·कलकत्ता निवासी
साधुचरित-श्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी पुण्यस्मृतिनिमित्त
प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित
सिंघी जैन ग्रन्थ माला
[जैन मागमिक, दार्गनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक, कथात्मक-इत्यादि विविधविषयगुम्फित;
प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर - राजस्थानी आदि नानाभापानिवद्धः सार्वजनीन पुरातन
वाड्मय तथा नूतन संशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ट जैन ग्रन्थावलि.]
प्रतिष्ठाता
श्रीमद्-डालचन्दजी-सिंघीसत्पुत्र
स्व. दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
श्रीमद् बहादुर सिंहजी सिंघी
LISTELEASE
MATTERESTI
प्रधान सम्पादक तथा संचालक
आचार्य जिन विजय मुनि
ऑनररी मेंबर, जमन ओरिएन्टल सोसाइटी
सन्मान्य नियामक
भारतीय विद्या भवन, वम्बई. तथा, राजस्थान पुरातत्त्व मन्दिर, जयपुर
सर्वप्रकार संरक्षक
श्री राजेन्द्र सिंह सिंघी तथा श्री नरेन्द्र सिंह सिंघी
प्रकाशक
सिंघी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ
भारतीय विद्या भवन, वम्बई
प्रकागक-जयन्तवण, ह दवे, ऑनररी रजिष्ट्रार, भारतीय विद्या भवन, चौपटी रोड, वम्बई नं ७
मुद्रक-लक्ष्मीबाई नारायण चौधरी, निर्णयसागरफेस, २६-२८ कोलभाट स्ट्रीट, वम्बई

·महोपाध्याय - खुश्फहम् - बिरुद्धारक सिद्धिचन्द्रगणि-विरचित काव्य प्रकाश खण्डन महाकविमम्मटविरचित-काव्यप्रकाशनन्यगर्भित कतिपयपदार्थालोचनात्मक-विशिष्ट कृति एकमात्रप्राप्त-पुरातनादर्शनानुसार संशोधित एवं संपादित * संपादक प्रा. रसिकलाल छोटालाल परिख अध्यक्ष- भो. जे. उच्चविद्याध्ययन-संशोधन मन्दिर, गुजरातविद्यासभा, अहमदावाद भ 卐 है 4 प्रकाशक सिंघी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ भारतीय विद्या भवन chy विक्रमाब्द २००९] प्रथमावृत्ति, पचशत प्रति [ख्रिस्ताब्द १९५३ ग्रन्थांक ४०] भारतीय विद्या भवन द्वारा सर्वाधिकार सुरक्षित [मूल्य रू.४-८-० २

·SINGHI JAIN SERIES
A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF IMPORTANT JAIN CANONICAL
PHILOSOPHICAL HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE AND OTHER WORKS
IN PRAKRIT, SANSKRIT, APABHRAMSA AND OLD RAJASTHANI.
GUJARATI LANGUAGES, AND OF NEW STUDIES BY COMPETENT
RESEARCH SCHOLARS
ESTABLISHED
IN THE SACRED MEMORY OF THE SAINT LIKE LATE SETH
ŚRI DÁLCHANDJI SINGHI
OF CALCUTTA
BY
HIS LATE DEVOTED SON
DANASILA-SAHITYARASIKA-SANSKRITIPRIYA
SRI BAHADUR SINGH SINGHI
DIRECTOR AND GENERAL EDITOR
ACHARYA JINA VIJAYA MUNI
(HONORARY MEMBER OF THE GERMAN ORIENTAL SOCIETY)
HON DIRECTOR
BHARATIYA VIDYA BHAVAN, BOMBAY
AND
RAJASTHANA PURATATTVA MANDIR, JAIPUR
UNDER THE EXCLUSIVE PATRONAGE OF
SRI RAJENDRA SINGH SINGHI
AND
SRI NARENDRA SINGH SINGHI
PUBLISHED BY
SINGHI JAIN SASTRA SHIKSHAPITH
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY

·KAVYAPRAKASHA KHANDANA
OF
MAHOPADHYAYA-KHUSHFAHAM
SIDDHICHANDRA GANI
(A CRITIQUE OF SOME OF THE TOPICS OF MAMMATA'S KAVYAPRAKASHA)
EDITED FOR THE FIRST TIME FROM THE SINGLE AVAILABLE MANUSCRIPT
WITH INTRODUCTION AND INDICES
BY
Prof. RASIKALAL CHOTALAL PARIKH
Director, B J. Institute of Higher Studies and Research,
Gujarat Vidya Sabha, Abmedabad
SRIVALCANOJI SINCHI
HERE डालारामघा
G D
PUBLISHED BY
SINGHI JAIN SHASTRA SHIKSHAPITH
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY
V. E 2009]
First Edition : Five Hundred Copies
[1953 A D
Vol. 40]
[Price Rs. 4-8-0

·॥ सिंघीजैनग्रन्धमालासंस्थापकप्रशस्तिः॥ २ ३ ६ ८ ९ १२ - "20 १९ अस्ति बद्नाभिधे देदो सुप्रमिदा मनोरमा । मुगिंदाबाद इत्यास्या पुरी वैभवशालिनी ॥ बहवो निवसन्त्यत्र जना ऊकेगवाजा । धनाच्या नृपमम्मान्या धर्मकर्मपरायणा ॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् नेप्यो बहुभाग्यवान् । माधुवत् सच्चरित्रो य. सिंवीकुलप्रभारः ॥ पाल्य एवागतो यश्च क्तुं व्यापारबिस्तृनिम् । कलिकातामहापुयाँ तधर्मार्थनिश्चयः ।। कुशाग्रीवस्वबुद्ध्यैव सद्वृत्वा च सुनिष्टया । उपाय॑ विपुलां लक्ष्मी कोट्यधिपोऽजनिष्ट म ॥ तस्य मन्नुकुमारीति सन्नारीकुलमण्डना । अभूत पनिवता पनी शीलमौभाग्यभूपणा ॥ श्रीबहादुरसिंहास्यो गुणवाँसनयस्तयो । मभवत् सुकृती दानी धर्मप्रियश्च धीनिधि. ॥ प्राप्ता पुण्यवता तेन पनी निलकसुन्दरी । यन्या सौभाग्यचन्द्रेण भासितं नकुलाम्बरम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्य ज्येष्टपुत्र सुशिक्षितः । य. सर्यकार्यदक्षत्वात दक्षिणबाहुवत् पितुः ॥ नरेन्द्रसिंह इत्यास्यस्तेजस्वी मध्यम सुन । सूनुर्वरिन्द्रमिहश्च कनिष्ट सौम्यदर्शन ॥ सन्ति त्रयोऽपि सत्पुत्रा आप्तभक्तिपरायणा । बिनीता सरला भन्या पितुमार्गानुगामिन. ॥ भन्येऽपि वहवन्तस्याभवन् स्खलाडिबान्धवा. । धनजनः समृतः सन् स राजेव व्यराजन ॥ मन्यज्ञ- सरस्वत्यां मदामक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्यामीत सदाचारी तचित्रं विदुषां सलु ॥ नाहंकारो न दुर्भावो न बिलासो न दुर्व्ययः । दृष्ट कदापि तद्गहे सतां तद विस्मयास्पदम् ।। भक्तो गुल्जनाना स विनीत सजनान् प्रति । बन्धुजनेऽनुरचोऽभूत् प्रीत पोग्यगणेवपि ॥ देग कालस्थितिज्ञोऽमा विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादि-साहित्य संस्कृति-सत्कलाप्रियः ।। समुन्नन्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचाराय च शिनाया ढन्त तेन धनं धनम् ॥ गत्वा सभा-समित्यादौ भूत्वाऽध्यक्षपदान्वितः । दत्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहिताश्च कर्मठाः ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्टया । मकरोत् स यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशय ॥ मथान्यदा प्रयत्नेन स्वपितु स्मृतिहेतवे । क्तुं किञ्चिद् विशिष्टं स कार्य मनसचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदेवासीत् सम्यग्-ज्ञानरुचि स्वयम् । तस्मात् तज्ज्ञानवृद्ध्ययं यतनीयं मयाऽप्यरम् ॥ विचार्येव स्वयं चित्ते पुन प्राप्य सुसम्मतिम् । अदास्पदस्वामित्राणा विद्रुपा चापि तायाम् ॥ जैनज्ञानप्रमारा स्थाने शान्ति निकेतने । सिंघीपदाक्षित जैन ज्ञान पीठ मतीष्ठिपत् ॥ श्रीजिनविजयः प्रानो मुनिनान्ना च विश्रुत । स्वीक्तुं प्रार्थितस्तेन तस्याधिष्टायकं पदम् ।। तस्य सौजन्य-सौहाई-स्थैयौदार्यादिसद्गुणः । वशीभूय मुदा येन स्वीकृवं तत्पदं वरम् ॥ कवीन्द्रेण रवीन्द्रेण स्त्रीयपावनपाणिना । रस-नागार-चन्द्राढे तव्यतिष्ठा व्यघीयत ॥ प्रारब्ध मुनिना चापि कायं तदुपयोगिस्म् । पाठनं ज्ञानलिप्सूना ग्रन्यानां ग्रथनं तथा ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयले चपा प्रारब्धा ग्रन्यमालिका ॥ उदारचेतसा तेन धर्मगीलेन दानिना । व्ययित पुष्कलं द्रव्यं तत्तत्कार्यसुसिहये ।। छात्राणां वृत्तिदानेन नकेपा विद्रुषा तथा । ज्ञानाभ्यासाय नि'कामसाहाय्यं स प्रदत्तवान् ॥ जलवाय्चादिकाना तु प्रानिकृल्यादसा मुनि । कार्य त्रिवार्षिक तत्र समाप्यान्यत्र चास्थित ॥ तत्रापि सतत सर्व साहाय्यं तेन यच्छता । ग्रन्यमालाप्रकाशार महा साह प्रदर्शित ॥ नन्द-निध्य-चन्द्रन्टेि जाता पुन सुयोजना । ग्रन्थावल्या स्थिरत्वाय विसराय च नूतना ।। तत सुहृत्परामात् सिंघीवंगनभन्वता । भाविद्याम व ना येय जन्यमाला समर्पिता ।। मासीत्तस्य मनोवान्छाऽपूर्वग्रन्यप्रकागने । तदर्थ व्ययित तेन लक्षावधि हि रुप्यकम् ॥ दुर्विलामाद् विधेर्हन्त ! दार्माग्याचात्मबन्धूनाम् । स्वल्पेनवाथ कालेन स्वर्ग स सुकृती ययौ । इन्दु-सं-शून्य-नेत्रन्दे मासे आपाढसझके । कलिकातास्यपुयां स प्राप्तवान् परमा गनिम् ॥ पितृमतश्च तत्पुत्र. प्रेयसे पितुरात्मन । तथैव प्रपितु स्मृत्यै प्रकाश्यतेऽथुना पुन ॥ इयं ग्रन्यावलि श्रेष्टा प्रेष्ठा प्रज्ञावता प्रया। भूयाद भूलै सतां सिंघीकुलकीर्तिप्रकागिका ॥ बिहजनकृताहादा सच्चिदानन्ददा मदा । चिरं नन्दत्विय लोके श्रीसंघी अन्यपद्धति ॥ २० २२ २३ २६ २७ । २८ २९ ३० । ३९ १० ·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ or २ ३ । ४ स्वस्ति श्रीमेदपाटास्यो देशो भारतविश्रुत । रूपाहेलीति सन्नाम्नी पुरिका तत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपते ममः । श्रीमच्चतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयभूमिप ॥ तत्र श्रीवृद्विमिहोऽभूद राजपुग्न प्रसिद्धिभाक् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलामणीः ॥ मुख-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन् महाकुले । किं वय॑ते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मन ॥ पत्री राजकुमारीति तस्याभूद् गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक सौजन्यभूपिता ॥ क्षत्रियाणोप्रभापूर्णा शौर्योहीप्तमुग्याकृतिम् । या दृष्ट्वैव जनो मेने राजन्यकुलजा त्वियम् ॥ पुत्र किसनसिंहास्यो जातस्तयोरतिप्रिय । रणमल्ल इति चान्यद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीसनामाऽत्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैपज्यविद्याना पारगामी जनप्रिय ॥ मागतो मरुदेशाद् यो भ्रमन् जनपदान वहून् । जात. श्रीवृद्धिसिंहस्य प्रीति-श्रद्धास्पद परम् ।। तेनाथाप्रतिमप्रेरणा स तत्सूनु स्वसन्निधौ । रक्षित. शिक्षित. सम्यक्, कृतो जैनमतानुगः ॥ दोर्भाग्यात् तच्छिशोर्बाल्ये गुरु-तानी दिवगतौ । विमूढ. स्वगृहात् सोऽथ यदृच्छया विनिर्गत ॥ ६ ८ ९ तधाच- - १२ १३ १६ १८ १९ २० २१ २२ । २३ २४ २५ भ्रान्त्वा नेकेषु देशेषु सेवित्वा च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा जातो जैनमुनिस्ततः ॥ ज्ञातान्यतेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तत्त्वातत्वगवेपिणा ॥ अघीता विविधा भापा भारतीया युरोपजा. । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रन-नृतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नैके ग्रन्या विद्वत्प्रशासिता । लिखिता बहवो लेसा ऐतियतथ्यगुम्फिता ॥ स बहुभि सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च सत्कृतः । जिनविजयनाम्नाऽसौ ख्यातोऽभवद् मनीपिपु ॥ यस्य ता विश्रुति ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । माहूत सादर पुण्यपत्तनात् स्वयमन्यदा ।। पुरे चाहम्मदायादे राष्ट्रीय शिक्षणालय. । विद्यापीठ इति रयात्या प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ।। भाचार्यत्वेन तन्त्रोच्चैनियुक्त. स महात्मना । रस-मुंनि-निधीन्द्ववढे पुरा त वा स्य मन्दिरे ॥ वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूप्य तत् पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्रे स तत्संस्कृतिमधीतवान् ॥ तत मागत्य सल्लग्नौ राष्ट्रकार्य च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन स्वराज्यपर्वणि ॥ क्रमात् ततो विनिर्मुक्त. स्थित शान्ति नि के त ने । विश्ववन्धकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंघीपदयुतं जैन ज्ञानपीठ तदाश्रितम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीढालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीवहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थं निजतातस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठितश्च तस्यासौ पदेऽधिष्ठातृसन्के । अध्यापयन् वरान् शिप्यान् ग्रन्थयन् जैनवाडायम् ॥ तस्यव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलक्नुना । स्वपितृश्रेयसे खेपा प्रारब्धा ग्रन्थमालिका ॥ अथैवं विगत यस्य वर्षाणामष्टक पुन । ग्रन्थमालाविकासार्थिप्रवृत्तिपु प्रयस्थत ॥ बाणे-रव-नवेन्द्वन्दे मुंबाईनगरीस्थित । मुंशीति विरुदख्यात कन्हैयालालधीसस ॥ प्रवृत्तो भारतीयाना विद्यानां पीठनिर्मिती । कर्मनिष्ठस्य तस्याभूत प्रयत सफलोऽचिरात् ॥ विदुपा श्रीमतां योगात् पीठो जात प्रतिष्टित । भारतीय पदोपेत विद्याभवन सज्ञया । माहूतः सहकार्यार्थ स मुनिस्तेन सुहृदा । ततः प्रभृति तत्रापि सहयोग प्रदत्तवान् ॥ तद्भवनेऽन्यदा तस्य सेवाऽधिका द्यपेक्षिता । स्वीकृता नम्रभावेन साऽप्याचार्यपदाश्रिता ॥ नन्द-निध्यक्त-चन्द्राब्दे वैक्रमे विहिता पुन । एतद्ग्रन्थावलीस्थैर्यकृत् तेन नव्ययोजना ॥ परामर्शात् ततस्तस्य श्रीसिंघीकुलभास्वता । भाविद्याभ व ना येयं ग्रन्थमाला समर्पिता ॥ प्रदत्ता दशसाहस्री पुनस्तस्योपदेशत । स्वपितृस्मृतिमन्दिरकरणाय सुकीर्तिना ॥ देवाटरूपे गते काले सिंघीवों दिवगत । यस्तस्य ज्ञानसेवाया साहाय्यमकरोत् महत् ॥ पितृकार्यप्रगत्यर्थ यत्नशीलैम्तदात्मजै । राजेन्द्रसिंहमुख्यैश्च सत्कृत तद्वचस्ततः ॥ पुण्यश्लोकपितुर्नाम्ना अन्यागारकृते पुनः । वन्धुज्येप्टो गुणश्रेप्टो छर्द्धलक्षं प्रदत्तवान् ॥ ग्रन्थमालाप्रसिद्ध्यर्थं पितृवत् तस्य काक्षितम् । श्रीसिंघीवन्धुभि सर्व तगिराऽनुविधीयते ॥ विद्वजनकृताहादा सच्चिदानन्ददा सदा । चिर नन्दविय लोके नि न विजय भारती ॥ २६ २८ । २९ ३२ " m m m m m mm mm m 20 ३७ ·" SINGHI JAIN SERIES Works in the Series already out. अद्यावधि मुद्रितग्रन्थनामावलि १ मेरुतुझाचार्यरचित प्रबन्धचिन्तामणि १५ हरिभद्रसरिविरचित धूर्तास्थान. (प्रान्त) मूल संस्कृत ग्रन्थ १६ दुर्गदेवकृत रिष्टसमुच्चय २ पुरातनप्रवन्धसंग्रह बहुविध ऐतिह्यतथ्यपरिपूर्ण | १५ मेघविजयोपाध्यायकृत दिग्विजयमहाकाव्य. अनेक निवन्ध सचय १८ कवि अब्दुल रह्मानकन सन्देशरासक. ३ राजशेखरसरिरचित प्रवन्धकोश. १९ भर्तृहरिकृत शतकत्रयादि सुभाषितसंग्रह ४ जिनप्रभसूरिकृत विविधतीर्थकल्प २० शान्त्याचार्यकृत न्यायावतारवार्तिक वृत्ति. ५ मेघविजयोपाध्यायकृत देवानन्दमहाकाव्य २१ कवि वाहिलरचित पउमसिरीचरित. (अप०) ६ यगोविजयोपाध्यायकृत जैनतर्कभाषा. २२ महेश्वरसरिकृत नाणपंचमीकहा. (प्राकृ० ) हेमचन्द्राचार्यकृत प्रमाणमीमासा. २३ श्रीभन्याहुआचार्यकृत भगवाहुसंहिता. ८ भट्टाकलङ्कदेवकृत अक्लक्ष्ग्रन्थत्रयी २४ जिनेश्वरस्कृित कथाकोपप्रकरण (प्रा.) ९ प्रवन्धचिन्तामणि - हिन्दी भाषान्तर. २५ उदयप्रभसूरिकृत धर्माभ्युदयमहाराव्य १० प्रभाचन्द्रसूरिरचित प्रभावकचरित २६ जयसिंहमूरिकृत धर्मोपदेशमाला (प्रा.) ११ सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित भानुचन्द्रगणिचरित २७ कोमलविरचित लीलावई कहा. (प्रा.) १२ यगोविजयोपाध्यायविरचित ज्ञानविन्दुप्रकरण २८ जिनदत्तास्यानद्वय (प्रा.) १३ हरिषेणाचार्यकृत बृहत्कथाकोश २९ स्वयंभृविरचित पउमचरिड, भाग १ (अप० ) १४ जैनपुस्तकप्रशस्तिसंग्रह, प्रथम भाग ३० सिद्धिचन्द्रकृत काव्यप्रकाशखण्डन Dr. G. H. Buhler's Life of Hemachandrāchārya. Translated from German by Dr. Manilal Patel, Ph D. Works in the Press. संप्रति मुद्यमाणग्रन्थनामावलि १ खरतरगच्छबृहद्गुर्वावलि ८ दामोदरकृत उक्तिव्यक्ति प्रकरण २ कुमारपालचरित्रसंग्रह ९ महामुनिगुणपालविरचित जंवूचरित्र (प्राकृत) ३ विविधगच्छीयपट्टावलिसग्रह. ५० जयपाहुडनाम निमित्तगान (प्राकृत) ४ जैनपुस्तक प्रगस्तिसंग्रह, भाग २. ११ गुणचन्द्रविरचित मंत्रीकर्मचन्द्रवंशप्रवन्ध, ५ विज्ञप्तिसंग्रह-विज्ञप्ति महालेख-विनप्ति त्रिवेणी १० नयचन्द्रविरचित हम्मीरमहाकाव्य. आदि अनेक विज्ञप्तिलेख समुच्चय १३ महेन्द्रसरिकृत नर्मदासुन्दरीकथा. (प्रा.) ६ उठ्योतनहरिकृत कुवलयमालाकथा १४ कौटिल्यकृत अर्थशास्त्र-सटीक. (अतिपयअश) ७ कीर्तिकौमुदी आदि वस्तुपालप्रगस्तिसग्रह १५ गुणप्रभाचार्यकृत विनयसूत्र. Shri Bahadur Singh Singhi Memoirs ។ व वावू श्रीवहादुरसिंहजी सिंधी स्मृतित्रन्य [भारतीय विद्या, भाग 3] सन १९४५ 2 Late Babu Shri Bahadul Singhji Singhu Memorial volume. BHARATIYA VIDYA [Volume V] A. D. 1945 3 Literary Cucle of Mahāmātya Vastupāla and its Contribution to Sanskrit Literatue By Di Bhogilal J. Sandesala, M A, Ph Đ 4-5 Studies in Indian Literary History, Two Volumes By Prof P K. Gode, M A.

·wa

·गयाANTERAartment
multTDRIU
THUN - HAINE !Ama with!
'HIMAHILAIMNAHAITAR
स्वर्गवासी साधुचरित श्रीमान् डालचन्दजी सिंघी
yam PVT
F
.
"
a
SH
"
माmillmually
MIUIN
वाबू श्रीवहादुर सिंहजी सिंघीके पुण्यश्लोक पिता
जन्म-वि स १९२१, मार्ग वदि 卐 स्वर्गवास-वि स १९८४, पोष सुदि ६
HTRinarTITUTT..
mummmmmmm

·-
HIROHIBHIT
Ruman Ritun
Emmmun
im-LAIMIR-uttml
दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
ख. श्रीबाबू बहादुरसिंहजी सिंधी
--
.
PRIL
,
4
अजीमगंज-कलकत्ता
जन्म ता २८-६-१८८५]
[मृत्यु ता. ७-७.१९४४
Anan
HIMALING
num
"
Mur
animmMILIRPUR
ALLA0
4mh
FA

·No text on this page.

