·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMI SASTR RESEARCH INSTITUTE ( श्रीमद्भदेवशुक्लविरचितं धर्मविजयनाटकम् राजकीयसंस्कृनपाठशाला-मरस्वतीभवनोपाध्यक्षेण माहिन्याचार्य- पदालङ्कतेन श्रीमता नारायणशास्त्रिखिम्तेशर्मणा संस्कृतम् । THE DHARMA VIJAYA NATAKA Bu DUI DEVI SILKLI Edited with Introduction etc. BY SAHITYICHARYA PANDIT NARAY.IN.I SASTRI KHISTE, Assistant Librarian, Government Sanskrit College, Sarasvati Bhavina Library, Benares. 1930.

·No text on this page.

·॥ श्रोः ॥ धर्मविजयनाटकस्य उपोद्धातः अथेदमुप्रक्राम्यते 'धर्मविजय' नाम नाटकं संमुद्य प्रकाशयितुम् । अस्य निर्माता किल प्रसिद्धो विपश्चिन्नैकनिबन्धनिर्माताश्रीमान् भूदे. वशुक्लः । नाटकमिदमद्यावधि क्वाप्यमुद्रितं धर्मविप्लवदूरीकरणोपाय. प्रदर्शकमिति वर्तमानकाले सम्यगुपयोगितामस्य सम्भावयता मया काव्यरसिकानां करकमले. पूपायनीक्रियते । कान्तासम्मिततया सदुपदेशकरणमेव हि काव्यस्य मुख्यं व्याव. हारिक प्रयोजनम् । तभ श्रव्यकाव्यापेक्षया दृश्यकाव्यद्वारा समधिकं चारुतया सम्पाद्यते इत्यप्यतिरोहितमेव प्रेक्षवताम् । पापस्य नरकज. नकन्यं शतकन्यः श्रव्याऽपि यावती पापपराङ्मुखी वृत्तिश्चेतसि समु. देति, तदपेक्षयाऽपि प्रकला चेतोवृत्तिः पापिनो नरके निपातम्, तत्र तस्य दुःसहलशभोगित्वं सादपि निरीक्ष्य समुदेतीत्यनुभवो विदुषाम् । इत्यमेव सदुपदेशदानं दृश्यकाव्यद्वाराऽव्यभिचरितफलं सम्पादितं भवति । तदेव दृश्पकाव्यं नाटयमित्यभिधीयते । महर्षिणा भरतेन साङ्गोपाङ्गम्य तस्यैव प्रपञ्चनं स्वकीये नाटयशास्त्रे कृतम् । पश्चाद्भा. विभिनें कैविद्वद्भिस्तदेव स्वस्वनिवन्धेषु स्वस्वबुद्धिवैभवानुसारेण वि. म्तरेण सप्रभेदं सोदाहणञ्च निरूपितम् । 'अवस्थानुकृतिर्नाटयम्' इति हि नाटयलक्षणं दशरूपकादौ निदि- टम् । अनुकरणमेव हि नाटयम् । अनुकरणञ्च वास्तविक्या अवस्थाया एव सम्भवति, न तु कल्पितायाः। तथा च वास्तविकावस्थानुकरणं नाटयमिति फलति । तत्र सदुपदेशकरणात्मकमुख्यव्यावहारिकफला. नुसा पानेन मकर्मणां शोमन फलसकर्मणामशोमनश्च फलं कविना ·उपोद्धानः । । नाटकेऽवश्यं निबद्धव्यं भवति । तस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । एवम नाटकनिवन्धने न हवे. स्वातन्त्र्यम्, नापीतिहासादिवत्केवलमितिवृ. त्तनिरूपणमात्रेण कवेरात्मलाभः । अपि तु विविधनियमनियन्त्रितस्र तस्य भूतार्थे विपर्यासः, अन्यथाकरणम्, परिहरणम, अभूतकल्पन यथावसरं कर्तव्यं भवति । निदर्शनान्यत्र बहूनि महाकविप्रबन्धेषु समु. पलभ्यन्ते । यथा-अभिज्ञानशाकुन्तले महाकविना कालिदासेन मुख्यनाय. कस्य शकुन्तलानङ्गीकारात्मको दोषः दुर्वासःशापवृत्तान्तकल्प. नया निवारितः । एवमेव महावीरचरितादिरामायणप्रवन्धसमाथ. येषु नाटकेषु प्रच्छन्नतया वालिवधात्मको मुख्यनायकस्य रामस्य दोष. स्तत्कथाया अन्यथाकरणेन प्रकारान्तरेण वा तत्तत्कविभिनिवारितः । सत्र सामाजिकानां मनःक्षोभो मा भूत् मध्ये प्रतिकृलवेदनया रसा. स्वादे धाराविच्छेदश्च मा भवतु, इत्येव बीजम् । तथा च व्यावहारिक्यामवस्थायां मानवजातिसुलभा अपि दोषाः प्रधाननायके न निबद्धव्याः । प्रधाननायकचरितस्यैव सदुपदेश. प्रदानप्रयोजकत्वात् । व्यावहारिक जगति क्वचित्पापिनोऽपि सुखिनो दृश्यन्ते, पुण्यवन्तोऽपि क्लेशवन्तः । किन्तु नाटके तावत्पापिनः सुखप. रिणामित्वं नैव दर्शयितुमुचितम् । तथा क्रियेत चेत भारतीयनाटय. शास्त्रादर्शस्यैव मूलच्छेदः प्रसज्येत । प्रकृतनाटकेऽपि ग्रन्थका धर्माधमी नायकप्रतिनायको प्रकल्प्य तदनुकृलांश्चोर्ध्वगतिपण्डितसङ्गतिदुराचाराऽनाचारादिपरिवारांश्च कल्पयित्वा अधर्मेण धर्मस्याक्रमणं पूर्व प्रदर्श्य पश्चाद्वद्धपरिकरण धर्मेण म्वपरिवारद्वाराऽधर्मस्योच्छेदः पर्यवसाने प्रदर्शितो नाटक च समापितम । धर्मस्य मुख्या राजधानी काशीक्षेत्रमिति विचार्य तत्रै वाधर्मम्य प्रसरणं प्रदर्शितं कविना । नाटकमिदं प्रायो यवनराजस्याकस्बरम्य समये प्रणीतमिति स ·उपोद्वातः। ३ .. म्भाव्यते । तत्कालीनराजनीत्यनुसारेण हिन्दूनां यवनानां च परस्पर सौहार्दमासीत् । शृङ्गारप्राया यवनानां दुराचारास्तदानों लोकैः सादरमनुक्रियन्ते स्म । कामोपहने चेतसि कुतः सदाचारादर इति क्रमशः सदाचारहानिरजनिष्ट । परिभ्रष्टसदाचारा एके सदाचारिणः परानसहमानास्ताननेकैविप्रलम्भनैः पातयन्ति दुराचारगर्ते इति तु लोकानुभवसिद्धमेव । सैवेयं दशा नाटकनिर्माणसमयेऽपि समातेति सम्भाव्यते । तस्मिन्काले केषु केषु देशेषु के के दुराचाराः प्रसृताः । कथं वा धृर्ता मिदम्भेन समाजे प्रविश्य तं भ्रंशयन्ति स्म । इत्येतास. कलममुना नाटकेन सम्यगवगतं भवेत् । वर्तमान कालिकी धार्मिको परिस्थितिरपि प्रकृतनाट कोपर्णि परिस्थित्या सुतरां समतां भजते । तत्र समाजऽधर्मप्रसरणं कदा कथं च भवताति विचार्यमाणे राजपक्षात् धर्मविषये दण्डनीतेरभावे सत्येवाधर्मप्रसरणं भवतोति प्रतिभाति । अकबरस्योदारा नातिधर्मस्वातन्त्र्यं विचारस्वातन्यश्च प्रवर्तयामास। भकृतबुद्धयस्तु स्वतन्त्राः सन्तोऽधर्म यथारुचि प्रवर्तयन्ति स्म । दुराचाराणामपि यवनानामैहिकभोगसमृद्ध्यादिकं पश्यन्तः स्थूलद. शिनः सदाचारपरिपालनं व्यर्थमेव मन्यन्तेस्म। किञ्च प्रातिदशाया. मपि धर्मस्य म्मरणं भवतीति नियमानुरोधेनाकबरकाले प्रजानां सुखसमृद्धिसम्पन्नतयाऽऽतिकारणमपि नासीदिन्यातिनिमित्तकस्यापि धर्मस्य तदानीमभाव एवासीत् । अकबरा परं तत्प्रपौत्रस्योरङ्गजे. बस्य काले तत्कृतपीडनात्मकार्तिसद्भावात्तदानीं रामदासशिवाजो. प्रभृतयोऽनेके धर्मसंरक्षकाः प्रजोद्धारकाः प्रादुरासन् । सम्प्रति तु राज. पक्षाद्धर्मविषये दण्डनीति स्त्येव, प्रत्युत सर्वस्यैव धर्मविषये पूर्ण स्वातन्त्र्यम् । दुःखदारिद्याद्यार्तिसद्भावेऽपि नव्यशिक्षानुभावाद्वैतुक- ताप्रसाराद्धर्मस्य न स्मरणं भवति, सातेऽपि स्मरणे तत्र निष्ठा ना. स्ति, इति वर्तमानकाले यावान् धर्मस्य सदाचारस्य च ह्रासो दृश्यते, तावामतीते काले कापि कदापि नासोदिति बाढं वक्त शक्यम् । - ·उपोद्धातः। । धर्मविप्लवदूरीकरणायात्र प्रदशिताः सत्सङ्गपुराणश्रवणादय उपायाः सावधानतया यथावसरं प्रयुक्ताश्चेदयाऽपि किमपि सत्फल- मेव जनयेयुः । वस्तुतो विचार्यमाणे या काऽपि सामाजिकी धार्मिको राजनीतिसम्बन्धिनी वा व्यवस्था भवति, सा व्यवस्थापकेभ्यो भये. नैव निर्बाधं प्रचलति । किमधिकेन, भगवतो श्रुतिरपि सूर्यचन्द्रपवमा. नादीनां स्वस्वनियोगानुष्ठानं परमात्मनः सकाशाद्भयेनैव हेतुना निर- न्तरं प्रचलितमुपदिशति । अस्त्येवेदमनुभवसिद्धं सामाजिके दनन्दिन. व्यापारे। समान एव न्यायोधर्मविषयेऽपि । शते सहस्रे वा तथाविधाः पवित्राशया द्वित्रा एवोपलभ्येरन् , ये भीतिमन्तराऽपि नैसर्गिकेण प्रेम्णा धर्ममनुतिष्ठासन्ति । साधारणः समाजस्तु न श्रुनेराज्ञां बहु मन्यते, न लोकान्तरमावानि नन्दनोद्यानविहरणान्यपेक्षते, नाऽपि विशुद्धज्ञाना. दये दयते, केवलं राजभीन्या सामाजधुगेण भीन्या च सदाचाराननु. तिष्ठति । एवमनुतिष्ठतस्तस्य तथाविधसदाचारानुष्ठानमहिम्नैव तेषु सदाचारवान्तरिकी प्रातिः सजायते, अननुष्टाय सदाचारान् स्थातुं न पार्यते । एवमसौ क्रमो वर्तते । प्रकृतनाटकऽपि पर्यवसाने धर्मग सपरिवारऽधर्म विनाशिने सति राझो धर्मस्य विद्यया सह संलापावसरे महाभयप्रदर्शनेनैव लोकस्य हस्तगतत्वं सम्भाव्यते, इत्युक्त्वा, राक्षा "किं तद्भयप्रदर्शनम्" इति पृष्ट विद्याया उत्तरम् - निरये निपतन्न्यमिणस्तरुगुल्मादिषु सम्भवन्यथ । पशुपक्षिषु संसरन्यथो मनुजानामुदरे ततः परम् ॥ तत्र च प्राकनकर्मयोगेन, दुर्दर्शनाः केचन केऽपि दुर्भगास्तीवामयग्रस्तकलेवराः परे । व्यङ्गा दरिद्रा विकलास्तथेन्द्रियैर्न सङ्गताः केऽप्युपसर्गमन्थराः ॥ ततश्चैतावदाकर्णनमात्रेण सर्वेऽपि सत्रासाः पूर्वकृतदुष्कृते सार शयाः सर्वथैव वैमुख्यमधर्माद्भजन्तस्तदनुशासनं प्रमाणयन्ति । विली ·उपोद्धातः । । नस्य त्वदगते नोंपलभ्यते वार्तापीति" । एतावता भय प्रदर्शनमेव सामान्यजनस्य धर्मानुसरण प्रवर्तक भवतीति सिद्धमेव । तच भयप्रदर्शनं पारलौकिकं ऐहिकं चेत्युभयवि. धमावश्यकम् , धार्मिकाः समाजधुरीणा असदाचारिणो जनान् यदि समाजबहिष्कारादिदण्डैदैण्डयेयुस्तदाऽपि तादृशदण्डभीत्या धर्मर- क्षा सम्भवेत् । अत एव 'दण्डनीनिरेवैका विद्या' इत्यौशनसाः सनि. रन्ते । दण्डभयादेव कनो लोकः स्वेषु स्वेषु कर्मस्ववतिष्ठते इति । एवमात्मका एव विचारा अस्मिन् नाटके प्रदर्शिताः । तेषां युक्ता- युक्तनां तु निष्पक्षाः स्वयमेव विचारयन्तु । नाटकान्तरापेक्षयाऽत्रेदमेव वैशिष्ट्यं यदीदृशी विचारसरणिर्नान्यत्रोपलभ्यते । विधर्मीयेषु शास- केषु सत्सु राजावलम्बाभावाद्ध स्य या दुरवस्था भवति तामुद्दिश्यैव तत्प्रतिकारविचारोपायात्मकमिदं नाटकं यवनसाम्राज्यकालिकेन कवि. नोपनिवद्धम् । वर्तमानेऽपि समये यदि जनैरैतन्नाटकप्रदर्शितोपायाः शरणी क्रियेरन् , तदाशतोऽपि धर्मरक्षा सम्भवेदिति वयं बाद विश्वसिमः ग्रन्थकर्तुः परिचयः अथ प्रकृतनाटककतुर्भू देवशुक्लस्य विषये यथावदधिगतमतिहामु. पनिबध्यते-प्रसौ भूदेवशुक्लः पञ्चद्रावडान्तर्गतः पञ्चगौडान्तर्गतो वेति वोद्धं किमपि द्वारं नास्ति, 'शुक्ल' इत्युपाधेगौडद्राविडोभयस. म्बद्धत्वात् । वक्ष्यमाणप्रमाणानुरोधेन 'जम्बूसरः' स्थयितया गौड. त्वमेव सविशेष सम्भाव्यते । जम्बूसरश्व वर्तमानकाश्मीराधिपराज- धानी 'जम्बू' इति प्रसिद्धस्थानं स्यात् । तथा च काश्मीरकोऽयं कविरिति सम्भाव्यते । शुकदेवपण्डित इत्येतत्पिनु म । श्रीकण्ठ- दीक्षित इति च गुरोर्नाम । अनेन च स्वकृत 'रसविलास' नामकन. स्थावसाने- श्रीकण्ठदीक्षितगुरोमाता काव्यप्रकाशिका ।

·उपोद्धातः। इत्यावेदितमस्माभिर्नवं नात्र प्रकल्पितम् ॥ जम्बूसरःस्थितिजुषःशुकदेवसूरे देवपण्डितकविः प्रथमस्तनूजः। तनिर्मितो रसविलासपदाभिधेयः सन्दर्भ एष कविनां मुदमादधातु ॥ सम्वत् १७६३ इत्युक्तमस्ति । अस्माभिर्बडोदाराजकीयपुस्तकसंग्रहालये रसविलासस्य No 10. संख्याकं पुस्तकं दृष्टम् , तत्रावसाने लेखकेन सम्बत् १७९३ इति लेख समयो निर्दिष्टो वर्तते, तेन तत्समयपूर्वभाविश्वमेव ग्रन्थकर्तुः सि. यति । अन्यश्च प्रकृतनाट केऽपि स्वाश्रयदातुः केशवदासस्य दिल्ली. दयितवेतनदानामान्यत्वेनोल्लेखः कृतः । हिन्दीभाषायां प्रसिद्धो ग्रन्थ. कारोऽकब्बरसमकालिकः केशवदास एवासौ यदि भवेतहि तदाधि- तेन भूदेवेनाऽपि वैक्रमीयषोडशशतके भाव्यमिति वैक्रमीयं षोडशं शतकमेतत्समयो भवितुमर्हति । प्रातृवृहन्सूचीपत्रानुसारेणैतनिर्मिता ग्रन्था यथा- १ धर्मविजयनाटकम् ( सम्प्रति मुदितम् ) २ प्रात्मतत्त्वप्रदीपस्तट्टीका च । ३ रसविलासः ( अयमस्माभिः स्वरूपतो दृष्टः परिशोलितश्च ) ४ ईश्वरप्रसाद प्रबन्धीका च । प्राफ खुसूचीपत्रद्वितीयभागेभूदेवशुनगुरुः 'राम'नामा कश्चिदुक्तः, प्रमाणं तु न किमप्युल्लिखितम् । हत्यमंतावदेव ग्रन्धक रतिह्यमुप. लभ्यते । एतत्पुस्तकमुद्रणसमान्यनन्तरं गजकार्यानुरोधेन यडोदानगर्ग प्रस्थितेन मया तत्रत्यराजकीयसंस्कृतम्तकालये धर्म विजयनाटकस्य षट् पुस्तकानि सम्पूर्णान्युपलब्धानि । प्रकृतपुम्नकमुद्रणाय पुस्तकद्वयमादर्शस्येन गृहीतम् । तत्रैक 'क' संझं अन्य राजकीयसरस्वतीभवनपुस्तकालयस्थं सटीकमशुद्धिबहुल. मादौ खण्डित । अन्यत् 'ख' संज्ञ मूलमा सम्पूर्ण प्राकृतमापारहितं ·उपोद्धातः। मित्रवर पण्डितराजश्रीराजेश्वरशास्त्रिद्राविडन्यायाचार्यमहोदयकृपा. प्राप्तम् । एवमेतत्पुस्तकद्वयावलम्बन यथामति संशोधन सम्पादितम् । तत्र मित्रवरैः पण्डिराजश्रीराजेश्वरशास्त्रिद्राविडैरेव प्रथमतो ग्रन्थमिमं प्रकाशयितुमहं समुद्योजितोऽवसरेऽवसरे समुचितविचारविनिमयद्वारा बाढमुपकृतश्चेति निर्व्याजहृदां सुहृदां तेषामुपकारभारे मग्नः शतशो. धन्यवादेस्तामभिनन्दामि। अादर्शपुस्तकद्वयसंवाद करणपुरःसरं मुद्रणीयादर्श (प्रेसकापी ) विधानादिना भृशमुपकुवतोऽत्रत्यराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापका- स्मन्नुहदरश्रीगङ्गाधरशास्त्रिभारद्वाजान्तेवासिनः साहित्यशास्त्र कल्प. स्य पगिडतवरप्रयागदत्तपागडेयमहाशयम्य सुमहन्साहाय्यमवश्यं धन्यवादाहम् । अन्यैश्च यःकश्चिदत्र विषये यत्किञ्चिदुपकृतं स्यात्तान्सर्वानपि मादरं धन्यवादैर भिनन्ध प्रार्थये गुणैकदशो विपश्चितो यते मानवसु. लभानि म्खलितानि नाम्यन्तो गुणमात्रमुपाददाना नाटकमिदमभिन- यादिना प्रचार्य सफलयेयुर्मम परिश्रममिति । गवर्नमेंट संस्कृत कॉलेज, सरस्वतीभवन काशी। विद्वज्जनवशंवदः खिस्ते-इत्युपाख्य नारायणशास्त्री

·No text on this page.

