૧૦૨ ) ૧૬ કષાય અને ૯ નોકષાય એ બે મળીને ૨૫ “ કષાય” છે. ૪ મનયોગ, ૪ વચનયોગ, અને ૭ કાગ છે. ( ૧૦ ) સત્ય, મૃષા, મિશ્ર, અને અસત્યમૃષા એમ ૮ મનગ ૪ પ્રકારે છે, એ રીતે “વચનગ ” પણું ૪ પ્રકારે છે, અને કાગ તે દારિક વગેરે છે. ( ૧૦ ) દારિક, આદારિકમિકા, વૈક્રિય, વૈક્રિયમિશ્ર, આહાર, આહા- રમિશ્ર, અને કામણ એ રીતે ૭ પ્રકાર “ કાગ ” ·મrsઘહિત નવતરવાજારામ | (૨૨) ॥१०६॥ पंचदुवालसपणुवीस-पन्नरसभेयजोगओ होति । सत्तावvi મેવા, સિવિંધન | ૨૦૧૭ | (सू०) मोक्खो कम्माऽभावो, संतपयाईहिँ नहिँ दारेहिं । खेत्ताइभेयओ वा, सिडाण पख्वणं कुजा ॥ १४ ॥ (भा०) मोक्खानण्णा सिद्धा, जं तो मोक्खे परूविवव्वंमि । सिद्धा परूवियव्वा, तब्भणणे सो हु भणिओत्ति ॥ १०८॥ संत- पयपरूवणया, दव्वपमाणं च खेत्त फुसणा य । कालो य अंतरं भा-गभावअप्पाबहुं चेव ॥ १०९ ॥ सत्ताभिहायगपयं, संतपयं तं च होइ अत्यित्ति । गइयाईसु पएसुं, सिद्धाण तयं भणेयव्वं ॥११०॥ ( ૧૦૬) એ પ્રમાણે પ–૧૨–૨૫ અને ૧૫ ભેદને મેળવતાં મિથ્યાત્વાદિ બંધહેતુના ૫૭ ઉત્તરભેદ થાય છે. ( ૧૦૭ ) સૂત્રાર્થ–કમને અભાવ તે મેક્ષ, સિદ્ધોની પ્રરૂપણું સ- ૫દાદિ ૯ દ્વારવડે અથવા ક્ષેત્રાદિ ભેદવડે કરવી ( ૧૪ ) ભાષ્યાર્થ–જે કારણે સિદ્ધ એ મેક્ષથી અભિન્ન છે તેથી મોક્ષની પ્રરૂપણ કરવામાં સિદ્ધનીજ પ્રરૂપણા કરવી, (કારણકે ) સિદ્ધની પ્રરૂપણ કરવાથી નિશ્ચયે મોક્ષની પ્રરૂપણ થયેલીજ જાણવી (૧૦૮) ૧ સત્પદપ્રરૂપણા, ૨ દ્રવ્યપ્રમાણ, ૨ ક્ષેત્ર, જ સ્પર્શના, ૫ કાળ, ૬ અન્તર, ૭ ભાગ, ૮ ભાવ, અને નિ- શ્રેયે ૯ અલ્પ બહુત્વ ( એ ૯ કાર છે ) ( ૧૦૯) સત્તાભિ- ધાયક ( સત્તાવાચક ) પર તે અને સાદ - ટલે અસ્તિપણુ ( એવો અર્થ ) છે. તે અસ્તિપણું ગત્યાદિ પદમાં સિદ્ધ સંબંધિ કહેવું જોઈએ. (૧૧૦ ) ( ગત્યા- દિ ૧૪ પદ આ પ્રમાણે ) ૧ ગતિ, ૨ ઇન્દ્રિય, કે કાય, ૪ ચોગ, પ વેદ, દ કવાય, ૭ જ્ઞાન, ૮ સંયમ, ૯ દર્શન, ૧૦ લેશ્યા. ૧૧ ભવ્ય, ૧૨ સત્વ, ૧૩ સંસિ અને ૧૪ આડાર છે સાદ, ·( ૨૦ ) શ્રીનવતર પરિશિષ્ટ , . ર. (૪) છે T गइइंदिए य काए, जोए वेए कसाय नाणे य। संयमदंसणलेसा, भवसम्में सनि आहारे ॥१११॥ तत्थ य सिद्धा पंचम-गईए नाणे य दंसणे सम्मे । संतित्ति सेसएमुं, पएसु सिद्धे निसेहिज्जा ॥११२॥ दव्वपमाणेऽणन्ता, सिद्धा खेत्तमि ते समोगाढा । लोगस्स असंखे जंइ-भागे सव्वेऽवि एको वा ॥ ११३ ॥ तं चिय सविसेसयरं, फु- संति जं फासओऽवि फुसणत्ति । एकं पडुच कालो, साई य अप- जवसिओ य ॥ ११४ ॥ नत्यि उ अंतरमेसिं, भागे जीवाणऽणं- तिमे ते उ । वइयपरिणामिएसुं, भावेसुं हुंति सिद्धा उ ॥ ११५ ॥ योवाऽणंतरसिद्धा-ऽणतगुणा सिं परंपरासिद्धा । खेत्ताईसु य सिद्धा, पुवावस्थाए नेयव्वा ॥ ११६ ॥ खेत्ते काले गइलिंग-तित्थचारि- મ (૧૧૧ ) તેમાં સિદ્ધ જીવો પાંચમી ગતિમાં, જ્ઞાનમાં (કેવળ જ્ઞાનમાં ), દર્શનમાં ( કેવળ દર્શનમાં ), અને સમ્યકત્વમાં ( ક્ષાયિક સમ્યકતવમાં ) છે, શેષ પદોમાં સિદ્ધને નિષેધ કરે ૧. ( ૧૨ ) દ્રવ્ય પ્રમાણે દ્વારમાં સિદ્ધ અનંત છે, ૨ અને ક્ષેત્રકારે એક અથવા અનેક સિદ્ધ લેકના અસંખ્યાત- મા ભાગે અવગહેલા છે. ૩ (૧૧૩ ) જે કારણે પડખે પડખે પણ ક્ષેત્રસ્પર્શના હોય છે માટે નિશ્ચયે સાધિક તેજ (લેકા- સંપેય ભાગ) ક્ષેત્ર (સ્પર્શના દ્વારમાં ) છે. ૪ (કાળદ્વારે) એક સિદ્ધ આયિ સાદિ અનંતકાળ છે. પ ( ૧૧૪ ) એ સિદ્ધને ( સિદ્ધત્વનું ) અન્તર નથી ( ઈતિ અન્તર ) ૬, વળી સિધેિ સર્વ જીવોથી અનંતમા ભાગે ( ઇતિ ભાગ- દ્વાર ) છે, અને સિધ્ધ શ્રાયિક તથા પારિણામિક ભાવમાં છે ( ઈતિ ભાવઢાર ) ૮. (૧૧૫ ) ( હવે અબહુત્વ કહે છે ) અન તર સિદ્ધ થોડા, તેથી પરંપર સિદ્ધ અનંતગુણ છે, વળી ક્ષેત્રાદિ લેમા સિધો પૂર્વાવસ્થાએ (પૂર્વભવની અપેક્ષાએ) જાણવા ( તે દર્શાવે છે.) (૧૧) ૧ શેત્ર, ૨ કાળ, ૩ ગતિ, ·॥ भाष्यसहित नवतश्वप्रकरणम् ।। (૩૨) सबुद्धनाणाई । अवगाहंतरसंखा, अप्पाबहुयं च सिद्धेम् ॥ ११७॥ खेतमि मणुयखेत्ते-ऽणंतरभावेण लहइ सिद्धत्तं । उस्सप्पिणिओसप्पिणि -अणुभयरूवे य कालंमि ॥११८॥ उस्सप्पिणिओसप्पिणि-कालो भरहाइदससु खेत्तेसु । अणुभयरूवो कालो, सेसंमि उमणुयखेतंमि।। ११९ ॥ मणुयगईए सिज्झइ, इत्थीलिंगाइएमु य तिसुंपि । निय- लिंगअन्नलिंगे, गिहिलिंगे व दव्वंमि ॥ १२० ॥ भावे उ सलिंगे चिय, तित्थे सिझंति तित्थविरहे य । अहखाइ चिय चरणे, बुद्धा उ सयं च परओ वा ॥ १२१ ॥ नाणमि केवलंमी, उक्कोसजहन्न- ओं सरीरे य । पंचधणुस्सयमाणं-मि सत्तहत्थप्पमाणे य॥ १२२ ॥ ૪ લિંગ, ૫ તીર્થ, ચારિત્ર, ૭ બુધ્ધ, ૮ જ્ઞાન, ૯ અવગાહ, ૧૦ અંતર, ૧૧ સંખ્યા, અને ૧૨ અલ્પ બહુત (એ ૧૨ દ્વાર) સિધ્ધમાં વિચારવા. (૧૧૭) ૧ અનન્તરભાવે મનુષ્યક્ષેત્રમાં (ઈતિ ક્ષેત્રમ). ૨ ઉત્સર્પિણી, અવસર્પિણ અને અનુભય ( ઉત્સવ અવસ. ના વ્યપદેશરહિત) એવા કાળમાં સિધ્ધત્વ પામે (૧૧૮) ભરતાદિ ૧૦ ક્ષેત્રમાં ઉત્સર્પિણી અને અવસર્પિણી કાળ છે, અને શેષ મનુષ્ય ક્ષેત્રમાં અતુભયરૂપ કાળ છે (ઈતિ કાલમ) (૧૧૯) ૩ મનુષ્યગતિમાં, ૪ સ્ત્રી લિંગ દિ ત્રણે લિંગમાં, દ્રવ્યથી સ્વલિંગ, અન્યલિંગ અને ગૃહીલિંગમાં અને ભાવથી તે નિશ્ચયે સ્વલિંગમાંજ સિધ્ધ થાય, ૫ તીર્થમાં તેમજ તીર્થ વિરહમાં, ૬ નિશ્ચચે ય- થાખ્યાત ચારિત્રમાં, ૭ સ્વત: બોધ પામેલા અને પરથી બોધ પામેલા પણ મેક્ષે જાય (ઈતિ ગતિ-લિંગ-તીર્થ–ચારિત્ર–બુદ્ધ -દ્વારાણિ ) (૧૨૦-૧૨૧) જ્ઞાને કેવળજ્ઞાનમાં તથા ઉત્કૃષ્ટથી ૫૦૦ ધનુષ પ્રમાણ અને જઘન્યથી ૭ હાથ પ્રમાણુના શરીરમાં (મ- ક્ષ છે. (ઈતિજ્ઞાનાવગાહદ્વારે) (૧૨૨ ) ૧૦ જઘન્ય અન્તર ૧ સમય અને ઉત્કૃષ્ટ અન્તર ૬ માસ છે એ પ્રમાણે જઘન્યથી ૨ સમય અને ઉત્કૃષ્ટથી ૮ સમય નિરતર મેક્ષ છે. (ઈતિ અન્ત- ·(૨૨) ને નાતનવરિાિદ, નં. ૪, રd (-) I -- S अन्तरमेग समय, जहन्नओ इयरओ. उ.छम्मासा एवं समयाण दुर्ग, अणंतरं अट्ठयं तह-य ॥ १२३ ॥ -समयेगेगो-सिज्झइ, जहण्णी इयरओ उ. अहसयं । अप्पवहुं पुण सिद्धाण, खेत्ताईसु नेयव्यं ॥ १२४ ॥ संहरणेण सिद्धा, थोवा किल जम्मओ असंखगुणा:। उर्दु थोवा हेट्टा-ऽसंखगुणा तिरियमेमेव ॥ १२५ ॥ थोवा समुद्दसि- g, ગવમુનિયા ૩. લીવયિત્તિને ફરષિg થવા, પોત- प्पिणिए विसेसहिया ॥ १२६ ॥ अणुभयकाले सिद्धा, असंखगु- णिया उ होति इयराणं । एवं आपबहुत्तं, 'कालद्दारंमि सिद्धाणं શરો નિરિવનનિયુરિં-વાર તુ ને સિદ્ધાં તે कमसो किर थोवा, संखेज्जगुणा यतिनित्ति -॥-१२८॥ थोवा - ૨મ) (૧૨૩) ૧૧ એક સમયમાં જઘન્યથી ૧ અને ઉત્કૃષ્ટથી ૧૦૮ મોક્ષે જાય (ઈતિ સંખ્યા)વળી સિધ્ધનું ૧૨ “અ૫બહુવ” ક્ષેત્રાદિ (ઉપર કહેલા ૧૧) દ્વારે જાણવું. (તે કહેવાય છે) (૧૨૪) સંહરણથી સિદ્ધ થયેલા થોડા, જન્મથી નિશ્ચયે અસંખ્ય- ગુણ, ઊર્ધ્વમાં છેડા, અધેમાં અસંખ્યગુણા, અને તિર્યમાં પણ અસંખ્યગુણા. ( ૧૨૫ ) સમુદ્રસિદ્ધ છેડા, અને દ્વીપસિ- દ્ધ અસંખ્યગુણ ( ઈતિ ક્ષેત્રઢારે અલ્પબહુવ.) ૧. ઉત્સપિ ણીમાં ચેડા અને અવસર્પિણમાં વિશેષાધિકે ( ૧૨૬ ) અને અનુભકાળમાં. સિદ્ધ થયેલા ઈતરની ( ઉત્સવ અવસરની) અપેક્ષાએ અસંખ્યગુણા છે. એ પ્રમાણે કાળકારમાં સિધ્ધાનું અ૫બહુત કહ્યું. ૨ (૧૨૭) તિર્યંચ મનુષ્ય નરક અને દેવ- ગથિી નીકળીને તુર્ત (મનુષ્યમાં આવી ) જેઓ સિધ્ધ થયેલા છે તે અનુક્રમે ( તિર્થથી નીકળેલા ) નિશ્ચયે થેડા- અને ત્રણ ( નરગત્યાદિથી નીકળેલા ) સંખ્યાતગુણ છે, ( ઈ- તિ ગતિદ્વારે અલ્પબહુત્વમ), ૩ (૧૨૮) નપુંસક લિંગ- સિધ્ધ ઘોડા, સ્ત્રીલિંગ સિધ્ધ સંખ્યગુણ, અને પુરૂષલિંગ સિધ સંખ્યગુણા છે. (ઈતિલિંગદ્વારે અલ્પબહુમ) અતીર્થ - ·॥ भाष्यसहितं नवसस्वप्रकरणम.॥ संखा संखा, नपुंसथीपुरिसलिंगसिम्हा उ। थोवा अतित्यसिहा, तित्थंमि असंखगुणिया उ॥ १२९ ॥ फासियपंचचरित्ता; अपह- मचरणा बतइय चारित्ता । सामाइय परिहारिय-बज्जियचरणा य जे सिहा ॥ १३० ॥ वियतियवज्जियसेसय-चरणा तह ते कमेण वि- श्रेया । थोवा संखेज्जगुणा, चरणे सिहाण अप्परहुं ॥ १३१ ॥ पत्तेयबुद्धसिम्हा, योवा बुहबोहिया असंखगुणा । सिहाणऽप्पबहुसं, नाणदारे अओ वोच्छं ॥ १३२ ॥ आइदुनाणा चउना-णिणो य श्राइमतिया य होऊण । जे सिहा ते थोवा, संखेज्जगुणाऽविय कमेण ॥ १३३ ॥ हीणुक्कोसा मज्झा, बुगाहणा योवया असंखाओ । अट्ट- 1 સિધ્ધ માતા અને તીર્થસિધ્ધ અસંમૃગુણ છે. (ઈતિ તીર્થદ્વારે અહ૫મહત. (૧૨૯ ) પાંચ ચારિત્ર ૨૫શીને ( સિદ્ધ થયેલા ), () ૧. પ્રથમ ( સામાયિક ) ચારિત્ર રહિત, (સંખ્યાત ગુણ ) ૨ ત્રીજા (પરિહાર ) ચારિત્રરહિત, (સં. ખ્યાતગુણ ) ૩ અને સામાયિક તથા પરિહાર ( એ બને ચા- રિત્ર ) રહિત જે સિદ્ધ થયા, (તે સંખ્યાતગુણ) ૪ ( ૧૩૦ ) તથા બીજા ત્રીજા સિવાયના શેષ ચારિત્રવાળા (છેદો પરિ રહિત, સંખ્યાત ગુણ), ૫. તે અનુક્રમે થોડા અને સં- ખ્યાત ગુણ જાણવા. ( એ પ્રમાણે ) ચારિત્રદ્વારે સિધાનું અને ૯૫બહુત્વ કહ્યું. ૬ ( ૧૩૧) પ્રત્યેકબુધ્ધસિધ્ધ થતા, તેથી બુ- ધબોધિતસિધ્ધ અસંખ્યગુણ છે. ( ઈતિ બુધ્ધદ્વારે અલ્પબદુ- ત્વ ). ૭. હવે જ્ઞાનદ્વારે સિધ્ધોનું અ૫બહુત્વ કહીશ. (૧૩૨) પ્રથમના બેજ્ઞાનવાળા (વેડા) ૧. ચાર જ્ઞાનવાળા ( સંખ્યાત- ગુણ ) ૨. અને પ્રથમના ત્રણ જ્ઞાનવાળા (સંખ્યાતગુણ) ૩. - ઈને જે સિદ્ધ થયા તે અનુક્રમે ચેડા અને સંખ્યાતગુણ પણ જાણવા. (ઈતિ જ્ઞાનઢારે અલ્પાબડુત્વ ૮) ( ૧૩૩ ) જઘન્ય અને વગાહનાવાળા થોડા ( તે કરતાં) ઉત્કૃષ્ટ અવગાહનાવાળા અ- ·( ૪ ) | નવતત્તરાણ. . . . (૩-૪) I ? समया य थोवा, संखेज्जगुणा करण- तो ॥ १३४ ॥ उक्कोसेयर- मज्झिम-अंतरसिद्धा कमेण निद्दिहा । थोवा संखेजगुणा, असंखगु. णिया. य समयंमि ॥ १३५ ॥ अट्ठोत्तरसयसिहा, थोका तत्तो क- मेणऽणतगुणा। जा पन्नासं गुणिया, तत्तो उ असंखगुणिया, उ ॥ १३६ ॥ जाव पणवीससिहाः ततो रंजगुणियया. हुंति । जा एकेका सिद्धा, एय-सिन्हाण अप्पवह ॥ १३७॥ (सू०) इय एए नवतत्ता, समयभित्राउ मंगहनिमित्त । गणिणा, जिणचंदेण, सरणत्थं अप्पणो रइया ॥ १५ ॥ ॥ श्रीदेवगुप्तसूरीय नवतत्त्वप्रकरण समासम् ॥ , સંખ્યગુણા અને મધ્યમ અવગાહનાવાળા (તે કરતાં) અસંચગુણા (ઈતિ અવગાહનાકારે અNબહુત્વ) ૮. આઠ સમય સુધી સિદ્ધ થયેલા થાડા અને ત્યારપછી ( સમાદિ સમયસિદ્ધ) અનુક્રમે સયાતગુણા છે. (૧૩૪ ) સિદ્ધાન્તમાં ઉત્કૃષ્ટજઘન્ય અને મ ધ્યમ અન્તરે સિદ્ધ થયેલા અનુકમે થોડા સગ્યાતગુણ અને અસંખ્યગુણ કહ્યા છે. ( ઈતિ અન્તરદ્ધા અપાવ ૧૦) ( ૧૩પ ) ( એક સમયમાં ) ૧૦૮ સિદ્ધ થયેલા છેડા ત્યાર- બાદ અનુક્રમે, ( ૧૦૭ થી) ૫૦ સુધીના અનંતગુણા અને ત્યા- રબાદ ૨૫ સુધી અસંખ્ય ગુણ, અને ત્યારબાદ એકેક સુધીના સિધ્ધ સંખ્યાતગુણ છે. ( ઈતિ સંખ્યા દ્વારે અ૫બહુત્વ ૧૧) એ પ્રમાણે ( અગીઆરઠરે) સિધ્ધોનું અ૫ર્મહત્વ ' કહ્યું, - ૧૩૬-૧૩૭) સૂત્રાર્થ-એ પ્રમાણે આ નવતર (દરેકેદરેક ) જુદા જૂદા ભેદે સહિત સંક્ષેપે સંગ્રહ કરવાના કારણે પોતાના સ્મ- રણાર્થે શ્રી. 'નચન્દ્રગણિએ રચ્યાં છે. (૧૫) | શ્રી દેવગુમસુરીયનવતત્ત્વ શબ્દાર્થ સમાપ્ત છે “ આચાર્યપદ ”-પ્રાપ્ત થયા અગાઉ છ માસની મર્યાદાવાળા શ્રી ભગવતીજી પચમાંગના યોગ ( ઉપધાન ) વહન કરવાથી જેમણે J ·॥ भाष्यसहित नवतरवप्रकरणम्. । (ક) (भा०) इय पुबसूरिविरइय-सम्मत्तपरूवणत्थगाहाणं । विवर- णमेयं भणियं, मंदमईणं विवोहत्थं ॥ १३८ ॥ ॥ श्रीअभयदेवसूरीय नर्वतत्वभाष्यं समाप्तम् ।। - ભાષ્યાર્થ– એ પ્રમાણે સમ્યકત્વ પ્રરૂપણા માટે પૂર્વસૂરી- એ રચેલી ગાથાઓનું આ વિવેચન અપમતિવાળા જીવોના બંધ માટે “મેં કહ્યું. ( ૧૩૮ ) શ્રી અભયદેવસૂરીયભાષ્ય શબ્દાર્થ સમાપ્ત છે ૪ * પા- 2) ગણિપદ પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને તે અવસ્થામાં શ્રીજિનચન્દ્ર જેમનું નામ હતું, " पाण्मासिकभगवत्यगोपधानोहहनावाप्तगणिमा- ना जिनचन्द्रेण पूर्वावस्थानांमैतत् , तस्योत्तरावस्थायां 'सु 'श्री देवगुप्ताचार्येणेत्यर्थः, इति वृत्तिकारा यशोदेवोपाध्याया: છળથી વિદ્યાપીઠાદિ પ્રસ્થાને તથા શ્રી સુમિત્રની આરાધનાથી આચાર્યપદ પ્રાપ્ત કર્યું ત્યારથી “ શ્રીદેવગુપ્તસૂરિ નામ પ્રખ્યાત થયુ હતું. તેથી જિનચન્દ્રગણિ આ પ્રકરણના પ્રણેતા છે ૨ નવાગી વૃજ્યાદિ અનેક ગ્રંથસંહ રચયિતા શ્રીમાન અભય દેવસૂરિ મહારાજ વિવરણરૂપ ભાષ્ય બનાવનાર છે. જોકે સાક્ષાત ભાગ- ગાળામાં કર્તા તરીકે કોઈ નામ જણાતું નથી પરતુ ટીકાકારના બે Mવા છીમવમવલૂરે: થાનાવૃત્તિતો ઘરન” એ વચન નથી સ્પષ્ટ સિદ્ધ થાય છે. મા- ·- - } S ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीदेवेन्द्रसूरिसन्हब्धं | નવતરયપ્રવીર છે (મારા) ઉત્તરાણ - (૫) जियअजियपुन्नपावा-सवसंवरनिज्जरा उ बंधमि । मुक्ख त्ति तत्तवग्गे-सया रुई होइ कायया ॥१॥ तत्थ जिया एगविहा, दुहा तिहा चउह पंचहा छद्धा । चेयण तस इयरेहिं, वेयगईकरण काएहिं ॥२॥ भूमीजलजलणानिल-वणस्सई थावरा इमे पंच । वियतियचउपंचिंदिय-तस चउहा नवविहा सव्वे ॥३॥ एगिदिय सु- हुमियरा-सन्नियर पणिदिया सबितिचऊ । अपज्जत्ता पज्जत्ता, चउदसहा अहव हुंति जिया ॥ ४ ॥ मुहुमियरभूजलानल-पवणा- જીવ, અજીવ, પુણ્ય, પાપ, આશ્રવ, સંવર, નિજેરા, બંધ અને મેક્ષ એ નવતત્વમાં હમેશાં રૂચી કરવી. ( ૧ ) ત્યાં જીવ ચેતનરૂપે એકવિધ છે, ત્રસ સ્થાવરરૂપે દ્વિવિધ છે, સ્ત્રી, પુરૂષ અને નપુંસકદરૂપે ત્રિવિધ છે, દેવ, નારક, મનુષ્ય, તિર્યંચગતિરૂપે ચતુર્વિધ છે, પાંચ ઈદ્રિયોથી પંચવિધ અને છકાયથી ષવિધ છે. (૨) પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ, અને વનસ્પતિ એ પાંચ સ્થાવર છે. શ્રીન્દ્રિય, ત્રીન્દ્રિય, ચતુરિન્દ્રિય અને પંચેન્દ્રિય એ ચાર ત્રસ છે. એમ બધા મેળવતા નવવિધ જીવ છે. (૩) અથવા એકેન્દ્રિય બે જાતના સૂક્ષ્મ અને બાદર, પંચેન્દ્રિય બે જાતના સંજ્ઞિ અને અસંસિ–તથા હીન્દ્રિય, ત્રીન્દ્રિય, ચતુરિન્દ્રિય મળી સાત પર્યાપ્તા અને સાત અપર્યાપ્તા એમ (ચંદ પ્રકારે જીવો છે.) (૪) સૂક્ષ્મ અને બાદર પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ તથા અનંત વનસ્પતિ, ·| સેન્ટઝ નવતાના (૩૭) गंतवण इयरवण विगला ! सन्नि असन्नि पणिदी-अपजत्तपजत्तव- तीसं ॥५॥ते सक्ककिहए क्खिय-भेएहिं अहव भव्वमव्वेहि । च. उसहिविहा कम्म-प्पगइभेएहिं बहुहा वा ॥६॥ (इति जीवतस्वम्) पंच अजीवा, धम्मा-धम्मागासद्धपुरगला तत्थ । पढमा चउरो अ- किरिय-अरूविणो रूविणो चरिमा॥७॥तेसिं भेया १ लक्खण २-सं- ठाण३ पमाण ४अप्पबहुभावा ५ । नेया भेया तिय तिय-तिय इगघउ इय अजीवचउदसगं ॥ ८॥ (गीतिः) धम्मत्थिकायदवं, तस्स य भागो विवक्खिओ देसो । अविभागो उ पएसो, एवमधम्मे नभे वि तियं ॥ ९ ॥ कालो एगविहो चिय, भावपरावसिहेउ नि- च्छइओ । ववहारिओ उ रविगइ-गम्मो समयाइ णेगबिहो ॥१०॥ પ્રત્યેક વનસ્પતિ, ત્રણ વિકસેન્દ્રિય, સંપત્તિ, અસંઝિ, પંચેન્દ્રિય એ સળ પર્યાપ્તા અને સેળ અપમા મળી બત્રીશ પ્રકારે જીવ થાય છે. ( ૫ ) એ બત્રીશ શુલપાક્ષિક અને મત્રીશ કૃષ્ણપાક્ષિક અથવા ભવ્ય અને અભિવ્ય એમ ગણીએ, તો ચા- સઠ પ્રકારે જીવ થાય, અથવા કમ પ્રકૃતિઓના ભેદે કરીને અનેક પ્રકારે જીવ ગણાય છે. (૬) ( છતિ જીવતત્વ. ૧ ) અજીવ પાંચ છે—ધર્મ, અધર્મ, આકાશ, કાળ, અને પુતળ, ત્યાં પહેલા ચાર અક્રિય અને અરૂપિ છે, અને છેહલા પુદ્ગળે રૂપી છે. (૭) તેમના ભેદ ૧ લક્ષણ ૨ સંસ્થાના પ્રમાણ ૪ અલ્પબહુ ૫ અને ભાવ ૬ જાણવા, તેમાં ભેદે અનુક્રમે ત્રણ ત્રણ એક અને ચાર એમ અજીવ ચાદ છે. (૮) ધર્માસ્તિકાથરૂપ આખું દ્રવ્ય, તેને અમુક વિવક્ષિત ભાગતે દેશ, અને નાનામાં નાનો અવિભાજ્ય ભાગતે પ્રદેશ, એમ અધર્મ તથા આકાશના પણ ત્રણ ત્રણ ભેદ જાણવા. (૯) કાળ નિશ્ચયથી ગણીએ તો, ભાવ પરાવૃત્તિને હેતુ (એટલે પદા- ર્થોના નવા જુનાપણાનો હેતુ) એકજ છે. અને વ્યવહારથી ગણીએ ત, સૂર્યની ગતિથી જપુત સમય વિગેરે અનેક પ્રકારનો છે. (૧૦) (વ્યવહારિક કાળના ભેદ આ પ્રમાણે છે.)–સમય, આ- ·(૮) નવરાશિ, R. (૫) -- समयावलिय मुहुत्ता, दिवस अहोरत्त पक्खमासा य । संवच्छरजु- गपलिया, सागरओसप्पिपरियट्टा ॥ ११॥ पुग्गलंनिचओ संधी, दिसपएसा. तहेव परमाणू । केवल अणुओ मुहुमो, दुफासइगवन- गंधरसी ॥ १२॥ (दारं १) गइलक्खणो य धम्मो, पुग्गलजीवाण गइपरियाण। गमणोवग्गहहेऊ, जलयरजीवाण संलिल व ॥१३॥ ठिइलक्खणी अहम्मो, पुग्गलजीवाण ठिइपरिणयाण । ठाणोवग्ग- हहेऊ, पहियाण व बहलतरुच्छाया ॥१४॥ संपइटें सव्वगयं, अ- वगासपयं च होइ आगासं भावपरावित्तिलक्खण-मद्धादव्वंतु नेय- જે તે શત વચવચંગાથા-વિવરસવના | જીવતમાળ, જીરવળ જુવાળ શું છે ? (લાર) મા- धम्मा लोगा-गिई उ कालो उ वत्तणारूवो । नियसंठाणविमुक्को उ- વલિંકા, મુહૂર્ત, દિવસ, અહોરાત્ર, પક્ષ, માસ, સંવત્સર, યુગ, પલ્યોપમસાગરેપમ, ઉત્સર્પિણી, અવસર્પિણી અને પુલપરાવર્ત (૧૧)-પુળનો સમૂહ તે સ્કંધ, દેશ, પ્રદેશ, તેમજ પરમાણુ એમ પુકૂળના ચાર ભેદ છે. થ્થો પરમાણુ તે સૂર્ણમ હોય છે, અને તેને એ પર્શિતથા એક વર્ણ એક ઉસ-એક ગધ મહોય છે. ( ૧૨ ) (આ પ્રથમ ભેદદ્વાર થયું, હવે લક્ષણ દ્વાર કહે છે.) ગતિ પરિત પુળ અને જીવોને ધર્માસ્તિકાય, જલચર જીવને -જેમ પાછું મદદગાર છે, તેમ ગમન કરવામાં મદદગાર છે. માટે -ગતિલક્ષણ તે જેણ. (૧૩)સ્થિતિ-પરિણત પુકૂળ અને જીને અને ધર્મસ્તિકીય, ચંથિને ઘાટી તરૂછાયની માફક અસ્થિર રહેવામાં મદર્દગાર છે. માટે સ્થિતિલક્ષણ તેમજણ. (૧૪) પિતામાં રહેલું સર્વવ્યાપક અને અવકાશ દેનાર તે આકાશ છે, અને ભાવ વેરાવૃતિ એ અદ્વાવ્ય (કાળ)નું લક્ષણ જાણવું. (૧૫) છાયા- તપ અિધકાર વિગેરે પુળાનું લક્ષણ એ છે કે, તે ઉપચય અપચય પોમનાર, લેવાઈ મુકાઈ શકાય તેવા, રસ ગધ વર્ણવાળા ઇત્યાદિ લક્ષણ છે. (૧૬) (બીજું લક્ષણ દ્વાર કહ્યું, હવે સંસ્થાન- ·॥ देवेन्द्रस रिकृतं नपतचप्रकरणमः ॥ (૨૨) वयारा दवपन्जाओ॥ १७ ॥ सझुसिरवट्टगोलग-सरिसागारो अलोगआगासो । लोगो साहट्टिय-कडित्यकरजुगनरसरिच्छो ॥१८॥ अचित्तमहाखंधो, लोगसमाणो य अट्ठसामइओ। पोग्गल ને સંવાદિ સેના, ૨૧. (વા) ઇલિયાસ- समो, धम्मोऽधम्मो य लोगआगासो। कालहव्यं एग; अणं तया पो- શાસ્ત્રોમાં ૨૦૦ || (Fકા ૪) જે તા : ધsધ- म्मो असंख-तिनि-समा। दुन्नि अणंता पुग्गल-अलोगखपएसया कमसो॥ २१॥ (दारं ५) धम्माधम्मागासा, कालो परिणामिए इहंभावे। उदयपरिणामिए पु-ग्गलाः उ, सध्धेमु पुण जीवा ॥२२॥ દ્વારા કહે છે.) ઘર્માસ્તિકાય અને અધર્માસ્તિકાય લેકના આ કારે છે. કાળ વર્તનારૂપ હોવાથી સંસ્થાન રહિત છે–તે ક. વ્યનો પર્યાય છે. છતાં ઉપચારે (દ્રવ્ય) ગણાય છે. (૧૭) અલે- કાકાશ કૃષિર. વતું લગાળાના જેવા આકારવાળો છે; અને લોકા- કાશ શાખસ્થિત (પહોળા પગ કરી ઉભા રહેલા) અને કેડે હાથ રાખનાર માણસના સરખો છે. (૧૮), આઠ સમયની સ્થિ- તિવાળે અગિર. મહા ધ લેક્ટમાણ છે. બાકીનાં પુતળ અનેક આકારે છે, અને તેની સંખ્યાતી અસંખ્યાતી સ્થિતી હોય છે (૧૯) (આ રીતે ત્રીજું સંસ્થાનદ્વાર કહ્યું, હવે પ્રમાણ દ્વાર કહે છે. ), ધર્મ–અધર્મ અને કાકાશના પ્રદેશ, એક જીવના પ્રદેશ સરખા છે. કાળદ્રવ્ય એક છે, પુતળ અને અલકના પ્રદેશ અનંતા છે. ( ૨૦ ) ( ચોથું પ્રમાણદ્વાર કહ્યું હવે અલ્પબહુવૈદ્ધાર કહે છે.) કાળ (એક હેવાથી) સૌથી ઓછી સંખ્યાને થયો, લોક-ધર્મ–અધર્મ એ ત્રણે સરખા અસંખ્ય ગુણું છે. પુકૂળ અને અલકાકાશપ્રદેશ એ બે અનંતગુણ છે. (૨૧) (પાંચમું અલ્પબદ્ધત્વ કહ્યું, હવે ભાવકાર કહે છે.) ધર્મ–અધર્મ આકાશ અને કાળ પરિણામિક ભાવમાં છે, પુળો ઉદય અને પરિણામ એ બન્ને ભાવમાં છે, અને જો સર્વ ભાવમાં છે. (૨૨) ( ·( ૧૦ ) માતાશિષ. . . (૫) / भावा छ चोवसमिय-खइयखजोक्सम-उदय परिणामा। दुन- पहारिगवीसा-तिगभेया संनिवाओ य ॥ २३ ॥ सम्मचरणाणि पढमे-बीए वरनाणदंसणचरिता। तह दाणलाभभोगो-वभोग- विरियाणि सम्मं च ॥ २४॥ चउनाणन्नाणतिगं, ईसणतिग रंच दाणलहीयो । संमत्तं चारित्तं च, संजमासंजमो तइए ॥२६॥ च- उगइ घउकसाया, लिंगतिगं लेस कमन्नाणं । मिच्छत्तमसिद्ध- तं, असंजओ तुरियभावंमि ॥ २६ ॥ पंचमगंमि य भावे-जीवाड- भव्यत्तभव्वयाईणि । पंचाहवि भावाणं, भेया एमेव तेवना ॥२७॥ (इत्यजीवतत्वम् ) सुहहेऊ कम्मपगई, पुग्नं दुहहेउ बुच्चई पावं । ભાવ છ છે –-બે પ્રકારને પશામક ૧, નવ પ્રકારનો ક્ષા- થિક ૨, અઢાર પ્રકારને ક્ષાપથમિક ૩, એકવીશ પ્રકારને દયિક છે, અને ત્રણ પ્રકારને પરિણામિક ૫ છે. તથા છઠ્ઠો સાંનિપાતિકભાવ છે. ( ૨૦ ) પહેલામાં 'સમ્યક્ત્વ અને ચારિત્ર (૨) છે, બીજામાં શ્રેષ્ઠજ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર, તથા દાન, લાભ, ભેગ–પગ, વિર્ય, અને સમ્યકત્વ એ નવ છે. (૨૪) ચાર જ્ઞાન, ત્રણ અજ્ઞાન, ત્રણ દર્શન, પાંચ દાનાદિલબ્ધિઓ, 'સ- મ્યત્વ, ચારિત્ર, અને સંયમસંયમ એ અઢાર ત્રીજા ભાવમાં ર- હેલા છે. ( ૨૫ ) ચાર ગતિ, ચાર કષાય, ત્રણે લિંગ, છ લેશ્યા, અજ્ઞાન, મિથ્યાત્વ, અસિદ્ધપણું અને અસંચમ એ એ- કવીશ ચેથા ભાવમાં છે. (૨૬) પાંચમા ભાવમાં જીવ, અભ- વ્યપણું તથા ભવ્યપણું વિગેરે છે, એમ પાંચ ભાવના ત્રેપન ભેદ છે. ( ર ) (છઠું ભાદ્વાર કહ્યું ) (ઈતિ અજીવતત્વ ૨) સુખહેતુ કર્મપ્રકૃતિ એ પુણ્ય કહેવાય છે, અને દુઃખહેતુ કર્મ પ્રકૃતિ તે પાપ કહેવાય છે, ત્યાં પુણ્યના ૪ર ભેદ છે, અને પા- ૧ આપશમિકસભ્યત્વ, એપથમિકચારિત્ર. ૨ કેવલજ્ઞાન. કેવલદર્શન, ક્ષાપિકચારિત્ર વિગેરે લેવાં. ૩ લાપથમિક સમ્યક્ત્વ,ક્ષાયોપથમિક ચારિત્ર, ·મને || t ॥ देवेन्द्रमूरिकृत नवतत्वप्रकरणम् ॥ बायालीस बासीइ, तेसि भेया इमे कमसो ॥ २८ ॥ तिरियाउ सायमुच्चं, तित्थयर पणिदिजाइ तसंदसगं । मुखगई सुवनचउगं, आइमसंघयणसंठाण ॥ २९ निमिणायवनरसुरतिग-पर- घा उस्सासगुरुलहुज्जोयं ।, पणतणु पणतणु उवंगतियमिय, उबंगतियमिय, बायालं पुन्नपगिईओ ॥ ३० ॥ (इति पुण्यत्तत्वम्.) यावरदस निरय- तिगं, सेसा संघयणजाइसंठाणा । तिरिदुगुवधायकुखगइ, - वन- चउकं च अपसत्यं ॥ ३१ ॥ नातरायसगं, नव बीए नीयगोय मस्सायं । मिच्छं कसायपणवीस, पावपगिईट वासीई ॥ ३२ ॥ (इति पापतत्वम् ) भवभमणहेउ कम्भं; जीवो अणुसमयमा- सवइ जत्तो । सो आसवो त्तिं तस्स उ, बायालीसं भवे भेया॥३३॥ પનાં ૮૨ ભેદ છે, તે આ ક્રમે છે' (૨૮) તિર્યંચાયુ, સાતા- વેદનીય, ઉચ્ચગેત્ર તીર્થંકર નામ, પચેન્દ્રિય જાતિ, ત્રાસ શકે, શુભ વિહાયોગતિ, શુભાવદિયતુ, પ્રથમ સંઘયણ, પ્રથમ સંસ્થાન (૨૯) નિર્માણ નામ, આપ નામ, 'નરત્રિક, ત્રિક, પરાઘાત નોમ, ઉશ્વાસ નામ, અગુરુલઘુ નામ, ઉદ્યોત નામ, પાંચ શરીર, ત્રણ અંગે પાંગ, એમ બેંતાળીશ પુણ્યપ્રકૃતિ છે. (૩૦) (એ પુણ્યતત્વ કહ્યું. ૩) સ્થાવર દશક, નરકત્રિક, શેષ સંઘચંણપશેષજાતિ ૪,શેષ સંસ્થાન પ, તિયદ્ધિક ઉપઘાતનામ, અશુર્ભવિહાયોગતિ, અપ્રશસ્ત વર્ણચતુષ્ક, જ્ઞાનાવરણ પાંચ, અંતરાય પાંચ, દશનાવરણ નવ, નીચ ગોત્ર, અસાતવેદનીય, મિથ્યાત્વ મહનીય અને પચીશ કષાય, એ ખ્યાશી પાપપ્રકૃતિ છે. (૩૧-૩ર) (એ પાપતત્વ કહ્યું ૪) જીવમાં જેનાથી સમય સમય ભવભ્રમણ હેતુ કર્મ આશ્રવે એટલે ભરાય તે આશ્રવ, તેના બેંતાળીશ ભેદ છે. (૩૩) પાંચ ઈદ્રિય, પાંચ અવ્રત, ત્રણ ચોગ, ચાર કષાય 1 નગતિ, નરાનુપૂર્વી, નરા, દેવગનિ દેવાનુ વી દેવા, - ૨ ગતિ, નરકાનુપૂવીનરકાય, નર- ·(४२) ॥ नवतत्त्वपरिशिष्टम्. नं. ग. (५)॥ । . इंदिय अन्धय जोगा, कसाय किरियाउ तेसिमे भेया। कमसो पंचय पंच य, तिनि य चउरो य पणवीसं ॥ ३४ ॥ सोयं चक्खू घाणं, रसंणा फरिसणमिइंदिया पंच । तह अव्वय जियवहमो-सदिन्न- मेहुणपरिग्गहिया ॥ ३५ ॥ मणवयतणुजोगतियं, अपसत्थं तह क- साय चत्तारि । कोहो माणो माया-लोभो, किरियाउ अह एया ॥३६॥ १ काइय २ अहिगरणीया ३ पाउसिया ४ पारितावणी फिरिया। ५ पाणाइयायारंभिय ६-७ परिगहिया ८ मायवत्ती य ॥३७॥९ मिच्छादसणवत्ती, १० अप्पचक्खाण ११ दिछि १२ पुट्टी 1 १ एतासामर्थलेशोवम् कायेनायतमानेन निर्घसा कायि- की क्रिया १, पशुवधादिप्रवर्त्तनेन वा खड्गादिनिर्वर्तनेन वाधि- करणिकी २, जीवाजीवयोरुपरि प्रदेषेण प्राद्वेषिकी ३, निदात् क्रोधादेश्च स्वपरयोः परितापनेन परितापनिकी ४, पतत् प्राणाति- पातेन प्राणातिपातिकी ५, कृष्याधारंभेणारंभिकी ६, धान्यादि परिग्रहेण पारिग्रहिकी ७, मायया परवञ्चनेन मायाप्रत्ययिकी ८. जिनपचनाश्रद्धानेन मिथ्यादर्शनप्रत्ययिकी ९, अविरत्या अप्रत्यास्यानिकी १०, कौतुकात् निरीक्षणेन दृष्टिकी ११, राग- भने २५ या मेम ४२ भाव छ. ( ४ ) श्रोत्र, यक्ष, ब्रा, २सना, भने स्पश से पां- यद्रियो छ, . तभ- હિંસા, મૃષા, અદત્ત, મિથુન અને પરિગ્રહ એ પાંચ અવ્રત છે. (૩૫) અપ્રશસ્ત મન વચન અને તનુ એ ત્રણ રોગ છે. ક્રોધ, માન, માયા, લોભ એ ચાર કષાય છે, અને પચીશ ક્રિયાઓ ते . छे. ( 36 ) यिी, अधि४ी, प्रादेषिती, परि- तनिधी, प्रातिपातिकी, मामिडी, पारियलिटी, भायाप्रत्य- 28. ( 3७ ) भिथ्याशनप्रत्ययिटी, मप्रत्याज्यानिकी, अष्टिी, पृष्टिी, पातीत्यत्री, सामतापनियातनिधी, नैशक्षिती, स्वास्ति- કી, આજ્ઞાનિકી, વિદારણિકી, અનાગિકી, અનવકાંક્ષા પ્રત્યચિ- a, अन्यप्रयोगिकी, सामुदानिधी, भिटी, वेषिठी, तथा ध्या- ·॥ देवेन्द्रमरिकृत नवतस्वप्रकरणम् ॥ (३) 7 य । १३ पाडुच्चिय १४ सा मंतोवणीय १५ नेसत्यि १६ सा- हत्थी ॥ ३८ ॥ १७ आणवण १८ वियारणिया, १९ अणभोगा २० अणवकंखपच्चइया । २१ अन्नपओग २२ समुदाण, २३ पिज्ज- २४दोसे२५रियावहिया ॥ ३९ ॥ ( इत्याश्रवतत्त्वम् ) विहियदुवारे गेहे, सरे य पविसइ ज- हा न रेणुजलं । तह पिहियासवदारे, न विसइ जीवेवि पावमल ॥ ४०॥ तो असुहासवनिग्गह-हेऊ इह संवरो विणिद्दिष्टो। सो द्वेषाजीवाजीवस्वरूपपृच्छनेन रागादश्चादीनां हस्तस्पर्शनेन या पृष्टिको स्पृष्टिकी वा १२, जीयाजीयौ प्रतीत्य कर्मबंधनेन प्रातीत्यिकी १३, गवाश्वादिकं किंचित् द्रष्टुं समंतादुपनिपतंत प्रशसंतं च लोकमवलोक्य हर्षकरणेन, अनाच्छादितभाजने प. सानां समंतादुपनिपातेन वा सामंतोपनिपातिकी १४, राजांचा- देशान्नितरां यंत्रशस्त्राधाकर्षणेन नेशनिकी १५, जीवेन श्वाना- दिना अजीवेन शस्त्रादिना शशकादिकं मारयतः स्वाहस्तिकी १६, जीवाजीक्योराज्ञापनेन आनयनेन वा आज्ञापनिकी आना. यनिकी वा १७, जीवाजीवयोः स्फोटनेन विदारणिकी १८, अनुपयोगाद्वस्त्वादानग्रहणेनानाभोगिकी १९, इहपरलोकविह- द्धाचरणेनानवकांक्षप्रत्ययिकी २०, दुष्प्रणिहितयोगत्रयेण प्रायो. गिकी २१, अष्टानां कर्मणां येन समुपादानं भवति तेन सामु- दानिकी २२, मायालोभनिश्रिता प्रेमिकी २३, क्रोधमाननिश्रिता द्वेषिकी २४, अकषायिणां केवलकाययोगजवंधेन ऐर्यापथिकी २५. पथिजी. ( 34-36 ) ( माश्रवतत्व ४यु, ५. वे सव२तर ४ छे. ) मध દરવાજાવાળા ઘરમા ધુળ પેસતી નથી, અને તળાવમાં પાણી પિ- સતું નથી, તેમ બંધ કરેલા આશ્રવરૂપી દ્વારવાળા જીવમાં પણ पापभण पेसतुं नथी. ( ४० ) तेथी मशुम मापने ४१t- ને જે હેતુ, તે ઈહાં સંવર કહે છે, તે અનેક પ્રકાર છે, ·--- -- 4 (४४) | नवसपरिशिष्टम् नं. .ग. (६). ॥ पुणगेगविहोवि हु, इह भणिओ सत्तवन्नविहो ॥ ४१ ॥ तत्थ प- रीसह समिई, गुत्ती भावण चरित्तधस्येहि। बावीसपणतिवारस-पण दसभेएहि जहसंखं ॥ ४२ ॥ खुहा पिकाला सीउण्हं, इंसाचेलारइ- थिओ। चरिया निसीहिया सिज्जा, अदकोसवहजायणा ॥४३॥ अलाभरोगतणफासा, मलसकारपरीसहा । पन्ना अन्नाण संमत्त, इबावीसं परीसहा ॥४४॥ इरियाभासाएसण-आयाणुस्सग्ग पंच समिईओ।मणगुत्ती वयगुत्ती, तणुगुती गुत्तितियमे ॥४५॥ भाविज्ज भावणाआ, वारस ताओ अणिच असरणया। चउगइभवस्संरूवं, एरात्तन्नत्त असुइत्तं ॥ ४६ ॥ आसवसंवरनिज्जर-लोगसरूवाणि मुठ्ठदेसित्तं । धम्मे जिणाण अइदु-ल्लहं च संमत्तवररयणं ॥४७॥ सामाइयं च छेओ-बट्टावणियं च सुट्ठ परिहारं । तह सुहुमसंपरायं, अइखायं पंचम चरित ॥ ४८॥ सावज्जजोगविरंइत्ति, तत्थ सा- "छतi vi ते सत्तावन 'लेहन माय छे. (४१ ) त्यi मावीस पशष, पाय समिति, त्र' मुसि, मार मापना, पांय 'यारित्र, भने । यति धर्म कोम ५७ ले छे. ( ४२ ) सुम, तरस, द, ती, श, म६५ १७, भति, खीमा, भुसारी, - स], ( साशन- ), 'हम शय्या, माश, ५५, भिक्षावृत्ति, समान, २, तृपश, २१, २२, प्रज्ञा, . अज्ञान, मन सभ्यत्व ये मावीश पीपड छे. (४३-४४ ) यो, भाषा, मेषा, माहान, ने. स, ये पाय समिति छ. : मनसि, વચનગુણિ, અને તનગુપ્તિ એ ત્રણે ગુપ્તિ છે. (૪૫) બાર सविनायो मावी ते २मा छ:-अनित्य, मशर, यतुर्गति- १५ २१३५, सत्य, अन्यत्व, शुयित्व. ( ४६ ), पाश्रव, સંવર, નિર્જ. લેક સ્વરૂપ જિન ધર્મ સુટુભાષિતપણું, અને न धर्ममा २मति हुल सम्यान रत्न. ( ४७ ) ·( पांय न्यास्त्रि मा . ) सामायि, छेहो५स्थापनीय, परिहार विशु- वि संभ संपराय, मने पायभु यथायात, (४८) त्यां + - 7 - + ·રિજ િવરતવા જાવ. | (94) s माइयं दुहा तं च । इत्तरमावकहंति य, पढमं पढमंतिमजिणाणं ॥ ४९ ॥ तित्थेसु अणारोविय-वयस्स सेहस्स थोवकालीयं । से- साणमावकहियं, तित्थेसु विदेहयाणं च ॥ ५० ॥ परियायस्स उ छेओ, जत्थोवट्ठावणं वएमुं च । छेओवट्ठावणमिह, तमणइयारेयरं સુવિહેં ! ૧૨ / સેતા નરફારં, તિર્યંતર વંતૂ હોન્ના मूलगुणघाइणो सा-इयारमुभयं च ठियकप्पे ॥५२॥ (स्थि- तास्थितकल्पः पुनरेव) आलुक्कुट्टेसिय, 'सिज्जायर रायपिंड किइकम्मे । वय जिट्ट पडिक्कमणे, मासं पज्जोसवणकापो ॥ ५३ ॥ आचेलुक्कुदेसिय, पडिकमणे रायपिंड मासेसु । पज्जुसणाकप्पंमि દર, પ્રક્રિયq ળવ્યો ૬૪ | સાસુ ઘો, જિ- -स्स, पच्छिमस्स.य, जिणस्म । मज्झिमयाण जिणाणं, होइ, अचेलो સામાયિક તે સાવધ ગની વિરતિ જાણવી, તે બે પ્રકારનું છે –. છત્વર, અને વ્યાવસ્કથિક ત્યા પહેલા અને છેલ્લા તીર્થકરના તી- ર્થમાં જે સાધુને હજુ વ્રત આરપાયા ન હોય, તેવા શિષ્યોને હોય છે. તે થોડા વખતનું પહેલું ઈશ્વર સામાયિક છે. બાકી- ના તીર્થકરે તથા મહા વિદેહમાંથાવત્રુથિક હોય. (૪–૫૦) જ્યાં પર્યય કાપવામાં આવે, અને વ્રતમાં ઉપસ્થાન થાય, તે છેદ- પસ્થાપનીય છે, તે બે પ્રકારનું છે?—નિરતિચાર અને સાતિ- ચાર. (૫૧ ) શગને અથવા તીર્થાતરમ સંકે કરતા નિરતિ- ચાર હોય છે, અને મૂળગુણ ભાંગનારને તે સાતિચાર હોય છે. તે બે પ્રકારનું છેદો સ્થાનીય સ્થિતકલ્પમાં ગણાય છે. ( ર ) (સ્થિતાસ્થિતકલ્પ આ પ્રમાણે છે –) અચેલકપ, આદેશિક કલ્પ શય્યાતરકલ્પ, રાજપિંડક૫, કૃતિકર્મકલ્પ, વ્રતકલ્પ, વ્હકલ્પ પ્રતિક્રમણક૫, સાકલ્પ અને પર્યુષણા ૫,(એ દશક૯પ ગણાય છે)(૨૩)તેમાં અલપ, દેશિક, પ્રતિક્રમણ, રાજપિંડ, માસક૫, અને પર્યુષણકપ, એ છ અસ્થિતકલ્પ જાણવા. (૫૪ ) પહેલા અને છેલ્લા તીર્થકરના તીર્થમાં અચેલ ધર્મ છે. વચલા તીર્થ- ·S; - } (૪૬) નાતારિશિખ ને. (૫) છે सचेलो वा ॥ ५५ ॥ इह पुरिमपच्छिमाणं, जिणाण एगं मुर्णि जमुहिस्स। आहारमाइ विहियं तं सव्वेसिं न कप्पेइ ॥ ५६ ।। मज्झिमयाणं तु इमं, जं कयमुद्दिस्स तस्स वेवत्ति । नो कप्पइ सेसाण तं कप्पइ एस मेरत्ति ॥ ५७ ॥ सपडिक्कमणो धम्मो; पुरिमस्स य पच्छिमस्स य जिणस्स । मज्झिमयाण जिणाणं. का- रणजाए पडिक्कमणं ॥ ५८॥ असणाइचउकं व-स्थपत्तकंबलगपा- यपुंछणयं । निवपिंडंमि न कप्पइ, पुरिमंतिमजिणजईणं तु ॥१९॥ पुरिमेयराण ठियओ, मासकप्पो य मज्झिमाणं तु । अट्ठियओ ए- मेव य, नेओ पज्जोसवणकप्पो ॥६०॥ चाउम्मासुक्कोसो, जह- मओ सयरि दिवस थेराणं । पज्जोसवणाकप्पो, जिणाण उक्को- सओ चेव ॥ ६१॥ सिज्जायरपिंडंमि य, चाउज्जामे य पुरिस- કરેના તીર્થમા અચેલ તથા સંચેલ એમ બને હોય છે. (૫૫) ઈહાં પહેલા અને છેલ્લા જિનના વારે એક અમુક મુનિને ઉ- દેશીને જે આહાર વગેરે તૈયાર કર્યું હોય, તે બીજા બધાઓને પણ ક૫તું નથી. (૫૬) વચલા તીર્થકરોના વારે જેને ઉ. દેશીને કરેલું હોય, તે તેનેજ ફકત નહિ ક૯પે, બીજાઓને કપે એવી મર્યાદા છે. (૫૭) પહેલા અને છેલ્લા તીર્થકરને ધર્મ પ્રતિકમણ સહિત છે. વચલા તીર્થકરોના વારે જ્યારે કા- રણ પડે, ત્યારે પ્રતિક્રમણ કરાય છે. (૫૮ ) પહેલા તથા છેલ્લા તીર્થદરના સાધુઓને રાજાએ દીધેલા અશનપાનખાદિમ સ્વાદિમ કે વસ્ત્ર પાત્ર કંબળ પાદપુંછન નથી ક૫તા. ( ૫૯ ) પહેલા અને છેલ્લા તીર્થકરોના વારે માસકપ સ્થિત (નિયત ) છે, અને વચલા તીર્થકરેના વારે અસ્થિત ( અનિયત ) માસ કલ્પ છે, અને એ જ રીતે પર્યુષણ કપ પણ જાણ. ( ૬૦ ) તેમાં પર્યુષણાક૫ સ્થવિરોને ઉત્કૃષ્ટ ચાર માસને અને જઘ- ન્યથી સિત્તેર દિવસને છે, તેમાં જિનકલ્પીને ઉત્કૃજ હોય. ( ૨૧ ) શય્યાતરપિંડ, ચતુર્યામ વ્રત, પુરૂષ ણ કલ્પ, અને ·॥ देवेन्द्रमूरिकृतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ ( ૪૭ जिटे य। किइकम्मस्ल य करणे, ठियकप्पो मज्झिमाणं पि ॥ ६२॥ सिज्जायरो पहू वा, तयसंदिट्ठो य होइ कायव्यो । एगो णेगेवि पहू, पहुसंदिटेवि एमेव ॥६३ ॥ सागारियसंदिढे, एगम- णेगे चउक भयणाओ। एगमणेगा वज्जा, णेगेसु य गवए एगं ॥ ६४॥ अन्नत्थ वसेऊण, आवस्सगचरिममन्नहिं कुणइ । हुंति तया दोवि तरा, सत्थाइसु अन्नहा भयणा ॥ ६५ ॥ जइ जग्गति सुविहिया, करंति आवस्सयं तु अन्नत्य । सिज्जायरो न होइ, सुत्ते व कए व सो होइ ॥ ६६ ।। दाऊण गेहं तु सपुत्तदारो, व- णिज्जमाईहि उ कारणेहिं । तं चेव अन्नं व वइज्ज देस, सिज्जा- ચર તત્વ હર !! ૬૭ | થિરિ વળે, તં gિ- रओ व मुंजओ वा वि। जुत्तस्स अजुत्तस्स व, रसायणो तत्य दि- કૃતિકમ (વંદન વ્યવહાર ) કરવાનો કપ એ વચલા તીર્થક રોના વારામાં પણ સ્થિત કપ છે ( ૬ ) શય્યાતર તે મકા- નનો માલેક અથવા તેને હુકમદાર ગણવો. અનેક માલેક હેય, તો તેમાના એકને શય્યાતર ગણવે, એમ તેના હુકમદારા માટે પણ સમજી લેવું. (૩) માલેક ગૃહસ્થને હુકમદાર એમાં એક અનેકની ચભંગી છે ત્યાં માલેક અને હુકમદાર અનેક હોય તે વર્જવા, અને બધા અનેક હોય, તે એકને વર્જવું. (૬૪) એક ઠેકાણે વસી (રાત્રે સૂઈ) છેલ્લું આવશ્યક બીજા સ્થળે કરે છે, ત્યારે તે બે સ્થળના માલેક શય્યાતર ગણાય. બાકી સાથે ચા- લતાં ભજના છે. ( ૬પ ) જે સુવિહિત સાધુઓ રાતે જાગતા રહી, સવારે બીજા સ્થળે આવશ્યક કરે, તે તે શય્યાતર ન ગણાય, પણ જે સુઈને બીજા સ્થળે આવશ્યક કરે, તે બન્ને શય્યાતર થાય ( ૬૬) જે માલેક ઘર આપીને પછી સહકુટું- બ વેપાર વગેરેના કારણે તે અથવા બીજા દેશમાં ચાલ્યો જાય, તો તે જ્યાં હોય ત્યાં શય્યાતર ગણાય છે. ( ૭ ) લિંગસ્થને ·(૪૮) Iછીનવતારિરિાઈ જે. . (૬) टुंतो ॥ ६८ ॥ तित्थयरप्पडिकुट्ठो, अन्नायं उग्गमी वि य न सुज्झे । अविमुत्तिय लाघवया, दुल्लहसिज्जाइ बुच्छेओ ॥ ६९ ॥ पुरप- च्छिमवज्जेहि, आहाकम्मं जिणवरेहि लेसेण । भुत्तं विदेहएहि य, नय सागरियस्स पिडो उ ॥ ७० ॥ बाहुल्ला गच्छस्स उ, पढमा- लियपाणगाइकन्जेसु । सज्झायकरणआउ--ट्टियाकये उग्गमेगयरं ।।७७|| दुविहे गेलनमी, निमंतणे दव्वदुल्लहे असिवे । ओयोयरिय पओसे, भए य गहणं अणुन्नायं ।। ७१ असगाईया चउरो, पा- उंछण वत्थ पत्त कंवलयं । सूइ खुर कन्नसोहण, नहरणिया साग- रियपिंडो ।। ७२ ॥ तणडगलछारमल्लग-सिज्जासंथारपीढलेवाई। પણ તે શય્યાતર વર્જનીય છે, તેને ત્યાગ કરનાર અથવા ભે- ગવનાર યુક્ત (ઉપયોગવંત ) અથવા અયુક્ત એ સઘળાને માટે રસાયણનો દ્રષ્ટાંત છે. (૬૮) ( શય્યાતર ભેગવતા દે છે – ) તીર્થકરનો નિષેધ છે, અન્યાય ગણાય છે, 'ઉદ્દગમ ( આધાકમ દોષ )ની શુદ્ધિ નહિ રહે, નિસ્પૃહતા ન રહે, લ- ઘુતા થાય, એને દુર્લભ જે વસતિ તે ફરી નહિ મળતાં તેને બુદ થાય. ( ૬ ) પહેલા તીર્થકર શિવાય, બાકીના તીર્થ- કરાએ તથા મહા વિદેહના તીર્થકરે એ પણ લેશે કરી, કઈ કારણે અધાર્મિક હજુ ભેગવ્યું છે, પણ સાગારિકપિંડ એટલે શા- તરપિંડ ભેગવ્યું નથી. (૭૦ ) ગચ્છ માટે હેય, તો પહેલી પક્તિ ત્યારે પાણી વગેરે લેવા જાય ત્યારે, તથા સ્વાધ્યાય કરવાની ઉતાવળ હોય, ત્યારે ઉદ્દગમાદિક અન્યતર દેષ સેવી શ. કાય છે. (૭૧ ) બે પ્રકારની માંદગીમાં, નિયંત્રણમાં, દુર્લભ દ્રવ્યમાં અશીવ ( ઉપદ્રવવાળ કાળ ) માં, અવમદરિકામાં (દુ- ભિક્ષમાં ) પ્રષમાં અને ભયમાં શય્યાતરના આહારનું ગ્રહણ અનુજ્ઞાત છે. ( ર ) ( શય્યાતરપિંડ કઈ કઈ વસ્તુ છે તે ગણાવે છે ) અશન, પાન, ખાદિમ, સ્વાદિમ એ ચાર તથા પાદ પંડન, વસ્ત્ર, પાત્ર, કંબલ, સૂચિ, ખુર, કર્ણશોધનિકા અને ·c | વેરિત કરવા છે (૨) વિનાયકો , ન દો દો જ વરિ,૭૪ના રેષા स्थितकल्पासमतीता) पिइसंघयणजुयाणं, विसिट्टतवमुत्तसत्तजु- તાળા તો નવ ગુણી, ાિરવિચિત્ર છે . ૭૬ // लोभाणु, वेयंतो, जो,खलु उवसामओ व खरओ वा । सो सुहुम- संपराओ, अहक्खाया ऊणओ किंचि ॥ ७६ ॥ अफसायमहक्खायं, चरणं, छउमत्यकेवलीणं तु । उवसंतखीणमोहे, सजोगजोगिमि तं . ૭ ના રહેતીમવઝા, કુત્તા તવન ૪ વષર્ચા સલ સર્જિા વંશ નવો | ૭૮ , (તિ - वरतत्वम्.. ६.) , पुच्चनिवद्धं कम्म, महातवेणं सरंमि सलिलं व । } 13 નખ રઢનિકા (ને),એ શય્યાતરપિંડ છે. (૭૩) પરંતુ તૃણ, ડગળ, છાર ( રાખ), મલક (શરાવળા) શય્યા–સં- સ્તારક-પીઠ-લેપ વગેરે શય્યાતરપિંડ નથી ગણતા. તેમજ ઉ- પધિ, (ઉપકરણ) સહિત શિષ્ય પણ શય્યાતર નથી. (૭૪) છે. બાકીનાં સ્થિતકલ્પ પ્રકટ છે. ) પરિવાર વિશુદ્ધિ ક૫ ચા- રિત્ર ધૃતિ, સંહનન, તપ, શ્રત અને સત્ત્વવાન નવ મુનિઓને હાય. (૭૫) ઉપશમ શ્રેણિવાળે અથવા ક્ષપકશ્રેણીવાળે ત્યારે લેભના અણુઓને વેદતો હોય, ત્યારે તેને સૂક્ષ્મ સંપરાય ચા- રિત્ર કહેવાય છે. તે યથાખ્યાતથી કાંઈક ઉણું છે. (૭૬) ઇ- વસ્થ અથવા કેવળિનું અષાયવાળું ચારિત્ર તે યથાખ્યાત જાણુ- વું, તે ઉપશાંત મહ–ક્ષીણમેહ–સયોગી તથા અગી ગુણસ્થાને અનુક્રમે હોય છે. ( ૭ ) ક્ષતિ, માદેવ, આવ, મુક્તિ, તપ, સંયમ, સત્ય, શિાચ, અકિચન્ય અને બ્રહ્મચર્ય એ દશ પ્રકારનો અતિધર્મ છે. (૭૮) ( સંવરતત્વ કહ્યું, ૬. હવે નિર્જરાતત્વ કહે છે. ) સખત તડકાથી તળાવનું પાણી શેષાય તેમ પૂર્વે બાંધેલાં કર્મ જેનાથી નિર્જરે તે નિર્જરા, ·1. ( ૧૦ ) નવા પરિવાઇ, ( - निज्जिजइ जेण जिए, बारसहा निज्जरा सा उ ॥ ७९ ॥ अण- सणमूगोयरिया, वित्तीसंखेवणं रसच्चाओ । कायकिलेसो संली- णया उ बज्झो तवो होइ ।। ८० ॥ पायच्छित्तं विणओ, वेयावच्चं 'तहेव सज्झाओ । ज्झाणं 'उस्सग्गो वि य, अभितरओ तवो होइ || શ . (ત નિરતર. ૭) તુચના વંઘ, ઇ- ण पहसंठियस्स होइ दढं । तह रागदोसजुत्तस्स, कम्मुणा होइ तं चउहा। । ८२ ॥ पुढे बह निधत्तं, निकाइयं चचि चरविहो - धो । पयइटिइअणुभाग-पएसमेएहि वा चउहा ॥८३ ॥ (इति वन्धतत्वम्. ८)जह कंचणोवलाणं, अणाइसंजोगसंजुयाणं. पि । पवलबहलपओगा, अच्चंत होइ हु विजोगो ॥ ८४ ॥ तह जिय- कम्माणं पि हु, वरसुक्कज्झाणहुयवहवसेण । जो अच्चतविओगो, सो मुक्खो नवविहो सो उ॥ ८५ ॥ संतपयपरूवणया, दव्वपमा- णं च खित्त फुसणा य । कालो य अंतरं भाग, भाव अप्पाबहुं चे- તે બાર પ્રકારની છે. (૭૯) અનશન, ઉદરી, વૃત્તિસંક્ષેપ, રસત્યાગ, કાયલેશ અને સંલીનતા એ ૬ બાહ્યતા છે. (૮૦) પ્રાયશ્ચિત્ત, વિનય, વૈયાવરા, સ્વાધ્યાય, ધ્યાન, અને ઉત્સર્ગ એ ૬ અત્યંતર તપ છે. ( ૮૧) (નિર્જરાતત્વ કહ્યું, ૭. હવે બંધ- તવ કહે છે. ) જેમ રહે. રાખેલા તુષ્પા ( ઘીના કુડલા ) ઉપર રજ વળગી મજબુત બંધાય છે, તેમ રાગ દ્વેષસુક્ત જીવને કર્મને બંધ થાય છે, તે ચાર પ્રકારે છે. (૮૨) સ્પષ્ટ, બદ્ધ, નિધત્ત અને નિકાચિત એમ ચાર પ્રકારનો બંધ છે, અથવા પ્રકૃતિ, સ્થિતિ, અનુભાગ અને પ્રદેશના ભેદે કરી ચાર પ્રકાર- ને બંધ છે. ( ૩ ) ( બંધતત્વ કહ્યું, ૮. હવે મોક્ષતત્વ કહે છે.) જેમ અનાદિ સંગથી સંયુક્ત રહેલા કંચન અને ઉપલને પ્રબલ ઘણુ પ્રયોગથી અત્યંત વિગ થાય છે. તેમ જીવ અને કર્મોને શુકલધ્યાનરૂપ અગ્નિના ગે કરીને અત્યન્ત વિમલ થાય તે મેલ, તે નવ પ્રકારે છે. (૮૪-૮૫) સતપદપ્રરૂ- ·॥ देवेन्द्रग्कृितं नवतत्वप्रकरणम्. ।। व ॥ ८६ ॥ संत मुखपयत्ता, विजंतं खकुसुमं व न असंते । मु- क्खुत्ति पयं तस्स उ, पख्वणा मग्गणाईहि ॥ ८७॥ नरगइपणि- दितसभव्य--सन्निअहक्खायखझ्यसंमत्ते । मुक्खोणहारकेवल-दं- सणनाणे न सेसेसु ॥ ८८ ॥ दवपमाणे सिद्धाण, जीवदव्वाणि हुंतणंताणि । लोगस्स असंखसे, एगो सब्वे वि खित्तमी ॥ ८९ ॥ फुसणा अहिया कालो, इगसिद्धमविक्ख साइओणंतो। पडिवा- याभावाओ, सिद्धाणं अंतरं नत्थि ॥ ९० ॥ सव्वजियाणमणते, भागे ते तेसि दसणं नाणं । खइए भावे परिणा-मिये च पुण होइ जीवत्तं ॥ ९१ ॥ योवा नपुंससिद्धा, थीनरसिद्धा कमेण संखगु- णा । इय मुक्खतत्तमेयं-संखेवेणं समक्खायं ॥ ९२ ॥ आहारे आ- પણ, દ્રવ્યપ્રમાણ, ક્ષેત્ર, સ્પર્શના, કાળ, અંતર, ભાગ અને અ૫બહુત એ નવ પ્રકાર છે. ( ૮ ) મેક્ષ એ શુદ્ધ પદ છે, માટે તે વિદ્યમાન છે આકાશ કુસુમની માફક અવિદ્યમાન નથી, તેની માર્ગઠ્ઠાદિક દ્વારે પ્રરૂપણ કરી શકાય છે. ( ૮૭ ) નગતિ, પંચેંદ્રિય, ત્રસ, ભવ્ય, સંજ્ઞિ, યથાખ્યાત, લાયિન્સ- મ્યત્વ, અનાહાર, કેવળજ્ઞાન અને કેવળ દર્શનમા મોક્ષ છે, બીજી માર્ગણામા મેલ નથી ૧. ( ૮ ) દ્રવ્ય પ્રમાણમાં અને નંત જીવ દ્રવ્ય છે, ૨ ત્ર પ્રમાણમાં એક તથા એ સિદ્ધ પણ લેકના અસંvયાતમા ભાગમાં રહેલા છે. ૩ ( ૮૯ ) સ્પ- શેના ક્ષેત્ર કરતા કંઈક અધિક છે, ૪. કાળ એક સિદ્ધની અપે- ક્ષાએ ગાદી અનંત છે, પ પ્રતિપાતનો અભાવ હોવાથી સિદ્ધ- મા અંતરકાર નથી. ૨ ( ૯૦ ) ભ ગટારમાં સર્વ જીવના અને નંતમે ભાગે સિદ્ધ છે, ૭. ભાવકારમાં તેમનું જ્ઞાનદર્શન ક્ષાયિક ભાવમાં છે, અને જીવપણું પરિણામિક ભાવમાં છે ૮ (૯૧ ) અલ્પબદ્વારમા સૈથી ઘેડા નપુંસક સિદ્ધ છે, તેથી સંખ્યા તગુણા સ્ત્રી સિહ, અને તેથી મ ખ્યાતગુણુ પુરૂષસિદ્ધ છે, ૯ એ રીતે સ ષ એક્ષતત્વ કહી બતાવ્યું. ( ૯ ) આધારમાં ?

·( ૨ ) | નવતરવારણ. . . (૧) | તે } धेओ-चयारओ इत्थ मुक्खसद्देण । वच्चंति फुडं सिद्धा, ते पुण पन्नरसविहा एवं ॥ २३॥ जिणसिद्ध अजिणसिद्धा, तित्थसिहा अतित्थसिहा य । तित्थंमी वट्टमाणे, जे सिद्धा तित्थसिद्धा ते ॥ ९४ ॥ तित्थे अणवठ्ठाणे, जाइसरणाइणा मुणियतत्ता । जे सि- द्धपय पत्ता, अतित्थसिहा उ ते नेया ॥ १५ ॥ सयमेव वुद्धसि- द्धा, तहेव पत्तेयवुद्धसिद्धा य । पढमा दुविहा एगे, तित्थयरा तदियरा अवरे ॥९६ ॥ तित्थयरवज्जियाणं, बोही उवही मुयं च लिंगं च । नेयाई तेसि वोही, जाईसरणाइणा होइ ॥ ९७ ॥ मु- उपत्ती रयहरणं, कप्पतिगं सत्तपायनिजोगो। इय बारसहा उव- ही, होइ सयबुद्धसाहूण ॥ ९८ ॥ हवइ इमेसि मुणीण, पुवाहोयं सुयं अब नेयं । जइ होइ देवया से,-लिंगं अप्पइ अह न गुरुणो ॥ ७९ ॥ जइ एगागी वि हु विहरण-क्खमो तारिसी व से इ- આધેયના ઉપચારથી ઈહા મોલ શબ્દ કરી સિદ્ધ છે જાણ- વા. તે પંદર પ્રકારે છે–(૯૩) જિનસિદ્ધ, ૧. અજિનસિદ્ધ, ર. તીર્થસિદ્ધ, ૩. અતીર્થસિદ્ધ, ૪ ત્યા તીર્થ વર્તતાં જે સિદ્ધ થયા તે તીર્થ સિધ્ધ જાણવા. ૩ (૯૪) વીર્થ પ્રવર્તી અગાઉ જાતિ મરણાદિથી તત્વ જાણીને જે સિદ્ધપદ પામ્યા, તે અતીર્થસિધ્ધ જ જાણવા. ( ૫ ) પિતાની મેળે સિધ્ધ થાય, તે સ્વચ બુધ ૫ તેમજ પ્રત્યેકબુધ સિધ્ધ ૬ કહેવાય છે સ્વયં બુધ્ધ બે ત્ર- કરે છે, તીર્થકર તથા બીજા (૯૬) તીર્થકર શિવાયના સ્વયંબુધોની બાધિ, ઉપાધિ, શ્રત અને લિગ જાણવાના છે–ત્યા તેમને બો- ધિ જતિ -મરણાદિકથી થાય છે. (૭) મુખવસ્ત્રિકા, રજોહરણ, કપ, ભાત પાપકરણ એમ સ્વય બુધ્ધ સાધુઓને બાર પ્રકારની ઉપાધિ હોય છે ( ૯ ) તેમને પૂર્વાધીત શ્રત હોય અને નહિ પણ હેય અને જે વધીનશ્રુત હોય, તે તેને ગદેવતા રપ છે, અને તે પૂર્વાધીતત) ન હોય તે ગુરુ ( ૯ ) જે વયંબંધ એક વિચરવા સમ- { ·॥ देवेन्द्रमूरिकृतं नवतश्वप्रकरणम् ॥ (ર ) - च्छा । ता कुणइ तहमन्त्रह, गच्छवासमणुसरइ नियमेण ॥ १०० ।। पत्तेयबुद्धसाहूण, होइ वसहाइदसणा वोही । पुत्तियरयहरणेहि, તે- सि जहन्नो दुहा उवही ॥१०१।। मुहपत्ती रयहरणं, तह सत्त य प- तयाइनिज्जोगो । उक्कोसोवि नवविहो, सुयं पुणो पुव्वभवपढि. यं ॥ १०२ ॥ इक्कारस अंगाई, जहन्नओ होइ तं सहुक्कोसं । दे- सेण असंपुन्नाई, हुंति पुव्वाइं दस तस्स ॥ १०३ ॥ लिंगं तु दे- क्या देइ, होइ कइयावि लिंगरहिओ वि । एगागि चिय विहरइ, नो गच्छइ गच्छवासे सो।। १०४ ॥ तह बुहवोहियसिद्धा, नपुं- सलिंगंमि इथिलिंगंमि । नरलिंगे तह सिद्धा, गिहअन्नसलिंगसि- द्धा य ॥ १०५॥ ते इह एगगसिद्धा, इक्किका इक्कसमयसिडा जे થે હોય અગર તેવી તેની ઈચ્છા હોય, તો તેમ કરે છે, નહિ તો નિયમાગચ્છમાં વાસ કરે છે. ( ૧૦૦ ) પ્રત્યેકબુધ સાધુ- એને વૃષભાદિક જેવાથી બાધિ થાય છે, અને તેમને જઘન્યપણે મુખવસ્ત્રિકા અને રજોહરણ એ બે ઉપાધિ હોય છે, અને ઉ- છપણે તેમને મુખવસ્ત્રિકા, રજોહરણ અને સાત પાત્રને ઉપકરણ એમ નવ ઉપધિ હોય છે, અને તેને પૂર્વભવપતિશ્રત આ પ્રમાણે હાય છે ( ૧૦૧–૧૦૨ ) જઘન્યથી તેને અગીયાર અંગ હોય છે, અને ઉત્કૃષ્ટપણે દેશે ઉણા દશપૂર્વ હોય છે. (૧૦૩) પ્રત્યેકબુધને લિંગ તો દેવતાજ આપે છે. અથવા તે લિંગ - હિત પણ હોય છે, અને તે એકાકીજ વિચરે છે, પણ વાસમા જતા નથી. ( ૧૪ ) ( આ રીતે છ ભેદ થયા. બા- કીના મેદ કહે છે કે બુધ્ધબેધિતસિધ, ૭ નપુંસકલિંગસિદ્ધ, - સ્ત્રીલિંગસિધ, ૯ પુરૂષલિંગસિધ, ૧૦. ગૃહિલિંગસિધ્ધ, ૧૧. અન્યલિંગસિધ, ૧૨ અને સ્વલિ ગસિધ્ધ ૧૬ તથા જે એક એક ગમચે સિદ્ધ થાય છે. તે એક સિધ, ૧૪. અને એક સમયે અનેક સિદ્ધ થાય, તે અનેક સિધ્ધ ૧૫ ( એમ સિના પં- દર ભેદ છે ) ( ૧૦૫–૧૦૬ ) (મોક્ષતવ ૯ ક) છે જયંતિ છે ત ગ ·(५४) ।। नवनवपरिशिष्ट, नं. ग. (५) ॥ कसमए अणेगे, जे सिद्धा णेगसिद्धा ते ॥ १०६ ॥ (इति मो- अतत्त्वम्. ९) एमाइ सुयवियारो, जयंति ! उल्लसिरजुत्तिपमा- रो। निश्चंपि जस्स रुच्चइ, सो मुच्चइ झत्ति कम्महि ॥ १०७ ॥ ॥ श्रीदेवेन्द्रसूरिविनिर्मितधर्मरत्नप्रकरणवृत्युद्धतं नवनवप्रकरणं संपूर्णम् ॥ આ પ્રમાણે ઉલસાયમાન યુક્તિના જોરવાળો નવતત્ત્વ વિગેરે શ્રત વિચાર નિત્ય જેને રૂચે છે, તે કર્મોથી ઝટ थाय छ ( १०७ ) છે શ્રીદેવેન્દ્રસુરીય નવતત્ત્વ પ્રકરણ शहाथ: समाप्त:॥ ॥ इति श्रीउमास्वातिवाचक-देवगुप्तमृरि-अभयदेव- मरि-देवेन्द्रमूरि-जिनशेग्वरनरिमन्न्धगूर्जरमाषा- नुवादममलड़कृतं ।। -- + । नत्रतत्त्वप्रकरणपञ्चरत्नम् ।। !! नवनवनाहित्यमंग्रहस्य प्रथमो विभागः ।। ' नवनम्त्रपरिशिष्ट न. अ. आ. क. ग्व. ग. (१ २-३-४-५) POK* X

·No text on this page.

·९ E ॥ इति श्रीउमास्वातिवाचक-देवगुप्तसूरि-अभ- यदेवसूरि-देवेन्द्रसूरि-जिनशेखरसूरिसन्हब्ध- गूर्जरभाषानुवादसमलङ्कृतं ॥ ॥ नवतत्त्वप्रकरणपंचरत्नम् ॥ ॥ नवतत्त्वसाहित्यसंग्रहस्य प्रथमो विभागः ॥ ॥नवतत्त्वपरिशिष्ट नं. अ.आ.क. ख. ग. (१-२-३-४-५)। e 25-6 ·ॐ॥ ओ अहं नमः ॥ 88 ॥नमस्तपोगच्छाधिपतिभ्यः श्रीविजयने मिसूरीशेभ्यः ।। eresa प्राचीनावचूर्णि-साधुरत्नसूरिप्रणीतावचूर्णि-देवेन्द्रसूरिवि- निमितवृत्ति-वृहन्नवतत्त्वप्रक्षेपगाथातदवचूर्णिविभूषितं ॥श्री नवतत्त्वप्रकरणम्॥ । परिशिष्टम् नं. घ. ङ. च. छ. ज. (६ थी १०)॥ जीवाऽजीवा पुन्नं, पावासवसंवरो अ निजरणा ।। बंधो नुख्खो अतहा, नव तत्ता हुंति नायव्वा ।। १ ।। (प्रा०अ०) वीरं विश्वेश्वरं नत्वा, नवतत्त्वावचूर्णिकाम् ॥ वक्ष्ये स्वान्योपकाराय, शास्त्रान्तरविलोकनात् ॥ १ ॥ तत्राद्यगाथामाह-'जीवा०' जीवश्विद्वान् , अजीवो निश्चेतनः पुण्य शुभप्रकृतिरूपं. विपरीतं पापं, आश्रवत्यागच्छति कर्मानेने- न्याश्रव इन्द्रियादिः, तनिरोधः संवरः, निर्जरा विपाकात्तपसा वा परिशाट:, बन्धो जीवकर्मणोरत्यन्ताश्लेपः, मोक्ष मर्वकर्ममुक्त- स्यात्मनः स्थिति । च शद्ध एवाथें एतान्येव नवतत्वानि तथा ·(२)॥श्रीनवतत्वपरिशिष्टानि. नं. ध थी ज. (६ थी १०) । mmmmm - - . सिद्धान्तोक्तप्रकारेण ज्ञेयानि, न तु कुतीथिककल्पितानि । कुत्रापि पुण्यपापयोबन्धेऽन्तर्भावात् सप्तैव तत्त्वान्युक्तानि । नवानामेव 'त. त्वानां भेदानाह- (१०) श्रीवर्द्धमानजिनपति-पादारविन्दद्वयं नमस्कृत्य ॥ नयतत्याख्यप्रकरण-वृत्ति सक्षेपतो वक्ष्ये ॥ १॥ इह हि श्रीमज्जिनशासने सम्यग्दर्शनविशुद्धिर्नवतत्वावबोधा- सम्पद्यते । अतः सकलागमरहस्यरूपं प्राक्तनसरिविरचितं नवत- स्वप्रकरणं वित्रियते । कानि तानि 'न-तत्त्वानीति तत्प्रतिपादिका गाथामाह (जीवेत्यादि) जीवति प्राणिति पञ्चेन्द्रियमनोवाकायबलोच्छ्वासनिःश्वा- सायूरूपैर्दशभिः प्राणैरिति जीवाः १, तद्विपरीतोऽजीवः २, पुनाति पवित्रीकरोति प्राणिनां पापपङ्कादिति पुण्यम् ३, अपगता निरस्ता सुखानां प्राप्तिर्यत्र तत्पापम् ४, आश्रवति इन्द्रियादिद्वारेण पापकर्मादत्त इत्याश्रवः ५, संवृणोत्याच्छादयति आश्रवद्वाराणीति संवरः ६, निर्जरयति सर्वथोच्छेदयति अष्टकर्माणीति निर्जरणा ७, मिथ्यादर्शनाविरतिकपाययोगैः शुभाशुभं कर्म वनातीति बन्धः ८, मोक्षयति मोचयति वन्धोदयोदीरणासत्तागतेभ्योऽकर्मभ्यो जीवमिति मोक्षः ९ । इति नवतत्त्वानि ज्ञातव्यानि विचारचतुरैः, सातव्यानि वोद्धव्यानि प्राकृतत्वान नपुंसकत्वमिति गाथार्थः ।। (सा०अ०) जयति श्रीमहावीरः, श्रेयाश्रीश्रेणिसंश्रयः। सम्यग् जीवादितत्त्वाना-मववोधनियन्धनम् ॥१॥ 'नवतत्वस्य पेरिर्मितपरिमाणस्य प्रभूनतरार्थस्य अतीवगंभी. रार्थस्य मुग्धजनावबोधाय विचारः किंचिदुच्यते । तथाहि जीवेति- 'पंतानि नवानां तत्वानां नामान्युक्तानि । तथाहि । जीवतत्वं १ अजीवतत्वं २ पुण्यतत्त्वं पापत ४ भाभवतस्वं ५ संवरतत्वं , .