·SHRI BAHADUR SINGHJI SINGHI By Acharya Jina Vijaya Muni On 7th of JULY, 1944, Babu Shri Bahadur Singhji Singhi left his mortal coils at the comparatively early age of fiftynine His loss has been widely felt. His aged mother received this rude shock so ill that she did not long outlive him. His worthy sons have lost an affectionate and noble father, the industrialısts and businessmen of the country one of their pioneers, the large number of his employees a benevolent master, scholarship one of its best patrons and the poor people of lus native district a most generous donor. To me his loss has been personal My contact with him was a turning point in my life Whatever I have been able, during the past fifteen years, to achieve in the field of scholarship is due directly to him 'The financial assistance with which he backed up my activities was the least of his contributions But for his love of scholarship with which he inspired me, this chapter of my life would have been entirely different To his sacred memory I am penning these few lines Babu Shri Bahadur Singhji was born in Azimganj, Murshidabad, in Vikram Samvat 1941, in the ancient family of the Singhis, who were of old the treasurers of the Mughal emperois. The family had passed through many vicuisstudes of fortune and in the 17th century it migrated from Rajaputana to Bengal, but thanks to the energy and enterprise of Singh's father, Babu Dalchandji Singhi, the family firm became a very flourishing concern. At an early age Singhiji joined the family business and by pushing ahead with father's enterprises, succeeded in making the firm the foremost in the mining industry of Bengal and Central India. Besides he also acquired. vast zamındaries and had interests in many industrial and banking concerns This carly preoccupation with business affairs prevented his having a college education But Singhiji was studious and introspective by nature Unlike many other wealthy men who spend their money and time in such fads as the races, the theatres, and the like, he devoted all his spare time to study and cultural development He acquired an excellent command over several languages Art and literature were the subjects of his choice He was very fond of collecting rare and invaluable specimens of ancient sculpture, paintings, coins, copperplates and inscriptions. His manuscript collection contained a large number of rare works of historical and cultural importance, among which mention must be made of a unique manuscript of the Koran which was handed down from Baber to Aurangzeb and bears the autographs of all of them It is recorded therein that it was considered by them all as more valuable than the empire, oto ·2 SHRI BAHADUR SINGBJI SINGHI His numismatic collection, especially of Kushan and Gupta coins, is considered the third best in the world He also had a good and large collection of works of art and historical importance Singhiji was a Fellow of the Royal Society of Arts (London), a member of the Royal Asiatic Society of Bengal, the Bangiya Sahity a Parish id, the Indian Research Institute and a Founder- Member of the Bharatiya Vidya Bharap He was also the President of the Jain Shwetambara Conference held in Bombay in 1926 Though he had made no special study of law he was well up in the legal matters On one occasion when he found that his lawyers were not properly representing his case he himself pleaded out the case successfully, much to the surprise of the bench and the bar who took him for an accomplished advocate Though a highly religious and leading figure in the Jain Community he had an outlook which was far from sectarian, more than three fourths of the six lakhs and over of his donations were for non-Jain causes More often than not he preferred 10 give his assistance anonymously and he did not keep a list of his donations even when they were made in his name To the Chittaranjan Seva Sadan, Calcutta, he gave Rs. 10,000/-, when Mahatmaji had been to lus place for the collection of funds; to the Hindu Accademy, Daultapur, Rs 15,000/-, to the Taraqi-Urdu Bangala 50001-, the Hindi Sahitya Parishad 12,500/-, to the Vishuddhanand Sarasvati Marwarı Hospital 10,000/-, several maternity homes 2,500/-, to the Benares Hindu University 2,500/-; to the Jiaganj High School 5000/-, to the Jiaganj London Mission Hospital 600/-, to the Jain Temples at Calcutta and Murshidabad 11,000)-, to the Jain Dharma Pracharak Sabha, llanbhum 5,000/-, to the Jain Bhavan, Calcutta, 15,000/-, to the Jam Pustak Prachar Mandal, Agra, 7,500,-, to the Agra Jain Temple 3,500/-, to the Ambala Jain High School, 2,100/-, for the Prakrit Kosh 2,5001-, and the Bharatiya Vidya Bhavan 10,000/-. At the Singhi Park Mela held at his Ballyganj residence in which Viscount Wavell, then Commander-in-chief, and Lord John Herbert, Governor of Bengal and Lady Herbert participated, he donated Rs 41,000/-, for the Red Cross Fund The people of the district of Murshidabad, his native place, will ever remaia grateful to him for having distributed several thousand maunds of rice at the low price of Rs 8 - when rice was selling at Rs. 24-10 those terrible years of 1942–44, himself thereby suffering a loss of over three lakhs In May-June 1944 he again spent Rs. 59,000/- for the distribution of cloth, rice and coins for the people of that place. My close association with Singhji began in 1931, when he invited me to occupy the Chair for Jain Studies which he was starting at the Vishyabharati. Due to unfavourable climatic conditions of Shantiniketan I could not continue to work there for more than four years, but during those years was founded the Singli Jain Series During the penod of ten years of my principalship of Gujarat Puratattya Mandir, Ahmedabad, and even before that I had been collecting materials of historical and philological importance and folk-lore etc which had been lying hidden in the great Jain Bhandars of Patan, Ahmedabad, Baroda etc I persuaded Singhiji to start ·SHRI BAHADUR SINGHJI SINGHI 3 I proma series which would publish works dealing with the vast materials in my possession, and also other important Jain texts and studies prepaied on the most modern scientific lines. On the works of the Series he spent through me more than Rs 75,000/- During this long period of over a dozen years he not even once asked me as to how and for what works the amount was spent. Whenever the account was submitted he did not ask for even the least information, but sanctioned it casting merely a formal glance on the accounts sheets But he showed the most discriminating interest in the matter that was being published and on the material and manner in which they were being brought out. His only desire was to see the publication of as many woiks as possible during his lifetime In May 1943 at my instance he gave over the Series to the Bharatiya Vidya Bhavan. In September 1943 I had been to Calcutta to negotiate the purchase, for the Bhavan, of a well-equipped library of a retired professor Singhiji casually asked me what arrangements had been made for meeting the cost ptly replied that there was no cause for worry as long as donors like himself were there He smiled, he had decided Eventually he pursuaded me to go in for the Nahar Collection which was a still more valuable one He did not live long enough to present this literary treasure to the Bhavan, but his eldest son and my beloved friend, Babu Shri Rajendra Singh has fulfilled his father's wish though he was totally ignorant of it and has got this unique collection for the Bhayan and spent Rs 50,000/- for the purpose By the end of 1943 his health began to decline In the first week of January, 1944, when I went to him at Calcutta in connection with the work of the Bharatiya Itihasa Samiti I found him extremely unu ell Notwithstanding bis ill health he talked to me for more than a couple of hours on the day of my arrival there The first thing he said in the course of this lengthy, though very sweet talk, was to give me a mild reproof for undertaking the long and tedious journeys to Calcutta, Benaras and Cawnpore in spite of my ill health. He discussed with absorbing interest the details of the Samiti's proposed History of India, a subject of great interest to him Our talks then drifted to the subject of the History of Jainism in which connection also he expressed his opinion about the material to be utilised for such a work. nation of our talks, which this time lasted for over three hours, I found him much exhausted and drooping in spirits. On the 7th January his health took a turn for the worse. On the IIth January I went to take leave of him, which he, full of emotion, gave with a heavy heart, exclaiming, "Who knows whether we shall meet again or not?" I requested him to take heart and remain buoyant He would be soon restored to normal health But while I was stepping out of his room my eyes were full of tears and his last words began to eat into my heart Ill luck prevented our second meeting That lofty and generous soul finally left its mortal hebitat at mid-day on 7th July, 1944 May his soul rest in peace! His sons, Babu Rajendra Singh, Babu Narendra Singh and Babu Virendra Singh are treading in the footsteps of their revered father, During ·4 SERI BAHADUR SINGHJI SINGHI the past year on the Singhi Series alone they have spent over Rs, 20,000/-- I hare already mentioned how Babu Rajendra Singh purchased for the Bhavan the valuable Nahar collection Babu Narendra Singh has also spent Rs. 30,000/- for a foundation of a Jain Bhavan at Calcutta Babu Rajendra Singh and Babu Narendra Singh have also very generouls promised me to continue to meet all the expenses of the Singhi Jain Series and requested me to bring out as many works as possible, at whatever cost so that this unique series fonnded and cherished by their late lamented father may continue to bring to light the invaluable treasures of Jain literature and culture. In recognition of his unique assistance the Bharatiya Vidya Bhavan has decided to perpetuate Singhiji's memory by naming its Indological library after him. Further, one of its main halls will bear his name The Bhavan's Jain Department will also be known as the Singhi Jain Shikshapith.T July 1, 1975 BHARATIYA VIDYA BHAVANA BOMBAY. Jina Vijaya Muni I Reprinted from Babu Shri Bahadar Singhji Singhi Memorial Volume of the Bharatiya Vidya, (Volume] 1945

·विषयानुक्रम
किञ्चित् प्रास्ताविक
2-4
PREFACE
5
ABBREVIATIONS
5
INTRODUCTION
6-20
काव्यप्रकाशखण्डन-मूल ग्रन्थ
१-१०१
विशेषनामसूचि
१०२
सूत्र-श्लोक-पद्यसूचि

·किञ्चित् प्रास्ताविक महोपा याय सिद्धि चन्द्र ग णि विरचिन, काय प्रकाश गएन , प्रग्ना ग्राम सिंघी जैन ग्रन्थमाला के ४० पुपंक नसमें प्रकाशित होना। मस्कृत साहित्यकं अभ्यासियों में कादमीर का निशानी मगमटका मनाया हुआ का व्य प्रकाश नामक, काव्यगावकी मीमांगाता प्रीट प्रन्य. मुगिन । साहित्य के प्रत्येक प्रोट विद्यार्थीका यह एक प्रधान पाठय मान्य है । मिकी १२ मनानदी, सरस्वतीके धाम खरूप कागार देगगे, इनकी रचना और पोटे , rror भारत के सभी प्रसिद्ध नियाकेन्द्रोमें, बटा आदरपार हो गया और सर्वर का पटन - पाटन शुरू हो गया। इस ग्रन्थकी ऐसी रदयगमताका अनुभव कर, इस पर मिजमिन भिन्न भिन्न विद्वानोने, टीका-टिप्पणादिके रूपमें छोटी-बढी व्यापार बनानी शुर पर दी, प्रवाह बराबर आज तक चल रहा है । न जाने, आज तक गिनने द्विानोंने उस पर कितनी व्याल्याए लिखी होंगी, और न जाने इनसे कितनी ही हम भी होगः नगी । महाराष्ट्रीय विद्वान् म. म. वामन शव की करने, ऐसी अनेक प्राणीन माओका समालोडन कर, जो एक विशद नूतन व्याख्या बनाई है उनकी प्रनावनांना मग पर गिणी गई बहुतसी प्रसिद्ध प्रसिद्ध व्याख्याओकी मृचि दी है। उनके बेगने ?स ग्रन्यकी व्याल्यात्मिक रचनाओंकी संख्या आदिके विषय में कुछ कपना हो सकती है। महाकवि मम्मट काइनीरदेगीर शैव संप्रदायका अनुगयी था। पर उनकी यह कृति भारतके सभी संप्रदायोंमें समान रूपसे समाहत हुई है और इससे इन रचनाकी निमिटता पुन विद्वप्रियताका भी महत्व समझा जा सकता है। नितान्त निवृत्तिमार जैन यतिजन, जो इस प्रकारके लौकिक वाङ्मयका प्रायः कम अध्ययन - मनन करते है और जो योडे बन माननीन साहित्योपासक्के नाते कुछ अध्ययनादि करते भी हैं तो वे निगेयतया अपने ही पूर्वाचायोंकी रची गई कृतियोका करते है। जैनेतर विद्वानोकी कृतियोंका वैसा विशेष परिचय प्राप्त करनेमें उनमा आमरण कम रहता है । पर मालूम देता है की मम्मटाचार्यका का व्यप्रकाश जैन यतिजनोंमें भी बहुत समादरका पात्र बना है और इसमें भी विशेप उल्लेख योग्य घटना यह है कि इस ग्रन्थ पर उक्तरूपसे जिन अनेकानेक विद्वानोने, आज तक जो अनेकानेक व्याख्याए बनाई हैं, उन सबमें पहली एव प्रथम पंक्तिकी पाण्डित्यपूर्ण व्याख्या बनानेका सम्मान एक जैन यतिजन को प्राप्त हो रहा है; जिनने वि. स. १२४६ में काव्यप्रकाश से के त नाम्ले दसकी व्याख्या की है ।। । काव्यप्रकागकी सबसे प्राचीन हस्तलिखित पोधी भी जो अभीतक ज्ञात हुई है वह राजस्थान के जेसलमेर स्थित जैन ज्ञानभण्ट रमें सुरक्षित है। वह पुस्तिका तापन पर, वि स १२९५, ने गुजरातकी पुराल्न राजधानी अणहिलपुरमें, चौल्क्य चक्रवर्ती राजा कुमारपालके राज्यकाल्में लिखी गई थी। दिगो सिंधी जैन अन्य मालामे प्रकाशित और हमारा संपादित 'जन पुस्तक प्रगति सग्रह', पृ० १०८] काव्य प्रकाशकी इससे प्राचीन कोई अन्य पाथी कहीं ज्ञात नहीं है। - ·3 किञ्चित् प्रास्ताविक इनका नाम मणिक्यचन्द्र सूरि था और गुजरातकी राजधानी अणहिलपुरमें रहते हुए इनने यह व्याख्या बनाई थी। माईसोर सस्कृत ग्रन्थावलि, एव आनन्दाश्रम संस्कृत ग्रन्थावलि आदि प्रतिष्ठित प्रकाशन सस्थाओ द्वारा इसका प्रकाशन भी हो चुका है । विक्रमकी १८ वीं शताब्दीके प्रथम पादमे विद्यमान महान् जैन तार्किक विद्वान् महोपाध्याय यशोविजय गणी द्वारा भी इस ग्रन्थ पर एक बहुत ही प्रौट एव पाण्डित्यपूर्ण विशद व्याख्या वनाई जाने का उल्लेख मिलता है । 'काव्यप्रकाशखण्डन'के नामसे प्रस्तुत रचनारूप आलोचनात्मक "विवृति भी, एक ऐसे ही सुप्रसिद्ध जैन यतिके, इस ग्रन्थ पर किये गये गभीर अध्ययन - मननके परिणामका फलस्वरूप है। इस आलोचनात्मक विवृतिके कर्ता महोपाध्याय सिद्धिचद्रने, जैसा कि इस कृतिमें (पृ ३ पर) स्वय सूचित किया है, प्रस्तुत रचनाके पूर्व ही इस ग्रन्थ पर, एक बृहत्- टीका भी वनाई है जो अद्यापि उपलब्ध नहीं हुई है। इन सब बातोसे ज्ञात होता है कि काव्यप्रकाश -ग्रन्थ जैन विद्वानोमें भी खूब पठनीय और मननीय बना है। महोपाध्याय सिद्धिचन्द्र गणीने प्रस्तुत रचना, एक आलोचनात्मक दृष्टिसे की है। काव्यप्रकाशमे प्रतिपादित जिन विचारोके विषयमे, ग्रन्थकारका कुछ मतभेद रहा है, उस मतभेदको प्रकट करनेके लिये, इसकी रचना की गई है, न कि उस सर्वमान्य ग्रन्थगत सभी पदार्थोंका खण्डन इसमें अभिप्रेत है। महाकवि मम्मटने काव्यरचना विषयक जो विस्तृत विवेचन अपने विशद ग्रन्थमें किया है उसमेंसे किसी लक्षण, किसी उदाहरण, किसी प्रतिपादन एवं किसी निरसन सबन्धी उल्लेखको, सिद्धिचन्द्रने ठीक नहीं माना है और इसलिये उनने अपने मन्तव्यको व्यक्त करनेके लिये प्रस्तुत रचनाका निर्माण किया है। इसी तरह, काव्य- प्रकाशके कई जूने - नये व्याख्याकारोके भी जिन किन्ही विचारोके साथ इनका मतभेद हुआ है, उन विचारोका भी इनने इसमे निरसन किया है। ऐसा करनेमें ग्रन्थकारका हेतु केवल पदार्थतत्त्व- मीमासा प्रदर्शित करनेका रहा है न कि किसी प्रकारका स्वमताग्रह या परदोषान्वेषणका भाव रहा है । केवल 'कौतुकाद्' अर्थात् कौतुकमात्रकी दृष्टि से यह प्रयास किया गया है ऐसा उनका कथन है । अतः एव यह रचना इस दृष्टि से विद्वज्जनोके लिये अवश्य अवलोकनीय प्रतीत होगी। ग्रन्थगत वस्तुका सारभूत परिचय प्रो. परिखने अपनी प्रस्तावनामें अच्छी तरह आलेखित किया है । ग्रन्थकर्ताके जीवनके विषयमें, तो उन्हींका बनया हुआ भानु चन्द्र चरित नामक विशिष्ट ग्रन्थ, जो इस सिंघी जैन ग्रन्थमालाके १८ वे पुष्पके रूपमें छपा है उसमें यथेष्ट लिखा गया है । अतः जिज्ञासु जनोको उसका अवलोकन करना योग्य होगा। प्रस्तुत ग्रन्थका संपादन मेरे जिन विद्वान् मित्रने किया है वे प्रो. श्रीयुत रसिकलाल छो. परिख सस्कृत काव्यशास्त्रके एक बहुत ही प्रौढ विद्वान् , मर्मज्ञ विवेचक, और आदर्श अध्यापक है । गुजरातके इनेगिने उच्च कोटिके विद्वानोमे इनका एक अग्रिम स्थान है । गुजरात विद्यासभा ·- 'A काव्यप्रकाशरसण्डन -- द्वारा संचालित 'उच्च अध्ययन एवं संशोधनामक प्रतिष्ठान' (इनटीट ऑफ हायर स्टील एण्ड रीसर्च ) के ये अध्यक्ष और निर्माता है। अनेक वर्षी पूर्व सीइनने, परिकार सर्व गन्नन्द्रा- चार्यक्रे बनाये दुप, काव्य प्रकाश सरश ही काव्यशारर विषयक प्रमाणभूत, काच्या नुमा मन नामक विशाल ग्रन्यका मुसंपादन किया है जो मिटानेमि एक आदरपार आययनकी पस्नु बना हुआ है । ये काव्यशासके विशिष्ट अभ्यासी हैं एवं गुजरातीके एक अन्छे कषि और नेक हैं।' मेरे नो ये एक अतीव आत्मीयभूत बन्धुजन है; अतः इनके प्रिय पि कुन पानी मुझे संकोच होना खाभाविक है । सिंधी जैन अन्यमाला कार्य के साथ उनका प्रारमना पनिष्ट सबन्ध रहा है । मेरे साहित्य विषयक अत्यधिक कार्यभारको कुछ हटा करने को ये सदैव प्रकट - अप्रकट रूपमें, मुझे अपना नेहपूर्ण सरयोग देने रहते हैं। मायने जाने प्रतिष्ठानके अन्यान्य समकक्ष विद्वान सहयोगियों द्वारा भी, मेरे नाम, यमाप्रसंग, मारभूत हो कर, मुझे अपनी ममताके बन्धनमे सुबद्ध बनाते रहते हैं। मेरे साहित्यिक गीपनको बान्यार. स्थासे ही ये बालमित्र - से बने हुए है, और अब जीवनकी इस शान्न सके समय भी, अपना वैसा ही अकृत्रिम नेहभाव बताते हुए, एक सुविनीत मिष्यफी नर, मेगाय पकड कर, मुझे अपने गन्तव्य स्थान पर पहुंचनमें सहायक हो रहे हैं। मैं इनके प्रति अपना म्या तशमार प्रकट करू ? 'सहवीर्य करवा वहे' -- इस महावास्यवाली प्रार्थनाका स्मरण करते हुए में विराम लेना चाहता हूं। शरत्पूर्णिमा, वि सं २०१० २२, अक्टूबर, १९५३ मुनि जिन विजय

·No text on this page.

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला]
[काव्यप्रकाशखण्डन
तातिरक्तचत्पश्यामश्वपरम्पतति कवेगिराय द्यावादिषगरातन गरि कात्रवादता दलवालितनत्परवं,
इनमया युझनाहटापन्नूषणाप्रतापतजावरिवाडिताना मानदत्तावतारषा उक्ततावत किलवावरश्रीजानु
वैशव्यसंभवस्य २ जानुप्रतापनवहनामा देहरादमिनटनांप्रताप तनोषितध्यमप्पधाशतस्मादमूल्यामधिको
सिनं ३ कवनोपाऊमाषप्रतापयशाप्रनानिवतजावुवित्री बलाचशानदारानामपियका चरित्रमइनामचीन्याया
पारषामपिकाविधिविधानता निधिपत्तिष्टा तगक नानविधायकवावाकयेवंत्रपदबदम्छाला दि
पाविषयातनाशिनानामपित्रीशदनावतविनव संतामक यशायुगांतनमायातिमारतेनशैलाता
मिपिचलितानवेनाकिशेला शिष्यत्ततामा नि शतपादशामा अकबर यजमनामाध्यम
पकनाराजयतीर्थकरामाचना धानकलतविक्षपक मादापाध्याय नानाउगणिशिष्माहीतरशतावधा
नसाधन प्रवदितयादशाहपीकचरनदतवफहमार राजिसनमाहापाध्याय नातिविशालविरवितिका
- प्रकाशवान दशमउवातासमाधा मंया७३ववेचनादिपरोलिक्ति
श्री
al .
111,
।
1
काव्यप्रकाशखण्डनकी प्राचीन पोथीका अन्तिम

·PREFACE While searching for the Mss. of Siddhicandra's commentary on the Vasavadattā of Subandhu in the Jñāna Bhandála of Pannyāsa Saubhagya Vimali at Ahmedabad, I saw, by chance, a Ms bearing the title Kavyapı akāśakhandana Looking through it culsolily, I found that it contained a sort of commentazy wuitten with the object of criticizing Kāvyaprakāśa iather than explaining it Dr De, in his "Sanskuit Poetics' Vol I. p 189 says, “A work called Kávyāmı tatalangini ol Kāvyaprakāsakhandana-apparently an adverse critique on Mammata is entered in Mitza 2674." I thought that this was the Ms of that work though it is nowhere called Kavyāmitatalangini. When I infoimed Muni Śni Jinavijayajı, the general editoi of the Singhi Jaina Gianthmālā, of this work, he expiessed a desire to publish the same in his Series, if I prepared a critical edition of the work I searched fol mole Mss of the work and got two more from the same Bhandāla I have prepared the present edition of K P K with the help of these Mss. and the painted editions of K P pai ticulaıly that of Jhalkıkai (B O. R I 1921) I expiess my thanks to the ti ustees of the Saubhagya Vimal Bhandāla fol lending me the Mss and to Ācārya Jinavijayajı for accepting it for publication in the S J. S. and also foi valious kinds of help in editing this work RC PARIKH ABBREVIATIONS का न ख ना द भा च र.ग $1079 FT TEUS (The reference is to pages Reference to Kālikās and Slokas ale pieceded by #7 and ) 71275ius Gaekwal Oliental Series, Baloda भानुचद्रचरित Singhi Jain Gianthamala रसगगावर Ninaya Sagai Press, Bombay. Thud ievised edition, 1916 FIRECTEUU, edited by mn Kane, 1923 and 1951. Bhānucandiacarita (S JS) Journal of Oriental Research, Madias HT BC. J. OR otom ·INTRODUCTION Description of the Mss A. Paper Ms --folios 61, length of each folio about 10", bieadth about 41" with maigins of about 3" on the left and the ught and about 1" on the upper and the lower sides Lines pei page about 13, but the number of letters pei line valles from 42 to 49 on account of the space in the middle, a practice, it may be noted in passing, in imitation of palmleaf Mss The middle space is about 14" x 1". Wiiting is clear. The Ms contains maiginal notes This Ms beais a seal in the Nasta' lıq valiety of Arabic script. Its colour is black It leads Bhan-chand mund-e-Khush Fahn 1008 It means Khush Fabn (a man of pleasant intellect) the disciple of Bhanchand (Hijii San) 1008 - =A D. 1599) The Ms begins - 11 50 I Š 77 11 HETTOTTING STUTATTA 1a Fita तनुमता तनुता स गभु श्री अश्वसेनधरणीरमणागजन्मा। etc ends •- नवीनास्तु एतान् दोषान् उक्तदोपेष्वतर्भावयंतीति युक्तमुत्पश्याम इत्युपरम्यत इति । कवेगिरा यद्यदवादि दूपण etc चलिता न तु नाकिगला ॥ ॥ इय शिष्यकृता प्रगस्ति । इति पादशाह श्री अकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्री ग@जयतीर्यकरमोचनाद्यनेक्युकृतविधायक महोपाध्याय श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्या- टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाह श्रीअम्व्वरप्रदत्त पुष्फहमापराभिधान महोपाध्याय श्री सिद्धिचन्द्रगणि- विरचित काव्यप्रकागखण्डने दगम उलास समाप्त ॥छ ॥ सवन् १७०३ वर्ष अश्वनशुदि ', गुरो लिखित ॥ 8511 ft ! Folio and line numbers given in the text are those of the A MS B Papei Ms folios 62, length 10", bieadth 41" with maigins of about 1" on the left and the right sides, and 1" on the upper and lower sides Lines per page about 13 , the number of letters pei line valies fiom 47 to 50 on account of the space in the middle which is about 11" x 1" Wuiting is beautiful The last two folios are in a bigger hand 1 It may be remarked here that a similar seal is found in the middle space of the last page of a Ms of Laghu Siddhānta-Kaumudi-another work of siddhicandra This Ms also belongs to the Bhandara of Papnyāsa Saubhagya Vimalji at Ahmedabad I am indebted to Prof Saiyad Abu Zafar Nadvi and Dr CR Nayak of of the B J Institute of Learning and Research for reading and interpreting both the seals for me ·INTRODUCTION 7 Begins as in A Ends as in A, excepting that the folio 62a repeats after समेपि upto प्रगस्ति and that at the end सवत् १७२२ वर्षे लषितं ॥ श्री ॥ This ms also contains marginal notes C Papei Ms folios 61, length 10", breadth 4" with maigins of about 3" on the left and the right sides and 1" on the upper and the lowel sides Lines per page about 13, the number of letters pei line valles from 47 to 53 on account of the space in the middle which is about 13" x 1" Wuit ing is beautiful Begins as in A Ends as in A. excepting सवत् १७२२ व लिपितं । The Present Edition. If we compare the dates given in the colophons of these three Mss we find that A was finished on Thursday the fifth of blight half Āsvina Samvat 1703 which comes to Sep 23,1647 A D, while B and C. were finished nineteen yeais latei (S 1722) that is in 1666 A D Α. careful comparison of the Mss shows that B and C are almost exact copies of the A which beals the seal Thus even though I had three Mss foi pieparing the piesent edition they all belong to one archetype This has been a handicap It may, out that on the whole these Mss. give collect and reliable readings As said in the pieface, piinted editions of K. P, particulily that of Jhalkikai, were consulted on doubtful points The valiations of our text from the Jh's edition have been pointed out in the foot notes The tippanas ou maiginal notes of the Mss A and B also have been incorporated in the foot-notes Two Sūcis ol indexes have been given at the end of the textof proper names and the other of sūtias, slokas, etc leferied to in the text Kāvyaprakāśakhandana In the colophons at the end of all the Ullāsas the work is ieferied to as Kāvyaplakāśakhandana In the intı oductoly veuse no 3 however, the work is called Kāvyapı akāsavivıtı, but an no 5 the author says 'TUSTU59 5739' Thus the author's intention is to white a critical exposition and he, therefore, calls his Vivrti (es position ) K P Khandana, to distinguish it from mere expositions In fact Siddhicandia wiote a big commentary in the name of his Gulu? 1 असत्कृतवृहट्टीकातोऽवसेय । ( ३), गुरुनाम्ना मत्कृतवृहीकात । (पृ ३४) however, be pointed one

·No text on this page.

