·निवेदनम् । , . इह पारमिव सार्वपथीनवैदुष्याकूपारस्य, जीवातुरिव निर्विशेपचिदद्वयवादस्य, निफप इव मदिप्रकर्षस्य, शरणमिवापदि निखिलतन्त्रस्य, फलितमिव पुण्यं मुमुक्षुनिवहस्य, पूर्णाव- तार इवापरो द्वैतासुरजिघांसया भगवतः परमपुरुषस्य समुल्लसति कोऽप्यनिर्वचनीयतावादः । यः किल शैशवे निवसन्नपि स्वसदनेषु गोपैरिव तार्किकैरपरिचितमहामहिमा मुनिजनैरिव जैन- राराधितः । भिन्दता भेददानवाननायिपत यौवनदिनानि कियन्तिचित्सौगतसौधेषु येन । प्रौ- ढिमानमास्पृशति च यो यौवनेऽगनाभिरिव श्रुतिभिर्विलसितुमाससाद चिदानन्दोदधिवलयितं ब्रह्माद्वयवादिपुरम् । यस्य च किरीटीव श्रीश्रीहर्षः । समसेवि च यो विश्ववन्दितचरणयुगलेन विकलितसकलकलङ्केन शङ्करेण भक्तिमरितान्तरेण । तमिममधिकृत्य भावुककुलमौलिमण्डनायितेन श्रीशारदाप्रसादनासादितशेमुपीकेण त्रिभु- वनप्रथितवैदुपीकेण कवितार्फिकचक्रप्रपूजनीयपादपीठेन सर्वज्ञकस्पेनानुपद्रुतध्रुवधामाधिरूढेण । श्रीश्रीहर्षेण प्राणायि खण्डनात्मनः खण्डखाद्यस्यावाप्त्युपायतामुपयन्नयमन्वर्थनामा निबन्धः। चिराय चायमात्मोचितमाचरन् तदनुविधायिनीच' परिश्रान्तिमनुभवन् तत्त्वप्रदीपिकया चन्द्रिकाञ्चितयाऽद्वैतसिद्ध्या बहुशो विरचितपरिचर्योऽपि भवितव्यस्यैव गौरवादमानमानस- तामनासादयन्नव्यसरणिष्वनुत्साहतामिवावहन दुहिण इव प्रीनया त्रिपुरया परया स्वमनो- विनोदमादधती शारदां कामप्यवाप्य स्वातन्त्र्यवैभवमरैः पूर्णाहन्तामिवामृशन् विकसितचेताः समजनीति मन्ये । अस्याश्च दोप; श्रद्धालवस्य दीपाः, गुणस्तु निगुणेश्वरेश्वराया गुणः । ययम्युनरत्र के वराका इति न जानीमः । क निबन्धस्यास्य गम्भीरता, कच मामकी मलीमस- मतिः। किं वेह सुवे, अस्योपक्रियायै प्रवृत्तिरियमित्यतिसाहसिकयम्, अपक्रियायै पुनरपेति मृपाभापा, नोभयथापीत्यनिर्वचनीयता, चन्द्रिकामन्वञ्चतीयमित्यतिगौरवम् , नव्यतार्किक- रीतीरपहस्तयतोत्यौद्धत्यम्, उपजोन्यावमानिनीति शिष्टसरणिविरुद्धम् , निर्दोपैपेति विश्वसी- मोलानम्, निगुणेयमित्यपत्रपत्वम् । तदास्तामिह मोनितैव श्रेयसितरेति । धीराः ! न परं प्रचारणमेवापि तु निर्माणमपि निबन्धस्येदशो भवादशा दृशि दयार्दीयामेवायनत इति कृतम- तिविततया वाचा। अस्य च प्रत्यक्षखण्डनान्तोऽयं भागो भवतां दृष्टिपथमवतरतु । भूमिका पुनरस्यानिर्धा- च्यवादाभिधा सौगतशैवातादिसमालोचनपरां द्वितीयभागाङ्गभावमनुभवन्तीमुपहरिष्याम इति सम्भाव्यते । इह च दृष्टिदापाद्वा, कृवेऽपि संशोधने स्थानान्तरे स्थापनीयस्यापरत्र प्राग्यदेव वा स्थापनेनातरयोजकानां प्रमावाद्वा, कचित्कचिदलब्धावस्थित्तिमशुद्धिरिति . नेदमपूर्वमिति सन्तव्यम् , शुद्धिपत्रं तु निवेशितमेवेति निवेदयन्नुपरमत्ति- ललिताघट्टस्थश्रीराजराजेश्वरीमन्दिरे सतामनुचरः वाराणस्याम्। शङ्करचैतन्यभारती।

·ॐ 'शारदा समेतस्य प्रत्यक्षखण्डनान्तभागस्य संक्षिप्ता विषयानुक्रमणिका। ८ २२ " विपयः विपयः मङ्गलम्। १ मानाधीनसिदिकस्यैवासघं नतु स्वतः सिद्धि शाब्दयोधस्य निर्विकल्पकस्यसमर्थनादिकम् । २ कस्येत्युपदर्शनम् । सत्त्वेन प्रमाणाद्यभ्युपगमस्य कर्मवखण्डनम् । कथाङ्गत्वखण्डनम् । योगाचारसम्मतस्वप्रकाशावत्यागः ! सपरिकरविप्रतिपत्तिनिरूपणम् ।। अनिर्वाच्यत्वनिरूक्तिः। चार्वाकस्यासरख्यातिवादियोपपादनम् । भ्रमविपयस्यालोकविशेषत्वमिति वेदान्त्येक- भ्रमविपयस्योत्पतरुपवर्णनम् । देशिमत निराकरणम् । शत्यतोत्सर्गः। २६ खण्डनानां जात्युत्तरत्वाभावोपपादनम् । मात्मनोऽनिर्वाच्यतीपपादनम् । सदसदुभयख्यातिः श्रीहर्षसम्मतेति नागेश शून्यतायाः पुरुषार्थत्वनिरूपणम् । भहोतिपराकरणम् । शून्यवादे कार्यकारणभावसमर्थनम् । २८ | पररीत्या परमतनिरासोपपत्तिः। सामन्या दुर्वचत्वम् । २९ अद्वैते प्रमाणप्रश्नखएडनम् । असत्तः कारणत्वोपपत्तिः। ३१. अद्वैतस्य प्रामाणिकत्वम् । विधेयान्वयिन एंव विशेषणस्वमित्यत्रानेक श्रुतेः सिद्धार्थस्य च प्रामाण्यम् । सम्मतिप्रदर्शनम् । प्रत्यक्षादिवाधोद्धारः। ७५ कारणवस्य सत्वघटितत्वाभावोपपादनम् । ३३ ) अद्वैतश्रुतेरभेदो चा प्रपञ्चमिथ्यावं वार्थ- असद्धटसिद्धिः। इति निरूपणम् । प्रातिभासिकस्यापि कारणत्वमिति वेदान्तिः विशिष्टाद्वैतादिनिराकरणम् । मतनिरूपणम् । ३७ / शाब्दबोधस्याहार्यन्वोपपादनम् । व्यावहारिकत्यैव कारणत्वमितिवेदान्तिमत अनौचित्यास्तकत्वोपपादनम् । निरूपणम् । ३८ | भेदखण्डनम् । अमस्यासद्विषयकत्वोपपादनम् । ५१ सत्यवानुमानेऽनुगतपक्षतावच्छेदका. शून्यवादापवादः स्वप्रकाशवादः। ४३ सम्भवोपपादनम् । आत्मनोऽवाध्यत्योपपादनम् । अतिश्रुतेरुपजीव्यादिविरोधपरिहारः । शून्यतायाः पुरुषार्थवनिराकरणम् । ४४ / अद्वैतस्वरूपनिरूपणम् । स्वप्रकाशस्वनिरुति मुमुक्षूपदेशः । स्वप्रकातरवे तर्कः। खण्डनयुक्तीनां कथाप्रयेऽप्युपयोगः । सामग्रीधाराविच्छेदे घटादेसदातनवापादनम् । ५२ इति खण्डनावतरणभागः। " " ८९ १३ " ११२ ११५ ·[ २ ] " २६८ विपयः पृष्ट विपयः लक्षणसामान्यखएडनम् । १२१ लक्षणप्रयोजनखण्डनम् । २३६ तत्त्वपदार्थखण्डनम् । १२३ स्वस्वानुगमखण्दनम् । २४७ अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् । १२८ । संसर्गस्यानलीकन्वे भ्रान्ते यधिकरण- प्रत्यभिज्ञायामनुभवरवस्मृतित्वमोः प्रकारकत्वानुपपत्तिः। २५. सायंप्रदर्शनम् । 10 प्रमेयमारपण्डनयुक्तिः । २५३ दोपखण्डनम् । १३८ | मुनेरासविधया न लक्षणप्रणेतृत्वसम्भवः । २५८ प्राशसम्पद्धविशेषणतायाः प्ररयासत्तिरवो. साक्षात्कारित्वखण्डनम् । २५ पपादनम् । १४२ | विशेषविषयकवटितलक्षणखण्डनम् । २५९ प्रमुष्टतत्ताकस्मृतिखण्डनम् । ५४७ | इन्द्रियकरणकरवपरितलक्षणखण्डनम् । भख्यात्युपपादनम् । शातताघटितलक्षणखण्डनम् । २६२ उबुद्धत्वखण्डनम् । १४९ | विषयजन्यत्वघटितलक्षणखण्डनम् । भरख्यातिखपडनम् । १५० | इच्छाप्रतियन्धकत्वघटितलक्षणखण्डनम् । २६३ स्मृत्यन्यत्वखण्डनम् । १५४ | अज्ञायमानकरणकत्वघटितलक्षणखण्डनम् । २६४ अवच्छेदकतादिघटितलक्षणानां अव्यवधानघटितलक्षणखण्डनम् । २६७ निष्फलस्वोपपादनम् । १५७ | ज्ञानाजन्यत्वघटितलक्षणखण्डनम् । २६८ मीमांसकादिमतेऽवच्छेदकभेदेनैव भेदा ज्ञानाकरणकत्वघटितलक्षणखण्डनम् । भेदोपपादनम् । १६. वर्तमानकालावच्छिन्नत्वघटितलक्षणखण्डनम् २७० भेदसंसर्गाभावयोर्भेदखण्डनम् । १६२ | सक्षिकतराभयुक्तत्वघटितलक्षणखण्डनम् । २५२ २७३ घटे घटस्य नभेदो नाप्यभेद इत्युपपादनम् । १७१ लिङ्गोपधानमते प्रत्यक्षलक्षणखण्डनम् । स्मृतिस्वखण्डनम् । प्रत्यक्षलक्षणान्तरखण्डनम् । २७५ भहसम्मतज्ञानातीन्द्रियरवे विशिष्टवैशिष्ट्यविपयिताघटितलक्षणखपडनम् २७७ युसिप्रदर्शनम् । प्रत्यक्षवस्य जातिवखण्डनम् । तत्त्वानुभवत्वखण्डनम् । १-३ | स्वाप्नबोधादेः स्मृतिस्वखण्डनम् । याथार्थ्यखण्डनम् । १८४ | जातिमात्रखण्डनम् । सम्यक्त्वखण्डनम् । १६६ | अनुमितित्वेनाभिमतस्य मानसप्रत्यक्षा- विशेषखण्डनम् । नातिरेकोपपादनम् । अव्यभिचारित्वखण्डनम् । २०१ । प्रत्यक्षबजातेभ्य॑ञ्जकनिरासः । अविसंवादित्वखण्डनम् । २०२ प्राभाकराभिमतप्रत्यक्षत्वखण्डनम् । अबाधितत्वादिखण्डनम् । २०६ लिङ्गाधजन्यस्वपरितलक्षणानो खण्डनम् । प्रमात्वस्य जातित्वखण्डनम् । २०७ | शाब्दादिभेदघटितलक्षणखण्डनम् । प्रभावस्ववस्वविचार। २०७१ पर्याप्तिनिराकरणम् । २९३ प्रमालक्षणसामान्यखण्डनम् । २०६ । एकत्वस्यागुणत्वोपवर्णनम् । करणत्वखण्डनम् । . २११ / भट्टपादाना लक्षणानिर्वाच्यत्वे तात्पर्य- अनुमितेः करणस्य दुर्निरूपत्वम् । निरूपणम् । १८१ " १९७ २८५ २८८ २९० २९४ २२१ २९९ ·शुद्धाशुद्धपत्रिका म पनि अशुद्धम् द " " + " न " " " " " " " १० " 'अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङ्क्तिः अशुद्धम् । शुद्धम् ६ तस्यैव भावय. भावयो- १९ स्वरूव स्वरूप चन्द्राका चन्द्रिका सव सर्व । २२ स्थातुं वस्थातुं २५ पत्त पापत्तः २८ नहि २४ भुम भ्रम २९ ज्ञेयोधर्म ज्ञेय ३२ प्रत्याक्ष प्रत्यक्ष नम्री नंनी २५ वा वार धर्मणव धर्मणव २७ २१ सर सर ७ पायक पयिक २८ चिकी चिकी' २६ यागिता योगिता | २९ पादक पाद ९ प्रतिपत्ती विप्रतिपत्ती ३० को वप्रतिपत्ति विप्रतिपत्ति | ३३ साधारणा साधारणी बन्धोदरेव बन्धादेरेव | ३२ विषय विषय परिमार्थिको पारमार्थिको | ३४ बाधे बोधे सिद्धि सिद्धिः व्यहारा व्याहार रूपतथा रूपातथा ६ पूर्वद पूर्ववद सिद्धयेत् सिद्धयेत् २९ परिचायकताया परिचायकतया २५ व्यप्ति व्याप्ति ३२ रज्जूसप रज्जुसर्प व्यति व्याप्ति | २८ ९ व्याव रिकरवं व्यावहारिक १३ १९ प्रवर्तये मवर्तय- ९ ज्ञा ज्ञान तृतीत तृतीय २३ भवस्थ भावस्य च्याप्यत्व पगमे च्याप्यत्वोपगमे ३९ २ बाधनवबोधा वाधानवयोध १६ प्रमाणद्य- प्रमाणाद्य- पावश्यो चावश्या २२ व्यति व्याप्ति- नुपपादितं मुपपादित च्याहीः व्या १२ शास्त्र शास्त्रं पत्तेः पित्त २० बुद्धि २५ निग्रह निग्रह | ४१ ३ माया मामा प्रतिभाः प्रतिमाः | १३ वान्दः वाद: २९ पर्यनुयेज्य पर्यनुयोज्य | ४५ १९ मुक्त २७ १४,१५ नियतेत्यादि ।प्रमाणादिनैव १६ तथा तदा यावदित्यन्तम् वाग्व्यवहारः १९ दृष्टि कर्तव्य इत्येवं तर न्यतर प्रमाणादिनयत्येन वाग्व्यवहारनि- निश्चय निश्चय प्पादनस्य समयबन्धेनेस्यर्थः। १९ त्यदि स्यादि " " " " " " ५ " . बद्धि " " १ ८ " " " ३ ·# " - सर " १ " " ९ " पूषक पृष्ठम् पहिका अशुद्धम् शुद्धम् | पृष्ठम् पदिक्तः अशुद्धम् शुद्धम् सिदिन सिदिम दाधिप धर्म- •२५ प्रमोत्पत्तीय प्रमाया एवं भ्यातिः अतिम्याति: ५२ द्वन्दिता सुचनाय द्वन्द्वितास. १०४ नवच्छिणाचे पच्छिमत्वे त १०८ करवं ५४ नियेप निषेध १०९ भिनय ૨ कर्मच कर्मचकारण १६ पाध्यते योध्यते कारण नय नच मह्यम् प्रिय ३३ पक्षे कर्मत्यमपि वृक्ष पर्ण पततीप्यपि 110 २४ • धापातता भारततो निरूपि निरूपित पूर्वोक्तो पूर्वोक्त मामाकरण মামালা १० प्रयागो प्रयोगो ६३ २२ भवृतं १३ तस्य तस्पा ७ धण- वर्ण- १५ मावाद भवादः विनैन विनव पस्य परस्य ६८ ९ विघारे विधारो १२४ २ सम्बधि विषय सम्बन्धिविषय ध्यावहत १२५ ४ साऽपि सोऽपि २१ समवाय समवायः ७१ किशि किशिद स्वरूप स्वरूपं ७३ ४ तस्या यथार्थताया तस्यायधार्थताया १२७ २५ पास्माधिकाय- पारमार्थिकत्व- ८ मिनोमी मिनोती। १२८ १२ कारणता च्छेदक कारणतावरछेदक भाव भाषः- भाव भाव २३ कण तकण २९ ३ स्वण स्वर्ग ७६ २५ पिशब्दः दारागामित्वे दारगामित्वे बाध्यते विजीयते । १३१ ९ प्रकारक प्रकारक्ज्ञान भेदाभाव | १३२ ३२ मंशो मर्थों स्वविषय १३३ १९ रूपत्वस्य प्रमावस्य प्रमात्वकत्वस्य १३९ दिम् ८९ २२ अयदि अयादि १६० २५ सदायितु सादयितु १२ हमा हतां १३ पादन पादान १९ निष्ट निष्ट | १५८ प्रसन्न पर्याप्त पर्याप्य ११९ स्वीकृत्य स्वीकृत्या १० अपाद्य आपाय १५५ भ्युपगमे नभ्युपगमे पादक पादक १५५ भाव भावादि ३५ घट स्वविच्छिन वावच्छिा १६३ ३ लक्षिता लक्षितो १६१ मते । मते, परस्परमिति वा । ૧૨ न्यान्य मति मादायाति ५ " " " . ८८ मिदम् ७ " घ न्योन्य ! १६५ ·" " " " ४ राप न लौकिक तस्या भनु पृष्ठम् पडिकः अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पडितः अशुद्धम् शुद्धम् भेदस्वरूप भेदत्वस्वरूप | २२८ चरममति परममिति ३३ सिद्धि सिद्धिः २३३ १७ सम्बन्धिस्य सम्बन्धित्वच्याप्यस्व. १७५ तादालयो सादास्ययो- २३२ २८ कर्माण कर्मणी ८ भावा भावो २३४ १७ तनालिया तनातिच्या ९ समानाधि सामानाधिः । २३७ कार्यतावच्छेदक कार्यतावच्छेदक घृत्तिये वृत्तित्वं | २३८ पसम्बन्ध सम्बन्ध १३ सामान्यतो सामान्यतः ভাব पणेऽपि १७९ निता निवृत्तो | २३९ २७ तदितरिम तदतिरिक ४ विशिष्ट-लिङ्गा. विशिष्टं तथा २४० मुंगत अनुगत भासविशिष्टं तथा. विध-लिङ्गा- ग्मत सम्मत विध भासविशिष्ट ३२ ग्याप्यरवस्यस्यापि ज्याप्यवस्थापि १८६ २३ कृतो कृतो। २१ ३३ दोपः दोपत्र १८७ रोप २१२ जालौकिक १८८ २४ तस्थान- २१६ ३ घर पट प्रमित प्रमिति न्द्रियस्वा न्द्रियसलकत्वा- २२ तापदर्थ तावदर्थप्रवृत्ति | २४९ न्द्रियार्थ न्द्रिय १९५ दण्ड दण्ड: २० तदिति तदेति २९ दण्डव दीर्घव । २५३ ३४ विषयक विषयक १९७ हस्तित्वान् हस्तितत्वात् । २५६ प्रतात: प्रतीत पुरोव- गृह्यमाणे पुरोव- २६३ २२ कारिणि करिणि ज्ञानी ज्ञानीय । २६४ ६ दानात दर्शनात् १९८ दन्या दन्यो । २६५ १ भिमत मभिमत व्याधातो विशेषो २६६ २ नियनेन नियमेन २०२ असंवादि अविसंवादि | २६७ द्यनुनिता धनुमिता २०५ भक्रिया- अफ्रियाकारि-२६८ भावन भाववरज्ञ भ्युपमेन भ्युपगमेन / २७० राज्यहणे तद्ग्रहणे २१८ नुरोधा परामर्शाद परामर्शादेः कारण करण २९१ द्रव्या द्रव्यादि पर्वते पर्वत । २९६ एवाज्यापकता एवातिब्यापकता २२७ धाः २० व्यासज्यवृत्तिः व्यासज्यवृत्ति १ " " " ७ ५ १ " नुराधा २७३ " इति शुद्धाशुद्धपत्रिका ।

·श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यमहामण्डलेश्वर- श्रीजयेन्द्रपुरीस्वामिपादाः प्रकटितपरिमलचर्यः, परमहंसपरिवाजकाचार्यः । यतिकुलकरवचन्द्रो, जयतितरांनीजयेन्द्रयोगीन्द्रः ।।

·श्रीशारदायै नमः। खण्डनखण्डखाला। शारदाख्यव्याख्यासंवलितम् । प्रथमः परिच्छेदः अविकल्पविषय एकः, स्थाणुः पुरुषः श्रुतोऽस्ति यः श्रुतिपु । MAN. 2016 परापरविभागगा जनितनन्दितानन्तधीः परागतमलीमसा विगतभेदवृत्योदिता । अपण्डसुखसङ्गता सदमृतात्मिका भव्यमा चितिः सफलशान्तिदा लसतु मानसप्राङ्गणे ॥ १ ॥ रेणुना धविलतं वनालयं मेघकान्तिकमनीयतास्पदम् । श्वेतनीलमरितो मुसहमं कामधामनिचयं स्तु-महि ॥ २॥ यदीयचिन्तामणिमन्त्रचिन्तया जहर्ष हर्षः परिलभ्य लिप्सितम् । अवर्षगर मुममर्द गविणां सरस्वती सा तनुना कृपेशितम् ॥ ३ ॥ जनश्चतुर्भिकलितोऽपि पञ्चमो दिदेश कोटि कृतिमि नं पञ्चमीम् । स्वमहयां मौगतयोधचुम्बिनी स शङ्कराचार्यवरः पुनातु नः ॥ ४ ॥ यदीयवाचं विमलां जयोगटामवेत्य तनरिनति भारती । चिदेकतानात्ममना निरञ्जनः स विश्वरूपो विमलोकरोतु नः ॥ ५ ॥ शमं यदीयं परिचिन्त्य कोविदा जयन्ति शाम्यन्मनस: परे स्थिताः । स शान्तधाम्ना निवहो दयारहो दियायसं पातु जयेन्द्राब्दितः ॥ ६ ॥ यतीन्दुपादान् कलितेन्दुमालानभेदभाव (तभेदभावान् । नवोचितं शास्त्रतति समीक्ष्य श्रीशारदाभव्यपदप्रपन्नाः ॥७॥ सत्तकपुष्पैः कलिताः मुमाला यिन्यस्य माहजनुर्जलौघे । तुरीयचर्याचरणेपुचिन सन्द्रक्ष्यते शहरचेतनेन ॥ ८ ॥ येन क्षुद्रं लब्धं चित्तं दो दृष्टिस्तस्यार्या । धीरो विश्वं दुष्टं दृष्ट्वा दोषं द्रष्टा का नो हानिः ।। ९ अथ शिष्टताव्यनिजननीमन्तरायततिशमनी चिनिस्लवनीमातनोति अधिकरपेन्यादिना । श्रुतिषु श्रुतः = ध्रुत्यधीनशाब्दबोधविषयः । तात्पर्यनिर्णायकलिङ्गानां ब्रह्मविषयत्वसूगनाय यहुवचनम् 18 ·V २ खण्डनखण्डखाचं [प्रथमः niani एवञ्चात्र "शास्त्रयोनित्वात् नित्त समन्वया"दितिसूत्रद्वयार्थ उपक्षिप्तः । अथासौ बोधः सप्रकारको वा नि- प्रकारको वा,आये "तमेव विदित्वे"त्यादिश्रुतिविरोधः आत्मातिरिकप्रकाराणां मुक्त्योपथिक्वेदनविषयावे एवकारासगतेः। द्वितीय शादयस्य सप्रकारकन्वव्याप्ततयाऽसम्भय इत्याशदयाहाधिकल्पविषय इति । संसर्गताख्यविषयस्वानिरूपकोधात्मकमानसवृत्तिविषय इत्यर्थः । शाब्दत्वे सप्रकारकन्वव्याप्तरप्रामाणि- कस्बेमाकाशादाउन्दाश्रयत्वोपलक्षितव्यक्तरिवाहितीयादिपदाद्वैताभावोपलक्षितारमध्यतर्भानोपगमाना नुपपत्तिः। अथाकाशादिपदम्यापि शब्दाश्रयत्वविशिष्टेएव शक्तिः, नव-नियतोपस्थितिविरहान शब्दा. श्रयत्वस्य शक्यत्यम् कदाचिदष्टव्यातिरिक्तद्रव्यत्वेनापि गगनोपस्थितेरिति-वाच्यम् व्युत्पत्तिवैचिन्यात्, कस्यचिद्गवयत्वेन कम्यचिद्गोसहशत्वेनोपस्थितावपि लाघवाद्गवयत्वविशिष्टस्यापि शक्यत्वमिवानापि शब्दविशिष्टिस्यैव सत्, शश्यतावच्छेदकश्च शब्द एव, सहावंतुसंसर्गमर्यादया लभ्यम्, विनिगमनाविरहेण फकारगकारादीनां सर्वेषामेव शक्यतावच्छेदकन्चे तेपामनुगमक शब्दत्वम्, अन्यथा शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गः शक्यतावच्छेदकमपि च शक्यम्, अन्यथा गोत्वादेरप्यशक्यतापत्तेरिति नाकाशपदादपि व्यन्मिानभान- मिति चेन्नेदमादरणीयम् वैषम्यान्, व्यक्तयानन्न्येन गयादिपदानां विशिष्टे शनयौचित्येऽपि नाकाशा- दिपदानां विशिष्ट शक्तिः, व्यत्ययेनानन्त्यव्यभिचारशसानुदयात् विशिष्टे शक्तरुपगमे गौरवात् , निष्प्रयोजनस्यात् । यतेन-भास्तां शब्दस्याशक्यता किन्तु तस्य शक्यतावच्छेदकत्वं न त्यागाहम, धम्यशे प्रकारतया गाउयोभासमानतायां शक्यतावच्छेदकत्वस्यैव प्रयोजकत्वात्, गवादिपदाद् गोत्वादिना गवादेरियाकाशपदादपि शब्दाश्रयत्वेनाकाशस्य स्मरणशाब्दबोधौ, विदष्टदव्यातिरिक्तदव्यत्यादिना तो शक्तिभ्रमादेव, ननु कदाचिन्नि प्रकारको तौ, याभ्यां रूपाभ्यां विशिष्टयोर्ययोः सम्बन्धग्रहः, तदन्यतररू- पणैव तयोरकतरज्ञानेनापरावगम इति नियतेहस्तिहस्तिपकादायवधारणादिति-निरस्नम्, यदि हि गगनादि- पदाधीनशाब्दयोधस्य सप्रकारकन्वमभ्युपगम्येत तदाऽतिप्रसङ्गभगाय शब्दस्य शक्यतावच्छेदस्त्वमारथी- येतापि, यदा तु गगनादिपदात्सप्रकारकबोधस्यानुपगम एच, तदा शब्दस्य शक्यतावच्छेदकतोपगमो निष्प्रयोजनत्वात् गौरवापादकत्वाच्चानुचित एव । एतेन प्रमेयत्वादेरप्याकागादिपदअन्योपस्थितिशाब्दयोध- प्रकारतापतित्यवधीरितम् अत्र तयोर्नि प्रकारकयोरेवोपगमार । अतएव घटादिपदाच्छिदेतरत्वादेरन्द- यायगमो मा भूदिति वृत्या शब्योपस्थापितेनैव शब्दस्यान्वयबोधकताया उपेयत्वे कथमाकाशपदंशक्यन्व- तदवच्छेदकत्वाभ्यां विधुरस्य शब्दाश्रयत्वस्य तवदजन्यबोधीयविषयतेत्याशङ्कय "भस्तु वा पदादपि निर्विकल्पकमिनि" शमणावभाणि। ज्ञानवस्येव स्मृतिन्यशाब्दवीधत्वयोरपि सप्रकारकत्वाव्याप्यवान् । स्मृतेनिर्विकल्पकत्वोपगमे अमेयत्वादिसामान्यलक्षणाधीनज्ञानाधीनसर्वविषयकनिर्विकल्पकस्मृतिबला स्व- रूपतो निखिलजातिमकारक मानसज्ञानं तु सामान्यलक्षणामनगीति न शक्यमापादयितुम् । अनएवानुभवस्य स्वसमानप्रकारकस्मृतिजनकचमिति ननियमः, किन्तु स्वीयप्रकारान्याप्रकारकस्मृ- तिजनकत्वमित्येव, अतएव "अनुभूतविषयासम्ममोपःस्मृतिरिनि" पातञ्जलसूत्रमपि सङ्गच्छते, अनुभूतविष. यानिरिक्ताविषयिका स्मृतिरिति तदर्थः । एवञ्च शब्दाश्रयत्वादिविशिष्टविषयकानुभवोपि शुद्धे स्मृति- माधातुमाटे । जात्यवाहोपाध्यतिरिक्तस्याप्येताहशस्थले सरूपतो भाने वाधकाभावात् नाकाशस्य तार• समानानुपपत्तिः । उपलक्षणच्यावृत्तचिपयकत्वेन निर्विकल्पबांधयोरपि प्रतियध्यप्रतिवन्धमभावोपगमाच 'शब्दाश्रयो नैक' इति बाधग्रहदशायां गगनमिति वाश्याय शान्दोधापत्तिः, अतएव लघुचन्द्रिकायामा. घायः-रूपमन्धगम्यमिति, रूपमन्यगम्यत्याभाववदिति' वाक्ययोः समानविभक्तिकपदघटितत्वेन निर्वि- करकोपजनानां समय "याय परक्षणविधया घारतकधर्मस्य बाधकीविषयावं तथोपलक्षण- विधया पाध्यधर्धाविषयस्य याध्यत्वं न्यायनीट्यादिति प्रन्येन ताहगायनशेधयोर्याध्यमाधकमागे 7 ·परिच्छेदः] & शारदायुतम् । ३ निरूपितः । यदि तु 'अन्यन्तासत्यपि शानमर्थे शब्दः करोति ही'त्यनुभवानुरोधिन्यायार शान्दयोधं प्रति याधनिश्चयस्य प्रलियन्धकतैव न, अतएव महलवादयोग्यतावादमणिमाथुर्यादौ याधनिश्चयस्य तरसंशयस्य च शाब्दयोधाप्रतिबन्धकतोक्का व्यनीभविष्यति बेदमुपरिष्टादिनि मतमोक्ष्यते तदा 'शब्दाश्रयो नैक' इति याधग्रहदशायामपि गगनमित्यादिवाक्याच्छाब्दयोधे नेष्टापत्तिविधौ बाधकं किमपि । आकाशपदा. छन्दाश्रयत्वोपलक्षितव्यक्तरुपस्थितेरेव च न शब्दाप्रयो गगनमिति'वास्य गगनपदस्य तद्वाच्यत्वादिपराव- कल्पनया जघन्यवृत्याश्रयणप्रसङ्गोऽद्वतिनाम्, अपि तु परेपामेव । न च निर्विकल्पकोपस्थिनिविषय. स्याकाक्षादिशुन्यत्वात्कथं शाब्दबोधेऽनुप्रवेशः, एकपदव्यतिरेकमयुक्तमपरपदनिष्ठं तात्पर्य विषयाननुमा- यकत्वं ह्याकाङ्क्षा, अव्ययधानेन शाब्दयोधानुकूलपदार्थोपस्थितिश्चासत्तिः, तात्पर्यविषयासायश्च योग्यता, तदेतत्तयमपि न संसर्गवटितमिति प्रकृते सम्भवन्येव तदिति । अपि च तात्पर्यलिङ्गबलात्स्वरूपपरतायाः श्रुतीनां निर्णये 'कश्चन्द्र' इति स्वरूपप्रभोत्तरत्वेन प्रयुज्य- मानाना 'प्रकृष्टप्रकाश'इत्यादिवास्यानामिव प्रश्नोत्तरवैयधिकरण्यापत्तिभियाऽग्वण्डार्थपरत्वमनुमन्तव्यमेव, कचित् 'कश्चन्द्रधर्मः 'किलक्षगश्चन्द्र' इत्यादि धर्मप्रभोत्तरत्वेन तादशवाक्यप्रयोगेऽपि स्वरूपप्रभवाक्ये किशब्दम्य धर्मबोधपदाममभिव्याहनत्वेन बुभुत्सामानसूचकत्वात् धर्मबुभुत्सायां लक्षणाया अप्रामा गिकत्वात् “न हि खल्बनुन्मत्त आम्रान पृष्टः कोविदारानाचष्टे" इति न्यायेन "आकाशस्तलिमादिति" सूनितसिद्धान्तबीजभूतेन प्रश्नानुसारगयोत्तरस्य नेयत्वात् , लक्षणवाक्येषु व्यावृत्तिबोधकपदाभावेन स्वरू. पोधनद्वारेय ब्यायोमेन व्यवहारकर्तव्यतायाध प्रश्नोत्तरव्यधिकरणतापत्तिमोत्येय बोधासम्भवेना साधारणचन्द्रस्वरूपप्रतिपत्तायेव च चन्द्राब्दवाच्यताव्यवहारसम्भवेन प्रथमं तस्या आवश्यकत्वे तज. नकत्वेनैव लक्षणवाक्यप्रामाण्योपपत्तौ व्यवहारकर्तव्यतापरताया अप्रामाणिकन्वेन मनाथ चन्दस्वरूपज्ञाना- पक्षणेऽपि भ्रमविरोधिज्ञानोदयाय प्रश्नसम्भवेन च न प्रकृष्टप्रकाशादिपदानामिव सत्यादिपदानामपि स्व- रूतिरिकपरत्वमिति चिदान्मनि निरुतनिर्विकल्पकयोधविषयत्वसम्भव इति । तदेतत्सर्व "श्रुतिस्तरिमन्न विद्यादशायां पराभ्युपगमरी या प्रमाणमियुच्यते" इस्यनिमग्रन्थानुसारेण । "वस्तुतस्तु स्वात्मसिद्धमेव चिद्रूपमिति" वक्ष्यमाणनिष्कृष्टकल्प तु-"अधिकल्पविषय" इत्यस्य }} विकल्पो वत्यात्मको बोधस्तदविषय इत्यर्थः । वृत्तिविषयतादशायां ब्रह्मणः शुद्धत्वासम्भवात् शुद्धस्य न ' वृत्तिविषयत्वमित्याशयः । अतएव विकल्पस्तकस्तदयिषय इत्यर्थः, “नेपा तर्केण मतिरापनेये"तिथुनेः ।। असंसृष्टन्याच्च ब्रह्मणो न तर्कविषयना, तदुक्तं बौदाधिकारे "तन्निधर्मकमिति विचारासंस्पृष्टं तस्य धर्मधर्मिभावमुपादायैव प्रवृत्ते"रिति । स्वतःसिद्धबादेय च विकल्पो विरुद्धकोटिकं ज्ञानं तदविषय इत्यर्थः । सामान्यत आत्मनि कस्याप्यविप्रतिपत्नः, तं विना विप्रतिपत्तैरेवासम्भयादित्याशयः । नचैत्र सर्वथैवाविषयत्वे तस्य श्रुतिप्रमाणकन्यव्याघातः, निधर्मकस्य तस्य साक्षाच्छुनिप्रतिपाद्यन्यासत्त्वेऽ; पि नेहनानेत्यादिनाऽपरव्यावृत्तिबोधनेनैव वक्ष्यमाणदिशा फलतस्तद्वोधनोगमात् , तदेतदप्युक्तम् अचिकल्पविषय इत्यनेन, विविध कल्प्यते इति विकल्पो दृश्यः, तदभावोऽविकल्पः, अमन्दह इत्या- दाविव समासः. दृश्यश्च ब्रह्मभिन्न एवेति ब्रह्मभिन्नव्यावृत्तिराभेनानद्यावृत्त्या श्रुलिप्रतिपाद्य इत्यर्थलाभ- सम्भवात् । अतएर वश्यति "तदेतत्त ध्रुत्या प्रमागेनोपलक्षगन्यायात्तापर्यतः प्रकाश्यते” इति । अथासौ स्त्रप्रकाशो वा परप्रकाशो चा, आद्ये एकत्र विषयविपयिभावविरोधः, दयत्वेन मिथ्यात्वापत्तिश्च, अत्तएव न द्वितीयोऽपी धानक्याप्युनम्-अधिकल्पविषय इति । विविधः कल्पः = कल्पना यत्रेति वा विगतः। कल्पः = कल्पना यम्मादिति वा व्युत्पत्या विकल्पश्चिदात्मा तद्विपयत्याभावयानित्यर्थः । तथाच चिदधि- पयस्वरूपमेव तत्र स्वप्रकाशर्य, चिदनिरिक्तम्य सर्वस्यापि दृश्यस्य चिदध्यस्तत्वेन चित्तादात्म्यरूपवि- १ ·-rAcro-nn खण्डनखण्डखाचं [ प्रथमः पयताभयत्वात् चिदविषयत्वस्य चिन्येव विश्रमात् । धर्माधर्मादावपि गृत्तिप्रतिफलितचिदभेदापन्नाधिष्टान. चिद्विषयत्वरूपफलव्याप्यत्वविरहेऽपि चित्तादात्म्यमत्येवेति ध्येयम् । अथ चिद्विपयन्वपदकीभूता चित् लक्ष्यीभूतचितो यद्यन्या, तदा हैतापत्तिः, यद्यनन्या तदा विस्वमेव स्वप्रकाशलक्षणमस्तु लाघ- चात् , नश तदपि युक्तम् , उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यान् सम्बण्डस्याखण्डस्य वा भावभूतधर्मस्य ब्रह्मण्यसम्भवाच्चेत्याशा याप्युक्तमविकल्पविषय इति । उक्तव्युत्पत्या विकल्पश्चिदामा तद्भिनो- ऽविकल्पः स विषयो यस्येत्यर्थः। “न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकं, तस्यैव भासा सर्वमिदं विभा- ती"तिश्रुन्या ब्रह्मण एव सर्वभासकन्वेन चैतन्यरूपत्वात् , इदम्पदसामानाधिकरण्येन च सर्वपदस्यानि- दमामकामव्यतिरिक्तपरत्वात् परप्रकाश्यत्वाभावत्वोपलक्षितस्वरूपताया एव स्वप्रकाशत्वपदार्थतापर्य- वसानात् अमावस्याधिकरणस्वरूपतोपगमेन च भावभूतधर्मोपगमनिवन्धनदोपानवकाशात् । विदवि- ययन्वस्याप्युनलक्षणे एव तात्पर्यादिति भावः । नन्वेवं चिद्विपयत्वस्य प्रपन्चे स्वीकारेऽपि विषयविषयि- भावस्याध्यासिकस्यैव भवन्मतसिद्धवेन तादृशसम्बन्धानुयागिप्रतियोगिनोरप्याध्यासिकत्वमेयोचिनं सम्बन्धसम्बन्धिनोः समानयोगक्षेमत्यादित्याशङ्कयाप्युक्तमविकल्पविषय इति । विविधं कल्प्यते इति विकल्पो दृश्यः तद्भिन्नोऽविकल्पश्चिदात्मा स चासौ विषयश्चेति समासः। अनील घटमानयत्यादिसामा- नाधिकरण्यानुरोधानों लक्षणया भेदवान् , तदैकदेशभेदे प्रतियोगितासम्बन्धेन विकल्पपदार्थस्य दृश्यस्यान्वयः । विषयत्वञ्च घटादिप्रकारकधीविशेष्यन्वमधिष्ठानत्वमेव पर्यवस्यति, समारोप्यस्य रूपेण विषयो रूपवाद् भवेत् । विषयम्य तु रूपेण समारोप्यं न रूपव"दिति भामत्यादी विषयपदस्याधिष्टाने प्रयोगदर्शनान् । विषयता विशेष्यवृत्तिरतिरिक्त पदार्थ इति केपाञ्चित्तार्किकाणां सम्मतेश्च । अधिष्टानत्वं च मायिकसामान्यविशेषभावभूमी परात्मनि सामान्यतो ज्ञातस्चे सति विशिप्याज्ञातत्वम् । तथाचप्रतियो- गिन्धसम्बन्धावच्छिन्नधिकल्पत्वावच्छिमप्रकारतानिरूपितभेदत्वायच्छिसविशेष्यत्यावच्छिमस्वरूपसम्बन्धा- ५ वच्छिन्न प्रकारतानिरूपिताश्रयनिरविशेष्यस्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितनिरुफविषयत्व- यद्विशेष्यताको बोधः । विकल्पनिटमकारत्वनिरूपितविशेष्यत्वस्य भेदवन्निष्टविशेष्यत्यनिरूपितप्रकारत्वस्य च भेदनिष्ठन्वेन सामानाधिकरण्यात् , एवं विपयनिष्टविशेष्यत्वनिरूपितप्रकारत्वस्य भेदनिष्टप्रकारतानिरूपि- तविशेष्यत्वस्य च सामानाधिकरपयादवद्यावच्छेदकभावो बोध्यः । अयमाशयः-आध्यासिकसम्बन्धवती. रेकस्यैव मिश्यावं न तु द्वयोः, शून्यवादनसशात; तथाचानुस्यूतन्यात्साक्षित्वाच्च चित एयाधिष्ठानावं वाच्यम् प्रसाक्षिम्याधायोगान् , यदाहुः “वाधितोऽपहवो मानव्यावहारिकमानता, मानानां नात्विक किशिवस्तु नाश्रिन्य दुर्भग"ति । तदेतदप्युक्तमविकल्पविषय इति । अधिकल्पा = भविझल्पवेनाभिमता सुगतमतानुगता शून्यता सर्वकल्पनानासन्दिताया एव तस्यास्पैरुपगमात् , कोटिचतुष्टये एच कल्पना- विधान्तः । सा विषयो यस्य नाश इत्यर्थः । श्यसामान्यामावातिरिनायास्तस्या अप्रामाणिकत्वेन दृश्यसामान्धाभावस्य च प्यावहारिकय करे यह्मभास्यत्यावश्यम्भावान् । तथा च ब्रह्मण एवाधिष्ठान- स्वम् । अतएव च तस्य कालानवच्छिन्नत्वमपि, अन्यथा शून्यवादापतितादयस्य्यान , तदेतदप्युलम् अविकल्पविषय इति । विशेषेण कल्पम्य = कालविशेषस्य विषयो नेत्यर्थः । कालानवच्छिन्न इति नापार्थः । एवं च यद्यपि "अध्यस्नमेव परिस्फुरति भ्रमंप्वि"यभियुनोतरण्यम्ततादाम्पायुपहितरूप- णाधिष्ठानस्यापि मिथ्याग्यम् । तथापि स्वरूपेण पारमार्थिकत्वमेवेनि निगर्वः। ननु-भविकल्पविषय इन्यायेकवचनेन ब्रह्माणि सजातीवद्वितीयरहित्यलाभेऽपि द्वैतसामान्यामा. यस्यालाभान कथ ग्रहगनिरिकाम्याध्यामिकन्यलाम उमाविशेषणेन । मकवचनस्य द्वितीयसामान्यरा- इत्यमर्थः, तपामति हो एकवचनप्रयोगविलोपापानादिन्यत भाह-पफ इति । नमामान्याभावोप.

·परिच्छेदः ] ५ 3 शारदायुतम् ईश्वरमुमया न परं वन्दे नु मयापि तमधिगतम् ॥१॥ लक्षिन इत्यर्थः । "एकमेवाद्वितीय"मिति श्रुतेः । यद्यप्येकान्दोऽप्येकवचनसमानयोगक्षेम एच, तथापि सजातीयद्धितीयराहित्यमानार्थकत्वे एक इति विशेषणस्यैव वैयपित्तिः, तादृशार्थस्यैकवचनादेव लामात् , तस्मादुन एवार्थः । अथैवं ब्रह्मणि द्वैतस्य सर्वथैवाभावेन निरवच्छिन्नतिकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं यथा प्रपञ्चे, तथा ब्रह्मण्यपि तत्कुतो नेत्यत भाह-स्थाणुरिनि । स्थाणुत्वं फूटस्थत्वं अधिष्टानतत्वज्ञानाया- ध्यस्वमिति यावत् । ब्रह्मगोऽपि तादृशज्ञानग्राध्यत्वेऽधिष्टानान्तरमेव वाच्यम्, निरधिष्टानकवाधायोगात्, यदाहु प्यकृतः "कनिदि परमार्थमालस्न्यापरमार्थाः प्रतिपिध्यन्ते यथा रज्यादिपु मोदय इति" तथा चानवस्था, पचिदपि विश्रान्तौ वा तस्यैव पारमार्थिकन्याहह्मपदार्थत्वमस्तु, अप्रामाणिकानेकाधिष्टान- कल्पनापेक्षया बैकस्यैवाधिष्ठानत्वं कुतो न युक्तिमलाववादिति भावः । अर्थवमप्यसौ परिच्छिनोवाऽपरि- छिन्नोवा, आये परिच्छिन्नरयन्यापीभूतमिथ्यात्वेनापि तवावश्यं स्थातव्यम्, द्वितीये तु यत्किञ्चित्परिच्छे. दशून्यत्वे यकिन्चित्परिच्छेदस्य तय सत्वात् मिथ्यात्वापत्तिः, कालदेशवस्तुपरिच्छेदसामान्यशून्यत्वे तु भेदप्रतियोगित्वरूपवस्तुपरिच्छेदाभाववति तत्र जडत्वापत्या मिथ्यावापत्तिा, जडानुयोगिकभेद- प्रतियोगित्वस्य प्राण्यभावात् ब्रह्मणो जडात्मकन्यधौव्यादित्यत आह-पुरुपइति । परिपूर्ण इत्यर्थः। तत्यंच तादशपरिच्छेदत्रयशन्यत्वम्, स्वान्यूनसत्ताकाभायप्रतियोगि यद्यत्तत्प्रतियोगिक- भेदवत्वम्, अभाये स्वान्यूनसत्ताफत्यविशेषणात् ब्रह्मणि जडानुयोगिकभेदप्रतियोगित्वसत्वेऽपि नासम्भवः । ब्रह्मान्यूनसत्ताकभेदाप्रसिद्ध। तथाच स्वान्यूनसत्ताकाभावप्रतियोगिन्वरूपपरिछिन्न. त्वमेव मिथ्यान्वव्याप्यं, तस्य च ब्रह्मण्यसत्त्वान्न मिथ्यात्वापत्तिरिति भावः । एवं ब्रह्मणः स्वरूप. लक्षणमभिधाय ,"जन्माद्यस्य यत" इति सूत्रितं तटस्थलक्षणमभिधानु-यदि स्वतःप्रकाशं द्वैतसामा- न्यामायोपलक्षितवस्तुस्वरूपमेय परमार्थः, तदा विचित्ररचनस्यास्य प्रपञ्चस्य कुत्तः उपलब्धिरित्याशङ्कयाह "ईश्वर"मित्यादि । जगदुत्पत्याद्यनुकूलकृन्यादिमत्यमीश्वरत्वम् । न परं - केवलमुमया = विद्ययैवा. धिगतं = विषयीकृतमपि तु अनुमया = अविद्यया अनादिभावरूपयाऽनिर्वाच्ययाऽऽवरणविक्षेपशक्तिद्वय- वत्याऽप्यधिगतं तं-पुरुषमीश्वरम् । एवं चौद्देश्यतावच्छेदकप्रयोज्यत्वभानस्य विधये व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन নকট বয়েজয়কার সন্ত্র হলো কোন কাজের अपनस्यापि तथाल्यावश्यम्भावात् जिहासासदत्वेन स्वग्रन्थाध्ययनाधिकारितावच्छेदकत्वं जिहासायां मूचितम् । तादृशाविद्यायलादेव च प्रपञ्चभानमपि समर्थिनम् । किञ्च न केवलमुमया - पार्वत्यैवाधि- गतमपि तु मया लक्ष्यापि । अत्र पक्षे तुरेवार्थे । अधिगतमेवेति योजना । तथाचैकस्यैव ब्रह्मण औपाधिकं मूर्तिद्वयं शियविष्ण्वात्मकमिनि भेदधीमिथ्येव । विज्ञ न केवलमुमया श्रौतबोधनच, अपि तु. अनुमया अनुमानेन मननपदव्यपदेश्येनाप्यधिगनम । किञ्च मया कधीहणापि । स्वानुभवाधि- ; रूढं हि वस्तु निरूप्यमाणं शिष्यबुद्धिविषयतामालम्यते सगिति सम्यक्तया च "न_हि नरेणावरेण प्रोक्त एष मुविज्ञयो धर्म" इति श्रुतेः । अवरेण = अनधिगततत्त्वेन । तथाचैतेन स्वनिर्मितनिबन्धस्यावश्या. ध्येतव्यत्वं दर्शितम् । अथवा तं परमीश्वरं परमात्मानं विद्यया विद्यया च नाधिगतम् ज्ञानाजाननि- रूपितविपयतया वस्तुनः शून्यमिति यावत् , तथाचोत्तरार्द्धमपि शुद्धपरमेव । वन्दे = स्तथीमि । यदि अभिवादनस्तुत्योरितिरमरणेऽपि स्तुतिरेवानार्थः, नन्वभिवादनम् । तस्य नाममहणनियतत्वेन नामग्रहणं विनाऽसम्भवात् । स्तुतिश्च गुणवश्वप्रकारकयोधानुकूलव्यापाररूपा, तथाचेश्वरनिष्टगुणवत्त्वप्रकारकबोधा- नुकूलव्यापारवानहमिति यांधः । ईश्वरे तादृशयोधश्च मायावृत्तिरूप इति । - , ·ur 8 शारदायुते खण्डनख उखाये [ प्रथमः मानापनोदनविनोदनते गिरीशे भासव सचितामचित तदिन्दो। भेत्तुं भवानिशचितं दुरितं भवानि नम्रीभवानि धनमनिसगेजयोस्ते ॥ २ ॥ शब्दार्थनिर्वचनबण्डनया नयन्तः सर्वत्र निर्वचनभावमपर्वगर्वान् ।। धीरा! याक्तमपि कोग्यदेतदुपत्या लोकेषु दिग्विजयकौतुफमातनुध्वम् ॥ ३॥ ईश स्तुरचमीशानी धारचरितां नमस्यति । यतो दुरित्तदारित्वं नुनियरस्यानतरपि । मानेनि । धनं यथा स्याथा ते घरणकमलयोननीभवानि । कोदशयोः ? माननित्यनु फूलविनोदाय नते सति गिरीशे तदिन्दोः = गिरीशमस्तफन्यस्नेन्दी सिव सचिनयोः । समाहेतुफचरणमहोचे इन्दुसन्निधिहेतु कायमुरक्षितम्। संसारानिशचितं दुरितंभेतुमिति नम्रीभवन प्रयोजनम्। भवानीतिसम्बोधनम् । भव प्रभ- बेनि वार्यः । मन गिरीशस्य नतत्वोत्तया भवान्या मदिमानियो व्यक्तीकृतः। भवानीविषयककयिनिष्ट रतिभावस्य ध्वनिः । विमलामाद्वारो रसः। अग्रेन्द्रपरणभवेत्यादिमूत्रनिष्पन्नभवपल्यर्थभवानी. शम्दन दयी सम्बाध्य गिरीशपदाभिधेयं तत्पादनतन्योक्तिरनुचिता, "उदति सविता ताम्रस्तान एवा- समेति चे"त्या रक्त एवास्नमेतीतिरचनामनुचितो मन्यमानः शब्दस्यापि स्मजन्यशाब्दयोधविषयत्वोपग- मात् भवगिरीशब्दयोरान्तरतापतातेरावश्यफायात् 'गिरीशस्योपपतित्वय्यरतर्भावापकपंधीजनकत्वेन विरुदमतिकृटोपावहत्वादिनि कवियपरिपाटोपटयः । महाणीशव्यत् भयं = प्रपञ्चमानयति जीवयतीत्यर्थे भवानीसदव्युत्पादने तु प्रसिद्धतिकमः । केचित्पुनर्घटशान्दानन्तरं घटपदं शाब्दयामीत्यनुव्यवसाय- चिरहार काव्यपथमपलपत्यवेति ध्येयम् । अग्रार्थान्तरमपि ज्ञेयम्-मानेन -प्रमाणेनापनौदनमज्ञानस्यै. त्यालभ्यते, अज्ञानस्यैव ज्ञाननियस्य॑स्यात् । तस्मिन् सति विनोदः - उलामः । देवतानुग्रहेणोत्पन्न ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्या विद्वन्मामसे उल्लासस्यावश्यकन्या 1 तदनन्तरं च कृतज्ञताप्रकाशार्थ नते मति गिरोशे = चिदुपि नदिन्दोः = विद्वन्मनसः "मनसचन्दमा अजायते"ति ध्रुतेः कार्यकारणयोरभेदाचे. म्दुमनः, सस्य भासा - वृत्या सचितयोरिय. "मदा सर्वावरणमलागतस्य ज्ञानस्यानन्याग्नेयमरूप"मिति योगसूयात् ज्ञानस्यापरिमेयत्वेन विषयस्य चाल्पत्वेन प्रततिः ध्यानविपयोवताचरणयोरपि सोच । इवेति भावः। शिष्टं पूर्वयदिति । स्वप्रन्थम्यावान्तरप्रयोजनमाह दिग्विजयामक शब्देति । शब्दार्थस्य = पदपदार्थात्मकस्य, ब्रह्मा- तिरिक्तस्य सर्वपञ्चस्येति यावन् , ब्रह्मणि परमार्थतोऽभिधानाभिधेयभावविरहस्याभिधास्यमानत्वात् । यद्यपि परमार्थतोऽभिधानाभिधेयभाया न फापि, 'न हि स्वरूपतो दुनिरूपस्य किचिदपि रूपं यास्तवं सम्भवती"त्याचार्योक्तः, तथापि ब्रह्मातिरिक्तऽस्ति स स्वसममनाको न तु ब्रह्मीति भावः । निर्वचने = निक्तिसाधने लक्षणप्रमाणे, तयोः खण्डनेनाग्वगर्वान् = अनल्पगर्या प्रतिभटाञ् निर्वचन- भावं = मूकता नयन्तः । निर्वचनखण्डनेन निवचनभावं नयन्त इति विरोधः । केचित्तु शब्दनिरुक्तिः तत्यानुभूतिरित्यादी नवपदं यौगिक वा रूढं या, अर्धनिरुक्तिः तत्पत्रिकालाबाध्यत्वं कदाचिद्वाध्यत्वं या तयोः खण्डनेनेत्यर्थमाहुः । अन्ये तु शब्दो लक्षणम् , शब्द्यते इतरव्यावृत्त्या कथ्यते रक्ष्यं येनेति व्युत्पत्त्या, (असाधारणधर्मेण वातव्यपदेशात् । अर्थो = लक्ष्यम् लक्षणम्य खण्डनेन तज्जीवातुकस्य लक्ष्यस्यापि खण्ड- नात् वलिरचानुभूतित्वादेर्जानित्वादिखण्डनेन भेदादिखण्डनेन च लक्ष्यखण्डनं कण्ठरवेणैव कृतमिन्याहुः । यथोक्तमिनि । एनत्तु स्वसमसमयान पनि अन्यथैतग्रन्यानन्तरं लोकोत्तरधीमतां विदुषां परश्शतानां यथाश्रुतखण्डनेनाखण्डनीयानां निबन्धानां चाचि वादसङ्गनिः । तस्मादेतग्रन्थाध्ययनभावनापरिपाक- लब्धोद्धोधप्रकर्षविशेफालिनी धारेव दिग्विजयोपयोगिनीति मन्तव्यम् । विजयः = पराहकारनिवृष्य- नुकूलच्यापारविशेषः । तस्थ ·७ , परिच्छेदः] ॐ प्रमाणाधभ्युपगमस्य कथाङ्गत्वखण्डनम् ६ , अथ सत्त्वेन प्रमाणाधभ्युपगमस्य कथाङ्गत्वखण्डनम् ।। अथ कथायां वादिनो नियममेतादृशंमन्यन्ते-'प्रमाणादयःसर्वतन्त्रसिद्धान्ततया सिद्धाः पदार्थाः सन्तीनि फथकाभ्यामभ्युपेयम्' । m अत्र विचारसामान्यं प्रत्यङ्गतामनरनुवानापि मध्यस्थसंशयोत्तरजायमानं तदीयसंशयनिवृत्तिफलक- विचारं प्रत्येवाङ्गतामासादयन्ती तदीयसंशयज्ञापनफला तेनैव प्रदर्शनीया च वितिपत्तिः "प्रमाणादयः कथकाभ्यां सत्येनोपगमाहाँ न येतिविवक्षिता तत्र च निषेधस्य "तदपरे न क्षमन्ते" इत्यग्रिमग्रन्थे- नैव लाभतम्भवात् कथायां प्रमागादिविशेष्यकसवप्रकारकाभ्युपगमव्याप्यन्वाभिमानिनां तार्किकादीनां, तादशाभ्युपगमविरहिणोऽतिनो व्याप्यीभूतकथाया अनुपपरोस्तदधीनतत्त्वनिर्णयविजययोरप्यसम्भव इन्यनुशयानानां विधिमादर्शयितुमाह-अथेत्यादिना । अथेति प्रस्तावे खण्डनमाग्रकृतिविषय . इत्यर्थः । कथायां = परम्परया कथोपा यक, एतादृशं वक्ष्यमाणं नियम - प्रमाणादिविशेप्यकसत्त्व प्रकारकाभ्युपगमावश्यम्भावम् । प्रमाणादय इत्यादिना प्रमेयमंशयप्रभृतयो ग्राह्याः । सर्वतन्त्रस्वीकृतोऽर्थः सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति प्राचीनमतम् , वादिप्रतिवादिभ्यामभ्युपगतोऽर्थः स इति नव्यमतम् । सिद्धाः- निर्णीताः । ननु सर्वतन्त्रसिद्धान्ततया सिद्धा इति विशेषणं हेतुगर्भ वा, उद्देश्यकोच्यन्तःपाती था, विधेयकोटिप्रविष्टो वा, नाद्यः, अत्र हेतोरभिहितत्वे "तस्कस्य हेतोरि"ति वक्ष्यमाणग्रन्थासङ्गः, न द्वितीयः सिद्धसाधनापणेः, न हि तथासिद्धी न सत्त्वाभ्युपगमः, निषेधे याधश्च । न तृतीयः, "प्रमाणादीनां सत्वं यदभ्युपेयं कथकेने" त्यग्रिमग्रन्थानुसारेण सत्त्वप्रकारकाभ्युपगमाहत्वस्यैव विधेयत्वात् । मैवम् । द्वितीये पक्षेऽदोपात् । सिद्धत्वं च सत्यासत्त्वाविशेपितरूपेणेति न सिद्धसाधनम्, न वा बाधः, सन्नीत्यस्य पारमार्थिकसत्वपरतया व्याख्येयस्यात् । इदन्तु बोध्यम्, उद्देश्यकोटावपीदमुपरक्षकमेव, पक्षतावच्छेदक- तायास्तत्र निष्प्रयोजनल्चात् । पक्षतावच्छेदकं चात्र प्रमाणत्वप्रमेयत्वादिकं प्रत्येकमेव रूपम् , प्रमाणादि- स्वस्थाननुगतत्वात् , अनुगतधर्म विनागिन्दाग्रहरेश्व, पदार्थवस्याप्यननुगतत्वात् , नहि तत्पदजन्य- योधयिषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्दीविशेष्यत्वमेकम् अर्थविशेपनियन्त्रितपदत्वस्याननुगतत्वेन पदवि- शेपस्यैव निवेशनीयत्वात् । न वा जन्यस्त्वविषयत्वयोरप्यनुगमः, कपालजन्ये तन्तुजन्यत्वस्य घटविष- यकज्ञाने पटविषयकायस्य चापोः, निरूपकविशंपनियन्त्रितयोरपि तयोरतिरिक्तानतिरिक्तत्वविकल्पाभ्यां कथं नाननुगमातिप्रसगावहत्त्वम् । न च प्रमाणाद्यन्यतमन्यमेव पक्षतावच्छेदकम् , भेदकटावच्छिन्न प्रतियो- गिनाकभेदवत्वरूपस्य तस्यासर्वज्ञदुर्ग्रहत्वान् , अनुयोगिप्रतियोगिविधनासकलाप्रपञ्चटितत्वात् , भेदप्रहे च विशिष्यवानुयोगिताप्रतियोगितावच्छेदकधर्मज्ञानस्य हेतुताया वक्ष्यमाणन्यात् । प्रमाणन्वादेः प्रत्येकमेव पक्षतावच्छेदकन्येऽपि घटत्वयद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटल्बमकारकत्ववदनुभवकरणवादेरेव पक्षतावच्छेदकत्वम्। प्रमत्वादेविषयभेदभिन्न मूर्तिकन्चात् । कथाङ्गत्वेन प्रमाणादः पक्षत्वमिति तु न युक्तम् । कथायास्तव निर्णयविजयान्यतास्वरूपयोग्यपुरुषद्वयप्रवक्तृकवचनसमुदायात्मकत्वात् तत्त्वनिर्णयस्य च प्रमितकोटि- निश्चयरूपस्य साध्ययत्ताज्ञाने प्रमात्वनिश्चयमस्य वाऽननुगनप्रमान्वघटितत्वेनाननुगमतादवस्थ्या- दिति । सन्तीति । अत्र सत्वं त्रिकालाबाध्यत्वं प्रविष्टम् । अस्तीनिधीविषयत्वरूपसत्त्वे कस्याप्यविवा- दात् , सत्ताजातेथ सर्वत्र तार्किकंगाप्यनगीकारात् । कथकाभ्यामिति । वादजल्लादिकथाकुशलाभ्याम् । अभ्युपेयमिति । अम्युपगमोऽधानाहार्यनिश्चयः, तेनाहार्यनिश्चयमादाय न सिद्धमाधनम् । प्रमाणं ·8 शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः कथकाभ्यां निकालायाध्यत्वेगाभ्युपगन्तुमहं न येत्या निधो यद्यपि सोवृतसत्याभ्युपगन्तृमाध्यमिकस्य 'नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति यतश्चार्याकस्य च सम्भवति । नहि सायनसतस्त्रिकालायाभ्यत्वसम्भवः, येन माध्यमिको निषधं नाश्रयेत् । न या प्रत्यक्षमाण निकालायाध्यत्यग्रहमभयः, येन चार्वाको निषेधं ना. सम्येत, अत एव व्यवहारसिद्धस्यय तन्मते कचिदमता, अतएव तन्मते ईश्वरोऽपि व्यवहारसिद्ध एवेति कुसुमाअलावुक्तम् । नचैवं तन्मते निकालागाध्याय साध्यघटकमपि न संभवति, अप्रामाणिकत्वादिति. याच्यम् . माध्यमियतेनाप्यसरण्यातिस्वीकारात् , तदुपनीलस्य सस्य साध्यघटकल्वसंभयात् । अतण्य- "तस्य (चार्वाकस्य) असण्याविवादिनः सांव्यवहारिकस्य सापेक्षयस्य (कारणजस्यत्वभ्य) स्वीकारा- दिति व मानोपाध्यायः युसुमाञ्जलिप्रकारोऽभ्यधायि । अत एव च "चारिनुमिन्यनुपगमेऽप्यसल्या- तिस्वीकत्तु 'गां तेषां मते अलीके एव पदानां शक्तिः, न तु पारमार्थिक, सदसत्संबन्धाभावेन तत्र पद- प्रवृत्तिनिमितानुगनाकारासम्बन्धात् । अनुगताकारस्य गोत्वादेरतद्यायस्यात्मकन्वेनाभावरूपतयाऽलीक- बादसतोऽप्यनुमितिकरण वायच्छिन्नस्य तन्मतेऽनुमानपदार्थतेति" "तन्मतेऽनुगमधर्मस्यालोकत या सर्वत्रा- व्यवहितपूर्यापरीभावापन्नतत्तयक्तयोरव हेतुहेतुमद्भावसम्भव" इति चानमानगाद्वाधामुनम् । एवं च प्रत्यक्षमपि चार्वाकमते व्यावहारिकमेव नतु त्रिकालयाध्यम् , तथाच प्रमाणसामान्ये एव त्रिकालायाध्य. त्यानभ्युपगमन्तन्मते । एतेनैयानुशयेन “तदनभ्युपगच्छनोऽपि चार्वाकमाध्यमिकादेर्वा विस्तराणा प्रनीय- मानस्वादि"ति मुले चार्वाकपदमुपात्तम् । तथा च तन चार्वाकपदमनुमानाद्यनभ्युपगमाभिप्रायेण ब्याच- क्षापामाध्योऽयधोरणीयाः । अत एव प्रमागादियिशेयकसत्त्वप्रकारकाम्युपगमः कथाझं न या, कथानत्वं तादशाभ्युपगमवृत्ति न येत्याधु दक्षरविप्रतिपरयन्तरेऽपि निषेधस्य चार्वाकोयत्योपपत्तिर्णोध्या, तेन विधैरनभ्यु- परामादेव। नच तस्य सामान्यतः कारणतायामेव विमतिपचे कथागवघटितविमतिपरेरनवसर इति वाच्यम्; दत्तोत्तरत्वात् , तन्मते व्यापकत्वस्य दुग्रहत्वेन तद्घटितकारणताया विप्रतिपत्तिगोचरत्वेऽपि सांच्यवहा- रिककार्यकारणताया व्यत्तयोरुपगमात् । पादिप्रतिवाद्युभयानुमताङ्गत्वस्य विप्रतिपत्तिघटकनौचिन्येऽपि तार्किकाभिमताङ्गत्वस्य निवेश एवायुक्तः, तस्यासत्यान्युपनीतस्य चाकणाप्यनुरोयल्वान् । चार्वाक- माध्यमिकवद्योगाचारस्य निषेधालम्बित्वं तु नाशङ्कनीयम् तेनान्तः प्रमाणादेः सत्वोपगमेन विधेरेवालम्ब- नीयत्वात् , एतदेवाभिसन्धाय मुले उपरिष्टात्तस्योल्लेखो न विहितः, अपि तु चाकमाध्यमिकवेदान्ति- नामेव । तथापि सिद्धान्तभूतनिषेधकोटेरद्वतिनव ग्रन्थकारणानयितुमुचितत्वात् , एकदैनव विचारस्य साम्प्रदायिकत्वाच्च प्रकृतं निधोबैतिन एव, एवं च विधिसत्मनि, निषेधश्न कथाविशेपानङ्गभूत घटविशे- पादौ प्रसिद्धः। तुच्छे निषधप्रसिद्धिस्तुनादर्तन्या, तस्य निषेधानधिकरणत्वात् , अन्यथाऽलीकत्वव्या- घातात् "व्यावाभाववत्तव भाविको हि विशेप्यते"त्युदयनाचायक्तिः च्यावत्यः = प्रनियोगी । तुच्छवत्ति- धर्मस्य तुच्छन्वमेघाधिकरणस्वरूपत्वादिति तु मन्दम् , निस्स्यरूपस्य स्वरूपानुपपत्तेः, अत एव सपुष्पमि- त्यादिविकल्पस्य निर्विषयकत्वमेवेति केचिदाचार्याः । असरख्यातिमादाय तुच्छे प्रसिद्धिसम्भवेऽपि तस्या- स्तार्किकरतिभिश्चानभ्युपगमात् । त्रिकालाबाध्यत्वं तु न कालनिष्टान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम्, तस्य सर्वस्मिन् प्रमाणादौ तार्किकेणाप्यनुपगमात् , नापि कालत्यव्यापकीमतस्य स्वप्रकारकधीविशेष्य- निष्टान्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्याधिकरणत्वम् , अन्यथाख्यानिमते छचित प्रमा णादेान्यनन्तरभाविवाधग्रहमादाय ताशविशेष्यन्यस्यैव सत्वात्, अनिर्वचनीयस्यातिमतेऽभेदभ्रमविफ. यीमतस्य व्यक्तिविशेषस्य स्वप्रकारकधीविशेष्यनिष्टान्योन्याभावप्रतियोगित्वमकारकप्रमाविशेष्यत्यसवेऽपि ताशात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्यासत्त्वेन त्रिकालाबाध्यतापाताच, संयोगादिना भ्रमगोचरस्यापि तादृशविशेष्यत्वाभावसम्भवेन ताशविशेष्यस्खयोग्यत्वविरहाधिकरणताया एवं , ·परिच्छेदः] 8 प्रमाणाद्यभ्युपगमस्य कथाङ्गत्वरखण्डनम् - तदपरे न क्षमन्ते । तथाहि-प्रमाणादीनां सत्त्वं यदभ्युपेयं कथन तत्कस्य हेतोः ? किं तदनभ्युपगच्छद्भया वादिप्रतिवादिभ्यां तदभ्युपगम- साहित्यनियतस्य वाग्व्यवहारस्य प्रवर्तयितुमशयात्वात् ।। उत कथ- काभ्यां प्रवर्तनीयवाग्व्यवहारं प्रति हेतुत्वात् । उत लोकसिद्धत्यात् । LAAAAAAAA विवक्षणीयरवेन योग्यतापरवेदक.नरूपणं विनाऽनिस्ताराज, नचात्मभिसत्वमेव योग्यतावच्छेदक, तथा सति निकालयाध्यत्रस्यात्मत्वात्मकतापर्यवसानेन विवादाभावप्रसङ्गात् , नहि प्रमाणे आत्मत्वेनाभ्युप- गमस्तार्किकस्यैष्टः । तस्माद्देशवकालत्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिन्याभाव एव त्रिकालाबाध्यत्वम् । ताप्रतियोगिवरूपप्रतियोगिप्रसिद्धिश्च भ्रमम्यानिवचनीयविषयकन्वं प्रसाध्यैव करणीया । न च ताशप्रतियोगित्वस्य तुच्छत्यरूपतया नुच्छत्वाभावप्रकारकाभ्युपगमानहत्वसाधने बाधः, तदहलसाधने- च सिद्धसायनम् ; तुच्छस्यानहीकार पराहतत्वात् , गगनादौ तु न ताशप्रतियोगित्वं, तम्य कालवृत्तित्वा- दिति दिक् । तथाहि = एवं प्रतिपत्तौ सत्यां यथा विधिकोटिसमर्थनखण्डने भवतस्तथा जानीहि । यद्यपि विप्रतिपस्यनन्तरं विधिकोटिमालम्यमानेन स्वपक्षः साधनीयः, न तु प्रतिवादिनैव तथाहीश्या- दिना वक्तुमुचितम. न चैषा न प्रतियाधुक्तिः, तत्कस्येति प्रश्नदर्शनात्, नहि मध्यस्थेनंतद्वक्तुं युक्तम् , विप्रतिपत्तिनियमयन्यौदोव तेन . करणीयत्वात् , न चाने विकल्पचतुष्टयेन विमतिरेवाभिधिसिता, कस्य हेतोरिति हेतुप्रभात् , नचैतमन्यास कथारम्भ एव, “कीदृशी मर्यादामालम्ब्य प्रवृत्तायां भवते दूपणमुक्तमि"ति मूलानुसारेणेत एव कथारम्भात् . नहि- ननु यदि प्रमाणादीनी" त्यावमिमग्रन्था- देव कथारम्भ इति वक्तुं साम्प्रतम् . सत्त्वेन प्रमाणाद्यभ्युपगमयाधनं विना बाधकाभिधानस्य परेणानौचि. त्यात् । तथाप्येपा विकल्पचतुष्टयपर्यन्ता अन्धकृदुक्ति विधिकोटिवादिमतयोधफला विधिनादिपक्षो- तावेव पर्यवस्यति । प्रमाणादीनां सत्वं यदुभ्युपेयम् । यदिति क्रियाविशेषणम् । प्रमाणादयः सवेन यदम्युपैया इत्यर्थः । यथा श्रुतं स्वसङ्गतम्, प्रमाणादिनिष्टसत्त्वस्य पक्षत्वे सिद्धियसिदिव्याघातात् , त्रिकालाबाध्यत्वं हि सत्त्वं यदि प्रमाणादी सिद्धं तदा तदभ्युपगमोऽपि स्यादेव, यद्यसिद्धं तदा पक्षा. प्रमिन्दिः, न च तार्किकप्रसिद्धिमात्रेग निस्तारः, पक्षप्रसिद्धरुभाभ्यामेवानुरोदव्यत्वात् । कथकेनेति । तार्किकादस्तादशाभ्युपगमसत्यापैकवचनम् । तदनभ्युपगच्छद्भ्याम् -प्रमाणादिविशेष्यकसत्त्वप्रकार- काभ्युपगमाभाववद्याम् । एवं चोद्देश्यतावच्छेदकप्रयोज्यत्वस्य विधये भानेन कथाप्रवर्तनाभावे निरुक्ता- भावप्रयोज्यत्वं लब्धम् । साहित्यनियतस्य = साहित्येन ज्याप्यस्य । साहित्यं नियतं = व्यापक यति समासे नियतशब्दस्य पूर्वप्रयोगौचित्यापत्तः। नथा च समवायसम्बन्धावच्छिनाया निरुता- भ्युपगमनिष्टव्यापकताया लाभाय साहित्यपदम् । व्याप्यता तु स्वानुकूलकृतिमत्वसम्बन्धेन, न तु समवायेन, तेन वागन्यवहारस्य गगने एवं वृत्तः । प्रवर्तयितुं - कतुं । यद्यपि यथाश्रुतमिदं व्यधिकर- अशक्यत्वस्य कथानिष्ठन्यात् प्रमाणादेव पक्षत्वात् , तथापि कथाऽभावप्रयोजकीभूताभावप्रति- योगिसत्यत्वप्रकारकाभ्युपगमविशेष्यत्वादिति हेतुर्विवक्षिनः । प्रतियोगिवान्तमप्रयोजकतानिवृत्त्यै । प्रतियोगिन्यान्तस्यासिद्धि परिहतुं च नियतस्येत्यन्तम् । ताकिंकादिकथासु ताशनयन्यस्य निर्णयः, तार्किकादरेव तादशाभ्युपगममादाय च पक्षे हेतुसमन्वयः । तादृशोपगमोऽस्तु कस्यापि तद्विशेष्यत्वस्य पक्षे निरावाथत्वात् । दृष्टान्तश्चात्मा या व्यतिरेकी वा गरेपणीयः। एवमप्रेऽपि । न च सर्वस्यापि कदाचिपक्षदृष्टान्नादिविधया कथागत्वात नान दृष्टान्तन्वसम्भवः, कथावाननुगमस्योक्तत्वेन कथाविशेष- णम्, २ ·तावदाधः, तदनभ्युपगच्छतोऽपि चाफमाध्यमिफादेवोग्चिस्तराणों .. १० शारदायुते खण्डनखण्डवाये अथवा तदनभ्युपगमस्य तत्त्वनिर्णयविजयफलातिप्रससफत्वात् । न. [प्रथमः । . 'मतीयमानत्वात् तस्यैव पाऽनिप्पत्ती भवतस्तनिरासमयासानुपपत्तः । सोऽयमपूर्णः प्रमाणादिसत्तानभ्युपगमात्मा याकस्तम्भनमन्त्रो भयताऽभ्यू- हितो नूनं यस्य प्रभावाद्भगवता सुरगुरुणा/ लोकायतकानि सूत्राणि न thuni Shayari REILM11-2118) स्यैव हेतुपटकरवात् तदनहानामदौर्भिक्ष्यात् । कथा प्रति हेतुत्वात् , 'लोफसिमत्वादिति हेतु दुर्य प्रमाणादिरूपस्येव. या प्रमाणादिविशेरे यचनविशेषनिधयामाकर्या प्रति हेतुन्वं बाधितं तत्र भयोजकत्यमेव हेमरस्तु । न घायेऽप्रयोजकायम् , परमते कारणवस्य पारमाधिकरवय्याप्यत्वात् , भन्यया शुक्तिरजतेनापि फटकादिनिर्माणप्रसवात् , कारणवान्यथानुपपल्या पारमार्थिकावावश्य- ग्माये च प्रमाणादौ तेन रूपेणाभ्युपगमस्याप्यवश्यम्भावान् नहि परिमार्थिकोऽपि नोएगमाहः । न च द्वितीयेऽप्रयोजकता, लोकसिदत्वं हि लोकव्यवहारविषयत्वं प्यावहारिकत्वशरदन प्रसिद्धम् । साविकमते च व्यवहारिकत्वपारमार्थिकन्ययोः समनयत्यात व्यावहारिकापति पारमार्थिकत्वप्रकारकाभ्युपगमयो- ग्यताया शक्यसाधनन्यान् , सप्तमन्वं रसे न व्यावहारिक नापि कथन पारमार्थिकत्वेनाभ्युपगमाहमिति म्यतिरेकिता । तदनभ्युपगमस्य = प्रमाणादिविगेप्यकसम्वप्रकारकाभ्युपगमाभावस्य । अग्रापि वैयधिकरण्यभगाय तस्वनिर्णयविनयरूफलातिप्रसाकीभूनामावप्रतियोगिसवप्रकारकाभ्युपगमविशेष्य- रदादिति हेतुर्विवक्षणीयः । भप्रयोजकन्ययारणायाभ्युपगमे प्रतियोगिन्चान्तम् । नवनिर्णयो धादस्य फलम् , विजयस्तु जल्पवितण्डयोर, फलयोस्तयोरतिप्रसञ्जकन्वं च प्रमाणादिविशेष्यकसत्त्वप्रकारकाम्युप- गमविरहिण्यापादकम्बम् । नवनिर्णयविजयी यदि निस्काभ्युपगमाधानी न स्याता तदा निरुकाभ्युपगम- विरहवतोऽपि स्यातामित्यापादनसम्भवात् । न चेष्टापतिस्तथासन्युन्मत्तालापस्तौ को वारयिता, न ध धान्ताभावः,सामान्य व्याप्त्याश्रयण तरमौलम्यान् । यद्यप्येव सादृशाभ्युपगमाधीनस्वाभावस्यानिप्रसाकावं, न तु नादशाभ्युपगमाभावस्य मूले व तरय वानिप्रसनकायमुक्तम् नधास्तु तस्यैव, नथासण्यापाधापाद कोरेक्यपर्यवसानात् । तथापि तस्यनिर्णयविजयौ यदि जन्यतासम्बन्धन तासाभ्युपगमवन्तीन स्याताम् समवायसम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकनाशाभ्युपगमविरहपत्यपि स्यातामित्येवमापादने न दोषः । कथाभावप्रयोजकीभनाभावप्रतियोगिसत्यस्वप्रकारका युपगमविशेष्यन्वहनी ताशप्रतियोगित्वम- भ्युपगमविशेषणमप्रसिद्धम्, न च कथायाः प्रमाणादिविशेष्यकसस्यत्वप्रकारकाभ्युपगमध्याप्यन्यात् लन्सिद्धि , सादशज्याप्यत्वस्यैव व्यभिचारप्रहेणामिन्द्र रित्याह तदनभ्युपेति । त्रिकालाबाध्यत्वरूप- सत्वेन प्रमाणादिसामान्यमनभ्युपगच्छनोऽपीयर्थः । माध्यमिकादरियादिना वेदान्ती प्रायः। चार्वाकन्वं देहात्मवादित्वम् । केचित्त शरीरपात एवं विदेहमोक्षः, स्वातन्त्र्यमेव जीवन्मोक्षः, फण्टकादिसम्पकंजन्य दुःखमेव नरकः पादाद्युपभोगजन्यं मुखमेव स्वर्ग इति चतुष्टयाभ्युपगन्तृत्वं चार्वाकन्दमाहुः । माध्य. मिकर तु सर्वशून्यवादिवम् । शून्यत्वं च न खपुष्पवादति वक्ष्यते । तस्यैव = चार्वाकादिक कवाग्ल्य. वहारस्यैव ! उपहसति सोऽयमिति । लोकायतकानि = लोके बहवोऽनुगन्तारो येपांसानि चार्वाकमत- सूत्राणि । तथागतेन = यथार्थज्ञानवता धुने । आयन्तकोटिविनिमुक्तवान्मध्यमाशब्देन शून्यतोच्यते बौद्धमापया, तत्प्रतिपादका आगमा मध्यमागमाः । "भगवत्पादामिधा विभ्रते" इति साम्प्रदायिकोकः 'भगवत्पाद' इति श्रीशङ्कराचार्यचरणानां सम्ज्ञा । ननु पूर्ववश्वापि 'गदरायणेन प्रपत्रमिथ्यात्वपराणि - ·-- 4. परिच्छेदः] प्रमाणाधभ्युपगमस्य कथाङ्गत्वखण्डनम् ११ प्रणीतानि, तथागतेन धा मध्यमागमा नोपदिष्टाः. भगवत्पादेन वा धादरा- यणीयेषु सूत्रेषु भाप्यं नाभापि । प्रमाणाधनभ्युपगम्यापि प्रवर्तयन्तु नाम ते पाचोमनीः, तास्तु साधनयाधनक्षमा न भवन्ति तावतेति घूम: इति चेन्न प्रमाणाद्यनभ्युपगम्य प्रवर्तितत्वं तदीयसाधनवाधनाक्षमतायांन नियामकं, फिन्तु सद्वचनाभासलक्षणयोगित्वमित्यवश्याभ्युपेयं भवता; येनाभ्युप- १.३१ मूत्राणि कुतो न प्रणीतानी त्येव कुनो नामाणि; नच-प्रपञ्चमिट्यान्वे यादरायणतात्पर्यम्य नेकविधभाष्य- दर्शनेन निर्गतुमशक्यन्यात्तथोक्तमिति वाच्यम् प्रतिज्ञाहानिरिस्यादिसूत्रपरिशीलनेनान्यग्न प्रपञ्चमिथ्यात्ये' बादरायणतात्पर्यस्य निर्णीतस्यादिति चेत्सत्यम्; वादगयणभगवत्पादयोरुभयोरेवानया वाचोभङ्गयोपादानात्, भगवत्पादभाप्यस्यैव सूत्रानुसारिताया धननाच्चैति । उक्तव्यभिचारमुद्धमाशङ्कत प्रमाणादीति। सत्य- वेनेत्यादिः । एवमप्रेऽपि । तावता - वास्यत्वमात्रण, प्रमाणाधनम्युपगमपूर्वकवाक्यत्वेनेतियावत् । वावच्छेदकं च प्रमाणाद्यभ्युपगमपूर्वक- प्रमाणाद्यभ्युपगमपूर्वकत्वाभावादिन्य- नुमानसम्भवेन तादृशयोग्यत्वविशिष्टकथायाःप्रमाणादिविशेष्यकसत्यत्वप्रकारकाभ्युपगमव्याप्यत्वसम्भवः, चार्वाकादिकथायां ताशयोग्यत्वविरहेण व्यभिचारशानुदयात् । सति चैवं कथाऽभावप्रयोजकीमतेत्यादि. हेतावपि कथाशब्देन ताशयोग्यताविशिष्टकथैव विवक्षणीयेति न तन्त्र विशेषणासिद्धिरित्याशयः। कधिनु माधनाधनाक्षमत्वापार्थकचं तच्चाभिमतप्रमितिजनकल्यामाववद्वाक्यत्वमित्याह स्म । तदीयेति । चाम्यवहारनिष्ठेन्यर्थः । न नियामकम् = न समनियतम् । ब्यापकाभावेनैव व्याप्याभावसाधनसम्भवेन पुर्वपक्षे व्यापकनायाः सूचितन्वात । येनेत्याद्युत्तरमन्धे च प्रमाणाद्यभ्युपगमपूर्वकत्वस्य सादृशयोग्यताभाय ववृत्तित्वदर्शनेन ब्याप्यताया निरसनात् ययोः समनैयत्यं तदभावयोरपि तथात्यात् । सद्वचनं : ममीचीनी न्यायः, उचितानुपूर्वाकप्रतिज्ञादिममुदायान्मकन्याये समीचीनत्वं च व्यातिपक्षधर्म- त्वायाधितावासत्मतिपक्षितस्यविशिष्टहेतुधीप्रयोजकत्वम्, प्रमित्युपधायकपरामर्शप्रयोजकत्वमिति था, तदेव ताशयोग्यतावच्छेदकम् । एतारशसद्वचनवदाभासमानः सहचानाभासः, तस्य लक्षणं निरुलाहेनु- ज्ञानाप्रयोजकत्वं प्रमित्युपधायकपरामर्शाप्रयोजकत्वं वा, तयोगित्वं च ताशयोग्यताविरहसमनियत- मेव । यद्यपि योग्यताविरहसाध्यकदेतो सदचनाभासलक्षणस्योपाधेराभिधिसिसत्वेन साध्यध्यापक. त्वमेय तस्यापेक्षितम्, तावतैव साध्याभावोनायकाभावप्रतियोगित्वस्य दूपकतापयिकस्य तत्र सम्भवा- दिति समनैयरयमकिचिन्करम्, तथापि प्रकृते यस्तुतस्सत्त्वात्तदुक्तिः । अथवीपाधिगता व्याप्तिः स्वसविध- वर्तिहतोचकास्तीति वदतां प्राचीनानां मते समनियतस्यैवोपाधित्वादिदमुक्तम् । यदि न वाक्ये एव सह- चनाभासत्यम्यवहारमनुरुध्य तत्र विशेष्यतया याश्यन्वमपि प्रवेश्यते तदा साधनाधनयोग्यताविरहस्या- वास्येऽपि सम्भवेन नोपाधेःसाध्यव्यापकत्यसम्मवो यद्यपि तथापि वाक्यत्वावच्छिन्नस्य साध्यस्य व्याप. कन्यं सम्भवत्येवोपाधाविति भावः । येन = प्रमित्युपधायकपरामर्शमयोजकन्याभाववदाम्यत्वेनैव । तृती- यार्थस्य प्रयोज्यत्वम्य माधनबाधनयोग्यताविरहविशिष्टरूपतयाभूतपदाथैकदेशे नाशविरहेऽन्वयः, पदार्थः पदार्थेनान्वेतीति व्युत्पत्तेरभेदान्वयमाप्रविश्यन्वात् । अभ्युपगम्येति परमार्धिकत्त्रेनेत्यादिः । प्रमाणादि. विशेष्यकपारमार्थिकवप्रकारकाभ्युपगमपूर्वकन्वं न साधनवाधनयोग्यताव्याप्यमिति सूचयितुं प्रवर्तिता इत्यानम् । अभ्युपगतप्रमागादिसावः = प्रमाणादिवियोप्यकसत्यप्रकारकाभ्युपगमवादिः । एतच तादृशाम्यु - ·१२ . शारदायुते खण्डनरखण्डखाद्य [प्रथमः गम्यापि प्रमाणादीनि, प्रवर्तिता. मतान्तरानुसारिभिर्व्यवहारा:अभ्युपगत. प्रमाणादिसधैर्मतान्तरल्ययहारिभिरपरग्नथाभूता इति कथ्यन्त । यदि त्व- स्मद्वयसि सदवनामासलक्षणं नभवान् दर्शयितुमीप्टे, तदा'अनम्युपगम्य प्रमाणादीनि मयता प्ररर्तितोऽयं व्यवहार' इति शतान्यस्त्वयोच्यमानेऽपि नास्माकमादरः । अन्यथाऽभ्युपगम्य प्रमाणादीनि, भवता प्रवर्तितोऽयं व्यय- हार इत्येताचता भवदीयो व्यवहाराभास इत्यस्माभिरपि वक्तुं शक्यते एव । ननु यदि प्रमाणादीनि न सन्ति तदा व्यवहार एव धर्मी फथं सिद्धयेत् , दुषणादिव्यवस्था वाकयं स्यात् , सर्वविधिनिषेधानां प्रमाणाधीनत्वात् मैवम् । न मो वयं नसन्ति प्रमाणादीनीति स्पीटल्य फारभ्येति, किं नाम, सन्ति न सन्ति वा प्रमाणादीनीत्यस्यां चिन्तायामुदासीनर्यथा वीकृत्य तानि भवता व्यवहियते तथा व्यवहारिभिरेव कथा प्रवर्यतामिति, अन्यथा ' ANNAanxnn m.np पगमविरहिणामप्युपलक्षगम् । सवैरपि प्रमिन्युपधायपरामर्शाप्रयोजकवाक्यस्वेनैव साधनयाधनाक्षमत्यो- पगमात् । अनयाभूता इत्यपि सावधारणम् । एवं घ साधनयांधनयोग्यताविरहस्य व्यापकतालामः | येनेन्यस्य सायधारणत्वेन च निरुक्तास्यत्वस्य तलाम इति संमनयत्यमुक्तं भवति । येदान्तिकथाविशेये निरुकवायरवस्याशक्योपदर्शनरवे .घ साधनाध्यापकावपि तस्य निश्चिनमिनि तद्विरहेण तद्यायी- भूतस्य वाश्ययावच्छिन्नसाध्यस्थामायसिदौसाधनयाधनयोग्यत्यय द्वेदान्तिकथानिष्टात्यन्तभावप्रतियोगि- स्वात्प्रमागायम्युपगमपूर्वकस्वस्य ताशयोग्यस्वव्यापकरवानुपपतिरिति न तद्विरहेण ताशयोग्यत्व- विरदानुमानसम्भव इत्यनुशयान आह यदि विति। एतेन पूर्वपक्ष्यभिप्रेतध्यापकत्वनिरासामाव- नियन्धना न्यूनतेति परिहतम् । दर्शयितुमिति । निरुतवाक्यस्वस्य कथायामनुद्रावनेऽपि हेत्वाभासो. दावनेनैव तत्प्रदर्शनसम्भव इति भावः । यद्यपि हेत्वाभासमुदाध्य साधनाक्षमन्वमेवानुमीयते, एतदेव चासाधकताशब्दन तार्किकनियन्धेषु प्रसिद्धम्, तथापि परपक्षं निराकर्तुं प्रयुक्तस्य हेतोर्दुष्ट- तया ज्ञाने याधनाक्षमत्वानुमानमापे न दण्डवारितम् , वितण्डायां स्वरक्षसाधनायाप्रयोगाद , फलतस्तु तयारक्यमिति तत्त्वं, तथाच निरुक्तवाश्यस्वव्यापर्क साधनबाधनायोग्यत्वशब्देनानभिधायाभिमतपमित्य- योग्यन्वशब्देनैवामिधीयताम्, हेतुप्रयोगस्तु वाक्यत्वांशमपास्यैव,अन्यथा वैयादिति भावः व्यवहार इति । तस्मान साधनक्षम इति शेषः । श्रादर इति । निर्णीतव्यतिकैन विना प्रसङ्गानुपपत्तेरिति - अनिर्णीतप्ति केन प्रसहोपगमे । तदेवं कथाऽभावप्रयोजकीभूतेत्यादिहेतौ कथायां साधनबाधनयोग्यत्वविशेषगदानेऽपि प्रतियोगिन्बाम्तविशेषणम्याप्रसिद्धिस्तदवस्थति स्थितम् । अथा. न्यथाख्यातिवादिनामस्तीतिर्धाविषयस्यैव पारमार्थिकत्वात् सत्ताविभागस्य पारमार्थिकव्यवहारिकादि- स्पस्य "तस्माद्यनास्ति नास्येव यत्त्वस्ति परमार्थतः । तत्सत्यमन्यन्मिध्येति न सत्यद्वयकल्पने"ति वद्धिस्तरनङ्गीकारात् पारमार्थिकत्वेन प्रमाणादिकमनभ्युपगच्छता प्रमाणाद्यस्तित्वमेवानभ्युपगतमिति तेषां श्रमसम्भवः, एतादृशभ्रममूलैब चाशङ्कानन्वित्यादिना। धर्मी -प्रमाणादीनामङ्गी । व्यवहारि- भिरिति । एतेन व्यावहारिकात्मना प्रमाणादेः स्वीकारो ध्वनितः । यथाच प्रमाणादी पारमार्थिकत्वस्य दुनिरूपत्वात् व्यवहारोपयिकी पारमार्थिकत्वातिरिक्तव सत्ताऽवश्योपैया तथोपरिष्टाढ्यक्तीभविष्यति । अन्यथा - उन्नचिन्नायामुदासीन कथाप्रवर्तनानीकारे। न सन्ति = व्यावहारिकरूपेणापि न सन्नि भाव: । अन्यथा- ·परिच्छेदः] ॐ प्रमाणायभ्युपगमस्य कथाङ्गन्वखण्डनम् & १३ 'न सन्ति प्रमाणादीनीति मतमस्माकमारोप्य यदिदं भवता दूषणमुक्तम् , तदपि न वक्तुं शक्यम् । कोदशी मर्यादामालम्ब्य प्रवृत्तायां कथायामिदं भवता दूषणमुक्तम् ; कि प्रमाणादीनां सत्यमभ्युपगम्योभाभ्यां वादियां प्रवर्तितायां कथायाम् ? उतासत्त्वमभ्युपेत्य ? अथैकेन संत्वमपरेण. 'चासत्त्वमङ्गीकृत्य ? नाधः, अभ्युपंगतप्रमाणादिसन्वं प्रत्येतादशपर्यन- योगानवकाशात् । द्वितीय च स्वतोऽप्यापत्तः । न तृतीयः तथैव कथान्तर- स्यापि प्रसक्तः, उभयाभ्युपगमानुरोधित्वाञ्च फथानियमस्य, अन्यथा स्वाभि- प्रायमालम्ब्य तेनापि त्वचसि यत्किञ्चिद्वागात्मनि दूपणेऽभिहिते कस्य जयो व्यवतिष्ठताम्, प्रमाणाद्यभ्युपगन्तुरेव यापन्नियमभरयन्त्रणामहती स्यात् । तस्मात्प्रमाणादिसत्त्वासत्त्वाभ्युपगमौदासीन्येन, व्यवहारनियमेन समयं C. प्रमाणादीनां सत्यं = मत्वेन प्रमाणादीनीत्यर्थः । असत्त्वं - असत्वेन प्रमाणादीनीत्यर्थः। एकेन नार्किझादिना । अपरेण = वैण्डिकेन । एतादृशेति । ननु व्यवहार एव धर्मात्यायुक्तस्यर्थः । स्वतो- ऽपि तवापि आपत्तः = व्यवहाराद्यसिद्धखापनेः । तथैव = प्रचलत्कथावत् । कथान्तरस्य = भावि- कथायाः । कथावस्य कथकद्वयक प्रमाणादिविशेष्यकसत्यत्वप्रकारकाभ्युपगमपूर्वकन्वव्यभिचारित्वात्तद- भावेऽपि भाविकथाव्यक्तः कथात्वाव्याघातात् । अभ्युपत्यैतदुक्तं, वस्तुतस्तु तृतीयकल्पस्यासम्भव एवेत्याह उभयाभ्युपगमेति । कथानियमस्य = कथासिद्धयौपयिकसमयबन्धस्य । नचैवं नैयायिकादश्चार्वाका- दिना कथालोपमसगः, उभयोः सत्त्वेनासत्वेन का प्रमाणाद्यभ्युपगमस्य कथमप्यसम्मयादिति वाच्यम् ; एवं सति सवासलचिन्तौदासीनताया एवं नैयायिकादेश्वार्वाकादिना कथाप्रवर्तनोपपादकत्वमिति सिद्ध समोहितम् । वस्तुतस्तु भवान् प्रमाणादिकं सत्वेनानभ्युपगन्यैव विचार प्रवर्तयेविति सम्मतिश्चार्वा- कादिकं प्रति यदि तार्किकादिना दीयते तदा तृतीयपक्षेऽपि न दोषः, तदेतदप्युक्तमुभयाभ्युपगमेत्यादिना, अभ्युपगमः- सम्मतिः। अन्यथा = समययन्धस्योभयाभ्युपगमानुरोधिरवानगीकारे। तेनापि = प्रति- पादिनापि । वागात्मनि दूपणेऽभिहिते = उभयसम्मतदोपाभाववतोऽपि हेत्वादेः स्वसम्मतदोपवावेना- भिधाने । व्यवतिष्ठतामिति । तस्मात्समयमध उभयाभ्युपगमानुसारेणापश्योपादेयः । सत्येन प्रमाणाद्यभ्युपगमस्याप्यावश्यकन्योपगमे तु गौरवमेव, अवश्यानुप्ठेयसमययन्धेनेच निर्वाहादित्याह प्रमाणादीति। सम्वेन प्रमाणाद्यभ्युपगमस्य कथाहेतुत्वोपगन्तुरित्यर्थः। यावतो नियमस्य कथोपयिकसमयस्य वक्ष्यमाणस्य भरेण - मयस्त्वेन यन्त्रणा - पीडा अधिनियमरक्षणस्य क्लंगाप्रदाय मित्याशयः, महती अधिका, गौरवात्रहनि यावत् । मन्मते तु सा सत्यपि न गौरवावहा, सत्वेन प्रमाणाद्यभ्युपगमस्य कथागत्वोपगमविनिर्मुक्त्वादिति भावः । यत्-ययुभयाननुमतोऽपि दोषस्तदा प्रमाणाद्यभ्युपगन्तुस्तव प्रामाणिकदोपानुसरणव्यप्रता, उद्भावितदोपस्य प्रामाणिकत्वव्यवस्थापनप्रयासश्च स्मादस्माकं तु नेयं व्यातिरिति व्याख्यानम् ; तदसत्, सांवृतसतोऽपि प्रमाणादेः प्रमाणादित्वस्य वक्ष्यमा णत्वात् तादृशव्यामृतेरद्वतिनच्यावश्यकरवात् । तस्मात् तथासति = सत्त्वेन प्रमाणाद्यभ्युपगमस्प ‘कथाहेतुतोपगमे गौरवात् तस्याहेतुत्वं सति । व्यवहारनियमेन फलेन, जयपराजयव्यस्थाऽनतिप्रस- अकव्यवहारसिद्धयर्थमिति यावत् । फलहेनौ तृतीया । प्रवर्तितायाम् । मध्यस्थेनेत्यादिः, तेन समय- बन्धकथाप्रवर्तनयोः समानक कन्वेन क्योपपत्तिः । इदम् = वाग्व्यवहारासिन्द्वयादि । इत्युचित- ·परिच्छेदः] B प्रमाणायभ्युपगमस्य कथात्पखण्डनम् । घ तथा स्यात्, तस्य कथाप्रवेशनाप्रवेशनयोस्तद्वाधाक्षमत्वात् । कथा- यामेव हि निग्रहः । नापि द्वितीय तथाहि-स्यादप्येवं, यदि कथकप्रवर्तनीयवाग्व्यवहार प्रति हेतुता तसत्त्वानभ्युपगमे निवर्तेत, नत्वेवं सम्भवति, तथासति तत्सत्त्वानभ्युपगन्तृणां वाग्व्यवहारस्वरूपमेय न निष्पधेत, हेत्वनुपपत्तेः । उक्तश्चायमों यन्माध्यमिकादिवाग्व्य- .. वहाराणां स्वरूपापलापो न शक्यते इति । अथ मन्यसे कथक- धाग्व्यहार प्रति हेतुत्वात् प्रमाणादीनां सत्वं, सत्यांचाभ्युपगमः, यत्सत्त दभ्युपगम्यते इति स्थितेरिति, मैवम् । कयापि नियमस्थित्या प्रवृत्तायां प्रहिरिति नसत्यत्वेन प्रमाणयभ्युपगमः कयौपयिक इन्याशयः । निग्नहः - प्रतियादिन्यम्भावाय दोपाभि- धानम् । एवं प्रथमानुमानं निरस्य 'प्रमागादयः कथकाम्यां सवेनाभ्युपगन्तुमर्हाः कथाहेतुत्वादिति द्विती. पानुमान निराचष्टे नापोति । एवम् = प्रमागादिपु कथकाभ्यां सत्वेनाभ्युपगमाहंन्यम् । हेतुता तत्स- स्वानभ्युपगमे निवर्ततेति । सत्वेन प्रमाणाधनभ्युपगमे प्रमाणादेः कथाहेतुना निवसंतेत्यन्वयः । तथा च साध्यं विनाऽपि हेतोपत्तेरनुकूलतर्कविरहादप्रयोजकत्वमिति भावः । एवं प्रकृतसाध्यं विना प्रकृतहेवभावः । कथाहेतवे कथकाभ्यो सत्यस्वेनाभ्युपगमनीयत्वव्याप्यस्वोपगमे बाधकमाह तथा सतीति तत्तत्त्वानभ्युपगन्तॄणां = सरसेन प्रमागाध नभ्युपगन्तृणां। हेत्वनुपपत्तेरिति । कारणाभावादित्यर्थः । सत्यस्येनं प्रमागधनभ्युपगमे प्रमागादावुकव्यापकस्याप्यभावपर्यवसानेन कथाहेतुत्वस्याप्यसम्भवात् सत्यत्वेनानभ्युपगतेनाहेतुभूतेन प्रमाणादिना कथानिष्पत्त्यनुपपत्तेरिति भावः । कथक वागव्यवहारं प्रनीति स्वरोकीर्तनमान न तु हेतुघटकं, धैयर्यात, हेतुन्वेनैव सत्त्वसाधनसम्भवात् । न च यद्यनिरूपित. हेनुताय तत्तलपवहितप्रानगे सदितियाप्तिविशेषलाभाय सत्, सत्त्वं च वृत्तिमत्वम्, हेनुस्वस्य नियमा- नन्यथासिविटिनवायन हेतुसाध्ययोरविशेष इति वाच्यम् ; विवादपर्यवसानापत्तेः। यत्वादेरननुगमत्वेन व्यक्तिविशेषयोः कार्यकारणमा स्वीकुर्वता चार्वाकेणापि व्यक्तिविशेषाव्यवहितप्राकक्षणवृत्तित्वस्य व्यक्ति- विशेऽभ्युपगमात्, नितरां पद्वैतवादिना, चार्वाकादिमते पुनहें तुसाध्ययोरविशेपोऽपि, व्यप्तिमहोपायं निराकुवंता सेन नैयत्यघटितहेतुत्वस्यानभ्युपगमात् । अस्तु वा कथञ्चित् , तथापि पारमार्थिकत्वमेव हेतुन्वेन हेतुना प्रमाणादी सिपाधयिपितमद्वैतवादिन प्रति । अपारमार्थिकशुक्तिरूप्यादी हेतुल्यस्याएन्यात्मवृत्या- दिकं च प्रति तम्झानस्यैव हेनुस्वादिति भावः। ब्रह्म नु न दृष्टान्तः, पारमाथिके तत्र हेतुतानुपगमात । सरबाश्चेति। एतेन साध्यात्मकयोग्यतावच्छेदकं न पक्षतावच्छेदकम् ममाणन्यादेःस्वीकारेऽपि ताशयो. ग्यस्वस्थ परेगानङ्गीकारात् अपि तु सत्वमेव, तथा च तसाधन विनोक्नयोग्यतासाधनमनुपपसमित्यपि निरस्तम् । अभ्युपगमः = सत्यत्वप्रकारका युपगमाहत्वं । अभ्युपगम्यते - तादृशाभ्युपगमाहम् । इतिस्थितेः इति वाक्यप्रदर्शितव्यादोः । यद्यपि पूर्वपक्षोत्तरपक्षी सविस्तरमुपरिष्टाद्वर्णनीयो, नयापीदा. नीमपारमार्थिके हेतुत्वसाधनं विनापि कथाभम्भोऽतिना शक्योपपाद इत्यनुशयेन प्राह कयापीति । नियमस्थित्या=नियमानांकापयिकानां समयवन्धन। कथा प्रसाध्य इत्यन्वयः । प्रवृत्तायामिन्यन्त प्रकृतकथायो कथकाभ्यां प्रमाणादिकं सत्वेनाभ्युपगम्य मवर्तितत्वाभावसूचनार्थम्, भन्यथा प्रकृतक- पाया अपि सत्यप्रकारकप्रमाणाधम्युपगमेनप्रवृत्ती नत्र तादशाभ्युपगमसाधन वैयर्थ्यान् । तथा च कयास- मान्यस्य प्रमाणादिविशेष्यकसत्यत्वप्रकारकाभ्युपगमजन्यत्वं व्यभिचाराल सम्भवति, ताशाभ्युपगमाहत्वं 4 ·. . शारदायुते खण्डनरखण्डखाये - [प्रथमः कथायां कथकवाग्व्यवहार प्रति हेतुत्वात् प्रमाणादोनां सत्त्वं, सत्चाचा- भ्युपगमो भवता प्रसाध्यः । कथातः पूर्व तत्त्वावधारणं वा परपराजयं घाऽभिलपद्भा कथकाभ्यां यावता विना तदभिलषितं न पर्यवस्यति तावदनुगेद्धव्यम् , तञ्च व्यवहारनियमसमयबन्धादेव द्वाभ्यामपि ताभ्यां सम्भाव्यते इति व्यवहारनियमसमयमेव बनीतः। स च, "प्रमाणेन तण च व्यवहतब्य वादिना, अतिवादिनाऽपि कथागतत्वज्ञानविपर्यय- लिङ्गप्रतिशाहान्याद्यन्यतमनिग्रहस्थानं तस्य दर्शनीयम् , तव्युत्पादने प्रथमस्य भगा व्यवहर्तव्यः, अन्यथा तु द्वितीयस्यैव, तादृशेतरीच जेतृतया व्यवहर्तव्यो, प्रामाणिकः पक्षस्तात्त्विकतया व्यवहर्तव्य" इत्यादिरूपः ...... प्रसाध्य प्रकृतकथारम्भे, प्रकृतकथामारभ्य च तादृशाभ्युपगमाहत्यप्रसाधनेऽन्योन्याश्रयाः, पूर्वपूर्व कथायां प्रसाधित तादृशाभ्युपगमाईवेनोत्तरोत्तरकथारम्भोपपादने चानवस्थानापत्तेरिति । ताशाभ्युप- गमान्ययहितोत्तरजायमानकथां प्रति ताशाभ्युपगमस्थ हेतुस्त्रे तु चार्वाकादिना तार्किकादकथायां न काप्यनुपपत्तिः । समयबन्धस्य तु कथासामान्य प्रत्येय हेतुत्वम् . अन्यभिचारात्. न तु सवेन प्रमाणा- धनभ्युपगमपूर्वककथायामेवेन्याशन सफलं समयबन्धमाह कथात इति । कथकाभ्यामनुरोन्यमि- स्यत्ययः । भनुरोद्धव्यम् - उपयम् । तत्र = अभिलपिनचा व्यवहारनियमेति । कथापयिनियमानां समयस्य करदिपधः । अथवे 'यमेव व्यवहर्तव्यमित्यादिन्यवहारविषयकनियमो यस्तद्विप. यकसमययन्धादिभ्यर्थः । तत्वनिर्णययिनयान्यतरप्रयोगनग्यात कथासामान्यं, ताशमयोजनं का समयबन्धन मासमिति समययन्यनिकृत्या प्रयोजननिवृत्ती कथाऽपि निवर्तेत, व्यापफाभायस्प म्याप्या- भावग्याप्यस्वादिति मिदा कथासामान्य प्रति समययन्धस्य हनुतेति भावः । सप समययन्धक्ष, इत्यादिरूप इति परेगान्धयः । तणेति भामाश्रयादिरूपस एकः, तदन्यच म्यातिप्राहको विषयपरिशोधकरचेति द्विविधः, 'धूमो यदि वहिन्यभिचारी स्यादद्धिजन्यो न स्यादित्यायः, पर्वतो यदि निक्षिः स्पार निमः स्यादिनि द्वितीयः परामशंपाशाभावापादः, गौरवलापयानोनियादिर- पधारो मूलकसम्मतश्चनुर्धपरिच्छंदै पुग्पादिनम्तन मणेत्यर्थः । एवं विचारस्य प्रथमा कपामभि- धाप द्वितीयां सामाह प्रतियादिनापीति । अपिस् वर्षे । प्रतिति पर्यनुयोम्योपक्षणभिनेपादिः । प्रनिशाहान्पादयो दाविंशतिनि प्रहस्थानानि, मेघप्युक्तिपिरहमाग्रेग प्रत्येतम्यान्यनुनपासनया प्रसि- दानि ग्रीणि, अमानाननु भाषाप्रतिभाः। प्रनियापुफिममपे एय प्रपतुं यानि चोप्यमानमानसमा प्रसिदानि निरापा कार्यान्तरामोसमासानि पयारि, परिशिष्टानि मनिशाहान्यादीनि पसलोन- प्राममंशकानि । जानेरपि निरनुपोम्पानुयोगेन्तर्भावः । पर्यनुपोम्योपंत शिराय सदस्यमम प्रतिपादिना दर्शनीयम् । पर्यनुपज्योपंधणं तु गायधनव दम्पो, म गनु वादी पपा मदीय पर्य- नुपोम्योपैक्षण नोदभाषा नि प्रतियादिनमभिधाप पाय म्याभावं स्वपमेर प्रारीकगुग्महत. नया प्रतिपादरी 'मया पदोपं पपंनुयोग्योपेक्षगं 'नोदभायोति सीपयोग्यसमपतिविरदिना दयितु मनि । सन धाय सारिकममयः निग्रहस्थानेषु सनि मामये देशमामानिरिता एप प्रथमगुलाम्पा, सदभावे सदरमा पायाभामा उसाम्पा इमि । कारयज्ञानविपपलिनदीमागं गूल. • उपम्यानम् । भाई पानं समागादियातिपक निप्रहापानादिशि पीपादपरित ·१७ परिच्छेदः] 9 प्रमाणाधभ्युपगमस्य कथाजन्वखण्डनम् , श्रतएव व्यवहारनियमसमयबन्धेऽपि हेतुर्वक्तव्यः, तथा च सोऽपि हेतुः कथायां प्रवृत्तायामभिधातुं युक्तः इति प्रमाणसत्याभ्युपगमहेत्वभिधानवत् प्रत्यवस्थानमनवका- द्वाभ्यामपि प्रादिभ्यां विचारप्रवृत्याऽभिलप्यमाणतत्त्वव्यवस्थाजयमूलत्वेन व्यय- " यकत्वेन द्विविधं तद्विपयर्यस्य : तदभावस्य लिङ्गत्वं ज्ञापकत्वमिति तदर्थः । दृष्टे हि प्रतिज्ञाहान्यादी 'अयं कथानुगुणतत्त्वज्ञानशून्यः प्रतिज्ञाहान्यादिमत्त्वादिति शक्यमनुमातुम् । अतएव निग्रहस्थानशब्द- स्थापि न्यग्भावज्ञापकत्वमर्थः । यद्यपि तत्वज्ञानाभावस्यवाज्ञानविपरीतज्ञानरूपस्य निग्रहस्थानरवं "विप्रतिपत्तिरप्रतिपतिश्चनिग्रहस्थानमिति" सूत्र उक्तम् , तथाप्यज्ञानविपरीतज्ञानयोः परनिष्टयोरनुमायो- भावने तत्र 'कुत' इति परकीयजिज्ञासाया आवश्यकरनेन तलिङ्गानां प्रथममुहावनौचित्यात निग्रहस्था- नन्यं युक्तम् , तथाच सूत्रै विप्रतिपस्यप्रतिपत्तिशन्दो तल्लिङ्गपरौ । तस्य = वादिनः, अस्य निग्रहस्थान- मिति पूर्येणान्धयः । तद्वयु त्पादने = प्रतिवादिना स्वोद्भावितनिग्रहस्थानस्य लक्षणयोजनेन समर्थने । भङ्गः - निवृत्ताहकारता ! अन हेतौ हेत्वाभासविशेषलक्षणयोगेनानुमितितकरणान्यतरप्रतिबन्धकयथार्थ- ज्ञानविषयतावच्छेदकरूपयत्वात्मकस्यासाधकत्वस्याप्यनुमानं दूपकतापयिर्फ तार्किकसम्मतमिति ध्येयम् । अन्यथा तु = उद्भावितनिग्रहस्थानासमर्थने तु । द्वितीयस्य = उद्भावयितुः । तस्योद्भावितदोपासमर्थने निरनुयोज्यानुयोगेन निग्रहादिति भावः । तात्विकतया = अबाधिततया । तादृशेतरी = शक्यसमर्थननि- प्रहविरही, स्वोद्भावितनिग्रहस्थानसमर्थको वा । तेनैकस्यां कथायां द्वयोर्जेतृत्वासम्भवेऽपि न क्षतिः । इत्यादिरूप इत्यादिपदेन त्वयाऽयं पक्षः साधनीयः, अनेनाय पक्षो दूपणीयः, स्वस्याज्ञानादिनिरासाय द्वाभ्यां परस्परोक्तमनुवदनीयम्, प्रतिज्ञादयोऽवयवा एतावन्तः प्रयोकव्याः, प्रथम साधकेन याच्यम् , पश्चादूपर्कण, प्रतिज्ञाहान्यादौ सति कथाविरामः, हेतोदृष्टान्तस्य चोभयसम्मतन्वं प्रतिबोधनीयमानस- म्मत चेत्यादि ग्राह्यम् । इदमन ध्येयम् यद्यपि निग्रहस्थानान्तर्गतहेत्वाभासोदावनस्य विपरीतकोटिसा- धकहेतौ मध्यस्थादोनां सतुत्वग्रहविघटकत या व्यस्थापनीयकोटेः समीचीनत्वनिश्चयफलकतया तत्त्वनिर्णयोपयिकत्वमुदाययितुर्विजयप्रयोजकत्वं च सम्भवति, प्रतिज्ञाहान्याधुभावनस्य तु कथाङ्गतत्व ज्ञानशून्यावानुमापकत्वेऽपि न विपरीतकोटिसाधकत्वेनोपन्यस्तप्रमाणे प्रामाण्यग्रहविघटनद्वारा व्यस्थाप- नीयकोटः समीचीनस्वनिश्चयफलकनया तत्वनिर्णयाद्यौपयिकन्यम् विपरीतकोटिसाधकत्वाभिमते प्रामा- ज्यसत्त्वेऽपि कथकदोपात् प्रतिज्ञाहान्यायुपपत्तेः । तथापि तदुद्रावनेन कथानुगुणतत्त्वज्ञानविरहानुमिती प्रतियादिनः कथानाधिकारनिश्चयेन नदुद्भावयितृविजयप्रयोजकन्वं निरायाधमेव, तत्वनिर्णयौपयिकत्वं तु नापसिद्धान्तहेत्वाभासातिरिक्तनिग्रहस्थानोदावनस्येति । अतएवेति वक्ष्यमाणाद्ध तोरित्यर्थः । अनवकाशमित्यग्रिमेणान्वयः । समयबन्धेऽपि = समयबन्धस्य कथाहतुत्वेऽपीत्यर्थः । युक्त इति प्रत्यय स्थानमिल्यन्वयः । प्रमाणसत्त्वाभ्युपगमहेन्द्रभिधानवदिति व्यतिरेको दृष्टान्तः । सत्त्वेन प्रमाणाद्यभ्युप- गमस्य कथागत्वे हेत्यभिधानानुयोगः सावकाशः, हेतोः कथाविशेषे एवाभिधेयत्वात् तस्य च तादृशाभ्यु- पगर्म विनय वाच्यत्वात् व्यभिचारेण तादशाभ्युपगमस्य कथाहेतुत्वासिद्धरित्युक्तत्वात् । अयम्भावः- कथासामान्य प्रति समयबन्धस्यापि हेतुता कस्याचित् कथायामेव साधनीया, साधनं विनव तस्य तद तुत्वे तादृशाभ्युपगमस्यापि तद्ध तुत्वापातात् । तथाच तस्याः कथायाः समयबन्धं विनवोप, गन्तव्यत्वात् अन्यथान्योन्याश्रयाद्यापत्तेरिति व्यभिचाराक्ष समयवन्धस्यापि कथासामान्यहेतुतेति । विचारप्रवृत्याभिलप्यमाणो = विचारसाध्यतयेष्टी तस्वनिर्णयविजयी तदीपायकत्वेन व्यवहार ५ ३ ·परिच्छेदः] ६ प्रमाणाद्यभ्युपगमस्य कथाङ्गत्यखण्डनम् 3 १६ चिता; तादृशव्यबहारनियममात्रेणैव कथाप्रवृत्युपपत्तेः। प्रमाणदिसत्त्वाभ्युपगमेऽपि त- थाविधव्यवहारनियमव्यतिरेके तत्त्वनिर्णयस्य जयस्य चाऽभिलषितस्य कथफयोरपर्यव- सानात् । नापि तृतीयः, लोकव्यवहारोहि प्रमाणव्यवहारो वा स्यात् पामरादुिसाधारण:- व्यवहारो बा, नायः, विचारप्रवृत्तिमन्तरेण तस्य दुर्निरूपत्वात् , तदर्थमेव च पूर्वनियमस्य गवेपणात् । नापि द्वितीयः, शरीरात्मत्वादीनामपि तथासति भवता स्पीकर्तव्यतापातात् । दुष्टत्यस्योक्तव्यात्, न या संवादः समयबन्ध सम्भवी, किन्तु विचारे एध, तस्यैव प्रमित्युत्पादकत्वेन प्रवृ. त्तिसंपादियादिति: नरा; मूलदोपप्रयुक्तदोषस्य मूलदोपनिराकरणेनैव निराकरणीयत्वात् तत्वनिययि- जयान्यतरफरवस्थानिपतैरेव समयबन्धसंवादत्वाच तस्येत्यनेन समयबन्धस्यीय परामचिन्यात् । न हि प्रमाणानुपज्ञवस्य समय अन्यहेतुत्वे सत्त्वमाग समययन्धस्य दुष्टता, येन विचारस्य दुष्टता शङ्कितु- रभिनेता स्यात्, तस्मान्समयबन्धस्याकारणत्वापत्तिरेव पूर्वयादिसम्मत्ता संव चोत्तावादिना निरास्येति । नन्वत्रलेन समययन्धस्य विचाराङ्गतायां प्रमागं प्रकृतकथायामेव त्ययोपन्यासि, तथाच सावेन प्रमा. णायभ्युपगमस्य विचाराङ्गतायामपि प्रमाणोपन्यासो न ममाप्यनुपपन्न इत्यनुशयमूलामाशहां निराधप्टे नच प्रमाणादीनामिति प्रमाणादीनां सत्तापि-प्रमाणादयोऽपि सत्वेन । इत्थमेव = अन्वयव्यतिरेका- भ्यामेव । प्रमाणादिसत्त्वाभ्युपगमेऽपि = प्रमागादिविशेष्यफसत्त्वमकारकाम्युपगमेऽपि ।व्यतिरेक इति। तदतिरिक्तसकलकारणसमधाने तदभावप्रयुक्तो यदि कार्याभावस्तदैव सस्य कारणत्वम्, नच तादशाभ्यु- पगमातिरिक्तसमयबन्धादिरूपसकर कारणसमवधाने तादृशाभ्युपगमाभावप्रयुक्तः कार्याभावः चार्वा कादविचारदर्शनान् अस्ति तु समयबन्धातिरिक्तसकलकारणसमवधाने समयबन्धाभाषप्रयुक्तः कार्या- भावस्तस्मारसमयबन्धस्यैव विचारका णत्यमिति भावः । प्रमाणादयः कथकाभ्यां सत्त्वेनाभ्युपेया लोकसिद्धत्वादिति तृतीयहेतुं दृपयति नापति । लोकशब्द उक्तहेती लोकव्यहारपर इत्याशयेनाह लोकव्यवहार इति । प्रमाणव्यवहारः-प्रमाणमलकोव्यवहारः । तस्य = प्रमाणमूलकव्यवहारत्य, व्यवहारे प्रमागमूलकत्यस्येति यावत् । तदर्थमेव = विचारप्रवृत्त्यर्थमेव । पूर्व- विचारात्पूर्व । नियमस्य विचारहेतोः । गोपणादिति। तथाच सनि विचारे व्यवहारे प्रमाणम् लकाधमिदिम्तसिद्धौ च प्रमाणमलकव्यवहारसिद्धत्वेन हेतुना सत्वेन प्रमाणाद्यभ्युपगमसिद्धिस्ततश्च विचारसिद्धिरिति चक्रक मितिभावः। एवं च साशाभ्युपगमं विनैव विचारोग्भ्युपेय इत्युनं भवति । तथासति - पामरादिव्यव- हारसिद्धत्वस्यापि सत्वेनाभ्युपगमव्याप्यत्वे सति । भवता = तादृशच्याप्यत्वमभ्युपगच्छता । प्रमाण- मलकव्यवहारसिद्धत्वमेव तादृशाम्युपगमनीयत्वव्याप्यमित्याशयेनाशवते पश्चादिति । देह आन्मन्यविर- हमहाननारमित्यर्थः । नाभ्युपेयते इत्यन्वयः । तत् = शरीरामवादिकं । विचारेति । देहस्यात्मत्वे तस्य प्रतिदिनमन्यत्वेन प्राचीनदिनानुभूतस्मरणानुपपत्ति, सद्योजातवालस्येष्टानिष्टसाधनताबोधाधीने- टानिष्टैक्षणजन्यहर्ष शोकानुपपत्तिः, स्तन्यपानादिप्रवृत्य नुपपत्तिः, कृतहान्याधापत्तिः, रूपादिवदात्म- विशेषगुणरवे चैतन्यस्य यावद्देहभावित्वापत्तिः, स्वप्नादिदमायां जायद्देहभेदमतीतावपि स्वामाभेदमती- त्य नुपपनिश्चेत्यादिविचारेत्यर्थः । बाध्यतया - प्रमिताभावप्रतियोगितया । विचारेति । प्रमाणादीनां सत्यत्वे दृश्यत्वाद्यनुपपत्तिः, वक्ष्यमाणात्मानयादिनासानुपपनिश्चेत्यादिविचारेत्यर्थः । नेति सत्वेने- त्यादिः । अन्यथा - सत्यस्वेऽपि दृश्यत्वाद्युपपादने । प्रमाणादयः कथकाभ्यां सत्त्वेनाभ्युपेया अतिप्रस- अकीभताभावप्रतियोगिसत्यप्रकारकाभ्युपगमविशेष्यत्वादिति चतुर्थहेतुमबहेलयति नापीति । तस्य = - ·, . २० शारदायुते खण्डनरखण्डखाद्य [प्रथमः पश्चातद्वियारबाध्यतया नाभ्युपेयते इति चेत् तर्हि प्रमाणादयोऽपि यदि विचारबाभ्या भविष्यन्ति तदा नाभ्युपेया.एव, अन्यथा तूपगन्तव्या इति लोकव्यवहारसिद्धतया सत्त्व मभ्युपगम्यते इति.तावन्न भवति । नापि चतुर्थः, यादृशो भवता प्रमाणादीन्यभ्युपगम्य व्यवहारनियमः कथायामालम्ब्यते, तस्यैव प्रमाणादिसत्त्वासत्त्वानुसरणोदासीनैरस्माभि- रप्यवलम्बनात्, तस्य यदि मां प्रति फलातिप्रसजकत्वं तदा त्वां प्रत्यपि समानः प्रसङ्गः । स्यादेतत् . नियतवाग्व्यवहारक्रियासमयवन्धेन कथां प्रवर्तयतापि व्यवहारसत्ताऽभ्युपग- न्तव्या, नहि सत्तामनभ्युपगम्य व्यवहारक्रियाऽभिधातुं शक्या, क्रिया हि निष्पादना, असतः सद्रूपतामापणमिति यावत् , प्रमाणैर्व्यवहर्तव्यमिति नियमबन्धनं प्रमाणकारण- भावस्य नियमान्तर्भावात् नियतपूर्वसत्त्वं कारणत्वं प्रमाणानामनादाय न पर्यवस्यति । १. दूपणानां चास्तित्वेन भावधारणनियमबन्धने, साधनाङ्गव्याप्त्यादीनां सत्त्वेन तद्विष- यस्य तत्त्वरूपताध्यपहारनियमनादौच, कण्ठोक्तमेव तस्य तस्य सत्त्वमङ्गीकृतमिति रिक्त- "resided in tati kaha 4.2.2...2 - समयबन्धस्य । त्वां प्रत्यपीति । स्वयापि समयबन्धस्वीकारात् । तथाच सत्यप्रकारकप्रमाणादि- विशेष्यकाभ्युपगमे तत्त्वनिर्मयादिफलातिप्रसञ्जकीभूताभावप्रतियोगित्वस्यैवाभावास्वरूपासिद्धिः, फला- तिप्रसङ्गभङ्गश्च समयबन्धेनैवेति निरुक्ताभ्युपगमो व्यर्थ इति भावः सिनियतेति । नियता = व्याप्या वाग्व्यवहारस्य क्रिया = उत्पादना येन तादृशेन समयबन्धेन, वाग्व्यवहारकारणेनेति यावत् ) का प्रवर्तयता = कथाप्रवृत्ति स्वीकुर्वता । व्यवहारसत्ता = वाग्व्यवहारस्य कार्यस्य सत्ता = कालसम्बन्धः अभिधातुं = समर्थयितुं । निप्पादना = उत्पादना असतः = प्रागभावप्रतियोगिनः सदूपताप्राप्ति कालसम्बन्धस्तदनुकूलो व्यापारः, यादृशकाले यरप्रागभावनिवृत्तिस्तादृशकालसम्बन्धस्तस्योत्पत्तिस्तदनु- कूलच्यापार उत्पादना अत्र प्रागभावनिवृत्तद्धितीयादिक्षणेऽपिसत्त्वात् तदुत्पत्तनिवेश्यत्वे उत्पत्तिलक्षणे उत्पत्तिप्रवेशापत्या स्वसमानकालीमा ये पदार्थास्त प्रतियोगिकध्वंसानाधारसमयसम्बन्धरूपाद्यक्षण- सम्बन्ध एव स्वोतिर्विवक्षणीया, द्वितीयादिक्षणानां ताराघसाधारत्वाद्वयावृत्तिः । समयपदेन कालि. कसम्बन्धलाभाच्च प्रागभावक्षणानां व्यावृत्तिः, वर्तमानयोरेय फालिकसम्यन्धात् , आयक्षणवृत्तिध्वंसम. तियोगिनस्तु न स्वसमानकालीना इति । अयम्भावः-ययाऽनात्मनि देशत्वकालस्वव्यापकीभूता- भावप्रतियोगिन्वं सत्यमुच्यते, तच्च न समयबन्धादिजन्यत्वेनाभिमते घाग्व्यवहारे घटते कालसम्बन्धं विना तदुत्पत्तेरसम्भवात् तदभावस्य कालत्याच्यापकत्वादिति । इदमुपलक्षणम् , कालास. म्वन्धिनः कारणवस्याप्यसम्भवात् समयबन्धस्य कारणचे निरकासवाभावापत्तिस्तयापि इष्टच्या । एवं प्रमाणादिकारणतामादायापि तादृशापत्तिमाह प्रमाणैरिति । तरिन्यपि दृष्टट्यम् । नियमबन्धन न पर्यवस्थतीत्यन्वयः । भावादिति अन्यथा करणनीयानुपपरिति भावः। सत्यं = सवघटितम् । यद्यपि नियतपूर्वसस्य कार्याय्यवहितप्राकक्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणवायत्यन्ताभावप्रतियोगितानयच्छेद- कधर्मवाधरूपमेय तय न कालसम्बन्धघटितं तथापि नदपि कालसम्यन्य विना नोपपद्यते इनि भावः। अस्तित्वेनेति प्रयोग्यत्वं नृतीयानधारणेऽन्धेनि | अस्तियं च कालसम्बन्ध इत्याशयः । साधनानि । अनुमितिजनकज्ञानविषयीभूनेत्यर्थः । भादिना पक्षधमंतापरिमहः । भथया साधना- त्यस्य पायरयाऽनुमिन्यौपायकपत्तिाप्रयोजकल्पम्यर्थः तथायादिपदैनावाधित यासाप्रनिपक्षितग्य. योरपि ग्रहणाम यहुययनामतिः सत्त्येनेति । प्ययहारान्यपि प्रयुनायमृतीयाः । सद्विपयस्य = अनु. ।

·परिच्छेदः] प्रमाणायभ्युपगमस्य कथाइत्वखण्डनम् २१ मिदमुच्यते-'प्रमाणादीनां सत्तामनभ्युपगम्य कथारम्भः शययते' इति । मैवम् । एभिरपि वाधको कथायामारख्यायामेवामिमतस्य प्रसाधनीयत्वे पूर्वोक्तयाधाया अनिस्तारात् । .. नय व्यवहारनियमस्य स्वेच्छास्वीकृतस्यैव प्रमाणादिसत्तास्वीकारपर्यवसायितया नायं . दोपः स्यात् । यतः सत्ताज्ञानस्य तत्रात्वं न तु सतायाः, ताकि सत्त्वावगममामात् सत्ताऽभ्युपगम्येति मन्यसे, अराधितात्तवगमादा। ......3 v/-~~ मितिविपयस्य । तवरूपता प्रमितावम् । तस्य तस्य - दूपणम्याप्यादेः । प्रमाणादीनां सत्ताम् देशत्वकालस्वध्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वाभाववरवेन प्रमाणादीनीत्यर्थः । भभिमतस्य सत्वेन प्रमाणा- यभ्युपगमे कथागरवस्य । वाधाया इति। यस्यां कयायां सादृशाम्युपगमे कथागरवसाधनं तवैव व्यभिचारात् न तस्य कथाङ्गत्वं, प्रतियादिमस्तादशाभ्युपगमस्य कथाप्राकाले पिरहात् । मनु न मया कथायां तादृशाभ्युपगमस्य कथाहरवं साध्यते, अपितु समययन्धस्य हेतुतां स्वीकुर्वता स्वयो. करीत्या तादशाभ्युपगमोऽपि कथागतया स्वीकृत इत्येवोच्यसे इत्याशकां निराचष्टे नचेति । स्यादित्यनेना. न्ययः । तत्र कथायाम् । सत्ताज्ञानं बाधकालीनं ममास्त्येव, अनाहार्यनिश्चयात्मकस्वीकारस्तु न मम, सघ न कथाहमिति भावः नितु सत्ताया इति । सत्ताम्युपगमस्य वेति शेषः, तेन सवाभ्युपगमस्य कथाहता पूर्ववादिनोति सैय निषेधुमुचितेति निरस्तम्, सताया अपि कथाकारणन्योपपादकतया कथाङ्गत्वेन पूर्वधा- दिसम्मतत्वात् । सत्ताज्ञानस्येत्युक्त्याऽधिष्टानगतसत्वस्य प्रपञ्चे भानं सूचितम्, अतएव च तन काल- सम्बन्धोऽपि, अन्यथा देशस्वकालत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिन्ववति ज्ञानविपयन्वस्यैवासम्भवेन सत्ता- प्रकारकज्ञानविषयत्वस्य दूरोन्सारितस्वात, नालीकोऽपि कश्चित्पदार्थ इत्युक्तम् । प्रमाणववादायातः प्रवाहाकेन वायते' इति न्यायेन चोक्ताभावप्रतियोगिन्यपि प्रपञ्च कालसम्बन्धोऽयश्योपैयः, महि घटादौ तेन विना घट सन्तं पश्यामीति' प्रतीतिरुपपद्यते, नया निरुक्ताभावप्रतियोगित्वं बिना तावच्छेदकदेश- कालाबच्छेदैन द्वैताभावं समर्पयन्ती "नेह नानास्ती" स्यदिश्रुतिः समच्छते । उपशाम्यतु या भावाभाषय:- न्यनाधिकसत्ताकल्पनादिना विरोधः । अथैवं माध्यमिकमतात्सदधिष्ठानातिरिक्तांशे को विदोष इति चेत्, प्रक्रियाभेदमवधूय न कश्चित् । चतुर्थपरिच्छेदे मूले "परेण विकल्पः सर्वथा वस्स्वनुल्लेग्वी केवलमलीक. मुल्लिखन सन्ख्यात्यामा स्वीक्रियते” इत्युक्तिस्तु माध्यमिकमते खपुष्पादिविषयकविकल्पाभिप्रायेणेव, ... तन्मते तत्र कालासम्बन्धिनाऽपि भानात् । निरुताभावप्रतियोगित्वं तन्मतेऽलीकसाधारणमपि घटादी सोवृतसत्वसमानाधिकायमेव । उसगापच वटा समित्यादि प्रतीतिविपयं जनकरवापरपर्यायाकिया- कारियरूपं स योगाचारादिना पारमार्थिक स्त्रीकृतमपि सांवृतमति स्वीकुर्वता माध्यमिकेन तय कालसम्बन्धोऽपि, भन्यथा जन्यजनकभावासगतैः,नथा च गगनकुसुमायमानन्धं प्रपञ्चस्य नोभयमतेऽपि, उक्तं ह्यद्वयवनसङ्महे बौद्ध :-"प्रतीत्य सम्भवादेव गन्धर्यपुरवस्फुटं । न स्वभावस्थित विश्वं नाकाशा- म्भोजसमिममिति" ॥ प्रतीत्य सम्भवात् प्रतीत्य समुत्पादात् । अतएव व्यावहारिकस्यावाध्यत्वस्य शून्यस्वभावनानिवर्त्यस्य माध्यमिकमते स्त्रीकारश्चन्द्राकायामुक्तः । तथैव धागमबाघोद्धारप्रकरणे 'योगा- चारमते ज्ञानभिग्नस्थालीकन्छ नतु मिथ्यात्वं, शून्यवादे तु ज्ञानज्ञयमपञ्चस्य मिथ्यात्वमिति' कण्ठरवे. णोक्तम् । एवं च प्रातीतिक व्यावहारिकं वा सत्त्वमादाय समयबन्धादे हेतुस्वोपपत्तिरिति भावः । मनु 'सतादानस्य'त्यत्र 'बाध्यसवस्थेत्येव कुतो नोक्तं, कारणत्वघटकं हिसख नतु तज्ज्ञानम्, आवश्य- कच्चानिर्वचनीयस्योरपत्याद्यभ्युपगमे तन बाध्यसवमिति चेत्सत्यम्, अतएव "व्यावहारिकी प्रमाणादिस.

·२२ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः न तावदाद्यः, मरुमरीचिकादौ जलरूपतासगावाभ्युपगमप्रसङ्गात् । Mưu ký vu tvvvvvv , . तामादाये"युपसंहरिप्यति । अन "सत्ताज्ञानस्ये"युक्तिस्तु सत्ताज्ञानं विना प्रातातिकत्वादरनिर्वा- हात्तस्योपजीव्यत्वाभिप्रायेण, युज्यतेतमा चैतदृष्टिसृष्टिवादे, अतएव "सत्तावगमान्तरस्यैव शरणत्वादि" युपरितनपङ्किरपि सङ्गच्छतेतराम् । किम्च, वस्तुतः स्वरूपासिद्धादिनापि हेतुना कदाचिद्विजय- फलककथोपपरोः सत्तामतीतेरेव कारणव वाच्यम्, व्यवहारिकस्यैव कारणत्वेन प्रातीतिकस्य क्वाप्यकार- णत्यात्, अन्यथा प्रातीतिकरजतेनापि कटकादिनिर्माणप्रसङ्गात्, अतएव "प्रातीतिक न कुत्रापि कारणं किन्तु तज्ज्ञानं चिद्रूपमिति" चन्द्रिकायाभुक्तम् । व्यक्तीकरणीय चेदं परत इति । अयगमविषयत्वं विपयत्वं चा सत्यस्वव्याप्यं नतिविप्रतिपत्ति निराचऐ मरुमरीचिकादाविति । जलेति। पिपासोपशमनसमर्थेत्यादिः । तेन तत्र प्रातीतिकजलसद्भावेऽपि न क्षतिः । व्यावहारिक इव प्रातीति- केऽपि जलस्वप्रकारकप्रतीतिसद्भावादेव प्रातीतिकऽपि जलत्वम्, अतएव "अध्यस्तं तोयं परमार्थतोय- मिवेति" भामती सङ्गच्छते अन्यथा तोयत्वातिरिक्तरूपेण साजात्यासम्भवादिवासगतेः, प्रत्यक्षप्रतीति- कृतसादृश्यम्य विषयसादृश्याविनाभूतत्वात्, अतएव 'पूर्वदृष्टायभास" इतिभाप्यस्य.पूर्वदर्शनविषयताव- च्छेदकधर्मप्रकारकावभास इत्यर्थः । अन्यथाऽन्यथास्यान्यापतेः । किन प्रतिवादिना तार्किकण प्रातीति- कजलसवमेव नोपैयते इति व्यावहारिकजलसत्यमेवापादयितु मुचितम् । नचैवं व्यावहारिकस्य जलस्य कापि सत्वात् तार्किकस्येष्टापत्तिः; अतिप्रसङ्गभगाय यदिशेयकावगमविषयत्वं यत्र, तत्रैव तत्सत्व. मित्स्यावश्योपैयस्वात् मरुमरीचिकादावपि प्रसङ्गसम्भवादिष्टापत्यनवकाशात् । अवगमशब्देन पमाविवक्षगे तु द्वितीयकल्पेऽन्तर्भाव इति ध्येयम् । यद्यपि त्रिकालाबाध्यत्वरूपसत्त्वस्यैव विवादा स्पदत्वात् तदेवापादनाहम्. तच न पिपासोपशमफजलेऽपि, तथापि परेण तत्र त्रिकालाबाध्यत्वस्यैः वोपगमेन मरुमरीचिकादावेवापत्तिदत्तेति । यत्तु केनचित् मरुमरीचिकादायपि जलमनिर्वाच्यमुत्पद्यते इती- टापतिमाशयानिर्वाच्योत्पत्ति निरस्ता, तन्मन्दम् , तदुत्पत्तेः प्रामागिकत्वात्, नहि "न तत्र रथान रथ. योगा न पन्थानो भवन्ति, अथ सृजत" इति स्वरसत एव स्वाप्नपदार्थोत्पत्ति, "सत्यं चानृतं चाभवदिति" सत्यशब्देन ध्यावरहारिकोत्पत्तिमभिधायानृतशब्देन प्रातिभासिकोत्पत्ति चाभिदधाना श्रुतिरन्यधोपपद्यते, न वा रजतं पश्यामीतिधीर्मनागपि व्यावहारिकरजतधियोऽपरोक्षत्वे भिदामनासादयन्ती प्रतिभासिको- त्पत्ति विना निर्वोदुमीप्टे विपयशूराणी हि ज्ञानानीति न्यायात् । विपयोत्पत्ति विनापरीक्षज्ञानोत्पत्यय सा धीनि यतामिति धैवटादिश्वप्येवमेवास्त्यिति न्यक्तव्यास्तेऽपि, घरं पश्यामीत्यादिमतीतरपरोक्षज्ञानोत्प- त्यैव निर्वाहात् । इष्टापत्तिोवेतिचेन्नूनमान्तरमेवापरोक्षावभासे नयने निमील्यवास्थातुं समीहसे । कपाल. स्याप्यान्तरत्वान् तदवच्छिाचिद्रूपाधिष्ठानप्रतीत्यर्थमपि नयनव्यापारानपक्षणात्' । भारोप सति निमित्ता. नुसरणं न तु निमित्तमस्तोत्यारोप' इति न्यायेन न नयनोन्मीलनाभावे स्वप्ने इव घटादिप्रत्यक्षापत्तियुक्तनि. चेशन्वनुभवोपपत्तये निमित्तमेव कल्पयितुमुचितम् , अन्यथाऽदृष्टादरपि त्यागागतात्, तदभावे सम्भाव्य- मानापत्तेस्त्वदुक्तन्यायेनैव वारणसम्भवात् , स्यादेवावविश्यमदृष्टाभावरूपकारणात् यदि नास्ति तदा वयं किं कुर्मः, नहि निमित्तमस्तीत्यारोप इति हि शक्यत वक्तुम् । तस्मात्सेव्यतां शून्यत्वकारागारमुपपायतां चाऽनुभवसिद्ध परीक्षस्तृतीया तु नास्ति सरणिः । यस्तुतस्तु येन केनचित्कारणेन न कार्य शम्यापादनं किन्तु सामव्यवेत्येवोकन्यायाशय इति व्यक्तं व्याप्तिमहजागदीश्याम् , तथाच कारणान्तरमत्त्वे नयनादि- ससिक भावस्यय सामग्रीविघटकतेति तत्ससिकस्थापक्षणीयरवे याब स्वीकार्य मेयेति नोनन्यायेन ·परिच्छेदः] प्रमाणायभ्युपगमस्य कथाङ्गत्वखण्डनम् २३ शम्यं प्रत्यवस्थातुमपि । रजताद्युत्पत्ती गौरयमिति चेद्गौरवानुरोधानुभवानुरोधयोः कतरः श्रेयानिति विचारे आस्तां भवत एवं मध्यस्थता । किञ्च "प्रकर्पनिकर्षवत्ता कारणभेदानुविधायिनी सर्वग्रोपलटधेति" न्यायेन कुमुमाजल्युक्तेन यदुरकर्षापकों यदुरकर्षापकर्षानुविधायिनौ तस्य तरकार्यस्यात् इन्धनोकर्षण हुताशनोत्कर्षदर्शनानिमि- तोत्कर्षस्यापि कार्योत्कर्षकत्यादुपादानोत्कर्षस्यैव कार्योत्कर्षहेतुत्वमिन्यस्य नियन्तुमशक्यस्यात् शङ्खपीति- मोत्कर्षापकर्पयोश्च पित्तोत्कर्षापकर्षानुविधायित्वान् शङ्खपोतिम्नः पित्तजन्यये वाव्ये तुल्यन्यायासिद्धा- 'न्यत्रापि प्रातिभासिकोत्पत्तिः । नच तत्र शङ्कपीतिमज्ञानोको नतु विपयोत्कर्ष इति वाच्यम्; साकार- वादप्रसङ्गेन यहिविपयापलापापत्त्या ज्ञाने विषयोत्कर्ष विनोत्कर्षस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नच जपाकुसुम- सानिध्ये स्फटिक लौहित्यान्ययाख्यातिस्वीकारवञ्चक्षुरा शड्नसंलग्नपित्तगतपीतिग्नः सन्निहितस्यारो- पाभ्युपगमोऽस्तु किं तदुत्पत्तिस्वीकारेणेति वाच्यम् ; दृष्टान्तस्यैवासिद्धः, सर्वस्यापि शड्वसंयुक्तेन्द्रियजनस्य पीतत्वेन शहुप्रतीत्यापत्तश्च । उत्पत्तिस्वीकारे तु यस्याविद्यावृत्तिसहितं यदुत्पन्नं तस्यैव प्रनीतिगोचरस्त. दिति नियमात् ज्ञानार्थयोर्युगपदध्यासमूलकान्नातिप्रसङ्गः । नच देवदत्तपित्तपीतिमोऽन्यं प्रत्यतीन्द्रियत्व- नियम परिकल्प्यातिप्रसङ्गो निरास्य इति वाच्यम् पुरुपमा प्रत्यतीन्द्रियत्वकल्पनाया लघुत्वात् , अती- न्द्रियन्यप्रयोजकम्य समानत्वाच नहि देवदत्तधर्माधर्मादिकं तदन्यं प्रत्येवातीन्द्रियम्, ईश्वरयोग्यतिरि- तत्वनिवेशस्त्वावयोः समानः। प्रातीतिकविपयोत्पत्तिाकारे तस्य सत्त्वेन निर्वाच्यत्वं तु नापादनीयम्, पारमार्थिकसत्वेनैवानिर्बाध्यत्योपगमात् । एतेन अस्तु रजताभासादिकं किञ्चिद्, तथापि सन्नोत्पद्यते, अपरोक्षप्रतीतिबलात्तस्य शशङ्गादिवलक्षण्यमानस्योपगमात्, पुरोवयं धिष्ठानतावच्छेदकेन्द्रियसन्नि- । कसंस्कारदोपादिघटितसामग्रीयलाच्च तदानमित्यपि निरस्तम् । दीपोत्कर्पाकपर्षानुविधाय्युत्कर्षापकर्ष- शालिनस्तस्योत्पत्यावश्यकत्वात् । किंचतत्पुरोवर्तिन्य विद्यमानं वा विद्यमानं घा, विद्यमानत्वेऽपि सादि वा, अनादि वा, अनादित्वेऽपि सावययं वा निश्चयवं वा निरवयवत्वेऽपि गुणादिकं वा द्रव्यं वा, नायः, अविद्यमानस्वाविशेपादन्यत्रापि भानापत्तः, अन्यथाख्यातेरेव युक्तन्वापत्तेश्च । अथ रजतं पश्यामीत्यादि. प्रतीत्या रजते लौकिकविषयतावगाहनात् ज्ञानात्मकसन्निकर्षस्थालौकिकविषयतानियामकस्यानगीकार इति चैत्, तर्हि लौकिकविपयताशालिरजतप्रत्यक्षं प्रतीन्द्रियसनिकपत्वेन कारणतायाः क्लृप्तत्वात् नाविद्यमानभानस्य दोपयलादप्युपपादनसम्भवः । दोपकार्यताया रजतज्ञानत्वावच्छिन्नत्वकल्पनापेक्षया रजतत्वावच्छिन्नत्वकल्पनायां लाघवाच, नचाविद्यावृत्तरपि दोपकार्यस्वं त्वया धान्यमिति वाच्यम् , अविद्यावृत्ति विनापि साक्षिभास्यखेन निर्वाहसम्भवात् । नच साक्षिणो नित्यत्वात् नाशानुपपत्तौ रजतवि. पयरुसंस्कारानुरपनिः, रजततादात्म्यापन्नेदमाकारवृत्तिनाशे नदवच्छिन्नसाक्षिनाशादेयोपपत्तेः । नापि विद्यमानत्वे सति सादि, उत्पत्तिवादापत्तेः । नापि विद्यमानानादिसावयवम् सावययत्वे घटादिवदुस्प. त्तिधौम्यादनादित्यानुपपत्तेः । अथ विद्यमानानादिनिरवयवम्, तदा सावयवत्वेनानुभवापलापापत्तिः, एतेन गुणवद्रव्यत्वपक्षी निरस्ती। अनादित्यनिरवयत्यद्रव्यत्वाद्यनेकधर्मकल्पनापेक्षया धयुत्पत्तिकल्पनाया लायवाच्च, धर्माणां व्यावहारिकाणामेव प्रातिभासिके भानोपगमात् । ज्ञानसमकालसत्त्वकल्पनयघोपपत्ती ज्ञानारपूर्व सत्त्वकल्पनाया अप्रामाणिकत्वाच । अथ सर्वैर्धमरनिर्वाच्यमेव तदिति चेत्तथाप्यनुभवोपपत्तये उत्पत्तिकल्पनाया औचिन्यात्, सर्वथैवानिर्वाच्यन्वे मौनालम्बनापाताच, अनिर्वाच्यताया अप्रतिसमाधेय. न्याधिमाग्रस्य चिकित्सात्वाच्च । एतेन रजतादेवुद्विसत्त्वपक्षोऽपि व्युदन्तः, बाराप्रपज्ञापलापत्तेः । दृष्टि सृष्टिवादेऽपि ज्ञातसचाफवाह्यप्रपञ्चोपगमान्न तेन प्रत्यवस्थानमपि । रजतं पश्यामीतिधीस्तु क्षणायपर्यन्तं । भ्रमानुवृत्ती प्रमैव, द्वितीयक्षणे सन्निकर्षबलात्तृतीयक्षणे रजते चाक्षुपविषयतोपपत्तेः । आद्यक्षणे च साक्षि- ·परिच्छेदः] B प्रमाणायभ्युपगमस्य कालखण्डनम् 3 २५ नदित्थं, यदि नाम यादिप्रतिवादिमध्यस्थमात्रस्य दृषणादिमत्तावगमः कथाकाल मातग्वाध्यमानः कथाङ्गत्वेनाभ्युपेयते तदा किमायातं सर्वप्रकारावाचिततत्सत्त्वावगमा- यत्ततत्सत्वाभ्युपगमकथाहतानहीकारस्य । कतिपयप्रतिपत्त कतिपयकालनथात्वावगी- देव प्रायेण लौकिको व्यवहारः प्रतीयते,तादशश्चायं सत्त्वावगमः कथाङ्गम् । एतत्तदुच्यते "व्यावहारिकों प्रमाणादिसत्तामादाय विचारारम्भ" इति । तस्मात् 'यादग्व्यवहारनियमः कृतस्तन्मर्यादाश्नेन नोलडि घता' इति यद्वादिवा व्यवहारे मध्यस्थावगमः. स विजयने, यस्य तु वचलि नैवं तस्यावगमस्तस्य पराजयः, यत्र याद्युक्तनिग्रहसत्त्वावगमः स निय होता. तदितरस्तु न तथेत्यादिनियम एव कथारम्भाय ग्राह्यः । 'अनेन नियमेन वक्तव्य' मित्यस्याप्ययमर्थः-'अनेन नियमेनोक्तमनेने ति मध्यस्थावगमस्य विषयीभवितव्यमिति । नवाच्यमन्ततस्तदयगमस्यापि सत्ताभ्युपेयेति; तस्यापि सत्ताचिन्तायां तत्सत्तावगमान्न. स्पैय शरणत्वात् । नचैवमनवस्था. तदनुसरणावश्यम्भावानङ्गीकारात्, "एवं त्रिचतुर- भानजन्मनो नाधिका मनि" गिति न्यायात् । इतिप्रमाणाधभ्युपगमस्य कथाइत्वखण्डनम् ।। ११ Pravier' - গাহিকমবাসকাকার नरमाध्यमानः = वादिप्रभृतिगतविपरीतप्रमाविषयनाशून्यः, न्यवहारानीपमिकविषयकस्वाहानास्कन्दित इति यावत । तेन वेदान्यादेः प्रतिवादिनः कालानव- मिछलस्य याधकज्ञानविषयवाभावस्य दूषणादिस महासम्भवेऽपि न क्षतिः । कथाकालमात्रे इति पबहारकालस्पोपलशगम् । मर्वप्रकारेणायाधिनः = कालानवरिउन्नेन बाधज्ञानानामन्तिनगन विशिष्टः यो . दूपणादिसत्वावगमस्तदधीनी यो दुपणादिसतम्याभ्युपगमोऽनाहार्शनिश्चयः तम्य कथा- नानीकारस्य मनिष्ठस्य किमायानम्, परमार्थमवयुपगमो न कयौयिक इति मम मनं छिन्नमि- नि भावः । तथात्वेति । सत्त्वेत्यर्थः । नामः = उपवहारकालाबाध्यः । एतत्तदुच्यते = तदिदमुच्यते । व्यावहारिकी - व्यावहारकालायाभ्याम् । आदाय = अभ्युपगन्य । एवं वस्तुसत्त्वम्यानपक्षणीयत्वन्यव. म्धिनी समयबन्धोऽपि नत्तरसत्वावगमवटितो ननु वस्तुसघटित इन्यनुशयमुपसंहारव्यानोश्टयनि तस्मादिति । नस्यावगमः = मध्यम्धावगमः । तथा = निगृहीतः । याहव्यवहारनियमः कृतस्तन्मर्या- दाऽनेन नोलडियतेत्या नियमस्य वास्तवत्वे पुनरनिष्टमसह इत्याशङ्कयाह अनेनेति । अर्थः = नाप. यार्थः । प्रतीनिर्वा प्रातीनिक व्यावहारिक वा सत्तं वाक्षणीयमित्या नादरः । वस्तुतस्तु प्रानीतिक ग्यावहारिक वा सत्तसत्त्वेन प्रतानिमात्रमेन्यव निर्भरः, याचितमण्डनन्यायेनैव प्रातीतिकादेः सत्वेन प्रतीतः । तदवगमस्य = अनेन नियमेनोकमनेनेन्याकारावामस्य । सत्ता पारमार्थिकी । अभ्युपेयेनि । अवगमस्यासत्य तस्य जयपराजयन्यवस्थानोपनिवप्रमादिति भावः। अवगमविपयकायगमान्तरण- व निर्वाहमभोनगमस्य मत्ताभ्युपगमो गौरवपराहतः, अवगमविषयकावगमस्थ नासत्तावादिनाप्यनुमन्त- ध्यावा अन्यथा नरमवानिर्वाहाटिन्याशयेनाहनस्यापोति। तदनुसरणेनि अवगमान्तरधारापेक्षणेत्यर्थः अनावगमो वृत्तिरूपो नतु चिपः,अन्यथाऽनयरधाराद्वाऽनुयापातात, नचचिट्ठपावगममादायव समाधान कुनो न कृतमिति शरयम्, तथासति शून्यताया उन्मर्गेश निरूपणस्य चिकाषितम्यानुषपः । नच नाह. शनिरूपणनष्फल्यम्, शून्यतानिरूपणंविना तडपवादरूपायावसाक्षिनया चैतन्यमिद्धरनिर्वाहादिष्यवध. यम् । इदयापरमवश्यावमेयम्-पडनादिभिन्नज्ञानकमस्त्रवादे चैतन्यस्य ज्ञानत्वेन नदटकन्वं तम्य निस्यत्वेन. पदार्थानां ममेषां मार्वदिकम्पप्रसङ्गभङ्गाय वृत्युपहितचैतन्यम्यय ज्ञानम्वे वाच्ये वृनेरषिवृत्त्यन्त गानसत्ता ·[मथमः २६ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये अथ शून्यतोत्सर्गः। नचान्तिमासत्त्वं पूर्वप्रवाहासत्त्वापत्तिः तथाचावगममादायापि व्यवहरतो न निस्तारः इति वाच्यम् । अस्त्येवं हि, नथापि वितरशानकलागवेषणमात्र विश्रान्तेन . करवापसी सम्भयत्यनवस्थाशङ्का, त्रिचतुरझानाधिकज्ञानास्याकारोऽपि समानः । अन्तिमासवे पूर्वप्रवा. जासत्यापतिरप्यो पुष्टयावेन वक्ष्यमाणा समाना. असायं चेदं सांवृत्तसत्वपर्यवसायीति नानौचित्यम् , वृत्त:श्यमेय स्वमनाय चतन्योपाधिन्यं ग्वारमाभयं नातिकामतीति माघृतसवमेयोपोरलयति । एव. मिति । प्राय नायतकं स्वतः प्रामाण्यमग्नु इत्युत्तराद्धम्, ज्ञानानां म्यतः प्रामाण्यमित्युत्सर्गः, नहि दोगदिसम्मायनां विना मामाण्ये सन्देहो इष्टचरः, प्रायशश्च प्रमाणान्येव ज्ञानानि, अतएव मूले चतुर्थ- परिष्दे उत्सर्गास्थनगप्रामाण्यस्य स्वनत्वं निरूपयिष्यते यत्र तु दूरत्वादिदोपादप्रामाण्यशङ्काममुन्मेषः, तत्र समीपगमनादिना तथैवायप्रसीती न प्रामाण्यज्ञानधारापेक्षा, द्वितीयेनैव ज्ञानेन प्रथमज्ञानविशेष्यका- प्रामाण्यकोटिताकसन्दहस्य विधूननात्, तत्रापि दोषसम्भावनायां तु शरणीकरणीयं ज्ञानान्तरम् , एवं यस्य मामाण्यमुत्तरज्ञानेन समर्थितम् , तस्य नापोदितं स्वाभाविक प्रामाण्यम्, अपोदितं तु दोपादिज्ञानेन निश्चितामामायकस्य तत् । तदिदमुक्तमेवमित्यादिना भट्टपादः । त्रिचतुरज्ञानोत्पत्तौ सत्यामधिकज्ञानी त्पत्तिनापेक्ष्यते इत्यर्थः। विचतुरेति अनुभवसिद्धज्ञानसहयोपलक्षणमानं नतु नियमः । प्रकृतेऽपि त्रिचतुर ज्ञानेन निर्वाह नानवस्थेति भावः ॥ इति खण्डनशारदायां प्रमाणाद्यभ्युपगमस्य कथागत्यखण्डनम् ॥ ननुत्सृष्टं प्रामाण्यं वस्तुसदिनि ज्ञानपरमरां विनवावतिष्ठतेति युज्यते, भवन्मते लवगमाना यस्तु- मस्त्रानभ्युपगमात् स्वविपयकावगममाग्रजीवातुकानां तेषामसत्वमेव स्यादवगमपरम्परा विना, नच मैप्टव्या, सुपुष्यादिविलोपापातादित्याशय निराचष्टे नचेति । असत्वे इति । ज्ञानाविषयत्वेनेति हेतुः । व्यवह- रतः = म्यवहारमुपपादयतः । निस्तार' : स्वपक्षसिद्धिः । अन्त्वेवं हि = एवमेवास्वित्यर्थः । सत्यता- लिहितं सर्यमुत्सर्गण निरूप्यते । ब्रह्मतत्त्वेऽपवादायत कर्कशतांगतः । सांवृतसत्त्ववादे हि क्षणिकानिर्वायाया भ्रान्तरेव संवृतिरूपत्वात् ननियतस्य सत्वस्य तदभावेऽभाबध्रौव्यादिष्टापत्यतिरिक्ता- या गतेरभावान , मच शून्यायमप्रामाणिकम्,ज्ञेयं विपयो वा देशकालवस्यापकीभूताभारप्रतियोगिता- अयः साचादिनाऽनिर्वाच्यत्वात् मरीच्युदकवदित्यनुमानस्य मानावात् । ज्ञेयावाच्छेदेन च साध्यमनु- मिसितम्, नवामनि बाधा, त्रिकालाययावस्थामजदुहन्येन सरवादिना नस्याप्यनिर्वाम्यवान, को हि लशगप्रमागधामारमानात्मनोनिर्वाच्या विशेषः, येनैकस्प मात्रमपरस्य चामा स्यात, भन्यथा करिष्यमागम्य सक्षमप्रमागनिर्वचनखण्डनस्थोन्मत्तप्रजापधापत्तेः । एतेन निरधिष्ठानकबाधायोग इत्यपि निरस्तम्, आरमनि लक्षणप्रमागयो१चन्चे निरधिष्टानकवाधस्य प्रमाणपथप्राप्तत्वात । नचा- सर्वन ग्रहीतुमशक्यत्वं नानिर्वाच्यत्वप्रयोजकम्, सकलयाभकप्रमाविरहरूपयोग्यताया शब्दमणौ तव. निरम्मत्वात । विपयस्यानिवाच्यन्वे च निर्विषयकज्ञानाभावात् ज्ञानस्य विषयसमानयोगक्षेमस्वान तम्रा- पि प्राधः, नचैवं खपुष्पसमावं तथाच "न समासन्न सदसदिनि" अन्धविरोधः, प्रतीनिविशेष. विषयत्वेन कालमम्बन्धित्वस्यापि साधनान्, निरुतमाध्ये एक नस्य विशेषणीयत्वाद्वा । नचैवं सदमत्त्वं, त्रिकालायाध्यत्वाप्रवेशात् । नच कालसम्बन्धिावेनासद्विलक्षणवे नाशप्रतियोगित्वेन च सद्विलक्षणरवे लधे नचानुभयतनक" मित्युक्निविरोधः, कालसम्बन्धिरवादिनापि तात्त्विकन्वेन निवंचनानहत्थात्, नच दृष्टान्तासिद्धिः, अन्यथाख्यात्यादेरप्रामाणिकताया अन्यत्र निवेदितत्वेन सांवृनमत एप मराप्युदकम्य ·२७ परिच्छेदः] ॐ शून्यतोत्सर्गः विचारेण ततः परमननुसरणरमणीयेनेव च समयं बद्ध्वा कथायां मिथः सम्प्रतिपत्या प्रवर्तनात्, अन्यथा प्रमाणादिसत्याभ्युपगमेऽपि ज्ञानानवस्थाया दुष्परिहगत्यात् । नच वाच्यं मत्पले स्वरूपलता ज्ञानेन व्यवहारस्य चरितार्थयितुं शक्यत्वात् तज्ज्ञानपरम्पराननु- सरणमुचितम्, नत्वेवं त्वत्पने स्वरूपसता ज्ञानेन व्यवहारस्य चरितार्थता, शाने म्वरूप- सस्वाङ्गीकारप्रसङ्गादिति; म्वरूपसत्त्वमादायापि परिहरतोऽनवस्थाप्रमगम्य म्यप्रकाश- प्रस्ताचे वक्तव्यत्वात् । aunti यथा च त्वत्पक्षेस्वरूपसत्त्वाविशंषेऽपि विज्ञानस्वरूपसराव परं व्यवहारोपपादिका, न घटादिसत्ता, एवमेवासत्त्वाविशेषेऽपिज्ञानमेवासद्वयवहारांपपादकं नान्यत्। असम्योप- पादकञ्चति व्याहतमिति चेन्न; सदुपपादकमिनि फुनो न व्याहतम्, नहि सदुपपादक- प्रतीन्यनुराधादुपगन्तव्यग्वेन तन्त्र निरुतानियोगिवस्यावश्यकचात अन्यथा नभ्य पिपासोपशकत्वापत्तः । अमदेव जलमभादित्यनुभवय लाच निरुक्तासत्त्वं नत्रोपगन्तव्यम् । किञ्च शून्यताया पुरुषार्थवादपि स्वीकार भावश्यकः, तथाहि तदभावे स्वमरवमनुमन्यमानानां प्राणिनां सुखादीच्छया कर्मणि प्रवृत्यावश्यकत्वात जन्मादिसन्तानापत्तौ मक्षिानुपपत्तः, शून्यत्वनिश्चये तु न सुखादीच्छति प्रवृत्यभावे मोक्षसम्भवः, नदुक्तं सौगतैः-- "सर्वेषामपि तीर्थ्यानामहङ्कारनिवर्तनान् । मुकिरिष्टामसत्ये च नाहकारो निवर्तते । भद्वितीयशिवहारमोनराम्यदर्शन मिति" ॥ "नयाचावगममादायापि व्यवहरतो न निस्तार" इनि यदुक्तं नग्राह तथापीति। वस्तुनःपूर्वप्रवाहासत्त्वेऽपीत्यर्थः विधतुरज्ञानानां कक्षा = परम्परा नस्या गवेषणमात्रेण - अभ्युपगमनीयन्वेन साधनमात्रेण विश्रान्तेन- उचितममाप्तिकेन विचारेण 'म्यवहारोऽनगममाण निवाझोनवे'त्यतद्विषयकंण,अधीनवं यध्वेन्यग्र बन्धनान्वयि तृतीयार्थ । नतः परमननुमरणरमणीयेन: विचनुरज्ञानाधिकज्ञानानामभ्युपग यन्वेन साधनं विनैव अनवस्थानापादकन्वरूपरमीयतावना ममयं अद्ध्वा प्रवर्तनादित्यन्वयः, कथायां प्रवर्तनात् = प्रवृत्यौचित्यान्, मियामम्प्रतिपत्त्या ऐकमत्येन नवनिर्गयादीन्छुतयेति यावत् । निचतुरज्ञानरेव व्यवहारनिर्वाह इति विचारपूर्वकमनुमन्य ममयबन्धपुरस्सरं कथारम्भीयेति भावः। यदि चामनोऽसाधकरवमभिमन्य ज्ञानानवस्था भवतापाद्यते नरामयाऽपिन्वन्मत माऽऽपादयितुं शस्येति त्रिचतुरज्ञानाधिकज्ञानाभ्युपगममाधनफलो विचारोऽनवस्थापादक पत्र स्थादिल्या. ह अन्यथेति । निचतुरहानाधिमझानाभ्युपगममाधने इत्यर्थः । अनवस्थाया इति । प्रमाणादिज्ञानेन नामसानज्ञानेन च ज्ञानसत्त्वमिन्यनवस्थाया इत्यर्थः । नच वाच्यमिति प्रसङ्गानित्यन्तन सम्बन्धः । मत्पर्क = स्वरूपसचोपगन्तृपक्षे । मरूपमता = अज्ञातेन चरितार्थयितुं - उपपादयितुं । चरितार्थना = मम्भवः । यक्तव्यत्वादिति । नविषयकप्रमाणं विनैव तत्सत्त्वांपगमेऽतिप्रसङ्गादिति भावः । अशासववाद बाधकंनिगचिकीर्पणाऽमतःमाधकत्वं सतश्रामाधकत्वमुपपादनीयम् नत्र ताव- वगमस्यावगमान्तरप्रवाहानभ्युपगमादसत्त्वेऽपि साधकनामुपपादयनि यथेन्यादिना । म्वरूपेनि । ज्ञानजेययोरियादिः, परं- कंवलं, व्यवहारस्याभिलादिरूपम्य जनिका, घटविण्यकव्यवहार प्रति घटविषयकजानस्य जनकरवान घटे विषयितासम्बन्धावरिटन्न जनकतावच्छेदकम्वमेव, ननु जनकत्वम् , विशिष्ट कारणताग्राहकमानेनामस्येव बाधक विशेषणे कारणतामहान व्यवहारस्य वनादिधविषयक.. स्थापि मजेनानीतादिघटस्य नजनकत्वबाधादित्यागयनवकारः नान्यदिति । जान यदि परमार्यसन स्पात व्यवहारजनक न म्यादिति नवापादनं ज्ञानं यधमन्न भ्यान व्यवहारजनकं न स्यादिव्यापादनेन ·शारदायुते खण्डनखण्टरवाये [प्रथमः मसन्नति पयचिदापयाः सिद्धम् । ननु नदसत्याविशेषात्कार्यस्यान्यदापि जन्मप्रसन, न,, फार्यस्यायसत्ताक्षणे इयान्यदापि सामप्यसत्याविशेषान् नयापि किनान्यदा कार्यजन्म । A Hyari गुल्यम्,नव मतमतीव मन्मने सायपि का.णवस्याष्टघरवादि भावः। स्याइतम् = अनुपपसम,कारणनाया नियतप्रासापटिनस्यात् सपापाप्यत्वात् सम्यं विना नावस्थानसम्भवः, ययपि ष्यबहारकालायाध्यत्वा पक्षपा निकालावायरमासायस्य कारणताघटकाये गौरवम्, ग्रेफाल्पटितायेन दुरहायश, नित योजनाया नयापि दंशवकालयापापकीभूनाभावप्रतियोगिन्वरूपासवदति व्यवहारकालायाध्यन्यस्या प्यमाभर एयत्यभिमानाप्रनियन्या परिहरतिसदिति।कुत इति। कारणनायां मांधनमानवृत्ती परमार्थसात- परिनत्यम्पाप्रामाणिकन्येन परमार्थसति कारणत्यानुपपत्तेरिन्याशयः।चित् कथायाम् ।तदिति । कारण- यः भन्यदा = कारणवसादिममये । घटानुत्पत्तिक्षणो यदि घटसामायध्यवहितोत्तरक्षणः स्यादटोप- तिमान् स्थान पटोत्पतिक्षणवदिन्यापादनम् । निरुताभावप्रतियोगिवातुनो पदिकदापि सत्वं तर्हि सर्वई. थति न पटानुपतिक्षणे घटसामध्यध्यहितोत्तर वस्य घरमामध्यधिकरण वघाटेनस्याप्रसिदिः, सदष्य- यहितोत्तरवस्य सदधिकरणक्षगध्वंसाधिकरगक्षगधंसाधिकरणक्षणानिन्वे सति तदधिकरणक्षणध्वंसाधि- करणक्षणवृत्तित्यरूपस्यात् । शम्यं शापादयितुं यदि दण्डादि निरमाभावप्रतियोगि म्यात, अकारण स्यात् यदि दण्मादिकमकारक स्थान सार्वदिकं स्यात् खपुरन्तु पक्षसमम्, प्रागभावस्वप्रामाणिक इनि न तम्यभिचादेचिन्त्य देशवकालन्यायापकीभताभावप्रतियोगिम्यमानं नासत्यम् अपितु काल मम्पन्धपटिनम् "न समामन सदसन चानुभयततकम् , पिमतं तर्कपाध्यत्वान्मरचिषु यथोडकमिति" माध्यमिकमनप्रनिपादककारिकाप्याख्यानावसरे मामाणिकरसवाभावे कालसम्बन्धस्यैव हेतुताया अभिहितावान् सरस मास्यमिकासम्मनत्वे हेतुस्वासङ्गतः । म च कालमप्रन्योऽनुभवमनतिक्रम्यवाभ्युप- गम्य इति न सार्वदिक धमिति मामयधिकरणक्षगोऽपि न सर्वः, नवा घटानुत्पत्तिक्षण सामन्याय पहितोत्तरक्षण इलि कापादनमम्मवा, उप्रतियोगित्वस्य सार्वदिकत्वेन धर्मिगः सादिकत्वापादने तु नित्यसमा नात्यापत्तेः, "धर्मस्य तदनपविक्रमानुपतितः । धमिगत्तद्विशिष्टनमो निन्यसमो भवे. दि" स्युरिति । इदमुपलक्षणम् विज्ञानं वा दण्डादिकं वा यदि निरक्तप्रतिणगितावस्थान् कालास- म्बन्धि स्पान्, यदि कालासम्बन्धि स्थानकं स्यात,तथाधामनो विज्ञानस्य व्यवहारोपपादकम्वमि- ग्ययुक्तमिनि । श्राद्यति । घटद्वितीयक्षगो यदि घटसामायव्यवहितोत्तरक्षणः स्थात् घटोत्पतिमान् म्यादित्यापनिमियाऽद्यक्षणे घरसामध्यमाचो वाच्यः समागभावाभाषप्रयुक्तो वा घटरूपमनिकाधकस. स्वप्रयुको वेन्यन्यदेतत् । तथाचाद्यक्षणे इव द्वितीयादिक्षगेऽपि घटसामायभावोज्यधानुपएको घटोत्पत्तिमाक्षिपेन् अन्ययाऽद्योऽपि यो घटोत्पत्तिमान्न म्यादिति भावः । नियामक = व्याप्यम् । नथादर्शनादिनि । यद्यपि सामाया अतीन्द्रियत्वात् तदपवहितोनरक्षण कार्योन्पत्तिरिति न प्रत्यक्ष गम्यम् क्षगोगायोरप्यतीन्द्रियत्वाध, नथापि घटसामायभावस्य घरप्रयोजकत्वेऽतिप्रसङ्गान् घटोपश्यव्यवहितप्राकक्षणे घसामग्रीमा करप्यते, एवंच द्वितीयादिक्षणस्य घटसामअव्यवहितो. परवाभावान्न घटोन्पत्तिमावापतिः घटपामच्या एव स्वाव्यवहितोत्तरक्षणावरिछन्नघटोत्यत्तित्याप्यावं न तुघटसामाअभावस्येति भावदसत्त्वं सामापसाव कालान्तरथमपि - सादिकमपि कार्यान्यव- हिनपूर्वक्षणवृत्ति मदेव सायवहितोनरक्षणवृत्तिकार्योपनियाप्यम् । नयादर्शलादेव - फलवलन नया कापनादेव । एवं चानुत्पत्तिक्षणत्पत्त्यापनिन युज्यते । - ·परिच्छेदः] व शून्यतोत्सर्गः, २६ अथ न मम तदानीन्तन सामग्यसत्त्वं तदानीन्तनस्य कार्यजन्मनो नियामकम्, फिन्तु तनः प्राक्सामग्रीसत्वं तथा दर्शनात् । तर्हि ममापि कालान्तरस्थमपि तदसत्त्वं नदातनकार्य- जन्मनो नियामकम्, तथादर्शनादेव । मम तु तदव्यवहितोत्तरत्वं तदा कार्यजन्मनी नियामकमिनि चेन्न, समसमय- स्वादागन्तुकत्याचाविशेषण नियम्यनियामकव्यवस्थानुपपत्त । तदव्यरहिनेति।सामध्यव्यवहितेत्यर्थः। तदा = सामरयम्यवहितोत्तरक्षणे। नियामक = स्याप्यम । यदि पूर्वक्षणाधिनमामध्या कार्यात्पत्तिनियामकन्वं मयोच्येन तदा तथैव स्वयापि पूर्वक्षणावच्छिमस्य मामध्यमवय तनियामकवं परिकल्प्यातिप्रमङ्गोनिवार्यत, मयासामध्यव्यवहितोत्तरक्षणन्यस्य कार्योप. त्तिध्यायकोपगमे तु नवानिप्रसादवस्थः, असत्सामायणहितोत्तरक्षणवस्य सर्व विद्यमान- न्यात, मरसामध्यास्तु क्षणिकन्चानातिप्रसह इति भावः । अत्र यद्यपिस्चयोतरीत्या कल्पनेऽपि मया पूर्वक्षगावच्छिमस्थ सामायमरयस्थ कार्यात्या प्रयोजकन्वोपगमेयाधकामावः, मम कल्पनस्य न्य'कल्पना- ननुरोधित्वात् अमसामाया अपि पूर्वक्षणावच्छिन्नाया एव फलबलात्कार्योत्पादभयोजकन्वोपगमसम्भवाय, किश्व सामान्य क्षणिकन्योपगमे परिशुद्धिप्रकाशक्तिरीत्यापसिद्वान्तापानात्, अर्थक्रियोपचायकम्य क्षणि कावे तन्न्यायनान्यत्रापि क्षणिकवापत्तेः, सामप्यन्तःपाविघटादेरपि कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्न- श्वेमार्थक्रियोपधायकवात् अतएवान्तिमशब्दस्यापि क्षणिकग्रानभ्युपगमो बौदाधिकारटिप्पण्यामुमा, स्थिरत्वे तु सामायाः पूर्वक्षणावच्छिमाया एव कार्योत्पादप्रयोजकन्वोपगमस्यानिप्रसनवारणायावश्यकन्यात न मन्मताद्विशेषः, दुर्वचवाच मामाया असत्त्वमेवोपगन्तु युक्तम्, तथाहि धागभावेतरकादाचिन्कया- वकारगागभावानाधारः कार्यभागभावाधारः क्षण सामग्रीति न युक्तम्, एकक्षणवर्तिनी सामग्रीति- व्यवहारापलापापानान, प्रागभापवादेर्वचनायाश्चतुर्थपरिच्छंदशारदायां सविस्तरमुपपादितन्वाय, नाप्येकाधिकरणे एकक्षणावच्छिन्नवृत्तिताका कारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्तीमः सामग्री, म्वर्गादि- मामायामव्याप्तः, स्वर्गकामो ये तेनि शुन्या यागस्यापि स्वर्गकारणयबोधनात तस्य स्तत्वेन म्वर्गाव्यवहिनप्राक्षिणेऽवृत्तेः । न च्यापारद्वारा तस्यापि तदा वृत्तिः, कुलाले मृने तस्थ यजन्यश्टरत्वसमशेर भूतल पत्तिमरवेनापतीते। चारसयतरनिनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकार. छिन्नस्तामोक्तावपि, अन्यथासिद्धयाभावकूटस्यापि निवेश्यन्वेन दुयन्वम्, किञ्च यथाश्रुते एकावस्था. यावर्तकन्वेन नकारणाधिकरणक्षगवृत्तित्वविशिष्टापरकारणेन्यादिरील्या निवेशे विशेन्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेणैककार्यभ्याप्यनेकसामग्रीकायापतिस्तन्नादिटितन्वेनाननुगमश्चेत्यादि न शक्यने नथापि समाधिसीकर्यादाह समेति । सामध्यव्यवहितोनरक्षणावोत्पत्यारेककालीनत्वादिन्यः । यद्यप्ये- ककालीनयोरपि रसरूपयोर्याप्यव्यापकभाको दृएम्तथापि 'इदमास्मनियतमासदिदमस्मानियनो- जरमदिति" प्रतातिमाक्षिक एव नियम्यनियामकभावः कार्यकारणभावपदाभिषिक्तः प्रकृतविचारगो- चरस्वया क्वचिद्वाच्य इन्याशयः । व्याप्यच्यापकमावसाधारणं दृषगमाह श्रागन्तुकत्यायेति। अव्यवस्थि- नवादित्यर्थः । मामायव्यवहितोत्तरत्वं कार्याचक्षणे एव नान्यत्या व्यवस्थापकान्तरोतावनवम्था. अन्यथावस्यवस्था अप्रामाणिकवमिति यावत । अविशेषेण = असमममयत्वग्यवस्थितत्वाम्यां नियम्य नियामकमावप्रयोजकरूपाभ्यां शून्यबेन । नियम्पनियामाव्यवस्था - नियम्पनियामकभापत्रमा । भन्पदाम्यायाः = पूर्वक्षणावच्छिन्नायाः।नदा = स्वाम्यवहिनोत्तरक्षणे।सम इति। पूर्वक्षणावच्छिन- ·३० ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये* [ मथमः तस्मादन्यदास्थायाः एव सामग्यास्तदा कार्यजन्मनियमोऽभ्युपेयः, तथादर्शनादित्येव वाच्यम्, तथा च समः समाधिः । तथापि कार्यजन्मकालस्य को विशेषः? कार्यजन्मैव । अन्यथा यद्विशेषान्तरं तदपि विशेषान्तग्यतः कालस्येत्यपर्यवसानमेव पर्यवस्येत्। तथापि तत्कालस्यानुगतं किं रूपमिनिचेन,रूपान्तग्वतोऽपि फिनदित्यस्यापि पर्यनुयोगस्यापत्तेः। . "सामायसवस्य कार्योपादप्रयोजकनाया ममापि सम्भवादिति भावः । तथापि = उकसमाधिसमन्वेपि। को विशेष इति । विशेषस्तावदानुभविको कार्योग्पत्यनुत्पत्तिकालयो नापलष्यः,नचासत्ववादेस सम्भवति, असत उत्पत्तेरेवासम्भवात् , असरसामग्र्यव्यवहितोत्तरवस्य तु सामग्यामसत्त्वन्याहत्या विशेषत्वानुप- पत्तेरिनि भावः । अनिर्याज्यस्खयहादसायेनावश्याभ्युगमनीयघटादेरुत्पत्तिरप्यानुभविकी न त्यज्यत इत्यागयेन परिहरति कार्यजन्मैवेति । एतेन कालमन्यन्धोपगमोऽसत्ववाद म्फुटमुमः, आराक्षण- सम्बन्धस्व जन्मपदार्थस्यान । अन्यथा = तद्विशिष्टकाले तदतिरिक्तस्यैव विशेषस्य स्वीकारे । विशेपान्तरं-सामायव्ययहितोत्तरत्वम् । सामा यव्यवहितोत्तरत्वेन विशिष्टं काले तदनिरिक्तविशेषापं. क्षायामनवस्थानादित्यर्थः । तथापि = कार्योत्पत्तविशेपवसम्भवेऽपि । तत्कालस्य = उत्पत्तिकालस्य । अयम्भावः, कीदृशः कार्योत्पत्तिकाल इति प्रश्ने कार्योत्पत्तिमानित्युत्तरं को घट इति प्रश्ने घट एव घट इत्युत्तरमनुकरोनि, तस्मारकालगतं कार्योत्पत्यधिकरणतावच्छेदकं रूपं.वाच्यम्, तच्च मन्मते सामऽयम्य- वहितोत्तररवं सम्भवति, न तु स्वन्मते, असत्वे सामग्रीत्वानुपपत्ते । अथ गोत्याधिकरणतावच्छेदकं यथा गोत्वमेव ननु सास्नादिमस्वमननुगतत्वात, नचात्माश्रयः, गोन्बोपहितस्यैवाधिकरणत्वात्, तथा कार्योत्पत्तिरेव कार्योत्पायधिकरणतावच्छेदिकोपाधितयास्तु; न; गोस्ववन्कार्योत्पत्तेरननुगमात्; स्वसमान कालीनपदार्थप्रतियोगिफसानाधारसमयसम्बन्धरूपाया उत्पत्तेरननुगतस्वत्वादिघटितत्वात सामध्यम्यवहितोत्तरत्वं त्वनुगनमिन्यभिमानः । यद्यपि "नह्यसन्धटादिन घटादि" रितिवक्ष्यमाणरी- स्याऽसत्यपि सामग्रीत्वसम्भव इति सामध्यव्यवहितोत्तरत्वस्य मन्मतेऽपि नावच्छेदकतानुपपत्तिः । यद्यपि च सामग्र्यव्यवहितोसरत्वमपि नानुगतम्, पुरोदीरितरीत्याऽननुगतवत्तादिघटितत्वात् , न या भयान्तरमपि शस्यमनुगन्तुं, न वा वृत्तिमनोऽननुगमे तदवच्छेदकाननुगमस्यादोपत्वे कार्योत्परोरवच्छेद- कन्धासम्भवोऽपि, तथाप्युपस्थितत्वादुदितदिशैव समाधत्ते रूपान्तरवतोऽपोति । तद् = अनुगतं रूपम् । सामग्र्यव्यवहितोत्तरत्वाधिकरणतावच्छंदकम्यापि जन्मकाले रूपान्तरस्य वहग्यत्वापत्तावन. वस्था स्यात् , ततश्च कार्यजन्मन एव वरमुपाधितया स्वाधिकरणतावच्छेदकत्वमिति भावः । यत्तु-केचि. दनवस्थामपि क्वचित् प्रामाणिको मन्यमानास्नस्या अदूषणनामाहुस्नदयुक्तम्, क्वचित्परिहर्तुमशक्यत्वेन तस्या अदृषणत्वेऽतिप्रसङ्गान् , शक्यते हि येन केनचिद्वादिना स्वेनासम्भवत्परिहारस्याषणत्वोपगमः को वाऽप्रतीयमानानि विशेपकाणि रूपाण्यधिकरणतावच्छेदकानि चानन्तानि श्रदधीत, अतएव 'किञ्चिद्धि वस्तु स्वतो व्यावृत्तमिति" न्यायमालग्थ्य घटत्वादी व्यावर्तक धर्मान्तरं नानुमन्यन्ते प्राभाकराः । तार्किकरेव वाऽनवस्थाया जातिबाधकता, अन्त्यविशेषाणां च स्वतोव्यावृत्तता किमित्युपैयते. वक्ष्यते चाधिकम्, तस्मात्-"अनवस्थादयो दोपाः सत्ता निघ्नन्ति वस्तुनः। अद्वैतिनां ने सुहृदः प्रपन्चे तत्म सञ्जका" इति मूलकृद्गाथैव युक्ता । अस्ति तावरकारणावं तश्च सतिन सम्भवतीति परिपाइसत्येवोपगन्तप्यंत्याशपनाह किञ्चेति । सनाविशिष्टं यदि कारणं नतः = नहिं असत् = सत्तानाध्यस्तत = कारणमिनि मित्रम्,मत्ताविशिश्म्या- ·३६ परिच्छेदः) शून्यतोत्सर्गेऽसत्तः कारणत्वम् अथासतःकारणत्वोपपत्तिः ।। किञ्च- अन्तर्भावितसत्वं चेत्कारणं नदसतिः । vi नान्तावितसत्वं चेत्कारणं तदसततः॥४॥ मायार सत्तानानयत्वादिति यावत्, अन्यथा सत्ताविशिष्दं यदि सत्ताश्रयः, तदा सत्तायां सत्ताश्रयत्वा. पत्तायामाश्रयः । प्रकृतविधयान्वयिन एवं विशेषणत्वात् , ताशे एवं विदुषां विशेषगताम्यवहारात, नधाहि-"नहि व्यापारयन्तं व्यापार आश्रयते आत्माश्रयत्वादिति” कुसुमाजलावुदयनाचार्याः, ' यहया. चर्मकं विशेष्यान्वपिनाऽन्योयते तद्विशेषणमिति" प्रत्यक्षखण्डे मणिकाराः किरणावलिप्रकाशादौ वर्धमानो. पाध्यायाश । विशिष्ट कारणताप्राहकमानेन विशेषणेऽपि कारणतामहमाधिम लिङ्गपरामर्शस्य कारणत्य लिस्यापि कारणचमिन्युदयनाचार्यमतोपपादकनया परामर्शमणावुलम् । प्रयत्नवदाम्मसंयोगस्य चेष्टा- द्वारा घटकंतुनया नविशेषणतया प्रयलस्येवात्मनोऽपि हेतुन्यादिति" सर्कताण्डवे माध्याः । अतएव गन्ध- समयायिसंयोगम्य गन्धप्रत्यक्षहेतुत्वे हि यदि गन्धसमवायस्य विशेषणता, तदास हेतुरेवेति प्रत्यक्षमणिः । अनएव च, घटादन्य इत्यादियाक्याटप्रतियोगिताकान्यत्वादिप्रकारेण निरवच्छिन्नविशेष्यताकोधः, अतएव च घट इत्यादावपि निरवरिछस्नेव विशेष्यता, अन्यथाऽभ्यत्वघटत्वविशिष्टादावन्यनघटन्बादेवृत्ती कापि नदवच्छिन्न विशेष्यताकतत्प्रकारताकयोधः प्रमात्वमालिनेत । अतएव स्मृत्यजनकज्ञानान्य. निश्चयत्वेन स्मृतिजनकन्वं म्वस्य स्वावच्छेदकत्वापच्या गदाधरैरनुमितिग्रन्य निरस्तम्, अन्यथा मृत्यजनकान्यन्त्रस्य स्मृतिजनकन्वरूपत्वेऽपि तादशनिश्चयविशेषणम्वेन विशेप्यान्वयिनानन्वयित्व स्वस्य म्वावर दकन्यप्रसझानवकाशादिति कृतं विस्तरेण । एतेन विषयविशिष्टभ्रमस्य मिध्यान्वे विपयस्यापि मिथ्यात्वमिति चन्द्रिकाकृदुक्ती "असति या विशिष्टधर्मिकप्रतीतैर्विशेषणेऽपि प्रकारावगाहित्वमिति" व्याख्यानं निरस्तम्, सति याधके विशेषणां विहायोपलक्षणन्वादेरेवोपगन्तव्यत्वान, अतएव दण्डिनं भोजयेत्यत्र भोजने दण्डस्यानन्वयान विशेषणवामन्यद्वतरत्नादावुतम् । एतेन-स्वकालनियतव्यावत्ति- धाजनकत्वं वा प्रत्याय्यव्यावृत्त्यधिकरणतावच्छेदकरवे सति व्यवच्छेदकत्वं वा विशेषणवमिति-निरस्तम् उक्तस्थले दण्ड उपलक्षणे श्रोत्रोपाधी चातिव्याप्तः, जनकनावच्छेदकं विना दुर्महत्वं च । तस्मा. ग्मत्ताविशिष्टस्य कारण वे सत्ताश्रयो न कारणमिनि युक्तम् , च्याघातादये तु स्वीकार्यमुपाधियादिकमेव मनाया इति भावः ।परे तु-सत्तातिशिष्टस्य कारणत्वे सत्ताया अपि कारणवेन नत्र च सत्ताया वक्ष्यमाण- गन्याऽभावेनासदपि कारणमागनमेवेति-व्याकुर्वते । अन्तर्भावितसत्त्वं न कारणं चेत् = सत्तान कार- णमपि तु तदुपलक्षितमेवैति यावत्तदापि कारणचमसतः सिद्धम् , घटो ध्वस्त इति धीविषयस्यपि घटस्य मत्तीपलक्षितत्वावन्मते चासत्वाकारणत्वापत्तेः । वस्तुतस्तु सत्तोपलक्षितस्य कारणत्वे उपलक्ष्यतावच्छ- दकस्य कम्यचिदपेक्ष गीयत्वादनुगतस्य च तस्यासम्भवात्तत्तदसाधारणरूपमेव नद्वाच्यमिनि तदवच्छिन्न- व कारणावं युक्तं नच्च मन्मतेऽपि सम्भवति,सत्तानस्टिनकारणनीपगमान् । नच सत्ताया उपाधिन्वं नदवसिस्य च कारणधम् कारणता मताव्याप्येति यावदे, व्याप्तिश्च देशिकी कालिकी चनि-वाच्यम् स्थाकोभृता सता यदि दम्पादिन यसाधारणा नदा सामान्यादः म्वविषयकप्रत्यक्षादौ कारणन्या- भावापत्तिः, अथ भावत्वं मत्ता, नदाऽभावस्याकारणत्यापत्तिः, अथास्तीनिधीविपयरवयोग्यत्वं सा, तदा मा मन्प्रतेऽपि सम्भवत्येव भनिर्वाच्यस्वरूपसपम्य मयोपगमात् निकायबाध्यन्वरूपा मना न कारण- ·- ३२ शारदायुते खण्डनरखण्डरवाये (प्रथमः तथाहि-अन्तभूतसत्त्वं यदि कारणत्वं तदा स्वविशिष्टे स्ववृत्तिरंशतः स्वाश्रयत्व- मापादयति । विशिष्टस्यार्थान्तरत्वेऽपिवस्वस्मिन्स्य वृतिव्यतिरेकवत्स्वविशिष्ट स्ववृत्ति न्यतिरेकनियमदर्शनात् न सैव सत्ता तस्मिनित्यन्यस्या विशिष्टत्यभ्युपगमे तामनिवेश्य कारणत्वमभ्युपगन्तुः सर्वथैवासकारण पर्यवस्पति, अपरामरसत्तानियेशने चापर्यवसान- मेव । न च सत्ताभेदानन्त्यमस्त्येवेस्यपि पादप्रसारिका निस्ताराय; सवाभेदे हि सद्बुद्धि- ५in Maita नाकुयुनुप्रेवशिनी येवास्माभिरुच्यमानत्वात्, तस्याक्ष खयाऽपि कारणताघटकन्यस्य वक्तुमास्यत्वात्, अन्यथा दण्डादौ तस्या दुर्घहस्वेन कारणतां प्रतीत्य कारणसङ्गहार्थप्रवृस्यभावापत्तेः, प्रीतिकालसवा- पेक्षया गौरवाच्च, कारण यानुभयेन तस्या अनुल्लेखाच, अतएव दण्डः समिति प्रत्यक्षे नस्या न भानम्, तामानानानामपि ताशप्रत्ययोदयादिति भावः । अन्ये तु-सत्तोपहितस्य कारणत्वेऽपि सदूपादन्यदेव कारणं स्वीकृतम् नहि सत्तोपहित दण्डादि सदूपम्, प्रत्येकं सरस्वभावताकल्पने गौरवादकस्य ब्रह्मण एव सद- पस्वोपगमौचिस्यात् , मैकजातीयसम्बन्धन सत्तायास्तत्र तत्र वृत्तिसम्भवेऽपि विलक्षणसम्बन्धनकाकार- प्रतीत्यनुपपत्तेः, नेह नानेत्यादिश्रुतिविरोधाच्च दण्डादेः सदूपत्वकलानानवकाशादिति ब्याचक्षते । अन्तर्भूतमा - विशेषगतमा अवछेदकीभून सावं यास्य वाहशम्, सत्ताविशिष्टमिष्ठमिति यावत, अंशत इति । विशेषणरूपमंशमादयेत्यर्थः । स्वविषयकयक्ष प्रति सत्तायाकारणतोपपत्तये सत्र सदुपगमे तु सर्वाशे एव स्वाश्रयस्वमिति भावः । ननु घटभूतलसंयोगा इत्यत्र विशिष्टाव्यवहारात विषयकृतवैलक्षयं विना प्रतीतिलक्षण्यस्य साकारवादापत्यसम्भवन च विशिष्टविषयकप्रतीतितो विशेषणादिविषयकप्रतीतेविषयलक्षण्यस्यावश्यं वक्तव्यत्वाद्विशेषणादिन्यतिरिकमेव विशिष्टम्, तथा सत्तायाः स्वविशिष्टे वृतावपि स्वस्मिनवृत्यप्रसतया नारमाश्रय इत्यत आह विशिष्टत्येति । घटबदसलं न भतलमिति केवलभेदावगाहिधीरतु भेदाभेदोषगमेन वारणायेति भावः । पतिरेकवत् = व्यतिरेक- नियमवत् । यथास्वनिष्ट तादात्म्पसम्बन्धादच्छिकं स्वनिष्ठाधिकरण तानिरूपितनिररूपकताऽभावव्याप्यत्वं तथा स्वविशिष्टनिधाधिकरणतानिरूपितनिरूपकताऽभावग्याप्यस्वमत्यर्थः । स्वविशिष्टिवृत्तीन्युचितः पाठः, स्वविशिष्टे स्तवृत्ततिपाठ तु स्ववृत्तीत्यस्य स्वनिष्ठवृत्तितानिरूपिताधिकरणतेत्यर्थः । स्वविशिष्ट इत्यस्य च नियमेऽन्वयः, वृत्तावन्वयस्यामसिद्धयाऽसम्भवात्, स्वविशिष्ट स्वनिरूपितवृत्तित्वनिषेधस्य च सन्दर्मविरुद्धत्वान् । विशिष्ट वृत्तीति । इदमुपलक्षणम् स्वविषयकमत्यक्षादिकं प्रति सत्तायाः कारणत्वोपपतये तत्र तदुपगमेऽप्यनवस्था द्रष्टव्या । सदुद्धोति । सदाकारबुद्धिव्यवहारयोरलुगमः एकविषयकत्वं तस्य समर्थनं चैकविषयोपगमेन, तदुलधनं तु नानाविषयोपगमेन प्रथमेति । सदाकारानुगतप्रतीत्यादिवलादेव हि प्रथमसत्ताजातिसिद्धिः, ताशप्रतीत्यादेननुगतविषयेनोप- पादनसम्भवे तु न प्रथमसत्ताया अपि सिद्धिरिति भावः । वृद्धि - सत्तानस्य, मलं प्रथमा सत्ता, नचेति । सरूासत्तोपामो जातिवादिनो हितावहरे नेत्यर्थः । सत्तानिष्ठासु सत्ताविशिष्टनिष्ठासु वा सत्तासु स्वरसस्वामकोपगमे, विशिष्टवर की मसताया स्वरूपसामन्त्रोपगमे वा स्वरूपण निर्वाहास सनाजात्यानन्यप्रसा, मवाऽसतः कारणत्वमित्यप्ययुक्तमिति भावः । तन हेतुमाह भिन्नानिति । बुद्धयादीत्यादिनाभिलापादिरूपो व्यवहारी माघः तदाधानपदे - तजनकतापदे ऽभिषिमता तामात्न स्त्रीकुर्वतेति यावत् । जातिमात्रायेति । अननुगतः वरूपसावस्ताद- दनुगतधारेवाशश्योपपादा, कथवित्तदुपपादने वा गवाघाकारानुगनधीच्यवहारयोरपि स्वरूपणवाननुगत. - ·परिच्छेदः) शून्यतोत्सर्गेऽसतः कारणत्वम् व्यवहारानुगमसमर्थनलखिनः प्रथमापि सत्ता न स्यादिति वृद्धिमिच्छतो मूलमपि ते नष्टमिति हा ! कटतरम् । न च स्वरूपसत्तोपगमाय स्वस्ति । भिन्नानप्यनुगतयुद्धधा. द्याधानपदेऽभिषिञ्चता त्वया हि जातिमात्राय जलाञ्जलिवितीर्येत । मा भूदनुगतिः स्वरूपसत्यस्येति च वदन् तद्गर्मिणी कारणतां कथमनुगमयितासीति । किञ्च स्वरूपसत्त्वं घटायात्मनो नाधिकम्, असतोऽपि स्वरूपंम्वरूपमेव, नहासन् घटादिर्न घटादिः, तथा सति घटादित्यपि न स्यात्, असतोऽघटादित्वात् । ---- Ado hary नोपपादनसम्भवाद्गोत्यादिकमपि त्यक्तव्यमेव, कृप्तस्वरूपेणोपपत्तावत्कृप्तकल्पनायो गौरवादिति भावः । ननु सत्ता द्रमादिश्यसाधारणी स्वीकुर्वना साऽनुगत प्रनीन्यादिवलास साध्यते अन्यथा जात्यादापि सदाकारतोतिसवात्तत्रापि तदुपगमापाता किन्नुजन्यसञ्चायच्छित प्रति दयत्वेन हेनुतथा कार्यन वच्छेदकपटकतया तन्सिन्धिः, तथा च तत्प्रतिबन्धा न जातिमात्रखण्डनसम्भवः, किन्तु कारणतायाः सत्ताजातिशून्येऽपि समानदटकत्वमननुगतस्वरूपसत्वस्यैव युक्तम्, तावतापि कारणतायाः सन्मा- प्रवृत्तिल्यनिर्वाहादिन्याशङ्कय जारयादावपि सद्व्यवहारसत्ये सप्तपदा साधारणस्य तादृशव्यवहारनिया- मकस्य सत्यस्यानुपगमे गवादावपि व्यभिचारित्वादनुगतव्यवहारस्यानुगतधर्मसाधकत्वासम्भवसाचे एव दूपगान्तरमाह माभूदिनि। नद्गभिंगी = स्वरूपसवाटिनाम्, अननुगतत्वरूपनिन्दासूचनाय नार्मामिनि नोक्तम् तेन "नकर्मधारयान्मन्वयो बहुप्रीहिश्चेत्तदर्थप्रतिपत्तिकर" इति वचनविरोधी न । कथमिति । नच कारण नाननुगमे का क्षनिरिनि वाच्यम्, प्रवृत्तिसामान्यनिष्ठकार्यतानिरूपिता या कारगनाजाननिष्ठ कारगता तस्यां व्यभिचाररूपस्य प्रत्यननुगमस्यापत्तेः दण्डकारणताग्रहं चिनाऽपि नन्तुपु प्रवृत्तः, तन्तुकपालादी कारणवांशेऽनुगतव्यवहारम्य घटकारणेषु च घटकारममिन्यनुगनव्यव- हारस्याप लापारत्तेच, तत्तद्वयक्तिषु कारणपदस्यानन्त्यमभिचाराभ्यां शनिमहानुपपत्तेश्च । कार्य सका- रण कादाचिकवादिति सामान्यतः कारणसाधकानुमानविलोपप्रसङ्ग इत्यपि कश्चित् । के चित्तु- अस्तु कारणाननुगना सत्यं न कारगतावच्छेदकमित्यस्मदीयाभिलपि तस्य नायतापि निर्वाहात्, कारगना. वच्छेदकस्य कार्यतावच्छेदकस्य च भेदाद्वि न नेदः, नचाननुगत कारगतापां सस्वस्यावच्छेदकत्वम्, अतिप्रसवात्, किन्तु सस्वासयोक्षसीनदग्दुवादेरेव, यदृश्यति "हेतुनववाहितसत्यासत्वकथा वृति" वदन्ति । इदल्यवधेयम् , अन्यथासियभावकूटस्य दुर्शयाधेनानन्यथासिद्धनियतपूर्वसत्वस्य कारम- नानात्मकन्वेन स्वरूपसम्बन्धविशेष पुच कारणत्वमिति परामर्शग्रन्थे गदाधरोहाया बा, कार्यभेदाद- वच्छेदकभेदाच भिन्नमूर्तिकस्य कारणत्वत्वेनाखण्डोपाधिनाऽनुगतस्य कारणपदशकातावच्छेदकस्य कारगत्वस्य पदार्थन्तरत्वमेवेनि शिरोमण्युक्ताया बा, कारगतावच्छेदकल्पमेव कारगन्वमिति तार्किका. न्तरोताया या रीतेरनुसरण कारणवम्य सत्वघटितत्वशङ्काऽनुदवात् पुरोदीरितरीत्या स्वरूपमत्वव्याप्य- त्वमेव कारगतायां वाच्यम्, स्वरूपसत्त्वस्य च न मन्मतेऽप्यसम्भव इति व्यर्थो विवाद:, नियतपूर्वसत्त्वघटितमपि यदि कारणन्वं तदापि पूर्वसत्वं पुर्ववृत्तित्वमेवेति नानुपपत्तिरिति । एतदेवा- मिसन्यायाह किश्चेति । नाधिकमिति । नचैवं तादाम्येन घटस्य कारणताव्यापकन्धे पटादी सान- स्यादिति वाच्यम्; कारणतानानात्वपक्षेगवास्य ग्रन्थस्त्र प्रवृतेः। अयम्भाषः, अस्तीतिप्रमाविषय. स्वस्य सत्वरूपत्वे घटःसन्नित्यादिस्वरूपसत्वावगाहिप्रतीतेरचाक्षुपत्वप्रसङ्गात् तद्योग्यत्वस्य तथान्ये घ . ५ ·. ३४ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये (प्रथमः योग्यतावच्छे इकस्प निरूपणीयत्वापातात् , अर्थक्रियाकारित्वस्य तथान्ये च कारणताच्याप्यत्वस्यव कारणतायो पर्यवसानाद, मिथ्यात्वविरोधिनश्च सवस्य स्वरूपसत्यायगाहिघटः सन्नित्यादिप्रती- मानुलेण्यातदनात्मक वान्, वर्तमानत्वमेव स्वरूपसर याच्यम् , तय वर्तते इति प्रतीतिसाक्षि- ककालविशेषानुयोगिकसम्बन्धप्रतियोगित्वमेव प्रतियोगिन्यस्य च स्वरूपातिरिक्तस्य दुर्वचत्वात् स्वरूप- सत्त्वस्त्र घटात्मकत्यमेव पर्यवस्यति । अथै घटः समिति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः सखाधारस्वस्य तत्र घटे भानात् , तादाम्येन धर्मिणः प्रकारत्वे धर्मस्याप्याश्रयतया प्रकारत्वात् । अभेदे चाधाराधेय. भावस्यादर्शनात, घराभावे घटो नास्तीत्यादावलि घटामावस्यकत्व विशिष्टस्यैयाधारत्वादिति प्रकृतेऽपि नव कल्पनसम्भवान् कारणवादेः स्वरूपसम्बन्धविशेष चेपि रूपभेदेनैव कचिदाधाराधेयभावस्योप- पायत्वादिति । असतः = सांवृतसतः । तथासति = सांवृतस्य घटादिन्यानगीकारे। न स्यादिति । निपेधप्रतियोगित्वस्य पारमार्थिकेऽसम्भ- वान् तस्याभावचतुष्टयाप्रतियोगिवरूपापरिच्छेदवावात् । अघटादित्वात् = भवता घादित्वेमानही कारात् । किञ्च घटादिधंससमये घटादिर्नास्तीति प्रतीतिर्जायते, सच घटादिः कालविशेषावच्छिन्नस्य सर्वदेशनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्याश्रयत्वादसन् , उक्तप्रतीतिरपि ताशप्रतियोगित्वरूपा- सत्वमेव घटेऽवगाहते । अतएव तदा घटोऽसमित्यपि सामानाधिकरण्यधारुदेति, एवं च निरुकासत्व- यतो घटादित्वानहीकारे उनमतीतिद्वयं न स्यात् । न च मन्मते कालविशेपे घटस्य सत्त्वात् सम्भव- स्तादृशप्रतीतेः भवन्मते तु कालानच्छिन्नस्य ताशप्रतियोगिन्यस्यासत्त्वरूपत्वात् तादृशप्रतियोगित्य- बतो न घटादित्वमिति वाच्यम्; अन्यकालीनसत्वानुपयोगिताया अभिधास्यमानत्वात् । एवञ्च काल- विशेषावच्छिन्नताशप्रतियोगित्यपक्षे यथा घटादित्वम् , तथा कालानवच्छिन्नतादृशप्रतियोगिस्वपक्षे- ऽपीत्यर्थः । अत्र कल्पे मूलेऽसच्छदस्य कालविशेषावच्छिन्नतादृशप्रतियोगित्वमर्थः । घादिति च धादिर्धस्त इत्यादरप्युपलक्षगम् । धंसप्रतियोगिन्यप्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वोपगमानानुप- पत्तिः । एतेन चैतदप्युक्तम्-वंसप्रागभावप्रतियोगित्वादेरनाधारत्ववारणायापि कालविशेषावच्छिन्न- सर्वदेशस्यन्यन्ताभावप्रतियोगित्ववतो घटादित्वं वाच्यम् , अन्यथा घटादी ध्वंसादिप्रतियोगिन्धाधनु- भवापलापापत्तिः, नहि ध्वंसप्रागभावप्रतियोगिता अन्यदेशनिष्ठघटादिनिष्टा, तोस्तद्वयक्तित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकन्यात् । नथा चासतो घटादित्वं सिद्धम् । किञ्च समवायेन भूतले घटो नास्तीति प्रतीति- विषयस्य देशविशेषसम्बन्धविशेषाच्छिन्नस्य सर्वकालवृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगिन्वस्याश्रयीभूतस्यापि घटादित्वं यथानुभवक्लात्तथा देशविशेषाद्यमवच्छिमतादशप्रतियोगिन्वरूपासववतोऽपि घटादित्वं किन्न स्यादनुभवसाम्यात् । सम्बन्धान्तरेण भूतले समवायेन वा देशान्तरे घटादिसत्यस्यानुपयोगिताया वक्ष्य- मागन्यात् । किञ्च देशकालान्तरस्थाटादेः प्रतियोगिप्रतोतावुपयोगः, स्वन्मते तु स. नेत्येव त्वया वाच्यम्; तञ्च न, प्रतोतेर्मयाप्यनपलापात् । एतेन प्रतियोगिप्रसक्त्यर्थं तदुपयोग इत्यपि निरस्तम्; आरोपान्मकप्रसक्तरभावधीतुत्वस्यानुभवविरोधेनाप्रामाणिकन्वाञ्च,अभावशाब्दयाधे स्फुट व्यभिचाराथ। किञ्च "सर्व हि वस्तु सदसदात्मना द्विविधम् , नद्यथा, यत्र सदूपेण वर्तते घटादि तत्तदा तन्त्र प्रत्य- क्षादिभिरस्तीति प्रतीयते यत्र यसप्रेग वर्तते सद्रूपंग बोधकानां प्रत्यक्षादीनामभावेन तत्प्रमीयते" इति शास्त्रदीपिकोक्तभावस्य विरोधिभावान्तररूपत्वमते घटादिनासन्नित्यतोऽसदभियभेदामिनघटादि. प्रनीतौ घटादेरसदपस्य सिद्धिः, नीलो घट इत्यादौविभक्तीनामभेदार्थकत्वस्य क्लतत्वेन नन्समभिध्यहारा- स्थलेऽपि तासो तथात्वात् ,अतएव घटोन पट इत्यत्र पटाभिन्नघटसिद्धिरित्यकैतवादिनोवदन्ति एवञ्चात्र कल्पे मूले घटादिन्येत घटादिरसन्नत्यतत्परम् असत्वं च कालाधनवछिन्नेनात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन घटिनम् ।

·. परिच्छेदः ] । ॐ शून्यतोत्सर्गेऽसतः कारणत्वम् ३५ श्रथ सदपि सत्तामनन्तर्भाव्य कारणम्, तदानीमसदपि तत्तथास्तु, सत्त्यासत्वयोः कारणकोट्यप्रवेशाविशेषात् । श्रथ न सत्ता कारण कोटिनिविष्टा, किन्तु कारणत्वं सत्त्वं. नियतपूर्वसत्तां हि फारणतां मन्ये इति मन्यसे; तर्हि मत्पक्षेऽपि सैव कारणतास्तु । तर्हि कारणस्य सत्तामभ्युपगतवानसीतिघट्टकुट्यां प्रभातमिति चेन्न;भावानवबोधात् । सत्ता मसतीमभ्युपगच्छतापि सत्ता मयाऽभ्युपगतैव, अन्यथा कासावसतीति, त्वमपि कि सत्तां तत्सत्तामन्तर्भाव्य कारणत्वमिच्छसि, नत्वेवम् पूर्ववत्वापि सत्तात्यागी वा, अनवस्थायां वा पर्यवसानं स्यात् । १६. 10 यतु असन् घटादिर्न घटादिरित्यभिधानेनोद्देश्यतयाऽसद्धटसिद्धिः अनुदेश वधेयासम्भवान्, असति घटादित्वस्य घटादी वाऽसस्त्रस्य निषेधेऽप्युद्देश्यत्वनिध्यत्वाभ्यां तन्सिद्विरिति व्याख्यानम् ; तदयुक्तम् , घटन्धावच्छिम प्रतियोगिताकात्यन्ताभावो देशत्वकालम्वव्यापकवाभावानित्यादिरीत्यापि फलता घटादाब- सस्त्रनिषेधोपपत्तेः, अपस्वस्याखण्डस्याभावादिति दिक् । घटानाधिकरणे घटप्रतीत्यनन्तरं 'अस-नेवा. भादर' इति थाधोदयादप्यससिद्धिरित्यपि द्रष्टव्यम्, अनुभवस्य व्याख्यातुमनौचिन्याच नान्यथा नयनमिति ।। "तामनिवेश्ये"त्यादिपन्धेनासत एव कारणत्वमुक्तम् , इदानी त्वसतोऽपि कारणत्वसम्भवेन 'सत एच कारणत्वमि' त्यत्र साधकाभाव इत्यमिधातुमाह अर्थति। स्वरूपसदपि दण्डादिकं सत्तामनवच्छे- दकीकृत्य दण्डन्यादिनैव कारणं भवति । तथा - असत्तामनवच्छेदकीकृत्य दण्डत्वादिनैव तदस्तु- कारणमस्तु, कारणकोटयप्रवेशाविशेषात् = कारणतानवच्छेदकन्याविशेषात् । सत्वास स्वयोःकारणनानवच्छेदकत्वसाम्येऽपि सत एव कारणत्वं मन्तव्यमिन्याशयेनाशङ्कते श्रथ नेति । सत्वेन दण्डादे कारणन्योपगमे कारणतारच्छेदकीभूतसत्ताया उपलक्षणन्वादिविषयकविकल्पावकाशात कधितदिशाऽनवस्थादिकं स्यात्, अनन्यथासिद्धवे सति कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्यव्याप- कतारच्छेदकीभूता यदुवृत्तियविशिष्टा सत्ता तमिष्टर सा कारणतेत्युच्यमाने तु स्वस्थ स्वानवच्छेदकत्वेन सत्ता कारणतावच्छेदिका, सामानाधिकरण्यादिसम्बन्धन जात्यादावपि वृत्तन तस्य कारणवानुपपत्तिः, एवञ्च सदेच कारणमिति स्थितम् । यद्यपि निरुक्तसरवस्य कारणताम- कत्वेऽपि घटत्वादाविध स्वविशिष्टादिवृत्तिविकल्पः सावकाशः, तथाप्येवमसतः कारणतामुपपादयतस्त- निरासोऽप्रस्तुतचिन्तैव स्यात, नाशविकल्पस्य कारणतानिरासे एव पर्यवसानात्, अनएव निरुक्तकारणता- मभ्युगेत्यवाह तहीतिाघट्टेतिाशुल्कदानमियासन्तमसानुसारिणिसमये विहाय राजवम परिभ्राम्यतोऽरथेन प्रभाते राजवर्मगतशुल्कशालावातियथा, तथा सतः कारणतामपलपितुमीहमानस्यान्तं भवतोऽपि तस्या एवावातिरित्यर्थः । अन्यथेति । विधेयताया उद्देश्यतानिरूपितत्वनियमात्सांवृतसत्वसमनियतासत्व- निष्टविधेयताकोडेश्यताश्रयतया सत्तोपगम आवश्यक इत्यर्थः । यद्यपि माध्यमिकमतेऽसरख्यात्युपनी- तस्यापि सम्भवन्युद्देश्यता, वेदान्तिमतेऽपि परमतसिद्धस्याप्रामाणिकस्यापि निषेधप्रतियोगित्ववदुहेश्य तोपपत्तिग्नथापि मांवृतसत्तास्वीकारे न किमपि बाधकमिति भावः । ननु मदभिमता सत्ता सती कारणतारूपा, ताशीश सामुद्दिश्यासत्वविधाने व्याघात इत्याशङ्कयाह त्वमपीति । सत्तात्याग इति । सत्ताविशिष्टसत्तायाः कारगतास्वरूपत्वे विशेषणीभूतसत्तायां सत्तान्तरधारायाः चिसमाप्ती मूलपर्यन्तमसचापत्तिः, अन्यथाखनवस्था, स्वस्मिन्स्ववृत्तावामाश्रयः, स्वरूपसचोपगमे इष्टापतिः न तस्याश्च ·FREE ३६ ॐ शारदापुते खण्डनरखण्डखाद्य मथमः असत्त्वाविशेषात्कारणनियमः कथं स्यादिति चेन्न, सत्त्वाविशेपेऽपि तुल्यत्वात सत्येस्त्यन्वयव्यतिरेकानुविधानं तस्य तज्जातीयस्य या, त्वत्पते त्वसत्त्वाविशेषादयति- रेकः, परं सोऽप्यनियतः, यदा कारणाभावस्तदा कार्यामानानभ्युपगमात्, नित्यासतः कारणस्यासस्ये एवं कदाचित्कार्योत्पादात् श्रन्ययस्तु न चिदपीति चेन्नः तुल्यत्वात्. अन्वयो नास्तीत्यभ्युपगच्छताप्यन्मयोपगमात् अन्ययस्यापि सत्तान्त वने कथित- दोपापत्तः। १५.०५५; '.. - सांवृतस्य निम्वरूपतानगीकारादिति सस्वरूपां सत्तामुहिम्यास त्वविधाने बाधकामावर, असत्वस्य कालसम्बन्धघटितन्यस्य यशो निवेदितस्यादिति भावः वा पर्यवसानं = पर्यवसानं वा । कारणE: सर्वदाऽसायाविशेषाकार्यस्यान्यदापि जन्मप्रसाः पूरै परिहतः, इदानीं तु कारणस्य तवस्य च सर्वत्रासावाविशेगरकार्यस्य सर्वत्रोत्पत्तिप्रसङ्ग परिहर्तुमसत्त्वस्यालीकरवरूपताभिमानिमुखे. 'नाशकते अप्सत्त्वेति । कारण,यं यद्यसवृत्ति स्याशिरूपकयिशेषनियन्त्रितं न स्यादलीकचदिति प्रसाः, तथा च वटैच्छुसन्तप्युपादद्यात् । इदमुपलक्षणम्, कपालं यदि घटप्रतियोगिकत्रैकालिकात्यन्ताभाववाल् स्यात् घटसमापि न स्पान तन्नुयदिति प्रसङ्गोऽपि इष्टव्यः। तुल्यत्वादिति। कारणत्वं यदि सवृत्ति स्थातिरूपविशेषनियन्त्रित न स्पादात्म यादिवत् सप्रतियोगिफमात्रस्य पक्षसमत्वान व्यभिचार इति भावः । कपालपक्षकातिमसहस्तु प्रागभावाप्यन्ताभावविरोधस्याप्रामाणिकन्यादुभयोरप्येकान प्रत्यक्षेश मिथ्यान्यसाधकममागेन चोपहरणादनुपपन्नः,स्यरूपसत्वस्थ प्रामाणिकवादिति योभ्यम् । कारणस्य सखे तत्र प्रत्यक्षसिद्धान्वयम्पतिरेकबलान्निरूपविशेरनिन्धितत्वं प्राप्त न निषेधुं शक्यमित्याशको सत्त्वे इति व्यक्तिविशेषयोः कार्यकारणभावग्रहाय तस्येति, सामान्यधर्मावच्छिन्नकार्यकारणभावग्रहाय तजातीयस्येति । व्यतिरेकः - उपादानकारणाभावसमानाधिकरण: कार्यामावः। अनियतः = उपादान- कारणाभावरिष्टयाप्त्यनिरूपकः । अनि यसरखे हेतुमाह यदेति । नित्यासतः त्रैकादिकान्यन्नाभावप्रति- योगिनः । असत्वे इति । कार्याग्यवहितप्राकक्षणे इत्यादिः । कदाचित् = सामग्रीसमवधानदशायाम् । कार्योत्पादादिति। यद्यपि कारणवरकार्पस्याप्यसत्वाद्वयतिरेकः स्फुटः,कार्यस्य स्वरूपमस्वं च कारणम्यापि तत्तुल्यम्, तथापि कार्यासत्त्वं विस्मृत्येयं शा। नेति । सर्वदेशकालगतान्यन्ताभावप्रतियोगिनः सखायाघा- सादित्यभिमानः । तुल्यत्वादिति । कारणवत्कार्यस्याप्यसाधाविशेपाद्वयतिरेकसम्मव इत्यर्थः । नचैत्र हयोतिरेकस्य सार्वदिकवादप्रत्यक्षतापनिः, तुल्यत्वात् तवमते कार्यकारणयोरुभयोरपि परमार्थन्वेन सार्वदिकम्वापरया सर्वदैव प्रत्यक्षापत्तियतिरेकानुपनिश्च, परमार्थस्यान्यन्ताभावाप्रनियोगित्वात् । स्वरूपसावमेव परमार्थत्वमभिमतं न तु निकालायाध्यस्वविनाशिन्वनियतं भवन्मनसिमिति चेस्वरूप- सवस्य ममापि तुल्यस्वादन्वयन्यतिरेको प्रत्यक्षस्य चतुल्यत्वात्, अत एबासच्याधिोपासर्वकार्यका. रिस्वमसोऽपि निरस्ता, दृष्टानुसारेणैव कारणत्वकलाना, अन्यथा पटादेः कपालादिशत्वापत्तिस्तवापि तुल्या, सरवतौलमान कधित दिशा च तचापि कारणम्यासत एवं पर्यवसानादुसराङ्गासमास्तवापिनुल्य- त्वात् । पमुखेनैव चान्वयःसिद्ध इस्पाहान्वय इति । अप्रसिद्धभतियोगिकामावस्य वयाऽनङ्गीकारादिति भावः । भन्वय इति नियतव्यतिरेकस्याप्युपलक्षणम् । ननु मन्मते प्रसिद्धः सदन्ययोमयातच मते निषिद्धयने इलि नाप्रसिद्ध प्रतियोगिकत्वम् , भवता वन्ययेऽसत्वमुपैयते इस्यत आहान्ययस्येति सत्तान्तमायने - सत्ताविशिष्टनिएरधे । कथितेति । अन्तर्भावितसत्त्वं चेदितिकारिकोत्तत्यर्थः । - ।

·परिच्छेदः] ॐ शुन्यतोत्सर्गेऽसतः कारणत्वम् ३७ एनेन-"पाशामादकतृप्ता ये, ये चोपार्जितमोदकाः । रसवीर्यविपाकादि तुल्यं तेषां प्रसज्यते ॥" इत्यस्यापि बाधकत्वमाशामोदकायते । सत्तान्तर्भावानन्तर्भावाभ्यां प्रत्यादेशात्, पोशामादकादिनाऽपि च रसवीर्यविपाकादिजननात् । तदसत्कथं कार्य स्यादिति चेन सत्तामन्तर्भाव्य कार्यत्वोपगमे कारणय-काय ऽप्युक्तदोषस्य, अनन्तर्भावे वाऽविशेषस्य पर्यवावृत्तः, तस्मात्- पूर्वसम्बन्धनियमे हेतुत्वे तुल्य एवं नौ । हेतुतत्ववाहिभूतसत्यासत्वकथा वृथा ॥ -- . एतेन - यक्ष्यमागेन | उपार्जितमोदकाः = जीर्णीकृतमोदकाः । रसः = स्वादः; रिपाको बलम् । प्रसज्यते इति । अमनः कारगयोपगमे इत्यादिः । यदि कारगन्यमसन्मात पात् आशामोदकत्ति स्यात्, अपवयम्. रमादिकारगचं यदि मोदकरदव्यवहार्यमाप्रति स्पादासा- मोदकवृत्ति स्यात्, मोदकपदव्यवहार्यत्ववदिति भावः । यायकत्वमिति । असनः कारणत्वोय- गमे इत्यादिः । नाशामोदकायते इति । अप्रामाणिकमित्यर्थः । प्रामाणिकत्व वात्र मनोवृत्ति विशेषविषमत्वम्, आगामोदक साक्षिनास्ये तदभावान् वाऽर्थसाहश्योपपत्तिः । अकिञ्चित्करत्वेन सार- स्यं तु सन्दर्भविरुद्धम् . आशामोदरम साधकताया अन्यकृताहीवारात् । सत्तेति । कारणत्वं सत्तावित शेटे सत्तोपलहिते सतोरहिले वा वर्तते इति विकल्प्य सनाकारगत्यस्य प्रत्यादेशान् तथाचोन्नतस्त्र विपर्यापर्यवसानादामासत्वम् । इष्टापत्यापि तमाभासयनि श्राशेति। मानसशक्तिविशेषशालिनो जन- स भावनाविशेषसहकृतेनेत्यादिः । व्यावहारिकमोदकादेरपि मन्दाग्निधामावादिस्पसहकारिविशेष- सापेक्ष मुल्यमिति भावः । स्वातिकमोदकादिना स्वप्ने रसादिजननात् तस्य जामवस्यायामननु- वृत्तिमा व्यावहारिकमोदकायधोनरमादेः स्वप्नेऽननुत्या तुझ्या, अन्यथा सप्ने दौर्बल्यायननुभवापत्तः, सानानुभव नानुभवेऽपि भ्रम तुल्यम् समास्त्र दृग्यमानस्थ शुभादिधीजनकन्यं च दृष्टमि- त्यादिकपि द्रष्टव्यम् । अदम्योध्यम्-यद्यपि मोदकाशादेरेव सत्यस्य रसादिहेतुत्वं वक्तुं शक्यम्, तथापि विपतमा जनकतावच्छेदकन्यल्प प्रयोजक मारकादो निरावाघम् ।मतहसंचात्र वेदान्तिनाम्, अद्वैतसिद्विकारीमा हि ज्ञानर कारगवे नत्र विषयस्यापि विशेषगत्वेन कारणत्वमादुः, अमति- बाधक उपलक्षमस्यायनापेक्षया विषयस्य विशेषगताया अप्रहितत्वेन कल्पयितुमुचितत्वात, अतएव परामर्शचिसामगो श्रीमदुदयनाचार्यमतोपपादनावसरे 'अनुमिति प्रति लिङ्गपरामर्शस्य हेतुन्वे लिङ्ग- मपि हेतुः, विशिष्ट कार गताग्राहकमानेन बायकं विना विशेषगस्यापि कार गताग्रहात, भच लिङ्ग परामर्श- परिचायकन्धेनान्यथासिद्धम्, परिचये विशेषगानरा मावेन लिङ्गमेव विशेष गम्, नधाचानन्यथासिद्ध- वात्तदपि हेतुः,अन्यथा परिचायकनाया संयोगेनान्यथासिद्धमिन्द्रियमपि प्रत्यक्षकारणं न स्यादि' त्युक्तम् , यद्यपि ज्ञानवस्मानुगमन नत्तज्ञानव्यायासम्भवेऽपि तत्तयक्तिन्यस्य तत्तद्विपयक-धरूपस्य ध्या- चनकायमम्भवातव्यातस्यैव ज्ञानस्थ हेतुनासम्भवः, तथापि तत्तद्वन्नित्वस्यासाधारणधर्मरूपत्वेन नद्रिपयकन्यच्यावतत्तद्विपारूपयस्यापि सम्भव इति मिन्द विषयस्य कारगस्त्रम् । रजसपादि- विषयकत्वेनापि ज्ञानस्य कारणत्वे च लेन रूग तस्य मिथ्यात्वात् सिद्धमिथ्याभूतस्य कारणवम्, एवञ्च- तन्मते कालसम्बन्धिवरू तुच्छ लक्षण्यमेन कारणताव्यापकं, कारणतावच्छेदकं तु कपालस्वादिकमेवेत्ति - ·शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः श्रास्ता प्रतिबन्दिमहाग्रहः, कथं पुनरसतः कारणत्वमवसेयम्, प्राक्सत्वनिय- मस्य विशेषस्यानभ्युपगमात्, असत्यस्य चाविशेषादिति चेन्न; "इदमस्मानियतप्राफ्स- - नालीकस्य कारणत्वमसमः, नवा तन्तूनां घटकारणवप्रसनः । लघुचन्द्रिकाकारप्रभृतयस्तु प्राती- तिरुस्य कारण ये प्यावहारिकरजतस्वरूपकारणतावच्छेदकयतस्तुग्छविलक्षणस्य च शुनिरजतस्यापि कटकादिकारग वापरया रणावहारकालापाध्यस्यविशिष्टस्यैव रजतस्य कारणताया वाच्यतया, क्लृप्तन्वात् व्यवहारकालापाध्ययमेव कारगताम्यापकम्, गवं सति प्रातीतिकविषयकन्वन ज्ञानस्यापि प्रातीनिकवात् तेन रूपेग न तस्य कारणस्यसम्भवः, अपितु रजतत्यादिप्रकारताकग्वेनैव, रजतत्वस्य मातीतिकस्याभावात् ताशिरूपावधिसे कारगताम्यापकस्योगरूपस्य सन्चात्, यद्यपि मानस्य प्रानीनिकन्ये एष विषयस्य प्रातीतिकर्य ज्ञानस्य व्यावहारिक ये एव च विषपस्य म्यारारिकायम हा नुसारिवाद्विपयस्य,तथाच रजतत्वमकारताकस्य रजतमिति ज्ञानस्यापि प्रातीनिकम्यमिनि कथं व्यावहारिकस्यैव कारणत्यम्, तथापि गृत्तिरूपज्ञानस्य प्रातीतिकरयं न तुरजतस्वप्रकारताकस्य चिद्रूपज्ञानस्यति तस्यैवघ्यावहारिकस्य कारणव- मित्याहुः तद् - सदिशस्य कारणत्यसम्भवेऽतीत्यर्थः। कथमिति।"भध्यस्तक्षणयोगस्य क्षणयोगो जनिर्मते" स्युक्तरूपत्तेः समयसम्बन्धघटित्या सर्वदेशकालवृस्यन्यन्ताभावप्रतियोगिनश्च समयसम्बन्धासम्भवात्कथं कार्यस्वमिति भावः । अनिर्वायत्वान्यधानुपपत्या त्ययापि कार्ये तादृशप्रतियोगिरवं, प्रत्यक्षबलाच समयसम्बन्धोऽपि स्वीकार्य इत्यनुशयेनाह सत्तामिति । अन्तर्भाव्य = विशेषणीकृत्य । उकदोपस्य भारमाश्रयानवस्थादेः मनन्तभावे = सत्तोपलक्षित कार्यस्योपगमे । भविशेषस्य = आवयोरसत्कार्यतावा. दिताया भविशेषस्य । उपाधिपक्षोऽपि कथितदिशव निरास्यः तम्मान् = कारणताव्यापकस्य स्वरूपस. त्वस्य म्यवहारकालाबाध्यत्वस्य पोभयमतेऽप्यविशिष्टन्यात् । पूर्वसम्बन्धनियमे हेतुल्वे = अनन्यथासिद्धत्ये सति कार्याव्यवहितप्राकक्षणावच्छेदेन कार्यध्यापकस्वरूपे कारणत्वे आवयोस्तुल्ये सति हेतुतत्वयहिभू- तयोः- कारणत्वाघटकयोः सत्त्वासस्वयोः कथा था, यद्यपि देशवकालत्यध्यापकीभूनागावप्रतियोगिनि कार्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपं कार्यध्यापकत्वं नोपपद्यते, न च भेदघटितं व्यापकन्वं निर्वाच्यम्, तदत्यन्ताभाववति तद्वद्भेदस्यापि ध्रौव्यात्, तथापि प्रतियोगिविरोध्य- त्यन्ताभावस्य प्रतियोगिसमसत्ताकात्यन्नाभवस्य वाऽननियोगित्वं व्यापकत्वे निवेश्यम् आदतश्चान्याय- हातेवाकन्द्रोपपत्तने तार्किकैरपि प्रतियोगिविरोधित्वम्य निवेशः । मिथ्यात्वप्रयोजकामावस्य । प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेन तदविरोधित्वात् प्रतियोग्यधिकसत्ताकल्याद्वा न व्यापकत्यहानिकरत्वम् । पारमार्थिकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य मिथ्यात्ववटकन्धे तु कपालवादेरनवच्छेदकत्वात्तदच्छिन्ने म्यापकता यथाश्रुतेऽपि सम्भवतीति बोध्यम् । बहिर्भूतत्वं वृधारने हेतुः, कारणस्य सत्तायाः पारमार्थिया अनरेक्षगीयत्वात् मिथ्याभूताया- श्वापेक्षणीयाया ममापि सम्भवादिति भावः । प्रास्तामिति । प्रतिवन्दिस्वीकारे आग्रहस्यमयतामि यर्थः । प्राक्सत्त्वनियमस्य = अनन्यथासि- दवसमानाधिकरणं काव्यिवहितप्राक्क्षगावच्छेदेन कार्यव्यापकतावच्छेदकं यत्तित्वविशिष्टसत्वं तत्त्वस्य सत्वं च पारमार्थिकम् । अनभ्युपगमादिति 'पूर्वसम्बन्धनियमे' इत्यनेन पारमार्थिकसत्त्वघटि- तकारणतायास्त्वयाऽनभिधानादन्यथाऽपसिद्धान्तात् । अविशेषात् = सर्वदा सर्वासस्वविशेषात् कस्य के प्रति कारणत्वमित्यत्र नियामकाभावात्, मन्मते च यदन्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेनानन्यथासिद्धस्य यस्य ·परिच्छेदः] शून्यतोत्सर्गेऽसतः कारणत्वम् छ ३६ दिति" बुद्ध्या विशेषात् । भ्रान्तवम्युद्धिगोचरेऽतिप्रसङ्ग इति चेन्न, याश्या हि धिया त्रिचतुरफताबाधनयत्रोधाविश्रान्तया वस्तुसत्त्वनिश्चयस्ते, तारयैव विषयीकृतस्य ममापि कारणतानिश्चयः, केवलंततःपरास्वपि कक्षासुबाधात्पूर्वभ्रान्तिसम्भयेन न तावता सत्वावधारणं वगं मन्यामहे इति विशेषः । 2 नियमेन सत्वं तं प्रत्येव तस्य कारणत्वमिति शक्यं नियन्तुम् । न च ममापि स्वरूपसत्वमादाय नियमस. म्भव इति वाच्यम् ; अपारमार्थिकस्य स्वरूपसत्त्वस्याप्रामाणिकन्यात्, अन्यथा तुच्छेऽपि स्वरूपसत्ताही- कारप्रसङ्गादित्यभिमानः । यद्यपि कधितदिशा स्वरूपसम्यन्धादिरूपमेव कारणत्वं वाच्यम् , तरचोक्ता- भिमानस्य निराकृतत्वात् मन्मतेऽपि सम्भवतीति व शक्यते तथाप्यम्युपेत्ययादेनाह इदमस्मादिति । नियतेति । अनन्यथासिद्धेत्यादिः। तथा च तादृशत्रुद्धिमुख्यविशेष्यत्वं कारणत्वम् । यद्यपि परमार्थसत्वं कापि कारणे नास्ति ब्रह्मणोऽकारणत्वात् ब्रह्मगतसत्वं च कारणे दण्डादौ न प्रत्यक्षीभवितुमलम्, काल्य- घटितत्वात् योगजधर्मातिरिक्तालैकिकसन्निकर्षानभ्युपगमात् कारणताप्रत्यक्षात्पूर्व नियमेन चैकाल्योपनये मानाभावाच्च, तथापि सत्वमखण्डमेव तादृशधीविषयः, घटःसन्नित्यादावपि तथैव, तच्चाहतमते रूपमेव पर्ययस्यतीत्यन्यदेतत्, यदाहुः "सा जातिः सा महासत्ता तामाहुस्त्वतलादय" इति, सति चैवं सत्तादाम्यवति कारगन्वसिद्धावपि विकालाबाध्यत्वरूपपारमार्थिकन्ववति न तत्सेधुमलमिति निर्गवः । न चैवमपि लाशबुद्विघटितत्वात्तदग्रहे कारणताव्यवहारानुपपत्तिः, सर्वत्र व्यवहारात्प्राक्तद्ग्रहणस्य शपधैकनिर्णयन्वात्, ताराधीमुख्यविशेष्यनायोग्यतानियेशे चावश्योपेक्षणीययोग्यतावच्छेदकस्यैव कार- गनौपयिकत्वमुचितमिति वाच्यम् व्यवहारकालाबाध्यत्वस्यैव योग्यतावच्छेदकन्वात्तस्यैय कारणतीपयिकन्वे तात्पर्यात् । तात्पर्यमिदमजानानः शङ्कते भ्रान्तेति । भ्रान्त्यात्मिका या तादृशी बुद्धिस्तद्विषये घटाकारण रासभादावित्यर्थः । विचारस्य त्रिचतुरकक्षासु व्यवहारकाले इति यावत् बाधानबयोधः अकारणत्वाग्रह, तेन विश्रान्तया = अगृहीताप्रामाण्यया धिया । रासभे घटकारणताधीस्तु व्यवहारका- लीनयाधग्रहेण गृहीताप्रामाण्येति भावः । यद्यपि व्यवहारकाली यदिप्रतीतिकालस्तदानिप्रसङ्गस्तदवस्था, प्रवृत्तिकालस्तु प्रवृत्यभावस्थलेऽव्याप्तिसम्पादकः, ब्रह्मचरमधीतः प्राक्कालस्तु परस्य नाशधियोऽप्रसि. याऽप्रसिद्धः, तथापि प्रामाणिकानां यत्र यन्नरूपितकारणताज्यवहारस्तस्यतं प्रति कारणत्यं मन्तव्यम्, स्वीक्रियते च तार्किकैरपोत्थमेव, अन्यथाऽन्यथासिद्धयभावकूटस्य दुयत्वात् , ताशकारणताकाल एव च व्यवहारकालः, एनन्सूचनायैव मूले यादृश्येति पदमुपात्तमिति न कधिोपः । पाधात् = म्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकान्यन्ताभावप्रतियोगित्यप्रकारकप्रमातः, तादृशप्रमाविषयत्वमेव बाध्यत्वम्, ताशमा च मिथ्यावेन स्वयंयाध्यापिबाधिका स्वाप्नबाधग्रहेण जागबाध्येन बाध्यस्य स्वप्नपदार्थस्य तात्विकस्वादर्शनाच न तात्विकत्वापत्तिः। नन्वेवं व्यवहारकालाबाध्यविषयकवरूपं व्यावहारिकप्रामाण्यं कारणकाबुद्धोतवाभिमतम्, नयाच बाध्यत्वस्य प्रमावघटिनवादात्मानय इति चेन्न;प्रमात्वस्य व्यवहारवि- शेषसाक्षिकजातिरूपत्वात्, भ्रमत्वमपि तथैव, सायंच नजातिबाधकम् । ज्ञातसत्ताकविषयणी या धी:, य. चचिन्माविषयी धीमादन्यज्ञानत्वं व्यावहारिकप्रमान्यमित्यपि पारिभाषिक प्रमात्वं निशक्यते, विकल्पस्तुन ज्ञानमितिबोध्यम्। पूर्वभ्रान्तिसम्भवेन = पूर्वग्रहस्य भ्रान्तित्वसम्भवेन । सत्वावधारणम् = पामार्थसत्त्वावधारणम् । युनामिति शेषः । त्रिचतुरविचारकक्षास्यपाध्यमानस्याग्रेऽपि कथं बाध इत्याशङ्कयाह परदर्शनेति । परो बौद्धादिः।