·धर्मविजर नाटकम् ।
* मङ्गलम् *
प्रकटितनिजरूपः षोडशाराभिरामे
विधुरपि हृदयाज दीपवहिव्यमूर्तिः ।
त्रिभुवनमिदमोतप्रोतमेवाऽस्ति यम्मिन्
स जयति जगदीशः शास्त्रसिद्धान्तगम्यः ॥ १
( नान्यन्ते )
मत्रधारः-अलमति विस्तरेण । अद्य तावदाहृय समादिष्टोऽम्मि
श्रीमदिल्लादयितवेतनदानामात्येन महनीय चरितश्रीमहता केशवदामेन,
यद्वय धर्मशास्त्रानुमारिप्रयोगाभिनयनात्मानं विनोदयितुमिच्छामः, तद्
भूदेव शुक्रग्रथितन नंबन धर्मविजयनाम्ना नाटकेन सम्भावनायेयं
मातमभनि । तत्पदन मुपत्य कान्तामाहूय मङ्गीतकमनुतिष्ठामि ।
( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य )
आर्य ! इतम्तावत् ।
( प्रविश्य नटा ) एसम्हि ।
मृत्र० ---आर्ये : सन्निहितानि नेपथ्यविधिसाधनानि ।
नटी०- अनचलणप्पहावेण मव्वं जव साहणं सज्ज, किं उण
तुम्हाणं कजं ।
मूत्र-आय : अनुरञ्जनीयः खलु सकलधर्मकर्मरसिकः स.
कलशास्त्रप्रवीणः केशवदामः ।
१. पपाऽस्मि ।
२. आर्यचरणप्रभावण सर्वमेव साधनं सज्ज, किं पुनर्युमा.
के कार्यम् ।

·२ धर्मविजयनाटके- - .- -जुजई । नटी०- का नु क्खु तुट्ट अम्हाणं लाहो ? । मूत्र०-दारिद्यभङ्गः । नटी -कहं वि?। मूत्र-प्रसिद्धप्रभावो महावदान्यः खल्वसौ राजर्षियः पूर्णमनो. रथैरर्थिसाथै रनिशमेवं इलाध्यते । यथा- चित्तं मानसमुन्नतं करयुगं श्रीपुष्करं पद्मजा- जन्मस्थानतया समुद्रमहिमाक्रान्तः शयो दक्षिणः । सेतुर्धर्मकथाम्बुधेस्तव मतिम्त्वां च प्रभासं जनः प्राप्तः केशवदास ! चित्रमिह किं प्राप्नोति यद्वाञ्छितम ॥२॥ नटी सूत्र०-वाण्या विरोध्यति रमा रमया च वाणी तावच्च निर्वहति शाश्वतिको विरोधः ।। यावन्न दर्शयति केशवदास एष प्रेमप्रसादकरुणाकलुषं कटाक्षम् ।। ३ ।। अपि च, वैन्यादिवदनुगतमप्ये तन्नाममजल कीर्तनं नाटकस्याऽपि सत्काव्यतामापादयति, इति युक्तमेतत् । पश्य- सम्प्राप्तोऽनुशयं सदाविषयदं साकेतमात्रं नयन् यातः केशवदास ! भावमधुना रामोऽनुगृह्णाति नः ।। यश्चैतन्मुखमीक्षते किल कृपादृष्टया च यं वीक्षते ये चैतस्य गुणानुवादरमिकाम्ते म्वर्गभाजो यतः ॥ ४ ॥ नटी-जुज्जई । मृत्र-कतमत् प्रकरणमभिनीयनं प्रसादयामः । १. को नु खलु तुटेऽम्माकं लाभः । २. कथमिव । ३. युज्यते । ४ अत्र विरोध्यति' इति प्रयोगश्चिन्यः । ५. युज्यते।

·NILIUI RESEAFC" "MTITITE ID प्रथमोऽङ्कः । ३ नटी-णं ग्व एहि एव अज्ज उत्तेण भणिदं जं भूदेवमिस्स- रइदेण धम्मविजएण नाडएण एहे आराहणीऐति । मूत्र-विजयपुरीजनवदनारविन्दात्प्राचीनोदन्तश्रवणाय दत्त. चेतसा मया विस्मृतं खलु । नटी०- को णु क्खु उदन्तो। मूत्र -किमत्र जगतीनायकयोः पुरा सङ्गरे वृत्तमिति पृष्टः सो. ऽप्यवादीत् । इह हि, अस्मिन् संसारे, अधर्म इव धर्मेण भूभारक्षमबाहुना । मध्यदेशक्षितिभुजा जितो दक्षिणभूपतिः ॥ ५ ॥ ( नेपथ्यं ) आः पाप ! मूर्ख ! शैलूप : कथमेतेषु स्वेच्छाविहा- रिषु ब्रवीषि महाराजपराजयकथाम् । यतः-- कोपाऽनृतस्तेयशरीरहिंसा- कार्पण्यमालिन्यनृशंसभावाः । दुर्दान्तता ऽनिन्द्रियनिग्रहश्वे- त्येकैकशो धर्मवधे समर्थाः ।। ६ ॥ सूत्र-आयें ! सकलमहाजनेषु प्रच्छन्ननिवासायाऽधर्मेण रा. ज्ञा समाज्ञप्तः व्यभिचारजन्मा वर्णसङ्करः पत्न्या नीचसङ्गत्या सह इत एवाऽभिवर्तमानो मद्वचनादुपजातक्रोध इव लक्ष्यते । तदेहि तावद. पसरावः । ( इति निष्क्रान्ती प्रस्तावनासङ्गतिः। -- १. ननु खल्विदानीमेवार्यपुत्रेण भणितं यद् भूदेवमिश्ररचितेन नाटकेनैते आराधनीया इति । २. को नु खलदन्तः ।

·४ धर्मविजयनाटके- - ( ततः प्रविशति वर्णसङ्करो नोचसङ्गतिश्र ) वर्णस० -(आः पापति पठित्वा) पश्य रे वेधेय ! भरत ! बन्धूनामपि निधने निबद्धचित्तः साधूनामपि परिपीडनेन वित्तः । आटोपप्रथितविवेकधैर्यलोपः कोपश्चेद् असति जनं तदा व धर्मः ? ॥ ७ ॥ अपि च. अनृते स्फुरति श्रद्धा कुतः म्वाऽपवयोः । श्रद्धायां च विलीनायां निर्मूलं सुकृतं हतम् ॥ ८ ॥ किश्च. देवद्विजातिवनितायतिदुर्बलानां गृह्णाति यत्किल कपर्दिकमप्यदत्तम् ।। वित्ताय यद्विशसनेऽपि निबद्धचित्तं म्तयं सहिप्यति कथं तपसः प्रभावम् ।। २ ॥ अपि च, यत्पक्षपातनिरताः किल गगलोभ. द्वेषा गृहेषु गृहिणामथ पञ्चमूना ।। यम्याश्च पामरजनप्रकृतिः बनाव: संषा निकृन्तति कथं सुकृतं न हिंसा ॥ १० ॥ नीचसङ्गतिः -- अज्जरत वराइ किवण दा धम्मम्स किं क. . लिम्सदि। वर्णमङ्करः-प्रिय ! भैवम् , न प्रयच्छति न खादति स्वयं पाडयत्यनुगतानपि क्षुधा ॥ १. अत्र 'सहिष्यति' इति प्रयोगश्चिन्त्यः सहधातारात्मनादत्वा. त् । यद्वा, स एवायं नागः सहति कलभभ्यः परिभवम्' इत्यादाविव गतिः कर्तव्या। २. आर्यपुत्र ! वगकी कृपणता धर्मस्य किं करिष्यति ।

·प्रथमोऽङ्कः। देवपित्र्यविधिबाधबन्धुरा ज्ञास्थति क सुकृतं कदयता ॥ ११ ॥ अपि च, पूतिगन्धवसनाननोच्छल. द्वासनाबहुलपिच्छिलाकृतिः ॥ क्क स्थितिभवति पुण्यकर्मणां व्यापृता मलिनता भवेद्यदि ॥ १२ ॥ किश्च, यः पाडयत्यनपराधमपि स्ववर्ग- मुद्वजयत्यपि मुनीन किमुताऽन्यलोकम् ।। आराधने ऽप्यविरमत्कुटिलम्वभावः सत्कर्म नाशयति सोऽपि नृशंसभावः ॥ १३ ॥ अपि च, माहमैकरसा नित्यमकृत्याय कृतोद्यमा । सेयं दुर्दान्तता पुंसां कृत्या धर्मविरोधिनी ॥ १४ ॥ -अज्ज उत्त अणिग्गहस्सावि वलीअं खु पलाकमोत्ति - सम्भावमि । वर्णसङ्करः--प्रिये ! अस्य महिमानं वर्णयितुं वयमपि न शक्नुमो यः स्वयमगम्यागमनेऽपि निबद्धधैर्यतया धर्म व्याकुलयति । अपि च, कुम्भाप्सरोधीवरजामृगीभ्यः समाधिभाजामपि यत्प्रसूतिः । सोऽयं तपोविनकृदिन्द्रियाणा- मनिग्रहस्य प्रकटः प्रभावः ॥ १५ ॥ नीचसङ्गतिः-अजउत्तेण सोहणं क्खु आचलिदं यं पलिहीण- १. आर्य ! अनिग्रहस्यापि बलीयान्खलु पराक्रमोस्ति, इति सम्भावयामि ।

·धर्मविजयनाटके- - ur . पक्खस्स धम्मस पक्खवाद पलिहलिअ भट्टिणो पावस्स पक्खवादो आचलिदो। नीचसङ्गतिः-किं तुह्माणं वि एवं जेव कुलम् । वर्णसङ्करः- ननु तृतीयपुरुष एवास्माकं राज्ञो यवीयानिन्द्रि यनिग्रहश्च । पश्य- अनिग्रहादक्षगणस्य धर्म नष्टप्रचारे प्रभवत्यधर्म ॥ स्त्रीषु प्रदुष्टासु महाजनाना- मजीजनन्मां व्यभिचारपादाः ॥ १६ ॥ नीचसङ्गतिः-जुज्जई, अहं वि तुह्माणं जेव उदगदो उप्पण्णा तुझसङ्गेण गहसुहं अणुहवामि सम्वसुंदलीणं सीसे चिट्ठामि । वर्णसङ्करः - सर्वोप्ययं प्रभावी राज्ञो भाग्य तातपादा. नाम् । यतः, व्यभिचारप्रसक्तानां कुतो भ्राता कुतः पिता ।। कुतो गुरुः कुतोऽगम्या सर्वमेव समञ्जसम् ॥ १६ ॥ न केवलमावाभ्यां एवंविधं दाम्पत्यमनुभूयते । दृश्यते ऽन्यत्रापि कचित् तथा हि-- वेश्यासु सक्ताः कुलजाः कुमारा गर्भेषु तासां जनयन्ति कन्याः ॥ कालेन ताम्वेद रतिक्षमासु मनाभवं मोहभराद्भजन्ति ॥ १७ ॥ १. आर्यपुत्रेण खलु शोभनमाचरितं यत्परिहीनपक्षस्य धर्मस्य पक्षपातं परिहत्य भर्तुः पापस्य पक्षणात आचरितः । २. किं युष्माकमपि एतदेव कुलम् । ३. युज्यते । अहमपि युष्माकमेवोदरादुत्पमा युष्मल न गृह- सुस्त्रमनुभवामि । सर्वसुन्दरीणां शिरसि तिष्ठामि ।

·प्रथमोऽः ७ । नीचमगांतः-सुदं मए धम्मपमुहा वि तुम्हाणं जव कुल पसुदेति । वर्णसङ्करः-आः किमुच्यते, अस्मत्कुलप्रसूता इति । म. तश्चतुर्थः कर्तृपुरुषः सर्वेषां मूलपुरुषः । नीचसङ्गतिः-ता विच्छरेण कहेदु अज्जो वर्णसङ्करः- अयमनादिनिधनो भगवान् कर्ता, तस्य च विहि- तक्रियायाञ्च धर्मप्रधानोऽन्ववायः समजनि । नीचमङ्गतिः--ता किंत्ति तुम्हाणं एदारिसो विद्दसो । वर्णसङ्करः--धर्मस्यैवापराधेन । नीचसङ्गतिः---को नु क्खु तम्स अवरॊहो । वर्णसङ्करः- ज्ञानं तपो यज्ञविधिः प्रदान मेते कृतादौ सुकृतावताराः । एतैः समाकृष्य जगन्ति धर्मः सन्तापयामास बलादधर्मम् ॥ १८ ॥ परिक्षीणो नृपतिरस्माकमवसरं प्रतीक्षमाणः क्वचिन्निलीय निगूढो. ऽवसत् । ततश्च समुपेते त्रेतावसरे ज्ञानममीमरत् । नीचसङ्गनिः-तदो। वर्णसङ्करः--द्विषज्जयमनोरथोन्मथितचित्तमासीत्तप. स्त्रिविष्टपसुखस्पृहाजनितकष्टमिष्टेमनः ।। वितानमिव दानमुज्ज्वलविभूतिकामोन्नम. त्पदानमितशेखर विकृतवषवर्णाकृति ॥ १९ ॥ - १. श्रुतं मया धर्मप्रमुखा अपि युष्माकमेव कुले प्रसूता इति । २. तद्विस्तरेण कथयत्वार्यः । ३. तस्किमिति युष्माकमेतादृशो विद्वेषः । ४. को नु खलु तस्यापराधः । ५. ततः।

·८ धर्मविजयनाटके- नीचसङ्गतिः- तदा। वर्णसङ्करः- ततश्च द्वापरे तपसोप्यासीद् दुर्विपाकः । एवञ्च सप्ततन्तुरभिचारदन्तुरा दानमुद्भटयशःस्पृहाकुलम् ॥ सत्त्वसंक्षयरजः पराभव- प्रौढरागविधुरात्मनामभूत् ॥ २० ॥ नीचमङ्गतिः--- तदो। वर्णसङ्करः-. ततोऽस्माकं दुःखकबन्धुः कलिरतेषु दिनेषु वर्णा श्रमाननुगृह्णाति । इदानीञ्च - विद्याऽवद्या नो नमस्या तपस्या मन्यो मन्युः सवक सम्प्रदानम् इत्थंभूत सजन मोऽपि बिभ्य- स्मृत्वा निष्ठत्यादरान्नाम विष्णोः ॥ १ ॥ नीचमङ्गनि: -- अन्ज उत्त एवं भणामि जइ सो अग उजेव्व रणा धम्मो ता तम्स बिराह तुम्हाण मणं कहं चलाद । वर्णसङ्करः -- प्रतिपक्षचरितानुसारेण स हि धर्मशास्त्रमुल्लंध्यव राज्ञे द्रुह्यति । नीचमङ्गतिः-- कई सत्यवि अस्थि एमा विचाला । वणमङ्कर:- अथ किम् । नीचमइतिः--ता एदाग्मिाचलणकारी लोएण धम्मात्ति कह भणीअदि ॥ १. ततः। २. ततः। ३. आर्यपुत्र ! एवं भणामि । यदि सोदर एव राशो धर्मस्ताहि तस्य विगंध युप्माक मनः कथं चलति । ४. कथं शास्त्रऽप्यस्ति पप विचारः। ५. तर्हि, एतादृशाचरणकारी लोकेन धर्मः इति कथं भण्यते । .

·प्रथमाऽङ्कः । वर्णसङ्करः-भाः क्षुदोऽयं जनाऽनार्यमादमार्यपदं समारो. पयति । कथमन्यथा-. भीष्मं गुरु सूर्यसुतं निहत्य वृद्धं पितृव्यं तनयैर्वियोज्य ॥ युधिष्ठिरः स्वानपि घातयित्वा धर्मावतार: प्रथितः पृथिव्याम ॥ २२ ॥ ( नेपथ्ये) आ: पाप! जातिचाण्डाल! वर्णसङ्कर ! कथमेवमधिक्षिपसि । वि. रुद्धाचार: मोदरोपि निग्राह्य एव, इनि अम्माभिरपि अधर्मो दण्ड्यपदं प्रापितः । यच्च प्रलपसि. बद्धमूलानस्मानुन्मूलायितुं, तदप्याकाशसुमनो. भिम्तिलान्यासयसि । यतः, प्रमादपठितेऽपि भगवन्नाम्नि सत्याञ्च भग. वत्यां भागीरथ्यां कथं भवतां जीवितशङ्कापि । पश्य- लङ्काऽल कारकारागृह वसतिजुषो नाकपाताललोकां. श्चक्रे यम्तीणशाकान् हरिसुनसखिताऽमित्रताभ्यामुपेतः । हलामात्रं स्मृतोपि व्यायतकालमलः कं न पापप्रभूता- पायादायासभाराद्दशरथसदनाभूषणं दृषणारिः ॥ २३ ॥ अपि च. मदनमथनताराकान्तकान्ति हसन्ती प्रचलदमृतपारावारगौरैः पयोभिः ।। सगरनृपसुतानां म्वगसोपानधारा यदि इदि कथमारादेति पापप्रचारः ॥ २४ ॥ अपि च, अपि पतितजनानां मोक्षमागैकबन्धु. यदि सुरपुरसिन्धुप्रौढपाथःप्रवाहः । क्वचिदपि निवसद्भिः कीर्त्यते स्नानकाले कथमिव नरकान्धुः सर्वदा स्यान्न रिक्तः ॥ २५ ॥ १. जीवितकथयपि पाठः २ धर्म ·१० धर्मविजयनाटके- :- - वर्णसङ्करः-प्रिये ! सर्वेषामस्माकमभ्यर्हिततमो वंशगोप्ता ज्ये- ष्ठो राजा देव्योर्ध्वगत्या सह इत एवाभिवर्तते । य एषः- स्नानोपवासविघसाशननित्यहोम- स्वाध्यायसाधनविधि श्रमदुर्बलाङ्गः ॥ सर्वस्वमेव पितृदेवमुखे नियोज्य क्षीणोऽपि भाति भगवानिव बालचन्द्रः ।। २६ ॥ अपि च, मुहुर्मुहुः काममुखं निरीक्षन भजन्नथाऽर्थस्य विधेयभावम् ॥ मोक्षेण पृष्ठेऽनुसृतः कथञ्चिद् धृतावलम्बः परमूर्ध्वगत्या ॥ २७ ॥ अपि च, श्रीयाज्ञवल्क्यमनुदेवलविष्णुर्मि- शातातपादिमुनिनिर्मितपक्षपातः ॥ कात्यायनद्विजसुभाषितगृह्यसूत्र. व्यादिष्टपद्धतिरपि स्वत एव पश्यन् ॥ २८ ॥ मद्वचनाच्चायमुपजातक्रोध इव लक्ष्यने । नदपसरावः । ( इति निष्क्रान्ती) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टी राजोर्ध्वगतिश्च ) राजा-(आः पापनि पटित्या) ननु रे मूर्खाः ! अस्मद्व्यवसाय. मन्नगऽपि भवत्कुले कोषकन्ययाऽसूयया प्रसूतो ब्रह्मद्वेष एवानायासन वना नाशयिप्यति । यत:--- द्रुह्यन्ति ये ब्राह्मणपुङ्गवभ्यो वदान्विवादरपि खण्डयन्ति । १. अत्र निरीक्षमाण' इति योग्यम् । ईक्षतरात्मनेपदित्वात्। २. 'श' इत्यपि पाटः ।

·प्रथमोऽङ्कः । निन्दन्ति विश्वेश्वरपादप- तेषां कुलं कुत्र पुनः पृथिव्याम् ॥ २९ ॥ ऊर्ध्वगतिः-सुदं मए तुम्हाणं सवाजणणीए हिअए प्प- सूदो अधम्माति । राजा--अथ किम् । ऊर्ध्वगतिः-ता किंत्ति णाणुग्गहीअदि । राजा-आर्य ! नायमनुग्रहपात्रम् । दूरं दुरोदरसुराहृतचित्तवृत्ति- गुवनागमनलोलमतिनितान्तम् ।। उद्वेजिताखिल जनः प्रथमं पुराऽसौ हेमाऽहरद्विशसनव्यसनी द्विजानाम् ३० तस्येदं वृत्तमालोक्य सर्वे वर्णाश्रमास्तथा । तदाचाराः समावृत्ता बुद्धिमूलं हि सङ्गतिः ।। ३१ ॥ ऊर्ध्वगतिः-एको क्ग्खु अबराहो रणा क्खमीअदि ण क्खु अवराहाणां सहस्सम् । राजा-दांव ! नाय भाजन क्षमायाः । एव स्यात्ताह पूर्वमेधे तावान संघर्षों न स्यात् । आवश्यकः परिणतौ सह येन सन्धि- नों वैमनस्यमपि तस्य पुरा विधेयम् ।। नो वा मनस्त्रुटितमेति कदापि सन्धि ग्रन्थि दधाति घटितं गुणवत् कथंचित् ।। ३२ १. श्रुतं मया युप्माकं सपत्नजनन्या हृदि प्रसूतोऽधर्म इति । २. तर्हि किं नानुगृह्यते । ३. एकः खलु अपराधो राशा क्षम्यते न खल्वपराधानां स. हस्रम् ।

·१२ धर्मविजयनाटके- २ ऊर्ध्वगति। तदो। राजा-ततस्ततोऽस्मदमात्यैराचारव्यवहारप्रायश्चित्तैरितस्ततो बा- ध्यमानः कापि अन्त्यजन्मसु प्रच्छन्नमवसत् । ऊर्ध्वगतिः-तदो। राजा-ततश्चास्मदेकपक्षपातिभिर्मन्वत्रिविष्णुहारीतादिभिः कृ. ताः सर्वे वर्णाश्रमाः स्वव्यापारमन्वतिष्ठन् । तदा प्रभृत्यद्यदिनं यावत्- विप्राः षट्कर्मभाजः किल नरपतयो वरिक्षानुरक्ता वैश्याः कृष्या प्रसक्ताः परिचरणविधी व्याप्रियन्ते च शूदाः ।। कुर्वन्त्याम्नायपाठं पटुमतिबटवः पञ्चयज्ञान् गृहस्थाः पाराकाद्यं वनस्थाः प्रणवजयविधि मिझवा मोक्षसंस्थाः ।। ३३॥ अङ्गं न दर्शयति पश्यति नान्यवक्त्र गहान्न याति न च तिष्ठति दुष्प्रसङ्ग ।। नोच्चैवदत्यपि न कुप्यति सापराधे पत्याविमानि चरितानि कुलाङ्गनायाः ॥ ४ ॥ ऊर्ध्वगतिः -अज्ज धण्णाओ ताओ पादेवदाओ महाप्पहावाओ सुणीअन्दि ताणं महत्तणं कहेदु अजउत्तो । राजा-दवि ! कः समर्थः प्रभाववर्णने पतिदेवतानां, यासु कान्तमादाय चितां प्रविष्ठामु, एताः स्वधर्मनिरता मरणान्तिकपि तंजः परस्य पुरुषम्य कथं सहन्ते ॥ इत्थं विचिन्त्य विरत: पुरतः सतीनां शैत्यं प्रयाति भगवान्किमु वीतिहोत्रः ॥ ३५ ॥ १.ततः। २. ततः। ३, आर्य ! धन्यास्ताः पतिव्रता महाप्रभावाः श्रूयन्ते, तासां मा. हात्म्यं कथयस्वार्यः।

·प्रथमोऽङ्कः । १३ 3 ऊर्ध्वगतिः-ताणं जलणप्पवेसे को उण लाहो ? । राजा--अविच्छिन्नप्रियसंयोगः । ऊर्ध्वगतिः - हुं एवम् । राजा-अथ किम् । अधनं परिपीडितं मृत परिणतारमसौ जहाति न । न परित्य जति प्रियोऽप्यमुं गुणलुब्धो नु भवान्तरप्वपि ॥ ६ ॥ ऊर्ध्वगतिः- परलोए ताणं उण का गदी ? । राजा-उमालोकप्राप्तिम्तस्मादनिवृत्तिश्च । यतः, अपि दुःकृतिनं मृतं पति समुपादाय हिरण्यरेतसः ।। विरतार्चिषि सार्चिषः पथा समुपैतीति कथासु शुश्रुमः ॥ ३७ ।। उर्ध्वगतिः--धण्णाओ ताओ एकवत्तीओ जाओ अज्जेण सलाहिज्जति । राजा-प्रिये ! सर्वथैव धन्यास्ता यासां माहात्म्यं शास्त्रमपि कथञ्चिद्वक्तुं न शक्नोति । अपि च, नेत्रप्रान्तः कटाक्षं विहसितमधरो भाषितं कान्तकर्णः कोपः म्वान्तं स्वकीयं गतिषु विलासितं वासगेहस्य भूमिः ।। धैर्य भतुश्चितामिः स्तनयुगघनता हारभारः सतीनां सौन्दर्य दीर्घशाटी कलयति वलयं मार्दवं दोलतायाः ।। ३८ ॥ १. तासां ज्वलनप्रवशे कः पुनर्लाभः । २. हु एवम्। ३. परलोके पुनस्तासां का गतिः । ४, धन्यास्ता एकपल्यः, या आर्येण श्लाध्यन्ते।

·धर्मविजयनाटके- - २ 3 ऊर्ध्वगतिः-तदो। राजा-द्रव्येषु शुद्धिरधिका कनकादिदानं पात्रेषु कर्मसु यजिगणनायकस्य ॥ नान्दीमुखादिपितृकर्म नभश्वराणां पूजेति शर्मकलितः फलितश्च वेदः ॥ ३९ ॥ ऊर्ध्वगतिः-तदो। राजा-ततश्च त्रेताद्वापरयोः सन्धौ कदाचिदविनयमाचरन् चा- रमुखादवगतोऽपि दुर्बल इत्युपेक्षितोऽम्माभिः । वर्णाश्रमनिगूढपक्षपातेन कलिबलेन चैतावती भूमि यातः । पुनम्तथावृत्त एव संवृत्तः ऊर्ध्वगतिः-हत्थगतं पडिवखं को णु क्खु परिच्चजई । राजा-कस्येदं कर्मणः फलम् । ऋणस्य शेषः प्रतिपक्षवंशो वहः म्फुलिंगः फणिनः शिशुश्च । यैः स्थापितः कोमलबुद्धिमा जा स्वप्नेऽपि तेषां कुशलं कुतः स्यात् ॥ ४० ॥ ऊर्ध्वगतिः-अजउत्त जई एदसु दिणमु स संवादिदपक्ख- वादो, अज्जो उण पहीणपक्खवादो, ता कहं विअ स दुन्विणीदो तुम्हे- हिं जेदवो । राजा-देवि ! अलमम्मानकृशानप्यधर्मापेक्षया दुर्बलान्संभाव्य, तेजस्विनां तेज एव जयति शन्नोपकरणानि कलवरं वा । १. ततः। २. ततः। ३. हस्तगं प्रतिपक्ष को नु खलु परित्यजति । ४. आर्यपुत्र ! यदि एतेषु दिनेषु स संपादितपक्षपातः, आर्यः मः परिहानपक्षपातस्तस्कथमिव स दुर्धिनीतः युष्माभिर्जेतव्यः । पु.