·, । अव० वृत्त्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ।। , निर्जरातत्त्व ७बंधतत्त्वं ८ मोक्षतत्वं ९ तत्वमिति कोथ.? सतत् स्व- रूपमिति यावत् । तत्र प्रथमं जीवतत्त्वं । जीवः कीदृा ?, उच्यते। जोवति दशविधान प्राणान् धाग्यतीति जीवः । दश विधप्राणाञ्च कीदृशाः ?। "पंचेन्द्रियाणि त्रिविधं बलं च, उच्छासनिःश्वासमथा- न्यदायुः । प्राणा दशैते भगवद्भिरुक्ता-स्तेषां वियोजीकरणं तु हिंसा ॥ १ ॥” एवंविधदशप्राणधारको जोवः, तस्य स्वरूपं यद्विचार्यते तज्जीवतत्त्वम् । द्वितीयं अजीवतत्त्वं जीवादन्योऽजीवः प्राणचेतनाभ्यां रहित इतिभावः, तस्य तत्त्व स्वरूपं यत्तदजीवतत्वम । तृतीय पुण्यतत्त्व, पुण्यं कीदृशं?, यत् शुभप्रकृत्यात्मक कर्म जीवानां सौख्यं ददाति तत्पुण्यं, तस्य तत्त्वं पुण्यतत्त्वम् । चतुर्थ पापतत्वं, पापं किमु. च्यते, यद् अशुभप्रकृत्यात्मकं कर्म जीवानां दुःखं ददाति तत्पाप, तस्य तत्त्वं पापनत्त्वम् । पंचमं आश्रवतत्त्वं, आश्रवंति आगच्छति यस्मात्पापानि कर्माणि जीवेषु स आश्रवः, तस्य तत्त्वं स्वरूपं आश्र- वतत्त्वम् । षष्ठं संवरतत्वं, संनियंते निवार्यते समागच्छन्ति कर्माणि यस्मा स संवरः. तस्य तत्त्वं स्वरूपं संवरतत्त्वम् । सप्तमं निर्जरातत्वं, नितरां अतिशयेन जीर्यते क्षीयंते कर्माणि यया सा निर्जरा द्वादशधा तपोरूपा, सस्यास्तत्त्वं स्वरूपं निर्जरातत्त्वम् । अष्टमं बंधतत्व, वडूयन्ते जीवेन सह संबद्धानि कर्माणि क्रियते येन स वन्ध तस्य तत्त्वं स्वरूपं बंधतत्वम् । नवमं मोक्षतत्त्वं, सकलकर्मणां सर्वथा क्षयलक्षणो मोक्षः, तस्य तत्व स्वरूपं मोक्षतत्वम् । चशद्व एवार्थे । एतान्येव नव तत्वानि, तथा सिद्धांतोक्तप्रकारेण, शेयानि, नत कुतीथिककल्पि- तानि । कुत्रापि पुण्यपापयोर्वधे अतर्भावात् सप्तैव तत्त्वानि उक्तानि । एवं नवानां तत्त्वानां नामान्युक्तानि । इत्येकगाथा व्याख्याता ॥१॥ चउदस चउदस बाया-लीसा बासीय हुँति बायाला। सत्तावन्नं बारस, चउ नव भेआ कमेणेसिं ॥२॥ (प्रा० अ०) 'चउ०' जीवाचतुर्दश भेदाः, अजीषाः १४ मेदाः, पुण्यं ४२ भेदं, पापं ८२ भेदं, आश्रयः ४२ भेदः, संवरः ५७ मेद , निम्जेरा १२ भेदा, बन्धो ४ भेदः, मोक्षः ९ भेदः । पर्व २७६ भेदाः । जीवमेवानाह- ' - ·. (४) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि.नं. घ थी ज. (६ थी १०)॥ (१०) जीवश्चतुर्दशभेदभिन्नः, १४, अजीवश्चतुर्दशधा १४, पुण्यं द्विचत्वारिशद्भेदं ४२, पापं ब्यशीतिभेदं ८२, आश्रवो द्विचत्वा- रिंशद्भेदः ४२, संवरः सप्तपश्चाशद्भेदः ५७, निर्जरा द्वादशभेदा १२, बन्धश्चतुर्दा ४ मोक्षो नवभेदः ९, ऋयेणैषां नवतत्त्वानां भेदा भव- न्ति ॥ अथ जीवभेदश्चतुर्दशधा प्ररूपयन्नाह- (सा० अ०) अथ नवतत्वानां भेदसंख्यां कथयति, 'चउइति' एतेषां नवानां तत्त्वानां क्रमेण एते भेदा ज्ञातव्याः । यथा-चतुर्दश भेदा जीवानां । चतुर्दश भेदा अजीवानां। द्विचत्वारिंशद्भेदाः पुण्य- प्रकृतीनां । द्वयशीतिभेदाः पापप्रकृतीनाम् । द्विचत्वारिंशद् भेदा आश्रवद्वाराणां । सप्तपंचाश दा संवरस्य। द्वादशभेदा निर्जरायाः। चत्वारो भेदा बंधस्य । नवभेदा मोक्षस्य ॥ एवं नवानां तत्वानां भेदसंख्यां निगद्य अर्थतेषां भेदानां क्रमेण विवरण वक्ति- [ एगविह दुविह तिविहा, चउविहा पंचछविहा जीवा। चेयण तस इयरेहिं, वेय गइ करण काएहिं ॥१॥] ॥३॥ पगिंदिअसुहमिअरा, संनिअरपणिदिया ये सवितिचउ। अपजत्ता पजत्ता, कमेण चउदस जिअट्टाणा ॥ ३ ॥४॥ (प्रा० अ०)' एगि०' एकेन्द्रिया. सूक्ष्मेतरा., सूक्ष्मनामकर्मोद- यात् सूक्ष्माः सकललोकव्यापिनो निरतिशयिनामदृश्या., इतरे बादरकर्मोदयाद्वादराः प्रतिनियतस्थानतिन । तथा संझिनो मनो- विज्ञानवन्तः, इतरेऽसंज्ञिन पञ्चेन्द्रिया , सद्वित्रिचतुरिन्द्रिया. सप्त । ने सप्तापि पर्याप्ता अपर्याप्ताश्च । एवं क्रमेण जीवनिवासस्थानानि भवन्ति । पर्याप्तयस्तु. 'आहारसरीरिरदिय३, पजत्ती आणपाणष्ट भान मणे । चउ १ पंच २ पंच ३ छप्पिअ ४, इग १ विगला २ ऽसन्नि ३ सन्नीणं ४ ॥१॥" अजीवदानाह- (वृ०) तत्र तावदेकविधा जीवाश्चैतन्यलक्षणत्वात् , द्विविधा जीवाः संसारिणोऽसंसारिणो मुक्ताश्च, त्रिविधा जीवाः पुंस्त्रीनपुं- मकभेदाः, चतुर्दा जीवाः सुरनरतिर्यग्नैरयिकभेदात् , पञ्चविधा - - , ·, ॥ अव० वृत्यादिसमेतं नषतस्यप्रकरणम् ॥ (५) जीवा उच्यन्ते एकद्वित्रिचतुष्पश्चेन्द्रियभेदात् , पविधा जीवाः पृथव्य- प्तेजोवायुवनस्पतित्रसभेदात् , सप्तविधा जीवाः कथं ? 'एगिदियत्ति' एकेन्द्रियाः सूक्ष्मवादरभेदा द्विधा, तत्र सूक्ष्माश्चर्मचक्षुरगोचराः केव- लिदृष्टाश्चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकव्यापिनः पृथ्व्यप्तेजोवायुसाधारणव- नस्पतिरूपाः, इतरे वादरा अर्वाग्दृग्गोचरीभूताः स्थूलपृथ्व्यप्तेजो वायुप्रत्येकवनस्पतिरूपाः केवळस्पर्शनेन्द्रियभाजः। “सनियरत्ति" संझिनः पंचेन्द्रिया इतरेऽसंज्ञिनः। तत्र संजिनः समनस्काः मनोव्या- पारवन्तः सुरनरतिर्यग्नैरयिकाः, असंज्ञिनो मनोव्यापारविकलाः पञ्चे- न्द्रियाः सम्मूछेजमनुष्याश्च, ते चैतेष्वेव गर्भजमनुष्योचारादिस्थाने- त्पद्यन्ते नान्यत्र, यदुक्तं श्रीप्रज्ञापनायाम्-'कहिणं भंते सम्मुच्छि- ममणुस्सा उववज्जति, गोयमा ! अंतो मणुस्सखित्ते पणयालीसाए जोयणसयसहस्से । अड्डाइजेसु दीवसमुद्देसु पन्नरससु कम्म. भूमीसु तीसाए अकम्मभूमीसु छप्पन्नाए अंतरदीबेसु गम्भवकं तियमणुस्साणं चेव उच्चारेसु वा पासवणेसु वा खेलेसु वा सिंघाणेसु वा वैतेसु वा पित्तेसु वा सुक्केसु. वा सोणिएसु वा सुक्कपुग्गलपरि साडिएसु वा विगयकलेवरेसु वा थीपुरिससंजोएसु वा गामनिद्धमणेसु वा नगरनिद्धमणेसु वा सव्वेसु चेव असुइट्टाणेसु वा इत्थ णं सम्मु- च्छिममणुसा संमुच्छंति अंगुलअसंखिज्जभागमित्ताए ओगाहणाए, असन्नी अन्नाणी मिच्छादिट्ठी सव्वाहि पज्जत्तीहिं अप्पज्जत्तगाअंतो- मुहुत्ताउया चेव कालं करंति । विशेषणमाह-'सवितिचउ' इति, शंखसिमाकृमिजलूकादयः स्पर्शनरसनाभ्यां युक्तत्वाद्वीन्द्रियाः । पिपीलिकामर्कोटकयूकालिमाद्याः स्पर्शनरसनघ्राणयुक्तत्वानिन्द्रियाः। मशकभ्रमरमक्षिकादयः स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुर्युक्तत्वाच्चतुरिन्द्रियाः । एतैः सह वर्त्तते इति सद्वित्रिचतुरिन्द्रियाः। एते एव सप्त अपर्याप्तपर्या- प्सक्रमेण चतुर्दशधा भवन्ति । तथाहि-मूक्ष्मापर्याप्तकेन्द्रियः१ मुक्ष्मपर्या- केन्द्रियः २ वादरापर्याप्तैकेन्द्रियः : वादरपर्याप्नैकेन्द्रियः४ अपर्या: .

·(६ ) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. न. घ थी ज. (६ थी १०)॥ - , , सदीन्द्रिय.५ पर्याप्तद्वीन्द्रियः ६ अपर्याप्ततीन्द्रियः ७ पर्याप्ततीन्द्रियः८ अपर्याप्तचतुरिन्द्रियः९ पर्याप्तचतुरिन्द्रियः१० अपर्याप्तासंज्ञिपञ्चेन्द्रियः ११ पर्याप्तासंज्ञिपश्चेन्द्रियः १२ अपर्याप्तसंज्ञिपञ्चेन्द्रियः १३ पर्याप्तसं- ज्ञिपञ्चेन्द्रियः १४, एवं चतुर्दशजीवस्थानानि स्युः, पर्याप्तयस्त्विमाः- 'आहारसरीरिदिय-पज्जत्ती आणपाणभासमणे । चउपंचपंच छप्पिय, इगविगलासन्निसन्नीणं ॥१॥' कथमेतासां सम्भवः ? उच्यते-यथा जीवा एकं भवं त्यक्त्वा भवान्तरं गत्वा यथायोग्यमाहारादिपर्याप्ती- गुह्णाति, तासु सर्वासु गृहीतासु जीवानां पर्याप्तत्वं, तदसम्पत्तौ चा- पर्यासत्यमिति गाथार्थः॥जोवतत्वमुक्तम् । द्वितीयमजीवतत्त्वमाह- सा० अ., 'एगविहेनि' इह अत्र जिनशासने जीवा एकविधाः, द्विविधाः, त्रिविधाः, चतुर्विधाः, पञ्चविधाः, षड्विधाश्च भवन्ति । कथ- मित्याह-चयणत्यादि-तत्रैकधायदा विचार्यन्ते तदा चलनालक्षणल- क्षिताः । चतनाज्ञान चैतन्यमिति यावत्। तेन युता इत्यर्थः चै न्यस्य सबजीवेष्वेकरूपत्वात् १ ॥ द्विधा प्ररूप्यन्ते तदा त्रसेतरभेदतः। त्र- सा द्वान्द्रियादयः, त्रसेभ्य इतरेऽन्ये स्थावरा. पृथ्व्यादयः२॥ त्रिधा- चिन्त्यन्ते तदा वेदतः स्त्रीपुन्नपुसकवेदभेदात् ३॥ चतुर्धा चिन्त्यते त- दामरनरतियन कतिभेदन:४॥ पञ्चधा चिन्त्यन्ते तदा करणे स्प- शनादीन्द्रियै ५ ॥ षड्विधाःश्चन्त्यन्ते लदा कायैः पृथिवीकाया. टिभि षड्भेदैः ६॥ इति जीवानां षडविधत्वं दर्शितम् । इत्थं जीवानां भवानभिधायाथ प्रकारान्तरेण भेदसख्यामाह-एगिदियेति, अत्र जिनशासने चतु:श जीवग्रामा.,चतुर्दश जीवस्थानानि ज्ञातव्या- नि । यथा-पद्रिया एक शरीरलक्षणं इंद्रियं येषां ते एकेद्रिया. । ते. च द्विधा सूक्ष्मा बादराश्च। तत्र सूक्ष्मा. सर्वलोकव्यापिन- श्वर्मचक्षुपामदृश्याः । प्रतिनियतस्थानतिनो बादराः पुनर्द- श्या । ते च हयेऽपि पृथिवीकाय अप्काय-तेज काय-वायुकाय- यनस्पतिकायस्पा. । तथा द्वीद्रिया. शीररसनालक्षणे इंद्रिये येषां ते हींद्रिया.। शंख-कपर्दक-गडोल-जलूका-कृमि- प्रतगक प्रमुग्वा. | था वींद्रियाः त्रीणि शरीररसनाघ्राणलक्षणानि द्रियाणि येषां ते प्रीट्रियाः । पिपीलिका-यूका-मत्कूणोपदेहि- ·॥ अव० वृत्त्यादिसमेतं नवतत्वप्रकरणम् ।। (७) M - - -- का-मत्कोटक-गर्दभक-गोकीटक-धान्यकीटक-कुथुक्रप्रमुखा--ज्ञा- तव्याः। तथा चतुरिद्रिया चत्वारि शरीररसनाघ्राणचक्षुर्लक्षणानि इंद्रियाणि येषां तं चतुरिंद्रिया। मक्षिका-भ्रमर-दंश-मशक- कंसारिका-शलभ--ग-वृश्चिकप्रमुखा ज्ञातव्या । तथा पद्रियाः पंच शरीर-रसना-घ्राण-चक्षु-कर्णलक्षणानि इंद्रियाणि येषां ते पंचेंद्रियाः। ते च हिंधा संज्ञिनः असज्ञिनश्च । तर अज्ञिन. संमू- र्छिमा खंजन-ददुर-मास्य-सर्पप्रमुखा बांतपित्त ले मशुक्रमत्ररुधि- रादिप्रभवो वश्च मनोरहिता ज्ञेया ।ज्ञिन. पुनर्भजा. ते च तिर्यच. जलचरा खेचराः स्थलचरास्तथा मनुष्या देवा नारकाः सर्वेप्येते संज्ञिनो सन.संयुक्ता । एवं एकेद्रिया द्विभेद', द्वींद्रिया, त्रींद्रिया , चतुरिंद्रिया , पंचेंद्रिया द्विभेदा', इ.येते सप्तभेदा जीवाः सर्वेऽपि पर्याप्ता अपर्याप्ताश्च भवन्ति।ततश्चतुर्दशभेदा जीवा संजाताः। तत्र पर्याप्तास्ते कथ्यन्ते ये स्वकीयपर्याप्तिभिः सर्वाभि. संपूर्णा भवंति। पर्याप्तय पुन, षडू भति । यथा-आहारप ित १, शरीर- पर्याप्तिः २, इद्रियपर्याप्ति. ३, उच्छासनिःश्वासपयाप्ति ४ भाषापर्यानिः ५, मन.पर्यातिः ६। पर्याप्तिशब्देन शक्तिरुच्यते । तत्र एकेद्रियाणां आहार-शरीर-द्रिय-उच्छासनि श्वासलक्षणाश्चतस्रः पर्याप्तयो भवति । हींद्रियत्रींद्रियचतुरिद्रियाणां आहार शरीरेट्रियोच्छा- सनिःश्वासभाषाल क्षणा: पंच पर्याप्तय. स्यु. । असंक्षिपञ्चेन्द्रिया मनोरहिताः पूर्वोक्ता. पञ्चपर्याप्तयः स्युः । संज्ञिप,द्रियाणां पुनः आहार शरीर इतिय उच्छासनिःश्वास-भाषा-~-मनोलक्षणा षट्- पर्याप्तय स्यु । एवं येषां जीवानां यावन्मात्र पर्याप्यो भवंति ते जीवास्तावन्मात्राभिःसर्वाभि पर्याप्तिभिःसंपर्णा, पर्याप्ताः कथ्यते। तचिपरीता पुन. अपर्याप्ता मन्तव्याः। मूक्ष्मैकट्रियपर्याप्माः मूमैर्के- द्रियापर्याप्ता ब दरद्रियपर्याप्ता वादरैकेंद्रियापर्याप्ताः । एवं द्वित्रिचतु पंचेंद्रियसझ्यसंशिन. पर्याप्तापर्याप्ताः स जीवाश्चतुर्द- शभेदा ज्ञातव्या । इति जीततत्त्वं प्ररूपितम। [नाणं च दंसणं चेव, चरित्तं च तवो तहा। वीरियं उचओगो य, एयं जीवस्स लक्खणं ॥२॥५॥ [(अ.) ज्ञानदर्शनचारित्रतपोवीर्योपयोगलक्षणो जीव इति] , ·- (८) ॥ श्रीनवतत्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०) ।। [आहारसरीरइंदिय, पज्जत्ती आणपाण भासमणे। चउ पंच पंच छप्पिय, इगविगला सन्निसन्नीणं ॥३॥६॥ - [(अ०) पूर्व व्याख्यातस्वरूपा] , [पणिदियत्तिबलूसा-साऊसपाण चऊ छ सग अट्ट । इगदुति चउरिंदीणं, असन्निसन्नीण नव दस य॥४॥७॥ [(अ०)पञ्चेन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि, त्रयो बला मनोबलप्रभृतयः, उच्छ्वास , आयुश्चेति दश, प्राणाः संसारिजीवलक्षणानि, तेषु च चस्वारः षट् सप्ताष्टौ क्रमश. एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियाणां, असंज्ञिसंज्ञि- नोर्नवदश च क्रमश., अयं भावः एकेन्द्रियाणां स्पर्शनेन्द्रियकाय- बलांच्छवासायूरूपाश्चत्वारः प्राणा, द्वीन्द्रियाणां रसनेन्द्रियवचोवल- सहिताः षट् , त्रीन्द्रियाणां घ्राणेन्द्रिययुताः सप्त, चतुरिन्द्रियाणां चक्षुरिन्द्रियसमेता अष्टौ, असंज्ञिन. पञ्चेन्द्रियनिरश्च: श्रोत्रेन्द्रिया- न्विता नत्र, क्वचिदज्ञिनि मनुष्येऽपि नवोच्यन्ते क्वचिदष्टायपि नच तत्सम्यगवसीयते लब्ध्यपर्याप्तकस्य असंज्ञिमनुष्यस्योच्छ- वासभाषानुपपत्तेः, सझिनां च मनोयोगवता मनोबलहिता दशेति ] || धम्माधम्मागासा, तियतियभेया तहेव अध्धा य । खंधा देसपणमा, परमाणु अजीव चउदसहा ॥४॥ ८॥ (प्रा० अ०) धम्मा० धारयति गतिपरिणतान् जीवपुदगलां- स्तनम्बभावत्वे इति धर्मः । अस्तयः प्रदेशास्तेषां काय: सातो- ऽस्तिकायः, धर्मश्चामावस्तिकायश्च धर्मास्तिकायः, तद्विपरीतोऽधर्मा- स्तिकायः, आकाशास्तिकायः प्रतीतः, पते प्रयोऽपि त्रित्रिभेदाः। यथा धर्मास्तिकायो धर्मास्तिकायदेशो धर्मास्तिकायप्रदेश इति । सकलदेशप्रदेशानुगतसमान परिणामवत् द्रव्यं धर्मास्तिकाय । तस्यव देशी बुन्द्रिकल्पितो यादिप्रदेशात्मको भागो धर्मास्तिकायदेशः । तस्यैध प्रदेशो निर्विभागभागो धर्मास्तिकायप्रदेशः। ते चासङ्ख्येया. लोकाकाशप्रमाण-यात तेपां. ण्यं अधर्मास्तिकायाकाशास्ति- ·॥ अथ० वृत्यादिसमेतं नवतत्वप्रकरणम् ।। - कायावपि, तदेवमेते नव भेदाः। तथैव अद्धा च काल , स च काल: एकविध एव वर्तमानसमयलक्षणोऽतीतानागतयोविनष्टानुत्पनत्वे- नाऽसत्त्वात् । पुद्गलाः,चउहेत्यग्रे वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते। पुदग- लाश्चतुर्धा स्युःसंहतिविशेषभाज पुद्गलाः स्कन्धाः १, देशी स्कन्ध- भागा २,प्रदेशा स्कन्धानामेव मूक्ष्मतमभागाः३। परमाणवो निरंशाः, स्कन्धरूपत्वात् परिणताः स्कन्धा देशा प्रदेशा परमाणव, बहुवचनं सर्वेषामानन्त्यख्यापनार्थम् । स्कन्धप्रतिबद्धा प्रदेशा. स्कन्धारम्भका परमाणव इत्यनयोविशेष । एवमजीवाश्चतुर्दशधा, मूलभेदै पुनरमी कति स्युरित्याह-॥ ४ ॥ (३०) धर्मास्तिकायः, अधर्मास्तिकायः, आकाशास्तिकायः, नित्यावस्थितैकद्रव्यारूपिणो निष्क्रिया लोकव्यापकाः । असङ्- ख्यातप्रदेशौ धर्माधम्मौं, अनन्तप्रदेशात्मकं त्वाकाशमिति । प्रत्येक त्रित्रिभेदा भवन्ति । तथाहि- धर्मास्तिकायस्कन्धः १, धर्मा- स्तिकायदेशः २, धर्मास्तिकायप्रदेशः ३, अधर्मास्तिकायस्कन्धः ४, अधर्मास्तिकायदेशः ५, अधर्मास्तिकायप्रदेशः ६, आकाशास्तिकाय- स्कन्धः ७, आकाशास्तिकायदेशः ८, आकाशास्तिकायप्रदेशः ९, । तत्र लोकव्यापी स्कन्धः, तदेकदेशो देशः, तस्याप्येकतरो देशः प्रदेश इति त्रयाणामपि धर्मास्तिकायादीनां नव भेदाः । तथैव अध्धा कालो वर्तनापरिणामक्रियापरापरत्वस्वरूपः । अयमेक एव स्कन्धादि- रहितत्वात् , एवं दश। चकारात् पुद्गलास्तिकायः। सङ्ख्यातासङ्- ख्यातानन्तप्रदेशमयः स्पर्शरसगन्धवर्णवान् शद्ववन्धसूक्ष्मस्थौल्यसं- स्थानभेदतम छायातपोद्योतवांश्च, स च स्कन्धदेशप्रदेशकेवलपरमा- णुभेदाच्चतुर्दा । एवं चतुर्दश । नत्र केवलपरमाणुरूपः ब्यादिपरमा- णुसंयोगाभाात् , इत्यजीवश्चतुर्दशधा स्यादिति गाथार्थ । अजीव- स्योत्तरभेदान् गाधा नाह- (सा० अ०) अजीवतत्वमाह । 'धम्माधम्नेति'-एते चतुर्दश- भेदा अजीवानां । धर्मास्तिकाय अधर्मास्तिकाय. आकाशास्तिकाय , ·। १०) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. ध थी ज. (६ थी १०)॥ गते प्रयोपि प्रत्येक विधा। तथाहि। धर्मास्तिकायस्य स्कंधः देशः प्रदेशः तथा अधर्मास्तिकायस्य प्रयः तथा आकाशास्तिकायस्य प्रयः । एवं नवभेदा अभूवन् । तत्र अस्तीनों प्रदेशानां कायःलमूहः अस्तिकाय । तत्र स्कंध कीदृग् ? उच्यते । चतुर्दशरज्ज्वात्मके लोके मकलोऽपि या धर्माऽस्तिकायः स सर्वोऽपि स्कंधः कथ्यते । तस्य धर्मास्तिकायस्य कियन्मात्री भागो देश उच्यते । तस्य धर्मास्ति- कायस्य निर्विभागो भागः प्रदेशः। एवं अधर्मास्तिकायाकाशास्ति- काययोरपि स्कंध-देश-प्रदेशा ज्ञेया। तथाद्धा कालः समयादि- लक्षण. स च दशमो भेदः। तथा पुद्गलानां चत्वारो भेदा स्कंध ---देश-प्रदेश-परमाणवश्च । तत्र व्यणुकादयः क्रमेण एकादिवृ- या अनन्ताणुकावसानाः स्कंधाः। तेषां कियन्मात्रा भागा देशाः प्रोच्यते । तेषां निर्विभागा भागाः पुनः प्रदेशा उच्यते । परमाणव: पुनः परस्परमसंबन्द्रा अतीवसूक्ष्मा: स्कंधादिकारणरूपा निर्विभागा पव ज्ञ तव्याः । एक अजीवाः चतुर्दशभेदा भवंति । अथैतेषां विशेषस्वरूपं रुपयति ॥ धम्माधम्मा पुग्गल, नह कालो पंच हुंति अजीबा। चलणसहायो धम्मो, थिरसंठाणो अहम्मो य॥ ॥१॥ (प्रा० अ०) 'धम्मा० गाथापूवाई सुगमम् । नवरं धमास्तिका- याद्या अजीवा एव जीवेन सह षड द्रव्याणि । पुद्गलं विना चत्वारो- ऽमी अमृता निष्क्रियाच, पुद्गलास्तु रूपिण | रूपं 'रूपस्पर्शादिसन्नि- वेशी भूनिरिति' वचनात् । तदेपामस्तीनिरूपिण.। तेषामेव रूपादि- मत्वात् , रूपग्रहणं गन्धादीनामुपलणं, तद्यतिरेकेण नस्यासम्भवात् । अनन्तानन्तपरमाणुमचयरूपा.स्कन्धा मांसचक्षुर्यायाः स्तरमकुम्भा- दय., तदयाया अचित्तमहास्कन्धादय. । धमाधर्मी चैकजीयप्रदेश प्रमितामाख्येयप्रदेशी लोकव्यापिनी । आकाशमनन्तप्र शं लाका- लोकव्याधि, पुदगलाः पुनरनन्ता लोकवर्तिन गव । कालस्तु तत्त्वतो वर्तमानरूप पच। अती न देशप्रदेशकल्पना । गाथापश्चान्न एषां लक्षणं नत्रकार एवं व्याचष्टे । 'चल' गतिलक्षणो श्रमान्तिकायः, मियान्यान पदार्थानामवस्थानं यस्मादम वधर्मास्तिकाय. ! अव- मितिलक्षण इत्यर्थ | प हि मनुप्यादिप्रयत्नाइप्रयत्नाहा पदार्था- नांदो गतिम्तिहेत, अलोके वेतयोग्भावात्सेन्द्रदेवप्रयत्नेनापि , ·पड द्र- ॥ अव० वृत्त्या दिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ (११) गतिस्थिवी न स्यातामित्यनयो सामान्येनास्तित्वस्थापन, विशेषस्तु गन हस्त्यादिभ्यो शेयः ।। (१०) व्याख्या-धर्मास्तिकायः अधर्मास्तिकायः पुद्गलास्ति काय आकाशास्तिकाय कालः पञ्च पञ्चसङ्ख्या मूलपदार्था अजीवा भवन्ति । गाथापूर्वार्द्धार्थः । धर्माधम्मयोः किं लक्षणमिति गाथोत्त- रार्द्धनाह-'चलणसहावो धम्मो, थिरसंठाणो अहम्मो य' व्याख्या- धर्म धलनस्वभावागत्यवष्टम्भकखात्, तदभावादलोके पाकशासनप्रे- रितमपि वज्र केशाग्रमात्रमपि न पुर प्रयाति । अधर्मश्च स्थिरसंस्थानो निश्चलस्वभावः स्थित्युपष्टम्भकलाद, यतः पर्वतादीनां स्थैर्य स तत्स्वभाव इति गाथार्थः । आकाशास्तिकायस्वरूपमाह- ( सा० अ० ) धर्मास्तिक यः १ अधर्मास्तिकायः र पुद्गलास्ति- कायः ३ नभ आकाशास्तिकायः ४ कालः समयादि: ५ एतानि पञ्च द्रव्याण्यजीवाः प्रोच्यन्ते, षष्ठ जीवद्रव्यमेवं जिनशालन, व्याणि कथ्यन्ते ६ ॥ अथ क्रमेण धर्मास्तिकायादीनां लक्षणमाह चलणेत्यादि-चलनस्वभावो धर्मासिनकाय:, जीवानां पुद्गलानां च गमनं कुर्वतां यद् द्रव्यं साहाय्यं ददाति तद्धर्मास्तिकाय.। यथा मत्स्यानां जलं तथा धर्मास्तिकाय इत्यथः । स्थिरमस्थ न: पुनर- धर्मास्तिकाय., स्थिरसंस्थान इति किमुच्यते १ यद्रव्यं जीवपुद्गलानां स्थिति कुवेनां सान्निध्यं ददाति ल अधर्मास्तिकाय इति स वा एनौ धर्माधर्मास्तिकायौ यत्र वर्तेते स लोकाकाशचतुर्दशरज्जुप्र- माणः, ततः परस्त्वलोकाकाश. । एवं धर्माधर्मास्तिकाययोर्विशेष- स्वरूपं प्ररूपितं । अथाकाशपुद्गलयो. स्वरूपमाह- अवगाहो आगासं, पुग्गलजीवाण पुग्गला चउहा। खंधा देसपएसा, परमाणू चेव नायव्वा ॥६॥ १० ॥ (प्रा० अ० ) अवगाहोऽवकाशः, पुदगलानां जीवानां च यत्र तदाकाशं, कालपुद्गलयोश्चात्र सुज्ञानत्वाल्लक्षणं नोक नच्चेदम्-शीता तपवषादयन्यहेतु कालः, वर्णगन्धरसस्पर्शशद्वान्धकागदि लक्षणा- वपुदगला । ते चतुर्दा, स्कन्धा देशाः प्रदेशा पमाणवश्च ज्ञात- या । ननु स्कन्धभेदाः? प्रागेवोक्ता, सत्यं. किन्तु न तत्र पुद्गल- भेदत्वेनेति ॥ १ , , ·( १२ ) ॥ श्रीनवतत्वपरिशिष्टानि. न, घ थी ज. (६ थी १०)॥ , , , (१०)-'अवगाहो आगाशं', कोऽर्थः यत्र यत्र गच्छतो गमनं भवति, तत्र तत्राकाशः यथा कुड्यादौ कीलकप्रवेशः, 'पुग्गल त्ति पूर- णगलनधर्माणः पुद्गलाः, ते च पुद्गलजावानामर्था नित्या जीवा- श्रितपुद्गलानां पुद्गलाः शरीरवाङ्मनःप्राणापानरूपाः सुखदुःख- जीविनमरणोपग्रहाश्चतुर्दा ज्ञातव्याः। कथं ? स्कन्धदेशप्रदेशपरमा- णुरूपा इति गाथार्थः ॥ सम्प्रति अद्धास्त्ररूपमाह- ( सा० अ०) अवगाहो-इति जीवपुद्गलानां अवकाशः जी- वानां पुद्गलानां च यद् अवकाशं ददाति तत् आकाशं, तत् आकाशद्रव्यमिति भावः। पुदगलाश्चतुर्विधाः स्कंध-देश-प्रदेश परमाणुभेदैर्ज्ञातव्याः । स्कंधादीनां स्वरूपं पूर्वमेवोक्तं ज्ञातव्यम् ॥७॥ अथ काल स्वरूपमाह ॥ [सइंधधार उजोय, पभाछायातवेइय। बन्नगंधरसाफासा, पुग्गलाणं तु लक्खणं ॥२॥॥११॥ [ ( अ०) शद्वान्धकारोद्योतप्रभाछायातपवर्णगन्धस्पर्शा एते पुदगलपरिणामा पुद्गललक्षणं वेति भावः ।। समयावली मुहत्ता, दीहा पक्खाय मासवरिसाथ। भणिओ पलिया सागर,उस्सपिणी सप्पिणीकालो।।७।१२।। ( प्रा० अ०)-'सम० समयः सर्व लूक्ष्मः कालः श्रुतोक्तपट्टशा- टिकापाटनदृष्टान्ताज्जयः, असङ्ख्यातैः समयैरेकालिका, ताभिः २५६ आवलिकाभिः शुलकभवग्रहणं निगोदजीवाः पूर यन्ति । मु- हुर्ता घटिकाढयरूपः, "एगा कोडी सत्तसद्धिलक्खा, सत्तहत्तरीसहस्सा य। दो असया मोलहिआ, आवलियाणं मुहुत्तम्मि ।। १ ।।" दिव- मादयः प्रमिहाः । अथ द्विचत्वारिंशत्पुण्यभेदानाह- (१०) ममयः परमनिकृष्टः कालः, नतः कालान्तरं सूक्ष्मं नास्ति, निविभागलान् । अमङ्ख्यातः समयैरावलिका, पट् पश्चाशदधिकटि. मन्या आपलिकानामेकः क्षुल्लकभवः, पत्रिंशदधिकपञ्चशतपञ्चप टिमहालकवरक मुहत्तं घटिकाद्वयप्रमाणं, त्रिंशद्भिर्मुहत्तैर्दिवसः, पभ्रदशभिदि कसैः पक्षः, द्वाभ्यां पक्षाभ्यां मासः, द्वादशभिर्मासर्वपः, अनेन क्रमेण शीर्षप्रहेलिकायावत् सङ्ख्यानः कालः, ततः परम- ·॥ अथवृत्यादिसमेतं नवतत्वप्रकरणम् ॥ (१३) , सङ्ख्यातः कालः पल्योपमादिकः, तद्वक्तव्यता चैवं- आयामदीपों डत्वेन योजनप्रमाणः कूपः क्रियते, ततः सोऽनुक्रमेण सप्तदिनजात- युगलिककेशनिर्विभागखण्डैः संनिचितं भ्रियते, ततो वर्षशतैर्वर्षशतै- रेकै केशाग्रमुद्भियते । यावता सर्वथा शुपिरीभवति,एवमेकं पल्योपम स्यात् , दशकोटाकोटिपल्योपमैरेक सागरोपमं, दशकोटाकोटिसाग- रोपमैरेका उत्सप्पिणी, तारन्मात्रावसप्पिणी,एवं रूपः कालो भणित: तीर्थकरैरिति एतदर्थप्ररूपिका वृहत्सङ्ग्रहणिगाथाश्चैताः- "जं जोयण विच्छिन्नं, तं लिउणं परिरएण सविमेसं। तावइ उम्बिद्धं, पल्लं पलिओवमं नाम ॥ १ ॥ एगाहिय बेहिय तेहियाण, उक्कोसं सत्तरत्ताणं । सम्मत्तं संनिचियं, भरियं तं वालकोडीणं ॥ २ ॥ वाससए वाससए, इकिके अवहियंमि सुहुमंमि। सुहुमं अद्वापलियं, हवति वासा असंखिजा ॥ ३ ॥ एएसिं पल्लाणं, कोडाकोडी हविज दसगुणया । तं सागरोवमस्सवि, परिमाणं हवइ एगस्स |॥ ४ ॥ दस तागरोवमाणं, पुन्ना उ हुति कोडाकोडिउ । उस्सप्पिणीइ माणं, तं चेवुस्सप्पिणीए वि ॥५॥" इति गाथार्थः।। अद्धास्त्ररूपमुक्तं, अथपुण्यतत्वस्य प्रकृतीर्गाथा- युगेनाह- (सा० अ०) समयावलीति-समयोऽन्यंतसूक्ष्मकाल: । आव- लिका असंख्यातसमयप्रमाणा| निगोदजीवानां एकश्वासोच्छासमध्ये सप्तदशवारान् यावन्मरण अष्टादशसंख्योप्तत्तिरपि भवति. तेषां आयुः (२५६) आवलिका मानं, मुहूर्त घटीद्वयप्रमाणं । दिवसोऽहोरात्ररूपः विशन्मुहर्तप्रमाणः । पक्षः पंचदशाहोरात्ररूपः। मासः पक्षद्वयप्र- माणः । वर्ष द्वादशमासप्रमाणं । पल्यापमं कुपदृष्टांतेन प्रसिद्धम् सागरोपमं दशकोटाकोटीपल्योपमप्रमाणम् । उत्सर्पिणो दशकोटाको- टीसागरोपमप्रमाणा। उत्सर्पिणीप्रमाणैवावसर्पिणी । पपसर्वोऽपि कालः सूर्यगतिक्रियापरिच्छिन्नी ज्ञातव्यः । एवं अजीवतत्त्वस्य चतुर्दशभेदा प्रोक्ताः ॥ इत्यजीवतत्वम् ॥ अथ पुण्यतत्यं द्विचत्वारिंशद्भेदं यिवृणोति ।।

·(१४ ) ॥ श्रीनवतत्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०)।। , [एगाकोडी सगसट्टिलक्खा, सत्तहत्तरी सहस्सा य । दोयंसया सोलहिया, आलिआ इगमुहत्तंभि ॥६॥॥१३॥ [(अ०) पूर्ववणितस्वरुपा आवलय एकमुहूतें एक कोटी सप्तष- ष्टिलक्षाः सप्तसप्तति: सहला द्वेशते षोडशाधिके १६७७७२१६ इति संख्याकाः॥] [तिन्निसहस्सा सत्तय सथाणि, तिहत्तरं च उसासा। एग(स)मुद्धत्तो भणिओ,सब्वेहिं अणंतनाणीहिं॥७॥॥१४॥ [ (अ०) त्रयः सहस्राः सप्त च शतानि त्रिसप्तत्युत्तराणि च उच्छ्वासा इति सामान्यत उक्तावपि उच्छ्वासनि:श्वासा इति घाच्यं वक्ष्यमाणवच सामर्थ्यात् । एकः (षः) मुहर्तः कालविशेषः भणित: सर्वरनन्तज्ञानिभिः सर्वरियः। उक्तं चागमे "हिस्स अ- णवगल्लस्स, निरुवकिट्टस्स जंतुणो। एगे ऊसासनीसासे, एस पाणुत्ति वुच्चइ ॥ १॥ सत्तपाणूणि से थोवे, सत्तथोवाणि से लवे । लवस- त्तहत्तरीए, एस मुहुत्ते वियाहिए ॥ २ ॥” इति ॥] [परिणामि जीवमुत्तं, सपएसा एग खित्तकिरियाय । णिच्चं कारणकत्ता,सबगयमियरेहि अपवेसे॥॥॥१५॥ [( अ०) तदेवं जीवतत्वाजीवतत्त्वनिरूपणेन षड् द्रव्याणि प्रख्यापितानि, तत्र पट्सु द्रव्येषु किं किं द्रव्यं परिणामित्वादि- पर्याययुगिति प्ररूणणायाह-परिणमन परिणामः, स च "परिणामो- प्रार्थान्तर-गमनं न च सर्वथा विनाश:। न च सर्वथा व्यवस्थानं, परिणामस्तहिदामिष्ट' ॥१॥ इत्येवंलक्षणः पर्यायान्तरप्राप्तिरिति तात्पर्य, सोऽस्यास्तीति परिणामी, परिणामिनौ च जीवपुद्गलौ स्यमावत पव, नान्ये, अन्येषां धर्मास्तिकायादीनां औपाधिके परिणामित्वे मत्यपि न तदिह ग्रानं स्वभावतः सदैवैकरूपत्वात्, चैतन्यवान जीवः स च जीव पय, मूर्तीरूपादिसग्निवेशस्तदस्या- स्तोति मूर्त, तश पुद्गलबन्यमेय, निरंशा विभागाः प्रदेशातैः सह वर्तन्ते ये च ते मप्रदेशास्तं च धर्माधर्माकाशजीवपुद्गलास्याः पश, सप्रदेशत्यादेवास्तिकाया अपि त एवं पञ्च, अस्तीनां प्रदे- ·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ (१५) . , शानां कायः समूह अस्तिकाय इति व्युत्पत्तेः, धर्माधर्माकाशद्रव्या- ण्येकैकानि । अवगाहदानसामर्थ्यादाधाररूपं क्षेत्रमाकाश एय, जीवपुद्गलौ विनसाप्रयोगाभ्यां क्रियावन्तौ, धर्माधर्माकाशकाला- नित्यद्रव्याणि शाश्वतस्वरूपाणि, पुद्गलजीवौ तु परिणामित्वादे- यानित्यौ, धर्माधर्माकाशकालपुद्गलाः गतिस्थित्यवगाहवर्तना- शरीरवाङ्मन, प्राणापानादिजीवकार्यहेतव इति पञ्चकारणद्रव्याणि । पुण्यपापबन्धमोक्षादिकर्तृत्वं जीवस्येति कर्ता जीव एव । लोकालोक- व्यापित्वरूप सर्वगतत्वं त्वाकाशस्यैव, लोकाक शव्यापित्यापेक्षया तु धर्माधर्मयोरचित्तमहास्कन्धावस्थायां पुद्गलस्य केवलिसमुद्घा- तावस्थायां जीवस्यापि । कालद्रव्यं तु मनुष्यक्षेत्र पेक्षया सर्व- व्यापि न तु बहिः। सर्वद्रव्याणामेकस्मिन् क्षेत्रेऽन्योन्यप्रवेशयत्वेऽपि खस्वस्वरूपापरित्यागादप्रवेशत्वम् ॥]" [दुपिण य एगं एगं, पंचत्ति य एग दुण्णि चउरो य । पंचय एगं एगं, एएसि एय विष्णेयं ॥ ९॥] ॥ १६ ॥ [(अ) 'दुण्णि'त्ति द्वौं जीवपुद्गलौ, एकं जीव, द्रव्यं एक पुद्गलद्रव्यं, पञ्च धर्माधर्माकाशजीवपुद्गलद्रव्याणि, त्रीणि धर्माधर्मा- काशद्रव्याणि, एकमाकाशद्रव्य, द्वौ जीवपुद्गलौ, चत्वारि धर्मा- धर्माकाशकालद्रव्याणि, पञ्च धर्माधर्माकाशकालपुदगलाः, एक जीवद्रव्यमेकमाकाशद्रव्यम ॥ ] सा उच्चगोअमणुदुग-सुरदुगपचिंदिजाइपणदेहा । आइतितYणुवंगा, आइमसंघयणसंठाणा ॥८॥१७॥ (प्रा० अ०) 'सा उ०' शातावेदनीयं कर्म, उच्चैर्गोत्रं, मनुष्य- शिकं मनुष्यगतिर्मनुष्यानुपूर्वी, आनुपूर्वीनाम द्विसमयादिविग्रहेण भषान्तरं गच्छतो जन्तोर्वृषभनासिकार कल्पा अनुश्रेणिनयनमि- त्यर्थः, देवगतिर्देवानुपूर्वी, पञ्चेद्रियजातिनाम, औदारिकर्वत्रिया- हारकतैजसकार्मणरूपाणि देहानि, औदारिकवैक्रियाहारकाणामगो- पाङ्गानि, वज्रर्षभनाराचसंहननं, समचतुरस्रसंस्थानं ॥ ८ ॥ (१०) यदुदयात् सात सौख्यमनुभवति तत्सातवेदनीयम १, , ·(१६)॥ श्रीनवतवपरिशिष्टानि, नं. घ थी ज. (६ थी १०)। , यदुदयादुत्तमकुले उत्पत्तिस्तदुच्चैर्गोत्रम् २, यदुदयान्मनुष्यगतौ मनु- प्यानुपूर्व्या चोत्पादस्तन्मनुष्यद्विकम् ४, यदुदयाद्देवगतौ देवा- नुपूर्ध्या चोत्पादस्तद्देवद्विकमेवं ६, तत्रानुपूर्वी कोऽर्थः एतस्माद्देवा- दिभवाच्च्युतस्य मनुष्यादिभवान्तरं चाप्राप्तस्यान्तराले यः कालः सा अनुपूर्वी । यदुक्तं कर्मग्रन्थेषु 'खित्तविवागाणुपुदी' इति, यदुदया- त्पञ्चेन्द्रियजातित उत्पत्तिः सा पञ्चेन्द्रियजाति:9, देहाः पञ्च, औदा- रिक ? वैक्रिय २ आहारक ३ तैजस ४ कार्मणरूपाः तत्र यदुदया- दौदारिकमसारपुद्गलमयं तिर्यग्मनुष्यशरीरादिकमुत्पद्यते, तदौदा- रिकं, यदुदयाद्वेक्रियैः सारनरैः पुद्गलैर्देवनैरयिकादिशरीरमुत्पद्यते नद्वैक्रियं ९, यदुदयाचतुर्दशपूर्वधरः सातागमसंशयः आहारकपुद्- गलैब्राण्यादिभिरप्यप्रतिहतैः शरीरं करोति तदाहारकशरीरम् १०, यदुदयादाहाररसादिकं जीर्यति तत्तैजसशरीरं ११, यदुद- यादितरशरीराभावेनकर्मपुद्गलमयं शरीरं भवति तत्कार्मणं १२, नदन्तरालविग्रहगतौ केवलिसमुद्घातावसरे त्रिसमयमुत्कृष्टं स्यात्। त- म्पिश्च सनि जीयोऽनाहारकः तदेवं शरीरपञ्चकं आधत्रिकतनूपाङ्गानि, आघानामौदारिकवैक्रियाहारकशरीराणामुपाङ्गानि शिरःपृष्ठादीनि मिश्ररूपाणि, नथाहि-औदारिकमिश्रमिति त्रयं यदुदयाद्भवतीत्यर्थः, कथमेपां मिश्रसम्भवः१, इति उच्यते-औदारिकं तनुं त्यक्त्वा देवादि- गती क्रियशरीरं सृजतस्तस्मिन्यापूर्ण मिश्रता । एवं शेषयोरपि नैजसकार्मणयोस्तु न मिश्रत्यम, अङ्गोपाङ्गाभावादित्युपाङ्गत्रयं१५, आदिमसंहननसंस्थाने, संहननानि षट् , तत्रादिमं संहननं बज्रप- भनागचं, तम्य किं स्वरूपम् । ? इत्युच्यते- वज्र कीलिका, ऋपभः पट्टवन्धः,उभयनो मर्कटवन्धः नाराचं,यदुढयादेवमस्थिरूपना(रचना) यत्र नवर्पभनाराचसंहननम् । संस्थानानि षट् तेष्वादिमं संस्थान समचनुग्म्राग्व्य प्रमाणोपेनोर्वाधाकायस्पं यदुदयाद्भवनि १७ , ·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्यप्रकरणम्-॥- 1 अत्र द्विवचनस्य बहुवचनं प्राकृतत्त्वात्, यदुक्तं “बहुवयणे दुवयणं, छढिविभत्तीइ भन्नइ चउत्थी । जह हत्था तह पाया, नमुत्थुः देवाहिदेवाणं" इति ॥ - .. (सा० अ०) 'साउञ्चगोअ 'इति', इति पुण्यतत्वस्य एते द्विचत्वारिंशभेदा भवंति । यथा-सातं सातावेदनीयं कर्म, येन जीवः सौख्यानि लभते १, उच्चैर्गोत्रं यस्मिन्नुत्पन्नो जीवः सर्व- जनमान्यः स्यात् २, मनुष्यवि मनुष्यगति-मनुष्यानुपूर्वीरूपम्, यया कर्मप्रकृत्या जीवो मनुष्यगतित्वं लभते सा मनुप्यगति ३,। यया कर्मप्रकृत्या मनुष्यगतिबद्धायुर्जीयोऽन्यत्र गच्छन् मनुष्यगतौ आनी- यते सा मनुष्यानुपूर्वी ४, । सुरधिकं सुरगति-सुरानुपूर्वीरूपं । ५-६, मनुष्यगति-मनुष्यानुपूर्वीयत् शेयं । पंचेंद्रियजाति यया जीव- स्य पंचेंद्रियावं स्यात् । ७, पच देहाः शरीराणि । औदारिक 2- क्रिय आहारकं तैजसं कार्मणं च । औदारिकं उदारैः स्फारः पुद- गलैः निष्पन्नं तत् औदारिकम् । तिर्यङ्मनुष्याणां योग्य शरीरम । ८, वैक्रियं विधक्रियाया निष्पन्नं देवनारकाणां शरीर तच्च स्वाभाविक वैक्रियलब्धिकृतं च शरीरं ज्ञेयम् ।९, आहारकशरीरं यत् चतुर्दशपूर्व- धरैः संदेहोच्छेदाय तीर्थकरऋद्धिदर्शनाय वा महाविदेहगमनार्थ एकहस्तप्रमाणमत्यंत विशिष्टरूपसंपन्नं विधीयते शरीरं तत् आहार- कशरीरम् १०, तैजसशरीरंतत् येन शरीरेण जीवैः आहारो गृहीत. खलरसादिधातुरूपतया परिणति नीयते यशात्तपोलब्ध्या तेजो- लेश्यानिर्गमश्च क्रियते तत्तैजसं । ११, कार्मणशरीरं अष्टविधकर्म वि. काररूपं सर्वशरीरकारणभूतं । १२, तैजसकार्भणशरीरे ससारिजी- वानां अनादिकालसबद्धे भवत: । मोक्षगमनं विना तयोः कदापि वियोगो न स्यात् । एवं द्वादशपुण्यप्रकृतयोऽभूवन् । आदिशरो- रत्रयस्य उपांगानि । औदारिकस्य १३ वैक्रियस्य १४ आहारकस्य १५, तैजसकार्मणयोन भवन्ति । आदिसंहननं वरिषभनाराचसंहन- नलक्षणं । १६, संस्थानं समचतुरस्ररूपं । १७ ॥ । वन्नचउक्का गुरुलहु, परघाऊसास आयधुज्जो। सुभखगइनिमिणतसदस, सुरनरतिरिआऊनित्थयरं॥१९ ·। (१८) ॥ श्रीनवतस्वपरिशिष्टानि.नं. ध थी ज. (६ थी १०)॥ - (प्रा० अ०) 'वन्न' शुभा वर्णगन्धरसस्पर्शाः, अगुरुलघुनाम कर्म " अग न गुरु न लहुरं, जावइ जीवस्स अगुरुलहुउदया । परघा उदया पाणी, परेसिं बलिणंपि होइ दुद्धरिसो ॥ "ऊससिणल द्विजुत्तो, हवेइ ऊसासनामवसा" "रविबिंबे उ जिअंगं, तावजुअं आयवाऊ" "अणुसिणपयासरूवं, जीअंगमुजोयए इहुजो- आ॥" शुभबिहायोगतिहंसादीनामिष, “अगोवंगनियमणं, नि- म्माणं कुणइ सुत्तहारसम", "तस १ बायर २ पज्जत्त ३, पत्तेअ ४ थिरं ५ सुभं च ६ सुभगं च ७ । सुस्सरा ८ इज ९ जसं, तस- दसगं" सुराद्यायुम्रयं "तित्थेण तिहुअणस्स वि, पुज्जो से उदय- केवलिणा" ॥ ९ ॥ अथपापभेदानाह- , (०) 'वण्णचउक्कत्ति यदुदयाज्जीवस्य शुभो वणः शुभो- गन्धः शुभो रसः शुभः स्पर्शः स्यादिति वर्णचतुष्कं २१, यदुदयात् सर्वजीवापेक्षया निजं निजं शरीरं अगुरुलघु न च गुरुकं न च लघुकं भवति नदगुरुलघुनामकर्म २२, यदुदयात् वीर्यातिशयेन शत्रून् व्यापादयति तत्पराघातनामकर्म २३, यदुदयात् जीवितव्यलक्षण उच्छ्वासनिःश्वासवातः प्रवर्त्तते तदुच्छवासनामकर्म २४ यदुदया- द्रविविम्बे तापवच्छरीरं भवति तत्सूर्यविम्बस्यातपनामकर्म २५, यद्याद्नुष्णेऽपि देहे खद्योनवदुद्योतः स्यात्तदुद्योतनामकम्म २६, यदुदयात् हंसगजादिवत्त्व( सुंद)रा गतिर्भवति सा शुभविहायो- गति: २७, यदुदयात् स्वस्वस्थानेषु चक्षुराद्यङ्गोपाङ्गानां निप्पत्तिस्त- निर्माणनामकर्म२८, 'तसदसग'त्ति यदुदयात्रसति चलति द्वीन्द्रिया- दिजीवस्तत्रसनामकर्म२९, यदुदयाच्छद्मस्थगोचरीभूतं पट्विधजीव- निकायस्य शरीरं तद्वादरनामकम्म ३०, यदुदयादाहारशरीरेन्द्रियो- न्छवासनिःश्वासभाषामनोभिः परिपूर्णता स्यात् तत्पर्याप्तनाम- कर्म ३१, यदुदयात् प्रतिजीवमौदारिकादिभरीरं स्यात्तत्प्रत्येकनाम- कर्म ३२,यदयाद्दन्तास्थ्यादिनिश्चलता स्यात् तस्थिरनामकर्म 3, यदयात् मूर्दादिभधानाङ्गानां निष्पत्तिः तच्छुभनामकर्म ·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतरवप्रकरणम् ।। ( १९) M ३४, यदुदयात् सर्वजनप्रियत्वं भवति तत्सुभगनामकर्म ३५, यदुदयात् वेणुवीणादिवन्मधुरध्वनिरुत्पद्यते तत् सुस्वरनामकर्म ३६, यदुदयात् सर्वत्र मान्यता तदादेयनामकर्म ३७, यदुदयाद्यशः कीर्तिश्च लभ्यते तद्यशःकीर्तिनामकर्म ३८, इति सदशकम् । यदुदयात् सुरनरतिर्यगायुरुत्कृष्टमायुस्तत्सुरनरतिर्यगायुरिति ३९. ४०-४१ । ननु तिर्यगायुषः कथमुत्तमत्वम्, उच्यते, तस्यापि युगलिकतिर्यगपेक्षया प्रधानत्वं,पुण्यप्रकृतित्वात् । येनसुरेन्द्रनरेन्द्रादि- भिः पूजितः स्यात् तत्तीर्थकरनामकर्म ४२॥ इति द्विचत्वारिंशत्पुण्यम- कृतय इति गाथाद्वयार्थः ॥ पुण्यतत्त्वस्वरूपमुक्त्वा चतुथपापतत्त्व- स्य प्रकृतसङ्ख्यां गाथाद्वयेनाह- (सा० अ०) वर्णचतुष्कं वर्णगन्धरसस्पर्शरूपम् १८-१९-२०- २१॥ अत्र पुण्यप्रकृयधिकारे प्रशस्तं ग्राह्यं, अप्रशस्तं पुनः पापप्र- कृत्यधिकारे कथयिष्यते । अगुरुलघुनामकर्म येन कर्मणा जीवानां शरीरं न गुरुलघु स्यात् किंतु समताभावे स्यात् । २२, पराघात नामकर्म येन परेषां बलवतामपि जीवः अनाकलनीय स्यात् । २३, उच्छासनामकर्म येन जीवः श्वासोच्छासलब्धियुक्त स्यात्। २४, आतपनामकी येन जीवस्य स्वयमनुष्णमपि उष्णप्रकाशसंयुक्त श- रीरं स्यात् यथा सूर्यमंडले पृथ्वीकायजीवानां, इदं सूर्यमंडले एव नान्यत्र २५ । उद्योतनामकर्म येन जीवानां अनुष्णप्रकाशयुक्तं शरीरं स्यात्, यथा चंद्रमडलज्योतिश्चकादिषु । २६, शुभखगति: शुभवि- हायोगतिनामकर्म, विहायसा नभसा गतिः गमनं विहायोगति. । २७, विहायोग्रहणं चतुर्गतिव्यामोहविच्छेदार्थ । यया जीवानां शुभा गतिः स्यात्, यथा हंसगजवृषभादीनाम् । निर्माणनामकर्म येन जीवशरीरे अगप्रत्यंगानां नियतप्रदेशव्यवस्थापन वियते यथा सूत्रधारेण पुत्तलिकादौ । २८, सदशकं अग्रे व्याख्यास्यते । ३८, सुरनरतियंगायुत्रितयं ये. कर्मभिः देवमनुष्यनिर्यग्भवेषु जीव्यते । ४१, तीर्थकरनामकर्म येन चतुर्विंशदतिशयादितीर्थ- करऋद्धिसंयुक्तो जीवः त्रिभुवनस्यापि पूज्यः स्यात् । ४५, केवल्य- अस्थायां तस्योदयः स्यात् । इति द्विचत्वारिंशत् भेदाः पुण्यप्रकृ. - ..

·xxxmarwww * - । ( २ ) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि: नं. घथी जः (६ थी १०) ॥ तीनां झेयाः । अथ-- पूर्वोक्तं प्रसदशकं व्याख्यानयति । प्रसनाम कर्म येन.. " त्रस्यति उष्णाधभितप्ताः, छायादौ । गच्छंतीति... प्रसाः" हींद्रियादिनामकर्मोदयवर्तिनो जीषाः । १, बादरनामकर्म येन जीवा बादरा: स्थूलाश्चक्षुर्याह्या भवंति, येन मनुष्यैर्जी-र वशरीरं दृश्यते इति भावः । २, पर्याप्तिनामकी येनः जीवा निजपर्याप्तियुक्ता भवंति । ३, प्रत्येकनामकर्म येन एकस्मिन् जीवशरीरे एक एव जीवः । ४, येन बहवो-जीवा एकशरीरे भ- वंति तत्साधारणं नामकर्म पापप्रकृतिमध्ये कथयिष्यते। स्थिर- नामकर्म येन जीवानां दंतास्थ्यादि स्थिरं स्यात् । ५, शुभनाम- कर्म येन जीवानां नाभेरूर्वशरीरं शुभं स्यात् । ६, सुभगनामकर्म येन जीवः सर्वजनवल्लभः स्यात् । ७, सुस्वरनामकर्म येन जीवानां , माधुर्यादिगुणसुस्वरः स्यात् । ८, आदेयनाभकर्म येन जीवः सर्वजनमान्यवचनः स्यात् । ९, यश:कीर्तिनामकर्म येन जीवो यश-कीर्तियुक्तो भवति । १०, एवंद्विचत्वारिंशद्भेदभिन्नं तृतीयं पुण्यतत्त्वं प्ररूपितम् ॥ [तस वायर पज्जत्तं, पत्तेयथिरं सुभंच सुभगं च । सृसर आएज्जजसं, तसाइदसगं इमं होइ ॥११॥] २०॥ [(अ०) व्याख्यातस्वरूपेयम् ॥] नाणंतरायदसगं, नव बीए नीअसायमिच्छत्तं । थावरदस नरयनिंगं, कसायपणवीस तिरिअदुग।॥१०॥२१॥ (प्रा० स०) 'नाणं०' ज्ञानान्तरायकर्मणोदशकं, मत्यादिशा- नावरणपश्चकं दानलाभभोगोपभोगवीर्यान्तरायपञ्चकं च । द्वितीये दर्शनावरणीये कर्मणि नव कर्मप्रकृतयो भवन्ति । चक्षुरचक्षुर- वधिकवलदर्शनावरणानि- ४, निद्रा १ निद्रानिद्रा. २ प्रचला ३ प्रचलाप्रचला ४. स्त्यानहिं. ५ रूपाः पञ्च निद्राः । एवं ९ । नीचे- नि, असातवेदनीयं. मिथ्यात्वं, "थावर १ मुहुम २ अपज ३. मादारण ४ अथिर ५ असुभ ६ दुभगाणि ७ । दूमर ८ अणाड- 8. जसं १०, थावर दसगं विवजत्यं ॥ १॥ नरकत्रिकं नर- कगतिनरकानुपूर्वीमरकायरूपं, 'कमायपणयासंति': षोडशकपायाः , ·T TV , ॥अव० वृत्यादिसमेत नवतावप्रकरणम् ॥ (२१) नव-नोकायाः । एवं २५, सज्वलनप्रत्याख्यानकाप्रत्यख्यानका- -नन्तानुबन्धक्रोधाः ४ । -एवं मानाः ४, मायाः -४, लोभाः ४, एवं १६ । हास्यरत्यरतिशोकभयकुत्सापुंस्त्रीनपुंसकवेदाः ९ । तिर्यग्गति. १, तिर्यगानुपूर्वी २॥ (३०)-पञ्चविधज्ञानावरणपञ्चविधान्तरायमीलनात् ज्ञाना- न्तरायदशकं भवति । तत्र ज्ञानावरणं पञ्चविधम् , मतिश्रुतावधि- मनःपर्यायकेवलावरणभेदात् । तत्र मतिज्ञानं व्यअनावग्रहाभ्यां द्विधा, तत्र व्यञ्जनानि पुद्गलान्यादत्ते व्यजनावग्रहः । स च नयनमनोभ्यां पुद्गलान् न गृह्णाति, तत्पाटनपूरणप्रसङ्गात् , शेषे- 'न्द्रियचतुष्केण गृह्णाति इति व्यानावग्रहश्चतुर्धा। अर्थावग्रहस्तु पदा- र्थपरिच्छेदः, स चावग्रहेहापायधारणाभेदेन प्रत्येकं पडिन्द्रियसम्ब- न्धेन चतुर्विंशतिधा, तत्र प्रथमाक्षिसन्निपातेन सामान्यतः पदार्थद- निमवग्रहः । किमयं स्थाणुर्वा पुरुषो वेतीहा । काकादिसन्निपातदर्श- नात् स्थाणुरेवायं न पुमानित्यपायः। पुराप्यत्र स्थाणुरेवासीदिति धारणा । एवं मनोयुक्तैः शेषेन्द्रियैरपि अवग्रहादिकल्पना कार्या । एवं यदुदयादष्टाविंशतिभेदं मतिज्ञानमाब्रियते तन्मतिज्ञानावरणम् १॥ श्रुतज्ञानं पुनः अक्षरश्रुतं वर्णात्मकम् १, अनक्षरश्रत सेंटिकाचप्पुटि- कादिवादनम् २, संज्ञिश्रुतं पञ्चेन्द्रियशब्दादि ३, असंज्ञिश्रुतं द्वित्रि- चतुरसंज्ञिपञ्चेन्द्रियशब्दादि ४, सम्यक्श्रुतं जिनोक्तवचनम् ५, मिथ्याश्रुतं मिथ्यादृष्टिप्ररूपितं शास्त्रम् ६, सादिश्रुतं प्रतितीर्थकर- तीर्थापेक्षया नवनवसूत्रकरणं ७, अनादिश्रुतं प्रवाहरूपेणार्थस्य सर्वतीर्थङ्करतीर्थेषु प्रवर्त्तनम् ८, सपर्यवसितं प्रतितीर्थकरतीर्थप्रा- न्ते सूत्रविच्छेदः ९, अपर्यवसितं तदर्थापेक्षया विच्छेदाभावः २०, गमिकं सदृशपाठरूपम् ११, अगमिकं असदृशपाठात्मकम् १२, अङ्गपविष्टं द्वादशाङ्गीमूत्रगतम् १३, अनङ्गप्रविष्ट प्रकरणादिगतम् २४ । यदुदयादेवं चतुर्दशधा श्रुतज्ञानमात्रियते तत् श्रुतज्ञानावरणं , 7 ·, , ( २२ ) ॥ श्रीनयतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०)॥ २। अवधिज्ञानं तु अनुगामि यत्र तत्र तत्सहैव याति १, अननु- गामि यत्रोत्पन्नं तत्रेव तिष्ठति, न तेन सह स्थानान्तरं याति २, हीयमानं पूर्व बहूत्पद्यते पश्चाच्च हीयते ३, प्रवर्द्धमानं पूर्व स्वल्पमुत्प- द्यते पश्चात् प्रवर्द्धते ४, अनवस्थितं यदृच्छयोत्पद्यते याति च ५, अवस्थितं यावन्मात्रमुत्पद्यते तावन्मात्रमेव तिष्ठति ६ । यदुदयादेवं पड्भेदमवधिज्ञानमात्रियते तदवधिज्ञानाचरणं ३ । मनःपर्यवज्ञानं च तत्र ऋजुमतिर्मनुष्यक्षेत्रगतसंज्ञिपञ्चेन्द्रियमनोभावमस्पष्टं किञ्चिन्यून पश्यति सा ऋजुमतिः, विपुलमतिः सम्पूर्ण सुस्पष्टं च पश्यति सा विपुलमतिः। यदुदयात् एवं द्विप्रकारं मनःपर्यवज्ञानमात्रियते तन्मनःपर्यवज्ञानावरणम ४। केवलज्ञानं तु लोकालोकप्रकाशकम् , यदुदयात्केवलज्ञानमात्रियते तत्केवलज्ञानावरणम्, ५ एवं पञ्चविधं ज्ञानावरणम । 'अंतराय'त्ति अन्तरायः पञ्चधा, दानलामभोगोप- भोगवीर्यान्तरायभेदात् । तत्र यदुदयाहाता दानफलवेत्तापि प्रासुका- नपानवस्त्रादिभागपि सामय्यां सत्यामपि यन्न दातुमिच्छति, स दानान्तरायः १, यदुदयात्प्रसिद्धो दाता दातुनिपुणोऽपि याचको वित्तादि नामोति स लाभान्तरायः २, यदुदयान्मनुष्योऽपि भोगो- पभोगसामग्र्यां स्वाधीनायां भोक्तुमुपभोक्तुं च न शक्नोति, तौ भोगो- पभोगान्तरायौ ४, यदुदयात् नीरोगस्य तरुणस्य बलबतोऽपि निर्दीयता स्यात् स वीर्यान्तरायः ५, एवमन्तरायपञ्चकम् । इति ज्ञानान्तरायदशकम ॥ 'नत्र वीए' इति, द्वितीयदर्शनावरणाख्ये कर्मणि नव प्रकृतयः चक्षुर्दर्शनाचक्षुर्दर्शनावधिदर्शनकेवलदर्शन- निद्रानिद्रानिद्रामचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानद्धिरूपाः । यदुदयाच्चक्षु- पो दर्शनं सामान्यवोधमावृणोति तच्चक्षुर्दर्शनावरणम ११, यदुद- यात् ग्वजे शेपेन्द्रियाणां दर्शनं सामान्यावबोधमाकृणोति तदच- सुदर्शनावरणम १२, यदुदयादवधेर्दर्शनं सामान्यवोधमारणोति तदवधिदर्शनावरणम १३, यदुदयात्केवलदर्शनं सामान्याववोधमा- , , , ·, ॥ अथ० अश्यादिसमेतं नवतस्वप्रकरणम् ।। (२३) वृणोति तत्केवलदर्शनावरणम् १४, यदुदयात् सुप्तः सुखेन प्रतिबु- द्धयते सा निद्रा १५, यदुदयात्सुप्तो बहुवारं शद्धादिकरणेन दुःखेन प्रतिबुद्धयते सा निद्रानिद्रा १६, यदुदयादुपविष्टस्योर्ध्वस्थि- तस्य वा प्रमीला समभ्येति सा प्रचला १७, यदुदयान्मार्गे चल- तोऽपि निद्रा समेति सा प्रचलाप्रचला १८, यदुदयादत्यन्तसङ्- क्लिष्टपरिणामादिनचिन्तितमर्थरूपं निद्रांगतः साधयति सा स्त्या- नद्धिः १९, । एवं नवप्रकारं दर्शनावरणम् , यदुदयाद्भरिमतिधनस- म्पन्नोऽपि सल्लोकैनिन्द्यते नीचकुले उत्पद्यते वा तन्नीचैर्गोत्रम् २०,. यदुदयानरकेषु निर्यक्षु च दुःखमनुभवति तदसातावेदनीयम् २१, यदुदयात्संक्लिष्टपरिणामः सन् जिनधर्मद्वेषी तन्मिथ्यात्वम् २२, 'थावरदसग त्ति तच्च दशधा, स्थावरसूक्ष्मापर्याप्तसाधारणास्थिरा शुभदुर्भगदुस्वरानादेयायशःकीतिभेदात् , यदुदयात्पृथ्वीकायादिषु- त्पद्यते तत्स्थावरकरर्म २३, यदुदयात्सूक्ष्मपृथ्वीकायादिषूत्पद्यते तत्सूक्ष्मकर्म २४, यदुदयात्सर्वपर्यातिभिरपर्याप्तः तदपर्याप्तकर्म २५, यदुदयादेकस्मिन्नौदारिकशरीरेऽनन्तानां जीवानामुत्पत्तिस्त- साधारणनामकर्म २६, यदुदयाज्जिद्वाभ्रप्रभृतिचलपदार्था निष्प- द्यन्ते तदस्थिरनामकर्म २७, यदुदयात्पायूपस्थाद्यङ्गान्युत्पद्यन्ते तदशुभनामकर्म २८, यदुदयात्सर्वं लोका निन्दन्ति तदुर्भाग्यनाम- कर्म २९, यदुदयाद्विरसो ध्वनिरुत्पद्यते तदुःस्वरनामकर्म ३०, यदुदयात्सर्वे जीदा न बहुमन्यन्ते तदनादेयनामकर्म ३१, यदुदया- सर्वैरपि निन्द्यते तदयशोनाम अकीतिनामकर्म ३०, इति स्थाव- रदशकं ॥ यदुदयानरकगतिर्नरकानुपूर्वी नरकायुश्च जायन्ते तन्न-- रकत्रिकं ३५। 'कसायपणवीसत्ति अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यान- प्रत्याख्यानसमलनक्रोधमानमायालोभभेदात् पोडश कपायाः, हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सास्त्रीवेदवेदनपुंसकवेदभेदानव नोक- पायाः, उभयमीलनात् पञ्चविंशतिर्भवन्ति । तत्रानन्तानुबन्धि- ·(२४)श्रीनवतस्वपरिशिष्टानिः नं. घ थी 'ज.( ६ थी १०)॥ 'क्रोधमानमायालोभोदयात् सम्यक्त्वमाप्तिन भवति । अप्रत्याख्यान क्रोधमानमायालोभोदयात् न देशविरतिचारित्रप्राप्तिः, 'प्रत्याख्यान क्रोधमानमायालोभोदयान यतित्वमाप्तिः, सज्वलनक्रोधमानमाया- लोभोदयान वीतरागत्वम् । इति षोडशकषायाः। यदुदयात्सनि- मित्तमनिमित्तं वा परं हसति तत् हास्यमोहनीयकर्म १, यदुदया- च्छोभनपदार्थावलोकनेन प्रीतिः तद्रतिमोहनीयम् २, यदुदयादशु- भपदार्थविलोकनेनोद्वेगो भवति तदरतिमोहनीयम् ३, यदुदयात्सु- हृदादिजनविघाते शीर्षहृदयदहनप्रलापादिकरणं तच्छोकमोहनीयम् ४, यदुदयादिहपरलोकाकस्मादाजीवमरणालाघाभया जायन्ते त- द्भयम् ५, यदुदयावाह्याभ्यन्तरदुर्गन्धद्रव्येषु घृणा सा जुगुप्सा ६, यदुदयात्पुरुषं स्त्रारमिलपति स स्त्रीवेदः ७, यदुदयात्पुंसः स्युपर्य- भिलापः स पुंवेदः ८, यदुदयात् स्त्रीपुंसोरुपर्यभिलाषः स नपुंसक- वेदः ९ इति नोकषायाः ६० ॥ यदुदयात्तिर्यग्गतितिर्यगानुपूर्दोरु- त्पादस्तत्तिर्यग्द्वयम् ६२॥ ( सा० अ०) 'नाणंतरायदसा इति' ज्ञानावरणीयपं- चकं अंतरायपंचकं च एवं दशकं ज्ञातव्यं । ज्ञानावरणपंचक उच्यते । मनिज्ञानावरणं १ श्रुतज्ञानावरणं २ अवधिज्ञानाव. रणं ३ मनःपर्यायज्ञानावरणं ४ केवलज्ञानावरणं ५ । तत्र मतिज्ञा- नावरण पंचभि इंद्रिये : पंष्टन मनसा जीवस्य यद् झानं स्यात् तन्मतिज्ञानम् । तस्य आवरणं मतिज्ञानावरणं । १, श्रुतं द्विधा द्रव्यश्रुतं भावश्रुतं च, द्रव्यश्रुतं द्वादशांगीलक्षणं । भावश्रुतं द्वादशां- गीममुत्पन्नोपयोगरूपं, तस्य श्रुतज्ञानस्य आवरणं श्रुतज्ञानावरणं । २, अयधिज्ञानं हिप्रकार गुणहेतुकं भवहेतुकं च । देवनारकाणां भव- हेतुकं, श्राद्धमाधनां गुणहेतुकं स्यात् । तस्य आवरणं अवधिज्ञा- नावरण । ३, मनःपर्यवज्ञानावरणं मन पर्यायज्ञानं साईद्वितय बोपममुद्रन्यितमंज्ञिपंचेंद्रियमनोविषय हिभेदं ऋजुमतिविपुल- मतिम मानामेय भवति । तस्य आवरणं मन.पर्यवज्ञानाव- रणं । १, केवलझानायरणं घनवातिचतुष्टयक्षयसमुत्पन्नं सकललो- ·॥ अव वृश्यादिसमेतं नवतस्वप्रकरणम् ॥ (२५) कालोकविषयं केवलज्ञानं, तस्य आवरणं केवलज्ञानापरणं । ५, 'तथा अंतरायपंचकं व्याख्यायते । तञ्च दानांतराय-लाभतराय-भोगां- तराय-उपभोगांतराय-वीर्यातरायरूपं । येन कर्मणा वित्त 'पाने -च प्राप्ते सति दानफलं जाननपि न ददाति तदानांतरायं । १, येन सामग्रीसमायोगेऽपि लाभो न स्यात् तल्लाभांतरायं । २, येन भोग्यवस्तुप्राप्तावपि भोक्तुं न लभते तद्भोगांतरायं । ३, येन 'उप- भोग्यवस्तुषु विद्यमानेष्वपिउपभोक्तुं न शक्नोति तत् उपभोगांत- रायम्। ४, येन नीरोगोऽपि वयस्थोऽपि हीनबलः स्यात् तद्वीर्यात- रायं । ५, पंचकद्वयमीलने दशकं ज्ञातव्यम् । अथ द्वितीये कर्मणि नवभेदाः । ते चेत्थं । चत्वारि दर्शनावरणानि पंच निद्राश्च । तत्र दर्शनावरणानि चक्षुर्दर्शनावरण अचक्षुर्दर्शनावरणं अवधिदर्शना- धरणं केवलदर्शनावरणं । येन चक्षुर्दर्शनमाव्रियते तच्चक्षुर्दर्शनावर- णम् ११, येन अपरेंद्रियदर्शनमाव्रियते तत् अचक्षुर्दर्शनावरणम् १२, येन अवधिदर्शनमावियते तत् अवधिदर्शनावरणं । १३, येन केवलदर्शन मात्रियते तत् केवलदर्शनावरणम् १४, घटपटादिसार्थ- सामान्याकारपरिज्ञानं दशन ज्ञातव्यम् । पदार्थविशेषाकारंपरि- ज्ञानं पुनर्ज्ञानं ज्ञातव्यं । अयमेवं च ज्ञानदर्शनयोर्भेद । अथ निद्रा- पंचक निद्रा-निद्रानिद्रा-प्रचला-प्रचलाप्रचला-स्त्यानद्धिलक्षणं । तत्र यस्यां सत्यां सुखेन जागतिं सा निद्रा । १५, यस्यां पुनर्दु.खेन जागर्ति सा निद्रानिद्रा । १६, स्थितस्य उपविष्टस्य वा या 'समा- गच्छति सा प्रचला । १७, मार्गे गच्छतः स्वतः या समागच्छति सा प्रचलाप्रचला । १८, या दिनचिंतितं कार्य रात्रौ करोति वा- सुदेवाचवला च स्यात् सा स्त्यानद्धिः । १९, एवं दर्शनचतुष्कनि- ब्रापंचकमीलने नव भेदा. पूर्वोक्तसहिता एकोनविंशतिर्जाता। नी- चैत्रिं यदुदयाजीवानां नीचकुले जन्म स्यात् । २०, असातावेद- नीयं येन जीवा दुःखपरंपरां लभते तच्च प्रायस्तिर्यग्नरकेषु स्यात् । २१, मिथ्यात्वं-"अदेवे देवबुद्धिर्या, गुरुधीरगुरौ च या। अधर्म धर्मबुद्विश्च, मिथ्यात्वं तन्निगद्यते" ॥१॥ इत्यादि लक्षणम् । २२ । स्थावरदशकं अग्रे व्याख्यास्यते । ३२ । नरकत्रिकं नर- कगति-नरकायु-नरकानुपूर्वीलक्षणं । यया जीयो नरके याति 'सा नरकगतिः । ३३, येन जीयो नरके तिष्टति तन्नरकायुः । ३४, ' यया जीवो बलानरके नीयते सा नरकानुपूर्वी । ३५, कपायाः पं- - ·( २६ ) ॥ श्रीनवतत्यपरिशिष्टानि. नं. घे थी ज. (६ थी १०)॥ चविंशतिः, ते चैवं षोडश कषायाः नव नोकषायाः । तत्र कषायाः क्रोध-मान-माया-लोभरूपाः । प्रत्येक चतुष्प्रकाराः । अनंतानुब- धिक-अप्रत्याख्यानक-प्रत्याख्यानक-संज्वलनभेोद्धव्या. । तत्र अनंतानुवंधिका आजन्मावधिभाविनः नरकगतिप्रदायिनः सम्यक्त्व- धातिना झेयाः । अप्रत्याख्याना वर्षावधिभाविनः तिर्यग्गतिदा- यिनः देशविरतिघातिन. । प्रत्याख्याना मासचतुष्टयभाविनः मनु- ष्यगतिदायिन. साधुधर्मघातिन. । संज्वलनाः पुन. पक्षावधयो देवगतिप्रदाः केवलज्ञानघातिनः । एवं क्रोधादयः प्रत्येक चतुर्भेदाः षोडशाऽभुवन् । नोकषाया नव हास्यादिषट्कवेदत्रयरूपा. । तत्र हास्यपदकं हास्य-रति-अरति-शोक-भय जुगुप्सालक्षणं ज्ञातव्यम्। तत्र येन सनिमित्तं निनिमित्तं वा हास्यं स्यात् तत् हास्यमोह- नीयं । येन मनोहरेषु शद्वरूपादिपदार्थेषु रागः स्यात्तत् रतिमो- हनीयम् । येन पुन. अमनोहरेषु तेषु उद्वेगः स्यात् तत् अरति- मोहनायं । येन अभीष्टवियोगादिदुःखं ध्रियते तत् शोकमोहनीयं । येन जीवानां नानाविधनिमित्तैर्भयमुत्पद्यते तत् भयमोहनीयं । येन वीभत्सवस्तुदर्शनेन निंदादिकं करोति तत् जुगुप्सामोहनीय। अथ वेदत्रय पुंवेद-स्त्रीवेद-नपुंसकवेदरूपं । तत्र येन त्रिय प्रति अभिलाष. स्यात् स पुंवेदः तृणदाहतुल्य. । येन पुरुषं प्रत्यभि- लापः स्यात्स त्रीवेदः करीषदाहतुल्यः । येन पुंस्त्रीविषये अभि- लाप. स्यात् स नपुंतकवेदः नगरदाहतुल्यः । एवं षोडशकषायैः नवनोकपाये. कषायचविंशतिर्व्याख्याता । एवं पूर्वोक्तपंचत्रिश- कषायपंचविंशतिमीलने पष्टिभैदा: ।तिर्थन्द्विक तिर्यग्गतिनिर्यगा- नुपूर्वीरुपं । येन तिर्यग्गतौ गम्यते सा तिर्यग्गति. । ६१, येन ति- यग्गतौ वलानीयते सा तिर्यगानुपूर्वी । ६२ ॥ इगविनिचउजाईओ, कुग्वगइउवघाय हुंति पावस्स । अपसत्यं वन्नचऊ, अपढमसंघयणसंठाणा ॥ ११ ॥ २२ ॥ (प्रा० अ०)-एकेन्द्रिय १ द्वीन्द्रिय २ श्रीन्द्रिय ३ चतुरि- न्द्रिय ४ जातयः, कृत्सितविहायोगतिः, उपधातः 'उपधाया उव- हम्मा, सतणुययवलं बिगाईहि", अप्रशस्तं वर्णादिचतुष्क, प्रथमब- जमंहननानि ऋषभनाराचनाराबाईनाराचकीलिकासवार्तरूपाणि ५, ·॥ अव० वृश्यादिसमेतं नवतस्वप्रकरणम् ॥ ( २७ ) अप्रथमसंस्थानानि न्यग्रोधपरिमण्डलसादिवामनकुब्जहुण्डकरूपाणि ५ ॥ अथ द्विचत्वारिंशदाश्रषभेदानाह -- (४०) यदुदयादेकद्वित्रिचतुरिन्द्रियजातिषूत्पादस्ता जातयः ६६, यदुदयादशुभगतिविशेषो जायते सा अशुभविहायोगतिः ६७, यदुदयादङ्गोपाङ्गानां विधातः स उपघातः ६८, यदुदयादशुभव- र्णगन्धरसस्पर्शानामुत्पादस्तदशुभवर्णगन्धरसस्पर्शचतुष्टयम् ७२, थमसंहननसंस्थानरहितानि पञ्चसंहनानि संस्थानानिच । तत्र यदु- दयात्कीलिकारहितं सपट्टवन्धोभयमर्कटास्थिरूपं तत् ऋषभनाराच- संहननम् ७३, यदुदयात्कीलिकापट्टवन्धरहितोभयमर्कटवन्धरूपोऽ- स्थिरचनाविशेषस्तन्नाराचसंहननम् ७४, यदुदयादेकस्मिन् पार्थे मर्कटवन्धरूपोऽस्थिरचनाविशेषस्तदर्द्धनाराचसंहननम् ७५, यदुद- यात्कीलिकारूपाऽस्थिरचना तत्कीलिकासंहननम् ७६, यदुदयात्प- रस्परमस्थ्नां मेलस्तच्छेदावर्त्तसंहनम् ७७ । इति संहननपञ्चकम यदुदयानामेरुपरि विस्तरवहुलं अधस्तु हानादिकप्रमाणं वपुर्जा- यते तन्न्यग्रोधपरिमण्डलसंस्थानम् ७८, यदुदयान्नाभेरधः परिपू- र्णलक्षणमुपरि तु प्रमाणलक्षणविसंवादि वपुर्जायते, तत्सादिसंस्था- नम् ७९, यदुदयात्पाणिपादशिरोग्रीवं यथोक्तं लक्षणादियुक्तं शेप तूदरपृष्ठादि न्यूनाधिकप्रमाणं वपुर्भवति तत्कुब्जसंस्थानम ८०, यदुदयात्पाणिपादाद्यधस्तनः काय उपरितनः शिरोग्रीवादिकश्च विसं- वादी भवति । शेषो मध्यकायो यथायुक्तः स्यात् तद्वामनसंस्था- नम् ८१, यदुदयात्सर्वावयवेषु प्रायो यथोक्तलक्षणादिमुक्तं वपुर्भ- वति तत् हुण्डकसंस्थानम् ८२ । इति संस्थानपञ्चकम, इति पापत- स्वस्य द्यशीतिप्रकृतयो भवन्तीति गाथायुगलार्थः । पापतत्वमुक्तम् । अय पञ्चमाश्रवतचभेदान्गाथाचतुष्टयेनाह ।। (सा० अ० ) · पगि' एकैद्रियजातिः यया जीयानां एक- द्वियत्वं भवति सा पकेंद्रियजातिः। ६३, पवं वि-त्रि-चतुरिंद्रिय- ·(२८ ) ॥ श्रीनवतस्वपरिशिष्टानि. नं. घ.थी ज.(६ थी १०)॥ जातयो शेयाः। ६४-६५-६६, कुखगतिः यया जीवानां अशुभगतिः, यथा खरोष्ट्रादीनाम् । ६७. उपधातनामकर्म येन स्वशरीरावयवः प्रतिजिव्हा-गलकंठिका-चोरदंतादिभिः उपहन्यते तत् उपघातनाम कर्म । ६८, अप्रशस्तं वर्णचतुष्कं वर्ण-गंध-रस-स्पर्शस्वरूपं । ६९- ७०-७१-७२, प्रथम संहननं प्रथम संस्थानं वर्जयित्वा शेषाणि पंच संहननानि पंच संस्थानानि च पापप्रकृतिमध्ये ज्ञातव्यानि । प्र- थम संहननं प्रथमं संस्थानं पुण्यप्रकृतिमध्ये पूर्वमेव कथितं । तत्र संहननानि वज्रऋषभनाराच १ ऋषभनागच २ नाराच ३ अर्द्ध- नाराच ४ कीलिका ५ सेवार्तरूपाणि । यस्मिन् अस्थिसंधौ उभ- यतो मर्कटबंधः पट्ट. कीलिका च स्यात् तत् वज्रर्षमनाराचं तत्पु- पर प्रकृतिमध्ये ज्ञातव्यम् । कीलिकारहितं ऋषभनाराचं । ७३, अ- स्थिसंधौ उभयतो मर्कटबंध: स्यात् तन्नाराचं । ७४, यत्रैकपाचे मर्कटबंधोऽपर पार्श्वे च कीलिका स्यात् तत् अर्द्धनाराचं । ७५, यवास्थीनि कोलिकामात्रवद्धानि स्युः तत्कीलिकाख्यं । ७६, यत्र पुन, अस्थीनि पृथक् स्थितानि परस्परं संलग्नानि भवंति तत् से- वात्त । ७७, नित्यं स्नेहाभ्यंगादिसेवया ऋतं व्याप्त सेवारी इति नामार्थः । एवं पंच संहननानि पापप्रकृतिमध्यंगतानि व्याख्याता- नि । अथ संस्थानानि तान्याकारविशेषरूपाणि समचतुरस्त्रपर्यंक- न्यग्रोधपरिमंडल-सादि-कुञ्जक-वामन-हुंडाख्यानि । तत्र समच- तुरस्रपर्यकं पर्यकासनोपविष्टजिनबिंवानामिव ज्ञातव्यं तच्च पुण्यप्र- कृतिमध्ये पूर्वोक्त । न्यग्रोधं यथा न्यग्रोधो वटः उपरि संपूर्णावयवः अधस्तु हीनः तथा नामेरुपरिलक्षणोपेततया संपूर्ण अधस्तु हीनं यत्संस्थान तन्यग्रोधपरिमंडलं । ७८, सादिसंस्थान सह आदिना वर्तते तत्मादि । नाभेरधस्तात् यथोक्तलक्षणप्रमाणोपेतं पुनः उप- रि होनं इति भावः । ७९. कुब्जसंस्थानं यत्र पादपाणिशिरोग्रीवा- दिकं प्रमाणलक्षणोपेतं उरउदरादि च हीनं तत् कुज। ८०, तहि. परीतं वामन स्थान । ८१, सर्वावयवैरशुभं हुंडसंस्थानं । ८२, सां- प्रतं प्रायो मनुष्याणां तदेव । एवं दयशीतिः पापप्रकृतयो व्या- न्याता. । अथ पूर्वमुक्तं स्थावरदशकं व्याख्यायते । तिटंति उष्णादितापिता अपि तत्परिहारासमर्था भवंति ते स्थावराः, ते सर्वेन्यद्रिया झातव्याः । स्थावरत्वप्रदायक कर्म स्थायरनामकर्म । १, सूक्ष्मनामकर्म येन जीयाधर्मचक्षुषामदृश्या भवंति, यथा निगो- ·. , ॥ अव वृश्यादिसमेत नवतश्वप्रकरणम् ॥ दादयः । २, अपर्याप्ततामकर्म येन जीवाः पर्याप्तिं विना नियंते। यथा सर्वकालं निगोदाः ३, साधारणनामकर्म येन एकस्मिन् शरीरे अनंतानां जीवानां अवस्थानं भवति, यथा कंदाधनंतकायमध्ये । ४, अस्थिरनामकर्म येन जीवानां ओष्टजिह्वादयोऽवयवा अस्थिराः स्युः । ५, अशुभनामकर्म येन नाभेः अधः शरीरं अशुभं स्यात् । ६, दुर्भगनामकर्म येन जीवा दौर्भाग्यवंतो भवन्ति । ७, दु स्वरनाम- कर्म येन जीवानां अमनोज्ञ. स्वरः स्यात् । ८, अनादेयनामकर्म येन जीवानां वचनं केनापि न मन्यते । ९, अयश कीर्तिनाम कर्म येन जीवानां लोके अयशःकीर्तिः स्यात् । १०, एवं स्थावर- दशकं व्याख्यातं । इति चतुर्थ पापतत्वं प्ररूपितम् । अथ पंचम आश्रवतत्त्वं व्याख्यानयति । [चक्खुदिट्टि अचक्खु, सेसिंदिअ ओहिकेवलेहिं च । दसणमिह सामन्नं, तस्सावरणं तयं चउहा ॥ १२] ॥२३॥ [सुहपडिवोहा निद्दा, निद्दानिद्दा य दुक्खपडिबोहा । पथला ठिओवविट्ठस्स, पयलपयला य चंकमओ॥१३]२४ [दिणचिंतिअत्थकरणी, थीणही अडचक्किअडवला। एवं जिणेहिं भणियं, वित्तिसमं दंसणावरणं ॥१४॥२५॥ [जावजीव वरिस चउमास, पख्खगा निरयतिरियनर- अमरा। सम्माणुसबविरइ-अहरुखाय चरित्तघायकरा ॥१५॥२०॥ [जलरेणुपुढवीपवय-राईसरिसो चविहो कोहो। तिमिसलया कट्ठीअ-सेलत्थंभोवमो माणो॥१६]२७॥ [मायावलेहि गोमुत्ति, मिंदसिंग घणवंसमूलसमा । लोहो हलिदखंजण-कद्दमकिभिरागसारिच्छो१७] ॥२८॥ [जस्सुदया होइ जिए, हास रइ अरई सोग भय कुच्छ।। सनिमित्तमन्नहा वा, तं इह हासाई मोहणिअं॥१८]२९॥