·15 14 1' * शारदायुते खण्डनरखण्डखाये , [प्रथमः परदर्शनसिद्धान्तस्य भूरिकक्षाधाविनोऽपि ततः पर कक्षावाध्यमानत्वेनातथाभा- चोपगमात् । अन्यथैकदर्शनपरिशेषःस्यात् । एतेन-असत्त्याविशेषेऽपि कथं कस्यचित्प- तस्य त्रिचतुरकक्षाधायित्वमास्ताम्-इत्यपि निरस्तम् । अनवम्वुद्धिविषयतादशायां को विशेष इति चेत्, यदा कदाचित्ताशयुद्धिचिषयतैन अन्यथा कथय कथमन्यदा- तनताशयुद्धिविषयतयाऽन्यदा सत्त्वं स्यात् । तदा सत्त्वमन्यदास्थेन गृह्यते इति चेत्, अन्य कालिकमेव तर्हि तत् तदाननकाएणत्वोपयोगीति समानम् नानिमानिनी सान विशषिका, सती सा नेप्टेत्यभिस. विज्ञानं तावद्वयवहारोपपादकनया द्वाभ्यामप्यनुमतं, तस्यापि जिज्ञासाया त्रिचतुरफ.क्षाविधान्तगधेपणस्य गदि सत्तोपपन्ना भविष्यति, तदा सता तेनेदगुपपादितं भविष्यति, श्रथासत्ता तस्य पर्यवसास्यति तदा ऽसतैव तेनेदमुपपाद्यते इति स्वीकर्तव्यम्, भ्रमविषयेणे भ्रमे विशिष्टताव्यवहारः । - दर्शनम् (= आध्यात्मिकतासम् सिद्धान्तस्य - सन्मात्रे क्षणिकत्वादेः । धाविनः = अप्रामाण्यग्रहाः नास्कन्दितस्य । सटित्येव तन्मतयाधे बौद्धाधिकारादिनिबन्धप्रणयनप्रयासविफलतापत्तेः । बाध्यमान- स्वेन = अप्रामाण्यमकारकममास्कन्दितत्त्वेन । अतथाभावोपगमान् = अतात्विक्त्वोपगमात्, नैयायिका दिनेति शेषः । अन्यथा = विधायभूरिकक्षास्वयाधमाण तात्विक त्योपगमे । स्यादिति । सर्वदर्शन सिद्धान्तानां कासुचिकक्षासु बाधाग्रहातात्विवप्रतीतो कस्थापि तत्र विवादासम्भवात्सर्वैः स्वीकार्य- त्वेन सर्वसम्मतमेकमेव दर्शनं स्यादिति भावः। एतेनेति ।घटा क्षणिकत्वग्रहस्य शुक्तौरजतत्वग्रहस्य चासत्यत्वाविशेऽपि नैयायिकादिनाऽऽद्य निचरक्क्षासु वाधविरहस्य, द्वितीयस्मिंश्च तासु बाधस्य स्त्रीकारेण मन्मतेऽपि दर्शनान्तरीयसिदान्तानामसत्यवाविशेषेऽपि कस्यचिसिद्धान्तस्य तासु बाधस्य, कस्यचिच्च तद्विरहस्य सम्भवेनेत्यर्थः । अनेचम्बुद्धिविषयतादशायां - इदमस्मान्नियतप्रासदितिबुद्धि- मुख्यविशेष्यतायाः कारणतारूपाया विरहदशायर्या कारणेऽकारणाको विशेषः, ताहेशबुद्धयभावदशायां कारणत्वं न स्यादिति भावः । निरुक्तविशेष्यतायोग्यताविवक्षणीयेत्याशयनाह यदेति । अन्न तात्पर्यमुक्तमेव । अन्यथा - योग्यतानिवेशानादर । अन्यदातनतादृशबुद्धिविषयतया = उत्तरका- लिकसत्त्वप्रकारकवुद्धिविषयतया अन्यदा - पूर्वकालिकं । स्यादिति । सुपुसौ सत्वज्ञाना. भावेन तब मते पदार्थमात्रासवप्रसङ्गादिति भावः । तदा सत्त्रं = कस्याश्चित्सत्त्वयुद्धविरहकालिक सत्त्वम् । अन्यदास्थेन = अन्यकालिकेन सत्यबुद्धिविशेषेण । गृह्यते = विषयाक्रियते । इदमुपल- क्षणम्, तदातनपुरुान्तरीययुद्धया गृह्यते इत्यपि दृव्यम् । तब मते तु कालान्तरेऽसत्वादेव कथं नत्र कारणावधीविषयतेति भावः । इदानीमसत्यवत्यपि यथा मन्मते कारण वर्धास्तथाकालान्तरेऽपि तादृशे ताशधोरित्याह अन्येति । तत् = कारणत्यत्रीविषयत्वम् । तदातनैति। तादृशज्ञानाभावकालिकेत्यर्थः । तदेतत् = व्यावहारिकप्रमावयद्विपयत्वम् अवहारकालाराध्यत्वमिति यावत् । संवृतिः = अविना भ्रम. रूपा तसिद्ध सत्वम् । गीयते इति । बौद्वैरिति शेषः । यद्यपि तन्मते मरोब्युदकस्य व्यवहारकाले बाध्य स्थापि संवृतिसत्त्वम्. तेमैव दृष्टान्तन घडादौ तत्साधनात् अलीकत्वं तु सपुष्पादेव, तथापि तन्मत. साधारण्याय कालसम्बन्धित्वं संवृतिसचं बोध्यम् । वस्तुतस्तु तदेतदित्यस्य तदेतदपोत्यर्थः । सा- संवृतिः । न विशेपिका - न व्यवहारोपयिकी । नेप्टेति । तस्या सत्त्वे माध्यमिकस्य सर्वशून्यत्वमः ·परिच्छेदः) शुन्यतोत्सर्गेऽसतः कारणत्त्वम् की ४१ अविचार्यत्र तावत्तस्य सदसत्वं विचार: पारब्धव्यः, अन्यथा प्रथममेव मति- . - आतिनचाद्वैतभा, यदाह-"माया सती चेदयतत्वसिद्धिरयासती हन्त कुतः प्रपथः । मार्यय चेदर्थ- सहा कि माया च धन्या च भवन्पोपामिति"। जिज्ञासायां = सत्रासायजिज्ञासामा । त्रिच. तुरेति । त्रिय पुरज्ञानयलेनैव निवृत्त नारराजिज्ञासस्येत्यर्थः। विज्ञानसत्ताया अपि संवृतिसत्वयादै विज्ञा. माळराधीनत्वादनस्थितविज्ञानप्रवाहोपगमे च सुपुप्यायभावापाया विज्ञाने सच्चासायजिज्ञासा कतिपयविज्ञानरेव स्वपूर्वपूर्वविज्ञानविषयकर्मिवर्तनीयेति भावः । मन्येवमन्तिमविज्ञानासावे मूल. पर्यन्तमसत्यापत्तिरल आहाथेति । इदन्नुयोध्यम्, एवं व्याख्याने विज्ञानसत्तोपपत्तः सम्भावनाया एवाप्स म्भवात् 'यदि सत्तोपना भविष्यतीति' प्रन्यासङ्गतिः, तस्माद्विज्ञानं सद्जनकवादित्यादि परेग घाख्य न्, विज्ञानं न सद् वाधयोग्यत्वादिस्यादि च सापडनिकेनेत्येवं निचतुरविचारकक्षासु यदि सरवसिद्रिस्तदा सवं मत्वैव विचार आरब्धव्यः, अन्यथा विज्ञानसत्वासरविचारे एव समययापनेऽभी विधारो न स्यात् । विधानगवेग्गस्य निवर्तनोचितसयासत्वजिज्ञासस्येत्येव व्याख्येयम् । तेन = विज्ञानेन । इदम् व्यवहारादि । स्योकर्तव्यमिति । विज्ञानसस्वासस्वविचारस्य पारिसितकथानायिकरयेन नप्रौदासीन्यस्यैवोचितरवादिति भावः। भ्रमविपयेग = असत्संसर्गेण । प्राचीनताकि शुक्तिरजत. संसर्गस्यासयोपादिदमुक्तन, युक्तं चैतत्, संसास्य सावे प्रमत्वानुपपोः, विशेष्यतामधिकरणमकार- कत्वस्यापि विषयसम्बन्धसापेक्षस्यात्, अन्यथेदम्विपयतारजविषयतयोनिरूप्यनिरूपकभावासातेः, यवाहुस्तर्कप्रकरणे गदावराः "नहि ययोः सम्बन्धो न भासते तद्विपयतयोर्निरूप्यनिरूपकभायो दृष्टचर" इति, सम्बयस सम्बन्धिमिन्नत्यनियमात् तदूपत्वं स्वप्रामाणिकर, एवञ्च संसर्गासरयसीकारे र उसल्याइन्यांशेऽन्यसत एवं भानं युकम्, अन्यदेशस्थाजतभानकल्पनस्य फुसृष्टिस्यात्, अपरोक्षत्वान्यथानु- परयानिर्याच्यविषयकत्वं या कल्पनयमिति समिन्नविषयकरयमेव भ्रमस्येति भावः । विशिष्टताव्यव- हार: = पुरोवर्निनि रंजततादाम्यविषयकं ज्ञानं घटादिज्ञानादिन्नमिति घ्यावृत्तिव्यवहारः । तथाच ग्या. वृत्तिमहजनकप्रहविषयत्वरूपं व्यावृत्तिप्रयोजकत्वमसति तवापिसम्मत्तम्,किन्तु तवाली केऽपि संसर्गे यदि तत् सदा मम सांवृतेऽपि तकिपाणिपिहितम्, नहि सदुपरागस्थासति सम्भवः। ननु विज्ञानशब्देनाय संवृतिरेव माह्या, तस्या एव व्यवहारोपपादक याान, नचैव द्वाभ्यामित्यसहतम् अद्वैतिसम्प्रदायसिद्धभावरूपा. म.घनिर्वाच्याविद्यायाः परेगानुपगमेऽपि भ्रमरूपसंवृतरुपगमात्, ताशाविद्याया अपि भ्रमद्वारेच पव. हारोपपादकत्वाच्च, किन्तु भ्रमस्य विसंवादियवहारजनकतायाः परमतसिद्धत्वेऽपि संवादिग्यवहारस्य प्रमाधीनत्योपगमात्कथं ताशव्यवहारस्य संवृत्या द्वाभ्यामपंगमः सनच्यते इति चेत्मत्यम्, अत एवं मंतिशब्दमपहाय विज्ञानशब्दः प्रयुक्तः, संवादी विसंवादी वा सर्वोऽपि व्यवहारी विज्ञानवावच्छि नकारणताक इत्यस्य निर्वियादत्वान्, तच्च विज्ञानं नमो वा प्रमा घेत्यन्यदेता. संवृतिसत्त्ववाद पुनर्यवहारजनकज्ञानमाग्रस्य भ्रमात्मकल्यात् संवृनेरेवासच्या व्यवहारजनक पर्यवस्पति विज्ञान- मागासवसिद्धाविति भावः । असच्छन्देन मूले परमार्थसदिन्नं सर्वत्र विवक्षितम्, मत्वलीकमिति न विस्मरगीयम् । सदसदिन्नवरूपा तृतीया कोटिम्तु सावयिप्यते इति न सयासत्वान्यतरनिबन्धमा दोष इति । तस्य = विज्ञानस्य । मसत्त्वमविचार्यय = अन सिद्धमिव कृ वेति यावत्, सगडन. युनिभियहातिरिनास्य सांहनतापावेत्स्यमानत्वात्, अन्ततःसायकतोपपादनस्यैवेदानी विवक्षितस्वात् । विचार:-प्रमाणादरसत्तमादिना सह कया । अन्यथा - कथां प्रति विज्ञानसदमत्वायतरसिद्ध है सुत्थे। ६ ।

·४२ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः कथारम्मणमशक्यमापधेत, स्वीकृतं च भवतापि भविष्यदादिविषये विज्ञाने विशिपच्यवहारनिदानत्वमसतो विषयस्य, कारणशक्तेश्च विशेषकमसदेव कार्यम् । नच कालान्तरसम्बन्धिनी सत्ता तस्यकत्र, अन्यत्र नान्यदापीति चैधर्म्यमेतयोरपीति वक्तव्यम्: विशिष्टव्यवहारप्रवृत्तिसमये बयोरप्यसत्याविशेषात् । प्रयोजनानुपयुक्त काले तस्य स्वरूपनोऽवस्थानं पाटच्चरलुण्ठिते वेश्मनि यामिकजागरणवृत्तान्तमनुहरति ।। तथापि कालान्तरस्थित्या घटादिकंस्वरूपतोपिशेषणतश्च ध्यवच्छिन्नं तद्विशानेन । स्वमायबलात् स्वविशेषणत्वेनोपादीयते, न त्येवमत्यन्तासद्भवितुमर्हति, तस्य स्वरूपतो विशेपणतश्च व्यवच्छिन्नतयाऽनङ्गीकारात् कुत्र स्वभावतो विज्ञान सम्बन्धि निरूप्येत ।? मतिकई मे = कथां विना विज्ञाने सत्यादिसाधने मतेः कुण्ठितरवे । अन्योन्याश्रयादिति भावः । यदि विज्ञानं सन्न स्यादसाधक स्यादित्या व्यभिचारं यदन्नेवासतः साधकतामुपपादयति स्वीकृतमिति । आदिनाऽतीतं ग्राह्यम् । विज्ञाने विशिष्ट व्यवहारनिदान - विज्ञानविषयकमितरण्यावृत्तिव्ययहारं प्रति प्रयोजकन्यं तादृशम्यात्तिमह जनकप्रहविपयत्वमिति यावत्, अज्ञातस्याव्यावर्तकत्वात् । असतः म्पयहारकालेऽसतोऽनीतादेः । कारणशक्त अतिरिक्तपदार्थस्य कारणत्वस्य वा। विशेषक = व्यावर्तक असदेव = प्रागभावप्रतियोग्येव । यद्यप्येवमसद्विपयकज्ञानम्प सत एव व्यावृत्तिधीजनकरवमायाति विषयस्य तु जनकतावच्छेदकत्वमेव विपरितासम्बन्धावच्छिन्नं तथापि ज्ञानस्याप्यसहिशेपितरूपेणा- सवमेव वाच्यम्, तथाचासत एव जनकत्वम् । किश्वप्रतियोगिताज्ञानीयविषयता वा यथाऽसति तथा जनकसाऽपि स्यान्, जनकता यदि सत्येव दृष्टा तथा विषयस्वादिकमपि तथैवेति तुल्यम्, घटो ध्वस्तः, घट उत्पत्स्यते इत्यादिप्रतीतिवलादसत्येव यदि प्रतियोगित्वादिकं तथा प्रमागवलासिद्धमिथ्यात्वेपि कारणता प्रतीतिबलादेवेति तुल्यम्. यस्तस्यापि केनचिद्रूपेग यदि सत्वं तदा प्रपञ्चस्याप्यधिष्ठा- नात्मना मरवमिति तुल्यम् माध्यमिकेनापि प्रतीतैरनपलापात्पनीयमानरूपेण सत्वं तन्मतेऽपि तुल्यम्, एतेन विपयस्वस्य सम्बन्धिस्यरूपा-मकनया सम्बन्धिस्वरूपयोरभावे ज्ञानमप्यसतोऽसम्भवीति निरस्तम् वस्तादेसवारि ज्ञानाभावप्रसमात्, ध्वंसकालावच्छिन्नाश्रयत्वस्य विषयतायामुपपत्त्यर्थ केनचिद्रूपेण सत्वोपगमे तु ममापि ससमानः। तस्य = अतीतादेः। एकत्र - मन्मते । भन्यत्र = तव मते कालिका- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य ज्ञानादौ त्वयोपगमादिति भावः । पतयोरिति । अतीतादिरूपासतस्वन्मत- सिद्धासतश्चेत्यर्थः। विशिष्टेति । व्यावृत्तिव्यवहारोत्पत्यव्यवहितप्राक्समये इत्यर्थः । तस्य - अतोताः । पाटच्चरलुण्ठिते = धौरापहृतधर्ने । यामिकः = रक्षकः पुरुषः । प्रयोजनानुपयुक्त इत्यादि प्रयोजनानुपयुक्तरूपेणावस्थानस्याप्युपलक्षणम् । "नहसन् घटादि न घटादिरिति" विस्मृत्य शङ्कते तथापीति । प्रयोजनसमयेऽतीतादेरसत्वेऽपी- स्यर्थः । तद्विज्ञानेन = घटादिविज्ञानेन स्वभाववलात् = विषयतारूपस्वरूपसम्बन्धविशेषेण । स्वभावत- इत्यस्याप्ययमेवार्थः । कुन सम्बन्धि निरूप्येतेत्यन्ययः। विपयतथा कस्य सम्बन्धि ज्ञायेत, असति विषयता न सम्भवति निस्स्वरूपवादित्यर्थः । उकं स्मारयति उक्तमिति । नियतशब्दो व्यावृत्तपरः । असत्वात् = कालसम्बन्धित्वे सति देशत्वकालत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिन्चात् । सत्यन्तं नियतस्व- रूपस्येत्यादिना लब्धम् । अन्यथा - घटादेः खपुष्पायमाणन्वे । अतिप्रसङ्गात् = प्रत्यक्षाद्यपलापप्रस- प्रात् । “तथासति घटादित्मपि न स्पादि"तिपयुक्तार्थोऽत्र स्मरणीयः प्रयोजनानुपयुक' इत्यादिप्रन्यवा- ·परिच्छेदः] ६२ स्वप्रकाशवाद: न। उक्तमत्रासतोऽपि हि तदेव स्वरूपम्, तस्य नियतस्वरूपस्यय नियतचिशेषणस्यैवा. सरवा. अन्यथाऽतिप्रसङ्गात्. भ्रान्तिविषयेण दत्तोत्तरत्वाच्चेत्यलमतिप्रपञ्चेन ॥ इति खण्डनेसतः कारणतोपपत्तिः शन्यवादश्च ।। अथ शून्यवादापवादः स्वभकाशवान्दः । अपरे पुनश्चेतसोऽपि शून्यताहीकारे मनःप्रत्ययमनासादयन्तः 'सर्वमिदमसदेव Maina वापि सञ्चारणीयः, तथाहि-समान कालीनयोरेव सम्बन्धित्वस्य संयोगस्थले दृष्टत्वाकालान्तरसतोऽपि ज्ञानसमानकालीनत्वामावान्न विषयतया ज्ञानसम्बन्धित्यसम्भवः, समाधानं च समानमिन्युक्तम् । भ्रान्तीति । मिथ्याभूतस्यापि भ्रान्तिविपयस्य स्वाप्नकामिन्यादेः सुखादिजनकताया व्यावसकनाया विषयतायाश्च दर्शनात्, स्थाप्नज्ञानं मिथ्येत्यनुभवबलात्तज्ञानस्यापि मिथ्यात्वाच्चैति भावः । मिथ्या- त्मनि न हेतुत्वमिति फेचिदजूघुपन् । सिद्धये तादृशे तस्य कृतिस्तेषां परास्तो। इति खण्डनशारदायामसतः कारणत्वं, शुन्यवादश्च ।। चिती शून्यतामपवदितुमाहापरे इति।नग्यपरसदार्थों योगाचारोवा, वेदान्तीया मामाकरो वाs. न्यो वा करिचरस्वप्रकाशवादी, नायः तेन विज्ञानेऽर्थक्रियाकारित्वरूपसत्वम्यवोपगमात् तस्य च माध्यमिकेनाप्यनिराकरणात्तयोरविवादात् । न द्वितीयः, तेन स्यविषयत्वरूपस्य वक्ष्यमागस्वप्रकाशल्य. स्यानहीकारात् । न तृतीयः, तेन विज्ञानस्य स्वविषयत्वोपगमेऽपि तदतिरिक्तस्याप्यन्यत्वोपगमान, चेतसोऽपीत्यादि अन्धेन च तस्य शून्यताध्वननात् । अतएव न चतुर्थे ऽपीति चेन्न; आद्यद्वितीययोमंहगेड- दोपात्, तथाहि-विज्ञानस्यार्थक्रियाकारित्वे शून्यविज्ञानवादिनोरविवादेऽपि विज्ञानवादिनाऽर्थ क्रिया कारिणि पारमार्थिकत्वोपगमात् शून्यवादिना घसांवृतत्वस्योपगमान् नन्निराकरगेनैव विज्ञानवादिनरथा- रितार्यात् । तदुक्तं गुरुचन्द्रिकायामाचार्यः "अर्थ क्रियाकारिग एवाबाध्य स्वरूपत्यनियमस्य माध्यमिका-य- बौद्वरङ्गीकारादिलि" । वेदान्तिसम्मत स्वप्रकाशत्वस्यापि यथोपरितनग्रन्थेन लाभस्तथा व्याख्यास्यते इति । पुनस्त्वर्थे । चैतसो = विज्ञानपदजन्यधीविशेष्यस्य । शुन्यता - निरुकासत्वम् । मनःप्रत्ययम् = विश्वासम् । अनासादयन्त इति । अयम्भावः-शून्यता सिद्धा नवा. द्वितीये नोपगन्तव्या अप्रामा- णिकन्यान, भाये परतो वा स्वतो वा, तन परस्याविद्यारूपत्वे पूर्वोक्नदोपः, भविद्याभिन्नस्वेऽपि तस्य पराधीनसिन्धिकन्वे मूरपर्यन्तमसिद्धयोनदोषः, असिद्धस्य साधकत्ये शून्यतेव विश्वमपि तेनैय प्रमीयेत तस्मात्स्वतः सिद्धोऽनुभवस्त्वयाऽपि शुन्यतासाधकन्येनावश्योपैयः, उपयते च, अतएव स्वविषयत्वं विज्ञानस्य शून्यवादिमने दृश्यत्वहेतूपपत्ती चन्द्रिकादाबुक्तम्, किन्तु "मायोपमं च विज्ञानमुक्तमादित्य- बन्धुनेति" माध्यमिस्कारिकोक्तदिशा विज्ञानस्यापि सांवृतत्वं त्वयानुमन्यते, तच्चायुक्तम्, सांवृतत्वे विज्ञानस्यापि कदाचिद्राबावश्यम्भावेन निस्ताक्षिकस्य च याधस्याप्तम्भवनानुभवस्य पारमार्थिकस्यैवो- पयत्वात्. अत एव विज्ञानधारोपगमेऽपि न निस्तारः. सांवृतत्वे तस्या अपि कदाचिद्बाधधौन्यात्, अन्यथा मपञ्चस्यापि बाधो न स्यात् । नचैवं लक्षणाद्यनिर्वाच्यत्वस्य सत्त्वेऽप्यनुभवस्याबाधे प्रपञ्च- याधस्तवापि न म्यात्. अनिर्वाच्यत्वहेनोयभिचारित्वादिति वाच्यम् , असहानुभवे हेतोरेवासम्बन्धाद्वय- भिचारानवकामान् । अतएव तत्र धर्मोपग्रहप्रवर्तिष्णुवाग्व्यवहाराविषयत्वं वक्ष्यति । नच विज्ञानधाराया याध्यत्वेऽपि कदाप्पसमाप्तेनं करिचट्टोप इति वाच्यम्; तथात्वे समाप्तेरपि साधनोयत्वात् । एतेन बारस्य बाध्याधिकसत्ताकास्तुविषयक्रवरूपसावधिकत्वमपि समर्थितम्, लोके तथा दर्शनात् । नच शून्यवादे ·शारदायुते खण्डनखण्डखाये (मयमः विश्वमित्यभिधातुं सहसयानुत्सहमानां मन्यन्ते-विज्ञानं तावत्स्वप्रकाशं, स्वत एवं सिद्धस्यरूपम्. न खलु विक्षाने सति जिज्ञासोरपि कस्यचिद् ‘जानामि न चेति' संशयो शुक्तपादे रजताश्चि समसत्ताकन्यायाधे सावधिकत्वव्याप्यायमप्रामाणिकमिति वाच्यम्; अनुभवानुरोधेन सयोर्विपमसत्ताकरपस्यावश्योपैयरवान्, यदाहुः "प्रतियोगिनिं दृष्टे च जाप्रबोधै मृपा भवेत् । स्वप्ना. दिष्टिरस्माकं नव भेदोऽपि किकृत" इति ।। एवमसमानुभवस्य सिद्धौ तस्य निर्विपयकत्वमपि मन्तव्य मेव, अन्यथा सस्य सर्वदा सविषयकत्वे विषयाणामपि शून्यता दुर्लभा स्यात् । एतेन सर्वशून्यत्वस्य पुरुषार्थस्यप्रयुक्ता स्वीकारः परास्तः, अहङ्कारस्यानारमयेन तन्निवृत्तरिष्टत्वेऽपि पुरुषसत्यतां विना ते. मार्यमानत्वस्यासम्भवात् सत्यरबमारमन उपगन्तग्यम्, अन्यथामनिवृत्तिमिच्छतो मौन्य' स्यात, निवाराया भकारनिस्तरसम्भवाघ । नव स्वसरवे सुखादीच्या प्रवृत्तिन शम्यवारगेति कथं मोक्ष इति पाव्यम् । आरमपतिरिक्तसुखादी शून्यवाहस्यैव सत्र परमकाष्टापन्नवैराग्योत्पादकन्वेन तच्छानु. प्पत्या प्रवृत्यनुपपत्तेरिति । विश्यं जगत्। स्वप्रकाशवं निर्वक्ति स्वतपवेति। एकस्मिन् विषयविपयिभावोपगन्तुमते लापवास्वविषयत्वस्यैव स्वप्रकाशतारूपतौचिग्यात् ध्युत्क्रमेणेककारयोजनं युक्तम्, स्वतःसिद्धस्वरूपमेवेति, वेदान्तिमते तु स्वत एव- स्वभावत एय, स्वातिरिक्तमनपेक्ष्य च सिद्धस्वरूपं = संशयाविषयस्वरूपमित्यर्थः,वेन प्रन्धकृन्मते निश्चय- विषयरवरूपसिद्धस्वस्य चित्य सम्भवेऽपि न क्षतिः एवञ्च रवप्रकाशवं संशयाद्यविषयस्वभावत्वमित्प्रेकम् . पाप्येतद्वत्तिज्ञानादावपि तार्किकादीनामपि साधारणम् . तदुक्तं प्रामाण्यवादमणी "नह्यज्ञानन् जाना- मीति प्रत्येति न पा घटज्ञाने पर जामामीति," तथापि यतव्यदिशा स्वप्नकाशसाक्षिनिर्वाह्यमेवैतदिति न वेदान्तिनो हानिकरम् । द्वितीयं तु वृत्यादिश्यावृत्तं स्वातिरिक्तसंविदपेक्षव्यवहारविषयान्यत्वकूटवत्वम् सिखशब्दस्य सिद्धिप्रयुक्तम्यवहारविषयतार्थकत्वात् । स्वानिरिक्तवृत्तिसापेक्षत्वमादायासम्भवादासाय संविदिति । अतिरिक्तशब्देन घात्यानभेदो विवागीयः, तेनासघापादकाज्ञानाभावोपहितचितो व्यवहार. माग्रेऽपेक्षणीयत्वेऽपि नासम्भवः, तस्याः शुद्धचिद्भिन्नाभिन्नत्वात् । ब्रह्मगि विषयतानुरगमाक्षे तु स्वातिरिक्त.पेक्षाहारविषयो पोयस्तदन्यत्वम् वस्तुतस्त्वा कला विषयवान्यन्तामाबोलिक्षिा- रूपत्वमेव स्वप्रकाशत्वम्, भलीके तिव्याप्तिवारणाय स्वरूपत्वं पूर्वत्रापि द्रष्टव्यम्, भतएव मूले स्वरूपपदे सकरम आनन्दत्वाद्य वरिउन्नविषयतानां ज्ञानाज्ञानान्यतरोपाधिकालीनस्वादनुपहिते उत्त- लक्षणसवान् । भेदकूटस्यासर्वज्ञदुहत्वे तु जइत्यात्यन्ताभावोपलिक्षितस्वरूपत्वलाभार्थमेव स्वत एवेत्यादिकम्, जडत्यञ्च 'घटो जई' इत्यायनुगतप्रतीतिव्यवहारसिद्धो जातिविशेषो वोपाधिवेत्यन्यत्, न तु स्वप्रकाशवघटितम् । तेनेत्यादिना स्वप्रकाशत्वे संशयाविषयावलिङ्गकमनुमान मानं वक्ष्यति, ताश- लिङ्गस्य स्वरूपासिद्धिपरिहाराय तावदाह न खल्विति । विज्ञाने = धादिज्ञाने । अन कालिकमाप्तिविवक्षया कृष्णायघटज्ञानं यदि कृष्गीयस्वप्रमापापसत्ताकन्वाभाववत्स्यात् कृष्णीयसंशयादिविषयतान्यनमवत् स्यादिति परतो 'भन्यथै स्यादिना विवक्षगीयमापादनम् ईश्वरी. यज्ञानमादाय स्वप्रमायाप्यसत्ताकत्वस्य घटज्ञाने सत्वान् विपर्यये इशारतिधारणाय पुरुषविशेषो निषेशिनः । तमोक्षमोयेषु भिधारवार गाय जिज्ञासोरिति । तथाच जिज्ञास्यवं व्याप्यदलप्रविष्ट - मिति न प्यभिचारः, तेपु जिज्ञास्यत्वसवे संशयादिविषयताया अप्यापत्त :, तदसावे च विशेषगाभा. वप्रयुक्तस्य विशिष्टापादकाभावस्यापि मत्त्वात् । अनुमानीयव्याप्यदले जिज्ञास्य-वनिवेश निष्प्रया.

·परिच्छेद:]. .. स्वप्रकाशवादः ४५ hin५. AnnanRRAR जनः । भधवा पक्षे जिज्ञास्पत्यस्म विशेषगता यक्ष्यते नरूलाभार्यवान जिज्ञासोरिति पदम्। युक्त तत, पक्षतायछेदकविशिष्टपक्षमनभिधाय देतो पक्षधर्मनाभिधानस्यानुचितत्वात् । सकच्याप्यदले तु जिला- सितरपनिवेशोऽन्यस्यादिना करणीयः । भन्न हि संशयादिविषयवसामान्याभावात् जिज्ञास्यस्यविशिष्टस्य स्वप्नमाच्याप्पसत्ताकरयाभावस्याभाव इति विपर्ययपर्यवसानं विशेष्याभावमादाय, जिज्ञास्ययस्य सत्र सवात्, विपर्ययानुमाने जिज्ञास्यत्वस्य पक्षे विशेषगाच, कृष्णजिज्ञास्यं कृष्गीयघटज्ञानं कृष्णमिज्ञास्य- स्वविशिष्टस्य कृष्गीयस्थममायाप्यसताकरयामावस्यामाश्वत्, कृष्तीयसंशयावविषयत्याव, अनिशा. सितघटादिवत् । इरादेच ज्ञानसमानयोगक्षेमतेति न व्यभिचारः।भग्न स्वप्रमाव्याप्यसत्ताकरवस्थाने स्वतचापापकममाविषपायनिधेशोऽपि शपः । सरसनाया अनतिरिक्तवार स्वप्रमाध्याप्यत्वं घा स्वप्यापकप्रमाविषयत्वं या निवेश्यम् । एवं च पक्षधर्मताथलात् स्वप्रमाग्याप्यसत्तास्वसिद्धिः । तम गाधारमते ज्ञानस्यैकक्षगायवृत्तित्वेन स्वोत्तरोत्पत्तिकस्यातिरिक्तम दाने तन्निरूपितकालिफप्याप्त- घंटज्ञानादिसतायामसम्भवात् स्वात्मकप्रमैव स्वपदेन प्रामेति स्वविषयरवरूपस्यप्रकाशरवसिद्धिः, घेदान्तिना तु विषयविषयीभावस्यैकग्रानहीकारात् स्वाविषयरवस्य पक्षे विवोपनीयत्वात् पक्षीभूतज्ञानस्य स्वप्रमादेन धतुमरामस्वात् पक्षोभूतज्ञानातिरिक्तव ममा प्राया, सा च लापवादेका नित्या च सिदयसि, सकर्तृकरवानुमाने ईश्वरवत् । सैव च साक्षिशब्दाभिधेया। यद्यपि साक्षिण एवं सिद्धि नतु तत्स्वप्रकाशस्वस्थ, तथापि सक्षिणोऽम्पभास्यस्योपगमे "विषयनि- रूप्यं हिं ज्ञानं तेन ज्ञानवित्तियेद्यो विषय" इतिन्यायेन साक्षिविषयीभूतघरज्ञानविषयकत्वम्यापि साक्षितिपयज्ञानान्तरे आवश्यकत्वात् घटज्ञानविषयकप्रमापां हित्वाद्यापत्तौ लाघवयलारिसमेकरवं पाध्येत, भन्तिमासिदी घटज्ञानपर्यन्तं वक्ष्यमागरीत्या संशयविषयतापत्ती संशयावविपयत्वस्य हेतोः पक्षयमतानुपरतिच, अनवस्थापत्तिश्चेत्यादितर्कप्रतिसन्धानसहकृतं पुनरनुसन्धीयमानमतानुमान- मेव प्रमायामविषयवान्यानपेक्षमवहारकादिरूपस्वप्रकाशरवसाधनायालम्, अत एवं "देवदत्तो जीवन- मरणान्यताप्रतिपोगी प्राणिस्वादितिमा तस्यैव पुनरनुसन्धीयमानस्य लायसहकृतस्य जीवित्वसाधकरवम् , सहकारिवैचि नयेणेकस्यापि विचित्रफलजनकवादित्यादिक"मर्धापत्तिमणायुक्तम् । व्यापकतावच्छेदक- रूपणेय साध्यानुमितिरित्यस्याप्रामागित्वात्, एवं च साक्षी पदि स्वसत्तापापप्रमाविषयो म स्यात् संशयादिविग्यस्यादिनि न शक्यमापादयितुम् विपर्यय पर्यवसानप धर्मियाहकमानबाधेनासम्भवान् । ननु ज्ञानस्य जिज्ञास्यस्ये न तन ममाप्यसत्ताकस्यम्, तरसत्वे धान जिज्ञास्यवम् शाते जिज्ञासानवकाशात; नव सामान्यतो ज्ञाते विशिष्य जिज्ञासा स्यादिति वाच्यम्; एवं हि विशिष्य जिज्ञास्ये तत्र विशिष्य संशयादिविषयतापि स्वादिति दुर्लभ विपर्य पपर्यवसानम्, मैवम्, प्रमितेऽपि पुमादी प्रमिरसादर्शना ममोहितसाधनताहानाचीनाया जिज्ञामायान्त इदनापि कस्यचिन कदाचि. सम्भवात् । अतएव-पूर्व संशयस्ततो दुःलं, ततो द्रुपः, तनस्तसेवा, ततो निणिनीपेनिफ्रमेश संशयायधीना जिज्ञासा संशयायविषये कथं स्यादिति, सिद्धत्वज्ञानामावोऽपि जिज्ञासाकारणमिति तदभाये सा कथं स्यादिनि ध निरस्तम् । निविशतां या जिज्ञास्सस्वस्थाने उपेक्ष्यतावच्छेदकधर्मशून्यत्वम् । किञ्च तेन रूपेण ज्ञाने तेन रूपेग जिज्ञासा नास्नीन्युनसमें बीजं तावचिन्त्यताम्, धनसिद्धावपि तरसिद्धख. झाने धनेच्छोपलाभेनेच्छाविपयत्वस्यासिववव्याप्यन्वाभावात् सिद्धऽपि घटत्वेन घटाने तेन रूपेण नदिरा कुतो न स्यात् असिदत्वज्ञानस्थामावादिति चेत्तदपि कुतो न स्यात् । धनादिघिलक्षगो ज्ञानस्य स्वभावविशेष एवायमि तिचेन्ननु स्वभावविशेष श्वायं स्वप्रकाशता विनाज निहतीति वाचोभा यन्तरेण खया मा स्वीकृता, एकत्र विषयविपयिभावः परं त्वया नोपयते, स ध वेदान्तिनापि नानुमन्यते .

·ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः धादि, घटादिशने निशास्यावारिपिरहप्रयोग यदि म म्यविषयवं, नया मानग्यस्य स्वभाव विशेषादितस्य तथा पाग्यम् फिन्नु मानदिप्ममुग्गादायपि सनि जिज्ञास्यायसंगयादिविषयावा. दर्शनादिगारमुवयादिमयोपता तत्र पारयति महागौरयम्, सम्माल्याययमिप्टना नित्य- माक्षिविषयवस्यकापेव सप्रयोनाना पकुमुचितैति जितं घेदान्तिना | सम्मामिलाम्यस्यस्य ज्ञाने यिरहोऽपि स्वप्रकासन्यसाधक इनि पम् । गनु ताफि प्रति संशपापापादनं जानापशगे न सम्भयनि, ज्ञानयोगपचानहीकारात्, पूर्व संशयादिसामनीविरहाउच । नापि द्वितीयक्षण, योगाचारमत ना झानामावऽपि साकिमतं तदा ज्ञानसत्वात् 'पिशाने सनी' तिमूलासानियिरहेऽपि द्वितीयक्षगस्यानुष्यवसायाधिकरमये मंशयाउनु पपसेः, तदनधिकरगावेऽपि प्रथमागे साधारगासाधारणधर्मपरमिशानादिरूपसंशयकारणम्य, प्रति- योगितावच्छेदप्रकारकप्रतियोगितानरूपम्याभावधीकारणस्य पासवात् । अतएव न तृतीयक्षणेऽपि, 'विज्ञाने सती' तिमकस्य विज्ञानानन्तर्याधंफतामुपगम्य तद्विरोधपरिहारऽपि पूर्व संशयादिकारणानुपपत्तः, नहि द्वितीयक्षणे धादिमानननुमित्यादिरूपम्, सस्य मानकरणकग्येनायक्षणे ज्ञानयोगपद्यापत्तेः, तस्य 'मयि घटज्ञानम्' 'घटज्ञानपानइमि' स्यायनुव्ययसायरूपये तेनैव प्रतिबन्धात् घटं जानामि नथे' त्यादि संशयानुपपत्तेरितिचेन्न; यम द्वितीयक्षणस्थज्ञानस्य कदाचित् सामग्रीयशार्मिज्ञानाचारमकना तन तृतीयक्षणे आपत्तिसम्भपात्, अस्तु या धनुर्थादिक्षणे आपत्तिः, तदामुग्यबसायस्य प्रतियन्धकस्याभायात्, जानामि नयेत्यादिमूलं तु 'भशासितं नवे' स्यापिरम्, अतएय "न च कश्चिदमुमद्राक्षीन्नो वा भवानिति पृशेऽनन्तरक्षण सन्दिग्धे विपर्यस्यति संविदभावं या प्रमिणोति, किन्तु निश्चिनीत्येव 'भमुमहमहाक्षमिति" सत्यप्रदीपिकादो भूमप्रयोगः कृनः । द्वितीयक्षणेऽनुग्यवसायिरहदशायां प्रथम- क्षणस्थज्ञानस्य धर्म्यदिशानाग्मकतायां तु यथावतमेष सम्यक् । पक्षता १ तादशज्ञानस्यैव । नच व्यवसायजनकमनोयोगान्यमनोयोगजन्यस्य संशयादेवितीयक्षगस्थत्वासम्मवा, पूर्व क्रिया ततो विभाग इत्यादिप्रक्रिययाऽनेकक्षणविलम्यादिति वाच्यम्, व्यवसायजनकमायांगजनकक्रियाऽभ्यवदितो. तरक्षणोत्पत्तिकक्रियया विभागादिक्रमेण व्यवसायान्यवहितोत्तरक्षणे संशयादिसम्भवाद, एकस्य कर्मणः कर्मान्तरप्रतियध्यताया अप्रामारिकत्वात् । अन्यथा नैयायिकमत द्वितीयक्षगेऽनुव्यवसायो न कदापि म्यान् । किञ्चायानुम्यवसायसवेऽन्यापत्तेः सम्भवः, तथाहि-माद्योऽनुव्यवसायो न 'घटमहं जानामी.' रयाकारकः, तरज्ञानस्य विशेषगरवात् ज्ञानज्ञानं विना तदनुत्पत्तः, अपि तु मयि घटज्ञानमित्याकारकः, सच जानामि नवेति' संशयं न जानामी' त्यभावबुद्धि वा प्रति न प्रतिबन्धकः, असमानाकारकत्वात्, तत्सम्बन्धावच्छिन्नतधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकं ज्ञानं प्रति तासम्बन्धा. वच्छिन्नतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाषप्रकारकतद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यताकग्रहस्यैव प्रतिबन्धकताया नग्यैः स्वीकारात् । वस्तुतस्तु घटत्वप्रकारकज्ञानात् पटाभावयुद्धर्धारगाय विशिध्येब फलबलेन क्वचित्ताशकार्यकार- भाषानां कल्पनीयत्वात् प्रतियोगितावरछेदकप्रकारकज्ञानवधर्मिज्ञानत्वादिना प्रतियोगिविशेपिताभाव- ज्ञानस्वसंशयवादिना च कार्यकारणभावानामप्रामाणिकत्वान्न तानादाय शक्यं प्रत्यवस्थातुमपि । म प्रकृतेऽपि विशिष्प कार्यकारणभावः काप्यतामन्यथाऽतिप्रसङ्गादिति वाच्यम्; 'नद्धेतोरेवास्तु हेतुत्वं किं तेनेति' न्यायेन प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकशानादिसामग्रीगामेव प्रतियोगिविशेषिताभावशानादिक प्रति नियामकनाया वक्तुं शक्यत्वात् । अनन्यथासिद्धत्वमात्र कल्पनेन लाघवात् । एनेन-धर्मिज्ञानं च संशयहेतुः, अन्यमा संशयेमिनियमः कोटयुत्कटत्वञ्च नस्यादिति-निरस्तम्; धर्मिज्ञानजनकस्यैव नियार:- ।

·४७ परिच्छेदः ] 3 स्वप्रकाशवादः 'म जानामीति' चा विपर्ययो व्यतिरेकममा वा । तेन जिशासितस्यातत्वज्ञानव्य- तिरेकप्रमाणामभावसमुदायः स्वव्यापकं जिशासितस्य प्रमितत्वमानयति, अन्यथा हि जिशासितमितत्यन्यतिरेकव्यापकं जिज्ञासितव्यतिरेकोल्लेखि ज्ञानमविनितजिज्ञासस्य कन्वतम्भवान्, कोट्युत्करवस्य च कोटिविकोपसहधरितभूयोधर्मविशिष्ट धर्मिविषयकत्यरूपम्य तादृश. धर्मिविषयकत्वेन नियन्तुमशक्यत्वादन्यथामायापतेरिति । न च व्यवसायनाशसमये संशयाधापत्ति- कम्प संस्कारप्रतियन्धके का विशेषव्यवधानायुपनिपातेऽध्ययनावसरेऽपि पङ्नयर्थममुमहमवेदिपं न वेति- संशयादिदर्शनादिष्टापत्तिः, विपर्यये सासिद्धिश्चेति वाच्यम्, तादृशोपनिपाताभावस्थलीयज्ञानस्यैप पक्षावान् । जानामीति। घटमित्यादि। संशयविपर्ययावनाहायौं विवक्षित व्यतिरेकप्रमेति । मन्विद- मयुक्तम्,शानसत्वे तदभावग्रहस्प प्रमावानुपपनः तदसरवेऽपि तथैव,तयाद्वि-उदा न जानामीति' प्यति- रेकप्रमापादने इष्टापत्तः, ज्ञानस्यावर्तमानत्यान, नाज्ञासिपमित्यस्यापादने चतस्य भ्रमरममेच, पूर्व ज्ञानस्य जातस्वात्. अन्यथा विष्टापत्तिरेव । अथ न नैयायिक प्रति तृतीयापत्तिः, अपि तु माध्यमिक प्रति, तन्मते ज्ञानस्य सांवृतसतोऽपि कालिकसार्वदेशिकायन्नाभावप्रतियोगिन्चात् तदभावस्य तदधिकरणेऽपि अमावसम्भवात, युक-चैतत्, योगाचारादिना ज्ञाने पारमार्थिकत्वस्यापि साधनीयस्यात् । तथाच घर- ज्ञानं यदि तार शप्रतियोगितावस्यान्, ताशप्रतियोगित्वमकारकप्रमाविशेष्यं स्यादित्यापादनीयम् । नचैवं माध्यमिकस्य व्यतिरेकप्रमायामिष्टापत्तिः; घटज्ञानं साशप्रतियोगितादिनिधीर्यदि प्रमा स्या- दप्रमावप्रकारकप्रामाणिकव्यवहारविषयो न स्यादिश्यत्र मूलतात्पर्यसम्भवादिति चेन्न; अर्थक्रियाका- रिस्वरूपसत्त्वग्रहस्य प्रतिबन्धकन्वेनाप्रमाचप्रकारकव्य हारविषयत्वस्य हेतोपपनेविपर्ययेऽप्रयोज- करवात्, घर्मिकताशधियः पक्षीकाणे वेदान्तिनाऽपि तथैव समाधेयत्वात्, घटज्ञानस्यापि विशिष्ट- स्य मिथ्यात्वेनोकरक्षकस्थलेऽपि वेदान्तिा तथैव समाधेयत्वाञ्चेति चेन्ना अगत्या व्यतिरेप्रमापदस्य ज्ञानवनिमोऽहिमिति भेदनिश्चय परताया वक्तव्ययात्, प्रमावस्याविवक्षणीयत्वात्. 'नजानामीति' विपर्य- यस्यात्यन्तामावविश्यकत्वेनापीनरुत्यादिति परमार्थः । एवं च भेदनिश्चयोऽप्यनाहार्यो वक्तव्यः । तेन = विज्ञाने संशयायविषयत्वस्य हेनोःसत्त्वेन। जिज्ञासितस्येति।इदं पक्षे जिज्ञासितत्वम्य विशेषगतालामाय,समुदायान्वयिनिएपंपळपर्यः भास्यज्ञाने - -संशयविषयोध्यतिरेकामा-भेदनिक पः, अस्थायरायज्ञानपदेन लामसम्भवेऽपि पार्थक्यनीपादानमुक्तिवैविध्यमानम्, एतत्तयविष. यतासामान्याभाव इत्यर्थः । यथा श्रुतं तु विषयतासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकतादृशज्ञानत्रयाभावस्य हेतुत्वाभिप्रायेण । जिज्ञासितस्य प्रमितत्यम् = जिज्ञास्यस्यविशिष्टस्य स्वप्रमाव्याप्यसत्ताकरवाभावस्य स्वसनाध्यापकप्रमाविषयत्वाभावस्य वाऽभावम्. ययावतं तु जिज्ञासिते पक्षे पक्षधर्मताबललभ्यसाध्या- भिप्रायेण, प्रमिनत्वस्य स्वममाव्याप्यसत्तास्त्वपर्यवसायित्वस्यावश्यक वात् । यद्यपि वेदान्तिमते माक्षिणो अमनमासाधारणं, तथापि घटादिज्ञानांशे प्रमात्वं निरामाधम् । सदंगे प्रमावस्याप्रामाण्य- महानारकन्दितत्वस्य च सूचनायेव ज्ञानवमनुक्त्या मूले प्रमित वाभिधानम्, योगाचारमते तु स्वाशे नस्य सूचनायेति विवेकः । आनयति = अनुमाश्यति । विपक्षवृत्ति वशद्वाबाधक तर्कमाहान्यथेति । जिनामितप्रमितत्वयतिरेकन्यापकम् = सामानाधिकरण्यसम्बन्धन , जिज्ञास्थवविशिष्टस्य स्वप्नमा- माप्यसत्ताकवाभावस्य व्यापकं विज्ञासितस्य पक्षीभूतज्ञानस्य व्यतिरेकोल्लेखि- अभावविषयक शानं - उमसंशयादिक, व्यापकता विषयतासम्बन्धावच्छिन्ना योध्या। जिज्ञासोत्तरं निद्गादिरूप- ·४८ 3 शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथम स्यात्, अतः सर्वजनस्वात्मसंवेदनसिद्धमेवास्य बोधस्य स्वरूपम् । व्यवसायस्यानुव्य- । घसायनियमान्न तत्र संशयादिरिति चेन्न; गवानुव्यवसाये शेयता नोपेया, तत्र जिशा- सायामात्मधर्मिकं तत्संशयमारभ्य व्यवसायविपयपर्यन्तं संशयाफ्रान्तर्दुष्परिहरत्वात् । विषयिसद्भावसंराये तद्विषयोऽपि संशयस्य सम्भवात् । एवं त्रिचतुरसंवेदनकक्षाध्रौव्यनि- . यमाभ्युपगमेऽपीति । स्वप्रकाशे तु मानमेयभावव्यवस्थाया अभावादेव तदाश्रया:दोषाः निरवकाशाः। - प्रतिपन्धकोत्पत्ती कारगाभावेन संशयादिविषयतापादनासम्भवादाहाविनितजिज्ञासस्येति । स्वाव्यवहितोत्तरानुत्पत्ति तनप्रतिबन्धकं यस्या जिज्ञासायास्ताद शजिज्ञासाविशिष्टस्येत्यर्थः । तथाच पक्षतावच्छेदकादौ तादृशजिज्ञासाया एवं घटतेति भावः । अत्रेदम्पोभ्यम्, एकत्र विषयविषयिभावाप- गमाक्षे 'घटमहं जानामीति' बुद्धरपि ज्ञानविषयिकाया नानाज्ञानकल्पने गौरवात् लायसहकारेण द• विषयत्वरूपस्वप्रकाशल्बसाधकरवम् । स्वप्रकारावं निगमयति अत इति। सार्वदिकस्य संशयादिविष- यतासामान्यामावस्याश्रयस्यादित्यर्थः । स्वारमकं यत्संवेदनं सर्वजनानां तसिद्धं - सद्विपपीभूतं तत्प्रयु- संशयायविषयताश्रयो वेयर्थः। अथवा वस्तुगतिमनुरुध्याहात इति स्वप्रकाशत्वव्यवस्थितावित्यर्थः। स्वात्मकसंवेदनेन = मानान्तरमनव सिद्धं = संशयादिविषयताशून्यमित्यर्थः । सर्वसाधकस्प तस्य साधकान्तरनिरपेक्षत्वमिति भावः । संशयाविषयत्वरूपहेतोरन्यथानुपपत्ति शकते व्यवसायस्येति।शेयता = अनुव्यवसायाविध- यता । नापेयेति। अनवस्थाविषयान्तासधाराभावादिभयादिति भावः । जिज्ञासायामिति । अनुपेक्षणी- यतायामित्यर्थः। तथा चोकरीत्यैवानुव्यवसायाविषयोभून ज्ञानं पक्षोकृत्य संशयादिविपयतापादनसम्म. वात् तस्य स्वप्रकाशताया वाच्यत्ये "प्रथमस्थ तथाभावे प्रद्वेषः फिनिबन्धन" इति न्यायेन पर्वस्यापि स्वप्रकाशत्वमस्तु, योगाचारादिमते 'अयं घर' इति ज्ञानापलापापत्या स्वविषयत्वरूपस्वप्रकाशतानी. विन्यपि अयं घर' इत्येतद्वयतिरिक्तस्य 'घटमहं जानामीति' ग्रहस्य स्वप्रकाशंताया वेदान्तिसम्म. ताया अदुष्टत्वादिति भावः । श्रात्मंधर्मिकमिति । घटज्ञानज्ञानमहं प्रमिणोमिन त्यहमदार्थविशेष्य- कमित्यर्थः । तत्तकोटिविषयकत्वावच्छेदेन संशयखबति ज्ञाने धर्मिविषयकत्वावच्छेदेन निश्चयत्वस्य धृरो- रनिश्चितज्ञानस्य धर्मित्वासम्भवादिति भावः । संशयादिविपयतापादने इटापत्ति परिहरसाद व्यवसा. येति । संशयामातेः संशयविषयतापत्तः । सम्भवादिति । ज्ञानस्य निश्चयेऽप्यप्रामाण्यसंशयाहित- संशयस्य विषयेसम्भवो यदा,तदातरज्ञानसामान्यस्वरूपसंशयाहितसंशयस्य सननितरां सम्भवः, प्रमाण- सन्देहः प्रमेयसन्देहमाघरी इति न्यायादिति भावः । त्रिचतुरेति । 'अयं घट' इत्येक कक्षा, 'घटमहं जानामीति' द्वितीया. 'घटनानमहं जानार्माति' तृतीयेत्येयं त्रिचतुरकक्षाणां धौम्यनियमस्य = अवाय- म्भावस्थाभ्युपगमेऽप्युक्तरीत्यैव व्यवसायविषयपर्यन्तं संशयविषयतापत्तिरनिश्चितानुव्यवसाय संदेहाहितेत्यर्थः । ननुं विषयविषयिभावस्य सम्बन्धरवेनैकग्रासम्मवः, तरपनियोगिफसम्पन्धखस्य संप्रतियोगिकभेदव्याप्तः संयोगादिस्थलेऽवधारणात्, अत एव तादाम्यस्यापि भेदगर्भता, तथा च कथं स्वविषयत्वरूपस्वप्रकाश वस्य सङ्गतिः, स्वजनकेन्द्रियसन्निकर्यानाश्रयत्वेन स्वाविषयत्वानुमानाच, किम्व स्वप्रकाशानुभवस्यापि दृश्यत्वेन मिथ्यात्यापत्तिः, अयं घट इनि ज्ञानापसापापतिश्चेत्यत्तीवेदान्ति- मतेनाह स्वप्रकाशे इति । मानमेयभावव्यवस्थायाः-विषयविपरिभावसम्बन्धरय । एकम्मिन्निति शेषः । तदाश्रयाः = एकस्मिन् विषयविषयिभावीपगमनिवन्धनाः ।

·ge: परिच्छेदः] 3 स्वप्रकाशवादः अन्यथा तु बोधस्वरूपमेव न सिद्धयेत् । यदि हि विज्ञानं परतः सिद्धयेत्तदाऽ. 'नवस्था स्यात् । न च वाच्यमवश्यवेद्यता वित्तेन भ्युपेयते, स्वार्थ व्यवहाररतु स्वरूप- सत्तया प्रसूयते इति क्यानवस्थेति । यतस्तस्यां प्रमाणानुपन्यासे स्वरूपसत्तापि कुतः, यया व्यवहारोपपत्तिः, को व्रते सती सा वित्तिः असत्येव न कुतः । सामान्यतो वित्त- स्तथात्वविधावपेक्षितसिद्धया यत्र विशेषरूपायां प्रमाणाप्रवृत्तिस्तदा तत्र सत्त्वसाधना सत्त्वेऽपि जिज्ञासायां सत्यां पश्चाद्वयवहारसत्तैव चाऽन्यद्वा प्रमाणमस्त्येवेति चेन्न; तस्यापि कथं सत्त्वमित्यनवस्था वा स्यात्, शेगसिद्धया सासिद्धिर्वा प्रसज्यतेत्यर्था- सिद्धिपर्यन्तस्य व्यवसनस्य दुरुत्तरत्वात् । सेयं " अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टि; प्रसि- यतीति"। - K NuuN अन्यथा - स्वप्रकाशवानगीकारे । नसिद्धयेदिति । परमकाश्यावस्यानवस्थापादकत्वेनासम्भ. वात, स्वप्रकाशत्वस्य चानगीकारादिति भावाश्रनवस्थास्यादिति । ज्ञानं नाप्रत्यक्षंयोग्यात्मगुणत्वा- दिच्छादिवत्, नवाप्रयोजकन्यम्, अनौपाधिकरवस्यैव प्रयोजकत्वात् तथा च ज्ञानस्य प्रत्यक्षरयनियम ज्ञानधारायाः क्षचिद्विश्रामस्य वक्तुमशक्यत्वात् कथंम परमकाश्यवेश्नवस्था, अतएव ज्ञानान्तरसामायाः प्रतियन्धोऽपि न वक्तुं शकाते, अन्यथाऽवश्यप्रत्यक्षवहानेः,नचेश्वरप्रत्यक्षमादाय सिद्धसाधनम्, स्वसमा. नाधिकरणप्रत्यक्षस्यैव साध्यवटत्वात् । नचैवं ज्ञानयोगपद्यम्, इष्टमात् समूहालम्बनसम्मागच, संशय. स्वनिश्चयत्ववदेकन ज्ञाने मानसत्वचाक्षुपस्वादरप्येष्टव्यत्वाचेति मावः । अत्र पराधीनापरोक्षत्वनिराकरणेन परिशेषानुमानेन व्यतिरेक्याख्येन स्वप्रकाशत्वसिद्धिःसूचिता तय योगाचारमते ज्ञानत्यम् वेदान्तिमते तु निस्यज्ञानवम्, नित्यज्ञानस्य सावितत्वात्, एवं घटः स्फुरतीतिमतातिसाक्षिकस्फुरणस्फुरणवयोरपि पक्षताहेतुत सम्भवत इति ध्येयम् । योग्यात्मगुणत्वस्याप्रयोजकत्वाभिमानेनाशते नचेति । वित्तः = वित्तिसामान्यस्य । वित्तिसामान्यस्यावश्यवेद्यतानङ्गीकारे चरमवित्तरप्रामाणिकतापत्तिरित्याह यत इति । अनुपन्यामे = अप्रतीतौ को मते = किमत्र प्रमाणम् ?न कुत इति । यदि चरमवित्तिरप्रामाणिकी स्याच स्यादित्यर्थः । चरमवित्तेः बकाले प्रमाणाविपयस्वेऽपि कालान्तरीयन्यवहारादिलिङ्गकानुमित्यादिविष- यत्वासाप्रामाणिकतेति नासरयापत्तिरित्याशते सामान्यत इति । सामान्यतो विरोः सत्वासस्वा- तरधर्मप्रकारक नश्रयाविशेष्यवित्युत्पत्तिसामर्थ्यात् तथास्वविधौ - विषयसस्वव्यवस्थितौ अशि- तस्प तत्तज्ञानाधीनन्यवहारस्य सिध्या यत्र = यम्यां विलो विशेषरूपायां प्रमाणाप्रवृतिः = यद्विशिवि. शेष्यिकाया:सवप्रकारकप्रमाया:प्रमाणेन तदधिकरणक्षणावच्छेदेनानुपधानम्, तदा = स्वाधिकरणक्षणा- वच्छेदेन तत्र - चरमविचौ सत्वसाधनासत्वेपि = सत्यप्रकारकप्रमीयविशेष्यत्वासम्भवेऽपि । व्यवहार- सतेति । तद्विषय कन्यवहारस्य सम्मानप्राप्यस्यादिति भावः । अन्यत् - इच्छाकृतिस्मृत्यादि । प्रमाणं in लिङ्गम् । तस्य = व्यवहारादेः । व्यवहारादिज्ञानस्याप्रकाशे व्यवहारादेः सन्दिह्यमानत्वं निष्पमागकरवेनासत्वं वा सादिति न लिङ्गत्वसम्मवा, प्रमाणान्तरमादाय सन्दिह्यमानत्वनिष्मामा. गिकत्वयोरपाकरणेऽनवस्था विश्रान्तीत्वाह शेषासिद्धयेति । घरमवित्तिसवानिश्चयेनेत्यर्थः । स- सिद्धिः = सर्वानिश्रयः। चामवित्तिसामान्यसबसन्देहप्रयुक्तो मूलपर्यन्तसन्देह इति यावत् । व्यसनस्य- = आपसेयमिति । उक्तार्यासिद्धिरेव 'अप्रत्यक्षोपलम्भस्थेत्यदि' वाक्येन धर्मकीर्तिनोक्तेत्यर्थः । अप्रत्यक्षोपलामस्य - स्वनोऽप्रकाशमानप्रकाशोगानुमते अर्थदृष्टिः अर्थसिद्धिः न प्रसिद्धति न ७ ·१७ शारदायुते खण्डनखण्डवाद्ये व [प्रथमः घटसतां हि व्ययहरता प्रामाणिकन तन प्रमाणसद्भावो वाच्यः। यदि प्रमाणमनु. पन्यस्य साऽस्तीत्येवमङ्गोफियते तदा घेपरीत्यमेव फिन्न स्यात् । ततश्च घटसत्तायां प्रमाणसत्ता दर्शनीया, तथा च प्रमाणसत्तापि तत्ममाणसत्तामन्तरेण प्रामाणिकस्य नाझीकारार्हा, सर्वप्रमाणसत्तानिवृत्तेर्यस्तुसत्तानिवृत्तिनियतस्यात् , 'अन्यथा सप्तमरसा- देरप्यापरिति व्यक्तमनयस्यादौस्थ्यमस्वप्रकाशवादिनः स्यात् । यदि हि विनैव प्रमाण- सत्ता प्रमाणसा. परोहीकारोत्तदा घटसलामपि तथैवाहीकारयतामिति घटेऽपि वृथा प्रमाणोपन्यासायासः । अथ नाध्ययधानलग्नपितितद्वित्तिधाराऽभ्युपगम्यते, सम्भवति । भन्न पुरोदीरितदिशाज्ञानविशेष पक्षीकृत्य सन्देहविपपरवमापादनीयम, तत्र चेष्टापत्तौ विमतं पदि सन्दिा मानसत्ताकं ज्ञानं स्था, सन्दिामानविषयकं स्यादिश्यापायम, एवं घटादिकं यदि सन्दि. समानज्ञानकं स्मात् सन्दिह्यमानं स्पादिति । भापती च माधोऽनुगुग एवेति तर्कविदा सरणिः, भन्य. थानाधितार्थापादने इष्टापरया तस्याभासतापातात् । एतेन-सर्वासिद्धिः प्रसजनमनुपपसम्, यपक्षीकरपासिदिरापाद्या तन्सिद्धौ याचा, तदसिद्धावानयासिद्धिः, शेपासिद्धेश्वापादकत्वेनाभिमताया असिद्धिः, 'शेर घरमानस्प सिद्धौ तरसंज्ञानस्यासिद्धि' रिति विशिष्टापादने स्ववचनादेव तयोस्तदेव सिद्धी सुतरामापायापादकयोरसिद्धिरिति-निरस्तम् । , प्रमागसन्देहस्य प्रमेयसन्देहाचायकत्वं स्फुटयितुं 'यथा प्रमागनिश्चायनेन प्रमेयं परोनीका. यते । तथा स्त्रयमपिनमागनिश्चयेनैव ममेयोनीकर्तुमुचित' इरपाह घटसत्तामिति। प्रमाणशब्दाप्रमा. परः. तेन न सन्दर्भासङ्गतिः। अथवा, परार्थे प्रमाणनिश्चयावयाभावयत्प्रमाभिश्चयोऽपि सेत्स्यती- स्पाशयेन फरणपर एव । प्रामाणिकत्वनिश्चयोऽपि प्रमानिशयपर्यवसाय्येव । वाच्यः - निश्चयः । अनु. पन्यस्य = अनिश्चिस्य । तेन भीक्रियते' इत्यस्य नासहति । अस्य 'अङ्गीकार्यते' इत्येतत्परत्वे तु यथा श्रुतमेव सम्पा । वैपरोरयं = घटामावः । सायांप्रमाणेति।सपाविषयकप्रमाणेत्यर्थः।प्रमाणसत्तां= तदर्शनम् । सर्वप्रमाणेति। यस यत्र प्रमाणसामान्पाविषयत्वं तस्य तमासस्वम्, यथा पडरसय्यतिरिने रसरवमित्यर्थः । नियतन्वान् = व्याप्यस्यात् । एवज प्रमागसामान्याविषयस्वनिरासाय यत्किञ्चित्प्रमाण ग्राहमिति तद्महमादायैवानवस्भेस्याहव्यातमिति ।यास इति। तथाचाहीकर्तृत्वमपिप्रमाणनिश्चयसा- पेक्षं पर्यवसनम् युक्तश्चै विषयनिश्चयः प्रमानिश्चयसापेक्ष इति प्रमाया स्वविषयत्वं साक्षिविषयवं वाऽनङ्गीकृन्य न निस्तारः,अन्यथा घटप्रमोसरेव घटनिश्चयरूपरोऽपि घटप्रमासन्देहाधीनो घटे सन्देहः स्यात् । एवञ्च परेंग प्रत्याय्यतास्थले प्रमागनिश्वयनमानिश्चयोभयस्यैव प्रमेयनिश्चयापेक्षगीयता प्रमेय- सन्देहविघटकता वा, स्वयमेव प्रमिती तु प्रमानिश्चयस्थैव, सर्वनैव वा, प्रमाणनिश्चयस्थासार्वत्रिकत्व. दन्यथासिद्धत्वाच । अन्यथा प्रमाणनिश्चयस स्वविषयत्वे साक्षिविषयत्वेऽपि वा स्वप्रमाणाविषयक- स्वात्प्रमाणान्तरनिश्चयापेक्षायामनवस्थापोरिति भावः । ननु स्वप्रकाशत्वेऽपि प्रमाणापेक्षयामनवस्था, स्वप्रकाशवस्मारप्रकाशवान् प्रमाणान्तरापेक्षत्वादितिचे देकत्रविषयविपयिभावोपगन्तृमते स्वप्रकाशत्व- साधकानुमित्यादिकं स्त्रमिव स्वविषयत्वमपि विषयीकरोत्येवेति तत्तज्ञानस्य स्वप्रकाशस्वं तद्विषय एवेति केचिन् । वस्तुतस्तु प्रमेयपन्देहविघटनाय प्रभानिश्चमस्यावश्यकत्वेऽपि तद्गतस्वप्रकाशस्वनिश्च- यस्यानुपयुक्तावान् प्रमागानामपि ज्ञाततया साक्षाद्वा साक्षिगा ग्रहणाच्च नानवस्धाशङ्कापीति ध्येयम् ।

·MICRO FILMS परिच्छेदः] ६ स्वप्रकाशवादः किन्नाम कदाचित्कुतश्चित्काचिद्वितिः प्रमीयते इति सर्वा वित्तिः प्रमाणसिद्धयेत्यभ्यु- पेयते इति चेन्नः स्यादप्येवं यदि 'घट' इति 'घटं जानामी'.त्यतोऽधिका घटवितितद्वि- शिधारया विषयभावेन प्रविष्टया तादग्विषयशतभारमन्थरा वित्तिरस्मदादेरुत्पद्यमानाs- नुभूयेत। यद्यस्मदादिविलक्षणजन्मनि सा सम्भाव्यते तदापि यस्या विरोस्तावद्विषयग- भिता धीविपयः साप्यन्यया कयाचिदुल्लेख्येत्यत्र प्रमाणाभावश्चानिर्मोक्षापतिश्च । नहि स्वमन्तर्भाव्य, कयाचिद्धिया स प्रवाहो ग्राह्यः, तथा सति स्वप्रकाशतासिद्धः। अत एव चान्योन्यविषयता निरस्ता, सविषयकान्योन्यग्रहे स्वग्रहापत्तेः । न च पुरुषान्तरेण सा प्रमास्यते न तु तदभाव इति प्रमा तेऽस्ति, तदर्थमपि प्रमाणान्तरसद्भावपरम्परापत्तेः । नवयं घटसामप्रोतत्सामग्रीगवेषणेऽप्यनवस्था स्यात् । वैषम्यात्. यदि हि घटसामग्री- तत्सामग्रीधारा कुत्रचिद्विच्छियेत तदा घटः सदातनः स्यादित्यर्थापत्स्यैव घटः सामग्री- - अग्यवधानलारवं विगितद्वित्तिविशेषणम्. वित्यव्यवहितोपरत्वविशिष्टतद्वित्यव्यवहितोपरत्वधि- शिष्टतद्वित्तीत्येवमन्यवहितपूर्वापरभावापनत्वं तदर्थः । कुतश्चित् = व्यवहारस्मरणलिङ्गादिना । घटविषयक वित्तरेवं प्रमागसिद्धत्वसम्भवेऽपि वित्तिविषयकवितेनं तथात्वसम्भवः, अनुभवस्य त तद्विषयकन्यादर्शना- दित्याह स्यादिति । विषयमावेन प्रविष्टया = विषयीभूतया । विपयशातान्वय्यभेदस्तृतीयार्थः । एवोमुखधाराभिलस्वमधोमुखधारायामुक्तम्, तादग्विषयशतभारेण = पूर्वपूर्वज्ञानीयानन्तविषय- विषयकस्वप्रयुक्त यन्मन्धर = अधिककालापेक्षाभिलापविषयावं तद्विशिष्टासियम्भावः 'विषयनिरूप्यं हि ज्ञानं तेन ज्ञानविरिवेद्यो विषय' इति न्यायात् घटज्ञानज्ञानज्ञानादेः पूर्वपूर्वज्ञानविषयविषयकत्व- स्थापि वक्तव्यत्वादनन्तविषयकत्वमपि स्यादनुभवविषयोऽमिलप्येत वा विलम्न तादृशं ज्ञानं नत्वेवमिति न वित्तिसामान्यमहसम्भवः । ननु-अनुव्यवसायो विषयमावनिरूप्यो नतु तद्विषयपरम्परा निरूप्यो- गौरवान्, तथा च ज्ञानज्ञानस्वेन सर्वा वित्तिरनभूयते एवेति चेन्न; विषयीभूतज्ञानघटितप्रत्यासत्तेस्तोल्यान यावद्विपयग्रहणसम्भवात्, अतएव व्यवसायोलखितयावत्प्रकारविशिष्टो धर्मी ज्ञानग्रहविषय इनि स्वतः प्रामाण्यवादिनो वदन्नि, विस्तरस्तु प्रमात्वन्युदस्तिप्रस्तुतिशेपे वक्ष्यते । अनुमालनिराकरणप्रकरणे सामान्पलक्षणाया निराकरिष्यमाणत्वेन ज्ञानज्ञानस्वेनज्ञानस्य सर्ववित्तिविषयकवानुपपनश्चेति । एवञ्च सर्वासां वित्तीनां तुल्याकारत्वमनुपपन्नमेव । यत्तु घटत्वप्रकारकमाचं ज्ञानं तदनुव्यवसायस्तु घटन्व- प्रकारकज्ञानज्ञानम्, एवं तदनुव्यवसायादेरपि घटस्वप्रकारकज्ञानज्ञानज्ञानतेति शेषपर्यन्तमेवानुव्यव. सायसम्भवः, वस्तुतस्तु घटरवप्रकारकत्वमकारकत्यप्रकारकमपि ज्ञानं जायते एव, नियमस्तु नास्तीति; तत्तु नानुभवैकशरणमन्तुं युक्तमिति । योगजधर्मयलात्तादृशवित्युपत्तिमाशङ्कयाह यदीति । गर्भिता विषयिणी । उल्लेख्या = विषयीकरणीया । तादृशवित्तिसिद्धयर्थ ज्ञानान्तरानुसरणे आहानिर्माक्षेति । अशेषविशेषगुणोच्छेदो हि मोक्षोन सति ज्ञाने सम्भवति । अन्तर्भाव्यति।विषयीकृत्येति पर्यवसिनार्थः । स्वप्रकाशतेति । स्वविषयत्वरूपैत्यादिः श्रन्योन्योति । अन्त्योपान्त्यबुद्धयोरित्यादिः।सविषयकेति। अन्योन्यविषयवेत्यर्थः । यद्यपि तार्किकैयोगजधर्माधानज्ञानस्य, ज्ञानं प्रमेयमेवेति व्याप्तिज्ञानस्य, अहेतु- कन्वेन सर्वविषयकस्पेश्वरज्ञानस्य च स्वविषयकवलक्षणं स्वप्रकाशवमभ्युपेयते एर, तथाऽप्यन्यत्रापि तस्यागे न बीजमिति भावःस्वप्रकाशवादेनिश्चितस्वरूपप्रामाण्योभयस्यव ज्ञानस्य विपयनिश्चयरूपतेति स्कोरयितुमाह न चेति । - ·५२ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथम. परम्पराविच्छेदरहित एम.प्रमीयते । यदि तु शानेऽप्येवं स्यात् , तदा स्वस्य प्रवेशास्व- प्रकाशतापत्तिः, अप्रवेशादनवस्था, अवेदने शेषासिद्धया सर्वासिद्धिरिति व्यसनं दुस्तर- मेय । ये च मानमेयभावाश्रया दोषाः कीर्तनीयास्तेऽपि प्रसज्येरन् । न च तेदोस्त्येिव ज्ञानमित्यास्थ्यम् । स्वतः सर्वसिद्धस्य दुरपयत्यात! स्वप्रकाशत्वानोकारादेव Pinnr .naura- सा: घरमवित्तिः । एवं %भनयस्थाभिया ज्ञाने ज्ञानान्तरवेद्यस्यनियमपरित्यागवत् ! अनव- स्था स्यात् = अनवस्थाभिया सामन्याः सामायन्तरजन्यस्यनियमपरित्यागोऽपि स्यात् । तथा च घटादेः कादापिकवं भज्यतेति भावः । पीजाहुरवत् प्रामाणिक्यनवस्था न दोषावहेति तार्किकमतेन समाधत्ते चैषम्यादित्यादिना । सदातन इति । यद्यपि निस्सामग्रीकस्यापि मागभावस्य म सदातनत्वं, भावल्वे संति निस्सामग्रीकत्वमपि वेदान्त्यभिमतमायादी व्यभिचारि, तस्य सान्तत्वेनासदातनस्यात् , तथापि तार्किकमते भावावे सति निस्सामग्रीकावं सदातनत्वम्याप्यं सम्भवति । वस्तुतस्तु सदातन शब्दोऽनादिग्ध- पर एव युक्तः । तथा च घटसामग्रोसामग्री यदि निस्सामग्रीका स्यात, अनादिः स्यात्. अनादिवाली- करवान्यतरपती वा स्यात् आरमवत् खपुष्पवद्वा ।तपालोकरवे नेप्टापचिः, घटतत्सामायोरप्यलोकत्यापत्ते । अनादिन्वेऽपि नेटापतिः, घटमामग्री यद्यनादिसामग्रीका स्यात्, अनादिः स्यात्, वेदान्तिमते जीवा- दिवत् , पतिरेके घटादिवद्वा । अनादिसामग्रीकत्वज नानादिसामग्रीजन्यत्वम्, अपि वपेक्षणीयावदना दिक धम्, अपेक्षगीयत्वं च क्षमिकसाधारणमिति नागद्यापादकयोर्विरोधः । न पात्रापीटापत्तिः, घटो यद्यरेक्षगोययावदनादिकः स्यात्, अनादिः स्यात्, तथा च प्रत्यक्षविरोधः। कुसुमा अलिस्थवर्धमानोक्तरी- स्या तु एगदुरारकालानुत्पसिकाघरसामग्रीसामनोयोतदुत्तरकालानुत्पत्तिकरवे सत्येतदव्यवहितपूर्वकालो. पत्तिकानपेक्षा स्यात् एतत्पूर्वकाल मृत्तिःस्थात, चिरतरपूर्वसमयोपनवटादिवदित्यापानीयम् । अत्र पक्ष- धर्मतावलाशैयायिकमते सदासनवे पर्यवसानम् । अर्थापत्यव = सदातनस्वाभावस्यानादित्वाभावस्य वा. ऽन्यथानुपपत्यैव । ज्ञाने = सर्वस्मिज्ञाने । एवं स्थान =ज्ञानान्तरवेद्यत्वनियमः स्यात् । तदाऽप्रवेशात् = 'सर्वज्ञान ज्ञानान्तरवेद्य'मित्याकारकज्ञानस्य सर्वान्तर्गतत्वानगीकारेऽनवस्था, तथा च सुपुतिमोक्षयोरभाव- प्रसङ्गा, स्वस्य = तादृशज्ञानस्य प्रदेशात् = सर्वान्तर्गतत्वोपगमे तुतस्थस्त्रविषयकत्वेन स्वप्रकाशतासिद्धिः, अनवस्था च अवेदने = तामाज्ञानस्य न सर्वान्तर्भावो नापि ज्ञानान्तरज्ञ यतेत्युपगमे शेषस्य = स्वाति- रिक्तसर्वज्ञानप्राहकनामिमतस्य ताशज्ञानस्यासिद्धिया अनिश्चितत्वेन ससिद्धिः सर्वस्मिन् ज्ञाने ज्ञानान्तरवेद्यस्वस्य सिद्धिः। अथवा स्वस्थ प्रवेशात = ज्ञानान्तरवे त्वनियममूलकज्ञानपरम्परायां स्व. ग्राहकनया स्वस्य वामस्य विधान्तिस्य नस्य प्रवेशे स्वाफाशत्वम् अप्रवेशे तु ज्ञानानवस्था, अन्यथा स्वन्तिमासिद्धयामूलपर्यन्तासिविरिति व्याख्येयम् । स्वतः सिद्धत्वरक्षे परस्यानपेक्षणीयत्वान्न कश्चित दोषः, घटादिवत्परतः सिद्धत्वे तु परेण सम्पन्धस्य चतुर्थरिच्छेदे वफव्यदिशा दुर्निरूपत्वादनिर्वाच्यस्व- प्रसङ्गः,प्रमाणाधीनसिद्धिकत्वेन प्रमाणखण्डनावतारश्चेत्याहये चेति 'मानमेयभावो = विषयविपयिभावः नास्त्येव = अनिर्वाच्यमेव । दुरपहावत्वात् = अनिर्वाच्यताया वक्तुमशक्यत्वात्. अन्यथाऽनिर्वाच्यत्वं न वापि सिद्ध यदिति भावः । दोपहानिमेशा प्रकाशात्मतेति । अभानापादकाज्ञानविरोधिचित एवं प्रकाशात्मतापदेनाभि- धानम्, तथा च स्वतः सिद्धिसम्भवे' इत्यस्य नासतिः । जडारमाधर्मप्रतिद्वन्त्रिता सूचनाय नु तलनप्रयोग औपचारिकधर्मनामादाय । अनानन्दापादकाज्ञानविरोधिचित एवानन्दत्वम्, असावा- ।

·परिच्छेदः] B स्वप्रकाशवादः चानुभवस्य सर्वदोपहाने नदयमाणत्वात् । प्रकाशात्मतामात्रस्यैव स्वतः सिद्धिसम्भवे जडात्मनां धर्माणां केषामपि तदन्तर्भावानुपपत्तिः । अत एव धर्मोपग्रहप्रवर्तिणुवाव्य- वहाराविषयत्यम्, कालामपच्छेदमादाय च नित्यतोपचारः, देशानवच्छेदमादाय च विभुत्वव्यपदेशः, प्रकारावच्छेदविरहनिबन्धनश्च सर्वात्मत्वाद्वैतादिव्यवहारः, सौगतमा. भाकरवद्भावे, नैयायिफवश्वाभाव अभावानतिरेकस्वीकारादेव पाहताध्याधातः । ब्रम- विषयनिषेधवथ प्रतियोगिनः सर्वथैवासिद्धयापि न काचित्ततिः। वाग्व्यव- पादकाज्ञानविरोधिचित एव सत्तास्वमित्याशयेन मागपदम् । स्वतः सिद्धिसम्भवे - स्वान्यसंवि- दपेक्षग्यवहारविषयान्यत्वसम्भवात् । जडानां तु तादृशविषयत्यमेव । पूर्णानन्दांशस्य सर्वदाऽपरोक्षत्वविर हेऽपि संविदस्तदनन्यत्वात्तस्य तारशविपयान्यत्वमक्षतमेवेति भावः । जडारमनां निरुफविपयन्ववताम- शानान्तःकरणादीनां धर्माणां आध्यासिकसम्बन्धन चिदाश्रितानां तदन्तर्भावानुपपत्तेः- प्रकाशाभे- दानुपपत्तेः, प्रकाशाभेदे हि तेषां जडत्वमेव न स्यात्, प्रकारात्वमेव वा प्रकाशस्य न स्यात्, तथा च सस्प स्वतः सिद्धविरहे ादेव खाडनयुक्तिवाध्यता, नत्रेवमित्यर्थः । एवञ्च धर्मिणो भिसाभिन्नस्य तरसमसत्ताकस्पैव च धर्मन्यात् प्रकाशवादेर्नचिद्धर्मस्वम् , नाप्यन्यस्य, चित्समसताकवाभावात् तदभेदाभावाचेति निर्धर्मकत्वं चित्युकसायम् । एतेनैवानुशयेनाहात एवेति । चितो निधर्मकन्यादेवेत्यर्थः । धर्मोपग्रहमवर्तिष्णुः धर्मनिमित्तकप्रवृत्तिका, किञ्चिद्धर्मावच्छिन्न शक्यताक इति यावत्, हारशब्द, तदविश्यत्वं तदवाच्यत्वं तदयोध्यत्यमित्येव वा, विषयतासामान्यस्यैव तत्र निषेधौचि- रयात्, विपयतोपहिते एव विषयतायाः सत्वेनानुपहिते तदभावात् । तथा चोपहितस्यापि न शुद्धात्म- कतेति तस्य पराधीनसिद्धिकत्वेन खग्डनयुक्तियाध्यत्वेऽपि न क्षतिः । एवं नित्यत्वादिधर्माणामन्या- भावरूपत्वेनाधिकरणात्मकनया ग्रहणि सहवासम्भवात् तद्भुतो वाध्यत्वेऽपि न हानिः, निधर्मकन्यादेव च नग्रह्मागोऽनित्यस्वादिप्रसहोभीन्याशयेनाह कालानवच्छेदमादायेति । कालानवच्छेदनिबन्धन इत्यर्थः । एवमपि । कालानवच्छेदमागभावबंसाप्रतियोगित्वम् । उपचार: गोणव्यवहारः, नित्यत्वस्य तत्स्व. रूपत्वे तमिहतया नित्यत्वाभिधानस्य मुख्यत्वासम्भवादिति भावः। एवमने व्यपदेशव्यवहारशब्दयो- रपियोध्यम् । देशानरच्छेदः - अत्यहाभावाप्रतियोगित्वम् । प्रमाावच्छेदविरहा भेदक वर्मवैशिष्टया- भावः, नया च तादृशधर्म विना तत्प्रतियोगिभेदासम्मवान् भेदाप्रतियोगिर पयसनम्, तच स्वान्यूनसत्ताकभेदप्रतियोगिन्यात्यान्नाभावः, तादृशप्रतियोगिवत घटादी नतु प्रह्मणि, तन कलिन- भेदप्रतियोगित्वस्यैव सत्यान् । प्रकारशब्देन च परमकाश्यत्वमिथ्यात्वादेरणिधर्मस्य लाभान् तद्विरह- निबन्धनत्यं स्वप्रकाशस्वसत्यस्वादिच्यवहारे लब्धं भवति, अतएवान आदिपदमुपात्तम् । द्वितासम्बन्धि द्वैतं भेदः, द्वित्वभेदयोः परसानान्तरीयकवान, प्रतियोगितासम्बन्धेन तदभावत्वोपलक्षितमद्वैनमित्या- शयेन भेदाप्रतियोगिन्यद्वैतशब्दप्रयोगः । सौगतमतेऽभावस्य तुच्यत्वादेव न भावरूपाधिकरणातिरेकः । प्रभाकरमतेऽपि "भमाशश्च केवलाधिकरणं तकालसम्बन्यो वा स्वप्रकाशरू तज्ज्ञानं वेति" चिन्तामण्यु- दिशा भावरूप एव । ताकिशामावत्यप्रकारकप्रतीतेः प्रमात्वरक्षार्थ भावाधिकरणकाभावस्थातिरिक्त- तोपगमेऽपि नामावाधिकरणकाभावस्यानिरेक उपगम्यते, लाघवात्, तादृशमतीतेप्रमावोपपत्तेच, यदाह शिरोमणिः-"सर्वस्यैवाभावस्य स्वसमानाधिकरणाभावान्तरभिन्नत्वात् तद्भेदस्यानवस्थाभयेन स्वस्वरूपा. नतिरिक्ततयेति" । अभेदेप्याचाराधेयभावश्च 'घटामावे घटो नास्ती' स्यादौ चौद्धाधिकारे शिरोमणि- ·शारदायुते खण्डनखण्डखाये* [प्रथमः तदेत्ततु श्रुत्या प्रमाणेनोपलक्षणन्यायात् तात्पर्यतः प्रकाश्यते; तेन परमार्थतोऽमि. धानाभिधेयभावविरहे तात्पर्यतः श्रुतिस्तस्मिन्न विद्यादशायां पराभ्युपगमरीत्या प्रमाण- भिरुक्त इति । ननु प्रपञ्चस्य सत्यत्वे तदनुयोगिकभेदस्यापि ब्रह्मान्यूनसत्ताकत्वसम्भवात् कथं तादृशः भेदप्रतियोगित्वाभावो ब्रह्मणि, न च प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वम्, सत्ये प्रपञ्चे सत्येव प्रपञ्चान्तरे मिथ्यात्व सम्भवात्, नहि हहस्थरजतं विना शुक्तौ रजतं मिथ्येत्यत आह भ्रमेति । अनिर्वचनीयख्यातः साधित. स्वेन भ्रमविषयस्यासत्यत्वात् नेदं रजतमित्यायनुभूयमाननिषेधप्रतियोगित्वाच प्रतीतैरेव निषेधप्रति. योगितायां तन्त्रत्वम्, न तु तद्गतममावस्मपि, न च प्रपञ्चप्रतीतिरेव क्वचित्तत्प्रमा विना न सम्भवतीति वाच्यम् संसारानादिनायाः सर्वसम्मतत्वेन पूर्वपूर्वप्रतीत्यैव संस्कारादिद्वारोत्तरोत्तरमती- युपपत्तेः प्रमाधीनसंस्कारस्यैव भ्रमहेतुत्वमिनिकल्पनाया गौरवपराहतत्वात् प्रत्युत सत्यरजतम- ज्ञातवतो भ्रान्तवाक्यादिना शुक्तावेव रजतत्वप्रकारकज्ञानवतः पुनः शुक्तौ रजतनमानुपपत्तिप्रसजाति भावः । प्रतियोगिनः = प्रपन्चस्य । सर्वथैवासियापि = कचिदपि पारमार्थिकवाभावेऽपि । न क्षतिः : न निषेधानुपपत्तिः। युद्धे शब्दविषयतानिषेधै तदमामाणिकत्वमाशङ्कयाह तदेतदिति । अद्वैतमित्यर्थः । श्रुत्यभिन्न- प्रमाणेनेत्यर्थः। उपलक्षणन्यायादिति । शाखयाऽसम्बद्धोऽपि चन्द्रो यथा तया योध्यते तथा वस्तुतो ग्रहा- सम्बद्धरेव तत्तद्धमैरुपलक्षिततयातद्वोध्यते इत्यर्थः। तात्पर्यतः = शुद्धतरपरस्वाभावेन,“नेती" स्यादिवाक्य. बोधितग्रहीतरनिषेधस्यानुपपत्तेः "केवलो निर्गुण" इत्यादिश्रुत्पसहरयापत्तेश्च न श्रुतेश्रोसरपरंव. मित्यन्यनिबंधमुखेनैव तद्धोधः, सत्यादिपदैरपि मिथ्याव्यावृत्तिफलकमवान्तरबोधं विशिष्टविषयकमुस्पाय शुद्धं योध्यते, एवञ्च "सकलवाङ्मनसातिगता चितिः सकलबाङ्मनसव्यवहारभागिति" न्यायेन खन्यूनसत्ताकवाग्व्यवहारविषयताश्रयत्वेऽपि स्वसमसत्ताकवाग्व्यवहारविषयतावद्भिन्नत्वाद्वाग्व्यवहारा विषयत्वोक्ति, स्वसमसलाकप्रतिनिमित्तवद्भिन्नत्वेनैव पावाच्यस्थव्यवहारो. लक्ष्यताम्यवहारश्च । स्वन्यूनसत्ताकप्रवृत्तिनिमित्तवत्तामादाय वाच्यताम्यवहारस्तु गौण एवेति न हानिकर इति भावः । यसु- अझगोऽपि विशिष्टात्मना वाच्यत्वात् वाच्यत्वे लक्ष्यरवव्यापकत्वस्यायाधकरवेऽपि तेन रूपेण धाप्यावनि. रूपितव्याप्सेस्तेन रूपेण लक्ष्यताया दर्शनात् शुदात्मना लक्ष्यस्य तेन रूपेण वाच्यत्वमप्यापततीनि, तन्न, तेन रूपेण लक्ष्यस्वमित्यस्य तद्पावच्छिन्नलक्ष्यत्वमित्यर्थत्वात् शुद्ध ध किधिपावच्छिन्न. लक्ष्यवस्थाभावेन स्वरूपासिद्धेः. स्वन्यूनससाकधर्मावच्छिन्नवास्यत्वसाधने सिद्धसाधनात, स्वस. मसत्ताकधर्मावरिछन्नयाच्यवसाधने च क्वचिदपि धर्म ब्रह्मसप्ताकावस्यैवासिद्ध धारति । अविद्यादशायामिति । अविद्याविरहे प्रमाणप्रमेयमापस्ययाभावादिति भावः । पराभ्युपगमेति । मानाधीना मेयसिदिरिति पराभ्युपगमात् ब्रह्मणोऽवस्तुस्वशकानिवृत्यै ध्रुतिस्ता प्रमाणतपोपन्यस्यते, मन्मते मु स्वतः सिदमेव वस्तु, अन्यस मानशनैरप्यविद्याधुलीधूसरः सिद्धयरप्यवस्थेव, तसन्मानो. पहितस्य ब्रह्मणोऽपि मिथ्यावान युद्ध मानविषयस्यम्, उपहितानुपहितयोम्नादाम्यात 'गुरं पूर्गा- नन्दारमा' मिन्यादिवाश्ययंस्तुगल्या स्वजन्यमित्युपहिते तसदमविवापिभिरेय गुदायापन्निविशेष्य. ताकमपि पूर्णानन्दामयाभावविषयकमंशयादिकं पूर्णानन्दविषयकमज्ञानं च निवायमे इनि फसवलेन करप्यते इति नोडायोनिप्रसाः, यदाहुः-"प्रमाता प्रमागं च प्रमेयं प्रमितिम्तया। पाप्रसादा प्रसिदन्ति सम्मिी किमतपते" ॥ इति, वस्तुतस्तु तानसंगयातानादिकमरि मनोपडिले एक् ।

·परिच्छेदः] 3 स्वप्रकाशवाद: मित्युच्यते । वस्तुतस्तु स्वात्मसिदमेव चिद्रूपम् । ननु स्वप्रकाशत्वं ज्ञानस्येत्यनुपपन्न- मिदम, कियाफर्मभावस्य भेदन्यतिरेकेणानुपपत्तः, कार्या क्रिया हि कर्मणो भवति.फर्म च कियायाः,नच स्वेनेय स्वनिष्पादनंशक्यम् ,पूर्वापरभावविशेषस्य हेतुहेतुमद्भावरूपत्वात् , कारणंन च तस्मादेव तदेव पूर्वमपरं च सम्भवति, तदनवच्छिन्नफालविशेषस्य तत्पूर्वश- दार्थत्वान्, तदा च तस्य सद्भावस्वीकारेस पव फालस्तदवच्छिन्नस्तदनवच्छिन्नश्चेति. विरोधात्। मैवम्। क्रियायाःफर्मजन्यतानियमानङ्गीकारात्।सर्वथैयानागतविषयकविशाने तदसम्मवात्. फ्यचिज्ज-नकतामादाय च कर्मणि फारकत्वव्यपदेशात् । करणव्या. पारविषयत्वाद्वा परसमवेतक्रियाफलभागित्वाद्वा कर्मलक्षणात् विनापि क्रियाजनकत्वेन कर्मव्यवहारोपपत्तेः। Annana Innrnmnnahane तदेतदभिसन्धायाह वस्तुत इति । स्वात्मसिद्धमेव = मानमनपेक्ष्यैव सचिदंशे संशयाविषयः । झियेति । धारवन्वेन विपयित्वेन क्रियात्वं विषयत्वेन च कर्मत्यमेकनासम्भवि । कर्मणः कार्या = कर्मजन्या, क्रियाजनकत्वं कारकत्वमिति सिद्धान्तात् । एकत्र विषयविपयिभावाहीकर्तृयोगा- चारादिमते ज्ञानस्य नित्यत्वानगीकारादिति भावः । निष्पादन-जननम् । पूर्वापरभावमानस्य रासभघट- साधारण्यात् विशेषस्येति । विशेष नैयत्यमनन्यथासिद्धिश्च । तदप्यवहितमाक्षणावच्छेदैन तत्समा. नाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेकत्ये सति तन्निरूपितान्यथासिद्धिराहिन्यं तत्कारणत्वं न तदभिन्ने सम्भवति । तदनवच्छिन्नः कालस्तद्ध्वंसकालोऽपीन्यत उक्तं विशेषस्येति तथा च तत्प्रागभावाश्रयका- लस्तत्पूर्यकालः । तदास्तस्मागभावकाले । स एव-एक एव । एकावच्छेदेनेति शेषः, अवच्छेदकश्च ज्ञानोत्पत्यवच्छेदकः प्रदेशः । अवच्छिन्नाआश्रयः । तथाच स्वं यदि स्वजनकं स्यात् स्वभिन्न स्यादिति ज्ञानस्वरूपमेव विशीर्णम्, स्वप्रकाशस्वं तु दूरे इति भावः । क्रियाया:-सकर्मकक्रियायाः । तेनाकर्मक- क्रियायो कर्मजन्यन्त्रन्याप्तिसम्भावनानारोहेऽपि न क्षतिः। अनागतेति अतीतस्याप्युपलक्षणम् । येन रूपे गातीतानागतयोनि परोक्षम्, तन रूपेण तयोः सत्कार्यवादेऽप्यसावात् शानजनकरवासम्भवात्, रूपान्तरेण सावस्यानुपयोगिस्वात् । वर्तमानविषयकपरोक्षं प्रति केचिद्विषयस्य कारणना सम्भाव्ये. तापीत्यागयेन सर्वथैवेति । तदसम्भवात् = कर्मजन्यवासम्भयात् । यद्यपि प्रत्यक्षं प्रति विषयस्य का- रणवात् ज्ञानमायस्य च स्वाशे प्रत्यक्षत्वात् प्रत्यक्षत्वेन रूपेण विषयजन्यतानियमस्य स्वप्रकाशत्वविरो- धिरत्रं वक्तुं शक्यते, ईश्वरप्रत्यक्षे व्यभिचारे तु जन्यमत्यक्षरवावच्छेदेनैव विषयजन्यत्वमस्तु, तथापि यत्किन्वितिपयजन्यत्वेनैव प्रत्यक्षत्वोपपत्ती यदंश यस्य जन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षवं लौकिकप्रत्यक्षत्वं वा तदंशे तस्य सम्जन्यत्वमिति नियमे न मानम्, स्वप्रकाशत्वं विना योधासिद्धरुकत्वात् स्वविषयकत्वावच्छे- देन ताशनियमस्य सङ्कोच्यस्वात्, अन्यथा जन्यन्वमपि किमिन्युपादीयते, प्रमागवलाग्ज्ञाने नित्यत्व- सिद्धिरिति नु स्वप्रकाशत्वसिद्धावपि तुल्यम्, अतिमसहस्साभेदस्य स्वांशे प्रत्यक्षतानियामकतामुपेत्य वारणसम्भवात्, कर्मकारकता त्वतीतानागतयोरिव स्वांशे नास्त्येव, ज्ञानार्थकधातुसमभिध्याहारे विषयि- साया एव द्वितीयायस्य तार्षिकसम्मतस्वादिति भावः क्यचित् - घटादिविषयक यावच्छेदेन प्रत्यक्ष स्वाश्रये, गमनादिक्रियायां या । निरूपित सप्तम्यर्थो जनकतान्वयी। करणव्यापारविषयत्वात् = करण- व्यापारजन्यफलाश्रयस्यप्रकारेकच्छीयमुख्यविशेष्यताश्रयत्वात् । संयोगरूपफलाश्रयत्वप्रकारकेच्छीयमुख्य- विशेष्यसायाचित्रेऽपि सत्वात् चत्रश्चैत्रं गच्छतीतिप्रयोगप्रमग इत्यतो लक्षणान्तरमाह परसमवेतेति ।

·शारदायुते खण्डनखाद्यखाये है . [प्रथमः किञ्च तत्कर्मत्वं यत्स्वं प्रति विरुद्धयते । परसमवेतक्रियाफलभागित्वमिति चेन्न, अपादानस्यापि व्याप्तः । अपादान कर्मापीति चेन्न, वृक्षात्पतति पर्णमितिवत् वृक्ष पर्ण पततीत्यपि स्यात् । विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति तदधिवक्षया नैमिति चेन्न; वस्तुतः सतस्ताद्रूप्यस्य यदि विवक्षा स्यात् तदा तदपि स्यात् । अपादानस्य कर्मत्वं न विवक्ष्यते इति शाब्दिकसम्प्रदायोऽयमिति चेत्, तर्हि निवृत्तसर्वकर्मव्यवहारेऽपि स्वकृतकर्मल, क्षणानुरोधेन कर्मत्वमभ्युपगच्छता वस्तुमात्र कर्मत्याद्यपि लक्षणं सावकाशितं स्यात् । प्रकृतधात्वर्थव्यापारानाश्रयत्वे सति प्रकृतधात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयत्वादित्यर्थः। चैत्रे सत्यन्ताभावा- न्नोक्तप्रसङ्गः । नच काशी गच्छन् परि मृत इति प्रयोगानुपपत्तिः, कात्याः संयोगरूपफलानाश्य. खादिति वाच्यम्, तादृशफलाश्रयत्वप्रकारकेच्छीयमुत्यविशेप्यताध्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । शातताव च्छिन्नज्ञानस्य जानात्यर्थत्वमते फलपदेन ज्ञाततामादाय, ज्ञानानुकूलन्यापारस्यात्ममनोयोगादिरूपस्य जानात्यर्थत्वमते ज्ञानरूपफलमादाय लक्षणसमन्वयः, ज्ञानस्य विषयतया विषयसम्बद्धत्वात् । अज्ञाना- विषयत्वावच्छिन्नज्ञानस्य तदर्थत्वे तु विषयेऽज्ञानाविषयवमादाय लक्षणसमन्वयः। प्रतीतिबलावा सत्कार्यवादमाश्रित्य वाऽतीतादेरपि विषयताज्ञानाविषयतयोराश्रयत्वोपगमात् । ज्ञानत्वस्यैव जानास्यर्थ- तावच्छेदकत्वमिति तार्किकमते तु ज्ञानस्थले नोक्तरूपं कर्मत्वम्, अपि तु ज्ञानविपयत्वमेवेति ध्येयम् । यथाश्रुतेऽपादानेऽतिव्याप्तिमाह अपादानस्येति । व्याप्तिः कर्मस्वेन,तथा च कर्मल्यापत्तिरित्यर्थः। तक्रियानाश्रयस्य तक्रियाजन्यविभागवत एवापादानत्वात् पर्णसमवेतपननक्रियाजन्यविभागरूपफल. वत्वं वृक्षस्यापीति भावः । विवक्षात इत्यादिग्रन्थेनोद्धाटनीयाभिसन्धिमूलके शङ्कासमाधाने अपादान- मित्यादिना । नच-धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयत्वविवक्षायो भेदं दूषणम्, अधः संयोगस्यय पतधारवर्ष- तावच्छेदकत्वेन वृक्षस्य तदनाश्रयत्वात् तदानयभूमेः कर्म वेष्टपम्, अधिकरगानवच्छिन्नर या फले. विशेषणीयम् . नरकं पतित इति प्रयोगस्तु'पतितोऽयं ब्राह्मण' इत्यादाविव पतधातोरर्थान्तरे लक्षगया समर्थनीयः, नहि तप्रायःसंयोगावच्छिन्नस्पन्दप्रतीतिः, उक्तं हि दुःखविशेषवाचकनरकपदसमभि. ग्याहारे पतधानोोगानुकूलपातित्यार्यकत्वं शब्दशक्तिप्रकाशिकापाम, व्युत्पत्तिवादतत्वालोके च । एक्स तत्र भोगान्धित विषयत्वमेव द्वितीयार्थ इति वाच्यम्; काशीं गच्छन् पथि मृत इत्यय तथाप्यम्याप्त- दिति भारनिकमही त्येच्छायटितमेव लक्षणमादरणीयमित्याशयेनाशते विवज्ञात इति। फारकाणि -3 कारविभक्तयः । तदविवक्षया- अपादाने कर्मत्वाविवक्षया नवम् = पक्ष पतनीति प्रयोगो माहा घटितलक्षणकरणेन काशी गच्छन्निस्यप्राण्याप्युद्वारेऽपि पर्ण वृक्ष पतनीति प्रयोगापत्तिरस्त्येव, ता. फलामयस्वप्रकारकेरीयमुख्यविशेष्यतापा क्षेऽपि सम्भवात्, नहि कस्यचिदिच्छा शेयः संपोगा श्रयत्वसम्भवमनुरुन्धे, सर्वस्यापि किश्चिदपेक्षयाचवेन संयोगज्यस्यस्याम्यावत करारध, अपादाना पेक्षाधस्वविवक्षायों चापादनावस्य सरिकयानाश्रयावसमानाधिकरणनजन्यविभागाध्ययारमकायेन तसादिपटिनानाननुगतम्वेन पतधातोः सप्ताहानुपपत्तिः, कयमन्यथा भानमयग्यभिचाराभ्यो पको शाक्तित्याग सान एयमुदासीनवटादायप्रतिव्याप्तिरित्याशपेनाह यस्तुन इति । सतस्तादम्यत्य - पृक्ष पर्तमानस्य परसमशेतनिपातन्यफलामपसरूपमन्यस्य, समन्वियि प्रकारावं पायः। वियतेति । प्रहयोऽयिपशितः 1. वृक्षायदोपके पयः। तदपि से कमवमपि । उनल गादिकनिष्ट मिलायो विशेषगीपमिनि नोनातिम्पातिः, शारिदास्य धातारमा - .

·.. परिच्छेदः] 3 स्वप्रकाशवाद: कथं च लोकोत्तरप्रशेन निवृत्तसर्वकर्मव्यवहारेऽपि स्वकृतकर्मत्वमस्तीत्यधि. गतम् । अपादानेतरदीदशं कर्मेति चेन्न, तत्रापि 'नदी पर्दते' इत्यादी तवृद्धरमाप्ततीर- प्रकारकेच्छायाः कर्मातिरिकेऽसम्भवादिति मनसि निधायाह अपादानस्येति । तहीति । अयम्भावः- शाब्दिकस्य साहशेच्छोयविशेष्यताशून्येऽशाब्दिकस्य तादृशेच्छीयविशेप्यतायति व्यक्तिविशेपेऽव्याप्तिः, भन्यय जिगमियोधमाद्वा यहच्या चाऽपरदेशगमने तस्य कर्मस्वानुपपत्तिः तादृशेच्छीयविशेष्यतानाश्रय. स्यात्, तथाचेच्छाऽयटितं परसमवेतक्रियाफलशालित्यादिकं लक्षणं वाच्यमेव, तचापादानमप्यनुगच्छ- तीति शाब्दिकैः सर्वैः कर्मत्वेनाव्यवलियमाणेऽप्यपादाने स्वप्रगीतस्य तादृशकमलक्षणस्यानुरोधेन कर्मत्या. भ्युपगमो नोचितः, लक्ष्मव्यवस्थाया लौकिकव्यवहारानुरोधित्वात्, अन्यथा परसमवेतपदमपि निष्फलं वस्तुस्वादिकमेव च लायचात् कायमस्तु, तथाचैतस्यैतसिरूपितकमतंति व्यवहारलोपापत्तिः । एतेन लक्षणानामतिप्रसक्तरवेऽपि सज्ञानां वाध्ययाधकभावमादाय तत्र तत्र प्रयोगातिप्रसङ्ग परिहरन्तts. पास्ताः । ननु लक्षणद्वयं वाच्यम्, प्रकृतधात्वर्थतावच्छेदकफलशालिवमित्येकं, सादृशफलाश्रयत्वप्रकार- कच्छीयमुख्यविशेष्यताश्रयत्वमिति चापरं, नचाननुगमः, अन्यतरत्वेनानुगमसम्भवात् । मैवम् , अन्यत- रखं तावन्नाखण्डम्, तस्य प्रतीतिविशेषमादायैव परं प्रति प्रत्याय्यत्वात् प्रतीतिविषययोः परस्पराधी- ननिरूपणकतयाऽन्योन्याश्रयापः। तादृशफलानयभिन्नं सत् यत्ताशविशेष्यताश्रयभिन्नं सदन्यत्वं कर्मवमित्येवमन्यतरस्यनिरुतिस्त्वसर्वज्ञदुर्ग्रहा, प्रतियोगिभतभेदद्वयस्थानुगतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- त्याभावेनानन्त्ये एव पर्यवसनत्वात् । तादृशभेदद्वयानुयोगितावच्छेदकतायास्तादृशभेदद्वयातिरिक्त एव वस्तुमौचित्येन विशिष्यानन्तानुयोगितावच्छेदकप्रहस्यापेक्षणीयत्वापाताच । स्वाश्रयत्वस्वनिष्ठतादृशेच्छी- यप्रकारतानिरूपितविशेषप्रतानयवान्यतरसम्बन्धेन प्रकृतधात्वर्थतावच्छेदकफलवत्ताऽभिधानंतु नोचितम्, परम्पराणां संसर्गताया अमामाणिकत्वस्य केवलान्वयिप्रकरणेऽनुमितिप्रकरणे च गदाधरैरेवोक्तस्वात् । किश्चैवमपि 'काशी गच्छति न प्रयागमित्यत्र' प्रयागस्य कर्मतानुपपत्तिः फलाश्रयत्वस्य तादृशेच्छीय. विशेष्यत्वस्य वा तत्रामावान्, योग्यतां तु निवेश्य तु न निस्तारः, योग्यतावच्छेदकस्यैव निरूपणीयत्वा- पातात्, तनिरूपणे तु तस्यैव लक्षगत्वमस्तु, अवश्योपस्थितिकत्वात्. अन्यथा चैयर्याच । प्रकृतक्रिया. निरूपितकर्मनाविरहिण्यपि तादृशयोग्यतासम्भवेन प्रयोगातिप्रसङ्गाच, तद्वयावृत्ता योग्यता तु दुरवधा- रणव । एतेन प्रकृनधावप्रधानीभूतव्यापारप्रयोज्यप्रकृतधात्वर्थफलाश्रयत्वेनोद्देश्यन्य कर्मस्वमित्यपि निरस्तम्: फलाश्रयत्वेनोद्देश्यतायाः फलाश्रयत्वप्रकारकेच्छीयमुख्यविशेष्यताश्रयत्वरूपत्वेनोदीरितसकल.. दोपोन्मेपादिति । कृतं - प्रगीतं । कर्मत्वं = कमलक्षणं । इदृशं = परसमवेतक्रियाफलशालि । यद्यप्यपादान- सामान्यभेदो न निवेशयितुं शक्यः, प्रकृतकर्मणोऽपि कचिदपादानत्वेनाव्याप्तः, अतएव परसमवेत- क्रियाफलशालिस्वापादानत्वाभावयोर्देशकालोभयपटिनसामानाधिकरण्यविवक्षयापि न निरतारः, ताश- फलशालिस्वदशायामेव क्रियान्तरं प्रत्यपादानत्वसम्मवात्, प्रकृतक्रियापादानभेदनिवेशे तु पुनात्यादि क्रियाकर्मण्यव्याप्तिः, प्रकृतक्रियापादानाप्रसिद्धः, तथापि यादृशक्रियायामपादानप्रसिद्धिस्तत्कर्मण्येवा. पादानभेदो निवेश्य इति भावः। सति चैवमग्रे समर्थनीयदूषणभावस्याननुगमस्य सच्चे एवाह तत्रापीति। उक्तनिवेशेऽपीत्यर्थः । तदृद्धः = नदीवृद्धः । अप्राप्तस्य तीरभागस्य प्राप्तिः = तीरभागसंयोगः । तादृश- फलाश्रयस्वं तीरस्यति नदी तीरं वद्धते इति प्रयोगस्य प्रामाणिकन्यापत्तिः। नद्याः परपदेनोपादानसम्भ- ८ ·ॐ शारदापुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः भागप्राप्तिफलायाः सकर्मकत्वापत्तेः । अपादानेतरदिति स्थाने क्रियानाशकेतिकरणेऽप्य. स्य दोपस्य तादवस्थ्यात् । विनाशलक्षणायां वृद्धौ तदसम्भवाच्च । वृक्ष त्यजीत्यादा- बकर्मवप्रसङ्गाच 1 आत्मानं जानामोत्यत्र परत्वाभावादव्याप्तेः। तत्राप्युपाधिभेदात्परत्वं, कर्तृत्वभोक्तत्वाशुपहितस्यैवात्मनो शेयत्वाभ्युपगमादिति चेन्न; यतोऽस्तु तावद्यथा- कथञ्चिदेवं, तथाप्यध्यात्मविदो निरुपाधिमात्मानं जानतो शान नात्मकर्मकं स्यात् । पच्यते फलं स्वयमेवेत्यादौ च कर्मकर्तरि का गतिः स्यात् । सर्वशमीश्वरं मन्य- मानेन च नित्यज्ञाने तस्मिन् भगवति फलनाशकत्वस्यानभ्युपगमात् तं प्रत्येतल्लक्षणा- “वात् । यद्यपि धास्वर्थतावच्छेदकफलानवस्वविवक्षायां नेदं दूपगम्, अवयवोपचयरूपफलावरिछन्न- व्यापारस्य वर्धयर्थत्वेन तादृशफलस्थ तीरेऽवृत्तेः । अप्रातदेशमाप्त्युपहितावयवोपचयस्य तदर्थत्वेऽपि फले आश्रयानवच्छिन्नत्वस्य विशेषणीयतया न दोपः, तथापि लक्षगस्यास्यापि निरस्तत्वान्न दोपः। इति स्थाने = इत्येतद्विशेषणसाध्यव्यावृत्तिसिद्धये, तेन फलस्यैव धात्वर्थक्रियानाशकवेन तस्य फले एव विशेषगीयस्वेऽपि न क्षनिः । अपरदाननिष्ठस्य विभागस्य तु पतनक्रियानाशकत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः, अधः संयोगस्यैव तन्नाशकत्वात् । अस्य = तीरे वृद्धिकर्मविप्रसङ्गस्य । तादवस्थ्यादिति । तीराधित. संयोगस्य वृध्यर्थव्यापारनाशकत्वात्, एवञ्च क्रियानाशकत्वनिवेशः पूर्वोकापादानसामान्यभेदादिविकरूप- निबन्धनदोपपरिजिहीयेति भावः । वृद्धाविति । वृचु छेदने भौवादिक आत्मनेपदी सेट्चेति सुधायां नामानुशासनव्याख्यायो भानुजिदीक्षिना, तस्यैवैतगृपम्, वर्ध छेदनपूग्णयोरिति चौरादिकस्तु न माया, वृद्धाविति प्रयोग्यासगतेः । यद्यपि छेदनं न विनाशोऽपितु द्वैधीभावानुकूलो व्यापार, वैधीभावोऽध्यवयवि. विनाशफलो नत्ववयविधिनाशः तथापि विनाशाभिप्रायेणैव वृक्षं वर्धते इति प्रयोगस्थले वृक्षेऽव्याप्तिः, एवं चेदं विनाशपरसकर्मधातुमानोपलक्षणम्, विनाशस्यानन्तत्वेन तन्नाशकाप्रसिद्ध रिति । ननु क्रियानाशकरवं हि न प्रकृतधात्वर्थमात्रनाशकरवं येनोक्तदोपः स्यात्, अपि तु प्रकृतधात्वर्थव्यापारनाश- कत्वम्, विनाशानुकूलव्यापारस्तु वर्धकिनिष्टो विनश्यत्येव सति फले विनाशे इत्यतो दोषान्तरमाह वृक्षमिति । विभागानुकूलस्सन्दविशेपो हि त्यजत्यर्थः. नच शाद्विभागे सति खाप स्पन्दो विनश्यतीति वृक्षेच्याप्तिरित्यर्थः । ननु विभागानुकूलः सन्दो विनष्ट एव सति विभागे, पुनस्तु खगे स्पन्दान्तामुत्पद्यते इति यदि कश्चिद्ययात्तदाप्याइ अात्मानमिति। अज्ञानाविपयस्वादिरूपलाश्रयस्यैव तदनुकूलज्ञानायामकक्रियाश्यत्वादिस्यर्थः । कर्तृत्वेति । विशेषगुणोपहितस्यैवात्मनो ग्रहणम्, अतएव 'सुपुतौ नाहमर्थस्य ग्रहणम्, गुणिग्रहणस्य विशेषगुणग्रहणव्याप्यत्वात्, ज्ञातृत्वं तु मनोविशिष्टत्वेनेनि भावः । यथाकञ्चिदिति । उपाधिभेदेनोपहितभेदस्य सरनगीकारादिति भावः । नन्वतं निधितवत भामविषयकं ज्ञानमुपाप्यविषयकमप्युपहितविषयकमेव, वृत्यारमकज्ञानस्यैव तदोपाधैः सस्यात् मनसो. पि सदा सत्वेन तदुपहित ज्ञातृत्वस्यापि सम्मवात, नहि कर्मणः स्वभिन्नस्वेन ज्ञानं कर्तुरेपक्षितं येन नत्र कमलक्षणायासिस्यादित्यत आह पच्यते इति । केति । कमरिकन्वेन विवक्षितस्यादितिभावः । ननु कारकरिभर्विवक्षाधीनरवेऽपि कमलक्षणे परवं न वैवक्षिक, येनेकर, शिवक्षया समान कर्मकर्तव्याप्तिः स्यात्, अपि तु वास्तवम्, तया च देवदत्तादिसमवेतक्रियाजन्यविक्लित्यादिकलाय. स्वान्नाग्यातिरिस्याय, एवं सति प्रकृतलक्षणस्य प्रयोगानीपयिकायेन तदोपरिकलक्षणान्तरम्यावश्य. पास्यवान्, इरडायरितस्य च सस्य निरस्तग्यात्, अस्य च वैयर्यमेव स्यादिग्यादिदोषसत्वे एपार सम्श- ·परिच्छेदः] ६ स्वप्रकाशवादः ५६ सिद्धः। करणव्यापारविषयः कर्मेति चेन्न; हस्तेन रामेण शरेणत्यादावतिप्रसङ्गात् । तस्माद्व्याकरणकारैः शब्दसिद्धयर्थ नदीद्धयादिवत् कर्मापि परिभापितमित्यलं तदन- गतलक्षणगवेषणया। लक्षणं विनापि, क्रियाजनकत्व सति व्यापारोद्देश्यलोन कर्मव्यव. हारोपपत्तेः । शेयं चेश्वराभिसन्धौ स्वप्रकाशवादे निर्वादयामः । Aurav मिति । भगवतीति । भगववृत्तिनिरयज्ञाननिरूपितफलनिष्ठनाशकत्वस्थानभ्युपगमादित्यर्थः । यद्यपि नित्यज्ञानवदीश्वरवादिनाऽज्ञानाविषयत्वज्ञाततादेनिफलस्वं नोपैयते जानात्यर्थवं च ज्ञानत्वावच्छिन्न- स्यैवेति फलस्यैवाप्रसिद्धिः, इच्छाकृत्योरीश्वरे नित्यस्वेन ज्ञानफलस्वासम्भवात्. तथापि ज्ञानस्य निष्फल. वरिहाराय जगत्सर्जनादिकं सत्फलं जानात्यर्थतानवच्छेदकमप्यवश्यं वक्तव्यम् यथान्नुतलक्षणे धात्वर्थ- नावच्छेदकत्वस्य फलेऽविशेपिनस्यात्, तथाच तन्नाश्यत्वस्य नित्यज्ञानेऽभावाजगति कर्मस्वानुपपत्तिरि- त्यर्थः । करणव्यापारविषयत्वं यदि प्रकृतकियाकरगव्यापारजन्यफलाश्रयस्वं तदा दूपयति हस्तेनेति । हतो बालिरिति शेष: । हस्तव्यापारजन्यस्य धनुरारोपणरूपफलस्य शरेऽपि साचात्तस्य कर्मत्वापता, प्रकृतधात्वर्थतावच्छेदकफलवस्वयिवक्षायां यद्यपि नायं दोपः, धनुरारोपणस्य हन्त्यर्थतानवच्छेदकत्वात्, तथापि तदसाङ्गस्यमपि निवेदितमेव । शब्दसिद्धयर्थम् - ग्राममित्यादिप्रयोगोपपत्तये । आदिना गुण. दिघुप्रभृतयो ग्राह्याः । लक्षणम् = अन्याप्त्यादिदोषशून्यं लक्षणम् । व्यापारोद्देश्यखं फलवत्वेन बोध्यम् सच्व प्रकृतधात्वर्थग्यापारजन्यफलवत्वेनैच्चीयमुख्यविशेष्यरवमेव, एवञ्चैतेनैवाकारकम्यावृत्तेरपि सिद्धी तदर्थ सत्यन्तमनुपादेयमेव, तस्योनार्थे एव कधचित्तात्पर्य ग्राहकत्वात् । शेपमिति । तद्धीजन्यव्यव. हारमागिन्यमेव तद्धीकर्मस्वम्, तच्च घटादाविव स्वस्मिन्नपि सम्भवति, ज्ञानविषयत्वमेव वा ज्ञानकर्मस्वं, विपयस्वचाभेदेऽपि । नच-स्वजनकेन्द्रियसन्निकर्षानाश्रयत्वेन स्वस्य स्याविषयत्वं साधनीयम्, विषयत्यनि- यामकेन्द्रियसन्निकर्षादेरभावे स्वविषयत्वानुपपवेरिनि वाध्यम्; सन्निकर्पवज्ञानाभेदस्यापि विषयता- नियामकत्वात् सन्निकरवस्य पोहासाधारणस्य दुर्वचत्वेन स्वस्वस्य चाननुगतत्वेनाननुगमस्यावयोः समा- नत्वात् । अथ-प्रत्यक्षाजनकस्य प्रत्यक्षविपयतानुपपत्तिः, अनागतविषयकसाक्षात्कारहेतुप्रत्यासत्यनाश्रय निष्ठप्रत्याविषयनाया जनकवल्यासत्यात्; विद्यमानत्वसामान्यप्रत्यासत्यधीनप्रत्यक्षविपये व्यभि- चारस्तु न, अजनकविपयफसाक्षात्कारान्यसाक्षात्कारविषयताया एवं जनकत्वन्याप्ततया विवक्षितत्वान, नचैवं ज्ञानस्य स्वांशेऽजनकविपयकत्वेनोक्तच्यातिनं क्षतिकरीति वाच्यम्: अलौकिकसाक्षात्कारान्यसाक्षा- रकारविषयताया विवक्षितत्वात्,नच तथापीश्वरज्ञानस्य विषये व्यभिचारः तस्य तदजनकत्वादिति वाच्यम्; द्वितीयसाक्षात्कारे जन्यरवस्थापि निवेशनीयत्वादिति चेन्न; अन्यथानुपपत्तिबलात्स्वप्रकाशत्वस्यावश्योपै. यत्वे तासमाक्षात्कारीयविषयताया ज्ञानान्यनिष्ठाया एव जनकत्वध्यासतया वाच्यत्वात् अन्यथा त्वम- योजकवान् अतिनसमस्याभेदनियामकरवमुपगस्य वारणात् । स्वप्रकाशवं विना बोधासिद्धरक्तत्वेन धर्मिग्राहकमानप्राधाच । एतेन-चाक्षुपं ज्ञानं न चक्षुर्जन्यज्ञानविषयः, चक्षुरसग्निकृष्टत्वात असनिकृष्टयद- वदिस्यादिकं-निरस्तम्; स्वजन्यज्ञानतादात्म्यसम्बन्धेन चक्षुपश्चाक्षुरज्ञाने समिकृष्टत्वेन स्वरूपासिद्धेश्व, संयोगादिसन्निकर्षापेक्षाया अप्रयोजकत्वात् । एतेन इच्छात्वादीनामननुगमेन लाघवानुगमाभ्यां प्रत्यक्ष. खस्येन्द्रिययोग्यतावच्छेदकरवस्थितौ ज्ञानस्य प्रत्यक्षल्वेनेन्द्रियसन्निकाश्रयत्वम्, मनासनिकर्षजन्यत्वेन च मानसस्वमिनि-निरस्तमिति भावः । .

·६० शारदायुते खण्डनखायखाद्य [प्रथमः ननु चाभेदे विषयविपयिभावस्थासङ्गतत्वं, विपयित्वं हि विषयसम्बन्धिता, सम्बन्धश्च भेदमन्तरेणासम्भवदवस्थितिः, सम्बन्धमितेः सम्बन्धिस्वरूपभेदमितिव्यनि- रेके वैपरीत्यावधारणात् ! मैयम् । विपयविपयिभायो हि सम्बन्धो न सम्बन्धिस्वरूपा- द्भिन्नः, तथाभूतत्वेऽपि चान्ततस्तत्सम्बन्धस्यापि स्वाध्यात्मकत्वमभ्युपगम्यम्, अनव- स्थाभयात् , तथा सति च संच यथा सम्बन्धमितिः सम्बन्धस्वरूपात्सम्बन्धिनो दमना. दायैव पर्यघस्यतीत्यभ्युपगन्तव्यम्, स्वभावसम्बन्धस्येतरसम्बन्धमर्यादातिशायित्वात्. तथा विनापि सम्बन्धिभेदं विषयविपयिभावात्माऽयं सम्बन्धः पर्यवसास्यति, तद. चगमोऽपि नथावगमव्यतिरेकेणैव भविष्यति को निरोधः । न चैवं घटतज्ज्ञानयोर्यादग्वि. पयविपयिभावस्ततो मात्रयापि स्वप्रकाशे विषयविषयिभावान्यत्वे बाध्यतैकत्र स्यात् । श्रस्त्येव ह्यविद्याविद्यमाने घटतज्ज्ञाने वाध्यत्वम्, परमार्थसति तु स्थप्रकाशे पारमार्थिक त्वमिति द्वयोरननुगमेऽपि न दोषः । अथवा स्वात्मना सह क्रियाकर्मभावो विषयविपयिभावो वा स्वप्रकाशार्थ इति नाभ्युपेयमेव, यथा तु भवतां सत्तासम्बन्धादितरन सद्वयवहारव्यवस्था, सत्ता तु स्वय- - तत्सम्बन्धस्य तद्देदव्याप्यत्वं वाच्यम्, अन्यथा संयोगेन तद्वयतिस्तद्वयक्तिमतीति धियः प्रमा स्वापत्तिरित्याशयेनाशते नन्विति। अभेदे विषयविषयिभावस्य = स्वस्मिन् स्वनिष्ठविषयस्वनिरूपिविष- यित्वस्य । वैपरीत्यम् = अभावः । न मिन्न इति । यदाह शिरोमणिः “सामान्यतो विषयता ज्ञानमेव, घटादिविषयता तु घटादिसम्बन्धितत्तद्वीस्वरूपा, सम्बन्धसम्बन्धिनोश्चाभेदो न दोपाय, सर्वन स्वरूप- सम्बन्धस्थले तथा कल्पनादिति ।" एवज्ञ स्वरूपानिरिकसम्बन्धस्यैव भेदव्याप्यत्वं वाच्यम्, अन्यथा विषयविपयिभावस्य सम्बन्धिभेदे सम्बन्धस्यासम्बद्धस्य सम्बन्धत्वादर्शनात् सम्बन्धान्तरापेक्षाया- मनवस्थापत्तिः । क्वचित्सम्बन्धस्य सम्बन्धिस्वरूयतोपगमे तु न्यायसाम्यात् प्रथमस्यैव तथात्वमित्या- शयेनाह तथाभूतत्वेऽपोति । सम्बन्धिस्वरूपादिन्नत्वेऽपीत्यर्थः । सैव = अन्तिमा । इतरसम्बन्धान मर्यादा - स्वसम्बन्धिभेदव्याप्यत्वम् । तदवगमः = विषयविषयिभावावगमः। तथावगमध्यतिरेकेण = सम्बन्धिभेदावगमं विना । विरोधः = अनुपपत्तिः, अतीतानागतयोरपिज्ञानविषयत्वदर्शनेन विषयविपयि- भावस्य द्विष्ठत्वमनुभवानुसारिणा वक्तुमशक्यमिति भावः। यादृग् = भेदनियतः । अन्यत्वे - विलक्षणत्वे । यद्यपि बैदान्तिनाऽभेदे विषयविपयिभावो नोपेयते, तथाप्यभ्युपगमवादेन तन्मतेन परिहरति श्रस्त्येवोति। योगाचारादिमते तु घटज्ञाने भाविद्यकत्वं यनुमशक्यम्, तस्यैव स्वप्रकाशत्वेन परमार्थसच्चादिति बोध्यम् । घटतज्ज्ञाने इति समाहारद्वन्दः । बाध्यत्वं पारमार्थिकरवं च विषयविषयिभावस्यैवोक्तम् , सम्बन्धिस्वरूपस्य तस्य तत्समसताकत्वस्योचितत्वादिति भावः । अननुगमो = वैलक्षण्यम् । एतावता योगाचारस्य नग्यप्राभाकरस्य च मने स्वकर्मवरूपं स्वविषयस्वरूपं वा स्वप्रकाशत्वं निवार्हितम्, अभेदे विषयविषयिभावानुपगन्तुः प्राचीनप्राभाकरस्य तदनुगन्तुर्वेदान्तिनश्च स्वप्रकाश- त्वमिदानी दृष्टान्तद्वयेनाह अथोति । अयम्भाव:--संयोगादिस्थले क्लुप्तं तत्सम्बन्धे तझेदव्याप्यत्वं न त्याज्यम्, स्वरूपस्य काप्यसम्बन्धत्वात् , घटस्य घटीयत्वानुपपणेः, रूपभेदैन तस्य तदीयत्वोपपादाने तु ताशरूपस्यातिरिक्तत्वे रूपवतोऽपि तथात्वमस्तु, न्यायसाम्यात् अनतिरिक्तत्वे तु न तदलादपि नस्य तदीयत्वोपपत्तिः, अतिरिक्तानतिरिकतापि च तस्य किं विषयतया न समाना, अतएव शिरोमण्या- ·परिच्छेदः] स्वप्रकाशवादः मेव सद्रूपा, न चैतावता स्वात्माश्रयता तस्याः, तथा शानमपि स्वत एव सिद्धस्वरूपम् । अथवा यथा बहुरोहिसमासे तद्गुणसंविज्ञाने गुणमादायैव प्रधानस्यान्यपदार्थस्य बहुचीहिसिद्धपदप्रतिपाद्यता. तथा विज्ञानस्याविषयमपि स्वात्मानमादायैव स्वविपये व्यवहारप्रवर्तनं समश्यताम् । सोऽयं गुरूणां सविषयकविज्ञानस्वप्रकाशतापक्षो न ब्रह्मस्वप्रकाशतापक्षः, तन विषयाभावात् । एतावन्मात्रेण तु स्यात्,-यथा . दिभिरपि विषयताया अतिरिक्तन्वमेव सिद्धान्तितम्, सम्बन्धस्य सम्यन्धान्तरापेक्षत्वेनानवस्था तु तार्किकैस्तस्याः प्रामाणिकत्वेनादूपगन्यमुपगम्य समाधेया, वेदान्तिभिस्त्वनिर्वचनीयतामुपगम्य, तस्मा. तादात्म्येन स्वस्यैव स्वग्यवहारप्रयो मकतामुपगम्य स्वातिरिक्तसंविदपेक्षव्यवहारविषयान्यस्यमेव स्वप्रका. शत्वं वक्तव्यम्, स्वाविषयत्वेऽपि स्वन्यवहारजनकतोपपत्तौ स्थविषयत्वकल्पनाया अनौचिन्यात् , अतएव "म दृष्टेष्टारं पश्येः", 'येनेदं सर्व विजानानि त केन विजानीयादिति" श्रुतिरपि स्वरसतः सद्च्छते इति भावः भवतामिति । तार्किकाणामिन्यर्थः । प्रामाकरणां तु ज्ञानविषयत्वमेव सर्वत्र सत्ता, गुणादौ जात्यनगीकारात्, वेदान्तिनां तु ग्रह्मरूपैव सा सर्वत्र तादालयेन भासते इति भावः । सम्बन्धात् = सम- चायात् सामानाधिकरण्यावा । स्वयमेव सद्रूपेति । सत्त्वप्रकारकस्वविशेयकव्यवहारे स्वातिरिकसत्ता- पेक्षं यत्तदन्येत्यर्थः । स्वतएव सिद्धस्वरूपं - स्वातिरिक्तसविंदनेपक्षव्यवहारकम् | ननु सद्विपयक- ज्ञानस्यैव तद्विषयकव्यवहारसाधकत्वदर्शनात् ज्ञानं यदि स्वविषयकन्यवहारसाधकं स्यात् स्वविषयक मपि स्यात्, अन्यथा स्वविषयकव्यवहारसाधकमपि न म्यादिति कथमुक्तस्वप्रकाशत्वनिर्वाह इत्यत आह अथवेति । तद्गुणसंविशाने इति । तस्य प्रधानस्यान्यपदार्थस्य "अनेकमन्यपदार्थे” इत्यनुशा- सनपलात् पहुव्रीहिपरिनिहितपदप्रतिगद्यस्य गुणाः = उपसर्जनीभूता बहुप्रीहिघटकपदार्था विधेया- न्वयितया विधेयकालसन्निहिततया वा यदधीनविज्ञानविषया भवन्ति तत्र बहुचीहिसमासे लम्पकर्ण- मानय, शुलवाससं भोजयेन्यादावित्यर्थः । गुणमादायैव अशक्यगुणसहितस्यैव । विज्ञानस्येति । निष्ठन्य पाठ्यर्थः प्रवर्तनान्वयी। अविषयमपि स्वात्मानमादायैव = स्वाविषयीभूतस्वसहिते एव । स्व- विषये इति सप्तम्यर्थो विषयित्वं व्यवहारेऽन्वेति, व्यवहारेति संस्कारस्याप्युपलक्षणम् । प्रवर्तन = जनकन्यम् । तथाच तद्विपयकव्यवहारसाधकज्ञानत्वस्य तद्विषयकत्वघ्याप्यत्वमप्रयोजकत्वादसम्मवि, अशक्ये बहु बोहेरिव स्वाविषयेऽपि स्वात्मनि ज्ञानस्य व्यवहारजनकन्वोपपरोः, अन्यथा सत्ता यदि सत्ताप्रकारकव्यव- हारविशेष्या स्थान, सत्तासमवायवती स्यात् घटादिवदिति मयाऽपि शक्यते वक्तुम् । अथ सत्ताप्रकारक- व्यवहार विशेष्यता सत्तासम्बद्धवस्यैव व्याप्या. तच्च तादात्म्येन सत्तायामपि, सत्ताप्रतियोगिक- समवायवत्त्वव्याप्यत्वं स्वप्रयोजकरवान्नति पे, तर्हि तद्विषयकव्यवहारसाधकज्ञानस्वं तत्सम्बद्धत्वस्यैव व्याप्यम्, तच्च तादात्म्येन ज्ञानेऽपीति ममापि तुल्यम् । ज्ञाने च व्यवहारदर्शनादेव स्वाविषयकरवेऽपि स्त्रव्यवहारजनकन्वं स्वीकृतमिति नान्यत्र स्वातिपयकत्वस्वाभेदयोः सत्वमात्रेण व्यवहारोऽतिप्रसअनीयः, अन्यथा तवापि सत्तादर्विलोपापातादिति भावः। अन्यमते ज्ञानत्वस्य सविषयकत्वव्याप्यावं, अतएव प्राभाकरादय आन्मनी ज्ञानरूपता नानुमन्यन्ते, अन्यथा सपुप्त्यादौ ज्ञानस्यात्मरूपस्य सत्येन तस्य निविषयकत्रोपगमापातात, किन्तु तादृशव्याप्यत्वमपि स्त्रविषयकवच्याप्यत्वमिवाप्रामाणिकमिति स्वमा तेनाह सोऽयमिति । गुरूणां प्रभाकराणां । विषयाभावादिति। विषयाणां मिथ्यत्वेनासादिकत्वात् मुक्तचिती तत्सम्बन्धानुपपत्तेः, तथाच कालिकष्यप्तरसम्मवेऽपि दैशिकव्याप्तिास्माकं क्षतिकरी, अवि.

·शारदायुते खण्डनखण्डवाये [प्रयमः स्वाविश्येऽपि कुटादौ बहुवी हिवाक्यं व्यवहारं प्रयतंयति, तथा ज्ञानमविपयेऽप्यात्मन्य. विद्यादशायामिति । तदेवं यद्यदन्यत्र एवैधर्म्य स्वप्रकाशे पर्यवसास्यति तत्सर्वमन्यथानुपपत्तिव स्वप्रकाशसाधकतया प्रदर्शिता स्वीकारयिष्यति। तद्यथा-श्रन्यो ज्ञाताऽन्यच शेयः । धादशामादाय तदुपपत्तः, इयांस्तु विशेषः, यन्मम मते सविषयकरयमप्याविद्यकमेव, तदुनमुदयनाचार्यैः, "परमार्थतो नानुभवस्य विषयेण सम्बन्धः, संवृत्या तु गगनगन्धर्यनगरयोरियासत्यवेति" भावः । स्यात् = गुरुग्रह्मवादिपक्षयोःसाम्यं स्यात् । स्वाविषये इति । अन्यपदार्थात्मकौरसगिकविण्यादन्यस्मि- मित्यर्थः । एतेन-गुणीभूतस्यापि यहुमोहिमतिपादताया अनुपदमुक्तरवातद्विरोध इति, चैनशालीया. आनीयन्तामित्यम चैत्रत्वेनोपलक्षणस्यापि चनस्य स्वशालास्थरवेन चैवशालीयपदविषयत्ववत् “गाकुटा- दिभ्य" इत्यत्र कुटत्वेनोपलक्षणस्यापि कुटस्य पुरादेरिव कुटादिगगपरितस्वेन कुटादीतियहुव्रीहिविषयत्व- मिति च-निरस्तम् । औत्सर्गिकविषयत्वस्यैव निषेधात् । कुटादावित्यादिना सर्यादीनीत्यादिकं ग्राह्यम् । व्यवहार प्रवर्तयति = प्रत्ययविशेषस्य विवादिकं विधरो । अविपये स्वाविपये। आत्मनि = स्वस्मिन् । प्राचार्यास्तु-स्वाविपये इत्यस्य कुटादिघटितसमुदायत्वेन रूपेण यहुव्रीहि विषयेऽपि समुदायिताप्रयो- जकेन कुटत्वेन रूपेण तदविषये इत्यर्थः । तथाच यथा कुटरवेनाज्ञानेऽपि धीविशेषविषयत्वरूपसमुदायत्वेन कुटस्य ज्ञानात् हित्वकार्यम्, तथा शुद्धचिद्रूपणाज्ञानेऽपि प्रमोतृत्वादिरूपंग ज्ञानात् प्रमात्रादाविध शुद्ध- चितावपि व्यवहारादिः, शुद्धमावस्याव्यवहार्यत्वात् विशिष्टयटकतयैव तस्य व्यवहार्यताया वक्तव्यत्वात् अहं ब्रह्मेति शुद्धव्यवहारकाले तु तद्विषयकवृत्तेरपि सत्वात् न बहुप्रीहेर्दष्टान्ततेति लघुचन्द्रिकायां प्राहुः अन पक्षे "एतावन्मात्रेण तुस्यादित्या दृष्टान्तदान्तिकभावःस्थादित्यर्थः । यद्वा विशिष्टान्वय एवौरस. र्गिको नतूपलक्षितान्वयः, विशिष्टग्रहणे यहुबीहिघटकपदामतिपाद्यस्यान्यपदार्थस्यापि ग्रहणात् न 'अनेक मन्यपदा' इति सूत्रासङ्गतिः, तावत्र तत्पुरुषादहुवी हे विषयविभागसिद्धः। एवञ्च स्वाविषये इत्य. स्यातद्गुणसविज्ञानलभ्यार्थभिन्ने इन्यर्थः । नवं विशिष्टान्वयलाभहेतुत्वेन तद्गुणसंविज्ञानस्यैव मुख्य स्वात् बहुचीहिविषयमायाः कुटेप सत्वात् तादृशभिन्नत्वकथन व्यर्थमिति वाच्यम्; यथा बहुप्रीहे। स्वघटककुटपदार्थकुटज्ञानोत्तरपाठविशेषजन्यज्ञानविषयस्वरूपात् स्वपदार्थसम्बन्धात् स्वघटकपदार्थ- नतिरिक्तदादिप्रत्यये हित्यविधानम्, तथा स्वघटकपदार्थकुटपरप्रत्ययेऽपि डिवविधानम्, कुट. ज्ञानोगरपाठविशेषजन्यज्ञानविषयत्वरूपेण कुटावृत्तिना कुटस्याबोधेऽपि कुटत्वेन रूपेण तस्य विशेषण. तया वोधात् । नच कुटसाधारणकज्ञानविषयत्वेन कुटस्यापि ग्रहणसम्भवेन कुटल्यावृत्तोक्तरूपेण बोधोक्ति- रयुक्तेतिवाच्यम् ; अतद्गुणमविज्ञानस्थले कुटव्यावृत्तरूपेणैव बोधस्य वाच्यत्वात् तद्गुणसंविज्ञानस्थले - पि तदौचित्यात्, नयुक्तस्थलयोभिन्नरूपाभ्यामन्यपदार्धाकृतो विशेषः, किन्तु कुटस्योपलक्षणत्वविशे- पणत्वकृतः, अत एव “तद्गुणसंविज्ञाने तद्विशिष्टस्यतरावयः, अन्यत्र तदुपलक्षितस्येति" सर्वादिसूत्र- कैयटोद्योतेऽप्युक्तम् एवं प्रकृतेपि यथा विज्ञानं स्वसम्बन्धादन्यत्र व्यवहारं मर्वतयति तथा स्वस्मिन्प्य- विद्यादशायामित्यर्थ इत्यपि वदन्ति । अन्यत्र दृष्टं स्वजनकेन्द्रियसत्रिकर्षानयस्यैव स्वविषयत्व, तद्विषयकन्यवहारहेतोनिस्य तद्भिनत्वं, तद्विषयकत्वं च तस्य वैधर्य - विरहः । भन्यथाऽनुपपत्तिः =संशयायविषयत्वस्य ज्ञाने स्वसत्ताव्यापकस्वज्ञानकत्वं विनाऽनुपपतिः । स्वीकारयिष्यतीति । उपपायेन सर्वमपि स्वीपादकमा- ·परिच्छेदः ] . B स्वप्रकाशवादः इत्यन्यत्र दृष्टमहमिति व्यवहारान्यथानुपपत्या त्याज्यम्; तथाऽन्यज्यानमन्यज्ञयमिति 'जानामीति' व्यवहारान्यथानुपपत्या त्याज्यम्: सर्वतो बलवती धन्यथानुपपत्तिस्तथा. हएतामाबलमवलम्व्य प्रवृत्तं तर्कशतमपि बाधते। तदिदमाहुः,-'प्रमाणयन्त्यदृष्टानि फल्न्यानि सुबहून्यपीति तस्मात्- अन्यथानुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुमसाधिका। पिनष्टि हटवैमत्यं सैघ सर्वचलाधिका ॥६॥ AmrAAAAPAN क्षिप्यते इति भावः । उपाधिभेदेऽप्युपहितस्पैकत्वात् 'अहमिति' ज्ञानस्याश्रयविषययोरैक्यम्, अत एव प्रत्यक्षमण्यालोके परसमवेनेत्यादिकर्मलक्षणस्य 'मामहं जानामी' त्याव्याप्रिक्षेति भावः । तथेति दृष्टान्तसमुच्चये । श्रन्यज्शेयमिति त्याज्यमित्यनेनान्वयः । अन्यत् = ज्ञानत्यानाश्रयः । तेन 'जानामो' स्यग्न परमते व्यवसायानुव्यवसाययोर्भदेऽपि नासङ्गतिः । यस्तुतस्तु स्वविषयम्बवादिमले तथेत्यादेर्दा - न्तिकपरत्वमपि सम्भवत्येव, लाघवसहकारेण जानामीत्यादिप्रतीतरेव स्वविषयत्वे प्रमाणतया मणायुक्त- स्वात् निरूपितञ्चैतत्पूर्वम् । सर्वत इत्यादि । उक्तमेतन्मणावपि । यद्यपि वेदान्तिभिः श्रुतैरेव सर्वतो बलवावमुच्यते यदाहुरद्वैतरत्नकाराः “श्रुतैरन्यस्य बलवतः प्रमाणस्याभावात्, सर्वतो बलवती हि श्रुति रिति । अतएव 'द्वा सुपर्णेत्यत्र' द्वित्वान्यथानुपपरया प्रतीयमानोऽपि भेदोऽभेदश्रुत्या बाध्यते इति सिद्धान्तः । तथापि स्वप्रकाशत्वसाधकान्यथानुपपत्तेः स्वयंज्योतिष्टश्रुतिमूलकत्वान्न दोषः, अन्यथानुप- पत्तिशब्देन प्रकृनाया एव ग्राह्यन्वान् । सर्वशब्दस्य श्रुत्यतिरिक्तपरत्वं वा वक्तव्यम् । अयन्तु पर- मार्थ:-अन्यथानुपपत्तिः = अन्यथानुपपद्यमानं प्रमाणमात्रम् । तच श्रुतिर्वानुमान चान्यद्वा सर्वतो बलवदेव, - अत एव व्यावहारिकत्वेनोपपद्यमानभेदविषयकप्रत्यक्षादेरन्यथानुपपद्यमानाभेदविप. यकश्रुत्या बाधा, अभेदस्य प्रातिमासिकत्वेन पावहारिकत्वेन वाऽनुपपत्तेः । अतएव यजमानः प्रतर- इत्यादिश्रुतेरपि यममानप्रस्तरभेदप्राहिप्रत्यक्षेग बाधः । प्रकृते च संशयाद्यविषयत्वस्य बोधसिद्धेश्वाऽन्य- थानुपपपेरन्यथानुपपद्यमानं प्रमाणमापत्तिर्वाऽनुमानं वा स्वेतरवाधमिति भावः। तभा दृष्टता- प्रवृतं = स्वविपयादौ स्वजनकेन्द्रियसनिकश्रियत्वादिदर्शनमानाधीनप्रवृत्तिक प्रवृत्तिः प्रतीन्युपधानम् । मात्रपदेन व्याप्सिव्यवच्छेदः । पहिरनुष्णः कृतकस्वादित्यादौ पक्षव्यतिरिक्त ध्यातिभङ्गाभावेऽपि बाधोझोतपक्षेतरत्वरूपोपाधिनवानोपाधिकवरूपव्याप्तिमसो यथा, तथा प्रकृनेs. पीति भावः तर्कशतमिति । ज्ञानं यदि स्वविषयकवावच्छेदेन प्रत्यक्ष स्यात् स्वजनकेन्द्रियससिकर्षाश्रयः स्यात् . यदि स्वातिरिक्तवेद्यं न स्यात् वस्तुत्वं जह्यात्, यदि ज्ञानत्वे सति स्वव्यवहारहेतुः स्यात् स्वभिन्न स्थात् । स्वविषयकवानगीकारपक्षे तु ज्ञानं यदि स्वधिपयकव्यवहारमयोजकं स्यात् स्वविषयकं स्या दित्यादितको बाधते इति। ताशतर्काधीनविपर्ययानुमितावप्रामाण्यग्रहमाधत्ते इत्यर्थः । प्रतीत्युपतिप्रतिबन्धस्तु सिद्धान्तविन्द एवेति भावः । प्रमाणवन्ति = प्रमाणाधीनधीविषयाः। अहानि - प्रत्यक्षाविषयाः। कल्प्यानि बस्तुत्वामकारकनिश्चयीयविशेष्यतायोग्यानि । योग्यतावच्छे. दकं च प्रमितिविपयत्वं प्रमाणवन्तीत्यनेनोक्तम् । “अदृष्टशतभागोऽपि न कल्प्यो सप्रमाणक" इति तन्त्र- प्रानिकोत्तरार्द्धम् । अन्यथानुपपत्तिः = कल्पकस्य कल्प्य विनाऽनुपपत्तिज्ञानम् । दृष्टचैमत्यं पिनष्टि अन्यथादर्शनप्रयुक्नविवादविरहप्रयोजिका । सर्वपलाधिका = सर्वस्मादलेऽधिका = इतरापेक्षया भूयो- अलवनी । यलं च कल्पकस्य वस्तुतो यदुपपादकं तद्विषयकन्वम्, कल्प्यं विना कल्पकानुपपत्तिविषयकवा. मात्रबलमवरदय द्रष्टव्याः ।

·* शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः वाच्यान्यथोपपत्ति; त्याज्यो वा दृएताऽग्रहः। नोकत्र समावेशश्छायातपचदेतयोः ॥ ७॥ इति । तदित्थं त्वदगीकृतसद्विचारलक्षणोपपन्नैरेवंविधैर्विचारैः स्वप्रकाशता भवता सुप्रतिपदा अस्माभिस्तु संवेदनबलादेव स्वतः सिद्धरूपं विज्ञानमास्थीयते इति । इति खण्डनखण्डखाद्ये स्वप्रकाशवादः॥ अथानिर्वाच्यत्वनिरूक्तिः। एवं च सति सौगतब्रह्मवादिनोरयं विशेपो यदादिमः सर्वमेवानिर्वचनीयं वर्णwrwww. vw वच्छेदेन कल्पकविषयकत्वावच्छेदेन च प्रमात्वम् । अन्यथोपपत्तिः = संशयाद्यविपयत्वम्य योधसिद्धध स्वप्रकाशत्वं विनापि विनैन वा सम्भवः । दृष्टतामहः - व्यवहारविशेष्यकव्यवहर्तव्यभिन्नज्ञानसाध्यत्व प्रकारकदर्शनादिविशेष्यकप्रमागत्वमकारकाभिनिवेशः । एतयां - अन्यथानुपपत्तितादृशदर्शनसाध्य- स्वप्रकाशत्वपरप्रकाश्यत्वयोरेकन वृत्तिर्नहि, येनोमयबलादुभयमप्यनुरोद्धव्यं स्यादिति भावः । सद्विचारलक्षणोपपनैः = प्रमित्युपधायकस्य परामर्शस्य, अर्थापत्तिकरणस्य वा प्रयोजकैविचारः कथात्मकैः । भवता - मेयसिद्धी मानाधीनत्ववादिना । सुमतिपदा - सुग्रहा । अस्माभिः पराधीन सिद्धिकस्य सृषात्ववादिभिः। संवेदनबलादेव = संविदतिरिक्तमनपेक्ष्यैवास्थीयते - विप्रतिपत्तिविषयता नासाद्यते इति । यत्तु-स्वप्रकाशस्यैवं सिद्धौ तद्विषयत्वेनैव प्रपञ्चस्य सत्यस्वमपि सिद्धयतीति स्वप्रकाश- साधनं परानुकूलमिति-तम, अन्यथाख्यातिवादिनाऽपि संसर्गस्यासत एव वक्तव्यत्वात् सर्वज्ञभगवज्ञा- नस्य भवन्मते स्वप्रकाशस्य तद्विपयकत्वावश्यकत्वात्तत्रैव व्यभिचारात्, अनिर्वचनीयशुक्तिरूप्ययंशे साक्षिणोऽपि श्रमत्वेन भ्रमप्रमासाधारणस्वप्रकाश विषयत्वस्य सत्यबसाधनेऽप्रयोजकत्वाच, अनिर्वच- नीयख्याले साधितत्वात् शुन्तिरूप्यादी मिथ्यात्वेन गृहीतव्याप्तिकस्य स्वप्रकाशविपयत्वस्य सत्यम्व साधने विस्वत्वाच्च, आत्मनि स्वविषयताऽनङ्गीकारेण सत्यत्वनिरूपितव्यातिप्रहस्थलस्यैवाभावारच, भवन्मते ईश्वरीयस्वप्रकाशज्ञानविषयताविरहस्य कायभावेन व्यतिरेकियोऽप्यसम्मवाच्चेति । तस्मा. स्सुसाधितेऽमुष्मिन् स्वप्रकाशैफचेतने। कल्पितत्वात्मपञ्चोऽयं नाभ्युपेयः सुधीधनैः ॥ प्रकाशपाशवद्धस्य मृपाभूतस्य सत्यता । व्यवहारे न येति नो विरोधो मनागपि ॥ इतिखएडनशारदायां शून्यवादापवादः स्यप्रकाशवादः ।। एवं व सति = स्वप्रकाशस्य शून्यत्वासम्भवे सति । सौगतोश्रमाभ्यमिको न तु योगाधारादिः, तेन ज्ञानस्यानिच्यतानीकारात् । तदतिरिक्तस्य चानिर्वाश्यत्यमनहीकृत्यालीकताया ज्ञानाग्मना सन्य. साया वाङ्गीकारात् । सर्वमेवेति । हश्योभयमेवेत्यर्थः । रहस्ययोरभेदासम्भवात् भेदे च सम्म न्धस्यासम्बदस्य सम्बन्धवानुपपरया सम्पन्धान्तरापेक्षायामनयस्थादुष्टस्यानिर्याप्पत्यान् ताशसम्पया नुपोगिप्रतियोगिनोरपि तयास्वम् । किश "विषयनिरूप्यं हि नमिति" पदमिनाशांना विपणनिरूपणाधीननिरूपणकर्ष सावरस्वीकृतम्, विपया ध विषयायानुयोगियप्रतियोगिता दन्तापर्यापपवच्छेदकावादीनां प्रतीतिविशेषसाक्षिकरवेन निर्वधनं कुर्वद्धिनग्यनारिकाननिरनगरधी- ननिरूपमा कुटमुरीहनम्, उमानिरिक्तविषयागामपि सण्डनोकरीरपा निराशापामापिनि तेषामपि प्रनीतिविशेषसाक्षिकवेनैव नियंधन का युगम्, गम्यतरामावान्, सथा सामाम्परयंत्र ·परिच्छेदः] अर्वािच्यत्व निरूक्तिः ६५ यति । तदुक्तं भगवता लकावतारे-“बुद्धया विविच्यमानानां स्वभावो नावधार्यते। अतो निरभिलप्यास्ते निस्स्वभावाश्च देशिता" इति ॥ विधानव्यतिरिक्त पुनरिदं विश्वं सद । सद्भपां विलक्षणं ब्रह्मवादिन सङ्गिरन्ते। तथाहि-नेदं सद्भवितुमर्हति, वदयमाणदूषण- प्रस्तत्वात्, नाप्यसदेव, तथा सति लौकिकविचारकाणां सर्वव्यवहारव्याहत्यापत्तेः । ज्ञाननिरूपणाधीननिरूपणकस्वमित्यवश्योपैयं धीमना, सति च ज्ञानययोरुभयोरपि परस्पराश्रित. खास्कथं नानिर्वाव्यतेति परमार्थः। श्रीनर्वचनीयमिति । तस्वं च चतुष्कोटिविनिर्मुक्तत्वम् , "न सन्ना सससदसन्न चानुभयतस्वकम् । विमतं तर्कपीड्यन्वान्मरीचिषु यथोदकम्" ॥ इत्यद्ययवसमहादा- युक्तत्वात् । भगवता = युद्धेन निरभिलप्याः = सत्त्वादिचतुष्कोटिपिरनिर्वाच्याः । निस्स्वभावाः = परमार्थ- स्वभावरहिताः सांवृतसवयन्त इति यावत् | विज्ञानव्यतिरिक्तमिति । ययोनिज्ञेययोनिरूपणे परस्परापेक्षत्वमस्तु तयोरनिर्वाच्यत्वम्, भस्तु च दृग्दश्यसम्बन्धानुयोगित्वेन रूपेण दशोऽपि तथास्त्रम्, शुद्धात्मना स्वसहवासाक्षिरवाञ्च न तस्यास्तधारवसम्भव इति भावः । वृश्यादी जड़े विज्ञानपदस्या- मुख्यत्वात् विज्ञानव्यतिरिक्तत्वं वृत्यादावपि निरामाधम् । इदम् - सवेन प्रतीयमानं सत्वावच्छिनप्रति- योगिताकरवविशिष्टतादारम्पविशिष्टमिति यावत्, एतच्चालीकस्य व्यावृत्तये अन्यथा तस्यानिर्वाच्यत्वानु. पगमादसगतेः । अलीकस्येदमा निर्देशानुपपत्तेस्तरसामर्थ्यादलीकभिसत्वस्य धर्मितावच्छेदकत्वोक्तो तु 'नाप्यसदेवे त्यग्रिममन्यासङ्गतिः । अलोकभेदावरिछनोहेश्यताया अलीकभेदत्वपर्याप्तावच्छेदकताकविधे- यताकधासम्भयात्, तस्माद्विज्ञानेऽपि ताशतादाम्यवैशिष्टयाभावादुक्तरूपेणैव धर्मिता । सदसड़यां विलक्षणम्-सखावच्छिन्न प्रतियोगिताकासत्वावच्छिनप्रतियोगिताकसदसदुभवत्वावच्छिाप्रतियोगिताक- भेदवत् । उभयात्मकतापक्षे सद्भेदास देदयोः सत्वात्तृतीयभेदनिवेशः, एवञ्च कोटिनयविनिर्मुक्तत्व- मुनं भवतीति सौगतमताद्विशेषः । वस्तुतस्तु तात्त्विकत्वेन सद्भदासद्भेदाभ्यां निवंचनासम्भवादेव सौगतचतुर्थ कोर्टस्त्यागात्, “नहि स्वरूपतो दुर्निरूपस्य किञ्चिदपि रूपं वास्तवं सम्भवतीति" वदगिर- द्वतिभिरपि चतुर्थकोटेरनिर्वायत्वोपगमाञ्च फलतो न कश्चिद्विशेषः, अतएव प्रतियोगिदुनिरूपताप्रकटनायैव सदादिभेदोक्तिरित्यद्वैतसिद्धयादावुकम् । इदन्तु बोध्यम्-सर्वशून्यत्ववादे शून्यत्वस्यापि सर्वान्तर्गतत्वात् सद्रूपत्वानुफ्पत्तिः, कचिच्छून्यतायाः पारमार्थिकत्वोक्तिस्तु शून्यत्वं व्यवस्थापयता शून्यत्वस्यैव पारमा- र्थिकत्वमवश्योपैयम्, अन्यथा प्रपञ्चस्याशून्यस्यापरित्याशयेनैव, एवञ्चैतदाक्षेपभीरुणा केनचित्सी- गतेन चित्राद्वैतवादिनाऽन्येन चौपनिषदगुप्तचरेण शून्यतायाः सदूपत्वस्य चिदादिरूपत्वस्य चोपगमे तस्यैवोपनिषदत्वापत्तियुज्यते सर्व शून्यमिति स्वसिद्धान्तत्यागात् नवौपनिषदानां सौगतत्वापत्तिः, स्वासद्धान्तारयागादिति । सद् = त्रिकालाबाध्यम् । वक्ष्यमाणेति । बाधयोग्यत्वादित्यर्थः । असत् = अलीकम् । लौकिकाः = शास्त्राध्ययनसंस्कृतमतिविरहिणः, विचारकाः = तादृशमतिमन्तः । पत्तरिति । यद्यसरस्यात् व्यवहारविशेषविषयो न स्यात्, तद्विपयत्वावसन्नेत्यर्थः । सदसदुभयात्मकत्वं सु विरोधादेव न सम्भयतीति भावः । एतेन-यथा सत्त्वाविशेपेऽपि किञ्चित्प्रत्यक्षं किनिस, तथा श्रुत्यवगनासवमपि किश्चिप्रत्यक्षं किञ्चिन्नेरयस्तु, असद्विलक्षणन्वं तु श्रुनिबाध्यत्याग्न मन्तुमुचितम्, जगति खपुष्पवलक्षण्य. समावेऽपि नासवहानिः, असहिरोषत्वादेव, नासतोरपि खपुष्पशशङ्गयोरेकाकारा धीः समुन्मिपति, तथा सनि शब्दविशेषान्वयध्यतिरेकपोरभावप्रसङ्गात्, जनकत्वस्य चासत्यप्युपपादितस्त्रात, तस्माद- निर्वचनीयतोक्तिरियमापातत एव बालानां सन्तोपायेति--परास्तम्; शाब्दबोधे शब्दस्यापि भानेन खपुष्पादिशाब्दयुद्धविचित्राकारतोपपत्तावलीकानां परस्परविशेषवत्तोपगमस्याप्रामागिकत्वात्, अन्यथाs.

·.. शारदायुते खण्डनखाद्यखाद्य [प्रथमः यदपि निर्यक्तुमसामणे गुरव उपास्यन्ताम्, येभ्यो निरुक्तयः शिक्ष्यन्ते इत्युपाल- म्भववनं तत्तदा शोमेत यदि मेयस्वभावानुगामिनीयमनिर्वाचनीयतेति न घ्युः, वक्तृदो- पादिति च बदेयुः । यस्तुनिरुक्त्यभिमानं धत्ते स निक्तु न तु शक्ष्यति, वक्तन्यदोषात् । नच ते दोपाः स्वकमपि घ्नन्तो जातयः कथं न स्युरिति वाच्यम्; यतो निर्वाचनीयत्वं पाध्यते तैदोवैः स्वयमप्यनिर्वचनीयरेव, अनिर्वचनीयैरेव च तैव्य॑वह्रियते एवेति कुतोऽ- स्मान प्रति व्यायातः स्यात् । तजातित्वस्य च निरुच्य योजयितुमशक्यत्वात् । ननु लोकत्वय्याहते, सत्तादात्म्यानापनत्वरूपासावस्यालीकगतस्य प्रपञ्चव्यावृत्तत्वेन सत्तादात्म्यापमन्व- रूपासवस्य प्रपञ्चगतस्यालीकन्यावृत्तत्वेन च खपुष्पप्रपन्चोभयानुगतासत्त्वस्य सर्वदेशकालमृत्यन्य न्ताभावप्रतियोगित्वातिरिक्तस्य विशेषस्य च कालसम्बन्धित्वासम्बन्धित्वातिरिक्तस्य दुर्वचता वाचो. भनयन्तरेण सदसद्विलक्षणत्वस्य तवापि पर्यवसानाच, नहि ताराप्रतियोगित्ववतो न सलक्षण्यं, काल सम्बन्धित्ववतश्च नासद्वैलक्षण्यमिति । मेयस्वभावानुगामिनी = मेयत्ववैशिष्ट्यसमनियता। उक्तं हि सौगत:- "इदं वस्तुपलायातं यद्वदन्ति विपश्चिताः । यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ने विशीयन्ते तथा तथेति ॥" "यथा यथा विचार्यन्ते विशीयन्ते तथा तथा । यदेवत्स्वयमर्थेभ्यो रोचते तत्र के वयमिति" च ॥ स्वकमपि मन्तः = स्वविरह- स्यापि ज्ञापकाः,प्रपञ्चान्तर्गतत्वात् । जातयः = स्ववतोपगतस्य ध्याघातकान्यसदुत्तरागि। यथा धूमः पञ्चमस्तु वह्निमत्वं भाम्वित्युत्तरं स्वयक्तोपगतधूमवत्त्वविरहप्रसञ्जकत्वेन व्याघातकत्वादसदुत्तरम्, एवं विषयविषयिभावसम्बन्धखण्डनेऽनिर्वाच्यत्वादिविषयकज्ञानस्यापि स्वविषयेण सम्बन्धानुपपत्या त्वदम्यु. पगतानिर्वाच्यत्वादेरध्यसिद्धिा,भेदो भिन्ने निविशतेऽभिन्न घेति विकल्प्य भेदखण्डने चम्भेदस्थापि तथा खण्डनसम्भवेन स्वदभ्युपगताभेदासिद्धिः, एवं प्रमात्वादिखण्डनेन वदभ्युपगतप्रपञ्चमिथ्यात्वादेरसम्भवः, तद्विषयकप्रतीतेः प्रमावाद्य नुपपत्तेरिति भावः । अनिर्वचनीयस्यापि साधताया उपपादितत्वादनिर्व चनीयविषयवियिमावमादायैवानिर्वाध्यत्वादिसिद्धिः, व्यावहारिकममात्वादिस्वीकाराच्च नाभीष्टा- निर्वाहः, अभेदस्य स्वरूपात्मकत्वानोक्तविकल्पविषयता, भेदस्य स्वरूपात्मकतातु न सम्भवतीति वक्ष्यते इत्याशयेनाह यत इति । अस्मान् प्रतीति । एतेन वक्तुरभिमतच्याघातकत्वमेव जाने पकताबीजमिति सूचितम् । अत्र वैतण्डिकतामाश्रित्य वदतो मम स्थापनीयामावेन मां प्रति जाताघातकत्वाभावः, सर्व दृश्यानो स्वया मया वाऽभ्युपगताना खण्डनयुक्तिभिर्वाधस्य मदिष्टत्वात, 'भभीष्टमिडावी' त्यादिवक्ष्यः माणत्वान् ब्रह्मणश्च बाधासम्भवस्य निवेदितत्वादित्यपि वदन्ति । इदन्न योध्यम्-दूप्यतावच्छेदकावन्धि दूपयनां खण्डनानां न जात्युत्तरत्वशङ्काऽपि. दूप्यतावच्छेदकस्य स्वपरसाधारणरवात् । दूपणासमोंसर- स्वस्यैव च जातिलक्षणत्वात् “अनुमानमात्रोच्छेदकतया जातिवान्न पक्षेतर उपाधिरित्यंपास्तम्, दूषण- समर्थन जानित्वाभावादिति" वदता चिन्तामणिकारण, तपकिव्याख्यानृभिर्जगदीशगदाधरमथुराना- धैश्च तथैव जातिलक्षणाभिधानात् । दूप्यतावच्छेदकावच्छिन्नादूपकत्वस्यैव जाते१ष्टिबीजरवात्, खण्डनेषु दूपकतापयिकरूपस्यानिरासारच, नहि निर्वाच्यत्वमपि तनहोपलक्षगवटकमिनि तज्जातित्वस्येति । मदुसदोषेषु जातित्वस्येत्यर्थः । अयम्भावः, स्वाभ्युपगतस्याघातकोत्तरत्वं तावन्न जातिवम्, महाविद्या- नुमानेपु त्वया जातित्वेनाभ्युपगतेवग्याप्तः, तेपामनुत्तरत्वात्, उत्तरत्वस्थ दूपकतानीपयिकत्वेन धैय- याच्च, स्वत्वस्य धानुगतरवे मदभ्युपगतच्याघातकम्य वदुनदूषणस्यापि जानिरवापत्तः अननुगतरवे तु प्रातिस्त्रिकरूपेणानन्तव्यत्तिग्रहणानुपपत्तेदुयतापत्तेः, स्यायातकरयस्य च विरहमसपिजनकावरूपत्वे .

·परिच्छेदः] ॐ अनिर्वाच्यखनिरुक्तिः सदसत्पक्षयोदोषदर्शनादनिर्वाचनीयतेति ब्रुवाणस्य किं सदसत्त्वसंशयः, किं वा सदसत्त्व- पक्षबहिर्भावाभ्युपगमः ?, श्राधे भवितव्यं तावत्सदसत्वयोरन्यतरेणत्येकपक्षदोपस्याभास- त्वम् , तञ्च 'सत्वपक्षदोपस्यैवाभ्युपेयम् , अावश्यकत्वात् । यदि तावत्सत्त्वपक्षस्तदा सस्वपनदोपः कथं सङ्गच्छेत, अथासत्त्वपक्षस्तदा सर्चासत्त्वे तदोपः कथं सद्भाववान् भवितुं प्रभवेत् । द्वितीयस्तु व्याघातादेवासम्भवी "परस्परविरोधेहिन प्रकारान्तरस्थि- ति" रिति तदेतदनाफलितपराभिसन्धेः प्रत्यवस्थानम् . यो हि सर्वमनिर्वचनीयसदसत्त्वं ते स कथमनिर्वचनीयतासत्यव्यवस्थिनौ पर्यनुयुन्येत, साऽपि हि कृत्स्नप्रपञ्चपर- सर्वशन्दाभिधेयमध्यनिविष्टेव । परस्य व्यवस्थयैवं पर्यवस्यति-निर्वचनप्रतिक्षेपाद- निर्मचनोयत्यम्,विधिनिषेधयोरेकतरनिरासस्येतरपर्यवसायितायास्तेनाभ्युपगमात्। ततः विरहव्याप्यत्वरूपत्वे वा जनकताम्याध्यतावच्छ करूपनिरूपणं विना न निस्तारः, तन्निरूपणे वा तस्यैव लक्षणस्वमुचितम्, अन्यथा चैयर्थ्यात्, नवा तदप्यनुगतं सम्भवति । एतेन दृपणासमर्थमुतामिन्यपि निरस्तम; स्वत्पक्षदूपणासमर्थम्य स्वदुत्तास्य ज्ञानिस्वापत्तियारणाय यत्पुरुषीयदृष्यरवा कारकेच्छीय. विशेष्यताशालि यत्, तद्रूषगासमर्थस्य तत्पुरुषोयोत्तरस्य तन जातित्यमित्येवं वाच्यत्वे स्वत्ववद्यस्वादेर- नुगमाननुगमाभ्यामुक्तदोषात्, नयनुगमपने यद्वयक्तः पूर्वेण यदादिपदेन ग्रहणं तस्या एवोत्तरेण तेनेति नियमः सम्भवति व्यक्तं चैनसिद्धान्तलक्षगतरवालोके, अत्रैव द्वितीयपरिच्छेदे च एवं दूपगसामर्थ्यस्य दूपगयोग्यतारूपत्वेन सदवच्छेदकस्यावश्यनिरूपणीयत्वेन तस्य चैकस्यासम्भवेनाननुगतधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकल्वेनानन्ताभावानां लक्षगवटकत्वापत्ताबसर्वज्ञदुहत्वापत्तिरिति ॥ संशय इति । सत्या. सत्यकोटिताकसंशयीयविशेष्यस्वमनिर्वाच्यस्वमित्यर्थः । बहिमांवेति । सत्त्वायवच्छिन्न प्रतियोगिताक भेदप्रयवत्वमनिर्वाच्यत्वमित्यर्थः । अन्यतरेणेति। भावाभावोस्तृतीयप्रकारासम्भवादित्यभिमानः । आवश्यकत्वमेव स्कोरयति यदीति । सत्त्वपक्ष इति । प्रमित इति शेषः । एवमसत्त्वपक्ष इत्यत्रापि । समच्छेत - अनाभासः स्यात् । सर्वेति । विज्ञानातिरिक्तसन्यर्थः । सद्भाववान् = परमार्थः। दोप- स्योकमर्यान्तःपातित्वादिति भावः । व्यावानात् = परस्परविरहरूपयोरेकनिषेधेऽपरसत्यावश्यम्भावन तृतीयप्रकारानुपपत्तिकाप्रतिकूलतर्कात् । प्रसञ्जनं तु सदिसत्वेनासत्त्वस्यासदिन्नत्वेन च सत्त्वस्थ करणी- यमिति भावः । परस्परेति । द्वयोः परस्परविरहात्मकत्वे तदन्यप्रकारानुपपत्तिरित्युदयनाचायक्तिरर्थः । पर्व : दृश्यमात्रम् । अनिर्वचनीयसदसत्त्वम् - सत्यासत्यप्रकारकनिरुक्तिविषयताऽनहम् । सस्थव्यवस्थितौ = माधोपपादनाय । प्रपञ्चपरेति । प्रपञ्चप्रतीताच्छयोचरिते-यर्थः । परस्य = तार्कि- कस्य । परकीयव्यवस्थामाह विधीति । इतरपर्यवसायिताया: इतरात्मकताया। परकीयरीत्या - भावाभावयोः परस्परविरहात्मतानियममुपन्य । यद्यपि सत्त्वस्य त्रिकालाबाध्यत्वरूपत्वेऽसत्त्वस्य च सत्ता दाम्यानापन्नत्वरूपस्खे न "परस्परविरोधे होति" न्यायावतारशङ्कापि, ब्रह्मण्यमयोरपि रूप्यादौ चोभया भावस्यैव सत्त्वात् व्याघातानुपपत्तेः, तथापि परस्परविरहरूपतामुपेत्यैव समाहितम् । तत्र चानिर्वचनी- यताया अनिर्वचनीयस्वोक्त्या परस्परविरहरूपयोरेका विरहद्वयस्थातास्तिकत्वं मूचितम्, किन्तु तादृश. प्रतियोगिकामावयोरेकग्न वृत्तेविरुद्वाया उपगमे तत्पतियोगिनोरप्येका वृत्तरतात्विक्या अनुपगमे न बी. जम्, न्यायतौल्यात् । इदन्त्यवश्यावधातव्यम्-न्यथा परस्परविरहरूपयोरपि द्विन्वतद्वद्वेदयोघंट- स्वावच्छेदेन निषेधसमुच्चयो व्युत्पत्तियादे गदाधरमट्टाचार्यरुक्तः, कस्यापि द्वित्वस्य घटत्वावच्छेदेनावृत्तः, द्विववदस्यापि तदवच्छेदेन वृत्तौ चैकत्वाविवक्षादशायां घटो न द्वारिति प्रयोगस्य प्रामाणिकत्वप्रसङ्गः, .

·६८ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [ मथमः परकोयरीत्येदमुच्यते,'अनिर्वचनोयलां विश्वस्य पर्यवस्यतीति ।। इति खण्डने निवा- च्यत्वनिरुक्तिः॥ ना अथ पररीत्या परमतनिरासोपपत्तिः। वस्तुतस्तु वयं सर्वप्रपञ्चसत्त्वासत्त्वव्यवस्थापनविनिवृत्ताः स्वतः सिद्ध चिदां- मिनि ब्रह्मतत्त्वे केवले भरमवलम्न्य चरितार्थाः सुखमास्महे । ये तु स्वपरिकल्पितसाधन दूपणव्यवस्थया विचारमवतार्य तत्वं निर्णेतुमिच्छन्ति तान् प्रति व्रमः-न साध्वीयं भवता विचारव्यवस्था, भवत्कल्पितव्यवस्थयैव व्याहतत्वात् । अतएवास्मदुपन्यस्यमानदूपण- स्थितिविषयाः पर्यनुयोगा निरवकाशाः, त्वद्वयवस्थयैव त्वद्वयवस्थाया व्याहत्युपन्या- सात् । न चोपन्यास एव निर्वन्धकारणम्, विचारपन्यासस्य सदसत्त्वोपगमायुदासी- नैर्विचार्यमित्युपेत्यैव परं विचारप्रवर्तनायाः शक्यत्वमित्यावेदितत्वात् । यदि तु विचार- यथा वा "एकदेशवृत्ते सन्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकामावानङ्गोकारादि"त्यवयवप्रकरणे गदाधरो- तरीत्या घटपटोमयत्वावच्छेदेन न घटत्वतदभावौ नापि घटाभेदतद्भदौ, तथाच तृतीयेव कोटिः, अन्यथा घटेऽपि घटवाभास्य घटभेदस्य च पटेऽपि घटत्वस्य घटाभेदस्य चापत्ती पूर्णाद्वैतसाम्राज्यापत्तिः, एवं प्रकृतेऽपि तृतीयैव कोटिः, ममागस्य तवेव ममापि सत्वात, विधिनिषेधयोरेकनरनिरासस्पेतरपर्यवसा. पितायास्त्वयैव त्यागादिति । यत्तु प्रकृतमूलमुद्धृत्य सदसदुभयख्यातिरेव श्रीहर्षस्य सम्मतेति भागेश- भटेनोक्तम् तदनवोधविजृम्भितम्, सदसड़यां विलक्षणं विश्वमित्यनुपदमेव मूले उक्तत्वात् । प्रमात्य निरासप्रस्तावे च "मम हो। दर्शनम्, प्रतीतिसिद्धत्वादत्यन्तासद्विलक्षणं भवदपि जगत्तथा सत्वोपगमे:- पि थाध्यमानत्वादनिर्वचनीयमिति" वक्ष्यमागरवात्.सदसद्विलक्षणस्वस्य स्वासम्मतत्वे ममेत्यस्यासातेः। तस्मात् 'परस्य व्यवस्थयेति' सन्दर्भानुसारेण परकीयरीत्येस्यस्यास्मदुक्त एवार्थो युक्तः, नतु 'कस्यधिद्वे- दान्तिनो रीत्येत्यर्थ' इति ।। इति खण्डनशारदायामनिर्वाच्यत्वनिरुक्तिः ॥ सत्त्वासत्त्वेति । सस्वासत्वान्यतरस्य तदुभयस्य वा युक्त्यधीनप्रतिपयनुकूलच्यापारविरहिण इत्यर्थः । स्वतःसिद्ध = परप्रकाश्यत्वाभावत्वोपलक्षिते । ब्रह्मतावे = परिच्छेदसामान्याभावत्वोपलक्षिते । केवले = द्वैतसामान्याभावत्वोपलक्षिते । चिदात्मनाति विशेष्यपदम् । श्रद्धान्वयिविपयित्वं सप्तम्यर्थः । भरं = निर्भर श्रद्धाख्यचेतोवृत्तिविशेषमिति यावत् । अवलम्ब्य = द्वैतदुःखनिवृत्तये सम्पाद्य | चरि तार्थाः = जीवन्मुक्ताः । एतादृशब्रह्मनिष्ठेन भवता विचारद्वारा परः कथं प्रतिपाद्यते इत्याशक्य निष्कम्पा. नुकम्पापरवगतयैवेत्याशयेनाह ये विति । साधनदूपगम्यवस्धया = स्वपक्षसत्यत्वपरपक्षासत्यस्व. विषयकप्रमित्यात्मकम्यवस्थाप्रयोजकप्रमाणतर्कतदाभासः। एवमग्रेऽपि व्यवस्थाशब्दार्थो दोध्यः । अधीनवं तृतीयार्थो विचारान्वयी। विचारस्तत्वनिर्णयादिफलो वचन निश्चयः । अवतार्य = कृत्वाति भयाधितार्थम् । विचारव्यवस्था = विचारीपविकनिरुक्तव्यवस्थाप्रयोजकाः । व्यावहतत्यादिति । बाधितत्वात् । भवदुक्तपमाणतर्कतदामासैर्भवदुक्तप्रमाणादीनामेव वक्ष्यमाणरीत्या खण्डने कतैः कस्यचिप क्षस्य सत्यत्वासत्यावान्यतरावधारणमिति भावः। भतएव = भवदुक्तपमाणादेर्भवदुरूप्रमाणादिनैव बांधा. देव । दूषणस्थितिः - भारमाश्रयादेः सत्यस्वम् । भसरपस्यादपकरवात्सस्यत्वोपर्गमापत्तिरिस्पभिमानः । ग्याईस्युपन्यासात् = बाधकथनान् । सत्यस्वमस्तु मा वा, स्वदुपगतस्तरस्माभिग्यवहतुं शक्यते एवेति भावः । निबन्धकारणम् = स्वसत्यत्वाभ्युपगमापादकम् । विचारोपन्यासस्येत्यय कर्मधारयः । पार्यो :

·परिच्छेदः] ॐ अद्वैते प्रमाणप्रश्नखण्डनम् ॐ स्य सत्यमनभ्युपेत्य न विचारयितुं शक्यमित्युच्यते, तदा प्रमाणमव्यापार्य न तदीय. सत्त्वाभ्युपगमोऽपि शक्यते, अतिप्रसङ्गादिति विचारस्यापि विचार्य प्रहणेऽनबस्थया विचारारम्भ एवाशक्यः स्यात् । न च पूर्वपूर्वसिद्धत्याद्विचारे विचारान्तरमिदानी. मगधेपणीयम् । विचारस्य पूर्वसिद्धत्वे, विधार्यरूपस्यविषयव्यवस्थितत्त्वात्तस्य चिचार्य- मपि पूर्वमेव विचारितमित्यनारम्भ एव विचारस्य । अथ विचार्यविशेषस्य पूर्वमसिद्ध- त्यात्तदर्थं विचारारम्भः, तर्हि विचारविशेषस्यापि तद्विषयकस्य पूर्वमसिद्धिरेवेति वृथा शुष्कचर्वणम् । यदि च त्वदर्शनरोत्याऽभिधीयमानमस्माभिर्वाधं घाधसे तदा स्वाभ्युपगतरीति- चाधाभिधायितैय ते स्यात् । अस्माभिनिर्वाह्यमानस्य त्वया खण्डनयुक्त्येव वाधेऽस्मा- कमेव जेतृता, 'खण्डनयुक्तयों याधिकाः, निर्वाहपक्षश्च वाध्य' इत्यस्यास्मदुक्तपक्षस्य त्वयैव निर्वाहात् । तस्मात्यया निर्वाह्यमस्माभिस्तु खण्डनीयमितीहश्यामेय परं कथायां त्वनिर्वाह्यनिर्वाहे तव जयो नान्यथेति । तदेवं भेदप्रपञ्चोऽनिर्वचनीयः, ब्रह्मव परमार्थ- सदद्वितीयमिति स्थितम् । इति खण्डने पररीत्या परमतनिरासोपपत्तिः ॥ A. अथाद्वैते प्रमाणप्रश्नखण्डनम् । नन्वद्वते किं प्रमाणम् ? । प्रश्न एव तायदद्वैतमनहोफुर्वतो नोपपद्यते । प्रमाणे विशेष्यस्वमुपगमान्वयि । प्रमाणमच्यापार्य - प्रमाणाधीनविचारमकृत्वा । तदोयेति । विचारीयेत्यर्थः । विचाति ल्ययन्तम् । ग्रहणे = अभ्युपगमेऽनाहार्यनिश्चशमके । पूर्वपूर्वे नि । प्रवाहानादित्वात्पूर्वपूर्व- विचारेगोत्तरोत्तरविचारस्य निश्चितत्वादिरयर्थः। पूर्वसिद्धत्वे विचार्यमपि पूर्वमेव विचारितमिति योजना। तत्र हेतुः विवार्यरूपेत्यादि । व्यवस्थितत्वात - तादात्म्पेन च्याप्यत्वात् । तस्य = विचा. रस्य । व्यापकता विपयिनया । विचार्यविशेषस्य = अद्वैतादिरूपस्य । तहीति । तथाच विचारविशेषस्य विचारपूर्वकाम्मुपगमेऽनवस्येति भावः। विचारत्वेन रूपेण विचारसामान्यस्य सस्थत्वाभ्युपगमोऽपि न विचाराङ्गम्, तस्यापि विचाराधीनत्वेन व्यभिचाराहिचारसामान्याह्नताया वक्तुमशक्यादित्याशयेनाह वृथेति । वकर्तृकशुटकास्थिचणमिव स्वच्छवाजातं निष्फलमित्यर्थः । बाधं - दूपगम् ! निर्वाह्यमानस्य = उपपाद्यमानस्य प्रक्रियाजातस्य । ब्रह्मणो बाधस्तावन्न केनापि शक्य इत्युक्तम् । तदन्यस्य बाधस्तु त्वयाधा मया वा क्रियता, मवक्षस्य प्राञ्चमिथ्यात्वस्योपोलकएव, खण्डनयुक्तिमिः सवाभावसिद्धौ प्रतीयमानत्वेनानलीकै मिथ्यात्वस्यैव पर्यवसानात् । याधिकाः = श्यामाबजारिका निर्वाह्यपक्षः = दृश्यसत्यत्वं तस्मात् = स्वया खण्डने तव स्वाभ्युपगतरीतियाधाभि- धायितापातात् । इतीदृश्यामेवेति । इत्येतत्समयबन्धाधीनायामित्यर्थः। चिद्रूपत्वेन ब्रह्मणः स्वतः सिदत्वेन तदन्यस्य च मया साधयितुमनिष्यमागत्वेन विधिकोटमयाऽनालम्बनीयत्वात् खण्डनकोटिरेय मयाऽसम्बनीया मध्यस्थस्यापि तादृशकोट्यालम्बने एवं मझमाज्ञादानमुचितम् भन्यथा तन्मौदव स्यात् द्वैताभावादिप्रतिपादककोटेंविधिकोटि पूर्वकत्वाच्चेति भावः । भेदप्रपञ्च इति । स्वसमसत्ताकप्रति- योगितानुयोगिताऽन्यतरवानिन्यर्थः, भेदत्वावच्छिन्न इत्येव वार्थः, सर्व ग्रह्माभिनमिति भूलकाराभि- प्रायस्याने वर्णनीयस्वात् ।। इति खण्डनशारदायां पररीत्या परमनिरासोपपत्तिः । अद्वैते - ब्रह्मपदार्थोपलक्षगीभूतात्यन्ताभावत्ववनिरूपितप्रतियोगिताया भेदप्रपञ्चनिष्ठरवे, अई.

·• शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः यत्राद्वैते पृच्छयते तस्याप्रतीतौ कथमेवंभूतः प्रश्नः सङ्गच्छेत, नहि प्रमाणमा भवता पृच्छयते किन्नाम विषयविशेषनियतम्, तञ्च तदोपपद्यते यदि तादृशं ते प्रतीतिमागेहेत्, प्रश्नस्य वाध्यवहारविशेपत्वात्,व्यवहारस्य च स्वजनकज्ञानविषयनियतत्वात् । अन्यथा व्यवहाराणां विषयनियमप्रयोजकस्यान्यस्यासम्भवेन व्यवहारविषयपारिलवापत्तेः। यदि चाद्वैतं प्रश्नविषयः प्रतोतमुच्यते तदा तत्प्रतीतिस्ते प्रमा वा स्यादप्रमा वा । श्राद्ये यदेव तस्याः प्रमायाः करणं तदेवाद्वैते प्रमाणं. तवापि सम्पतिपन्नमिति वृथा तस्य प्रश्नः । न च वाच्यं सामान्यतोऽतिप्रमाणसिद्धौ भूतायामपि विशेषतः प्रमाणप्रश्नः; यतः सामा न्यसिद्धावेवाद्वैतसिद्धौ विशेषविधारः काकदन्तपरीक्षावत्स्यात् । सामान्यसिद्धिवि च विशेषमप्याक्षिप्यानयन्ती विशेषमपि ते कथितवती किमत्र प्रश्नेन । तत्वेनाभिमते वा। अद्वैतमिति । अद्वैतप्रमाणमित्यपि द्रष्टव्यम् । अनङ्गीकर्वतः = अप्रतीतवतः । अद्वैतप्रतीतिसिद्धौ प्रमागसिद्धिरने वक्ष्यते । पृच्छयते इति । येन विषयविशेपस्याद्वैतस्य ते प्रतीतिर्न स्यादिति शेषः। विषयविशेषनियतम् - अद्वैतविषयकममितिकरणम् । तच = तादृशप्रमाणविषयकप्रश्न करणं च । तादृशं - अद्वैतविषयकप्रमितिकरणत्वविशिष्टम् । प्रतीतिमारोहेत् = प्रतीतिविषयः स्यात् । खाण्डनिको मदीयामद्वैतप्रमाणविषयकजिज्ञासा ज्ञानावित्याकारकेच्छाधीनशब्दविशेषप्रयोगो हि प्रकृत- प्रश्नः, स च व्यवहारविशेषः, तद्विपयकन्यवहारत्वेन तद्विषयकज्ञानत्वेन च कार्यकारणभावात् स्वजन कज्ञानसमानविषयकरवं व्यवहारस्य नियतम् तथाचाद्वैतविषयकप्रतीतिरपि तटितनिरुक्तकरणम्वविशिष्टं प्रतीतवत आवश्यकी, विशिष्टविषयकप्रतीतेर्विशेषणविषयकरवनियमादित्याह प्रश्नस्येत्यादिना । वि. यनियतत्वात् = विषयविषयकवनियमात् । विषयनियमप्रयोजकस्य - अयमेवास्य व्यवहारस्य विषयो नान्य इति व्यवस्थाप्रयोजकस्य । अन्यस्य = स्वजनकज्ञानातिरिक्तस्य । पारिप्लव अव्यवस्था । घटना नस्यापि पटव्यवहारहेतुनापत्तिरित्यर्थः । एवमद्वैतप्रति प्रसाध्य तत्फलमाह यदीति । तयेति । अद्वै. तस्य प्रत्यक्षाविपयरवेन मानान्तरस्य च ज्ञायमानत्वेन करणस्वात् ज्ञानारमकस्याद्वा न जिज्ञास्यवम्, प्रत्य. क्षविषयत्वेऽपि वा स्वयमेव घटप्रत्यक्षादेरिव तस्करणस्य खया सुग्रहत्वमिति न प्रश्नावकाशः, स्वकृतिज्ञा नगतप्रमात्वज्ञाने तद्गतप्रमागजन्यवज्ञानस्यापि सम्भवाच्चेति भावः। सामान्यत इति । प्रश्नेनोपपा. येन स्वोपपादक सामान्यज्ञानमेवाक्षिप्यते नतु स्वानुपपादकं विशेषज्ञानमपि, तस्मिन् सति जिज्ञासानि- वृत्तौ तज्ञानोदेश्यकशब्दप्रयोगात्मकप्रश्नानुपपने रिति, एवमद्वैतप्रमाया ममोपत्तावपि धायोरभावस्य ध प्रमाया इव करणविशेषजन्यत्वसन्देहारप्रश्नोपपत्तिः, विवदन्ते हि पापा प्रत्यक्षवानुमेयस्वयोरमावस्य चानुपलब्धत्वप्रत्यक्षवयोरिति भावः। सामान्येति। प्रमागत्ये नेत्यर्थः। अद्वैतसिद्धौ = अद्वतस्य प्रामाणि- कत्योपपत्तौ । स्थात् = निष्फलः स्यात् । अवैनप्रामाणिकरवस्यवाभीष्टवादिति भावः । ननु सामान्यस्य निर्विशेषस्यानुपपत्तेः विशेषाभावस्य निश्चये सामान्यनिश्चये याधितरवाहो मा भूदिति रिशेपोवर निश्चय इत्यत आह सामान्यसिद्धिरिति । आक्षिप्यानयन्ती = स्वविषयान्यधानुपपतिशानाधीन विरोपविश्यकममायोग्या सती । विशेरं ते कथितवती = विशेषविषयकस्यासमवेतनमपा स्शयीत. पूर्वक्षगवृत्तित्वसम्बन्धन विशिष्टभूत् । सधाषागृहीताप्रामाण्यकमिदिविषपीभूतसामान्यस्य विशे विनाऽनुपपत्तग्रहात् सारशसामान्यमिधा विशेषविषयकप्रमोपधाने विशेषाभारनिभयस्यासम्भवेन न सामान्य निश्चये बायस्यमही नवा विशेषस्य निशास्पस्वमिति सहिषयक प्रश्नो कृपय । नप विस्थापि विशेषयनेय मितिनं विशिम्पेनि वाध्यम विशेषावस्य सदयनियानिरिकस्य दुवया भन्यथा प. - ·परिच्छेदः] अद्वैते प्रमाणमश्नखण्डनम् - ७१ परिगणितेपु हि प्रमाणप्रकारेषु मध्ये यत्रैय दोपं न प्रमिणोषि. तत्रैव विशेपे सामा- न्यस्य विश्रान्तः। यदि च परिचितचरेषु प्रमाणप्रकारेषु सर्वेष्वेव दोघं प्रमिणोपि तदा प्रमाणान्तरमातिप्यापि सामान्येन विश्रमणीयमेव । यदि च 'का प्रमाणव्यक्तिरसौ' इति प्रश्नार्थः परिशिष्यते तदान सर्वा व्यक्तिर्विशेषतो निर्देष्टुं शक्यते इति तदनिर्देशेऽपि ननः किञ्चिपयोयते । यदि च द्वितीयः, तदानीमद्वैतप्रतीतिमामां मन्यमानस्य तव 'अप्रमाधिपये किं प्रमाणमिति' कथं न प्रश्नो व्याहन्यते । vu/~-~-~- . हानेर्जातिबाधकतानुपपत्तः, तद्वयक्तित्वस्यासाधारणधर्मस्य निश्चये तु न जिज्ञामा साबसरति भावः । प्रमाणप्रकारेषु = प्रत्यक्षादिरूपप्रमागविशेषेषु । दोपं - भतावगाहिधीजननयोग्यताविरह. सामान्यस्य = अद्वैतविषयकामानिरूपिनकर गत्वस्य तमेव विशेषे विश्रान्तः = तादृशविशेषमानविशेष्य- कार्थापत्यारमकप्रमाप्रकारल्वात् । प्रमिगोपीत्यत्र णत्वमपागिनीयं मन्यन्ते । नन्वद्वैतप्रमिती नेन्द्रिय करणम्, सद्रूपस्य सत्ताकालादिवहिरिन्द्रियग्राह्यत्वसम्भवेऽपि स्वदभिमतस्य द्वैताभावन्वोपलक्षितस्य तेन ग्रहणासम्भवात् अन्यथाऽद्वैते विप्रतिपत्तिविरहापत्तेः,भेदधिक्कारादौ "अप्रमाणं मनोऽसमि"त्यादिवद- दिस्त्वदीयमनसः प्रमागताया एवानभ्युपगमात्, सुखादेः साक्षिणव ग्राह्यत्वात्, भात्मनश्च स्वतः सिद्ध- स्वात्, प्रमाकरणस्वेनापदप्तस्य मनसो नाहतेऽपि प्रमाणत्वसम्भवः, हैतात्यन्तामावस्य मागप्रतीतेश्च । नाप्यनुमानम्, तस्य पक्षसायसंसर्गविषयकयोजनकन्वेन निर्विकल्पकमात्रमाह्योमाद्वैतविषयकधीजन- करवानुपपत्तेः, तटस्तटवानिति प्रतीतेः प्रमात्ववारणानुरोधेन भेदसमानाधिकरणस्यैव संसर्गस्य विशिष्ट धीविपयताया लघुचन्द्रिकादी व्यवस्थापितरवेनाहते तसंसर्गविषयकानुमितेरप्यसम्भवाच, नाप्युपमानम्, तस्य सादृश्यविषयकपमितेः पदवाच्यत्वविषयप्रमितेर्वा जनकस्याद्वैतप्रमितिजनकरवानु- पपत्तेः । नापि शब्दः, निर्मक शक्तलक्षणाया वा छाप्यदृष्टचरत्वात्, निधर्मकत्वेन शक्यत्वलक्ष्यत्वयोर- भावसाधने श्रुतियाधस्य सत्प्रयुक्तोपाधैर्वा श्रुतेसत्र प्रामाण्योपपादनं विनाऽसम्भवात, शाब्दबोधस्थले 'साक्षाकरोमी'त्यनुव्यवसायस्य कदाप्यनुदयेनाद्वैतयोधस्य साक्षात्कारताया अनुपपन्नत्वे द्वैतापरोक्षभ्रम- निवर्तकत्वानुपपत्तेश्च । नाप्यर्थापत्तिः तस्या अनुमानसमानयोगक्षेमत्वेन निरुतदोपात् । अद्वैतं विना व्यवहारे करयाश्विदनुपपत्तेरभावेन, श्रुत्यनुपपत्तेश्च ध्रुतेस्तन मामाण्यव्यवस्थापनं चिनाउसम्भवेनार्थापत्ते- रुदेतुमसामार्थाचा नाप्यनुपलब्धिः, तस्या अभावमाविषयकत्वान्,भावस्यैवाभावाभावत्वेन धीजनने तु सप्रकारकाधस्याद्वैतविषयस्य 'तमेव विदित्वे'त्यादिश्रुतिविरोधेन मुन्यनौ रयिकरवप्रसहोत्, अद्वैते भावत्वस्प्रामामाणिकत्वप्रसङ्गारच, तत्रमानान्तरप्रसरविरहस्योदीरिनत्वात्, अमावत्वे तु सप्रतियोगिकत्वेन मिथ्यावप्रसङ्गारच बौद्धम मनुसृत्यामावस्य तुच्छताया एव समर्थनीयत्वाच्च । एवं च प्रमाणविशेषा- भावकूटनिश्चये प्रमागसामान्याभावसिद्धयाऽद्वैतं खपुष्पायितमेवेत्यत आह यदीति । प्रमाणान्तरमिन्यादेः स्त्रप्रकारकप्रमाणान्तरविशेपकार्थापच्यात्मकाक्षपोत्तरकालीन एव प्रयोजकतासम्बन्धेन सामान्यनिष्ठः खोपपादकजिज्ञासाविरहरूपो विश्रम इत्यर्थः । शब्देऽद्वैताचगाहिधीजनकत्वविरहग्रहस्य वक्तव्यरीत्या प्रमात्वाभावेन यदोयुक्तम् । तदेति । प्रतिस्वं तत्तत्प्रमाणध्यक्तीमामानन्त्यात् प्रदर्शयितुमशक्यत्वात्, अशक्यप्रदर्शनाप्रदर्शनस्य च न्यग्भावानाधायकन्धान, अन्यथाऽतिप्रसङ्गादि सामान्यस्य प्रत्यक्ष वादिना पर्यवसानवत् प्रत्यक्षवादरपि व्यक्तिविशेषमादाय पर्यवसानसम्भवः, व्यक्ति- विशेष पृच्छ नतज्ज्ञानमप्यावश्यकमिति प्रश्नो वृथेत्यपि द्रष्टव्यम् । अप्रमाविपये = अहतत्वप्रकारक- प्रातिविषयेऽद्वैतरवप्रकारकप्रमितिकरणं किम् । अद्वैतत्वप्रकारकभ्रान्तिविषयस्य ताशप्रमितिविषयावं भाव:। प्रमाणत्वस्य ·७२ शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः अथाप्रमा सा मम मते त्वन्मते तु प्रमैवेति तत्करणं प्रमाणं पृच्छयते इति नृपे, नैत. दप्युपपद्यते, तवाद्वैते ज्ञानं यदुत्पद्यते तत्करणं मया प्रमाणरूपं वक्तव्यमित्यत्र मंमानिय मात् । यदि नाम मया सदद्वैतमभ्युपेयते तावता किं तावकीनस्य तज्ज्ञानस्य करणमवश्यं प्रमाणं स्यात् । वस्तुतो वह्निमत्यपि पर्वते यदि कश्चिद्वाप्पं धूमं प्रतीत्य ततो यहिमनुमि- नोत्येतावताकि बाष्पविषयं धूमशानं करणं प्रमाणमेष्टव्यमिति । इत्यद्वतेप्रमाणप्रश्नखण्डनम्। नतव मते कदापीति व्याघातः । इदमुपलक्षणम्-अन्यथाख्यारिवादिनयेऽद्वैतत्वस्य काप्यप्रमितौ तत्प्रका- रकन्नमस्यासम्भवः, अन्यमतेऽपि प्रतिवादिवचसो वाऽन्यतो वा यद्यद्वैतत्वप्रकारिका प्रतीतिस्तदा बाधक 'विना तस्यापि प्रमाणत्वात्तच्च प्रष्ट्रा प्रतिपन्नमेव, तस्माविवश्वसनीयत्वे तु बाधकस्यैव सन्नाभिधान- मुचितं प्रश्नस्तु वृथैवेत्यपि बोध्यम् । अप्रमा = अममात्वेन स्वीकृता । प्रमा = प्रमात्वेन स्वीकृता । तेन वस्तुनि विरुद्ध रूप्यासम्भवेऽ. पिन क्षतिः । मनिष्ठायास्वया प्रमात्वेन स्वीकृताया अद्वैतप्रतीतेः किं करणमिति प्रश्न इत्यर्थः । अनियमादिति । भ्रमस्य प्रमाणत्वान्यवहारानुरोधेन ज्ञाननिष्ठं प्रमाकरणत्वं प्रमाल्वे सति प्रमोपधायक- व्यापारवत्वं, नतु प्रमोपधायकव्यापारवत्वमात्रम्, प्रमात्वं च सर्वांशे विवक्षितम् । सत्यन्तस्थाने दोषा- समवदितत्वोक्तिस्तु ज्ञानभिन्नप्रमाणस्यापि साधारण्यमावहति । तथाच दैवाद्यत्र प्रमेव भ्रमात्मकतयाऽ. प्रमागभूतेन व्याप्तिज्ञानेन जन्यते तत्र व्यभिचारेण प्रमायाः प्रमाणजन्यत्वनियमस्यासम्भवेन मया प्रमा लेनोपगताया अप्यद्वैतप्रतीतेस्त्वनिष्ठायाः करणस्याप्रमाणस्यापि सम्भवेन न मम तत्र प्रमाणाभिधाननिय न्त्रणेत्यभिप्रायः। सत् = तात्त्विकम् । वैज्ञानिकवतिमत्त्वव्यावृत्तये वस्तुत इति । ततः वाप्पे धूमत्वा. वगाहिव्याप्तिज्ञानात् । वद्विमनुमिनोनि = वद्विविधैयताकानुमितिमान् । प्रमाण मिति । वाप्पस्य घहि व्याप्यरवधूमस्वविरहिरवेन तदंशे ब्यासिज्ञानस्य अमरवेन दोपसमवहितस्वेन धाप्रमाणत्वादिति भावः । यदि तु-प्रमोपधायकव्यापरवस्वमेव प्रमाणत्वम्, अतएवानुमितिकरणस्यापि परस्परोपश्लिष्टतया व्या. ' प्यादिघटकतत्तणदार्थावगाहिनिश्चयरूपतैव, मतु वस्तुसद्वयातिविशिष्टविषयकावमपि तत्रापेक्षणीयम्, तथा च स्यतो भ्रमस्यापि प्रमागत्वमम्याहतम् एववादुष्टत्वमपि न प्रामाण्यप्रयोजकमिति कथं मूल. सहतिः। दोपजन्यज्ञानस्वमप्रमावसमनियत्तमिति' मीमांसकमतेऽपि कथं सा, अदुष्टस्यैव प्रमाणवेन तन्मते याप्पे धूमवं वद्विव्याप्यत्वं चावगाहमानस्य ज्ञानस्य प्रमागत्वाभावेऽपि तजन्यानुमितेरपि विशे. प्यावृत्तिव्यक्तिमकारकस्वमुपगम्य तेनाममात्वोपगमात्, मूले च तत्प्रमावस्यैव विवक्षितत्वात्, अन्यथा सन्दर्भविरोधादित्युच्यते तदाप्यसरख्यातिमनुपगम्य परमतमाग्रसिद्धपदार्थविषयकप्रश्नो मैवोपपवते, न पा साऽपि प्रामाणिकी, शून्यवादापादकत्वात् । अतएव प्रक्षपदार्थनिष्ठात्यन्तामायस्य यस्किधिनिया. स्यन्ताभावस्य वा प्रपञ्चसामान्यप्रतियोगिकन्वे भेदत्वावरिछनप्रतियोगिकग्वे वा, सारशारयन्ताभाषीय. प्रतियोगितायाः प्रपञ्चसामान्यगतत्वे, स्यरवग्यापकीभूतप्रतियोगितायाः किजिय॒त्यन्ताभावनिरूपि- तत्वे या किं प्रमागमित्यादिरपि प्रश्नोऽनुपपन एव । साशा'यन्ताभावप्रपशप्रतियोगिकलापोः संसर्गस्य सावेनापंधारणे तावतैवाभीष्टसिडेः प्रमाणस्यानभिधेयस्वात्, भसत्त्वेनायधारणे व सत्र प्रमाणप्रश्नानौवि. स्यात् संसर्गानतिरेकितागदस्य ध यशो निरस्तावात् । भतएव शादिप्रमागप्रश्ना भपि न सघे. तसाम् । यदि तु-ममाया गुणमन्यस्वेन ताकिमते भ्रमजन्यमितेः कथं प्रमातर्मायः, सस्पा पापंचे मगयतो लिाशानस्यैव सत्र गुणरवासनसम्मयेऽपि तस्वमतेन प्रमाखण्डने वक्ष्यमागरीत्या प्रमायो गुगजन्यत्वस्यामामागिकावेन दोराभावप्रयोग्यताया एवं यकायचेन दोरममाहितमानस्य क ·MAAnnnnnnnn परिच्छेदः] ॐ अद्वैतस्य प्रामाणिकत्वम् , ७३ अद्वैतस्य प्रामाणिकत्वम् । अस्तु वा प्रश्नोऽयं यथा तथा, श्रुतिरेवाद्वैते प्रमाणमिति मः। श्रूयते खलु "एफ- मेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चने त्यादि । श्रुतिप्रामाण्यं सिद्धार्थप्रामाण्यं चेश्वराभि- प्रमान्तभाव इति तल्करणस्य कथं प्रमाणत्वम् न चैवमुक्तरीत्या मीमांसकमतेन तस्या यथार्थताया एय स्वीकार्यरवेन मूलसन्दर्भविरोध इति वाच्यम्; अबाधितप्रत्यभिज्ञानरलेन पर्वतवृत्तिवह रेवोक्तानुमिति- विषयत्वस्य वाच्यत्वेन यथावस्यावश्यकन्वात् तस्येच्छादिसाधारण्यात्, क्लुप्तप्रमास्वन्तर्भावासम्भवा- पराधेनैव तत्र प्रमावस्य दुर्वचतायास्तस्वानुभवस्यखण्डनान्ते वक्ष्यमाणन्धात्, द्रष्टव्यञ्चाधिकं तत्रैव, अनु. मिनीमीत्युक्तिस्तु व्याप्तिज्ञानजन्यरवेनैव । एक्याद्वैतप्रतीतैर्यथार्थत्वेऽपि तत्र प्रमाणं नाभिधानीयमि- तीक्ष्यते तदा यथाश्रुतं मूलं समीचीनतापरिचितमेवेत्यवधेयम् । प्रश्नखण्डनस्य च परस्य गलिनगर्वतंत्र प्रयोजनमिति प्रश्नमात्रेण वस्तुसिद्धिरिति न भ्रमितव्यम् । नत्रैवं प्रश्नखण्डने कथासम्प्रदायोच्छेदः, विजयोद्देश्यककथायामेव तत्खण्डनात् ॥ इति खण्डनशारदायामद्वैते प्रमाणप्रश्नखण्डनम् ॥ अथ तादृशसंसर्गस्य द्वैताभावत्वोपलक्षितब्रह्मणो वा प्रतीतिमात्रमेव प्रश्नोपयिकम् , सदसरवाय- धारणं तु नापेक्षणीयम्, तादृशमतीतर्धमत्वप्रमात्वान्यतरवत्त्यं तु प्रमाणतदभावान्यतरनिर्णयेनैव निर्णेय- मिति पे, तर्हि प्रतीतिमात्रस्य व्यवहारहेतुता बुवाणस्यानिर्वचनीयवादिता, नत्वन्यथाख्यातिवादिसति स्यात्. तन्मतेऽप्रमितस्याव्यवहार्यत्वात्, एवं ताशप्रतीतेभ्रंमत्वप्रमात्वे सन्दिहानस्य प्रश्न इति तस्य- बुभुरसुतैव प्रधुरिति स्यान्, तथा चैतादृशं प्रति वक्तव्यमेवोत्तरमित्याशयेनाह अस्तु वेति। श्रुतिरेवेति । मानान्तरानपेक्षेत्यादिः, तेनानुमानादः श्रुतिमूलकस्य मानान्तरस्य सत्वेऽपि न क्षतिः। अयम्भाव एकमेवाद्वितीयमितिवाक्यादद्वितीयविषयकशाब्दबोधस्तावदानुभावकः, परन्तु प्रकारान्तरस्य ब्रह्मणि प्रमि- तावद्वितीयत्वस्य तत्र श्रुत्या प्रमितस्य व्याघातो माभूदिति श्रुतिप्रामाण्यवादिना वस्नुतो निधर्मकस्यैव बोधोऽभ्युपैया, फलबलाच्च तत्र वृत्तिरपि कल्पनीया, सा च विशिष्टस्य शक्यत्वे विशेष्यस्यापि तथास्व- मिति मते शक्तिरेव, मतान्तरे तु लक्षणवेत्या नादरः, घृत्तिं विनापि वा बोधः कुतो नोपपाद्यताम्, सवतो हि बलवत्यन्यथानुपपत्तिरित्यस्य सर्वसम्मतत्वात् । यदाहुः-"भगृहीत्वैव सम्बन्धमभिधानाभिधेययोः । हिरवा निद्रां प्रबुद्धयन्ते सुपुप्ते बोधिताः पररिति” । न च वृत्ति विना शाब्दोपगमेऽतिप्रसद्वात् तत्पदन- न्यशादयोधं प्रनि तरपदवृत्तिज्ञानाधीनोपस्थितेहेतुताया वक्तव्यत्वात्कयं वृत्ति विना बोधा, एवं च सुपु. प्यव्यवहितोत्तरक्षणेऽपि वृत्तिज्ञानं कल्पनीयम्, तदधीनपदार्थोपस्थितिश्चेति वाच्यम् ; तत्तादिघटितत्वेनो. कार्यकारणभावस्थानुगतस्याभावात्तमादाय प्रत्ययस्थानस्याशक्यत्वात्. अतएव सुपुप्त्यव्यवहितोत्ररक्षणे उक्कोपस्थित्यादेरनुभयसिद्धस्य कल्पनमप्यप्रामाणिकम्, तादृशोपस्थित्यनपेक्षणे च तदा स्वरूपसत्यपि वृत्ति- निफव, वृत्ति तज्ज्ञानादिकंवा विना शाब्दस्य स्थलविशेपे एवोपगमाचनातिप्रसङ्गः, स्वदुकानन्तकार्यकार: भावानामेव चातिप्रसङ्गवारकत्वात् । नचैतादृशकल्पनामपेक्ष्याद्वितीयश्रुतिरेव किमिनि न सकोच्यते इति वाध्यम्: तत्सकोचरणग्रेनिरसनीयत्वान् । एवं च ब्रह्म न शक्यं लक्ष वा निधर्मकवादित्यत्र सिद्धसाधनम्, शस्यत्वादेः स्वीकारपक्षेपि तस्य मिथ्यात्वोपगमेन ग्रह्मवृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वात्सिद्धसाधनं दुर्वारम् । नच प्रतिपत्तिविषयताया एव विरहः साधनीयः, इष्टापत्तः, तस्या अपि मिथ्यावात्, धर्मिग्राहकमानबा- निर्धर्मकस्य कस्यविदभावे स्वरूपासिद्धेश्व. नहलीकमेव तादृशम्, तस्य निस्स्वरूपस्य धर्माभावा. धिकरणनापा धर्मामावस्वरूपताया वाऽसम्भवात् । साक्ष्यभिन्नविषयकत्वेन च नारमब्रह्मज्ञानस्यारोक्ष- साक्षारकरीमीनि प्रतीतिश्चेति नापरोक्षभ्रमानिवृत्तिरित्यन्यन्न विस्तर इति । पकमिति । पदय- , धाच, त्वमा ·। ৩৪ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः सन्धौ सावयिच्यते । सिद्धार्थानां श्रुतीनामन्यपरत्वमपि यदि स्यात्,तथापि पदसमन्वय स्वारस्थाद्वैतसामान्याभायोपलक्षितमित्यर्थः, प्रतिज्ञाऽहानिरितिन्यायेन ब्रह्मातिरिक्तस्य श्रुतितात्पर्यविष- यस्थासम्भवादेकादिशब्दस्य प्राधान्याद्यर्थकत्वं न युक्तम्, . अत एवाहुः-"भेदसत्यपरस्तकों भेदमा- यापरोऽपरः। भेदसत्यपरस्तकोझसन् वेदविरोधतः । एकविज्ञाननिगमान्नेहनानेति च श्रुतेरिति” ॥ द्वैता- भावत्वोपलक्षितवस्तुमात्रप्रतीतावपि न देतसत्यत्वबुद्धेः प्रतिबन्धः, नवा “ननु नाद्वैतश्रुतीना"मित्यप्रिम- अन्धोत्थानसम्भव इति तु न व्यपदेश्यम्, द्वैताभावप्रकारकद्वैतवद्ब्रह्मविशेष्यकस्यावान्तरबोधस्याप्युक्त ध्रुस्या जननात् सदेवेदमित्युपक्रान्तवाक्येन द्वैतवद्वह्मणः समर्पणात्, देशकालरूपावच्छेदकवाचकपदसम भिन्याहारामावसहनत्वेन द्वैताभावांशेऽनवच्छिन्नवृत्तिकत्वस्यापितादृशबोधेनावगाहनात्तस्य मिथ्यात्वविध यकरवादित्यन्यत्र विस्तरः । इह -द्वैततादात्म्यापन्ने ब्रह्मणि नाना = ब्रह्मभिन्न किञ्चन नास्ति । एतद्वा- क्वाधीनबोधस्यापि निरुक्तरीत्यैव मिथ्यावविषयकत्वमिति न सन्दर्भासङ्गतिः। वस्तुतस्तु भेदसामान्या- भाववग्रीवोक्तश्रुत्योरर्थो मूलकृत्सम्मत इत्यनुपदं व्यक्तीभविष्यति । श्रुतिप्रामाण्यमिति । भाकाक्षा दिमता शब्देन यथार्थबोधजमनात शाब्दयामोत्यनुभवेन धानुमानाद्यनन्तर्भावासदस्य प्रमाणत्वसिद्धी श्रुतिरपि ताशी प्रमाणम् ; नहि तस्या ज्ञानानुत्पादकत्वसंशयजनकत्वे, नवा दुष्टत्वम्, भनासापतित्वात तद्धिपौरुषेयत्वाभावे आप्तप्रगीतत्वे वोभयथाऽपि सम्भवति, अतएव न बाधितार्थकत्वमपि, ज्ञानसामान्य- सामग्री हि प्रमामेव जनयतीत्युत्सर्गः, दोपसहकारात्तु भ्रममेव, न चावदोपसम्भावनेति कथं नाबाधि- तार्थकत्वम् । अतएव दृष्टफलेषु क्वचिफलासिद्धौ साधनवैगुण्यमेव कल्प्यते । अदृष्टफलेषु तु बाधस्य ग्रहीतुमशक्यत्वमेवेति भावः । सिद्धार्थप्रामाण्यमिति । कार्यतावाचकलिङ्गाद्यघटितवाक्यमामाण्यमि- त्यर्थः । यद्यपि कार्यान्विते व्यवहारदर्शनात्तत्रैव तदधीना शक्तिः पदानां युक्ता, अतएष प्राथमिकव्युत्प- पिनुरोधेन कार्यपदाश्रुनावपि तदध्याहारः, नच-चिसिद्धार्थेऽन्वयप्रतीतिदर्शनेन पश्चादन्धयमा शक्ति- वक्तव्या, बाधनीयं च प्राचीन कार्यान्विते शनिज्ञानमिति वाच्यम्; अध्याहारादिनैवोत्तरज्ञानानामुपपत्तः प्राचीनज्ञानाप्रामाण्यासाधकत्वान्, तथापि-अनन्यलम्यो हि शब्दार्थ इति न्यायात कार्यान्वितेन्वितस्यापि प्रविष्टरवेन लाधवाच्च कार्याशे गृहीतामपि शनि परित्यज्यान्वितांशे एव शकिग्रहोऽनुरोद्धष्यः । नचोत्तर- ज्ञानेन पूर्वज्ञानवाधो न युक्त इति वाच्यम्; लापवाण्यणानन्यलभ्यत्वन्यायेन च सहकृतस्योत्तरज्ञानस्य बलवत्वात्, अन्यथा 'नेदं रजतमित्यपेक्ष्य 'इदं रजतमि त्यस्यैव प्रावल्यं स्यात् । एवज्ञान्वयांशेऽपि शामिः स्वीकारोमामाणिक गौरवान्, आकाङ्क्षाबललभ्यत्वाच । अतएव-अन्वयः शक्यो लक्षणामहाजन्यनि- भ्रमाजन्यशादधीविषयस्वादिति-निरस्तम्, भाकाक्षर्यवान्वयनतीत्युपपत्तावमयोजकत्वात्, एतेनैवानु शयेनाः "एकरदायें चापरपदार्थम्य संसर्गः संसर्गमर्यादया भासते” इति । तद्विषयकवायदयोधै पृत्ति- ज्ञानाधीनतद्विषयकोपस्थितहेतुतेति पक्षक्षीकरणेऽपि लक्षणयय निर्वाहसम्भवाच्छतिकल्पनानौचित्यादु. तहेतोः स्वरूपासिद्धरवात् । एवञ्च तात्पर्याधीना वृत्तिनं तु पृष्यधीनं तात्पर्यमिति' तार्किकमर्यादया सिद्धार्थे तात्पर्यावगमे तत्र प्रामाण्यव्यागस्याप्रामाणिकरदमिति सिदेऽपि प्रमाणि श्रुतिप्रामाण्यसम्भव इपन्यत्र विस्तरः। सिद्धार्यकातीनां दूरस्थावेन कौपासनापन्यासम्मवेऽपभ्युपेत्ययादमयलम्यार सिद्धार्थानामिति। अन्यपरत्वं = कर्मोपासनापरवम् । “सर्वग्रवाहि विज्ञान संस्कारत्येन गम्यते । पराई घामविज्ञानादन्यनत्यवधारणात् ॥ भारमशान हि संयोगरयनयन्यायेन मावेन ज्ञायते सन पिना कर्ममुप्रवृत्तिनिवृष्यसम्मवान्" इति व्याकरगाधिकरणे महपादोकादिशान्यपरत्वेऽघुपनिपदामदेता. एमपरपसम्भवः । भतएव मीमांसाकौस्तुभेऽप्यर्थयादाधिकरणे "विनाशिदेहादिपनिरिमनिस्यकापोतः ·परिच्छेदः] की प्रत्यक्षा दिवाधोदारः चलेन तासु प्रतीयमानमर्थमवाधितमादायैव तासामन्यपरीभवनात्, धियां स्वतः प्रामा. एयस्य बाधकैकापोयत्वात् । इत्यद्वैतस्य प्रामाणिकत्वम् । नि अथ त्यतादिवाघोद्धारः॥ ननु नाद्वैतश्रुतीनामृजाघर्थे प्रामाण्यं सम्भवति, प्रत्यक्षादिवाधात् । ततश्चान्यत्रैव क्वचित्तात्पर्य कल्प्यम् । मैवम् । यदद्वैतश्रुतेर्बाधकं प्रत्यक्षादिमन्यसे तदात्मीये विषये घट पटादे दे नियते पवोत्पद्यते, न तु प्रत्यक्षादिकं भूतभाविवर्तमानसकलव्यक्तिभेदग्राहि -- -अन्यपरत्वस्य . रूपात्मप्रतिपादिकानामुपनिषदां परलोककर्मविध्यपेक्षितोत्तरूपात्मपरत्वमेव । उक्तविधात्मज्ञानस्य चा. नारभ्याधीतस्यापि सामर्थ्यात्, "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति" वा. क्याद्वा क्रत्वगत्वाविरोधः । असंसारिसगुणनिर्गुणात्मप्रतिपादिकानां तूभयविधोपासनाविध्यपेक्षितत्वेन स्वार्थपराणामेवाभ्युदयनिश्श्रेयसहेतुत्वमि"त्युक्तम् । एवञ्चार्थवादाधिकरणे भट्टपादानामुपनिषदामर्थ- वादत्वोक्तिर्न तासां स्वार्थपरत्वाभावाभिप्रायेण, अपि तु स्वार्थपरत्वेऽपि विधिमन्त्रनामधेयनिषेधार्थवाद- रूग्वेदविभागेषु विध्यादाबन्तर्भावासम्भवेनार्थवादान्तर्भावाभिप्रायेणैवेति व्यक्तमन्यत्र । भर्थवादत्वेऽपि मासिवाधयोरभावेनानुवादवगुणवादत्वयोरसम्मवेन शूतार्थवादत्वस्यैव वक्तव्यत्वात् देवताधिकरणन्यायेन "वज्रहस्तः पुरन्दर" इत्यादिभूतार्थवादबलाहवताविग्रहस्येव “एकमेव" स्यादि भूतार्थवादबलादद्वितीय- ब्रह्मणोऽपि सिद्धिरिति भावः । पदसमन्वयबलेन - तत्तत्पदसमभिव्याहारान्यथानुपपत्या । तासु प्रतीय- मानं = उपनिषदधीनप्रतीतिविषयम् । आदायैव = अभ्युपेत्यैव । अन्यपरीभवनात् वक्तव्यत्वात् । तेन न ल्यपोऽसङ्गतिः । अन्यपरीनि च्च्यन्तम्, हस्वपाठस्तु सन्दर्भविन्द्वः । अथवा बले- नेत्यस्यादायेत्यनेनान्वयः, प्रतीयमानमित्यस्य तत्तत्पदबोध्यत्वेनेत्यादि', घटकत्वं सप्तम्यर्थः, आदाय - बोधयित्वा, तथा च स्वघटकतत्तत्पदबोध्यत्वेन प्रतीयमानाबाधितार्थविषयकप्रतीनिमुक्तसमभिन्याहान्यथा- नुपपत्योत्पाद्यवोपनिपदामन्यपरतापाप्तरित्यर्थः । ईदृशस्थले विरम्यव्यापारादेर्दोषतानङ्गीकारात्, मुख्यता स्पर्मस्य पर्यवसितमतीतेचक्यान्, कथमन्यथा देवताधिकरणन्यायोऽर्थापत्तिमणावेकस्यैव मानस्य मितिद्वय जनकरवोतिश्च सनच्छतेति भावः । उपनिषदधीनप्रतिपत्तेरवाधिनविषयकन्वं कुतस्तत्राह धियामिति । स्वतःप्रामाण्यस्य - ज्ञानसामान्यसामग्यधीनत्वेनौत्सर्गिकप्रामाण्यस्य ! बाधककापोद्यत्वादिति। अत्र नु बाधकस्य निरसनीयत्वेनावाधितार्थविषयकस्वरूपं प्रामाण्यं सुस्थमिति भावः । इति खण्डनशारदा- यामद्वैतस्य प्रामाणिकत्वम् ॥ ऋजो = यथावतेऽद्वैते । प्रत्यक्षादिवाधात् = प्रत्यक्षादिबोध्याभावप्रतियोगिविषयकधीजन- कन्वात्, प्रत्यक्षादिक्षाप्याप्रामाण्यकधीजनकत्वाद्वा बोधोत्पत्तिप्रतिबन्धस्तु बाधकज्ञानेन न वापीष्टः । ततश्च = बाधितार्थत्वेन गुणवादत्वाद्देवताधिकरणन्यायावतारासम्भवे च । अन्यग्नैव = उपासनादावेव । एवेन स्वार्थपरत्वच्यवच्छेदः । नच-प्रमाणत्वाविशेषाप्रत्यक्षादिभिरेव कुतः श्रुतेर्वाधरचोदित', सेषां तयैव स कुतो न स्यादिति-वाच्यम्, प्रत्यक्षस्य सर्वप्रभागोपजीव्यत्वेन पावल्यम् अतएव तदनुरोधेनैत्र "आदिल्यो यूप" इत्यादेरन्यथानयनम् एवञ्च प्रत्यक्षसंवायनुमानादेरपि श्रुत्यपेक्षया प्राबल्यादादिपदमपि सगतमिति । नियते - यत्किञ्चित्प्रतियोग्यनुयोगिक अत्रेदंद्रष्टव्यम्-वेदान्तिनां मतद्वयमत्र, वेचिद्धि नेह नानेतिश्रुतिरेकमेवेति श्रुनिश्चोतरीस्या प्रपञ्चमिथ्यात्वमाहतुरित्याहुः । परे तु-नेह मानेति भेदसामा ·७६ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः जायमानमावयोः सम्प्रतिपन्नमस्ति, तादृशेद ज्ञानेन चोत्पद्यमानेन सर्वज्ञतां तदा तय श्रद्दध्यां यदि जानासि मम चेतसि किं वर्तते इति । यदि च प्रत्यक्षादि किश्चिमात्रविषयं तदा तद्विपयादन्यत्रापि प्रवर्तमानाऽद्वैतश्रुतिस्तेन न वाधितुं शक्यते, स्वविषयमा प्रमया विपरीतविपयज्ञानबाधनात्; अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । मा हि भूदग्नीपोमीयपश्वालम्भन- विधिना सर्वभूताहिसाश्रुतेर्वेयर्थ्यम् । यदा चैवं, तदा वाधिकायाः प्रत्यक्षधियो बाध्यायाधाद्वैतबोधने श्रुतिनिराबाधा . AARAKA । न्याभावं बोधयति, नानापदस्य भेदार्थकत्वात् , अद्वितीयमिति श्रुतिरपि भावप्रधानतया द्वितीयत्वस्य भेदव्यापकस्याभावबोधनद्वारा भेदसामान्याभायवद्ब्रह्मेत्यर्थे पर्यवस्यति, अभावस्याधिकरणस्वरूपत्वात्तु भेदाभावत्वमपि ब्रह्माणि, अतएव घटपटानामभेदोऽपि ब्रह्मैव, भेदाभावत्वविशिष्टं तदपि मिथ्या, तदुः पलक्षितं तु तत् सत्यमिति 'पारमार्थिकमभेदमिष्ठन्तोऽयो"ति पडिक्तव्याख्यानावसरे व्युत्पादनीयमि- त्याहुः । तत्राद्यमते प्रपञ्चसामान्यस्य मिथ्यात्वोधनेऽधिष्ठानमेकमेव तदीयसत्त्वमित्याल्लभ्यते तच्च घटपटादेर्भेदसत्वेऽनुपपन्नम्, भिन्नानामे कसदात्मकत्वस्यानुपपत्तरित्याशयेन नन्वित्यादिनाद्वैतश्रुतेर्याध- शका तत्परिहारश्च । द्वितीयमते तु भेदसामान्याभावस्य ब्रहाणि लोके वा श्रुत्या योधनं घटपटादभेदसत्त्वे नोपपद्यते इति स्फुट एवं शङ्कासमाधानयोरवकाशः, एवञ्च स्वरसतो द्वितीयमतमेव मूलभिमतम्। अन्यथा श्रुत्या मिथ्यावयोधने घटः समित्यादिसत्यत्वप्राहिप्रत्यक्षादिबाधशासमाधानयोरेवौचित्येन भेदग्राहिप्रत्यक्षादियाधशहादरयुक्तत्वापत्तेः । सथाच घटपटयो दसवे तयोमाभेदो न स्यात्, ब्रह्मण एव तु रूप्यं स्यादिति तयोमशे वाधनीयः। सर्व घाभिसमित्यस्य च सर्व ग्रह्मातिरिक्तसत्ताशून्यमिति नार्थः, तादृशसत्तासिदयसिद्धिम्याघातान्, अपि तु तनद्विशेषधर्मा- वच्छेदनाविद्यादशायां प्रसिदस्य ब्रह्मभेदस्याभाववत्तत्तद्विशेषधर्मावच्छिन्नमित्यर्थः, एक्च प्रमाति- रिक्तस्य पारमार्थिकावे सर्वस्मिन् ग्रहाभिसत्वं बाधितं स्यादिति तस्यापारमाधिकरवमर्यादापाति, एतेन सर्वस्य महाभिन्नत्वे सत्यत्वापत्तिः, प्रह्मगो या मिथ्यावापत्ति नीया । तादृशेनेति । भभेदस्तृती. यार्थः सर्वज्ञघटकज्ञानान्वयी । चेतसि वर्तते-मानसज्ञानविषयः । प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षगाधीनमा स्य तु तादशभेदप्रत्यक्षानुपयोगः, विशिष्यैव प्रनियोग्यनुयोगिग्रहस्य तदधमपेक्षणीयरमादिति मायः । अन्यत्रापि प्रवर्तमाना- अन्यस्याप्यभेदं विषयीकुर्वती। श्रीतधियो यस्तुतो सर्वाभेदविषयकायमेवेति सूचयितुमपि शब्दः । ध्रुस्या घटपटयोग्राभेदयोधनेनैव घटपटयोरभेदयोधन, भिन्नयोरेकामतानुपपसे रिति मायः। स्यविपयति । समानविशेष्यताशयासत्येव ताप्रकारक्तदभावप्रकारधियोः प्रतियाय- प्रतियन्धकमावादिति भावः । अगृहीताप्रामाण्यकयुद्ध, स्वतःसामाग्यमते गृहीतमामाण्यका प्रतिवन्धकनालाभाय ज्ञानेनेत्यनुक्या प्रमयरयुनाम्, विरोधिग्रहअमन्यप्रमापक प्रमायामेवग्यारयेन पा। समानविशेप्यतापरयासत्या याप्पयाधभावानुपगमेनोपोमीयपशुस्मिनविौप्यकंटसामनाया रकमानस्य "भमीपोमीयं पशुमालभते"ति भूतिजन्यस्य सर्वभूतहिंसनविशेष्यकालबदनिष्टाजनकापरि- शिष्टेष्टसाधनग्धामापप्रकारकज्ञान "न हिस्यात् मर्या भूतानीति"भूमिमन्यं प्रग्यायोमीयपश्वामिति नोऽपि पायकायप्रसा इत्याद मा हि भूदिति । सामान्यगापम्य विशेषनाग स्वविषय पस्य सोचारमनया प्रसिदस्पष्ट पायाध इापनभिधाय यध्यमियभिहिनम् । पाधिपाः = साधयेनाभिमतापाः। गापापा = पापनामिमनाया पधिपः । भाग- योधने निराशाया = मामा ज्ञानानामन्दिनाभदोनियासमवहिता, भेदामधिपो पारित - ·৩৩ - परिच्छेदः] प्रत्यक्षादिवाधोद्धारः सती तयोरैक्यं योधयतीति तत्प्रत्यक्षादि कथं स्वात्मानमेव बाधेत | घटेन पटेन त देन च स्वविपयेण सह तस्या एवं धियः श्रुत्या सर्वस्याद्वैनं गोचरयन्त्या कथं नाभेदे मामाण्य- मासादयितव्यम्. तत्रावाध्यमानत्वात् नहि तस्या धियः स्यात्मा वा स्वात्मना सह घट- पटादे दोऽपि चा विषयः, 'घटपटौ भिन्नावित्येवमाकारा हि सा जायते नतु 'अहं घटा- रपटाच्च भिन्ना मत्तो या तौ भिन्ना विति । स्वप्रकाशताऽपि स्वमात्रे साक्षिणी,न तु यतो यतः प्रकाशो भिद्यते ततस्ततस्तस्य भेदेऽपि । अन्यथा तत्तदपि स्वप्रकाशकुक्षौ निक्षि- पन्ती न कथमते एव पर्यवस्यति । www.www.www.wwwvvvvvvv धुधन्तराभावस्थले इदं द्रष्टव्यम् । तयोः = भेदाभेदधियोः । ऐक्यं बोधयति ऐक्यविषयकाप्रमाण्यज्ञा- नानास्कान्दतयोधं जनयति ऐक्यविषयकन्यावच्छेदेनाप्रामाण्यग्रहानास्कन्दिता भवतीति यावत् । नन्व- भेदबुद्ध दवुद्ध्यात्मकत्वं वा, भेदबुद्धरभेदबुद्यात्मकन्वं या अभिन्नविषयकन्वं वैक्यं विवक्षितम् , नान्यः, तस्याद्याप्यसिद्धः। न द्वितीयः, अभेदबुद्धः परिशेपे रिनिगमकाभावात् तस्या भेदविषयकरवमेव किन्न स्थात्, नायः, भेदबुद्धेः परिदशेपेऽभीष्टसिद्धरित्याशङ्कयाह तत्प्रत्यक्षादोति । अभेदबुधभिन्नतया ज्ञातं भेदप्रत्यक्षादि कथं स्वात्मानमेव याधेत = कथं स्वात्मकाभेदबुद्धिबाधकतया ज्ञातुं शक्यत; स्वस्य स्वा- प्रामाण्यमहासानरूपस्वाधकतामहानुदयेन बाध्यबाधकभावज्ञानस्य सद्भेदमहाधीनत्वकल्पनान्; तथाच भेदाभेदबुद्धोरैयविषयकत्वावच्छेदनाप्रामाण्यग्रहानुत्पत्ती धाभिमता भेदबुद्धेबर्बाधकता न सम्भवतीत्येव ममाशय इति घटपटाभेदविषयकवावच्छेदेनापि श्रुतिजाद्वैतबुद्धौ नामामाण्यग्रहसम्भव इति, ऐक्यं च ब्रह्मरूपमेवेति वक्ष्यते इति तस्यैव परिशेपी नतु कस्पाश्चिद्विय इति । अद्वैतश्रुतैः सञ्चारस्थलान्तरमाह घटेनेति । तस्याः घटपटभेदधियः । अभेदे इन्यनेनान्वयः। ध्रुत्या = श्रोतवुया । भेदबुद्धितद्विषययोर- भेदविपयकत्वावच्छेदेन प्रामाण्यप्रकारकग्रहविशेष्यता कथं नायितव्येत्यर्थः । तादृशाभेदांशेऽप्रामाण्यम- हविघटनेताहशविशेष्यताश्रयत्वस्य श्रुनिजन्यवृद्धौ सम्भव इति भावः । नत्राबाध्यमानत्वात् = ताशाभेद- विषयकत्वावदेनाप्रामाण्यग्रहानाम्कन्दितत्वात् । अयम्भावः-भेदबुद्धः स्वविपयेणाभेदज्ञाने भेदज्ञा- मासम्भवेन तस्या भेदविषयकवं तद्धटितप्रमान्यं या न झातुं शक्यम् , एकत्र विषयविपयिमायोपगमप- क्षेपि ज्ञानन्वेनैव भेदविषयकरवं ज्ञातुं शक्यते नतु भेदत्वेन भेदविपयकत्वम् , अभेदबुद्धः प्रतिबन्धक- खात्, तथाच न भेदधियाऽभेदबुद्धावप्रामाण्यग्रहाम्कन्दनसम्भव इति । नचैवमभेदबुद्धैरपि प्रमात्वं न सुग्रहम् , स्वविषयस्य स्वस्मिन्नभेदस्यापि तद्विपयत्वादिति वाच्यम् सर्वाभेदसिद्धरेवाभिलपितत्वेन प्रमावाग्रहस्याकिलिकरत्वात्, ममाविद्यकभेदेनापि निर्वाहाचेति भावः। घटो न पर इनिधीसमये तस्याः स्वविषयभेदग्राहकामा स्फुटयति नहीति । आदिना भेदी ग्राह्यः। अहं घटपटभेदधीः । मत्तःताह- शधियः । पटाच्चेति ताविति च भेदस्थाप्युपलक्षणम्, तस्यापि विषयत्वात् । स्वप्रकाशत्वपक्षे घटादिवत्म्य- स्यापि स्वविषयत्वात् स्वस्य घटादितो भेदग्रहस्य स्वेनैव सम्भवेन न तत्र श्रुतिः सावकाशेल्यत आह स्वप्रकाशतापीति । स्वस्य स्वविषयकत्वमपीत्यर्थः। स्वमात्रे साक्षिणी = स्वज्ञानत्वेतराविषयकन्वनियतम्, स्वात्मानं तहति तत्प्रकारकज्ञानत्वं च विपयीकुर्वाणमपि ज्ञानं तदितरास्पियकत्वात् स्वस्य स्वविषयभेदं विपयोकर्तुमक्षममित्यर्थः। अन्यथा - स्वस्मिन् स्वविषयभेदस्यापि विषयोकरणे । तत्तदपि स्वप्रकाशकुक्षौ निक्षिपन्ती ज्ञानान्तर्भावेनैव तत्तसिष्टविषयताया निरूपिका। घटादिन्नं परजानामीत्याकारव स्वप्रकाश- धीर्वाध्या, नत्र चाश्रयतया आत्मन एव विषयविधया च घटपटतभेदानामेव ज्ञानात्मना च स्वस्यैवोल्ले. सारस्वानुयोगिकवविषयप्रतियोगिकभेदस्य तन्त्र भानार्थ मुताये कचिदन्तर्भावो वाच्यः, स च ज्ञाने एव ·७८ , परस्पर शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य .. [प्रथमः नच तया धिया स्वस्य स्वविषयस्य च स्वरूपावगाहने स्वरूपलक्षणी भेदः प्रकाशित एव स्यादिति वाच्यम् ; 'पुरोवर्ति रजतमिति भ्रान्तौ पुरोवत्यात्मनो रजतात्मनश्च प्रकाशे भेदग्रहापत्तः । धर्मविशेषमन्तर्भाव्य स्वरूपस्य भेदत्वे थियोऽपि तथा स्यादिति सैव धीन तत्प्रकाशः, तस्मिन्सन्निकर्षापेक्षायां धियः प्राक्तदसम्भवात् । युक्तः, तस्यानुयोगित्वात्, भेदस्यानुयोगिस्वरूपतायाश्चान्यत्र क्लृप्तत्वात् । तथाच घटपट तद्भेदप्रतियोगि- कभेदस्य ज्ञानत्वे प्रतियोगिनामपि तत्त्वमित्यद्वैतप्रसङ्गम, भेदस्य सप्रतियोगिकस्वरूपत्वात्, उपलक्षणत्वे प्रतियोगिनां तद्विनिर्मुक्तस्यापि भेदस्य भेदत्वेन प्रत्यक्षप्रसङ्गात् । ज्ञाने एवान्तर्भाव इत्यस्याविनिगम्य स्वे वा घटाद्यन्यसमरूपत्वेऽपि तादृशभेदस्य घटपटतद्धदानामपि घटायन्यतमाभेदप्रसङ्ग इति भावः । एवमन्यान्यविषयकबुद्धीरादाय सर्वातलाभः, तदभिन्नाभिसस्य तदभिन्नत्वध्रौव्येण चैकामतामापनानां परस्पराभेदबोधसम्भव इति द्रष्टव्यम् । स्वस्य स्वविषयस्य चेति । अनुयोगिप्रतियोगिस्वरूपद्वयं भेद इत्याशनेदम् , भावत्वानुरोधात्, अन्यथाऽनुयोगिस्वरूपावगाहनस्यैव , प्रकृतोपयोगितया वक्तन्यत्वापातात् । अनु योगिमात्रस्वरूपत्वेऽपि बुद्धौ विषय देस्य, विपये च बुद्धिभेदस्य प्रतीतत्वप्रदर्शनार्थमिदमुक्तमिति तु युकम्, अन्यथैकभेदप्रहेऽप्यपरभेदस्यागृहीतत्वात् श्रुतिलब्धपदा स्यादिति ध्येयम् । भ्रान्तौ = भेदाग्रह निबन्धनव्यवहारप्राक्क्षणे, व्यवहारश्चाभिलापादिरूपो नतु ज्ञानरूपः तेन ज्ञानाविषयकस्य रजतमित्या चाकारकज्ञानस्य तन्मतेऽप्रसिद्धावपि न क्षतिः। भेदग्रहापत्तेरिति । तथाच भेदाग्रहनिबन्धनव्य- वहाराभावप्रसनो मा भूदिति सरूपस्य भेदत्वमयुक्तमिति भावः । उक्तप्रसङ्गपरिहाराय वैधालिङ्गित स्वरूपस्यैव भेदस्वमुपेयम्, तज्ज्ञाने च भेदग्रह इष्ट एवेत्यत आह धर्मेति । अन्तर्भाव्य = स्वरूपे विशेषणीकृत्य भेदत्वे = भेदत्वोपगमे । तेन न ल्यपोऽसङ्गतिः । तथा स्यात् - वैधोलिङ्गित. मेव स्वरूपं भेदः स्यात् । सैव धी:-घटपटभेदधीः । न तव्यकाशः = न वैधयविपयिणी। यद्यपि ज्ञानवं वैधयं प्रभाकरमते ज्ञानमात्रविषय एव, तथापि तस्याप्रे दूषणीयत्वाभिप्रायेणे- दमुक्तम् । अतएवाह तस्मिन्निति । ज्ञानस्वरूपवैधयें इत्यर्थः । सत्रिकर्षान्वयनुयोगित्वं सप्तम्यर्थः । स्वसंयुक्तसमवेतसमवायलक्षणो मनसः सन्निको ज्ञानस्वस्थ मानसप्रत्यक्षोपपत्तये वरुण्या, अन्यथा प्रकारान्तरेण मेदधीविषयतायारतदंशेऽसम्भवात् , किन्तु बुद्धयु रपत्तेः पुरा पुद्धिनिष्ठसमवेतत्य. घटितोक्तससिकर्षस्याप्यसम्भव एवेति कथं तदंशे भेदधियो मानसखमपीत्यर्थः । ज्ञानस्य ज्ञानत्वेनैव स्वविषयवं नतु ज्ञानवांशे मानसस्वमिरयाशयेनाह आत्मवदिति । भारमशब्दः स्वपरः । ज्ञानस्थ निज्ञासितम्राझारमधर्मस्खे संस्कारवदमानसत्वम् अजिज्ञासितपाझरचे ज्ञानपरम्परानुपरमापत्ति. रिति न मानसस्यमिति न मनः सविर्षापेक्षति भावः 1 आरमधमें ज्ञानत्वे प्रत्यक्षवार्थमिति शेषः । ग्रहण = अनुभवत्वम् स्मरमान्यज्ञानत्वमिति यावत् । प्रमा= विशेष्यावृापप्रकारकशानस्वं, तेन तदति समकारकज्ञानम्बस्य प्रमाकरमते ज्ञानमायविषयावेऽपि न क्षतिः। आदिना भगृहीतासंसर्गकधर्मधर्मविषयकज्ञानयस्य सङ्ग्रहः । तथैव स्यात् = समिकमनपक्ष्यव पुर्धरनुभवल्यादिविषयकवादग्छेदेन प्रत्यक्षता स्यात् पुरोवर्तिविषयकरगतविषयक- शालयोरनुमवस्वसनिवारामगृहीनभेदयोः प्रवर्नकवमिति तव सिदान्तो ब्याहन्येत, निरमप्रमा स्वादे निविशेषे विनिरनिश्च न स्यादित्यपः । यदि तु-जानामी' ह्युल्लेगमहिला शानस्येनैव शानस्य सविषयसम्, तत्ताप्रमोपहनुदोरमलादेव 'रजनं स्मरामो' स्यं न स्मृनिगोल्लेगः, स्मर. तथा ·परिच्छेदः] B प्रत्यक्षादिवाघोद्धारः ७६ आत्मवदात्मधर्मे ऽपि सन्निकर्षानपेक्षा सेति चेन्न; ग्रहणत्वस्मृतित्वममात्वादावपि तथैव स्यादिति । तदेवं सा बुद्धिः श्रुत्या घटपटात्मतया व्यवस्थाप्यमाना कथमात्मनः स्वस्मादेव भेदे प्रमाणीभवितुं प्रभवतीति बाधिकायां बुद्धौ घटपटयो दे प्रमात्वाभावमासा. दयन्त्यां श्रुतिस्तत्रतत्राप्रतिद्वन्द्रित्यासङ्कुचितस्वतःप्रामाण्ययललब्धतत्तदर्थक्यान्यथानुपप- मान्यस्यविशेष्यावृस्यमकारकत्वादिविशेषणस्य प्रागनुपस्थितेस्तु स्मरणान्यत्वविशिष्टज्ञानत्वादेनं भानप्रसा, सामग्रीसावासत्वाभ्यां विशेषात, तथा च ज्ञानस्वालिङ्गितस्वरूपस्य भेदात्मकस्य ग्रहे न याधकमित्युच्यते तदा मूलमित्य व्याख्येयम्-तस्मिन् = तादशस्वरूपस्य भेदरवेन रूपेण ग्रहार्थम् । ससिकापेक्षायां प्रतियोग्यादिज्ञानविधया कारगोभूताया विषयतबुद्योबुद्धरपेक्षायां 'घटाद्भिन्न पट जानामी तिधियः प्राक् तादृशत्रुद्धरभावेन नोक्तधियः स्वस्य स्वविषयस्य च भेदविषयकन्वसम्भवः । कार्यताकारणतावच्छेदकयोः प्रतियोग्यादिद्वित्वभेदयुन्द्रित्वयोरेकग्रानुपपत्तेः । आत्मवत् =स्वविप- यितायामिव आत्मधर्मेऽपि - ज्ञानत्वविशिष्टस्य भेदस्वावच्छिविपयिसायामपि ससिकानपेक्षा%3D अन्यत्र कृप्तकारणानपेक्षा सा धीरपरोक्षा । यथाहि घटमहं जानामीति बुद्धिं प्रति विशेपणनावच्छेदक- प्रकारकज्ञानविधया तृप्तकारणताकं घटविषयकज्ञानत्वप्रकारकज्ञानं विनैव तादशबुद्धिः स्वविपया स्वप्रकाशवादिनोपेयते तथा भेदत्वेन रूपेण स्वरूपापरोक्षताऽपि प्रतियोग्यादिज्ञानं तत्सामनी वा विनव स्थादित्यमिमानः । एवं सति विशेषणोपस्थितेस्तत्सामग्या दा विरहेऽपि स्मरणान्यज्ञानत्वादेर्भानं स्यादिति वदलभिमानं निराकरोति ग्रहणत्वेति । धामिन पटं जानामीति बुद्धी घटपटयोर्भेदस्य भेदत्वेनोल्लेखवाज्ञानतद्विषययो दो न तेन रूपेणोल्लिख्यने इति तस्य तादृशबुद्धिविषयतोपगमेऽनुभव- विरोधोऽपि इष्टव्यः, एवं स्वविषयत्व घटादिन्नः पट इति प्रतीतेरनुभूयमानाया अपलापप्रसनश्चेति । घटेति भेदस्याप्युपलक्षणम्। बुद्धिः = घरपदभेदबुद्धिः। आत्मनः स्वस्य । प्रमाणीभधितुं प्रभ. चति = प्रमाणतया ज्ञातुं शक्यते । घटपट्योबुंधात्मकत्वमतीतेरिदानीमप्रामाण्यप्रकारकमहाविषयत्वेन मामाण्यप्रकारकाहविषयत्वसम्भवान् घटपटभेदबुद्धभेदांशेप्रामाण्यग्रहानुपपत्तेरिति भावः । इति = उF- रीत्याधुद्विघटायोरभेदविषयकवावच्छेदेनाद्वैतबुद्धःप्रामाण्यमहास्कन्दितत्वेन भेदबुद्धघंटपटभेदविषयकस्वा. परछेदेन प्रामाण्यप्रकारकग्रहविषयत्वासम्भवात् । बाधिकायां = बायकन्वेनाभिमतायाम् । प्रमात्वाभावमा सादन्त्यां-अप्रामाण्यग्रहास्कन्दिताया। विरुद्धार्थयोरेकरस्य प्रामाण्यग्रहास्कन्दितत्वेऽपरस्यामामाग्यग्रहा. स्कन्दितत्वसम्भवात् । श्रुतिःश्रीतधीः। तत्रतत्र = बाध्ययापकत्वाभिमतवुद्धोः बाधक वाभिमनबुद्धित- द्विषययोश्वामेव्यवस्थापने। अप्रतिद्वन्द्वित्वेन - विरोधिमानान्तरशून्यत्वेन । अप्रामाण्यग्रहानास्कन्दितभे- दधिय एव विरोधित्वसम्भवादिति भावः । असङ्कुचितम् = अनपोदितम् , स्वप्रकारकप्रतीतिविशेष्येऽभाव- प्रतियोगित्वेनाप्रतीतमिति यावन् स्वं प्रामाण्यम् । प्रामाण्ये स्वाश्रयज्ञानविषयकग्रहविपयस्वव्याप्यताया एव तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नाया ज्ञप्तिस्वतस्वान् स्वप्रकारकप्रतीतिविशेष्यताया अभेदबुद्धावावश्यक- खान् । उत्पत्तित्वतस्वस्य तु सङ्कोचो निवृत्तिरूप एवं स्थात् किन्तु स न विरोधिमानान्तरप्रयोज्यः, दोपासमवहितज्ञानसामान्यसामनाः प्रामाण्यस्योत्पनत्वेन तदपसारण्यनुपपत्तेरिति भावः । प्रामाण्यमेव बलं तेन लब्धं - तदाश्रयीभूतश्रौनधिया विषयीकृतं तत्तदर्थैक्यं = वाध्यबाधकयोर्बाधकत. द्विपययोश्चयं तस्यान्यथानुपपत्तिः = बाध्यबाधकभावाभावं विषयाणां परस्पराभेदं विमा चानुपपत्तिः, याध्यबाधकमावासम्भवस्यापि फलतो विपर्यये एव पर्यवसानं विषयागां भेदे होकबाधकयुद्धस्तदेक्या- स्वतः ·narrionan VAAPAAAAA. anAAnnnnn. - शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः त्तिलहायसम्पद्जय्या तयोरप्यभेदं बोधयन्ती न प्रनिहन्तुं शक्येति न क्वचिदपि प्रतिह- तप्रसरा सती संवाद्वैतप्रमापिकेति । भेदप्रमान्यथानुपपत्त्या च वैपरीत्यमशक्यम्, तत्राद्वैतश्रुत्या सन्दिह्यमानस्य प्रमा- त्वस्यैवासिद्ध, भेदधीमात्रस्य च द्विचन्द्रादिवाधवदन्यथाप्युपपत्तेः। एकमित्युपादाय सम्भवेन घरपटभेदविषयकत्वेन तस्या प्रमात्वेन ग्रहोतुं शक्यतयाअभेदबुध्यभिन्न तया ग्रहीतुमशक्यत्वात बाध्यबाधकमावोपपत्तिः। तादृशानुपपत्तिरेव सहायसम्पत् = अनुप्राहिका. तत्वं च प्रकृते श्रुतेः सर्वा- भेदांशे प्रामाण्यनिश्चायकतयैव, सर्वाभेदबोधस्य श्रुत्यैव सिद्धत्वात् । तत्प्रयुक्तं यद्भेदबुद्धयबाध्यत्वरूप- मजय्यत्वं तद्वती तयोः घटपटयोरप्यभेदं बोधयन्ती = विषयीकुर्वाणा न प्रसिहन्तुं शक्या= घटपटा- भेदविषयकन्यावच्छेदेनाप्पप्रमात्वेन ग्रहीतुमशक्या । बुद्धि तद्विपयाद्यभेदविषयकत्वावच्छेदेन तु न पूर्व- मप्यप्रमात्वेन गृहोतेत्याशयेनापि शब्दः । उपसंहरति नक्वचिदपोति। न सतीति योजना । किञ्चिदर्भ दविषयकत्वावच्छे देनापि भ्रमत्वेन न गृहीता सर्वानप्रमापिका = सर्वाभेदविषयकत्वावच्छेदेन प्रमाव- ती । “अत्यन्तासत्यपी"ति वक्ष्यमाणन्यायेन सर्वाभेदबोधस्य प्रागुत्पन्नत्वेन भेदधीप्रयुक्तस्य तत्तदंशे- प्रमायग्रहस्थ विवटनद्वारा सर्वाभेदोधे प्रमावस्यैव व्यवस्थापनीयत्वात् । अतएव-चैत्रस्य घटपटभेद- ज्ञानं, मैत्रस्य कटकुदभेदज्ञानं. देवदनस्थ नटविटभेदज्ञानमिति तत्तदन्यसद्वैतार्थत्वे श्रुतेवाक्यभेद इति-निरस्तम् । नच-सर्वा भेदेऽद्वैतग्रहस्य द्वैतोपमईकवं कथं, तेन द्वैतस्यापि स्वविषयाभिन्न तया विषयी. कागादिति-वाच्यम्, अप्रामाण्यमहानास्कन्दिनाद्वैनग्रहस्यैव द्वैतोपमहरूपत्वात् ; नस्यचौक्तरीत्या सम्भवा. दिति भावः। अथ बुद्वितद्विपयायभेदोशे प्रमावान्यथानुग्पत्तिसहकारेण यथा घटपटाद्यभेदांशेऽपि श्रोतबोधस्य प्रमात्वं योनम् तथाघटपटभेदप्रनीतेः प्रमावान्यथानुपपच्या अद्वितद्विपयादिभेदोऽपि कल्प्यताम्,अन्यथा सदभिन्नाभिन्नेति न्यायेन घटपटयोरप्यभेदापत्या तझेदप्रतीतेः प्रमात्वं न स्यात्, नचेष्टापत्तिः, श्रुतिप्रात्र. ल्यस्थानिर्णीतत्वेन मानान्तरस्य चाभेदासाधकत्वेन बाधविरहाद्वेदप्रतीतेः प्रमावस्यावश्योपेयत्वादित्यत भाह भेदभमेति । भेदप्रनीतेः प्रमात्वेत्यर्थः। वैपरीत्यं = घटपटयोरभेश्याधनम् । तन्न = भेदप्रनीती । असिधैः = अनिश्चयात् । अभेदप्रतीतावपि भेदप्रतीत्या प्रमात्वं सन्दिग्धमेवेति विनिगमनाविरहमाश- झ्याह भेदधीमानस्येति। मावशब्देन निर्णीतप्रमात्वाधियो व्यवच्छेदः। साकल्यार्थको वासः । चस्स्वर्थः । तथाचान्यग्र तृप्ताप्रमावकसजातीयत्वेन घटपटादिभेदयोधस्यैवाप्रमावं कल्पयितुमुचितम् न तु श्रौतबोधस्य, तज्जातीयस्य कृताप्रमावकत्वाभावेन कल्पनागौरवात, नच-कस्यचिच्छ्रोतबोधस्य सर्वथा- प्रमावस्यामृतत्वेऽपि स्वार्थेऽप्रमात्वेनान्यपरत्वं "आदित्यो यूप" इत्यादी कृप्तमेवेति प्रकृतेऽपि तथास्त्विति- वाच्यम्; अद्वैतश्रुतावन्यपरताप्रयोजकरूपविरहात, अनन्यप्रकरणस्थन्चात्, पढ़िवधलिङ्गरद्वैतेऽवतता. रपर्यकत्वात्, अन्यथा नेतुमशक्यत्वात् । “आदित्यो यूप" इत्यादिश्रुतिर्हि कर्मप्रकरणस्था व्यवहारदशा- यामेव परीक्षितप्रत्यक्षविरुधैत्यन्यथैव मेनुमाँ। स्तुतिद्वाराऽन्यशेषतामासादयन्ती हि सा नाभेदन मामाधत्ते, प्रत्यक्षाविरुरेव गुणः स्तुतिसम्भवेन तदर्थ प्रत्यक्षविरुद्वार्थ कल्पनानौचित्यात् । प्राति. भासिकप्रागण्यस्यऽप्रमाणवृत्तित्वान् व्यावहारिकप्रामाण्यस्य चाद्वैतस्य व्यवहाराविषयत्येनाद्वैतश्रुताच. सम्भवेन परिशेषातात्यिकप्रामाण्यस्यैव वाच्यत्वात् । भेदबुद्धम्नु भेदस्य व्यवहारविषयत्वेन व्यवहारिक- प्रामाण्येनैवोपपत्तिरित्यद्वैतसिद्धयादौविस्तरः । नव-घटपटभेदधीघ्रमो भेदधीत्वात् चन्द्रभेदधीवदिति मूलाभिप्रेतानुमाने गृहीतबाधत्वमुपाधिरिति-वाच्यम् ; अद्वैतश्रुतेरन्यय नयनासम्भवेन पक्षेऽपिधु स्या 1 ·परिच्छेदः] ॐ सत्यतादिवाघोद्धारः यदेवकारमप्युपादत्ते श्रुतिः “एकमेवेदमि"तिरूपा, तदैकान्तिकमैक्यं बोधयतीति भेदा- भेदेनाप्यशक्यसमर्थनं घटपटादिभेदग्राहिप्रत्यक्षादिप्रामाण्यमिति । याधमहात्, भ्रमस्थवद्गृहीतबाधताया अपि साधनसम्भवाय, नहि केनापि न यायो गृहीत इत्यदिशा प्रत्येतुं शक्यते इति । यत्तु सर्वाभिशस्वस्य श्रुतियोधितस्य स्वस्मात्सर्वाभेदमादायाप्युपपत्तिः, “नेह. नाने"ति श्रुतेरपि किजिदपि न नाना किन्तु प्रत्येकमेकमेवेत्यर्यकतयोपपत्तिः, प्रमेयस्वादिनाऽभेद एक वा श्रुत्पर्थोऽस्तु 'सानेव तित्तरीनित्यादाविव रूपान्तरेण साजात्यमादाय वा सोऽस्तु, तथा च श्रुतेरन्यथा- नयनासम्भवो नेति; तत्तुच्छम् . सप्रयोगनानधिगताबाधितार्थकतायामेव श्रुतेः प्रामाण्यसम्भवेन निष्प्र. योजनाधिगतार्यपरत्वं प्रामाण्यानुपपत्तेः, स्वाध्यायाध्ययनविध्यधीनमहणानुपपत्तेश्च नहि प्रामाण्य- विघटनमेव प्रमागस्यान्यथानयनम् । एतन- एक एव नरपति रित्यादाविव सजातीयमाननिषेधकत्व "मेक- मेवेति" श्रुतेः, ग्रहमानावशेषस्य विवक्षितत्वे "ब्रह्मवैकमिति" वचनव्यक्तरापत्तैरिनि-निरस्तम्; एक- शब्दादेकवचनवलादेव वा सजातीयनिषेधोधसम्भवेन एकमेवाद्वितीयमिति पदनयवैयर्यप्रसङ्गात्, सजातीयविजातीयम्यगतभेदनिषेधकतयैव तत्साफल्यात् । अतएव 'ब्रह्मवैकमिति' वचनव्यत्यभावेऽपि न क्षतिः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाश्रुतेश्च ब्रह्ममात्रावशेषतां विनानुपपत्तेस्तत्रैव ध्रुतितात्पर्याय धारणात् । एतेन- तात्पर्याधीनं श्रुतिमामाण्यमतः कुमायें तात्पर्यमित्यनिश्चयात् , दुर्वलायाः श्रुतैरेव सर्वन प्रत्यक्षैग बाध इति-निरस्तम् ; तात्पर्यस्य निश्चेतुमशस्यत्वे मीमांसावैफल्यप्रसगाच । तस्मात्-वेदसिंह- भयोविमा भेदबुद्धिमृगीततिः । मोहारण्येऽपि विश्वासं कथमासादयिष्यनि । अन्यचिन्ताञ्च सा त्यतया मीमांसामानमानिनी । लप्स्यते विमलानन्दं श्रुतिरात्मपरापरा ॥ उपादाय = स्वघटकीकृत्य एकमितिपद- घटिता सतीति यावत् । उपादत्ते - स्वघटकोकरोति एवकारघटिता भवतीति यावत् । ऐकान्तिकम् - भेदासमानाधिकरणम् । भेदाभेदेन = भेदाभेदी स्वीकृत्य । किञ्चकत्र भेदाभेदी विरुद्धावित्यपि द्रष्टव्यम् । तथाचकतरस्य मिथ्यावे हैतवादो बाचैतवादो वा, द्वैताद्वैतवादस्य तु कावकाशः । नच रूपभेदेनावि- रोधः, रूपयो रूपिभ्यां भेदाभेदी विना रूपभेदेन विरोधस्य परिहर्तुमशस्यत्वात् अन्यथाऽभ्यभेदनापर- भेदोपगमेऽतिप्रसङ्गात् । नचास्तुरूपयोःस्वस्वाश्रयेण भेदाभेद एवं सति तयोरपि रूपान्तरेणैव भेदाभेदयो- रविरोधस्योपपादनीयस्वे कथनानवस्था, स्वरूपेणैव धा क्वचिद्भेदाभेदे कथं न विरोधस्तन्नैव दत्तपदः । नचेष्टव्यैवानवास्था, अननुभूयमानरूपपरम्परोपगमानुपपत्तेः, किञ्चिद्धि वस्तु स्वतो व्यावृत्तमिति न्यायात् । न च भेदाभेदयोः सामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्या रूपपरम्परा कल्पनीया,भेदस्याविद्यमस्वकल्पमयैवोपप. सेरन्यथानुपपरयमसरात्, अननुभूयमानानन्तरूपकल्पनापेक्षयाऽनुभूयमानभेदै एवाविद्यकत्वकल्पनायां लाघवात् नचानवस्थाभियंकावच्छेदनैव तावुपगन्तव्यौ गुणगुण्यादिस्थले इवेति वाच्यम्; गुणगुण्यादि। स्थलेऽप्यवच्छेदकभेदेनैव तयोर्वक्ष्यमाणत्वात् । एकावच्छेदेन तन तयोरुपगमेऽपि सामानाधिकरण्यप्रतीते- राविद्यकभेदमादायवोपपत्तेः सत्ययोस्तयोविरुदयोःसामानाधिकरण्यकल्पनानवकाशात् । अतएव "विरुद्ध- मिति नः छ प्रत्ययो यत्प्रमाणविपर्ययेण वर्तते” इति न्यायावतारोऽपि न ! एतेन-द्वासुपर्णे"त्यादिभेद- श्रुतीनामपि दर्शनात् “तुल्यं तु साम्प्रदायिकमि"ति न्यायेन तासामन्यथानयनानौचित्यात् चिदचिदा- रमकशरीरविशिष्टस्य ब्रह्मण ऐक्यमेव "एकमेवाद्वितीयमिति" श्रुतिप्रतिपाद्यम्, देहदैहिनोर्भेदविवक्षया 'ममेदं शरीर'मितिवद्वेदश्रुतेः, अभेदविवक्षया चाहं गच्छामी निघदभेदश्रुतेरुपपत्तेः, नथाच विशिष्टाद्वै तात् जीवनडयोरपरिशेपो नेति-निरस्तम्; तथाहि-विशिष्टम्य चिदचिद्ब्रह्मभिव्यतिरेको वाऽव्यतिरेको वा, आये चतुष्टयवादो नत्वद्वैतवाद इति कथमेकमेवाद्वितीयमिति श्रुतिसहतिः । द्वितीयेऽपि त्रितयवाद- ·८२ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डरवाये [प्रथमः युद्धविरम्य व्यापाराभावात्कथमित्यमिति चेन्न, श्रुतितो दागेय जातायाः सर्व विषयाया अद्वैनधियोऽस्मद्यद्धय एवंविधविचारसोपानपरम्पगमार्गहन्त्यो नानाविष- येषु तत्प्रामाण्यविषयाः फ्रमेण परिनिनिष्टन्तीत्युच्यमानत्वात् । ननु यदि नाम प्रत्यक्षयित्या तया घटपटभेदोल्लेखिन्या स्वात्मना सह घटपटयो दोन गोचरीप्रियते तायना कथं तस्याः स्वविपयेण सहाद्वैते श्रुतिः प्रामाण्यमासादयितुमीष्टे, बुद्धयन्तरेण तया साचं घटपटयोरपि भेदमुल्लिखता तपाढतध्रुतेोधादेव । मेयम् । तर्हि तस्या अपि विषयमा पाततः परित्यज्य यययापरया बुद्धया घटपटभेदयुर्घटाथ पटाश भेदो विषयीक्रियते तस्याः स्वधिपयेण सहाद्वैते ध्रुतिः प्रामाण्यमयलम्ब्य लब्धपदा घटपटतद्भेदबुद्धिभिः सह द्वितीयाया बुद्धरभेदे पर्यवस्यन्ती सर्वेषामेव तेपामभेदे विश्राम्यति । एवञ्च सति एवेनि कधमुनश्रुतिसङ्गतिः । श्यतिरेकायतिरकपक्षस्नु स्ययाऽनुपगतः, उकरीत्यैव निरसनीयश्च । दुई- चश्व शरीरशरीरिभावः । तस्मादौपाधिकभेदायत्तद्वित्वमेवोकश्रुत्यान्यते इनि युगम् । एवं शुद्धाद्वैतया- दोऽप्यमगतः, प्रह्मणः परिणामिरयोपगमेन शून्ययादापत्तेः। नय-"श्रुतम्नु शब्दमूलस्वादिति"न्यायेन ब्रह्मणः परिणामित्वं नित्यावं चोभयमपि प्रतिसामाादास्येयमिति वाच्यम् ; ब्रह्मणः परिणामिन्यस्य श्रुत्यसिद्धरवात, "सच त्याभवाद"रयादिवसां विवर्तवादमादायवोपपत्तेयुनिविस्वार्थमादायोग- पादनानौचियान्, नहि प्रमाणान्तरविरोधपरिहारेग सामयितुं शश्योऽयस्तद्विरोधेन सामनाहः, सर्व मीमांसोपमपत्तेरिति भावः । बुद्धरिति । क्षणिकत्वादिति शेषः । अतएवोक्त भट्टपादैः-"तस्माजन्मैव विपये युद्धापार- इष्यते ।" इति । इत्थं = क्रमेगातियोधनम् । प्रामाण्यप्रहकमो पद्यायुकास्तथाप्यतयोधकमोक्तिभ्रमे- णेयमाशङ्का । भ्रमं निराकरोति श्रुतित इति । दार्गव : सकृदेव । सर्वविषयाया अद्वैनधियः = सद्वित- चियः, विषयत्वं विचारान्वयि पाठ्यर्थः । सोपानपरम्परा = कक्ष्याक्रमः । तदारोहणं सदधीनक्रमिकोप- त्तिकम्वम् । नानाविषयेषु = तत्तदभेद्रविषयकत्वावच्छेदेन । तत्प्रामाण्येति । अद्वतधीप्रामाण्येत्यर्थः। परिनिनिष्ठन्ति = अप्रामाण्यमहामास्कन्दितासबोधीपयिकताश्रयाः । बुद्धयन्तरेणेति उल्लिखतत्यन्वयः विषयोकुर्वतस्यर्थः। तया = घटपटभेदधिया सार्दू - तदनुयोगिकं । तत्र = भेदधीतद्विपयाभेदविषयकस्वा. वच्छेदेन । बाधात् = अप्रामाण्यज्ञापनात् । तस्या अपि विषयमापाततः परित्यज्य = भेदधियो विपर्यण सह योऽभेदस्तद्विषयकरयावच्छेदेन प्रामाण्यप्रकारकग्रहविशेष्यतामनासाद्य । यया घटपटभेदधीः स्व. विषयाद्भिन्नेत्याकारया । युद्धरिति भेदान्वय्यनुयोगित्वं पठ्यर्थः। अद्वैते = अद्वैतविपयकत्वावच्छेदैन श्रुतिः = श्रौनधीः । प्रामाण्यमवलम्च्याभेदे पर्यवस्यन्तोन्यन्वयः । अप्रामाण्यप्रकारग्रहविशेष्यतानाश्रयता- प्रयुक्त यद्वितीयबुद्धितद्विषयाभेदविषयकम्वावच्छेदेन प्रामाण्य प्रकारकग्रहविशेष्यत्तारूपं पर्यवसानं तदा तीत्यर्थः । प्रतिबन्धकस्यामामाण्यप्रकारकग्रहस्थाभावे प्रामाण्यप्रकारकग्रहस्य सम्भवात् तस्य च सर्वा. भेदे प्रामाणिकरवसन्देहविघटनार्थमावश्यकत्वादिति भावः । लब्धपदा = द्वितीयधीतद्विपयाभेदांशे प्रमात्वान्यथानुपपत्यामकसहकारिरूपं यत्पदं तद्विशिष्टेत्यर्थः । सर्वेपामेव तेषां घटपटादीनां विषयाणां परस्परमभेदे विश्राम्यति = निरुक्तपर्यवसानाश्रयः । अनेकेपामेकात्मनायाः परस्परैकता विनाऽनुपपत्तिः भेदविषयकत्वेन ज्ञातुमशक्या विषयमा॑ताभेदा धी भेदधीप्रतिबन्धिकेल्यादिकं पूर्वोक्तं स्मरणीयम् । अथवा प्रमाचस्वनस्त्ववाद प्रामाण्यमवलम्ब्येति औन्सर्गिकप्रमान्वप्रकारकनिश्चयविशेष्यताभिप्रायम् । रब्धयदत्वं . चाप्रामाण्यज्ञापकासमवहितत्वम् । पर्यवसानं चाबाधितप्रामाण्यकन्यम् । विधान्तिस्तु ।

·-३ परिच्छेदः] ६ प्रत्यतादिवाघोद्धार यत्रैव गत्वा बाधबुद्धिपरम्पराविच्छेदो विषयान्तरसञ्चारोच्छेदभयादनवस्थाभयाचाभ्यु. पेयस्तस्यामेव बुद्धौ पदमारोप्याऽद्वैतश्रुतिः सर्वतत्तद्विपयविपयिप्रवाहमने स्थापयन्ती न केनापि प्रमाणेन क्वचिदपि विपये बाधितुं शक्या । तस्मात्-- सुदूरधावनश्रान्ता वाधथुद्धिपरम्परा। निवृत्तावद्वयाम्नायैः पाणिमाह विजीयते ॥ ८ ॥ न च यत्र तस्य प्रतिपत्तुर्बुद्धिधागविभान्तिस्तत्र पुरुपान्तरयुद्धिभेदे प्रमाणं स्यात् । तथापि पुरुपान्तरेण भिन्नतया सा प्रतीयते इत्यत्र प्रमाणं त्वया वाच्यम् । नहि तदपि पुरुषान्तरेणैव, नत्र सम्भाव्यमानम्, श्रौतेन निश्चयेन तन्निवर्तनात् ; तथाप्यनवस्थाना - निरुक्तान्यथानुपपत्तिप्रयुक्तप्रामाण्यप्रकारकनिश्चयविशेष्यस्वम् । एवं च सति = अप्रामाण्यग्रहविघट- नौपयिकोतरतेर्जागरूकत्ये सति । समारो मनसो ज्ञानजनकत्वम् । तस्यामेव बुद्धी पदमारोप्य - सवुद्वितद्विषयाभेदविषयकत्वावच्छेदेन प्रामाण्यप्रकारकनिश्चयविशेष्यतामाश्रित्य । अनिमाधयणे उत्तर- कालीनत्वस्य ल्य,स्यान्वयः । प्रवाहमते स्थापयन्ती-प्रवाहातविषयकवावच्छेदेनोक्त निश्चययिशष्य- ताश्रयः । शक्येति । अद्वैतरोध ताहशनिश्चयदशायां कस्यापि भेदप्राहिप्रमाणस्याप्रामाण्यप्रकारकग्रहा- मास्फन्दितत्वविरहादिति शेषः । सुदूरं = चरमभेदधीव्यतिरिक्तषु विषयेषु धावनेन = तत्तद्भेदविषयी- करगेन धान्ता- सुपुप्स्यादिजनकाइष्टप्रतिबद्वा भेदधीधारा स्वनिवृत्तौ = चरमभेदीतद्विषययोरगृहीत- भेदकस्वप्रयुक्तयाधकन्यायोग्यस्वदशायां पाणिग्राह: - पृष्टतीवर्तिवैरिरूपेणाध्यवसिबिरुद्धविषयक्त्व- रूपविरोधितावच्छेदकरूपविशिष्टरद्वयानार्यः = तजन्ययोधैः बाध्यते = अप्रमाणनया ज्ञाप्पते। नच- चरमबुद्धिज्ञाने चरमस्यव्याधातः, तदज्ञाने च कुत्र ध्रुतेः पदारोपणम् श्रुतिप्रवृत्त्यर्थ त्वयैव तदुपस्थापने पुनश्चरमत्वव्याघात:: तदैव तयापि समं भेदप्रहश्चति वाच्यम्; शब्देन वा धीधा क्वचिदुच्छिद्यते प्रवाहलगदित्यनुमानेन वा चरमधियः प्रतीतावपि तस्या इदानीमुत्पत्त्यभावेन चरमत्वोपपत्तेः, तद्विषयक- प्रत्यक्षस्य तवेदानोमनुत्पन्नवान्, तथाच तदनुयोगिकमेदस्वया न प्रत्यक्षीकतुं शग्यः, अनुयोगिप्रत्यक्षं 'बिना भेदप्रत्यक्षासम्भवात्, अनुमानं तु स्यात् तचानुपदं मूले निरसनीयमिति भावः । सवेदानी भेद. ग्रहस्येव ममाभेदग्रहस्यापि जानत्वात् तयोः परस्परविरोधिताया अपि समन्वाच्चैत्यपि कश्चिदाह स्म । पुरुपान्तरेति । चरमत्वोनिस्तु स्वमामाधिकरण्यस्यपूर्ववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन ज्ञानविशिष्ट- ज्ञानान्यत्याभिप्रायेणेति भावः । भेदै प्रमाणं = चरमधीतद्विपयादिभेदविषयिणी भिन्नतया = साविषय- ज्ञानान्तरादिभिन्नतया । सा = चरमधीः । प्रमाणमिति । तथाच तत्रैवानुमानादौ प्रमागे श्रौताभेदयो. धस्य नाप्रामाण्यग्रहास्कन्दनम् । साक्षिगापि मानान्तरसापेक्षेणैव स्वस्मिन् स्वभिमभेदग्रहः, अन्यथाs. सः करणादिनाऽभेदभ्रमानुपपत्तेरिति भावः तदपि = उक्ता प्रमाणमपि । वाच्यमित्यनुपज्यते । स्वयैव सह कथाप्रस्तावाद. पुरुपान्तरीधाराया अपि कचिद्विश्रान्त्यावश्यकत्याच्चेति भावः । सम्भाव्यमान. मिति । भेदग्रहणमभेदग्रहाप्रामाण्यप्राइकं स्यादिनि शेपः । एवं सति चरमधियः स्वनिफ्यादितो भेदस्य सम्भावनैवाभेदनिश्चययस्थ प्रतिबन्धिकेन्युक्तं स्यात्,तचामातमित्याह श्रौतेनेति । निश्चयेनेति । नवा. दिपदघटिनविप्रतिपयादिवाक्यादाहत्य संशयस्य सरप्रतिपक्षदीधित्यादावुतत्वेऽपि शब्दान्तरस्य निश्चय जनकत्वमेवेति भावः । तन्निव नात् = भेदसम्भावनाप्रतिबन्धान् । भेदसम्भावना जातापि श्रीलाभेद- निश्चयेऽप्रामाण्यग्रहमाधातुमशक्तति तु तत्वम् । अतएव दीधित्यादौ विशिष्टपरामर्शस्यानुमितिकारणत्वे गौरवसम्भावनायाः प्रतिबन्धकवमाशङ्कय "सम्भाव्यते ननु सम्भावनं प्रतिबन्धकमि"त्युक्तम् । अन्यथा - ·* शारदास्ते खण्डनखण्डखाधे [प्रथमः दिति । अथ पेयदा फियर युद्धिपरम्परया सा बाधिता भयत्यद्वैतधुनिः तंदा तन्न्यायात् याऽपि बुद्धिः शेपं गत्या नानुव्यवसीयते तत्रापि तद्वाधोऽवगम्यते यत्र सा चाभ्यते तत्तुल्यन्यायत्वादन्तिमबुद्धपीति । मैवम् । किं कियतीपु बुद्धिपु व्याप्यध्यापको कायप्यवलम्ज्य च्याप्तिग्रहरूपयैव धिया शेपयुद्धौ बाधं व्युत्पादयसीत्यमद्वैतश्रुतेः ? किं चा बुद्धयन्तरप्रव्याप्तिसनाथया पक्षधर्महेतुमुल्लिखन्त्या युद्धयाऽन्तिमवुद्धिविषयया ? घटत्वदाइत्वादिसामान्यरूपेण कार्यकारणभावनिर्णयस्य विलोपापातादिनि भावः 1 व्यभिचारशकाय तर्कान्तरस्येयोरकटैककोटिकसंशयरूपसम्भावनायामपि तस्यानयस्थास्यस्यावतार्यमाणस्य विघटकाय- सम्भव इत्याशयेनाह तथापीति । सम्भावनापाः स्वविषयेण भेदम्यावगाहनं घुद्धयन्तरेणय याच्यमिति भावः । यत्तु-भेदसम्भावनामनुपनयतोऽतिनः श्रुतिविषयानुपन्यासः, उपनयतश्च यथा भेदसम्भावना यमनवस्था तथा ततयाऽभेदयोधनेऽपीति-तनान्दम् । श्रुतिघटककिशनपदेनैव योधनीयाभेदकस्योपस्थि- तत्वादद्वैतबोधस्य सर्वमोसन्नत्वात् । त्यया नाप्रामाण्यपादकनयोझाग्यमानस्य भेदसम्भावनस्यैवेदानी- मनवस्थापदनेन विघटनीयत्वात् । भन्यथा मदीयशङ्कायामिव तवोत्तरेऽप्यनयस्थेति वाणवार्वाको घरा- कस्त्वया पुरुगयुपैरपि जैतुमशक्यः स्यात् । कियट्रं = घरमवुद्धिय्यनिरिने । याधिता - अप्रामाण्य- ग्रहास्कन्दिता, नन्यायान् = घरमधारयतिरिकधीरूपशान्तावातम्याप्तः। सा च युद्धिस्वे विषयभेद. निरूपिता । अधीनत्वं पञ्चम्पोऽवगम्यते इत्यत्रावगमे, अप्रेष्याहियमागभेदग्रहे चान्वेति । शेषं गत्वा सुपुत्र यायव्यवहितपूर्वक्षगोत्पत्तिकतामासाद्य । तत्रापि तद्बाधः घरमयुद्धिनिष्टमभेदधीयाध कन्वमप्रामाण्यज्ञापकवरूपम् ।, श्रवगम्यते इति । भेदप्रहद्वारेति शेषः । तेनानोनप्यासिपहरूपाया अनुमितिरूपाया चा धियोऽने याधात्मताभिधानस्य नासहतिः, नहि धाधकताविषयकमहस्य याधरूप- समपि तु भेदविषयकस्यैव । दृष्ट न्तपक्षसाध्यान्यभिधाय हेतुममिधातुमा यति । तत्तुल्यन्वायत्वात - बुद्धित्वाविशेषात् । तथाच चरमबुद्धरपि बुद्धिवावुयन्तरवरस्वविपयमिन्नस्वान् सम्भवरप्रभेदग्रहामा: माग्यज्ञापकन्वमिति भावः। व्याप्यन्यापको बुद्धित्वस्वविषयभिन्नरवरूपी । अवलम्ध्य = गृहीत्या। व्याप्तिमहरूपया धियेति । बुद्धित्वव्यापकस्वविषयभिन्नत्वसमानाधिकरणं बुद्धिावमिति भिये. स्यर्थः । मन्त्र व्यापकतागर्भेऽधिकरणत्वेन रूपेण चरमत्रुद्धरपि प्रविष्टरवात् तेन रूपेग तत्रापि स्वविषय भिन्नत्वस्यात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमहान् ताशयाप्सिधियात्रापि तेन रूपेण स्वविषयाभेदग्रहमति- बन्धकन्वसम्भवः, अभेदस्य भेदामावरूपत्वात् । बुद्धित्वावच्छेदेनैव च स्वविषयाभेदग्रहस्य मया विघट- नीयत्वात् । किज्ञ 'चरमधीः स्वविषयभेदाभाववतीनि' बुद्धौ स्वविषयभेदयभिचारो बुद्धिवे भासते, तन चरमधीत्वसामानाधिकरण्यस्य नादृशभेदाभावे भाने उक्तव्यभिचारभानस्यानिवार्यत्वात् । अतएव धर्मितावच्छेएकसामानाधिकरण्येनाभावविशिष्टत्रुधैर्मिताबदके प्रतियोगिव्यभिचारावगाहित्वं परा- मशंगादावर्यामुकम् । नथाच व्यभिचारबुद्धापकनाप्रहप्रतिवध्यतायाः पक्षधरमिश्रादिभिः स्वीकारा- दस्मदभीष्टनिर्वाहः । किञ्चोक्नचरमधीविशेष्यकबुद्धव्यभिचारधीरूपत्वे मूलस्थन्याप्तिग्रहपर्दन स्वविषय- भिन्नत्वव्याप्यं बुद्धिवमिति ग्रहोपि शक्यथहः । तस्य ताशवुद्धिवाधकताया निर्विवादत्वात् । किच चुद्धिः स्वविषयभिन्नेत्यवच्छेदकधर्मदर्शनस्यापि संसर्गतया च्यापकताविषयकस्वेन तादृशधुद्धि प्रतिबन्धकतासम्भव इति भावः । द्वितीयकल्ले वक्ष्यमाणस्य दोषस्थानकल्पे न सम्मवः, व्यापकतादि. विषयकवुद्धी स्वविषयाभेदग्रहस्यापि तादृशव्यापकतादिबुद्धिवाज्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । श्रुतेरिति । निरूपितत्वं पष्टयों बाधान्वयो । व्याप्तिसनायया यातिमहजनितया व्याप्तिविषयिकया वा।

·८५ परिच्छेदः] ॐ प्रत्यतादिवाघोद्धार, नाद्यः. व्याप्तिबुद्धियदि विषयविशेपेऽपि स्वातन्त्र्येण बाधात्मिकोपेयते तदा सैव विशेष- बुद्धिरपि स्यादिति गतमनुमानकथया। अथानुमितिमभ्युपैपि, तदा सा नात्मानमपि धर्मीकृत्य प्रवर्तते इति तत्रैव दत्तपदा समलैनश्रुतिः परम्परामालम्बते इत्युक्तमावर्तते । . पक्षधर्महेतुमुल्लिखन्त्या = हेतोः पक्षवृत्तिताविपयिकया। स्वविषयभिन्नत्वच्याप्यबुद्धित्ववती घरम. बुद्धिः स्वविषयभिन्नलवतीत्यनुमित्येत्यर्थः । चरमबुद्धिस्तादृशभिन्नत्ववतीति धियैव प्रकृतनिर्वाहऽपि विधेये उद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिनत्वभानस्य व्युत्पत्तिसिद्धतामुपेत्य हेतुकालीनसाध्यस्थानुमिती भानार्थमुदयनाचार्यः स्वीकृतस्यानुमितो लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानस्योपगमेनैवोक्ताकारानुमितेरुक्तिः । नचैवं व्याप्तिसनाथशब्देन व्याप्तिविपयकत्वामिधानमयुक्तम् हेतुमात्रस्योद्देश्यतावच्छेदकन्वेनैव तत्कालीन स्वस्य साध्ये भानसम्भवादिति वाच्यम्; पूर्व साध्यव्याप्यत्वेन हेतोरुपस्थितत्वात् सामग्रीसत्वेन तेन रूपेणैव हेतोरनुमितारपि भानादित्याशगात् । लिडोहितलैक्षिकमानस्शमामाणिकत्वे तु बुद्धत्यन्तेन परामर्श एपोक्तः, जन्यत्वं तृतीयार्थः। तथाच ताशपरामर्शजन्ययान्तिमबुद्धिविशेष्यकस्वविषयभेद- साध्यकानुमित्येत्यर्थः । चरमधीः स्वविषयभिन्नेतिधीनिर्वाह्यस्य बुद्धित्वव्यापकत्वग्रहेण निर्वाहवत्, पर्वती वह्निमानित्यनुमित्या निर्वाह्यस्यापि धूमव्यापकवह्निसमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इति परामर्श.. नैव निर्वाहोऽस्त्विति तत्रातिरिक्तानुमितिमुपगम्य पर्वतो वह्निमान्नवेत्यादिसंशयविघटनोपगमो न स्यात् । अनुमिनोमीत्यनुव्यवसायविषयतायास्तादृशपरामर्श एवं कल्पनसम्भवादित्याह व्याप्तिवुद्धिरिनि । विपयविशेपे - तद्विशेष्यकतप्रकारकज्ञानप्रतिबध्ये तद्विशेष्यकतदभावप्रकारज्ञाने । 'स्वातन्त्र्येण = तद्वि- शेष्यकतत्मारकानुमितिमनुत्पायेव बाधामिका = बाधिका । विशेषबुदिधः = पक्षे साध्यविषयिणी । अनुमानकथया = परामर्शोत्तरानुमितिस्वीकारेण । अयम्भावः-मणिमन्त्रादिन्यायेन व्यभिचारग्रहप्रति- पन्धकताया व्यापकतावद्धावप्रामाणिकत्वेन विरुद्धविषयकत्वस्य च विरहेण चरमधीः स्वविषयभेदा- भाववतीति बुद्धि प्रति न बुद्धित्यव्यापकन्वेन स्थविषयभेदग्रहस्य प्रतिबन्धकतासम्भवः । समाना- कारकतायामेय प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावात् । अतएव स्वविपयभेदच्याप्यं बुद्धिन्वमितिधियोऽपि न तत्प्रतिवन्धकता तत्र भेदाभावसमानाधिकरणताया बुद्धित्वे संसर्गतया भानात, व्याप्तिश्रुधौ च भेद- ववृत्तित्वस्य प्रकारतया भानात् । किश, हेतुघटितपक्षतावच्छेदकस्थले सर्वश्रेय त्वदुक्तरीतेवक्तु शक्य- स्पेनोदाहरणस्योपनयस्यैव वा प्रयोगः स्यात्. नतू दृश्यीभूतानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दजनक- प्रतिज्ञायाः, तदन्यस्य वा तदिदमप्युनं गतमनुमानकथयेति । प्रतिज्ञाविघटितन्यायप्रयोगेण गत. मित्यर्थः । अनुमिनिमायांच्छेदस्तु न, व्यातिव्यापकत्वयोरनीन्द्रियत्वेनानुमिति विना मायो व्याप्त्यादिबु- धेरैवासम्भवान्, तस्याएवानुमितित्वापादनस्य विवक्षितवारच | विपयित्वस्य स्वविषयभिन्नत्वच्याप्य. स्वविवक्षायामपि चरमधीः स्वविषयाभिन्नत्यत्र धीत्ववहिपयित्वम्यापि वुद्धौ भानात् स्वविपयेत्यस्य स्वनिष्ठविपयिताकेन्यर्थकत्वात् निरुतशङ्कासमाधानयोस्तुल्यत्वात् । अन्यत्तु बुद्धित्वाघटितं स्वविषय. मिन वयाप्यं दुर्वचम्, निर्विपथकसाधारणस्य स्वविषयाप्रसिद्धया व्यभिचारित्वात् । बुद्धिः स्वविष- यमिन्नेति बुद्धिवावच्छेदेन स्त्रविषयभेदग्रहे तु बुद्धित्वेन गृह्यमाणचरमबुद्धौ स्वविषयभेदग्रह अव- श्यम्भावी, तत्सामग्रीसचात् । अमएवायच्छेदकधर्मदर्शनस्य न चापि प्रतिबन्धकवं युक्तिसहम्, विशिष्टबुद्धेतनावश्यक यान् । कथमन्यथोवुद्धसंस्कारस्य नानुमितिहेतुत्वं तत्सत्वे स्मृतेरावश्य. कवादिति ताकिकोक्तिः सङ्गच्छेतेति । तथा च चरमवुद्धिा स्वविषयभिन्नेन्यत्र श्रुतिपादारोपणं बाध्य. बाधकयोरक्ये चेति । कथयेत्यनेन चेदं सूचितम्--बुद्धित्वे स्वविषयभिन्नत्वध्याप्तिस्त्रानुपपन्ना, ·M [प्रथमः शारदायुते रवण्डनरखण्डखाये श्रथ सर्वा यियादाध्यासिता युद्धयः स्वविषयेभ्यो भिन्ना बुद्धिवाद्घटपट्युद्धि- वदिति सामान्याकारणात्मानमपि धर्माहत्यात्मनोऽपि स्यविषयाभेदं साधयिष्यत्यनुमेति मन्यसे; मैवम्, एवमपि विपरिणो विषयस्याभेदं योधयन्तो श्रुतिरनुमानमप्यनवकाश यति । विपयिविषयोमिथोमेदेपि साध्येऽस्तु हेत्वनुयोगः। परयुटोस्तद्विषयांच प्रति । निरावाथा सतीश्रुतिरेकस्या बुद्धपियादपराम्परस्याय विषयात्परामभदोधाय धावन्ती सद्विते एव पर्यवस्यतीति नि च शक्यमनुमातु सर्वस्या युद्धपिपारस युद्धिमिग्नेति, माभूदन्ययुद्धिविषयादात्मनोऽपि बुद्धिभिनेति । न चात्मव्यतिरिक्तादित्युक्ते निस्तारा स्यात् । श्रद्वैतवादिनः सर्वाभेदमिच्छतः फ्यचिदपि तदसिद्ध्या विशेषणाप्रसिधेरिति । स्वपदस्य बुद्धिसामान्यपरत्वे युद्धरपि बुद्धयन्तरविषयरवेन स्यम्मादपि स्त्रभेदमसहात्, एक विष. . यविषयिभावोपगमपक्षे सुतराम् । एवं यस्किभियुधिपरस्येऽपि व्यभिधारः । नपा धीविशेषस्यय स्वभिन्नस्त्रनियमो वाच्य इत्यनुगत व्याप्तेरभाये च तद्यलारचरमयुद्धी भेदसाधनमिति । विवादेत्यादि सिद्धमाधनपरिहाराय दृष्टान्तयुधिं पक्षेऽनन्तर्भावयितुम् । सामान्याकारेग- - बुद्धिरवेन । आत्मशब्दोऽत्र सन्दर्भ स्यपरः । उक्तस्यस्वघटिनस्वनियन्धनदूषगसरचे प्रयाह-एमिति । विषयिणः = विषयिप्रतियोगिक विषयानुयोगिकमभेदम् । उझान मिस्या नु विषयप्रतियोगिक एवं भेदो गृद्यते । अभेदं बोधयन्ती = अभेदांशेऽगृहीताप्रामाण्यिका । अनुमानमिति । विषयप्रतियोगि- कभेदस्य विषयिगि सिद्धौ तदन्यथानुपपत्त्या विपयिप्रतियोगिकभेदस्यापि विषये सिद्धिर्यद्यपि सम्भवति, तथापि सार्धापत्तिरेव स्यात् नत्वनुमितिः, सा च परतो निरसनीयेति भावः । हेत्वनुयोग इति । विषयो विषयिणो भिन्न इम्यग्र विषयत्वं न हेतुः, शेयस्वस्थ स्वन्मते केध. लान्वयित्वेन विषयिणोऽपि विषयवाद्व्यभिचारात् .; विपयिभिन्नस्वस्य हेती निवेशस्तु साध्य. सिद्धिमपेक्षते । विषयविषयिणी मिथो भिन्नौ विषयत्वविषयित्वान्यतरवस्वान्, विषयवादेति तु याला. लापः । विपयो विपयिगो विषयी च विषयादिन्न इत्यतोऽतिरिकस्य प्रतिज्ञार्थस्यामावेन साध्यपक्ष- क्याभावादनुमित्यक्यानुपपत्तेः, नहि शब्दानुगमेनार्थानुगमः'। अतएव शब्दमणिमाधुगां परस्परत्वस्या.. मनुगतत्वमवाचि । स्वत्वाननुगमेन यत्किञ्चिबुद्धेरेव यत्किञ्चिद्विपयाझेदस्य साधयितुं शक्यरवेनापर. बुद्धितद्विपयैः सह बुद्ध्यन्तरादरभेदबोधने श्रुतेः मामाण्यविघटको न कश्चिदित्याह-परवुद्धीरिति । परछुवितद्विपयैः सहान्यबुद्ध्यादेरभेदविषयकस्वारच्छेदेनरमामाज्ञापकविरहिता सतीत्यर्थः । अपरा परां बुद्धिं धावन्तीत्यन्वयः। अभेदबोधाय = अभेदप्रकारकबोधोद्देशेन धावन्ती - विषयीकुर्वती । अत्रैव विपयादिति पञ्चम्यन्तद्वयार्थस्य विषयावगाहनपूर्वकत्वस्यान्वयः। विषयपदं च बुद्धेरप्युपलक्ष. णम् । एकबुद्धितद्विषयस्यापरवुद्धितद्विषयस्य च योऽभेदस्तद्विपयकत्वावच्छेदन प्रामाण्यप्रकारकग्रह- विशेष्यतावनीति तु निष्कृष्टार्थ । किञ्चनपदबलात्सर्वस्य सकृदेव विषयीकृसत्वात्, अभेदबोधस्य पूर्व- मुत्पनत्वादनुद्देश्यत्वात् प्रामाण्यप्रकारकग्रहविशेष्यनाविशिष्टस्योद्देश्यत्वे तु तादृशविशेष्यतायामेव तथा- त्वपर्यवसानात् । श्रतैः सविषयकन्वं च तज्जन्यज्ञानानुबन्धि । सर्वाते इति । घटादेस्तबुद्धश्च पटा- दितबुद्धिा सहाभेदे श्रुतिप्रमाणत्वस्य घटपटाद्यभेदे तत्प्रमाण वं विनानुपपत्तेः । अनुमातुमिति । बुद्धिवेन हेतुनेति शेषः । भिन्नेति । तथाच नोकरीत्यापि श्रुतिः सावसरेति भावः । निस्तारः = उप- दोषणभावः । स्वम्यनिरिक्तवं पारमार्थिक मन्नये प्रसिद्धम्, आविद्यकं तु तवापसिद्धान्तापादकमिति न तन्निवेशसम्भवः । न च सामान्यतोऽपि तन्निवेशः, आविद्यकभेदस्य मयोपगमेऽपि तदभावस्यापि मेयो- ·८७ - AKAMANANAMAARA . - परिच्छेदः] ॐ प्रत्यक्षादिवाघोद्धार एतेन 'सर्व भिन्न मितिवाक्येन, विना चाधं स्वतः प्रमाणेन. सत्प्रतिशब्दा सेयमद्वैतभ्रुति- रित्यप्यनवकाशं प्रत्यवस्थानं मन्तव्यम् । यस्मात्कस्मादपि भेदे मिथ्यातः सत्यभेदोपगमेन सिद्धसाधनात् । सर्वस्मादिति स्वतोऽप्यापतेः, स्वव्यतिरिक्तादिति चाद्वैतवादिन्य- व्यवच्छेदकम् । तदेवम्- हेत्वाद्यभावसार्यश्ये सर्व पक्षयताऽऽस्थिते । किञ्चित्त त्यजता दत्ता सैव द्वारद्वयश्रुतेः ॥ ६ ॥ बावनीयत्वात् , अन्यथा मिथ्यत्वानुपपत्तिरित्याशयेनाह-अद्वैतवादिन इति। विनेति। धियामौ- रसर्गिकप्रमात्वे तार्किकाणामप्यविवादात् , उक्तं ह्येतत्परामर्शगादाधर्यामिति भावः । सत्प्रतिशब्दा = । सन् = विद्यमानो विरोधी शब्दो पस्याः सा । एतेनेत्यस्यातिदेश्यमाह यस्मादिति । भेदे इति प्रतिपिपादयिपिते इति शेषः । मिथ्यात. इत्यादि । मिथ्याप्रतियोगिकस्य नदनुयोगिकस्य वा ब्रह्मानुयोगिकस्य तत्प्रतियोगिकस्य वा भेदस्याविद्य- कस्योपगमेनेत्यर्थः। मिथ्याभूतयोरप्याविद्यकपरस्परभेदस्येदमुपलक्षणम् । तथाच व्यवहारकालाबाध्य. विषयकत्वेन व्यावहारिकं प्रामाण्यमस्तु ताशवाक्यस्येति भावः । सर्वस्मादित्येवं प्रतियोगिनोऽभिधाने . इत्यर्थः । एवमप्रेऽपि । अत्र कल्प सिद्धसाधनासम्भव इति भावः । स्वत इत्यादि । स्वस्मिन् स्वप्रति- योगिकभेदस्थाप्यापत्तेरित्यर्थः । तथाच बाधकसत्यान्न तद्वाक्यस्य प्रामाण्यसंम्भव इति भावः । अद्वैतवा- दिनि = तन्मते । अव्यवच्छेदकमिति । तथा च यतः कृतश्विदेव भेदस्य या साधनीयत्वात् तदप्रति- योगिनोऽभेदांशे श्रुतेन प्रामाण्यग्रहसम्भव इति भावः । हेत्वादीति । सर्वस्य पक्षीकरणे हेतोरपरिशेषः. पक्षेकदेशस्य हेतुत्वे स्वस्मिन् स्वावृत्तेर्भागासिद्धिः। तद्भिन्नत्वस्य पक्षतावच्छेदकघटकस्त्रं वद्वतिनोऽनायि- द्यकभेदाप्रसिद्धयाऽसम्भवि । एवं साध्यदृष्टान्तयोरपि पक्षश्यात् बाधो दृष्टान्तासिद्धिश्च । भेदप्रतियोग्य- नुयोगिनोविशिष्यैव तत्तद्रूपेण पक्षसाध्य कृक्षिनिक्षेप्यत्वात् सार्वज्ञ्यापत्तिः । अन्यथा पटस्य घटेन द्रव्य- खादिना भेदाभावात्तेन रूपेण भेदसिद्धावनिष्टप्रसङ्गोऽर्थान्तरञ्च स्यात् । आस्थिते = स्वीकृते, सर्व पक्षयतस्तवापन्ने इति पावत् । एतदापत्तिमिया कस्यचित्पक्षबहिर्भावे तु तत्र भेदासियाऽप्रतिबद्धा श्रुतिरुकरीत्या सर्वाभेदे प्रामाण्यमासादयति । सा = पक्षवहिप्कृतव्यक्तिरूपा द्वाः = सर्वाभेदविषयकस्वा- वच्छेदेन प्रामाण्यग्रहविशेष्यतीपयिकप्रामाण्यग्रहविशेष्यतावच्छेदकं यदभेदविपयकन्वं सादृशीत्यर्थः । ननु घटपटभेदप्रत्यक्षं यद्यद्वैतज्ञानस्वविषयाभ्यां भिन्नं न स्यात् भेदविषयकमेव न स्यात्, अद्वैतज्ञाना- स्मकन्वेतविषयकन्वस्यैव नन्नीचित्यात्, विषययोः स्त्रज्ञानभिन्नत्वाभावे तदभिन्नाभिन्नस्येतिन्यायेना- भेदावश्यम्भावात् । तथाच भेदविषयकस्वान्यथानुपपत्त्या भेदधियः स्वविषयादद्वैतज्ञानाच भेदः सिद्धय- तान्याशङ्का पूर्व निरस्तामपि प्रकारान्तरेण निरसितुमाह अतएवेति । श्रुतेरिलाभादेवेत्यर्थः । घटो न पट इत्यायधीस्तद्विषयीभूतस्य भेदस्यान्यथानुपपन्नता = श्राद्यधियः स्वविषयादतबोधाच्च भेदं विनाऽनुप- पत्तिज्ञानम् । अन्ते = धीधाराविधान्तौ । स्वज्ञानापेक्षणादिति । स्वं - उत्तानुपपत्तिज्ञानं तस्मिन्न- द्वैतज्ञानघटादिभेदज्ञानापेक्षणात् । सादृशमेदज्ञानामावे तत्रैव ध्रुतेर्लदधपदत्वेन साढते प्रामाण्यासाद- नम् । यदि बोनानुपपत्तिज्ञानस्यापि भेदविषयकन्वमद्वैतज्ञानादिभेदवत्तां विनाऽनुपपन्नमिति ज्ञानान्तरेण प्रथमानुपपत्तिज्ञानेऽद्वैतज्ञानादिभेदसिदिस्तदापि तादशज्ञानान्तरस्य म्वविषयाभेदे श्रुतेः प्रामाण्यं विघट- पितुमनुपपत्तिज्ञानान्तरापेक्षायामनवस्था मा भूदित्यन्तिमानुपत्तिज्ञानस्य वक्तव्यत्वालैब श्रुतेः, सर्व. मिन्नवं विनाऽनुपपत्तिज्ञानं तु घटपटभेदसाधकं न वक्तुं शक्यम्, स्वस्मादपि स्वभेदमसहादिना दत्तो.

·ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः श्रतएव च-- : श्राद्यधोयेद्यभेदीयोऽप्यन्यथानुपपन्नता । स्वज्ञानापेतणादन्ते वाधुते नाद्वयश्रुतिम् ॥ १० ॥ नचं संस्कारारूढढान्वयव्यतिरेकान्वयव्यतिरेकान्वयप्रतिपत्त्युत्पत्तिप्रतिबन्धः शक्यशङ्कः । यतः-- अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमथे शब्दः करोति हि । अंबाधात्त प्रमामत्र स्वतः प्रामाण्यनिश्चलाम् ॥ ११ ॥ तरवात्, अपि तु पृथक्पृथगेयानुपपत्तिज्ञानमिति सावकाशा श्रुतिरिति भावः । अद्वैतज्ञानस्योत्पत्तावे. वोक्तदिशा प्रामाण्यं शक्यं निश्चेतुम्, अयोग्यताया एव तय ग्रहे तु क तदुत्पत्तिरपीति शो निरस्यति नचेति। संस्कारारूदः = घटः परभिन्न एवेति ज्ञानजन्यसंस्कारविषयः, अतएव इदान्वयः = दृढस्थितिका सत्यत्वेन निश्चित इति यावत् । व्यतिरेको = भेदः तस्यान्वयव्यतिरेको = घटत्वं पटादिभेदव्याप्यमिति, घटत्वं पटादिभेदाभावच्यापकीभूताभाव प्रतियोगीति च ज्ञाने ताभ्यामनुमित्युत्पादनद्वारा तदधीनानुमिन्ये. ति यावत्, तद्विपयाविशेपदर्शनेन, विशेषदर्शनीसरभेदप्रत्यक्षेण चेत्यपि योध्यम् । निश्चितप्रमायकस्या- प्रमात्वसम्भायनाविरहस्य वा लाभायेत्यमभिधानम् ,तग्रतद्वयाप्यवत्वस्य ग्रहे तयं तद्ग्रद्देऽप्रमावग्रहानुपपत्तेः। तृतीयार्थप्रयोज्यत्वस्यानुत्पादेऽन्वयः । अद्वैतविपयिकाया अन्ययप्रतिपत्तेः = शाब्दयोधस्य उत्पत्तिप्रति बन्धः = अनुत्पादः शवितुं न शश्य इत्यर्थः । अद्वैतसविकल्पकयोधस्यान्वयविषयकत्वादन्वयप्रतिपत्तिश- ब्देनाभिधानम्, एवमने संसर्गलनकमित्यत्राशि द्रष्टव्यम् । अत्यन्तेत्यादि । स्वमकारकचौविशेष्यनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगिनीत्यर्थः। कलहादी मिथ्याभिशापादिदानस्थले सत्यपि वाधरूपायोग्यतानिश्चये शाब्दोत्पत्तिरानुभविकी, अन्यथा क्रोधाद्यनुत्पत्त्यापत्तः, मुसं चन्द्र इत्यादिरूपकस्थलेऽपि सत्यपि बाध. निश्चये योधोदयाच्चेति भावः । हिशब्दस्तादृशज्ञानस्वानुभविकत्वलाभाय । शब्द इति । बाधितार्थविष- यकज्ञानजनकहानविषयताश्रयः शब्द इत्यर्थः । शान्दान्यविशिष्टवुद्धि प्रत्येव बाधनिश्चयस्य प्रति- बन्धकत्वादिति भावः। केचित्त-अत्यल्पमिदमुच्यते, न परं शाब्दे एव, वस्तुतस्तु बावज्ञानं न वापि प्रतिबन्धकम्, तस्मिन् सत्यपि स्वस्त्रसामनीवशादुत्पन्नयोर्यत्र ज्ञाने सदोपसामग्रीजन्यस्वग्रहस्तनाप्रा- माण्यग्रहमात्रमित्याहुः। बाधितस्थले न शान्दोत्पत्तिः, अपितु तत्तत्पदात्तत्तापदार्थोपस्थिती मानसो विशि- {साक्षात्कार एवेति तु मतमनुभवविरुद्धम्, सन्न शृणोमि, शान्दयामोति धीसस्यात् । एवं बाधनिश्चय- स्थाप्रतिवन्धकन्वस्थिनौ बाधाभावज्ञानमपि न हेतुः, अन्यथोक्तस्थले शान्दानुत्पत्यापत्तेः, नचाहार्ययोग्य ताज्ञानात्तदुत्पत्तिः निश्चिताप्रामाण्यकस्यापि योग्यताज्ञानस्य हेतुन्वात्, एकरूपावच्छिन्नेऽपररूपावच्छिः न्नस्यान्वयितावच्छेदकसंसर्गस्य योग्यतारूपत्वादिति वाच्यम्; अनाहार्ययोग्यताज्ञानं विनेवाहार्ययोग्यता- ज्ञानं विनाऽपि तदितरकारणसम्मत्तौ शाब्दबोधोदयेन योग्यताज्ञानसामान्यस्यापि कारणुताया अप्रामाणि कन्चात् । आहार्ययोग्यताज्ञानस्य प्रकृतेऽपि सम्भवाच्च । नचैवमद्वैतबोधस्याहार्यतापत्तिः, इष्टापत्तः । बाधनिश्चयस्य भ्रमत्वेन मननादिना तन्निवृत्तावद्वैतस्याप्रामाणिकन्वानुपपत्तेः । स्वविरुद्धधर्मधर्मिताव. च्छेदककत्वघटितमाहार्यत्वं तु भेदवति भेदाभावबोधोपगमे एव शङ्कितुं शक्यम्, नवा तत्रापि, मिथ्यात्वपक्षे भेदतदभावयोर्विरोधस्यैवाभावात् । स्वप्रकारकमहत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतानिरू पितविषयतासम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकनावद्धर्मस्य स्वविरुद्धधर्मपदेन विवक्षितत्वेऽपि द्वैताद्वैतप्रमागानां विषयव्यवस्थितिविधाने. द्वैतस्य मिथ्यात्वग्रह प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावासम्भवान्न काचित् क्षनिरिति -भावः । तदिदमाह अाधादिति । अप्रामाण्यज्ञापकाभावादित्यर्थः । भन्न = अद्वैतविषयिकां प्रमा ·.. Amarne-ANNmere परिच्छेदः] 3 प्रत्यतादियाघोद्धारः ८६ असंसर्गामहस्यापि मन्ता शंसत्यबाधिते । अत्यन्तासदसंसर्गाग्रह संसर्गलग्नकम् ॥ १२ ॥ अनौचित्यापि तर्फेण दुधवाद्वयश्रुतिः । 'अनारोपितमूलत्याद्वलवत्यादतादृशा ॥ १३॥ करोति = ताशप्रमानिरूपितजनकत्वयाज्ञानविषयः शब्द इत्यर्थः । स्वतः प्रामाण्यनिश्चला = प्रमावस्य- तस्वप्रयुक्तेनाप्रामाण्यग्रहानास्कन्दितत्वेन विशिष्टाम् । नन्वसंसगग्रहस्य भ्रमप्रतिबन्धकस्येनं तदभावस्य भ्रमार्थमवश्यापेक्षणीयत्वेन तद्धतोरेवेति न्या. येन तेनैव व्यवहारोपपत्ती याधितस्थले संसर्गबोधीतिरयुक्तरयत आह असंसर्गाग्रहस्येति । मन्ता - विसंवादिमवृत्यौपयिकस्वेन स्त्रीकर्ता । अयाधितस्थले अत्यन्ताऽसतोऽसंसर्गस्याग्रहं संसर्गलग्नक - स्वाव्यवहितपूर्वक्षगवृत्तित्वसम्बन्धन संसर्गप्रहविशिष्टं शंसति = कथयति । इदं रजतमिति प्रमास्थले रजतरवसमवायसंसर्गस्य सस्वादसंसर्गस्यारयन्तासत्यमेवारयन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमिति नासौ गृहीतः । बाधितस्थले तु रजतत्वासंसर्गः सन्नपि दोपयलादगृहीत इत्युभयमाप्यसंसर्गाप्रहस्यैव सत्वान् । प्रवृत्ति सामान्य प्रति यद्यपि सन्मते कारणत्वमिष्टतावच्छेदकर्मिणोरसंसर्गाप्रहस्यैव, तथापि संवाविप्रवृत्ति प्रति तयोः संसर्गप्रहस्पापि कारगयमिति नायाधितस्थले संसर्गप्रमानुपपत्तिः । अन्यथा विशिष्टमहामसिद्धा. वसंसर्गाग्रहस्याप्यप्रसिद्धः। विशेष कार्यकारणभावश्चार्य तन्मते लघुचन्द्रिकायामुक्तः । परामर्शप्रकरणे गदाधरस्तु-"यद्यपि तन्मते विशिष्टज्ञानस्थलेऽप्यसंसर्गामह एव विशिष्टव्यवहारहेतुर्नतु विशिष्टज्ञानं, तथापि विशिष्टज्ञानस्यापि विशिष्टविषयकत्वमपुरस्कृत्य तत्तरपदार्थविषयकत्वेनासंसर्गाग्रहनिष्ठकारण- तापामवच्छेदकस्यात् व्यवहारप्रयोजकत्वं नतु कारणव"मित्युक्तम् । प्रकृते तु नोभयथापि विरोधः । चतुर्थे एकादशतर्कान् वक्ष्यति तत्रानौचिती मामाणिकाव्यवहार्यस्वरूपा द्वैताभावे निराकर्तुमाह अनौ. चित्येति । तण-प्रमाणजन्यधीजनकप्रतिसन्धानविषयेण । तेनापत्तित्वापरपर्यायतकन्यस्य 'आपादया- मीति' मतीतिसाक्षिकमानसस्वयाप्यजातिविशेपतायास्तर्कप्रकरणे जगदीशोक्तदिशा तार्किकसम्मतत्वेना. रमाश्रयदिपञ्चकस्यैवापत्तिरूपस्य मुख्यतर्कतासत्वात् कथमनौचित्या अप्रसद्वात्मिकायास्तकत्वमिति नाशकनीमम् । अतएव प्रमाणसहकारित्वेन लाघवादी तर्कतान्यवहार इत्युक्तं न्यायसूत्रवृत्ताविति । वस्तुतस्तु---आत्माश्रयाचापादककप्रसङ्गम्य यथाऽमाश्रयादिशब्देन व्यवहारः, घटो यद्यात्माश्रितः स्यात् स्वभिसः स्यादित्यादिप्रसङ्गे आत्माश्रयादेरेवापादकत्वात्, स्वयं चाप्रसद्वात्, तथाऽनौचित्यापायक- 'भसगस्यानौचितीशब्देन व्यवहारे न काचित्क्षतिः, द्वैतं यदि मिथ्या स्यात् प्रामाणिकान्यवहायं स्यादित्या. पादनस्य सम्भवात् । किञ्च, लाघवादी तर्कताभिधानस्य चिन्तामण्यादौ यहुशो दृष्टत्वेन मुख्यस्य च तस्य सम्मवे कयश्चित्तत्समर्थनस्यानौचित्येन निरुकप्रतिसन्धान विषयत्वस्यैव तकतामुख्यव्यवहारनियामकस्वं युनम् । किञ्च, व्याप्यारोपेण व्यापकारोपान्मकप्रसङ्गस्य साध्यादिभेदभिन्नमूर्तिकव्याप्त्यादिघटितवेनान- नुगततात्. जातेरपि नियतव्यासापेक्षतायाः परतो वक्ष्यमाणस्वेन तटितलक्षणस्याप्यसम्भवात् हेत्वाभासादरिवान्यतमत्वघटितलक्षणस्यैव वक्तव्यस्वाइयवहारानुरोधाल्लाघवादेरपि तर्कत्वसम्भवः,-लाय. वादिबलादित्थं तर्कयामीतिप्रतीतेः तर्कपञ्च कातिरिक्तस्थलेऽपि सम्भवाचेति लाप्रवादेस्तर्कतास्वीकर्तुमल- कर्नुराशयः । तथाचानौचित्यनुगृहीतभेदग्राहिप्रत्यक्षादिनेति तृतीयान्तार्थः। तर्कमाग्रस्य यापकन्यश- कानुदयात् । दुर्याधा = अप्रमाणत्वेन ज्ञापयितुमशक्या । अनारोपितमूलत्वात् बलवत्वात् = अयाचितव- म्नुविषयकत्वेन भेदयाहिप्रमागबाधकवान् । अताशा = बाधितवस्तुविषयकेनोक्तप्रत्यक्षादिना । भेदस्या- ·शारदायुते खण्डनरखण्डवाये [मयमः प्रवृत्तेनाप्यनीचित्यमूलं येन न लूयते । तमानौचित्यसाम्राज्यं चैपरीत्यात्तु नाम तत् ॥ १४ ॥ ननु यद्यदेवोदाहियते त्यया-नेत इतोऽस्य भेदो गृहीत इति ततोऽस्यावतानावर भेदयोधन तद्द्वारा सर्वाभेदे पर्यवसातव्यमिति; सतस्ततस्तस्य भेदस्तक्ष्य गृहाते मया, तस्मादुदाहिषमाणतायामनुदाट्रियमाणताया कस्यचिदेतत्मन्ययस्थानमस्थाने इति । मैयम् । अन्तिमबुद्धेद्वतश्रुतिजयुप्यादितो भेदी न त्वया ममित इति मर्योच्यमाने यस्ता दीयस्ततो भेदः प्रमातव्या, स न तावत्प्रत्यक्षेण, नत्कालमन्तिमयुधेरनुपस्थितः। यदि च फेनचिद्धेतुना वा. फयाचिदनुपपत्या या तथा स्यात्, तदानीमदतयादिनं प्रनि हेतोः साध्याविशिष्टतया, अनुपपत्तश्च येन विना सा तदविशिष्टतया ततः फथमामासात्प्रमोदमः स्यात् । नच याच्यं, स्वयं मया स भेदो शायते इति नास्ति पाक्षिकोऽपि मां प्रत्यसिद्ध्या नुपदं खण्डनेन याधितस्यस्य निवेदनीयत्यापरिशरादभेदस्यामाध्ययमायाति, अन्यथा शून्यतापत्तेः, भेदस्य मिथ्यावेऽप्यलीकन्याभावाद्यवहार्ययसम्मयः, मस्यत्वेन तस्य म्यवहां तु प्रामाणिकग्वे एयन सम्प्रतिपत्तिरिति भावः । अद्वयश्रुतेरयाप्यस्वे युनयन्तरमाह प्रवृत्तेनापीति । स्वाम्पयहिताक्षण- धृत्तित्वसम्पन्धेन प्रमाविशिष्टेनापीयर्थः। येन प्रमाणेनानौचित्यमूलं = भनौचियकरुपनामूलं विरोधि- मानान्तरं न सूयते = स्यविषयातिरिकयिपये न व्यवस्थाप्यते मिथ्यात्वेन न योध्यते इति वा । भD अद्वैनश्रुतौ। वैपरीत्यादिति । अतश्रुतेः पारमार्थिकविषयकन्येन तिमाहिनमाणस्य च व्यावहारिक पियकत्वेन विषयविरोधपरिहारात्, प्रपञ्चान्तरस्येव द्वैतप्राहिप्रमाणस्यापि तया मिथ्याग्योधनाच, सर्वकल्पनामूलस्याज्ञानस्थापि तया निवर्तनाच्च न तस्या याध्यस्यसम्भय इति भावः । उदाहियते प्रतियोग्यनुयोगिविधया । इत इतः = अभेदयुद्यादितः। अस्य = अन्तिमवुयादेः। तदेव = उदाहरणोत्तरक्षणे । कस्यचिदिति । कस्पचिदनुयोगिनः प्रतियोगिनवोदाहरणे मया भेदस्य ग्रहणाच्छु नावप्रामाण्यग्रह, अनुदाहरणे तु श्रुतेः प्रामाण्यग्रहस्थलानिरूपणामिति भावः । एताप्रत्यय- स्थानं = स्वदुक्तं श्रुतेः प्रामाण्यासादनं । अस्थाने = अनुपपन्नम् । अनुपस्थितेः = अप्रत्यक्षात् । भेद प्रत्यक्षेऽनुयोगिप्रत्यक्षस्यापेक्षितत्वादिति भावः । हेतुनेति । अद्वैतधीकालावृत्तित्वेनेत्यर्थः । पक्षीभूनान्ति- मधीविशेषस्यैदानीमप्रत्यक्षत्वेन तत्रोक्तहेतोर्मदः । बुद्धिवं तु न हेतुः, अद्वैतयुद्धी व्यभिचारात् । नछेदस्य साध्यत्वान् । भिन्नसामग्रीकन्वमपि न हेतुः, कार्यभेदासिद्धौ तदसिद्धः। भपुनरुकशब्द वाच्यत्वमपि न, अर्थभेदासिद्धी शब्दयोरपुनरुक्तनाया वक्तुमशस्यन्चात् । स्वविषयभेदमात्रे साध्ये तु बुद्वित्वस्य हेतुना सम्भवत्येवेति । अनुपपत्येति उक्तहेतो; घटो न पट इतिधीविषयीभूत भेदस्य वाऽनुपपत्येत्यर्थः । तथा स्यात् = = अद्वैतबुद्यादिप्रतियोगिकभेदप्रमितिः स्यात् । साध्यावि- शिष्टतयेति । अद्वैतिनो हेतुसाध्ययोरद्वैतग्रहे साध्यवद्वेतोरप्यसिद्धव्यग्रहेणेत्यर्थः। अनुपपत्तेश्च तदवि. शिष्टतयेस्यन्वयः । अनुपपत्तिरुपपायस्याप्युपलक्षणम् । येन - उपपादकनयाऽभिमतेन । सा = अनुप पत्तिः । तथाचानुपपत्यादेरपपादकेनाद्वैतग्रहे उपपादकवत्तस्याप्यसिद्धत्वग्रहणन्यर्थः । उभयत्राप्यवि. शिष्टत्वमभेदग्रह एव वा । ततः = उक्तहेतोरक्तानुपपत्तेर्वा । आभासात् = अनुमितेरापत्तेर्वा प्रतिवन्धकीभूतं यज्ज्ञानं तद्विपपीभूतात् ।. भाविद्यकभेदमुपेत्य तु भेदसत्यत्ववादिना व्यवहर्तुम शक्यम् तदुक्तं भट्टपादैः-"योऽपि तावत्परासिद्धः स्वतः सिद्धोऽभिधीयते । भवेत्तत्र प्रतीकारः स्वतो. सिद्धे तु का क्रिये"ति भावः । पाक्षिकोऽपोति । वेदान्तिमतमादाय शक्योनावनोपीत्यर्थः। परार्थानु- ·परिच्छेदः] 7 मत्यतादित्राधोद्धार दिरिति; यतोऽस्य त्वचनस्य वैयर्थ्यापत्तिः, वचनस्य परार्थत्वात् । मौनमवलम्ब्यावति- छानश्च भवानप्रतिभातो न मुच्यते । न च-स्वयं मया प्रमितो भेदः परं प्रति वचसा फेवलं योध्यते इति वाच्यम् त्वद्वचसि परस्याप्रत्ययात् । विजिगीषु पर प्रति विजिगीप्वन्तर- घचनं हिं तत्रायें तजिज्ञासोत्पादनद्वारेण तस्य स्वतस्तदर्थप्रमित्युत्पादनपर्यवसायितयो. पयुक्तम्, नचाद्वैतवादिनं प्रति तथा कतुं शक्यते, तं प्रत्यन्यतरासि रुक्तत्वात् । न च वाच्यं मम वचनात्सन्देहेनापि श्रुत्या तत्र सन्दिग्धवाधितभावयानाभेदप्रति. पादनं ते घटते इति; यस्मादद्वैतं मन्यमानेन भेदासिद्धथा सर्वत्र साध्याविशेषादिदोप. प्रतिसन्धायिना संशयस्याप्यनवकाशीकरणमेच स्यात् । तस्मात्- एकं ब्रह्मास्त्रामादाय नान्यं गण्यतः क्वचित् । श्रास्ते न धीरवीरस्य भङ्गः सहरकेलिपु ॥ १५ ॥ माने एवासियादेरावनीयत्वात्, वस्तुतश्च वन्मतेऽसिध्या दिसत्त्वेऽपि ममानुमित्यप्रतिबन्धादिति भावः । एनाशपाक्षिकत्वं चाद्वैतवादिनं प्रतीति वदता पूर्व सूचितम् । असिधादिः = स्वरूपासिद्विदृष्टा- न्तासिद्धिवाधाः । दृष्टान्तादेरपि पक्षाभिन्नतया प्रतीतत्वात् । परार्थत्यात् = परप्रतिपिपादयिपाधीनप्रयो- गविषयत्वात् । स्वया तु प्रतिपन्नोऽपि भेदो मां न प्रतिपादयितुं शक्या, मयाऽसिद्यादेख्दावनीयत्वात् । अप्रतिभातः = उत्तराप्रतिपत्तिलक्षणनिग्रहस्थानात् । अप्रत्ययात् = अविश्वासात् । वक्तृगतदीपावगमेन- - बोत्सष्टप्रामाण्यापवाद इति न परतः प्रामाण्यापात इति । तत्राः = विजिगीप्यन्तरवचनप्रतिपाद्यः । तच्छन्दद्वयेन परविजिगीपुपरामर्शः। जिज्ञासेति । विप्रतिपत्तिवाक्याधीनसाध्यतदभावसंशयाधोन- कतरकोटिजिज्ञासाव्यतिरिक्तव वादिप्रयुक्तन्यायाधीना 'वाद्युपन्यस्तप्रमाणेनानुमिनुयामिति' जिज्ञासा- त्रोक्तेति द्रष्टव्यम् । स्वतः स्वस्य, निष्टत्वं पष्टयर्थः प्रमितावन्वेति । स्वस्मै इति वार्थः । स्वनिष्टसंशय- निवृत्यादिप्रयोजनकेति यावत् । तदर्थप्रमियुत्पादनपर्यवसायितयोपयुक्तम् उक्तवचनार्थविषयक- प्रमित्युपधायकपरामर्शोत्पत्तिरूपफलयन् । तथा कर्नु = भेदजिज्ञासोत्पादनद्वारा भेदनमित्युपधायक- परामर्शोत्पादनमद्वैतवादिनि न शक्यते । नं प्रति = तन्मतमादाय तन्मताभ्युपगमाधीनेति यावत्, एत- चासिद्धावन्वेति । तथाच तन्मते एवासिद्विरुक्ता भवति । अन्यतरशब्दस्य यादिप्रतिवाद्यन्यतरपरत्वात् । हत्वादेरुभयसिदस्यैव परसिद्धस्यैव वा परं प्रति वक्तव्यत्वादिति भावः। वचनात् = भेदप्रतिपादकवचनात् । तत्र = अन्तिमबुद्ध्यभेदबुद्धयाधभेदविपयकत्वावच्छेदेन । नाभेदेति । तार्किकैरपि कैश्विद् यद्यपि बाधनिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकतोच्यते, नतु तत्सन्देहस्य, यदाह कुसुमाञ्जलिप्रकाशे वर्धमानः-"योग्यतायाश्च लाघवात संशयादिसाधारणं ज्ञानमात्रं हेतुः, बाधसंशयस्य ज्ञानाप्रतिबन्धकत्वान्, अन्यथा प्रमामात्रोच्छंदप्रसङ्गादिति । प्रतिवादिवचनाधीनभेदोधे चाप्रामाण्य. सन्दहे तदाहितसन्देहस्य तद्विषये भेटे सम्भवेन भेदनिश्चयस्यासम्भावितत्वात्, तथाप्युपेन्यवाह यस्मा- दिति । वहचनाधीनभेदविषयकबोधे ममामामाग्यनिश्चय एव नतु तत्संशयो येन भेदसंशयोऽपि स्यात् । भेदग्राहिमानमानविपये श्रुतेः प्रवृत्तत्वात्, भेदग्राहिमानानामबाधितविषयकत्वाभावात्, व्यावहारिकविष- यकन्नरोपपत्तेश्चेति भावः। वस्तुतस्तु बाधितभावोऽप्रामाण्यम्,तुल्यबलत्वेन प्रतिसन्धीयमानविरुद्धार्थ. ग्राहकमानद्वयोपनिपाते विषयसन्देहस्यान्यतरत्वेनाप्रामाण्यसन्देहस्य चौचिन्यावर्जितत्वात्, अतएव संश. यकरणिकामापत्ति केचित्सत्प्रतिपक्षस्थले संशयालानुमितिञ्चान्नन्नीत्याशयेनवाशङ्का! तुल्यबलन्धेन प्रति सन्धानमेव नास्तीत्याशयेन च समाधानमिति द्रष्टव्यम् । ब्रह्मेति । वृत्यभिव्यकीभूय सर्वप्रपञ्चबाधकन्व- ·ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [पथमः अपि च,प्रतीयते तावदिदं सामान्यती, यन्नाम किश्चित्पश्चेतसाचिन्तयनस्तीति, फिश्चिमा विवचरित्यादि, तत्र परस्प युरिधिपयो विवक्षाविषयो पा चिशेषतो चिनिग. मनं बिना नैव प्रतीयते, ततोऽन्तिमबुद्ध्यादिभेदो न भवता शक्यप्रमः, परेण तचिन्तना- देरपि सम्भवात् । स्वस्मात्स्वस्य भेदाभावात् । ततस्तत्र लब्धपदा कथमद्वैतध्रुतिर्विध्या- भेदे पर्यवस्यन्ती बया शक्यबाधा स्यात् । तस्मात्- कथं सामान्यतो शाते नैव शाते विशेषतः। पदरोधस्त्वया कतुं शश्यःस्थादद्वयश्रुतेः ॥ १६ ॥ ननु भेदमनहीकुर्वतो भवतः कथं तत्तत्पदपदार्थवैचित्रीव्यवहारो न व्याहन्यते; फथं व्याहन्यते, प्रतिवदयते हि तत् । किञ्च, योऽयं त्वया ध्याघात श्रापादनीयः, सोऽपि फस्माञ्चिदापादकात्, न चापाद्यापादकमभिधमानमापत्य प्रभवेदिति । तस्मात्- मेव ब्रह्मणोऽस्त्रत्वम् । आदाय-पारमार्थिकरयेन निभिस्य । क्वचित् कापि, सदधिकरणमाये इति यावत, अन्य ग्रह्मभिन्नं न गणयतः,सत्त्वव्यापकतावच्छेदकानुयोगिताविरोपनिरूपितप्रतियोगितानिरूपितावच्छे. दकतापर्याप्तधिकरणधर्मावच्छिन्नत्यनिष्टप्रकारताकग्रदातिरिक्तविशेप्यताकनिश्चयवत इति निर्गलितायः । धीरवीरस्य = अचयलचेतस्त्वे सति ब्रह्मचर्यादिजनितशक्तिविशेषवतः । सारकेलिघु = याग्युफ्रीडासु । विनिगमनं विनेति । परकीयमुखमालिन्यादेरगणितहेतुकत्वेन सामान्यस्य गृहीतस्यापि विशेपे पर्यवसा- नमसम्भवीनि भावः । ततः = परकीयबुद्धिविषयात परकीयविवक्षाविपयाच्च । तचिन्तनादेः = अन्तिम धुद्धयादिविषयकचिन्तनादेः । तथाचान्तिमबुद्धिर्देवदत्तीयबुद्धिविषयभिन्ना धुद्धिस्वादित्याद्यनुमान न सम्भः वति, अनुपोगिभूतान्तिमबुद्धरेव देवदत्तीयबुद्धिविषयत्वे तस्या एव स्वनिष्ठभेदप्रतियोगित्वापत्तेरिति । तदि- दमाह स्वस्मादिति । तत्र-परकीयबुद्धिविषयान्तिमनुयायभेदविषयकत्वावच्छेदेन । लब्धपदेत्यादिकमु. तार्थकम् । सामान्यत इति। परकीयवुयादिविपये इत्यादि।सामान्यधर्मप्रकारकज्ञानविशेष्यविशेषधर्मप्र कारकज्ञानाविशेष्यपरकीयधुयादिविषयनिष्ठो योऽन्तिमवुयायभेदस्तद्विपयकन्धाच्छेदनाद्वैतश्रुतेरप्रामाण्यम- हारमकः पदरोधस्त्वया कर्तुं न शक्य इत्यर्थः । भच परचिन्त्यमानत्वावच्छेदैनान्तिमधीभेदोमायः, अन्ति. मबुद्धरपि तादृशावच्छेदकवत्त्वसन्देहे तदवच्छेदैनान्तिमभेदस्य निश्चयासम्भवात्, भेदस्य पारस्परिकत्वेना. नुयोग्यवृत्तिधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकन्ववत्प्रतियोग्यवृत्तिधर्मस्यैवानुयोगितावच्छेकत्वात् , व्यापकधर्मा- वच्छिमानुयोगिताकव्याप्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्याप्रामाणिकत्यात्, अतएव द्रव्यं घटान्यदिश्य- स्याप्रामाणिकत्वं ग्याप्तिवादजगदीशेनोन्तम् । यद्यपि कदाचित्कथञ्चित्परकीयबुद्धिविषयं प्रतीत्य ततोऽन्ति- मवुद्यादिभेदग्रहः स्यात्, तथापि श्रुतैरवकाशोऽसर्वहं प्रति सुवच एव सर्वदा सर्वत्र तेन भेदाग्रहात स्थलानामदौभियात्, श्रुतेः सर्वविषयकत्वात् । सर्वज्ञेन तु भेदो गृह्यते इत्यस्याप्रामाणिकत्वम्,तवासर्व ज्ञत्वादिति भावः । अनङ्गीकुर्वतः = अप्रतीतवतः । वैचित्रीब्यवहारः-भेदप्रतिपयधीनव्यवहारः । पदा न्तरं परित्यज्य तत्तत्पदस्यैव प्रयोगा भेदस्यैव खण्डनार्थ नवमेदस्येति भेदप्रतिपत्तिमन्तरेण न घटनां प्राञ्चति, एवं द्वैतवादिनं स्वभिन्नतया प्रतीत्यैव तेन सह कथायाः सम्भवः । यदि चात्र भेदज्ञानं नापेक्ष गोय मपिवभेदज्ञानविरह एव, नदाऽभेदज्ञानस्यैव व्यवहारविरहापादकतायां तात्पर्य द्रष्टव्यम् । पदविशे- पायथं तु भेदज्ञानमपेक्षणीयमेव । प्रतियक्ष्यते इति । अतज्ञानेन द्वैतज्ञानस्य भ्रमस्त्रग्रहेऽपि प्रारब्ध. कर्माधीनभोगीपयिकस्य तस्यानिवृत्तेर्व्यवहारसम्भवः, व्यवहारस्याविद्यकद्वैतज्ञानेनैवोपपत्ती पारमार्थिकत्वेन द्वैतज्ञानानाक्षेपकत्वादिति भावः । व्यापातः = व्यवहाराभावः । यदि भवान् भेदज्ञानवान् न स्यात् व्य.

·परिच्छेदः] ॐ प्रत्यतादिवाधोदारः . १३ नानात्वमवलम्न्यापि पदत्यद्वैतवादिनि । असिद्धभेदायाधातः पतेदापादकात्कुतः ॥ १७ ॥ इदमपि च विचारमर्हति, यदद्वैतश्रुतोनां बाधकमुपन्यस्यते प्रत्यक्षादि घटपटप्रभूः तिभेदग्राहि, तदपि कोदृश्यर्थे पर्यवस्यति । तथाहि-प्रत्यक्षेण योऽसौ भेदो गृह्यते स किं स्वरूपभेदः, किमन्योन्यामावः, किं वैधर्म्यम् , किमन्यदेव वा, यदि तावत्स्वरूपं भेदः, स नाम घटपटयोहि स्वरूपं यत्परस्परस्माझेदः, तत्परस्परमनन्तभाव्य न सम्भवति, भेदो वहारवान् न स्यादिति प्रसनः । आपाधापादकमिति समाहारः । अभिद्यमानं = अभिवतया निश्चितम् । अवलम्ब्य प्रतीत्य । तथाचापादकमेव नास्ति । परमार्थ भेदघटिनमापादक स्वप्रसिद्धमप्रयोजकश्य। यदि च पारमार्थिकत्वेन भेदनिश्चयोऽपेक्षणीयस्तदा मामुदिश्य व्यवहाराभावापत्तिरेव न त्वया दातुं शक्या, अपाचापादकभेदस्य पारमार्थिकत्येन ममानिश्चयादापाद्यापादकभावासम्भवस्यैव मयोद्भावनीयत्वादिग्याह श्रसिद्धभेदादिति । पारमार्थिकत्वेनानिश्चित आपाद्यमतियोगिको भेदो यस्य तस्मादापादकादित्यर्थः । येषामुक्तीः समालोच्य खण्डनं मण्डपते मया। ब्रह्मानन्दाभिधाचार्यान् वन्दे तांश्चन्द्रिकाकृतः॥ भेदमाहोति । घटादिनः पर इति धोरेय विवक्षिता । कीदृशोत्यादि। घटप्रतियोगि- कतया किंविषयिकेत्यर्थः । प्रत्यक्षेग-प्रत्यक्षादिना । एवमग्रेऽपि । किमिति । उक्तधीर्घटप्रतियोगि- कनया पटस्वरूपविषयिणी न वेत्यादिरीत्या स्वरूपस्थानेऽन्योन्याभावादिकं निवेश्य विप्रतिपत्तिरूह्या । स्वरूपभेदः - भिद्यमानं स्वरूपं अनुयोगिस्वरूपमिति यावत् । वैधालिङ्गितमनुयोगिस्वरूपं वा । कृप्तेनाधिकरणेनैवोपपत्तावतिरिक्तभेदकल्पनायां मानाभावात्, रूपभेदेन चाधाराधेयभावोपपत्तेः, भाव- रूपाणामधिकरणानां निष्प्रतियोगित्वेऽपि भेदस्खादिना समतियोगिकन्वोपपत्तेः, घटत्वेन निष्पतियोगि- कस्यापि घटाभावाभाववेन सप्रतियोगिकरववत्, रीतिश्चयं न परं भेदे, अपि स्वभावमा, यदाहुः प्रामाक :-"दृष्टस्तापदयं घटोत्र च पतन् दृष्टस्तथा मुद्गरी, दृष्टा खपरसंहतिः परमितोऽभावो न दृष्टोऽ. परः । तेनामाव इति श्रुतिः क्व निहिता किञ्जाय तरकारणम्, स्वाधीना कलशस्य केवलमियं दृष्टा कपाला- पलि"रिति । प्रकृतेऽपि प्रतियोग्यनुयोग्यतिरिक्तं नोपलभ्यते इति भावः । अन्योन्याभाव इति । अनु- योग्यतिरिको भेदत्वाख्याखण्डोपाध्याश्रय इत्यर्थः । अभावत्वप्रकारकप्रतीतेः प्रमावरक्षार्थमनिरिहताया एवौचित्यात् निष्प्रतियोगिकस्य सप्रतियोगिकन्वे विरुद्धधर्माध्यासेन वस्तुभेदापत्तेः, अतएव घटाभावा. भावोऽप्यतिरिच्यते एवेति मावः।वैधय॑मिति । तदभावव्याप्यो धर्मस्तदाश्रयास्वाश्रयस्य भेद इत्यर्थः। घटत्वामावच्याप्पस्य पटवस्यैव घटापटभेदत्वम् । अन्योन्याभावस्थाप्येतदधीनत्वादस्यावश्योपगन्तव्य- स्वात, भेदत्वप्रकारकप्रतीतोतद्विपयकवेनैव प्रमावसम्भवात् । भेदत्वेन सप्रतियोगियसिद्धौ च निष्पत्ति- योगिकग्वसप्रतियोगिकत्वयोरसामानाधिकरण्यरूपविरोधस्यैवामन्तव्यत्वात्, नवं स्वरूपमेव भेदोऽस्तु, आधाराधेयभावानुभवापलापापत्तेः, रूपभेदेनाधाराधेयभावस्य च "नहि दण्ड्यपि देवदत्तः कुण्डलिनं. स्वमारोहती"तिन्यायेनानुपपत्तेरिति भावः । इदन्तु बोध्यम्-मतभेदेन कल्पत्रयं व्याख्यातम्, भैद शब्दस्य कर्मभावकरणव्युरत्या स्वरूपान्योन्याभाववैधर्म्यपरत्वे तु कल्पनयमपि नैयायिकादिना शक्या- वलम्बनम्,कधमन्यथा भेदसिदियौदाधिकारादौ ग्रयाणामेव समर्थनं समच्छेतैति। श्रन्यदेवेति। पृथक्य, विभागो, घटाद्यमिन्नत्ये सति घटादिप्रतियोगिकविशेश्वधचत्यर्थः । तत्रायो घटाइन्यः पट इति प्र.. तोतिसाक्षिकः, अन्यत्वस्य पृथक्त्यरूवात्. अन्योन्याभावस्य सदूपत्वे तु घटारपटो नेत्यपि प्रयोगा- ·६४ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः हि भयन् कस्मादपि भवति, अन्यथा 'स्वरूपं भेद' इति पारिमापिकं नाम स्यात्, यदा च घटाइँदः पटस्येत्येतावानेवार्थ: पटादेः स्वरूपं प्रत्यक्षेण गृह्यते, तदा घटोऽपि पटा. स्मन्येव प्रविष्ट इति पटघट्योरेकात्म्यमेव भेदग्राहिणा प्रत्यक्षेणावगाहिनमिति धिप रीतमापद्यते। ननु यथेयं प्रतीतिरभेदोल्लेखितया व्याख्यायते, तथा भेदोल्लेखित्वेऽपि दीयता मस्यां दृष्टिः; अभेदे हि घट इत्येत्र. पट इत्येव वा युद्धिः स्यात्. न तु घटाद्भिग्नः पट इति पत्तेः । भन्योन्याभावस्तु घटो न पट इत्येव भासते इति तर्कामृते जगदीशः । केचित्तु पृथकवस्य वैदोषिः कमते भेदरूपतामाहुः, नदसत, वैशेषिकोपस्कारादौ तयोर्भेदेन स्फुटं माधितरवादिति । द्वितीयस्य भेदरवं तु भेदसिद्धी व्यवहृतम्, नानेव पत्यती"त्यग्र विभागलक्षणभेदो निन्यते इति तोतयात् । तृतीयस्तु माथ्वसम्मतः, “भेदहीने वपर्यायशन्दान्तरनियामकः । विशेषी नाम कथितः सोऽस्ति वस्तु वशेषत" इति भेदजयश्रीप्रन्थे तैरुतत्वात् । घटभेदयोरभेदेऽपि घटादभेदपदयोरपर्यायस्वनियामको विशेष इत्यर्थः । स्वरूपं भेदः = भेदपदार्थः स्वरूपम्, घटप्रतियोगिकस्यविशिष्टं घस्वनुयोगिस्वरूपमेवेति यावत् । घटपटयोः स्थलभैदैनानुयोगिनोः। यस्परस्परस्मान् = यस्मात्परस्परस्मात् भेदरवेन प्रतीयमान तत्सरस्परमनन्तर्भाध्य = अविशेपणीकृत्य घरपटयोः स्वरूपं न सम्भवतीत्यन्वयः। विशेषणताया औरस. निकत्वेन भेदत्वेन प्रतीयमाने प्रतियोगिनो विशेषणत्वे विधेयान्वयिधावश्यम्मावान् घटस्याप्यनुयोग्या स्मतापत्तिरियर्थः। एतदेव विवृणोति भेद इति । कस्मादपि = किधिप्रतियोगिक एव । पारिभापिकं = लोकव्यवहारमननुसन्धानम् । पटस्येति दृष्टान्तार्थम् । यथा पटम्येति प्रतीयमानं पटस्य स्वरूपं तथा घटानेद इत्यपीत्यर्थः। विपरीतं = भेदविरुद्धम् । नर-घटभेदः पटात्मक इन्यत्र घटस्य भेदे विशेष. णन्वेऽपि भेदीयविधेयान्वयितावच्छेदकसम्बन्धातिरिनन स्वप्रतियोगिकभेदीयस्वरूपसम्बन्धविशेषेणैव विधेयान्वयित्वं, तावतव विशेषणतोपपत्तेरिति याच्यम्; प्रकृतविधये विदोप्यान्ययितावच्छेदकसम्बन्धे- नान्वयितायामेव विशेषणताम्यवहारस्य दण्डिनं पश्येत्यादौ दर्शनेन तदतिरिक्तसम्बन्धेनान्वये उपाधिता. सम्भवेऽपि विशेषणन्यासम्भवान् । अन्यथा शब्दोऽनित्य इत्यत्र शब्दत्वस्य स्वाश्रयद्वारकसम्बन्धेना. नित्यत्वान्वयसम्भवात् तस्योपाधित्वव्यवहारो न स्यात् 'वस्तुतस्तु कापि विशेषणतोपाधिताव्यवस्था न स्यादिति भावः। अभेदोल्लेखितया = अभेदप्रतिपादकशब्दाभिलप्यमानविपयकतया । अविद्यति । एतेनोत्पत्ति विनाशकल्पनायां गौरवात् भेदस्य नित्यत्वसिद्धीब्रह्मवापारमार्थिकत्वमस्त्विति निरस्तम्; वक्ष्यमाणयुक्ति भिर्भेदस्य बाधे तस्य निस्यताया अन्तुमशक्यत्वेनाविद्यकत्वस्य वक्तव्यत्वात् । भेदं प्रत्यादिशाम इति योजना । पारमार्थिकमभेदमिति । एतेन घटपटस्यभेदस्य ब्रह्मात्मकत्वं मूच्यते, अन्यथा प्रातिरि. तस्य पारमार्थिकत्वेद्वैतव्याधात्, अतएव घटपटादीनामकल्पितस्वरूपमपि ब्रह्मैव, अन्यथा घटाद्यस्व. रूपत्वे ब्रह्मणो घटादिस्वरूपभूनाभेदस्वरूपत्वोक्त्यसद्भतेः । श्रभेदमिति स्वरूपभेदपक्षे इत्यादिः । निरु. काभिलप्यमानाविषयिकेत्यर्थः। आये = अभेदविषयकत्वावच्छेदेन । अन्त्ये = भेदविषयकवायच्छेदेन प्रमा न स्यात् , अन्यथा स्वापेक्ष्यवैशसात् = भेदोपजीव्यस्याभेदस्य बाधप्रसगात् । ननु प्रतियोगिनो विशेषगत्वे उक्तरीत्याऽभेदविपयकत्वस्य भेदप्रतीत्तावापत्तावपि भेदस्यानुयोगिस्वरूपत्वेनाभेदस्य च तदभा. वरूपत्वेन विपरीत एवोपजीव्योपजीवकभाव इति भेदविष्यकत्वावच्छेदेनैव तस्याः प्रमात्वमुचितमिति चेन्न, भेदस्य स्वरूपत्वेऽपि भेदत्वेन सप्रतियोगिकत्वं तस्यावश्यं वाच्यम्, अन्यथा घटादिन्नः पट इति ·- - परिच्छेदः] प्रत्यतादिवाघोदार . चेत् स्यादप्येष पर्यनुयोगी यद्यविद्याविद्यमानभायं भेदं पारमार्थियमभेदमिच्छन्तोऽपि प्रत्यादिशामः । तस्मात्- अभेदं नोरिलगन्ती धी ने भेदोल्लेपनक्षमा । तथा चाये प्रमा सा स्थानान्त्ये स्वापेदयंवैशसान् । पुश्यनुपपणे, सम्प्रतियोगिय चाभेदस्वरूपपटादेरिनि फथं नामदम्य भेदोपनीयायम्, न होकं विनाऽ. नेकमित्यस्य निर्विवादग्यात् । समाचाभेदविषयकस्पायजेदेनय प्रसीतः प्रमाधम् । भेदाभापायेन स्यभेद- स्थापि भेदोपजीवकायेन मिध्यरयमेय, शून्यतापत्तिभिया मु भेदाभाष योपसक्षितस्यरूपस्य गरपावमा- वयोः समानम् । न चैवं भेदस्योपलक्षितस्यस्पस्थापि सस्यत्वमस्रिति देश्यम्, एवं सति भेदय. विशिष्टस्य खया मिथ्याय स्वीकृतमेव, तदुपलक्षितमरि किं मक्ष या घटादिरूपभूतभेदो या, भाये महगः सभेदारमतावादेनृतभेदारमतायास्तग्रासम्भयेन भेदरवोपलक्षितस्वस्थ तनासम्भपात, भेदस्यापि पन्तिर्गतस्येन सदभेदस्प प्रहारमकरवे तदीयमकल्पितस्वरूपमपि प्रयि यद्यपि तथाप्ये भेदभेदाभाय- बोपलक्षितरवमेय प्रह्मणः भेदभेदाभाययस्य भेदयरूपत्वेऽपि कल्पितेन तेनोपलक्षितस्य प्रह्मणः सस्परये काक्षतिः, कल्पितायं तु नस्प पकव्यदिशा दुनिरूपतया । द्वितीये तु "नाय कापन भिदानी"त्यादिध्रुति- विरोधः । वक्ष्यमाणदूषणगगनासश्चेति भावः । अनया घ कारिकया 'प्रतियोगिनो भेदे उपाधिन्यमिति' पक्षोऽपि निरस्त इनि न्यूनता नाराहनीया, तथाहि-धीः = पटो न पट इनि समानविभनयन्तपदाभि- लप्यमानविपयिका धीरभेदं घटपटयोरविषयीकृष्य तयोमेंदं विषयीकर्नुमक्षमा । नीलो घट इन्यादायिय घटोन पट इन्यग्रापि विभक्तोनामभेदार्थकतायाः संमर्गनपाऽभेदभानस्य योचितवान्, प्रतियोगित्यानुयो- गिधयोविभक्तयर्थताकल्पने गौरवान्. नच तयोःसंमगतया भानान्न गौरवम्, अभेदस्पय संसगंतया तृप्त- स्य प्रतियोग्यनुयोगिनोरभावीयसंसर्गतासम्भवे प्रतियोगितानुयोगिनयोरनिरिफयोः संसर्गताकल्पते गौर. यात् । अतएव नामायोरभेदान्यययोधनियमस्थापि नाग्न सकोचः । भेदाभेदरूपतादाम्यम्य सामानाधि- करण्यप्रतीतिमयोजकत्वरक्षेपि भेदस्याविषयकल्पनयेव विरोधः समाधेयः, अनुपलब्धिप्रकरणस्यम- पादवानिकायुक्तरीच्या प्रतियोग्यनुयोगिभ्याममावस्य भेदाभेदोपगन्द्रमीमांसकमतेऽपि तथैव या युसम्, तथाच तदभिशाभिमस्य तदभिसत्वेन घटाभिशाभेदाभिप्तावेन घटे घटाभेदयत् पटाभिशभेदाभिनत्वात् घंटे पराभेदः, भेदभानस्यापि स्वीकाराव भानुभवविरोधः, किन्नूक्तरोत्यक यस्योपजीग्यायेन तद्विपयकाया- यस्छेदनव धियः प्रमान्यं नतुं भेदविषयकल्यावच्छेदेन, अन्यधोपजीव्यव्याघातादिनि भावः । सिद्धे य. मनुयोगिप्रतियोगिभेदानामभेदेयदि भेदांशेऽपि तादाधियः प्रमाग्वं तर्हि घटो न घट इत्यस्या भपि तदंश ममान्वं स्यादिति धून्यतापत्तिरियपि द्रष्टव्यम् । एतचान्योन्याभायादिसाधारणम् । भेदस्वनियंपनभोन चोपाधितापक्षो युदास्यः । फेचित्तु-पदि पूर्वमभेदमुल्लिखन्ती धीन जायते. तदा तदनन्तरोत्पमा धार्मेंदोल्लेखनक्षमा न सम्भवनीति भेदस्याभेदोपजीवकन्येनाभेदविपयकन्यावच्छेदेनय धियः प्रमा. स्वम् । नहि तादाभ्याभावोन भेद इति यक्ष्यते नयारोपं विनामावलौकिकप्रत्यक्षमितिभेदत्येन भेद- लौकिकप्रत्यक्षार्थ घटपटयोस्तादाम्यमारोपगीयम् । तथाच पूर्वोचरज्ञानयोः किं प्रमाणमिति सन्देहे उपजीग्यन्येन पूर्वमेव, उत्तरं तु द्विचन्द्रादिशानमिव श्रमः, पूर्यापरयलीयस्त्वं तु निरपेक्षविषयम् । नवं शुक्ती 'इदं रजतमिति' ज्ञानस्यैच प्रमारवं स्यात् नतु 'नेदं रजतमि त्यस्येति याच्यम् ; पस्तु. नस्तस्य प्रमावेऽपि मर्वाभेदनिधयाभावेन घ्यावहारिकप्रमात्वविशिष्टं नेदं रजतमिति शाममपेक्ष्य भ्रमस्वत्यः . यहारान्, रजते रजतन्वाभावावगाहिनइम्य तत्र मिप्यान्वनिधयात्पर्य भ्रमन्यम्यवहारयदिति व्याकुर्वते ।

·ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये - [प्रथमः अथ भेद इत्येतावन्मात्रं पटस्य स्वरूपम् , घटादिति च तद्घटेनप्रतियोगिनाऽन्ये नैव निरूप्यते; तदपि नोपपद्यते, निष्प्रतियोगिकस्य भेदस्य प्रमाणागोचरत्वात् । नित्यं प्रतियोगिघटिते एव तस्मिन् प्रमाणप्रसरात् । का चेयं वाचोयुक्तिर्यदन्यासाकाइदं पठस्य खरूपमन्येन प्रतियोगिना निरूप्यमाणं ततो भेदो भवतीति । नहि यत्स्वरूपेणैव नीलं, तत्पीतेन निरूप्यमाणं नीलं भवति । ननु घटत्यावन्छिनप्रतियोगिताकत्वमनुगमकमेवोपलक्षणतया, स्वरूपं तु भेदमात्रमिति न विशेषणपक्षोक्तदोप इत्याशङ्कते अथेति । घटादिति च% घटादित्यभिलप्यमानघट प्रतियोगिकत्वेन तु । तत् = पटस्वरूपं । प्रतियोगिनेति वस्तुगत्या अन्येनेत्युक्त्यैय निर्वाहात् । तृतीयार्थः प्रयोज्यत्वं ज्ञानजन्यत्ररूपं प्रतीतावन्वेति । निरूप्यते = प्रतीयते । तथाच पटात्मकभेदनि चटप्रतियोगिकन्य. प्रकारकज्ञानविषयत्वं घटज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वप्रयुक्तमैव. पटस्वरूपस्यापि भेदत्वेन ज्ञानस्य प्रति- योगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यस्वात्. तद्विषयकसाक्षात्कारजनकज्ञानविषयस्य तद्विषयक साक्षात्कारस्वध्यापकविपयिताकत्वनियमादिति भावः। यदि नियममिममाश्रित्य भवता भेदप्रत्यक्षस्य प्रतियोगिविषयकत्वमुपपायते, तदा प्रतियोगिनः प्रतियोगितावच्छेदकावरिछन्नप्रतियोगिकरवस्य वोपलक्षणता न पहुं शक्या, उपलक्ष्यविषयकमनीतेः कदाचिदुपलक्षणाविषयिकाया अपि दर्शनेन प्रतियोगिन उपलनगरवे तस्य भेदत्वावच्छिन्नविषयकसाक्षात्कारस्वव्यापकवियिताकत्वं न स्यादित्या. शयेनोपलक्षगपक्षस्यासम्भवदुक्तिकतामुपाधिपक्षोनदूपणसत्त्वे एवाह निष्प्रतियोगिकस्येति । प्रतियोग्यविषयकप्रत्यक्षविपयस्येत्यर्थः । प्रतियोगिघटिते = प्रतियोगिविषयक प्रत्यक्षविषये । उक्त नियमे एव तात्पर्यम् । अतएवाभावस्य सविकल्पकैकवेद्यत्वमिति ताकिकाः । तथा च कदाचिभेदस्य प्रतियोग्यविषयकप्रत्यक्षविषयतायामिष्टापत्तिरशक्येति भावः। एतावता स्वरूपभेदपक्षेद्वैतप्रसङ्ग- मभिधाय सप्रतियोगिकत्वानुपपत्ति दूपणान्तरमाह का चेति । अंन्यासाकाक्षम् = घटादिविषयिता- न्याप्यसाक्षात्कारीयविपयिताया अनिरूपकम् । अन्येन निरूप्यमाणं = घटादिविषयकज्ञानजन्यज्ञान विषयताश्रयीभवत् । ततो भेदः = घटादिप्रतियोगिकोभेदः। नीलं भवति = पीतप्रतियोगिक नीलं भवति यथा नीलस्वरूपस्य वस्तुनः कदाचित्पीतज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वेऽपि स्वनीलभावस्य पीतप्रतियोगिकत्वे ता. दशज्ञानविषयत्वमप्रयोजकम्, तथा पटस्वरूपस्य घटादिविपयकज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वेऽपि घटादिप्रति- योगिकरवे न सत्प्रयोजकम, पट इत्याकारकसाक्षात्कारस्यापि सत्वेन पटस्वरूपस्य घटादिविपयिताच्याप्य- साक्षात्कारीयविपयित्वानिरूपकत्वात्, तादाविषयित्वनिरूपकत्वस्यैव च घटादिप्रतियोगिकरवमयो जकत्वात् । भच पटरवेन तादृशविपयित्वानिरूपकत्वेपि भेदखेन तन्निरूपकत्वात् घटादिप्रतियोगिकरवं स्यादिति वाग्यम् ; एवं हि पटभेदयोरभेदपि पटवभेदत्वाभ्यां भेद इत्यायातम्, तथासति भेदाभेदवादी नतु स्वरूपमेव भेद इति, नघासायपि युक्तः, भेदस्यैव निरूप्यमागत्यात् । भिन्नाभ्यां हि रूपाभ्यां भेद इति तयोरपि भेदनिरूपणनसझे रूपान्तराणामननुभूयमानानां प्रसङ्ग को वारयिता । किन भेदत्व- मपि परम चेत्, तर्हि पटस्य सरूपणेव सप्रतियोगिकत्वनिष्प्रतियोगिकरवयोरापत्तिरिति विरोधो भेद- पदानुयोगिशचकपदयोः पर्यायतापत्तिश्च माभूदिति भेदरवस्य पटातिरिनन्वमेय वाध्यम्, किन्तु भेद- स्पातिरिकायकलनया युनविरोधादिपरिहारोपपगी भेदत्वस्यैवातिरेके विनिगमकं दुर्लभम्, प्रत्युत सदनिरके तस्यापि रूपान्तरमुफरीरया वक्तग्यमिन्यनवस्था 1 यदि च भेदातिरकपक्षेऽपिभेदे भेदान्तरस्यो। पगन्नम्यायनानयस्था समानक, तदापि रूपभेदेनाप्याचाराधेयभागसम्भवस्यातयन भेदातिरिमतव ·परिच्छेदः ] 8 प्रत्यक्षादिवाघोद्धारः 8७ यदपि चोक्त,प्रतियोगिना घटेन निरूप्यमाणं पटस्य स्वरूपं भेद इति तत्रापि पर्ट प्रति प्रतियोगित्यं घटस्य किं स्वरूपं. किं वा धर्मः कश्चित् । यदि प्रथमः, तदा पट प्रति प्रतियोगित्वमित्येतावानेवार्थों घटस्य स्वरूपं भवदात्मन्येव पटमपि प्रक्षिपतीति कथं नाद्वैतमेव पर्यवस्यति । तत्रापि यदि प्रतियोगित्वमा घटस्थात्मा, पटं प्रतीति च पटा- पेक्षित्वमन्यदेव । तदप्यनुपपन्नम् । अकिश्चिदपेक्षस्य प्रतियोगित्वंस्य प्रमाणाविषयत्वात् । 'पदं प्रतीत्यत्रापि च स्वरूपतदन्य विकल्प दोष एव । नापि द्वितीयः, योऽसौ धर्मः पट. प्रति प्रतियोगित्वं तस्यात्मनि पटोऽपि प्रविशतीति तेन सह पटस्याद्वैतं स्यात् । यदा च पटो घटस्य धर्मतामापनस्तदा घटोऽपि पटस्य धर्मतामनेनैव न्यायेन गच्छेत् । नहि पट; प्रतियोगित्वस्य घटेन प्रतियोगिना निरूप्यमाणत्वे घटस्यान्या गतिरस्तीति परस्परमाथि युना । किञ्च भेदत्वेन सप्रतियोगिकरवं पटस्येत्यनेन भेदयसप्रतियोगिकरवमेव पटस्य सप्रतियोगिकन्वं तजन्य वा तज्ञाप्यं वा तदिति यमप्यभिप्रेतं न सम्भवति, भेदत्वं घटप्रतियोगिक पटः घटप्रतियो- गिक इनि प्रतीत्यनुदयेन भेदरवपटयोः सपनियोगिरुत्वाभावात् । नापि भेदत्वावच्छिन्नं पटनिष्टं सप्रति- योगिकन्वमित्यभिप्रेतं युकम्, पटे भेदस्वनिरूपणं विना तदवच्छिन्नसप्रतियोगिकन्यस्य तन या- मनस्यत्वान, तथानान्योन्याश्रयः । दुर्वचं च भेदस्वमिनि यक्ष्यते इनि भावः । प्रकारान्तरेगाद्वैतमापादयितुमाह यदपीति । पर्ट प्रति = पटान्मक भेदनिरूपितं । आरमनि =' स्वाभिन्नघटे। स्वं पटनिरूरतत्वविशिष्टं निरूपितत्यसम्बन्धेन पटविशिष्ट या प्रतियोगित्वं । पट प्रक्षिपतीति । पटाभेदप्रयोजकीभवतीति यावत् । विशिष्टस्य घटाभेदे पटस्य विशेषणस्यापि तदावश्य- कत्वात् तत्प्रयोजकत्वस्य विशिष्टे सम्भवः । पटनिरूपितत्वस्य पटस्य वा प्रतियोगितायामुपलक्षणत्वे पट- निरूपितप्रतियोगितायाः कदाचितपटनिरूपितत्वाविषयकसाक्षात्कारविषयत्वप्रसार, नचेष्टापत्तिः, सनि. रूपंपदार्थमात्रस्य स्वनिरूपकनिरूपिनविषयिताव्याप्यसाक्षात्कारीयविपयितानिरूपकतायाः कृप्तत्या. दित्याह अकिञ्चिदपेक्षस्येति । तादाविषयित्वनिरूपकस्येत्यर्थः । अत्राप्युपाधित्वविवक्षायां तु पुरो- दीरितरीस्यैत्र यो यदभेदेन प्रतीयमाननिरूपकः स तदभिन्न इति व्याप्तिमाश्रित्य 'पटनिरूपिनं प्रतियोगि- स्वमित्यत्र निरूपिताभेदेन प्रतीयमानप्रतियोगिन्वनिरूपकः पट इंति स निरूपिताभिन्नः, अनुपदं वश्यमाणरीत्या पटप्रतियोगित्वयोरपि स्वभावसम्बन्धस्यैव वनश्यत्वाद्वा स निरूपिताभिन्न इति निरू- पिताभिन्नप्रतियोगित्वाभिन्नघटाभिन्नोनीत्यद्वैतं प्रसञ्जनीयम् । घटो न पट इति धियमादाय त्वद्वत. मुक्नमेव । पटं प्रतीति । पटनिरूपिता घटा-मकप्रतियोगितेत्यन्न पटविशिष्टनिरूपितत्वस्य घटस्वरूपत्वे- द्वनम्, पस्योपलक्षणत्वञ्चोक्तरीत्या संम्भवदुक्तिकम् । उपाधित्वेऽप्युक्तरीत्याद्वैतम् । तादृशनिरूपिनत्वस्य घटधर्मत्वे तु धर्मधर्मसम्बन्धस्पातिोके नस्यापि सम्बन्धान्तरं वाच्यमिति सम्बन्धानन्त्यम्, अनतिरेके च धर्मधर्मिगोर प्यद्वैते एव पर्यवसानमित्यर्थः । प्रविमति = विशेषणीभवति । तेन = प्रतियोगित्वेन । स्या- दिति । धर्मर्मिणोरभेदातिरिनसम्बन्धस्यानवस्थापादकत्वात् यो यदभेदेनेति व्याप्तिसत्त्वाच्चेति भावः । तथाच पटप्रतियोगिनयंरक्ये सति प्रतियोगिताया इव परस्यापि धधर्मलमायातमित्याशयेनाह यदेति । न्यायमेव स्फोरयितुमाह नहीति । पदनिरूपितप्रतियोगित्वस्यं भेदप्रतियोगिघटनिरूप्यत्वं. मप्यन्ति, घटस्य तदाश्रयत्वात् , तथाच धर्मधर्मिणोरभेदेन घटप्रतियोगितपोरेश्ये प्रतियोगितानिरूपत्व- मित्र घरनिरूपकन्धमपि पटे स्यात्. निरूपकतासम्बन्धन घटधामस्वं पटै स्यादिति यावत् । अथवा घट पटो नेति प्रतीतिमादायेदं दृष्टध्यम्-प्रतियोगियस्य = पटनिरप्रतियोगिन्यस्य । प्रतियोगिना = उन.

·शारदापुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः तत्वमाश्रयत्वं च स्यात्; नच कस्यचित् प्रमाणस्य विषयो घटामदः पटस्तत्पटारूढश्च स एव घट' इति । किञ्च धर्मस्य तस्य धर्मिणा सममसम्बन्धेऽतिप्रसङ्ग , सम्बन्धानन्त्येऽनवस्था, प्रथमतोऽन्ततो गत्वा वा स्वभावसम्बन्धाभ्युपगमे सम्बन्ध्यन्तरस्यापि तत्स्वभावप्रवेशा दभेदे एव पर्यवसानं स्यादिति । एवमन्यस्मिन्नपि धर्मे विकल्प इति । तस्मात्स्वरूपभेदे प्रमाणं भवत्प्रत्यक्षमद्वैते एव प्रमाणं भवति । ननु घटादिकमेव यदाऽन्यानपेक्षं वीक्ष्यते प्रतियोगितानिरूपकेण । घटस्यानुयोगितया भेदत्वात् तन्निरूपकत्वध्रौव्यान । तथाच घटतनिरूपित. प्रतियोगितयोःस्वभावसम्बन्धादा, उक्तच्याप्तेर्वाऽभेदे सति प्रतियोगिताबद्धटस्यापि पटधर्मत्वं स्यादिति भावः । परस्परधर्म धर्मिभावप्रसनमुपसंहरति इति परस्परमिति । स्यादित्यन्वयः । आश्रितत्वेनान्वये स्वाश्रयत्वस्य पृथगभिधानमसङ्गतं स्यात् । स्यादिति । घटो वा पटो वा यदि स्वाश्रयाश्रयः स्यात स्वभिन्नः स्यादिति । अतएव प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोरपि न परस्पराश्रयन्वम्, प्रमेयत्वादिष्यनीनां नाना- स्वात्, केवलान्ययित्वं तु प्रमेयत्वत्वादिनैवेति भावः । न परं घटपटयोरेव धर्मधर्मभावेनाभेदः, अपि तु धर्मवमिमात्रस्येत्याशयेनाह किञ्चेति । तस्य = पटनिरूपितप्रतियोगित्वादेः । धर्मिणा = घटादिना । अतिप्रसङ्गः = असम्बद्धयोरपि धर्मधर्मिभाव- प्रसनः । सम्बन्धिभ्यामतिरिक्तो यदि सम्बन्धः, तदाऽसम्बद्धस्य सम्बन्धत्वासम्भवात् तस्य सम्बन्धान्तरः मेव स्यादेवमप्रेऽपीत्यनवस्थेत्याह सम्बन्धानन्त्ये इति । अथेष्टमानन्त्यम्, प्रामाणिकत्वात्, नच पूर्व- पूर्वकार्यस्योत्तरोत्तरेणैव निर्वाहात् पूर्वपूर्वसम्यन्धवैयर्थ्यम्; पूर्वस्य सम्बन्धत्वप्रतीत्यन्यथानुपपत्या कल्पि- तेन तदुत्सारणायोगान् उपजीव्यव्याघातानौचित्यादिति चेन्न; सम्बन्धिनोर्योग्यत्वे सम्बन्धम्य योग्य. न्यावश्यकन्वेनाद्यसम्बन्धवत्सम्बन्धान्तराणामपि कदाचित्प्रत्यक्षापत्तेः। अतएवार्थापत्यापि न तेषां सिद्धिः, भनिर्वाश्यतयवोपपत्तेस्तदप्रसराच्चैति भावः । तत्स्वभावप्रवेशात् = सम्बन्धस्वभावत्वप्रसमात् । अभेदे एवं पर्यवसानं स्यात् = अभेदस्यैव सिद्धिः स्यात् । अयम्भावः-सम्बन्धिनोरन्यतरस्य स्वभावासम्बन्धः, उत द्वयोरेव, नाद्यः, विनिगमनाभावात् द्वयोः सम्बन्ध इति व्यवहारविरोधाच्च, स्वं न स्वीयमित्यनु- भवयाधाच, रूपभेदं परिकरुप्य म्वस्मिन् स्वीयत्वोपपादनस्य 'महि दण्डयपि देवदत्तः कुण्डलिनं स्वमारो। इतीति न्यायेनासम्भवाच्च । नापि द्वितीयः तथाहि-द्वी स्वभावी सम्बन्धी वा सम्बन्धो वा, नाद्या, द्वयोरेका सम्बन्ध इनि प्यवहारविरोधान्, उक्तानुभवयाधाश, असम्बद्धयोरपि द्वयोः स्वभावसत्वेन सम्बद्धस्वधीप्रसाच । द्वितीये द्वैतप्रमशः, द्वयोरेक्यं विनकसम्बन्धात्मकत्वासम्भवात् । अतिप्रसङ्गेन द्वाम्यामेकसम्बन्धात्मकतामनापकसम्बन्धन्वव्यवहारोपपादनासम्भवात्. अतिरिक्तसम्बन्धस्यानवस्थया निरम्तस्वादिति । नच-सम्बन्धित्वमाश्रित्याभेदसाधने उपजीविरोधः, अभेदै मति द्वयोः परस्पर सम्बन्धित्वानुपपत्तेरिति याच्यम् आविद्यकभेदमादायवाविद्यकपरस्परसम्पन्धित्वोपपत्तेरिति । धौ इति । घटावादघटादिना समवायः सम्बन्धः, नस्य च स्वरूपमेवेति समवायघटयोः स्वरूपदर्य सम्बन्धः, अन्यतरस्वरूपं घेन्यादिकमुकरी या विकल्पनीयमिप्यर्थः। धर्मविकल्प इति समस्तपाठे तु धर्मधर्मिभावस्य विकापो भ्रान्तिरिग्यर्थः । ननु बरूपभेदस्य निपनियोगिकग्वेन स्वदुनरीग्या वस्तुनः सप्रतियोगिकरवं मास्तु, नथापि मप्रतियोगिकरवेन प्रतीनिस्नु स्यादिस्याशयेनाशते नन्विति । अन्यानपेक्षं घीत्यते इति । रामकभेदीयप्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकत्वशून्यज्ञानीयविषयताश्रय इत्यर्थः । तासभेदनति- योग्यविषयकमानविपताय इत्यर्थम्नु न सम्भवनि, घट इनि प्रनीनापि घटानुयोगिकभेदप्रतियो- ·परिच्छेदः ] 3 प्रत्यत्तादिवाघोदारः- 88 तदा घटादिकमित्येव प्रतीयते, यदा पुनः पटादिना निरूप्यते तदा तता भेद इति प्रती- यते। मैवम् । 'घटादिक मित्येवंभूतप्रनीतेस्तावभेदप्रतीतिर्विलक्षणा; सा च न घटा- दिमात्रेण स्वविपयेणान्यथाकारा भवितुमर्हति । न च पटादिकमधिकं तदा प्रकाशते इति विशेषः स्यात् घटपटविषयप्रतीतितोऽपि वैलक्षण्यात्, नहि 'घटः पटश्चेति 'घटा पटो भिन्न इति प्रतीत्योरेकार्थकत्वं कश्चित्प्रत्येनि, तत्कस्य हेताः ? पञ्चम्या प्रथमया च वैकल्पिक निर्देशमसहमानयैव प्रतीनिकलहनिगलात्, नहि 'घटः पटश्चेति प्रत्येतव्ये कश्चिद् 'घटात्पटो मिन्न' इति प्रत्येति । तस्माद्धदस्य न स्वरूपनिरूपणे पटप्रतीत्यपेक्षा। नच यत्प्रतीतिर्यप्रतीतेः कारणं स्यात्, तत्र तस्याः कारणभूतायाः प्रतीतेोऽर्थः, गिनो घटस्वस्य स्वरूपेग भानात् तत्प्रतियोगित्वेन भेदभानापत्तेः । प्रतियोगितानुयोगितावच्छेदकधर्म. प्रकारकज्ञानसखे तु मप्रतियोगित्वेन भेदात्मनो घटस्य भानं भवत्येवेति भावः । विषयवैलक्षण्यं विना प्रतीतिवैलक्षण्योपगमे साकारवादापातात् 'घटापटो भिन्न' इति 'घटपटौ' इति प्रनीयोवलक्षण्यस्य समतियोगिकं कश्चित्वदार्थमनुत्योपपादनानुपपत्तेः सप्रतियोगिकः कश्चित्पदार्थोऽवश्योपैयः, मच न पट इत्युकमेवेत्यतिरिक्तो भेदः स्वीकार्य इत्याशयेनाह घटादिकमिति । एवम्भूतेति । एवमाकारेत्यर्थः । भेदप्रतीतिः = भेदत्यप्रकारिका प्रनानिः । साउतभेदप्रतीतिः। अन्यथाकारा = घटादिकमिस्याकारक- प्रतीतिविलक्षणाकारा । तदा - नत्र, उक्तभेदप्रतीताविति यावन् । चैलक्षण्यादिति । उनमेदनीत- रित्यादिः । एकार्थकत्यं = चकारातिरिकांश समानविषयकत्वम् । प्रत्येतीति । एतेनेदमपि मूचितम् , प्रतियोगितानुयोगितावच्छेदकविषयकत्वे न मप्रतियोगिकन्वेनानुयांगिविषयकस्वनियमः, अन्यथा घटः पटश्चेति प्रतीत्यपलापापत्तेः । नच प्रतियोगितानुयोगितावच्छेदकयोः परस्परभेदत्वेन ग्रहणानन्तरं सप्र. तियोगिकत्वेनानुयोगिभाननियम इति वाच्यम्, एवं सति प्रतियोगितानुयोगितावच्छेदकयोः परस्परभे- दन्वेन ज्ञानार्य रूपान्तरयोस्तनिष्ठयोर्भेदरवेन ग्रहोऽपक्षीय इन्यनवस्थापत्तः । वस्तुगन्या परस्परभेद- रूपयोः प्रतियोगितानुयोगितावच्छेश्कयांनिस्यानुयोगिनः सपनियोगिकन्वेन भाननियामत्वे द्रव्यन्च. घटबोर्डानानन्तरं घरो द्रव्यं नैति प्रतीत्यापत्तः, एकस्मिन्नानान्वभ्रमानुपपत्तेश्च । एतेन वस्तुतो व्यधि- करगयोधर्मयोरुनभाननियामक-निरस्तम् : व्यधिकरणन्वेन तयोर्ज्ञानस्योक्तभाननियामकन्यमुपेत्योता. नुपपत्तिबारणे तु व्यधिकरणन्यस्य तद्ववृत्तिभिन्नत्वादिरूपत्वेऽनवम्था, तद्ववृत्तित्वाभाववस्वातिरूपत्वे स्वभावत्वस्य भावभिन्न स्वरूपत्वेनानदीपः अभावत्वस्याखण्डीकाधित्वे तु प्रतीनिविशेषसाक्षिकतयत्र तस्य निरूप्यत्वात्प्रनीतिविषययोः परसरनिरूपणेनान्योन्याश्रयापनः । श्रसहमानयेति । पञ्चम्याः पतियो. गिन्वार्थकत्वेन प्रथमायाश्च धमिमात्रबोधकवेन तयोः समानार्थकधनियतविकरूपानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रतीनिकलहनिरासात् = उत्तप्रतोयोः समानविषयकत्वविवादनिरामात् । इदमुपलक्षणम्-भिन्न इत्यं. शमादायापि समानविषयकवाभावी दृष्टव्यः, अनुयोगिनो भेदाधारवेन प्रतीत्यसम्भवस्य स्वरूपभेद- पक्षेऽभिहितव्यात् । प्रत्येतव्ये - प्रन्याययितव्ये । प्रत्येति = प्रयुत । अभिलापजन्यप्रतानिनुल्यवाद। मिलप्यमानप्रतीतेरिति भावः। धूमावद्भिरित्यत्र पञ्चासमभिव्याहारेण ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वं बही भासते, नवावयवदाधि- त्युकरीत्या लक्षगया पञ्चम्यर्थ इति वा, धूमपदं स्वार्थज्ञाने वद्विपदं च स्वार्थज्ञानविषये लाक्षणिक पञ्चमी न हेत्वयेनि मतान्तरेग ताशपदवयनिपार्य वेश्यन्यदैनन् । एवञ्च प्रकृतेऽपि परस्य भेदामना घ ज्ञानान्यज्ञानविषयवान् 'घटायरो मिन्न' इति वाक्याभिनयप्रतीरितिरिक्तसप्रतियोगिक- ·शारदायुते खण्डनरखण्डखाये 8 [प्रथमः तस्मादयमिति कृत्वा कार्यभूतायाः प्रतीतेरर्थः प्रतीयते; मा भूनिर्विकल्पकार्थादेवं सवि. कल्पकार्थस्य प्रतीति'; मा च सादृश्यादेवं स्मर्यमाणादेः स्यात् । तम्मात् 'पटो घटा दिन्न' इत्याद्याकारण पटादेभेद एव भेदावधिभूतघटादिसङ्घटितः स्फुट सर्वलोकसा क्षिका प्रतीयमानो नैकप्रतीतेरन्यप्रतीत्यपेक्षामात्रेण समर्थयितुं शक्योऽतिप्रसङ्गादिति । पदार्थोपगमं विनव निर्वाहमासादयन्ती न तादृशपदार्थसाधनायालमित्यत आह नचेति । योऽर्थः स 'तस्मा दिति कृत्वा, कार्यभूतापाः प्रतीतरर्थस्तु 'अय'मिति कृत्वा प्रतीयते इत्यन्वयः । यथायोग पञ्च- म्यन्तप्रथमान्तपदामिलप्यप्रतीतिविपयताश्रय इत्यर्थः । यद्यपि घटान्पट' इति न प्रतीतिरपितु घटा- दिन्नःपट इनि, तथाच भेदत्वेनैव घट ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वं पटस्य वाच्यम्, तच्चायुक्तम्, भेदावस्य पटे निरस्सत्यात्तथापि दूपान्तरमाह मा भूदिति । निर्विकल्पकार्थात् = गोत्वादितः एवं = अयमिति कृत्वा प्रतीतिः । तथाच गोरवादिविषयकनिर्विकल्पकजन्यज्ञानविषयीभूनगवादः 'गोत्वागी रित्याकारा प्रतीतिःस्यात् । ननु व्याप्यव्यापकभावप्रतिसन्धानदशायामिष्टापत्तिः, यदिचोक्तप्रतिसन्धानस्यामाव. दशायामुक्तप्रतीतिरापायते, सहशायामपि च 'गोजागी' रिति प्रतीतौ गोत्वन्वेनैव गोवस्य भानात् तेन रूपेण च तस्य निर्विकल्पकाविषयत्वात्, निर्विकल्पकविपपीभूतरूपेणैव च पञ्चम्यन्तपदाभिलप्य. विषयताकप्रतीतेरापाद्यत्वाम्नेष्टापत्तिः, एव गोगौरित्यत्रापि न सा, गौत्वविशिष्टस्य निर्विकल्पकाविषय- स्यैव तन पञ्चम्यन्तपदेनाभिलापादित्युच्यते, तदाऽपि जनकोभूनसविकल्पकज्ञानविषयस्य तथा भाने न बाधकम्, भेदधीजनकज्ञानस्य प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकत्वेन सविकल्पकवादित्यत आह मा चेति । सादृश्यादैः = आह्वाइकन्वदिरूप सादृश्यादितः । तथा च चन्द्रमुखयोगलादकन्यं साहस्यं गृहीतवतस्तयो. रेकरारस्पालादकन्वेन ज्ञानेऽपरांशे प्रथमान्तपदाभिलप्यविपयिका आह्लादकन्याशे च पञ्चम्यन्तपदाभिलप्य- विषयिका प्रत्यक्षामिका प्रतीतिःस्यात्, एवं दण्डादिज्ञानजन्यधियोऽपि दण्डायवी पञ्चम्यन्तपदबोध्य विष यकस्यं स्यात् यदि तद्विषय प्रनीतिजन्यप्रतीतेस्तदंशे ताशपदबोध्यविपयकत्वनियमास्यादित्यर्थः । धूमावद्विरित्यादिशाब्दयोघे एवोक्ता सरणि अन्यत्र, अन एव परार्यानुमानाधानानुमितैरपि न धूमादिति- मञ्चम्यन्तपदयोध्यविषयकन्वं ज्ञायमानविशेषणजन्यत्वेन विशेषणकालवृत्तितया विशेष्यभाननयत्यपक्षेऽपि धूमवान् पर्वतो वहिमानित्वानुमितिः, घटादिन्नः पट इत्यादिप्रतीतेस्तु प्रत्यक्षाद्यामिकाया अपि जायमानस्गत् कथं पञ्चम्या :जानजन्यज्ञानविषयस्वामिलापः, घटप्रतियोगिकत्वस्यैव तत्र भेदेऽनु. भवादिति भावः । पटादेरिति । पटायनुयोगिक इत्यर्थः । अवधिः = प्रतियोगी । सहटितः = विशिष्टः प्रतियोगितानिरूपकानुयोगिताविशेपेग वैशिष्टयलाभाय भूतान्तम् । अतिप्रसङ्गादिति । सप्रतियोगिक पदार्यापलापप्रसङ्गादित्यर्थः । गोबुदिजन्या या बुद्धिः सदृशपदप्रयोगों वा नहिपयत्वमेव गवयस्य गोसा- रश्यम्, घटबुद्धिजन्या या बुद्धिः शक्तिपदप्रयोगो वा तद्विपयस्वमेव दाहादेर्घटशक्तत्वमिन्याद्यापत्तेरिति भावः । अत्र सरूपभेदपक्षे संशयाचनुपपत्ति दूप गान्तामपि वक्ष्यनीति दृष्टव्यम् । एवं कपालप्रतियो. गिम्भेदस्प घटानुयोगिकस्य घटान्मकतया कालवृत्तिवान् कपाल न कपालमितिधियः प्रमावासिरि- ग्यपि दूपगमाहुः । ननु कपालभेदात्मकघटस्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः कपाले स्वीकारेऽपि कपालभेदरवा. परिचाधिकरणताया अनहीकारासोलापसिा, गुणे विशिष्टसत्तात्मकससाधिकरणताया भगीकारेऽपि विशिष्ट सत्तायावच्छिपनिरूपकतानिरूपिताधिकरणतानीकारवदितिवेश; विशिष्टसत्तास्वेन शुद्धसता. म्वेन च भेदो वा, अभेदो बा, भेदाभेदी वा । नायः, विशिष्टसत्ता न सनि प्रतीतेः प्रमावापत्तः, एवं कपालभेदोन घट इत्यस्यापि प्रमात्वापसी स्वरूपभेदपक्षच्युतिः । न हिनीयः, नधा सनि विशिष्टससा- , ·परिच्छेदः] ॐ मत्यतादिवाधोद्धार १०१ अतएवान्योन्याभावं भेदमवंगाहमानं प्रत्यक्षमतश्रुतिबाधकमित्यपि निरस्तम् - AP Pr-..AMATA स्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणतायाः सत्तावावच्छिन्ननिरूपकनानिरूपिताधिकरणतायाध भेदस्य युक्तया कटाक्षेगाप्यवीक्षणात् गुणो विशिष्टसत्तावानिति धियः प्रमावापत्तिः । एवं प्रकृतेऽपि पाट- भेदस्वघटवाभ्यामभेदे कपालं न कपालमित्यस्याः ममास्वापत्तिः । न च गुणो विशिष्टसप्तावानितिधियो अमरवान्यथानुपपत्यैव विशिष्ट सत्ताधावच्छिन्नाधिकरणताया अतिरिक्तस्वसिद्धिः, विशिष्टशुद्धसत्तयो दे. नापि तद्भमत्वोपपत्ती तदन्यथानुपपरपप्रसरात्, प्रत्युत यावत उपपादकस्यार्थापत्ति विषयत्वात् विशिष्ट- सत्तास्वसत्तावाभ्यामभेदे ताशाधिकरणतातिरिक्तताया अप्य नुरपत्तेस्ताभ्यामपि भेदस्य तयावश्योप- नेयत्वात् । एनेन-विशिष्टाधिकरण नायाः क्लृप्ताधिकरणस्वरूपत्वेनायुपपत्ती विशिष्यतिरिकत्वं गौरवप्रस्त- मिति-निरस्तम् ; आधाराधेयभावानुपपरया तस्या अधिकाणस्वरूपताया वक्तुमशक्यत्वाच, तद्गारद्युद्धा धिकरणताया अध्यधिकरणस्वरूपताया एव वक्ताम्यत्वेन तदभिन्नाभिनस्येति न्यायेन विशिष्टशुदाधिकरण- सयोरप्यभेदस्य दुर्वारस्वाय । रूपभेदेनैकवाधारायभावोपगमस्य भेदाभेदवादनिवेशित्वाच । एतेन- विशिष्टशुद्धयोरभेदेन 'गुणे गुणकर्माग्यत्वविशिष्टसत्तति प्रतीनेः प्रमावमिति परास्तम्; आधारस्वाधय- स्खयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वेनाधयत्वस्य विशिष्टसत्तायामिव तदाधारवस्यापि गुणे सयाऽवश्यावगाह्यस्यात् सहत् 'गुगो विशिष्ट सत्तावा' नित्यस्यापि प्रमावापत्तः। न चैवं विशिष्टस्यातिरेके विशिष्टसत्ता न सत्ते. त्यस्याः प्रमावापत्तिः, एवं सति भेदस्याभदसमानाधिकरणस्यैवोपगन्तव्यन्धेन तृतीयकल्प विश्रान्तिः । नमा भेदस्याभेदविरुद्धस्यैव बोधनात् । अतएव द्रव्यं विशिष्टसत्तावदिति निर्णयदशायर्या द्रव्यं न सत्ता- वदिति निर्णयवारणाय प्रनियन्धकनान्तरकल्पने, विशेषणविशेष्योभयग्राहकसामग्रीपिरहेऽपि विशिष्टग्रह- प्रसावारणायतदुभयप्राहकसामग्याः कारणतान्तरकल्पने च गौरवमिति-निरस्तम् । उत्तरीत्याऽधिकरण- तामेदस्य कल्पयितुमशक्यत्वालवापि समानत्वाच । प्रतिबध्यप्रतिबन्धकादिभावानां विशिष्यत्र विश्रा- न्तेरवश्यम्भावस्य निवेदितत्वाच । एवञ्च प्रकृतेऽपि कपालभेदत्वेन घटल्वेन च भेदाभेदयोरुपगमे स्वरूप- मेव भेद इति पक्षस्पासम्मय एव, भेदस्य घटेन भेदोऽतिरिकोऽननिरिको वेति विकल्पेऽनवस्थामाश्रया- दिकञ्चेति भाषा । नन्वस्वन्योन्यामात्र एवं भेदा, नस्याधिकरणातिरिनन्यादाधाराधेयभावानुपपत्तो, संशयाउनुप- पत्तः, कपालं न कपालमिन्यादिधियः प्रमावापत्तश्चायोगादित्यत आह अत एवेति । प्रतियोगिविशिष्ट- स्थानुयोगिवृत्तिवे प्रतियोगिनोऽप्यनुयोगिधर्मत्वापत्यारापत्तिः, धर्मर्मिणोरभेदस्याभिहितस्यात् । उपाधिन्वे तु प्रतियोगिनः घटो न पट इति समानविभक्तयन्नपदाभिमप्यधीविषयत्वादनुयोगिनका. पत्तिः उक्तरीत्या भेदस्य घटपटाम्यां स्वभावसम्बन्धस्यैव वकध्यत्वादन्यथानवस्थानादिनि तदभिमा- मिति न्यायेन घटपटयोरप्यैक्यापत्तिः। भेदस्य स्वाधिकरणेन भेदान्तरस्य वाच्यत्वेऽनन्तभेदमालानु- भवापतिः । अर्थापत्तिमलादपि नानन्तभेदसाधनसम्भवोऽनः मम्बन्धसाधनयत् । भेदस्य स्वरूपेणैवाधि- करणभिन्नाचे घटादेरपि नथात्वापत्तिा, आधार,धेयभावानुपपत्तिश्च । वस्तुगन्या व्यधिकरणरूपाभ्यां प्रतियोग्यनुयोगिरहस्य भेदप्रत्यक्षहेतुरवे 'इदं न तदिति भेदभ्रमस्य प्रत्यक्षान्मकस्यानुपपत्तिा, व्यधि- करणत्वेन ज्ञातरूपाम्यां ताइशग्रहस्पभेदप्रत्यक्षहेतुत्वेऽन्योन्याश्रयापत्तिः, प्यधिकरणवस्य तदिन्नाधिकर. पकत्वरूपत्वात् तेन रूपेण घटत्वपटन्वयोनिस्य घटो न पट इति ज्ञान विनाऽसम्भवात, तस्य तद्वदृ- तिभिन्नरवरूपत्वेऽपि घटत्वपररवयो दशानस्यैव कारणतापर्यवसानेन घटो न पट इत्यस्येव स्वरूपतो घटग्वादिविषयकस्य घटत्वपटत्रयोर्मेदविषकारमुपाम्य कारणतोपगमे आन्माश्रयापतिः। घटन ·१०२ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथमः अन्योन्याभावोऽपि यस्माभेद एष्टव्यस्तमात्मन्येवान्तर्भावयेदुक्तयुक्तिभिः। किञ्च घटपट योस्तद्वदन्ययोश्च तादात्म्यमन्योन्याभावस्य प्रतियोगि मन्तव्यम, तद्यदि सर्वथा नेप्यते तदा तद्विशिष्टस्तदुपलक्षितो वाऽन्योन्याभावोऽपि न प्रमाणेन प्रत्येतुं शक्यः; नहि शशविषाणविशिष्टस्तदुपलक्षितो वा कश्चित्प्रामाणिको भवितुमर्हति । तत्कस्य हेतोः? तस्मिंस्तद्विशिष्टरूपेऽर्थे ताशि चोपलक्षणव्यवच्छिद्यमानात्मनि प्रमाणं निविशमानं विशे. पणमपि तदीयं तदुपलक्षणमपि या नानुल्लिखद्भवितुं प्रभवति तस्मिंश्चात्यन्तमसत्येघाव लम्बने न तत्प्रामाण्यं शक्यसमर्थनम् । न च वाच्यं पर प्रतियोगिकोघटमाश्रितोऽसायमा, पटवमिति ज्ञानस्य कारगत्वे तु साकल्यादिघटितघटस्वत्वाद्युपस्थिन्यपेक्षापत्तिः तदनुपस्थितिदशायामपि घटी न पट इनि भेदप्रत्यक्षोदयेनानुभवविरोधापत्तिश्च, घटत्ववपट स्वत्ययोरपि भेदनहस्योक्तरन्यवा. पेक्षणीयत्वापत्यऽनवस्थापत्तिश्च । अधिकरणवत्यात्यन्ताभावघटितत्वेऽपि , घटपटभेदाभावसंशय- निश्चययोः सत्त्वे घटस्वपटत्वयोव्यंधिकरणताग्रहस्यानुभवपराहतत्वेन भेदनिश्चयस्य तत्र हेतुताया धौम्ये- णान्यान्याश्रयापत्तिः। यद्वयतिरकसंशयनिश्चययायप्रतिबन्धकलं तनिश्चयस्य तन्वेनुताया।प्रामाण्यवाद मण्यादावुकत्वात्। भेदाभावज्ञानाभाव-वेन कारणतायां भेदनिश्चयत्वेन कारण तामपेक्ष्य गौरवात, निश्चय स्वस्य केवलान्वयि प्रकरणे गदाधरोक्तरीत्या संशयावस्येव जानित्वमेव, नवेकवर्धार्मणि विरुद्धकोटिहया. वगाहिज्ञानान्यज्ञानवाग्मतेति न विपरीतं गौरवम् । यद्यद्धर्मविरिउन्नानुयोगिताप्रतियोगिताकभेदः प्रामा णिकस्तत्तद्धर्मविच्छिन्न प्रकारकज्ञानस्पनादृशभेदप्रत्यक्षप्रमा प्रत्येव कारणत्वं न तु प्रत्यक्षभ्रमसाधारणमिति नोक्तभेदभ्रमानुपपत्तिरित्युतो न भेदनत्यत्वस्थानुगतप्रनीतिबलादनुगतस्याकस्मिकत्वापत्तिः, उक्तभेद- भ्रमस्थले भेदस्याभावेन तत्सन्निकर्षजन्यत्वस्य भेदप्रन्यक्षस्वनियामक्वासम्भवातू, अलौकिकसन्निकर्षस्य भेदे सस्वेऽपि लौकिकालौकिकसाधारणसन्निकर्पवस्य नार्किकैरप्यनुपगमात्, भेदै विप्रतिपद्यमानं प्रति सन्प्रामाणिकन्योत्तमयुकिरचेत्याद्यापत्तिपरम्परापत्तवेत्यर्थः। अधिकं तु चतुर्थे वक्ष्यरो । लघुचन्द्रि कायामाचार्यस्तु-नेन्याकारकाभावप्रत्यक्षवारणाय भेदत्वाभावत्वादिप्रकारकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति किनि- बावरिटनविषयतानिरूपिताप्रतियोगिस्वविषयनाकधीत्वावच्छिमं किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविषयतानिरूपिना. नुयोगिताविषयताकीस्वावच्छितं च कारणमुपैयम्, भेदे प्रतियोगितानिरूपकताविरहनिश्चयस्य भेदत्वा- दिनकारकप्रत्यक्षप्रनिमन्धकन्वात्तु नदभावस्व सहकारितान्यनुमन्तव्यैव तथाच प्रतियोगित्वानुयोगित्वयो. मंहस्य भेदबुद्धिमापेक्षस्य तर कारण मिष्यादिप्रकारान्तरमन्योन्याश्रयेऽवाचीनिध्येयम् । तमात्मण्येवान्तः र्भावयेदिति। तत्सहित एवानुयोग्यात्मको भवेदित्यर्थः। घटपटयोरिति।सर्वाभेदमुपपादयतापिपारमा- पिकभेदासम्भवे न्यावहारिकभेदमादायव एकपदार्थताबच्छेदकविशिष्टापर्याप्त विषयताश्रयस्वस्थापरपदार्यता बच्छेदकविशिष्टे उपपावत्वान्न द्वन्दप्रयोगासातिरिति भावः । तद्वत् = घटपटयोरिव । तादात्म्यमिति । प्रतियोग्यनयोगितादाम्पातिरिक्त भेदीयप्रतियोगितामा निरसिष्यमाणावादिति भावः । इति । इदमभ्युपस्यवादन, प्रतियोगिन उपलक्षणनाया निरस्तन्वात् । तदुपहिन इति वार्थः । प्रामाणिका प्रमाणसिदः पदार्थः । तन्निछप्रकारनानिरूपिनविशेष्यताकन्वं तद्विषयकवव्याप्यमिति भावः । तदाह तस्मिन्नित्यादिना । तम्मिन्निनि ताशीति च पदद्वयं नद्विशिष्टनदुपलशिनयोस्तन्निष्टप्रकार तानिरूपितविशेष्यावरूपैकरुयलाभाय । भर्थे निविशमानं%3 अर्धनिष्ठनिम्पकनानिरूपितविपयि- सावन् । प्रमाणं = मानं । भनुलिस्वत्-भविषयीर्वस् । नरिमन - घटपटनादानयरूपं । अवलम्वने - शिश्ये । नाप्रामाण्यं = प्रतियोगिविशेषिनभेदयुद्धः प्रामाण्यम् । न शक्यममर्थनम् । भसरण्यानेचया- तदुपलक्षित ·परिच्छेदः] - प्रत्यक्षादिग्धोद्धार चोऽभ्युपगम्यमानो नात्यन्तासत्प्रतियोगिकनादोपमायहति; तथा सति संसर्गाभावाद- न्योन्याभावस्य को विशेषः स्यात् । नहीकारादप्रसिद्धप्रतियोगिकामावस्याभ्युपगन्तुमायन्यात्, तदुक्तं बौद्धाधिकारशिरोमणी-"प्रमा नासदंशस्थानुल्लेखेऽसल्यानियासिद्धः, उल्लेखे तु प्रमाणस्याप्रमाणताया असतो वा सत्यस्य प्रसङ्गादि"ति । अनिर्वाच्यस्यानिपक्षेपि घरपटतादात्म्यस्य पारमार्थिकस्य निषेधस्त्वया वक्तुमशक्या, तस्य नामसिद्धेः, पारमार्थिकस्य निषेधुमशक्यस्वाच । नापि व्यावहारिकस्य; घटपटयोस्तादाम्ये व्यव. हारिक वाभावात् । नापि प्रातिभासिकस्प; तस्य प्रतीति विनासम्भवेन भेदमहात्पूर्व नियमेन तत्प्रतीते- रपेक्षगीयस्वापातात् । न च घटे पटतादाम्यमारोप्य निषिध्यते इति वर्धमानायुक्तः पक्षो यौक्तिकः; यदाह नन्वादे शिरोमगिः "माधीयानयं मन्त्रपाठो यहलाजल हेदे वहिर्नास्ती"न्यादी शाब्दबोधेऽपि परम प्रयत्नेन तर वह्निमसक्तिरुपादीयते" इति । भेदलौकिक प्रत्यक्षं प्रति कचित्तादात्यारोपस्य हेतुनोपगमेऽ. पि तस्य प्रमान्यमेव स्थादुपजीयवादित्यादिकं पूर्वमुक्तमय । अथामरस्यातिमुपेत्य कश्चिदयात्-अली- कस्यैव भेदप्रतियोगि वमम्तु. नचैवं भेदग्रहस्याप्रमाणे वा अलीकस्यानलीकम्यं वा स्यादिति याच्यम् निध्यतयाऽलीकावगाहिरवेऽपि प्रमार पिपत्तः, अनिषेध्यतया तदवगाहन एवाप्रमात्वात् । अनिध्यतयाs. नवगाहमानस्वाचालीकस्प नानलीक धमिति; तदपेशलम्; भेदस्यानलीकन्चे तेनालीकस्य प्रतियोगिनः संसर्गानुपपत्तेः, सतोरेय संसर्गस्य सम्भवात् प्रतियोगिताश्रयत्वेऽलोकन्वव्याघाताच । अतएव घटो ध्वस्त इरयाद्यविद्यमानवटादिनिष्टसप्रतियोगिन्वावगाह्मनुभवोपपत्तये घटस्य सूक्ष्मरूपेण ध्वंसदशायामप्यव- स्थानमावश्यकम् । तम्मादटपटतादात्म्यस्य प्रामाणिकरवं वाऽप्रामाणिकयं वा, उभयथाऽपि न भेदस्य प्रामाणिकन्वम् । नच घटे घटतादाम्यं प्रसिद्ध पटे निपिज्यते इति वाच्यम्; एवं सति 'घटतादात्म्यं पदै नास्तीति'प्रतीतिसक्षिकात्यन्ताभावादम्य पार्थक्यानुपपत्तः। संसर्गविधया तादाम्पनिषेधस्य भेदत्वे तु पटोन घटतादात्म्यमिति भेदेऽव्याप्यापत्तेः। घटतादात्म्यस्यापि तादाम्यान्तरोपगमस्न्धनवस्थापरा- हतः। प्रतियोगिन पत्र प्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गत्वं त्वामाश्रयदुष्टम् । वक्तव्यं चाधिकमनुपदम् ।' अत्यन्तासन्प्रतियोगिकलादो प्रतियोग्यप्रामाणिकरवायुनंतद्विपितरूपेणाप्रामाणिकन्यम् । की विशेष इति । घटे पटो नास्तीत्यन्यन्तामावस्यापि पटप्रतियोगिकन्याविशेषात् । ननु प्रतियोग्यक्यं नाभावैक्य- प्रयोजक, घटप्रतियोगिकाभावचतुष्टयस्यैश्यापातात्, अपितु प्रतियोगितावच्छेदकस्यैश्यमेक, तच्चान्यन्ता- भावे संयोगादिः, धमे पूर्वकालीनतद्वयक्तित्वं, प्रागभावे उत्तरकालीनतद्वनियमन्योन्याभावे तु तादात्म्यम्, तथा च तादाम्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावन्य भेदवं तादात्म्यं चाखण्डमेव, न तु स्वप्र- तियोगिवृत्तिखम्बानुयोगिकृत्तियोमयसम्बन्धेन भेदविशिष्टान्यो धर्मः, नान्योन्याश्रयो विषयतानवस्था वा स्यात् । अतएव-उकलक्षणस्य संयोग्यन्यन्ताभावे संयोगितादाम्यरूपसंयोगावच्छिनप्रतियोगिता- केऽव्याप्तिः, मम्बन्धविधया तादात्म्यम्यावच्छेदकस्वाभिधानेऽपि गुणे संयोगेन संयोगी नास्तोत्यत्यन्ता- भावेऽतिव्याप्तिरिति निरस्तम् । अभावत्वमपि न भावभिनवं येनान्योन्याश्रयः स्यात्, अपि त्वखण्डमेवेति चेन; संयोगेन घटो नास्नीतिवत् तादात्म्येन नायं घट इत्यप्रयोगात्तादाम्ये प्रतियोगितावच्छेदकताया अप्रामाणिकन्यस्य नञ्चादगादावर्यादीध्यकवान् । तत्त्यावाइत्वेऽपि घटे पटतादाम्यवानातत्यन्ताभावे- तिव्याप्तिवारणाय सम्बन्यविधयवावच्छेदकताया धमन्यत्वेनासम्मवापत्तश्च । नहि सम्बन्धस्वमत्यन्ताभेदे प्रामाणिकम् हिष्ठस्यैव सम्बन्धत्वात् , विशिष्टधीमात्रस्य भेदसमानाधिकरणसंसर्गावगाहियात्, अत- एवावच्छेदकत्यप्रतियोगिन्धयोरुन्तलक्षणवटकयो अदाघटितत्वेऽपि भेदव्यतिरेकग्रहम्यावश्यावच्छेदकभाव- -- ·शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः महि यथा 'घटाभावः पटसंसर्गीतिघटसंसर्गाभावं पटे समर्थयसे तथा घटाभावः पटात्मक' इति तत्तादात्म्याभावं पटस्य स्वीकरिष्यसि । तस्मात्तादात्म्यं संलगं च प्रतियो- गिकोटावन्तर्भाव्यान्योन्यामावसंसर्गाभावयालक्षण्यमभ्युपेयम्, तथा सति चात्यन्ता सत्प्रतियोगिता दुरिव । न च वाच्यं घटे पटत्वं नास्ति', पटेच घटत्वं नास्तीत्ये- प्रतियोग्यनुयोगिभावग्रहप्रतिबन्धकत्वेन भेदनिश्चयस्य तनिश्चयहेतुतायां वाध्यत्वे भेदनिश्चयस्योक्तभेद लक्षणनिश्चयायापेक्षणीयतापत्तिः । एतेन सम्बन्धानवच्छिन्नमतियोगिताकाभावचं भेदरवमिति निरस्तम् । ध्वंसप्रागभावीयप्रतियोगितायाः सम्बन्धानवच्छिन्नत्वे मानाभीवेन तनातिव्याप्ते । मच नित्यत्वविशेष न तद्वारगम्, तदि कालत्वव्यापकन्यं वा प्रागभावध्वंसप्रतियोगि यद्यत्तदन्यत्वं वा, आयेऽपि व्यापकत्र भेदगर्भ वाध्यन्ताभावगर्भ वा, नायः, अन्योन्याश्रयापत्तः । न द्वितीयः नित्यस्वे सति भेदभिन्नाभाव- स्वायत्तभाववरूपवादन्योन्याश्रमापत्तेः । संसर्गाभावयवदत्यन्ताभाववस्याप्यखण्डताया अननुभव नामामाणिकवान्, तस्याखण्डत्वे वा भेदत्वम्याखण्डतानभ्युपगमस्य निर्वी जन्यान् । नापि द्वितीयः, भेद- फ्टस्य निवेश्यत्वेनासर्वज्ञदुर्ग्रहत्यापत्तेः । नहि प्रागभावप्रतियोगित्वं ध्वंसप्रतियोगिवं च न नाना, सामान्यधर्मावच्छिमाभावनिवेशेन निस्तारः स्यात्. नवा प्रागभाववादिकं गन्धानाधारसमयावृषभाव स्वाद्यात्मकं भेदायटितं येनान्योन्याश्रयो न स्यान् , अनाधारशब्देनाधारभेदविवक्षिन्वाधारत्वात्यन्ता- भावविवक्षणेऽयुक्त एव दोषः । अत्यन्ताभावत्वस्य भेट्घटितत्वात् । नच भेदत्वमखण्डोपाधिः, विषयता- दीनामप्याबण्डोपाधीनां सत्वेन तद्वयावृत्तनया भेदत्वप्रत्यायनस्य प्रतीतिविशेपे एवायतमानस्य कथा न्योन्पाभयावहत्वम्, नहि प्रतीनिविशेषमवधूय भेदत्वं पृच्छ्यते, तथाच प्रतीतिविशेषस्य विषयो निर्वक्त पृष्टस्तेनैव निरुच्यते इत्यहो वैदग्ध्यम, नवा प्रतीतिनिरूपणं विषयनिरूपणे नायनते । किन भेदत्यस्या- लोकचं मा प्रसादीदिति तलक्षणं निरूप्यम्, लक्षणं विना धस्वसिद्धः, नाखण्डत्वमित्येतार्यता लक्ष णनित्तिः न च प्रतीतिविशेषविप तत्; चक्षुराद्ययोग्यतापत्तेः, न च सकलभेदवृत्तित्वे सति भेदे. तरावृत्तित्वं तत् तत्र भेदत्वस्यानुप्रवेशात् , न चाखण्ड तत्तत्राप्युदीरितविचारसञ्चारात् । अतएव-भेद पदबाच्यावं, वाच्यतासम्बन्धन भेदपदवरवं वा भेदत्वमिति-निरस्तम् भेद्रपदमवेत्य तद्वाच्यं च किधिन्सा. धुपदवेनानुमाय विशिष्य भेदपदवाच्यं प्रष्टुर्भेदपदवाच्यत्वेनैवोत्तरदानस्यानौचित्यात, विषययोरिव पदपदार्थयोरपि परस्परनिरूपणेऽन्योन्याश्रयापत्तेः । नहि भेदपदत्वं शनया भेदलप्रकार रकप्रतीतिजनकन्यादन्यत् । भेदपदवाच्यताया एव भेदपदवाव्यताबस्छेदकरवे आमाश्रयापत्तेश्व, भेदख. भेदयोः परस्परनिरूपितवृत्तिनाया आवश्यकत्वेनान्योन्याश्रयापत्तेश्च, अन्यथाऽनवस्थानाच । लक्षणान्त- रासम्भवस्तु भेदसंसर्गाभाववैधम्यखण्डनप्रकरणे परतो वक्ष्यते । संसर्गाभावणाधिकरणवृत्तिवमन्योन्याभावस्य स्वधिकरणामकन्वमिति विशेषमाशवाह नहीं ति। घटाभावः = घरसंसर्गाभावः । पटसंसर्गानि २ पटवृत्तिरिति प्रनीतिबलात् । घटाभा इनि = इनि प्रतीनियलान् । पटस्येति । स्वरूपमिति शेपः ।' अन्यथा पटारमकस्वाभिधानविरोधात् । स्वीकरिष्यसीति । भावाधिकरणकाभावस्य भावप्रतियोगिकस्य स्वयातिरिक्ततोपगमात् घरभेदस्य पटा- स्मकन्वोपगमेशसिद्धानापानादुमदोषणति भावः । समग = तादाम्यभिन्नसंसर्ग, वस्तुतस्तु तादाम्ये संमर्गमस्याप्रामाणिकायोपगम एवं प्राचीनानामोशष्यवहारयलाइवसीयते । अतएव संसर्गारोपजन्य प्रमानिविपयाभावयमित्यादिलक्षणेषु माधीनस्तादाम्यस्य संसर्गशम्देनैव ग्यावृतिसमभिनंम्प नदिम मममा विशेरीकिषन इनि नष्टयम् । प्रतियोगिकोटावन्तभान्य प्रतियोगितया तव्यदकसया या अन्यथा प्रतीति- घदभेदन ·परिच्छेदः] प्रत्यक्षादिवाघोद्धारः- १०५ तावन्मात्रपर्यवसितैयान्योन्याभावस्य व्यवस्था मन्तव्येति; यतस्तथा सति घटत्वे पटत्वे चन कश्चित्तादृशो धर्मोऽभ्युपगम्यते यो न्योऽज्यस्मिन्निपेटु योग्य इति तयोस्तादात्म्या- पत्तौ सत्यां घटे परत्वं पटे व घटत्वं निषेधाप्रमाणं घटत्वपटत्यशून्यं द्वयमप्यावेदयतीति वैधर्म्यस्य स्वरूपभेदस्य चासम्भवेन किं प्रतियोगिनं, किं चाऽऽलम्बनं विधाय पटघटा. न्योन्याभाव. प्रमाणपथमवतरेदिति । अतएव न वैधामपि भेदमावेदयत्प्रत्यक्षमद्वैत. श्रुतिबाधकमुपपद्यते । वैधये॒ऽपि हि घटत्वपटत्यादौ वैधामन्यदस्तोत्यभ्युपगमे वैधो चैधाविधांन्त्यनत्रस्थयोरेकमननुभवश्च कथं प्रत्युत्तरणीयः। वैध• च वैध. स्विीकारे वैधायोरक्यापत्त्या कथमात्माश्रयभेदत्वेन तयोः पर्यवसानं स्यात् । स्वीकृत्य । इत्येतावन्मानपर्यवसितैव- इत्येतादृशप्रतातिसमानविषयिकैव । व्यवस्था प्रतीतिः । मन्त- व्येति। तथाच न प्रतियोगिविशेपितरूपेणभेदस्याप्रामाणिकन्वमिति भावः। न कश्चिदिति । अन्यथाऽ. नवस्थाया अनुभवविरुद्वाया आपत्तेरिति भावः । घटत्वपटल्वयोः स्वरूपेणैव न्यावृत्ति तु निरसिध्यति । यद्यपि घटो न पट इनि समानविभनयन्नपदाभिलप्यप्रतीतेः सप्तम्यन्तानुयोगियोधकपदाभिलप्यप्रतीति- समानविषयकन्वमसम्भवदुक्तिकमेव, अनुभवविरोधान्, 'पटे घटत्वं नास्ती'त्यत्र घटत्वत्वेन घटत्वस्य भा. मेन तेन रूरेण तदभावस्यातीन्द्रियत्वात् 'घटो न पट' इत्यत्र च घटत्वस्य स्वरूपतो मानेन तेन रूपेण घटस्य प्रत्यक्षवात् भेदस्यात्यन्ताभावाविशेषप्रसङ्गोच, तथापि स्फुटत्यादेतदुपेक्ष्य भेदाप्रमाणित्यमेव दूषणं स्थाप- यितुमाह यत इति । वैधास्येत्यादि । घटत्वपटत्चयोस्तादाम्यापत्ती तयोः परस्पराभावव्याप्यत्वा- सम्भबेन न घटपटयोविरुद्वधर्मवत्वसम्भवः, नदसम्भवे च तयोः स्वरूपभेदस्याप्यसम्भवः, नस्य नाश. धर्मवत्वव्याप्यत्वात् अन्यथा स्वस्मिनपि स्त्रभेदापत्तेरिति न भेदस्य प्रामाणिकत्वमिति भावः । कि प्रति- योगिनं विधाय = किं यस्तु प्रतियोग कृत्य । आलम्बनं - अनुयोगिनं। विधायेति । प्रतियोग्यनुयोगिभा- यस्य स्वरूपभेदव्याप्यत्वादिति भावः। प्रमागपथमस्तरेत् = प्रमाविषयः स्यात् । चैधाविश्रान्तीति । वैषम्यविश्रान्तर्घटपटयोरभेदापादनद्वारा दोषत्वं बोध्यम् । अननुभवश्चेति । यद्यपि भावप्रत्ययान्त- ताबललभ्यं घटेतरत्वम्यापकभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसमानाधिकरणं घटत्वव्यापकभेदप्रतियोगिता. नवच्छेका 'घटत्वमित्यादिप्रतिविषयः कश्चित् स्यात्,तथापि नाले कश्चिद्धर्मोऽनुभूयते इति भावः । रद्वापि समारंपादौ मारेक्षाही गावासाफिरेनवम्भमाश प्रामाणिकतारमा त होपावत्याशग्नेत तदितरावृत्तित्वे सति तवृत्तित्वस्थानुभवेनापलापासम्भवादित्युक्तम् तथाप्यत्रानुभूतिकलहे साक्षिता सचेतसामेवोचिता । अनन्तवैधाणामप्रत्यक्षताया निर्विवादस्वेनार्थापत्त्यैव कल्प्यत्वात्तस्याश्चोत्थाना- सम्भवात्, स्वरूगैव व्यावृत्तेरनिर्वाच्यताया वोपगमेनोपपत्तेः, अन्यथा सत्तादावपि सत्ताधन्तरस्वीकार प्रसङ्गात्, अतएव किशिद्धि वस्तु स्वत एव व्यावृत्तमन्यथाऽनयस्थानादिति प्राभाकरमतं शब्दमणायुक्त- मिस्याशयः । नध-गोरेव गोत्यभेदत्वमस्तु, अतएव प्रभाकरमते 'गोत्वमिति बुद्धौ समवेतरवसम्बन्धन गोः प्रकारत्वं मण्यादी, यत्किञ्चिद्गोव्यक्तरेव गोत्वत्वरूपावं चाद्वैतसिध्यादावुक्तमिति-घाच्यम् गोत्वस्य गोवृत्तित्वेन 'गौर्भिन्ने नि भेदाश्रयत्वप्रतीतेगोत्यस्य गोभेदत्वे सम्भवेऽपि गोत्वं भिन्न मिति भेदाश्रयत्व. प्रतीते!भेदत्वमुपगम्याशश्योपपादत्वात्, समवेतत्वसम्बन्धस्य घृत्यनियामकन्यादिति भावः। वैधय- विश्रान्ते दूंपकत्वमाह वैधों चेति । आरमाश्रयो वैधय॑स्य घटग्यादेशश्रयस्तस्य । भेदत्वेनेति । वैधर्म्य- मेय भेद इति पक्षम्योपक्रान्तत्वात् । व्यावृत्तिीजनकत्वेनेति वार्थः । तार्किका हि-'अन्योन्याभावसम्भवे स्वरूपवैधाययोर्मेदवकल्पनमन्याय्यम्, भिद्यते व्यावृत्ततया प्रत्याय्यतेऽयमनेनेति व्युत्पत्या धर्मि- ·ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः किश, ये ते वैधम्र्यो भेदौ ते. किं घटादितो भिन्ने धर्मिणि निविशेते ? किमभिन्ने ? परस्परविरुद्धयोरनयोः पृथग्भूतस्य प्रकारस्थासम्भवात् । श्राये येन भेदेन भिन्नत्वं वैध- श्रिययोर्मन्तव्यं तत्रापि पर्यनुयोग इत्यनवस्थायां पर्यवसानं स्यात् । सन्त्वनन्ता पत्र मेदा इति चेन्न; क्रमेण तेपामाश्रयसम्बन्धे, सावधिसत्त्वे वस्तुनि तदन्वयासङ्गतिरंच । श्रथ जायमानं वस्तु युगपदेव ते भेदा परिरभन्ते, तदा किंभेदविशेपिते किं भेदव्यव . स्थितिरिति किं विनिगमकं ? विशेषाभावादन्योन्यकलहं तेषां कःसमाधातुमीष्टे, चरम वैधययोर्मेदध्यवहारसम्भवादित्याहुः । वैधम्मो इति । इदं स्वरूपानिरिक्तभेदमानस्योपलक्षणम् । घटादिप्रतियोगिको भेदः घटादिः प्रतियोगिकभेदवति वा स्वसम्यन्धप्राक्क्षणावच्छेदेन तादृशभेदाभाववति या वर्तते इति विकल्पार्थः । एतेन भेदाभावविरोधितावच्छेदकरूपेण धर्मिणो भेदस्योपस्थितत्वेन तत्र भेदाभावववृत्तित्वस्य सम्भाव नाया एवासम्भवाद्वितीयविकल्पोऽनुचित इति-निरस्तम्; प्रथमकल्पगतबाधकानां विरह कालभैदैन विरोधविरहं च प्रतिसन्धाय द्वितीयकल्पस्य सम्भावनारोहात् । भेदनित्यत्वस्य विप्रतिपत्तिदशायामनि- श्वयात् । नच भेदस्य भिन्नाभिन्नवृत्तित्वविकल्पेन घटादेमिगो भेदवैशिष्टयभङ्गस्य त्वया सम्पादनेन नित्य समा जातिः स्थात्, “धर्मस्य तदतद्रूपविकल्पानुपपत्तितः । धर्मिणस्तद्विशिष्टत्वभगो नित्यसमो भवेदिति तल्लक्षणादिति वाच्यम् ;वैतण्डिकस्य व्यवस्थापनीयाभावेन तं प्रति व्याघातकरवाभावेन दत्तोत्तरत्वात् । प्रकारस्यति । कल्पद्वयगतदोपरहितस्येति शेषः । तेन भेदाभदवादिमीमांसकादिमतेऽन्यत्र भेदाभेदस्य दृष्टत्वेनाग्र सम्भावनया विकल्पयितुं शक्यत्वेऽपि न क्षतिः, तत्रापि वक्ष्यमागप्राग्लोपादिदोपाणामावश्यक रवान्, भेदाभेदघटकीभूतभेदस्याधिकरणाभेदोगमेऽपि सोऽभेदो भेदसहिष्णुरेव मीमांसकादिभिर्वाच्य "नास्यन्तमभेदोऽस्ति रूपादिवदिशापि .ने"त्युक्तरिति तवृत्तित्वविकल्पसम्भव इति भावः । तत्राये भेदनिष्ठायनानिरूपिताधारतावच्छेदकी भेदो विशेषणं वोपाधिोपलक्षणं वेति कल्पवयम्; भी प्यांचे आधेयीभूतभेदस्याधारतावच्छेदकीभूतभेदेन भेदो धाऽभेदो चेति कल्पवयम् ; अत्राप्याद्येऽन्योन्य निहनिरूपकतानिरूपिताधारतावच्छेदकत्वमन्योन्यस्मिन् वा, तृतीयमन्तर्भाग्य घा, तृतीयम्यापि प्रथम द्वितीयान्यतरावच्छिन्नाधारतानिरूपितनिरूपकत्वं वा चावच्छिाधातानिरूपितनिरूपकावं घेति कल्पचनुष्य; सग्र विशेषणकल्पावान्तरकल्पपु.यथायथमारमाध्योऽन्योन्याध्यश्वकर, घरमे वाह आगे इति । येनेत्यादि । यद्भेदाभिन्नभेदवावमित्यर्थः । अनवस्थायामिति। सर्वेषामपि योग्यानुयोगिप्रति- योगिकग्वेन कदाचिःप्रग्यक्षतापस्या नेटापत्तिः कनुं शक्यते इति भावः । इष्टापत्ति प्रकारान्तरेण निरा- कर्तुमाह मामेणेति । पूर्वाऽवभिः प्रागभावः, उत्तरोरधिसः, तत्प्रतियोगि सावं = स्वरूपं यस्य सस्मि नित्यधः । भनन्नानां क्रमिकसम्बन्धस्य निरये एव सम्भवादमिन्ये भेदाभायापत्तिः वंसस्यानन्तस्येऽपि जम्पायाम्बोत्पत्तः पूर्व भेदानाभयम्यात् न भेदावछिन्ने ध्वंसे भागक्षणे कस्यचित्तित्वसम्भयः, पाता तस्येयं निन्येऽपि झमिकान्ययो न सम्भवति, भेदानां नित्यताया उपगमे यावदस्तसावं तत्र वृत्तः, नाहि पवं पुनभिभिन्न पश्चात्ततो मिन्नं भवतीति भावः । परिरमन्ते - भानमन्ते । किंचिनिगमकमिति । युगपदेन मम्पन्धमवाप्तवतारेकनानिष्टायसानिरूपिताधारतायचंदकावमपरतास्मिनप्रामाणिक युग दुपापोराधाराधेपमाववन्, भन्यथागोरेव विनिगमकामापेन परराधारतावरछेदकाये परस्पराधयायस्य दुपारपाल भतएप-यमा घटस्वायरिएन्ने पिर्यावं पृथिवीयावन्नेि च घटस्यं यती, भवादकता यमविरोण पनगिरिननिय भिक्षयेऽभयान, मया मतेप्यकारिपन्ने परस्य वृत्ति ·: nanAAAAAAAA मान:: परिच्छेदः] प्रत्यक्षादिवाघोद्धारः १०७ चरमस्वीकार्येण च भेदेन प्रथमप्रथमस्वीकृतभेदोपयोगसिद्धरेने धावन् पश्चाल्लुप्यमानो विस्मरणशीलश्रुतवत्, स भेदप्रवाहः किमालम्बेत । एवमेवंविधे विषयेऽन्यत्रापि- माग्लोपाविनिगम्यत्वप्रमाणापगमैर्भवेत् । अनवस्थितिमास्थातुरचिकित्स्या त्रिदोपता ॥ १९ ॥ रस्तु, प्राहिकयाऽनन्तेषु भेदेष्वेतदवच्छिन्नेऽस्य वृत्तिरिति वक्तुमशक्यरवेऽपि न काचिक्षतिः, घटभेदो घटभिन्ने वर्तते इत्येतावन्मानस्यैव निर्वाह्यत्वादिति-निरस्तम्। विशेषणस्यैवाधारतावच्छेदकसयोपक्रान्तस्या परस्परविशिष्टे परतारहत्यसम्भवात,अनन्तभेदाभ्युपगमस्य धैयापाताय,नदेदविशिष्टे एवायं वर्तते इत्यय तद्भेदस्यैतवृत्तौ प्रयोजक नाप्रतीत्या युगपदेकनसम्बन्द्वयोरन्यतरस्यापरवृत्ति प्रयोजकताया अनुभवैकशरणेन वक्तुमराक्यरथान्ध,व्यापकताया अपि नियामकान्तरसापेक्षवाश्चेति भावः । विशेपाभावान् = पूर्वापरका. लवृत्तिन्वरूपविशेषस्याभावात् । नेपामन्योन्यकलह - कस्य वृत्तिः केन प्रयोज्येति विवादं । चरमेति । प्रथमप्रथमस्वीकृतभेदनिर्वाहकतयेत्यादिः। वस्तुगत्या युगपरसम्बन्धऽपि निर्वाचं प्रतीत्यैव निर्वाहकस्य कल्प- नेति भावः । यद्वा चरमचरमस्वीकार्येण - निर्वाहकतया स्वीकार्येण । प्रथमप्रथमस्वोकृतेति । निर्वाह्य- तया स्वीकृतेत्यर्थः। निर्वाहकरवं निर्वाह्यत्वं च स्वरूपसम्बन्धविशेष एव । भेदोपयोगसिद्धेः = भेदा. धीनस्य यथार्थस्तरघ्यावृत्तिव्यवहारस्य सिद्धेः । अमे धायन - निर्वाहकभेदाविनाभूत । पश्चाल्लुभ्यः निर्वाह्यभेदांशे वैयर्थ्यमापद्यमानः स भेद प्रवाहः किं स्वरूपमालम्बेत, निर्वाह्यभेदानां धैयर्थ्य- प्रतीतौ तदभ्युपगमोऽनुचितः उचितस्त्वेकस्यैव भेदस्य लाघवात् स्वपरनिर्वाहकस्वाभ्युपगम' इति वृद्ध्यु. दयेन तस्यागावश्यम्भाव इति नैकभेदस्य प्रवाहत्वसम्भवः । एतेन-पूर्वपूर्वभेदप्रतीत्यन्यथानुपपत्या कल्पितेनोत्तरोत्तरेण पूर्वपूर्वापसारणायोगः, उपजोन्यविरोधापत्तेरिति-निरस्तम् ; वैयर्थ्यप्रतीत्याऽनन्स. भेदकल्पनायामयुक्तत्वग्रहण तदनभ्युपगमस्यौचिन्यावर्जितत्यात् . अतएव सामान्यधर्मावच्छिन्नवत्ताप्रत्य- यस्य मामान्यचदिनविशेषधमावच्छिन्नाधिकरणताकूटादेवोपपादनसम्भवेन शुद्धसामान्यधर्मावच्छिन- निरूपकतानिरूपिनाधिकरणता प्रतीतापि त्यज्यते तार्किकैरिति । विस्मरणशीलेन जनेन श्रुतः शास्त्रादि- यंघोत्तरोत्तरयुद्धि विषयतामासादयापूर्वपूर्ववुद्यधीनसंस्कारविषयताच त्यजन्सप्रयोजनतां नालम्बसे इति दृष्टान्तार्थः। वैषम्ये वैधान्तराभ्युपगमेऽनवस्थासत्त्वेऽपि न प्राग्लोपाविनिगमदोपावित्याशयेनाह एवं विधे इति । एकत्र धर्मिणि सजातीयानन्तधर्ममसनो यत्र, तादृशे इत्यर्थः । यथा घटत्ववति घट. स्वाभाववति वा घटत्वाभ्युपगमे । एतेन भवदुक्तं दूपणं सदूपणे वा निर्दूपणे वेति विकल्प्य तदपि निरसनीयमिति-निरस्नम् । दृपणानामनिर्वाच्यन्वादिष्टापतेः। एवमपि यथा न जात्युत्तरत्वं तथा पूर्व निवेदितम् । प्राग्लोपेत्यादि । अवश्यस्वीकार्यगोपपत्तौ तदन्यस्याभ्युपगमासम्भवः प्राग्लोपः । युग- परसम्बद्धानां निर्वाह्यनिर्वाहकभावस्य दुरवधारणवमचिनिगम्यत्वम् । एकस्मिन्नेव स्वपरनिर्वाहकताया अनिर्वाच्यताया वोपगमेमोपयत्तावनन्तानां कल्पनाया अप्रामाणिकत्वं प्रमाणापगमः। अभेदस्तृतीयार्थों दोषग्रयान्वयी। अन्यत्रापि भोजनादिव्यवस्थाऽतिवर्तिनोचिकित्स्यवातादिनयसन्निपातापानो दृष्टः । त्रिदोपतेन्यत्र यहुधीहेस्तल् । अत्र प्रतीतावप्यवनस्था द्रष्टम्या, स्वरूपसम्बन्धावच्छिमभेदत्वावच्छिन्न- प्रकारताकपटत्वावच्छिन्नविशेप्यताकत्रुधैर्भेदपटयोर्भेदप्रहाधीनत्वात, एवं तादृशभेदग्रहस्यापि भेद- ग्रहान्तराधीनस्वम् । तयोर्मेंदन्यतिरेकाहे ताहराबुद्यनुत्पत्तः। यद्यतिरेकज्ञानत्वावच्छिन्नस्य याप्रति- बन्धक नग्निश्चयस्य तद्धतस्यात्, अतएव प्रामाण्यनिश्चयाधीनैव प्रवृत्तिरिति स्वतः प्रामाण्यवादिनः । एतेन भेदाधारतावच्छेदकीभूतभेदस्योपाधित्वोपलक्षणत्वपशावपि निरस्ती। किञ्च घटभेदोपहिते घरभेद- ·शारदाप्त ग्वण्टनरवण्याचे [पथमः यदि च क्यचित्या स्यरूपमयान्योन्यं ध्यापनमानं मद इयत, गदा यो म्प तथेष्टव्यं तयोनिरस्थापनापतिः। अधन म्पम्पमामि प्यायनत, विन्नाम म्यार. विशेष इत्युध्यते, मदि म्यम्पपिशेमारण्यामाया म्यामा गोम्यादित्येकत्यापतिः। अथवा धनाच्योऽसी स्यरूपमामादन्यो पिगंगधः । अथ-7 ग्यमा नाम फिश्चिनुगममि- ঘূৰিয়ী হয়নি। বিলমানাই বিনী সাবিননামায स्वात्, घरभेदस्य सम्धिनीमानतिरे पर गई। मन पराप्यो घरभर एपेपोधि. पक्षनिगर्य इनि पापम् । पटौदग्पा-याय पटनामापयंदानापम्पम्प गगनादिषदम्य मधवा पृतियेऽप्युपपलेः 'घरभेदार यां' इति प्रश्न गरनारक्षिगाभिधानम्याग, गाने 'परभेद सर्वधयातिपरिनि, 'घटमेदयतिरिमि, 'पादिमियमदनिरिणीतरपामम्मपात् । स भेदा. धारसानुभयविहदा, दिलीये स्पम्धिनी म्यार िर्यारमियनुभूमिपा यागिना मनायम् । श्रमायेऽ. सचिनेनादिपन परग्रहणं माभूदिनि घरभेदम्पानुगमकनागा मायापादिमीयामांकः । 'पर भेदी घटावापन्साभायपनि यतते' इति तु 'पटादिभेदी पटादिभेदयनि पनरोभ्या पनि विकल्पस्नुस। रम. उत्तरपे या मनिपनायेन घटाया पन्नाभावम्य घरभेदानतिरिनयमति द्विीपपक्ष एप । भनि रिफ्टवेऽपि या यस्तो घरभेदपद्दपितयेति । एमन यन प्रतीपत सग्रेप परी एयुसरमनयकाराम; यरपदाधस्यय गृप्याविषयाशन, पनेन गोग्यागोवायुपदिनपतितापि निराशना । सपलक्षयं यसरम- घदुफिकमेष, उपलक्ष्यताकसमानाधिकरगये मनि ससमानाधिकरणानाभायप्रतियोगिन एष 'तथास्यात्, घरभेदगोण्यादेश सारसप्रतियोगिवसम्पदादिनि भायः । ननु वैध धायर्यास्तराभ्युपगमनिपन्धना, भदस्य भेदाम्तरपदपूनियाभ्युपगममिपन्धना पान वस्था घटायपरग्ययोः भेदन दाध्ययोश्च स्वरूपस्यय भेदण्या युग्गेन परिहरगायेरपाराम, सभासनि घर परयोरेप म्यरूपस्य भेदावमुषितम्, स्वम्पभेदपक्षोदितदोषोन्मेपश्यपि, सभापि सामरये एथ दोपान्तर माह यदीति । भन्योन्य व्यायतमान = अन्योन्यभिन्नं । सया भेदम्पेन । तयोरिति । भयम्माया, वैधालिशितघटम्यादिम्वरूपस्य भेदरवं नेदानी पकुमहम्, यान्तिराभ्युपगमापत्तायनस्थानादपस्या पसे; अतएवान्योपभिन्नं म्वरूपं भेद इत्यप्यनयकासम्, वैधम्य यिनान्योन्यभिग्नावस्यानुपपत्तेः यदाहुः "अयमेव हि भेदो भेदतुर्वा यद्विधर्माभ्यासः कारणभेदाचे"ति । एवं च स्वरूपसामान्यमेव भेद इत्यायातम् , तथाच व्यावर्तकं विनैव ग्यावृत्तिरुपगम्यमाना स्वम्मादपि स्वभेदमापादयन्ती निस्स्य. रूपता कथं नोपाहरेत् । एषमनुगनधीग्यपहारानुरोधेन स्वरूपस्यस्यानुगतम्वे तदयरिउसप्रतियोगिताक- भेदस्थ घटत्यादावन्योन्यथ्यावर्तमानग्यघटकम्योपगमेऽपि निस्स्वरूपनापत्तिरिति । स्वरूपविशेष इति । अस्य स्वरूपमेव विशेष इति ना, तथासति स्वरूपसामान्यस्य प्यावृत्तिरनिवारिता स्या, किन्तु स्व. रूपस्य विशेष इति सघ विशेपो वैधम्यं याऽन्यता, आये तदवस्थानवस्था, द्वितीय स्वभ्युपगमपादेन निराकरोति तहीति । स्वरूपगतविशेषयोमियोन्याश्युपगमेऽपि घटायपटवयोधर्यस्य स्वरूपन्यावृत्त श्वानुपगमे तयोरकत्व दुरिमिति भावः । स्वरूपमात्रं सयोः स्यान् = तयोः स्वरूपं साधारणमेव नतु ग्यावृत्या वैधम्र्येण पाश्लिष्टम् । वस्तुतस्तु घटावादिस्वरूपगतो विशेषो वैधातिरिकोऽनुभवपराहतः, तद्वयक्तित्वादेरपि वैधम्यरूपत्वात्, वैधाय चानयस्थाभीरणा स्वया नाट्रियते इत्याशयेनोक्ताभ्युपगमं स्यजति अथवेति । ननु 'स्वरूपविशेपो मियो पावर्तते' इति मदुरयमा स्वरूपं विशेष एव, स्वरूपपदार्थस्तत्तद्वयनिरूप इति यावत् । सघ घटापपरग्वयोम्योवृत्ता, नहि घटवायक्तिरेव पटवष्यक्किा, ·; परिच्छेदः] ॐ प्रत्यक्षादिवाघोद्धार १०६ ध्यते मया, विशेषरूपासु व्यक्तिवेव स्वरूपशब्दो नानार्थः सल्लिविशते-इत्यभिधत्से; तर्हि गतमनेनैव न्यायेन गोत्वादिसिद्धिप्रन्याशया । न च प्रतिव्यक्ति स्वरूपपदसमयग्रहो. पपत्तिः। यदि च स्वरूपं भेदः स्यात्, तदा धर्मिणि दृष्टे स्वरूपं इष्टमिति क्वचिन्न सन्देहः स्यादिति । DrawMAN नय-वैवर्याभ्युपगमं विमा यो सम्पुपगमोऽनुचितः अप्रथा स्वस्मादपि स्वभेदप्रसङ्गादिति वाच्यम्; फलबलेन स्वतो ध्यावृत्तत्वस्य वैधान्तिरमनपक्ष्येव स्वानुयोगिकस्वेतरप्रतियोगिकभेदधीजननयोग्यत्व- रूपस्य घटत्वपटत्वयोरुपगमात्, घटो न पट इति हि धोः, नतु घटो न घट इति, येन स्वानुयोगिकस्य. प्रतियोगिकभेदधीजननयोग्यस्यमपि कल्यतेत्याशहते अथेति । स्वरूपं = स्वरूपत्वं । स्वरूपत्वस्यानु। गतस्याभावे तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदमादाय वैधानालिहितस्वरूपभेदमादाय च निस्स्वरूपता- पत्तिर्नेति भावः । नानार्थ इति । तद्वयक्तित्वस्याखण्डत्वे वा सद्वयक्तिरूपत्वे या स्वप्रतियोगिवृत्तिन्व- स्वानुयोगिवृत्तित्वामयसम्बन्धेन भेदविशिष्टान्यत्वरूपारसाधारण्याश्रयत्वासानुगतत्वं, येनैकधर्मावरिछन शक्यताकत्वेन शमयेक्यं भवेत्, वस्तुतस्तु यत्किविदिविशिष्टान्यत्वमादायातिप्रसङ्गभङ्गाय सादृशसम्ब. न्धेन भेदविशिष्टं यद्यत्तदम्पत्वविवक्षायामसर्वज्ञदुहल्लमेवेति न शक्यतावच्छेदकनावच्छेदकानुगमे- नापि शक्यं शक्यसमर्थनम् . तादृशभेदवैशिष्टयस्यास्यासम्भवादिति भावः । व्यक्तिप्वेव सनि- विशते = शनया व्यक्तिमानविषयकबोधजनकताश्रयः । एतेन तद्वयक्तित्वस्य तद्वयक्तिरूपत्वे एव निर्भरः सूचितः । घटस्वरूपं पदस्वरूपमित्यादिप्रतीतीनां स्वरूपांशेऽनुगताकारतासत्त्वेऽपि स्वरूपत्वस्यानुगत- स्यानगीकारे जातिमात्रस्यानुगताकारधीमानजीवनस्योच्छेदप्रसङ्ग इत्याह तहाँति । नचेति । नवेत्यर्थः । एवं तद्वर्याकर्न तद्वयक्तिरिति व्यवहाराभावादपि तद्वयनि त्वस्यानुगतत्वं वाच्यम्, अन्यथा व्यक्तिभेदमा- दाय तदापन, निरुक्कयोग्यस्वरूपस्वतीव्यावृत्तर स्यापच्छेदकनिरूपणापत्तेः, नच-निरुक्तयोग्यत्वस्य स्वरूपान्नातिरेक इति तदवच्छेदकं घटत्वादिकमिति-युक्तम् ; स्वस्मात्स्वभेदापत्तेः । भाधाराधेयभावानु- पपत्तेश्च । तादृशयोग्यतान्पादिरूपभेदमुरगम्य तदुपपादने योग्यतातिरिक्तवस्यानपराधित्वात् । नव-तद- भिमावेनाप्रतीयमानत्वे सति प्रतीयमानत्वं वा तदभिन्न वप्रमाविषयत्वाभाव एवं या नद्यावृत्तत्वमिति- पाच्यम् ; घटत्वभेदानिरुक्तौ तदभिन्न वस्य दुर्निरूपत्यात्, प्रतीतिघटितत्वेनाचाक्षुपन्वप्रसङ्गान् , प्रतीत्य- भावकाले तद्भेदत्वाभावप्रसङ्गश्चाये, सर्वाभेदयादिमते द्वितीयेऽप्यसम्भवश्च, तदभिन्नत्वप्रमाविषयत्वस्यैष सवात्, एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिभेदस्यानेकानुयोगिकम्धेन नानात्वापत्या भेदांशे प्रतीतीनामनुगतत्या- नुपपत्तेश्चैत्यादिकमपि द्रष्टव्यम् । यदि चेति । सन्देह इति । विपर्ययस्याप्युपलक्षणम् । 'इदं तद्वा मवेति' 'इदं तदेधैनि' संशयविपर्यययोरभावापत्तिः । गैच घटादिस्वरूपग्रहेऽपि तभेदत्याग्रहात्सा नेति याच्यम् ; त दरवस्य घटादेः समतियोगिकन्वनिरापेनाधाराधेयभावानुपपायापादनेन च निरस्तस्यात् एतेनेतरल्यावृत्तधर्मविशिष्टरूप भेदस्तदज्ञानाच संशयादिरिति निरस्तम्; तादृशस्वरूपात्मकभेदज्ञानं विनेतरल्यावृत्तत्वेन धर्मज्ञानासम्भवेनेतरेतराश्रयात्, वस्तुगत्येतरध्यावृत्तो यो धर्मस्तद्वैशिष्टयविवक्षाया- मिदन्वादेरपि वस्तुगरया तथात्वादुक्कसंशयाद्यनुपपत्तः, घटवादिधर्मविवक्षायामपि 'अयंघटः स नवेमि- संशयाउनुपपत्तेः एतयटन्यस्य तापदार्थ यावृत्तात् । यदि च तद्भेदत्वं घटादौ तद्भिद्यमानत्वं तर्हि भेदस्यातिरिक्तस्य स्वीकारावश्यक चेन स्वरूपभेदस्यामामाणिकन्यमेवेति भावः । अधिकं तु चतुर्थ- परिच्छेदे वक्ष्यते । - ·. ११० & शारदापुते खण्डन खण्डखाये [प्रथमः यदि चाभिन्ने भेदो निविशेत तदा याप्येका व्यक्तिः प्रनीयते घटादिः, साऽपि तेनैव भेदेनानेका स्यादित्येकाभावे नानकमपि व्यवतिष्ठते । एतेन-ग भेदावच्छिन्ने नाप्य. भेदावच्छिन्ने भेदो विनिचिशते फिन्तूदासीने इत्यपि-निरस्तम् । अतएव च भेदी नाम स्यः रूपान्योन्याभाववैधानात्मको धर्मान्तरं पृथक्त्यापरनामकमित्यपि-पगस्तम्। सो पि हि स्वाश्रये भिन्ने विनिविशेन, अभिन्ने चेत्यादियथोक्तदोपलद्धनासवाल: पय स्यात् स्वाश्रयेण च स्वस्मिन्नभेदभयाद्यदि स पत्र भेदी निविशते तदात्माश्रयः, अन्य श्चेत्तरिम- न्लेयं, तस्मिन्नप्यन्य इत्यनवस्था, क्यनिदपि गत्वा भेदभेदाश्रययोर्मेदस्यास्वीकारे व तफ्यद्वारिका मूलपर्यन्तमेकता धायेत् । । तदद्वैतश्रुतेस्तावद्वाधः प्रत्यक्षतः ततः | - - घटभेदो घटाभिनवृत्तिरिति पक्षमपहस्तयति यदीति । अनेका स्यान = एका न स्यात, न स्या देवेनि यावत् । घटो यदि स्वभिन्नः स्यात् सर्वदेशकालत्यस्यन्ताभावप्रतियोगी स्यादिति भावः । एकाभावे इति । घटो यदि ताशाभावप्रतियोगी स्यातदेत्यर्थः। नानेकमपि ग्यवतिष्टने = अनेकावा- ". ज्यवस्थापकः स्यात् स्वाधीनानेकवस्य सत्यरवेन व्यवस्थापको न स्यात, ताशाभायप्रतियोगिरवाभाव. वद्विषयकप्रमितिप्रयोजको न स्यादिति यावत् । तादृशमनियोगिस्यबाटनिरूप्यत्वविशिष्टानेकन्वस्यापि सादृशप्रतियोगिन्चमेय मनु तदभावरूपं सत्यापमिति भावः । अनेका स्यादिस्यनेनैकस्वाभावं याऽऽपाय एकरवं ययेकवृत्तिधर्मावच्छेदनकरवरगयरिछससमवायसम्यन्धावच्छिन्नारयन्ताभावप्रतियोगितावस्यात् सत्यत्वेनानेकरयाव्यवस्थापकं स्यात् सर्वदेशकालवृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभाववद्विषयकममितिप्रयो। जकं न स्यादित्युत्तरमन्धेनापादनीयम् । अयं देशः कालो वा यद्यकवान स्यादनेकवानपि न स्यादिति तु स्थवीयः । एतेनेति । वस्तुतो घटभेदयतोऽपि पटादेयदि घटभेदाभेदोदासीनत्वं तदा घटाभेदवतोऽपि तत्स्पादिति घटेऽपि घटभेदमसनेनेत्यर्थः । उदालीने इति । उदासीनखं न घटभेदानवच्छिमत्वे सति घटाभेदानवच्छिन्नन्वम्, असम्भवात् , नापि घटभेदाभेदाभ्यामप्रतीयमानत्वम्, वस्तुगत्या घटभेदववृत्ति त्वप्रयुक्तदोषागामनुदारात्, घटभेदवत्ताप्रतीत्यर्थ घटभेदवत्वेन प्रतीत्यवश्यम्भावस्याप्युक्तवाच, नापि पटत्वाद्यवच्छिन्नत्वं, वस्तुतो घदभेदवत्तामादाय दोषसस्वात् । तस्मादसम्भवदुक्तिकत्वमेवास्य कल्पस्येति द्रष्टव्यम् । पृथक्त्वेति विभागार युपलक्षणम् । दोपलहनाजवालः = दोपराहिरयायोग्यः। अत्र 'अन्योन्या- भावादेव पृथत्तवव्यवहारोपपत्तः पृथक्तवं नानिरिच्यते तत्प्रतीतेः सावधित्वावलम्बनत्वे मानाभावेन न सावधित्वेन हेतुना तस्याभावत्वाभावसाधनसम्भवः, घटारपटः पृथक इतरोऽन्योभिन्नोऽर्थान्तरमित्यादी तत्तच्छन्दविशेषप्रयोगे पञ्चम्यानुशासनसिद्धैवेति' पदार्थतत्त्वनिरूपणादी शिरोमण्याद्युक्तमपि द्रष्टव्यम् । विभागे भेदव्यवहारम्तु गौग एव, अन्यथा गुणादौ संयुक्तयोश्च भेदव्यवहारानुपपत्तेः । घटायभिग्नन्वे सति घटादिकप्रतियोगिविशेषवत्वं घटादिभेदत्वं तु नानुगतम्, विशेषवत्त्वस्य विशेषान्तरं भेदान्तरं वा विनानुपपत्याऽनवस्था च स्वपरनिर्वाहकन्वे चात्माश्रयः, ताशविशेषस्याप्रामाणिकत्वं च, अपर्यायत्व- नियमनस्य भेदोपगमेनैवोपपत्तेरिति भावः। अतिरिक्तभेदपक्षेषु दोपान्तरमाह स्वाश्रयणेति । स्वं भेदः । यदि स एव भेदो निविशते = स्वाश्रयप्रतियोगिकस्वानुयोगिकभेदो यदि स्वयमेव तदा स्थितावात्माश्रयः। तदैक्येति । स्वरूपभेदस्य निरस्तरवेन तेनानिवार्दादिति भावः । मूलपर्यन्तमैकता धावेत् = घटपटयो- रप्येकता स्यात् , भेदस्यातिरिक्तस्याभावान् । तत् = तस्मात् । प्रत्यक्षतो बाधः = भेदप्रत्यक्षाधीनोड- प्रामाण्यप्रहः । तं = अद्वैनश्रुतिविशेष्यकाप्रामाण्यप्रकारकप्रहं । अनुमानस्यागमापेक्षया दुर्बलत्वादेव मेरु ·परिच्छेदः । प्रत्यक्षादिबाघोदार | नानुमानादि तं कर्तुं तवापि क्षमते मते ॥ २० ॥ . पाषाणमयः पर्वतत्यान, नरशिरः कपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वान्, राजसूयं ब्राह्मणानुप्टेयं स्वर्गसाधनत्यादि.' स्यायनुमानानामागमयाध्यावं हेत्वाभासमणाधुनम् । यद्यपि धादिग्राहकरवेनैवानागमस्य प्रायल्यम्, नचाद्वैतभ्रतेस्तथावं, तेन च न परमागमस्यैव प्राबल्यं अपितु वहिरनुष्णः कृतकत्यात्, मनो विभु ज्ञाना. समवाय्याधारस्वादित्यादी प्रत्यक्षानुमानादेरपि, निश्चितप्रामाण्यकत्वेनैव प्रापल्यपक्षेऽपि नानुमानादिन्या- दिनवागमापेक्षया दौयल्यम्, अपि तु गृहीताप्रामाण्यकत्वेनैव; तथाप्यन्यत्रागमस्य प्रत्यक्षेणेवानुमाना- दिना याध्यत्वं न छापि तृप्तमित्येतावन्मायाभिप्रायेणेदमुक्तम्; आगमैकदेशप्रतिपाद्यस्य मर्यादेमन्ता तत्र सुवर्णमयत्वादिप्रतिपादकांशस्य चामन्ता पुनरागमस्य प्रावल्यमनुमानापेक्षयाऽव्यवस्थाप्य प्रतिपाद- यितुमशक्य एवेति वाऽऽशयो द्रष्टव्यः । भादिपदेन तर्को ग्राह्यः स चाप्रमाणत्वादेवागमाद्दुर्बल इति केचित् । यदिचानुमानपदेन घटः पटभिन्नो घटस्वादित्यादिभेदसाधकमनुमानं गृह्यते तदा भेदविषयका. पस्यादरपि ग्रहणे न क्षतिः, सादृश्यस्योपमानग्राह्यत्वमते भेदस्यापि तेन प्राह्यत्वसम्भवात्. सादृश्य- स्य भेदघटितत्वात् । यदि त्वाविद्यकभेदमादाय सिद्धसाधनं मा भूदिति भेदो न साधनीयः, अपि तु संवादिव्यवहारक्षमत्वप्रमितत्वतुच्छन्वप्रतिभासिकवानधिकरणत्वादिना लिङ्गेनार्थापत्या या भेदे प्रतीति- साक्षिके सत्यत्वमेव, अद्वैतश्रुत्यपेक्षया च सत्यत्वसाधकानुमानस्यायल्यमेवेन्युच्यते, तदा तद?ते'ति तत्पदस्योक्तपरामर्शकस्योत्तरार्द्धऽपि हेनुतंयाऽन्वयः; तथाचायमर्थः-भेदनिर्वचनखण्डनरुक्तमदे सत्यवा- भावस्यैवोपनीतवान सत्यत्वसाधनसम्भवः, किञ्च भेदत्वावच्छेदेन सत्यत्वसाधनस्य प्रातिभासिकभेदे याधेनासम्भवात् घटपटभेदादिकं विशिष्यैव धर्मीकृत्य सत्यत्वं साधनीयमिति भेदसामान्याभावबोधने प्रवृत्ता श्रुतिर्घटपटभेदातिरिक्तांशेऽगृहीताप्रामाण्यकत्येनोक्तन्यायेन सर्वाभेदै प्रामाण्यमासाद्य भेदै सत्यता- धियं प्रतिक्षेप्स्यति, नहिविशेषरूपेण भेदेषु सत्यस्वमसर्वज्ञसुग्रहम्; अतएवान्यतमत्वमपि न पक्षताव- छेदकम् ; अतएव म विमतिरपि विशेष्यतासम्बन्धन तस्याः प्रातिभासिकभेदसाधारण्येन बाधापत्तः, नच तस्या व्यावहारिकनिष्ठविशेष्यतासम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकम्यम्, तथाच भेदभेदिनां सर्वेषां सस्यता सेत्स्थतीति वाच्यम्; व्यावहारिकत्वस्य ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्वरूपस्य व्यवहारकालाबाध्य स्वरूपस्य वा ब्रह्मसाधारण्येन तन्त्र सिद्धसाधनारत्तः, व्यावहारिकसामान्यनिष्ठा व विशेष्यता नका, अधिष्ठानप्रमाप्रयु: काभावप्रतियोगित्वादिरूपबाध्यत्वस्याननुगतत्वेन तद्विरहस्यापि तथात्वान्, व्यवहारकालावस्याप्यम्यव- स्थितत्वाच । एतेन न्यावहारिक महाभिन्नत्यनिवेदोऽवच्छेदकापच्छेदमानुमितरुपगमेऽपि वा ननिस्तार। ज्ञानमात्रस्य ब्रह्मविषयकत्वेन ब्रह्मज्ञानेतरत्वस्यैव ज्ञानेऽप्रसिद्धेश्व, निर्विशेषग्रह्मविवक्षणेऽपि विशेषसामा- न्यस्य मिथ्यात्वसिद्धि विना तस्याप्रसिन्दिरेव. सविशेषनिर्विशेपसाधारणनिवेशे मूकमेव दुर्वचं चोभय. साधारण रूपम् ; निर्विशेषगतधर्माणामभावरूपतयाऽऽश्रयात्मकत्वेन सावशेषात्मकत्वस्य सविशेषनिष्ठत्वस्य वाऽनुपपत्तेः। नापि वेदान्ततात्पर्यप्रमितिजन्यज्ञानान्यावाध्यत्वं मोक्षहेतुज्ञानान्यायाध्यत्वं वा पक्षता. वच्छेदकम्; भेदस्यानुयोगिप्रतियोगिगतवैधयनिरूपणं बिना प्रतिपत्तुमशक्यत्वेनानुयोगिगतवैधय॑स्य निरूपणावश्यकावे नदवच्छिनाबाध्यत्वस्यैवावच्छेदकत्वौचित्यात् ; नवा तनिरूपणमपि सुशकम् ; तात्पर्य प्रमितिश्च न शब्देश्यमात्रेणानुगता स्यात् . नवा मोक्षपदार्थोऽपि, तथाच तात्पर्यपदार्थस्य मोक्षपदार्थस्य च विवेचने नोभयमतसाधारण्यसम्भवः पक्षतावच्छेकस्य । एतेन प्रातिभासिकभिनत्वं तुच्छस्याङ्गी- कारे तरवानधिकरणत्वमपि पक्षतावच्छेदकमिति निरस्तम्। अनुयांगिगतवैधय॑स्य निरूपणापत्तेः । अत- एवालक्ष्याम्यत्यघटितलक्षणमाग्नं भूले निरसिष्यति । एतेन प्रातिभासिकभिन्नत्वे सति दृश्यत्व, सत्ता- ·॥२२॥ ११२ ॐ शारदायुत खण्डनखण्डखाये [प्रथमः अद्वैतागमनासीरे साधु साधुन्वती परान् । सेवामेयार्जयत्यापत्तिपत्तिपरम्परा नन्वतश्रुतयो वर्णपदविभक्तिनदादिभेदानुपजीच्या प्रतिपादयन्त्यः स्वोपजी- दाम्यं वा पक्षतावच्छेदकमिनि निरस्तम् ; दृश्यस्यस्य विद्विपपत्यादिरूपयेऽननुगमः, विषयनाया विषय भेदेन भिन्नत्वान्, अन्यथा घटपटाविति समूहालम्यनस्य घटपटनिष्टविषयतापा एकत्येन अमत्यापत्ती घटावृत्तिधर्मावच्छिन्नघटनिष्टविषयताशालिग्यात्, एतेन सत्तादात्म्यम्यापि विद्विषयस्वरूपावं निरलम्। सदध्यस्तत्वादिरूपत्वं तु सत्यस्यं साध्यं न मृप्यते । दुर्यचञ्चाध्यस्तरवं विना मृत्तिनिरूपिताकारास्य- विषयताताश्चिग्निरूपितविषयतापामभ्युपेतं लक्षण्यम्, नवा विषयतास्वमप्येकं द्वयोः साधारणं येन तेनारमनापि निवेशः स्यान् । स्थानिरिनाचिदधीनस्वस्फुरणकरवरूपं श्यस्वमपि स्वत्वाधातत्वेन नानु गतम् ; एवं प्रकारान्तरेष्वपि द्रष्टव्यमिति दिक् । उक्तहेतूनां दूपणानि त्वद्वैत सिम्यादी द्रष्टव्यानि । इदं 'पुनस्तत्वम्-आद्यस्य तृतीयस्य च व्यावहारिकसावेनवोपपत्ती पारमार्थिकन्यसाधनेऽप्रयोजकत्वम्, द्विती. यञ्चासिद्धमेव, भेदनिर्वचनप्रतिक्षेपादिति । नासीरशब्दस्य सगरार्धकत्ये-अद्वैतागमस्य भेदवांधैः सह नासीरे = माध्यमाधकभावचिन्तायां सा- पूर्वोक्ता अर्धापत्तिपत्तिपरम्परा = तत्तदायकत्याभिमतभेदबुद्धि भिर्वाध्यस्वाभिमताद्वैतबुद्धः स्वविषयश्च तत्तबुद्धेरद्वनविषयकरवायच्छेदन निश्चिनप्रामाण्यकत्वान्यथानु पपत्तिबुद्धीनों बाधकत्वाभिमतभेदबुद्धिप्रामाण्यग्रहविघटकतया सेनाविशेषात्मकपतिरूपतयाध्ययसिताना परम्परा साधु यथा स्यात्तथा परान् धुन्वती = भेदयोधविशेष्यकप्रामाण्यप्रकारकमहामावप्रयोजिका सती सेवामेवा यति = अद्वैतवुद्धः सर्वविषयकत्यावच्छेदेन प्रामाण्यमहोपयिकतामेवासादयतीत्यर्थः । नासीरशब्दस्य सेनाविशेषात्मकपत्तित्रिगुणीभूतसेनामुखार्थकन्वे तु शुद्धान्तःकरणानां विदुपामद्वैता नुभूतिः, उक्तान्यथानुपपश्यामिका दृश्यत्वाद्यन्यथानुपपत्त्यामिका च युक्ति, निमिष्यत्यानुमितिश्चेनि अयमेवाद्वैतागमस्य नासीरं तद्घटकीभूता चापत्तिपत्तिपरम्परेति द्रष्टव्यम् । वर्णेत्यादि । यद्यपि समुदायघटकवर्णानामानर्थक्यातदर्थे त्यसद्गतम्, तदर्थेत्यस्य द्वन्द्वावयव पदविभक्तिपदार्थमात्राम्वयित्वानुपपत्तेः । वासुदेवादिवाचकाकारादेश्च पदपदेनेय ग्रहणसम्भवः, तथापि पदपदस्य शक्तिमत्परत्वे विभक्तिपदोपादानानर्थक्यान्सुप्तिङन्यतरान्तार्थकत्या प्रकृतिमानस्याकारादेरिणादि- धातोश्च केवलस्यागादिप्रत्ययस्यच वर्णपदेन ग्रहणसम्भवः, अद्वैतभूतिपदयाहतपरवेदमानपरत्वेनाद्वत- श्रुतिधटकत्वमपि तेषु । अथवा वर्णपदस्य पदविभक्तितदर्यादीन्यनेनैव समासो द्रष्टव्यः । आदिपदेन चान्यवहितपूर्वापरीभावघटिताकासादिकं प्रायम् । तथाचाद्वैतश्रुत्यधीनशाब्दबोधप्रयोजकबोधविषय स्वमेवोक्तभेदेवद्वतश्रुत्युपजीव्यत्वम्, नहि प्रकृतिप्रत्ययभाववाच्यवाचकभावाकाङ्क्षादिप्रत्ययो भेद प्रत्ययमन्तरेण घटते, शब्दस्वरूपस्य पूर्व नियतप्रतीप्तिकत्वेनैवालद्वारिकायभिमतमान्दयोधविषयत्वस्य तत्रोपपत्या तदंशे शाब्दत्वस्य 'घटपदं शाब्दयामी'त्यनुष्यवसायविरहेणामामाणिकत्वेन वाच्यवस्थाप्य- प्रामाणिकत्वाद्वाच्यवाचकभावम्यापि भेदप्रतिपत्त्यधीनप्रतिपत्तिकत्वमेवेति भावः । स्वोपजीव्याभिः- स्वाधीनशाब्दबोधप्रयोनिकामिः । नहि प्रत्यक्ष प्रत्यक्षमित्येतावतैव प्रवलं, येन जान्या तस्य प्रायल्यमाश कयेतापि, मा भूभन्ने प्रादेशिकत्वादी स्वीकारप्रसङ्गा, नवा तस्य निश्चितप्रामाण्यकावं, येन प्रथमोत्पत्तिक तवोपक्रमन्यायेन प्राबल्यशङ्का प्रकाशमासादयेत्. नवा तस्य व्यवहारेऽनवकाशता अद्वैतश्रुतेश्च सावका येनानवकाशबलीयस्त्वन्यायोऽन सावकाशः स्यान्नवा शतमप्यन्धानां पश्यति, येन भेदबुद्धय न्तरसंवादवनो भेदप्रत्यक्षस्य 'बहूनामनुग्रहो न्याय्य' इति न्यायेनाद्वैतभूतिबाधकता स्यात्; नवा तेषां शता, ·परिच्छेदः] ॐ प्रत्यक्षादिवाघोद्धारः ११३ व्याभि दबुद्धिभिर्न कथं बाध्यन्ताम्, उपजीवकस्योपजीव्यादुर्बलत्वात् । मैवम् । न वयं भेदस्य सर्वथैवासत्त्वमभ्युपगच्छामः, किन्नाम, पारमार्थिकं सत्त्वम् । अविद्याविद्य- मानत्वं तु तदीयमिष्यते एव, तदेव व कार्यकारणभावोपयोगि। पतेन- 'एकमेवे"त्येय- कारव्यवच्छेद्यन, 'अद्वितीयमिति"द्वितीयेन, “न नानेति" नानात्वेन, "किञ्चने"त्यनेन बहुना विना नोपपद्यमानेन, व्याघात इत्यपि प्रत्यादिष्टम: श्रुतिभिश्चाद्वैतार्थाभिः पार- मार्थिकमद्वैतं प्रतिपाद्यते, नच पारमार्थिकमतिरपारमार्थिकधिया शक्यबाधा, मा भूच्छु. तिरजतधिया परमार्थशुक्तिमतिबावः। यत्र त्वग्निरनुष्ण इति बुद्धरुपणशानोपजीयना. दुष्णवोधेनानुष्णबुद्धिवाधस्तत्र द्वयोरप्यविद्याविद्यमानत्वाद्धाधो युक्तः । ननु तत्रापि तनुष्णतापि पारमार्थिक्येव साध्यतामवाधनाय । मैवम् अनुप्ण- । सर्वथैवाननुग्रहोऽपि, व्यवहारे सावसरत्यात् । तस्मादुपजीव्यत्वेनैव प्रानल्यमाशङ्कयते । यद्यप्युपजीव्यत्वे. नापि प्रावली मानाभावः, अगृहीताप्रामाण्यकत्येन निश्चितप्रामाण्यकत्वेन वा प्रायल्यात्, उपजीव्यस्यापि क्वचितप्राबल्ये तदेव प्रयोज, अन्यथा ने रजतमिति प्रमारेक्षया तत्पूर्वभाविनी रजतभ्रमस्यापि प्राबल्यं स्थात्, न च निश्चितप्रामाश्यकन्यं प्रत्यास्पेत्युनं पुरा भेदधीमानस्य च द्विचन्द्रादिबोधव दन्यथाप्युपप- तेरि" पत्र । तथाप्यभ्युपगमबादेन समाधत्ते न वयमिति । सर्वसत्वं = अलीकन्वं सदिन्नत्वे सति कालिकसम्बन्धातच्छिनायेयतानाश्रयन्वरूपम्, सद्भिन्नोऽपि घटादिस्तादृशाधैयताश्रय एव, तादशावेयता- नाश्रयोऽपि निर्धर्मकं ब्रह्म न सन्दिनम् । पारमार्थिक सत्व - कालत्वव्यापकं बाधकामिन्यविषयत्वं । नाभ्यु- पगच्छाम इत्यनुपरः । तदेवेति । “पूर्वसम्बन्धनियमे हेतुत्वे तुल्ये एव नावि"नि प्रबटक्के व्यावहारिक कारणता व्यवस्थापिता, तथाच यद्धर्मावच्छिन्नभेदविषयताकन्वेन योधस्याद्वैतश्रुत्यधीन शाब्दयोधप्रयोजकता तदर्मातिरिक्तरूपेगापि भेदस्य बाधे उपजीव्यध्याघातोरप्रामाणिकन्यात तद्धर्मेणैव भेदम्य बाध तस्याः प्रा माणिकतायाः स्वीकार्यत्वात् भेदत्यस्य व्यावहारिकत्वसमानाधिकरणभेदत्यस्य वातद्धर्मस्यायाधे तेन रूपेण भेदस्प्राप्ययाधेन नोपजीच्यध्यायातः एवं भेदोधस्योपजीव्यत्वेऽपि दृष्टध्यमिति भावः । एतेन = निपे ध्यस्यावियकस्योपगमेन । एक्काति। कारो वाहुलझात् । एक्कारज्ञानायोनज्ञानविपयन्यातिप्रति योगिना सजानीयाद्यन्यतमभेदेनेत्यर्थः। इति द्वितीयेन = इत्येतज्ञानाधीनज्ञानविषयव्यावृत्तिप्रतियो. गिना द्वितीयत्वेन । ग्रन्थकृन्मते एतच्छु स्याभेदस्यैव निषेधात् । एवमग्रेऽपि । बहुना = बहुत्वेन, सङ्ख्ये- यपरत्वे बहुवचनापत्तः, वैपुल्याचिनश्च प्रकृतेऽनुपयोगात् । व्यायात. अद्वैतासम्भवः । चो ह्यर्थे । पार- माथिकमतिः अबाधितविपकधीः । अपारमार्थिकधिया - बाधिनविषयकधिया । असामाग्यप्रकारकप्रमाविशेषीकर्नु शस्या । परमार्थेनि । व्यावहारिकेन्यर्थः । न परं त्रिकालाबाविष- यकज्ञानस्पैत्र प्रावल्पम्, अपि नु व्यवहारकालयाध्यविपयकज्ञानापेक्षया व्यवहारकालाबाध्यविषयकज्ञान- स्थापि, निश्चितम्यावहारिकप्रामाण्यवादित्याशयेनाह यत्रेति । उष्णज्ञानोपजीवनात् = उष्णज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानविधयाक्षगात् । अविद्याविद्यमानत्वात् = आविद्यकविषयकवात् । अनौण्यत्रुद्धः पारमा. थिकविषयकवे हि व्यावहारिकापण्यसवेऽपि तद्विपयोपपसेरदैतश्रुतिपदेयोपजीव्यबाध्यता न स्यात्, तस्था आविद्यमानीग्यविषयकन्धे तु औरण्यज्ञानरयोपजीव्यस्याविद्यकविषयावेऽपि निश्चितव्यावहारिकप्रामाण- कत्येन प्रातीतिकविषयकवासम्भवान् व्यावहारिकानीयविषयकवमुनबुद्धी सोदुमक्षमत्वात्तस्याः प्रात:- निविषयकत्यमेव वाध्यमित्यस्त्वोपजीव्यबाध्यतेति भावः । तय = अली । अवधनाय = उपजीव्यविरोधपरिहाराय । पारमार्थिकीति किं व्यवहारकालामाध्या दशक्यबाधा- ·११४ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [पथमः नाया जलादिदृष्टान्नसजातीयाया. शीनाद्यव्यावृत्तस्वरूपायाः प्रसाधनेऽविद्याविद्यमानत्वे एव विधामात्: तत्रैवंविधरूपतानगीकार चाद्वैतत्यय नामान्तर करणापत्त; नतस्तस्यां शेयज्ञानादिभेदावश्या युपेयतया जगद्वाययुक्तिकवलाप्रवेशासम्मवान् । श्रद्वैते च देताश्र यस्य बाधस्य वास्तवस्यानवकाशादपारमार्थिकत्यसम्भावनापि दृग्त एवापसरतीति । ननु किम नपरमार्थताभ्युपगमेन समाहितं भवति यत उपजीव्यवाधादढ़ते प्रमा श्रुति- जनयितुं न शमोतीति प्रमः। मैयम् अद्वैतं हि पारमार्थिकमिदं पारमार्थिकेन भेदेन बाध्येत, 6 विवक्षिता, आहोम्बित् निकालागाध्या; आद्यं अनुप्णताया इति । रान्तसगानीयायाः = Eान्तर तानुगतासजातीयायाः। साजात्यं च शीनानुगाशीतम्पर्शाभावान्यतमग्याप्यन्वेने पाह शीनादौति । शीतायभावयदवृत्तिस्वरूपाया इत्यर्थः । द्विनीये ननि । अनुष्गनायामिन्यर्थः । अद्वैतस्यैवेति । औष्ण्याभावस्थायावहारिकत्वे पारमार्थिकत्वमेव वाच्यम्, प्रानीतिकन्ये उपजीयाध्यतापतः, तथाचाध्य. स्ताभावस्पाधिष्ठानान्मकतापगमान् वनावील्याभावस्थानच्छिमवृत्तिकस्य मिद्वौ तस्य प्रतियोगिसमा नाधिकरगन्बैनाध्यस्तप्रतियोगिकवाग्रह्मान्मकन्येनेष्टापत्तिरिति परगानुगताया औल्यापेक्षयाधिकसत्ता- का वकुमशस्यमेव । तदपेक्षया न्यूनसत्ताकग्यस्य तन्समसत्ताकन्यस्य योनौस्याह तत इति । शेयहाना. दिभेदेति। ज्ञेयेति भावप्रधान, तथाच विषयावं मिथ्यावग्याप्पं लब्धम्, ज्ञानभेदः =ज्ञानत्यस्य "सन्य- ज्ञानमि"ति ध्रुत्या ब्रह्मण्येवोपगमात्तदवरिटन प्रतियोगिताम्मेदाधिकरगन्यमपि मिथ्यावयाप्यम्, सुरछ स्य निस्स्वरूपस्थानधिकरगन्वात् । आदिपदवलादात्मयावच्छिमपनियोगितामभेदाधिकरणन्दलाभः । अथवानुष्गनाया स्वानिरिकतत्तयज्ञानादिभेदस्पाभिधानेन स्वान्यूनसत्ताकाभावप्रतियोगिन्यस्य मिथ्या- स्वच्याप्यस्य लाभः । यद्वा भेदशब्दस्य विशेषार्थ कनपाईयज्ञानभेद विषयविषयिभावः आदिपदवला. प्रतियोग्पनुयोगिभावजन्यजनकभावादेः सम्यन्धस्य लाभः. नथाच शुद्धे ब्रह्मण्युपहिता-मनादास्यानिरि: कस्य भावभूतधर्मस्थाभावेन ममङ्गलस्य तत्तत्मम्बन्धप्रतियोगिल्वरूपस्य मिथ्यावयाप्यत्येनानुष्णनायो च सत्वेन तस्या मिथ्यावावश्यभाव इति भावः । जगदाधयुक्तीत्यादि । चतुर्थपरिच्छेदे वक्रव्यदिशा दृग्विषयस्वादिमम्बन्धमावस्यानिर्वाच्यत्वेन तदन्यथानुपपत्तिरूपा या प्रपञ्जमिथ्यात्वसाधिका युक्तिः नकवलाप्रवेशस्य तत्साध्यमिथ्यावानाक्रान्तत्वरूपस्यामम्भवादित्यर्थः । इदमुपलक्षणम्-औष्ण्याभाव- स्यौप्यसमसत्ताकोपगमे औष्ण्ये मिथ्यात्वस्य परानिष्टस्यापत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम्,प्रतियोग्यन्यूनस स्पैवाभावस्य मिथ्यात्वघटकनाया अन्यत्र निीतत्वादिति । अयम्पुनः सम्बन्धमानखण्डनसंक्षेपः-विषय- स्वादिः सम्बन्धिभ्यां भिन्नोवाऽभिन्नो वा आद्येऽनवस्था, यथा च नेप्टापत्तिम्नथाऽमकृदावेदितमधस्तात, द्वितीय आधाराधेयभावस्यानुभूयमानम्यापलापः रूपभेदेनापि स 'नहि दण्यपि देवदत्तः कुण्यलिनं स्व. मारोहती'नि न्यायनासम्भवी, रूपन्य सम्बन्धगतस्थातिरिक्तस्योपगमे वा सम्बन्धस्यातिरिक्तप्तया किम- पराद्धम्, भनवस्थायाः समानत्वान्, भेदाभेदपक्षस्तु विरोधादेवासम्भवी, एकम्यानिर्वाच्यत्वमुपगम्य नृतीयपक्षोपगमे च सम्बन्धमात्रस्यानिर्वाच्यत्वमेवेति । विपयत्वादरनिर्वाच्यत्वेन तत्संसटतया प्रपत्र वद्ब्रह्मगोऽनिर्वाच्यत्वेऽपि शुद्धरूपेण न नधार्च प्रपञ्चानां तु शुद्धरूपं नास्त्येव ग्रहातिरिक्तमित्याशये. माह अद्वैते चेति । हैताश्रयस्य = संसृष्टत्वनिवन्धनस्य । वास्तवस्य = व्यावहारिकप्रमाणसिद्धस्य । तेन 'सर्व शून्यमिति वदनो बाधभ्रमसत्त्वेऽपि न क्षतिः । जनयितुमिति । “न च संस्कारारूढे"त्या- दिग्रन्थे विरुद्धविषयकमानान्तरसत्त्वमात्रेणाद्वैनप्रमिन्यनुत्पत्तिराशहिता, अन्न तु विरुद्धविषयकत्वोपजी- व्यत्वोभयविशिष्टमानान्तरमत्त्वेनेति ध्येयम् । विरोधिमानान्तरस्योन्पत्तिपनियन्धकन्वं नास्त्येवेनि प्रागु.