·प्रथमोऽङ्कः । १५ " आस्तां नु पीवरतनुर्मदमन्थरो वा दन्तावलोपि जगतां घरगहरेषु ॥ स्वेच्छाविहाररसिकः किल नाभ्युपैति यावत्कृशोपि दृशि केसरिणः किशोरः ॥ ४१॥ अपि च, आस्तां तावद्भवनकुहरे कोपि गाढान्धकारः स्वल्पोऽप्येकः प्रभवति पुनातं निहन्तुं प्रदीपः ॥ भूयाद् भूयो भुवि दवतृणं भूमहाणाञ्चयो वा स्वाहाभतुम्तदपि दहति प्रायशो विम्फुलिङ्गः ॥ ४२ ॥ अर्ध्वगतिः-अज्जउत्त बलीअं क्खु एसो, जदो कामकोह. लोहप्पहुदिहिं तम्स वल्लहहिं किदोवजावो अयं जणो णं जेव्व कामेदि ण उण तुम्हाणम् । राजा-देवि ! आपातमनोहरेन्द्रियलालनेन तस्य विधेय. भावमुपगतोऽप्ययं लोकः कर्मविपाकद्वाराऽम्माभिरुपजनः परिणतौ नर- कवेदनयोजितः त्यक्ष्यति पापसंसर्गम् । किञ्च म्वप्रयोजनपरः क पुन- रुपकतुरत्याहिते सहायोपि । यतः- गीर्वाणाः सुधया ऽसुरा मदिरया पाथोधरैर्मानवाः सर्वे स्वार्थपरायणा जडतयैकेनामुना पोषिताः ॥ पाणावाचमतो निधाय जलधिं यादोमहीधैः समं नो मित्रावरुणात्मसंभवमुनेः कोऽप्यन्तरायोऽभवत् ॥ ४३ ।। तथापि प्रवृद्धस्य रिपोरुपचारः सत्वरं विधेयो विजिगीषुणेति प्रे. पयामस्तावत्तीयतनपुर पत्तनारण्यपर्वतक्षेत्रेपु पुराणश्रवणादीन् । ( नेपथ्ये) भतुर्भव्याय भवतात् सन्ध्या मध्यन्दिनवर्तिनी । १. आर्यपुत्र ! बलीयान्खलु एषः । यतः कामक्रोधलोभप्र. भृतिभिस्तस्य वल्लभैः कृतोपजापोऽयं जनः एतमेव कामयते न पुन युष्मान् ।

·धर्मविजयनाटके- राजा-किं संवृत्तोऽयं घसमध्यः ? (पुनर्नेपथ्ये) सम्प्रति हि- दिशः शून्याकाराश्चपलमृगतृष्णामयजला: समस्तो ऽप्यास्तेऽयं जननयनकोपस्य विषयः ।। पयः क्वाथीभावं व्रजति सरसि स्वल्पसलिले प्रचण्डो मार्तण्डस्तपति जगतामेष शिरसि ॥ ४५ ॥ राजा--(अवलोक्य) तरुण तरतरणिकरजनितक्लेशेव तनुतामु. पति छाया जनानाम् । त्वरिततरमुदयगिरिवशिखरपारमराइम्बरसराणि- समारोहणपरिश्रमादिव मिहिररथतुरगाः स्थिरतामुपयान्ति गगनमध्ये । ( पुननेपथ्ये) दपेंण स्वेन सौरैरपि करनि करवैनतेयातिकष्ट. व्यावल्गद्वल्गुवल्गोत्फणफणिगरल ज्वालयोप्मायमाणाः ॥ व्यात्तत्केराभिघनघनजघनेः फेनजालं क्षन्तो मध्ये व्योम्नः कथञ्चिीद्वदधति विरतिं सप्तयः सप्रसप्तः ॥ ४५ ॥ अहो ! वैषम्यमस्य समयस्य । यतः-- छायामप्युपकारिणीं विटपिनः म्वामात्मसात्कुवत शत्यं दुर्बलतां गतञ्च सलिलैरन्तः क्वचित्स्थाप्यते ॥ कान्ताभिः कुचमण्डलं मलयजक्षादेन सङ्गोप्यते मध्याह्न पवनाऽपि वीजनपरैरन्तर्हिता लक्ष्यते ॥ १६ ॥ राजा--तद्वयमप्याहि कशष म्नानतपणादिना समयमशून्यं कुमः । ( इति राजा सह निष्क्रान्ताः सर्वे ) इति श्रीमच्छक भूदेवविरचिने धर्मविजय- नाम्नि नाटके प्रथमोऽङ्कः ॥

·द्वितीयोऽङ्कः १७ , . , द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति व्यभिचारः ) व्यभिचार:-आज्ञप्तोसम्यधर्मेण, 'वत्स ! व्यभिचार ! प्रथम तीर्थ पार्वतीप्राणनाथपुरे दृष्टिरागवनितया परम्परप्रीत्या सह गार्हस्थ्य. मुपभुज्यताम् । चरितञ्च भवतो विलोक्य कुलीनतरुणीतरुणैरपि म्वे. च्छाविहारिभिर्भवितव्यम्' इति । तदिदानी प्राप्तं मयाऽऽनन्दवनम् , सम्पादिताऽऽज्ञा राज्ञो, विधयभावं नीतश्चात्त्यः सर्वोपि जनः । यतः- काचित्कान्तं परमभिसरत्यात्मना वित्तकामा दृती काश्चिन्नयति विविधैश्छद्मभिः सम्प्रलोभ्य ।। काचित्कर्तुं व्रजति सफलं जारसङ्गाद्वयः स्वं काचिद्वन्ध्या प्रतिमठमटत्याकुला पुत्रहेतोः ॥ १ ॥ अपि च, एकत्रैके निवासादविदितचरिता: संश्रयन्त्यन्यकान्ता भूत्वा मित्राणि भतुर्विलसितमपरे तम्य दारैर्भजन्ति ।। केचिद्वाणिज्यदभात्परिचरणमिषात्केऽपि धर्मोपदेश- व्याजास्केचित्परेषां शरणमुपगताः कामिनीः कामयन्ते ॥२॥ अपि च, वाटीविभूषणमनध्यमुदारशाटी पाटीरकुंकुमविलेपनमन्यदाराः ॥ नीत्रा सुरा कुसुमपल्लविनी च शय्या स्वर्गोऽयमेव नरकः क्व नु केन दृष्टः ॥ ३ ॥ मविमर्पञ्च ) किन्नु खलु जनताचरितानि परीक्षितुं प्रहिता चि. स्यति परस्परप्रीतिः । ( पुरोऽवलोक्य ) अये अभ्युपतैव प्रियसखी । ( ततः प्रविशति परस्परप्रीतिः ) परस्परप्रीतिः-अत्तणो अपुत्वाविण मित्सस्स पुलो कहं णु भाणिस्सं किं णु कलिस्सं कहं विअ अङ्गाइं दंशइस्सं कहं वा एवं कम्म धर्म०३ ·१८ धर्मविजयनाटके- होदित्ति मे हि अअं कंपिदं, दाणिं उण णं पडिच्चजिअ लोअवुत्तन्तपेक्ख- णकज्जेण अद्विराचित्ताए वि मम जुआई विअ दिणाई संवुत्ताई ( इत्युपसर्पति) व्यभिचारः-( सहर्पम् ) एहि प्रिये ! तावदालिङ्गस्व (परस्परप्रीतिस्तथा करोति) व्यभिचारः- (स्वगतम् ) त्रुट्यत्कृसहारं विदलित वलयं विश्लथं नीविबाढं प्रौढप्रेमातितिर्यविचलितनयनं गाढमालिङ्गितायाः ॥ उच्छ्वासोत्तालवक्षोभवदृढघटनादेति नव्यां महीया. नङ्गप्रत्यङ्गसङ्गादनुभवपदवी कोऽपि शर्मातिरकः ॥ ४ ॥ (प्रकाशम् , दृटं परिष्वज्य ) प्रिये ! कः खलु पौरवृत्तान्तः ? । परस्परप्रीतिः-किं ण आलोएदि अज्जो सअलं जेव्व ण अलं अज्ज उत्तम्य वसंवदं विअ दीसंई । व्यभिचारः-पश्य कौतुकमितो वीथ्याम्- प्रौढः पीवा विमलवसनः स्निधदृष्टिः शिखावान् सायं प्रातः प्रविशति गृहं हामकमच्छलेन ॥ भिक्षां कर्तुं मखविधिमिषात्संस्थितम्य प्रवासे भुक्त्वा कान्तां व्रजति कपटादाहितार्द्विजस्य ॥ ५ ॥ अपरतश्च, पीतमम्तरयमन्यकान्तया वीक्ष्य मुग्धमघरं नतध्रुवा । १. आत्मनः अपूर्वाविनयं मित्रम्य पुरः कथन्नु भणियामि, किन्नु करिष्ये, कथमिवाङ्गानि दर्शयिष्य, कथं वेदं कर्म भवतीति में है दयं कम्पितम्। इदानीं पुनरेनं परित्यज्य लोकवृत्तान्तवीक्षणकार्यणा स्थिरचित्ताया अपि मम युगानीव दिनानि संवृत्तानि । २. किन्नालोकयति आर्यः । सकलमेव नगरं आर्यपुत्रस्य वशं. वदमिव दृश्यते ।

·द्वितीयोऽङ्कः १९ . चुम्बितुं स्वरितयापि केवलं कान्तकान्तवदनं विलोक्यते ॥ ६ ॥ अन्यतश्च, स्वेदः कपोले इलथता दुकूले किमेतदित्यालिगिरं निपीय ।। दरानमत्कन्धरबन्धुरागी तूष्णीं कुरङ्गीनयनेयमारते ।। ७ ।। परस्परप्रीति:--अन्ज पलिकमणेमु देवप्पासाआणं अवगाहनेसु तित्थाणं कहाप्पसङ्गसु पोलाणिआणं उज्जाणि आसु धम्मप्पउत्ताणं प. लिक्खणं वि तुमलोअणदंमणमेतकेण पलिक्खिअ पहुवीतलम्मि तुए जब रजं करीआदित्ति संभावमि । व्यभिचारः-सत्यं, सकृदप्यस्मदर्शनग्राहिणो भजन्ति भक्तदा. सभावम् । विशेषतश्चायमुन्मादजनको मधुमासः । निश्वासैः सममेधते मलयजो वायुर्दिनं दीर्घतां संतापेन सह प्रयाति कृशतामङ्गैः समं शर्वरी ।। पत्राणि प्रपतन्ति लोचनजलैः सार्धं वसन्तागर्म निर्गच्छन्ति वियोगिनां प्रतिवनं प्राणैः समं पल्लवाः ॥ ८ ॥ प्रिये ! तस्य तुरीये वयसि कृतोद्वाहास्य धनपालनाम्नो नाणक. परीक्षकस्य पुष्पवता नाम वनितैतषु दिनपु किमाचोरा ? | परस्परप्रीतिः --- ताए वि णिचं दह पंच जुआणा अणुरंजीअदि व्यभिचार:-किमसावसती संवृत्ता ? १. आये! परिक्रमणेषु देवप्रासादानां अवगाहनेषु तीर्थानां कथाप्र. सङ्गेषु पौराणिकानामुद्यानिकासु धर्मप्रवृत्तानां परीक्षणमपि युप्म- ल्लोचनदर्शनमात्रण परीक्ष्य पृथिवीतलमध्ये त्वयैव राज्यं क्रियते इति संभावयामि। २. किमाचचार' इति 'ख' पुस्तके पाठः । ३ तयापि नित्यं दश पञ्च युवानोऽनुरज्यन्ते ।

·२० धर्मविजयनाटके- परस्परप्रीतिः-ण खु अच्चरिअं । खजई पिजई मिठू ठरो प्पई जोवणं विसमम् । जिविवाहअओ मअणा को अवराहो से वराईएं ॥ ९ ॥ व्यभिचार:- सर्वमेतत्सुकृतं धनमात्रमालोक्य कन्यां प्रदातुः । अपि च- - पलितदलितवालः शुष्ककनालजाल. चलितगलितदंष्ट्रादन्तमाला करालः ॥ लपनतरललालाश्वासहिका जटालो न भवति सुमुखीनां भोगयोग्यश्चितांशः ॥ १० ॥ पश्य तावानोऽपि सदनमसंभावयतः कलत्रं प्रतिदिनमुपपति श्रावयति । यथा- कान्तः शेते विपणिशरणे स्वीयगेहे ननान्दा श्वश्रूर्मन्दा करणविकला क्वापि सौधम्य कोणे ।। वाणिज्याय श्वशुरचरणा: पर्यटन्ति प्रवास देवाचौरः प्रविशति गृहं कम्तदः वः सहायः ॥ ११ ॥ परस्परप्रीतिः- अज्ज गं खु अममत्थेहि णादा वि दुवि. णओ अदिढहि अअम्स भयं उप्पादई । व्यभिचारः- एवमेतत् । पश्य- कोऽप्यकाकी धनिकजरटः म्वा वर्धमन्यसक्तां दृष्ट्वा दण्डादपि नरपतः साहसाच्चैव वध्वाः ।। १. न खलु आश्चयम्- खाद्यते पीयते मिष्टं स्थविरः पतियौवनं विषमम् निष्कृपहृदयो मदनः कोऽपराघोऽस्या वराक्याः ।। २. आर्य ! न खल्वसमर्थातापि दुर्विनयोऽहृदयस्य भयमु. स्पादयति ।

·द्वितीयोऽङ्कः । २१ विभ्यत कोपाकुलितमतिरप्यप्रगल्भो नियन्तुं निन्दत्येवं निजपरिणति केवलं दीर्घमायुः ॥ १२ ॥ ( सविमर्षम् ) अहो नु चरितमविनयवतीनाम्-- एताः प्रसन्नमनसः परकीयपुंसा क्रीडन्ति दैववशतोऽनुचिते प्रवृत्ते ॥ मां वक्ति नर्मवचनं वसनाञ्चलं मे गृह्णाति कोऽयमिति तञ्च विडम्बयन्ति ॥ १३ ॥ अपि च, उन्मादयन्त्यपि कटाक्षसटाप्रसारै- निभर्सयन्ति वनिताः कुतुकात् पुमांसम् ।। दीर्घावगुण्ठनतिरोहितवक्त्रचन्द्रा भावं कदाप्याभनयान्त पुनः सतीनाम् ॥ १४ ॥ अपि च, एतासु विपरीतरतोत्सुकासु- सहसैव कम्पमुपयान्ति भूधरा- श्वलतीन्दुमण्डलमथा मुहुमुहुः ।। तरलीभवन्ति गगनेऽपि तारका. स्तपसा जितं जितमहो मनोभुवः ॥ १५ ॥ ( पुरोऽवलोक्य ) कुतो धोतं वासः पचनविधिपात्राण्यपि कुतो न पानीयं पातुं वहति करकं मृण्मयमपि ॥ स्पृशन् गावः श्वानं श्वपचमथ विप्रं समतया विदेशेऽप्येकाकी भ्रमति किल कोऽयं द्विज इव ॥ १६ ॥ परस्परप्रीतिः- वअस्स कोपि पच्छत्तियो विअ बह्मणो दसिई एसो। व्यभिचारः-सत्यम् , प्रयागमार्गेणागत: पाश्चात्य एव, तदस्मा. १. वयस्य ! कोऽपि पाश्चात्य इव ब्राह्मणो दृश्यते एषः ।।

·२२ धर्मविजयनाटके- द्वत्सस्यानाचारस्य वृत्तान्तं कलयिष्यामि । सिन्धुप्रान्तकाश्मीरकुरुक्षेत्रा- दिषु तेन किं सम्पादितमिति । परस्परमीतिः - ऐसो वि तुमं पेक्खिअ इदो ज्जेव आअच्छेदि । व्यभिचारः-तदेहि द्वारवेदिकायामुपविशावः । ( इत्युपवेशनं नाटयतः) ( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो ऽनाचारः ) अहो शास्त्रसंगतिमन्तरेण पशुकल्पः पाश्चात्यो वर्णः सर्वोऽपि म. या ऽनायासेन स्वाधीनता नीतः । अपि च- विश्वामित्रः श्वपलमहरपार्वतीशः कपालं धत्ते, विष्णुमधुरबदरं भिल्लदष्टं चखाद ।। लोपामुद्रासह चरमुनिर्वित्तलोभेन मांसं वातापीयं, कथमिह पुनः पामराणां विवेकः ॥ १७ ॥ (गङ्गां दृष्ट्वा सविनयम् ) नास्त्याकरणाय वस्त्रमधिकं शीतं तथा बाधते न स्नाने ऽभिरुचिर्न चान्त्यजजनस्पर्शे मम व्यग्रता ॥ अस्नातं किल नात्र कोऽपि सहमा मां पश्यति प्रायश. स्तस्माजनुसुते मया विरचितो दूरादयं तेऽन्जलिः ॥ १८ ॥ ( अन्यतः पश्यन् ) अहो मूर्खब्राह्मणस्याचारः । यथायम् - सुम्नातं श्रितनवधौतपस्वयं स्पृष्टोऽसाविति पृथुकं निहत्ति यष्टय।।। चण्डालः स्पृशति मुहुर्विनिन्द्यकर्मा क्रोधो मामिति किल नानुसन्दधाति ॥ १९ ॥ ( पुनरन्यतो गत्वा ) एते तावत्- स्नात्वोपलिप्तभुवि कम्बलखण्डसंस्थाः पट्टांबराणि परिघाय जपन्तु नाम || १. एषोऽपि त्वां प्रेक्ष्यत एवागच्छति । - - ·INC nurtur RESEARC )) द्वितीयोऽङ्कः। २३ ३ - एषामपानविवरं रचितं विधात्रा जन्मप्रभृत्यथ कथं शुचयः स्युरेते ॥ २० ॥ ( पुरोऽवलोक्य) अये, कोऽप्ययं द्वारवेदिकायामुपविष्टः शिष्ट इव दृश्यते, तदहमप्येतादृश एव भवामि । यतः, स्मातः स्मार्तेषु विष्णोः स्मरणविधिपरो वेष्णवानां समाजे शैवः शैवषु शक्तेः परिचरणरतः शाक्तमार्गस्थितेषु ॥ तत्तद्धर्माभिसन्धि स्वयमपि सहसा संश्रितः कूटबुद्ध्या सोऽहं लब्धावकाशोऽतिथिरनयजुषां दांभिकानां गृहेषु ॥ २१ ॥ ( आकाशे ) भो भो धनिकाः ! अयाची श्रोत्रियश्चाऽस्मि भुज्यते स्वत आगतम् ॥ अद्यापि न प्रसिद्धोऽत्र तेनाहं मलिनः कृशः ॥ २२ ॥ ( कर्ण दत्वा ) किमुच्यते, गृह्यतामिदमनाहतं वस्त्रद्वयं परिधानाय प्रावरणाय चति । अनाचार:- भवतु, को विरोध। यद्ययाचितंमुपतिष्ठतीति । ( परिधाय परिकामति ) व्यभिचार:-प्रिये ! नायं पाश्चात्यः, किन्तु मध्यदेशीयः को. ऽपि स्नातकः । परस्परप्रीतिः-दीसई। अनाचार:-( उपसृत्य ) स्वस्ति भवतु ते । व्यभिचार:- नमो भगवतेऽभ्यागताय । परस्परप्रीतिः-भअवं पादवंदनं करेमि । अनाचार:-असंख्यपतिपुत्रिणी भव । व्यभिचारः- प्रिये ! करप्यता पाद्यं मधुपर्कञ्च । १. दृश्यते । २. भगवन् ! पादवन्दनं करोमि । .