·INTRODUOTION 9 - With the following two Kālikās also, he finds fault in some points. Definition of Poetry. Let us now consider his criticism of the definition of Kāvya. It is as follows अत्र केचित्-'अदोषत्व यत् किञ्चिददोपाभावो वा यावद्दोषाभावो वा । नाद्य , अव्यावर्तकत्वात् । नान्य तथासति काव्यलक्षणं निर्विपय विरलविषय वा स्यात् । यावदोषाणा दुर्निवारत्वात् । तस्माद् ‘वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति लक्षणम् । तथा च दुष्टेऽपि रसान्वये काव्यत्वमस्त्येव परन्त्वपकर्षमात्रम् । तदुक्तम्- कीटादिविद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता। दुष्टेष्वपि मता यत्र रसायनुगम स्फुट ॥ इति । एवं चालबारादिसत्त्वे उत्कर्षमात्रत्वम्' इति वदन्ति । परे तु 'यदंशे दोषस्तदशेऽकाव्यत्वम् , यदंशे दोषाभावस्तदंशे काव्यत्वम् । यथा-एकमेव ज्ञान प्रमाऽ प्रमा चेति । दोपमामान्याभाव एव विवक्षणीय इत्याहु ।' तन्न । एकमेव पद्यं अशे काव्य अशेऽकाव्यमिति व्यवहाराभावात् । अन्ये तु 'दोषसामान्याभाव एव लक्षणे प्रवेश्य । विरलविपयत्वं काव्यलक्षणस्येष्टमेव । 'दुष्ट काव्यं' इति प्रयोगस्य 'दुष्टो हेतु' इतिवत् समर्थनीयत्वाद्' इति प्राहु । परे तु 'काव्यमास्वादुजीवातु पदसदर्भ' इति वदन्ति । तन्न । आस्वादुजीवातुतावच्छदेकरूपापरिचये तस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् तत्परिचये तस्यैव लक्षणत्वसभवात् । नवीनास्तु 'काव्यत्वमखण्डोपाधि , चमत्कारजनकतावच्छेदकस्य काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य चान्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् तदेव लक्षणमस्तु । फिमनेनाननुगतेन लक्षणेन' इति वदन्ति । 'सगुणौ' इति गुणव्यञ्जको इत्यर्य । गुणाना रसैकधर्मत्वात् शद्वार्थयो सगुणत्वाभावात् । अनलङ्कृती' इति ‘सालङ्कारौ' इत्यर्थ । यदपि 'काव्यत्व गद्वार्थोभयवृत्ति' तदपि न । काव्यं करोति, काव्यं पठति शृणोति चेति व्यवहाराच्छद्ध एव काव्यत्व कल्पनीयम् । ननु 'आस्वादव्यजकत्वमेव काव्यत्वप्रयोजकम् , तच शद्वेऽर्थचाविशिष्टम् । तथा च कथ काव्यं करोतीति व्यवहारस्य गद्वमानपरत्वम्' इति चेत्, न । आखादव्यञ्जकानामन्येपा सत्त्वात् तेष्वपि काव्यत्व स्वीकुरु । उभयवृत्तिकत्पने गौरवात् काव्य करोतीति काव्यपदस्य गद्वमानपरत्वे वीजत्वात् । (३ का प्र स ) In the above passage we can see that S adopts Visvanātha's cuiticism of Mammata's definition He himself, however seems to be one of the Navīnas, whose leader must have been Pandita Jagannātha Filc 4- त्वमखण्डोपाधि may be compared with उपाधिरूप वाऽसण्डम्- (र गं पृ ८,) and his eniticism of शद्वार्थों with शद्वार्थयुगल न काव्यशद्ववाच्यम् । etc (र ग ५) Simlaily शद्वार्थयो सगुणत्वाभावात् may be compared with गवार्ययो सगुणत्वविशेषणमनुपपन्नम् etc of Visvanātha? काव्यमाखाद-जीवातु पदसदर्भ is according to Mm Kane, the view of Candīdāsa espressed in his commentaiy Kavyaplakāsadipikā? 1. See पृ २ -३, सा द Kane's Edition 1923 2 P 339 Introduction to the third edition S, D 1951, ·10 KĀLYAPRAKASAKITANDAYA Varieties of Poetry S's criticisin of 'citiakīvya' may be compued with Vibranātha's केचिनित्राग्यं तृतीयं पागभेदमिन्टन्ति. तन । (५६. गा. द Kalle's chtion 1923). Jhs reference to Mahinbhatta m अनुमानानागीनीनत्वेन गाविधमहा- विषयकभावोत्कर्षवर्णनाविरहा बानुत्तमत्वात । उ एन महिममटानामन्मिन् पक्ष पक्षपात ।( का.प्र.) is not quite cleai. Probably he nefers to the passagens ci-7147-1 TL चान्वयव्यतिरेकाभ्या काव्यस्य चारुत्वहेनुनिश्चितम् । अतखोर वक्तव्यं भी न वन्य पाधान्गाभवान्यानो विशेष । न हि तयो सामान्यनिशेपयोस्त्रिापपि वस्तुमानादिग्पगुमंया चानमवारवारी रधिषिोत्र- गम्यते । (३२ व्य वि . 5 1909) He means to tlat poems Clinot le classified on the basis of picdominınce in subordination of sery principle of poetry Rasa We may now take up the topic of Rusa is anothe illustration of S.'s criticism of K P. After explaining the Kiilhis वारपान यां: etc. (१५-१६, का प्र गं) he explains the experience of Peramanands or super-joy of Rasa in the light of what he calls Vedāntinaya'. Here he seeins to follow Jagannātha Compare Rasagangīdha, p 22 But the view of the Narinas he states as follows "तपक्षमा कामिनीवनस्लम- स्पर्णचन्दनानुलेपनादिनेव नाट्यदर्शनकाव्यश्रयणाभ्यां मुगनिगेयो जायते । म एव तु म इति नवीना.। (9€ 97 a) This view puts the aesthetic plcusure on il per with ordinary sensual pleasures in the discussion of Rasīnanda oi aesthetic pleasure thus is really a moot point-vw, whether the aesthetic pleasure is like any other pleasure of life or its charactei is different 1 If the experience of the artistic i epi esentation of pleasure and pain is the same as the experience of these in life, what is pamful in life would not give pleasui e in poety and therefore such sentiments as those of sollow, angel, aresion cic cannot become Rasas in poetiy. Consistently with this view the Narinas, therefore, hold that, theo are only foui Rasas, viz , Srngīra, Vila, Hāsya and Adbliuta S says नवीनास्तु शृङ्गरवीरहास्यागुतमन्नाश्चन्वार एव रमा । (१६ का प्र ख ) He further on 1cfutes the claim of Karuna, Raudia etc to Rasas in the words अय करणादीना कथ न रमत्वमिति चेत्, उच्यते इष्टनाशादिभिश्चेतीवाव्य गोके उच्यते। तया- रौद्रशक्त्या तु जनितं वैतव्य मनसो भयम् । दोपेक्षणादिभिर्गही जुगुप्सेति निगद्यते ॥ तथा- तत्त्वज्ञानाद् यदीर्पोटेनिर्वेद स्त्रावमाननम् । इत्यादिनियुक्तगोकादिप्रवृत्तिकाना करुणादीना रसत्वनिषेधात् । न च तेपा तयाभूतत्वेऽपि अभिव्यक्तानन्दचिदा- त्मना सहाभिव्यक्ताना रसत्वमिति वाच्यम् । एवमपि स्थाय्यशे रसत्वविरोधात् । अथालाकिरविभावाभिव्यक्ता- ना तेपा रसत्वमुचित सुरते दन्ताद्याघातस्यास्वाद्यवदिति चेत्, न । एव क्षुधापिपासादिनानाविधदु खहेतुजनित- चेतोपैलव्यस्यापि रमान्तरत्वापत्ते । सुरते दन्तानातस्य वलवत्कामसभवदु खनाशकन्वेन भारापगमानन्तर सुतिन ·INTRODUCTION 11 । संवृत्तास्म इतिवद् उपादेयत्वम् । यत् तु गोकादयोऽपि रत्यादिवत् स्वप्रकागज्ञानसुसात्मका इति तदुन्मत्तप्रल- पितम् । किञ्च सामाजिकेषु मृतकलत्रपुत्रादीना विभावादीना शोकादिस्थायिभावस्य चर्वणीयेन अजमहीपालादि- ना सह साधारण्यम् , अनुपातादिदर्शनात् । वर्णनीयतन्मयीभवनं चापेक्षितमिति चेत् कथं ब्रह्मानन्दसहो- दररसोद्बोध , कय वा नामाङ्गल्यम् । अत एव केचिदजविलापादिकं न पठन्ति । बीभत्से तु मासपूयाद्युपस्थित्या वान्तनिष्ठीवनादिकं यन्न भवेत् तदेवाश्चर्यम् । कुतस्तादृशपरमानन्दरूपरसोद्वोध इति । एवं भयेऽपि । तथा भान्तस्य वक्तसर्ववासनेषु भवतु नाम कथञ्चिट रसत्व, विपयिषु पुन सर्वविपयोपरमस्थित्या कथं रसत्वम् । तदुक्तम्- न यत्र दुखं न सुस न चिन्ता न द्वेपरागो न च काचिदिच्छा। रस प्रशान्त कथितो मुनीन्द्र सर्वेषु भावेषु शमप्रधान ॥ एवं वीररौद्रयोर्न भेद । विभवादिसाम्यात् । न च स्थायिभेद एव भेदक । तस्यापि नियामकमुसप्रेक्षित्वात् । यत् तु- रक्तास्यनेत्रता रौद्रे युद्धवीरात् तु भेदिनी। इत्याहु । तन्न । कोषसञ्चारिणि वीरे तस्या सुलभत्वेन भेदकत्वानुपपत्ते । न च रौद्रे अविवेकन्वस्य वीराद् भेदकस्य सभवात् भेट इति वाच्यम् । क्रोधसञ्चारिणि वीरेऽप्यविवेकत्वस्य सभवात् । दानवीरादीना प्रभावाति- शयवर्णन एव कवीना तात्पर्यमिति न तेपा रसत्वम् । एव वात्सत्यनामाऽपि न रस । भावेनैव गतार्थत्वात् । ननु कयमजविलापादिकं कविभिर्वर्ण्यत इति चेत् उच्यते-तेपामजमहीपतिप्रभृतीना स्वस्खप्रियानुराग- प्रकर्यप्रतिपत्त्यर्थम् । अत एव चाजमहीपते स्वप्रियामिन्दुमती प्रति देहत्याग कालिदासेन वर्णित । एवं शान्त- स्यापि वर्णन मुमुक्षुणा वैराग्यातिगयप्रतिपत्तये । एव भयातिगयवर्णनं तत्तद्वयक्तीनां मार्दवप्रतिपादनाय । वस्तु- तस्तु कविभि स्वशक्तिप्रदर्शनार्थमेव पद्मवन्धाबन्धादिनिर्माणवत् तत्र तत्र प्रवर्त्यत इति । (२१-२२ का प्र खं) In the above quotations there are two controversial points - the first about the pleasant nature of all the Rasas and second about the number of Rasas The first contioversy is very old यया हि नानाव्यन्जनसंस्कृतमन्नं भुजाना रसानास्वादयन्ति सुमनस पुरुपा हर्षादीश्चाधिगच्छन्ति तथा नाना- भावाभिनयव्यजितान् वागनसत्त्वोपेतान् स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनस प्रेक्षकाश्च हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तस्मान्नाट्यरसा इत्यभिव्याख्याता । (९३ ना गा नि सा द्वि स) Thus in this view it 18 held that the Rasas, presumably all, are pleasant. Those, however, who think that all the Rasas are not pleasant inteipzet the passage differently As Abhinavagupta. says अन्ये त्वादिशब्देन शोकादीनामत्र सग्रह । (२९० Vol I GOS) Abhinavagupta's own view is, however, that all Rasas are pleasant He rejects the other opinion by saying च न युक्ता । सामाजिकाना येंकफल नाट्यम्, न गोकादिफलम् । (ibid) He emphatically says अस्मन्मते तु सवेदनमेवानन्दघनमाखाद्यते । तत्र का दु सागवा । केवल तस्यैव चित्रताकरणे रतिशोकादिवासनाव्यापारस्तदुद्वोधने चाभिनयादिव्यापार । (२९३ 1bid) It would be interesting to know who were the chitrcs that held the view that all the Rasas are not pleasant Di Ragbavan notes the Sukha-Dubkhātmakatā view of Rasa of Rudiabhata? given in Bhalata says नाशा one 1 There are some mos of N S which do not give this reading The Chaukhamba edition has not accepted it, the G O S. edition, however, has it, Different from Rudrata 2 ·1 12 KĀYYAPRAKASAKHANDANA his Rasakalıkā He also icfers to Haripāla's view i egarding the painful nature of Vipralambha It is, however, Rimacandra and Gunacandra, authors of N. D who have elaborately discussed the point in support of the rier-मुन्चट यात्मको रस । ( १०९ ना द G. O.S ). Their arguments being worth quoting as those of other. Jain whiteis on the subject are giren, the foot-note: It may be noted here incidentally that great Jaina Ācārya Hemacandra, then guiu, follows Abhinaragupta and accepts the general view The question is howerel, who were the Narinas that held this view, and reduced, on that view the number of Rasas to four A conti oversy had been iaging round the question whether śānta should be regarded as a Rasa or not and whether, therefore, the number of Rasas is eight or nine Bharata seems to have taken cognizance of only eight Rusas foi dhamatic purposess He, howevel, at one place says that the original Rasas ale foul – VIZ Singāra, Raudra, Vila and Bibhatsa and that Hāsya, Kaluna, Adbhuta and Bhayānaka aie respectively derived from these (४०. ना गा नि मा ) But the theory of S is different He does not reduce the number Rasas on the basis of the orginal and the derived, he does it on the very principle of Rasa. On this principle his Rasas are, as we hare seen, Srngāla, Vila, Hāsya and Adbhuta - - 1 JOR Madras Vol XI pp 113-14, 107 2 स्वीकृतमामाकारित्वानुभूसमानावन्यो यथलन्भव नुखदु बन्यमावो गस्यते आन्वायन उति रस । नष्टविमाना दिप्रथितस्वरूपसन्यत्तय शृद्धारहान्यनीगढनशान्ता पत्र मुखात्मानोऽपरे पुनरन्ष्टिविभागायुपनीतात्मन करणरावीमत्ममयानझाश्चत्वारो दुखात्मान । यत्एन मर्वन्साना नपात्मकत्वनुच्यते, नत् प्रतीनिवापितम् । आस्ता नाम मुख्यविमावोपचित काव्याभिनयोग्नीतविमावोपचितो मनानको बीमन्न. कन्गो रोद्रो वा रसाम्बाढवतामनास्येला कामपि देशदगामुपनयति । अत एव मनानादिमिन्देजते समाज । न नाम मुग्वावा- टादुद्वेगो घटते । यत् पुनरेभिरपि चमत्कारो दृश्यते मरनास्वादविगमे मति यथावस्थितवन्तुप्रदर्शकेन कविना गनिकोशेलेन । विम्मयन्ते हि शिरच्छेदकारिगाऽपि प्रदारकुगलेन वैरिगा गाण्टीरमानिन । अनेनंद व सर्वानान्हाटकेन कविनटगतिनन्नना चमत्कारेण विप्रलच्ग परमानन्दम्पना दुःसात्मक्वपि कर गादियु रमेषम प्रतिजानते । एतदास्वागन्येन प्रेक्षका अपि एनेषु प्रवर्तन्ते । कवरस्तु नवदु खान्नममतारानुरूप्ये रामादिचरित निवन्नन्त सुखदुःखात्मकरसानुविटमेव अन्नन्ति पानकमाधुर्नमिव च ती णास्वादेन दुखाखादेन सुनरी मुखानि न्बदन्ते इति । मपि च मतामा हरण, द्रोपद्या कचान्वगकण, हरिश्चन्द्रम्य चाण्टाल्दान्य, रोहिताश्चय मरग, लक्ष्मणम्य शक्तिमेढनं, मालया व्याणटनारम्भणमिल्लाद्यमिनीसमान पश्यना महृदयानां को नाम मुसास्वाट । तथानुकार्यगताश्च करुणाट्य परिदेविनानुकार्यन्वाद तावद् दुःखात्मका एव । यदि चानुकरणे सुन्वात्मान' म्युन नन्यगनुकाण म्यान, विपरीतलेन माननादिति । योऽपष्टिादिविनागदुसवता कन्गे वर्ण- मानेऽमिनीयमाने वा मुसास्वाट मोऽपि पामायतो दुखाबाद एव ! दुम्सी हि दुन्वितवावा नसमभिमन्यते । प्रमोटवार्वा तु नान्यतीति करणादयो द सामान एवेति । विप्रलम्मरदारन्तु दाहादि कार्यत्वाद् दु वरूपोऽपि सम्मोगस भावनागर्मवात् मुसात्मक । सश्च मुख्यलोरगत प्रेक्षकगत काव्यस्य श्रोत्रनुसन्धानकद्वयगतो वेति । (२५९ नाद G 0 8 ) See for an elaborate and excellent treatment of this topic Dr Ragbavan's articles on "The Number of Rasas. 10 JO R. Madras Vols X & XI 3 ·INTRODUCTION 13 Thus it would seem that S accepts the view that Sukha is the plinclple of Rasa and that on that principle there could be only foul Rasas He makes use of the arguments of those who legaid Rasa as Sukha- Dubkhātmaka in showing that Kaiuna etc are Dubkhātmaka and then following the principle that Rasa by definition is Sukhātmaka rejects Karuna etc as Rasas Who were the other Navinas who held this view I have not been able to find Jagannatha, a contemporary of S at the court of Jahāngn does not hold this view He is a Kevalablādavidin केवलाहादवादिना तु प्रवृत्तिरप्रत्यूहैव । (२६ र गं ) who accepts all the mne Rasas on the authority of Bharata स च नवधा । मुनिवचनं चात्र मानम् । (२९ र गं) Minor Topics The two topics discussed above ale major problems of Sanskuit poetics S, however, in each Ullása has criticized many minoi points also For example after explaining Samlaksyakı ama Vyangya he says inonically अनेटमवधातव्यम्-वस्त्वलंकृतिध्वन्यो क्रम सलक्ष्यते, रसभावादिपु क्रमो न लक्ष्यते इत्यलका- रगास्त्रयोगिन एव प्रष्टव्या इति । (२५ का प्र सं ) This may be compared with Jagannatha's view सलक्ष्यक्रमोऽप्येप[ रस ] भवति । (र ग १०७) So also aften explaining the Ka. मुख्यार्थहतिःपो etc he says नवीनास्तु- एतन्मतनिष्कर्यस्तु रसापकर्पकज्ञानजनकनानविषयत्व दोपत्वम् , अपकर्पस्तु रसनिष्टोऽसण्डोपाधिरिति । तया च रत्वाद्यवच्छिन्नचतन्यस्य आनन्दाशे लेशेन स्थितिर्मुख्यार्थहति । सा च दोषज्ञानाद् भवति । तन्न युक्तम् । उत्तिविसेसो कव्वो भासा जा होइ सा होउ । इति काव्यरमज्ञाना वाचोयुक्तिश्रवणात् । च्युतसस्कृत्यादीना मुख्यार्थहतित्वाभावात् , इत्याहु । (३३-३४ का प्र खं) In this Ulasa of Dosas, S citicizes many points pertaining to interpietation and piopiiety On the topic of Azthadosas, he says इत्येते प्राचीनरर्यदोषा कथितास्ते उक्तेपु शब्ददोषेप्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादितार्हा । (४५ का प्र ख) and then shows how these various Artha-Dosas can be included in different Śabda-Dosas While discussing Rasa Dosas, S takes objection to regarding Sabda-vācyatā as a Dosa with reference Vyabhıcā ins Mammata himself in the Ka न टोप खपटेनोक्तावपि सचारिण क्वचित् । (का ६३ उ ७ ७), concedes the point that sometimes it may not be a defect S, however, says that to name the Samcilins is a positive Guna. तत्र नवीना प्रत्यवति- एन्ते । व्यभिचार्यादीना स्वशब्दवाच्यता न दोपाय किन्तु गुणायैव, तत्तदर्थाना शीघ्रोपस्थितिमत्वात् । अत एव महाक्वीना तथैवोपनिवन्धात् । (५३ का प्र सं) In the discussion on the definition of Gupa, S gives the view of the Navinas thus नवीनास्तु रसोत्कर्पहेतुत्वे सति रसधर्मत्वं इत्याहु । (६३ का प्र स) While cliticling the verse निजनयन etc, he says इत्याखादहेतूना गुणानामपलाप कर्तुमयोग्य प्रकाशकृतामिति नवीना । (६८ का प्र ख) * ·14 KĀVYAPRAKAŚAKHANDANA For In the Ullāsa of Arthālamkālas, S. concerns himself mainly with showing how several Alamkālas can be included in others example he would include Visama and Vyāghāta in Vizodha (es-c4 का प्रस) After explaining the definition of Vibhāvanā, he says, वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधेपि कार्यवचन विभावनेत्यन्ये । (८५ का प्रस) The few points discussd above will suffice to gire an idea of the character of Kavyapıakāśakhandana Siddhicandra. Siddhicandra, the author of this work, is one of those notable Jain wiiteis who hare enriched not only the literature of theil own faith but have also contributed to Sanskrit literature in general He belongs to, what ive might call, the last glorious period of Sanskrit literature on the period of Sanskiit renaissance in the times of the Mogul empelois Akbai, Jahāngn and Shāhjahān. In fact he is a luminany of the age of Panditaiāja Jagannātha, who was his contemporary at the Mogul court As to the life and works of Siddhicandia, there is ample inateral which has been well exploited by the late Jain scholar Sri Mohanlal D Desai in the introduction to his edition of BHĀNUCINDRA CARITA by our authoi, published in the SJS In fact B C which is a sort of a biographical poem of his Guiu Bhānucandia becomes in the fourth Prakāśa after the relse sixty seven, what Ācārya Jinarijaya Muni calls, the autobiography' of our author Śrı Desar, in the fourth section viz, Summary of the Present Work', has given the substance of this portion at length and Ācārya Jinavijaya has noted salient points of the same in his preface as the General Editor of the Series I shall, here, therefore, touch only a few noteworthy incidents S in the narration of pzobably the most important event of his life gives us a clue to the year of his birth This event we shall discuss later on Jahāngi is represented as asling S his age in the following veise 'परब्रमप्रसक्ताना व्यतीतानि कियन्ति व । प्रारभ्य जन्मतोऽन्दानि' प्रोचुस्ते 'पञ्चविंगति' । (लो २३६ प्र ४, भा च च ) The events of banishment and recall that happened as a iesult of the discussion that followed are placed by Sri M D Desai before the autumn of 1613 A D? This would give us the year of S.'s birth as 1588 01 1587 A D, if the banishment lasted for a year. < I See his Intridaction to B p 59 and footnote 90 ·INTRODUOTION 15 - Swiote his Jinaśataka-tikā, as he himself says, in V.S 1714 (1658 A D.) and a Ms of the piesent wolk, KP K , was copied in the V. S. 1722 (1666 A. D ) in his own life-time So he must have lived for at least 77 years The exact yeal of his death is however unknown From his autobiogiaphic account we learn that Siddhicandra was initiated in the Jain order when he was quite young, śiśu, as he calls bimself and his elder brother He describes his first introduction to Akbar in no modest terms He does not blush to compare himself with Kamadeva in beauty. (अनन्यलभ्यसौन्दर्यन्यत्कृतश्रीतनूद्व , श्लोक ७१ 1bid), In fact he i efers to his physical stiength and beauty at sereral places in the B C ? He is very conscious of his unusual intellectual powers particularly his capacity of Avadhānas which earned for him the title of Khusfaham' from Akbai 3 S tells us that Akbal asked him to come daily and live with him in the company of his sons त्वया मत्सनुमि सार्ध स्थेयमत्रैव नित्यग । The importance however of this part of the naliation lies in the infoimation it gives about S's education at the coult of Akbar He describes it in the following verses कदाचित् शाहिनाहूत कदाचन पुन खत । असावन्त सभ गच्छन्नधीयानश्च तिष्ठति ॥ ८७ महाभाष्यादिकान्येव नानाव्याकरणानि च । नैषधाढीनि काव्यानि तौश्चिन्तामणीमुसान् ॥ ८८ काव्यप्रकाशप्रमुसानलदाराननकेग । छन्द शास्त्रण्यनेकानि नाटकान्यपि लीलया ॥ ८९ अध्यष्ट सर्वशास्त्राणि स्तोकैरेव दिनैस्तत । गाहिना प्रेरितोऽत्यन्तं सत्वर पारसीमपि ॥ ९० प्र ४ भा च) The interesting thing to note from this is that Akbal asked him to study. Parasī' o. Persian There is a fui thel ieference to his study of Persian literature in the description of A's toun to Kashmn4 in which he and his Gulu accompanied the Emperol He says that he See p 65, Introduction to BC 2_of also पुर स्मरमिवादाक्षीद् भवभीत्या धृतवृतम् । (श्लो ७५) The pun on may be noted 3 अन्त सभमथाहूय समक्ष सर्वभूमुजाम् । अवधान विधानादिपरीक्षा कृतवान् प्रभु ॥ ८४ अतुला तत्कला चैना दर्श दर्श चमत्कृत । विरयात 'सुस्फहमे'ति तस्य नाम प्रदत्तवान् ॥ ८५, प्र ४ 4 The following verses are quoted as they briefly describe Akbar's tour to Kashmir According to S, Akbar undertook this tour with a desire to see saffron flowers See 30a स्त कश्मीरकिअल्कपुष्पोद्मदिदृक्षया । प्रतस्थे पृथिविनाथ पुन श्रीनर प्रति ॥ १०२ अमन्दानन्दसपूर्ण शाहि सत्कृत्य वाचकान् । सार्द्धमाकारयामास सिद्धिचन्द्रसमन्वितान् ॥ १०३ पठत पारसीग्रन्याँस्तत्तनूजागजै समम् । प्रात पूर्वदिनाभ्यस्त पुर श्रावयत प्रभो ॥ १०४ कुर्वतश्च वरीवस्या शाहे. स्नेहाचेतस । प्रसिद्धि सिद्धिचन्द्रस्य सर्वत्र ववृधेतराम् ॥ १०५ पर्वतान् रत्रपंजाल पीरपजालकादिकान् । हिमेरभ्रलिहेस्तुगशृङ्गानुलध्य दुर्गमान् ।। १०६ क्रमाद्गत्वाथ कश्मीर दृष्ट्वा काश्मीरभूरूहान् । प्रफुल्लकुमुमामोदलोलरोलम्वचुम्वितान् ॥ १०७ स्थित्वा च कतिचिन्मासास्तत्राश्चर्यदिदृक्षया । प्रत्यावृत्य पुनर्लाभपुरं शाहिरभूपयत् ।। १०८ (त्रिभिर्विशेषकम् । प्र ४,'भा च) 1 the word भव .