·॥ । . परिच्छेदः] * अद्वैतवरूपनिरूपणम् - ११५ न त्वविद्याविद्यमानेन; तस्मादविद्याव्यवस्थिनं भेदं तद्वाधं चोपजीवन्त्या न परमार्थादत बुद्धपजीव्य बाधः । यदि श्रुतिजन्या भवन्त्यप्यतबुद्धिरविद्याविद्यमाना तथापि तद्विष- यस्तावत्परमार्थसदेवाद्वितम्, विरोधेन च तस्या बाध्यता, स च नास्तीति । तस्मात्-. पारमार्थिकमद्वैतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः । चाधनादुपजीव्येन विभेति न मनागपि ॥२ श्रुतिरपि तदाह-"विनोयादै भयं भवतो"ति । इति खण्डने प्रत्यक्षादिवाधोद्धारः । अथाद्वैतस्वरूपनिरूपणम् । तवाद्वैत "ब्रयेदं सर्वमिति श्रुत्यर्थेन सहश्यमापन्नं ग्रीव स्यात्। "विज्ञानमा: नन्दं ब्रह्मे"ति व श्रुत्या ज्ञानानन्दात्मतया व्यवतिष्ठते । तेन यदिदमद्वैतज्ञानं श्रुत्या जनितं करवेऽपादानीमभ्युपेत्यवादनाह अद्वैतं हीति । यदि द्वैताभावः पारमार्थिकप्रतियोगिकः स्यादपारमार्थिकः स्यात्, समसत्ताकपोर्भावाभावयोर्विरोधादित्यर्थः । ननु ब्रह्मातिरिक्तस्य मिथ्यात्वे तद्विषयकवुद्धितत्मामा- पयादेरपि मिथ्यात्वेन ब्रह्मापि मिथ्यैव स्यात् . नहि शुक्तिरूप्यविषयक द्यादेमिथ्यात्वे शुक्तिरूप्यं सायं दृष्टमिन्याशङ्कते यदीति । यद्यपीत्यर्थः। शुक्तिरूप्पविषयकवुद्धमिध्यान्वे मिथ्याविषयकन्यं न प्रयोजकं, अपि तु दृश्यस्वमेव, एवं तत्प्रामाण्यादेरपि । मिथ्याविषयकत्वं वप्रामाण्यस्यैव प्रयोजकम्, तथाच सर्व- बाधकधीविषयस्य ब्रह्मगो मिथ्यावामम्भयेन याध्याधिकसत्ताकवस्तुविषयकधिय एवेतरवाधकन्वेन ब्रह्मवुद्धमिथ्याविषयकवाभावेनाप्रामाण्याभावेऽपि दृश्यत्वेन मिथ्यात्वस्थ ब्रह्मणश्च सत्यत्वस्य सम्भव इनि परिहरनि तथापीति । विरोधेन = विपयबाधेन । तस्याः = बुद्धः । बाध्यता- अप्रामाण्यम् । नास्ति । अद्वैतबुद्धायित्यादिः । ब्रह्मगः शरगत्वं पर्वबाधकर्धाविपयन्वेन । प्रविश्य = प्रतिपाद्य । तदाह = अद्वैतं शरणीकुर्वाणस्य भयाभावमर्थादाह । द्वितीया? = मिध्यत्वप्रकारकप्रहाविशेप्पीभूतादान्मभिमन्वप्र- कारकग्रहविशेष्यादेव । एवञ्च तादविशेष्यत्वे भयप्रयोजकन्वव्यापकन्वलाभादात्मभिन्नत्यप्रकारकग्रहस्य निन्दितत्वप्रतीत्या तट्रिपयस्यापि निन्दितन्वायाति, विपग्रस्य प्रशस्तत्व तज्ज्ञानस्याप्राशस्त्यासम्भवात्, एवं द्वैतमिथ्यात्वग्रहे मति भयाभावेन तस्स प्राशस्त्यलाभेन तद्विषयस्य द्वैतमिथ्यात्वस्यापि प्राशस्त्यं प्रतीयते, विषयाप्राशस्त्ये ज्ञानप्राशस्यानुपपत्तेरित्यहते एव श्रुते तात्पर्यमिति भावः । इति खण्डन- शारदायां प्रत्यक्षादिवाधोद्धारः । अद्वैतं हि द्वैताभावः, तस्य ब्रह्मातिरिक्तत्वे सत्यस्वं मिथ्यात्वं वोभयथापि सर्वाद्वैतक्षतिः, भाव. मात्राद्वैतपक्षस श्रुतिस्वारस्यविरुद्धन्धादित्याशङ्कय द्वैताभावत्वोपलक्षितग्रह्मणोऽनपदार्थतामाह तच्चेति । ब्रह्मवेदं मर्च - इदं सर्व ब्रह्मव, आविद्यकेदम्पदार्थनादाम्योपलक्षिताधिष्ठानबोधकसमानविभक्तिकपद- निश्चयत्वेनान बाधसामानाधिकाण्यम् एवञ्च श्रुतेहातिरिक्तासहमानन्वं स्फुटमेव । सर्वपदाभावे प्रत्यक्ष विषयस्यैव ब्रह्माभेदः सम्भाब्येतेत्याशयेन सर्वपदमुपातमिनि प्रत्यक्षाविपयस्थापि वैनाभावस्य ब्रह्माभि- सत्यम्, द्वैनप्रतियोगिन्धेन रूपेगाद्वैतस्याविधकरवं पूर्वमुक्तमेवेति भावः । अद्वैतम्यान्येच्छानधीनेच्छा विषयस्वरूापुरुगर्थस्योपपत्तो आह विज्ञानमित्ति । ज्ञानानन्दा मतया ननु ज्ञानानन्दाघारतया, उक्त ध्रुत्पादिसिद्धस्याद्वैतस्य व्याघातात् । आनन्दस्यानावृतत्वलाभाय ज्ञानात्मतोक्तिः; तथाच 'मुख मेऽनावृतं भवमित्यादीच्दाना मनिष्टावरणविषयनाशून्यत्वप्रकारकमुखविशेष्यकन्येन सुबम्य ताशविषयताशून्ग- ग्वेनैव पुरुषार्थनाया बकपत्वाम्वरूपामावस्यापि तथास्वोपत्तिः, सिद्धे इच्छानुदयेन स्वाम- .

·- ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाद्य [प्रथमः तद्विशानाद्वैतात्मन्येव निविशते । मनु याथं तस्य श्रुत्या जन्यत्वमुपपद्यते । सत्यमेवं स्यात्, यदि नस्य पारमार्थिको श्रुत्या जन्यतापि स्यात् , अविद्याव्यवस्थिना तु तज्जन्यता न पारमार्थिकेनाजन्यत्येन विरुद्धयते; अतएव श्रुत्येदमेकं साध्यते । यत्तु तत्र योफता भेदाभावो यदि कत्यसंरया यदि वा बानात्मकत्यं यदि बाऽन्यः एधेकन्वनामा कश्चिद भेदापर पर्यायो धर्मस्तद्वत्वं बाध्यते नयाद्वैतव्याघातकरयान से शाति, नदा नदपि निष्पीडनमसहमानं तज्ज्ञानश्रुनिजन्यत्येन सहन नियननाम् , यत्तु नाशस्याहनम्य धर्म- सुखस्य च सर्वदासिद्धत्वेन 'अहं स्याम्, मुयं वा स्य मित्यादीच्छाया असम्भवेऽपि स्यामासुम्वनिष्ठाना घृतवस्यासिद्धत्वेन तद्विपकराया सम्भवेन पुरुषाधतायां मामिरिनावस्याप्रयोगमायादिति भावः। व्यवतिटते = प्रमाविषयावरूपव्ययस्थाध्रयः। नेन = ब्रह्मग एय ज्ञानाग्मकन्वेन ब्रह्मानिरिक्तस्याभावेन चा। जानं घृत्युपारूडचिदात्मकं । विज्ञानाद्वैतेन्यादि। विज्ञानाद्वैतारमानुयोगिकाभेदप्रतियोगितात्रय इत्यर्थः । मनोवृत्यादी ज्ञानशब्दम्यावरणविरोधियप्रवृत्तिजनकवादिगुणमादायौपचारिक इति भावः। तस्य = निन्याद्वैतात्मकज्ञानस्य । यद्यपि चिद्विशिष्टवृत्तज्ञानवमुपगम्य तस्या ब्रह्मारमकाभिधाने अन्यन्वं नोपपद्येन, मृत्युपारूदचिनस्तु ज्ञानत्वे वृत्त न्यायप्रयुकमेव तन जन्यस्यमिन्यौपचारिकयात्तस्या निन्यावे पि तदुपपद्यते एव. तथापि सभिन्न ग्रहोति मूलन्सिद्धान्त सर्वपदार्थाना सरूपं परमा प्रवेति घटादौ दृश्यमानापि जन्यता निग्यब्रह्माभेदं मा विरीसीदिति तस्याः काल्पनिकत्वेन विरोधः परिकरणीय इति सर्वपक्षसाधारणं मुख्यं ममायानमेवाह सत्यमित्यादिना । अतएव = पझविषयकज्ञानस्य श्रुतिजन्यतो. पपत्तेरेव । इदं = ब्रह्मम् । एकम् = अद्वैनम् । साध्यते = प्रतिपाद्यते । यत्तु नद्वत्वं योप्यते इत्यन्ययः,तत्पदार्थ भेदाभावादिकमाह तत्रेति । ज्ञानात्मेति । नचानन्दाचारमकत्वेन विनिगमनायिरहः; कल्पितानन्दत्व: ज्ञानस्वादिधर्मरानन्दज्ञानादे देऽपि वस्तुन एकरवान्, तृप्तधर्मानतिरेके एव तारपर्येण ज्ञानन्यमानन्दरयं सचं चकन्वमित्यत्राप्यदोच्च । अमेदापरेति । अभेदस्तादात्म्यं तद्वयक्ति-वपदाभिधेयम् । तच्च । तद्वखं च । अद्वैतव्याघातकत्वादिति । ननु भावभूतधर्माणामधिकरणातिरिक्वेनैश्यस्य ब्रह्मत्वा सम्भवेऽपि भेदाभावत्वपक्षेऽदोपः अमावस्याधिकरणस्वरूपस्वेनाद्वैनायावातात्, मच नान्योन्याश्रयः, भेदत्वस्याखण्डोपाधिताया उक्तरवात्, एवं ज्ञानत्वादिकल्पितजातेः स्वोपहितचिग्निष्टत्वात् तत्तादात्म्यापनशुद्धचित्यप्येकत्वव्यवहारोपपत्तिरिति तृतीयपक्षेऽप्यदोप एवंनि च सत्यम् , अतएव "अभा- वामतिरेकस्वीकारादेव चाद्वैताव्याघात इनि” पुरोदीरितम् तथापि परमार्थती विचारासहत्वादेव तरपक्षे प्यद्वैतस्याद्वैतामहत्वमधुनोच्यते, नहि भेदाभावन्वोपलिक्षतत्वमपि शुचिति यतुं शक्यं मया ज्ञानत्वो: पहिततादाम्योपलक्षितम्यमपि, तस्यापि धर्मत्वान्, तस्याप्युपलक्षगवेऽनकस्थानात्, म्वरूपमात्रत्वे वं न स्वीयमित्यनुभवविरोधात, अतएव तदवृत्तिधर्मानाधारत्वोपलक्षितस्वरूपस्यैकन्धमप्ययुक्तम् , नवा रूप भेदेनाधाराधेयभावः प्रामाणिक इत्युनमित्यभेदे आधाराधेयभावानुपात्तिरपि । निप्पीडनं = युक्ति । तज्ज्ञानश्रुतिजन्यत्वेन = अद्वैतज्ञाननिष्ठेन श्रुतिजन्यन्वेन । यथा जन्यताया अपारमार्थिकत्वमुक्त धर्मान्तरस्यापि द्वैतस्याद्वैतस्य वा ब्रह्मातिरिक्तस्य तथात्वमेव, न तावता सिद्धमाधनमर्थान्तरं वा परै- वक्तुं शक्यम् , तै ब्रह्मातिरिक्तस्य परमार्थनाहाकारादिति भावः। निवर्तताम् = अनयच्छिन्नवृत्तिकात्यन्ताभा- वप्रतियोगित्वमालम्वताम् । नादृशान्यन्ताभावस्यापि ब्रह्मान्मकनाया वक्तुमशक्यत्यारका गतिरिति तु नाशः कनीयम्, अतश्रुतिबलादेव तम्य ब्रह्मरूपत्वात्, 'द्वैताभाववाँ'त्यादिधियामाधाराधेयभावांशे भ्रमत्वेन तदुपपादनासामवेऽपि सत्यभावात्, नहि ब्रह्मवादिनां तदनिरिक्तमुपपादनीयम् , नवा धौनबोधस्यापि । भेदस्पैक्याभावत्वे- तथा ·परिच्छेदः] ॐ मुमुक्षुपदेशः ११७ स्य धर्मितया प्रमिनं तन्मात्रमबाधादधिगतं परमार्थतो व्यवतिष्ठताम् : नहि परमार्थशुक्ती रजततया प्रतीयते यदा, तदा बाधात्तत्र रजतत्वे व्यावर्तमाने धर्मिव्यक्तिरपि तदपराधा- निवर्तते । इति खण्डनेऽतस्वरूपनिरूपणम् । अथ मुमुक्षुपदेशः । सेयमद्वैतबुद्धिर्न तर्कशतमवतार्य प्रारपनेया, यदाह श्रुतिः-"नेपा तण मनिरापनेये"ति; तस्मात्- धीधना ! बाधनायाऽस्यास्तदा प्रज्ञा प्रयच्छथ । आप्तुं चिन्तामणि पाणिलब्धमधौ यदीच्छथ ॥ २४ ॥ सेयमतदृष्टिईष्यार्थापि, यदाहुः-"स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महती भयात्", तस्मात्- ईश्वरानुग्रहादेपा पुंसामद्वैतवासना । महाभयकृतत्राणा द्वित्राणां यदि जायते ॥ २५ ।। तस्मात्-- आपाततो यदिदमद्वयवादिनीनामद्वैतमाकलितमर्थतया श्रुतीनाम् । नत्स्वप्रकाशपरमार्थचिदेव भूत्वा निष्पीडितादहह निर्वहते विचागत् ॥२६॥ तदिदमेताभिरात्ममतसिद्धसद्युक्तिलक्षणोपपन्नाभिर्युक्तिभिरुपनीयमानमद्वैतमवि- द्याविलासलालसोऽपिश्रद्दधातु नावद्भवान्,तदनुचानयैवोपनिषदर्थश्रद्धयाऽध्यात्म जिज्ञा. - ब्रह्मातिरिक्तांशे ताचिकप्रमान्वम्, एवञ्च मागबलानाशजनसामध्यधिकरणक्षणस्य प्रतियोग्यधिकरण- कालपूर्वस्वाभावनियमो यथा सर्वैरुध्यते तथा चरमे मनः परिणामे स्वपरिणाग्यज्ञानताप्रयुक्तश्याधिकर- णकालपूर्वत्थामावनियम एवं श्रुत्यन्यथानुपपरया तत्प्रामाण्यवादिभिवक्तव्य इति भावः । अधिकं तु "यः साक्षाकुरते समाधिष्धि"ति चरमपद्यशारदायां वक्ष्यते । प्रवाधादिति । अवाधिनतयेन्यर्थः परमार्थेति । व्यावहारिकेत्यर्थः। तदपराधात् = आरोपितबाधात् , संस्कृष्टरूपेण तु शुक्तरिव ब्रह्मणोऽपि बाधो न क्षनिकर इति भावः । इति खण्डनशारदायामद्वैतस्वरूपनिरूपणम् । अपनेया एवं आपनेया । अस्य धर्मस्य = अद्वैतचिन्तनस्य, द्वौ वा श्रयो वा विवाः, बहुमीही संख्येयेति डच् । आपातत आकलितम् = पूर्व पदपदार्थविभागज्ञतयैवोत्पनेन भ्रमन्त्रज्ञानास्कन्दिनेन ज्ञानेन विषयीकृतम् । चिदेव भूत्वा = चिदात्मनैव । निष्पीडिताद्विचारात् = मनननिदिधासनसहकृतात् प्रवगात् । निर्वहते - म्योपादानाज्ञाननिवर्तनक्षमभ्रमन्वज्ञानानास्कन्दितापरोक्षमनोवृत्तिविषयताश्रयः भ्र. मत्वज्ञानानास्फन्दितापरोक्षवृत्तरेवाज्ञाननियतकत्वम् ः ननु परोक्षायाः, अपराक्षत्वेऽपि भ्रमस्वज्ञानामन्दि- ताया था, स्त्रोपादाननिवृत्तिजनकत्वं च वृत्ते ईताशनपटसंयोगस्य स्वोपादानपटनिवृत्तिजनकन्ववदुपपद्यते एव, तस्याः स्वोपादाननिवृत्तिरूपत्वमेव वा, पूर्वोत्तोनियमोपगमे तु न कस्यचियोद्यस्यावसरोऽप्रीति भावः । अहहेति स्वानुभवसिद्धत्वसूचनाय । ब्रह्मगोऽप्रमेयोन ध्रुभ्यर्थन्वाभिधानं तस्याविद्यादशायामा- पातत एव, युनिपूर्वकविचारेग तु मानमेयभावव्यवहारस्याप्रामाणिकत्वात् स्वप्रकाशतर्यच नन्सिद्धिरि- न्यपि स्यादर्थः । प्रात्मेति । ताकिकेन्यर्थः । अध्यात्म परमार्थनवं = प्रत्यगारमानं । जिज्ञासमानः- ·M 9 शारदापुते खण्डनखण्डवाये [प्रथम समानः परमार्थतत्त्वं कमावृत्तिच्यावृत्तचेताः स्वप्रकाशसाक्षिक माक्षिकरसातिशायि स्वात्मनैव साक्षात्करिष्यति । यथा च परिहनचापलमामतत्वामृतससि निमज्य राति निरायासमेव मानसं तथाहमकथयं नैषधचरितस्य परमपुरुषस्तुती सर्गे इत्येषा दिए । इति खण्डने मुमुक्षपदेशः। अथ खण्डनयुक्तीनां कथात्रयेऽप्युपयोगः । 'अभीसिद्धायणि खण्डनानामगिड गवामिय नैवमाना। तत्तानि फरमान यथाभिलापं सैद्धान्तिकेऽप्यध्वनि योजयध्यम् ॥ २७॥ तदेतादृशीषु सर्वास्वपि दर्शनस्थितियुकाममास्माकीनाः मण्डनयुक्तयः प्रगल्भन्तः मीमांसमानः । वृत्तिःपावृत्तचेताः = अनामावारवृतिविधुरीकृनताः यदा:- अनामदर्शनीय परा' रमानमुपास्महे" । स्वप्रकाशसाक्षिकमिनि । मविषयिकाया एय वृत्तः साक्षियधात्तदाश्तया तद्विषयस्यापि माक्षिवेधत्वमिनि भावः । सप्रकाचिदतिरिकामाामिनि यायः । मक्षिकरमानिशायि : अपकर्षानाध्यान दमकमतं । म्यान्मने - सस्थैव चनसा, अनाग्माकारतिशून्यचैतमेति यावत् । लौकिकानन्दसाक्षात्कारापेक्षाययायविषयमनपश्येवेति वायः। माक्षारकारावरणविषपनासामान्य शून्यायम्। निमज्य रज्यति = आमाकारानिरिकवृत्तिन्यस्वाधीनाली ककानन्दाफारनिर्विकल्पकस्या. श्रयः । तादृशवृत्तिदशायामप्यनान्माकारयत्तिशून्यन्यलाभाय निरायासमेवेति । सर्ग इति । जना हि केचिच्छुकचेतसः, अपरे पुनदुनियाख्यधर्मविशेषालिङ्गितचैतमः, तेवपि ये प्राग्भयमम्पादितपुण्यपरि पाकेनाचारुतरविषयेषु चेतःसञ्चारासहिगवो "भक्तार्थ कल्पितं दैतमद्वैतादपि सुन्दर"मिति मुमति म्बिता जगदाराध्यदेवचरणामलकमलालिमौलयो “नयनं गलश्रुधारया पदनं गदगदद्वया गिरा । पुल कैर्निचिनं वपुः कदा तय नामग्रहणे भविष्यती"नि वासनैकनिकननचेतनाः, ते भगवचारुचरिनचिन्ननैक तानतायामेव लोकोनरचमत्कारकारिविगलिनवेद्यानरमम्पर्शपरिपूर्णानन्दानुभूनिभाजः। शुकचेनसम्न कथमपि भगवदनुग्रहेण द्रुतचेतस्वमासाद्य मृत्यन्तरेण वाऽनामप्रविलापनप्रभङ्गनायमनादिनेति भावः दिगर्थस्तु ज्ञानस्यैव निवृत्त्यर्थं लोकस्य प्रवृत्तिः अनाव शशशृङ्गाननमोनाशोदेश्यिका न कस्यापि प्रवृत्तिः, तस्पालीकस्य ज्ञानाभावात्; तथा घटाज्ञानस्य ज्ञातत्वे एव तनिवृत्यर्थ प्रवृत्तिापपर्यतेति तज्ञा नस्य प्रमात्मकस्य विरुदत्वेनासम्भवान् तद्विलक्षणवमेव वाच्यमिति तदेव नित्यं जान सुपात्मकं. साक्षिपदासदं सर्वप्रपञ्चभासकनया मोक्षमार्गरूपास्यमित्यादिराकरेप्ववगन्तव्य इति । परमात्मबुद्धिमग्विले सखले सजडे तनोपि जडमानस नो। जडदर्शनेन जडता जनिता भवितानुतापविनतिर्विकटा ॥ इति खण्डनशारदायां मुमुक्षपदेशः। विजिगीपोः म्बानभीष्टमतमात्रयाधौपयिकत्वं खण्डनयुक्तीनामाह-अभीष्टसिद्धावपीति । एवमीष्टस्य = तार्किकादिमत वाधस्य मिद्ध्युद्देशेनास्माभिरम्यूहितानामपि खण्डनानामित्यर्थः । यहा खण्डनः परमनवाधद्वारा स्वाभीष्टम्यानस्य एवं = उक्तरीत्या सिद्धाापि तेपामाज्ञा = सर्वदर्श- नाभिमतपदार्थबाधकता राज्ञामिवाज्ञा न निराकृता । तत् = तस्मात् । सैद्धान्तिकोऽप्यधनि = अद्वैत्यभिमनप्रक्रियायामपि । ब्रह्मणम्नु साक्षित्वादेव बाधासम्भव इत्युक्तमेवैनि भावः । एतादीपुर प्रमाणाधुपाश्रयासु । स्थिति = प्रक्रियाम् । आम्माकीनाः = अम्माभिरभ्यूहिताः । प्रगल्भन्ते = बाध ·परिच्छेदः] ॐ खण्डनयुक्त्युपयोगः ११६ यालामीश्वरपरवशां विश्वव्यवस्थामनास्थाय निरसनमशक्यं, तासामेवाचतारणार्थमयं प्राबादुकप्रवादोपन्यासः । तथाहि-यदि शन्यवादानिर्वचनीयपक्षयोराश्रयणं, तदा ताबद- मूषां निरायाधैव सार्वपथीनता। यदि तु प्रमाणादिसत्ताभ्युपगन्तृमतावलम्बनं, तदापि लक्षणखण्डनयुक्तीनां लक्षणविशेषखण्डने, लक्ष्यखण्डनयुक्तीनां च तद्विषयप्रमाणादिचि. शेपखण्डने, प्रत्येक तात्पर्यम् । न च सौत्रादिलक्षणखण्डनेऽपसिद्धान्तापत्तिः, तादृश्याः सूत्रादिव्याख्यायाः खएड्यमानत्वात् । न च वाच्यं-लक्षणविशेषवस्तुव्यवस्थापकप्रमाण- विशेपसूत्रादिव्याख्याविशेषखण्डनपरत्वेन लक्षणान्तरं, प्रमाणान्तरं, व्यास्यान्तरं च, वाच्यं प्रसज्येत भवतोऽपीति; वितण्डाकथामालम्ब्य खण्डनानां वक्तव्यत्वात्. तत्र च व्यावृत्त्य स्वपक्षनिहिं प्रनि पर्यनुयागानवकाशात् । एवञ्च सत्ति वादिदर्शनमाश्रित्यापि ग्वण्डनप्रयागो निर्वाध एव, एकदेशिवत्प्रत्यवस्थातुं शक्यत्वात् । वैयाकरणानामिव च - - .. कतावच्छेदकरूपवन्यः । बाधकन्वञ्चाभावज्ञापकन्यं तदैकदेशेऽभावे सप्तम्यर्थप्रतियोगित्वम्यान्वयः । ईश्वरपरयशा = ब्रह्मगनेश्वरन्यप्रयुन्हा ईश्वरस्यञ्च मायामम्बन्ध इति विश्वस्थितेर्मायिकतामनुभ्यपगम्य ग्वाइनयुकीनां निरासासम्भवः, नस्य मायिकचोपगमे तु युतीनामपि विश्वान्तःपातिवान्मायिकन्या. वश्यम्मावादधिष्टानप्रमानिवन्यलरूपनिरासस्य सम्भव इति भावः । अवतारणार्थ = निरूपणवीजप्रदर्श- 'नार्थम् । अयं = प्राककृतः प्रायादुकस्य मामिकादेः प्रावादः शून्यत्वादिविषयकस्तदुपन्यासः । ननु कथं शून्यन्याद्वैतवादयोः प्रदर्शनस्य म्बण इनयुक्त्यवतरगत्वन्तत्राह-लथाहोति । शून्यवादः सर्वाः निर्वाचनीयवादः । अनिर्वचनीयपक्षः विज्ञानातिरिनानिर्वचनीयवादः। सार्यपथीनता = सर्वाभावज्ञाप- कन्वरूपा सपथव्यापिता । उनवादद्वये ममर्थनीयस्य कस्यचिदभावान , ब्रह्मणः स्वतः सिद्धत्वात् , मर्वमत वण्डने नैव शून्यत्वमिद्धिसम्भवाच्च तादृशादिनोविनण्डायामुत्तमाधिकारित्वात् । लक्षणवि. शेपेनि। अबाधितानधिगतार्थविषयकवादिरूपप्रमादिलक्षणेषु नैयायिकः, व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्न. विषयस्यानिरूकत्यादिप्रमादिलक्षगेषु च मीमांमः खण्डनयुकय उपयोकाच्या इत्यर्थः । खण्डने इति तात्पर्यमिति परेणान्धयः। लध्यखगडनेनि। सचेन्न बाध्येत, असञ्चन्न प्रत्यक्षानिविषयतामालम्बते- म्यादीनां, 'नायापत्या प्रमामात्रात्ते नेऽर्धाः म्वनियोचिताः । तन्द्रियस्तदुरीकारे स्वाभयं कश्चिकित्सतु" ॥ इन्यादीनां च गुक्तीनामित्यर्थः । अमूपां च तार्किकाद्यभिमतस्यापि बाधक-धेऽपि वितण्डायामुद्भावनं न दोषावरम् । ज्ञाने सामान्ये च प्रन्यासत्तित्वस्य, अनुभवाचे संशयत्वनिश्चयत्वयोश्च जातिवस्य, स्मृती प्रमुष्टतत्तामन्यस्य. मविकला निर्विकलाकपूर्वकन्यम्य, अनुमितो ज्ञायमानकरणकत्वभ्य, उपमाने प्रमा. पान्तरवस्य, अपसिहान्ने दूपगम्यस्त्र. प्राचीनाभिमततर्कनदूपविभागस्य, म्वरूपाद्या मकभेदस्य, शून्यन्यपरप्रकाश्यत्वयोः परमार्थसति कारगन्वस्त, एवमाग्रन्पाइशम्य च खण्डनमत्रैवान्तर्भाचनीयम् । नत्तद्विशिष्ट रखाइनपर्यवसायित्वात् । प्रमाणादीत्यादिना स्वानभिमत लक्ष्यादिकं ग्राह्यम् । प्रत्येक- मिति । उक्तरोन्या विशिष्य, न तु शून्यवादादाविव लक्ष्यलक्षगसामान्यस्य खण्डने इत्यर्थः। विशेपान- त्रयस्यभायोधनरूपखण्डनकदेशेऽभावे प्रतियोगिनयाऽन्वयः। भवतः खाण्डनिकम्य । तत्र चेति । पर्यनु योगानवकाशादिन्यन्त्रयः । व्यावृत्य = खण्डनानन्तरम् । एवं च सति = वितण्डायां स्वपक्षनिर्वाह प्रति पर्यनुयोगानवकाशे च सनि ! वैतण्डिकं प्रति नथा पर्यनुयोगे त्यपर्यनुयोज्यानुयोगेन प स्थ निग्रह इति भावः । एकदेशिनोंऽशविशेपे प्रत्यवतिष्ठमानस्य नवांशे मतभेदोऽयम्न्येवेन्यतो मतैक्ये खण्डनोपयोग- प्रतिपादनायानुरूपं दृष्टान्तमाह--- -चैयाकरणानामिति । शब्देति । अविप्रतिपलस्वरूपन्यादिः । तेन ·१२० शारदायुते खण्टनरखण्डखाये, [प्रथमः शब्दसिद्धिप्रश्नस्य परकीयतत्त्वज्ञाननिमगणार्थ समानपक्षस्थित्यापि पर्यनुयोगसांव्यय हारिकतायाः सम्भवान् । वस्तुस्थिति कुर्वाणन च विचारणायश्यमेना युताय उद्धरः णीयाः अन्यथा वस्तुस्थितेरशस्यत्वादिति यादेऽपि प्रयोगासम्मवत्येव पगडनयुक्तीनाम् । जल्पस्येका कथा न सम्भवत्येवासामयिकी, वितण्डाइयशरोरत्यात; अन्यथा उत्पद्वये- नापि किमित्येका कथा न फल्न्यतेः अयोचाम च जल्पविनारनस्ताये विस्तरगतदिति । जल्पकथयापि चाभिधाने स्त्रपक्षे व्यावृत्त्य सदोपस्यापि प्रमाणनयाऽभिधानं कृत्वा तद्दी पोद्भावनफारी कामपि खण्डनयुक्निमयनार्य याधनीय इति जल्पेऽपि नात्यन्तमनकाशा खण्डनयुक्तयः । इति खण्डनखगडखाये खण्डनयुक्तोनां कथाप्रयेऽप्युपयोगः । निर्जरादिशदेपु वैयाकरणानां मतैक्यविरहेऽपि न क्षनिः। निरूपणार्थ = प्रतिपायर्थम् । समानपक्ष- स्थित्यापि = मतैक्येऽपि । यादेऽपि पानोपयोगमाह-वस्तुस्थितिमिति । नवनिर्णयमित्यर्थः। उद्धरणायाः = निरमनीयतया निरासकनया घोपयोक्तम्पाः । अन्यथा = विरोधिकौटिसाधकयुमीना युक् यन्तररनिरामे। युक्तिभिरेनादृशोभिःकिनाम यस शश्यनिराममिति तस्ययुभुग्मुशवाम्यनिर्याप्यताया एय तत्वस्य निर्णयेन दूरीकरणीयेति भावः। वितण्डायामेनय दूष्यते जरुप स्कन स्थापनं परेण ध दूषणं ततः तेन स्थापनं प्रथमेन च दूपमिति परमतदूपगदशायां योरेय नण्डिकायमिन्याशयेनाहरू वितण्डाद्वयेति । अथ जलस्योभयपक्षस्थापनायायेन वितण्डातो भेदः, भन्न स्थापितस्य परण दूपगे एव जल्पः समाप्तिमियात्, न तु तदनन्तरं परोऽपि स्वपक्ष स्थापयेदिस्यत आह-असामयि. कीति । समयविशेषयन्यानबीनप्रवृत्तिकेन्यर्थः । वितण्डायाः परपक्षहननमाग्राममन्यात्तदनुकूल शक्ति- ज्ञापनस्य तयोपपत्तावपि स्वपक्षरक्षगपरपक्षहननोभयानुकूलशनिविशेषज्ञापनस्य वितण्डाद्वयात्मक नल्या. धीनत्वात् समययन्येन वादिनोस्तन प्रवृत्तेनं परपक्षदूषगमात्रेण तत्समाप्तिरिस्पधः । अन्यथा = कथा द्वयस्य संहत्य कथान्तरत्रोपगमे । कल्प्यते इति । यथा स्वकपक्षरक्षणपरकपक्षहननशक्तिजिज्ञासापा मेको जल्पः, तथा स्वपक्षद्वयरक्षगपरपक्षद्वयहननशक्तिजिज्ञासाया अपोष्टसाधननाज्ञानाधीनाया भग क्यवारणत्वेन तत्सरचे जल्पद्वयं मिलिया कथान्तरतामापयेत तय पक्षद्वयस्यकन नैरन्तयेंग स्थापने, परेण च ततो नैरन्तर्येण तद्पगै वा, एकस्य पक्षस्यैन स्थापने ततः परेण तद्पणे इनि फ्रमेण वेश्य न्यदेतदिति भावः । वादेऽपि क्रमेण स्थापनदूपगयोर्दाभ्यां क्रियमागत्वाद्वितण्डान्वं तु नापादनीयं, तस्य तत्वनिर्णयमात्रफलकावेन तेनैव पार्थक्यादित्याशयेनाह-अयोचामेति । ईश्वराभिमन्धाविति शेष इत्याहुः । जल्पस्यातिरेकाभ्युपगमे तस्त्र स्थापनासहितत्वेन नत्र खण्डनयुक्तिभिः परमतखण्डने स्वपक्षनि हाथ पर्यनुयोगस्य सावकाशवेन तासामुपयोगो न सम्भवतीतिप्रकारान्तरेण तमाह-जल्पकथयेति । व्यावृत्य = परपक्षसण्डनानन्तरं, स्वपक्षे प्रमाणतयेत्यन्वयः। स्वपक्षविषयकप्रमितिकरणतयेत्यर्थः। अभि- धानं च सदोपत्वेन जानतो वाऽजानतो वेत्यन्यदेतत् । नचैवमधोत्पत्तिभयम्, नदपेक्षया धर्मस्याधि- कस्योत्पत्तेः, परप्रतारकैईजनैः सहैवेदशकथाया' शिष्टरुपदिष्टन्यात्, तदुक्तं "दुःशिक्षिनकुनकांशलेशवाचा. लिताननाः । शक्या किमन्यथा जेतुं वितण्डादोपमण्डिताः ॥ गतानुगतिको लोकः कुमार्ग तत्प्रतारिनः ! मा गादिति छलादीनि प्राह कारुणिको मुनि”रिति । इति खण्डनशारदायां खण्डनयुक्तीनां कथात्रयेप्युपयोगः। समाप्तोऽयं खण्डनावतरणभागः ।

·परिच्छेदः] . लक्षणसामान्यखण्डनम् 8 १२१ अथ लक्षणसामान्यखण्डनम् कीटश्यः पुनस्ताः ? उच्यन्ते; तथाहि लक्षणाधीना तावल्लन्यव्यवस्थितिः लक्ष. णानि चानुपपन्नानि, शाताधिकरणादिलक्षणनिरूपणद्वारेण चक्रकाद्यापत्तेः । इति लक्षण- सामान्यखण्डनम्। मूलाधारामनाधारामाधाराधयचेतनाम् । चेत्यचक्रपरां शान्तां तो परां समुपास्महे ॥ ना = खण्डनयुकयः । लक्षणाधीना लक्षणज्ञानजन्या। लक्ष्यव्यवस्थितिः = लक्ष्यस्य म्येतर- व्यावृत्तत्वेन प्रमितिः । लक्षगनिरूपगद्वारेगैव लक्ष्यागों परस्परच्यावृत्तेः प्रमापणीयत्वेन नमिरासोपयो. गितया द्वारासम्भवमेवाह लक्षणानीति अलक्षिते प्रमाणोपन्यामानवकाशात् लक्षगानिरूपणे प्रमाणे- नापि लक्ष्यसाधनासम्भा, प्रमागमपि च लक्षगाधीनव्यवस्थितिकमेव, यदाहुः-"मानाधीना मेयसिद्धि- निसिद्धिश्च लक्षमा"दिति । तथाच लक्षणवाडनयुक्तिभिः प्रपञ्चानामभावस्य, व्यवहार्यत्वादिना चास- द्विलक्षणत्वस्य समर्पणे सदसद्विलक्षणत्वादिरूपमिथ्यात्वस्य तेषु पर्यवमानमिति भावः । अनुपपमानि = अप्रमितानि । अप्रमितन्यमाधकं बाधकमाह ज्ञातेति । आदिपदेन तत्तलक्ष्यनिष्टव्यावृत्तिप्रतियोगी ग्राह्यः। ज्ञानाधिकरणादिना लक्षगनिरूपणं चक्र कायापादका, तथाहि-ज्ञातलक्षणं प्रति लक्षणप्रतिपादनस्य निष्फल्त्यान, अज्ञातलक्षणं च प्रति लक्षणवाक्यम्याप्रतिपादकत्वात् “नच सर्वे व्यामृढा येन प्रतिपाद्य प्रतिपादकव्यवस्था न स्या"दिति निबन्धानदिशा वस्नुतो लक्षणं जानानोऽपि लक्ष्यविशेषलक्षणत्वेना. जानानो लक्षगवाक्पप्रतिपाद्य इति तार्किकमतम् । तदयुकम्, लक्षणवाक्पप्रतिपायस्य लक्षणाधिकरणा- नभिज्ञत्वे आश्रयासिद्धलक्ष गस्यानभिधानीयत्वं मा प्रसाझीदिति तदभिज्ञम्यैव लक्षणवाक्यप्रतिपाद्य- ताया वन व्यत्वात नदभिज्ञानम्य च व्यावृत्तवाव्यावृत्तवाभ्यामक्षोदक्षमन्बान, व्यावृत्तत्वेन लक्ष्यम्य पूर्व जातत्वे हि लक्षणाभिधानवैयर्थ तायन्स्फुटमेव, तामझामस्थापि लक्षणाभिधानपूर्वकावे स्वभिधानान- घम्थापि प्रसनव, तस्य प्रमाणान्तरमूलकत्वेऽपि वस्त्वनयन्था, लक्षणस्यापि लक्षणान्तराधानग्यावृत्ति- कन्वान्, असम्भवदुनिक हि कचिदपि स्वरूपस्यैव लक्षणवं, अस्येदं लक्षणमिति भेदाधीनव्यवहारानु- पपादकत्वात्, रूपभेदोपगमे तु तादशरूपविशिष्टयोरत्यन्ताभेटे कथनोक्तदोषः, भेदाभेदे वा कथनानिर्वा- पवादा, भत्यन्तभेदे वा कथनानव-या, नटव्यत्र मा. यतोऽनुभूनिपातिबनिनीमनन्तरूपमालां न संख्यावानुपेतुमुत्महत, अन्यथाऽनवस्थाया जातिवाचकता यावेत, यथा चार्थापत्ति मात्र सावसरा. तथा बहुशः प्रतिविहितमधस्तात्, युना चानवस्था-वेनैव दृषकता, अन्यथा वचिद्वस्त्वनवस्थाया अपि दूपकवोपगमेन ज्ञानानवस्थावस्य दूषकतावच्छेदकनाया वक्तुमशक्यत्वेन रूपान्तरम्य चानुगतस्याभावेन यत्र यत्रानवस्थायां प्रामाणिकानां दूषकन्यव्यवहारम्नम्या एव दृपक वस्योनौ पुरुपगतप्रामाणिकरवस्य तत्तदर्शनभेदेनाव्यवन्धित वादनवस्थाया दूकत्यमव्यवस्थिनमंत्र स्पात, एवं च मति ज्ञानानवस्थापि, लक्षणमात्रस्योत्तरोत्तरापेक्षया लस्यत्वेन ज्यावृत्तवेन नत्तज्ञानानामपंक्षणीयत्वात, व्यवधानलमज्ञानधर रायामपि दुपता नार्किकमम्मतव, अतएव नकमणिरहस्ये मथुरानाथः "नहि कदाचिदन्तराविद गुवानवम्यापरिहारः, किन्न्यान्यन्निकविरद एवेनि मालमप्रदायमिद्धमि"त्युनम्, अनवम्यायमेव ·शारदायुत खण्डनखण्डखाये [प्रथमः घ, प्रतिपद्यमानो . दूपकतावच्छेदकमिति तदाशयः । एतदाशयमूलय च “अनयम्यादयो दोषाः सत्ता निान्ति यन्तुन" इनि मूलदुक्तिः । एतेनाम्यावृसतया लक्ष्यमानापेक्षापक्षोपि विक्षिप्तः; पपस्याध्यावृततया जाने लक्षण- स्यापि लक्ष्येतरसाधारण्येन शानालक्षणाभिधान फल्यापतेः नहि पृथिवीं जलाम्यात्तो पुचमानो गन्धः वती सेत्युच्यमानो गन्धं न जलवृत्तिनया प्रतिपयेन । नध-प्रत्यक्षादिना जलादी गन्धाभावं निश्चिन्वानो 'गन्धवनी पृथिवीपति वास्यान्जलादिग्यावृत्ता तामधिगच्छति, तदुपम्-"लक्षणरूपयिौपदर्शनाभावा- प्राक् धर्मिज्ञानस्य ध्यामुग्धवेऽपि तत्सहकृतर्मिज्ञानस्यानथाप"मिति, गन्धयायायदेम ध न पृषि यीत्वमेव विदध्मो मेन गन्धाभाववत्यपि पृथिवीन्यप्रतिपतिसम्भवन निशितगन्यामा जलादौ पृथिवी- स्वबुद्धि नासौ त्यजेन् किन्तु पृथिवीयावच्छेदन गन्धमपति गन्धं घ्यापकनाया अपि प्रतीतो गन्धामा वयनि पृथिवीन्यमवगन्तुं नासा प्रभवतीति वाच्यम् ; गन्धे जलादिगतधर्माभेदप्रहे जलाधवृत्तिन्वग्रहस्या- सम्भवेन तदर्थ गन्धे तत्तदितरभदग्रहस्यावश्यकत्येन तस्य च लक्षणान्तरं विनाऽसम्भयनोकरीस्यैवानव- स्थानामापते, प्रवाहस्य प्रयात्मकत्ये तु चक्रफम्, अन्यथा त्यन्योन्याश्रयः, एवं पलक्ष्यम्यायतकाव तय- वहारे या लक्षणाभिधानस्यौपायताया एवानुपपत्तेः 'उपायस्योपायान्तरादूपकन्य"मिति न्यायानवतारेण प्रमागान्तरेण जलादो गन्धाभावस्येव तेनैव गन्धयत्येव पृथिवीत्वस्यापि निश्चयसम्भयेन लक्षणाभिधानं विफलमेव, को हि मन्दो गन्धस्यावृत्तित्वग्रहामाये, गन्धं, पृथिवी, जलादी गन्धामा गन्धवती पृथिवीति प्रत्येतुं न पारयेत्, ताशप्रतीतिसामन्या वृत्तवान् । एतेन-लक्षणमितरम्यावृत्तमय गच्छमपि तल्लक्ष्यन्यावर्तकतया यो न जानाति तं प्रति तस्य विपक्षय्यावर्तकत्वं योध्यते इति-निरसम् । एवं पृथिन्यामितरभेदसाधने तरप्रतियोगिजलादेरधिगमो यद्यन्यावृत्तनया तदा पृथिभ्यपि तस्मान व्यावृत्ततया शक्याधिगमेति पुरोदीरितदोपोन्मेपः, यदि घ्यावृत्ततया. तदा पृथिव्या इतरब्यावृत्तवाधिगम विना जलादेरपि तादृशाधिगमोऽसम्भवीत्यन्योन्याश्रयः व्यवस्थापितं च पूर्व भेदग्रहायत्तस्यानुयोगिप्रति- योगिभावग्रहस्य भेदग्रहकारगन्यम् । नृतीयादेर्मेंदग्रहस्यान्तर्भावने तु चक्रकादिकमिति । ज्ञानाधिकरणादीतिपाठे तु प्रयोजनमादिना ग्राह्यम्, लक्षणानां ज्ञानाधिकरणप्रयोजनायस्य लक्षणं = स्वरूपं तन्निरूपणद्वारेण यथासम्भवं चक्रकाद्यापत्ते; तत्राधिकरणस्य स्वरूप न्यावृत्तस्वेन गृहीत वाऽव्यावृत्तन्वेन गृहीतं चेतिविकल्प्य निरस्तमेव; प्रयोजनस्य स्वरूपं व्यवहारी येतरव्यावृत्तिज्ञान था, उभयथा लक्ष्यलक्षणयोरिसरण्यावृत्तन्वेन प्रनीति विना तदसम्भवात्पूर्वोक्तखण्डनसञ्चारः; वक्ष्यति च व्यवः हारस्य प्रयोजनस्वासम्भवं प्रत्यक्षखण्डने । लक्षणज्ञानस्य स्वरूपं प्रमावं वाप्रमास्त्रं वा, द्वितीये तक लस्यापि याथार्थ्यासम्भवः, आये प्रमावस्य दुरवधारणत्वमित्याशयेन प्रथम प्रमात्वमेव निरसिध्यति. लक्ष्येतरावृत्तिवन लक्षणज्ञानस्य प्रमावे एव च लक्ष्ये इतरल्यावृत्तिग्रहस्य प्रमात्वसमर्थनं स्यात्, तथाल. क्षणज्ञानस्यैव तु पूर्वोक्तदिशा चक्रकाद्यापत्या प्रमावासम्भव इति भावः। श्रादिपदन च लक्षणमात्रेऽनिव्याप्न्यादिप्रकाराः सूचिताः, तथाहि-न्धस्य तत्समवायस्य वा लक्षणन् तस्य कालिकेनानियमात्रवृत्तित्वादतियाप्तिः, समवायेन गन्धयत्वस्य समवायसन्न न्धावच्छिन्नगन्धस्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणतारूपस्य लक्षणत्वेपि तथैव, यथाहि घटसंयो- गस्य भूतले वृनावेव संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटवावच्छिनिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वं तत्रोपैयते, तथा गन्धसमवायस्य जलादौ कथमपि वृत्तौ समवायसम्बन्धावच्छिन्नगन्धवावच्छिन्ननिरूपकतानि पिताधिकरणत्वमपि तत्र किमिनि न स्यात् यदि च गन्धसमवायस्य स्वरूपसम्बन्धेनाधिकरणे एव नारशाधिकरणतोपगमस्तदापि स्वरूपसम्बन्धस्यानतिरेकात् कालिकेने तस्य जलादी वृत्तौ कथं ·परिच्छेदः] ॐ तत्त्वपदार्थखण्डनम् , १२३ अथ प्रमावखण्डनप्रकरणम् तत्त्वपदार्थखण्डनम् । तेषु तावत्तत्त्वानुभूतिः प्रमेत्ययुक्तम्, तत्त्वशब्दार्थस्य निर्वक्तुमशक्यत्यात् । तस्य नोदितदिशादोषा, सादृशाधिकरणत्वस्यापि कालिकन जलादी वृत्तश्च, नाशाधिकरणतावावनित. अस्वरूपसम्बन्धात्रच्छिमनिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्यस्य प्रवेशे च तस्यापि क्रालिकेनालक्ष्मवृत्तिया. दोष एवेति तस्यापि मरूपसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरण'वं प्रवेशनीयमियनवस्था. चामुण्डोदरप्रवेशमपास्य न निस्तारः । एवं लक्ष्यपरस्यपदघाटनलक्षणवायस्थलेऽपि स्यपदेनालक्ष्य मादाय प्रसञ्जनीयम् । कालिकस्वरूपसम्बन्धादीनां वैलक्षण्यस्य प्रनीतिलक्षण्यकृतस्यैव धनव्यरवेना- न्योन्याश्रयाच सम्बन्धविदोपनिवेशानामकिञ्चित्कररवं द्रष्टव्यम् । किञ्च गन्धया न गन्धन्धावच्छिन्ननिरू- पकतानिरूपिताधिकरणरवं, सामान्यघटितविशेषधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणनयेच सामान्य- धर्मावछिन्नवत्ताप्रतीत्युपपत्तेः शुद्धसामान्यधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणताया मानानालिनि- तस्वादिति व्यक्त व्युत्पत्तिवादसिद्धान्तलक्षणादौ । अन्यथा तादृशाधिकरणतायास्तवानन्ताधिकरणतावा. दिधर्माणां सम्बन्धस्य च कल्पनापत्या गौरवात् । अतएव विशेषाभावकृटेनवालङ्कमाँगन्यात्मामान्याभावी नातिरिच्यते इति प्रामाणिकाः । नापि गन्धवटितधर्मावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणस्वं तत्. नाशधर्मागामसाहयेयत्वात् सकलतदवच्छिन्नसमवायसम्बन्धावच्छिमनिरूपकतानिरूपिताधिकरणावा. प्रसिद्धः । नापि तत्तद्गन्धवावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणबम्, चालनीन्यायेनाव्याप्तेः । रीति- चैपा खाण्डनिकः प्रत्येकामलितत्रिकलानुपपत्तिरिति निगद्यते । एवं समवायेन गन्धवस्वस्य वैज्ञानिक स्यातिप्रसक्तत्वात् वास्तवस्यैव निवेगनीयत्वात् वास्तवत्वनिर्णयम्य च तत्र तत्वज्ञानीयममात्वनिर्णया- धीनत्वात् प्रमावस्य च तत्र तद्वत्त्वनिर्णयाधीननिर्णयकवाल्लक्षणमात्रेऽन्योन्याश्रयो द्रष्टव्यः । एवं सर्वव लक्षणेन केयलम्यतिरेकिणेतरभेदसाधने व्यतिरेकन्यातायुपाधिसन्देहः, यथाथिवी स्वेतरभिसा गन्धवस्वा. दिन्यत्र 'यग्रेतरभेदाभावस्तत्र गन्धाभाव' इति व्यतिरेकव्याप्तीयसाध्यव्यापकीभूतस्य पाकजरूपाभावस्य स्वाभाववत्पक्षवृत्तिवेन सन्दिग्धेतरभेदामावदयापकत्वेनानिश्चितस्त्र सन्दिग्धोपाधित्वसम्भवः, यथा । तर्कोऽपि नानावतरीतुं क्षमस्तथाऽनुमानापमानवेलायां वक्ष्यते । एवं सर्वत्रैव लक्षणे लक्ष्यवृत्तिन्वाभावः शक्यसाधनः, यथा गन्धः पृथिव्यवृत्तिगुणत्वात् शैन्यवत् रूपादः पक्षसमन्यान्न व्यभिचारः, चन्द्रभेदप्रत्य- शवस्पृथिव्यांगन्धप्रत्यक्षस्याप्रामाण्यशङ्काकलङ्कितखेन प्रमात्वखण्डनस्यावतारणीयत्वेन चन बाधः, अतएर पृथिवी गन्धाभाववती द्रव्यत्वात् जलादिवदितिरीतिरपि क्षीदक्षमा, नच पृथिव्य जन्यत्वगन्धसमवायिका. रणयामाययोल्पाधिन्वम् उनहेनुभ्यामेव तयोरपि पक्षे साधनीयत्वेन माधनाध्यापकन्वस्थाशक्यानिश- यत्वात, साध्योपाध्योर्ध्यातायुक्तरीत्यैवोपाधिसन्देहाचेति दिक । इति लक्षणसामान्यखण्डनम् । स्मृनिहतोः प्रमाणान्तरतापत्तिमिया प्रभावस्य स्मृतिव्यावृत्तम्य॑वोगमादिन्याशयेनानुभूति- रिति । अनुभूतिबंच विशेषणशानजन्यतावच्छेदकतया सिद्धमनुमित्यादिमाधारणं जातिरूपं स्मृतिभिक्ष. ज्ञानत्वं योभयथापि स्मृतिव्यावृत्तमेवेति भावः। प्रमाप्रमापदार्थः । नवंयदि प्रमितापरपर्यायं विपयतया निविष्टं तदात्माश्रयः, यदि चयाधाऱ्यांपरपर्यायं विषयिणि विशेषणं तदा याथायखण्डने प्रतिविधाम्यते इत्याशयेन प्रकारन्तरमाक्षिपति तस्य भाव इति । तद्वेदव्यापकभेदप्रतियोगितावच्छेदकन्वे सनि नदि- ·[प्रथमः - - १२४ शारदायुने रयण्डनाखण्डग्याये भायो हि तत्त्वमुच्यत, प्ररनं च नच्छदार्थः, नचात्र प्रतं मिश्चिदस्ति यत्तच्यादेन पग: मृश्यत । अथानुभूत्या स्वसम्बन्धि विषयग्राक्षेपादिस्यः कार्यते, स तच्छदेन पराम श्यने, यश्रोत्युदिरथनायामेव प्रकरणपदार्थविधामात् । तेन यस्यार्थस्य यो भाषस्तत्त स्य तत्त्वमुच्यते इनि: न, अग्जतादरपि रजताद्यात्मनानुभूतिविषयतासम्मयादसत्याची नुभूत्यव्यवच्छेदात् । भवितुरतत्यशब्दार्थत्वप्रसान धम्यंशे विशिष्टं न प्रमाग श्रममा न्यापानान् । अर्थाच्यन-अवयवार्थचिन्तया दूपणाभिधानमिदं त्यज्यता, यनोऽयं मस्य- प्रभेदप्रतियोगितानयच्छेदको धर्म हत्या प्रकृतं = युद्धिस्थ । महानमिति । नियामकविशेषनिपनियती पस्थिनिकं प्रकृमिन्यधः । पराप्यत = उपस्थाप्यत । ज्ञानम्य हविषयनिरूप्यारमेव स्वविषयोपम्धि- निनियामकमिन्याह अथेनि ! आक्षेपात् = विषयनिरुप्यायान्यथानुपपाया। पुदियः = बुद्धिविषयः । कार्यते इति । क्रियते न लगेन । यतश्रोतृवुद्धीति । यद्यपि यस्ता पयस्यय दादधीहेतुयात् सामाः भ्यनो बन्युद्धिम्यायमेव प्रकृतयं तदादिशपसायच्छेदक सहकारिविशेषाए पदार्थविशेषलाभ इति में नदायधीनोपरियाया विशेरधर्ममकारकमशनिवृरयनुपातिा। नपाप्यभिलापजन्यप्रतीनिनुल्यत्यादभिः लप्यमानप्रतीतेः श्रोतृपदमुपात्तम् । प्रकरणपदार्थः प्रकृतन्यं तस्य विधामात् = अभेदरूपपर्ययसानान् । शक्यतावच्छेदकस्य वादविषयस्यनियमेन पन्युछिस्थत्यस्य शक्यताय दकग्ये शादयिषपतापत्तिपरि हारार्थ वबुद्धिविषयतायच्छेदकम्योपलक्षितधर्मस्य तदादिशक्यतावच्छेदकामिनि निष्कृष्टमनारेऽपि प्राक्यस्य बुद्धिस्यन्वमक्षतमेवेति भावः । रजतायाग्मना रजतन्यादिना । अध्ययच्छेदादिति । भने भासमानस्यापि रजत यस्य निरुफरंजनभावरदाक्षतेरिनि भावः । ननु सदीयभावनिष्टविषयतानिरूपिन- ननिष्ठविपयनादानुभूतस्तद्भावविषयकायावच्छेदेन प्रमाणे याच्यं, भ्रमीया रजतानिधमकारना तुन रजतत्वाश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपिकंपाचराह भवितुरिति । भावविशिष्टस्य विशेष्यमानस्य चत्यर्थः । अनत्वशब्दार्थन्यप्रसङ्गेन म्यनिष्ठभावन्यासम्भवेन । धम्यशे विशेष्यविषयकायावादन । विशिष्टे : विशिष्टविषयकवावच्छेदेन । विशिष्मातिरिनमिति भावः। प्रमायाः -प्रमावेन म्यवाहियमागज्ञानरस अप्रमावापातात् = अप्रमाविष्यवहारांवपयतापातात् । तानकारकशानस्यैव ताप्रमान्यध्यवहारो ननु त शेयकज्ञानस्पति तु न युक्न, “सर्व ज्ञान धर्मिण्यभ्रान्त"मिरयादिग्यवहारदर्शनात् । ननु निरुक्तानुभूत स्नगावाशे इव नदंशेऽपि प्रमावं वताएं, पूर्व भावनिष्ठतिनावच्छेदकसम्बन्धविशेषं निवेश्य नोऽपि प्रभावमिनि न तदंशेयस्याप्तिरिति चेत्तथापि निर्विकल्पकाव्याप्तः, घटवडूनलमिति प्रतीत भूतलवटयोवैशिष्टयांशे घटनिष्टप्रकारतानिरूपिनभूतलनिष्विषयताकत्वावरच्छेदेन चाप्रमावापत्तेच, घर स्थ निरनभावन्धानाश्रयन्चात् । अथभाव-वमविवक्षितं तदीयतासम्बन्धानुयोगिनि तदीयत्वेन तत्सम्बन्धी वगायनुभवत्वं तन सम्बन्धाशे प्रमावमित्ति चैन; गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान गुण इति समवायसंस गंकज्ञानम्य प्रमावापत्तै.) नच तद्धर्मावरिछसप्रतियोगिताकनामग्बन्धानुयोगिनि तद्धर्मावच्छिाप्रति योगिनाकन्येन तरसम्बन्धावगाह्यनुमवस्वं प्रमात्यमिति वाच्यम् स्वरूपतो घटस्वविषयकस्य 'अयं पर इति ज्ञानस्य घटत्वसम्बन्धाशे प्रमान्वाभावापत्तेः; अनवनिप्रतियोगिताकमम्बन्धाशे प्रमात्यान्तरोता रयननुगमः, पुत्रमननुगततत्तास्तित्वेनापि सः, तस्या भनुगतवे पूर्वतत्पदेन गृह्यमाणस्यैवोत्तरतत्पदेन ग्रहणे नियामकामावेनानिप्रमहात् । नच लक्ष्य प्राप्यननुगतावेनाननुगमो न दीप इति वाच्यम्, घटप्रमा पटप्रमेन्यादिप्रतीतिव्यवहाराणां प्रसन्यांशेऽनुगतत्वस्यैवानुभवेन लक्ष्याननुगमस्यामम्भवदुतिरवार अन्यथा प्रमावस्य जानिनाशाया उन्धानस्यैवामम्यवेन, सम्भवे चा तदननुगमाभिधानेनैव तमिरास- ·परिच्छेदः 3 तत्वपदार्थखण्डनम् शब्दः स्वरूपमात्रयचन इनि; एतदप्ययुक्तम्, स्वरूपत्वस्य जातेरुपार्या स्वात्मनि वृत्त्य- गृत्तिभ्यामनुपपत्तेः स्वरूपशब्दार्थस्य कस्यासम्भवेन प्रतिविपयव्यावृत्त्या लक्षणस्या- व्यापकत्वापानात् : कथं च 'नत्वे ति विपर्यासादेनिरासः. तथाहि शुक्तौ यो रजतत्व. प्रत्ययः सोऽपि स्वरूपबुद्धिर्भवत्येव, नहि धर्मो वा रजतत्वं वा न स्वरूपं, नापि तयोः प्रतिभासमानः सम्बन्धी न म्वरूपमिति युक्तं, समवायो हि तयोः सम्बन्धः प्रतिभाति, स च स्वरूपमेव। सत्यं समवाय स्वरूपं, स एव तु शुक्तिव्यक्तौ रजतत्त्वस्य नास्तीति चेन्मैवम् तत्र नास्तित्वेऽपि स्वरूपताया अव्यावृत्तः, नहि गेहे देवदत्तो नास्तीति स्वरूपं न स्यात् । न स्वरूपमा नत्त्वमुच्यते. किन्तु यद्देशकालसम्बन्धि यत्स्वरूपं प्रतीतं तस्य तद्देशकाल. - स्यौचित्येन प्रकारान्तरेण तमिरासस्य तार्किकागामुन्मत्तमलापवापत्तः । अन्यन्नापि तत्तल्लक्षणेषु शिरोम- प्यादीनामग्याप्यभिधानस्यासानन्यापत्तश्च, सर्वत्राननुगमस्थैव सरलसरणिरवात् । एवमपि या सर्वेयों प्रमान्यानां प्रातिस्थिकरूपंग शक्षणाशक्तैरसिद्धिरेव । प्रमापदसमयग्रहानुपपत्तिध । तस्माचालनीन्याये- नाव्याप्तिपारय । एतेन तद्वद्विदोकन्यायच्छिन्नतत्मकारकताशाल्यनुभवरतत्प्रमा, तद्वत्ता प्रकारिता च प्रमावनियामकसम्बन्धन तद्वना च तग्निरूपितसम्बन्धिता, नतु तनिरूपिताधारतामात्रं तेन वृत्त्यनिया मकसम्बन्धन प्रमायां नाध्याप्तिरिति-निरस्तम् गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् गुण इत्यत्र प्रमाबवारणाय तत्सम्यन्धन सद्धर्मावच्छिन्नतनिरूपितसम्बन्धितावति तत्सम्बन्धन तद्धर्मविशिष्टतरप्रकारकानुभवन्वस्य विवक्षायामयं घट इत्यादी घटस्वादिप्रमायामव्याप्यापत्तः । तद्धर्मावच्छिन्नत्यानवच्छिन्नत्वोभयाभावस्य प्रकारतायां निवेशेप्यनुपदं वक्ष्यमागदिशा पाकरक्ते श्यामोऽयमिति धियः प्रमात्वापत्तेः । तत्सम्बन्धि ग्वा यज्ञानिकस्य निवेशेऽतिप्रसनेन वास्तवस्येच निवेशनीयत्वात् तस्य च तत्प्रतीतेः प्रमात्वनिर्णय बिना निणेतुमशक्यत्वादन्योन्याश्रयायेति । स्वरूपत्वस्य जातित्वे समवायेनैव तस्य वृत्तिमत्ताया पाच्यत्वात् सामान्यादेनिस्स्वरूपत्तापातादाहोपाधेति अखण्डोपाधेरित्यर्थः । स्ववृत्तित्वे आल्माश्रयः, नच केवलान्वयित्योपगमे तदन्यथानुपपस्यैवात्मानयो न दोष इति वाच्यम्, आत्माध्यापत्यैव न केव- लान्ययिन्योपगमसम्भवः, स्वभिनवे सवृत्तियव्याप्यत्वस्यान्यन फुप्तत्वात, प्रमेयत्वादावपि प्रमेयत्वान्स. रस्व वृत्तः । न च प्रतियोग्यममानाधिकरणामावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवयस्व केवलान्वयित्वरूप- वात् प्रमेयस्व नाश धर्मादायव प्रमे पवादः केवगन्धयित्वमिति-वाच्यम्, सकलप्रमेयवृत्तित्वादि. घदिनस्य प्रमेययनस्याप्यननुगतत्यादखण्डोपाधिस्वेऽपि स्वनिष्ठप्रमेयत्वेऽपि तद्वत्तेरावश्यकरवेनान्योन्या- प्रयात्ताशवर्मतायातनामम्भवात, प्रमावस्यानुगन्तुमशक्यत्वात् । स्वरूपत्वस्य म्बावृत्तिन्वे तु स्वरूप. म्वविषयकममायामन्याप्तिरिति भावः । श्रव्यापकत्वेति । लक्ष्यमात्रसाधारण्याभावेत्यर्थः। तस्वेतीति । इतिपदं लुप्ततृतीयान्नम् । आदिना संशया ग्राहः । रजतम्यस्य नाम्नि = रजतत्वालियोगिकन्वविशिष्टो नास्ति, तेन समवायस्कन्धपक्षेऽपि नास- अतिः । नन्वसद्विपयकान्यानुभवत्यमेव नाचानुभवत्वम्, तत्रस्य सस्यात्मकत्वात, ध्रमे लोकस्यैव भामाहीकारात्तद्वयावृत्तिः, सर्वांशे प्रमाया एव लक्ष्यत्वासान्यान्तवैयर्थ्यमिति घेझा सदसतो- परागासम्भवेनालीकसंमर्गस्य भ्रमे भानासम्भवान् । सम्शन्धि = सम्बन्धितया । तस्येति । तत्सम्ब. विदेशकालयोस्तश्वगायनुभवस्य नशे प्रमायमित्यर्थः । प्रतीतिमात्रस्य देशकालविषयवमन्येय, अर्य घट इन्यादी घटादरेव चनादाल्यापनदेशवात्, “न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यन कालोन भामते" तु संसर्गस्या- - ·- . १२६ शारदापते खण्डनरखण्डखाये [प्रथम सम्बन्धि स्वरूपं तत्त्वमुच्यते इति; मैयम्: देशकालसम्बन्धशि प्रमाया अप्रमात्वापानात् । तयाः स्वरूपमेव तत्त्वशब्दार्थ इति चेन्न, तत्त्वशब्दस्यानेकार्थत्वेन लक्षणाध्यापकतापत्तेः । अथैवं षे-यद्यथाभूनं प्रनीयते तत्तथा परमार्थतो व्यवस्थितंतत्त्वमुच्यते । नेतदपि युक्तम्। यद्यथाभूतं प्रतीयते तद्यदि प्रतीतिसमयमपहाय कालान्तरे तथाभूतं स्थान् तदाप्येवं तत्त्वं स्यादेवेति भाविपाकजरागः कुम्मः श्यामतादशायामपि रक्तपित्तिना रक्ततयोपलभ्य मानस्तत्त्वं स्यादिति तयुद्धः प्रमात्यापातः । यदा नदेनि विशेषणप्रक्षेपणे च फालचिशि- एताप्रतीतेरप्रमात्वापातः, नहि कालवैशिष्टयेऽपि कालान्तरसम्बन्धः सम्भवों । अन्योपा- इस्यभियुक्तोक्तेश्च, अन्यथा तत्कालीनज्ञानेन तत्कालीन प्रवृत्तिन स्यादिति भावः । दशति । यद्यपि वृत्त्यनियामकसम्बन्धन प्रमायामन्याप्तिब्युदासाय सम्बन्धिन्यमाधारानाधारसाधारणं विवक्षणीयमिति परमावादेरनधिकरणकस्यापि प्रमायां नायाप्तिः, तथापि सम्बन्धमानस्य भेदनान्तरीयकन्यादभेदे सम्म न्धिनाया अभाबादुक्तानुभवस्य देशकालानुयोगिकसम्बन्धमनियोग्य प्रमावोवती देशरूपानुयोग्यो प्रमावासम्भवः, एवं च देशात्मकाधारानवगाहिप्रमायामन्याप्तिरपि, रूपभेदनकसम्यन्धप्रतियोगिवानु योगित्वयोरैकग्रोपगमेऽपि कालरूपानुयोग्य प्रमावासम्भव एव । अथ निरवतानुभवत्यं स्वविषयसम्बन्ध प्रतियोग्यशे इय तदनुपोग्यंशेऽपि प्रमात्वमिनि चेत्तथापि गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् गुण इत्यत्रानि न्याप्तिरित्यादिपूर्वोक्तमनुसन्धेयम् । लक्षणेति । चालनीन्यायेनेन्यादिः। तत्तापटितत्वेनाप्यन्यापकत्वं द्रष्टव्यम् । तत्सम्बन्धितावति तदवगायनुभवस्वं तरममावं, नच संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटसम्बन्धिता- यति समवायावच्छिमघटविषयताकानुभवेऽतिव्यासिः, उभयग्रेव सम्बन्धविशेषस्यय निवेशनीयत्वात्। घटे घटरवमिन्यग्राव्याप्तिवारणाय तद्वतीति नोफम्, सम्बन्धिता तु स्वरूपसम्बन्धविशेप इत्याशयेन देश कालावपहायाशङ्कते अथैवमिति । परमार्थतो बस्तुनः । उपस्थित = सम्बद्धं । एवं = निरकं । प्रमात्वापात इति । नचेष्टापत्तिः, कदाचित्तन रमतासचादिति वाच्यम् । समयावच्छिसवस्तुविषयकन्वान् श्यामतादशायां 'अयं घटोरन' इति बुद्धःप्रमावस्य वक्तुमशक्यत्वात अतएव प्रत्यक्षमणौ सविकल्पकवाद-"प्रतीतेः समयविशेषविषयन्वनियमात्, अतएव पाकरफ्ते 'श्या मोऽप' मितिधियोऽयथार्थत्वष्यवहारो लौकिकानां श्यामत्वस्य वर्तमानस्वेनावगमात् । एतेन-दयामस्वधी सत्र ययायच, घटे कदाचित्तस्मस्वात्, 'इदानीमयं श्याम' इति प्रतीतैराकार एवं नेत्यपास्तम् अतएवा तीतानागतवयगोचरत्वे विद्यमानधूमेन 'पर्वते यद्भिरित्यनुमितेर्वतमानवनिविषयत्वादिदानी पद्विनिधः येन वयर्थिप्रवृत्तिः, अन्यथैदानी तत्सन्देहे प्रवृत्ति स्यात्, 'यदा धूमस्तदा वद्भि'रिति ग्यासावपि तर ज्ञानदशायां प्रवृत्तेरन्यथानुपपत्ते"रित्युक्तम् । तत्सम्बन्धितावद्विशेष्यकत्वावरिछसतत्सम्बन्धितावच्छेद ककालावच्छिन्नतदवगाहिताकानुभवस्वं तत्पमात्वं तयाच नोक्तदोष इत्याशङ्कयाह यदेत्यादि । यदा यय थाभूतं प्रतीयते तदा तत्तथा परमार्थतो व्यवस्थित तत्त्वमिन्युक्ताविस्यधः । कालवैशिष्टयेऽपीरयपिना काल उपादेयः । कालान्तरेति । कालेत्यर्थः । उक्तलक्षणे तत्पदेन कालस्य धमशक्यत्वात्तदंशे प्रमावस्यवः हारो न स्यात्, नच कालः स्वयमेव स्वसम्बन्धितावच्छेदकः, तथास्वे साधारताग अपि स्वस्मिन्नावश्य कत्वेनारमाश्रयात् । तदुक्तं प्रत्यक्षमणावभाववाद-"नच तत्समयविशेषे तत्समयविशेषयोगः, अभेद सम्पन्धानुपपत्तावाधाराधेयभावाभावा"दिति । एवं च घदाभावे घटो नास्तीत्यादावप्यनिर्वाच्यतैव गति- रिति भावः । अन्योपाध्यवच्छिन्न इति । क्रियाप्रचयात्मन तत्तकालमात्रवृत्तिपदार्थविशेषेण चोप- धिनावच्छिन्नो महाकाल एव महरादिव्यवहारभाक्, तधाभूत एव च म इदानीं घटोत्र'त्यादिप्रतीति- प्रतीतिमायस्य स्वाधिकर- ·परिच्छेदः] ॐ तत्त्वपदार्थखण्डनम् । ज्यवच्छिनः सोऽन्योपाध्यवच्छिन्नेन सम्मन्स्यतीति चेत् ताई दण्ड्यपि देवदत्तः कुण्ड लिनं स्वमारोदयत्येव । उपाधिमेदेऽप्युपधेयस्यैकत्वानिवृत्तेनैवमिति चेत्तुल्यम् । एतेन कारणं तत्वमिति निरस्तम्: सर्वस्य तथात्ये प्रमित्यभावेनात्माश्रयेण च प्रतिक्षणविशिष्ट- . - विषयः, उपाधेरेव प्रहादिरूपतोक्तिस्वौपचारिकीति भावः। दण्ड्यपि देवदत्तः = दण्डी देवदत्तोऽपि । तथा च दिनस्य प्रहर इत्यादि प्रतीति पलप्यते अपि तु तस्या अनुपपनत्वमेव प्रदयते इति भावः । उक्त प्रतीतिरूपाध्योरेव सम्बन्धमवगाहते नतु काले कालस्येत्यपि केचित् । लक्षणे उपाधिरूपकालं निवेश्यव कालांशेऽप्रमाचं परिहरणीयमिति तु न वाच्यम्; उपाधिमहाकालयोरनुगतकालत्वस्याभावेन कालिकस- ग्बन्धावच्छिाधारवस्य च कालत्वनिरूप्यत्वेन महाकालवैशिष्टयावगाहिधियोऽप्रमान्यापातादिति । एतेन घटाभावे घटो नास्तीत्यादावपि रूपभेदेनाधाराधेयभावो निरस्तः। तुल्यमिति । क्रियाप्रचयाद्यात्मकोपा. धिमेदेऽपि कालस्पोपहितस्यकन्यमेवेति भावः । उक्तलक्षणे नित्यविषयकप्रमाया नित्यांशेऽस्यातिरपि द्रष्ट- ज्या, तत्सम्बन्धितावच्छेदककालाप्रसिद्धः। अथ तत्सम्बन्धितानवच्छेदककालानवच्छिसत्वमेव निवेश्यम्, नधाच नेयमव्याप्तिः, नापि कालाशे, नापि श्यामतादशायो रातामतीतावतिव्याप्तिः, भावितत्कालवृत्ती घटे तरकालावृत्तितादशायर्या ताकालवृत्तिवटोऽसमिति प्रतीतेस्नु यद्यप्रमात्वं तदा तरकालसम्बन्धितानवच्छ. दकातकालावच्छिन्न तरकालविपयताकन्वमेघेति नातिव्याप्तिरिति चेन,नित्यसम्बन्धितावच्छेदकावस्य कालेऽ. प्रसिदी सद्विरहस्यापि प्रसिद्ध्यसम्भवान् , नच देशे एव तत्प्रसिद्धिः, देशकालसाधारणावच्छेदकताया भसम्भवात् , ज्याप्यवृत्तिनित्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वस्य देशेऽप्यप्रसिद्धेश्व,गुणकर्मान्यन्वविशिष्टसत्तावान् गुण हत्यादावतिम्मायादिपूर्वानदोराच्चेति भावः । एतेनेति । यक्ष्यमाणेनेत्यर्थः । कारणवस्य नियत- पूर्वकालवृत्तिवघटितत्वेन काले तदसम्भवेन कालप्रमायाअनुपमहासङ्गैनेनि तु नार्थः कार्याव्यवहितप्राक- अगावच्छेदन कार्यसमानाधिकात्यन्ताभायप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्न वघटितस्य म्वरूपसम्बन्धविशे- पादिरूपस्य वा कारणत्वस्य काले निरायाधत्वात्। कारणं तत्वमिति। यद्यपीदमशक्यशङ्कम् , अन्यथा ध्यातिमने प्रायो भ्रममात्रमप्राहकन्यात् , धग्रंशे प्रमारवमादायेष्टापत्तौ वनुभवत्वमानस्य लक्षणन्य- - मम्मवात् । भग्ग्यानिमतेऽपि प्रमावस्यानुभवत्पनियतवात् । असख्यातिवादिमते चालीकविषयकविका धान्यावर्तक यमम्भवेपि भ्रमोपममाहकस्वान् शुनपादौ सवृितार्थक्रियाकारित्वस्य तन्मतसिद्धत्वात् । पौद्धमा प्रवेशापायभिधानम्यासागन्यापत्तश्च । अतएव न योगाचारादिमतेऽपीदं रक्षणम् , भयक्रियाकारि- स्वस्य नन्मते पास्माधिकन्यनियतत्वेन नद्विशिष्टविषयकानुभवस्य प्रमावेऽपि यक्ष्यमाणापत्यसलगतेः । इद- म्तातिरिकनांशेऽर्थक्रियाकारिविषयकन्वेनातिप्राप्तिरपि । रजते इदन्ताया एव तन्मतेऽलीकत्वात् । तथापि भ्रमविशेष्यातिरिक रस्सालीकता, अत एव नस्य नार्थक्रियाकारिता, अपि नु तज्ज्ञानस्पैच, घटादिप्रप- अश्व चिरस्थायीन्युपैयुपामर्वानानां मते लक्षणमिदं शाशङ्कमेव, तथा सति बौद्धमतापादनस्यापि मगतः । न चाधिष्ठानस्यार्य क्रियाकारिणो भ्रान्निगोचरत्वेनातिध्यातिः कारणसामान्यातिरिक्ताविषयका नुभवरवस्य लक्षगवान् । वस्तुतस्तु लक्षणस्यैवंरूपनाविवक्षायां प्राचीनान्यथाख्यातिमतेऽपि लक्षण- मिदं सम्भाव्यते एव, तम्मते संसर्गस्य भ्रमविषयस्यालोकतोपगमेन भ्रममात्रस्य कारणातिरिक्तविष- यकत्वात , नम्यान्यथाख्यातिमते पुनर्धमत्वस्थ व्यधिकरणप्रकारकत्वेनैवोपगमात् संसर्गस्य संसर्य- नतिरेकोपगम इत्यन्यदेतत् । तथाप्ये = कारणत्वे । प्रमित्यमावेनेति। तार्किकैस्ताव पारिमण्डल्यादेर. कारणवमुपैयते एव, अन्यस्याप्यनिन्यस्यान्ततः स्वध्वंसकारणत्वसम्भवेऽपि निन्यमानस्य कारणत्वमनि- श्चितमेव, योगिज्ञानस्य विषयाजन्यत्वात् । अत्याप्तिसन्देद्वेनापि लक्षणासिधैरिति भावः । योगिज्ञानस्य ·१२८ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [पथमः विश्यावश्यकारणत्योपगमे दुरपवादार्थरियाकारित्वस्वरुपसत्त्वलक्षणाहीकाग्जिनवाण- शरणप्रवेशविडम्बनापादिदोपनासेन चेति । इति तत्यपदार्थखएडनम् । अथानुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् । किञ्चेदानुभूतित्वं नाम ? भानत्यायान्तरजातिमंदों या, स्मृतिव्यतिरिक्तशानत्वं वास्मृतिलक्षणरहितशानत्वंवा,नविदूरप्राक्कालोत्पत्तिनियतासाधारणकारणकबुद्धिवं आवस्य वर्तमानविषयजन्यस्वमुपस्याप्याह-पारमाश्रयेण चेति । कारप.रये कारणयोपगमे भाग्माश्रयः, तदन: पगमे तु घटकारणं दण्ड इति ज्ञानं प्रमा न स्यान् कारगातिरिक्तकारणताविषयकवात् । न च कारणाने कारणत्वान्तरमेवेति नात्माश्रयो नाप्ययातिरिति यास्यम् , अनुगतप्रतीनिम्यवहारयलातस्यकस्ययोपग- न्तव्यस्वादन्यथा जातिमायोच्छदापत्तेः, सतमहानुपपत्ते । नच कारगताय नानावेऽपि कारणबन्धेना- ग्वण्डोपाधिनानुगतप्रनीत्यायुपपत्तिरिनि वाच्यम् ; पटकारगं घटकारणमित्यादी कारण यस्य सरूपत एवं भानेन कारणवत्वेनानुगतप्रात्याउनुपपत्तेः । भच कारणताया एकावे दानिष्टकारणता न पटनिरूपिता दण्डत्वावच्छिन्न कारणना न चक्र यावछिन्नेत्यादिमनीत्यनुपपत्तिरिति कार्यभेदन कारणना .च्छेदकभेदेन च तन्फ़ेद आवश्यक इति वाच्यम्; वैनाण्डिक प्रत्येवं वानुमनौविन्यान . तस्या एकम्येपि दण्डवृत्ति विशि- एन्वेन पटानिरूपितत्वस्य, दण्डत्वावच्छिन्नन्वेन चक्रन्यानवष्टियत्वस्योपपत्तश्चेति भावः । अभ्युपन्यथा- देनाह-प्रतिक्षणेति । अयम्भाव, कारणवं स्वरूपयोग्यस्य वा विवक्षितं फलोपधायकवं वा, कारणतावच्छेदकधर्मवत्स्वरूपत्वेन यरिक निदर्मयत्वोक्तायननुगमः, यावत्तद्धर्मवस्वाश्नावसम्भव इति प्रत्येकमिलित विकल्पानुपपत्तिः, सदसनोः संसर्गस्याप्रामाणिकत्वेनासत्संमभानस्यासम्भवेन वरूपयो- ग्यत्यविशिष्टेतराविषयकत्वेन भ्रमेऽनिव्याप्तिश्च, द्वितीयस्य नु स्याव्ययहिनपूर्वक्षणवृत्तिग्यसम्बन्धेन त्वेन तदभावकालीनधियः प्रमान्यव्यवहारानुपपत्तिः। तादृशफलयत्त्वस्योपलक्षणताया उपलक्ष्य तावच्छेदकाननुगमेनासम्भवदुक्तिकत्वात् । एवन तत्त-क्षणावच्छिन्नमविषयक योधस्य प्रमाचव्यवहारो- पपत्तये प्रतिक्षणविशिष्टस्य विश्वस्यावश्यं कारगताया उपगमे दुरपवादस्य = कारित्वस्वरूपसत्वलक्षणाहीकारियोद्धचरणशरणप्रवेशात्मकविलासस्थापादनापसिद्धान्ताख्यदोषण प्रास अर्थक्रियाकारिस्वरूपसचोपगमस्तु तार्किकस्थासम्भवी,क्षणिकवासहान् नासत्यव्यापकयो:क्रमयोग- पद्ययोः स्थिरे प्रसङ्गविपर्ययाभ्यामसम्भवेन तादृशसस्यस्याप्यसम्भवात्तदुपपत्तये क्षणिकनोपगमधौम्याद अर्थक्रियाकारित्वं हि फलोपधायकत्वमेव, नत्र स्थिरे नरसवंदा दृश्यते इत्यमत्त्वापत्तिन्मुदासाय पूर्वपूर्व क्षणस्यैवोत्तरोत्तरक्षणहेतुनोपया स्यात् , क्षणस्तु घटाद तिरिच्यते "उत्पादानन्तरास्थायि स्वरूपं यथ वस्तुनः । तदुच्यते क्षणः सोऽम्ति यस्य तन्क्षणिक मतमिति सौगतोक्तः । एवं च क्षणिकत्वे युगपदेव स्वोत्पाद्योत्पादनसम्भवः, स्थिरत्वे तु युगपदेव सर्वकरण स्वध्वंसोऽपि कृतः स्यादिति स्थिरत्वव्याधाता क्रमेण करणं तु प्रतिक्षणं स्वोत्तरस्वसजातीयोपधानं विना न निर्वहति, करणे विलम्बितक्रमस्तु मध्यक्षणे प्रसस्वप्नसञ्जकः । तस्मान्नोक्तार्थक्रियाकारित्वमेव सत्त्वमिति भावः । कारगताननुगमपक्षे तु कारणता विशेषस्यैव निवैश्यत्वेन न सर्वोपसङ्ग्रह इत्यपि दृष्टव्यम् । इति तत्त्वपदार्थखण्डनम् । ज्ञानत्वेति । ज्ञानवभिन्नम्तव्याप्यो जातिविशेष इत्यर्थः। संशयत्वस्मृतित्वादेिितत्वपक्षे तर यावृत्तिफलं विशेषपदम् । स्मृतिलक्षगमिदन्तानवगाहिरवे सति नत्तावाहिज्ञानत्वम्.स्मरामीति प्रतीति- सिदजानिविशेषोवा । प्रमुष्टताकन्वं तु न स्मृनेरिनि वक्ष्यति । तदविरेति । नन्पदेन लिलमयिषिता अनिवार्यस्पार्थक्रिया ·परिच्छेदः] 9 अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् । वा, न तावदाद्यः, तथाहि-अनुभूतित्वं नाम जातिरेकाऽभ्युपगम्येति कुतः ? । अनुभवा. मीति प्रत्ययानुगमवशादिति चेन्न, माघमासीयनिशावसाने सितासितसरित्सम्भेदस्ना- यिनः सत्यपि शब्दवलागाविस्वकीयस्वर्गसुखसम्प्रत्यये 'सुखमनुभयामी'ति प्रतीत्यनुद. यात् . प्रत्युत शीतसम्भेदसम्भूतवेदनासंवेदनादेव, परस्त्रियं सम्भुआनस्यास्तिककामुफस्य शब्दाधीने सत्यपि भाविनरकगमनानुभवनीययातनाधिगमे 'दुःखमनुभवामी'ति मतेरनु. त्पत्तः, प्रत्युत 'श्रमन्दमानन्द संचिदन् साम्प्रतमस्मीति प्रत्ययात् । यदि तु शम्दीपदर्शित. व्याप्तिजममनुमानमनुभय एव स्यात् तर्हि सुखं दुःखंचानुभवामीति तयोः प्रत्ययःस्यात् । . NAARIANA. . व्यक्तिः । अव्यवहितस्यमदूरवंक्षणद्वयसाधारणम्, उत्पत्या नियतं नियतोत्पत्तिकमिति यावत्, कदाचित्सं. स्कारोत्पस्यव्यवहितोत्तरक्षणे स्मृतः सम्भवानियतपदम् । नचैवमपि ताहरास्मृतिव्यक्तरुपग्रह एव; ज्ञानस्व. व्याप्यययनात्यवच्छेदेन स्वाश्रयाव्ययहितप्राकक्षणाच्छिनोत्पत्तिकयरिकञ्चिदसाधारणकारणकावं तत्तमा. तिमत्वे तात्पर्यात्, सा च प्रत्यक्षत्यादिका, ताशकारणं च व्याप्तिज्ञानादिकं सन्निकर्षश्च । शब्दप्रत्यक्षे घ शब्दः श्रोनमनःसनिकर्पो वा तथाभूत एव । एका = प्रत्यक्षादिमितिचतुष्टयसाधारणी । प्रत्ययानुगमः = प्रत्ययस्य प्रत्यक्षादिमितिचतुष्टयसाधारण्यम् । साक्षात्यमेवानुभवत्वं नत्वनुमित्यादिसाधारणं, अनुभवामी- त्यनुव्यवसायस्र प्रत्यक्षे एवोत्पत्तः, अनुमित्यादौ काचित्कस्यानुभवत्वम्यवहारस्य स्मृत्यन्यज्ञानवेनाप्यु- पपत्तेः, तथाचानुमित्यादावनुभूतित्वजातिपटितप्रमावस्याव्याप्तिः, अनुभूतित्वस्थानुमित्यादावभ्युपगमे 'वाऽनुमित्याद्यात्मकस्य सुखादिनिश्चयस्य सत्वेऽप्यनुभवामीति प्रत्ययापत्तिरित्येतत्सर्वमाह माघेति । स्वीकृतञ्चैतत्सर्व शिरोमण्यादिभिः पदार्थतत्वनिरूपणादाविति द्रष्टव्यम् । एवञ्च तत्र सुखमनुभवामीत्य- नुव्यवसाये इष्टापत्तिकरणं मौन्यमेव । सितासितसरित्सम्भेदः = प्रयागः । शब्दबलान् = "सितासिते सरिते यत्र साते तत्राप्लुतासो दिवमुत्पतन्ती"तिशास्त्रप्रामाण्यग्रहात् 1 सम्प्रत्ययान्वय्यधीनत्वं पञ्च- म्यर्थः । अतिक्लेशसाध्यादृष्टफलककर्मानुष्ठानाधीनभाविसुखविषयकानुमितेः शास्त्रप्रामाण्यग्रहं विनाऽनुप- पत्तेः, तत्र प्रवृत्तेरपि तदधीनतायाः सर्वसम्प्रतिपन्नस्यात् । अत्र स्वर्गशब्दोऽने नरकशब्दश्च न प्रीतिवि. शेषदुःखविशेपपरी, सुखयातनापदयोचयापत्तः अपि तु लोकविशेपपरी । शीतेति । शीतजलसम्पर्क जन्यदुःखानुभवस्यैवानुव्यवसायादित्यर्थः । श्रास्तिककामुकस्येति । "अगम्यां न गच्छेत," "परपनी समारा नारकी स्याल संशय" इत्यादिशास्त्रप्रामाण्यग्रहरहितत्वे सति तीवरागवत इत्यर्थः । भाीति- यातनान्वयि । अधिगमे इति । यदाह कश्चित्- "वेदशासपुराणानि सस्यानि यदि मामिनि । आवयोः सजमो नूनं कुम्भीपाके भविष्यति" ॥ इति । व्याप्तिजमिति । प्रयागस्नायित्वे भाविसुखनिरूपित. ज्याप्तः परदारागामिले भाविदुःखनिरूपितव्याप्तेश्च ग्रहेण जन्यमित्यर्थः । अनुमानम् = अनुमितिः । तयोः उक्तपुरुषयोः । स्यादिति । कदाचिदपीत्यादिः । एतेन-सुखमनुमिनोमीत्यनुमितित्वोल्ले. ख्यनुव्यसायसामाया प्रतिबन्धान अनुभवत्योल्लोख्यनुव्यवसायाभाव इति-परास्तम्; सर्वदाऽनुमि- तिघोल्लेख्यनुम्यवसायसामया नियन्नुमशकयत्वात् । निर्विकल्पकस्यानुभवत्वेऽपि तत्रानुगतमतिभङ्गो न दर्शितः, निर्विकल्पकाविषयतानां निरूप्यनिरूप:भावानापनत्वात्तदापरवेनैव विषयतागाधन. व्यवसायविषयत्वस्य निर्विकल्पोऽसम्भवात् । अनुभवार्थम् = अनुभवत्वविशिष्टम् । अनुरुध - प्रतीत्य, तथा च साक्षास्वानुभवस्वाभेदग्रहनिबन्धन एवानुमितानुभवामीतिप्रत्ययव्यवहारविरह इत्यर्थः ।. विमर्शकस्य ताशप्रत्ययव्यवहारौ शब्दमानुमानापेक्ष - शब्दोपदर्शितव्याप्तिमहजन्यानु. मितिविषयी स्यातामेव । तहिं = सार्वजनीनानुभववप्रत्यगव्यवहारपीः प्रत्यक्ष पुचोपगमे । अनु.

·मित, भन्यथा विशेषणशानासस्वेऽनुमिन्यापतेरिति चेस; विशेषगज्ञानासवे परामर्शम्यवाभावेनापाय ति।स्मृतिव्यावृत्तेन रूपेणावगमः = स्मृत्यन्यज्ञानत्वसमनियतविपयताको व्यवहारः। तादृशज्ञानवावच्चि नप्रत्यक्षादिनिविषयताकन्वार्थकन्वे तु जातिकल्पनोदेतुमेव नालम् । साक्षात्कारित्वात् = साक्षात्कारित्वं मिति परिहरति पदार्थान्तरेति । तदा पदार्थान्तरं पराम्रष्टव्यम् । तदेव - स्मृत्यन्यज्ञानत्वादिकं । क्षेन्द्राक्षयोः स विभीतकतरावपि । चक्रे करें पुमान् लीबं तुत्ये सौवर्चलेन्द्रिये” इति मेदिन्यभिधाना । दक्षशब्दो नानार्थ इत्यनक्षपदार्थघटादिभिन्नत्वेन रूपेणाक्षपदार्थानां साम्येऽपि तत्सर्वसाधारणी काचिजाति नचानक्षभिग्नत्वेनानुगतव्यवहारोपगमे सद्घटकतयाऽक्षवं विभीतकादिसाधारणमभ्युपगन्तव्यं स्यादिनि- वाच्यम्; अक्षपदवाच्यत्वस्यैव वाच्यतावच्छेदकभेदभिन्नस्य कयञ्चिद्वाच्यत्वत्वेनानुगतस्य तद्घटकचात् । अक्ष इति विधिमुखप्रन्ययोपपत्तिरप्येवमेव । पट इत्यादिव्यवहारस्यापटव्यावृत्तत्वादिसमनियतविषयता करवेऽपि विधिमुखप्रत्ययस्य निर्धनानिर्वाहात् व्यावृत्तिमहस्य विशिष्टबुद्धिफलत्वेऽपि तद्विषयताया व्या वृत्तावप्रामाणिकत्वात्, पटादिपदस्यकशक्यतावच्छेदककन्वेन पटादिपवाध्यत्वापेक्षया लाययेनासण्डस्म यदा-अनुभव इत्यनुगतव्यवहारस्य स्मृरयन्यज्ञानस्वाच्छिन्नप्रत्यक्षादिनिष्टविषयताकचात् साक्षाचार स्पानुभूतित्वेऽसम्भवात् सदिक्षमेयानुभूतिवं वाच्यमिति शङ्कार्थः। तमिमनुभूतित्वं स्मृत्यन्यज्ञानत्वं या विवक्षितम्, चनुष्यसाधारणीजातिर्वा,आये धनुष्यसाधारणजातिनिरसनस्य प्रकृतस्य निवाहादिापतिः । दिन येन्यविषयमानस्यापरन प्रमाणवासम्भवः, अन्यथाऽनक्षपदार्यव्यावृत्तरवावहिलविषयकवानस्या क्षत्वजाती प्रमागत्यप्रसस इति समाधानार्थः । यदि चाक्षरवस्य जातित्वे नेजस्वादिनासाड्य बाधकमरिक शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः श्रथ मन्यसे-साक्षात्कारमनुभवार्थमनुरुद्ध्य तयो मधिगमव्ययहारी, शब्दजानुमाना- पेक्षौ तु विमर्शकस्य स्यातामेव तायिति; तहिं साक्षात्कारिणि शानेऽनुभवप्रन्ययध्यबहागै साक्षात्वनिबन्धनाविति तत्रानुभवत्यजातिकल्पनायां न प्रयोजनप्रमाणे इत्यनुभूत्यर्थभेदा- लक्षणाननुगमो दोषः । अथ स्मृतिघ्यावृत्तेन रूपेण यः प्रत्यक्षादिष्वनुभव इत्यनुगता वगमः स साक्षान्दारित्वादनुपपन्नः,ततश्च साक्षात्कार्यसाक्षात्कारिविशेषेषु साधारणमनुः भूतित्वमन्यदेष्टव्यमित्युच्यते, तदपि न युक्तम् , पदार्थान्तरव्यावृत्तेन रूपेण यस्तदित रेप्यनुगतप्रत्ययस्तद्व्यवहारो वा तत्र तदेध रूपं निमित्तं न तु जातिः काचित्तदनुरोधा- स्कल्प्यते तथा सत्यनक्षपदार्थेभ्यो घटादिभ्यो व्यावृत्तेन रूपेण विमीतकादिपु साम्यावंग मादक्षत्वादिजातिकल्पना प्रसज्येत। भवेति । अनुभवत्वप्रकारकरयर्थः । अनुभवत्वज्ञातीति । साक्षावभिन्नेत्यादिः । साक्षात्वस्य प्रत्यक्षजाने कृप्तन्वादिति भावः । वस्तुतस्तु विमर्शकस्याप्यनुमित्यादावनुभवामीतिप्रतीतिरप्रामाणि- कीति न तबलात्प्रत्यक्षादिसाधारणी जातिरिति साक्षावरूपानुमवत्वनिवेदोऽनुमित्यायसङ्ग्रहा, तद्वगावृत्तस्य निवेशे च प्रत्यक्षासङ्ग्रह इत्याहानुभूत्यर्थभेदादिति । त्यक्षादिसाधारणमान्यसिद्धावपि तत्साधारणानुभययवहारवासाधारणजानिः सरस्पतीत्याशङ्कत प्रथे. विपीकृत्य । स्मृत्यन्यज्ञानस्वेनैव प्रत्यक्षादौ सर्वत्रानुभवव्यवहारनिर्वाहेऽतिरिक्तजातिकल्पनायां न मान, निमित्त = विषयतावच्छेदकम् । असति बाधके इति शेषः। "अक्षो ज्ञानात्मशकटन्यवहारेपुपाशके । र पटावस्यैवानुगतव्यवहारनियामकस्य तादशव्यावृत्तवघटकत्वाचन पटत्वादेरप्यसिद्धिराशयति अनुभवामीत्यनुष्यवसायबलाम मावः।

·परिच्छेदः] अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् । १३१. इतोऽपि नानुभूतित्वं नाम स्मृतिव्यावृत्ता जातिः; तथाहि-'घटः स एवाय'मिति तावत्प्रत्यभिज्ञा जायते, सा र्फि स्मृत्यनुभवरूपं शानद्वयम् एकमेव या विज्ञानमंशे स्मृति- रंशे चानुभवः; उत स्मृतिरेव पाहोस्विदनुभव एचः श्राद्ये य एष प्रत्यभिज्ञायां प्रागवस्था. योगात् । नव गृधिज्यामितरभेदइत्यप्रसिद्धसाध्यकानुमित्युत्पादकाले माध्यविशेषणकानुमिस्यापत्तियारणाय विशेषगधीजन्यतावच्छेदकस्यानुमितिसाधारण्यमावश्यकमिति वाच्यम् ; गृथिवीनरभिन्नति साध्यविशेषण कानुमितेविशिष्टवैशिष्ट्यविषयकन्येन विशेषगतावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यस्वेन तेन विनाऽसम्भवात् । नच विशेषगतावर टेकप्रकारकज्ञानजन्यतावच्छेदकतयाऽनुमित्यादिसाधारणजातिसिद्धिरिति याव्यम्; माध्य. तावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयविषयकानुमिति प्रत्यन्नपिपरामर्शस्यैव कारणत्वेन तद्विरहेणाप्रसिद्ध साध्यक- स्थले तादृशानुमिन्यनारत्तस्तसाधारणस्य विशेषगतायच्छेदकप्रकारकजन्यतावच्छेदकस्याकल्पनीयवात् , प्रत्यक्षानुमितिसाधारणकार्यकारणभावस्यैकस्य द्वयोर्वा कल्पनेऽपि च ते शादोपमिनिसाधारण्ये माना- भावेन चतुष्टयसाधारणमातिसियसम्भव एव । वस्तुतस्तु-अन्यविशेषणज्ञानेनापरविशिष्टबुद्धिवारणाय, अन्यविशेषणतावच्छेदकज्ञानेनापरविशिष्टवैशिष्ट्यधीयारणाय च विशिध्येय कार्यकारणोपगमध्रौव्येण सा. मान्यकार्यकारणभावस्याप्रामाणिकन्वेन न तदलात्प्रमामानानुगतजातिसिद्विसम्भावनापीति शियम् । यद्यपि विरूद्धसंस्थानव्यगायनुरगन्यविहगत्वादेविन्द्वसामग्रीप्रयोज्यनीलस्वपीतस्वादेश जाते. सङ्क- रो नेप्यते, प्रमाणे सनि तु सङ्कीर्ण जातिरुपैयते एव, यथा शुक्लपीतादिसाधारणमुद्भूतत्वम्, लज्जानिसमा नाधिकरणतदभावसमानाधिकरणजातेस्तजानिध्यापकत्वमितिनियमस्याप्रयोजकत्वादिति यौद्धाधिकार- शिरोमणिगादापर्यादावुनम् , एवं जातेरांशिकत्वमपि सति प्रमाणे स्वीक्रियते एव. अतएव अयं स्थाणुन. वेन्यादी धर्मिविषयकवायच्छिन्नकोटिविषयकत्यावच्छेदेन वृत्तिमतः संशयत्वस्य जातिवं केवलान्यायगा. दाधर्यामुक्तम् । एवञ्चानुभवत्वस्येदन्ताविपयकत्यावच्छेदेन स्मृतित्यस्य च तत्ताविषयकवावच्छेदेन प्रत्य. भिज्ञायामुपगमे भांशिकवं परस्परामावसमानाधिकरणयोरनुभवत्वस्मृतिस्वयोरेका वर्तमानतया सार्य च प्रासमपि भानुभवत्वस्य जातितायां वाधकतामालम्बेत, तथापि प्राचीनः सार्याशिकरवयोर्जातियाध. कताया उपगतत्वात्तन्मतानुसारेणानुभवावे ते आख्यातुमाह इतोऽपीति । नानद्वयमिति । संस्कार न्द्रियरूपसामग्रीभेदात् पारोक्ष्यापरोक्ष्यलक्षणविरद्वधर्माध्यासाच प्रत्यभिज्ञा नैकं ज्ञानम्, अपि तु तत्तेद- न्तादिविशिष्टविषयकं ज्ञानद्वयमेव भेदाग्रह सहकृन विशिष्टव्यवहारनिदानमिति भावः। अंशे तत्ता. विशिष्टविपयकवावच्छेदेन । अंशे- इदन्ताविशिष्टविषयकवावच्छंदैन । प्रत्यभिज्ञायामेक्त्वस्य तत्तावि. शिष्टेदन्ताविशिष्टयोरभेदविषयकत्वस्य चानुभविकत्वाग्ज्ञानद्वयात्मकताया असम्भवदुक्तिकत्वात् पारोक्ष्या- परोक्ष्ययोश्चावच्छेदकभेदैन व्यवस्थासम्भवात् इन्द्रियसम्प्रयोगसंस्कारयोः सम्भूयकारित्वेन सामग्रीभेदा. भावार प्रत्यभिज्ञाया एकत्वमेव, अन्यथा स्थयमात्रोच्छेदप्रसङ्ग इति भावः । स्मृतिरेवेति । यदीन्द्रि- यजन्यवनानुभवत्वं प्रत्यभिज्ञायास्तार्किकैरुपयते तदा संस्कारजन्यत्वेन स्मृतित्वमेव किन्न स्थादित्यभि मानः। अनुभव पवेति । संस्कारस्य निर्यापारत्वेन करणताया असम्भवात् तत्सहकृतेन्द्रियस्यैव सनि. कांग्यापारकस्य प्रत्यभिज्ञायां करणत्वात्. 'अनुभवामी'त्यनुव्यवसायाच, अनुभवत्वस्य जातित्वेनाशिक- स्वस्यासम्भवाय प्रत्यभिज्ञाया अनुभवत्वमेवेति केचित्तार्किकाः। तनास्मृतिजन्यमेव प्रत्यभिज्ञानं नतु संस्कारजन्यम्, अन्यथा पर्वानुभवस्यैव संस्काररूपन्यापारद्वारा करणवेन प्रत्यभिज्ञाया ज्ञानकरणकत्वा. पत्या परोक्षता स्यात् . अनुमादी ज्ञानकरणकत्वस्य परोक्षतानयत्यावधारणात, तत्ताम्मृतिस्तु कारणमपि निर्यापारत्वान करणमिति नोक्नदोष इत्यपरे तार्किकाः । सर्वथाऽप्यनुमय एव तन्मते प्रत्यभिज्ञानमिति ।

·vvvwww प्रत्य- १३२ शारदायुते खण्डनखण्डखाये - [प्रथमः विशिष्टादिदन्ताविशिष्टस्याभेदः प्रकाशते स न स्मृतावन्तर्भावयितुं शक्यः अननुभूतचर त्वेन संस्कारानुपनेयत्वात् । अतएव न तृतीयः । नाप्यनुभवेऽन्तर्भावयितुमसौ शक्यः, प्रत्यभिज्ञानकालेऽनुभवेन प्रागवस्थाया असंवेदनात् ; संवेदने या अनुभव एवेति शेयपक्षेऽ.., न्तर्भावः स्यात् सचाने दूपयिष्यते । श्रतएव न द्वितीयः। प्रागवस्थाविशिष्टाभिन्नत्वांशेऽ: नुभवत्वस्वीकारश्चेत् प्रागवस्थावैशिष्टयमप्यनुभवविषये एव निविष्टमिति चरमपक्षे प्रवेशः । अथ प्रागवस्थाविशिष्टादभिन्नः' इत्ययमर्थोऽप्यनेकांशः, तत्र 'भागवस्थाविशिष्ट' इत्यनांशे स्मृतित्वम् , 'अभिन्नः' इत्यंशे चानुभवत्वमित्युच्यते; एवं तर्हि 'प्रागवस्थाविशिष्टः सः, इदन्ताचिशिष्टोऽभिन्नश्चायमिति स्मृत्यनुभूतिभ्यामादित्तं भवति, मागवस्थाविशिष्टा: श्रयतया त्वभेदः केनापि न प्रकाशित इति य एवं प्रागवस्थाविशिष्टः ल एघायमिति प्रत्यभिज्ञायाः शरीरं न स्यात् । अथानुभवेन योऽसावनुभूयमानधाश्रयतयाऽभेदो बो. धितः स कोट्यन्तरमनालम्न्य न पर्यवस्यतीति केनचित्खलु कस्यचिदभेदो भवति, ततः स्मृत्यशोपनीतमेव सन्निधानात्कोट्यन्तरं प्रागवस्थाविशिष्टरूपमालम्बते इत्यभेदस्य प्राग घस्थाविशिष्टाश्रयतया सिद्धिरिति । तदेतत्तुच्छतरम्; कोट्यन्तरमालम्बते इति किं कोट्य प्रागवस्था = भतीतसमयसम्बन्धस्तच्छब्देनोल्लिख्यमानः । इदन्ता - वर्तमानसमयसम्बन्धः । भिज्ञायां प्रकाशते = प्रत्यभिशानिरूपितविपपत्ताश्रयः। यद्यपि ज्ञानद्वयवादिनं प्रति नैतद्वक्तुं युक्तम्, तथा प्यनुभवानुरोधेनेदमुक्तम् । स्मृती - स्मृतिविषये । संस्कारानुपनेयत्वात् = संस्काराविषयत्वात् । उक्ता भेदप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस्यैव संस्कारविपयत्वं, नत्वनुयोगितावच्छेदकविशिष्टस्येत्यर्थः । अनुभवे = अनुभवविषये । असो- निरुकाभेदः । असंवेदनादिति । संस्कारे ज्ञाने वा त्यासतित्वस्य निरसिध्य- माणचादिति भावः । तदभ्युपगमेनाह संवेदने चेति । स्यादिति । प्रागवस्थायां हि स्मृतेरवकाशः, साचानुभवेनैव गोचरीकृतेति भावः अतएव = आंशिकस्मृतित्वानुभवत्वाभ्यामपि विशिष्टेन निरुक्ताभेदा. वगाहनासम्भवादेव । ज्ञानप्रत्यामत्याऽनुभवस्य तादृशाभेदावगाहितामुपेत्याह प्रागवस्थाविशिष्टेति । धरमपक्षे प्रवेश धारयितुमाह अथेति । इत्ययमंशोऽध्यनेकांशः = इत्येतद्विपयकत्वावच्छेदेन प्रत्यभिज्ञायां न स्मृतित्वमा नाप्यनुभवन्धमात्रम् । अभिन्न इति । प्रायवस्थाविशिष्टादितिपञ्चम्योल्लिखिताप्रतियो- गिता तु संसर्गत्वादनुपस्थितापिस्वादनुमयविषयः,एवमभेदानुयोगित्वयोरपि संसर्गतयाऽनुभवविषयता, संसर्गाशे सन्निकर्षस्थाहेतुत्वादिति भावः । एवमिति । स एवायं घट इत्यत्र स इत्यंशेन प्रागवस्था विशिष्टः, अपमियशेन घेदन्ताविशिष्टोऽभिन्न इति स्मृत्यनुभूतिम्यामांशिका-यामावेदितं भवतीति भो- जना । तेन म इत्यस्यायमिन्यस्य च प्रागवस्थाविशिष्टेदन्ताविशिष्टार्थकत्वेऽपि नासहतिः, नवोपरितन शहाप्रन्यासहनिः। प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस्मानुभवाविषयत्वेऽभेदस्य किन्निधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता कचेन तद्विषयत्वानुपपत्तेः, न चेष्टारत्तिः, प्रत्यभिज्ञामिलापविरोधादित्याशयः । विशिष्टाश्रयतया- विशिष्टपतियोगिकनया । धाधयतया = धर्मानुयोगिकतया। कोट्यन्तरमनालम्च्य = कजिन्प्रतियोगिनं विना, इनि = यतो न पर्यवस्यति = सम्भवति । उपनोतं% विषयीकृत समिधानात् = स्वविषयकज्ञान- विषयरवान् । वं = अभेदः। फोट्यन्तरं प्रागवस्थाविशिष्टरूपं प्रागवस्थाविशिष्टारमकं कोट्यन्तरम् । सिद्धिरिनि । यद्यप्येवं प्रन्यमिझोत्तरं शानान्तरमेवाभेदविषयकं स्यान्, तश्चानुपलभियापितम्. प्रत्य- भिज्ञा च प निष्प्रतियोगिकतया भेदं विषयीय पुनः सप्रतियोगिकतया तं विषयीकर्तुमक्षमा, विर. सम्पापाराभावान्, पूर्वमेव तस्यास्तत्ताविशिष्टप्रतियोगिकाभेदविषयकचोपगमे घानुभवांशस्य तत्तावि. 1 - ·परिच्छेदः] अनुभवत्वस्य जातित्वरवण्डनम् - १३३ न्तराश्रितो भवति ? उत कोट्यन्तराभिततया ज्ञायते इति । नायः; अभेदस्येदानी भागव- स्थाविशिष्टधाश्रयेणोत्पत्ती पूर्व प्रागवस्थाविशिष्टेदन्ताविशिष्टयोभदः स्यात् । द्वितीये तु यदेव कोट्यन्तराश्रिततया इदस्तावच्छिन्नधय॑भेदस्य ज्ञानं तत्स्मृती मान्तर्भावयितुं शक्यं नाप्यनुभवांशे इत्युक्त एव दोषः । किन, यदा प्रत्यभिज्ञानं स इत्यंशे स्मृतिः, अयमित्यंशे चानुभव इत्येकं शानमभ्यु- पेयते तदा धर्मिणमादायापि स्मृत्यनुभवसङ्करो दुर्धारः। तथाहि संस्कारेण तत्तामा घोपनीयते तत्ताविशिष्टोवा धर्मी। श्राद्ये 'स' इति प्रत्यभिशाया.शरीरं न स्यात्, तत्तायाः केवलायाः संस्कारेणोपनीतत्वात् । नापि द्वितीयः, तथासति 'अय'मित्यनुभयांशेऽपि धर्गि- प्रकाशो वक्तव्य एय. अन्यथेदन्तामात्रप्रकाशे 'श्रय मिति तच्छरीरं न स्यात् । एवञ्च संस्कारस्य चेन्द्रियस्य च धर्मिप्रतीतिहेतोरुभयस्योपनिपाते किं विशेष्यांशे भिन्नाभ्यां शानाभ्यामुत्पत्तव्यम् ? उत कारणद्वयसम्भेदादभेदमात्रभाजा ज्ञानेन ? । प्रथमे प्रत्यभि- ज्ञानस्यैकज्ञानव्यक्तिताभ्युपगमव्याधातः, भेदपक्षोक्तपणापातश्च । द्वितीये धम्यंशे प्रत्या भिज्ञायां स्मृतित्वमप्यनुभवत्वमपीन्यनुभूतिस्मरणसङ्कर इति विषयव्यवस्थयापि नियमो भग्नः। अथोच्यते माभूद्विपयोपाधिभेदाद्वयवस्थानमुपाभ्यन्तरात्तु भविष्यति तद्यथा शिष्टविविषयका दुरिमिनि चरमपक्षे प्रवेशस्तथाप्यापातत एवेयमाशङ्केति द्रष्टव्यम् । भवति = उत्प- द्यते । तस्मृती नान्तर्भावयितुं शक्यम् = तस्यांशिकस्मृतिरूपत्वं वक्तुमशक्यम् । एवमाशिकानुभवरूप- स्वमपि । एवं प्रत्यभिज्ञाया अभेदविषयकत्वासम्भवे स्थैर्गमात्रीच्छेदोऽपि द्रष्टव्यः, सायंचाव पक्षे स्पष्ट मेवेत्यनुभूतित्वं न जातिः । गुगे जात्यनङ्गीकारऽपि स्मृत्यन्यज्ञानवरूपत्वस्यानुभूतित्वस्य निरसिप्यमाण- स्वेनाखंण्डोपाधितव वाच्या, युक्तस्तौल्यात्तु सावर्यस्य तदाधकन्वमपि, अतएव "साङ्कर्यमुपाध्योरपि दोपाय यदि तदा तत्राप्याश्रयभेदप्रसङ्ग" इति खण्डनोक्तिमजूपायामुद्धता, सा चेदानीन्तनपुस्तके नोपलभ्यते इत्यन्यदेतत् । ननु तदभावसमानाधिकरणस्य तत्समानाधिकरगास्यन्ताभावप्रतियोगिनस्तासामानाधिकरण्यमानं न जातितां विरुणद्धि, अपि तु तदवच्छेदकावच्छिन्नतदधिकरणनिरूपितवृत्तित्वमेव, तथाच नानुभूतित्वस्य जातित्वे वाधकमित्याशङ्कय धर्मिविषयकवावच्छेदेनैव प्रत्यभिज्ञायां स्मृतित्वानुभूतित्वे उपपादयति-- किञ्चति । स इन्यंशे = तत्ताविशिष्टविषयक्रत्वावच्छेदेन । एवमग्रेऽपि । इत्येकं - इत्येवमेकं । धर्मियमा दाय = धर्मिविषयकवावच्छेदेन । स्मृत्यनुभवेति भावप्रधानम् , एवमग्रेऽपि । उपनीयते - उपस्थाप्यते । तथा सतीयादेरनुभूनिवनिष्ठायाः प्रत्यभिज्ञानिष्ठाधिकरगतानिरूपितनिरूपकनाया अवच्छेदकमिदन्तावि. शिष्टारमकर्मिविषयकत्वमेव मविदन्तामात्रविषयकवमिति तात्पर्यार्थः प्रत्यभिज्ञायामनुभवांशेऽपि : अनुभवत्वावच्छेदकावच्छेदेनापि 'अय'मिति धर्मिप्रकाश इदन्ताविशिष्टविषयकवरूप एव वनध्य इति योजनया लब्धध्यः । उपनिपाते समवधाने । सम्भेदान्- समवधानात् । अभेदस्य प्रत्यभिज्ञानाविप. यत्वप्रसङ्गो भेदपक्षोक्तदूपगम् । विषयच्यवस्थयापि नियमः = अन्यान्यविषयकरवावच्छेदेनैवानुभूतिय- स्मृनिन्वयोःसामानाधिकरण्यमिति नियमोऽपि । अपिना वैयधिकरण्यनियमः । न चेष्टापत्तिः, विरुद्धधर्म- द्वयस्यैकत्रकावच्छेदेन वृत्यभ्युपगमे विरोधमात्रस्य दत्तमलामलितापत्तेरिति भावः। नव-तत्तावैशेष्ट्यावच्छितविषयतानिरूपकत्वावच्छेदेन स्मृतित्वं, इदन्नावैशिष्ट्यावच्छिन्नवि.

·nonrna १३४ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये . [प्रथमः संस्कारजत्यमादाय स्मृतित्थव्यवस्थितिरिन्द्रियसन्निकर्षजत्यमादाय चानुभवत्वव्यवस्था- नमिति विरोधपरिहारोऽस्तु न, प्रमात्वसामान्यानङ्गीकारे प्रमारूपताया विषयव्यवस्थि- त्यैवोपगमेनोपाध्यन्तरोपन्यासेऽपि स्मृतित्वानुभूतित्वयोरेकस्मिन्नेव धर्मिण्यर्थे निवेशात् पयतानिरूपकत्वावरछेदेन चानुभवत्यमिति न साङ्क, तादृशनिरूपकतयाँभेदनकावच्छेदेन सामानाधि- करण्यविरहादिति वाच्यम्, तत्तेदन्ताविशिष्टयोरभेदस्य प्रत्यभिज्ञाविपयत्वोपगमे विशेषणयोरपि विध. याम्वयितयाऽभेदप्रसङ्गात् . तस्य च बाधात्, तत्तेदन्तोपहितत्वेनाप्पैक्यासम्भवाच तदुपलक्षितयोरक्य- भानस्य प्रत्यभिज्ञायां वक्तव्यत्वात्, तत्तादिवैशिष्ट्यावच्छिन्नविषयताकत्वस्य तत्रासम्भवेन तदवच्छेदेन . स्मृतित्वादेवृत्तेरशक्यवचनत्वात् , उपलक्षितधर्मिमात्रभानमुपगम्य स्मृतिस्वाद्युपगमे एकावच्छेदन सा मानाधिकरण्यापत्तेरावश्यकत्वात् । स्मृत्यनात्मकनिर्विकल्पकप्रत्यभिज्ञाऽभ्युपगमयाद तु चित्येवानुभव- त्वस्य स्वीकारेग तस्य प्रमामानसाधारण्यविरहेणैव तद्घटितलक्षणस्याव्याप्तत्वेन साङ्कर्याभावेऽपि क्षत्य- भावात्, स्मृनिध्यावृत्तयेऽज्ञाताज्ञाततावच्छेदकान्यतरविषयकत्वेनैव तन्मते प्रमात्वस्य घटितत्वादिति । किञ्च तत्तदन्तावैशिष्ट्यावच्छिन्नयोर्विषययोरभेद तादृशविषयतानिरूपकन्वयोरपि भेदे मानाभावः, तयो- भेदे तु प्रत्यभिज्ञायास्तयोरभेदावगाहिन्या भ्रमन्वप्रसङ्गः भेदाभेदे त्वनिर्वचनीयवादस्तदयस्थं च सार्य- मिति । ननु प्रत्यभिज्ञायां स्मृतित्वादेरवच्छेदकं न तत्तद्विपयकन्वं येन धर्मिविषयकत्वावच्छेदेनोभयसवे साङ्कयं स्यात्, अपि तु संस्कारजवादिकमेच, तत्र तु तत्ताविशिष्टविषयकन्वादिकमवच्छेदकमिति नाति-' प्रसङ्ग इति देशयति अथोच्यते इत्यादिना । विषयोपाधिभेदात् = तत्ताविशिष्टविषयकवेदन्ताविशिष्ट. विषयकत्वरूपावच्छेदकभेदात् । व्यवस्थान = भिग्नावच्छेदेन वृत्तिमत्तानियमोमा भूत् = मानिर्वहतु । अन्न निर्वाह पञ्चम्यर्थाधीनत्वस्यान्वयः। उपाध्यन्तरात् = अवच्छेदकान्तरात् भविष्यति = निर्वाहमेष्यति ।। संस्कारजस्वमादाय स्मृतित्वयस्थितिः - संस्कारत्वावच्छिन्न कारणताकत्वावच्छेदनैव स्मृतित्वस्य वृत्तिः । एवमग्रेऽपि । विरोधपरिहारः- स्मृतिस्वानुभूतित्वयोरेकावच्छेदेन वृत्यनुपपत्तिपरिहारः । मुख्यविशेष्यांशे शानानां प्रमात्वस्य नियमेन व्यवहारात्, तस्य मुख्यविशेष्यकत्वावच्छेदन वृत्तेरवश्यं वक्तव्यत्वात् तद्घटकानुभूतित्वस्याप्युक्तावच्छेदैन वृत्तिरुपगन्तव्यैव, एवं स्मृतेर्यथार्थत्वेऽपि प्रागधिगतविषयकस्वा. वच्छेदेन प्रमात्वाभावस्य व्यवहारात् स्मृतित्वस्याप्युक्तावच्छेदेन वृत्तिरुपैया, अन्यथा 'प्रत्यभिज्ञायां तत्ता- वैशिष्टयांशे स्मृतिस्वमिदन्तावैशिष्ट्यांशे चानुभवत्व'मिति भवदीयानां व्यवहारो व्याहन्येत, तथाच तद. घस्य सार्यमित्याशयेन परिहरति-प्रमात्वेत्यादिना | चाक्षुपत्याविषयिताविशेषरूपरवपक्षे तेन सह प्रमावजातेः साडूर्यस्यावसन्यस्वेऽपि विशेषगज्ञानजन्यतावच्छेदकतया लाघवात् जास्यात्मकतया सिद्धन साक्षाकरोमीति धीसाक्षिकलौकिकविपपितान्यावृत्तेन प्रत्यक्षरवेन साङ्कय वक्त शकाते, सप्रकारकत्व- घटितप्रमात्वस्य गुगजन्यस्वनियनस्य निर्विकल्पक ईश्वरप्रत्यक्षे घावृत्तः, प्रत्यक्षत्वस्य चानुमित्यादि। प्रमायामवृत्तेरिति प्रमान्यस्य न जातित्वं, धार्या यंशे वृत्तिमत्तया अध्याप्यवृत्तित्वाच्चेति भावः । प्रमा स्पतायाः = प्रमावस्य । विषयन्यवस्थिस्यैव विशेष्यवृत्तिप्रकारकरवेनैव । उपगमेन = उपगन्तव्यस्येम स्मृतिल्यानुभूनित्वयोरुपाभ्यन्तरोपन्यासेऽपि =संस्कारजस्वायवच्छेदकोपन्यासेऽपि । प्रमान्याप्रमारवयो। रेकस्मिक्षेव धर्मिण्य निवेशात् = प्रमावस्येदन्तावैशिष्ट्यावच्छिन्नर्मिविषयकवावच्छेदेन प्रमात्वाभावस्य घ तत्तावैशिष्ट्यावठिधर्मिविषयकवावच्छेदेन वर्तमानावात् स्मृतित्वानुभूनित्वयोरप्येकविपयनैव भन्यान्यावच्छेदेन पृत्तिमत्वनियमो नेति प्रस्तुतसाध्यतावस्थ्यम् । अप्रमावशम्दन भ्रमन्वं तु नात्र प्रासम्, तत्तावैशिष्टणवच्छिनामिविषयकत्यावच्छेदेनापि यथार्यस्य सवात् । प्रमावाप्रमाययोरेका.

·परिच्छेदः] अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् ६७ १३५ प्रमात्याप्रमात्वयोरेकविषयतैष । किञ्च ज्ञानविकल्पानामध्यात्म भावाभावसंवेदनात् स्मृ. तित्वानुभूतित्वयोईयोरपि प्रत्यभिज्ञायां स्वतः प्रतिभासेन विषयनिरूपणव्यवस्थित्यनगीं कारे स्मृतित्वादेरिदन्तायामपि स्मृत्यवगमप्रसङ्गात् । यदि च संस्कारजत्वमेय स्मृतित्वं तदा तस्यैव विगेधेऽभिधीयमाने स. एच चिगेधसामअस्यायोपाधिरुपन्यस्यते इति. नान्यस्य चेतसि निविशते । अथान्यत्स्मृतित्वं नाम. तदाप्यनुपपत्तिः, तथाहि-संस्कारजस्वं वच्छेदेन पृतिमत्वरूपैकविषयताया स्मृतित्वानुभूतिखोरकर्मिविषयकन्यावच्छिन्नवृत्तिमावस्योपप्टम्भ- कन्वं तु न युनतम् , स्मृतित्वानुभूनित्ययोरेकर्मिविषयकत्वावच्छिन्नवृत्तिमत्वस्य पूर्ववादिना रयत.त्यात् । अनुभवानुरोधेन तदभ्युपगमापादने तु सातैव स्मृतित्वानुभूतित्वयोः साकर्यस्य प्रकृतस्य निर्वाहण नत्ररित्यय प्रमावाप्रमात्ययोरेकविषयतापादनस्यायुनत्वात् । तदधीने तयाथै प्रमावाप्रमारबापाते मा तेऽस्विति भाविप्रन्धकवाक्यतादुरामहे तु निवेशात् = निवेशस्यानुभवानुरोधिनाऽऽदरणीयत्वात् अमावाप्रमात्वयोः = प्रमावाप्रमाययोरपीत्यनुक्रमे गैव व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । पद्यपि प्रमावस्य जातिलाभ्युपगमेऽपि धभ्यंशे प्रमास्वं प्रकारांश च भ्रमरवमितिव्यवहारात् प्रन्यभिज्ञाया. मपि तत्तावैशिष्ट्यावरिछनविषयकरदन्तावैशिष्ट्यावच्छिन्नविषयकन्वरूपावच्छेदकाभ्यां प्रमावतद.. भावयोवहारस्थोपपादनीयत्वालिहक्कविषयता तयोरक्षतेव, तथापि जातेर्याप्यवृत्तितानियमोपगन्त्रा प्राचा प्रमावस्यावच्छिन्नत्तिकवादपि जातिन्यमनभ्युपगन्तव्यमेवेति भावेन प्रमात्वसामान्यानङ्गीकारे इत्युक्तम् । स्मृतिवाद्याधारतावच्छेदकत्वं संस्कारजयादारभ्युपेत्योक्तम्, इदानी नदेव नेत्याशयेनाह- किञ्चेति । "ज्ञानविकल्पानां भावाभावसंवेदनादध्यात्म"मिति" न्यायदर्शनपञ्चमाध्यायस्थमूत्रम् , ज्ञानविकल्यानां - ज्ञामतद्विशेषानुभवत्यादीनां भावाभाययोरध्यात्म संवेदनात् = बहिरिन्द्रियाजन्यज्ञान- विषयत्वात् , तच्च ज्ञानं मानसं वा साक्षिरूपं वैत्यन्यदेतत् । प्रत्यभिज्ञायां स्वनः प्रतिभासेन - संस्का- रजत्यादिप्रतीति विनैव प्रत्यभिज्ञाविषयकज्ञानविषयधेन स्मृतित्वादेविपयनिरू रणव्यवस्थित्यनङ्गीकारे विषयेण निरूपणं यस्यास्तादशव्यवस्थित्यनङ्गीकारे, तत्तद्विपयकत्वावच्छेदेन ज्ञायमानतानभ्युपगमे इति यावत् इदन्ताविषयक धावच्छेदेनापि स्टनियानुभवप्र पङ्गात् , एवं नताविषयकवावच्छेदेनानुभव. ग्यानुभवप्रसङ्गोऽपि, तार्किकवत्वयेप्टापत्तेः कर्तुमशक्यत्वात् । तथाच तत्तद्विषयकन्वावच्छेदेन स्मृति- ग्वादेर्शायमानताऽभ्युपगमस्यावश्यकत्वे घृत्तिरपि स्मृतिगदेस्तथैवाभ्युपगन्तव्या, अनुभवानुरोधात् । संस्कारजन्वादेरपि वृत्तस्तत्तद्विपयकवावच्छेदेनाभ्युपगमनीयस्वे चावश्यकन्यात् प्रथमोपस्थितत्वाञ्च स्मृतिवादेरपि वृत्तस्तथैवौचिन्याचेति भावः । स्मृनित्वस्य संस्कारजवावच्छेदेन त्यभ्युपगमे आत्मा- श्रयान्योन्याश्रयावयाह-पदीनि । सरकारजवोपस्थितिमन्तरेगापि स्मरामीन्यनुभवसचात् संस्कार- जन्यमे स्मृतिन्वमिति पक्षस्यायुक्तता मृचयितुं यदीति । संस्कारजवं संस्कारखावच्छिन्न कारणताका तेन संस्कारध्वंसे नानिध्याप्तिः, तत्र प्रतियोगित्वेनैव संस्कारस्य जनकत्वात् । इन्द्रियसनिकत्वावच्छिन्न- कारणताकत्वमेवानुभवत्वमिनिपक्षस्तु न शङ्कितः, अनुभवत्वस्थानुमित्यादिसाधारणताभ्युपगन्तृपक्षनि- रासस्यैव प्रस्तुतस्यात् । तस्य = स्मृतित्वस्य । विरोध - अनुभूतिन्वेन सहकापच्छेदेन सामानाधिकर- ण्यानुपपत्ती । उपाधिः = अवच्छेदकः । अन्यस्य - प्रतिवादिनः । न निविशते - युक्तत्वप्रकारक ज्ञानविषयताश्रयो नं, स्वावच्छेदेन स्ववृत्तावात्माश्रयान्, जन्यतायाः स्वावच्छिनत्वपर्यवसानेनावच्छेदक प्रहाधीनमहविषयावेन च शतावप्यामाध्रयाच, स्मृतित्वावच्छेदकतया स्मृतित्वस्याभिधानेऽपि तदव- छेदकजिज्ञासाया अशान्तस्तस्थानुत्तरवाञ्चेति भावः अन्यत् जातिविशेष उपाधिर्वाऽखण्डः । . - ।

·दुर्यार एव । , १३६ ® शारदायुते खण्डनखण्डरवाये [पथमः संस्कारादनन्तरं नियगेन भायः, नियतत्वं च नानान्यक्तिगनमेक मगं ग्राहकमकोडीहत्या सम्भवीति स्मृतित्वेनैव संस्कारलत्वं वक्तव्यम्, तथाच संस्कारजस्यव्यवस्थितो स्मृनित्य मुपाधिः, स्मृतित्यव्यवस्थिनी संस्कारजत्यमित्यन्योन्याधयः । तस्मात्स्मृत्यनुभयसकरा अपि च, स्मृत्यनुमवयोय कारणमामयों ने प्रतिभिशायां मन्तव्ये न था ? 1 नवे स्कथमंशतोऽपि स्मृनित्यमनुभवत्वं न प्रत्यभिशानस्य ? । एवमेव तथात्वेऽतिप्रसहात स्मृत्यनुभूत्योः स एव सदरः। प्रथमे तु पृथगेय कार्योत्पत्तिप्रसाः, प्रत्येकं स्यस्वकार्य समर्थत्वात्, सामग्रीभेदस्य कार्यभेदहेतुत्यनायधारितत्वात् । अथ यत्र ते पृथग्जायेते तत्र पृथगेव कार्य, प्रत्यभिज्ञायां तु तयोयुगपजातत्वेन सम्भूयजननात् करम्वितकार्योन्पत्तिः । यद्यपि घटपटादिसामध्यौन दृश्यते तथापि तद्विलक्षणस्यमावत्यादनयोगटशत्यमुपप द्यते; नहोकस्य यादक पदार्थस्य स्वभावः, नान्यस्यापि सर्वस्य भवति जगढचिय भगमंसद्गादिति; नैतदस्ति, यहि मिलिन तयोकि परस्परसहकारित्यमनयोरे- एव्यं ? नया ?; नचेत्, परस्परमेलनलक्षणविशेषोऽनुपयोगी कार्यजननं प्रति, मिथः सह कारिभावयिरदेणाप्रयोजकत्वात् । ततयाविशेषात् पृथगेच कार्य प्रसज्येत । अथ परस्पर संस्कारादिति । संस्कारनिष्ठा-यथामिद्धयनिरूपकाये सति संस्कारण्यावच्छिन्नव्याप्यावं संस्कारजग्वम् । ध्याप्तेश्वावच्छिावनियमात् तदवच्छेद स्मृतिस्वमेव पक्तम्यम्, प्रातिस्त्रिकरूपेण व्याप्तेढुंग्रहवात् । ताशाव्याप्यत्वं च स्वाग्यवहिताक्षणायच्छेदेन कारवावच्छिसम्यापकताकरवमिति सूचनायानन्तर पदम् । संस्काराव्यवहितोत्तरक्षणावग्याप्यं संस्कारवायच्छिमान्यथासिघनिरूपकस्य यदूपावच्छिन्नस्या- चक्षणस्वं तद्रूपावच्छिन्दत्वं वाऽक्षरार्थः । तद्रूपं च स्मृतिश्वमेवति भावः । अत्र कल्प भावः = आयक्षण मबन्धः । ग्राहक = नानाव्यक्तिमग्राहक, अनुगतमिति यावत् । अक्रोडीकृत्य = अनवच्छेदकीकृत्य स्मृतित्वेनैवेनि तृतीयार्थोऽवच्छिमलम् | संस्कारजवप्रवस्थिती = संस्कारजस्वप्रमित्यपक्षीयज्ञानकमव- च्छेदक स्मृतिस्वं, नन्यतारहस्यावच्छेदका विनामभिवात्, संस्कारजस्वस्य स्मृतिस्बच्याकतोपगमे तु प्रत्यभिज्ञायां स्मृतित्वमहायं तद्ग्रहस्याध्यपक्षणीयतेत्यन्योन्याश्रयः । वृत्तौ तु न सः, उपाधितगाऽवच्छे- दकनाया वक्तुं शक्यस्वान्, परस्परावन्निवस्य परस्रव्यापकतायामेव पर्यवसानात्, विशेपणतया शाद. च्छेदकनाविरहेऽपि क्षत्यभावादितावोदिशोपाधित्वेऽपि वा परस्परापेक्षवं समर्थनीयम् । स्मृत्यनुभवेति । स्मृनिस्वानुभवत्वेत्यर्थः । एवमेव तथात्वे = स्मृतिस्वादिप्रयोजकसामध्यभावेऽपि स्मृतित्वाद्युपगमे । अतिप्रसङ्गात् = ज्ञानमात्रे स्मृतित्वानुभूनिवयोवच्छेदकभेदं विनैव प्रसङ्गात् । हेतुत्वेन = व्याप्यत्वेन । यथा युगपना- नाज्ञानसामग्रीसमवधाने ताकि समूलाग्बनमेकं ज्ञानमुपेयते ज्ञानयोगपद्यस्यानझोकारात्, यथा वा तुल्यवलविरुदोभयसामग्रीभ्यामकमेव संशयात्मकं ज्ञानं, तथा प्रकृतेऽपि सामग्रीद्वयस्थ यौगपद्ये प्रत्य- भिज्ञानमेकमेव स्थादिनि शङ्कते अथेति । पृथगेव कार्य = कार्यद्वयमेव । करम्बितेति । तत्तरसामग्री- प्रयोज्यधर्मयावच्छिन्नेत्यर्थः । याहक स्वभाव इत्यन्वयः । मिलितत्वं = एकक्षणावच्छेदेन सामानाधिक रण्यम् । परस्परसहकारित्वं = परस्परप्रयोज्यप्रयोजकत्वं । अप्रयोजकत्वात् = एककार्यजननौपयिकरूपा- समानाधिकरणत्वात् । परस्परमेलनस्य तादृशसहकारित्वसमानाधिकरणस्यैव कार्यजननौपयिकत्वादिति भावः । अनुभवारोऽपि संस्कारस्य व्यापारः = संस्कारस्य अनुभवन्वावच्छिन्न प्रत्यभिज्ञा प्रत्यपि जनकत्वं - ·" परिच्छेदः] ॐ अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् , १३७ सहकारित्वं तयागिन्यते, तदानुभवांशेऽपि संस्कारस्य व्यापारः, स्मरणांशेऽप्यतस्यति नियामकत्वाभिमतयोस्तयोरुभयांश साधारण्यात् स्मृत्यंशेऽप्यनुभूतिग्नुभूत्यांशे:पि स्मर एमिति सुवज्रलेपायितं प्रत्यभिशायामनुभूतित्वस्मृतित्वसङ्करंणेति । नाप्यनुभव एवेति पतः;,तथासति तत्तावच्छिन्नस्याभेदाभयतायो न संस्कागे नेन्द्रियसन्निकर्पश्चेति तदविषयत्वापातः । न च संस्कारद्वारा प्रत्यासत्या सम्बद्धविशे. पणतया तद्ग्रहः; क्वचित् 'सोय नवेति तहि संशयो न स्यात् । दोपविशेषात्तत्र तत्म फाशो न सम्बद्धविशेषणत्वादिति चेत्, बिनापि संस्कार दोपयशात्तदांपत्तेः । वस्तुप्रका- शिनि च दोपत्वयाचोयुनय निरतः। क्यापि तस्यावस्तुप्रकाशित्वादापत्वे कथमक्षादेरपि - प्रत्यभिज्ञानिष्ठानुभवावस्यापि प्रयोगकमिति यावत् । एवमक्षस्यापि प्रत्यभिज्ञानिष्ठस्मरणत्वप्रयोज- कन्वम् । नियामकत्वेति । स्मरणत्यानुभवत्यमयोजकन्येत्यर्थः । तयोः - संस्कारेन्द्रिययो । उभयांश माधारण्यात् - उभयन्वावच्छिन्नप्रयोजकन्यात् । स्मृत्यंशे = यदवच्छेदेन स्मृतित्वं नदवच्छेदेन । अनु- भूतिः = अनुभूतित्वम् । अनु मूत्यंशे = यदवछंदनानुभव यं तदवच्छेदैन । स्मरण = स्मरगत्यम् । सुव. जोति । पूर्व धर्मिविषयकवावच्छेदेनैव सावर्य मिदानी तु तत्तादिविषयकत्वावच्छेदेनापीत्याशयेन सोः प्रयोगः । यदि तु सन्निकर्षविधया संम्कारस्योपसर्जनीभावः प्राधान्यञ्चाक्षस्येन्येकय सामग्री, तदाक्षा. नुसारेणेव प्रत्यभिज्ञाया व्यवस्थाप्यत्वादनुभवत्यमेवेति चतुर्थकल्पेऽन्तर्भाव इति भावः । अभेदाश्रयतायां = अभेदाभ्रयताविषयकन्ये । नेन्द्रियमनिकर्पश्च = नापोन्द्रियनिकपः, प्रयोजक- इति शेषः । तदविण्यापातः = तत्तदन्तावच्छिनाभेदम्य प्रत्यभिज्ञानाविषयत्वापातः । अभेदम्य सम्म न्धस्वेनानुपस्थितस्यापि भानभनुभवे तदैव स्यायदि तत्प्रतियोगितावच्छेदकीमवत्तत्ताऽनुभवाविषयतामा सादयेदिति भावः । संस्कारद्वारा संस्कारघटितया। प्राचान मते संस्कारस्याप्युपनायकत्वादिदम् । नव्यमते नु तस्यानुपनायकतयोपनयानुरोधेन स्मनेरेय कल्पनात् तद्घटितैव प्रत्यासत्तिरियन्यत् । सम्ब. द्धति । स्वसंयुक्तमन संयुक्तात्मसमवेतेत्यर्थः, तादृशश्च संम्कार इति तद्विशेषणतैव तत्तायामिन्द्रिय- स्यालौकिकप्रत्यक्षतानिर्वाहकः सन्निकर्ष इत्यर्थः। तद्ग्रहः = तत्ताग्रहः। न स्यादिति । निश्चयजनिकाया उक्त प्रत्यासत्तेस्तत्तायां सत्वादिति भावः। तत्र उनसंशये। तत्प्रकाश तत्ताविशिष्टाभेदभानम् । न सम्बद्ध विशेषणत्वादिति । संशयीयतत्ताविपयक्त्वस्य नोक्तसंस्कारघटितप्रन्यासत्तिप्रयोज्यत्वम् , अपि तु दोषप्रयोज्यत्वमेवेति भावः । तदापत्तेः = तत्ताविशिष्टाभेदसंशयापत्तेः । अन्न-धानवीनभ्रं मीयलौकिकविषयताया रजनं साक्षात्करोमोत्यनुभवसाक्षिकायाः दोपमानप्रयोज्यत्वमुच्यते, ननूपनयप्र- योज्यत्वम्, तत्प्रयोज्यविषयताया अलौकिकन्यात, तथा मंशर्यायतत्ताविषयतायाः साक्षात्कगमीत्यनुभव- साक्षिकन्याभावेन सम्भवदुक्तिकालीरिकताकत्वेन दोपमात्रप्रयोज्यत्वं पूर्ववादिना न चनुमुचितम्, अपि नु दोपसहकृतोनासंस्कारघटितप्रन्यासत्तिप्रयोज्यत्वमेव, ताशप्रत्यासत्यभावेऽपि च मतान्तरे अमे इव संशयेऽपि संस्कारस्यापेक्षणीयत्वमेव, अन्यथा कोटियोपम्धित्यसम्भवेन मंशयाभावापतेरिति नेदं दुप गमित्याशङ्कयाह वस्तुप्रकाशिनीति इमामेवाशको स्वयमेत्र "एतेन संस्कारः महकारिमात्र"मित्या. दिग्रन्थेनानुवदिष्यति। इदन्तु द्रष्टव्यम्-तत्ताविशिष्टोशे'माक्षात्करोमी तिवदनुभवामी' निधियोऽप्यभावेन 'स्मरामी निधियश्च सत्येन तदंशेऽनुभवत्वोक्तिरयुनव, तस्मादस्तु प्रत्यभिज्ञायास्तत्ताविशिष्टांशे स्मृति स्वमस्तु चा निरन्तगेन्पनामिनायादेव सोऽयमित्याधमिलापः, प्रत्यभिज्ञानं तु तत्तायनवगायव निर्वि कल्पकमभेदमात्रविषयकमभिवाद्वयानन्तरभावीति मनम् , तार्किकमतं रखनुपपन्नमेवेनि । संगयम्य सदर्थ- ·3 शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथम तन स्यात्, विशिष्टत्वेन नशात्वस्य प्रश्तेऽप्यपरिहारः। नहि विनय कुतोऽपि विशेषगदरया वस्तुप्रकाशिता, सत्यप्यर्थ दोषादवस्तुन एव प्रकाशे संशयात्प्रेक्षायत्प्रवृत्त्यादेग्सम्भवा- पत्तेः । वस्तुविषयत्वेऽपि दोगादनिश्चयतेति चेन्नः घस्तुतस्तस्यासकीर्णन्यात्तस्य प्रकाशे विपपकन्वमस्ति नवा, आये सदर्यविषयकज्ञानस्य प्रमान्यनियमात् सरजनकस्य दोपर यामशयम, अन्यथाक्षादेरपि दोपनापत्तेरित्याह वस्तुप्रकाशिनीनि । सदविषयकज्ञानमनके इग्यर्थः । ननु मन्माप्रविषयकज्ञानस्यैव प्रमावं, नचान्यथाख्यातिमते भ्रमेऽनिम्याप्तिः, तंग्रालीकस्य संसर्गस्यापि भानात्, संसर्गासत्तां बिना ब्यधिकरणप्रकारक-वस्थाप्यसम्भवान्, सम्बन्धसम्पन्धिनरिक्यस्य 'स्वं न स्त्रीय'मिन्यनुभवविरोधेन पराहतन्यान् तथाच संशयेऽयेकतरकोर्टः प्रचितकोटियस्य पालीक एव मंसर्गो भासते इति संशयजनकस्य दोपतोपपत्तिरित्यत आह क्यापीति । संसगांशे इत्यर्थः । सस्म %D निमिरादेः । स्यादिति । संशयजनकन्यस्य नयाप्यविशिष्टयादिनि भावः । नम्बसमानासाधारणकार: णतावच्छेदकशक्तिविशेषविशिष्टन्वेनैव नयनादेरवस्तुप्रकाशिना, शनिश्च सा दोपाद्याहिता न तु सहजन्यन्यदेतत्, दोपागां तु स्वरूपेण वायस्तुप्रकाशिता, मैव च दोपत्यव्यवहारनियामिति न नयनादाब तिप्रसङ्ग इत्यत आह विशिष्टत्वेनेति । उनशक्तिविशेषविशिष्टरवेनेत्यर्थः । तयारवस्य % अवस्तुप्रकाशित्वस्य । प्रहतेऽपि = तिमिरादायपि । विनय कुतोऽपि विशेषान् = उक्तशक्तिरूपविशेष विना । अस्य = निमिरादेः । शक्तिवाद सर्वस्यापि शक्तिविशेषविशिष्टत्वेनैव जनकन्या, तिमिरादेरपि नयनादिवोपन्यासम्भव इत्यर्थः । नच तासहजशक्तिविशिष्टयमेव दोपत्वम् तिमिरादेः स्वविषय. कप्रमाद्यनाधायकत्वप्रसङ्गात् । एतेनासद्धानासाधारणकारणतावदकरूपवावं दोपत्वम्, असद्धाना. नभ्युपगमे चाममात्वमेव कार्यतावच्छेदकमिनि परास्तम्, ताहरारूपस्यानुगतस्याभावात्, चिदोपस्या प्यपरत्र गुणत्वात् । तदुकं प्रामाण्यवादमणी-"नच जात्यैव कश्चिदोपोऽस्तीति । एतेन-यथार्थज्ञानत्वा- वच्छिमप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकल्पवत्त्वं दोपवम्, नच-यथार्थज्ञानप्रतिबन्धकवेव न दोपचव्यवहारः, दोपविषयकज्ञानस्याप्रमावापत्तिश्चेति-वाच्यम् । घटम्यदिशेयकघटत्वविद्वाप्रकार- कशानवावच्छिन्नप्रतियभ्यतानिरूपित प्रतिबन्धक नावच्छेदकरूपवतस्तादशज्ञानस्थलीयदोपतेन्यगनुगमस्र्यव विवक्षास्पदत्वादिति-निरस्तम् तादशज्ञानन्यनीनामपि नानात्वेन तत्रैकरूपावच्छिन्नदोषागामप्रसिद्धः । नाशरूपाणां नानात्वे नु प्रत्येकमिलिनविकल्पानुपपत्तेः । नचैवमननुगमे तत्तत्क्षणसम्बन्धाना. मेव प्रतिबन्धकताऽस्तु तावतेक प्रकृतसंशयोपपत्ते रिनि वाच्यम्; एवं हि मनैव तेपामेव प्रतिबन्धकना- या वक्तुं शक्यत्वेन प्रनिबन्धकान्तरविलोपापातात्, दोपसमवधानं विना तेपामपि प्रतिबन्धकताया अस- म्भवदुतिक्त्याच्चेनि दोपत्वस्य दुर्विवेकत्वमेवेति भावः । संशयस्य सदयविषयकत्वाभावपक्षमाशङ्कयाह सत्यपीति । अवस्तुनः = अलीकस्य, तस्य हि सत्वेन न भानम्, भाने वा सद्विषयकन्धमावर्जितम् , संशयादपि च सकम्पप्रवृत्यादिकं कृष्यादी सर्वसम्प्रतिपन्नमेवेति भावः। श्रनिश्चयतेति । अग्न निश्चयत्वं यदि वियिताविशेषो जातिविशेषो वा निश्चिनोर्मातिप्रत्ययसाक्षिकस्तदा तस्य सन्देहसार मान्येऽसवान् 'निश्चयत्वस्याप्रत्यूहत्वादेवे'त्पग्रिमप्रन्यासहतिः। निश्चयत्वस्य संशयान्यज्ञानत्वरूपत्वे तु संशयत्वे एवानिश्चयत्वस्य पर्यवसानेन तस्य सन्देझोतिधीमाक्षिकविपयिताविशेषजातिविशेषा- न्यतरामकन्वेऽग्रिपनन्धस्यालग्नकतैव, नाशधियः संशयेऽनपलपनीयत्वादिति नस्यकर्मिकविस्था- नेकप्रकारकमानत्वात्मकनैवेति तदवस्टिनजन्यतानिरूपितजनकत्वमेव दोपवमिति भावः । एतादृश- संशयवं नैकैककोटयंशे, अपि नु विरुदोभयारोपमामग्रीभ्यामारोपद्वयस्प प्रसमावेऽपि ज्ञानकरण- ·परिच्छेदः] & अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् 83 तदेव संशयककोटौ प्रकाशितमिति कुतस्तदनिश्चयता! निश्चयार्थस्य च संशयकोटाध- खण्डने संशये तदभावाधिकनाहित्येऽपि निश्चयत्वस्यामत्यूहत्यादेय । अभायनिश्चयः कोट्यन्तरं केवलमधिकं स्यात् । मेकदैकमैय ज्ञानमर्जयतीति नियमेन तुल्यबलविरुद्धाभयारोपसामग्रीसंवरनस्याभयविषयकारीपहेतु. तोपैयते इति कोटिद्वयारोपमेकमादायैव निरुक्तानेकप्रकारकज्ञानस्वमिति नीलघटल्यादिवत् संशयव. स्यार्थसमाजप्रस्तस्बेन कार्यतानवच्छेदकन्वा तदवच्छिन्नजन्यताकजनकल्यं दोपत्यमित्यभिप्रायेणाह वस्तु. न इति । असङ्कीर्णत्वादिति । धर्मिणोऽन्यतरकोटेा वस्तुनः संशयीयकोटिद्वयासम्बन्धित्यादित्यर्थः । तदेवेति । संशयमानस्य भावाभावकोटिकत्वात् स्थाणुर्या पुरुषो वेन्यस्यापि स्थाणुत्यपुरुषवाभावावादाय कोटिचतुष्कावाहित्यात संशयककोयंशे एकात्मना व-नुनो भानसम्मवादिति भावः । वस्तुनः सङ्कीर्णस्ये तु कदाचिदनेकारमनाऽपि भानसम्मयात् नैकोटयंशे एकारमनैव माननियम इत्युपष्टम्भसङ्गतिः । संशय- ककोटी - संशयकारकोटयंशे, संशयकतरकोटिविषयकत्यावच्छेदेनेति यावत् । प्रकाशितम् - विश्यता. श्रयः। तदनिश्चयतेति । एकैककोटरशे इत्यादिः । अनिश्चयता = निरुक्तानेकमकारज्ञानत्वम् । उक्तं स्फोरयितुमेव विरोधिकोटिभासकप्तामग्रीसचे कथमेकनरकोटयंशे निश्चयत्वमित्याशङ्कायामाह निश्च. यार्थस्येति । यद्विपयकत्वावच्छेदेन निरुतज्ञानवाभावस्तस्येत्यर्थः. भावाभावान्यनरामककोटेरिनि यावत् । संशयकोटावखण्डने इति । संशयकोटयन्तरभानाविरोधिभानकन्वे इत्यर्थः। कोटअन्तरभामक सामग्या बलवत्वविरहेणापरकोटिभानाप्रतिबन्धकस्यादिति भावः । अथया संशयकोटावित्यस्य प्राहिरवे- पात्यनेनान्वयः, संशयककोदयंशे इत्यर्थः । संशय इत्येतसमभिन्याहारेणारखण्डनेइत्यस्य चोक्तार्थकत्वम् । नदमावेति । संशयस्य भावाभावकोटिविषयकन्वे द्वयोरवपरस्परामात्ररूपत्वेन तदभावाधियत्यनेन कोटय. न्तरलाभः । भावद्वयमात्रकोटिकसंशयस्य प्रामाणिकन्वपक्षे त्यस्योपलक्षणत्वं द्रष्टव्यम्, उक्नसंशयवस्थ जन्यतानवच्छेदकनायास्तावतापि निर्वाहात् । निश्चयत्वस्य - उसंशयत्वामावस्य । अभावनिश्चयः- निश्रीयमानोऽभावः, निश्चयत्यावच्छिन्नविषयितानिरूपितविपयताश्रयोऽभाव इति यावत् । अनेकस्मिन् विशेष्येऽबिरलोत्पन्नविरुद्धकोरिविषयकनिश्चयद्वयमेव संशयात्मकतया प्रभाकरमतवाभिप्रेतमिति तु न भ्रमितव्यम्, ग्रन्थास्वरसात् ,"संशयेतदभावाधिक प्राहित्वेऽपी"त्यनेन स्फुटं विरोधाच, तुल्यन्यायेन समू- हालम्बनस्याप्युच्छेदे द्विन्वादिप्रत्यक्षताविलोपापाताच्चैति । नचकत्वेऽपि संशयस्य निश्चयधोक्तरसाम- अस्य, विरोधविषयकवेनैव संशयत्यावश्यम्भावान्. अन्यथा समुच्चयतोऽविशेषारत्तेरिति वाच्यम्: मूला- वच्छियो वृक्षः कपिसंयोगी न वेयादिसंगमस्याप्येकावच्छेदकावच्छेदेन भावाभावोभयवत्तावाहिनः सान विरोधविषयकत्वेन संशयसमुश्यलक्षण्योपपादनासम्भवात्, अतएव "कचिद्विरोधमानस्यापि तरसामायधीनत्वा"दिति शिरोमण्युक्तौ कचिदिन्यस्य सद्गतिः, विरोधभानापेक्षणीयस्याच्याप्यवृत्सित्यज्ञाना- भावविरोधीपस्थित्यादेरसार्वत्रिकयात्. संसर्गतया च विरोधभानस्थाप्रामाणिकत्वात् । अधास्तु सन्दे- रातिप्रतीनिसाक्षिको मानसत्वव्याप्यो जातिविशेष:संशयत्वम् , तच पक्षधरमिश्रादिमतेऽज्यायवृत्ति वा, अन्यमते व्याप्यवृत्ति कोटिविषयतामाननिरूपकनावच्छेदकत्यन्यदेतत् । अस्नु वा कोटितापविलक्षण- विषयतानिरूपकत्वमेव संशयवं, सथाच नत्रार्थसमाजप्रस्तनाया असम्भवदुनिकत्वेन तवच्छिसजन्यता. कजनकनया प्रकृत औषतोपपत्तिरिम्याशयेनाशकते जातिरिति । चिपयताविशेषानरूपकत्वस्याप्युपलभ. मगदिम् । नत्प्रयोजकः - तदवच्छिाजन्यतानिरूपितजनकनाश्रयः।

·१४० ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डवाये -[प्रथमः जानिः संशयत्वं तत्प्रयोजकश्च दोष इति चेत्, 'इदं नवा नय'ति संशयकोटयर्थः निर्देशसमन्वयेन वाशब्दप्रतीनिव्यवक्षारयोग्भावापनः । प्रतीत्या सह घाफागर्थसम्बन्धे 'प्रत्येमि नये निजदापत्तेः। धाकागस्य प्रनीतिगतत्वेऽपि निश्चयत्ययंत् 'स्थाणुमानय पुरुष चेति स्थाणुपुरुपगतपाक्षिकलोफव्ययहागनुपपत्तेः। तस्मादाफारार्थन्य ज्ञान- धर्मत्वे साक्षात्कारित्यादिवद्विषयानन्ययापत्तिरेवेति । न च प्रत्यासत्ती सत्यामपि प्रत्या. सत्यपुरस्कारान्मनसां न प्रहणं तत्र दोपयशादित्यस्तु । दो सत्यपि वस्तुनः संस्फारण, ' स्यात् म्याच संशयगनतर्यय ज्ञानगतो जातिविशेषो विषयिताविशेपो या विषयगतविशेषमपास्य न स्यात् . तथाच तस्याव- श्यकल्पनीयत्व तेनैवोपपत्ती ज्ञानगतविशेषकम्पनान प्रामाणिकी अध विषयगतो विशेषो यदि वाकारायः, नदा स न विरोधः, तस्य संशयविषयताया अनियमान, नापि विषयताविशेषः, अनुग्यवसाये एवं तहानेन 'इदं तदा नवे ति सन्देहाकारानुपपत्तैः; नापि विकल्पः, तस्य विषयताविशेषरूपन्वे उदीरित- दोपात्: नीहिभिर्यजेत यवैग्यादिनिश्चयस्थलेऽपि तदर्शनाघ, अन्याशस्यापि संशये भानाईस्य तस्य दुर्वचत्वाच्च, तस्मारसन्दह्मीत्यनुभवोपपत्तये जातिविशेषस्य विषयताविशेषायय या कल्पन युमितिदेवं तहि समुच्चया-संशयस्य विश्यमयुक्तविशेाभावे संशये याकारार्थभानं न संशयविषयकप्रतीतो भानमिति प्राहदं तद्वान येत्यादिना । संशयकोटवर्थकशब्दसामानाधिकरपये. मेति नृतीयान्नार्थः । तदापत्तेः = प्रतीतिग्यवहारयोरापत्तः। निश्चयावयप्रतीनिगतत्वेऽपीत्यन्वयः । विषयानन्ययापत्तिः = विषयनिष्टनया प्रतीत्यनापत्तिः, साक्षात्कृत इत्यादी तु साक्षात्कारिन्यस्य न विष- यनिष्टनया प्रतीतिः, अपि तु साक्षाकारविषयस्वस्यैवेति भावः । इदमुपलक्ष गम्-विषयतागनविशेषस्य दुर चत्वमपि द्रष्टव्यम्, तस्याखण्डोपाधिवे स्वरूपसम्बन्धविशंपल्वे या प्रतीति विशेषमाक्षिकन्वेनैव निरू- पणीयत्वेनान्योन्याश्रयस्य स्वं न स्वीयमित्यनुभयपाधस्य, सम्पन्धानयस्थानस्य चापरिनिर्वाच्यत्वावश्य., म्भावात् । एतेन कोरिद्वयंप्रकारितयोरवच्छेयावच्छेदकभाधोपगमस्य संशये समुच्चयवलक्षण्यायावश्यक वात प्रकारितावच्छि सप्रकारितानिरूपकत्वमेव तत्र विशेष इति निरसम्; न तावत्साहशविशेषस्य सन्दे. मीतिप्रतीतौ भानम्, अवच्छेद्यावच्छेदकभावस्यानुभविकत्वे भावाभावोभयकोटिनिष्ठप्रकारतानिरूपितवि- शेप्यताया ऐक्यकल्पनादिना समुच्चयबैलक्षण्योपपादनस्यान्येपामनवकाशापत्तेः । अपि तु संशयसमुश- यवैलक्षण्यान्यथानुपपत्या तादृशविशेषस्य कल्पनैव, नचावश्यकल्पनीयस्योपपादकस्य सद्भावेऽन्यथानुप- पत्तिरुदयमासदयितुमोट, यदाच कल्प्यमानोऽपि तादृशविशेषरो नानिर्वाच्यतामतिक्रमितुं प्रभुः, तदा लक्षपयस्यैवानिर्वाच्यतयैवोपपादनं युक्तिमत्, लाववात्; विशेष परिकाप्य तदीयानिर्वाच्यताकल्पने गौरवात् । अनएव कोटितयप्रकारतानिरूपितविशेष्यतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावः संशये, न तु समुञ्चये इत्यप्ययुक्तम्, घटनदभाववभूनलमित्यत्र द्वन्द्वानुपपत्तिप्रसाच्च, एकवाक्यतार्य तत्र निशेष्यतयोरवच्छेद्या. वच्छेदकभावस्यावश्यकन्वान् । यत्तु-विदोभयप्रकारताकैकविशेष्यत्ताकज्ञानस्वमेव संशयन्यम्, समुच्चये प्रकारताभेदेन विशेष्यताया भेदेऽपि संशयेऽतथात्वादिति; तदसत् । निरूपकभेदस्य निरूप्यभेदप्रयोजकत्वे संशयेऽपि विशेष्यतामैदावश्यम्भावात् अन्यथा तु समुच्चयेऽपि तदसम्भवान्, अर्धापत्तेश्चोक्तदिशैवानु- दयान् अनुभवस्य च भेदाभेदयोमीनित्वात् । अवन्यूनाधिकधर्मावच्छिन्नयोर्विशेष्यतयोरेक्यस्यासम्भवेन शुद्धपर्वतत्वावच्छेदेनाभावप्रकारकस्य नीलपर्वतन्वादिविशिष्टे च्याप्यवत्तावगाहिनः संशयस्य निरुक्तसंशय- लक्षणानाक्रान्तन्वेनानुमित्याधायकवप्रसङ्ग इत्यपि वदन्ति । एवं विषयतायो विशेषस्य दुर्निर्वचन्वे संश- यस्वस्य जानिनापि न मानालिगिता, 'व्यञ्जकोपाधिनियता च जातिरिष्यते' इत्यभिधास्यमामधात्, उक्त ·. परिच्छेद:- ॐ अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् / संस्कारस्यात्मना, तस्य मनसा. तस्य च बालेन्द्रियेण प्रत्यासत्यपेतणे एव तदर्थप्रकाश- नियमोपपत्तः का प्रत्यासत्यपुरस्कारस्त्यन्मते स्यात् । यदि तु संस्कारप्रत्यासत्तिमनपेदय तथा सन्दिोत नदाऽननुभूय प्रस्मृत्य वा तथा सन्दिोन । वस्तुतस्तु, मनसा संस्काराग्राहिणा, चनुरादिना चामाग्राहिणा तादृशप्रत्यासत्या महणानुपपत्तेः । नियमेन तदिन्द्रियाग्राह्याथयकप्रतियोगिफेतरस्य ग्रहणे स्वग्राह्यसम्बद्ध- रीत्यैवान्योन्याश्रयाचति । दोपयशाप्रत्यासत्यपुरस्कारादित्यन्वयः । अपुरस्कारः = अभिभवः, फलोप- धानप्रतिबन्ध इति यावत् । न ग्रहगं = न तत्ताविशिष्टाभेदनिश्चयः । ततोपनयनमेव संस्कारघटितप्रत्या. सत्तेः फलं, तदुपधानं च निष्पन्नमेव, अन्यथा सोऽयं नवेति सन्देहाकारग्नुपपत्तेः, अतएवेदन्यविशिष्टे- नापि न नयनप्रत्यासत्तिप्रतिवन्धः, अभेदस्तु संसर्गतयाऽनुपनीतोऽपि भातुमलं संसगांरी सन्निकर्षान- पंक्षणादिति न निरुतस्य प्रत्यासत्यपुरस्कारस्य सम्भव इत्याह दोपे इति । प्रत्यासत्यपक्षणे एव = अप्रतियप्रत्यासत्तिसत्त्वे एव ! तदर्थेति । तत्ताविशिष्टार्थेत्यर्थः । प्रत्यासस्यपुरस्काराङ्गीकारे बाधक- माह यदि त्विति । संस्कारप्रत्यासत्तिमनपेक्ष्य = अप्रतिवद्धसंस्कार प्रत्यासति यिनैव । अननुभवस्थले पिदोप्याभावप्रयुक्तो विशिष्टाभावः। विस्मृतिस्थले तु विशेषणाभावप्रयुक्तो विशिष्टाभावः। प्रस्मृस्य : विस्मृत्य । संस्कारघटितप्रन्यासयभिभवस्य संस्काराभिभचे एव पर्यसानमिति भावः । एतावता संस्कारघटित विशेषणतायाः प्रत्यासत्तित्वमभ्युपेत्य संशयानुपपत्तिरभ्यधायि, इदानी तु नदेव नेत्याह वस्तुत इत्यादिना । स एवाहमित्याभ्यन्तरप्रत्यभिज्ञाभिप्रायेण मनसेति । संस्कारा. प्राहिणा = संस्कारग्रह गायोग्येन । स एवायं घट इति बाह्यमत्यभिज्ञाभिप्रायेणचनुरादिनेति । श्रात्मा. माहिणेति । यद्यपि संस्कारमहगायोग्यत्वाभिधानमेव प्रकृतोपयोगि तदिन्द्रियसम्बद्धविशेपणतात्वविशि- .प्रत्यासत्ति-वस्य तदिन्द्रियग्राह्यनिरूपितत्यच्याप्यत्वात्, मनोनयनादिग्राह्यत्वस्य संस्कारेऽसद्भावे मनो- नयनादिसम्बद्धसम्कारविरोपणतायां तद्ग्राथनिरूपितत्वाभावप्रयुक्तस्य नाशप्रत्यासत्तित्वाभावस्य विशे- प्याभावनिबन्धनस्याक्षतेः । नय नयनादिसम्बद्वात्मविशेषणतयापि न तत्तादेह इत्यनुशयानस्येयमुक्ति- रिति वाच्यम्, तथासति नायनत्वादेराभ्यन्तरप्रत्यभिज्ञायां निपेधस्य पर्यवसानेन सिन्द्वमाधनापत्तेः, घटः स एवायमिति प्रकृतबाह्यप्रत्यभिज्ञाने तत्ताविशिष्टाभेदविषयकवाभावस्थानभिधानापत्तश्च । तथापि सुखादिप्रत्यक्षस्यात्मविषयकवनियमदर्शनात् नायनादिग्रहस्यात्मविषयकत्वाभावे संस्कारविषयकत्वस्य सुतरामसम्भव इत्यभिप्रायेगात्मावाहित्याभिधानम् । तादृशप्रत्यासत्या = स्वसंयुक्तसमवेतसंस्कारविशे. पणतया स्पंयुक्तसंयुकपमवेनसंस्कारविशेफ्णतया च । मंस्कारविशेषणतायां प्रत्यक्षीपयिकप्रत्यासत्ति 'यस्य दिरहमायने प्रवृत्तम्य तस्यां तद्विवक्षाया असम्भवात् । स्वग्राह्यसम्बद्धविशंपणतायाः ग्रहणे प्रत्या. सरत्तयनियमान = तत्तदिन्द्रियप्रायाभिन्न नदिन्द्रियसम्बनिरूपितविशेषणनाया एव तत्तदिन्द्रियज- प्रत्यक्षौपयिकरत्यासत्तिवात् । तथाच तत्तदिन्द्रियसम्बदविशेषगतान्यविशिष्टं तत्तदिन्दियजन्यप्रत्य- क्षौपयिकप्रत्यासत्तियं तत्तदिन्द्रियग्राह्य निरूपितत्वमाध्यमित्यर्थः। नन्वे कुसुमे सौरभाभावस्य गुडे तिकस्याभावस्य गगने शब्दाभावस्य महति चायावुद्भूतरूपाभावस्य च प्रत्यक्षं न स्यात्, प्रागादिसम्ब. সুবিহীঘা ফি নস্য चन प्रागादिनानिरूपिता, कुसुमादेोगादिमासस्वाभावात, न घ सौरभाभावः कुसुमवृत्तिः कुमुमवृत्तिन्नानुपलभ्यमानयोग्यपनियोगिकवादिन्याद्यनुमानेन तद्ग्रहणमिनि पाच्यम् : योग्यानुपलब्धिसत्वेनेन्द्रियेण तद्ग्रहणे बाधकामावादित्याशङ्कय यद्यत्स्वग्राहकेन्द्रियग्रहणायो. ग्याश्रय यथा सौरमादि, तत्तत्प्रनियोगिकेतरविश्यरुवं व्याप्यदलप्रविष्टप्रत्यक्ष विशपयितुं पाठय- ·१४२ शारदायुते खण्डनखण्डरवाये [प्रथमः विशेषणतायाः प्रत्यासत्तित्वनियमात् । अन्यथाऽऽप्यपरमाएयादी पृथिवीत्वादेरन्यत्र ग्राहातया निरस्तस्यरूपायोग्यत्वस्याभावा गादिभि होत । नहीन्द्रियविहाग्देशपु निष्ण- न्तम् । नियमेनेति तु ग्रहणायोग्यावस्याग्राह्यपदेनलाभार्थं तद्विशेषणम् . अन्यथा कदाचिग्नयनादिग्न्य- ग्रहणाविषयभूतलादित्तिप्रतियोगिकरवस्यय घटाभावादी सवेन ताशप्रतियोगितरविषयकायविशे- पणमप्रसिद्धमेव स्यादिति ब्याप्त्यसिद्धिप्रसनः । नियमेनेग्यतबलाद्महणायोग्यत्यलाभे तु घटादिनस्व- प्राहकेन्दियग्रहणायोग्याश्रयक इति तादृशप्रतियोगितरविषयकावं तदभायप्रत्यक्ष निरायाधम् । अथैव- मपि रूपस्य स्वग्राहकेन्द्रियग्रहणायोग्याशयकन्याभावेन वायो तदभावास्यक्षस्य परमाणी महत्वाभाव प्रत्यक्षस्य चानुपपत्ति समाहिता, नचालयपदेन स्वप्रकारकारोपविशेष्यो विवक्षाक्षमः, आरोपस्याभाव. बुद्धिपूर्व नियमेनासद्भावात् । नदुर्गनन्जयादगादाधर्याम्-"प्रत्यक्षएव प्रतियोग्यारोपस्य हेतुस्वमप्रामा- गिकं कुतः शाब्दयोधे तद्वेतुत्व"मिति । ताहशारोपविषयसायोग्यर यवच्छेदकमनिरूप्याशक्मनिवेश- मिति चेत्ताशविशेप्यरवस्योपलक्षणतया निवेशे क्षरयभावात् । व्यभिचारस्यान्तत म्नत्तदविषयकवस्त्र प्रत्यक्षे विशेषणेनापि वारणसम्भवाच । अग्रास ग्रहणयोग्यत्वं तय क्वचिन्महत्वावच्छिनत्वमेवेति वाया बुद्भूतरूपाभावप्रत्यक्षोपपत्तिः, कचिच्चोद्भुतरूपावन्दिमत्यमेवेति परमाणौ महावाभावप्रत्यक्षोपपत्तिः, कच्चिच्च महत्योभूनरूपोभयावधिसत्वमेवेति न वायो पिशाचभेदप्रत्यक्षापत्तिरित्यपि वदन्ति । नन्वेवं व्यभिचारवारणेऽप्यप्रयोजकत्वं दुर्यारमेवैतिचेतग्राह अन्यथेति । आप्यपरमावादावभावो गादिभि: होतेत्यन्वयः । निरस्तेति । तथाचारयन्ताभावप्रत्यक्षापेक्षणीयस्य योग्यप्रनियोगिकत्यस्यासद्भावमादाय नापत्तिवारणोपपत्तिः। यदिचान्योन्याभावसंमर्गाभावोभयस्थलीयानुपलम्भगतं तत्तद्वयाप्येतरतीयय रिकधिदुपलम्भकारणकूटसमवधानमेव योग्यत्वं नदा नदपि पृथिचीत्वाद्यनुपलम्भेक्षतमेव । मच पृथिवी, त्वप्रत्यक्षं प्रति स्वाश्रयसमवायेन महत्वस्य कारगन्वं तस्य चासाघमग्नेति वाच्यम् एवं सति महति जलेs- पि पृथिवीत्वाभावप्रत्यक्षं न स्यात्, घटादिकमादाय तन महत्वोपपादनं तु प्रकृतेऽपि समं, शूषियीत्वानय- गतमहत्त्वस्य पृथिवीत्वव्याप्यत्वात्तदितरोपलम्भकसमवधानं तप्रेति यदि तदापि तत्प्रकृते समानमेव सम्बन्धिसाक्षात्कारस्य सम्बन्धसाक्षात्कारजनकन्वेन संयोगाभावस्य प्रत्यक्षानुपपत्तेश्च, तत्सत्वे संयोगिनां घटादेरसत्वेन तत्साक्षात्कारस्याप्यसम्भवात् । अतएव प्रतियोगिसत्त्वप्रसञ्जनासमितमतियोगिकत्वमेव योग्यत्वमिति नवीनाः । नच परमाणौ पृथिवीचोपलम्भप्रसङ्गामग्भवेनैतादृशयोग्यस्वविशिष्टानुपलम्भाव- रहादेव प्रकृतापत्तिर्वारणायेति साम्प्रतम् ; आरोपस्याभावबुद्धिहेतुनाया निरस्तत्वेन तद्योग्यत्वस्यैव निवे. शनीयत्वात् निहतोपलम्भकारणकूटवत्त्वस्य तदवच्छेदकत्वे पुरोदीरितदोपोन्मेपात् । किञ्च घटादी पिशा यत्वाभावप्रत्यक्षं तावत्तार्किकहपेयते तत्र च प्रतियोगिसत्वेत्याधुनयोग्यत्वं न सम्भवति प्रतियोगितद्वया- प्यातिरिक्ततप्रत्यक्षकारणकूटावच्छिन्नस्यैव प्रतियोगिसत्त्वस्य प्रसञ्जकत्वात् पिशाचवप्रत्यक्षस्य चाप्रसि. द्वत्वान्, किन्तु तदधिकरणीयत्वप्रसभितप्रतियोगिकत्वमेव पिशाचत्वानुपलम्भे योग्यरवं, परमाण्यादी मह स्वाभावप्रत्यक्षोपपत्तये च प्रतियोगिसत्वेन्यादियोग्यत्वमप्यावश्यकमिति गुरुतरयोग्यानुलब्धियघटि- तकार्यकारणभावद्वयकल्पनामपेक्ष्य लाववादभावप्रत्यक्षे कृप्तकारणताकविशेषणतायामेव ग्राह्यनिरू पितवं निवेशयितुमुचितम् । परमावादी महत्त्वाभावप्रत्यक्षार्थ मया प्रतियोगिमत्त्वेत्यादियोग्यतायाः कल्पनीयत्वेऽपि योग्यताद्वयवादिनस्तब गौरवं स्फुटमेव । नच-जदधिकरणीयत्वेत्यादियोग्यता न मयापि कल्पनीया, योग्यप्रतियोगिकाभावप्रत्यक्षे च प्रतियोगिसत्वेत्यादियोग्यताया हेतुत्वेन तां विनापि पिशा चत्वाभावप्रत्यक्षोपपत्तरिति वाच्यम्; परमावादी महत्त्वाभावप्रन्यक्षस्य मयाप्यन्यधोपपादितत्वेन प्रति- ।

·परिच्छेदः] ६ अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् - १४३ रमाणुकत्यनियमो युक्ताभ्युपगमः । शब्दाभाषप्रत्यक्षतावादिनये श्रोत्रेन्द्रियविशेषणना सप्तमः सन्निकर्षः, नतु तत्र सम्बद्धविशेषणतेत्यतोऽपि न व्यभिचारः। नवात्मसंयुक्तमनः प्रति पूर्वानुभूतार्थात्मप्रत्यासत्तिरेव संस्कार इति तदतीन्द्रियत्वं न दोपाय. प्रत्यासत्तेरतीन्द्रियाया इन्द्रियार्थसन्निकर्यस्योपगमादिति स्वीकृते निस्तारः; यौगिसरयादियोग्यत्वस्यापि मयाsकल्पन सम्भवात् । एवं सरययोग्याधिकरणे पिशाचयाभावप्रत्यक्षा. पासनस्याशयसमाधित्वापत्तेच, ग्राहासम्बद्धविवोपणनायाः प्रत्यासत्तितोपगमे च सिद्ध नासमोहितम् । एतेन-विशुदमातापितृयोनिजत्वादिव्याधीविरहकाले ब्राह्मगत्वाद्यभावप्रहप्रसङ्गः, प्राहसम्पद्रविशेष. गतायाः सस्यादिति योग्यानुपलब्धः कारगन्यमावश्यकमिति-निरस्तम्; तस्याः कारणतोपगमेऽपि ताश. विशेषणताया उक्तरोत्या आवश्यकन्वान्, ग्राह्यत्वस्य योग्यतारूपस्याननुगमे च याह्मणत्वायभावप्रत्यक्षं प्रनि व्याविरोपावच्छिसत्वरूपयोग्यत्तविशिष्ट सम्बदविशेषणतायाः प्रयासत्तित्वसम्भवाञ्चेति भावः । नवाप्यपरमाणुगतपृथिवीस्वाभावस्येन्दियसम्बद्धविरोपगताविरहादेवाप्रत्यक्षतोपपत्तिरितिग्राह्यत्वविवक्षा नादरणीयेत्यत आह नहीति । इन्द्रियविहारदेशेषु इन्द्रियसम्बद्धदेशेषु । यताभ्युपगमः- युक्तोऽभ्यु- पगमो यस्य सः। पश्यन्तस्य गगने शब्दाभावप्रत्यक्षस्थले व्यभिचारवारणार्थमेव नोपादनमपितु स्थलान्तरे . यभिचारयारणार्थ, दाभावप्रत्यक्षस्थले निविष्टविशेपणान्तरेणैव व्यभिचाराप्रसारित्या शब्दा- भावेति । चक्षुपि पृथिवीवाभावप्रत्यक्षस्य शहर नोदियादित्याशयेन श्रोति । सप्तम इति । सम्पदविशेषगतानामाये एव तात्पर्य, विशेषणवान्वेनैकीकृत्य तु पष्टत्वव्यवहारेऽपि न क्षतिः । नतु सम्बद्धति । नहि संयोगादिना श्रोत्रसम्बद्ध शब्दाभावो विशेषणमपि तु श्रोत्र एव, सम्बदस्वस्य तादा- म्यासाधारणस्येवाननुगतस्य निविष्टत्वादिति व्यक्तं कुसुमाञ्जलिप्रकाशादौ । यद्यपि स्मृतेरुपनायकत्वमते नया मनोमानाभ्यन्तरप्रत्यभिज्ञोपपादन सम्भवति, तथापि तस्या नयनायग्राह्यस्वेन बाह्यप्रत्यभिज्ञाने ग्रामसम्बविशेषगनाया असम्भव एष, नच तत्रापि घटादी नयनादिना ग्राहो सम्बद्ध च विशे रणतया नता भासनामिनि घाच्यम्; एवं सनि तत्र स्मृतेरनुपनायकलापानात् । विशेषगतापा वर्तमानवनियत- भ्ये नरकालावच्छिन्ने घटे पूर्वकालावच्छिन्नत्वस्पोपलक्षणतासम्भवेऽपि विशेषगताया असम्भवाग्ध, अन्यथा विशेषगम्य समानकालीनत्वसंसर्गेग विधेयान्वयित्वात् पूर्वकालस्येदानी सत्यारत्तेः । अतएव स्मृतावपि तत्ताया न विशेषगतासम्भवः, विषयताया अतीतादिसम्बद्धत्वेऽपि विशेषणतानुपपादकन्वात् । वस्नुनस्तु प्रत्यक्षखण्डनादौ वनमार्ग युन्यन्तरमेवोपनयसन्निकर्षबाधकमनुसन्धेयम् । नच समवाया भारयोरेव विशेषानया ग्रहणमिन्यनुपपन्नोध्यं विचार इति वाच्यम् । इन्द्रियसम्बदविशेषणतयैव तत्ता- भानस्य मविकसकवाटे मगायुकयात् अतएवोपनयसन्निकर्षस्थ विशेषगनायामन्तर्भावः परिशुद्धि- प्रकाशेऽभिहितः । नचेति । निस्तार इन्यन्वयः । आत्मसंयुक्तमनः प्रतीति । आमसंयुक्तमनोनिरूपितत्यर्थः । नथाच मनः संयुक्तसमेवनसंस्कारः प्रत्यासत्तिः । मनः संयुक्तवादिरूपत्वाभिधानं तु बाह्याभ्यन्तरप्रया भिज्ञासाधारण्यानुरोधेन, नयनादिसंयुनादिरूपप्रन्यासत्तराभ्यन्तरप्रत्यभिज्ञासाधारण्यासम्भवात् , मनः संयुहल्यादेश्व तयाप्पनुप्रवेशात् । अन्यथा प्रत्यासतिपटककलनापातेन गौरवप्रसङ्गान्, निष्प्रयोजन साच्च, लौकिमविषनानियतचानुपादेरलौकिकविश्यताशालिन्यनुग्पादनीयस्वादिति भावः। अथैति बाह्यप्रत्यभिज्ञाभिप्रायेण । भान्मेत्याभ्यन्तर प्रत्यभिज्ञाभिप्रायेण । अधचा पूर्वानुभूनोऽर्थ आत्मानान्म- रूपः, तस्शमनश्न प्रत्यासत्तिरित्यर्थः। संस्कारम्पार्धविपयकन्यादारमममवेतत्वाच्च निरुतान्यासत्ति.

·* १४४ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः तथासति 'स' इत्यशे चनुरादः प्रत्यासत्यभावान्प्रत्यभिशाया अचानुषत्वापानान । 'अय' मित्यंशो दगादिना, तदंशस्तु मनसा गृह्यतां तदेतदभेदस्तु फेनेत्युक्तमप्यावर्तते इति । एतेन-संस्कारः सहकारिमात्रमिन्द्रियस्थानिप्रसङ्गनिधारकः प्रत्यभिज्ञायां, तदर्थ इन्द्रि येणासनिकृष्ट पचोरिलस्यते विभ्रमावत्, सन्निकटग्राहिता चेन्द्रियस्य सन्निकर्षसह- कार्यवश्यम्भायमानं, तच्चेदमंशसन्निकदेव स्यात्, नतु सर्वनाहाससिकर्षसहकारिता- इत्यपि निरस्तम्; सोऽयं नवनि संशयामावापातेनैवेति । 'तदद्वाक्षामित्यादिस्मृतिरपि चैवमनुभयः स्यात्, मनस यात्मसंयोगसंहनादर्थात्मसग्निकत्संस्काराज्जायमानाया- स्तस्या इन्द्रियार्थसन्निकर्पजत्वादेय; मनसाऽऽत्मसंयोगादात्मसमयायेन प्रत्यक्षीक्रियमाण- शानादिभिः स्मर्यमाणस्यार्थस्याविशेषादिति । लाभः । प्रत्यासत्तिरेवेति । ननु सग्यविशेषगताप्रत्यासत्तियटको येनोदारिनग्याप्तिरुपरुध्येतन्यर्थः । संस्कारस्य प्रत्यासत्तित्वं च विषयनासम्पन्धन । संस्कार इति । उयुद्धसंस्कारयलादेव तनाया विशि- धाविषयत्वापपत्ती मध्ये स्मृतिकल्पनायां प्रमागाभावादिति भायः निस्तारः = प्रत्यभिज्ञोपपत्तिः । प्रत्यासत्यभावादिति । लौकिकत्यादिः । अलौकिकप्रन्यासत्तेः सम्भवेऽपि तस्याश्चाक्षुपन्वायनुपपादः कन्वादिति भावः । अचाक्षुपरवापातान् = अचाक्षुषग्वाद्यापातात् । नन्विदन्ताविशिधांशे एव चाक्षुपञ्चं तत्ताविशिष्टांशे तु लौकिकविषयवानियाचाक्षुषत्वादिकं नेष्टमेवग्यत आह अयमित्यंश इति । नदंशः तत्ताविशिष्टांशः । तदेतदभेदाम तत्तायच्छिन्नेनेदन्तावरिटनस्याभेदः कनेति । तत्तदन्तायच्छिमानि- . पयकस्य तादृशाभेदविषयकन्यासम्भवात्, न च चाक्षुपायदान्य मानांशस्य च तदन्तावच्छिन्नविषयः कम्बासम्भवे प्रत्यभिज्ञायास्तम्सम्भवतीति भावः। कशि-प्रत्यभिज्ञायास्तरसम्भवे तु सोऽयं भवेति .' संशयानुपपत्तिरग्र पक्षेऽपि द्रष्टच्या। इन्द्रियस्येति । आभ्यन्तरप्रन्यभिज्ञास्थले इदन्ताविशिष्टसलिकृष्टस्य. मनसः बाह्यप्रत्यभिज्ञास्थले च तारशस्य नयनादेरित्यर्थः । अतिप्रसनेति । संस्कार विनापि प्रत्य भिज्ञानापत्तीत्यर्थः । तदर्थः = तत्ताविशिष्टार्थः । विभ्रमार्थयदिति । अन्यथाख्यातिमते रजत न लौकिकसन्निकर्षसम्भवः, अलौकिकतशिकस्तु सम्भवनपि रजत साक्षारोमीति प्रतीत्यनुपपादक इनि भावः । नतु सर्वेति । अतएव "मादस्यस्योभयवृत्तिधर्मस्य किशिद्विशेष्यसनिक प्रत्यक्षेण भानं याद द्विशेष्यसनिकस्याप्रयोजकवा"दित्युपमानमणौ "यत्किञ्चिद्विपयसन्निकर्षजन्यतयैव प्रत्यक्षस्वनिर्वाहा" दिनि परामशंगादाधर्याञ्चोक्तमिति भावः । पातेनैवेति । उद्बुद्धसंस्कारसहकृतेन्द्रियादिसत्वेन निश्नः यस्यैवोत्पत्तुं युकन्यात् दोषत्वदुर्विवेकतीया अभिहितत्वादभिधास्थमानवाच्चैति भावः । अयमेवान्न दोष इति परकीयश्रद्धामनुरुध्यापि संस्कारस्य मनः प्रत्यासत्तित्वे तद्घटकल्वे च दोपान्तरमाह तदद्राक्ष मिति । एतेनेन्यादिपक्षे तु नायं दोषः, तत्ताविशिष्टेन सन्निकर्षासम्भवात्, आत्मनिष्टनत्ताविषयकसंस्कारो दोधे तु मनःसन्निकृष्टात्मविषयकप्रत्यभिज्ञानस्यैवोत्पत्तेः । मनस इत्यस्य संयोगेऽन्वयः । मनःसंयुका त्मसमवेतसंस्कारादिस्यर्थः । मनसेत्यादि । ममः संयुक्तात्मसमवायेनेत्यर्थः । अविशेषादिति । मनः सन्निकर्षस्य संस्कारघटितन्वेन स्मृतेरनुभवत्वाभात्रे तु प्रत्यभिज्ञाया अपि तन्न स्यात् । ननु संस्कारवाः वच्छिन्न कारणताकन्वेनैव स्मृतिव, प्रत्यभिज्ञायास्तु न तथात्वमपि तु तत्तास्मृतिजन्यस्वमिति चेन् उबुद्धसंस्कारवशादेव प्रत्यभिज्ञायास्तत्ताविषयकत्वोपपत्तेमध्ये स्मृतिकल्पनायां प्रमाणाभावात्, प्राचीनः सर्वैरनुभवस्य नथैव निर्णीतत्वात् । नचैवमनुभवस्य संस्कारद्वारा प्रत्यभिज्ञाकरणचे तस्या ज्ञान करणकज्ञानन्येन परोक्षतापत्तिरिनि देश्यम्, नहि ज्ञानाकरणकज्ञानत्वं प्रत्यनत्यमपि तु जातिरित्यस्य ·परिच्छेदः ] अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् ® १४५४ एतेन-तत्तावच्छिन्न प्रतियोगिफान्योन्याभावविरहःस्वरूपाभेदो वाऽयं भातीत्यपि- 'निरस्तम्; अन्योन्यामावध्यतिरेकोऽन्योन्यमेव तत्तेदन्तोपाध्यवच्छिन्नयोः स्यात् नच तम्मिलितमेकेन सुग्रहम् । एवं स्वरूपाभेदेऽपि तयोरैक्यं तदनवगाहिना. दुरवगममेव । संस्कारोपनीते च विषये यदि ज्ञानमनुभवः स्यात्, स्मृतिरपि कुतो नानुभूतिः । अथ न संस्काराधीनत्यमात्रेण स्मृतित्वं, किन्वनुभवकारणासम्पृक्तसंस्कारजत्वेन. 'ततश्चाधिः कार्थातसन्निकापेक्षं प्रत्यभिज्ञानमनुभव एवं भवति. नतु स्मृतिरिति चेन्न, संस्कार सम्पृक्तानुभवकारणजत्वेनानुभवत्वं भवति, प्रत्यभिज्ञानं तु संस्कारसहितानुभवकारण- जं स्मृतिरेवेति वैपरीत्यं किन्न स्यात् ? । 'अन्यत्र न स्मृतिरनुभयकारणसंम्पृक्तसंस्कार- जन्येति तु 'नान्यत्रानुभवोऽपि संस्कारसम्पृक्तार्थेन्द्रियसम्प्रयोगजन्य' इति साम्यादेवा: बाधकम् । तदेवं चिनिगमनायां प्रमाणाभावात्, म्वयं कल्पितव्यवस्थापगत्येनापि 'कल्पनासम्भवात्, प्रत्यभिज्ञानमुभयकारणसम्भवात स्मृतिश्चानुभवश्चेति मन्तव्यम् । तथाच स्मृतियावृत्तमनुभवत्वं जातिरस्तीति प्रत्याशा निरबकाशा । नत्र विषयांशे स्मृनि- त्यानुभवत्वयोर्व्यवस्था कतुं शक्यते; नन्निरासस्य निवेदितत्वात् । ततश्च तदेव शानं सम्मिन्नेवांशे स्मृतिश्चानुभवश्चेत्यापनितेऽपि यदि न चिगेधवुद्धिर्भवतस्तदा तदधीने वक्ष्यमाणत्वाल, पूर्व च प्रत्यभिज्ञास्थल साक्षात्करोमीनिधीसत्वे प्रत्यक्षस्यमेव, जानकरणकज्ञानस्वस्य परो- क्षत्वेऽप्रयोजकत्वात् । अन्यथा नस्यानुमिति वा शाब्दत्वं वोपमिति वा प्रत्येव प्रयोजकन्वं किमिति न रोचये। अन्योन्याभावविरहः = अन्योन्याभावात्मकभेदम्य विरह,स्वरूपाभेदा स्वरूपात्मकभेठस्य विरहः इदन्तायरिछन्ने संस्कारेन्दियाभ्यां भाति, तादृशविरहद्वयस्यैव तत्ते दन्तावच्छिनात्मक्तया ताभ्यां सम्भूय सद्विषयकज्ञानोत्पादनसम्भवादिति भावः । अन्योन्यमेवेति । भेदाभावाधिकरणे तादात्म्यातिरिक्तम.. सर्गेण प्रतियोगितावच्छेदकव्यवहारयत्तादाम्येन प्रतियोगिनोऽपि व्यवहारात्प्रतियोगिरूपत्वं भेदाभात्रस्य सम्मवदुक्तिकमिति भावः । एकेन - संस्कारेणेन्द्रियेण वा । सम्भूयकारिखं तु साङ्कर्यस्य सुवज्रलेपव्या. भिधानेन प्राङिनरस्तम् । संस्कारयावच्छिन्नकारणताकत्वेन प्रत्यभिज्ञानस्य स्मृनित्वमाणदयनि संस्का- रेति । झोनायि विपयित्वं सप्तम्यर्थः । अर्थाश्रमन्निको जन्यस्वे सति संस्कारयावच्छिन्न मन्यत्वस्यैव म्मृतित्वसमस्याप्यवाद्विशेष्यमात्रस्य नसाधने मोपाधिकमित्याह अनि । अनुभवकारणं = भाक्ष- सन्निकर्षादि । प्रत्यभिज्ञानेऽनुभवसस्य मम्प्रतिपन्नन्वे हि स्मृतित्वव्यापकमाक्षसन्निकर्षाजन्यत्वघटिन स्यादपि, तत्र तस्य विप्रतिपन्नत्वे तु संस्कारल्यावच्छिन्नाजन्यत्वे सत्याक्षसनिकर्पयातिनानाग्रन्यनम- जन्यत्वम्यवानुभवत्वप्रयोजकत्वकल्पनसम्भवेन प्रत्यभिज्ञाने नुभवत्वं कुतो नापमार्यतामित्याह सस्का- रेति । इति त्वयाधकमित्यन्वयः । विनिगमनायां = अनुभवत्वम्यूनिवागनरम्ग प्रत्यभिज्ञायां निणये । स्वयं कल्पितेति । अथेत्यादिनाशवितेत्यर्थः । ३ल्पनेति । संम्कागसम्पृकत्याद्युतकलीनेत्यर्थः। प्रत्यः भिज्ञान मन्तव्यमित्यन्वयः। उभयकारणेति । अनुभवावस्मृतित्वोमयप्रयोजकत्यर्थः । विषयांशे = . तत्तद्विषयमवरूपावच्छेदकभेदैन । व्यवस्था = सामानाधिकरण्योपपादनं । निवेदिनत्वादिनि: "किञ्च यदा च प्रत्यभिज्ञान स इत्यंशे स्मृति"रित्यादिनन्थे इमि शेषः । मन हि धर्मिविषयकत्वावच्छेदेन प्रत्य- भिज्ञायां स्मृतित्वानुभूलित्वयोः सामानाधिकरण्यमुक्त नदेव म्हारयवाह नतश्चेति । तस्मिन्नेवांशे = कर्मिविषयक बावच्छेदेन । विशेश्वुद्धिः = अनुपपन्नवग्रहः । ज्ञानाजातविषय वावच्छिन्नयोः स्मृ.