·धर्मविजयनाटके- परस्परप्रीतिः-वअस्स जइ ण लूससि ता एदम्स पलिक्खं करेमि। व्यभिचार:-किम्प्रयोजनम् ?। परस्परप्रीति:- जई एसो सञ्चसोत्तिओ जेव्व ता अह्माणं सुहविरोहं करिम्सदित्ति अम्हघरे से वसई ण हुविस्सदि जई अम्हसरिसो होदि ता अम्हेहि सद्धं चिरं विहलिम्सदित्ति । व्यभिचारः--भवतु का नाम हानिः । परस्परप्रीतिः-(स्वगतम् ) केण उण उवाएण णं पलिक्खिस्स ! होदु ताव, क्कमेण अजदाचारं कदुअ से मणं पाविस्सम् । ( प्रकाशम्-वदनार्धप्रविष्टेन पाग्रेण पानीयमापीय पीतशेषम् ) एदं पाओदअं गहेदु अज्जो । अनाचार:--युप्मत्पीतशेषेणाऽनाचारः खलु पाद्यविधिः । व्याभिचारः --भगवन्नैतदेवम् । गुर्जराः पीतशेषं पयः सोमकल्प कल्पयन्ति । अनाचार:-- दृष्टमेतदन्यच्च । स्नान्ति द्वित्राः प्रातरुत्थाय केचित् भोज्यं भोक्तुं सावकाशात्परं च । दैवं पिज्यं चानुतिष्ठन्ति वर्णा- श्चर्माम्भाभिमण्डले गुर्जराणाम् ॥ २२ ॥ अ. १. वयस्य ! यदि न रुप्यसि तर्हि एतस्य परीक्षां करोमि । २. यद्यप सत्यश्रोत्रिय एव तास्माकं सुखविरोध करिष्यति, स्माकं गृहेऽस्य वसतिर्न भविष्यति । यद्यस्मत्सहयो भवति तास्मा. भिः सार्ध चिरं विहरिष्यति । ३. केन पुनरुपायनैनं परीक्षिष्ये । भवतु तावत्क्रमेणामानाचारं कृत्वास्य मनः प्रवक्ष्यामि । ४. इदं पादोदकं गृहात्वार्यः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। व्यभिचार:- स्पृष्टाधरपात्रेण पानीयपानमपि प्रकारो मध्यदेशी. यानाम् । अनाचार:--खादन्तीज्यामन्तरेणापि मांसं विन्ध्यस्याद्ररुत्तरस्यां द्विजेन्द्राः । आवृद्धं चाबालमास्वादयन्ति प्रायः प्रीत्या दाक्षिणात्याः पलाण्डुम् ।। २३ ।। व्यभिचारः - ब्रह्मन्नभिज्ञोसि देशाचाराणा, तत्राभीरमालवादिषु कः सदाचारः!। अनाचारः - त्रैवर्णिकानां मरुमालवादि. देशस्थितानामाविकभाजाम् ॥ न भक्ष्यशुद्धिर्न च शौचबुद्धि- स्तत्राऽलमाचारविधेर्विचारैः ॥ २४ ॥ पभिचार:- महाश्रोत्रिय ! समांसो मधुपर्क इति गृधकार. मतम्, यद्यभिमतं तर्हि तथैवोपचरामि । अनाचार:-- कलिवर्जे प्रथमपठितमेतत्, परन्तु यथा रोचते तुभ्यम् । व्यभिचार:--( स्वगतम् ) अनाचारोपजप्तस्येव द्विजन्मनश्च- रितम् । ( प्रकाशम् ) भगवन् ! देवरापत्यमपि कलौ गर्हितं श्रूयते । अनाचार:--अस्ति स्मृतिः - अग्निहोत्रमित्यादि, परन्तु निर्मूला, कथमन्यथा सन्यासोऽपि । व्यभिचार:-( निपुणनिरूप्य ) किं वत्स ! अनाचारस्त्वम् ? । अनाचारः-( सहर्षम् ) किमार्यः ( इति पादयोः पतति ) व्यभिचार:-वत्स ! दर्शनक्षणएव प्रत्यभिज्ञातोऽपि काल विप्रकर्षेण न सम्यक्परिचितोऽसि । ( इत्युत्थायालिङ्गति ) ४ धर्मः ·२६ धर्मविजयनाटके- परस्परप्रीनि:- एंदु दाव अंअवालिं वच्छो देअरो । ( अनाचार तथा व रोति ) परस्परपीतिः-(स्वगतम् ) पंलपुलिसो इस्थिआणं बड्ढह सुह- साह णरसिओ । तत्थ वि पाहुणि देअरो जइ रहमि हत्थगदो होई । अनाचार: ( आत्मगतम् ) त्रियः सन्तु स्वीयाः सुरतचतुराः काञ्चनरुचो भवन्तु स्वाधीना जगति परकीयाः प्रतिदिनम् ।। तथापि प्रोन्मीलबहुलतररागाकुलहृदां परीरम्भोऽगम्याजनविरचितः कोऽपि सुखदः ॥ २५ ॥ व्यभिचार:- वत्स ! उचित खलु समयेऽभ्यागतोसि, यदत्र परमप्रियां भैरवी यातनामुपभोक्तु कामो राजाप्यायातीति श्रूयते । परम्परप्रीतिः- ( बगनार ) जइ एम। इत्थगता भविम्सदि ता णाभिप्पदम्मणत्थणाल सणचि उर मंखरणनिरि अदिपिकवण महु रालावणिक्कारणहासिदनिज्जणप्पदममाण पुत्तमुहचुंबणादिहिं णि वहव्वं पाग्इम्म । ( नेपथ्ये ) भो भा नागराः ! प्रत्यामन्नो भूपतिरधर्मः । तथा हि-- भेरीणां प्रतिरमितप्रचण्डशब्दाः श्रयन्ते दिनकरमावृणोति रेणुः ॥ १ एतु तावदपालि वत्सा देवाः। २. परपुरुषः स्त्रीणां वधत सुख साधनसिकः । तथापि प्राघूः र्णिको देवग यदि रहसि हस्तगतो भयत् । ३. यदि एप हम्तगता भविष्यति नहि नाभिप्रदर्शनम्तनोल्लासन. चिकुरसंस्करणतिर्य यष्टिप्रेक्षणमधुगलापनिष्कारणहसितनिर्जनदे. शसंम्यानपुत्रमुखचुम्बनादिभिर्निजवधव्यं पारयिष्ये । ४. 'अन्यरागाः' इति न पुस्तके पाठः ।

·द्वितीयोऽङ्कः । २७ आश्चर्य किल पिदधाति भूविभागान् दृश्यन्ते गजपति केतवो विचित्राः ॥ २६ ॥ तेन हि- - आलभ्यन्तां विविधपशवः संस्क्रियन्तां गृहाणि द्यूतक्रीडा भवतु भवने भाग्यभाजां समन्तात् ॥ आहूयन्तां तरुणगणिकाः करप्यतां पानभूमिः प्रत्यानेतुं ब्रजतु सकलः पौरलोको नरेन्द्रम् ॥ २७ ॥ अनाचारः- समागत एव देवस्तत्प्रत्युद्गमनन सम्भावयत्वायः व्यभिचार:-प्रिये ! वाङ्मनः कायकर्मभिस्ते समुचितो देवरी- पचारः ( इति निष्क्रान्तः ) (पुनने पथ्ये) म्कन्ध करं निवेश्याथ नगगहिरादरात् ।। काश्यामधर्मो नृपतिः पौरकार्य समीक्षते ॥ २८ ॥ परस्परप्रातः - पाह जावणलच्छविछारदमुहचन्द देअर सुलालमेण पढमं तुमं संतोमिअ पच्छा उवचलिम्सम् । अनाचार:-अये ! ममाक्रान्तम्य सुरया कृत्याकृत्यमजानतः ॥ पुरश्चपलचित्तम्य स्थातुं शक्यं त्वया कुतः ॥ २९ ।। परस्परप्रीतिः - अहं वि महु बारम्स विहेअत्तणं उवगदा रअ णि वा दिणं वा ण जाणामि, किं उण तुअ चरिदम् । अनाचारः -एहि तर्हि स्वेष्टं साधयावः । ( इति निष्क्रान्तौ ) ॥विष्काभकः॥ १. एहि यौवनलक्ष्मीषिच्छुरितमुखचन्द्र ! प्रापूर्णिक देवर ! सुरार सेन प्रथमं त्वां सम्तोप्य पश्चादुपचरिष्यामि । २. अहमपि मधुवारस्य विधेयत्व प्राप्य रजनी या दिनं वा न जानामि । किं पनस्तव चरितम् ।

·२८
धर्मविजयनाटके-
(ततः प्रविशत्यधर्मो विभवतश्च परिवारः )
अधर्मः-यद्यपि,
नापृष्टः कस्य चिद् बूयान्न चाऽन्यायेन पृच्छतः ॥
जाननपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥
इति प्रसिद्धा पद्धतिः । किश्च,
यदि चोरस्य जननी चाण्डालेन हृता बलात् ।।
का हानिस्तत्र विदुषां तथाप्येतदपेशलम ॥
इति विचारपरैर्जगबन्धुभिरस्माभिः स्वतएवोच्यते, भो जनाः !
चेतयध्वम् ,
न वा पीता तीत्रा प्रकृतिमधुरा जीर्ण मदिरा
न च द्यूतक्रीडा सह कितवसङ्घविरचिता ॥
न वा वेश्या वेश्मन्यपि
समुपहूता
सकृदहो
वृथा वित्तं विप्रेजगति कुधियां लुण्ठिनमिदम ॥ ३० ॥
अपि च, अर्थवादश्रुतिनिर्णाशितमतिभिर्वधयैनं संचितानि न
भुक्तानि धनानि ।
अपितु
-
पाण्डित्यं कविता कलाकुशलता शौर्य तथाऽन्ये गुणाः
सन्तु प्राणभृतां तथाऽपि तइमे यःम्युविना निष्फलाः ।।
तान्येतानि धनानि देववशतो हम्नागतानि ज्वल
स्वाहाप्राणपते मुखे मखमिषान्निाशितानि म्वयम् ॥ ३१ ॥
(म्मृतिमभिनीय पचमत्कारम् ) अहो नु खलु चतसि चित्रित इ.
वोपदेशो वत्सम्य कार्पण्यस्य । यथा- .
यम्यां विष्णुखिभुवनगुरुर्नित्य मासक्तचेता:
लोणीपाला: समिति तरुणास्त यदर्थ नियन्ते ।।
यस्यां लुब्धा कमलनयना यत्र मोहो मुनीनां
सैषा लक्ष्मीः म्वयमिव कथं नाश्यने बुद्धिशून्यैः ॥ ३२ ॥

·द्वितीयोऽङ्कः। २९ (प्रविश्य ) दौवारिकः-जेदु जेदु लाजउलं, अपुवाए खण्डिदचिउराए मणस्सिणीए सहिदो कृडपुलाणिओ देव्वं पक्खिदुं उवगदो दुआरि चिट्ठदि । अधर्मः- ( स्वगतम् ) यदा प्रभृति, सत्सङ्गपुण्यवनतीर्थनिषेवणाद्यैः साधं नृपेण तपसा प्रहितं पुराणम् ॥ वर्णाश्रमेषु विदधात्युपजापमंत- च्छुत्वा ममास्ति न तिन मतिन निद्रा ॥ ३३ ॥ तदा प्रभृति सहानृतेन पुराणे द्वासनाय प्रेषितोऽयं ब्राह्मणः सत्व रमागतस्तस्मात्कृतकृत्यो भविष्यति । (प्रकाशम् ) कुबद्ध ! प्रवेशयनं, चिरमारभ्य द्रष्टुं समुत्सुकोऽस्मि । दौवारिकः -ज देवो आणवेदि। (इति निष्क्रान्तः) ( ततः प्रविशति कूटपौराणिको बालविधवा च ) पौराणिक नवं वयो मूर्तिरनजकल्पा श्रृङ्गारसंभिन्न कथा ऽन्यदारैः ॥ व्यासास्पदं मिष्ठभुजिक्रिया चे- त्यनत्यभाग्यैः कृतिनो लभन्ते ॥ ३२ ॥ विशेषतश्च विश्लिष्टप्रियतमानां विरहोन्मादहेतुरस्मदीयकथाप्रस्ता. वना प्रगल्भं प्रवर्षतु । सम्प्रति कल्लोलिन्यः कलुषसलिलाः कुलपातैः समन्ता. क्षेत्रप्रान्तारचितवृतयः पाङ्कलो राजमार्गः ।। १. जयतु जयतु राजकुलम् । अपूर्वया खण्डिताचकुरया मनस्वि. न्या सहितः कूटपौराणिको देवं प्रेक्षितुमुपागतो द्वारि तिष्ठति । २. यदेव आशापयति ।

·धर्मविजयनाटक- । इत्थं रुद्धे जगति विधिद्धर्मशालाम्पान्यान् धारापातश्लथगृहगलल ठपाती हिनम्ति ॥ ५ ॥ ( विधर्वा प्रति ) आय तपम्बिनि ! सहाम्माभिम्तेऽपूर्वममागमः । क्का पत्पूर्वमपि श्रुतं त्वया धर्मरसम्यम् ? । নিধনা -- अह ई. कम्स वि बुधपुलाणि अम्म मुहादो मुदं मा. अलं ए. जाहाई जमुणादिहिं तित्यति ई भवे अक्.च अन्य कहति । पांगणिकः - आ.. तन नत्र गङ्गतिपद्यम्यानथः कृत'. वस्तुना यत्र दारकथाप्रमङ्ग अच्युतम्तव सर्वाणि नयनीति नम्यार्थः । विश्वा-- कविअलं, अविद अ कम्म मामिणा मलाहिजाद । पांगणिक' . अधिक मसलकर । वलनपम्बिनि : किंजा नानि लोकः स्तोतुं विगहनु वा । परय ---- लक्ष्मीले भादुदाधि शयने ५ मनामोऽधियन वाणी कण्ट त्रिभुवनपिना स्थायव्येन नित्यम् ।। गोग दवा वहति सनन वामभाग महंग: शङ्गाऽयं त्रिगुण महिना । किन्तु पृज्य ॥ ३.५ ।। अपि तु पुगनिदामादाचा यमय माउन्याहनतमः । यत. - पीता वहिदवदहनक द्रानु कन्याशयथा दुष्ट व्य ल, मपदि दानश्च हाय कताऽदि । पतचायत किमिव न विमा यत्र चरत्र गमकाट लुरिन. न. 1 नत ।। ७ ।। १. कुविविधमशालान 'ग्य पुस्तक पाटः । २. लाष्टघात इति 'ग्य' पम्तक. पाटः । ३. अथ किम. कम्य निवपागाणि कम्य मुग्नाचतं मया मैतेजादवीयमनादिभितीर्थयांद भवदच्युतादार कशाप्रमग इति। ४. कथमव लोकविनिन्दितं कर्म स्वामिना लायने । .. 'गमकाडाललितमिव न प्राया शर्मण नत्' इति । - पस्तकपाट ।

·द्वितीयोऽङ्कः । म्वायचित्त ।। किञ्च भवती पृच्छामः । मन्ति यामाः कमलनयना भुक्तिमुक्तिप्रदायो हित्वा तामां गतिविलमिनं प्रत्युत मेघश्यामं कमलनयनं भावयन्तः कृतार्थ ये मन्यन्ने स्वमपि क इव प्रत्ययम्नत्र तेषाम् ॥ ३८ ॥ ( विधवा भंगालनां निरूपयति ) पांगणिकः-- --(स्वगतम् ) मामभिलपन्त्या इवाम्या दश्यते चत: पश्यत्यधा वयनीक्षणद्वयं म विभदं कुपिता हमन्यपि । नेवोत्तर किञ्चन मां वदत्यमा म्वयं न मम्य मिण पृच्छति ॥ ३२ ॥ प्रकाशम् ) सुन्दर : या निरन्तर मम्मदीय कथायामेव मन्निहि. तया भवितव्यम् । कञ्चन्यत्र पुगणमालाया गन्नु न य नवसंगऽस्ति । यतः, निष्काम्यन्ता पुरम्ना कथमपि पशव मम्पद. माहयन्ना वायनां वाव माना मुहुरिट शिशवः स्थीयतां सावधानैः ।। जलपम्बंध वाणिअ सथपविगलकन्छाम्नेषु त धागभियान मूला इतके टुकम्वा भूनलं याति भित्तिः ॥४०॥ अपि च, नाना दर जलग्यवश कोऽपि वृद्ध प्रणाल्या भ्रष्ट मोऽयं मयि चरण पिन्छिल तुझदेशात ।। ५लिप नानकटाव परिवनिय राय नमामि सुचन. माधम था इसन्ति ।। ४१ ।। तम्मान मानावय विनीयत म् । (तिनिनि । १. 'चटा' इति 'ख' पुस्तके पाठः ·३२ धर्मविजयनाटके- - अधर्मः -- (निर्वर्ण्य ) आकर्षोल्लासिकाइमीरजहिमकणिकाघृष्टपाटोरलेपः सूक्ष्म वासो वसानः प्रकटितविविधव्यासविद्यावलेपः ॥ मभिष्ठारक्तपट्टाम्बरकलितकथापुस्तकः कोकशास्त्रे सङ्गीते च प्रवीणः सुग्वयति विधवाः कुटपौराणिकोऽयम ॥४२॥ सर्वथा चायमनुतिष्ठति निदेशम् । यतः, प्रसन्नमनिसम्मितं वदनपङ्कज नेत्रयो- मतेविविधविभ्रमा: म्फुरितसुन्दगन्तोऽधरः ॥ सबाहुलमितत्वराप्रसरणं पुरः पादयो नरम्य कृतकृत्यतां वदति वाग्विलासं विना ।। ४३ ॥ पांगणिकः-( उपमृत्य ) म्वस्ति म्वम्ति परमेश्वराय । अधमः -- स्वागतम । पांगणिकः--दव : प्रणनिरिलानलमालियनृपम्य । अधमः - - कुशलम् ? । पांगणिकः-- देव कृपया । अधर्म:-केदानीमधिवामाऽनृतम्य कनिष्ठम्य । पौराणिकः- मर्वत्र । अधम:--साम्प्रत किमनुनिष्टति ? । पौगणिकः--इदानी हि. कृत्वा दरण हृदय पदमुत्तमाना वाम विधाय निभूत वनाविन्द ।। अष्टादशापि शनकर्व्यवहारपदा - नाक्रम्य विश्वमनृतं म्वरनं करोति ।। ४४ ।। १. गतिर्विविधविभ्रमति 'ख' पुस्तके पाठः । २. देवप्रणतिग्लिातलमालिन्याननस्येति म्य' पुस्तके पाटः ।

·द्वितीयोऽङ्कः । ३३ मतः अधमः- कन क्रमेण जगदाक्रान्तं युवाभ्याम् ? । पौगणिकः-- देवनिर्देशात्प्रस्थितयोगवयाः किञ्चित्कालं प्रथ. कायां वमतिगसीत । ततश्चात्र निधलं पादमाधाय शनः कालिद कामम्पकाश्मीरकाम्बोजकणाटकको ऋणमहाराष्ट्रमगधमान टमत्म्यमालवमल गमिह लशग्मेनमिन्धुमौराष्ट्र मौवार शाल्व पुलिन्द पारसीक- पाश्चान्टपाड्यमा जनाङ्गच्यवनवग्वविदर्भवतह गान्धारगौडगुर्जग्नेपाल लाटान्ध्र' ङ्गहणविदेषु स्थिति विधाय पुनरपि परमप्रियं गुर्जरमण्ड. लमावाभ्यामाश्रितम् । अधर्मः --तेषु देशप कः समानार: । पांगणिकः- पजन्य वृष्टिं विनति जगती स्वल्पमम्या तरुण्यो मंत्र म्यन्ति मुख्याश्रमगतनाणा: कामयन्नेऽन्यदारान ।। पुत्र! [ प्राय प्रभवति जनक' क्रोधलाभोपजनाः श्राणीपाला मच ग. प्रतिदिशमटवीं घातुका लुण्ठ यन्ति ॥४५॥ अपि च, अत्राम्माकमेकः संशयः । यथा-- म्रो नस्विन्या विरल सलिला: साधवा मन्दभाग्या नानाभागान्मजात च खलो भुरुहोऽल्पं फलन्ति ।। निमयादा: कुलयुवतया पूज्यते दम्भयुक्तः म चतत्तव विलसित देव ! किं वाऽनतम्य ॥ ४६ ॥ अधम - - आः, कोबाऽनतम्याऽम्माक च विशेषा येन संशया. काश । यतः- क' स्वभावो न पृथक चरित्रं भिन्नाऽमिधा वस्तुनि नामित भेदः ।। धर्मम्य सत्यम्य यथैकमत्यं तदन्ममात्माऽनृतमस्य चाहम ॥ ४.७ ।। चम०५ ·३१ धर्मविजयनाटके- - पौराणिक दारिद्याय ददाति धर्यमधिकं रोगान्समाश्वासय- त्यानन्दम्य जला अलि विर च यत्यम्नं नयत्युन्नतिम् ॥ दक्षिण्यम्य कराात नाशमानश विश्वासमाभीषय त्यवं देव : किलानृतम्य चरितं प्रोक्तं समामा-मया ॥ ४८ ॥ अधमः --- किं तवोपकृतमनेन ? । पौगणिकः -इतोऽप्यन्यत्किमुपकर्तव्यम् । यतः-- बधेयाना सभायामनधिगतनयो माहगत्यादरण वाप दाजप्रतापोपनतबलभरम्यानृतम्य प्रसादान ।। किश्चिद्र थपत्रं पाटनमपटिनं या दृशं न दृशं वा धृत्वा पाणी समग्रान्कथयति मननं मारतादिप्रवन्धान् ॥१९॥ अधम :-वन व विज्ञ भवति. शिक्षा पनानपाया । नथा- ५ कलम चऽदिनामध्यानानि भारतातो यन्ति । तपा त्वया म्व नि:पि न न न न ह्यमिनि पुनम्बधान!! । पांगणिक : – के वा कले. प्रतिकार' अधम:-आ: किन्न जानामि...अपयः मक्षपतस्तत्रा पिन वंदन- भीमान्मजा नल नृप स्कृनाङ्गजन्मा ककीटक: फणिपतिम्तनया उचलम्य ॥ गमोऽग्रणी गुणवतामनुपण नृपः मंकीर्तनात् कलिमलं दलयात्युतीणम || ', : ॥ पाणिक:- किं वा यन्ति देवाय । अधमः अम्ल्यानं पृयिनलगवा नाना कामन्यादरवमतहलायुधम्य ॥ १. तनयाचलायाः इति 'ख' पुस्तक पाटः ।

·द्वितीयाऽङ्कः । ३५ गजई दयमुवः शकुन्तलाया: पापम्य प्रथमा पुर्जगत्प्रसिद्धः ॥ ५१ ॥ पौगणिकः-- राजन ! पने मम श्रुन पूर्वा अपि । अहं तु - संगीतगान्धवविवाहशास्त्र. कान्ना चरित्रः श्रवण म्थिनानाम् ।। स्त्रीणा समाज विविधविलामः मनालहामः ममयं नयामि ।। '५२ ।। अधर्मः-देवादिकः कश्चित्तत्र ममायाति । पांगाणिकः -आयात नाकिमयानाद गुमरीश्वरोऽपि वाचाममा परेका मुदद करोतु ।। व्याख्यानमाग्रह कृतं किल दुर्विदग्दै. दुर्गक गंतु म कथं चतुराननोऽपि । ५३ ।। अधर्मः- सम्यक नन्द पुराणमुद्राभितमिति त्वदुरत्या ऽनमीयते । पांगणिक - अम्म भिन्तु चक्षुष' न दष्ट तथापि इति किंवदन्ती निष्ठति वेदान्त धर्मश में परिणतमतयो न्यायशास्त्रे प्रवीणा. काव्याल कारगोष्टीवपि रमिकतमा नाटकाख्यान दमाः ।। काव्यं कर्तुं प्रगल्भा प्रतिपदमपि य भावयन्ति म्वयुदया तपा वक्त्र पुगणं नियमति सकलं मेतिहास नग्न्द्र ।। '५२ । अधर्मः- अग्नीदानीमपि धर्म मूलशषप्तच्चतुदगविद्याविघाता य मोठ्यादीन्प्रेषयामः । यन:- जाड्यप्रमादविक्षपव्य जैविकलीकृता ।। विद्या स्थास्यति नैकापि क पुनम्ताश्चतुर्दश ।। ५५ ।। विद्याया अनुदयकारि तत्र जाड्य. मभ्यासप्रशमन कारणं प्रमाद: ..गुरूरीश्वरी चा, इति 'ख' पुस्तके पाठः ।