·16 KĀVYAPRAKĀŠAKHANDANA 1 used to study Persian books in the company of the Emperor's grandsons and lecite them every morning in the presence of the "Sāhi'. We know that Jagannātha also had studied Persian There is one very important event in S's life referied to in the beginning, to which attention should now be diawn After Akbar S became a favourte of Jahāngir also That Jovial and pleasul e-loving Emperol this young man with a good physique should pass an ascetic life of austelity, and so asked him to be in the company of fine young women and enjoy life This episode has been naliated with great embellishment by S Jahangil is ieported to have asked him "सौख्य विपयिक त्यक्त्वा किमात्मा तपसेऽर्पित । (लो २३९) to which S replies नवे वयसि या दीक्षा नव हास्याय सा मताम् । नहि पीयूपपानेऽपि प्रस्ताव प्रेक्ष्यते बुध ॥ (ो २४०) and so forth Jahāngil is not so easily convinced and further aigues with hm S. at this point describes him as diunk कृतकादम्बरीपानविघूर्णितवि- लोचन (ग्लो २४८)-a. 1ealistic touch S puts move cogent arguments for his conviction and the emperor listens to him with interest With the emperor there is Nurjahānº who is very sceptical about the 1 See 13 Jagannātha Pandita by V A Ramaswami Sastri Annamalinagar 1942 2 S describes the beauty of Nurjabād whom he refers to as Nuramahallawhich may be quoted bere as a rare description of that great beauty by a Sanksrit writer मजरी रूपवृक्षस्य पुप्पेपोरिव कामिनी । प्रभा सौभाग्यरत्नस्य लक्ष्मीलवण्यवारिधे ॥ २५९ तदग्रमहिपी नूरमहल्लास्तेऽतिवल्लभा । जित भासेव वक्त्रेन्दो सीधस्या स्मित वहि ॥ २६० अङ्गुलिपल्लवोहासि नखाशुकुसुमानितम् । असेवि भूपदृग्मद्गर्यस्या वाहुलनायुगम् ।। २६१ युग्मम् । काञ्चीपट्टो नितम्बेऽस्ति मदधस्थेऽपि नो मयि । इतीव दुसतस्तस्या मध्यदेश कृगोऽभवत् ।। २६२ अमित गोमते यम्या श्यामला कुन्तलावलि । विधुभ्रमेण वक्त्रस्य रजनीवानुचारिणी ।। २६३ वीज्यमानस्य विश्वेन लोचनाञ्चलत्रामरै । यत्कण्ठो मुसराजस्य वेत्रासनमिवेक्ष्यते ।। २६४ भ्राजेऽनुमीयमाना या विपची मधुरस्वरै । मुक्तावलीव भारत्या यन्मुखे दशनावली ।। २६५ अब्ज एव क्रमी यस्या न हसो यदसेवत । गतिनिर्जयलज्जैव जानीमस्तत्र कारणम् ॥ २६६ इत्यस्या मझले गाने महान् दोपोऽयमेव हि । अपि वर्षगतैस्तृप्ति पश्यन कस्यचिन्नहि ॥ २५७ सत्यप्यन्त पुरे तस्या रेमे इमापतिमानसम् । लक्ष्ये नक्षत्ररक्षेऽपि चक्षुश्चन्द्रतनौ व्रजेत् ॥ ०६८ S refers to Nurjaban as Normaballā Does this mean that before this vas written she was not named Nurjahān? A man so famılır with Jahangir and his court can be expected to know the latest news If this is so we can say that the B C or at least this particular part must bave been composed before 1616 A Das Nurmahal was named Nurjahān in that year 317–18 Tuzūk-I-Jabāngiri, translated into English by Rogers and Beveridge RAS London, 1909 I am indebted to my friend Sri Ratnamavirao B Jhote and Dr C R Nagat: for finding out this reference for me from T-I-J See PP ·INTRODUCTION 17 professions of this young man तदा विश्वभराभर्तु साऽब्रवीत् प्राणवल्लभा । 'तारण्ये व मन स्थैर्यमसभाव्यमिदं वच ॥ (श्ये २६९) S retorts by quoting the example of the king of Balaksha' वलक्षाधिपति कि न तारुण्येऽभृजितेन्द्रिय । (श्लो २७०) and defends his thesis before the Queen in the Tārkika style. Nurjahān baughtily (Mar) answers the arguments. After the Queen finishes J again joins issue and tries to show the absurdity of S's position and says "God created all thus for our enjoyment, and by obeying his command we shall be happy hereafter while you ale unhappy here and will be so hereafter"? It is to be noted that S has to concede- 'आदिष्टं सत्यमेवैतत् प्रियं च प्रभुभि ।' but retorts by saying रक्ताना क्षोभयश्चित्त विरक्ताना तु न क्वचित् ॥ (लो २९९) As the last argument J uses the theory of Syādvāda against this Syādvādın and tells him that to be insistent on any one thing is Mithyātva', the sin of heresy to be avoided by a Jain S ieplies that Syādvāda is not to be used foi defending sinful acts, in fact theie should be no Ekānta even in Syādvāda The king gets angry and finally uses the argumentum ad baculum and teirifies the monk with mad elephant but ultimately banishes him from his court and orders him and his likes to live only in jungles-a fit place for them. This episode in the poem describes a real event in S's life as it is colloborated by other sources also. Some of the arguments advanced by Nuijahān and Jahāngır have a touch of 2 eality, in as much as, they have a non-Hindu ling about them If the incident deecribed here took place somewhere about 1613 A D We can say that B C was written when the whole thing must have been fresh in Sis mind. 1 This reference to the king Balaksha might be the result of his study of Persian literature The legend however seems to have been Indianised Because s says तथा चाह सोलह सहस्स महेलिओ तुरी अठारह लक्ख । साइकेरइ करणई छोड्या सहर बिलकव ।। [Here the mention of sixteen thousand women probably rehects the Krsna folklore Here the reference may be to the famous saint by name Ebrahim Ibu Adham, a native of Balkh, B O f n 87 p 54] 2 जगत्का कृत सर्वममाफ मुक्तिहेतवे । तन्निर्देश प्रकुर्वाणा अग्रेऽपि सुसिनो वयम् ॥ २९६ इहापि दु सिनो यूय परत्रापि च दु खिन । भवितास्थेश्वरप्रोक्तमार्गातिक्रमतत्परा ॥ २०७ 3 Vijaya-Tilaka Sūri-Rāsa, Adhikâra I See Sri Desai's Introduction P 57 fn 88 ·18 KĀVYAPRAKASAKHANDANA This incident may be compared with the Yavanī affair in Jagannātha's life 1 Later on, S again became a favourite of Jahãngır and got such titles from him as 'Nādıra-Jamān' (the unique of the age) and Jahān. g12-pasand (Favourite of Jahāngir ).? Works of Siddhicandra. Śrī Desai mentions the following nineteen works of S. (1) Kādambari-Uttarāıdhatīkā (2) Sobhana-Stuti-tīkā. (3) Vrddha-piastāvoktı-2atnākaia, (4) Bhānucāndla-calitar 5) Bhaktāmarastotravrtti. (6) Taikabhāṣā-tīkā. (7) Sapta-padārthi-tīkā 8) Jinaśataka-tīkā (9) Vasavadattāyrttı ol vyākhyā-tīkā (10) Kāvgaplakāśakhandana. (11) Anekāıthopasalga-vrttı (12) Dhātumañjalī (13) Ākhyāta-vāda-tīkā (14) Prāki ta-subhāaita sangraha (15) Sūktı-latnākara (16) Mangala-vāda (17) Sapta-smaranavıttı (18) Lekha-likhana-paddhati. (19) Samsksipta-Kādambari-Kathānaka: To this list of Śli Desai two more voiks noted previously should be added, viz., (1) A Bihattīkā of Kavyapıakāśa which S. composed in the name of his Gulu This work is attuibuted to Bhānucandra by Śrı Desai probably because he had not seen K P K (2) Laghusiddhānta-kaumudi A paper ms of this work lies in the Bhandara of Dayāvimala, Ahmedabad Su Desai has given the beginnings and ends of other works I give in the foot-note a description of this Ms 3 Some scholors do not regard this affair as historical See pp 19-21, Jagannătha Pandita In the light of this incident in S's life, however, the whole question requires to be examined properly 2 See Introduction to B O P 65 3 Introduction to B O pp 71-76 The Ms consists of 42 folios It begins ॐनम श्रीगणेशाय ॥ महोपाध्यायश्रीभानुचद्रगणिभ्यो नम ।

·INTRODUCTION 19 1 was Sanskrit Renaissance in the Moghal Period. I referred earlier to the Sanskıt Renaissance in the Moghal Period - particulaıly in the reigns of Akbal, Jahāngii and Shāhjahān We know that Jagannātha who was given the title of Panditarāja by Shāhjahān at the instance of Asafkhan lived in this age Pio V. A Ramaswami Sastii in his woik Jagannātha Pandita' iefers to about sixteen comtemporalies of whom Kavindiācālya Sarasvati was a protege of Shāhjahan Śn Desai in his introduction to B o gives an account of thirteen Jaina priests at the court of Akbar and thi teen at the court of Jahāngil -some of whom are common The Jain writers of the age wele, however, many more than these. A review of the works of Brahmanical and Jain wuiters of the sixteenth and the seventeenth centuries would show that it an age of vigorous literaly and philosophical activity in India as a whole and as the instances of Padmasundara - authoi of Akábai aśābı –Śingāladai pana', Hīlavijayasūri, Jagannātha, Bhānucandia, Siddhicandra and Kavindrācārya Sarasvati would prove, Sanskrit learning received encouragement and patronage in the courts of Akbai, Jahāngıı and Shāhjahān. A note on Siddhicandra and Jagannātha The parallel zeferences given above from Rasagangādhala and a more detailed comparison of K P K and R G would go to show that there are many ideas which S. and Jagannatha hold in common and that in several cases even phrasing is identical, though they differ वाग्देवीमभिवद्य वद्यचरण वृन्दारकाणा गणे सर्वेषा मुधियामनुग्रह धिया गभीरभावाद्भुतम् । व्याकरण विदधाति वाचरुपति श्रीसिद्धिचद्राभिध शाहिबीमदकब्बरक्षितिपते प्राप्तप्रतिष्ठोदय ॥१ It ends शास्त्रान्तरेऽप्रविष्टाना वालाना चोपकारिका । निर्मिता सिद्धिचद्रेण लघुसिद्वान्तकौमुदी ॥१ इति पादमाह श्री अकार etc श्रीसिद्धिचद्रगणिविरचिता लघुसिद्धातकौमुदी समाप्ता ॥ छ । लेखकपाठयो) शुभ भवतु । यादृश पुस्तके दृष्ट etc सवत् १७०३ वर्षे फाल्गुन शुदि २ तियो भृगुदिने लिसित ।। छ। श्री । The last page 42-b contains a seal 1 P 15 Jagannātha Pandita 2 7 Ibid (1) Khandadevamısra, (2) Jagadisatarkālamhāra (3) Gadādharabhattacārya, (4) Bhattojı Diksita, (5) Nārāynabhatta (of Malabar) (6) Nilakantha Diksıta, (7) Rājacūdāmanı Diksita, (8) Venkatādbvarın (9) Cokhanāthamakhin, (10) Dharmarājadhvarindra, (11) Rāmabhadrambā, (12) Madhuravāni (13) Kaviodrācāryasarasvati (14) DI M Visvanātha Pancānana (15 Rāmabhadra Diksıta, (16) Madhusüdana Sarasvati 3 pp 1-22, Introduction to BC 4 See Śrı M D Desai's Gujaratı work-"Jaina Salutya no Itihāsa" pp 533-651 5 Pablished in the Ganga Oriental Series Bikaner 1943 ·20 KĀYYAPRAKĀŠAKHANDANA in their theories of Rasa This naturally raises the question whether S was familiar with R. G. or not That both, he and Jagannātha were contemporalies at the court of Jahāngn, if not those of Akbar and Shāhjabān- becomes pzobable from a comparison of their dates. S. lived from circa 1587 to cilca 1666 A D and must have frequented the courts of Albar and Jahāngır between 1597 and 1627 (Jahāngir died 7, Nov. 1627). Jagannātha is placed between circa 1590 to 1665 A D. and enjoyed the pationage of Jabăngır, Shāhjahān and Dārā Shukoh between 1620 and 1050 A D It is likely that they might have been in some contact. But it is not possible to say whethel S was familiar with RG The earliest Ms, of K P. K that is known was finished in 1647 A D. while about R G. we can only say that it might have been written before 1652 A. D.' From the frequent references to Navinas in both the works it seems that a new school of poetic criticism had come to be recognized as in Nyāya and so both S, and J. must have drawn upon the common ideas of Navīnas. 1 1 I Jagapnäthe Pandita p 25 2 Ibid, pp 25-26 ·- . महोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचितं - काव्यप्रकाशखण्डनम् । - - ॥ ऐं नमः । महोपाध्याय श्रीमानुचन्द्रगणिगुरुभ्यो नमः ।। श्रेयःश्रियं तनुमतां तनुतां स शम्भुः श्रीअश्वसेनधरणीरमणाङ्गजन्मा । उत्कण्ठिता त्रिपथगानिभतस्त्रिमूर्ति-लोकते त्रिजगतीमिव यस्य कीर्तिः ॥१ जीयाच्छ्रीमदुदारवाचकसभालङ्कारहारोपमो लोके संप्रति हेमस रिसदृशः श्रीभानुचन्द्रश्चिरम् । श्रीशत्रुञ्जयतीर्थशुल्कनिवहनत्याजनोद्यद्यशाः शाहिश्रीमदकब्बरार्पित 'महोपाध्या य दृप्यत्पदः ॥ २ शाहेरकब्बरधराधिपमौलिमौलेश्चेतःसरोरुहविलासपडंहितुल्यः । विद्वच्चमत्कृतिकृते बुधसिद्धिचन्द्रः काव्यप्रकाशविवृतिं कुरुतेऽस्य शिष्यः ॥ ३ प्रायाः क्वापि गिरो गुरोरिह परं दूष्यं परेषां वचो- वृन्दं मन्दघियां वृथा विलपितं नामाभिरुक्कितम् । अत्र खीयविभावनैकविदितं यत् कल्पितं कौतुकाद् वादिव्यूहविमोहनं कृतधियां तत्प्रीतये कल्पताम् ॥ ४ पररचितकाव्यकण्टकशतखण्ड खण्ड]नताण्डवं कुर्मः । कवयोऽद्य दुर्दुरूढाः खैरं खेलन्तु काव्यगहनेषु ॥ ५ - . - तत्रादावनुनादपूर्वकं काव्य प्रकाश ख ण्ड न मारभ्यते । नियतिकृतनियमरहितां हादैकमयीमनन्यपरतनाम् । नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥ (मू० का० १) नियतिरदृष्टं तत्कृतो नियमस्तद्रहितामित्यर्थः । अत एवोक्तम् -- अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः। यथाऽमै रोचते विश्वं तथैव परिवर्त्तते ॥ इति । अयमों न साधुः । काव्येऽपि नियमस्य सत्त्वात् । शब्दे छन्दःप्रभृतिषु तथा च तत्तद्रसविशेषे तत्तद्रीतिविशेषे तत्तत्प्रबन्धे भाषाविशेषे श्च नियमस्य सत्त्वात् । अर्थेऽपि ·काव्यप्रकाशखण्डन मुखादिकं चन्द्रत्वादिनैव वर्ण्यते नान्येनेति नियम[स्य] सत्त्वात् । 'अथ शव्दार्थी काव्य'मित्यु- च्यते । अर्थ तु नित्यानित्यसाधारणे नादृष्टजन्यत्वमस्तीति चेन्न । अर्थे काव्यत्वस्य निराकरिष्य- माणत्वात् । 'हादेकमयी' मिति । इदमपि विरुद्धम् । अन्येषां भावानामिव काव्यस्यापि सुख-दुःख-मोहात्मकत्वस्य संभवात् । 'अनन्यपरतन्त्रा मिति । इदमपि न चारु । तथा हि अन्नान्यपदस्य भारत्यन्यत्वस्य वक्तव्यत्वे भारत्यन्यकवितत्प्रतिभादेः काव्ये कारणत्वसंभवात् । 'नवरसरुचिरा'[प० १.२ मिति । नवरसा चासौ रुचिरा चेति कर्मधारयः । वृत्तौ 'पटू(ोरसा हृद्या न तैरिति व्यक्तिद्वयदर्शनात् । अथवाऽस्तु तृतीयातत्पुरुषः । न च नवरसीति प्रयोगापतिः । त्रिभुवनमित्यादिप्रयोगवदस्यापि सिद्धेः । इदमप्यसाघीयः । वीभत्सादीनां रसत्वस्य निराकरिप्यमाणत्वात् । रले नवत्वासंभवात् । अथ काव्यस्य फलस्- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यापरिनिवृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥ (मू० का० २) इदमप्युपलक्षणम् । काव्यस्य परमेश्वरस्तबादिरूपतया चतुर्वर्गस्यैव साधनत्वादिति । अथास्य कारणम्- शक्तिनिपुणता लोककाव्यशास्त्राद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ (मृ० म० ३) अन तस्य काव्यस्य उद्भवे निर्माणे समुल्लासे त्रयः शक्ति-निपुणताऽभ्यासा हेतुरित्युक्तम् । तदपि तुच्छम् । डिम्भादावपि काव्योद्वदर्शनात् , शक्तरेव हेतुत्वात् । अथास्य लक्षणम्- तददोषौ शब्दार्थों सगुणाबनलवृत्ती पुनः कापि । ( मू० का० ४, पू०) तथा च अदोपत्वे सति सगुणत्वे च सति स्फुटालङ्काररसान्यतरवत्त्वं काव्यत्वमिति फलितार्थः । 'क्वचित् तु स्फुटालङ्कारविरहेऽपि न काव्यवहानिः । नमोऽल्पार्थत्वात् । अल्पत्वस्य चात्रास्फुट एव विश्रान्तेः । स्फुटालङ्कारविरहोदाहरणं यथा यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतस्तले चेतः समुत्कण्ठते । अनेन वाक्येन तत्रोपकान्तसमागमोऽपि ध्वन्यत इति केचित् । तन्न । 'स एव हि वर' इत्यनेन पुरुपान्तरनिषेधात् । निष्कारणकदोषोद्भावनस्य च प्रामाणिकानामसम्मतत्वात् । वयं 'पर' इति मुद्रितपाठः। २ 'लोके शास्त्रकाच्याद्यवेक्षणात्' इति मु. पा.. , .