·. . १४६ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः नवार्थ प्रमात्याप्रमांत्यापाते सा तेऽस्नु । एतेन विरोधापत्त्याऽनुभवत्वस्वीकारे बाधकेन स्मृतिव्यावृत्तमनुभवत्वं नामानुगतं साक्षात्कारिमानानुमित्यादिसाधारणमनुभवयलादेय' व्यवस्थापनीयमिति प्रतोतिफलहोऽपि निरस्तः । ननु चानुभव पय शरणमिह,प्रत्यभिज्ञाने हनुभवत्वमेवानुभूयते नतु स्मृतित्वं, तेन संस्कारंजत्वेऽपीन्द्रियार्थसनिकाधिकापेक्षया- . नुभवत्वमेवेति विनिर्गमनायामपोदमेव प्रमाणम् । अन्यथा प्रत्यभिज्ञानेऽनुभवप्रत्ययो न स्यादिति प्रतीतिफलहेन प्रत्यवस्थेयमिति । न इदन्तातत्तापभासयोरनुभवस्मरणभागयोः सत्त्वेनानुभवस्यैकपक्षेऽसाधारणोकृत्य प्रमाणयितुमिहाशक्यत्यात् । एतेन स्मृत्यनुभव सङ्करप्रसङ्गेनानुभूतिपदव्यवच्छेद्यं परिप्लुतं मन्तव्यम् । न च वाच्यं प्रत्यभिमानं व्यव. च्छेयं माभूत्, स्मृत्यन्तरन्तु भविष्यतीति; तस्याप्यनुभूतित्वेन भवनाऽवश्यं स्वीकर्तव्य त्वात्, तथाहि-'घटस्तत्रासोदित्यादिस्मृती पूर्वकालविशिष्टो घटः स्फुरति, नचासौ पूर्व मनुभूता भूतता. या संस्कारेणोपनीयत, प्रत्युत पूर्व वर्तमानताया एवानुभूत्या ग्रहणम् । तिन्यानुभयस्वयोरेकावच्छिन्नवृत्तिमरवम्यानुपपन्नन्वादुनं यदीनि । तदधीने = स्मृतित्वानुभवत्वयारका वच्छिन्नवृत्तिप्रयुक्त प्रमान्याप्रमारवापाते इत्यन्वयः। तत्रैवार्य = स्मृतित्वानुभवस्यीयस्यवच्छेदकावच्छेदैन । सा = विरोधबुद्धिः । स्मृतित्वस्याप्रमास्वनियतयात् स्मृतित्यानमारवयोरेकावच्छिन्नवृत्तिकन्वं द्रष्टव्यम् । यद्यप्यनुगतमतेतिविषयकत्यनियमस्तथाप्यसति बाधक, नचात्र याधकासवं, सार्यस्यैव बाधकम्य सत्वात्, तथाचानुगतमतिसत्वेऽपि नानुभवस्वं जातिरित्युपसंहरनि एतेनेत्यादिना । स्मृतित्वानुभवत्व- योरेकापच्छिन्नवृत्त्यापत्तिरूपयाधनेत्यर्थः । अनुभवस्वस्वीकारे = अनुभवस्वस्य जातितास्वीकारे । प्रतीनि- कलहः = अनुगतमतिविरोधः । अनुभवत्वमेधेति । तथाच न साइर्यमिति भावः । इदमेव = अनुभव स्वानुभव एव । इदन्तातत्तावभासयोः = इंदन्तातत्ताविशिष्टविपयित्तयोः । अनुभवस्मरणभागयोः = अनुभ वन्यस्मरणत्वव्याप्ययोः । प्रत्यभिज्ञानस्यानुभवावस्मृतिस्वोभयाश्रयतोपपादनं प्रमालक्षणखण्डनेन सङ्गम यन्नाह एतेनेति । प्रत्यभिज्ञानस्य परमते प्रमात्वेऽपि निर्दिष्ट दिशानन स्मृतित्वावश्यम्भावाइयवच्छेवान्तः पातः सम्भाव्यते, तथाप्यनुभवत्वस्यापि तन सत्वेन न तद्वयवच्छेद इति भावः। भूनता = अनुभूति विषययत्किञ्चिद्धर्मस्थातीतत्वात्मिका तत्ता, तद्वैशिष्ट्यं चाननुभूतमेव । वर्तमानताया इति । इदन्ताया इत्यर्थः । तथाचेदन्तैव स्वविषयक संस्कारबलात्तत्तात्मना स्मृती भातीति तत्तांशे तस्या भ्रमत्वमेवेति भावः । इदानी = स्मृत्यव्यवहितपूर्वक्षणे । पूर्वताप्रहणसामग्रीसम्भेदात् = निरुक्ततत्ताविषयकत्यावच्छेदनानुभः वन्यप्रयोजकसामग्रीसंवलनात् । विशिष्टावगमोऽपीत्यनेनैकज्ञानव स्वीकुर्वता प्रभाकरमतध्यवच्छेद कृतः, तन्मते प्रत्यभिज्ञानस्यागृहीतासंसर्गकज्ञानद्वयात्मकत्वात् । अधैवं तत्तायाः प्रत्यभिज्ञाने स्मृतिस्वाभिधानं प्राचीन विरुद्यते इति चेत्तत्तांशे स्मृतित्वाभावेऽपि धयशे संस्कारजन्य स्वेनैव प्रत्यभिज्ञानस्य तदंशे स्मृतित्वोपपत्तेः, नहि धर्मिणोऽपि पूर्वमननुभवः । तत्ताभानं तु प्रत्यभिज्ञाने संयुक्तविशेषणतया प्रन्यासस्या स्मृतौ चेन्द्रियसम्बद्धसंस्कारविशेषणविशेषणतयेति भावः । अनदन्त स्वम्-अनुभवविषयीभूतः पदार्थ एव स्मृतिविषय इति वयादिरेव नत्ता, वविन्वादिकमेव तत्तावं, तच्छब्दप्रयोगस्तु संस्कारजस्वप्रयुक्ता, सोऽपि चानियतः, प्रयोगेच्छाविरहे तदप्रयोगात् , आसीट इत्यत्र तच्छब्दानुल्लेखेऽपि तत्तामानाच्चैति मतं तावदयुक्त, स वहिरिति सहप्रयोगानुपपादनात् । अत एवा तीतानुभवविषयन्वमतीतधर्मवैशिष्टयं वा तत्तेति मतमप्ययुकम्, अतीतानुभवविषयः स इत्यादिव्यवहा: रानुपपत्तेः, तादृशविषयतास्वनत्तात्त्वयोर्भेदमादाय तदुपपादनस्य च तयोम्तत्राभानेनानुपपत्तेः, संस्कारानुपनेयत्वे तत्ताव ·परिच्छेदः]. 8 अनुभवत्वस्य जातिन्यखण्डनम् । १४७ तस्मादिदानी पूर्वताग्रहणसामनीसम्भेदात् सोऽयमिति' प्रत्यभिशानवद्विशिष्टायगमोऽ- प्यसो रमृत्यनुभवारमक एवाभ्युपगन्तव्यः। पतेनानुभयसामग्रीसहितः संस्कारोऽनुभवकारणमिति पक्षे पूवमाशद्विते इदमपि दूषणं द्रव्यम्: तथा सति स्मृत्युच्छेदापत्तः । अथानुभवत्वस्य जातित्वखण्डने प्रमुष्टत्ताकस्मृतिरखण्डनम् । नच तदस्ति स्मरणं यत्र सान प्रकाशते ततश्च व्यवच्छेद्यानुपपत्तिः। यदपि कैश्चिदुच्यते-"दोपयशात्प्रमुष्टतत्तांशं स्मरणं भवती"ति तदपि नोपपन्नम्, तदीयस्मर- णन्वे प्रमाणाभावात् । नचानुभवसामन्यभावारपारिशेप्येण स्मृतित्वम् इन्द्रियार्थसन्निकर्षः व्यावृत्याऽनुभवसामग्यभावात् पारिशेष्येणानुमिन्यादेप स्मृतित्वापत्ते । सर्वानुभवसा मध्यभावादिति चेत्, कथं पुनस्तत्तांशशून्यरजतादिशानहेतुसामग्री नानुभवसामग्रीत्यय धारितमायुप्मता। पञ्चप्रमाणीकारणसामग्यसम्भवादिति चेन्न, चतुष्प्रमाणीजनक्सा मध्यसम्भवात्पञ्चमी प्रमा किन्न पारिशेप्यास्मरणं त्वया व्यवास्थापि ? । कुत्र च प्रतिपन्नं पञ्चप्रमाणीकारणसामध्यभावे जायमान शानं स्मृनिर्भवतीति ?: घटस्तत्रासीदित्यादिशा. नानामनुभवत्वोपन्यासस्य कृतन्यात् । श्रथ मन्यसे प्रत्यक्षादिकारणसामग्यनुपपत्या रज तमानस्य च पूर्वमनुभूतत्वेन तद्विषयकसंस्कारसम्भवात् संस्कारस्यैव हेतुताङ्गीक्रियते - स्यातिरिकत्वे वा स्मृतस्तदवच्छिन्नविषयताक-चेन कथनानधिगतगोचरत्वम्, तत्ताया अतिरिक्तत्वेन वा किमपराद्धम् , अतएव नातीतसमयसम्बन्धोऽपि तत्ता, म आसीदिति व्यवहारानुपपत्ते , अनागाविषय कानुमि याद्यधीनम्मृतस्तत्ताविषयक यानापत्तेश्च, अतएव नातीतत्वमपि सा, नापि पूर्वानुभाध्वंस', तस्य घटादाववृत्तं , नहि विषयतासम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽपि स तन, वसीयप्रतियोगिताया सम्ब न्धावच्छिन्नल्वे मानाभागात् । किन्त्वग्वण्डोपाधिरेर सचाननुभूत एव स्मृतिगोचर एवञ्च फलबलादेव तत्ताशे स्मृते - संस्कारसीमालहित्वमिति । ज्ञानसामान्यस्य स्वोत्पनिनणावतिन्नार्थविषयकत्वमते. तु स्मृतेरननुभूतविषयक स्फुटमेर, यदाहु-"न सोऽस्ति प्रन्ययो रोके यत्र कालो न भासते” इति । इदमपि = स्मृन्युच्छेदापत्तिरूपमपि । प्रमुष्टतत्ताकस्मृतेरनुभवचासम्भवेनानुभूतिपदव्यवच्चन्द- मायाह नचेति । सा = तत्ता । कश्चित् = अरयातिवादिमि । दोपवशात् - नताविषयकसकारोदो. धाभावप्रयोजकवशात, प्रमुटतत्ताशं = अविषयीकृतत्तत्ताकम । अयम्भाव' 3 शुनिविशेष्यकर जतत्वप्रकार केच्छादिजनकज्ञानस्य शुक्तिविशेष्यकस्य न रजनस्वप्रकारकर रजतत्वप्रकारकस्य च न शुनिविशेष्य कम् , शुनौ रनतत्वस्यारतमान वात् हस्थरजतम्य चासनिकत, अलौक्किमतिपत्र चाप्रामाणि स्वात्, अन्यथा प्रत्यक्षमण्डने बनव्यप्रणाल्याऽनुमिनिमात्रोच्छंदापत्ते प्रत्यभिज्ञाने तत्तेदनाविशिष्ट योरभेदेन संस्कारेन्द्रिययो. समानविषयकनया मम्भूयकारित्वोपपत्तायपि प्रकृते शुनिरजतयोदन तदसम्भवाच्च, दोपस्याजनकतया तहलादमनिकृष्टमपि भासतामित्यस्यापि धनुमशक्यत्वाच्च, तम्माद नायत्यान्यनादृष्टमपि स्मृतेस्तत्याविषयकत्वं व्यधिकरणप्रकारच्छाजनवज्ञानस्य पारिशेप्येण स्मृतित्वमा सेदुषो मन्तव्यमेर, एवं शुनिविशेष्यक रजतवनकारकज्ञानत्वस्याप्रामाणिकरवे च निरुतं द्राधीनप्रवृत्ति अभ्यपि कृप्तनियतपूर्ववृत्तिताक्योरभाषाप्रतियोगिवेनोपस्थिनरजतपुगेवर्निज्ञानयोरेवागृहीनामसर्गयोहंतु ·१४८ ६ शारदायुत खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः । न त्यन्यत् कारणत्वेन पाल्प्यते, इन्द्रियार्थसग्निकाद्यसम्भवे जायमानस्य त्यनुमानादर- ननुभूतविषयत्वेन तस्मानोत्पत्तिसम्भव इति तत्कारणं लिहार्दिक मङ्गीक्रियते ततः प्रमासां. न्तरालहतसंस्कारजत्वं तद्वयगया था जानिविशेष : एम स्मृतित्वमिति; मैवम् :तत्र कार, ण किमिति नाक्षस्यैव, येन संस्कारजत्वं व्यवस्थाप्यते। तेनार्थन सह तदाऽतस्य सनिक भाषादसनिकृष्टस्य च सस्य मानजनकत्वेऽतिप्रसङ्गान् नेन्द्रियजत्वं तस्यति चेन्न; संस्कारस्यापि फेवलस्य तज्जनने तिप्रसङ्गानादयस्थ्यात् । सहचंरितधर्मदर्शना. दिना सहकारिणा युक्तस्य संस्कारस्य तजनने नास्त्यतिप्रसद्ग इनि चेत्, तेनेय सह कारिणा सहितस्यन्द्रियस्यापि तज्मानजननेऽतिप्रसगाभावात् । अननुभूतेऽपि तईि प्रसङ्ग इति चेन्न; तवापि तद्धमतानधिगते तद्धर्मवत्यधिगते तस्य संस्कारवतः स्मृत्या. पत्या समाधिसाम्यात् । लुमतरसाहचर्यदर्शनजसंम्कारस्यापि नथा सति सहचरितरज- : व कल्पनीयं, अनन्यथासिद्धत्वमानकल्पनेन लामयाय, शुक्रिविशेपकाजत्तवमकारकज्ञानस्य कल्पनेऽ- नन्पधासिद्धयनियतपूर्ववत्तित्ययोः कसनापत्या गौरवस्य व्यक्तवादिनि । यत्किचिदनुभवसामायभार विवक्षायामाह इन्द्रियेति । पञ्चप्रमाणोति समाहारे । प्रामाकरमतेऽभावस्य भायानतिरेकादनुपलब्धि प्रमाणानहोकारादुकं पञ्चेनि । प्रमाणबलादनुभवन्येन मियतोऽपि कृप्तानुभयानन्तर्भावेन स्मृतित्वोपग- मेऽतिप्रसङ्गमाह चतुष्प्रमाणीति । संस्कारस्यैवेति । रजनं पश्यामीत्यनुभवस्तु दर्शनविषयत्वा- संसर्गाग्रहादेवोपपाय इति भावः । अननुभूतेति । नहि पक्षधर्मसायललभ्यसाध्यसिद्धिरप्यनुमानान- मिति भावः । तस्मान् = संस्कारात् । लिसादिकमिति ज्ञायमानलिङ्गादेः कारणतामते । अन्यथा तु लिङ्ग- परामर्शादिकमित्यर्थः । “ज्ञात सम्बन्धनियमस्यैकदेशस्य दर्शनात् । एकदेशान्तरे युद्धिरनुमानमाधिते" इति वदता प्राभाकरेग शालिकनाथेनापि लिङ्गदर्शनस्यैव कारणताभिधानात् । नैयायिकमतेन प्रत्यभिज्ञा व्यवच्छेत्तुं प्रमाणान्तरासहकृतेत्युक्तम् , अन्यथा मीमांसकनये ज्ञानद्वयस्यागृहीतासंसर्गकस्यांशिक स्मृतिस्ववतो वैकस्य ज्ञानस्य प्रत्यभिज्ञात्वे तदसगतेः । संस्कारजस्व = संस्कारत्यावच्छिन्न जनकताकन्यम् । जातिविशेष इति । सम्भवाभिप्रायेणेदम्, अन्यथा जातेः संस्थानव्यङ्गयन्वनियमोपगन्तप्राभाकरमते गुणे जात्यनभ्युपगमेनासङ्गतिः। जातिलौकिकप्रत्यक्षजनकप्रत्यक्षविषयस्यैत्र जातिव्यञ्जकत्वे च संस्कार- जत्वस्य व्यञ्जकत्वासम्भवेनाप्यसङ्गतिः । अखण्डोपाधिमाभिधानं तु युज्यते । स्मृतित्वमिति । रजत- ज्ञानमध्यासितुं क्षमिति शेषः । येन = भक्षस्य कारगवासम्भवेन । तजनने = स्मृतिजनने । अनिप्रसङ्ग अनुबुद्धस्यापि संस्कारस्य स्मृत्युपधायकत्तापातः । सहनरितेति । वस्तुगत्या रजनत्वतदभावसहचरि- तेत्यर्थः । विपरीतकोट्यनुपस्थितिकालीनसाधारगधर्मदर्शनस्य संशायकत्वाभावादिति भावः । आदिनाs- दृष्टचिन्तादिक न्यायदर्शनगतप्रणिधानमूत्रोक्तं ग्राह्यम्। तेनैवेति । पुरोवर्तिसग्निकणेव साधारणधर्मदर्श नस्य संस्कारोधिकस्य सम्भव इति भावः । तर्हि = संस्कारानपेक्षायाम् । अननुभूतेऽपिरजतादौ प्रसङ्गः । भ्रमप्रसङ्गः, असनिकृष्टे इत्यादिः । तेन पुराननुभूतस्यापि सनिकृष्टत्ये पुरोवर्तिवस्वन्तरेण कदाचित्ता- दास्यभ्रमविषयत्वसम्भवेऽपि न क्षतिः । तद्धमंतानधिगते = रजतसादृश्यप्रकारकज्ञानाविषये । तद्धर्म- वति = वस्तुतो रजतसदृशे शुक्त्यादी चाकचक्यादिमत्तयाधिगते सतीत्यर्थः । तथाच वस्तुतः सहचरित. धर्मदर्शनमप्यक्षतमेव । तस्य संस्कारेति । रजतविषयकसंस्कारेत्यर्थः । समाधिसाम्यादिति । रजतसादृश्यप्रकारकज्ञानाव्यर्वाहतोत्तरजायमानरजतविषयकस्मृति प्रति दादृशज्ञानस्य कारणत्वं स्वीकृत त्योकापत्तिसमाधानं नादशज्ञानाच्यवहिनोत्तरजायमानरजतविषयकप्रत्यक्षं प्रति तादृशज्ञानस्य कारणनां 1 ·परिच्छेदः] ६ अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् १४९ ताद्यक्षजप्रतीतिप्रसङ्ग इति चेन; तबापि मते वादशस्य रजतादिसंस्कारवती रजनादि- स्मृतिप्रसझसाम्यात् । तस्माद्यत्तस्ते कालव्यवधानादिता संस्कारलोपस्तदनुपनिपातस्या- पि हेतुत्वोपगमेऽननिप्रसङ्गात् । तदेवं तत्सहक्मत्यभिज्ञानं अत्ते संस्कारबोधकम् । सहकारि तदेवास्तामक्षस्यातिप्रसंक्तिनुन् ॥ २८ ॥ तत्सदृशमत्यभिज्ञानं तु स्मर्तव्यस्मरणपूर्वकमित्येतदपि सममेय । -navin , - स्पं कृन्य ननुभू विषयकनमापत्तिसमाधानसममित्यर्थः । लुप्तेति लुप्तो विनष्टो रजतसादृश्यदर्शन- जन्यसंस्कारो यस्प, तस्येत्यर्थः। तथासनि = विसंवादिप्रवृत्तिजनकज्ञानस्य संस्काराजन्यस्वे सति । उनकमेग रजतसादृश्यप्रकारकज्ञानस्य हेतुतोपगमे इति तु नार्थः । तादृशज्ञानस्य सादृश्यदर्शनज. संस्कारलोपेऽसम्भवात् । सहचरितेति । पुरोवर्तिसदृशेत्यर्थः । अतएव "संयोगी विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिते"त्यत्र साहचर्य सादृश्यमिति व्याचक्षते । तादशस्य = लुसरजतसादृश्यविषयकसंस्कारस्य । रजतादिसंस्कारेति। चाचश्याविषयकर जतादिविषयकसंस्कारेत्यर्थः । रजतसादृश्यविपयकसंस्कार- विलोपे चाकचक्यमकारकरजतसंस्कारासम्भवात् । तेन पुरोवर्तिनि चाकचक्यवत्तयाऽधिगते तेन रूपेण रजतविषयकसंस्कारवतः स्मृतेरिष्टत्वेऽपि न क्षतिः । साम्यादिति । रजतसादृश्यसंस्कारस्य सहचरित- धर्मदर्शने रजससंस्कारोवोधकनौयिकस्यासमावेऽपि सहचरितधर्मदर्शनसहकतरजतसंस्कारस्य रजत- स्मृतिहेतुत्वेन त्वयाभ्युपगतस्य सद्भावादिति भावः । व्यवधानादित इत्यादिना रोगादिरुपादेयः। व्यव. धानपदं च व्यवधानविशेषपरम् । तदनुपनिपातस्यापि - सदभावस्यापि . अथ संस्कारनिवर्तकानां तदु. दोधकानाचाननुगमात्तवानन्तकार्यकारणभावकलानप्रसङ्गाद्गौरवम्, मम तूबुद्धसंस्कारस्यैव स्मृति- हेतुनाकल्पनेन लाघवं सादृश्यसंस्कारनिवर्तकविरहस्याप्युदोधेनवोपक्षयादिति चेन; उबुद्धत्वस्य प्रतातिविशेषसाक्षिकानात्यविशेषरूपत्वे विषयविषयिणोः परस्पराधीनवैलक्षण्यकन्येन ज्ञप्तावन्योन्या- श्रयात् । स्मृति जनकरूपत्वे स्मृतिजनकरयेन स्मृनिजनकन्धपर्यवसानेनाल्माप्रयान्, अनुवुद्वेऽपि स्व. रूपयोगपत्वरूपजनकरयसवाच, स्मृतिविशिष्टत्यस्य जनकतात्मकन्वत्रिपक्षणे च स्मृतेः पुरा तद्विशिष्ट- संस्कारम्य तदुत्पादनियामकस्य विरहेग तदनुत्पत्यापत्तेः । उद्बुद्धत्वस्य स्मृतिसामग्रीममवहितत्वरूपत्वे तु संस्कारस्थायुरोधान्तःपातः, उद्बोधकानामपि चैवं सति सामध्यन्तः पातस्य वक्तव्यतया तेषामननुग- मेन कार्यकारणभावानन्त्यस्य नवापि प्रसङ्गः, मामश्या एकविशिष्टापरेन्यादिरूपतया विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण च स प्रसनः । अन्यारशं चोयुद्धवं दुभंगमेवेति भावः। तस्सहकप्रत्यभिज्ञानं - तसदृशमिदमिति विशिष्टज्ञानं, एतच्चादृष्टादिरूपोरोधमान्तरस्याप्युपलक्षणम् । बोधकम् - उद्बोधकम् । सहकारीति! उद्बोधकानामननुगमायभिचास्त्वव्यवहिनोत्तरस्वनिवेशेनैव वारणीय इति भावः । ननूनविशिष्टज्ञानस्य सादृश्यप्रतियोग्यात्मकविशेषगज्ञानजन्यत्वेन चक्रकप्रसङ्गः रजनस्मृतिहि संस्कारो- दोधमपेक्षते, सच रजतसादृश्यज्ञानं तच्च रजतस्मृतिमिति, तबाह तत्सदृशेति । सममेवेति । स्व. यापि सादृश्यज्ञानस्य विशिष्टज्ञाननया विशेषगज्ञानजन्यताया अवश्योपयत्यांच्चक्रप्रसगसाम्यात्, विशेषणज्ञानहेतोरेव विशिष्टबुद्धौ विशेषगभाननियामकत्वं चैदेतदपि मममेव । फलीभूतज्ञानादन्यैव सादृश्यमानजनयित्री स्मृतिरिति देतदपि सममेव, संस्कारोबोधम्य सादृश्यज्ञानकनियतत्वाभावेनान- वस्थापरिहरणमपि सममेव; यदि तु स्मृतैरव्यवहितप्रानणे तादृशमन्यभिज्ञानमनपेक्ष्यम्, तम्जनको. भूतमस्कारगर सहचरितधर्मदर्शनसहितेन निर्वाहात् तदा सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायामिवेन्द्रियमहका- - ·परिच्छेदः] ॐ अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् - नदपि कथं कल्प्यते । प्रत्यभिज्ञाने एव संस्कारस्य सदृशदर्शनादि सहकारि कल्पितं मत्विन्द्रियस्येति चेन्न; प्रत्यभिज्ञाने संस्कारेन्द्रिययोईयोरपि फारणत्वात् सरशदर्शनादि सहकतत्यदर्शनाविशेषात् । अत्र सदृशदर्शनसहकारित्वे संस्कारसहकारित्वस्यापि प्रस- शः प्रत्यभिज्ञानवदिति चेन्न; तथा सति तद्वदेव. तत्तोल्लेखापत्तेः सदृशदर्शनादिसह- कृतत्वेन च तत्तांशप्रसञ्जने संस्कारजत्त्वस्योपाधित्वम् । न च सदृशदर्शनसहकारितेय न पावात् । अथैवं रजतनिर्विकल्पक रजतसंयोगं विनापि स्थात, तस्य रजनविशेष्यकन्याभावादिति घेदन तार्किकाः भ्रान्तिसियन्यथानुपपत्यैव निर्विकल्पकविषयताविशेष्यतान्यतरसम्बन्धन रजतविशिष्टप्रत्यक्ष स्वस्यैव कार्यतावच्छेदकतोपगमात्, सम्बन्धांशेऽननुगमस्य चादोपत्वात् । घटज्ञानास्पटविशिष्टज्ञानवारणाय विशिष्टधियं प्रति विशेषगज्ञानकारणताया त्रिशिध्यैव विनान्ततया निर्विकल्पकस्यामामाणिकत्वाति वदन्ति । रजतविषयकप्रत्यक्षत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकतोपगमे तु प्राभाकरविजयाय वेदान्तिन एवोक्तरीत्या प्रभविष्गव इन्यवधेयम् । दोपागां प्रत्यासत्तित्वाभिधान चेदं तार्किकमतेनैव, अनिर्वाच्योत्पत्तिवादे तु लाघवेन रजतस्यादिनैव दोपवावच्छिन्न जनकनानिरूपितजन्यताया अवच्छिसत्योपगमात् रजतभ्रमन्यादिना तस्या अनवच्छिन्नवान्, विषयं प्रति चेन्द्रियस्याकारणतया तत्प्रत्यासत्तिताया दोपेष्यसम्भवदुक्तिक वा- दिति । एवमुक्तमतद्वयवदनुपदं संस्कारस्य स्मृतेर्वाप्रत्यासत्तियमित्यभिधास्यमानं मत्तद्वयमपि तार्किका. णामेव इष्टव्यम् । ननु दोषाणां भ्रमीयलौकिकविपयतानियामकन्वसम्भवेऽपि प्रत्यासत्तित्यासम्भव एव, नहि संयोगेन घटसलिकृष्टमिन्द्रियमितिधीवन् दोपेण घटसनिकृष्टमिन्द्रियमितिथीरुन्मेषमासादयतीत्यतः मथममेव पक्षं समर्थयते किञ्चेति । प्रमाणान्तरासहकृतस्य = प्रमाणासहकृतस्य । संस्कारस्याप्रमाणस्या- दन्सरप दासगतेः । प्रत्यभिज्ञायां संस्कारप्रमाणयोः सम्भूयकारिन्यस्यैव दर्शनात स्मृतिमानस्य प्रमाणयि. निर्मुक्तसंस्कारजन्वं न स्यात्, अन्यत्रादर्शनस्याप्रयोजावं तु मयाऽपि सुचमिन्याशयः । प्रत्यभिज्ञाने एव = स्मृतौ संस्कारजन्यज्ञानत्वेन प्रमाणजन्यन्यापादनोदाहरणे एव । संस्कारस्थ = संस्कारस्यैव । संह- शदर्शनादि = तत्कालै तत्कालावच्छिन्नयोरनुगतधर्मदर्शनादि । नविति । इन्द्रियस्योदोधकविधया सह- शदर्शनाद्यपेक्षगासम्भवादिति भावः। तथाच यदाहरणीकृन्य स्मृती प्रमाणजस्वमापाद्यते तदेवोदाहरणी. कृत्य स्मृतिवियोपे सदृशदर्शनापेक्षज्ञानवेन संस्कारजस्वमप्यापामिति प्रतिबन्दिः । सशदर्शनानपेक्ष. स्मृतरप्युद्रोधकान्तरसापेक्षयेन तदपेक्षज्ञानवेन प्रन्यभिज्ञाविशेषदाहरणीकृत्य संस्कारजत्वमापाद्यमिति भावः । उद्बोधकविधयैव सहशादर्शनाद्यपेक्षेति नियमे प्रमाणाभावमभिप्रेत्याह प्रत्यभिज्ञाने इति । निरु रजतज्ञानं यदि सहशदर्शनापेक्षजानं स्यादिन्द्रियजन्यं स्यात्प्रत्यभिज्ञावदित्येव किशापाद्यता. मिति भावः । तर्हि विनिगमकाभावात् 'उक्तज्ञानं यदि सदृशदर्शनापेक्षज्ञानं स्यात् संस्कारेन्द्रियोभय. जन्यं स्यात् प्रत्यभिज्ञानय'दिन्यस्तु, नावतापि प्रमुष्टतत्ताकस्मृतेः सेल्स्यमानत्वात्, संस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतिस्वाहीकारादिति देशयति अग्रेति । निरकरजतज्ञाने इत्यर्थः । सरशदर्शनसहकारित्वे = सदृश- दर्शनसहकृतमत्वे, सदृशदर्शनजन्ने इति यावत् । मंस्कारसहकारिष्वस्य = मंस्कारसहकृतेन्द्रियजत्वस्य, संस्कारेन्द्रियोभयजन्यस्येति यावत् । इन्द्रियजस्वमेवापायमित्यत्र विनिगमनामाचष्टे तथासतीति । संस्कारजत्योपगमे इत्यर्थः । इन्द्रियजस्योपगमेऽपि 'उक्तज्ञानं यदि महशदर्शनापेक्षज्ञानं स्यात् तत्ता. विषयकं स्यात् प्रत्यभिज्ञानविशेषव' दित्यापादनस्य साक्मरतया तत्ताविपयकरवापत्तिन्द्रियजन्यत्वे विनिगमकभावमालम्बितुमीष्टे इति “यत्रोमयोस्समोदोषः परिहारोऽपिवा सम" इति न्यायस्यैवावकाश- इत्याशङ्कयाह सशदर्शनादिसहकृतत्वेनेति । सहशदर्शनाद्यन्यनमोदोधकापेक्षज्ञानन्वेनेत्यर्थः ।

·.. १५२ ॐ शारदायुते खण्डनरयण्डरवाये [मधमः तत्ताप्रयोजिकेति त्यज्यता, न संस्कार इति युक्तम् ; सदृशदर्शनं परित्यज्य. संस्कार सत्य- प्यतथावोधात् । तथापि सदर्थं प्राप्यकारित्यमिन्द्रियस्य राष्ट्र न हातुं शक्यमिनि चन्न: उक्तमन यथेन्द्रियस्य प्राप्तिसहकृतस्य ज्ञापकत्वं दृष्टं तथैव संस्कारस्यापि प्रमाणान्तर- सहकृतम्य ज्ञापकत्वमुपलब्धमिति तदपि हातुं न युनामिति संस्कारस्यापि चेन्द्रियमन्या- सत्तित्वस्वीकारेण तद्विग्हासिद्धः। तत्तांशमोपकल्पनं च स्वतन्त्रसंस्कारजस्वपश्ये एन यावधिकम् । कुतश्चायं तत्तांशमोष इति विचारमधिकरोति, पूर्व वर्तमानादियालबिशे- पविशिष्टस्य रजतादेरेकस्मिन्ननुभवे प्रकाशिततया नजन्येन संस्कारेणापि तथैवोपनेतुमु. तत्तांशप्रसाने = सत्ताविषयकन्नमसनने । ननु तनदुवोधकापेक्षतत्त प्रत्यभिज्ञायां तत्ताविषयकन्वं प्रति संस्कारस्यैव प्रयोजकन्वं ननु तत्तदुद्धोधकस्प्रेरयन पिनिगमस्यामोलभ्यात् प्रन्युन तत्तद्बोधकमन्तरेण संस्कारस्याकिद्धिकरवात् तस्यैव नत्ताविषयकन्यप्रयोजकनाया मन्नुमौचिन्यात् प्रकृतज्ञाने संस्कारजन्य- सत्वेऽपि तत्तदुरोधकानपेक्षितोपगमेनैव तत्ताविषयकवाघटनायास्न सम्भयदुक्तिकावात् साधनव्या. कन्वेन न संस्कारजस्यस्योपाधिनासम्भय इत्याशको निराकरत नचेति । सदृशदर्शनमहकारितव = सदृशदर्शनाद्यन्यतमापेक्ष ज्ञानरवमेव । तत्ताप्रयोनिका = तत्ताविपयकायसमनियता । न संस्कारः = न संस्कार गत्वं । त्यज्यतामित्यनुपरः । सहशदर्शनं = तत्तदुबोध। उद्युद्धसंस्कारस्यैव स्मत्युपधाय- कन्यादित्यादिः । अनायोधात् = तत्ताविपयकयोधस्य प्रकृतरजतबोधस्य चाभावात् । तथा च संस्कार जन्यवादिनाप्युद्धोधकस्यावश्यमपेक्षणीयत्वात् तस्यागासम्भवात्तस्य तत्ताविपयत्वसमनयत्यस्यावच - यत्वादन्यथा प्रकृतज्ञाने तत्ताविपयकत्वस्य दुर्वारस्यादित्ति परिशेषादतिप्रसङ्गभगाय संस्कारस्मृत्योः समानविषयकत्वेन कार्यकारणभावस्यावश्यकन्याच स्मृतिविषयतां प्रति संस्कारविपयताया एवं प्रयोजकत्वेन संस्कारजज्ञानत्वस्यैव तत्ताविषयकत्यसमनैयत्यमिति तत्ताविषयकत्यविरहिणि प्रकृतज्ञाने संस्कारजस्वस्यासम्भवान तस्योपाधित्वासम्भयः, न या प्रकृतज्ञानस्य स्मृतिस्वसिद्धिरिति भावः । प्रत्या. सत्त्यन्तरं वक्तुमुक्त एव शङ्कासमाधाने अनुवदति तथापीत्यादिना । सदर्थे = प्रकृतज्ञानसमामकालिके । एतच प्रत्यभिज्ञायां तत्ताशे व्यभिचारं परिहर्तुम् , परन्वेवमपि नामांशे व्यभिचारस्यापरिहारादीतिरुक्त- वादर्तव्यापादनस्येति । संस्कारस्यापोति । संस्कारस्य स्मृतेर्वेत्यर्थः । चकारस्य तद्विरहामिद्धेश्चेत्य न्वयः । नदा प्रत्यासत्तिपरामर्शः। सम्बद्धविशेषगतैव प्रन्यासत्तिनतु ग्राह्यसम्बद्धविशेषणता, आप्यपरमाणौ पृथिवीत्वाभावप्रत्यक्षस्य प्रतियोगिसत्त्वप्रसञ्जनेत्यादियोग्यतायिशिष्टानुपलम्भाभावेनैव वारणसम्भवादि. न्याशयः । तत्वं तु निवेदितमेव । न च संस्कारस्य रजतविशेष्यकन्वादिन्द्रियेण शुक्तिविशेष्यकप्रत्यक्ष जनकेन कथं सम्भूयकारिता, प्रत्यभिज्ञायां संस्कारस्य स्वसमानविशेष्यकप्रत्यक्षजनफेन्द्रियेणैव सम्भूयः कारित्वदर्शनादिति देश्यम् समान विशेष्यकत्वाभावेऽपि फलबलेन समानविषयकन्धेनैव सम्भूयकारिख कल्पने बाधकाभावादित्यादयात् । तत्तांशमोपकल्पनं = सत्ताविषयकवाभावकल्पनं । स्वतन्त्रसंस्क रजस्वः पक्षे = निरुक्तरजतत्वप्रकारकज्ञानस्याक्षानपेक्षसंस्कारजस्वे, स्मृतित्वपक्षे इति यावत् । तेन प्रत्यभिज्ञा यामक्षापक्षसंस्कारजन्यायामपि तत्ताविषयकन्वदर्शनेनान तदभाबकल्पनेम साम्येऽपि नासङ्गतिः । अननु भूयमानस्मृतित्वकल्पने एव तावद्गौरवम्, तत्परिकल्प्य तत्ताविषयकवाभावकल्पने तु महद्गौरवमिनि सूचनाय यावत्पदम् । स्मृनेरन्यत्र तत्ताविपयिकाया एव दृष्टत्वात् । प्रत्यक्षत्वं तु तवानुभविकम् , तत्ता विषयकत्वानियतं चेति मम न गौरवमिति भावः । विचारमधिकिरोनि = विचाराहम् । वर्तमानादीति । अतीतानागतविषयकानुमि-यधीनस्मृतरपि सहावादादिपदम् । अनुभूतिविषयम्यैव कालादस्तत्तात्वमित्ति - ·परिच्छेदः] ॐ अनुभवत्वस्य जातित्वखण्डनम् 3 २५३ चितत्वात, प्रत्यभिज्ञायां तथैव फलदर्शनात् । दोषवशात्तत्ताशमोप इति चेन्न विषय 'सम्बन्धस्य स्वभावत्वेन संस्कार तदलीपात् ! दोपास्मृतौ तथेति चेत; का पुनरसौ दोपः ? यस्मानान्त्युत्पत्तिः परेषामिति चेत्, तर्हि 'तद्रजताविशिष्टमिदं रजत'मित्यत्र, 'सैव रजतव्यक्तिरिय मित्यत्र या, 'पुनस्तदेय रजतमुपस्थित मितीह वा, सामान्यत एव रजतस्य तदापि परामृष्टस्य भ्रान्ती तत्तांशगोपः स्यात्, दोपस्य विद्यमानत्वात् । अन्यथा 'इदं रजत'मित्यंशेऽपि तस्मिन् ज्ञाने तत्तांशमोपो न स्यादित्यास्तामियं प्रसक्तानप्रसक्तिः । इत्यनुभवत्वस्य जातित्वखण्डने प्रमुष्टतत्ताकस्मृतिखण्डनम् । नच प्रत्यभिज्ञा नाम स्मरणानुभवाभ्यामन्य.पव प्रकार इति वाच्यम्; अननुभव- त्वेनाप्रमात्यापातात् । नचैवमेवास्त्विति वाच्यम्: अक्षणिकत्ववादिना स्थिरसिद्धौ प्रमा- त्वेनोपन्यस्तत्वात्, ईदृशप्रसिद्धलक्ष्यत्यागेन च लक्षणोपपादनेऽनियमः प्रसज्येतेति । ram. Anamvn . मतेनेदम्, अतरसानुभवविषयत्वं तत्ता, तयानुभवस्य स्वप्रकाशतया तद्विपय इति प्रभाकरमतेऽपि संस्का- रस्य तद्विपयकस्य तदुपनायकत्वधौव्यमेय । तत्तांशे स्मृतेरज्ञातज्ञापकत्वमते तु नायं विचारः, प्रमोप. वादिना तदनगीकारादिति । विषयसम्बन्धस्य - सविषयकत्वस्य । स्वभावत्वेन = संस्कारत्वव्यापकत्वेन । तदलोपात् = तत्ताविषयकल्याभावासम्भवात्, अनुपेक्षात्मकनिश्चयेन स्वीययावद्विषयविषयकसंस्कारस्यो स्पायस्वादिति भावः । तथा = तत्ताविषयकन्याभावः । परेप- प्रात्यभ्युपगन्तृणा, प्रमोषवादिमा तद- नभ्युपगमात् । विपरीतव्यवहारजनकज्ञानत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदको धर्मो दोपत्वं तद्वत्वं च प्रमोपकस्येत्यर्थः, तेनेन्द्रियादेरदोपस्य भ्रात्युत्पादकरवेऽपि नासङ्गतिः। अविशिष्टं = अविलक्षणम् । उपस्थितम् = पुरोवर्ति जातम् । सामान्यत इति । पुरोवर्तितादात्म्येन प्रतीयमानरजताविलक्षणरूपेणे. त्यर्थः । तद्विलक्षणरूपेग प्रतीतावुननमाणामसम्भवात् । तदा = तच्छब्देन परामृष्टस्यापि । अपिविरुद्ध- त्वप्रदर्शनाय सत्ताविषयक वाभावस्य । इत्यंशेऽपि = इत्यायंशेऽपि, सस्मिन् ज्ञाने = उमज्ञानेषु । तत्तांश. मोपो न स्यादिति परमते, स्वमते तु भ्रमत्वं न स्यादिति द्रष्टव्यम् । आयोऽबैलक्षण्यस्य भ्रमः, द्विती. योऽभेदस्य, तृतीयः पुरोवृत्तिताया इति विशेषमादृत्यैवानेकविधभ्रमोदाहरणम्, दोषस्य तत्ताविपयकत्वा- भावप्रयोजकतायामन्वयव्यभिचारस्यकैनैव प्रतीत्युपपत्तेरिति । दोपत्वस्थानुगतन्वेपित्तादिनिष्टनदवच्छिन्न- जनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदकता न विपरीतव्यवहारजनकज्ञानस्वेऽभ्युपगन्तुमुचिता अपि तु भ्रमन्वे एव भमन्वस्य जातिविशेषरूपताभ्युपगमे तु नितरामिति तादृशजन्यजनकभावयलादपि भ्रमात्मक- ज्ञानसिद्धिः । नव-व्यवहारगत परीत्यं न तदभाववनि सरप्रकारकत्वं वाच्यम्, अपि त्वनुगतव्यवहार- चलाइनुगतमेघेति तदवच्छिन्नवोक्तजन्यतैति-वक्तव्यम् ; त्वन्मते दोपस्य कारणताया अनङ्गीकृनत्वेन दोष- समवहितज्ञानस्यैव विपरीतन्यवहारजनकन्वेन च यथार्थव्यवहारस्थले ज्ञानस्येव कारणतायाः हप्तधेन च व्यवहारगधर्मग दोपत्वावच्छिल जनकतानिरूपितजन्यनाया अवच्छिन्नवासम्भवात्, व्यवहारे वैपरीत्या- भ्युपगमे ज्ञानगतपरीत्येऽकारणकमद्वेपानौचित्याच्चेत्यभिप्रेत्याह इत्यास्तामिति । प्रमावखण्डनप्रसक्त प्रत्यभिज्ञानमण्डनं तदनुप्रसनिश्च प्रमुष्टतत्ताकस्मृतिखण्डन येत्यर्थः । इति शारदायामनुभूतित्वस्य जातित्वखण्डने स्मृतेः प्रमुएतत्ताकत्वखण्डनम् । 'स्मरणानुभवाम्या मित्युक्त्या निरसं प्रकारचतुष्टयमेव सगृहीतम् । प्रमात्वेनेति । “कुतः पुनः स्थिरसिद्धिः? प्रत्यभिज्ञानात्" "पूर्वापरकाली नाभेदावगाहिप्रत्यक्षमेव स्थैर्य प्रमाण"मिति बौद्धाधिकार- तहीधित्यादाभिहितस्यादिति भावः । अनियमः = सर्वत्रव सङ्ग्रहीतुमशस्यलक्ष्याणामलक्ष्यत्वोपगमः । लाघवात्। २० ·, १५४ शारदायूते खण्डनरखण्डखाये [ प्रथमः तस्मानियाचिनोऽनुभवपदस्य स्मृतितो व्यवच्छेदार्थमुपादानमिनि मर्यथाऽनुपपन्न- मिति । इति खण्डनखण्डखायेऽनुभयत्वस्य जातित्वया उनम् । अथ स्मृत्यन्यत्वखण्डनम् । नापि स्मृत्यन्यत्वमनुभवार्थः, नापि स्मृतिलक्षणरहितत्वम्, उक्तफमेण स्मृत्यनु भूतिसङ्करस्य दर्शितत्वेन व्यवच्छेदकत्यानुपपत्तेः। इनोऽपि न स्मृत्यन्यत्वमनुभवार्थः, तथाहि-स्मृत्यन्यत्यं यत्किञ्चित्स्मरणान्यता या, सर्वस्मृतिव्यक्तयन्यता चा, स्मृतिन्य रहितत्यं था, अभिप्रेतम् । प्रथमे तु स्मृत्यन्तरव्यतिरेकात्स्मृत्यन्तरमप्यनुभूतिः स्यात्, नहि यतो ध्यतिरिक्ता स्मरणव्यक्तयन्तगदेका स्मृतिव्यक्तिस्तत्स्मरणमेव न भवति येन तदन्यत्वं न यत्वं स्यात् । नापि द्विनीयः, मदीयादिस्मृतिव्यक्तिभ्यो हि भवता कथद्वारं व्यतिरिक्तत्वमवधारणीयं प्रमायाः ?, तासां भवता प्रत्येतुमशक्यत्वात् । तथाहि-न तावत्परकीयज्ञाने परस्यास्मादृशोऽध्यक्षसम्भयः; नाप्यनुमानार्थापत्ती, लिङ्गाः 'नुपपद्यमानयोः सर्ववाग्दिशा प्रत्येतुमशक्यत्वात् ; नापि शब्दः, सर्वत्र तस्यासम्भवात् । उपमानाद्यसम्भवोऽपि स्फुट एत्र, ततः कथं सर्वाभ्यः स्मृतिव्यक्तिभ्यो व्यतिरेको निरूप्यः प्रमाया इत्यबोधादसिद्धिलक्षणस्य । न च वाच्यं स्मृतित्वेन सर्वाः स्मृतिव्यक्तयः सर्व तस्मान् = अनुभूतिन्यस्य जातिस्यासम्भवात् । जातियाचिनः = ज्ञानरवण्याप्यजातिविशेषावच्छिमशक्यता- कस्य । इति खण्डनशारदायामनुभूतित्वस्य जातित्वखण्डनम् । स्मृत्यन्यवं = = स्मृत्यन्यज्ञानस्वम् । रहितस्त्रं = रहितज्ञानत्वम्। सङ्करपदमभेदपरं, तथा च स्मृते. रज्ञातज्ञापकात्मकरवस्येत्यर्थः, स्मृत्यनुभूतिपदं वा भावपरम् । व्यवच्छेदकत्वानुपपत्तेरिति । स्मृतिमानस्य तत्तांशेऽज्ञातज्ञापकन्वस्थितौ यदि प्रमालक्षणलक्ष्यस्वं तदा तन स्मृत्यन्यन्वस्मृतिलक्षण- रहितत्वविरहेणाव्याप्तिः, अप्राप्यवृत्तिभेदात्यन्ताभावयोस्तग्राभ्युपगमे तु व्यर्थ मनुभूतिपदम्, भ्रमभिन्न ज्ञानमात्रस्यैव लक्ष्यत्वेन तस्यविषयकंज्ञानत्वस्यैव लक्षमतौचित्यात् । यदि तु तस्य न प्रमालक्षणलक्ष्यता, न वा तत्र स्मृत्यन्यत्यादिकं तदायाह इतोऽपीति । सर्वेति । सर्वस्मृतिव्यक्ति प्रतियोगिकभेदफूटवत्त मित्यर्थः । तत्तत्स्मृतिप्रतियोगिककतिपयभेइकूदाधिकरगन्यास्मृतिविशेषस्यापीत्यतः सर्वेति । सर्वस्मृती नामपि स्मृतित्वमाप्रावच्छिन्नप्रतियोगितामभेदस्य तादृशभेदसमुदायस्य वा स्मृतिति प्रतीतिविषयस्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधमर्यादामनतिशयानस्य स्मृतित्वप्रकारकधीजननीकबोधविषयतामासेदुपः सुप्रतिपदवे नोपरितनखण्डनासाङ्गत्यमित्यतो व्यक्तिपदं भेदाय तत्तद्विशेषधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकत्वं समर्पयितुम् । 'अस्मादशः' 'अग्दिशा' इति सर्वज्ञ व्ययच्छेत्तुम् । ननु स्मृतित्वमानावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेद एव विवक्षीयः, नच तदभावयोघे तज्ज्ञानहेतुतायो तारशभेदबोधस्यापि यावप्रतियोगिज्ञानाधीनत्वेनोक्तः खण्डनं सावकाशमिति वाच्यम् ; तादृशभेदबोधार्थ यावप्रतियोगिज्ञानस्य स्मृतित्वेनवापेक्षणीयत्वात्तस्य च सामान्यलक्षगप्रत्यासत्या सौलभ्यादिति प्राचीनमतमनुसरन्ती शङ्को निराचष्टे नचेति । एक प्रमेयं प्रत्यक्षयतः = प्रमेयवदितिज्ञानवतः । सावश्यं = सर्वसंशयविरोधिज्ञानम् । अस्मच्चेतसि विपरिवर्तते - अस्मदीयमानसबोधविषयः, तादृशसाश्यवतः 'परकीयज्ञानविषयो घटो नवेति संशयो न स्यादिति यावत्, ताशसंशयं प्रति घटत्वप्रकारकनिश्चयस्यैव विरोधित्वात् 'प्रमेयवदिति ज्ञाने च प्रमेयत्वेन रूपेण घटत्वस्य मतुपोलिलण्यमान घटानुयोगिकवैशिष्ट्यप्रनियोगितया भासमानत्वेन भासमानवैशिष्टयीयमास- मानप्रतियोगितात्मकप्रकारतायात्राक्षतत्वेन तादृशज्ञानस्यापि घटत्वप्रकारताकनिश्चयन्वेनोक्तसंशयवि- - ·परिच्छेदः] 3 स्मृत्यन्यत्वखण्डनम् , कालसर्वपुरुषसम्बन्धिन्यः स्वात्मीयां स्मृतिव्यक्ति प्रत्यक्षयता प्रत्यक्षादेवावगम्यन्ते सामान्यलक्षणयेन्द्रियप्रत्यासत्या व्याप्तिग्रहणकाले इच व्याप्यव्यापकव्यक्तय इति; दृष्टान्त. दान्तिकयोदोपग्रस्तत्वात् , तथा सत्येकं प्रमेयं प्रत्यक्षयतः प्रमेयत्वसामान्यप्रत्यासत्या विश्वमेव प्रत्यक्ष स्यात्, एवमभ्युपगच्छतश्च श्रदधीमहि ते सार्वष्यमिदं यदि जानासि किमस्मच्चेतसि विपरिवर्तते इति । रोधिनायाः सम्भवान् । एवं सामान्यज्ञानस्य प्रत्यासतित्वे तदनन्तरं 'इमामेव व्यक्ति जानामि, न स्वन्या मित्यनुभवविरोधमपि वदन्ति । व्याप्तिग्रहादिकं स्यन्यथैवोपपद्यते इत्यन्यन निरुपितम् । अधिकं स्वनुमानूखए इनशारदायां यक्ष्यने । ननु प्रतियोगिविशेषिताभावज्ञान प्रति यावत्प्रतियोगिज्ञानत्वेन हेतु- नायां गौरवेण मानाभावेन च प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यैव हेतुतया न स्मृनिसामान्यान्योन्याः भावप्रतीत्यसम्भव इति चेसः स्मृतिसामान्यान्योन्यामावस्य दुर्वचत्वान, तथादि-अनाहार्याप्रामाण्य- ज्ञानानास्कन्दिनयादशभेदत्वावच्छिन्नमकारताकनिश्चयत्वमभेदसम्बन्धावच्छिनास्मृतित्वावच्छिनप्रकारता. कानाहार्यबुद्धित्वव्यापकप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताहराभेदत्वावच्छिमाश्रयत्वं स्मृ. तिभिन्नत्वम्, अभेदम्य सम्बन्धात्वाभ्युपगमे सम्बन्धानवच्छिन्नत्वमेव प्रकारनामामुपादेयमिति तावदयु- कम्; अप्रामाणपग्रहस्याप्रामाण्यमहास्कन्दितस्याकिञ्चितारत्वेन तत्राप्यप्रामाण्यग्रहानास्कन्दिनत्वस्य निवे. श्यतया तदरकीभूताप्रामाण्यग्रहस्याप्यप्रामाण्यग्रहास्कन्दिनस्याकिञ्चित्करतया सत्राप्यप्रामाण्यमहानारक न्दितन्यस्य निवेशेऽनवस्थानान् । स्मृतिभेदनिश्चये मत्यपि यद्यदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तिसन्चे स्मृत्यभेदबुद्धिर्न प्रतिमध्यते तत्तद्वयक्तिविरहकूटविशिष्टत्वनिवेशे तादशव्यक्तीनामानान्त्यादमर्यज्ञदुर्ग्रहत्वप्रसङ्गात् । अना- हार्यन्यस्याहाऽपि यरिकशिदाहायभेदादिकमादाय सत्येन ताशनिश्चयत्वस्थ प्रतिबन्धकवातिरिकवृत्ति राख । नत्तदिच्छाविरह रवैशिष्ट्यनिवेशे चेच्यावतीनामानन्त्येनासर्वज्ञदुर्जेयत्वमेव । प्रकारतायामिच्छा. प्रयोग्यत्वाभावनिवेशेऽपि विशेषोभयाभावादिकमादाय दोप एव । इच्छाप्रयोज्यन्वस्वातिरिक्तधर्मानवच्छि- अप्रतियोगिताकत्वोनापि प्रतियोगितायां तादृशधर्मावच्छिन्नघटोभयाभावं, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न. प्रतियोगिताक 'इच्छाप्रयोज्यत्यत्वेन घटो नास्ती'त्यभावञ्चादाय दोपतादवाध्यमेव । अथेच्छाप्रयोज्यत्वत्य- गतेकत्रवृत्तिप्रतियोगिताकाभाववत्यं विवक्षणीयम्, प्रतियोगितामामेकन्यवृत्तित्वच स्वावच्छेदकतान्याव- च्छिन्नमतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्वनिरूपकानुयोगितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतावा- परिउन्नप्रतियोगिताकपर्याप यनुयोगितावच्छेदकरवाभ्याम् । घटत्वेनेच्छाप्रयोज्यन्वाभायवारणायाधः सम्ब. न्त्रः । इच्छाप्रयोज्यस्वरत्वेन घटाभावधारणाय द्वितीय इति चेन्न; इच्छाप्रयोज्यत्वत्यघटत्याध्यामिरछाप्रयो- ज्यस्वाभावमिच्छाप्रयोज्यत्वत्वेनेच्छाप्रयोज्यत्वघटोभयाभावशादाय तथापि दोपान, इच्छाप्रयोज्यत्यत्वनि- स्वविशिष्टावच्छेदक वप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्वेच्छाप्रयोज्यरवत्वगतैकत्वे निरायाधस्वात् । नचोकसम्बन्धद्वयघटिका पर्याप्सिरवच्छेदकनावावच्छिन्न प्रतियोगिताका, इच्छाप्रयोज्यत्वत्पत्ति. स्वविशिशावच्छेदकताप्रतियोगिकार्याप्तिस्तु न तथा, अपिनु नाशत्तिन्यावच्छिसप्रतियोगिताकैय, लाध. वादिति वाच्यम् ; एवं सति 'नाशवृत्तित्वविशिष्टावदकतापदिच्छाप्रयोज्य स्वत्व'मिति प्रतीत्या पर्याप्ति मंसर्गावच्छिन्नवृत्तिताया यत्तित्वावच्छिन्नाया एघावगाह्यत्वेनाल्मायस्य दुर्गरत्वात् । अतएव-अयं पाहाण- युतब्राह्मगनियविशिष्टब्राह्मण यवान् एतद्मााणवृत्तिविशिष्टपदार्थववानिन्यादिप्रतीतिविषयीभून. वृत्तिना वृत्तितावच्छिन्नैवेति-निरस्तम्। नवाग्रसम्पन्ध निरूपितत्यसम्बन्धावच्छिन्नस्त्रनिष्ठावच्छेदकताभि- लावच्छेदकतान्यनिष्ठावच्छेदकनाभिन्नावदकताया अनिरूपिका निरूपिनत्वसम्बन्धावछिन्नस्यनिहाय- .

·१५६ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [ प्रथमः च्छेदकतायाश्च निरूपिका प्रतियोगिता प्रवेश्या. एवं द्वितीयसम्मन्ऽपि निरूपकतानिष्टनिरूपिनायसम्य- न्धावच्छिनावच्छेदकताभिग्नावच्छेदकत्तान्यनिष्ठायच्छेदकतामिनावरछेदकताया अनिरूपिका निरूपितत्र सम्पन्धावच्छिानिरूपकनानिष्ठायदकनायाच निरूपिका प्रतियोगिता निवेश्या, तथा घोगामायद्वयमा दाय न दोषः, इच्छामयोज्यत्वस्ववृत्तित्वविशिष्टावच्छेदकतारवायच्छिसप्रतियोगिताया उक्तावच्छेदक्ताभि नताशवृत्तित्ववैशिष्टयनिष्टायच्छेदकतानिरूपकन्यादिति माम्प्रतम् ताराप्रतियोगितायामपि ताशवृत्ति स्ववैशिष्ट्यनिष्ठावच्छेदकनानिरूपकरयघटोभयाभावमादाय निरुतानिरूपकायाय सम्पादनीययान, निरू पकत्वाभावस्य निरूपकावरतरधर्मानसिप्रतियोगिताकाभावयेन विपक्षणेऽपि ताशधर्मावच्छिमस्व- घटोभयाभावं प्रतियोगितायामादाय निरूपकायायेन घटाभावादिकम्चादायातिप्रसन्न एवेति तशद्वारक- विशेषणानां प्रक्षेपस्यावश्यकरये निर्दुष्टलक्षणस्य पुरुषायुपैरपि ज्ञातुमाश्यत्यमेव । नचानाहायुद्धियः । स्थानेऽनुमिनित्वमेव प्रवेश्यम् . आहार्यज्ञानस्य प्रत्यक्षात्मकम्वनियतत्वादिति यदि युक्तम् । अत्यन्तासः स्पीति न्यायेन शाब्दम्याप्याहायचोपगमेनाहायज्ञानस्य प्रत्यक्षात्मकस्यनियतेरप्रामाणिकरवात्, कथमपि भवदीयश्रद्धामनुरुध्यानुमितरनाहार्यत्यनियमोपगमेऽपि तासाप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वस्योभयाभाया- दिकमादाय तस्मृतिभेदनिश्चयस्वे मम्पादनीयरवेन नस्मृतिभेदस्य सङ्ग्रहप्रसङ्गात्, एवं व्यापकत्वस्यापि तद्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदक-वाभावरूपत्वेन तारशावच्छेदकग्यघटोभयाभावादिकमादाय तस्मृतिभेद निश्चयनिष्ठप्रसियन्धकतानिरूपिनप्रतियध्यतायामक्षतत्वेनापि तस्मृतिभेदसमहस्य दुरितैव । तत्रद्वार कविशेषणपरम्पराप्रक्षेपेच समुदित लक्षणस्यासर्वदुयतेय । एतेन यादृशभेदरवावच्छिमप्रकारतास्वव्यापकं किधिपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नस्मृतिन्यावच्छिन्नप्रकारताकानुमितित्वम्यापकप्रतियध्यतानिरूपितप्रतियन्धकतापच्छेदकत्वं ताश भेदत्वविच्छिन्नाश्रयत्यम्, उभयभेदादिप्रकारतायाः प्रतिग्रन्धकतानयच्छेदकत्वेन नातिप्रसङ्गः प्रतिषन्ध कतायो ज्ञानवैशिष्ट्यानवनिमन्वविवक्षणाच न 'घटभेदवान् स्मृतिभेदवान् घटभेट्वानय'मिति ज्ञानवि- शिष्टज्ञानप्रतिबन्धकतामादाय प्रसन्न इति-निरस्तम्, उक्तरीत्या व्यापकताया अतिप्रसत्तथा तत्स्मृति- भेदस्य दुरत्वात् । अतएव-स्मृतित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदफूटबत्वं स्मृत्यन्यत्वमिति-निरस्तम्, स्मृतिप्रतियोगिकभेदत्रयात्मककूटस्य स्मृनावपि सद्भावात् स्मृतित्वावच्छिन्नमतियोगिताकभेदत्वव्यापक कूटत्वावच्छिन्नाधिकरणतानिवेशेऽपि स्मृतिप्रतियोगिकभेदायकूटरवस्याप्युफरीरया स्मृतित्वापच्छिमप्रति- योगिताकभेदत्वव्यापकत्वेनोक्तदोपतादवस्थ्यात्, कूटत्वस्यासर्वज्ञदुबृहत्वाच्च । वृत्तिप्रतियोगिनाकभेदवावं स्मृतिभिन्नत्वम्, प्रतियोगितायामेकत्ववृत्तित्वञ्च निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्न- स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकतावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगितानिरूपकपर्याप्यनुयोगिताव च्छेदकन्य स्वनिरूपकानुयोगितानिरूपितनिरूपकतानिष्ठनिरूपितत्वसम्बन्धावछियावच्छेदकतानिरूपका' वच्छेदकतात्वनिष्टावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगितानिरूपकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकन्वाभ्यामिति. परम्प राणां संसर्गताया अप्रामाणिकत्वे तु प्रकारमुद्रयैव निवेश आद्रियतामिति-निरस्तम्; व्यधिकरणप्रक रणे जगदीशोक्तदिशा पक्षधरमिनमतमनुसृत्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नावच्छेदकनाकप्रतियोगिताकभेदोप- गमे घटस्वेन स्मृतित्वेन स्मृतिर्नेति भेदस्य दुर्वास्त्वात्, नच साक्षात्परम्परासाधारणस्य स्वावच्छेदकत्वस्य संसर्गे विवक्षणीयतया तादृशभेदीयप्रतियोगिताया उक्तसम्बन्धन घटत्वस्मृतित्वगतद्वित्वे एवं सत्वेन न तरसङ्ग्रह इति वाच्यम् ; साक्षात्परम्परासाधारणावच्छेदकतायां प्रमाणस्य दुर्निरूपखात्, स्मृतित्व: तित्वविशिष्टावच्छेदकनामादाय दोपस्य तथापि तादवस्थ्याच, इच्छाप्रयोज्यत्वाभावखण्डनन्यायेन च एतेन-स्मृतित्वगतैकत्व- ·परिच्छेदः] छ स्मृत्यन्यत्त्वखण्डनम् १५७ -- घटवस्मृतित्वाभ्यां स्मृतिनति भेदस्य निवारणायेतरचारकपर्याप्तिनिवेशस्यावश्यकत्वेन लक्षणापर्यवसान- स्थासर्वज्ञदुज्ञेयतायावापत्तेश्च । रोतिश्चैपाऽभावघटितपरिष्कारमाने द्रष्टच्या । न च लक्षणापर्यवसानमे. प्रध्यमेव यीशाकुरपरम्परापर्यवसानमिवेति वक्तुं युज्यते, दृष्टान्तवैषम्यात्, योजाकुरयोः कार्यकारणभाव- स्याध्यक्षसिद्धतया तत्र कारणपरम्पराक्षेपस्य प्रामाणिकत्वात्, एकैनापरजनने स्वकारणपरम्परानन्त्यान- पक्षणेन च तत्रानवस्थाया आभासत्यात् । प्रकृते तु प्रत्यक्षानुमानादेविविय प्रदर्शयितुमशक्यत्वेन प्रमा. णापगमस्यानाभासत्यप्रयोजकस्य सद्भावेन लक्षणस्य दुष्टस्य लक्ष्यव्यवस्थापकत्वासम्भवेन चानवस्थाया अनामासस्वधीच्यान। एतच सर्वमभ्युपेस्यवादेन, वस्तुतस्वीदृशपरिष्काराणां कैव नोरथातुमरोष्टे, आगोपालागानं जायमानस्य स्मृतिभेदादिप्रत्ययस्यावच्छेदकतादिघटिनाथविषयकत्वस्य केनापि वक्तुमशक्यत्वात् । अतएव शब्दमणी शब्दसाधुत्वविचारप्रस्तावे 'यज्ञप्रयोगाहन्वं तवमित्याशङ्कय यज्ञाज्ञानेऽपि साधुत्य व्यवहारा. दित्यमिधाय तल्लक्षणं निराकृतम् । मचैतादशलक्षणनिरूपणस्य व्यवहारीपयिकत्वाभावेऽपि व्यावृत्तिप्र- तीत्यौपयिकरवं स्थादेव ; स्थादेव यदीदृशलक्षणमज्ञानानो व्यावृत्ति न प्रतीयादेव | नचोपायस्योपाया. न्तरादूपकत्वम्, व्यभिचारस्थाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेनैव सुपरिहरिस्वादिति वक्तव्यम्, तद्विषयकाती. त्यविषयस्य तदनात्मकतया पर्यवसानभूमिमनास्कन्दमानस्य च विपक्षच्यावृत्तिप्रमितेरामाणिकतयोपा. यनाया दुरधिगमस्यात् , व्यवहारोपयिकस्प रूपान्तरस्य वक्तव्यत्वापानाच । अथ तादात्म्यसम्बन्धेन स्मृत्तित्वविशिष्टप्रतियोगिताकभेदयत्त्वं स्मृतिभिन्नत्वम्, भेदवत्ता च स्व- रूपसम्बन्धेन, तेन कालिकसम्बन्धमादाय न दोपः, सामान्यामायीय प्रतियोगितायाः प्रतियोगितावच्छे- दकानतिरेकः, अभावान्तरीय प्रतियोगिनायाश्च तदतिरेक इत्यन्यन्न इष्टव्यम्, नचैकन्नावच्छेद्यावच्छेदकभा- वासम्भवः, विशिष्टशुद्धयोर्मेदमुपेत्य तस्योपपादनीयत्वात्, तथा सति शुद्धस्यावच्छेदकताया अभावनि- रूपितत्वविशिष्टस्य चावच्छेद्यनाया सम्भवदुक्तिकवादिति । अत्र केचित्-विशिष्टशुद्धयोसत्तदधिकरणतयो- . श्वातिरिकत्वापेक्षयाधिकरगताया एवातिरिकत्वं युक्तं लाववादिति । तच्चिन्त्यम्, विशिष्टशुद्धयोरभेदे तत्तनिष्ठनिरूपकतानिरूपिताधिकरणतयोरप्यभेदस्यापाग्रस्यात्, अन्यत्र तथा इष्टत्वात् । विशिष्टशुद्धयो- भैंदादेव हि तत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टघरविषयकयोधस्य शुद्धघटविषयकबोधाद्वैलक्षण्यं विषयवैलक्षण्य. कृतमेयोपपद्यने । यत्तु विषय नावच्छेदकस्यापि वैशिष्टयस्य विषयस्वेन विषयौलक्षण्यकृतवेलक्षप्यस्य ममापि सम्भव इति, तन; वैशिष्टयविषयकविश्रङ्खलप्रतीतितोऽपि विशिष्टविषयकप्रतीतेवर क्षण्यान यत्तु-सामान्याभावीयप्रतियोगित्वस्याविच्छेदकात्मकत्वे संयोगेन घटाभावीयप्रतियोगित्वं समधायेन घटाभावीयप्रतियोगिवभिन्नमिति सकलानुभवसिद्धव्यवहारविलोप इति; तदपि न, तादृशानुभवस्य सकलानुभप्रसिद्धताया अग्दिशा वकुमनौचिन्यान, पुरुषविशेषस्य नाटशानुभवस्य तदीयभ्यु पत्तिमनु- सरतो वस्त्वसाधकरवान् । अथैवं संयोगेन घटो नास्तीति प्रनीतिसाक्षिकाभावासमवायेन घटो नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकाभावस्य लक्षण्यं न स्यात् घटस्वरूपैकप्रतियोगिताकत्वादिति चेन्न; एकस्या एवं प्रतियो. निवायाः संयोगवावच्छिन्नयंगतावावच्छिननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावत्वेन समवायत्वावच्छिन्न- संसातावावच्छिमनिरूपकतानिरूपितनिरूपतावत्वेन च भेदमम्मवादिति । अत्रेदेवक्तव्यम्-भेदस्तावमिराकृतोऽधम्नान, यथा स्वरूपसम्बन्धेन भेदवत्ताविवक्षापि लक्षणापयंसानमतिप्रसनि वा नातिप्रामति तथा निवेदितं लक्षगसामान्यरवण्डनप्रस्तावे। विशिष्टशुद्ध- 'योधात्यनभेदो वा भेदाभेदो वा, आद्येऽव द्यावच्छदकयोभैदेन न प्रतियोगितानतिरेकः, द्वितीये तु ·१५८ शारदायुत खण्डनखण्डवाये [प्रथमः नापि तृतीयः, स्मृतिवरहितत्यं हि स्मृतित्याभाववत्वं या स्यान् ? स्मृतित्वप्रति- योगिकमाश्रयम्य स्वरूपं या! तमानं वा ?; न नायदायः. तथाहि-स्मृतित्यान्योन्यामा योऽपि स्मृतित्याभावां भवत्येव, तद्वत्त्वं स्मृतिप्वप्यस्ति, ततश्च स्मृतेरपि तथात्वापत्तिः, तव्यवच्छेदाद्विशेषणवैयथ्यं च, विना विशेष्यमिच्छादायपि प्रमात् । स्मृतित्यस्य संसर्गाभायस्तत्र विवक्षित इति चेन्न; तथाहि 'स्मृतित्वस्य संसर्गामाव' इति किमुच्यते । किं स्मृतित्वस्य संसर्गाभावः? उतस्मर्गविशिष्टम्य स्मृतित्यस्य १ अथान्यदेव या किञ्चि दनया वाग्भद्या विवक्षितम् ? । श्राये स्मृतित्वमसर्गमयान्योन्यामायः स्मृतावस्तीति स एव प्रसनः, नहि स्मृनित्यप्तंसर्गःस्मृतिः। अत एव न द्वितीयोऽपि, नहि संसर्गविशिष्टं यस्मृतित्वं तदेव स्मृतिव्यक्तिः, ततश्च संसर्गविशिष्टस्मृतित्वेन सह स्मृतिव्यक्तरन्यो म्पाभावमादायोक्तदोषाऽनिवृत्तिः । एवं तपतपापि संसर्गविशषणप्रक्षेपे दोपानिवृत्तिरेव, अनवस्थायां वा पर्यवसानं विशेषणप्रक्षेपपरागया: 1 न च वाच्यं स्मृतित्वसंसर्गस्य न संसर्गान्तरेण सम्बन्धित्यं किन्तु स्वमावत एव तत्कुनः परम्परागवेपणं कार्यमितिः विरोधेनैकनरम्य कल्पित योपगमावश्यम्भावेऽनिर्याश्ययादी या शून्ययादो या । एवं ताशनिरूप्यतावश्व विशिष्ट रूपयोर्भेदाभेदेऽपि द्रष्टापमिति । अत्र अनिप्रसमानापादकस्य धर्मितावच्छेदकस्यानाने प्रति योगितायां तदवच्छेदकतााग्यज्ञानासम्भवः, स्मृतिसामान्याभावीयप्रतियोगितात्यम्यातिप्रसझायनापा दकरवेऽपि स्मृतिसामान्याभारतानं विना तज्ञानानुपपत्तिः प्रकारान्तरेण तादशाभायशाने तु तेनैव परिकारोऽपि कर्तुमुचितः आवश्यकरयादिन्यपि वदन्ति । अनि पम्मृतिसामान्याभावस्य प्रतियोगि: ताया उक्तरीत्याऽपच्छेदकानामकरवे यदि यरिकशिप्रतियोगिस्वर परतदा यविचिहिशेषवत्यपि सामा न्यामावधियः प्रमावापत्तिः, यायप्रतियोगिरवरूपत्वे तु सामान्याभाययोधे यावत्प्रतियोगिविषयक्त्यस्य " मानानालिङ्गितस्यापत्तिः । उभयथाप्याचाराधेयभायासानिध, घटामाये घटो नास्तीत्यादायपि दोपन्धा- देवात्माश्रयस्यानवस्थाया घा, रूपभेदेनाप्य धाराधेयभावस्य यशो निरस्नस्यात्, प्रतियोगितात्यस्याति: रिक्तस्योपगमे या प्रतियोगितातिरिक्तताविद्वेषस्थानौचित्यात् । यदि च प्रतियोगिताया अतिरिक्त तदापि तस्या अव्यासंज्यवृत्तित्वे यत्किजिद्विशेषरत्यपि सामान्याभावयोधस्य प्रमात्वापत्तिः, ध्यासन्य तित्वे यावदाश्रयप्रत्यक्षं विना तत्प्रत्यक्षासम्भवः, कथञ्चिसम्भवे वा तदवच्छेदस्वस्य स्वरूपसम्बन्धी स्मकताया उक्तयुक्त्याइसम्भधेनाखण्डोपाधित्ववादम्य चानिर्वाच्यवादप्रसञ्जकत्वेनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्व- मेव वाच्यम्. तस्य चोभयाभावादिसाधारणस्य सामान्ये सद्भावेन यत्किञ्चिद्विशेषचत्यपि सामान्या: भावप्रतीतेप्रमावापत्तिः, पर्याप्यादिनिवेशे चापर्यवसानमेवेत्यलं पल्लवैरिति । तज्ज्ञान = आश्रयमात्रविषयकं ज्ञानम्, अन्तिमकल्पद्वयं प्नभाकरमतानुसारि, यदाह शालिक माथः-"दृश्ये प्रतियोगिनि या तदेकविषया बुद्धिः सा तदभावो व्यपदिश्यते" इति । तथात्यापत्तिः । भनुभूतित्यापत्तिः । विशेषणं स्मृतित्वाभाववज्ञानत्वरूपानुभूतित्वघटकस्मृतित्वाभाववत्त्वम् । ननुत्ता नुभूतित्वस्यैव वैयर्य कुनो नोच्यते इत्यत आह विनेति । विशेष्यं = ज्ञानस्वम् 1 संसर्गाभाष इति । भस्यन्तामावस्य सदातनस्वविशिष्टसंसर्गाभावरूपत्वादिनि भावः । संसर्गस्येति । संसर्गाभावशब्दम्य संसर्गप्रतियोगिताभावार्थकत्वे संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन प्रकृतेऽन्यन्ताभावसाहेऽप्यन्यत्र सादिसाधारण्यं न स्यादिति तु नाशकनीयम् ; धंससमये तत्पूर्वकालस्य प्रागभावसमये च तदुत्तर कासस्याभावेन नयोरेव तयोः प्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गत्वेन चोपपत्तेः, संसर्गाभावस्य भेदभिशाभावत्व- N ·परिच्छेदः] ॐ स्मृत्यन्यत्वखण्डनम् १५९ स्मृतित्वसंसर्गस्यान्योन्याभावमादाय कृतस्य प्रसङ्गस्य परिहतुं तदानी सुतरामशक्य- न्यात्, संसर्गान्तरविशेषणवचनस्याधिकार्थापर्यवसायित्वात् । किन्न तदुभयस्वरूपातिरेक नरसंसर्गस्यामन्यमानेन स्मृतित्वसंसर्गः स्मृतित्व- धर्मिस्वरूपं चेत्येतयोः संसर्गात्मकत्वे व्यवस्थाप्यमानेऽनुभूती कथं नाशस्य संसर्गस्य निषेधः ? किमनुभूतेः स्वरूपं नास्ति ? उन स्मृतित्वसंसर्गस्य ?; ततः कस्य निषेधः १ अन्तरभूतस्य च संसर्गस्य निषेधे स्मृतावपि प्रसङ्गस्तदवस्था, स्मृती तस्यार्थान्तरभूतस्य भवताऽनभ्युपगमात् । स्वरूपमेव तयोः सम्बन्ध इति हि तत्र भवतोऽ. भ्युपंगमः । अथोच्यते-अनुभूतिस्मृतित्वसंसर्गयोः स्वरूपसम्भवेऽपि नं परस्परसम्बद्ध- बुद्धिजनक तयोः, ताइक्वं च यत्र तयोस्तत्र सम्बन्धात्मकत्वं स्वरूपयोरुच्यते इति; मैवम्, विशेपोपमङ ग्राहकासिद्धौ तस्याप्यनुपपत्तेः। उपसङ् ग्राहकान्तरोक्तो तत्सम्बन्धेऽ पि प्रसङ्गेनापरापरोपसङग्राहकगवेपणायामनवस्थापाताः पनावतापि चानुभूतिस्वरूपे कस्य निषेधो वर्णितः स्यात् । 'स्मृतित्वसंसर्गानुभूती सम्बद्ध' इत्येवंरूपचुद्धिजनयत्व- रूपत्वेऽपि च भेदघदोमयाभावादिकमाक्षय स्मृतावतिप्रसङ्गोऽम्त्येव, पर्याप्त्यादिनिवेशस्य प्रतिविहितत्वात्। तस्य प्रकृने तादाम्यातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवल्पनाधिवक्षायामपि तादाम्येऽपि तादा. रस्पातिरेकस्योमगाभावादिकमादाय सत्वादोपतादयस्थ्यम् । अत्यन्ताभावावस्याग्वण्डत्वोपगमेऽपि स्मृति- . स्वघटोभयाभावादिकमादायातिप्रसङ्गो बोध्यः । तदुभयेति । स्मृत्तित्वसमवायः स्मृतित्वधर्मी चेत्युभयेत्यर्थः । तत्संमर्गस्य - स्मृतित्वसमवाय- प्रतियोगिकसंमर्गस्य । एतयोरिति । विनिगमकाभावेन सम्बन्धिहयात्मकन्वमेव समवायप्रतियोगिक- संसर्गस्येत्याशयः । अनुभूतेरिति । स्मृतित्वेनापाद्यमानाया इति शेषः । अतएव स्मृतिम्यरूपम्चेन्यः । मुक्त्या स्मृनिवर्मिस्वरूर चैत्युक्तम् । भवतेति । सम्पन्धानवस्थापत्तिभीरुणेन्यर्थः । सम्बन्धान्तर- मन्तरेण विशिष्टबुद्धिजनकन्यं स्वरूपसम्पन्धर्व ननु स्वरूपन्धमात्र येन यत्र वचन "स्यादित्याशयेना- शकते अथेति । उपधानस्य भ्रममादायातिव्यापकत्येन प्रमान्यविचक्षणेऽप्यव्यापकत्वेन चं जनकतापदे- माविवक्षणीयस्थायोग्यतायाध तदवच्छेदकं विना सर्वत्र दुबृहत्वासोक्तस्वरूपसम्बन्धस्वं युक्तमिन्याह विशेषोपसङ माह केति । उक्तजनकताश्रययावयत्यनुगमकरूपेन्यर्थः । तस्य = उक्तजनकावस्य । भनुपपत्तेः = लक्ष्यमात्र माधारण्यानुपपत्तेः। स्मृतिन्यसमवायविशिष्टधीत्याच्छिमजन्यतानिरूपितजन- कतानतिरिक्तवृत्यपि स्मृतित्वप्रतियोगिकसमवागत्वं स्मृतिन्वं च न समवायस्मृत्युभयसाधारणम्, उभयन्यमन्यतरस्वं वा नदुभयसाधारगमपि नोकजनकतावरछेदकम्, नवैकभेदविशिष्टापरभेदवद्धदात्मक- मन्यतस्त्वमुभयाभावादिकमादायानतिप्रसक्तम्, न च तदखण्डम् ; अननुभवात्, धूमलिङ्गालोकरिना- कपरार्मशयोयभिचारवारणाय जन्यनायच्छेदककोरावस्यवहितोत्तरवनिवेशस्य तार्किकाणामसागत्या. पत्तेश्च । ननुक्तजनक गावच्छेदकधर्मवत्वमेव लक्षणमुचितम्, मन्येक स्मृतित्यादिकमादाय तत्समन्वयात्, कथमन्यथोमयकोटयुपस्थापकतावच्छेदकरूपयत्वादेः सव्यभिचारादिलक्षणना मण्यादायुका सङ्गच्छेतेति चेत्तत्रापि प्रत्येकमिलितविकल्पानुपपत्तेः सावसरत्यात् । अभ्युपेत्याध्याह उपसङग्राहकेति । अन्तरपदं ' सम्पातायातम् । समवायत्यान्यतरवादः स्वरूपमम्बन्धेन वृत्तिमत्वान् स्मृतित्वस्य समवायेन वृत्तांवपि तस्य व्यरूपसम्पन्धेनैव वृत्तः, विशिष्ट योजनकतावच्छेदकरूपान्तरागां वक्तव्यन्धाजनकताया अवच्छिन्नन्व- नियमात् तेषामपि च स्वरूपेणैय वृत्तेमध्यस्वादननुभूयमानधर्ममालोषगमापत्तिः । एवं जनकतांयाम- ·१६० ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये - [प्रथमः स्येति चेन्न, भ्रान्त्यात्मिकाया इंदशबुद्धर्जनकत्यस्य यायितुमशक्यत्वात् । यथार्थाया . इति चेत्, ईटशबुद्धयथार्थाया यदि सत्यमभ्युपैपि तदानुभूती स्मृतित्यप्रसङ्गः, अथ नाभ्युपैपि, किं प्रति तस्या जनकत्यामावो निरूप्यः ? । अथात्यन्तासतीमेतादृशयुद्धि प्रति जनकत्वाभावावधारणमनुभूतेरभ्युपैपि तदा स्मृतावपि प्रसङ्गः, यावत्यस्तद्युदयस्तत्र जायन्ते तदधिको तादशबुद्धिमत्यन्तासती प्रत्यजनकत्वस्य स्मृतायपि सम्भवात् । सर्वा मेव तादृशबुद्धि प्रत्यजनकत्यमनुभूने त्वेयं स्मृतरिति चेन सर्वतद्वयक्तिप्रमित्यसम्म वात् । किञ्च 'सर्वामित्ति कोऽर्थः ? किमसती सर्वाम् ? उत सतीम् ! उत सतीमसनी चेत्युभयी प्रत्यजनकत्वम् ? श्राद्ये द्वितीये च स्मृनायपि तदजनकत्यमम्त्येव, नहि 'स्मृनिः स्वसंसर्गस्मृती सम्बद्धे' इति यावत्यः स्मृतिव्यक्तिपु बुद्धय रत्पधन्ते ताः प्रति प्रत्येक स्मृतिव्यक्तिषु जनकत्वमस्ति । कान्चित्सत्यां सती प्रति च तदजनकत्वं प्रागेन दुषितम् । तृतीये च नानुभूतावपि तदजनकत्वं, सत्यासत्यतादृशयुद्धे येनाभावेन च सतीमसती प्रत्यजनकत्वस्यासम्भवादिति । . वच्छेयतायाः स्मृतित्यादाववच्छेदकतायाभस्वरूपेणैव सम्यग्यातनाप्थपर्ययसानमयमैयम् । भ्रान्तीति । स्मृतित्वानुभूतित्वयोविरोधानुपस्थितिदशायामित्यादिः । बुद्धर्जनकत्वस्य = बुद्धिनिरूपिनजनकत्वस्य । प्रसङ्ग इति । इदमुपलक्षणमान्माश्रयस्यापि, प्रमावलक्षणे प्रमान्यप्रवेशात् । एतेन-सम्बन्धान्तरम• न्तरेग स्मृतित्वमसर्गवैशिष्टयप्रमिति जनकल्याभाववज्ञानस्वमेवानुभवत्यम्, तादृशामितिश्च विशेष्यतया स्मृती प्रसिद्धैवेति नामसिद्धप्रतियोगिकरवमिति-निरस्तम् , स्वं न स्वीयमिन्यनुभवयार्धन, स्वरूपस्य सम्बन्धताया बहुशोऽपहस्तितत्वाच, ताशजनकत्यघटोभयामावादिकमादाय स्मृनावतिप्रसङ्खनोदीरित.. रोतेरवापिसावसरत्वाच्चेति । किं प्रतीति । किनिरूपितजनकत्वस्याभावोऽनुभूती प्रत्येतन्यः, 'वस्तुनः प्रतियोगिते'ति वददिरप्रसिद्धप्रतियोगिकाभावानभ्युपगमात् । तदभ्युपगमवादिमतेऽप्याह अथेति । तद्बुद्धयः = स्मृतित्यसंसर्गवैशिष्टयबुद्धयः । तत्र = स्मृती। ताहाबुद्धि = उक्तवैशिष्टय. बुद्धि । सर्वेति । प्रतियोगिधीनियामकसामाया एवाभात्रबुद्धौ प्रतियोगिभाननियामकत्वमितिमते स्वा- रशस्तादशसामग्यसम्भव एव द्रष्टव्यः । मनु सम्बन्धान्तरमन्तरेण ताहराबुद्धित्वव्यापकजन्यतानिरूपित जनकताविवक्षायां नायं दोषः, साधारणकारणेवतिव्याप्तिवारणाय तु जन्यतायां तादृशबुद्धित्वावच्छिन्व- मप्युच्यतामित्यतआह किञ्चति । असनी = अलीकामनुभूतिविशेष्यकतादृशवैशिष्ट्यप्रमाम् । तथाचा- सत्तादृशधीत्यव्यापकत्यं विवक्षितं किमिति विकल्पार्थः । एवमग्रेऽपि । सती = अनलीको स्मृतिविशे- ध्यकतादृशयैशिष्टयप्रमाम् । अपोति। अप्रसिद्धप्रतियोगिकाभावमभ्युपेत्यासज्जनकत्वाभावो यथाऽनुभूती वाच्यः, तथा स्मृतावपीत्यर्थः । नन्वाद्यपक्षे एवं सम्भवेऽपि द्वितीये कथमित्यतओह नहीति । स्मृति- व्यक्तिपु = स्मृतिव्यक्तिविशेष्यिकाः । न योवत्सस्मृतित्वसंसर्गवैशिष्टयधीजनकत्वं विवक्षितं नवा सत्ता- दशधीत्वव्यापकजन्यताकजनकत्वं येनासम्भवः सम्भवेत्, अपितु सत्ताधीत्वावच्छिन्न मन्यताकजन- कत्वमेवेत्यत आह काञ्चिदिति । भ्रमात्मिकाऽपि तादृशधोः सनी, तत्त्वावच्छिन्नजनकता चानुभूताव पीत्यतः सत्यामिति । प्रमामित्यर्थः । तदजनकत्वं = अनुभूतैरजनकत्वम् । प्रागेयेति । "ईदृशबुद्धं- यथार्याया" इत्यादिनेत्यर्थः । नच स्मृतिविशेष्यिकैव तादृशधीः प्रमा, तत्वावच्छिन्नजनकत्वाभावश्चानुः भूती सुलभ इति देश्यम् ; दत्तोत्तरत्वात् । अपिशब्दोऽप्रसिद्धप्रतियोगिफाभावानभ्युपगन्तृपक्षे.स्मृति दृष्टान्तीकर्तुम, सदसदुभयनिरूपितजनकत्वाप्रसिद्धः । अभावेन चैत्यन्तेन सिध्यसिद्विव्याघातः 'असम्भ- ·८ परिच्छेदः] • स्मृत्यन्यत्वखण्डनम् , १६१ स्यादेतत् स्मृतित्वस्यान्योन्यामाधमादाय याऽतिप्रसक्तिर्दर्शिता सा नोपपद्यते, भेदाभेदयादिमते स्मृतित्वभेदाभेदस्य स्मृत्या सहाभ्युपगमात्, ययोर्भेदाभेदस्तयोस्तश्रा- न्योन्याभावानभ्युपगमात् । न; कथं घवधायं स्मृतित्वस्य भेदाभेदःस्मृत्या, नानुभूत्येति? । Jai - वादित्यनहेतुरुक्तः । भ्रमप्रमारिमकयोस्ताहशत्रुयोः सत्वे प्रमा प्रति स्मृतरिय भ्रमं प्रन्यनुभूतैरपि जन- कन्वं ध्रुवम्, उभे प्रति तु नोभयोरपि जनकत्वम् । तयोरसत्वे तु तनिरूपित जनकत्वाप्रसिद्धधवाभायोऽ- प्रसिद्धः मतान्तरे चानुभूताविव स्मृतावपि स तुल्य इत्यर्थः । सत्या इति पृथक पदं वा पाठयन्तम्, विद्यमानाया इत्यर्थः। भेदाभेदवादिमते इति । भेदाभेदवादोऽयं मीमांसकादिसम्मत एकावच्छेदेनेति केचित, अन्यथाऽवच्छेदकभेदेन तार्किकरपि तदभ्युपगमेन सिद्धसाधनापत्तः, द्रव्यत्यघटत्याभ्यां भेदसत्त्वेऽपि घंटः कलश इति सामानाधिकरणबुड्यनुत्पत्तस्तदुपपादकन्वस्य भेदाभेदवादेऽसम्भवापत्तश्चेति । प्रतीयमान- रूपयोरेवान्यतररूपेण भेदस्यापरतररूपेण चाभेदस्य सामानाधिकरण्यप्रयोजकत्वोपगमे घटः कलश' इति सामानाधिकरण्यधियो नापत्तिः, रूपयाप्रतीतेः । नापि सिद्धसाधनम्, अवच्छेदकभेदेनावच्छेद्यभेदस्य तार्किकसम्मतरवे मूलशाखावच्छिर वृक्षयो देन संयोगतदभाययोः सामानाधिकरण्यस्यैवाभावेन तयोर- व्याप्यवृत्तितोपगमस्यासङ्गतत्वापत्तेः । अतएव नीलो घट इत्यादाघुद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकभेदादेव सामानाधिकरण्यमुच्यते नैः, नतूद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकरूपाभ्यामुद्देश्यविधेयभेदात् । व्याप्ति- : पूर्वपक्षप्रकरणे "मूले वृक्षः कपिसंयोगवान्नेत्यबाधितप्रतीतेस्तदन्योन्यामावस्यापि तत्र सत्यात, नचैवं भेदाभेदः, अवच्छेदकभेदन तत्सत्त्वाभ्युपगा"दिति मणिकारोक्तिस्त्यभ्युपेत्ययादा, परमताभिप्रायेण वा, प्राचीनलक्षणखण्डनस्य परमतानुसारिणोऽप्यनुवादसम्भवात्, अतएव सिद्धान्ते विशेषव्याप्तिप्रन्धेऽव्या. 'प्यवृत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्याच्याप्यवृत्तित्वं मणौ नाङ्गीकृतम्, दीधितिकारैः पुनरव्याप्यवृत्ति- मदेवस्यैवाव्याप्यवृत्तित्वं समर्थितमित्यन्यदेतत्, तस्मादवच्छेदकभेदेनैव भेदाभेदवादः, सति चैवं “कार्यात्मना तु नानात्वमभेदः कारणामना", "भेदाभेदयोहोटकत्वकटकत्वावच्छेदकभेदेन वृत्तिरभ्यु- पगम्यते", इति भामतीपरिमलादिस्वरसोऽपि । अन्यथा क्लिष्टकल्पनापत्तेः । अतएव "नयस्यन्तम- भेदोऽस्ति रूगदिदिहापि नः । धर्मयोर्मेद इष्टा हि धर्म्यभेदेऽपि नः स्थित" इति प्रघट्टके श्लोकवार्तिके "मावाभावयोरपि स्वरूपेण भेदो धर्मिरूपेण चाभेद" इति न्यायात्नाकोऽप्युक्तम् तेन च दृष्टान्तीभूत- रूपादावपि भेदाभेदाववरछेदकभेदेनैव सूचितो, रूपादिदान्निकस्थानीयाभावस्थले वार्तिकेऽपि च "स्वरूपपररूपाभ्यां निन्यं सदसदान्मके” इति तृतीयाऽवच्छिन्न वार्थिका प्रयुक्तोति नु मन्तव्यम् । भेदा- भेदः = भेदसमानाधिकरणोऽभेदः । तत्र = भेदाभेदयादिमते । अन्योन्याभावानभ्युपगमात् = सादात्म्य- विरोधिभेदानभ्युपगमात,मादृशमेदस्यैव नमामिलापो नतु तादाम्पसहिप्योरपि भेदस्य. अतएव घटत्वोः पहिते द्रव्यत्वोपहितभेदसावेऽपि घटो द्रव्यं नेति धीनं प्रमेनि लघुचन्द्रिकादावुनम् । एवं च स्मृतित्वं न स्मृतिरितिप्रतीतिमादाय स्मृनित्याभाववत्वं न स्मृतौ सङ्गन्तुमुचितमिति भावः । नानुभूत्येति। अभेदस्य भेदापकत्र भेदस्यवाऽभेदाभेषकत्वमित्यत्र विनिगमनानुपलम्भात् स्मृतित्वभेदस्यानुभूती सत्त्वे तदभेदोऽपि किन्न स्यादिति स्मृताविवानुभूतावपि स्मृत्तित्वाभावो न स्यादिति भावः । न ममोऽभेदो भेदं भेदो वाऽभेदमाक्षिपतीति, अपि तु स्मृतिः स्मृतित्वप्रतियोगिकभेदाभेदवती समानविभक्त्यन्त नाम- द्वयाभिलपस्मृतित्वप्रकारकप्रमीयविशेष्यन्यादिति, संयोगेन तद्घटस्तद्घटवानितिधियः प्रमानवारणाय विशिष्टधीमाने विशेष्ये विशेषगस्य भेदसमानाधिकरणः मम्बन्धी विषयतया कल्प्यते इत्यादेन्यत्र २१ ·१६२ शारदापुते ग्यटनरवण्डग्याचे [ प्रथमः अनुभूत्या सह नद्विशिष्टप्रमाया अभावादिनि चेन कि सत्या घा, फिममन्या येत्याधुनः- विकल्पदोपात् । प्रागभावप्रतियोगिन्या इति चेन अनुभूनी नादृश्याः स्वीकारणानुभूते. स्नथान्यापातात् । स्मृतिस्मृनित्ययोग्न्योन्याभावाभावधान्योन्यामायारमाऽनुभूतायपि नुल्पः, गदि स्मृतिन्यान्योन्याभावोऽनुभूनिरिन्युक्तमायने । इति स्मृत्यन्यत्यखण्डनम् । अथ भेदसंसर्गाभारयोर्मेंदखण्डनम् । श्रय मा भूनेदाभेदमादाय परिहारम्तथापि 'इदं तन्न भयति' 'ह तनास्तीति प्रतीतिसाक्षिक एवान्योन्यामायसंसर्गामाययो द इति चेन्न प्रतियोगिरूपोपाध्ययनि- ज्यादभावे जान्यादिभेदामभ्युपगमाशानयोर्मेंदबुद्धिरेव प्रामाण्यमनश्नुयाना फूटसाति विस्तर इति नाप्रयोजकत्यम्, नवानुभूनायुविशेष्य येन सा सारशभेदाभेदयती स्यादित्याइने अनुभूत्येति । तद्विशिष्टममायाः = उहेतुघटकप्रमायाः । अनुभूनियिौयिकायाम्नाराममाया विरहो. ययुस्यने नदा मिद्यमिदियाघातमाह फिमिनि । न चानुभूती विशेष्यतासम्बन्धन ताराममायाम्ती- शप्रमीयविशेष्यताया घा निषेध नायं दोष इनि देश्यम् एवं सति नाशप्रमीयरिशेप्यायामादव ज्ञानस्वस्यय प्रमालक्षणपटकतापर्यवसानेनारमाध्यापत्तेः । उभयामायादिकमादाय स्मृतायपि तारश: विशेष्यत्याभावसावाय, तदारणप्रकाराणां पूर्व धारणात् । विशिष्टनमयय भेदाभेदसाधनेऽन्योन्याघ्रपाच । प्रतियोगिन्या इति । नाराममाया अनुभूतायभावादिग्यनुपज्यत । स्वीकारणेति । विशेष्यता मम्बन्धन स्वीकारप्रसजेनेभ्यर्थः । अनुपम्यमानस्य प्रागभावप्रतियोगिनायां मानाभावेन ताराप्रमापा अनुभूतिविशेष्यिकायाः प्रागभावप्रतियोगियोपगमेऽनुभूनापि स्मृतिभेदाभेदी दुर्गा, दुःपप्रागभा वस्य मोक्षत्ववादस्ययुक्त एवं कवित्तार्किकागाम, तस्य प्रतियोगिजनभायापरिनि व्य] मणी. अन्य थाश्यन्ताभावस्पेव नामान्तरं तत्स्यादिति भावः । ययोभेदाभेदस्तयोरन्यायाभायस्याभावः पूर्ववादि- नोकः, तस्याप्पतिप्रसञ्जकरबमाह स्मृतोति । अन्योन्याभावाप्यन्ताभावविवक्षायामपि प्यासज्यपत्ति धर्मावचिन्नप्रनियोगिकताकाभावमादायातिप्रसङ्गः, तदनवच्छिन्न प्रतियोगिताकन्वोफावप्यन्योन्याभावत्वेन पटाभावादिकं तदच्छिन्नन्वघोभयाभावादिकादापानिप्रसह इत्यादिकमुपदिशाश्वमेयम् । इति खण्डनशारदायां स्मृत्यन्यत्वखण्डनम् । भेद इति । नत्रः समानविभक्तिकपदोपस्थापितयोमिप्रतियोगिनोभेंदयोधकत्यस्य विभिनय भन्यन्नपदोपस्थापितयोश्च तयोरेकापरसंसर्गाभावयोधकचस्य सर्वसम्मनिपनत्वात् 'स्मृतित्वं नानुभूना- विनि प्रनीतिमिदाभावविवक्षायां भेदमादायातिभसको दातुमय इति भावः । तादशप्रतीत्योर्विषय- गतवैधय॑स्य दुनिरूपन्दै प्रमा वस्यासम्भवदुक्तिकत्वेन न वस्तुसाधकम्यम् . अन्यथा प्रतोतिविषयलक्ष प्ययोः परस्पराधितत्वापत्तरित्याशयेनाह प्रतियोगीति । प्रतियोगितद्रूपात्मकोपाधीत्यर्थः । घटो न पड़ो घटे न पट इत्यभावयौनप्रतियोगिभेदो न वा प्रतियोगितावच्छेदकधर्मभेद इति कथमभावयोरपि भेदः नन्वैकवट प्रतियोगिकाभावचतुष्टयस्यैक्यप्रसगान प्रतियोगिभेदस्योक्तात्यन्तामावभेदयोरक्यप्रसङ्गादेव च न प्रतियोगितावच्छेदकधर्मभेदस्याभावभेदनियामकत्वमुच्यते इति प्रकृते उक्तोपाध्यवैचित्र्यमकिञ्चित्करमियत आह जात्यादिभेदानभ्युपगमाच्चेति । एवं ह्यमावभेदनियामकरवं जानिभेदस्य वा, प्रतियोगिता वच्छेदकरूपसंसर्गान्यतरभेदस्य वा, अखण्इधर्मभेदस्य वा प्रतियोगिताभेदस्य वा स्थात्, नाया, अमावे जान्यमभ्युपगमात्, न द्वितीयः, तादाम्यसंयोगाद्यात्मकसंसर्गभेदेन भेदात्यन्ताभावयोमदापपत्तापि नद्धदबावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रागभावध्वंसयोर्भेदानुपपत्तेः, पूर्वापरकालीनन्दादेः ध्वंसादिप्रतियोगि- ·परिच्छेदः] 9 भेदसंसर्गाभाषयोर्भेदरखण्डनम् . गोति तदनादरणात् । नच स्वप्रतियोगितमानकालसमानाधिकरणोऽभावोऽन्योन्याभावः, तावच्छेदकताया मानाभावेत भवदीयः शिरोमण्यादिभिः सामान्याभावप्रन्धेऽनभ्युपगमात् । नच ध्वंसमागभावयोरस्तु यथा सथा, भेदारयन्ताभाययोस्तु भेदः प्रकृतोपयुक्त उफरीरया सम्भवत्येवेनि वाच्यम् । ताम्येन नायं घट इस्पप्रयोगेन मानाभावेन च तादात्म्ये भेदीयप्रतियोगितावच्छेदम्ताया नवादादौ गदाधरादिभिानभ्युपगमात् । नापि भेदस्यान्यन्ताभावस्वरूपासण्डधर्मभेदात्तयो दः, तृप्ता. तिरिक्तस्थापसिद्धान्तापातेनानभ्युपगमात् । तस्य प्रतीत्तिवैलक्षण्याधीनवलक्षण्यस्यैव वक्तव्यत्वेनान्यो- न्याश्रयाच । अधास्तु प्रतियोगिताभेदादेव भेदः, तद्भेदश्च संसर्गावच्छिन्नन्वतदनयच्छिन्वरपबिरुद्धधर्माः ध्यासादेव, ययपि गुणों न संयोगीत्यादी संयोगरूपसंमर्गावच्छिनास्वं भेदीयप्रतियोगितायामपि, तथापि विवक्षगीय संसर्गविषयाऽनवच्छिन्नयमक्षतमेय, एवञ्च भेदेऽयन्ताभावभेदः मंसर्गानवच्छिनप्रतियोगि नाकन्वेन.शयोऽनुमानुमिति चेस; भेदात्यन्ताभावपोर्भेदामिदायन्यन्ताभावप्रतियोगितायामपि संसर्गाव- छिसप्रतियोगिका पन्ताभावस्य संसर्गस्वावच्छिन्नावर वेदकतानिरूकताभेदस्य वा सझावमादाय व्यभि. चारस्योदावनीयत्वात् , एवंञ्चोक्तहेतोर्माप्यस्वसिद्धिः साध्यसिद्धिमपेक्षमागाऽन्योन्याश्रयमपि सावसर यति । परीक्षगोया चानुपदं प्रतियोगितापीति । अत्र भेदेऽस्यन्ताभावभेदोपगमे आत्माश्रयानवस्थादिक नु स्पुटयानोकम् विस्वधर्माध्यासादपि न भेदात्यन्ताभावभेदसिद्धिरित्याह नचेत्यादिनेति । सपाग- भावयोरपि स्वपनियोगिसमानाधिकरगन्यासमानकालेति । स्वप्रतियोग्यनधिकरणदेशावच्छेदनात्यन्ता. भावस्यापि स्वप्रतियोगिसमानकालिकत्वात् समानाधिकरणेति । ननु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छि अस्वप्रतियोगिनिष्टनिरूकतानिरूपितसम्बन्धितानिरूपितविशेषगताविशेषावच्छिन्ननिरूपकताश्रयत्वं न विवक्षाक्षमम् घटनादाम्यवति विरोपणताविशेषेण पदभेदस्थावृत्तेरसम्भवापतेः, सम्बन्धिताम्यानेऽधि. करणतानिवेशेऽपि तादाम्यसम्बन्धावरिलनिरूपकताकाधिकरणताया अप्रसिद्धिनिबन्धन एवासम्भवः । प्रतियोगितावच्छेदकसम्पन्धावधिनत्याविषक्षणं च कालिकेन पदाधिकरणे संयोगादिना घटामावस्य विशेषगताविशेपेग वृत्तेरतिव्याप्तितादयस्यम् । न च तादृशाधिकरणतानिरूपितविशेषगताविशेषावच्छि. अनिरूपकवाभाववान योयस्तदन्यत्वात्मक प्रतियोगिव्यधिकरणान्यग्यमेवोक्तदलेन विवक्षणीयम्, भेदस्तु न यापदेनोपायः, तानाधिकरणस्याप्रसिद्धः अत्र च तादाम्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकतानभ्यु- पगमेऽपि न हानिरिति-वाच्यम्; संयोगात्यन्ताभावेऽतिव्यासः, विशेषगता निरवरिछसम्वविवक्षणेऽ- प्यन्याप्यवृत्तिधर्मावदिशप्रतियोगिताकभेदस्याव्याप्यवृत्तित्वेन निरवच्छिन्नविशेषणताविशेषावच्छिन्ननिह. पकनाभाववत्वेऽपि तादाम्पसम्बधावच्छिन्बाधिकरणन्वाप्रसिद्धयैव तत्राभ्यासिकारणेऽपि चारमाश्या दुर्वार एव, भेदयटितस्यात्, अन्यारशभेदस्य तग्रानुपवेशे नाशस्यैवाश्यकत्या प्रथममुपस्थिरत्याय प्रकृतवैयसम्पादकत्वम्, मेदफूटवरितत्वेनासर्वदुयत्वञ्चेति चेन्न; म्वप्रतियोगिनिष्टाधिकरणतानि. रूपितविशेषगताविशेषावच्छिमनिरूपकनाविरहम्य विवक्षितस्वात, एवज्ञ भेदस्य कालिकेन स्वप्रतियोगि- वृत्तिवेऽपि न क्षतिः। नय द्वित्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदेऽज्याप्तिः तस्य प्रतियोगिन्यपि वृत्तरिनि वाध्यम; स्वप्रतियोगिगवच्छेदकावच्छिनाधिकरणतानिरूपितनिरूपकताया विवक्षगीयस्यान्, तादृशभेदस्य चातात्वेनादोपात् । नव सत्तास्यन्ताभावेऽतिच्यातिः, सत्ता सनीतिप्रतारया सत्तायां सदभावस्थासम्भ. वादिति वाच्यम् . सत्तायामन्यादृशसस्वस्य वृत्तावपि प्रतियोगिभुलमत्ताया अवृत्तः, अन्यथात्माचयापत्ते. रिनि । स्वावच्छिन्नमतियोगितानिरूपकत्व, स्वाच्छिमाधिकरणतानिरूपितविशेषणताविशेषास्टिसनिरू. परवेनि संसर्गदयावधिप्रतियोगिताकप्रतियोगितावच्छेदकाभावचत्वमित्याद्यनुगमप्रणाली तु परम्प.

·१६४ ॐ शारदापुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथमः तदन्योन्याभाववांश्च नदभावः संसर्गामावः; यथासम्भवमात्माश्रयाधननुभवस्यभेदाननु गमतत्तदयगमानभ्युपगमानामनुत्तरणीयत्वप्रसङ्गात् । सणां संसर्गताया अप्रामाणिकन्याम्सादिता । संयोगादायनिध्यासिवारणायाभावपदम् । संयोगादिश्यावृत्त प्रतियोगिताविशेषयियक्षायामपि तादृशानिरूपकतायिरहम्प प्रविष्टस्येनाभावत्वं विकरप्योपरितनो निरासो नासङ्गतः । तदन्यान्याभाववानिति । उम्मभेदभित हायर्थः । नन्मभेदश्यम्य स्यग्यघटितरवेनाननुग मादेकभेदभेदस्य भेदान्तरे सदाबमादाय समातिव्याप्तिरित्याशय सदभाव 'इश्यन प्रतियोगिविशेषपरं तस्पदमुंपात्तम् । तथा च घटभेदभिन्नो घटाभायो घटसंसर्गामाव इम्यर्थः । घटप्रतियोगिक इत्यभिधाने तु घटसंयोगेऽतिव्याप्तिः । यथासम्भव मिति । अभावग्यस्य भावभिन्नर यरूपतया भेदे भेदानुप्रवेशेना- ग्माश्रयः, अभावस्वभेदण्ययोः परस्परयटिनग्येन परस्पराश्रयश्च, भावधारयन्ताभावरूपतायां तु सदा सनसंसर्गाभायस्यैवारयन्नाभायाँधेन. चकम् ; संमर्गाभावावस्य म्ययटितारयन्ताभावस्ववरितभेदवघटि- तत्वात् । नभुल्लेग्वेन तस्य सपण्डनाया एयाधिगमादखण्इ यस्याप्रामाणिकत्यान् । तस्याग्यण्डरवे वा भेद. ग्वस्य सम्बाडताया निर्मोजत्वात् । नच समवायसामानाधिकरण्यान्यतरसम्बन्धावतिसमतियोगिताक- सत्ताऽभाव एवाभावत्वमिति वाच्यम्. एवं हि सत्ताभावस्याभावरवं वा व्याहत्येत, भामाश्रयो वा प्रस. ज्येत, व्यक्तिद्वयायभ्युपगमेऽन्योन्याश्रयादिकं धापयेत । पर्याप्यादिनिवेशस्य निरम्नस्येन तासत्ता- घटोभयाभावादिकमतिप्रसङ्गाय । एवमुक्तभेदलक्षणेऽपि ताशनिरूपकताविरहस्यातिप्रसफरवं द्विस्या यवच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदेऽव्याप्तिश्चैन्यपि द्रष्टव्यम्, घटग्यरूपयविधिप्रतियोगितावच्छेदकोपादानस. म्भवात् । नचाभावत्वमनुयोगिताविशेषः, तथासति तस्य प्रतिव्यनिभिनन्वेनाभावमतीतरनुगतत्वं भवेत जातिमात्रं वा विलुप्येत । विशेषस्य प्रतीतिविशेषसाक्षिकतयाऽभिधानस्यान्योन्याश्रयापत्या सम्भवि- तथा सस्य दुर्घचावाच । एवं विशेषयतायां विशेषोऽपि दुर्यच एवेति कालिकविशेषणतया स्वप्रतियोगि. वृत्ति बमरदायाच्याप्तिरपि द्रष्टया। यथाचा खण्डोपाधितावादो नक्षोदक्षमः, नवा लक्षणान्तरं भेदस्य विचार सहं तथोपपादिनं भेदभङ्गे पुरा, चतुर्थपरिच्छेदे चोपपादयिष्यते इति । अननुभवेति । भेदभेदस्य संसर्गाभावनिष्टस्य न तदात्मकत्वम्, नापि प्रथमभेदात्मकन्वम्, आधाराधेयभावस्य प्रतियोग्यनुयोगि भावस्य च भेदै एव दृष्टतयाऽभेदे तदुपगमेऽनुभवविरोधात, भेदमालोपगमस्सापि च तस्या अननुभूयमान तयाऽसम्भवान, घटो न पट इत्यादिभेदबुद्धेरुक्तलक्षणविषयकवाननुभवाच्च । एवं संसर्गाभावबुद्धरपि । नच न व्यवहारोपविकमिदं लक्षणमपि तु व्यावृत्त्योपयिकमिति वाच्यम् व्यवहारीपयिकस्य लक्षणान्तरस्य चनच्यत्वापातात् । स्वभेदाननुगमेति । स्वत्वाननुगमेत्यर्थः । भेदस्य भेदकपरत्वात् । तथाच स्वपदैन घटभेदोपादाने भेदान्तरासङ्ग्रह इति । यद्वयक्तः पूर्वस्वपदेनोपादानं तस्या. एवोत्तरस्वपदेनेत्यग्न निया मझाभावप्रसङ्गेन यत्किञ्चित्प्रतियोगिसमानकालीनत्वमादायातिप्रसङ्गलादेवस्थ्येन च स्वत्वानुगमपक्षं न कक्षीकुर्वन्ति । व्यक्तीभविष्यति चेदं द्वितीयपरिच्छेदे इति । इदमुलक्षणम् । कपिसंयोगिभेदस्य प्रति योगिवृत्तितया स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपकताविरहस्यैव विवक्षणीयतया च्याप्यवृत्तेर वच्छेदकाप्रसिद्धयातवच्छिन्नभेदेऽध्याप्सिरपि द्रष्टच्या। अत्र-स्वावच्छेदकनाघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वावच्छे- दकनिष्टाधेयताक्राधिकरणलावच्छेदकावच्छिन्ना या स्वावच्छेदकवत्ताग्रहविरोधितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना वृत्तिस्तदवच्छेदकावं म्वनिरूपकावं चेन्युभयसम्बन्धन प्रतियोगिताविशिष्टान्यानुयोगितैव भेदमात्रवृत्ति- स्वातल्लक्षणमस्तु, शाखावच्छिन्नवृत्त्यवच्छेदकत्वस्य कपिसंयोगिभेदनिष्ठानुयोगितायाममावेन तस्या प्रतियोगिताविशिष्टान्यत्वाक्षतः, एवं च म्बन्धस्स संसर्गघटकतयाऽननुगमोऽपि न, स्वाधिकरणवृत्तिताव- ·परिच्छेदः] ॐ भेदसंसर्गाभावयाउँदरखण्डनम् , ननु संसर्गप्रतियागिको निषेधः संसर्गाभावः, तादात्म्यप्रतियोगिकश्च तादात्म्या- भाव इत्युक्ते एव न मित्रता नयोः, यो हि संसर्गनादात्म्यस्य निषेधः स संसर्गनिषेध एवं म भवति, तादात्म्यप्रतियोगिकन्यादिति; मैचम्, द्रव्यगुणफर्मणां समवायिकारणेपु हि तेषां प्रध्वंसा.नैयं संसर्गामायाः स्युः संसर्गप्रनियोगिकन्वे तु संसर्गस्य समयायस्वरूप. तया समवायानित्यत्वप्रसङ्गात् । किञ्च-तर्हि संसर्गान्योन्यामात्रौ द्वावपि न घटादिप्रति. योगिकायिति घटादेः कालादिधन्निरचधित्यापातः, संसर्गतादात्म्ययोश्चाविशेषितयोनिषेधे सामान्यत एव तयोरुच्छेदः स्यात् , एवं यद्यदंच प्रतियोगि वाच्यं नत्तत्स्वरूपत एम न .. च्छेदकन्वनिवेशे द्विव्यावच्छिनप्रतियोगिताचैशिष्टयस्य ताराप्रतियोगिताकभेदनिष्टानुयोगितायां सवेना- व्याप्तिवारणाय स्वावच्छेदकाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नन्यस्य वृत्ती नियत इति तु न शक्यशकपि, ध्वंसमागभावयोरतिप्रमन, प्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकभेदासङ्ग्रहाच, भेदघटिततया आगमा- श्रयाच, परम्पराणां संसर्गताया अप्रामाणिकत्वान,नन्यस्तु लक्ष्यभेदेन लक्षणभेद इत्यत आह तत्तद- वगमानभ्युपगमेति। प्रातित्विकरूपेण ननद्वयक्तीनागुणदातुमशक्यत्वेनासर्वज्ञानवगम्यत्यासहन व्यवस्थापनासम्भवः, भेदस्वायंशेऽनुगतव्यवहारविलोपापातश्चेत्यर्थः । अत्र-व्यधिकरणधर्मावच्छिसप्रति- योगिताकभेदेऽध्याप्तिः । अनवस्थापक्षयात्माश्रेयस्य लघोयस्त्वेनोपगमे तु सत्तात्यन्तामाये स्वप्रतियोग्य वृत्तावतियातिरपि पूर्वोक्तरीत्या द्रष्टच्या । संसर्गप्रतियोगिति । तादाम्यस्य संसर्गता तु न प्राचीनसरणिसिद्धा, तदन्यत्वं या निवे. श्यम् । पटीयसंसर्गविशेषविरह विना संसर्गविशेषावच्छिन्नघटप्रतियोगिताकविरहस्याप्यसम्भवान् संस- गान्तरेण घटसत्त्वेऽप्यपरसंसर्गग घटाभावस्य तद्विरहेणैव निर्वाह्यत्वाच समवायेन घटो नास्तीतिप्रतीतः समवायविशिष्टघटावाहिन्या अपि शिषी ध्वस्त इत्यादेरित विशेषणविरह विषयकत्वसम्भवाच तत्वात संसर्गप्रतियोगिकन्वं सम्भवदुक्तिकमेव सर्वध संसर्गाभावस्त्र, अतएव व्यधिकरणसम्बन्धावच्छियामायो:- पिन प्रामाणिक इत्याहुरिस्यन्यन्न विस्तरः । संयोगप्रतियोगिकसमवायवारणाय निषेध इति । तादा- रम्यप्रतियोगिकश्चेति। तादाम्पसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवादिकं तु न लक्षणं यथा, तथा दर्शितं पुरा। मित्रता - अमेदः । नेति । पुवच स्मृतित्वसंसर्गान्योन्याभावमादाय पुरोक्तातिप्रसद्गनिरासः ।। प्रश्वंसा इति । प्रागभावा इत्यपि इष्टव्यम्, नेपामपि समवायप्रतियोगिकस्वे तस्योत्पत्यावश्यकत्वेना- नित्यत्वप्रसह माम्यात् । प्रसङ्गादिति । पूर्वापरकालीनत्वयोस्तु न संसर्गता प्रामाणिकीति भावः। एतेन संसर्गावच्छिनप्रतियोगिताकाभावावसंसर्गारोपजन्यप्रतीतिविषयाभावत्वयोरप्यव्यापकतोपदर्शिता । एव. मतीन्द्रियसंसर्गाभावेऽध्यातिः, संसंगारोपस्याभावप्रतीतिहेतुतायो मानाभावश्चेति । समवायस्यानित्य- लापऽध्याह किश्चेति । निरवधित्वेति । नित्यत्वेत्यर्थः। सस्मिफरवकेवलान्वयित्वयोरप्युपर्लक्षगमि- दम् । मीमांसकमते संसर्गस्यैवोत्पत्तिविनाशशालित्वेन रूपादीनां च नित्यत्वेन.नित्यत्वापादने तबेष्टाए- तिसम्भवेऽपि घटादिस्थले न तरसम्भवः, तार्किकमते तु न कापीतिभावःसामवासनस्तु तादाम्यस्य घटायतिरिकत्वमतेन । अविशक्तियोः = प्रतियोगिदेशकालाद्यविशेपितयोः, सामान्यत उच्छेदः = अली- कत्यम् । गगनाद्यनामकस्य निरवच्छित्तिकाभावप्रनियोगिन एवालीकत्वात् । विशेषितयोनिषेधपक्षं तु "नर्हि विशिष्टय नियो विदोपणस्यापि भवती" त्यग्रेतनेन ग्रन्येन निरसिध्यति । यद्यदेव - संसर्गप्रति- योगी वा संसृष्टवा र प्रतियोगि = अविशेषितमेव निषेधप्रतियोगि। स्वरूपतएव न स्यात् = अलीकं स्यात् । नस्येन्यादि। संसर्गतत्प्रतियोग्यादेरपि संसर्गस्पयाविशेषितस्य निषिध्यमानत्योपगमे चेत्यर्थः । .

·शारदायुते खण्डनरवण्डखाये 0 [प्रथमः . स्यात् । तस्यापि संसर्ग प्रनि धावने च तदक्षतम् । संसर्गानवम्पा शेयोच्छेदात्पूर्वपूर्यो- च्छेदो वा स्यात् । नदक्षतम् = ममर्गतरप्रतियोग्पादिकं मर्यात्मकं निरयं वलान्यपि धापनम् । तस्यालीकन्यानापतापी- रयादिः । किम्वयिशेपिनसमस्येव निपं नस्यालीकनापाया किचिम्पनियोगिकयामम्मयेनाविशे- पिनसंमर्गत प्रनियोग्यादपि सरूरतो निवस्ययापरणालीकायं मा प्रमाहीदिति संमर्गम्यापि संसर्गा न्तरमेव निपेद्धग्यमित्यनवस्थापत्तिरियर्थः । अनुयोगी प्रतियोगितानिरूपितानुयोगिताम्यसरूपसम्पन्धविशेषाधयः, म धाभावः, अत. एवाभावस्वमनुयोगिताविशेप इति नयी | तथास्यं = प्रतियोग्यनुयोगिभावः । प्राचीनमते सम्पन्ध- त्वमिय विरोधस्यमपि विशिष्टस्यय, नग्यनये पुनरनुयोगिम्यं प्रतियोगिग्यवेनि द्वयमेव । प्रतियोगिन्यमपि स्वरूपसम्बन्धविशेष एव, तथाल्ये धानिर्वचनीयतेत्यन्यत्, नतु साभावविरहात्मन्यम्, अयाधिताभावग्य- प्ररपयमनुसन्धानरभावाभावस्यानिरिकतोपगमान् , अननिरिक्ततायामपि न भेदादिप्रतियोगितासाधारण्य सम्भवः कशिनासम्भवेऽपि स्वाभावत्याः स्वनियोगिकाभायेत्यायथंकन्वेनारमाध्यप्रसाः, प्रति. योगितासम्पन्धन स्वविशिष्टाभावत्यायकत्येऽपि प्रतियोगितासम्मन् नेत्यस्य प्रतियोगितासम्बन्धन स्वविशिष्टाभावत्याद्यर्थकन्वेनेतदर्थघटकीभूतस्यापि तस्य तथैव निवेश्यावेन विषयतानवस्थानप्रसनः स्पष्ट एव । स्वरूपसम्पन्धविशेषरूपप्रतियोगितायास्नदरकन्ये चावश्यकत्यात्तस्यैव प्रतियोगितात्यमुचित. मिति स्वाभावविरहात्मतायासावे न प्रमामिति । प्रतियोग्य नुयोगिनोर्विरोध इति मन्यन्धः । विरोधः = विरोधपदार्थः। सहभावाभावः = प्रतियोग्यभावव्याप्यरवं समतियोगिमदवृत्तियं स्वप्रतियोगिविरुद्ध- खमित्यर्थः । यद्यप्येवं भेदान्याप्यवृत्त्यस्यन्ताभावध्वंसप्रागभावानां न स्वप्रतियोगिविरद्धत्वोपपत्तिा. स्वप्रतियोगिमनिरूपितवृत्तितायाः स्वप्रतियोग्यवच्छेदक देशकालावच्छिनाया विरहस्य विवक्षायामपि भेद तदनुपपत्तिम्तदवस्यैव । प्रतियोगिमत्ता यदि प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावरिछसप्रतियोगिनिष्ठनिरूपक तानिरूपितसम्बन्धिता तदा तादालयसम्मन्धावच्छिन्नघटनिष्टनिरूपकनानिरूपितसम्बन्धिताश्रयघटनिरू- पितवृत्तिताया घटभेद विरहेणोक्तानुपपत्तिपरिहारेऽपि धंसनागभावारनुपपत्तिरेव, तयोः प्रतियोगिता वच्छेदकसम्बन्धस्यैवाभावात्, स्वपूर्वापरकालीनत्वादत्तधात्वेऽपि वा धंसपूर्वकालीनत्वाद्यवच्छिमत्वस्य प्रतियोगिनिष्ठनिरूपकतायामप्रसिद्धिरेव. एवं प्रतियोगिनो व्याप्यवृत्तितास्थलेऽप्यगतिरेव, तदवच्छेदका मसिद्धः । तथापि मैदस्य ज्याप्यवृत्तिसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य स्वप्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपितविशेषणताविशेषावच्छिन्नवृत्तिताविरहः, अध्याप्यवृत्तिमद्भदस्य सोऽ. वच्छेदकगर्भः, ध्वंसप्रागभावयोश्च स्वप्रतियोग्यवच्छेदककालावच्छिन्नस्वनियोग्यधिकरणनिरूपितवृत्ति ताविरहः, अत्यन्ताभावस्य तु समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- न्धावच्छिमस्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणताश्रयनिरूपितविशेषणताविशेषा- वच्छिन्ननिरूपकताया विरहा. स्वप्रतियोग्यवच्छेदकदेशावच्छिनायास्तादृशनिरूपकताया विरहरत्वव्या प्यवृत्यस्यन्तामावस्येति विशिष्यैव विरोधो वाच्यः, संयोगेन रूपं नास्तीत्यायभावस्य तु केवलान्वयितया न प्रतियोगिविरुद्धत्वमिति संयोगसम्बन्धावच्छिन्नरूपनिष्ठनिरूपकताया अप्रसिद्धावपि न क्षतिः । यत्तु-स्वनिरूपकाभावस्य स्वविशिष्टावच्छेदकताकनिरूपकनाकाधिकरणतावदत्तित्वमित्येव सामा- न्यामावस्य विरोधः, वैशिष्टयच स्वावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिलत्व-स्वावच्छेदकतापर्याप्यधिकरणनि- हत्व-स्वनिरूपकानुयोगिताकनिरूपकतावत्वेतिसम्बन्धत्रयेण, निरूपकनावत्ताच स्वावच्छेदकतापर्याप्यधिः ·परिच्छेदः ] भेदसंसर्गाभावयोर्मेदवण्डनम् । १६७ अथ न प्रतियोग्यनुयोगिनोस्तथात्वं विरोधः. किन्तु सहभाषामायः, अतस्तन्मानं - न स्यात्, नतु तन्माप्रमेव न स्यादिति चेन्न; अनुयोगिनि प्रतियोग्यापत्तः। तथा प्रमाs- কনিষাদালাথিকথোৱত্তিবিকল্য- বাজনাবাঘিন্নাবছিনা भेदसम्बन्धावटिनप्रमीयप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छंदकतापर्याप्यधिकरणनिष्टत्वेति सम्बन्धद्वयेनेति; तत्तु “नातत्तन्मन्यसे नापन्न तत्तदपि मंस्पसे" इत्युपरितनकारिकाध्याम्यानावसरे निर्देशम्यदिशा "घटो घट" इनि प्रतीतिमात्रस्य प्रमावविरहेण भूतले घटो नास्तीन्यादौ निरूपकतावच्छेदकतापर्याप्यधिकरण घदस्वायच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रमीयप्रकारनानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतापर्यायधिकरणनिष्टत्व. स्यावच्छेदकतायामसद्भावेनासम्भवदुक्तिकमिति ध्येयम् । सन्मानं = सहभावमानम् ; न तु तन्मात्रमेय न स्यात् = न तु प्रतियोगिनीऽलीकरयमपि स्यात् । देशविशेषादिकमनन्न व्य स्वरूपत एव विरोधोपगमे कनिदसतोऽन्यत्रापि सत्यस्यासम्भवनालोक्यासक्ति यादपि, सहानयस्थानस्य तात्योपगमे त्वेकरा. भवताऽप्यपरम भवनं निराबाधमिति न तासक्तिरित्याभासाशयः । एवशायिशेपितवमपि प्रतियोगि. नैव, न तु देशकालादिनापीति पर्यवसनम् । इदन्ववधेयम् , यद्यपि देशविशेषादिकमन्तर्भाव्य विरो- धोपगमेऽपि प्रतियोग्यविशेषितादिसंसर्गादिनिषेधोपगमे भूतले घटसमवायो नास्तीति समवायेन घटो नास्तीति वा निषेधस्य पदाविशेषितसमवायप्रतियोगिकरवेन समवायाविशेषित्तघटप्रतियोगिकत्वेन या भूनले रूपादिसमवायस्य संयोगेन घटस्यापि चाभावप्रसङ्गोऽस्त्येय, एवमलीकस्यैवात्यन्ताभावप्रति- पोरियम् , जलाहरणाद्यापयिकवटादेन कापि निषेध इति मतेऽविशेपितस्य प्रतियोगिना विशेषितस्य वा. स्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽलीकस्वापादनसम्भवः, 'नहीदमपि कुसुमं गगनकुसुमं येनामादं नादध्यादिनि प्रतीतियलादली प्रतियोगिनाया मन्तव्यत्वात्, नत्र तस्या अनुपगमेपि मिथ्यासांधारणस्य सर्वदेश- कालयन्ताभावमनियोगिवस्ययापादनीयस्यात्, अभावप्रतियोगित्वेन तस्यानुमेयत्याद्वा 1 बाधादेरन्यन्न निरस्तत्वान् । यदाहुः-"तस्माद्यनास्ति नास्येव यस्वस्ति परमार्थतः । नत्सत्यमन्यन्मिप्येति न सत्य- द्वयकल्पने"ति ॥ अयमेतस्य प्रकृतोपयुक्तार्यः-यनास्ति = प्रतियोगितासम्बन्धेन यदभावविशिष्टम् , तना- स्त्येव = तत्सर्वदेशकालवृत्यायन्ताभावप्रतियोगि । आत्मनः पारमार्थिकत्वब्यवस्थितौ तु तदवृत्तित्ववैशि- प्यं प्रतियोगितायां सम्बन्धे विशेषणीयम्, जहादिप्रतियोगिकभेदस्य तत्राभ्युपगमेनैव जडत्वाद्यापत्तिवार- गसम्भवेन जडाद्यनुयोगिक भेदीयप्रतियोगित्वं तत्र नाभ्युपगमनीयमिति वा । यत्वस्ति = प्रतियोगितास- मधेन पदभावविशिष्टं न,तपरमार्थतः सत्यम् - परमार्थसत्यम् । एतेनोकमबन्धेनाभाववतः सांवृतसत्त्व. स्वीकारो ध्वनितः,तदाह अन्यन्मिय्येति, मावलीकम् । न सत्यद्वयकल्पना = परमार्थसत्यनानात्वकल्पना युका, श्रुतियुक्त गादिविरोधादिति । तथापि सहानवस्थानलक्षण एव भावाभावयोर्विरोधो नतु प्रति- योग्यनुयोगिभावलक्षणः वरूपतोऽपि विरोध इति पराभिप्रायममृप्यमाणस्तमेव स्वरूपतोऽमि विरोधोऽ. म्युपेय एवेन्याशयेन निराकुरुने अनुयोगिनीति । भनुयोगिनि प्रतियोग्याधारतापि सम्भाव्यतेत्यर्थः । यद्यन्यत्र प्रतियोगिसत्यमुपगम्याभावसहावत्यानमेव निषिप्य तन्किमभावस्य भावाधारतानुमन्यते प्रतियोगिसरवसहानवस्थानयोस्तावनाप्यव्याधानादिति भावः । घटो घटामाववानिति प्रतीत्या प्रतियो. गिन्यनुयोगिसम्भावना नाभिहिता । तथा प्रमेति । अभावे प्रतियोग्यधारताप्रमेत्यर्थः । परित्यज्य निवितानतिप्रसङ्गाना सम्भाव्यमानातिप्रसन्नकताकस्य कल्पनाया नौचिती, अन्यथा कार्यकारणयोः सहानवस्थितयोरप्यधाराधेयभावप्रमाया दर्शनेनानुयोगिनि प्रतियोग्याधारताप्रमाया अपि सम्भाव्यमा ननया नादशाधारताश अपि सम्भावनाया दुर्नियारवान्, प्रतियोग्यनुयोगिमावलक्षणविरोधम्य तु न ·१६८ शारदापुते खण्डनखण्डरवाये [ प्रथमः भावात्कथं तथास्तामिति चेन्न तथाप्रमाभावमूलस्य विरोधस्य सहानवस्थानस्य नियमन- भात् प्रतियोग्यनुयोगिमावादन्यः कस्तयोचिंगेधः स्यात् । नथा न प्रमीयमाणत्वमेव स - करप्यमानस्य तद्विन्द्वम्यय कल्पनीयरवेन न तरसम्भावनापि, महानयस्थानस्य न तद्विरदय कम्पनाया न सम्भवः, नरसस्वेऽप्याधाराधेषभावदर्शनादिरयाशयेनाह तथाममेति । कार्यकम् । भायमूलस्य - सम्भायकस्य सहानवस्थानामविरोधस्य, मूलकस्यति पार्टऽपि मूलनीति मूगफ इनि प्युरपश्योक एवार्थः। सम्पातायातो या कः । भभावेनिच्छेद सु महानयस्थानस्येति भायभधानम् । तथाच नादाप्रतीतः प्रमात्यासम्भावकस्य विरोधस्य सहायस्थानामिकता न सम्भवतीत्यर्थः । सपाप्रमामायपदन घंटे तदभावसहायस्थानविषयकप्रमिनिविरहमभिधाय यहुधीहिणापि प्यारयानं रोषयन्ति फेचिन् । वस्तु तस्वनुभवालादेव भावाभावयोरनुयोगिप्रतियोगिभावलक्षणो विरोधो मन्तुमुचिता, मचानिरिको वाऽ. नतिरिनो वेश्यन्यदेशन, अन्यथाऽतिप्रससम्मायनयेव सत्कल्पने महानयस्थितयोोग्याश्वस्ययोरपि विरोधान्तरस्यापि कल्पनापत्तः, इष्टापत्ती घ प्रकृतेऽपि सेनेय निर्वाहणानुयोगिप्रतियोगिभाषलक्षणविरो. धस्यामामाणिकन्यापत्तिरिति ध्येयम् । अनुयोगिनि प्रतियोग्यापरितिप्रन्धस्यापतिपरपंत न युक्तम्, आपत्तौ वाचस्पानुगुणत्वेन "तभाप्रमाऽभावादिनि' प्रयासरतः । गोरवाश्वरवादी पभिचारेण सहानय. स्थानस्याधाराधेयभावानापादकत्याय, अतएव न प्रतियोग्यनुयोगिभावविरहस्यापि तदापादकरयम्, घटो घटात्यन्ताभाववानित्यस्याप्यनापत्तेश्च । नापि घटाभावे संयोगसम्बन्धावच्चिसप्रतियोगिताकघटा भावानधिकरणन्वेन संयोगसम्बन्धावटिसवटनिष्ठनिस्पकतानिरूपिताधिकरगताया आपादनसम्भवः, तादशवटाभावाधिकरणताया एवं घटाभाये सदावेनासिद्धः । नच-अनुयोगिनिरूपितत्यस्य प्रतियोगि गतत्वापत्तेरिति सदर्थः, घटस्याभार इति पदभावस्य घट इत्यपि स्यादिति यावत्, प्रतियोग्यनुयोगि- भावाभ्युपगमे तु प्रतियोगिताया घटे एवानुयोगिताया प्रभावे पर सवासातिप्रसन्म इति-याच्यम्; "प्रनियोग्यनुयोगिनोस्तथाख"मिति अन्धस्वरसेन प्रतियोग्यनुयोगिभावस्य पूर्ववादिनाप्यङ्गीकारात्तस्य विरोधपदार्थतायामेव विवादात्, अतएव 'किन्तु सहभावाभाव' इति ग्रन्थेन विरोधात्मना प्रतियो. गिता निरुच्यते इति न वक्तव्यम् ; निरक्तविरोधस्य प्रतियोग्यवृत्तित्वाच्च, यदभावप्रतियोगितावच्छेदको यः सम्बन्धस्तेन सम्बन्धेन तद्वदसम्बन्धित्वस्य सहानवस्थानपदार्थनयाऽभिधानेऽपि समवायेन सना- भावप्रतियोगिन्यव्याप्तिः स्पष्टैव, कथञ्चित्तद्वारणेऽपि प्रतियोगितायास्तद्रटकत्वावश्यम्भावनोत्तरीत्यारमा श्रयानवस्थादिप्रसङ्गो दुर्वार एवेति । तथानेति । मन्समासनित्यतीपगमस्य महाविभाषाधिकारयाधि- तत्वेन समासाभावेऽपि न क्षतिः, यदाहः "असद्वादी हि कान्यायनः" इति । नकारेणेव या समासः । एवमग्रेऽपि । सः = विरोधः। घटाभाववृत्तित्वप्रकारकप्रमित्यविषयत्वं घटामावविरुदत्यमिति नाथः । पवादावतिग्रसक्तः । नापि तादृशामित्यविषयत्वे सति घटाभावसमानाधिकरणत्वप्रकारकप्रमित्यविष. यत्वम् ; विशेषगवैयर्थ्यात्, किन्तु विशेष्यदलमेव । समानाधिकरणस्वगर्भ सम्बन्धित निदेश्यमिति न गगनादावतिम सङ्गः । वस्तुतस्तु 'सर्वमाझाव दिनि प्रत्ययस्य सार्वजनीनरवेन तस्यावृत्तिवं निष्णमा णमेव । तादृशामित्यविषयत्वञ्च तादशप्रतितिविषयतात्यध्यापकप्रतियोगिताकात्यन्ताभाव इति न पटादौ यत्किञ्चित्प्रमितिविषयताविरहमादायातिप्रमगतादवस्थ्यम् । सम्बन्धविशेषावच्छेदकविशेषादिः निवेशस्तु पूर्वोत्तरीत्या द्रष्टव्यः । घटभेदविरुद्धत्वं तु घटभैदाधिकरणनिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न- सम्बन्धित्ववैशिध्यामित्यविषयत्वम् । सत्तादौ तु स्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वप्रकारकममित्यविषया- भावकत्वादिकमेव वक्तव्यम् । अतिप्रसङ्गादिति । यत्पटादिव्यतो घटाभावसमानाधिकरणत्वप्रकारक- - ·परिच्छेदः] भेदसंसर्गाभावयोमेंदखण्डनम् ® १६६ इति चेन्न; अतिप्रसङ्गात् । नियमेनेति चेन्न; जात्या नियमाभ्युपगमात व्यक्त्योपविरोधा. पत्तेः। तथा न प्रमातुमनोपाधिको योग्यतेति चेत्, मैव मेयगत्ता योग्यताऽनुयोगिप्रति- समितिविपयतासामान्याभावस्तग्रातिप्रमत्तः । न च तादृशष्यको मानाभावः, संशयेनापि लक्षणासिदः । नवान्तत ईश्वरीयताराप्रमीयविषयतासमाय इति वाच्यम् । अनीश्वरवादिन्यसिद्धेः । नियमेनेति । यदपावच्छिन्नप्रकारताकप्रमीयविशेष्यत्यं घटाभायप्रकारकप्रमीयविशेष्यत्वाभावव्याप्यं, यद्रूपं या घटा भावसमानाधिकरणस्वप्रकारकप्रमितिविशेष्यत्वसामान्याभायच्याप्पं तद्रूपावच्छिनास्वमित्यर्थः । तद्रूपं च घटस् नतु पटवलयनित्यादिकम् । आये यद्रूपेऽवच्छेदकना द्वितीये च व्याप्यता हि समवायन निविष्टा । नान्येति । व्यक्तीनामानन्त्यव्यभिचाराभ्यां नियमस्यानुगनधर्मावरछेदनान्युपेयत्यात घटस्वेन नदयच्छिन्नाभावस्वेन च विरोधस्थ प्रस्पेतुं शक्रयेऽपि तत्तदायेन तत्तदभावत्वेन च तस्य ज्ञानुम- गपतगासम्भवदुक्तिकत्यम् । विशेषरूपेण तदसम्भवे च सामान्यहोणापि न तरसम्भवः, अन्यथा विशेषरूपेग कार्यकारणमायादिकमन्तरापि मामान्यरूपेण तदभ्युपगमापर्नेरिति भावः । व्यक्त्यो- रिति विशेषरूपेणेति शेषः । अथवा तादृशामितिविषयत्वाभाव इति यथा ते यत्किञ्चिताश. अमिनिविषयस्वाभावमादाय पटादावतिप्रसङ्ग एवं 'अतिप्रसङ्गादिपनि अन्यनीतः। तादृशामितिविषयता. खयाकप्रतियोगितामाभायो विवक्षणीय इनि च 'नियमेने त्यनेनोक्तम् । तत्तद्विपयतात्वेन तत्तदभाव वेन च विरोधस्वाज्ञेयतया तदसम्भवो 'जात्य'त्यादिनोतः । तुल्यन्यायतया चान्यचापि विशेषरूपेण विरोधस्यामिनतयाऽसम्भवे मन्दहे या मामान्यरूपेगापि न तस्य मम्भयो निश्रयां घेति भाव इति । उपलशगनत्, भेदसंसर्गाभावयो लक्षण्यनिरूपणम्या प्रस्तुननया तरूपाद्यानिश्चयेनान्याताभाव- विवक्षाया अकिधिकात्वेन ताटशप्रमितिविषयताभेदमादायाप्यतिप्रसङ्गः, प्रमावस्यैव निरूप्यमाणतया अममादायामसहश्र द्रष्टव्यः । एवमप्रेऽपि । तथा नेति । कदाचिद् घटाभावसमानाधिकरपात्यप्रकारका अमिनिविषयताविरहवत्वेन पटादावपि नादविरहयोग्यताया मन्तव्यत्वेनातिप्रसक्तरित्यत अनौपराधिकी- युक्तम्, स्वामाविकीत्यर्थः । एव स्वरूपयोग्यतेति प्रसिद्धा । नाशविषयतायोग्यताविरहवत एव च नामाविषयताविरह योग्यतेति नाविषयनायोग्यतावति पटादी नागविपयताविरहयोग्यताया न सम्भव इति भावः । यद्यपि बिचायंमागेयं योग्यता नादविषयताविरहस्याप्यस्वस्य तादात्म्यसम्बन्धा. वरिटनस्य सरसमध्याप्यरवस वावच्छेदकीभूतधर्मवत्तायामेव पर्यवस्यति, तथाच नियमेने त्यादि अन्धेर्नव गमार्थता, प्रथये पायुक्तकल्प शद्वापोनरुक्त्यपरिहारेऽपि समाधैरतौल्यमक्षतम् । अवापि च तार- शयत्किञ्चिरप्रमितिविषयताविरहवतः पटादेस्तदनोपाधिकयोग्यतादि स्थादेवेति नाशप्रमितिविषयता- सामान्याभावो विवक्षणीय पुत्र, तथा च सर्वज्ञवादे तेनैव चारितार्यायोग्यतानिधेशोऽकिञ्चिन्करः असर्व- जवाई तु यस्पादिश्यक्तौ ताशसामान्याभावसम्भावना तत्र तद्योग्यताया अपि सम्भव इति रीतिरुक- वानुमतम्या, तथापि स्वरूपसम्बन्धविशेष एव मा योग्यता, मा च घटे एवाभ्युपेत्याशयः । एवं चानु- योगिप्रतियोगिवादन्या का समर्थिता म्यादित्यप्रिमग्रन्थस्यापि सामञ्जस्यम् । अतएव नो प्रत्यासेन नारशमित्तिविषयमायोग्यताविरह इत्यर्थकनया नायं ग्रन्धो व्याख्यातः, नदा हि ‘मेयगता योग्यते'. पत्रायोग्यतेनिच्छेदसम्भवेऽपि प्रतियोगित्वानुयोगित्वे विहाय तादृशयोग्यताविरहस्य समर्थनासम्भवः, नयारव तादृशविरहानियामकस्यादिति तदभ्युपगम आवश्यक' इत्येव समाधैर्यतुमौचित्येनानिमग्रन्धा- मङ्गतः स्पष्टवादिति । न अमानुमितिप्रयोगतः प्रमातृगताप योग्यता भात्यवेत्याशयेन तद्वयावृत्तये मेयेति । घटसमानाधिकरणस्वप्रकारकप्रमिनिविषयत्वाभावयोग्यत्वमभावगतमनुयोगित्वमेवति भावः ।

·[प्रथमः १७० ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डरवाये 9 योगित्वादन्या का समर्थिता स्यात् । स्यरूपमेयेति चेन्न: मिथः सम्मेदाभ्युपगन्नापि मयोः स्वरूपोपगमात् । तथाभूतं स्वरूपमिति चेन, नस्यय निर्वाच्यत्यापत्तेः। कश्च गोत्वाश्यत्वाभ्यां भावाभावयोरेवंविधविगेघे विशेषः स्यात्, सत्यां च तयोः साहित्य- प्रमायां प्रकारभेदेन व्यवस्थापना फिमिति कार्या ? प्रमयेवाप्रमानुपगमादिति । श्रय घटादिविशेषितयोम्नयोनिपेयौ तौ, सचिशेषणौ च विधिनिषेधौ न फथञ्चि. द्विशेषणमनुपसङक्राम्य स्यातामिति पे; तदपि न, तर्हि विशिष्टस्य निषेधो विशेषण- स्यापि भवतीति संसर्गान्योन्यनिषेधोऽपि संसर्गनिषेधः स्यादेवेति पुनः स प्रसगो वन- लेपायते । अन्योन्याप्रतियोगिकसंसर्गप्रतिपेधस्तथा विवक्षितः, एयमन्योन्यनिषेधोऽपि संसर्गाप्रतियागिकत्वेन निर्वाच्य इति चेन्न; एवं तहन्योन्यसंसर्गामायः संसर्गान्योन्या- तादायोग्यता घटनदभावादिस्वरूपमेव नतु प्रतियोगिस्वाद्यामिकेत्याह स्वरूपमेवेति । सम्भेदस्ता. दारम्यं तदभ्युपगन्ता "मयं हि वस्तु स्वरूपपररूपाभ्यां मदमदात्मना द्विविधम्", "भावाभावारमकन्या द्वस्तुन" इति वदननेकान्तवादी भा जैनादिः । एवमाभावप्रतियोगिनोस्तन्मने सामानाधिकरण्यमप्या. वश्यकमिनि स्वरूपमानमतिसक्तमिति भावः । तथाभूतमिति । परस्परासामानाधिकरण्यवनीः स्वरूपविशेष एव निरकयोग्यतेत्यर्थः । बरूपगतो विशेषो नानुयोगिन्यप्रतियोगित्वादन्योनियकुं शक्य इत्याह तस्यैवेति । एवंविधविरोध - अमामानाधिकरण्यमानात्मके विरोध, भाषाभावयोःस्वरूपतोऽप्य. नुभूयमानो विरोधो नापलप्य इति भावः । नयोः = अव्याप्यवृत्तिनदभाग्योः। साहित्यं = सामानाधि. करण्यम् । प्रकारभेदेन = अवच्छेदकभेदेन । व्यवस्थापना = विरोधापत्तिपरिहारः। प्रमयैव = सामाना- धिकरण्यममाविषयतयैव सामानाधिकरण्पप्रमाविषयताविरहम्यानुपगन्तव्यत्वात् । अयम्भावः यद्यसा मानाधिकरण्यमेव समानाधिकरणचेनाप्रमीयमाणन्वमेव वा गोवावत्यादिवदावाभावयोविरोधः, तदा घटत्वतभावायोरेव विरोधोऽभ्युपेयः, ननु संयोगतावाद्योरपि, तयोः मामानाधिकरण्योपलम्मा दित्येकावच्छेदनासामानाधिकरण्यात्मविरोधान्तरकल्पना किमिति क्रियते । भावाभावयोरवश्यं कथ. मप्यसामानाधिकरण्यात्मको विरोध उपपाद्योऽन्यथा भावत्वाभावस्वम्याघात इति चेदेवं तर्हि स्वरूपतो. विगेधस्त्वयाऽभ्युपत एव, तस्य तु विरोधान्ताभ्याप्यत्वमध्यभ्युपगनमित्यन्यत् । केवलान्वयिषु व्यधि- करणधविच्छिन्न प्रतियोगिताकेषु मिथ्यात्वघटकोभूनेषु चाभावेषु व्यभिचारेण विरोधान्तरण्याप्यत्वमा मागिकम्, स्वरूपसम्बन्धविशेषात्मकस्य प्रतियोग्यनुग्रोगिभावस्य तत्रापि सद्भावादिति तु दृष्टव्यम् । तयोः = संसर्गतादात्म्ययोः । तौ = संसर्गाभावान्योन्याभायौ। मविशेषणौ विधिनिषेधी - विशि. सद्गायतदभावविषयकबोधौ। विशेषगमनुपसङ्क्रम्य = विशेषणसद्भावतभावावनवगाह्य । संसर्गान्यो न्यनिषेधः = संसर्गीयतादात्म्यस्य निषेधः, अन्योन्यशब्दस्य तादाम्यपरत्वात् । समसङ्ग इति । स्मृति स्वसंसर्गम्यान्योन्याभावमादाय स्मृतित्वसंसर्गाभावम्य स्मृतावपि सत्त्वेन तस्या अनुभूतित्वप्रसङ्गः । तादा- म्याप्रतियोगिकत्वे सति संसर्गप्रतियोगिकोऽभावःसंसर्गाभावः, संसर्गाप्रतियोगित्वे सति तादात्म्यप्रति योगिकस्त्वभावोऽन्योन्याभावः, तथा च स्मृतिन्यसंसर्गस्य तादाभ्यप्रतियोगिकाभावो न संसर्गाभाव इति नोक्तदोष इत्याहान्योन्येति। अपरेति। भेदसंसर्गाभावातिरिनेत्यर्थः। ननु विशिष्टनिषेधप्रत्ययस्य विशे. पणनिषेधावगाहित्यमसनि बाधके प्रमः स्मृतित्वसंसर्गस्य तु स्मृतौ पत्त्वप्रमिनेस्लत्तादाम्यनिषेधस्य र स्मृतित्वमंसर्गप्रतियोगिक वसम्भव इति चेन्न; एवं हि समवायादिना घटस्य सत्त्वे एव घटसंयोगादे- निषेधस्य घरप्रतियोगिकर्व न स्यादिति न विशेपितनिषेधपक्षेऽपि निम्नारः । तत्र संयोगादिना घटस्या - ·परिच्छेदः] E भेदसंसर्गाभाषयोर्भेदखण्डनम् / भावश्चापग फोटिः स्यात् । किश, एवं सति संसर्गाभावोऽन्योन्यामावो यो न भवनि स संसर्गाभावतया विवक्षित इत्युक्तं स्यात् । तथा च संसर्गविशेषणं व्यर्थमिनि संसर्गाभाव- मर्थमधिकमाकाहता त्वयाऽन्धर्थः संसर्गाभावशब्दोऽपि हारितः स्यात् । किञ्चानयापि वाचाऽन्योन्याभावनिषेधोऽभिधीयमानोऽन्योन्याभावेऽपि प्रसज्यते; नहान्योन्यामाचोड. न्योन्याभावो भवतीति शक्यं प्रमातुम्, सामानाधिकरगयं हि प्रकारभेदे सति भवति, मरवात प्रतियोगिकन्यसम्भव इति तु प्रकृतेऽपि ममम, तादाम्पेन स्मृतित्वसंमर्गस्य स्गृतावसनावात् । अथ मनियोगिविशेपास्यासमानाधिकरणायास्तादाम्यनिष्टप्रतियोगिताया अनिरूकायमन्योन्याप्रतियो- गिकत्वम्, प्रतियोगिविशेषणत्यासमानाधिकरणायाः संसर्गनिष्टप्रतियोगिताया अनिरूपकरवं च संसर्गा- प्रतियोगिक निर्वाच्यम्, एवं ध तादात्म्यीयसंसर्गाभावस्य प्रतियोगिविशेषगतासमानाधिकरणतादा- मनिष्टप्रतियोगितानिरूपकायेन मंसर्गीयतादात्म्यनिषेधस्य च प्रतियोगिविशेष मतासमानाधिकरण- संसर्गनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकत्येन नातिरेकासा इत्यम्बरसादाह किति । अन्योन्याप्रतियोगित्य- म्यार्थः भन्योन्याभावो यो न भवतीति, नयापदार्थः 'संसर्गाभावनयेते । व्यर्थमिति । लक्षणे इत्यादिः । इनीति । नम्य त्यागावश्यकन्ये इति शेषः । संसर्गाभावम् = भेदभिन्नाभावम् । अधिकम् - संसर्गाभावशब्दयोगशयलभ्यम् । संसर्गशदस्य लक्षगयायवटकन्चे संसर्गप्रतियोगिकाभावरूपयो. गार्थस्य न स्याग इत्युपष्ठम्मसङ्गतिः । यथा भेरस्वादियन्संसर्गाभावस्वस्याखण्डस्याननुभवेन नाग्वण्डोपा- धिन्वं तस्य नारिनुमन्यते नया संसर्गामावशब्देन भेदभिनाभावस्वनापि तस्याननुभवेन तादृप्येण नपदयोध्यत्वमपि नानुमन्तुमहमित्याशयः। संमगांभारपदस्य रूढत्वपक्षमभ्युपेन्याच्याह फिञ्चति । नहीति । शक्यं प्रमातमित्यययः । मिद्यसिद्धिज्याघातस्तु नोद्धापनीयः, अन्योन्याभावोऽन्योन्याभाव- इति वुद्धी प्रमायरस वा नादाससम्बन्धावच्छिन्नभेदत्यावच्छिन्न प्रकारनायां भेदत्वावच्छिनप्रमीयविशे- प्यतानिहरिनत्वस्य वा निषेध तात्पर्यात् । सामानाधिकरण्यं - अभेदान्धययोधीपयिकाकासासालिनाम द्वयस्य, समानविभक्तिकनारनोरभेदान्वयग्रोधीपयिकत्वमिति यावत्, अभेदविषयकप्रमात्वमिति तु पर- मार्थः, शान्दातिरिक्तताशप्रमाया अपि मिन्नप्रकारविषयक-वनियमस्य यक्तव्यस्यात् । प्रकारभेदे = उडे. श्यताविधेयतावच्छयायो । तदभावादेव = उद्देश्यताविधेयनावरलंदफयोर्भेदाभावादेव । न तथा = भन्योन्याभाचवावच्छिन्ने तदछिन्नाभेदधियः प्रमावं न । अन्योन्याभायायाच्छिन्ने मदवच्छिन्नस्या- भेदी नेति यावत् । तथा च भेदस्वार्थप्राप्तत्वेन भेदभिन्नाभावस्वं संसर्गाभावलक्षणं भेदेऽतिप्रसक्तम् । नन निहानियोगितानिरूपन्नात्यन्ताभाव पत्र विवक्षणीयो नतु तशिरूपकभेद इति वाच्यम्, तसिरू. पदस्य ममको नारशनिताकत्वात्पन्नाभावस्यापि प्रमहत्वात्, तादाम्यनिष्ठप्रतियोगितायां यस्कि. विनियोगिविशेषगत्यसामानाधिकरण्यस्य सत्तया स्वप्रतियोगिविशेपणताया विषक्षणीयत्वेन पूर्वोता. ननुगमादीनां जागरूकत्वास । न च भेटो भेद इत्यम्या असमावेऽपि भेवो भेदाभिन्न इति प्रमयवाभीष्ट. मिद्धिरिति देश्यम् ; भेदाभेदस्य भेदस्वरूपन्वेन विधेयांशेऽधिकावगाहिताया उफप्रतीनावभावात , भेदी भेद इति सामानाधिकरण्यरियामा तस्या अप्यविश्वसनीयत्वाच, नहि नीलमुन्पलमिनिप्रमितिविरह मालाभिन्न मुत्पलमिनिमितिः प्रमावमालावेत | अतएव भैई भेदत्वमिनि प्रतीत्यापि न फलतो भेद- वावस्सिस्य भेदत्वावच्छिमात्मकतामिति , ददृश्यतावच्छेदकविधेययोक्यात् । अज्ञातविषयकन्वाभाये हि न प्रमाम्बम्, न चानप्रतीतीनां स्वकारणीभूतपिशेषगतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविषयादतिरिकाऽपि विषयो पनाज्ञानविष पकरवं स्यात् । विशिष्टवैशिष्टयवृद्धि प्रति विशेषगनावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य कारण.

·- - १७२ ६ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः यथा नीलमुत्पलमित्यादि, ततस्तदभायादेव न तथेत्यतिप्रसाश्रन्यश्चान्योन्याभायेप्येष तिष्ठन्नेव का प्रमेयो यद्वति तथा कथ्यते ? अभावमा त्यतिप्रसङ्गात् । व्यक्तिविशेषेत्र शेपेचन्योन्याभावेपु संसर्गाभावत्यापत्तेः। एतच्च सर्वत्र नदन्यत्वेन व्यवच्छेद्यमाने द्रष्टव्यम् । नथाहि- नातत्तन्मन्यसे तायन्न तत्तदपि मंस्यसे । सामानाधिकरण्यं हि रूपभेदमपेक्षते ॥ २६ ॥ - . त्यानुपगमे कार्यकारणीभूतज्ञानयोर्विषयतावलक्षण्योपगमेऽपि या ज्ञातज्ञापकसाम्यं नापास्तुं शक्यम्, नहि भेदो भेद इत्यादिधियां संशयादिनिवर्नकत्यम् , भेदो न भेद इत्यादेराहार्यतया निवर्यस्यामावात् । एवञ्च भेदसामानाधिकरण्योपलिक्षततादाम्यायगाहिरवे एवाभेदसंसर्गकधियः प्रमात्वम्, भेदसमाना भिकरणसंसर्गान्तरावगाहिरवेनैव च भेदसंसर्गकधियः प्रमावम्, अन्यथा तद्घट-तद्घटवानिति धियोऽ. पि प्रमावापत्तः, तद्वारणाय प्रमावान्तरनियंचने च प्रमापदार्थस्य पारिभाषिकत्वापत्तिरिति लघुचन्द्रि काकारानुसारिणी सरणिः । ननु भेदो न भेद इत्यादेराहायग्यस्य स्वयाप्युक्तस्त्राद् भेदस्वाच्छिन्ने नदवच्छिन्नस्य भेदविरहेणार्थप्राप्तोऽभेद इति मयापि सुवचमिति नोक्तातिप्रसा इति चंदेवं तर्हि तद- वच्छिन्ने त दवच्छिन्नस्य नाभेदो नापि भेद इति तृतीयेव सरणिरनिर्वाच्यतेति तद्वादिन एव विजयन्ते । अन्य - भेदत्वान्यः । अन्योन्याभावेघेव तिष्टमेव = भेदत्यान्यूनाननिरिननिः। यद्धति = यमुद्देश्य तावच्छेदकीकृष्य । तथाकथ्यते = अभेदसंसर्गेण भेदचावच्छिन्न विधीयते । यद्यपि भेदमात्रवृत्तियविशि- एप्रमेयत्वादिकं भेदत्वान्यूनानतिरिक्तवृत्ति, तथापि सदवच्छेदेन भेदत्वायच्छिन्नाभेदविधाने भेदत्वावग्छ। देन सदसिद्विरेवेति तेन रूपेणेय भेदातिरेकमादायातिप्रसानं सुकरम् । किञ्च नाशप्रमेययस्य विधेय. कोट्यन्तःपातोपपत्तावप्युद्देश्यकोट्यन्तःपातो न सोपपत्तिकः । किञ्च, भेदे भेदानतिरेकासिद्धी भेदातिरि- कावृत्तित्वं प्रमातुं शक्य न वापि । आत्मानयाद्यापत्तेस्तु संसर्गाभावातिरिक्ताभावत्वस्योद्देश्यतावच्छेद कत्वं नाशयमपि । अभावमात्र = अभावत्वावच्छेदेन तथाविधाने तु संसर्गाभावस्यापि भेदस्वापत्ति- रुद्भाव्या । प्रभावस्वमामानाधिकरण्येन तथा विधानं चेत्तदाह व्यक्तिविशेपे इति । व्यक्तिविशेषमुद्दिश्य तथाविधाने इत्यर्थः । सामानाधिकरण्येन याधबुद्धेरवच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धिविरोधिन्वादाह शेपे- विति। संसर्गाभावत्वापत्तैरिति । उद्भाव्यत्वादिति शेषः । मच-शेपेवेत दातिरिक्तभेदत्वेनैव संसर्गाभावत्वस्यागदनीयत्वात्तेन रूपेण तन्न भेदात्मता मयापि मुवचेति-वाच्यम्; विधेयांशेऽधिकानव- गाहितया दभोत्तरत्वात् । तदंशे आधिक्यसम्पत्तिमात्रप्रयोजनकमनाकासितविशेषणाभिधानं तु युक्तम् : उद्देश्यवाचकपदेनैवावगततया घटस्यापूर्ववविरहेणाधिकांशस्यैव विधयताया औचिन्येऽपि घटो नीलघटो नवेति संशयस्य घटो नील इत्यसामानाकारकप्रतिपत्त्यप्रतिवध्यतामुपगच्छदर्हि घटो नील- घट इति प्रयोगोऽनुमन्यते, न च प्रकृते भेदः प्रमेयभेदो नवेत्यादिसंशयो येन तथा स्यात् । एवं च कथायां प्रतिवादी नेत्थं शक्यः प्रतिपादयितुम् । स्वयमपि च केनापि प्रातिस्विकरूपेण तत्र तत्र भेदात्मता प्रतिपत्तुं न पार्यते इति व्यक्तमेव । एवञ्च भेदत्वेन रूपेण भेदस्यातिप्रसङ्गस्थलत्वं दुप्परि- हरमेवेति भावः । सर्व निश्चयभिन्नन्वे सति ज्ञानव संशयत्वमित्यादौ । तदन्यत्वेन = अलक्ष्यान्य वेन : निश्चयो निश्चय इति प्रतीतेरप्रमावेन तन्त्र तदेदस्यार्थप्राप्तत्वादतिप्रसङ्ग इति भावः । मन्यसे इति । योग्यताविरहादिति भावः । न तत्तदिति तत्पदद्वयं तद्धर्मावच्छिलपरम् । तेन घटः कम्युग्रीवा दिमानिन्यादिप्रनीतेः प्रमात्वेऽपि न क्षतिः। सामानाधिकरग्यमिति । न परं शाब्दबुद्धित्वावच्छिन - - ·परिच्छेदः * भेदसंसर्गाभावयो दरखण्डनम् ॐ १७३ रूपान्तरेण निर्दिश्य तच्चेत्तदभिधीयते । ताद्रूप्येण तथापि स्यात्सव सव्यभिचारिता ॥ ३० ॥ अपि चान्योन्याभावस्य संसर्गाभायोप्येवं व्यवच्छिन्नः स्यात्, तस्याप्यन्योन्य. प्रतियोगिकत्वात् । अथान्योन्यामावस्य संसर्गाभावां नामाधिको नोपेयते एव यमादाय तथा स्यादिति चेन, एवं नीन्योन्याभायस्यान्योन्याभायोऽपि नाधिकोऽभ्युपगन्तव्यः स्यादित्यन्योन्याप्रतियोगिफत्वेन व्यवच्छेदोऽपि संसर्गाभावस्य स्वभिमतस्य कथं स्यात् ? व्यवच्छेदस्य निषेधार्थत्वात्। श्रथ मा भूदधिकोऽसौ स्वरूपमेय तु तथेप्यते इति तदादायैव व्यवहार एप निर्दोष इति चेत् तान्योन्याभावसंसर्गव्यतिरेकेऽपि तुल्यमेतत् । श्रपि चान्योन्यप्रतियोगिको न भवत्यभायो यः स संसर्गाभाव इति वदताs. शाब्दप्रमान्यावच्छिन्नं वा प्रति तादात्म्यसम्बन्धावच्छिसप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धन नद्धर्मभेदोषक्षितोऽपि तु प्रमात्यावच्छिन्नमेव प्रतीतिभावः, अन्यथा शाब्दानिरिकममयेय तद्धर्मा- वच्छिन्नस्य तद्धर्मावच्छिनात्मकतासिद्धिसम्भवेनासहतिः स्पटैच । युक्तिस्तूकैच । एषयावच्छेदकभेद स्यापेक्षणीयन्ये तेन रूपेगावच्छेयपोरपि भेदस्यानुभविकत्वादात्यन्तिकाभेदाभिप्रायेण तत्तदपीति यथा- श्रुतमपि सम्यगेय । रूपान्तरेण - भेदत्यासमनियतधर्मेण । निर्दिश्य = उद्दिश्य । तादूप्येण = भेदत्वेन रूपेग भेदे भेदत्वावच्छिन्नभेदमादाय सव्यभिचारिता = संसर्गामावलक्षणस्यातिप्रसक्तता। तदवच्छिन्ने तवच्छिन्नस्य नाभेदो नापि भेद इति पूर्वोक्तवस्तुगतिमनुरुध्य दोपान्तरमा अपिचेति । अन्यो- न्यप्रतियोगिकत्मादिति। अन्योन्याभावस्य प्रतियोगित्वे तद्विशेषगीभूनतादात्यात्मकान्योन्यस्य प्रतियोगितायारस्यदुनपधेनय प्राप्तत्वादिति भावः । यद्यप्यन्योन्याभावस्थ प्रतियोगित्वे तादाम्ये प्रति- योगिविशेषणतासमानाधिकरणव प्रतियोगितेति नदसमानाधिकरणप्रतियोगिन्धानिरूपकत्वसत्वेन नाव्याप्तिः, अन्योन्यामावस्याप्रतियोगित्वे तु तादाम्यस्य प्रतियोगिनायाः शङ्कपाप्यनास्कन्दभेन नित न सा । तथापि यधाश्रुते एवंदं दूषणं द्रष्टव्यम् । अधिक इनि। भेदस्य नित्यत्वेन नत्यागभावध्वंसयोः केवलान्वयित्वेन च सामान्यतस्तद- त्यन्तामावस्याप्रसिद्धत्वात् विशिष्य घटान्योन्याभावात्यन्तामावादावेवाव्याप्तिर्वक्तव्या, तस्य च तादा- (म्येन घटादिसमनयत्येन, अभावमात्राधिकरणकस्येवाभावमानप्रतियोगिकस्याप्यधिकरणात्मकतेतिमते- न वा घरमकता घटत्यायालता बोपगन्या, लाघवात् अन्यथाऽनवस्थानादित्यर्थः। घट- भेदारमकनाभिधानं नु न युज्यते. पटे घटभेदात्यन्ताभावस्य घटे घटभेदस्य च अनान् । तथा स्यात् = अन्याप्तिः स्यात् । नाधिक इति । भेदानियोगिकभेदस्य प्रथमभेदाम- कन्वं काऽधिकरणान्मकल वेत्यर्थः । अन्योन्यानतियोगिकत्वेन व्यवच्छेदः - संसर्साभावेऽन्योन्याप्रतियो- गिकरवप्रयुक्तोऽन्योन्याभावानेदः । कथमिति । तस्यातिरिक्तम्प संसर्गाभावेऽनभ्युपगमे तत्सम्पत्यर्थ संसर्गामावलक्षणेऽन्योन्याप्रतियोगिफ्त्वविशेषगवैयर्थ्य मिति भावः। स्वरूपमेव - प्रथमभेदस्याधिकर- णस्य वा स्वरूामेव । व्यवहार इति । संसर्गाभावेऽन्योन्याभाय प्रतियोगिकभेदम्यवहार इत्यर्थः । अनवस्थापक्षयका प्रतियोग्यनुयोगिभावस्याधाराधेयमावस्य वा सहनौचिन्यादिति भावः। तुल्य. मिति । घटाद्यात्मना वर्तमानस्य घरभेदाभावस्थ न्यवहारान्तरोपयिकन्वेऽध्यातिस्थलतापि सम्भवत्येवेति भावः । उकरीन्या विवक्षितपक्षे नेयमव्याप्तिरित्यतो दोपान्तरमाह अपि चेति । अन्योन्यप्रतियोगिको न भवनीयस्मादन्योन्यानियोगिकनितियोगिकभेदो भासते, अन्योन्यपदार्थच तादाम्यम् , तच्च सद्रावप्रस- ·१७४ द्वा. शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः न्योन्यप्रतियोगिक भावे निषिध्यमानेऽन्योन्यात्मकोऽसायभायाभ्युपगतः स्यात् निषेधयोः सुन्दोपसुन्दतयाऽन्योन्यस्येव स्थैर्यापत्तः, तथा च सत्यन्योन्यस्मिन्निविशेपरण जगदेव प्रविष्टमिति संसर्गामावत्वेन विवक्षितस्य जगदात्मतायां सिद्धयन्त्यामन्योन्या- भावात्मनापि स्यादिति व्यों विशेषणप्रयासो हासायेति सविशेषणेप्यविशेषणवत्प्रसङ्ग इति महत्कौतुफम् । ननु 'घटाभायो न भवति स्तम्मः' इत्युक किं स्तम्भी घटात्मा यिहिती भवति ? तत्कस्य हेतोः १ नदा हि तथा स्यात्, यदि घटस्तदभायश्चेत्येव जगत्स्यात्, यदा तु स्तम्भादिरप्यपरा कोटिरस्ति तदा कथं स्यादित्युक्तप्रसमानयकाश इति: मैयम्, यथा घटतभाषाभ्यामन्या वस्त्रादिकमप्यस्ति कोटिस्तथान्योन्यतदभायाभ्यां नान्या कोटिः सम्भवति. निर्विशेषणान्योन्यमध्ये जगत एय प्रवेशात्, तदात्मनोऽपि निषिध्यमा नत्तद्वयक्त्यतिरेकि न मुश्चम् ,यदा:-"तद्वतिय तादाम्पेन मैव व्यतिरिति” । एव भेदान्तरेऽति. व्याप्तिप्रसनवारणाय यस्किमि दस्याम्यायननीयस्येन भेदप्रतियोगितादाम्यमानस्यय नियेत्यतया भावा- भावारमझसर्वप्रपञ्चनिवेशस्यैव पर्यवसानेन तदभावानात्मकस्य संसर्गाभावस्य तदारमकायापत्याऽन्यो- न्याभावात्मकत्वमप्यापनम् । यथाहि भावाभावात्मकं जगदिति भावमिनस्याभावस्वमेव, अभावभिग्नम्य व भावन्वमेवापद्यते, प्रकारान्तराभावात्, तद्वत् । इयांस्तु विशेषो यदन भेदप्रतियोगिताया भेदेऽपि धृत्ते- र्भावाभावात्मकतादाम्यप्रतियोगिकामावस्य स्वप्रतियोगिसमुदायान्तर्गततया तदनात्मकस्य तदात्म कत्वं व्याहतमापसमिति, अतएव 'महरकौतुक'मित्युक्तम् । नहि सादाम्याभाव इत्यत्राभावस्य भेदश्वेन प्रवेशः, येन तादात्म्याभावानात्मकं नादात्म्यात्मकं न स्यात्, किन्त्वभावत्वेन, अन्यथामाश्रयापते. भैदलक्षणे । भावात्मकनादारम्याभावानारमकस्य संसर्गाभावस्य भाषामकताऽपि यद्यपि व्याहता. भेदानात्मकनासम्पत्तये उपात्तविशेषणस्य तदाग्मकतासम्पादकायमत्युपहासास्पदमिल्यासयेनैकैच न्याह तिरुपन्यस्ता । यद्यपि सर्वप्रपञ्चान्योन्याभावोऽप्रमिद्धः, ज्यामज्यवृत्तिधर्मावच्छिसप्रतियोगितात्स्य तस्याविवक्षितत्यात्, अन्यथा भेदान्तरे संसर्गाभावत्यप्रसक्तरिनि तत्तत्तादात्म्याभावकूटनिवेशस्यावश्य- म्भावः, तथाप्यनन्नतत्तत्तादात्म्यानां तत्तदभावानारमफस्यानन्तनत्तत्तादाम्याग्माताप्रसक्तयोक्तापत्तिरमापि दसपदैव । असर्वज्ञदुर्महत्वापत्तिः पुनरधिवेत्यन्यत् । एक्यान्योन्याभायो न भवति संसर्गाभाव इति प्रमाणभूतया गिरा भेदस्य तादात्म्यप्रतियोगिकाभावत्वकल्प संसर्गाभावस्य भेदात्मकतापर्यवसाने नादा- म्यनिष्टप्रतियोगितानिरूपकस्त्रात्यन्ताभावविवक्षयापि न निस्वारः, याधात् । नच तादाम्यसम्बन्धाः वच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावानात्मकता विवक्षाक्षमा, तादाम्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्यन्धत्वाभावा- दिना भेदभङ्गे दनोत्तरत्वादिति समुदायार्थः । सुन्दोपसुन्दतया = परस्परविरोधितया । देस्ययोः परस्परोपहन्तृत्वप्रसिद्धः। श्रन्योन्यस्यैयेति । तादात्म्याभावभेदरूप न तादात्म्यरूपत्वमपि तु तादात्म्यात्यन्ताभावास्यन्ताभावस्येति तु तदास्यात्, यदि तयोः परस्परम्यावृत्तं स्वरूप निक्तुं शक्येत, संसर्गाभावविखण्डनेन तद्घटितात्यन्ताभावत्वस्यापि निरस्तप्रायस्वादिति भावः । निर्विशेषणे इति याव- नादाम्यनिवेशसूचनाय ! जगदेव = मर्व जगत्। अन्योन्यतदभावाभ्यामिति । तदभावस्यान्योन्या- न्तर्गतरषेऽप्यन्योन्यत्वतदभावन्वाभ्यां भेदात्पृथगुपन्यामः। घटतत्तादात्म्योरतिरेकित्वेऽप्यन्योन्याभाव- शन्देन घटादिप्रतियोगिकाभावाभिधाने उत्तविचारसरगिरप्रनिहतन्याह तदात्मन इति । तादाम्या अयस्म घटादेरित्यर्थः । निपिध्यमानस्वे = अन्योन्याभावप्रतियोगिर तनिषेधात्मके = घटादिप्रतियोगि- कान्पोन्याभावाभावान्मकै । जगप्रवेशात् = तादृशाभावस्य जगदात्मकन्यादिति यावत् । तादाम्यसम्ब तथापि सुन्दोपसन्दयो ·परिच्छेदः] 8 भेदसंसर्गाभावयोर्मेंदखण्डनम् ॐ नत्व तनिषेधात्मके तदात्मनि जगत्मवेशात् । गहि 'घटः पटामे त्यनेन पटस्वरूपादन्यः स्तदात्मा चिहितः स्यात् । यदि तु तादात्म्यं नामाभेदाप्यो धर्मः कश्चिदिप्यते स घट- पटायधिकरणतया निषिध्यते तदा संसर्गाभाव एव स स्यात् । तस्मानिर्विशेषणतादा स्थान्तर्भनं जगदिति कोट्यन्तराभाव इति । अपि चैवं तहि घटे निषिध्यमाने धाभायो विधीयते, घटाभावे च निविध्यमाने घट इत्यपि न स्यात् तृतीयस्य विद्यमानत्वात; भवन्वा 'घटामावः स्तम्भो न भवतीत्यत्रापि घटाभावनिधत्याविशेषात् विशेषान्तरा- निर्वचनात् घटः स्तम्भामेत्येवोक स्यादिति त्यससस्त्वयि निपतेत् । संसर्गान्योन्या- भाववैचित्र्यगादाय हि स परिहार्यः, स एव च नाद्यापि व्यवतिष्टत । अतएव 'प्रतीनि- बलादेव वैधर्म्यमनयोरुपेग'मित्यपि निरस्तम् । प्रतिनिध्यविरोधे प्रकार विशेष- व्यवस्थानिरुक्त्यशक्तरेविशेषणेकनिषेधेऽन्यविधिध्रौव्यं भवदन्योन्याभावनिषेधेऽप्यन्यो- न्यरिघये स्यात् । मम चानिर्वचनीयतैव प्रतीनिव्यवहारव्यवस्थापर्यनुयोगपाणयारणाय म्यावरिउमप्रतियोगितामस्य सम्बन्धानवच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य वा घटायभायाभावो न घटाधारमक इति तु सदा निगन्तुं शक्येत यदि तादशलक्षणकोऽन्योन्यामावः स्यात्, न च तत्सम्भवत्तीयुक्तमिति भाषः। नहि नहात्मा तस्मादतिरिच्यते येन प्रचारमनःप्रतियोगित्ये अपयस्य तन्त्र स्यादिन्याह नहीति । नदात्मा = पटारमा । स्यादिति । साशप्रतीतिभ्रम इत्यत्य देतत् । द्रव्याद्यात्मेत्युचितः पाठः । ननु न धरादेभेदप्रतियोगिता, अपि नु नादाम्पस्य, नव न घटायामकम्, किन्यखण्इधर्मविशेष इति मादा. रम्याभावानात्मकस्य न यावज्ञगदामतापत्तिरत आह यदीति । सः- अन्योन्याभावः। घटे पटता- दात्म्यं नास्तोति संसर्गाभावेन तस्याविशेगात् । एवञ्च समानविभक्त्यन्त प्रतियोग्यनुयोगिपाचकपदसम मियाहारस्यान्योन्याभावयोधहेतुताभ्युपगमोऽपि निर्मुलः स्यादिति घो न पट इति तव्यतीत्याकारो पाहन्येतति । घटामावानात्मकस्य घटानात्मकत्यमभ्युपेत्य समाधायि पुरा अधुना तु तस्यापि घटाम- कन्यमभ्युपैयं मुतरां नादात्म्यामावानात्मकस्य तादाम्यात्मकत्वमिन्युपदर्शयितुमाह अपि चेति । एवं तहि = प्रतियोगितदभावातिरिक्तस्य विद्यमानत्वेऽभावाभावय प्रतियोगिस्वरूपत्वानुपगमे । भवन्वा: घटाभावनिधो घटात्मको भवन्या घटाभावो न भवति स्तम्भ' इति धीसाक्षिकोऽपि स घटामको भवे. दिनि घटाभावो न भवति ताभ इत्यत्रापि घटः स्तम्भात्मन्येवोक्तं स्यात् = घटस्तम्भामेद एवं ताश- पायाधीनधोविषयः स्यादित्ययाय पाध्येयम्, अन्यथा भवन्वे'त्यस्यासहते। निषेधत्याविशेषादिति । घटाभावभेदस्येत्यादिः । नतु घटात्यन्ताभावान्यन्ताभावस्य घटान्मकता सह- स्येव नदयवहारादिना कम्प्यने नतु घटाभावभेदस्य. अन्यथा घटाभात्रवति तदसत्यप्रसादियानमाह विशेषान्तरानिर्वचनादिति । भेदात्यन्नामावयोर्धिविस्य निर्वचनमन्तरा तादृशकल्पनाया असम्भवेन नादशप्रसास्य वक्ष्यमाणप्रकारेणेव समाधानस्य श्ययाप्यादरणीयत्वादिति भावः । त्वदिति । ताम- भ्य घटा मतापत्तिस्तथापि समानेभ्यर्थः। संसान्योन्याभावेति । संसर्गामावान्योन्याभावेत्यर्थः। सः- नप्रसङ्गः । स एव = संमर्गान्योन्याभावयो)द एव । तदेवेन्युचितः पाठः । अतएव = वैधम्यस्यामम्भ वनिकवे तमतीरममावादेव । मतीतोति । विलक्षणाकारे यादिः । प्रतिषेधेत्यादि । प्रनियोग्य- योगिमाती घटतोयोरिव घटनरसंसर्गाभावयोरपि ममाना, विरोधान्तरं वैधय॑चानुगर्न न भेदम्य नापि मंसगांभावस्य नाप्यस्यन्ताभावस्य सुवचमित्युक्तमधालादिति भावः। अविशैपेण = अभावत्वाव- देन । अभावनिषेधे प्रतियोगिविधीत्यर्थः अन्योन्यामायनिषेधे इति । नहातीत्यर्थः । भन्योन्यामा- घटामाव- ·१७६ ॐ शारदापुते खण्डनरवण्डखाये, [ प्रथमः वज्रवारवाणायमाना विजयते। मम होयं दर्शनम्-प्रतीतिसिद्धत्यादन्यन्तासद्विलक्षणं भवदपि जगत्तथा सत्त्वोपगमेऽपि वाध्यमानत्वादनिर्वचनीयमिति । अतपत्र प्रतीयमानत्या. द्वैचित्र्यमनयोर्युष्यमाणमतिदूरनिरस्तम्। उनमतियोग्यादिनियानुपपत्तिनः प्रतीय मानस्यैव वाध्यमानताया पर फथनात् । तस्माद- अन्योन्याभावसंसर्गाभावभेदव्ययस्थिती। सत्यां स्यात्तव्यवस्थेति स्वाश्रयं फश्चिकित्सतु ॥ ३१ ॥ श्रभाव एव यति सायधारणं यकव्यमिति चेन; एवकारेण किमधिकमभिधी. यते ? । भाषा निषिध्यते इति चेन्न; तस्याभावपदेनेय लब्धत्वात्. भावनिषेधाऽभाव: इत्यनन्तरमिदम् । भावसमानाधिकरण्यनिषेध एयकारार्थ इति चेत् : उक्तेनैव गतार्थ न्यात् । अन्योन्यामावस्य च स्मृतावपि सम्भवात्, नहि भावसामानाधिकरण्यं स्मृतिः । यनिषेधस्याप्यन्योन्यामनाय म्यादिति भावार्थः । स्वमते सर्वप्रमशानां सासमाधानमाह ममेति । यद्यपि वैतण्डिकस्य प्रतिबन्दिपरिहारोऽनुचितः, तेन परमतनिरासस्यैव प्रशान्त त्यात्, नया परस्य पर्यनुयोगेऽप्यग्र कथायामधिकारः, अतएव द्वितीयपरिच्छेदे प्रनिन्दियण्डने "मया साम्प्रतं तदभिधा- नस्याग्रस्तुतत्वा"दिन्युक्तम्, तथापि अन्धकृदुहिरियं मुहमा वेति । पारवाणः = कश्चुकः । प्रनीति- सिद्धत्वात् = अलीकविषयकप्रतीतिविलक्षणप्रतीतिविषयस्यात् । नया सचोपगमेऽपि = ताशप्रतीति- मिद्धसत्वेनोपगम्यमानमपि चानिर्वचनीयमेव, नतु परमार्थमत्, याध्यमानस्यादिति योजना । कृतप्रप. ज्यञ्च पुरैतत् । प्रतीनिवलादेवेत्यादिनोक्तमेव समाधानं स्फोरयितुमनुवदनाह अत एवेति । अनयोः संसर्गाभावान्योन्याभाययोः। अनुपपत्तितो याध्यताया इत्यन्वयः। तद्वयवस्था = तादृशभेदव्यवस्था । भेदभिन्नाभावत्वं संमर्गाभावलक्षणं भेदसंसर्गाभावयोमेदसिद्धि विना न सम्भवति नयो दमिविश्व नादशलक्षणं विना न निर्वहनीन्यन्योन्याश्रयः, लक्षणस्यैव भेदकत्वात् । परम्परया भेदसिद्धेः स्वसा पेक्षवावात्माश्रय इति । स्मृतित्वस्त्राभाव एव यत्र नम्ज्ञानमनुभूतिः, स्मृती तु न स्मृतित्वस्य भेदात्मकोऽभाव एवं अपि तु स्मृतित्वमपीत्याशङ्कते अभाव इति । शव पाण्डरन्थमेवेत्या पाण्डरवाभाववदवृत्तिव्यस्य शगुन्चे प्रतीतिवत्प्रकृते स्मृतिस्वाभावाभाववदवृत्तित्वे स्मृतित्ववदधृत्तित्वरूपं यादृशज्ञानन्वे तम्यानुभूति- खमिति प्रतीत्यभिप्रायेणाह भावसामानाधिकरण्येति । उक्तनेति । स्मृतिस्वाभावोक्न्येव स्मृतित्व सामानाधिकरण्याभावस्यााल्लाभात्, प्रत्यभिज्ञानात्मकांशिकानुभूतेरुभयथाऽपि सङ्ग्रहीतुमशयन्या दिति भावः। अवच्छेदकगर्भसामानाधिकरण्योपादाने तत्सङ्ग्रहेणैवैवकारसाफल्यसम्भवादाह अन्यो न्येति । स्मृनिन्यसामानाधिकरण्यभेदम्येत्यर्थः । स्मृतौ = स्मृतिस्थे । स्मृतिः = स्मृतित्वम् । भेदात्यन्ता' भावयोरद्यापि विविच्यानिर्वचनादिति भावः। यद्वा प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगियधिकरण- स्मृतित्वान्यन्ताभाववज्ञानवमनुभवस्त्रमित्याशङ्कते भायेति । अत्यन्तामावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्व नियमान् संयोगाभावस्यापि प्रतियोग्यधिकरणे प्रतियोग्यवच्छेदकावच्छेदेनावृत्तित्वात् मूलशाखावच्छि जवृक्षयोरेव वा भेदारप्रतियोगिव्पधिकरणतालाभाय नैवकारसाफल्यमित्याह उक्तेनेति । अत्यन्तामविस्य प्रतियोगियधिकरणवनियमेऽपि भेदेन तद्विवेकानिरूपणदशायां तद्विवक्षाया अकिञ्चिन्करत्वात् स्मृतित्व भेदमादायातिप्रसङ्गो मा भूदिति समवायेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यलाभफलकैवकारसाफन्यमित्याशङ्कयाह पन्योन्याभावस्येति । प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वप्रतियोगिकान्योन्याभावस्यैत्यर्थः। तादृशत्तित्वाभा - ·परिच्छेदः] भेदसंसर्गाभावयों दखण्डनम् १७७ स्मृती च भावमभावं चैकत्र मन्यमानेन तस्याप्येष्टव्यत्वात् . नयोः परस्परप्रतिक्षेपरूप. त्यात्, नहि रूपरसयोरकवाभावे न नत्सामानाधिकरण्यामावः स्यात् । समाविष्टयोर्भा याभावयोः परस्परप्रतिक्षेपात्मकतैय न सिद्धति चेत् तर्हि तथाविधयोर्भावाभावपद- वस्य प्रतियोगिन्यधिकरणयपदार्थधात, भरयन्ताभावविवक्षायावाकिञ्चिकात्वात् । स्मृतौ स्मृति- निष्टे स्मृतिस्वाभावे । स्मृतिः स्मृतिनिधः स्मृनिस्वाभारः। एतेन भयोगन्याछेदोऽभावप्रतियोगिन्य. व्यवछंदः, तथा च शकुनिष्टभावाप्रतियोगित्वस्य पाण्डस्वे प्रतीनिवज्ञानविशेषनिष्ठाभावाप्रतियोगित्यस्प स्मुनियाभावे प्रनीत्या स्मृतिव्यावृत्तिरिनि-परास्नम् . भभावप्रतियोगित्वभेदमादाय दोषतावस्थ्यात, नव-स्वरूपसम्बन्धावनिप्रतियोगिताकन्यस्याययं विचक्षणीयरदान भोपादानसम्भवः, एवं पूर्वग्र वृनियाभावेऽपि वष्यमिति-योगम् ; भेदात्यन्ताभावग्रोविवेकानिरूपणे स्वरूपसम्बन्धावच्छिश्नपनियो- गिनाकन्यस्य कचिनियन्तुमशक्यस्यात् । उभयाभायाविकमादाय तथापि दोषतादवथ्याश, पर्यायादि- निवेशस्यापहस्ति तरपात । भेदामकस्मृतित्वाभावस्य स्मृतित्वस्यापि व्यापकत्वाचेनि । मनौ प्रकारान्तरे- णाप्यतिनमफिमाद स्मृती चेति । मृत्यात्मकैकाधिकाणे स्मृतिवं भेदत्यनाध्यसितं तदभाव मन्द- मानेनापीत्यर्थः । तस्यापि स्मृन्यन्तर्भावेण स्मृतित्याभावे स्मृतित्यसामानाधिकरण्याभावस्थापि । तथाच प्रतियोगियधिकाणस्मृतित्वाभाववज्ञानं स्मृतिरपीत्यतिव्याप्तिः, नहीदानी स्मृतित्वनदत्यन्तामा चयोरेव पास्परयिम्हात्मकता ननु स्मृतिवनदयोरपीति वक्तुं शक्यम्, येन स्मृतिवाभावै भेदात्मक स्मृतिवसामानाधिकरण्यं समर्थयितुं शश्येत, अपि तु सामान्यन एप भावाभावयोः सेति तादृशसामा- नाधिकरण्याभायस्य स्मृतित्याभावे धौम्यमित्याह तयोरिति । भावाभावीरित्यर्थः । प्रतिक्षेपः = विहः । एकनाभावे इतिच्छेदः । नथाच रूपरमयोयंदधिकरणावच्छेदेनाभावः, तदधिकरणाच्छेदेन तयोः परस्प- रसामानाधिकरण्यस्याप्यभावयपरमरप्रनिक्षेपामवस्मृतिन्यतदभावयोद्रयोस्स्मृतौ मद्भावासम्भवेन तदा यच्छेदन तयोः सामानाधिकरण्याभावलामै स्मृतिस्वसामानाधिकरण्याभावयस्मृतिभावस्य स्मृती लाभः । यद्यपि तयोः परस्परविरहारमनोरन्यतरस्यैव स्मृती मागावश्यम्भावेन स्मृतित्वाभावत्यागनेयोप- पत्तेनानि व्यातिसम्भावना. तथापि विनिगमनाविरहात्म्यूनिवस्यापि त्यागमम्भवेनेदमुक्तम् । नत्र- धर्ममि गोरभैदेगापि निहिण स्मृतित्वाभाव एव त्यमुचितो नतु स्मृतित्वम् , वेदान्नसंस्कृतमतिरपि च स्मृतित्वम्य मिथ्यात्योपपत्तये न नदेव महतो त्यजेदपि तु स्मृतित्वाभावस्यापि नत्र मिथ्यात्वेन तम- पीनि-चाच्यम्: अत्यन्ताभेद स्मृतित्वस्य सुतर त्यागात्, भेदाभेद्रं च योरेवात्यागान् । वस्तुतहतु पूर्वोक्तरीत्यैवानिभ्यासिदानं युक्तम् प्रतियोगिपधिकरणस्मृतिस्वाभाव कालिकेन स्मृतावाढाय च नहानं सुकरम् । यथा सम्बन्धविपनिवेशेनापि न निस्तारस्तधोपमस्तान् । भग्रेवमवधेयम्'महि रूपरमयो'रिनि अन्यस्त्रारम्येन 'एकद्र मन्यमानेने' स्यग्रामन्यमा- नैननि नम्घटितपास्यौचित्यप्रनीतावपि तस्यापी'त्यत्रापि नन्दस्वारस्येन 'ममाविष्टको रिति असा- मानाधिकरण्यमेच यत्यग्रिमपन्धद्वयस्वारस्थेन च प्रसिद्धी नरहित एव पाठो व्याख्यातः । यदि नु- भावाभावावेकयास्त्रीकुर्वता स्मृतौ - तदन्तर्भावेण तस्यापि = ग्मृतित्वतदभावयोरुभयोरसमावस्येव स्मृनियाभावे ग्मृतित्यसामानाधिकरण्याभावम्याप्पेष्टव्यवान् । एपश्चापिना स्मृनित्यतदभावसामानाधि- करण्यस्य न समुच्चयः, शिष्टं यत् । अग्रिमग्रन्धद्वयं च प्रतानियलारसमावेश प्रसाध्य प्रवृत्तमित्युच्यते तदा नश्यष्टिरमेव पाई युक्तं पश्याम इति । समाविष्टयोरिति । स्मृती स्मृतिन्वत दयौः प्रतीति- बलान्मन्तव्यत्वादिति भावः । तथाविधयोः = परस्परनिक्षेपानामकयोः । रुचिरिति । भेदस्यान्यः २३ ·- . न १७८ शारदायुतं ग्वण्टनावण्टग्याचे [प्रथमः सकेनो नतु कारसयोरिति गनिम्ने प्रमाणम् । परसोः परमारप्रतिभपानामकायात् नदभाये नयोः सामानाधिकरगयाभाव याम्नाम् . अन नुनयमिनिता गणात्यम्या. सामानाधिकरणयप्रयोजकन्ये नायनिका मामानाधिकरणाययोजक म्यादिनि पासा. दीनामसामानाधिकागयापत्तिः, मायामायग्मामानगधिकरगयानुगपनि । असामा नाधिकरगयीय योनि वियक्षिनमिति पेसा एकागतीमध्यनादयस्यात् । एतेन- विलक्षण पचायमभावो मायसहामगानुपयेगी य एयारसमभिय्यादागोच्यते-इनि निरस्तम्: नस्यापि चैलतगयं प्रनियोग्याधयनिधनापाम्पपि मामानाधिकरगययिर हादुन्नेयम्, न तुल्यमभावान्नरेग। मामानाधिकरगयामायप्रत्ययेननि चेन्नः प्रत्यय विशेषकस्यार्थम्य स्मृनायपि भायान् । अन्योन्याभायव्यतिरिक्तः स्मृनियामाय इन्युनी नाभायतो विये कानिरूपणादायमामा पानिपोगिना पासप्रतिक्षामाया पप दानादिति भाषः । यद्यपि भेदन प्रतियोगिनोः परमारविहारमनापामपि मादापनप प्रगियोगिमायर सद्भदो स्यात, ननु मम्यन्धानरेगापि ग'सम्यो, नया च गृती स्मृनियाभायम्य प्रतियोगियधिकरण्यं दुर्घः टमेग, तथापि तदपि भेदाभ्यन्ताभायोगियिकापनिकामनरा पटरी इण्याशयः । सामान्यतो पर सरविरद्वाग्मकनामुपण्ययापाननी पंधार्यमान मुदाययति स्पग्सयोरिति । सदभाये = रूपरमचौरमा याधिकरणावच्छेदेन । अन सु नेयम् - स्मृनियनदभाषयोः परम्परप्रतिक्षणानामतापिरहंगा गया. भावाधिकरणायच्छेदेनापि न मयोः मामानाधिकरण्याभाय ग्याभागः । समारम्प = परस्परप्रतिक्षपा- नारमावस्य । प्रयोमकाये = समनियमाये था, व्यापवाये गय था, प्याप्यापे एय था। प्रयोजक समनियनो वा, प्याप्य एवं वा, व्यापक एव था । पक्षप्रयमपि दूगर येन निरापष्ट रूपेति । असा मानाधिकरण्यमेवेति । स्मृतियनदभावपोरियादिः । नसानमनुभय इनि दोषः। तथा च श्यस्या' भावसामानाधिकरण्यानिरूपकायसम्बन्धन स्मृतिग्यविशिष्टज्ञानग्यमनु मयायमित्यर्थः। स्वाभावासामा नाधिकरण्यनिरूपमावेनापि वैशिष्ट्यनिशस्तु निकालः । स्मृतेस्तु परम्परप्रतिक्षेपामनोलयोरसामानाधि करण्यनिरूपकरवेऽपि स्मृतिवं न स्मृतिरिति प्रन्ययग्रल्लासयोः मामानाधिकरण्यनिम्पकायमपीति तदया। वृत्तिरिति । सामानाधिकरण्ये च सम्बन्धविशेषस्य प्रवेशनीयवासासम्मय इनि भायः। सामामा नाधिकरण्यनिरूपकन्यभेदग्य मृनायपि सत्येनानिप्रसा इस्याह एयकारेनि । भावसहेति । स्वप्रति: योग्यसमानाधिकरण इत्यर्थः । प्रतियोगीति । अन्योन्याभायेन सह प्रतियोग्यनुयोग्यभावस्थाना साग्येऽपीत्यर्थः । सामानाधिकरण्यविरहान् = प्रतियोगितावरछेदकसम्बन्धन प्रतियोगिमायन्यत्ति- स्वान् । तच = उनावृत्तित्यं धान्यन्नाभावेऽन्योन्याभावेन तुल्यम् ,नाम्योन्यामायापनियोगितादाम्यवति वर्तते । इदमुपलक्षणमन्योन्याध्यम्यापि, तादशलक्षण्यस्य स्वाधीनविलक्षगताकानीन्यधीनता एव वशव्यत्वात । सामानेति । निरुकावृत्तिरवप्रत्ययेनेत्यर्थः । वलक्षण्यमुन्नेयमियनुपज्यते । स्मृतौ- म्मृतिगते स्वस्वाभावसामानाधिकरण्यनिरूप कस्यभेदे भावादिति। तथाच तत्प्रत्ययोऽपि तन स्यादेव । एतादृशभेदस्यापि निरुक्तावृत्तिवाश्रयत्वात् निरुक्तावृत्तिन्याश्रयनाशनिरूपकत्वामावमादाय स्मृता पतिप्रसङ्गान् । स्वरूपसम्बन्धावरिन्नप्रतियोगिताकनाशनिरूपन्याभावविवक्षायामपि दत्तमुत्तरम् । नच तादात्म्यातिरिक्तसम्बन्धन स्वप्नतियोगिसम्बन्ध्यवृत्तित्वेन भेदवैलक्षण्यमत्यन्ताभावे उन्नेयमिति वाच्यम्, भेदस्य कालिकेन स्वप्रतियोगिसम्बन्धिनि स्वप्रतियोगिन्यवृत्तव्यभिचारात् । भेदान्यन्ताभाव- यौवैलक्षण्यासिद्धौ च तादाम्यातिरिकत्वस्य • तादाम्याम्यन्ताभावमादायोभयाभावादिकमादाय च ·परिच्छेदः] 9 भेदसंसर्गाभावयों दखण्डनम् । १७६ स्मृतिव्यतिरिक्तपक्षोक्त एव दोषः । तदास्तां विस्तरः । नापि स्मृतित्वप्रतियोगिफमाश्रयस्य म्वरूपं तद्धीति पक्षःः अन्योन्याभावेऽपि भवतामभावव्यवस्थायास्ताहशत्वेनोक्तप्रसङ्गस्य समानत्वात् । अथान्यदेव किञ्चित्संस- गर्गाभावनिर्वचनं क्रियते तथाहि-स्मृतित्यस्य यन्त्र संसर्गितया निषेधस्तत्र तदभावस्य संसगांभावत्वम्, यत्र तु तदात्मत्वेन, तत्र तदभावस्य न संसर्गाभावता. किन्त्यन्योन्या- भावत्वमेव, स त्रेह न विवक्षितः, पूर्वक: एव तु संसर्गाभावोऽभिधित्सित इति। नैत- द्विचारसहम् . संसर्गितया निषेध इति येयं तृतीया सा कि लक्षणे वा ? सहयोगे घा, कारकभेदे वा करणादौ ? नायः, संसर्गितया लक्षितस्यैवान्योन्याभायमादाय प्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः, तत्सहितस्यैवान्योन्यनिषेधस्य प्रत्याख्यातुमशक्यत्वान् । तृतीयस्तु न सम्भवति, अत्यन्तनिषेधस्यानुत्पत्तिधर्मकत्वात्, तस्य च प्रकृतोदाहरणान्यात् । प्रकार- वाचिनीयं तृतीयेति चेन प्रकारशब्दार्थस्याधिकस्य निर्वक्तव्यत्वापातात् । प्रकार: प्रकार एवेति चेन्नः अविदितलदयस्य लक्षणमनभिधायेतग्व्यवच्छेदेन तस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्; अन्यथा सर्वत्र प्रष्ट्रारं प्रति लक्षणानभिधानापातात् । को घट इत्यादिपृष्टेः 'घट एव घट' • इत्यायेवोत्तरं सगच्छेत । 'प्रकार इति पती नोपणनः सदोपत्यादिति वक्ता 'को दोष' इत्यनुयुक्तो 'दोष एव दोष' इत्यभिधायैव निवृत्तिा भवेदिति । इति भेदसंसर्गाभावयो- भेंदखण्डनम् ॥ तादाम्येऽपि प्रमतत्याथ । स्मृतित्याभाव इति । यत्र, तज्ज्ञानमनुभूतिरिति शेषः । दोष इति । यत्किचिदन्योन्याभावभेदस्यानिप्रसक्तत्याझेदकूटस्य चासर्वज्ञदुज्ञेयस्यात् सामान्याभानस्य चोमयाभावा- दिकमादायातिप्रसक्त.त्यादित्यादिकमुक्तं स्मृत्यन्यत्वखण्डने । भवनाम् = प्राभाकराणाम् । नदभावस्य - स्मृतित्वाभावस्य । तदात्मत्वेन = तादात्म्येन स्मृति- यस्प निषेध इत्यनुपज्यते । सः = अन्योन्याभावः । इत्यम्भून लक्षणे, सहयुन प्रधान, कर्तृकरणयो. स्तृतीयेति मूत्रलयं मनसिकृत्य विकल्पितम् । भेदे = विशेषे । लक्षणवं व्यावर्तकत्वं तत्र विशेषणतये- पाशयेन परतः 'प्रकारयाचिनी त्यादि ग्रन्थः । उपलक्षणतयेन्याशयेन तु नाद्य इत्यादि । लक्षितस्य - उपलक्षितस्य स्मृतित्वम्य । पूर्व नादात्म्योपलक्षितस्मृनित्यादिप्रतियोगिताकात्यन्ताभावे भेदनक्षण- स्यापि द्रष्टव्यातिव्याप्तिः तत्सहिनस्येत्यादि। संसर्गितासहितम्मृतित्त्रप्रतियोगिकान्योन्याभाव- स्येत्यर्थः । स्मृतापिति शेषः । अ यन्तनिषेधस्य = अत्यन्ताभावत्वेनगाभिमनस्य । अधिकस्य - विशेषण सातिरिक्तस्य, संसर्गिताविशिष्टस्मृतित्वस्य भेवमादाय टोपसत्यादिति भावः यदि तु संसर्गावच्छिन्न- प्रतियोगिताका तादाभ्यावरिठनप्रतियोगिताकत्वं च विवक्षितं तदा निरस्तमेव पूर्वमिति द्रष्टव्यम् । प्रसिद्धपदार्थस्य न निर्वचनापशन्याशयेनाह प्रकार इति । प्रकारशब्दार्थ इत्यर्थः । अधिदितलक्ष्य- स्येनि। इनश्यावृततयानिशितलक्ष्यस्येत्यर्थः । भस्य लक्षण मित्यनेनैवान्वयः, तेन 'नस्ये'न्यस्य म वैयर्थम् । को दोपः दोपपदार्थः, यद्विशिष्टवत्वेनास्य पक्षस्य सदोषतेत्याशयः । तेन विशेषप्रश्ने दोष एव दोष इत्यभिधाने सन्दर्भासद्तावपि न क्षतिः । इति खण्डनशारदायां भेदसंसर्गाभावयो. मेंदखण्डनम् ॥ स्मृतित्ववदिति । तृतीयान्ताद्वतिः । रहितत्वम् - रहितज्ञानस्वम् । प्रत्युक्तमिति । राहित्य- सदन विशेषाभावस्य सामान्याभावस्थानुयोगिम्वरूपस्य नजानस्य वा वित्रशाया उदीरिननिरासरी.

·१८० ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः अथ स्मृतित्वखण्डनम् । स्मृतित्ववत् 'स्मृतेर्लक्षणान्तरेण रहिनत्वमनुभूतित्वमिति प्रत्युक्त पेदितव्यम् । गृहीतस्य शान स्मृतिरिति च स्मृतिलक्षणे धारावाहिकाशानेऽतिप्रसक्तिः। सापेमानं स्मृतिः, सापेक्षता च स्यविषयनियमे समानविषयमानापेक्षेति चेन्न प्रत्यमिक्षायास्तत्ता- भागस्य स्मृतित्वापत्तेः । एवमग्न्यिति चेन्न तहिं प्रत्यभिशायां स्मृत्यनुभवभागयोभिन्न- विषयत्वव्ययस्थिती तदभेदः फेन गृह्यते इति पूर्वदोष पावर्तते । संस्कारमान ज्ञानं त्ययतारभाजनन्यादिति भावः । गृहीतस्येति । मानविशिष्टज्ञानरवं स्मृतिन्यम्, वैशिष्टयमत्र यदि स्थसमवायिसमवेतवस्यसमानविषयम्यस्योत्तरकालिकन्यनिवेश्यने नदाधारायाहिनि प्रत्यभिज्ञायाधानि- न्याप्तिः. नृतीयस्थाने स्वजन्यन्वनिवेशेऽपि तथैव, विशेषज्ञानविधया धारावाहिन्यपि पूर्वस्य फारणता. सम्भवात् । यदि तु स्वजन्यसंस्कारजन्य विषक्षणीयम् , एबव प्रथममम्मन्धी निष्प्रयोजनन्यायाग्य एव, द्वितीयसम्बन्धस्थाने च स्वविषयानतिरिकाविषयकचं वाच्यमिनि प्रत्यभिज्ञायां नातिप्रमफिः, अन• घिगनकालावगाहित्यमते धारावाहिनो द्वितीयेन वारणेऽपि मतान्तरेण तद्वारणाय स्वजन्ये यादिमम्बन्ध इत्युच्यते, तदापि सर्व प्रमेयमित्यनुभवजन्यस्मरणेऽध्यातिः, स्ययिष्यातिरिकाप्रसिद्धः । स्वविषयताया:: प्यविषयताकत्वस्यापि म्यविपयस्वाभाववदप्रसिद्धयाऽप्रसिद्धिरेव । यदि सु तस्थाने स्वगृत्तिवं निवेश्यम्, तञ्च स्वविषयताव्यापकविषयताकन्चसम्बन्धेनेग्युच्यते, तदापि तत्तांचे स्मृतेरनधिगतविषयकस्वमिति प्राग्व्यवस्थापित मतेऽसम्भव प्रय, व्यापकत्वेनाभिमतस्याप्यध्यापकतामावहन्ती च रीतिरक्तव । परम्प रायाः संमर्गताया अप्रामागिकन्वेन प्रकारमुद्रया निवेशस्यादरणीयन्वेनाननुगमश्चाप्रतिबद्धप्रसर एव । जन्यतावच्छेदकावधारणापेक्षणीयतायाध प्रकृतस्य लक्षणताया अनौचितीचुम्यितैवेन्यादिकं द्रष्टव्यम् । मन्यतावच्छेदकञ्च दुर्निरूपमिति वक्ष्यते । सापेक्षताऽनुभवमायेऽतिप्रसफेस्यतस्ता निने सापेक्षतेति । स्वान्यूनविषयकज्ञानविषयतानियतविषयताकन्यमित्यर्थः, स्वविपयताब्यापकविषयनाकज्ञानजन्यत्वमिति यावत् । अत्र स्वीययत्किचिहिषयताव्यापकत्वविवक्षायामा प्रत्यभिज्ञाया इति । तत्ताभागस्पतत्ता विषयकत्वावच्छेदेन । इदं विशिष्टानुभवमाऽतिच्यातेरुपलक्षणम् । म्वीययावद्विपयताध्यापकस्वविवक्षायां कस्या अपि विपयताया नादृशयावद्विषयताव्यापकस्वाभावेनासम्भवः, कश्चित्तपरिहारेऽपि धारावाहि. कानुभवेऽतिच्याप्तिः । म्बीययावद्विषयताप्रयोजमज्ञानान्तरकत्वं विवक्षणीयम् , स्वप्रयोज्ययावद्विपयता. कत्वसम्बन्धेन ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वमिति यावत्, शाब्दयोधीयाः सांसर्गिकविषयता हि न पदार्थोप स्थिति- प्रयोज्याः। धारावाहिकज्ञानीयविशेषणविषयतातिरिनविषयना न पूर्वज्ञानप्रयोज्या इति चेत्: प्रयो ज्यत्वं हि जन्यनावच्छेदकत्वम् नच तद्विशेष्यकतत्प्रकारकन्यादेतत्, अतिनसक्तत्वात्. अनुगतानति- प्रसक्तं रूपं च प्राग्दुर्निम्पम् । प्रयोज्यत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेष एकदेशसाधारण इति चेन्; अनिर्वाच्य. वादापत्तेः । विशेषगज्ञानत्यावच्छिन्न कारणत्वानिरूपकज्ञानत्वं तु निर्विकल्पकप्रत्यक्षऽतिव्यापकम् , सप्रका' रक्त्वसमानाधिकरणं च तनिर्विकल्पकस्मृतावव्यापकम, तस्था प्राग्व्यस्थापितत्वात् । झानजन्यत्व समानाधिकरणं तत्स्मृतित्वम् ,ज्ञानं च स्वसमवायिसमवेतत्वेन विशेषगीयमिति नेश्वरज्ञानजन्यतामादाय निर्विकल्पकातिव्याप्तिताटवन्ध्यमिति चेत् . जन्यतावच्छेदकस्य प्राग्दुर्निरूपत्वादिति प्रतिविहितत्वान् । घटज्ञानापटविशिष्टज्ञानवारणाय विशिष्यैय कारणताया वक्तव्यत्वेन विशेषणज्ञानस्वेन कारणताया अप्रा. माणिकत्वाच्च । नवाऽनुमिन्यादौ विशेषगज्ञानत्वेन कारणतेत्युक्तमिति तत्रातिव्याश्च । स्वकारणी- भूतज्ञान याथार्थ्यप्रयुकयाथार्थ्यकज्ञानत्वं स्मृतित्वमिति नु तुच्छम्, प्रमाया गुणजन्यत्वमते शाब्दा. .

·परिच्छेदः स्मृतित्वखण्डनम् - स्मृतिरित्यपि न सामग्रीतः सर्वसम्भयेन लक्षणरयासम्भवात् । असाधारणतहेतुकधी- त्यमिति चेम: प्रात्मप्रत्यभिज्ञानेऽप्यागतः, श्रात्ममनोयोगस्य साधारण्यात; कार्यक्या नवधारणे च कारणत्वानवधारणात् तदैक्ये च तदेव लक्षणं स्यात् । येन ज्ञानेनार्थो शाततात्मकः क्रियते तदनुभवः, येन तु ज्ञातमेव तथा, नस्मरणमिति चेन्न; शातो शास्यते दावतिप्रसक्तः, भ्रमजन्यस्मृतावप्रसनच, याधार्यस्य निरमिष्यमाणवाय । तद्धेतुकेति । संस्कार- हेतुकेत्यर्थः । संस्कारध्यऽतिच्याप्तियारणाय धीत्वमिनि । आत्ममनोयोगस्य = आत्ममनस्तद्यो- गानाम् । साधारण्यान् जन्यज्ञानवावच्छिन्न कारणस्त्रात्, आत्मन आत्मत्येन मनसच मनस्त्वेनोक- माधारण्यमक्षतम्, आत्मनो विपयत्वेन मनसश्चेन्द्रियत्वेनारमप्रत्यभिज्ञानेऽसाधारण्येपि संस्कार स्यापि नवासाधार निरोधम्, संस्कारमात्रासाधारण्याविषक्षायामतिव्याप्तिदानात् । एका घटादि. प्रत्यभिज्ञानेऽप्यतिव्याप्तिष्पा, तनापीन्द्रियादिवसंस्कारम्याप्यसाधारण्यात् । ननु तत्तास्मतरेष प्रत्यभिज्ञाहे नुस्वं नतु तत्संस्कारस्येति नव्यमते नातिष्पाप्तिसम्भावना प्राचीनमतेऽपि संस्कारमात्रा. माधारणकारणयविवक्षायां नातिन्याप्ति, स्मृति प्रति मनसो मनस्त्वेनैव हेतुता, नयिन्द्रियावेनेति न तस्थासाधारण्यम्, संस्कारत्यापछिस कारणतामतियोगिककायंतावच्छेदकधर्मवत्वविवक्षायामप्यदोष एच, स्मृतिन्वावरिछन हेतुत्वेनैव संस्कारसिद्धरित्याशङ्कयाह कार्यक्येति । कार्यतायच्छेदकेन्यर्थः । कार्यतावच्छे- दकनिरूपणं विना न कार्यनानिरूपणम्, तनिरूपणं विना च किनिरूपितकारणता संस्कारे निरूप्येति भावः । ननु निर्वचनान्तरासम्भवेऽपि स्मृतित्वं जातिरवण्डोपाधिर्वाऽस्तु गदेव च कार्यतावच्छेदकमिति मुमहत्वमुकलक्षणस्येत्यत आह तदैक्य इति । कार्यतावच्छेदकावधारणे इत्यर्थः । नन्वस्तु तदेव सक्ष गम्, नाशकार्यतावच्छेदकावं तु नापरिचायकमेति चेन् , लक्षणाधीना लक्ष्यसि विरिति नाशकार्यता. बच्छेदकतया स्मृतिग्वसिद्धिरित्युतं स्थात्, स्मृतित्वावच्छिन्नकारणतया च संस्कारसिद्धिरिति चक्रकान्यो- म्याश्रयो । स्मरामोति प्रमयैव स्मृतित्वसिद्धिरिति चेत्स्मृतित्यसमाधमिद्धि विना तत्ममान्यस्य दुरधि: गमन्वेनान्योन्याश्रयतावस्थ्यात् । निर्वाच्यस्मृतिलक्षणस्यानिप्रमनिरनुभूती नोद्भाव्यतत्याशयेन प्रथम तद्वधानमनुभूतिलक्षणमाह येनेति । अर्थोऽज्ञानः । शाततात्मक इति । धर्मधर्मिणो स्नादाम्याङ्गी कारादिन्याशयेनेदमा क्रियाजन्यफलाश्रयस्वरूपकमन्वोपपत्तये क्रियया कमप्यनिशयस्यावश्याधेयस्वाज्ञानेन घटादौ "ज्ञातो घट" इति प्रतीतिसाक्षिकं प्राकट्यापरपर्यायं ज्ञातत्वमेवाधीयते तदेव च ज्ञानानुमापकम् , पविषयत्वस्य ज्ञाने निरस्तस्यात्, अयं घट इत्येव प्रथममनुभवाच, द्वितीये च क्षणे घटो ज्ञात इत्येवानु भान्, तृनीयक्षणे ज्ञानस्यैवाभायेन प्रत्यक्षत्यासम्भवात् , “सम्पद्वं वर्तमान गृह्यते चक्षुरादिने "नि नियमादिति राम्मतं द्रष्टव्यम् । शानमेवेति । "न सोऽस्ति प्रन्ययो लोके यत्र कालो न भासने” इत्यस्यो. रसर्गिकचेन स्मृतेः स्वकारणीभूनज्ञानविषयीकृतकालावच्छिन्नस्यैव स्वविपयस्य ग्राहकन्यम्, न तु स्व. कालावच्छिमस्येत्याशयेनवकारः । अत्र म्यसामानाधिकरग्यस्त्रोत्तरकालिकन्यस्वजनमज्ञानविशिष्टज्ञान- जन्यतिसम्बन्धत्रयावनिप्रतियोगितामजातन्याभाववज्ञानताजनकज्ञानवमनुभवत्वम्, उसम्ब- धत्रयेण ज्ञाननायिभिज्ञानताजनकजानन्यञ्च स्मृतिस्वमिति पर्यवसितोऽर्थः। उभयग्रापि द्वितीयसम्बन्धे वैशिष्ट्य सममाथिसमवेतवस्त्रवृत्तिवान् पाम्, स्ववृत्तित्यञ्च स्वविषयताध्यापकविषयताकन्चसम्बन्धन । धारावाहिनः स्त्रकालावधिविषयावगाहित्यापूर्वज्ञानीयविषयताया न तद्विपपताव्यापकत्वम् । अभ्यपुरणावगावगाहिपुरणान्तरीयानुभवस्य स्मृतित्वधारणाय स्वसमवायिसमवेतत्वनिवेशः । स्वदि. श्यतान्यायाविषयताकस्मविजनकानुभवेऽनिप्रसनिवारणाय स्वोत्ताकालिकावनियेशर, - पटज्ञानजन्य- ·नच १८२ • शारदायुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथमः चेत्यनुमानादायप्यापत्तेः । ततश्च विषयतः स्मृतिविवेचनमन्ततो वाक्येनाप्यनुभाव्यत्या- कार्यकारणभ्यां चानुगतरूपस्य प्रागसिद्धेः, जातितश्च सकरप्रसङ्गादशक्यमिति । इति स्मृतित्वखण्डनम् ॥ अथानुभवत्त्वविशेषखण्डनम् । नापि चतुर्थः, यतः कार्यगतवैलक्षण्यानवगमे क्त्र कारणता क्वासाधारण्यं वा शेयमिति । इत्यनुभवत्वविशेषखण्डनम् ॥ ज्ञानतावैशिष्टयं घटानुभवाहितज्ञाततायामादायातिप्रसङ्गभगाय स्वसामानाधिकरण्यनिवेशः । घटानुभवविषयताव्यापकविषयताकत्वस्य पटज्ञानेऽभावादेव नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । घटपटादिसमू: हालम्बने तस्य सम्भवादिनि दिक् । सात इति । घटोऽयं मया ज्ञात इति प्रत्यक्ष 'घटोऽयं मया ज्ञातो. व्यवहारमा दिति वाश्योपदर्शितपक्ष साध्यकानुमित्यादिविषयताव्यापकविषयताकत्वमादाय तादृशानु मित्यादावतिग्रसङ्गः, एवं यत्रोपनीतभानवलादन्यथा वा कस्यचिज्ज्ञानस्य घटो ज्ञास्यते इत्याकारकता, तस्य घटो ज्ञास्यते इत्यनुमित्यादिविषयताव्यापकविषयताकत्वात्तादृशानुमित्यादावपि । यथाश्रुते त्वति- व्याप्तिः स्पष्टैव, ज्ञात इति ज्ञास्यत इति चानुमित्यादिना ज्ञातताविशिष्टे एव ज्ञातताजननात्, विशेषणी- भूता ज्ञातता पुनर्भूता वा भाविनी वेत्यन्यदेनत् । इदमुपलक्षणम्, जनकतावच्छेदकग्रहस्यात्राप्यपेक्ष णीयत्वात् । एवमतीतानागतविषयकज्ञानेन इातनाजननासम्भवः, विपयस्यासत्वात् , सत्कार्यवाद केनचिद्रूपेण तत्सत्वेऽपि येन रूपेण ज्ञातत्वं तेन रूपेण तदसत्वात् घटो ज्ञात इति व्यवहारानुपपत्ति प्रसङ्गात्, तस्मात्तादृशस्थले घदो ज्ञात इति प्रतीतेरन्यथैवोपपाद्यत्वात् वर्तमानस्थलेऽपि तस्यास्तथैवोप- पादनमुचितमिति न ज्ञाततायाः प्रामाणिकत्वम् । फलमप्यावरणभङ्गादिरेव । एवमसनिकृष्टविषयकानु- मित्यादिजनितजाततायाः प्रत्यक्षासम्भवेन तस्यास्तत्र ज्ञानानुमापकत्वस्याप्यसम्भव इति तादृशाः मित्यादिसद्भावस्थाप्रामाणिकत्वापत्तिरिति साक्षिभास्यतैय ज्ञानानामित्यादिकमपि द्रष्टव्यम् । इदन्ता नवगाहिरवे सति तत्तायगाहिज्ञानत्वं तु स्मृतिलक्षणं पूर्व सत्ताया निरस्तत्वेन निरस्तप्रायमेव, तस्या अखण्डोपाधितोपगमे त्वन्योन्याश्रयो बहुशी निवेदितः, इदन्तानवगाहित्वप्रतीति विनापि स्मृतित्वन्यव- दाराध, स घट इति शाब्दाद्यनुभवेऽतिप्रसक्तश्चेति । विषयतः, कार्यकारणाभ्यां च, जातितश्च स्मृतिवि- वनमराम्यमिति सम्बन्धः । तत्र क्रमेण हेतु व्रयम् । गृहीतज्ञानत्वमिति प्राथमिक विषयघटित लक्ष अप्रिमन्त्रयं च कारणघटितम् ; चरमं तु कार्यघटितम् , स्मृतित्वं जातिरिति तु पञ्चमम् , गाहिरवादिघटितं तु षष्ठं विषयघटिनम् । तत्र यथाभुते विषयधरितलक्षणे स घट इत्यादिशाब्दावनु भवेऽतिममन्तिमा अन्तत इति । घाक्यपदं गृहीतज्ञानवमिनि लक्षणवाक्यपरमित्यपि ब्याचक्षते, भनुगतरूपस्य = कार्यतावच्छेदकस्य कारणतावच्छेदकस्य च स्मृतिन्वस्य । सङ्करः प्रत्यभिज्ञायाम, तस्य जातियाधफनानभ्युपगमेऽपिस्मृतित्यजातिनिरासोऽनुपदमुक्तएव । इति शारदायां स्मृतित्वखण्डनम् । स्मृतिलक्षणरहितभानवमित्यनुभूनिलक्षणं महतामयन्धन निराकृत्य तदविदूरपाकालेण्यादि पूर्व शङ्कितं लक्षणान्तरं निराचष्टे नापीति । कार्यगतवैलक्षण्यम् = कार्यतावच्छेदकमनुभूतिगतम् । यदर्मा पच्छेदेन साम्यवहिनपूर्वनियतात्पत्तिकासाधारणकारणजन्यता प्रत्येतन्या म धर्मो नाद्यापि प्रत्यक्षादि: साधारणो निरमः, नवा सम्भवनिकोऽपि, प्रत्यक्षस्यानुमिति यः प्रत्येकमेन्द्रियसविप्याप्तिज्ञाना- दिनन्पनावप्लेदक वात्, एषय प्रत्येकामसितविकल्पानुपपत्तिरपि मावकाश । नच प्रत्यक्षवाद्यन्यतमः पार्य प्रायशापयतमा याऽनुभययम्, भनुयोगिप्रतियोगिविधया सकलप्रपञ्चघटितरवनासर्वदाय- णम्, तत्ताव- ·परिच्छेदः] तचानुभवत्वखण्डनम् १६३ अथ तत्त्वानुभवत्वखण्डनम् । न केवलं प्रत्येकपदार्थस्य तद्वयवच्छेदकत्वस्य चानुपपत्तिः, मिलितेऽप्यस्मिन् लक्षणे दूपणमुच्यते, तथाहि-तत्त्वानुभूनिः प्रमे त्यनेन काफतालीयमपि यथार्थशानं व्याप्यते, तद्यथा-पाणौ पञ्चवराटकान् पिधाय फश्चित्पृच्छति 'कति चगटका' इति ? पृष्टश्चाजाकपाणीयन्यायेन ब्रवीति 'पञ्चति, ततः 'पञ्चेति ज्ञानमस्ति वक्तः श्रोतुश्च; दृश्यन्ते तावदेवंविधान्युदाहरणानि; तच्च शानं न तत्त्वपदेन व्यवच्छेत्तुं शक्यम्, वस्तु- तस्तस्य पञ्चसयावच्छिनत्वेनातथाभूतत्याभावात् । नाप्यनुभवशब्दव्यपच्छेद्यम् , अन्न- नुभूतचरत्वेन स्मरणलक्षणोपेक्षणात् । नच-यक्तः संशय एव, निश्चायकाभावात् , एक- तरकोटिव्यवहारस्तु कृप्यादिप्रवृत्तिवदिति-युक्तम्, तत्राप्याहाररूपैककोटिनिश्चयाss. स्थानात् , अन्यथा संशयस्य कोटिद्वयनिश्चयसमुच्चयतापत्तेः । नच प्रमैव तदित्युररीक- रणीयम् ; मध्येऽध्यक्षादिदुरन्तर्भावत्वात् । अव्यभिचारिकरणजन्यत्वे सतीतिविशेषणीय स्वापत्तेः, नहि प्रत्यक्षत्यादिभेद एव स्थानुयोगितावच्छेदकः, आम्माश्रयापत्तः, विधिमुग्वप्रत्ययस्य निपे. धमुग्धेनोपपादनेऽतिप्रमगाश, उकरीत्या अनुभवामीति व्यवहारस्यानुमित्यादिश्यावृत्तये च प्रमितिचतुः- यसाधारणस्यानुभवस्य निर्वचनस्य निरवसरत्वाञ्चेति । इति खण्डनशारदायामनुभवत्यविशेष. खण्डनम् ॥ प्रत्यकेति । प्रत्येक तवादीत्यर्थः। काकतालीयं यथार्थज्ञानम् = देववशसम्पन्नयाथार्थ्यके ज्ञानम् । “समासाच तद्विपया"दिति मणेवाथै समासाच्छः । एवं यक्ष्यमाणेऽजाकृपाणीयेऽपि । आग- छनः काकम्याकस्मात्तालफलपतनात्, आगच्छन्न्याधाजापाआकस्मिककृपाणपतनाद्यथा मरणं तथेत्यर्थः । अजाकृपाणीयन्यायेन = अवितक्यैव । नत इति । ततः पूर्व यः, नतः परं च श्रोतरित्यर्थः । तच्चेति यकृसमवेतमित्यर्थः । श्रोतसमयेनस्य शाब्दप्रमायामन्तर्भावसम्भवादिति भावः । तस्य - चराटकादेः । स्मरणेति । यदा भावनाजन्मनोऽपि प्रातिभस्य न स्मृतिस्वम्, तदा तदमन्मनस्तद्दूर- तरम् । संशय इति । नदु शासदीपिकायाम्-"यत्तु प्रातिभाख्यं प्रमाणम् 'श्वस्त भ्राताऽऽगन्तति नत्तु लिझायाभासजमनिश्चायकन्यादेयाप्रमाणमिति । अनिश्चायकन्चात = अनिश्चय यात । अवग्रहायन्त. रायागामपि सम्भवेनानिश्चितसस्याधिगमानामपि प्रवृत्तौ "भविष्यनि फलमवग्रहायभावे" इत्येकतर. कोटिव्यवहारवदित्यर्थः । नत्रापि = कृप्यादिस्धलेऽपि । आहाररूपो - - यदिपदघटितवाक्यामिलप्यधि- पयको निश्चयो यदि वृष्टिवियति तदा कृप्यादितोऽअश्यं फलं लप्स्यते इत्याकारः । अयमेव मङ्गलाद- मगो तकशब्देन बहला यदि च वृष्यादी मति कृप्यादितोऽवश्यं फलमिनि तर्कातन्त्र प्रवृत्तिस्तदा सति विध्ने महलावायं फलमिति तोवापि प्रवृति"रिति तोकम् । तर्कादिति निश्चयादित्यर्थ इति सत्र मथुरानाधाः । भाधानानु - बीकान् । संशयादेकतरकोरिव्यवहारानुपपनैरिन्याशयः । एतेन- फादौ न निकम्मा प्रवृत्तिरपि तु सकमा, साच संायाधीनैवेति निरस्नम्उक्तज्ञानस्य च संशया. नामरुत्वान् । लिङ्गप्रहादिकमन्तरेणैशेपत्तेरानुभविकत्वात्ताशनिश्चयस्य लिलायाभासजायाभिधान न युज्यते । अन्यथा = एकनारकोटिकन्यवहारजनकत्वेन निश्चयम्यापि तादृशज्ञानस्य संशयत्वोपगमे । संवा. यस्य = पर्यती वद्धिमानदेति ज्ञानयापि । यदि मंशयत्वमेककोटिज्ञानवृत्ति स्यात निश्चयत्वानतिरिक्त पृत्ति स्यान् निश्चयस्यदिव्यर्थः । दुरन्तरिति । योगजधर्मप्रसृतानुभवस्येवास्यापि प्रत्यक्षवं स्यादिति नु न देश्यम्, अत्र साक्षारोमीत्यनुव्यवसायस्य यतः कदाप्नुयात् । एवमनुमिनोमीन्यादिनन्यया.