·(३०) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६थी १०)॥ , [पुरिसित्थीतदुभयं पइ, अहिलासो जबसा हवइ सो उ। थीनरनपुंवेउदओ, फुफुमतणनगरदाहसमो ॥१९] ॥३०॥ [संघयणमहिनिचओ, तं छडा वज रिसहनारायं । तह रिसहनारायं, नारायं अहनारायं ॥ २० ॥३१॥ [कीलिअ छेवट्ठ इह, रिसहो पट्टो अ कीलिआ वज्ज। उभओ महाडबंधो, नारायं इममुरालंगे ॥ २१ ] ॥ ३२॥ [समचउरंसं निग्गोह२,साइ३ वामण४ खुज५ हुंडे अ६। जीवाण छ संठाणा, सवत्थ सुलख्खणं पढमं ॥२२॥३३॥ [नाहिइ उपरि बोअं, तइअमहोपिटिउअरउरवज्ज । सिरगीवपाणिपाए, सुलक्खणं तं चउत्थं तु॥२३] ॥३४॥ [विवरीयं पंचमगं, सवत्थालख्खणं भवे छटुं । संठाणविहा भणिया, जिणिंद्वरवीयरागेहिं ॥२४]३४॥ [थावर लुहम अपज्जं, साहारणअधिरअसुभदुभगाणि। दृग्मरणाइजजसं, थावरसगं विवज्जत्थं ॥२६॥] ३६ ॥ [(१०) एताश्च प्रयोदशापि गाथा इगवित्यादिगाथावचूर्णा वृत्तौ च लेशतो। व्याख्यातस्वरूपा:] इंझिकसायअवय-जोगा पंच चउ पंच तिन्नि कमा। किरिआओ पणवोसं, इमा उ ताओ अणुक्कमसो॥१२॥३७ काइय अहिगरणिया, पाउसिआ पारितावणीकिरिआ। पाणाइवायरंभअ, परिग्गहिआ मायवत्ती अ ॥१३॥३८ मिच्छादसणवत्ती, अपच्चक्खाणायदिहि पुट्ठी अ। पाचिअमामंतो-वणीअ नेसत्थिसाहत्थी॥१४॥३९॥ , ·nan + ॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतस्वप्रकरणम् ॥ (३१.) आणवणि विआरणिआ, अणभोगा अणवकंखपच्चइआ। अन्नापओगसमुदाण-पिज्जदोसेरियावहिया ॥१५॥४०॥ (प्रा० अ० ) 'इंदि०' स्पर्शन १ रसन २ घ्राण ३ चक्षुःश्रोत्रे- न्द्रियाणि, ५ कषाया:-क्रोधाद्याः ४, अव्रतानि-प्राणातिपातादीनि ५, योगा-मनोयोगाधाः, ३, क्रियाः पञ्चविंशतिरेवम् | कायेनाय- तमानेन निर्वृत्ता कायिकी १, पशुवधादिप्रवर्त्तनेन खड्गादिनिर्व- तैनेन वाधिकरणेन वाऽधिकरणिकी २, जीवाजीवयोरुपरि प्रद्वेषेण भषा प्राद्वेषिकी ३, निवेदात् ग्रोधादेश्च स्वपरयोः परिता- पेन पारितापनिकी १, एवं प्राणातिपातेन प्राणातिपातिकी कृष्याद्यारम्भेणारम्मिकी ६, धान्यादिपरिग्रहेण पारिग्राहिकी ७, मायया पर प्रत्याययति मायाप्रत्ययिकी ८, 'मिच्छा०'. जिनवच- नाश्रद्दधानेन मिथ्यादर्शनप्रत्ययिकी ९, अप्रत्याख्यानेन अप्रत्या- ख्यानिकी १०, कौतुकात् दृष्ट्या निरीक्षणेन दृष्टिकी ११, सन्देहा- दिपृच्छनेन पृच्छिकी १२, रागादश्चादीनां" हस्तस्पर्शन स्पृष्टिकी या। जीवाजीवौ प्रतीत्य कर्मबन्धेन प्रातित्यकी १३, स्वगवाश्वा- दिकं द्रष्टुं समन्तादुपनिपतन्तं प्रशंसन्तं च लोकमवलोक्य हर्ष- करणेन सामन्तोपनिपातिकी, अथवा ऽनाच्छादितभाजनेन प्रसानां समन्तादुपनिपातेन सामन्तोपनिपातिकी १४, राजाद्यादेशान्नितरां यन्त्रशस्राधाकर्षणेन नैशत्रिकी १५, स्वहस्तेन जीवं शशकादिकं लात्वा जीवेन श्वादिनाऽजीवेन शस्त्रादिना मारयतः स्वाहस्तिकी १६, 'आणवणि'० जीवाजीवयोराज्ञापनेन आज्ञापनिकी आनयनेन आनयनिकी वा १७, जीवाजीवयोर्विदारणेन विदारणिको १८, अनुपयोगावरादानग्रहणेन अनाभोगिकी १९, इहलोकपरलोक- विरोधाचरणेन अनवकाङ्क्षप्रत्ययिकी क्रिया २०, अन्या एकविंशति- तमा दुष्प्रणिधानयोगत्रयेण प्रायोगिकी क्रिया २१, अष्टकर्मणां म- मुदान येन भवति तेन सामुदानिकी क्रिया अथवा मेलापकं कृत्वा यल्पिनावष्कंदादि क्रियते सा सामुदायिकी क्रिया, २२, माया- लोभरूपप्रेम्णा भवा मिकी क्रिया २३, क्रोधमानरूपेण पेण भया देषिकी क्रिया २४, अकषायिणां केवलकायजयोगवन्धेन इपिथिक्यां मार्गशोधने भषा ईपिथिकी क्रिया २५ ॥ अथ संय. रस्य सप्तपश्चाशतेदानाह- ·( ३२) ॥ श्रीनयतत्यपरिशिष्टानि. नं. घ थी. ज. (.६ थी १०) । (०) स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्रेन्द्रियाणि पश्च, क्रोधमान- मायालोमा इति कषायचतुष्कम्, प्राणार्तिपातमृषावादादत्तादान मैथुनपरिग्रहसेवनरूपाण्यव्रतानि पञ्च, अशुभमनोवचनकाययोगा इति योगत्रिकम् इत्येते क्रमादनुक्रमेण पञ्चचतुःपञ्चत्रिकरूपाः स्यु- रिति । क्रियाश्च पञ्चविंशतिः, ताश्चेमा अनुक्रमश इति । कायेनाय- तनप्रवृत्तेन निर्वृत्ता कायिकी १, पशुवन्धादिप्रवर्त्तनेन अधिकर- णिकी २, जीवाजीवयोरुपरि द्वेषकरणेन प्रादेषिकी ३, निर्वेदात क्रोधाद्वा स्वपरयोः परितापनेन पारितापनिकी ४, स्वपरहस्तमा- रणेन प्राणातिपातिकी ५, कृप्याघारम्भेणारम्भिकी ६, जीवाजी- दिवस्तुसंग्रहेण तत्परिग्रहिकी ७, मायया परवञ्चनेन मायाप्रत्य यिकी ८, जिनवंचनाश्रद्दधानेन मिथ्यादर्शनप्रत्ययिकी ९, जीवा- जीवयोरविरत्या अप्रत्याख्यानिकी.१०, अश्वरथादिकौतुकनिरीक्ष- णेन दृष्टिकी १२, रागद्वेषाभ्यां जीवाजीवस्वरूपप्रच्छनेन पृच्छिकी, अथवा रागादश्वादीनां हस्तस्पर्शनेन स्पृष्टिकी १२, जीवाजीवौ , प्रतीत्य कर्मवन्धनेन मातीत्यकी १३, गवाश्वादिकं किश्चिद्रष्टुं. समन्तानिपतन्तं प्रशंसन्तं च लोकमवलोक्य हर्षप्रकरणेन अथवाऽ- नाच्छादिनभाजने त्रसानां समन्तादुपनिपातेन सामन्तोपनिपा- तिकी, १४, राजाद्यादेशान्निरन्तरं यत्र शस्त्राद्याकर्षणेन नैशस्त्रिकी १२, जीवेन श्वादिना अजीवेन शस्त्रादिना शशादिकं मारयतः स्वहस्निकी १६, जीवाजीक्योराज्ञापनेन आनयनेन वा आज्ञाप- यिकी आनयनिकी वा १७, जीवाजीवयोः स्फोटनेन विदारणिकी १८, अनुपयोगाद्वस्त्रादानेन अनाभोगिकी १९, इहलोकपरलोक विद्धाचरणेन अनवकाङ्क्षमत्ययिकी २०, प्रणिहितो योगत्रयेण प्रायोगिकी-१, अष्टकर्मणां येन समुपादानं भवति तेन सामुदा- यिकी०, मायालोभनिश्रिता प्रेमप्रत्ययिकी २३, क्रोधमाननिश्रिता दृषिकी २४, अकपायाणां सयोगिगुणस्यानस्यानांच केवलकाययो- , ·- ॥ अव वृश्यादिसमेत नवतत्यप्रकरणम् ॥ । (३३) गबन्धेन ईर्यापयिकी २५ ॥ इति द्विचत्वारिंशदाश्रवभेदा इति गा- गार्थः॥ आश्रवतत्त्वमुक्त्वा । षष्ठं संवरतत्वमाह- ( सा० अ०) दिअ.' इति-इंद्रियाणि कषाया अवतानि योगा: एतेषां क्रमेण पंच चत्वारः पंच प्रयः भेदा भवंति । तत्र इंद्रियाणि पंच श्रोत्रादीनि प्रसिद्धान्येष सामान्यतः । विशेषतः पुनस्तानि द्विधा द्रव्येद्रियाणि भाद्रियाणि च । तत्र द्रव्येद्रियाणि पुद्गलद्रव्यरूपाणि,भावेंद्रियाणि लब्ध्युपयांगलक्षणानि । पुनः द्रव्ये- द्रियाणि निर्वृत्युपकरणभेदात् द्विधा । निर्वृतिरपि द्विधा अंत. बहिश्च। तत्र श्रोद्रियस्यान्तमध्ये कदंबकुसुमाकारा देहावयवरूपा निर्वृतिरस्ति या शब्दप्रकारग्रहणे वर्तते । चक्षुरिद्रियस्य धान्यमसूरा- कारा, घ्राणेंद्रियस्य अतिमुक्तकपुष्पाकारा, कालिकासदृशी वा । रमनेंद्रियस्य 'क्षुरप्राकारा, स्पर्शनेंद्रियस्य नानाकारा अभ्यंतरा निवृतिः । बाह्या निर्वृतिः पुनः सर्वेषां इंद्रियाणां या दृश्यमाना- स्ति सेष ज्ञातव्या । उपकरणं तेषामेव पुनः कदंवाारादीनां खड्गस्य छेदनशक्तिरिव स्वस्वविषयग्रहणशक्तिः तद्रूप ज्ञातव्य । एवं द्रव्ये द्रियस्वरूपं प्रोक्तं । भार्वेद्रियाणि लब्ध्युपयोगरूपाणि । जीवस्य ज्ञानावरणादिकर्मक्षयोपशमभावात् या शब्दादिग्रहणशतिर सा लब्धिः । येन पुनः शब्दादीनां ग्रहणपरिणामः स उपयोगः । एतदद्वयरूपाणि भावेंद्रियाणि । इति पंचापि इंद्रियाणि व्या. ख्यातानि । क्रोधमानमायालोभरूपा प्रमिद्धा एव चत्वारः कषायाः, हिंसामृषादत्तादानाब्रह्मपरिग्रहलक्षणानि पंचावतानि. मनोयोगः वचनयोग. काययोगधेति प्रयो योगा, इति सप्तदशभेद। व्याख्याताः शेषा पंचविंशतिक्रियारूपाः मो- च्यन्ते । क्रियाः पंचविंशतिः, ताः पुन इमा वक्ष्यमाणलक्षणा- नुक्रमेण ज्ञातव्याः। तासामेव लक्षणमाह । 'काइ' इति, 'मिच्छा. दंसण' इति, 'आणवणि' इति-कायेन अयतमानेन निवृत्तर सा कायिकी कथ्यते । १, अधिकरणिकी पशुयधादिप्रवर्तनेन खङ्गादि- निर्वतनेन बाधिकरणेन निर्वृत्ता अधिकरणकी । २, जीवाजीययो. रुपरि प्रद्वेषेण प्रादेषिकी । ३, क्रोधादेः स्वपरयोः परितापेन पा. रितापनिकी । ४, प्राणातिपातेन प्राणातिपातिकी । ५, कृप्यापा- रंभणेन आभिको। ६, धाग्यादिपरिग्रहेण परिग्रहिकी । मायया परवंचनेन संजाता मायाप्रत्ययिकी। ८, जिनवचनविप. आश्रयस्य - 3 ·३४ ) ॥ श्रीनयतत्यपरिशिष्टानि.नं. ध थी ज. (६ थी १०) ॥ सेतपरिणामेन मिथ्यादर्शनेन संजाता मिथ्यादर्शनप्रत्ययिकी। ९, अप्रत्याख्यानेन अविरत्या जाता अप्रत्याख्यानिकी । १०, कौतु- कादिनिरीक्षणेन दृष्टिकी.। ११, रागाद् द्वेषादा जोवाजीवयोः स्वरूप- पृच्छनेन अथवा रागादेश्च वृषभवालकादिविशिष्टवस्तूनां हस्तस्प- र्शनेन निवृत्ता पृष्टिकी तथा स्पृष्टिकी वा। १२ जीवाजीवादौ प्रतीत्य-आश्रित्य कर्मबंधनेन संजाता प्रातित्यकी । १३, स्वकी- यगजाश्ववृषभादिविशिष्ट पदार्थ विलोकयितुं लोकं सर्वतः समा. गच्छंतं प्रशंसा कुर्वतं दृष्ट्वा हर्पकरणेन अथवा अनाच्छादितस्नेहादि- भाजने प्रसाणां जीवानां निपतनेन संजाता सामंतोपनिपातिकी । १४, राजाद्यादेशान्नितरां यंत्रशत्राद्याकर्षणेन संजाता नैशस्त्रिकी। १५, जीवेन श्वानादिना अजीवेन शस्त्रादिना शशकादिकं स्वह- स्तेन मारयतः स्वाहस्तिकी । १६, जीवाजीवयोराज्ञापनेन स्वे- च्छया व्यापाररूपेण आनयनेन वा आज्ञापनिकी आनयनिकी वा । १७, जीवाजीवयोर्विदारणेन स्फोटनेन वैदारणिकी । १८, शून्यचित्ततया वस्तूनामादाननिक्षेपणेन. अनाभोगिकी । १९ इछ लोक परलोकविरुद्धाचरणेन हिंसादिषु व्यापाराचरणेन अनवकांक्षप्रत्ययिकी । २०, अन्या अपरा एकविंशतितमा । मनोवचनकाययोगदुष्प्रणिधानेन निर्वृत्ता प्रायोगिकी । २१, अष्टानां कर्मणां समुदायेन या भवति सा सामुदायिकी । २२, मायालोमाश्रिता प्रेमिकी । २३, क्रोधमानाश्रिता द्वेषिकी । २४, केवलिनां केवलकाययोगजनितबंधेन संजाता ऐर्यापथिकी। २५, एवं क्रिया पंचविंशतिः । एवं पूर्वोक्तसप्तदशभेदानां पंचविंशतिक्रियाणां च मीलने द्वित्वारिंशद् भेदा आश्रवस्य ज्ञातव्याः । इत्यं पंचमं आश्रवतत्वं प्ररूपितम्।। अथ षष्ठं संवरतत्वं विवृणाति ॥ ममिइ गुत्ती परीसह, जधम्मो भावणा चरित्ताणि। पणनिगद्वीसदसवार-पंचभेएहिं सगवन्ना ॥१॥४॥ {प्रा० अ०) 'समिः ईयांया. नमितयः पञ्च, मनोगुप्तयाद्या 'गुमयस्तित्र., परिषहाः-"खुट्टा १, पिवासा २. मी ३, उन्हें १; दमा ५, चेल्या ६. इरइ ७. न्योमो ८. । चरिआ ९. निसीहिआ १८ : मिन्ना १६६ अक्रोस १२, वह १३, जायणा १४ ॥ १ ॥ अलाभ ·।। अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ १५, रोग १६, तणफासा १७; मल १८, सक्कार १९, परीसहा । पन्ना २०, अन्नाण २१. सम्मत्तं २२; इअ बावीस परीसहा ॥२॥ यतिधर्म.-"खंती १, मद्दव २, अजव ३; मुत्ती ४, तव ५, संजमे ६, अ बोधव्वे । सञ्चं ७, सोअं ८, अकिं-चणं ९, च वंभ १०, च जइधम्मो ॥ १॥" भावना:--"अनित्यता १ मशरणं २, भव ३ मेक- त्व ४ मन्यतां ५ । अशीच ६ माश्रवविधि ७,- संवरं ८ कर्म- निर्जरां ९, ॥ १॥ धर्मस्वाख्याततां १० लोकं ११, द्वादशी बोधिभावनां १२ ॥" चारित्राणि-प्राणातिपातविरमणादीनि, प्राणा इन्द्रियादया दश, ''पञ्चेन्द्रियाणि त्रिविधं बलं च, उच्छ्- वासनिःश्वासमथान्यदायु प्राणा दशैते भगवद्भिरुक्तास्तेषां वियोगीकरण तु हिंसा ॥१॥" तेषां प्राणानामतिपातः प्राणाति- पातः जीवस्य दुःखात्पादनं. न तु जीवातिपातः, तस्माद्विरमणम् । एवं मृषावादविरमणादीनि, अथवा "सामाइअत्थ पढम, छेओव- हावणं भवे बीअं । परिहारविसुद्धी, सुहुमं तह सपरायं च ॥ १॥ तत्तो अ अहक्खार्य, खायं सव्वंमि जीषलोगम्मि । जं चरिऊण सुविहिआ, वच्चंतयरामरं ठाणं ॥ २ ॥' अथ निर्ज- राभेदानाह- (३०) ईर्याभाषेपणादाननिक्षेपोत्सर्गरूपाः पञ्च समितयः । तत्र लोकातिवाहिते मार्गे पदं पदं चक्षुपा पश्यतीतीर्यासमिनिः १, निरवद्यवचनजल्पनाद् भापासमितिः २, द्विचत्वारिंशदोपरहितान्ना- दिग्रहणादेपणासमितिः ३, सम्यग्विलोकितासनादिग्रहणान्निक्षेपा- चादानग्रहणसमितिः ४,'निर्जीवस्थण्डिलेषु खेलजल्लादिपरिष्टापनात् पारिष्ठापनिकासमितिः ५। इति पञ्च समितयः । पापव्यापारेभ्यो मनोवाकायगोपनान्मनोवचनकायगुप्तयः ३ ॥ द्वाविंशतिः परी- पहा:-तत्र बुभुक्षायाः सहनेन क्षुत्परीपहः १, तृप्णायाः सहनेन तृट्परापहः २, शीनत्तौं शीनमहनेन शीतपरिपहः ३, उष्णनौ ता- पसहनेन तापपरिपहः ४, वर्पाकाले दंशमशकसहनेन दंशमशकप- रीपहः ५, वस्त्रादिपरिग्रहन्यागेन नन्नान्यपरीपहः ६, जीवानामु- - ·(३६) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६थी १०)॥ - , पद्रवस्य सम्यक्सहनेन अरतिपरीषहः ७, स्त्रीरूपादिदर्शनादक्षोभत्वेन स्त्रीपरीषहः ८, गोचरचर्यायामरसविरसाहारग्रहणान्मनस्यविषादेन गोचरचर्यापरीषहः २, स्त्रीभिः सहकस्थ्येऽपि चित्ताक्षोभेन निष- धापरीषहः १०, खरशिलाकाष्ठोपरि शयनाच्छय्यापरीषहः ११, दुर्वचनतर्जनसंहनेन आक्रोशपरीपहः १२, यन्त्रादिपीडासहनेने वधपरीषहः १३, दातृकुलागमनाप्रार्थितः भिक्षाग्रहणेन याश्चापरी- पहः १४, कर्मवशात् गृहस्थगृहे ऽनपानादिसामय्यां सत्यामपि नप्राप्तावदीनचित्तबादलाभपरीषहः १५, ज्वरातीसारादिरोगसह- नेन रोगपरीपहः १६, तृणकण्टकादिव्यथासहनेन तृणपरीषहः १७, मलसहनेन मलपरीपहः १८, तिरस्कारापमानसहनेन सत्का- रपुरस्कारपरीषहः १९, प्रज्ञादिदर्पसहनेन प्रज्ञापरीषहः २०, अ- ध्ययनक्लेशसहनादज्ञानपरीपहा२१,जिनवचनाश्रद्दधानेन सम्यक्त्व- परीपहः २२ । एवं द्वाविंशतिः परीपहाः ॥ 'जइधम्म'त्ति क्षान्त्या- टिको दशविधो यतिधर्मः, तत्र सहिष्णुत्वं क्षमा १, निरहङ्कारता माईवम् २, निर्मायित्वमार्जवम ३, सद्भावः सत्यम् ४, अलो- भन्वं शौचम् ५, प्राणिदया संयमश्चेन्द्रियनिरोधः ६, इच्छानिरोध- स्तपः ७, निर्ममत्वं त्यागः ८, निष्परिग्रहत्वमाकिञ्चन्यम ९, अ- मथुनत्वं ब्रह्मचर्यम १०, इति दशविधो यतिधर्मः ॥ ‘भावण 'त्ति. पढार्थानां क्षयाविनाशिवमनित्यम् १, त्राणाभावाज्जीवानामशरणम २, चतुर्दशरज्ज्वात्मके लोकास प्रदेशो नास्ति यो जीवैमरणेन न स्पृष्ट इति भवः ३, एक एवोत्पद्यते विपद्यते काण्यनुभवति चैकत्वम १. टेधनवन्धेभ्यो ह्यात्मनो भिन्नत्वचिन्तनमन्यत्वम् ५, सप्तधातु मयदरम्याशुचिखचिन्ननादशुचित्वम् ६, मनोवाकाययोगैः शुभा- शुभकार्जनमाश्रयः ७, सर्वाश्रवद्वारनिरोधात् संवरः ८, संसार- वीजभूनकर्मणां जरणा निर्जरा ९, अदाख्यानधर्मश्रवणाद्ध- म्म: १०, स्थित्युत्पत्तिव्ययात्मकद्रव्यपूरणकटिस्थकरवैशाखस्थान- , ·. " ॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतस्यप्रकरणम्॥ ( ३७ ) वस्थितलोकचिन्तनाल्लोकभावना ११, जैनतवनिश्चयावगमादो- धिरिति १२ । एवं द्वादश भावना ॥ 'चारित्त'त्ति चारित्राणि पञ्च, तत्र त्रसस्थावरशत्रुमित्रादिषु समभावकरणात्सामायिकम् १, व्रतपर्यायच्छेदाच्छेदोपस्थापना २, चत्वारस्तपः कर्तारश्चत्वारो वै- यावृत्त्यकार एको वाचनाचार्य इति नवको गणः । तत्र चत्वारी निर्दिष्टं तपः कुर्वन्ति चखारी वैयावृत्यकराः कल्पस्थितस्तयाचा- म्लानि यावत् षण्मासाः। तदन्ते वैयावृत्यकरास्तपः कुर्वन्ति, सचा- चाम्लानि यावत् षण्मासा ततः कल्पस्थितस्तपः शेषास्त्वाचाम्लानि। एवमष्टादशमासपमितिः परिहारविशुद्धिर्नामचारित्रम् ३, सञ्च- लनक्रोधमानमायालोभवन्धविच्छेदेन मूक्ष्मलाभोदये दशमगुणस्थाने वर्तमानस्य मूक्ष्मसम्परायचारित्रम् ४, क्षीणमोहस्य उपशान्तमोहस्य वा उपशान्तमोहक्षीणमोहमयोग्ययोगिगुणस्थानस्थस्य यथाख्यातचा- रित्रम्। इति चारित्रपञ्चकम। एवं पञ्चभिःसमितिभिस्त्रिभिर्गप्तिभि:- विंशत्यापरीषहैदशधा यतिधर्मण, द्वादशभिर्भावनाभिः, पञ्चभिश्चा- रित्ररेकीकृत्य सप्तपश्चाशद्भेदाः संवरस्पेनि गाथार्थः ।। संवरतत्त्वमुक्ता सप्तमनिर्जरातत्वस्वरूपं गाथापादेनाह- (सा० अ०) 'समिइ इति-संवरतत्त्वस्य सप्तपंचाशन भेदाः । ते च एवं ज्ञातव्या. । यथा समितयः पंच, गुप्तयस्तित्र , परीषहा द्वाविंशनि यतिधर्मा दशभेदः, भावना द्वादशधा, चा- रित्राणि पंच, एवं पेण ममिन्यादीनां पण्णां उत्तराईयोक्तभंद- संख्यायोजने सर्वाग्रेण समपंचाशद् भेदा ज्ञातव्याः । तत्र समि- तयः पंच ईर्यासमिति १, भाषासमितिः २, एषणासमितिः ३. आदाननिक्षेपणासमिति ४. पारिष्टापनिकासमितिः ५, । तत्र सम्यक् प्रशस्ताह प्रवचन नुसारेण इतिः गमनं चेयर्यासमितिः । ई- र्यायाः गमनस्य समिति र्याममितिः। मार्ग गच्छन युगप्रमाणभूमा दत्तदृष्टिः साधुः ममस्तजीवानां रक्षां कुर्वन, यानि सा ईर्यासमितिः प्रतिभावः । १, भाषासमिति, भाषाया निरयावचनस्य ममिति: भापासमितिः। २, एषणाममितिः यया हिचत्वारिंशदोपवित्र- , ·१ (३८)..॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०)। र्जितः आहारः साधुभिः गृह्यते सा एषणासमितिः । ३, आदान- निक्षेपसमितिः आदानं वस्तूनां ग्रहण: निक्षेपो वस्तूनां स्थापन, तयो. आदाननिक्षेपयोः समितिः, यद् वस्तूनां ग्रहणं मोचनं तत् प्र- थमं चक्षुषा निरीक्ष्य ततो रजौहरणादिना प्रमाय॑ विधीयते सा आदाननिक्षेपसमितिः इति भावः। ४, पारिष्ठापनिकासमितिः प- रिण्टाप्यते परित्यज्यते सदोषादिवस्तु सा पारिष्ठापनिकास- मितिः । यत्र कफमूत्रमलादिनिर्जीवस्थाने यतनया परिष्ठाप्यते मा पारिष्ठापनिकासमितिः । ५, एवं पच समितयः व्याख्याताः। अथ गुप्तयः तिन: मनोगुप्तिः १, वचनगुप्ति: २, कायगुप्तिः । ३, तत्र मनोगुप्ति: विधा आतरौद्रध्यानानुबंधिकल्पनाजालपरिहार: १, धर्मध्यानानुबंधिनी माध्यस्थ्यपरिणतिः २, केवलज्ञानिनो योगनिरो- धावस्थायां सकलमनोद्रव्यनिरोधश्च ३, इति मनोगुप्तिः । वचन- गुप्ति: हिधा भूसंज्ञादिपरिहारात् मौनाभिग्रहः । ', वाचनापृच्छ- नादिषु मुखवत्रिकाच्छादितवक्त्रस्य भाषमाणस्यापि वाभिय- न्त्रणं । २, वचनगुप्तिः सर्वथावचननिरोधनिरवद्यसम्यग्वचन- भाषणाभ्यां कृत्वा द्विभेदा, भाषासमितिः पुन सम्यक्वचनप्रवृत्ति- स्पतया एकभेदा पव इति वचनगुप्तिभाषासमित्योर्भेदः । का- यगुप्तिः द्विधा उपसर्गादिसदभावे कायोत्सर्गादचलनं, केवलिनां योगनिरोधावस्थायां सर्वथा शरीरचेष्टापरिहारः वा १,तथा सिद्धां- तांतविधिना मुनीनां कायव्यापारस्य २ । एवं तिस्रो गुप्तयः व्या- ख्यानाः । ३, अथ परीपहा. द्वाविंशति क्षुधापरीषहः निग्वद्याहारालाभे क्षुधा महनीया, न पुनः सावद्याहारग्रहणं कार्य इत्येवस्वरूपः । १, पिपासापरीपहः तृपा सहनीया, न पुन गाढनृपापीडितैरपि सञ्चित्तजलं पेयं । २, शीतपरीषहः का- योन्सर्गविहारादिकुर्वतां शोतं लगति तत् सहनीयं, अग्निसेवादि न चिंतनीयं । ३. उष्णपरीपहः ग्रीष्मतापाकतिरपि स्नानवायुव्यं- जनवानायनश्रयणादि न विधेयं, आतापनादि कष्ट सहनीयं । ४, देशमशफपगेपहः कायोत्सर्गादिपु दंशमशककृता विधाताः सह- नीयाः । ५, अचलपरीपद मानप्रमाणोपेतर्वस्त्रेमलिनतीर्णशीर्ण- पिनदो मनमि न कार्यः। ६. अरतिपरीषहः अमनोज्ञोपाश्रया- दार्गदए अरनि: न कायां । ७, श्रीपरीषहः श्रीणां मनोहररूप- विभूमाफिलामवाक्यहायभायादिकं दृष्ट्वा चित्ताभी न कार्यः। 4.

·॥ अव० वृष्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ . चर्यापरीषहः वायुवत्- अप्रतिबद्धतया विहारः कार्य , न पुन एकत्र वासः। ९, नैषेधिकीपनीषहः श्मशाने शून्यागारे सर्पबिले सिंहगु- हादिषु कायोत्सर्गस्थैः नानाविधोपसर्गसदभावेऽपि अशिष्टा चेष्टा न कार्या । १०, शय्योपरीषह. उच्चावचासु शय्यासु शीतोष्णका- लादौ मनसि उद्वेगो न विधेयः ।। ११, आक्रोशपरीषहः अज्ञान.. लोकप्रोक्तवैभाष्यवाक्यश्रवणे कोपो न कार्यः दृढप्रहारिवत् । १२, वधपरीषहः कोपि दुरात्मा साधनां वधं करोति तथापि साधुभिः क्रोधो न विधेयः स्कंदकसूरिशिष्यवत् । १३, याश्चापरीषहः भिक्षावृत्तिकाले परगृहेषु याचने दुखं मनसि न धार्य । १४, अ. लाभपरीषह. अंतरायकर्मोदयात् निर्दोषभिक्षालाभाभावेऽपि चित्ते उद्वेगो न कार्यः ढंढणकुमारवत् । १५. रोगपरीषह उग्ररोगसंभ- वेपि आर्तध्यानं न कार्य, सम्यक् सह्यं सनत्कुमारराजर्षिवत् । १६. तृणपरीषह' संस्तारकादौ दर्भादितृणव्यापारे देहपीडायामपि दुःख न चिंत्यं । १७, मलपरीषहः मलस्वेदादि शरीरात् न स्फेटनीर्य, किंतु यावज्जीवं सम्यक् सहनीयं । १८. सत्कारपुरस्कारपरीपहः बहुलोकनरेश्वरादिकृतस्तुतिवंदनादेः चित्तोन्मादो न कार्य. उ- त्कर्षों मनसि न कार्य । १९. प्रज्ञापरीषहः बहुज्ञानसंभवेऽपि आत्मीयचित्ते गर्वो न कार्यः । २०. अज्ञानपरीषहः ज्ञानावरणीय- कर्मोदयात् पठनामपि पाठो नागच्छति तथापि दुखं मनसि न कार्य. किंतु कविपाक एव चिंत्यः । २१. सम्यक्त्वपरीपदः जिनशासनविषये देवगुरुधर्मविषये च संदेहो न विधेयः । २२, एवं द्वाविंशतिः परीषहा व्याख्याता । अथ यतिधर्मो दशधा- दशप्रकारः क्षमामार्दवार्जवनिर्लोभनातपःसंयमसत्यशौचा- किंचनत्वब्रह्मस्वरूप क्षमा क्रोधजयः. स उपशमेन स्यात् । १, मार्दवं मृदोर्भावः मार्दवं, अहंकारपरिहारः । २, आर्जवं ऋजोर्भावः. मायान्यागः । ३, निर्लोभता लोभपरिहारः । ४, तप बाह्यांतरभेदैादशधा । ३, संयम. प्राणातिपातविग्म- णरूपः । ६, सत्वं सद्भ्यो जीवेभ्यो हितं पथ्य सत्यं । ७, शोचं सर्वजीवेषु सुखकारि वर्तनं शौचं. अदत्ताद'नपरिहारः । ८, म- किंचनत्वं न विद्यते किंचन यस्य स अकिंचन. अकिंचनस्य भावः अकिंचनत्वं सर्वपरिग्रहत्याग । १. ब्राह्म औदारिकवैशियसंबंधित मैथुनपरिहारः। १९, अथ भावना द्वादश । अनिन्यभावना १, । तत्र , ·(२०) ॥श्रीनवतस्वपरिशिष्टानि.नं. १ थी.ज.(६. थी १० ॥ , अशरणभावना २, भवभावना ३, एकत्वभावना ४, अन्यत्वभावना ५. अशौचभावना ६, आभूषभावना ७, संवरभावना ८, निर्जरा- भावना ९धर्मभावना १०,लोकस्वभावभावना ११, योधिभावना १२, तत्र संसारे मर्वपदार्थानां अनित्यता यत् चिंत्यते सा अनित्यभा- बना । १, अशरणं देहिनां मरणादिभये संसारे - शरणं किर्माप मास्ति इत्यादिचिंतनं अशरणभावना । २, जीवानां चतुरशीतिलक्ष- जौवयोनिपग्भ्रिमणचिंतनं भवभाषना । ३, एकाक्येव जीवः उ- त्पद्यते विपद्यते कर्माण्युपायति भुंक्त चेत्यादि चिंतनं एकत्वभावना १४. जीवानां देहात् पृथक्के मति पुत्रकल वादिधनादिपदार्थेभ्योऽ स्थतभेद एकत्वम् , अतः 'तत्ववृत्या कोपि कस्यापि संबंधी मास्ति'-इत्यादि चितनं अन्यत्वभावना । ५, देहस्य सप्तधातुम- यस्य नव स्रोतांसि निरंतरं सवति मलमूत्रश्लेष्मादिवस्तूनि वी- भल्लानि सहचारीणि संति, अत: 'शुचित्वं कुतः स्यात् ', इति चिंतनं अशीचभावना । ६, संसारमध्यस्थितसमस्तजीवानां मिथ्या- स्वकरायाविरतिप्रमादार्तगैद्रध्यानादिहेतुभिः निरंतरं कर्माणि वध्यमानानि संति इतिचिंतन आश्रवभावना । ७, मिथ्यात्वादीनां यंधईनुभूतानां संवरणोपायाः सम्यक्त्यादयः तेषां चिंतनं संवरभा- यना । ८. निर्जगभावना कर्मनिर्जराख्या द्विधा सकामा अकामा च । नत्र सकामा साधूनां । अकामा च अज्ञानकष्टजनिता जीवानां ! तब मकामा द्वादशप्रकारलपीविहितकर्मक्षयरूपा । १, अकामा पुन तिरंगादिजीयानां तृषाबुभुक्षाछेदनभेदनमारोहहनाद्यकामकष्टसहनेन प. कर्मक्षयः तपा ज्ञातव्या । एवंविधाया निर्जराया: चि- तनं निर्जगभावना । ९. दुस्तरसंमारसागरसमुत्तार णप्रवहणप्रायश्री- जिनप्रणीमधीधर्मप्रभावचितः धर्मभावना । १०, चतुर्दशरज्ज्वात्म फलोकम्य कटिमस्थापितकरतिर्यकप्रमाग्तिपादपुरुषाकारस्य धर्मा- धर्म स्लिकायादिपटू: परिपूर्णस्य लोकस्य चिंतनं लोक- भारना । ११, अनंतानंतकालदुर्लभमनुष्यादिसामग्रीयोगेऽपि दुः- पाय प्रायो बोधियी जीवानां इत्यादि चिमः बांधिभावना । १२, एवं दादाभायना: व्याख्यानाः । १५, अथ चारित्राणि पंच । चा ग्विणि पंच मामायिक च्छंदोपस्थानीयरपरिहारविशुद्धिक ३- मर्मपरायथ्यथान्यातनामानि । सामायिक मर्य- तापपन्यापारपग्न्यिागनिग्यद्यव्यापागमंचनम् ज्ञातव्यं । २, ·॥ अव वृत्यादिसमेतं नवतस्वप्रकरणम् ॥ (४१) छेदोपस्थापनीयं गणाधिपेन प्रदत्तं प्राणातिपातविरमणादिपंचम- हाव्रतरूपं । २, परिहारविशुद्धिकं नव साधवो गच्छात् पृथग भू- त्वा अष्टादशमासान् यावत्-यत्सिद्धांतप्रोक्तरीत्या तपः कुर्वति तत्प- रिहारविशुद्धिकं ज्ञेयं । ३, सूक्ष्मसंपरायं सूक्ष्मसंपरायाख्यदश- मगुणस्थानकप्राप्तानां साधूनां यश्चारित्रं तत् सूक्ष्मसंपरायं । ४, यथाख्यातं सर्वेषु कषायेषु सर्वथा क्षयं प्राप्तेषु साधूनां यच्चारित्रं तत् यथाख्यातं । ५, एतेषां चारित्राणां मध्ये सांप्रतं प्रथमचारित्रद्वयं विमानमस्ति, शेषाणि त्रीणि चारित्राणि व्युच्छिन्नानि । एवं चा- रित्रपंचकं व्याख्यातं । एवं समितीनां पंच भेदाः, गुप्तीनां त्रयः, परीषहाणां द्वाविंशतिः, यतिधर्मस्य दश, भावनानां द्वादश, चारि- त्राणां पंच भेदा, इति सप्तपंचाशद्भेदा संघरतत्त्वस्य संजाताः । इति षष्ठं संवरतत्वं सक्षेपतो व्याख्यातम् । अथ सप्तमं निर्जरातत्वं व्याख्यानयति । [इरियाभासेसणादाणे, उच्चारे समिईसु य । मणगुत्ती वयगुनी, कायगुत्ती नहेव य ॥२६॥ ॥ ४२ ॥ [खुहा पिवासा सीउण्हं, दंसाचेलारइत्थीओ। चरिया निसीहिया सिज्जा, अक्कोसवहजायणा॥२७]॥४॥ [अलाभरोगतणफासा, मलसक्कारपरीसहा पण्णा अन्नाण सम्मत्तं, इय बावीस परीसहा ॥२८॥४४॥ [खंतीमद्दवअजव, मुत्ती नवसंजमे अ बोद्धव्वे । सच्चं सोयं आरि-चणं च बंमं च जइधम्मो ॥२९॥ ४६॥ [पढममणिच्चमसरणं, संसारो एगया य अन्नत्तं । असुइत्तं आसव, संवरो य तह निजरा नवमी ।।300]४. [लोगसहावो बोही, दुल्लहा धम्मस्स सागा अरिहा। एयाओ भावणाओ, भावेयवा पयत्तणं ॥ ३१॥ ॥४७॥ [सामाझ्यत्थ पढम, छेओवट्ठावणं भवे बीयं । परिहारविसुडीयं, सुहम नह मंपरायं च ।। ३२ ॥ ॥४८॥ , , ·। ४२ ) ॥ श्रीनवतत्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०)। , [नत्तो अ अहक्खायं, खायं सव्वंमि जीवलोगंमि। जं चरिऊण सुविहिया, वर्चति अयरामरं ठाणं ॥३३॥]४९ [(अ०) एता अष्टापि व्यावर्णितस्वरूपा इति सुगमाः ॥] [अणसणमूणोयरिया, वित्तिसंखेवणं रसञ्चाओ। कायकिलेसो संलीण-या य बज्झो तवो होइ ॥३४॥॥५०॥ [पायच्छित्तं विणओ, वेयावच्चं तहेव सज्झाओ। आणं उस्सग्गोवि अ, अम्भितरओ तवो होइ॥३५॥]|५१ [ (अ०) पते व्यावर्णयिष्यमाणस्वरूपे ।। [आलोयण पडिक्कमणो २-भय ३ विवेग ४ मुसग्गो ५॥ नवच्छेय७मूल८अणव-ठ्या य २ पारंथिए १० चेव ॥३६॥ ॥५२॥ [ (अ०) आलोचनं १. प्रतिकमणं २, उभयं मिश्रं ३,विवेक- म्त्यागः ४, उत्मर्गः कायोत्सर्गः ५, तपः ६, छेदः पर्यायांशवि- नाशः ७, मूल सबंपर्यायच्छेद. ८, अनवस्थाप्यता ९, पागंचित १० चेति दशधा प्रायश्चित्तानि ॥ प्रायश्चित्तभेदानुक्वाथ विनयभेदा- नाह-] [भत्ती? बहुमाणोर वन्न-जगणं: भासणमवन्नवायस्स४॥ आमायणपरिहाणी. विणओ संखेवओ एसो॥३७॥]५३ [ (अ०) भक्ति प्रतिपतिः १, बहुमानो मानसी प्रीतिः २, मर्गः लाघा नत्करण ३. अवर्णवादस्य निराकरणाय भाषणं प्रतिश- दन ४. आशातनापग्हिाणिरिति महक्षेपतो पिनयः पञ्चधा | } [माणम्स दमगम्म य, चरणस्म य तह निविहजोगस्स 'विणो लोगुवयारी, मत्तविही विसयभेएणं ॥३८॥५४ ·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ ४३ wa [(अ०) पुनः प्रकारान्तरेण विनयभेदांनाह-ज्ञानदर्शनचा- रित्रमनोवच:कायलोकोपचाररूपविषयभेदात्सप्तविधोपि विनयः प्रतिपादितः ॥ ] [भत्ती तह बहुमाणो, तद्दिद्वत्थाण सम्मभावणयं । विहिगहणन्भासो वि अ, एसो विणओ जिणुद्दिट्ठो३९]५५ [(अ०) ज्ञानविनयमाह-ज्ञानज्ञानिनोक्तिबहुमानौ । तद्- दृष्टार्थानां सम्यग् भावनं चिन्तनं, विधिर्योगोपधानादिकोनेकप्रका- रः, तत्पुरःसरं ज्ञानग्रहणं, अभ्यासः परिचयश्चेति, एवं भक्तिबहुमान- भाषनग्रहणाभ्यासभेदात् विनयो ज्ञानविनयः पञ्चधा जिनोद्दिष्ट. ती- थंकरप्रतिपादित इति ॥ [सुस्सूसणा अणासा-यणा य विणओ अ दसणे दुविहो। दसणगुणाहिएसु, कजई सुस्सूसणा विणओ ॥४०॥५६ [(अ०) दर्शनविनयमाह-दर्शनविनयो मूलतस्तावच्छुश्रूषा- ऽनाशातनाभेदाद्विधा, इदमेवाह-शुश्रूषणाऽनाशातना चेति दर्शन- विषयो विनयो द्विभेदः । तत्र शुश्रूषणोचितप्रतिपत्तिसेवनात्मको विनयों दर्शनगुणाधिकेषु विशिष्टसम्यग्दर्शनिषु क्रियत इति भाव.] [सकारम्भुटाणे, सम्माणासणपरिग्गहे तह य। आसण अणुप्पयाणं, किइकम्मं अंजलिगहो अ॥४१॥५७। [( अ०) शुश्रुषाविनयभेदानाह-शुश्रूषाविनयो दशधा, ने चैवं, सत्कारः १, अभ्युत्थानं २, सन्मानः ३, आसनपरिग्रहः ।, तथा च आसनानुप्रदानं ५, कृतिकर्म ६, अञ्जलिग्रह. हस्तयोजन- मित्यर्थः ७ ॥] [इंतस्स हिगच्छणया,ठिअस्स तह पज्जवासणा भणिआ गच्छंताणुवयणं, एसो सुस्सूसणाविणओ॥४२॥५८ ॥ [ (अ०) आगच्छतोऽभिगमनं ८. स्थितस्य तथा पर्युपासनं ·(४४ ) ॥ श्रीनवतस्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०) , सेयनम् ९, गच्छतोऽनुव्रजनम् १०, एष दशषिधः, शुश्रषाधिनयो भणित: । तदासेवनाद्दर्शनशुद्धिः स्थिरता च जायत इत्येष दर्शन विनय उच्यते ॥] [तित्थयरधम्मआयरिय-वायगे थेरकुलगणे संवे। संभोइअ किरियाए, मइनाणाईण य तहेव ॥ ४३ ॥२९॥ [(अ०) अनाशातनाविनयं पञ्चचत्वारिशद्भेदमाह-तीर्थ- करः १. धर्म २, आचार्यः ३, वाचक उपाध्याय: ४, स्थविरोधयः- पर्यायश्रुतैः ५. कुल मेकाचार्यसन्ततिः ६, गणो मिथःसापेक्षकुलत्रय- समूहः ७, संघः ८, सम्भोगः समानधार्मिकाणां परस्परेण भक्ता- दिदानग्रहणम्प , तहान् साम्भोगिकः ८, क्रिया अस्ति परलोकोऽ- स्त्यात्माऽस्ति च सकलक्केशाकलङ्कितं मुक्तिपदमित्यादिप्ररूपणा- मिका १०, मनिज्ञानादीनि पञ्च ज्ञानानि १५, इत्येतानि पञ्चदश- पदानि, नेपाम 1] [आसायणवजणया, पासिं तह य भत्तिवहुमाणो। वष्णस्स य संजलणं, होइ अणामायणाविणओ॥४४]६० [ । अ० ) आशातनवर्जना १, भक्निबहुमानः, भक्तिर्वाह्या पर्यु. पामना, तन्महिनो बहुमान आन्तर प्रीनियोग. २, वर्णसज्वलन च मदतगुणकीर्तनेन यशोदीपनम ३, पूर्वोक्तानां पञ्चदशानां आ- शातनयनादितियकरणेन भवन्यनाशातनाविनयः पञ्चचत्वा- शिनेदः ॥ पनेनापि भनि दर्शनशुयादिरिति ॥ उक्तो दर्शन- बिनयो हिभदोऽपि ॥] [मामाइआइचरणस्स, महहाणं नव कापणं । संफामणा पम्यण-मह पुरओभवसत्ताणं ।। ४०.]॥३१॥ ४. नारिप्रविनय सामायिकादिचारित्रभेदेन पञ्चधा भणितापि श्रहानादिभेदणितः पञ्चदशधा. तत्र सामायिकादे अमानं रवि... कायन स्पर्शन पालनम २. भव्यानां पुरतस्तमद गुणवर्णनापुपदेशन प्रम्पार्मात ३॥

·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतस्यप्रकरणम् ।। (४५) . [मणवयकाइअविणओ, आयरिआईण सबकालंपि। अकुसलमणाईरोहो, कुसलाण उदीरणं तह य ॥४६]३२ [(अ०) सदैवाचार्यादीनां प्रत्यशुभमनआदीनां निरोधः, शुभानां च प्रेरणं, स मनोवचःकायिकविनयः, एते मनोवचःकाय- विनयाःप्रत्येक प्रशस्ताप्रशस्तभेदेन द्विभेदा , प्रशस्तस्य प्रवर्तन नि- जराहेतुः, अप्रशस्तस्य च निवर्तनम् । तावपि प्रत्येक सप्तभेदौ । प्रशस्तमनोविनयस्य तत्रापापासावद्याक्रियनिरुपक्लेशानाश्रवकरा- क्षपिक राभूताभिशङ्कनानि भेदाः, तदितरे चाप्रशस्तस्य। एवं वचसोपि द्विभेदस्य । प्रशस्तकायस्य चायुक्तगमनस्थाननिषदन- त्वग्वर्तनोल्लंघनप्रलंघनसर्वेन्द्रिययोगयुञ्जनानि । इतरस्य त्वना- युक्तानि ॥] [अन्भासत्थण छंदोगु-वत्तणं कयसुपडिकई। तह य कारिअमित्तकरणं, दुक्खत्तगवेसणा तह य॥४७]६३ [(अ०) लोकोपचारविनयः सप्तधा, तत्राभ्यासासनं गौर- वाहस्य समीपवृत्तिता १, छन्दोऽनुवर्तनं आराध्यस्य छन्दोऽभि- प्रायस्तदनुसरणम् २, कृतसुप्रतिकृति विनयात्प्रसादिता गुरष: श्रुतं दास्यन्तीत्यभिप्रायेणाशनादिदानप्रयत्नः ३, कार्य ज्ञानादि, तन्निमित्तं करणं भक्तादिदानम् ४, दुःखार्तस्य ग्लानीभूतस्य भैष- ज्यादिना गवेषणं दुःखार्तगवेषणा ५ ॥] [तह देसकालजाणण, सवत्थेसु नहाणुकूलत्तं । लोगोवयारविणओ, सत्तविहो होइ विणणेओ॥४८] ६४ [(अ०) देशकालज्ञानं अवसरोचितार्थसम्पादनम् ६, सर्वा- थेषु तथानुकूलत्वं आराध्यसम्बन्धिषु सर्वप्रयोजनेष्वप्रातिकूल्यम ७, पष लोकोपचारविनय सप्तविधो विज्ञेयो भवति ॥] [आयरिय उवज्झाए, थेरनवस्सी गिलाणसेहाणं । साहम्मिअ कुलगणसं-घवेआवच्चं हवइ दसहा ॥४९]०५ .

·, (४६ ) ॥श्रीनवतत्वपरिशिष्टानि.नं. घ थी ज.(६ थी १०)॥ [ (अ०) वैयावृत्यभेदानाह-आचार्योपाध्यायौ प्रतीतो, स्थ- विरः पूर्वोक्तः, तपस्वी अष्टमादिविकृष्टतपोवान, ग्लान आत्तः, शैक्षो नवदीक्षितः, साधर्मिकः समानाचारवान्, कुलगणसंघाः प्रा- गुक्ताः, एतेषां दशाना विषयभेदात् वैयावृत्त्यमपि दशधा भवति ॥ ] [आयरियउवज्झाये, तवस्सिसेहे गिलाणसाहूसु । समणुन्नसंघकुलगण-वेयावच्चं हवइ दसहा ॥५०॥] ६६ ॥ [( अ ) एषा शब्दपरावृत्या व्याख्यातस्वरुपैव ॥ [वायणा पुच्छणा चेव, तहा य परिअदृणा । अणुप्पेहा धम्मकहा, सज्झाओ होइ पंचहा ॥५१॥ ६७ [(अ०) स्वाध्यायभेदानाह-वाचना सूत्रार्थपठनपाठनादि १, पृच्छना सन्दिग्धसूत्रार्थस्य गुर्वादेः प्रश्न: २, परिवर्तना पूर्वप- ठितमूत्रार्थस्यावर्तनम् ३, अनुप्रेक्षा अर्थचिन्तनम् ४, धर्मकथा ध- मंपिदेश इति स्वाध्यायः पञ्चधा भवति ५ ॥ [झाणं चउविहं खलु, अझं रुदं तहेव धम्मं च । सुक्कं पुण पन्तयं, चउविहं चेव नायव ॥ ५२ ॥ ॥ ६८ ॥ [ ( अ०) ध्यानं चतुर्विधं, खल्विति निश्चये, आर्त रौद्रं तथैव धर्म्य च शुक्लमिति । पुन: प्रत्येकं चतुर्विधमेव ज्ञातव्यम् । लक्ष- णादीनामपि चतुर्विधत्वं ध्यानशतकादेरवलोक्यम् । आर्तरौद्रयो- निवृत्तिकरणेन धर्म्यशुक्लयोश्च प्रवर्तनेन निर्जराहेतुत्वमिति । [पढम अदृज्झाणं, बीअ मई इमे भवफलाई। नह धम्मं तुरिअं, मुक्कं दो नुक्ग्वहेऊई ॥५३॥ ॥११॥ [ । अ०) प्रथम आध्यानं, द्वितीयं रौद्र, इमे भवफले संसा- रवर्धने, गगोपमोहात्मकवादेतयोरिति 1 तृतीयं धर्म्य, तुर्य शुफ्त दे मोक्षहेतू संवरनिर्जराम्पत्यादनयोः ॥ ] [दचे गणदेहोवरि, अइरित्ता'मुडभत्तपाणाणं ॥ उम्सग्गो भावे अह, कमायभवकम्म उस्सग्गो ॥५१]७० , .

·. - ॥ अथ० वृत्यादिसमेतं नयतरवप्रकरणम् ।। ( ४७ ) [ (अ०) उत्सर्गस्त्यागः, स च विविधः द्रव्यतो भावतश्च । द्रव्यतश्चतुर्धा गणदेहोपध्यतिरिक्ताशुद्धभक्तपानोत्सर्गभेदात् । गणः पूर्वोक्तः, तस्य ज्ञानाद्यर्थ परगणोपसम्पत्तौ त्यागः, जिनकल्पाद्यर्थ वा । देहः सचित्ताचित्तात्मकः, तत्रानाभोगादेः कारणतो.वा गृहीतस्य स- चित्तदेहस्य, कलेवरस्य चेतरस्य । अनयनेन स्वदेहस्य वा । उपधेर्व- नपात्रादिकस्य । असंनिधिसंचयत्वान्मुनिधर्मस्य दानस्य च सा- ध्यपेक्षयाऽनेकदोषशबलत्वादधिकयोरशुद्धयोरनेषणीयादिदोषयुजो- भक्तपानयोश्चेति । भावतस्त्रिधा कषायाणां भवस्य कर्मणश्चोत्स- गस्त्यागः अभ्यन्तरतपोभेदानां विनयादीनां विशेषतः स्वरूपं भगव- तीपश्चविशशतकषष्ठोद्देशकादवसेयम् ॥] बारसविहं तवो नि-ज्जरा य बंधो अचउविगप्पो, य । पयइ ठिइअणुभाग-प्पएसमेएहिं नायवो ॥१७॥ ॥७॥ (प्रा० अ०)-'बारस'० द्वादशविधं तपोविधान निर्जरा स्यात् । " अणसणमूणा० " पायच्छित्तं विण" भ्यन्तरकं मध्यवत्तिं तपो भवति, अन्तःकरणव्यापारप्राधान्यादन्य- तीथिकानभ्यस्तत्त्वात् बाह्यद्रव्यानपेक्षत्वाच्च । अथ बन्धभेदानाइ- बन्धश्चतुर्विकल्पश्चतुष्प्रकारः प्रकृतिस्थितिरसप्रदेशवन्धभेदात् । मिथ्यात्वादिभितुभिः कर्मयोग्यवर्गणापुद्गलरात्मन: क्षीरनीरवद- न्यय:पिण्डवद्वान्योन्यानुगमाभेदात्मकः सम्बन्धो बन्धः । स्थितिरसप्रदेशरूपाणां बन्धानां यः समुदाय: स प्रकृतिवन्धः । अध्यवसायविशेषगृहीतस्य कर्मदलिकस्य यत् स्थितिकालनिय- मनं स स्थितिबन्धः २ । कर्मपुद्गलानाभेव शुभोऽशुभो वा घात्य- घातो वा यो रसः सोऽनुभागवन्धः ३ । कर्मपुद्गलानामेव यद् ग्रहणं स्थितिरसानिरपेक्षदलिकसख्याप्राधान्येनैव करोति प्रदेशवन्धः ४, । उक्तं च-"प्रकृति: समुदाय: स्यात् , स्थितिः कालावधारणम् । अनुभागो रसो ज्ञेयः, प्रदेशो दलसंचयः ॥ १ ॥ इदं प्रकृत्यादिस्वहा मोदकदृष्टान्तेन भाव्यम् । यथा वातविनाशि- द्रव्यनिष्पन्नो मोद, प्रकृत्या वातमुपशमयति, एवं कफपित्तयोरपि भावना कार्या । एवंस्वभावा प्रकृतिः । स्थितिस्तस्यैव कस्यचिद्दि- नमेकं, अपरस्य तु दिनवयं, एवं कस्यचिन्मासादिकमपि झालं १ क- तत्र ·(४८ ) ॥ श्रीनवतश्वपरिशिष्टानि. न. व थी ज. (६ थी १०)॥ भवति । रसः पुनः स्निग्धमधुरादिः तस्यैव कस्यचिदेकगुणोऽन्य- स्य द्विगुणोऽन्यस्य त्रिगुण इत्यादिकः । प्रदेशाश्च कणिकादिरूपाः कस्यचिदेकप्रसूतिप्रमाणाः । यावदपरस्य सेतिकादिप्रमाणाः । पर्व कस्यचित्कर्मणोऽपि झानाच्छादनस्वभावा, अपरस्य दर्शनावरणरू- पादिका प्रकृतिः । स्थितिः कस्यचित् त्रिंशत्सागरकोटीकोटीरूपा, अपरस्य सप्ततिरित्यादि । रस एकस्थानविस्थानादिरूपः । प्रदेशा अल्पबहुबहुतरबहुतमादिरूपाः ॥ अथ सत्पदादिभिनेवभिारैः सि. प्ररूपणामाह-मोक्षे प्रस्तुते सिद्धप्ररूपणायाः कोऽवसरः ? 1 उच्यते-जीवस्य कृत्स्नकर्मक्षयेण यस्वरूपावस्थानं तन्मोक्ष उच्यते, स च जीवस्येव धर्मः । धर्मधर्मिणाश्च कथञ्चिदनन्यत्वात्सिहप्ररूप- णायां मोक्षप्ररूपणेति नाप्रस्तुताभिधानम् ।। , (३०) द्वादशविधा निर्जरा, तत्र उपवासादिकरणं अन- शनं १, कवलादिपरिहारेण अनोदरिका २, सादिमपरिहारो वृत्ति संक्षेपः ३, विकृत्यादिपरिहाराद्रसत्यागः ४, अनुपानद्गमनलो- चादिकारापणात्कायक्लेशः ५, वर्षाकालादौ कूर्मवदङ्गोपाङ्गसङ्कोच- करणात् संलीनता ६, इति षड्विधस्तपः प्रायो वाहुल्येन चित्तं जीवं मनोवा यच्छोधयति,पापं छिनत्तीति वा प्रायश्चित्तं७, गुरुजनवन्द- नेन वैयावृत्यादिको विनयः ८, आचार्योपाध्यायतपस्त्रि शिप्यग्लानकुलगणसट्टन्साधुसाधर्मिकेभ्यो वस्त्रपात्राद्युपष्टम्भकरणेन वैयाश्यं ९, वाचनापृच्छनानुप्रेक्षाम्नायधर्मोपदेशदानतः स्वाध्यायः १०, आरौद्रपरिहारेण धर्मशुक्लध्यानसेवनेन च ध्यानं ११, ग- मनागमनादिकायव्यापारपरिहारेण कायोत्सर्गः १२, आन्तरं तपः पद्विधमाभ्यन्तरं तपः । एवंद्वादशभिर्भदैः कर्मणां निर्जरा घाटो- भवतीति प्रथमपादाः ॥ निर्जग़नवमुक्त्वाऽएमवन्धतत्त्वस्वरू- पमाह-अयानामपि कर्मणां वन्धः प्रकृतिस्थित्यनुभावप्रदेशैश्चतुर्विक- ल्यो वातव्यः । तत्र कर्मणामध्पनाशच्छतप्रमाणाः प्रकृतयः स्युः, नया-मानावरणे पत्र ५, दर्शनावरणे १ नव, येदनीयद्विकं २, ·॥ अव० वृत्त्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ (४९.) १०३, , मोहनीयेऽष्टाविंशतिः २८, आयुष्के चतस्रः ४, नाम्नि व्युत्तर शतं गोत्रे द्वे २, अन्तरायपञ्चकं ५, एवमष्टपश्चाशच्छतप्रकृतीना मध्ये काश्वनापि प्रकृतीः प्रत्यहं जीवो वनातीति । 'ठिइ'स्थिति:- कालावधारण, जीत्र एकेन कषायोदयात् कार्यानुक्रमेण कम्र्मोत्कृष्ट स्थितिं करोति, तथाहि-ज्ञानावरणदर्शनावरण-वेदनीयान्तरायेषु त्रिंशत्सागरकोटाकोटी, आयुषस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमानिति । नाम: गोत्रयोविंशतिकोटाकोटीः। मोहनीये सप्ततिकोटाकोटीः। जघन्या तु वेदनीये द्वादशमुहूर्तान् , नामगोत्रयोरष्टावष्टौ । शेषाणामन्तर्मुहूर्त मिति। 'अणुभागमिति'- अनुभागो रसविपाकः, तत्राशुभप्रकृतीनां घोपा- तकीनिवद्वित्रिचतुःस्थानक्वायवदत्यन्तकटुकविपाकः। शुभप्रकृतीना- मिक्षुक्वाथवन्मधुरो विपाको जी नानुभूयते । 'पएस त्ति प्रदेशव- न्धस्तु कर्मणां दलपाटकं, तत्र तेषां प्रदेशानां वेदनीये सर्वोत्कृष्टो विभागः, यतस्तस्य स्वसैः प्रदेशैः प्रकटता न भवति । ततोऽन्येपां कर्मणां निजनिजस्थितितारतम्यानुसारेण दलपाटकद्धिरिति । वन्ध४श्चतुष्पकार इति गाथार्थः। बन्धतवमुक्त्वा नवमं मोक्षतश्चमाह- ( सा० अ० ) 'बारसविहं' इति । तत्र वारसविहं इति- गाथामध्यात् पदमेक ग्राह्य, द्वादशप्रकारं तपो निर्जरा प्रोच्यते । तत् तपो ब्राहयाभ्यंतरभेदाभ्यां द्विधा स्यात् । तत्र बाहचं तपः षधि अनशनो१नोदरतारवृत्तिसंक्षेप३रसत्यागटकायक्ले. श५संलीनतादलक्षणं । तत्र अनशनं आहारपरित्यागरूपं द्विधा इत्वरं यावत्कथिकं च । १, इत्वरं चतुर्थषष्ठाष्टमादि, याव- कथिकं यावजीवमनशनग्रहणरूप । ऊनोदरता एकद्विव्यादिक- बलहान्या ज्ञेया । २, वृत्तिसंक्षेप द्रव्यक्षेत्रकालभावविपयाभिग्रहण रूप । ३, यथा श्रीमहावीरस्य चतुर्विधाभिग्रहश्चंदनवालया पृ- रित.। रसत्यागो विकृतिपरित्याग । ४,कायक्लेशो लोचादिक- टसहनं । ५, संलीनता चतुर्विधा इंद्रियकपाययोगनिवारणरुयादि- विवर्जितोपाश्रयनिवसनभेदैर्ज्ञातव्या । ६, पवं बाह्यं तपः पविघं लोकप्रसिद्ध व्याख्यातम् । अथ आभ्यंतरं तप. पहिधं । प्राय- ४ ·(५०)॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज.(६ थी १०) ॥ तत्र " श्चित्त-विनयरवैयावृत्त्य३स्वाध्यायध्यानोत्सर्गहनामकः । प्रायश्चित्तं निजानि पातकानि पातकानि यथालनानि गुरूणां पुर- स्तात् यत् आलोच्यते गुरुप्रदत्तं च तपः समाचर्यते तत् प्रायश्चित्तम् । १, विनयः सप्तप्रकारः ज्ञानदर्शनरचारित्र३ मनोष्टवचनकायहलोकोपचारिक भेदैर्ज्ञातव्यः । २, वैयावृत्त्य आचार्योपाध्यायतपस्विग्लानादीनां अन्नपानादिसंपाद वश्राम- णादिरूपं । ३, स्वाध्यायः वाचना-पृच्छना~परावर्तना- नुप्रेक्षा-धर्मकथालक्षणः पंचभेदः । ४, ध्यानं आतरौद्रधर्म- शुक्लरूपं । ५, तत्र आर्तरोद्रयो. परिहार, धर्मशुक्लयोः स्वीकारः, पती परिहारस्वीकारी ध्यानं कथ्यते । उत्सर्गो द्रव्यभावभेदादू द्विधा तत्र आद्य चतुर्धा गणरदेहोरपधिभक्तश्त्याग- भंदात । भावतः पुनः क्रोधादिपरित्यागो ज्ञातव्य.२।६, एवं पदप्रकारं आभ्यंतरं तप; प्ररूपितं । आभ्यंतरं कस्मात्प्रोच्यते । यतो मोक्षप्राप्ती अंतरंगकारणमिदं ततः आभ्यंतरं कथ्यते । सप्तमं निर्जरातत्त्वं व्याख्यातं । अथ अष्टमं बंधतत्त्वं 'प्ररूपयति । बंधी इति' बंधः कर्मभिः सह जीवानां संश्लेष, यथा क्षीर- नीरयो. अग्न्यय पिंडयोर्वा । स चतुर्धा प्रकृतिस्थित्यरनुभाग३- प्रदेशष्टभेदातव्यः। एतानेव चतुरो भेदान् व्याख्यानयति । प्रकृति. स्वभाव परिणाम इति भाव. । स्थितिबंधः कालप- रिमाणं । अनुभागो रसः कथ्यते । प्रदेशः पुद्गलपरिमाण- सप । एते चत्वारोऽपि भेदा मोदकदृष्टांतेन ज्ञातव्या. । यथा कशिन्मादकः तत्तद्रव्यसंयोगनिष्पन्नो वातं पित्रं श्लेष्माणं वा येन स्वरूपेण इति स स्वभाव कथ्यते । १, यथा पुनः स एव मोदकः पक्षं मासं द्विमानं विमान चतुर्मासादि यावत् यत्तेनैव रूपेण तिष्टनि ना स्थितिः कथ्यते । २, ग्रथा पुनः स एव मोदक क- भिन्मधुगे भवनि कश्चित्पुन कटुर्भयति कश्चित्तीत्रो भवति यत् स नमः काश्यते । ३. यथा पुन म ण्व मोदकः कश्चित् अल्पदलपरि- माजनिष्पन्नः काशित्पुन. बहुदलनिष्पन्न कश्चिद बहुतरदलनिप्पन्नः vधं मादक पुदगलपरिमाणं म्यान, स प्रदेशः । १, एवं कर्मणां बंधोऽपि चनुाप्रकारे मानव्य. । तथादि । कानिचित् ज्ञानावर- जोगादीनि कमांणि नं दानं चारिध चा ति येन स्वभावेन म मनिध. प्राच्यने । तान्येय पुनः कमणि कानिचित् जघन्यतः ·॥ अव० वृश्यादिसमेत नवतश्वप्रकरणम् ॥ (५१) अंतर्मुहूर्तस्थितिकानि भवंति, उत्कृष्टतश्च कानिचित् विशतिकोटा- "कोंटिसागरोपमप्रमाणस्थितिकानि भवंति। कानिचित् त्रिंशत्कोटा- कोटीसागरप्रमाणस्थितिकानि भवंति, कानि पुनः सप्ततिकोटाको- टीसागरप्रमाणस्थितिकानि भवति । एवं यावंतं कालं बद्धानि कर्माणि तिष्ठति स 'स्थितिबंध.' कथ्यते। तथा तेषामेव पुनः कर्मणां केषांचिन्मधुररसः स्यात् केषांचित् कटुकरसः स्यात् केषां पुनस्ती- व्ररस. स्यात् त 'रसबंध' कथ्यते। तेषामेव पुनः कर्मणां यत्पुद- गलपरिमाणं भवति स 'प्रदेशबंध.' कथ्यते । यदुकं " पगई होइ सहावो, ठिइबंधो होइ कालपरिमाणं । अणुभागो होइ रसो, पएसबंधुत्ति परिमाणं ॥१॥” एवमष्टम बंधतत्त्वं व्याख्यातम् । अथ नवमं मोक्षतत्त्व व्याख्यातयति ।। ३ 1 [पयइठिइरसपएसा, तं चउहा मोयगस्स दिवता । मूलपगइट्ट उत्तर-पगई अडवन्नसयभेयं ॥५५॥ ॥७२॥ [( अ०) प्रकृतिस्थितिरसप्रदेशानाश्रित्य तत् कर्म चतुर्धा, शे स्पष्ट व्याख्यातस्वरूपश्च ॥] [इहनाणदंसणावरण-येय मोहाउनामगोयाणि । विग्धं च पणनवदु अ-वीस चउ तिसय दुपणविहं९६] ७३ [(अ०) सुगमा, कर्मणोऽष्टौ मूलप्रकृतयस्तदुत्तरभेदसंख्या च भणिता इति !!] [पड१पडिहार२सिमज४-हडचित्तदैकुलाल भंडगा- रीणं ८॥ जह एएसिं भावा, कम्माण वि जाण तह भावा ५७७४ [ ( अ० ) परप्रतिहार्यतिमद्यहडिचित्रकरकुलालभाण्डागा- रिणां यथेषां भावाः स्वभावाः, कर्मणामपि जानीहि तथा भावा- न् । पटस्याच्छादकत्वं स्वभाव., प्रतिहारिणो निरोधः, असिपदेन मधुलिप्तासिग्रहणम्, तस्य च सुखदुःखदानम , मद्यस्य विद्वलीक- रणम् , हडेनिर्गन्नुमनसोपि प्रतिबन्धकत्वम् , चित्रकरस्य शुभाशु- ·(६२) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०)॥ , भरूपनिष्पादनम् , कुलालस्येष्टानिष्टभाण्डकरणम् , भाण्डागा- रिणो दानादिकरणप्रवणस्यापि राजादेनिरोधनम्, एवमेवाष्टक- मणामपि भावा इति ॥ दृष्टान्तान्प्रतिपाद्य दान्तिकोजयति-] [सरउग्गयससिनिम्मल-यरस्स जीवस्स छायणं जमिहा नाणावरणं कम्मं, पडोवमं होइ एवं तु ॥५८॥ ॥७॥ [(अ०) शरदुगतशशिनिर्मलतरस्य जीवस्य यदिह पटो- पमं छादकं तदेवं ज्ञानावरणं कर्म भवति ॥] [दसणसीले जीवे, दंसणघायं करेइ जं कम्मं । तं पडिहारसमाणं, दसणावरणं भवे जीवे ॥५९] ॥७६॥ [(अ०) यत्कर्म दर्शनशीलस्य जीवस्य दर्शनाघातं करोति तत्प्रतिहारसमानं जीवस्य दर्शनावरण कर्म भवति ॥ ] [महुलित्तनिसिअकरवाल-धार जीहाई जारिसं लिहणं। तारिसयं बेयणिअं, सुहदुहउप्पायसमुयाणं ॥६०] ७७ [(अ०) मधुलिप्तनिशितकरवालधाराया जिह्वया यादृशं लेहनं तादृशं सुखदुःखोत्पादनिमित्तं वेदनीयं कर्म भवति । [जह मजपाणमूढो, लोए पुरिसो परवसो होइ। तह मोहेण विमूढो, जीवो अ परवसो होइ ॥६॥] ७८ [(अ०) यथा मद्यपानमूढः पुरुषो लोके परक्शो भवति तथा मोहमूढो जीवस्तत्वातत्वविचारणायां परवशो भवति ॥] [दुग्वं न दे आऊ, नवि अ सुहं देइ चऊसु वि गइसु। दुग्नमुहाणाहारं, घरेइ देहाहि जीवं ॥ ६२] ॥ ७९ ॥ [(अ०) आयुष्कर्म दुःखं मुग्वं वा नैव ददाति, अपि तु मुखदुः- गोगधार दहस्थितं जीवं तानु तामु चतमृष्वपि गति धारयति] [जरा चित्तयरो निउणो, अगवाई कुणइ स्वाई। मोहणमसोहणाई,ल(चु)क्खमलु(चु)क्वेहिंवण्केहिं३३]८० ·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्यप्रकरणम् ॥ (५३) [ (अ०) यथा निपुणश्चित्रकरो ६ (चो) क्षारु(चो) र्षण: शोभनाशोभनान्यनेकरूपाण्यनेकाकाराणि रूपाणि करोति ॥ , [तह नामं पि हु कम्मं, अगस्वाइ कुणइ जीयस्स। सोहणमसोहणाई, इटाणिट्ठाई लोअस्स ॥ ६४॥ ॥८॥ [(अ०) तथा नामापि कर्म लोकस्येष्टानिष्टानि प्रियाप्रियाणि शोभनाशोभनानि च जोवस्थानेकरूपाण्यनेकाकाराणि करोति ॥] [जह कुंभारो भंडाई, कुणइ पुज्जेअराइ लोअस्स । इअ गोत्तं कुणइ जीअं, लोए पुज्जेअरावत्थं ॥६५॥ ८ [(अ०) यथा कुम्भकारः लोकस्य पूज्येतराणि भाण्डानि करोति, इत्येवं गोत्रं कर्मापि लोके पूज्येतरावस्थं जीवं करोति ।] [जह राया दाणाइ, न कुणइ भंडारिए विकूलंमि। एवं जेणं जीवो, कम्मं तं अंतरायंति ॥ ६६ ॥] ॥ ८३ ॥ [ ( अ०) यथा भाण्डागारिके श्रीगृहिके प्रतिकूले राजा दा- नादि न करोति, एवं येन कर्मणा जीवोपि दानादि न कर्तुं शक्नो- ति तत्कर्म अन्तरायमिति भण्यते ॥ ] ( इति प्रकृतिवन्धः) [नाणे अ दसणावरगे, वेअणिए चेव अंतराए य । तीसं कोडाकोडी, अयराणं ठिइ य उक्कोसा ॥६७॥]८४ [(अ.) ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयान्तरायपु चतसृषु प्रकृतिषु त्रिंशत्कोटाकोटय , अतराणां सागरोपमाणां स्थितिरुत्कृ- ष्टा, सत्ताकाल इत्यर्थः । अबाधान्यूनश्चोदयकाल , केचिदवाधाद्वा- मतिरिक्तां ब्रुवन इति भाव ॥] सत्तरि कोडाकोडी, मोहणिए वीस नामगोपसु । तित्तोसं अयराइं, आउटिइबंध उकोसा ॥६८॥ ॥८॥ [(अ०) सप्तति, कोटाकोटयो मोहनीये कर्मणि, विंशति- +4 ·( ५४ ) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०.) ॥ . र्नामगोत्रयोः, त्रयस्त्रिंशदतराणि सागरोपमाणि, उत्कर्षादायुःस्थि- तिवन्धः॥]. [वारस मुहत्त जहन्ना, वेयणिए अट्ठ नामगोएसु। सेसाणंतमुहुत्तं, लहुट्टिई स नायबा ॥ ६९॥ ॥८६॥ [(अ०) उत्कर्षतस्तावदष्टानामपि कर्मणां स्थितयोऽभि- हिताः, जघन्यतस्त्वाह-तत्र वेदनीयस्य जघन्या द्वादशमुहूर्ताः, इयं चैर्यापथिकं वेदनीयं विरहय्य, तदाश्रित्य तु प्रथमे बद्ध्यते द्वितियसमये वेद्यते तृतीये च निर्जीयत इति द्विसामायिक्येव स्थि- नि.। केचिदन्तर्मुहर्तमपीच्छन्ति । नामगोत्रयोश्च जघन्याऽष्टौ मुहूर्ताः, शेपाणां च ज्ञानावरणीयादीनां पश्चानामपि अन्तर्मुहूर्तमेव, एषा लघुस्थितितिव्या ॥] (इति स्थितिवन्धः) [तिव्चो असुहसुहाणं, संकेसविसोहिओ विवजयओ। मंदरसो गिरिमहिरय-जलरेहासरिसकसाएहिं ॥७०]८७ , [ ( अ०) स्थितिबन्धस्वरूपमुवा रसवन्धस्वरूपमाह, तत्र- ग्मस्तावद्विविधः अशुभः शुभश्च । आद्योऽशुभानां, शुभः शुभानां । प्रत्येक स च तीव्रमन्दभेदाद् द्विभेद एकस्थानकादिभेदश्च । अथैतेषां बन्धविधिमाह--'तिव्यो' इत्यादि, तीव्र उत्कटो रस , अशुभशुभानां संशविशुद्धितः, अयं भाव , अशुभानां हृयशीतेः पापप्रकृतीनां मल्लेशेन तीव्रकपायोदयेन तीतो रस) भवति । शुभानां पुनर्दिच- त्वारिंशतः पुण्यप्रकृतीनां विशुद्ध्या ॥ विपर्ययतो मन्दरसः, अय- मर्थः, अशुभानां विशुद्धया मन्दरस., शुभानान्तु संकशेनेति ॥ अधै कम्यानकादिरसो यः प्रत्ययर्भवति तदाह-गिरिरेखामहीरेखा- रजोरेबाजलरेमासदृशै. कपायैः । अर्थतान्प्रत्ययानशुभशुभानुवृ- फस्थानकादिभिर्याजयन्नाद ॥ ] [चटाणाई असुहो, सुहन्नहा विग्धदेस आवरणा। सुमसंजल णिगदुति चउ-ठाणरसा सेस दुगमाई ॥७१]८८ • { (अ) सतु:स्थानकादिरशुभ: शुभोन्यया विपर्ययेण। , ·॥ अव० वृत्त्यादिसमेतं नवतत्यप्रकरणम् ।। (५५) , अ- , , अयं भाव , अशुभानां प्रकृतीनां गिरिमहीरजोजलराजिसदृशैः क- षायैःप्रमशश्चतुखियेकस्थानिका रसा भवन्ति । शुभानां पुना रजो- जलराजिसदृशैश्चतुःस्थानिक., गिरिमहीराजिसमैस्तु क्रमाद्वित्रि- स्थानिकः, एकस्थानिकस्तु शुभासु नास्त्येव । अथ याश्चतुर्विधस्था- नरसा याश्चान्यथा ता आह-विन्ना पश्चान्तराया, देशावरणानि मत्यावरणादीनि चत्वारि ज्ञानावरणानि, चक्षुर्शनावरणादोनि त्रीणि दर्शनावरणानि चेति सप्त, पुंवेद, सज्वल नाश्चत्वार. कषायाः, एना सप्तदश एकद्वित्रिचतु स्थानरसाः, शेषा द्विस्थानकादय, शुभास्वपि सप्तदशवर्जिगास्वेकस्थानिको रसो न लभ्यते तथादि-. धाध्यवसायबद्धयमानत्वात् ॥ अथ शुभाशुभरसस्वरूपमुपमानैश्चतुः- स्थानकादिकश्च व्युत्पादयितुकाम आह ।। ) [निवुइच्छुरसो सहजो, दुति चऊभागकढि इक्कभागतो। इगठाणाई असुहो; असुहाण सुहो सुहाणं तु ॥७२॥]८९ [(अ) निम्बेचरस कटुमधुरश्च, सहजोऽकथितः, द्वित्रि- चतुर्भागकथितेकभागान्त , एकस्थानकादि , अशुभः अशुभानां, शु-- भस्तु पुन शुभानां पुण्यप्रकृतीनामित्यक्षगर्थ । अभाव , अछ- थित सहजो निम्बरसो यथा कटुस्त द्वदेकस्थानिकोऽशुभरस , अर्थ- कथितो यथा कटुतरस्तथा द्विस्थानिक, तृतीयो भागो यथा कटुतम- स्तथात्रिस्थानिक, अतिकटुतमचतुर्थभागवञ्च चतु.स्थानिक। एवमिक्षुरसस्यापि भावना, नवरं स शुभरसस्यौपम्यम। विशेषता रसस्वरूपजिज्ञासुना पञ्चसङ्ग्रहपञ्चमकर्मग्रन्थविवरणादयो विशे-- क्या. ॥ ] ( इति रसवन्धः) [अंतिमचउफासद्गंध-पंचवन्नरसकम्मखंधदलं । सबजिअणंतगुणरस-मगुजुत्तमणंतयपएसं ॥७३॥] ९०. [ ( अ ) अन्तिमचतु स्पर्श शीतोष्णस्निग्धरुक्षस्पर्शयुतं, वृहच्छतकटीकायां तु मृदुलघुस्पर्शद्वयं सूक्ष्मद्रव्येऽवस्थितमेव, अ- न्यौ हो शीतस्निग्धौ शीतरी उष्णस्निग्धावुष्णरुक्षौ वाऽविरुद्वा- विति चतु.स्पर्श । एतेनौदारिकादिदलिकमष्टस्पर्शयुतमेव गृह्यते । द्विगन्धं, पञ्चवर्ण, पञ्चरसञ्च कर्मस्कन्धदलं, किंविधं तदित्याह-सर्य- , ·(५६) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि.नं घ थी ज. (६थी १०) - जीवानन्तगुणरसाणुयुक्त, अनन्तप्रदेशं च, तद्गृह्णाति जीव इत्यने- नोत्तरगाथायां सम्बन्धः । अथ कुत्र स्थितं तद् गृह्णातीत्याह-] [एगपएसोगाढं, निअसवपएसओ गहेइ जीवो। थोबो आउतदंसो, नामे गोए समो अहिओ ॥७४] ९१ (अ०) एफप्रदेशावगाढं, अयमर्थ:, यथा ह्यग्निः स्वप्रदेश- स्यान्योग्यपुद्गलानात्मसाद्विदधाति तथाऽयं जीवो येष्वाकाशप्रदेशे- प्ववगाढस्तेष्ववस्थितं यत्कर्मपुद्गलद्रव्यं तद्रागादिगुणयोगादाददाति, नत्वनन्तरपरम्परप्रदेशस्थित, इदमपि निजसर्वप्रदेशता गृणाति सर्वेपामपि जीवप्रदेशानां शृङ्खलावयववत्परस्परसम्बद्धत्वात् । अर्थकाध्यवसायगृहीतकर्मद्रव्यस्य यावन्मात्रो भागो यस्मिन्कर्मणि निक्षिपति तदाह-'योवो.' अष्टविधवन्धकस्य चित्रगर्भकाध्यवसाय- गृहीतकर्मदलिकस्याप्टौ भागा, सप्तविधवन्धकस्य सप्त, षडविधव- न्धकस्य पद्, एकवन्धकस्मैक इति । तत्रायुषि स्तोक कोशः, अयं भाव , शेषकर्मस्थित्य पेक्षयाऽऽयुषोऽल्पस्थितिकत्वात्तत्राल्पं भार्ग क्षिपति । तदपेक्षया नासगोत्रयोरधिक परस्परं च सम , स्यिते- रायुर पेक्षयाऽधिकन्वान्मियश्च स नत्वात् ॥] [विग्घावर, मोहे, सबोवरि वेअणीइ जेणप्पे । तस्स फुडत्तं न हवइ, ठिविलेलेण सेसाणं॥७२॥]९२|| - भाग, [(अ) नामकर्मभागापेक्षया विघ्नावरणेपु मोहनीये वेदनीये चप्रमशोऽधिकाधिको वेदनीयस्याल्पस्थितिकत्वेपि सर्वाप- विभागे रेनु माह. येन अल्पे वेदनीयभागे सति तस्य वेदनीयस्य सु- चदुपयेषतया स्कुटन्यं न भवति । अयमर्थ , वेदनीयपुद्गलाः प्रचु- ग पय मन्न सुदु ग्वरूप म्वकार्य व्यक्तीकर्तु प्रभवन्ति, शेषकर्म- पगलार म्वल्पा अपि । वेदनीयमृते शेषाणां स्थितिविशेषेण चिनिनारसम्पन भागदीनाधिक्यं वाध्यमिति । अचिन्त्यत्वाजी- मिचियत्वास पुदलपरिणतेरेकममयगृहीतस्य कर्मदलिकस्याट- धामागतारतन्येन यिभजने नारका हितायेति । अथोत्तरप्रकृतीनां भागमापनामा-] ·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्वप्रकरणम् ।। (५७) 3 [निअजाइलद्वदलिआ–णतंसो होइ सबधाईणं । बज्झंतीण विभज्जइ, सेसं सेसाण पइसमयं ॥७६॥ ] ९३ [(अ०) निजजातिलब्धदलिकानन्तांशः केवलावृत्यादीनां सर्वघातिनीनां कर्मप्रकृतीनां भवति, शेष सर्वधात्यनन्तभागावशि- ष्टं प्रदेशाग्रं शेषाणां देशघात्यादीनां बध्यमानानां प्रतिसमयं विभ- ज्यते। अयंभाव', ज्ञानावरणस्य पञ्चोत्तरप्रकृतयस्तत्र केवलज्ञानावरणं सर्वघातिनी प्रकृतिः, शेषा देशघातिन्य, तत्र ज्ञानावरणीये यद्दलिक- मायाति तदनन्ततमो भाग. सर्वघातिरसयुक्त केवलज्ञानावरणे क्षि- पति, शेषं च विभज्य शेषासु, एवं सर्वत्र, आयुषस्त्वेकस्यैव बढ्य- मानत्वात्सर्वोपि भागस्तत्र बद्धयमान एवायाति ॥] (इति प्रदेश- बन्धः) (इति वन्धतत्त्वम् ८) संतपयपरूवणया, हपमाणं च खित्त फुसणा य । कालो य अंतर माग, भावे अप्पाबहुं चेव ॥ १८॥ ९४॥ (प्रा० अ०) 'संत' सत्ताभिधायकं पदं सत्पदम्, तस्य प्र- रूपणं निरूपणं सत्पदप्ररूपणं, सत्पदप्ररूपणमेव सत्पदप्ररूपणता । गत्यादिमार्गणास्थानेषु सिद्धानां सत्तानिरूपणं कार्यम् १,। सिद्धद्र- व्याणां प्रमिति कार्या २, । क्षेत्रमित्यनुस्वारो गाथानुलोम्यान्नोक्तः, क्षेत्रमाकाशं तच्च प्रस्तावात् सिद्धानामवगाहरूपम्, ३, । स्पर्शन स्पर्शना सिद्धानां वाच्या ४, । क्षेत्रस्पर्शनयोर्विशेषोऽयं, यदवगाढं तत् क्षेत्रं, यदनवगाढमपि स्पृष्टं सा स्पर्शनेति, । यथैकदेशावगा- ढस्य परमाणो सप्तप्रदेशा स्पर्शना । उक्तं च- "जं दवं जेसु पएसेसु ओगाढं तावइआ पएसा खितं, जं पुण तं चेव दव्वं तस्स चेष खेत्तस्स छसु दिसासु एग एग आगासप्पएसपयरं सचओ सम- तादहि परिप्फुसइ सा फुसणत्ति ॥" ४, काल. सिद्वानां सा- धनन्तरूपः कथ्यः । ५, अन्तरमुत्पत्तिमाश्रित्य सिद्धानां वाच्यम् ६, । भाग शेषजीवानां कतितमे भाग सिद्धा ७ । भावः आयि- कादिः, तन्मध्ये कस्मिन्-भावे मिहाः ८,। अल्पबहुत्वं सिद्वानां याच्यम् ९। एतानि नव द्वाराणि पर्वसूरिन्याख्यानगाथाभिर्व्याख्याति (१०) सत्पदमरूपणा ?, द्रव्यप्रमाणं २, क्षेत्रप्रमाणं ३, - , ·(५८) ॥ श्रीनवतत्वपरिशिष्टानि. नं. ध थी ज. (६ थी १०)॥ स्पर्शना ४, काल: ५, अन्तरं ६, भागः ७, भावः ८, अल्पाबहु- वं ९ चेति द्वारगाथार्थः ॥ सत्पदप्ररूपणामाह- , (सा० अ०) 'संतपय'० इति मोक्षतत्वस्य नव भेदा भवन्ति । ते च एवं ज्ञातव्याः। सत्पदप्ररूपणा १, द्रव्यप्रमाणं २, क्षेत्रप्रमा- स्पर्शना ४, काल: ५, अंतरं ६, भागः ७, भाव. ८, अल्प- बहुत्वं ९, । अथ एतेषां नगनां मोक्षतत्त्वभेदानां स्वरूपं प्ररूपयति। णं ३, संतं सुहपयत्ता, विजंतं खकुसुमं व न असंतं । मुक्खत्ति पयं तस्स उ, पख्वणा मग्गणाईहिं ॥१९॥९॥ (प्रा० अ०) 'संतं सुद्धपयत्ता विजंतं.' मोक्षइति पदमस्ति सद्विद्यमानं, शुद्धपदत्वात् , केवलपदत्वात्, पकपदादित्यर्थः, यद्यदे- कपदं नाम तत्तद्विद्यमानमेव, यथाऽऽकाशं, पुष्पमित्यादि. अशुद्ध- पदं नु द्विपदादिकं सदसद्वा भवति, यथा सत्कृपजलं धवखदिर- पलाशाः । असत् खरविषाणम् । तथा मोक्षपदमसन्न खकुसुममिव । तस्य तु निरूपणा चतुर्दशमार्गणास्थानः कार्या। आदिशब्दात् द्रव्यममाणस्थानादिभिश्च । अथ प्रत्युपत्ननयमाश्रित्य मार्गणास्था- नानि भावयन्नाह- - (१०)-सन् विद्यमानो मोक्षः, शुद्धपदखात् , शुद्धपदत्वमे- कपदवाच्यत्तम , किमुच्यते?, विभक्त्यन्तं पदं तत्सद्रूपवक्तृकं यथा घटः, अत्र पञ्चावयवं वाक्यम, अस्ति मोक्षः,१ शुद्धपदवाच्यत्वात् २॥ यच्छद्भपदवाच्यं नदस्ति यथा घटः। तथा चाय,४. तस्मादस्ति च मोक्षः। एतावता ये मोक्षपदं न मन्यन्ते तद्व्यवच्छेदः । यच्च शुद्धपदवाच्यं न म्यात् , पदद्वयसम्बन्धवाच्यं स्यात् तदसदपि स्या- त् । अत्रार्थ दृष्टान्नमाह-वकुमुमं पुनरसत्, यत् शुद्धपदवाच्यं न भवति, नन्सदापि न भवनि । ययाऽऽकाशकुमुममतोऽन्यन्मोक्षपदमिति पदसिद्धिः। अन्य मोक्षपदम्य प्ररूपणा वक्तव्यता । गतीन्द्रियका- गयोगदकपायज्ञानसंयमदर्शनलेश्यामव्यसम्यक्त्वसंख्याहारस्पर्गि- ·॥ अव० वृत्त्या दिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ ' (५९) णस्थानैज्ञेयेति गाथार्थः ॥ एतेषां मार्गणास्थानानां मध्ये यानि मोक्षगतौ सम्भवन्ति तान्येवाह- . (सा० अ०) 'संतं सुद्ध'० इति-संतमिति सद् विद्यमानं, मोक्ष इति पदं मोक्ष इति नाम, कस्माद्धेतोः। शुद्ध पदत्वात् असंयु- क्तपदत्वात् एकपदत्वादित्यर्थः । खकुसुमवत् आकाशपुष्पवत् , 'न असंतं' न असत् अविद्यमानं । अयं भावः, सकलेऽपि जगति यस्य यस्य पदार्थस्य एकपदं नाम भवति स स पदार्थ अस्त्येव, यथा घटपटलकुटादि । एवं मोक्षस्यापि मोक्षइति एक पदं नाम, अत' कारणात् मोक्षोस्त्येव । न पुन. आकाशकुसुमवन्नास्ति । आका- शकुसुमस्य एकपदं नाम नास्ति किंतु द्विपदं नामास्ति । यत् यत् वस्तु द्विपदनामवाच्यं भवति तत् तत् एकांतेन विद्यमानं न भवति। किंतु किंचित् गोशृंगमहिषशृंगादिवत् विद्यमानं, किंचित् पुन खर शृंगाश्वशृंगाकाशकुसुमादिवत् अविद्यमानं । मोक्षइति पदं पुन एक- पदत्वात् अस्त्येव। अनेन अनुमानप्रमाणेन मोक्षो विद्यमानोऽस्ति इति सिद्धयति । तत्र मोक्षस्य सत्पदरूपस्य, प्ररूपणा विचारणा, गत्यादिमाणाद्वारा या विधीयते सा सत्पदप्ररूपणा, पता- मेव प्ररूपयति ॥ गइ१ इंदिय२ काये ३, जोए ४ वेएकसायद नाणे अ ७। संजम ८ दसण९ लेसा १०, भव ११ सम्मे १२ सन्नि १३ आहारे १४ ॥२०॥१६॥ (प्रा० अ०) पञ्चसु गतिपु सिद्धिगतावेघ सिद्धा सन्ति १, इन्द्रियद्वारेणैकेन्द्रियादिपञ्चेन्द्रियान्तेषु सिद्वत्वं नास्ति । सर्वथा शरीरपरित्यागेनैव सिद्धत्वपर्यायोत्पत्ते । उक्तं च-'इहं बोंदों च- इत्ताणं, तत्थ गतूण सिज्मइ ।” अत एवानिन्द्रिया सिद्धा । २. काय- द्वारे' काय. शरीर तद्योगात् षड्जीवनिकाया , पषु मिहपदं न, तद्विपक्षाकायरूपत्वात् सिद्धानां “ असीरा जीवघणा" इति प्रामाण्यात् । ३,'योगद्वारे' योगविघा, तत्रैकेन्द्रियाणां केवलः काय- योगः, कायवाग्योगौ तु समुदितौ द्वीन्द्रियाद्यसंशिपञ्चेन्द्रियान्तानां, कायवाङ्मनोयोगा. संक्षिपञ्चेन्द्रियपर्याप्तानामेव, प्यु मिद्धसत्ता ना- " ·(६०) श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १० ॥ , , " स्ति, अयोगित्वात् सिद्धानाम् , अयोगित्वं च शरीराधभावात्तेषाम् ।, 'दद्वारे' त्रिविधेऽपि सिद्धपदं न । तद्विपक्षावेदस्वभावत्वात् , अवेदत्वं चाशरीरत्वादिति । एवं कषायेऽपि सिद्धासम्भवः, अक- पायत्वान्सिद्वानां, अकषायत्वं चाकर्मत्वात् । ६, 'ज्ञानद्वारे आद्येषु चतुर्यु त्रिष्वज्ञानेषु च सिद्धत्वं न, तेषां क्षायोपशमिकत्वात् , केव- लज्ञानेस्ति, तस्य क्षायिकत्वात् । ७, 'संयमद्वारे संयमचारित्रं, तच्च सामायिकच्छेदोपस्थापनीया देशसंयमासंयमौ च, एषुन सिद्ध- पदं, तेषां शरीरादिभावे भावात् , सिद्धानां च तद्विपरीतत्वात् । अत एव "सिद्धो नो चारित्ती नो अचारित्तीति" व्यवपदिश्यते।८, 'दर्शनहारे' दर्शनानि चत्वारि चक्षुरादीनि, एषामाद्यत्रिके न मिन्हा, केवलदर्शने तु केवलज्ञानचिन्तेति । ९, लेश्या' कृष्णनील- कापोततेज पद्मशुक्लाः, षट्स्वपि सिद्धपदाभावः, भवस्थजीवप- यित्वात्तासां, अलेश्यत्वं च सिद्धानामिति ।१०, भवद्वारे भवसिद्धि- का अभव्याः तत्र सिद्धपः न। यत, 'सिद्धे नो भवे नो अभव्३' इत्याप्तवचनम् ।११,'सम्यक्त्वद्वारे तानि पञ्च क्षायिकक्षायोपशमि- कोपशमिकसास्वादनवेदकभेदात् । तद्विपक्षस्तु मिथ्यात्वमिश्रौ । सायिकर्वाजतेप्वेषु पट्स न सिद्धत्वे, क्षायोपशमिकादिभाववर्ति- त्वात् तेपाम । क्षायिकसम्यक्त्वे त्वस्ति । यतस्तद् द्विविधं शुद्ध मशुद्ध च, तत्र शुद्ध अपायसव्यरहितं भवस्थकेवलिनां सिद्धानां च, शुद्धजोवस्वरूपं साद्यनन्तं, अशुद्धं चापायसहचारि श्रेणिकादे- रेय सादिनान्तं, तत्राशुद्धक्षायिकेऽपि न सिद्धसत्ता, तस्यापाय- मद्दचाग्न्येिन भवस्थकाल एव भावात् । शुद्धक्षायिकसम्यक्त्वे त्व ऽस्लि. तस्य लिद्धावस्थायामप्यप्रतिघातात् । अपायस्य मति- शानांशस्य मद्रव्याणां च शुहसम्यक्त्वदलिकानामभाव एव तस्य भावादिनि तात्पर्यम् ।१२, संज्ञिद्वारे' सज्ञा यद्यपि विधा हेतुवादो. पशिकी दीर्घकालिकी दृष्टिवादोपदेशिकी चेति, तथाऽपि सढत्या- दोर्घकालिक्येय माया, जिन इदं कृतमिदं करोमीदं करियामीति- धिकाविषयमनोशानयन्तः, तहि.परीतास्त्वसंज्ञिनः, द्वयेऽपि न रिप, 'मिती नी मन्नी नो असन्नीति वचनात् ।१३, आहारक- दा' आहारविधीजोन्टोमप्रक्षेपाहारभेदात, स विद्यते येषां ने मारा: न तेषु सिदयं मयस्थानामेव तद्भावात् । अनाहारके ।