·प्रथम उल्लास ३ - “तुं शोभाविशेष एवोत्कण्ठाकारणमिति बमः । यद्यपि कतिपयाक्षराणामत्र द्विरावृत्तिरस्ती- त्यनुप्रासः संभाव्यते । तथापि-- 'स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुह[प० २ १]रच्छातेतराम्बुच्छटा मूर्छन्मोहमहर्षिहर्षे'त्यादिवञ्चतुष्पञ्चाद्यावृत्त्या [अ]भावान्नात्र स्फुटताऽनुप्रासस्येति गम्यम् । विशेषविचारस्त्वस्मत्कृतवृहट्टीकातोऽवसेयः । अत्र केचित् - 'अदोषत्वं यत्किञ्चिदोषा- भावो वा यावदोषाभावो वा । नाद्यः, अव्यावर्तकत्वात् । नान्त्यः, तथासति काव्यलक्षणं निर्विषयं विरलविषयं वा स्यात् । यावदोषाणां दुनिवारत्वात् । तस्माद् 'वाक्यं रसात्मकं काव्यमिति लक्षणम् । तथा च दुष्टेऽपि रसान्वये काव्यत्वमस्त्येव परन्त्वपकर्षमात्रम् । तदुक्तम्- कीटादिविधरवादिसाधारण्येन काव्यता। दुष्टेष्वपि मता यत्र रसायनुगमः स्फुटः ॥ इति । एवं चालङ्कारादिसत्त्वे उत्कर्षमात्रत्वम्' इति वदन्ति । परे तु 'यदंशे दोषस्तदंशेऽकाव्यत्वम् , यदंशे दोषाभावस्तदंशे काव्यत्वम्. यथा एकमेव ज्ञानं प्रमाऽप्रमा चेति. दोषसामान्याभाव एव विवक्षणीय' इत्याहुः । तन्न । एकमेव पद्यं अंशे काव्यं अशेऽकाव्यमिति व्यवहाराभावात् । अन्ये तु 'दोषसामान्याभाव एव लक्षणे प्रवेश्यः. विरलविषयत्वं काव्यलक्षणस्येष्टमेव. दुष्टं काव्यमिति प्रयोगस्य दुष्टो हेतुरितिवत् समर्थनीयत्वाद्' इति प्राहुः । परे तु 'काव्यमा- खादुजीवातुः पदसंदर्भ' इति वदन्ति । तन्न । आखादुजीवातुतावच्छेदकरूपाऽपरिचये तस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । तत्परिचये तस्यैव लक्षणत्वसंभवात् । नवीनास्तु 'काव्यत्वमखण्डोपाधिः, चमत्कारजनकतावच्छेदकस्य काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य चान्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् , तदेव लक्षणमस्तु, किमनेनाननुगतेन लक्षणेन' इति वदन्ति । 'सगुणाविति गुणव्यञ्जकावित्यर्थः । गुणानां रसैकधर्मत्वात् शब्दार्थयोः सगुणत्वा- भावात् । 'अनलङ्कृती' इति सालङ्कारावित्यर्थः । यदपि 'काव्यत्वं शब्दार्थोभयवृत्ति' तदपि न । काव्यं करोति, काव्यं पठति, शृणोति चेति व्यवहाराच्छब्द एव काव्यत्वं कल्पनीयम् । ननु आखादव्यञ्जकत्वमेव काव्यत्व- प्रयोजकम् , तच्च गन्देऽर्थे चावि[प० २ २ ]शिष्टम् , तथा च कथं काव्यं करोतीति व्यवहारस्य शब्दमात्रपरत्वम् ? इति चेत् न । आखादव्यञ्जकानामन्येषामपि सत्त्वात् तेष्वपि काव्यत्वं खीकुरु । उभयवृत्तित्वकल्पने गौरवात् काव्य करोतीति काव्यपदस्य शब्दमानपरत्वे वीजत्वात् । अथ काव्यमेदानाह- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गये वाच्यात् ध्वनिवुधैः कथितः ॥ (मू० का० ४, उ०) व्यङ्गये वाच्यात् अतिश[यि]नि अधिकचमत्कारकारिणि सति उत्तम काव्यम् । बुधैवैया- १ 'विजातीयसुसाभिव्यक्तिजनकतावच्छेदकस्येत्यर्थः । इति मूलादर्शे टिप्पणी । -- A ·20, काव्यप्रकाशखण्डन , ? करणैर्यथा स्फोटव्यलकशब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः, तथाऽन्यैरपि आलझारिमिवां- च्यव्यञ्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य । अत्रेदं बोध्यम् । स्फुटयत्यर्थमिति स्फोटः । ननु शब्दात् कथं पदार्थवाक्यार्थधीः १. आशुविनाशिनां ऋमिकाणां मेलकामावाद, आनुपूर्व्याः ज्ञातुमशक्यत्वाच । तेन च पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहकृतेन अन्तिमवर्णानुभवेन स्फोटो व्यज्यते । स च ध्वन्यात्मकः । शब्दो नित्यो ब्रह्मखरूपः सकलप्रत्यायनक्षमोऽत्री- क्रियते । तद्व्यञ्जकश्च वर्णात्मकः शब्दः । वृत्तिस्तु व्यञ्जनैव । तव्यञ्जकः शब्दो ध्वनित्वेन व्यवहियत इति चैयाकरणमतम् । तदसत् । एवमन्तिमवर्णानुभवस्यैव पदार्थप्रतीतिक्षमत्वे आनुपूर्वीज्ञानस्योपायसंभवेन किमन्तर्गड्डना स्फोटेन है। नायकानयनाय प्रेषितां तं संभुज्य समागतां दूती प्रति काचित् नानकार्यप्रदर्शन- मुखेन संभोगं प्रकाशयति निःशेपच्युतचन्दनं स्तनतट निर्मुष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दृति ! वान्धवजनस्वाज्ञातपीडागमा(मे १) वापी स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमसान्तिकम् ।। इदमुत्तमं काव्यम् । अस्यार्थः-दूतस्य मिथ्याभाषणं स्वभावः इति दूति(ती). न तु सखी. तत्त्वे मत्प्रतारणं मत्प्रियसंभोगश्च न स्यात् । उद्देश्यकार्यानिर्वाहकतया बान्धवजनस्य पीडा भवति तन जानासि । तस्य नीचामिलापित्वेन प्रसिद्धस्य अतः अधमस्य । नीचप० ३.१] कार्य- कर्तुः प्राधान्येन । अधमशब्दस्य पदान्तरापेक्षया झटिति प्रकृतार्थव्यञ्जकत्वेन प्राधान्यम् । अत्र स्तनतटं निःशेषश्च(च्यु)तचन्दनं, न स्तनसन्ध्यादि. तत्र तथाविधनायककरस्पर्शायोगात् । एवमधरः परौष्ठः, तत्र रागो निर्मुष्टः, न तु पूर्वोष्ठे, तत्र चुम्बननिषेधात् । एवं नेत्रमध्ये चुम्बननिषेधात् दूरत एव निरञ्जने । एतत् सर्वं रत एव संभवति न तु खाने । स्नानं चेत् सर्वविच्छेदेनैव चन्दनच्यवनादि स्यात् । तथा च तथाविधचन्दनच्यवनादीनां रतैकसाध्यानां सानकार्यत्वबोधेन खातुं गताऽसीत्यत्र निषेधो न गताऽसीत्यत्र विविश्व लक्ष्यते । न च निषेधे कथं लक्षणेति वाच्यम् । अन्यथाऽसंगत्यापत्तेः । रन्तुमिति प्रयोजनं चेत्याहुः । तन्न । तथाविधानामपि चन्दनच्यवनादीनां खानकार्यत्वं संभवत्येव । तथा हि-वापी सातुं गताऽसि न तु गृहम् । एतच्च विशिष्य वापीपदोपादानात् लक्ष्यते । तथा, स्तनतट एव निश्शेपच्यु- तिन स्तुनसन्ध्यादिषु । वापीतीरस्य जनसङ्कीर्णतया तथाविधमार्जनाभावाद्, गृह एव तत्संभवात् । तथा, पूर्वोष्ठस्य न्युनतया बहलजलसम्बन्धाभावात् , न तन निश्शेषरागच्युतिः । किन्तु अधर एव, उत्तानत्वेन बहलजलसम्बन्धात् । तथा, लानकाले मुद्रणात् नेत्रमध्ये नाजनराहित्यम् , किन्तु दूरत एव । इत्यादिरूपण लौनकार्यत्वस्य संभवात् बाधकाभावात् कथं लक्षणा ! नवीना(न? )स्तु वक्तृवोद्धव्यवैशिष्ट्यात् व्यञ्जनैव तदाह । तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति व्यज्यत इति । मिश्रास्तु 'न गताऽसीति नजि काकुः, न गताऽसि ? अपि तु गताऽस्येवेत्यर्थः। . ।

·प्रथम उल्लास " । 'तदन्तिकमेव' इत्येवकारो गताऽसीत्यनन्तरं योज्य' इत्याहुः । अत्र त्वय्यकृतज्ञायां बान्धवबुद्ध्या यद् विश्वसिमि, यच तत्र दुर्विदग्धे दृढमनुरक्तास्मि, तत् युक्तमेव । मय्येवंविधवञ्चनपात्रत्व- मितीर्णांहेतुकविप्रलम्भमेदसंचारिनिवेदध्वनिः, तदनुगुणश्च दूतीसंभोगः, चन्दनच्यवनादीनां च वाच्यानां [प० ३.२] परिरम्भचुम्बनादीनां संभोगोत्कर्षद्वारेणेाया उत्तेजकानां निवेदो कर्षकत्वमवसेयम् । अतादृशि गुणीभूतव्यमयं व्यङ्गये तु मध्यमम् । (भू० का० ५, पू०) व्यङ्गये वाच्यात् अनतिशायिनि अधिकचमत्काराकारिणि गुणीभूतव्यङ्ग्यं तन्मध्यम काव्यम् । चित्रान्यत्वेऽपीति विशेषणम् । तेन चित्रे नाव्याप्तिः । उदाहरणम् - ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया ॥ अत्र व लालता]गृहे दत्तसङ्केता नागतेति व्यङ्ग्य गुणीभूतम् , तदपेक्षया बाच्यसैव चमत्कारित्वात् । अत्र व्यायेन सङ्केतभङ्गेन विप्रलम्भाभासस्य वाच्यवदनकान्तिमालिन्यमुखेनैव परिपोषण- मिति तन्मुखप्रेक्षित्वात् तस्य गुणीभूतत्वमिति । आन्तरालिकव्यङ्ग्यापेक्षया गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वम् , रसापेक्षया रसध्वनित्वमित्यवधेयम् । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्ययं त्ववरं स्मृतम् ॥ (मू० का० ५, उ०) अव्यङ्ग्यं चित्रमिति सामान्यलक्षणम् । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति विभागः । चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम् । यत्र तयोरेव प्राधान्येन चमत्कारकारित्वमित्यर्थः । अव्यङ्ग्यं स्फुट- प्रतीयमानव्यङ्गयरहितम् । अवरं अधमम् । तत्र शब्दचित्रमाह- खच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा- मूर्च्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितस्नानाह्निकाऽहाय वः । भिन्द्यादुद्यदुदारदर्दुरदरी दीर्घाऽदरिद्रद्रुम- द्रोहोद्रेकमहोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ मन्दाकिनी वः युष्माकं अह्राय झटिति मन्दता भिन्द्यादित्यन्वयः । स्वच्छन्दं स्वाधीनं न तु वातादिपरतन्त्रम् । उच्छलदित्यम्बुविशेषणम् । कच्छे जलसमीपे तर ः खननात् यत्कुहरं बिलं छातमल्पं तदितरत् छटा परम्परा तया मूर्छन् प्रादुर्भवन् मोहो वैचित्यं विस्मयो वा येषाम् । दर्दुरः पर्वतविशेषः तस्य द• गुहायां दैर्ध्य यस्यास्तां भित्त्वा झटिति जलनिर्गमनेन देयं न तु तत्र तया जलस्थगनं तेन वेगातिशयः । केचित् तु 'मन्दाकिनी [प० ४.१ ] गङ्गा, दर्दुरो भेको न तु पर्वतविशेषः, तस्य दक्षिणदिगिरित्वेन गङ्गासम्बन्धाभावात्' इत्याहुः । अदरिद्राः परिणाहोछायादिवन्तः, द्रोहः पातनं उद्रेक आधिक्यं तन्मयास्तद्युक्ता ये तरङ्गाः त एव निबिडः स्निग्धो वा मदोऽहकारो यस्याः ।

·wy काव्यप्रकाशखण्डन अर्थचित्रमाह- विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद् भवत्युपश्रुत्य यदृच्छयाऽपि यम्। ससंभ्रमेन्द्रद्वतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ।। मानदमिति शत्रूणां मानस्य खण्डकं मानस्य दातारं हयग्रीवदैत्यं खगेहात् प्रस्थितं श्रुत्वाऽपि भिया अमरावती निमीलितनेत्रेव भवति । कीदृशी ? ससभ्रमेण सभयेनेन्द्रेण द्रुतं शीघ्रं पातिता दत्ता अर्गला द्वारदण्डो यस्याः सा तादृक् । 'सभ्रमः साध्वसेऽपि स्यात् संवेगादरयोरपि' - इति विश्वः । अत्र तूप्रेक्षाऽलङ्कारः । परन्तु रसादौ कथं तात्पर्यविरहोऽस्फुटतरत्वं वा तन्न ज्ञायते । हयग्रीवस्य वर्णनीयतत्प्रभावस्य स्फुटप्रतीतेः । - अत्र केचित् - 'चित्रं न काव्यभेदः । व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येन प्रतीतौ ध्वनित्वं तदन्यथागुणी- भूतत्वमिति प्रकारान्तराभावादिति ।' तन्न । वाच्य-वाचकवैचित्र्यप्रतीतिव्यवहितप्रतीति]. करसवत्त्वस्यास्फुटव्यङ्ग्यत्वस्य तृतीयप्रकारस्य संभवात् । ननु रसध्वनित्यादिना अयं तृतीय- विभागः कृतः । स च नोपपद्यते । तथा हि-एतेषु त्रिपु सर्वत्र रसादिकं प्रतीयते न वा । नान्त्यः, तदा यत्र रसादिकं न प्रतीयते तत्र काव्यत्वविरहापत्तः । नाघः, तदा कथं ध्वनित्वादिविभागः ? । न च मध्यमे व्यङ्ग्यस्याप्राधान्याद् विभाग इति वाच्यम् । आन्तरालिकव्यङ्ग्यस्याप्राधान्येऽपि तस्याकिञ्चित्करत्वेन चमत्कारापेक्षया सर्वेषां ध्वनित्व- संभवात् । अथ चित्रे गुणालङ्काराहितचमत्कारेण रसस्तिरोघीयत इति चित्रत्वम् , इति चेत् , न, अनववोधात् । तिरोघीयत इत्यस्य कोर्थः? रसादेः प्रतीतिप्रतिवन्धो विलम्वेन प्रतीति ।। नायः, तथा सति काव्यत्वविरहापत्तेः । नान्त्यः, गुणालङ्कारा हि रसोद्वोधकाः । [प० ४.२ तथा च तज्ज्ञानतदाहितचमत्कारान्तरं रसोद्बोधो युज्यत एवेति कथं न ध्वनित्वम् ? अत एव रसध्वनावपि गुणालङ्काररचना साधीयसी महाकवीनां दृश्यते । यथा- गच्छति पुरः शरीर धावति पश्चादसंस्थितं चेतः। चीनांशुकमिव केतो. प्रतिवातं नीयमानस्य ॥ इत्यत्र । ननु तर्हि 'खच्छन्दे'त्यादावपि पूर्वोक्तपद्यवद् ध्वनित्वे उत्तमत्वं स्यात्, इति चेन्न । अनुप्रासानामसमीचीनत्वेन तथाविधगङ्गाविषयकभावोत्कर्षवर्णनाविरहाच्चानुत्तमत्वात् । अत-एव महिमभट्टानामस्मिन् पक्ष एव पक्षपातः । ॥ इति पादसाह-श्रीअकबरसूर्यसहस्त्रनामाध्यापक-श्रीशत्रुञ्जयतीर्थकरमोचनाद्यनैकसुकृतविधापका- महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिगिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपाढसाह-श्रीअक- ब्बरजल्लालदीनप्रदत्त-पु(सुस्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-नीसिद्धि- चन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाराप(ख)ण्डने प्रथम उल्लास. ।। AN ·द्वितीय उल्लास - । द्वितीय उल्लासः । इदानीं शब्दार्थयोः स्वरूपमभिधातुं तयोविभागमाह- स्थाद् वाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा (मू० का०६, पू०) अत्र काव्ये, एषामर्था वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्ग्यास्त्रयः । अथैषां खरूपम् - शक्तिमत्वं वाचकत्वं शक्तिर्जाती परं मता। ईश्वरेच्छाविशेषोऽथ पदार्थान्तरमेव सा॥ यत्र यस्य शक्तिस्तत्र तस्य वाचकत्वम् । यद्यप्यर्थक्रियाकारितया व्यक्तावेव शक्तिर्युक्ता । अर्थः प्रयोजनं. क्रिया निर्वाहः. तथापि जातादेव शक्तिः, तत्तद्विशिष्टायां व्यक्ती गौरवादानन्त्याद् व्यभिचाराच्च । यत्र त्वानन्त्य-व्यभिचारौ न स्तः तत्राकाशादिपदे व्यक्तावेव शक्तिः । जाति विशिष्टबोधस्तु जातिगक्तं पदं जातिविशिष्टं बोधयतीति कार्य- कारणभावकल्पनया लक्षणया वा आक्षेपेण व्यञ्जनया वेति ध्येयम् । ईश्वरेच्छाविशेष इति । अस्माच्छन्दादयमों बोद्धव्य इत्याकारिका ईश्वरेच्छा । ननु अस्य शक्तित्वे एतादृश्या लक्षणास्थलेऽपि सत्त्वात् [प० ५. १] लक्षणोच्छेदः स्यात् ? इति चेत्, न । गङ्गापदात् प्रवाह- रूपोऽर्थो बोद्धव्य इति विशेषरूपाया ईश्वरेच्छायाः शक्तित्वाभ्युपगमात् । तत्रैवानुशा- सनादिप्रमाणसत्त्वाच्च । मीमांसकमेतद्वाह(१)पदार्थान्तरमिति । लाक्षणिकं खरूपमाह- मुख्यार्थान्वयवाधे स्यात् अन्यार्थप्रतिपत्तिकृत् । लक्षणा शक्यसम्बन्धो रूढितोऽथ प्रयोजनात् ॥ अत्र तात्पर्यविषयान्वये मुख्यार्थतावच्छेदकरूपेण मुख्यार्थप्रतियोगिताविरह इति विव- क्षणीयम् । अन्यथा 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यता'मित्यजहत्वार्थायामव्याप्तिः; दध्युपधातकत्वेन तत्र काकस्याप्यन्वयात् । विवक्षिते तु काकत्वेन अन्वयवाधान्नाव्याप्तिः । विभजते - रूढि- रित्यादि । रूढितः प्रसिद्धेः प्रयोगप्रवाहादिति यावत् । अत्र 'कर्मणि कुशल' इत्यादौ दर्भग्रहणरूपमुख्यार्थवाधात् 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ च घोषाधधिकरणताऽसभवात् प्रसिद्ध[:] । द(वृ?)क्षतटादिप्रतीतिस्तु शक्यसम्बन्धग्रहपूर्विकेति शक्यसम्बन्धो लक्षणेत्युच्यते । प्रयोजनवती विभजते- यत् खार्थेन पराक्षेपः खार्थ हित्वाऽन्यकल्पनम् । 'उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥' (मू० का० १०, उ०) १ 'शक्तिलक्षणाव्यञ्जनात्मकवृत्तीनां त्रित्वाच्छब्दे नित्वमुपचर्यत इत्यर्थः । तस्य वाचक इति निष्कर्षः । ३ आकाशादिपदेपु जात्यभावादेकव्यक्तिकेपु व्यक्तावेव शक्तिरिति निष्कर्षः । ४ जातावेव शक्तिय॑क्तावाक्षेप इति भाडाः । तद्धी नान्तरीकतया व्यक्तेर्भानमिति प्राभाकरा. । जात्या- कृतिव्यक्तिषु शक्तिरिति गौतम-वैशेषिको । जाति-व्यस्योः शक्तिरिति पाणिनीया. ।' इति मूलादर्श टिप्पण्य. 11 मुद्रितपुस्तकेषु तु श्लोकोऽयं प्रायोऽन्यथारूपेण दरीदृश्यते । यथा- "मुख्यार्थवाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥" श्लोकाङ्क ९ - २ यत्र यस्य शक्ति. स ·काव्यप्रकाशखण्डन - एतावेवा(एते चेवा)ऽजहत्वार्थ-जहत्वाथै प्रकीर्तिते ।। तथा च 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यता मित्यत्र 'गङ्गायां घोप' इत्यत्र च उभयरूपा चेयं शुद्धा, न गौणी । उपचारेणामिश्रितत्वात् । उपचारश्च सादृश्येन सम्बन्धेन प्रवृत्तिः (त्ति ? ः) भिन्नत्वेन प्रतीयमानयोरेक्यारोपणमिति वा । मेदान्तरमाह- सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तो अनु(न)पद्भुतभेदको ।' सातां तुल्याधिकरणावारोप्यारोपगोचरौ ।। : पूर्व शुद्धेत्युक्तम् । इह त्वन्याऽशुद्धा गौणीत्यर्थः । यत्र विषयी विषयश्च अनु(न)पद्भुत- वैधयों सामानाधिकरण्येन निर्देश्येते सा सारोपा । मेदान्तरमाह विषय्यन्त कृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात् साध्यवसानिका ।। (मू० का० ११, उ० विषयिणा आरोप्यमाणेन अन्यस्मिन् आरोपविषये अन्तःकृते विषयनिष्ठासाधारणप० ५.२] धर्मग्रहं विना तादात्म्येन प्रत्यायिते सा लक्षणा साध्यवसानिका । यत्र विषयोऽसाधारण- धर्मेण नोच्यते । विपय्येवोच्यते । परस्परं च तादात्म्याध्यासः । भेदाविमौ च सादृश्यात् सम्वन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयो लक्षणा तेन षड्विधा ।। (म० का० १२) गौर्वाहीको गौरेवायम् । आयुघृत' आयुरेवेदम् । सादृश्यं सजातीयगुणवत्त्वम् , स एव सम्बन्धः । तत्त्वं च स्वसमवेतसमवायित्वम् । यथा गौर्वाहीकः गौरेवायमिति । अत्र गौणभेदयोस्ताद्रूप्यप्रतीतिः । सर्वथैवामेदावगमश्च प्रयोजनम् । अत्र 'गोसादृश्यं लक्ष्यताव- च्छेदकं तेनैव प्रकारेण गोशब्देन वाहीको बोध्यत' इति केचित् । अपरे तु 'गोत्वेनैव गोशब्देन वाहीको बोध्यते । यथा मुखं चन्द्र इत्यादावपि चन्द्रत्वादिनैव मुखप्रतीतिः इत्याहुः । न चायोग्यताज्ञानात् कथं एतादृशी घीरिति वाच्यम् । 'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति न्यायात् । आहार्यारोपाद् वा तत्संभवात् । सादृश्यासादृश्यादन्यत् कार्य-कारणभावादिसम्बन्धान्तरम् । यथा आयुर्घतम् , आयुरेवेदम् । अत्रान्यवैलक्षण्येन चाव्यभिचारेण च तत्कार्यकारित्वं फलम् । एवमन्यत्रापि बोच्यम् । तया लक्षणया प्रवर्तत इति लाक्षणिकः शब्दः। अथ व्यञ्जको निरूप्यते - 'शब्दोऽत्र व्यञ्जक' इति । इदमनुपपन्नम् । व्यञ्जनायां प्रमाणाभा- वात् । तथा हि-त्र लक्षणा मूलध्वनिरभ्युपगम्यते तत्र तात्पर्यानुपपत्त्या शैत्यपावनत्वादिवि- + मुद्भिवपुस्तकेषु तु पुनरेषः श्लोकाई ईदृक्पाठात्मको लभ्यते- "सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तौ विपयी विषयस्तथा।" श्लोकाङ्क १० १ 'तत्र प्रयोजनवती पद्विधा । एका उपादानरूपा । भन्या लक्षणरूपा शुद्धा । एते भजहत्स्वार्थी जहरस्वार्था छ । तथा सारोपा | साध्यवसाना शुद्धा गौणी च । २ गोसदृशो वाहीक इत्यर्थः । इयं सादृश्यसम्बन्धेन लक्षणा गौणी । ३ इयं अभेदेन लक्षणा मुरया । ४ यत्र लक्ष्यार्थस्याभिव्यञ्जकता सा लक्षणामूलभ्वनिः ।' इति मूलादर्श एता. टिप्पण्या । आदशै 'स्वसमवेतसमवेतसमवायिसमवायित्वं' एतादृशी पक्तिलभ्यते। - .