·१८४ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथम: मिति चेन्न; नत्वपवैयापातात् । न च काकतालीयसंवादमपि ज्ञान व्यभिचारिकर- णसामग्रीजन्यमास्थातुमीशिप; व्यभिचारिणोऽपि कारणाविशेषाद्यथार्थत्वप्रसङ्गात्, नह्य- हेतुकमेवास्य यथार्थत्वम्, नियामकाभावेनातिप्रसङ्गापातात; अवश्यमस्याव्यभिचारित्वेऽ- व्यभिचारिनियतमेव करणं वक्तव्यम् । कि तदिति चेत्; स्वात्मनैवात्र प्रश्ने दीयतामुत्तर भवता, येन नियतेषु प्रमाराशिष्वेवेदं शानमन्तव्यम्, प्रमासामान्यलक्षणेन या व्यवच्छे- तव्यम् । एवं लिङ्गाभासांदिभ्योऽपिजात लिङ्गिज्ञानं दैवगत्या स्थितलिङ्गलिगिनि लिङ्गिमत्येव भावेन नानुमिनित्यादिकमपि । अथाव्यभिचारिकरणजन्यन्वं यदि प्रमाकरणजन्यत्वं तदात्माश्रयः, शिरो- वेष्टनेन नासिकास्पर्शानुधावनापातश्च, यदि पित्तादिरहितेन्द्रियसन्निकर्पयथार्थलिङ्गज्ञानयथार्थसादृश्यज्ञान यथार्थयोग्यताज्ञानान्यतमजन्यत्वं तत्. तदाप्यात्माश्रयः, भ्रमात्मकलिङ्गज्ञान जन्यानुमितेरपि वचित् प्रमात्वेनाव्याप्तिश्च, नस्वपदवैयापाताभिधानस्थासङ्गतिश्च, तादृशानुमितस्तत्यानुभवत्वलक्षणेन सय हीतत्वात् । अतएव दुष्टेन्द्रियभ्रमात्मकरिङ्गज्ञानाद्यजन्यस्वमपि न तत् । नच भ्रमजन्यानुमितेरयथार्थ- त्वमेव, नय विशेष्यावृत्तेरेव प्रकारस्य भानमिति मतस्यैवावलम्बनीयत्वात्, एवंच न तत्त्वपदधैयाभि- धानस्यांसगतिरिति वाच्यम्; एवं सति 'नच काकतालीयसंवादमपी'त्यनिमग्रन्थासङ्गतिरेव, उक्त: मतानुसार तत्रापि करावृत्तिवराटकादे व्यधिकरगप्रकारस्यैव भानोपगमसम्भवादिति चेन्न; उक्तमतानुः सारेगैव वैद्यर्थ्याभिधानात, नचेत्यादिग्रन्थस्य च लौकिकव्यवहारानुरोधेन याथार्थ्यमुपगम्य प्रवृत्तवत शक्यस्यात् । अव्यभिचारित्वे च सत्यपदार्थातिरेकिण एवं व्यधिकरणप्रकारकत्वायभावरूपयायायस्य घटकन्यसम्भवादिति । प्रकृतज्ञानं तु लिङ्गभ्रमजन्यमित्यभिमानः । तत्वपदत्यागेऽप्युक्ताभिमानं निराकु साह नचेति । संवादो याधार्यम् । करणसामग्री = करणघटिनसामग्री । व्यभिचारिणः = व्यधिकरण प्रकारकन्वेन प्रसिद्धग्रहस्मापि यथार्थत्वप्रसङ्गात्, प्रकृतज्ञानकारणेन तत्कारणस्य दुष्टत्वेनाविशिष्टत्वात् । ननु दोपर्धाटनसामग्रीप्रयुक्तं न प्रकृतज्ञानस्य याधाथ्यं येनान्यत्रापि तदलात्तदापत्तिः स्यात्, अपि स्याकस्मिकमेवेत्यन आह नहीति । अव्यभिचारिनियतं = व्यधिकरणप्रकारकत्वाभाववज्ञानजनकम्, एव म्चतावताऽव्यभिचारिकरणजन्वटितलक्षणस्यापि तत्रातिव्याप्तिरता । येन भवता नियतेषु = क्लृप्तेषु । ननु तस्य सम्भावनात्वमेय, कृप्यादिस्थलेऽपि सम्भावनायामेव निश्चयत्वभ्रमः, “यदि जलं सह कारिभिः सम्पत्स्यते तदा मे नृपं शमयिप्यती"त्यादेः सम्भावनाख्यतकत्वं चतुर्थे भवतैव व्युत्पादनीयम् , भतएकोमामणावपि तर्कशब्देन तदभिधानं यथाश्रुतमेव सम्यक् , यदि च तादशसम्भावनायाः कोट्यन्त रासाशिवं प्रकृतज्ञानस्यैव या तथास्वं शपथैन निर्णीयते नथाच नस्या निश्चयत्वमेवेन्याग्रहः, तदाऽस्तो प्रकृतज्ञानस्यानिरिकप्रमास्यम्, भपसिद्धान्नभीस्तायां या निवेश्यतां प्रमालक्षणे प्रातिभभिनस्वम्, रमृतेयधार्धाया अपि प्रमागान्तरस्वीकारभयेन प्यावृत्तयेऽनुभवन्धमिधेरयस्वरमादतिव्याप्त स्थलान्तरमाइ एवमिति । लिङ्गेति । ग्याप्यस्यापक्षधर्मस्य वा धूलोपटलादाप्यत्वेन पक्षधमत्वेन च परामर्यादित इग्यधः । लिलि - साप्यम् । देवगन्या = स्यमामीवशात् । धितन्यादिवहुप्रीहिः। धूमवहाभपयदि शेयकमिग्यर्थः । स लिस्याभावेऽपि प्रकृतनिर्वाह इत्याशयेनाह लिग्निमत्येव चेति । धूमयदविशे कम्ये मनि यदिमविशेष्यामिन्यः । लिङ्गामासे इति । इदश्च लियोपहित निम्मानमसाभिप्रायेण, भन्यथा लिाभामभानस्यानुमिनी प्रसभरेयाभावेन नदंश प्रमावनिषेधामननेः । तद्वति = सामाना: चिकरण्यमान तद्विशिष्टे । विशेषगांगे प्रमाई शिना विशिष्टांश प्रमावानिहादिति ·परिच्छेदः] ® तत्वानुभवत्यखण्डनम् । वा यत्स्यात् तत्तु यद्यपि लिहाभासांशेन प्रमा, नया तति लिगिस्वरूप, तथापि विशिष्टं तथाविधं गोचरयन्त्यास्तस्या युद्धलिङ्गान्तरवति केवले वा लिङ्गिानि वह्नयादावयंशे विपये प्रामाण्यस्वीकारेणोक्तदोषापरिहारादिति । श्राभासकरणजत्यात्तविषयस्य वस्तु विशिष्ट लिङ्गाभासविशिष्टं तथाविध - लिनिनं गोचरयन्त्याः तत्तदंशे तेन तेन सम्बन्धेन तत्तत्प्रका. रिकाया इति यावत्, सेनापक्षधर्म सामानाधिकरण्यस्याव्याप्ये व व्याप्त्यादेश्यसिद्धावपि न तिः । बुद्धेरिति । अनुमितेरितितुनोक्तम् , लिलाभासादिश्य इत्यादिपदोपादानेन ताशार्यापरयादरपि समासस्यात् । अनुमिन्यादेरित्यभिधाने व गौरयात् । वस्तुतस्तु यकम्यदिशा तस्यामित्यनन्सावाभि- प्रायेणेदमुक्तम् । लिङ्गान्तावति लिङ्गिानि = सामानाधिकरण्यसम्बन्धन सगिविशिएलिजिविषयकावा- यच्छेदेन । पूर्व स्थितलिलिङ्गिनास्युक्तयादिदमुक्तम्, लिझिम येथेस्युतानुसारेणाह केवले इति । अंश-विषये - विषयामशे, तथाच वयाविरूपकवललिङ्गिविषयकवायच्छेदनेत्यर्थः । अपिना धर्मि- समुच्चयः । नवं धायशे ज्ञानमात्रस्य यथार्थवेन ज्ञानविशेषपर्यन्तं धावनं विफलमिति वाच्यम, धयंशे ज्ञानमात्रस्य यभावेऽपि 'इदं रजतमिनि ज्ञानं भ्रमो नतु प्रगति सार्वजनीनव्यवहारेण प्रका- रांशमादायैव भ्रमवानमत्थयोवस्थितेनविशेषपर्यन्तधावनसाफल्यात् । वस्तृतस्तु अंशेऽपि विषये इनि योजनया 'नानांशिकमेव यथार्थत्वमपिरवाशिकमपी'त्यपः स्वासःसाधीयान् । प्रामाण्य : तद्वति वरप्रकारकत्वम्, तनातिव्याप्तिदानस्य यथाश्रुते नामङ्गतिः । लिङ्गोपहितलैतिकभानाभ्युपगमेना- निकयापार्यमुफम्, सदनभ्युपगमे तु सर्वाश एवं याचार्य द्रष्टव्यम् । उक्तदोपः = प्रमालक्षणाति. याप्तिः । नच-लक्ष्यन्वालातिव्याप्तिः, अनुमितित्यस्य ग्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानजन्यज्ञानवरूपस्य जानिविशेषरूपस्य वा सत्र सम्भवदुक्तिकत्वादिति वाच्यम; दोपसमवहितजन्यज्ञानत्वस्यांप्रमावसमन- यायमिति मीमांसकमते तावश तस्य लक्ष्यतासम्भवः, उक्तपरामर्शस्प भ्रमत्वेन तय दोपस्यावश्यकत्वात् , डोपाभावप्रयोज्यग्वं च प्रमात्वे तन्मते तस्वतस्वान्यधानुपरत्या आवश्यकम् । नापि तार्किकमते, तेन प्रमाया गुणान्यत्वोपगमेनानुमिनी च यधार्यलिङ्गज्ञानस्यैव गुणत्वेन तस्य चाग्रासदावेन प्रभावानुष भतएव व्याप्तिविशिष्टप्रतियोगिकपक्षानुयोगिकसम्बन्धावगाहिज्ञानजन्य ज्ञानमनुमितिरिति प्रायः। मचेश्वरीयतादशज्ञानमेव ना गुण इति नजन्यन्वेनानुमित्यात्मकममात्वीपपत्तिरिति वाच्यम्: ईश्वरीयतादशज्ञानजन्यज्ञानत्वस्यानुमितिवं प्रनि वा, प्रमान्य प्रति बा, उभयं प्रनि या प्रयोजकत्रम्, भाये ज्ञानमात्रम्येश्वरीयतादृशज्ञानमन्यत्वेनानुमितित्वप्रसङ्ग, जन्यतानवच्छिन्न नभ्यताभिधाने च प्रकृत- मानेवीवरीयज्ञान जन्यताया जन्यतावनितया नानुमिन्यन्तर्भावसम्भवः, द्वितीये ज्ञानमात्रस्य प्रमा यमसङ्गः, अतएर न तृतीयोपि । अध ताइशजानजन्यज्ञानवृत्त्यनुभवत्वयाप्यनातिमत्त्वेन प्रकृतज्ञान- म्पानुमिनियमवश्यं वाच्यम्, अतएव "वस्नुतो वहिमत्यपि पर्वते यदि कश्चितापं धर्म प्रवीन्य ततो अद्विमनुगिनोतीति मुले व प्रभवण्डन प्रस्तावेऽभ्यधापि, तदीयप्रमावोपपादनाय पर ताशं भग- वज्ञानं शरणीकरणीयम, पता वद्विमानितियथार्थानुमिति प्रत्येय 'पर्वता यहिच्याप्यवानियेतद्विष. यकचेन भावरज्ञानस्य गुणवकल्पनाच नातिप्रसङ्गः, यथार्धानुमितित्वस्य प्रकृतज्ञाने तत्रापि मम्मति पत्तेः, अनुमारि परस्पलिनया व्याश्याटिघटकपदार्थावगाहिज्ञानस्वायपेक्षणीयतया च न नदिरह- दशा भगवनम्तादृशशानमादायानुमितिप्रमह इति मैदाः प्रमावखण्डनशेषे वशमाणदिशा प्रमायां गुणाजन्यावाप्रामाणिकन्वेन दोषाभावप्रयोग्यताया एत्र तत्र वाच्यत्वेन प्रकृते च दोषम्य सत्त्वेन न प्रमा. शपादने इष्टापाययकाश इत्याशयनानिष्पाप्यभिधानात् । अतएव स्वनरूत्ववादिम नयाशहने प्रामा पत्तेः।

·१८६ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाद्य [प्रथमः भूतलिङ्गयादेरन्यत्यमेवेति चेन्न: विशेपस्यान्यत्वेऽपि तज्जातीयमाप्रवत्तावभासांशे दोषा- परिहारात् । सामान्यसम्बन्धकोटिनिविष्टत्वाद्विशेषस्य, तस्य च तत्रानवस्थितस्यैव स्फुरणान्नैप दोप इति चेन्न; विशेषाप्रतिभाले सामान्यतस्तन्मात्रवत्ताप्रतिभासस्याप्यभ्यु- पेयत्वात् ,देवदत्तयशदत्तसम्बन्धितासंशयेऽपिपुरुषसम्बन्धितया निश्चयवत् । सम्बन्धि- विशेषस्य निर्मुण्ठितविशेषरूपतया च प्रवेशे व्याप्त्यादेरननुगमप्रसङ्गात् । सामान्यानुमा- सकरणजत्वादिति । दोपघटितसामग्रीजन्यस्वादित्यर्थः । प्रकृतज्ञानस्येत्यादिः । तद्विपयस्य = प्रकृ- तज्ञाने विधेयतया भासमानस्य । वस्तुभूतेति । विशेष्यवृत्तीत्यर्थः । अन्यत्वमेवेति । तथा च स्वनि- रूपितविशेष्यताश्रयावृत्तिप्रकारकत्वेन प्रकृतज्ञानस्य भ्रमत्वमेवेति भावः । तज्जातीयमात्रवत्तावमा- सांशे = वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारकत्वावच्छेदेन । बहिन्येन रूपेण हि व्यापकता गृहीता न तु पर्वतावृत्सितत्त- द्वद्वित्वेनेति व्यापकतावच्छेदकवह्निन्वेनैवानुमिनी विधेयस्य भानं युक्तम् , इतरविशेषयाधस्य लाघवस्य वा सहकारेण हि कचियापकनानवच्छेदकरूपेगापि साध्यस्थानुमितो भानमुपैयते नच प्रकृतेऽनुमातुम्तथा, तेन पूर्व स्वपरामर्शस्य भ्रमत्वानवधारणात्, एवंच वह्निमति पर्वते 'पर्वतो पहिमानि'त्याकारकधियः कथं न यथास्वमिति भावः । सामान्येत्यादि । वद्वियादिसामान्यप्रतियोगिकसम्बन्धनिरूपितसम्ब धिताप्रयघटकवादित्यर्थः । सामान्यधर्मावच्छिन्नत्वादिति यावत् । विशेषस्य = तत्तद्वयक्तिरूपविशेष स्यैव । तस्य = विशेपस्य । तयानवस्थितस्य = पर्वतेऽवर्तमानस्य । विशेष एव हि सामान्यधर्मावच्छिनः; स च यदि पर्वनावृत्तिरेव प्रकृतज्ञानप्रकारतया सद्दोषजन्यम्वान्यथानुपपत्त्या कल्पितः, तदा सामान्य धर्मावच्छिन्नतयाऽपि स एव भायामतु पर्वतवृत्तिरिति कथमुनधियो यथार्थत्वमित्यर्थः । विशेषाप्रति भासे = महानसीयत्वादिना वह्न रुफबुधविषयत्वे । महानसीययहिन्वायवच्छिन्नव्यापकतामहादिघटितसा. मनीविरहदशायामित्यादिः। अपिरेवकारार्थे । वहिरवावच्छिन्नविधेयताकत्वस्यवेत्यर्थः। यत्र सामाः न्यधर्मावच्छिग्नस्य कस्यापि न मदावः, यथा पुरोवर्तिनि रजतत्वावच्छिन्नस्य, तवान्यधाण्यातिवादिनी भया देशान्तरवर्तिन एव सामान्यधर्मपुर कारेण भानकपनं युज्यते, यत्र तु कस्यचिसामान्यधर्माव- पिटनस्य सदावः, नग्न सामग्रीसावे सोऽपि कुतो न भायान्, प्रकृतज्ञाने च दोपजन्यस्वेन विशेष्याः पृत्तिविषयकाचवहिग्यावन्छिनध्यापकताग्रहघटितसामग्रीसत्वेन विशेष्यवृत्तिरपि वलिः कुनो न भासेत: नहि महानमीयग्वादिना विशेषोऽनुमितो परिस्फुरति, येन विशेषान्तरस्य तद्विपयस्वमसम्भवदुतिक पात्, अपितु यदिग्वनव, नधैय ग्यापकतामहादिति भावः । देवदत्तेति । यथा घटादी देवदत्तीयया दिना निश्चयमामध्यमायदशायां पुरुषीयग्वेनेय च निश्चयसामग्रीसत्वदशायां तेनैव रूपेण नियस्तथे- ग्यः । न च सत्तदिग्वाग्छिन्नस्यापकतामहसम्भवः, म्यक्त गन्न्या, नया पर्वतीययनिग्रहं विना तनिष्ट पापहनायाः पर्वतीयधूमनिरूपिनाया प्रहमम्भव इति लाघवज्ञानादिविरहे महानसीयग्वापति प्रविधेयगावं कथमनुमिनी दायेनापीन्याइ सम्बन्धिविशेषस्यनि । मामानाधिकरण्यनिरूपित मम्बन्धिताप्रयस्यव्यर्थः । सारशाधयायं चयापके सामानाधिकरण्यस्य निरूपकनया, ज्याप्ये च तदा अयतया । निष्ठिनाय = मामान्यांनयग्रिन्यम् । तया च सामान्यधर्मावटिग्नतयाम्याण्याचघर काये इत्यर्थः । पाण्यादेरियादिनाऽनुमिनियाप्तिज्ञानयोः कार्यकारणभावो विरोधिज्ञानः प्रतियष्यप्रति बन्धकमायभ मापते । प्रातिशिरूम्यांपादः पुरुषायुरैरपि ज्ञानासम्भयेन नेटपत्तिरिति भावः । यानुनम्तु 'यो पहिरन्यमापि, नमेशात निरीक्ष' इति प्रायभितानानुरोधेन पनवृत्तिवतिरेय मातान मिलिपिया, भनुमयारमा च यानपिशानिरिग्युगानुमिनेःमयांतो एय यधाधयम् । पमेन-प्रमाग्ये , ·परिच्छेदः] तत्वानुभवत्वावण्डनम् , १८७ नाभासे च संवादिनि विशेषान्यवत्तायल्पनानवकाशात् , सामान्यसमपाययोरप्यन्ययोरेव प्रतिभासेऽन्यथाख्याति विहायासत्वपातिप्रवेशापातात् । तत्रत्यधर्मान्तरस्य जात्या तादा- स्यारोपस्तत्रेति चेन्न; तथापि धर्मिणि जातौ च प्रमावतादयस्थ्यात्, संसर्गारोपनिमि. ताच तादात्म्यारोपानुपपत्तेः, परार्थानुमानाभासे हि प्रतिपादितपदार्थ संसारोपकार- दोषाभावमयोज्यस्मान्यथानुपपरया पहिल्यावच्छिलम्यापकतामहाधीनायाभपि प्रकृतानुमितेर्वन्वेिन पर्व- तावृत्तिविषयकस्वमेव कल्पनीयम् । किच सर्वाशे एव प्रमावं दोपामावप्रयोज्यम् ,आंशिकामाख्यं तु सत्यपि दोपे सम्भयरयेव, अन्यथा शुक्ती 'इदं रजत मिति घटाभावयति पटवति च 'इदं घटवत्पदवच्चै'रयादिज्ञान- स्मांशिकामास्वं विलुप्येत, एवं च प्रकृतज्ञानस्यांशिकप्रमारयपतोभुमितिममायान्तर्भावसम्भव इति-- देश्यस्य नावकाशः । यय व्यत्यन्तरभानकपन नोदयमप्यासादयति सादृशस्थलेऽतिव्याप्तिमाह सामा. न्यानुमानाभासे च संवादिनीति । गोस्वव्यायधिवीस्ववसीयमित्यादिभ्रमजन्यगोत्याद्यकश्यक्तिसा ध्यकगोन्ववतीयमितियथार्थानुमितावित्यर्थः । गोरवरयेनोपस्थितिदशायां च तहसम्भवः। विशेषान्यवत्तेति- पक्षावृत्तिगोस्वविषयकत्येत्यर्थः । तथाच गोत्ववति गोस्वप्रकारकत्वेन तादृशानुमितेर्याथार्थ्यांदोपजन्यत्वेत चालक्ष्यस्वादनिग्यासिरिति । समवायेनि समवायव्याप्यमायत्ववान् घट इति भ्रसाधीनानुमित्यभिमा- येण, एवं पूर्वप्रापि सामान्यपदं समवायस्योपलक्षणम्, प्राचीनताकिमते तस्यकत्वात् , समाना. विवादिनन्यमते तु तरसाध्यकानुमितावतियाप्तिरग्निसाध्यकानुमिन्यतिव्याप्तिसमानयोगक्षेमा । तदनङ्गी- कर्तृभमते तु तत्साध्यकालुमितो नातिन्याप्तिसम्भावना ! अन्यथाख्याति = विशेष्यावृत्तिसतो ज्ञान- विषय विहाय - अस्वीकृत्य । असाध्यातिप्रवेशः = असतः प्रकारतया ज्ञानविषयवस्वीकारः, सेन प्राचीनान्यथास्यातिमतेऽसतः संसर्गतया ज्ञानविषयत्वोपगमेऽपि न क्षतिः। प्रकृते तु सामान्यसमचा- ययोः साध्यतया प्रकारतेवेति भावः । तत्रत्यधर्मान्तरस्य गोत्वान्यस्य गोवृत्तिधर्मस्य । तन्न गोत्व- ग्याप्यपृथिवीत्ववदिदमितिभ्रमाधीनः । तथाच ताशभ्रमेश गोवभिनपक्षकतादाम्पसम्बन्धावधिनगो- स्वत्वावरिउच्चसाध्यताका 'इदं गोत्व' मित्यनुमितिरव प्रसूयते. न तु गोपक्षिका समवायसम्बन्धावच्छिन्न- गोयन्वावच्छिन्नसाध्यिकनि न तस्या याथार्थ्यम् । यद्यपि गवावृत्तिधर्म गधाधिकरणे च धर्मियपि तादा- रम्येन गोम्बानुमितेभ्रंमत्वसम्भवस्तथापि सत्र भ्रमसामग्रीमम्पादनं क्लिष्टं स्यादित्याशयेन तवत्यधर्मान्तर- स्येत्युक्तम् । उपलक्षगदम्, गवान्तरस्यापि गोत्यवत्तया तादात्म्येन तस्माध्यकतयापि गोरखवतीय मित्यनुमिते मन्योपपतः। तदनौयिकपरामर्शस्थले एवातिव्याप्तिर्दिसितत्यस्याने एव स्फोरणीयत्वात् । इदं गोखमिरयुतानुमितरतादापांशे एवं भ्रमन्वं नतु धर्मिप्रकारांशेऽपीत्यनुशयेनाद धर्मिणीति । प्रमात्येति । प्रमावापतीत्यर्थः । ननु धम्शे नाम श्रमे नामस्वमिति भ्रमविशेषानुधावनवै- फल्यम्, तरसम्बन्धिनि नामक रकानुभवस्वस्य तदंश एवं ममात्वव्यवहार नियामकतेल्युकन्वा रच, एवं च गोस्वतादाम्यानापन्ने एव तादात्म्येन गोत्वप्रकारकनयोक्तानुभवन्ध म गोन्वांशेऽषि प्रमावापादन- सम्भवः, उक्तरोत्यांशिकामायाः कृतान्तर्भावसम्भवेन तान्यापत्तिदानस्य नौचिती चेत्यस्वरसादाह संसर्गेति । समवायसम्बन्धावच्छिखगोरव पावच्छिनाकारताकानुमितिकारणात् समवायसम्बन्धाव- च्छिनोचवावचिन्नप्रतियोगिताकगोत्वाभाववदवृत्तित्वनिष्टप्रकारतापृथिवीत्वादिनिष्ठविशेष्यताच्छुि. नभकारताकगोनिष्टविशेष्यतापरामर्शादिरयर्थः । गोत्वभित्रावृत्तित्व विषयकपरामर्शस्यैव तादात्म्येन गोवानुमित्यौपायकत्वादिति भावः । परार्थानुमानाभासे इति । प्रमात्मकपरामर्शप्रयोजकतयार भासौभूतवावाविशेषरूपन्याये इत्यर्थः । अधीनवं कारणान्वयि सप्तम्यर्थः । निरुपरामर्शात्मक 1 ·शारदापुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथमः रणसम्भवात्, तथापि तत्र तादात्म्यारोपफल्पने च तथानमनियमस्य निष्कारणत्वात् । फस्यचित्तत्र जातसंवादजातिसंसर्गभ्रमस्य मिती का गतिः १ का वा गतिःसिद्धसाधने ? - संसर्गारोपकारणं व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहितया च्यातिप्रकारकपृथिवीस्वविशेष्यकज्ञानात्मकेन विशे. पणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानेन जन्यम्, तच्च न्यायजन्यशाब्दबोधजन्यमिति परम्परयाधीनत्वमक्षतम् । प्रतिपादितपदार्थसंसर्गः = न्यायजन्यशाब्दयोधविषयीभूतो गोत्वनिष्ठव्यापकतावच्छेदकः समवायात्मक संसर्गः । न्यायस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्न गोस्वाभावववृत्तिन्वविषयकशाब्दयोधजनकोपनयवाक्य- घटितत्वे परामर्शस्यापि तादृशध्यातिविषयकन्वेन सन्स्थलेऽनुमितेरपि समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता करवमावश्यकम् , अन्यथातिप्रसङ्गादिति भावः । इदमुपलक्षणम्, स्वार्थानुमितिजनकपरामर्शस्यापि तार• शव्याप्तिविषयकस्वेऽनुमितेस्तादृशप्रकारताकन्यस्यानपलपनीयत्वात्, एवञ्च भ्रमजन्याया गवि गोत्वसाध्य कानुमितेः सवाशे याथायन प्रमात्यापत्तिरिनि । नथापि निरक्तसंसर्गारोपकारणसत्त्वेऽपि । तथाभ्रम नियमस्य = तरसंसर्गकज्ञानत्वे तरसंसर्गकज्ञानकारणजस्वव्याप्तः। निष्कारणत्वात् = अप्रामाणिकरवापा तात्, तथाचान्यत्रापि संसर्गान्तरज्ञानसामाया अपरसंसर्गकज्ञानजनकन्यापत्तिः । ननु दोषजन्यज्ञानस्य- स्याप्रमावस्याप्यत्वान्यथानुपपत्त्या क्वचित्संसर्गान्तरज्ञानसामग्रया अपरमंसर्गज्ञानजनकत्वमास्ताम् , दोपसमवहितमामशाः शक्तिविपर्याससम्भवाच्चेत्यतआह कस्यचिदिति । जातसंवादः = अनुन्ययः सायविषयीभूनः समवायेन गोन्यप्रकारकबोधो यस्य तादृशपुरुषस्येत्यर्थः । तथा च समवायेन गोत्वप्रका रकतयाऽनुग्यवसीयमानानुमिताविन्यर्थः । अनुव्यवसायस्य प्रामाण्यनियमानात्र कुकल्पनावकाशः । प्रकृतज्ञानस्य यथार्थत्वेऽपि 'भ्रमस्ये' त्यभिधानं तस्य दोपजन्यतया प्रमात्यानन्तर्भावाभिप्रायेण, तदभा पवति तत्प्रकारकन्वरूपं भ्रमत्वं तु नान्न विवक्षितम् । गतिः = प्रमावापत्तिपरिहारोपायः । अतिव्याप्त्य. न्तरमाह का वेति । सिद्धसाधने = तत्र तत्प्रकारकनिश्चयानन्तरं तत्र तत्प्रकारकानुमिती । तस्या यशा- या अपि भाभासकरणजन्यनया प्रमारवे नेष्टापत्तिः, क्लुप्तप्रमानन्तर्भावादिति । इदापाततः, तथाहि- सिद्धौ मन्यां पक्षताया विरहेण हेतोरपक्षधर्मतया स्वरूपासिद्धिर्या पक्षविशेषणाप्रतीत्याऽश्रयासिद्धिति सा हेत्वाभास इति प्राचीनमतम् , अनुमिनि तद्वेतुज्ञानं वा प्रनि साक्षाद्विरोधिन एव हेत्वाभासत्वेन मिद्धेश्च सिपाधयिषारूपपक्षताविघटकतयैवानुमितिविरोधित्वेन साक्षादनथात्वेन हेस्वाभासन्वाभावेऽपि नग्र हेसोर्दुष्टत्वमक्षनमेवेति मणिकारादिमतम् । स्वन एव तस्यानुमितिविरोधित्वमिति च मतान्तरम् । मतेषु चैषु सिद्धयनन्तरमनुमितरसम्भवदुक्तिकत्वेन कथं तातिव्याप्तिः । अनुमित्सासद्भावे तु सिद्धसा- धनमदोष एव, इच्छाविषयतावच्छेदकरूपेण सिद्धरसद्भावान् । पक्षता नानुमितिहेतुरिति वदतां प्राभा राणो वेदान्निनाच मते मिद्धेरप्रतिबन्धकत्वेनार्थान्तरविधयैव च कथायामुद्भावनीयस्वेन तदुत्तरोप पाया अप्यनुमितेरदुष्टकरणजग्वेन प्रमात्मकतया कथमतिव्याप्तिः। "प्रत्यक्षादौ यार्धन न ज्ञान प्रति- वध्यते, किन्नूपनानेमामाण्यं जाप्यते, अनुमिनी नुत्पत्तिरेव प्रतिबध्यते" इति मण्युनविभागस्य शप धप्रमाणकन्वेन विनेयमात्रमनोरजकन्वेनाधंजरतीयताया अनौचित्येन च सर्वमेव बाधादिभिरप्रामाण्य. मेय जाप्यते उत्पन्ने ज्ञाने, उत्पत्तिस्तु न क्वापि प्रतिबध्यते इति मते यारशविशिष्टविषयकनिश्चयन्वच्या पकोऽनुमियप्रतिबन्धकदामाधारण्याविषयकवोभयाभावस्तादृशविशिष्टस्य हेत्वाभासतम्युक्तरप्रामाणि- कायेन प्रकृतेऽनुमिन्युत्पायुपगमेऽपि सिद्धेस्तनाग्रामाण्यानापकत्वेन तत्र दोषता न मम्भवदुझिकेति नुमिमावनिम्यातिरिनि कृतं विनरेण । नत्र = उक्तानुमिती। अन्यत्वकल्पनायां = विषयकवापनायाम् । नपारवे व उनानुमिनेः प्रमाग्योपगमे च । यथार्थवाहिनया - प्रमिनिजनक कथम- विशेष्यावृतिापनि ·१८६ . परिच्छेदः] याघार्थ्यखण्डनम् ६ सत्राप्यन्यत्वकल्पनायां सिद्धत्वव्याघातात्. तथात्वे च हेत्याभासस्यापि यथार्थमाहित- योक्तानिमित्तस्य व्यभिचारेणान्यमायामासेऽन्यप्रतिभासफरपनाया निर्निमिचत्वात् । सिद्धसाधनमितेरेव वाऽव्यवच्छेदान् । इति खण्डने तत्वानुभवन्यखण्डनम् । घा स्यात् ? नाद्यः, .. । . अथ याथार्थ्यखण्डनम् । यथार्थानुभवः प्रमेयप्यलक्षणम् । यथार्थत्वं हि तत्त्वविषयत्वं या ? अर्थसदशना पूर्व निरस्तत्वात् ,नापि द्वितीयः, व्यभिचारिणोऽपि प्रमेयत्यादिनाऽर्थ- सादृश्येन प्रमात्वापातात् । ननु ज्ञानविपयीकृतरूपेण सादृश्यं विधक्षितम्,नच-प्रमेयत्वा. दिरूपस्य व्यभिचारिणयपि प्रकाशसम्भवेन तथाप्यतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् ; प्रमेयत्वाद्यशे प्रकाशमान विषयीभूतधर्मान्तरापेक्षया व्यभिचारिणोऽपि प्रमात्वाभ्युपगमादिति; नैना- कम्, प्रकाशमानेन रूपादिसमग्रायित्वेन रूपेण ज्ञानस्यार्थसादृश्यानभ्युपगमेऽपि तत्र नदीयममात्वाङ्गीकारादिनि । प्रकाशमानेन रूपेण विशेषणभावादर्थसादृश्यमनुभवस्य विवक्षितम्, अर्थस्य च यथा समपायादूपं विशेषणीभवति तथा विषयभावाशानस्यापि नविशेषणं भवत्येवेति चेन्न; एवं हि पुरोवर्तित्वादिना झपेण तथाभायसम्भवात्पुरोवर्तिनी शुक्तिं रजनतयाऽवगाहमान ज्ञान प्रमा स्यात् । न च वाध्यमिप्यते एव सा प्रमापीति न तया । उकनिमित्तस्य व्यभिचारेग - दोपजन्यज्ञानन्वेप्रमावस्यासेरभावेन । अन्यप्राभासे भ्रमात्मक परामर्शजन्यानुमिती । सिद्धसाधनमितेरिति । प्रकारान्तरेण दूपमिदमुक्तास्वरसादेव द्रष्टव्यम् । ज्ञातविषयकयथार्थज्ञानमानस्येत्यर्थः। “अनुपलब्धेऽर्थे तप्रमाणमिति पारमपमूत्रादज्ञातविषयकस्यैव पोधस्य प्रमान्वेन ज्ञानविषयकस्य यथार्थस्यापि स्मृतियदप्रमात्वेन तार्किकोकलक्षणमात्रस्य तत्राति ग्यासिः । अन्यथा स्मृतिग्यावृत्तयेऽनुभवस्वोपादानं ममात्वस्य पारिभापिका प्रयुञ्जीत । स्मृतरम्यापर्तने नन्देनोः प्रमाणान्तरनापत्तिरिति चेत्सत्यशो विषयतावानुयोगितात्यप्रतियोगितावादीनो लतातिरकिणों कल्पग्य भवतो न यदि कापि हानिः, तर्हि प्रमाणान्तरस्वीकारेणापि न सा स्यादिति शिवम् । इति खण्डनशारदायां तत्त्वानुभवत्वखण्डनम् । यथार्थति । यथाशब्दस्य पदार्थाततिवृत्तिसादृश्यार्थकताभिप्रायेण विकल्पवयम् , योग्यता- वीसयोः प्रकृतेऽसम्भवात् । म्यभिचारिणो भ्रमस्य । प्रमेयत्वादिनेति । अभेदस्तृतीयार्थः सादृश्या. न्धी । व्यभिचारिणि प्रकाशेति। भ्रमनिरूपितविषयतेन्यर्ध । विषयीभूतधर्मान्तरविषयकरयावदेन धमन्यवतोऽपि प्रमेयस्यादिविषयकत्यावच्छेदेन प्रमावाभ्युपगमादित्यर्थः । रूपादीति । स्वविशेष्यता निरूपितनकारनाश्रयधर्मवतो ज्ञानस्य यथार्थत्वविवक्षायां रूपसमवायी घट इति ज्ञानेऽव्याप्तिः रूपसम- पायित्वरूपताशधर्मववाभावादित्ययः । इदमुपलक्षणम्, भयं घट इत्यादिज्ञानेश्वरि दृष्टत्याच्याप्तिः, प्रकारनावदकन समवायसम्बन्धन ज्ञाने पटत्वविरहान् । वरूधर्मवैशिष्ट्यं न प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धन विवक्षितम्, अपितु विषयतासम्बन्धेनेति शङ्कने प्रकाशेति । अप च तद्विशेष्यक वावरितप्रकार- काचे एव पर्यवसानं द्रष्टव्यम् । शुनौ 'पुरोवर्ति रगत मिति ज्ञानस्य पुरोवर्तिस्ववझुक्तिविशेष्यकन्वावच्छिा अपुरोवर्तित्वप्रकारकत्वेन तत्रातियासिरियाह एवमिति । तथाभायो विषयत्वम् । व्यभिचारचोदना अनि प्याथ्युमायनम् । प्रमायामिति । अनुभव-चं प्रमावस्याप्यं स्यान, प्रमावसमनियन स्यादिति यावन् । যার বু মনমায় গান সমানীংঘাৱিষমা কী যামিলি কামাই - ·" १६० शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः व्यभिचारचोदनेयं युक्तिमतीति; यथार्थताविशेषणयैयर्थ्यप्रसन्नात्, अनुभूतिः प्रमेत्युक्त एव हि तायनास्त्यतिप्रसङ्गः, सर्वस्य व्यभिचार्यनुभवस्यान्ततोऽन्यथाख्यातिवादिनये धर्मिण्यपि प्रमात्वसम्भवेन प्रमायामेवानुभवत्यस्य स्थैर्यात् । यदि त्वंशतोऽपि व्यभिचा. रिएयां मा लक्षणं गमदिति चेतसि निधाय यथार्थत्यविशेषणं प्रयुक्तं तदा न युक्तम् , उक्तदोपात् । यथार्थ पदम् , तदा तस्वानुभवावयाइनोपक्रमे "भवितुरतस्वशब्दार्यत्वप्नस "ति पढिक्तव्याल्याया- मुक्तमनुसन्धेयम् । ध्यभिचारिण्यामिति । प्रतोताविनिशेषः । उक्तदोषादिति । तदार यावेनाभि- मताया भोशिफप्रमाया उक्त लक्षणाक्रान्ततयाऽनिग्याप्तरित्यर्थः । अत्राहुः-साधिकरणावृत्तिनिष्ठप्रकारता निरूपिता या या विशेष्यता तत्तदनिरूपकावं सर्वाशे यापार्यम् । स्थाधिकरणावृत्तित्वं च स्वाधिकरणनि- रूपितप्रकारतावच्छेदकसम्यन्धावच्छिमवृत्तित्याभावः, तेन सम्बन्धसामान्येनावृत्तिगगनादिनिष्टप्रकारता निरूपितविशेष्यवानिरूपकरवमादाय दो यतिमानित्य नातिप्रसनः न च-गुणः संयोगेन घटवा- निति ज्ञानस्य प्रमात्यापत्तिः, गुगनिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्याप्रमिद्धेरिनि-वाच्यम् ; प्रकारता वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिवीयस्यरूपसम्बन्धेन स्याधिकरणनिरूपितवृत्तिवस्याभाषः प्रकारतानयधर्म विवक्षणीयः,नथा च संयोगसम्बन्धावच्मिवृत्तिचीयस्वरूपसम्बन्धस्य गुणनिरूपितवृत्तिवन्यधिकरंणतया नोक्तापतिः। अथ घटत्वप्रनियोगिकसमवायेन पटरववान् पट इति ज्ञानस्य प्रमान्वं स्यात् प्रकारतावच्छेदक- समवायसम्बन्धावच्छिावृत्तिवीयस्वरूपसम्बन्धन पटनिरूपितवृत्तिन्यस्य पटत्त्वे सत्वात् । न च-प्रका रतानिरूपितसंसर्गनिष्ठावच्छंदकनानिरूपितावच्छेदकताम्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकतानिरूपकसंसर्गनिष्टावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वीयस्वरूप: सम्बन्धेन स्त्राधिकरणनिरूपितवृत्तित्यामागे विवक्षणीयः, तथाच प्रकृते उक्तपर्याप्यनुयोगितावच्छेदक घटस्वप्रतियोगिकस्वसमवायत्वनिष्ठद्वित्वं तदवच्छियानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकघटत्वप्रतियोगिक समवायनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तित्वीयस्वरूपसम्बन्धस्य तज्ज्ञानीयविषयताश्रयपटनिरूपित्तवृत्तिस्त्र- न्यधिकरणतया तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य ताशवृत्तिस्वाभावस्य पटल्यादिरूपप्रकारे सत्वानो- तापत्तिरिति-वाच्यम् ; गुणीयसंयोगेन घटवान् गुण इति ज्ञानस्य प्रमात्वापत्तः, तज्ञानीयप्रकारता वच्छेदकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावरछेदकगुणप्रतियोगिकत्वसंयोगवनिष्ठ द्विरवावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकतावच्छेदकताकवृत्तित्वाप्रसिद्धः स्वपदेन ज्ञानान्तरीयविष यताया एव धरणीयत्वादिति चेस; स्वनिरूपितप्रकारतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकतावावनिधनप्रतियोगि- ताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकतानिरूप कीयस्वरूपसम्बन्धेन स्वाश्रयनिरूपितवृत्तिस्वाभावस्य विवक्षणीयतया गुणप्रतियोगिकत्वसंयोगत्वनिष्ठता दृशपर्याप्स्य नुयोगितावच्छेदकीभून द्वित्वावच्छिमानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकतानिरूपकीभूता गंविधयावच्छेदकता तनिरूपकत्वस्य धृत्तिवेअसिद्धावपि तज्ज्ञानीयघटल्यावच्छिन्नप्रकारतायां प्रसिद्ध स्तादृशप्रकारत्वीयस्त्ररूपसम्बन्धस्य वृत्तित्वयधिकरणतया तवच्छिमप्रतियोगिताकस्वाधिकरणनिरू पितवृत्तित्वाभाववद्धटनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपके प्रोक्तज्ञानेऽननिव्याप्तेः । भय तद्वयक्तित्वाः दिना घटस्वादिज्ञानं विशेष्यीकृत्य जायमाने विषयितासम्बन्धन स्वरूपतो घटत्वप्नकारकज्ञाने प्रमाल स्थात्, तज्ज्ञानीयोक्तज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतानिरूपितसंसर्गनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावग्छ दकनास्वावच्छिमप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकीभूतं यद्विषयतात्यनिष्ठं तद्वयक्तित्वं तदवच्छि या संस- ·परिच्छेदः] ® पाधार्थ्यखण्डनम् ७ मानुयोगिताकपर्याप्तिकापच्छेदकनानिरूपकसमगनिहायरदकतानिरूपकवियिताप्तामन्यावािति- स्वीयस्वरूपसम्पन्धन विशेष्यताश्रयताशज्ञाननिरूपितत्तिग्यस्य घटायादिरूपमकार सत्येन स्वपदेन सायाविशेषताया भशायोगदानस्यात् । नव-निरुक्तस्वरूपसम्यन्यायपिछसप्रतियोगितारस्यायनिरू- 'पितनिरयटिमत्तिस्यभाययसिष्ठनिरयिसप्रकारतानिरूपितविशेष्यवानिरूपकावं विपक्षणीयम्, तथा च विशेष्यनाश्रयोफशाननिरूपितविपयितासम्पन्धायच्छिमपतित्वस्य घटरवे सायेऽपि तत्तिरवं तद्वय कियाटिन्नं नतु नियरितामिति स्पदेन ताशवियोध्यतोपादातुं शक्या, प्रकारतागां निरनि विशेषणे सु पटवायेन पटवावगाहिज्ञानविशेष्यकस्य विषयितासम्यन्धन घटत्यरवेन घटायप्रकारक. ज्ञानस्य सङ्ग्रहार्थम् . भन्यथा तस्य विशेष्यताध्यज्ञाननिरूपितनिरवरिटनवृत्तियाभाववदटल्यनिष्ठ- मकारतानिरूपिनविशेष्यतानिरूपकरयेन स्यादसष्टमा इति-यात्यम् हुदो घनिमानिति ज्ञानस्य प्रमान्या- पत्तेः, तदीयवद्विनिष्ठप्रकारताया निरवधिप्रत्याभायेन ज्ञानान्तरीयनिरवरियसप्रकारतानिरूपितविदो- परवानिरूपकस्यस्य नम्र सदाचादिनि घेस, स्वाभयनिरूपितवृत्तिनानयच्छेदकधर्मावञ्चिन्नप्रकारतानि- रूपिता या या विशेष्यता तत्तदनिरूपकत्वस्य विवक्षणीयम्यान, उमज्ञाने स्वयिोप्यताध्यहूदनिरूपित वृत्तितानवच्छेदकयद्विस्वावष्टियाकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपकनाया सावेनानरिव्याप्तेः । पृत्तिता चमकारनावच्छेदकसम्मन्धावटिमा, भन्यथा घहित्यादेः कालिकसम्बन्धावच्छिमहूदादिनिरूपितवृत्ति- तावच्छेदकत्वेन सदनवन्दकगगनवायटिसप्रकारतानिरूपितज्ञानान्तरीयविशेष्यत्यानिरूपके उत्तशा नेऽनियामितादयस्थ्यात् । निस्वारच्छेदकवाभायश्च न सरूपसम्बन्धेन, किन्तु सनिरूपितप्रकारता निरूपितसंसर्गतानिरूपितावच्छेदकतापावचिनप्रतियोगिताकपर्याभ्यनुयोगितावच्छेदकधर्मापच्छिमानु योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकतानिरूपकसंसातानिरूपकनिरूपितावच्छेदकरवीयस्वरूपसम्पन्धन, स्यं विशे- प्यता, हृदो बहिमानियन संयोगत्वगतकत्यावच्छिमानुयोगिताकपर्यासिफावच्छेदकतानिरूपकसंयोग- निष्टसंसर्गतानिरूपकप्रकारवानिरूपिवारच्छेदकरवीयस्वरूपसम्बन्धन हुदनिरूपिनवृत्तितावच्छेदकत्वाभा- वववहिन्यमित्पनतिप्रसाः। एवज तिता प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिमा म विवक्षणीया, तेन गुणः मंयोगेन घटवानितिज्ञाने विशेष्यताध्यगुणनिरूपितताशवृतिरयस्थाप्रसिद्धत्येऽपि नातिग्याप्तिः। उक्त संसर्ग नादशसंसर्गतानिरूपकनिरूपितवस्यैव प्रवेशग निरूपकपदेन प्रकारताया शक्योपादानवेन च गुणीयसंयोगेन घटवान् गुण इति ज्ञाने गुणप्रतियोगिकन्धसंयोगत्वनिष्ठद्विपावच्छिन्नानुयोगिताकपति- फावले दकतानिरूपकसंसर्गनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकवृत्तिरवस्याप्रसिद्धम्वेऽपि नानिम्यातिरिति । अबोच्यतेतद्धिगस्त कलयत्किल लक्ष्यं दूपर्ण पतति नैव यत्र । चिन्तास्तु प्रथतां न महोया दूषणस्य भगितिः कियतोऽपि ।। न च नाति-पातिः, सरूपता रजनस्वादिप्रकारताकस्य तद्वयमित्यादिना घटस्वादिज्ञानविशेष्य- कस्य स्वरूपतो विपयितया परवप्रकारलाकस्य च प्रमत्य धर्माचरितमप्रकारतानिरूपितविशेष्यस्बानिरू- पकन्वेन तत्र तम्या ANNAPावान् । स्वाश्रयनिरूपित्तवृत्तितानवच्छेदकधर्मतरधर्मानवच्छिसप्रकारतानि- रूपिनविशेष्यवानिरूपकत्वविवक्षायामुक्तभ्रमीय विशेष्यतानिरूपकप्रकारतायास्तादृशधर्मतरधर्मानच्छि- स्वेनातिम्याप्तिवारणेऽपि 'अयं घर' इत्यादिप्रमायाः स्वरूपतो घटत्वकारिकाया अपि ताशप्रकारता- कविशेष्यताकावेनास्यास्यापतेः । निखिलभ्रमीयविशेष्यतानां प्रातिस्विकरूपंश स्वपदेनोपादानासम्भवेन कतिपयभ्रमीयविशेष्यतानामुपादाने भ्रमान्तरेषु तदनिरूपकेचतिव्यासंदुरित्वाच्च । एवं तादृशविशेष्य- 'तानिरूपयघटोमयाभावादिकमादायापि, तनिवारणाय प्रकारान्तरानुसनिस्तु स्मृतिसामान्यान्योन्याभा ·१६२ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाद्ये .. [प्रथमः , वम्बण्डने निवेदितदोपभावामनवस्थामनापाद्य न शाम्यति । एवं ताशनिरूपकत्यात्यन्ताभावं कालिकेन स्थापयित्वापि, स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नतादृशात्यन्ताभावस्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणताविवक्षा नु लक्षणापर्यवसानं प्रसूते इति द्रष्टव्यं लक्षणसामान्यखण्डने । न च नाव्याप्तिः, उत्तरीत्येव धृत्तितानवच्छेर कत्वस्यातिप्रसक्तत्वेन तस्या दुर्वारत्वात् । न च नासम्भवः, लक्षणघटकविशेष्यनानामनुगमकानतिप्रसक्त रूपावरहेण तत्तविरूपकत्वात्यन्ताभावामनन्तानां क्वापि प्रमातुमशक्यत्वेन तस्यापि ध्रौव्यात्, एतावत्पदा ऑनजानतोऽपि प्रमात्वव्यवहाराच्च, एतस्येतरभेदानुमापकत्वे व्यवहारोपयिकस्य लक्षणान्तरस्य वक्तव्य स्वापाताञ्च । नच नात्मानयादिः; विशेष्यताश्रयत्वादिकं वैज्ञानिकमतिप्रसक्तमिति वास्तवत्वं तन्त्र विवक्ष- णीयम्, भ्रमे विशेष्यानुयोगिकालाकसंसर्गावगाहनोपगमे तु नितराम्, वास्तवत्वं च प्रमारवायटितं दुवंच- मिति व्यक्ताबारमाश्रयान्योन्याश्रयौ, प्रमात्वनिर्णयस्य स्वनिर्णयाधीनयास्तवत्यनिर्णयाधीनविशेष्यता श्रयत्वादिनिर्णयाधीनत्वात्तु चक्रकमपि । अनवस्था तूतव । एवं घटत्यप्रतियोगिकसमवायेन पटन्धवान पर इति प्रतीतेः प्रमाल्यवारणाय संसर्गतावच्छेदकनापर्याक्षरवश्यं निवेशनीयतयापि सा, समवायत्व वृत्तित्वविशिष्टावच्छेदकता समवायत्वे पर्याप्तनि प्रतीत्या समवायवगतैकत्वस्याप्यनुयोगितावच्छेदकतया शम्योपादानत्वादतिव्याप्तित्तदवस्था मा भूदित्यवच्छेदकतात्वेतरानच्छिन्नत्वेनापि पर्याप्तिप्रतियोगिनाया विवक्षणीयत्वात् । अधिकं तूक्तम् । विशेष्यतादीना लक्षणघटकानां यथासम्भव स्वरूपसम्बन्धविशेषा' रमकताया अखण्डोपाधिताया वोपगन्तव्यस्वेन त्वात्माश्रयान्योन्याश्रयो सुप्रतीताविति । नच नापति दान्तः, स्वाश्रयनिरूपितवृत्तितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपकत्वरूपं प्रमत्वं चुकलक्षणप्रतियोगि, नच दो वहिमानित्यत्र वहिनिष्टप्रकारतानिरूपितत्वं हृदनिष्टविशेप्यनायो हद वद्वयोः सम्बन्धमन्तरा सम्भवति, नच सम्बन्धस्य सम्बन्ध्यात्मकत्वं प्रामाणिकम् , स्वं न स्वीयमित्य- नुभववाधान् । नचासो सम्बन्धोऽतिरिक्तः सन् , तथा सति व्यधिकरणप्रकारकत्वस्यापि दुर्निरूपत्वेन तन्त्र धमत्वव्याहतेः। वक्ष्यते चाधिकम् । नचासावसन् , तथा सति सदसतोपरागानुपपत्तेः सम्बन्धिनोरप्यस- स्वस्यैव वक्तव्यत्वेन बौद्धमतप्रवेशापत्तरिति । एतेन-विशेष्यताविशिष्टप्रकारताशून्यत्वं सर्वाशे प्रमान्यम्। वैशिष्टयाच स्वनिरूपितत्वस्वाश्रयनिष्ठाधिकरणतानिरूपकताविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन,अग्रवैशिष्टयन स्वा वच्छेदकसम्बन्धावछिन्नत्वस्वसामानाधिकरण्यस्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वस्ववृत्तित्वेतिमम्बन्धचतुष्टयेन, मवृत्तिरवं व वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन, विशेप्यताश्रयद्दनिष्टाधिकरणतानिरूपितजलनिष्ठ निरूरकताविशिष्टा जलनिष्ठा प्रकारता तदन्यावं वहिनिष्प्रकारतायामिति सैव विशेष्यताविशिष्टा तच्छ न्यस्व हुदो जलवानिति ज्ञाने एवेति नाप्रसमातिप्रसङ्गी । सम्बन्धचतुष्टयान्तर्गतप्रथमसम्पन्धामिवेश हुदा यतिमानितिज्ञानीयविशेष्यतानिरूपितवाहिनिष्टप्रकारतायां इदनिष्टाधिकरणतानिरूपितकालिकस- सन्यावरिटमवद्विनिष्ठनिरूपकनायाः सामानाधिकरण्यादिसम्पायनयेण सत्वात्ताविशेष्यतायाः स्वप देनोपादानानुपपत्तेघंटो गगनवानितिज्ञानीयघटनिष्ठविशेष्यताया एयोपादेयतया तद्विशिष्टप्रकारताशून्य- नया हो यद्विमानितिज्ञानेऽनिग्याप्तिः। द्वितीयसम्पन्धानिवेशे गुणन्वनिष्ठनिरवच्छिन्ननिरूपकतायाः परिशिष्टसम्बन्धद्रग्यायनिष्ठनिरवच्छिन्न प्रकारलायां साधात्तदन्यप्रकारल्वानिरूपके गुणो द्रव्यमितिज्ञानेs. लिम्याप्तिः । न च निरवटिश्ननिरूपकम्वप्रकारम्वयोरवच्छेदकाप्रसिधा न द्रध्यस्यनिष्ठनिरवभिप्रकार नायर्या ताशनिरूपकनावैशिष्टमिति याच्यम्; घटो व्यमिति ज्ञानसङ्ग्रहाय बानवश्छेदबश्वस्याय रनामम्पयन स्वभावयावरूपस्य परमावान्, अन्यथा विशेष्यतायघटनिष्टाधिकरणतानिरूपकता विशिष्ट प्राणावनिष्ठा प्रकारमा न पात्, निरवरिएनत्वात् । नीयसम्बन्धानियेशे स्वरूपनी घटस्वाद ·परिच्छेदः ] # যায্যয়ন ও १६३ अथांच्यत-प्रकाशमानरूपेण सर्वेण विशेषणभावाद्यस्यानुभवस्यार्थसादृश्यं सा प्रमा, न च तायता धर्मिणो धर्माविशेषणतया दीपः; तस्यापि तद्विषयान्तरव्यवच्छेदक त्वादिति; तहि व्यभिचारिशानं धर्मिगयपि प्रमा न स्यात्, सर्वात्मना सादृश्याभावात्। गाहिज्ञाने घटन्यस्यादिना विपयितासम्पन्धन घटत्यप्रकारकज्ञानस्य विशिष्टसत्तावान गुण इति ज्ञानस्य च प्रमावं म्यात् अधुना घबच्छेदकतासम्बन्धन निरूपयाभावयटरवयविशिष्यसत्ताल्यावच्छिन्नत्वस्यैव प्रकारतागनस्यात् नाशप्रकारता निरूपम्ताविशिष्टान्यवेति तग्निरूपकत्वेन नोनज्ञानयोरतिप्रसङ्गः । चतुर्थसम्बन्धानिवेशे घटत्वत्वेन घटत्वाचगाहिज्ञान विषयितासम्बन्धन स्वरूपतो घरत्यप्रकारकमानस्य प्रमावस्यात् । अत्र चेदंर नतमित्यादिनिरवच्छिमप्रकारतामभ्रमेष्वपि नातिव्याप्तिरिति-निरस्तम्। प्रका. रताया अवच्छिन्नत्वाभावप्रयुक्तायाः पूर्वलक्षगानातिव्याप्तरभावेऽपि प्रकारान्तरेगोक्तानामनिव्याप्यादीनां मर्वेषामेव दोषाणामवापि मावसरल्यान्, परम्पगगां मंसर्गताया अप्रामाणिकन्याञ्च । एतेन भ्रमसामान्य भिशानुभवत्वं सर्वाशे प्रमामिन्यपि निरस्तम् : तम्योक्तप्रकारद्वयातिरिक्तस्य दुर्घचत्वात् । किञ्च भ्रम- स्वमननुगतं याऽनुगतं या, आद्ये भेदकूटस्यैव निवेश्यन्वेनासर्वज्ञदुशेयत्वम् , द्वितीये नूभयाभावादिकमा- दायातिप्रसन्नो वाऽनवस्था वेश्युक्तम् । नच गुणवान्छिलजनकतानिरूपितमन्यनाबच्छेदकधर्मवत्त्वं दोपा- भावग्यावच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोऽयनावद्धर्मवत्वं या प्रमात्वम्, रूपान्तरण प्रमात्यम्य लक्ष्यतावच्छं. दकता, उक्तरूपेण च लक्षणतेति न विरोध इनि याच्यम् : गुणवदोपल्वयोरनुगतयोरभावात्, ईश्वरज्ञान- माधारणप्रमावस्य जन्यतावच्छेदकलासम्भवान, जन्यप्रमात्वस्य तधान्ये च नित्यानित्यसाधारणप्रमा स्वम्प निर्वक्तव्यत्वापातात्, व्यवहारानुगमदर्शनात । गुणवस्य प्रमावघटिनन्याय । दोष'वस्थापि ममि. निप्रतिबन्धकतारूपत्वे तथास्वाच । - विशेषणभावात् = विषयितादिसम्बन्धन विशेषणतया, नथा च म्वविषयीभृतयाशिरविश्य- कन्यं याथायमिन्प्रक्षरार्थः, इदं ग्जतमितिभ्रमस्य स्वविपर्याभूताजतत्वविशिएविषयकवाभावान्नाति भमनः । दोषः : असम्भवः । अनुभवविषयान्तरं प्रकारः संसर्गश्च । तथा च स्वविषयीभूतं यद्यत्तत्तद्या वृत्तं यद्यत्तत्तदितराविषयक धनव्यम् , यावयावृत्तम्यकभ्याभावात । अन यद्यपि नयावृत्तत्यं यदि नजानजन्ययावृत्तिधाविषयत्वं नदा भ्रान्तावतिग्रसनिस्तदयस्था, यद्वक्ष्यनि "रजतस्वादिकमपि ध्यव- छिनत्येव शुक्तिका"मिति । ताशयावृत्तिप्रमिनिविषयवं तु प्रमात्यस्यैव निरूप्यमाणतया न विवक्षाक्ष. मम् । नच प्रकारीभूनयावद्विशिष्टविशेष्यकत्वविवक्षायो धर्मिणो यावदनन्तर्गसम्बानोकामम्भव इति वाच्यम् : धवनलमित्यादी कम्यापि पिदोप्यस्य घटग्वानिहायावत्प्रकारविशिष्टन्याभावेनाध्याप्यापत्तः । म्बीयविशेष्यनानिरूपिनयासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारलाश्रयो योयस्त तत्सम्बन्धावरिछसननिरूपितसम्ब. स्वित्तापद्धियोप्यकर विवक्षायामपि 'घट' इत्यादी वीमार्थाप्रसिद्धयाऽन्यासिः । विशिष्टसत्तावान गुण इत्यत्रानिध्याप्तिश्च ! ताकारतावच्छेदकीभूनं यद्यन , ननदयच्छिमनिरूपकतानिरूपितसम्बन्धितीतो निरवरियप्रकारनामिययाप्ति त्येवमादिपर्याच्यमाने पूर्वनिरस्तपरिष्कृतिभूयमननुभूय. न लक्षणविश्रान्तिानथापि समाधिमौकर्यादाह नहींति । प्रमा न स्यादिति । न च मात्र प्रमात्वस्यैव निम्त्यमानतयेदमसङ्गायिनि वाच्यम् ; 'इदं ज्ञानमंगै प्रमा. इदञ्च सर्वाश प्रमे नि व्यवहारम्य प्रमा. त्वांशेऽनुगतस्यवानुभवादुभषानुगतप्रमावस्यावश्य निर्वाच्यवादित्यभिप्रायात् ।। नच 'इदं रजत'मिनि ज्ञानं प्रमेनि व्यवहारविरहेण प्रकारांगमादायव प्रमायाप्रमात्वव्यवस्थायाः। स्वीकार्यवेन नदनुपमहंऽपि न क्षनिर्गिन वाच्यम् ; भूतलमिट घटवयवाचेनि ज्ञानस्य घटप्रकारांश प्रमान्यं पटांशे च भ्रमत्वमामै- ·१६४ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथमः अव्यभिचारिणं चांशमननुरुध्य तदीयाप्रमितकोटिनिक्षेपसाहसिक्यादबिभ्यताकिमयभि- घार्यशानुराधेन व्यभिचारयशस्यापि प्रमाकोटिनिवेशनमेव नाध्ययसीयते भवता,शषयन्ते धनुभूतित्त्वज्ञानवादयस्ताहगभिप्रायेण लक्षणीकर्तुम् । यदि च बाध्यार्थांशा धारयाध्या- शेऽप्यप्रमैव तदा सौधाप्रकुम्भादिवत् दूरत्वातुहिनद्युतिविद्युदादिपरभागाग्रहणादयय-- विनं च तावत्परिमाणाग्रहणादल्पपरिमाणमुलिखत्प्रत्यक्ष प्रमात्वेन लोकप्रसिद्धमप्रमा स्यात् । क्वच लभ्य देशकालालोकादिव्यक्तिसहितजलादिज्ञानस्य समस्ततावदर्थप्रवृत्ति सामोदाहरणं येन नन्प्रामाण्यं मन्यसे । यदि चांशे बाधादवाध्येऽप्यंशे तदोधमिथ्यात्वं समर्थयसे तदा यदर्थजातीयं वाध्यं तदर्थजातीयमयाध्यमपि मिथ्येति मन्यमाने किमुत्तरं ते स्यादन्यत्र लोकमसिद्धप्रमोदाहरणत्यागात् । दुषःसहमाह्यस्यान् । प्रमासामान्यलक्षणेन तत्महग्राह्यतानुपगमे आइ अव्यभिचारिणमिति । तदीया. प्रमितिकोटिनिक्षेपः = उमज्ञानस्याप्रमात्वोपगमः प्रमाकोटिनिवेशनम् = प्रमात्वायना । नेति । तथा च विनिगमनाविरहात्ममारवाप्रमावोभयमपि तमास्थैयमिति भावः । यथार्थस्मृतेलक्ष्यताभिप्रायेण ज्ञान- न्वेति । भादिपदेनागृहीतासंमर्गकधर्ममिविषयकैकज्ञानत्वं सविषयकवञ्च गृह्यते, इच्छादौ याचिन- मण्डनन्यायेनैव सविषयकन्यन्यवहने निप्रसङ्गः। नायं घट इनि यथार्थज्ञानमिदम्पदार्थधर्मिणि घटत्व अमारवं नालम्बेतेत्याशयेनागृहीतासंसर्गकैति । तागभिप्रायेण = आंशिकभ्रमस्वयतोऽपि प्रमारवाभिप्रा. येण । याध्याांशा = यत्किञ्चिद्विपयकत्वावच्छेदैन भ्रमत्यवती । सौधो राजसदनम् । दूरत्वात्परभागामा हणात्तावत्परिमाणाग्रहणादित्यत्र पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति हेतुता । तुहिनद्युतिः = चन्द्रमाः । विद्युदादीति द्वितीयान्नम् । अवयविनं च = अन्यञ्चावयविनम्, तेन चन्द्रादेरप्यवयवित्वेन नासहतिः । यद्यपि सौधाप्रकुम्भादिप्रत्यक्ष एवाच्याप्तिसत्त्वेन तद्विपर्य दृष्टान्तीकृत्य चन्द्रादिप्रत्यक्षेऽन्याप्तिदानमनुचितम् , नथाप्युनिवैचिश्यार्थमेवेदम् । अनल्पपरिमाणेऽपपरिमाणतावगाहितयांशिकभ्रमत्वमुपोद्वलयितुं च दृष्टान्तोपन्यासः । प्रमात्वेनेति । कचिदंशे इत्यादिः। अममा = सर्वाशेऽप्रमा। सर्वाशे प्रमाया एव लक्ष्यतामुपत्याप्याह क्वेनि । तावदर्थसामध्येति । तज्ज्ञानीयविषयतात्रययावद्विषयकसफलप्रवृत्ति जनकरवेत्यर्थः । उक्तजलादिशानं कापि जने स्वीययावद्विपये संवादिप्रवृत्तिजनकमिनि न शक्यमुदाह तुम् । प्रवृत्तिपर्यन्तं कालादेर्जलादिज्ञानविषयस्यानवस्थितस्वं सूचयितुं व्यक्तिपदं व्यक्तिविशेषपरम् । स्वतःप्रमारववादेऽपि नदति तत्प्रकारकत्वादिरूपमेव प्रमात्वं स्वानयज्ञानविषयकप्रथमज्ञानेन गृह्यते नत सयांदो प्रमात्यम्, तदानमयोजकसामग्रीविरहादिति व्यकमन्यन, एवमानेकविषयकोक्तज्ञानस्य सर्वाशे प्रमान्य म्बीययावद्विषये सफलप्रवृत्तिजनकन्वेनैव प्रायम, जनकरया नोपधानम्, म्वीययावद्विषये प्रवृत्युपधाने मानाभावात् , केपाञ्चिद्विषयाणां प्रवृत्तिपर्यन्तमनवस्थायित्वाच, नापि स्वरूपयोग्यरवम्, अव छेदकम्य निरूपणीयत्वापातात् , इदं जलस्वप्रकारक ज्ञान जलविष्य जलाभिनविशेष्यकरये सति सविशेष्यकाचायतिरेके उलभ्रमवदिति रीश्या तु विषयविशेरे एव प्रमात्वं गृह्यत्त नतु सर्वन, नपा नत्तरप्रकारांको तत्ताप्रकाराश्रयभिन्नाविशेष्यकर सवांशे संवादिप्रवृत्युपधानं विना शक्यं महोतुमिति नागामिनीना मवाशे प्रमावं न स्यादिति भावः । सिंहावलोकितनाह यदीति । मिध्यात्यम् । भप्रमात्वम् । समयमे = अभिमन्यमे । यदर्थजातीयं = यर्मावच्छिन्नविषयकं विधिज्ञानं शाध्यं : भमन्येन प्रमिदं तदर्थ जानी = नढाष्टिनविषयकं ज्ञानान्तरमयाध्यमपि = प्रमावेन प्रसिदषि मिष्पा = भप्रमेम्पभिमन्यमानं प्रतिवादिन प्रति लोकप्रमिद्धप्रमोदाहरणानिरिकमुत्तरं ने न स्यात् । भो ·परिच्छेदः] -५५४. ॐ याथार्यरवण्डनम् , अथोच्यते-प्रकाशमानेन रूपेण विशेषणतया यदर्थसाम्यमनुभवग्य तत्र तस्य प्रमात्यमिति विषयविशेषनियमेनैव प्रमावं लक्षणीयमित्येतदर्थमेव यथार्थविशेषगोपा- दानमितिः मैवम् ; विशेष्यांशेऽनुभूतिरेवं प्रमा न स्यात् । व्यवच्छेदकत्वं विशेषणत्यम- भिमतम् . धर्मपि न म्बसम्बद्धान धर्मान् विशिनष्टीति नोक्तदाप: इत्युक्तमेवेति चेन; विथिष्टे प्रमायामायापत्तेः । अपि च, एवं तर्हि रजतत्वादिकमपि व्यवच्छिनत्येव शुक्ति कां रजततया प्रकाशिता या शुक्तिव्यक्तिः सेयमिति । ननु साक्षाद्विशेषणत्वं वियति. तम्, रजतत्वं तु शानद्वारा शुक्तिविशेषणमिति नातिप्रसा इति: मैवम् : नहिं दीर्घदगडः पुरुष इत्यादी हस्वदण्डादिभ्यो चैलहण्ये विशेप्यस्यानुभूयमानेऽनुभूतेन प्रमात्यं स्यात् दीर्घत्वादेर्दण्डादिवाग विशेषणत्यादिति । ज्ञानरूपद्वारानपेक्षतया विशेषणत्यमिष्टमिति चेन्न(माक्षात्कृत इत्याद्यवगमानामप्रमात्वापातात् । तज्ज्ञानप्रकाशितरूपेण विशेषणत्य- प्रमान्यमुपैयुषोऽपि सर्वान्मना भ्रमत्वं यदि नदा सवाशेप्रमान्यमुपेयुयोऽपि नकिन स्यादिनिगमकाभावात, आंशिकचानांशिकवयोरप्रयोजकस्यादिति भावः । नोति । विषयतया स्वविशिष्टं यत्, तद्विशिष्टविषयकस्वं स्वस्थ तदंशे पाथामिरपथः । विषयविशेषनियमेन = विषयविशेषनियन्त्रितं, तत्तद्विषयकवावधिसमिति यावत् । तद्विशिष्टत्यं यदि तदाश्रयावं तदाह विशेष्येति । नयावृत्तत्वमेव नविशिष्टत्यम्, धर्मधर्मिणांश्च परस्परं ज्यावृत्ततया न दोपः, अतएव गोस्वयं समवेतस्वमम्बन्धेन गोत्ये प्रकारीभूतं यत्किञ्चिद्गीप्यनिरति बदन्तीया. शङ्कले व्यवच्छेदकत्वमिनि । भन धर्मधर्मिणो वृत्तत्वज्ञानादन्योन्यायावृत्तिबोधेऽन्योन्यायोपि दष्टव्यः । स्वीयपकारताश्रयत्तद्विशिएविशेष्यकस्य तदंशे याथामिति विवक्षायामपि विशिष्टससावार गुण इत्यादावतियाप्यादिकमुकमनुसन्धेयम् । विशिष्टस्यानलिरिकत्वेऽप्याह अपि चेति । रजतन- येत्यादि । इदमुपलक्षणम् गाधग्रहापर्वमपि रजतत्वग्रहायीनण्यावृत्तिग्रहविषयावरूपम्य रमनत्वब्या- एचवम्य मम्भवान् व्यावृत्ति प्रमावविवक्षायां तून मेव, भ्यावृत्तेर्वस्तुगन्या पूर्वमपि मनावेन रज- तयजन्यस्यस्य रजतत्वग्रहजन्यन्यस्य वा नयासम्भवदुफिकत्वेन ज्यावृत्ति प्रहस्यैव प्यावृत्तस्ये प्रवेशनीय- बात । ज्ञानद्वारा स्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वसम्बन्धन । इत्यादावित्यादि । इत्यादिक्षानाधानानुभव विषये विशेष्यनिष्ठवलक्षण्ये इत्यर्थः । तेन वैलक्षणयबुद्धेविशिष्टधीफलम्वादन्यथाऽपाहवादप्रसन्मान 'टीर्घदण्डः पुरुष' इति धियो लक्षण्याविषयकावेऽपि न क्षनिः दण्डादिद्वारा = स्वसमवायिर्मयोग- मम्बन्धन । आदिपदं समादिविशंपणकधियमभिप्रेत्य । एकत्र द्वयमिनिरीत्या च दीर्घन्वादे. पुरुषादी एवच दीर्घदण्द्रपुरुष' इति ज्ञाने पुरुषे धर्मिणि दीर्घयांश -प्रमावाभावद्वाग नदीन- ध्यावृत्तिबुद्धरममावमित्यर्थः । तेन ज्यावृत्तः साक्षाद्विशेपणन्वेऽपि न क्षतिः । व्यवच्छेदकाममिती व्यव- च्छितेः प्रमियसम्भवात । दीर्घदण्डः पुरुष इति ज्ञानस्य पुरुषरूपधर्मिणि दण्डत्वविशिष्टवुदिन्यमादाय प्रमात्वं न स्यादिन्येतावडभिधानेनैव निर्वाह नदधीनयुद्धावृत्यशेऽप्रमावापादनं त्विष्टापत्ति परिहर्तुम् । उपलक्षणम्, उकरोत्या भ्रमेऽनिन्याप्तिसत्चात् । मावाद्विशेषणत्वं नाम ज्ञानाटिनसम्बन्धन विशे. पणमिनि रजतनया प्रकाशिते नि भानमादाय नातिप्रसङ्ग इत्याशङ्कने ज्ञानेति । पातादिति । माक्षाचम्म भ्वाश्रयविषयत्वसम्बन्धन ज्ञानघटितेनैव विषयविशेषणवादिति भावः । एवं घटस्वम्य स्वतः मारकमाक्षात्कारविषयत्वमम्बन्धन विशिष्टवुद्धित्वमादाय घटग्वेन साक्षात्कृतोऽयमित्यादावप्यन्याप्ति घ्या ! पं प्रसारममगो, नया च यद्दपावच्छिन्नयरसम्बन्धावच्छिन्नयज्ञानीयप्रकारनामयस्त्रं यम्य नहु- भानसम्मनः ·विशेषमा १६६ शारदायुते खण्डन खण्डखाद्य [प्रथमः मिति तु दूरं तुच्छम्, रूपादेः समायेन तज्ञानाविशेषकत्वात् । अर्थविशेषणत्वेऽयं नियमो यत्तज्ज्ञानप्रकाशितेन रूपेणेति, नतु ज्ञानेऽपीति चेन्न; तज्ज्ञानव्यक्तरन्यत्रासम्भवे. नासाधारण्याव्यापकन्यादित्यलम् । इति खण्डनखण्डखाये याथार्थ्यखण्डनम् । अथ सम्यक्त्वखण्डनम् । सम्यकपरिच्छित्तिः प्रमेत्यपि न युक्तम् ; न खलु सम्यक्त्वं तत्त्वविषयता याथायं वा सम्भवति, उक्तदोपात् । ननु सामरत्यं सम्यक्त्वमिष्टम् , अभिधीयते हि लोके-'न मया सम्यग्दृष्टं सामान्याकारेण तूपलब्ध'मिति, तदिह समीचोऽर्थस्य परिच्छेदः सम्यकपरिच्छेदः, सम्यगर्थविषयत्वाद्वा सम्यक्शब्दः परिच्छेदसमानाधिकरण एवाय मिति; मैवम्, सामस्त्यमर्थस्थ किं सर्वावयवसहितत्यम्, अथवा सर्वधर्मसहितत्वम्, नाद्या, अनवयवपदार्थपरिच्छेदस्य सावयवपदार्थपरिच्छेदस्यापि मध्यभागाद्यविषयस्या प्रमात्वापातात् । नापि द्वितीयः, असर्ववित्परिच्छित्तीनां सर्वासामप्रमात्वापत्तः। अथ मन्यसे-सम्यकशब्दः सविशेषार्थ , यदपि लोकेऽभिधीयते 'न मया सम्यग्दृष्टम्' तस्यापि मया न विशेषतो दृष्टमित्यर्थः, तस्मादिशेपसहितधर्मिपरिच्छित्तिः प्रमेत्युक्तं भवति, विभ्रमादयो हि विशेषमपश्यतो जायन्ते इति तद्वयावृत्त्यर्थं विशेषणमिदम्, विशेषाणां च सर्वेषां विशेपान्तरानभ्युपगमेऽपि स्वरूपमेव केपाश्चिद्विशेष इति; नैतद्युक्तम्. त्राभिधाने रजतत्वादिना विशेपेण सहैव शुक्तिव्यक्त्याघ्रमेणावगाहनात्तस्यापि प्रमात्वं स्यात् । प्रत्यर्थ व्यावृत्ताकाराणां च विशेषाणामुपादानेऽननुगमप्रसङ्गात्, सामान्यत- श्वातिप्रसङ्गादित्युभयथाप्यसपंततापत्तेः । ननु न मो विशेपेण सहोपलम्भो विशेषसहि. पावच्छिन्नतत्सम्बन्धावच्छिन्नतत्सम्बन्धितावतस्तज्ज्ञानस्य नदंशे प्रमात्वमिन्यर्थः । सम्बन्धितावत्वं यदि यथाध्रुतं तदा समवायेन रूपवान् घट इत्यादावव्याप्त्या दूषयति दुरमिति । अतीत्यर्थः। तरसम्बन्धिता वत्वं स्वाश्रयविषयकन्वसम्बन्धेनेति नोक्तदोष इत्याशङ्कतं अर्थति । अन्यत्रासम्भवेन = स्वविपया- न्यविषयमत्यासम्भवेन । असाधारण्यात् = अननुगमान्. लक्ष्यमात्रसाधारण्यविरहादिति यावत् । इदमुपलक्षणं रूपानवच्छिन्न प्रकारताकमिन्यप्राप्तेरपीति शिवम् । इति खण्डनशारदायां याथा Wखण्डनम् ॥ परिच्छित्तिः = अनुभवः । सम्यगर्थविषयत्वान् = सम्यगर्थविषयकन्वपरत्वात् । परिच्छेदममा नाधिकरणः = परिच्छित्तिादार्थविशेष्यकाभेदबोधजनकः । सर्वति । स्वीयेत्यादिः । असर्वविदिति । वस्तुमाग्रस्थानन्तधर्मकन्यात् सामान्यप्रत्यासत्तैश्चाप्रामाणिकन्यात्, प्रामाणिकत्वेऽपि तदनीनज्ञाना सहमहस्य दुरत्वादिति भावः। नन्वेवमन्त्यविशेषविशेष्यकमिन्यव्याप्तिः, तदीयविशेष्यस्य विशेष सहितवाभावादिन्याशङ्कयाह विशेषाणामिति । स्वरूपमेवेति । तथा च विशेषविषयकन्यमेव मन्य पन्य विवक्षितमिनि विशेषसाहित्यस्यान्तिमविशेपेष्वसम्भवेपि न क्षतिः । स्यादिति । स्वविशेष्य पृतिविशेषविषयाववियक्षायामपि पुरोवर्तिस्वस्यापि किञ्चिदपक्ष्य विशेषत्वेन नद्विषयकोकभूमेऽतिच्या तिः, भन्स्यविशेषविशेष्यकप्रमितावग्यातिश्चेति तत्तद्विशेषविषयकायेनैव तत्तज्ञानस्य प्रमावं वायाम: स्पभिसन्धानेना प्रत्यर्थमिति । उभयथेत्यनेन परामर्शसार्थ मुकमनुवदति सामान्यत इति । श्यावृत्ताकारेण मुभित्यादिनानुपादाने इत्यर्थः। विशेषवस्यानुगतस्याभावादन नुगमोऽत्र पक्षेऽपि दरम्यः । एक्मप्रेऽपि । कामिति । भूमसंशयनितकशानविषयायव विशेषतया पुरोगनियं न विशेष ·परिच्छेदः] सम्यक्त्व वण्डनम् १६७ तोपलम्भः, किन्नाम विशेषण सहितस्य पदार्थस्योपलम्भः तथा च न शुक्तौ रजतत्वं विशे. पोऽस्ति. तत्कथं रजतभ्रमेऽतिमसन इति; न; उक्तदोषेणैव निरस्तत्त्वात्, यदि हि विशे- पस्य सामान्यतोऽभिधानं नदा पुगेवर्तित्वादेः सत्वान्न प्रसङ्गनिवारणम्, विशेषेण तद- मिधाने त्वननुगम इति । विशेषस्य च भवतु स्वरूपमेव विशेषस्तथाप्यभेदादेव विशेष. सहितत्वं नास्तीत्यव्याप्तेर परिहारात् । यत्तु कश्चिदयोचत्-विशेषशब्देन तेऽभिधीयन्ते यददर्शनेन भ्रमसंशयावकाशी इति गूढोभिसन्धिः । तादशज्ञानविपयस्य विशेषतायाः परतो निराकरणीयतया न प्रामाणिकरयमिन्या- शयेन परिहरति उक्तति । ननु स्वविशेष्यवृत्तियद्विशेषविषयकवं यस्य नशे तम्य मम्यक्त्यमिति पुरो- वर्तित्वांशे ममास्वमिष्टमेत्याशयान्तिमविशेषविशेप्याप्रमायामन्याप्तिमाह विशेषस्येति । नाभेदेऽपि सम्बन्धिता येन वृत्तित्वस्थाने तसिवेशेन निस्तारः स्यात् . नवैवं प्रकारांशे प्रमात्वनियतिः स्यात, नवा विशिष्ट सत्तावान् गुण इत्यादौ नातिव्याप्तिः स्यात् । नच निरयच्छिन्नप्रकारताकभूमे नातिव्याप्तिर्येन स्वविशेष्यवृत्तितावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताकरवयिवक्षा क्षोदक्षमा स्यान । नच प्रकारान्तरं न पुरा निरम्न येन सदेवानोपादेयं स्यादिति भावः । पुरोवर्तित्वादिव्यावृत्तविशेषानुगमपरं कुसुमाञ्जलिस्थग्रन्थमर्थनः पठति विशेषशब्देनेति । श्रम संशपान्यतरस्यैव निवेश,विपरीनज्ञानत्वेनोभयो। नथाच तद्वियोप्यकभमप्रनिबन्धक ज्ञान विषयत्वं तद्वि- शेषत्वम् , तेन पुरोवर्तित्वादेः कचिदमानियन्धकज्ञानविषयत्वेऽपि न क्षतिः। स्मृतिरूप विशेषदर्शने सत्यपि पीतः शङ्ख इति भूमोदयेन साङ्कगतो विशेपो न सगृह्यते इनि तु न वाच्यम् प्रत्यक्षभूमे प्रत्यक्षविशेषदर्श- नस्यैव प्रतिबन्धकन्वेन त तस्यैव निवेशनीयत्वात् ,अननुगमस्य तार्किकैरगत्या स्वहस्तित्वात् । नचैवं समू- हालम्बनं पुरोतिनी शुक्तिरिन्यादिज्ञानचादायातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् तादृशप्रतिबन्धकनावच्छेदकविषयमा अयस्यस्यैव वियक्षणीयत्वात्, प्रतिबन्धकता च सद्विोप्यकभ्रमत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपिता विवक्षणीया, नचावच्छेदकविम्यानतिरिक्तवृत्तिस्वरूपोऽसम्भवः, इत्याप्रयोज्यत्वाभावेन विषयवावश्चिकन्वाभावेनामा माण्यज्ञानाच्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितज्ञानीयत्वेन च विशिशया एव विषयमायाः प्रतिबन्धकतानति. रिक्तवृत्तित्वस्य वक्तव्यत्वान् । संशयीयककोटिविषयतापरकोटिविषयतावच्छिन्नेति द्वितीयविशेषणेन तद्धा. रणम् । अधिकमन्यत्र प्रसिद्धदिशंत्र द्रष्टन्यम् । वस्तुतस्तुशुक्रित्वच्याप्यत्वेन रजसत्वाद्यभावव्याप्यस्वेन या पुरोवर्तित्वेऽपि शुक्तिविशेषताश्त्येव, तथान्वेनागृह्यमाणे तु नोलपृष्ठन्वादावपि सा भास्येवेति तत्तद्ग्रह- कालीनविषयताया एवानतिरिक्तवृत्तिवम्, प्रवच पुरुषविशेषनियन्त्रित्वमपि, परन्तु तयाग्रहस्य विशे- पंगत्वे तदभावकाले विशेषत्वाभावेन प्रमावास्याप्तिः, उपलक्षणचे तु तथाप्रहाभावकालिकविशेषविषय- गायाः प्रतिबन्धकतातिरिकवृत्तितया नोनलक्षणसम्भवः, तस्मात्स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदका निध- क्षित्वा यदूपावच्छिन्नविषयतान्यव्यापकं यदिशेध्यकभूमप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तद्वपावच्छिन्नस्य नद्वि- शेपत्यमित्येव वक्तव्यम्, समानाकारकज्ञानीयविषयतानामक्याचाप्रतियन्धकज्ञानीविषयताया अपि ताशावच्छेदकत्यमिति दिक् ! बाधायाधभ्यस्था = विपरीतज्ञानेऽयथार्थवस्थाविपरीनशाने च यथार्थत्वस्य प्रमितिः, विशेषदर्शनं हि तयाप्यस्य तदभावव्याप्यम्य वा दर्शन मिति तत्प्रकारकाहे नवयाप्यवद्विशेष्य- कन्यप्रहेण सद्विशेष्यकन्वस्यापि प्रतीत्या गधार्थत्वप्रहस्य फलतः पर्यवसानम्, तदभावग्याप्यवदिशेष्य- कन्यप्रहेण तु तदभावद्विशेष्यकत्वग्रनीत्याऽयथार्थत्वग्रहस्येति भावः। नयाच भूमत्वप्रमान्यान्यतरप्रमि- त्योपयिकत्वम्, शुक्तिविशेष्यकन प्रकारकप्रहविशेष्यकतद्विशेष्यकायप्रकारकप्रमिनिजमकतावच्छेदकी- ·- - शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः यद्दर्शने च वाधावायव्यवस्था, तदनभ्युपगमे तत्त्वातत्त्व विभागो न स्यात् , भवितव्यं च तेन. अन्यथा व्याघातादिति; तदयुक्तम् न तावदेवविधो विशेपोऽभिधातुं शक्या यदवस- मस्य न भ्रान्तित्वादिसम्भव , स्वमदृशः सर्वविशेपोपलम्भात् । न च व्याघातदण्डभय- मात्रादसावुपपादयितुमशक्योऽप्यभ्युपगन्तव्य इति युक्तम् । तदुपदर्शनाशक्यत्वेन ध्याघा. तपरिहार एव कश्चिदन्या निर्यक्तुमशक्योऽप्यस्तीत्येव तदा किन्न व्यवस्थाप्यते, नहि भूतनिरूपकवनिष्ठप्रकारनावच्छिाविशेष्यतानिरूपितविशेष्यतानिष्टकारतावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित. त्तित्वनिष्ठप्रकारतावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताधिकरणनिष्ठप्रकारतावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकारतान- यन्वं शुक्तिविशेपत्वमिति यावत् । एवं तद्वद्विशेप्यकस्वस्थाने तदभावद्विशेष्यकावं निवेश्यापीति । तदनभ्युपगमे - विशेषानभ्युपगमे । सस्वातत्वविभागः = प्रमिताप्रमितकोटिविभागः, ज्ञानामां प्रमावा- प्रमावविभागो वा । तेन = उमविभागेन । व्याघातादिति । निधे क्रियमाणे प्रतियोगिनः सिध सिद्धिभ्यामनुपपत्तः, एवं ज्ञानमात्रस्य प्रमावे शुक्तौ रजतत्वज्ञानादेविसंवादिप्रवृत्तिजनकत्यानुपपत्तेः, अप्रमात्वे तु रजते रजतत्वज्ञानस्य संवादिप्रवृत्तिजनकत्वानुपपत्तेः. प्रतिवादिनि प्रमिस्याधानाय नव. वाक्यप्रयोगानुपपत्तश्चेत्यर्थः। स्वप्नेऽपि शुक्तित्वादिग्याप्यधर्मदर्शनं प्रतिबध्नात्येव शुक्तिविशेष्यकर . तत्वादिभूमादिकम्, तत्र तद्याप्यत्वेन प्रतीयमानस्य तद्वयभिचारित्वेनाप्रतीतः, अन्यथा कापि धायः भाधकभावो न स्यात् । यदि हि विशेषोपलम्भेऽपि विपर्ययो भवेत् तदा बाधकामद्भावेन विपर्ययरवमपि तस्य कुना, बाधकत्वेनाभिमनस्यापि वा कुतो न तथात्वम् , तस्माद्विशेपोपलम्भाभावस्य भूमादिकारणरवे तरप्रतियोगिनो भूमादिप्रतिबन्धकन्वेनोकविशेषलक्षणसम्भव इति पराभिप्रायमभिप्रेत्य परिहरति तदा युक्तमिति । यदवगमम्येति । तथाच स्वप्ने तवयाप्यत्वेन प्रतीयमानस्यापि नयभिचारित्वेनेच्छानधी नापि प्रतीतिरिति सर्वेषामपि ज्ञानीयप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावानां स्वप्ने व्यभिचारः, एवं ज्ञानीयकार्य- कारणभावानामपि, इच्छां विनापि शुक्रित्वस्य स्वामभूमे रजतत्यप्रकारताकविशेध्यतावच्छेदकत्याच नदर्शनस्य भूमादिप्रतिबन्धकन्वं दूरोत्सारितम् । अत्र यद्यपि विशेषनिश्चयत्वेनैव जामति प्रतियन्धकता कृप्ता मनु विशेषप्रमात्वेनापि, सा च भ्यभिचरिना, तथापि तद्विशेष्यकभूमादिप्रतिबन्धकज्ञानविषयस्यैव नविशेषरवे शुक्तिविशेष्यकरजतग्यप्रकारकभूमप्रतिबन्धककाचन्वप्रकारकभूमविषयस्य काचन्यस्यापि शुक्ति विशेषत्वं स्यात् , तस्मात्तद्विशेष्यक मादिप्रतिबन्धकप्रमाविषयस्यैव तद्विशेषवं वाग्यम्, स्वाप्नं विशे. पदर्शनय न प्रमेत्यदोष इति न वाच्यम्, प्रेमावस्याद्याप्य विविकत्वात् . एतेन निहम भूमस्वप्रमावा न्यतरममिरयौपयिकावमपि निरस्तम् , दोपान्तरं च वक्ष्यति । यदि तु शुक्तिवादिकमेव शुनविशेष हत्येव वकम्यम्, तेनानुगमकरूपाभावेऽपि न क्षनिरित्युच्यते तदाऽपि शुक्ती रजतमित्यादिविशेषविषयकस्वाप्न भूमध्वनिम्माप्तिः प्रमालक्षणस्येस्यपि यदवगमस्येत्यादिनोन्मेवेति द्रष्टव्यम् । स्वप्नाशः स्वप्नतत. समवतः । सर्वविशेपेति । जामति तत्तद्रमप्रतियन्धकतावच्छेदकविषयनाधयेत्यादिः । उमानुपपरयो मकायायाने दहावं तु विशेषान्मके उपवस्थापनीयेऽधैं विप्रनिपनिनिराकृतिसाधनन्यम् । अमौ = विशेषः । तदुपदर्शनाशक्यस्वेन = विशेषस्य निवकुमशक्यत्वेन । कथित = अनिर्वचनीयतास्यः । अनि बंचनीयताया अप्यनियंचनीयवादिग्याशयेनाह निर्यक्तुमशक्य इति । नवनिर्वचनीयानिर्वधनीय नाया ग्याघातपरिहारत्वं या करुप्यताम् , अनिर्वचनीयविशेपश्य व्यापातपरिहारमाधनवं वेत्या कि विनिगमकमिनिटलाघवमेव, त्वया ग्याघातपरिहारनामाधनयाईपाः कल्पनायनात, मया व व्याधान परिहारस्यव, यदि हि निकलक्षयो म्याघातोऽनुभूयेन नदास्यादपि गौरवमविशिकरम्. नग्वेवम् , स्या ·परिच्छेदः] ६ सम्यक्त्वखण्डनम् । १६६ परिदृश्यमानपदार्थगोचरं तदस्ति किञ्चिदनुभूयमानं यत्स्वप्ने या वाक्याभासे या प्रति पतुमशस्यमिति प्रतिपत्त्यारूदनया येयमप्रतीयमानफल्पना तनो बग्मनुपलभ्यमानस्य व्याघातपरिहारस्यैव कल्पना भद्रा । बहुशश्च व्याघातोद्भावनविभीपियामिमामुन्मूलयि- ण्यामः। बाधावाधव्यवस्थाहेतुरस्ति विशेष इति पक्षं यस्तु जडतगे न जहाति स 'श्राप्ता- नातवाक्याभ्यां नदीतीरे फलानि सन्तीत्येवंरूपाभ्यां प्रतिपाद्यमानेऽर्थे स्थितं के विशेष- नभूमे गायामामाधीनभूमे च व्यभिचारेण विशेषदर्शनाभावस्य भूमाहेनुस्यादुक्तलक्षणस्यासम्मयादि- म्युकस्यादिश्याह नहीति । परिदृश्यमानपदार्थगोचरं = प्रामाणिकपदार्थान्तर्गत, परिदृश्यमानपदार्थेषु गोचरोऽधकाशो घटकनया यस्येति या परिदश्यमानाः पदार्या गोचरा घटिततया समिहिना यस्येति या धुरपाया तादशार्थशामात् । अन्यथास्यातिमते सच्चस्य ज्ञानविषयताव्यापकत्वात्प्रामाणिकपदार्थानामेव भूमै भानादिनि भावः । वाफ्याभासे इति । "अन्यन्तासत्यपी निन्यायेन विशेषदर्शनकाले उत्पसोऽपि शादयोध आहार्य एव. प्रतिपध्यभूमे धानाहायस्यमयश्यनिवेश्यमन्यथा भूमन्वव्यापकत्वस्य प्रतियध्य- मायामनुपपत्तः, नदमावयति तत्प्रकारकत्वस्याहार्वेऽपि मनायादिति तु न धफव्यम् ; अनाहार्यत्वं हि म्यविषयत्वस्वान्यवहितोतास्वान्यामिच्छाविशिष्टज्ञानान्यत्वं नोकशाब्दबोधैझनमेव, विशेषदर्शने सरपपि वायाभासप्रवगसमनन्तामिच्छां यिनैव शाब्दस्यानुभविकत्वात् विशेषदर्शनम्य प्रतिबन्धकाचे होछाया उत्तेजकतामन्येत शादेतस्याप्रतिबन्धकताया अनुभवेन निर्णये तु कृतस्या उत्तेजकतेति भावः। प्रतिपत्त्यारूढतया = भूमाद्यप्रतिबन्धकप्रनिपत्तिविपयतया निहालक्षणबत्त्वेनामतीयमानम्य = अनिर्वा- पस्य विशेपस्य येयं पना ततोऽनुपलभ्यमानस्य = अनिर्वचनीयस्य व्याधातपरिहारस्यय कल्पना लायवसहकृतत्वेन भद्देल्येय वरम् . एवेन विशेषन्यवच्छेदः । यदि तु 'यददर्शनेने त्यादिना सद्विशेष्यक- भूमाप्रकारम्यैव नद्विशेषत्वं सूचितम् , 'यदवगमस्येत्यादिना व शुक्तिविशेष्यकभूमप्रकारतायाः शुक्ती रजनमिति स्वाप्नभूममादाय शुक्तित्वेऽपि मावेन तस्य शुफिविशेषत्वं न स्थादित्युक्तम्, नचेस्यादिग्रन्थ- श्व पूर्ववन, वाक्याभासश्च 'शुक्री रजत'मित्यादिहाने, नया प्रतिपश्यारूढतया = सर्वस्यापि ताहिशेषम्य तत्सद्वितष्यभूमप्रकारत्वेऽपि अप्रतीयमानकल्पना - ताशभूमाप्रकारत्वं परिकल्प्य विशेषस्योक्तलक्ष- गस्प कल्पना, तत्तद्विशेष्यकभूमाप्रकारीभूतानां विशेषाणामप्रतीयमानानां = भप्रामाणिकानामपि प्रति- पत्यारूदतया प्रामाणिकत्वेन कल्पनेति वा व्याख्येयम् ,प्रतीयमानता सु तादृशभूमप्रकारताधतामेव । भन च धर्मिकल्पना नम्र चानुभवविरुद्धतादृशभूमाप्रकारवादेच कल्पनेत्यधिकं गौरवम् । उपलक्षण- दम्, जानतोऽपि शुनितिशेयकसमूहालम्बनभूमविषयताया शुक्तिन्वे सम्भवनान्याः. नध-शुझिविशे- ध्यकममत्वावच्छेदकविपयित्वानिरूपकस्यमेव शुक्तिविशेषत्वमिनि नोक्तदोपः शुन्यविशेषाणां तु स्वप्न- दशामादाय तादृशाविषयतानिरूपकत्वमेवे यननिप्रसपिरिति-चाच्यम् । एवं हि पुरोवर्तित्वस्यापि तथात्वेन मद्विषयकभूमेतिप्रसनिः प्रसक्कैव प्रकृतप्रमावस्य । तत्तदीयविशेषवैशिष्टयविषयकानुभवस्य तदीय- विदोषांशे प्रमायमित्यभिधानं तु नाननुगमान्योन्याश्रयादिकमनिकासनि, निष्फलथैवं विशेषत्वनिवेश इति कृन विस्तरेण । उन्मूलयिष्याम इति । भनुमानखण्डने प्रथमपरिच्छेदे, दिनीयचतुर्थपरिच्छेदयाश्च व्यर्थः । यददर्शनेन भूमसंशयावकाश' इत्यशं दूपयिन्दा 'यदर्शने बाधावाधन्यवधे'त्यशं दूपयितुमाह बाधेति । उत्तरीत्या तद्विशेष्यकभूमप्रकारीभूतत्वे तविशेषस्य बाधााधव्यवस्थापकवस्याप्यसम्भवास- स्याग एवोचित इत्याशयेन जडतर इति ! दूपगदिकप्रदर्शनेऽपि पक्षान्तरे दूषणानन्यूक्षितस्पर्थः । तद- पदर्शने दूषणानभ्यूहिता तु जर इति भावः। स पृष्ट्या प्रतियोधनीय इन्यन्वयः । के विशेषमिति ।

·२०० शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः मेकत्र पश्यसि यमपरत्र न पश्यसीति पृष्ट्वा प्रतिबोधनीयः, तथाप्यजातवोधस्तु जडतमः कश्चिद्यदि स्थात्, स एवं प्रबोध्यः, ये ते विशेषान्तरप्रवाहस्त्रोकारेऽनन्तविशेषापत्तिभया. -स्वया स्वत एव विशेषरूपा इति स्वीकृतास्तेपां स्वरूपं तावत्परस्परव्यावृत्तमतोऽनुगतेक- रूपाभावादव्यापकत्वं स्यादिति । बाधव्यवस्थाहेतुत्वादेवानुगतिरिति चेन्न; क्याचित्क- बाधहेतोभ्रंमेऽपि प्रकाशात् । तत्र तस्येति चेन्न; व्यावृत्तः, वाधस्य च तद्विपरीतार्थप्रमा- त्वेन तदर्थाननुगमात्, प्रमायाश्चाद्याप्यव्यवस्थापनादिति । शकान्तराणि चातः पराणि याथार्थ्यविशेषणपणपितान्येवोपनिपतन्तीतीह द्विरभिधानभयानोकानि । किञ्च तर्क- शानमाहायों च संशयविपर्ययो परिदृश्यमाने एवं विशेपे भवन्तीति तैरतिप्रसङ्गः स्यात्। AA इदं रजतमितिशुक्तिविशेष्यकस्य शुक्तिविशेषाविषयकत्वेन भूमत्ववत्, इयं शुक्तिरितिशक्तिविशेष्यकस्य घ नद्विपकन्वेन प्रमात्ववत् प्रकृतशाब्दयोः समानाकारतयकम्य विशेष्यगतविशेषविषयकत्वमपरस्य च नद्रिपयकन्वमित्यस्य चकुमशक्यत्वेन भ्रमन्यं प्रमात्यं वा न व्यवतिष्ठेन, नहि प्रमात्वध्यवस्था बिना प्रमा विषयत्वं विशेषो वदितुं शक्यः, नवा म प्रकृतशाब्दव्यक्तिविषयः अतएव न स्वनिष्टप्रकारताकविशेष्य- ताववृत्तित्वं स्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावत्सम्बन्धित्वं वा स्वस्य विशेषः । ननु तादृशशाब्दयो- रेकस्मिन्नदीतीरे एककाले एव फलावगाहित्वे द्वयोरेव भ्रमत्यं प्रमान्वं वा स्यात्, तस्मानिसकालिकोचा. रणविषयवाक्यजत्वमेव तयोर्वाच्यम्, नधासनि 'सन्तीति पदमहिम्ना तयोभिन्नकालविपयत्वेन विषयगतो विशेषः सुवच इति चेन्न; उक्तवाक्ययोः समानकालिकोच्चारणविषयत्वेऽपि तज्जन्यमान्दयोवस्तुनोऽन्या- न्यत्तीरविषयकत्वेनैकनरस्य भ्रमन्वमपरस्य च प्रमात्वमित्युपपत्तेः । नदीतीरत्वेनैव भानेऽप्याप्तानाप्तवाक्य- जवान्यथानुपपत्त्या प्रमात्वाद्युपपत्तये शाब्दयोरन्यान्य नीरविषयकत्यस्य कल्पनसम्भवान्, भ्रमात्मकपरा- मर्शजन्यत्वान्यथानुपपल्या मीमांसकमते बहिमपर्वतविषयिण्या अप्यनुमितेः पर्वतावृत्तियतिविषयकत्व- वत् । किञ्च कालभेदेऽपि कालविशेपावच्छिन्ननदीतीरसामान्यवृत्तिवं न फलस्य तदभावस्य वा विशेष इति नदीतीरभेदः कल्पनीय एवेति । उपलक्षगञ्जेदमिदं रजतमिन्यायेकाकारयोः प्रत्यक्षाद्यात्मकभ्रमप्रम- योरपि । वस्तुतस्तु शुक्तित्वादरपि रजनवाद्यभावव्याप्यत्वेनागृह्यमाणनादशायां प्रमान्यादिव्यवस्थाप- कन्वाभावेन प्रमान्याव्याप्तिपरिहाराय व्यवस्थायोग्यताया एव विवक्षणीयन्वेनानुगतावच्छेदकं विना च तस्यास्तत्तस्वरूपतायामेव पर्यवमानेनानुगमवााया अपि विरहेण विशेषस्थेन विशेषावाहितायाः प्रमा स्वानुप्रवेश उपहास्यतापदवीमेवाधिरोहनीति । ननु वस्तुगन्या तदीयविशेषस्य तत्र वैशिष्ट्यावगाहित्व. विवक्षायां नोक्नदोष इत्यत आह तथापीति । प्रमान्यनिक्तिविना वस्तुगत्यादेनिर्णयासंम्भवेन फुट म्यापि दोपस्येक्षणाक्षमत्वादाह जडतम इनि । स्वतएव विशेषरूपाः = स्येतरलिङ्गकच्यावृत्तिाविशेष्यी- भूतं यद्यत्तदन्ये इत्यर्थः । क्वाचित्केति । रजतत्वादरपि रजतविशेष्यप्रतीतेस्क्तरीत्या प्रमात्वम्यव स्थापकस्यादिन्यर्थः । तत्र तस्येति । शुक्निविशेष्यकतत्प्रकारकमहविशेष्यकेन्यादिपुरोदीरितनिरुक्तिर- भिप्रेताऽय । पावृत्तेः = अननुगमान ! अननुगमेन वा समाधीयतामनिर्वचनीयतया वा, तत्र द्वितीय एवं पक्षः प्रेक्षावद्भयो रोचते, अननुगमम्यानुगतन्यवहारापलापकावेनासमाधानत्वादिति भावः । मनु विशे- पमाहिग्यमर्थे ज्ञानोल्लिविरविशेषमम्बन्धिवम् ज्ञाने तुस्यविशेष्यसम्यन्धिविशेषतकारकत्वमिन्याशयाड शान्तगणोति । द्विरभिधानभयादिति । यद्यपि "शब्दार्थयोः पुनर्वचनमन्यत्रानुपादा"दितिः न्यायम्यापोनरमामय निग्रहस्थानग्वेन कथायामेव तस्माद्यमुचितम्, 'शान्तराणी स्याघभिधानं तु प्रन्धक रेव. नथापि हिरभिधाने प्रयोजनाभावो ग्रन्धगौरवौति भावः मानमिति । पर्वतो यदि ·परिच्छेदः] ॐ अव्यभिचारित्वरवण्डनम् ॐ २०१ न चाहार्यों तो नाभ्युपगन्तव्याविति युक्तम् : विप्रलम्भफस्य वाक्यप्रयोगमूलनयाऽऽहार्य- भ्रमस्य, शाततत्वस्य च गुरोः शिष्यप्रबोधार्थ विचार प्रवर्नयत: थाहार्यसंशयानां भवतः एव शास्त्रऽनुमतत्यात् । परिच्छेदशब्दयानुभूतिपर्यायोऽनुभूतिदृषणं नातिनामतीत्यलम् । इति सम्यक्त्वखण्डनम् । अथाव्यभिचारित्वखण्डनम् । नायव्यभिचार्यनुभयः प्रमेति युक्तम्, अव्यभिचारिपदस्य यदि तत्वविषयत्वाद्य- र्थत्वं तदा दूषणान्युक्तान्येवावर्तन्ते । अथैवमुच्यते-अव्यभिचारित्वमर्थाविनाभूतत्वं तदा चह्निमान म्यात्मवान्न स्थादित्यारोपे ययभावादिकं यद्यपि न पर्वतविशेषः, पर्वतत्वस्य तद्विशेषताया अभिप्रेतत्वे तु नपर्यन्तानुधावनवैफल्यम्, तथापि ययादेपस्थितत्तयाऽऽरोपविषयत्वसम्भवः, परं प्रन्यापादने तु तदभिलापकशब्दप्रयोगो नेत्यन्यदिति भावः । एवमाहाविपर्ययेऽपि । संशति । यद्यपि संशयस्य द्विकोटि कारोपत्वेनैककोटेस्तियत्वेऽनाहार्यसंशयऽप्यनिव्याशिः सम्भवति, व्यधिकरण प्रकारकन्वाभावविवक्षायाच नाहार्येऽपि सा, अपि स्वविरुदभावाभावद्वयकोटिकसंशयस्य प्रामाणिकत्वे इदो जलवान् ययभाषयान्चेन्यादाव. तस्यागमाणिकन्वेऽपि वृक्षः कपिसंयोगाभाववाचेत्यादाय, नस्य यथार्थत्वेऽपि प्रमात्वेनाम्यवहारात्, मंशया प्रत्यनिवेशे च न तत्रापि । नचाहार्यसंशयस्य विशेष दर्शनाप्रतिवध्यत्वेनोनविशेषलक्षणासाइन्यप्रदर्शनपरोऽयं ग्रन्थ इति वाच्यम् । पूर्व प्रदर्शितरीत्या तद- सागत्याभावात् । किञ्चयमाहाविषयीभूतविशेषे विशेपलक्षगाप्रसङ्गस्यैव प्रदर्शनीयत्वेनातिप्रसङ्ग स्था'. दिति कथनासङ्गतः, विशेषाविषयकन्वे प्रमावस्यापि तत्रानतिप्रसक्तः; तथापि संशयस्य भावाभावको टिकावनयत्यमसे संशयमात्रस्योपलक्षणमेवेदम् , अयं स्थाणुर्या पुरुषो वेनि भावद्वयकोटिकसंशयस्याप्यगी- कारे तु वातवैककोटिकसंशयमात्रस्येति भावः । तः तेषु । नौ = संशयविपर्ययो। आहार्यभूमस्या- नुमनत्यादित्यन्वयः । भवत इति । तदुक्तं न्यायकुसुमाञ्जलावाचार्यः "न च जिज्ञासामंशयादय ईश्वर प्रतिपिद्धा इति युक्तम्, शिष्यप्रयोधनायाहायस्वेनाविरोधात्, को धर्मः, कथं लक्षणक इत्यादिभाष्यब". दिसि । अनुभूतिपर्याय इति । संशयान्यस्मृत्यन्यज्ञानपरत्वेऽपि स्मृतिमामान्यान्योन्याभावग्वण्डना- वतारसम्भव एवेति भावः । इति खण्डनशारदायों सम्यक्त्वखण्डनम् । अर्थाविनेति । अर्थ विना न भवनम्, विनापार्थोऽभाववाल्. द्वितीयार्थः प्रतियोगिवम, भवनं वृत्तिना, तथाच स्वविषयप्रतियोगिकाभावनिरूपिनवृत्तित्वाभावो लभ्यते अन च विषयो यदि प्रकारः, वृत्तिता च विशेष्यतासम्बन्धन, तदा म्बीयप्रकारताश्रयप्रनिगगिकाभाववन्निष्टविशेष्यत्वानिरू- पकवं पर्यवस्यति, तत्र च भूतलं घट्यदित्यादिप्रमायामव्यातिः, तस्याः म्बीयप्रकारलाश्रयघटत्वाभाय. नलनिष्टविशेष्यतानिरूपकत्वात् तस्मास्वनिरूपितप्रकारताश्रयाभाववशिष्टा या या विशेष्यता तत्तद. निरूपक वाच्यम्, अन्न व न ज्ञानमपि तु विशेष्यतेति नोक्नदोप., प्रकारताध्याभाव न प्रकारना. वच्छंदकसम्बन्धमात्रावच्छिनप्रतियोगिताकः, घटत्वप्रतियोगिकसमवायेन पटत्ववान पट इत्यत्रातिच्या प्यापत्ते, अपितु प्रकारतानिरूपितसंसर्गनिष्टावच्छेदकतानिरूपितावरछेदकतान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताक- पर्याप्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रनियोगिभूतावच्छेदकनानिरूपसंसर्गनिष्ठाव- छंदकतानिरूपकप्रतियोगिताकः । नचैवमपि विशिष्टमत्तावान् गुण इत्यत्रातिव्याप्तिः, सत्ताऽभावभिष्टवि- कौप्यस्थानिरूपकन्वस्य तत्र सत्वादिनि बाच्यम्; प्रकारतावच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छेदकनाकप्रनियोगिताका. भावस्य विचक्षणीयत्वात् । पान्वेत्रमयं घट इत्यादिनिरयच्छिन्नप्रकारताकममेष्वनिध्याप्तिः, तदीयविशे- २६ . - ·- - २०२ * शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः प्रष्टव्यं कोऽस्यार्थः ? किं यदार्थस्तदैव ज्ञानम् ? उत यत्रार्थस्तत्रैव देशे ज्ञानम् ? अथ याहगर्थस्तादृगेव ज्ञानं यत्तत्प्रमितिरिति ? । नाद्यः, अतीतानागतानुमित्यव्यापनात् । न द्वितीयः, ज्ञानासमानदेशार्थप्रमितीनामव्यापनात्, ज्ञानसमानदेशमर्थमन्यत्रारोपयताप्यनु भवस्य प्रमात्वापत्तेः । नापि तृतीयः, ज्ञानार्थभेदवादे सकारेण तत्साम्यानुपपत्तः, अभे- दवादे भ्रमस्यापि तथाभ्युपगन्तव्यत्वप्रसङ्गेन विशेषणवैयापातात, तैश्च तैश्च विशेषैः सादृश्यस्य विवक्षितत्वे यथार्थताप्रस्तायोक्तदूषणान्यावर्तन्ते इति । इत्यव्यभिचारित्य- खण्डनम् । अथाविसंवादित्वखण्डनम् । अधिसंवाद्यनुभवः प्रमेत्यपि न युक्तम् ; असंवादित्वं हि शानान्तरेण तथैवोल्लिख्य- मानार्थत्वं वा ? ज्ञानान्तरेण विपरीततयाऽप्रतीयमानार्थत्वं चा? प्रतीयमानव्याप्यविष- यत्वं वा ? अन्यदेव वा किश्चित् ? । न प्रथमः, धारावाहिनो भ्रमस्य प्रमात्वप्रसङ्गात् । ने प्यतायाः स्वपदंन धमिशक्यत्वात् । अधिकं याधायखण्डनोकरीत्याऽनुसन्धेयम् एवञ्चैवंविध- निरुक्तेः प्रागेव निरस्तन्यात् 'यदार्थस्तदेव ज्ञान'मित्यादिना प्रकारान्तरेणाविनाभावःशङ्कित इत्यवधेयम् । कोस्यार्थः = कथमस्याभिनयः, तेन 'यदार्थ स्तदैव ज्ञान'मित्यादेाप्तिस्वरूपवाभावेऽपि नासङ्गतिः । तदैवेति । अत्रैवकारयलास्याप्यता ज्ञाने एव भासते । यागिति । सर्वाकारेण साम्यस्याभेदे एवं सम्भवेन तादाम्यसम्बन्धेन ब्याप्यव्यापकभावमभिनेत्यायं विकल्पः । अनुमितीति शाब्दादेरप्युपलक्ष- णम् । अध्यापनादिति भूमविशेषेऽतिव्याप्तेरप्युपलक्षणम् । अन्यापनादिति । सुखादिप्रमितो लक्षण- समन्वय सम्भवेनासम्भवो नाभ्यधायि । अर्थ = आत्मत्वादिक, अन्यत्र = देहादौ । सर्वाकारणेति । यद्यपि ज्ञानस्य यदर्थ सारूप्यं तदेव तस्य प्रामाण्यमित्यर्थकात् "अर्थसारूप्यमस्य प्रमाण"मिति न्यायः बिन्दौ धर्मकीर्तिवचनान् मौनान्तिकादिमतेऽर्थसाम्यमेव प्रमावं तथापि न सर्वाकारण, किन्नूल्लिस्यमा नरूपणवेत्यर्थः । ननु योगाचारमते पुचैतल्लक्षणमस्त्वत आह अभेदेति । प्रसङ्गेनेति । भूमस्यय प्रन्यः यस्वादौ स्वमाप्रविषयकवादिव्याप्तिप्रहस्थलस्य परैरुपगमादिति भावः। विशेषणमव्यभिचारिस्वरूपम् । तैश्चेत्यादि । सरकारीभूतयावद्विशिष्टविशेष्यकत्वमेव मादृश्यमिन्याद्युक्तो घटवद्भूतलमिन्यादी फस्यापि विशेष्यप घटस्वादिरूपयावाप्रकारवैशिष्ट्याभावेनाव्याप्तिरियादि पूर्वोक्तमनुसन्धयम् । इति खण्डनशारदायामव्यभिचारित्वखण्डनम् । ज्ञानान्तरेणेति । स्वसमानविषयकज्ञानानरकन्यम्, यत्किचिनिश्चयविशिष्टत्वमिति यावत् पशिष्ट स्वभिन्न सम्बविशेष्यतानिरूपिनप्रकारतानिरूपिनविशेष्यनानिरूपन्याभ्याम् । ज्ञानभेदैन विषयताभेद मानाभावेनैकधर्मावच्छिसप्रकारस्थादेरैक्पादिति भावः । ज्ञानान्तरेणति । पिपरीततया : अभावप्रतियोगिनया । निश्चयीयविशेष्यतावृत्तिविशेष्यताकरवान्यन्नाभाववावम् , वृत्तित्वं स्वावग्छेद कधर्मायष्टिनवनिरूपिनप्रकारतावच्छेदकधर्मावच्छिमप्रतियोगिताकाभावनिष्टप्रकारतानिरूपकवाभ्या मिति, नम पृक्षः कपिमयोगयान् नदभाववांचेतिप्रमिन्ययातिः, अभावे प्रतियोगियधिकरण्यः ग्यापि यमायग्यात्, प्रतिस्पताइसम्यले सम्पन्धिम्यमेय, तेन सम्बन्धानी पायनियामकरयेऽपि नामङ्गनिरिनि प्येयम् । प्रतीयमानेनि । प्रनीयमानस्य = म्वविषयीभूतस्य यद्याप्यं तद्विषयकायम नत्र माविश्यको मनि मन नद्विषयकायम्, तद्याप्यवद्विशेष्यक याटियताप्रकारकायमिति पावत् । अन्यदेवनि । स्वयमेव वश्यति । यििनमाविशिष्टयमेवीकमपधायां विपक्षीमिया - ·परिच्छेदः] ॐ अविसंवादित्वखण्डनम् २०३ च प्रमाभूतं शानान्तर विवक्षितमिति वाच्यम्: प्रमाया एच लक्ष्यमारणत्वात् । नापि द्वितीयः, अनुपजातवाधभ्रमव्यापनात् । स्वस्थदशोत्पन्नस्य शुभाशादिशानादेर्दुष्टेन्द्रिय दशोत्पन्नतत्पीतिमझानाधुल्लिखितविषयवैपोत्यस्यामगात्यप्रसङ्गाच्च । प्रमित्यानुल्लिखिना- थवपरीत्यभावविधतायां तु 'प्रमाया लक्ष्यमाणत्या दित्युक्तमनुपज्जति । अदुष्टकरणक शानेनायाधितत्वं विवक्षितमिति चेन्नः तदेव तर्हि प्रमालतणमस्तु । विश्व दुष्टत्वनिरूपण- मन्तरेणादुष्टत्वस्य दुर्निरूपत्वात् । ननु फिमेतायता, दुष्टत्यं विपरीतशानप्रयोजकरन - तुगतो विशेष इति सुवचमेवेति न, विपरीतपदव्यवच्छेद्याप्रमिती तदुपादानवैयर्थ्यात्, तदनुपादाने च ज्ञानजनकत्वमानं दुष्टत्वमित्यदुष्टकरणजं ज्ञानं नास्त्येवेति स्यात् । विप. रीतपदव्यवच्छेद्या प्रमैधेति चेन्न; तस्या एव लक्ष्यमाणत्वात् । तदीयस्वरूपस्येतरव्याधु- तस्याद्याप्यमतीतेः कुता व्यवच्छेदः प्रत्येतव्य इनि व्यवच्छिन्नतज्ज्ञानमन्तरेण व्यवच्छिन्न- तज्ज्ञानमशक्यमित्यात्माश्रयान्योन्याश्रयायनवस्था वा। एकोऽनेकविशेपेऽर्थे विशेषो यत्र लक्ष्यते । तद्विशेषान्तरान्यत्वाहोपस्तत्रैव धावति ॥ ३२ ॥ राहने नचेति । अनुपजातयाधेति । अनुत्पन्नो बाधो यस्य तादृशभ्रमस्यापि निरुतविशेष्यताकान्य- वादतिच्यातिरित्यर्थः । नन्वन्ततो भगवत एवान्यस्य वा सर्वज्ञस्य विपरीतनिश्चयमादाय भ्रमं निरुक्त- चिोप्यताकत्वसम्भवेन नातिव्याप्तिरित्यत आह स्वस्थेति । विपश्यपरीत्यस्येन्यत्र बाहिः । प्रमीय- वियोप्यनावृत्तीत्यादिविवक्षायां नायं दोष इत्यत आह प्रमित्येति । अनुल्लिम्बितमविषयोजनमवैपरीत्यं यस्य तद्धावेत्यर्थः । दुष्टकरणाजन्यज्ञानीयविशेष्यतावृत्तीत्यादि विवक्षीयमिनि प्रकृतप्रमान्यम्य स्वस्मि- अननुप्रविष्टयेन नात्माश्रय इन्याह अदुष्टेति । तदेव = दुष्टकरणाजन्यानुभवत्वमेव, दोपाजन्यानुभव यमेवेति यावत् प्रथमोपस्थितिक एव विशेषगान्तरदानौचित्यात् । ननु व्याप्यन्वपक्षधर्मवाभ्यामध्याप्या- पक्षधर्मावगाहिपरामर्शजन्यसाध्यवद्विशेष्यमितेर्दुष्कागजल्वेन तनाव्याप्त्या नास्य प्रमालक्षणन्त्रसम्भवः, नचैवं दुष्ट करणतन्ययथार्थज्ञानाध्ये भूमेऽतिव्याप्तिः, सर्वज्ञज्ञानीयविशेष्यतावृत्तिविशेष्यताकन्यमादायैव नदारणात; मैवम्, उपरामर्शजन्यमितेः प्रमानन्तर्मावस्य पूर्व निवेदितत्वात् । नन्वन्त्वेतदेव लक्षण- मिण्यत आह किश्चेति। प्रयोजक जनकः । तद्धतुगतः = विपरीतज्ञानहेतुगतः। विपरीतज्ञानत्वं तदभावयति नत्प्रकारकज्ञानस्वं भूमसंशयोभयसाधारणम् , तदवच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदव- धर्मवावं दोपत्वमित्यर्थः । विस्तरस्त पुरेरितः । तदीयेति । प्रमीयेत्यर्थः । व्यावृत्तप्रमास्वरूपनिर्णय विना न तदवावृत्तयटिनदोषल्यनिर्णयः तं विना च न दोषाजन्यानुभवत्रनिर्णय इति व्यावृत्तप्रमा- स्वरूपम्य दोषाजन्यानुभवन्याभेदेऽन्योन्याश्रयः, न दे तु प्रकृनाविसंवाद्यनुभवत्वरूपत्वे चमकम् , एवं च परमरया व्यावृत्तप्रमात्वस्य धनिर्णयाधीननिर्णयकत्वेनात्माश्रयः, स्वनिर्णयाधीनस्यावृत्तविपरीतज्ञा. नवनिर्णयाधीननिर्णयान्वेन चान्योन्याश्रयः, ताविपरीतज्ञानस्वनिर्णयाधीनदोषयनिर्णयाधीननिर्ण यकन्वेन च चक्रकम्, यदि तु नादृशविपरीनशानन्वनिर्णयाधीननिर्णयक प्रमायन विपरीनज्ञानवनिर्णयोप- विकनिर्णयकमपि न प्रमायान्तरमेव, लक्षणानां बहुत्वात् तदपि च न स्वनिर्णयाधीनविपरीतिज्ञानन्यनि- र्णयाधीननिर्णयकापि तु विपरीतज्ञानत्यान्तरनिर्णयाधीननिर्णयकमेव, विपरीतज्ञानत्वान्तरमपि तृतीयप्र- भावनिर्णयाधीननिर्णयकमेव, एवं तृतीयप्रमान्वेऽपीतिनदाघ्यावृत्तस्वरूपनिर्णयेऽनयस्यैत्यर्थः। एक इति । गयाप्पाचे सनि ताप्याथायवे मति तदिन्ननविशेषः, यथा ज्ञानावविशेषः प्रमावभूमावसंशयत्व- ·शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः नापि तृतीयः, व्याप्यशब्देन व्याप्यमा नद्विशेषावा कश्चिदभिप्रेतः स्यात् ? अाये सधूमाग्निविषयस्य स्वप्नज्ञानस्यानाप्तवाक्यजयोधस्य वा नाप्रमात्वं स्यात् । नापि द्वितीयः, सह्यर्थक्रिया या सामग्री चा, उभयत्रापि पूर्वोक्तदोपानतिवृत्तः । एकदा च सर्वत्र प्रमा- णासम्भवेन क्रमानयणे तत्तदर्थक्रियातत्तत्सामग्रीपरम्परावगमनियमाभ्युपगमे एकस्मि न्ने विषये पुरुषायुपः पर्यवसानप्रसङ्गात् ,विच्छेदाभ्युपगमे त्वन्तिमावगमस्याप्रामाण्या- दाप्रथममप्रमात्वापत्तेः । वास्तवतदर्थक्रियात्वस्य च दुर्निरूपत्वेन व्यवहारानहत्त्वात् , -v-vavws निश्चयत्वादिः, एतादृशानेकविशेषकस्य वस्तुनो विशेषः कश्विद्यल्लक्षणाधीननिरूपणविषयः, तस्य लक्ष. णस्य तदीयविशेषान्तरव्यावृत्तिफलकविशेषणघटितत्वावश्यम्भावेन विशेषाणां च परस्परप्यावृत्ति ग्रहस्य परस्परब्यावृत्तस्वरूपाधिगममन्तरेणासम्भवेन दोपस्यात्माश्रयादेरप्युक्तरीत्याऽवश्यम्भाव इत्यर्थः । तन्नैव धावति = तन्त्र धावत्येव । यद्यपि व्यावृत्तिग्रहमादायारमाध्यादिलक्षणमात्रे लक्षणसामान्यखण्डने पूर्वमुक्तः, तथाप्यनेकावान्तरधर्मझवस्तुनोऽवान्तरधर्मलक्षणे स्फुटायसरताऽऽस्माश्रयादेरित्यभिप्रायेणायं श्लोकः । लक्ष्यलक्षणयोः परस्पराधीनच्यावृत्तिमादायापि पूर्वग्रन्थयोजनमम्भवाच्चेति भावः । तत्र तहयाप्पविषयकत्वे सनि तद्विपयकत्वमिति तृतीययथाश्रुतार्थे विकल्पयति व्याप्यशब्दे- नेति । बोधस्य चेति । वाशब्दः समुच्चये । अर्थक्रिया = कार्यम् । तत्सामग्री नदव्ययहितप्राक्क्षणा वच्छेदैन तद्वयाप्या । पूर्वेति । स्वाप्नादिबोधस्य तस्कार्यादिविषयकन्वे सति तद्विपयकत्वसम्भवादिति भावः । नच तवयाप्यवद्विशेषकरवावच्छिन्नतत्प्रकारकन्वविचक्षायां नायं दोष इति वाच्यम् । तद्वयाप्य वद्विशेष्यकरवं हि तद्वयाप्यावच्छिन्नविशेष्यताकत्वं वा वस्तुगत्या नंयाप्यवद्विशेष्यकन्वं था ?, आये उक्त दोपतादयस्थ्यमेव, धूमवान् वह्निमानिति स्वप्नादियोधसम्भवात् , पर्वतो वह्निमानितिज्ञानस्याप्रमात्वा- पत्तेश्च । एवं धूमयान पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानस्य वयंशे प्रमात्वं यथा धूमावच्छिन्नविशेष्यताकत्वमा दाय, तथा धूमाशे प्रमान्वं धूमव्याप्याञ्जनाअवच्छिन्नविशेप्यताकत्वमादायव स्यात्, तर नोक्तज्ञाने इत्यः ग्यासिः, यन्त्र च तत्सम्भवः, नत्रापि धूमन्याप्यांशे प्रमात्वं धूमव्याप्यव्याप्यावच्छिन्नविशेष्यताकत्वेनैव स्यात् । तदभावे नु नेति कस्यापि ज्ञानस्यानन्ततत्तद्वयाप्यविषयकन्वस्यासम्भवेन सर्वाशे प्रमावं न स्थान, व्याप्यांशे प्रमावानिरूपणे व्यापकांशेऽपि तदनिरूपणेन क्वाप्यंशे वा तन्न स्यादित्याह एकदति । सर्वत्र व्याप्ये । क्रमाश्रयणे इति । तत्तत्प्रकारकज्ञानीयतत्तविशेष्यविशेष्यकतत्तद्याप्यप्रकारकप्रतीतीनां समिकत्वमुपगम्येत्यर्थः । तथाच लक्षणं सावदकधर्मावच्छिसस्वस्वनिरूपितप्रकारतानयनिरूपित. व्याप्याश्रयनिष्टप्रकारताकन्याभ्यां निश्चयीयविदोध्यतावृत्तिविशेष्यताकत्वमेव वक्तव्यम्, नच धूमवान् पर्वतो वद्विमानिति ज्ञानाममहः, वहिनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया धूमपर्वनस्वोमयावच्छिन्नयात् । धूमनिष्ठप्रकारका निरूपिनविशेष्यतायाश्च पर्वतत्वमायावच्छिन्नत्वादिति वाच्यम्; धूमवान् पर्वत आलोक वानित्यादिनिश्चयान्तरमादाय लक्षणभमन्ययसम्भवात् । एकस्मिन्नेव विषये = यकिचिद्विपयांशे ज्ञानस्य प्रमास्त्रनिश्चये इम्यर्थः,नहि वहांशे प्रमाल्य तवयाप्यांशे प्रमावनिश्चय विना तस्याप्यांशेच प्रमात्वं तहयाः पध्याप्यांशे प्रमान्यनिश्चयं विनाशनिश्चयम्, भ्रमातिप्रसङ्गतादवस्यादिति भावः। पुरुषायुष इति । अचतुरविचुतरेग्यादिना प्राप्तस्थापि ममामानस्याभावः ममासान्तविधेरनित्यत्वात्समर्थनीयः । वस्तुगरया नायवद्विशेष्यकायविवक्षा निरस्यनि वास्नयेति । वस्तुगल्या तद्वयाप्यीभूतार्थक्रियादिमद्विशेष्यकरयः म्यनिता पर्याधः। दुनिरूपत्वेनेति । प्रमावनिरूपणं विनेन्यादित व्यवहारति। प्रमायव्यवहारेत्यर्थः । नतिन प्रकारकापाशीनदूपणानि चान्नानुमन्धेयानि । तवयाप्यार्थक्रियादिमत्वेन प्रतीयमानविशेष्यकन्य ·Mr. परिच्छेदः] B अविसंवादित्वखण्डनम् , नथा प्रनौनिमावस्याममासाधारण्यात् । गन्येवं चतुर्थः पोऽस्तु, तथाहि-अर्थक्रिया- विषयकत्वं वाऽविसंवादित्वगिति, यशाह-'प्रमाणमविसंघादिशानमर्थकियास्थितिश्चा विसंवादः" इतिः न, सामान्यतो विवक्षायां भ्रान्तावपि प्रसङ्गात् । प्रतीयमानरूपेणार्थ- क्रियाकारित्वमर्थस्य विवक्षितमिति चेन्न; दुरवधारणत्वात् । तदर्थक्रियादर्शनात्तदबंधा- रणमिति चेन्न; बिनाप्यर्थक्रियां नदर्शनसम्भवात् । अर्थक्रियाप्रमितिरभिधिसितेनि तु दृषितमेव, प्रमाया एव निरूप्यमाणन्यात् । अभिप्रायाचिसंवादात्प्रमाणं सर्वमुच्यते इति चेन; तदाभिप्रायाविसंवादस्य स्वप्नादिप्रत्ययेऽपि सम्भवात्, कालान्तगविसंवादस्य च विवक्षायां स्वानादियोधेऽतिव्याप्ति स्मारयति तथेति । अर्थक्रियेति । अन्यथाख्यातिमते यविषयक वावच्छेदेन अमस्य तस्याप्यर्थक्रियाकारित्वेन न तन्मतेनायं अन्धा, प्रातिमासिकविषयकज्ञानस्वार्थ- क्रियाकारित्वं नतु तद्विषयस्येति नव्यानिर्वचनीयतावादिमते व्यावहारिकप्रमावस्योक्तरूपत्वसम्भवेऽपि न नस्थान पूर्वपक्षिता, अनिर्याच्ययादित्वादेव । योगाचारमते भ्रमविषयस्यापि ज्ञानाकारत्वेन स्योत्तरज्ञान- जनकन्वेनार्थक्रियाकारित्वान्न तन्मतेनापि ग्रन्थोऽयम्, अपि तु सौत्रान्तिकवैभाषिकमतेनैव, यद्यपि तन्मतेऽपि श्रमविषयस्य ज्ञानाकारतेवेति भ्रमस्यार्थक्रियाफारिविषयकत्वमेव,आलम्पन प्रन्ययविधया सर्व ज्ञज्ञानं प्रत्यपि ज्ञानमायस्य कारणवात् , तथापि ज्ञानानिरिक्तकार्यकारिप्रकारकन्यविवक्षया भ्रमयारण सम्भवः, योगाचारमते ज्ञानातिरिक्तापसिद्धावपि तन्मते तत्प्रसिद्धः, परन्तु कामिन्यादिविषयकस्त्रमबो- धेऽनियाप्तियारव, नहि भ्रमप्रकारस्य ज्ञानात्मकत्ववादै कामिन्यादिज्ञानस्यैव ज्ञानानिरिन्हकार्यकारिवं ननु कामिन्यादेरिनि शक्यमभिधानुमिति । भ्रान्ताविति । भ्रान्तर्ज्ञानानिरिक्तकार्यकारिताश्रयशुक्त्यादि. विषयकवादिति भावः । अर्थस्येति । नवार्थपदस्य विशेष्यपरले स्वविशेष्यतावशिष्टज्ञानातिरिक्तकार्य- कारितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारताकत्वस्य, प्रकारनायच्छेदकधर्मावच्छिन्नज्ञानानिरिक्तकार्यकारिताव- विशेष्यकरवस्य वा लाभेन घटवझूनलमित्यादावव्याप्तिः, विशेष्यताश्रयभूतलनिष्ठाया ज्ञानातिरिक्तकार्यका- रिनाया घटत्वेनानवच्छेदात् , प्रकारपरन्वे तु ज्ञानातिरिककार्यकारिलायच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रकारताकत्यस्य पर्यवसिनतया रजतवादपि तादाम्यभ्रमप्रकारतावच्छेदकम्य ज्ञानानिरिक्तकटकादिकार्यकारितावच्छेद कत्वादत्तिव्याप्तिरिति वाच्यम् ; परमते रजतत्वादेर नुगतम्ग धर्मस्याभावेन भूमविपयस्य च तस्य ज्ञानात्म- कन्वेन कट कादिजनकनावच्छेदकत्याभावेन प्रकारपरत्वेऽदोपात् । यदि तु रजनागाकारपरिणतज्ञानस्योत्तर- ज्ञानं पनि न रजतत्वेन कारणता अपि तु पूर्वज्ञानत्येनैव, नदा ज्ञानात्मकरजतत्वस्य कस्यामपि जनकता- यामनवच्छेदकन्येन ज्ञानातिरिक्तपदं न देयम् । यस्तुतस्तु भूमविण्यरजतत्वस्य पूर्वज्ञानवस्य च ज्ञाना. तिरिक्तस्याप्तदाये एकस्य कारणनावरछेदकत्वं नापरस्येति न नियन्तुं शक्यम् । नच 'अयं घट' इत्यादि- घटस्वादिनिष्टानवच्छिन्न प्रकारताप्रमिययाप्तिः, तादृशधर्मावच्छिन्नविषयताकन्वस्यैव विवक्षणीयत्वात, पुरोवर्तित्वादेर्शानातिरिक्तकार्यकारणतानवच्छेदकत्वेन भूमेऽननिप्रसमादिति दिक् । अभिप्रायाविसंवादा - सफलकृतिजनकच्छाजनकम्यम् । सम्भवादिति । स्यामप्रत्ययविषयीभूतायाः फलविशिष्टायाः कृतेः पर. मने ज्ञानात्मकत्वेनोत्पनन्दादित्यर्थः । प्राप्त्यादियोग्यता = हानीपादानान्यत्तरयोग्यता, बौद्धमत्ते उपक्ष- णीयस्यापि हेयान्तर्भावाभ्युपगमात्तद्विपयकामित्यव्याप्तिन देशनीया, भूमविषयीभूतरजतादिकं तु ज्ञाना- रमकन्धेन प्रतिपत्तुरूपत्वान्न हेयं नाप्युपादेयम्, भूमविषयीभूताधिष्टानस्य यहिष्ट्वाभ्युपमेन हेयोपादेयान्य- तल्वेऽपि स्वनिविपनाया हेयोपादेयातिरिकनिष्टविषयवायाश्च भिन्ना या विषयता नदनिरूपकाचवि. वक्षायामदोषः, ज्ञानमात्रस्य स्वत्रिश्यकत्वेनासम्भववारणाय स्वनिष्ठविषयताया इनि । नचैवं भूमप्रकार- .

·यम्, २०६ * शारदायुते खण्डनखण्डखाये - [ प्रथमः दुरवधारणत्वात् । एतेन प्राप्त्यादियोग्यता संवादार्थ इत्यपि निरस्तम्: दुरायाध इव चायं धर्मकीतः पन्था इत्यवहितेन भाव्यमिहति । इत्यविसंवादित्वखण्डनम् । अथावाधितत्वादिखण्डनम् । अबाधितानुभूतिः प्रमेत्यपि निरस्तम्. तदानीं बाधविरहस्यातिप्रसञ्जकत्वात्, कालान्तरेऽपि वाधविरहस्य च दुर्निरूपत्वात् , स्वतो बाधविग्हस्यातिप्रसअकत्वात्, सर्वजनवाधविरहस्य च दुरवधारणत्वादिति । तर्कसंशयविपर्ययस्मृतिव्यतिरिक्ता प्रतीतिः 'प्रमेत्यपि न, स्मृतिव्यतिरिक्तत्वखण्डनन्यायेन निरस्तत्वादिति । जातिसकरमिच्छतश्च प्रमात्वलक्षणजात्यभिसम्बन्धात्प्रमेत्यपि दुर्लक्षणम्, अस्याः 'ज्ञातस्य तद्वयवहारजनकत्वे प्रमायामप्रमाम्रमसंशयो न स्याताम्, दोपाभावसहकृतस्य निष्टविषयताया अपि स्वनिष्ठन्वेनातिव्याप्तिस्तदवस्थैतिवक्तव्यम्; स्वनिष्टविषयतापदेन ज्ञानस्वावच्छिन्न- विषयताया विवक्षणीयत्वादिति दिक् । निरस्तमिति । योग्यताया उक्तरीत्या दुयस्वादिति भावः । एतेन सफलप्रवृत्तिजनकत्वं प्रमात्वमिनि निरस्तम् ; जनकत्वम्य योग्यत्वरूपत्वे प्रमावस्येव तादृशयोग्यता- वच्छेदकत्वात्प्रमान्वग्रहमन्तरेण न तादृशयोग्यत्वग्रहसम्भवः । नच जनकन्वमुपधायकत्वमेष विवक्षणी- सर्वत्र प्रवृत्युपधाने मानाभावात् , अस्ति हि कस्यचिरपुंसः फिजिदिष्टसाधनं किञ्चिदनिष्टसाधनम् । किञ्चिचोभयविलक्षणमिति सार्वजनीनव्यवहारबलादुपेक्षणीयस्यावश्योपैयत्वादिति । दुराबाध इत्यादिकं सोपहासम् । अवहितेनेति । अवधानेन सहेत्यर्थः । भावे क्तः । तस्य कतरि सकर्मकस्यासम्भवात् । यत्तु-उत्पादविशेषः प्राप्तियोग्यताऽविसंवाद इति यदि धर्मकीर्तिः समाधत्ते तदा क्षणभङ्गभाश्रमोन्मूल नोयोऽयं पक्ष इत्याह दुरावाध इचेति । तदपेशलम्-भूमविपयरजतादेरपिधर्मकीर्तिमते बहिरसत्वेऽपि ज्ञानात्मकतया सच्वेन क्षणिकतया चेतनमनपंक्ष्य कारणकूटाधीनोत्पत्तिस्वभावस्वरूपोत्पादविशेषापरपर्या- यप्रतीत्यसमुत्पादालिङ्गितत्वादिति । विस्तरेण प्रतीत्यसमुत्पादविचारस्तु सत्यवसर करणीय ..इति । इति खण्डनशारदायामविसंवादित्वखण्डनम्.। अबाधितेति । अबाधितत्वमनुभूनी कालविशेषपुरुषविशेषानवच्छिन्नं भ्रमत्वज्ञापकज्ञानाविष- यत्वं भ्रमन्वनिष्टप्रकारतानिरूपितानाहार्यज्ञानीयविशेष्यतानाश्रयत्वमिति यावन् । अधया तादृशानवच्छि- मस्य तदभावप्रकारकप्रतीतिविषयत्वाभावस्थाश्रये तदनुभवत्यमेव तत्प्रमान्यमबाधितेत्यादिना विवक्षि- तम् । एवञ्चाबानवच्छिन्नन्वान्नाविवक्षायां तदानीमिति स्वत इति च दूपणम्। स्वस्थ प्रतिपतुरित्यर्थः। तद्विवक्षायामपि कदाचित्किञ्चिन्पुरुषीयतादृशभ्रमीयविशेष्यतानयत्वस्यानुभुतो, तत्प्रकारकानुभवविशेष्ये च तदभावप्रकारकभ्रमविशेष्यत्वस्य सम्भवमभिप्रेत्य कालान्तरे इति सर्वजनेति च दूपणम् । उभ यत्रापि प्रनीती प्रमावविचक्षणे त्वामाश्रय इति भावः । संशयेति । वृक्षः कपिमयोगी न वेति संश यस्य कोटिद्वयविरोधावगाहितया मूलावच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगी नवेत्यस्य चैकावच्छेदन भावाभादो भयावगाहिनयाऽयथार्थत्वेन तद्भेदनिवेश आवश्यकः, संशयमानस्याप्रमाखव्यवहारे नु मुतामिति भावः । जातिसकरामिति । सङ्करस्य जातिवादकत्वमित्यर्थः । प्रमाणे विहाय साक्षात्वं निर्विकल्पके. तस्य भूमप्रमावहि नवापगमात्,साक्षात्कारिभूमेवा, इयं रजतरवस्य प्रमत्यादिव्यवहारेण प्रकारांशमादायैव प्रमावस्यवस्थितः, धर्यशैयाधायमानसमावेऽपिप्रमावाव्यवहागत्। माशावविहाय प्रमारवमनुमित्या दौ,उभयो समावेशस्नु साक्षात्कारिप्रमितौ। चाक्षुषावरासनत्यादिनाऽप्येवं सङ्करः । प्रमात्वेति | प्रमावेन लक्ष्यता प्रमालावेन च लक्षणता, अतएव "गुणानां च गुणस्वामिसम्बन्ध" इति भाप्यसगतिरिति भावः ।

·परिच्छेदः] ॐ अबाधितत्यादिवण्डनम् 8 २०७ नधात्ये चाजायमाननमसंशयप्रमादिव्यवहारे शानमानावगमोदाहरणेऽपि तदापत्तः । मातेनानेन लक्षणेन व्यवहारे च कमिदमेव धातव्यमिनि वक्तव्यम्, न तावत्प्रत्यक्षेण मानसेन, नथासति क्वचिजातायां प्रमायामप्रमाविपर्ययसंशयानबकाशादिः स्यात्, धर्मिचन्मनसैव निर्णीतत्वात् । चिहान्तरसापेक्षेण मनसा संवेदनम् .चिन्हेनैव वा तेन लक्ष गोभूय ज्ञापनमित्यपि प्रत्याशामात्रम् . तचिन्हे व प्रमात्वजातिकल्पनाप्रतिक्षेपापत्ते, ते नानात्वे च कानि नानोति वक्तव्यं स्यात्, गञ्चितानां यथोपन्यासं सर्वेषामेव दूपितत्यात् । . मकरस्य जातिबाधकतानभ्युपगमेऽप्याह अस्येति। प्रमावस्थेत्यर्थः । तव्यवहारेति । प्रमात्यव्यवहार- व्यर्थः । अप्रमाभमसंशया = अप्रभावप्रकारकभूममंशयौ । तथान्ये उकव्यवहारजनकन्ये । अजायमानभ्र- मेत्यादि । भजायमानो भूमत्वसंशयत्वनमायादिप्रकारकम्पहारो गम्भिन् तत्र, भूमत्वादिनिष्ठप्रकारता- निरूपिज्ञानीयविशेष्यताशून्ये इति यावत् । ज्ञानमात्रायगमोदाहरणे - ज्ञानन्यप्रकारकज्ञानीयविशेष्य- तावति ज्ञाने । तदापत्तः = विशेष्यतया प्रमावप्रकारकव्यवहारापत्तः, दोषाभावसहकृतस्याशातप्रमावस्य सधात् । अपमाविपर्ययसंशयेति । अप्रमाबकारकविपर्ययसंशयेत्यर्थः । आदिना सकम्पप्रवृत्त्यनव- कागो गृह्यते । धर्मि = ज्ञानम् । वस्नुतस्तुयोग्यव्यक्तिवृत्तित्वेन प्रमात्यस्य योग्यत्वेऽपि दोपयलाचसंशया- दिसम्भव हत्यययेयम् । केचित्तु-एकस्यैव प्रभात्यस्य सर्वभतियोगिकन्वेरजतवाविषयकप्रमायामपीदं ज्ञानं रजनत्वप्रमेरयारत्तिः। तन रजतत्वप्रतियोगिकत्वविशिष्टप्रमात्वाधारताविरहान तथा प्रत्यय इति चेत्तभाषि गुणे गुणान्यत्वविशिष्टसत्तेतिप्रतीतिवदनाने रजतत्वप्रतियोगिकप्रमात्वमित्याधेयताबगाहिपतीतेरापत्तेः। वस्तुतस्तु नादसाधारतामा अनिरिकन्योपगमे जतावप्रतियोगिकत्वविशिष्टममावस्यातिरिकत्यांपगमेन किमपरादम्, तस्यातिरिक्तन्योपगम विनानदाधारताया अतिरिकनोपगमस्प निर्मूलत्वाच, अनुपपद्यमानस्य स्वोपपादकमात्र कल्पकत्वात् । प्रतियोगिभेदेन प्रमान्यस्य भैदे तु नैकजातित्यम्, तासामनेकचे मु समूहा लायनेऽनेकसमावेशार्थमवच्छेदकभेदः कल्पनीयः,तच न नत्तद्विपयित्यम् , अतिप्रसनत्थान्, अपि तु विशे- प्यतापमानाधिकांगप्रकारकानुभवत्यादिकमेवेति तेनैवान्पासिदिस्तत्तत्प्रमावस्य । नचापडप्रमात्यस्य गुणजन्यतापच्छेद करवे लाववात्तदभ्युपगमः, प्रमायां गुणान्यत्वस्यानुपदं निरसनीयत्वात् , अबण्डधर्म- मात्रस्य प्रतीतिसाक्षिकनया निरनिविषयतामासेदुपोऽन्यान्यायनिरसत्याचति माहुः। चिहान्त त । भन्तरपदं प्रमागपेक्षया। चिन्हं = व्यञ्जकं विशेष्यतासमानाधिकरणप्रकारकानुभवत्वादिकं तज्ञानसहक- तेनेत्यर्थः । लक्षणीभूय = व्याप्पीभूय । तथाच हेतुविधयेत्यर्थः। यथोपन्यासं = यथोक्तरीत्या । वस्तुनस्तु निष्कृष्टप्रमात्यलक्षगानामयदेऽपि ममावस्यवहारस्थानुभत्रिकायन तेषां लिङ्गविधया तद्वेतुस्वं व्यञ्जमन्वयाऽ. मामाणिकमेव, तल्लौकिकमध्यक्षजनकप्रत्यक्षविषयस्यैवनद्यकत्वान् । प्रामाण्यपरतस्त्वेति । अवार्य निष्कर्षः-प्रायाप्रतीतोनांप्रमावस्यैव दर्शनेन तस्यात्सर्गिकन्यमिय स्वतस्वमपि ज्ञप्त्युत्पत्योः। निश्चयत्वस्य বিলিনষিৰ লালিন্তিহীশ spহীনামান্য লিংক সরকারিয়া লিথিন- मामाण्यस्य तस्य तादाकानायां लाघवेन दोपासमयहितस्वाश्रयविषयकाहत्यव्यापकनिश्चपस्वकत्वस्य प्रामाण्ये अप्तिस्यतस्वस्य मन्नुमौचित्यात् । ननु-ज्ञानग्रहे नियमन प्रामाण्यभानसामग्रीविरहः । अथा. शाततायाज्ञानेऽभावेन साक्षिणा ज्ञानस्यामय ग्राह्यतया विशेष्यप्रकारयोरिव नवैशिष्टयस्याप्यवगाहनान्, व्यवसायलान्यासत्तेस्तुल्यस्वार, विशेव्यिताप्रकारितावच्छेद्यावच्छेदकमावानां पूर्वमनुपस्थितत्वेऽपि प्रमात्वापुषि समर्गतयैव प्रविष्टत्वेन सानिमामलसम्भवान् । साक्षिणो नित्यत्वेन विशेषगज्ञानाजन्य- नया तद्विषयकन्यस्पेत्र विशेषज्ञान जनकन्वेनाभिमतैर्निपश्यनयावश्यं वकव्यस्वाञ्च । विशिएलि.

·२०८ * शारदायुते खण्डनरवण्डखाये है [ प्रथमः प्रामाण्यपरतस्यव्युदस्तिप्रस्ताचे च विस्तरेण दूपयिष्यामः । एतेन शक्तिविशेषः प्रमात्वं . विशेषणज्ञानत्वाभ्यां कार्यकारणभावे मानाभावाच्च । नच साक्षिप्रत्यक्षस्य मानसप्रत्यक्षस्थानीयत्वेन मनसो बहिरस्वातन्त्र्ये साक्षिणोऽपि तथा वमन्यथाऽनुभववैपस्यापत्तेरिति देश्यम् ; व्यवमायस्थोपनाय- कस्य सद्भावात् । उपनय सहकारेगापि मनसो बहिर्विषयकत्वानभ्युपगमे बाधबुद्वयुपनीततदभाववद्विशै- प्यकत्वभानेन तदभाववनि नत्प्रकारकन्वरूपाप्रामाण्यग्रहादिर्भवदभ्युपगतोऽमामाञ्जस्यमश्नुवीत । नच- प्रामाण्यवद्विशेष्यकवविशिष्टप्रामाण्यप्रकारकन्वरूप प्रामाण्यं स्वगतं साक्षिग्राह्यं नवा, नायः, साक्षिणः स्वविषयकन्यानङ्गीकारेण वैशिष्टये न तस्यानुप्रविष्टत्वेन स्वगतप्रामाण्यग्रहणानुपपत्तेः, प्रामाण्यं स्वाश्रय- ग्राहकेग गृह्यने एवेन्यभ्युपगमाञ्च, तादृशप्रामाण्यप्रकारकत्वरूपप्रामाण्यवद्विशेष्यकन्यविशिष्टप्रामाण्यप्रका- रकत्वस्यापि साक्षिगतत्वेन तद्घटितप्रामाण्यान्तरस्यापि तथास्वेन च माक्षिणे विपयापर्यवसानप्रस- झाच, अनुभवविरोधाच्च । न द्वितीयः, अप्रतीतप्रामाण्यस्याशक्याभ्युपगमत्वात् । ज्ञानान्तरस्य निश्चि- नप्रामाण्यकस्यैव विषयनिश्चयरूपताया वाच्यत्वनानवस्थानप्रसङ्गादिति-वाच्यम्; घटत्ववति घटत्वप्रका- रत्वाद्यतिरिक्तप्रामाण्यानामज्ञानतया ताशानिरिक्तवादिनारूपण कदापि साक्षिणा ग्रहणसम्भवात् , ज्ञात- तयाऽज्ञाततया वा सर्व साक्षिभास्यमिति सिद्धान्तात् । माक्षिणि स्वात्मकज्ञानविषयकग्रहत्वस्यैवाभावे- नोक्तप्रामाण्यानां विशिष्याग्रहणेऽपि निरुतज्ञप्तिस्वतस्त्वाभङ्गान् । साक्ष्यतिरिक्तानुव्यवसायस्य ज्ञात- ताया स्वविषयकत्यस्य चाप्रामाणिकत्वेन मुरारिभट्टप्रभाकरमतानां त्वसागत्यमेवेति चेन्न; सप्रकारकत्य- घटितप्रमात्यस्य वेदान्त्यसम्मतत्वात, समानविभक्त्यन्तपदचयजन्यतयाऽभ्युपगतानां निर्विकल्पकानाम- सङ्ग्रहात् । नच वेदान्तिमते भूमस्याविद्यावृत्यात्मकत्वेन तत्र ज्ञानवानभ्युपगमेन ज्ञानत्वमेव प्रमात्व- मिति वाच्यम्; प्रमावस्य ज्ञानस्वसमनियतत्वेऽपि ज्ञानत्वानात्मकत्वात् , नहि ज्ञानत्वं प्रमापदमुख्यार्थः । नवा ज्ञानस्वग्रहस्य प्रवृत्तिहेतुत्वम् , अनभ्यासदशापनज्ञानेऽपि साक्षिणा भवन्मते ज्ञानत्वस्य ग्रहात् । अतएव भूमानम्युपगन्त्रापि तद्वति तत्प्रकारकत्वस्यैव स्वतस्त्वं समध्यते । नचाज्ञातविषयकत्वमेव प्रमात्वं स्त्रनो ग्राह्यम्, घटन्वेनेमं जानामोत्यत्र ज्ञानस्वस्वाज्ञानविरोधित्वरूपस्य भानेन घटेऽज्ञाननाया अपि भान- सम्भवादिति वाच्यम् ; मंस्कारानुबोधदशायां पूर्वमनुभूतस्याप्यज्ञातत्वेन स्मृतरज्ञातविषयकत्वपरिहा. राय स्वकरणव्यागरोत्पत्यव्यवहितपूर्वक्षणे यदज्ञातं तद्विषयकत्वस्यैव प्रमात्वरूपताया वाच्यत्येन तस्यो- तानुभबेभानात् । नावन्मात्रम्य प्रहेऽपि ज्ञाने बाध्यविषयकरवग्रहे प्रवृत्त्यनुदयेन तस्य ज्ञप्ती स्वतस्त्वस्या नुपपादनीयस्थाच । असत्वापादकत्वरूपोपाधिविशेषाश्रयाज्ञानविषयत्वाभावप्रयोजकवृत्तिविशिष्टचित एव ज्ञानपदार्थवाच्च । नापि व्यवहारकालाबाविषयकन्यमेव तद्वटितमेव वा प्रमावं स्वतः, मिथ्यात्व: निश्चयाविशेषवरूपाबाध्यस्वस्य साक्षिणा मानन्तरासहकृतेन ग्रहणासम्भवान् । नच मिथ्यात्वेन यदज्ञातं तद्विषयकत्वमेव प्रमात्वं स्वतो ग्राह्यम्, तनहस्यैव प्रवृत्त्युपधायकन्यात् , अज्ञाततया च मिथ्यात्वविशि- एस्य साक्षिणा ग्रहणसम्भवः, यथा च मिथ्यात्वज्ञानं पूर्व नापेक्षणीयं तथोक्तमिति वाच्यम् ; मिथ्यात्वम ज्ञातवतोऽपि प्रवृत्तिदर्शनेन तत्पूर्व ज्ञानग्रह नियमेनाज्ञाततयापि तद्भानस्य शपथैकनिर्णयस्वादिति चेन्न निर्विकल्प कारपूर्व सविकल्पस्याभ्युपगमेन सप्रकारकटिनप्रमावस्यैव प्रवृत्युपधायकज्ञानग्रहविपयरची पगमे क्षस्यभावान । वस्तुतस्तु मद्विषयमज्ञानस्वमेव प्रमाचं स्वनो ग्राहम्, नद्ग्रहस्यैव प्रवर्तकत्वात् , सवं च न त्रिकालाबाध्यत्वं नापि व्यवहारकालायाध्याय येनोकरोत्या तस्य ग्रहणासम्भवः शयेन, अपि नु मामान्यादिसाधारण व्यवहारकालयाध्यत्यनियतममण्डमेव, मन्तं घट सत्येन वा घट जानामीति प्रनीग्या तरी वावगाहनात्, बाधापूर्व भ्रमेऽपि तदान निधिमेन्यवधेयम् । नच-प्रामाण्यस्य मंशया- .

·परिच्छेदः] ॐ ममालक्षणसामान्यस्वपडनम् । तद्योगः प्रमालक्षणमित्यपास्तम्: दुरवधारणत्वात् । इत्यबाधितत्यादिखगडनम् ।। अथ प्रमालक्षणसापान्पखण्डनम् । यञ्च किञ्चित्प्रमाया लक्षणमुच्यते तदज्ञानं हातमात्रं वा यदि तत्त्वव्यवहार नदाऽत्यापत्तिः, प्रमितञ्चत्प्रमानवधारणे तस्य दुरवधारणता । माऽवधारि,वस्तुतस्तथेति चेन्न; वस्तुनी. न तथैव किन्नेति वादिन्यनुत्तगपत्तेः, प्रमात्वनिरूपणवैयापानाच्च, न्यथानुपायानस्थमिति ते वाच्यम् ; दोपविशेषस्य प्रमावनिश्चयप्रनिमन्धकतान्युपगमेन समाहित यात् । नच संशयस्य धर्मितावदकप्रकारकज्ञानजन्यत्येन पूर्व मानग्रहस्यावश्यकत्वे तत्र प्रामाण्य- • स्य भाने सरसंशगानुरपतिरिति-देशनीयम् ; संशयान्यधानुपपत्यय प्राचीनज्ञानग्रहेऽपि प्रामाण्याविषय- कायस्य तदधं दोपविशेषाय च कल्पनोपपत्तः, संसपे धर्मिविशेषभान विषयिताविशेषरूपं जातिरूपं वा সম্পয়নয়োগবাদী মনি মিনিমামীল= নিযামলা গণবিবাণে- माप्रयुक्तलाययवहारसम्भवेन धर्मितावच्छेदकप्रहारज्ञानन्वेन संशयकारणतायां मानाभावात् , तय मते शरीरलाघवेऽपि विनिगमकाभाव एव, प्रत्युत संशयस्यापि धर्मिविषयकन्वेन नतः पूर्व धर्मिज्ञानसामध्या निश्चितत्वेन धर्मिज्ञानरूप च मध्ये सन्दिग्धोत्पत्तिकपेन तत्वेन कारणतायां व्यभिचारसन्देहात, परित्य. ज्य च निश्चितापभिचारकं गृह्यमाणव्यभिचारकस्य कारणत्यकल्पनानौचित्यात् । प्रामाण्यनिश्चयस्तु दोषा- भावस्थलीयप्रवृत्तः पुरा निष्कापप्रवृत्ती निश्चितनामाण्यकस्य ज्ञानस्य कारणलो मन्त्रानानां प्राचीनतर्क- गानामप्यानुभविकः, किम्पुनरपरेषां प्रमात्यस्वतस्त्वयिदाम् । तन्सामाया उपवर्णितत्वेन तस्य दुर्वार- वाग्ध । एतेनागृहीताप्रामाण्पकस्यय ज्ञानस्य प्रवर्तकता ननु निश्चितप्रामाण्यकश्य, प्रामाण्यनिश्चयस्य प्रवृत्तः पूर्व सांशयिकोत्पत्ति कत्यादिनि नापानीयम् । दोषस्तु भूयः प्रवृत्यभावरूपोऽनन्यासः, भूयस्त्वं च विचतुरादिसाधारणमपि न निचतुष्टादिरूपमपि न प्रतीत्यनुगमादनुगनमेव । तच्चोपाधिोऽन्यद्वा किनिदिनि न बायस दशनानुसन्धानम् । एतेनानुगतप्रतिबन्धकम्यामानानन्ततत्तक्षणसम्बन्धानां प्रति- बन्धकताकल्पनापेक्षयाऽनुष्यबसायस्य प्रामाण्याग्राहकवकरानमेवोचिन मिति परास्तम् । एवं जन्यप्रमाखन जन्यज्ञानस्वावटिमकार्यतानिरूपितकारणतातिरिक्तकारणतानिरूपितकार्यता वच्छेदकं प्रमागाभावादिति जन्यज्ञानत्वावरिछन्नकार्यतानिरूपिनकारणताश्रयातिरिकाजन्यवरूपोत्पत्तिस्व. नस्त्वमपि । नचानित्यप्रमावं गादशारणतानिनिकारणतानिरूपितकार्यतावच्छंदकनित्यज्ञानत्यव्याप्य कार्यतावच्छेदकधर्मवादप्रमात्यवहिनि वाध्यम्, अनित्यप्रमात्वगुणस्वयोरननुगतत्वेन कार्यताकारणतानव- ध्छेदकन्वात् , तत्मकारकज्ञानजनसामाया तत्प्रकारकत्वस्य तद्विद्विन्द्रियसनिकदिना च तद्वद्विशेष्यक- त्यस मानेसम्मवेन प्रमावस्यार्थसमाजग्रस्तावाच । भनएवघटीयप्रत्यक्षप्रमावादेरपि न भूयोऽवयत्रेन्द्रि- यसरिकर्षादिजन्यतावच्छेदकन्दम् । अभ्योजकत्याच्च । भनित्यज्ञानवाधिनकारणकूटेनैवाकस्मिकस्वस्य परिहारेग नदापत्तरतर्कत्वात् । दोपरयाप्रमाक्प्रयोजकत्येन तदभावम्याप्रमावविघटकतर्यवान्यथामिन- तजन्यस्त्वमपि । एतेन प्रमायाः सनस्वेऽप्रमापि स्वत एव म्यान, अप्रमा प्रत्यन्वयम्यतिरेकाभ्यां दोपस्य हेनुरवे प्रमा प्रति दोषाभावस्थापि हेतुन्वं स्यादित्यास्तअप्रमायाः सर्वमते दीपजत्वेन वेदान्तिमने नेत्र ज्ञानत्वस्यवानभ्युपगमेन च तस्या ज्ञानमामग्रीमात्रजन्यत्वविरहेण तमन्यधनाप्रमायाः प्रमावं मापादनीयमिति । शक्तिविशेषः निष्करप्रवृषिजनकतावच्छेदको भट्टादिमम्मनः । दुरयधारणन्या. दिनि । शनिमहायस्य तत्प्रतीनी प्रमावनिणर्य विनाऽनभ्युपगमनीयत्वात् । इति खण्डनशारदा- यामबाधितत्वादिखगडनम् ।

·२१० ॐ शारदायुते खण्डनखण्डरवाये [ प्रथमः वस्तुतस्तु प्रमयैव घटादितत्त्वव्यवहारोऽपि तहस्त्वित्यास्तां विस्तरप्रसङ्गः । इति खण्ड- नखण्डखाद्य प्रमालतणसामान्यखण्डनम् । तत्त्वव्यवहारकं = प्रमावस्य यथार्थव्यवहारजनकम् । अन्यापत्तिः = भ्रमादौ प्रमात्वन्यवहारस्य यथार्थत्वापत्तिः । माऽवधारिप्रमितत्वेन । तथा = प्रमितम् । तत्वव्यवहारः = वास्तवरवष्यवहारः । इति शिवम् । इति खण्डनशारदायां प्रमालक्षणसामान्यखण्डनम् । समाप्तं प्रमात्वखण्डनप्रकरणम् ॥

·परिच्छेदः] ६ करणवखण्डनम् . - अथ प्रमाणसामान्यखण्डनप्रकरणम् करणत्वबण्डनम् । एवं प्रमितेरनिरकया 'प्रमाकरणं प्रमाण मित्यप्ययुक्तम्, करणार्धानिरक्तध । ननु कारकान्तरेऽचरितार्थस्य हेतुत्य करणत्यम्, कर्तुर्हि करणं निष्पादयतः कारकान्तरे चरि- तार्थत्यम्, स्वागतोऽनिष्पादने पि व्यापारवत्तया निष्पादनात्, तादृशस्य व तस्य कर- रात्वात्, एवं कर्मापि करणनिष्पादने चरितार्थम् , करणव्यापारी हि कर्मविपयों भवति, कर्मामा विपयाभावात्करण्यापार एव न निप्पयत इति तन्निवाह तस्यापि चरितार्थ लम्, एवमधिकरणस्थापि फरणव्यापारनिर्वाहकायम्, सम्प्रदानापादानयोश्चासार्वत्रि- कन्वम्, करणं तु सार्वत्रिकमेवेति कारकान्तरेऽचरितार्थः सार्वत्रिको हेतुः करणमिति; मैत्रम्, अस्तु तापदविधान्तिरमणीयमिदं व्याख्यानम्, अन्तरशदो हि यदि विशेषमात्र करणार्थेति । कथायां प्रमावनिगसापरिस्कृतौ करणत्वनिरसनेनैव प्रमाणपदाथों निरसनीय इति भावः । कर्मविषयः = कर्मविषयकः, करणयापारविषयता च कर्मणि करणव्यापारजन्यफलाश्रयत्व- प्रकारकैच्छीपविक्षेप्यता । तन्निर्वाह करणव्यापारजनने । तस्य = कर्मणः । असार्यत्रिकरवम् = क्रियामा. श्रानन्वयित्वम् । सार्वत्रिकमेवेति । यकाय तत्सकरणकमिति व्याप्तिः, अस्तीत्यादिक्रियास्वपि "आत्मा- नमात्मना विभ्रदम्तीतिव्यपदिश्यते” इत्युक्तेः सकरणकावमेवेति भावः । कर्मणोऽप्यमार्वधिकत्वेन हेती सावित्वविशेषणेन न्यावृत्तावपि कठिम्यावृत्त्ययं विशेषणान्तरम् । इदन्तु तत्त्वम्-कारकान्तरेऽचरि- तार्थप कारकानरनिष्ठष्यापाराजकत्यमिनि व्यापाराजनकन्यापारजनकत्वमेव लक्षणम्, तक्रियाजनका. जनकः सर तकियाजनको यस्तजनकत्वं तक्रियाकरणत्वमिति यावत् , व्यापारत्वस्थाननुगतत्वाद, कर्मादिजन्यस्तक्रियाजनकस्तु व्यापारस्तक्रियाजनकस्य करणव्यापारस्य जनक इति कादिश्यावृत्तिः । ननियाजनकजनकस्य कयं तस्क्रियाजनकत्वमन्यथासिन्द्ररिति तु मूले पुव परतः प्रतिविहितम् । तस्क्रि- याजनको य इत्यत्र प्रयोजकसाधारणजनकत्वं धा वक्तव्यम् । एवमनुगमाभाये च तकियाकरणस्प किया- मानमाधारण्याभावासार्वधिकचोपादानस्थासम्भवापादकत्वेनासम्भवात् । एवञ्चोनच्याप्तरप्रयोजकत्वेऽपि क्षतिः । नथाच माचीनमते व्यापारवत एव कारणस्य कारकन्वेन सम्प्रदानापादानयोापारस्य, व्यापारवाल्यथानुपपत्या तब तक्रियाजनकत्वस्य चाक्यम्भावेऽपि तस्य कञ्चित्तक्रियाजनकजनावमेव उपर्धयमरेऽप्युपाधीनामसायर्यादिति नयेन वा क्वचित्प्रतिविधातव्यमिति । अविचा. रितेति । अयम्भावः- यथावतं तावदसम्भय एव, क्रियाविशेपे करणस्यापि क्रियान्तर कर्मादित्वेन कार कान्तो चारितार्थ्यात्, उक्तरीत्या परिकारेऽपि सविकल्पकजनकसग्निकर्षम्येन्द्रियजन्यस्य सविकल्पकज. ननिर्विकल्पकजनकनन्दियस्य सविकल्पककरणत्वानुपपत्ति, स्वर्गादिजनकापूर्वस्य धागजन्यस्य स्वर्गा- दिजनकशरीरविशेषजनकत्वेन यागस्य स्वर्गादिकरणतानुपपत्तिश्च । नच-नेप्यत एन सनेन्द्रिययागयोः करणत्वम्, स्वजन्यगतकरणत्वस्य स्वस्मिन् विवक्षय तृतीयोपपनैः, सप्तमकारकत्वमेव च तस्य, पदका रकपरिगणनं तूपलक्षणमिति वाच्यम्: लक्षणानुरोधेन लक्ष्यान्यानयने मौढ्यात्, तस्क्रियाजनकाजनक इत्यनेन तस्क्रियाजनकनिष्ठजन्यतातिरिक्तधर्मावच्छिसजन्यत्वानिरूपकत्वविवक्षया तु न निम्तार, उक्ता. पूर्वपिरोपजन्यताया जन्यतावच्छिन्न मानाभावात् । करणत्वस्याननुगमे करणपदसमयग्रहानुपपत्तेश्च । अक्षयोगमादायैव कर्मपतिस्मातेच, तदन्यवाहतोनरमेव फलोत्पत्तेस्तस्य तत्कियानमकाजमकत्वस्यावश्य- वा वक्तव्यम्, ·. २१२ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः वचनस्तदा न व्यवच्छेदकः, नहि विशेषमपास्य कारकमा केनचिज्जन्यते यद्वयवच्छि- येत, नापि चान्तरशब्दोऽन्यवचनस्तथा सति कस्मादन्यदिति विशेपानिर्देशे करणादिति समभिव्याहाराल्लभ्येत यथान्य आत्मा शरीरमन्यदित्यादौ, तथासत्ति करणव्यतिरिक्त का रकाभिप्रायेण प्रयुक्तः स्यात्, तञ्च न, करणस्यैवाद्यापि निरूप्यमाणत्वात्, अतिव्याप्तेश्च । नापि कर्तृ कर्मणोः स्वरूपोपादानपरोऽयमन्तरशब्दः, ताभ्यामेवातिव्याप्त्यापत्तेः । नापि कर्तृ कर्मणी अपेक्ष्यान्यदन्तरशब्दार्थः, चैयर्थ्यापातात्, कारकेऽचरितार्थ : इत्येवोच्यताम् । नाप्यनधिकार्थ एवायमिति न प्रयोक्तव्योऽन्तरशब्दः; तथासति कारकजनक हस्तादि करणं न स्यात्, व्यापारवद्धि कारणं कारकमुच्यते, अस्ति च स्थालीसंयोगादिव्यापार वती वह्नयादस्तथात्वम्, अस्ति च हस्तादेस्तजनकत्वम् । नच हस्ताधकरणमेवाभ्युपे- यम्, व्यापारवतः कारणत्वेन तत्कारकत्वस्यावश्याभ्युपेयत्वात्, कादिषु दुरन्तर्भाव- 1 . - करवात् । कादिव्यापारेऽपि तक्रियाजनकजनकन्वघटोभयाभावादिसवेनातिमसक्तेश्व, अधस्तात्तद्वारक- प्रकारवारणादिति । विशेषमात्रेति । अनयोरन्तरं महदिन्यादिवदिति भावः। मानशब्देनान्यार्थकताव्या. घृत्तिः। अन्या शरीरात्, अन्यदारमन इति समभिव्याहारलभ्यम्। करणत्यस्यानुगमो वाऽननुगमोवा,आये करणस्येति । करणत्वस्येत्यर्थः। तथाचात्मानयः, करणत्वावच्छिमभेदवतोप्रसिध्याऽसम्भवश्व। अननुगमे रवाह अतिव्याप्तेरिति । तत्क्रियाक_देरपि तन्क्रियाकरणान्यतक्रियाकारकनिष्ठव्यापाराजनककारकत्वा दिति भावः । उपधेयसरेऽपीनिन्यायेनातिव्यासाविष्टापत्ति तु स्वयमेव समाधास्यति । स्वभिमप्रकृत- क्रियाकारकनिष्ठव्यापाराजनककारकत्वं प्रकृतक्रियाकरणवमित्युक्तौ तूकरीत्यैवातिप्रसक्त्यादिकमिति भावः। नाभ्यामिति । नयोरित्यर्थः। कारकान्तराचारितार्थ्यमिदानी कर्तृनिष्टव्यापाराजनकत्वमा यदि तदा कर्मण्यतिव्याप्तिः, कर्मनिष्टव्यापाराजनकन्धमानं यदि तदा कर्नयतिव्याप्तिः, कर्तृकर्मोभयनिष्ठव्यापारस्तु म कश्चिदिति नदुभयाजनकावनिवेशोऽशक्यः । यदिनु स्वकनिष्ठव्यापाराजनकचस्वकर्मनिष्टव्यापागजन- कत्वस्वकारकन्वेलिसम्बन्धः प्रकृतक्रियाविशिष्टवं प्रकृतक्रियाकरणत्वमिति वा करणव्यापारे इव परस्पर- प्यापारेऽपि कारकान्तराणां निमित्तत्वम् : अत एवाधिकरणादावपि नातिव्याप्तिरिति वीच्यते तदाप्युक्त रीत्येन्द्रियादावच्याप्त्यादिकं द्रष्टव्यम् । वैयति । प्रकृनक्रियाकर्तृभिनन्वे मति प्रकृतक्रियाकर्मभिल- स्य यः प्रकृतक्रियानुकूलोव्यापारस्तदजनकन्यविवक्षया हि कर्नादावतिच्याप्तिर्वार्यते, साच प्रकृतक्रियो. पयिकव्यापाराजनकत्वविवक्षयैव शक्यवारणा, असम्भवस्नूभयत्रापि समानः, प्रकृतक्रियाकर्तृकर्मभ्यां भिनत्वेन प्रकृतक्रियाकारकत्वेन च ताटशव्यापाराजनकत्वविरहादित्यन्तरशब्द वैययम् । कारकपदसमभिव्याहारेण प्रकृतक्रियेन्याद्यर्थलाभात्तद्वैययं नोक्तम् । अन्तरपदानिवेशेऽमम्भ- चमुदाय्पति तथा सतीति । कारकजनक = कारकनिष्टव्यापारजनकम् । कारकमिति । ग्रामादा- पारघावे मानाभावेन गमनादौ कर्मन्दादिकं न स्यादिति क्रियाजनकरवं कारकत्वमिति मतेऽप्यध्यायत. स्थाग्न्यादर्न कारकत्वमिति भावः । व्यापारवकारणमिति करणलक्षणमुक्तमिति तु भ्रमः, प्राचीन ग्रन्थाः न्तरेष्वपि तस्य कारकलक्षणतयोक्तव्यात्, कर्नयंतिम्याप्रतिस्फुटस्वाय, अत एवामाधारण्यघटितं माकरणलक्षणमित्यप्ययुक्तम्, कषुरप्यसाधारण्यान, उपधेयमहरेपीति समाधान तु निरसिप्यते । सजनकार्य - पदयादिनिष्टग्यापारजनकावं, स्वनिष्टप्यापारजनकपमादायासम्भवस्तु स्पष्टः। व्यापारवतः मनः, ग्यारवावे सनीति यावत् । दुरन्नरिति । स्वानन्याभावेन कर्तृत्वस्य, धारवर्धतावच्छेदक- विक्लियादिफानाश्रयम्वन कमावस्य, प्रकृतक्रियाकर्ममम्बन्धितयाऽनभिप्रेतत्वेन - प्रकृतक्रियाकरणस्यापि मम्प्रदानवस्य, स्वायू ·परिच्छेदः] 9 करणवखण्डनम् । २१३ त्वात् सप्तमकारकस्वीकारापत्तः । नच व्ययधानात्तवाहेतुत्वमेव तेषां किन्नाम हेतुहेतुत्व. मिति; कतुरप्येवंप्रसङ्गात्, पुंच्यापागहेहस्पन्दादिस्ततः फुठारकियादिस्ततश्चिदेति पर. पराव्यवधानात् । सर्वयं कर्तृव्यापारपरम्परा न तस्य हेतुतां हन्तीति चेत् ; तुल्यम् । नस्मात्करणत्येनावश्याभ्युपगन्तव्यहस्ताद्यव्यापकत्वादलक्षणमिदम् । एतेनापि कारकान्त- रशब्दः कर्तृकर्मव्यतिरिक्तवचन इति पक्षो व्युदास्यः ॥ कर्तृव्यापारविषयः करणमित्यपि न, शरीरचालनाय प्रयतमानस्य शरीरचलन- किया, क्रियाविशिष्ट वा शरीरं प्रयत्नलक्षणफतृव्यापाविषयीभवतीति तस्यां कियायां, करणं स्यात्, न चैतन्छयाङ्गीकारम्, भविष्यतः स्वं प्रति च कारकत्वानुपपत्तेः। नच माक्षात्कव्यापारविषय इति विशेषोपादानेऽप्यस्य परिहारः, साक्षाद्वयापार्यमनःप्र- तिक्रियायां प्रसङ्गतादयस्थ्यात्, अव्यापकत्वाञ्च श्रथ तक्रियाहेतुस्तक्रिया व्यापा- तिक्रियाजन्यविभागानाध्यस्यादिनाऽपादानमादेश्च हस्तादावसम्भवादिति भावः । नच कारकान्तरानधी. नवे सनि कारकवरूपस्यानविवक्षया वयात हस्तः पचनीति प्रयोगनिर्वाहायमेव तत् हस्तेन पचतीति तु हेतुत्वयुयोधयिपया सम्भयनपि करणावयुयोधयिपया 'कथं स्यात् । स्वीकागपतेरिति । नया च तस्य करण प्रमेव परिशेपान्मन्तव्यमिति भावः । तन्न = पाकादिक्रियायाम् । तेषां = हस्तादी- नाम् । किनाम = अपि तु । तुल्यमिति । तत्तद्व्यापारस्य फलव्यवहितस्यापि तहशायां छिनत्तीत्यादि श्यवहारमनुगध्यानन्यथासिद्धत्वं चया वास्यं तच तुल्यम् , उपहस्तादिध्यापारदशायामपि पचतीनि न्यबहारमत्वादिति भावः । प्रकृतक्रियाकर्तृभिन्नत्वे सतीन्यादुक्तरीतावप्यसम्भवमाह एतेनेति । अपि- नाऽन्नरपदयययं परिग्रहां विषयना यदि साध्यतारूपा स्यापारवत्वेन च करणस्यापि सा, सदा फले तद्विशिष्ट कर्मणि चाति- म्यातिमाह शरीरेति । एतत् = चलनक्रियायाः स्वं स्वविशिष्टं च शरीरं प्रति करणन्धम् । भविष्यत फलस्य तद्विशिष्टस्य ध कारकत्यानुपपत्तेः स्वं प्रति च स्वस्य कारकत्वानुपपत्तेः करणत्वस्य दूरीन्सारित. स्वान, काकन्वादेः कार्याध्ययहिनप्राकक्षणवृत्तिरघटितारणताघटितत्वात् कार्यकारणभावस्य च भेदा- धिष्ठानन्यात । साक्षादिति । प्रकृतक्रियाक त्यापारजन्याजन्यस्वे सति तादशव्यापारजन्यवं प्रकृत- क्रियाकरणवम्, फलं तहत्त्वेन वा कम तु नाशव्यापारजन्यकरणब्यापारजन्यमित्यनतिप्रमद इति भावः । अस्म = अतिव्याक्षिदीपस्य ? मनः प्रभृतीति । मनप्राणक्रिययोः कृतिजन्यत्वेन तरजन्यानन्यस्वेन च फल्योम्नयोन्नविशिष्टयोचातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । इदमुपलक्षणं नाशव्यापारध्वंसेऽतिच्यातेरपि । ननु स्व- कर्तृयापारजन्यान्यन्वस्वकर्तृव्यापारजन्यवान्या प्रकृतक्रियाविशिष्टव्यापारवत्वं प्रकृतक्रियाकरणात्यमिति विण्क्षायां नोकदोषः, कर्मणः क्वचिभिर्यापारत्मात् पचिच नव्यापारस्थ कर्तृव्यापारजन्यकरणब्यापार जन्यत्वात् , कर्तृव्यागरस्य च स्वाजन्यत्वात् , फलध्वंसयोश्च निन्यापारवादित्यत आह अध्यापकरवा च्चेति । श्यामकर्तृव्यागरजन्यचेष्टादिरूपव्यापारजन्यस्याकुठारादिव्यापारस्येति भावः । तत्किया. हेतुरिति फले तदिशि च कर्मण्यतिव्याप्तिधारणाग 1 कर्तृव्यापारविषयत्वं च न कर्तृव्यापारमाध्यत्वम् , परमते निन्यस्य कालादेरपि कारणस्वेन 'ईश्वरव्यापारविषयः सर्व कारणमित्यप्रिमग्रन्धासझतेः, अपितु साध्यासाध्यसाधारणम् । तस्य कर्तृग्यापाराधीनव्यागरव'कारणतारूपन्चे तु तावतैय फलसद्विशिष्टयोरति- पाप्तिधारणेन विशेशतरीय पत्ते । यदि तु विशेषमान्तरोपादानापेक्षयोपात्तविशेषगस्यैव परिष्का- औचित्यम्, नदाऽस्तु प्रकृतक्रियशव्यापाराधीनव्यापारवन्कारणवं प्रकृतक्रियाकरणस्वम्, साक्षावा- ·२१४ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये । [ प्रथमः रस्य विषयस्तक्रियायां करणमिति मन्यसे; मैवम् , अनीश्वरवादेहरादीनामकरणकत्व- 'प्रसङ्गात्, सुषुप्त्यनन्तरभाविन्याः प्रमायाः परिगणितफरणोपाधिभेदपरिसयातेपु अमराशिपु बहिर्भावप्रसङ्गात्, अचेतनस्यापि कतृत्वे चातिप्रसमात् । सेश्वरवादे त्वीश्य रव्यापारविषयः सर्व कारणमिति नाकारणं कारणं स्यात् । श्रोमित्यभिधाने चाकारणमात्रं व्यवच्छेद्यमिति कारणं करणमित्यवोच्यतां वृथाविशेषणपूरणप्रयासः । अथ मन्यसे- धर्म्यन्तरव्यवच्छेदाय विशेषणानि, किन्त्वेकस्यापि धर्मिणे रूपभेदेन करणपदाभिधेयता पदर्शनायेतिः एवं तोतद्रूपालिगितस्य करणत्वालक्षणाक्तिप्रवृत्तेन त्वया लक्ष्यमात्रमुक्तं भवेत् । न च लक्ष्यपदप्रवृत्तिनिमित्तमेव लक्षणार्थः, गन्धवत्त्वादेः पृथिव्याद्यलक्षणन्या पत्तेः । अपि चैवं वस्तुमा करणमित्यभिधायैव किन्न फरापदप्रवृत्तिनिमित्तमुपादर्शि । विवक्षणेन कुटारादौ नाप्रसङ्गः । कर्मयंनिध्यातिवारगायाधीनान्तम् । यदि नु कचिरकर्मणोऽपि तात्यम् , एवं कृतिवच्चे टाया अपि कर्तृव्यापारस्वेन कृत्यात्मकव्यापाराधीनचेष्टारमायापारयतः कषुरपि तथात्वम् . तदा प्रकृतक्रियाविशिष्टव्यापारवत्कारणत्वं विक्षणीयम् . वैशिष्टयं इसकण्यापाराधीनस्यम्बकवृत्तिव स्वकर्मावृत्तिन्वेतिसम्बन्धनयेणेति भावः । अर्मकक्रियास्थले तृतीयसम्बन्धोऽनुपादेयः । अर्थाक्षसनि- कर्षस्याक्षव्यापारत्वे तस्य कर्मवृत्तिस्येनाव्याप्सिर्नाशवनीया, अक्षमनोयोगस्यैवाक्षव्यापारस्वात् । मीमांस कादेः प्रनिवादित्ये आह अनीश्वरति । अदुगदीनामिति । भदृष्टाद्वारकोपातानगोचरापरोक्षज्ञानचि- कीर्पाकृतिमत्येव कर्तृत्वव्यवहागत् जीयो न तय कर्ता, ईश्वरस्तु तथासम्भव सपि नाङ्गीक्रियत इति भावः । नन्वन्यवास्तु यथातथा, प्रकृन लक्षणेऽटाद्वारकचावटितमेव कर्तृत्वं निवेश्यम्, किंज कार्यत्वे सकरणकत्व व्याप्तेरप्रयोजकत्येनाडुरादेरकरणकत्वेऽपि न क्षतिः, नवं रूपादिक्षाने कार्यवान्यथानुपपत्तियलादिन्द्रिय सिद्धिर्न स्यात् ; श्रुत्यादिनैव तसिदिसम्भवादित्यत आह सुपुप्तीनि । अनन्नरशब्दोऽव्यवहितोत्तरपरः। परिगणिताः करणोपाधिभेदाः प्रमितिकरणतावच्छंदकधर्मा इन्द्रियत्वव्यातिज्ञानरयादयस्तैः परिसङ्ख्या तेपु = तत्समसङ्ख्याकेषु, तच्चानुर्विध्यादिप्रयुकचातुर्विध्यादिकप्विति यावत । व्यनीनामनन्त्यादा: शिराटदः । प्रत्यक्षत्रादिना रूपेण प्रमिनीनां चतुर्विधयंपञ्चविधत्वं पड्विधत्वं वेति भावः। अपपरिवहि: रितिसमासविधानज्ञापकादहियोगे पञ्चम्याःसाधुत्वेऽपि झापसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वात्सप्तमी समर्थनीया । प्रसङ्गादिति । सुषुप्तिकालीनजीवस्य ज्ञानशून्यत्वेनाकर्तृत्वादीश्वरस्य चानभ्युपगमानिरुक्तकर्तृव्यापारवि. पयस्वमादायेन्द्रियादौ करणत्वोपपादनासम्भवेन तज्जन्यज्ञाने प्रत्यक्षावादरप्यनुपपत्ति, अकरणकत्वात्, जन्यज्ञानस्य सकरणकस्यैव प्रत्यक्षादित्वादिति भावः । ज्ञानशून्यस्यैव जीवस्य कर्तृत्वमाशझ्याह अचेतनस्येति । अतिप्रसङ्गात् = ज्ञानशून्यतादशायामपि घटादिकर्तृत्वप्रमगात् । सेश्वरवादे इत्यादिकं दूपर्ण यथाश्रुते स्पष्टम् । यदि तु पर्याप्त्यादेर्निरस्तत्वेन कर्तृवृत्तित्वादिप्रतियोगिकाभावस्य च केवलान्व- यित्वेन कादिसाधारण्यम्, तदा सर्व कारणमित्यादौ कारणपदस्यासाधारणकारणपरतया यथाव्याख्या: तसाधारणमपीदम् । स्यादिति । असाधारणकर्तुर्विवक्षायां त्वनीश्वरवादीनदोष इति भावः । कारणं करणम् = तन्क्रियाकारणं तकियाकरणम् । एकस्यापीति । उपधेयसार्येऽप्युपाधीनामसार्यमिति भावः । एवं तर्हि = उक्तरूपस्य करणपदाभिधेयतावच्छेदकत्वे । लक्ष्यमानं करणपदप्रवृत्तिनिमित्तम् । भवेदिति । तथा चार्थान्तरमिनि भावः लक्ष्यपदेति । लक्ष्यवाचकपदेत्यर्थः । निमित्तमेवेति । तथाच प्रकृतोपयुक्तस्यैव कथनानार्थान्तरमिति भावः । लक्षणार्थः = लक्षणम् । क्वचिदेव प्रवृत्तिनिमि तर लक्षणवं नतु सर्वत्रेत्यरुचेराह अपिचेनि । वस्तुनस्तु रूपस्योक्तस्थाननुगमेन शक्यतावच्छेद- ·परिच्छेदः] 3 करणत्वरखण्डनम् स्यादेवं यदि सर्वत्र वस्तुनि फरणव्यवहारः स्यादिति चेत्तर्हि त्यदुक्तलक्षणमपि भवेद्यदि सर्वत्र कारण करणव्यवहारः स्यादित्यपि पश्य नहि कर्तरि फर्मणि या फस्यचित्करण- व्यवहारः । करि तावदस्ति लोके 'प्रमाणमिह देवदत्त' इति शास्त्रेऽपि “मन्त्रायुर्वेद- भामाण्यवच तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्या"दिति चेन्न किमयं माणवकेऽग्निव्यवहार इच गौणे मुख्य एव वेति संशये यदि त्वत्परिकल्पितानिमित्तान्मुश्यः स्यात्, ततः कर्मण्यपि स्या- तत एच निमित्तादिति बाधदर्शनेन पारिशेप्याद्गौणतयय तद्वयस्थापनाया युक्तस्यात् । अस्त्येव कर्मण्यपि तेन रूपेणेति चेन्न, न तावदयं शक्यौपदर्शनादाहरणः शास्त्रलोकयो, +व दृश्यते घटं पश्यतीत्यर्थ घटेन पश्यतीनि ?। यदि तु त्वच्चेतसि केवलं स्यात् तत्र कत्वासम्भवः. न वा रूपभेदं विना लक्ष्यतावच्छेदकस्य लक्षण युक्तम् , अतएवानुमितिगादाधयां ज्ञान- व्यक्तिविशेपवृत्तिजातित्वेन लक्षणता स्वरूपण चानुमितित्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकतन्यभिधाय विरोधः परि- हतः, नवा करगपदमवृत्तिनिमित्तस्य लक्षणत्वे कागपदार्थस्वेन लक्ष्यतासम्भवः, शक्यतावच्छेदक- स्वाशक्यत्वात्, शक्यत्वेऽपि लक्ष्यतायच्छेदकासमनियतवेनालक्षणवान् । करणपदत्यं च न शक्त्या करणस्वविशिष्टविषयकयोधजानकायादन्यदिति लक्षणज्ञान विना न लक्ष्यतावच्छंदकज्ञानमित्यन्योन्या- श्रयः । कर्तरि कर्मणीति । तळियाया इन्यादिः । करणव्यवहार इति । तत्क्रियाकरणत्वव्यवहार इत्यर्थः । लोकव्यवहारानुरोध्येव लक्ष्यलक्षणभावः अतएव ध्वन्यालोकालोधनेऽभिनवगुप्तपादैः “खड्ग- लक्षणं करोमीत्युक्त्वा भातापितानामा प्राप्रियमाणः सकलदेहाच्छादकः सुकुमारश्चिनतन्तुविचितः संवर्तनविवर्तनसहिष्णुरच्छेदकः सुच्छेद्य उत्कृष्टः खड्ग इति ध्रुवाणः परैः पटः ग्वल्ये विधो भवति न खड्ग इत्युक्या पर्यनुयुज्यमान एवं व्यात 'ईदृश एव खड्गो ममाभिमत' इति तागेवैत"दित्युप- हसिसमिति भावः । तमामाम् = पारलौकिकारकस्य वैदिकविधिभागस्य भामाण्यम्, नादशभागः प्रमाणमिति यावत्, आप्तप्रामाण्यात् = आप्तोक्तत्वादिति यावत् प्रवृत्तिसामर्थ्यानुमितप्रामाण्यकवि- पादिनाशकमन्त्रनिचयावत् तादृशायुर्वेदपञ्चेति न्यायसूत्रार्थः । अन्न प्रमातुररप्यासस्य प्रामाण्यमुक्तमिति भावः। गौणतया = प्रमाहेतु वरूपसदृशगुणप्रयुक्ततया । युक्तत्वादिति । अतएव विश्वनाथवृत्तौ “आप्तस्य प्रामाण्यात् = यथार्थोपदेशकर्तृत्वात् , आप्तं = गृहीतं प्रामाण्यं यन स वेदस्तादृशेन वेद वेन "ति व्या. स्यातमिति भावः । एवं देवदत्तः प्रमाणमित्यत्रापि प्रमाणशब्दो निर्णायकपरो वा यथार्थवक्तपरो वेति । काष्टः पञ्चति. काहानि पचनात्यादावपि नैककियायां करणस्य कर्तृत्वं कर्नुर्वा करणत्वं मुख्यम्, पच्यर्थ- छियापचयान्तःपात्यवान्तरक्रियाभेदसदायाज्ज्वलनक्रियाकर्तृत्ववतामेव काष्टानां पचिवाच्यसमूहकर्तृत्वा- रोपात् । तेनेति । तन्क्रियाहेतुत्वविशिष्टतरिक्रयातव्यापारविषयत्यादिनेत्यर्थः । अयम् = कर्मणि करण. त्यव्यवहारः । वाक्यमुपदर्शनं यस्य, एवम्भूतमुदाहरणं यस्य सः । शास्त्रेति । “प्रमेया च तुलाप्रामाण्य- व"दिति न्यापासून क्रियाकर्मण एव तक्रियाकरणत्वं व्यवहृतमिति तु भ्रमः, यथाहि सुवर्णादिगुरुत्व- परिच्छेदकरवातुलायां प्रमाणातम्यवहारः, तुलान्तरेण तदीयगुरुत्वपरिच्छेदेन तु तन्न प्रमेयत्वब्यवहार, तधेन्द्रियादेरपि प्रमाणत्वप्रमेयत्वध्यवहार इनि हि तदर्थः, तत्र च क्रिययोः कर्मकरणयोश्च भेदः स्फुट एच । तनिष्टकमन्वनिरूपकक्रियानिरूपितकरणत्वष्यवहारस्य तु तत्र गौशनाया वनव्यत्वात् । यथा "यन्धुरारमात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जित" इत्यादौ । वस्तुतस्तु-आत्मा = कार्यकरणसहानो येन वशीकृत आमनैव - विवेकयुक्तेन मनसेव, तस्यात्मनो मुमुक्षोभविस्य आत्मा = बाह्यप्रवृत्तिरहितं मनः हितकरमित्येव तदर्थ इति भावः । श्चेति । यदर्शनक्रियानिरूपिनं कर्मत्वमावरणभङ्गादिरूपधालयता.

·२१६ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रयमः नादरं विधातुमुत्सद्दामहे । प्रमेयमा फरणमिनि पदता धामबुद्धर्मनसि परिवर्तमानं प्रमेयमात्रे एव करणव्यवहागस्तित्वमेवमनुरोद्धव्यं स्यादिति । घटेन पश्यतीन्यायनमि. धानवशान प्रयोगः, नहि सवं लाक्षणिक प्रयुज्यते इति चेन्न; मास्तु, नदभाव कोऽन्योऽ. स्ति तेषु करणव्यवहार इति वक्तव्यः स स्यात्, नवासी शपयदर्शन इति ॥ noun - पच्छेदकफलाश्रयत्वरूपं दर्शनविषयावरूपं या या या घट, न सदा तत तदर्शननिरूपितसाधन फलोत्पत्ती व्यापारविगमेन फलोपधायकन्यारवरपरूपस्य मस्यासम्भवात्, मत्यम्, उभयोर्विपक्षा रखेकदैकोकस्यापि स्यात् मा चातिप्रमजिकेन्युफ कमरधनिरासमताव सप्रकाशयदि पुरा । निरभकर्म- खति निरुकमाधकतमत्वारोपे तु घटेन पश्यतीनि प्रयोगस्य भाकररमेय न तु मुख्ययम् । तथा च तदर्शनक्रियाकर्मन्वयति घटे तदर्शनक्रियाकरणस्यम्यवहारो मुग्यः स्यादिति मूनार्थः । एतेन-कर्मव करणस्वयोः सामानाधिकरण्येऽप्यभेदाभावा कर्मवेऽभिधेये कथं तृतीया स्यात्, करगरचेऽभिधेये च कथं द्वितीया स्यान्, तत्र तयोरसाधुयात् , साधकतमस्यविवक्षायां सु घटेन पश्यतीति भवत्येय, सचिन भाक्तः, मुख्येऽनुपपस्यभावादिनि-निरस्तम् । प्रमेयमाने इति । यद्यपि प्रमेयायस्य धरमघंसादि. साधारण्यम्, तथापि करणरचनागवह्रियमाणेऽपि तदभ्युपगन्तुश्चरमध्वंसादायपि ताडो सदभ्युपगमो न पाण्डिरपनुदिनि भावः। लाक्षणिकमिति । सूप्रसिद्धमिग्यर्थः । अतिप्रसनो नोदाग्योऽभिधानम्य समाश्रयादिति वैयाकरणोक्तः, अतएव पचिरन्तिपरो न प्रयुज्यते इति । भइतुं प्रभुर्य्याकरणस्य दर्प पदप्रयोगाध्वनि लोक एष इति घ नैपर्धेऽप्युक्तम् । साधकतमस्वविवक्षायां च घर्टन पश्यनीति लाक्षणिक मिति भावः । तदभावे = उक्तप्रयोगाभावे तेषु = कर्मादिषु । इदन्त्यवर्धयम्-उक्तलक्षणघटकीभूतक्रियात्वं न धात्वर्थत्वं धातुत्वस्य क्रियायाच करवरूपत्वेऽन्योन्याश्रयापत्तः, अन्यतमत्वस्य तु भेदकूटघटितत्वेना- सर्वज्ञदुर्घहत्वम्, वायरवसम्बन्धन सकेत सम्बन्धेन वा धानुपदवत एव प्रश्नविषयत्वेन तेन सम्बन्धेन नद्वस्वस्यालक्षणस्यात्, सङ्केतेनैवोपपत्तौ धातुपदवाच्यत्वस्य म्वादावप्रामाणिकत्याच वाच्यतादितद वच्छेदकयोस्क्यपर्यवसानाच । नव निष्ठविधेयतानिरूपितोडेश्यतावच्छेदश्वत्वं तत्, ताद शरेद्देश्य तावच्छेदकत्वेन लक्षणस्यापि धातुरवस्य स्वरूपतो लक्ष्यतावच्छेदकत्वमविरुद्धमिति-वाच्यम्; तृजादि निवेशेन विनिगमनाविरहात् । [बुल्तृजादिसकलकृत्प्रत्ययनिष्ठा विधेयता सु नैका काचिदिति सकलकृत प्रत्ययोपादानस्याप्यसम्भवः कृत्प्रत्ययत्वेनोपादाने तु कृत्वप्रत्ययस्वयोरप्यनयैव रीत्या निरासावतारभाज- नता, एवमेव लडाद्युपादानासम्भवोऽपि । क्रियात्वस्य धातुन्वस्यवाऽग्दण्डधर्मविशेषत्वे तु विषयवैल. क्षण्यस्य प्रतीतौ प्रतीतिवैलक्षण्यस्य च विपये भायतमानत्वेनान्योन्याश्रयः। एवञ्च कृतिमत्त्वस्य रथा दिसाधारण्याभावेन प्रकृतधात्वर्थप्रधानीभूतव्यापाराश्रयत्वस्यैव कर्तृत्वरूपताया वक्तव्यतया तस्यापि दुर्वचता, आश्रयतावच्छेदकनिरूपणापेक्षा च । एवमेव च वाच्यतासम्बन्धन ग्यापारपदवत्वस्याखण्ड- धर्मादेर्वा व्यापारालक्षणवेन धान्यर्थनावच्छेदकफलजनकवे सति धात्वर्थत्वस्यैव व्यापारत्वस्य वाच्यतया तस्यापि दुर्वचता, धातुत्वादिघटितत्वात् , व्यापारत्वस्यैव शक्यत्वे तदवच्छेदकत्वे चासङ्गतिः, अवच्छेद कान्तरच दुर्वचम् । शक्यत्वत्वेनावच्छेद्यता स्वरूपतश्च व्यापारत्वस्यावच्छेदकतेति तु दुर्भणितिः, तथा सति भेदाभेदप्रसङ्गेनाद्वैतवादस्य शून्यवादस्य वाऽपत्तेबहुशोऽभिहितत्वात् । इच्छादिघटितशक्यत्वाप्रती- तावपि व्यापारस्वव्यवहारस्यानुभविकत्वाचैति । एतेन-याशार्थो विकरणविशिष्टयद्धातूपस्थाप्ययादशा: थंधर्मिकान्वयबोधनिरूपिततृतीयाज्ञानप्रयोज्यप्रकारताश्रयोऽनुभवसिद्धस्तादृशार्थस्तद्धातूपस्थाप्यतादृशार्थे करणत्वम्, यथा दात्रेण च्छिनत्तीत्यत्र धात्वर्थे छिदायां दात्रस्य व्यापारद्वारा जन्यत्वमिति-निरस्तम्।

·परिच्छेदः करणत्वरवण्डनम् २१७ किययाऽयोगव्यवच्छेदन सम्बन्धि काणमित्यपि न । तथाहि-अयोगव्यवच्छेदो नाम योग एव पर्यवस्येदिति सम्बन्धेन सम्बन्धीत्युक्तं म्यादिनि पौनापत्यम् । यदा सम्बन्धीत्यनेन कालविशेषनियतसम्बन्धिताऽभिधीयते रातोऽन्यस्मिन्नपि फाले सम्बन्धि ताऽयोगव्यवच्छेदपदेन विवक्षितेति चेन्मयम् : सम्बन्धीत्यनेन न कालविशेपनियता सम्बन्धिताऽभिहिता येन कालान्तरेऽलन्धमम्वन्धिताभिधानाय पदान्तरमुपादीयेत । अयोच्यते-सम्बन्धोत्यस्य सामान्यतोऽभिधायिनः कालबिशेपनियतप्तम्बन्धमादायापि पर्यवसाने सार्थकत्यं भवत्येवेनि कालान्तरेऽसन्धितया व्यवतिष्ठमान कांद्यपि करणं प्रसज्येत, तद्वयवच्छेदाय कालान्तरे सम्बन्धिता पदान्तरेणाभिधीयत इति । मैयम् ; तर्हि तेनापि काचिदेव कालान्तरे यदि सम्बन्धिताऽभिधीयते नदाऽपि तस्य सार्थकता सम्ब- धातु यद्वि करणवतृतीयाल्वयोरपि पारिभाषिकयोस्करोग्यय दुर्वचत्वात् । लोके अन्यत्यादी काणत्वात्म- कनाव्यवहारस्यादर्शनाश । व्युत्परपनुमारिणोऽनुभवस्य वस्त्यव्यवस्थापारवाञ्चेति । क्रिपया = कायेंग सम्बन्धि । अयोगव्यवच्छेदोऽभावप्रतियोगिरवध्ययच्छेदः, व्यापकत्वमिति गायन, रासः पाण्डर एवेन्यवायोगउपवच्छंदावकारेण शहनिष्ठाभावाप्रतियोगिन्यम्य पाण्डरस्वे प्रतीतेः । सम्बन्धान्वयभेदस्तृतीयाः । कार्यव्यापकरवप कारकानापि मझावात्सम्बन्धित्वं सम्पन्धमनियोगि- चमेर विवक्षणीयम्, किन्तु स्व्याप कार्यका मामध्यामनिप्रमकमिनि स्वाग्यवहितोत्तरक्षणायन्छेदेन म्य ममानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिकार्यको यो व्यापारस्नद्वकारणस्वं यदि विवक्ष्यते तदा व्यापाराधिक रणे करणे म्बोगधायकव्यापारयत्वसम्बन्ध कार्यात्यन्ताभावस्यावृत्तिनाया वाच्यत्यासादृशव्यापारयका- गल्यस्यैय करगवान्मकतौचिती, एवं स्वच्यापककार्यकत्यमित्यत्रोक्तमम्बन्धेन व्यापकनायास्तादात्म्येन च यापत्ताया विवक्षया सामग्यामतिप्रमनियारणेऽपि । तस्माद्वस्तुविशिष्ट कारणत्वं करणत्यम्, वैशिष्टय स्वतादाम्यस्वनिरूपिनकायला विशिष्टनिरूपताश्रयवृत्तिवाभ्याम् । निरूपकायां कार्यतावैशिष्टय स्वाव- অক্ষম সাহিত্যাঙ্গালিয়ান চালিমাৰিকতনাকিবিলয়, লিথিনফাংগনায় छेदकमा दम्यावच्छिन्नत्य, स्वायोपधायकव्यापाराव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्नन्वेति सम्बन्धप्रयेण । अध्य- यहितपूर्वकालवृत्तित्वमम्बन्धन कार्यविशिष्टत्वस्यैव कार्योपधायकनापदार्थत्वेनाम्य फलाव्यभिचारित्र्यापार- घरस्कारगन्येन करणलक्षणेन महतोऽधिशिष्टग्वेन तत्र वक्ष्यमाणेन फलानुपधायकव्यापारविष्टिहस्ताद्य- गाप्यादिनैव दूषितमिदमिति द्रष्टव्यम् । परम्पराणां संसर्गताया अप्रामाणिकता, अननुगमः, उतरूप- स्थानानेऽपि करणायव्यवहारेण नस्यालक्षणत्वम्, अस्य व्यावृत्यौपत्रिकावे तु व्यवहारोपथिकम्य लक्षणा. न्तरस्य वक्तव्यास्यापत्तिरियेवमादिकंतु दूषणं स्पष्टमय । यथानुतं तु दूपपति तथाहीनि । योगएवेति । अयोगशद्धो योगाभावपर इति भावः । कालनिशेषनियतेति । कालविशेषावच्छिन्नेत्यर्थः । सम्बन्धोऽ. स्यास्तीत्येव सम्बन्धिपदव्युत्पत्तैरिति भावः। नेति । अयं दण्डसम्पन्धी भविष्यत्यभून्यपि प्रयोगादिति भावः । कालान्तरे सम्बन्धितेति । पौनरुतास्पैचोदाविनन्धेन तन्मात्रपरिहारे यत्नः, तेन स्वव्यापा. राणहितोत्तरक्षागे एव का फलमम्वन्धित्वेऽपि न क्षतिः । कालान्तरे इत्यस्य यावयापारसत्वमिनि वार्थः । कांदे यावदयापारमा कलसम्बन्धोऽपि तु करणस्येत्यभिमानः । स्वोपधायकव्यापारववा- दिना फलवैशिलामायायोगव्यवच्छेदपदम्, अन्यथा तादृशव्यापारजनकन्यापारवत्त्वादिना फलवैशिष्टय मादाय कळदावनि सक्तिः स्यात्, सम्बन्धिपदं या कारकत्वलाभार्थमन्यथा नित्यं म्वज्ञान प्रतीवरस्य करणाय स्यादिनि तु वक्तुं युक्तमासीत् । तेनापि =अयोगव्यवच्छेदपदेनापि । सम्बन्धिपदन्यायेन - -- ·२१८ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः न्धिपदन्यायेन सामान्याभिधायिनो भवेदिति ततोऽपि कालान्तरेऽसम्बन्धव्यवच्छेदाय विशेषणान्तरमपि निवेशनीयं स्यात् । श्रथ यदा कदाचिदपि योऽयोगस्तस्य सर्वस्य व्यवः च्छेदो विवक्षित इतिः तर्हि सम्बन्धिपदे एवैपा विवक्षास्तु, कृतमधिकमुपादाय तद्विव- क्षया । निषेधन्यवच्छेदेन सार्वत्रिकत्वलाभ इति चेन्न निषेधव्यवच्छेदम्य विध्यनतिरेका र्थत्वेनाविशेषात् । नद्धर्मिक सम्बन्धस्यासम्बन्धासामानाधिकरण्यं श्रयोगव्यवच्छेदेने'त्य: नेनोच्यते इति चेन्नः तस्यापि सम्बन्धकाले तनासत्त्वोपगमात् । सर्वदेति चेन्न; यद्येवं नकि करणासत्त्वकालेऽपि योग एव करणेन क्रियायाः ? । यावत्सत्त्वमिति चेत्तर्हि सम्ब न्धीति व्यर्थम् , यावत्सत्त्वमयोगध्यवच्छेदेन यद्विशिष्टमुपलक्षितं वा तत्करणमित्येवास्तु, सम्बन्धीत्येव वा तथा विवक्ष्यतामित्युक्तमेव । अयमेवार्थः कयाऽपि कुसृष्टया सम्बन्धि पदसार्थकतामुपपाद्य यदि विवक्षितस्तदाप्युच्यते । कृत्तिकोदयक्रियायां रोहिण्यासत्ति- रप्येवं करणं स्यात्, अनन्तरभाविनश्चतुर्दशस्य नक्षत्रस्योदयं प्रति पूर्वभाविचतुर्दश सम्बन्धिपदवत् । सार्वत्रिकन्वेति । नियमेन फलवत्त्वेत्यर्थः । सार्वदिकत्वेति पाठे तु यावयापारसत्वं फलवत्तेत्यर्थः । लाम इति । नतु विवक्षामायणेति शेषः। विध्यनतिरिक्तार्थत्वेन = विध्यनतिरिक्तत्वेन । अविशेषात् = उक्तफलवरवरूपविशेपलाभाप्रयोजकत्वात् । तद्धर्मिकमिति । सदवच्छेदेनेत्यर्थः । तदा लक्ष्यपरामर्शः । निरूपकनाविशेषो वाऽन धर्मिता । तथाच तरफलसम्बन्धनिष्ठस्य स्वाभावसामानाधि: करण्यस्यानिरूपकरवं तत्फ करणवमित्यर्थः । कर्बादेस्तु फलसम्बन्धविरहदशायामपि व्यापृतत्वेनोक्त सामानाधिकरण्यनिरूपकत्वमेवेति भावः । फलसम्बन्धकालावच्छेदेन कर्नादेरपि तादृशनिरूपकत्वविरहि. तया तत्रातिव्याप्तिरित्याह तस्येति । तादृशनिरूपकत्वस्येत्यर्थः । तत्र = कर्नादावपि । इदमुपलक्षणम्- करणस्यापि व्यापारशून्यतादशायां तदाद्यक्षणे च फलविरहवत्तयोक्तसमानाधिकरण्यनिरूपकत्वेनासम्भ वोऽपि द्रष्टव्यः । सर्वदेति । तादृशसमानाधिकरण्यानिरूपकत्वं तत्फलकरणवमिति शेषः। एवमग्रे याव- रसत्वमित्यत्रापि । व्यर्थमिति । यथाश्रुतेऽसम्भवस्याप्युपलक्षणमिदम, यावद्वयापारसत्वमिति विवक्षा- यामपि तं वक्ष्यति । विशिष्टमिति । कार्येणेत्यादिः। एतादृशयथावते कार्यविशिष्टत्वेन कारणत्वे आत्मा श्रयाऽन्योन्याश्रयौ, कार्यवैशिष्ट्यस्य कारणतावच्छेदकावच्छिन्नसमवधानाधीनस्वादित्याशयेनोक्तमुपल क्षितमिति । उपनिरुक्तावेव तात्पर्यम् । कालिकव्याप्तिविवक्षया तत्कार्यव्याप्यसत्ताकरवे सति तत्सम्म न्धि वा तत्कार्यकरणत्वं विवक्षितम् । तेनाग्रिमदूपगपरग्रन्थस्य नासद्गतिः । लाघवादाह सम्बन्धी त्ययेति । नित्ययोगेऽपि मनुपो विधानेनोकार्यलाभोपपत्तेरिति भावः । मतुपो नित्ययोगार्थकतायाम योगव्यवच्छेदपदस्य तात्पर्यग्राहकतयोभयसाफल्यमाशङ्कयाह अयमेवेति । कुसृष्टयेति । कुकल्पनये. स्पर्धः । अर्थविशेषे पदान्तरनारपर्यमाहकस्यैव पदस्य तदर्धपरवौचित्यात्, अन्यथा तारपर्यग्राहकतया:- योगग्यवच्छेदपदं प्रयुक्तमिति स्वकीयतात्पर्यग्राहकस्यापि विशेषणान्तरस्य प्रक्षेपापत्तावध्यवस्थाप्रसङ्गात्, अतएव धादिवास्ये न लक्षणेति प्रवादस्यापि सङ्गतिरिति भावः । रोहिण्यासत्तिरिति । कृत्तिकोदय. क्रियाकालीनविशिष्टत्यादिः । तेन रोहिण्यासत्तैः कृत्तिकोदयक्रियाव्यापकत्वेऽपि नासङ्गतिः। भतएव कृत्तिकोदयादहोराग्रज एवाससरोहिण्युयोऽनुमीयते इति तत्र तत्रोक सनच्छते । तस्यास्तद्वयाप्यरघे तु नियमेन रोहिण्यासाग्वेन कृत्तिकानामस्तमयानापत्तिः । अनन्तरेति । यथाऽनुराधापक्षयाऽनन्नरमा विनः कृत्तिकानक्षग्रस्योदयममये एव तत्पूर्वभाग्यनुरोधान्तमयः । यद्यपि कृत्तिकाभरण्यश्विनीत्यादिक्रमेण गगने कृत्तिकापेक्षयाऽनुराधानो पदावमेव, उत्तरापाढायणयोमध्येऽभिनितोऽपि सद्भावात् । अत ·न कारणलक्षणाक्रान्तस्वाकरणलक्षणस्यानिम्मासिस्न्युष्टारूढेवेत्यागना यच्चेति । प्राककालमन्त- मत्वत्यन्तायोगपवच्छेदः, तथाच यदव्यवहितोत्तरक्षणवण्यापिका यदुत्पत्तिस्तस्य तत्सामग्रीत्वमित्यर्थः। नचैवमेकक्षगावच्छिनोत्पत्तिकानां समानसामग्रीकम्वापचयाभेदापत्तिः, यदुत्पत्तिरित्यत्र स्वकार्योत्पत्ति क्रियाया इति। संयोगेति। पूर्वेत्यादिः। पूर्व क्रिया तनो विमारस्ततापूर्वसंयोगनाशस्तत उत्तरदेशसंयोग देलि प्रक्रियामाश्रित्येदम् । अव्यवहितोत्तात्यक्षिक्षामकुर्वन्तं मन्यादिपायसाफल्यम् .. आदिमेनादिना वसयोगनाशादेहत्तरेण चोत्तरदेशसंयोगादेः परिग्रहान। तथास्यनि । सामनीवेत्यर्थः। ग्यावव्यापारान्यतरनिष्ठनियंतपूर्ववर्नितावच्छेदकावनिम्नोमस्यैव मामग्रीपदार्थताया धनस्यस्वात् तस्य परिच्छेदः] 3 करणत्वस्यण्डनम् , २१६ सयनक्षत्रास्तमयस्य च करणन्यं स्यात् । नचैवमेव योगपधेन कारणत्वानुपप. त्या कारकत्वस्य दूरनिरस्तत्वेन फरणत्वस्य सम्भावनानारोहात् । न च तत्र सम्बन्ध एव नास्तिः व्याप्तेः स्वभावसम्बन्धामिकाया दुरपद्वययात् । श्रथ कार्यकारणभावः सम्बन्धी विवक्षिता, न, सामयाः करणत्यापत्तः । श्रोमिति चेत्, तत्किमोमित्यभिप्रायव निवृत्तो भयान् ? श्राकलितं किलास्माभिः सामग्यपि फरणमित्यत्र न श्रद्दधतः प्रणय पूर्विकां श्रुतिमेव काचित्पठित्या श्रद्धापयिष्यति भयानस्मानिनि । न सामनी कारणं किन्तु तदेकदेशी नानाभूतः प्रत्येकं तथा, सामनी तु यदनन्तरं कार्य भवत्येवेत्येतावन्मानरूपति चेन एतादृशस्य सामग्रीलक्षणस्य करणेऽपि सत्त्वात्क- रणस्यापि सामग्रीत्वापातात्, क्रियाया विभागादी विभागस्य च संयोगनाशादि प्रति तथात्वापत्तेः । यच्च प्रतिसामध्येकदेशं नियतमाग्भावादि कारणलक्षणमिप्यते तत्सामन्या मपोति कथं तदकारणता?। प्राकालमन्तर्भाव्य सामग्री, तादृश्याश्च तस्याः प्राक्सत्त्वमेव पुत्र मायगतनमयदर्शनेन सत्पश्चिमभाविनोऽष्टमस्यास्तमयःपूर्वभाविनश्चाष्टमस्योदयोऽनुमोयते इत्यन्यत्रो- किम्, अन्यथा धनिया शतभिषेन्यादिक्रमेण गणने मध्यगतधनिष्ठापेक्षया कृषिकाणमुदयमासादयन्तीनाम मत्वसम्भवेऽपि तदाऽप्नमयमासादयन्तीनामनुराधानां धनिष्ठाश्रवणोत्तरापाडेत्यादिनमेण गणने सप्तमव्य- मेर साठवष्टमन्यम् । तथापि उत्तराबादतांश श्रुतिपञ्चदशांशम् । कथितं चाभिजिन्मानं पुराणगण- कोत्तम” रियुक्तवाऽभिनितो नक्षत्रान्तापत्वेन पृषगणनामनादत्य चतुदन्विाभिधानम् । एवञ्चोक्तो- दयास्तमययोः कार्यत्वेन परम्पर पाप्यसत्ताकन्वेन च परस्परकरणतापत्तिः एवं तद्रूपादिग्याप्यसत्ताके तदमादावष्यतिप्रसङ्गो दष्टव्यः । स्वभावेति । अनीपाधिकेन्यर्थः । धूमवान् वह रित्यादाविध प्रकृते नोपाविरिति भावः । अनौपाधिका निस्विनुमानामाने वक्ष्यते । कार्येति । तत्कार्यव्याप्यसत्ता- कन्वे सति तत्कार्यकारणत्वं तत्कारणत्यमित्यर्थः सामग्या इति । सामान्यवहितोत्तरक्षणावच्छेदेन कायस्प तयापकस्यात् । कालिकण्यासिक्षिायामापादकत्वेनाशयत्यादिनि, भावः । न श्रद्द- धत इति । सामयाः करणघटितवं न तु काणान्वं मानाभावात्, व्यापारवत्येव करगत्वव्यवहारा- भवन्येवेन्यव क्रियासमतस्याप्येवकारस्य ज्ञान विषयं गृह्णात्येचे यादाविधायोगव्यवच्छेदोऽों दिति भावः। मूले परतः रित्युतौ तु सामयाः कारणARH, RTEENणनिरूपित कार्यताविशिष्टस्योत्पत्तिरित्युतौ । करणादावतियाप्युद्धायनस्थासङ्गतिः, एवं कारणकूटस्यैव सामप्रीन्यपर्यवसानेन नस्य चान- रिश्तया सामायामाप करणादयस्पति वाच्यम् , यसमानाधिकरणेत्यस्थापि वक्तव्यत्वात् । करणे = फलोपधायकव्यापारनियत्वस्थापिनिवेशेनेयमनिष्पासिरिस्यतोव्यापारे नसावे पवार सति ·२२० @ शारदापुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः नास्तीति चेन, अत एवं प्राकालस्याकारगुन्यात् कारणसामध्यां तदनिवेशात् । अपि चवं विवक्षितमपि करणं न स्यात्, नहि यावत्सत्त्वं व्यापारयतोऽपि नस्य मियाजनकन्यम्, फ्रियाऽकाले क्षणमपि नदनुवृत्तिनिषधे प्रमाणस्य दुरूपन्यासनया मंशयेनापि लक्षणा- सिद्धः, :, प्रत्युत चिरस्थिरकरसंयोगे स्पृश्ये रपर्शप्रमाकरणम्पर्शनेन्द्रियसंयोगस्थैर्यस्य मन्तुमुचितत्वात् । यावत्सत्वं च कारणमिति भाषायां सर्वस्मिन् नत्सवकाले कारणत्व. मित्यर्थः नच कारणत्वस्य नियनपूर्वकालसम्बन्धात्मकस्य क्यचित्काले सत्त्वम्, फालं प्रति फालान्तराभावादिनि । श्रथ क्रिययाऽयोगव्यवच्छेदेन सम्बन्धीत्यस्यायमों यस्मिनू सनि भवत्येय प्रियेति; कोऽस्यार्थः ? किं यस्मादनन्तरं क्रियोत्पद्यते एघ ? उत यस्मिन् वर्तमाने क्रियोत्पद्यते एव ? उन यस्मादनन्तरं किया तिष्ठत्येव ? उन गस्मिन् वर्तमाने र्भाव्य = प्राक्कालघटिना । नास्तीति । प्राक्कालस्य प्राकालात्तिवादिति भावः । अयमेय 'भतः एवे'त्यस्याः। यदि च कालविशेपनियतनत्तत्फलादी तत्तकालय यद्विशेषयोरिनिन्यायेन च कार्य- सामान्य कालन्वेन कारगनाया आवश्यकन्वेन स्वरूपमण्यन्धविशेषोऽन्याशी वा सा कालसाधारपी निरुच्यते उपाधिभेदाधीना व्यवस्था वादियते तदा कालटित सामभ्यामपि मा दुर्वारैवेति भावः । यत्तु-प्रागभावेतरकादाचिन्कयावत्कारणमागभावानाधारः कार्यप्रागभावाधारः क्षणः मामग्री, क्षणशाकार णम्, कालोपाधीनां धिकरगन्वेन कार गत्वम् , अधिकरणस्वञ्चानेककालावस्थायिनामेवग्यकारण वाह मामध्यामतिव्याप्तिरिति; तदपेशलम् , क्षणस्याधिकरणस्वानभ्युपगमे कार्यप्रागभावाधारयोक्ताहत- स्वात् , क्षणस्य क्षगन्वादेरप्यनविकरण नापानाच्च, सामग्री क्षणिकनि व्यवहारापलापापातारच, सामग्री पदयोगार्थत्यागे मानाभावाच्च, सादृशक्षगस्थानेककार्यसाधारण्येन घटकारणकूटीयत्वेन तस्य घटसामग्री स्वोपगमे घटकारणकूटस्यैव घटसामप्रीत्वीचिस्यानि भावः। एतेन तव्यवहितप्राक्क्षणवैशिष्टयं तत्सा' मनोति परास्तम् । ननु तत्कार्यव्याप्यसत्ताकबदले कालिकव्याप्तिविवक्षायां सामन्याः कारणन्देऽपि न तत्रातिव्याप्तिः, स्वाव्यवहितोत्तरक्षणे एव तया कार्यजननादित्याशङ्कय तादृशविवक्षाया असम्भवापाद कत्वमाह अपिचेति । व्यापारवतोऽपीत्यनेन कालिकव्याप्तिविवक्षया तकार्यव्याप्यसत्तामन्यापारवत्ता रणवमपि न लक्षणमिति सूचयति । फलीभूतक्रियाविरहकालेऽपि करणव्यापारस्यानुवृत्तिः = सद्भावोऽ. म्तीति मया वाच्यम्, तन्निग्धे च प्रमाणं स्वया दुरुपन्यासमित्यर्थः । असिद्धरिति । अएवानुमिति- मन्थे भट्टाचारतिव्याप्तः सन्देहेनापि तद्वारकविशेषगदानौचिन्यं समर्थितम् । अभ्युपेत्यवादश्चार्य वस्तु: नस्तु प्रकृतेऽसम्भवनिश्चय एव, व्यापारस्य तद्वनो का क्रियाजनकत्वेन तव्यवहितप्राक्क्षणे सद्भावावश्य म्भावादिति ! क्रियामागभावकाले व्यापारानुवृत्तिनिश्रयस्थलमाह प्रत्युतैति। चिरं स्थिरः करसंयोगो यग्र । स्पर्शप्रमाकरणं स्वगिन्द्रियं तद्व्यापारोविषयसंयोगः। उचितत्वादिति । तथा चासम्भवसन्देहेऽपि व्यामङ्गस्थले व्यापारसत्वेऽपि फलाभावेनाव्याप्तिर्निश्चित्तवेत्यर्थः । सप्तमकारकस्वीकारस्त्वसङ्गत इत्यु कम् । इति भाषायां = इतिवाक्यप्रतिपाद्यः । तत्सत्त्वेति । तदा लिलक्षयिपितव्यक्तिपरामर्शः । स्वसत्ताव्यापककारणताकत्यमित्यत्र कारणता यग्रुपधायकता, तदाऽसम्भव उफरीत्या, यदि योग्यता तदा कारणान्तरातिव्याप्तिरिति तु तत्वम् । तेन पूर्वकालसम्बन्धघटितस्य कारणतानात्मकत्वे, विशेषणतया निवेशमनादृत्योपाधितया निवेशे, उपाध्यात्मकस्थूलकाले तदात्मकसूक्ष्मकालवृत्तेरुपगमे वा नासङ्गतिः । उत्पद्यते एवेति । यदव्यवहितोत्तरक्षणत्वव्यापिका स्वकार्योत्पसिरित्यर्थः । द्वितीये यत्का' लस्वव्यापकन्यं निवेश्यम् । एवमुत्तरत्रापि । सामन्या इति । क्रियादरप्युपलक्षणम, तस्य स्वायव - कालस्य ·" परिच्छेदः] करणवखण्डनम् २२१ क्रिया तिष्ठन्येव ?। नायः, सामन्याः करणत्यप्रसङ्गात्, हस्तादीनामकरणत्यप्रसङ्गात्, सुखदुःखादेः प्रमेयस्यापि प्रमाकरणवप्रसङ्गात् । नच प्रमेयमपि धमायाः फरणं स्यादे- वैते वाच्यम्: नत्र तथाव्यवहारस्य कस्यचिदप्यसिद्धः । नागि द्वितीयः, स्पृश्येन सह स्थिरसंयोगस्य स्पर्शनेन्द्रियस्याव्यापनात्, तत्सत्त्वेऽपि व्यासक्तौ तेन प्रमानुत्पादात् । नापि तनीयः, सामायादेः करणत्वप्रसङ्गात् , उत्पत्तः स्थिरे कारणत्वप्रसङ्गाय । नापि चतुर्थः सहस्थायिनां करणयप्रसङ्गात् । अथ क्रिययाऽयोगव्यवच्छेदेन सम्बन्धित्वं करणत्वगित्यस्यायमर्थः, व्यापारवतः फलान्यभिचारित्वमिति । मैवम् हस्लाद्यव्यापनात् । कश्चायं नयापारो नाम ? किं हितोत्तरक्षण विभागाधुरगदकरवान् । सामग्री क्रियादिभिवान्यनिवेदोऽप्याह हस्तादीनामिति । सतम- कारकीकारारत्तिभयेन सेपो काणयेनावश्योपगन्तव्यानामपि कदाचिद्वयापारयवेऽपि फलानुत्पाद करवादिति भावः । भेदष्टस्यय निवेश्यत्येनोपलक्षणमिदमसर्वज्ञदुर्जेयस्वस्यापि । तरकार्यमामग्रीसम- স্বৱিলম্বনষ্কাশায়ানিমালিনীবালয়ৰিবহায়া নারীয়, পারি माममासमयहितत्वाभावप्रयुक्तोमयाभावसत्वादित्यत आह सुरेति । प्रमाऽत्र साक्षात्कारः। उपलक्ष- गमि कर्वादावनियामेरपि । प्रमेयं प्रमाविषयः । प्रमाया तत्प्रमायाः । स्थिरः संयोगो यस्य । क्षणिकसंयोगस्यातीन्द्रियस्येन तदात्मकन्यापारसझायानिर्णयेन व्यापारवतापीन्द्रियेण फलं न जन्यते इत्यस्यालाभारिस्थरत्वोक्तिः संयोगस्य | व्यासक्तिः - ज्ञानान्तरानुत्पादप्रयोजको मन संयोगविशेषः । मामध्यादेरियादिना क्रियामुखादेः परिग्रहः,तदनन्तरं विभागसाक्षाकारादिरूपकार्यस्यावश्यम्भावात् । उत्पतेरियादिकं यदव्यवहितोत्तरक्षणात्ययापिका गत्कार्पस्थितिस्तत्तयां करणमिति यथावतार्थे, नतु कारणवस्यापि निवेशे । एवं सहस्थायिनामियादिकमपि । स्थिर = उत्पत्यान्तरस्थायिनं प्रति । एतेन । सहेनि । कारणत्वविवक्षायामध्यमाभयो द्रष्टव्यः । व्यापारवत इति । नत्फलाध्यभिचारिण्यापारवत्कारणत्वं तत्फलकरणत्वमित्यर्थः। नियापार- ग्वेन भामम्यादायननिप्रस1 नफलाम्यभिचारित्व न कालिकम्, व्यापाराद्यक्षण फलविरहेणासिद्धे, अपितु तत्फलाट्यवहितप्राकक्षणवैशिष्ट्यमेव । हस्तादीनि । हस्तादेलिनादिव्यापार सत्यपि पाकस्य कदाचिदनुपरया नयापरे फलाम्यवहितप्रापक्षणवैशिष्ट्याभावादज्याप्तिः । नव-तन तस्याकरणावमेव, हस्तेन पचतीत्यादिप्रयोगस्य हेतुनृतीययव निर्वाहात्, हेतुत्वस्य योग्यतासाधारण्यात्, पाक हस्तकरण- कवयोधयिषया तादृशप्रयोगस्तु फलानुपधानस्थले न प्रामाणिक इति-वाच्यम्; हस्तादेः कोदावस्त- र्भावासम्भवेन करणताया एवोपेतव्यत्वादियुक्तत्वात् । पुर्व व्यासनस्थले स्वगादिसंयोगस्य फलानुपधाय- कन्येन स्वगादेः सानादिरगन्चानुपपत्तिः, ज्ञानादावारमादेः करण वापत्तिथ, तत्र तद्वयवहारस्य बाप्पदर्शनेनेष्टापाय नवकाशान् । अत एवाव्यवहितपूर्वस्वमम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिव्यधिकरणफलाभाव- विशिष्टान्यकारणयं करणमिनि-निरस्तम्, मामग्णामतिप्रसक्नेश्च । अतएव तरकार्यसामग्रीव्याप्तव्यापा- रबकारणत्वं तरकार्यकरणत्वमित्यपि न युक्तम् फलानुपधापकव्यापारे सामनीव्याप्तत्वस्याप्रामाणिकत्वात्, कारणमायस्थ करगक्षिनिक्षेपेण परम्परया कारणावच्छेदकतापल्या कारणतानुपपत्तिमसहाच । अतएव सरकार्यसामग्रीच्यामन्यनकार्यानुपधायकन्योभयाभाववद्वयापारयत्कारणत्वं नीयम्; हस्नादावयाप्युद्धारेऽयुकदीपात्,कोदाचतिव्याप्तेच, अननुगमस्तु प्रसिद्ध एव दोपः । कार्यता- कारणतयोर्निरामचनु वक्ष्यते, पापारनामिदानी निराशष्टे कश्चेति । स्वतन्यन्वस्वजन्यजनकत्वाभ्यां क्षणिकपदार्थयावृत्तिः करणत्वमित्यपि नाशङ्क- ·- २२२ ६ शारदायुते खण्डनरखण्डरवाये [प्रथमः तजन्यं कारणम् ? उत तदाश्रयं कारणम् ? । नाधः, लिद्गपरामर्श तदसम्भवात् । पर्छ प्रथमधूमादिदर्शनस्य व्याप्तिस्मृतिदाग द्वितीयलिनपरामर्श जनयतः करणत्वमटव्यम्, एवञ्च परमार्थतो व्याप्यस्य स्वरूपेण प्रमितिद्वितीयव्याप्ततापगमर्शव्यापारिकाऽनुमान- मिप्यत इति चेन्न अन्यतो जाताग्निधूमादिव्याप्तिस्मृती सत्यां पक्षगतप्रथमधूमादिदर्शनस्य तद्वयापारकत्या सिद्धः । तत्राप्युभयकर्मजसंयोगवत्तदपि कारणमिति चेप्न अभावादिसा स्ववृत्तिस्वस्वजन्यजनकन्याभ्यां या पस्नुविशिष्टायमिग्यागयेन विकल्पद्वयम् । करणकर्मादावतिग्याप्तियार. णायोभयग्र प्रथमःसम्बन्धः। लिङ्गपरामसंस्थानमितिकरणनीपगन्नृप्राचीनमतेन दूषणमाह लिङ्गेति । तद. सम्भवात् = निरुकाभ्यापारयावासम्भया ,लिपरामर्शाव्ययहिनोत्तरक्षणे धनुमिग्युत्पत्तिरिति सम्भारम्त- अन्योऽपि नानुमितिजनकः, अनुमिग्युरपत्तिक्षण एवोत्पनत्यादिति न मध्यापार, नकम्नु धूमौ यदि यति. व्यभिचारी स्यादहिनन्यो न स्यादिति ग्याप्तिग्राहको घा, पर्यतो यदि निधिःम्याग्निधूमः स्यादिनि परा- मर्शग्राह्याभावापादको वा फश्चिमम्भव दनुमिनि मनकताकोऽपि न परामर्शजन्य इति न मोऽपि व्यापार इति भावः । वक्ष्यति चैतदुपरिष्टारम्वयमेव । शकते पक्षे इति । प्रथमेनि दर्शनान्ययि । घरमलिङ्गपरा. मर्शस्य करणतामेव न मन्महे, येन निर्यापारतया सा भज्येत, किन्तु म प्यापारः. फरणना तु तमन कस्य प्रथमस्य पक्षधर्महेतुदर्शनस्येति भावः । व्याप्तिम्मृतिद्वारा द्वितीयलिङ्गपरामर्श व्यापार जनयतः = द्वितीयलिङ्गपरामर्शरूपव्यापारजनकव्याप्तिस्मृतिजनकम्ये सति ताशपरामर्शजनकस्य । तथाच घरमः परामर्शरूपव्यापारजनने व्याप्तिस्मृतेः प्रथमलिङ्गदर्शनग्यापारनालाभेनानिमदूषणग्रन्थसामञ्जस्यम् । एवं चप्रथमलिङ्गदर्शनस्य व्याः स्मृतिजनकत्वेन सदविषयकन्ये च । परमार्थतः - घम्नुगन्या च्याप्यस्य स्वरूपेण धूमत्वादिना प्रमितिः = व्याप्यतावच्छेदकनया पूर्व गृहीतो यो धर्मस्त प्रकारिका प्रनीतिरिति यावत् , तेन धूलीपटलादी धूमत्वादिभ्रमनन्याया वस्तुनो यतिमद्विषयकाया अनुमितेर्नाकरणकत्यापत्तिः । द्वितीयेत्यादि । तदा लिङ्गपरामर्शः। व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षे वैशिष्टयावगाही, यातिविशिष्टे धा पक्ष धर्मतावैशिष्ट्यावगाही यो द्वितीयपरामर्शस्त द्वयापारिवेत्यर्थः । पक्षविशेष्यकादिय व्याप्यविशेष्यकादपि परामोदनुमित्युत्पत्तेयाप्यपक्षोभयवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वेनानुमितिहेतुरयादिति भावः । नम् = अनुमितिकरणम् । अन्यतोजातेति । अदृष्टाछुद्रोधकाधीनोत्पत्तिवेत्यर्थः। सत्यां = क्वजित माणसिद्धायाम, तद्वयापारकत्वासिद्धेः = चरमपरामर्शरूपन्यापारजनने व्याप्तिस्मृतिव्यापारकन्वासिद्धः । प्रथमलिङ्गपरामर्शस्य व्याप्तिस्मृति प्रति हेतुस्वाभावे तद्द्वारा घरमपरामर्श प्रत्यपि हेतुत्वासम्भवेन न तद्वया पारकतया करणत्वसम्भत्र इति भावः । ननु सम्भेदे नान्यतरवैयमिनि न्यायेन मल्लयोः संयोगस्यो- भयकर्मजस्ववदुक्तस्मृतेरपि पक्षे प्रथमलिङ्गदर्शनादृष्टाधुभयजस्वमेवेति नोक्तदोष इत्याशङ्कते तत्रेति । अदृष्टाधुरोधकाधीनोत्पत्तिकच्यासिस्मृनावित्यर्थः। तदपि = पक्षे प्रथमलिङ्गदर्शनमपि । हेतुरिति । अन्यत्र ग्याप्तिस्मृति प्रति तस्य हेतुनायाः कृप्तत्यादिति भावः। पझे लिङ्गदर्शनस्य तादृशस्मृतेः पुरा वर्तमानत्वे उक्तन्यायेन तस्य तद्धेतुतायाः सम्भवेऽपि तदभावकालिकतादृशस्मृतेस्तज्जन्यताया असम्भवदुक्तिकतया तस्य करणन्वानुपपत्तेः, अतएव चरमपरामर्शात्मकन्यापारजनने व्याप्तिस्मृतेयापारत्वाविवक्षायामपि न निस्तारः, प्रकारान्तरेण व्याप्तिस्मृती विशिष्टवैशिष्टयबोधसामग्रीसद्भावेन प्रथममेव व्यातिविशिष्टपक्षयोः वैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयोत्पत्तिसम्भवेन मध्ये व्याप्यविषयकलिङ्गदर्शनकल्पनाया निर्बीजरयादित्यभिसन्धा याह अभावादीति । आदिना सम्बन्धसादृश्यादि। तेषां नित्यं प्रतियोगिसापेक्षत्वज्ञ प्रतियोगिविशे- पिततदोधानां विशिष्टवैशिष्टयोधात्मकतानियमन प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यज्ञानविषयतया अनुमा.