·। ॥ अव वृत्त्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ॥ (६१) त्वस्ति 'सिद्धा य अणाहारा' इति वचनात् ।१४,तदेवं सम्भषासम्भ- वकथनपरेण चतुर्दशस्वपि गत्यादिमार्गणास्थानेषु कृता सत्पद- प्ररूपणा । अथ पूर्वपर्यायसारनयालम्बनेन तामाह- नरगइपणिदि तस भव, सन्निअहक्खाय खइयसम्मत्ते । मुक्खोणहार केवल-दसणनाणे न सेसेसु ॥ २२ ॥ ९६ ॥ (प्रा० अ०) 'नर०' चरमभवान्ते शैलेश्यवस्थायामतीतनय- माश्रित्य नरगतिपश्चेन्द्रियादावेव मोक्ष इति सिद्धपदं विलोकनीय- म्, न तिर्यग्गत्येकेन्द्रियादिषु, यत एषु स्थिता न सिद्धयन्तीति । 'न सेसेसु'त्ति न शेषेषु योगलेश्यावेदकषायमार्गणास्थानेषु सिद्ध- सत्ता । यत. शैलेश्यवस्थाया अर्वाक्षिप्तत्वात्तेषाम् । अथ सिद्धानां द्रव्यप्रमाणमाह (१०)-नरगतिः, 'पणिदि' पंचेन्द्रियजातिः, त्रसभव्यसंज्ञि- यथाख्यातचारित्रं क्षायिकसम्यक्त्वं तथा अनाहारकेवलज्ञान केवलदर्शनानि, मार्गणस्थानेभ्य एतेषु मोक्षः संभवति, न शेषेवेते- भ्योऽवशिप्यमाणेषु मार्गणास्थानेषु मोक्ष इति गायार्थः । सत्पदस्व- रूपमुक्त्वा द्वितीयं द्रव्यप्रमाणं गाथार्धेनाह- ( सा० अ०) 'नरगइ इति'-गतिः ४ नरकगति. तिर्यग्गतिः मनुष्यगतिः देवगति , तत्र मनुष्यगतौ मोक्षो भवति न शेषगति- त्रयेऽपि । १, इंद्रियमार्गणास्थानं पंचधा एकेंद्रियादिभेदात् ज्ञात- व्यं, तत्र पंचेंद्रियहारे मोक्षो भवति एकेद्रियादिचतुष्टये न भवति । २, कायमार्गणास्थानं षड्विधं पृथ्वीकायापकायतेजस्कायवा- युकायवनस्पतिकायत्रसकायभेदैर्ज्ञातव्यं । घसकायवर्तिनो जीवा योग्यतायां मोक्षं यांति, शेषपंचकायस्था जीवा मोक्षं न यांति। ३, भवसिद्धिकमार्गणास्थानं द्विधा । ४. भवसिद्धिका अभवसि- द्विकाश्च । तत्र भवसिद्धिकाः भव्या एतविपरीता अभवसिद्धि- काः । तत्र भवसिद्धिका मोक्षं यांति अभवसिद्धिका स्तु न सिड्- यंति ,संज्ञिमार्गणास्य.नं द्विधा संझिन. असंज्ञिनश्च । तत्र स- शिनां मोक्षो भवति न असंझिनां ।५,चारित्रमार्गणास्थानं पंचधा । तत्र ·२ ) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि.नं. ध थी ज. (६ थी १०)॥ ६, सामायिकचारित्रं १, छेदोपस्थानीय २, परिहारविशुद्धिकं ३, सूक्ष्मसंपरायं ४, यथाख्यातचारित्रं ५, तत्र श्राद्धसाधूनां सामायिक द्वेधा देशसामायिकं च सर्वसामायिकं । तत्र देशसामायिकं श्राव काणां भवति । सर्वसामायिकं यावज्जीवं सर्वसावधव्यापारनिषे- धरूपं । इदं सर्वतीर्थवर्तिसाधूनां । १, द्वितीयं छेदोपस्थापनीयं तन्त्र प्रथमचरमतीर्थकरतीर्थवर्तिसाधूनां पूर्वपर्यायच्छेदेन पंचमहा- व्रतधू उपस्थापनरूपं । २, तृतीयं परिहारविशुद्धिकं, तत् नव माधूनां समुदायेऽष्टादशमासान् यावत्तपोविशेषरूपं, पश्चात् जिन- कल्पं प्रतिपद्यते स्थरविर कल्पिकं वा । ३, चतुर्थ सूक्ष्मसंपरायं ई- पन्मात्रसंज्वलनलोभाणमात्रोदयरूपं दशमगुणस्थानवर्तिसाधूनां भवति । १, पंचः यथाख्यातं सर्वमोहनीयाष्टाविंशतिप्रकृतीनां पोडशकपायनवनोकपायमिथ्यात्वमिश्रसम्यक्त्वत्रिपुजरूपाणां उद- याभावाद् भवति । ५, तत्र यथाख्यातचारित्रेण मोक्षो भवति न शेपचनुचारित्रेषु । ६,सम्यक्त्वमार्गणास्थानं पंचधा । औपशमिकं १ मास्वादनं २ क्षायोपशमि ३ वेदकं ४ायिकं ५ । तत्र औप- शभिकसम्यक्त्वलाभः एवं स्यात् । ज्ञानावरणीय-दर्शनावर- णीय वेदनीयान्तरायकर्मणां त्रिंशत्काटाकोटीसागरोपमस्थितिप्र- माणानां एकोनविंशत्कोटाकोटीसागरोपमस्थितेः क्षये मोहनीय- कर्मणः सप्ततिकोटाकोटीसागरोपमस्थितिकस्य एकोनसप्ततिकोटा- कोटीसागरोपमस्थितेः क्षयात् नामगोत्रयोविंशतिकोटाकोटीसाग- गेपमग्रमाणयोरेकोनविंशतिकोटाकोटीमागरोपमस्थितेः क्षयात् तेषां पकैककाटाकाटीनागरोपमस्थितिमध्यप्रविष्टानां यथाप्रवृत्तिकरणेन निबिडगगडेपपरिणामरूपो दुर्भदो योग्रंथिदेशस्त प्राप्तो जीवः अपूर्व- करणन ग्रंथिदेशं भिनत्ति, समयं समयं प्रति अनंतविशुद्ध्या विशुः धमानी जीवः तत्र अंतरकरणेन मिथ्यात्वस्थितरेककोटाकोटिसा- गपस्थितिप्रमाणायाः स्थितिहयं करोति । प्रथमा स्थितिःआन्त- मुंनिशी द्वितीया तदृना शेषस्थितिः। प्रथमस्थिती प्रतिसमयं मियान्यपहलाननुभयनेन क्षीणायां सत्या यंरकरणस्य आद्य- समय पर औपामिकमम्यन्वं लभते जीवः । १, तत् अपौलिक यं अंसमृहातकालं यायद्भवति । या द्वितीया स्थितिः मिथ्यान्व- म्य पर्नने नम पुंजप्रयं करोति शुद्ध. अविशुद्धं अशुद्धं च । यथा गोयात गोमयपानीयाटिभि. उत्तारितमदनभावानां शुदधुजः । , ·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्वप्रकरणम् ॥ (६३) अर्वोत्तारितमदनानां अर्द्धशुद्धपुंजः। अनुत्तारितमदनानां अशुद्धः पुंजः एवं मिथ्यात्वदलिकस्यापि क्षपितमिथ्यात्वानुभावस्य यः पुंजः स शुद्धः क्षायोपशमिकसम्यक्त्वरूपः कथ्यते । यः अर्द्धशुद्धपुंजः स मिश्रः कथ्यते । योऽशुद्धपुंजस्तन्मिथ्यात्वं । तत्र औपशमिकस- म्यक्त्त्वकालस्य जघन्यतः एकसमयशेषे उत्कृष्टतः षडावलिकाशेष अनंतानुबंध्युदयो भवति । येन औपशमिकसम्यक्त्वं कलुषीभवति । तदा सम्यक्त्ववमनकाले सास्वादनं भवति । २, पूर्वोक्तपुंजत्रयमध्ये यदा शुद्धपुंजोदयस्तदा क्षायोपशमिकसम्यक्त्वं भवति।३,मिथ्यात्व- मिश्रलक्षणपुञ्जद्वयक्षये सति तृतीयस्य क्षयकालत्य चरमसमये वेदक- सम्यक्त्वं भवति । ४, क्रोधमानमायालोभानां अनंजिनांदतुर्णा क्षये मिथ्यात्वमिश्रपौगलिकसम्यक्त्वरूपपुंजत्रयक्षये क्षायिकं सम्यक्त्वं लभते जीवः तदपि अपौद्गलिकं । ५,तत्र क्षायिकसम्यक्त्वे भवति मो- भ, न शेषसम्यक्त्वचतुष्टये।७, अनाहारमार्गणास्थानं द्विधा आहारका नाहारकभेदात् । तत्र अनाहारकस्य मोक्षो भवति, न आहार- कस्य । ८, ज्ञानमार्गणास्थानं पंचधा मतिज्ञानर श्रुतज्ञानारवधिज्ञान ३मन:पर्यवज्ञानष्टकेवलज्ञान भेदात् । तत्र केवलज्ञाने मोक्षो भवति, न शेषज्ञानचतुष्टये। ९, दर्शनमार्गणास्थानं चतुर्की चक्षुर्दर्शनारच- क्षुदर्शनारवघिदर्शनश्केवलदर्शनष्ट भेदात् । तत्र केवलदर्शने मोक्षो भवति, न शेषदर्शनत्रयेऽपि । १०, इति सत्पदप्ररूपणाद्वार व्याख्यातं । १,अथातः परं द्रव्यप्रमाणं कथ्यते । दवपमाणे सिद्धाण, जीवव्वाणि हुंतणंताणि । लोगस्स असंखिज्जे, भागे एगो अ सब वि ॥ २२॥९८॥ (प्रा० अ०) 'दव्व'० सिद्धद्रव्यप्रमाणे चिन्त्यमाने जीवद्रव्याणि भवन्ति अनन्तानि। अभव्येभ्योऽनन्तगुणाः। सर्वजीवानामनन्तभा- ग इत्यर्थः।२,लोकस्यासख्येयभाग एकः सवें वाऽवगाढाः। यद्यपि चेदमुक्तं तथापि सर्वावगाहचिन्तायां वृहत्तमोऽसङख्यभागः, एका- वगाहे लघुतम इति । असङ्ख्यातराशेरसङ्ख्यातभेदभिन्नत्वादुभ- यत्राप्यसङ्ख्यातत्वं न विरुद्धं ॥३, (४०) र प्रमाणे जीवसङ्ख्यायां क्रियमाणायां सिद्धाना- महकर्मरहितानां जीवद्रव्याण्यनन्तानि भवन्ति । सिद्धानामानन्त्या- ·(६४) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. ध थी ज. (६ थी १०)। , , दिति गाथाप्रथमार्थार्थः ॥ २,द्रव्यप्रमाणमुक्त्वा तृतीयं क्षेत्रस्वरूपं गायोत्तरार्द्धनाह- चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकस्यासङ्ख्यांशे क्षेत्रे एकः सिद्धः, न केवलमेकः सिद्धः, सर्वेऽपि सिद्धाः । ३, यतोऽसङ्ख्या- तस्य तारतम्येनासङ्ख्यभेदखात्, इति गाथार्थः । क्षेत्रस्वरूपमुक्त्वा चतुर्थ स्पर्शनाद्वारं गाथाप्रथमपादाधुनाह- (सा० अ०) 'दब० इति' द्रव्यप्रमाणद्वारे चित्यमाने सि- द्वानां जीवद्रव्याणि अनंतानि भवंति । इति द्रव्यप्रमाणद्वारं समाप्त । २,क्षेत्रहारे चिंत्यमाने लोकाकाशस्य असंख्येयतमे भागे पकः सिहो वर्तते । सर्वे वा सिद्धा लोकाकाशस्य असंख्येयतमे भागे वर्तते। परं एकसिद्धव्यातक्षेत्रापेक्षया सर्वसिद्धव्याप्तक्षेत्रमधि- कप्रमाणे । इति क्षेत्रद्वार समानम्।३,अथ स्पर्शनादि द्वारत्रयं कथ्यते। फुसणा अहिआ कालो, इगसिद्धपहुच साइओणंतो। पडिवायाभावाओ, सिद्धाणं अंतरं नथि ॥ २३ ॥ ९९ ॥ (प्रा० अ०) 'फुस' क्षेत्रावगाहतः स्पर्शनाधिका भवति । अयमर्थ, यावति क्षेत्रे सर्वे सिद्धा अवगाढा एको वा सिद्धोऽव- गाढस्तावतः क्षेत्रस्य येऽनन्तराः सर्वे दिक्षु प्रदेशास्ते तैः स्पृश्यन्त प्रति तावती क्षेत्रस्पर्शनेति । ४,'काल' एकसिद्धं प्रतीत्य साधनंतः, ममिन्द्रापेक्षया न्यनन्तोऽनादिश्चाभणितोऽपि स्वयमभ्यूह्य ।५,प्रति- पाताभावातिनदानामन्मरं च्यवनस्य नास्ति । उत्पातमाश्रित्या- न्तरमस्ति । यथा जवन्यतः एकः समयः, उत्कर्पतः षण्मासाः॥ (३०) बावदेकेन सिद्धन सिद्धिक्षेत्रं व्याप्तं तदनन्तैः सिद्धे- प्तिं यत्तामागने- "जत्य एगो सिद्धो, तत्य अणंना सिद्धा" इनि पादाधिः। स्पर्शनास्वरूपमुक्त्वा पञ्चमं कालद्वारस्वरूपं गाथा- प्रयमादनाद-'अटयाकान्दो,इगसिद्धमविक्रख साइओणंतो॥ अतीता- दिगः काल कामिद्धापेक्षया सायनन्तः। यथा-भगवान् श्रीमहा- ·. , . ॥ अप० वृत्यादिसमेतं नवतत्वप्रकरणम् ॥ (६५) वारः सिद्धः सादिस्ततश्चयवनाभावादनन्तं कालं यावत्तत्रामस्थाना- दिति साधनन्तता, सर्वसिद्धापेक्षया अनाद्यनन्तश्च, पूर्वमनन्ता अ- नादिकालं यावत्सिद्धाः. ततस्तेषां च्यवनाभावादनन्तता । इति सर्वसिद्धापेक्षया अनाद्यनन्ता, इति गाथाद्या ऽर्थः ॥ कालद्वारमु- क्त्वा षष्ठमन्तरद्वारं गाथोत्तरार्द्धनाह- 'पडिवायाभावाओ, सि- द्धाणं अंतरं नत्थि ॥' प्रतिपाताभावाच्चयवनाभावात् , सिद्धाना- मन्तरं नास्ति । सर्वेऽपि समाना इति गाथार्थः । अन्तरद्वारमुक्त्वा सप्तमं भागद्वारं गाथापूर्वार्द्धनाह-, (सा० अ०) 'फुसणा इति' क्षेत्रात् स्पर्शना अधिका । यथा एकस्मिन् आकाशप्रदेशे स्थितस्य परमाणो सप्ताकाशप्रदेश- स्य स्पर्शना भवति । एवं सिद्धानामपि क्षेत्रात् स्पर्शना अधिका भवति ॥ एवं स्पर्शनाद्वारं व्याख्यातं ॥ अथ कालद्वारं व्याख्या- यते । एक सिद्धं प्रतीत्य आश्रित्य कालः सादिः अनंतश्च वर्तते । सर्वसिद्धानाश्रित्य कालः अनादि अनंतः । यत्र ये केचन सिद्धाः यदा सिद्धा स्तदा तेषां आदिः, तदनु प्रतिपाताभावात् अंतो न भवति ॥ एवं कालद्वारं व्याख्यातं ॥ अथ अंतरद्वारं कथ्यते ॥ प्र- तिपातस्य अभावात् सिद्धानां अंतरं नास्ति । यत. अंतरं तदुच्यते यत् तं भावं प्राप्य पुनरन्यत्र गत्वा पुनरपि स एव भाव प्राप्यते। एवंविधं अंतरं सिद्धानां नास्ति । प्रतिपाताभावात् । एवं अंतर- द्वारं समाप्तम् ॥ अथ भागादिद्वारं लिख्यते- सव्वजिआणमणते, भागे ते तेसिं दंसणं नाणं । खइए भावे परिणा-मिए अ पुण होइ जीवत्त॥२४॥१०॥ (प्रा० अ०) 'सव्व०' अभव्येभ्योऽनन्तगुणा अपि मर्वजी. वानामनन्ततमे भागे ते सिद्धा. स्यु ॥'भावद्वारे क्षायिकपारिणा- मिकयो वयो सिद्धा भवन्ति । विशेषचिन्तायां तेषु सिद्धेषु पुननि दर्शनं च क्षायिके भावे वर्तते, जीवत्वं पारिणामिक भावे च । अयं भावः, क्षायिको भावो नवधा- दानलाभभोगोप- भोगवीर्यखरूपलब्धिपञ्चकं चारित्रसम्यक्त्वे केवलज्ञानदर्शने च, आधा सप्त भेदा मोक्षेऽसम्भविन , केवलज्ञानदर्शनभेदी सम्भविनी - ·(६६)॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६थी १०)॥ गृहीतो स्तः । पारिणामिकनिधा भव्यामव्यत्वजीवत्वानि । भन्या. भव्यन्वरूपो सिद्धासम्भविनौ भेदौ । जीवत्वं भवति । एषामना- बनन्तः पारिणामिको भाषः। इत्यमेव सदापरिणामित्वात् । न जीवो- ऽजीवत्वं, अजीवो जीवत्वं या परिणमति । एवं भव्याभव्ययोर्भावना कार्या। अथाल्पवहुत्वद्वारमाह- ॥ (४०) तेपां मिद्धानां ज्ञानं दर्शनं च सर्वेषां जीवानामन- न्ततमे भागे विद्यते । 'नो चे जीवोऽनीवत्तणं पाविज्जइ 'त्ति। अतः केवलज्ञानस्यानन्ततमो भागो निगोदेवाप्यत इति । तदभावे नेपामजीवना स्यात् ॥ इति गाथाप्रयमार्थिः ॥ भागद्वारमुक्त्वाऽष्टमं भावद्वारमाह- औपशमिकरक्षायिकरक्षायोपशमिकौरदयिक४पा- रिणामिक५सान्निपातिकरूपाः षड्भावाः ६ । तत्र कषायाणा- मुपगमादीपशमिकं सम्यक्त्वं, किश्चित्क्षयेण किश्चिदुपशमाच्च क्षा- योपशमिक सम्यक्त्वं भवति । एकभवगतित्यागाद् द्वितीयगतिग- मनोदयेन औदयिको भावः । स च चातुर्गतिकभवभ्रमणैः सम्भ- वनि । एकस्माद्भवाद्भवान्तरगमनेन पारिणामिको भावः । उक्तं च- "परिणामो ह्यान्तर-मनं न च सर्वथा व्यवस्थानम् । न च सर्वथा विनाशः, परिणामस्तद्विदामिष्टः" ॥ १॥ इति । द्विकत्रिक. चतुष्कपञ्चकभावयोगात् सानिपातिको भावः । इत्येतेषां भावानां मध्यान धारिक सम्यक्त्वं सिद्धेषु सम्भवति । अतः क्षायिक भावे पारिणामिकं च भाये वर्तमानानां सिद्धानां पुनर्जीवन्वं भवति । एतदभाव नेपामजीवतापत्तरिति गायोत्तरार्द्धार्थः ॥ भावद्वारमुक्त्वा नवममल्पचहतस्वरूपमार- (मा० अ०) 'सव्यजियाण वि' मर्यजीवानां अनंतनमें भागे बनने मऽपि सिद्धाः ॥ एवं भागद्वारं समाप्तं ॥ अथ भावसारं लिस्पन | नेपु मिदंए केवलझानं केवलदर्शनं च क्षा- थि. भाय धर्मले । पारिवामिकेच भाये जीवितत्वं वर्मत || एवं मारहार ममानं !! अय अल्पवहार लिम्यते ।।

·ܩ - ॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतरणप्रकरणम् ॥ (६७) थोवा नपुंससिद्धा, थीनरसिहा कमेण संखगुणा। इअ मुक्खतत्तमे, नवतत्ता लेसओ भणिआ (कुत्ता) ॥ २५ ॥ १०१ (प्रा० अ०) 'योवा०' नपुंसकसिद्धाः स्तोकाः, ततः खी- सिद्धाः सङ्येयगुणाः, ततो नरसिद्धाः संख्येयगुणा इति ।। (०) नपुंसकसिद्धाः सर्वस्तोकाः। ननु नपुंसका मिथ्या- दृश्नः, अतः कथं तेषां सिद्धत्वं ? उच्यते- ये स्त्रमावनपुंसकास्तेप न सिद्धवं, किन्तु ये पश्चानपुंसकीकृता भवन्ति तेषां सिद्धत्वं जा- यते इति । तेभ्यो नपुंसकसिद्धेभ्यः स्त्रीसिद्धाः सहयातगुणा, तेभ्यः स्त्रीसिद्धेभ्यः पुरुषसिद्धाः सख्यातगुणा इति ॥ मोक्षतश्चमे- तत् ।। इति नापि जीवादीनि तत्त्वानि, लेनतः सपतः। उक्तानि कयितानीति गायार्थः ॥ पुंस्त्वं प्राकृतखान्न दोषाय ॥ एतेषु नक्नु तत्त्वेषु ज्ञातेषु किं स्यादित्याह- (सा० अ०) 'थोवा इति'-मोक्षगमनभवे नपुंसकत्वं अमु. भूय ये सिद्धाः ते स्तोकाः जन्मनपुंसकानां चारित्रमपि न भवति कुतो मोक्षगमनं । एते नपुंसका ये पश्चात् वद्धितादिविशेपेग कृतास्ते ज्ञेयाः । नपुंसकसिद्धेभ्यः स्त्रीवेदमनुभूय ये सिद्धास्ते संख्यातगुणाः । स्त्रीसिद्धेभ्योऽपि ये पुरुषवेदमनुभूय सिद्धास्ते संख्यातगुणाः ॥ इति अल्पबहुत्ववार समाप्तम् ॥ एतावता ग्रंयेन संतपयपरूवणयेत्यादिगाथा सकलापि व्यास्याता झेया ॥ इति मोक्षतत्वमेतद् ज्ञातव्यम् । मोक्षतत्यभगनेन नवतरवानि लेशनो. भणितानि ज्ञातनानि ॥ अय नवत्वपरिक्षानफलमाह ।। जीवाइनवपयत्थे, जो जाणइ तस्स होइ सम्मत्तं । भावेण सदईते, अयाणमाणे वि सम्मत्तं ॥ २६ ॥ १०२॥ (प्रा० अ०) 'नीषा०' स्पच ॥ (१०) जीवादिनवपदार्यान् यो नानाति 'सम्पावगच्छति । वस्य देहिनः सम्यक्त्वं 'ऑन देवः साधु निमणीचो धर्मः' इति- लक्षणं भवति । तदमावाद सर्वा अशिमिला निष्कोरगा कि ·( ६८ ) ॥ श्रीनवतस्वपरिशिष्टानि. नं. ध थी ज. (६ थी १०)॥ वकाः, उक्तं च- "भट्टेण चरित्ताउ, । सुट्ट्यरं दंसणं गहीयव्वं । सिझंति चरणरहिया, दसणरहिया न सिझंति” ॥ १॥ भावेन च मनोवाकायैन, तत्सम्यक्त्वं श्रद्दधतोऽजानानल्यापि अर्थात्तत्त्वानि 'एसम एस परमट्टे सेसे अणट्टे' इति श्रद्दधतः सम्यक्त्वं भवतीति गाथार्थः ।। तस्यैव सम्यक्त्वस्य निश्चलतास्वरूपमाह- (सा० अ०) 'जीवाइ इति' जीवादिनवपदार्थान् यो जा- नाति श्रद्धत्ते च तस्य भवति सम्यक्त्वं । भावेन "तमेव सञ्चं नीसंक जं जिणेहि पवेईयं" इत्यादि शुभात्मपरिणामरूपेण श्रद्द- धति कोऽर्थः श्रद्धानं कुर्चति । 'अजानन्', जीवादीन्नव पदार्थान- जानन्नपि । कोऽर्थः । जीवादिपदार्थज्ञानरहितेऽपि जीवे सम्यक्त्वं भवति ॥ अथ सम्यक्त्वस्वरूपं कथयति ॥ मक्षाह जिलेसरभा-सियाई वयणाई नन्हा हुंति । इस दुडी जस्स मणे, सम्म निचलं तस्स ।। २७ ॥ १० ॥ । प्रा० अ०) 'सव्वा०' सुगमा ।। (०) सर्वाणि साङ्गोपाङ्गानि, जिनेश्वरभापितानि वच- नानि, नान्यथा भवन्ति, किन्तु यथार्थानि रयुः । इति यस्य भव्य- स्य नरस्य चित्ते बुद्धिर्भवति, तस्य सम्यक्त्वं निश्चलम् । देवासुर- नरयक्षेपि तस्य सम्यक्त्वं न चालयितुं शक्यते इति गाथार्थः ॥ तस्मिन् सम्यक्त्वे प्राप्त के गुणा इत्याह-- (सा० अ०) 'सव्याइ इति' सर्वाणि जिनेश्वरभाषितानि वचनानि न अन्यया भवंति । इति बुद्धिर्यस्य मनसि सम्यक्त्वं निशाल नन्य भवति । अय सम्यक्त्वफलमाह ॥ अंतोन्नमित्तं पि, फासियं जेहिं हुज्ज सम्मत्तं । नेनि अब इपुग्गल-परिअहो चंच संमारो ॥२८॥ १०४ ॥ (70) 'तो' अपगतमी यस्मादमावपार्द्ध, अपा- पपलपरावतीश अपार्टपुदगलपरावर्तः । "लोगागासप- 7 परंण अन्य जीवेण । पुट्टा कमुकर्मणं, वित्तपरट्टो ·- ॥ अव वृत्त्यादिसमेतं नवतत्वप्रकरणम् ।। (६९) भवे थूलो ॥ १॥ जीवो जइया एगे, खितपएसम्मि संठिप मगइ। पुणरवि तस्साणंतर-बीअएएसस्मि जइ मरइ ॥ २ ॥ पचमणंतर- मरणेण, सव्वे खित्तम्मि जर सओ होइ । सुहुमो खित्तपरहो, अणुक्कमेणं नणु गणिजा ॥ ३ ॥” अत्र क्षेत्रप्रदेशाननुक्रमेणैव प्रथलम- देशानुबद्धप्रदेशपरम्परापरिपाट्यैव गणयेत् । न पुन 'पूर्वस्पृष्टाद व्यवहितान् प्रदेशान् गणयेत् ॥ इयमत्र भावना ।। यद्यपि जीवस्या- वगाहना जघन्यतोऽपि असङ्ख्यातप्रदेशात्मिका । तथापि विव- क्षिते कस्मिंश्चित्प्रदेशे म्रियमाणस्य विवक्षितः कश्चिदेकः प्रदेशो- ऽवधिरूपो विवध्यते । तस्मात् प्रदेशादन्यत्र प्रदेशान्तरे ये नम प्रदेशा मरणेन व्याप्ता भवन्ति ते न गण्वन्ते, किंवनन्तऽपि काले गते विवक्षितात्मदेशदनन्तरो यः प्रदेशो स्रणेन व्याप्तः स गण्यते । इदमत्र सूक्ष्मक्षेत्रपुद्गलपरावार्द्ध गृह्यते ॥ ॥ चिरन्तनाचार्यप्रणीता नवतत्त्वाचूर्णिः समाप्ता! (१०) अन्तर्मुहर्तमानमपि घटिकाद्वयमपि यैर्दिवकिमि वैः स्वसारसम्यक्त्वं स्पृष्टं स्यात् , तेषां जीवानामपाईपुद्गलपरावर्च एव संसारो भवति । कोऽर्थः, चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकाकाशप्रदे- शानां मध्ये (यं) एक प्रदेश जीवो मरणेन क्षणं स्पृशति, स लेख्ये गण्यते। ततो यदा पुनस्तस्मादेकप्रदेशादनन्तरं द्वितीयं प्रदेश मरणेन स्पृशति । सोऽपि तदा लेख्यो गण्यते । अन्तरालभवाश्च न लेख्यक गण्यन्ते । एवं क्रयेण (यदा)तृतीयादिप्रदेशादारभ्य सर्व लोकप्रदेशान् स्पृशति तदा सूक्ष्मक्षेत्रपुद्गलपरावर्त्तः॥ एवं स्वरूपश्च पुगलप- वर्तः ॥ एवं स्वरूपरय पुद्गलपरावरियाद ततोऽप्यप किञ्चिन्यूनो- ऽर्द्धपुद्गलो भवनि । एतावत्कालमध्येऽवश्यं मुक्त्यगनास्तन्तटलु- ठनपरः स्यादिति गाथार्थः । । तपागच्छाधिपतिश्रीदेवेन्द्रररिविनिर्मिता नवतत्ववृत्तिः समाप्ता॥

·म ७० ) ॥ श्रीरवतत्वपरिशिष्टानि.नं. घ थी ज. (६ थी १०) ॥ (मा० अ०) 'अंतोमुहुत-इति' अंतर्मुहूर्तमपि कालं यैः स- बकवं स्पृट भवति। तेषां अपार्द्धः अपनतः अर्थो यस्मात्सः अ- पार्थः अईपुद्गलपरावर्तकपः संसारो भवति । आशातनाबहुलाना- मपि न अधिकः संसारः स्वात् । शुद्धसम्यक्त्वाराधनेन केचन सेनैव भवन सिद्धचंति, केचन द्वितीये तृतीये धा, सप्ताटभवान्नाति- यामंति, किंतु सिद्धत्वं शीध्र प्राप्नुवन्ति ।। [दवे? खिते २ कालेश, भावे४ चउह दुह बायरोसुहुमो॥ होइ अणंतुस्सप्पिणी-परिमाणो पुग्गलपरियो॥७७]१०५।। [पुग्गलपरिअहो इह, दवाइचउव्विहो मुअव्वो। बूलेअरभेएहिं, जह होइ तह निसामेह ।। ७८॥ ॥१०६ [(अ०) द्रव्यविषयः, क्षेत्रविषयः, कालविषयः, भावविष- बोति चतुर्धा पुगलपरावर्तः, पुनः प्रत्येक द्विधा बादरः स्थूलः, धुकान। सामान्यतभायं पुद्गलपरावर्तः अनन्तोत्सर्पिणीकालप- रिमाणो भवति । भवमेवार्थः प्रतिशब्दगाथयाऽऽह-पुद्गलपग- वत दह द्रव्यादिचतुर्विधो ज्ञातव्यः स्थूलेतरभेदाभ्यां, यथा स भ- रति नथा निशामयत श्रुणुत । ] [उलविउवातेअ-कम्मभासाणुराणमणएहिं । फासेति सव्वपुग्गल, नुक्का दबवायरपरहो ॥७९॥] १०७ [ (अ०.) औदारिकवक्रियतैजसकार्मणभाषानमाणमनोभिस्त- सयोग्यमसवर्गणामिः स्पृचा सर्वपुहला मुका यावता कालेन म द्रव्ययादरपरावतः । माहारकवर्गणाया ग्रहणसद्भावेऽपि आहा- रकशगेरस्यामवमुत्कर्पतमतुरिमेय ग्रहणात्तदाबेन सर्वपुद्गलानां स्वीकारोत्सर्जनाभावादीदारिकादिवर्गणासप्तकग्रहणम् ।।] [जलाह सत्तगेणं, एग जिओ सुअइ कुमिस लव्वअणू। आनिकालि स थूला, दन्चे सुमो सगन्नयरा ||८०॥]?०८ [(अ०) मौदारिकादिसप्तकेन औदारिकादियोग्यवर्गणा- मानापन, मतान्तरेण औदारिकायंगचतुष्कभावेन, चतुर्द- यात्मकममस्तलोकवतिसर्वदलस्पर्शनमोचने यावता कालेन स गादरः इत्यविषयः, सप्तानां मतारतरेण चतुणी मध्यादन्यत- ·॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतावप्रकरणम् ।। (७१) मेनकेन केनचित्सर्वपुद्गलस्पर्शनमोचनेन शेषस्पृष्टानामगणनेन सूक्ष्मः द्रव्यपुद्रलपरावर्तः ॥] [व्वे सुहमपरहो, जाहे एगेण अह सरीरेण । फासेति सव्यपुग्गल-अणुक्रमेणं नणु गणिज्जा॥८१]१०९ [ (अ०) द्रव्यविषयः सूक्ष्मपरावर्तः यदा एकेनौदारिकाच- भ्यतमेनाथ शरीरेण सर्वपुद्गलान् स्पृशति अनुक्रमेण ननु गणयेत् । अयं भावः । आहारकशरीरस्याभवं चतुरिमेवोपलब्धेस्तधिरहय्य चतुर्णामन्यतमेन शरीरेण मतान्तरेण सप्तानामौदारिकादीनामन्य- तमेन सर्वान् पुगलाननुक्रमशः परिणमय्य स्पृशति तंदा द्रव्यसूक्ष्म- पुद्गलपरायों भवति ॥] [लोगागासपएसा, जया मरंतेण इत्य जीवेण । पुट्ठा कमुक्कमेणं, खित्तपरदो भवे थूलो ॥ ८२ ॥ ॥१०॥ [ (अ०) प्रदेकेन जीवेन म्रियमाणेन सर्वलोकाकाशप्रदेशाः- मोत्क्रमाभ्या यावता कालेन स्पृष्टा भवन्ति तावान्कालविशेषः स्थूलो बादरः क्षेपपरावों भवति ॥] [जीवो जइआ एगे, खित्तपएसम्मि संठिओ मरइ । पुणरवि नस्साणंतर-बीअपएसम्मि जइ मरइ ।।८३] १११ [एवमणंतरमरणेण, सम्वखित्तंमि जइ मओ होइ। मुहुमो खित्तपरहो, अणुक्रमेणं नणु गणिज्जा ॥८४]११२ [ (म०) यदा जीव एकस्मिहाकाशप्रदेशे संस्थितो प्रियते, पुनरपि तस्यामन्तरद्वितीयप्रदेशे यदि प्रियते, एवमनन्तरमरणेन सर्वक्षेत्र यदि मृतोभवति, तदा मूक्ष्मः क्षेत्रपरावर्तः, अनुक्रमेण मनु- गणयेत् ॥ अयमर्थः ॥ अनन्तभवप्रमणशीलो जन्तुर्यदाऽनन्तरे- निरन्तरेपुवाऽन्यान्याकाशप्रदेशेषु प्रियमाणः चतुर्दशरज्ज्वात्म- कान्सनिपि नमःप्रदेशान्स्पृशति तदा बादरः क्षेत्रपरावों भव- ति । अत्रापूर्वस्पृष्टा गण्यन्ते पूर्वस्पृष्टाम्नु न । अथ च विवक्षित एक- स्मिन्प्रदेशे मृतस्ततस्तदव्यवहिते प्रदेशे यदि प्रियते स प्रदेशो गण- नामायाति पुनरव्यवरितेतृतीये इत्यादिक्रमेण मरणेन सर्व लोकाभ्र. प्रदेशा यदि स्पृश्यन्ते तदा सूक्ष्मो भवति । यद्यपि जीवस्यकाकाशप्र. देशावगाहाभावस्तथाप्यवधीकृत एकः कश्चितिवध्यते इति भावः॥] पु ·. , (७२) ॥ श्रीनवतस्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०)॥ [उस्सप्पिणीइ समया, जावइआ ते अनिअयमरजेणं । पुट्ठा कम्मुक्कमेणं, कालपरदो भवे थूलो ॥ ८५॥] ॥ ११३ ॥ [(अ०) एवमुत्सर्पिण्या यावन्तः समयास्ते क्रमोत्क्रमेण निजमरणेन स्पृष्टाः, स स्थूलः कालपरावर्तो भवति । उत्सर्पिण्या उ- पलक्षणार्थत्वादवसर्पिण्यपि ग्राह्यति पूर्ण कालचक्रं दृश्यम् ] [सुहुमो पुण उस्सप्पिणि-पढमे समयंमि जइमओहोइ। पुणरवि तस्साणंतर-बीए समयंमि जइ मरइ ।।८६] ११४ [ ( अ०) सूक्ष्मः पुनरुत्सर्पिणीप्रथमे समये यदि मृतो भवति पुनरपि तस्यानन्तरे द्वितीये समये यदि म्रियते तदा भवति ॥] [एवमणंतरमरण, सव्वसमएसु चेव एएसु। जह कुणइ पाणचायं, अणुक्कमेणं नणु गणिज्जा ॥८७]११५ [ ( अ०) एवमनन्तरमरणेन सर्वसमयेष्वेवैतेषु यदि करोति प्राणत्यागमनुक्रमेण ननु गणयेत् ॥अयं भावः, कालचक्रस्य विंशतिको- टाकोटिसागरमितस्य सर्वसमयैर्निरनुक्रम मरणस्टैदिरः कालपरा- पतः । प्रथमं यदा कदाचित्कालचक्रप्रथमसमये मृतः म गण्यते, ततस्तस्य द्वितीयसमये यदा म्रियते स गण्यते, मध्यभाविनो मरण- मसया लेख्यके न गण्यन्ते । एवं मरणस्पृष्टाः कालचक्रसर्वसमया यावता कालेन, भवति स सूक्ष्मः कालपरावर्तः ॥] [एमसमयम्मि लोप, सुहुमगणिजीएसु जे उ पविसति । ते इंतसंग्वलोग-प्पएस तुल्ला असंखिज्जा ||८८॥]॥११६॥ [(अ) पूर्व नावत्प्रवचनसारोद्वाराद्यभिप्रायेण मूक्ष्मवाद- २ भायपुदलपगवर्न निरुपणायोपक्रमते । लोके ये पृथ्व्यादयो जीवा पयाममये सूक्ष्माग्निजीवेषु प्रविशन्ति ते प्रमाणतोऽसंख्यलोकप्रदेश- तुल्या असंख्यया भवन्ति, अधाग्निजीवायेऽग्निकायिकेषु तस्मिन्स- मये प्रविशन्ति ने न गण्याः, पूर्वप्रविष्टत्वापाम ॥] [नत्तो अमंग्वगुणिआ, अगणिकायाओ तेमि कायठिई। तत्तो मंजमअणुभाग - बंधठाणाणसंग्वाणि ॥८९] ११७ [ (अ ) नमोऽमंन्यणता अग्निझायाः पूर्वप्रविष्टाः, जय- तोडगेनन्तसम्यानका अनुसणं चासंख्येया उत्पन्ने तनम्त- ·1 ॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्यप्रकरणम् ॥ (७३) षां कायस्थितिरसंख्येयगुणिता एकैकस्याग्निजीवस्योत्कर्षतोऽसंख्येय- कालचक्रप्रमाणत्वात्।ततः संयमस्थानान्यनुभागबन्धस्थानानि चासं- रूयगुणितानि, यतो येकैकस्यां कायस्थिताघसंख्येयाः स्थितिबन्धाः, जघन्यतोपि प्रथमाऽन्तर्मुहूर्तप्रमिता, ततो द्वितीया समयाधिका, या- पदसंख्येयानि कालचक्राणि। एकैकस्मिश्च स्थितिबन्धेऽसंख्येयान्यनु- भागबन्धस्थानानि।तत्स्वरूपं चान्यत्र प्रपश्चितमिति तत एवावसेयम्।] [ताणि मरतेण जया, पुट्ठाणि कमुक्केण सहाणि । भावेण बायरो सो, सुहमो जं कमेण बोद्धवो ॥९०११८ [ (अ०) अथैतानि सर्वाण्यनुभागबन्धस्थानानि क्रमोन्क्रमा- भ्यां म्रियमाणेनैकजीवेन यदा यावता कालेन स्पृष्टानि तावान्स कालः भावेन भावापेक्षया बादरः परावर्तः । क्रमेण क्रमस्पशापेक्षया बोद्धव्यः सूक्ष्मः भावपुद्गलपरावर्तः ॥] [लोगपएसोसप्पिणि-समया अणुभागबंधठाणे य । जह तह कममरणेणं, पुट्ठा खित्ताइ थूलियरा ॥९१]११९ [(अ०) लोकप्रदेशाः, अवसर्पिणीत्युपलक्षणादुत्सर्पिण्यप्य- यसेया, तत कालचक्रसमयाः, अनुभागवन्धस्थानानि च, एतानिय- थातथा मरणेन स्पृष्टान्याश्रित्य क्षेत्रादयः स्थूलाः, क्रममरणेन च सूक्ष्माः परावर्ताः ॥] [उस्सप्पिणी अणंता, पुग्गलपरिअओ मुजेयत्वो ॥ तेणंता तीअद्धा, अणागयद्धा अणंतगुणा ॥९२॥] ॥१२०॥ [ ( अ०) सामान्यतः पुद्गलपरावर्तः अनन्तोत्सर्पिण्यवसर्पि- णीकालप्रमितो ज्ञातव्यः, तेचानन्ता अतीतकालः, अनागतस्स्व- नन्नगुण ॥] [जिणअजिणतित्थतित्था, गहिअन्नसलिंगथीनरनपुंसा पत्तेय सयंबुद्धा, बुद्धयोहिक्कणिकाय ॥ ९ ॥ ॥ १२ ॥ (सा० अ०) 'जिण-इति तीर्थकराः संतो ये सिद्धाः ते तीर्थकरसिद्धाः। अतीर्थकरसिद्धाः सामान्यकेवलिनः । अतीर्थ- सिद्धाः भगवतीमरुदेव्यादिवत । स्वलिंगे रजोहरणादिम्पे व्यव- स्थिताः संतो ये सिद्धास्ते स्वलिंगसिद्धाः। तथा अन्यलिंग पारि- ·. { ७१ ) ॥ श्रीनयतत्यपरिशिष्टानि.नं. घ थी ज.(६ थी १०)॥ व्राजकादिसंबंधिनि वल्कलचीयर्यादिवत् व्यलिंगे सिद्धाः ते अन्य- लिंगसिद्धाः। यदा अन्यलिगिनो भावतः सम्यक्त्वादिप्रतिपन्ना. केवलशानं प्रतिपद्यते तदान्यलिंगत्वं द्रष्टव्यं अन्यथा यदि दीर्घमायु- कमात्मनः पश्यति ज्ञानेन ततः साधुलिंगमेव प्रतिपद्यते । तथा मिया लिंग स्त्रीलिंग शरीरनिर्वृतिः, वेदे सति सिद्धनभावात् , , तस्मिन् स्रोलिंगे वर्तमानाः संतो ये सिद्धाः प्रत्येकबुद्धवर्जिताः केचित् स्त्रीलिंगसिद्धाः । तथा पुरुषलिंगे शरीरनिर्वतिरूपे व्यव- स्थिताः संतो ये सिद्धाः ते पुरुषलिंगसिद्धाः। तथा नपुंसकलिंगे वर्तमानाः सतो ये सिद्धास्ते नपुंसकलिंगसिद्धाः । गृहस्थाः संतो- ये सिद्धास्ते गृहस्थसिद्धाःभरतादयः। प्रत्येकं किंचिद् वृषभादिकं अ- नित्यतादिभाषनाकारणं वस्तु बुद्धवा बुद्धवंतः परमार्थमिति प्रत्ये- कबुद्धाः संतो ये सिद्धाः ते प्रत्येकबुद्धाः । तथा एकैकसमये पकैका पव संतो ये सिद्धास्ते एकसिद्धाः। एकसमये ऋषभादिवदष्टोत्तरशत-. स्य सेधनादनेकसिद्धाः । बुद्धा आचार्याः तेर्बोधिता ये सिद्धाः ते युद्धबोधितसिदा । इति पंचदशभेदाः ।। श्री साधुरत्नसूरिविरचिता नवतत्त्वाचूर्णिः समाप्ता ॥ Her ॥ १६४५ माघशु०११रविवारे सूर्यपुरे लिखिता। [(०) सिद्धा अनन्तरपरम्परभेदाभ्यां द्विविधाः, परम्प- रमिदान्त्वनन्तभेदाः, अनन्तरसिद्धानपञ्चदशभेदैराह, ते च जिन- सिद्धा त्यादि व्यक्तम् ॥] [जिणसिद्धा अरिहंता, अजिणसिद्धाय पुंडरियपमुहा । गणहारितित्थसिद्धा, अतित्थसिद्धा य मदेवी॥९४]१२२ [(90) अथैनान पञ्चदशापि मिभेदानिदर्शनैः शिष्यान् न्युपायनु काम आह- 'जिनसिद्धा' इत्यादि जिनसिद्धाः तीर्थ गायिका मिद्रिपदं प्राप्ताः, ते च अर्हन्तस्तीर्थविधातारो नाभि- भुपमृतयः, अजिनमिदाम सामान्यकेलिनः, पुण्डरीकप्रमुखाः ग- शारिणम्तीयमिदा.. मरदेवादय. अतीर्थमिटा..]

·A , ॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतस्वप्रकरणम् ।। (७५) [गिहिलिंगसिद्धभरहो, वकलचीरी य अन्नलिंगम्मि । साहू सलिंगसिद्धा, थीसिद्धा चंदणापमुहा ॥९५॥१२३॥ [ (अ०) गृहिलिगसिद्धो भरतः, वल्कलचीरी चान्यलिो साधुः स्वलिसिद्धः, चन्दनवालाप्रमुखाश्च स्त्रीसिद्धा. ॥] [पुंसिद्धा गोयमाई, गांगेयाई नपुंसया सिद्धा। पत्तेयसयंवुद्धा, भणिया करकंडुकविलाई ॥९॥ ॥१२४॥ [(अ) पुंसिद्धाः गौतमादयः, गा यो भीष्मस्तदादयः न- पुंसकाः सिद्धाः, प्रत्येकस्वयंबुद्धाःभणिताः क्रमेण ‘करकण्डुकपि- लादयः ॥] तह वुडयोहिगुरुखो- हिया इगसमय एगसिद्धा य । इगसमए वि अणेगा, सिद्धा तेणेगसिद्धा य ॥९७] ॥१२५ [(अ०) तथा ये गुरुबोधितास्ते इह बुद्धबोधिताः, एकस्मिन् समवे एकका ये सिद्धास्ते एकसिद्धा;ये चानेककास्तेऽनेकसिद्धाइति॥] [जइआइ होइ पुच्छा, जिणाण मग्गंमि उत्तरं तइया । इक्कस्स निगोयस्स, अणंतभागो य सिद्धिगओ॥९८]१२६ [( अ०) यदा यदा भवति पृच्छा, जिनानां मामें, उत्तरं, तदा तदा एकस्य निगोदस्यानन्ततमो भागः सिद्धिं गत ॥] [लोए असंखजोयण-माणे पइजोयणमं गुलसंखा। पई तं असंखअंसा, पइ अंसमसंखया गोला ॥९९]॥१२७। [(अ०) अस्मिश्चतुर्दशरज्ज्वाजात्मके लोके योजनविचारण- याऽसंख्येयानि योजनानि भवन्ति, प्रतियोजनं अंगुलानि ७६८००० संख्यानि भवन्ति । प्रत्यकुलं चासङ्ख्येया अंशा भागा, यद्यपि अनन्ता अपि ते द्रव्यरूपानुलस्य भवन्ति, तथापि, गोलकादिविचार- मायाः प्रकृतत्वान्नानन्ततमे भागे तदरगाह इत्यसंख्यग्रहण, क्षेत्रप्रदे- शानां च तत्रासडख्यत्वात् प्रत्यंशं चासंख्येया गोलकाः॥] [गोलो असंखनिगोओ, सोणंतजिओ जिअंपइ पएसा। असंखे पइपएसे, कम्माणं वग्गणाणता ॥१०॥॥१२८॥ [ (अ०) गोलचासंम्पनिगोदरूपः स चानन्तजीवः, अनन्त जीवशरीरं निगोद इत्ययः, प्रतिजीवं चासङ्ख्येयाः प्रदेशा. निर्षिभा- .

·, { ७६ ) श्रीनवतवपरिशिष्टानि. नं.घ थी ज. (६ थी १० ॥ ज्यभागा, प्रतिप्रदेशं च कर्मणामनन्ता वर्गगाः, अयमर्थः, एकैकस्मिञ्च गोलंक असख्येया निगोदा, निगोदश्चानन्तानां सूक्ष्मनामको- दयवर्तीनां जोधानामेकं साधारणं शरीरमित्यर्थः, ते च चतुर्दश जवात्मक लोके यत्र स्थाने चिन्त्यन्ते तत्र असङ्ख्याता एव प्राप्यन्त, एककस्मिश्च निगोदेऽनन्ता जीवाः, तेषां सर्वेषां जीनां नेज.शरी कार्मणशरीरं च पृथक २ वर्तते, प्रतिजीवं च प्रदेशा अमख्येयाः, तांश्च यद्येको जीवः स्वशक्त्या विरलीकरोति, तदा एकस्यापि जीवस्य प्रदेशैः सर्वाऽपि चतुर्दशरज्ज्वात्मको लोक पूर्यते । प्रदेशश्च निर्विभाज्यो भाग. अतिसूक्ष्मोऽश इत्यर्थः, संसा- रिजीवानां चैते प्रदेशा ॥] [पड़वग्गणमणंता, अणू पहअणु अणंलपजाया। एवं लोगसरुवं, भाविजइ नहत्ति जिणवुत्तं ॥१०१] १२९ [(अ०) प्रतिवर्गणां चानन्ता अणव परमाणवः, प्रतिपर- माणुस्वपरभेदवन्तः न्यायपेक्षया मृतभविष्यहर्त्तमानकालभाविना- उनन्ता. पर्यायाः, एवं लोकस्वरूप जिनोक्तमिति तथेति यथार्थप्रती- न्या भावयेत ॥] [*पुढवाईया सत्ता, मन्चे स्वग्वा हवंति मावि । पाणा वितिचरिंदी, चउहा पंचिंदिया जीया ॥१०२]१३० [(अ) 'पृश्यादय.' पृथ्व्यनेजांवायुकारिकाश्चन्धारः, 'सत्ता' नि, मावशब्देनोच्यन्ने, 'सं वृक्षाः वनस्पतिकायिकाः, भवन्ति 'भूना अपि इनि. अनशब्देनाभिधीयन्ते । हिथिचतुरिन्द्रियाः, 'प्राणापति. प्राणाभिलापन प्रतिपाद्यन्ते। 'चतुर्धा पञ्चन्द्रिया' नार- निदरगाफिभेदात, 'जीबा' इति, जीवशब्दवाच्याः । नथैवागमे 'मी पापा नव्यं भूना, नव्ये जीवा, मधे नत्ता त्याघालायकेन मनमाग्जिीयमाणं दृश्यत ति] [मदिराहणावं, अणंतगुणियं च पगअम्म ! मन्म अमंग्यगुणां, पावं गरम पाणस्म ।।१०।1]0:20 गायावर प्रचतारामा जीधनत्ये पश्यन्नं पश्चाटपलरध- बाद यम ·1 ॥ अव० वृत्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ।। ( ७७ ) [बेइंदियतेइंदिय-चउरिदिय तहेव पंचिंदी। लक्खं सहस्सं तह सय-गुणं च पावं मुणेयव्वं॥१०४]१३२ [(अ०) यथोत्तरं जीवषधे पापवृद्धिसूचिके गाथे इमे व्यक्ते।।] [जीवो? संवर २ मिज्जर मुक्खो४ चत्तारि हुँति अख्खी। रूवी बंधासवपुन्न-पावा मिस्सो अजीवो य॥१०५]१३३॥ [(अ०) अथ नवसु मूलेषु तत्त्वेषु रूप्यरूपिविभागमाह-जीव. संवरो निर्जर। मोक्षश्चत्वारो भवन्त्यरूपिण, बन्धाश्रवपुण्यपापा- चत्वारो रूपिण, अजीवश्च मिश्र. रूप्यरूपी चेत्यर्थः । अथ द्विश- तषट्सप्ततिभेदेषु नवतत्त्वप्रभेदेषु तमेवाह- [धम्माधम्मागासा, तियतिय अध्धा अजीवदलगा य । सत्तावन्नं संवर-निजरदुदस मुत्ति नवगा य॥१०६]१३४ [ (अ०) धर्माधर्माकाशानां त्रिकं त्रिकमिति नव, अद्धा १ इत्यजीवदशकं, सप्तपञ्चाशत्संवरभेदा., निर्जराया द्वादश, मोक्षस्य नव चेति ५०-५७-१२-९॥] [अट्ठासी य अस्वी, संपइ उ भणानि जेय वीणं । परमाणुदेसपएसा, खंधा चउ अजीवंरूवीणं ॥१०७/१३५ [(अ०) अष्टाशीतिश्चारूपिणः, सम्प्रति ये रूपिणां भेदास्तान भणामि । परमाणुदेशप्रदेशस्कन्धाश्चेति चत्वारो रूपिणोऽजीवाः ॥] [जीवे दस चउ दु चउ, वासी बायाल हुँति चत्तारि । सय अठासी य रूवी, दुसय छसत्त नवतत्ते ॥१०८] १. [(अ०) कार्मणसंयुतानां जीवानां चतुर्दश पुण्यपापाश्रवत्र- न्धतत्वानां क्रमेण ४२-८२-४२-४ इति शतमष्टाशीन्यधिक रूपिण , सर्वाग्रं नयतत्त्वे देशते षट्सप्तत्यधिके । ] [हेया बंधासवपुष्णपाचा, जीवाजीरा य हुंति विनया। संवरनिज्जरमुक्खो, हवंति पर उवाया||१०९॥॥१७॥ '(अ०) बन्धाश्रवपुण्यपापा जीवमालिन्यहेतुत्वायाम्न्याच्या . जीवाजीवो च तस्यरूपत्वाद् भवतो विजेयो ज्ञपरिजाविषयो. नंव- रनिर्जरामोक्षा भवन्त्येते उपादेयाः, जीवनर्मल्यापावकत्वात् ।।] ..

·, { ७८ ) ॥ श्रीनवतस्वपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १० ॥ [ननु पूर्वमुक्तं यदजानानस्यापि भावतः श्रद्दधतो भवति सम्य- कत्वं तत्राविजानतः कोदशं श्रद्धानं ? कथं च सम्यत्तवं? तदाक्षे- पपरिहाररूपेणाह-] [अवियाणओ पयत्ये, सदहणं तेसु केरिसं होइ ? । तम्हा वित्थरनाणे, सम्मत्तमोत्तरं होइ ?॥ ११०] १३८॥ [(अ०) आक्षेपदर्शिका गाथेयं स्पष्टा ॥ ] [वित्थरनाणावेक्खं, अन्नाणं एत्थ होइ दट्ठव्वं । तेणेह सहिंते, अयाणमाणेवि सम्मत्तं ।। १११॥ ] १३९ ॥ [( अ०) यदेतदज्ञानभिहोक्तं न तज्ज्ञानाभावमाश्रित्य, किन्तर्हि ? विस्तरज्ञानापेक्षे, यया समृद्धिमन्तं कश्चिदपेभ्य स्वल्ए- धिकः अनृद्विकोपि भण्यते, यथा वा जीर्णपरिशटितप्रायवत्रसद्भा- वयचेलत्वं लोके शाळेऽपि पठ्यते, तेन विस्तरज्ञानचिकलस्यापि 'तमेव सञ्चं णीसंक जं जिणेहि पवेइयं' 'इणमेव णिग्गथं पावयणं मच्चे णं पसमट्टै पस परमट्टे सेसे अणट्टे' इत्यादिना शुभाध्यवसा- येन श्रद्धानवतः सम्यक्त्वम् ॥ तदेव दृष्टान्तेन प्रत्याययति ॥] पत्तोच्चिय निद्दिट्टा, मासतुसप्पभिईओ सुदिट्टित्ति। पत्तो च्चिय चारित्ती,एत्तोच्चिय सिद्धिगामिति ॥११२]१४० [ (अ०) 'इनएवं' श्रद्धानमात्रादेव, अन्यथा 'नादर्शनिनी पानं नाशानिनभ्यारित्रं इनिवचनाचारित्राभाव आपोत, तदभावे च माक्षाभावः स्यात् . नचैतदिष्ट, आगमे मासनुपप्रभृतीनामपि मुनिपुरवानां मुक्तिध्रवणादिन्यलमतिपल्लवितेन अथ सम्यक्तवफल- माहात्म्यं मइन्क्षपस्वरूपं चार-] [सम्मं च मोग्ग्ववीयं, तं पुण भृयत्वसहहणरुवं । पममाइलिंगगम्मं, मुहायपरिणामस्वंतु ॥१३॥] १४१॥ [(अ०) जिनाभिहितन्येनावितयानां भूतार्थानां जीयाजीवा- दीनां पूर्वभणिताकारश्रदानम्वरूपम् , प्रशममयेगनिदानुकम्पा- मिावलिलाय शुभान्मपरिणामरूपं तत् , 'तदेष मकलकन्या- पानही दर्शनमोहनीयकर्मक्षयोपशमादिनाऽऽविर्भूतः मल्यात्मप- रिणाम पर पिशरसम्यग्दर्शनमभिधीयते' न मम्यक्त्वं मोमयोज- म समरिमादकानि तानि पानि ॥ "अन्नमदनमपि य.

·॥ अव० दृस्यादिसमेतं नवतत्त्वप्रकरणम् ।। (७९) समुपास्य जीवः, सम्यक्तवरत्नममलं विजहाति सघः ॥ वम्भ्रम्यते भवपथे सुचिरं न सोऽपि, तद्विभ्रतश्चिरतरं किमुदीरयामः ॥१॥ असंप्राप्ते बोधिरत्ने, चक्रवर्त्यपि रकवत् । संप्राप्तबोधिरत्नस्तु र- कोपि स्यात्ततोऽधिकः ॥ २ ॥ सर्व भावाः सर्वजीवै., प्राप्तपूर्वा अ- नेकशः । बोधिन जातुचित्प्राप्तो भषभ्रमणदर्शनात् ॥ ३ ॥ दातृणां मौलिमाणिक्यं, सद्दर्शनमिदं खलु ! यस्य दानं विमुक्तिश्री-दाना- वधि विजृम्भते ॥ ४ ॥ मूलं बोधिटुमत्यैतत् , द्वारं पुण्यपुरस्य च । पीठं निर्वाणहर्म्यस्य, निधानं सर्वसम्पदाम् ॥५॥ इत्यादि"] ॥ इतिसकलस्वपरसमयपारावारपारीण-जगदनुग्रह- विहितानेकग्रन्थ-संयमभृच्छिरोरत्न-जङ्गमयुगप्रधान त- पोगच्छाधिपति भट्टारक श्री विजयनेमिसूरिश्वर विन- याणुसिहान्तवाचस्पति-न्यायविशारद--अनुयोगाचार्य महोपाध्याय श्री-उदयविजयगणिविनिर्मिता वृहन्नवत- त्वप्रक्षेपगाथावचूर्णिः समाप्ता ॥ -- सारस्फारसुवर्णराशिकलितं सर्वार्थसिडिप्रर्द, विस्तीर्णैर्नवभिः सुतत्त्वनिधिभिः संपूरितं सर्वदा । प्रस्फूर्जद्गुणसाधुवृत्तविलसद्रत्नाञ्चितं श्रीपदं, शाचं भव्यजनोपकृत्यभिमतं विश्वे चिरं नन्दतात ॥१॥ यदुत्सूत्रं मयालेखि, राभस्यान्मतिमौढश्चतः । कृपां विधाय संशोध्यं, तद्बुधैर्विशदाशयः॥२॥ ®समाप्तं श्रीचिरन्तनाचार्यविरचितावचूर्णि-श्री- साधुरत्नमूरिकृतावचूर्णि-श्रीदेवेन्द्रमरिम- णीतवृत्ति-वृहन्नवतत्त्वप्रक्षेपगाथा- त्तदवचूर्णिपञ्चरत्नविभूषितं॥ ॥ नवतत्त्वप्रकरणम् ॥

·(८०) ॥ श्रीनवतत्यपरिशिष्टानि. नं. घ थी ज. (६ थी १०)॥ ॥ अयैतेयु नवसु तत्त्वेषु जीवाजीवरूप्यरूपिज्ञेयहेयोपादेय विभागयन्त्रकम् ॥ - । ९ तत्वनमानि प्रति जीव अजी-रुपि अरु- भेद पि हेय ज्ञेय उपा- देय २४ १४ ० जीवतत्वम् सजीवतत्त्वम १४ ४ ० १४ at ० ac .. . ० ० ० . ० ५७ पुण्यतस्वम् ૨ ૨ पापतत्वम् ८२ ૮૨ ૮૨ ૮૨ आथतरत्रम ૨૨ રર | ૨૨ કર संवग्तत्वम ५७.५७ ५७ निर्जगतत्वम् । १२ १२. १२ वन्धतत्त्वम् टे ४ मोक्षतत्वम् २७६ ९२ (१८४/१८८/ ८८ ११७० / २८ ० C ० ० ० . ० ९ ९ ९ ९ ७८ ॥ अथ पट्स द्रव्येषु परिणाम्यादिविभागयन्त्रकम् ॥ - ६ द्रव्यनामानि एक ० । सक्रिय | o धर्मास्तिकाय अधर्मान्निकाय 100 भाकाशाम्तिकाय परिणा० जीव मूर्त | | || सप्रदे० B | ० । ० कारण सर्वग० o | 0 | ० । 'कर्ता | or ०१ सीधान्तिकाय 0 ० | 0 ||.. - 010 iv. | 0 - पृहयाग्निकाय " ०१ ६. ...'