·९ - द्वितीय उल्लास शिष्टतीरे लक्षणया विशिष्टार्थप्रतीतिर्भविष्यति । तदर्थ किं व्यञ्जनाकल्पनेन ? । न च शक्यस्य विशिष्टेन सह एकसम्बन्धाभावात् कथं विशिष्ट लक्षणेति वाच्यम् । यत्किञ्चिदेकसम्बन्धस्य ज्ञानविषयत्वादेवक्तुं शक्यत्वात् । अस्मिन् पक्ष रूढिरिव प्रयोजनं विना लक्षणेत्यवधेयम् । अभिधामूलध्वनौ तु नानार्थ स्थले भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशालवंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्या प० ६ १ ]नुपप्लवगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् ॥ यस्य करः शयः शुण्डा वा, सततं दानं वितरणं मदो वा, तस्याम्बुनः सेकेन सुन्द- रोऽभूत् । कीदृशस्य भद्रः श्रेष्ठः आत्मा यस्य, भद्रजातीयस्येति वा । "भद्रो रुद्रे वृषे रामवरे मेरुकदम्बके । हस्तिजात्यन्तरे भद्रो वाच्यवच्छेष्ठसाधुनः ॥" - इति विश्वः। दुरधिरोहतनोः दुर्लभदर्शनस्य दुरारोहस्य वा, विशाले वंशे अन्ववाये पृष्ठोपरिभागे वा, उमतिर्यस्य स तस्य । "वंशो वेणौ कुले वर्ग पृष्ठस्यावयवेऽपि च ।"-इति विश्वः । तथा, कृतः शिलीमुखानां बाणानां भृङ्गाणां वा सङ्ग्रहो येन स तस्य । "शिलीमुखोऽलि-बाणयोः।"-इति विश्वः। अनुपप्लवगतेः निरुपद्रवचेष्टितस्य स्थिरगमनस्य वा । "उपप्लवः सैहिकेये विप्लवोत्पातयोरपि ।" - इति विश्वः । परवारणस्य परेषां नियन्तुः, उत्कृष्टहस्तिनो वा इत्यक्षरार्थः । इत्यादौ स्थले राज-गजोभयार्थ एवं फलबलात् तात्पर्यग्रहादुभयप्रतीतिर्भविष्यति किं व्यञ्जनया । नानार्थादन्यत्र तु मुख्यार्थ- बाधे तत्तदर्थेषु रसादिषु तात्पर्यानुपपत्त्या पूर्ववत् लक्षणैव । यत् तु तत्तद् वर्णानां तत्तद् रसव्यञ्जकतया व्यञ्जनाऽवश्यमाश्रयणीयेति तदतीवतुच्छम् , अनभ्युपगमपराहतत्वात् । वस्तु- तस्तु नाट्यादिदर्शनजन्यसुखविशेषस्यैव रसत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन तस्य व्यङ्ग्यत्वाभावात् , अपि तु साक्षात्कारविषयत्वात् । अथ 'रुचिं कुर्वि'त्यादावसभ्यार्थोपस्थापकत्वेन व्यञ्जना खीकर्तव्या इति चेन्न । अपभ्रंशा- न्तरवत् तस्यापि तदर्थोपस्थापकत्वात् । अथ द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थवया कपालिनः । इत्यत्र पिनाक्यादिपदवलक्षण्येन कपाल्यादिपदानां व्यंजनां विना शिवनिन्दाबोधकत्वाभावात् कथं काव्यानुगुणत्वम् ? इति चेत्, मैवम् ; तत्र योगबलात् कपालिपदस्य कपालित्वरूपशिव- प्रत्यायकत्वेन काव्यानुगुणत्वात् । वस्तुतस्तु अनुमानेन व्यञ्जनाऽन्यथासिद्धा । तथा हि- १ यथा गगरीपदस्य घटे शकिर्नास्ति तथापि शक्तिभ्रमेण तत्पदात् तदुपस्थितिर्जायते । तथैवात्रापि शक्तिभ्रमात् तदुपस्थितिर्भविष्यतीत्याशयः। . । का०प्र०२ ·१० काव्यप्रकाशखण्डन -- भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुनओ अज मारिओ देन। गोडा प० ६.२ णइकच्छकुडंगवासिणा दरिअसिंहेन ॥ इत्यत्र गृहे भयहेतुम्वनिवृत्तिजन्यम्रमण विधानेन गोदावरीतीरस्य सिंहवत्वेन मीरप्रम- णायोग्यत्वं व्यङ्ग्यम् । तत् तु गोदावरीतीरं भीरुभ्रमणायोग्यं सिंहवत्त्वात् । यन्नवं तन्नैवम् , यथा गृहम् , इत्यनुमानेन सेत्स्यति, किं व्यञ्जनया । न च भीरुरपि गुरोः प्रभोः निर्देशेन प्रियानुरागेण वा श्रमतीति व्यभिचार इति वाच्यम् । प्रभुनिर्देशाद्यनुपाधि- कत्वेन भ्रमणस्य विशेषणीयत्वेन व्यभिचाराभावात् । न च प्रतारिकावाक्यत्वेन वाक्यात् सिंहवत्त्वं न निश्चितमिति वाच्यम् । प्रतारिकावाक्यादपि तत्त्वज्ञानदेशायां तनिश्चयोत्पत्तेः । अथ व्यज्यत इति प्रतीत्या व्यञ्जनासिद्धिः, इति चेत् , न; तस्याः प्रतीतेरनुमीयत इति प्रतीत्या सहकार्थत्वात् । अन्ये तु सोऽयमिपोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापार इति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायाद् 'भम धम्मि' इत्यादौ भ्रमणायोग्यत्त्रं वाच्यमेव, न व्यङ्ग्यम् । न च यत्परः शब्द इत्यादेर्यदंशो विधेयः तत्रैव तात्पर्यमित्यर्थः । यथा दना जुहोतीत्यत्र हवन- स्यान्यतः सिद्धेर्दध्यादेः करणत्वे, न तु शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमान एव तात्पर्यमित्यर्थः । तथा सति पूर्वो धावतीत्यत्र अपराद्यर्थेऽपि शब्दस्य प्रामाण्यं स्यादिति वाच्यम् । एवं विव- क्षितेऽपि विधेयतया भ्रमणायोग्यत्वेऽपि तात्पर्यस्य वक्तुं शक्यत्वात् । न चैवं लक्षणोच्छेद इति वाच्यम् ; लक्ष्येऽर्थे परमतात्पर्याभावात् । अन्यत्रान्यशब्दप्रयोगस्तु तद्धर्मप्राप्त्यर्थ इति न्यायात् प्रतीयमाण(न) एव अर्थे परमतात्पर्यादित्याहुः । यदपि च नयनभङ्गयादेर्व्यञ्जकतेति तदपि न । तत्र चेष्टाविशेषस्यैव अनुमानविधया तत्तदर्थप्रत्यायकत्वात् । ननु न मया षट्पदा भिन्ना व्यञ्जना नाम काचिद् वृत्तिरङ्गीक्रियते येन धर्म्यन्तरकल्प- नागौरवं स्यात् । किन्तु येन सम्बन्धेन पावनत्वादिकं उपस्थाप्यते तस्य व्यञ्जनये(ने)ति नामोच्यते वाधिता प० ७.१ ]बोधकत्वेन अभिधातस्तस्या वैलक्षण्यात् । न चाभिधादेरेव वाधितवोधकत्वमिति वाच्यम् । तस्याः काप्येवमकल्पनात्. तन्न; अभिधादेरेव वाघितबोधकत्वं करप्यम् । धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना लघीयसीति न्यायात् । नामान्तरकरणस्य वस्त्वन्त- रासावकत्वात् । ननु अनेनेदं नोक्तम् , किन्तु व्यजितमिति प्रतीत्यो।लक्षण्यात् , अभिधातो व्यञ्जना पृथक्, यथा अनुमिनोमि न साक्षात् करोमि इत्यनुभववलात् प्रत्यक्षादनुमानं पृथक् इति चेन्न । तत्र १ हेतुरेव निश्चितो नास्तीति कथमनुमान करिप्यतीत्याशङ्कते । २ अनया सत्यमेवोच्यते इति ज्ञानदशायाम्। ३ यावानर्थों यस्माच्छब्दात् प्राप्यते तावानर्थस्तेन वाच्यः । ४ अनन्यलभ्यः । ५ प्रकरणादेः। - ·द्वितीय उल्लास ११ +- - 1 - -- प्रतीतेरन्यथोपपादयितुमशक्यत्वात् । अत्र तु अनुमानेन लक्षणया वा उपपादयितुं शक्यत्वात् न व्यञ्जना पृथक। ननु एवं अनुमानेन व्यञ्जनान्यथासिद्धौ शब्दप्रामाण्यमपि भज्येत । घटमानयेत्यत्र कर्मस्वं घटवत् । घटनिरूपिताकांक्षायोग्यतादिमत्पदस्मारितत्वात् । इत्यनुमानेन शाब्दबोध- समशीलज्ञानजननसंभवात्, इति चेत्, न । योग्यतायाः लिङ्गविशेषणत्वासंभवात् , तस्याः संशयसाधारणज्ञानस्य कारणत्वात् , हेतुनिश्चयकारणत्वस्य सर्वसम्मतत्वात् , शब्दस्यले व्यास्यादिप्रतिसन्धान विनाऽपि अत्यन्तासत्यप्यर्थे वाधावतारेऽपि अन्वयबोधदर्शनात् । नानुमानेन शब्दप्रामाण्यस्यान्यथासिद्धिः । सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते । (मू० का० ७, पू०) इति प्राचां मतानुसारेण वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्ग्यानां व्यञ्जकतामाह । तत्र वाच्यस्य यथा. माए घरोवअरणं अन्ज हु णस्थि त्ति साहि तुमए । ता भण किं करणिजं एमेअ ण वासरो ठाइ ॥ [मातर्गृहोपकरण अद्य खलु नास्तीति साधितं स्वया। तद् भण किं करणीय एवमेव न वासर [:] स्थास्यति ॥] मातरित्याज्ञाकरणोपयोगित्वम् , गृहोपकरणमित्यनेनावश्यकर्त्तव्यत्वम् , अधेत्यादिना अति- प्रसङ्गनिवारणम् , त्वया कथितं न तु मयेत्यनेन अन्यथाशकानिवृत्तिः, तत् शब्देन हेत्वर्थेन अवश्यवक्तव्यम् । एवमेव व्यासङ्गं विना, वासरो न तिष्ठति । अतीते [प० ७.२] वासरे तवाज्ञयाऽपि न किञ्चित् करिष्यामीति व्यज्यत इति व्यञ्जकता पदार्थानाम् । वाक्यार्थव्यञ्जकतामाह । अत्र वक्तृवैशिष्टयात् खैरविहारिणीति व्यज्यते । लक्ष्यस्य यथा- साहती सहि सुहअं खणे खणे दूमिआसि मज्झ कए। सब्भावणेहकरणिजसरिस दाव विरइअं तुमए । [साधयन्ती सखि सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मस्कृते । सद्भावस्नेहकरणीयसदृशं तावद् विरचितं स्वया ॥] त्वयेति ज्ञातापकारिणी प्रति एवंविधोक्तिरसम्भावितेति । वाधानन्तरं सद्भावेत्यादिना तदभावव्याप्यत्वेन विरोधी लक्ष्यते । तदाह - मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यम् । तेन कामुकविषयसापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् । केचित् तु सद्भाव लेहाभ्यां तद- भावो लक्ष्यते । तेन च तदतिशयः शत्रुत्वं व्यज्यते । लक्ष्यमित्यस्य लक्षणामूलव्यङ्ग्यत्वमर्थः । पार्यन्तिकव्यङ्ग्यं तु कामुकविषयकसापराधत्वप्रकाशनमित्यर्थः । अत्र वाक्यार्थव्यञ्जक- त्वेऽपि लक्ष्यस्य व्यञ्जकत्वम् । भट्टमते तस्यापि लक्ष्यत्वात् । यद्वा अन्वयस्य व्यञ्जकत्वेऽपि अन्वयिनो व्यञ्जकत्वम् । । - ·काव्यप्रकाशखण्डन -- व्ययस्य यथा उय णिचलणिप्पन्दा विशिणीपत्तम्मि रेहई वलाआ। निम्मलमरगअभाअणपरिद्विआ शंखसुत्ति छ । [पश्य निश्चलनिप्पन्दा विशिनीपने राजते बलाका । निर्मलमरकतमाजनपरिस्थिता शङ्खशुक्किरिव ॥] निश्चलः पर्वतः तद्वदनिष्पन्देत्यर्थः । अथवा हे निश्चल ! निरुद्यम ! इति सम्बोधनम् । अत्र निष्पन्दत्वेनाश्वस्तत्वम् । तेन जनरहितत्वम् । अतः सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित् कचि(चि)त् प्रत्युच्यते । सम्भोगाद् विप्रलम्भस्याधिकमधुरत्वेन । पक्षान्तरमाह - अथवा मिथ्या वदसि, न त्वं तत्र गतो भूरिति व्यज्यते । ॥ इति पादसाह-श्रीअकव्वरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीगञ्जयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुकृतविधायक- महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदित[प० ८.१] पादसाह- श्रीअकबरप्रदत्त-पु(खु)स्फहमापरामिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशप(ख)ण्डने द्वितीय उल्लास. ॥ तृतीय उल्लासः। अथ-अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः। (मू० का० २०, उ०) अर्थव्यञ्जनोपायमाह- वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाच्यवाक्यान्यसंनिधेः । (मू० का० २१, २०) प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थस्थान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥ (मू० का० २२) बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः । काकुनेर्विकारविशेषः । वाक्यवाच्यसहितोऽन्यसंनिधिरित्यर्थः । अन्यो वक्तृवोद्धव्यभिन्नो जनः, प्रस्तावः प्रकरणम् , देशो विजनादिः, कालो वसन्तादिः, वैशिष्ट्यात् वैलक्षण्यात् । पञ्चम्या हेतुत्वमुक्तम् । तदभावे व्यञ्जनानुदयात् । प्रतिभा वासना- विशेपः । तेन श्रोनियादिषु न प्रसङ्गः । व्यक्तिरेव सा । एवकारेण व्यापारान्तर-प्रमाणान्तर- व्युदासः । सकेताद्यभावेन नामिधादिः । आदिग्रहणात् चेष्टादेः परिग्रहः । अर्थस्य वाच्य- लक्ष्यव्यङ्ग्यात्मनः, एषां च सङ्करे यस्योद्भटता तन्मूलो व्यवहारः । अइपिङलं जलकुंभ घेत्तूण समागदम्मि सहि तुरि । समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं ॥ [अतिपृथुलं जलकुम्भ गृहीत्वा समागवाऽस्मि सखि! त्वरितम् । श्रमस्खेदसलि [ल] नि.वासनिःसहा विनमामि क्षणम् ॥]

·तृतीय उल्लास , अकस्मादस्याः कुत एवं श्रमः इति तर्कयन्तीं सखी प्रतीयमुक्तिः । अत्र पृथुलजल: कुम्भवहनपूर्वकत्वरितगमनजन्योऽयं श्रमः, नान्यथा शकिष्ठाः- इति रतगोपनं वक्त्याः, पुंश्चलीत्वं वैशिष्टयम् । कुलवधूक्तावेवमप्रतीतेः । बोद्धव्यवैशिष्टयात् यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यतां सुजनता भवता प्रतिपादिता । विदधदीदृशमेव सदा सखे ! सुखितमास्थ ततः शरदां शतम् ।। एतदपकारिणं प्रति विरोधलक्षणया कश्चन, वक्ति । अत्रापकारातिशयो व्यङ्ग्यः । काकोर्यथा- तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां, वने व्याधैः साई सुचिरमुपितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितम प० ८,२ ]नुचितारम्भनिभृतं गुरु खिन्ने खेदं मयि भजति नाद्यापि कुरुषु । कुपितस्य भीमस्योक्तिरियम् । दृष्ट्वेति प्रति कर्मणि सम्बध्यते । तथाभूतां स्त्रीधम्मिणी दुःशासनाकृष्टकेशां च । वल्कलधेररित्यत्रास्माभिरिति विशेष्यपदं अध्याहार्यम् । आरम्भो वेषः कर्म वा । खिद्यतेऽनेनेति खेदो मात्सर्यम् , खिन्ने ग्लाने इत्थमित्यध्याहार्यम् । प्रकारान्तरेण खिन्ने खेदभजनौचित्यानुपपत्तेः खिन्ने खेद भजतीत्यत्यन्तानौचित्यम् । तदाह मयि न योग्यः खेदः, कुरुषु योग्य इति काका प्रकाश्यते । नन्वेवं का काक्षिप्तत्वेन गुणी- भूतव्यङ्ग्यमेतत् स्यात् , न तु प्रधानभूतध्वन्युदाहरणमिति वाच्यम् । सहदेव! त्वा पृच्छामि यदेवं गुरुः [खेदं] करोति तत् कथमित्येवंरूपेण प्रश्नमात्रेणैव काकोर्विश्रान्तेः । अन्यथा तादृशप्रश्नं विना खिन्ने खेदभजनस्य वाक्यार्थस्य अनुपपद्यमानस्य कुतो व्यञ्जकत्वमिति, मयि न योग्यः खेद इत्यंशे ध्वनित्वमेव । वाक्यसन्निघेर्यथा- लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचाक्रमः । तदा सुधास्पदमभूद् अधुना तु ज्वरो महान् ।। अत्र तदेत्यधुनेति वाक्यविशेषवैशिष्टयेन प्रमोदातिशय-वैराग्यातिशयो व्यज्यते । वाच्यवैशिष्टयं तु 'अइपिहुले' त्यनेनोदाहृतम् । अन्यसनिधिवैशिष्टयस्य यथा- सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । ईपन्नेत्रार्पिताऽऽकृतं लीलापन निमीलितम् ।। चेष्टाविशेषस्यापीदमुदाहरणम् । अत्र जिज्ञासितः सङ्केतकालः कयाचित् निशासमय- शंसिना कमलनिमीलनेन प्रकाशितः प्रस्तावाद् । यथा- गतोऽस्तमर्क इत्यनेन तत्तत्प्रकरण- .