·३६
धर्मविजयनाटके-
-
-
विक्षेपो रिपुरखिलकवाक्यताया
व्यासङ्गः प्रभवति विस्मृति विधातुम् ।। ५६ ।।
(नेप)
देव ! त्वयताम् . कल्पितपान भूमिदेवी भैरवीयातना वासकस.
ज्जाकल्पन महाराज प्रतीक्षते । उपस्थितश्च गणकावदितो मृहनः ।
सम्प्रति हि-
द्रुतपतदहिमांशस्यन्दनाऽर्वत्रयुगयो.
चवीसनविविधधात ब्रानरेत्करण ।।
छुस्तिमिव विहाय : सान्ध्यमघविचित्र.
वरुणदिगवलायाः संश्रयत्यम्बस्त्वम् ।। ५७ ।।
अपि च, वासरान्तसमये समुपेतां
पाशपाणिदिशमाश्रितगगाम ।।
१.मारुगकरिव लिपन
दृश्यने कमलिनीहृदयश ।। ८ ।
अधमः - (विलोक्य मा कृतम् )
वंद भूनिरपि गगमाश्रित
म्ने नसा निर्णय शम्नर: ।।
अम्बर परिदम्बल कर
काश्यप : पनति वारुण भजन ।। १५ ।।
तद्वयमपि चिरविप्रयागविमनका देवी मम्मा व यामः ।
( इति गजा पांगगिकी निकान्तः )
इति श्रीमृदय शुक्ल विरोचन धर्मविजय नाम्नि
नाटक दिनीयोऽङ्कः।
१. च्छालन नि 'स्व' पुस्तक पाठः ।

·नगाया। ३७ . " नतीयोऽ ( ११: प्ररि तिहारहमान का वनवामान पाम ?. पास ) पारनमदतिः ---... मानइचश विदा । टायग्वि कवित ! कथा भवनीनामाननवाणि प्रसाद मृतकावना भन नि ! निविभाजनमाप . . गावधिकरिना विनर यार (f . . . . . . . . ई →ना क्षा) पादि किन नारा ... गाय । (1" : 1 ) पण्टिनमान ३ ख मा खलु म' मन्ना पत्र । परीक्षा-भाषण का , 'दि । पण्टिनमानः दान: 5नमा वि. म शिकी निदाता :पिन-य.. । मपखल ॥ मीमामा विग्ता 5 वली ५ मन साहित्यं पिद : 11 न । मऽयुना ॥ २ ॥ परीक्षा माह : 7 14-14 ए व प्रविणिदिअं 4. नई ॥ पण्डितम, नि: -स ! वजन का कार्यम् । यत:--- पशियन पर्व 1121-14, 1 यदा नमामन शव तत- .:51वान ।। १. सखि किमिति, अ टीभूनाऽऽमयः करोषि । २. आत्मना वंदनां कथय । ३. मग्नि । तथापि श्रधर्मशास्त्र या वया वेदविनिन्दितं कर्म न युज्यत । । न ·३८ धर्मविजयनाटके- शोकाक्रान्तविवेकशून्यहृदयो ऽपोकान्तशास्त्रम्मृतिः शक्त्याद्यौरसपुत्रनाशविवशो विद्वान वसिष्ठो मुनिः ॥ ३ ॥ परीक्षा - सहि समम्सस २ एहि दाव अण्णसामो जं कंहिवि ठानमि विजा णिलीअ टिदा हुव । पण्डितसङ्गतिः-- साख : अनःपरं किमन्वेषणीयम् । अन्विष्टं तदपि सदो नराधिपानां विद्यार्थी प्रतिमठमादरेण पृष्टः ।। भट्टानामुदवसति विविन्य दृष्टं विद्यायाः पदमधुनापि नोपलब्धम् ।। ४ ।। परीक्षा --नह वि एकेकम्म भवणंगणं पविसिअ पक्वम्म, पहि दाव तुम पि । (इति पण्डितमानि समादाय परिकामति) पण्टिनमङ्गतिः -- सग्विकोनु ग्वल्वमौ कुण्डलाद्वामित कपोलम ण्डली विषमवैभवगर्वग्वर्वीकृतान्बण्डल. पण्डितमन्यः । परीक्षा--आखधकंडन विमटलहत्या कोवि वेज्जो विभ दामद । पण्डितमङ्गनि: --एनं पृच्छाव , कदाचिदुपलभ्यतायुर्वेदगन्धः । ( ततः प्रविशति वंद्यः ) वद्यः- यदाप्रभृति जाड्ये नोपालब्धाऽम्मि यन पुरुषायुपजीविना जनाम्नत्र तवैवापश्ना मूलमिति, नदाप्रभृति --- १. यापक्रान्तशास्त्रम्मृतिः, इति 'व' पुस्तक पाठ। २. सखि ! ममाश्वसिहि २ एहि तावदन्वेषयामः यत् कम्मिन्नपि स्थाने विद्या निलाय स्थिता भवत् । ३. तथाप्यकै कम्य भवनाङ्गणं प्रविश्य पश्याव एहि तावत्वमपि । ४. औषधकण्डनविमाठुलहस्तः कोऽपि वैद्य व दृश्यते ।

·तृतीयोऽङ्कः । ३९ किमिति दिनमभोजी स्वस्थतां याति कम्मा स्किमु पतति न खट्वापञ्जर पुष्टदेहः ।। कथमिव तरुणानां नास्ति रोगः सदनि व्यथयति नितगं में मानसं कापि चिन्ता ।। ५ ।। परीक्षा--- सहि जुरिदा विअ खणं होहि णं पलिस्खिस्समें (पण्डितसंगतिः तथाकरोति) वैद्यः- यद्यपि, बिस्वम्तनी वारिदकेशपाशा घान्य प्ररोहाकलिनावतंसा ॥ विश्वातिसारा नलदप्रचारा न मर्यते सपि मयाऽद्य विद्या ॥ ६ ॥ तथापि, मृतम्यायुः पूर्ण परमिति चिरातकलित हरेच्छिा सगो ज्वर जुषि परश्वोऽय मगदः ।। गुणोऽयं पुष्टेषु त्रिकटुगुटिकानामिनि वचो- विलासो मे विद्यावलमविदिते साहसमपि ।। ७ ।। ( इति परिक्रामति) परीक्षा-( उपमृत्य, मप्रमाणोऽयमिति तं पृच्छति ) भावमि. स्सर इअं णो पिअसही वलीअं क्खु संतावं अणुहवहि, ता से उवाअं कहेदु अजो। वैद्यः-- (म्बगतम्) ज्वगङ्कुशायैः सविषप्रचार- ममोपचारैः शतशो नियन्ते ।। तथापि मोहोऽयमहो जनानां मय्येव वैद्योऽयमिति प्रतीतिः ॥ ८ ।। १. ज्वग्नेिव क्षणं भवेन परीक्षिष्यामि । २. भावमिश्र ! इयं नः प्रियसखी बल वन्तं खलु संतापमनुभवति, सर्हि अस्या उपायं कथयत्यार्यः । . .

·धर्मविजयनाटके-
-
.
(प्रकाशम् सुन्दर !
चूर्ण कषायो गुटिकावलहः
प'का मन्दिग्ध चकित्मितानि ॥
आरेग्यकारि ज्वरितम्य शीघ्र
तप्ता गमनाइनमकमेव ।। ९ ।।
पण्डितमङ्गतिः . - कस्मिन्निबन्धेऽध्ययनं भवन: ? ।
बंद्यः--
आत्रेयपत्रऽपि न दत्तनेत्री
गतिन हागनमुनेग्धीना ।।
न सुश्रुतम्य श्रुतवान् श्रुति वा
म्वताऽम्मि वैद्य धाकानभिज्ञः ।। १ ।।
पपिट तसङ्गतिः - (सटाम् ब्रह्मनेननव चिकिश्मिनोपदशा
विशुन यति । ( 2 पनि-जन कम् )
क: प्रातजान त्येनं मग्वि
कुयादुपक्षां कचिदायुष भय
प्रतीक्षन मृत्युगपि स्वयं क्वचित ।
आरं ग्यमाजोऽपि जनम्य जीविनं
हमन्यकम्मापन पधः । ११ ।।
परीक्षा--अदो का महजो एमा ।
पण्डितसङ्गति--अथ किम ।
परीक्षा- मंगद या पिमई तम्प जम्य जम्म दिट्रिपर
पडिओ दाहग अकालिद वि कंचनकलवा जब संवत्ता ।
२. अतः बल म दावेद्य एप।
२. स्मगति वा प्रियसब तम्यम्य यम्य दृथि पति.
दीर्घरोगकालनाऽपि काञ्चनकलेवर एव संवृत्तः ।

·तृतीयाका पण्डितमङ्गतिः -- कथं विस्मरामि पुराणधन्वन्तरीयकृतश्रमं तं महापुरुषम् । गुलमोऽरण्य पर्नने गण्डमाला कुष्टं हटे शूलमीशानपाणी ॥ चित्र पाण्डः कृष्णपक्ष क्षयोऽभू- यस्मिन्वय मीनवर्गः मरागः ।। १२ ।। परीक्षा -लम्बपन हत्या को कवु एमो इदो अहिवट्टई ? । पण्डिनमङ्गनिः--प्रायेण गणक इव दृश्यते । ( ततः प्रविशति गणकः ) गणकः----आजन्ममिद्धप्रमादपरवशतया मुहूर्तमपि न जानीमः, किमत गणितम . तथापि देशान्तरीय पण्टिन, पनङ्गपत्र प्रकट कताना अन्वा गति खचरताकाणाम् ॥ मम्भावित प्रश्नमनुववन्ना ज्योतिर्विद केऽपि वयं पृथिव्याम् ॥ १३ ॥ पण्टिनमङ्गनिः--( उपमृत्य सप्रणामम् ) भगवन्कुत्राऽध्ययनं भवन: । गणकः-- प्रश्न ग्रन्थे । पण्टितमङ्गतिः- ( जनान्तिकम् ) शिरोमणि भूतभविष्यबोध वीजस्थिति: काठगरनमाला || लालावती दृष्टिपथे न यम्य ज्योतिर्विदेषः प्रथमाश्रमम्य ॥ १४ ॥ १. लम्बपरहस्त: को न खल्वप इतः आभवत्तते । ६ धर्म० ·४२ धमावजयनाटक- परीक्षा--0 से चमक पविग्वअ पलिक्खि दो. ण वग्नु स. चमिओ किन्तु कवि णग्ग्वत्तमून भी हुविम्मदि । पण्डितमङ्गतिः ..( गाप्रति ) भगवन् ! एक प्रश्नविषय ब्रह। गणका-भावमधिफलदा नभनग: करमाम्यग्वगदृष्टया मिथः ॥ द्विस्वभावमपि लग्नमाहितं मिद्धिमपनि परं न निश्चय: ।। १५॥ पाण्टि तमङ्गतिः-भगवन् ' अवग्रहण पीड्यन ऽयं जनम्नद् बृहि. पजन्यवानाम गणकः - - ( स्वाना ) अत्राए बाध्ययन'न मारण संशयित- वाला वदिप्यम । ( प्रयागम् ) धान्येश्वरम्त कुन ने शनिम्तर पर दम्बानि कानि चिद इत्यगलन गर्भ ॥ केप चदात्मगणितन तथापि मन्य वृष्टि विधाम्यति भवशित 1 पं.. ! १६ ॥ पण्टिन मङ्गतिः- ( पक्षां प्रति ) माग्य ! सर्वधव, म्या:इलपान्तगहा मृगम्मन यन! पद्मसम्पर्धिहस्ता चित्राकान्त चवत्रा श्रवण मालमत्कण्टला ऽदृष्टप वा ।। जान ज्येष्ठा विश'ग्याउन मदन नरम र ती पहिणी मः मवादि प्रपद्या विनिम्प गता कापि वेदान्ताव द्या !! .. || पगशाः - मंहि ह दाव अ'. अण्णमामा । १. मयाऽग चमत्कार र परीक्षिः : : न ग्ब टु मत्यो मानिकी किन्तु कोपि नक्षत्रमुत्रको भाति । २. माय ! पाह तावदन्यतोऽन्वेषयाव !

·मृतायाङ्क: । ४२ वद्यः- वैद्यः पण्डितमङ्गतिः- भूगोल: मलिलधिसंवृतो व्यलाकि प्रश्न नाप्यविकलिना ऽग्विलः खगोल: ।। सिद्धान्तागमगणिना गपणीयाः कंदानी जगति सुदुर्लभा ऽविद्या ॥ १८ ॥ :-( अवस्य ) अय चिरण इष्टः पियसुदेवज्ञः । गणकः-- ( उपमृत्य ) अपि मुखिना मिश्राः ? । वद्यः--अद्य विशेषण | गणक:- --नचे कार्यातिपाताऽन्यम्ताह धर्मशास्त्रविषयप्रश्नाय म्मात शुक्लसदन गच्छावः । --सावकाशोऽम्मि । ( इन्युनिष्टति ) परीक्षा -- ( महर्षम् ) तम्य मदने धर्मशास्त्रविद्या भविष्यति । ( इनि मन परिकामन्ति ) ( ततः प्रविशति समात.) म्भात:-विक्षेपम्यागङ्गविना मया न कोऽपि दृप्रो निब. न्यम्तथापि-- व्रतबन्धविवाहसद्विधिज्ञः अनवानाहि ककर्म पुस्तक पु॥ म्वयमम्मि च पण्डितम्य पुत्र: किममाध्यः स्मृतिनिर्णयोऽधुनेति ॥ १९ ॥ ( इति परिकामात । उपमृत्य स्वं प्रणमन्लि ) स्मात: स्वागतम् । ( इत्यभिनन्दति ) गणकः --ब्रह्मन् ! प्रथमोत्पन्नगाणा कदा सीमन्तः । १. प्येवकालत, इति 'ख' पुस्तके पाटः । २. श्रमवानिति 'ग्य पुस्तके पाठः । ३ किमसाध्यः स्मृतिनिर्णयोऽधना मे, इति 'ख' पुस्तके पाटः ।

·४४ धर्मविजयनाटके- स्मातः --मामि षष्ठेऽप्रम वा । पण्डित सङ्गतिः--भगवन् ! सीमन्तः क्षेत्रसम्कारः सकृदेवानुष्टेयः स्मातः-पछेऽष्टमे वा मासि भीमन्त इति याज्ञवल्क्येन वा- रद्वयमाज्ञप्तः । पण्डितमातिः --अस्या स्मृती कालप्य विकल्यो न समुच्चयः । स्माते:--( म्वगतम् ) अनधीतशास्त्रम्य ममाप्यत्र सन्दहः । ( प्रकाशम् ) क्वचिदपि विकल्प: क्वचित्समुच्चयोऽपि । परीक्षा-( जनान्तिकम् ) कवि मुक्या विअ दीमई सोणं पुच्छेहि दाव विणादसत्या णवति । पण्टिन सङ्गतिः --ब्रह्मन् - - ब्रह्मन् । कापि बाला त्वया दृष्टा । स्मान:--किमाचारा सा ।। पण्डितमङ्गतिः- या मानवी कोकिलजिनम्बरा मिनाभगवद्धव चोमनंहग॥ का ऽप्यत्रि जन्मान दक्षदर्शना पागशति स्मृतिमा गामि ॥ २० ॥ स्मानः-न ग्वन माऽम्माक कदापि हाटगानम। परीक्षा -( मपम् ) अविष्णादधम्मसत्था किंनि लाविय सासि । स्मान:-आः पण्डिनंमन्य : अस्मदीयनानपादरप्येव निणी! वद्भिजन्म गमितम् । अपि च -- न्यायः स्मृत्याविगध क्वचिदपि बल बानर्थशाम्बाद बलीयः १. च, इति 'म्ब' पुस्तक पाठः । २. कापि मूख इव रश्यते एषः, एनं पृच्छ तावद्विशानशास्त्र मवेति। ३. अविनातधर्मशास्त्रः किमिति लोक विप्रतारयांस ।

·नृतीयाऽङ्कः। ४५ काप्युक्तं धर्मशास्त्रं क्वचिदपि वचने देशभेदाव्यवस्था ॥ बाधो ऽन्यम्मिविपक्ष क्वचिदपि गदिता धर्मकल्पे विकल्प. ननवं वाक्यभदात्ममुम्बि ! न नियता धर्मशास्त्रार्थ एकः ॥ २१ ॥ पण्ठितमङ्गतिः - ( मात्र तम् ) दिगन्तसमक्तनितान्तपण्डित. प्रगल्भवाणाविमलीकृत श्रुतः ॥ विरुद्धशाम्रार्थविडम्बनाभृता त्वया समुन्यांदि ममापि मंशयः ॥ २२ ॥ परीक्षा - साह ! अदधम्मसत्थमग्गम्स एदम्म अज्जाणमि. म्सम्स पलविदण अपणा जाणतणं किंति मंस अदमिदं कलसि । पण्डितमङ्गतिः- साग्वि ! धाग्य माम् । निग्यति तिमिर दृशाविलामान् दहति हदन्तकया परन्यवानाम् ॥ जनयति जड प्रयत्नमान्द्यं कर्माप विचकापाकगति शाकः ॥ २३ ॥ परीक्षा-मममम ममम्म पण्डितम गतिः-- किमि क्व गच्छामि । आच रे प्रथमाखिलव्यवहृतिप्रावीण्यशालिन्यलं प्रायश्रितगत भृतम्य नितरामावदयन्ती स्वयम् ।। कालज्ञानवती विपाक कुशला सत्काणां सद्रना मा कान्ता अनिवमगामिनयनप्रान्ता ऽधुना नेक्ष्यते ।। २४ ।। र समुदपादि इति युक्तम् । • सग्नि ! अज्ञातधर्मशास्त्रमार्गस्यैतस्याज्ञानमिश्रस्य प्रलपि. नेनात्मनो शानृत्वं किमिति संशय दूषितं करोषि । ३. बान्धवीनामात 'ख पुस्तके पाठः । ४. समाश्वासाह, सामावसिाह । ५. जनस्येति 'ख' पुस्तके पाठः।

·४ धमविजानाटक---- म्मानः स्मानः (गग प्रति ) सखे ! इदं कृत्पादयं कुतः समु. पाजतम् । पण्डितमङ्गतिः --किमपगद्धमावाभ्यां यन परीक्षण मात्रप्रया- जनेन प्रश्नेनोद्विग्नामि । 1:- आ: समारव्यवहारानभिज्ञ . भवति गुगगणाभिमानभाजा- मपि सहसा प्रतिमानिग सहतुः ।। सदामि बिबुसंश्रित कल य. न्न कयमन्त्र वधः परीक्षण नत् ।। २।। गणकः-(श्रीनमभिनाय) अये : दक्षिण यानातम्यय कथमक- मात्म्वः ।। स्मानः- (विमृष्य) आः जातम् . एकोदिष्टभंजनामावाम्बम्थक. लेबग्तया व्या कुलान्तःकरण : सावध गायतायाः पत्न्या नितम्बमाभिमृश्य शिर भ्रमण कि शामविकर मृतमतृकयम् ।। इ- विषण्मय. अयन निषण्णा हा पुत्र : मातरिति गदिति वैदिकोऽयम् ।। ६ ।। परीक्षा-मदि पहि दाव नम्म महन्नम्म छादसम्म घम्मि . आ हुम्पिदि । पण्टि तामङगति --निविल जनमन य चरितं न शनाम्यवला कयितु नं दुग्वम्य महापुम्पन । त:. शिक्षाविहीनी न च ककले। इन्छन्दा ऽनुम्दं न च यन्निम्तम् ।। १. स्मातम्यवान व पुस्तक पाठः ।। २. एहि तावत्तम्य रुदतछान्दसम्य गृह वेदो भविष्यति ६. साम्ब ! डान 'ख पुस्तके तधिक.म् ।

·तृतीयाऽङ्कः ।
भग्न गसन्धिर्विकलम्वरण
इप्टोऽपि वंद: मद यं दुनानि ।। २७ ।।
परीक्षा - सहि ! अबहहि गन्दगहुगे पाणिनी असो विध
मुणी अदि ।
पण्डितम गतिः - -अष्टाध्यायी मात्रं भविष्यात न पुनः प्रमाद.
पराभूते जगति महाभाष्यम ।
परीक्षाः-कह विअ ।
पण्डि मङ्गतिः
अभिनवरमभागक्रान्तिभागा कपु
प्रकटित गुण वृद्वियम्नमन्धिय चाग ।
सखि । कथमलमानां वादनीचपक ग
विषधरवदनात्या कापि पीयपचाग ।। २८ ।।
स्मानः -- कि.मु.श्य भवत्यारिताननः परिभ्रमणम् ।।
पण्डिनमगति अम्माकं यू यात्परिभ्रष्ट': काश्चन धर्मशीला:
सन्दर्यम्त मामन्वेषणाय ।
स्मात --( गणक पनि ) सख ! यदि जानासि वहि तावदनयोः
प्रश्नमिदानी विद्या कुत्रनि ।
गणकः -(नगतम् ) वयं तावदुमलनाय विद्यानामधर्मेण भू.
पतिना निर्दियाम्त परिशोधनं कुत्र जानीमः. तथापि अन्यत्र अतमुत्तरं व.
दिप्यामि ! ( प्रकाशम् गणिनःभिनय ) न यत्र कुत्रापि किन्तु,
दारिद्यदुलालत दृषि भाग्यभ.गा-
प्याश्रित्य धर्यमवलम्व्य मनस्विनाञ्च ।
१ साग्य ! अदि मन्दधुः पाणिनी यशब्द इव अयने
२. कति व पुस्तकतावकम् ।
३. कमिव ।