·n . ॐ ॥ कलिकालसर्वज्ञभगवत्पादश्रीहेमचन्द्रसूरिप्रणीतं । ॥ सप्ततश्वप्रकरणम्॥ * من مات (भाषान्तरोपेतं) परिशिष्ट नं. झ. (११) जीवाजीवावाश्रयश्च, संवरो निर्जरा तथा। वन्धो मोक्षश्चेति सप्त, तत्चान्याहुर्मनीषिणः ॥ १॥ तत्र जी द्विधा ज्ञेया, मुक्तसंसारिभे- दतः । अनादिनिधनाः सर्वे, ज्ञानदर्शनलक्षणाः ॥२॥ मुक्ता एक- स्वभावाःस्यु-र्जन्मादिक्लेशवर्जिताः। अनन्तदर्शनज्ञान-वीर्यानन्दमयाश्च ते ॥३॥ संसारिणो द्विधा जीशः, स्थावरत्रसभेदतः । द्वितयेऽपि दिया पर्या-प्तापर्याप्तविशेषतः॥४॥ पर्याप्तयस्तु पडिमाः, पर्याप्त- ભાવે બુદ્ધિમાનો તીર્થકર, ગણધ, જીવ, અજીવ, આશ્રવ, સવર, નિર્જરા, બંધ, અને મોક્ષ એ ગાત તો કહે છે (૧) ત્યા મુક્ત અને સમારી બેથી જો બે પ્રકારના જાણવા એ સેવે છેવો અનાદિ અનન્ત અને જ્ઞાન દર્શનરૂપ લક્ષણવાળા છે (૨) મુક્ત એક સરખા સ્વભાવવાળા, જન્માદિ કલેશ રહિત, અનત દર્શન ગાન વીર્ય અને આનંદવાળા છે. (૩) સ્થાવર અને ત્રણ બેદથી સંસારી જીવો બે પ્રકારના છે, વળી એ બે ભેદ પણ પર્યાપ્ત અને મધ ભેથી બે બે પ્રકારના છે (૪) પર્યાપ્તપણામાં કારણભૂત એવી આહાર-ગરી-ઈ-ઉવામ-ભાષા–અને મન એ જ ·, , , , २२) ॥ श्रीनवतवपरिशिष्टम् नं. झ (११) निवन्धनम् । आहारो वपुरक्षाणि, माणो भाषा मनोऽपि च ॥५॥ स्युरेकाक्षविकलाक्ष-पश्चाक्षाणां शरीरिणाम्। चतस्रः पञ्च षट् चापि, पर्याप्नयो यथाक्रमम् ॥ ६॥ एकाक्षाः स्थायरा भूम्य-प्तेजोवायुम- हीरहः । तेषां तु पूर्वे चखारः, स्युः सूक्ष्मा बादरा अपि ॥७॥ प्रत्येकाः साधारणाश्च द्विपकारा महीरहः। तेऽत्र पूर्व वाढराः स्यु-रु- तरे सूक्ष्मवादराः ।। ८ ॥ सा द्वित्रिचतुष्ःञ्चे-न्द्रियत्न चतुर्विधाः नत्र एञ्चेन्द्रिया द्वेधा, संज्ञिनोऽसंज्ञिनोऽपि च ॥९॥ शिक्षोपदेशा- लापान थे, जानते तेऽत्र संज्ञिना सम्प्रवृत्तमन:प्राणा-स्तेभ्योऽन्ये स्युर- पेशिनः ॥ १० ॥ स्पर्शन रसनं घ्राणं, चक्षुः श्रोत्रमितीन्द्रियम् । नुस्य स्पन रसो गन्धो, रूपं शब्दश्च गोचरः ॥ ११ ॥ द्वीन्द्रियाः कृपयः शङ्वा, गण्डूपदा जलौकसः। कपर्दाः शुक्तिकाद्याश्च, विविधाः कुमयो मताः।। १२ ।। युकामत्कुणमत्कोट-लिक्षाद्यास्त्रीन्द्रिया मताः। पनमक्षिकाभृङ्ग-दंशाद्याश्चतुरिन्द्रियाः॥१३॥ तिर्यग्योनिभवाःशेपा, 'તિઓ છે (૫) એકેન્દ્રિય વિકલેન્દ્રિય અને પન્દ્રિય ને અનુકમે २२ ५ २२ गते ७ पर्याप्तिमा हेय (१) बी, ७, पनि, वायु, અને વનતિ એ પાંચ એક િસ્થાવર છે, એમાના પહેલા ચાર ભેદ વન વિના) રામ અને બાર પણ છે (૭) વનસ્પતિ પ્રત્યેક અને માધારણ એમ બે પ્રકારની છે, તેમાં રહેલી (પ્રક) વનસ્પતિ બોદર છે, અને આગળની ( રાધા ) વનને સુક્ષ્મ અને બાદર છે (૮) ત્રણ- વે મિ–ત્રીન્દ્રિય-ચતુરિન્દ્રિય-અને પંચેન્દ્રિય એમ ૪ પ્રકારના છે, ત્યાં જિમ જળ સંતિ અને અસનિ એમ ૨ પ્રકારના છે (૯) જે પ્રવૃત્ત यो मन भYA!!, रोगी शिक्षा ५२ गाने गामा५ (वयन ) ने = છે તે જે અહિં કિ કહેવાય છે, અને તેથી બીજા છે અસંજ્ઞિ १.) पनि सना, प्राण, य, गने श्री दियो, गने + at , २५. संय, ३५, भने यो तना विषय थे (११) મી. છે. હવા, જળ, કડીઓ, છીપ વિગેરે અનેક પ્રકારના એ કય જ માને છે ( ૧૨ ) જૂ, માં, મડ, લીખ વેગેરે ત્રિી- કય છે માને છે, અને પતંગીઓ, માખી, ભમરા, દસ વિગેરે . , ·॥ श्रीहेमचन्द्रसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (૩) * 'S s जलस्थलखचारिणः । नारका मानवा देवाः, सर्वे पञ्चेन्द्रिया मताः ॥१४॥मनोभाषाकायवल-त्रयमिन्द्रियपञ्चकम । आयुरुच्छ्वासनिः- श्वास-मिति प्राणा दश स्मृताः ।।१५।। सर्वजीवेषु देहायु-रुच्छ्वामा इन्द्रियाणि च । विकलासंज्ञिनां भापा, पूर्णानां संज्ञिनां मनः ।।१६।। उपपादभवा देव-नारका गर्भजाः पुनः। जरायुःपोताण्डवाः, शेपाः सम्मूछनोद्भवाः ॥ १७ ॥ सम्मूछिनो नारकाच, जीवाः पापा नपुं- सकाः । देवाः स्त्रीपुंसवेदाः स्यु-वेदत्रयजुपः परे ।। १८ ।। सर्वे जीवा व्यवहार्य-व्यवहारितया द्विधा । मूक्ष्मनिगोदा एवान्त्या-स्तेभ्योऽन्ये व्यवहारिणः ॥ १९ ॥ सचित्तः संवृतः शीत-स्तदन्यो मिश्रितोऽपि वा । विभेदैरान्तभिन्नो, नवधा योनिरङ्गिनाम् ॥२०॥ प्रत्येक सान लक्षाच, पृथ्वीवार्यग्निवायुषु । प्रत्येकानन्नकायेषु, क्रमाद्दश चतुर्दश ચતુરિન્દ્રિય જીવે છે (૧૩) શપ તિર્યયોનિમા ઉત્પન્ન થયેલા જલચર સ્થલચર બેચર તથા નારક મનુષ્ય અને દેવ એ પંચેન્દ્રિય માનેલા છે (૧૪) મન ભાષા અને ટાય એ ૩ બલ, પ ઈવ્યિ, આયુષ્ય અને e- ધ્વાસનિ શ્વાસ એ ૧૦ પ્રાણ કહેલા છે (૧૫) કાબળ, ઉશ્વાસ, આયુષ્ય, અને ઇન્દ્રિો એ બાણ સર્વ જીવોમા હોય, પર્યાપ્ત વિલેન્દિરા અને અસત્તિને ભાષા પ્રાણ (અધિક), અને પૂર્ણ (પર્યાપ્ત) સનિ જીવને મન પ્રાણુ (અધિક) છે. (૧૬) દેવ અને નારકે ઉપપાત જન્મવાળા છે, ગર્ભજ છે જરાયુ પિત અને ઈડાથી જન્મવાળા છે, અને શેષ જવા સમ્મર્ણન જન્મવાળા છે (૧૭) સમૃછિમ અને નાક જીવ પાપવાળા અને નપુસક વદી છે, દેવો સ્ત્રી-પુરુષવેદી છે, અને શેષ જીવો ત્રણે વેદકાળા છે (૧૮) સર્વે જીવો વ્યવહારી અને અવ્યવહારીપણે બે પ્રકારના છે, તેમાં (બાદરપણું નહિ પામેલા) સુક્ષ્મનિગોદ જ અવ્યવહારી છે, અને એક વાર બાદરપણ પામી પુન મનિભા ગયેલા તથા) સુર્ભનિગોદ સિવા- યના જીવો વ્યવહારી છે. (૧૯) જેની ગચિત્ત–વૃત–શીત, અચિત્ત- વિવૃત-ઉષ્ણ, સચિનાચિત્ત-વૃતવિવૃત-અને શીશુ એ પ્રમાણે અત્તન ઘણા ભેદ વડે ભિન્ન (એટલે સચિત્તાદિ ૩ એનિઓમાં પણ સત્તાદિ દેદ પ્રાપ્ત થાય એવી યોનિ ૯ પ્રકારની છે. (૨૦ કે પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, અને વાયુની દરેકની સાત સાત લાખ એનિ છે, પ્રત્યેક તથા સાધારણ વનસ્પ- ·() શ્રીનવતર પરિસિદમુ. નં. ૬ (૨૨) II ॥ २१ ॥ पट् पुनर्विकलाक्षेषु, मनुष्येषु चतुर्दश । स्युश्चतस्रश्चतस्रश्च, श्वभ्रितिर्यकमुरेपु तु ॥२२॥ एवं लक्षाणि योनीना-मशीतिश्चतुरुत्तरा। केवलज्ञानदृष्टानि, सर्वेषामपि जन्मिनाम् ॥ २३ ॥ एकाक्षा बादराः મુHT, Tગ્રાબાદ પંચરંજ્ઞિો મ્યુિિત્રવતુરતા, પર્યાપ્તા તરેડ च ।। २४ ॥ एतानि जीवस्थानानि, मयोक्तानि चतुर्दश । मार्गणा अपि नावत्यो, ज्ञेयास्ता नामतो यथा ॥२५॥ गतीन्द्रियकाययोग- वेदज्ञानक्रुधादयः । संयमाहारालेध्या-भव्यसम्यक्ससंज्ञिनः॥२६॥ मिथ्याष्टिःसास्वादन-सम्यगमिथ्याशावपि। अविरतसम्यग्दृष्टि-वि- रताविरतोऽपि च ।। २७ ॥ प्रमत्तश्चाप्रमत्तश्च, निवृत्तिवादरस्ततः । अनिवृत्तिवादरथा-थ भूक्ष्मसम्परायकः ॥२८॥ ततः प्रशान्तमोहश्च, श्रीणमोहश्च योगवान् । अयोगवानिति गुण-स्थानानि स्युश्चतुर्दश ॥ २२ ॥ मिथ्याष्टिभवेन्मिथ्या-दर्शनस्योदये सति । गुणस्थानत्व- मतस्य, भद्रकन्याद्यपेक्षया॥३०॥ मिथ्यात्वस्यानुदये-ऽनन्तानुवन्ध्यु- નિકાલમાં અનુક્રમે દશ લાખ તથા ચાર લાખ યોનિ છે (૨) વિકલ- .આ ડ્યિાદિ પ્રત્યેકની લાખ હેવાથી) છ લાખ, મનમાં ગઃ લાખ તથા નારક નિયંચ અને દેવાની ચાર ચાર લાખ યોનિ છે. (૨) આ પ્રમાણે કેવળ જ્ઞાનીઓના કથનાનુસાર સર્વ જીવાની ૮૪ લાખ યોનિઓ કરે છે (૨૩ ) બાદર અન્દ્રિય, અદમ એકેન્દ્રિય, સનિ પથિ, અ- -રિ પ... દીલિ. ત્રીલિ. અને ચતુરિન્દ્રિય એ ( માને) પર્યાપ્ત અને મમ ૨૪) ૧૪ અવસ્થાન મે કહ્યાં, અને બાગાણાએ પણ નરી * ૧) જવી. તે માણાઓના નામ આ પ્રમાણે– ૨૫ ) -----કમ-ગવદ-નાન-બેધાદિકપાયામ-આહારી-દર્શન-લેગ્યા - --—ને અનિ. (૨૬) મિચ્છાદિ, માવા, મિત્ર, અ- { ન “. આ દર, દેશવિરત, મન અપ્રમત, નિવૃત્તિ બાદર, અનિવૃત્તિ- -- કે કરો, અરબાદ ઉપરાન્તર, રણમેદ, રાગી, અને - " - ૧ રસ્થાન છે -૨૮-૨૯) મિ બદનને ઉથ ને નિદા છે . અને સ્થાન પર ત ભદ્રાદિકની અપેક્ષા • ' . . . અને અનંતાનુબંધિત ઉમે હેવાથી માન મ્યદષ્ટિ ને હાથી આજ સુધી માં ( ૧) અમ- ·॥ श्रीहेमचन्द्रसूरिकृतं समतत्वप्रकरणम् ॥ दये सति । सास्वादनसम्यग्दृष्टिः, स्यादुत्कर्षात् षडावलीः।। ३१॥ सम्यक्त्वमिथ्यात्वयोगा-मुहूर्त मिश्रदर्शनः। अविरतसम्यग्दृष्टि-रप- त्याख्यानकोदये ॥ ३२॥ विरताविरतस्तु स्यात् , प्रत्याख्यानोदये सति । प्रमत्तसंयतःप्राप्त-संयमो यः प्रमाद्यति ॥ ३३॥ सोऽप्रमत्त- संयतो यः, संयमी न प्रमाद्यति। उभावपि परावृत्त्या, स्यातामान्तर्मु- हूर्तिकौ ॥ ३४ ॥ कर्मणां स्थितिघातादी-नपूर्वान् कुरुते यतः। त- स्मादपूर्वकरणः, क्षपकः शमकश्च सः ॥३५॥ यदादरकपायाणां, प्रविष्टानामिमं मिथः । परिणामा निवर्तन्ते, निवृत्तिवादरोऽपि सः ॥३६॥ परिणामा निवर्तन्ते, मिथो यत्र न यत्नतः । अनिवृत्तिवादरः स्यात् , क्षपकः शमकश्च सः ॥३७॥ लोभाभिधः सम्परायः, सूक्ष्मकि- ट्टीकृतो यतः। स सूक्ष्मसम्परायः स्यात् , क्षपकः शमकोऽपि च ॥३८॥ अथोपशान्तमोहः स्या-न्मोहस्योपशमे सति । मोहस्य तु आये जाते. કૃત્વ અને મિથ્યાત્વના યોગથી મુહૂર્ત (અનર્મદત્ત) પર્યત મિશ્રષ્ટિ હોય છે, અને અપ્રત્યાખ્યાન કષાયના ઉદયથી અવિરતસમ્યગદૃષ્ટિ હોય છે (૩૨) પ્રત્યાખ્યાન કષાયનો ઉદય હોવાથી દેશવિરતિ હોય, અને પ્રાપ્તસયમ એવા જે મુનિ પ્રમાદ કરે તે પ્રમત્તસંયત કહેવાય (૩૩) જે મુનિ પ્રમાદ ન કરે તે અપ્રમત્તસંયત એ બન્ને પરાવૃત્તિઓ અન્તર્મુદ પર્યન્ત હોય છે (૩૪) જે કારણથી કર્મોના અપૂર્વ સ્થિતિઘાતાદિ (કરણ) કરે છે, તેથી અપૂર્વકરણ કહેવાય છે, અને તે ક્ષેપક અને ઉપશામક હોય છે. (૩૫) જે એમાં (એક સાથે) પ્રવેશ કરેલા પણ બાદરાયી છના અધ્યવસાયો પરસ્પર નિવત્ત છે (તકાવતવાળા હોય છે કે તેથી એ જીવ (પૂર્વ વન જીવ) નિવૃત્તિ બાદર પણ કહેવાય છે ( ૩૬ ) જેમા યત્નથી એક સાથે પ્રવેશ કરેલા છેવોના) અધ્યવસાય પરસ્પર નિવતા નથી અથાન તુલ્ય રહે છે) તે અનિવૃત્તિ બાદર ક્ષેપક અને ઉપશમક (એમ બે પ્રકારે ) છે. (૩૭) જે કારણથી લોભ નામનો કપાય સૂક્ષ્મકિષ્ટિ કેપ કરાયેલા હોય છે તે સૂક્ષ્મપરાય સંપક અને ઉપશામક એમ બે પ્રકારે છે (૩૮) વળી મોહને ઉપશમ થયે તે ઉપરાન્તમ છે. અને મેહનો 2 ચ ધી- મેહ કહેવાય છે. (૩૯ ) ઘાતિકના ક્ષયથી ઉત્પન્ન થયેલ કેવળ જ્ઞાન ·// છીનવતરરિરિાઈમ. નં. ૪ (૨૨) છે श्रीणमोहं प्रचक्षते ॥३०॥ सयोगिकेवली धाति--क्षयादुत्पन्नकेवलः । योगानां च क्षये जाते. स एवायोगिकेवली ॥ ४० ॥ (રૂતિ વરાત્રમ્ ?) अजीवाः स्युर्धर्माधर्म-विहायःकालपुद्गलाः। जीवेन सह पञ्चापि, द्रव्यापते नियंदिताः ॥ ११॥ तत्र कालं विना सर्वे, प्रदेशप्रचयात्म- काः । विना जीवमचिद्रपा, अकर्तारश्च ते मताः॥ ४२ ॥ कालं वि- नास्तिकायाः स्यु-रमृर्ताः पुद्गलं विना । उत्पादविगमधौव्या-त्मानः यऽपि ते पुनः ॥४३॥ पुद्गलाः स्युः स्पर्शरस-गन्धवर्णस्वरूपिणः । नेऽणुम्कन्धतया द्वेधा, नत्रावद्धाः किलाणवः ।।४४॥ बद्धाः स्कन्धा શ- રાચાકૃતિકૃવારીપોત–મેજી- शान्यका अपि ॥४५॥ कर्मकायमनोभापा-चेष्टितोच्छ्वासदायिनः। मुखदुःश्वनी विनव्य-मृत्युपग्रहकारिणः॥४६॥ प्रत्येकमेकद्रव्याणि, ध- 1. (અમા) સગી કેવળી, અને વાગોનો ફાય થયે નેજ જીવ અગી વળી તેલ છે (૪૦) (ઇતિ જીવતવમ ૧ ) ધમાંતિકાય, અધમતિકાય, આકાશસ્તિકાય, કાળ, અને પગલા- કાય એ પાચ) અજીવ છે, અને આ પાચ પણ જીવ સહિત કવ્ય (૫- કરી કરતાં છે. ( ૧) તેમાં કાળ વિના સર્વ ( પાંચે દવ્ય પ્રદેશ સમુદાય ક છે, અને ઇવ વિના એ (પારો) વ્યો અજીવ અને અકરાં માનેલા - ૪ કાળ વિના (પાંચ) અતિકાય છે. પુદ્ગલ વિના (પા) અરૂપી છે, અને એ માટે (એ) દ્યો ઉત્પત્તિ વિનાશ અને વૃવતા વરૂપ વાળા છે : પુદગલા પર બે ગધ અને વર્ણ સ્વાપી છે, વળી એ પુદગલે ના અને ધ બે પ્રકારના છે, ત્યા અબદ્ધ (સ્ક ધ સમુદિન ન થા} નિ પરમાણુઓ છે. ( ૮ ) અને (પ) બદ્ધ થ- - ગ, શબ્દ મુમતા, હતા, અને આકારવાળા તથા -કર, તપ, હવન, મદ, અને પ્રમાવાળા પણ હોય છે. (૪૫ ) કર ન ક કા મન અને ભાષાની ચટા તથા ઉવારા આપનાર. તેમજ દુખ પિન મારામાં છે સાથે આપના પગલા) છે. { 1 | મીતિક, માઈક અને આકાર આ પ્રક એક પ ·--* || श्रीहेमचन्द्रसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ।। (૭ છે - माधौं नभोऽपिच । अमूर्तानि निष्क्रियाणि, स्थिराण्यपि च सर्वदा ॥४७॥ एकजीवपरिमाण-सङ्ख्यातीतप्रदेशकौ । लोकाकाशमभि- व्याप्य, धर्माधर्मों व्यवस्थितौ ॥४८॥ स्वयं गन्तुं प्रवृत्तेपु, जीवाजी- वेषु सर्वतः । सहकारी भवेद्धर्मः, पानीयमिव यादसाम् ॥ ४९ ॥ जीवानां पुद्गलानां च, प्रपन्नानां स्न्य स्थितिम् । अधर्मः सहकार्यप, यथा छायाध्ययायिनाम् ॥ ५० ॥ सर्वगं स्वप्रतिष्ट स्या-दाकाश- मवकाशदम् । लोकालोको स्थितं व्याप्य, तदनन्तप्रदेशभाक ।।५।। लोकाकाशप्रदेशस्था, भिन्नाः कालाणवस्तु ये। भावानां परिवतीय, मुख्यकालः स उच्यते ॥५२॥ ज्योतिःशास्त्रे यस्य मान-मुच्यते समयादिकम् । स व्यावहारिकः कालः, कालवेदिभिरामतः ॥५३॥ नवजीर्णादिरूदेण, यदमी भुबनोदरे। पदार्थाः परिवर्तन्ते, तत् काल- स्यैव चेष्टितम् ॥५४॥ वर्तमाना अतीतत्वं, भाचिनो वर्तमानताम् । છે, તેમજ સર્વદા અરૂપી અક્રિય અને સ્થિરપણે છે (૪૭) ધર્માસ્તિકાયું અને અધર્માસ્તિકાય એક જીવ પ્રમાણ અસખ્યાત પ્રદેશવાળા (અર્થાત્ એક જીવના જેટલા પ્રદેશ તેટલાજ ધર્મા ના અને અધમ ના પણ છે, અને (એ બન્ને) લેકાકાશમાં વ્યાપીને રહેલા છે. (૪૮) ગમન કરવાને , સ્વત. પ્રવૃત્ત થયેલા જીવ અજીવને માછલાઓને જલની માફક સર્વ બાજૂ સહકારી (ાયક) ધર્માસ્તિકાય છે (૪૯) છાયા જેમ વટેમાર્ગુઓને (મ્ફિર. થવામાં સહાયક છે) તેમ પોતાની મેળે રિથરતાને પ્રાપ્ત થયેલા જીવ અને પુદ્ગલેને આ અધર્માસ્તિકાય સહકારી (હાયક) છે. (પ) અવકાશ આપનાર આકાશાસ્તિકાય સર્વ વ્યાપ્ત અને સ્વપ્રતિe (પોતાની મેળે પોતામાજ રહેલું) છે,અને અનત પ્રદેશવાળું તે આકાશ લોકાલોકમા પી રહેલું છે. ( } કાકાશના પ્રદેશમાં રહેલા અને ભાવાની પરિવતના (નવપુરાણના) ને માટે ભિન્ન એવા જે કાળના પરમાણુઓ તે મુખ્યકાળ (નિશ્ચયકાળ કહેવાય છે, (પર) અને જ્યોતિશાસ્ત્રમાં જેનું પ્રમાણ સમય ઈત્યાદિ કહેવાય છે, તેને કાળજ્ઞાનીઓએ (શ્રી સર્વોએ) વ્યાવહારિક કાળ માને છે (૫૩) - ભુવનમાં જે આ પદાર્થો નવા જૂના પણે પરિવર્તન પામે છે, તે કાળનુજ ચેષ્ટિત (કાર્ય છે. (૫૪) કાળની વડે વિટંબણ પામેલા પ વર્ત- ·(૮) In છીનવતાવાદ. જ. ૪ (૨૨) / y पदार्थाः प्रतिपद्यन्ते, कालक्रीडाविडम्बिताः ॥ ५५ ॥ (તિ વનસ્ ૨) मनोवचनकायानां, यत्स्यात् कर्म स आश्रवः । शुभः शुभस्य हेतु: स्या-दशुभस्त्वशुभस्य सः ।। ५६॥ मनोवाका- यकर्माणि, योगाः कर्म शुभाशुभम । बदाश्रवन्ति जन्तूना-मा- वास्तेन कीर्तिनाः ॥५७॥ मैच्यादिनासितं देतः, कर्म सूते शु. भात्यकम । कपायविषयाक्रान्तं, वितनोत्यशुभं पुनः ॥५८॥ शुभाज- नार निर्मिथ्यं श्रुतज्ञानाश्रितं वचः। विपरीतं पुनर्जेय-मशुभार्जनहेतवे ॥५०॥ शरण मुगुप्तेन, शरीरी चिनुते शुभम । सततारम्भिणा ज- न्तु-घातकनाशुभं पुनः॥६०॥ कपाया विषया योगाः, प्रमादाविरती नथा। मिथ्याबमानरोंद्र चे-त्यशुभं प्रति हेतवः ॥६॥ यः कर्मपुद्ग- T-ગાવા જવાદવા જ્ઞનાં-વળીયા- માન થાય તે અતીતપણે પામે છે, અને ભવિષ્યકાળના હોય તો વર્તમાન- ન પામે છે. (૫૫) (હતિ અજીવતત્વમ ૨ ) મને વચ અને કાળની જે દિયા તે આશ્રવ છે. ત્યાં શુભાવ તે શુભ () નો હેતુ અને અશુભાવ તે અશુભ (પાપ)ને હેતુ છે (૫૬) જે કાગથી છાના મન વચન કાયાની ક્રિયાઓ રૂપ યોગ શુભાશુભ ક- છે કે જે જવ બાધે પ્રાપ્ત કરાવે છે) ને કારણથી આશ્રવ કહેલા છે, { . ; મનોરાગાવ) યાદિ ભાવનાઓ વડે વાસિન થયેલું ચિત્ત શુભ - ઉપર કર છે, અને કાર્ય તથા વિષયથી વ્યાપ્ત થયેલું ચિત્ત અશુભ- એ જ કે છે ૧૮ મે વચગાવ) નન.નાશ્ચિન સત્યવચન શુભ- ઉત્પન્ન કરવામાં અને તેથી વિપરીત (મુન અનાનિ અસત્ય વચન " ક લ કરવામાં કારગરૂપ જાગવું. ( ૧૮ ) (કાય મોગાશ્રવ) રી સંત ગાન કાયાવર ભ કર્મ કરા કરે છે, અને નિરતર . - કમિ, બડ ભક જ કરે છે. ( ૧૦ ) કવાય. પn પ્રમાર તિ, મિળ, અને ધ્યાન તથા રાંધ્યાન - બ. બર્મ ક કપ છે. ( ૧ ; કપુદગલ ચરણ કરવામાં જે કાર રર કહે છે, અને એ પણ નાનાવરણીદિ ભેદથી . - - ·॥ श्रीहेमचन्द्रसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (९) मेदतः ॥२॥ ज्ञानदर्शनयोस्तद्व-त्तद्धेतूनां च ये किल । विघ्ननिव- पैशून्या-शातनाघातमत्सराः॥६३॥ ते ज्ञानदर्शनावार-कर्महेतव आ- स्रवाः । देवपूजा गुरूपास्तिः, पात्रदानं दया क्षमा ॥६४॥ सराग- संयमो देश-संयमोऽकामनिर्जरा। शौचं बालतपश्चेति, सद्देद्यस्य स्युरा- श्रवाः ॥६५॥ दुःखशोकवधास्तापा-क्रन्दने परिदेवनम । स्वान्यो- भयस्थाः स्युरस-द्वेद्यस्यामी इहाश्रवाः ॥६६॥वीतरागे श्रुते सङ्घ, धर्म संघगुणेषु (सर्वसुरेषु) च । अवर्णवादिता तीव्र-मिथ्यात्वपरिणामिता ॥६७॥सर्वज्ञसिद्धिदेवाप-बोधार्मिकदूषणमाउन्मार्गदेशनान-ग्रहो- ऽसंयतपूजनम्॥६॥असमीक्षितकारित्वं, गुर्वादिष्ववमानता। इत्या- दयो दृष्टिमोह-स्याश्रवाः परिकीर्तिताः॥६९॥ कपायोदयतस्तीव्र- परिणामोऽयमात्मनः। चारित्रमोहनीयस्य, स आश्रय उदीरितः ॥७०॥ उत्पासनं सकन्दर्पो-पहासो हासशीलता । बहुप्रलापो दैन्यो- क्ति-हासस्यामी स्युराश्रवाः ॥ ७१ ॥ देशादिदर्शनौत्सुक्यं, चित्र ८ प्रानु छ (१२) जानना गने दर्शननी, ज्ञानानी मने शनानी, જ્ઞાનહેતુ તથા દર્શન હેતુને (એ ત્રણે યુકમનો) અન્તરાય, અપલાપ, શિન્ય, આશાતના, ઘાત અને ઈર્ષ્યા કરવી તે જ્ઞાનાવરણ–દશનાવરણ કર્મના કાર- ણરૂપ આશ્રવ છે. તથા વપૂજ, ગુરૂભક્તિ, પાત્રદાન, દયા, ક્ષમા, સમાગમ शिविरति, सामान, शौच, यासत५, (2सर्व) शतावनीयता आश्रो छे. (१३-१४-१५) हु ५, ४, १५, ताप, (सता५) BAR ६, विधाय એ સર્વ સ્વસ્થ અન્યસ્થ અને ઉભયસ્થ (એમ ૩ પ્રકારમાથી યથાયોગ્ય પ્ર- १२) महिं शतावनीयता माश्रयो छ. (६६) पीत२०, युत, सय ધર્મ, અને સાધના ગુણોમા (સર્વ દેવોનુ અવર્ણવાપા, તીવ્ર મિથ્યાત્વપરિણામ પણ, સર્વત મેલ અને દેવનો અપલાપ, ધાર્મિકદઘણ, ઉભાગ પ્રરૂપણા અનને આગ્રહ, અસ યતની પ્રજ, અવિચાર્યું કાર્ય, ગુરૂવિગેરેનુ અપમાન, V त्साशनमाहनीयना पाया. (२५-१८-१५) ४ायना 64 થી થયેલ આત્માનો જે તીવ્ર અવ્યવસાય તે ચારિત્રમેહનીયનો આશ્રવ કરેલા છે (૭૦) ઉત્પાસન કામસહિત અધિક ઉપહાસ્ય, હસવું, અતિ વ્યર્થ - અને દીવચન એ હાસ્યમેહનીયા આવે છે (૭૧) દેશ વિગે ·( ૨૦ ) || છીનવતર પરિશિષ્ટમ. ન. (૨૨) ને પ જનરવા રજિત્તવર્ગન -ન્હાશા જીવંત રતે હરા अमया पापशीलत्वं, परेषां रतिनाशनम् । अकुशलप्रोत्साहनं, चारते- राश्रवा अमी ॥७३॥ स्वयं भयपरीणामः, परेषामथ भापनम् । त्रासन निर्दयत्वं च, भयं प्रत्याश्रवा अमी ॥ ७४॥ परशोकाविष्करणं, स्वशोकोत्पादशोचने । रोदनादिप्रसक्तिश्च, शोकस्यैते स्युराश्रवाः ॥ ७५ ॥ चतुर्वर्णस्य सन्यस्य, परिवाइजुगुप्सने । सदाचारजुगुप्सा સુશુપાદ યુથવાદ / ૭૬ | ફુવિચાદ્ધ , પૃપા- दोऽनिचक्रता । परदाररतासक्तिः, स्त्रीवेदस्याश्रवा इसे ॥७७॥ स्त्रदार- मात्रसंतोपो-ऽना मन्दकपायता।अवक्राचारशीलत्वं,पुंवेदस्वाश्रया इति ॥ ७८ ॥ स्त्रीपुंसानङ्गसेवोग्राः, कपायास्तीत्रकामता । पाखण्ड- स्वीबनभ्रंशः, पंडवेदाश्रया अमी ॥ ७९ ॥ साधूनां गर्हणा धर्यो-न्मु- વાની ઉત્સુકતા, ચિત્ર અને કામક્રીડામાં પરના મનનું આકર્ષણ કરવું એ નિમાહનીયના આશ્ર કહ્યા છે. (૭૨) ઈર્ષા, પાપાચાર, પરના પ્રદ- ભાવને વિનાશ અને અશુભ કાર્યમાં ઉત્સાહ એ અરતિમોહન આવે કે ( ૭ ) પિતાનો ભય પરિણામ પતે ભય પામે) બીજને ભય પમા- ડા, ત્રાસ આપવા અને નિર્દય પણ એ ભયમેહના આવ્યા છે. (૭) બને છે. પ્રગટ કરે, પિનાને દુઃખ ઉત્પન્ન કવું, ચિંતા કરવી, અને દિન વિગેરેના આસક્તિ એ સર્વ શિક મોહનીયના આવે છે. (૫) ચતુર્ણ સંઘની નિવ જુગુણા કરવી અને સદાચારની જુગુપ્સા કરવી એ જુગુપ્સાહના આ છે. (૬) ઈર્યા, વિષયાસક્તિ, મૃાવાદ, અતિવક્રતા, અને પારગમનાગક્તિ, એ સીવેદના આવો છે. (૩) સ્વદારામાંજ વળ ને , યા ન કરવી, મંદ થાય છે અને અવકાચારીપણું એ પુરવદના આ છે. (૨) ઓ અને પુરુષ સાથે કામક્રીડા કરવી, મળ, તાત્ર વિભિવા, પાખં, અને બીવનને ( શીયળ તને " કા એ નપુંસક ના આવ્યો છે. ( 9) સાધુઓની નિંદા, ધર્મ - ાને વિધ્ય કરવું, મધુ માંના અવિરતઓને અવર્મત (ાયમ :: ધી ને) ન કરવું. દેશવિરતને વારંવાર અતરાય કરવા, અવિ- મન ન કરવું, ગારિક, તથા બીજા માં રહેલા કામ ને દીપ દવા છે જે સામાન્યથી ચારિત્રહનીયના આ ·॥ श्रीहेमचन्द्रसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (११) , खानां विघ्नकारिता। मधुमांसाविरताना-मविरत्यभिवर्णनम्।।८०॥ विरताविरतानां चा-न्तरायकरणं मुहुः । अचारित्रगुणाख्यानं, तथा चारित्रदूषणम् ॥ ८१॥ कपायनोकपायाणा-मन्यस्थानामुदीरणम् । चारित्रमोहनीयस्य, सामान्येनाश्रवा अमी॥८॥पञ्चेन्दियमाणिवधो, बहारम्भपरिग्रहौ । निरनुग्रहता मांस-भोजनं स्थिरवैरता ॥८३॥रौ- द्रध्यानं मिथ्याखान-न्तानुवन्धिकषायते । कृष्णनीलकपोताच, लेश्या अनृतभाषणम ॥ ८४ ॥ परद्रव्यापहरणं, मुहुर्मैथुनसेनम् । अक्शे- न्द्रियता चेति, नरकायुष आश्रयाः॥८५॥ उन्मार्गदेशना मार्ग-प्रणाशो गृढचित्तता। आर्तध्यानं सशल्यत्वं, मायारम्भपरिग्रहौ ॥ ८६ ॥ शीलव्रतेसातिचारे, नीलकापोतलेल्यता। अप्रत्याख्यानकषाया-स्ति- यंगायुष आश्रयाः॥ ८७ ॥ अल्पौ परिग्रहारम्भौ, सहजे मार्दवार्जये। कापोतपीतलेश्यत्वं, धर्मध्यानानुरागिता ॥ ८८॥ प्रत्याख्यानकपा- यत्वं, परिणामश्च मध्यमः । संविभागविधायित्वं, देवतागुरुपूजनम् ॥ ८९ ॥ पूर्वालापप्रियालापौ, सुखप्रज्ञापनीयता । लोकयात्रासु मा- ध्यस्थ्यं, मानुषायुष आश्रवाः॥९॥ सरागसंयमो देश-संयमोऽका. छ. ( ८८-८१-८२ ) ५येन्द्रिय वन १५ ४२वो, म २२, मधु परिक्ष, अनुशख २हित५५ (नियता), भांस लोन, थि२२, शैद्र- ધ્યાન, મિથ્યાત્વ, અનતાનુબંધિકષાય, કૃષ્ણ નીલ કપોત લેગ્યા, અસત્યભાણ, પર ધ્યનું હરણ, વારંવાર મૈથુન સેન, ઇન્દ્રિયનુ અવશપણું, એ સર્વ नसायना मायो छे. (८३-८४-८५) 8-मानी उपश, सन्मार्ग- નો વિનાશ, ગૂઢ હૃદય આર્તધ્યાન, સશલ્યપણું, માયા, આરપરિગ્રહ, અતિચારવાળુ શિયળ અને (અહિસાદ) , નીલ અને કાપત લેવ્યા, भने प्रत्याभ्यानी पायो मे तिर्थयायुश्यना साश्रयो छे. (८६-८७) અલ્પ પરિગ્રહ, અલ્પ આભ, સ્વભાવથીજ નિર્મદતા અને ઋજુના, કાપિત લેશ્યા, પીલેશ્યા, ધર્મધ્યાન અનુરાગ, પ્રત્યાખ્યાની કપાય, મધ્યમ मध्यपसाय, भविभाग४२२१, (हान) १३३नु धन, पूर्वादाप, प्रियाबाप, વિચારવું-સુખને માર્ગે જણાવવા, અને યાત્રામાં (લેકિક રૂઢિમાં) मध्ययन मे भनुयायुयना साश्रयो छे. (८८-८-८० ) सक्षम ·(૨૨) I છીનવતરરિરિદમુ. નં. (૨) છે T मनिर्जरा । कल्याणमित्रसंपर्को, धर्मश्रवणशीलता ॥९॥ पात्रे दानं तपः श्रद्धा,रत्नत्रया विराधना । मृत्युकाले परीणामो, लेश्ययोः पद्मपी- नयोः ॥९॥ बालनपोऽग्नितोयादि-साधनोल्लम्बनानि च । अव्य- સમ વિરતા, વૈવસ્થાપુપ ગાથા | ૧૩ મનોવવું, परेपां विप्रतारणम् । मायाप्रयोगो मिथ्यात्वं, पैशून्यं चलचित्तता ॥९॥ मुवर्णादिप्रतिच्छन्द-करणं कूटसाक्षिता। वर्णगन्धरसस्पर्शा- धन्यथापादनानि च ॥९५ ॥ अङ्गोपाङ्गच्यावनानि, यन्त्रपारकर्म च। कूटमानतुलाकर्मा-न्यनिन्दात्मप्रशंसनम् ॥९६॥ हिसानृतस्तेया- ब्रह्म-महारम्भपरिग्रहाः। परुपासभ्यवचनं, शुचिपादिना मदः॥१७॥ मौग्वर्याक्रोशौ सौभाग्यो-पघातः कार्मणक्रिया। परकौतूहलोत्पादः, परिहामविडम्बनः॥९८॥ वेश्यादीनामलङ्कार-दानं दावाग्निदीपनम्। સંગમ, દેટાવિનિ, અકામનિર્જરા, કલ્યાણકારી મિત્રને સંબંધ, ધર્મ- શ્રવણ, પાત્રમાં દાન, તપ, શ્રદ્ધા, રત્નત્રયીની અવિરાધના, મૃત્યુ વખતે પવ અને પતિ લગ્યાને પરિણામ, અજ્ઞાન તપ, અગ્નિમરણ, જલમરાગ વિગેરે ( શુભ ભાવે આપવાન મણ ), બિન કાસા છે, અને અવ્યક્ત સામાયિક એ દેવાયુષ્યના અથવા છે. ( ૯૧-૨-૩ ) મન વચન કાયાનુ વપણ, બીજને ઠગવું, માયા વેગ. મથાવ. ગિન્ય. ચલચિત્ત સુવર્ણાદિકનુ પ્રતિદ કરણ (પરને 'ગવા નકલી ગુવાદ બનાવો, બેટી બાકસી, વર્ણ ગંધ રસ સ્પર્શને અન્યથા કરવા ગવાદિ માં વદિ બદલી દેવા) અંગોપાંગ ગળાવવાં રામ, પિજકર્મ, ખાટાં માપ બામું તાલ બાટી ક્રિયા, અન્યનિદા, આત્મ અ. મિસા, અસત્ય, ચારી, અબ મહાર ભ, મહાપરિઝ, ઠેર અને કનન, પવિત્ર સ્થાદિ છે મા કર, વાચાળતા, આ કોશ, ગભા- ને પાત, કામ દિયા. અને કુનલ ઉપજાવવું. દુઃખાઈ રમવું, વિશ્વ દિ - ૧૫, રાવશ બાગા. દેવપુરાદિકના બહાને બંધા- વિ દાળ ૧ અનેક ન ક ખ દુર કરી સમાર રૂપ દખાનામાં અને ધમાં રિ કે તે કલ્યાણમિત્ર. “ g inજિ : રમેશrend, ગ જાગરણ ·॥ श्रीहेमचन्द्रसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (૧૩) પ देवादिव्याजाद्गन्धादि-चौर्य तीव्रकषायता॥९९॥चैत्यप्रतिश्रयाराम- प्रतिमानां विनाशनम् । अङ्गारादिक्रिया चैवा-शुभस्य नाम्न आश्रवाः ॥१०॥एत एवान्यथारूपा-स्तथा संसारभीरता। प्रमादहानं सद्भा- वा-पणं क्षान्त्यादयोऽपि च॥१०शादर्शने धार्मिकाणां च, सम्भ्रमः સ્વાદિયા ગાથા ગુમનાન્નોડથ તીર્થનીન્ન ગૌત્ર: ર૦રા भक्तिरर्हत्छु सिद्धेपु, गुरुपु स्थविरेषु च । बहुश्रुतेषु गच्छे च, श्रुतज्ञाने तपस्विषु॥१०३॥ आवश्यके व्रतशीले-प्वप्रमादो विनीतता। ज्ञाना- भ्यासस्तपस्त्यागौ, मुहुर्सान प्रभावना।।१०४॥सधे समाधिजननं, वैयाकृत्यं च साधुषु । अपूर्वज्ञानग्रहणं, विशुद्धिदर्शनस्य च ॥१०॥ आद्यन्ततीर्थनाथाभ्या-मेते विंशतिराश्रवाः । एको द्वौ वा त्रयः सर्वे, वान्यैः स्पृष्टा जिनेश्वरैः॥१०६॥ परस्थ निन्दायज्ञोप-हासाः सद्गुण- लोपनम् । सदसदोपकथन-मात्मनस्तु प्रशंसनम् ॥१०७॥ सदसण- દિક ચરવા, તીવકષાય, ચૈત્ય સબધિ આરામ અને પ્રતિમાઓનો વિનાશ કરો, અને અગાર કર્માદિ વ્યાપાર, એ સર્વ અશુભ નામના (નામ કર્મની અશુભ પ્રકૃતિના) આવો છે (૯૪ થી ૧૦૦) પૂર્વે કહેલા (અશુભ ના- મના) આથી વિપરીત ભવો તથા સંસારભરૂતા, પ્રમાને વિનાશ, સદ્ભાવાર્પણ (સદૂભાવ=સત્યભાવ જણાવવો) અને ક્ષમા વિગેરે પણ, સાધર્મિકોને દેખતા જ સ ભ્રમ (સુષ્ય) થવો, તેઓની સ્વાગતક્રિયા કરવી એ શુભ નામના (નામ કર્મની શુંભ પ્રકૃતિઓના) આવ્યો છે. હવે તીર્થ કર નામકર્મના આશ્રવ (કહેવાય છે). (૧૦૧-૧૨) અરિહંત, સિદ્ધ, ગુરુ, સ્થવર, બહુચુત, ગ૭, સુતજ્ઞાન, અને તપસ્વીઓમા ભક્તિ, આવડ્યૂકમાં અને વ્રત શીલ વિગેરેમા અપ્રમાદ, વિનીતપણ, જ્ઞાનાભ્યાસ, તપ, ત્યાગ, વારંવાર ધ્યાન, પ્રભાવના સઘમા સમાધિ કરવી, સાધુઓનું વૈયાવૃત્ય કરવું અપૂર્વ નાન ગ્રહણ, સમ્યત્વની વિશુદ્ધિ, એ ર૦ આ સ્થાનો) પહેલા અને છેલ્લા તીર્થકરે સ્પર્શલા છે, અને અન્ય અને સ્વરોએ (એ વીગમાથી કેદ પણ) એક બે ત્રણ વા સર્વ આ સ્પર્યા છે (૧૦૭થી ૧૦૬ ) પરની નિકા. અવજ્ઞા, હાસ્ય, છના ગુણનું ઢાકવું, છતા અછતા દોષ કહેવા, આત્મપ્રશંસા કરવી, પિતાની છત અછતા ગુણની પ્રશંસા કરવી, પોતાના દોષ કાંકવા ·, (१४) ॥ श्रीनवतावपरिशिष्टम्. नं. झ (११) ॥ शंसा च, स्वदोषाच्छादनं तथा।जात्यादिभिर्मदश्चेति, नीचैर्गोत्राश्रवा अमी ॥१०८॥ नीचैर्गोत्रावविपर्यासो विगतगर्वता। वाकायचि- तैविनय, उच्चैर्गोत्राश्रवा अमी ॥१०९॥ दाने लाभे च वीर्य च, तथा भोगापभोगयो।सव्याजाव्याजविघ्नान्त-रायकर्मण आश्रवाः॥११०॥ (इत्याश्रवतत्वम् ३) सर्वेपामाश्रवाणां यो, रोधहेतुः स संवरः । ( सर्वेषामा- अवाणां तु, निरोधः संवरः स्मृतः ) म पुनभिद्यते द्वेषा, द्रव्यभावविभेदतः ॥ ११ ॥ यः कर्मपुद्गलादान-च्छेदः स द्रव्यसंवरः । भवतुक्रियात्यागः, स पुनर्भावसंवरः ॥ ११२ ।। येन येन छुपान, थ्यने यो य आश्रवः । तस्य तस्य निरो- थाय, स स योज्यो मनीपिभिः।।११३॥ श्रमया मृदुभावेन, रुजुत्वेना. प्यनीहया । क्रोध मानं नथा मायां, लोभ रन्ध्याद्यथाक्रमम॥११॥ असंयमकृतात्सेकान् , विषयान विपसन्निभान् ।निराकुर्यादखण्डेन, मं- यमेन महामतिः।।११।। तिमभिर्गुप्तिभिर्योगान् , प्रमादं चाप्रमादतः । અને નિમદ વિગેરે આઠ પ્રકારનો મદ કરે એ નાચગેત્રના આવા 9. (१८७-१८८) नायगानना याचा विपरीत पायो, गवति ५५ . મન વચન કાયાવડ વિનય. ઉચગેત્રના આવ્યા છે. (૧૦૦) દાન લાભ વાય બાગ અને ઉપભાગમા બહાના મદિન કે ખાના વિના જે અત્તરાય यसतराय माना गया.११तिमाश्रयतमा) જે વ આવાને રોકવામાં કારગર હોય તે સંવર, ને પુનઃ દિવ્ય ૪ને ભાવના થી (વ્ય ઇવર અને ભાવ ગવર એમ બે પ્રકારનો છે. ૧૧ જે કમપુગલના અણને દુર કરવા તે કવ્ય સંવર. અને અંગાર- विमान भाय । ११२) पाय वर की - રામને આવના નિધિ માટે ને તે ઉપાય બુદ્ધિમાનોએ 1. (1AIमें क्षमारो ने नम्रतायमानने. १२. તાવ માને, તે નિ:સ્પૃહતાવડે લાભકાકા ૧૧૪) વળી મહાબુદ્ધિમાન અરયમવડે થયેલા વિવાદ હદ વિને અખંડ સંયમ વંડ વિ. ના, મ! ) ૧૧૫) ત્રણ વડે ત્રાવને, અપ્રમાદથી પ્રમાદને ·॥ श्रीहेमचन्द्रसूरिकृतं सप्तत्यप्रकरणम् ॥ (૨૯) सावद्ययोगहानेन, विरति चापि साधयेत्॥११॥सद्दर्शनेन मिथ्यात्वं, शुभस्थैर्येण चेतसः । विजयेतातरौद्रे च, संवरार्थ कृतोद्यमः ॥११॥ यथा चतुष्पथस्थस्य, बहुद्वारस्य वेश्मनः। अनादृतेषु द्वारेषु, रजः प्रवि- शति ध्रुवम् ॥११८॥ प्रविष्टं स्नेहयोगाच्च, तन्मयत्वेन बध्यते ।न वि- शेन्न च वध्येत, द्वारेषु स्थगितेषु च ॥११९॥ यथा वा सरसि कापि, सर्वैभविशेज्जलम । तेषु तु प्रतिरुद्धेषु, प्रविशेन्न मनागपि ॥१२०॥ यथा वा यानपात्रस्य, मध्ये रन्धैर्विशेज्जलम् । कृते रन्ध्रपिधाने तु, न स्तोकमपि तद्विशेत् ।।१२१॥ योगादिष्वाश्रवद्वारे-प्वेवं रूद्धेषु सवतः । कर्मद्रव्यप्रवेशो न, जीवे संघरशालिनि ॥१२२॥ संवरादाश्रयद्वार-नि- रोधः संबरः पुनःक्षिान्त्यादिभेदाबहुधा, तथैव प्रतिपादितः ॥१२॥ गुणस्थानेषु यो यः स्या-त्संवरः स स उच्यते । मिथ्याखानुढयात्प- र-स्थेषु मिथ्यावसंघरः॥१२४॥ तथा देशविरत्याढी, स्यादविरति- संवरः। अप्रमत्तसंयतादौ, प्रमादसंबरोमतः॥१२॥ प्रशान्तक्षीणमा- રોક્યા અને સાવધ વેગના ત્યાગવડે વિરતિ પણ ગ્રહણ કરે ' (૧૧૬) સદન વડે મિથ્યાત્વને ને અને સવાર માટે કરેલ ઉદ્યમવાળે જીવ મનની શુભ સ્થિરતાવડે આરાધ્યાનને છતે (૧૧૭) જેમ ચહુટામાં રહેલા ઘણા દા- રવાળા ઘરનાં દ્વાર બંધ નહિ કરવાથી ધૂળ અવશ્ય પ્રવેશ કરે છે, અને પ્રવેશેલી ધૂળ ચીકાશના રોગથી તન્મયપણે બધાઈ (ચોટી) જાય છે, અને દા ઢાંકવાથી ધૂળ પ્રવેશ કરતી નથી તેમ ચોંટી જતી પણ નથી. (૧૧૮-૧૧૯) અથવા જેમ કઈ તળાવમાં સર્વ દ્વારોએ જળ પ્રવેશ કરે, અને તે દાર બંધ કરવાથી ( જળ ) લગારમાત્ર પણ પ્રવેશ કરે નહિં (૧ર૦) અય છે જે વહાણમા છ કોઠારા જળ પ્રવેશ કરે, અને છીદ્રો પ્રરી દીધાથી જળ લગાર પણ પ્રવેશ ન કરે (૧૨૧) તેમ યોગ વિગેરે આશ્રવઠા ગર્વબાજુએ રોક્યાથી સવરવાળા જીવમાં કર્મ દ્રવ્યને પ્રવેશ ન હોય (૧૨) શવથી આશ્રવઠાનો નિરોધ થાય છે, તેમજ વળી સંવરમાદિભેટે ઘણા પ્રકારનો કહે છે (૧૨૩) જે ગુણ સ્થાનમાં જે જે સંવર થાય છે તે કહેવાય છે. મિથ્યાત્વનો ઉદય નહિ હોવાથી બીજાં (સાસ્વાદનાદિ) ગુણસ્થાનોમાં મિથ્યાત્વ સંવર છે. (૧૨) તથા દેશવિતિ વિગેરેમા અવિતિ ભંવર છે. અપ્રમત્તાદિકમાં પ્રમોદ ચંવર કહ્યો છે. (૧૨૫) ઉપશાનમક અને - ·(१६) ॥ श्रीनवतत्वपरिशिष्टम्. नं. झ (११) ॥ हादी, भवेत् कपायसंवरः । अयोग्याख्यकेवलिनि, सम्पूर्णी योग- मंवरः ॥ १२६ ॥ (इतिसंवरतत्त्वम् ४) कर्मणां भवहेतूनां, जरणादिह निर्जरा । (संसारवीजभू- नानां, कर्मणां जरणादिह ।) निर्जरा सा स्मृता द्वेधा, सका- मा कामवर्जिता ॥१२७॥ ज्ञेया सकामा यमिना-मकामा ख. न्यदेहिनाम । कर्मणां फलवत् पाको, यदुपायात् स्वतोऽपि च ॥ १२८ ॥ सदोपमपि दीन, सुवर्ण बहिना यथा तपोऽग्निना नग्यमान-स्तथा जीवो विशुध्यति ॥ १२९ ॥ अनशनमौनोदय, वृत्तः सङ्क्षेपणं तथा । रसत्यागस्तनुक्लेशो, लीनतेति वहिस्तपः ॥१३०॥ प्रायश्चित्तं वयावृत्यं, स्वाध्यायो विनयोऽपि च । व्युत्सर्गो- ऽथ शुमध्यानं, पोडेत्याभ्यन्तरं तपः ॥१३॥ दीप्यमाने तपोवनी, बारे चाभ्यन्तरेऽपि च । यमी जरति कर्माणि दुर्जराण्यपि त- क्षणात् ॥ १३२ ॥ (इति निर्जरातत्वम् ५) બાદ વિગેરમા કવાયકવર છે. અને અથાગી કેવલીમાં સંપૂર્ણ યોગસવર १५५ ५२ ) ( १२६ ) (धात संपतित्वम् ४) ४ સંસારના બીજબૂત કને નિર્જરવાથી (ખેરવવાથી) અહિં નિશ કહેવાઇ છે, રામ અને અકામ એમ બે પ્રકારની છે (૧૨૭) ત્યા યમવા- મનિયમવાળા)ને રાકામ, અને બીજા જેને અકામ નિજરે છે. કારણ કે કળાની અટક કર્મનો પાક પણ ઉપાયથી અને સ્વતઃ (વિના : : મા, વિ છે (૧૨૮) જેમ પ્રદીપ્ત થયેલા અગ્નિવડે દેવાળુ સુવર્ણ । १५, नेम नम:५ नि ? तपत ४५ शुद्ध यायले (१२) ... A५, २८.५१, १५५२२ गते संशोन्नता में '. १६२. शित, ३५, २पाध्याय, विनय, व्युत्मन, गने २. नयन {५:14g मन मन्यन्त નપાપ = માનિ થનાં નિ ર ક પણ શીધ્ર નિજેરે છે ... (भि ५) F ·॥ श्रीहेमचन्द्ररमूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (૨૭) सकषायतया जीवः, कर्मयोग्यांग्तु पुद्गलान् । यदादत्ते स वन्धः स्या-ज्जीवास्वातन्त्र्यकारणम् ।। १३३ ।। प्रकृतिस्थित्यनुभाव-प्रदेशा विधयोऽस्य तुप्रिकृतिस्तु स्वभावः स्या-ज्ज्ञानावृत्यादिरष्टधा॥१३४॥ ज्ञानदृष्टयावृती वेद्यं, मोहनीयायुषी अपि नामगोत्रान्तरायाश्च, मूल- प्रकृतयो मताः ॥ १३५ ॥ निकर्पोत्कर्पतः काल-नियमः कर्मणां स्थितिः । अनुभावो विपाकः स्यात् , प्रदेशोंऽशप्रकल्पनम् ॥१३६॥ मिथ्यादृष्टिरविरति-प्रमादौ च क्रुधादयः। योगेन सह पश्चैते, विज्ञेया વહેતવઃ | ૨૨૭ | (તિ વલ્પતરવમ્ ૬) अभावे बन्धहेतूनां, घातिकर्मक्षयोद्भवे। केवले सति मोक्षः स्या- च्छेपाणां कर्मणां जये ॥ १३८ । सुरासुरनरेन्द्राणां यत् सुखं भुवन- त्रये । स स्यादनन्तभागोऽपि, न मोक्षमुखसम्पदः॥१३॥ स्वस्व- ૨ જીવ સાયપણે કર્મચગ્ય પુલેને જે ગ્રહણ કરે તે જીવના અવતંત્રપણાના કારણરૂપ બંધ કહેલો છે. (૧૩૩ ) એના (મધના ) પ્રકૃતિ બંધ, સ્થિતિ બન્ધ, અનુભાવ બન્ધ અને પ્રદેશ બન્ય એ ચાર પ્રકાર છે, ત્યાં પ્રકૃતિ એટલે જ્ઞાનાવરણાદિ આઠ પ્રકારને સ્વભાવ છે ( ૧૩૪ ) જ્ઞાનાવરણ, દર્શનાવરણ, વેદનીય, મેય, આયુષ્ય નામ, ગોત્ર અને અન્તરાય એ આઠ મળપ્રવૃતિઓ કહેલી છે ( ૧૫ ) કમને જઘન્ય કે ઉત્કૃષ્ટ કાળ નિયમ તે સ્થિતિ, અનુભાવ વિપાક અને પ્રદેશ તે અંશની પ્રકલ્પના (કર્માણનો સમુદાય ) છે. ( ૧૬ ) મિથાદષ્ટિ (મિથ્યાત્વ), અવિરતિ, પ્રમાદ, ધાદિ કવાય, બેગ સહિત એ પાચ કર્મબંધના હેતુ જાણવા (૧૩૭) બન્ધતત્ત્વમ્ દિશા બધહેતુઓનો અભાવ થયે અને ઘાતી કર્મના ટયથી કેવળજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયે (ત્યારબાદ ) શેલ કર્મોને ક્ષય ( જય ) થયે મમ હોય છે (૧૩૮) ત્રણ ભુવનમાં દેવદાનવ અને રાજાઓને જે સુખ છે. તે મામસુખ- પત્તિનો અનંત ભાગ પણ નથી (૧૩૮) જે કારણથી મેલમાં વસ્વભા- ૧ ·(१८) ॥ श्रीनयतवपरिशिष्टम्. नं. झ (११)॥ भावजमत्यक्ष, यदस्मिन् शाश्वतं सुखम् । चतुर्वर्गाग्रणीत्वेन, तेन मोक्षः प्रकीर्तितः ॥ १४० ॥ ( इति मोक्षतत्वम् ७) इति श्रीहेमचन्द्ररिप्रणीतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् (उद्धृतम ॥ ॥ जोवाजीवादिषु सप्तसु तत्वेषु झेयहेयोपादेयादि- विचारणाधारणायन्त्रकम् ॥ शेयहेयोपादे- यादि. जीष अजीव आश्रव संवर बन्ध मोक्ष |°/ निर्जरा . 0 o 0 १ ० हेय उपादेय मप्यरूपी ० १ १ ० ० १ ० रु. H aar भा० रू. अ. अ. વથી ઉત્પન્ન થયેલું, ઇન્દ્રિયને અગોચર, અને શાશ્વત સુખ છે માટે મોક્ષને ચાર વર્ષમાં અગ્રેસરી કહે છે ( ૧૪ ) ( ઈતિ મેક્ષતત્વમ ) શ્રી હેમચન્દ્રાચાર્ય પ્રણીત રમતત્વ પ્રકરણ શબ્દાર્થ રામાસ: ૮ ।

·- . ॥ श्री देवानन्दसूरिकृतं ॥ RKEEEEEEEEEEEEEEE ॥सप्ततत्त्वप्रकरणम्॥ R (भाषान्तरोपेतम) परिशिष्ट नं. न. (१२) , - सवयू मोक्खमक्खंति, चउदग्गमि उत्तमं । सुहं जो तिव- गम्मि, दिट्टमेगंति न हु॥ १॥ धम्माउ हेमनिअलो-वमं जीना समजिउं । पुण्णकम्मं भवे टंति, मुहाभासेण गविआ ॥ २ ॥ अ- स्याउ पयर्ड चेव, वहवंधाइअं दुहं । लहंता किर दीसंति, अज्जणे रक्खणेऽवि अ॥३॥ लसंतसुहलेसरस, परंतविरसरस य । कई पसंसा कामस्स, जुत्ता दुग्गडहउणां ?॥४॥ तम्हाऽणंतमुहं रवीण- શબ્દાર્થ-ચાર વર્ગ–ધર્મ અર્થ, કામ અને મોક્ષમા સર્વ ભગવાન મોક્ષનેજ ઉત્તમ કહે છે, કેમકે મોટા ગાયના ત્રણ વર્ષમાં એકતિક (અક્ષય- અવિનાશી અને અબાધિન) સુખ નિચે તેમણે જોયું નથી. (૧) દાનાદિક ધર્મથકી સોનાની બેડી સમાન પુવ્ય ઉપાર્જન કરીને સુખાભાસ (કલ્પન સુખ) વડે ગર્વિષ્ટ મારમાં ભટકે છે. (૯) પિમાથી તેને મેળવવા સાચવવામાં અને એવા થકી પ્રગટ રીતે વધ બ ધનાદિ દુઃખ પામના છે ખરેખર નજરે પડે છે. ( તે માત્ર અને ભાગ આપનાર (વિનોદ પમાડી) પરિણામે શાચ (ક) ઉપજાવનાર અને દુર્ગતિદાયક એ કામ– ગની પ્રશંસા કેવી રીતે અજબી ગાય? (૪) થી રત ·(૨૦) છેનવતરવારિરિાઈ, નં. = (૨૨) I समगदुहसंतई । मोक्खं चित्र पसंसंति, जरामरणवजिअं ॥५॥ लहंति तं पुणो सम्म-नाणदिहिचरित्तो । आराहियाउ काऊण, બૈરવ નિગ | ૬ | तत्य सव्वन्नुपरूविआणं जहट्ठियाणं तत्ताणं जे अवबोहे तं सम्मन्नाणंति भण्णइ ॥ तत्ताणि पुण सत्त पण्णत्ताणि, तंजहा-जीवा, अजीवा, आसवे, बंधे, संवरे, निजरा,मोक्खे अ॥तत्थ जीवा दुविहा, नंजहा-सिद्धा संसारिणो अ॥ तत्थ सिद्धा अणंतनाणदसणवीरि- असोक्खलक्षणएगसहावभावाओ एगविहावि अणंतरपच्छिमभव- रुबोवाहिआओ पन्नरसविहा, तंजहा-तित्थसिद्धा १, अतित्थ- सिद्धा २, तित्थगरसिद्धा, अतित्थगरसिद्धा४, सयंबुद्धसिद्धा५, (અવધિ રહિત) સુખપૂર્ણ, સમન દુઃખ પરંપરા રહિત અને જન્મ, જરા, મરણથી મુક્ત એવા મોક્ષ (વર્ગ) નેજ (શાસ્ત્રકાર) પ્રશંસે છે. (૫) ને મેલ તે સન્માન, શેન અને ચારિત્રને સંપૂર્ણ સેવી (આરાધી , સકળ કર્મમળનો કાય કરીને ભવ્ય જેવો મેળવી શકે છે. (3) સર્વર કથિત યથાસ્થિત તત્વ (વસ્તુ સ્વરૂપ)ને જે અવબોધ થવો તેને રમ્ય (યથાર્થ) જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે. તત્વ પદાર્થો તીર્થકર - એ ગાન કહેલા છે, તે આ રીતે-ઇવ, આવ, આવ, બંધ, વર, નિરંગ, અને મેલતેમાં જીવ બે પ્રકારના છે. ૧ સિદ્ધ અને - સંસારી. તેમાં સિદ્ધ અનંત જ્ઞાન, દર્શન, વીર્ય અને સુખ લક્ષણ એક ભાવથી એક જ પ્રકારના છનાં પાછલા ગરમ ભવરૂપ ઉપાધિભેદ (સંબંધ) ચકી પર પ્રકારના કલા છે. તે આ પ્રમાણે–૧ તીર્થ સિદ્ધ, ૨ અતીર્થ ૮, ૩ તકર સિદ, ૪ અતીર્થંકર સિદ્ધ, ૧ સ્વયંબુદ્ધ સિદ્ધ ૬ પ્રત્યેક ૧ સુખ દુઃખ ઉપયોગ લણવંત જીવ. ૨ તેથી વિપરીત લક્ષણવંત અવ. જેવં કામ આવે તે શુભા મુભ કર્મ ઉપાદાન હેતુક હિંસા, અ- વારિક આવ, ૪ જીવ કર્મ અનંત અંધ તે બંધ. ૫ સમિતિ બાખ વડે આકનિધિ તે સંવર. ; સ્થિતિ પરિપાકથી કે તપ થકી કનું રતઃ પતે નિર્જર, કે એક કર્મ થકી આ આત્મામાં અસ્થાન મેલ. ૧ ગધિ અને ઇવ ઉપ થયે છને જે સિદ ' ·॥ श्रीदेवानन्दसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (૨૨) पत्तेअवुद्धसिद्धा६, बुद्धबोहिअसिद्धा७, इथिलिंगसिद्धा ८, पुरिस- लिंगसिद्धा ९, नपुंसगलिंगसिद्धा१०, सलिंगसिद्धा ११, अन्नलिंग- सिद्धा१२, गिहिलिंगसिद्धा१३, एगसिद्धा१४, अणेगसिद्धा य १५ ॥ संसारिणो पुण एगविहदुविहाइभएहिं अणेगहा पण्णत्ता ॥ तंजहा- एगविहा सव्वेसिपि सामन्नणं उदओगलक्खणभावाओ ॥१॥ दुविहा બુદ્ધ સિદ્ધ, ૭ બુદ્ધબોધિત સિદ્ધ, ૮ શ્રી લિંગ સિદ્ધ, ૯ પુરૂષ લિગ સિહ, ૧૦ નપુસકલિગ સિદ્ધ, ૧૧ લિગ સિદ્ધ, ૧૨ અન્યલિગ સિદ્ધ, ૧૩ ગૃહસ્થલિગ સિદ્ધ, ૧૪ એક સિદ્ધ અને ૧૫ અનેક સિદ્ધ સંસારી જીવો તો એકવિધ, દિવિધાદિક ભેદે અનેક પ્રકારના કહ્યા છે. તે આ પ્રમાણે–સર્વે જીવોનું સામાન્ય રીતે ઉગ લક્ષણ હોવાથી તે થયા તે તીર્થ સિદ્ધ અને ૨ તેના અભાવે સુવિધિનાથ પ્રમુખ તીર્થંકરના અંતરે ધર્મ વ્યવચ્છેદ થયે છતે અથવા નહી ઉત્પન્ન થયે છતે જાતિસ્મરણાદિવંડ જેમને મોક્ષ માર્ગ પ્રાપ્ત થયો તે અતીથી સિદ્ધ ૩ તીર્થંકર પદવી પામીને સિદ્ધ થયા તે તીર્થકર સિદ્ધ અને જ તે પદવી પામ્યા વગર સામાન્ય વળી થઈને મોક્ષપદ પામ્યા તે અતી- ઈંકર સિદ્ધ ૫ ગુરૂના ઉપદેશ વગર વય બોધ પામીને સિદ્ધ થયા ને સ્વયબુદ્ધ સિદ્ધ. ૬ એકાદ વર્તુ–સંધ્યાર ગાદિક દેખી બોધ પામી સિદ્ધ થયા તે પ્રત્યેક બુદ્ધ સિદ્ધ. આચાર્યાદિકના ઉપદેશથી બોધ પામી સિદ્ધિ પામ્યા તે બુદ્ધ બધિત સિદ્ધ. ૮ ઉપરોક્ત પ્રત્યેકબુદ્ધ સિવાય જે કોઈ સ્ત્રી હિંગ સિદ્ધ થયા તે ઋસિદ્ધ ૯ જે કોઈ પુરૂષલિગે સિદ્ધ થયા તે પુર સિદ્ધ. ૧૦ તીર્થકર અને પ્રત્યેકબુદ્ધ સિવાય જે કઈ (કૃત્રિમ) નપુંસક લિંગે સિદ્ધ થયા તે નપુસકસિદ્ધ. ૧૧ રજોહરણાદિક દ્રવ્યલિંગ આદરી જે સિદ થયા તે સ્વલિંગસિદ્ધ અને ૧૨ અન્ય પારિવાજકાદિક લિગેજ (સમકિત પ્રમુખ પામી, કેવળજ્ઞાન ઉપાઈ નકાળ) નિર્વાણ પામે તે અન્ય લિંગ- સિદ્ધ. (કેવળજ્ઞાન પામ્યા પછી દીર્ઘ આયુષ્ય હોય તો તે પણ સાધુ કિંગ જ આદરે છે.) ૧૩ મલી માતાની પરે ગૃહસ્થ લિંગે અતકૃત કેવળી થઈ મોક્ષ પામ્યા તે ગૃહસ્થ લિંગ સિદ્ધ ૧૪ એક એક સમયે એક એક મોક્ષ જાય તે એક સિદ્ધ અને ૧૫ એ સમયમાં બેથી માડીને ૧૦, પર્યત અનેક મેલ જાય છે અને સિદ્ધ જાણવા.

·(૧૨) છે છીનવવામિ. જે. ઝ (૧૨) नसा यावरा य ॥ अहवा संववहारिआ असंववहारिआ य ॥ तत्थ जे अणाइकालाओ आरम्भ मुहुमनिगोएमु चिअ चिट्ठति न कयाइ नसाइभावं पत्ता ते असंववहारिआ ॥ जे पुण मुहुमनिगोरहितो निग्गया सेसजीयेमु उप्पन्ना ते संववहारिआ। ते अ पुणोऽवि मु- हुमनिगोअत्तं पत्चावि संबवहारिअ चिअ भणति ॥ तिविहा थीपु- नपुंसगवेअभेएणं ॥ संजयअसंजयसंजयासंजयभेएण वा ॥ भव्वाभ- નામવિલા વા ! તત્વ મા સિદ્ધિા, રૂબરે - भब्वा, जाइभव्वा पुण ते जे जाईए भव्वा न उण कयावि सिज्झि- हिनि । भणि च-" सामग्गिअभावाओ, ववहारिअरासिअप्प-- साओ । भवावि ते अणंता, जे सिद्धिमुहं न पावंति ॥१॥ चबिहा नारयाइगइचउकभावओ ॥ पंचविहा इगदुतिचउपंचिंदि- अत्तेणे ॥ छविहा पुढवीआस्तेउवाउवणप्फइतसकायकप्पणाए । એક પ્રકારના લેખાય). ૧. બે પ્રકારના–ત્રસ અને સ્થાવર અથવા - વ્યવહારિક અને અસંવ્યવહારિક, તેમાં જેઓ અનાદિકાળથી સુદમ નિંદમાજ રહે છે, કદાપિ ત્રસાદિક ભાવને પામ્યા જ નથી તે અરસંવ્ય- વહારિક જણ અને જે છે સમનિગારમાંથી નીકળી શેપ જવામાં * ઇવનિમા) ઉત્પન્ન થાય તે સંવ્યવહારિક. તે સંવ્યવહારિક છે કરી પણ સમ નિગદ ને પામે તે પણ તે સંવ્યવહારિક જ કહેવાય છે. ૨. ત્રણ પ્રકારના છ સી. પુરૂષ અને નપુસક દિ કરી અથવા વિરતિ, અવિરતિ અને રવિરત ભેદે કરી અથવા ભવ્ય, અભવ્ય અને જા- તિભવ્ય એ કરીને જણવા. તેમાં બેડા વહેલા સિદ્ધ ગનિ પામવા ગ્ય રાય ને ભવ્ય, તેથી વિપરીત હોય તે અભવ્ય, અને જાતિ વડે ભવ્ય ન કદાપિ મ પ ન બને જતિભવ્ય જાણવા. કર્યું છે કે-સા- ના અભાવથી, બાર રાશિમાં ન િવશવથી જે સિદ્ધિસુખ પામશે નતિ કા ભરા (જાતિ) પણ = નતા છે. ૩. નાક, દેવ, મનુષ્ય અને બિગતિ ૬ થકી ચાર પ્રકારના ૪. એક, , ત્રણ ચાર અને પાંચ ઇ- - બાળથી પાંચ પ્રકારના . , બી, અગ્નિ, વાયુ, વનસ્પતિ - - કદની * -- પ્રકારનું . 'ગાદિ છે પરિણામવાળા જ ·॥ श्रीदेवानन्दसूरिकृतं सप्ततत्वप्रकरणम् ।। (૨૩) सत्तविहा जहा-किण्हाइछल्लेसापरिणया, अजोगिकेवलित्ते अलेसा य॥ अट्टविहा जहा-अंडया १ पोअया २ जराउआ ३ रसया ४ संसेइमा ५ संमुच्छिमा ६ उभिआ ७ उबवाइआ य ८॥ नवविहा जहा—पुढवी ? आऊ २ तेऊ ३ वाऊ ४ वणस्मई ५ वितिचउप- चिंदिआ ९ च ॥ एए च्चिय पंचिदिआण सनिअसन्निभेचिताए दसविहाएक्कारसहा जहा -मुहुमवायरत्तेणं दुभेआ एगिदिआ बितिचउरिदिआ ५ जलथलनहयरभेआ पंचिदिअतिरिआ ८ मणुआ ९ देवा १० नारया य ११॥ वारसविहा पुण पुव्वदंसि- आणं छक्कायाणं पज्जत्तापज्जत्तेणं १२ ॥ तेरसविहा जहा-एगे मुहुमनिगोअख्वे असंववहारिए भेए वारस संक्वहारिआ य । ते अ અને અયોગી વળીપણે લેગ્યા રહિત (અલેશી) એમ સાત પ્રકારના છેવા જાણવા. ૭ આઠ પ્રકારના છો આ પ્રમાણે-૧ અંડજા(ઇડાથી ઉત્પન્ન થયેલા પક્ષી, ઘરાળી, મચ્છ, સર્પાદિક); ૨ પિતા (જરાય રહિત ગર્ભ થકી જન્મે તે હાથી, ઘોડા, શશ, વિગેરેવિગેરે), ૩ જરાયુજ (ગર્ભવનથી વિટાયેલા–મનુષ્ય, ગૌ, ભેશ પ્રમુખ); ૪ રજા (મદિરા, છાશ પ્રમુખ રસમાં ઉત્પન્ન થતા કીડા); પસંદજા (પરસેવાથી ઉત્પન્ન થતા જી, માકણ પ્રમુખ), ૬ અમૂર્ણિમા (તીડ, માખી, કીડી પ્રમુખ). ૭ - ભેદા (ભૂમિભેદથી ઉત્પન્ન થતા પતંગદિક) અને ૮ ઉપજા દેવ- શર્યાદિકમાં ઉત્પન્ન થતા દેવતાઓ અને નાર) અથવા દેવ, નર, તિ અને નારકના પર્યાય અને અપર્યાપ્તપણાવાડે કરીને પણ આવે આઠ પ્રકા- રના સમજવા ૮ નવ પ્રકારના–પૃથ્વી, અપ, તેલ, વાઉ, વનસ્પતિ (સ્થાવર- કેન્દ્રિય) અને ૨–૩––૫ દવિાળા છે; એમાં ઍન્ડિયાના સંસી, અસંની બે ભેદગણતાં દશ પ્રકારના જાણવા; ૧૦ અગીયાર પ્રકારના– સુમ બાદર કેન્દ્રિય ૨ ત્રણ વિકેલેન્દ્રિય ૫ જલચર, સ્થલચર, બેચર ૮, મનુ, દેવ અને નાટક ૧૧. બાર પ્રકારના છે–પ્રચય દર્શાવેલા પાય અને પર્યાપ્તાપર્યાપ્ત ન જાણવા; ૧ર. તે પ્રકારના સમ નિગાદ પે એક અગત્યવહારિક અને બાર મંવ્યવહારિક તે આ પૃવી, અપૂ, તેઉ, વાયુ અને નિગેદ એ પાંચે સકમ બાદરપણે બળે ભેટે ૧૦ કુલ ૧૧, પ્રયે. વનરપનિ ૧૨ અને રસ ૧૩. ચેક પ્રકારના છેવા-મ અને ·१४ (२४) ॥ श्रीनवतत्त्वपरिशिष्टम् नं. ञ (१२) ॥ इमे-पुढवीआउनेउवाउनिगोआ. सुहुमवायरत्तेणं दुदुभेआ पत्तेय वणप्फई तसा य १३॥ चउद्दसविहा जहा-मुहुमवायरा एगिदिआ २. वितिचरिदिआ ५ असन्निसनिमेआ पंचिंदिआ ७ एए स- तवि पज्जत्ता अपज्जत्ता य १४॥ अहवा मिच्छट्ठिी १ सासा- यणसम्मदिट्टी २ सम्मामिच्छदिट्टी ३ अविरथसम्मदिट्टी ४ देसवि- रए ५ पमत्तसंजए ६ अपमत्तसंजए ७ निअट्टिवायरसंपराए ८ अ- निअट्टिवायरसंपराए ९ मुहुमसंपराए १० उक्संतकसायवीअराय- छ उमत्थे ११ खीणकसायवीथरायछउमत्थे १२ सजोगिकेवली १३ अजोगिकेवली अत्ति १४चउदृसगुणहाणवट्टित्तणं च उद्दसहा जीवा ॥ एवं बुन्डिमन्नेहिं सिद्धान्ताणुसारेण अणेगहा जीवभेआ परू- विअन्या(?) ॥ अह एएसि जीवाणं संखेवणं भवहिई परूविज्जइ, नहा-पुढवीप बावीसवाससहस्साई ठिई कृण्णत्ता, जलस्स मनवामसहस्मा, अगणिस्म निणि दिणाणि, वाउस्स पत्तेअव- णम्पदणी अतिण्णि दस य वाससहस्साई ।। एसा सव्वावि वाय- બ દર અંકથિ ૨ ત્રણ વિકેન્દ્રિય ૫ અમી અને રાત્રી ૭ એ ગાંને પથમ અને અપયાપ્ત ભેદ, અથવા મિ દષ્ટિ ૧, રસાસ્વાદન ૨, भिव:, दि. २१-५६ष्टि ४, शविरत ५, प्रमतयन 24- મત , નિનિ બાદર અપરાય ૮, અનિવૃત્તિ બાદ સપરાય ૯, રામપરાય ૧૬. ઉપરાન્ત કપાય વીતરાગ છદ્મસ્થ ૧૧, સીણાય વીરા વ્ર ૧૨, મયોગી વળી ૧૩ અને અગકેવળી ૧૪; એમ ચોદ કાનિખાવડે છે ચાંદ પ્રકારના જાણવા, ૧૪. એવી રીતે માએ રિસાનાનુસારે અનેક પ્રકાર જીભેદ પ્રરૂપવા ય છે.(૧) કહે ઉન જેની સંપે ભવસ્થિતિ પ્રાપવામાં આવે છે– લકાને રર હજાર વર્ષની, અપકાયની ૭ હજાર વર્ષની, અશિ- કરી અને કારગિની, વાયુકાયની હજાર વન અને પ્રત્યેક વન- નિની દશ હજાર ની–આ સર્વ પણ કટ સ્થિતિ બાદર પર્યાયા ::.(मनी मी.)

·॥ श्रीदेवानन्दसूरिकृतं सप्ततत्वप्रकरणम् ॥ (२५) , रपजत्ताणं एएसिं उक्कोसा ठिई ॥ अह पज्जत्ताणं बेइंदियाईणं भण्णइ-बेइंदिआणं वारस वासा, तेइंदिआणं अउणावन्नदिणाणि, चरिदिआणं छम्मासा || असन्निपंचिंदिअतिरियाणं जलयराणं पुचकोडी, थलयराणं खयराणं च चउरामीई वावत्तरी अ वास- सहस्साई ॥ सन्निपंचिंदिअतिरिआणं जलयरथलयरखयराणं जहा- संखं पुचकोडी, पलिओवमतिगं, पलिओवमासंखभागे अ ॥ गब्भयमणुआणं तिनि एलिओवमाणि ॥ जहन्ना पुण सव्वेसिपि अंतोमुहुत्तं ॥ सव्वेसिं अगज्जत्ताणं उक्कोसावि अंतोमुहुत् ॥ सब्वे- सिं सुहमाणं निगोआणं तु बायराणंपि पज्जत्ताणंपि तहेव ॥ मुर- नेरइआणं उक्कोसा तित्तीसं सागरोवमाणि, जहन्ना दसवाससह- स्साणि(२)॥ ओगाहणा पुण पत्तेअवणप्फइवज्जाणं सव्वेसिं एगि- दिआणं अंगुलस्स असंखिज्जे भागे ॥ पत्तेअवणप्फईणं जोअणसह- स्सं साहि॥ बेइंदिआण वारस जोअगाणि ॥ तेई दियाणं तिण्णि હવે પર્યાપ્ત બેઈન્દ્રિયાદિકના ભવસ્થિતિ કહે છે, બેઈન્દ્રિયની બાર વર્ષની; ત્રીન્દ્રિયની ૪૯ દિવસની; ચઉરિન્દ્રિયની છ માસની; અમંત્રી પચેન્દ્રિય તિય જળચરની પૂર્વ કેડીની; સ્થલચરની ૮૪ હજાર અને ખેચરની ૭૨ હજાર વર્ષની, રાનીપચેન્દ્રિય તિયેચ જળચર. ચલચર અને ખેચરની અનુક્રમે પૂર્વ ઝોડ, ત્રણ પલ્યોપમ અને પલ્યોપમના અસંખ્યાતમા ભાગની; ગર્ભજ મનુષ્યની ત્રણ પલ્યોપમની ઉત્કૃષ્ટ ભવ- સ્થિતિ જાણવી અને જઘન્ય ભવરિયતિ સર્વેની પણ અતર્મુહર્તની. સર્વે અપર્યાપ્ત જીવોની તે ઉત્કૃષ્ટ પણ અંતર્મુર્તની સમજવી. સર્વે સુમિ છે તેમજ બાદર નિગોદ, એ જીવોમા) પર્યાપ્તાની પણ તેટલી જ (અંતર્મુહૂર્ત જાણવી. દેવ, નારકીની ઉત્કૃષ્ટ ૩૩ સાગરોપમની અને જઘન્ય ૧૦ वनी मस्थिति ममनायी. "मयगाना (हेहमान.)" પ્રત્યેક વનસ્પતિ સિવાય સ એકેન્દ્રિયની અવગાહના આગળના અ- ખ્યાનમા ભાગની હોય છે અને પ્રત્યેક વનસ્પતિની ઉત્કૃષ્ટ અવગાહના સાધિકએક હજાર યોજનની હોય છે. બેઈન્દ્રિયની બાર એજનની. રીલિની गर ·(રદ) || શ્રીનવતરક્રિાઇમ. જે. ઝ (૨૨) / कोसा ॥ चउरिदिआणं चउरो कोमा । असन्निसनिपचिदिअति- रिआणं जोअणसहरसं ।। सन्निमणुआणं तिणि कोसा ॥ एसा सव्वावि पज्जत्ताणं उक्कोसा ओगाहणा भणिआ। पज्जत्ताणं जहन्ना अपज्जत्ताणं तु दुखिहावि अंगुलाऽसंखेजमागे ॥ देवाणं सत्त रयणी । नेरइआणं पंचधणुसयाणि ॥ ठिइयोगाहणाविसया विसेसा,कायठिई,पाणा,पज्जत्तीओ,लेसाओ, इच्चाइअं सुअसागराओ विआणिअव्वं ॥ इआणि मिच्छद्दिद्विाभिईणं चउद्दसण्हं गुणठा- गाणं ठिइकाले दंसिज्जइ ॥ मिच्छत्तस्स तिविहे ठिइकाले पण्णते, નદMાતે ? મારૂતે ૨ સાફ કરે છે તથ ગ- भन्वा पढमे भंग, भव्या दुइअतइएमु ॥ अणाइमिच्छाद्दिहिस्म भवरस सम्मत्तलामे मिच्छत्तस्म अंतभावाओ अणाइसंतत्तं । जे, ત્રણ દાસની, ચઉરિન્દ્રિયની ચાર કેસની, અરશી અને સરી પચેન્દ્રિય તિની એક હજાર યોજનાની અને એની મનુષ્યોની ત્રણ કેસની. આ ગર્વ પણ અવગાહના પર્યાયાથી ઉત્કૃષ્ટ સમજવી. પર્યાપ્તાની ય અવગાહના અને અપર્યાપ્તની જઘન્ય ઉત્કૃષ્ટ બને પ્રકારની અવગાહના આગળના અભ્યાસમાં ભાગની જાણવી. દેવતાની (વાભાવિક ઉત્કૃષ્ટ અવગાહન) સાત હાથની અને નાર- કાની પાસે ધનુષની સમજવી ( જઘન્ય અવગાહના તે ઉપાદ કાળ આગળના અસંખ્યાતમાં ભાગ પ્રમાણેજ ગમવી ) વાત ભવરિથતિ અને અવગાહના આછી વિશેષ વ્હીકત, કાય તિ, પ્રાણ, મિઓ અને લયાઓ દયા દક સંબંધી વિશેષ અધિકાર તમગર ( વિશાળ આગ થી જણાવે છે છે. હવે મિયાદષ્ટિ પ્રમુખ ચોદ ગુણસ્થાનને સ્થિતિકાળ બનાવે છે. તેમાં મિશ્યાવને ત્રણ પ્રકાર બ્રિતિકાળ શાક બનાવ્યું છે તે આ પ્રમાણે- અનાદિ અનંત, ર આદિ મન અને ૩ આદિ માન. તેમાં આ પહેલા ભાંગે, અને " બીજ ન ગ જાવ. અભને મિયાત્વની આદિ તેમજ રન નથી માટે અનાદિ અનંત ભાગ તમને લાગુ પડે છે ૧ અને અ- - મિત્ર બને અનેક શામ ય ને મિથ્યાત્વને અંત ચવાથી અનાદિ માન છે ભા. ૨ જ કેમ ન પામેલા જ ભા મિ- ·॥ श्रीदेवानन्दसूरिस्कृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (૨૭) पुण लद्धसम्मत्ते मिच्छत्तं गच्छइ, मिच्छत्ते अ जहन्नेणं अंतोमुहुर्त उक्कोसेणं देमूणमडपुग्गलपरिअट्टं ठाऊणं पुणोवि सम्मत्तं पयाइ, तस्स साइसंत मिच्छत्तं ति ॥ सासायणं छावलीपमाणं, तं च अणंताणु- बंधिकसाओदए उपसमिअसम्मत्तं मंतस्स मिच्छत्तमगत्तस्स भवइ ॥ अविरयसम्मत्तस्स ठिइकाले साहिआई तित्तीसं सागरोक्माई ॥ देसविरयस्स सजोगिकेवलिणो अ देसूगा पुवकोडी ॥ अजोगिके- बलिस्स लहुपंचक्खरुचारमेत्तं ॥ मीसस्स पमत्ताईणं च सत्तण्ई अंतोमुहुत्तं ॥ एसे उकोसओ ठिइकाले ॥ जहन्नओ पुण सासाय- णस्स पमत्ताईणं च छण्हें एक्के समए ॥ अजोगिकेवलिस्स अजहन्नु- कोसे पुव्वुत्ते चिअ काले ॥ सेसाणं छण्हं अंतोमुहुत्तं ॥४ ॥ इइ जीवतत्तनिरूवणो नाम समयसारस्स पढमो अज्झाओ॥१॥ થ્યાત્વ પામે અને જઘન્યથી અતર્મુહૂર્ત અને ઉત્કૃષ્ટ કઈક ન્યન અર્ધ પુદ્ગલ પરાવર્ત પયંત મિથ્યાત્વમાં રહીને ફરી સમકિત પામે તેમને આશ્રી સાદિ સાત ભાગો જાણવો. . સાસ્વાદન (સમકિત) નો છ આવળી પ્રમાણ સ્થિતિકાળ ઉત્કૃષ્ટ જાણે. તે (સાસ્વાદન) અનન્તાનુબધી કથા- ચનો ઉદય થયે છને ઉપશમ સમકિતને વમતો મિથ્યાત્વ નહિ પ્રાપ્ત થયે- લાને હોઈ શકે છે. અવિરત રામકિત દષ્ટિનો (ઉત્કૃષ્ટ) સ્થિતિકાળ સાધિક તેત્રીશ સાગરોપમ કહે છે. દેશવિરતિ અને રાગી કેવળીનો સ્થિતિકાળ કંઈક ન્યૂન પૂર્વદોડ, અગી કેરળીને સ્થિતિ કાળ, અ, ઇ, ઉ, ઝ, લૂ લક્ષણ પાંચ હસ્વ સ્તર ઉચ્ચાર પ્રમાણ, મિશ્ર અને પ્રમ- રાદિક સાન ગુણસ્થાનકનો સ્થિનિકાળ અતર્મુકર્ત પ્રમાણ જાણવા. ઉપર કહેલો સ્થિતિકાળ ઉત્કૃષ્ટથી સમજો. જવન્યથી તો સાસ્વાદન અને પ્રમત્તાદિક છ ગુણ સ્થાનને સ્થિતિકાળ એક સમયનોજ જાણવા. અયોગી કેવળીનો અજઘન્ય અનુષ્ટ સ્થિતિકાળ પૃવક્ત પ ચ દ સ્વર ઉચ્ચાર પ્રમાણજ સમજે, અને બાકીના છ ગુણ સ્થાનકે મિત્વ, મિત્ર, અવિરત, દેશવિરત, મેહ અને રોગી કવળને જઘન્ય સ્થિતિકાળ અંતર્મ પ્રમાણુ જાણો. I વતત્વનિરૂપણનામપ્રથમાધ્યાયશબ્દાર્થ: સમાસ: .

·(૨૮) | જીવંતમિ. નં. ૪ (૨) I રે अजीवा पंचविहा एण्णत्ता, तंजहा-धम्मत्यिकाए ? अब- म्मत्यिकार २ आगामयिकाए ३ पुग्गलत्यिकाए ४ काले ५ ॥ एए पंचवि जीवस्थिकारण सम छ दवाई भण्णंति ॥ सव्वेऽवि उपायनास ठिइसहावा । कालं विणा पएसबाहुल्लेणं अस्थिकाया। पुग्गलबज्ज अरुविणो । जीवरजं अचेअणा अकत्तारा॥ तत्थ गइपरिणयाणं जीवपुग्गलाणं गइउवभनिमित्त धम्मस्थिकाए । ठिइपरिणयाणं ठिइवट्ठभहेऊ अधम्मस्थिकाए|अवगाहदायगमा- गासं॥ पृरणगलणधम्माणो पुग्गला ते अफरिसरसगंधवगाव- वा ॥ सबंध असंटाणअंधयारायवुजोअच्छायासुहुमत्तथूलत्तस- रूवा ॥ कम्ममरीरमणभामाआणपाणमुहदुक्खजीविअमरणोरग्गह- हेऊ नायव्वा ॥काले चट्टणापरिणामाइलक्खणे॥जीवा नाणदसण- તીર્થકર દવે અજીવ પાંચ પ્રકારના કહ્યા છે તે આ રીતે ૧ માંતિકાય, અધમસ્તિકાય. ૩ અકાશાસ્તિકાય, ૪ પગલાસ્તિ- કાય, અને પ ાળ. એ પાંચને જીવાસ્તિકાય સાથે જોડતાં છ ક કહે વાય છે. એ એ કો ઉત્પાદ (નવા પર્યાયપણે ઉપજવું), નાશ (વર્તમાન પાયનું નાશ પામવું) અને સ્થિતિ (મૂળ વ્યપણે બન્યુ રહેવું તે) સ્વ- ભાવવાળા છે. કાળ શિવાયના પાંચ દબો ઘણા પ્રદેશવાળા હોવાથી અસ્તિકાય કહે- વાય છે. ગિલ શિવાયના પાંચ દ્રવ્યો અરૂપી છે. જીવ શિવાયના પાંચ અચતન જડ અને અકર્તા છે. તે છએ દ્રવ્ય મળે ગતિ-પરિણામ પામેલ છે અને પુદ્ગલોને ગતિસહાયક ધર્માસ્તિકાય છે. સ્થિતિ પરિણામ પામેલ છવ પુદગલોને સ્થિતિમહાયક અધર્માસ્તિકાય છે. સ્થાન–અવકાશ આપનાર આકાશ છે. ધિરાનિ પામનારા પુદગલે છે. તે પુદગલો સ્પર્શ, રા, ધ વે, વાળા છે. શબ્દ, બધ, બદ, સંસ્થાન, અંધકાર, આ- ", ઘન, જયા, મને અને ચૂલના વિરૂપવાળા, અને કર્મ, શરીર, ન, ", ધાધામ, સુખ, દુ:ખ અને કવિતા મરણ પ્રસંગે જીવને શકે વા. વર્ગના પરિણામોદિ લગ કાળ; અને જ્ઞાનદર્શન ·॥ श्रीदेवानन्दसृरिकृतं सप्ततत्वप्रकरणम ॥ (૨૨) लक्खणा ॥ धम्माधम्मागासाणि व्वयाए एकिक्काणि ॥ पुग्गला अद्धासमया जीवा य अणंता॥पएसट्टयाए धमाधम्माणं एगजी- वस्स य लोगागासतुल्ला असंखा पएसा ॥ आगासरस अणंता ॥ पुग्गलाणं परमाणुवजाणं संखिजा असंखिजा अणंता य॥ धम्मा- धम्मा कसिणे लोगे चिट्ठति ॥ आगासं लोगे अलोगेऽवि ॥ जोइ- सिअगइकिरिआकए काले मणुस्सलोगे ॥ पुग्गला जीवा य सन्ध- लोगे ॥ एगाइएएसावगाहिणो पुग्गला, लोगासंखिजभागाइअव- गाहिणो जीवा ।। एए चिअ धम्माइआ पंच अजीवा ‘सपडिभेआ चउद्दस हवंति, तंजहा-धम्माधम्मागासाणं दब ? म २ पदेस ३ कप्पणाए तिण्णि तिण्णि भेआ, एवं नव, दसमे काले, पुग्गलाणं લક્ષણવાળા જીવ જાણવા. ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય, અને આકાશ એ ત્રણ વ્યર્થતાએ (કાવ્યપણે) એક એક દ્રવ્ય છે. પુદગલ. કાળના સમય અને જીવા અનત છે. પ્રદેશાથતાએ (પ્રદેશપણે ) ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય અને એક જીવના પ્રદેશ લોકાકાશના પ્રદેશતુલ અસંખ્યાત છે. (લેક અને અલેક) આકાશના પ્રદેશ અનતા છે. પરમાણુ સિવાયના પુદગલ (સ્ક ધ ) ના પ્ર- દેશ સખ્યાતા. અસંખ્યાતા, અને અનંતા હોય છે. ધર્માસ્તિકાય અને અ- ધર્માસ્તિકાય આખા લેકમાં (કાકાશ પ્રમાણ) છે. અને આકાશ લેકમાં તેમ જ અલોકમા પણ છે. સૂર્યચ કાદિકની ગતિક્રિયા વડે થયેલ રામય. આવલી, મુર્તાિક કાળ મનુષ્યલેટમાં પ્રવર્તે છે (કેમકે તેથી આગળ સુર્ય ચંદ્રાદિક સ્થિર–નિ- બળ છે). પુદ્ગલ અને જીવા સમસ્ત લાકાકાશમાં વર્તે છે. પુદગલે એકાદિ (લોકાકાશ) પ્રદેશોને અવગાહી રહે છે અને જે કાકાશના અસંખ્યાતમા ભાગાદિકને અવગાહીને હે છે એ સર્વ ધર્માસ્તિકાયાદિક પાસે અજીવના ઉત્તર ભેદ ચૌદ થાય છે, તે આ રીતે-ધર્માસ્તિકાય, અલ- મસ્તિકાય અને આકાશાસ્તિકાય એ ત્રણેના ૧ વ્ય, રદેશ અને ૩ પ્રદેશની કલ્પના વડે ત્રણ ત્રણ ભેદ ગણતાં ૯ ભેદ થાય છે; દશમો કાળ ૧ અખંડ વસ્તુ-ધમસ્તિકાયાદિક ૨ કલ્પનાવડે કપિલા તેના બે ચાર વિભાગ તે દેશ, ૩ અનિર્વિભાવિભાગ તે પ્રદેશ.