·१४ काव्यप्रकाराखण्डन वशात् सपलं प्रत्यवस्कन्दनावसरः इत्याद्यर्थाः प्रकाश्यन्ते । कालो वर्षादिः । देशो दूरादिः । यथा- उपरि घनाघनपटली दरे दगिता किमेतदापतितम् । हिमवति दिव्योषधयः कोपाविष्ट: फणी गिरसि ।। अन काल-देगवैशिष्ट्येन अनर्थातिशयोऽभिव्यज्यते । ॥ इति पादसाह-श्रीअकबरजशारदीन पसारनामानापर-[ प० ९. श्रीमतपतीधारमाननाय. नेकसुरुतनिधापकनटोपाध्यान-श्रीमानुजन्दगिप्पाटात्तरशतावधानमानसमुस्लिपादनाद- श्रीअकबरजलालदीनप्रदत्त-गुस्करमापरामिधानमोपाध्याय मिति- चन्द्रमणिविरचित जनप्रकारापउने तृतीय रसः ।। - चतुर्थ उल्लासः। अथ ध्वनिभेदानाह । तत्राऽदी लक्षणामूलमाह -- अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद् ध्वनौ । अर्थान्तरे सङ्कमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ (मृ० का २४) लक्षणामूलगूढव्यङ्ग्यप्राधान्ये सति अविवक्षितं वाच्यं यत्र स ध्वनावित्यनुवादाद् घ्यनि- रिति ज्ञेयः । अत्राविवक्षितं वाच्यतावच्छेदकप्रकारेणेति बोध्यम् । अन्यथा 'काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्र वाच्यस्यापि विवक्षणात् तदसंग्रहः स्यात् । अर्थान्तर इति । स्वार्थमपरि- त्यज्य अर्थान्तरपरशब्दकमित्यर्थः । अत्यन्तमिति । शक्यस्य सर्वथानन्वयित्वात् , अन्वया- प्रतियोगित्वं तिरस्कार इति । तदत्र लक्षणामूले अर्थान्तरसनामितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाची द्वौ मेदौ ज्ञेयो । तत्राद्यो यथा- त्वामसि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमादाय स्थितिमन विधेहि तत् ॥ अत्र वाच्यस्यानुपयुज्यमानत्वात् लक्षणैवाश्रयणीया। तथा हि-त्वां उपदेश्यम् , अहमुपदेष्टा, वच्मि उपदिशामीत्यर्था लाक्षणिकाः । तथा चावश्यवाच्यहिताहितत्वालङ्घनीयाज्ञत्वाद- रग्राह्यत्वानि व्यज्यन्ते । एवं विदुषां अनन्यसाधारणज्ञानवतां समवायः परस्परसापेक्षता आशुविपक्षदूषकत्वं सर्वप्रायैकपक्षत्वं व्यङ्ग्यम् । आत्मीयां पराप्रतार्याम् , अदुष्टपक्षोद्भावन फलम् , स्थिति सावधानाम् , विपक्षच्छिद्रप्रेक्षकत्वं फलमित्यर्थान्तरसमितवाच्यत्वं स्वार्थ अपरित्यज्य परार्थावबोधकत्वं प्रथमो मेदः। द्वितीयो यथा- 'उपकृतं बहु तत्रे'त्यादिना । एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चन वक्ति । अत्र अपकारातिशयों व्यङ्ग्यः । अत्र वाच्यस्य सर्वथान्वये प० ९.२] प्रवेशादत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यता । अन्वयाप्रवेश एवं तिरस्कारः। - ·- चतुर्थ उल्लास १५ अभिधामूलमाह- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । (मू० का० २५, पू०) अन्यपरं व्यत्यनिष्ठम् । तदाक्षेपकत्वेन तत्र विश्रान्तमिति यावत् । एतस्य विवक्षिता- न्यपरवाच्यस्य द्वौ मेदौ- एकोऽसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो द्वितीयः संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः । अत्र संलक्ष्येति न खलु विभावानुभावसचारिण एव रसः, अपि तु रसस्तैः प्रत्याय्यत इति विभावादेय॑ञ्जकस्य रसस्य व्यङ्ग्यस्यास्ति पौर्वापर्यक्रमः स न लक्ष्यत इत्यर्थः । आखादेन झटिति चित्ताकर्षणात् कालसौक्ष्म्याच । तत्र च रसभाव-तदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रसाचलङ्कारादलङ्कार्यतया स्थितः ॥ (मू० का० २६) अक्रमः असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः, आदिग्रदणाद् भावोदयभावसन्धिभावशबलत्वानि गृह्यन्ते । गुणीभूतव्यङ्ग्येति व्याप्तिवारणाय भिन्नति हेतुमाह - अलङ्कार्यतया स्थित इति प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालङ्कार्यः । अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्ये रसवत् प्रेयऊर्जस्तित्समाहितादयोऽलङ्काराः । स्थिरः स्थिरतामापन्नः तेन अङ्गता बाध्यतां वा प्राप्ते रसादौ न तथात्वमिति । रसवदितीवार्थे वतिः । अङ्गभूतस्य रसस्य परि- पुष्यभावाद् रसतुल्यत्वात् । प्रेय इति भावस्याङ्गत्वे समाहितमिति मन्तव्यम् । तत्र रसखरूपमाह कारणान्यथ कार्याणि सहचारीणि यानि तु । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्य-काव्ययोः।। (मू० का० २७) विभावानुभावास्तत् कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥ (मू० का० २८) 'कारणानि' राम-सीतादीनि, परस्परानुरागे परस्परकारणानि, तस्योद्दीपनकारणानि उद्या- नादीनि. अथश्चार्थे. कटाक्षादीनि कार्याणि, लजा-हास्यादीनि सहचारीणि रत्यादेरुप- चायकानि. सामग्रीसपातेन रत्यादिभिः सहचरणात् । 'सहकारीणीति तु [प० १०.१] पाठे रत्यादेरेकरूपस्य तत्तद्विचित्रस्मितरुदितादिकार्यजननयोगे सामग्रीवैचित्र्यापादकानि । 'विभावा' इति । सेतु द्विधा-आलम्बनविभावा नायिकादयः, उद्दीपनविभावा उद्यानादयः इति । ननु कारणादिशब्दसत्त्वे कथं विभावादिसज्ञेति चेत्, उच्यते-सामाजिकनिष्ठर- त्यादीना आराध्यत्वेन ज्ञाता[:] सीतादयो, न ते कारणादयो येन तथा स्युः । तेषां च विभावानुभावसञ्चाराणा त्रयव्यापारवत्त्वाच, तथाविधसज्ञाः, तेषां च व्यापाराणां रत्यादेरीष- प्रकाशः स्फुटतरप्रकाशः स्फुटतमप्रकाशः फलम् । विगलितवेद्यान्तरत्वेन स्थितिः, पुरस्फुर- ·१६ काव्यप्रकाशखण्डन णादिचमत्कारित्वं च । भाव इति भावयति वासयतीति भावो वासना तेन निर्वासनेषु श्रोत्रियादिषु न प्रसङ्गः । ननु कथं रत्यादेः अनुरागादिरूपस्य अन्तःकरणवृत्तिविशेषस्य अभिव्यक्तावेव परमानन्द- रूपरसोद्दोध इति चेत् , उच्यते । अयमभिप्रायः - वेदान्तिनये सर्वस्मिन् ज्ञाने आत्मभानने- यत्यात् काव्यदर्शनश्रवणमहिम्ना उक्तया अभिव्यक्त्या चिदात्मनः अज्ञानांशे आवरणभङ्गः क्रियते । आवरणं त्वज्ञानमेव । तथा च न रत्याबवच्छिन्नं चैतन्यं आनन्दांशे भग्ना- वरणम् । आनन्दरूपतया प्रकाशमानं रस इति निर्गलितार्थः । ज्ञानान्तरे त्वज्ञानभङ्गाभावान्न रसोढोधः । तस्या चाभिव्यक्तौ लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानवद् विभावादिसभेदोऽप्यावश्यकः । अत एवोक्तम् - पानकरसन्यायेनेति । ननु रसस्तावत् सामाजिकनिष्ठरत्युद्वोधः । स कथं रामा- दिसम्बन्धित्वेन अवगतेभ्यः सीतादिभ्यो भवति ? असंभवाद् इति चेत्, न । विभावादीनां साधारण्यमात्रेण ज्ञानमपेक्षितम् , साधारण्यं च यत्किञ्चित् सम्बन्धिविशेषसम्बन्धित्वेन अज्ञायमानत्वे सति ज्ञायमानत्वम् । न च सीतात्वादिज्ञाने कथमेतादृशं साधारण्यम् , तदा विभावादिव्यापारमहिम्ना सीतात्वादि[प० १०.२ ]परिहारेण स्त्रीत्वादिनैव ज्ञानात् । अत एवोक्तम्- ता एवापहृतविशेपा रसहेतब इति । एवं रत्यादेः साधारण्यमपि रसोद्बोधे हेतुः । अन्यथा सीताद्यालम्बनकरत्यादेः स्वनिष्ठत्वज्ञाने ब्रीडातकादिः स्यात् । परनिष्ठत्वज्ञाने सभ्यानां रससाक्षात्कारो न स्यात् । वस्तुतः सर्वस्मिन् ज्ञाने आत्मभाननैयत्यम् । काव्य- श्रवणानन्तरं विभावादिभिः तस्य आनन्दाशे आवरणभङ्गः । तथा सीतात्वादि(दी)नां सीतात्वादिपरिहारेण साधारण्यम् , रत्यादिभावस्य च सावारण्यम् - इत्यादि खीकर्तव्यम् । इति प्राचां निष्कर्षः । तदपेक्षया कामिनीकुचकलगस्पर्शचन्दनानुलेपनादिनेव नाट्यदर्शन- काव्यश्रवणाभ्यां सुखविशेषो जायते । स एव तु रस इति नवीनाः । अथ प्राचां रसविशेपानाह- शृङ्गार-हास्य-करुणा रौद्र-वीर-भयानकाः। वीभत्साद्भुतसंज्ञो चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः॥ (मू० का० २९ ) श्रव्यकाव्ये शान्तोऽपि रसः । अथैषा स्थायिभावाः रतिहाँसश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ (भू० का०३०) शान्तस्य तु निर्वेदः स्थायी । नवीनास्तु शृङ्गार-वीर-हास्याद्भुतसंज्ञाश्चत्वार एव रसाः । करुणादीनां यथा न रसत्वं तथा वक्ष्यते । तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ-सभोगो विप्रलम्भश्च । उभयस्यैव रतिप्रकृतिकत्वात् । तत्राद्यः परस्परालोकनालिङ्गन-चुम्बनाद्यनन्तदादपरिच्छेद्य इति सभोगत्वमुपाधिमादायैक्यम् । उदा०' - भ - ·चतुर्थ उल्लास शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चिच्छनै- निंद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युमुखम् । विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता वाला चिरं चुम्बिता ॥ शून्यमित्यादिना उद्दीपनातिशयः, चुम्बनप्रवृत्तियोग्यता च ध्वन्यते । एवं वासगृहमित्यु- पकरणसंपत्तिः । विलोक्य निपुणं निभाल्य, सहचरनिभृतत्वशङ्कया, किञ्चित् न तु सर्वतः, निद्रामाभिया, [प० ११.१] शयनादुत्थायेत्युत्कण्ठातिशयोध्वन्यते । शनैर्वलयादिकाणो यथा न स्यात् । निद्राव्याजमुपागतस्येत्यनेन तदीयधाष्टर्याभिधानम् , पत्युमुखमित्यनेन युक्तानुरा- गित्वम् , विश्रब्धमित्यनेन अनुरागातिशयादविमृश्यकारित्वम् । नम्रमुखी न तु नामितमुखी, लज्जातिशयात् तथा व्याकुलाऽभूत् येन मुखावनामनेऽपि न खातन्त्र्यम् । चिरमित्यनेन लज्जापगमः संभोगखीकारश्च व्यज्यते । हसता तव निखिलमेव रहस्यमवगतमिति हासः । लज्जत इति लज्जा पृथक् पदम् , ततो मुखनमनलज्जन क्रियापेक्षया समानकर्तृकत्वेन, आलो. क्येत्यत्र क्त्वोत्पत्तिः। अपरस्त्वभिलाषविरहेणूंप्रवासशापहेतुकः पञ्चविधः । स च सगमप्रत्याशाकालीनस्त- दनुत्पादः । अभिलापः इच्छा, देशैक्येऽपि गुर्वादिपारतन्व्यं विरहः । देशैक्येति विशेष- णादस्य प्रवासतो भेदः । अन्यसद्भिनि प्रिये कोपः ईर्ष्या, प्रवासो वैदेश्यम् , मुन्यादिनियन्त्रणं शापः । अत्र हेतुः पूर्ववर्ती, अभिलाषस्यानुत्पादकत्वेऽपि पूर्ववर्तित्वं नियतमेव सिद्धम् , इच्छाविरहात् । क्रमेण उदाहरणानि- प्रेमााः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्दाढरागोदयाः तास्ता मुग्धदृशो निसर्गचतुरा चेष्टा भवेयुर्मयि । यास्त्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ प्रणयः प्रेमैव कष्टापन्नम् । परिचयोऽत्यन्तसपर्कः । केचित् तु प्रेम स्नेहः स एव प्रकृष्टः सन् प्रणयः उच्यते । स एव परिचयातिशयेन रञ्जनसमो राग इत्याहुः । भवेयुरिति प्रार्थनायां लिइ । याखाशंसापरिकल्पिताखपि अन्तःकरणस्य आनन्दसान्द्रो लयो भवतीत्यन्वयः । रोधीत्यत्रावश्यके णिनिः । निसर्गः स्वभावः, आशंसा लयस्तन्मयत्वम् , व्यापारः पटुत्वेन खखविषयग्राहित्वम् । विरहहेतुकमुदाहरति- अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस तादृक् सुहृद् यो मां [प० ११.२ ] नेच्छंति नागतश्च सहसा कोऽयं विधेः प्रक्रमः। इच्छा, का० प्र०३ ·काव्यमकाशखण्डन , इत्यल्पैतरकल्पनाकवलितवान्ता निशान्तान्तरे वाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नामोति निद्रां निशि ।। एपा विरहोत्कण्ठिता । अन्यत्र प्रवासे नायिकान्तरगृहे वा तत् तावदलीकमेव तत्कथाऽपि नास्ति । नापि कश्चिदीदृग् एतस्य सुहृन्मित्रं यो मां नेच्छति न सहते यन्निपिद्धो नागच्छेदिति भावः । शीघ्रं च नागतः कोऽयं विधेः प्रक्रमः ? विधैर्देवस्य प्रक्रम आरम्भः । कोऽयमित्यननुभूतपूर्वः । इत्थं बहुवितस्तं मनो यस्याः, वृत्तविवर्त्तनं उद्वृत्तपरिवर्तनं शय्यायां परिवृत्तिः, तस्य व्यतिकरः सम्बन्यो यस्याः सा । निगान्तान्तरे गृहाभ्यन्तरे वाला तन्वी निद्रां सुप्ति निशि रात्रौ नाप्नोति नाधिगच्छतीन्यन्वयः । इव्हेतुकमुदाहरति- सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गबलनावक्रोक्तिसंसूचनम् । खच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यम्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलोदकरथुभिः ।। लुठन्तो लोला अलका येपु तैः अश्शुभिः, पर्यस्ते व्याकुलीकृते नेत्रोत्पले यस्याः सा बाला केवलमेव रोदितीत्यन्वयः । सख्या भावः सख्यं तेनोपदेशः । नारायणभट्टास्तु 'सख्या इति षष्ठी एकादेशः प्रामादिकः' इति पेटुस्तचिन्त्यम् । अत्र पत्युरन्यासनाद् बालाया ईर्यो । प्रवासहेतुकमुदाहरति- प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरौरजसं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्ने समं प्रस्थिताः गन्तव्ये सति जीवित ! प्रिय ! मुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते ? ॥ वलयैरिति तेन कार्यम् । अम्राणामपि हृदयस्थितत्वेन प्रियसखत्वम् । निश्चितचेनसि नो गन्तुमुद्यते । जीवितेति प्रियेति सम्बुद्विः, [प १२.१] कान्तस्येव तब त्यक्तुमुचितत्वात् । शापहेतुकमुदाहरति- त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अस्तावन्मुहुरुपचितैदृष्टिरालुप्यते से क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥ कुपिताया लौहित्यौचित्वात् धातुरागैरित्युक्तम् । अत्रेच्छासमयस्मरणोद्विक्तविरहजनिता- श्रुमिदृष्टिलोपस्तेन लिखन-पादपतनयोरप्यनिर्वाहः । अर्थान्तरं न्यस्यति- क्रूर इति कृतान्तो देवं तदेव कृतान्तो यमः । 'कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु' इत्यनुशासनात् । अत्र - -- • ·A - , . चतुर्थ उल्लास १९ आधपादत्रयमेव विप्रलम्भोदाहरणम् । क्रूरेत्यादि वाक्यान्तरं भावाभिव्यञ्जकम् । अतः शठेन, विधिनेत्यस्य नानेन तुल्यता, तत्र समाप्तिपर्यन्तं यावत्-तावत्पदाभ्यामेकवाक्यत्वेन- वान्वयात् । यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तर पुनर्लभ्ये । विमनायते यटैकम्नदा भवेत् करुण-विप्रलम्भ ॥ इति । मूर्च्छितनायकादिविषयः करुण-विप्रलम्भोऽन्योऽप्यस्तीति प्राञ्चः। अथ हास्यादीनां उदाहरणम् - आकुश्चय पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मनाम्भसा प्रतिपदं पृपतैः पवित्रे । तारखरं प्रहित)त्कमदात् प्रहारं हाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा । हाहा हतोऽहमित्यन्तेन तादृशमुच्चार्येत्यर्थः । शर्मान्तनामश्रवणे हि हसितं स्यात् । अत्र विष्णुशर्मा आलम्बनम् , तस्य रोदनमुद्दीपनम् , द्रष्टुरुद्वेगजाड्यादयो व्यभिचारिणः, स्मितहसि- तातिहसितानि उत्तम-मध्यमेष्वनुभावाः । यस्य हासस्तदनिबन्धेऽपि सामर्थ्यात् तदवसायः । तदुक्तम्- यस्य हामः म चेत् क्वापि साक्षान्नैव निवध्यते । तथाऽप्येप विभावादिसामर्थ्यादवसीयते ॥ विकृतवाग्वेषादिदर्शनेनावश्यं हास्योदयाद् अत्र हास्यो रसः । करुणमाह- हा मातस्त्वरिताऽसि कुत्र [प १२ २] किमिदं हा देवताः काशिपो धिक् प्राणान् पतितोऽशनि तवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ । इत्थं घघरमध्यरुद्धकरुणाः पौराङ्गनानां गिर- श्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि । तादृक्पूजादिभिरप्यरक्षणात् देवताक्षेपः । विविधदानादितपिताना द्विजानामाशीभिरपि न किञ्चित् कृतमित्याह - केति । म व्यरुद्ध इति बाप्पबाहुल्येनान्तरावस्थानम् । इत्थमिति गिर इसनेनान्वितम् । अत्र नृपयोपिदालम्बनम् , तत्शरीरवह्रिसयोगादि उद्दीपनम् , नोदन- मनुभावः, दैन्यग्लानिमूर्छादयः सञ्चारिणः । रौद्रमाह- कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातक मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा सार्द्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृग्मेदोमांसैः करोमि दिशां वलिम् ।। १ 'काव्यस्य इति टिप्पणी' । - . - .

·काव्यप्रकाशखण्डन . , २० द्रोणे हतेऽश्वत्थाम्नो वचनं वेणीसहारेऽर्जुनं प्रति-गुरोः पातकमेव गुरुपातकं तस्य कर्तर्यनुमन्तरि अनिराकर्तरि दण्डः समुचित इति क्रमेणाऽऽह- कृतमित्यादि । अयम- हमनन्यसहायः, नरकरिपुणा कृष्णेन, क्रोधात् क्रमं विस्मृत्य प्रागनुमन्तुरुपादानम् । अत्रा- पकारिणोऽर्जुनादय आलम्बनम् , अमोद्यमनमुद्दीपनम् , रोदनमनुभावः, अन्यनरपेक्ष्य- गग्यगर्वः सञ्चारी। वीरमाह- क्षद्राः सन्त्रासमेते विजहत हरयो क्षुण्णशक्रेमकुम्भा युप्मदेहेषु लजां दधति परममी सायका निप्पतन्तः । सौमित्र! तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रूपां नन्वहं मेघनादः किञ्चिभ्रूभङ्गलीलानियमितजलधि राममन्वेपयामि ।। दूताङ्गदे पद्यम् । एत इत्येवं सम्बोधनासभवात , एते यूयं विजहतेत्यन्वयः । विनहितेत्यत्रे- हत्यघोरितीत्वापवादो जहातेश्चेति पक्षे इकारः। युष्मदेहेषु पतन्तः सायका लजां दधतीति न तत्र पतिष्यन्तीति भावः । सौमित्रेति मातृसम्बन्योल्लेखेन निर्यित्वं व्यज्यते । अत्र राम आलम्बनम् , जलनिधिनियमनमुद्दीपनम् , नीचेष- प. १३.१ ]पेक्षण राम प्रति स्पर्द्धा चानुभावौ, ऐरावतकुम्भसंचूर्णनस्मृतिः, लज्जा दधतीति गम्यो गर्वश्व सञ्चारिणौ । भयानकमाह- ग्रीवाभङ्गामिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्द्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम् । दभैरविलीः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्मा पश्योदग्रप्लुतित्वाद् वियति बहुतरं स्तोकमुा प्रयाति ॥ अभिज्ञानशाकुन्तले प्रथमाङ्के पद्यम् । गम्यदेशवैषम्यावैपम्यनिरूपणाय कादाचित्क- विवर्त्तनेन रथदर्शनविच्छेदादाह - मुहुरिति । भूयसेति मृयसो लघुनिगोपनं न संभवतीत्य पि न गणयतीत्यर्थः । ततो भयपोपणं स्यन्दनात् भयमेव रसप्रकृतिः, तेन शरपतनादिति तद्भयस्य शब्दोपादानेऽपि न दोषः । श्रमविवृतेति देवाद् अश्यति, नादानं न वा विसर्गः । अत्र स्यन्दनमालम्बनम् , अनुसरणमुद्दीपनम् , पलायनमनुभावः, श्रमः सञ्चारी। वीभत्समाह - उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममय पृथूत्सेवभूयांसि मांसा- न्यसस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आतः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करड्का- दकस्यादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ।।

·" चतुर्थ उल्लास २१ वीप्सायांयावत्संभवस्तावद् विधिः ।, प्रथमं कृत्तिं उत्कृत्योत्कृत्य अथ मांसानि जाधवा क्रव्यमत्तीत्यन्वयः । उत्सेध उच्छूनता, उद्बोध इत्यपि पाठान्तरम् , अर्थस्तु स एव । स्फिक उलमूलकटिसन्धिभागः, पिण्डी जद्दोज़भागः, 'पिण्ड' इति पाठे तदाकारक- त्वात् । तथा स्थपुटं विषमगमीरभागः । करकस्याङ्कसंस्थत्वं बलवत् पिशाचाशङ्कयैव, अत एव दृक्प्रेरणं दशनप्रकटनं च । अत्र शव आलम्बनम् , उत्कर्तनाद्दीपनम् , नासाकुञ्चनादयो- ऽनुभावाः, उद्वेगादयः सञ्चारिणः । अद्भुतमाह चित्रं महानेप नवाऽवतारः क कान्तिरेपाभिनवैव भङ्गिः । लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्याकृतिनूतन एव सर्गः ॥ [प. १३.२ ] अत्र 'चित्रं महान् बत लोकोत्तरम् अहो कापि नूतन' इति शब्दाः खसमभिव्या- हृतशब्दार्थस्यालौकिकत्वप्रकाशकाः । अवतार इति सदाचारादिप्रवर्तकत्वात् । अविकार इति पाठे विकाराभाव इत्यर्थः । अत्र मा(म)हापुरुप आलम्बनम् , तद्गुणातिशय उद्दीपनम् , स्तवादयोऽनुभावाः, मति-धृति-हर्षादयः सञ्चारिणः । एवं विभावादयो भावेष्वपि भान्याः । अथ करुणादीनां कथं न रसत्वमिति चेत् , उच्यते- इष्टनाशादिभिश्वेतोवैक्लव्यं शोक उच्यते । तथा रोदशक्त्या तु जनितं वैलव्यं मनमो भयम् । दोपेक्षणादिमिर्गहीं जुगुप्सेति निगद्यते ॥ तथा तत्वज्ञानाद् यदीर्यादेनिवेदः स्वावमाननम् ॥ इत्यादिनियुक्तशोकादिप्रवृत्तिकानां करुणादीनां रसत्वनिषेधात् । न च तेषां तथाभूत- स्वेऽपि अभिव्यक्तानन्दचिदात्मना सहाभिव्यक्तानां रसत्वमिति वाच्यम् । एवमपि स्थाय्यंशे रसत्वविरोधात् । अथालौकिकविभावाद्यभिव्यक्तानां तेषां रसत्वमुचितम् , सुरते दन्ताद्या- घातस्याखाद्यवदिति चेत् , न । एवं क्षुधापिपासादिनानाविधदुःखहेतुजनितचेतोवैक्लव्यस्यापि रसान्तरत्वापत्तेः । सुरते दन्ताघातस्य बलवत्कामसभवदुःखनाशकत्वेन भारापगमानन्तरं सुखिनः संवृत्ता स इतिवदुपादेयत्वम् । यत् तु शोकादयोऽपि रत्यादिवत् खप्रकाशज्ञानसुखात्मका इति तदुन्मत्प्रलपितम् । किञ्च सामाजिकेपु मृतकलत्रपुत्रादीना विभाषादीनां शोकादि- स्थायिभावस्य चर्वणीयेन अज-महीपालादिना सह साधारण्यम् , अनुपातादिदर्शनात् । वर्णनीयतन्मयीभवनं चापेक्षितमिति चेत् , कथं ब्रह्मानन्दसहोदररसोद्वोधः ? कथं वा नाम(मा)अल्यम् ? अत एव केचिदजविलापादिकं न पठन्ति । वीभत्से तु मासपूयाद्युपस्थित्या वान्तनिष्ठीवनादिकं यन्न भवेत् तदेवाश्चर्यम् , कुतस्तादृशपरमानन्दरूपरसोद्बोध इति । एवं भयेऽपि । तथा शान्तस्य त्यक्त-[प. १४.१] सर्ववासनेषु भवतु नाम कथञ्चिद् रसत्वम् , विषयिपु पुनः सर्वविपयोपरमोपस्थित्या कथं रसत्वम् ? । तदुक्तम् - , .

·૨૨ काव्यप्रकाशखण्डन न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न इंपरागौ न च काचिदिच्छा। रमः प्रशान्तः कथितो मुनीन्द्रः सर्वेषु भावेषु गमप्रधानः ॥ एवं वीर-रौद्रयोन भेदः, विभावादिसाम्यात् । न च स्थायिभेद एव भेदकः, तस्यापि नियामकमुखप्रेक्षितत्वात् । यत् तु- 'रक्तात्यनेनता रोहे युद्धवीरात् तु भेदिनी ।' इत्याहुः, तन्न । क्रोधसञ्चारिणि वीरे तस्याः सुलभत्वेन भेदकत्वानुपपत्तेः । न च रौद्रे अविवेकत्वस्य वीराद् भेदकस्य संभवाद् भेद इति वाच्यम् । क्रोधसञ्चारिणि वीरेऽप्यविवेकत्वस्य सभवात् । दानवीरादीना प्रभावातिशयवर्णन एव कवीनां तात्पर्यमिति न तेषां रसत्वम् । एवं वात्सल्यनामाऽपि न रसः । भावनैव गतार्थत्वात् । ननु कथं अजविलापादिकं कविभिर्वर्ण्यत इति चेत्, उच्यते-तेपां अज-महीपति- प्रभृतीनां स्वस्वप्रियानुरागप्रकर्षप्रतिपत्त्यर्थम् । अत्त एव च अजमहीपतेः खप्रियां इन्दुमती प्रति देहत्यागः कालिदासेन वर्णितः । एवं शान्तस्यापि वर्णनं मुमुक्षूणा वैराग्यातिशय- प्रतिपत्तये । एवं भयातिशयवर्णनं तत्तव्यक्तीना मार्दवप्रतिपादनाय । वस्तुतस्तु कविभिः खशक्तिप्रदर्शनार्थमेव पद्मवन्धावन्धादिनिमीणवत् तत्र तत्र प्रवर्त्यत इति । अथ भावस्वरूपम् - रतिदेवादिविषयाव्यभिचारी तथालितः। (मू० का० ३५, उ०) भाकः प्रोक्तः। आदिग्रहणात् मुनि-नृप-पुत्रादिविपया । अजितो व्यजित इत्यर्थः । व्यभिचारिणो ब्रूते- निर्वेद-ग्लानि-शङ्काऽऽख्यास्तथाऽसूया-मद-अभाः। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता सोहो मदस्मृतिः ॥ (मू० का० ३१ ) ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गों विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ (मू० का० ३२) सुप्तं विवोधोऽमर्पश्च अवहित्यमथोग्रता । मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा सरणमेव च ॥ (मू० का० ३३) त्रासश्चैव वितश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदनी भावाः समाख्या[प. १४.२]तास्तु नामतः॥ (मू० का० ३४) वलस्यापचयो ग्लानिः । गवाऽनिष्टसमन्वयः, अनिष्टसभावनम् । परोत्कर्षाक्षमाऽसूया । अनर्थातिशयाचेतस्याऽऽवेगः संप्रमो मतः । कोप एव स्थिरतरोऽमर्प इति कथ्यते । अव- हित्थमाकारगोपनम् । अर्थनिर्धारणं मतिः। औत्पातिकैर्मनाक्षेप. त्रास कम्पादिकारक. । पूर्वापरविचारोत्थं भयं त्रासाद् पृग भवेत् ॥ १ 'स्मृतितिः' इति मुद्रितपाठ । .

·चतुर्थ उल्लास इति दिशा त्रासस्य व्यभिचारित्वम् । भयस्य स्थायित्वमिति बोध्यम् । तत्राऽऽदौ भावोदाहरणम् - कण्ठकोणविनिविष्टमीश ! ते कालकूटमपि मे महामृतम् । अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि मे न रोचते ॥ ननु कथमस्य न रमत्वम् ? 'नवरसा अन्ये भावा' इति स्वतन्त्रेच्छेन मुनिना विभाग- करणात् । असुरादौ कवेः रत्यभावेऽपि तत्प्रतापादिवर्णनं तजेतुरुत्कर्पप्रतिपादनाय । व्यभिचारी यथा जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वमेऽद्य दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः । नो यावत्परिचुम्व्य चाटुकशतैराश्वासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ।। अत्र रसेऽनुभूयमानेऽपि विधि प्रत्यसूयैव काव्यसर्वस्वत्वेन अनुभूयत इत्यसौ भाव- ध्वनिरिति व्यवद्दियते । 'प्राधान्येन व्यपदेगा भवन्तीति' न्यायात् । इयं भावस्थितिरुक्ता । तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः। (मू० का० ३६, पू० ) तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च । यथा- स्तुमः कं वामाक्षि ! क्षणमपि विना यं न रमसे, विलेभे कः प्राणान् सलु रणमुखे यं मृगयसे । सुलग्ने को जातः शशिमुखि! यमालिङ्गासि वलात् तप:श्रीः कस्येपा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ अत्र यं यमित्यसकृत्कर्मोपादानं अनेककामुकविपयमभिलायं तस्याः व्यनक्ति । यद्येकविषयत्वमभिप्रेतं स्यात् तदासकृदेव कर्मोपादान कुर्यात् । यद्वा रमणान्वेषणादि- व्यापारा बहवस्ते च सर्वे एव वर्तमानकालीना नैकविपयत्वे सभवन्तीत्यनेककामुकविषया- भिलाषप्रत्ययाद रतेराभासत्वम् । [प १५.१] वस्तुतस्तु परस्परजीवितसर्वखयोरनुरागस्यैव रसत्वात् शास्त्रातिकमाघनौचित्यं रसत्वविरोधीति ध्येयम् । भावाभासो यथा- राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सस्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमाङ्गी । तत् किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्री तत्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः अत्र चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता । एवमन्येऽप्युदाहाः । भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः शवलला तथा।। (मू० का० ३६, उ० ) - - १ ·काव्यप्रकाशखण्डन 1 क्रमेणोदाहरणानि- नसां रघोः सूनुरूपस्थितायां वृणीत मां नेति ममाकुलोऽभूत् । आस्वा(था)सितस्तत्क्षणमंसकटे वामेतरेण स्फुरता भुजेन । मन्त्राऽऽवेगस्य । विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन संभाव्य तचितवामनेत्रा। तथैव वातायनसंनिक ययौ शलाकामपरा वहन्ती ।। अत्रौत्सुक्यस्य भावस्योदयः। तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाइयष्टिनिक्षेप एव पदमुद्धृतमर्पयन्ती । मार्गाचलव्यतिकराकुलितेत्र सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ।। अन्नाऽऽवेग-हर्पयोः सन्धिः । काकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृच्येत सा दोपाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः खमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि का खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ।। विक्रमोर्वशीनाटके पुखरवसो वाक्यमिदम् । अत्र वितर्क-औत्सुक्य-मति-सरण-शङ्का- दैन्य-धृति-चिन्तानां तिलतण्डलबञ्चत्रमाणता । अत्र क्वाकार्यमित्यादौ वितर्कः, भूयोऽपीत्यौ- त्सुक्यम् , दोषाणामिति मतिः, कोपेऽति स्मृतिः, किं वक्ष्यन्तीति शङ्का, स्वप्नेऽ. पीति दैन्यम्, चेत इति धृतिः, कः खल्विति चिन्ता,-इति स्वयं वोध्यम् । वस्तुतस्तु एतेषां पूर्वपूर्वोपमर्दन परपरोदयः शवलता । मुख्ये रसेऽपि तेऽशित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन । (मू० का० ३७, पू०) राजानुगतविवाहप्रवृत्तभृत्यवत् । इदमयुक्तम् । तथा हि-रत्यादिसहचरणाद् व्यभिचारिणां भवतु कथञ्चन मुख्यत्वम् , सर्वथा उदासीनानां भाव-प्रशमादीना प. १५.२] मुख्यत्वं न संभवति, मानाभावात् । अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्थितिः परः॥ (भू० का० ३७, उ०) शब्दार्थोभयशत्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः।(मू० का० ३८, पू०) अनुस्वानः अनुरणनं तदाभस्तत्सदृशः संलक्ष्यः क्रमः पौर्वापर्यम् , अर्थाद् व्यञ्जकेन सह, यस्व एवंविधस्य व्यङ्ग्यस्य स्थितिर्यस्य स इत्यन्वयः । यथा ध्वनि-प्रतिध्वन्योः क्रमो लक्ष्यते तद्वद् वस्त्वलति-तयञ्जक्योरित्यर्थः । स च शब्दगत्त्युद्भवः, अर्थशक्त्युद्भवः, उभयगत्तयुद्भवश्चेति त्रिविधः । तत्र शहा यत्र परिवृत्ति न सहन्ते स शब्दशक्युद्भवः । तदन्योऽर्थशतयुद्भवः । यत्र केचन शब्दाः परिवृत्तिसहिष्णवः केचिदन्यथा, उमयोरपि खितिस्तु यः।' मुद्रितपाठः । ।