·धर्मविजयनाटके- -- अभ्यासतीब्रधिषणागुरुभक्तिभाजां म्वान्तं प्रविश्य गिरिदुर्गमिवाऽधिशते ॥ २२ ॥ परीक्षा-- -- ( सहर्षम् ) सहि ! दिद्विआ वड्ढसे एहि दाव तं गामं गच्छम्म जहिं ते महापुलिमा जाणं हिअए णिवासा विज!णम । ( इति निष्क्रान्ता पण्डितसङ्गतिः ) स्मार्त:--वयमपि पुंसवनसीमन्तकशास्त्राण्यभ्यासन बढी कुर्मः । ( इति सद्यो गणको निष्क्रान्तः ) .. इति श्रीमच्छुकलभूदेवाविरचित धर्मविजय- नाम्नि नाटके तृतीयाङ्कः।। १. सखि ! दण्या वर्धस, एहि तावत्त ग्राम गच्छाव', यत्र महापुरुषा यां हृदये निवासी विद्यानाम । ते ·चतुर्थोऽङ्कः . चतुर्थोऽङ्कः । ( ततः प्रविशति प्राविधाकः ) प्राड्विवाकः--अये प्रभातैव रजनी, तथा हि--- या मोदते समुदिते हिमधाम्नि पूर्व ज्योत्स्नाऽधुना विलयमति सहव तेन ।। प्राणेश्वरप्रणयहेनुरनन्यभाजा वामध्रुवां सहगतिजननान्तरेषु ॥ १ ॥ अपि च, पूर्वश्रिया विरहितामलकेशहीनां दीनामिमां कुमुदिनी नतकैरवास्याम् ।। संपश्यतां न करुणा समुदति केषां कोऽप्यत्र भाविनियतः समयो बलीयान् ॥ २॥ का पूर्णचन्द्रेण युता निहन्ति का तमांसि भानोरविलयमत्र किम् ।। का दु खदा कोककुटुम्बिनी कथं राकाविभा ऽम्योत्तरमादितोऽन्यथा ॥ ३ ॥ आदिष्टोऽस्मि भूपतिना सुकृतेन, यत्पदस्यमाहूय व्यवहारोऽयं द्रष्टव्य इति, तत्कदासौ धर्मासनं सम्भावायष्यति । ( इति परिक्रामति, पुरोऽवलोक्य ) अयेऽस्माकं सदस्यः । ( ततः प्रविशति सदस्यः) सदस्यः- कष्टः खलु धर्मः सभासदाम् । यतः- मा सभां प्रविशतु प्रतिष्ठितः संस्थितो वदतु वा समञ्जसम् ।। पात्रतां भजति यत्र वित्रुव- नत्रुवन्नपि नरः किलैनसाम् ॥ ४ ॥ अपि च, योऽनुयाति कुपथस्थितं नृपं रागलोभभयकृद्विचेतनः ॥ धर्म ·धर्मविजयनाटके- गण्डशैल इव मज्जति स्वयं मज्जयत्यपि स मेदिनीपतिम् ॥ ५ ॥ किञ्च, निसर्गाज्वलप्रकृतिरपि दुर्जनसंसर्गेण दृषित एव । यतः- पाथसां मकरवानिवाशयः सर्पयुङ मलयजो यथा द्रुमः ॥ सज्जनोऽपि खलसभ्यसङ्गमाद् भूपतिर्भवति भीतिदायकः ।। ६ ॥ प्रावियाकः --गुरुः खलु सन्देशो देवस्य यद् दुरात्मन्यन्ते क्षणमपि न विश्वसितव्यमिति । यतः- शृङ्गिणां क्षिनिभुजां नदीनद. स्रोतसा नखभृतां नतभ्रवाम ॥ दंष्ट्रिणामनृतसक्तचेतसा शस्त्रिणाच चरित न विश्वमन ॥ ७ ॥ सदस्यः - विद्यया विमलयाऽप्यलड्कृतो दुर्जनः सदसि माऽस्तु कश्चन ।। साक्षग हि विपरीततां गताः कवलं जगति तेऽपि राक्षसाः ॥ ८ ॥ ( इत्युपमर्पति ) प्राइविवाकः- अद्य खलु चारमुखादष्टादशम्वपि व्यवहारविष षयप्वनृतनोपजप्रमिति । तदाकर्ण्य त्वरिततरं मां समाहूय गज्ञाऽऽज्ञ. प्रम् , यामध्यमामात्यो दण्ड मुग्वनाम्माभिः सहस्रघोपालब्धोऽप्यद्याऽप्य - नवहिनम्तिष्ठति । इति तत्मविधे भवताऽपि - कणादाननिक्षा १. ऋणादानीनक्षपाम्वामिविक्रयममुत्थानदत्तानपकर्मवतनादा नसंविधतिक्रमविक्रयानुशयम्वामिगलविवादसीमाविवाददण्ड पारुष्यवाचिकपारुप्यम्तयसाहसस्त्रीसंग्रहणस्त्रीपुधर्मविभागधूताह्वय नां तेषामवलोकने सावधानेन भवितव्यम, इति 'ख' पुस्तके पाठ ·चतुर्थोऽङ्कः । स्वामिविक्रयसम्भूयसमुत्थानादत्तानपकर्माभ्युपेत्याशुश्रूषावेतनादानसंवि. व्यतिक्रमक्रयविक्रयानुशयस्वामिपालविवादसीमाविवादधर्मदण्डवाचिकपा- रुप्यम्तेयसाहसीपुंसधर्मविभागद्यूताहूयानां तेषामवलोकने सावधानेन भावतव्यमिति । तत्र च - ग्राह्यः समर्थः प्रतिभूविवादे भाषानुरोध्युत्तरमाशु लेख्यम् । हीनः प्रदद्याद्धनिने धनानि नृपम्य दण्डं पण कृत्पणश्च ॥ ९ ॥ सतश्च, उक्तिभिलिखित वीरशासनः साक्षिभिर्विविधदिव्यकर्मभिः ।। निर्णयोऽस्तु विनिवारितच्छलः पीड्य तामनृतसङ्गतो जनः ॥ १० ॥ तत्र च, ससुताः शुचयः कुलप्रसूता धनवन्तः सदया: म्वधर्मसंस्थाः ॥ ऋजवः समदर्शिनस्तटस्था- ध्यवराः संसदि साक्षितां भजन्तु ।। ११ ।। एवञ्च, पक्षपातधनकामनापर- त्रासवद्भिरपि या विलोकिता ॥ साऽन्यथा व्यवहतिः प्रवर्तता वर्तताश्च निखिलं यथा स्मृतिः ॥ १२ ॥ भवांश्चात्र साहाय्य निर्दिष्टः । सभ्यः--धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! ममापि चेतसि स. १. भुक्तिभिरिति 'स्व' पुस्तके पाठः । २. संथुता इति 'ख' पुस्तके पाठः । ३. यथास्मृति, इति 'ब' पुस्तके पाठः ।

·धर्मविजयनाटके- बंदाऽयं मनोरथः, परन्तु, अनृतचरित्रादुद्विमोऽस्मि । यतः, उष्णः कचित्कचिदुपाश्रितशीतभावः साधारणः कचिदुपायशतैरसाध्यः ।। नानाप्रलापकुशलः परिशंकनीयः कर्णेजपो ऽतिबलवानिव सन्निपातः ॥ १३ ॥ प्राइववाकः--सत्यम्-- चन्दनाराणनिशेशमणिभ्यां जन्मवानपि जगद्दहनोऽग्निः ॥ तापसस्य बटुरप्यबलानां पीडनाय पिशुनः पटुरव ॥ १४ ।। तथापि, स प्रविशन्सकुलं निग्राह्य , परन्तु कः पुनः संक्षपतो दुर्विनीनानां विनेता शास्त्रार्थ. ? । सभ्यः -निवेशनविनाशनं द्रुतविवासनं देशत- म्तिरम्कृतिरनेकधा विविधवध्यघातेंवधः ।। भगादिविकृतञ्च चिह्नल के खरारोहणं दमः प्रथममध्यमाऽधमाभिदा त्रिधा साहसे ॥ १५ ॥ प्राइविवाकः- किमतावत्कर्तुं प्रभवति व्यवहार : ? । सदस्यः--कः सन्देहो यदि भविष्यत्युद्यमपरः । प्राविवाक:--सत्यम् । उच्चैन कूटं कनकाचलस्य नीचैः कुतश्चिन्न तलं रसायाः ॥ दिशो न दूर न नदी भुजङ्गा गम्भीरताया व्यवमायभाजाम् ॥ १६ ॥ सदस्यः- ( अवलोक्य ) देवसकाशादुपावृत्तन दण्डेन किमप्य मिघीयमानः, ·चतुर्थोऽङ्कः । ५३ . शृण्वन्संप्रतिपत्तिमादरपरः साक्ष्यञ्च मिथ्योत्तर प्राङ्याये जयपत्रदर्शनविधिज्ञः प्रत्यवस्कन्दने ॥ भुक्तयाद्यैः परिभावयन्वदनशोषण स्खलद्वाग्भरै. दुष्टानां कलयन् शुभासनगतो राज्ञः प्रधानो ऽपरः ॥ १७ ॥ तदेहि, कृताहिकावनं द्रक्ष्यावः । ( इति निष्क्रान्ती) ॥ विष्कम्भकः॥ (ततः प्रविशति व्यवहागे दण्डश्च ) व्यवहारः-वत्स ! कष्टा खलु राजसेवा ऽनुजीविनाम् , यदेवम- मन्नपानवमनव्यसनमपहाय नित्यमुद्युक्त एव । प्रगल्भोऽस्मि स्वायव्यहनिविधाने प्रतिपदं करोमि व्यापार नृपतिभयपाशेन यमितः ।। निहन्मि कृगणामनयमिति जानात्यपि भवा. नुपालम्भः का वा तदपि भाय राज्ञा विरचितः ॥ १८ ॥ दण्डः -- आर्य ! कः सन्देहः, वेश्या धनेन भुजगः पयसा पलेन व्याघ्र। नृपः प्रतिदिनं परिचया च ॥ सन्तोषितोऽपि विदुष। परिशङ्कनीयः प्रायः प्रतिक्षणविलक्षणबुद्धयोऽमी ॥ १९ ॥ व्यवहारः--वस ! जानामि किंमूळः सर्वत्मनापि खदो देवस्य । दण्ड. - -अदण्ड्य इण्डेन दण्ड्य परिवर्जनेन च । सर्वोऽयमपराधो- ऽनृतम्य, तदस्य निग्रहाय सत्य नियोजयाम । हिंसादिकमुन्मूलयितुम हिंसादयोऽपादानी मेव प्रेषणीयाः, इत्येषाऽऽज्ञा राज्ञः । व्यवहारः -वत्स ! सम्यगनुबोधितोऽस्मि । कः कोत्र भोः । ( प्रतिक्ष्य दौवारिकः ) ·धर्मविजयनाटके- - दौवारिकः-- आणवेदु अमच्चो । व्यवहार:-- धर्मसाधनानि सत्वरमाकारय । दौवारिकः-जहा आणवेदि सामी । (इति निष्क्रम्य, सहाऽहिंसादिभिः प्रविशति ) अहिंसा- आकीटमादन्तिनमाविराज समं शरीरेषु चतुर्विधेषु ॥ आत्मेति जानन् तृणगुल्मवल्ली. छेदेऽपि कुर्याद्विबुधो मनः कः ॥ २० ।। सत्यम् - शैत्यं प्रयातु रविरुष्णकरत्वमिन्दुः स्थैर्य जहातु हिमवानचला चलाऽस्तु ।। धैर्य विमुञ्चतु महोदधिरप्यकम्मात् कम्मात्सतोऽन्तु पणितं भाणितश्च मिथ्या ॥ २१ अस्तेयम्-दानं ददत्यनुदिनं शनशो वदान्या वृक्षाः फलन्त्यनुदिनं बहुशः फलानि ।। भर्तुश्च दुर्भरमथो विविधऽप्युपाये धिक चौर्यकर्मनिरतं विरतं म्वधान् ॥ २२ ॥ शौचम्-मृत्सासु तायपु परिग्रहे पु न दुर्लभेप्वप्य कृतात्भशौचाः ।। कथन्नु जीवन्त्यथ वाऽन्यथाऽयं प्रारब्यभोगी नरक'द्रीयान् ॥ २३ ॥ इन्द्रियनिग्रहः - कोलेय कानामथ गसमाना. मनिग्रहमतुल्य इहेन्द्रियाणाम् ॥ १. आहापयत्वमात्यः । २. यथाऽऽशापयति स्वामी ·चतुर्थोऽङ्कः । ५५ धन्यः परं कोऽप्ययमूर्ध्वरेता भेत्तुं रवमण्डलमुत्कचेताः ॥ २४ ॥ दानम् -- बलिस्त्रिलोकी दिनभर्तृपुत्रो. प्युत्कृत्य चर्मास्थिगणं दधीचिः ॥ विजित्य रामः पृथिवमियच्छ. किं याचमानाय न देयमस्ति ॥ २५ ॥ दमः- आसायमाप्रातरतृप्तिभाजो भक्ष्येण गावः मुलभा भवन्ति ॥ चान्द्रायणादिवतवीतपापाः मन्तः पृथिव्यां न कथ दुरापाः ॥ २६ ॥ दया-ते पीडयन्तु कथमन्यदिहात्मदोषै- यः पीडिनम्तमनु वीक्ष्य निरन्तरं ये ।। पीडां भजन्ति हृदि निर्मल बुद्धिसारा. म्ताराधिपाज्वलदयोत्थयशःप्रसाराः ॥ २७ ॥ शान्तिः- चाहीन यम्य गदिनानि स वातुलोऽपि ऋरोऽपि वा क्षणमसौ भवतु क्षमावान् ।। धन्यास्त एव शतशोऽपि विनिन्दितानां येषां न भेदमुपयाति मुखस्य रागः ।। २८ ॥ ( इति संवें परिक्रामन्ति ) दौवारिक:-एसो अमच्चो तुह्माणं पडिवाल अं चिट्टदि, ता उबसप्पंतु महानुहायो । ( सर्वे उपसृत्य प्रणमन्ति) व्यवहारः- ( यथोचितमभिनन्द्य सर्वान्प्रति ) काश्यामव्याहतं शा १. भवन्तु इति 'ख' पुस्तके पाठः । २. एप आमात्यो युष्मान्प्रतिपालयस्तिष्ठति, तदुपसर्पन्तु महा नुभावाः ।

·५६ धर्मविजयनाटके- सनं विधाय प्रयागे निशितस्कन्धावारी दुर्बुद्धिरधर्मः संग्रामायोद्योग- मातनोति । नासीराच्च तम्य विनिर्गतैहिंसादिभियाकुलीक्रियन्ते महाजनसमाजा इति प्रेक्षकजनादाकर्ण्य क्रोधपरवशेन स्वामिना समा. ज्ञमा भवन्तः संगराय । तदिदानीमेव प्रचलन्तु, प्रवर्तयन्तु तत्र प्रियसा. हसव्यवहारम् । सर्वे- यदाज्ञापयत्यमात्यः । ( इति निष्क्रान्ताः संवे) वहार महापातकान्वेषणाय प्रेषितः किन्नु चिरयति को. डपालः । दण्ड:-- पञ्चात्मनोऽपि तस्य निवासः प्रच्छन्न इत्येतावतव विलम्ब । (ततः प्रविशति पश्चाहद्धपुरुषमादय कोडपालः पदातिनी च ) एकः- - अल गुलुजणमिहिलापलंगम्वलि सुलापाण घुम्मि जुअल कहहि कित्ति तुए णिस्वराहा वराआ ब्रह्मणा जवगाई लोअण मन्दिो। ( महापातकम्तीमाम्ने ) द्वितीयः -- निक्किवाह अअ बह्महे महारअ पाटवल कित्ति तृ ह्रीं मुंदामि । क्रोडपाल: -- पावपुलिस सच्चं भण कोमि तुमं किंत्ति वा ए. रिमं कम्म कंगस । महापातकः-- ( सगर्वम् ) योऽम्मि मोऽम्मि न विभौम भवा १. अरे गुरुजनहिलापर्य कम्पलित ! मुगपानघूर्णित लोचन यु गल !किमिसन त्वया निरपराधा वगको ब्राह्मणी जीवग्रह मारितः २. निर्दय ! ब्रह्महमहारक ! प.टच्चर ! किमिति तृष्णा भताऽसि ३. पापपुरुष ! सत्यं भण कोऽसि त्वम् , किमिति वा एनार कर्म करोषि।

·चतुर्थोऽङ्कः । ५७ दशभ्या वराकभ्यः । यतः- गच्छाम्यगम्यां मदिरां पिबामि हरामि वैप्रं कनकं तदर्थम् ॥ द्विजान्धनाथ शतशो निहन्मि स्थितोऽम्मि सङ्गेऽपि च मद्विधानाम् ॥ २९ ॥ क्रोष्ठपाल --( मप्रत्यभिजमिव ) एस पञ्चमहापावपुलिसे रण्णो अधम्मम्य अमच्च, अह्ममासा धम्ममामणं ण आरोएदि तेण गच्छ. म्म अमच्चम्स ववहारम्स सकासम् । ( इति संवें परिक्रामन्ति) क्रोष्ठपाल-जयतु जयतु अमात्यः । अमात्य ! स्वामिन् ! एष पञ्चमहापाप । व्यवहारः ( अवलोक्य साधम् ) आः कापुरुष ! शतशोऽपि मामिन किमिति पापान विग्ममि । पञ्चमहापाप:--'युगपानादविगमे तु मोमपानमेवेति गुरवो वदन्ति । व्यवहार:-कथमिव । पञ्चमहापापः-पश्य, म्वगाय जुष्टचमसे मिलितर्निपीतः मोमः कटुयदि भवकिल याज्ञिकानाम ।। कि पीयते न मधुग विधुरैर्धिया त. सार्धं सुग्वाय मदिरा मदिरेक्षणाभिः ॥ ३० ॥ दण्डः- ( सभर्त्यनम् ) आः कुटिलप्रकृते ! हिरण्यहरणे किमिति प्रवृत्तोऽसि ।। १. एष पञ्चमहापापपुरुषः गाऽधर्मस्यामात्यः । अस्मत्सकाशा धर्मशासनं नागचत, तन गच्छामोऽमात्यव्यवहारस्य सकाशम् । धर्म०८ ·धर्मविजयनाटके- - - पञ्चमहापापः-सद्गुरूपदेशेन । तथा हि- हेयं स्तेयं कुशलमतिभिनोंऽविधेयं विधेयं मूर्ध्नश्छेदे परिणतिमुपैतीति यन्नीतिशास्त्रम् । तत्र बेमो धनिकवदनालोकनं मानभाजां कीदृक् कीदृक् तदनु भवति प्रार्थनायाश्च भक्तः ॥ ३० ॥ व्यवहारः--साहसमेतावताऽनुमायते | अगम्यागमनेऽपि कश्चि- दाचार्योपदेशो भविष्यति । पश्चमहापाप:-- अत्र कः सन्देहः । यतः- रूपेण रम्यवयसा बहुना धनेन भोग्या भवन्ति तरुणाः परकामिनीनाम् ॥ यम्याम्ति नै कमपि तस्य निजाऽप्यगम्या गम्यास्तु दुर्लभतगः कथमन्य कान्ताः ॥ ३१ ।। दण्डः - ( मम्वेदम् ) आ: पाप ! ब्रह्मवध्यायां केनोपदिष्टोसि ? पश्चमहापापः-स्वनाऽन्तरा कुलपरंपरया । यतः, द्रोणोऽजुनेन समघाति पुलम्त्यपुत्रो रामेण शास्त्रमथ किं पठितन्न ताभ्याम् ।। मोऽहं शपामि शतशो यदि विप्रवध्या दोषावहा किल भवत्पुरुषार्थभाजाम् ॥ ३२ ॥ व्यवहारः- ( क्रोष्टपालं प्रति ) दुष्टदमन ! न दुष्टोऽयमकृत्याद्विम तें। नाप्यनुशेते न प्रायश्चित्तानां कर्मकताऽनो वध्यघानहन्यताम् । क्रोष्टपाल:- केण उण उवाएण णं विममम् । व्यवहारः-प्रथमताश्छन्नशिश्न मनं तप्तमुगं पाययित्वा स्वर्ण मुसलेन शिरसि कृतक्षतमश्वत्थकाष्ठे प्रज्वालयन्तु । १. स्वेनान्तरात्मनेति 'ख' पुस्तक पाटः । २. केन पुनरुपायेनेनं विशसेम।

·चतुर्थोऽङ्कः । ५९ ( क्रोष्ठपाल:-जं आणवेदि अमच्चो ( इति सपापपदातिनिष्क्रान्तः ) ( नेपथ्ये ) कक्षाभिः समरगजा रथास्तुरङ्गः पर्याणैजनहया भजन्तु योगम् ॥ आमेयं प्रचलतु यन्त्रजातमुष्ट्र: प्रस्थानं नृपपटवेश्मनः प्रवृत्तम् ॥ ३३ ॥ उभौ मोकाटमार्गयतः ) ( पुन पथ्ये ) सम्प्रति हि दध्यक्षतदूर्वा सिद्धार्थहम्ताभिः कन्याभिः कृतमङ्गलोपचारः, युक्तः श्रुतिस्मृतिपुराणविविक्तमार्गः सत्कर्मभिः कुलपरंपरयागतैश्च ॥ सन्देशतः समरतूयनिनादमूर्छ. क्रोधोऽधिरोहति रथं प्रधनाय धर्मः ॥ ३४ ॥ व्यवहारः--वत्स ! विजयाय प्रस्थितो देवः । प्रचलन्ति च स. मन्नतो दशदिक्पथेन महारथाः । तदावामपि तीर्थराजमुपेत्य शस्त्रधा. रातीर्थनात्मानं कृत्तकृत्यतामापादयावः । ( इति निक्रान्ती) इति श्रीमच्छक भूदेवरचिते धर्मविजय- नाम्नि नाटके चतुर्थोऽङ्कः ॥ १. यदाज्ञापयत्यमात्यः ।

·६० धर्मविजयनाटक पञ्चमोऽङ्कः । (ततः प्रविशति प्रायश्चित्तम् ) प्रायश्चित्तम्--पाराकसान्तपनकृच्छुकपटकाल. चान्द्रायणैः सह महीवलयं क्रमेण ॥ कुर्वन्प्रदक्षिणमुपेत्य पुनः प्रयागं कीऽस्मि नाशमचिरादिव पातकानाम् ।। १ ।। कुरुक्षेत्रपरावृत्तः श्रुतवानम्मि लोकतः ॥ दवम्य न चिराद् वृत्तं सम्पगयमरातिभिः ॥ ।। तत्र कम्य जय' कम्य पराजयो वा कस्य च वीरशय्याशयनम् ।। अपि च - नागौचमम्ति समर विरतम्य बन्धा. देशान्तर च विहितं किल वर्णभदात् ।। साधारणश्च तनयानपगय शुद्ध्य म्नान मचलमपि तत्र विधयमेव ॥ ३ ॥ समय श्वायं धार्मिकाणां ज हाम्नान। पगमम् । सम्प्रति हि, आच्छाद्यमानढतृटपटान्नगल- मचारिशीन कृतवेपथुगात्रयष्टिः ॥ अन्नश्छदन हिममामि निगृढपाची वक्षः म्वय विशनि भतुरहा नवादा ।। १ ।। अपि च, कान्ताकुचामहृतशीतभरो प्युरम्तः संकोचयंश्चरण यायुगलं दरिद्रः । संकीर्णतृलपटिकां वनितानितम्या. दाकर्षयन् म्वपिनि माघनिशीथिनी षु ॥ ५ ।। तन कान्यकुब्जभुपेत्य गङ्गाम्नानन मद मतम्याऽग्विलवृत्तान्तमाक १.वर्णदारात् , इति 'ख' पुस्तकं पाठः । .