·) # ઝાહિદમ. નં. () છે च खंध ? देस २ पएस ३ परमाणु ४ लक्खणा चउरो भेआ॥ ॥ इइ अजीवतत्तनिस्वणो नाम समयसारस्स वीओ अज्झाओ ॥२॥ ? मुभामुकम्मोवादाणनिदाणं आसवे ॥ से बायालीसविहे पण्णत्ते, तंजहा-पंच इंदिआणि, चउरो कसाया, पंच अव्वयाणि, निणि जोगा, पणवीसं किरिआओत्ति ॥ नत्य इंदिआणि फरि- सणाइणि ॥कसाया कोहादओ॥अव्वथाणि हिंसाईणि॥जोगा मणवयणकायाणं वावारा।किरिआओजहा-काइआ ? अहिगर- णिआ २ पाओसिया ३ पारितावणिआ ४ पाणाइवाइआ ५ અને પુદ્ગલના ૧ અધ, ૨ દેશ, ૩ પ્રદેશ અને ૪ પરમાણ રૂ૫ ચાર બે છે. એ ને એકત્ર ગણતાં ૧૪ ભેદ થાય છે. 11 અજીવતત્વનિરૂપણના માહિતીયાધ્યાયશબ્દાર્થ: સમાપ્ત: ૨ o૮૦ - શુભાશુભ કર્મ ( પુષ્ય-પાપ) ઉપાન કરવામાં નિદાન (કરણ) રુપ આશ્રવ કવાય છે. તે આથવ દર પ્રકારના ( જ્ઞાનીઓએ) કહ્યા છે. ને આ રીતે ૫ દક્તિ. ૪ કપાય, ૫ અત્રનો. ૩ વાગ (મન, વચન, કાયા) અને ૨૫ કિયાઓ. તેમાં દક્ટિ–પર્શન, રસનાદિક: કવાય-ફોધાદિક: અદ્યત-રિં, અસત્યાદિક; –મન, વચન, કાયાના વ્યાપાર, ક્રિયા- આ-૧ કાશિકી. ૨ અધિકરણુકી, ૩ પ્રદેપકી, ૪ પશ્તિાપનિકી, ૫ પ્રાણ- ૧ ૭ધથી છુટા નહિ પહેલા કરમા ત પ્રદર અને એજ છુટા પડી ગયેલા અને પરમાણુઓ કહેવાય છે. ૨ કાયાને અયગાએ પ્રવનવતાં વાગે ને કાયિકી ૧, ખાદિક એને એ મુષ્ટિ વિગેરે જેવું તે અધિકરણકી ર, વાવ વિષય ૬ કલાથી પ્રાપિડી કે, પુત્ર કલવાદિના વિયોગ થી હદયતા ન શી- કાનાદિ કરવું. અથવા અને પરિતાપ દવા તે પારિતાપનિટી ૪. ગાદિ નિમિતે પિતાના અથવા ધ લાભાીિ પરના પ્રાગનો વિગ કરા ને પ્રાણાતિપાલિકી ૫, ·॥ श्रीदेवानन्दसूरिकृतं सप्ततस्वप्रकरणम् ॥ आरंभिआ ६ पारिग्गहिआ ७ मायावत्तिया ८ मिच्छादसणवत्तिया ९ अप्पचक्वाणकिरिआ १० दिहिआ ११ पुडिआ १२ पाडुच्चिा १३ सामंतोवणिवाइआ १४ नेसथिआ १५ साहत्यिा १६ आ- णवणिआ १७ वेआरणिआ १८ अणाभोगवत्तिआ १९ अणवक- खवत्तिया २० पओगकिरिआ २१ समुदाणकिरिआ २२ पेजव- वत्तिया २३ दोसवत्तिया २४ इरियावहिआ २५ य ॥ एवं साम- તિપાતિકી, ૬ આરંભિકી, ૭ પારિગ્રહિકી, ૮ માયા યકી, ૯ મિયાન પ્રત્યયકી, ૧૦ અપ્રત્યાખ્યાનકી, ૧૧ દૃષ્ટિકી, ૧૨ પૃષ્ટિકી અથવા સ્મૃષ્ટિી, ૧૩ પ્રાતીત્યિકી, ૧૪ સામતોપનિપાતિકી, ૧૫ નૈષ્ટિકી, ૧૬ સ્વાસ્તિકી, ૧૭ આજ્ઞાપનિકી, ૧૮ વૈદારણિકી અથવા તારણિકી, ૧૯ અનાભોગ- ત્યયિકી, ૨૦ અનવકાંક્ષયિકી, ૨૧ પ્રાયોગિકી, રર સામુદાનિકી, ૨૩ પ્રેમિકી, ૨૪ વિકી, ૨૫ એપથિકી. છવાઇવ સબધી આર ભ કરવો તે આરંભડી ૬, જીવાજીવ વિષય પરિગ્રહથી થાય તે પરિચાહિક છે, પરને ઠગવાથી માયાપ્રત્યયિકી ૮, જિનવચનમાઅશ્રદ્ધા કરવાથી અિધ્યાદર્શન પત્યયિકી ૯, મયમાદિન વિઘાત કરનારા કપાયાદિને ન તજવાથી અપ્રત્યાયાનિકી ૧૧, વાવાદિ પદા- ને કુતૂહલવડે જેવાથી દષ્ટિકી ૧૧, ગગવાદિવડે છવાઇવ સ્વરૂપ પ. વાથી પૃષ્ટિકી અથવા રાગાદિવડે સ્ત્રીયાદિકને રપર્શ કરવાથી સ્મૃષ્ટિકી ૧૨, જીવાજીવને આથીને કર્મબંધ થાય તે પ્રાતિત્યકી ૧૩, પિતાના ગાય અwા- દિકની કઈ પ્રશંસા કરે તેથી રાજી થવું તે સામતેપનિપાતિકી ૧૪, રાજાદિકના આદેશથી મનુયાદિ જીવોનું અથવા પાષાણાદિ અનુયા- વડે નિસર્જન કરવું તે નૈસૃષ્ટિથી ૧૫, પિતાને હાથે અવાજીવને તાડના કરવાથી સ્વાહસ્તિકી ૧૬, જીવાવને આજ્ઞા કરવાથી આજ્ઞાનિકી ૧૭ વાવનું વિદારણ કરવાથી વેદારણિકી અથવા જીવાજીવના વિક્રયમાં પર હગવાથી વૈતાણિકી ૧૮, અપ્રમાર્જિત પ્રદેશમા શરીર ઉપકરણાદિકવાથી અનાભાગ પ્રત્યયિકી ૧૮, દહ, પરલોક વિરૂદ્ધ કાર્યના સેવનથી અનવાં પ્રત્યયિકી ૨૦, મન-વચન-કાયાવકે રસાવદ્ય કાર્ય કરવાથી પ્રાયોગિકી ૧, આઠે પ્રકારના કર્મ સમકાળે બાધવાથી સામુદાનિકો ૨૨, માયાભનિશ્ચિત અથવા રાગોત્પાદક વચન બોલવાથી પ્રેમિકી ૨૩, ક્રોધમાનનિશ્રિત અથવા કેદની ઉપર ટૅપ કરવાથીષિકી ૨૪, અકવાયી એવા ઉપરાંત મોહાદિકને માત્ર બે સમયની સ્થિતિના કર્મ માત્ર કાગવડે જે બધાય ને એથિી ૫.

·(૩૨) | નવતરવિિાઇપૂ. નં. ર (૨) | नणं परूविआ आसवा । इण्हि विसेसेणं नाणावरणाइनिस्साए परुविनंति ॥ तंजहा-नाणदसणविसया पओसनिण्हवमच्छरंत- गयासायणोवघाया नाणदसणावरणाणं आसवा ॥ देवपूआगुरु- भत्तिमरागसंजमदेससंजमपत्तदाणदयाखमावालतवभकामनिजराओ साथवेअणीस्मा दुखसोगतावअकंदणवहपरिदेवणाणि सपरोभ- यन्याणि असायवेअणीस्त ॥ जिणमुअसंघदेवधम्मावण्णवाय- म्मग्गदेसणमग्गनासणाणि दंसणमोहस्स। कसाओदयाओ तिब्वे परिणामे चारित्तमोहस्स॥पंचिंदिअवहमंसाहारवहुआरभपरिग्गहा એમ સામાન્ય રીતે (કમ આગમન નિદાનરૂપ) આવો સરૂયા વિશે જ્ઞાનાવરણીયાદિકમ અબધી-આવો સંબધી વર્ણન કરે છે. નાન-જ્ઞાની દર્શન-દર્શની પ્રત્યે પ્રદેપ, અપલાપ,મચ્છર, (ભાત પાણીને) અંતરાય અવિનયાદિ આશાતના અને ઉપા.ત(મારણાદિ)એ જ્ઞાનાવરણીય તથા દર્શનાવરીય કર્મના આશ્રવ સમજવો. દેવપૂજા, ગુરૂભક્તિ,સરાગ સં- યમ શિવિરતિ સંજમ, પાત્રદાન, દયા, ક્ષમા, બાળ(અજ્ઞાન)તપ અને અકમ નિર્જરા એ સર્વ શાતા વેદનીય કર્મના આવ્યો છે, દુઃખ, શોક, સંતાપ આનંદ, વધ અને અફસ પર ઉભય સંબંધી એ બધા અશાતા દિનીય કર્મના આશ્રવ જાણવા. વળી, સુત, સઘ, નીકર અને ધર્મસબંધી અવર્ણવાદ (નિદા), દભાગદશના અને સન્માર્ગ લેન એ દન મોહનીય કર્મના આશ્રવ છે. ધાદિક કામને ઉથથી તીવ્ર કિર પરિણામ થાય તે ચારિત્ર મેહ- નીય કર્મને આશ્રવ જળવા. પંચન્દ્રિય વધ. માસાકાર અને બે આરંભ પર એ નારકના મુખ્ય સંબંધી આશ્રવ જાગવા. ૧ નાની ગુરુ વિગેરેનું નામ ગવવું-છુપાવવું–ત્રકાશવું નહિં તે. છે તેમને ગાર રહી ન શકાય છે, તેમની પૂજન-ભક્તિ થતી માં ખર પર બાળ .

·॥ श्रीदेवानन्दसूरिकृतं सप्ततत्वप्रकरणम् ॥ (૩૨) नेरइआउअस्स अट्टज्माणसल्लत्तगूढचित्तत्ताणि तिरिआउअस्स। अप्पारंभपरिग्गहत्तमहवअन्जवमज्झिमपरिणामा मणुआउअस्सास- रागसंजमदेससंजमअकामनिजराबालतकल्लाणमिनर्सजोगसम्मत्ता- णि देवाउअस्स ॥ सरलत्तसंसारभीरुत्तसाहम्मिअभत्तिखमाओ सुहनामस्स, विवरीआ असुहनामरस ।। अरिहंतवच्छल्लाई वीस आसवा तित्थगरनामस्स॥मयरहिअत्तविणीअत्तगुणवंतपसंसाओ उमगोअस्स, विवरीआ नीअगोअस्स ॥ जिगपूआविग्धकरणहिं- साईआ विग्धस्स ॥एए अपड़कम्म पडिनिया आसवा दिइअणु- भागबंधाविक्खाए विण्णेआ। पगइपएसबंधाविक्वाए पुण अविसे- 3 ૧ 1 આર્તધ્યાન, સશલ્યપણુ અને ગૂઢ ચિત્તપણું એ તિર્યંચ આયુષ્યના આશ્રવ છે.અલ્પ આર ભ–પરિગ્રહપણું, મૃદુતા ( નરમાશ), સરલતા અને અતિ ઉત્કૃષ્ટ કે નિકૃષ્ટ નહિ એવા મધ્યમ પરિણામ એ મનુષ્ય આયુષ્યના આશ્રવ છે. સરાગ સંજમ દેશવિરતિ સંજમ, અકામનિરા, બાળ (મિથ્યા- ત્વ યુક્ત) તપ, કલ્યાણ મિત્રનો સમાગમ અને સભ્યત્વ એ દેવ આય- થનો આશ્રવ જાણવા. સરલપણું ભવભરૂપણું, સાધર્મિક ભક્તિ અને ક્ષમા શુભ નામકર્મના આશ્રવ છે, તેથી વિપરીત (માયાવીપણું વિગેરે) અશુભ નામકર્મના આશ્રવ છે. અરિહંત વાત્સલ્ય (દેવભક્તિ) પ્રમુખ વીશ સ્થા- નકે તીર્થકર નામકર્મના આશ્રવ છે. મદ-અભિમાન રહિતપણું, વિનીત- પણું (નમ્રતા,) અને ગુણવંતની પ્રશંસા એ ઉચ્ચ ગોત્ર કર્મના અને એથી વિપરીત નીચ ગોત્રકમના આશ્રવ છે. જિનપૂજામાં અતરાય કરે, જીવ- હિંસાદિકમાં તત્પર રહેવું એ અંતરાય કર્મના આશ્રવ જાણવા, પૂર્વોક્ત પ્રતિ- કર્મ (એક એક કર્મ આશ્રયી) પ્રતિનિયત (ચક્કસ) આશ્ર સ્થિતિબંધ અને રસબંધની અપેક્ષાએ સમજવા, પ્રકૃતિબંધ અને પ્રદેશબંધની અપેક્ષાએ તો ૧ મૂળ ઉત્તર ગુણમાં લાગેલા અતિચારાદિ દોષનો આલેચના નિંદા ન કરવી તે ૨ ઉદાસી રાજાનું ખુન કરનારની પેરે જેના મનને ગૂઢ અભિ- પ્રાય કળાય નહિ તે. ૩ સંજવલન કષાયને જેમાં ઉદય વર્તે છે તે. (વીતરાગ ગમ નહિ.) ૪ સંસારરૂપી કેદખાનામાં પડેલા આત્માને વિવિધ ઉપદેશ વડ ધર્મમાં જે પ્રેર કરે તે કલ્યાણમિત્ર.

·( રૂ8 ) || શ્રીરાઇરિદિ૬. R. = (૨૨) }} सेणं सव्वेऽवि सम्बकम्माणं आसवा भवंति ।। जओ सिद्धते अट्ठ- विहे सत्तविहे छबिहे एगविह वा वंधे भणिए, नो पुण पडिनिअ- यस्स कम्मस्स बंधे ॥ तत्व मिच्छद्दिद्विपभिईणं अपमत्ताणं मीस- वजाणं आउथे अट्टविहे, अन्नहा सत्तविहे ॥ मिस्सनियट्टिअ- नियट्टिवायराणं सत्तविहे ॥ मुहुमसंपरायस्स मोहाउवज्जे छ. विहे ॥ उवसंतमोहाईणं निण्हं सायरस चिअ बंधाओ एगविहे ॥ अजोगिकेवली अवंधगे। ।। इइ आसवतत्तनिरूपणो नाम समयसारस्स તો લાગે છે રૂ . પ मिच्छादंसणअविरइपमायकसायजोगेहिं बंधहेहिं जीवस्स कम्पपुग्गलाणं सिलेसे बंधे ॥ से चउब्धिहे पणत, तंजहा-पगइ- સામાન્ય રીતે પૂર્વોક્ત સર્વે સર્વ કર્મના આશ્રવ હોઈ શકે છે, કેમકે સિદ્ધાન્તમાં આઠ પ્રકારનો, સાત પ્રકારને, છ પ્રકારનો અથવા એક પ્રકારને બંધ કહેલે છે. પરંતુ પ્રતિનિયત કર્મને બંધ કહેલું નથી. તેમાં મિત્રગુણસ્થાનક વર્જિત મિસાત્વગુણસ્થાનકથી માંડી અપ્રમત્ત ગુણુસ્થાનક પર્યત આયુષ્ય બંધ હોય તે સમયે અષ્ટવિધ (આઠ) કર્મને બધ અને આયુષ્ય બંધ સિવાયનો સવિધ (સાત) કર્મને બંધ કહ્યો છે. મિશ, નિવૃત્તિ બાર અને અનિવૃત્તિ બાદર એ ત્રણ ગુણરથાનકે સાત પ્રકારને કર્મબંધ; સૂક્ષ્મ સંપરાય ગુણસ્થાનકે હનીયર્મ અને આયુષ્યકર્મ સિવાય છ પ્રકારને કર્મધઉપશાન્તમોલ, ફીણ મોહ અને સગી ગુણસ્થાનકે કેવળ એક સાતા વેદનીનેજ બંધ હેવાથી એક કર્મજ બંધ અને અગી કેવળીને આઈપણ કમના બંધન અભાવ હોવાથી અબંધક કહેલા છે. આવતત્વ નિરૂપનામા તૃતીય અધ્યાય શબ્દાર્થ સંપૂણ. It મિત્વ, વિરતિ, પ્રમાદ, કપાય અને મન વચન કાયાના યોગ- પ બંધ વડે જીવને કર્મ પુદગલે સંગાને બંધ થાય તે બંધ કહેવાય છે. તે બંધ ચાર પ્રકાર છે. ૧ પ્રતિબંધ, ૨ સ્થિતિબંધ, ·॥ श्रीदेवानन्दसूरिकृतं समतत्वप्रकरणम् ।। (રૂ) बंधे १ ठिइबंधे २-अणुभागबंधे ३ पएसबंधे ४ अ॥ तत्य नाणा- वरणदंसणावरणवेयणिज्जमोहआउनामगोत्तरायाण- नाणच्छाय- णाई-जे सहावे सा पगई ॥ ठिई कम्मदलिअस्स कालनिअमणं, जहा-"नाणदंसणावरणवेअणिज्जंतरायाणं उक्कोसा ठिई पत्तेअंती- मं सागरोवमकोडाकोडीओ, सत्तरी मोहस्स, वीसं नामगोआणं, आ- उस्स पुण तित्तीसं सागरोवमाणि ॥ जहन्ना ठिई वेअणीअस्म वारस मुहुत्ता, नामगोत्ताणं अट्ठ, सेसाणं अंनोमुहुत्तं ॥” सुहासु- हाणं सुरनरनिरिआउवजाणं सवाणं कम्मपयडीणं जिहहिई अइसं- किलेसेण बज्झइ,जहन्ना विसोहीएत्ति॥ अणुभागे अणुभावे विवागे रसेत्ति एगहा ॥ से असुहाणं पयडीणं, निव व अमुहे, सुहाणं उच्छु व्व सुहे त्ति पयडीणं सुहासुहविभागे परूविजई। सायवेअणी १ । सुरनरनिरिआणं आउआई । उच्चगो सत्तत्तीसं नाम- ૩ રસબંધ, ૪ પ્રદેશબંધ. તેમાં જ્ઞાનાવરણું, દર્શનાવરણી, વેદનીય, મોહ- નીય. આયુ, નામ, ગોત્ર અને અંતરાય કર્મોનો જે જ્ઞાન–આચ્છાદનાદિક વર્ભાવ તે પ્રકૃતિબંધ; કર્મનાં દળીયાં સંબધી કાળ નિર્માણ તે સ્થિતિ બં; તે આવી રીતે “જ્ઞાનાવરણ, દર્શનાવરણ, વેદની અને અંતરાય એ ચારે કર્મની પ્રત્યેકે ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ ત્રીશ કોડાક્રોડ સાગરોપમની, મોહનીય કર્મની ૭૦ ક્રોડાકોડ સાગરોપમની, નમિ અને ગોત્રકમની ૨૦ ક્રોડાકોડ સાગરોપમની અને આયુષ્ય કર્મની તેત્રીશ સાગામની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ જાણવી. જઘન્ય સ્થિતિ વેદનીયર્મની બાર મુહૂર્તની, નામ ગેત્રની આઠ આઠ મુદતની અને બાકીનાં કમેની અંતર્ત પ્રમાણ (જઘન્ય સ્થિતિ) જાણવી.” દેવ મનુષ્ય અને તિયચ આયુ વજીને ગુભાશુભ સર્વ કર્મ પ્રકૃતિન- ની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ અતી સંકલેશવડે બંધાય છે અને જઘન્ય સ્થિતિ (પરિ- ણામની) વિશુદ્ધિવડે બંધાય છે. અનુભાગ, અનુભાવ, વિપાક અને રસ એ બધાયે એક અર્થવાળા પર્યાય શબ્દો છે. તે રસ-વિપાક અશુભ કર્મ–પ્રકૃતિઓને લીમડાની જે અશુભ અને શુભ પ્રકૃતિઓને શેલડીની જેવો શુભ છે. તેથી શાસ્ત્રકાર કર્મપ્રકૃતિએના શુભાશુભ વિભાગ બતાવે છે-૧નાવેદનીય, ૩ દેવ ૨ ·(૩૬) if છીનવતાથદ નં. ૪ (૨) + पयडीओ, तंजहा-मणुआणं गई १ आणुपुन्वी अ २, देवाणं गई 3 आणुपुची अ४, पंचिंदिअजाई ५, ओरालिआईणि पंच सरी- गणि १०, आइल्लाणं तिण्हं तिण्णि अंगोवंगाणि १३, पंढमं संह- गणं १४, पढम संठाणं १५, सुहा वण्ण १६ गंध २७ रस २८ फासा १९, मुहविहगगई २०, अगुरुलहु २१ पराघाय २२ ऊसासा २६ ऽऽयवु २४ ज्जोअ २५ निम्माण २६ तित्ययराणि.२७, तसद- मगं च ३७, एआओ सुहाओबायालीसं 'पुण्णपयडीउत्ति'रूटा- ओ ॥ पंच नाणावरणाणि ५, नव दंसणावरणाणि ९, मिस्ससम्म- नाणं बंधाभावाओ छब्बीसभेए मोहे २६, पंच अंतरायाणि ५, ए- आओ पणयालीसं ४५ घाइचंउक्कपयडीओ। असायवेअणीअं । नग्इआउअं। नीअगोचउत्तीसं-नामपयडीओ, तंजहा- મનુષ્ય અને વિવેચનાં આયુષ્ય, ૧ ઉચ્ચ ગોત્ર તથા નામકર્મની ૭ પ્રકૃતિ- એ-મનુષ્યગતિ અને આનુપૂર્વી (૨), દેવગતિ અને આનુપૂર્વી (૪), પં- ત્રિય જાતિ (પ, દારિકાદિક પાંચ શરીર (૧૦), પ્રથમના ત્રણ શરી- રના ત્રણ અંગોપાંગ (૧૩), પ્રથમ સંઘયણ (૧૪), *પ્રથમ સ્થાન (૧૫), શુભ વર્ણ, ગંધ, રસ અને સ્પર્શ (૧૯), શુભ વિટાગતિ (ર), અણુ- ફલઘુ (૨), પરાઘાત (૨૨), ઉgવાસ (૨૩, આતપ (૨૪), ઉઘોત (૨૫). નિર્માણ ૨૬), તીર્થકર (૨૭), અને ત્રણ દશક ૧૩૭) એ ૪૨ પુન્ય (શુભ) પ્રકૃતિઓ પ્રસિદ્ધ છે. (હવે ૮૨ (અશુભ પાપ પ્રકૃતિએ વર્ણવે છે). પાંચ જ્ઞાનાવરણ, નવ દર્શનાવરણ, મિશ્રમેહનીય અને સમકિત મે- દયના બધને અભાવ હેવાથી બાકીની ૨૬ મેહનીય પ્રકૃતિ, પાંચ અંતરાય એ રીતે ૪૫ પ્રકૃતિએચાર ઘાનિકર્મની કઈ; અને અસાતા- નામ, નારકનું આયુષ્ય, નીચ ગોત્ર અને ૪ નામકર્મની પ્રકૃતિ, તિચિ ૧ અંદારિક, વિષ, અટારક, તેજ અને કામણ. ૨ દારિક બાપાંગ, ક્રિય અંગે પાંગ અને આકારક અંગોપાંગ જળવા. 8 વજ- બાગ. ૪ ચમચતુરમ. ૫ ત્રમ, બાદર, પર્યાપ્ત, પ્રક, સ્થિર, વ, સમ (મા), સુવર, આદેશ, અને નામમં.

·વારિત સતાવાર . ( રૂ૭) तिरिआणं गई १ आणुपुन्वी अ २, नेरइआणं गई ३ आणुपुव्वी अ ४, एगिदिआईओ चउरो जाईओ ८, पढमवज्जाणि पंच संहण- णाणि १३, पंच संठाणाणि अ१८, अमुहा वण्णगंधरसफासा २२, असुहविहगगई २३, उवघायं २४,' थावरदसगं च ३४ । एवं सव्व- ग्गेणं असुहाओवासीई 'पावपयडिउत्ति' भण्णेति॥निबुच्छुपमु- हाणं 'सहजे रसे एकट्टाणिए, से चिअ दुतिचउभागपमाणे कढिए ए- कभागावसेसे दुट्टाणिआईए होइ,एसा उवमा पयडिरसस्स भणिआ। पव्ययभूमिवालयाजलरेहातुल्लेहिं कसाएहि असुहाणं जहाकम चर- तिदुइक्कट्ठाणिए रसे वज्झइ । सुहाणं तु वालुआजलरेहातुल्लेहि चउ- हाणिए,भूमिरेहातुल्लेहिं तिहाणिए,पवयरेहातुल्लेहिं दुट्टाणिए, एकट्टा- ગતિ અને આનુપૂર્વી (૨), નરકગતિ અને આનુપૂવી (૪), એકેન્દ્રિયાદિ. -ચાર જાતિ (૮); પ્રથમ સિવાયનાં પાંચ સિંધયણ (૧૩), પાંચ સંસ્થાન (૧૮), અશુભ વર્ણ, ગધ, રસ અને સ્પર્શ (૨૨), અશુભ વિદાયગતિ (૨૩) ઉપઘાત (૨૪), અને સ્થાવરદશકે (૩૪) એ રીતે સર્વે મળીને ૮૨ અશુભ પાપ પ્રકૃતિએ કહેવાય છે, લીમડાને તથા શેલડી પ્રમુખ સ્વાભાવિક રસ એક કાણુઓ લેખાય અને તે રસ બે, ત્રણ, ચાર ભાગ પ્રમાણ કઢાયે છતે એક ભાગ અવશેષ રહે છતે બે કાણીઓ વિગેરે કહેવાય. એ ઉપમા પ્રકૃતિના વસની જાણવી. પર્વત અને ભૂમિની ફાટ, વેળુ અને જળમાંની રેખા સમાન કથા- વડે અશુભ કર્મોને અનુક્રમે ચાર, ત્રણ, બે અને એક ઠાણુઓ રર બધાય છે, ત્યારે શુભ કર્મોનો રસ વેળુ અને જળરેખા સમાન કપાયવો ૧ સ્થાવર, સમ, અપર્યાપ્ત, સાધારણ, અસ્થિર, અશુભ, દુર્ભગ (દર્ભાગ્ય) દુશ્વર, અનાદેય અને અપયશ નામકર્મ એ સ્થાવરદશ જાણુ. ૨ સહજ રસ (યા વગરનો મીઠે કે કડવો) એક હા, તેને જ કઢતાં (ઉકાળતાં) અર્ધો બાકી રહે તે બેઠાણી, બે ભાગ બળી જાય ત્રિીજો ભાગ શેષ (બાકી રહે) એવો રસ ત્રણ દાણીયો અને ત્રણ ભાગ બળી જાય એ ભાગ બાકી રહે તે ચોહાણો જાણવો.

·(૩૮) ૫ છીનવતાવારિરિાદ. નં. – (૧૨) णिए नत्यि ॥ चउसंजलणपंचतरायपुंवेअमइसुयओहिमणनाणचक्खु- अचक्खुओहिदंसणावरणरूवाओ सत्तरसपथडीओ इगदुतिचउहाणि- अरसाओ, सेसाओ मुहाओ अमुहाओ अ दुतिचउहाणिअरसाओ निविद्याओ॥ संकिलेसणं असुहाणं पयडीणं तिव्वे रसे भवइ, वि- सोहीए मंदे॥ सुहाणं पुण विसोहीए तिव्वे, संकिलेसेणं भंदेत्ति। पएसा कम्मवग्गणादलिअसरूवा ॥ इह खलु जीवे निअसदपएसेहि अभव्याणतगुणपएसनिप्फन्ने सव्वजीवाणतगुणरसच्छेओक्वेए एग- पएसोगाढे अभव्याणनगुणे कम्मवग्गणाखंधे पइसमयं गिण्हेइ ।। गिण्डित्ता तम्मज्झाओ थोवंदलिअंआउस्स, तओ विसेसाहिरं परो- प्परं तुलं नामगोत्ताणं, नओ विसेसाहिअं परोप्परं तुलं नाणावर- (વિગઢ પરિણામે) ચઠાણી, ભૂમિકાટ સમાન કાયવડે (મધ્યમ પરિ- ગામે ત્રણ ઠાણી અને પર્વતની ફાટ સમાન કપાયવડે બેઠાણી બં- ધાય છે. એક ઠાણી શુભ રસ બધાને નથી; (૨-૩-૪ ધણીયો જ બધાય છે) ચારવલન (કપાય). પાંચ અંતરાય (દાન-લાભ-ભાગ-ઉપભો- ગ-વીય અંતરાય), પુવેદ, મતિ-કૃત–અવધિ-મનઃ પર્યવસાનના આવરણ, --અશુ-અવધિદર્શનના આવરણરૂપ ૧૭ પ્રકૃતિએ ૧-૨-૩-૪ સ્થા- નિક રસવાળી અને બાકીની અશુભ તેમજ શુભ પ્રકૃતિએ ૨-૩-૪ સ્થાનિક રવાના કરી છે. અંકલેશ (મલીન અધ્યવસાય) વડે અશુભ પ્રકૃતિ- ઓને તીવ્ર (આર) રસ થાય છે અને અધ્યવસાયની શુદ્ધિ થતાં મંદ રસ થાય છે. શુભ પ્રવૃતિઓનો તે અધ્યવસાયની શુદ્ધિવડે તીવ્ર રસ થાગ છે અને અવસાયની મલીનતા થતાં ને રસ મંદ પડી જાય છે. પ્રકા બંધ ને કમવર્ગણાનાં દળીયાં (મેળવવા) રૂપ સમજે. - પારાવાર સામાં ભમતાં જીવ પિનાના સર્વે (લકાકાર - મા અw) પ્રોડે, આભથી અનંતગુણ પ્રદેશ-દળથી બનેલા અને સર્વ ઇવી અનંગના રૂમ કરી યુકત, સ્વપ્રદેશમાં રહેલા (ગારના મહિ), અબાધી અનંતગુણ (અને સિદથી અનંતમા ભાગના કમ વસાના ધો પ્રતિમય ગ્રહણ કરે છે. ગ્રહણ કરીને તેમાંથી પડદા અમુકીને, તેથી વિરોવાધિક અને પરસ્પર તુટય દળીયાં નામ.

·॥ श्रीदेवामन्दसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (૩૧) णदसणावरणंतरायाणं, तओ वितेसाहियं मोहस्स, तओ बिसेसा- हि वेअणीयस्स विभइत्ता निअपएसेसु खीरनीरनारणं अग्गिलो- हपिडनाएणं वा संबंधेइ । एसा कम्मदलिअस्स अट्ठभागकप्पणा अविहबंधगेसु । सत्तविहाइबंधगेसु सत्तभागाइकप्पणा कायव्या॥ पयडिपएसबंधाणंजोगा हेा ठिइअणुभागबंधाणं कसाया। पुट्ठ १ बद्ध २ निधत्त ३ निकाइअ ४ भेअभिन्न वा चउबिहे बंधे ॥ ।। इइ बंधतत्तनिरूवणो नाम समयसारस्स चउत्थो अज्झाओ ॥४॥ आसवाणं निरोहे संवरे पण्णत्ते ॥ से अ समिइगुत्तिपरीसहज- इधम्मभावणाचरित्तेहिं कम्मपुग्गलादाणसंवरणाओ सत्तावन्नविहे અને ગોત્રકર્મને, તેથી વિશેષાધિક અને પરસ્પર તુલ્ય દળીયા જ્ઞાનાવરણ, દશનાવરણ અને અંતરાય કમને, તેથી વિશેષાધિક મેહનીય કર્મને અને તેથી વિશેષાધિક વેદનીય કર્મને વહેચી આપી નિજ આત્મપ્રદેશમાં ક્ષીર નીરની પેરે અથવા લેહ અગ્નિની પરે તે કર્મવર્ગણાના ધો સાથે મળી જાય છે. કર્મદળીયાની આ આઠ ભાગની કલ્પના અષ્ટવિધ કર્મબંધક આશ્રયી સમજવી.સાત, છ અને એકવિધ બધાને વિષે તેટલાજ ભાગની કક્ષ- ના કરવી. પ્રકૃતિબંધ અને પ્રદેશ ધના હેતુ (મન, વચન અને કાયાના) યોગ જાણવા. સ્થિતિબંધ અને રગબધના હેતુ ક્રોધાદિક પાયો જાણવા. તેમજ વળી સ્પષ્ટ, બદ્ધ, નિધત્ત અને નિકાચિત એ રીતે પણ ચાર પ્રકારને બધ શાસ્ત્રમાં કહે છે. (તિ બંધવિચાર) (બ ધતત્વ નિરૂપણનામા ચતુથી અધ્યાય શબ્દાર્થ: સંપૂર્ણ.) આનો વિરોધ કરવો તે યંવર કહ્યો છે. સમિતિ, ગુપ્તિ, પરી- સા, યતિધર્મ, ભાવનાઓ અને ચારિત્રવડે કર્મ પુદ્ગલ ગ્રહણ કરવાને નિ- રાધ (અટકાવ) થવાથી તે સંવર સત્તાવન પ્રકારને થાય છે. તેમાં ૧ છુટી સોયો, સૂત્રથી બાધેલી સોય, લોઢાના બ ધનથી બાંધેલી છે અને હવે ટીપી નાખેલી બોયના દતથી છૂટબંધી જાગવા.

·(૦ ) | શ્રીરાધારિરિા. . = (૧૨) છે भवइ ।। तन्य इरियाईओ समिईओ पंच ॥ जोगनिग्गहरूवाओ गुत्तीओ तिण्णि ॥ खुहाइआ परीसहा वावीसं ॥ खंतिप्पमुहे दसविहे जधम्मे ॥ अणिच्चयाइआओ दुवालस भावणाओ॥ सामाइआइआइ पंच चारित्ताई ।। ॥ इइ संवरतत्तनिरूवणो नाम समयसारस्स पंचमो अज्झाओ ॥५॥ अणुभूअरसाणं कम्मपुग्गलाणं परिसडणं निजरा॥ सा दुवि- हापण्णत्ता, सकामा अकामा य ||तत्थ अकामा सव्वजीवाणं॥तहा- हि-एगिदिआइआ तिरिआ जहासंभवं छेअभेयसीउण्हवासज- लग्गिछुहापिवासाकसंकुसाईहि,नारगातिविहाए वेअणाए, मणुआ छुहापिवासावाहिदालिद्दचारगनिरोहाइणा, देवा पराभिओगकिवि- દર્યારિક સમિતિ પાંચ; મન, વચન, કાયાના યોગ (વ્યાપાર) નિગ્રહરૂપ ગુણિઓ ત્રણ સુધાદિક પરીસહ બાવીસ; ક્ષમા પ્રમુખ યતિધર્મ દશવિધ; અનિત્યાદિક ભાવનાઓ બાર અને સામાયકાદિ ચારિત્ર પાંચ. (સવરત નિરૂપણનામાં પંચમ અધ્યાય શબ્દાર્થ: સમાપ્ત) ભોગવાઇ ગયેલા રસવાળા કમંગલેનું પરિણાટન થવુ (ખરી જવું) તે નિરે કહેવાય છે, તે બે પ્રકારની ૧ રાકમ, ૨ અકામ ભેદે કરીને વી. તેમાં અકામ નિર્જરા ય જવાનું હોય તે આ રીતે–એકેટિ- થાદિક તિવચા મથાભવ છેદન ભેદન, શીત, તાપ, વજળ, અગ્નિ, સુધા, ૧ વ્યંગમનાગમન, ભાષા, પણ આદાન, નિપ અને મળે ર પ્રોગે ઉપગ સહિત પ્રવર્તન. 3 અસત્ પગને નિશ્ચય અને (કુશળ) યોગનું ઉદીરણ. 8 સામાયિક, પરથાપનીય, પરિહાર વિશુદ્ધિ, સમ બંપરામાં અને પથા. * અદામ-દશ વર કદિ ન કરતાં.

·॥ श्रीदेवानन्दसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ।। {) सिअत्ताइणा असायवेअणीअं कम्ममणुभविउ परिसार्डिति ति तेर्सि अकामनिज्जरा॥सकामनिज्जरा पुण निज्जराहिलासीणं अण- सण १ ओमोअरिआर भिक्खायरिआ ३ रसच्चाय ४ कायकिलेस ५ पडिसंलीणया ६ भेअं छविहं बाहिरं, पायच्छित्त १ विणय २ आवच्च ३ सज्झाय ४ झाण ५ विउस्सग भेअं छविहमभंतरं च तवं तताण ॥ ॥ इइ निज्जरातत्तनिख्वणो नाम समयसारस्स છો અન્ના | ૬ | घाइचउक्करखएणं उप्पन्न केवलनाणदंसणस्स कसिणकम्मक्खए मोक्खे पण्णत्तेखीणकम्माणो अगउरवाभावाओनाहो गच्छति। તૃષા, ચાબુક અને અંકુશાદિવડે, નારકી (નરકના) જીવો ત્રણ પ્રકારની વેદનાવડે; મનુષ્ય સુધા, તૃષા, આધિ, દારિક અને બંધીખાનાદિકવડે, અને દેવતાઓ પરવશતા અને કિષિપણાદિકવડે અશાતા વેદનીય કર્મને અ- નુભવી (ભોગવી) ખપાવે છે. તેથી તેમને અકામનિર્જરા જાણવી. સકામ- નિજ તો અનશનર, ઊણોદરી, ભિક્ષાચર્યા (વૃત્તિ સંક્ષેપ), રસત્યાગ, કાયલેશ (લેચાદિકવડે દેહદમન) અને પ્રતિબંલીનતા (કાચબાની પેર - ગોપાંગને સંકેચી રાખવા) એ છ પ્રકારના બાહાતપ તથા પ્રાયશ્ચિત્ત, વિનય, વૈયાવચ્ચ, સઝાય ધ્યાન અને વ્યુત્સર્ગ એ છ પ્રકારના અત્યં- ત૨ તપને તપતા નિરાભિલાષીને થવા પામે. (નિર્જરાતત્ત્વ નિરૂપણનામાં પણ અધ્યાય શબ્દાર્થ: સંપૂર્ણ:) (જ્ઞાનાવરણાદિ) ચાર ઘાતિકર્મના (સર્વથા) ક્ષયવડ કેવળજ્ઞાન-દન પ્રાપ્તને સમસ્ત કર્મને ક્ષય થયે મોક્ષ કહ્યો છે. તેણકર્માઓ ગૌરવ (ભા- ૧ નરકક્ષેત્રજન્ય, અન્ય ઉદીતિ અને પરમાધામી કૃત. ૨ ઉપવાસ કરુ અદ્દમાદિ. ૩ જરૂર કરતાં ઓછો આહાર કરે છે. ૪ પાપ આલોગ્ના (આલોયણું) ૫ દેહાદિક મમત્વ ત્યાગ.

·(કર ) છે બીરબતરવરકુ. નં. – (૨૨) છે जोगपओगाभावाओ न निरिअंगच्छति ॥ निस्संगत्ताओ गयले- वालाउफलं व, बंधच्छेदाओ एरंड फलं व, पुवपओगाओ धणुवि- मुक्कउसु व्ध, तहागइपरिणामाओ धूम व्ध उटुं गच्छति ॥ लोगते अ चिट्ठति ॥ धम्मत्यिकायाभावेणं न परओ गई ॥ तत्थ य सा- मयं निरुवमं सहावज सुक्ख अणुहवंति ॥ सुरासुरनराणं सव्वद्धा- पिडिआई सोक्खाई जरसाणंतभागे न भवंति ॥ ते अ सिद्धा मंतपयपस्वणाई हिं नहिं अणुओगदारेहि परूविअव्वा ॥ ।। इइ मोक्खतत्तनिरूवणो नाम समयसारस्स सत्तमो अज्झाओ ॥ ७ ॥ પણા) ના અભાવે નીચા જતા નથી, રોગ પ્રયોગના અભાવથી તીરછ જતા નથી, પરંતુ નિઃસંગતાથી મળ–લેપ વગરના તબડાની પેરે, કર્મ- બંધનના દાવાથી એરંડના ફળની પેર, પૂર્વ પ્રયોગથી ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા ણુની પેરે તથા ગતિ પરિણામથી ધુમાડાની પેરે ઉંચા (ઉર્ધ્વગતિએ) જ જાય છે અને લોક (આકાશ) ના અંતે રહે છે. ધમસ્તિકાયના અભા- વથી આગળ (અલમાં) ગતિ (ગમન) થવા પામે નહિ. (તેથી) ત્યાં જ લેના અગ્રભાગે જઈ રહ્યા છતા, શાશ્વત-નિરુપમરવાભાવિક ગુખને - બને છે. સુર, અસુર અને મનુષ્યસંબધી સર્વ કાળનાં એકઠાં કરેલાં સુખ મિ ભગવાનને અનંતમા ભાગે આવતાં નથી. ( સિદ્ધ ભગવાનનું સુખ અનંત -વચન અગોચર છે. બંનપદ પ્રરૂપણદિક નવ અનુગાવડે તે મિની વ્યાખ્યા કરવી. (માયત નિરૂપાનામાં સક્ષમ અધ્યાય શબ્દાર્થ: સમાપ્ત) ---- ૬ ર૮ર ૧ ટકા પ્રમાણ - ' ભાવ ૮ અને ૯, - ઢ સ્પના ૪ કાલ પ અંતર ·॥ श्रीदेवानन्दसूरिकृतं सप्ततत्त्वप्रकरणम् ॥ (४३) एआणि सत तत्ताणि बंधंतभूआणं पुण्णपावाणं विभिन्नत्तविवक्खाए नवावि भण्णंति ॥ संखेवेणं वित्थ- रेण वा तेसिं अवबोहे सम्मन्नाणं ॥ ॥ सिरिदेवानन्दसूरिरइयं सत्ततत्त- पगरणं संमत्तं ॥ -*- બંધતત્વમાં સમાવેશિત કરેલાં પુન્ય અને પાપને જાદાં ગણીએ તે ઉકત સાત ત ને બદલે) નવતો પણ કહેવાય છે. સંપે કે વિસ્તારે તે તત્તને અવધ થે તે સમ્યગજ્ઞાન કહેવાય છે. ૫ શ્રીદેવાનન્દસૂરિ રચિત સપ્તતત્વપ્રકરણ શબ્દાર્થ સમાપ્ત 88888888888888OBERBAR ॥श्री गुर्जरभापानुवादविभूपितं ।। ॥ कलिकालसर्वज्ञ-भगवत्पाद-श्रीहेमच. न्द्राचार्य-श्रीदेवानन्दसूरिप्रणीतं ॥ PR0888 ॥ सप्ततत्वप्रकरणयुगलम् ॥ MBE8888888BBREF888FCa

·A
మెగా
లెనలైనా
అ
బలవనలు
చెన్నా
2
Banda
రంతmanaanamaamaname
॥ संस्कृतप्राकृतभाषामयः ॥
IⅡⅡⅢⅡⅡⅡⅡⅠTT: ||
॥ भाषानुवादसमलवृतः
॥ श्रीनवतत्त्वसाहित्यसङ्ग्रहः॥
OQత ధాతువుథందు రంగం
': ||
అలనాతనతనలను తన
బనానా Raily
er
ra
ਦ
Suri. Prakash Priting Press
గానాల
ఆపలపులు లైన వలన
ner

·ક્ષક | શ્રીમવિનયની| || શ્રીનવંતરવરતવન | (વાઘહિ છો.) was aa ઋwટ્ટaas se R | પરિરિા . (૨૨) છે ( દુહા.) શ્રીઅરીહંતના પાય યુગલ, પ્રણમી પરમાણંદ નવતરવ વિવરણ કર્યું, જે ભાખ્યા વીર જિર્ણોદ. | ૧ | નવનિધાન ચક્રવ- તિના, જિમ ધન પાર ન હોય; તેમ નવ તત્ત્વ વિચારનો, પાર ન પામે કેય. | ૨ | નવ નંદે નવ ડુંગરી, કનક તણી જલ નિધ, તેમ નવ તત્ત્વ વિચારણ, રાખે હઈડા સનિધ. I 3 li ચિવા નવ ઐક છે, લોક નાલ બ્રહ્માંડ મુખ મંડળ કંઠે ધરે, તવ નવનીજ (ત) પિંડ. પઝા નવ વાડ રક્ષા કરો, બ્રહ્મચર્ય નિજ, બ્રહ્મ, તિમ નવ તત્વજ રાખજો, વિનય મૂલ જિન ધર્મ, ૫ , (પા.)શ્રીપાસ જિનેશ્વર પ્રદ્યુમી પાય, સદગુરૂ દાનત સુપસાય, નવતત્વને કહું વિચાર, સાંભલજે ચિત્ત દઈ નરનાર ૧ જીવ અજીવ,-પુણ્યપાપજ-જેય, આશ્રયસંવર-નિર્જરા હોય; બન્ય, મોક્ષ-નવ તત્વ એ સાર, હવે કહું એને વિસ્તાર. જરા જીવ- તવ ચેતન લક્ષણ જાણુ, ચઉદ ભેદ એના પરમાણુ અજીવ, અચેતન લક્ષણ જોય, ચાર ભેદ એના પણ હોય. / ૩ પુરા ક શુમ કમને સંચ, બેતાલીસ ભેદે તેને સંચ, પાપ કર્મ અશુભ કર્મને ઉદે, બાશી ભેટે જિનવર વદે # ૪ + આશ્રવ ·(૨) ને નવાઈ . ૪ (૨૩ ) I તત્વ કર્મ આવવાને ઠામ, બેંતાલીશ ભેદે તે તામ; સંવર તત્ત્વ આશ્રવ રંધો, સતાવન ભેદે સંતવ્યો. . પ . નિરા તત્વ અપાવે તામ, બારે ભેદે અભિરામ; બંધ તત્તવના ચાર પ્રકાર, દેવ ના તિરિ નરક વિચાર. | ટ | મોક્ષ તત્તવ કર્મ ક્ષય કરી જાય, નવ ભેદે તેજ કહેવાય; બસે છેતેર ભેદ વખાણ, શ્રાવક તે જે એહના જાણ. . ૭ ! (જીવતત્ત્વ.) ચેતન લક્ષણ એક પ્રકાર, ત્રસથાવર દેય વિધ સાર ત્રણ વિધ પુરૂષ સ્ત્રી નપુંસકે, સુર નર તિરિ નારકી ચો થાનકે | ૮ ! પાંચ પ્રકારે જીવજ કહું, એકેદ્રિ બેઇદ્રિય બેઇદ્રિય લહું; લહું તેઈન્દ્રિય ચોરેંદ્રિય સાર, પંચેંદ્રિયના બહુ પ્રકાર, ૯ | ષડુ વિધ પૃથ્વી અપ તેઉકાય, વાયુ વનસ્પતિ છઠ્ઠી ત્રસકાય; પાંચસે ત્રેસઠ ભેદે જીવ, જિનવરજી ભાખે સદીવ | ૧૦ | બે ભેદે એકેદ્રિય ય, સુક્ષમ બાદર એ બે હોય; સંજ્ઞી અસંજ્ઞી પંચંદ્રિય કહ્યા, ગુરૂ વચને આગમથી લહ્યા . ૧૧ બેઈદ્રિ તેઈદ્રિય સાર, ચઢિ એ સાત પ્રકાર એ સાતે પર્યાપ્ત કહ્યા, સાતે ઈમ અપર્યાસી લહ્યા. ૧રા પર્યાપ્ત તે કહીએ જેહ, પર્યાપ્તિ પૂરી કરે એહ અપર્યાપ્ત પૂરી નવી કરે, ચોથી પર્યાસિ કીધા વિણ મરે ૧૩ I એ છે જી. વના ચાર પ્રકાર, ધારે સમ્મદિઠ્ઠિ નરનાર; જીવ જાણ્યા વિના સમકીત નહિ, એવી વાત જિનવરે કહી. ૧૪ હવે કહું પર્યાપ્તિ જ્ઞાન, જેણે દ્વારે આવે વિજ્ઞાન, સંસારી જીવને પર્યાપ્તિ કી, સિદ્ધ છવને પર્યામિ નડિ. પા આહાર પર્યામિ પહેલી પણ, શરીર પર્યાપ્તિ બીજી વખાણ ઇંદ્રિય પર્યાસિ ત્રીજી કહી, સોસ એ ચિથી લડી. ૧૬ ભાષા પર્યાપ્તિ પાંચમી સહી, મનઃ પર્યામિ છઠ્ઠી લહી; એકેંદ્રિયને પર્યાતિ ચાર, આહાર શરીર ઈદ્રિય ઉદાર. # ૧૭ છે શ્વાસ એ ચારે જાણ, વિગલેંદ્રિયને પાંચ પ્રમા, પાંચમી બા તે વધી સાર, સંજ્ઞીને મનનો વિ- આર. ૧૮ એકદિને ચાર પ્રાણ, ક્ષત્રિયને કાય- બલ ન માર અને આઉખા, પ્રાણ ચાર એમજ ઓળખે.

·છે તે માત્ર કૃતં નવતરવરતવન / (3) - પાંચ પ્રાણું, સનઅલ વચન છે ૧૯ / પ્રાણુ ષ બેઈદ્રિયને હય, સ્પર્શ રસ ને કાયબલ હોય વચન બલ ધાસ આયુ જાણુ, ભાખ્ય સિદ્ધાને એજ પ્રમાણુ તારા તેઈદ્રિયને સાતજ પ્રાણ, પશેરસનધ્રાણે કિ જાણકાય વચન બલ શ્વાસ, સાતમ આયુ ભાગે તાસ છે ૨૧ પ્રાણ આઠ ચઉરિન્દ્રિયે હય, સ્પર્શાસનવ્રાણ ચક્ષુ જેવ; તનુબલવાગબલ જાણે એહ, શ્વાસોશ્વાસને આયુ તેડ. I રર ! પાંચે ઈન્દ્રિય તે કાયબલ જાણ; શ્વાસોચ્છવાસ અને આઉખે, સંજ્ઞી અસંજ્ઞી નવ દશ ઓળખ | ૨૩ | જીવતે જે પ્રાણજ ધરે, પ્રાણ વિના તે નિચે મજે નર જીવના પ્રાણજ હરે, તિર્ણહિંસા (તે) નરકે સંચરે . ર૪ (અજીવતત્વ) ધર્મ અધર્મ અને આકાશ, ત્રણ ત્રણ ભેદ એના પરકાશ; ખંધ, દેશ અને પ્રદેશ, દશમે કાલ કહે સવિશેષ, ૨૫ | ચલણ સહાય ધમોતિકાય, અધર્માસ્તિકાય તે સ્થિર સહાય, અવકાશ લક્ષણ આકાશ કહે, ગુરૂપસાય આગમથી લ. ર૬ કાલ તે જે સમયાદિક જાણું, હવે કહું તેનું પ્રમાણ, અસંખ્યાત સમયે આ વલીકા જોય, કડી એક સતસક લખ હોય. | ર૭ | સોતેર સહસને બશે સેલય, એટલી આવલિકાએ મુહૂર્ત હોય; ત્રીશ મુહૂર્ત દિન રાત્રી જાય, ત્રીશે દિવસે માસજ થાય. ૨૮ બારે માસે વર્ષજ ગણે, પાંચે વર્ષે જુગ ઈમ સુણે વશ જુગ સે વર્ષનું નામ, કાલ અસંખ્ય એણી પરે જાણુ. | ૨૦ | પુદગલના તે ચાર પ્રકાર, બંધ, દેશ, પ્રદેશ એ સાર; ચે ભેદ તે પર- માણુઓ; ખંધ, દેશ, પ્રદેશથી જુઓ. (જુદો) i ૩૦ એ ચઉદ ભેદ અજીવના જાણ, સમ્મદિદ્ધિ તે કરે પ્રમાણ; (પુણ્યતત્વ) હવે નવ વિધ પુણ્યના સાર, ઉપાર્જવાને કહું વિચાર. / ૩૧ / દાન માટે ઉત્તમ અન્નદાન, બીજે પુણ્ય પાણી પ્રધાન; થા. નક પુય તે ત્રીજો સહિ, શય્યા પાટ તે શું ગ્રહી. ૩૨ વસ્ત્ર દાન દીજે શીતકાલ, પુણ્ય ફલે મનોરથ માલ; મન પુર્ણય વચ પુરૂય કય પુષ્ય જા, નવમે નમસ્કાર પર ૨ વખાણ. tal ·| નવેતર પરિશિષ્ટ. નં. (૨૨) છે : - એ નવ પુણ્ય ઉપજવાના ઠામ, તેહનાં કહ્યાં જુજુઆ નામ; પુણ્ય જોગવવાને કર્યું પ્રકાર, બેતાલીશ ભેદે તે સાર. ૩૪ i સાતા વેદની સુખ જેહથી થાય, ઉંચ ગોત્ર પૂર આસન લહેવાય; મનુ ખ્ય ગતિ મનુષ્યાનુપૂરવી, ગતિ જાતે નહિ ભુલો ભમી. / ૩૫ / દેવગતિ દેવાનુર્વિ જાણુ, પંચેંદ્રિય જાતિ પ્રમાણ; દારિક શ રીર મનુષ્ય પતયચ, ક્રિય દેવતા નારકી સંચ. I ક૬ આહા- રક ચઉદપૂવિને હોય, તેજસ આહાર પચાવે સેય; કાશ્મણ તે કેદાળારૂપ, દારિક અંગોપાંગ સ્વરૂપ. / ૭ : વૈશ્યિ અંગે પાંગ થયું, આહારક અંગોપાંગજ ભણું; વજી રૂષભ નારા સંઘ- યg, જિનજીનાં એ સાચા વયણ. ૩૮ વા કહેતાં ખીલી જાણ, રૂષભ તેહ પાટેજ વખાણ નારાચ બહુ પાસે મર્કટ બંધ, પ્રથમ સંઘયણ એણે પરે સંધ. | ૨૯ / વાઢિંચણથી જમણે ખ, દાહિણ ઢિંચણથી ડાબે ખભે મસ્તક અંગથી પલાઠી અંત, જમણું ઢિંચણથી ડાબે ઢિચણ જંત. Iron સમરસ કહિએ સંસ્થાન, ચિહું ભાગે એ સરિખે માન, શુભ વર્ણ રાતે ળિાદિક કહ્ય, શુભ રસ તે મધુરાદિક લો જરા શુભ ગંધ કપુર ચંપાદિક જેહ, શુભ સ્પર્શ સુંવાલે તેહ અબુરૂ લઘુ ભારે હળવું નહિ, પરાઘાત તે અન્ય સહે (જીપે) નહિ. I ૪૨ || શ્વાસ સુખે લેવાય, એવી શમે તે એ કહેવાય; આપ તે સુર્યની પરે, ઉદ્યત તે અજવાળું કરે. ૪૩ નિર્માણ કર્મ તે સૂત્રધાર, અંગોપાંગ રૂડા આકાર, રૂડી ગતિ હંસ સરીખી જાણુ, ત્રસ શક્તિ ચાલવાની આણ. ૪૪ . બાદર આવે દષ્ટિગોચરે, પર્યાપ્ત પર્યામિ પૂરી કરે પ્રત્યેક શરીરે એકજ જીવ જય, સ્થિર નામે અંગોપાંગ નિશ્ચલ હોય. ૪૫ ગુમ નાભિ ઉપરી રુ ભાણે, સુભગ તે લેકને સેહામણું, સુસ્વર બેલે મીઠે રે, આય વચન જે પ્રમાણુજ કરે. ! કદ !! જય કર્મ જેનો જસ બોલાય, સુર નર તિરિ આવું બંધાય; તીર્થકર નામ કમ જે જાણ, એ ભેદ બે તાળી પુય પ્રમા If ૪૭ II (પાપ-દુહા-) .

·॥ श्री भा० कृतं नवतत्त्वस्तवनम् ।। () કે ચોથું તત્વ હવે સાંભળે, પાપ તણે ઉદય એહ ખ્યાશી ભેદ જિનવરે કહ્યા, મન (તિ ) શું ધારે તેહ. / ૪૮ મે મતિ શ્રુત અવધિ મન:પર્યવ, કેવળ જ્ઞાન એ પંચ, આવરણું ઢાંકતાં હોય તે, પાપ તણું ફલ સંચ. | ૪૯ | (ચે પાઇ) દાનાંતરાયે દાન ન દેવાય, લાભાંતરાયે લાભ નવી થાય; ભેગોતરાય છતે ભેગ વિગ, ઉપભેગાંતરાયે નવી નવી યોગ છે ૫૦ હવે કહું તે વીર્ય અંતરાય, બળ પરાક્રમ નવી ફેરવાય; ચક્ષુ દર્શનાવરણે નેત્ર નવી હોય, અચક્ષુ દર્શનાવરણે ઈંદ્રો બલ નવી જોય, પ૧ અવધિ દર્શનાવરણે અવધિ નવી નીપજે, કેવલ દર્શનાવરણે કેવળ ન સંપજે સુખે જાગે તે નિદ્રા જોય, ક જાગે તે નિદ્રાનિદ્રા હેય. પર બેઠા નિદ્રા આવે જેહ, પ્રચલા નિદ્રા કહીએ તેહ, વાટે ચાલતાં ઉંઘતે જાય, પ્રચલા પ્રચલા તે કહેવાય. પ૩ નિદ્રા માંહે કરે સર્વ કામ, થીણુદ્ધી નિદ્રા તેહનું નામ; નીચ ત્ર તે નીચી જાત, અસાતવેદની પાસે ઘાત. 1/૫૪ મિથા જે માને કુદેવ, કુધર્મ કુગુરૂની કરે સેવ; હલ્યા ચાલ્યાની શક્તિ ન હોય, થાવરપણું તે કહિએ સોય. ૫ ૫૫ દષ્ટિ ગોચરે ન આવે છવ, તેહ કહીએ સૂક્ષમ સદીવ; પર્યાપ્તિ પૂરી નવી હોય, અપર્યાપ્ત તે કહીયે સેય. ; પ૬ / એક શરીરે જીવ અનંત, સાધારણ તે કહીએ જંતદાંત હાડ અંગ હાલે ઘણે, પાપ ઉદય તે અથિરજપણે. | પ૭ | નાભી ઉપર પાડુઓ આકાર, અશુભ પણું તે પાપ પ્રકાર મુંડા બોલે લેક સહુ કેય, દુર્ભાગ્યપણે તે સહિ હેય. ૫૮ / સ્વર બેલે જે અસુહામ, પાપ ઉદય તે સ્વરપણે; વચન ન માને જેહનો કેય, અનાદેય વચન એજ હેય. ૧૯ મેરૂડું કરતાં જસ ન બેલાય, અપજશપણું તેહિજ કહેવાય; નરગતિ નરકાનુપૂર્વિ, નરક આયુ એ પાપ અનુ- ભવી + ૬૦ | ક્રોધ, માન, માયા, લેભજ જાણ, સંજવલને એ પક્ષ પ્રમાણુ ક્રોધ, માન, માયા, લોભ વિચાર, પ્રત્યાખ્યાની માસજ ચાર. . ૬૧ ક્રોધ, માન, માયા ને લેભ, વરસ એક લગે

·| નવતર પરિણમ. નં. ર ( ર ) ||
એહને ઘેલા, અપ્રત્યાખ્યાની એ કહેવાય, પાપ ઉદય ત્યારે નવી
જય. દર ફોધ, માન, માયા ને લેભ, જીવિત લગે એ.
હજ ભ; અનંતાનુબંધી એહિ જ ચાર, પાપ ઉદયે રેલે સંસાર,
Hd ૬૩ | હાસ્ય રતિ અરતિ ભય શોક, છઠ્ઠો તે દુગછા થેક;
પુરૂષ સ્ત્રી નપુંસક વેદ, ગતિ તિર્યંચ એકસઠમો ભેદ. આ ૬૪ /
તિરોચની અનુપવુિં જાણું, એન્દ્રિય તે પાપ પ્રમાણ, બેઈદ્રિય તે.
ઈદ્રિય સહિ, ચારિદ્રિય તે પાપપ્રકૃતિ કહી. / ૬૫ | કુત્સિત
ગતિ રાસભની જાણ, ઉપઘાત પડઝભી નાણુ વર્ણ, ગંધ, રસ,
પર્શ વિચાર, એ પામે તે અશુભ અસાર. ૬૬ાા પાટે, બેહુ દિશે
મર્કટબંધ, રિષભ નારાચ સંઘયણ સંધ, બિહુ દિશી મર્કટ.
બંધ ખીલી નહિ, નારાચ સંઘયણ એ વાતજ કહી. // ૬૭ છે
એક દીશી મર્કટબંધજ હોય, અર્ધ નારા સંઘયણ એ જોય,
કીલિકા ખીલી વળી જોય, છેવટે સંધી લગાડી હેય. I ૬૮ /
નાશિ ઉપર રૂડે લો, નિગહ સઠાણ ઈણ પરે લો. નાભિ
નીચે તે રૂડ જાણુ, ઉંચે ભુંડો તે સાદિ સંઠાણ. / ૬૯ | વામન
સંઠાણ એણે પરે જોય, મસ્તક ગ્રીવા હાથ પગ હેય, કુર્જ
પુંઠ ઉદર અસાર, એકાશીમે પાપ વિચાર. | Go ! સઘળાં
અંગોપાંગ કુરૂપ, હંડકન એ કહ્યું સ્વરૂપ, બાશી ભેદ તે પાપના
જેય, સમ્મદિઠ્ઠી તે છાંડે સેય. II૭૧ (આશ્રવતત્ત્વ-દુહા.)
શ્રીજિનવરજી એ ભાષિયા, પ્રશ્નવ્યાકરણ મઝાર, પાપ આવે જેણે
થાનકે, તેહના પંચ પ્રકાર. ૭૨ા ભેદ બેંતાલીસ જે કહ્યા, સૂત્ર
માંહિ વિસ્તાર સપકિત ધારી તે સહિ, જાણે એ વિચાર, I sai
(પાઈ) ઈન્દ્રિય પાંચ તે જિનવરે કહી, પાપ આવે તિણે કરી સહી
કોય, માન, માયા, લોભ એ ચાર, પ્રાણાતિપાત જીવને સંહાર,
છે જ કૃપાવાદ જૂઠો ઉચ્ચરે, અદત્તાદાન તે ચોરી કરે, મિથુન
જે પ સેવ, પશ્ચિડ ઉપર મન નિત્યમેવ. ૭૫ | મન,
વચન, કાથાના ગ, ધારીત વતાવે લોગ, કાયા અજયણાયે

·॥ श्री भा० कृतं नवतत्वस्तवनम् ॥ (૭) વાવરે તેહ, કાયિકી ક્રિયા કહીએ એહ. ૭૨ // હલ, ઊખલ, ઘરટી, દાલ, અધિકરણ ક્રિયા એહિ જ ચાલજીવ અજીવ ઉપર કરે રીસ, પાસિયા કિયા તે નિશદિસ ! ૭૭ | પરિતાપની ક્રિયા તે પરે, પર આપણને પીડા કરે, પ્રાણાતિપાતકી જીવને નાશ, આરંભીયા કરસણ પ્રકાશ. તે ૭૮ અનેક પદાર્થ ઉપર મમતા સહી, પરિગ્રહીયા કિયા તે કહી, માયાવત્તિયા ક્રિયા જાણ, પરની વંચના કરે અજાણ. 9 / મિથ્યા દર્શન વત્તિયા દેવ, કુગુરૂ કુદેવની કરે સેવ; અપચ્ચખાણું પચ્ચખાણ નવી ધરે, સ્ત્રી પ્રશંસા દષ્ટિકી કરે. . ૮૦ છે પુષ્ટિકી ક્રિયા ઈમ ઉચરે, ભલે ભુપે દેખી રાગ દ્વેષજ કરે, પાયિા કિયા તે કહેવાય, કીણ હીકની વસ્તુ દેખી ન જાય. ૮૧ | સામતવણીયા ક્રિયાપા- તકી, ઠામ ઉઘાડાં રાખ્યા થકી, સત્થીઆ અન્ય પાસે શસ્ત્ર ઘડાય, સાહથ્રિયા પતે શસ્ત્ર કરાય. ૮૨ | જીવ અજીવ વિષ્ણુ અને શાય, આણવાણિયા કિયા કહેવાય, વિચારણીયા ક્રિયા તે જાણું, જીવ અજીવ વિદ્યારે આણ. ૮૩ . જમતાં ભાણામાં માખી મારે, અણુભગ કિયા તે ઘરે, જીણુ કીધે લેકમાં ભુડે થાય, અણવખ ક્રિયા કહેવાય. ! ૮૪ | અન્ય પાસે જે પાપ કરાય, અન્નાયેગા ક્રિયા લગાય; ઘણુ જણને મન એકી જ થાય, સામુદાયિકી ક્રિયા કહેવાય. ! ૮૫ | મિત્રાદિ અર્થ જે કરે કર્મ, પિજજવત્તિયા એને મર્મ, અણુબેલે ક્રિયા બંધાય, કેષવત્તિયા તે કહેવાય. ૧ ૮૯ ઈપથકી ક્રિયા વિચરતા જોય, પચવિશમી ક્રિયા લાગે સેય, ભેદ બેતાળીશ આશ્રવના કહ્યા, ગુરૂવચને આગમથી લહ્યા. ૮૭ | (સંવત-દુહા) ભેદ વિશ સંવરના કહ્યા, ઠાણાંગ સૂત્ર માઝ.૨, ભે સત્તાવન પણ કહ્યા, ગ્રંથાંતરથી વિચાર. / ૮૮ | ભેદ સત્તાવન હવે કહું, સંવરના મન શુદ્ધ પાળે પ્રેમશું, તે ઉતરે ભવ પાર. / ૮૯ (ચોપાઈ ધુંસર પ્રમાણે જુએ છે, ઈસમિતિ કહીએ તે સાવધ જગ સાર;

·1 જ પરિસક એ કહેવાય છે ૧૪૩ | સમતિથી નવી ડાલ જેહા (૮) I Rારવરિશgs, નૈ, ૪ (૨) ટાલી નિરવ ઉરચરે, ભાષાસમિતિ ઈtપરે ધરે. જે ૯૦ + દેવું રહિત જે લીયે આહાર, એષણા સમિતિ કહીયે સાર; લેતાં મૂકતાં જયણા કરે, આદાન નિખેવણા ચિત્ત ધરે. ૯૧ જીવ જ. તન કરી પર, પરાઠાવણિયા સમિતિ ઈમ સ્તવે, મન સાથે નવી કરે પાપ, મન ગુપ્તિ તે ઈણી પરે થાપ. ( ર ા સાવદ્ય વચન તે બેલે નહિ, વચન ગુપ્તિ તે કહીએ સહિ સંવરી રાખે આપણી કાય, કાય ગુપ્તિ તે કહેવાય. ! ૯૩ આરંભ ન કરે ભૂખે રહે, સુધા પરિસહ ઈણી રે સહે, કાચું પાણી ન પીએ લગાર, તૃષા ખમે તૃષા પરિસહ સાર. ૯૪ / શીત પરિસિહ શીતજ ખમે, અગ્નિ ન વાંછે કાયા દમ, ઉષ્ણુ પરિસહ લાગે તાપ, સ્નાન ન વાંછે કહિએ પ. | ૫ | ડાંસ માંખ પરિસહ સહી, ડાંસ માંખ ઉડાડે નહિ; વસ્ત્ર અછતે વસ્ત્ર વાંછે નહિ, અચેલ પરિસહ કહીયે સહી. ૯૬ / અરતિ પરિસહ મન ઉગ, સ્ત્રી દેખી આણે સંવેગ, ચય પરિસહ વિહારજ કરે, સંકટ સહે મન ધીરજ ધરે. ( ૯૭ સજઝાય ભૂમી ડોલે નહિ, નિસિહિયા પરિસહ એહજ સહિ, રૂડે ભુંડે સ્થાનક નવી કહે, શય્યા પરિ- સહ નિશદીન સહ | ૯૮ | કડવાં વચન અહિયાસે જેહ, આ- કેશ પરિસહ કહીએ તે મારતાં ક્ષમા સર્વદા કરે, કોઇ પરિ- સહ ઈર્ણપણે સહે. || ૯૯ II ભિક્ષા માગતાં ન કરે અભિમાન, યાચના પરિસહ ઈવિધ જાણ અણલાધે દીનજ ન થાય, અલાભ પરિસહ તે કહેવાય. In ૧૦૦ રેગ આવ્યે આષધ નહિ કરે, રોગ પરિસહ એ પરે ધરે; ડાભ તૃણને ફરજ સહે, તૃણ સપરિસહ ઈવિધ કહે. એ ૧૦૧ / શરીરને મલ ઉતારે નહિ, અપરિસહુ એ કહીએ સહી આદર દેખી ન કરે અભિમાન, સત્કાર પરિસહ જ જાણ ૧૦રા ભણ્યાગણયાનો ગર્વ નવી કરે, પ્રજ્ઞા પરિસહ એ પરે ધરે; ભણતાં ન આવડે તવ દીન ન થાય, અ- 3 સમતિ પરિસ કહી તેહ, એ બાવીશે પરિસહ કહા, ગુરૂ

·॥ श्री भा० कृतं नवतत्त्वस्तवनम् ।।
સત્ય સાચે
વચને આગમથી લડ્યા છે ૧૨૪ | પ્રતિ ક્ષમા જે કોઇ નવી
કરે, માર્દવાપણું તે અભિમાન ધરે, આજીવપણું કપટ નવી કરે,
સરળપણાને ચિત્તજ ધરે છે ૧રપ છે મુક્તિ તે લેભને પરિહાર,
તય દુદે કો સાર સંયમ સત્તર ભેદે આણ,
બેલે તે જાણ છે ૧૬ | જીણ ક્રિયાએ કર્મ લાગે નહિ, શા-
ચપણું તે કહીએ સહિ; અકિંચનપણે ધન ન રખાય, નવ વાડ
સહિત બ્રહ્મચર્ય કહેવાય ૧૭ દશવિધ યતિધર્મ કહે
સાર, ચાલીશમે એ રાંવર દ્વારા પ્રથમ નિત્ય ભાવના કહી.
બીજી અશરણ ભાવના લહી, ૫ ૧૦૮ ઈ સંસાર ભાવના ત્રીજી
જાણ, ચેથી એકત્વ ભાવના પ્રમાણ, પાંચમી અન્યત્વ ભાવના
સુણે, અશુચિ ભાવના છઠી મુણે ૧૦૯ આશ્રવ ભાવના
કહી સાતમી, સંવર તાવના લહીએ આઠમી નવમી નિર્જરા
ભાવના માન, દશમી લેક ભાવના જાણ. | ૧૧૦ / બાધિ ભા-
વના અગ્યારમી કહું, ધર્મ ભાવના બારમી લહું (બાર પ્રકારે
ભાવના કહી, પાંચ પ્રકારે ચારિત્ર લહી) સામાયિક ચરિત્ર પહેલે
કો, છેદો પસ્થાપનીય બીજો લૉ છે ૧૧૧ પરિહાર વિશુદ્ધિ
ત્રીજે જાણુ, સૂમ સંપરાય ચે વખાણું યથાખ્યાત ચારિત્ર
પાચમે કહ્ય, સંવર ભેદ સત્તાવન લો. [ ૧૧ર સત્તાવન
ભેદે સંવર દ્વાર, શ્રાવક તે ધારે નિરધાર; છ ભેદે તપ બાદાજ
કહ્યું, (નિઝરત) છ ભેદે અત્યંતર તપ લા. I ૧૧૩
બારે લેટે નિર્જરા સાર, પાલે તે ઉતરે ભવ પાર; અણસણ છઠ
અઠમાદિ કરે, ઉદરી પેટ પુરે નવી ભરે. / ૧૧૪ ૫ વૃત્તિ
સઍપ કા એ માર, સચિત્ત દ્રવ્યનો કરે પરિહાર; રસત્યાગ જે
આબિલ કરે, કાયકલેશ આતાપના કરે. મેં ૧૧૫ . અંગોપાંગ
સંવરીને રહ્યા, સંલીન તપ તે ઈણ પરે કહ્યા; દૂષણ લાગે પ્રા-
યશ્ચિત કરે, જ્ઞાન ગુરુનો વિનયજ કરે. ૫ ૧૪૬ / ગુરૂને આ
આપે આહાર, વૈયાવચ્ચ તય કહીયે સાર; મન વચન કાય રાખી
ઠાય, પંચ પ્રકારે કરે સઝાય. / ૧૧૭ | શુકલ ધ્યાન ધર્મ ધ્યા-

·(૨૦) 1 નવરાશિ . ( ર ) ! નજ ધરે, કરમ ખપાવવા કાઉસ ક ારે પ્રકારે નિર્જરા કહી પાંચમે અંગે ગુરુ સુખથી લહી લે છે (તત્વ કે પ્રકૃતિ બંધનો એહિજ પર્યાય, રૂડો પાડુઓ હોય સ્વભાવ સ્થિતિ બધી હોય કર્મની જેટલી, તે સહી ભોગવી તેટલી. | ૧૧૯l અનુ- ભાગ રૂપ રસ કેળવે, પ્રદેશ કનાં દળ મેળવે, એ બંધના ચાર પ્રકાર, ટાળે તે પામે ભવપાર, ૨ | અથવા બંધ તત્વ ગં. ભીર, સૂક્ષ્મ છે પણ તેને સાર, કહિૐ કરવા પર ઉપગાર, બંધતત્વના ચાર પ્રકાર. ૧૨૧ !! એણી પરે મેલે જીવ કમ બંધ, જીમ એકઠા કર્મ કુલને ગંધ, તિલને તેલ જીમ છે એઠાં દુધ પણ જીમ સબ સામટા ને દરર વિણે પરે જીવ મિશ્ર છે કર્મ, લેક દેવ કહે છે તે કઈ ક ભલે સુખ દુ:ખ સહે વેર ભાવ છે પણ એકઠા રહે. ર૩ ઈએક થાએ કબ લવંત, કાંઈક જીવ કરે તસ , જી નો એહવે ઢાળ, એક એકને ખાળે તત્કાળ | * * * \ :બંધના ચાર પ્રકાર, પ્રકૃતિ સ્થિતિ રસ પ્રદેશ કાર, પ્રકૃતિ કહીએ રd સ્વસાવ, સ્થિતિ રહેવું આઉબાનો ભાવ. . . . કડો મીઠો રસ આ નુભાગ, પ્રદેશ ભેદે દલ એ લાડ, સોહકને તે બંધ, અથવા વૈદ્ય ગુટિકા સંબંધ. I ૬ કઈક વધે વાટી ઓષધિ, બાંધી ગુટિકા નવ નવ વિધિ; તે તણે બંધ એ ચિ: ભેદ, પહેલે પ્રકૃતિ કહું તે છેદ. ૧૨૭ કે, ગેળ તે હરે તાવ, કોઈક કરે સબલાઈ ભાવક એક ને દી તાપ, એક કોઢને ટાળે પાપ ૧૨૮ ક ગાળી છે ! તાર, રોક ફરસ જલે. દરને વાસ; એક ગોળીથી રા' જ જ, કે વિવારે પિતને રિલા વાય; પ્રકૃતિ સભા : છે. બીજી સ્થિતિ આયુ ઈમ ધરે, દિન પદ સ ? ' , -, દિ ગુગ નવી લહે. ૧૩ 1 ગ્રી : કીન' '. ટી બારી મ- પુરી તે પ્રદેશ ; -. નીના માન I ૧૧ : ઈ દહન -1 : લઈ બધે કર્મ, .