·नसुरभव इति भावः। कारणान्तरार प्रतियोगिताबडेदकप्रकारकज्ञानात् । तदुपपत्ती प्रतियोगि- कश्रितव्यापार, तदव्यवहितोत्तरक्षणेऽनुमितेरेवोत्पत्तैरभ्युपगमादिति भावः । नियमापेक्षत्यमेव । विनापरीस्यादेस्तात्रयमुक्तम् । अविरोधेन = उपपन्नत्वेन । त्वदुक्तोति । नहि सवि यद्विव्याप्यो धूम इत्यादृष्टाद्यधीनस्मृत्यैवोकनिश्चयोपपत्तौ तत्र निर्विकल्पककल्पनायां मानाभावात् । किञ्च निर्विकल्पकाकस्मृतेः पूर्व चोत्तरं वा कल्प्येत, नाथा, तदेन्द्रियसमिकर्यानियमात् , ताशस्मृत्यनन्तामु. स्पस्यमानविशिष्टनिश्चयं प्रति तस्यानुपयुक्तन्वाञ्च । न द्वितीयः, पूर्व व्याप्यादेरुपस्थितत्वेन विशिष्टज्ञान- सामग्रीसलेन तद्विषयकस्यैव धूमज्ञानस्य तदा वाच्यत्वेन तस्य निविकल्पकत्वानुपपत्तेः । वस्तुतस्तु पट. जानाद्घटविशिष्टयुद्धारणाय विशिष्यैव कार्यकारणभावस्य वक्तव्यत्वेन न निर्विकल्पके किमपि मान. मिति ध्येयम् । नियमे = सत्वे । मंस्यते इति । तथा च व्यभिचाराभावेन प्रकृती निर्विकल्पककल्प- परिच्छेदः]] १ करणत्वरवण्डनम् २२३ पेशविशिष्मतिपत्तिवत्प्रागुपजानवहिव्याप्तधूमस्मृतेः प्रथममपि योऽसौ वहिव्याप्तः सोऽयं धूम इति परामर्शोपपत्तेः । नित्यसापेक्षेऽर्थेऽस्तु तथा, नान्यत्र प्रथमं तथेति चेन्नः प्रागु ततत्कारणोपपत्ती नान्यत्रैवमिति नियमे प्रमाणस्याभावात् । तस्य व्यापाराभावाम्नानुः मित्युत्पादकत्यमेवेति चेत्, स्यादप्येवं यदि व्यापाग्वतः फरणत्वमित्येव सिद्ध स्यात् । नत्र धूमादिनिर्विकल्पकस्य तद्वयापारफस्य करणत्वमिति चेन्नः नित्यसपटितार्थयद्वि- नाऽपि निर्विकल्पर्क सविकल्पकोत्पत्तरविरोधेन त्वदुक्तप्रक्रियानियमे प्रमाणाभावात् । नित्यसटितेष्वपि निर्विकल्पक मंस्थत इति चेन्न; कारणान्तरादेव तदुपपत्ती तत्र निर्वि- स्वप्रतियोगितावच्छेदकमकारकत्यव्याप्याभाववादिप्रकारिताविरोप्यिताकत्वेन । प्रागिति प्रथममिति च ग्याप्यविषयलिङ्गदर्शनं विनैवेत्यर्थकम् । अयमिति पक्षधर्मतालाभाय 1 आकारे नादरः, घहिव्याप्यधूम- वान् पर्वले इति पक्षविशेष्यकस्यापि परामर्शस्य सम्भयात् । तथा = अभावत्वादिनाऽभावादिदर्शनान- पेक्षप्रतियोगितावडेदकप्रकारकज्ञानाधानज्ञानविषयता । अन्यय = सम्बन्धाद्यन्यभावपदार्थे, प्रथम तथा = स्वदर्शनानपेक्षस्वविशेषगतापच्छेदकप्रकारकज्ञानाधीनज्ञानविषयता । अभाववादिनामावादेः सप्रतियोगिकत्वेनैवानुभयेन प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य केवलाभापादिदर्शनाधीनोत्पत्तिकस्य न वक्तुं शक्यते, अभाववादिनाऽभावादियोधस्य प्रतियोग्यविषयकन्या- प्रसिद्धत्वात् , अत एव नादशयोधस्य निर्वकल्पकत्वानभ्युपगमः, पक्षे लिङ्ग दर्शनस्य तु व्याप्यविषयक स्थापि सम्भवेन व्यासिविशिष्टवैशिष्टयावगाहियोधाप्राक् तस्य कल्पयितुं शक्यत्वेन तत्सापेक्षस्यैव विशे. * पानावच्छेदकव्याप्तिप्रभाकरमरण TEAशिष्टयावाहियोपाधायकवमित्यभिमानः। तं निरा. करोति प्रागुतति । विशिष्टवैशिष्टयबुद्धिश्वविशेषणतावरच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्वाभ्यां हि कार्यकारणभावो नान्यथा मानाभावात् , एवं च लिङ्गदर्शनस्प व्याप्तिमविषयीकुर्वाणस्य मम्भवेऽपि तत्सम्भवस्योक्तस्थले नाकसनायामप्रयोजकन्वेन तेन विनवोत्पन्नया च्याप्तिस्मृत्या विशिष्टवैशिष्टयोधोत्पत्तिनिराबाधेति भावः । तस्य ८ उक्तस्मृत्यधीनपरामर्शस्य नानुमित्युत्पादकत्वमेव,अनुमित्युत्पादकव्यापारस्याभावात्, नहि तारश- परामर्श एव तन्त्र यापार, पारिणः प्रथमपक्षधर्मदर्शनस्याभावे तत्र तथावस्थ वक्तुमशक्यत्वात् , नव यासिस्मृतैरेव तन्त्र व्यापारित्वम्, नस्यां करणताया निरसिप्यमाणत्वात्, नत्र चरमपरामर्शस्य तन्न = अनुमितौ । = व्याप्तिविशिष्टपतोभयवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयव्यापारकस्य । नित्यसङ्घटितवं निरुतं कानुभवस्वेन निर्विकलकत्वेन च कार्यकारणभावः, अभावादिशेधे व्यभिचाराद, विशिष्टयुद्धित्वेन च कार्यकारणभावस्यानभ्युपगमे निर्विकल्पकस्याप्यसिद्विपसमात, तदभ्युपगमे तु प्रतियोगिविशेषितामावयोधहेतुरवं तहवापारकस्य विशेषगबुद्धिस्येन %D ·२२४ शारदायुत्ते खण्डनरवण्डरवाये । [ प्रथमः कल्पककल्पनायां प्रमाणाभावात्, प्रत्युत तत्सहटनस्य स्वभावानतिरेयोपगमात् । तथापि यत्किञ्चित्तजनक तदेव नमानुमितिकरणमास्तामिति चेन्न; तथेन्द्रियादरनुमितिकरणत्या. arriwww.voove अती. विशिष्टाभावादियोधोत्पत्ती। अनुगवानुमारेणाभावादी स्वप्रतियोगितायच्छेदकमकारकायच्याप्याभाव खादिप्रकारिताकविरोधियनाफावस्योपगन्तव्यस्ये नत्र निर्विकल्पकशानं नोपयुज्यने. उपयुज्यते तु प्रति- योगितायच्छेदकप्रकारकज्ञानम्, तश मविपरमेव, नतः परं हि न निर्विकल्पकमायः, विशिष्टयोध. स्यैव सामग्रीसत्यात्; गया ततः पूर्वम्, अनुपयोगा-मानाभावाच । अतएयोक्न मुमालली "अवच्छेद ग्रहधोव्या"दिति । अभावत्यप्रकारकयोधस्य प्रतियोगिविषयकवनियमादिति तदर्थः । न च चिन्तामणी "सप्रतियोगिकोऽभावोऽनुभूगते नतु तन्मानम्, अतोऽभाववित्तियेद्यस्य प्रतियोगिनः प्रतियोगिज्ञाना- धीनज्ञानत्वं चाभावस्यानुभवसाक्षिक गोसादृश्यव"दिति । तदाह प्रत्युतेति । तरमहरनस्य = अभा, वादी प्रतियोगिविषयकज्ञानविषयायस्य भवद्भिः सभावाननिरंण = नियमेनोपगमान, तथाचाभावादी निरुमप्रकारिनाकविशेव्यिताकत्वस्योपगमः पर्यवस्यति । एयवाभायश्वप्रतियोगित्वयोरनुपस्थितयोरेवा- भावबोधविषयत्वं स्वीकार्य पूर्व तदुपस्थापकाभावादिति भावः। तज्जनकं = व्याप्तिविशिष्टपक्षोभय- धैशिष्टयावगाहिं निश्चयजनकम् । तत्र = प्रथमपक्षधर्मदर्शनानपक्षम्याप्तिस्मृतिस्थले। प्रास्तामिति । सधा च तत्र क्लृप्तस्यैव करणग्यमनुमितिमाग्रे कल्पनीयमिति भावः । तथेन्द्रियाः = तादशनिश्चय- जनफेन्द्रियादैः । आदिना व्याप्तिज्ञानलिङ्गयोः परिग्रहः । ननु यद्यपि लिङ्गं न करणम्, तादिसाधारण्याभावादिस्यग्रे मूले एय वक्ष्यमाणत्वात् । अभावज्ञानार्थ प्रतियोगिज्ञानस्यायश्यकत्वेन तत्र धूमध्वंसादेलिगत्वानौचित्यात् , शाब्दस्मृत्याद्यात्मकपरामर्श प्रति लिङ्गस्याकारणायातयापारकतया कर णत्यासम्भवाय, अन्थेन, परामृश्यमानलिङ्गात्परामर्शरहितान्यपुरुषस्यानुमिनिप्रसनवारणाय तत्त-पुरुषी- यानुमिनि प्रति तत्तत्पुरुपपरामर्शविषयलिङ्गल्येन कारणनाया वक्तव्यत्वेनानन्तकार्यकारणभावकल्पना पत्तेश्च । नहि समवायेनानुमिति प्रति लिगस्य स्वमकारकपरागसमवायित्वमम्बन्धेन हेतुता शक्य वचना, परामर्शस्य कारणतावच्छेदकसंमर्गघटकतापत्तेः । नापि न्याप्तिज्ञानं करणम्, सन यद्यपि कार्य कारणभावस्यान्मनिष्टप्रत्यासत्या कल्पनीयत्वेन मानन्त्यम् । नापि परामर्शस्य म्मरणात्मकत्वम्थल विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधया व्याप्तिप्रहस्य नदहेतुत्वप्रयुक्तानुपपत्तिः, तत्र प्राचीनपात्यनुभव स्यैव संस्कारद्वारा परामर्शहेतुत्वात् , विशिष्टव्याप्तेरनुपस्थितावपि विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन पराम- दिनुमितिस्थलेऽपि नियतपूर्वोपस्थितिकव्याप्तिघटकाभाववादितत्तत्पदार्थज्ञानत्वेनैव क णत्वसम्भवाना तथापि व्याप्तिप्रकारकज्ञानम्यानुभवात्मकपरामर्श प्रति कारणता विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वेनैव वाच्या, नचैतद्युक्तम्, प्रत्यक्षवादिविशेषरूपण सप्तकार्यकारणभावैरैव निर्वाह तथाकार्यकारणभावस्या प्रामाणिकत्वात् , विशिष्यैध तद्विश्रान्तरुतत्वाञ्च | किन पक्षधर्मताज्ञानानन्तरं व्याप्तिस्मृत्यैव यत्रानु मितिर्जाता, तन्त्र परामर्शव्यापारमादाय तस्याः करणतोपपादनासम्भवः । स्मृत्वात्मकपरामर्शस्थले कृप्तत्यादयापि व्याप्तिस्मृत्यनन्तरं परामर्शः कल्पनीय इति बुवाणस्य तु ममाद्यपक्षधर्मनाज्ञानोत्तर याप्तिस्मृत्यैवानुमितिरुत्पन्नेति वदन्तं प्रति किमुत्तरं स्यारत मौनात् । सर्वत्र तत्कल्पने गौरवात् । परा: मर्शोत्तरं नन्प्रत्यक्षवारणायानुमितिसामग्याः प्राबल्यस्य त्वयाऽपि वक्तव्यत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य सामग्रीसहावेन सोऽपि स्यादित्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् , तस्माद्याप्तिज्ञानं कारणमित्येव युकम्। वच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्टयबोधस्य वा कारणतासमर्थनं तु दुराग्रहमात्रमिति ब्यापारस्य दुविवेकनैव । धूमलिङ्गकपरामर्शाग्यहितोत्तरपर्वतपक्षकवद्विसाध्य कानुमितित्वावच्छिन्न प्रति परामर्शस्य व्याप्यता- ·तकरणकत्रोधविषयत्वस्य नदव्यापारवव्याप्तेलरिक्रयाकर्मवश्य तरिक्रशकरणतानवच्छेदकत्वम्याच नय. परिच्छेदः ] ६ करणत्वरवण्डनम् । २२५ पत्तिरित्यलमतिविस्तरेणति । शब्दोषसग्निकार्यस्य च श्रोपाव्यापारत्वप्रसहात्, तथा व श्रोत्रस्य शब्दप्रतिपत्तावकरणत्वप्रसङ्गात्, सनिकों हीन्द्रियव्यापार उच्यत इति, व्यापारान्तरञ्च तस्य परिणकमसिद्धम् , स्थिरे चोक्त पय दोषः । शब्द एव तयापारः विशिष्टविश्यकत्वेन व्याप्तस्तद्घटकपदार्थानां च विशेषगविश्यकत्वेन कारगता याच्या, नय विशिष्टविष- यत्वेन कारणचे केवलविशेषगादिविषयकायेन कारणवसम्भवः, व्याप्यधर्मपुरस्कारेण कारणतासम्भवे व्यापकधर्मेणान्यासिद्धवादकारणत्यादिस्यपि घदन्ति । तथापि भेन्द्रियस्यानुमितिकरणरवे किचिद्रा- धकम्, उन हि शिरोमण्यादिभि:-"अस्तु मनस एवानुमिनिकरणस्वम्, मनःसंयोग एव च जन्यज्ञान मात्रे व्यापारः, जन्यात्मविशेषगुणग्यावच्छिन्न प्रति मनस्त्वेन करणतायाःतृप्तत्यान् । अतएव-ज्ञानत्वेना- मुमितित्याबस्छिन्नं प्रति जनकता, अतिप्रसास्तु विशेषसामाया चारणीय इति मनमप्यनादेयम् । मान- सत्वप्रयोजकं तु न मनोऽसाधारणकारणकन्यं नानुमितेर्मानसत्यं प्रसन्येत । किं तहिं तत्प्रयोजकमिति चेन्; मयोजक किं कारणं या, कार्य या व्यापकं या व्याप्यं या, मानसत्वावच्छिनोत्पत्तिनियामकं था, नायम्, मानसत्वस्य जातिस्वा नित्यत्वात् ,द्वितीयं तु मानसत्वविषयकप्रत्यक्षम,तृतीयं तु प्रमेयन्यादि. तुरीयं तु मानससामग्रीजन्यरवादि, पञ्चमं तु मानसत्वावच्छिमसामग्री"तीति रमणीयोऽनुमितेर्मनःकरण कत्वमार्ग इति चेन्न: मनोऽसाधारणकारणकज्ञानत्वस्य मुखादिज्ञाने प्रत्यक्षवल्याप्यत्वदर्शनेनानुमितेस्त- पात्ये प्रत्यक्षस्थापत्तः, नच तथाव्यासायप्रयोजकत्वम् ; अनौपाधिकावस्यय प्रयोजत्वात् . हैतोनिरुपाधैः पक्षधर्मत्वे च याचस्पानवकाशात् , एवञ्च प्रत्यक्षप्रमागात् पार्थक्षेनानुमानप्रमाणविभागभट्ठोऽपि भव- नाम् । नच करणक्येऽपि करणताभेदेनैव प्रमागभेदः, सच निरूपकभेदात्, निरूपिका च प्रत्यक्षमिति- कियाऽनुमितिक्रिया पनि वास्यम्, त्याऽनुमितेः प्रत्यक्षत्यापतो निरूपभेदोपपादनानुपपत्तैः । किन कियामेदः सामग्रीभेदाधीन इति निर्विवादम्, किन्तु सामग्रीभेदोऽपि तद्घटकभेदेन परवानेय, तघटकेषु च प्राधान्यात्मांधकतमकस्य तदेनैव प्रमागविभागः समुचितः । व्याप्यन्वज्ञानस्य च कारकतामामेदुपः करणानिरिकतावासभा । वस्तुतस्तरीत्या प्रत्यक्षवाणदनयत्तदच्छिमसाम- पीकवस्याप्यनुमितावापादनीयतया सामग्रीभेदोऽपि न स्यात, तस्य क्रियाभेदेनैव कल्पनीयत्वादित्यव. धेयम् । व्यामिविषयकोदबुद्धसंस्कारपक्षधमंताज्ञानयोरनुमितिहेतुत्रमिति तु न युक्तम्। संस्कारजन्य- ज्ञानवेनानुमितेः स्मृतिवापत्तः, अतएव प्रत्यभिज्ञाया अयशे स्मृतित्वमनुमन्यन्ते, संस्कारोबोधे स्मृते. धांच्यास, व्याप्तिज्ञानस्य परामस् या स्मरणात्मकन्यस्थले तस्यापि कारणताकल्पने गौरवाच, कर्थात दुवुद्धसंस्कारय्याप्तिज्ञानयोः संस्कारोबोधकच्याप्तिज्ञानयोकानिमत्वेन कारणताकल्पनेऽपि तद्वयापर- रस्य दुनिरूपत्वास प्रस्तुतकरणलक्षणसङ्गतिः, करणस्य सव्यापारत्यनियमानभ्युपगमेऽपि फलोपधायक- वस्यैय करणलक्षणस्य वातस्य निरमायादिति । तदेतत्सव स्चयमा अलमतिaat. ऐनि । प्रसङ्गादिति । समायस्य नित्यस्वाभ्युपगमेन प्रोग्राजन्यत्वादिति भाय । सन्निकर्षः = विष- येण समिकर्षः । तेन मनसा धोत्रसन्निकस्थानित्यत्वेऽपि न क्षतिः । उच्यते इति । मच प्रकृते नित्य इति शेषः । क्षणिकम् - अनित्या । स्थिर = नित्ये समत्राये। शब्दः = कर्णावच्छिन्नशब्दः, तस्यैव कर्णावष्टिन्नगगनामोजन्यवात् । तदयापार इति । शब्दनद्ध्वंसयोःसाक्षात्कारजनने इत्यादिः। शब्दसाक्षान्कारे जननिय शब्दस्य आपास्ता निराकरवे तस्येति । कमत्वेन - विषयतयाकार्यता दकत्वेन । करणकोटिबहिर्भावात् = करणतावच्छेदकत्यासम्भवात्, कारणत्वासम्मवादित्यपि रटन्यम् । - ।

·Manand %D २२६ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथमः किन्न स्यादिति चेन्न; तस्य कर्मत्वेन करणकोटिघहिर्भावात् । क्वचित्तयारकत्वेऽपि का क्षतिरिति चेन; शब्दयुद्धौ कार्यायामुपधायकत्वेन प्रविष्टस्य शब्दस्य करणव्यापारतया करणकोटावपि प्रवेशनेऽशतोऽपि नियम्यनियामकत्वविरोधापत्तः । घटादिबुद्धौ चतुरा. देश्चनुर्घटादिसंसर्गव्यापारवत्त्वेऽपि सममिदमिति चेत्, किन्नः स्यात् । तथा च-- याधेऽऽन्यसाम्यात्कि ? दृढेऽन्यदपि वाध्यताम् । : नादिकरणकबोधकर्मणि रूपादौ दृष्टत्वादिति भावः । अनाप्रयोजकत्वमाशङ्कते क्वचिदिति । अनंदम्यो- ध्यम्, यथा परामृश्यमानलिङ्गस्य करणत्वे परामर्शस्य करणतावच्छेदकत्वेन ब्यापारस्वासम्भवमनुमेनिरे शिरोमण्यादयः, तथा व्यापारत्वेनाभ्युपगतं शब्द प्रति शब्दविशिष्टत्वेन न कारणता । स्वं प्रति स्वा- वच्छिन्नजनकरवानुपपत्तेः। नच शब्दप्रत्यक्षं प्रति शब्दविशिष्टत्वेन प्रोग्रस्य कारणन्येऽपि शब्दं व्यापार प्रति रूपान्तरेण जनकन्वं स्यादिति वाच्यम् , रूपान्तरं हि नाकाशत्वेन घटितम् , तस्य शब्दसमवा- यित्वादिरूपत्वातद्घटितरूपेण शब्दं प्रति कारणत्वानुपपत्तेः. नचान्यदपि सुवचम् । अष्टव्यातिरिक्त इन्यत्वेन कारणत्वेऽतिप्तसगात्, मानाभावाच । यथाच शब्दप्रत्यक्षं प्रत्यपि शब्दविशिष्टत्वेन कारणत्वं न सम्भवति तथा पदन्नेवाप्रयोजकत्वशां निवारयति शब्दबुद्धाविति। उपधायकत्वेन = विष- यतया विशेषणत्वेन । करणकोटावपि = करणतावच्छेदकतयापि । कारणकार्ययोरक्याभावादाह अंशत इति । स्वरूपसम्बन्धविशेषात्मा प्रयोज्यप्रयोजकमावो नियम्यनियामकत्वशब्देनाभिहितः। विरोधः एकनानुपपत्तिः । तथाच स्वं यदि स्वावच्छिन्न जनकनानिरूपितजन्यतावच्छेदकं स्वनिष्ठजनकताकजन्य- तावच्छेदकं वा स्यारस्वभिन्न स्यादित्यर्थः । यथा कारणतावच्छेदकावच्छिमसमवधानाधीनत्वेनान्योन्या- श्रयान कार्योत्पत्तेर्न कारणतावच्छेदकान्तःपातिता तार्किकैरनुमन्यत इति व्यक्तं पक्षतागादाधर्याम् । नथा कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैव कारणतावच्छेदकावच्छिश्नोत्तरत्वस्य वक्तव्यत्वात् कारणतावच्छेदकस्य कारणस्य वा स्वोत्तरवासम्भवेन न कार्यतावच्छेदकत्वं युज्यते । अतएव "कारणस्य कार्यतावच्छेदकत्वा- नुपगमा"दिति महलवादे दिनकरेणाप्युक्तम् । एवञ्चाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तल्लिङ्गकपरामर्शविशिष्टा- नुमिति प्रति तल्लिङ्गकपरामर्शः कारणमित्यादिरीत्या कार्यकारणभावकल्पनमप्रामाणिकमेव, तथा सति तरक्षणाव्यवहिनोत्तरकार्य प्रति तरक्षणः कारणमितिरीत्यापि तत्कल्पनं किन्न रोचयेः, एवं च जितं सौगतैः, प्रस्थितं च कार्यकारणभावान्तरैः, आपतितं च लोकव्यवहारविरोधैः । सामान्यकार्यकारणभावस्य च विशेष कार्यकारणभावमूलकरवाद्विषयत्वेन प्रत्यक्षवावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतायाश्शब्दत्वेन शब्द प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणतां विनाऽनुपपत्तेः। सामान्यकार्यकारणभावमानसत्त्वे प्रत्यक्षस्य पटादप्यापत्तेः । एवं च सामान्यकार्यकारणभावो निष्फलो नवेन्यन्यत् । शब्दप्रत्यक्षस्य कार्यत्वे विषयतासम्बन्धेनव शब्दस्य तदवच्छेदकता, सम्बन्धान्तरेण कार्यतावच्छेदकतास्थले चोक्तरीति- रिति पक्षपातस्तु विषयविपयिभावानुपपत्तिजीचातुकसिद्धान्तकै वानुमोदनीयः। तथा च स्वं प्रति स्वघटितरूपेणेव स्वघटितरूपावच्छिन्न प्रति स्वस्य कारणता कल्प्यमाणापि न युक्तिमहेति भावः! जात्युः सरत्वामिमानेनाशते घटादीति । इदम् = एकस्य जन्यताजनकत्तयोरवच्छेदकत्वानुपपत्तिरूपं दूषणम् । घटविषयकचाक्षुषवावच्छिन्नं प्रति घटसंयोगरवेन कारणतया घटस्थ जन्यतायां जनकतायावावच्छेद कन्चात् , सम्बन्धभेदेनकस्यापि जन्यताजनकतयोरवच्छेदकर न दुष्यतीनि तु प्रकृतेऽपि समानमिति भावः । किशिदम्यवस्थापयतां न जास्युत्तरं किञ्चिदित्यभिप्रेत्याह किमिति । नः = अनिर्वचनीयवादि नाम् । स्यात् = छिन्नं स्यात् । अम्मदुक्तं दूषणमदं वा इदं वेनि विकरुप्याह बाधे इति । भादरव- च घट- ·हस्तादी नोक्तरीत्ययासिः, फलाधिकरणक्षणस्य प्रथमध्यापाराधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणवान्, किन्तु परिच्छेदः] परवस्त्राधिकरणत्वाभ्यां नदधिकरणक्षणसविशिष्टन्वम् । तदेति । अनोक्तलक्षणे व्यापारस्थाने यकि- बियापारेति निवेश्य नाव्याप्तिदीयते, सर्वस्य करणयापारस्य स्वाध्यवाहितोत्तरक्षणवृत्तिभेदमतियोगि. सानवच्छेदकफलकावामावेन यस्य कस्यचिदेव तथावान् । अपितु तादृशफलकप्रथमायापारककारणरवं लक्षणमभिप्रेत्य । श्राफलव्यापारेत्यग्रिमकल्प तु वाफलकयविचिदयापारककारणत्वमिति लक्षणे का देपि फलाग्यवहितप्रामणवनिग्यापारस्योक्तभेदप्रतियोगितानवच्छेदकफलकत्यात् । अथेति । स्वाय. वहितोत्तरेयस्य स्थाने स्त्राधिकरणक्षगावंसाधिकरणेत्येव वतन्यम्, तथाच प्रथमच्यापारनिवेशेऽपि करणत्वखण्डनम् २२७ ममत्वं मुमुक्षूणामनिर्वचनवादिनाम् ॥ ३३ ॥ 'तथाहि मिथिलानाथो मुमुनिममः पुरा । आहेदं मिथिलादाहे न मे किञ्चन दाते ॥ ३४ ॥ इति । नापि द्वितीयः, लिङ्गपरामर्शस्यानुमितावकरणत्वमसगात्, निर्विकल्पकस्यापि तस्योपगमे सविकल्पकानाश्रयत्वात्, अतद्धत्वाश्रयस्य तदेतुव्यापारत्ये चात्यापत्तेः । किञ्च, फलाव्यभिचारित्यं कि तस्मिन्नेय काले फलसत्त्वनियमः १, उत तदनन्तरं फलसत्त्वनियमः ? 1 नायः, कारणस्य पूर्वभाषिताया अवश्यं चकव्यत्वात् । न द्वितीयः, आनन्तयं यद्यव्यवहितानन्तयं विवक्षितं तदा यत्किञ्चिद्वयारयतः करणत्यपक्षे हस्ता- देरकरणत्वापातः, प्रफलन्यापारयतस्तु तथा कादिष्यतिव्याप्तिः । अथ व्ययहित. भाभारात्यम् । अन्यसाम्यात = प्रकृतातिरिक्त दोपाभाससम्बोपन्यासाकिम् । तथा सति दोपस्याभास. नाया एव मुरपादनौचित्यादिति भावः । इदन्त्यवर्धयम् , शब्दतधंससाक्षात्कारयोः शब्दस्य व्यापा- रत्वसम्मवेऽपि शब्दमागाभावसामान्याभावयोः साक्षात्कार न तस्य व्यापारग्वसम्भावनाऽपि, तोरपि साक्षात्कारस्प प्रामाणिकत्वेनापलापानुपपत्तेः । तस्मात्तत्र कर्णशष्कुलीसंयोगस्य व्यापारत्वेऽन्यनापि तथैव, श्रोत्रमनसोःसंयोगस्य मा सग्र व्यापारनि नियम्पनियामकावविरोधस्याम पक्षेऽसम्भवेन पूर्वोक्ताऽनुमिती व्यापाराग्यवस्थैव दूपणं मारमिति । सवृत्तित्वस्वमन्यजनकत्वाभ्यो वस्तुविशिष्टस्वं व्यापारमिति कल्पं विकलयति नापीति । प्रमादिति । परामर्शजन्यजनका परामर्शावृत्तित्वादिति भावः । चक्रभ्रमणादेदण्डादाववृत्तित्वातत्रा- पायासेरुपलक्षणमिदम् , वृत्तितावच्छेदकस्यानुगतसम्बन्धस्याभावात् , जनकताया वृत्तिनियामकस्वाभा- वात् । प्रथमलक्षणे एव पर्यवसानाच्च । निर्विकल्पकस्य पूर्व निरस्तत्वेऽप्यभ्युपैस्यवादेनाह निर्विकल्प कस्येति । तस्य = लिज्ञानस्य । उपमे = अनुमितिकरणस्योपगमे । प्रथमसम्बन्धानुपादाने लिङ्ग निर्विकल्पकजन्यजनक निकायसम्भव इत्यत आह अतद्धत्वाश्रय- स्येति । पापरतावसन तस्वसम्बदस्त्याः । तद्भवजन्यस्येति यावत् । तथाच पर- सरजन्यजनकतया सहकारिमानस्य परस्परण्यापारत्वप्रसह इति स्वनन्यस्यसम्बन्धनिवेशस्थायावश्य- कचे प्रथमलक्षणखण्डनावतार इति भावः । किश्चत्यादि । फलसनाभाववकालावृत्तिव्यापारवत्कारणत्वमित्यावार्थः । स्वाथ्यवहितोत्तर- क्षणत्तिकभेदप्रतियोगितानवदकफलकव्यापारवत्कारणत्वमिति द्वितीयार्थः । भेदप्रतियोगितावच्छेद कना कालिकेन । अव्यवहितानन्तयम् = अव्यवहितोतरत्वम्, तच्चक्षणे स्वाधिकरणक्षणध्वंसानधिका । आफलम्यागार = फलाव्यवहितप्राक्क्षणवर्तण्यापारः । प्रतिव्याभिरिति । दावनिपातिदेतेति ·1 -vvvvv." २२८ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः स्याप्यानान्तय विवक्षितम्, तथापि यत्किश्चियापाराभिप्रायेऽन्तरायसम्भवाद्धस्ताद्य- व्याप्तिः, आफलन्यापाराभिप्राये च व्यवधानासम्भवात् कारकमानं करणमित्युक्तं स्यात् । व्यापारततश्च तत्फलाव्यभिचार इति किं तव्यापारस्य फलाव्यभिचारित्वम् ? व्यापार विशिष्टस्य वा ? । नाद्यः, हस्ताद्यकरणत्वापातात् । अतएव न द्वितीयः, यागादेः स्वर्गा- धकरणत्वापाताच, अपूर्ववाश्यार्थत्ववादिनापि चरम यागस्य फलकरणत्वाभ्युपग- मादिति । अथोच्यते-यद्वानेव करोति तत्करणम्, यद्वानेव प्रमिमीते तत्प्रमाणम् । मैषम्, यन्त्र प्रथमव्यापाराधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणेऽपि क्षणे प्रनियन्धकविशेषात्फलं नोत्पलम् , तत्राव्याप्तिः, कारकस्य हनादेः करणातिरिक्तऽन्तर्भावासम्भवेनालध्यरवाभ्युपगमानुपपत्तेः, नहि कारकत्वमपि क्रियो- पधायकस्वरूपं येन नत्र सन्न स्यादित्याह तथापीति । यत्किञ्चियापाराभिप्राये = प्रथमव्यापारस्यो- क्तलक्षणेऽनुप्रवेशे । अन्तरायसम्भवात् = प्रतिबन्धकसम्भवात् । यन्किशिद्वयापारस्य लक्षणंघटकत्वे तु फलाव्यवहितप्राक्क्षणवर्तिनः कारकान्तरीयव्यापारस्यापि ताशप्रतियोगितानवच्छेदकफलकतयाऽति- व्याप्तिः, उपधेयसकरेऽपि न्यायेम प्रत्यवस्थानाशक्यताया निवेदनादित्यनुशयेनाह श्राफलेति । तद्वयाः पारस्येति । फलाव्यभिचारियापारवत्कारणत्वमित्यर्थः । अस्य प्राडिनरस्तस्वेऽपि विकल्प न्यूनता परिहाराय पुनरभिधानम् । व्यापारविशिष्टस्येति । फलाव्यभिचारित्वे सति व्यापारविशिष्टकारणत्व मित्यर्थः । पाताच्चेति । अपूर्वात्मकयागव्यापारस्य फलाव्यवहितप्राकक्षणवृत्तित्वेऽपि यागस्यापूर्व- विशिष्टस्य तृतीयक्षणवृत्तिध्वंसानियोगिनोऽतथावादिति भावः। ननु "कार्येऽसहुटिताकारे करणत्वेन सम्मतः” इत्युक्त प्रभाकरमतेऽपूर्व प्रति यागस्य करणत्वेन तदव्यवहितप्राक्क्षणवर्तित्वेनं च न स्वर्गाय: करणतापत्तिदोषः, नच यागस्यापूर्वजनने निर्व्यापारतया नापूर्वनिरूपितस्यापि करणत्वस्य सम्भव इति देश्यम्, परमापूर्व प्रत्येव करणतामासेदुपस्तस्योत्पत्यपूर्वव्यापारकत्वादितिशङ्कां नित्याधिकारे फलका. मिनोऽनधिकारित्वेनापूर्वस्यैव साध्यतया तत्प्रत्येव धात्वर्थस्य करणत्वेऽपि कामाधिकारे फलकामिन एव नियोज्यत्वेन फलकरणतामुपैयुप एव धात्वर्थस्य नियोगविषयतया यागे स्वर्गाद्यकरणतापातो दोप एवेत्य- भिप्रायेण परिहरति अपूर्ववाक्यार्थत्ववादिनेति । स्वर्गकामो यजेतेत्यादिवाक्यात् स्वर्गकामकर्तन्य. स्वप्रकारकबोधविषयीभूतं यागविषयक कार्यमितिशाब्दबोधं स्वीकुर्वतेत्यर्थः। चरममति । उक्तशाब्द बोधानन्तरमित्यर्थः । यागस्य फलकरणग्वाभ्युपगमात् = यागविशेष्यकफलकारणत्वप्रकारकार्थिकबोधमः भ्युपगम्य यागे कारकान्तरात्मकत्वानुपपत्त्या करणत्वाभ्युपगमात् । अयम्भावः वेद क्रियाभिन्ने एव धर्मिणि कार्यस्वेन रूपेण शक्तिनिर्णयः, एवं च लोके क्रियाया एव धर्मित्वेन धातुत एव च तस्या लाभ सम्भवेन कार्यत्वे धर्म लिङ्गादेर्लक्षणेत्यन्यत् । तथाच शक्तिग्रहपदार्थस्मृतिशाब्दबोधानां समानप्रकारकत यैव कार्यकारणभावान् प्रथममज्ञातस्याप्यपूर्वस्य कार्यत्वेन रूपेण शब्दविषयत्वस्य नानुपपत्तिः । किन्तु कामिनः प्रधम काम्याव्यवहितसाधने एव कर्तव्यत्वप्रकारकबोधोदयेनापूर्व कार्यत्वेन रूपेण तथाधोधोः दयेऽपि व्यवहितसाधने यागे प्रथमं न तपाबोधा, अपितु कार्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकोक्तबोधानन्तरमेव यागः स्वर्गकारणमिति योधः, ततःपरं तु यागः कर्तव्य इति योधः स्वर्गकामिन औचियावर्जित इति केचित् चरमयागस्थेनि समस्तपाटमनुरुभ्याग्नेयादिषु पूर्वपूर्वयागजन्यावान्तरापूर्वविशिष्टस्यान्तिमयागस्य फलकरणस्वाभ्युपगमादिति न्याचक्षते । यद्वानेवेनि । यत्सम्बन्धिताव्याप्यं यक्रियाकतवं तत्त्वं तन्क्रियाकरणस्वमित्यर्थः । कर्तृत्वनी- ·.. - परिच्छेदः] फरणत्ववपडनम् । २२६ आत्मधर्ममध्यसादीनामकरणानां प्रमाणत्यप्रसवात् । येन क्रियाकारणेग युक्तः एव प्रमि- मीत इति चेन्न; सुखादिमिती तत्करणव्यापारस्थापि करणत्वमसङ्गात् । श्रोमिति चेन अव्यापारतयाऽकारकत्येन तद्विशेषफरणभावानुपपत्तेः । व्यापारयतापीति चेन्न; एवं हि व्यापारयत एव करणत्वं न स्यात् . नहि व्यापारवतस्तस्य व्यापारान्तरवत्तास्ति । अथ व्यापारवतो व्यापारांशमपहाय करणत्वम्, तत्र चास्त्येवेदं लक्षणम्, यस्य फरणत्यमस्ति तस्य व्यापारवत्वमप्यस्तीति व्यापारयत्करणमुच्यते इति । न पटमुद्यम्य निपात्य च प्रक्षालयनः स कमैव हि करणं स्यात् । किञ्च, किं तस्य करणत्वमिति लक्ष्यभूतम्यावश्यं वक्तव्यत्वाद्यद्युक्तलक्षणयत्त्वमेव लन् स्यात्तदात्माश्रयापातः स्यात् । स्वरूपमिति चेत् ; स्वरूपम्य प्रतिफरणं भिन्नतयैक- पयापरुयम् एवं परतोऽपि । श्रात्मेति । आन्मधर्मस्य सुखादिविशेषस्य क्रियाविशेषकर्तृत्वदशाया तसमागभावयोश्च तत्तद्वेदप्रमेयावादोनाय मिगामानकर्तृत्वदायां प्रमातरि कियान्तरकर्तरि प यपासम्भवं नियमेन महापादतिप्रसङ्गः । यत्पदार्थ प्रकृतक्रियाकारणत्यनिवेशे नदकारणेप्वनतिप्रसा इग्याइ यति । क्रियाकारणेनेति । तन्नमाकारणेनेत्यर्थः । प्रमिमीने = तरममाकर्ता । तत्त्वं तत्प्रमा करणमिति दोपः । अादापतिप्रसङ्गभङ्गाय कारणपदेनासाधारणकारणमेव ग्राह्यम् - सुखादिप्रमिता- विति प्रमितिमानस्योपलक्षणम् , करणसामान्यलक्षणनिरासपरत्वे तु कार्यमानस्य । करणं मनःप्रभृति । यापारी मनःसंयोगादिः इदमुपलक्षणं सहकारिमान्ने सामघ्याशातिप्रसङ्गस्य । नव यत्प्रकृतक्रियाकार- गसम्पन्धिरयष्पाप्यमिरयन सन्धित्वप करणतावच्छेदकसम्बन्धेन विवक्षायामनतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्; सम्बन्धस्य न करणतावच्छेदकन्येन निवेशा, भामाश्रयात, सर्वस्यापि सम्बन्धस्य कचिवचिस्करणता- वादकत्वसम्भवेनातिप्रसमावस्याच । अपि तु विशिष्यव । तथापि तु यक्रिया करणतावच्छेद- कसम्बन्धस्यैव व्यापारतायवच्छेदकावं तत्र व्यापारादावतिप्रसङ्गोदुर एव । "स्वव्यापारे हि फरवं सर्वत्रवास्ति कारकै" इत्यभियुक्तोक्तापारवत्कारणं कारकमिति प्राचीन सिद्धान्तमनुसृग्याह अव्यापारत- येति । लाइ शासिद्धान्तमनभ्युपगच्छतस्तु मते नन्न नमान्दैव्यापारतयाभ्युपगतानामेध करणनयाऽऽममनः संयोगम्यैव सुखादिसाक्षाकारे करणवस्थ वक्तव्यत्वेन तन्त्र मुखादेरपि करणतापनिः, समवायेनैवात्मनि संयोगमुम्बाद्योतः । अापत्तनबसर इत्यादि पुरा। यहागरवत्प्रकृतक्रियाऽसाधारणकारणसम्ब. धित्वब्याप्यं प्रकृतक्रियाकतवमिति विवक्षया प्राचीनमतानुसारेणातिप्रसङ्ग वारयति व्यापारयतेति । कादम्तादृशकारणत्वेऽपि करणतावच्छेदकसम्बन्धेन तादृशसम्बन्धित्वविवक्षायां तग्रानतिप्रसङ्ग इत्यभि- मानः । व्यापारान्तरवता = व्यापारवत्ता । तदुक्तमुदयनाचार्य कुसुमाञ्जली "नहि व्यापारयन्तं व्यापार आभयते आमाध्यत्वादिति । व्यापारविशिष्टे व्यापारक्तानुपपत्तावपि व्यापारोपहिते करणतयाभिमत्ते व्यापारवत्ता सम्भवति विशेषणस्येवोपार्विधेयान्नियरवाभावादित्याशते अथेति । सः = पर । कर- गतावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बन्धिलविवक्षायां भूकरीत्या सुखादादतिव्याप्तिः । सर्वत्र च कादः करणानवच्छेदकसम्बन्धेनैव कारणवमित्यस्यासम्भवदुक्तिकत्वेन तत्राप्यतिन्याप्तिम्या । व्यापार ग्रवृत्तिवकर्मावृत्तित्वयोनिशादिनातिव्याप्तियारणे तु प्राविनरस्तेप्येव लक्षणेषु पर्यवसानम् । तस्पकरणत्वेनाभिमतस्य । लक्ष्यीभूतस्येति । लक्ष्यतावच्छेदकरूपणैति शेषः। अवश्य- मिति । अन्यथैतरभेदानुमाने आध्यासिरिति भावः । तदेति । विधेयांशेऽधिकारगाहितयोपनाचा क्याटाग्दयोधसभापति शेषः । श्रारमाश्रयेति । तद्विशिष्टें तस्य वृत्तौ तत्रापि नवृत्तः प्रसनोतरा 1 ·- २३० शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [ प्रथमः परित्यागेनापरत्र तक्षणं गतमित्यतिव्यापकं स्यात्, नहि चक्षुपः स्वरूपं थोषस्येति । किञ्चैवमिन्द्रियादेः प्रमाणत्वं न स्यात्, अतद्वतोऽप्यनुमात्रादेः प्रमातृत्वात् । नासो प्रत्यक्षमिति चेन्न; नेदमपि हि प्रत्यक्षमात्रस्य लक्षणं भवता क्रियते। ननु यद्यपीन्द्रियादे- विशेषतो व्यावृत्तिः, तथापि तज्जातीयकरणमात्रतया तज्जातीयमानस्याव्यावृत्तिरेव, न हानुमित्यादावष्यकरणजातीयवान् प्रमिमीत इति । न; करणतया साधारणभावस्थाद्यापि निर्णतुमशक्यत्वात्। अथ यां प्रमां यद्वानेव जनयति तस्यां तत्करणमिति; मैवम् ,कौपीनाच्छादनादेरपि करणत्यप्रसङ्गात् । यज्जातिकामितिचेन्मैवम्, परोक्षजातीयां प्रमा लिङ्गवानेव शब्दवा- भेदानुमाने स्वरूपासिद्धरापत्तिरिति तदुपहिते तवृत्तिवकव्या, तथाचोपाधित्वविशेषणलयोविरुद्वत्वेन तस्य विशेषणत्वासम्भवे कापि स्वाश्रयोद्देश्यकविधेयान्वयित्वानुपपत्तिः । एवं लक्ष्यतावच्छेदकज्ञानस्य पूर्वमावश्यकत्वेन लक्षणाभिधानवैफल्यम् । किं करणमिति पृष्ठे करणं करणमित्यस्योन्मत्तप्रलापत्वात् । उक्तलक्षणान्यजानतोऽपि किं करणमिति प्रश्नदर्शनेन तेपो लक्ष्यतावच्छेदकताया असम्भवदुक्तिकत्वाच । यथा च करणपदार्थत्वेनापि न लक्ष्यतोपपादनसम्भवस्तथोक्तमधस्तात् । अभ्युपेत्यवादेन तु किञ्चैवमित्या- दिना दूपणान्तरं वक्ष्यति । अतिव्यापकमिति । उक्तलक्षणस्यानुगतत्वाभ्युपगमेनेदम्, वस्तुतस्तु तस्याननुगतयत्तादिघटितत्वेनाननुगम एव दूपणं सारम् । न स्यादिति । यद्यपि यथाव्याख्याते नायं दोषः, तथाप्यनुगतन्यवहारानुरोधेनानुगतलक्षणे यतनीयम् । नच यत्तायटित क्रियाकर्तृत्वव्यापक सम्बन्धिताकव्यापारवदसाधारणकारणत्वमेव लक्षणमस्तु, क्रियात्वादिकच कञ्चिदनुगतं मन्तव्यमिति वाच्यम्; कस्यापि कारणस्य सम्बन्धितायाः क्रियासामान्यकर्तृत्वव्यापकत्वविरहेणासम्भवप्रसङ्गात्, तदिदमाह अतद्वत इति । इन्द्रियाद्यन्यतमासाधरणकारणकन्वाभाववस्क्रियाकरित्यर्थः । तेन वस्तुत इन्द्रियादेः सत्वेऽपि नासद्गतिः । असौ-ताशाभाववक्रिया। अनुगमपक्षं विस्मृत्येयमाशका | अनु गमपक्षं स्मारयन्नाह नेदमिति । तादृशसम्बन्धिताकव्यापारबदसाधारणकारणजातीयत्वं विवक्षणीयमिति नासम्भव इत्याशङ्कते नन्विति । भप्रसङ्गातिप्रसङ्गयोयुंदासाय करणनेनेव साजात्यस्य विवक्षणीयत्वा- दारमाश्रय इत्याह करणतयेति । साधारणभावस्य = साजात्यस्य । इदमुपलक्षणम्, उक्तलक्षणस्या नुगतस्वमभिमन्यमानेन सम्बन्धितायास्तत्तत्सम्बन्धैरनिवेशनीयत्वेन कारकान्तरेष्वतिच्यारिति, एकत्र कारकत्वस्याप्यधर्मवत्वेन साजात्यविवक्षयापि न निस्तारः । उक्तासम्भवादिन्युदासायागस्या यत्तद्रटितमेव लक्षणमादरणीयम्, यत्तादेश्वानुगतत्वमेव वाच्यम्, कथमन्यथा यत्तद्भयां गृह्यमाणाया व्याप्तेः सामान्यमुखत्वसङ्गतिरित्याशयेनाशकते अथेति । वस्तुतस्त यत्तादेरनुगतत्वे पूर्ववत्पदन यादृशव्यक्तहणं तादृश्या एवोपरितनेन तत्पदेनेत्यन्त्र नियामकाभावेनाति- प्रसङ्गभङ्गाय भन्दस्वाभाष्यरक्षणाय चाननुगतत्वमेव तस्य, सामान्यमुखत्वे तु यत्तद्वयां गृह्यमाणाया ग्याप्ते ने मानमिति द्रष्टव्यम् । यत्प्रमाकर्तृत्वं परसम्बन्धित्वव्याप्यमित्यन द्वितीययपदार्थ प्रकृतक्रियाकार: णत्वादिविवक्षणे पूर्वोक्तदिशैव दोषः, सम्बन्धित्वस्य सम्बन्धविशेपैर्विवक्षणे चाननुगमः, तथाऽविवक्षायाँ स्वाह कौपीनेत्यादि । गुह्याच्छादनादेरित्यर्थः । करणत्वेति । प्रमाविशेषे इस्यादिः । यज्जातीयप्रमा सामान्यकर्तृस्वं यजात्यवच्छिमसम्बन्धित्वग्याप्यमित्यभिधाने प्रमाविशेषकर्तृताध्यापकसम्बन्धिताके : अदनादौ नातिप्रसङ्ग इत्याशङ्कत्ते यजातिकामिति । प्रमा यद्वानेवेत्यादिकमनुषज्यते । लिङ्गेत्यादि शायमानस्य करणखमते । लिद्रवत्ताव स्वविशेष्यकव्याप्यसप्रकारकज्ञानसमवायितया, नतु शब्दवत्तेद - ·धिताप्याप्यरवस्य, अनुमितिप्रमारवावरिटनकर्तृत्वे चेन्द्रियन्याचपच्छिन्नसम्बन्धिताम्याप्यत्वस्याभावेने- सम्बन्धिस्वव्याप्यत्वस्य तारशकतत्वेऽभावादिति । यदभावादिति । यद्यापारवदसाधारणकारणासम• प्यासिवारणाय व्यापारवदिति । भसाधारणकारणलं तु कायस्वानवच्छिन्नकार्यताकत्वमष्टादेव्युदासाय विवक्षणीयम् । प्रमातृप्रमेययोः समवधानलामार्थ तत्प्रमाकर्तृकर्मनिष्ठ इति विशेषणम्, तेन तयोरनति- पातिरिति भावः । किमित्यादि। यहयापरवसाधारणकारणासमवधानप्रयुक्ता तत्प्रमाकर्तृकर्म- नमलिकीयस्य स्थाने तश्रमातृकर्माप्तमवधानकालिकीति निवेश्य द्वितीयविकल्पार्थो द्रव्यः । यद्वया. समवधानकालिकी तत्ममानुत्पतिस्तस्य सलमाकरणन्वमिति प्रथमविकल्पार्थः । तत्प्रमाकर्तृकर्मसमवधा- पोदण्यः । तत्समानुत्पादप्रयोजकाभावप्रतियोगिये सति कार्यतानवच्छिसकार्यताकवे च सति व्यापार परिच्छेदः] 3 करणवखण्डनम् । २३१ नेव या जनयतीतिनियमाभावात्तस्याकरणत्रप्रसङ्गात् । साक्षात्कारित्वानुमितित्यादयो जातिभेदा विवतिता इति चेन्नप्रत्येकमुपादाने भागाभ्याप्तः,सम्भूयोपादाने सर्वाव्याप्तेः, अनियमेनोपादाने च लक्षणाननुगमापातादिति । यदभावात्कर्तृकर्मणी फ्रियां न जनय. तस्तत्करणम्, तेन यदभावात्प्रमातृप्रमेये प्रमां न जनयतस्तत्प्रमाणमिति लक्षणमित्यपि न युक्तम्, किं प्रमातृप्रमेये सती यत्र न जनयतः, उतासती अपि । आयेऽतीतानागतानुमा- नादिकरणाव्याप्तिः । नापि द्वितीयः, प्रमातृप्रमेययोरपि प्रसङ्गात्, यथादि चतुराधभावा स्वज्ञानसमगपितया । तेन शम्दादेरपि फचिल्लिङ्गत्वेन लिङ्गजानीयस्वेन च न प्रन्यासगतिः। यहा लिङ्गपदं लिङ्गस्वपरम्, लिङ्गलं च ममाप्यत्यमिति तथाकारकशानयानेयास्यर्थः । एवं शब्दपदमपि शब्द ज्ञानपरम् । उपमिग्यादिकरणस्याप्युपलक्षगमिदम् । अपरोक्षामा प्रति विन्द्रियजातीयस्यैव करणत्वा- स्तनाग्याप्तिाहाविता । ननु परोक्षवेन साजात्यमादाय न दोषः, साजात्यस्याऽयस्य साक्षात्कारित्वानु मितियादिना विवक्षितरवादिल्याशते साक्षात्कारिन्वेति । अत्र साक्षाकारिप्रमान्यावच्छिाकर्तृत्त्य यज्जातीयवावडियसम्बन्धितापाप्यं तनमाणमित्येवं लक्षणे प्रत्येक साक्षात्कारिवादिनिवेशो लक्ष्ये च प्रमासामान्यस्य निवेशो यदि विवक्षितता प्रत्येकमिति । उतकात्ये व्याशिज्ञानस्वायच्छिन्नसम्य. 'न प्रमाणचतुष्टय सङ्ग्रह इति भावः । साक्षात्कारिप्रमावानुमित्तिभमारवादिचतुष्टया- पष्टिकर्तृवं गजातीयत्वावलिमसम्बन्धिताव्याप्यं तप्रमाणमिति विवक्षायामसम्भवः, तादृशकर्तुत्व- एपेन्दियत्वाधवच्छिन्नसम्बन्धिावविरहादित्याह सम्भूयति । साक्षात्कारिप्रमात्वावच्छिलकर्तृत्वं यज्जा- वयित्यावरिछनसम्बन्धिताव्याप्यं AHNIकरिमाकरणमित्येवं लक्ष्यलक्षणयोर्विशिष्य निवेशे भोक्त. दोष इत्यत माह अनियमेनेति । विशिष्यत्यर्थः । लक्षणानुगमो लक्षणस्य प्रमाणवतुष्टयसाधारण्या- भावः । एतेन साक्षात्कार्याद्यन्यतमप्रमावावच्छिन्नकर्तृवं यजातीयत्वावच्छिन्न सम्बन्धिताव्याप्यं तत्प्र- माणमित्यपि निरस्तम्, कदिावतिप्रसनः । लक्ष्य प्रमासामान्यकरणत्वनिवेशम्यासम्भवापादकत्वेन यविञ्चिप्रमाकरणस्वनिवेशे पाकक्षित्वस्यानुगतस्याभावेनाननुगमतादयस्यात् । अन्यतमत्वस्याखण्ड- स्यान्योन्याश्रयपराहतत्वेन सखण्डस्य च भेदानुयोगिप्रतियोगिविधया सकलप्रपञ्चटितत्वेनासर्वज्ञदु. सत्वान् । प्रमावस्य च विषयभेदभिममूर्तिकत्वेन नानुगमवाापि । शानकरणत्वेन लक्ष्यावे साक्षात्का- रिशयन्यतमालियामपि न्यायादेः साध्यादिभेदभिन्नमूर्तिकतया तशानदायधिश- वधानप्रयुक्तम्ताप्रमाकाकमेनिस्तामोधायकवाभावस्तस्य तत्प्रमाया करणत्यमित्यर्थः । व्यापारशति- वर्ष सप्रमाणमिति यावत् । प्राये इति । नायकल्पे कर्मपदानुपादाने नायं दोष इति वाच्यम, कैरप्रमाणसाहेऽपि भावदसाधारणकारणासमवधानप्रयुक्ता यत्प्रमानुत्पत्तिस्तस्य तत्प्रमाकरणस्वमिति तृतीयोऽपि tapen ·२३२ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः ममा न जायते, तथा प्रमातृप्रमेययोरप्यभावात्, अन्यथा तयोः कारणत्वमेव न स्यात् । एतेन सामान्यतोऽभिधानं प्रत्युक्तम् । अस्मदादिकर्तृ सापेक्षेश्वरकत के चास्मदादिशानेs. स्मदादिकर्तृ करणत्वापत्तेः । एवञ्च सति प्रकारभेदेनापि प्रमाणभमात्रादिव्यवस्थासमर्थना कृता न स्यात् , येनैव रूपेण कर्तृत्वादिना तस्य प्रमायामन्ययस्तेनैव तद्वयतिरेकस्य प्रमानुत्पत्ती प्रयोजकत्यादिति । चरमव्यापारवत्त्वं करणत्वमित्यपि न; व्यापाराभावाल्लिङ्गपरामर्शस्याकरणत्वापा., तात् । नच सविकल्पकव्यापारवतो निर्विकल्पकस्य तत्र प्रामाण्यम्; केवलविकल्पनीय- तथासति साक्षात्कारकर्मण्यतिव्याप्तः । प्रसङ्गादिति । एवञ्च कालिकान्तवैयर्थ्यमपीति भावः । तृतीय कल्पं निराचष्टे एतेनेति । कादायतिव्यापकत्वेनेत्यर्थः । व्यापार क यत्तित्वविवक्षणे तूनं स्मरणी यम् । सामान्यतः = तादृशसमवधानकालिकन्वताशसमवधानाभावकालिकम्वाभ्यां विनिर्मुक्तम् । ननु तत्प्रमाकसमवधानकालिकस्तत्प्रमाकर्मभिन्नययापारवसाधारणकारणासमवधानप्रयुक्तस्तत्प्रमानुत्पाद स्तस्य तत्प्रमाकरणत्वमिति विवक्षणे न कर्तृकर्मशोरतिव्याप्यादिकमत आह अस्मदादीति । क के इति । ईश्वरस्य कार्यमानं प्रति कर्तृत्वादिति भावः। अस्मदादिसमवेते घटादिज्ञाने। कर्तृकरणत्वापत्तेः कर्तुः करणत्वापत्तेः । अस्मदादिकं विनाऽस्मदादिसमवेतप्रमाया ईश्वरेणानुग्पादनान् । प्रकारभेदेनापि - उपाधिभेदेनापि । उपधेयसाङ्कर्येऽप्युपाधीनामसार्यादिति परसिद्धान्तादिति भावः । साङ्कर्यमभेदः । व्यवस्था व्यपदेशभेदः । न स्यादिति । प्रमाणादिव्यपदेशभेदो हि प्रमाणत्वादिभेदेन, सच प्रमाण ताद्यवच्छेदकभेदैन वा प्रमाणत्वत्वादिभेदेन वा, नाद्य इत्याह येनैवेति । एतेन प्रमाणताप्रमातृतावच्छे- दकयोस्क्यप्रतिपादकस्य येनैवेत्यादिग्रन्थस्योक्तव्यवस्थाखण्डनपरत्वासम्भवादसङ्गतिः, नादशम्यवस्थायाः प्रमाणत्यनमातृत्वभेदेनैव प्रयोज्यत्वात्तस्य च स्फुटस्वादिति नाशनीयम्। कर्तृत्वादिनेति । आत्मस्वादि नेत्यर्थः। कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति व्यत्वेनेव प्रमावावच्छिन्नं प्रत्यारमत्वेन तार्किकमते समवायिहेतुतेत्याशया, घंटे प्रति कपालत्वेनेव तु तत्प्रमा प्रति चैत्रत्वादिना सेत्यभिप्रायेणादिपदमुपात्तम् । तस्य = अस्मदादेः । प्रमायामन्वयः = प्रमातृता । तन्प्रमाकर्तीश्वरसमवधानकालिके तत्ममानुत्पादे चैत्रत्वादिनैव चैत्रायभा- वस्य प्रयोजकतया तेनैव रूपेण प्रमाकरणतापर्ययसानात्, प्रमातृत्वस्यापि च तद्रूपावच्छिन्नत्वात्, नहि तरप्रमानुत्पादप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वघटितोक्तरूपेण तत्प्रमाकरणता शक्यवचना, ताशरूपस्यैव कर णतात्मकतया स्वस्य स्वावच्छिन्नन्यप्रसङ्गात् । द्वितीये तु प्रसक्तिरमयस्थायाः, स्वरूपभेदस्यापि वैधा- विनाभूनत्वादिति भावः । ननु तत्प्रमाकर्तृसमवधानेत्यत्र कर्तृसामान्यस्य विवक्षितत्वादस्मदादरपि तद. तर्भावात्तत्समवधानकालिकेऽनुत्पादेऽस्मदाद्यसमवधानस्य प्रयोजकतानुपपत्ते!क्तातिव्याप्तिरिति चेन्न तथापि तप्रमीययत्किञ्चित्कर्मणो भेदस्य निवेशे नानाविषयकामितिकर्माणां करणत्यापत्तिः, तत्प्रमीय- कर्मसामान्यभेदनिवेशे तु स्मृत्यन्यत्वखण्डनोक्तदिशोभयाभावादिकमादायातिप्रसक्तिस्तत्तद्वारकविशेषणो. पादानेऽनवस्थानादिति । एवं कर्मण्यतिप्रसक्ति सूचयितुमेव प्रमाणप्रमावादीत्यत्रादिपदमुपात्तमिति । लिङ्गपरामर्शस्येति । व्याप्तिज्ञानादेः करणता तु निरस्तेति भावः । सविकल्पकव्यापारवत इति । न कर्मधारयान्मत्वर्थीय इत्यस्यौत्सर्गिकन्वमिति भावः । तत्र-लिङ्गपरामर्शम्य करणत्वमते । प्रामाण्यम् = अनुमितिकरणत्वम् । केवलेत्यादि । अभाववादिना रूपेण सविकल्पवैकवेद्याभावादिविष- यकपरामर्श इत्यर्थः । निरुक्तत्वमत्रैव प्रस्तावे एतत् । तदनुपपत्तेः = निर्विकल्पकरवानुपपत्तेः, तथा च ज्यापकाभावादिना घ्याप्याभावाद्यनुमान न स्यादिव्यर्थः । उपलक्षणमिदम् , स्मृट्यान्मकपरामर्शस्य निर्वि- ·परगनाया इस्यन्वयः । अधिकं तूनम् । घरमवं व्यापारे फलोगधायक वा विवक्षित व्यापारीजनकन्वं एकेन्यादि। करकव्यापारापेक्षयेत्यर्थः । ननाये याचदिन्यादि । कर्तृयावव्यापारापक्षपातरविवक्षा. परिच्छेदः] दिमत्तया प्रतीतमिति पायत्, अनुमानपदस्यानुमितिकरणार्थकावे नुध्यापातः । आदिना शाददादिप्रतीत एवमनागीन्द्रिये श्रुत्यायनुमाप आचाराद्यनुमिनस्मृत्यादौ च दृष्टव्यम् । अतीतानागतमधले धूम- समागमायोलिन्धसम्भवेऽपि शादाद्यामकारामाच्यापारकावासम्भव इति भाषः । तति । वस्त्र - प्रकृतक्रियपपिकवावयापारोत्तरम्यापारवत्कारणलम् । स्वापेक्षया चरमत्यानुपपत्त्या स्वकीय- च्यापारबत्त्वमिति । व्यापाराचरम्यापारध'कारणम्वमिति यावत् । सर्वकारकापेक्षया चरमव्यापार यावयापारापक्षया स्वव्यापार उत्तरवानुपपल्या मर्वयासिद्भः = असम्भयापत्तन कपेक्षयेति । घरमन्वं विवक्षितमिति मेपः। प्रकृतक्रिया करण्यापारवत्कारणत्वं वा यापारवर कारणत्वं या प्रकृतग्रियाकल्यावदापारोताव्यापारय कारणस्वं वा प्रकृतक्रियाकरणय विवक्षित नम्, आद्य कर्तृ धर्माति । द्वितीय व्यापारवदित्यादि ! कर्तृव्यापारापेक्षयोत्तरत्वविवक्षायामिग्यधः । करणवरवण्डनम् २३३ लिङ्गविषये तदनुपपत्ते, संभागादिपर्यन्तानुसरण नानुमितलाजन्यये प्रमाणाभावात, कार्याहतोच. कारकाव्यापारत्वात् । अपि नाशानकरगन्यापानात् । नव लिङ्गमय परामर्श व्यापारवत्तया फरणमिति युक्तम् अनुमितानुमानादी परामर्शम्पालिहजत्येन नहयापार पत्यानुपपत्तेः । प्राप्तोत्यादिभिस्तनासोद्धम' इतिप्रीत्या तदा तत्र यद्विग्प्यासी दिति यदनुमान तयासत्यामस्य परामर्शयामाग्यत्तय करणताया दूरनिरस्तत्वात् । किञ्च, यत्किञ्चिदपेक्षया, चरमेयापायित्वम्य सर्वकारकसाधारण्यात् ,सर्यकारकापेक्षया चरम सागरबत्यस्य स्वापेक्षया चामत्यानुपपत्त्या सर्व ग्रासिद्धः। कर्यपहति चेन्नः क धर्मि- जन्यायेन तेनानुमिरगनापत्तेः । संस्कारादिपर्यन्वानुमरगे - संस्कारस्प सकस्य या परामशंग्यापार- योग्गमे । संस्कारः परामपाल नानुमितिमन, अनुमिग्युत्पशिक्षणे एवोत्पनन्यादिति म म तकेस्तु भवामनुमितनको मा या, परामर्शेण न्यान्य एवेति न सोऽपि व्यापार इति भावः । कार्यानोश्चेति कारफाजन्यस्याप्युपलक्षणम्, तजन्या नजन्यजनात्यय तद्गपारत्यादिति । अपि- चेत्यादि । प्रत्यक्षं इन्दियस्यास्य करणारवनाशातकरणकज्ञानत्यस्य प्रत्यक्षरवानिपतन्येनानुमितेरपि रामोहरम करवे तथास्यन प्रारिया। इदमापाततः-मायमानलिलादेरनुमित्यादिकरण- नीरगन्मनेऽज्ञातकरणानन्यस्य प्रत्यक्षस्थनियतावेऽपि परामर्शादेनथायोपगन्ना तस्य प्रापक्षावनिए. नन्चस्यानभ्युपगमनीयवान् , भप्रपोजकल्पाच्च । मानाकरणकज्ञानग्यं च तन्मते मन्यक्षस्वनियतमपि नानुमिन्यादाविस्यनतिप्रसा, तस्मात्प्तीफमेव दपणं सारम् । लिङ्गमेवेति । विशिष्ट कारणताग्राहक मानेन विरोरणेऽपि कारणताहालिलपरामर्शस्य कारण लिनस्य कारणतापा अवश्यम्भावेन परामर्श मागरग्वेन तम्स करणयसिदि. परामश्यमानत्वेन तस्मानुमितिहेतुत्येऽपि परामर्श प्रनि विषपतर्यव हेतुचमिति न विरोधः, फलण्यापारी प्रत्येकापण हेतुतागां मानाभावादिनि । यग्र परामशोऽनुमितिशाद भुत्यायन्यनमारमका, प्रत्यक्षामोऽपि या लिङ्गोश न लौकिकवियिताशाली, सग्र मादात्म्येन विषय- वन कारणतानिरूपिनकाताया किविषयमा सम्पन्नवामित्वान् लिङ्गस्य परामर्शाजनकराया न तदहारा करगतासम्भय इत्याह अनुमितानुमानादाविति । अनुमिनमेवानुमान = लिन = व्याप्या वा, उभयपि निरन्तमसि प्राणि विकल्प्य निराकुरते किञ्चति । यफिश्चिदपेक्षया चरम- प्रकृतक्रियाकर्तृव्यापारोत्तर- ·.. २३४ शारदायुत खण्डनरखण्डखाये [ प्रथमः मात्रापेक्षया विवतितत्वे कर्तरि प्रसङ्गनादवस्थ्यात्, व्यापारवत्कर्षपेक्षाभिप्राये च कर्तरि स एव प्रसङ्गः, एकव्यापारवत्कपेक्षयाऽपरापरकर्तृव्यापारस्य चरमव्यापारत्वात्, यावयापारवत्कञपेक्षापक्षे तु विवक्षितमपि करणं न स्यात् श्राफलसिद्धेः कर्तृव्यापा- राविरामात् । व्यापारस्य विच्छेदे तद्धतुलक्षणप्रक्षीणतापत्तेः। यद्वयपारानन्तरं कार- कान्तरं न व्याप्रियते तच्चरमव्यापारमिष्टमिति चेन्न, सेश्वरपक्षे कर्तृव्यापाराविरामात्त दानन्तर्यासिद्धस्तत्करणत्वापातात्, अनीश्वरपक्षे चाक्षयोगादिभिरेव सध्यापारे कर्म- पक्ष इत्यर्थः । ननु फलाव्यवहिन प्राकक्षणे न कापारः, अपि तु करणस्येति तत्क्षणवृत्तिकरणव्यापा- रस्य कर्तृयात्रद्वयापारीत्तरत्वेन नासम्भव इत्यत आह व्यापारस्येति । कर्तृव्यापारस्येत्यर्थः । विच्छेदे - फलाव्यवहितप्राक्क्षणेऽनभ्युपगमे । तदा कर्तृपरामर्शः । हेतुलक्षणस्यानन्यथासिद्धत्वघटितस्य कर्तुगतत्वा- नुपपत्तेः, करणब्यापारोत्पादनेनैव तस्यान्यथामिद्धत्वात् , स्वव्यापारेण हि स्वस्थानन्यथासिद्धिनंतु पर- कीयव्यापारेगापति भावः । यदि तु करणव्यापारस्यापि कर्तृजन्यत्वेन 'तजन्यजनकत्वेन च तद्वयापार खम् , अतएव “सर्वेयं कर्तृव्यापारपरम्परा न तस्य हेतुतो हन्तीति” मूले एव प्रागुक्तमिति कश्चिद्व्या तदा सुतरामसम्भवः। न व्याप्रियते - प्रकृतक्रियापयिकव्यापाररहितम् । चरमव्यापारमिति यहु- वीहिः । सेश्वरैति । ननुज्ञानादेरीश्वरव्यापारस्य नित्यत्वेन ध्वंसात्मकाद्विरामाप्रसिद्धावपि तदधिकरण- क्षणध्वंसाधिकरणक्षणवृत्तित्त्ररूपं तदानन्तयं प्रसिद्धमेव; अथ तवसाधिकरणकालवृत्तित्वस्य तदानन्त यस्मिका विवक्षिरवे वरन्यापारानन्तप्रसिद्धयभिधानम्, तदाप्युक्तलक्षणेऽनुयोगिन्येय यत्तायाः प्रविष्टग्वे- नेश्चरव्यापारानन्तर्याप्रसिद्धी यस्पदेनेश्वरस्योपादानासम्भवेन तानियाप्त्यभिधानमसङ्गतमेव ; यदि व नित्यज्ञानादेर्जन्यस्वघटितन्यापारत्वमेव न, अस्मदादिव्यापार एव घेश्वरजन्यत्वेन तजन्यजनकत्वेन च तद्वयापारो विवक्षितः, तदा महाप्रलयानभ्युपगन्तुमते जन्यव्यापारपरम्पराया अविरामेऽपि प्रकृतक्रिया पयिकव्यापारविरामस्य सदावन तत्तचरमव्यापारानन्तरं प्रकृतक्रियाया कारकाणामव्यापृतरवेन यथाश्रुते यत्पदन करणमिवेश्वरमुपादायातिप्रसङ्गस्यातिस्पष्टत्वेन व्यापाराविरामाभिधानमसहूतमेवेति चेन्न, प्रतियोगिनि यत्ता. व्यापारस्वं च नित्येऽपि ज्ञानादी तज्जन्यजनकन्यरूपम्, आनन्तर्यन तवंसाधिक रणकालवृत्तित्वरूपमिति वदन्तं प्रतीत्थमभिधानात् , एवं हीश्वरस्य व्यापारानन्तर्याप्रसिद्धी स्वपदेन तदनुपादानेन प्रकृतक्रियापयिकस्वव्यापारोत्तरतादशव्यापारकं यद्यत्तदन्यप्रकृतक्रियाकारणत्वस्य तत्र निर्याधत्वात् । भय महकारिण्यतिप्रसक्तिव्युदस्तये तज्जन्यस्वे सति तज्जन्यजनकत्वमेव तद्वयापारत्वम् स्थितेऽपि कारणे तदुत्तरत्वस्य कार्य व्यवहारेण च तदधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणवृत्तित्वमेव तदुत्त नचैवमपि दण्डादेव्यापारस्यापि निर्दिष्टदिशेश्वरीयन्येनेश्वरीयव्यापारोत्तरव्यापारामसिद्धया तादृशः व्यापारकान्यन्वेनेश्वरे साधारणकारणान्तरे चातिप्रसक्तिस्तदस्थिति देशमीयम्, असाधारण्यविवक्षयव नद्वारणात् । ईश्वरादिव्यावृत्तव्यापारतावच्छेदकसम्बन्धादरे च तत्तद्वयापार ईश्वरीयत्वाद्यानुपपत्तेः । न च कुठारादिव्यापारस्याप्यनेकव्यक्तिकन्वेन छिदौपयिकस्वीययत्किञ्चिद्वयापारोत्तरताशिव्यापारकरवेनाप्या प्तिः, यावयापारोसरवनिवेशस्तूकरीत्यवासम्भवाद्यापादक इति वाच्यम्, एतद्दोपवारणायैव मूले 'कारकान्तर'मित्यत्रान्तरपदमुपात्तम्, तथासति निरलक्षणे स्वच्यापारोत्तरव्यापार स्वातिरिक्तगतस्यस्य लाभादित्याशद्वापामाइ अनीश्वरपसे चेति । काग राह| अक्षासंयोगो बक्षस्यैवा- म्यापि थ्यापार इति स्वव्यापारोत्तरस्वातिरिक्तीयच्यापारकान्यत्वमर्थेऽपीत्यतिव्याप्तिरिति श्रोनमाधारण्यमनुरुन्धान धाक्षसम्बन्धस्य प्रत्यक्षे व्यापारतानुमन्तम्या, अपित्वक्षमनोयोगस्यैव, तदा रन्यम्, भावः । याद ·परिच्छेदः] . -- अन्नतो मनम गवेन्द्रियस्य चाराद्ययाती परामर्शजनकत्वसम्भवात् , तथा तजन्यजनकत्वगर्मित- शासाररवपनेऽपि मः, नहि नियतानन्यथासिद्धान्बकापतिरेकावनुसिनिमाने नेन्द्रियम्य स्त इति निरूप- यिनुमाह किञ्चत्यादि। यो कार्योया क्रिया जनयति स तक्रियायां तद्व्यापार इति स्लभाय किया. हेतुरिति अन्यथा सामान्यतः क्रियाहेतु निवेशस्य निष्प्रयोजनवात् । परामर्शपदं सारश्यज्ञानादर- B करणत्यखण्डनम् । २३५ यपि प्रप्तशात्, छेवादेहि फरणमयोगादिव्यापारश्चरम एवेति फुतस्तद्वयवच्छेदः । हस्ताद्यव्याप्तेश्चेति। अनन्तरफलं करणमित्यपि न, अविशेषितानन्तर्यम्य सर्वकारणमाधारण्यात, अव्ययहितानन्तर्यस्य व्यापार्यपेक्षम्य यागाद्यव्यापनात्, व्यापागणेशस्य च हस्तान्या- पनान्, व्यापारपरम्पपेक्षस्य सर्वकारकव्यापनात् । किञ्च, नरकार्यों यदि क्रियाहेतुस्त. द्वयापार इएस्तदन्द्रियकार्यों लिपगमोऽनुमिनिक्रियाहेतुग्निीन्द्रियकर रिणकाऽनुमितिः प्राता । अथ हेतोः सतः कार्यः मियाहेतुस्तद्वयापार., नथा सति चानुमित्यहतारिन्द्रि- क्षियोगमादापाऽतिम्पासिरिय म्यापारपदेनाशमनोयोगमायाक्षेऽव्याप्तिरपि. तव्यापारानन्तरं विषयग्यापारस्य सहापात् । ननु योगादीग्यग्रादिप किमिन्युपातम्, समवायम्य नित्यस्येनाण्यापारतया समयसंयुगममायादेनोपादानासम्भवादिशेपणतायाध स्वरूपात्मकनयाऽर्धाजन्यत्यादिल्याशझ्या पिशोरादेयमाह छेद्यादेरिति । प्रशालपादिकमादिना देयम् , करणसंयोगादोग्यादिनाऽऽधारमयोगा- दिकम् । घरमः स्वजन्यजनसामान्याभावपान , प्रतियोगिता पूवृत्तिस्यसम्बन्धाचन्धिमा । आफल- मागरानुपरमे कम्प्यतिम्गाप्तिया । नकलक्षणे प्रक्रियामाधारणकारणपदेन प्रकृतग्गिया. वाचकथाप्यांनायाभूतासारणस्य प्रकृतक्रियाकर्मभिन्नासाधारणकारणस्य या विपक्षायां न कमंगोनिमातिः, तोरपण्यापारफलान्यतराधयायादित्यत आह हस्तेति । क्रियापयिकत्यस्य फरवरूपस्य स्वन्यापार तदुत्तरवस्य तादशम्यागरेअमिद्धयाऽसम्भवाणादकायेन विवक्षितुम- शक्यतया हस्ताद कार कामराननविष्णुनया स्वग्यापारोत्तरकारकान्तरन्यापारकतया चाव्याप्तिरित्यर्थः। अनन्तरफालमिति बहुयीहि: । फलविशिष्टमसाधारणकारणमित्यर्थः, अग्र वैशिष्टय कि स्वभावा- लातिरवेन या यातिप्राधावृत्तिवेन या, स्वाम्यवहितमाकालवृतियापारपान या सम्बन्धन विवक्षितम्, नया प्रविशषितेति । अपतिनाविशेषितेत्यर्थः । द्वितीयेऽव्यवहितेति । व्यापार्य- पक्षस्य = व्यापारिनिपतस्य । ज्यापनात अध्यातिप्रयोगमन्यात् । यागादेः क्षणिकतया स्वर्गाध्यय- हिताक्षणावृत्तिवान् । तृतीय व्यापार कि तमन्धमाप्रवृत्ति या नजन्यजन्यादिसाधारणं वा, भाये व्यापारापेक्षस्येति । हतादिव्यापाराव्यवहितोत्तरक्षणे पाकायनुतपस्नयोक्तसम्बन्धेन फलाविशिष्ट वादित्यर्थः । द्वितीय व्यापारपरम्परेत्यादि । परम्परया यो ग्याशाम्ननिरूपितस्य, तत्प्रयोज्य मन नजन्यजनको यस निरूपितस्पेति यायस् . तेन धारारधारायाः फलाव्यवहितमायालयत्तित्वासा- वेपि न क्षतिः। प्रोजन्यादिमाधारण विवक्षितम्, एयश्च पाकाव्यवहितग्रारक्षणवर्तिनी पम्य कमचियापारस्या हस्तन्यापरवनाधातिविमऽपि नाशव्यागार कारकान्तरीयत्वस्यापि सावे. । पत्र प्रतिबन्धविशेषवशाफलमेवानुत्पन्नं नत्रामाप्तिस्तु पूर्वमभ्यधायि । था अयोग्य तजन्य वासद्वापारयमिति पक्षे इन्द्रियस्य परामर्शव्यापारकतयाऽनुमितिकरणत्वप्रसङ्गः, কিয়াঘা नानिष्पाप्तिरिय । 1 मितिपदोपमियादेरप्युपलक्षणम् । प्राप्तेति । नच जन्यामविशेषगुणत्वावच्छिन्नं प्रति मनस्त्वेन करणखोपगमेऽभुमियदेरिन्द्रियकरणकमिटमेवेति वाच्यम् , “तयेन्द्रियादेरनुमितिकरणखापत्ति"रिति ·Aran - - शारदायुते रमण्डनरखण्डखाये [प्रथमः यस्य कुनः करणत्वं स्यादिति; मैवम् , कि तहेतुत्वं यन्नास्त्यनुमिताविन्द्रियस्य । नियत पूर्वभावित्वमिति चेत्, अस्ति तावन्पूर्वभावित्वम्, नियतत्वमपि यदि कारणतायां प्रयो. जकमिच्छसि तदा भयतैव यनितव्यं केनचिद्रूपेणेन्द्रियादेनियनत्वं प्रति, अन्यथा लिने न्द्रियादेः परस्परव्यभिचारित्यादकरणिकेच प्रमा स्यात् । मनासंयोगादेरेय तथात्ये चाम- मासाधारण्यम् । श्रपि चाक्षादेरकरणत्यापातः, यत्सामान्ये यत्सामान्य प्रयोजकं तद्विशेष- पतिव्यास्यानावसरे दत्तोत्तरत्वात् । तज्जन्यजनकत्वगर्भ व्यापारवमाशते अथेति । हेतोः = तन्क्रिया- हेनोः । क्रियाहेतुः = तन्क्रियाहेतुः । तदा तन्क्रियाहेतोः परामर्शः । नियतेत्यादि म्यरूपसम्बन्धविशेषादि. रूपकारणताया अप्युपलक्षणम् , तस्या अपि तु नैयन्यादिघटितकारणतावस्येवोपगन्तव्यत्वान्नेन्द्रियेऽनु मितिनिरूपितायास्तस्या उपपादने उपपादकान्तरापेक्षेति नोत्तरमन्थन्यूनता । नियतत्वमपि = व्याप कत्वमपि । यदीत्यनादरात्, अन्यथासिद्धवारणायानन्यथासिद्धत्वस्य निवेशनीयस्वेऽपि लाघवेनानियता न्यथासिद्धानां नियतत्वनिवेशेनैव धारणौचित्यात्, अन्यथाऽधिकभेदनिवेशपत्यागौरवात् , अतएव "पूर्व- सम्बन्धनियमे हेतुरवे” इति स्वयमेव पूर्वमुक्तम् । भवता = समर्थनपक्षावलम्बिना । केनचिद्रूपेणेति । यद्यपि प्रमाणावं न तद्रूपम्, प्रमात्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकरणतायाः प्रमाकरण धावच्छिन्नरये कार्यस्य- कारणकोदो प्रवेशापत्तः, प्रमाया उपलक्षणतया निवेशेऽपि करणतायाः करणतावच्छिन्नत्वासम्भवात, तथापीन्दियध्याप्तिज्ञानाद्यन्यतमत्वं न सम्भवति. अन्यतमत्वं चाखण्डमुपगन्तव्यम्। लिङ्गेति। प्राप्यत्वेन ज्ञायमानस्यादिः, तथा च व्याप्तिज्ञानेत्यर्थः ।परस्परेति।प्रमात्वावच्छिन्नं प्रतीत्यादिः। प्रमा = प्रमावा. वच्छिन्नम् । गुणजन्यत्यनियतस्य प्रमावस्पेश्वरज्ञानेऽभावाजन्यतावच्छेदकत्वसम्भवः, अनित्यप्रमात्वमेव वा जन्यतावच्छेदकं वक्तव्यम्, बाधकं विना च कार्यमात्रवृत्तिधर्मस्य जन्यतावच्छेदकत्वनियमा,अन्यथा नुगतकार्यस्याकस्मिकत्वापतेः, एतन्मूलक एव च "यद्विशेपे यद्विशेषस्य प्रयोजकता तत्सामान्ये तत्सा मान्यस्"ति नियमः । यद्यपि प्रमान्वं विषयभेदभिनन्येनाननुगतमेव, तथापि घटत्ववलि घटत्वप्रकारकाध. नुभवत्वमेव कार्यतावच्छेदकम् ; तच्च घटप्रत्यक्षानुमित्यादिसाधारणमेव, एवञ्च प्रत्यक्षरयायवच्छिमका- र्यतानिरूपितकरणता यथेन्द्रियवादिनाऽवच्छिद्यते, तथोक्तानुभवन्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकरणता नेन्द्रियवादिनाऽवच्छेत्तुं शक्या, इन्द्रियत्वाद्यवच्छिन्नकरणताककार्यतावतो ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वादिविशेष- धर्मावष्ठिन्नत्वनैयस्पेन तादशानुभवसामान्यस्य प्रत्यक्षवाद्यापत्तेः. नच न्यूनवृत्तेरवच्छेदकत्वम्, नचेन्द्रि- यखादिकं व्याप्तिज्ञानादौ वर्तते, नच मनमो ज्ञानमात्रे मनस्त्वेनाव्यभिचारेऽपीन्द्रियत्वेनाव्यभिचार, ज्ञानमात्रस्य प्रत्यक्षत्वापत्तेः. नवा तादृशानुभवत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकरणतावच्छेदकन्वं मनस्त्वे शक्यशङ्कमपि, अतिप्रसक्तत्वात् , अतएव नात्ममनःसंयोगवादृष्टत्वादावपि, नच गुणत्वे तत्, प्रमात्व परतम्तवादे नित्यममात्वावच्छिन्नकार्यनानिरूपितकारणतायास्तदवच्छिन्नत्वसम्भवेऽपि नाशकार्यतानि- रूपितकरणतायास्तवच्छिन्नत्वासम्भवात् , विशेषयोः कार्यकारणभावस्य सामान्यावच्छिन्नकार्यकारण- भावनियतन्ववत् कार्यकरणभावस्यापि सामान्यावच्छिनकार्यकरणभावनियतत्वात् , गुणत्वस्यानुगतस्या भावाच, कथन्निनुगतत्वेऽपि वाऽनित्यप्रमात्वेन रूपेणानुमिति प्रति गुणत्वेन रूपेण विशेषणविशिष्ट विशेष्यसनिकर्षस्यापि कारणतापरयाभीष्टसिद्धिः। तथावे - प्रमाकरणवाभिधाने । श्रप्रमासाधारण्य मिति । तथाचानिप्रसकतया न मनामयोगत्वादिकं प्रमात्वावच्छिन्नकार्यनानिरूपितकरणतावच्छेदक मिति भावः । विशेषसामग्यानिप्रसङ्गवारणसम्भवेनानिप्रसक्तस्त्रावच्छेदकस्वमुपत्याप्याह अपि चेति । यत्सामान्ये इत्यादि । यद्धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपित्तकारणतावच्छेदको योधर्मस्तधर्मव्याप्यस्यैव तद्ध- .

·मन्तव्यम्, अन्यथा तेषां परस्परमेलनस्यानुपयोगापत्तः, अतएव प्रत्यभिज्ञायां स्मरणत्वानु- भवत्वमयोजकसामयोः परस्परप्रयोज्यप्रयोजकत्वमाश्रित्य साङ्कय प्रागुनम्, तदिहापि प्रमात्यप्रयोज- मेव ताशान्यतमत्वस्य, वृक्षवप्रयोजकस्येव वृक्षत्वमिव शिंशावादिकमपि प्रति, तथा चोकान्यतम- स्वादिषयोजकमनपक्ष्यव प्रमावं प्रयुज्येत, व्यापकत्वं च प्रमावमिव प्रत्यक्षरवादिकमपि प्रत्यविशिष्ट- स्वमनुमिन्यादौ प्रत्यक्षत्वप्रयोजकं भवेदेवेत्यभिप्रेत्याह निरुपाधिकत्वाविशेषेणेति । उक्तान्यतमत्वस्य प्रमात्वमिव प्रत्यक्षवादिकमपि प्रति व्यापकन्वेनेत्यर्थः । व्यापकता च स्वावच्छिन्नजनकतानिरूपित. ममतासम्पन्न । उक्तार्थानाधिक्यात् = अस्मदुतप्रसङ्गरूपार्थस्य निरासे भवदुक्तरसामर्थ्यात् । विशे- देति । विशेषप्रयोजकरवेत्यर्थ: । अन्यथा % सामान्यप्रयोजकस्य विशेषप्रयोजकत्वानुपगमे । अकरणवा- परराहिल्यापत्तेः, अनुत्पत्यापत्तरिति यावत्, फलोपधायकस्यैव करणत्वात् । सामान्य प्रयोजकस्य विशेगाप्रयोजकत्वे विशेषप्रपोजकस्त्र सामान्यप्रयोजकसमवधानानपेक्षित्वात्ताहशस्य च तस्याभावस्यैव एवेवसानाद्विशेषो न प्रयुज्यतेव, अतएव न सामान्यमपि, 'निर्विशेषं न सामान्य मिति न्यायादिति मा। यदि तु सामान्यप्रयोजकस्य विशेषप्रयोजकसापेक्षस्यैव सामान्यविशिष्ट विशेषप्रयोजकत्वम्, इन्द्रियन्वेनैव चेन्द्रियं प्रत्यक्षस्वप्रयोजकम् , तथा चोक्तान्यतमत्वेनवेन्द्रियत्वेनाप्यनुमित्यादाविन्द्रियस्य कारणन्चे एवं तन्त्र प्रत्यक्षवमापयेत, अनुमित्यादौ मनस इन्द्रियस्य कारणत्वेऽपीन्द्रियत्वेन न तस्य नदि- स्वविनिगमकस्वनुमिन्यादी प्रत्यक्षत्वाननुभव एवेत्युच्यतेतदाकरणलक्षणे पूर्वोक्तदोपेवेव निमरो द्रष्टव्यः। यद्वा तद्वा = यत्किञ्चित् । प्रमाविवक्षितेति । प्रमागतत्वेन विवक्षितन्यर्थः। जातिविशेष:%3D अन्यभरतानुमिनिचादिस्तदन्यतमन्यपदेशः प्रत्यक्षमिदं ज्ञानमनुमानमिदं ज्ञानमित्याचाकारो ज्ञानाभि परिच्छेदः] 83 करणवखण्डनम २३७ यैव तद्विशेष प्रयोजकत्वनियमदर्शनात्, ततो येन केनापि रूपेणेन्द्रियस्य प्रमायां निय- तत्वमुपाद्यते तेन रूपेण प्रसङ्गोपपत्तिः। अथ प्रमात्वे तत्प्रयोजक नानुमितित्त्वादाविति ; निरुपाधिकत्वाविशेषणातार्थानाधिक्यात्, सामान्यप्रयोजकत्वेन विशेषत्यागानव- काशात्, अन्यथा व्यक्तेरकरणत्वापत्तेः। अथान्यत्रास्तु यद्वा तद्वा करणम्, प्रमाविपक्षितजातिविशेषव्यपदेशक प्रमाणम्, मांवच्छिन्नकार्यताव्याप्यकार्यतानिरूपितकरणतावच्छेदकन्यमिति नियमदर्शनादित्यर्थः । एवध यथेन्द्रिय कस्य प्रत्यक्षवावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकत्वे तयाप्यचक्षुष्टवादेरेव प्रत्यक्षवायच्छिन्न कार्य- नाव्याप्यमानुपत्वाद्यवच्छिन्न कार्यतानिरूपितकरणतावच्छेदकत्वं दृश्यते, तथा मनःसंयोगवादः प्रमात्या- अष्ठिसकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकत्वे तयाप्यतत्तन्मनःसंयोगवादेरेव प्रमात्वावच्छिन्नकार्यतान्या- अपक्षबायाच्छिन्न कार्यतानिरूपितकरणावरच्छेदकग्वं स्यात्, नरिवन्द्रियस्वव्याप्तिज्ञानवादेरिति भग्नो- ममता प्रमाणविभाग :इति भावः । प्रसझोपपत्तिः = इन्द्रियस्यानुमितिमऋतिकरणत्वापत्तिः । तत् = इन्द्रियासिज्ञानायन्यतमत्वम् । कार्यादा प्रत्येव कारणतावच्छेदकस्य प्रयोजकत्वम्, प्रत्यक्षवा- उम्मिनिवादिकं तु न तादृशान्यतमत्वाकारताविरूपितकार्यतावच्छेदकमिति तादृशान्यतमत्वेन रूपेगेन्द्रियस्यानुमित्यादिक प्रतिवेऽपि न तस्य प्रत्यक्षवापत्तिरिति न प्रमाणविभागभङ्ग इति भावः । वृक्षत्वावच्छिन्नसामा शिशपात्यावच्छिन्नसामग्रीमवधूय वृक्षत्वावच्छिन्नं च वृक्षलावच्छिमसामग्रीमवधूय न शिंशपात्वावच्छिन- मिति दर्शनेन ग्याकारणाना परस्परप्रयोज्यप्रयोजकत्वमवश्यं प्रत्यक्षत्वादिप्रयोजकस्य च समवधाननियती परस्परप्रयोज्यप्रयोजकत्वमङ्गीकार्यमेव अन्यथा प्रत्य- न बन्यते, शिशपावावच्छिन्नसामध्या -- ·. , --.-.vNrum. -dh . hva.www - २३८ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [मथमः चतन्नः खल्विमाः प्रत्यक्षादिमितयो भिन्नबुद्धिव्यपदेशभाजः, न च प्रमाता प्रमेयं चा तभेदहेतुः, प्रमाणानि तु यथायथं चतसृप्वसाधारणनीति भिन्नबुद्धिव्यपदेशनिवन्धना- नीति, मैवम् , विपतितपदं तापल्लक्षणे भण्डालेल्यमिय,पुरुषेच्छानामनियनविषयत्वात्, अर्थजत्वस्य साक्षात्कारित्वं प्रतीन्द्रियजत्या विशिष्टतयाऽर्थस्यापि फरणत्यप्रसङ्गात् । आप्तोक्तो कर्तुरपि शाब्दप्रमाजातिविशेषकत्येनातिप्रसङ्गान् । श्रोमित्युत्तरे च पूर्वोक्तमिति । 'विवक्षितजातिभेदोपयिकन प्रमित्यसमयायिकारणविशेषक प्रमाणमित्यप्यत एव प्रत्यु- तमिति । इति खण्डनखण्डखाये करणत्वखण्डनम् । लापारमको व्यवहारम्तण्यायच्छिमप्रयोजकरवमित्यर्थः। भिन्नेति। मिनी बुद्धिव्यपदेशी तद्वि. पया इत्यर्थः। स्यपदेशोऽग्राभिलापमानम्, युद्धः पृथगुपादानात् । तभेदहेतुः = उफवि. लक्षणग्यवहार याछिसमयोजकम् । एक्स्यापि प्रमातुःप्रत्यक्षत्यादितत्तद्धर्मावच्छिन्नानेकप्रमिति- समवायित्वेन प्रमेयस्य च ताशानेममितिविषयस्वेन साधारण्यम्, इन्द्रियादेस्तु नेन्द्रिय- स्वादिना तादृशानेकप्रमितिकारणत्यम्, अपितु प्रत्येकमेव प्रत्यक्षत्वादिकं प्रतीति भावः । भएडरः लेख्यमिवेति । सन्तानविषयकप्रश्नोत्तरतया पुनो न पुप्रीनि विप्रलम्भकलेखनवदित्यर्थः । यथा तन. विवक्षावशासन उभयान्वयसम्भवाग्न सन्ततिविशेषनिश्चयस्तथा प्रकृतेऽपि विवक्षितानिश्चये न लक्षण- निश्चय इति भावः । ननु प्रत्यक्षत्वाद्यन्य तमविषयकव्यवहारत्यायच्छिाप्रयोजकत्वं वा तदन्यतमावच्छिन्न- जन्यताकजनकावं या वक्तव्यं तबाह अर्थजत्वस्येति । यथेन्द्रियजन्यत्वं प्रतिसन्धाय प्रत्यक्षत्वव्यय. हारस्तथाऽर्थजन्यत्वं प्रतिसन्धायापीति सम्भवत्यर्थेऽपि ताशप्रयोजकत्वं जनकज्ञानविषयस्वरूपम्, सामान्यतोऽर्थान्यत्वनियेशस्त्वसम्भवापादकः । एवं प्रत्यक्षत्रायच्छिन्नं प्रतीन्द्रियत्वेनेव विएयन्वेनापि कारणतेति भावः । एवं सन्निकादिरूपव्यापारेऽप्यतिप्रसक्तिईएच्या । इदमुपलक्षणं प्रयोजकताजनक तावच्छेदकरूपवत्वस्यावश्यनिवेश्यत्वेन प्रत्येकमिलितविकल्पेऽव्याप्त्यसम्भपयोरप्यापत्तेः । वक्तृतयाs. समवेत्यापि शाब्दप्रमात्यव्यवहारेग तत्राप्यतिव्याप्तिमाह आप्तेति । तत्तत्ममात्वध्यवहारप्रयोजकतत. द्गुणेऽप्यतिव्याप्तियांध्या । पूर्वोकमिति । "आप्तप्रामाण्या"दिति व्यवहाराणां गौणतोक्ता पुरा । विव. क्षितेति । प्रमागतत्वेनेत्यादिः । जातिविशेषः प्रत्यक्षत्यादिका, भेदपदस्य विशेषार्थकत्वात् । तृतीया न्तस्य विशेषकमित्यनेनान्वयः । प्रमितित्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितासमवायिकारणताया अवच्छेदकमारम- मनःसंयोगत्वं दोपासमवहिन वा नत्, प्रत्यक्षमितित्वाधवच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणतापास्ववच्छ- दकमिन्द्रियग्यासिज्ञानादिविशिष्टं तत्, अनतिप्रसक्तत्वात् , एवञ्च प्रत्यक्षप्नमात्वाद्यन्यतमावच्छिलकार्य- तानिरूपितासमयायिकारणतावच्छेदकत्वमेव प्रमाणत्वम्, अवच्छेदकता च स्वप्रतियोगिकसंयोगानुयोगि- समवेतत्वस्वसमवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धेन, तेनात्मनि तन्मनासयोगत्वे च नातिप्रसङ्गः, तयाय- पसम्बन्ध इन्द्रियं सङ्गृह्णाति, द्वितीयस्तु ध्याप्तिज्ञानादिकम् । विशिष्टस्य कारणत्वेऽसति बाधक विशे णेऽपि कारणतोपगमात् स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकशालित्वाञ्च न कारणतावच्छेदकत्वेऽपीन्द्रियादेरकारणत्व प्रसङ्ग इति भावः । श्रतएवेति । प्रत्यक्षममायामिन्द्रियविशिष्टस्येवाविशिष्टस्याप्यात्ममनःसंयोगस्य कारणतासम्भवेनाद्यसम्बन्यावच्छिन्नावच्छेदकनामश्नुवानेऽर्थेऽतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम्, प्रमा स्वस्थाननुगतस्यार्यसमाजमस्तस्य प्रमावखण्डनशेपे कथितदिशा कार्यतावच्छेदकत्वासम्मयो नितरां तु प्रत्यक्षादिनमात्वस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । इति खण्डनशारदायां करणत्वखएडनम् । समाप्तं प्रमाणसामान्यखण्डनप्रकरणम् ।

·परिच्छेदः] लक्षणमयोजनखण्डनम् , २३६ . अथ प्रत्यक्षखण्डनप्रकरणम् । लक्षणप्रयोजनखण्डनम् । एवं विशेषतोऽपि प्रमाणलक्षणानि प्रतिवक्तव्यानि; तथाहि-"प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थ- सन्निकर्पोत्पन्नं शानमव्यभिचारी"त्याहुः, किमर्थमिदमुच्यते ? कि सजातीयविजातीय- व्यवच्छिन्नतत्प्रतीत्यर्थम् ? उत साक्षात्कारित्वप्रतीतये तचिन्हापदर्शनमिदम् ? उत व्यव हारार्थम् ? उत प्रत्यक्षादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तावधारणार्थम् ? उतान्यकिश्चिदर्थमेव ? नाद्यः, तथाहि-किं सजातीयति प्रत्यक्षवेन साजात्यमपेक्षितम् ? रूपान्तरेण वा? माया, तस्माद्वयवच्छेदावधेः सजातीयादव्यावृत्तत्वे व्यवच्छेदकन्यानुपपत्त्या व्यावृत्ताव स्वीकारणाव्यापकत्वात् । नापि द्वितीयः, विजातीयपदोपादानवैयर्थ्यात् , अस्ति हि प्रमे यत्यादिना सर्वसाजात्यम् । अथ प्रमाणत्वादिना विशेषेण साजात्यं विवक्षित्वेदमुच्यते, तहि लक्ष्यस्यापि प्रमाणत्येन साजात्यायवच्छेयकोटिप्रविष्टतया सङग्राह्याभावप्रसङ्गः । - कथायां प्रमाणानां सामान्यलक्षणनिरासापरिस्कृतौं तदिदोषलक्षणनिरासैरेव प्रत्यवस्थातभ्यः मन्यथा तु तैरपीत्यभिप्रायेणाहवमित्यादि । इन्द्रियार्थसमिकर्पोत्पलमव्यभिचारिक्षानं यथार्थप्रत्यक्षं तकरणवञ्च प्रत्यक्षप्रमाणत्यमिति पूरणसंवलिताः, तेन न प्रमाणलपणवण्डनप्रतिज्ञाव्याहतिः । कर- णतानिरूपकनिरासे च करणस्यानिरास इति नासहनिरुपरितनप्रन्यस्य ! अन च यथाश्रुतेऽनुमिस्पा- दिट्यावृत्तये भायं दलम्, भ्रममावृत्तये द्वितीयम्, अव्यभिचारित्वं हि याथार्थ्यम्, आत्ममनःसंयोग- अन्येच्छादिव्यावृत्तये तृतीयम् । अधिक परतो वक्ष्यते । तत्प्रतीत्यर्थम् = प्रत्यक्षप्रमाणप्रतीत्यर्थम् । तचि. न्हेति । साक्षात्कारित्वाप्येत्यर्थः । अन्यथा कापरपर्यायचिदशब्दस्यैव लौकिकप्रत्यक्षजनकप्रत्यक्ष- विषये प्रसिद्धत्यादसतिश्चनुयं तस्य । प्रतीतिशब्दो न लौकिकप्रत्यक्षपरः, "साक्षात्कारित्याशुमानस्ये". त्यनिमग्रन्यासङ्गतः । साझाकारिखमात्र प्रघट्ट के न लौकिकविषयिताविशेषः, अपितु लौकिकालौकिक साधारण प्रत्यक्षरयमेवेनि द्रष्टव्यम् । उनान्येति । पञ्चमप्रकारसम्भावनामयुक्त यूनतासम्भावनानिय- ननायवेतन, वानुनस् पक्षमप्रकारोषदर्शनाशक्यता वान । तस्मादित्यादि । लक्षणम्य तादृश- यावृत्तिमनियोग्यभिन्न प्रत्यक्षविशेषवृत्तित्वे इत्यर्थः । व्यवच्छेदकत्यानुपपत्त्येति । व्यावृत्तिप्रतियोग्य- वृत्तिधर्मस्यैव प्रावृत्यनुयोगिव्यावर्तकन्वादन्यथा प्रमेयत्वादेरपि व्यायतकत्वप्रसङ्गादिति भावः । ध्यावृत्त यस्वीकारेण = ध्यावृत्तिप्रतियोगिप्रत्यक्षविशेषावृत्तित्वेनैव स्वीकार्यत्वेन लक्षणस्य प्रत्यक्षप्रसासामान्य- साधारण्यामाभवाल्लक्ष्यनावरछंदकरूपेग सामान्य नाभिधानीयमिति भावः । रूपान्तरं किं प्रमायं वा दिनरिक्त या, द्वितीये निजातीयेति । वैयदिति । सजानीयपदेनैव विजातीयसनहसम्भवादिति भावः । इदमुपलक्षणम्-"तहि लक्ष्यम्यापी"यभिमप्रन्यानुसारेण साजात्यस्य भेदगर्भताया इदानीम- प्रतीच्या लक्ष्यस्यापि प्रमेपत्यादिना स्वसनातीयतया साह्याभावप्रसङ्गोऽपि द्रष्टव्यः । आघमागते अथेति । लक्षणसमान्यखण्डनीपविकत्वाविचारम्यास्यादिपदेन प्रमागभिन्नलक्षणे विभज्यमानता कर ग्राह्यम् । व्यवहितत्वात - व्याप्यत्वात् । तदितत्त्वतद्गतधर्मवस्वाभ्यां वस्तुविशिष्टत्वमेय साना यमिति भावः । एवं तहि = विजातीयपदेनेव सजातीयपदेनापि लक्ष्यान्यस्यैव ग्रहणे । उच्यतामिति लावादिति भावः । यदाचेत्यादिकं दूपणं तु सजात्याभिधानेऽपि, तप्रतीतये लक्ष्यान्यत्वस्य प्रत्येनग्य- वान् । अग्रत इति । अनवयवचनतापरिहाराय प्रनिपाने जनेश्यश्यापेक्षणीयाया लक्षणजिशासाया ·२४० शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः लक्ष्यस्य यत्प्रमाणत्वादिभिः सजातीयं तद्वयवच्छेद्यम्, नच लक्ष्यस्य लक्ष्यं सजातीयम्, पष्टयर्थस्य भेदव्यवहितत्वादिति चेत्, एवं तर्हि लक्ष्यापेक्षया भिन्नाद्वयवच्छेद इत्येवाच्य- ताम्, कृतं प्रमाणत्वादिना साजात्येन प्रकृतानुपयोगिना वर्णितेन, यदा च लन्यादन्यत्वं परेपामवगतं तदा परस्मादन्यत्वमपि लक्ष्यस्यार्थादधगम्यत इति सिद्धमग्नत एव लक्षण- प्रयोजनमिति वैयर्थ्यमेव स्याल्लतणाख्यानस्येति । अस्तु वा विवक्षावैचित्रीवशात्कथमपीदृशमभिधानम् , तथापि न तावदनेन लक्ष- ऐनानवगतेनैव व्यच्छिन्नप्रतीतिसम्भवः, अतिप्रसङ्गात् समापिज्ञातेन, दुग्यधारणत्वात् , न तावदिन्द्रियार्थसनिकपोत्पत्तिः प्रत्यक्षा, अप्रत्यक्षाविशेषणत्वात् . नापि कार्येण लिङ्गेन लक्षणज्ञानेऽलक्ष्यव्यावृत्तिज्ञानजनकत्यरूपेष्टसाधनताज्ञानाधीनत्वादिति भावः । लक्षणप्रयोजनमिति । लक्ष्यान्यन्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकं हि न प्रमेयत्वादिकमसम्भवात् , नापि लक्ष्यालक्ष्यसाधारणं रूपान्तरं ज्ञानत्वादिकम् , तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्यानुमिरयादावलक्ष्येत्तेस्ततो व्यावृत्तिग्रहानुपपत्तेः, अपि तु लक्ष्यस्यासाधारणमेय रूपम् . तादृशमपि च न लक्ष्यतावच्छेदकन्यूनवृत्ति, लक्ष्यतावच्छेदकाधिकरणा- दपि भेदग्रहापत्तेः, तथाच नदवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्यालक्ष्येषु प्रतीती तदवच्छिन्नानुयोगिताकस्यैवा. लक्ष्यभेदस्याभीष्टस्यान्यथानुपपस्या सिन्द्रिः। तदच्छिमप्रतियोगिताकभेदावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्य तदवच्छिन्नानुयोगिताकस्य सिद्वावपि तत्तदसाधारणरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य न सिद्धिरिति तु न वदितुं युक्तम्, लक्षगप्रतीतावपि तदसिध्यापत्तेः, समाधानं तु समानमिति । नचानुमित्यादिव्यावृत्ति- फलं प्रत्यक्षलक्षणमित्येवमेव प्रयोजनप्रतीतिरपेक्षणीयेति वाच्यम्; नुगतानतिप्रसक्तरूपं विनाऽऽदि- शब्दाप्रवृत्तेरनुमित्याद्यनुगमकरूपस्य प्रत्यक्षव्यावृत्तस्यैव वक्तव्यत्वात् , अन्यथाऽसङ्कुचितेनादिपदेन प्रत्य- क्षस्याप्युपग्रह तस्यापि व्यवच्छेद्यत्वापत्तेरिति भावः । विद्यक्षावैचित्रीति । लक्ष्यान्यस्यैव लक्ष्यसजातीयविज्ञानीयतया विवक्षेत्यर्थः । ईदृशमभिधा- नम् = 'सजातीयविजातीयव्यवच्छिन्नलक्ष्यप्रतीस्यर्थ लक्षण'मित्यभिधानम् । 'यदाचेत्यादिनोक्तं दूपर्ण वस्तुतो लक्ष्यान्यस्यैव लक्ष्यसाजात्यादिनाऽभिधाने न सप्रसरमित्यभिमानेनेदम् । वस्तुतस्तु नत्रापि दूप. णमुक्तमस्त्येव, वैमात्यस्य तदवृत्तिधर्मवत्ररूपस्य भेदाघटितत्वेऽपि भेदप्रतीत्यविनाभूतप्रीतिकवा- दिति । अतिप्रसङ्गादिति । लक्षगमजानतोऽपि व्यावृत्तिधीप्रसङ्गात् , लक्षणनिरूपणवैफल्यप्रसनाचे. त्यर्थः । दुरवधारणत्वमुपपादयति न तावदिति । यद्यपि व्यावृत्तत्वेनैव लक्षणज्ञानस्यापैक्षणीयत्वात्तस्य लक्षणान्तरज्ञानाधीनत्वेनानवस्थादिकमिति सर्वत्रैव दुरवधारणता शक्या वकुम् ,विवेचितश्चैनलक्षणसा. मान्यखण्डने, तथापि प्रकृतेऽनीन्द्रियघटितत्वेनापि दुरवधारणता सम्भवत्येवेत्यभिप्रायेणेदम् । अप्रत्यक्षे. ति।यद्यपिविशेषणयोरिन्द्रियतत्सन्निकर्पयोरिव विशेष्यीभूतोत्पत्तरप्यतीन्द्रियत्वम्, इन्द्रियस्य चार्वाकादि. मतगोलकात्मकतायास्तात्पर्यटीकादौ निरस्तत्वेनान्द्रियत्वे तत्सम्बन्धस्यापि तथाल्चात् , सम्बन्धिनो. योग्यत्वे एव तस्य योग्यत्वात्, उत्पत्तरप्याद्यक्षणसम्बन्धरूपत्वात् , तथापि कार्यत्वमेवोत्पत्तिशब्देन वि. वक्षितम् . तञ्च तमिष्ठान्यथासिद्धयनिरूपकत्वे सति तद्वयाप्यत्वमिति भावेनाप्रत्यक्षविशेष्यत्वं नाभाणि । वस्तुतस्तु साध्याभावववृत्तित्वादिरूपच्याप्यत्वस्यस्यापि नैन्द्रियकस्वम्, साध्याभावाधिकरणत्वस्याती- न्द्रियसाधारणत्वादिति वक्ष्यतेऽनुमानमानभने । इन्द्रियत्वस्य साक्षात्कारकरणत्वात्मकरवेनान्योन्याश्रयस्तु नदर्शितः, तदीयनिरुक्यन्तरस्यापि सम्भवान् , वक्ष्यते चैतत् । नचेन्द्रियादिकमुपनीतमेव विशेपणतया प्रत्यक्षे भासताम् . उपनयस्य मानान्तरमूलकत्वात् । अस्तु प्रकृतेऽपि मानान्तरमिति चेत्तवाहनापी- ·परिच्छेदः] 14mAA.AN. ॐ लक्षणप्रयोजनवण्डनम् , २४१ तदनुपपत्त्या वा तदवगमः, ताभ्यां सामान्यतः कारगमात्राक्षेपेण कारणगतानुगतरूपा सिद्धावकरूपलवाणासिधैः। कार्यस्यैकजात्यादेकजातीयकारणसिद्धिरिति चेत् . तर्हि कार्यगतकजात्यस्य पूर्वमवश्यप्रत्येतव्यत्याझोकारे तत एव सजातीयविजातीयव्यवच्छेद- प्रतीतिरस्तु कृतमनया पारम्पर्य कुसृष्टया । नन्येतावनापि न प्रकृतलवाणखण्डनं भवत्य- व्याप्नेरतिव्याप्तेाऽनुभावनात् । मेवम्, प्रथमभावितयाऽवश्यानुष्टेयतया च लघोरुपा. पासाध्यसिद्धौ भवन्त्यां चरमभावितयाऽवयानुष्ठेयत्वाभावेन च गुरावुपाये प्रवनमा. नस्य तवैवेदं दोपोझायनं प्रदीऐ प्रदोपं प्रज्याल्य तमोनाशाय यतमानम्येव पुंसः। नहि तत्र दोपान्तरस्य कश्चिद्दोषः, किन्तु तथाकारी पुरुप एव पर्यनु योज्यः । सर्वसाधनसा- ति । कार्येण = प्रत्यक्षोधेग । लिगता ताटारम्णेन । तदयगमः = इन्द्रियतत्सरिकर्षावगमः । ताभ्यां अनुमानापत्तिभ्याम् । सामान्यत इति । कार्यत्वस्य सकााणकन्वेनैव व्यालेरिति भावः । कारणानु- गर्म विना कार्यानुगमस्याकस्मिकवप्रसङ्गादनुगतधर्मावच्छिन्नकार्यतात्यलिङ्गेन जन्यप्रत्यक्षवावच्छि- सकार्यतायामनुगतधर्मावच्छिसकारणमानिरूपितत्यसाधने इतरयाधसहकारणेन्द्रियस्वाच्छिाकारणता फिन्दी तन्मग्निकस्यापि प्रतीतिसम्भवः, इन्द्रिय सन्निकर्पस्येनापि कारणत्वादिल्याशते कार्य: स्पैत्ति। ऐकायान अनुगतधर्मावरिष्नत्वात् । प्रतीतिरस्थिति । जन्यप्रत्यक्षत्वेनेवेन्द्रिया ययादिलक्षणेनापि नित्यप्रत्यक्षं न सहयते, अस्तु या प्रत्यक्षस्वस्यालिप्रसनस्यापि जन्यता- वच्छेदकन्वम्, सत्यभावात, जन्यमायाः स्थावच्छिन्न चारमाश्रयात, वस्तुतस्तु प्रत्यक्षवीरघर मानेऽनामाणिकमेव, अनएच-"अनुभवत्यजातेरीश्वरज्ञानवृत्तिन्ये मानाभावः, एवं प्रत्यक्षरवस्थापि, नच तंत्र प्रत्यक्ष वानङ्गीकारे तस्य जन्यमा प्रत्युपादानविषयकलौकिकप्रत्यक्षरवेन हेनुत्वानुपपत्तिरिति वा- व्यम्; उपादानप्रत्यक्षहेनुतायो लौकिकविषयतायाः प्रत्यासत्तित्वावश्यकन्येन ज्ञानत्वम्पावच्छेदकन्ध- मग्भवागयज्ज्ञाने प्रत्यक्षत्वानीकारेऽपि क्षतिविरहान, लौकिकविषयतायाः प्रत्यक्षत्ववन्मात्रनिरू- पिनचे मानाभावादीश्वरज्ञाने प्रत्यक्षात्वज्यबहारस्य लौकिकवियितापायनियन्धनम्वेनौपचारिकत्या" दि- यादिक परामर्शप्रकरणे गदाधरभट्टाचार्यैरुनम् , लक्ष्यतावच्छेदकस्यालक्षणत्वे च प्रत्यक्षग्वेनाभिमतव्य- तिविमोपमुपादाय नपिनुभवत्वयाप्यज्ञानिस्येनेच प्रत्यक्षन्यस्य लक्षणन्धसम्भयः, तस्याप्यस्यं न भावः । पारम्पति । पूर्व प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नकार्यताज्ञानं नत इन्द्रियत्वेन्द्रियमन्नि- ततः परमिन्दिया यादिलक्षणज्ञानमिति परम्परा, तस्याः कुष्ट्रिय गौरव मसतया । श्रव्याप्तेग्त्यिादि दोपान्तरम्याप्युपलक्षणम् प्रथमभावितया प्रथमोपस्थितत्या। क. विप्रथमोपस्थिरस्थापि लोधर्मम्य न लक्षणान्तरवैयांपादकन्यमिन्यत आह अयश्यानुष्ठेयतये. ति । अवश्यप्रत्येक कार्यताया अबदकधर्मप्रतीतिसापेक्षप्रतिकत्यादिति भावः । तपाय नियमेन थापेशीयोपाकिस्म जन्यतावच्छेदकधर्मे लाभेन इतभेदानुमितिमुपदधानस्य तस्य चौरस्थिन्यधीनोपस्थितिकक्षाणान्तरान्यथासियापादकाय निराबाधमेवेनि भावः। प्रदीप मति । नन्येवं पुषस्य दुष्टन्वेऽपि दयोलक्षणत्वमुपपममेव,स्वसमानाधिकरणलधुभूतधर्मान्तग्धटिनन्वाभावेन वैयर्थ्यानव काशादिस्यत आपसर्वनित वस्तुतस्विन्यादिः ।साधनं - लिङ्गत्वैमाभिमतं, रक्षणमपीतरभेदानुमाने सा. धनमेव । दोषः = अभिमनममित्यनुत्पादप्रयोजकत्वम् । नव विज्ञानम्येवाज्ञातम्यापि । स्वभयोजकल्य स्वययोजकज्ञान विषयत्वान्यनरसम्बन्धेन नादशानुत्पादवैशिष्टयाभिधाने नामनुगमः । सम्भवन्नेवविधौल. प्रायोऽवण्यापेक्षणीयप्रागुपस्थितिकोव्याप्यो धर्मो यस्य - यदपेक्षया तस्य भावः । स्वसमनियतधर्मविष . नदिन्नत्वगर्भमिति ফাতিৱানাল্লার ३१ ·२४२ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः धारणोऽयं दोपो यत्सम्भवदेवंविधलघूपायत्वं नाम, स्वरूपासिद्धिरिव सर्वप्रमाणानाम् । तस्मान्मा भूदतिव्याप्त्यादिर्दोषः, सामान्यदोपादेवेदं लक्षणं दुष्टमिति । पतेन द्वितीयोऽपि निरस्तः, साक्षात्कारित्वावगममन्तरेण तदयगमानुपपत्तेः, नद. बगमायास्य प्रतीतावन्योन्याश्रयप्रसङ्गः । अस्तु वाऽन्यदपि किञ्चिदिन्द्रियजत्वे लिङ्गं तथापि तदेव साक्षात्कारित्याविनाभूनतया प्रत्यक्षलक्षणमुपन्यस्यतां सन्निहितप्रतिपत्ति- कत्वात्। न च तवश्यं व्यापकं वक्तव्यम् , लिङ्गस्य तद्वयाप्यत्वेनैवोपपत्तेरिति चेन्न; . - यकोपस्थितिजन्योरस्थितिकत्वमिति यावत् । स्वरूपासिद्धिः तत्तद्देशवृत्त्यभावप्रतियोगित्वम्, तत्तद्दे. शश्च प्रत्यक्ष गोलकमनुमितौ पक्ष इत्येवं विशिष्यैव द्रष्टव्यः । प्रमाणानाम् = प्रमाणत्वेनाभिमतानाम् । हेत्वाभासखण्डनप्रकरणेऽपि "स्वरूपासिद्धिः सर्वप्रमाणसाधारणो दोष" इति वक्ष्यति तथा चान्यथासि- द्वत्वरूपंवैयर्थ्यमस्त्येवेत्यौचित्यं प्रथमोपस्थितस्यैव लक्षणतायाः, अन्यथा सम्भवति लघौ गुराववच्छेदकत्वा- नभ्युपगमोऽपि न स्यादिति भावः । मा भूदिति । प्रौढिवादेनेदम्, यथाश्रुते दूषणान्तरस्य सझावात् । तथाहि-आरममनः मन्निकर्ष स्याप्यर्थेन्द्रियसनिकपत्वेन तज्जन्यस्मृतावतिव्याप्तिः, अर्थपदेन स्वविषय- विवक्षणेऽप्यात्मविषयकानुमित्यादौ सा, इन्द्रियकरणकत्ववियक्षायामपि सा तदवस्था, शिरोमण्यादि. भिरनुमित्यादेमनःकरणकस्वाभ्युपगमादिति इन्द्रियस्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदकधर्मवरखे सति प्रमात्वमिति तु निरसिप्यते । एतेन-व्यर्थविशेषणत्वमपि यदा न साधनदोषः, तज्ज्ञा. नस्पानुमितितस्कारणान्यतरानुत्पादाप्रयोजकत्वात् , पुरुषस्य तु तत्राधिकनैव निमहात्, तदा लक्षगान्तराधीनसिद्धिकस्यपि तदघटितस्य लक्षणस्यादुष्टतायां का कथा, नहि लक्षाणस्यैकस्योपस्थित्यन न्तरं कदापि लक्षणान्तरमितरभेदं नानुमापयति, अन्ततोऽनुमित्सयैव तत्सम्भवात्, नचतदुपधानं लक्षणल. क्षणम्, अपि 'तु लक्ष्यसावच्छेदकसमनयत्यम् , न च जन्यतातदवच्छेदकयोर्मसमनयत्यम्, न च सम्भ वति लयाविश्यपि माप्रयोजकम्, एवञ्च जन्यतावच्छेदकप्रतीतिदशायां जन्यताया लक्षणावं किमिति न स्यादिति-कुचोद्यस्य नावसरः। एतेनेति । साक्षात्कारित्वप्रतीतेरुक्कलक्षणप्रतीतिहेतुताव्यवस्थाप- नेनेत्यर्थः । तदवगमेति । इन्द्रियार्थेत्यादिलक्षणावगमेत्यर्थः । अस्य = साक्षात्कारित्वस्या अन्यदपि = विपयस्वावच्छिन्न कारणताकज्ञानत्यादि । इन्द्रियजत्वे इति। इन्द्रियार्थसनिकर्पजस्वमिवेन्द्रियत्वावच्छिन्न जत्वमपि प्रकृतलक्षणघटक सम्भवतीत्याशयेनेदम् । एवमप्रेऽपि । लिङ्गमिति । तथाच तेनानुमितेन्द्रि यजत्वघटितलक्षणस्य साक्षात्कारित्वप्रत्यायकत्वोपगमे नान्योन्याश्नय इति भावः । यद्यपीन्द्रियप्रतीत्यन न्तरमेव तज्जत्यमुक्तलिङ्गेनानुमीयते, इन्द्रियमेव तुसाक्षात्कारित्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेद कावच्छिन्ननया सिद्ध्यतीति प्रागुक्तम् , कार्यतावच्छेदकञ्च लाघवात् साक्षात्कारित्वमेव, न तु विप. यथावच्छिन्नकारणनाकज्ञानस्वादिकम् , एवञ्चेन्द्रियजस्वं साक्षात्कारित्वमतीत्यधीनप्रतीतिकमेवे त्यन्योन्याश्रयो दुर्वारः । इन्द्रियजत्वघटितमेव च न साक्षात्कारित्वम्, इन्द्रियानुपनये साक्षात्करोमीत्य- नुव्यवसायाभावापत्तेः । यदि च साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायगोचरीकृतेनैवेन्द्रियजत्वहस्तदा 'साक्षात्का- रित्वप्रतीतये प्रकृतलक्षणमिति बालस्यैवालापः । तथापि लाघवाद्यप्रतिसन्धानदशायां विषयवावच्छि- सकारणताकज्ञानस्वादर्जन्यतावच्छेदकरवग्रहेणेन्द्रियादिप्रतीतिसम्भव इत्यभिमानः। अविनाभूततया : समव्याप्ततया, अन्यथा लक्षयत्वानुपपत्तेः । ननु विषयत्वावच्छिसकारणताकज्ञानत्वं न विवक्षितलौकिका. लौकिकसाधारणसाक्षात्कारित्वसमनियतम् . लौकिकप्रत्यक्ष प्रत्येव विषयत्वेन कारणत्वादिति चेन्न, अति. प्रसत्तस्याप्यवच्छेदकत्वं सर्वाशे व किमपि न लौकिकं प्रत्यक्षमिति मते विषयावेन यकिनिद्विषयस्यैव ·Wanna- INKARA माका । साक्षात्कार मनियतेन सम्मत्रा, ममनयस्योरया दत्तोत्तरत्वात् , 'प्रत्येकमव्यापकनये' त्यग्रिमप्रन्यासनेश्च ।। त्याशिङ्गादिकरणकत्वमते ज्ञाताकरणकविशिष्टज्ञानाचं वेन्द्रियजवे लिङ्गं सम्भवस्येवेति भावः । तदा नुमानेति । साक्षात्कारित्यानुमानेत्पर्य हयमिति । अन्यस्यविशिष्टज्ञानाजन्यन्नानत्वं निर्विकल्पक- परिच्छेदः] छ लक्षणमयोजनखण्डनम् ® २४३ यत्र लिङ्गमव्यापकत्वाभास्ति तन्द्रियजत्यस्य प्रमाणाभावात्मत्येतुमशक्यत्वेन कथं ततः साक्षात्कारित्वावगमः १ । यदा तु क्वचित्प्रत्यक्षजातीये एच प्रमाणाभावादिन्द्रियजत्व मानवधारणीयतया साक्षात्कारित्यव्यापकत्येनानवगतमपि लक्षणम्, तदा किमपराद्धं लिङ्गान्तरेणाव्यापकेन । अथ यत्र तदिन्द्रियजत्वे लिङ्गं नास्ति तत्र लिङ्गान्तगत्प्रत्येतव्यम्; नथापि तदेवास्ता साक्षात्कारित्वे लिङ्ग उत्तमिन्द्रियजत्यानुमानपूर्वकं तदनुमानकल्पनया । कारगनामम्भवेनोक्तकारणताकशानत्वस्य लौकिकालौकिकसाधारणत्वात् , विषयताशब्देन विशेष्यताया विवशासम्भवाञ्च, जन्यत्वे सति ज्ञानाकरणकज्ञानत्वादेवा समनियतलिङ्गताया उक्तत्यादिति शङ्कने नचेति । नहीत्यर्थः । इन्द्रियत्वावच्छिनजनकताकजन्यताया लिङ्गम्, म स्ववच्छेदकम् . तस्य समनयस्यात् । व्यापकं = नादशजन्यतासमनियतम् रित्वस्य समनयत्यं त्याधिक प्रत्येतव्यम् । तस्यैव लक्ष्रतावच्छेदकत्वात् । लिङ्गस्य = लिङ्गत्वस्थ, धर्मविशेषनिष्टस्य सदनुमितिजनकतावच्छेदकत्वस्येति यावत् । तदिति । साध्यत्येनामिमतेत्यर्थः । उक्त जन्यन्वानुमानस्य न विषयस्वावच्छिनकारणताकज्ञानत्यादिनैवोक्तरीत्येश्यरज्ञानन्यावृत्तसाक्षारकारित्वस- अपि तु जन्यवसमानाधिकरणज्ञानाजन्यज्ञानत्वादिनापि, तद्धि विशेपणज्ञानजन्ये भत्यक्षेश्वर्नमानतया साक्षात्कारियासमव्यासमिति सेनेन्द्रियजत्वानुमानदशायो साक्षात्कारित्व- समनियतस्य धर्मान्तरस्य प्रथममनुपस्थिततया प्रकृतस्य लक्षणन्वोपपत्तिरिति भायः । लिङ्गस्य स्थाधि- करणतया प्रतीत एव सायानुमापकताया अतिप्रसङ्गमगाय वाच्यतया जन्यस्वे सति ज्ञानाजन्यज्ञान- विस्य विशिष्ट प्रत्यक्षेऽमद्धाचे निरुत्तेन्द्रियजत्वमपि ननाप्रामाणिकम्, प्रतिवादिवाक्यस्यापि मानान्तरो- स्थापकतर्यय प्रामाण्यात, अन्यथा लक्षणाभिधान विनवेतरप्यावृतिप्रत्यायनापत्तः, एवं चेन्द्रियजत्वेन सादाचप्रतीत्यमाभवो विशिष्टप्रत्यक्ष इति प्रत्यक्षमात्रे साक्षात्प्रन्ययफलकत्वं प्रकृतलक्षणाख्यानस्य न नियंदिनमिति प्राह यति । इन्द्रियजन्यस्येति । पाठ्यया विषयत्वं प्रमाणघटकपमिताबन्वेति । ततः- निरुवतेन्द्रियजस्वात् , प्रकृतलाणाद्वा । मन्याजातीये विशिष्टप्रत्यक्षे अनवधारणीयतयेत्यन्धयः, तर हेतुः प्रमाणाभावादिनि । व्यापकन्वेन - समध्याप्तत्वेन । यद्यपि विशिष्टप्रत्योऽनुव्यवसायबलात्सा- पारकारिस्वातीतो तनेन्द्रियजत्याप्रतीत्तावपि व्यभिचारप्रदाभावे समव्याहवारगमसम्भवस्तथापि ज. भ्यस्त्वविशिष्टज्ञानाजन्यज्ञानन्यस्येन्द्रियजत्वानुमापकनास्थले प्रतियादिनोपन्यस्ते साक्षात्कारित्वस्य वि- शिष्टमायझे प्रतीतावान्दियजवानीतिसम्भवेन व्यभिचारप्रसम्भव इति भावः। किमपराद्ध- विशिष्टप्रत्यक्षेऽनवगनतयोक्तज्ञानत्वेन्द्रियजहान ययोहयोरेध प्रत्यक्षवसमनयन्याभवग- मतौल्ये प्रथमोपस्थितस्य लक्षणतोस्तिति भावः । लिङ्गान्तरेण = जन्दग्धविशिष्टज्ञानाजन्यज्ञान- न । अध्यापन = मावासमनियतेन । यत्र - विशिष्ट प्रत्यक्षे, तत् = उसज्ञानत्वं लिङ्ग लिङ्गान्तर यपि विषयत्वेन विषयजन्यज्ञानत्वं जन्यत्वे सति ज्ञानाकरणकज्ञानत्वादिकं वा न विवक्षितं सम्भवति, नापिसाक्षाकरोमीरयनुष्यवः सावविश्यशानवर. तस्य निर्विकल्पकावृत्तिवेनानिमग्रन्थसङ्गनावपि साक्षात्कारियलिङ्गतानौचित्यात्, अन एक न निर्विकल्पकान्यजन्यप्रत्यक्षत्वं विशिष्टविषयकजन्यप्रत्यक्षवं था, व्यभिचारावारकन्येन जन्य मिति।

·-- - २४४ ॐ शारदायुते खण्डनरयण्डखाये [प्रथमः अथ तथालिङ्गद्वयं प्रत्येकमव्यापकतया न लक्षणम्. इन्द्रियजत्यं तु तथात्वालक्षणमिति चेन, साक्षात्कारित्वानुमानस्य लक्षणप्रयोजनस्योभाभ्यामेव सिद्धः शतं व्यापकेन तेन । नापि तृतीय . स होवरूपः-यदिन्द्रियार्थसनिकांजनितं तत् प्रत्यक्षमिति व्यवह- तव्यमिति; अयमध्यर्थोऽनुपपानः, लक्षणस्य शातुमशक्यत्वात्, साक्षात्कारित्वात्तदवगमे साक्षात्कारित्वमेवास्तु व्यवहारनियमनिदानमव्यवहितप्रतिपत्तिफवादित्यावेदितम् । अतएच न चतुर्थः, कल्पनागौग्बदोपश्चाधिकः। नापि पञ्चमः, तादृशस्य दर्शयितु मशक्यत्वात् । एतेन "भासमानाकारेन्द्रियसम्प्रयोगजं प्रत्यक्ष"मित्यपि निरस्तम् । किञ्च, प्रमाण- विशेषलक्षणमिदं प्रमाणलक्षणोपसङ गृहीतस्य कियतः सङग्राहकं फियतश्च प्रतिक्षेपक जन्यज्ञानरवादिकम्यर्थः । अव्यापकतया = माक्षात्कारित्वाममनियततया । तेन - इन्द्रियजत्वेन । जनितमिति । यथार्थज्ञानमिति शेषः । प्रत्यक्षामिति । यथार्थप्रत्यक्षमित्यर्थः । एतत्कल्प. खण्डनं च प्रकारान्तरेणापि परतः "प्रत्यक्षतया व्यवहर्तच्या इति व्यवहारस्य कि विषयभेदो विशेषः, उत शब्दभेद" इत्यादिना करिष्यति । अत एवेति । साक्षात्कारित्यस्य प्राकप्रत्येतव्यत्वेन तस्यैव प्रत्य- क्षादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वौचित्यादयेन्यर्थः । न परमुपस्थितिकृतमेव लाघवमपि तु शरीरकृतमपि, सा. क्षाकारित्वस्याखण्डत्वात् तारशस्यैव च मति सम्भवे शक्यतावच्छेदकत्वम् , न तु गुरोः, अन्यथा गब यशब्दस्य गोसावं गगनशब्दस्य चाटव्यातिरिक्तद्रव्यत्वं शक्यतावच्छंदकं स्यादित्याह कल्पनेति। पतेनेति । इन्द्रियसम्प्रयोगजन्यतायाः साक्षात्कारित्वेनयावच्छेद्यतया तत्प्रतिपत्यधीनप्रतिपत्तिकरवेन तस्यैवेतरभेदानुमितिव्यवहारोपयिकतया लक्षणतौचित्येनेत्यर्थः । एवञ्चैतादृशलक्षणानां साक्षात्कारिता चिन्हत्यप्रवृत्तिनिमित्तत्वयोरनभ्युपगमेऽपि न क्षतिः। भासमानेति । स्वप्रकारीभूतार्यानुयोगिकेन्द्रिय प्रतियोगिकसम्प्रयोगजन्यं ज्ञानं यथार्थप्रत्यक्षमित्यर्थः । इदं रजतमितिभ्रमे प्रकारीभूतरजतेनेन्द्रिया- सम्प्रयोगानातिप्रसङ्गः, इन्द्रियत्वावरिटनप्रतियोगिकसम्प्रयोगत्वेन कारणताविवक्षणाचात्मानुमादौ न स इनि । साक्षात्कारित्वस्य प्रतीतिदशायां तत्समनियतोक्तजन्यावस्य तदवच्छेदकधर्मवत्त्वस्य वा लक्षणन्व सम्भव इत्यादैरीरितरीतेरुकावप्याह किञ्चेति । अत्रेन्द्रियपदमकिञ्चित्करम्, सम्प्रयोगवञ्च पोटासा- धारण दुर्वचम्, संयोगाद्यन्यतमजन्यत्वेनैतम्भेदसाधने व्यर्थावशेपणत्वञ्चैत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रमाणपदं प्रमापरम् । प्रमाणलक्षणेति । प्रमामामान्यस्य विशेष्यावृत्यमकारकानुभवत्वादिलक्षणेत्यर्थः । कि- यतः = यथार्थप्रत्यक्षास्य । भाश्रयनान्वयि निष्ठन्वं पष्टयर्थः। सङ्ग्राहकलमाश्रयताया निरूपकत्वम् , प्रतिक्षेपकावं तु नदनिरूपकत्वम् । कियतः = भ्रमस्य यथार्थानुमादेश्च । व्यभिचारिणो भ्रमस्य, निवृत्तिः -प्रमावानाश्रयत्वम् । भासमानस्येति । सद्रजतमिदमित्यादिभ्रमे सत्तेदन्तादेरपि प्रकारतेति भावः । लौकिकालौकिकसाधारणसम्प्रयोगस्यैव निवेश्यतया तम्य रजतेऽपि मत्वास्किमिति सत्तादिपर्य- न्तानुधावनम्, एतल्लक्षगस्य 'सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्पेन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षा"मिति मीमांसासूत्रीय वृत्तिकाराततत्सत्पदव्यत्यासायत्तव्याख्यानरूपत्वेऽपि न निस्तारः, प्राभाकरैरुपनीतभानानम्युपगमेऽपि भट्टैस्तदभ्युपगमादिनि व्यक्तं प्रामाण्यवादगादाधर्यादाविति चत; अलौकिकसन्निकर्षानियम्याया एवं साक्षात्कोमोतिधोसाशिकविपयताया रजते सद्भावेनोपनीनभानस्येन्द्रियसम्प्रयोगत्वेनाहेतुत्वान् दोषस्यैव रजतभाननियामकताया वक्तव्यत्वात, उपनीतांशे प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशे इव स्मृतित्वस्यैव वक्तुं शक्यत्वा. प्चेति यावर्दशे प्रत्यशत्वं तावदंशे लौकिक एव सन्निकर्षोऽअक्षणीय इति भावः । विशेषेति । स्वप्र- " ·यथार्थप्रत्यक्षरवमेव भवतोकम् , नतु स्वविपर्याशे इति भावः। एवंद्वात्मपदं पटादेरप्युपलक्षणम् । तदी- परिच्छेदः चार्यव्यवच्छेदः, निर्विकल्पसङ ग्रहश्च । - लक्षणप्रयोजनरवण्डनम् छ २४५ वक्तव्यम् , प्रमाणलक्षणेन च व्यभिचारिणो निवृत्तिः प्रदश्यते, तथा च सति यथाश्रुत- मिदमलक्षणम् . व्यभिचार्यपि हि भासमानस्य सत्तादेशकारस्येन्द्रियसंयोगादुत्पद्यते । अय विशेषाभिप्रायेणेदं लक्षणं वाच्यं, तथाप्यसङ्गतिः, तथाहि-किं कियन्मानभासमाने- नियसम्प्रयोगजत्वं विवक्षितम् ? उत यावद्भासमानेन्द्रियसम्प्रोगजत्वम् । श्राद्ये व्यभि नापि द्वितीयः, विकल्पासहत्वात्, नथाहि-कि भासमानताविशिष्टस्येन्द्रियसम्प- योगः ! उत भासमानतोपलक्षितस्य ? | नाद्या, पूर्व भासमानत्याभावात्, कारणस्य च पूर्वभावित्वात्। द्वितीय लटोऽविवक्षितार्थत्वंवा? वितितार्थत्वं वा? नायः, तथाहि-याव- घरीभूतविशेषानुयोगिकैत्यादि लक्षणं वाच्यम्, सत्तादिकच न विशेष इत्यनतिप्रसङ्ग इति भावः । यद्यपि प्रमेयस्वादिकमपेक्ष्य सत्ताविकमपि विशेष एव. प्रमेपश्यसत्ताध्यत्वादितत्तदर्मभिनवेन तु वि. योधीपादानं न सम्भवति, सत्तादिप्रकारकमेष्वतिप्रसन, तथाप्यनाहाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितयाट- शधर्मप्रकारकनिश्चयत्यं द्विशेष्यभ्रमत्यावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतियन्धकनानतिरिक्तवृत्ति ता- सयमस्यय तत्तदीयविदोपत्यविवक्षायां सत्तेदन्वादे विशेषत्वसम्भव इति । तथाहीति । किं स्वप्र- कारोभूतयत्किञ्चिद्विशेषानुयोगिकेत्यादिकं विवक्षितं लक्षागम् , उत म्वाकारीभूतयावदनुयोगिकेत्यादिक- मिति विकल्पार्थः श्राये इति । अभाव-कविशेषत्वघटकीभूतं भ्रमत्वमनुगतं वाऽननुगतं वा, भाये न नादयो धर्मः कचिद् द्विष्यनिश्चपोऽनाहावाद्याक्रान्तोऽपि किजिद्विदोप्पकमपि भ्रमरवाय- छिन्नं प्रतियनीयात् , द्वितीयेतुनेदन्वादेरिणम् , योगाचाराभिमतस्यान्याशस्य वाऽनिदमात्मकावग्रह- श्य शुनगदी तार्किकादिमते भ्रमन्यमवाप्तवत इदन्वप्रकारकतादृशनिश्चयसामान्यप्रतिवध्यत्वादिति । विस्तरस्तु विशेषत्वदुर्वचनायाः सम्यक्त्वखण्डने प्राकृतः । निर्विकल्पेत्यादि । निर्विकल्पकस्य प्रका- रताऽप्रसिद्धः स्यपदेन तदुपादानानुपपतैरिति भावः । प्रकारतास्थाने विषयत्वविवक्षायां तु पूर्वोक्तमेय दूण्यं सारम् । अव मागाहित्यमेव निर्विकल्पश्य नतु किञ्चिद्विशेषावगाहित्यसपीतिमते विष- यत्वविवक्षायामपि दृपमिदममिहितम् । पूर्वमिति । स्वविषयताविशिष्टेनेन्द्रियसम्पयोगरा जनकतयोक्तलक्षणघटकन्वे स्वस्मात्प्राक् स्वविषयतापा असम्भवेन तद्विशिष्टस्याप्यभाव इत्यसम्भवप्रसङ्गः । विषयतायां स्वीयन्वानिवेशे तु पुरुषान्तरस्येश्वरस्य वा ज्ञानीयविण्यताया वैशिष्टयम्य प्रासम्भवेऽपि मुखोऽमम्भवः. तादृशविपय- लायाः प्रपञ्चमाने मवानावदनुयोगिकमधिकर्षजत्वस्य क्वचिदप्यभावादिति भावः । तट इति । शा. नेचस्थानिन इत्यर्थः । एतच्च आदेशानां बहुम्येन लाघवाल्लवस्यैव भक्ततावच्छेदकत्वम्, आदेशेन लकारस्य स्मरणाच नादयोधः, स्थान्यादेशभावमप्रतिपद्यमानस्य न्यादेशे शकिभ्रमादेव स इति मता. मिनायेण । वस्तुतस्तु शाजाद्यादेशानां शक्तताग्रहस्थले नटितानुपूर्वीज्ञानस्य तदधीनोपस्थितिसह- कनन्य सादधीकारणनायाः ककृततया श्रयमाणतया च तेष्वेव शक्तिरल्पनौनित्यमित्यन्यत्र विस्तरः । एकच स्वीयविषयतोपलक्षितयावदनुयोगिकत्यादिकं वा, वर्तमानकालावच्छिन्नविपयतोपलक्षिनयावदनु- गौगिकन्यादिकं या लक्षणमिति विकल्पा । विषयताया ज्ञानसमसमयत्वाविनीयकलो तस्यां स्वी- यावं नोपात्तम् । विज्ञान - यथार्थविज्ञान, आत्मनि = आत्मविषयकम्, सध्यतावच्छेदकं हि सामान्यतो याविषग्रन्यान् = तदीयविषयत्वेनाननुभवात्, नेन 'न चेत्यादि प्रतिज्ञया न पौनरुत्यम् । प्रमाणस्य :

·२४६ शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः द्भासमानाफारन्द्रियसम्प्रयोगलमपि भवति "घटोऽयमिति विज्ञानं नवात्मनि प्रत्यक्षम्, स्मनस्तदीयाविषयत्वात्, प्रमाणस्य च विषयनियतत्वाधप्रामाण्यं तत्रैव विषय तद्विशेषस्य प्रत्यक्षत्वस्य वक्तव्यत्वात् , अन्यथा घरास्तित्वे 'घटोऽय'मिति प्रत्य प्रमाणयनः किमुत्त. रम् ? । मन्धिदमुत्तरम्-घटविज्ञानं न पटे प्रत्यक्षम्, नहि तदिन्द्रियसन्निकणोत्पन्न मिति । तरिफमात्मेन्द्रियसनिकर्षजं घटविज्ञानमात्मनि प्रत्यक्षमेव । कथमेवं स्यात्, आत्मेन्द्रियसनिकर्षाद्घटज्ञानस्योत्पादेऽप्यारमनोऽनयभासमानत्वादिति चेन्न, भासमाने. त्यत्र लटोऽविवक्षितार्थत्वपक्षमाश्रित्येदं भवतोच्यत इति स्मर्तव्यम् , अस्ति यात्मनो भासमानत्वं कदाचित्केनचित्, अन्यथाऽप्रमेयत्वमसन्नात् । उक्तलक्षणकं स्वविषये प्रत्यक्ष नत्वन्यत्रापीति चेन्न; स्वशब्देन यदि शानमा विवक्षितं तदा स दोपस्तदवस्थः, अथ AnnarAAAAAnm - प्रमायस्थ ातहिशेषस्य-प्रमात्यग्याप्यस्य प्रत्यक्षत्वस्य-यथार्थप्रत्यक्षान्यस्य । यात्मेन्द्रियेति। इन्द्रियं मनः। तदिन्द्रिय सन्निकर्पजस्वस्य तद्विषयकावनियामकरवे घटोऽयमिति प्रत्यक्षस्य पटविषयकस्यासम्भवेऽप्यात्मवि- पपकत्वं प्रसफमेव । स्वविषयतोपलक्षितो यो यसदिन्द्रियसशिकवावच्छिमजन्यज्ञानत्यं तद्विषयकय- थार्थप्रत्यक्षत्यमिति विवक्षायामुप्रत्यक्षाविषयीभयदात्मेन्द्रिय सन्निकर्ष जत्यमादाय नातिप्रसङ्गः, भयं घट इति प्रत्यक्षे आरमानुयोगिकेन्द्रियस्वावरिछसप्रतियोगिकसनिकपत्येनाकारणबाच्चेति यद्यपि, तथा- पि स्वस्वस्यानुगमे स्वविषयत्वस्य प्रपञ्चमात्रे सवेनासम्भवस्य, भननुगमे तु तम्यैव प्रसङ्गोऽस्त्येवेति भावः । अनयभासमानत्वात् = वर्तमानकालावच्छिनविषयतानाश्रयत्यात्, सर्वज्ञस्य मयाऽनभ्युपगत- त्वेनायं घट इति ज्ञानकालिकासर्वज्ञानीयविषयनानाश्रयस्वस्पच तत्तजीवात्मनि सम्भवेन ताशविषय. ताश्रयेन्द्रियससिकरजस्वस्य तद्विषयकस्यनियमाकन्योपगमे तत्तदात्मनि नातिप्रसार इत्याभासः । एतेन- अनवभासमानत्वादिस्यस्य 'अयं घट इति प्रत्यक्षाविषयत्वा'दित्यर्थक्त्वे वर्तमानकालावच्छिमत्वाविवक्षा. यामपि स्वविषयताश्रयो यो यस्तदनुयोगिकेत्यादिकल्पे प्रकृतातिप्रसङ्गभङ्गसम्भवेन 'लटोऽविवक्षितार्थत्व पक्षमाश्रित्ये' श्युत्तरप्रन्यासद्गतिः । उक्तकल्पमनाश्रित्योत्तानार्थ एव दोपदाने तु वर्तमानकालावच्छि. वत्वविवक्षायामपि स्वीयत्वस्योक्तरीत्याऽनुपादेयत्वेनायं घट इति ज्ञानाविषयत्वेऽपि तत्कालिक पुरुषान्त. रज्ञानीयविषयताश्रयस्वेनात्मन्यतिप्रसङ्गस्य सत्त्वेन तदसदतिरेव, अयं घट इति प्रत्यक्ष भास्मानुयोगि- केन्द्रियत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकसन्निकत्वेनाकारणत्वात्ताशरूपेण कारणतानिरूपकस्यैव म्यात्मविषयकत्वमित्येवमुक्तातिप्रसनवारणं तु वर्तमानकालावच्छिन्नन्या विवक्षायामपि तुल्यमिति-नाश इनोयम् । उक्तलक्षाणकमिति । स्वविपयतोपलक्षितो यो यस्तदनुयोगिक्त्वविशिष्टेन्द्रियत्वावच्छिन्न- जनकताकज्ञानमित्यर्थः। लक्षणलक्ष्यतावच्छेदकघटकस्वावस्यानुगतत्वे आह स्वशब्देनेत्यादि । स दोपः घटज्ञानस्यात्मविषयकत्वप्रसङ्गः, भात्मनोऽपि स्वविषयत्वात् । यदि लक्षणे स्वत्वमननुगतं लक्ष्यतावच्छे- दके चानुगतं तदाऽव्याप्तिः, यदि तु लक्षणे तदनुगतं लक्ष्यतावच्छेदके चाननुगतं तदाह अथेति । अति- व्याप्तिरिति । यावत्पदं विस्मृत्येदम् , अन्यथा स्वत्वस्यानुगतत्वे स्वविषयतोपलक्षितत्वस्य निखिलप्रपञ्जे सत्वेन तदनुयोगिकेन्द्रियसनिकपत्वावच्छिन्नजनकत्वाप्रसिद्धरसम्भवस्यैव वक्तव्यत्वादिति । लक्ष्यमे- वेति । प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नस्यैव लक्ष्यत्वमित्याशयः। असाधारणस्वरूपं = स्वविषयकप्रत्यक्षवं, लक्ष्य- स्वेन - लक्ष्यतावच्छेदकन्वेन । अन्यस्वरूपम् = अन्यनिष्ठम् । साधारणं रूपं = प्रत्यक्षत्वं । तदिति । भवतैवासाधारणीकृतमित्यन्धयः । पद = पदार्थम् । ननु समभिव्याहतपदोपस्थाप्यस्यैव स्वपदधोय. स्वात्तादृशेन्द्रियसन्निकर्षत्वावच्छिन्नजनकताकज्ञानं स्वविषयप्रत्यक्षमिन्यत्र ज्ञानान्तस्य साधारण्ये स्वपदा- प्रत्यक्ष- D ·परिच्छेदः] . ॐ लक्षणप्रयोजनखण्डनम् , २४७ शानव्यक्तिरपेक्षिता नदा लक्ष्यस्वरूपस्यासाधारणतया नत्परित्यागेन लक्षणस्यान्यत्रापि गतत्यादतिव्याप्तिः, व्यक्तयन्तरस्य लक्षणाश्रयस्यैकव्यक्तयभिहितलक्ष्यीभृतासाधारणरूप वाभावात् । व्यक्तधन्तरमपि लक्ष्यमेव, अलक्ष्ये च लक्षणस्य गमनादतिव्याप्तिरिति चेन यदेकवासाधारणस्वरूप लक्ष्यत्वेन निरूप्यते भवता, न तदन्यस्वरूपम्, अतः कथं 'तद पि लक्ष्य' मित्यपिशब्देनाने साधारणीकृत्य समुच्चेतुं शक्यम्, यदपि साधारणं रूपं नव्यक्तयन्तरव्यवच्छेदक स्वविषयपदं विशेषणं प्रक्षिपता भवतवासाधारणीकृतम्, शन्दस्य शानमानार्थत्वे दोषस्योक्तत्वात्, स्वत्वस्य चानुगतस्वरूपस्य निर्यक्तुमशक्य- त्वात, श्रन्यथाऽन्यव्यक्तिविषयस्यान्यत्र तथात्वापत्तेः । नापि द्वितीयः पक्षः, विकल्पासहत्वात् , किं सम्प्रयोगापेक्षया वर्तमानत्वम्, यस्थापि साधारण्यमिति नोक्तदोष इत्यत आह स्वशब्दस्यति । ज्ञानेति । उक्तजनकताकेन्यादिः । धकारग्युत्क्रमेणाशक्यत्वाच्चैत्यन्धयः । स्वपदार्थतावच्छेदक स्वत्वं न जातिः. सामान्यादावपि महाशत्, माप्पबण्डोपाधिः, प्रतीतिविशेषसाक्षिकतयैव निरूप्यत्वेनान्योन्याश्रयापत्तेः, स्वावृतित्वे स्वस्वविषयक अन्यशासङ्ग्रहण ग्यवृत्तियोपगमे आमाश्रयाध, यदि च समभिध्याहृतपदोपस्थाप्यतावच्छेदको धर्म एवं समन्वं तदापि नानुगतम्, एकस्मिन ब्राह्मणे ग्राह्मणान्तरमातृदर्शनकर्तृत्वे प्राह्मणः स्वमातरं न पश्य- नोनि प्रयोगप्रामाणिकताया अनुभवस्य चातुरोधेन व्यक्तिविशेषपरामर्शकतायाः स्वपदे वाव्यत्वे च नानुगमवाापि, यथेष्टविनियोगयोग्यत्वमपि स्वत्वं नानुगभाय स्वस्ति, शानघटदेवदत्तादीनां विनियोग- स्य ययेश्वस्य चानक्यान्, योग्यतावच्छेदकानिर्णये सर्वस्थापि सर्वविनियोगयोग्यत्वोन्द्रावनस्य सावस- लाच स्वीययथेष्टविनियोगयोग्यतायाभारमाश्रयापादकत्वादिति भावः । अनुगमे बाधकान्तरमाह अन्य येति । नथात्वेति । मयः । एतेन स्न्यस्यामनुगतत्वे तत्पुरस्कृत्य प्रवृत्तायाः सामान्यव्याप्ते- विलोप इति तस्यानुगतस्वमेव वाच्यम्, स्वल्पविषपान्यो लक्षणसङ्गमनार्थ मोढव्य आत्माश्रयः, अन्यथाऽनवम्थानात, अनवस्थापक्षयामाश्रये लाघवात् , यदाइ बौदाधिकारदीधितिः--अन्योन्या- अयचक्रकानवस्थानामन्यतमप्रसङ्गे लाघवादारमाध्यस्योपगमा"दिनीत्यपि निरस्तम्; भारमाश्रयोपग- मेऽपि नरपादोपतोपगमासara, सामान्यज्याप्तिविलोपविभीपिकाया वैण्डिकं प्रति प्रदर्शनान:- वाचा सत्यस्प संसर्गकुक्षिनिक्षेपेणापि तत्समर्थनसम्भवाच्च, कयोरपि साध्यसाधन जातीययोर्व्यभिचा. रामहे उपस्थितयायन्साध्यसाधनजातीयव्याप्तिमहवलादेवागृहीतव्याप्तिकसाधनविशेषस्य साध्यवि- रोगानुमापक योपपत्र । अधिकं जूपमानापमाने शारदायां यक्ष्यते । लडविवक्षापक्षे स्थाश्रयक्षणावच्छिन्न स्वीयविषयतोपलशितयावदनुयोगिकेन्द्रिय सन्निकर्ष- चावच्छिन्नबनकताकजन्यताशालिज्ञानवविवक्षपणे दैययमवच्छिमान्नस्य, प्रथमपक्षोकदोपोन्मेषध,स्वा. श्रगाणायच्छिन्नविषयतोपलक्षितस्यादिविवक्षायामपि दुर्वारोऽसम्भवः, सर्वज्ञानभ्युपगमेऽपि तत्तत्पुरुष- शानीयनाशिविषयताश्रयन्यस्य प्रायः सर्वन सत्वात् । सम्प्रयोगे स्वत्वविवक्षया स्वाश्रयक्षणावच्छिन्न- नातिकामयसम्भवम् । विषयतरेपलक्षितयाददनुयोगिकाशसम्मयोगत्वावच्छिोत्यादिकमप्यभिधानं अव पक्षे विपयनाय स्वजन्यज्ञानीयवस्याप्युपादाने सत्वाननुगमाभ्युपगमेऽसम्भवासम्भवेऽप्यव- छिनान्तस्य वैययंमत्येव । दूपणान्तरं त्याह प्रथमे इति । सम्प्रयोगस्य कतिपयक्षणावस्थायिग्वे कचियपि नजन्यज्ञानीयविषयतायाम्तलाश्रयक्षणावच्छिन्नत्वं सम्भवति तथापि निर्विकल्पकस्य सवि. कल्पकस्य योन्पत्तिक्षणे सम्प्रयोगस्य विनाशे लजन्यज्ञानीयविषयनायास्तदाश्रयक्षणावच्छिनत्वास- - ·२४८ ॐ शारदायुते खण्डनखण्टरवाद्ये * [प्रथमः यत्किञ्चिदपेक्षाया, प्रथमे विशेषणत्वपक्षान्न विशेष इत्युक्तदोपापत्तिः। द्वितीय तुलटोऽवि. वक्षितार्थत्वमेव स्यात्, व्यवच्छेद्ययोर्भासितभासिष्यमाणयोरपि सदा भासमानत्वस्वी- कारात् । इन्द्रियसम्प्रयोगानन्तरं भासमानत्वमपेचितम्, भतो विवचितार्थत्वमिति चेन्न; आत्मनोऽपीन्द्रियस्योगानन्तरं भासमानत्वमस्ति, नहि स यदा मनसा गृह्यते तदा ने न्द्रियसंयोगानन्तरम् । नेन्द्रियसंयोगमात्रं विवनितं, किन्नाम ? यदनन्तरं भासमानतोत्प- त्तिरित चेन्न; तदनन्तरमपि भासमानतोत्पत्तः। भासमानतान्तरं तत्, नत्विदं भासमानत्वमिति चेन्न श्रव्याप्तिप्रसङ्गात्, एकभासनमात्रव्यवस्थितत्वालनण- स्य । अथ मन्यसे-यद्भासनं यस्य विषयस्येन्द्रियसम्प्रयोगादुत्पन्नं तत्तत्र प्रत्यन प्रमाणमिति निरको न दोष इति । मैवम् , यद्भासनं 'घटोऽयमिति यस्य विषयस्य - आत्मन इन्द्रियेण सह सन्निकर्षादुत्पन्नं तद्भासनं तस्मिन्नात्मनि प्रमाणं स्यात् । नात्मा तस्य विषयः, तत्कथमेयं स्यादिति चेत्, नहि भवता तदीयविषयस्येत्युक्तम्, किन्तु सा. मान्यतो विषयस्येति, तेनेदमभिहितम् । यदि तु तदीयताविशेषणमुपादत्ते भवान् तदा यदि तच्छन्देन शानजातीयमात्रपरामर्शस्तदा स दोपस्तदयस्थः, यदि तु ज्ञानव्यक्ति विशेषपरामर्शस्तदाऽव्यापकत्वम्, प्रतिज्ञानं तच्छन्दार्थस्य भेदात्, नहि यत्त्वं तत्त्वं वा किञ्चिदनुगत रूपमस्ति । अत एवात्मविषयत्वानुयोगवत्रिपुटीप्रत्यक्षवादिनि पटशान- म्भवेनाव्याप्तिरित्यर्थः । न विशेष इति । याघल्लक्ष्यासमाहकत्वांशे इत्यादिः । अन्यथा विशेषणत्व- पक्षेऽसम्भवोऽत्र स्वव्याप्तिरिति विशेषसद्भावेनासङ्गतिः । यथाश्रुतं तु स्वीयाचक्षणावच्छिन्नस्वस्य विषय- तायां विवक्षायामेव शोभते । द्वितीये इति । वर्तमानकालावच्छिन्नस्वमात्रस्य विषयतायामुपादानपक्ष इत्यर्थः । तदा = स्वभानकाले । स्वीकारादिति । तथाच चैयर्थ्य सामान्यतो वर्तमानकालावच्छिन्नन्व- निवेशस्य, असम्भवश्चेति : भावः । इन्द्रियेति। निर्विकल्पकसविकल्पकोभयसङ्ग्रहार्थमानन्तर्य द्वितीयादिक्षणसाधारणं तदधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसा धिकरणक्षणावृत्तित्वरूपम् , तदधिकरणक्षणभंसाधिकरणक्षणवृत्तित्वस्थ तूपादाने वाऽनुपादाने वा वि. पयतायां सम्प्रयोगजन्यज्ञानीयत्वस्यानुपादानेऽसम्भवोऽन्यथा तु वैयर्थ्यमित्युनमेव । तथाच सम्प्रयोगे स्त्रत्वविवक्षया स्वोत्तरक्षगावच्छिन्नविषयतोपलक्षितयावदनुयोगिकेन्यादिकं लक्षणं वाच्यमित्यर्थः । न- होति । संयोगानन्तरमिति । गृह्यते इत्यनुपज्यते । उक्तलक्षणकमिन्द्रियसम्प्रयोगोत्तरक्षणाग्छिन विषयतावति प्रत्यक्षमित्यभिधानेऽन्यविषयकप्रत्यक्षस्यान्यन्त्र प्रत्यक्षवप्रसङ्गः स्पष्टः, असम्भवाणादक- वेन यावत्वस्यानुपादेयत्वात् । एवञ्च भ्रान्तावतिप्रसक्तिरित्यन्यत् । स्वविषये प्रत्यक्षमित्येवं रक्ष्योक्ति स्तु मिराकृता । गूढाभिसन्धिराशङ्कते नेन्द्रियेति । गूढाभिसन्धिः परिहरति तदनन्तरमिति । आरम- प्रत्यक्षाजनकसम्प्रयोगानन्तरमित्यर्थः। परोऽभिसन्धिमुदाटयति भासमानतान्तरमिति । इदमिति । विषयतायां स्वजन्यज्ञानीयत्वमुपादेयमिति भावः । एवं च यावत्वस्याप्युपादानसम्भव इति । एवं सति स्त्रोत्तरक्षणावच्छिन्नत्वविवक्षावैयर्यम्, अननुगममसङ्गश्चत्यभिसन्धि स्फोरयति खाण्डनिको ऽन्याप्तीति । न हीनि । उक्तरीत्या स्वत्ववदिदं शेयम् । प्रभाकरमतेऽयंघट इस्यस्य स्थाने घटत्वेनेममहं जानामीत्याकारापा एव ज्ञानज्ञेयज्ञातृविषयिकाया वित्तरभ्युपगमैन कस्यचिज्ज्ञानस्यात्मविषयकत्वासदनं नानिष्टमित्याशङ्कयाह अत एवेति । विषयविशेषस्य नियन्तुमशक्यत्वादेवेत्यर्थः । अनुयोग आपत्तिः । त्रिपुटी = ज्ञानज्ञेयज्ञातारः । तदर्थ = उक्तानुयोगवारणार्य । यदिति । यदनुयोगिकन्यर्थः। प्राभाकरेग ·परिच्छेदः] 1 कधादिदम्, नव्यमते तु ज्ञानेति द्रष्टव्यम् । रजते इति । तत्संसर्ग इत्यपि दृष्टव्यम् । रजतत्ववैशिष्टये इति । इदं रजतमित्यप्रेदमनुयोगिको रजनप्रतियोगिकस्तादात्म्यसंसगो रज. लक्षण योजनखण्डनम् । २४६ स्य घटादौ प्रत्यक्षतया प्रामाण्यानुयोगो द्रष्टव्यः । तदर्थं 'यदिन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्न' मिति विशेषणमझेपे यत्तच्छन्दस्यासाधारगयादव्याप्त्यापत्तः । यदि तु यत्तच्छदार्था- उनुगतौ स्यातां पुनरप्यन्यत्र घटोऽय' मिति ज्ञानस्य प्रत्यक्षात्येन प्रमाणता प्रसज्येत । अयान्यव्यतिरिके इति विशेषणं प्रक्षिपसि, तदाऽऽत्मविषयस्य प्रत्यक्षता न स्यात् , नच्छब्देनानुगतार्थाभिधाने व्यवच्छेदकन्यामावाद्घटज्ञानस्य पटे प्रत्यक्षतया प्रामाण्यं प्रसज्येन । एतेन "इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमव्यभिचारि प्रत्यक्ष" मित्यत्रापि दोषोऽयमुक्तो द्रष्टव्यः, तादशस्यापि ज्ञानस्य विषयान्तरे प्रत्यक्षत्वेन प्रामाण्यप्रसङ्गात् । यस्यार्थस्य सन्निकर्षायदुत्पद्यते तत्तत्र प्रत्यक्षतया प्रमाणमित्यभिधाने तु यच्छन्दतच्य- साधारणासाधारणार्थाभिधानविकल्पोक्तदोपप्रसङ्गः। अन्यभिचारिपदं च यम् नहि शुक्तौ रजतशान रजतेन्द्रिय सन्निकर्षादुत्पन्नम्। संस्कारलक्षणप्रत्यासत्ती रजत्तेऽप्यस्तीति चेन्न, रजतत्ववैशिष्टये पुरोवर्तिनस्तदभावात् , तस्मिन्नेय चांशेऽप्रामाण्यं नतु रजतत्वमाने, तस्यान्यन सत्त्वात् । अमानभ्युपगमादाममानत्यादिकमनिवेश्यम् । यत्तच्छब्दस्येति । पूर्वमप्राभाकरं प्रतोदानी तु प्राभा- करं प्रयुक्तमित्यपौनरायम् । विशेषणमिति ।लक्ष्यदले इति शेपः ।स्वविषयीभूतं यद्यत्तदीपेन्द्रियसनिकर्षजन्य ज्ञान राभिनभिन्न पन्या नतु नदिने इनि नसनिकजन्यज्ञानस्य घटभिन्ने पटादौ प्रत्यक्षावापादनसम्भव इत्यर्थः । प्रभाकरमते घटमहं जानामीति ज्ञान ज्ञाज्ञानांशेनेन्द्रियार्थसनिकर्षजन्यम् अनुमिन्यादेरपिज्ञानुज्ञानांश अश्यात्वेन तंद्विपयकत्यावच्छेदेन ज्ञानाजन्यत्वस्यैव ज्ञानानां तद्विषयकवावच्छेदेन प्रत्यक्षात्वनियामक वादिति वक्ष्यने । एवञ्चान नदिन्द्रियसशिकजन्यज्ञानस्य तनि प्रत्यक्षात्यानभ्युपगमे ज्ञाज्ञानविषयक स्वावच्छेदेन प्रत्यक्षत्वानुपपचिरित्याह तदिति । आत्मपदं ज्ञानस्याप्युपलक्षणम् , तथा च ज्ञातृज्ञानवि- । एतच्च तनाया अननुगममभिप्रेत्य, तथैव तदिनत्वप्रसिद्धिसम्भवात् । तस्या अनुगमे तु तत्तायरिछनप्रतियोगिताकभेदस्यामसिद्धायुक्तलक्ष्यदलस्यैवाप्रसिद्धिः स्यादिति तदिन्द्रिय- सन्निकर्षजन्यज्ञानस्य विषयकवायच्छेदेन प्रत्यक्षताया वक्तव्यत्वे घटज्ञानस्य पटविषयकत्वप्रसङ्गस्त- वस्थ इत्याह तच्छब्देनेति । साधारणासाधारणेति । अनुगताननुगतेत्यर्थः । यत्तगयां लक्षण- करगे इदं रजतमिति श्रमस्य प्रकारतसंसर्गाशे न प्रत्याप्रमात्वप्रसङ्गः, सदीयसनिकर्षाजन्यत्वात्, इंदगीयसन्निकर्षजन्येऽपोदमसे प्रत्यक्षप्रमात्वनपि तस्येष्टमेवेत्यभिप्रायेणाह अव्यभिचारीति । ननु लौकिकसतिस चान्यन्न प्रतिपन्नेऽलौकिकसन्निकर्षोऽस्त्येवेति तदंशे प्रत्यक्षा- प्रमावधारणायाव्यभिचारिपदं फलवदेवेत्याह संस्कारेति। प्राचीनमते संस्कारस्योपनाय- न प्रामाणिक इत्युक्तम्, लौकिकसत्रिकर्षश्च न प्रकृते, तथाप्युपत्यवाह पयकवावच्छेदेनेत्यर्थः यद्यष्यलोकिकप्ततिक्रमों नवप्रतियोगिकसमवायो वा भासते तस्य चालोकत्वान्न भागनुभव इति कयं तदुपनयसम्भवः । नहि गुतिगतदन्ता रजत, तस्याः प्रतिष्यक्तिविधान्तत्वान् । एवजेदंसंसृष्टरजतरनतत्वान्यतरात्मकविशिष्ट सासनिकृष्टत्याभिप्रायेणापि “विशिष्टरूपेण भ्रमविषये मया तदुपगमा दिति मूले प्रागुनं द्रष्टव्यम् । अत एव "इदं रजतमित्येवंरूपं वस्तु न कुत्रचित् । न शुक्तौ रजतज्ञानं नेदन्ता रजतेऽस्ति नः" ॥ इति ૨૨ ·२५० शारदायुने खण्डनग्यण्डखाये, [प्रथमः श्रथ साक्षात्कारित्वं प्रत्यक्षलक्षणमुच्यते तदा साक्षात्कारिविभ्रमेऽपि प्रसङ्गः । अथाव्यभिचारित्वविपिनं नलक्षणमिति या भेदानव्यतिरिक्तविनमाभावो वेति चेन्न, विकल्पासाहत्वात्, किमवगनमिदं लक्षणं फलहेतुः. अनवगतं था। न तावचरमः, तद भिधानयैयर्यप्रसङ्गात् । अभिधानस्य शानोत्पादोपयोगित्यात्, नस्य चानवगतस्यैव फलसाधकत्वाभ्युपगमात् । प्राये फिमन्यस्मादवगमः ? उत त्वदीयालवणवाक्यात् ? यद्यन्यस्मात्, कृतममुना लक्षणाभिधानप्रयासेन, अभिधानस्यास्य शानोत्पादानिरिक्कम योजनाभावात्, तस्य चान्यत एन सिद्धः । अन्त्य किं त्वदभिधानमाप्तोपदेशनया साक्षात्कारित्वं बोधयति ? उत्त लिङ्गादिभावेन ?, न तावञ्चरमः, त्वचनस्य साक्षात्कार रित्याविनाभावादेर्दर्शयितुमशक्यत्वात् । नापि प्रथमः, वादिनं प्रति भरतप्राप्तवासिद्धेः। सिद्धौ हि प्रतिक्षामायादेव साध्यसिद्धेस्वाद्यभिधानमनर्थक सर्वत्र स्यात् । - दी वृहदारण्यकार्तिकऽप्यन्यधास्यानिमण्डनतयोक्तम् । रजतज्ञानं ज्ञायमानं रजतं । रजते हस्धे शु. गितेदन्ता नास्तीति तदर्थः । मात्र इति । नापि रजतनिष्टे रजतरजतत्वयोः संसर्गे इति शेषः । म न्या सत्त्वेऽप्यत्रासावेन तदंश भ्रमावं तु नदीये तटेशसंसगांशे एव पर्यवसनमिति भावः। संसर्ग- स्थानलीकरवेऽपि पधिकरणप्रकारकत्येन भ्रमत्योपपादनं तु न युज्यते, तथाहि-शुतो रजतत्वसंसर्गोऽस्ति न था, भाये तद्वति तत्मकारकन्येन अमात्य दुर्वारम्, अन्यथा रजतेऽपि रजनरवधियः प्रमाव्यं न स्यात् । द्वितीये तु स्यादेवालीकरवम् । अन्यत्र प्रसिदैन रजतस्यसंसर्गण रजतस्यारोप इति चेत् , रजतत्वसंसर्गस्य प्रसिद्धिस्तरसंसर्गवत्येव वाच्या. अन्ययातिप्रसङ्गात् , तत्संसर्गश्च स्वरूपात्मक एव, अन्यथाऽनघस्थानान्, तथाच रजतन्वसंसर्गस्य शुक्तेश्च स्वरूपसत्वे शुक्तावपि सोऽभ्युपंय एवेति कर्थ न प्रमात्वप्रसङ्गः। सम्ब धान्तरमन्तरेण विशिष्टप्रमितिजनकवाभावास तस्वरूपयोः सम्यन्धत्वमिति चेत्, प्रमावस्ययापाद्यमा- नत्वेन विशिष्टप्रमितिजनकत्वाभावस्य पूर्व निर्धारणासम्भवात् , आपादकनिरासेन हापत्तःपरिहारो भत्व- न्यथा । एवञ्च वस्तुनो रजतत्वसंसर्गाभाववत्तयाभिमतेऽपि रजनत्वसंसर्गसंसर्गस्य दुरत्वेन तन्त्र रजत स्वप्रतीतेः प्रमात्व निवारगमशयमेवेति भ्रमप्रमावव्यवस्था संसर्गानलीकत्ववादे न सम्भवत्येवेति । प्रभाकरमतेनाह भेदेति । भेदापहव्यतिरिक्तस्य = अग्रहीतभेदकज्ञानद्वयव्यतिरिक्तस्य । वि. भ्रमस्य = विसंवादिप्रवृत्तिजनकज्ञानस्याभावो मन्तव्य इत्यर्थः । नादशज्ञानद्वयव्यतिरिक्त न विसंवादि जिजाज्ञानवमिति सप्पन लेत न मिहासिद्धिमहतिः । विवेचितं मतमेवपुरा प्रमुष्टतत्ताकस्म तिखण्डने । एक्य न भ्रान्तावतिप्रसक्तिरित्यर्थः । इतरव्यावृत्तिमितियवहृतिर्वा फलम् । चरम इति । चरमविकल्पखण्डने न बहु वक्तव्यमिति प्रथमं तत्खण्डनम् । अनयोजकज्ञानुक्रमेणैव खण्डनम् , स्मृत्युपारूढस्यापि प्रथमं निरासजिज्ञासासम्भवादिति । तस्य = लक्षणस्य । तस्य -शानोत्पादस्य । लि. शादीत्यादिनाऽन्यथानुपपत्युपमाने ग्राहये । अविनाभावादेरित्यादिनोपपाद्यत्वसादृश्ये । बोध्यत्वसम्बन्धेन' खट्वाचनं न साक्षात्कारित्वव्याप्यम्, घरादेरपि कदाचित्त्ववचनयोध्यत्वेन व्यभिचारात् , नापिवचनविशे. पस्तथा,साक्षात्कारित्वे एव व्यभिचारात् , बोध्यतासम्बन्धेन पक्षधर्मनाप्रतीतः शाब्दबोधाव्यागसम्भवेन तस्य प्रागावश्यकरवे लिङ्गादिविधया बोधकताया अकिञ्चित्करत्वाच्च,अनुव्यवसायस्य 'शाव्दायामी'त्यस्यैव सत्वादिति भावः । भवतः = लक्षणवादिनः, हेन्वादीत्यादिनौदाहरणादिवाक्येनाभिधीयमानव्याप्त्यादि ग्राह्यम् । सर्वत्र = कथायां शास्त्रे च । अन्यतः प्रत्यक्षादिमा प्रत्यक्षव्यवहारेति। प्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि। इतर चरम- , ।

·पत्रकारकावं वा प्रत्यक्षशब्दवाच्यचमकारकत्वंवा विवक्षितमिति भावः। शक्य इति । अयम्माय-1 परिच्छेदः] लक्षणमयोजनखण्डनम् । २५१ अथ मन्यसे, या साक्षात्कारित्वमन्यतो जानाति, प्रत्यक्षव्यवहारनिदाननया ये न जानाति, तं प्रति प्रत्यक्षव्यवहारनिदानत्वमस्य शाप्यते लक्षणयादिना, तच्चानुमान भावेनैव, नामोपदेशतया, अपच लक्षणं केवलव्यतिरेक्यनुमानमाचदमहे, तद्यथा- श्रावणादिमितयः साक्षात्कारिममितयो वा प्रत्यक्षत्वेन व्यवहर्तव्याः साक्षात्कारिप्रमि. लियात्, न यत्प्रत्यक्षतया व्ययहियते न तत्सातात्कारि यथानुमितिः, तथा चैताः, तस्मा- वया । एतदनुमानप्रतिपादकञ्च वाक्यं नाप्तवाक्यत्वेन प्रयुज्यते वादिना, फिन्तु व्या. त्यस्देः प्रतिपन्नस्यैव स्मारक पूर्वाप्रतिपन्नस्यैव वा जिज्ञासोत्पादनद्वारेणेदानीमेत्र चादिनि प्रमाणोत्पादकमित्युक्तदोपानवकाश इति । न, 'प्रत्यक्षतया व्यवहर्तव्या' इति व्यवहारस्य किं विपयभेदो विशेषः ?, उत शब्दभेदः १, थाये यद्यसी विषयविशिष्टव्य- बहारं नाशासीत् , कथं साक्षात्कारिणि तस्य स्वकर्तव्यता लक्षणवाफ्यादप्यनगच्छेत् , गत्तिमन्यायकवन लक्षणानां यथा,तथा प्रपजितं लक्षगभामान्यखण्डने इत्याशयेनान व्यवहारनिदान- त्वमेव निरसितुमाशद्वयते इत्यवर्धयम् । अस्य = साक्षात्कारित्यस्य । केवलयतिरेकि-व्यतिरेकसहचारमान- गृहीतन्याप्तिक,व्याप्तिश्च सा प्रचीनमतेऽन्वयनिरूपितानव्यमतेनु व्यतिरेकनिरूपितेत्यन्यत्। हेत्वभावे सा. साभायव्यापकनामहे त्यापकाभावेन हेन्यामना साध्यात्मनो व्याप्यामावस्यानुमितिसम्भवः, नदिदमाहुः- "अन्वयेनैव व्यतिरेकच्याप्तमकव"मितीति भावः। श्रायणादीरयसङ्कुचितेगादिपदेनानुमित्यादपि ग्रहणं माभूदिस्यनुगतागतिप्रसक्तरूपस्य वाच्यत्वे तस्यैव पक्षतावच्छेदकन्यमुचिसमित्यागयेनाह साक्षात्कारि. अमितय इति । साक्षात्कारिममितित्वादिति । गनिरेकमहचारेण पक्षेऽन्वयव्याप्तिरेव गृहाते इत्युदयनाचार्यमते सिद्धसाधनेनानुमित्यनुदयप्रसङ्गेन परतावच्छेदकस्य हेतुत्वं ययप्यनुचिनम् तथापि व्याप्सिनहरू पक्षविशेष्यफसाध्यप्रकारकपाभावेन समानाकारसिद्धरेय च प्रतियन्धकरपेन यञ्चित्समर्थ- नीयम् । पतिरेकच्यातेरनुमित्यौपरिकत्वमते तु नेयमाशङ्कापीति भावः । प्राचीनमते व्यतिरेकसहचारस्य नव्यमते च व्यतिरेकव्याप्तरुपदर्शकमुदाहरणवाक्यं प्रयुके न यदिति । तथाचैता इति । व्यतिरेक पारनुमिस्यौपयिकत्वमते 'नच तता' 'तस्मान तथेति प्रयोगः शोभते । श्रनुमानेति । व्यातिपक्ष- धर्मनाविशिष्टलिरेत्यर्थः । एवञ्च 'नाप्तोपदेशतये' त्यग्न धर्मिणि साध्यज्ञापकत्वं नातोपदेशतयेत्युक्तम्, अन्न तु व्यायादिज्ञापकायन तथेत्यपौनरुक्त्यम् । पूर्वेति । विषयत्वं पश्यर्थो जिज्ञासायामन्वेति प्रमाणे च । प्रमाणं प्रमितिः साचशादोधी वा तदनन्तरभावी चरमपरामर्शी घान्यायप्रयोज्य एवेति प्रयोजकत्यमेवो. लादकत्वमुक्तम् । इष्टसाधनाजानजन्याया अपि जिज्ञासाया कथविद्वाक्यसापेक्षत्वमभिप्रेत्य जिज्ञा. सोरपादनेति कथितम् विप्रतिपलियायाधीनसाध्यतदभावकोटिफसंशयाधीमैकनरकोटिजिज्ञासायां हि प्रतिज्ञावाक्यप्रयोगे कुत इत्यादिहेतव्यात्यादिजिज्ञासाक्रमेण हेतूदाहरणादियाक्यप्रयोगस्ततश्च शाब्दयो- पहा चरमपरामर्श इति मावेन व्याप्त्यादिप्रमितेः कश्चिजिज्ञासासापेक्षतां मन्यानेन 'द्वारेणे त्युकम् । भनिनावापजयोधस्य माणसिद्ध्यात्मकत्वेऽपि 'वाद्युपन्यलममाणेनानुमिनुयामित्यनुमित्सायामनुमिति- सम्भवेन न चरमपरामर्शकल्पनाऽपि विफलेति। प्रतिवादिन आतत्यानिश्चयेन तदीयवाक्यमयोधस्य नानुमि- युपधायकनेति तदनन्तरमनुमित्युपधायकस्य मानसपरामर्शस्योपगम इन्यादिकत्यन्यन द्रष्टव्यम्। उक्तति। प्रतिभागाबादेव साध्यासोरित्यायुक्रेत्यर्थः। इतिव्यवहारस्य = इत्येतत्साध्यघटकव्यवहारस्य विशेषः = उशयसंकः भत्यक्षात त्यनेमोकिं चिपयविशेषः उत शब्दविशेष इत्यर्थः । व्यवहारे प्रत्यक्षस्थात्मकधर्मवि- ·२५२ शारदायुते खण्डनरखण्डग्वाधे [प्रथमः नापिदिताग्निरनुमानादप्यग्निसम्बन्धं योधयितुं शक्यः । अथाशासीत् , तदा शातज्ञाप- नयात् लक्षणरूपमनुमानं निष्प्रयोजनम् । अथ सामान्यतो जानान्यस्ति कश्चिद्विषयः प्रत्यक्षव्यवहारस्य, विशेषतस्तु न जानाति, तं प्रतीदमुच्यते । न, कि सामान्यतो निमि- त्तयत्ता व्यवहारमात्रस्य जानानि ? उत व्यवहारविशेषस्य ?, श्राद्ये प्रकृतानुपयोगः, प्य. पहारविशेषस्य चिन्त्यमानत्वात्। द्वितीय किकृतोऽयं व्यवहारस्य विशेष इति विक- ल्पितपक्षानुप्रवेशमन्तरेण न निस्तारः। भावसाध्यकश्यतिरेकिणा शक्यमप्रसिद्धमपि साधयितुम्, 'धूमग्यापको यतिः, बयभाषयांश्चायमित्या दिधिया धूमाभावस्य सिद्धिर्हि प्रागनतीनस्याप्यानुभविकी, यथा वा पृथिवीत्याभावे सादाल्येन जला: दिव्यापकम्यग्रहे पृथिवीत्वेन जलादिभेदस्याप्रसिद्धस्यय सिद्धिः, नच प्रकृतेऽभावसाध्यकत्वम्, न घेयं रीतिः परार्थानुमाने शक्यशापि, यदाह मणिकार:-'अपग्न व्यतिरकिमकारः स्वार्थ एव, परं प्रति साभ्यामसिया प्रतिज्ञाघसम्भवादितीति । ज्ञातेति । प्रत्यक्षरवप्रकारकम्यवहारस्य सविशेष्यकस्यैव शेयत्वादिति भावः।निष्प्रयोजनमिति। न हि परार्थानुमानस्थलीयोपि प्रयोदशमु प्रत्यकं प्रयोदशभेदन सियाद्यभिधानक्रमोऽग्र सावसरः, भावसाध्यकरवादेवास्य, नच-पक्षकदेशे साध्यप्रसिद्धिः, अन्वयाप्रति सन्धान दशायाततिरेक्युपन्यास सम्भव इतिचाप्यम्; एवं सति प्रत्यक्षावकारकव्यवहारनिदानन्वं साक्षात्कारित्वे प्रतीनमेवेति लक्षणाभिधानवैफल्यमेव । नहि काशिन्साक्षात्कारियक्तिमन्तर्भाग्य साक्षा- स्कारित्वे तादशव्यवहारनिदानवग्रहे व्यभिचाराग्रहदशायां साक्षात्कारिप्रमितित्वावच्छेदन न तद्नास- म्भवो येन तदर्थमपि भवदभिधानमुपासनीयं भवेत् । अन्यथा भवदभिधानादपि तदनुपपरयापत्तः । ननु साक्षात्कारित्वप्रत्यक्षत्यप्रकारकम्यवहारविषयत्वे जानग्नपि तयोः समानासनासीनतायामपरिचित एव जनोऽस्माकं प्रतिपायः, 'प्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारः किञ्चिद्विशेष्यक' इत्येवमपि सायप्रसिद्धी प्रकृतानुमानसम्भवादित्याह अयेति । विशेषतः = तादृशव्यवहारः साक्षात्कारिविशेष्यक इत्येवम् । निमित्तयत्ता - विपयवत्ता व्यवहारमात्रस्येति । यद्यपि शङ्कानन्थे 'प्रत्यक्षव्यवहारस्ये'त्युक्तम्, तथा पि तत्र प्रत्यक्षस्वप्रकारकत्वं विवक्षितं नवेति भावः । विशेष इति । अयम्भावः-विशिष्टबुद्धेविशेषणवि- पयकत्वनियमात्प्रत्यक्षवप्रकारकव्यवहारविषयकवुद्धेः प्रत्यक्षत्वविपयकत्वं तावदावश्यकम् , घटत्वादिः प्रकारकप्रामाणिकन्यवहाराणाञ्च घटत्वाद्याश्रयविशेष्यकताया एव दर्शनेन प्रत्यक्षत्वप्रकारकव्यवहारस्य प्रत्यक्षरवाश्रयविशेष्यकत्वज्ञानमौचित्यावर्जितम्, प्रत्यक्षत्वाश्रयस्तु के इति जिज्ञासाशमनाय साक्षा त्कारि प्रत्यक्षमिति भवता लक्षणवाक्यमभिधानीयम्, साक्षात्कारिस्वमनुमित्यादिगनत्वेन ज्ञातवतस्तु न लक्षणवाक्यप्रतिपाद्यता, अतिप्रसहात्, किन्तु तव्यावृत्ततयैव ज्ञातवतः, एवञ्च साक्षात्कारित्वस्या वृत्तित्वमहाभावे 'साक्षात्कारि प्रत्यक्ष मितिमितिसामाया निप्पनत्वासा भवन्ती केन वार्यते । तथाच साक्षात्कारित्वे प्रत्यक्षत्वस्य सामानाधिकरण्यस्यापि परिचये प्रत्यक्षत्वानकारकव्यवहारविशेष्यत्वस्यापि सामानाधिकरण्यमतरनिवार्यत्वादुक्तरीत्या साक्षात्कारित्वावच्छेदेन तद्ग्रहमम्भव इति वावकाशो लक्ष णाभिधानानामिति । ननु वाक्यार्थज्ञाने पदार्थज्ञानस्यापेक्षणीयत्वात्पदार्थस्य लक्षणत्वस्थले लक्षणमितर व्यावृत्तमवगच्छत एव लक्षणवाक्यप्रतिपाद्यता पर्यवस्यति, यथा गन्धस्य पृथिवीलक्षणस्वे, साक्षात्कारि: त्वस्य वा प्रत्यक्ष लक्षगत्वे, व्यामुग्धलक्ष्यज्ञानज्ञ प्रागावश्यकमेव, एवग्नेशस्थले विशिष्टबोधसामग्रीसत्त्वा- गन्धवती पृथिवी साक्षात्कारि प्रत्यक्षमित्यादिबोधो लक्षणाभिधानात्प्रागपि सम्भवस्तद्वैयर्यमावहत, वाक्यार्थस्य लक्षणत्वस्थले तु तस्य माग्नहस्यानपेक्षणीयत्वालक्षणवाक्यादेव तत्प्रतीती न कथमपि तदै ·नधान्य: परिच्छेदः] E लक्षणप्रयोजनखण्डनम् । २५३ एतेन सर्वस्व लक्षणस्य स्वीकारः परासनीयः, तथाहि-~~ नात्यापत्या प्रमामामात तेऽर्थाः स्योगियोगिताः। तद्धियस्तदुरीकारे स्वाभयं फचिकित्सतु ॥ ३५॥ स विशेपश्वतदीयं कधिदिप्यते। दत्तः साफारग्रादाय विष्टरः स्पष्टमेय तत् ॥ ३६ ॥ अर्थादुत्थाम्नयो धर्मा नानुमात्यादयो यथा । तद्धीत्वमपि तद्वत्स्यादित्यथर्थोऽनयमाविशेन् ॥ ३७॥ यांपादकत्यमिति चेन, याश्यार्धात्मकलक्षणस्यापीतरम्यावृत्ततयाऽनयगतो लक्ष्यम्यावर्तकनाया अनति- असनव्यवहारमयोजकतापायाऽसम्भयेन स्यद्वाक्यात्तस्य प्रतीत्यनन्तरं विपक्षप्यावृाययगमोजयमपं. सा, नत्र विपक्षनितत्तसारमकताया लक्षणे महे तत्सम्भव इति तत्तद्धिसत्यग्रहाय रक्षणान्तरापंक्षा- पामनयस्यायापत्तरिति यया गया वायाधामकलक्षणस्यतरम्यावृत्यादिप्रतीतिम्तय लक्ष्यस्यापि নাচছিহয়নি নারায়ণহত্যাখান নাকিম নাকােজালথিযয় হয়ঃ- ইয়ামাহমসিৱষয় যা, ২য় কানায় সনেমার গ্রামগুৰি নহৰ জয় वृतियुद्धावाधायक नानुमोदामहे. द्वितीये तु लक्ष्यतामच्छेदकावच्छिसस्येतरण्यावृत्ततयाऽनधिगमेऽति- याप्रयायाप्पयादिधारक स्वरूपपदकृत्याधिगमस्यासम्भवदुनिकत्येन प्रागेप तदीयेतरम्यावृत्तव्याधिगमस्या- पक्षणीयत्येन लक्षणाभिधानफाल्यं स्पष्मेव, तस्य लक्षणशानाधीनत्योपगमे पारपराश्रयायापतेः । प्रतेन - वक्ष्यमाणेनापि, अपिना रीतरकायाः परिग्रहः । लक्षणस्येति । इदं प्रमेयमाप्रस्यो. पलक्षणम् । प्रमामाशात् = यस्याः कस्याश्चिामतीतः शमायसिद्धिनः । स्वीक्रियेति । सत्यत्वेने यादिः । श्रत्यापत्त्येति । घटविषयातीतेः प्रमात्वसिदितो नरयिषाणादरपि सत्यस्वेनाभ्युपगमप्रसादित्यर्थः । तद्वियः - घटविषयकासातः, घविषयकमतीतः प्रमास्वसिदित इति यावत् । तदुरीकारे - घटस्य मत्पत्वेनाभ्युपगमे । पटविषयप्रतीतः प्रमावसिद्धी घटा सत्यवसिद्धिः, ततश्च घटविषयकप्रतीतेः प्रमारयसिदिः, अन्यथाऽसत्संसाविषयक यमुपैयुपा प्रमाणामपि प्रमात्वापत्तरित्यन्योन्याश्रयः। घटप्रतीतेः ममावसिद्धिद्वारा तु घटस्य सत्यन्यसिद्धिरात्मानमेवापेक्षते इत्याशयेन स्वाश्रयमित्युतम् । स्वाश्रय चिकित्सतु म घटो यदि स्वाधीनसस्यत्यसिद्धिकः स्यात्स्वभिन्यः स्यादितिप्रसङ्गमाभासीकरोतु । आपाद- कम्य इत्यादिति भावः । अथेति । अन्यः वहिषिपयानिरूपितः। गद्धील - तसद्धीगतो विषयिनी. विशेषः । साकारणादायमानस्य साकारस्वयादाय 1 विष्ट: - आसनम् । तत् = उफतद्धीत्वम् । अनु- मिनोन्युपमिनोमीरयादिननीतिसिद्धा अनुमित्तित्योपमितित्यादयो ज्ञानगता धर्मा यथा अर्थादुष्यालयो = विषयनिरूपिता न । साक्षात्कारित्वस्य त्वजन्यज्ञानस्यरूपरवे लौकिकविपरिताविशेषरूपवे वा विष- यनिरूपितस्वमेवेति नहोपातम् । स्यात् = यदि बहिविषयानिरूपित स्थात्, इति तदा बहिपियोऽ. मयंमाविदोत् - युक्तिविरुद्धः स्यात्, सानातिरिक्तो न स्यादिनि यावत् । अयम्भावः-यामस्वाश्रयप्रसन- महाप ज्ञानातिरिक्तविषयानिरूपितमेव विषयिताविशेष ज्ञाने म्चीकृत्य तत्तः सत्यस्वेनार्थसिद्धिरित्युष्यते तदा घटादेर्शानाकारयोपगमेनैवोपपत्तो ज्ञानातिरिक्तस्य सार्वजनीनानुभवविषयस्यापलापप्रसनः, घट- पटाग्रंश ज्ञानानां वैवियानुभवस्य विषपिनाविशेपरयोपपत्ते, शक्यने हि 'ज्ञानं यदि स्वानिरिक्तानिरूपि- सविषयिताविशेषाधमा स्यात्स्वमानविषयका स्यादिति चम्, तथाचानीतोऽर्थः कथं सत्यस्वेनाभ्युपेयेत । गेस्मादहिर्षिपनिरुपित एव विषयिनाविशेषो वक्तव्य इति सत्यत्वेन बहिर्विषयसिद्धिसापेक्षप्रमाव. ।

·E शारदापुते खण्डनरखण्डखाये। [ प्रथमः सोऽपि वा धीविशेषः कि स्वीकार्यस्तद्धियं चिना। एवञ्च सोऽपि सोऽपाति नान्तः सोपानधावने ॥३॥ समस्तलोकशापैकमत्यमाश्रित्य नृत्यतोः । का तवास्तु गतिस्तत्तद्वस्तुधीव्यवहारयोः ॥ ३६॥ उपपादयितुं ततर्मतैरशकनीययोः। अनिवक्तव्यतावादपादसेवा गतिस्तयोः ॥ १० ॥ नापि दिनीयः, तथाहि-अयमनुमानार्थः स्यात्-श्रावणादिप्रतिपत्तयः प्रत्यक्ष शन्दाभिधेयाः साक्षात्कारियादित्यादिः, सोऽपि न, यद्यसाक्षात्कारिण्यनुमानादौ तच्छ- .. सिद्धयेव सस्यत्वेन यहिप्रियमिद्धिरित्युफदोष, नहीदानों प्रमावस्यान्यथासिदिशक्तुं शक्यत इति । साकारयादिनं प्रस्यप्याह सोऽपोति । धोविशेषः = तत्तद्धांगतो विषयिताविशेषः। स्वीकार्य इति । सत्यस्यनेयादिः । तद्वियं विना : तारशविशेषविषयकधियः प्रमात्वसिद्धि विना । एनेन झाना तिरिक्तापलापिनो मते ज्ञानस्यविषयस्योपगमेनानुष्यवसायसमानाकारतयातदीयविपयिताविशेषस्थापि तत्र भानावश्यकरवेनानवस्थाप्रसङ्गासनतिर्न देशनीया । उन्मतेऽपि सत्यत्वेन कस्यचित्पदार्थस्योपगमाय तद्धियः प्रमायसिद्धिरावश्यकी, अन्यथा ज्ञाने पहिष्वस्याप्युपगमापत्तेरिति भावः । यदि तु विषयिता- विशेपारमकविपयानिरूपित एव कश्चिहिपयिताविशेषस्तनाने स्वीक्रियते तदलादेय च विषयस्य विए. यिताविशेषस्य सत्यत्वेन सिद्धिरित्युच्यते तदोक्तरीत्यय विषयीभूत विशेष ज्ञानामात्मनि न मानम् , इधापत्ती च विषयिताविशेपान्तरे प्रथमविशेषताधकनया स्त्रीकृत उकरीत्यैतान्योन्याश्रयोहावने तद्वारण च पूर्वपूर्वविशेषलोपस्य विपयिताविशेषान्तरोपगमस्य च मसङ्ग इत्यनवस्थामाह पञ्चेति । सोपानधा- वने = उत्तरोसरविषयिताविशेषोपगमे । यदि तु न कोऽपि विशेपा ज्ञानानात्मा, ज्ञानमेव न केवलम् , तदा घरज्ञानं पटज्ञानमितिविलक्षणानुभवानुपपत्तिः, नहि भवता वेदान्तियदनिर्वचनीयं तत्तत्पदार्थ- सार्थमुपे-पानुभवोपपादनं शक्यम् . ज्ञानातिरिकस्यालीकत्वोपगमात्, एवञ्च ज्ञानस्य स्वविपयत्वेऽपि सत्यत्वेन तसिद्धिस्तस्य स्वांशे प्रमास्यसिद्विमपेक्षमाणा स्वाश्रयं सावसरयत्येवेति भावः । लक्षणं लक्षणा- भाववति या वर्तते लक्षगवति या, आये व्यायात , अन्त्ये स्वात्माश्रयः, यथाचीपाधिपक्षेऽपि नात्माश्रय- परिहारसम्भवस्तधाक्तं भेदभने पुरा, आधारतावच्छेदकं च यदि लक्षणान्तरं सदाऽन्योन्याश्रमादिक्रमित्यपि लक्षगसामान्यखण्डनरीति व्या। गलितगवस्य पृच्छा समस्तेत्यादिका । लोकशब्देनानिर्वचनीय- । यादिव्यतिरिक्तो ग्राह्यः, शास्त्रशब्देन चानिर्वचनीयताप्रतिपादकशास्त्रातिरिक्तम् । ऐकमत्यमाश्रित्य : सम्प्रतिपत्तिविषयोभूय | नृत्यतोः = निर्वाधमिव प्रतीयमानयोः, सम्प्रतिपलाबाध्यताकयोरिति यावत् । तव - प्रमेयमात्रनिरासिनो मते। गतिः = उपपादनरीतिः । उत्तरयति उपपादयितुमिति । तदुक्तम्--- "इह जन्मनि केपाञ्चिन्न तावदुपपद्यते । योग्यवस्थागतानां तु न विमः किं भविष्यती"ति । उपपद्यते इति । वस्तुधोव्यवहारहर्यामति प्रपञ्च इति वा शेपः प्रकृत उपयुज्यते । किमिति । योगिना हि ब्रह्म चिन्ननीयमिति तदवस्थायां ब्रह्मोपपद्यते न वयं पूतिकूष्माण्डायितो नैतानसाथ इति भावः । वाद- पादसेवा तु पादाभ्युपगमपर्यवसन्ना । 'उत शब्दभेद' इति विकल्प प्रत्याह नापीति । अनुमानार्थः = = न्यायाकारः । अत्र साध्येऽनादि. सङ्केतः प्रविष्टः, तेन नामकरणशाकस्यचिजनस्यापि प्रत्यक्षशब्दाभिधेयतया सरक्षत्वेन तद्यावृत्ततया नासाधारण्य हेतोराशनीयम् । अन्ध्यव्यतिरेकाभ्यामेव वाच्यवाचकमावग्रहपर्यवसानाय प्रकारान्तरं ·परिच्छेदः] ॐ लक्षणप्रयोजनखण्डनम् , २५५ दामयोगमावारसाक्षात्कारिणि तच्छन्दप्रयोगः क्रियते तर्हि शशविषाणजयगडादिशब्द- प्रयोगोऽपि साक्षात्कारिणि कर्तव्य एवाविशेषात् । अथ जबगढदशादिशब्दाः सामान्य तोऽर्थवतया न प्रसिद्धाः, क्वचिदप्रयोगात्। शशविषाणादिशब्दा असद्विपया एवेति प्रसिद्धाः प्रत्यक्षादिशन्दास्तु सद्विषयक्त्तया सामान्यतः सिद्धाः, प्रत्यक्षमस्तीत्यादि- प्रयोगदर्शनादित्यस्ति विशेष इति मैवम्, एतेनापि विशेषेण चातुपादिशब्दानामव्यवच्छे दात् नेपामपि साक्षात्कारिप्रमामात्रे प्रयोगप्रसङ्गः । साक्षात्कारित्वे सत्यपि श्रावणादौ चानुपादिशब्दानामानयोगी न त्वेषं प्रत्यक्षादिशब्दानामिति विशेष इति चेत् एवं तर्हि 'यत्र साक्षात्कारित्वं नास्ति तत्र प्रत्यक्षशब्दप्रयोगा नास्ति, यत्र साक्षात्कारित्वमस्ति तत्र सर्वनास्तीति यो जानीते तं प्रति लक्षणाभिधानमिति स्यात् , स च व्यवहारान्तरवदन्व- यव्यतिरेकाभ्यामेव वाव्यवाचकमावमधधारितवानिति व्यर्थ लक्षणम् । एतेनानुमित्या दिव्यग्रच्छिन्नतया व्यवहर्तव्यमित्युक्तानुमानसाध्यतयाऽभिधीयमानमपास्तं वेदितव्यम् । पूर्वप्रतिगामेघ याच्यवानका लक्षणामिधानेन स्मार्यते इति चेन्न; अवगतसमयस्य तापन्निराचष्टे यदीति । तदा प्रत्यक्षपरामर्शः । अविशेषातू - असाक्षात्कार्यवाचकत्वाविशेषात् । सामा- न्यतः सामान्यतोऽपि, किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नशक्यताकत्येनापि, तचद्धर्मावच्छिन्नशक्यतामवेन तु दूरे । असद्विषया इति । विकल्पाभ्युपगन्नृपः केवलालीकोधकत्वम्, अन्यथाख्यातिपक्षे तु याधितसंसर्ग- बोधकरयम् , मदुर्ग शब्दशक्ती-शशविषाणादिकः शब्दोऽपि शशीयस्वादिना विपाणादेरन्यययोधमाद- धानस्नादशविपयताकयोधजनने सार्थक एवं परन्बयोग्य” इति । सामान्यतः सद्विपयवरापा = किञ्चि- दायच्छिाशक्यताकतया 1 विशिष्य पराश्यतावच्छेदकनिश्चयस्तु प्रकृतानुमानेनेति भावः। विशेष इति । योग्याकये सध्यसाक्षाकार्यवाचकस्यैव साक्षात्कारिसामन्यवाचकत्यमिति नियम इति भावः । अन चानुपादिशददेषु व्यभिचारमाह एतेनेति । एवं तर्हि - साक्षालारियावच्छेदेनेच यस्य शब्दस्य प्रयो- गन्तस्य माक्षात्कारिवाहिनशक्यताको : यवेति । अस्य प्रकृतानुमानोदाहरणवास्यत्वाभावेऽपि यद्यपि वैपरीत्येनैव भावाभावयोप्यध्यापकभावोपदर्शनसङ्गतिः, तथापि समनयत्येनान्यथाप्यभिधाने न क्षति- रिति भावः । जानीते इति । अन्यथोक्तरीत्या जबगादिशब्दाभिधेयत्वस्यापि माक्षात्कारिणि प्रसङ्गात्, नहि मयताऽऽतविधया लक्षणवाक्यं प्रयुज्यते, नवा भवता साक्षात्कारित्वान्मकलक्षणादन्यो हेतुरुच्यते शक्तिश्रमानन्यलक्षणाग्रहाजन्यप्रत्यक्षपदजन्यवादयोधविषयत्वरूपः, येन भवद्वाक्यादेच माक्षाकारि. त्यावच्छेदेन प्रत्यक्षपदप्रयोगविषयत्वग्नतीतिरिति स्यात् । नवा नाहराईनोरपश्याभिधानीयस्वे साक्षात्का- शिवस्य लक्षणतयाऽभिधानं न विफलम् , अभिधानेऽपि च तादशहेतोः कयन्तानिवृत्तयेऽन्ययव्यतिरेकाप- अन्यथा स्वदुक्तिमात्रेण जन्यजनकभावस्याश्रद्धयत्वात् , तथाचान्यग्रेय प्रत्यक्षशब्देऽपि मागेय ताभ्यां सद्भनिरहे पवादमिधीयता लक्षण न प्रयोजनालम्वि, एव लक्षणाभिधानस्याप्तोपदे- शल्यानभ्युपरामपक्षे उपायस्थोपायान्तरादूपम्वन्यायावतारोऽपि नेति । तदाह सचेति । उक्तज्ञानवां- स्वित्यर्थः । व्यवहारेति । पहियमागेभ्यर्थः । वेदितव्यमिति । अनुमित्यादिव्यवच्छिनत्वस्यानाने विशेषगाज्ञानेन तद्विशैषितम्यवहारज्ञापनानुपपत्तः, नज्ञाने तु तत्प्रकारको व्यवहारस्तदाश्रयविशेष्यक इति ज्ञानौचित्यमासमित्यादिकमुषरीत्या दृष्टव्यम् । वाच्यवाचकभायमिति । अर्थविशेषितव्यव. हारस्याप्युपलक्षणमिदन् । एवमुचरप्रन्येऽपि समयादिगदम् । स्मार्यते इति । जन इति शेषः। "बुद्धि- मशायोशडकर्मणाच निजेन्टये ति वैयाकरणोन्नरिति भावः । अवगतसमयस्येति अवगतशब्दार्थ- यस्योपासनीयौ, ·२५६ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डखाद्ये [प्रथमः प्रत्यक्षशब्दादेव तत्स्मरणसम्भवात् व्यर्थता लक्षणाभिधानस्य स्यात् । अवगतशब्दार्थ- सम्बन्धः शब्दादेव स्मरन् यदि लक्षणेन स्मार्यते, तदा लक्षणवाक्यगनपदकदम्बार्थस्म. रणार्थमपि लक्षणमभिधानीयमविशेषात् , एवं तम्लतणयाक्येऽपोत्यपर्यवसानं स्यात् । ननु प्रतिवादिनं प्रति लक्षणाभिधानं नार्थवत्, तेन याद्याप्तभावानगीकारात् . किन्तु शिष्यार्थ लक्षणमुच्यते शास्त्रे, स हि शास्त्रस्य कर्तारमासमेय मन्यते, तस्मा- छिप्यं प्रत्यातवचनत्वेनैव लक्षणवावयमथं प्रतिपादयिष्यति गुरुणा गीयमानम्-यस्त्व या साक्षात्कारिशब्दार्थः प्रतातः स एव प्रत्यक्षशब्दार्थ इति चेन्मयम्, यदि वादिनं प्रति न शास्त्रं किन्तु शिष्यं प्रति, तदा प्रतिक्षामाप्रादेवाप्तवचनाच्छिप्यस्यार्थनिश्चयोत्पत्तेहेत्वा- अभिधानमनर्थकमापन्न शास्त्र। अथ भवतु तत्पतिवादिनमपि प्रति शास्त्रे वाक्यं यत्र हेत्वाद्युपात्तम्, लक्षणवाक्यं तु शिष्यमेव प्रति प्रयोजक प्रतिपन्नशास्त्रकाराप्तभावमिति मन्यसे; तदप्यनुपपानम् , शास्त्रान्तरसाध्यत्वादस्यार्थस्य, अस्ति शास्त्रं समयस्य ग्राहक मुनिभिः प्रणीतं नामलिङ्गानुशासनव्याकरणादि । यदि च शास्त्रान्तरसाध्योऽर्थो भवदीय. शास्त्रस्य विषयस्तर्हि प्रतिप्रत्ययविभागेन साधनमपि शब्दानां कुतो न व्युत्पाद्यते ? लिङ्ग वा शब्दानां कुतो नाभिधीयते ? तदशानेऽपि पराजया जायते एव । अथवाऽस्तु सम्बन्ध इति चान्यपदार्थप्रधानम् । ननु शब्दादिव लक्षणादपि ज्ञाताद्वाच्यवाचकभावस्य व्यवहारस्य च स्मरणसम्भवे विनिगमकं दुर्लभमत आह अवगतशब्देति । शब्दान् = लक्ष्यवाचकशब्दात् । लक्षणेन = लक्षणाभिधानेन । लक्षणवाक्यानां स्वरूपमात्रपरत्वप्रकारस्त्वद्वैतसियादी दृष्टव्यः । प्रतिपसशास्त्र काराप्तभावं शिप्पमित्यन्वयः । प्रयोजक - उपयुक्तम् । अस्यार्थस्य = वाच्यवाचक भावबोधरूपस्य लक्षणाभिधानप्रयोजनस्य । विभागेन = विभागप्रदर्शनपूर्वकम् । साधनं = साधुस्वं । व्युत्पाद्यते = निर्गीयते । ननु कयौपयिकपदार्थयुत्पादनमेवारमच्छास्त्रसाध्यमिति शब्दसाधुत्वादिकं न तत्र प्रदर्शितमित्यत आह तदानेऽपोति । साधुशब्दाज्ञानेऽपोत्यर्थः। अपशब्दप्रयोगस्यावाचकपद- प्रयोगात्मकनिमहस्थानान्तर्गतत्यादिनि भावः । ननु वाग्यपाचकभावप्रदर्शनस्य शास्त्रान्तरेवपि बहुश उपलम्भात्तत्रापि पर्यनुयोगोऽयं सावकाशः, समाधानं तु समानमेवेत्यत आह अथवेति । व्युत्पादन मन्नार्थप्रदर्शनम् । असंशयत्वात् = संशयाविषयत्वात् । वादीनाम् = वाप्रभूतिनिपातानाम् । अनु- प्राससौष्ठवाय प्रादीनामिति चादीनामिति वा नोक्तम् । अन्वयव्यतिरेकाम्या तावत्तत्तदर्थे तत्तत्पदवाच्य- स्वमित्युत्सर्ग इति समुच्चयादी चादिशक्तिरेव वक्तव्या. शब्दशक्तिस्वाभाच्यात्तु शोभनः समुच्चय इति वच्छोभनश्चेत्यस्य नापत्तिः । साक्षाक्रियते इत्यादौ च साक्षापदेन फलस्य धातुना च तदनुकूल व्यापारस्य प्रतीतावपि स्वस्वयुक्तनिपातान्य तरार्थफलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वेन सकर्मकत्योपपत्तेः । व्युत्पत्तिवैचित्र्याच्च नामार्थधात्वर्थयोरत्र भेदान्वयोपगमेऽपि न क्षतिः । एवञ्च "साक्षात्प्रत्यक्षतुल्ययो", रित्यादिशक्तिमाहकस्वरसोऽपि । उपसर्गाणां वाचकत्वे तु यद्यपि 'अनुभूयते' इत्यस्य सकर्मकत्व. मुक्तरीत्यैवोपपद्यते, उपसर्गार्थधात्वर्थयोर्भेदान्वयश्च । तथापि तेषां क्रियागतविशेषावबोधकतया स्वातन्त्र्येणाप्रयोगात्, क्वचित्तथाप्रयोगेऽपि क्रियाध्याहारात्, प्रभवतीत्यादौ प्रोपसर्गबलात् प्रकृष्टभयनस्य प्रस्मरतीत्यादौ च विस्मरणस्य प्रतीत्यान्वयव्यतिरेकयोरप्यव्यवस्थितत्वाच्च कृसशक्तिकस्य धातोः शक्ततायामवच्छेदकत्वमेवोपसर्गाणां युक्तं नतु शक्तत्वम्, गौरवात्, उक्तं च निरुक्त "न निद्धा उपसर्गा अनिराहुरिति शाकटायनः, नामाख्यातयोस्तु कोपसंयोगद्योतका भवन्ती"ति । निर्बद्धाः ५ ·.. रिच्छेदः] लक्षण योजनरखण्डनम् २५७ व्याकरणादिविषयं विहाय नामव्युत्पादनं कथमपि भवच्छास्त्र विषयः, तदापि न्यूनतर- त्वमस्मिन् विषये भवदीयशास्त्रस्य, बहनि नामानि विद्यन्ते काँगन्नरवानि, कुनो न प्युत्पादितानोति । अथास्मिन् शास्त्रे येषां शम्दानामुपयोगस्तेपामनेन व्युत्पादनं न सर्व- पामित्युच्यते; तथापि यथैकवाक्यगतस्य पदस्य लक्षणव्युत्पादनमेयं तमनचाक्यगत पदस्यापीत्यपर्यवसानमापनितं शास्त्रस्य, तत्तल्लक्षणवाक्यप्रयोगे एत्र तेषां तेषां पदानां शास्त्रे जातोपयोगत्यात् । श्रथ नानालक्षणप्रणेतृणां यादिनां विप्रतिपत्तेः प्रत्यक्षादिशब्दार्थ पर व्युत्पाद्यते संशयनिरासाय, नान्योऽसंशयत्वादिति मन्यसे; तथाप्यनुपपत्तिः, अस्ति हि वादिना वाऽऽदीनामर्थे वाच्यतायोत्यनाविवादः, अस्ति च छिदुरादिपदानामर्थे कर्म कर्तृत्वाकर्मफर्तृत्वे विवादः, अस्ति च भावशब्दस्य स्वरूपसत्यसत्तालामान्याद्यर्थत्वे, अस्ति चाधिकरणशब्दार्थस्य पतनप्रतिवन्धकत्यसमवायित्वादी, एवमन्यस्मिन्नपि यही पदार्थे जाग्रति विप्रतिगत्तयः, तत्तलक्षणानि कस्मालोक्तानि ? तदास्तामेकत्र विस्तराभि- निवेशः । इति लक्षणप्रयोजनखण्डनम् ॥ नामास्यानाभ्यां वियुक्ताः। एवज्ञान नामार्थधावर्धयोः साक्षादान्वयानुपपत्तिव्युत्पतेरपि न सोच इति केचित् । “साक्षात्प्रत्यक्षरुपयो"रिरयादेत्यिार्थमादाययोपपत्रुपसोविय नादिवपि तात्पर्य- ग्राहकलयवान्वयव्यतिरेकगोशयाच सर्वेषां निपातानां योतकन्यमेवेन्यपरे । शझिग्राहकनया प्रसि. दाना तात्पर्यग्राहकतयैबोगक्षीणतोपगमे यहुविनयापनः, प्रकऽभावे च शकस्यापि भवत्यादिमममिच्या हारे प्रकर योधनायाः स्मरनिसमभिष्याहारे चाभावबोधकताया उपपत्तेच मर्वेषां वाचकन्वर्गव, तदुक्त निरुके "व्यायचा पदार्था भवन्तीनि गायः, तय एषु पदार्थः प्राहुरिमे तमि"त्यन्ये । 'मर्वेषां यायक- स्वमेय', 'बोलकत्यमेव', 'प्रादीनां घोतकत्वमेव'. 'चादीनां वाचकायमेथेति न कोऽपि नियमः, अपि तु क्रियागतविशेषत्रोधकानितिनिपाताना वाचकवं नत्वन्यस्पेत्येय, अतएव 'पर्वतादा' इत्यादौ पर्वतादर्या- नित्यादिप्रतीतिरियेके । छिदुर्गति । “विदिभिदिच्छिदे कुर"जिति विहितस्य कुरचः कर्मफर्तरि शक्तिः, तथाच म्ययमेवच्छियते इति छिदुर इति केचित् । भाष्यादी तधानुकत्यारकर्तर्यपि प्रयोगदर्शनाच करि तस्य शक्तिरित्यपरे । एवं कैलिमरोऽपि कर्मकर्तरि वा कर्तरि वा शकिरिनि । स्वरूपसत्त्वेति । प्रवचामावेऽपि भावः, अमावोऽपि वा भाव इति भावः । सनासामान्येनि । “भावोऽनुरोरेय हेतु- रिनि सामान्यमेघे"ति कणादमूग्रादिति भावः । आदिना सिद्धावस्थापन्नो धाग्यर्थः, सदिनरावृत्ति: मक. हनवृत्तिधर्मः, व्यादिपडन्यतमः, अभिप्रायः, मनोवृत्तिविशेषो रत्यादिश्च गृह्यते । एते सर्वे एव भाव- पदशक्याः, विनिगमकाभावान् । अथया कश्चिदम्योपरे लक्षणादिना बोध्या अनेकार्थस्वस्थान्यायपत्ता- दिति विवाद इत्यर्थः । पतनप्रतिबन्धकत्वेति । संयोगेनाधिकरणमभिप्रेत्येदम् । समवायित्वति । समयायेनाधिकरणमभिप्रेत्य । आदिना सम्पन्धानरावरिछनायतानिरूपिताधिकरणल्वमतिरिक्तपदार्थ- विशेषः समवायच गृह्यते. परस्पराधाराधेयभावग्यवहारप्रसङ्ग्यारणाय संयोगेनाधारतायाः संयोगारम- कनामनुपेत्यातिरिक्तपदार्थतोपगमात् । समवायस्प तु द्विष्टत्वे मानाभावेन तेन सम्बन्धेनाधारनाया नध्यैः समाया-ममनोपगमात् । एवञ्चोनारीत्यैबाधिकरणपदस्य नानावं वैकार्थकरवं वेति विवादः । तिहा कुनी या कर्तरि वा, लिडारिटमाघनत्वे वा कार्यावछिन्ने वा भावनायां वा, धातोः फले वा ज्यागरे योभयग्र वा शक्तिरित्यादिविवादमभिप्रेन्याह एयमिति। यहाँ विपुले, अनेकस्मिग्नि- रयर्थस्तु कशितात्पर्यतो सन्धयः, अन्यथा सङ्कयेयपरत्वे एकश्चनासङ्गत्तैः । सहयापरतायां तत्सद्गता- । , ·. २५८ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः अय साक्षात्कारित्वखण्डनम् । किञ्च तत्साक्षात्कारित्वम् ? । सविशेषार्थप्रकाशत्यमिनि चेन, सविशेषत्वम्योप. लक्षणत्वेऽनुमानादिव्यामिः, विशेषणत्वे च यदि विशेषयालाया विधान्तिस्तदा शेपवि- घप्यन्वये लिटकलमापरिनि । कस्मादिनि । यत्तु निःश्रेय महेनुनापमानविपर्याभूगपदार्थनिरूपणमेव न्यायशाखमाध्यमिति निपातारार्थविचार न कृत इनि; तरसम्, एवं मनिष्टरादरपि तत्र निरूपणं न स्यात्, परम्परया नस्य नियमोपयोग इनि नु याप्पतागोत्यनाविचारं विहाय प्रकृतऽपि समम्, येदायनिर्णयोपविम्यातासायिवारस्य । अन्यथाऽन्यप्रापि तदकरणागतः, तान्याकृतिग्यायः पदार्थ इत्यादिस्यागाममागत्यापनदनि । मनु यदुमितं प्रतिपक्षी नद्विचारितं मुनिना, स्वतन्त्रेय म नियोगपर्यनुयोगी नाहनि "नामूया कर्नग्या यत्रानुगमः क्रियते" इति नतिपनि चेम्वेवं कथान, तथापि निश्चित शाखाकारासमा प्रायपि पक्षणवायोपयोगोऽनुपपा एय, साहि-मुनिभिरक यथा- ध्रुतं लक्षणं दुष्ट याऽदुष्टं या, घरमे नग्यानां तरपरिष्करणयापत्तिः। आये यथार्थोपदेष्टुरेवाप्तवान्मुः मेरातत्यग्यादतिः, पदाहुः-"आप्तो नामानुभवेन वस्तुतवस्य कापन्न निश्चयवान् रागादियशादपि नान्यथावादी"ति । नच-मुनेरासत्याभावेऽपि तेन रूपेण तहिशेयकनिश्चययतस्तल्लक्षणवाक्यश्रवणाधि. कारितेति चास्यम् , लक्षणवाक्यश्रयगम्य हि लक्ष्यष्यवृत्यादिप्रतीतिरेय फलं स्यान, यदि च वस्तुनो दुष्टस्यापि लक्षणस्य लक्ष्यग्यातिप्रमिनियधार्थव्ययहारीपयिकार, तदा भायकी तल्लक्षणपरिष्कृतिकृति नोचिनां प्रतीमः, यथावतलक्षणेऽपि नत्तयावृत्तिफलकविशेषणोपादानन्यर्धतापत्तश्च । नच-यथाभूतल क्षणं दुष्टस्येन जाननं प्रत्यस्माकं परिकारः, तदन्यं प्रति तु यथाश्रुतमेय व्यावृत्तिधियमादधातु यथार्था ताशयवहारचेति-पास्यम् ; अन्यायादिना दुष्टचन पक्षणप्रनीतरिनरप्यानलक्ष्यतावच्छेदकावच्छिक प्रत्ययं विनाऽनुपपत्या तारापुरुष प्रति भवत्परिष्कारसाफल्यानुपपत्ते, नच ताशप्रत्ययं विना सत्तस्प. दकृत्याधिगमः, नचानधिगतपदकृत्यं लक्षणं ताशप्रस्ययमाधानुष्टेि इत्युकम् । पदार्थमात्रं नु न लक्षणम्, सम्बन्धविशेपावच्छिसतत्तसिष्ठनिरूपकतानिरूपितसम्बन्धिताया अवश्यमतिप्रसङ्गवारणाय वक्तव्यत्वात् । एनेन-स्वयमेव सन्दूप्य भूपते परामिति-परास्तम् ; किञ्च भवतोऽपि यथार्थलक्षण पणायापेक्षणीयस्ताराप्रस्ययो यथाश्रुतलक्षणादा, अन्यस्माद्वा, उभयथाऽपि परस्यापि तत एव सोत लाघवान्, सनि तस्मिन् व्यवहारकर्तव्यताज्ञापनस्यापि वैफल्यात्, उपायल्वदुनिरूपतायाश्च सर्वत्र समा- नत्वात् । दुष्टलक्षणाधीननाशप्रत्ययस्य च भ्रमत्वे तदनुसारेण रव्यमानः परिष्कारोऽपि शुद्धः स्यादिति न विश्वसिमः, प्रमात्वे तु न परिष्कारकरणमुपयुक्तमित्युक्तम् । यदि च व्यवहारादेव लक्ष्यमितरख्या: त्तिमन्तमवगत्य तल्लक्षणपरिक्रियाऽद्रियते. तदा व्यवहारेण कश्चिदसाधारणधर्मस्ते उपस्थापितो मया, नचेस व्यावृत्तिग्रहस्य सम्भवः, तस्य प्रतियोगितानुयोगितावच्छेदकधर्मज्ञानसापेक्षत्वात् । भाये च तार• शधर्मस्याग्याप्त्यादिना दुष्टत्वं वाऽदुष्टन्वं वोभयथाऽपि प्रत्युनतमेवेनि । एवञ्च बुद्धिवैशयाधानातिरिक्त न लक्षणनिरूपणोपयोग इति न लक्ष्यव्यवस्थितिस्तेनेति । इति खण्डनशारदायां लक्षणप्रयो- जनखण्डनम् ॥ तत्साक्षात्कारित्वमिति । येन प्रत्यक्षवप्रकारकव्यवहाराहतादिकं साध्यते इनि शेषः । तत्सखण्डमिति मत्वानिवते सविशेषेति । प्रकाशवम् = ज्ञानत्वम् । सविशेषत्वस्य = विशेषस्य । उप- लक्षगत्वे = विषयितया ज्ञानानन्वयित्वे । व्याप्तिरिति । वस्तुनो विशेषवतस्तत्रापि भानात् । विशेष णत्वे = विषयिनया ज्ञानान्ययित्वे । यद्यपि विशेषविषयकज्ञानस्वविवक्षायामपि ज्ञानमात्रेऽतिरसङ्गः, कापि ·परिच्छेदः] सार्वजनीनम्, ॐ साक्षात्कारित्वखण्डनम् , २५६ रोगस्य बोधप्रत्यदलक्षणक्षीणत्वेनाऽऽमूलमप्रत्यक्षत्यापातः, यद्यविधान्तिस्तदातादशस्यैव व्याप्तिमहादनुमायामपि ताशसिद्धिरिति साक्षात्कारित्वापत्तिः । अथाननुगमात्तन न तदनुमा; तर्हि तदनुगतप्रतीत्याद्यनुपपत्तिः, व्यक्तरेनुमानादसिद्धयापत्तिश्च । यथाहि व्यक्ति विना सामान्यस्य, तथा तावन्तं विशेष चिना व्यक्तरप्यनुपपत्यविशेषात् । यदि नहि वविवादिकं न विशेषः, गवेदन्त्यादिकम्, अनाहार्याप्रामान्यज्ञानानाम्कन्दितय पविषयकनिधयत्यं गादियोप्याश्रमत्यायदिनप्रतिमयतानिरूपितनियन्धकताननिरिक्तवृत्ति तस्य तद्विशेषत्यमिति स्यसम्भ- बारादरम्, नहि कोऽपि धर्मस्ताशो यविषयकस्तादृशोऽपि निश्चयः किरिदिशेयकमपि अमसामान्य अनियनीयात् । घाचित्कचिद्वितोष इत्येवं सशस्वनिप्रमाक एप, कस्यचिदेव विशेषस्य निवेशस्तु प्रसञ्जय- ययासिम् नचविशेषानुगमे रीत्यन्तरम् । अधानुमिन्यायपेक्षया प्रत्यक्षे विशिष्यय तत्तदर्थंपरिस्फुरणमिति तथाच पुरं भातीत्यादिप्रतीतिसाक्षिकविषयताविशेषनिरूपत्वमेव साक्षात्कारिस्वमत्र विवक्षितमिति चेन्ना नादविषयताविशेषम्य प्रनीत्य निरूप्यत्वेनान्योन्याश्रयापरीः प्रतीनिवैरक्षण्यस्य विषयवलक्षण्याधीनयात् । विश्वसनामिद्धि विना नादातीतः प्रमात्वेनानिनिाया वस्वभ्युपगमा- नागदकन्येनाप्यन्योन्याश्रयाच दुनिरूपय विषयतामात्रमिति यक्ष्यते । तथापि निरासरीन्यन्तरं शिक्ष- गितमाह गदीति । विशेषायाः = विशेपे विशेषान्नरपरम्परायाः । दोपविशेषम्य यौधे = निर्विशेष- विमोपविषयकन्यायॐदन । पात इति । विशिष्टविषयकल्यावच्छेदेन प्रत्यक्षत्वं हि विशेषणविषयकन्या- बच्छेदेन नदिना न निहति, तो प्रत्यक्षस्य भवता तदीयविशेषांश प्रत्यक्षसायामेव वक्तन्यम्, १ का चरमविशेषांशे प्रत्यक्ष यानुपपसो तद्विशिविशेषांशेऽपि तदनुपपत्तिावेति घटीयादिविशेषांशे तद भावे घटायंशेऽपि तन स्पादिति भावः । नाशस्य व्याप्तिमहात् = अनन्तविशेषावच्छिन्नेनैव निरूपि. ताया व्यास प्रत्यक्षात् । सिद्धिरिति । भानमित्यर्थः । येन रूपंग व्यापकतामहस्तेन रूपेणैवानुमिती साव्या भानादिति भावः । इदमुपलक्षणं शादादावष्यतिप्रसङ्गस्थ, अनन्तविशेषवरन घटाः प्रत्यक्ष विपयाचे घटपदं कम्युप्रीयादिमति शक्तं शक्तिभ्रमाजन्यलक्षगानहानन्यतद्विषयकगाब्दयोजना मादित्या- धनुमित्या शक्तिहस्याप्यन्ति विशेषविषयकस्यैव वफव्यस्वेन शाब्दस्यापि तथात्वस्य दुरित्वात् । तत्र - नेपो विशेषाणामनुगमररूपाभावान तद्विपयकानुमितिः, यहियं हि व्यापकताबच्छेदकं रूपं वहिन्यानीनामनुगमकं न तु तद्विशेषतद्विशेषादीनामिप्ति कथं वहिग्वेन रूपणानन्तविशेषाणामनु लापरज्ञानादिविरहदशायो व्यापकतावच्छेदकातिरिक्त तहिनविशेषपरम्परानुगमकरूपाभावे। तदनुगतेति । परम्पराविषयकानुगनप्रत्यक्षात्मकप्रतीनितदभिलापानुपपनिः । भरयक्षेऽनन्तविशेषाा भानं थयभ्यु. पेयते नदा तेषामनुगममपि स्पं किञ्चिविदास्ययम्, प्रातिस्विकरूपेण तेषां भानाभ्युपगमम्यानु- मवविद्वत्वात् , अयं घट इत्यादौ घटवगतविशेशदेपरिस्फुरणात्, एञ्च भासमानरूपस्यैव वधि- साक्षास्चिञ्च परमरयाऽनुगमनाया वाच्यस्वे प्रत्यक्षस्यैशानुमितरपि तेन रूपेण निशेषविशेषविषय वे साक्षात्कारित्यापत्तिरस्येवेति भावः । नन्वेयं भाममानस्य घटस्वादेरेव विशेपपरम्परानुगमकत्वेऽपि प्रत्यक्षे एव तेन रूपेण तावद्विशेषभानं स्वीकार्य नापनुमित्यादौ, कल्पनापाः फलबलमूलत्वात्, प्रत्य- सानु मिन्यादेवन जिन्यस्य च 'साक्षात्करोमि' 'अनुमिनोमी'त्यादिमत्ययसिहावादित्यतो दोपान्तरमा व्यक्तरिति । आपत्तिमेव फोरयति यथेति । अनुपपत्त्यविशेपादिति । तथाच सामान्य प्रकारकाया अनुमितस्तदायव्यक्तिविषयकवमिव व्यक्तिविषयिकापास्नस्यास्तापविशेषविषयकत्यमप्युपेयम्, अ. - मिनिविषयमा गम्भवेत, रूपंणानुमितिरिति नच विशेष- भावः। 1 ·२६० E शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः च प्रतीत्यपर्यवसानाभावात्पक्षधर्मतया नानन्तयिशपसिद्धिमिति मन्यसे नदा प्रतीतापर्य- घसानात्तबुद्धिः साक्षात्मकाशः स्यात् । अप्रतिपद्यमानानन्तविशेषप्रकाशकल्पनान्चैका. फिसाक्षात्वनामविशेषफल्पनवाल्पावाच्यसितग, साक्षात्स्यव्यवहागन्यथानुपपत्तः कल्पनाचीजस्य तावतापि चरितार्थत्वादिति कृत्वा । तरकल्पनापि नात एव । घिस्तरश्चात्र वक्ष्यते । विशेषश्च यदि व्यवच्छेदस्तदा निर्विकल्पकाव्याप्तिः, यदि च तदितरविश्वव्या- . . स्या- न्यथा तु व्यक्तिविषयकन्यमपि नानुमन्तव्यम् । ननु नैनागम्, भनुपपत्तिहि मतीतर्वा प्रतीतस्य वेति द्वयी, तम धूमविषयकप्रतीतेडुताशनाविषयिण्या हुताशनानानियतायाश्च दर्शनेन प्रतीतस्य धूमस्यैव हुताशनं विनाऽनुपपत्तिरिति द्वितीया, जानिध्यक्तयोस्तु तुल्यवित्तिवेद्यस्यनियमेन जातिविषयकप्रतीते. यंत्यविषयिकाया अदर्शनेन प्रतीतरेयानुपपत्तिरिति प्रथमा, नियमम्नु जानिनिष्ठा समायसन्यन्धाव छिमा प्रमीया प्रकारता तत्समवायिच्यक्तिनिष्टविशेष्यतानिरूपितैवेति । कालिकेन घटो गोत्ववान् , गो. स्वेने जानामीत्यादिरोधीय प्रकारतायां व्यभिचारवारणाय समयायसम्बन्धावरिटन्नेति । भ्रमीयप्रका. रतायां सद्वारणाय प्रमीयेनि । एवं च सामान्यप्रकारिकाया अनुमितेम्तममयायिविषयकन्यमाम्ताम् , व्यक्तिप्रतीतैस्तु तद्गतविशेपपरम्परामविषयीकुर्वत्या अपि दर्शनेन प्रतीताया व्यक्तरेव विशेषपरम्परा विनाऽनुपपत्यकाम्यावेनानुमित्या तत्परम्पराऽनवगाहनेऽपि क्षत्यभावान तस्याः साक्षात्कारियापत्तिरित्याशङ्कयाह यदीति । अपर्यवमानमनुपपत्तिः। पक्षधर्मतयेति । धूमस्य पर्वतवृत्तिताया ज्ञानाया यहित्येन पर्वतीयविमितिप्रयुक्त्येव चारिताथ्यादिति भावः । प्रतीताप- यंयमानात्तबुद्धिः = प्रतीतवहिव्यत्यनुपपत्तिग्रहाधीनतावद्विशेषविषयकार्थापरयात्मकयुद्धिः । दिति । तस्या अनन्तविशेषविषयकवाभावस्य कथमपि वक्तुमशक्यस्यादिति भावः । एतत्सर्वमनन्त विशेषाभ्युपगमेनोक्नम्, यस्तुगतिमनुरुध्याधुनाऽभिदधाति अप्रतिपद्यमानेति । अननुभूयमानेत्यर्थः । प्रत्यक्षेऽपि वह्नित्येनाप्यनन्तविशेषान् जानामीत्यप्रत्ययात् , किञ्चिद्विः यस्तु म्वन एव व्यावृत्तमित्यनुभवानु रोधिन्यायाच्चेति भावः । अल्पवान् = लाघवात्। श्रेयसीति । घरूातिहस्वः । अनन्तविशेषकल्पनामपे. क्ष्येन्द्रियजज्ञानत्वादेः साक्षात्यात्मकताकल्पना लघुत्वात्प्रशस्या, ज्ञानाकरणकज्ञानत्वादेस्तथानकल्पना तु लाघवात् नित्यप्रत्यक्षस्यापि सङ्ग्राहकत्वाच्च श्रेयसी, साक्षात्वस्याखण्डधर्मस्य कल्पना तूक्तहेतुहयात्साक्षा करोमीति व्यवहारोपपादकत्वाञ्च श्रेयसितरेति भावः । तदाह साक्षात्कारित्वेति । तावतापि = ता. चव = साक्षात्वस्याखण्डधर्मस्य ज्ञाने कल्पनेनैव । इन्द्रियत्वज्ञानाकरणकत्वाद्यनुपस्थितिदशायामपि साक्षात्करोमीति प्रतीतेरिति भावः । इति कृत्वा श्रेयसित्तरेत्यन्वयः। नन्वस्तु साक्षात्वस्याखण्डग्यद कल्पनेत्यत आह तत्कल्पनापीति। तदुपपाद्योपपादकस्य ततोऽन्यस्यावश्यकल्पनीयस्य सद्भावादेव । जातेय॑ञ्जनियतत्वेन व्यञ्जकस्य कस्यचिदवश्यवाच्यत्वेन तेनैवानुगतव्यवहारोपपत्त- िितकल्पना व्यर्था, लप्ने व्यजके विषयिताविशेष एवानुगतत्वकल्पनौचित्यात् । अथास्त्वेवमेव. चाक्षु पत्वादेयंञ्जकत्वोपगमे तु तत्र मानुगतत्वकल्पनासम्भवोऽपीति चेन, कल्प्यमानस्यापि जातिविशेपस्य व्य अकस्य वाऽनिर्वचनीयताया आवश्यकत्वेन तयैव तत्तद्वयवहारोपपादनस्योचितत्वात् सत्यधर्मकल्पना नवकाशात् । नाखण्डमित्येतावता लक्षणनिवृत्तिः, अलीकत्वासङ्गात् । नच प्रतीतिविशेषविषयत्वं, लक्षणं सम्भवतीत्युक्तं बहुशः, न च व्यञ्जकस्य चाचपत्वादेनं व्याकान्तरापेक्षा, न च वक्ष्यमाणरीत्या कस्यापि धर्मस्यानुगतत्वसम्भधो येन व्याकस्याननुगतत्वेन न जात्यन्यथासियापादकत्वमित्याश येतेति भावः । वक्ष्यते इति । अत्रैव प्रकरणे सावर्यादिकं वक्ष्यते इत्यर्थः । व्यवच्छेदः व्यावृत्तिः । अत एवं - 1 ·परिच्छेदः] - साक्षात्कारित्वखण्डनम् । २६१ वृत्तस्वरूपप्रकाशासोऽपि तथा, तदा दूगत् सामान्यनत्यक्षास्याप्रत्यक्षत्यापाता, तमा दैलक्षण्यप्रकाशे संशयायनुपपत्तः । यदि तनापि प्रतिपत्त्रादिव्यपच्छेदमात्रप्रकाशाद्वि- शेरप्रकाशत्वमेव नदाऽनुमित्यादिव्याप्तिः । श्रयेन्द्रियकरणकानुभवत्वम् । तत्र साक्षात्कारिधीकरणस्यैवेन्द्रियत्येनान्यान्यान- निर्विकल्प फेति । यद्यप्ययं घट इति सविकल्पेऽपि म्यागृत्ति स्फुरति, अन एमापोहगदनिरासः, विशि- ज्ञानानन्तरं तु व्यावृत्तिधारित्युक्तं वैशिष्टयस्य मन्यन्धारमानामभिमेत्य "विशेषगं हि मागृहीतं ना. यगृहोनविशेष्यसम्बन्धमन्यध्यात्तिबुद्धिमाधत्तै, पान्नु विशेष्ये गृहीतमम्बन्धम्, स य च ग्रहो पि. शिष्टयुद्दिस्तदधीना तु पश्चात्तातरम्यावृत्तियुधिरिति तत्व"मिनि मन्दर्भण बौदाधिकारशिरोमण्यादी, नयापि “अनद्वयाचिशिष्य"मिति किरणावल्युक्तनयेन सविकल्पव्याप्तिाका अयं पट इत्यन घटन्ववैशिष्टयस्य भानान्, घटस्यस्य भाषारमकस्यापि भानान्युपगमेन च नापोइयादप्रसङ्ग इति भावः । यद्यप्येयमनुमिन्यादावतियतिरपि यकुमुनिना, तथापि विशेषशब्देन म्वविषयेतर विश्वव्यावृत्तर्विव क्षणेऽनुमित्यादौ प रानानभ्युपगमे न मग्नानिम्याप्तिरित्याशयेन सा नोक्ता । यदीति । तदा निर्षि- कसकविषयपरामर्शः । सोऽपि निर्विकल्पकोऽपि योधः । तथा-निरुच्यमानसाक्षात्कारित्याश्रयः । उत्तरप्रन्धासागल्यापरयाऽ वस्तुनो प्यावृत्तिमतः प्रकाशो न विवक्षितः, अपि तु यावृत्ते रेव, निर्विकल्प कस्य तद्विषयक ध प्राचीनानां पाविसम्मतमेव, अत एव "ज्ञानामावस्यापि स्वरूपेण भेदादिपग्नि- विकल्पकसिद्धस्येति तत्वप्रदीपिकायामप्युक्तम् । अभावत्यादिनाऽभावस्य सविकल्पकैकवेद्यावेऽपि म्य- रूपन्य प्रतियोग्यविशेषितरूपेग निर्विकल्पक विषयत्योपगमे न किमपि बाधकम्, प्रतियोगिविशेपितरूपे. गय तद्बोधस्य प्रतियोगिताछेदकप्रकारकज्ञानजन्यतया विशिष्टवैशिष्ट्यावाहित्यं नत्वन्याशस्येति मावः । सामान्यप्रत्यक्षस्य - साधारणधर्मप्रत्यक्षस्य । स्वविपयेतरविश्वव्यावृत्यविपरकत्वादिति शेषः । संशयादीति । अस्थ निर्विकल्पकायाभावेन सरूपतो प्रवृत्तिविषयकम्यमुपगम्य संशपभगोपपादना. सम्भयादिनि भावः । यदि नूसाहसबाहादिमाधारणधर्मदर्शनस्य स्थाणुपुरुषाद्यभेदसंशयाधाधाय करवे. सद्यावृत्तिविषयमयाभावः कल्प्यते, अन्यथा प्रतिबन्धकसमावेन सादृशसंशयाद्यनुत्पत्यापत्तेः । प्रतिपस्यायभेदसंशयावभावानुरोधेन तु तद्भेदविषयकस्वमनुमन्यते प्रतिबन्धकस्य कारणास्तरामायेना- विनिगम्यस्यात् , लक्षणे व स्वविषयेतरविश्यव्यावृत्तिविषयकत्वमपहाय स्वविषयतरयत्किञ्चित्प्रतियोगि. कल्यानिविषयकत्वमेघ निवेश्यते इति नाव्याप्तिः, तदानुमित्यादायप्यनयव रोत्या प्रनिपत्तादिभेदाव- गाहितात्या वक्तव्यत्वेन तातिव्यातिरित्याह यदीति ! अनुभवत्वमिति । जन्यसाक्षात्कारित्वमिति दोपः । ईश्चरज्ञाने प्रत्यक्षल्यमप्रामाणिकमिति निवेदितमते न जन्यत्वं नोपादेयम् । अनुभवावं स्मृत्यन्यज्ञानत्वम्, पुतञ्च जन्यात्मविशेषगुण वाच्छिन्नं प्रति मनसः करणत्वे चिकीपदी स्मृती चातिप्रसङ्गवारणाय । परन्वेवमप्यनुमित्यादावतिप्रसक्तिरिति विवक्षणीयमिन्द्रियस्वेन कारणत्वम्, अनुमित्यादौ तु मनसो मनस्त्वेनैव कारणता नचिन्द्रियत्वेन, अति- प्रसमरवात्, एवञ्च करणतापर्यन्तमपि नानुधावनीयमितीन्द्रियत्वावरिछन्नजनकताकजन्यज्ञानन्यमेव नादशजन्यतैव वा लक्षणमिति । सामान्यतो ध्वंसं प्रति प्रतियोगिन्वेनैव कारणता, विशिष्यापि नेन्द्रित यस्वेन, तस्य परमते श्रौनमनभारमनित्यसाधारणमादित्यनतिप्रसनः, इन्द्रियातरूपादिसमवापिकार- गतापिनेन्द्रियस्वेन नीरूपादिसाधारणेनावच्छियते । साक्षात्कारिधीति । आमनि साक्षारकारापेऽपि साक्षात्कारिपदप्रयोगसम्भवावुद्धिगतसाक्षात्कारिवलाभाय धीपदम् । फरणस्येति। कारणत्वस्य नैव ·शारदायुते खण्डनरवण्डखाये [प्रथमः यत्वापत्तिरिति केचित्, नग्न, अशातप्रमाकरणत्वस्य भावत्वविशेषितस्यन्द्रियनिरुक्त सम्भवात्। बिना कार्यगतविशेषसिद्धि किं प्रति करणत्यमेव शेयमिति तुधाधःसाधीयान् । एतेन शातता काचिद्विलक्षगा, तज्जनकत्वं ज्ञानस्य साक्षात्वमित्यपि निरस्तम्। ऐकरुप्याव्यवस्थितौ कारणत्वानवधारणात् । नच शाततावलक्षण्यान्यथानुपपत्तरेव तसिद्धिः; कारणान्तरवैलक्षण्यादेव तदुपपत्तेः । कालादिसाधारण्याकरणन्धनिवेशः । सनिकास्तु निर्यापारवादकरणम् । निर्विकल्पकस्यापि सङ्ग्राम स्वात्तस्य तद्वयापारत्यानुपपत्तः । अन्योन्याश्रयेति । करणनायाः किजिधर्मावच्छिन्नन्वनियमादुलकर णतायाः स्वावच्छिसत्यस्यैवेन्द्रियलक्षणान्तरानभ्युपगमे वनव्यन्यादामाश्रयोऽपि द्रष्टव्यः । प्रत्यक्षकारण- शरीरसंयोगवत्वे सत्यतीन्द्रियत्यमितीन्द्रियलक्षणे वन्योन्याश्रय एव । कालेऽतिच्याप्तिवारणाय प्रत्य क्षकारणवस्य संयोगे निवेशः। अशातेति । अज्ञातमतो ज्ञानकरणत्वमित्यर्थः, विषयतासम्बन्धावच्छि. सनाननिष्ठावच्छेदकताया अनिरूपिका ज्ञाननिरूपितकरणतेति यावत् । ज्ञायमानलिङ्गादरनुमादिकरणल्य मते लिङ्गादिनिष्ठा ज्ञानकरणता ज्ञानावच्छिन्नवेति तद्वयुदासः। अनुपलब्धातायाः करणत्योपगमे तस्या अभावरूपतया ज्ञानानुपलब्ध्यन्नरण ग्राह्यतायामनवस्थापत्याज्ञाताया एव करणवस्योपगन्तव्यत्वा. तत्रातिव्यातिरित्याशङ्कय भावत्वे सतीत्यपि वक्तव्यमित्याह भावत्येति । सम्भवात = -उनान्योन्याश्रय- राहित्यात्, तेनोकरीत्यामाध्यसत्वेऽपि न क्षतिः। वस्तुतस्तु रिङ्गज्ञानादेरेवानुमित्यादिकरणत्वेन तत्रातिध्याप्तमिदं लक्ष गम्, तस्मात् स्मृतिस्वरूपायोग्यस्य ज्ञान तुमनःसंयोगस्याश्रयन्वं वा शब्देतरो- भूतविशेषगुणानाभयत्वे सति ज्ञानहेतुममःसंयोगाश्यत्वं घेन्द्रियत्वं नव्यसम्मतमेव द्रष्टव्यम् । अस्यापि न व्यवहारोपयिकत्वम्, एतदज्ञातयतोऽपीन्द्रियायव्यवहारात, नापि प्रावृत्त्यौपरिकत्वम्, निरस्तत्वात्, लक्षगसामान्यखण्डनानां स्मृधन्यवरखण्डनानाचावतारभाजनपञ्चेन्यन्यन् । कार्यगतविशेषसिद्धि कार्यतावच्छेदकसिविं, किननि = किंधर्मावच्छिन्ननिरूपितं. जन्यतायाः किविद्धर्मावच्छिन्नत्यनियमाद- वच्छेदकग्रहाधीनमहविषयत्वाच्चेन्द्रियत्वावच्छिलजनकननिरूपिनजन्यताया अवच्छेदकोभूतो धर्मों निरूपणीयः, नपा जन्यतैव मः, आमाश्रयात्, नच धर्मान्तरं शक्यं निवक्तुंम् , साक्षात्कारित्वस्थ जातेनिरसिष्यमाणन्वादिति भावः । एतेन साक्षात्कारित्वं स्वरूपेण लक्ष्यतावच्छेदकमुक्तजन्यतावच्छेद कत्येन च लक्षगमिति न देशनोयम् । साधीयानिति । इन्द्रियलक्षगान्तरास्फूर्तिदशायामन्योन्याश्रय । दूषणमपि बाढमिति भावः । चिलक्षणेति । माक्षाकृनों घट इनि प्रत्ययसाक्षिका क्रियाजन्यफलाश्रयत्वघटितकमन्वान्यथा- नुपपत्या स्त्रीक्रियमाणाऽखण्डैव साक्षात्कृतता नतु साक्षात्कारविषयत्वरूपेति नात्माश्रयः, नहि विपयता ज्ञानेन जन्यते तत्पूर्व ज्ञानस्य निर्विषयत्वप्रसङ्गादिति भावः । तजनकत्वमिति । साक्षात्कृतताचा वच्छिन्नजन्यताकजनकत्वमिन्यर्थः । ऐकरूप्याव्यवस्थितौ = कारणताचच्छेदकानवधारणे । प्रामाण्यवादे गदाधरभट्टाचार्योक दिशोपनीतभानस्य भट्टरप्यभ्युपगत्तत्वेन तनाव्याप्तिरित्यपि दृष्टव्यम्, तद्विपये साक्षात्कृनताया अननुभयात् । वैलक्षण्येति । उक्तजन्यतानिरूपितजनकतायाः किविद्धर्मावच्छिसवा. वश्यम्भावात्, अन्यथा कार्यतावच्छेदकस्याप्यनुगतस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गादिति भावः । तसिद्धिः = कार- तावच्छेदकसिद्धिः। कारणान्तरेति । एवोऽप्यर्थे । तादृशजनकतया प्रत्यक्षगतधर्मेणैवावधिया भवितव्यमित्यन्न नियामकाभावात् , सामग्रीतः सर्वसम्भवेन साक्षात्कृततायां कारणान्तरजन्यसाया अपि वक्तव्यत्वादित्याभासः । वस्तुतस्तु साक्षात्कारित्वस्यैव जनकतावच्छेदकताया वक्तव्यत्वेन निरासो ·परिच्छेदः] साक्षात्कारित्वखण्डनम् छ २६३ नापि मेयजनितत्वम्; अतिप्रसङ्गात्, स्वमेयजत्ये च स्वार्थव्यावृत्याननुगमात्, पूर्वदोषानिवृत्तेश्च । अथ येन प्रमिते सति न मित्सा पुनर्भवति तज्ज्ञानं साक्षात्कारीति; तन्न, प्रत्यक्षा- वगतेऽपीप्ट तनयादौ प्रमित्सादर्शनात् । अथ यदनन्तरं न विजातीयप्रमित्सा तगावस्त: यात्यम् । तन्न, तत्साजात्यानवगतौ तद्विजातीयत्वानवगतः, अरिसम्पद्यनुमानादिविषयायां वामाग एवानुसन्धयः । साक्षात्कृतताया अतिरिक्ताया अप्रामाणिकत्वन, साक्षात्कृतो घट इति प्रती- तविषय नागाहितपैयोपपत्तेः, अतीतादौ विपये फलानयत्वासम्भवेन ज्ञानविषयत्वस्यैव ज्ञानकर्मता- वाय, आवरणभङ्गादेरेव फलस्वसम्भवाचति । एषधानुमित्यादेव्युदासे प्रत्यक्षम्यव साक्षात्कृतता प्रत्य- साधारणकारणत्वेन तद्गतेनैयानुगतानतिप्रसक्तधर्मेणोक्तजनकताया अवच्छिमत्वमुचितमिनि नाशङ्कनीयम्। मेयजनितत्वमिति । विषयजन्यज्ञानत्वं जन्यप्रत्यक्षत्यमित्यर्थः। सोऽलौकिकप्रत्यक्षस्था- प्रमाणिकन्वेन यत्किचिद्विषयजन्यवस्थालौकिकप्रत्यक्षेऽप्यक्षतेरिति भावः । श्रतिप्रसङ्गादिति । विप- यन्त्रस्य केवलान्वयितयाऽनुमित्यादेरपि विषयेणव जन्यत्वादिति भावः । अननुगमादिनि । आरमविष. यकानुमित्यादायतिव्याप्तेरप्युपलक्षणमिदम् । ननु विषयस्यावच्छिन्नजनकताकजन्यताविवक्षायां माय दोपः, स्वत्वाप्रवेशात, विषयत्वस्य विषयभेदभिन्नत्वेऽपि विषयमावेनाखण्डोपाधिनाऽनुगमान्, अनु. मित्यादौ च न कस्यचितिपयस्वेन कारणता, आत्मविषयकानुमित्यादावप्यात्मनो हेतुतामित्वेनैवेन्यस्वर- माशह पूर्वेति । जन्यताग्रहायावश्यनिरूपणीयताकं जन्यतावच्छेदक निरसिप्यमाणं साक्षात्कारित्व- मेवेति भावः । अथेति । स्वविशिष्टेच्छाप्रतिबन्धकज्ञानत्वं जन्यप्रत्यक्षत्वम् । वैशिष्टयं स्वसमवायिसमवेतत्व- स्वविशिष्टज्ञानविषयकवाभ्याम् , वैशिष्ट्यमन्त्र स्वसमवायिसमवेतत्वस्थानतिरिक्तविषयकत्वाभ्याम् । तेना. तिरिक्तविषयकज्ञानविपपिकाया अनादृश्या अपि व्यधिकरणज्ञानविषयिकायाः समानाधिकरणज्ञानविष- यिकाया अपि व्यधिकरणाया वेच्छाया अप्रतिबन्धेऽपि न क्षतिः । प्रत्यक्षेति । प्रमिरसा = परपेयमित्या- दीच्छा । नेति । अनएषोन तात्पर्यटोकायाम्-"नहि कारिणि दृष्टे चीत्कारेण तमनुगिमतेऽनुमातार" इति । नया च द्वितीमवैशिध्ये सवैजात्यमिति तृतीयोऽपि सम्बन्धो निवेशनीय इति भावः । तथास्वं- जन्यप्रत्यक्षवम् । नयगतेरिति । स्वानतिरिक्तविषयकज्ञानस्य स्ववैजात्यं हि न तत्तद्विषयकोन सम्भ- पनि, नापि तत्तद्वयक्तित्वेन, तथासति स्वभिन्नन्वस्यैव नृतीयसम्बन्धस्य पर्यवसानेन सन्निवेशवैफल्यात्, अपितु संशयत्यनिश्चयवस्मृतित्वानां जातित्वमनभ्युपेत्य तद्भेदं वा जाती निवेदय स्ववृत्त्यनुभवन्चाव्यापक- जायनवरिछन्नत्वेनैव, पुवञ्च 'अयं घट' इत्यादियत्किञ्चिद्वयक्तिवृत्तितादृशजान्यवच्छिन्नत्वमेव लक्षणमुचि- नम् , जातिश्च तादशी निराकरिष्यमाणा साक्षात्कारित्वमेवेति भावः। ननु स्वावृत्यनुभयत्वाच्यापफनात्य- वच्छिन्नत्वमेव स्ववैज्ञात्यमिति न साक्षाकारित्यखण्डन यावावसरः, अनुमितित्यादरेच तादृशजातिवादि- वस्थरसादाह रीति । अनुमागविषयोऽवकाशो विषयतया, विषयता वा यस्यां तवेत्यर्थः, तेन विषयशब्दस्य नियतपुंस्वेऽपि न क्षतिः । तथाचानुमित्यादरपि कचित्स्वावृत्यनुभवत्वाव्यापकमत्यक्षत्व- जास्यवच्छिन्नहानेच्छापतिबन्धकन्वेन तन्नातिन्याप्तिरिति । यदि धानानुमिन्यादेस्तादृच्छिामतिबन्धको नानुमितित्यादिकं नन्नमपित्वनिष्टविषयत्वम्, प्रत्यक्षस्थ नु तादृशानुमितित्याद्यवच्छिन्नविषयताका- प्रतिबन्धकन्ये प्रत्यक्षालमेव तन्त्रम्, तथाच स्वविशिष्टेच्छाप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतस्ववृत्यनुभवत्वान्या- पकजातिमत्व विवक्षणीयम्, एवं सति प्रोकसम्बन्धाभ्यां यत्मस्पदाच्यक्तिविशिष्टे याप्रसिधा ·. -- २६४ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथम प्रत्यक्षयितुमनिटेश्च, प्रत्यक्षावगतेऽपि दहने रक्ताशोकस्तवकसन्देहे धूमदर्शनेन वह नुमीयमानत्वादित्यप्यके । अज्ञायमानासाधारणकारणकानुभवत्वं कारणविशेषणोकृनभावत्वं वा साक्षात्कारि- त्वमिति चेन्न दीर्घादिप्रत्यक्षाव्यापनात्, तत्रावधिप्रभृतेःप्रतीयमानस्यापेक्षणात् । नावधि- स्तत्रशायमानस्तथा, अवधिशानं तु स्यात्, अतीतादावप्यवधौ तथाप्रत्ययादिति चेत्तुल्यं लिङ्गे धूमादावपि, धूमदर्शनात् तत्राग्निरासीदिति पश्चादप्यनुमानात् । ज्ञानविशेषणतया तु नांन्यासिरपि । तदापि दत्तमेवोत्तरम् । साक्षात्कारित्वस्येवानुमितित्वादेरपिन जातिवमित्यपि च वक्ष्यते । सन्देहे इति । सन्देहस्य दुःखजनकत्वेन तन्निवृत्तिरूपेष्टसाधनवज्ञानेऽनुमित्सासम्भव इति भावः । अनुमीयमानत्वात – अनुमित्स्यमानत्वात् । एवञ्चान स्वविजातीयानुमितीच्छाप्रतिबन्धकताविरहिणि प्रत्यक्षऽव्याप्तिरिति भावः । एके इति । अन्नायमस्वरसः, प्रत्यक्षपरिकल्पितमप्यर्थमनुमानेन बुभुत्सन्ते तकरसिका” इति सरणेरनुसरणे सन्देहसम्पादनं विफलम् , तदभावेऽप्यव्याप्युपपत्तेः । शाब्दादिनिश्च- यानन्तरमनुमित्सयानुमितैनिर्विवादत्वेऽपि प्रत्यक्षनिश्चयानन्तरमनुमित्सायाः सन्देहं विनाऽभ्युपगमस्याऽ. नुभवकलहेनावहेलनमिति चेत् , तथाप्युक्तलक्षणे प्रतिबन्धकीभूत ज्ञानस्य निश्चयामकताया अवश्यं विव- क्षणीयत्वेनान वगित्वप्रकारकप्रत्यक्षस्य निश्चयात्मकस्यैवोपादेयत्वेन तदनन्तरं कर्थ संशयः, दूरत्वादि- दोपसत्वे प्रथममपि निश्चयानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । सादृश्यादिप्रतिसन्धानादन्यथा वा कथमपि संशयोपप. त्तावपि तदनन्तरमिष्टसाधनताज्ञानस्यानुमित्सौपयिकस्योपगमेऽनुमित्साऽव्ययहितप्राक्क्षणे प्रतिबन्ध- कस्य विनाशेन नाव्याप्त्युपदर्शनसङ्गतिः, यदि च सन्देहोनिः साध्यसन्देहारमकपक्षतासम्पत्तये, यहित्य- प्रकारकप्रत्यक्षस्य रक्ताशोकोपस्थित्यात्मकत्वे तदुत्तरभाविनः सन्देहस्य चेष्टसाधनताज्ञानात्मकत्वेऽनु- मित्साऽव्यवहितप्राक्क्षण प्रतिबन्धकसाबसम्भव इत्युच्यते, तदापि श्रीतादिनिश्चयानन्तरमनुमिल्मयाऽऽ. रमाद्यनुमित्यभ्युपगमो विरुद्यते, तत्र साध्यसन्देहात्मकपक्षतानुपपत्तेः । अनुमिन्साया अन्यथोपपादने साध्यसन्देहस्यान्यथासिद्धत्वाच्च । म्वविपयविषयकसन्देहानुत्तरत्वस्यापीच्छायां विवक्षासम्भवाच । जातिघटितलक्षणस्यावश्यादरणीयत्वाच्चैति । श्रज्ञायमानेति । अनुमित्यादेझयमानलिङ्गादिकरणकत्वमते लक्षणमिदम्, परामर्शाद्यात्मका साधारणकारणस्य नवाप्यज्ञायमानन्वात्तु विषयतासम्बन्धावच्छिवज्ञाननिष्ठावच्छेदकतानिरूपककारणता. निरूपकासामान्याभाववदनुभवत्वं विवक्षगीयम् । एवञ्चासाधारण्यमपि नोपादेयम् । स्मृतेस्तु तादश- निरूपक याभाववत्त्वर्षि नानुभवरचमितिभावः । अनुपलब्धः पृथक् प्रमाणवमत तसिटकरणताया जा नानवच्छिन्नत्वादतिव्याप्तिरिति भावत्ववनिष्ठत्वमपि निवेशनीयं कारणतायामित्याशयेनाह कारणेति । कारगरवेन्यः । विशेषगता सामानाधिकरण्येन । दोर्यादिप्रत्यक्षेति । दीर्घवमायादिप्रकारका स्यक्षेत्यर्थः । विशिष्टन यक्षमावस्योपलक्षणमिदम्, तत्र विशेषणनिष्टज्ञानारस्टिसकारणनानिरूपकताया- एव सवा । विशेष गज्ञानस्य विशिष्टधीहेतुनानभ्युपगन्द्रमते तु दीर्घत्यादिप्रकारकप्रत्यक्षेऽपि नाग्याप्ति, तयवहारे पय सत्यादिना मायामकावधिज्ञानस्य कारग मनु तन्प्रकारकोधे इति सरिमदा न्तात् । अवधिः अधिप्रभृतिः तन = दीर्घत्वादिप्रकारकप्रत्यक्षे । तथा-कारणम् । तथाग्ययात् = दीर्धवादिप्रकारकमस्ययात् । नभाचारधनाशप्रत्ययहेतुत्वेऽनीनं भाविन यावधिमपश्य दीपंग्यादिप्रायः यो नोपपोत, कार्याग्पहिनमान गनिन एव कारणादिनि न ज्ञाननिष्टकारणतानिरूपाम्य नाम: पच्चिनननिरूपा यमिनि नाम्याप्तिरिनि । तुल्यमिति । सानाधिसकारणनानाध्यन्य मिनि शेतः ।

·परिच्छेदः] ॐ साताकारित्वखण्डनम् २६५ भयहेतुता तुल्यैवैति । असाधारणकारणगिरा करणभिमतमिति चेन्न; अनुमितभाविलिङ्ग- कभाविलियनुमितावसतो लिङ्गम्य करणत्वासम्भवेन ज्ञायमानकरणकलामावात् । लि. दशानं तावत्करणं तच्च स्वप्रकाशयादिनी मम शायमानमेव तनेति चेनः तस्यापि शाय. मानतया करणकोटिमवेशे प्रमाणाभावात्, उक्तप्रत्ययानां तथात्वाभावात्, अन्यथासि. धूमदर्शनात्पश्चादपि धूमपल्यनानन्तरमपि, अतीतादिधूमस्मृत्यादितोऽपीति यावत् । आसोदिति भविष्यती यस्याप्युपलक्षणम् । एयश लिमज्ञानस्यैवानुमितिकारणताया यवतव्यत्वेन जानायटिसकारण- शानिरूपिकायामनुमितावतिव्याप्तिरिति । यदि तु विशिष्टे कारणताप्राहकमानेन विशेषणेऽप्यसतिबाधक कारणतामहालिङ्गज्ञानस्य कारणवे लिङ्गस्यापित, अतीतानागतमस्थले च वर्तमानयोरेव धूमध्वंसप्राग- भावयोर्लिङ्गन्यम् ,धर्मिभेदायन वैयय॑म् . सन्कायादाध्यणे पुन मन्यातीतादेरपि केनचिदात्मना सझा- वेन कारणतासम्भवः, स्वस्थावस्थाऽन्यनरस्यय नियतपूर्ववर्तितायाः कारणताघटयायादिति ज्ञानावरिछस- कारणतानिरूरकवाभावो नानुमितावित्युच्यते, तदाऽनयेय रीत्याऽवध्यादिज्ञानस्य हेतुत्वेऽवध्यादेरपि हेतुत्य दोधवादिप्रकारकज्ञाने वाच्यमेव, अतीतादिस्यले समाधानसाम्यात्, तथावान्याक्षिरस्त्येयेत्याह ज्ञानेति । मध धूमध्वंसादरपि वहिव्याप्यत्वेन दैशिकविशेषणतया पर्यतवृत्तिन्वेन च ययनुमापकत्वसम्भवेऽपि सापेक्ष्यैव दीर्घत्वादिष्यवहारेण तवंसस्यानवधिस्येन कथं दीर्घत्यादिमन्ययहेतुत्वमिति वाच्यम्, यम्मादग्रासीमस्तस्माद्विरपीति प्रतीतेस्त्वयाऽपि धूम एवातीतेऽनीतवद्विव्याप्यतां प्रतीनवतो वक्त- व्यत्वादिति भावः ननुज्ञानावच्छिनाणत्वानिएफविवक्षायां दैदिप्रत्यक्ष ज्ञायमान ह्रस्वादिजन्य- तया नादाकारणतानिरूपकेऽपि इस्वादेनन करणत्वे मानाभावेन तस्य स्वज्ञानव्यापारकन्यसम्भवेऽपि धमाणविभागायन्द्रियादेः करणताया अवश्यकल्पनीयत्वेन कस्य करगतेत्यस्य प्रामाणिकन्यवहारमानानुरो- धिवेन च नादृशकरणानिरूपकायाभावामाग्यातिः, अनुमित्यादेस्तु परामुश्यमागलिशादिकरणकतया तादृशकरणयनिरूपकन्येन न तातिन्याप्तिरित्यभिमानेनाह असाधारणकारणेति । असाधारणपदं यथावताभिप्रायेण ! सावीत्यतीतस्याप्युपलक्षणं वर्तमानस्याप्यतीन्द्रियस्य च, तत्रानुमितिशायदाधात्मक परामदास्य विषयजन्यत्वे प्रमाणमलभमानस्य लिङ्गय्यापारत्यानुपपत्तौ लिङ्गस्य निठापारतया करणत्वानु- पपत्तेः । अधिकं तु करणवखण्डनशारदायां निवेदितम् । एवं व्यासिज्ञानस्याज्ञायमानस्यैवानुमिनौ करणताया वाच्यत्वादुक्तकरणलाघटितलक्षणस्यापि तनातिव्यासिरिनि । लिङ्गशान - लिङ्गत्वज्ञानं, लिङ्गवं ग्याप्सिः । स्वप्रकाशवादिन इति । यद्यपि ज्ञानमात्रस्य मातृमित्यशै प्रत्यक्षरवं वदतोऽस्य मते ज्ञाना- वच्छिन्नकरणचानिरूपानुभवत्वस्य प्रत्यक्षलक्षणत्वमव्यापकत्वाइसम्भाव, तथापि सर्वाशे प्रत्यक्षस्य लक्ष- पमिदं तन्मतेऽपि सम्भवतीति भावः । तत्र = अनुमितिप्राक्क्षणे । शायमानमेयेति । तथाच ज्ञानाव- टिचकरणतानिरूपकल्यमेवानुमितावित्यभिमानः । लिङ्गत्वज्ञानस्य ज्ञायमानत्वेऽपि न ानावच्छिन्नं तस्य करणचम्, अन्यथा तार्किकाणामपि तत्र ज्ञानान्तरकल्पनापत्तेः, अनुभववैषम्यायोगादित्याशयेनो- कामिमान निराकरोति तस्यापीति । स्वविषयकस्यापि लिङ्गन्यज्ञानस्येत्यर्थः । ज्ञायमानतया करणको. दिवेशे = ज्ञानारिणताश्रयत्वे । उक्तप्रत्ययानां = भाव्यादिलिग कानुमितीनां स्वान्यथानुपपत्त्या ज्ञानस्य फरणताय प्रमाणवेपि तस्याज्ञानावच्छिन्न वे नयावाभावात् = प्रमाणत्वाभावात् । च्यातिज्ञा- नस्य तत्वेनानन्यथासिद्धस्यापि व्यासिज्ञानविषयकज्ञानवेनान्यथासिद्धत्वमेव, कपालत्वेनानन्यथासिद्ध- स्थापि कपालस्य अन्यान्यस्वेन द्रव्यत्येग वाऽन्यथासिद्धत्ववदिति भावः । प्रमाणाभायमभिधाय - मायाह अन्यथासिस्येति । अनुमित्यप्रयोनकस्थेत्यर्थः। अवजने = करणतावच्छेदकस्योपगमे । देवोप- ·२६६ ® शारदायुते खण्डनखण्डखाये, [प्रथमः द्धस्यापि शायमानत्वस्यावर्जने चनुराधनुमित्यनन्तरं देवोपजातघटादिप्रत्यक्षाव्याप- नात् । नियमेनेति चेन्न; विधौ वैयर्थ्यात् । नियनेन निषेधस्य विशेषणे देवावगतेन्द्रिया- नन्तरजप्रत्यक्षसम्भवादसिद्धिः । विधी करणत्वप्रविष्ट एवायं नियमो निरुच्यते इति चेन्न; तथापि वैयादेव । अन्यथाऽतिप्रसक्तरवैयर्थ्यमिति चेन्न; तथाप्यतिप्रसकरेव, नहि रसादिसाक्षात्कारे रूपादिहेतुः ।अन्यथासिइनेंसिचेन; तुल्यत्वादनुमानेऽपि । किञ्च - जातेति प्रत्यक्षान्वयि। स्वसामग्रीवशनिप्पन्नेत्यर्थः। एतदमिधानञ्चानुमितेस्तनानपेक्षासूचनाय । प्रत्यक्षा- व्यापनादिति । तत्करणताया अपि ज्ञानावच्छिन्नाया वक्तुं शक्यत्वादिति भावः। नियमेनेति । यथ- धर्मन्यापकं ज्ञानावच्छिन्नकरणताकत्वं तत्तद्धर्मानवच्छिन्नानुभवत्वमिति बा, ज्ञानगतयधर्मम्यापको ज्ञाना- वच्छिन्नकरणताकरवाभावस्तद्धर्मावच्छिन्नत्वमिति वा विवक्षितम्, आयेऽपि कि विवक्षेपमनुमित्यादावति. प्रसक्तिन्युदासाय,आहोस्विचक्षुराद्यनुमित्यनन्तरजातप्रत्यक्षेऽप्रसक्तियुदासाय, प्रथमे आह विधाविति । शानावच्छिन्नकरणकस्वाभावप्रतियोगिनीत्यर्थः । व्यापकन्वनिवेशस्येति शेपः । वैयादिति । ज्ञानक रणकस्याप्यनुमित्यादेानावच्छिन्नकरणकरवोपगमे तादृशकरणकत्याभाववदनुभवन्वमिनि यथाश्रुतेऽप्यनु मित्यादावतिव्याप्तिविरहेण तदर्थ न व्यापकत्वनिवेशौचित्यम् । ज्ञानगतयद्धमत्यादिकमाशझ्याह नियमे नेति । व्यापकत्वेनेन्यर्थः । निषेधस्य - ताशकरणकत्वाभावस्य । देवावगतेति । उक्तफलकमिदमि: न्द्रियविशेषणम् । श्रसिद्धिरिति । असम्भव इत्यर्थः । तदप्रयोजकस्यापि तदीयकरणतावच्छेदकताम भ्युपगतवतो भवतो नोक्तप्रत्यक्ष ज्ञानावच्छिन्नकरणकत्याभाच इति न तस्य प्रत्यक्षरवव्यापकत्वमिति भावः । आद्यमेव पक्षमाश्रित्याशङ्कत विधाविति । यद्यपि तन धर्मव्यापकना ज्ञानापच्छिनकरणतानि- रूपकत्वे प्रविष्टा, तथापि सापि न करणस्य ज्ञानावच्छिन्नस्य धर्मियापकतां विना निर्वहति, करणत्वं हि व्यापकताघटिनकारणताघटितम्, एवञ्चानुमितिप्रभृतिसामान्य ज्ञानावच्छिन्नस्य व्यापकतयैव निर्वाह मासाइयन्ती ज्ञानावच्छिन्नकरणताकस्वाभावस्थानतिप्रसक्तिरेवानुमितित्यायवच्छेदेन सारशकरणताकरवम भिधाय स्फुटीक्रियते इत्याभासः निरुच्यते इति । नियमान्तरं निवेश्य फलवत्तया स्फोयते इत्यर्थः। घेयादेवेति । अतिप्रसक्तिवारकतया साफल्याभावादेचेत्यर्थः। आधस्य द्वितीयमाशते अन्ययेति । अतिप्रसक्तेः = भापत्तः, सा धाग्याप्तेः। मन्मते उक्तरीत्या यत्किञ्चिरप्रत्यक्षस्थापि ज्ञानावच्छिनकरणता- करपेनाग्याप्तिवारणाय नियमान्तरप्रवेशः,नहि प्रत्यक्षत्वव्यापकरवं ताशकरणताकत्वे । धर्मपदेन ध जाति- विवक्षितेति न तत्तद्वयक्तिरवन्यापकत्वमादायाप्यासितादवस्थ्यमिति भावः । अतिप्रसक्तः भापते, सा च कारणतायास्तदवच्छेदकताया था । अयम्भावः-अनपक्षणीयस्यापि ज्ञानस्य यत्किषिप्रत्यक्षनिरूपित. करणतायामवच्छेदकत्वोपगमनिबन्धनाव्याप्तिवारणाय हि नियमान्तरांपादानप्रयासः, ताशोपगम एवं तु न युज्यते, अन्यन्नाप्यनपेक्षगीयस्य कारणतायास्तदवच्छेदकताया वाऽपादकत्वादिति । इष्टापताकार नहीति । रूपादिरिति । नियतारयवहितप्राग्वृत्तिरपीति शेषः । हेतुः तया तदवछेदकतया वा लोकसिद्धः । अन्ययासिद्धः हेनुहेतुतावच्छेदकसाधारणस्वरूपसम्बन्धविशेषरूपप्रयोजकतापिरहावेहुला तदवच्छेदकना पा नेत्यर्थः । अनुमाने इति । प्याप्तिज्ञानस्थानुमितिकरणाचे स्वप्रकाशनया त तदि. पयकत्वस्य विषयतया तस्यवानुमितः प्राइसत्वेऽपि तस्य निरुपयोजकताविरहामुत्तेव तदपरकाय मपि नेत्यर्थः । एवधानुमित्यादौ प्रकृतलक्षणानिध्याप्तिः स्थिरति भावः । अनुभवावसमानाधिकरणमा तिम्यापको ज्ञानावटिप्तकरणताकवाभावम्तदपच्चिसायमिति विवक्षायां निरुणमयोजकताविरहिनि कार तावडेदकत्वानम्युपगमे नोक्तस्पासम्मवस्यावा इत्यनुमियादेशेनापरिशरणताकायमभ्युपेर्पण - .