·पञ्चमाऽङ्कः । ६१ लयिष्यामि । ( इति परिक्रामति )( पुरोऽवलोक्य ) अये प्रियमित्रमस्माकं गङ्गास्नानमित एवाभिवर्तते ( ततः प्रविशति गङ्गास्नानम् ) गङ्गास्नानम् -- अहो महिमातिशयो भगवत्या भागीरथ्याः, यतः - तृष्णापयोनिधिविलंघनचञ्चुधैर्याः संसारसागरकृतात्कटसेतुबन्धाः ॥ आचान्तवाङ्मयपयोनिधयोऽपि नित्यं मज्जन्त्य गाधसलिल यतयोऽपि यम्याः ॥ ६ ॥ ( विमृश्य च ) हनुमदेकसाध्ये रावणादिवधे रामम्येव भृत्यमात्र विघयेऽपि कर्मणि दृश्यते क्वचित्प्रभूणामपि प्रवृतियतो मयि सत्यपि अधर्मवधाय देवम्योद्योगः । अन्यथापि हिमशिखरिनितम्बानोकहद्रोहकी पतितजनपवित्री भावसम्पादयित्री ।। भवति यदि पृथिव्यां भीममूभृत्मवित्री कथमिव न भवित्री निप्कृतिदुष्कृतानाम् ।। ७ ।। अपि च, विष्णुभक्तिपदप्राप्ति कामानां वीतरागाणामप्युपायः म्या देवी त्रिपथगैव । यतः- व्यथित कलिमनर्थानर्थबीजं विहायो. स्थितमजभवनान्तात्पाथसा पूरमन्यः ।। पथि चरमपुमर्थप्रार्थनात्कण्ठिताना भवतु क इव सार्थः पार्थबन्धोः पुरस्य ।। ८ ॥ प्रपितञ्चाम्मि राज्ञा प्रायश्चित्तमाकारयितुं तत्कुत्र तम्य समागमा भविता ? । प्रतिपालयामि तावदत्रेव । ( इति तिष्ठति ) ·६२ धर्मविजयनाटके - प्रायश्चितम् - ( उपसृत्य ) सखे ! कुतः सत्वमिवागच्छसि ? । गंगास्नानम्--देवस्कंघावाराद् । ( इति प्रणमति) प्रायश्चितम्--(आलिङ्गा, अनामयप्रश्नपूर्वक) तत्कथ्यता तावद्विम्त रेण तवत्यो वृत्तान्तः । गंगास्नानम्--आर्य ! भवत्प्रस्थानसमयेप्वेव सन्धिविग्रह कुशल: कश्चिदुपेत्याऽधर्मदृता राजानभवादीत् । यथा - वर्णान्विहाय चतुरश्चतुराश्रमाणां कर्माणि स्वत्वरमपाम्य वनं प्रयाहि ॥ नो चेत्कृपाविमुखमद्विशिखैविभिन्नः संग्रामसीम्नि शयितासि वृतः शिवाभिः ॥ ९ ॥ प्रायश्चितम् --ततम्ततः । गंगाम्नानम् - ततश्चैनदुपाकर्ण्य दृश्यतां दुष्टम्य दुर्वचोविलसि- तम् , अद्यैवास्मसंमुख पृथिव्यां वामनं भवितेति कृतसङ्कल्पश्च चतुरङ्गसेना मुगादाय देवोऽपि सत्वरं तीर्थराजमुपेयिवान् । प्रायश्चित्तम् - ततस्ततः । गंगास्नानम् - ततश्चापरेऽहनि दुर्वहदिनमणिगर्भभरालमायां ना. कनायक ककुभि परिणनायां कुरुयाण्डिमानमुपगतायामासन्नप्रसवपूर्वप्र- मृतरजोधारयव सन्ध्य या कलुषीकृताम्बरायां प्रचण्डतरमारुनान्दोलितो. दयादिद्रुमकुसुमकिञ्जरकरेणु पटलानुकारिणि प्रतिपक्षदानवकरनिर्मुक्त श. स्वसहस्रसमुच्छलच्छोणिनच्छटानुसारिणि प्रतिसरति समन्ततम्तराणिकि. रणजाले, परेषामस्माकञ्च व्यूढ सैन्यद्वयात्प्रथमतो निर्गत्य, विवृतमसिसमूहं धूमधूनं वहन्तः कनककटककान्तिज्वालया लेलिहानाः ॥ प्रलयकुपितवाहनातकल्पाः समन्ताद् भुवनमिव दहन्तः पत्तय सन्निपेतुः ॥ १८ ।।

·पञ्चमोऽङ्कः । प्रायश्चित्तम् - ततस्ततः । गङ्गाम्नानम् -ततोऽश्ववाराः स्वगतीरुदाराः प्रदर्शयन्तः परिवृत्य कुन्तान् ॥ उत्थाप्य वल्गाश्चलपाणिघात. प्रणुन्नवाहास्तरसाऽभिपेतुः ॥ ११ ॥ प्रायश्चित्तम् -- ततस्ततः । गङ्गाम्नानम्-ततश्च, अविदितमदधागदुर्दिनोड्डामरेभ्यो धनकटविकटेभ्यः प्रौढदन्तावलेभ्यः ॥ अहितकरविमुक्तैगृध्रपत्रैः प्रणुन्ना- म्तडित इव निपतुः स्वर्णमय्यः पताकाः ॥ १२ ॥ अपि च, घनतरगिरिकूटस्पर्धिगन्धद्विपाना पटदकृपकृपाणच्छिन्नकुम्भम्थलेभ्यः ।। समररुधिरधाराः प्रस्रवन्त्योऽनुसस्नुः जर्लभरमवतीर्ण गैरिकाधित्यकाभ्यः ॥ १३ ॥ प्रायश्चित्तम् -- ततस्ततः । गङ्गाम्नामम् - ततश्चास्मदीयैर्विशेषविक्रान्तरितस्ततो व्यापाद्यमाने विपक्षे द्वन्द्वयुद्धे हिंसा ऽहिंसया ऽनृतं सत्येन स्तेयमस्तेयेनाशौचं शौचनाऽ. नीन्द्रियनिग्रह इन्द्रियनिग्रहेण कार्पण्यं दानेन निर्दयता दयया क्रोधः क्षमया च व्यापादितः । प्रायश्चित्तम् -- ( महर्षम् ) ततस्ततः । गङ्गास्नानम्-- ततश्च । भेरीबृहत्कमठपृष्ठलुठत्तरङ्गाः कृत्तम्फुरस्कटटम्तभुजङ्गभीमाः ॥ १. अविरतेति 'ख' पुस्तके पाठः । २. धनतटविकटम्यः, ·६४ धर्मविजयनाटके- मत्स्यध्वजप्रचलमीनगणा: प्रसस्रः कीलालतोयतरलाः परितम्तटिन्यः ॥ १४ ॥ प्रायश्चित्तम्--( सहर्षम् ) ततस्ततः । -ततश्च क्रमेण प्रवर्तमाने महावैशसे. समररभस- कृत्तगाढहठप्रतिपक्षभटारभटीविकटामितहाटककङ्कटकसङ्करधोरकटारवि- पाटिनवैरिकपाटविशालभुजान्तरनिर्गतरक्तरत्तिटिनीतटनादितभूत कठोर- कडाररटनातिभयानकमत्तगजेन्द्रघटाकटदाननवासवासवपानपटुप्राणना. दिमिलिन्दविकटपृथुन दतरम्यसटापरिमण्डितघोटकघोषसमाकलनत्रुटि. ताहि तपाटन नटीकटीक्षविमोहितमाहसिकानकगोमुग्वकम्बुमिलत्पटहप्राणि. नादविभीषणशत्रुभुजाघटनाबहुलम्पटखङ्गनटोद्भटनाटक बन्धुममुद्धतयुद्धमु खद्रुतभनमधर्ममुपयिवान्सहसा नृपतिः । प्रायश्चित्तम्-ततम्ततः । गङ्गाम्नानम् -- ततश्च तरसामातशंग्वः स्वयमवहारं विहाय चिविप्रयुक्तो महाविद्यादर्शनाभिलाषी वागणमी पुनर्गन्तुकामम्त्वा प्र. तिपालयनिदानी दशाश्वमेधिकं तीर्थमध्यान्त | प्रायश्चित्तम् --तदेहि तावदावामपि देवं दिष्ट्या वर्धयावः । ( इति निष्क्रान्तौ) गङ्गास्नानम्-अयं नातिदृरे तीर्थराजः । प्रायश्चितम् – सत्यमेव । वणीकच्छविलपमीतपतितं नेतुं वनं नन्दनं यान्तीनां नवकौतुकोत्सव जुषां गीर्वाणवाम ध्रुवाम् ।। पारावारानतम्बिनीसलिलयारुत्सन्नकालाहल: सम्मिन्नः श्रवणी पुनाति यदयं लीलामृतध्वनिः ।।१५|| १. उत्तालकोलाहलेः, , ·पञ्चमोऽङ्कः गङ्गास्नानम्---आर्य ! समुपागत एव प्रयागः । यत्र-- सोऽयं वटः प्रलयबन्धुरनादिपुंसः प्रम्वापसंम्तरसमाश्रयबालपत्रः ॥ अद्यापि पद्मनयनप्रभयेव बाढं श्यामः परान्नयनयोमुदमातनोति ॥ १६ ॥ प्रायश्चित्तम् -- -सख ! पश्य पुरस्तात्तीर्थराजोऽयं तथैतद्दशाश्वमेधि- कमयञ्च कवितयोपश्लोकितो राजा शुभासनगतस्तदेहि सितासितयोः सलमे जपाहिकादिकं विधाय पराह्न एनं दिदृक्षावः । ( इति निष्क्रान्तो ॥ शुद्धविष्कम्मः ॥ (ततः प्रविशति राजा कविता विभवतश्च परिवारः ) कविता-महाराज ! जानुदनसलिला: पुरस्कृत. प्रेयसीनयनवारिपूरणात् ॥ दुम्तराः किल भवन्ति सिन्धव- स्त्वद्भय द्रुतविरोधिमूभुजाम् ॥ १७ ॥ सर्वदेव च स्वयमेव, बाणभिन्ननिजभालसंस्थितां वीक्ष्य खद्गमुकुरे विधेलिपिम् ॥ राज्यभोगविनिवृत्तमानसाः शत्रवो विमुखतां भजन्ति ते ॥ १८ ॥ राजा--देवि ! वयं तावद्वर्तमानं जनताचारित्रमात्रं श्रोतुकामाः, तदस्मद्विषयेऽर्थवादमपहाय यथानुभवं वर्णय । कविता-- देव ! सर्वमवैतत्ते भूतार्थवर्णनं न तु स्तोत्रम् । स. म्प्रति हि- धर्म०० ·धर्मविजयनाटके- - जरा द्विजघ्नी मधुपो मिलिन्दः सुर्वर्णहारी वनिताङ्गवर्णः ॥ पटः पृथिव्यां गुरुतल्पगामी त्वयि प्रभो ! शासति दुर्विनीतान् ॥ १९ ।। अपि च, वक्षोभुवो ऽतिकठिनाः कुटिलाः कटाक्षाः कणेजपा नयनपङ्कजखञ्जरीटाः ।। केशा नितान्तमलिना गतयोऽथ मन्दाः वामभ्रुवामघरसङ्गतयश्च हासाः ॥ २० ॥ ( राजा गुरुतरलज्जाभरनमितशेखरस्तष्णीमास्ते ) ( नेपथ्ये ) इदो इदो । ( सर्व समाकर्णयन्ति ) कविता-गजन् : हिंसा यज्ञ संस्कृतानां पशूनां स्पर्धा विद्याकामुकानां बटनाम् ॥ क्रोधः क्रीडहालकानां गुरूणां शिष्याणाश्चाध्यात्ममार्ग विवादः ॥ २१ ॥ राजा- प्रियवादिनि ! त्वदीयप्रतिभाप्रागल्भ्याकृष्टचेतसः मुज. नम्वास्थविषये कांश्चित्प्रश्नानक सन्दर्भण पृच्छामः । यथा- पृतौ वाचिकमव्ययं किमथ कि तैलाय निप्पीडये- स्पातालम्य च नाम किं किमु जलं मुष्णानि नान्दीमुखम् ॥ कीहक्कीदृशमौक्तिकं बहुधनं वज्रं च कीदृक्शुभं कटिङ् मृण्मयमालयं च कृपणम्याथाम्बरं कीदृशम् ॥ २ ॥ अपिच, कः शब्दोऽधिकवाचकः किमु भवेत्सम्बोधनं निर्द्धने किं वा पार्थिवबीजमाशु गरुडम्योत्सर्पणं कीदृशम् ।। कहिक संयमिनां च लुब्धचरितं कीदृग् दरिद्राङ्गणं कीहकीगधा भुवश्व भवनं चतः सतां कीदृशम् ॥ २३ ।।

·पश्चमोऽङ्कः । । . कविता--अति विमलम । (पुनर्नपथ्ये) इदा उत्सप्पन्दु देवीओ। एमो विपक्व हत्थपज्जत्थतिक्खसत्थ- सहस्ससंक्खोहिदगत्तबन्धावि णिअपौलुसमहप्पेण अणुज्झि असमत्थण- किलिसितकलेवगे वि सहाबिअकान्तिपञ्चारसोहग्गमहुरेण मुह पुण्डरीएण समुभासिओ बजी विअ समुम्भासिअसभाप्पदेसो मुणिअणसलाह. णिज्ज चारदो जहईतरङ्गसीअलेहिं वादेहिं णिवत्तिदममरपलिस्समो कविदाए उपासिज्जतो महाराओ इदो सिंघविठ्ठरं अलंकरेदि । राजा-महाविद्यानामवसरदर्शनार्थ प्रेषितस्य प्राकृतस्येव भा. षितं श्रूयते । ( पुननेपथ्ये ) सख्यः ! सुतरामेवं घटते यद्विजयिनं राजानमुपेत्य स्वयमेव दिष्ट्या वर्धयामः । अपिच, अयम् , यत्सर्वथा विनयविभ्रमभारमौलि- रस्मत्सकाशमुपयात्युचितं तदम्य ॥ समरविक्षतगात्रयाष्टि. वत्सोऽधुना म्वयमुपेत्य विलोकनीयः ॥ २४ ॥ कविता-देव ! प्राकृतेन सह विद्या अपि समुपागता इति लक्षय । यदयं व्यवहारविदामग्रेसराया अलङ्कारविद्याया इवाकर्ण्यते श्लाकः । १. इत उपसपंन्तु देव्यः । एष विपक्षहस्तपर्यस्ततीक्ष्णशस्त्र. सहस्रसंक्षोभितगात्रबंधोऽपि निजपौरुषमाहात्म्येनानुज्झितसमर्थः स्वाक्लिष्टकलेवरोऽपि स्वाभाविककान्तिप्रचारसौभाग्यमधुरेण मुखपु. ण्डरीकेण समुद्भासितो वज्रीव समुद्भासितसभाप्रदेशो मुनिजन- इलाध्यचरितो जाह्नवीतरङ्गशीतलैतिनिवर्तितसमरपरिश्रमः क. वितयोपास्यमानो महाराज इत: सिंहविष्टरमलङ्करोति । ५. यत्सर्वथा विनयभारविनम्रमौलिरिति 'ख' पुस्तके पाठः । युक्तं पुनः ·६८ धर्मविजयनाटके- राजा--किन्न पश्यसि पुरः समुपागता एवं पूर्वपक्षोत्तरपक्षबहु. लतरं तन्त्रं दर्शयन्त्यः सर्वाः । ( ततः प्रविशति समं विद्याभिः प्राकृतम् ) पाकृतम् -- णं कहं ण सलाहिजई तिहुअणतिलओ एसा गएसि । पाआलमज्झम्मि बलिप्पिआणं णलप्पिआणं पहुवीतलम्मि ॥ सग्गम्मि वग्गो मुलमुन्दलीण गाअंदि गारांइ जसांइ जम्स ॥ २५ ॥ अलङ्कारः-- अयमीदृश एव महानुभावो येन संग्रामाङ्गणभवन परमप्रतापहुतवहसाक्षिकं पाणिगृहीतमात्रैव. दृषकठोरापि शिरीषकामला श्यामाऽपि गौरी तरलाऽपि सुस्थिराम् ॥ नृशंसरूपाऽपि सदा मनोहरां सकीर्तिकन्यां सुषुवं कृपाणिका ॥ २६ ॥ कालः प्रलम्बस्तरलोऽतिवक्रगः ऋरान्तरः कोशबिल प्रियस्थितिः ।। विरोधकृत्पाणसमीरणाशनः खगो यदीयः कुटिला भुजङ्गमः ॥ २७ ॥ ( इनि परिकामति) राजा-गृह्यसूत्र ! आदिश्यता नावत्यारस्कराचार्यः समधुपर्कमध्य- मादायोपतिष्ठविति । सूत्रम्- यदाज्ञापयति देवः ( इति निष्क्रान्तः । ) १. ननु कथन श्लाघ्यने त्रिभुवनतिलक एष गजर्षि । पानालमध्ये तु बलिप्रियाणां नरप्रियाणां पृथिवीनले च । स्वर्ग च वर्गः सुरसुन्दरीणां गायन्ति गौराणि यशांसि यस्य ॥

·पञ्चमोऽङ्कः। ६९ ! 3 ( उपमृत्य प्राकृतम् ) महाराज ! एसा विसेसदसिणीणं पढमा विज्जा तुमं सहाजदिं'। राजा -( मसम्भ्रममासनादुत्थायाञ्जलि वध्वा ) द्रव्यगुणैविविधकर्मभिरर्चनीया- सामान्य कान्तिसरणः किरणावलीभिः । लोक विशेषविदिता ऽयुतसिद्धरूपा भावप्रलोभितपतिर्जननि ! त्वमेव ।। २८ ।। ( इति प्रणमनि) विद्या--सिसृनया समुत्पन्नं लीयते संजिहीर्षया । यम्य पाता त्रिजगतः स देवः सुखदोऽस्तु ते ॥२९॥ प्राकृतम् --देव ! एसा अक्खबादसलाहणिज्जा विज्जा, णं पण. मदु महाराआ। गजा- - पातिव्रत्य ! प्रणामं चरणसरमिजं भतुरेव प्रमेयं जल्प: स्वल्पः मुजातैरवयवकत विकलना नो परषां कदाचित् । ना दृष्ट. क्वापि वादश्छलगनिरहितं किञ्च यम्याश्चरित्रं दृष्टान्तो न्यायमा जामिति जननि भवत्याहता गौतमेन ॥३०॥ ( इति शिरसि अन्जलि घटयति ) विद्या-प्रारब्धयोगपरमाणुगुणक्रियाभि- ज्ञानषणाकृतिविडम्बितकार्यकर्ता । क्षित्यङ्कुराद्यनुमितः समुपास्यते यः श्रेयः स ते दिशतु विश्वगुरुमहेशः ॥ ३१ ॥ दव ! इयमम्मदुपाम्या त्वत्सभाजनाय, सालङकृतिगुणवती च विलीनदोषा चेतोऽञ्जनेन विदुषामपि रज्जयन्ती । १. महाराज! एषा विशषदर्शिनीनां प्रथमा विद्या त्वां सभाजयते । २. देव ! एषाक्षपादश्लाघनीया यिद्या, एनां प्रणमतु महाराजा।

·७० धर्मविजयनाटके- ! श्रृङ्गारहास्यकरुणादिरसैः समेता सा भारती भरततापसमान्यमूर्तिः ॥ ३२ ॥ ( राजा दण्डवत्प्रणमति) विद्या -महाकाव्यसमुत्पन्नमनोवृत्या विनाशिते । अज्ञानांशे समुत्पन्नोऽव्यादात्मा त्वां रसात्मकः ॥ ३३ प्राकृतम्-महाराअ ! एसा देवहूदीहि अअप्पसूदस्स तावसम्म माणणी आ कावि विज। कविता--हस्तारविन्दचरणाघररक्तवर्णा रोमावलीचिकुरपाशकटाक्षकृष्णाम् । दन्तद्युतिम्मितसमाश्रित शुकशोमा विद्या नमम्व नृपते ! प्रकृतिप्रगल्भाम् ॥ ३४ ।। राजा-( सहर्षम् ) यामेनाम्-अजामेकां लोहित शुक्लकृष्णा ज. नयित्री जनानामिति स्तुवन्ति कापिलाः । ( इति प्रणमति ) विद्या--संस्कारकृत्यविमुखः किल चतनोऽपि निर्लेप एव समुपाश्रितभोगबुद्धिः । नो वा महान्न गुणवानपि यस्तथापि विश्वकवन्धचरणः शरणं स ते ऽस्तु || ३० ॥ कविता--स्वामिय दिष्टया वर्धयति, मैत्र्यादिशुद्धहृदया श्रिनमत्समाधि. साग्रदृष्टिनयना विमलासनम्था । क्लेशासहश्वरपरा विधृताक्षमाला हृद्या ऽनवद्य चरिता नृप योगविद्या ॥ १६ ॥ १. स्फुरनते इति 'स्व' पुस्तके पाठः । २. महाराज! एषा देवाहूनीहृदयप्रसूतस्य तापसस्य माननीय कापि विद्या। ३. एषा महश्वरा, हनि 'स्व' पुस्तके पाठः ।