·॥ श्री भी कृत नवतत्त्वस्तवनम् ।। 8) } જ્ઞાન દર્શન ચારિત્ર આવરે, વારે સુખ દુઃખ અનુસરે. ૧૩રા , પ્રાચે તે પ્રકૃતિ બંધને કહ્યું, પ્રકૃતિ વકર્મ સ્વભાવ સંગ્રહે; બીજી સ્થિતિ રહેવાનું રાય, વાણ દર્શના વરણ વેદની અંત- રાય. ! ૧૩ તિસ કેડીકેડી સાગર વિશાલ, તેત્રીશ સાગર આયુને કાળ; વશ છેડાડી નામ ગોત્રનું આય, સિત્તેર કેડા- કેડી મોહિની કહેવાય, in ૧૩૪ / જધન્ય વેદની મુહુર્ત બાર, નામ ગોત્રને આઠ વિચાર સ્થિતિ છેડી બીજા કર્મતણ, અંતર મુહુર્ત પ્રમાણ લઘુ ગણી. / ૩પ ત્રીજું અશુભ કર્મ રસ લિબ, શુભ કર્મ રસ સાકર ટીંબ; કર્મતણે દળ ચોથે પ્રદેશ, એકઠા રહે હલવા લવલેશ. ૨૩૬ / સેવન આવળિસમ શુભ કર્મ, લેતુ સમાન લટએ અશુભ કર્મ બંધતત્વ એ ચાર પ્ર- કાર, મત બાંધે કઈ નરનાર. ૧૩૭ || (એક્ષતત્વ.) મોક્ષ તત્ત્વ નવમો એ દ્વાર, તેહ તણે હવે કહું અધિકાર; સકલ કર્મ તણે ક્ષય કરી, જીવ રહે તીડા સુખ અનુસરી. [ ૧૩૮ ૫ લો- કાગ્રભાગે તે રહે, નાસ્તિક હોય તે નવી સહે, તેહને મેક્ષ થા- પવા ણ, પહેલે ભેદ કહ્યો ત્રીભવન ઘણી / ૧૩ / (છતે પદ મોક્ષજ છે સહી, આકાશ કુસુમની પરે નહીં,) મેક્ષ પદા- રથનો એહ રાતે, એક પદ નાપ માટે છે છ; જે જે એક પદ તે છે સહિ, જેમ જગજીવની દયા કી ! ૧૪૦ બે પદ નામ પદારથ જેહ, કેટલા સત્ય અસત્ય હાય તે; શ્રીનંદન જીમ હસ્તિ દંત, રાજપુત્રને લક્ષ્મી અંત છે ૧૪૧ / વૃક્ષ કુસુમ અને મૃગ શિગ, એ બહુ શબ્દ છતા સરગંગ; બે શબ્દ નામ અછતા જેહ, શશસિંગ વણા પુત્રજ તેહ, m૪ કુરંગમસિંગને રાસ ભસીગ, પાડે ગાભણે ફરહાસ, આકાશ કુસુમ સંજોગી નામ, એહનો કિહાંય ન દીસે ઠામ ૧૪૩ છે તેમ એક પદ મેક્ષ નિઃસંદેહ, છે નિચે આ ધરીશ સંદેહ; વળી માર્ગ દ્વારે કરી, મેક્ષ પ્રરૂપણ કરૂ તે ખરી. ૧૪ મે બીજો ભેદ મોક્ષને જેહ, કેણ કેણ જીવ લહે પણ તે માનવણે પામે મુગતિ, નામ ·(૨૨) | નવરારિરિ . ર ( ૨ ) વિડુંગતિમાને નહિ મુગતિ. 1 ૧૪પ . પંચેન્દ્રિય કઈક સિદ્ધ થાય, બી તી ચારેંદ્રિય નવી કહાય; ત્રસકાયથી શીવપુર હય, પાંચ કાય પણ ન લહે સે. # ૧૪ વ્ય જીવ તે પામે એહ, અને ભવ્ય જીવ પામે નર તે લહે સવિયા મોક્ષજકાર, અસન્નિયા ન લહે નિરધાર. ૧૪૭ | પાંચમે ચારિત્રે લડે શીવ સુખ, પહિલે ચી, નવી પાસે સુખસમકતના ભેદ છે જે પંચ, પહિલાં ચી. ને નહીં શીવ સંચ. I ૧૪૮ ક્ષાયિક સમીકીત જીવ જે લહે; મેક્ષ પામે તે જિનવર કહે; અણુહારી મુક્તિ જ મળે, આ હારી તે સંસારમાં રેલે, / ૧૪૯ / કેવળ દર્શન શીવ સુખ સહિ ચક્ષુ અચક્ષુ અવધિ ત્રીઠું નહિ; કેવળ જ્ઞાન મેક્ષ સર્વદા, બીજે ચીઠું જ્ઞાન નહિ કદા. / ૧૫૦ | એણે દશ સ્થાનકે પામે મુ. ગતિ, પ્રથમ દ્વારા જાણે એ સુમતિ, છ ગ્રહિત મોક્ષજ સહિ, આકાશ કુસુમપરે તે નહિ. I ૧૫૧ ! બીજે ભેદે દ્રવ્ય પ્રમાણે, મોક્ષ વિશે સિદ્ધ કેટલા જાણ; જીવ દ્રવ્ય સિદ્ધના અનંત, એડવી વાત કહી ભગવંત. / ૧૫ર I સિદ્ધક્ષેત્ર તે કેટલું હોય, સિદ્ધ રહ્યા અવગાહી જોય; અસંખ્યાતમે ભાગે લેકને જાણ, સિદ્ધ રહ્યા એક અનંતા માન, ૧૫૩ સ્પર્શનાદ્વાર એ ચોથે કૉા, સિદ્ધ કેટલે ક્ષેત્ર ફરસી રહ્યા છેત્ર થકી માને નિરધાર, ઝાઝેરી તે ફર્શના સાર. માં ૧૫૪ સિદ્ધને હુવે કેટલે કાળ, તે લાવ્યો છે તીન દયાળ એક સિદ્ધ આશ્રી સાદિ અનંત, સિદ્ધ સર્વ આશ્રી અનાદિ અનંત. In ૧૫૫ II છઠ્ઠી કા અંતર દ્વાર, સિદ્ધિ સિ- માં અંતર રર; સિદ્ધ સિદ્ધમાં અંતર નહિ, સિદ્ધ રહ્યા છે મહામહિં. તે ૧૫૬ ભાગદ્વાર સાતમો વખાણ, કેટલા ભાગે સિદ્ધ રહ્યા જાવ સંસારિ તે સવ. જીવ, અને તમે ભાગે સદેવ ૧૫૭ આઠમાં દ્વાર તો પ્રવ, બિદ્ધ રહ્યા છે કે ભાવ; રાન ઇન છે થિક ભાવ, છત પરિણાનિક ભાવ, ૧૫૮ જીવ ટી અજીવ ન થાય, અજીવ છાટીને છ ન કહાથ; ફાવ્ય ટકીને ભવ્ય હાય, અપ ટળી લત્ય નય, f૧૫૯ 's ·॥श्री भा० कृतं नवतत्वस्तवनम् ॥ (૨૨) પરિણામિક ભાવ એ જાણ, જાણીને સમકિત આણવે સમ- કતી પામે સુખ અનંત, એણપરે લાખે શ્રી ભગવંત ૧૬oll અલપ બહુત્વ તે સિદ્ધ તણા, કિયા થડા ને કિયા ઘણુ નવું એક સિદ્ધ તે છેડા જાગુ, અસંખ્યાત ગુણ સ્ત્રી સિદ્ધ વખાણ. શ્રી સિદ્ધથી પુરૂષ કહ્યા, અસંખ્યાત ગુણ અધિકા લહ્યા, એક સય સિદ્ધ કેટલા થાય, તે પણ વાત કહી જિનરાય. I ૧૬રા દશ નપુંસક સિદ્ધજ જાણ, વીશ હોય સ્ત્રી સિદ્ધ પ્રમાણ, એક આઠ પુરૂષજ કહ્યા, જિનવર વયને આગમથી લહ્યા. ૧૬૩ | બસે છોતેર બોલને સાર, આગમથી કીધે વિસ્તાર, નવતત્વની પાઈ એહ, ભણે ગણે સુખ પામે તેહ. | ૧૨૪ in શ્રી તપા ગચ્છ તણા શણગાર, શ્રી વિજલપ્રભુ સૂરિ ગણધાર; તાસ માટે બિરાજે સાર, શ્રી ઉદયવિજય ઉપાધ્યાય હિતકાર. ૧૬પા તાસ શાસનમાહે શોભતા, શ્રી વિજય પંડિત છતા; તાસ શિષ્ય ભાગ્યવિજયજી એ કહા, એહ બલ સિદ્ધાંત થકી સંગ્રહ્યા ૧૬દા સંવત સત્તર છાસઠે ઉલ્લાસ, નગર પાટણ રહ્યા ચેમાસ ભાગ્ય- વિજયજી એ વિનતિ કરી, સંઘ સમક્ષ સા ચિતમાં ધરી. ૧૯ળા - श्री भाग्यविजयनीकृतं नवतत्त्वस्तवनं ।। ને સંપૂર્ણ * 1

·}
----
તે શ્રી વિનિથ રવિ |
ન હીરો હી
(વિવિધ વિદ્ધ)
પરિશિષ્ઠ નં. ૪ (૨૪).
(દુહા) સરસ્વતીને પ્રણમ્ સદા, વરદાતા નિ ય મેવ મુજ
મુખ આવી તું વસે, કરૂં નિરન્તર સેવ / ૧ / આદીશ્વર અરિ-
હંત નમું, તુગલા ધર્મ નિવાર મરૂ દેવ સુન ચંદલે, એહીજ
મુજ આધાર | ૨ | તાસ તણું પદ યુગ નથી, વર્ણવું તત્વ
વિચાર | ભવિથણ એક ચિત્તે કી, નામ કર્યું હિતકાર | 3 ||
ઇવ અજીવ પુન્ય પાપ જ, સંવર આવિ જેહ છે નિર્જરા બંધ
મક્ષ જે, જનજીએ ભાગ્યા તે ! ૪ દેહના ભેદ છે નવ
નવા, આગમમાં અનુરૂપ / ગુરૂ મુખથી જે સાંભલી, ભાખું એહ
૫ / ૫ |
દાલ ૧ લી છે
(ાલમાં શ્રીનિરાજ આલગ મત લલના) એ દેશી
ઇન લે તે ચરે જાતે લવન, કદ અછવા ભેદ
વિ મનમાં એ વતન મ ર નારીશ પુન્યના ભવિયાણ
ચન પર વવન, બસ એ છે પાપ મનધી રાંવ વવનાં

·|| શ્રી ૦િ #ાં નરતરત્રતા | ( ૫) In ૧ / આશ્રવના બેંતાલીશ ભેદ તે ભાવીયે લ૦, સંવરના સત્તા- વન ચિત્તમાં લાવીયે લ૦ | બાર ભેદ છે નિર્જરા કર્મને નઝર લ, જેહથી પ્રાણી એક્ષરમાણ સુખને વરે લર | ૨ | બંધ તત્વ- ના ચાર તે બંધને તોડીએ લ૦, મેક્ષ તત્વના નવ તે સુખેથી જેડીયે લ૦ | સર્વ મળી નવ તાવના ભેદ તે જાણજે લ૦, બસેને છોતેર મનમાં આણીયે લ૦ | ૩ | તેમાં બાણું અરૂપી ભેદ તે સુખ કરૂ લર, એક ચોરાસી રૂપી કહે તે જિનવરૂ લ૦ | ડુંગર ગુરૂના દષાનથી સુખને અનુસરે ૫૦, વિવેક કહે ભવિ લેક કે ભવસાયર તરે લર | ૪ | ( દુહા) પ્રથમ જીવતત્વના, લેટ કહું હિતકાર # વિવરીને તે વર્ણવું એક એક સુખકાર. છે ? / છે. હાલ રે જી ! (નદી યમુના તીર ઉડે દેય પંખીયાં) એ દેશી. એકે લેટે કો જીવ દુવિધ ભેદે વલો, ત્રણ પ્રકારે જાણ ચઉવિહ કહે કેવલી | પંચ ષટ વિ જ છે એ ભાખીયા, અરિહા જિનવર એહ કે એથી દાખીયા / ૧ / ચેતના લક્ષણ જીવ તે એટલે એક છે, ત્રસ અને બીજે સ્થાવર ઈહાં નહી ખેદ છે સ્ત્રો વેદ પુરૂષ નપુંસક ત્રણે વિધ એ સડી, દેવગઈ મનુષ્ય તિર્યંચ નારકી કહી ને ૨ | પાંચ પ્રકારે ૨ પચેદ્રિય પરખીયે છ પ્રકારે જીવ છ કાયને નિરખીયે છે ઈરિન 9 ભેદે જીવ ધારે તુમ એક મના, આગલે દશ દશ પ્રાણ કહે ત્રિભુવન જના | ૩ | પાચ ઇન્દ્રિય ત્રણ બશ્વાસોશ્વાસ રાખુ, એ દશ પ્રાણને હોય વિવરી કહું પારખું . એકેન્દ્રિય પ્રાણ ગાર છે ઈદ્રિય છે કહા, તેઈન્દ્રિય સાત જાણ ચરિન્દ્રિય આઠ ૪ અસંસી પંચેનિદ્રયને નવ સંજ્ઞો દશ ધાર, એ વિના અવર ન હોય સંદેહ મન વારો હવે એકેન્દ્રિય કરે , બાદર દોય છે, પદ્રિય સંજ્ઞી અસંનિ દોય ભેદે ગ ) | બેઈન્દ્રિય તે ઇદ્રિક શારિદ્રિય જાણો એ રસાને હૈદ હોય છે શુભ મને આ જો પજ અપજ દોષ ગઉદ ભેદ જીવના, ધારો ચિત્તમાં ·(૧૬) // નવતરવિિારને, ૪ (૨૩) If એડકે ભવિજન એક મના હૈ દમ આહાર શરી ઈદ્રિય શ્વાસ વચન સહી, મનની છડી જાણ એકેનિદ્રય ચઉ કહી બિતી ચઉરિં. દ્રિય અસન્નીને હાથે પાંચએ પ સંસિને જાણ વિવેક કહે સાંચ- એ | 9 || (દુહા) જીવ તવ પૂરણ થયો, હવે અજીવ વિચાર | ભિન્ન ભિન્ન કરીને કહ્યું, સાંભળજે નરનાર / ૧ / છે ઢાલ ૩ જીપ (વિરજીરે વચને અમૃતરસ ઝરે) એ દશી. ધર્માસ્તિકાય દેશ પ્રદેશ છે ? તિમ અધર્મારત રે કાય || એહના પણ ત્રણ ભેદ કહ્યારે, એમ આકાશના ત્રણ થાય / ૧ / ભવિ તમે જાણજોરે અજીવ તત્વને? ( આંકણી) એ ત્રણેના નવ ભેદ સુંદરું રે, દશમે ભેદ છે કાલ / બંધ દેશ પ્રદેશ પરમાણુ રે, અજીવના ચઉદ કહ્યા વિલાસ / ૨ ભ૦ ધર્માસ્તિ અથર્મો- સ્તિ પુદગલારે, આકાશ કાલ સુંવિહાણ એ પાચ અજીવ જિન કારે, કહ્યા કહ્યા ત્રિભુવન ભાણ ૩ !! ભ૦ ચલણ સ્વભાવ ધર્માસ્તિકાયને રે, અધમસ્તિ સ્થિર હાણ અવકાશ આપે ! ગલ જીવને હવે પુદગલનાં ચાર વિના ૪ ભ૦ | ખંધ દેશ પ્રદેશ પરમાણું રે, પુદગલના ચાર ભેદ II હવે આવ- લિકા ભેદ તમે વોરે, અસંખ્ય સમય આવેલી મેવ | ૫ | ભ૦ || એક કોડને સડસઠ લાખ છે રે, ઉપર સીતત્તર સહજ જોય છે છા સેલ આવલિકા કરે, એટલી આવલી એક સુહુર્ત હોય ti in ત્રીસ ગુર્ત તે દવા રાત્રી કહીરે, પનર અહો રાની એકજ પટા H પક્ષે એક માસ જ ભાવીયેરે, બારમાસે એકજ વર્ષ ક ભર . એક વર્ષ હવે પ્રર્વ કર્યુંરે, સીતેર લાખ કા વરસ જે ભાવ / છપન સ કેડી રમે માન કર્યું છે, પરવ એટલે વર્ષ થાય - I અસંખ્યાતે પૂર્વે રોડ પોપમ રે, દશ કાડા કેડી સાગર એક I સાગર મ કે કેરી ઉપિલ , અવસર્પી કોડા કેડી છેક I ૯ || ·॥ श्री वि० कृतं नवतस्वस्तवनम् ॥ (૧૭) કાર છે વીશ કેડા કેડી સાગર કાલચક્ર છે રે, કાલ અનેક (નંત) પલ પરાવર્ત જાણ I ડુંગર ગુરૂના પદ શુભ ધ્યાનથી, નિત નિત વિવેક લહે કહાણ || ૧૦ | ભ૦ || (દુહા) પુરય તત્વ તણા કહું, ભેદ બેંતાલીશ જે II એકમના થઈ સાંભ, આણું અધિક સ્નેહ / ૧ / એ ઢાલ ૪ થી છે સાહેબજી શ્રી વિમલાચલ ભેટીયે છે લાલ એ દેશી ) સાહેબજી બેતાલીસા ભેદ પુરાતત્ત્વના છે લાલ, શાતા વેદનીય ઉચ્ચ ગોત્ર સાબ ! સાર મનુષ્ય ગતિ મનુ આનુ- પૂવી છે લાલ, ચાર ભેદ એ યુક્ત. સાર | પુણ્ય તત્વ હવે સાંભળો હો લાલ (એ આંકણી) | ૧ || સા. સુરદુગ પંચેંદ્રિયપણે હો લાલ, પાંચ દેહ મને હાર સા• સા, દારિક વૈકિય આહારકે છે લાલ, અંગોપાંગે યુક્ત ધાર | સા! પુણ્ય || ૨ // સાથે પ્રથમ સંઘયણ સંસ્થાન શું છે લાલ, શુભ વર્ણ શુભ ગંધ ! સાવ ! સાવ શુભ રસ શુભ સ્પ- ને હે લાલ, અગુરૂ લઘુ અદભ સાથે પુણ્ય || ૩ || સારુ પરાઘાત શ્વાસોશ્વાસની છે લાલ, લેવાની જેહની શક્તિ સાI સારા આત૫ ભેદ પચવીસમાં હે લાલ, ઉદ્યોત કર્મ તે વ્યક્ત સા ૪ પુણ્ય | સાવ સુખગતિ શુભગતિ કરે છે લાલ, નિર્માણ નામ (ખ) ગઈ સા સા ત્રણ દશકા દશ ભેદને છે લાલ, આગલ કહું તે સા સા . પ પુણ્યઃ | સા મુર- નર તિરિ આઉખું હે લાલ, તીર્થકર નામ કર્મ સા સા હવે વસ દશકા વર્ણવું હો લાલ, જેથી લહે શિવરામ ! ૬ પુણ્ય | સા. ત્રસ બાદર પર્યાપ્ત લાલ, પ્રત્યેક સ્થિર શુ નામ સાવ ! સાચે સાભાગ્ય નામ કર્મથી છે લાલ, જીવ લહે શુભ ઠામ / સાથે 9 || પુણ્ય || સા, સુસ્વર આદેય સ નામથી હે લાલ, જીવ લહે સુખ નિત્ય સા સા ડુંગર ગુરૂ ૫૮ સેવતાં હે લાલ, વિવેક લહે જગ જીત સાથે ૮ પુય! - ·ર 1 (૧૮) // નવતરવરિશિg. (૨૨) . ( દુહા) પાપ તત્ત્વથી દુઃખ હોય, પામે નરક દ્વાર છે તે માટે ચેતન તમે, મનથી એ નવાર # ૧ છે હાલ ૫ મી (સુરતી મહીનાની એ દેશી) આવ- રણ પંચને તિમવલી અંતરાય, પંચ પંચ નિદ્રા કહી દર્શન ચાર તે ખલખચો નીચ ગોત્ર અસાતા તિમવલી મિથ્યાત્વ, સ્થાવર દશકે આગલ કહે સાંભળો એહ વિખ્યાત છે ૧ | નરકત્રિક અને વલી પણવીસ કષાય, તિરિયદુગ એ કહ્યા ભેદ બાસઠ થાય છે ઇગબિતિ ચઉ જાઈ કુપગઈ ઉઘાત, હેય પ્રાણીને તે સહી નીચ કમ વિખ્યાત છે ૨ / અશુભ વર્ણ અશુભ રસગંધ અશુભ જાણ, ફરસ અશુભ તે કો આગમમાં જગ ભાણ ! પઢમ સંઘ યણ વિના નહી પઢમ સંસ્થાન, બહેતર ભેદ એહ થયા જાણે એને માન | ૩ | સ્થાવર સુહુમ અપજજ સાધારણ અથીર અસુભ દુભગ દસર અનાદેય અપજસ પીર | આગમમાં પાપ તત્વના ભેદ એ ખાસી જાણ, ડુંગર ગુરૂના સેવક વિવેકને નિત્ય કલ્યાણ || ૪ | (દુ) પાપત તે એ કરો, હવે આશ્રવનો કામ પાપ આવે જે જીવને, આશ્રવ એહનું નામ / ૧ / છે ઢાલ ૬ ઠી (થાન્તિજિનેશ્વર કેસર અર્ચિત જગ ધ- રે કે અ. એ દેશી) પાંચ ઈદ્રિય કષાય ચાર કે અવ્રત પણ કહ્યા છે કે અ, ગ ત્રણ ભેદ કે ગુરૂ મુખથી લદ્યારે કે ગુને હવે ક્રિયા છે જેય કે પણ વીસ અનુક્રમે રે કે પર, તજીયે જે. હથી ય કે પુણયશું સંક્રમે રે કે પુત્ર ! ૧ | પહેલી કાયિકી જવું કે બીજી અધિકરણિી રે કે, બી, ત્રીજી પ્રાદેશિકી હોય કે પછી પરિતાપનિકી છે કે ચાર 1 પ્રાણાતિપાતિકી પાંચમી છડી આશિકી સ ક , પરિકી સાતમ આઠમી માલિકી રે કે આ૦ 2 મિચ્છાદન અમાથાનકી નવદશ એ કહી રે કે ન૦, દિ મુન્દ પાડુગિદી દશ એ લટી રે કે ત્ર | ·છે - | શ્રી મા તે નવેતરવતવનમ્ II (૨૧) nonfantri Nanning nontosan nant સામંત નીસત્ય સ્વસ્તિક સેલમી રે કે સ્વ, સત્તરમી આ સુવણિકી વિદારણ અઢારમી રે કે વિ૦ / ૩ / અણભેગા અણુ- વયંખ બે મળી વશ થઈ રે કે બે, અણ ઉપગ સમુદાયિકી બાવીસ એ લહી છે કે બા | વીશમી તે રાગિકી ચોવીસમી હેષિકી રે કે ચ૦, પણવીસમી ઈર્યાપથિકી કહી વિશેષ કરી રે કે કટ | ૪ | ભેદ બેંતાલીશ આવતત્વના એ કહ્યા છે કે તારા, સમ્યગ્દષ્ટિ જીવ કે મનથી સા રે કે મe || ડુંગર ગુરૂ શુભ ધ્યાનથી આશ્રવને તજે રે કે આ૦, વિવેક કહે ભવિલોક કે શિ- વરમણ ભજે રે કે શિવ | | (દુહા) સંવર તે છઠ્ઠ કહું, ભેદ સત્તાવન જેહ, મનથી સંવર જે કરે, શિવસુખ પામે તેહ / ૧ / છે હાલ ૭ મી છે (પ્રાણીવાણુ જિનતણું અથવા મુનિસુ- વ્રત જિન વંદતા, એ દેશી) સંવર તત્વ તે સાંભળે, સંવરીયે આતમ નીતરે I અરિહા જિનવરે ભાખી, આગમમાંહે શુભ રીતરે ! આગમમાંહે શુભ રીત સુચીત સુનીત જગતગુરૂ ભાખી. જે સુખકંદરે સુખકંદ આનંદ અમંદ જગતગુરૂ ભાખીયે સુખ કંદરે (આંકણું) ૧૫ પાંચ સુમતિ ત્રણ ગુપ્તિ જે, પરિસહ બા- વીસ નવાસરે / દશવિધ મુનિવર ધર્મ જે, મુનિજન નિતનિત તમે ધારો રે મુનિ જગ સુખ૦ સુ૨ પાંચ સુમતિ વિવરી કહું, ઈર્ષા સમિતિ પ્રથમ વખાણ ! છકાય રક્ષા જે કરે, ઈથી કહી તેહ સુજાણ ઈર્યાજa સુ | ૩ | ભાષાસમિતિ બીજી હવે, સહુને સુખ ઉપજે રે I એષણ બેંતાલીશ ષ જે, મુનિને આહાર ઈમ હાયરે મુબ જ સુઝા આદાન નિક્ષેપણ સ- મિતિ, લેવે મુકે શુભ ગેરે પારિષ્ટાનિકા કહી, મલ મૂત્ર નાંખે ઉપગરે મગ જ૦ સુ| ૫ | ત્રણ ગુપ્તિ હવે ચિત્ત ધરો, મન વચન કાયા કરે શુદ્ધરે ! આઠ પ્રવચન માત જે, મુનિ ધારે તે. હીજ બુદ્ધિશે મુળ જ૦ સુo | ૬ / સુધા પિપાસા શીત જે, ઉષ્ણ હંસા પરિસહ ચેલરે || રતિ ક્રિયાદિક તે વલી, ચરિયા ·- - - 3 (૧૦) # નાતાવપરિશિદ . ૪ ( ૧૨ ) I નિસહિયાટીક મેરે ચત્ર જો સુર | ૭ | શય્યા અકેસ વહ જયણા, અલાભ રોગ તણા ફાસરે / મલસક્કાર પરિસહ જે, પન્ના અબ્રાણ સમત્તરે ૫૦ જ સુe | ૮ | ખેતી તે દૃવ અજવ, મુત્તી તવ સંજમ મેરે I સચ્ચે સોયં અવિચણ, બંજર દસ- વિ જેહરે બં, જ૦ સુર | ૯ | પ્રથમ અનિત્યભાવના, અશ- Rઇ સંસાર એકવરે અન્યત્વભાવના પાંરામી, અશુચિ ભાવના તત્વરે અહ જ સુo || ૧૦ | આશ્રવ સંવર નિજેરા, લોકબધિ દુર્લભ ભારે . ધમપાન તે બારમી, એ છે ભવજલ જંતુ ના- વરે એ જ સુરા | ૧૧ હવે પાંચભેદ ચારિત્રના, સામાયિક છેદપસ્થાપનરે છે પરિહાર સૂમ ચારિત્ર જે, યથાખ્યાત મેક્ષ નિદાનરે યથાજસુ૧૨ / કથાખ્યાત ચરણ જે આચરે, તે પામે મુક્તિને ઠારે | ડુંગર ગુરૂના ધ્યાનથી, વિવેક લહે બહુ નાગુ વિ. જો સુવ | ૧૩ (હા) બાર પ્રકારે તપ તપે, નિર્જરા તેનું નામ છે આત્મપ્રદેશ તેહ થકી, કર્મ પુદગલ ખયઠામ / ૧ / છે ઢાલ ૮ મી મે (હુઓ ચારિત્ર જુત્તા સુમતિને ગુત્તે એ દેશી.) અણુસણ તપ તે અન્ન પાણી લેવે નહી ભાગી, વળી છઠ અઠમ તપને જાણે સહી. સે પુરૂષને બત્રીસ કવલ શ્રી અઠાવીશ લહે સેટ, નપુંસકને ચોવીશ કવલ જિનવર કહે ૦ / ૧ / દ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાલભાવ અભિગ્રહ વરે સેવ, ચન્દનબાલા વીરને અભિગ્રહ પૂરણ કરે સે || વૃત્તિ સંક્ષેપણ તપ એ ત્રીજો ક સેવ, ષટ રસને કરે ત્યાગ, એ ચે લૉ સો૦ + ૨ | લેર કરાવે અલુવાણે પગે સંચરે સેટ, ઈત્યાદિક ભલીભાતશું કાય » આદરે સો પાંચ ઇન્દ્રિય ચાર કષાય જોગને શોધવા બી આઠીક સંસર્ગ સર્વશી રાધવા સેટ | ૩ | પવિધ બાહ્ય એ તપ તુમે જાજે છેગુરુમુખથી aહી ભાવ સંદેડ મન ના પર સિર 1 હવે પવિધ અભૃર ભવી તમે સાંભ. સેe, પર ચિત્તમાં એ મુદી મન મલે. સોર I ૪ પિતાની ·I છ મા તે નવતરવતવન ! (૨૨) વાતને લેક તે નવી લહે. સો, હેલામાં તે કર્મને એપવે સેવા પાપ લાગ્યો હોય તે ગુરૂમુખ આવે, સોગ એણે વિધ પ્રાય- શ્ચિત્ત તપને જાળવે. સેટ ૫ | નાણ દરસન ચારિત્રને વિનય ઘણે કરે,. સોઅરિહંત સિદ્ધ ચૈત્ય વિનય મનમાં ધરે સે | વેયાવચ્ચ તપ ત્રીજો પ્રશ્ન વ્યાકરણે કહ્યો. સેટ ચઉદે ભેદે વેયા વચ્ચે ગુરૂમુખથી ૮ો. ભેટ / ૬ માં હવે ચે તપ સજઝાય ધ્યાનને મન અરે. સો૦ સિદ્ધાંત વાંચે પુછે સિદ્ધાંતને નિત્ય ગણે સ. ચિતવે ધર્મોપદેશ હૈયે લાવી પિત્તને. સો. જેથી પામે સઝાય તપ વિતને. સેર ૭ સમતાભાવે મન આણે ધ્યાનમે સો, નિરામય નિરાકાર અવસ્થા જ્ઞાનમેં, સેવે છે શુકલ ધ્યાનને ધ્યાવે રેદ્રને પરીહરે. સેવ એ પાંચમો તપ ભવિયણ ચિત્તધરે સેવ + ૮ | છઠો હવે કાઉસગ્ગ તપ આદરી. સે. ફોધ અને માન માયા લાભને પરિહરે. સેર છે અભ્યન્તર ષટ્ ભેદ પ્રાણું મન ધરો. સે. વિવેક કહે ભવિયણ ભવસાયર તરે. સેવ | ૯ | (દુહા ) બંધતત્વ દૂરે તો, બંધન તે નિત્યમેવ ગતિ દુઃખ પામે ઘણું, કહે જિનવર દેવ ૧ | હાલ ૯ મી મે (પૂર હોય અતિ ઉજરે એ દેશી) બંધતત્વ હવે સાંભળે રે, ભવિયણ તમે ઉમેદ ચાર પ્રકારે બંધ છે કે, ભાખે જિન અવેદ કે પ્રાણ સાંભલો તેહ સુજાણ (એ આંકણું) ૫ ૧ પ્રકૃતિબંધ પહેલે કહ્યરે, સહાય કેહતા સ્વભાવ છે રિથતિ તે કાલ જાણજે, એહી એહને ભારે | પ્રા. / ૨ / અનુભાગ બંધ તે શું કહેર, કટુક અને મીઠ રસ / પ્રદેશ બંધ જેથી હવે રે, દલસંચય જાણે તસરે / પ્રાણી ૩ જ્ઞાનાવરણીય કર્મને રે, ચક્ષુબંધન જેહ ને દર્શન તે કહીએ બીર, પિળીયા સરખો એહરે | પ્રા. / ૪ | વેદનીય તે અસિ સારીખોરે, મેહનીય મદિરા સમાન II હેડ સરીખું આયુ જાણી- ચેર, ચિતાર સરખે નામ | પ્રા. ૫ ! ગોત્ર તે કુંભાર જે.

·(૨૨) 1 નવતરવાિઇ. નં. ૪ ( ૧૨ ) I
હરે, ભંડારી સરખે અંતરાય આઠ કર્મ ભાવ જાણજે,
જેથી દુર્ગતિ જાયરે | પ્રા. ૬ નાણુ દંસણ વેણીરે, અં-
તરાયનું માન ત્રીશ કેડીકેડીનુંરે, સાગર એહ નિદાનરે પ્રારા
| ૭ | વશ કોડાકોડી નામ ગોત્રનીરે, આયુ અયર તેત્રીસ /
કાલ ઉત્કૃષ્ટ પુરો થયોરે, (સત્તર કેકેડી મેહની) ભાંખે
શ્રી જગદીશરે ૧ પ્રા. / ૮ જઘન્યકાલ હવે કહુ, આઠ કર્મને
જેહ | વેદનીય કર્મને જાણીયેરે, બાર મુહૂર્ત કર્યો એહરે છે
પ્રા/ ૯ / નામકર્મ ગોત્ર કનીરે, આઠ મુહૂરત તિમ હેાય છે
પંચ કમની આગલ કહેરે, જઘન્ય કાલ તિમ જેયરે પ્રા.૧૦:
જ્ઞાનાવરણીય કર્મની, દર્શાનાવરણીય અંતરાય / મેહનીય આયુ
કમનીરે, અંતમુહૂર્ત કહેવાયરે | પ્રા. ૧૧ / આઠ કરમથી
અલગા રહોર, જિમ લહ સુખ નિર્વાણ ડુંગર ગુરૂના પદથકી,
વિવેકને કેડ કલ્યાણરે | પ્રા૦ ૧૨ /
(દુહા) અંધતવ પૂરણ થયે, મોક્ષતત્વ સુવિચાર | તે
માટે ભવિયણ તમે, આરાધે હિતકાર / ૧ /
છે ઢાલ ૧૦ મી (ભવિકા સિદ્ધચક પદ વદ એ દેશી) *
છતા પદને પ્રથમ પ્રરૂપણ, દ્રવ્ય પ્રમાણે બીજે . ક્ષેત્ર પ્રમાણ
ત્રીજે જાગો, ફરસના દ્વારે તે રીઝરે છે પ્રાણી મેક્ષ પદને આરાધે,
આરાધી શિવસુખ સારે | પ્રા મો. (એ આંકણી) in કાલદ્વાર
તે પાંચમે ગુણ, અંતર છઠે ધીર | સાતમે ભાગ આઠમે ભાવ
પાર કહે વીરરે | પ્રાણી- રા ચારગતિમાંહે મનુષ્યગતિએ,
મે હવે નિરધાર 1 પાંચ ઇન્દ્રિયમાંહે પંચેઈદ્રિયથી, શિવપદ
લકે સુખકાર પ્રા૩ / પૃથ્વી આદિ પાંચે થાવર, એહને
મણ નવી લીયે 1 ત્રસકાયથી મેલે જાવે, એ આણા સદ્દીયેરે
છે મા જ ભવ્ય અને અભિવ્ય દુવિધમાં, ભચને હેવ શિવઠાણ છે
સરી અસન્ની બે પદ માટે, સની લહે નિર્વાણ પ્રારા પા
રાત્રિ પાંચ પ્રકારે ભાખ્યાં, શ્રી જિન આગમમાંડી યથાખ્યાત
તે

·॥श्री भा० कृतं नवतत्त्वस्तवनम् ।। (૨૩) ચારિત્રે તે મેક્ષ, બીજે ચરણે મેક્ષ નહીરે છે પ્રા/ ૬ પાંચ પ્રકારે સમતિ જાણે, પંચાંગીને જાણ / બીજે સમકિતે નવી લહીયે, ક્ષાયિકે હવે ઠારે છે પ્રાઆહાર તે ભવ પહે ભમાડે, અણહારો દીયે મોક્ષ / દર્શન ચાર કા જિનરાજે, કેવલ મેક્ષને મારે છે પ્રારા ૧૮ મતિ અને શ્રત અવધિને જ્ઞાન, મન: પર્યવ તે જે તે કેવલજ્ઞાનથી કેવલજ્યોતિ, પ્રથમ દ્વાર એમ હેરે છે પ્રા. | ૯ | સિદ્ધના જીવ દ્રવ્ય અનંતા, અનંત જીવ પાયા | હેકને અસંખ્યાતમે ભાગે, સિદ્ધ તે સવી દુઃખ વાચ્યારે છે પ્રા૦ | ૧૦ | ક્ષેત્રથી ફરસના અધિકી જાણે, એક આકાશ પ્ર. દેશે | એક સિદ્ધ આશ્રી તે આદિ છે, અંત તે પણ નાહીને | પ્રાll૧૧૫ પડવાના અભાવથી જાણે, અંતર સિદ્ધ ન કહી સર્વ જીવને અનંતમે ભાગે, સિદ્ધ રા સવી સહીએરે પ્રાશરણા ક્ષાયિક ને પરિણામિકભાવે, બે ભાવે હવે સિદ્ધ II સર્વથકી થોડાં નપુંસક, સંખ્યાત ગુણ સ્ત્રી સિદ્ધિ પ્રા૦ / ૧૩ . તેથી સં. ખાતા પુરૂષજ જાણે, સમયે નપુંસક દશ | સ્ત્રી સીઝે એક સ મયે વીશ, પુરૂષ અઠત્તર ઈશરે પ્રા. પ્રા” | અલ્પ બહુત્વ એ નવમ દ્વાર, કહ્યો ગુરૂમુખથી મેં આજ ll ડુંગર ગુરૂપદ કમ- લને સેવક, વિવેકનાં સિધ્યાં કાજ રે | પ્રા. / ૧૫ / ઢાલ ૧૧ મી છે રાગ ધન્યાશ્રી (ગિરૂઆરે ગુણે તુમ તણા એ દેશી. ) હવે પંદર ભેટ શિદ્ધના, વરણુવું તે સુખકારી રે જિનસિદ્ધ તે અરિહંતજી, પુંડરિક અજીન બલિહારી રે ૧n વારી જાઉં સિદ્ધની એ આંકણ. વિહરમાન તે તીર્થ સિદ્ધ કહીયે, અતીર્થ સિદ્ધ મરૂદેવી માયરે છે ગૃહસ્થાવાસે ફર્મપુત્ર સિધા, અન્યલિંગે વલ્કલ શિવ નાયરે છે વા૦ ૨ સ્વલિંગે સાધુ તે સિદ્ધ કહ્યા, છલિંગે ચંદનબાલારે પુરૂષલિંગે ગતમ જાણવા, નપુંસકલિંગે ગંગેયરે છે વાર ફા પ્રત્યેકબુદ્ધ તે નમી થયા, પિ તાની મેળે સ્વયંબુદ્ધ બુદ્ધિ સિદ્ધ તે ઉપદેશે, ભરતા- દિક બુદ્ધ બહિરે વાર 1 જ એકજીવ તે એક સિદ્ધ, ઘણા ·In નવતરાશિg. . ૪ (૨૩) } સીઝ અનેકરે છે એની પરે પન્નર ભેદ સિદ્ધના, વરણુચા સુવિ- કરે છે વાટ પાઇ જીવાદિક એ નવતરને, પ્રાણી સહેજે ભાવે તે નર સમકિત સુરતરૂમ, પામીને શિવ જવેરે છે વા૦ | ૬ | જે સંવર નિર્જરા મેક્ષ, એ ચારે હવે અરૂપરે ! બંધ આ- શ્રવ પુણ્ય પાપ જે, એહને કહી રૂપરે છે વાટ પછી મિશ્રભાવે અજીવ છે, બંધ આશ્રવ પુણ્ય પાપરે છે એ ચારેને છાંડવા જે. હથી, લહે પ્રાણી સંતાપરે છે વાર ૧૮ જીવ અજીવ બેને જાણ દા, સંવર નિર્જરા મોક્ષ / આદરવા એ ત્રણ તત્ત્વને, પ્રાણી કહે શિવશર્મરે છે વાર llહા કાલ અનંત ગયે જિનમાર્ગ, સિ- દ્રની પૃચ્છા ઉલ્લાસેરે / નિગોદને અનંતમે ભાગે, સિદ્ધ થયા સુવિલાસરે છે વાહ વા એ નવતત્ત્વ તણું ગુણ ગાયા. દીનદીન ચઢત સવાયારે શ્રી ડુંગરવિજય ગુરૂપ સાય, વિવેકને નિત સુ. ખરાયારે તે વાર || ૧૧ લશ, જગ જંતુતારણ દુઃખનિવારણ આદિ જીનવર મેં યુ, સંવત અઢાર બહોતેર વર્ષે ભાવિક હિત હેતે ભ ૧ | દખ્ખણુપુરવર વિજયાદશમી આશ્વિન માસ સુભ પક્ષ એ, સુર ગુરૂ- વારે સુખ વધારે કહે કવિ જનદક્ષ એ ! | II તપગચ્છ રાજેવડ દીવાજે શ્રી વિજય દયા સૂરિશ્વ, તમ ચરણ સેવી મુક્તિવિજય ભવિક જનમન સુખ કરું / ૩ / તસ શિબ સુંદર ગુગ પુરંદર પતિ ડુંગર મુદ એ, તસ શિષ્ય સેવક ભણે ભાવે, વિવેક ૯ આણંદ એ ૪ દરર ॥ इति श्री विवेकविजयनीविरचितं नवतत्त्वभावगर्भिनं स्तवनम् ।। છે ત ·. દા: ? ॥ श्रीज्ञानसारमुनिकृत छन्दोबद्धम् ।। શબ્દ કદરદ વાદાદા ॥भापानयतत्त्वप्रकरणम्।। સરકાર વેaike> િિજઇ ને, (૨૬), ૩ ( દહા) નસરકારી અરિહંતને, સિહ સરિ, વાય સાધુ સાલ પ્રબૂમી કરી, પ્રણમી શ્રી ગુરૂપાય છે ૧ કરશે હનવતત્વની, ગાથા ભાષા રૂપ મંદબુદ્ધિ ગુરૂ સાન્નિધે, કહિશું સુગમ સ્વરૂપ | ૨ (સુરતી મહિનાની રી.) જીવ અજીવ પુમ પાપ તિમ આશ્રયસો૫, સંવર નિજ૨ બંધ મોક્ષ એ નવતત્વ હોય ! ચહદ ચઉદ બાયોલ ખાસી વલી બાવાસ, સતાવન બારે , ચા નવ કમ ભેદની માલ ૧૫ દદુ તિ ચાવિ પવિક છબ્રિઢ ઇવ મહાય, ચેતન ત્રસ સ્થાવર વેદે ગઈ કરણે કાયt એન્દ્રિય સન્મ બાદ એ દે છવહાણ, સંક્તિ અગ્નિ પણ દિ બિતિ ચૌશિંદી આણ II એકમ પજતા અપાજરા ચઉદે હે અનુક્રમે વડા સૂવું પ્રણ સેય ! નાણું દંસણ ચારિત વીર્ય તપ તિમ ઉપગ, એ લક્ષણ લક્ષિત જીવે દ્રવ્ય ઈહ લોગ ક પગ આહાર શરીર ઈદ્રિય પ્રજરી તીન, સાસ- સાસ ભાષા મન ષ એ અનુંમે લીના ચાર મિંદી પંચ પજવી વિંગ જોય, પંચ અસનિ સજી પર જતી હેય | ૪ | ઇષિ પાંચ સાય આઉબલ એ દસ માણું, ચાર છ સાત આ એનિંદી વિષે જાણ અસ િસનિ પદિ તે નવ દસ કમ થાય, પ્રાણથી જે વિપ્રોગ જીવ મરણ છેવાય || ૫ | ધમ અપર્ણ આકાશ તીનના બધુ જ છે, ક્ષમ બમ બમલ પદમણ વિરે પણ તે પામા મ0 ·(૨૬) નવતવારિરિાઇમ. ૪ (૨૬) !! અજીવ, ધમ્મા ધમ્મ પુગલ નભકાલ એ પાચ ન જવ છે ? || ચલણસ- હાઈ ધર્મ થિર સંહા અધમ્મ, અવગાહ પુરણુગલણે નભમુગલ ધમ્મ છે સમયાવલી ય મુફત્ત દીઠ ૫ખમાસને સાલ, વર્ષ પલ્યોપમ સાગર ઉસ્સપિણ સપ્પિણી કલિ | ૭ | વ૬ ઈગ ૧ કે ૨ સગ ૭ સગ ૭ સગ ૭ ખટ ૬ ઈગ ૧ અંક ગણાય, એગ મુહુર્ત આવલી સંખ્યા સૂત્ર કહાયા તીન ૩ સાત ૭ વલી સાત ૭ તીન ૩ ફસાસે માણુ, કેવલનાણું ભણિયો એહ મુuપ્રમાણ ૮ સાતા ઉચ ગોત્ર મણ સુરદુગ પચેંદ્રિય જય, પાંચ શરીર આદિમ તિશરીર ઉવંગ કહાય 1 આદ સંઘયણ સંઠાણ ચણત્રણ અગુરૂ લટુ હોય, પરવા ઉસાસ તેમવલી આતપને ઉજજય માં ૯ I સુભ ખગઈ નિમ્માણ તસઈદસોની માલ, સુરનર તિરિ આઉં તિર્થંકર પુણ્ય બાયાલા તસ બાદર પજજત્ત પથિર સુભ સંય, સુભગ સૂપર આઈ- જ જસે ત્રસદસ હેય ૧૦ | નાણુતરાય દશક નન બીજા નીચ અને માય, મિચ્છ યાવરદાસ નારક ત્રિક પચવીસ કસાયા તિરિજંચ દળ એકેન્દ્રિય બિતિચારિદિ 'તેય, ખગઈ ઉપઘાય અપસત્ય વણ કો ભય ! ૧૧ || પમ સંઘયણ વિના સંયણ તેમ સંકીર્ણ, એમ બ્લાસી પ્રકૃતિ પાપતા ની એ જાણું ! થાવર સહમ અપન્જ સાહારણ અથિરે ગેય, અસુભ દુભગ દૂસરણાઈ જ અજસ દસ નેય ૧૨ ! પણ ચઉ પણ તિય ઈકિ કસાય અ૫ કિમ જેમ, બાયોલીસે શેષ પચીસ ક્રિયા સંગ ! કાય અહિંગર- મા પાઉસિયા પરતાપ, પ્રાણાતિપાત આરંભિક પરિગેડિયા આલાપ | ૧ | માયાપ્રય મિચ્છાદંસણુવતિ તેમ, અપચ્ચખાણકી દિક પૃદ્ધિ પશ્ચિમ જેમ સામતિવનિય નેસOિ સાહત્યિ જેઠા આશાપનકી યારણ અગા તે 2 ૧૪ . અનવખપચ્ચય અન્નાપઓગી સમુદાય, પ્રેમજ પરિપારી કિરિયા એ કહેવાય. સમિતિ ગુપ્તિ પરિસહ જઈ ધમ્મ ભાવ ચરિત, પણ તિન બાવીસ દસ બાર પણ “સંવર તત્ત છે ૧૫ ! ભૂખ પિ- પામ ગીત કચ્છ ડીસા નિરવ ૫, અરતિ પા ચરિઆ નિવઘા સિતાજી મન ! અહોમ થઇ જાયબુ અલાભ ગદ તૃભુને ફાસ, મલ સાર પન્ના અ- મા અમર ભૂમામ ૧૬ ખંતિ મદવ અજવ મુત્તી તવ સંજમ શમ્મ, સમ સોર અકિંચન બાર જઈ ધમ્મ. પટમ નિત્ય અશરણ સંમાર એનર અનત ! અશુચિ આધવ સંવર નિર્જર ભક્તિ ભાવે નિત્ય 1 ts 11 + અવાવ બધિ દુર્લભ ઇગ્યારમ ગાવ, ઘર સાધક અરિ- જ છે રે બાવન ભાવ સામાધિ પરસ્થાપન બીજે ગેમ, પરિવાર ·॥ श्री ज्ञान० कृतं भाषानवतस्त्वमकरणम् ॥ (૨૭) main mini વિશુદ્ધિ સુક્ષ્મસંપરાય ચઉલ્થ જોય ૧૮- તિમ અહખાય ચરિત સર્વ જિમ લેગપસિદ્ધ, જેહ સુવિધિ આચરણે કે જીવ પામ્યા સિદ્ધ ! બારવિધ નિર્જર તત્વ બંધના ચાર પ્રકાર, પ્રકૃતિ કિઈ અનુભાગ પ્રદેશ ભેદ નિર- ધાર ૧૯ અણસણુ ઊણોદર વૃત્તિક્ષેપ રસનો ત્યાગ, કાયકલેશ સંલી- ન બાહિર તપ ૧ ભાગ પ્રાયશ્ચિત્ત વિનય વૈયાવચ્ચ તેમ સઝાય, ધ્યાન કાઉસગ “અત્યંતર તપ” વિવિધ થાય છે જેમાં “પ્રકૃતિ' સ્વભાવ કાલ અવધારણ “સ્થિતિ નિરવંચ, “અનુભાગે રસતેમ “પ્રદેશ દલ- નેસંચા પટ પ્રતિહાર ધાર તરવાર માં વિલિ તેમ, નિગડ ચિત્રકાર કુંભકાર ભંડારી જેમ ૨૧ અનુક્રમ આઠ નામના વ્યાખ્યા જે જે ભાવ, તિમ જ્ઞાનાવરણાદિક અડના એહ સ્વભાવ ઈમ સંક્ષેપે વિવરણ કીના આઠ તત્ત, પ્રસ્તાવ પામ્યો વરણવશું હવે મોક્ષ તત રર . સંતપદેય પરૂપણ દ્રવ્યને ક્ષેત્ર પ્રમાણુ, સ્પર્શન કાલ પાંચમે છઠે અંતર જાણી ભાગ સા- તમો ભાવ આઠ તિમ અલ્પ બહુત્વ, એ નવભેદે ભાવન કરશું નવ તત્વ | ૨૩ | મોક્ષ એસ્પદથી છે જે પદ અવિનાભાવ, Oામ કુસુમતિમ શશક રાગ જેમ નહીય અભાવ એવો જે પદ મેક્ષ તેહને મગજુદાર, વિવ- રણ કરી વરણવશું સુણો સૂક્ષ્મ વિચાર છે ૨૪ | “ગતિ” નર હદિય પચેંદી “ કાયે” ત્રસકાય, “ના” જેને “કેવલ” “સંજમથી” અહખાયા દંસણમેં' ઈગ કેવલ ઇસણ અવર ન હય, “ભવ્ય અભવ્ય” ભવ્યપણે પરિપાકે જે છે ૨૫ | સંમત” ક્ષાયિક “સની અસનીયે” સન, અણહારી આહારી” અણુહારી ઉત્પન્ન દિવ્ય પ્રમાણે” સિદ્ધજીવ દ્રવ્ય હાય અનંત, લેગ અસંખમભાગ” એગસિદ્ધ હેય અનંત પરદા “ફરસન’ ખેત્રથી અધિક કલ ગઈ સિદ્ધ પ્રતીત, સાદિ અનંતિ સ્થિતિ જિન આગ- મથી સુવિદીત પ્રતિપાતાભાવે નહી સિદ્ધ “અંતર” જોય, સર્વ જીવથી “ભાગ અનંતમ હું સિદ્ધ હાય રને દસણ નાણુ જેહને છે તે ક્ષાયિક ભાવ છવત્વ જેહ તે વલી પરિણામિક ભાવમાં સહુથી છેડા વેદ નપુંસકથી જે સિદ્ધ, તેહથી સ્ત્રીનર અનુક્રમ સખગુણું સુપ્રસિદ્ધ છે ૨૮ જે જાણે છે- વાદિક નવતત્વ તરસ સંમત્ત, અણજાણુતાને હુયે જે શ્રદ્ધાને રસ્તા સર્વ જિનેશ્વર મુખથી ભાગ્યા વયણ જહત્ય, એ બુદ્ધી જેહને મન સંમત્ત નિશ્ચ- ળ તત્ય | ૨૮ અંતરદૃરત એગમિત્ત ફરી સંમત્ત, અર્ધ પુદગલ પરિયદ નિયમ સંસાર નિમિત્તા ઉસ્સપ્પણીય અણું તે ઇગ પુદગલ પરિષદ, અનંત અતીત અનાગત તદ્દગુણ વયણ પ્રગટ | ૨૦ | છમ નવતત્વભેદ

·(૨૮)
// સતી લવ. * ( )
પડ બેરે વિવરણ કીધ, બાવક ગ્રહ કીન સહાય પૂરણ રસ પીવા કે-
રિક માહ સુભ સદન પ્રાપાન દપમાન, શ્રી જિન ભાષચંદ કુલ પૂનમચંદ
સમાન | હા જ્ઞાનાદિક રિવર સિંહ વયરી સાખ, રતનરાજ મુનિ
તે લોબાની પાંખ 1 રસાનસાર તે પડસાખની સૂક્ષ્મ ડાલ, એ
નદ નવરાયણ વિજાણે ગુથી માલ છે દર ! સંવછર નિશ્ચયન ૧ વિ.
સંઈ ક પ્રવચનમાય ૮, પરમ સિદ્ધ૧ વાગતું એ અંક ગણાયા માઘ
કિસન સસિવાર મેરૂ તિથિ પૂરણ કીધ, ચારકથા જ તવ કથા ભજિ
નર (વિ) ફલ લીપ / ટa |
૧
s
॥ भाषानवतत्त्व प्रकरणं संपूर्णम् ।।
30
2000000
/ ભાગાકાર (નાના) છે
વિ.900000000000000QQQQQQQ2
|| નવતરવિવાર છે
20000000000000000000000
55ಕಿರಿಕಿರುತರಾಂಶ
પરિgિ નં. ૮. (૬)
amazારં લઇન”(વાવવઃ )
“ ના નg” (કારિ મિટે વાઃ)
નવાઈને 4 સં૫કવ છે, તે ભણી તત્વ કહે છે, જીવતા
૧ ૪૧ 1 11 = ":-- ૪ અષાતન ૫ એનરતર ૬

·II શ્રી જૂ૦ ના ના સંતવિવાદ છે (૨૬) નિર્જરાત ૭ બન્યતા ૮ મોક્ષતર ૯ એ નવ તત્વના નામ કહ્યાં, હવે એ પ્રથમ આવતત્ત્વની એલખાણ કહે છે, પાંચ ઇન્દ્રિય ૫ ત્રણ બલ ૮ શ્વાસોશ્વાસ ૯ આયુ ૧૦ એ દિવ્ય પ્રાણધારી તથા બાર ઉપયોગ રૂપ ભાવપ્રાણ ધારી, કાકાસપ્રદેશ પ્રમાણ પ્રદેશાત્મક, જ્ઞાનદશનસ્વભાવ, વ્યાર્થિક નિત્ય, પર્યાયાર્થિક અનિત્ય, પરિણામી દ્રવ્ય, વ્યવહાર નયે કર્મને કર્તા, હર્તા, ભોકત્તા; નિશ્ચયે શુદ્ધ ચૈતન્ય પર્યાયને કર્તા નિજ- સ્વને એકત્તા, ઔદયિક ક્ષાયિક મિશ્ર પરિણામાદિ ભાવમેળાપક રૂપ, ઇવસ્થને ચેષ્ટાલિંગમમ્મ, વિલીને પ્રત્યક્ષ, શરીરપ્રમાણ, અરૂપી, જીવ દ્રવ્ય જિનવચને દડો તે જીવત, પણ એથી વિપરીત નિજમનકલ્પના જાણે તે અવાજે કવને ઉપયોગમાં આવે, ચેતનારહિત, ગતિ ૧ સ્થિતિ ૨ અવકાશ વર્તના ૪ આદાનસમથે ૫ ધમસ્તિકાય ૧ - અવમાં- સ્તિકાય ૨ આકાશ ૩ કાલ ૪ પુદ્ગલ ૫ ૫ આજીવને તથા મારે સદ્- હવું તે અવતત્વ જાણવું . ૨છે તથા એ જીવનું દાનદયાલતા સરા- ગસયમાદિક શુભ પરિણામ તે ભાવપુન્ય, સાતવેદનીયાદિક શુમ કર્મ પ્રકૃતિ તે કર્યપુણ્ય ૩ મિથ્યાત્વાદિકને ઉદયે ઉપહત છવનો મલિન પરિણામ તે ભાવપાપ, મિથ્યાત્વાદિક કર્મ પ્રકૃતિ તે દ્રવ્યપાપ l૪ તથા મિચ્છત અવિરત્યાદિને ઉદય તે ભાવ આશ્રય, તે નિમિત્તકર્મદાનું આવવું તે કય આશ્રવ | ૫ 11 કર્મને ધવા સમર્થ ક્ષાયિક ક્ષાપશમિકાદિક ભાવે કરીને જે જે અંશે નિરુપાધિસ્પણ તે ભાવસંવર ! તેણે કરીને જે આશ્રવનું સંધવું તે દ્રવ્યસંવર દા કર્મશક્તિ હીન કરે એડવા તપ જપ સંયમ ભવનાદિકથી ઉપની જે શુદ્ધ ઉપયોગશક્તિ તે ભાવનિજ છે, તેણે કરીને જે કર્મ પ્રદેશનું આત્મપ્રદેશથી ખેરવું તે દ્રથનિજર છે તથા શુદ્ધાત્માને પ્રતિકૂળ કષાયાદિક સમ્બધિથી ઉપની જે કર્મબન્ય હેતુ ચિક્કણુતા તે ભાવબ, તેણે કરી આત્મપ્રદેશ સાથે કમદલનું બધાવવું તે દ્રવ્યબ-ધ ૮૫ કર્મનિર્મલવા સમર્થ શુદ્ધાત્માને અનુભવ તે ભાવભેક્ષા તેણે કરીને જે જીવપ્રદેશને સશે કમ પ્રદેશથી મુકા તે દ્રવ્ય મિક્ષ હા એ નવ પદાથે જિમ શ્રી જિનેન્ટે ભાખ્યા વ્યાધિક ન નિ.ય, પયયાર્દિકન અનિત્ય, નિશ્ચયન અભિન્ન, વ્યવહારનયે ભિન્ન, સામાન્ય એક, વિશેષ નયે અનેક, જ્ઞાનયેય, ક્રિયાને હેય ઉપાય ઈમ નથનિક્ષેપાસાહિત પરસ્પર સાપેક્ષ અનન્તધર્માત્મક, “કથંચિત ઉત્પન્ન, યંતિ નિનg, ગિત ધ્રુવ ” ઈમ ત્રિકરૂપ એ સમયે સહે, એવી - ·(૨૦) ll નવાઇ નં૪ (૨૬) I અજવ શ્રી જિનવાણી ચે જાણો | હવે એ જ નવતના ભેદ કહે છે–જીવતરફના ચઉદ ભેદ ૧૪, અવતરવના ચઉદભેદ ૧૪, પુન્યતવના બેતાલીશ ભેદ ૪૨, પાપ- - ૮૨ ભેદ, આશ્રવતનના બેંતાલીશ ભેદ ૪૨, સંવર તત્વના સત્તા- વન ભેદ પ૭, નિર્જરાત-વના બાર ભેદ ૧૨, બન્ધતત્વના ચાર ભેદ ૪, મેક્ષતત્વના નવ ભેદ ૯I એ સર્વ મલીને બસોને બહુ તેર ૨૭૬ ભેદ થાય છે તે મ ધર્માસ્તિકાયના ત્રણ ભેદ ૩, અધમસ્તિકાયના ત્રણ ભેદ ૩, આકાશાસ્તિકાયના ત્રણ ભેદ ૯ અને કાલ ૧૦ એ અજીવના દશ, સંવરના સત્તાવન ૫૭, નિર્જરાના બાર ૧૨, મોક્ષતત્વના નવ , એ આયાસી અરૂપી . બાકી એકને અઠયાસી રૂપી એ નવમળે છવ એ જાણવા ગ્ય, પુન્ય પાપ આશ્રવધિ એ ચાર છાંડવા ગ્ય, સંવર નિર્જર અને મોક્ષ એ ત્રણ આદરવા ગ્ય. હવે છ પ્રકારે જીવ કહે છે–ચેતનાએ કરીને એક પ્રકારે જીવ ૧, ત્રણ અને પાવર એણી રીતે બે પ્રકારે છવ, રા વેદે કરીને ત્રણ પ્રકારે જવ, પુદ ૧ સ્ત્રીવેદ ૨ નપુંસકેદ ૩ ગતિએ કરી ચાર પ્રકારે છ– દેવગતિ ૧ મનુષ્યગતિ ૨ તિર્યંચગતિ ૩ નારકીની ગતિ ૪, ઈદ્રિયોએ કરી પાંચ પ્રકારે જીવ એડિદિય ૧ બેઈન્દ્રિય ર તેઈન્દિય ૩ ચહરિદિયને ૪ પંચેદિય ૫, અને કાયાએ કરી છ પ્રકારે જીવ પૃથ્વી ૧ અપ ૨ તેઉ ૩ વાહ વનસ્પતિ પછી ત્રસકાય ૬, એ છ પ્રકારે જીવ કહ્યા તિહાં એક પ્રકારમએ સર્વસંસારી જીવ આવ્યા ! હવે જીવન છ લક્ષણ હે છે-જ્ઞાન ૧ દર્શન ૨ ચારિત્ર ૩ તપ ૪ વાય ૫ ઉપયોગ ૬ એ છલક્ષણ જેમાં હોય તે જીવ કહીએ, હવે ચડજીવના ભેદ કહે છે–પૃથ્યાદિક પાંચ થાવર ચઉદ રાજેલમાં કાજલની કુલીનીપરે કાંસ્યા ભર્યા છે, પર્વત પ્રમુખ બેદીને આવે જાએ ચર્મ દષ્ટિએ નાવે, અગ્નિમાં બલે નહી પામાં કે નદી, એવા પાંચ સ્થાવર સૂમ તે મદિથી પૃથ્વી ૧ અ: ૨ ૧ ૩ તા : એ ચારમાંહિ તે અસંખ્યાતા અસંખ્યાતા જીવ છે, ૨ ને પાંચમે રાવર વનપતિ થાય તેના બે ભેદ પ્રત્યેકને ૧ સાધા- નરન ર તિ પ્રત્યેકમાં મ ય નહી. તેમાં અસંખ્યાતા જવ , અને એક શરીર એકવ છે, તથા સાધારણ વનસ્પતિકાયને સૂક્ષ્મ અનનકાય કયે 1 અને સુદામ નિગદ પણ કદીયે એવા પાંચ ને રકમ દમ છે, તે સમ એન્ટિ અપર્યાપા અને ·છે. શ્રી જૂ મા વાવ નવતરવિવાર . (૩૨) છે : પર્યાપ્તા ૨ એવા બે ભેદ, તથા બીજા પાંચ સ્થાવર જે નજરે દેખાય મનુ ધ્ય પ્રમુખને ભેગમાં આવે, તિહાં ચારમાં અસંખ્યાતા છવ છે, અને પાં- ચમે વનસ્પતિકાય તેહના બે ભેદ, પ્રત્યેક અને સાધારણ તિહાં પ્રત્યેકમાં અસંખ્યાતા જીવ છે, સાધારણમાં અનન્તા છવ છે, તેહને બાદર અના કાય કહીયે, અને બાદર નિગદ પણ કહીયે, એ પાંચ સ્થાવરને બાદર એકેન્દ્રિય કહીયે, તે બાદર એકેન્દ્રિય અપર્યાપ્તાને ૧ બાદર એકત્રિ પર્યાપ્ત ૨ એવં ચાર ભેદ ૪. સ્પશન્દ્રિય ૧ રસનેન્દ્રિય ૨ એ બે ઇન્ટિ હોય તેને બેઈન્દ્રિય જીવ કહીયે, તે બેન્દ્રિય પર્યાપ્ત ૧ અને બે ઈદ્રિય પર્યાપ્ત ૨, એવં છ ભેદી સ્પર્શેન્દ્રિય ૧રસનેન્દ્રિય ૨ ધ્રાણેન્દ્રિય ૩ એ ત્રણ ઇન્દ્રિય હોય તેહને તે ઈન્દ્રિય જીવ કહીયે, તે તેન્દ્રિય અપર્યાપ્તાને પર્યાપ્ત ૨ા એવં આઠ ' ભેદ રપન્દ્રિય ૧ રસનેન્દ્રિય ૨ ધ્રાણેન્દ્રિય ૩ ચક્ષુદાય ૪ એ ચાર ઇન્દ્રિય હોય, તેહને ચરિદ્રય જીવ કહીયે, તે ચઉરિદ્રય અપર્યાપ્તાને પર્યાપ્તા ૨ એવં દશ ભેદ ગર્ભજ મનુષ્યના મલમૂત્રાદિક ચઉદ સ્થાન- કમાં ઉપજે છે તે અસંસી પંચેન્દ્રિય સમૂર્ણિમ મનુષ્ય કહો, તેનું એક અંગુલને અસંખ્યાતમે ભાગે શરીર હાએ, ચર્મદષ્ટિએ નાવે એક અન્તર્મુ દૂર્તમાં ઉપજે અને એ કયારેક ન પણ હાય અપર્યાપ્ત જ મરે, પ્રાણુ સાત આઠના જ ધણી કહેવાય તથા ગર્લજ તિર્યંચના મળમૂત્રાદિકમાં ઉપજે, તેહને અસંન્ની પચેન્દ્રિય સમ્મર્ણિમ તિર્યંચ કહીયે, તેનું શરીર મોટું આઉખું મોટું, પ્રત્યક્ષ દીઠામાં આવે, તે અસંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય અપર્યાપાને પર્યાય ૨, અપર્યાપ્તાને સાત તથા આઠ પ્રાણ હેય ! પર્યાપ્તાને નવ પ્રાણ હેયા એવં બાર ભેદ ૧૨ તથા માતા પિતાને સંયોગે ગભે ઉજે, એહવા મનુષ્યતિર્યંચને ગર્ભ જ સંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય કહીયે, ઉપપાતશામાં ઉપજે એવા દેવતા ૧, તથા કુંભીપાકમાં ઉપજે એવા નારકી ૨, એ ચાર ને સંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય કહીયે, તે સંજ્ઞી પંચેન્દ્રિય અપર્યાપ્તાને ૧, સંસી પંચેન્દ્રિય પર્યાપ્ત . એવં ૨ઉદ ભેદ ! જે મનુષ્ય તિર્યંચ પર્યાપ્તિ પૂરી કરશે જ અધુરી પર્યાપ્તિએ નહી જ મરે, તેને લબ્ધિ પર્યાતા કહી ? અને ઇન્દ્રિયો નથી બાંધી તિહાં લગણ કરણ અપર્યાપ્ત કહીએ ૨. જે મનુષ્ય તિર્યંચાદિક અધુરી પર્યાપ્તિએજ મરે પર્યાપ્ત પુરી નહી જ કરે, તેને લબ્ધિ અપર્યાપ્તા કહીયે, અને ઇન્દ્રિય મંપ્તિ પુરી કર્યા વિના તો કઈ જીવ મરે જ નહી, માટે કરણપર્યાપ્ત કરીયે ૨ ! તયા દેવતા ના ૨૪ી તે ખરી પર્યાપ્તિ માટે જ નહી, માટે લબ્ધિ પર્યાસ, ને જેટલા ·- (૨૨) // સતતાવારિત્રિણ . ૪ ( ૧૬ ) II લગણ ઇન્દ્રિય નથી બાંધી, તિહ લગણ કરણ અપર્યાપ્ત ૨ એ રીતે એકેકમાં પર્યતા અપયા બે બે ભેદ કહેવા, હવે પર્યાતિનો વિચાર કહે છે-જવ ભવાતરથી કાર્મનું શરીર લઈ ખાવે, તેણે કરીને ઉપજાને પ્રથમ જ સમયે આહાર લીએ તે આહાર પર્યાપ્ત એ સમયમાં નીપજે તેવાર પછી તે આહાર ખવરસાદિક રસ ૧ લેહી ૨ માંસ 2 મેદ ૪ અથિ ૫ મઝા ૬ વીર્ય એ સાત ધાતુપણે પરિમાવવાની શક્તિ તે શરીર પર્યાપ્તિ ૨, એક અન્તર્યુ નીપજે ૨ તિવાર પછી દ્રવ્યઇયિ જેને જેટલી છેએ તેટલી ઇન્દ્રિયપણે પરિણુમાવી જે ધાતુ થઈ છે. તેવી જે શક્તિ તે ઈન્દ્રિયપથતિ એક અન્તઃ- ( નીપજે. તેવાર પછી લોકમાંકિ અનન્તી શ્વાસોશ્વાસની વર્ગણા છે, તે માદિથી પુદ્ગલ લેઇને શ્વાસોશ્વાસપો પરિગુમાવીને મુકવાની શક્તિ તે શ્વાસોશ્વાસપર્યાપ્તિ જ એક અન્તર્મુહૂર્તમાં નીપજે, તેવાર પછી તેમણે અનન્તી ભાષાની વર્ગ છે, તે માહિથી ભાષાના પગલ લેને ભાષાપણે પરિઝમાવીને મુકવાની શક્તિ તે ભાષાપર્યાપ્ત ૫ એક અન્તર્મ ની પજે, તિવાર પછી લોકમાંકિ અનન્તી મનની વર્ગવ્યા છે, તે માહિથી પુ- ગને લઈને મનપણે પરિશુમાવીને મુકવાની શક્તિ તે મન:પર્યાપ્ત ૬ અંતર્મ માં નીપજે, એ છ પર્યાપ્તના નામ. તે માંથિી એકેન્દ્રિ અને ચારપતિ, આહાર ૧ સરીર ૨ ઇન્દ્રિય ૩ શ્વાસે શ્વાસપર્યાપ્તિ ૪, અને બેય ૧ તેન્દ્રિય ૨ હરિદિપ એ ત્રણ વિગલેન્દ્રિય કહીએ, તેને પાંચ પપતિ, આહા સ છે શ્વાસ ભાષા ૫, અસંજ્ઞી પંચેન્દ્રિયને પગ પક્ષપ્ત એરીજ, સંજ્ઞી પંચેનિદ્રયને છ પર્યાપ્તિ–આહાર ૧ સરીર ૨ ન્દ્રય ૩ શ્વાસોશ્વાસ જ ભાષા પ મનઃપ્તિ ૬ એ પણ કિમ શરી વાલા દેવતા નારકને એક શરીરપર્યાપ્તિ એક અન્તર્મમાં થાય, બાકી પાંચ એક સમયમાં નીપજે, તથા દારિક શરીરવાલા મનુષ્ય તિચિને એક આહારપષતિ એ સમયની, બાળ પાંચ એક અંતર્મુહૂર્તની અને . ના અત ગણીને તે પાંચ અન્તર્મુહૂર્ત અને એક સમ, હવે વસાદરા પ્રાપ્ત કરે છે. પાંચ તે ઇન્દ્રિય-સ્પર્શેન્દ્રિય તે કાયા છે, મનકિય તે મ ૨, પ્રાણેન્દ્રિય તે નામિકા ૩, ચક્ષુ દ્રિય તે આંખ ૪, ને મન ૫, શ્વાસોશ્વાસ ૬, ઉખુ ૭, કાયમલ ૮, વચન- ૧ ૮, અને ૧૦ એ છે પ્રાષ્ટ્રના નામ છે તેથી દ્રિયને કાર મા, આ તે કય તે પdદય ૧, શ્વાસે શ્વાસ ૨, ખાખું , કાય- ·માં ના નવતરવિવાર છે રૂ૩ ? બલ ૪, બેઈન્દ્રિયને છ પ્રાણ બે ઈન્દ્રિય. સ્પર્શેન્દ્રિય ૧, રસનેન્દ્રિય ૨, શ્વાસે શ્વાસ ૩, આઉખું,૪, કાયબલ પ, વચનબલ ૬તેઈનિક્યને ૭ પ્રાણ ત્રણ તે ઇન્દ્રિય સ્પર્શેન્દ્રિય ૧, રસનેન્દ્રિય ૨, ધ્રાણેન્દ્રિય 8, શ્વાસે શ્વાસ , આઉખું પ, કાયખલ ૬, વચનબલ ૭, ચઉરિન્દ્રિયને આઠ પ્રાણ ચારે તે ઈન્દ્રિયસ્પર્શેન્દ્રિય ૧, રસનેન્દ્રિય છે, ધ્રાણેન્દ્રિય ૩, ચક્ષુઈન્દ્રિય ૪ શ્વાસે- શ્વાસ ૫, આઉખું, કયબલ ૭, વચનબલ ૮, અસશીપંચેન્દ્રિયને ન પ્રાણ પાંચ તે ઈન્દ્રિય સ્પશેન્દ્રિય ૧, રસનેન્દ્રિય ૨, ધ્રાણેન્દ્રિય ૩, ચક્ષુરિદિપ ૪ ન્દ્રિય ૫, શ્વાસોશ્વાસ ૬, ઉખું છે. કાયબલ કે, વચનબલ ૯, સંસી પંચેન્દ્રિયને દશ પ્રાણુ પાંચ તો ઇન્દ્રિય-સ્પન્દ્રિય ૧, રસનેન્દ્રિય ૨, ઘાણે- ન્દ્રિય ૩, ચક્ષુઈન્દ્રિય જ છે, પ, શ્વાસોશ્વાસ , આઉખું છ, કાયબલ ૮, વચનબલ ૯, મનોબલ ૧૦ | જીવતત્ત્વવિચાર સપૂર્ણ ૧ Cહ છે. હવે અજીવતત્ત્વને વિચાર કહે છે. તે અછવના મૂલ ભેદ પાંચ છે ધમાંસ્તિકાય ૧ અધમસ્તિકાય આ- કાશાસ્તિકાય કે કાલ ૩ પુદગલાસ્તિકાય ૫ એ પાંચના ચઉંદ” ભેદ થાય ધરિતકાય ચઉદરાજ પ્રમાણે સ્કંધ ૧, તેને એક ભાગ તે દશ ૨, તથા તે ધર્માસ્તિકાય અતિ સૂક્ષ્મ નિવિભાગ ને કેવલીની બુદ્ધિએ પણ એક ખંડના બે ન થાય તે ધર્માસ્તિકાયને પ્રદેશ એ ત્રણે ભેદ માં- સ્તિકાયના જીવન અને પુદ્ગલને ચાલવાની સહાય કરે મને જેલની પરે તેહને ધમસ્તિકાય કહીયે. તે ધમસ્તિકાય દ્રવ્યથી તે એક દ્રષ્ય છે, ક્ષેત્ર થકી ચઉદરાજલક પ્રમાણે છે, કાલથકી અનાદિ અનન્ત છે, ભાવથકીવ- નથી ગબ્ધ નથી રસ નથી ફરસ નથી ૫ નથી અને અસંખ્યાત પ્રદેશી ! એમ જ અધમસ્તિકાયના પણ ત્રણ ભેદ–અધર્માસ્તિકાયસ્ક ૧ અધ- મસ્તિકાયદેશ + અધર્માસ્તિકાયપ્રદેશ ૩ જીવન અને પુદ્ગલને સ્થિર રહેવા માટે સહાય કરે. મને સ્થલની પરે તેને અધર્માસ્તિકાય કહીયે, તે અધ. મસ્તિકાય દ્રવ્યથકી તે એક દ્રવ્ય છે, ક્ષેત્રથકી ચદરાજલોકપ્રમાણ કાલથકી અનાદિઅનન્ત, ભાવથકી વર્ણ નથી ગબ્ધ નથી રસ નથી સ્પર્શ - ર ·( ૩ ) / નવતરવર્જિાઇ. . () નથી રૂપ નથી, અસંખ્યાતપ્રદેશ, રા ઈમ જ આકાસ્તિકાયના ત્રણ ભેદ–આકાશાસ્તિકાયને સ્કન્ધ ૧, આકાશાસ્તિકાય દેશ ૨ આકાશાસ્તિ કાય પ્રદેશ, ૩ જીવને અને પુદ્ગલને અવકાશ આપે દૂધને સાકરની પરે તેને આકાસ્તિકાય કહીયે. તે આકાશસ્તિકાય દ્રવ્યથકી એક દ્રવ્ય છે. ક્ષેત્રથી લોક અલોકપ્રમાણુ, કાલથકી અનાદિ અનન્ત છે, ભાવથકી વણ નથી ગંધ નથી રમ નથી કરસ નથી રૂપ નથી અનન્તપ્રદેશી છે, એ નવ ભેદ થયા અને શમો કાલ. તે કાલ બે પ્રકારે એક વત્તનાકાલ તે નવાને જૂનો કરે. જૂનાને ન કરે. બીજે સંખ્યાકાલ તથા વ્યવહાર કાલ તે કાલ દ્રવ્યથકી એક, ક્ષેત્રથી વર્તનાકાલ ચઉદરાજ લેક પ્રમાણે, સાલ અઢીદ્વીપમાં છે, કાલથી અનાદિ અનન્ત, ભાવથકી વર્ણ નથી ગંધ નથી રસ નથી સ્પર્શ નથી રૂપ નથી અને અપ્રદેશી એ દસ ભેદ અજીવન અરૂપી કહ્યા. હવે પુદ્ગલાસ્તિકાયના ચાર ભેદ રૂપી કહે છે પુદ્ગલાસ્તિકાય અખંડ તે સ્કંધ ૧, તથા પુગલને એક કટકે નજરે આવે નિકી લગી દેશ કહીયે ૨, તે પુદ્ગલને અતિસુક્ષ્મ ખંડ તે કટકા નજરે આવે નહી કેવલીની એિ પણ એકના બે ન થાય, તે જ્યાં સુધી ધમાં વળગેલે હૈય ત્યાં સુધી પ્રદેશ ૩, તેજ પ્રદેશ ન્યથી ખરી પડે ત્યારે પરમાણુ કહીયે જ, એ પુદગલાસ્તિકાયના ચાર ભેદ તે પુદ્ગલને પુરણ ગલન સ્વભાવ છે, એવું અજીવ ના ચઉદ ભેદ થયા તે પુદ્ગલાસ્તિ- કાય કલ્યથને તે અનન્ત વ્ય દે, ક્ષેત્રથી ચઉદ રાજલોકમાં છે, કાલ- થકી સાદિયાન છે, ભાવથકી વણું છે ગજ છે રસ છે સ્પર્શ છે. અનન્ત પ્રદેશ છે, એ અજીવન મૂલ ભેદ પાંચ, અને છઠે જીવદવ્ય તે ઓળ- ખાવે છે–વ્યથકી જીવદવ્ય અનન્તા છે, ક્ષેત્રથકી ચદ રાજલોકમાં છે, કાલથકો અનાદિ અનન્ત છે, ભાવ થકી વર્ણ નથી ગબ્ધ નથી રસ નથી સ્પર્શ નથી રૂપ નથી એટ જે સંખ્યાના પ્રદેશ, એ છ દ્રય ઉપરાંત સાન: દવ્ય તે વસ્તુ કે નથી, હવે બે કાલ ઉધા, ને મળે સંખ્યાલ વિશે બતાવે છે–અતિ નર્મમ મમ મલ તે સમય દ્વીયે. તે આંખ મીંચીને ઉઘાડીયે એટલામાં તથા ચપ્પી બાકી છે એટલામાં તથા કમળની પાંખડી સોયથી વીંધતાં એક પાંખી બીજી ખડી સિય જ એટલામાં તથા જુની સાડી યુવાન માં તે ફોન કે બનાવાય બીજે તાંતણે જાય એટલામાં અસં- ખાના માળ છે, તે માનમને એક અવલી થાય, તે એક ·શ્રી માનવત્તા વિવાદ (૩૬); ૧ ક્રોડ સડસઠ લાખ સીતેર હજાર બસોને સેલિ. ૧ ૬૭ ૭૭ ૨૧૬ એ. લી આવલીચે એક મુહૂર્ત એટલે બે ઘડી થાય. ત્રીશ મુદ્દતે એક દિવસ થાય, પનર દીવસે એક પક્ષ થાય, બે પક્ષે એક માસ થાય. બોર માસે એક વરસ થાય, તે અસંખ્યાત વરસે એક પલ્યોપમ થાય, કૂવાન દષ્ટાન્ત, તે અદ્ધાપલ્યોપમે દશ કોડાકડીએ એક સાગરોપમ થાય, તે દશ કેડાછેડી સાગરોપમે એક ચડતા છ આરાને ઉત્સપિણીકાલ થાય, ૫- હેલે આરે એકવીસ હજાર વરસને દુષમાદુષમ એવે નામે, બીજે પણ એકવીસ હજાર વરસને દુષમ નામે, ત્રીજો બેંતાલીસ હજાર વરસે ઉણ એક કડાકોડી સાગરોપમને દુષમા સુષમા નામે ૩, ચોથો બે કેડાડ સાગરોપમને સુષમા દુષમા નામે જ, પાંચમો ત્રણ કલાકેડી સાગરોપમનો સુષમા પ, છઠ ચાર કેડાડી સાગરોપમનો સુષમાસુષમા ૬, વલી દશ કેડીકડી સાગરોપમે એક અવસરપર્ણ કાલ થાય. પડતા છ આરાને ૫- હિલે આરે ચાર કડાકોડી સાગરોપમને સુષમાસુષમા ૧, બીજે ત્રણ કોડા કડી સાગરોપમને સુષમા ૨, ત્રીજે બે કેડા કડી સાગરોપમને સુષમા દુષમા ૩, એ બેતાલીશ હજાર વરસે ઊણે એક કડાડી સાગરોપમને દુષમા સુષમા ૪, પાંચમો એકવીસ હજાર વરસનો દુષમા ૫, છઠો એક વીસ હજાર વરસને દુષમા દુષમા ૬, એ ઉત્સર્પિણી અવસર્પિણી બે મ- ળાને વીસ કેડા કેડી સાગરોપમનો એક કાલચક્ર થાય, એહવા અનન્તા કાલચક્ર થાય, તેવારે એક પુદ્ગલ પરાવર્ત થાય. એહવા અનન્તા પુદ- ગલ પરાવર્ત ધમ વિના ઘણા જીવ ભમ્યા અને ભમશે, અને સમકિત પામ્યા પછી ઉત્કૃષ્ટ અધ પુદગલ પવિત્ત સંસાર ભમે, જાન્યથી તે જ ભવે સિદ્ધિ વિરે | ઈતિ સંખ્યાકાલ વિચારઃ ! હવે ષ દ્રવ્યની વાત વિશેષ કહે છે. છ દ્રવ્ય માહેથી જીવને ૧ પુદ્ગલ ૨ એ બે પરિણામી છે. બાકી ચાર અપરિણમી ૧, જીવ અને અવ વિચારતાં એક વ્ય જીવ ૧ બાકી પાંચ દિવ્ય અવ ૨, મુર્તિપણે વિચાર તે એક પુદ્ગલ મૂત બાકી પાંચ અમે ટ, સપ્રદેશપણું વિચારતાં પાંચ સપ્રદેશી, એક કાલદવ્ય અપ્રદેશી , એકપણું વિચારતે ધર્માસ્તિ. ૧ અધર્માસ્તિ ૨ આકાશાસ્તિકાય કે એ ત્રણ એક છે, બાકી ત્રણ અનેક ૫ ક્ષેત્રપણું વિચારતે એક આકાશ ક્ષેત્ર, બાકી પાંચ અક્ષેત્ર ૬. દિયા વિચારતે જીવ ૧ પુદ્ગલ ૨ બે સક્રિય, બાકી ચારઅક્રિય ઈહ કિયા તે પરિસ્પન્દ ચલન રૂપ ૭, નિત્યપણું વિચારતે ધર્મ છે અધર્મ ૨ આકાશ ·(૩૬) ને નવતરૂપરિસિદણ-૧૪ (૨૬ ) છે. ૩ જીવ ૪ એ ચાર અવસ્થિત માટે નિત્ય કહ્યા ૮, કારણપણે વિચારતે ધમસ્તિકાયાદિ પાંચ કારણ એક જીવ અકારણ ૮, કરતા૫વિચારતે એક ઇવ કર્તા છે, બાકી પાંચ અકર્તા ૧૦, સર્વગતપણું વિચારતે એક આકાશ સર્વગત લોકાલેક વ્યાપી માટે બાકી પાંચ અસર્વગત ૧૧ એ રીતે છ દ્રવ્ય મહેમાંથી અવગાહ છે, તો પણ એક બીજામાં ભલતા નથી, | ઇતિ અવતત્વ વિચાર | ૨ | હિes ને હવે પુણ્યવિચાર કહે છે. આ . नव प्रकारे पुण्य बंधाय, अन्नपुण्णे १ पाणपुण्णे २ वत्थ- पुण्णे ३ लेणपुण्णे ४ सयणपुण्णे ५ मनपुण्णे ६ वयणपुण्णे ७ कायपुण्णे ८ नमुक्कारपुण्णे ९" એ નવપ્રકારે બંધાય, તે બેંતાલીશ પ્રકારે ભગવે. શાતા વેદનીય ૧ ખ્યાત્રિ ૨ મનુષ્યગતિ ૩ મનુષ્યની આનુપૂર્વી ૪ દેવતાની ગતિ ૫ દેવ- તાની આનુપૂર્વી ૬ પંચેન્દ્રિયની જાતિ ૭ પાંચ શરીર ઔદારિક ૮ વૈક્રય ૯ મહારક ૧૦ તેજસને ૧૧ કામણ ૧૨ ત્રણ ઉપગ ઔદારિક અંગો- પાગ ૧૩ વયિ અંગોપાંગ ૧૪ આહારક અંગોપાંગ ૧૫ તૈજસ અને કાર્મ- ણને અંગ નથી માટે ઉપાંગ નહી, તે અંગ ઉપાંગ ઓળખાવે છે બે હાથ ૨ બે જધા ૨ કુંડ ૧ પેટ ૧ હદય ૧ મસ્તક ૮ એ આઠ અંગ, અગલી પ્રમુખને ઉપાંગ કદીયે, હાથની રેખા, વિશ્વા પ્રમુખને અં પગ દહીયે, રાંઘયણ– વઋષભનારાચસંઘયણ ૧ ઋષભનારાયસં- જમણ ૨ નારસંધયણ ૩ અર્ધ નારા સંધયણ ૪ કલિકાસંઘયણ ૫ છેવટ સંપથg ૬ એ છ સંધયણમદિથી પ્રથમ વજી નારાચસંધયણું ૧૬ છ સંસ્થાન–સમચતુરઝ ૧, ન્યોધપરિમંડલ ૨, સાદિ , વામન ક, કw ૫, ૭ ૬, એ જ સંસ્થાન માંહીથી સમચતુરઅસંસ્થાન હેય , અમદદ ૪ શુભવર્ણ ૧ ભાગ ૨ ભરત ૩ શુભસ્પર્શ ૪ એ એકવીસ , અસલઘુનામ કમ ૨૨, પરાઘાતનામકર્મ ૨૩, ૬- અજાણતામકર્મ ૨૪ અન૫નામકર્મ ૨૫ ઉોતનાગ ૨૬ શુભવિકા - ·a T૦ જા જા નવા પરિવાર (૩૭) ગતિનામકર્મ ૨૭ નિમણનામકર્મ ૨૮ ત્રસદશકે, ત્રસ નામકમ ૧ બાદ નામકર્મ ૨ (પર્યાતનામકર્મ ૩ પ્રત્યેકનામકર્મ ૪ સ્થિરનામકર્મ ૫ શુભ- નામકર્મ ૬ સૌભાગ્યનામકર્મ ૭ સુસ્વરનામ કર્મ ૮ આદેયનામકર્મ ૫- શનામકર્મ ૧૦ એવું ૩૮ દેવતાનું આઉખું ૩૯ મનુષ્યનું આખું તિ વૈચનું આખું ૪૧ તીર્થંકર નામકર્મ કર. | ઇતિ પુણ્યતત્વ વિચાર | ૩ | R ક I હવે પાતત્ત્વ વિચાર કહે છે..., Y તિહાં અઢાર પ્રકારે પાપ બંધાય, પ્રાણાતિપાત ૧ મૃષાવાદ ૨ અદત્તાદાન ૩ મૈથુન ૪ પરિગ્રહ ૫ ક્રોધ ૬ માન ૭ માયા ૮ લોભ , રાગ ૧૦ હેપ ૧૧ કલહ-૧ર અંભ્યાખ્યાન ૧૩ પૈશુન્ય ૧૪ રતિઅરતિ ૧૫ પર પરિવાદ ૧૬ માયામોસ ૧૭ મિથ્યાત્વશ૦ ૧૮ એ અઢાર મળે એક છાબડે સંત્તર અને એક છાબડે એકલે સિંધ્યત્વ ધરી. તે પણું મિથ્યાત્વને છાબડ તેલમાં નમે ભારે હૈય, તે મિથ્યાત્વ ધર્મને અધર્મ જાણે ૧ અધર્મને ધર્મ. જાણે ૨ માર્ગને ઉન્માર્ગ જાણે. ઉન્માર્ગને માર્ગ જાણે ૪ સાધુને અસાધુ જાણે ૫ અસાધુને સાધુ જાણે ૬ છવને અજીવ જાણે ૭ અજીવને જીવ જાણે ૮ મુક્તિને અમુક્તિ જાણે અમુક્તિને મુક્તિ જાણે ૧૦ | એ દશ પ્રકારના મિથ્યાત્વ થકી પાપ નીપજે, તેહના બાસી ભેટ પાંચ તે જ્ઞાનાવરણીય મતિજ્ઞાનાવરણીય. ૧ શ્રુતજ્ઞાનાવરણીય ર અવધિ- નાનાવરણીય ૩ મન:પર્યવજ્ઞાનાવરણીય ૪ કેવલ જ્ઞાનાવરણીય પ, પાંચ અંતરાય–દાનાતરાય ૧ લાભાન્તરાય ૨ ભોગાન્તરાય 8 ઉપભોગાન્તરાય ૪ વર્યાન્તરાય ૫ એવં દશ ૧૦ | નવ બીજા દર્શનાવરણીય કર્મના બેદ ચક્ષદર્શનાવરણીય ૧ અયક્ષદર્શનાવરણીય ૨ અવધિ દર્શનાવરણીય ૩ કેવલદર્શનાવરણીય ૪, પાંચ નિદ્રા નિદ્રા ૧ નિદ્રાનિદ્રા ૨ બયલા ૩ પ્રચલામચલા ૪ થીણુદ્ધી છે એવું ઓગણીસ ૧૯ નીચેત્રિ ૨૦ અસાતા- વેદનીય ? " મિથ્યાત્વમોહન ૨૨ થાવર દરોકે! ચાવરનામકર ૧ મ.