·- परिच्छेदः] वश्यं यतनीयमिति । वा नेयमतियाप्तिा, अनुमित्यादी मनस इन्द्रियत्वेन नत्सनिकपस्य चेन्द्रियस्थावरियसप्रतियोगिकसमि- साक्षात्कारित्वरवण्डनम् २६७ पत्र निषेधस्तद्गतमकरूप्यं निरुप्यम्, अन्यथा फिमादाय नियमो निरुप्यतेति कार्यगतक- सभ्यमनमिधाय न निस्तारः । विनापि च नियमपदप्रवेशं कार्यगतैकाप्यमनिरूप्यानि स्वार एव । शायमानं नात्र करणमिति हि यदि कार्यव्यक्तिमभिसन्धाय, तदा नपूर्व प्रतीतानां तथाकारणत्वं दुरवधारणम्, ततस्तज्जातोये तज्जातीयव्यभिचारप्रतिसन्धानेऽ. अथाव्यवहितार्थप्रमात्वं तथा। तहिं किमपेक्ष्य व्यवधानम् ? किञ्चवदिति वाच्यम् । इन्द्रियमपेक्ष्य तत्, असत्रिकर्पश्च तदिति चेत्तोन्द्रिय सन्निकटकाशत्वमिति कुटिलि. कार्थः, स चानुपपन्नः, स्वपिलोचनगोलकानुमानव्याप्तेः । दूषणान्तरमाह किश्चेति । य = प्रत्यक्षे । ऐकरूप्यं = अनुगतानतिप्रसनरूपम् । किमादाय नियमो निरूप्येत किंधर्मनिरूपिता व्यापकता येत। तादात्म्येन धर्मिग्यापकावनिवेोऽपि व्याप्यतावच्छेदकम- नुगतानतिप्रसक्तं यमल्यमेव, व्यक्तीनामानन्त्यात् ,यदाहुस्तार्किका:-"अनुगतधर्मायच्छिन्नसमयनियम- महाधीनप्रवृत्तिकयोरप्रवृत्तिरेव शब्दलियोरन्तरेणानुगनधर्म"मिति । कार्येति । प्रत्यक्षेत्यर्थः । न नि- हजारः = न प्रकृतलक्षणनिरूपणसम्भवः। आहत्य विप्रतिपत्तिजन्मनः संशयस्य स्वीकारे संशयत्यं न तादृशं रूपम्, मतान्तरे तादृशं सम्भवदपि न जातिरिति प्रत्यक्षमानसाधारणं साक्षात्कारित्वमेव सथा,लय पर- तोनिरसनीयमिति भावः । ज्ञानापश्छिन्नकरणतानिरूपकत्वाभावयदनुभवस्वमिति यधाधुतेऽपि ज्ञातकर- णश्वमनुमित्यादावम्युपेत्य दूषणमा चिनापीति । ताशनिरूपकस्वाभावो नानुभवयं धर्मितावच्छेद- कीकृत्य शक्यममः, तस्यातिप्रसक्तः, नापि तत्तज्ज्ञानवं.आनन्त्यान, अपितु साक्षात्कारिखमेवेति भावः नतिरक्षानत्वस्य धर्मितावच्छेदकत्वाभावे हेत्वन्तरमप्याह मायमानमिति । कार्यव्यक्तिमभिसन्धाय : प्रत्यक्षविशेष धर्मोकृत्येति यावत् । प्रत्येतव्यमिति शेपः । तत्पूर्व = प्रत्यक्षविशेषारपूर्व । तत्र = प्रत्यक्ष विशेषे । शातनयनादिनन्यप्रत्यक्षविशेपे ज्ञानावच्छिन्नकरणताकत्याभावस्य तज्जातीयज्ञानान्नराणाम- हातेन्द्रियजन्यस्यमनीतावेव प्रतीतिसम्भवः केचिद्घटानां रातभानपक्षोत्पत्तिकन्वदर्शनमन्तरेण रासम- नियतोत्पत्तिकघटविशेषे रासभस्यान्यथासिद्धत्वाप्रत्ययात्, तज्जातीयत्वञ्च प्रत्यक्षत्वेनैव प्रकृते स्यादिति तस्यैव धर्मितावच्छेदकायमापतितम् अन्ययोकप्रत्यक्षविशेषेऽव्याप्तेदुर्धारण्यादिति भावः । तआतीये = उतभरपक्षविशेषजातीयेऽजातनयनादिजन्यशाने तज्जातीयग्यभिचारप्रतिमन्धाने यतनीयम् = ज्ञातन- नादे व्यभिधारः प्रत्येतव्यः, तरप्रतीतये च साजात्यं प्रत्येतन्यमिति भावः । तथा = जन्यसाशाकारिप्रमात्वम् । तदा सर्वत्र व्यवधानपरामर्शः । इन्द्रियति । इन्द्रियसभि- कृष्टविषयकप्रमावमित्यर्थः । समिकर्षस्वन्यतमन्वेनोपादेय इति भावः । कुटिलिका - अस्फुटोक्तिः । स्त्रविलोचनेति । स्थपदं पुरुषान्तराक्षससिकृष्टाम्यायनुमित्यादाधपरपुरुषसमवेतेऽतिभ्यातिधारणश्य तत्तत्पुरुषीयरवस्येन्दिये निवेशेऽष्यतिव्याहिं स्थिरयितुम् । अनुमिरसाधीनायां स्वनयनसनिकृष्टहुतभुगा- वनितावतियाप्तिसम्भवेऽपि गोलकपर्यन्तानुधावन मत्यक्षनिश्चितेऽध्यर्थेऽनुसित्साधीनानुमितावनुभव कलहमभिप्रेत्य, एपञ्चैतेनाप्यनुशवेन स्वत्वोपादानमिन्द्रियविशेषोपादानञ्च युक्तमेव कृतम्, अन्यथा परकीयगोलकस्यान्यदीयप्रत्यक्षविश्यस्य स्वकीयस्यापि स्वादिगोलकस्य स्वमत्यक्षविषयस्यानुमितिवि- पपत्रोपपादनं क्लिष्ट स्यादिति । अनुमानन्याः = अनुमित्याद्यतिव्यासे । अन्न यद्यपीन्ट्रियसमिया वछिन्न कारणलाककार्थताश्रयमावविवक्षायामिन्द्रियरवावच्छिन्नकारमलाककार्यनाश्रयप्रमावविवक्षायां ·[प्रथमः २६८ शारदायुते खण्डनखण्डखाये ज्ञानाजन्यज्ञानत्वं तदिति चेन्न; लविकल्पकविशेषाव्यापनात् । एतेन विषयान्तर- कपरवेनाकारणत्वात् , तथापि तदपि ताशकार्यतावच्छेदकनिरूपणसापेक्षमेव,कार्यतावच्छेदका साक्षा- कारित्वं निरसनीयमेवेति भावः । ज्ञानेति । स्वसमानाधिकरणेत्यादिः । तत् = साक्षात्कारित्वम् । अनुमित्यादिकं तु स्वसमाना- धिकरणच्यातिज्ञानादिजन्यमित्यनतिन्याप्तिः । सविकल्पकविशेषः सविकल्पकात्मकः प्रत्यक्षविशेषः । विशिष्टज्ञानमात्रस्य विशेषणज्ञानजन्यत्वात् । ज्ञानाजन्यज्ञानवृत्पनुभचन्वाप्यापकजातिमत्त्वविवक्षायां नाशज्ञानाजन्यज्ञानं निर्विकल्पकमादाय सर्वत्र समन्वयसम्मवेऽपि साक्षात्कारित्वस्थ तादृशजातेरने निरासो वक्तव्यः। नच-ज्ञानत्वपर्याप्तावच्छेदकताकजनकतानिरूपकत्वाभावज्ज्ञानत्वं विवक्षणीयम् ; स्मृति प्रति ज्ञानत्वेनैव हेतुनेति तन्न नातिव्याप्तिः। संस्कार प्रति पुनरपेक्षान्यज्ञानत्वेनैव सोचिता नवेत्यन्यत् । ईश्वरज्ञानं तूपादानप्रत्यक्षविधया कारणम् , विशेषणज्ञानत्वादिना कारणतावच्छेदकता तु न ज्ञानत्वपर्याप्ता, ज्ञानत्वगततद्व्यक्तिस्त्रावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तर्विवक्षितवान्, अनुमित्यादिकं तु प्रति ज्ञानत्वेनैव कार- णता, लाघवात् , विशेषसामग्या चातिप्रसङ्गभङ्ग इति-वाच्यम् । सुखादिसाधारणजन्यात्मविशेषगुणत्वा. धच्छिन्नं प्रति मनस्त्वेन कारणतायाः तृप्ततया ज्ञानत्वेनामुमिन्यादावपि कारणताया अकल्पनीयस्वात्त- प्रातिप्रसक्तेः । ज्ञानरववृत्तित्वविशिष्टावच्छेदकता ज्ञानत्वे पर्याप्तति प्रतीत्या विशेषगज्ञानत्वाद्ययच्छिन्न- जनकताया अपि ग्रहणसम्भवेनाव्याप्तेश्च । ज्ञानवेतरावच्छिन्नत्याभावविवक्षणे चोभयाभावादिकमादाया- विप्रसङ्गवारणाय विशेपणानवस्थानप्रसङ्ग इत्यादिकमुक्तं पूर्वमिति भावः। श्रथवा-ज्ञानाजन्यज्ञानत्वं 3 ज्ञानाकरणकज्ञानत्वं, ज्ञानकरणकत्वमनुमित्यादेः, विशेषणज्ञानं तु निर्यापारतया विनियोधे न करण. मपि तु कारणमिति नाव्यासिः । नच-ज्ञानजन्यत्वे सति हानजन्यजन्यो यस्तद्विग्नन्वमेव ज्ञानाकरण- कत्वम् , तस्य चेश्वरज्ञाने सम्भवेऽपि जन्यप्रत्यक्षऽव्यापकत्वमेव, ईश्वरज्ञानजन्यस्य तस्य तज्जन्यसग्नि- कर्पादिनापि जन्यत्वादिति वाच्यम् : ज्ञाननिरूपिताया जन्यतातिरिक्तधर्मावच्छिन्नरया जन्यताया आश्रयो यस्तज्जन्यभिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् , ईश्वरज्ञाननिरूपिता जन्यता तु जन्यतावच्छिन्नेन्युक्त. जन्यताश्रयो न सन्निकर्यादिरपि तु व्याप्तिज्ञानजन्यपरामर्शादिकमेवेति नामसहातिप्रसगौं । नचैव- मपि धारावाहिकतृतीयादिप्रत्यक्षेऽध्याप्तिः, तस्योक्तजन्यताश्रयद्वितीयादिक्षानजन्यत्वात् , स्वनिरूपित. तादृशान्यताश्रयत्वस्वनिरूपिततादशजन्यताध्यजन्यत्वाम्यां ज्ञानविशिष्टान्यत्वविवक्षणेऽपि सम्भेदे नान्यतरवैयध्यमिति न्यायेन द्वितीयक्षणे द्वितीयस्येव प्रथमस्यापि ज्ञानस्य वर्तमानस्येन विशेषणशान- । विधया प्रथमस्यापि तृतीयज्ञानजनकरवादव्याप्तितादवस्थ्यादिति वाच्यम्; स्वघटकधर्मावच्छिमकार्यता निरूपितकारणताश्यज्ञानजन्यमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकं यद्यत्तदपिछवप्र- तियोगिताकभेदयत्तस्य . विवक्षितत्वात् । धूमलिङ्गकवयनुमितित्वाद्यवच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणता. प्रयच्यातिज्ञानादिनन्यपरामर्शादिमानवृत्तिधर्मावहिसकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकं धूमलिगकपर्यंत पक्षकवद्वयनुमितिवादिकं सदएकमेव धूमलिङ्गकवयनुमितित्यादिकमिनि नातिम्याप्तिः । नग-परामर्श रखमीश्वरज्ञानेऽपि वर्तते इति न व्याप्तिज्ञानादिजन्यमात्रवृत्तीति तदयस्थातिम्पाप्तिरिति याप्यम्, पtt. मशरवस्य मानसरवण्याप्यजातिविशेषस्येश्यरज्ञानेऽनभ्युपगमात्, ताशकारणतायझानगन्यमाप्ति स्वस्य घा साहसकारणतानयजन्यज्ञानानन्यजन्यज्ञानावृत्तिस्ये सति साकारणतामयजन्यशियरूपस्य विवक्षितत्वात् । परामर्शवस्य नित्यज्ञानवृत्तिवेऽपि ताकारणतापीमूनगम्यमानानन्ये जन्यज्ञाने. वर्तमानस्यात् । नध-भ्रमसंशयोत्तरप्रत्यक्षे स्थाणुस्वग्याप्यकोदरादिमानयमित्यादिपिशेवदर्शनस्य हेनुपेड़ . - ·परिच्छेदः] . साक्षात्कारित्वखण्डनम् २६६ ज्ञानाजन्यमानत्वं तदिति प्रत्युत्ताम् । सविकल्पकस्याधिकव्यवच्छेदरूपविषयत्वात्तदव- ग्यातिनति वाच्यम्; विशेषदशन तय हेनुवानभ्युपरामेऽपि क्षत्यभावात्, संयोत्तरं विशेष दर्शनासवदशाया कोटयुपस्थित्यादिरूपसंशयसामग्रीसत्तया संशयस्यैयोत्पत्तुं युक्तस्वेन विशिष्ट- निधयोपस्यापत्तेरयोगात् , विपरीतनिधयोत्तामपि तथैव, तस्य दोपविदोगजन्यलौकिकसन्निकर्णजन्य. विशिष्टज्ञानसामान्यं प्रति प्रतिबन्धकस्यात् । नव-आत्मसाक्षात्कारेऽध्याप्तिः, तरसाक्षात्कारयस्य स्वाव- छिलकार्यतानिरूपितझारगताशयश्रयणजन्यमननमात्रवृत्तिधर्मावटिमकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदक- वादिनि-चाच्यम्; स्थाछिस कार्यतानिरूपितकारणताया ज्ञानस्यन्यूनवृत्तिजात्यनियतत्येन विशेषणी- यन्वान्, श्रवणनिष्टकारणतायाश्च श्रुतिजन्यज्ञानग्यावच्छिनाया ज्ञानस्यन्यूनवृत्तिशाब्दस्यजातिनियत्तत्या- दिनि पूर्वः पतः । अवाह सविकल्पकविशेषेति । प्रत्यभिनेत्यर्थः । उद्बुद्धसंस्कारवशादेव प्रत्य- भिज्ञायास्तत्ताविषयकोपपत्तेमध्ये स्मृतिकल्पनायां प्रमाणाभावान्, अतएव तथैवानुभवं विनिर्णीय संस्कारस्यैवोपनायकत्वं प्रायो वदन्ति, एवञ्च तत्ताज्ञानजन्यतत्तासम्कारजन्यतावच्छेदकमेव प्रत्यभिज्ञा- निष्टं संयोगाद्यजन्यतत्तद्विषयकप्रत्यक्षत्वमिन्यध्याप्तिरित्यर्थः । नचैवं तस्य संस्कारजन्यस्यैन स्मृतित्या पत्तिः, अनुभवामीत्यनुपयसायसत्वे संस्कारअन्यत्वस्याययोजकत्यान, अन्यथा त्वांशिकस्मृतित्वे इष्टा- पनैः। यहा सविकल्पकविशेषः = विशिष्टवैशिष्टययोधः, सत्राव्याप्तिः, नस्य विशेषगतावच्छेदकज्ञान- जन्यविशेषगतापच्छेदकप्रकारकज्ञानजन्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वात्, सामान्यरूपेण कार्यकारणभावस्या- नगीकारेऽपि विशिष्यव तमादायाव्याप्तिदानसम्भवात्, पूर्व हि दण्डस्वनिर्विकल्पकं ततः परं 'दण्ड इनि दण्डरवप्रकारकं ज्ञानं ततो दपडी पुरुष इति । एवच करणलक्षणसामाग्निर्विकल्पकज्ञानकरणकत्वं वन निर्याधम् । अन्यथेतस्थलव्यावृत्तस्य करणत्यस्य निर्वसव्यत्यापातात् । अतएवानुमितिप्रकरणशेषे गदाधरमहाचारपि विशेषगतावच्छेदकज्ञानकरणकविशिष्टवैशिष्ट्यवोधादाव्यासिमभिधाय ज्ञानाकरणक- ज्ञानवस्य प्रत्यक्षलक्षगत्वं नाङ्गीकृतम् । किञ्च ताशकार्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकमेदः कं धर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य ज्ञेय इति ताशधर्मस्थावश्यनिरूपणीयत्वम्, तं विना साक्षात्करोमीति प्रतीते. रप्यनुपपत्तेश्च । किन नाटशभेदयूटघटितत्वेनासर्वज्ञदुहत्वमपि । नचास्तु यत्किञ्चित्प्रत्यक्षव्यक्तिमुपा- दाय तवृष्यनुमवस्वव्याप्यजातिमत्वं ज्ञानाकरणकज्ञानवृत्यनुभवत्वव्याप्यजातिमत्त्व वा लक्षणम् , ध्या- प्ययाव तत्समानाधिकरगन्धेसति सम्समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवमति नानुभवस्त्रमादाया- तिप्रमाङ्ग, प्रत्यक्षायमेवानुमवत्वमिति प्रत्यभिज्ञानखण्डनोन्तनिष्कृष्टमले तु तादशज्ञानसमवेतानुमित्यस- मवेनजानिमत्यादिकमेन वक्तव्यमिति वाच्यम्, तादृशज्ञातेनिरसिप्यमागत्वादिति भावः। प्राभाकरास्तु मातृमिन्यो ज्ञानमात्रस्य प्रत्यक्ष प्रसाध्योक्तलक्षणस्याव्याप्तिव्याप्तत्वमाहुः । माहास्तु-पार्थक्यमनु- पलधेर्निरूप्य तजन्यज्ञाने तिच्याप्तिमुक्तलक्षणस्याचक्षते । एतेनेति । वक्ष्यमाणेनेत्यर्थः । विषयान्तरेति । स्वविषयातिरिक्तविषयकजन्यज्ञानाजन्यानु. मवयं जन्यलौकिकसाक्षात्कारित्वमित्यर्थः । लिङ्गोपहितलैनिकभानस्याप्रामाणिक येनानुमित्यादौ नाति- अपहा, विशेषणज्ञानजन्य विशिष्टप्रत्यक्ष तु सविषयविषयकज्ञानेनैव जन्यमिति भावः । अन स्वविषयी. मृतयत्किचित्प्रतियोगिकातिरिक्त विवक्षितन, स्वविषयीभूतयावत्प्रतियोगिकातिरिक्तत्वं चेति विकल्प्य प्रथमं निराकुरुते सचिकल्पकस्येति । सविकरुपकषिोषस्येत्यर्थः। यथाश्रुतमिदं वैशिष्टयमतदया. वृत्तिरिनिमतेन । निर्विकल्प सविकल्पकतान्तरा प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानं कल्पनीयमिति । तत्त्वं तूदिनं प्राक् । अधिक = स्वकारणभूतविशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानाविषयो व्यवाद মায়ু।

·२७० ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः विज्ञानजन्यस्यात् । स्यविषयानन्तर्गनार्थशानाजन्यधीत्वं तत्, नच सप्रतियोगिफार्थ. प्रत्यक्षाव्याप्तिः प्रतियोगिनोऽपि स्वविशिष्टार्थप्रविष्टस्य तत्ताया इव प्रत्यभिज्ञायां प्रत्यक्ष विषयत्वोपगमात् , अप्रतियोगित्वेन विशेषणाद्वेति चेन्न; स्त्रपदेनैव क्षारीकृतत्वात् । कार्य- व्यक्ताचतन्यताया दुरवधारणत्वात्तज्जातीये तज्जातीयव्यभिचारशस्त्रग्रहणं च कार्यक- जात्ये पूर्ववत्पतनमिति । स्वकालावच्छिन्नार्थबोधत्वं साक्षात्वमित्यपि न. स्वार्थाविवेचनात् । कथञ्चानुमा- .www.varuwwvnunwar-A रूपो विषयो यस्य, तथावात् । तदधीति । व्यवच्छेदविशेषणतावच्छेदकेत्यर्थः । तथाचेदं तद्वयावृत. मिन्यादिप्रत्यक्षेऽज्याप्तिः, स्वविषयीभूतयरिकश्चिद्वयवच्छेदातिरिक्तविशेपणनावच्छेदकप्रकारकजन्यज्ञानज. न्यस्यादिति भावः । विशिष्टमत्यक्षमाग्नेऽशोषलक्षणमिदम् । द्वितीयमाशङ्कते स्वविपयेति । नवे- स्थादेः 'उना सप्रतियोगिकार्यप्रत्यक्षाव्याप्तिस्तु नेत्यर्थः । विशिष्टप्रत्यक्षान्तरेऽभ्यव्याप्त्यभावस्योपलक्ष. णमिदम् । स्वविशिष्टायप्रविष्टस्य = प्रतियोगिविशिष्टार्थो भेदस्तनिरूपकस्य । अतीतानागतयोरपि प्रनि. योगित्वेन प्रत्यक्षविषयत्वासम्भवमाशयोपनीतभानाभिप्रायेणाह तत्ताया इति । प्रत्यक्षविशेष्यस्य विद्यमानरवनियमो नतु विशेषणस्यापि । अप्रतियोगित्वेनेति । प्रनियोगिभिनन्वेनेत्यर्थः । स्वविषया. नन्तर्गतायस्येति शेषः । इदमभ्युपगममात्रम्, अमावरवेनामाययोधस्य प्रतियोगिविषयकत्वनियते, सामान्याभावबोधस्य सकलप्रतियोगिविषयकवानभ्युपगन्तृनव्यमते तु तत्कारणभूते विशेषणतावच्छेदक- प्रकारकज्ञानेऽपि न सकलप्रतियोगिविषयकस्वमुपगम्यत इति । स्वपदेनैव = स्वस्वघटिततयैव । क्षारी कृतस्यात् = दूपितवान् । स्वत्वस्यानुगमे स्यविषयानन्तर्गतार्थाप्रसिद्धरननुगमस्यैव वक्तव्यत्वादिति न लक्ष्यमात्रसाधारण्यनिर्वाह इति भावः । कार्यव्यक्ताविति । स्वविषयातिरिक्तविषयकज्ञानाव्यवहितो.. चरजातप्रत्यक्षविशेपे इत्यर्थः । अजन्यतायाः = स्वविषयातिरिक्तविषयकज्ञानाजन्यतायाः । दुरवधाः रणत्वात् । स्वविषयातिरिक्तविश्यकज्ञानस्य प्रत्यक्षविशेषनियताव्यवहितप्रावर्तितया तत्कारणत्व. सम्भवेन तासात्यक्षेऽप्राप्तिः स्यादिति भावः । नन्वनन्यथासिद्धत्वमपि कारणताघटकमिति कथमेवम्, नचात्र तदेव नास्तीति कथं ज्ञेयम्; उक्त प्रत्यक्षविशेषजातीयव्यक्त्यन्तरस्य स्वविषयातिरिक्तविषयकज्ञानं विनवोपत्तिदर्शनेन तस्य प्रत्यक्षत्वावच्छेदेनावश्यक्तृसैरन्यथासिद्धरावश्यक्यादित्याशङ्कयाह, तजातीय इति । उक्त प्रत्यक्षविशेषसजातीये इत्यर्थः । साजात्यञ्चेन्द्रियजन्यज्ञानत्वसाक्षात्कारित्रादिना | तजा तीयव्यभिचारशस्त्रग्रहणे = स्वविषयातिरिक्तविषयकज्ञानत्वावच्छिन्नव्यभिचार एवं कारणताग्रहविघटक. तया शस्त्रं नाहणे, तत्प्रतीत्योक्तप्रत्यक्षविशेषस्य निरुक्तज्ञानाजन्यत्रोपपादने इति यावत् । कार्यक- जात्ये पतनं - प्रत्यक्षत्वसमनियतधर्मान्तरस्य निरूपणप्रसङ्गः, अन्यथा सानात्याग्रहे तजातीये व्यभि- चारप्रहानुपपत्तरिति भावः । इदमुपलक्षणम्-विशिष्टस्यातिरिक्तस्येन निर्विकल्पकम्य च तदविषयकत्वेन तजन्यज्ञानासङ्ग्रहः, अत्यन्तातिरेकनिवेशम्त्वसम्भवप्रसञ्जकः, अन्ततः प्रमेयत्वादिनैव सर्वानतिरेकात् । नित्यसर्वविषयकालौकिकप्रत्यक्षासङ्ग्रहश्चेति जातिघटितं लक्षणमवश्यमादरणीयमिनि । स्वकालेति । वस्तुगत्या स्वध्वंसप्रागभावानधिकरणीभूतो यः कालस्तवृत्तित्वावच्छिन्नविशे. प्यताकज्ञानत्वं जन्यसप्रकारकप्रत्यक्षत्वमित्यर्थः । ज्ञाने स्वविषयत्वस्याप्रामाणिकत्वेन बस्तुगत्येति । स्थूलकालोपाधैः प्रत्यक्षाविपयवान यत्येन भूतान्तम् । तादृशकालवृत्तिविशेष्यकन्वस्थानुमित्यादावपि सम्भवेन विशेष्यतावच्छेदकतया तादृशकालवृत्तित्वनिवेशः। उपनीनस्यातीतादेरपि भानसम्मकैन विशेष्यतापर्यन्तानुधावनम्, उपनीतं तु विशेषणतयैव भासते, सर्वाशे चोपनीतभाने न मानम् । भना. ।

·परिच्छेदः] साक्षात्कारितखण्डनम् , २७१ नादिव्यवच्छेदः । तत्र व्याप्यादिप्रविष्टकालनियतार्थत्वम्, यमापि चन्द्रोदयसमुद्र- वृद्धयादी स्वकालार्थत्वं प्रापिध्यातिप्रविष्टतय ताशत्वस्य प्रयोजिकेति चेन, कथम- प्यस्तु, तथापि स्वकालावच्छिन्नार्थत्वस्य सम्भवात् । नच यज्जातीयमेवमेवेति विशेषा; साजात्यस्य लक्षण्यस्यानतः सिद्धो किमनेन । नच तदपीति वक्ष्यते । व्याप्यादिकमन्त- रगति चेन, तस्यैव समर्थत्वेन स्थकालकथायात् । यथाव न तदपि तथा वन्यते । स्वकाला- गनविषयकानुमित्यायधीनानगतविषयकस्मृती न म्याधिकरणकालासियतया विशेष्यभानम्, भन्या- सस्मृतौ तु पूर्वकालावच्छिनास्यैव विशेष्यस्य भानमिति नातिप्रसङ्गः । नित्यप्रत्यक्षश्य वंसावप्रसिद्ध- लये जन्यत्याप निवेशः, अलौकिक तु प्रत्यक्षातीतादिविशेष्यकमपि यन्किचिद्विदोप्यांश सम्भवल्लौ- किनामिति तस्यापि सङ्ग्रहः । स्वार्थति । म्यत्यस्यानुगतस्य निर्यकुमशक्यत्वादित्यर्थः । निवेदित- तवमेतत् । तथाच प्रत्यक्षविशेषनिवेशे प्रत्यक्षान्तरान्याप्तिरिति । स्वत्वानुगमाभ्युपगमवादनाह फथ- मिति । "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यन्त्र कालो नभासते" इत्यौत्सर्गिकवादनानुमित्यादरपि कदाचिरस्वा- धिकरणक्षणावच्छिन्नार्थविषयकवसम्भवेन तनातिव्यातिरिति भावः । भतिव्याक्षि परिहरनाह तति । अनुमित्यादाविरयर्थः । यत्र यदा मस्त तदा वहिरिनिवाक्यप्रदा व्याप्तिः काल्पटिना, आदिना का- लग च्यात्यप्रदेऽपि तत्तधूमकालस्य पक्षतावच्छेदकन्वे'उद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिन्नत्यं विधेयगतत्वेन भासते' इत्युत्सर्गेण ततधूमकालिकवादविषयकस्वस्यानुमितावभ्युपगमेन पक्षनावच्छेदकं वर्तमानन्दा- दिभानप्रयोजकतियादिशशिध गृह्यते । कालनियतावम् = कालावच्छिन्नविशेष्यताकत्वम्। विधेयतायाः प्रकारवानियनस्वेन साध्यविगेष्यकस्वस्पाप्यनुमितो सम्भव इत्यभिप्रायः । एवञ्चातीतादिकालघटित. व्यायादिज्ञानजन्यानुमियादेः स्वाधिकरणक्षणापरिक्षाविषयकवासम्भवेन तत्र तावमातिव्याप्तिः, पत्र चानुमादौ स्वाधिकरणक्षणाधिनाविपयकत्वं तत्रापि सा नेपाह यत्रापि चन्द्रेत्यादि । पस्मिन् कालावशेषादिपक्षकचन्द्रोदयादिलिङ्गकसमुद्रयाविसापकानुमित्यादावित्यर्थः । पंचक स्थाधिकरणक्षणावशिक्षाविषयकत्वम् । व्याप्तीति । व्याण्यादीत्यर्थः । तादृशत्वस्य = उतार्थ- विषयकस्यस्य प्रयोजिकेति । नवनुमितित्वादिकं प्रयोजकम् , इन्द्रियार्थससिकर्षजज्ञानस्य तथाले तु अन्यायमेर, राथाच यजत्यवच्छेदेन स्मभ्यसप्रागभावानधिकरणकालवृत्ति वावच्छिमयत्किशिद्विशेष्यता. कर तजानिमत्वमेव लक्षणं विवक्षणीयमित्यभिप्रायः । अभिप्रायस्पास्याने एबोद्घाटनीयत्वात्तु यथाश्रुते एवातिव्याप्ति स्थापयति कथमपोति । अनुमादेस्ताविशेष्यताकत्वमिति शेषः । सम्भवादिति । अनुमादावित्यादिः । निरुक्ताभिशापमुट्याट्यापि निराचष्टे नचेति । एवमेव = उक्तविशेष्यताकमेव । कैलक्षण्यस्य = अनुमित्यादिनिरूपितवृत्तित्वाभाववतः । ननु साक्षात्कारित्वस्पोफरूपेण लक्षणत्वं स्वरू- पेण च लक्ष्यतावच्छेदकत्वमित्यत आइ नचेति । तत् = साक्षात्कारिस्वरूपं सानास्यम् । अनुमित्यादा- वतिग्याप्तिवारणाय पाप्यादिक्षानागन्यरवे सति निरुक्तविशंप्यताकज्ञानत्वमेव विवक्षणीयमिति न माजात्यखण्डनावसर इत्याशङ्कते व्याप्त्यादीति । ज्ञानाकरणकत्वं तु सत्यन्तार्थ इति न्याप्तिज्ञानानु- म्यवसाये नाग्यातिः, व्याप्यादिनिवेशस्तु निफल इत्यवधेयम्, एवजोत्तरप्रन्धसागत्यमपि । वस्तु तस्तु लक्ष्यतावच्छेदकताया साक्षाकारिजालावेव वाच्यतया तरतइनमत्रापि समयरमेवेति । तस्येति । ज्ञानाकरणम्जानलस्येत्यर्थः । समर्थ वेन = इतरज्यावृत्तिप्रमित्यायोपयिकाजसम्भवेन । स्व- कालकथेति । निहलविशेष्यताकस्पनिवेशेत्यर्थः । स्मृतेनिकरणकावेनैव व्यावृत्तिसम्भवेन तदर्थ तमि वेशसाफल्यानुपपत्तेः प्रत्युत प्रत्यक्षमावासङ्ग्रहापरिनि भावः । वश्यते इति यथाश्रुतमभिप्रेन्य । ज्ञाना- ·. २७२ EN शारदायुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथमः यत्तु फश्चिदाह-"स्वप्रकाशनिपेधात्स्यकालावच्छिन्नार्थप्रकाशत्वासम्भवः" इति तद- युक्तम्, वस्तुती यः स्वकालस्तस्य विवक्षितत्यात् , वर्तमानप्रकाशस्तथेति निरुक्तिपर्यव. सानात् , वर्तमानार्थस्य च सर्वनिर्वचनीयत्वात्, तथा चोक्तम्-"सम्बद्धं वर्तमानश्च गृह्यते चतुरादिना" । तस्मादस्मदुतमेव युक्तम् । पोढासनिकतराप्रयुक्तविषयनियमं ज्ञानं तथेति चेन्न; दोषवशजातसाक्षाद्वोधे तदसम्भवात् । प्रमासाक्षात्कारस्तथेनि चेन्न; साक्षात्वेन प्रमेतरयोरविशिष्टतया तस्य साधारणस्यैव निर्वतव्यत्वात्, अनिष्टभ्रमयुद्धिमते पोढासनिकर्पस्य प्रत्येकमिलित- विकल्पानुपपत्तेः। करणकज्ञानत्यं तु निरस्तमेय पूर्वम् । ग्याप्तिप्रभृतिज्ञानामन्यघघरितस्यापि वक्ष्यमाणलक्षणस्य सादृश- ज्ञानस्ये एप पर्यवसानस्य वक्ष्यमागत्वाच्चेति । स्वप्रकाशनिपेधात् ज्ञाने स्वविषयकत्वस्याभावात्, अन्यथा ज्ञाने स्वसनिकजस्वस्य, 'भयं घट' इत्यनुभवापलापस्य चापरिति भावः । उलक्षणे स्त्री- यत्वेन कालभान विपक्षास्पदमित्यभिमानः । न निराकरोति वस्तुत इति । सर्वेति निर्वचनीयबादि- सर्वपरम्, एवश दूपणस्योक्तस्योद्भावकोऽपि निर्वचनीयवादीति न तेन वर्तमानवनिर्वचनभङ्गेनैव प्रत्य- वस्धेयमिति भावः । वर्तमानवं स्वध्यसमागभावानधिकरणकालावच्छिन्नत्वं था कालिकसम्बन्धावच्छि- प्रवृत्तितावच्छेदककालावच्छिन्नत्वं चा वर्तते इति प्रतीतिसाक्षिककालविशेपानुयोगिकसम्बन्धप्रतियोगित्वं वेति भावः । अलौकिकसन्निकण पारम्परिकसम्बन्धान्तरेण च सम्बद्धत्वच्यावृत्तये वर्तमानमिति । चक्षुरादिना गृह्यते = चक्षुराद्यधीनलौकिकप्रत्यक्षविशेष्यताश्रयः। विशिष्टबुद्धेविशेषणज्ञानजन्यस्वमते सुखाद्युत्पत्तिक्षणे सुखादिज्ञानामावे द्वितीयक्षगे मुखादिप्रकारकप्रत्यक्षमसम्भवि, तृतीयक्षणे तु सुखादेर- वर्तमानत्वेनैव न तरस्यादित्यतो विशेष्यतानिवेशः । प्राक्क्षगवर्तमानतापरं वर्तमानपदमिन्यपि केचित् । अलौकिकप्रत्यक्षानभ्युपगन्तृमते तु गृह्यत इत्यपि यथाश्रुतमेव सम्यक् । पोढेति । इन्द्रियसन्निकर्पत्यनभिधाय पोटासनिकपेत्यभिधानं तु सन्निकर्षत्वस्य पोढासाधारण- स्थाभावेन विशिष्य सन्निकर्षनिवेशं मूचयितुम् । तथाच संयोगादीतराप्रयोज्यविषयताकत्वमः, अनु- मितिशाब्दादिविषयता परामर्शपदार्थोपस्थित्यादिप्रयुक्ता, स्मृतिसंस्कारेच्छादिविषयता तु संस्कारानु- भवेष्टसाधनताज्ञानादिप्रयुक्ता । अभावद्वयोपादानं तु नित्यप्रत्यक्षसङ्ग्रहाय । सुरभि चन्दनमित्यादेरपि नासङ्ग्रहः, सामान्यज्ञानप्रत्यासत्योर्विशेषणतान्तर्भावाभ्युपगमात् । नियममित्यन्तं बहुव्रीहिः । तथा = साक्षात्कार । तदसम्भवादिति । रजतं साक्षाकरोमीत्यादिप्रतीतिसिद्धाया विपरीतज्ञानीयविषयताया नालौकिकसन्निकर्षप्रयोज्यत्वसम्भयः, अन्यथा सौरभ पश्यामीति प्रतीतरप्यापत्तेः, अपि तु दोपप्रयोज्य- स्वमेवेत्यव्याप्तिरित्यर्थः। यथार्थसाक्षात्कारत्वमेवोक्तलक्षणलक्ष्यतावच्छेदकमिति न भ्रमानुपग्रहो दोष इत्याशङ्कते प्रमेति । प्रमेतरयोः = प्रत्यक्षात्मकप्रमाविपरीतज्ञानयोः। निर्वक्तव्यत्वादिति । ननु भ्रमानभ्युपगमे नेदं दूषणम् , किञ्च संयोगादीनराप्रयोज्ययत्किञ्चिद्विषयताकरवं विवक्षितम् ; नतु ताश- यावद्विषयताकत्वमिति न विपरीत प्रत्यक्षासङ्ग्रहः, एवञ्च ज्ञानसामान्यप्रत्यारूत्तिद्वयस्य विशेपणतानन्त- र्भावपक्षेऽपि सुरभिचन्दनमित्यादे सङ्ग्रहः, योगजधर्माधीनप्रत्यक्षस्याप्यास्मादिनिष्ठविषयतायाः संयो- गादीतराप्रयोज्यत्वसम्भवेन न तत्राव्याप्तिः, प्रत्यक्षपक्षकानुमित्यादिविषयताया उद्देश्यताख्यायाः संयो. गादिप्रयोज्यत्वे तु स्वीकार्य तत्र प्रत्यक्षत्वमपि, पर्वतःसाक्षात्कृतोऽग्निरनुमित इत्यनुभवानुरोधात्साइयां-- शिकत्वयोर्जात्योरभ्युपगमे क्षतिविरहात् । यदि तु सायांशिकत्वयोरगतिकगतिरवेन पर्वतः साक्षाकृत - ·विवक्षणे प्रत्यक्षनिरूपिततादाकारणत्यामसिहाऽसम्भवप्रसङ्गात, तदविवक्षणे तु प्रत्यक्षकारणस्य तदी- भवत्वमिति यावत् । चक्षुरादेरजायमानस्यैव करणत्वेन तदीयस्वेन न कालावगाहित्वं प्रत्यक्षे। ईश्वर परिच्छेदः] 9 साक्षात्कारित्वखण्डनम् - ૨૭૩ साक्षादी: स्वरूपधी - स्पेन रूपेण वस्तुनो भानमिति चेन्न, अनुमानादिव्याप- वात् । अनुमानादी लिहायपेक्षत्वात्तदवच्छिनकालसम्बद्धयोधत्वं नत्वध्यक्ष इति चेत्र, इत्यनुभवस्य च परामर्शमादार्ययोपपादनसम्भवेन पर्वतसाक्षात्कारान्यनुमित्योयोगपद्यानुभवस्य च स्थलकालविषयकनर्ययोपपञ्चत्येन पर्वतमनुमिनोमीत्यनुष्यवसायापत्तेश्च विधेयनारपत्रिएयताया एव तादामतीतिविषयता परिक्रुप्य पर्यते तदभावेनैव धारणसम्भवेन न पर्यतांशेऽनुमितः प्रत्यक्षत्वमिन्यु- लने तदाऽनुमानिरूपितपर्यतविषयताया संयोगादिप्रयोज्यताया अप्यनङ्गीकार्यस्येन नातिव्याप्तिकापी. यस्वरसादाद अनिष्टेति । अनिष्टा भ्रमात्मिका युधियंस्यास्यातिवादिनः, तन्मते इत्यर्थः । भ्रमपदं ग्यर्षिकरणप्रकारकापमानपरं तेन न घुदिपदम्य वैययम् , तृगोलगन्यायेन था। इदं घरिचिद्विपयनानिये- शपक्षस्याप्युपलक्षणम् । प्रभाकरमतेऽभावस्पातिरिक्तस्शानभ्युपगमेन विशेषणतायाः,गुणे जारपनङ्गीकारेण च संयुक्रममवेतसमवायस्प समवेतसमवायस्य च सत्रिकर्षस्यानभ्युपेयत्वेन संयोगः संयुकसमवायः समवायश्चेतिविविधसग्निकर्षस्य प्रकरणपधिकोतरीस्या स्वीकारपि पोटासग्निकर्षस्येत्यभिधानं मकृलक्षणमनुसायवेनि द्रष्टव्यम् । प्रत्येकेति । पोटासधिकतरेत्यत्र संयोगरयममवायत्वादियत्किञ्चिद्ध- प्रतियोगिताकभेदो वा, संयोगवादितत्तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदसमुदायो वा, संयोगा- दिगतसमुदायवावरिलमप्रतियोगिताकभेदो वा विवक्षितः, आये संयोगादीतरसमवायादिप्रयुक्तविषय नाकशान्दादिप्रत्यक्षेच्यामि, द्वितीये न तादृशभेदसमुदायाधिकरणं यत्किशिटा. यावद्वा, परामर्शपदार्थो- परिपन्यादिक परिगणितं या, आये परामशायप्रयोज्यविषयताकशाब्दादावतियाप्तिः, द्वितीये स्वसर्वज्ञदु- महत्यम् , विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यक्ष प्रति प्राप्तण्याप्यत्तानिधयस्यान्वयव्यतिरेकाम्यां कारणत्वमते नत्रा व्याप्तिश्च । अतएव ने तृतीयोऽपि, पोटासनिकतरस्यनिवेशवयाच । किचानापि परामर्शपस्थित्यादि- भस्यै काभयोग्यस्यं वा समुदायाप्रयोज्यत्वं वा परामर्शादिनिपततत्तत्प्रयोज्यग्याभावकटो पा,आये कधि- लानिग्याप्तिः, द्विनीयेऽपि न करया अपि विषयतायाः समुदायप्रयोज्यस्यमित्यतिव्याप्तिः, तृतीयेऽसर्वत्र- दुइयम्, परामर्शद सापादिभेदभिन्नमूर्तिक पाप्यादिघटिनत्वेनोक्ताभावानामानन्यात् । एतेन पोटासनिरुतरप्रयोज्यत्वसामान्याभावविवक्षा पराकृता, पोटासनिकतरस्य पावत्वेनाविवक्षणे तादश- सामान्यामाग्रस्यातिप्रसक्तवाद, तथा वियक्षणे तूनदोशवकाशान् । तृतीये तु घटो घटपटोभयं नैति- अतीनव्यासज्यवृत्तिधर्मावरिष्मप्रतियोगिताकसेदस्यैकदेशे स्वीकार्यत्वेन संयोगादिसमुदायस्यामिछात्र- तियोगिशकभेदस्य प्रत्येक संयोगदौ समावेनासम्भवापत्तः, नहि समुदायप्रयोज्या काचितिपयना येन ना समन्वयः स्यादिति भावः । साक्षाद्धौरवं लक्ष्यतावच्छेदकम् । स्वरूपधारित्युस्य विवरण स्वेनेति । स्वविशेष्यताममानाधि- करणप्रकारकानुभवायमित्यर्थः। व्यापनादिति । साक्षात्कारिभ्रमे विशेष्यवृत्तरपि पुरोवतिन्वादेः प्रका- इत्या ताब्यासिनोंदभावि स्वरूपधीत्वमन्यधानिर्वन्नुमाते अनुमानादाविति । अत्र लिक्षादिका- लानवच्छिमविषयानुभव न लक्षणम्, प्रत्यक्षविषयस्यापि कचिलिङ्गादित्वेन लिङ्गादिकालावच्छिन्न- विषयकवस्यय प्रत्यक्ष सन्चात, खकारणीभूतत्वं तु लिनादौ न विवक्षाक्षमम्, लिङ्गत्वादिना कारणता- यूविषयस्यापि कथिलिमादिग्वेनोक्तदोषात् भपि तु सकरणाधिकरणकालानवञ्चिलविषयकानुभवन्ध देव, वस्तुतः स्वकाणीभूतं यत्तदीयावावच्छिशकालनिष्टाधारतानिरूपिताधेयतानवच्छिकविषयताकान- ·२७४ • शारदायुते खण्डनखण्डखाये - [प्रमयः व्यभिचारात्, यत्र लिङ्गादि भाव्यादियोधकं तत्र तत्कालतान्यभिचारात् । एतेन-यदि न लिगकालावच्छिन्नन्यापकप्रतिभासोऽनुमानं तदा फुटव्याप्यानुमितस्य व्यापकस्य देव यशात्सत्यव्याप्यव्यक्तयन्तरवतः प्राप्ती व्याप्तिकालावच्छिन्नव्यापकप्राप्त्या तापत्यशे -vvwwv ५ - ज्ञानस्य प्रत्यक्षरवे तु न मानमित्युक्तं प्राक् स्वकरणीभूतं यत्तदीयत्वावच्छिशकालनिष्टाधारतानिरूपिता- धेयतावटिनयत्किचिद्विपयताको योयस्तत दबदनुभवत्यमिति वा वक्रव्यम् । अनुमितिशबादौ तु लिङ्गपदादिक्षानस्य कारणत्वे तद्विशेषगीभूतस्य तद्वयापारकस्य च लिङ्गपदादेः करणत्वेन तत्काला वच्छिसन्वेनैव साध्यादिविषयकम्वमित्यभिमानः । व्यभिचारादिति । लक्षणस्य लक्ष्यतावच्छेदकामाव- यवृत्तित्वरूपातिव्यासरित्यर्थः । उक्ताभिमानं निराकुवंशतिव्याप्ती हेतुमाचष्टे यत्रेति । तरकालताव्यभि- धारात् = लिङ्गादिकालीनत्वस्य लिङ्गयादी भाननियमस्य व्यमिगरात् । अनुमिनी धूमकालीनत्वस्य हुन. मुजि भानानुरोधेन, धूमालोकादिनानालिमकैकाकारानुमिती नत्तल्लिङ्गकपरामर्शस्य प्रत्येक, व्यभिचार- वारणायाग्यवहितोत्तरवानिवेशेनानेककार्यकारणभावकल्पनाया रिहप्रयुक्तलाघवानुरोधेन चानुमितौ लिहस्योद्देश्यतावच्छेदकनया भानोपगमे लिङ्ग लिनिनोः समानकालिकम्यस्थले लिङ्गकालावच्छिन्नत्वस्य लिङ्गिनि भानसम्भवेऽपि विद्यमानतत्वज्ञानादिना भाविविदेहकैवल्याद्यनुमिती तदसम्भवेनातिव्याप्तिरक्त- लक्षणस्य, एवं भाव्यादिविषयकशाब्दादावपीति भावः । एतेन - उक्तद्वितीयव्यभिचारेण । व्यापकप्रति भासोऽनुमान = व्यापकविषयकन्वमनुमितित्वव्यापकम् । फुटव्याप्यानुमितस्य = वस्तुतोऽध्याप्यमपक्ष- धर्म या व्याप्यत्वपक्षधर्मताभ्यामवगाहमानपरामर्शविषयस्यव्यापकस्य प्राप्तौ = अनुमिती तादृशपरामर्शा- धीनानुमिताविति यावत् , प्रमात्वं प्रमाविशेषान्तर्भावानियमापद्यतेत्यन्वयः । यद्युक्तानुमितेः साध्ये लिङ्गकालिकत्वविषयकन्वं स्वोक्रियेत तदोद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिस्व विधेये भासत इति नियमेन काल- घटितच्याप्त्यग्रहदशयां तस्या पहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो यतिमानिस्याकाराया एवं वक्तव्यत्वेन धूमवत्खा यंशे भ्रमत्वं शक्यते वनुमिति न तस्याः प्रमान्तर्भावनिर्वाहमयासापेक्षा, तथाऽस्वीकारे तु पर्वतो पति- मानित्याकृति विभ्रती सा वस्तुतो वद्विमद्विशेष्यकत्वेन कृप्तप्रमास्ववान्तर्भावार्हा स्यात्, किन्तु व्याप्ति विशिष्टप्रतियोगिकपक्षानुयोगिकसम्बन्धावगाहिनिश्चयजन्यतायाः प्रमानुमिती नियतन्नान्यथा प्रमावे गुणप्रयोज्यताया दोपाभावप्रयोग्यताया वाऽसम्भवेन भ्रमजन्यतया तादशनिश्चयाजन्यायाः प्रकृतानुमाया अनुमिती प्रमायां नान्तर्भावः शल्यः, प्रत्यक्षादौ तु स न शङ्कयोऽपोति तस्या अतिरिक्तप्रमात्योपगमोड पसिद्धान्तापादक आपनेदिति लिदकालिकलिडिभानस्य, कालघटितव्याप्त्यमहदशायां तदुपपादकस्य लिगोपहितलैनिकभानस्य चोपगम भावश्यक इति भावः । अधिकं तु तत्वानुभवत्वखण्डनशेपे प्रागम्य धायि । ननु सामान्यतो व्याप्त्यवच्छिशानयकालवृत्तिव्यापकविषयकत्वस्यानुमितिसामान्य उपगमेऽपि ताशभ्रमात्मकपरामर्शजन्यानुमितेरमिव्याप्यवान् पर्वतोऽभिमानित्याकाराया वस्तुतोऽग्निव्याप्याभावव. द्विशेष्यिकाया भ्रमत्वोपपादनसम्भवादनु मिती विशिष्य लिङ्गभानोपंगमे कि बीजमित्यत आह दैववशा- दिति । सामग्रीवशादिस्यर्थः । सत्यव्याप्येति । अग्निनिरूपितव्याप्तिमत्वेन प्रमितालोकादीत्यर्थः । व्यत्यन्तरवतः = व्यक्त्यन्तरसमानाधिकरणस्य। तथाचाग्निच्याप्यवद्विशेष्यकत्वेनोक्तानुमितेभ्रमरवोपपार नासम्भव इति भावः । नन्वनुमितौ परामर्शविपयोभूतव्याप्तेर्भानोपगमे परामर्शविषयीभूतधूमनिष्ठव्याहे. रालोकाद्यवृत्तितया तदवगायुकानुमिते_मस्वसम्भवः, तद्विपयीभूतव्याप्तिमतस्तत्राभावादित्याशातस्ता. इशानुमितेः परामर्शविषयीमूतव्याप्तिविशिष्टविषयकत्वेऽपि यथार्थत्वमेव, हेतुत्तावच्छेदकविशेषघटितायाः स्वम्यापकसामानाधिकरण्यरूपच्या मनिष्ठाया मालोकाद्यवृत्तिवेऽपि साध्याभाववदत्तिन्वरूपम्याप्तहे- ·योज्यत्रयोरप्याशियोः मम्भव एवेन्युकास्माभिरपि तत्रैवेति । विशिष्रेत्यर्थः । विशिल्यस्य भावप्रधाननया वैशिष्ट प्रविष्ट यतिव्युत्पत्या तारमार्थलामान । अन्य लिमादिकरणयवादऽनुमित्याच करवान्वेन तत्तद्विशिष्टविषयकप्रत्यक्षेऽध्यामिस्त देवस्थेच्या परोति । अनु. मित्यादिकरगण्डत्वादिविशिष्टस्य करणानुपस्विनामङ्गहादित्यर्थः । ननु सकरणविशिष्टविषयकवा. । विषयवस्य स्मृती सत्वेऽपि तदनुपगमपक्षे मृतावतियाप्तिवारमायानुभवत्वविवक्षा । अनुमित्यादेस्तु वच्छेदेन वाध्रपनिरूपितकरणताश्रयविशिष्टविषयकत्वं तत्तज्जात्यवरिटन्नाम्यानुभव वसन्यम्, अग्राह सकरणलिङ्गादिविशिष्टविण्यकरवसेव । उपनीनेन्दियविषयकप्रत्यक्षविशेषेऽव्याप्तिवारणाय तु यद्यजात्य- स्त्रकरणेति । निशितान्ती पहुबीहिः, तथा च स्वत्वघटिसत्यादिव्यधः । करणतायत्तादिघटितरवादिन्यपि परिच्छेदः] साक्षात्कारित्वखण्डनम् ७ २७५ प्रमात्वं प्रमाविशेषान्तावानियमापनेति-निरस्तम्, भूतादिध्यापकानुमाने व्याप्य- कालत्याप्तम्भवात् तथापि चान्यादिमदंशमाचे प्रमान्यापातस्य दुष्परिहत्वस्याक्तत्वात् । अनुपहितप्रतीतिः साक्षादौरिति चेन्न; विशिएमविएविशेष्यप्रत्यक्षाच्यापनात् । करणानुपहितत्वं विषक्षितमिनि चेन्नः परफरणोपहिताब्यागनात्, स्वकरणोपहितत्यस्य বৰষ্টবিহীমশিন মেননশবভিন্নয়নুনাফমাসাকামিয়াহিত্যার আধিক্ষা लेति । साध्याभायत्रदयत्तिल्यावसिायकालेग्यर्थः । अन्यथा पर्वतनिष्ठोदृश्यताथा व्यापणयच्छिमस्या मम्भवेन संमर्गनपा कालावनिभानस्य च तर उद्देश्यनायटेदकतायामेव समावेनासततिः । एबंतो व्याप्तिकालिकातिमानित्याशाकनामनुमितेरुषगग्य व्याख्याने तु सन्दर्भामगतिः स्यात् , तेन रूपेण মানায়া সস, লিঙ্কলরিই পিল্লিগনান নিববিশ্ব মানব মানা, নান্না- कारकतोपगमस्पानुमिलेमयोपपादकाण अतिनिदलत्याच, अग्नेगाप्तिकालिकत्वस्य नियतवा. दिति । इदमुपलक्षणम् , उसया ममकार्यकारणभावाकपनमयुक्तलायम कालघटितव्याप्यग्रह दशाया धूमकालीनामिभानानुरोधेन च धूमवादिनैव लिङ्गभानस्यानुमितो वन व्यत्वादिति । व्याप्य. कालवेति । स्याप्यकालाळिविषयकवेत्यर्थः । तोर्षियमानत्यादेः साध्यस्य च भूमस्याटेग्रहदशा- पारमित्यादिः । तथा चोक्तानुमितः प्रमायदिभावोपपादिकेयं रीनिधितेति भावः ननु तादृशदोपशानु मिताक्षेत्र नदीयममरवान्यथानुपपत्या मीमांसक पक्षावृत्तिव्यापकचगादिग्वमियास्माभिलिकालायच्छि अग्यापकाचगाहित्वं कल्पनीयमित्याशमाह तथापीति । नाशयापकावगाहिस्तकल्पनेऽपीत्यर्थः । उत्तन्यादिनि । नावानुभवावरपानशेष इति शेषः । वस्तुतस्तु मोशे यथार्थवे दोषजन्यज्ञानस्थ प्रमान्यस्य दोपाभावप्रयोज्यत्वभने, प्रमायभ्रमत्ययो शिक्षे तु दोपतदभावप्र- अनुपहितेति । विशिष्टाविषयकप्रतित्यमिति यथाभूतार्थेऽनुमित्यादेविशिष्धविषयकत्यनियमेन समृनेनिर्यिकल्पिकाया अत्युपगमे अनुभवत्वम्यैव प्रतीतिपदेन विवक्षिनरदेनातिव्याप्यमावेऽपि विशिष्ट- तयतिरिक्तरवे तद्विषयकप्रत्यक्षमात्रामा, एवमननिस्कित्वेऽपि, यदि त्वत्र पक्षे गौरित्यदिविशिष्टमय- समार गोरखायो निर्विकल्पकत्येन नदेशे विशिष्टविषयकवाभायेग लक्षणं महम्यते नदापि विशिष्ट- विषयकन्यायच्छेदेन तदमायावेन विशिष्टांशेऽज्याप्तिरेवेत्यभिप्रेत्याह विशिष्टप्रविषिशेष्येति । यानिरिकन्वानतिरिकालोपोऽपि ग्रन्थम्यतम्यासङ्गतिः । अनुमिन्यानो लिङ्गादिविशिष्टलिङ्गयादिभान- मननाशने करणनि । अापनेन्यादिः। प्रत्यक्षे दण्डादौ विशेषगतया भाममानम्यापि जायमान भागवदनुभवस्वं विवक्षितम. ईश्वमानस्य सङ्ग्रामस्ये नु स्वकरणविशिष्टविषयकं यद्यत्तदन्यानुभवत्वं विव भागीयम् , 'एका विषयविपयिभावोगमप: पूर्वानुभवारमारवकरणघटितपूर्वानुभवविषयतारमतता हातप्रमान्न वामम्भवः ·। २७६ शारदायुते खण्डनखण्डखाद्य [प्रथमः च स्वपदकुंतिनिक्षिप्तत्वात् । व्याप्त्याद्युपहितत्यानां व्यंतिरकस्य यंत्र समुच्चयः सौ धीः साक्षाद्धीरितिं चेन्न; व्याप्त्यादिप्रत्यक्षाव्यापनात्, असिद्धत्वाच्च पर्वतोऽग्निमानित्येवें प्रतिज्ञानात् शब्देन चं स्वाप्रतिपादनात् साध्यादिमितेश्च प्रत्यतत्वापादनात् । अथाव्यवहितधीत्वं साक्षाधीत्वमिति चेन्न; व्यवधानविकल्पानुपपत्तेः। यदि द्रव्यविशेपान्तरायस्थितिय॑वधिस्तदानीमप्रत्यक्षविभुधियां साक्षात्त्वापत्तिः । अथ शाप- द्रष्टव्यम् । एवञ्च स्वत्वादेरननुगतत्वेन यत्किजिधर्मोपादाने तदनंवच्छिनत्वममित्यादावादायोतिप्रंस, शब्दानुमानोपमानजेत्यादिलक्षगखण्डने वक्ष्यमाणदूषणगणनासंच, ज्ञायमानलिङ्गादः करणताया निरस्तत्वेने प्रतियोग्यप्रसिद्ध्याऽमम्भवश्चेति भावः । स्वत्न करणच बहिष्कृन्य शङ्कते व्याप्त्यांद्युप हितत्वानों व्यतिरेकस्येति । व्याप्तिविषयकत्वसादृश्यविपयकत्वपंदविषयकवतियोगिकीभावांना मिन्यर्थः। सर्वस्यापि क्वचिल्लिङ्गत्वेन लिङ्गविषयकत्वाभावनिधेशोऽसम्भवांपादक इत्यंत ज्याप्तीति । लिगोपधानमते चार्नुमितौ लिङ्गस्य व्याप्यत्वेनैव भानमिति नातिव्याप्तिः । समुञ्चय इति । व्यासज्य- वृत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्यानिप्रसक्तत्वेन व्याप्तिविषयकवादिग्नितयानुगतानतिप्रसक्तधो- भावेन समुच्चयनिवेश आवश्यक इति भावः । साधोः = अनुभूतिः। व्याप्यादेः साध्यादिभेदभितभूति कत्वेन भेदकूटस्यैव निवेश्यतयाऽसर्वज्ञाज्ञेयत्वसत्त्वे एवाह व्याप्यादीति । नच प्रत्यक्षघ्यावृत्तविषयता विशेषस्यैव प्रतियोगितया निवेश्यतया नेयमव्याप्तिरिति वाच्यम् ; साध्यादौ ताशाविषयनाविशेषस्वं वहिमनुमिनोमीत्यादिप्रतीतिसाक्षिकस्याभ्युपंगमेऽपि व्याप्तिसोश्यांदो तस्याप्रामाणिकरवाल, प्रत्यक्षत्व निरूपणं विना तदाश्रयच्यावृत्तत्वस्य निरूपयितुमशक्यत्वाच्चेति भावः । अनुमित्यादौ व्याप्यादिविषय- कन्वे प्रमाणाभावेन तत्रातिव्यासिमाह असिद्धत्वाच्चेति। अनुमित्यादी व्याप्त्यादिविषयकवस्ये रयादिः। प्रतिज्ञानादिति । यादृशशाब्दयोधजनयित्री प्रतिज्ञा नादृश्येवांनुमितिः प्रतिज्ञा पुनर्विप्रतिपस्य- नुसारेणेति विप्रतिपत्तिविषयतावच्छेदकधर्मप्रकारेणैव परार्थानुमितिरित्यपि भवादा, अतएव प्रकृनन्याया यवत्वे सति प्रकृतानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दबोधजनकवाक्यत्वं प्रतिज्ञालक्षणमामनन्ति ताकि का इति भावः । शब्देनेति । घटादिशब्देनेत्यर्थः । तेन शब्दर्शब्देन स्वप्रतिपादनेऽपि न क्षनिः । स्व- रतातिरिक्तस्थले इति शेपः । नहि घटादिपदम्य घटत्वादाविव स्वस्मिसपि शक्तिरिति भावः । पम्य न्तद्वयमसिद्ध हेनुतामापय प्रत्यक्षवापादने हेतु। शक्तिहस्योपमानफलन्धमते सदश्यज्ञानस्य सादृश्यविषयकयुष्यजनकत्वादित्यपि वक्तव्यम्। साध्यादिमितेश्चेति । अनुमितिशाददादेरियो। घकार उक्ताव्याप्तिसमुच्चायकः, प्रत्यक्षावापादनाच्चेत्यन्वयः। वस्तुतस्तु ज्ञायमानलिङ्गस्याकरणरवेऽपि लिझोपहितलिङ्गिभानोपगमे न काचिक्षतिः,पूर्वव्याप्ययेनोपस्थितस्यतेनरूपेणाप्यनुमितिविषयतोपपत, लापश्चाप्रपा प्रागुममेव,उद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिन्तरवस्य विधेये भानं वसति बाधक एवं शद सादृश्ययोरपि प्रागुपस्थितत्वेन शाब्दादी मानसंग्मय एव, तदभावश्च शपथैकनिर्णय एव, परन्तरप्रति पादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रनिभासमान एकरूपताप्रतीति स्थायंतीनि काध्यमीमासिनः स्खें रूपमितिसूत्रनिष्फलस्वप्रतिपादिकाया याकरणमीमासिनश्च सम्मनायाः संरणैरनुसरणे पुनरावश्यक एवं शान्दै शब्दमानम्, घटशन्दं नाम्दयामीत्यनुष्यवसायांभावस्य त्या संसर्गमुद्रया' वा भासमानोगे एवं शान्दयाभ्युपगमेनं समर्थनेसम्भवादिति, एवञ्चोक्ताम्याप्तिरेव दूषणं सारमिति । अग्यवहितधोरवं पदीन्द्रिय सनिकृष्टविषयकधीत्कादिकं तदा प्रादिनरम्तम्, अन्यारशंमपि । निराकंन पुनरत्यापति अथान्यवहितैति । द्रव्येत्यादि । कुत्यादेमध्यावरियतिरिव्ययः । एपनि - ·परिच्छेदः] " 9 साक्षात्कारित्वखण्डनम् , २७७ कहानस्य पूर्वसत्ता व्यवधानं तदा परत्याधप्रत्यक्षतापत्तिरिति । विशिष्टवैशिष्ट्यं व्यव: धानमिति चेन्न; धूमविशिष्टे यतिवैशिष्टयमिति स्वरूपस्थिती तथा कार्यकारणभाव विरोधः, प्रतीतौ धूमवैशिष्टयस्य धर्मिविशेषणत्वे हेतारंशतः स्ववृत्तिः, साध्यविशेषणत्वे बंगाप्तिग्रहप्रत्यक्षेऽव्यवधानाभावान सादात्वं स्यात् । सनिकृष्टविषयकधीरयमेव यथाभ्रतार्थः; तेन विपयव्यवधानाभावनियो गगनादयेयधानाप्रसिदैव तदभावामसिद्धावपि नोत्तरग्रन्यासहतिः, इन्द्रियसंयुक्तरवस्य तत्र सत्यान्, सत्रिकर्षस्यान्यतमत्वेनैव निवेश्यावात् । इन्द्रियव्यवधानामावनिवेशेऽपि व्यवधायकानामानन्त्ये विशिष्य निवेशस्यासम्भवेना- प्रसियापत्तिः । श्रमत्यक्षेति । नित्यानुमयेत्यर्थः। इन्द्रियसन्निकर्षजस्वादिविवक्षा प्रागपहस्तिता । आपत्ति । ज्ञानाजन्यानुभवत्वमिन्ययः । यथावत विशिष्टप्रत्यक्षेऽव्यापकमित्याह तदेति । अधिक प्रागुकम् । विशिष्टेत्यादि । अन्न विशिष्टवैशिष्ट्यविषयस्वानिरूपकबोधरवं यथाश्रुतलभ्यम्, तन च दण्डी पुरुष इत्यादिप्रत्यक्ष यातिरिति विशिष्टवैशिष्टयविपयिताव्याप्यतावच्छेदकनारयवसियोधत्व विव- भगोयम् , जातिधानुमितिवादिका ताशी, प्रत्यक्षविशेषगततत्तद्वयक्तिस्वादिकं तु तादृशध्याप्यतावच्छेद- कमपि न जातिरिति । अग्रानुमितित्यस्य तादृशव्याप्यतावच्छेदकत्वं यदि लिङ्गविशिष्ट लिङ्गिवैशिष्टयमा दाप, तदाऽह धूमविशिष्टे इति । स्वरूपस्थितौ = वस्तुगतो, वस्तुतो नतु प्रतीतित इति यावत् , धूम विशिष्टनया प्रतीतस्य यतिमात्येन प्रतीतो कार्यकारणभावविरोधाभावात् । तथास्वे = विशिष्वैशिष्ट्ये । यतो धूपिशिष्टस्ततो वह्निविशिष्ट इति यदि, तदा धूमस्य वह्निकारणत्वापत्तिरित्यर्थः । मनु धमविशि- स्य वहिवैशिष्टयमिति ममः, न तु धूमविशिष्टस्यैवेति, धनी सुखीत्यादायपि सुखपदस्य सुखविशेषपरत्वे एष धनप्रयोज्यस्वमतीतिः, अन्यथा निर्धनस्यापि सुखिन्चदर्शनेनासतिरिति चेन्न, याशस्थले वस्तुतो लिङ्गाभावेऽपि लिङ्गत्तामित्याऽनुमितिरुत्पन्ना, तत्र व्यभिचारेण वस्तुनो लिङ्गविशिष्टवैशिष्टयमादायानु मितिन्वे नाशव्याप्यतावच्छेदकताघटनानुपपत्तः । नच लिगिनोऽपि व्याप्यस्वरूपलिङ्गवानयत्वेन वस्तुती लिगविशिष्टे लिहिवैशिष्टयं तत्र निधिमिति वाच्यम्, एवमपि लिङ्गिवैशिष्टयस्याभावस्थलीयभ्रमानु- मिनिमादाय व्यभिचारस्य दुर्वारस्यात् । ननु विशिष्टस्य यवैशिष्टयं तद्विषयिता न विवक्षिता, अपि तु वैशिष्टयविषयितानिरूपितमिविपरितानिरूपिरावैशिष्टयविपयितेति नोकदोष इत्यत आह प्रतीता- विति । वियितामांपेत्यर्थः । अन धर्मी यदि हेतुमान्, तदा प्रमीययोहतुवैशिष्टयविषयिताहेतु- मविष्टविषयितयोनिरूप्यनिरूपकभावस्थले हतोहतविशिष्टे वृत्तरभ्युपगमनीयत्वेन प्रसक्तिरात्माश्रयस्ये. त्यर्थः । अंशतःस्ववृत्तिःस्सविशिष्टवृत्तिप्रयुक्ता स्ववृत्तिः । यथाच विधेयान्वायन एवं विशेषणत्वं नयोपदर्शितं प्राक् ‘अन्तर्भावितसच'मिति कारिकाव्याख्यावसरे। यदितु धर्मिपदेनाधिकरणमानं विव- क्षितम्, सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन साध्यस्यैपहेतुविशिष्टतया वैशिष्टयविपयितानिरूपितवैशिष्टयविषयितव का विवक्षिता तदाऽद साध्यविशेषणत्ये इति । अधिकरणमात्रविशेषणत्ये येत्यपि द्रष्टव्यम् । व्याप्ति- माहिमायः = यो यो धूमवान् सोऽग्निमानिनि प्रत्यक्षे । अवाप्यासिर्विशिष्टवैशिष्टयविषयित्वानिरूपक- बांधावमिति यथावत सदैव, ताशजात्यनवच्छिमबोधत्वविवक्षायामपि प्रत्यक्षस्य स्वाश्रयकालविशिष्ट- वस्तुविषयकवनियमेन निर्विकल्पकस्य च नार्किकैनध्यैरनुपगमे साक्षात्कारित्वस्यापि ताशनातित्येना सम्भव एव । एवञ्च-प्रकारतानिरूपितविशेष्यवावच्छिन्नप्रकारताकत्वमेव विशिष्टवैशिष्टयविषयित्वम्, तरच विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या जायमानज्ञानसाधारणमपि, लिङ्गवैशिष्टयमादायैवानुमिती तत्सम इति तु न नियमः, अपि तु शाब्दादिवदेव, एवञ्च लिगोपधानवादस्यानभ्युपगमेऽपि न क्षतिरियाप- ·२७८ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रथमः अथ शानस्य जातिभेदः कश्चित्साक्षात्वम् , तत्रानुभवत्वेन परापरभावानुपपत्तिः, स्मृतेरपि साक्षात्कारित्वादिति केचित्, तन्न, स्मृतस्तथात्वानभ्युपगमात्, स्वमस्य ताव- नाशङ्कनीयम् । शाब्दस्मृत्योर्निविकल्पकताया अपि प्रागुपदर्शितत्वेन शाब्दत्वस्मृतित्वयोस्ताहविष यिताव्याप्यतावच्छेदकरवाभावेनातिव्यालेश्च । सामान्यामावटितत्वेनोपवर्णिततमिरासविषयाचाच । भेदः = विशेषः । कश्चित् = साक्षात्करोमीतिधीसिद्धः । अनुभवत्वेनेति । अनुभवत्वं स्मृति- व्यावृत्ताऽनुमित्यादिसाधारणी जातिरित्यभिमानः। वस्तुतस्तु साक्षात्वमेव तदित्युक्तमनुभवस्वस्खण्डने प्राक् । परेति । तजातिसमानाधिकरणतदभावसमानाधिकरणजातेस्तज्जातिव्यापकत्वमिति नियमः, पृथिवीत्वदव्यत्वादौ तथादर्शनादित्यभिमानः । वस्तुनस्तु परिभापामात्रमिदम् , क्वचिद्दर्शनस्य प्रयोजकत्वे जगद्वैचित्र्यभङ्गप्रसङ्गात् । ननु साक्षात्वतदभावसमानाधिकरणस्यानुभवत्वस्य साक्षावव्यापकत्वमेक व्यभिचारविरहादिनि क सङ्करस्तत्राह स्मृतेरिति । स्वाप्नादिबोधस्स साक्षात्करोमीतिप्रतीतिबलासा. क्षात्कारिक्वतोऽपि नानुभवस्वम्, तत्प्रयोजकाक्षसन्निकर्षव्याप्तिग्रहायभावात्, अपि तु स्मृतिस्वमेव पारिशेष्यात्संस्कारजस्य तस्येत्यभिमानः । केचिदिति । मीमांसकैकदेशिन इत्यर्थः । भरन्यथाख्या- त्यभ्युपगमारोपां मते साक्षात्करोमीतिबुद्धः साक्षात्वारोपेणैवोपपादनसम्भवात्, स्वप्नादियोधस्थापि स्मर्यमाणादौ स्मर्यमाणायन्तरस्यारोपात्मकतोपगमारच, आरोपस्य मानसादित्वं पुनरलौकिकस सिकर्षम सनिकृष्टस्यापि दोपबलादानं वोपेत्योपपादनीयमित्यन्यत् । एवमेव तार्किक्रमतेऽपि । प्रभाकरमते तु स्मृतीनामेवागृहीतासंसर्गाणां स्वप्नादियोधरवोपगमेऽपि म मेयांशे साक्षात्कारियोपगमः, साक्षारो. मोतिप्रतीतेः साक्षावासंसर्गाग्रहेणैवोपपादनसम्भवात् ,मातृमानांशे तु तेन ज्ञानमानस्य माक्षाकारिखो. पगमेन तदंशे स्मृतीनामपि तथात्वेऽपि न तदन विवक्षितम्, तथासत्यविप्रतिपमस्मरणभावपि प्रत्य. येष्वनुभवस्यव्यभिचारस्य साक्षात्वे शक्योपदर्शनये नोत्तरप्रन्ये स्वाप्नादियोधानां स्मृतित्यनिराकरणा- सझतेदुरितापत्तेः, नया प्रमाकरमतेऽनुभयत्वं जातिरपितु स्मृत्यन्यज्ञानस्वम्, जाते. संस्थानग्यापार नियमाभ्युपगमेन गुणे तदसम्भवात् , इत्यमेव च न तन्मते साक्षात्वमपि जातिः, भांशिकवारध । अन. एव न साक्षात्वाभावसमानाधिकरणमप्यनुभवत्वम्, अनुमित्यादैरपि मितिमाशे साक्षात्यान, परम- तानुसारेण सायंप्रदर्शने तु न मातृमानांशे साक्षाकारित्वयिवक्षासम्भावनापि, न वा मेयांशेऽपि स्मृतः कस्याश्चित्परतं माक्षारकारिस्वमिति मतमिदमेकदेशिन एवं प्रामाकरस्य कस्यचिद्विवक्षिमितीक्षित व्यम् । यदि तु कैचिदिन्यस्य सामान्यतः भाभारपरनामनुमय 'स्मृतः साक्षात्कारिक मितिमा. ग्रंशे विवक्षितमुत मेयांशे, नायः, स्वप्रकाशवादे निरयज्ञानस्थामभूतस्य साधितान मोतमाग्रीस्तीय यतयैव संशमाविषयस्योपपत्तेन मितिमानस्य माविश्यका स्वरिषय या, अन्यथाऽयं पटाया. दिमतेरपलपनीयतारतः। न द्वितीया,नयाहि-मेयांशे साक्षार किं ततोल्लेमिनोनो मनानामय प्रालि पदाभिषिमानाम्, नायः, मानाभावान्, तत्र स्मामीप्येवानुभवात् । द्वितीयं नु निराधम्मृतेस्तगा. स्वानभ्युपगमादिति । ग्यधिकरणपकारकेाभानिध्याः स्मृतमयाने सागरवस्याम्युपगमासभा दिव्यर्थ इत्येवं प्रन्धार्थ उपवार्यते तदा न विषदामई। स्वप्नम्येति । सम्भनिएमागृतेः परीक्षा आनुभविकायेन शानियोधस्य माक्षारारिकेन प्रनोतस्य नहिल्यस्मृतिस्वाम्युपगमो मोषित इनिताला नुभवपमेपेनि माशा'कारिययापक यस्यानुभवाचे सम्भय इति न सामिनि मा। मपमानित सरिकस्याप्रामाणिकपादनुभकारगान्तरस्प पायानुग्लम्मामकारत्रयेन स्मृति नारायण, साक्षाकारिरपं पुनरनुभययमान । मयानुभवामाग्पनुमानानुभायमयिनि ताप time ·शिकचात्परोक्षत्वस्य जानिस्व तेन साइच्चिन साक्षावं जातिरिति भावः । मनु नासत्रुवावुपनी- परिच्छेदः] ॐ साक्षात्कारित्वखण्डनम् । २७६ स्मृतित्यासिद्धेः, सिद्धौ वा तत्र साक्षात्त्वारोपापगमात् । भावनावलजस्य च क्यचिदा- लोकादिघमिफप्रियाद्याश्रयधर्मारोपत्वं शक्तिरजतभ्रमवत् , निमीलितनयनादेश्च स्वावदेव गतिरवगन्तव्येति । इदं तु स्यात्, परमाएयादिवुद्धायनुव्यवस्यमानायां परमाणुप्रती- त्यशेऽपि साक्षात्त्वमनुभूयत इत्यनेन नासप्रतिपत्ति, अन्यथा लिदिलक्षणया प्रत्या- नियूद्धमेति याच्यम् । अग्रानुभवकारणानिरूपणेनानुभवस्या समाप्रहेणैव तादृशानुभयस्पोपपाथ- पात्। मयैवं साक्षात्करोमोरयनुभवस्यापीरधमेवोपपादनमस्विति न प्रकृतसङ्कर इति वाच्यम्; मिति मात्रंशोऽक्षसरिकर्षमन्तरापि साक्षात्कारिश्वस्य ऋतत्वेन मेयांशेऽपि वचित्तत्कल्पने याधकाभावादिन्या शङ्कयाह सिद्धौ वैति । साक्षात्वारोपेनि । साक्षात्वासंसर्गाप्रति तु नोक्तम् , जाप्रत्यपि 'स्वप्ने परायममु साक्षादका मिति मितरुपायाऽसंसर्गाप्रहेण तदुपपत्त्यनुपपोः । एपशान्यभूमित्यपि बाथ- अकालिकोपनुभवोऽनुभवरयं स्वाप्नमतावानयस्येवेन्यपि सूचितम् । अण्यात प्राङ्निरस्तत्वेन साक्षा- चारोपणयोपपत्ती वस्तुनः साक्षारकारित्वस्य स्मृती मेयांश कल्पना न प्रामाणिकी, अन्यग्र स्मृतौ तथा दशनात् , यावच्छक्यं च दृष्टस्यानुरोधण्यत्वादिति भावः । अभ्युपत्यवादेन चेदम्, लौकिकविषयताया दोषाणां नियामकन्येन तद्वलादेव स्थानानुभवस्य साक्षाशाराग्लन एयोपयतुं शक्यत्वादिति । सर्व- जैतार्किकमतेनैव, तदलक्षणस्य तन्मतेनैवोपपादनौचित्यात्, नवनिर्वचनीयोत्पत्तिवादिमत्तेनेति ध्येयम् । बलजस्येति । प्रियादिज्ञानस्येति शेषः । आलोकादिविशेष्यकः मियादिवृत्तिधर्मप्रकारका साक्षात्कारा- भवात्मक आरोपस्तत्त्वं नतु स्मृती साक्षात्वारोपः, विशेष्यससिकर्पत्वेनैव प्रत्यक्षं प्रति कारणत्वा- दालोकादिना नयनादिसन्निकस्यानुभवावसाक्षानगोः प्रयोजकस्य सच्चादिति भावः । निमीलितेत्यादि बहुबहिणा पुरुषपरम् । भावनायलजस्येत्यनुपज्यते । स्वप्नेति । अक्षसनिकपस्याभावेन स्मृती साझायारोपो वा दोपयलात्माक्षात्कारस्यैवोत्पत्तिति भावः । गनिः = स्मृतित्वसाक्षात्वान्यतरवत्ता । परोकदोपं निरालय स्वयं दूषयति इदन्त्यिति। परमावादीत्यादिना प्राद्यमिन्द्रियसनिकृष्टम्, पर- माशुपदशासनिकृष्टपरम्, तच्चैन्द्रियकं वाऽनन्दियकं घा, सन्निको लौकिकः । अनुव्यवस्यमानाया- मिति । अध्ययसितव्यमितियहुलप्रयोगविषयस्य धानोरिदं रूपम्, न तु पोऽन्तकर्मजीति प्रसिदस्य, तया सनि 'अनुव्यवसीयमानायामिति 'अव्यवसातव्य'मिति च स्यात् । परमाणुप्रतीत्यशे = परमाणु- विष्णकन्यावच्छेदेन । 'अयं घटः परमाणुभिरारम्ध' इत्यादिषुद्धेरनुष्यवसायेन घटविषयकवावच्छेदेन नादशः साक्षात्वावगाहनेऽपि परमाणुविषयकवायच्छेदेन परीक्षत्वमेवावगाहते इत्यनुभवानुरोधेना- तस्यैव परमाणो नेनालाकिसनिकसवेन तद्विपयकत्यावच्छेदेनापि प्रत्यक्षत्वमेव, उभयविधसनि- कस्यैव तत्प्रयोजकन्या, चैत्रं परमाणु' साक्षास्करीमीत्यप्यनुसूयेतेति वास्यम् । तादृशानुभवे भास. मामाया लौकिकवियितायाः परमाणावनङ्गीकारान, नचैवं साक्षात्करोमीत्यनुभवस्य प्रत्यक्षवजाता- पमानावेन विशेषणज्ञानजन्यतावच्छेदकतापास्ताविपयिताविशेपे एव वक्तुं शस्यत्वेन प्रत्यक्षत्यजाते. रसिद्धिा, सर्वाशे उपनातभाने तु न मानमिति विशेषशज्ञानजन्यतावच्छेदकस्य तत्साधारणस्यैव कल्प- नीयतया प्रत्यक्षत्वजातिः सेत्स्यतीति नाशनीयम्, यथा च तादृशान्यतावच्छेदकस्यानुमित्यादिसाधा- रण्याभावेऽपि न माचिक्षतिस्तथोक्तमनुभवलस्य जानित्वखण्डने पुरेति वाच्यम्; लाघवातादशजन्यता. वक्टेदकतया प्रत्यक्षवजातिसिद्धरित्याशयाइ अन्यथेति । उपनयसग्निकांस्य प्रत्यक्षत्वप्रयोजक इत्यर्थः । वस्तुतस्तु कृप्ततया तादृशविपग्रिनाविशेपे एव प्रत्यक्षमावानुगतत्वं कल्पयितुमुचितम्, नशा ·२८० शारदायुते खण्डनखण्डखाये - [प्रथमः सत्त्या चह्निरपि मानसप्रत्यक्ष एव, न लैङ्गिक इति परेण सुवचत्वात् । एव प्रत्यभिज्ञायां शिकत्वमपि जन्यतावच्छदकना विरणद्धि । किञ्च कल्प्यमानाया अपि जातेरनुगतत्व न शक्यसमर्थनम्, व्यक्त्यन्तरसङ्गतायास्तस्या अभिनवव्यत्यन्तरे सङ्गत्ययोग्गत् , विभुत्वस्य व्यधर्म चात्, नच तदुत्पत्ते प्रागपि कालिकेन तद्देशे तस्या वर्तमानतयो पनमानस्य तद्योग' यदाहु 'जात' सम्बद्धश्च येक काल' इतीति वाच्यम् , इदानीमन घट इत्यादिप्रतीतिर्हि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतामवगाहते घटादौ घट संयुक्तादिदेशावच्छेदेनैव, नतु घटासयुक्तादिदेशावच्छेदेन, नहि कस्यचि सुस्था मनो मतिरुदेति घटान धिकरणेऽपि भूतले तारशी, एवञ्च कालस्य विभुत्रेऽपि, उपाधिरूपस्यापि च तस्य सर्ग सुलभत्वेऽपि घटानधिकरणदेशावच्छेदेन तस्य धटाधिकरणवाभावव्यवस्थितौ न घटत्वाधिकरणतापि तदवच्छेदेनेति पूर्व घटानधिकरणे देशे उत्पन्ने घटे कथं घटत्वस्यामिसम्बन्ध । एतेन देशिकविशेषणतया सर्वदेशमम्म न्दुत्वरूप जातेापकत्वमित्यप्यपाकृतम् तत्राप्यवच्छेदकविशेषस्यापेक्षणीय वात् । तस्मासुगीत सौ गते --"न याति न च तबासीनचोत्पन्न नचाशवत् । जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्तति"रिति एतच्च न केवलं जातावपि त्वनुगतधर्ममारे द्रष्टव्यम् । नचानुगतमतियलादेव तसिद्धि , विषयस्य दुर्नि रूपत्वे तस्या प्रमावस्यानिश्वसनीयत्वात् । प्रकृते च साक्षात्करोमीति प्रतीतपियिताविशेपे एव मान तयाऽभ्युपगतत्वेन जाती नानुगतमतेर्मानताशङ्कापीत्यधिक द्रष्टव्यम् । घेदान्तिना तु जातिमात्रस्य प्रमा रूपत्वं वा, अविद्यारूपन वा, अविद्याकार्या-तर्गतत्व वेति मतत्रयमित्याये प्रादिनवेदितमासिद्धिरेव तसिद्धि, द्वितीययोश्चानिर्वाच्यत्रमिष्टमेवेति न काचिक्षति । लिङ्गयुद्धीति । व्याप्यवरूपरिव विशिष्टविषयकबुद्धीत्यर्थः । एवञ्चैतादृशबुद्ध्या साध्यस्यापि विपग्रीकरणादुपनीतस्य तस्य धर्मिप्रत्यक्ष भानसम्भव , 'यो यत्र विशिष्य पूर्वमवगत म तर संस्कारवशाप्रत्यक्षे भासते' इति नियमस्वप्रामा णिक इति भाव । बाहिरिति । 'पक्षधर्मताबरलभ्य साध्यप्रसिद्धरनुमानानन वेन सामान्यप्रत्यामसेर प्रामाणिकत्वेन च प्रागज्ञातपर्वतीयादिवहिव्यक्तस्तादृशभरयासत्तिविधुरनया कथ मानसप्रत्यक्षविर यताऽभावयेतापीति तु मा शङ्किटा, केवरान्वयिप्रकरणे "व्यतिरेकच्यातिमहाधीना र धो नुमिनिम्न वेनाननुभवान्, तृप्त कारणाभावात्, सामग्रीभेदकल्पनायाश्वानुभकाधीनस्वान्, किन्तु विज्ञानीया, तत्करणमपि ध प्रमाणान्तरमापत्तिरेवे"त्याभिधानस्तार्किकशिरोमण्यादिभिरप्यासिद्धसायस्थले पत्तेरेवाङ्गीकारात्, किं पुनरङ्ग धर्मग्रामीमासकै । अप्रसिद्धत्या भावस्य घाभायस्य घेण्यन्यन् । प्रसिद्धसाभ्यकानुमितिमात्रोच्छेदेऽपि ताकिरिष्टापत्त कर्नुमशक्यत्वाच्चैनि भार मानसेति । धर्मिणा यहिरिन्द्रियसनिकृष्टतास्थले यद्यपि साभ्यस्य चाक्षुपरवादिक धनु रायते, सथापि परमायादिपक्षा स्थलाभिप्रायेणेस्थमभिधानमनुमितिमात्रोच्छेदस्य मानसस्वस्र्ययोपनायनाना पनायादवमापात्र सूच नाय । यद्यपि यहिरिन्द्रियजन्यमानेऽन्युपनीतभानम्, नथापि विशेषणाय पहिरिभियाणा ज्यायोग्य मुण्यविशेष्यवानाजनकावनियमात्, पर तोपनायकशानस्य रिशेपणनानविधयय कारणनासम्मा इति मानसरयस्य नद्यावृत्तावेऽपि न क्षति । मानसे तु स्थत ध्यय सनोपनीनस्य गिप्यनयापि भानेन विशेषगज्ञानविधया कारणतया विशिष्टयुधिस्याययितानिपतयानिकादिति भाव । इसरययधयम्-उपनयज्ञानजगतारच्छेदको यदि मानिमित प्रत्यक्षायतिरिनम्नदा पापयादिन। संस्थांशिकम्पसार्ये पहुशातिविप्लपस्य हेतू मा भूगामिनि सपरियन्य प्रकार ण्योपमापस्नानगम्य तायडेदकना स्वीकार्या, परन्तु परोक्षस्यादि मानिसायाप्युपायर इति स्याडो ज्यसनम् । मदि मांगे प्रत्यभाव मांगे 'मानारामारयनुभयमातरण गाय पापातवियुग ·परिच्छेदः] साक्षात्कारित्वखण्डनम् , २८१ पूर्वदेशकालस्थितिमस्य पश्यामीति कस्यानुभयो यदलात्तथाभ्युपेयम् । तस्मात्प्रतीति- पलहोऽयम्। - लौकिकालौकिकविषयताविभागस्यालौकिकप्रत्यक्षसिद्धि विना गत्यतिगोधामांसविभजनानुकारित्वात् । मुरभि चन्दनमित्यादिहि सौरभादिमकारकत्वेन प्रमाया, सुरभिर्गन्ध इत्यादिवरसौरभत्वादिप्रकारकरवेन अमो वोमययापि तवालौकिकप्रत्यक्षस्ये न मानम्, तस्यांशिकस्मृतित्वस्य वा प्रत्यक्षर्मिकानुमिती अन्यक्षस्थानुमितित्ययोः सायमभ्युपेलवतो मते आंशिकानुमितित्यस्य या मतान्तरेऽनुनितित्यस्यैव वाऽ. उभयमनुरुन्धतोऽभ्युपगमौचित्यात् । आस्ता वा सौरभायंशे तस्य ज्ञानत्वमाग्नं नतु स्मृतिस्वादिकम् , अनुभवानुरोधस्यान्याधिस्यात् । प्रत्यक्षत्वादेवियोपस्य पिरहे ज्ञानन्यस्य सामान्यस्यावस्थानं कमिति तु भगवज्ञाने प्रत्यक्षत्वानुभवत्वयोरप्रामाणिकन्यं परामर्शप्रकरणे ग्रुवाणो मट्टाचार्य एय प्रष्टव्यः । अंशान्त- मादाय तादृशज्ञाने प्रत्यक्षत्वस्य सद्भावाच । एतेन ज्ञानप्रत्यासत्यनभ्युपगमे यतिमनुमिनोमि स्मरामि साक्षाकरोमोत्यादिप्रत्ययानां विषयांशे का गतिरिति प्रत्यादिष्टम्; एकत्र विषययिपविभावाभ्यु पगमे तादशप्रत्ययानां स्वांशे प्रत्यक्षस्व विषयांशे तु यथायोगमनुमितित्यस्मृतिस्वसाक्षात्कारिग्वादिकमेव । मानमप्रत्यक्षाभ्युपगमे तु विषयांशे ज्ञानत्वमेवोक्तरीत्या, व्याप्तिज्ञानादिजन्यत्वाभावेन मानसप्रत्यक्षस्य तदंशेऽनुमितित्पादेयतुमशक्यत्यान । एवमेव साक्ष्यभ्युपगमेऽपि विषयांशे ज्ञानन्यमेव ममर्थनीयम् । किञ्च वृत्यात्मकज्ञान विषयकवायच्छदेनापि न साक्षिणि प्रत्यक्षत्वादिकम्, तम्य वृत्तिगतत्याभ्युपगमात्, अपरोक्षस्यं तु तदीयमज्ञानविषयतासामान्याभावप्रयोजकवैशिष्ट्यात्मकं प्रत्यक्षवमावृत्तमेय, तच्चेन्द्रि- यजन्यज्ञानविण्यघटादिविषयकवायच्दैन साक्षिणि निरायाधमेव, अनुमित्यादिविषयघटादिविषयकस्या बच्छेदेन स्वज्ञानविषयताविशेषाभाषप्रयोजकवैशिष्टगमेव ननेत्यवधेयम् । एतेन-विशिष्टप्रत्यक्षत्वविशेषण- हानत्वाभ्यां विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षत्वविशेषगतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्वाभ्यामेव च कार्यकारणभावो न पानयज्ञानमादायापि कश्चित्पृथक्, अन्नमोऽहमर्थम्यय विशेष्यतासम्मवेन मानमेऽपि विशेषणतर्यवोप- मोतभानस्य वक्रम्यग्यात् । अतएव सत्रांशेऽप्युपातमाने न मानम् । कार्यतावच्छेदक चानुमित्यादि- साधारणधर्मस्याप्रवेशेऽपि न कानिक्षतियथा तोदिनमनुभवरवस्य जातिवखण्डने पुरेत्यपि-नाशकनी- पम् एतावता ज्ञानजन्यत्वस्य प्रत्यक्ष सिद्धायपि यद्विषयकज्ञानजन्यत्वं तदंशे लौकिकसभिकर्षविरह- शायां मन्यक्षत्वस्यासिन्द्र, उक्तरीत्येयोपपत्तेः । आंशिकानुमिनित्वाद्यभ्युपगमेऽपि विषयनानां निरूप्य- निरूपकभावविरहस्य ज्ञानयवदभावेन विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धित्यविशेषणतावच्छेदकप्रकारकत्वाद्युपपत्तेः । मायक्षस्वव्यवहारस्य विशेष्यांशे लौकिकसन्निकर्पजस्वनिबन्धनस्यैवोपपत्तेः। आंशिस्मृतिस्वपक्षे तु संस्कारपलादेव तदुपपस्या विशेपणादिज्ञानस्य प्रागनपेक्षगीयतैवेति । प्रत्यक्ष एयेति । अनुमिनोमोति पारिश्यता विदानी व्याभिधीजननीके नायक्ष एयेदृशे वक्तव्या, यदि साक्षात्करोमीनिप्रत्ययममनस्त्वत्र पक्ष परमाणु माझाकरोमी'त्यनेन समानः समानममाधानश्चंत्युक्तप्रायम् । पक्षनाजन्यन्वेन तु नान मितित्वम् , ज्ञानस्यानन्यस्वाभायेन सिद्धरप्रतिबन्धकत्वेन च पक्षताया अनुमित्यहेतुत्वान्, न पर भाभाकावेदान्तिनोरेज, "अनुमिनावेब पक्षताया हेतुत्वस्य निरस्तत्वादिनि केवलान्वयिनन्य भाना शिरोमणेरपि त्यत्रैव स्वरसा विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिनः परामर्शस्यानुमितिहेतुभावे तु विवाद प्य समय परामर्शवस्य मानसखायाप्य जातिविशेषता प्रमाणसिद्धा येन, तदवच्छिाजनकनाकजन्यतयाऽनुमितित्व- मिद्विराशङ्कयन । न वा ग्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मनानिश्चयस्वेगापि जनकताऽनुमिति प्रत्येव, स्मृतिविशेष प्रश्यपि नावात नवा व्याप्यपक्षोभयचैशिष्टयावगाहिनिश्चयत्वमप्यनुमिनित्वायच्छिन्न नभ्यता ·परिच्छेदः] 9 साचात्कारित्वरवण्डनम् - २८३ वादियत्साक्षात्त्येऽपि तहीति ज्ञानादित्वे न विचादः साक्षात्त्वे त्यिति विशेषो घाच्या, दर्शनसतां हि विवादा न मात्सर्येण याद्वात्रेण वा, किन्तु तत्त्वाभिमानादेव । प्रत्यक्षार्थ- धार्मिकायां चानुमायां साक्षात्त्वपरोतत्वसङ्कगे दुर्वारः । परीक्षत्वं न जातिः, किन्तु साक्षा- स्वमेव तथा, केवलं तु साक्षात्वाभावः परोक्षत्वमिति चेन्न: अस्पार्थस्य विनिगन्तव्यत्वा- निवेदो च साझारफारिरवस्य कचिदपि स्फुटायभासासम्भवारसायंग्रिकस्यं विवादे तदीय आपनमिति भावः । सरसमानाधिकरणभूयोधर्मनिष्ठनिश्चयीयविषयतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयावं तस्फुटाय. मास इति न प्रतियोग्यप्रसिद्धिः, धर्मेऽवययत्यानुपादानात्, सामानाधिकरण्यं तु तत्तत्स्थले तत्तरसम्ब- धेनैवोपादेयमित्याशङ्कयाह यदोति। शानादित्वे इति। वाय्वादिप्रतीतेरियादिः। सादात्त्वे न्विति । विवाद इत्यनुपरः । इतीतिलतसप्तमीकम् । विशेपो विनिगमना । ज्ञानस्यसमानाधिकरणनिश्चयापानु भदवादीनां निश्चये यथा ज्ञानत्वे न संशयः, तथा साक्षात्वस्यापि समानाधिकरणानां तेषां निश्चये साक्षात्वे कुनः संशयः । अ तपाप्यधर्मदर्शनमेव तरफुटावभासः, निश्चयत्यादिकं न ज्ञानत्वस्य ज्याप्यं नतु साक्षात्वस्येति तद्दर्शनस्य कथं साक्षात्यसंशयापहन्तृत्व स्यात् , इन्द्रियजज्ञानस्वार्थशज्ञानस्वा- विरूपस्य साक्षास्त्रस्याप्यस्य निश्चये तु न भूयन एव साक्षात्वसंशयनेति चेश, ताटाव्याप्यधर्मघटक- जन्यतायाः स्वावच्छेदकोभूतसाशास्त्रग्रहं बिना प्रहीतुमशक्यतयाऽन्यान्यायप्रसङ्गात् । नच प्रत्यक्ष- लक्षणानां सर्वेषां सति निरासे धर्मान्तरं किञ्चित्साक्षास्वव्याप्यं सुनिरूपं स्यात् । अथ साक्षाकरोर्माति- प्रतीनिसाक्षिकविपयिताविशेषस्यैव प्रत्यक्षतष्पक्षकन्वम्, सर्वाशे उपनातभानानभ्युपगमेन सस्य प्रत्य- क्षमाप्रवृत्तिवान्, नाशप्रतीतिविरहदशायामेव च क्वचित्प्रत्यक्षावाप्रत्यक्षत्वविवादः, तादृशप्रतीतिविरह एवं कुन इस्थान तु दोष एवं शरणीकरणीय इति चेस; दोपन्यदुर्तिचेकनायाः प्रागुदीरिनलात् । प्रतीति- विश्ययोः परस्परापत्तविशेषकत्वेऽन्योन्याश्रयाच । उक्तरीत्या प्रत्यक्षरयस्यानुगतताया वक्तुमशक्यत्वेन तस्योकप्रतीतिसाक्षिकविषयिताविशेपानतिरिक्तत्वाच । प्रत्यक्षत्वस्यकत्वे पटात्रिययकप्रत्यक्षपदं शान । तत्र पटीयत्वविशिष्प्रत्यक्षवाधारताविरहान तथा प्रत्यय इति चेत्तथापि विशेष्यवृत्तिधर्मस्य विशिष्टायोगिकाभायानम्युपगमेनाप्रज्ञाने पटीयप्रत्यक्षरवमिनिप्रतीतेरापत्तेः । तार शाधानाया अतिरिक्तबोपगमे पटीयप्रत्यक्ष यातिरिक्तनाया अनपराधित्वाच्च । अनुपपद्यमानस्य स्वीप- पादकमात्रकलपकवेन नदतिरिक्तता विना तदाधारतातिरेकस्यामम्मवेन नस्या आवश्यक वाच । नहि यदभेदस्तनिष्टनरूपकतानिरूपिताधारताभे दोऽन्यत्र दृष्टचरः । प्रत्यक्षस्वस्य नानान्वे तु न सखण्ड- खम्, लक्षगनिरामात् , अखण्डत्वे तु ताशविषयिताविशेषात्मकतैवेनि नमिरासमागिता दुर्वारैति । नेदेतासूचयवाह दर्शनकृतामिति । परीक्षमागामिन्यर्थः । तत्वाभिमानात् = अस्माभिरुच्यमान मामा- 1 तथा र स्वपक्षम्प प्रामाणिकन्यमिदय प्रोकार्थे विनिगमना वक्तव्यबेति भाव प्रत्यक्षेत्यादि । प्रत्यक्षायः प्रत्यक्षविषयः, गिरिरग्निमानित्यायक्षमनिकोदियकायामित्यर्थः । अश्वासनिकृष्टाद्देश्यकानुमिती मालारयाभावसमानाधिकरणं यरांशत्वम् । एवमनुमितित्वेनापि साय मेष्टव्यम् । सङ्कर इनि । शिकत्वस्याप्युपलक्षणमिदम् । अनुमितमिविश्यकत्यनियमेन ज्ञानद्वगम्य चामलक्यत्वात् . धन्यशेऽप्यनुमिनियोपगमे च पर्वतमनुमिनोमात्यनुव्ययमायापत्तेः, पर्वत माक्षाको मोत्यनुभवानापत्तेश्च । अतएव प्रत्यक्षत्वानुमिनिस्वयोरपण्डविपयिताविशेषन्वमेवेति केचित्तार्किका अम्बाविषयत्वायम्भवस्तुका नजातिरिति । अनुगतमम्यादेर्मानभ्याभावादिति सा जाप माइयांशिको दुप्यत इति भावः । तया = जातिः, साक्षाकरोमीन्यनुगतमस्या विशेषणज्ञानजन्यता पटीयधरपक्षन्ववदित्यापत्तश्च । शिकमेवेत्यभिमानात ·२८४ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डरवाये* [प्रथमः पत्तेः। सर्वक्षमनुमन्यमानस्य च मते एलिङ्गादेशिस्य लिगयादिकयुद्धावपराक्षवेनापि विरोधः। लिङ्गादिधीजन्यत्वमनुमित्यादी प्रोजकमिति चेन्न; साक्षात्त्वेऽपि तहीन्द्रिय. . वच्छेदकतया च नसिद्धिरिति भावः । साक्षावाभावः - साक्षावाभाववजानत्यम् । विनिगन्तव्य- त्वेति । साक्षाकरोमीति प्रततिरलौकिकप्रत्यक्षाभ्युपगमे लौकिकविषयिताविषयकत्वस्यावश्यकस्वात् , उजन्यतावच्छेदकतया च तरिसद्यमम्भवस्य निवेदितत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणम्, परोक्षावस्य जातिरवाभावेऽप्यनुमितित्वेन जारया सार्यात, तस्य जातिवानभ्युपगन्ता प्रत्यक्षवस्थापि तथात्वानभ्यु- पगमादिति । ननु धर्मो विधयताख्यविषयताया विरहेण अमिमनुमिनामीत्यत्र च तस्या एव मानेन पर्वतमनुमिनोमीति प्रतीत्यापरसम्भवादम्यशेऽनुमितिस्वाभ्युपगमेऽपि न काचित्क्षतिरिति म साया- दिकम् . पर्वतः साक्षात्कृत इत्यनुमवस्तु परामर्शमूलः । यदानिरनुमितस्तदेव पवंतः साक्षात्कृत इस्पनुः भवस्य तु स्थूलकालमादायवोपपत्तिः । अयेशकल्पना या क्रियन्तामनुमितित्वस्यांशिकत्वं वा मन्यता. मित्यत्र कि विनिगमकमितिचेल्लाघवमेव, अनुमितित्वस्यांशिकरवे हि विपपिताविशेषरूपताया वक्तव्य- स्वात् तस्य धाननुगतत्वात् , संकीर्णजास्यभ्युपगमस्य चागतिकगतित्वात् , विपयिताविशेषस्याखण्डानु- गतोपाध्यामकनाभ्युपगमे चापसिदान्तात्, जातो सायं दोषो नत्पाधावित्या विनिगमकामावारचे त्यस्वरसादाह सर्वक्षमिति । वस्तुतस्तु जातेरप्यनुगतरवासम्भव इत्युक्तमिति विपयिताविशेषातिरेके तस्या न मानसौलभ्यमित्यवधेयम् । अपरोक्षत्वेनापि - अपरोक्षत्वस्यापि सद्भावेन च। विरोध सार्यम् । ईश्वरज्ञानस्य प्रत्यक्षस्वाभ्युपगमात्, अन्यथोपादानलौकिकमत्यक्षविधया तस्य कारणत्वानु. पपत्तेः, स्वसमानकालिकलिङ्गशब्दादिज्ञानसमवापिसमवेनत्वेन तु तस्यानुमितित्वादिकमध्यापनमिति भावः । अनुमित्यादी अनुमितित्यादौ । प्रयोजकमिति । अन्यथा प्रत्यक्षत्यादिना सम्प्रतिपनानाम- स्मदादिज्ञानानामपि केपाश्चिद मितिरवाद्यापतेः । तथाच नित्ये भगवज्ज्ञाने नानुमिनिस्वादिसग्मय इति भावः । सनिकांदीत्यादिनेन्द्रियाथों गृह्यते । सा= ईश्वरगता धीः । ज्ञानाकरणकज्ञानरवेन प्रत्यक्षवा- भ्युपगमे विन्द्रियायकरणकज्ञानत्वेनानुमितित्वादेरप्यभ्युपगमं किन्न रोचयेः। किञ्च व्याप्यादिनिश्चयत्वा- वच्चिक्षजनकताकान्यताकानुभवस्वेनानुमितित्वाद्यभ्युपगमे व्याप्यादेः साध्यादिभेदभिन्नमूर्तिकतर्यक- साध्यकच्याप्त्यादिनिवेशेऽपरसाभ्यकादिमहस्यानुमित्तित्वाद्यानापत्तिरित्यनुमिनोमोत्यायनुभवबलादेवानु मितित्वादिकं व्यवस्थापनीयम्, नचेश्वरस्य तादृशानुभवाभावोऽस्मारशा निर्गतुं शक्यः । यदि च नित्येकज्ञानस्य भगवतस्ताहशानुभवे मानाभावादेव तदभावनिर्णयः, तदा साक्षात्करोमीत्यनुभवाभाव स्थापि तथैव निर्णय इति प्रस्थित साक्षात्वेनापि ततः। तादृशानुभवाभावे ईश्वरज्ञानस्य सर्वविषयकवा- भावप्रसङ्गस्तु समानः समानसमाधानश्च । भन्वीश्वरज्ञाने साक्षात्वानभ्युपगमेऽपि न क्षतिः, नवं तस्योपादानलौकिकप्रत्यक्षवेन कारणतानुपपत्तिः, लौकिकविषयतासम्बन्धनोपादानज्ञानत्वेनैव कारण- त्वोपगमसम्भवात्, नश्वरज्ञानस्य लौकिकविधयतापि प्रत्यक्षवाभावे कथम् ! तम्या प्रत्यक्षत्ववन्मान- निरूपितत्वे मानाभावात्, श्वरज्ञाने प्रत्यक्षत्वम्यवहारस्तु लौकिकविषयितावत्वनिबन्धन औपचारिक एवेति चैन; यत्र यन्न साक्षात्करोमीतिमतीतिसिदलौकिकविपरिता तन्त्र प्रत्यक्षत्वमिति घ्याप्तैनिरुपल- वत्वेन भगवताने तादृशविपवितोपगमे प्रत्यक्षत्वस्यानिवार्यन्वात् । लौकिकालौकिकप्रत्यक्षीयविषपिता विभागस्याप्रामाणिकताया लौकिकवियिताया एव प्रत्यक्षत्वात्मकतापाचोपपादितत्वाच्चेति । अथैवं धर्मिग्राहकमानेनैव तज्ज्ञानेऽपरोक्षत्वमप्यानीयते इत्यस्तु,नापादानगोधरापरोक्षज्ञानविकीर्पाकृतिशून्यस्य कर्तृता नाम, अनुमितिस्वादौ तु तज्ज्ञाने न मानमिन्युक्तमेवेति चेदित एवास्वरसादाह व्यञ्जकोपाधि ·परिच्छेदः] - प्रत्यक्षारमका, व्याकलौकिकप्रत्यक्षवध जातिलौकिकप्रत्यक्षहेतुत्वम्, किन जातिलौकिकप्रत्यक्ष- ॐ साक्षात्कारित्वखण्डनम् २८५ सन्निकर्यादिजत्वमिति साक्षादपि सा न स्यात् । व्यापाणिनियना च जातिरिष्यते, नंच तदन्न, उक्तप्रकारवाधात् । न च व्यसनियमानभ्युपगत्या न तदप्रोपगम्यमिति वाध्यम्; किं मया दृषं तथा कि या केनचित्यथितमिति संशयानुपपत्ते, प्राग्भूतायां समयमाणायां तबुद्धौ त्यन्मते मनसा शानरूपया प्रत्यासत्या प्रत्यक्षीमित्यमाणायां साक्षा- नियतैति। स्वलौकिकप्रत्यक्षजनकज्ञानविषयीभूतोपाधिव्याप्येत्यर्थः। तत् = निरुक्तप्याकग्ययन् । 33 = प्रत्यक्षज्ञानेषु । तथाच व्यापकं ध्यावर्तमान स्वव्याप्यमपि त्यावर्तयतीति न तेषु प्रत्यक्षत्वंजाति. रिति । इन्द्रियजन्यज्ञानत्वादेर्व्यज्ञकस्यमाशझ्याइ उक्तेति । प्रकारो लक्षणीभूतो धर्मः। बाधान - निरासान् । इदमुपलक्षगम्, उत्कधर्माप्रहेऽपि प्रत्यक्षन्यस्यानुग्पवसायमानस्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । साक्षा- रकरोमोतिधीसिदलौकिकविषयिताविशेषस्य प्रत्यक्षस्वव्यञ्जकत्वशक्षा स्वनुपर्द चोत्तरैव । ननु चाक्षुप- त्वादिजातेरेव प्रत्यक्षवव्यञ्जकत्वम्, व्याकाननुगमस्तु गुण एव नतु दोषः, अन्यथा तेनैव जातिकरूप- नामनिक्षेपापत्तेः, चक्षुःकरणकानुभवत्वादस्तु न व्यक्षकत्यम्, चक्षुरायग्रहेऽपि प्रत्यक्षत्वप्रत्यक्षोदयात्, निर्विकल्पकेश्वरयोगिप्रत्यक्षेषु तु धर्मिग्राहकमानसिद्धं प्रत्यक्षवमिति चेन्न; चाक्षुपन्वादिजातावपि व्याकप्रश्नस्य साबसरत्वात् । पदं पश्यामीत्यादिप्रतोतिसाक्षिकविषयिताविशेषस्य तद्वयनकन्वं तु न दुकं वक्तुम् , चाक्षुपरवस्यापि तादाप्रतीतिविपयस्वेग ततः पूर्वमेव व्यञ्जकप्रतीतेयतव्यत्वात् । प्रत्यक्षत्वस्य लौकिकविपरिताविरोपामकताव्यवस्थापनन्यायेनोक्तेन तादाविपपिताविशेष एव चाचपत्वादिरिति वन्यस्वाच । अस्वेवमिति चेद्विपयिताविशेषमात्रस्य बहुशो निरस्तत्वात् । पश्यामि स्पृशामीत्यादि- प्रतीति विनय साक्षाकरोमीतिमतीतिस्थले व्यञ्जकदौलभ्याघ । उक्तन्यायस्य जातिमायापधातकावाच । नियमानभ्युपगत्येति । यथा व्यगतजातेः संस्थानन्यायत्तदर्शनेऽपि गुणादावप्यनुगतमतस्याधि- तायाः सद्भावेन जातिविषयमवं संस्थानव्ययत्वनियमं परिभूर्यवानुमन्यते, दन्ये एक वा ब्राह्मणत्वाद. रुपदेशादिना सन्मतिविशेषजवण्यस्यत्वेऽपि जातिवं स्वीक्रियते, क्वचिदन्यथादर्शनम्याप्रयोजकत्वात् , तथा पशकसामान्यनियममप्यधीर्य प्रत्यक्षवं जातिरस्तु, अनुगतमर्तविकं विना जातिविषयकरवा- दिति भावः । पूर्व मयि जातं नविषयकशानम्, किन्तु तत्प्रत्यक्ष वा शाब्द वाऽप्तीदिति न निश्चिनोमीन्य- नुभूयमानसंशयः प्रत्यक्षत्यादेयकमहामावनिरन्धन एव धक्तम्या, प्रत्यक्षवादेव्य॑क्षकप्रहानपेक्षप्रत्यक्ष- विषयत्वे ताशसंशये कारणीभूतस्य धर्मिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेनैव शारदरवेनैव वा धर्मिविषयकत्वं स्यात् , सामग्रोसद्धायात, धर्मिशानस्य संशयकारगतानुपगमेऽपि धर्मिण एकतररूपेणैव भानं स्यात्, नतु कोदिद्वयस्पर्शितया । नच दोपबलात्तया भानमिति वाच्यम् व्याकानहातिरिक्तस्य दोषस्य प्रकृतेऽशक्य बचनबाद, कालविशेषादेयकमहविघटने एव चारितार्थ्यात् । एवञ्च व्यञ्जकसामान्यनियमो नावहेल- नीय इस्पा फिमित्यादिना । हदानीमेवोत्पन्नं ज्ञानं धर्माकृत्य तामासंशयास्पतषिप्रतिपत्तिगोचरन्य सम्भयास्मयमाणत्वस्यापि चतुर्थक्षणात्प्राक्कथमप्पसम्भवाचोन प्राग्भूतायामिति । स्मर्यमाणायामिनि नाशसंशय धर्मिमानमयोजकलाभाय । त्वमते = ज्ञानस्य मत्यासत्तिवोपगन्तुमते । धर्मिणः प्रत्यक्ष याभावे न तज्जातेः प्रत्यक्षावशाऽपि, स्मृतिस्तु जातेः प्रागनुभवं विना न निर्वहति मक्तानुपयुक्ता चैत्याशयेन प्रत्यक्षीक्रियमाणायामिति । साक्षावाप्रदा = साक्षाचानिश्चयः । ब्यक्षकाभाव न्या. कमहाभाव । ननु तत्वज्ञानन्यारवान व्याकरणमस्तु, यद्यपि तस्या अप्यन ग्रहः, तथापि न स लौकि जनज्ञानविषयस्यैव व्याकग्वाभ्युपगमेऽपि तज्ज्ञानव्यतिविषयकशानस्य चार सदावेऽपि धर्मियो ·૨૬ ॐ शारदायुत्ते खण्डनरवण्डखाये 8 {प्रथमः त्वामहो विना व्यअकाभावं कथं स्यात् । अर्थधर्मश्च साक्षात्त्वमिति स्वप्रकाशवादे : निरास्यम् । - .. -- । . लौकिकप्रत्यक्षं विना जातिलौकिक प्रत्यक्ष कधं स्यादिति चेन; तत्तज्ञानव्यक्तानस्वध्यञ्जकत्वमम्भवेs. पिन साक्षास्यम्पाकापसम्भवः, अन्यथा कर्मादिज्ञाने प्रामाकरैः सह तार्किकाणां मामास्वानुमितिका दिविवादो न स्यात्, तज्ज्ञानव्यक्तगृहीतत्यान् । एवञ्च कर्मादिशानं साक्षात्कारात्मकं नवेत्यपि सन्देहो: पकनै पस्यसमर्थकनया शपोदाहरणः, तदभ्युपगमे यसकाग्रहेणैव सन्देहोपपादनसम्भवान् । नच पाकसमावेऽपि तदाही दोपविशेषादेव समर्थनीयः, एवञ्च तस्यैव म्यञ्जकासावेऽपि तदरसन्देहाज- करवमस्तु लाघवादिति वाच्यम्; विसंयादिप्रवृत्तिस्थले भेदामहायत्तस्यापि विशिष्टज्ञानस्य यथा न निरासः, तथा प्यासिघनन्तरं तदाहस्य दोपविशेपेगोपपादनेऽपि तनिरासासम्भवादिति भावः । वस्तुनस्तु वाधकान्तरमुकामेवानुसन्धेयम् । जाने संस्थानव्यद्यत्वनियममाद्रियमाणाः प्राभाकरास्तु- साक्षादो प्रत्यक्षवम्, यज्ज्ञानं यद्विपयकत्यावच्छेदेन ज्ञानानन्यं तस्य तय साक्षात्वम्, मितिमान ! विषयकन्यावच्छेदेन वनुमित्यादेरपि तयारवासाक्षायम् . स्वप्रकाशनासाधनात् , ज्ञानमान्ने मातुर्भानो पगमस्य चानुभवानुरोधिरवात् , भाग्मानुमितेस्वात्मविषयकवावच्छेदेन प्रत्यक्षत्वमिव परोक्षत्वमपि । ज्ञानवटितधर्मावच्छितजनकतानिरूपितजन्यतानवच्छेदिकाया यस्या विषयताया निरूपकं यज्ञान तदाश्रयविषयकवायच्छेदेन तस्य प्रत्यक्षत्वमिति हि विवक्षितम् । आत्मानुमितौ चानुमितिनिष्ठसमवाय. सम्पन्धावच्छिन्नमकारनानिरूपितात्मनिष्ठविशेष्यता तादृश्येव, आरमानमहमनुमिनोमीति प्रतीतः । निर्विकल्पकं स्यम्युपगमपराहतमिति तजन्यस्वमादाय कचिदन्याप्ति!दावनीया, विशिष्टवैशिष्टय प्रत्यक्षेऽपि न विशेषतायच्छेदकप्रकारकमहस्य कारणता, युगपदिन्द्रियससिकर्षणैध तरसम्भवादिति नाम्याप्तिः । दीर्घादिप्रत्यक्षमपि न हूस्वादिज्ञानजन्यमपि तु तद्यवहार एव । प्रन्यभिज्ञायास्तु लत्ताशे, ज्ञानजन्यतया तदंगे परोक्षरवमेवेति वदन्ति । तदसदिस्याह अर्थधर्मश्चेति । मिलिमात्रात्मकाविशे. थनियन्धित साक्षायमिति मतं वेदान्त्यभिमतस्वप्रकाशवादे स्थित्वा खाण्डनिकेन निरास्यमित्यर्थः । एकत्र विषयविषयिभावामामाणिकवादिना संविदन्तरानपेक्षव्यवहारकत्वादरेव स्वप्रकाशपदार्थताया उतत्वा, रस्वविषयवस्य तथावाभावात्, अयं घट इत्यहम्पदार्थाविषयकस्यापि झानस्यानुभवाश्च मितिमात्र ज्ञानमात्रस्य प्रत्यक्षरवोपपादनाय न यतनीयम्, तथाच यहिपयकत्वावदेनेल्यस्य वैयर्यम् । नच- प्रत्यभिज्ञायीमदन्तोश प्रत्यक्षस्त्रापपत्तेय नदावश्यकम् , तस्यास्तत्तानुभवजन्यस्वीदीत याच्यासो नधिगतगोचरतायाः प्रागुपपादितत्वेन तदनुभवजत्वानुपपत्तः । नच तथापि संस्कारद्वारा धर्मिविषयका. नुभवजन्त्रमावश्यकमेव, अन्यथा तत्तोल्लेखानुपपत्तेरिति वाच्यम्; नथा सति शुन्दधम्रो एष परो. क्षत्वापरोनत्वयोरनुभवविरुदयोरापत्तेः । अतएव स्वविषय यस्य स्वप्रकाशपदार्थतापक्षेपि नौकलक्षण. सङ्गतिः आत्मानुमित्यादेरेकस्मिन्नेव विषये परोक्षस्वापरोक्षस्योरापत्तः । अथामांशे तदनुमित्यादरप्य परोक्षत्वमेव, नतु परोक्षत्वम् वस्तुस्वभाव्यात् , तदेतदप्युक्तम्-अर्थधर्मश्वेत्यादिना। कस्यविदर्थस्य स्वभाव एवेशो यत्तदंशे साक्षात्वमेव झानमावस्येति तदर्थ इतीति चेत्, आरमा ज्ञानभिन्नो वा नद आये तस्योक्तस्वाभाध्ये मानाभावः, अन्यथा घटादेरपि तथाल्वापत्तः, जहन्याविशेषात्, प्रमा तृत्वस्त्र चाप्रयोजकत्वात् । द्वितीये तु संविद आमरूपतया नित्याया एव तस्याः स्वप्रकाशताया उपगन्त ध्यत्वेन तत्प्रकाश्यानां जन्यज्ञानानां तद्विषयकप्रत्यक्षत्वोपादनप्रयासवैफल्यमेव, तदेतदपि मूचितं स्वप्रकाशवादे इत्यनेन । नित्येत्यादिः । वेदान्तिमतानुसारेण तत्तदुपाध्यवरिमायास्तस्या जन्यमान भिन्नो का, ·राभिधानेन परिच्छेदः ] ॐ सातात्कारित्वरवण्डनम् ॐ २८७ तथाप्यवाधितसाक्षात्वयुध्यियहारबलादन्ततः पदार्थान्तरमपि साक्षात्त्वमननु मत्य न निस्तारोऽस्ति, भ्रान्तेरप्यभ्रान्तिपूर्वकत्यादिति चेन्न;तस्यापि साक्षाद्महे फ्यचि. दपि तद्वियादा न स्यादित्यादिदोषसाम्यात् । अनुमानादिवेद्यत्वे व लिङ्गायनुपपत्तिः, क्यच व्याप्त्यादिग्ग्रह इत्यादिदुरुत्तरपरम्परैव स्यात् । सप्तपदार्थोनियमसाधनानि च कथं परिपन्थीनि न स्युरिति । मात्रविषयकचोपगमेऽपि तारशतद्विषयकत्वावच्छेदन ज्ञानमात्रस्य प्रत्यक्षवं न प्रामाणिकमिति ध्येयम् । अन्न ज्ञानजन्यस्वाभावो जाने के धर्म धर्मितावच्छंदकीकृत्य प्ररयेतव्य इति तस्यावश्यनिरूपणीयत्वम्, नचासौ शक्यनिरूपण, नचास्य साक्षात्करोमीति प्रतीतो परिस्फुरणमित्यपि द्रष्टव्यम् । अर्थस्य घटादे- रेव धर्मः साक्षावम् घटः प्रत्यक्ष इति पात, नवं कचिप्रत्यक्षस्या परीक्षता न स्यादिति चतन्यम् । यारशस्य प्रत्यक्षविषयताऽन्यरच्यते ताशापैव प्रत्यक्षताया मया वाच्यत्वात् , एवञ्च प्रत्य- क्षयं न जातिः, नहि कदाचिद्गीनं गौरिनि पूर्वपक्षस्वतितुच्छत्वादुपेक्षितः, तथा सति जात्यतिरिक्तस्य साक्षास्यस्य लक्षणीयतापत्तेरेवाभिधेयस्वेन 'स्वकाशवादे' इत्यस्यालमकता, एकत्र विषयविषयिभाय- निरासपरतया वेदान्तिमतेन योजने पूर्वानपिग्योपगमे वा तदलामकतापरिहारेऽपि साक्षात्वस्य लक्षणान्त- न्यूनता, 'अधंधमधेस्यस्यास्वरसच, तन्मते विषयधर्मस्य विपयिधर्मत्वेनैवार्थधर्मन्चोकर- विशेषकन्यात् । ज्ञानतभिन्नार्थाभ्युपगन्नुमते तु ज्ञानविषयताया घटादाववश्योपैयस्धेन घटो ज्ञातः सा- क्षाकृत इति व्यवहारानुपपत्तेःमत्यक्षमितिव्यवहारापत्तेश्वानिस्पष्टत्येन तादशपूर्वपक्षस्य न सम्भावना- रोदोऽपि । अतएव न मतान्तरेऽपि । पूर्वपक्षस्य शानिराकरणपरत्वे ज्ञानमात्रसिद्धरेवापेक्षितत्वेन 'स्वप्र- काशवादे' इत्यस्यासगत्यात्, यथासम्भवमुकन्यूनतादेरतिस्पष्टत्वाच्चेति कृतमतिपल्लवितैः । वलं अन्यथानुपपत्तिः । पदार्थान्तरं - सप्तपदार्थाव्यतिरिक्त निर्वस्तुमशक्यमपि । साक्षाय- . बुदैर्धमत्वं व्यवहारस्य च भ्रममूलकन्चमाशयाइ भ्रान्तेरिति ! अन्यथाख्यातेः प्रसाधितत्वादित्यभि- मानः । अन्यथाण्यातेः प्राडिनरस्तस्वेन बुद्धिन्यवहारयोर्वाभ्यताया एवं च कथनेनानिर्वचनीयस्य सा- न्सर्गतस्य तदतिरेकिणो वा कस्यचिदन्युपगमेऽपि न नो हानिरिणभिप्रायेणाह तस्यापीति | साधा. द्महे - प्रत्यक्षप्रमाणकरवे । लिङ्गति । लक्षगानां यथोपन्यासं दूपणात , तयतिवादेश्वाप्रयोजकवादि- दुष्टत्वान्, निर्णीतप्रामाण्यकस्य च शब्दस्य सत्प्रतिपादकस्याभावाश्यतावच्छेदकस्य च दुर्निरूपत्वा. दिति भावः । तदाह क्वचेति । आदिना शकिप्रहः, इत्यादीत्यादिना लिनादेविंधन विना कथं तरन- तोतेःममात्वनिर्णय इत्यादि ग्राह्यम् । दुरुत्तरेति । अनुत्तरणीयपर्यनुयोगेत्यर्थः कृसपदार्थातिरितो- पगमेऽपसिद्धान्नोऽपोत्या सप्तेति । मतपदार्थीति समाहारे । सप्तव पदार्था इति नियमस्य साधिका युष्य इत्यर्थः । मायाका हि-भावाभावावेव तस्वम् , परस्परविरोधे दिन प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायान् , अतएव भावत्वेऽपि गुणवमिर्गुणं वेति द्वयमेव, आ द्रव्यमेव. द्वितीय स्वाश्रितानाश्रितभेदेन द्विविधमेव, तृतीयस्योक्तयुषयवासम्भवात् । तथापि चानाश्रितः समवाय एव, अन्यथा तदवस्थिनये सम्यन्धान्तरापेक्षायामनवस्थानात, भाषितं तु ससामान्यं निस्सामान्यञ्चेति द्वयमेव, उक्तन्यायात, अतएव तत्र प्रथम स्पन्दोऽन्द इति द्वयमेव, आय कर्म द्वितीयं तु गुणः । निस्सामान्यं तु निर्गुणमेव, आश्रितत्वेकाधितमनेकाधितं वेति द्वयमेव, सागस्य विशेष इति द्वितीयस्य तु सामान्यमिति व्यवहार इति रीत्या सप्तव पदार्था इत्याहुः । अतएव "सादृश्यमेतास्वेका विधामासादयनातिरिच्यते, ARTHIS 1 अन यद्यपि विरद्धयोनक्यं नापि प्रकारान्तर - पा पदार्थीभूय स्थातु मुत्सहते" इत्युसमुदयनाचार्यः ।

·२८८ & शारदायुते खण्डनखण्डखाये [प्रमशः लिङ्गा दिजत्वाभावसमुदायवती धीः साक्षादिति चेन्नः परोक्षविषयसंशयादावति व्याप्तेः । ईदृशी प्रमा तथेति चेत् . प्रत्यक्षम्रमाव्याप्तेः। अनुमानादिव्यवच्छेद्यतत्तदसा धारणकारणाजनितधोः साक्षादिति चेन्न; एवं हि प्रत्यक्षतत्सदपरव्यतिरिक्ता धीरनुमा. " विरुत्वादेवेत्येकैव युक्तिः, तथापि भावाभावादिविषयभेदेन विरोधभेदमभिप्रेत्य साधनानीति बहुव• चनम् । यदि तु निःश्रेयसफलकतत्वज्ञानोपयोगिनामेव केशञ्चिपदार्थानां शास्त्र उपवर्णनं स्वतन्त्रेच्छा. मूलश्च विभागः, अन्यथा सामान्यविशेषसमवायानामपि गुणवत्वे द्रव्यत्वं निर्गुणचे तु गुणत्वं कर्मच येति पार्थक्येन परिगणनं न स्यात् . तस्मादनिरिक्तपदाथस्य प्रमाणवलायानम्याभ्युपगमेऽपि न कारि स्वतिः, अतएवाखण्डोपाधीनामपरिमित एव कोपो नव्यतार्किकाणामित्युच्यते तदाप्यखण्डोपाधिमा विषयाधीनविशेषकप्रतीत्यधीनविशेषकं बहुशो निरस्तमेवेति भावः । जायमानलिङ्गादेः कारणनामतेनाशकते लिङ्गादीति । भन्न लिङ्गादिविधया कारणता प्रविष्टा तेन लिङ्गादिविषयकप्रत्यक्षे नाव्याप्तिरिनि भावः । धीरनुभवः । परोक्षेति । यद्यपि परोक्ष विषयकमंश- यस्य मानसखे लक्ष्यत्वमेव, तथापि विनिपत्या संशयस्याहत्यैव जननोपगमेन ताशसंशयस्यालक्ष्यन्व- सम्भवः । भादिना परोक्षविपर्यासो गृह्यते । अनुमानादीति । अनुमित्यादिरूपं यद्वयवच्छेद्यं तस्य यत्तत्तदसाधारणकारण तदजनितेत्यर्थः । एवञ्च व्यवच्छेद्यान्तःगतिनः परोक्षसंशयानं सङ्ग्रहप्रसारः । शायमानलिङ्गादेरनुमित्यादिकारणत्वस्य निरस्तन्वेन व्यातिपदक्षानाधजन्यत्वं वक्तव्यम्, व्याप्तिप्रभृति. ज्ञानविषयकप्रत्यक्षेप्राप्तिवारणाय तु ज्ञानाकरमज्ञानत्वमेव विवक्षणीयम् . ज्याप्त्यादिनिवेशफल्यान विस्तरस्तु पुरेरित । विशिष्टबुद्ध्यादौ विशेषगज्ञानवादिना कारणताऽनभ्युपगमपक्षे तु ज्ञानत्वघटितधर्माः वच्छिन्नजनकनाकजन्यतानवच्छेदकविपयिनाशारिज्ञानत्वं विवक्षितुं शक्यम् . नन तत्ताज्ञानजन्यायां प्रत्यभिज्ञायामन्याप्तिः, तामजन्यतानत्रच्छेदकानुभवत्यव्याप्यजातिमत्वे तात्पर्यात्. ताशकारणताभ्यु पगमे तु तद्वयक्तिवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यजातिमच विवक्षणीयम्, प्याप्यत्वं तु तरसमानाधिकरणत्वे सनि तस्समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकन्वम्, तेनानुभवत्वमादायानुमित्यादी मानिनसमः । अनुभव. त्वस्य प्रत्यक्षादिचतुष्टयसाधारणजातितानभ्युपगमे तु तादृशजन्यतानवदकज्ञानवव्याप्यस्मृत्यवृत्ति जातिमत्वं वा व्यक्तिविशेपवृत्तिज्ञानस्वन्याप्यस्मृत्यवृलिजातिमत्त्वं चा वक्तव्यमिति भावः । प्रत्यक्षे. त्यादि । प्रत्यक्षं च तत्तदपरं शान्दादिकं च तद्वयनिरिनेत्यर्थः । अयम्भावः, यथाभूते तत्तदसाधारग कारणाजनित्यनेन ताशकारणनितान्यस्वविवक्षणे ताशजन्यत्वस्य प्रतिव्यक्निविधान्तवनामवंदु यस्वपरितयेऽनुगतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव भेदस्य निवेश आदर्तव्या, ताराधर्मशानुमिनिया. विरिति प्रत्यक्षस्थानुमित्याद्यन्यत्पटिनरूपेण लक्षणेऽनुमित्यादेश प्रत्यक्षाग्रन्यस्वर्धाटनरूपेण सक्षणीय चिनिगमनाविरहात्स्यादिति व्यकः परस्परसंश्रयः । एवं ताहराजनितस्यान्यनामावविवक्षाया भप्यनुमि- तिस्वायत्यन्ताभाये पर्यवसानस्य वक्तव्यतया प्रत्यक्षबायस्पन्नाभावेनानुमियादलीयतायामुकदोषः । उत्तरीत्या ज्ञानाकरणकज्ञानावेऽपि विवक्षित तत्पर्यवसानस्य सडकधर्मावरियकार्यतानिरूपितवारणमा प्रयज्ञानजन्यमाग्रवृत्तिधर्मावच्छिस कारणतानिरूपिनकार्यतापरक यद्यस्त दवश्चिममतिणेगिनाकर पसायां प्रागुपदर्शितया धूमलिकपर्यनपक्षवद्रयनुमितिवादरेव नाशकातादम्यमनपा तयष्टिनभेटिनम्वेनोक्तदोष एव । भेदकूटपटिनाचेनामवंशयस्यादिकं तु प्रागुनमेव । ता. न्यतानवच्छेदकज्ञामायाणस्मृरपतिमातिमयस्स लगवेऽपि जन्यतावच्छेदभेदस्य जन्यता करवारपन्नाभावस्य या नदटकनाया यनप्यनयाऽऽनुमिनिस्वादिभेदप्रवेशेनोनरीया शेष ए।

·प्रसङ्गः । तस्मात्- पवहारमसङ्गः । सामग्री तु फलेनैवानुमैया सदभावे न सद्भावमहतीति भावः। कल्प्यत्वादिति । परिच्छेदः] ॐ साक्षात्कारित्वखण्डनम् । २८४ नादिरिति वैपरीत्यमेव कुतो न स्यादित्यचिनिगम्यत्वं स्यात् । तेषु व्यवच्छेद्यप्वेकद्वयादि परिहाय व्यवच्छेद्यहेत्वजनितत्वेनापि साक्षात्त्वयत्तत्र तत्रांनुगतयुद्धयन्तरापत्ती व्यवहारे सति निमित्तानुसरणं नतु निमित्तानुसरणेन व्यवहार इति चेन्न; निमित्तस्यानत्यापत्ति वारस्यैव कल्प्यत्वात् । ततजनितत्वाभावो हि तेनैव रूपेणानुगतव्यवहार प्रत्ययावादध्या- भत्वन्येनापि । तथात्वे यावत्परिष्टव्यक्तिविशेषान्यत्येन व्यवहारोपपत्तौ गोत्याधुच्छेद- विधिजा प्रत्ययोऽन्योऽयं व्यतिरेकासमर्थन: नैवं चेदपराद्धं ते किमन्यापाहयादिना ।। ४ ।। दिलीयेऽपि तादृशजन्यताया अनुमिनिस्वादिप्रतीग्यधीननीतिकतया धिनिगमनापिरहेण चानुमित्याद- ििन्द्रयावाद्ययच्छिन्न मनानकजन्यतावच्छेदकरवात्यन्ताभावघटित रूपेण लक्षणीयतायां तादृशजन्यतायाः प्रत्यक्षत्यादिप्रतीस्यधीनप्रतिकतयाऽन्योन्याश्रयो द्रष्टव्यः । व्यक्तिविशेषघटितलक्षणेऽपि का व्यक्तिनिवे- सनीयाययिनिगम्यमेव । लक्षणानन्त्यस्य कचिदिष्टत्वेऽपि जातिस्तादशी निरस्तैवेति । ननु ज्ञानविशेषा "जामेकस्पापरभेदेन लक्षणेऽपि ना विपन्नभेदेन लक्षमित्या विनिगमकत्वमन्योन्याश्रयविर- हस्पयेत्याशङ्कयातिप्रमतान्तरमाह तेष्यिति । एविशेषस्थापरभेदेनालक्षणेऽपि "एकोऽनेकविशेषेऽथे" इनि प्रबहके प्रागुपदर्शितरीत्या विशेपान्तरव्यावृत्तिफलकविशेपणानाविशेषरक्षणेऽनुप्रवेशायदयम्भा. वेन व्यावृत्तिप्रनीतैश्च व्यावयंप्रतीति विनाऽसम्भवनान्योन्याशयस्य दुर्वास्तव, एवं विशेषान्तरभेदाघ- टितलक्षणनिरासदायां विशेषान्तरभेदेनैव लक्षणीयतयापीति तु द्रष्टव्यम् । सातात्ववदिनि । निरु- ससाक्षास्येनेवेन्यर्थः । यदि ह्यनुमित्युपमितिशाब्दम्मृत्यसाधारणकारणाजनितज्ञानत्येन प्रत्यक्षमाने साक्षारकोमात्यनुगतबुद्घरुपपादनम्, तदाऽनुमित्युपमितिमादामाधारणकारणानिनज्ञानत्वेन प्रत्य- क्षस्मृत्योः, अनुमित्युपमित्यसाधारणकारणानितज्ञानवेन प्रत्यक्षस्मृतिशाव्येषु अनुमित्यसाधारणकार- गाजनितज्ञानचेत प्रत्यक्षस्मृनिशादोपमितिप्वनुगनथुशिष्यवहारयोरापत्तिः, एश्मनुमित्यादिकमपि नमेण बहिष्कृत्य निष्पन्न रूपान्तरापत्तयो दष्टव्याः, तथोक्तकार्यतावच्छेदभेदधरितरक्षणेऽपि कार्य- तावच्छेदकानामावापोटापाण्याम् निमित्तानुसरणेन = यत्किञ्चिनिमित्तसनावमात्रेण । व्यवहारः = तदभावे सम्भाध्यमानापत्तस्वदुमन्यायेनैव वारणसम्भवात् , तस्मा. सामान्यसदायोऽप्यसाधारणनिमित्तस्यासदावनेयोपवर्णनाह, अन्यथा फलमापादयतःसामग्यापादनमपि ने दुष्करमिन्यभिप्रायः । ननूक्तप्रत्यक्षस्मृतिद्वयादावनुगतष्यवहारत्यादर्शने तदसाधारणनिमित्तविरहस्य कदरनीयरले आस्तामुमरूपाणी तनानिमित्तल्यमित्याशययं ताई साक्षारकरांमोत्यनुगनयुद्धरपि नानुमि- स्याद्यसाधारणकारणाजनितल्यादिघटितरूपणोपपादनसम्भवः, एतदविषयकरदातादृशबुद्धरित्याह तज. नितन्याभावी होति । उक्तकार्यतावच्छेदकभेदस्याप्युपलक्षणमिदम् । तथात्वे = निषेधस्यापि विधि- अपनत्ययव्यवहाराधायकन्ये, गोत्वाधुच्छेदप्रसङ्ग हरपन्ययः । ननु गोभिन्नध्यावृत्या गोत्यबुद्धेरपपा देनेऽपि न गोत्वोच्छे तथासति गोभेदस्यैवासिद्यापत्तः, यदाहुः--"सिदश्चागौरपोीत गोनिषेधाम- वेध सः। तत्र गौरव वक्तव्यो नशा या प्रतिनिध्यते” इत्तीत्यत आह यावत्परिदृष्टेति । यात = तेन तेन व्यवहा व्यवहारमाक्षणे स्मृता गोभिन्ना व्यक्तिविशेपास्तत्तदकूटवावेन, मतु गोत्वावनिप्रतियोगिताकभेदाच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदबत्त्वेन । नापि वस्तुगत्या गोभिन्मयावयः अन्यथादृष्टादरपि त्यागप्रसहादत पटिया ·२६० शारदायुत्ते खण्डनरखण्डखाये [मयम: शब्दानुमानोपमानजप्रमितिव्यतिरिक्तत्वे सति प्रमितित्वं प्रत्यक्षलक्षणमभिधाय यः कोऽपि न प्रपते, स प्रष्टव्यः, किं प्रत्येकमिदं लक्षणं मिलितं था? । नायः, प्रत्येक व्यभिचारात् । द्वितीये किं मिलितानां निषेधः? उत निषेधानां मिलितत्वम् ? । नाया, प्रत्येकमेव व्यभिचारात्, नहि प्रत्येकमनुमित्यादौ मिलिततद्रूपसम्भवः । नापि द्वितीयः, मिलितास्वनुमित्यादिपु निषेधमेलकसम्भवेऽपि प्रत्यक्षत्वानभ्युपगमात् । न बाश्रयाणा- मुक्तनिषेधानां लक्षणत्वमपित्वेकाश्रयाणामिति चेन्न, समुदायिभेदेऽपि समुदायस्यानुः क्तिविशेषान्यत्वेन, वस्तुतो गोत्वस्यैतादृशत्वेऽपि तद्वयवहाराव्याक्यावयक्तिमानस्याप्रामाणिकवानदा स्मृतयावद्वयत्तयन्यत्वेनैव तद्व्यवहारस्योपपादनीयत्वादिति भावः। व्यतिरेकविषयक प्रत्ययादन्योऽयं प्रत्ययो विधिजः = विषयविधया विधिजन्यः, विधिविषयक इति यावत , व्यतिरेकेण तद्घटितेन विध्यन्तरण वा न शक्यः समर्थयितुम्, अनुभवविरोधात्, विशेषगस्य विशेष्ये गृहीतसम्बन्धस्यैव व्यावृत्तिप्रतीत्या धायकत्वेन तु गोत्वविशिष्टप्रतीत्यनन्तरमश्वादिव्यावृत्तिप्रतीतौ न 'गां बधाने'ति देशितस्याश्वादिबन्धने प्रवृत्तिरिति भावः । भन्यापोहयादिना - गवाद्यन्ययावदुपस्थितव्यक्तिविशेषच्यावृत्तरेव गवादिप्रत्यपविष- पत्ववादिना ते = तार्किकस्म किमपराद्धं, येन तेन सह विपदस इति शेषः । नन्वनुमित्यादिभेदस्योपलक्षणतया निवेशे तमनवगाह्यापि साक्षात्करोमाति प्रततिरुपपत्तौ नोक- दोपः, तद्विपर्याभूतबुद्धिवस्य भावरूपत्वादित्यभिप्रायेणोक्तलक्षणमेवाशङ्कने शब्देति । शान्दानुमित्युप- मितिस्मृतिभिन्नत्वोपलक्षितबुद्धित्वं साक्षात्वमित्यर्थः । प्रमितित्वनिवेशस्याव्याप्त्यापादकत्वात् । न अपते इति । साक्षात्करोमातिमतेर्बुद्धिवमात्रावाहित्वेऽनुमित्यादावपि तदापत्तेरतिस्फुटाया ईक्षणे अपेतैवेति भावः । भेदानुयोगितावच्छेदकस्यापरिचये नोक्तलक्षणं शक्यं परिचेतुम्, बुद्धित्वस्यानिप्रसक्त स्वात्, प्रत्यक्षलक्षणातराणां च निरस्तत्वात् , प्रकृतस्य च निरूप्यमाणत्वात् , अतएव लक्ष्यतावच्छेदक स्थापि प्रतिपादयितुमिहाशक्यत्वेन लक्षणकायें आश्रयामिद्धिरपि। एवं भेदप्रतियोगितावच्छेदकानामपीह दुर्निरूपत्वमेव, जातिमात्रस्य निरस्तत्वेन शाब्दत्वादेिितत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् , तत्तद्वयक्तिभेदयूट निवेशे चासर्वज्ञदुर्घहत्यमित्यपि इष्टव्यम् । प्रत्येकमिति । शाब्दादिभेदेम्बेकैकमैदघटितं लक्षणचतुष्टयः मित्यर्थः । मिलितं = भेदचतुष्टयघटितमेकम् । व्यभिचारादिति । शान्दाकैकभेदस्यानुमित्यादावे के कस्मिन्सत्त्वादतिव्यासेरित्यर्थः। मिलिताना निषेधः - अनुमित्युपमितिशाब्दस्मृतिगतचतुष्ट्वावच्छिनप्रति योगिताको भेदः । निधानां मिलितत्वं = अनुमिनियाककधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदचतुष्कवस्त्वम् । व्यभिचारादिति । घटो घटपटोभयं नेति प्रतीतरेकदेशे व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकभैर- स्याङ्गीकार्यत्वेनानुमित्यादौ प्रत्येक तादृशचतुष्ट्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदसत्वेनातिव्यासरित्यर्थः । मिरि ततद्रूपसम्भवः = ताशचतुष्वपर्याप्तिः । अवयवापर्यासस्य समुदायपर्याप्यनभ्युपगमेन साध्येकत्तिधर्माः वच्छेदेनैवानुमित्यादौ नास्तीत्याशयेनोक्तं प्रत्येकमिति। मिलितास्वनुमित्यादिषु = अनुमित्यादिगत- समुदायत्वावच्छेदेन निषेधमेलकसम्भवेऽपि = उक्तभेदचतुष्टयफूटसत्त्वेऽपि प्रत्यक्षत्वामादनानिम्याप्तिः । व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिानुयोगिताकैकदेशप्रतियोगिताकभेदानभ्युपगमेनासतमिदमिति वेश, घटपटो. भयं न घट इति प्रतीतेः, अन्यथा घरो न घटपटोभयमित्यपि न स्यात्, भेदस्य पारस्परिकत्वात् । पट पटोभयस्वावच्छेदेन घटभेदो यदि घटेऽपि घटभेदप्रसङ्गेन नानुमन्येत ताई पटेऽपि घटाभेदमसरन पर- पटोभयस्वावच्छेदेन घटाभेदोऽपि नानुमन्तव्य इति तृतीयेव कोटिरिति जितमनिवर्धनीयवादिना । अनुः पदं दोपान्तरन्तुदीरितमेघ । बहाथपाणां बदनुयोगिकाना लक्षणावं लक्षणघटकावं । अपि त्येति ।

·एति । सहयकिवावच्छिन्नानुयोगिकन्येन गिंधारतेनेत्यर्थः । लक्षणस्य = लक्षणघटितविशेरणतविशे. परिच्छेदः ] साक्षात्कारित्यावण्डनम् , २६१ मित्यादिवदेवतोपचाग्बीजाविशेषाभ्युपगम इति हि वक्ष्यते । असमुदायत्वे सतीत्यपि विवक्षितमिति चेन्न, समुदायत्वविशिष्टे यांशतः स्वामनि वृत्तिविरोधभयेनासमुदाय त्वस्यैष्टव्यत्वेन ताशि प्रसङ्गो दुत । शानस्यैवं विवक्षितमिति चेन्न, विशिष्टस्यापि मानस्य ज्ञानत्वादेय। 'एकति च किमाश्रयव्ययभेदी विवक्षितः ? उनाभिन्नजातीयता ? उत्तैकापाधि कता ? उतैकसंख्यायोगिता ? उत द्वयादिसल्यायोगामायः ? श्राद्य तद्विशिष्टस्याध्यापक तादशेषः व्यक्तयारमनाऽभेदस्य व्यावृत्तस्यात् । धर्मिणा व लक्षणस्य विशेषणेऽलक्ष्य নীলনয়মিত ক্যাকিবিশ্বসাবিহাথগ্নিাহ্য কী নিহীনিয়াসিন समुदायत्वावच्छेदन तस्या असम्भवन नातिव्यतिरिति भावः । भेदऽपि = बहावेऽपि । अनुमित्यादि- समुदाय द्वयादिघटिते हि मयातिपातिदायिना, ना कवयिरहो गुणसमुदायत्वप्रयुक्तो या प्रतीत्य- मायमयुक्तो दा, नान्यः, समुदाय एकमतीते गिरयात् । आये तु वैशेषिकमतेऽनुमित्यादर्गुणत्वपि तौकाशयवहारस्य येन द्विविशेषविषयावेन हिवाभावेन वैकतोपचारबाजेनोपपादन नस्यानु मित्यादि- समुशऽप्यविशेषेणाभ्युपगमात्तदुपपादनं समानम्, अन्यथा प्रत्यक्षयोधेऽप्येकायरहणोक्तलक्षणस्या- सम्पविरथमसङ्गादित्यर्थः । असमुदायत्वे सतीति । समुदायत्वं बुद्धिविशेषविपयत्वं, नदनधिमानु योगिविशेषणताविशेषादिष्टाधिकरणता लक्षण प्रवेश्येति न समुदायत्यावरिछानुभोशिक विशेषणताविशेशावच्छिन्नाधिकरगतामादाग समुवायेऽतिप्रमझिरित्यर्थः । अंशतः स्यात्मनि वृत्तीति । सविशिष्टवृत्तित्वप्रयुक्तरवृत्तीत्यर्थः । विशेषणात्य विधयान्वयितायाः प्रागुपवर्णितत्वादिति भावः । तादशि = समुदायस्वविशि। समुदायत्वेनोपहित उपलक्षिते धाऽतिप्रसङ्गाभावेऽपि तद्विशिष्टे तस्णा- वृत्तौ नदरिष्टानुयोगिश्त्यस्य विशिष्ायोगिकविशेषणनात्रिोपे विरहेण तातिध्यातिरस्त्येवेत्यर्थः । एतेन ग्यासज्यवृत्तिधर्मानच्छिन्नानुयोगिकरवनिवेशोऽप्यपहस्तितः, व्यासज्यवृनिधर्मेण विशिष्टे तदभावेन विशियविशेषणतापिशेष नदनाचनानुयोगिकत्वस्याक्षतत्वात् । युधि युक्तलक्षणे विशेष्यतयोपा- तम्, नेच समुशाये तदिनि कुतोऽतिव्याप्तिरित्याशङ्कले शानस्येति । एवं = उक्तभेदफूटवार्च, विशि- स्वर समुदायत्वविशिएस्पानुमादेः. नहि दण्डी पुरुषो न पुरुष. नवा वृक्षा एव वनमित्ति नानुभव इति नैकदेशातिरेक समुदायस्थ, सम्मतनत्तार्किकाणामपि, अनुमितिगादाधर्यादौ तथामिहिन वा - भावः। ननु विशेषणनाविशेषे तद्वयक्तिवावच्छियानुयोगिकस्वविवक्षायां न समुदायेऽतिव्याप्तिः, संदी- यविशेषणनाधिशेषस्य तथा याभागादियाशझा पराक विकल्पयति एयोतीति । अभेदस्तादाम्यं तव नयफिमिति नहित्यावच्छिन्नानुयोगिकत्वमाधार्थः । जातिविशेषावरिष्ठाभुयोगिकत्वमिति द्विती. या। एकधर्मास्मिानुयोगिकन्वमिति तृतीयार्थः । एकल्यावच्छिमानुयोगिकवमिति चतुर्थः । विधायनयष्टिमानुयोगिकरयं पञ्चमार्थः तद्विशिष्टस्य = नादृशानुयोगिकवघटितलक्षणस्य । नयति हि सहयतिरेक, अण्डोणधिवेऽपि प्रतिव्यक्तिविश्रान्तमैवेति व्यक्तिविशेषगनस्यैव तप निशाई तया चालनमगायनागासिरित्यर्थः । तदाह व्यनयात्मन इति। व्यावृत्तत्यान् = प्रतिव्यक्तिविधा. तलात् । स्वनिरूपितनियोगिताभयनिरूपितनिरूपकायस्वाच्छिमनिरूपकतानिरूपिताधिकरणलाय. निरूपितनिरूपकत्वाभ्यामनुयोगिताबिशेषविशिष्टान्यत्वेन तदयानत्वानामनुगमाभ्युपगमेऽप्याह धमि ·२६२ @ शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः धर्मत्वं धर्मस्य म्यात् , स्यस्यय स्वधर्मत्यानुपपत्तेः। श्राश्रयाभेदस्योपलक्षणात्ये प्रामुक्त- दोषः। द्वितीय तदेवाभिन्नजातीयत्वं लक्षणमस्तु, अवश्यन्तया प्राथम्येन प्रतीयमानत्वात् । न तृतीयः, परोक्षामितित्वस्थानुमित्यादिपु मिलितास्यपि भावात् । नापि चतुर्थः, पै- पिकपझे गुणतया नदभावान् । भारे याऽनुमित्यादिप्रयवृत्तीनां प्रयाणामध्यभावानामे कत्यसायासामानाधिकरणयसम्मयात्, मिलितानामकसमुदायापेक्षया नथात्वात् । नापि पञ्चमः, वैशेषिकमतानुसारेणानुमित्यादिप्रयेऽपि तदभावस्य तुल्यत्त्यात् । अतदनु सारेण प्रत्यक्षव्यक्तिप्यपि द्वयादिसापायोगात् । पस्य । धर्मस्प - प्रकृतलक्षणस्य । भयम्भावः सद्यफियायधिशानुयोगिकावविशिष्टविशेषणताविशे- पेण नामभेदाधिकरणता प्रत्यक्षम्यगौ तदा स्यान, यदि लाइभेदप्रतियोगिश्तट्टयक्तित्तिविशेषण- साविशेष तगफियाष्टिमानुयोगिकन्यवैशिष्टय स्थात्, नतत्तद्यक्ती नदयतित्यस्यावृत्तिवे सम्भवति, नप सहफिरूपं सहयकित्यं तद्वयको पर्तितुमुरमात, एपचारमाश्रयो वाऽमम्मयो था। यदि तद्वयः क्रियमापण्डोपाधिः, सदापि तद्वयफिस्यविशिष्टे नवयक्तित्वयोमरीत्या घर्तनानुपपन्या तहतित्वविशिष्ट लक्षणसामनासम्भय एव । अन्यथा समुदायीयविशेषणताविशेषानुयोगिता समुदायत्वे वावरिषद्यते ननु समुदायगततद्वयक्तिरयेनेत्यग्न विनिगमकदोलन्यादमित्यादिसमुदापेऽतिप्रसङ्गात् । किच तादृशानुयो- गिकत्वविशिष्टविशेषणताविशेषो यदि तद्वयक्तिवृत्तिः स्यात् , सदैव तेन सम्बन्धेन तादृशभेदा अपि सयतो यर्तेरन्, नवं सम्मपति, तथा सति तद्वयक्तिवृत्तित्वविशिष्टस्य तद्वयक्तिवृत्तिवे पर्यवसानेन साशवृत्तित्वस्य स्वावधिसत्यारान इति । ननु तद्वयक्तिरवावच्छिमानुयोगिकदोपलक्षितविशेषणताविशे- पस्य नद्यक्तिवृत्तिरवसम्भयेन नायं दोपः, समवायस्यकत्यपक्षे घटत्वावच्छिन्नानुयोगिकस्वोपलक्षितसम- पायस्य घटस्वाभावयद्गतस्यमपि स्वीक्रियन एवेन्यत आह पायाभेदस्येति । तद्वयक्तिरवावधिमा नुयोगिकत्वस्येत्यर्थः । प्रागिति । अनुमित्यादिसमुदायेऽपि तादृशानुयोगिकत्वोपलक्षितविशेषणताविशे पस्य वृत्तस्तन सम्बन्धन भेदानामपि तवृत्तित्वसम्भवेनातिव्याप्तिः, समुदायीयविशेषणताविशेषानुयोः गिताया भपि तस्यक्तिस्वावच्छिन्नत्वे तु सुतरामिति भावः। अभिन्नजातीयत्वं = प्रतीयमानत्वादिति । वस्तुतस्तु जातिः सा निरस्तैवेति । प्रत्यक्षयविशिष्टे चाव्यातिरुक्तरीत्यैव दष्टग्या । पगेतपमितित्वस्येति । समुदायवारयुपलक्षगमिदम् । अवैकमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नानु योगिकग्वं विवक्षितमिति वाच्यम्, तादृशधर्मविशिष्टे प्रत्यक्षे तस्यावृत्ती प्रत्यक्षनिष्ठविशेषणताविशेषेऽपि तदन्छिमानुयोगिकरवासम्भवात्तमान्याप्तेः । सामान्यत एकान्यस्यामसिध्या मानार्थासङ्गतेश्च । तद्वयत्ति- स्वस्यैव विवक्षितत्वे तूक्तम् । गुणतयाप्रत्यक्षस्य सदभावात् एकत्यासमवायित्वात् , गुणे गुणाभ्युपगमे. नवस्थानात् । तथाच प्रत्यक्षगतविशेषणतायामपि नैकत्वावच्छिमानुयोगिकत्वसम्भव इत्यसम्भवः । प्रतीति- बलान्वचिद्गुणेऽपि गुणान्तराभ्युपगमे न काचिक्षतिः, बुद्धिविशेषविषयत्वसाधारणस्य वैकत्वस्य निवेश भादियतामित्याशङ्कयाह भावे इति । प्रत्यक्षे एकत्वस्य सद्भावोपगमे इत्यर्थः । यथावतै स्मृतिभेदस्या- निवेशितत्वादुक्तं प्रयेति। समुदायेत्यर्थः। एवमप्रेऽपि । एकावसङ्ख्यासामानाधिकरण्येति । एकत्वा वच्छिन्नानुयोगिकविशेषणताविशेषावच्छिन्नवृत्तिवेत्यर्थः । स्यादेवं यनुमित्यादिनये स्यादैकस्यम् , वमित्याशङ्कयाह मिलितानामिति । अनुमित्यादीनामिति शेषः । एकसमुदायापेक्षया = एका समुदाय इति धीविषयतया, तथात्वात = एकत्वाश्रयत्वात् संविदेव हि भगवती वस्तूपगमे शरणमिनि भावः । तदभावस्य = द्वित्वाचभावस्य । तुल्यत्वादिति । गुणसमुदायस्यापि गुणत्वादिति भावः । तथाच जातिविशेषावच्छिन्नत्वं नच ·परिच्छेदः] 3 साक्षात्कारित्वस्वण्डनम् । २६३ तथापि नैकस्यां प्रत्यक्षव्यक्तौ द्वयादिसयापरिसमाप्तिः, व्यादिसहयापरिसमा त्यभावश्च तदभावशब्देन विवक्षित इति चेन्न, का हि परिसमाप्तिर्यकस्यां प्रत्यक्षव्यक्ती द्विरवायनच्छिमानुयोगिकविशेषणताविशेषेण प्रत्यक्ष इवानुमित्यादिसमुदायेऽपि तादृशभेदानां सत्तयाऽ. तिच्याप्तिरिति । अतदनुसारेण = वैशेषिकमताननुसारेण । उफरीत्या गुणेऽपि गुणाङ्गीकारे इति यावत् । यादीति । द्विरवादीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । योगात् = समवायात्, व्यक्त्यन्तरमादायकस्यामपि व्यक्ती दिवसमवायाभ्युपगमः, अन्यथा प्रत्यक्ष द्वित्वयदिति प्रतीत्यनापत्तेरिति द्वित्वाचनच्छिमानुयोगिकत्वं प्रत्यक्षवृत्ती विशेरणताविशेपे कथे प्रत्येतव्यम्, नच प्रत्यक्षमनुमित्यादिभेदकूटवदिति प्रतीत्या निर्वाहः, दिखवयत्यक्षमनुमित्यादिभेदकूटवदिनि प्रतीतेरपि सत्वे द्वित्वानवच्छिशानुयोगिकरवस्य समासम्भ- वादिति भावः। स्वार्थ, तथापि एकस्यां प्रत्यक्षव्यक्ती द्वित्वादिसमवायेऽपि । परिसमाप्तिः पर्याप्तिः द्वधादी- त्यादि । पर्याप्तिसम्बन्धावधिसद्वित्वादिनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकानुयोगिताकस्वं द्वित्यादिसतयायोगा- भावशब्देन विवक्षितमित्यर्थः । तथा च द्वित्ववप्रत्यक्षमनुमिन्यादिभेदकूटवदिति प्रतीत्या समवायसम्ब- धाच्छिन्नहित्यनिष्ठावच्छेदकताकानुयोगिताकत्वस्य सत्वेऽपि न क्षतिः । । प्रत्यक्षे अनुमित्यादिभेद कूटवती इति प्रतीतिमादाय तु न दोषः, एकैकव्यक्तिमादाय लक्षणसमन्वयात् । का हीति । अय. म्भावः अयमेकः, इमो द्वाविति प्रतीतिसाक्षिक स्त्ररूपसम्बन्धविशेषः पर्याप्तिः, अन्यथा घरी द्वित्व वानिति प्रतीतेरिव घटो द्वाविति प्रतीतेरपि प्रमात्वापातः, आकाशाविति शाब्दमतेश्चेति तार्किकमत तावदयुक्तम्, स्वं न स्वोयमित्यनुभवबाधेन सम्बन्धिस्वरूपतायाः सम्बन्धेमामाणिकत्वात् । द्वित्वादि- स्वरूपस्य च परिवर्तनासम्भवेन तदात्मकसम्बन्धस्य घटो द्वाचित्यादिधियः प्रमात्ववारणेऽसामर्थ्याच्च । उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यस्यविशिष्टद्वित्वादेरतिरिक्ततोपगमे च सम्बन्धानतिरेकिनावाचोयुक्तरसम्भवात् । अतिरिक्तेऽपि तत्र द्विस्यादिप्रतियोगिकताया अनुभवपराहतस्वेन सम्बन्धतोपगमस्य श्रद्धामात्रविलास- तत्र सम्बन्धत्वसिद्धि विना सम्बन्धत्वेन रूपेण तस्य द्वित्वादिप्रतियोगिकत्वमित्यस्य बालालापा- यमानवाच । अतिरिक्तवेऽपि लक्षणनिरूपणमन्तरेणानिस्ताराच, प्रतीत्या निरूपणस्यान्योन्याध्यात्रह- स्वाच्च । अवयवापयोप्तस्य समुदायेऽपर्यातत्वेन घटो द्वावितिप्रतीतेः प्रमावस्य दुरवाश, अवयधे समुदायवृत्तिधर्मावच्छेदैनैव पर्याप्तरभ्युपगमेऽपि घटवृत्तित्वविशिष्टं द्वित्वं घटे पर्याप्तमिति प्रतीतेरनपलप- नीयरवेन प्रत्यक्षवृत्तित्वविशिष्टद्विवस्य पर्याप्तिमादाय प्रकृताव्याप्तेरनिवार्यत्वाच्च । इनरवारकपर्याप्ति निवेशेऽनवस्थानाच । द्वित्वाद्यवच्छेदेन द्वित्वादिपर्याप्त्यभ्युपगमे आत्माश्रयस्य दुरुद्वरश्याच्च । एतेन- एकगोदानेन सहस्रगोदानजन्यफलाजननेन तत्कारणनावच्छेदकनयातिरिक्तपातिसिद्धिः, अन्यथा मत्येक- गोदानवृत्तिधर्मसहस्रस्य कारणतावच्छेदकत्वकल्पनायां गौरवादिति-पास्तम्, भलक्षित वस्तुमि प्रमा- पस्याकिञ्चित्करत्वात् । एतेन-आकाशावित्यादिशब्दयोधस्य ममात्वमुद्देश्यनावच्छेदकस्याप्यत्वविशि- इसमवायस्य सहयासंसर्गतामुपगम्य वारणीयमिति स एव पर्याप्तिः, भच घटपटाविति प्रतीत्या घटादि- निष्ठद्वित्वादिसमवायस्य पदादावपि सत्त्वेन घटस्वच्याप्तहित्यादिममवायेऽसत्याघटाविति वाक्यस्याप्रा. माण्यमसङ्ग इति वाच्यम्, समवायनाना चोपगमादिति-निरस्तम्, तादृशसमवायस्यापि पर्यातिपदा- 'भिषिक्तस्य यथोक्तदोपस्पर्शित्वात् । आकाशवृत्तिविशिएसमवायस्याकाशवव्याप्तत्वेनोक्तबोधे प्रमा. स्वातिप्रसङ्गतादयस्थ्याच । सहयासंसर्गताया अपि पर्याप्तिनिवेशादियत्नान्तरानुसूनी चानवरदि- नैवानिर्वचनीयतावरणभुग्यितायाः सम्पादनीयत्वादिति । एवं स्थिते दूपणान्तराण्यभिधातुमेवोत्थापयति ·- २६४ ॐ शारदायुते खण्डनखण्डवाये [प्रथमः नास्तीत्युच्यते । तत्रैव वृत्तियादेः परिसमाप्तिः, सैकस्या व्यक्ती नास्तीति चेन्न, एवमे फत्वस्यापि न चित्पनिसमाप्तिः स्यात्, नहि तस्य तत्रैव वृत्तिरन्यस्यैकत्याभावप्रस. हात्, अन एकत्वसहयावत्यामेय व्यक्ती यादिपरिसमाप्तिरित्यविशेष एव । एकव्यक्ति गतकत्यसहयात्यक्तिर्नान्यति चेन्न,सत्ताव्यक्तरप्येवम्भावनसमात्, अननुगतत्वापत्तेश्च । सत्तकैव जातिरूपा, एकत्वं तु प्रतिव्यक्तिमिन्नं गुणपदार्थ इति चेतूनं वैशेषिकप्रिल- ब्धोऽसि, कथमन्यथा सदेकप्रत्यययोरनुभवव्यवहार विशेषमपश्यन्नपि कानिचित्कानिचि- दसम्बद्धान्यक्षराणि मलपसि । सत्तैकत्ययोः परापरत्यानुपपत्तेनैवं स्यादिति चेन्न, साम्यात्, जातिपरापरत्वध्रौव्यमेव च क्याप्येकस्य न्यूनवृत्तित्वेप्रमाणं स्यात् । क्व तथेति नत्रैवेति । अन्ययोगव्यवच्छेदबलात्समवायेन तद्धर्मव्याप्तिरेव तद्धर्मावच्छिमानुयोगिका सड्डयाप्रतियो- गिकपर्याधिरित्यर्थलाभः । न क्वचिदित्यादि । द्विवादाविव घटस्वतद्यक्तिवाद्यवधिवपर्यान्व- मेकत्ये न स्यात् , अनुगतप्रतीतिबलात्तस्यैकत्यव्यवस्थितौ पटादारपि घटादिगतकस्वस्य सत्वेन पटवा ज्यातत्यात्, एकरवाभाववनोऽप्रसिद्धौ चैकत्वन्याप्तत्वस्याप्यभाव इति नकाचास्टिमपर्याप्मत्वमपि तस्येत्यर्थः । अतः - निरुक्तरूपां पर्याप्तिमादाय प्रत्यवस्थानासम्भधात् । अविशेषः - अव्याहितार- वस्थ्य । नान्यत्रेति । तथाच तद्वयक्तित्यादिव्याप्य वस्यैकत्वे सम्भवेन तदवच्छिन्नपर्याप्तन्यसम्भवेनो- क्तलक्षणसामञ्जस्यमिति भावः । एवाभावप्रसङ्गात् = नानास्वपसनात्, इष्टापत्ताबाह अननुगतेति । सायकवाकारप्रतीत्योरनुगत्तत्वस्यापलापापरित्यर्थः । सदेकप्रत्यययोः सत्यप्रकारकैकायप्रकारकप्रत्य ययोः । विपयरवं सप्तम्यर्थोऽनुभवस्यवहारोभयान्वयि । असम्बद्धानि = अनुपपन्नार्थानि । अक्षराणि, पदानि । प्रलपसीति । गुणदावपि प्रतीयमानत्वेनकत्वस्य गुणत्वं तावद्वक्तुमशक्यम्, जात्यादावपि प्रतीयमानत्वेन तु पदार्यान्तरत्यमेव तस्यास्त, द्रव्यादिग्रिकत्तिोब जातिरितिपरिभाषाऽनादरे च जातिय मेव तस्य ध्यवाहियताम् । गुणान्तरस्वभाववैलक्षण्येऽपि गुणत्यव्यवहारस्तु परिभाषामात्रमिति भावः } अतएव "संख्या च पदार्थान्तरं नतु गुणः, गुणादिष्वपि तद्वत्वप्रत्ययात् । नचासौ भ्रमः, बाधकामा- वात् । एकार्थममवाय प्रत्यासत्या तथाप्रत्यय इति चैक्ष, विलक्षणाम्यां समवायैकार्थसमवायाभ्यामविल. क्षगायास्तद्वत्ताप्रतीतेरयोगात् । घटत्वादौ चैकार्थसमवायादेकन्वप्रत्ययवद्वित्वाग्रेकार्थसमवायाद्वित्वादि- प्रत्ययासग रूपत्वादी च न तत्सम्भव" इति शिरोमणिभिरभिहितं पदार्थतत्त्वनिरूपणे इति ध्येयम् । तत्सम्भवः = एकत्वविशिष्टार्थसमवायसम्भवः । रूपे भवतैकत्वस्थानीकारादिति भावः । नैवं स्यात् = एकत्वस्य जातिवं न स्यात् । परापरत्वेति । सत्तावदेवत्वस्य न दम्यादिश्रयमात्रवृत्तित्वम्, तुल्य- व्यक्तिकत्वेन तजातिस्त्रम्य शङ्काया एयासम्भवात् , जात्यादावपि तत्प्रतीतेश्च, एवञ्च तजातिसमानाधिकर णातदभावसमानाधिकरणजातेस्तजातिव्यापकन्वमिति नियमस्यान्यन लहत्वात, सत्ताजातिसमानाधिकर- णस्य तदमावसमानाधिकरणस्य चैकत्वस्य तद्वयाप कन्वं वाच्यम्, नचैतासम्भवति,, घवत्यष्येकत्वे सद्भावादित्यर्थः। साम्यादिति । द्वयोरेवाजातित्वस्य जातित्वस्य वाऽन्युपेयत्वादित्यः । यथोक्तरीत्यैकत्वस्य न जातिव तया द्रव्यादावेकवसमानाधिकरणाया एकत्वान्त वेग व तदभाव- समानाधिकरणायाः सत्ताया अपि जात्यादौ व्यभिचारेगमत्वन्यापकत्वाभायाजातिवं न स्यात्, सत्व प्रत्ययस्याप्येकवात्ययवत्सप्तपदा(साधारण्यात नोभयोरपि पारिभाषिक जातित्वम्, अविलक्षणाचार- सदाकारप्रतीते विलक्षणसम्बन्धनानुपपाइनीयाशत् । भावत्वमेव सत्ता नतु व्याधिकवृत्तितिरि- त्यपि न युक्तम् , अमावस्यापि सत्त्रप्रत्ययादिति । नन्वेवमजातिस्वस्योभयोरभ्युपगमसम्भवेऽपि आनिया सत्तायर एकरयामा ·सत्यमित्यन्न सामान्याभावविवक्षायां न विशेषाभावमादापातिप्रसङ्ग इत्याह काचिदपीति । अन सामा- परिच्छेदः] . E सातात्कारित्वरखण्डनम् । २६५ चेश, शैलेऽनलस्यानुमायां क्व हस्तवितम्त्यादौ तदंश इत्यनिश्चयवददोपत्वात् । अथास्तु मा वाऽऽसीदेकत्वमनुगनम् , किमनेनात्र निरूपितेनः द्वित्वादिर्यत्र न समाप्यते. अभिहि- नाभावत्रयश्चास्ति तत्प्रत्यक्षमिति । मैवम्, अनुमित्यादित्रयेऽपि न त्रित्वं परिसमाप्तम्। एवं सत्यन्यानि त्रीणि न स्युः। श्रन्या सा त्रित्वव्यक्तिर्यान्यत्रेति चेन्न, नित्वव्यक्तोः कस्याश्चिदनुमित्यादित्रये परिसमाप्त्यभावात् । काचिदपि त्रित्वव्यक्तिर्यत्र न समाप्यत स्याम्युपेपरचसाग्यं कथमुक्तम्, उक्तनियमत्य प्रामाणिकस्य जागरूकवादित्यत आह जातिपरापर- त्यधौव्यमिति ! उक्तनियम इत्यर्थः । अनुगतप्रतीतियलादुभयोरेव जातिलाया रक्षणीयत्वे स्वित्यर्थक श्वकारः । एवं हि द्वयोः ससपदार्थासाधारण्यं नोपैयम्, तुल्यव्यक्तिकत्वापत्तेः। किन्तु जन्यमस्वावच्छिन्नं प्रति व्यत्वेन कारणनया कार्यतावच्छेदकपटकतया सिद्धायाः सत्ताया भवन्मतानुसारेण द्वन्यादिग्निक वृत्तिन्वमेव, तथा चकत्यं पक्षोकृत्य सत्ताव्यापकत्वं सत्ताजातिसमानाधिकरणदभावसमानाधिकरणजा. निरवनानुमेयम् । सत्ताभावसमानाधिकरणत्वस्य जातावप्रसिधा हेत्वप्रसिद्धिस्तु नाशङ्कनीया, उक्तार्थक- चकारेगैय दत्तोत्तरस्यात् । क्वाप्येकस्य न्यूनवृत्तिवे = किञ्चिदन्त वेणेकस्यापराभावववृत्तित्वे, एकस्या- पव्यापकन्ये इति यावत् । प्रमाण = प्रमाणतावच्छेदक, व्याप्तिज्ञानस्यानुमितिकरणत्वात् । एवञ्चै- कन्ये सत्ताव्यापकन्वस्त्र व्यभिचारण निरस्तत्वेन कथं व्यापकत्यनिर्वाह इत्यभिप्रायेण 'कथं तथेत्येव शङ्काया औचित्येऽपि 'क तथै'त्याशङ्का भ्रान्तिमूला, यक्षानुरूपो चलिरिति न्यायेन चोत्ताग्रन्थः । यथा- श्रुतं त्वमगतमिति सक्ष्ममीक्षणीयम् । तदंशे = शैलाशे, पर्वते हस्तप्रदेशे वा बहिर्वितस्तिप्रदेशे येति संशयो नानुमाने दुष्टिमाधत्त । ध्यातिपक्षधर्मतासामयविषयस्य तेन निश्वायनासानानुमाने संशा. यक्तनि भावः । अनवस्थापेक्षयानमाश्रयस्य लाघवेन घटाभावे घटो नास्तीत्यादौ तार्किकैरभ्युपगतत्वेने- कन्वे स्वरूप वृत्यभ्युपगमे सत्ताव्यापकत्वस्य तत्र निर्वाहसम्भव इति तु द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तूरीरया नो- भयोरपि जातित्वम्, किन्त्वेकत्वं पदार्थान्तरं. सत्ता नु ब्रह्मरूपा. 'सा जातिःसा महासचा तामाहुस्व. तलादय'इत्युक्तः । तादाम्येन जन्यभावसम्बन्धित्वविशिष्टायाश्चास्या एव द्रव्यकार्यतावच्छेदकत्यम् , भावत्वञ्चाखण्डम्, एतस्याश्चावश्यकल्पनीयत्वे द्रव्यादिनिकमात्रगतमताकल्पने गौरवमेवेन्यवधेयम् । मेति । नायं हित्, माडि लुडापत्तेः । मासीदितिच्छेदः, दिदिवादिपिमा भूतत्वप्रतीति रुणीति भावः । किमनेनेति । एकत्वस्यानुगतस्य वाऽननुगतस्य वा पर्याप्तिनोंपैया. एकत्वमेकस्मिन्नेव पर्याप्तमिति प्रती. तैत्विादिस्थले इव समवायावगाहितोपगमेतिप्रसाकरवस्थासम्भवादिति नौतपर्याप्तिलक्षणे दोप इति हृदयम् । द्वित्वादिरिति । व्यासज्यवृत्तित्वेनैवैकवानवच्छिन्नानुयोगिकपर्याप्तिप्रतियोगित्वरूपेण निवेश उचितः, द्विग्वादेरनन्तस्वात् । तथा ध व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिमानुयोगिकविशेषणमाविशेपेणानुमित्या दिभेदसमुदायस्थाधिकरणना विवक्षिता, अवच्छेदकता च पर्याप्तिसम्बन्धावस्टिसेति भावः। एवं सति अनुमित्यादिगतसमुदायत्वव्याप्यत्वस्य निस्चे सत्त्वोपगमे । स्युरिति । एतच्च व्यासज्यवृत्तिधर्मान्तरेऽपि दष्टव्यम्, तथाचानुमित्यादिसमुदायीयविशेषणताऽपि न पर्यातिसम्बन्धावच्छिन्नव्यासज्यवृत्तिधनिया वादकताका योगिताकेति तादृशसमुदायेऽतिव्यासिरिति भावः । अन्येति । तथा शामित्यादिगतो भ्यासज्यवृत्तिधर्मस्तादृशसमुदायस्वन्याय एवेति नोक्तदोषः। कस्याश्चित् = घटादिगतायाः । अकर- पत्तिबादरमुगतस्मसमर्थनाय न चेष्टितम्, प्यासल्यवृत्तेजतिताया भसम्भवटुक्तिकस्यात् , यावदाश्रयप्रापर्धा Sarasवान, अपेक्षाऽद्यायत्ततया चानुगतम्यारसिकधियोऽभावात् । व्यासज्यवृत्तिधर्मानच्छि.

·, - २६६ शारदायुते खण्डनखण्डखाये [ प्रथमः इति चेन्न, अध्यापकत्वात्, प्रत्यक्षत्वस्य त्रित्वव्यक्तश्चावश्यं सामानाधिकरण्यस्य वैशे- पिकमतव्युत्थितेन भवताभ्युपंगन्तव्यत्वात् , अन्यथा प्रत्यक्षव्यक्तयस्तिस्रो न स्युः, तदेव हि त्रिरित्यभिधीयते यत्र त्रित्वं परिसमाप्यते । किञ्च, तथापि स एवाव्यापकतादोपः, त्रित्वेनावच्छिन्नास्वनुमित्यादिव्यक्तिपुं त्वदभिमतमभावत्रयमस्तीति तत्र प्रत्यक्षलक्षणं गतमित्यतिव्याप्तिरुक्ता, तद्वयावर्तनाय भवताऽभिधीयते काचिदपि त्रित्वव्यक्तिर्यत्र न परिसमाप्यत इति, नचैवमुक्तेऽसावति. व्याप्तिर्निवर्तते तत्राप्युक्तविशेषणस्य विद्यमानत्वात्, नहि नित्वावच्छिन्ने तस्मिंस्नित्व- व्यक्तिः काचित्समाप्यते, त्रित्वलक्षणकोपाध्यवच्छिन्ने तस्मिंत्रित्वव्यक्तयन्तरं भवदप्या. श्रयान्तरमादाय वर्तते, नतु तत्रैव परिसमाप्यते,यत्र चोक्तमुपाधिभूतं त्रित्वम्. तेषु यदि त्रित्वसमाप्तिर्धर्मिषु दृश्यते, तदा तद्दर्शनेन तत्र धर्मिमात्र लक्षणव्यावृत्तिःसिद्धयेनतु मित्वविशिष्टे धर्मिणि, तस्मादतिव्यापकत्वं तदवस्थमेव । अभावत्रयं च त्रित्वोपाध्यव- च्छेदेन समुदिततामुपगतवति विशिष्टे धर्मिणि धर्तते, नत्वविशिष्टे, प्रत्येकमभावत्रया- वस्थानस्य तेषु वक्तुमशक्यत्वात् । न्याभावविवक्षायामपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमुभयाभावादिकञ्चादायातिप्रसङ्ग सुकरः, पर्याप्त्या. दिनिवेशे चानवस्थानमिति स्मृत्यन्यत्वखण्डनोकरीत्याऽनुसन्धेयम् । दूषणान्तरं त्वाह श्रव्यापकत्वा दित्यादिना । म्युरिधतेन = अनगीका, गुणे गुणागीकति भावः । त्रिरिति स्त्ररूपपरतायामेश्वचनम् . त्रिरिनिसुबन्तबोध्यत्रिशब्देनाभिधीयते इत्यर्थः। परिसमाप्यते इति। अन्यधैकस्त्रय इति व्यव. हारापत्तेरिति । तथा च विवादिविशिष्टप्रत्यक्षेप्वव्याप्तिः स्थिरा, तनिष्टानुमित्यादिभेदविशेषणतानि स्वारिसानुयोगिकरवसम्भवात् , नित्वादिविशिष्टप्रत्यक्षस्यापि प्रत्यक्षरबादेव च लक्ष्यतावश्यम्भाव इति भावः । ननु प्रत्येक प्रत्यक्षमादायव लक्षणसमन्वयमम्भवः, प्रत्यक्षन्वं तु न व्यामज्यवृत्तिः, उक्तरात्यै- कम्यवतरपोरिनभ्युपगमनीयस्यादिनि नदवच्छिमानुयोगिकम्य ध्यासज्यवृत्तिधर्मानच्छिमानुयोगिकरव- मक्षतमेव, किन निस्वादिविशिष्टप्रत्यक्षेऽपि विशेषणतायास्त्रित्याच्छिमानुयोगिवन्यानभ्युपगमेऽपि न काचिक्षतिः. नहानुमित्यादाविव प्रत्येकं न तत्रानुमित्यादिभेदसमुदायसद्भाव इत्यस्वरसादाह किञ्चेति । भनिग्याप्तिमुपादयितुं पूॉफमनुवदति नित्वेनेन्यादिना । नहीति । अंशत आन्माश्रयभयान निस्वा दिपिशिष्टे निग्यादिकमिति निवादिविशिष्टनिष्ट विशेषणतायात्रित्वाद्यनवच्छिसानुयोगिकन्वमक्षनमेवेति विशिष्टेऽतिम्याप्तिः । ननु रियादिविशिष्टे विरवाद्यन्तरोपगमे आग्मानयाभावेनोक्तविशेषणनायानिचा परिचमानुयोगिकस्यमम्भव इत्यत आह पित्वलतरणेति । श्राश्रयान्तग्मादायेति । अनुमिन्यादि- प्रयसमुदायो घटपटी चेतिग्रमिति प्रनीतघंटादिसहित एव समुदाये निवान्तरम्, तप मानुमियादि- अयमात्रगतममुदायग्यापाप्यमिति न तदवच्छिनपर्याप्तमित्यर्थः । ननु प्रथमं नियहि नानुमिनिम्यादि- प्रत्येकधर्मावणेदन पते, भनिनमहात्, शिन्तु निवावदेनय, भवरदकता च प्रियम्पोपरक्षणनया न मिशेरगनि नरमाश्रयः, एक्स प्यासम्पवृत्तिधर्मावरिछमानुपोगिकरवं विशेषणतायामागनमेधे. पारा नियोगलशिगेऽनुमिग्यादायनिग्याप्तिरेयं पारिता, नए तय तारामिः, मशानुमियादिभेदा- मामभावात, विश्वविशिष्टे यतिपाप्तिः प्रगम्यते एयेण्याह यति । भनुमियादिविपः । धर्मिषु % निग्योपाक्षितेपु ! वो राधे। विशेशीभूगजान पान मगायेऽतिमाप्तिवारणमा विशिष्टरपापि जानम्य मानरया ·परिच्छेदः]: नवा कानिदपि। तु ज्ञानवं धर्मिग्राहकमानानीनमिप्यर्थः । एकधर्मविशिष्टाश्रयत्वेति । एकधर्मावरिष्ठनाधिकर. साक्षात्कारित्वखण्डनम् । २६७ अथ मन्यसे-ताशस्य विशिष्टस्य प्रमितित्वनैव व्यवच्छेदः, नद्यभावत्रयत्तित्वं शिरोपणमायकोटायन्ताव्य तासु व्यक्तिपु प्रमित्तित्त्वं वर्तते, किन्तु तेषां धर्मिणां स्वरू- पमात्रे, उनाभावत्रयं प्रमितित्वञ्चेत्येतद्यनास्ति तत्प्रत्यक्षमिति हि चूम इति । न, भवतापि भिन्नभिन्नधर्मावच्छिन्नस्यैव धर्मिण : प्रमितित्वमभावनयवत्वञ्चावश्यमभ्युपगन्तव्यम्, तथाहि-यदि प्रमितित्वस्य याचिकत्वे नियामक नोच्यते तदा सर्वा प्रमितिः स्यात्, सर्वत्र सत्ताऽसत्ता वा नियमेऽन्यानपेक्षया । नियामकाद्धि भावानां क्वाचिरकत्वस्य सम्भवः ॥ ४२ ॥ तन्नियामकमाश्रये विशेषणीभूतं वक्तव्यमुपलक्षणीभूतं वा ?. श्राग्रे यदेव प्रमित्ति- त्वस्याश्रये विशेषणं तदेव यद्यभापत्रयस्यापि, नदा त्रित्वावच्छिन्नेऽनुमित्यादावभावत्र. पत्य दर्शिनत्वात्तत्र प्रमिनित्वेनापि त्रित्वावच्छिन्ने भवितव्यमिति प्रमिनित्वान तद्वय पच्छेदः । अथान्यावच्छिन्ने प्रमितित्वमन्यधर्मावच्छिन्ने चाभावत्रयसम्बन्धः,तदा नास्ति त्यस्पोऽपि प्रमितित्वस्यैकधर्मविशिष्यायवलक्षणमेकाश्रयत्वम् । विशिष्टेऽपि धर्मिण्या- वेत्यभिधाय पर्यहार्षीत् । अधुना तु प्रकारान्तरेण नहलेनैवानियाप्तियारणमाशङ्कते अथेत्यादिना । प्रमितित्वेन ज्ञानवेन । एवं परतोऽपि। विशेषणमित्यादि नित्वमधिकरणतावच्छेदकीकृ येत्यर्थकम् । वरूपमात्रे = अनुमिनिस्वाद्यवाईदैन । यत्र - यदवच्छेदैन । नन = नदवच्छिन्नम् । स्वनिष्टनिरूपक तानिरूपिताधिकरणतापच्छेदकावच्छिन्नाधिकाणतानिरूपितनिरूपकस्यसम्बन्धेनानुमित्यादिभेदकूटविशिष्ट ज्ञानस्वं प्रत्यक्षमिति यावत् । यद्यपि नित्वावच्छिन्नेऽनुमिन्यादौ ज्ञानग्यं न शक्यमपाक तथापि तद. धिकरणतान नित्वेनावरियते, अदकता नविलक्षण प्रविष्टेत्यप्रेव्यक्तीभविष्यति । अवश्यमिति । नयाचासम्भव इति भावः। वाचिरकत्वे = किञ्चिद्ववृत्तिस्ये सति किञ्चिद्वस्तुवृत्तित्थे । नियामकं - प्रयोजक । स्यादिति । ज्ञानत्वं यदि नियामकरहितं स्यात् क्वाचिरकं न स्यादित्यापादनीयम् . क्वाधि- कत्वाभावस्तु विशेषगस्य विशेष्यम्य वाऽभावेन प्रयुक्तः सार्वत्रिकावेऽलीकत्वे वा पर्यवस्यति । तत्रान्य- यास्यानिमते आये, असरल्यानिमते तु द्वितीये, मनान्तरे स्वन्यतरस्मिन् । अमार्वत्रिकन्वस्य पक्षे विशे- पगे तु सर्वमते एवालीकत्वे पर्यवमानम् । यद्यप्यवृत्तिपदार्थाभ्युपगम्तृमतेऽवृत्तिन्वेऽपि पर्यवमानसम्भव- स्लयापि तस्यापि प्रकृने आपादने इष्टप्रसञ्जनासम्मवेन विपर्ययपर्यवसानेन प्रयोज्यस्वसिदिसम्भवाना- नामिति । येति । प्रसज्येतेनि शेषः । नियमेऽम्यानपंक्षया वाचिकत्यनियमनार्थ कम्यचिदनपं- क्षया । यदेवेत्यादि । यदेवाभावग्रयस्याश्रये विशेषणं तदेव यदि ममितिस्वस्थापीति योजनीयम् । आध्ये विशेषणं = क्वचिवृत्तौ प्रयोजकीभूतं विशेषगं । त्रित्यावच्छिन्ने इति । प्रयोजकस्य च्याप्यात्म- कनामभिप्रेत्येदम् , अन्यथाऽनुमित्यादिगणित्वस्य प्रत्यक्षेऽभायेन तस्याभावप्रधानाधयतापत्तैः । अथा. भ्येति । प्रयोजक नान व्याप्यं विवक्षितम्, उकापाया तत्साधनेऽलोक्वपरिहारेऽपि सार्वत्रिकयपरि- हारासम्मयात् । अतएव न कार्यमपि ! नापि जनकम् ज्ञानवस्य भेदरम्य च नित्यत्वात् । नापिया कमात्रम्, प्रमेयस्वादेर्यापकस्य मवेऽपि मार्वत्रिकत्वापरिहारात् । अपि तु स्वरूपसम्बन्धविशेषरूप.. प्रयोHITE, सा च ज्ञानस्वस्य तदवस्टिन जनकादी, अनमिन्यादिभेदानां तु सत्तशामज्यवृशिधमें प्रत्यक्षवादिके चानुमितिस्वायभावच्याप्ये, एकच शानव स्वावच्छिन्नकारणजन्यावादिविशिष्टे वत. नाय . -- ·. २६८ ॐ शारदायुते खण्डनरखण्डवाये [प्रथमः श्रितो धाश्रित एवेति कृत्वा च प्रमितित्वस्याभावत्रयसमानाश्रयत्वेऽनुमित्यादित्रयेऽपि प्रसङ्गस्तवस्थः । नापि द्वितीयः, उपलक्षणीभूतेन केनचिद्धर्मेण योऽसावुपलक्षितो. धर्मों स एव खलु त्रित्वविशिष्टः, विशेषणवतोऽपि यावद्विशेष्यवस्तुना विशेष्यवरत्वात्मपत्वात्, यथा दगडयपि पुरुषः पुरुष एव, पवञ्च सत्युपलक्षितादनन्यभूते वित्वविशिष्टेऽप्यनु मित्यादौ अभितित्वमाश्रितम्, नियामकनोपलक्षणेनापलक्ष्याभेदव्यवस्थिततया तस्याप्य. वच्छिन्नत्वात्, तथाचातिव्याप्तिर्वज्रलेपायिता । तथाप्युपलक्षकेण त्रित्वविशिष्टतया नोप- लक्षितोऽसौ धर्मी, किन्तु स्वरूपेणेति चेन्न, उक्तमत्र यदेव तदुपलक्षितं तदेव विशिष्ट मपि । तथापि विशिष्टेन रूपेण तावनोपलक्षितमिति चेत्, मोपलक्षि, अविशिष्टेनापि - णताकरवेत्यर्थः । यद्यपि भिन्नप्रयोजकप्रयोज्यानामपि घटपटादीनामेकभूतलवर्तिनामेकधर्मावच्छिणाधिकर- गताकत्वमुपलब्धमेवेति प्रत्यक्षरवावच्छेदेन ज्ञानत्वभेदसमुदाययोवृत्तिसम्भवादसम्भवसम्भयो न, तथापि प्रयोजकमेवाग्राधिकरणतावच्छेदकं विवक्षितं पूर्वपक्षयितुः, अन्यथाऽनुमिरयादिश्रयं ज्ञानत्ववदिति प्रतीत्या भेदकटाधिकरण तावच्छेदकग्नित्वस्य ज्ञानवाधिकरण तावच्छेदकत्वे बाधकामावेनातिम्याप्तिवारण. शङ्काया भसङ्गतेरिति भावः । तादृशभेदकूटनानत्वयोः सामानाधिकरण्यमारविवक्षायां तु यथा प्रत्यक्ष लक्षणसमन्वयस्तथाऽनुमित्यादिममुदायेऽपरियाह विशिष्टे इति । प्रयोजकविशिष्टे इत्यर्थः। धर्मेणेति । उक्तायोजकेनेत्यर्थः। उपलक्षगरवञ्चात्र परिचायकत्वमेव, नरवविद्यमानत्वगर्भम् । यावदिति यत इत्यर्थक वा साकल्यार्थकं पठीसमस्तं वा ज्ञेयम् । प्राश्रितमिति । विशिष्टशुद्धयोरभेद इव भेदाभेदेऽपि समान. मिदम् । नन्वेवावता कारणविशेषजन्यस्वाद्युपलक्षणावच्छिन्नाधिकरणताकन्वं ज्ञानत्वे नायातमिति कथम- तिग्याप्तिरित्यत आह नियामकेनोपलक्षणेनेति । तस्याप्यवच्छिन्नवादित्यन्वयः । तत्र हेतुः-उप. लक्ष्याभेदव्यवस्थिततयेति । उपलक्ष्याभिन्नतयेत्यर्थः । तस्यापि = नित्वविशिष्टस्यापि । तथाच - भनुमित्यादिभेदकूदाधिकरणे निस्वविशिष्टे वर्तमानस्यापिज्ञानस्वस्य तनिष्टोक्तोपलक्षणावरिछनाधिकरणला. कत्वे च । ईदृशविवक्षायामेवातिन्याप्तिर्दीयते, एवञ्चेश्वरज्ञानेऽव्याप्तिरपि द्रष्टग्या । अनुमित्यादिभेदफूटा- धिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणताकत्वस्य ज्ञानत्वे विवक्षायां नूनोपलक्षगस्यैव ज्ञानत्वाधिकरणता. वच्छेदकस्वविवक्षणेऽसम्भवः स्फुट एव, अन्यथा तु समुदायेऽतिव्याप्तिरनुमिस्यादित्रयं ज्ञानत्ववदिति प्रतीतिमादाय द्रष्टव्या । अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकता तु न प्रत्यक्षरवेऽपीत्यसम्भवापादिका तद्विवक्षा। अयानुमित्यादिभेदकूटाधिकरणतावच्छेदकमात्रावच्छिनाधिकरणताकत्वविशिष्टज्ञानसमवेत. जातिमत्वं प्रत्यक्षश्वम्, ज्ञानत्वं तु न तादृशं नाप्यनुमिनिस्वादिकम् , अनुमित्यादिगतसमुदायस्वं तु ताशमपि न जातिरिति चेत्र; तादृशजातिनिराखेन दत्तोत्तरत्वादिति । तथापि = विशेष्यवृक्षेविशिष्ट- इत्तिन्वेऽपि । स्वरूपेग = अनुमितित्वादिना समुदायस्ववत्तयोपलक्षितस्वे उपरक्षणावच्छिमाधिकरणवृत्ते- रुपलक्ष्यतावच्छेदकावच्छिमाधिकरणवृत्तिताया औचिन्यावर्जितत्वान् स्वावच्छिन्न कारणजस्वावच्छिमाधि करणवृत्तिज्ञानस्वस्य समुदायत्वारमकोपलक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणवृत्तिवं स्यादिति स्यादतिन्याप्तिः, मनुमिम्यादिभेदकटस्यापि समुदायत्वावच्छिन्नाधिकरणवृत्तित्वात्, यदा तु समुदायरवं नोपलक्ष्यतावच्छे । रकम सदा ज्ञानस्वस्थ न तदवच्छिमाधिकरणवृत्तिरवमपि तु स्वावच्छिन्न कारणजस्वावच्छिमाधिकरणवृत्ति- स्वमेवेति विवक्षितसामानाधिकरण्यविरहाकुतोऽतिन्याप्तिरिति भावः । उक्तमिति । समुदायत्वस्यो पलक्ष्यतानवच्छेदकरवे ज्ञानयाधिकरणतावच्छेदकत्वमस्तु मा वा, ममुदायत्वावच्छिन्नस्य कारणविशेष. अस्वोपलक्षितस्य वैक्ये रखनुमित्यादिभेदक्टाधिकरणतावच्छेदकसमुदायत्वविशिष्टनिरूपितवृत्तिता- ·परिच्छेदः] 8 सातात्कारित्वखण्डन २६8. तन्नोपलक्षितमेय. अन्यथा प्रकृतेऽपि. वैयधिकरण्यापत्तः। तदास्यतामुलसत्पालववचन- विलसितेनेति । तदेवं लक्षणान्तरेऽपि प्रतिपादितोऽयं दूपणसमूहः स्वयमूहनीयः । एतदेव परामृश्यः भट्टैरिदमुदाहतम् । "लक्षणस्याभिधानं तु फेनांशेनोपयुज्यते" ॥ ४३ ॥ अन्याभिप्रायोक्तमपि हितासामान्यतोऽप्युपपद्यमानमेवेति साक्षात्कारित्वखण्डनम् । इति कवितार्किकचयाचूडामणेः श्रीश्रीहर्पस्य कृती खण्डनखण्डखाचे प्रथमपरिच्छेद प्रत्यक्षखण्डनप्रकरणम् । . वज्ञानस्वमादायातिव्याप्सिरतिक्रमैवेति भावः । ननु स्यादेवं ययनुमित्यादिभेदयूटाधिकरणतावच्छे- दकविशिष्टनिरूपितवृत्तितावज्ज्ञानस्वमेव प्रत्यक्षावं मे विवक्षास्पदतामाकन्देत, अनुमित्यादिभेदकूटाधि- करणतावच्छेदकावच्छिताधिकरणताकज्ञान प्रत्यक्षरवारमतया विवक्ष्यमाणं तु न कथमतिध्याप्तिमति. क्रामति, अनुमित्यादिसमुदायत्वस्योपलक्ष्यतावच्छेदकत्वाभावे सवच्छिताधिकरणतावत्वस्य ज्ञानस्वेऽ. सद्भावादित्यभिप्रायेणाशते तथापीति । विशिष्टोपलक्षितयारक्येऽतीत्यर्थः। विशिष्टेन = समुदायत्व- विशिष्टतया। अविशिष्टेन = समुदायत्वाविशिष्टतया । अन्यथेति । अवैशिष्टयस्योपलक्ष्यतावच्छेदकत्वे कारणविशेषजत्वस्य चोपलक्षणतया ज्ञानस्वाधिकरणतावच्छेदकत्वे इत्यर्थः । प्रकृते = प्रत्यक्षमाग्ने । उप- लक्षणावच्छिन्नवृत्तिकज्ञानत्यस्योपलक्ष्यतावच्छेदकावैशिष्ट्यावच्छिन्नाधिकरणताकत्वमपि स्यात् , अनुमि. स्यादिभेदकूटस्य तु समुदायत्वावच्छिन्नाधिकरणताकरवेनेवानमित्यादिसमुदाये प्रत्यक्षवावच्छिन्नाधिकर- णताकग्वेन प्रत्यक्षेऽपि भिसाधिकरणतावच्छेदककत्वमेवेस्यसम्भवः । यदि चावैशिष्टयस्येव प्रत्यक्षस्व. स्याप्युपलक्ष्यतावच्छेदकत्वम्, वस्तुतस्त्ववैशिष्टयस्योपलक्ष्यतावच्छेदकत्वं न मानैर्दूरतोऽप्यवलोकितम्, तदाऽप्युपलक्षणावच्छिमाधिकरणनाकत्वमादायैवाधिकरणतावरछेदकभेदः सम्पादनीय इस्यसम्भव एव । अथ प्रत्यक्षस्वस्योपलक्ष्यतावच्छेदकस्यापि ज्ञानवाधिकरणावच्छेदकनया न तद्भेदः, तथापीश्वरज्ञानेs- ग्याहिरेव, तातोपलक्षगविरदात् । अथोपलक्षणोपलक्ष्यतावच्छेदकादिविवक्षाध्यासनीया, उपासनीया अानु मिन्यादिभेदकूटाधिकरणतावच्छेदकावच्छियाधिकरणताकत्वस्य ज्ञानत्वे विवक्षा, तदाप्यनुमित्यादि- अयं ज्ञानरववदिति प्रतीतिमादायातिन्याप्तिरुक्तवेति भावः। उल्लसत्पल्लवेत्यादि । भतिविस्तृतवाग्विला. सेनेत्यर्थः । भास्तामिति पाठे सहाय तृतीया । लक्षणान्तरेऽपीति । ऊहनीय इस्यन्वयः। एतदिति । लक्षणमात्रस्य व्यवहारल्यावृत्यारमकफलतः स्वरूपतश्च दुर्वचत्वमित्यर्थः । एषोऽप्यर्थे । इदम् - लक्षणस्ये- त्यादिकम् । उदाहृतमिति । "सरसम्प्रयोगे” इति प्रत्यक्षस्ववार्तिके इति द्रष्टव्यम् । केनांशेनेति । न कथमपीत्यर्थः । श्रन्यामिमायोकमिति । सत्सम्प्रयोगे इन्द्रियाणां बुद्धिजन्मेति प्रत्यक्षलक्षणविशे. पस्यैवानुपयोगः, साऽपि च 'चोदनव धर्मे प्रमागम्' 'चोदना धर्म प्रमाणमेवेति प्रतिज्ञातायोरेवेन्य. भिप्रायेणोक्तमित्यर्थः । सामान्यतोऽपोति । न केवलं प्रत्यक्षलक्षणविशेषस्यैवानुपयोगोऽपितु लक्षण- सामान्यस्य, सोऽपि च न केवलमुक्तप्रतिज्ञातार्ययोरेव, अपि तु ग्यावृत्तिन्यवहारयोरपीस्यभिप्रायेणा- पीत्यर्थः । तथाचैतदभिप्रायकनयापि भहपादोक्तरुपवर्णने "सरसम्प्रयोगे" इति सूत्रस्य भवदासाभि- मतलक्षणपरस्वनिरासस्य सम्भवेनोफविशेषाभिप्रायकतयैवोपवर्णने विनिगमकाभावः, अतएव "न चा- प्येतेन सूत्रेण प्रत्यक्ष लक्ष्यते स्फुटम् । तदाभामेऽपि तुल्यस्वास्वप्नशानकवर्जनात् ॥ सदीन्द्रिार्थसम्प. मायापारेण विना भवेत् । केनचिसम्प्रयोगे तु भान्स्यादि स्यानियोगतः ॥” इत्यनेन रक्षणदोषमुत्कोत्यं "प्रत्यक्षंन्यजने सिद्धं तस्यैवंधर्मकन्वतः। विद्यमानोपलम्भवं तेन धनिमित्तते"ति स्वाभिमतसूना- ·३०० शारदायुते खण्डनरखण्डखाये [प्रथमः शयोपवर्णने "यज्जने सिद्ध"मित्यनेन यौनिककटाक्षवीक्षणाक्षमस्वेऽपि कथञ्चिदनिर्वाच्यलौकिकन्यवहार साधकत्व सूचितम्, तच्च लक्षणसामान्ये निवेदितदिशा तुल्यमेव । एवमेव “सम्यगर्थे च सशब्दो दुष्प्रयोगनिवारण । प्रयोग इन्द्रियाणाच व्यापारोऽर्थेषु कथ्यते ।। दुष्टत्वाच्छुनिकायोगो वार्यते रजते क्षणा"दिति अन्येन भासमानाकारेन्द्रियसम्प्रयोगस्यादिमूले प्रत्यक्षखण्डनोपक्रमे प्राड्निरस्त लक्षण सूत्रार्थतयाऽभिधाय “एव सत्यनुवादव लक्षणस्यापि सम्भवे" दि यनेन सूत्रस्य लक्षणानुवादता वदता सता सूत्रकृता तर मात्पर्यविषयताया विरह एव ध्वनित , प्रामाणिक सत्फलप्रसरसाविति साक्षारकारित्वखण्डनम् ।। शारदा शरणीकृय तीर्यत शारदार्णव । प्रसवित्री प्रपञ्चाना तेन तुप्यतु शारदा ॥ इति श्रीशङ्करचैतन्यमारतीविरचितायां खण्डनशारदायां प्रथमपरिच्छेदे प्रत्यक्ष खएडनप्रकरणम् ।। श्रीशारदार्पणमस्तु ।