·पञ्चमोऽङ्कः । राजा--देवि ! महायोगिभिरुपास्यमानं ते पादपद्मं प्रणमामि । विद्या-नौलीकर्मविशुद्धसर्वविवरान्मन्दोछ्वसन्मारुतै- मूलाधारविलीनकुण्डलिनिकामाकृष्य मूर्ध्नि स्थिते । ध्येयः पतिशतारभाजि जलजे भव्याय भूयाद् गुरु- यः षोडशपत्रहृत्सरासिजे पायात्पुराणः पुमान् ॥३७॥ कविते ! वीक्ष्यताम् । प्रभाकराकीर्णमुखारविन्दा भट्टोपविष्टा ऽद्भुतदर्शनश्रीः । सत्कर्मसक्ता पुरुषे परस्मि- न चाऽनुरक्ता ननु भारतीयम् ॥ ३८ ॥ राजा--(सप्रश्रयमञ्जलिं बद्ध्वा ) न्यायानपेते पतिदेवताना- मविग्रहे ऽप्याग्रहमादधाने । विध्यर्थवादाकुलितान्तराले नमामि बाले ! तव पादपद्मम् ॥ ३९ ॥ विद्या--एकस्मादपि जातानां यद्वैचित्र्येण देहिनाम् । वैचित्र्यं सुखदुःखेषु स विधिस्ते सुखावहः ॥ ४० ॥ कविता--द्वैतध्वान्तनिवारणै कतरणिः प्रौढप्रभाधोरणि. विश्वषामपवर्गमार्गसरणिनिाग्निमन्थाराणः ।। विद्या धीवरधीवराधिपसुता कानीनवस्त्रोद्गता भूपालेन्द्र ! सभाजनाय भवतः प्राप्तेयमालोक्यते ॥४१॥ प्राकृतम् - - ब्रह्मविज्जाए उपासणं करेवु देवो । राजा-महनीयमूर्तिममूर्तानुरागा रागादिभिरकवलितां त्वां १. आलोक्यताम् , इति 'ख' पुस्तके पाठः । २. ब्रह्मविद्याया उपासनां करोतु देवः । - ·धर्मविजयनाटक- चिरमारभ्य द्रष्टमुत्सुकोऽस्मि । यतः, जरठाप्यसती विमुक्तसङ्गं पुरुषं स्वीयगुणप्रदर्शनेन । अनुरञ्जयति प्रसह्य यत्तां भवती कापि तिरस्करोति मायाम् ॥ ४२ ।। ( इति पादयोः पतति) विद्या -- श्रोत्रेक्षणादिकरणैविकलोऽपि बुद्धयां शून्योऽपि धर्मराहि तोऽपि न सङ्गतोऽपि । कृटम्थतामपि भजन्नपि मायिका यः साक्ष्य क एव जगतः सुखदः स तेऽस्तु ।। ४३ ।। प्राकृतम्--इदा इदो आसणाई उवविसंदु देवी आ। अलंकारः- - वत्स ! महाराष्ट्रविषये मङ्गतानामष्टादशम्भूताना. मयं सन्देशः । राजा--किमाज्ञप्तमम्बाभिः ? । विद्या- त्वसभाजनोचितेऽपि ममये यदम्माकं विलम्ब : म कर्मविपाकं पुरस्कृत्य वर्णाश्रमनियन्त्रणार्थमवति वामनावधानव्यम । राजा-- ( महर्प) यदम्माभिर्विधातव्यं दवी भिस्तत्म्वयं कृतम् । अभूतः पक्षपातोऽयं भृयानयमनुग्रहः ।। ४४ । कियत्सम्पादितं मातृभिः कर्मवीप्मकन च । विद्या-बत्म कि सम्पादनीयं पामरम्नु पामर एव । परन्तु. शाम्राण्यधीत्य विविधानि गुणानुरूप। १. चतः इति 'ब' पुस्तके पाठः । २. शरणमिति 'ख' पुस्तक पाटः । ३. इन इन आसनान्युपविशन्तु देव्यः ४. अपूर्वः, इति 'ख' पुस्तक पाठः । ५. गुरुनुपास्यति 'ख' पुस्तके पाठः ।

·पश्चमाऽङ्कः । ७३ मात्वाऽपि दुःग्वसरणीनग्कप्रभूताः ॥ गाढानुगगकवलीकृत कुत्सचित्ताः पापम्य तत्परिणतीरपि न स्मरन्ति ।। ४५ ।। तथाऽपि महाभयप्रदर्शनन शनैःशनैहम्तगतप्रायोऽमौ लोक, सर्वोऽपि गजा--तत्किं तद्भयप्रदर्शनम् । विद्या--निरये निपनन्त्यधर्मिण - म्तरुगुल्मादिपु सम्भवन्त्यथ ।। पशुपक्षिषु संसरन्त्यथा भनुजानामुद नतः परम् ।। ६ ।। नत्र च प्राक्तनकमयागन, दुदशना: केचन कऽपि दुर्भगा म्तीनामयम्नकलवग: पर ।। व्यङ्गा दरिद्रः विकलाम्नथन्द्रियै- न मङ्गना: कऽप्युपमगमन्थगः ॥ ७ ॥ गजा-ततस्ततः । विद्या --तनश्चतावदानमात्रेण सर्वेऽपि सत्रासाः पूर्वकृतदु. स्कृत सानुशयाः सर्वथैव यमुग्यमधर्माद्भजन्तम्तदनुशामनं प्रमाण य. न्ति । विलीनम्य वदगनपिलभ्यत वाताऽपत्यंतदाकलय्य वत्सः प्र- माणमिति । गजा-नाम्मात्पर विधयमस्ति । मवाः--वत्म ! इदानीममि कृतकृत्यम्तद्भगवदुपासनयैव नी. यतामयं ममयः । राजा-- उपदिशन्तु भवत्यः । १. मदचिन्ताः इति 'ख' पुस्तके पाठः । २. तत्परिणतगित 'ख' पुस्तके पाठः । धर्म. १० ·७४ धर्मविजयनाटके- विद्या:--कीरं भज यज यज्ञमूर्तिमित्थं जानीहि प्रकृतिविभिन्नमादिदेवम् ।। मिथ्यैतत्त्वयि लसति प्रपञ्चजालं सर्वात्मजगति पुनस्त्वमेक एव ।। ४८ ॥ राजा--देव्यः ! नानाविद्याराधन श्रवणन व्याकुलीकृतो गमा. तरात्मा। (नेपथ्य) गजन् ! सर्वाणि शास्त्राणि नमस्कृत्य विसर्जय ॥ भज पर्वतजाकान्तमकान्तं परिशीलयन ।। ५९ ( मव समाकर्णयन्ति) विद्या:-- वत्स : सम्यगुक्तमुरामन या । राजा-( माजलिबन्धम ) दवि ' एतद्वचनेऽपि मम नव म. - न्देहः । विद्या-किमिति प्रमुग्धोसि, सर्वामामम्माकमक एवाशयः । यो मन्त्रमूर्तिरथ य प्रकृतविभिन्नः कर्ता च यत्रिजगतामथ यम्तुर्गय ।। विष्णुविरिश्चिरिति यः कथितः पुगण: सोऽयं हिमाचल मताहृदयाधिनाथ ।। ५ ।। ( नेपये) राजन् ! एवंमतत । असंहन्नपि शब्दवाच्यता समुपाम्यो ऽयमनकनामाभिः । विविधाम्बभिधाम्वमुप्य य. द्विवदन्त विवुधा न वस्तुनि ॥ १ ॥ १. मन्त्रमात्रमूर्ति, इति 'म्ब' पुस्तक पाटः। २. 'असहमान' इत्युचितम् ।

·पञ्चमोऽङ्कः । ७५ विद्या--वत्स ! ध्यायतां भगवान्भूतभव्यभवन्नाथः । अर्धाङ्गे कुवलयलोचनां दधानः प्रालयम्फटिकधराधरोटाभः ॥ उद्दामातिशशिखण्डमण्डनश्री. श्चित्तान्तर्विलसति यः पुमान् पुराणः ।। ५० ।। राजा--(प्रणिधानं नाटयति ) ( नेपथ्ये ) वत्स ! पूजयम्बोपचारमानसैः परमेश्वरम् । राजा --- ( एकाग्रचित्तं पुनध्यात्वा ) उत्मर्पिदपगुणभीषणहारसर्प- नासापुटविकटमंकुचितनिपीतः ॥ पार्टीरकुकममिलन्मृगनाभिवन्धु. गन्धः सदाशिव मया मनसार्पितम्ने ॥ ५३ ।। अपि च, गुञ्जन्मधुबनघटोद्भटपक्षवात. ब्राताभिघातरभसप्रसरत्पतङ्गम ।। संकल्पकल्पितमतकितगन्धधाम मन्दारदाम तव पादयुगऽपयामि ।। ५४ ।। अपि च, गळां जटान्तरमनामपि द्रष्टुकामः श्यामप्रवाह इव वासरभर्तृजायाः ॥ उत्पातकेतुरिव माहभरम्य धृपः श्रीविश्वरूप ! हृदयेन मया कृतम्ते ।। ५५ ।। अपि च, यत्कान्त्यलाभविवशो नु रविः सतापः पाप: क्रमाद्भवति पूर्णनिशाकरोऽपि ।। १. फण इति 'ख' पुस्तके पाठः। २. पगगम् , इति 'ख' । पुस्तके पाटः। .

·७६
धर्मविजयनाटक
दीपः पुरस्तव भवार्णवकणधार !
संसारदीप रचितः स मनोरथन ॥ ५६ ॥
अपि च. माधुर्यसम्पदवधीरितमोधवर्ग:
मन्नाामु उज्वलमनकवि विधातः ! ।।
स्वान्तन शान्तिकलितन कृतं निवा
विद्यकगम्य , परितोषकरं तवास्तु ॥ ५७ ।।
(नेपथ्य )
प्रणम्यता परमश्वरः ।
राजा--( अलि बढ़वा )
लक्ष्मीविलासकमलासननाकिनाथ.
गनम्रमौलिमणि दीधिनिधारणीमिः ।।
नीगजित त्रिजगदक गुगनमामि
दानायणीमह चरम्य पदाविन्दम् ।। , ८ ।।
विद्या--वत्म ' वय तावदने: देव गुचरितः सन्तुष्टा: म:.
त्रियतां तावदभीप्सितम् ।
राजा--दवि । इदानी दर्शनांदेव फलितमनारयाऽस्मि । यन: -
युप्मत्प्रसादवशतः प्रियमक्षतम्म
यातः क्षणाक्षयमविपक्षपक्षः ॥
माक्षात्कृती स्फुर्गन दक्षमताधिनाथः
क्षाणीभृदावृततला वशगा क्षमा च ॥ ५० ॥
तथाऽपीदमस्तु ।
आयासाद्वासुदेवोऽवतु भवतु भवा भव्यदः पद्मिनीना
प्राणाधीशः प्रियाणि प्रथयतु हरताद्विनगशि गणशः ।।
हन्यात्कन्या हिमाद: कलिमलमखिलं किञ्च वर्णाश्रमाणां
श्रीतम्मात कनिष्टा हरिहरपदयोभक्तिव्याहनाऽस्तु ॥ ६० ॥

·पञ्चमोऽङ्कः । ७७ विया--वत्स ! जगत इव तवापीयमाशीः । यथा, विष्णुर्व्यापकतां ददातु जगतामैश्वर्यमीशो गिरे. स्तेजस्तविकरस्तनोतु विपुलं शक्तिश्च शक्तिं पराम् । विघं विघहरो हरत्वविरतं रात्रोशखण्डोल्लस- द्राले भाक्तरचञ्चलास्तु भवतो देवे चं लक्ष्मीपतौ।। ६१ ॥ राजा-पुनः काशीदर्शनकामुकोऽस्मि यदि भवेदभिमतं भव. तीनाम् । विद्या--तदेहि वत्स ! सहैव तावत्साधयामः । ( इति निक्रान्ताम्म) इति श्रीमदभूदेवशुक्ररचित धर्मविजयनाम्नि नाटके पञ्चमोऽङ्कः । इति धर्मविजयन्नाम नाटकं समाप्तम् ।

·No text on this page.

·TIE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPLNITH KAVIRAJ, M A No.1 -The Kirabadi Bhaskara, a Commentary on Udayava's Kiranavali, Dravya sertion, by Padmanābha Miśra. Elwih litroduction and Index by Ciopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-12 Vu The Idulta (hintamani, by Rangoji Bhatta, Ed with Introduction otc. by Vărâvana S'āstri Khiste Sahildcarvit. Rs. 1-12 NO 3 --Tho Vedanta Kalpalatıká, by Madhusudana Sarasvati. Lilicon with Iritroduction etc. by Rāmājnă Pāndeya Vyā. karapucharia. Rs. 1-12 Ni - Thon kuumanjali Bheni, a Commentary on Udarana's The Trit Vukumanjalı, by Varadarāja. Ed with Intruder met be Gopinath Kaviraj, M.A.Rs. 2-0 Vi, i The Bestellilommon rayon dayana’s Kıranăvali, Guda Soroll, bu benttit Pilindra Bit with Introduction ete by Gopinath Kaviraj, JL. A. Rs 1-2 Poneli Th.. Blavand liveka by Minlana Miśra, with a Com- "110mary by Bhatta Umbeka. lud with Introduction ete br M Mi. Gangănātha thu. V, 1) Litt. Rs. 0-12 Su ollen ll) Dildo Ditto Rs. 0-12 .. l'11:1 Theo Voluhardasa dipikā, by Imrtànanda Nātha, he... : commentary on linginihrdaya, a part of Tamaheswara Tantri Ed with Introduction ete by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-8 Datu Rs. 1-4 Vio $-Tho han sakini, by cinnyānanda Ravindra. Hit with Introductiuni ate by Jagnnatha Sastri Hoshing Rs 0-10 Sabuntumprudhravit Yo ·No. !-twili-l'ha Bhatka Chandrika, a Commentary on Såndilya s Balustras, by hirayapa Tirtha Love wilia Profatory Vote by Gopinath Kaviraj, M A. Rs. 0-1: Sio 10)- Part 1 - Ihre Sudhantaratna, by Balador. Vidyabhasına 1:1 with a Prefatory Votobu ciopinathi Kaviraj, JI R.1- No. 1U-Ilari U-DO Der. R-1: 5). 11. 1'in im Lichter Ratna Sutris. bu bendapada, with a Comimenuery by Sankarāranya. Ed. with muducion etc. by Nürnyana Sastri Kluste Sihtracharya Rs 0-9 So 1. - The Rowdiriandoti lor Prabhahara Bhattit. Lid wall muuduction etc. bi ana saan Khusto Sout! Rs 1- -- V1The Litura buna gralı bir limalandra. !. lindurreisa iny Copatli hikla). V lis 0) 11 .Vi. It-ne lupihu ins Isadhar Bhatti Di Ini Budou bu Batuhanatha Sarma Salut!). madhvara. M. and Jagannath Sastri lloses Salutvo. Rs 0-11 So !7. Part 1 -The Tripururahasya (Jana Khanda) Ed with a Profator: Vote bi liop.nlı kavraj. VIA R.0-11 V, !7-1 Part-II )---D. R.:-1 Part III, De RO Vro. 19 Tibovaloris box Chiranjit Bhattine bi Lituhinatha Sarm:. Shopard W I did Jamanatlı. llosing ibutyopadhavana Rs 1-2 Nis 17-Tho. Vrava kalikas, br Bhatta Javantil tidu Thirruction bor Y V Car indir Jhi MA. lis oil ·: Ni 18-(loril, The Civraksa Siddhanta Sangraha. Eid with a profitory Vote by Copinath Kaviraj, WA. Rs, 0-14 Vo 19 lurt 1) The Prakrita Prakasa hv Vararuchi with the Prikrita Sanjiva,i by lasantarā ja and the Suloodhuni by Sadananda with l’ref.story note etc. by Batuk Nath Sarma, 11 d. and Baladeva l'padhyāya, M. A. Rs 2-4 No 19- Parill) Ditto Ditto Rs 2-12 No 19 - l'art II, Introduction eto i Tu Preparation. ) Nie 0 The Velvittatt varneha by iśvanatha Vråvapanchānana Bhatt Vit lotion.com bi P. Jagannatha Sisir Holmg salune prilliyali, wil a Boreword by Pandit liepos laih Kaviraja, M., Principal. Government Sanskrit Colleen, Benares Rs. 0-12 Viel (leil !) The Vrava Smedhänta Vala bv Jayarāma Vyāya Panchanana Bhattachāry id. Edited with Introduction etc. bir Janual Dera Sisera V.1). I'll ! (xon ), Librarian, Govt. Sanskrit Library, Sara-wai Bhavana, Benares. Rs. 1-2 No 1-1 Pun-11) Ditto Ditto Rs. 2-0 SO !! - The Darmanubandh S lukachaturiasi by Sri S'esa Krsņa with it commentary by Rama Pandit Linted with Introducton by Vårāvada S'astri Khasia Suhutraucurya, Issistant Librarian, (overnment Sanskrit Library, Sari-witi Bhavana, Benares, Vis 03-Navaratrapradipo bi Vanda Pandu Dharmādhikari El math Introduction etc. by liznjanatha Sastri Varakale, Dharmasisilih sastri, Südholal Research Scholar, Sanskrit College, Benaros, with a Foreword by P Gopinath Kaviraj, M. 1, Principal, Government Sanskrit College, Benares. No, it-Thom Bimittapem opisul with the Commentary called Ra. ma Kisi ká 111 l'urvat ipini and Anandandhi in Uttaratūpini etc. 1 bu hindavana ·Ed with Imaradu 2011 ote in Thantarama sonu lotala Såhutopadhyava, Pont-dchary Scholar, Cima Sanskrit Colleup, Benares, with a Foreword hy landıt Cimpoi Natha Korraj. VA, Prmcipal, Comernment Sanskrit (ollour, bonaras Rs 3-1 No 97- The Sapindahalpalatchi bu Sudsmadeva alias Ipaden. with a commentare hi Väravana 1) Lidited with Introduction in anumitha Siti Flosing, Sahityopathisa, Sibolal liascunde Scholar, Crost Sanskrit Collere, bonamen Rs 1 No.:"-The Mirvanhalekha Vithali Pisumalla behov Edited with Introduction pic by Vaani Klunio Shuracurrit, dont Librarial (inverluerit Sunshine Librarı; Benares Is 10 S.. Lire ludvarburbarita l'ambhauli und Sierra Negros Sälutiarbara, s/n Liloridiani. Ina Suchat Coullon..", Librarr; Saa täti Bhavanid, Bbmeren lli:han hr forth kavirais, V. Primer C. Sarri Coles, Besianes Tor Vil hus bilandia Sul-lahan putehotellit, die Seun décored?.!! Silmu. Il rulleri 121878 Heino lososorbidin Silmapallo kauli. I'rinjal, G Suichu coulde...Diese Vi : Theme Vranollines bis Melni kvalid Billund bi i (obladine Salle Bharadisjon, i donaril, Cine Stilheir time.", Bepaaress. Nis Ju. There kararılı Vandellent Boy In Perle Filted with turunda mi In lauti Copains sull Sroda, Profouet, Guri Sanshu Coco"151.41 V., 31, Part I, Tia Tantraran los tall. varello Viseid Pilated toy I l. ll G21.11b1l. VII Lould, Viro Clavellos, Wabadulli.vphill, Allahabad. ... 3: -The Tattvasalis bus Risklubben Vrillillinello, Erlized with Imeruduction told hos llanura Stori, Bosnianos Hundu UMassits. V. 33-The Vrava hillyrubh. Perilib Mahindra Puntamkar. Editor wille luoducunni by C'mosi Misia, M. .. lahabad l'nivoryty, Allamabad, ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BUIVANA STUDIES: Editod by Gopinath KAVIRAJ, 11. A. Vil I licy Studios i Budu Lawili ity Evolution, by Ganganatha Jha in The Vios ;. of Viatit lisesika Philosophy, by Gopi piah Kavilu. 1) Virmana hallade by loopinath kaviraj. Rs 1-12 Vol 11 to) l'arburam lovit lay lagi kala Raya, by Gopinath Tilltill lo lililotos Sable liv.com.hu the late Col (i I. Jacob. roy Sardins in Hondulaew (..-1ts sources, by Gangānāth Jha di I Vox Bihaku sutriz, bu Ciopinath Kaviraj The Sinom of (haron accordm, to (ioraksa nátha, by liepimaili lavira). i l'h. in Innlent mollit, by Gopinath Kiviraj. Hondu l'ongles, bou Belha patha Sarmá. !!!!!!100nt linture Istrolabe, by Padmakara Dvivedi Some Wet out lincolla Plulosophy, by (opinath Kaviraj .]. When hillum.ipale English Translation ), by Gopinath ha...). The Definition of lor, bx Saravana Sastri Khiste. l, la psa... by topinath Kaviraj. Rs. 5 iki) ill in Tenders in Saba Bhasin bu the late Col (i A. Jilcub. besindin m lindo Lauri Tural Procedure: by Gançánathan Jou my Thorso in Incont lucu, by topwath kavira). in History and Biblio-aphy of Nava Vnisesika Literature, by Gopinath Karu ins) Naisthund Sri Harsa hy Vilakamala Bhattacharya. Rs 5 f) Indian Dramanursy, hy P. N. Pátankar ·- Poi IV (a) Studies in Hindu Law (1) Jordicial Procedure: by (angis năthi Jha b) History and Bibliography of Nav Vaseșika Litornturo, by Gopinath Kum) c') Analysis of the contents of the Rueda-l rataskhya, by Mangala Densitstr. 1) Narayana s fantaa kaumudi, bu l'aimakara Deniori (e. Found and Drink the Rail illine olur. by Manmatha mathu Rus fi Vaikiri iritto l'associs :: shu bi lipunath kaura) Dine plme bilo 126*pe, bil, Lima histori of the " 2011 of thor Unins. In ad ( 601 i Pomislimarlin 11 liep Indian Scommod, bul, Lo Sind kisi (a durant Home ciftler Trend their mineation to tonda, bv 1. ' lunguly ib, Asarap corn, bu malal lahir. (c) in Lumaces of the (villon of the l'immartwatchepienoil in the lamaran, b Vummatha vatbaa dins de comparison of the contabit of the Rinda. Viljit-1/10... Tant urivad tarvsmal's:14.siklaida, los Valcellence : 101. (e) Formal Training and the Scene ', Thurshuu, linn til Sinha of, Hiszory in Bibliog apibes of Waya las esche Literaturo, hy Cath Kera. (9ADAM'? pour ludent toolin naman m the Ramayanal, by Marmathil with his ihVin Dirl Quorio, il Vikin Horsberg's Compath Rs. 3 Vol. VI (a), ox to S'abate - Blusta, lov the late (ol li 1. Jacob.. ib de Isarts of the History and Detrmes of the Våthas, is Gopinath Kivital (11 Iudex aur tha Ramiai ilta, lov Maranatha natha Rox. Id, Sindios in Hindu Law by M. M. Garyanathu Jha (0, 11, Vimana mamseries in the Civit.. Sanskrit Library (Banares, by Gopinathu Kivira). ... und nopie, hy Copratha Kaviraj. hakira) ·( 33 ) Vol. VII. ja) Bhamaha and hus Kav valankara, by Batukanatha Sarma and Balarlova l'padhyaya. (h) Somo villants in the roadings of the ! ais'esıka Sutras, by Ciopmatha Kaviraj ") listory and Bibliography of Nyáva Vais'esika Literature, by Gopinatha Kaviraj. Pil) An attempt to arrno at the Correct meaning of some obscuro l'odic words, by Sitāram Joshi. 10; 1 comparison of the contents of the Rig Veda, Vajasaneya, Taittiriya, and Atharva Veda (Chăturadhyāyika ) Prātis'áhvis, by Mangal Dova Shastri. (f) In Indor to the Ramayillid, his Manmatha Vāth Roy. 1 In ludox to Sabara's Bhüsvit, h the late Col. J. A Jacob. che Gileanmg from the Tantrids, by Gopinatha Kaviāj. 11) The decre of Varlhusudlane Sirasaiti, bı Copinātha Kavirāj. (3) Dosscriptive 110045 on Sanskrit Vanuscripts, by Gopināthu Killaj. (h) I LIMFA 10!! ile domani of the form Perārdha, by limei van tid. Vi vill. ( In procro, ) LW) Iman Plulosophy. by Taraknath Sanval, (b. llludent to the Romanae b Manmatha Nath Roy. To be had of The Superintendent Government Press, 11. P., Allahabad.

·No text on this page.

·725
IME KUPPUSW*me
RISEAPC Pri