·(૨૮) છે નવતરૂપરિશિષ્ટ-૪(૨૨) / નામકર્મ ૨ અયસિનામકર્મ ૩ સાધારણનામકર્મ ૪ અધિરનામકર્મ ૫ અશુભનામકમ ૬ દુર્ભાગનામક ૭ દુશ્વરનામર્મ ૮ અનાદેયનામકર્મ ૯ અશોનામકર્મ ૧૦ એવું કર ! નરક ત્રિકનરની ગતિ ૧ નરકની આનુપૂવી ૨ નરકનું આઉખું ૩ એવં ૩૫. ક્યાય પચવીસ અનન્તાનુબંધી ક્રોધ ૧ અનન્તાનુબંધીમાન ૨ અનન્તાનુબંધી માયા ૩ અનતાનુબંધી લાભ ૪, ઈમ અપ્રત્યાખ્યાની કોલ ૧ માન ૨ માયા ૩ લેભ જ, પ્રત્યાખ્યાની ક્રોધ માન ૨ માયા 8 લેભ જ, સંજવલન ફોધ ૧ માન ૨ માયા ૩ લેભ ૪, એવં ૧૬ થાય સોલ ૧૬ નવ નોકવાયકાસ્ય ૧ રતિ ૨ અરતિ ૩ શોક ૪ ભય ૫ દુર્ગા ૬ પુરૂદ ૭ સ્ત્રીવેદ ૮ નપુંસકવેદ , એવં સાઠ, તિર્યંચની ગતિ ૧ તિર્યંચની આનુપૂર્વી ૨, એવે બાસઠ દર, એકેન્દ્રિય જાતિ ૧ બેઈ દિ જાતિ ૨ ઈન્દ્રિયની જાતિ ૩ ચૌરિન્દ્રિયની જાતિ જ એવુંછાસઠ ૬૬, અશુભવિહાયોગતિ ૬૭ ઉપધાતનામકર્મ ૬૮ અશુભ વર્ણાદિક ચાર અશુભવર્ણ ૧ અશુભગંધ ૨ અશુભરસ 8 અશુભફરસ જ એવ બહુર કર ! પ્રથમ સંધયણ વિના પાંચ સંધયણ , પાંચસંસ્થાના પ્રથમ સંસ્થાન વિના છે એવું પ્યાસી ૮૨, પાપતત્ત્વવિચારઃ સંપૂર્ણઃ || 8 || 4–' હવે આશ્રવતત્ત્વ વિચાર કહે છે ? તિક પ્રથમ ઇન્દ્રિય ૫ સ્પર્શેન્દ્રિય ૧ રસનેન્દ્રિય ૨ પ્રાણેન્દ્રિય ૩ 2.૫ ૪ શ્રેક્ટિ ૫. હવે ઇન્દ્રિયનો અર્થ કહે છે, ઈદ્રિયન બે ભેદ દકિ ૧ અને ભાવન્દ્રિય ૨ પ્રથમ એન્દ્રિયના બે ભેદ. એક નિવૃત્તિ સેન્ટિમ તે આકાર, તેનાં બે ભેદ. એક બાહ્ય આકાર ને કાનની પાપડી પ્રમુખ દિને દેખાય. સર્વ જીવને જુદા જુદા પ્રકારની ૧, અને કાન્તર નિતિ દિપ તે મહિલે પાસે આકાર ને નજરે રેવ નથી. સોદિય કક્ષના પુલને આકારે ૧, ચહ્યુઇન્દ્રિય મસૂરની ને આરે ૨, પ્રાક અતિમુક વરના ને આકારે ટ, રસે- ક. ને ઇ૧પણને થાકારે , રવિ બે પ્રકારે છે, અને બીજે ·॥ श्री गू० भा० प्रा० नवतत्वविचारः ।। (૨૧) ૪૮ જ ઉપકરણ દ્રન્દ્રિય તે અભ્યત્તર નિવૃત્તિ ઇન્દ્રિયને જિમ ખડની ધારાને છેદન શક્તિની પરે સાંભળવા દેખવાની શક્તિ. આપ આપણું વિષય ગ્રહવાની શક્તિ ૨. સ્વચ્છ પુલ રૂપ, તથા ભાવ ઈન્દ્રિયના બે ભેદ, લબ્ધિભાવઈન્દ્રિય ૧, ઉપયોગ ભાવઈન્દ્રિય ૨, તિહાં લબ્ધિ ભાવઈન્દ્રિય તે જ્ઞાનાવરણાદિ કર્મના ક્ષયપશમથકી જીવને શબ્દાદિક ગ્રહવાની શક્તિ ૧, ઉપયોગ ભાવઈન્દ્રિય તે છે લાધી (મેળવી ) જે ઈન્દ્રિય તેને અનુ- સારે જીવને શબ્દદિક ગ્રહવાને વિષે વ્યાપાર ૨, ચાર ઈન્દ્રિય અંગુલના અસંખ્યાતમા ભાગ માત્ર હેય, અને સ્પર્શેન્દ્રિય તે શરીર પ્રમાણ, શ્રો- ન્દ્રિય બાર એજનથી મેધાદિક શબ્દ રહે ૧, ચક્ષુથ લાખ યોજન ઝાઝેરાથી રૂપ દેખે ૨, બાકી ત્રણ ઇન્દ્રિય નવોજનથી ગજ ૧ રસ ૨ ફરસ ગ્રહે ૩, કરિયાત પ્રમુખને ગંધ રસ એટલાથી ગ્રહેવાય, જલવાયુ સ્પર્શ પણ એટલાથી ગ્રહવાય, જાન્યથી આંખ અંગુલના સંખ્યામાં ભા- ગથી ગ્રહે, બાકી ચાર ઇન્દ્રિય અંગુલને અસંખ્યાતમે માગે રસ્થાને રહે, એ પાંચે ઇન્દ્રિયનું સ્વરૂપ કહ્યું, ચાર કષાય. ક્રોધ માન માયા ને લોભ, એ નવ ૯, પાંચ અવત. પ્રાણાતિપાત ૧ મૃષાવાદ ૨ અદત્તાદાન મૈથુન ૪ અને પરિગ્રહ ૫, એવં ૧૪, ત્રણ યોગ, મનેયોગ ૧ વચન- ગ ૨ કામયોગ ૩ એવં ૧૭, પચવીસ કિયા-કાયિકી ક્રિયા અને ધિકરણિકી ક્રિયા ૨ પ્રાષિકી ક્રિયા ૩ પારિતાપનિકી ક્રિયા પ્રાણાતિ- પાતિક ક્રિયા ૫ આરંભિકી કિયા ૬ પારિગ્રહિક ક્રિયા છે માયામયિકા કિયા ૮ મિથ્યાત્વદર્શનપ્રત્યયિકી ક્રિયા ૯ અપ્રત્યાખ્યાનિકી ક્રિયા ૧૦ દૃષ્ટિકી કિયા ૧૧ સ્મૃષ્ટિકી ક્રિયા ૧૨ પાડુચ્ચકી ક્રિયા ૧૩ સામંતોપનિપાતની ક્ષિા ૧૪ નેશસિકી ક્રિયા ૧૫ સ્વહસ્તકી ક્રિયા ૧૬ આણવણી ક્રિયા ૧૭ વિદારણિકી ક્રિયા ૧૮ અનાગિકી ક્રિમા ૧૯ અનવકક્ષપ્રત્યયિકા કિયા ૨૦ અન્નાપ્રયોગિકી ક્રિયા ૨૧ સમુદાનિકી ક્રિયા ૨૨ પ્રેમિકી ક્રિયા ૨૪ દેવિકી ક્ષિા ૨૪ ઈર્યોપથિકી ક્રિયા ૨૫ છે એવં બેંતાલીશ ભેદે આશ્રવ- વા કહ્યું. | આશ્રવતત્વ વિચારઃ સંપૂર્ણ ૫ / ૩ ·(૪૦) 1 નવેતરરિાઇમઢ (૬) || અથ શ્રીસંવત-વ વિચારક | હવે સંઘરતના સત્તાવન ભેદ કહે છે-પાંચ તે સમિતિ- સમિતિ ૧ ભાષા સમિતિ ૨ એષણસમિતિ ૩ આદાનભંડમનિક્ષેપ સમિતિ ૬ ઉચ્ચાર પાસવણ ખેલંસિલાણજધમલપારિઠાવણીયા સમિતિ ૫, ત્રણ ગુપ્તિ-મનપ્તિ ૧ વચનગુપ્તિ ૨ કાયગુપ્તિ ૩ એ આડ ૮, બાવીસ પરીસહ-સુધારીસહ ૧ તૃષાપરીસહ ૨ શીતપરી મહ ઉપરીસ૮ ૪ દંસમશપરીસહ ૫ અચેલપરીસહ ૬ અરતિપરિસહ છે પરીસર ૮ ચયાપરીસલ ૮ નિઘવાપરીસહ ૧૦ શવ્યાપરીસહ ૧૧ આ. કોશપરીસ, ૧૨ વધારીસહ ૧૩ યાચનાપરીસહ ૧૪ અલાભપરીસહ ૧૫ રાગપરીસ, ૧૬ તૃણસ્પર્શ પરીસહ ૧૭ મલપરીસહ ૧૮ સંસ્કારપરીસહ ૧૯ પ્રોપરીસહ ૨૦ અજ્ઞાન પરીસલ ૨૨ સમ્યકૃત્ત્વપરીસહ રર એવં ૩૦ | દશા પ્રકારે યર્તિધર્મ-ક્ષમાધર્મ ૧ માઈવધર્મ ૨ આર્જવ ધર્મ ૩ મુક્તિ ૪ ધર્મ ૫ સંયમધર્મ ૬ સત્યધર્મ ૭ શૌચધર્મ ૮ કિ. ચનધર્મ કે બ્રહ્મચર્યધર્મ ૧૦ એવં ૪૦ બાર ભાવના-અનિત્યભાવના ૧ અશરણભાવના ૨ સંસારભાવના એવભાવના અન્યત્વભાવના ૫ અશુચિભાવના ૬. આવભાવના ૭ વરભાવના ૮ નિર્જરાભાવના ૯ લકસ્વરૂપભાવના ૧૦ બેધિદુર્લભભાવ ના ૧૧ ધર્મભાવના ૧૨ એવં બાવન પર ! પાંચ ચારિત્ર–સામાયિકચારિત્ર ૧ છેદેપસ્થાપનીયચરિત્ર ૨ પરિ. રવિશુદ્ધિચારિત્ર 2 સમર્મપરાયયાત્રિ ૪ યયાખ્યાતચારિત્ર ૫ એવ સ- જીવન ૫૭ ! છે ઈતિ સંવરતત્ત્વવિચાર સમાપ્ત ૫ છે w 1 અથ નિર્જરાતત્વ વિચાર. | નિતરવવિચાર કહે છે–જિમ સુર્યના કિરણોએ કરીને તલા- અને પછી પાર તિમ બાર પ્રકારને તપે કરીને પૂર્વે કર્યા જે કમ તેનો ઈ ભાષ. તેને નિજ રાતત્વ કહીયે, ·-, | શ્રી go માવા નવતરા વિચારો (૪૧) તિહ છ બાહ્યતા પ્રથમ કહે છે--અણસણતા તે ખાવું નહી નવકારશીથી માંડીને છમાસી લગણ ૧. બીજેણેરી તપ તે કઈક ઊણો રહેવું, ૨. ત્રીજે વૃત્તિક્ષેપ તપ તે નિયમ ધારવા ૩, રસ- ત્યાગ તપ તે વિગ ત્યાગ , પાંચમો કાથકલેશ તપ તે આતાપનો ઢવી લેચ કરાવ આસન ધરેવા ઈત્યાદિક ૫ છઠો સંભીણતા તપે તે એ ગોપાંગ સંકેચીને બેસવું ૬, એ છ બાહ્ય તપને અભ્યારે કામણ પારી- રને તપાવ્યાની ભજના. બાહ્ય ઔદારિક શરીરને તપાવેજ, બાલ લોક દીઠામાં આવે છે. તે માટે છે તપને બાહ્યતપ કહીયે, હવે છે અલ્યન્તર તપ કહે છે. પ્રથમ પ્રાયશ્ચિત્ત તપ તે આલયણ દશ પ્રકારે ૧, બીજો વિનય તપ તે સાત પ્રકારે ૨. ત્રો યાવચ્ચ તપ તે દશ પ્રકારે છે, ચોથે સઝાય ત૫ તે પાય પ્રકારે વાચના તે ભણવું સાંભળવું ૧ બીજે પૃછના પૂછવું ૨ ત્રીજે પરિણા તે પાછલું ગણવું ૩ ચે અનુસા તેચિંતવવું પાંચમે ધમકથા તે ધમકથા કહેરી પા જ. પશ્ચિમે ધ્યાન તપ તે એકાગ્રચિત્તે ધર્મધ્યાન ૧ શુકુલધ્યાન ૨ ધ્યાયવા પા છઠો ત્સગ તપ તે શરીર ઉપધિતી મમતા મુકીને કાઉસગ પણે રહે૬ એ છે તપ-બાહ્ય ઔદારિકાદિક શરીરને તપાવે. અને ન પણ તપા અને અભ્યતર કામણ શરીરને તે તપાવેજ, તે માટે અધ્યતર તપ કહીયે, I નિર્જરાતત્ત્વ સમાસ. / -બે – હવે બન્ધતત્ત્વ વિચાર કહે છે. તે ક જીવને અને કર્મને અન્યપણે એટલે મહામહે ખીર નીરની પર બપાવવું એકઠું થાવું તે બધ કહીયે, તે બંધના મૂલ હેત ચાર અને ઉત્તર હેતુ સત્તાવન, તિહાં પ્રથમ ૪ મૂલ હેતુ કહે છે મિત્ર અવિરતિ ૨ કપાય યોગ જ નિહાં પ્રથમ ધિત્વ પાંચ પ્રમ આભિગ્રહિક મિથ્યાત્વ ખોટું સાચું જ નહી મચ ને ગર્દભ, પર મુકે નહી. ૧ બીજે અનભિગ્રહીત મિથ્યાત્વ તે કઈ થર્મનિરપછી નહી, સર્વ દેવને સર્વ ગુરૂ માને. ૨ ત્રીજો અભિનિવેશિક મિબાલ ·(ર) # નવરંવરિgિ. . ૪ ( ૧૬ ) I તે ખોટે જણે પણ મુકે નવી ૩, એ સશયિક મિથ્યા તે સદેહ મરેજ નહી ૪, પાંચમે અનાગ મિથ્યાત્વ તે અજાણપણે ૫, એ અજાણુક પાંચમાં અધિક છે, જે માટે અજાણપણામાં સમકિત નથી, તે જાણે અજાણના ભાગ આઠ કહે છે– ન જાણે ન આદરે ન પાસે ૧. ન જાણે ન આદરે પાલે ૨, ન જાણે આદરે ન પાકે ૩, ન જાણે આદરે પાલે ૪, જાણે ન આદરે ન પાલે ૫, જાણે ન આદરે પાલે ૬, જાણે આદરે ન પાલે છે, જાણે આદરે પાલે ૮, એણે પ્રકારે જાણે અજાણુના આઠ ભાંગા કહ્યા, તે મહિ જે પ્રથમ પહિલા અજાણુના ચાર ભાંગામાં ન જાણે આદરે ને પાળે, એ ચોથે ભાગે સરસ છે, પણ અજાણપણા માટે સમકિત નહી અને જાણના ચાર ભગા મળે પડિલો ભાગે જાણે, ન આદરે ને ન પાલે, એ નીરસ છે પણ જાણપણ માટે સમકિતી કહીએ, એ પાંચ મિથ્યાત્વ અને બાર અવ્રત પાંચ ઇંદ્રિય છછ મન અને છ કાય, એવં સત્તર ૧૭, પચવી સાય–સોલકપાય અને નવ નોધાય એવં ૨, પન્નર ગ ચાર મનના સત્યમને યોગ ૧ અસત્યમનોયોગ ૨ સત્ય મૃવામગ ૩ અસ- ત્યામૃષામગ ૪ એવં ચાર વચનના સત્યવચનયોગ ૧ અસત્ય વચન ચોગ ૨ મત્યસૃપા વચનયોગ ૩ અરસા મૃષાવચનયોગ ૪ અને સાતકા- યાના દારિક ૧ ઓદારિકમિશ્ર ૨ વૈક્રિય ૩ વૈક્રિયમિશ્ર ૪ આહારક ૫ આહાર કમિશ્ર ૬ તેજસ કામણુકાયયોગ છ એવં પંદર યોગ સર્વે મળીને સત્તાવન હેતુ થાય, તેણે કરી છવ કર્મ બાંધે છે, તે બંધના ચાર પ્ર- કાર, પ્રકૃનિબન્મ ૧ સ્થિતિ બન્ધ ૨ અનુભાગ તે રસબંધ ૩ પ્રદેશબંધ 1 તિત પ્રકૃતિના મલશે આઠ, ને ઉત્તરભેદ એક અઠાવન. તિક મૂલ પ્રકૃતિના ભેદ આઠ કહે છે, જ્ઞાનાવરણીય કર્મ ૧ દર્શનાવરણીય કર્મ ૨ વનૌષ ક ટ મોહનીય ૪ આયુકમે ૫ નામકર્મ ૬ શેત્રકમ્મ ૭ અંતરાય ૮, હવે ઉત્તર પ્રકૃતિ કહે છે. જ્ઞાનાવરણયની પ્રકૃતિ ૫ મતિ જ્ઞાનાવરણીય આદિ દઈને . નાવરીયની નવ પ્રતિ ચાર દરાં નાવરીય ચણ નાવરણીય 24 રને, યા પાંય નિલ, એ 15. વેદનીયર્સની બે માતાદનીય અને માતાને ય ૨, એવું , માનવફર્મની અાવીર ૨૮, ન કદ અને ૧ , શ કવ ર 1 મિશ્રમોની ૨ Jત્વની , જ નાશ ૪' ચાર આયુર્મની દેવાયુ ·॥ श्री गू० भा० मा० नवतत्त्वविचारः ॥ (૨) આદિ દેઈન, એવં ૪૮ 1 નામક એકત્રણ, તિહાં થઉ પિંડ પ્રકૃતિ-ગતિ ૧ જાતિ ૨ શરીર ૩ ઉપમ બંધન પ સંઘાતન ૬ સંવ- યણ ૭ સંસ્થાન ૮ વર્ણ ૯ ગંધ ૧૦ રસ ૧૧ સ્પશે ૧૨ આનુપૂર્વી ૧૩ વિવાયગતિ ૧૪ એ ચઉદ પિંડ પ્રકૃતિની ઉત્તર પ્રકૃતિ પંચર થાય, ગતિ ચાર દેવગતિ આદિ દેને જ, જાતિ પંચ એકેન્દ્રિયાદિક, રેવં નવ ૮, શરીર પાંચ દારિકાદિક, એવં ચઉદ ૧૪, ઉપાંગ ત્રણ ઔદારિ કાદિક, એવં ૧૭, બંધન પર ઔદારિક દારિક બંધન ૧ ઘરિક તૈજસ બંધન ૨ શ્રદારિક કામણ બંધન ૩ દારિક તૈજસ કામણ બંધન ૪ વૈક્રિય વૈક્રિય બંધન ૫ વૈક્રિય તેજસ બ ધન ૬ વૈક્રિય કાર્મg બંધન ૭ વૈક્રિય તૈજસ કાર્મણ બ ધન ૮ આહારક આહારક બંધન ૯ આહારક તૈજસ બંધન ૧૦ આહારક કામણ બંધન ૧૧ અંહારક તેજસ કાર્પણ બંધન ૧૨ તેજસ તૈજસ બંધન ૧૩ તૈજસ કાર્પણ બંધન ૧૪ કાણ કાર્મણ બંધન ૧૫, એવું ૩૨. સંઘાતન પાંચ–શરીરને નામે, એવં સાડત્રીસ ૩૭, છ સંઘયણ ને છ સંસ્થાન, એવં ઓગણપચાસ ૪૯, વણે પાંચ-કાલ ૧ નીલો ૨ રાતો ૩ પીલો ૪ ઘોળો પ, ગંધ ૨ સુરભિગધુ ૧ દુરભિગ ૨, રસ પાંચ-તીખ ૧ કડવો ૨ કસાયેલો છે ખાટે ૪ મીઠે ૫ સ્પેશ ૮–હળવો ૧ ભારે ૨ સુવાલ ૩ ખરખરો ૪ ટાઢે ૫ ઊને ૬ લૂખ ૭ ચોપડો ૮, એ વર્ણાદિક વીશ ! એ સર્વ મળીને અગણેતર, ૧૯, આનુપૂર્વી ૪ દેવાનુપૂર્વી આદિ દેને, એવં બે- વિહાગતિ જ શુભ, અશુભ, એવ પંચોતેર તથા આઠ પ્રત્યેક પ્રકૃતિ-અગુરુલઘુ ૧ પરાઘાત ૨ ઉચ્છવાસ ૩ આનપ ૪ ઉદ્યોત ૫ નિર્માણ ૬ જિનનામકર્મ 9 ઉપઘાતનામકર્મ ૮ એવં કાશી ત્રા દશકે અને સ્થાવર દશકે. એ એકસોને ત્રણ નામકર્મની અને અડતાળીશ પૂર્વે પાંચ કર્મની થઈ છે, એટલે સર્વ મળીને એકસે એકા- વન, તથા ગોત્રકમની છે, ઉચ્ચ ૧ નીચગોત્ર ૨. પાંચ અંતરા- યની એ આડ મૂલ પ્રકૃતિની ઉત્તર પ્રકૃતિ કોને અપાવન થઈ. તેહના ચાર પ્રકાર, બંધ ૧ ઉદય ૨ ઉદીરણ ૩ અને સત્તા ૪, તિલ બધે એકને વીશ હેય તે બતાવે છે. જ્ઞાનાવની પાંચ ૫ દર્શના- વરણીય નવ ૯, વેદનીય બે ર, મેહનીય છવીસ ૨૬, જે માટે સમ- તિમોહનીયને ૧ મિશ્રમોદનીય ૨ એ બંધાદને થાતી નથી તે તે ઉપશમ સુમતિ પામ્યા પછી જીવ નીપજાવે છે, તેર ૭૩, ન ·(૪૪) // નવતર શિg . ( ) તે ઉપરામ સમકિતની વાત કહે છે. જીવ સમકિત પા- આ પહેલા પ્રથમ ત્રણ કરણ કરે. યથાપ્રવૃત્તિકરણ ૧ અપૂર્વ રણ ૨ અનિવૃત્તકરણ ૩ તિહાં આયુ વિના સાત કર્મ છે તે સાથિી જ્ઞાનાવરણીય ૧ દર્શનાવરણય ૨ વેદનીય ૩ અન્તરાય જ એ ચાર કર્મની ત્રીશ કોડાકડી સાગરોપમની સ્થિતિ છે, તે મહિથી ઓગણત્રો કડાકોડી સાગરોપમ ખપાવીને બાકી એક કેડીકેડી સાગરેપમ પ મને અસંખ્યાતમે ભાગે ઊણી રાખે, તથા મેહનીયકર્મની મિરર કડાકડી સાગરોપમની સ્થિતિ છે તે માંહેથી અગણોતેર કેડા- કાઠી સાગરોપમ ખપાવીને બાકી એક કડાકાડી સાગરોપમની પલ્યોપમને અસંખ્યાતમે ભાગે ઉણ રાખે, તથા નામ કર્મને ગોત્ર કર્મની વીસ કે- કેડ સાગરોપમની સ્થિતિ છે, તે મહેિથી ઓગણીસ કેડીકેડી સાગ- રાપમની સ્થિતિ ખપાવીને બાકી એક કડાડી સાગરોપમની સ્થિતિ રાખે. તે યથા પ્રવૃત્તિ કરણ, ઈકો લગણ તે અભવિ પણ અનંતી- વાર આવે. પણ એ ઠેકાણે અતિનિબિડ તીવ્ર આકરી અતિદુર્ભેદ રાગ ની ગાંઠ છે, તે ભવિ ભેદી શકે નહી, એ યથાપ્રવૃત્તિકરણ, અને ભવિછવ તે સમ પરિણામ રૂપ અપૂર્વકરણ મગરે કરીને રાગદ્વેષની ગાંઠ ભાગે, એ થકો પણ સ્થિતિ ઓછી કરે છે અને પૂર્વકરણ કહીએ, તે પણ એક અંતર્મુહૂર્તને, તેવાર પછી ત્રીજો અનિવૃત્તિકરણ તે એક અંતર્મ દર્તને, તેને પ્રથમજ સમયે મિથ્યાત્વ મનીષની એક કડાકોડી સાગરોપમની પલ્યોપમને અસંખ્યાતમે ભાગે હો તિતિ છે, તેની બે સ્થિતિ કરે. એક તે અન્તર્મુદ્રની હેલી તે પ્રથમ સ્થિતિ ૧ અને બીજી ઉપલી અંતઃ કડાકોડીની ૨ એ બે સ્થિ- તિને વિચાલે એક અન્તર્મુર્તની મિયાત્વની સ્થિતિ છે. તે દળીયા રહિત છે, તેને અંતકરણ હોય, તે અંતકરણથી હેઠલી સ્થિતિના ની છવ સમયે સમયે ગવવા માંડે, તે ભોગવતાં એક અંતમું દુર્ત થાય. તે વારે ભોગવી છે, તે વારે જીવ અંતરકરણમાં આવે, તિ વાવના દળષ નથી, માટે જીવને ઉપ સમકિત પામ્ય કહીયે, તે એક અનમું તને ૧, તે ઉપશમ સમકિત ભોગવતાં, ઉપરલી બીજી ત્રિાવની સ્થિતિ અંતઃ કડકડી પડને અસંખ્યાતમે ભાગે ઓછી, તે મારો જ એક અન્તર્માની ઓછી છે. તે મને મિથ્યાત્વના દવિ છે, જેના ત્રણ પુંજ કર, એક તે ગુદyજ તે મિત્વના ·॥ श्री गू० भा० मा. नवतस्वविचारः ॥ ( ૪ ) સમય તથા તે લિયા શોધીને શોધ્યા કેદરા મીણા રહિત તે સરખો કરે ૧ બીજા અધ શોધ્યા કેદરા સરખો અશુદ્ધ ૨, ત્રીજે અણુશષ્યા કેદરા સરખે અશુદ્ધ ૩, એ રીતે ત્રણ પુંજ ઉપશમમાં વતે જીવ કરે, તે ઉપશમ સમકિત કાઈક જીવને એક સમય બાકી રહે, તથા કેાઈક જીવને છે આવલી બાકી રહે, તે વારે અનંતાનુબ ધીયાનો ઉદય થાય, તે વારે સાસ્વાદન સમતિ કહિયે, એક આવલી ૨, કેક જીવને શુદ્ધપુંજનો ઉદય થાય, તે વારે સમકિત મોહનીયના દલિયા વિપાક વેદન રોકીને પ્રદેશ વેદન તે લુખા રસહિત દળીયા ભો- ગવે, તેમને ક્ષયોપશમ સમકિત થાય, તે કહીયે ચોથું ગુણઠાણું ૩, સંખ્યાતા તથા અસંખ્યાતા કાળ ૩, કેઈક જીવને અર્ધ પુજને ઉદય થાય તે મિશ્ર સમકિત ત્રીજું ગુણઠાણું અન્તર્મુર્તી ૪, કોઈક જીવને અશુદ્ધ પુજને ઉદય થાય તે મિથ્યાત્વ સમકિત-ષિા ગુગુઠાણુ, ઉર્યો અર્ધ પુદ્ગલ પરાવર્ત પ, કઈ દવ ત્રણે પુજનો લય કરે. તે ક્ષાયિકસમ- કિત, આવ્યો જાય નહી ૬, એ રીતે જીવ પ્રથમ ઉપશમ સમકિત પામે. ત્યાર પછી ઘણું જીવ આશ્રી બાકી પાંચ સમકિત હોય અને સમકિત મેહનીય મિશ્રમેહનીય પણ જીવને ત્રણ પુજ કીધા પછી હાય, પણ બં ધાઈ તે થાતી નથી માટે બંધમાં મેહનીયકર્મની છવીસ પ્રકૃતિ ગણીયે, તથા જ્ઞાનાવરણીય દર્શનાવરણય વેદનીય એ ત્રણ કર્મની સીલ પૂર્વે ગણી છે. એવં બેંતાળીસ ૪૨. તથા આયુકમની ચાર–દેવાયું આદિ દેહને, એવં બેંતાળીશ ૪૬, તથા નામકર્મની એકસોને ત્રણ ૧૦૩, તે મધેથી છત્રીસ ઘટાડીને બાકી સઠ ૬૭, તેહની વિગત શરીર પાંચ ૫, બંધન પર ૧૫-સધાતન પર એ પચવીસ તે પાચ શરીર બંધાતા ભેળીજ બંધાય, માટે શરીર પાંચ ગણીયે, બાકી વીસ ન ગણીયે, તથા વર્ણ ૫, ગંધ ૨, રસ ૫, સ્પર્શ ૮, એવં વિશ કહ્યા, તેમાં એક વણ હોય, તિહાં પચે વર્ણ હેય, એક ગધ હેય તિલાં બે ગંધ હોય, એક રસ હોય ત્યાં પાંચ રસ હોય એક સ્પર્શ હોય એ આઠસ્પર્શ હિય, માટે વર્ણ ૧ ગંધ ૨ રસ ૩ સ્પર્શ ૪ એ ચાર મૂવ જેદ જાણીએ, સિલ ન ગણીયે, એટલે સર્વ મળીને છત્રીસ ઘટી, બાકી નામકર્મની સડ- સઠ ૬૭ પ્રકૃતિ–તે મળે પૂર્વલી પાંચકર્મની ફેંતાળાશ બેળા, તેવારે એકસોને તેર ૧૩, તથા નેત્રકમની બે, ઉચ્ચને ૧ નીચ ગોત્ર ૨ એવં એક પન્નર ૧૧૫, તથા અંતરાયકની પાંચ દાનાનાદિક ·(૪૬) નવતરવિિાઈ. . ૮ (૨૬) / એવં એકસો વીસ પ્રકૃતિ ઘણા જીવ આશ્રીને બધે હેય ના તથા ઉદય અને ઉદીરણાએ એક બાવીશ. તેમણે સમકિત મોહનીય મિશ્રમેહનીય એ બે ભેળાને એકસો વીસ પૂવેલી. તથા સત્તાએ ઉત્તર પ્રકૃતિ જે એ કસે અઠાવન ગણી છે તે મધ્યે બંધ પન્નર ગણ્યા છે તે પાંચજ ગણીએ તિવારે એકસે અડતાળીરાની સત્તા. તથા એકસો વીસ પ્રકૃતિને બંધ, બીજે પ્રકારે પણ તેની વિગત. પુણ્યની બેંતાળીશ પ્રકૃતિ ૪૨ પાપની ખાસી પ્રકૃતિ, એવં બે મળીને એકસે ચોવીસ થાય, તિહાં વર્ણ ૧ ગંધ ૨ રસ ૩ રપ જ એ ચાર બે ઠેકાણે ગણ્યા છે, તે એક ઠેકાણે ગણીયે, જે માટે શુભવદિક બંધાય, તેવારે અશુભ ન બંધાય, અશુભ બંધાય તેવારે શુભ ન બંધાય, માટે એકવાર ગણું એટલે એકસો વીસા તથા ત્રીજે પ્રકારે પણ એક વિસ તેની વિગત-પુણ્યમાં ચાર કમે છે. વેદનીય ૧ ગાત્ર ૨ આયુ ૩ નામકર્મ જ, તિહાં વેદનીની એક નવેદની ૧ ગોત્રની એક ઉચ્ચગેત્ર ૨ આયુકમની ૩ દેવાયુ ૧ મનુષ્કાયું ૨ તિચાયુ ૩ એવં પચ, અને નામકમની સાડત્રીસ ૩૭ ગતિ બે દેવ અને મનુષ્યની, જાતિ એક પંચેંદ્રિયની ટ, શરીર પાંચ, ઉ. પગ ૨, એવં ૧૧, પ્રથમ સંઘયણ ૧૨ પ્રથમ સંસ્થાન ૧૩ શુભવદિક ચાર એવં સત્તર ૧૭, આનુપૂવી દેવમનુષ્યની, વિહાગતિ એક શુભ, એવં વીસ ૨૦, સાત પ્રત્યેક પ્રકૃતિ છે ઉપઘાત નામકર્મવિના એવં સ રાવી ર૭ અને ત્રસદશકે, ૧૦ છે એવું ૪૨ બેતાળીશ, તથા પાપમ આ કર્મ છે. તિહાં જ્ઞાનાવરણીયની પાંચ ૫ મતિજ્ઞાનાવરણીય આદિ ને 1, દર્શનાવરણયની નવ ૯, ચાર દરોનાવરણીયને પાંચ નિદ્રા એવું ચદ ૧૪, વેદનીયની ૧ અશાતા વેદનીય એવં પન્નર ૧૫, મેહની- થની વીસ પચીસ પાને ૨૫ એક મિથ્યાત્વ મેહનીય ૨૬, એવું એકનારા ૪૧, આયુકર્મનો એક. નરકનું આઉખું એવં બેંતાળીશ ર, નામકર્મની ચાવી, ગતિ એ નરકની ૧ તિની ૨ જાતિપંચ- દિ વિના ચાર કલાક પ્રથમ સંઘયણ વિનાને પ્રથમ સં. :ન વિના પગ સંઘપણ પાંય સંસ્થાન, એવં એલ ૧૬, અશુભવદિ . એ સ. બાપ ૨, નની ૧ તિપની ૨ વિહાગતિ એક અજ, એવું તેવી ૨૩, એક પ્રત્યેક પ્રકૃતિ. ઉપધાતનામકર્મ. છે કે જેમ , રટ. 1 રીમ ઢ, અને તાલીશ ·॥ भी गू० भा० प्रा० नवतत्त्वविचारः॥ ( ૪૭ ) $ પૂર્વલી પાંચકર્મની એવં છહુર ૭૬- એક ગોત્રની નીચગેત્ર ૧, પાંચ અંતરાયની એવી ખ્યાતી. એ પુણ્યપાપની બે ભેલી કરીએ, તેવારે સર- વાલે એકસો ચોવીસ થાય. તે મધે વર્ણાદિક ચાર એક ઠેકાણે ગણીયે. તેવારે એકસે વીસ થાય. અને ઉદય ઉદીરણ સત્તાએ જેટલી પ્રકૃતિ છે તે પૂર્વે કહી છે. તિહ પ્રકૃતિ તે કર્મના સ્વભાવને કહીએ, મેદકને દષ્ટાતે જિમ કેઈક મોદકને પિત્ત હર્યાને સ્વભાવ છે, કેઈક મોદકનો કફ હર્યાનો સ્વ- ભાવ છે, કોઈકે મોદકનો વાયુ કર્યા સ્વભાવ છે, તેમ જીવના અનંત ગુણ છે તે કાઈ કર્મને જીવના કઈ ગુણ કયાનો સ્વભાવ છે, કઈ કર્મને જીવને કઈ ગુણ ક્યા સ્વભાવ છે, પણ જીવના આઠ ગુણ ટકા છે. તે એકેક કમેં એક ગુણ રે છે તિલાં પ્રથમ જીવને અનંત જ્ઞાનગુણ પ્રથમ જ્ઞાનાવરણીય કર્મો ક્યા છે. તે નાનાવરણીય કર્મ આંખના પાટા સમાન છે. જિમ આંખનો દીઠાને સ્વભાવ છે, પણ આંખે પાટો બાંધે કાંઈ ન દેખે. તેમ છવને વિશેષ ઉપયોગ અનન્ત વસ્તુ જાયાનો સ્વભાવ છે, પણ જ્ઞાનાવરણીય કર્મના ઉદયથી જાણે નહી ૧. બીજે જીવને અનંત દશન ગુણ. તે દર્શનાવરણય મેં રાક છે. તે દર્શનાવરણીય કર્મ રાજાના પિળીયા સમાન છે. જિમ લેક રાજાના દર્શન કરવા ઈચછે પણ પિળાયો દર્શન કરવા ન દે, તેમ સામાન્ય ઉપ- ગ દર્શન કરી જીવને અનંત વસ્તુ દીઠાને સ્વભાવ છે, પણ દર્શનાવર- ણીય કર્મના ઉદયથી દેખે નહી. ૨. ત્રીજે જીવને અવ્યાબાધ ગુણ જીવ તે સુખ દુઃખ કઈ વેદ નહી. તે અવ્યાબાધ. તે અવ્યાબાધ જીવને ગુણ વેદનીય મેં રેકો છે. તે વેદનીય કર્મ મધુલિસ ખધારા સ માન છે. જેમ મધે લિપાણખની ધારા ચાટતાં સ્વાદ આવે અને જીભ પણ ક- પાય,એમ જીવને સાતા અસાતા બે સંલગ્ન છે એથે જીવને અનંત ચારિત્ર તે મોહનીય કમે રોક્યો છે. તે મોહનીય કર્મ મદિરાના છાક સમાન છે. છમ મદિરા પીધે જીવ વિકલ થાય, હિત અહિત ન જાણે , પાંચમ જીવન અવિનાશી ગુણ જીવન તો કોઈ કાળે વિનાશ નથી, પણ આયુ કમને યોગે વિણસતો જણાય છે, માટે આયુકેમેં અવિનાશી ગુણ રોક છે, આયુઃ કમ હેડ સમાન છે. જેમ હેડમાં પડ્યો પ્રાણી નીકળવા ઇચ્છે 'પણુ રાજાના હુકમ વિના” નીકળી શકે નહી પ, છઠે જીવને અપી ·( ૮) li નવતરાશિg. જે. ૮ (૨૬) # ગુણ તે નામ કઈ રોકે છે, તે નામ કમી ચિતાર સમાન છે, જેમ ચિના કાળા નીલા પીળા નાના મેટા અનેક પ્રકારના રૂપ કરે, તેમ નામ કમના ઉદયથી જીવ પણ અનેક પ્રકારના રૂપ કરે છે, સાતમે જ વન અગર લઘુ નામ ગુણ, અગુરુ લઘુ હળવું નહી ને ભારે પણ નદી,” હળવું તે આકડાના ડેડાના કપાસની પેરે, ભારી તે તેની ગળીની પરે તે જીવતો હળ એ નથી અને ભારે પણ નથી. તે અગુરૂ લઇ જવને ગુણ નેત્ર કેમ રોકે છે, તે ગોત્ર કે કુંભાર સમાન છે, ન કુંભાર ઘરને ઘડે ઘડે મધનો પણ ઘડે ઘડે, તેમ જીવ ઉચ્ચ ગાકમા ઉદયથી ભારે થાય ઉત્તમ કુલે ઉપજે તથા નીચ ગોત્રના ૩- શથી કળ વાય. નીચ કુલે ઉપજે છે, આમ જીવને અનન્ત સક્તિ ગુણ તે અતરા કર્મો રમો છે. તે અંતરાય કર્મ રાજાના ભંડારી સમાન છે, જેમ રાજ દાન દેવરાવે. પણ ભંડારી થાવાન કરે તેમ હર હરણ કમના ઉદયથી અનન્ત શકિત ફેરવી શકે નહી ૮, એ પ્રતિબન્ધ છે ૧ છે હવે સબધ કા છે–વ કામણ વીણા મહેિથી સમયે સમયે દમદલ ગઇ છે, તે કદલ અનંત પરમાણુઓને છે, તે અહવાને પ્રથમ સમયે આટ કમપણે પરિમાવે છે.” વળી તે જ સમયે “એક અઠાવન કૃતિ” નીપજાવે છે, વળી તેહીજ સમયે “પ્રકૃતિ પ્રકૃતિ એ જુદી જુદી સ્થિતિ ” નીપજાવે, વળી તેહીજ સમયે “પ્રકૃતિ પ્રકૃતિ પ્રત્યે જુદો જુદો રસ ” નીપજે, વળી તે જ સમયે “એકેકા કર્મની અસં. ખાના અસંખ્યાતા સમયની સ્થિતિ છે, તે મહેિથી અબાધાકાળ જેટલા મગ, અડીને બાકી સમય માટે વિશેષ તીન વિશેન દળીયાના નિક કરે,” એ રીતે એક સમયમાં કાંદલ લઈને જીવ ઘણા કાર્ય નીપજાવે છે, પણ છે અને અધિકાર છે, માટે રસની વાત કહે છે-વે એક સમયમાં લો જે કદ તે મે અનંતા પરમાણુઓ છે તે પરમાણુ મ - જામી પ સર્વ જીવ થી પણ અનંત ગુણ રસના ભાડા પવિત્ર છે, એવભાગ પદિ તે કેવલીની બુદ્ધિએ પણ છે અને બે ભાગ ન થાય, એક અના ભાગને કઢીચે તે પરમા- જે કર છે અને રામના વિભાગ પશ્કેિરે છે, તે પણ અસત, • ર લઇ પદ ટપકે, તે અંધ મહિપીર છે, ન ગ વાળા પરમોને ગો કરી, તે એક ·શ્રી આ પ્રસંગ નવતર વિવાર છે ( ૪૧ ) . વર્ગણ કહીયે, તે વાર પછી એક એક રસના અવિભાગ પલિદવાળા સર્વ લઈને બીજે ઢગલો કરીયે તે બીજી વર્ગ ણા.૨, તે વાર પછી વળી એ બંધ મએથી એકસો બે રસના અવાગ પલિકેટવાળા સર્વ પરમાણુઓ લઈને ત્રીજો ઢગલે કરીયે તે ત્રીજી વર્ગણા, ૩, તે વાર પછી એક ત્રણ રસના અવિભાગ પલિદવાળા પરમાણુઓ એકઠા કરીયે તે ચોથી વ- ણ ૪, તે વાર પછી એકસો ચાર રસના અવિભાગ પલિએદવાળા પરમાણુ ઓ ભેળા કરીને ગંજ કરીયે તે પાંચમી વર્ગણા, ૫. તે વાર પછી વળી એહજ બંધમહિથી એકસો પાંચ રસના અવિભાગ પલિકેદ અધિક પરમાણુ સર્વ લઈને એક ઢગલો કરીયે, તે છઠીવર્ગણ ૬ એમ એક એક રસને અવિભાગ પલિચ્છેદ અધિક પરમાણુ લઈ લેઈને ત્યાં સુધી ઢગલા કરીયે કે પાં સુધી એકેક સે અને ધિક અધિક અવિભાગ પલિછેદવાળા પરમાણુઓ ન લાભ, તિહાં લગણુ તે વર્ગણ અભવ્ય થકી અનંતગુણ અને સિદ્ધિને અનંતમે ભાગે થાય તેવારે એક દ્ધક થાય છે ૧. હવે એ બંધમણે એક રસને અ વિભાગ પલિદ વધે, એવા પરમાણુઓ નથી. એ સ્પર્ધકની છેલ્લી વ- ગણના એક પરમાણુના રસના અવિભાગ પલિછેદથી અનંતગુણ રસના અવિભાગ પલિકેદ વધે એવા પરમાણુઓ છે, પણ અસત્કલ્પનાએ બસોને પાંચ કપીએ, તે બન્નેને પચિ સના અવિભાગ પલિકેટવાળા પરમાણુ ઓને ઢગલે તે પહેલી વર્ગણા, બસોને છ રસના અવિભાગ પલિકેદ- વાળા પરમાણુઓની બીજી વણા. બસે ને સાત રસના અવિભાગ પતિ- છેદવાના પરમાણુઓની ત્રીજી વર્ગણા. બસોને આઠ રસના અવિભાગ પલિદવાળા પરમાણુઓની ચોથી વર્ગણા, બસો નવ રસના અવિભાગ પલિદવાળા પરમાણુઓની પાંચમી વર્ગણું, બમને દશ રસના અવિ ભાગ પલિદવાળા પરમાણુઓને ઢગલે કરીયે તે છઠી ઈમ કરતાં એક રસને અવિભાગ પલિકેદ વધે તિહાં લગણ એણી રીતે વર્ગણ પણ અ- ભવ્યથી અનંતગુણી સિદ્ધને અનંતમે ભાગે થાય, તેવારે બીજો સ્પક થાય છે. ૨. હવે એ ખંધ મળે, એકેકે રસનો અવિભાગ પલિદ વધે, એવા પરમાણુઓ નથી, એ બીજા સ્પર્દકની છેલી વર્ગણના એકેક પર- માણુઓમાં જેટલા રસના અવભાગ પલિહેદ છે, તે થકી અનંતગુણ - સના અવિભાગ પલિદ વધે, એવા પરમાણુઓ છે પણ અસત્કલ્પનાએ ત્રણસે દશ કલ્પીયે, તે ત્રણ દશ રમના અવિભાગ પલિસ્ટેડવાળા પરમા- ણુઓ એકઠા કરીયે તે પ્રથમ વર્ગણે. ત્રણ અગીયાર રસના અવિભાગ ·w (૧૦) नवतत्त्वपरिशिष्टम्. નં. ૪ (૨૬) | દિવાળા પરમાણુઓની બીજી વર્ગ. ત્રણસોને બાર રસના અવિ- ભાગ પલિકેટવાળા પરમાણુ ઓની ત્રીજી વર્ગણા. ત્રણસોને તેર રસના અવિભાગ પલિઈદવાળા પરમાણુઓની ચોથી વણા. ત્રણસોને ચઉદ ૨ સના અવિભાગ પલિકેટવાળા પરમાણુઓનો પચમી વર્ગણા. ત્રણસને પનર રમના અવિભાગ પલિકેટવાળા પરમાણુઓ સર્વ એકઠા કરીયે, એ છઠી વગણ. એમ અભવ્યથી અનંતગુણને સિદ્ધને અનંતમેં ભાગે વગે છાઓ થાય, તેવારે વાજે રપદ્ધક ૫ ટ છે એમ કે એક સમયે ગ્રહો જે કર્મદલ તે એ અનંતારસના સ્પર્ધકે ઉઠે તે રસબન્ધ કહીયે તે રસ ચાર પ્રકારે છે, એક દાયો ૧ બિહાણી ૨ ત્રિદાણીયે ૩ ચેઠાણીયે છે તેની વિગત. લીંબડાને તથા શેલડીને રસ તેમાં સહજને રસ તે એક પ્રાણી ૧ બે ભાગને કઢી એક ભાગને રાખે તે બેઠાણી, ૨ ત્રણ ભાગનો કાઢીને એક ભાગનો રહે તે ત્રિણઠાણી ૩, ચાર ભાગને ઢીને એક ભાગને રહે તે ચેઠાણ ૪, ખાસી અશુભ પ્રકૃતિને અતિ તીવ્ર આકારે રસ તે સંકલેશે બંધાય, સંકલેશે તે “ઘાયના ઉદયને” કહીયે, બેંતાલીશ શુભ પ્રકૃતિને તીવ્રરસ વિશુદ્ધિએ બંધાય, વિશુદ્ધિ તે “ યાયની મંદતાને ” કહીયે, બાસી પાપકૃતિને મંદરસ વિશુદ્ધિએ બંધાય, બેતાલીસ રુમ પ્રકૃતિને મંદિર સંકલશે બંધાય, અશુભ પ્રકૃ- તિને રસ ચાર પ્રકારે હાય, એક દાણીયા આદિ દેદને તેની વિગત, અશુભ પ્રકૃતિનો ચેઠાણીયે રસ પર્વતની રેખા સમાન ચાર અનંતા- નુબંધીપા કપાય છે, તેણે કરીને બંધાયો ૧. અશુભ પ્રકૃતિને ત્રણ ઠા- Pો રસ પૃથ્વીની રેખા સમાન ચાર અપ્રત્યાખ્યાનીયા કરાય છે. તેણે કરીને બધાય છે ? A અશુભ પ્રકૃતિને બેઠાણી સરસ રજની રેખા સમાન ચાર પ્રત્યાખ્યાનીયા થાય છે. તેણે કરીન બંધાય છે કે છે આ શુભ પ્રકૃતિને એક હણીઓ ર જલની રેખા સમાન સમાન મંજવલના ચાર ટપાથ તેણે કરીને બંધાય છે ? લાભ પ્રકૃતિને રસ ત્રણ પ્રકારે હેય બેઠાણી આદિ દેને શુભ પ્રકૃતિને બહાણીયે રસ અનંતાનધયા કપાયની ચોકડીએ બંધાય છે ભકતિને ત્રણ હાર અમલાણાની કવાથની ચોકી બંધાય મા ર 1 ગુણ પ્રકૃતિને ચાહણીયા રસ પ્રત્યાખ્યાનયાને સંવના એ બે પા ચાપ બંધ છે છતાં મામા-૨ પ્રકારે અા પ્રકૃતિને રમ 1.1 પ્રકારે છે. પણ મારે અભ પ્રકૃતિને સ ચાર પ્રકારે નથી, ·॥ श्री गू० भा० प्रा० नवतत्वविचारः ॥ (૫૬) સરજ અશુભ પ્રકૃતિને રસ ચાર પ્રકારે છે, તેહના નામ, પાંચ અંત- રાય ૫, કેવલ જ્ઞાનાવરણીય વિના ચાર જ્ઞાનાવરણીય જ, કેવલ દર્શનાવર- ણીય વિના ત્રણ દર્શનાવરણીય ૩, પુરૂષ વેદ ૧ સંવલના કષાય , એવં સત્તર ૧ બાકી એક ત્રણ પ્રકૃતિનો રસ ત્રણ પ્રકારે હેય બે ઠાણાઓ આદિ દેદને પણ એકઠાણ બંધાય નહી. જે માટે એક ઠાણો રસ તો નવમા ગુણઠાણાના અસખ્યાતા ભાગ ગયા પછી બધાય છે, તે ઠેકાણે તે સત્તર જ અશુભ પ્રકૃતિ બંધાય છે, પણ બીજી પ્રકૃતિ તે તિહાં બંધાતી જ નથી, તો રસ કિમ બધાય છે ઈતિ રસબધઃ | છે હવે પ્રદેશબધ કહે છે ! લોકમાહિ અનતી વર્ગણું છે તે માહિથી આઠ વર્ગણો. અંદારિક ૧ ક્રિય ૨ આહારક ૩ સૈકસ ૪ ભાષા પ શ્વાસોશ્વાસ ૬ મનોવર્ગણ ૭ કામણ વર્ગણ ૮ એ આઠ વર્ગણ મર્થથી કાર્મણ વર્ગણાના પણ પર માણુઓ આશ્રયી જોઈએ તે સેલગુણવાલા પરમાણુઓ છે, જે માટે કા- ર્મણ વર્ગણામાં ફરસ છેલા ચારેજ હોય, ટાઢે ૧ ઉનો ૨ લુખને ૩ ચે- પડે સ્પર્શ ૪ વર્ણ ૫ ગધ ૨ રસ ૫ એવ સેલ અને એક એક પર- માણુ આસરી જોઈએ તે ચઉદ ગુણુયા છે. જે માટે ફરસ ચાર છે તે માહેલા પરમાણુયા દીઠ બે બે ફરસ હોય. પણ પ્રતિપક્ષ ન હૈયા, ટાઢ ૧ લુખ ૨ તથા ટાઢે અને ચોપડે ૨ ઉને ને લુખો ૨ તથા ઉને અને ચેપ ૨ એ રીતે બેજ હોય, પણ શીતને ઉષ્ણ ૨ લુખા ને ચાપ એમ બે ભેગા ન હોય એ કામણ વણ ઓળખાવી, તે માળેથી જીવ સમયે સમયે કર્મલ લે છે, પણ કેવા કર્મદલ લે છે જે કમદલ મળે છેલ્લા ચાર ફસ, બે ગધ ૨ પાંચ વર્ષે ૫ પાચ રસ ૫ એવા સેલ ગુણવાલે કર્મલ લે છે, વળી કહે કમલ લેછે, એકકા પરમાણમાં મધ્યે સર્વજીવથી અનતગુણ રસના અવિભાગ પલિકેદ હોય, એવા કર્મ. દલ રહે છે, અનંત પરમાણુઆયે નિષ્પન્ન ખંધ તે લે છે, વળી કેવા કર્મ- દલ જીવ ગ્રહે છે, એક પ્રદેશ અવગાઢ રહે છે, એટલે જે ક્ષેત્રના આ કાશ પ્રદેશમાં જીવ અવગાહી રહ્યો છે, તેવી જ ક્ષત્રના આકાશ પ્રદેશે જે કામણ વર્ગણ છે. તે માંહેથીજ કર્મદલ ગ્રહ છે. તેને એક પ્રદેશ અને વગાઢ કહીયે, તે કર્મદલ જીવ પિતાને સર્વ પ્રદેશ કરીને ગ્રહે છે, જિમ એક આગુલીએ ઘટાદિક વસ્તુ ઉપાડતા હાથને કરડે ખભો. બીજે ખભે ઇમ સર્વ શરીરને જેર પહોંચે તેમ કર્મલ લતાં જીવના સર્વ પ્રદ- - ·(૨) // નવતરાપffસા. નં. ૮ (૬) રાને જે પાંચ, એ રીતે જીવ કમ દલ લેઇને, આઠે ભાગે વિચે છે, દળીને સવથી છેડો ભાગ આયુકર્મને આવે, તેથી અધિક ભાગ નામકર્મોત્ર કર્મને આવે, માણમાહે સરઓ, તેથી અધિક ભાગ અંતરાય ૧ જ્ઞાનાવરણીય ર દર્શનાવરણય ૩ એ ત્રણને આવ, માહોમાહે ત્રણને સરખે, તેથી અધિક ભાગ મેહનયને આવ. એ સાત કર્મને તે સ્થિતિ પરમાણે ભાગ છે, થોડી સ્થિતિવાળાને થડો ને ઘણી સ્થિતિવાળાને ઘણો, અને વેદનાયકમને તે સ્વભાવેજ સર્વથી ઓછો ન આવે. સર્વથી અધિકાજ આવે, જે માટે વેદનીયને ઓછો ભાગ આવતો હોય તે લોકમાં સુખદુઃખની પ્રગટ ખબર ન પડે, અને તેમાં સુખ દુઃખ પ્રગટ જણાય છે, તે માટે વંદનીયને ભાગે કર્મલ સવથી ઘણે આવે છે, તે એ પ્રદેશ બંધ મદ- કને દત્તેજિમ કોઇ મોદકમાં દલિયા તે કહીએ, જે લેટના કણીયા તે ઘણા દાય, અને રમ કહીયે જે ખાડથી છેડા હોય, કાઈટ મોદકમાં ખાડથી ઘણાને લેટના દલિયા ચે. તેમ કર્મદલમા પણ કાઈક દલમાં રસ છે ને પ્રદેશ ઘણા, કિક દલમાં રસ ઘણે તે પ્રદેશ ચો, જીવ લેવા વાળે છે, તેના અધ્યવસાય પ્રમાણે હોય છે ઇતિ પ્રદેશ બન્ધ: | બંધતત્ત્વ વિચાર સંપૂર્ણ . છે હવે ક્ષતત્ત્વનો વિચાર કહે છે વિક ન s નિ પ્રથમ મહિતના નવ બિંદ કહે છે, સંતપદ પ્રરૂપણ ૧ કાપ્રમાનું પ્રમાણ : ફરસને દર ૪ કાલદાર ૫ અંતરદ્વાર ૬ ભા- કદાર ભાગદાર ૮ અપવાદાર દવ નવહારના અર્થ કહે -નાંતયયંપ્રય ઇના પદની પ્રરૂપણા મોક્ષપદ સંત રહેતાં છે. પદમાં એટલે એક પદ દાય હાથજ, બે પદ હોય તે ન - જિમ અબડાનુ દિલ - ગા બોલ છે માટે નથી એક ધાને ના અને એ ફિલ કઈ તે પણ છે પણ એ ભેગા ; , , ના તેલ માથાદ તે એક બોલે છે માટે છે કે તે છે, પણ - - નથી. જે માં નીર ગણધર ભગવાને બસ * ન ન કરવા કરી છે, જે બાસઠ માળાની વિગત–ગ- નિમ ના કર કર દે છે . મથી મનુચગતિ મા- ·I શ્રી 75 મા માં નૉર્વારા () ક ગણએ ક્ષે જાય ૧ ઇંદ્રિય માર્ગણ પાંચ–એકેન્દ્રિય આદિ દેઈ, ત માંહેથી પચેટિયની માર્ગણાએ મેક્ષે જાયે ૨ કાયમÍણ છે–પૃથ્વીકાય આદિ દઈને, તે માંહેથી ત્રસકાયની માગણાએ મોક્ષે જાય', '; ગમાર્ગનું ત્રણ પ્રકારે–મનોયોગ આદિ દેઈ તે સગી મા ન જાય, યોગ તેરમા ગુણઠાણું લગણ હોય છે, વેદમાર્ગનું ત્રણ પ્રકારે- પુરૂવેદ આદિ દેઈને, તે સંવેદીક્ષે ન જાય, વેદ- નવમા ગુણઠાણું લગણુ હોય ૫૫ કષાયમાર્ગણું કપાય-ચાર ક્રોધ આદિ દેને, તે સક- વાય મોક્ષે ન જાય, સાથી નવમા ગુણઠાણું લગણું હોય ૬. જ્ઞાનમ- ર્ગણું ૮ મતિજ્ઞાન આદિ દઈને પાચ જ્ઞાને પતિ અજ્ઞાન ૧ શ્રુત અજ્ઞાન ૨ વિભાગજ્ઞાન ૩ એવા આઠ તે માહથી કેવલજ્ઞાનની મોર્ગણાએ મોક્ષે જાય છે કે સંયમમાર્ગણ સાત પ્રકારે–સામાયિક આદિ દઈને પાંચ ચારિત્ર ૫દેશવિરતિ ૬, સર્વવિરતિ એ સાતમાંહેથી યથાખ્યાત સંયમની માર્ગ, એ મેણે જાય ૮ છે દશનમાર્ગણ ચાર પ્રકારે ચક્ષુદર્શન આદિ દઈને તે માંહેથી ડેવલ દર્શન માર્ગણાએ મોક્ષે જાય ૯ ને શ્યામાર્ગ છ પ્રકારે–તે સલેશ્ય મોક્ષે ન જાય ? લેહ્યા તે તેરમા ગુણઠાણ લગણ કૃષ્ણ ૧ નીલ રે કાપિત ૩ તૈજસ ૪ પદ્મ લેશ્યા ક” | ૧૦ | ભવ્યમાગણું બે પ્રકારે ભવિ ૧ અને અભવિ ૨ તેમાંહેથી ભવિમોક્ષે જાય ૧૧ / સમૃત્વ માર્ગનું છ મિથ્યાત્વ ૧ સાસ્વાદન ૨ મિશ્ર ૩ ઉપશમ જ પશમ ૫ ક્ષાયિક ૬ એ છ માંહેથી સાયિકસમકિતી મોક્ષે જાય છે ૧૨ સંજ્ઞિમાગણા બે સત્તિ ૧ અને અસલી ૨ એ બે માહથી સંમાર્ગણાએ મોક્ષે જાય છે ૧૩ આહારક માર્ગ બે આહારી ૧ અણાહારી એ બે માથી અણુહારી માણાએ મોક્ષે જાય છે ૧૪ છે એ બાસઠ માર્ગણ માહથી દશ માર્ગણુએ મોક્ષે જાય બાકી બાવન માર્ગણાએ મેક્ષે ન જાય છે એ સંત પદ પ્રરૂપણા પ્રથમ- દ્વાર છે ૧. બીજે દ્રવ્ય પ્રમાણહાર સિદ્ધના જવાબ અનન્તા છે, એ બીજે દ્વાર | ૨ | રોજે ક્ષેત્ર પ્રમાણદ્વાર ક્ષેત્રથી સિદ્ધના જીવ ચઉદ રાજલોકને અસખ્યાતમે ભાગે છે, જે માટે એક સિદ્ધને જાન્ય અવગાહના એક હાથ અને આઠ આંગળ, અને ઉત્કૃષ્ટ અવગાહના ત્રણ તેત્રીસ ધનુષ્પ એક હાથ અને આઠ આંગળ અને સર્વસિદ્ધ ક્ષેત્ર પિતાલીશ ૧ લાખ જોજનની સિદ્ધશિલા પ્રમાણે આ ત્રણે ઠેકાણે ચઉદ રાજલક અસ યાતમે ભાગ ૨ અસયાતાને ૫ શુક્લ અસ - ·1 (૪) | નવઘઇ. .૪ ( ૧૨ ) I ખ્યાના ભેદ છે તે માટે, એ ત્રીજે દ્વાર છે ૩ છે એ સ્યનાદ્વાર સિદ્ધના જીવને અવગાહના ક્ષેત્રથી ફરસની કાંઈ અધિક છે, જેમ એક પર- માણુને એક પ્રદેશનું અવગાહના ક્ષેત્ર અને સાત પ્રદેશની ફરસના એક તે ને આકાશ પ્રદેશ પરમાણુઓ અવગાહી રહ્યું છે તે ૧ ! એક તેહને હાલ ૧ એક ઉપર ર ચાર દિશાના ચાર એવ સાતા એ ચોથો દ્વાર ઘણા પાંચમા કાલદ્વાર તેહના ચાર ભાગા-સાદિસાંત ૧ સાદિ અનન્ત ૨ અનાદિસાંત ૩ અનાદિ અનન્ત ૪ તે મધ્યેથી એક સિદ્ધ આશ્રયી સાદિ અનન એ બીજો ભાગ લાભે, જે કાળે સિદ્ધિવરે તે વારે સાદિ થઈને ફરી તિહાંથી અવવું નથી માટે અનન્ત, અને ઘણું સિદ્ધ આશ્રી જોઈયે તે આદિ પણ નથી અને અન્ત પણ નથી, એ કાલનો ચોથો ભાગે લાભ અનાદિ અનન્ત એ પાંચમે દ્વાર છે ૫ છે છઠો અંતરદ્વાર, તે સિદ્ધના ઇવને અંતર નથી, જે સિદ્ધપણાથી ચવી સંસારમાં આવીને ફરી સિદ્ધ ચાતા હોય તે અંતર થાય તે સિદ્ધના જીવને અંતર નથી, છઠે દ્વાર છે ૬ છે સાતમે ભાગદ્વાર તે સિદ્ધના જીવ સંસારી જીવને અનંતમે ભાગે છે, જેમાટે કાલે તીર્થકર ભગવાનને ગણધર ભગવાન પુછશે જે હે સ્વામી પરનાલની પર નિગદમાંથી જીવ નીકળે છે સિદ્ધિ વરે છે. માટે નિદ કટલી ખાલી થઈ તેવા તીર્થંકર મહારાજ કહેશે, જે એક નિગોદન અનતમ ભાગ મલ ગયા.' તે નિગાદની વાત લેશમાત્ર કહે છે- લાકમાં અસમના ગાળા છે. ગોળ ગોળ અસંખ્યાતી નિગોદ છે, વિગેરે નિગાર અનતા છે તે નિગદ એક અતિમ ભાગ મેગ, જેવારે છે નવા એ જવાબ "તે એક નિંગાને અનમો ભાગ સિદ્ધિ વયો છે. ન શિવ નાબાર કવ અનંતબે ભાગ થયા માટે સિદ્ધના જીવ સર્વ બાકી છે અને તમે ભાગે છે આ ભાગદ્વાર ૭ | હવે આઠમો ભાવ હાર કહે છે કે સિદ્ધના જીવ ચિકને ૧ પરિણામિક ર એ બે ભાવ છે. ને ભાવની આલખાણ બતાવે છે. મૂલભેદ ભાવના પાંચ ૫ કિર ભેદ ભવન પર નિવાં પ્રથમ કલબેદ પાંચ કરે છે–ઉપશમ ૧ ક મિશ : આદક ૮ અને પરિણાકિ ૫, મિત્રને ટપકામ - ક, વ - ર , ઇ-પ્રથમ ઉપશમના બે ભેદ-ઉપ- કે, વ પ ા ી તથા મિથ્યાત્વ જનમ ૧ મિ- મનીષ : . આન પ્રતિ ઉપમાવાથી હાય તે ૧ ફવિ પ્રથમ મકિન પામ્યાને અવસર ને ·શ્રી ૧૦ મા જાનવતરવિવારઃ || (૨૫) અતર કરણનો, ૧ બીજો ઉપશમ સમકિત ઉપશમ શ્રેણીને, ર તે ઉપશમ ભાવનો પહેલો ભેદ ૧ બીજો ઉપશમ ચારિત્ર તે મોહનીય કર્મની એકવીસ પ્રકૃતિ ઉપશમાવ્યાથી હાય ૨ | હવે ક્ષાયિક ભાવના નવ ભેદ ને પાંચ જ્ઞાન ૫, ત્રણ અજ્ઞાન ૩, ચાર દર્શન ૪, એ બાર ઉપયોગમાંથિી કેવલ જ્ઞાનને ૧ કેવલદર્શન ૨, તથા દાન ૧ લાભ ? ભગ ૩ ઉપભોગ જ વિર્ય ૫ એ પાચ લબ્ધિ એવં સાત, ક્ષાયિક સમકિત તે ચાર અનતાનુબંધિયાને ત્રણ મોહનીય એ સાત પ્રકૃતિ ખપાવ્યાથી હૈય, એવ આઠ, અને ક્ષાયિક ચારિત્ર મેહનીય કર્મની એકવીસ પ્રકૃતિ ખપાવ્યાથી જ હોય હવે મિ- શ્રભાવ તે ક્ષયોપશમ તેહના અઢાર ભેદ | કેવલજ્ઞાન ૧ કેવલદર્શન ૨ એ બે વિના બાકી દશ ઉપયોગ ૧૦ દાનાદિક લબ્ધિ પાચ ૫, એવું પન્નર, ક્ષયોપશમ સમતિ, એવં સેલ. દેશવિરતિ ૧૭ સર્વવિરતિ ૧૮ એવ અઢાર ! હવે દયિક ભાવના એક્વીસ ભેદ કહે છે ! અજ્ઞાનપણે ૧ અસિદ્ધત્વપણું ૧, અસંયમપણ ૧, લ , કષાય જ ગતિ ચાર જવેદ ૩ મિથ્યાત્વમોહનીય ૧ એવં એકવીશ, હવે પા- રિણામિકભાવના ત્રણ ભેદ રે ભવ્યત્વ પણ ૧ અભવ્યત્વપણુ ર વત્વ- પણુ ! એવં પાંચ મૂલ ભાવના ઉત્તર ભાવ ત્રેપન થયા, હવે મૂલ ભાવ પાચના સન્નિપાતીયા ભાંગો છવીસ થાય, દિકમયોગી ૧૦, ત્રિક યોગી ૧૦, ચતુરંગી પાંચ પ, પંચમયોગી ૧, તિહાં દ્વિસંગી દશ બ- તાવે છે, ઉપશમ અને ક્ષાયિક ૧ ઉપશમ અને મિશ્ર ૨, ઉપશમ અને ઔદયિક ૩, ઉપશમને પારિણુમિક જ ક્ષાયિકને મિશ્ર ૫, ક્ષાયિકને દ. યિક ૬ ક્ષાયિકને પરિણામિક ૭ મિત્રને ઔદયિક ૮ મિત્રને પરિણામિક ૯ ઔદયિકને પરિણામિક ૧૦ હવે ત્રિસંયોગી દશ તે બતાવે છે, ઉપ- શમક્ષાયિકને મિશ્ર ૧ ઉપશમક્ષયિકને આદયિક ૨, ઉપશમક્ષાયિકને પારિ- ણામિક ૩, ઉપશમમિશ્રને દયિક ૪ ઉપશમમિત્રને પરિણામિક ૫, ઉપ- શમ ઔદયિકને પરિણામિક ૬ લાયિમિશ્રને દયિક ૭ સાયિકમિત્રને પા- રિણામિક ૮ ક્ષાયિક દમિકને પરિણાસિક ૯ મિત્ર ઔદયિકને પારણુ- મિક ૧૦ હવે ચતુરાગી પાચ, ઉપશમસાયિક મિશને દમિક ૧ ઉપશમક્ષાયિક મિત્રને પરિણામિક ઉપશમાયિક આંદયિકને પરિણામિક , ઉપશમમિત્ર દયિકને પારિમિક જ ક્ષાયિકમિ દયિને પરિણા- મિક ૫, હવે પંચગી એક, ઉપશમક્ષાયિક મિથ ઓયિકને પાર- મિક ૧ એવં છવ્વીસ સન્નિપાતીયા ભાગા થયા તે મપેયી ધીરે ·| નવતરવાશિષ . ૪ (૨૬) / ભાગ અસંભવી છે, અને છ ભાગા સંભવી છે, તેમના પત્તર ભાંગા થાય તે કહે છે-મિત્ર ઔદાચિકને પરિણામિક, એ વીસમ ભાંગે ચાર ગતિના અને હા મિત્રને સોપશમ ને કહીએ, તે પશમભાવે ઈકિયાદિક, ઓ- કિ ભાવ ગાદિક, પારિગામિક ભાવે જીવપણે પરિણમી રહ્યા છે, એવું ચાર–સાયિક મિથ દયિક અને પરિણામિક એ ચતુ. ગી” પચવીસમે બાગા ચાર ગતિના સાયિક સમકિતી ન હોય, સાયિક ભાવે ક્ષાયિક સમ- કિત, મિત્ર ને સોપવામ ભાવે ઈન્ડિયાદિક, ઔદયિક ભાવે ગત્યાદિક પરિણ મિક ભાવ જીવપણું, એવં આઠ, ઉપશમમિત્ર ઔદયિકને પરિણામિક એ ચાવીસમે ચતુ.સગી ભાગે, ચાંરે ગતિના ઉપશમ સમક્તિવાળા જીવોને ય, ઉપરામભાવ ઉપશમસમક્તિ, મિત્ર તે ક્ષયોપશમભાવે ઈકિયાદિક, ઔદ મિક ભાવે ગન્માદિક પરિણામિક ભાવે જીવપણ. એ બાર, ક્ષાયિક ઈયિકને પરિણામિક એ ત્રિક સંયોગી, ગ્લીસ લેખે ઓગણીસમે ભાંગે ઘઉં ભગવાનને હાય. યિક ભાવે કેવલજ્ઞાનને કેવલ દર્શન, ઔદકિભાવે. મનુબની ગ. પરિણામિકભાવે જીવપણ, એવં તેર, ઉપશ ાયિક મિત્ર મિકને પરિણામિક એ પચ સંયોગી, વીસમો ભાગે, શ્રી ઉપશમ બીએ ગયા. સારિક સમકિતિને હોય, એવં ચઉદ ૧૪ ક્ષાયિકને પારિ. ગામિત્ર છે દિક સાથે ની સાતમો ભાગો સિદ્ધ ભગવાનને હેાય એવં પન્નર ૧૫ એ ભાવહાર અહમ | ૮ . હવે નવમે અલ્પાબહેવાર કહે છે-શર્વથી ઘેડ નપુસકલિંગ સિદ્ધ, ઘણામાં ઘણું મેક્ષ જાય તો એક ગમમાં દ સી તે થકી સ્ત્રી લિગ સિદ સંખ્યાત ગુણા અધિક, એક મિષમા વીશ સી કે, તે થકી પુલગિસિદ્ધ સંખ્યાતગુણ અધિક એક ગમમાં અકસે થી માંડીને એકસો આઠ લગણસીઝે ૧ બે સમય તાણથી માને અકસે બે સીઝ. પછી આંતર પડે ૨ ત્રણ રામ વગ નિતર પાળીથી માંડીને છન્નુ લગણ સીઝે, ૩ ચાર સમય લગન નિરતર વિરથી માંડીને ચારશી લગણ સીઝે જ, પાંચ રામય વગણ નિરનર મદથી માડીને બિહતર લગણ ૫ છે સમય લગા નિરતર ઓગણપચાસથી માંડીને સાઠ લગણ સકે , સાત મય વગ નિતર તેત્રીસથી માન અડતાળીશ લગણ સારું છે આ સમય લગન નિરતર એકી માંડીને બત્રીસ લગણ સીઝે ૮, એ નવ કરીને ચાલતત્વ કા એટલે-નવતત્વ સંપૂર્ણ થયા. | ત્વવિચાર સંપૂર્ણ ·-- ॥ श्री गृ० भा० मा० नवतत्त्वविचारः॥ (૧૭) કે નવતત્ત્વબોધફલવિચાર છે એ નવતત્વ સહે તેહને સમ્યકક્વી કહીયે, ન જાણે અને ભાવે કરને સદહે, તે પણ સમ્યકવી કહીયે અથવા સર્વ તીર્થંકરના ભાખ્યા જે વચન તે વચન અન્યથા પ્રકારે હોયજ નહી, એટલે ખોટા હોયજ નહી, એવી બુદ્ધિ જેહના મનને વિષે હોય તેહનું સમકિત નિશ્ચલ કહીયે, તે સમકિ. તના બે પ્રકાર: એક તો અપ્રતિપાતિ તે આવ્યો જાય જ નહીં તે ક્ષાયને કહીયે, તે ક્ષાયિક સમ્યકત્વવાલા જીવતો ત્રણ તથા ચાર ભવમાં મોક્ષે જાય, તથા બીજે પ્રતિપાતિ સમકિત તે આવ્યે જાય, તે ઉપશમ તથા પશ મને કહીયે, તે ઉપશમ તથા ક્ષપશમ એક અંતર્મુદ્ર માત્ર જેણે ફરસ્યુ હેય તે જીવ ઘણું ઘણું સસાર ભમે તો અર્ધપુદગપરાવર્ત સંસાર ભમે. જધન્યથી તેજ ભવે સી, હવે પુદગલપરાવર્સ એાળખાવવા માટે પ્રથમ R પલ્યોપમની વિગત કહે છે. તે અનતે પરમાણુ એક ત્રસ રેણુ થાય છે ૧ કે આઠ સરેણુએ એક રથરેણુ થાય ૨ આઠ રથરેણુએ એક વાલાય થાય ૩ છે આઠ વાલા એક લીખ થાય જ છે આઠ લીએ એક યૂકા થાય ૫, છે આઠ જૂએ એક જવ થાય ૬ આઠ યુવે એક ઉધાંગુલ થાય ૭ બે ઉત્સધાગુલે વીર ભગવાનને એક આત્માગુલ થાય, ચારસે ઉત્સધાગુલે એક પ્રમાણાંગુલ થાય, તે પ્રમાણેગુલે કરી પૃથ્વી ૧ પર્વત ૨ દેવતાના વિમાન પ્રમુખ મા- પીયે, અથવા છ ઉદ્યાગુલે એક પા હાથ થાય, બે પા હાથે અધ હાથ થાય બે અર્ધ હાથે એક હાથ, ચાર હાથે એક ધનુષ્ય, બે હજાર ધનુષ્ય એક ગાઉ, ચાર ગાઉએ એક યોજન થાય, એહવા એક જન ઉડે લાખે પહોળે એક પાલે કલ્પીયે, તે પ્યાલા મધ્યે દેવકુર ઉત્તરકુરૂક્ષેત્રનાં સાત દીનનાં ઉપજેલાં યુગલીયાના માથાનો એક એક કેશ તેહના સાતવાર આઠ આઠ ખંડ કરીયે, એકવાર આઠ, બીજીવારના ચોસઠ ૬૪, ત્રીજીવાર પાંચસે ને બાર ૫૧૨, ચોથીવાર ચારહજારને છનું ૪૦૯૬. પાચમી વાર બત્રીસ હજાર સાતસેને અડસઠ ૩ર૭૬૮. છડી વાર બે લાખ બાસઠહજાર એકસેને ચુમાલીશ ૨૬૨૧૪૪. સાતમી વાર વીસલાખ સત્તાણુહજાર એસેનેબાવન ૨૯૭૧૫ર. એકેક કેશના એટલા એટલા ખંડ કરીયે, પછી પાલે હસી ભરીયે, ઉપર ચક્રવતીની ઋદ્ધિ ચાલે તે પણ ડગે નહી. પાણી તણાય નહી, અગ્નમાં બળે નહી. હવા કાસી ભરીયે, પછી તે મચી ·(૫૮) નવતરવવિ.નં. ૪ (૨૬) છે સમયે સમયે એકે ખંડ કાઢીયે, તે હાલ ખાલી થાય તેવારે એક બાદર ઉદ્ધાર પલ્યોપમ થાય. તે સંખ્યાત સમયને કામ નાવે, સૂકમ પલ્યોપમની- એલખાણ માટે છે. તે પાલા મથે જે ખંડ છે તે એકેકના અસંખ્યાતા કલ્પીયે પર્યા બાદ કાયા જીવના શરીર જેવડા. પછી સમયે સમયે કેક બંડ કાઢી ને ચાલે ખાલી થાય તેવા એક સૂક્ષ્મ ઉદ્ધાર પલ્યોપમ ચાય. ન અપાતા કાકીવરસન, તે દશ કિડકડી પોપમે એક ઉદ્ધાર ભાગ- રોપમ થાયતેવા અઢી ઉદ્ધાર સાગરોપમના જેટલા સમય છે. એટલા દીપ ના સમુદ્ર છે ૧ તથા તેહિજ સ્થૂલ ખડે ભર્યો જે હાલે તે માંથી સે વરસે એક ખંડ કાઢીયે, તે હાલે ખાલી થાય તેવારે એક બાદર અદ્ધા પલ્યોપમ થાય. તે સંખ્યાતાની કેડાડવરસનું, તે પણ કામ ના તે યુગલીયાને કેશે ભયો જે પ્યાલો તે એક શડના અસંખ્યાતા કલ્પીને સે સો વરસે એક ખંડ પડતાં હાલ ખાલી થાય. તેવારે એક સૂક્ષ્મ અદ્ધા પલ્યોપમ થાય. તે અસંખ્યાતી કાકડી વરસનું તેહવા દશ કડાકડી ૫- મે એક અદ્ધા સાગરોપમ થાય. એ સાગરોપમ તથા પલ્યોપમે કરીને કર્મ રિસ્થતિ ૧ કાસ્થિતિ ૨ આસ્થિતિ ૩ પુદ્ગલથિતિ ૪ પ્રમુખ પામીએ મનુબ તથા તિચિનું ત્રણ પલ્યોપમનું આખું તથા દેવ નારકીનું તેત્રીશ સાગરોપમનું આઉખું તે એણો અદ્ધા પલ્યોપમ સાગરોપમે માપીએ રા નવા તે પૂલ ના અસંખ્યાતા ખંડ કપને ભય જે તેહ કિશને ખડે કરા જે પાલાના આકાશ પ્રદેશ તે સમયે સમયે એક એક પ્રદેશ અપ- દરી ને સર્વ આકરા પ્રદેશ અપરાધ છે. તેવા એક બાદર ક્ષેત્રપાયમ થાય. તે અગાની ઉત્સર્પિણી અવસર્પિણી પ્રમાણ તે કોઈ કામ ને, ના કપન અખાત કયા. નથી અણકરચ્યા જે પાલાના આકાશ પ્ર દેશ ને અને સમય સમય પર ન સર્વથા નિંય ખાલી થાય, તેવાં એક યુમ પાપમ થાય તે બાદરથી અસખ્યાત ગુણે કાલ- માને , એટલે દશ કા કાકી પામે એક સુમ ક્ષેત્ર સાગ- રામ . તે કરી દષ્ટિવાદને વિ. પૃથિવ્યાદિક છે કાયના જીવને પ્રમાણ કરે છે, છે જે વાલાને વિધ કા ખંડને વચાળે અણકરસ્યા આકાશપ્રદેશ એ વા? તને ઉના–ન્મિ કાલા કલે ભર્યો મા તિરાં બે ટાલાને ઉમે નાના નામે પ્રમુખ માયા. નાળીયેરને આંતર તેથી નાના ફળ મા. ન વ નર ને નાના ચણા પ્રમુખ માય. તેને આંતર ન રૂમના દારૂ માથા પણ દશૉ વાલા કયા છે. તે પછી પણ - ·૧ { ॥ श्री गू० भा० मा० नवतल विचारः ।। ( ૧૨ ) આકાશ પ્રદેશ અતિસૂક્ષ્મ છે, માટે અણફરસ્યા રહ્યા છે, હવે પુદગલપર વ બતાવે છે. દારિક ૧ ક્રિય ૨ આહારક ૩ તૈજસ ૪ ભાષા ૫ શ્વાસોશ્વાસ ૬ મન ૭ કાર્મણ ૮ એ આઠ વર્ગણ- માહિથી આહાર-વર્ગણા વર્જીને બાકી સાત વર્ગણાપણે ચઉદરાલેકના સર્વ પુદ્ગલ પરમાણ્યા એટલે કાળે એક જીવ પરિણાવી મુકે તેટલે કાળે એક બાદરે દ્રવ્ય પુદગલપરાવ થાય. તેહિજ ચઉદ રાજયના પુગલ પરમાણુઓ એક જીવ ઔદારિદિક સાતવર્ગણામાદિથી હાઈ એક વર્ગમાં પણે પરિણુમાવી એટલે કાળે મુકે, તેટલે કાળે એક સૂક્ષ્મ દ્રવ્ય પુદગલ- પરવત્ત થાય છે તથા ચહદ જકના અસ ગ્યાના પ્રદેશ છે તે સર્વ પ્રદેશ માણે કરીને એક જીવ જેટલે કાળે આઘા પાછા જેમ તેમ કર, તેટલે કાલે એક બાદરક્ષેત્ર પુદ્ગલ પરાવ થાય, તથા તેતિજ લાકના અસંvયાતા પ્રદેશ છે તે મેરૂ પર્વતને મળે આઠ રૂચક પ્રદેશ ગરિતનાકારે છે, તિલાંથી માંડીને પ્રથમ બે મરણ કરે, તે વાર પછી નળી (ટલેક કાળે તેને ગમે બીજે પ્રદેશે મરે, વળી કેટલેક કાલે તેને લગત ત્રીજે પ્રદેશે મરે, મો- ડે ચઉદ રાજલોકના સર્વ પ્રદેશ એક જવ જેટલે કાલે મરણ કરીને ફરી રહે તેટલે કાલે એક સૂક્ષ્મ ક્ષેત્ર પુદ્ગલ પરાવ થાય છે જે છે તથા ઉત્સર્પિણી અસપિણ બે મળીને વિશ કડાડી બામરોપમને એક કાલચક્ર થાય, તે વિસ કડકાડી સાગરોપમના જેટલા સમય છે, તેટલા સર્વ આઘાપાછા જિમતિમ મરણ કરીને એક જવ જેટલે કાળે કરસે. તેટલે કાલે એક બાદરકાલ પુલ પરાવ થાય અને વારેક જીવ ઉત્સર્પિણને પ્રથમ સમયે મરે, ત્યાર પછી વળી કેટલાક કાલે તેને લગતી બીજે સમયે માં. કેટલેક કાલે વળી તેહને લગને ત્રીજે સમયે મરે. એમ કડાડે કાલચાના સર્વ સમય મરણ કરીને એક છવ એટલે કાલે કરી ફરસી રહે એટલે કાલે એક સૂક્ષ્મકાલ પુદગલ પરાવર્ત થાય છે ૩ ૧ તથા એક બેંકના અસંખ્યાતા ત્રદેશ છે, તેવા અસંખ્યાતા લેક કલ્પી, તેના જેટલા આકાશ પ્રદેશ છે તેટલા એક સમયના ઉપના સૂક્ષ્મ તેઉકાઈ જીવ છે તેથી અમખ્યાત ગુણ સર્વ તે કાયા જીવ છે, તેથી અસંખ્યાત ગુણ ઇતિહની કાયસ્થતિ છે, તેથી અમખ્યાતગુણ સંયમ શ્રેણિના અધ્યવસાય સ્થાનક છે, તે સંબધના અધ્યવસાય સ્થાનક મરણ કરીને ગ્યાઘા પાછા જિમતિમ ફરસે એક જીવ જેટલે કાલે એટલે કાલે એક બાદરભાવ પુદગલ પરાવ થાય, ·( ૬ ) આ નવતરવારિરિાઈ નં. ૪ (૨૬) I તેહિક સબંધના અધ્યવસાય સ્થાનક કેડે ફરસે તેહની વીગત, કેવારેક જીવ બધાને પ્રથમ અધ્યવસાય રથાનકે વર્તત મરે, વળી કેટલેક કાલે તેમને લગને બીજે રસબંધને અધ્યવસાય રથાનકે વર્તત મરે, વલી કટલેક કાલે તેને લગતે ત્રીજે અધ્યવસાય રથાનકે વર તે મરે, દમ એક જીવ રસબંધના દવે અધ્યવસાય રથાન કાડે મરણે કરીને જેટલે કાલે સઘળાં રસ- ધ કરી , તેટલે કાલે એક સૂક્ષ્મભાવ યુગલ પરાવર્ત થાય જા એ ચાર પ્રકારે પુદ્દગલપરાવર્ત માંહેથી અર્ધ ક્ષેત્ર પુદ્ગલ પરાવર્સ સમ- થિી પડ્યા છવ ભમે. પછી સિદ્ધિ વરે, તે સિદ્ધના પન્નર ૧૫ ભેદ, જિનસ ૧ અનિમિષ્ઠ ૨ તીર્થસિદ્ધ , અતીર્થ સિદ્ધ ગૃહસ્થલિંગ સિદ્ધ ૫ અલિગ સિદ્ધ - વિકિંગસિદ્ધ છ સ્ત્રીલિગ સિદ્ધ ૮ પુરૂષલિંગસિદ્ધ ૯ નપિકલિંગસિધ ૧૦ પ્રત્યેક બુધ્ધસિધ ૧૧ સ્વયંબુધ્ધસિધ્ધ ૧૨ બુધ્ધબે- ધિનધિ ૧ એસિધ્ધ ૧૪ અનેકસિધ્ધ ૧૫ | નવતત્ત્વ બાલાવબોધા સંપૂર્ણ 网网视网网 श्रीचिरन्तनमुनिवर्यप्रणीतः प्राचीन: नव त्वविचारः समाप्तः॥ :છુટ્ટ Occoulwcecececec00;:;Q02Cellococcollllll ॥ श्रीभाग्यविजय-धीविवेकविजय-श्रीज्ञानसार श्रीचिन्तनमुनिबर्यसन्दब्धं गूर्जरभाषाम | નવતરવરિત્ર | ॥ नवतचसाहिन्यसंग्रहस्य चतुर्यो विभागः નયન ffઇ ને. ટ ૮,૪, (૨૨-૪-૨-૧૬) કું)''''''52000000000000000500000000005 2000000000000mg

·1
1
1

·अद्यावधि मुद्रिता ग्रन्थाः - t - एते ग्रन्थास्तभ्यासिसाधुसाध्वीनांअध्ययनेप्सू- नामहणामन्येषामपि उपदीक्रियन्ते सिन्हहेम. *२. खंडनखाच. ३ न्यायालोक, :: ? अनेकान्तजयपताका * ८ भापारहस्य ९ उपदेशरहस्य १० स्याद्वादरत्नाकर.. : ११ प्राकृतशब्दरूपावली. १२. लघुहेमप्रभाव्याकरणम् १३ तत्वार्थटीका(५अध्याय) १४ पडशीति(चतुर्थकमग्रन्थ) - . अधक प्रकरण * ममाणमीमांमा भ ममाचक्षण A . - 7 प्राप्तिस्थानम् शट. माणेकलालभाइ मनमुखभाइ, शाहपुर बंगलो (अमदावाद.) - , 4- . , +++ + “3 मिन्दाना पानको गीलीयमा नयी m

·No text on this page.