·चतुर्थ उल्लास २५ काव्यसर्वखत्वं च तत्र उभयशक्तिमूलः । अत्रेदमवधातव्यम् - वस्त्वलकृति-ध्वन्योः क्रमः संलक्ष्यते, रसभावादिषु क्रमो न लक्ष्यते इत्यलङ्कारशास्त्रयोगिन एव प्रष्टव्या इति । तत्र- अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते ॥ (मू० का० ३८, उ० ) प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्तयुद्भवो द्विधा । ( मू० का० ३९, पृ० ) वस्त्ववेत्यनलङ्कारं वस्तुमात्रम् । तत्राद्यो यथा- भद्रात्मन इत्यादि । अत्र मिथोऽसम्ब- न्धार्थद्वयबोधकत्वेन वाक्यभेदो मा भूदिति प्रकृताप्रकृतयोरुपमाऽलङ्कारः कल्पनीय इति उपमाऽलकारो व्यङ्ग्य इति व्यवहर्त्तव्यम् । वस्तुमात्रं यथा- शनिरशनिश्च तमुच्चैनिहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र ! यसै त्वम् । यस्य प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च ॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति वस्तु ध्वन्यते । अर्थशतयुद्भवेऽप्यर्थो व्यञ्जकः सम्भवी खतः ॥ (मू० का० ३९, उ० ) प्रौढोक्तिमात्र(वात् ?)सिद्धो वा कवेस्तद्वर्णितस्य च । वस्तु वाऽलङ्कतिर्वेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत् ॥ (मू० का० ४०) वस्त्वलङ्कारमथवा तेनासौ द्वादशात्मकः । (मू० का० ४१, पू० ) इति । तत्र स्वतः संभवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्नो बहिरौचित्येनापि संभाव्यमानः, प्रौढोक्तिमात्राद् बहिरसन्नपि निम्मितः कविना , कविनि[बद्धवक्त्रेत्यन्यत् । अत्र अर्थ- शक्त्युद्भवस्य द्वादशमेदा इति यदुक्तं तदनुपपन्नम् । यतः- कविनिबद्धकवित्वात् । तेना- यमर्थः-खतः सम्भवी प्रौढोक्तिमात्रसिद्ध [प० १६. १] इति द्विविधोऽपि प्रत्येक वस्त्व- लकाररूपत्वेन चतुर्विधो व्यञ्जकः । तस्य प्रत्येकं वस्त्वलङ्कारो व्यङ्ग्य इत्यष्टविधो ध्वनिः । अन्यत् तु सर्व खबुद्धिसौष्ठवप्रकटनम् । खतःसभव्यर्थशक्तिमूलध्वनिर्यथा अलससिरमणी धुत्ताणमग्गिमो पुत्ति धनसमिद्धिमओ। इय भणिएण नअंगी पफुल्लविलोअणा जाआ । [अलसशिरोमणिः धूर्तानामप्रिमः पुनि धनसमृद्धिमय । इति भणितेन नताही प्रोत्फुल्लविलोचना जाता ॥] अलसत्वेन अप्रवासित्वम् , धूर्तत्वेन विदग्धत्वम् , प्रोत्फुल्लविलोचनत्वेन हर्षों व्यज्यते । अत्र ममैवायं उपभोगयोग्य इति वस्तु खतः संभविनार्थेन व्यज्यते ।। प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नार्थशक्तिमूलध्वनिमाह- महिलासहस्सभरिए तुह हिअएं सुहअ सा अमाअंती । अनुदिणमणण्णकम्मा अंगं तणुअं पि तणुएइ ॥ [ महिलासहस्रभृते तव हृदये सुभग सा अमान्ती । प्रतिदिनमनन्यकर्मा भग तनुकमपि तनूकरोति ॥] १०तेनोस्मितस्य वा' मु. पा० । २'तेनाय' मु० पा० - का०प्र०४ ·२६ काव्यप्रकाशखण्डन , अत्रामान्तीत्यत्र महिलासहन्नमृतत्वं हेतुः, तनु(नू करणे अमितत्वादिहेतुरिति हेवलकारः। अन्न हेवलकारेण प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नेन तनोस्तनु(नू)करणेऽपि तव हृदये सा न वर्तत इति विशेषोक्तिव॑न्यते। उभयशक्तिमूलध्वनिर्यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा । तारका तरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ? ॥ अक्षरार्थस्तु-श्यामा नायिका रात्रिश्च, चन्द्रः शशी कपूरं च, सुवर्ण वा । 'चन्द्रः सुधांशुकर्पूरकम्पिल्लवर्णवारिषु' इति विश्वः । तारका नक्षत्रं अक्षिकनीनिका च । यद्यपि शब्दशक्तिमूलेऽर्थस्य, अर्थशक्तिमूले शब्दस्य व्यञ्जकत्वं संभवतीति उभयशक्ति- मूलत्वं सर्वत्रास्ति, तथापि तत्र गुणप्रधानभावेन । अत्र तु द्वयोरेव प्राधान्ये व्यञ्जकत्व- मिति उभयशक्तिमूलत्वम् । अयं निष्कर्षः- यन पदं परिवृत्त्यसहिष्णु तत्र पदप्राधान्यम् , अन्यत्रार्थप्राधान्यम् । [प. १६.२] प्रकृते चन्द्रसमुद्दीपिततारकाशब्दाः परिवृत्त्यसहिष्णवः, पदान्तरोपादानेऽपरार्थप्रत्ययो न स्यात् । अत एव एषां शब्दप्राधान्यम् । अन्ये न तथेति तेषा अर्थप्राधान्यम् । उभयोरेकन प्राधान्यादुभयगतिमूलत्वम् । अत्रेदमवधातव्यम् -- यस्य यत्र काव्यसर्वस्वत्वमनुभूयते तत्र तस्य प्राधान्यम् । तथा चात्र रात्रिनायकयोरुपमानोप- मानभावो व्यङ्ग्यः । अत्रेदमवधातव्यम् - अविवक्षितवाच्यप्रभृतयो यावन्तो ध्वनिभेदाः कथिताः ते सर्वे वाक्ये भवन्ति । उभयक्तिमूलं विना पदे स्युरिति प्राञ्चः। 'सोऽपि पदे भवतीति नवीनाः ।.यत्र सर्वाणि पदानि समकक्षकतया व्यञ्जकानि प्रकृतार्थोपकारे पर्यवस्यन्ति तत्र वाक्यगतत्वेन व्यवहारः; यत्र त्वेकमेव प्राधान्येन व्यञ्जकं तत्र पदगत. स्वे नेति वाक्य-पदगतत्वेन ध्वनीना विवेकः । तत्र वाक्ये पूर्वमुदाहृताः । पदे किञ्चित् उदाहियते यथा वहवस्ते गुणा राजन्नेकस्तु सुमहान् गुणः । मित्राणि तव मित्राणि नान्यथा स्युः कदाचन ।। एवं अन्यदपि स्वयं बोध्यम् । प्रवन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः। (मू० का० ४२, च० पा०) अलं स्थित्वा श्मशानेऽसिनू गृध्र-गोमायुसङ्कुले । कडालवहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ।। न चेह जीवितः कश्चित् प्राणिधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीहशी ॥ इति । १ 'उभयशचिमूलध्वनिरपि' । इति दिग्पणी । २ कालधर्म' मु. पा० ।

·२७ - - - चतुर्थ उल्लास रात्रावन्धस्य दिवा प्रभवतो गृध्रस्य पुरुषविवर्जनपरं वाक्यम् - आदित्योऽयं दिवा मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम् । बहुविनो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन ।। अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् । गृध्रवाक्यात् कथं बालास्त्यजध्वमविशङ्किताः ॥ इति । निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोर्जनव्यावर्त्तननिष्ठं चेति प्रबन्ध एव व्यञ्जकतया प्रथते । अन्येऽपि खयमूह्याः । अपिशब्दात् पद-वाक्ययोः पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः । पदं द्विविधं सुबन्तं तिङन्तं च । एकदेशो धातुनामरूपः प्रकृतिविभागः, तिइ[प. १७.१]- सुप्पः प्रत्ययविभागः । यथा- रहकेलिहिअनिवसनकरकिसलअरुद्धणअणर्जुअलस्स । रुदस्स तीअनअणं पबइपरिचुम्बिअंजअइ ।। रतिकेलिहतनिवसनकरकिशलयरुद्धनयनजु(यु)गलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वत्याः परिचुम्बित जयति ॥ उत्कर्षाश्रयो भवति, स च लोकोत्तररूपेण पिधानवत्तया । लोकोत्तरता च चमत्कारा- नुगुणतया रागातिगयहर्ष-लज्जासपत्तिद्वारकरसातिशयपोषणात् । तच्च जयतिना साध्यत इति प्रकृतेर्व्यञ्जकत्वम् । नाम्नो व्यञ्जकता यथा- प्रेयान् सोऽयमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद् यावन्न यात्युन्मनाः । तावत् प्रत्युत पाणिसंपुटगलनीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः॥ अत्र पदानीति न तु द्वाराणि । तथा च , द्वारादिव्यवच्छेदो व्यङ्ग्यः । स च संभोग- संचायॊत्सुक्योपोद्वैलनद्वारा रसपरिपोषकृत् । तिइसुपो यथा- लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पञ्जरशुकै- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥ अत्र लिखन्निति न लिखतीति अपि तु प्रसादपर्यन्तं आस्ते । तथा च लिखनस्य न साध्यत्वम् । अप्राधान्यं अबुद्धिपूर्वकत्वं व्यज्यते किन्तु प्रसादपर्यन्तायाः , स्थितेरेव साध्यत्वम् । तथा आस्त इति न त्वासित इति । तेन स्थित्यतीतताविच्छेदो व्यङ्ग्यः । १ "स्थितो मु० पा० । २ आदर्श रुद्धसोणणमण" इति पाठः ।

·२८ काव्यप्रकाशमण्टन एवं भूमिमिति न तु भूमाविति । न हि बुद्धिपूर्व किञ्चिल्लि[ख]ति । अधिकरण- ताऽभिधाने आकाङ्क्षस्य कर्मण उद्देश्यत्वं प्रतीयेत, न च तथेति । 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत् ।' इत्यतीतकालोपदेगात् स्थितेर्वर्तमानत्व-भविष्यत्वव्यवच्छेदो गम्यते । एषा हि दाशरथि प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः । यथा वा रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणः [प. १७. २] प्राप्तः प्रसिद्धि परा- मस्मद्भाग्यविपर्ययाद् यदि परं देवो न जानाति तम् । बन्दीप यशांसि गायति मरुद् यसैकवाणाहति- श्रेणीभूतविशालशालविवरोद्गीणैः स्वरैः सप्तभिः ।। अत्रासावित्यनेन निरन्तरभावनावशेन प्रत्यक्षायमाणत्वम् , भुवनेषु इति बहुवचनेन न यत्र क्वचिदिति, गुणैरित्यनेन दोपव्यवच्छेदो व्यज्यते । तथा न त्वदिति न मदिति अपि तु अस्सदिति सर्वाक्षेपकत्वम् । एवं अभाग्यादिति वक्तव्ये भाग्यविपर्ययादित्युक्तम् । तेन अभा- ग्याभावेऽपि भाग्यान्येव तत्त्वेन परिणतानीति प्रतीयते । तैस्तु निर्वेदशवादन्यविषा- दातिशयः पोष्यते । एवं रचना-वर्णयोर्व्यञ्जकत्वं वक्ष्यते ।। एते शुद्धभेदाः । एवं एतेषां ध्वनीना संशयास्पदत्वेन, अनुग्राह्यानुग्राहकतया, एकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चेति त्रिरूपेण संकरेण, परस्परनिरपेक्षया चैकप्रकारया संसृष्टया एकत्र काव्ये ससर्गरूपया अन्योऽन्य- योजनम् । यथा- खणपाहुणिआ देअर जाआए [सुहअ] कि पि दे भणिआ । रुअइ पलोहरवलहीघरम्मि अणुणिजइ वराई ॥ [क्षणप्राधुणिका देवर जायया [सुभग] किमपि ते भणिता । रोदिति पश्चाद्भागवलमीगृहे भनुनीयतां वराकी ॥] क्षणप्राघुणिका उत्सवातिथिः । पलोहरगव्दो देशभाषया गृहपश्चाद्वाची । अत्रानुनयः किं उपभोगलक्षणे अर्थान्तरे सङ्क्रमितः, कि अनुरणनन्यायेन उपभोग एवं व्यङ्गये व्यञ्जक इति संदेहः। स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका धना 'वाता: शीकरिणः पयोदसुहदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु तथा ( दृढं ? ) कठोरहृदयो रामोऽसि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ।। वेल्लनं विलासखेलनम् , पयोदसुहृदां मयूराणाम् , काम प्रभूतम् , दृढं बलवत् , सहे इत्युत्तमपुरुषैकवचनम् । भविष्यति नीविष्यतीत्यर्थः । खेदातिशये ह ह हे[ प. १८.१ ]ति त्रयो निपाताः । स्मृतिसंकरपोपनीतां सीतां संवोध्याह-देवीति । अत्र वियतो निःस्पर्शस्य ·पश्चम उल्लास २९ - लेपनासंभवात् लिप्तेति पदे व्यापने लक्षणा, सुहृदामित्यत्राचेतनस्य मित्रत्वाभावात् सुहृदा- मित्यनेन परितोषकारित्वं लक्ष्यते । तदतिशयौ च व्यङ्गयौ लेपन-सुहृत्त्वयोः सर्वथान्वया- प्रवेशात् वाच्ययोरत्यन्ततिरस्कारः । एव चात्र अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोापनातिशय- परितोषकारित्वातिशयध्वन्योः संसृष्टिः। आभ्यां सह रामोऽसीति अर्थान्तरे कष्टजी- वित्वरूपे सङ्कमितवाच्यस्य, एतादृशि वैयग्र्यहेतुसंपातेऽपि जीवित्वरूपदुःखसहनाति- शयध्वन्योः, अनुमाह्यानुग्राहकभावेन रामपदलक्षणैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन वा अर्थान्तरसङ्क्रमित- वाच्यस्स दुःखसहनातिशयध्वनेः रसध्वनेश्च सङ्करः । एवमन्यदप्युदाहार्यम् ।। ॥ इति पादशाहश्रीमकब्बरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुञ्जयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुकृतविधापक- महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्याटोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाहश्रीअकब्बर- प्रदत्त-पु(खुस्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशष(स)ण्डने चतुर्थ उल्लास. ।। t - पञ्चम उल्लासः । अथ प्राचोक्तगुणीभूतव्यज्यभेदानाह - अगूहमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्भ्यङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाऽऽक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ (मू० का० ४५) व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टी भिदाः स्मृताः। (मू० का४६, पू.) एषां स्वरूपं लक्ष्येषु वक्ष्यामः । कामिनीकुचकलशतया गूढं चमत्करोति, अगूढं तु स्फुटतया प्रतीयमानमिति गुणीभूतमेव । यथा- राजर्षिवंशसनोम मर्कटद्वारसेवनात् । जीवन्तमपि मां ब्रह्मन् ! मृतमित्यवधारय । मत्र मरणमेव श्रेय इत्यनुतापातिशयो व्यङ्ग्यः सर्वजनवेद्यत्वादगूढ एव । अपरस्य रसादेः, रसादिः अझं उत्कर्षकं तथा वाच्यस्य [प० १८.२] अनुरणनरूपमङ्गम् । केचित् तु वाच्यस्य रसादिरमित्याहुः । लक्ष्यदर्शने विशिष्टं विवेचयिष्यामः । यथा- अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविषेसनः करः॥ अत्र शृङ्गारः करुणस्योत्कर्षकः । तथा हि- एतत् समरपतितं भूरिश्रवसो हस्तमालोक्य तद्वधूरभिदधौ । तथा च शृङ्गारोचितरसनाकर्षणादिविलासस्मरणविगलहृदयत्वात् शोक- वेगमधिकमुपजनयति । १ ·काव्यप्रकाशमण्दन - । कैलासालयभाललोचनरुचा निर्वर्तितालतक- व्यक्तिः पादनखद्युतिगिरिभुवः सा वः सदा त्रायताम् । स्पर्धाबन्धसमीहयेव सुदृढे रूढा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सद्यः समुत्सार्यते ।। कैलासालयः शिवः, अत्र गिरिभुवः कोपरगात् नेत्रयोः शोणा कान्तिरासीत् सा पादप्रणते शिवेऽपगतेति ध्वनितम् । तत्रेदमुत्पेक्षते- स्पर्द्धवन्धेति । रूढा उपचिता । अन्न भावस्य त्रायतामित्यवगतस्य कविनिष्ठस्य रसो महादेवनिष्ठा रतिः प्रणतिरवसेया। महादेवोऽपि यत्प्रसादनाय प्रणमति.तत्र भक्तिरुचितेति रसस्य मावाद्गता । एवं सर्वत्रा- झाङ्गिभावो वोध्यः । अनुरणनरूपस्य रसस्य वाच्याङ्गत्वं यथा- जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु अलपितम् । कृतालंकाभतुर्वदनपरिपाटीपु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ।। मया रामत्वं रामसादृश्यं आप्तं प्राप्तमित्यन्वयः । स्वपक्षे जनस्थान नगर-प्रामादि, रामपक्षे जनस्थानं खर-दूषणादिनिवासः दण्डकारण्यं वा । स्वपक्षे कनकविषया मृगतृष्णा निःफलाऽऽशा, रामपक्षे कनकमृगे सुवर्णमृगे तृष्णा च । वै निश्चितं देहि प्रयच्छ, रामपक्षे विदेहापत्यं स्त्री वैदेही सीता च । भर्तः भरणकर्तुः । परिपाटीषु मुखविवलनान- मोट्टनाऽनवधानादिपु का घटना न कृता तां वद । यद्वा [प. १९.१] काभर्तुः कुत्सितमर्तुः । वदनपरिपाटीपु वचनभङ्गीपु, घटना योजना अलमत्यर्थेन न कृता । अलं व्यर्थ वा कस्य सुखस्याभर्तुरपोपकस्य नीचजनस्येत्यर्थः । लङ्काभर्तुः रावणस्य वदनानां परिपाट्यां पतयां इषुघटना शरसंयोजनं च । वपक्षे कुशलं प्रचुरं वसु धनं यस्य, एवंभूतता । कुश-लवौ सुतौ यस्याः सा सीता । अत्र प्रकृताप्रकृतयोः कवि-रामयोः साम्यं व्यञ्जनया बोध्यते । अत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सह उपमानोपमेयभावो मयेत्यादिना वाच्याङ्गता नीतः । शब्दानां परिवृत्त्यसहिष्णुत्वेन शब्दशक्तिमूलता । वाच्यस्य मयाप्तं रामत्वस्य । अन्यत्रान्यतादात्म्यारोपरूपस्यातिशयोक्तिरूपस्य अङ्गतां उत्कर्षतां नीतः । मयाप्तं रामत्वं इत्यभिधाय कविनेति शेपः । तदनुक्तावुपमाध्वनित्यानपायः स्यात् । अयमर्थः- सदृशे तत्त्वारोपस्य नमत्कारित्वात् , वाच्यस्य तत्त्वारोपस्य प्रतीयमानं स्वसाम्यमुत्कर्षकमित्य- पराङ्गता । ननु कुतो रामत्वं प्राप्तमित्याकाहाया निवर्तकस्य साम्यस्य वाच्यसिद्धयङ्गत्वमेव नापराङ्गत्वम् । इति चेत्, न । जनस्थानभ्रमणादिरूपसाम्यस्य शब्दशक्तिमूलव्यङ्ग्यतः प्रागेवावगतौ रामत्वारोपरूपवाच्यस्य सिद्धत्वात् । अगरूपोपमायां तु जनस्थान इत्यादि- शब्द एव सादृश्यम् ।

·- पञ्चम उल्लास - - वाच्यसिद्धयङ्गं यथा गच्छाम्यच्युत ! दर्शनेन भवतः किं प्रीतिरुत्पद्यते किं त्वेवं विजनस्थयोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिष्यन् पुलकोत्कराश्चिततनुगोपी हरिः पातु वः॥ अच्युततन्नामकं अपरित्यक्तधैर्य च । किं दर्शनेन अपि तु संभोगेन संभावयेति । अन्यथासंभावनमावश्यकं तत् किमित्यात्मानं वञ्चयाव इत्यर्था व्यङ्ग्याः । ते चामन्त्रणाद्यर्थ- स्योपपादकाः । अन्यथा आम[ प० १९.२ ]त्रणभङ्गिखरूपाज्ञानेन इत्यर्थानन्वयः स्यात् , इत्याह - अच्युतादि व्यङ्ग्यं आमन्त्रणेत्यादि वाच्यस्याङ्गमिति । अस्फुटं यथा अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरुता । नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥ अत्रादृष्टो यथा न भवसि वियोगभयं च नोपपद्यते तथा कुर्याः- इति व्यङ्ग्यं झटिति सहृदयैरपि न प्रतीयते । नवीनास्तु अयं भेदः स्वबुद्विमात्रकल्पित एव । इदं व्यङ्गयं व्यनयान्तरवत् सहृदयविलम्बेन प्रतीयते इत्यस्य शपथैरेव प्रत्याययितुं शक्यत्वात् । सन्दिग्धप्राधान्यं यथा- हरस्तु किञ्चित् परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ अत्र परिचुम्बितुमैच्छदिति व्यङ्ग्यम् ?, कि वा विलोचनव्यापारणं वाच्यं प्रधानमिति सन्देहः । तुल्यप्राधान्यं यथा- ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥ अत्र जामदम्यः सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसा क्षयं करिष्यतीति व्यङ्ग्यस्य दण्डस्य, वाच्यस्य च सामरूपस्य समं प्राधान्यम् । तथा हि - भूत्युपदेशमित्रत्वाभिधानं सामवाच्यम् , उक्तरूपश्च व्यङ्गयो दण्डः । उभयोरप्यनर्थनिवारकत्वे तुल्यता । काकाक्षिप्तं यथा- मनामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्स रुधिरं न पिवाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरं सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ।। - - ·काव्यप्रकाशखण्डन ? सन्धिश्रवणकुपितस्य भीमसेनस्योक्तिरियम् । भवतामिति न ममापि । तेन तस्कृतसन्धाने नास्माकं सन्धिरिति प्रतिज्ञा विरुद्धनिषेधामियायिषु नत्रिपु काकुनिषेधान्तराक्षेपिका । अभावाभावश्वावधारणमेवेत्याह - मनाम्येवेति व्यायं गुणीमूनं तदयुक्तम् । तथा हि- मथ्नाम्येवेति व्ययस्य भीमसेनगतक्रोधोत्कर्षकत्वेन रोदरसोपोद्वलनद्वारा वाच्यात् सातिगय- चमत्कारित्वेन ध्वनित्वे [प० २०.१] संभवति कुतो गुणीमूतव्यावत्वम् । असुन्दरं तद् यन्त्र व्यङ्ग्यं चमत्कारित्वे वाच्यमुखनिरीक्षकम् । यथा ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरी सनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया । अत्र दत्तसङ्केता नागतेति व्यङ्ग्यापेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् ।। ॥ इति पादसाह-श्रीफब्बरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशजयधिगरमाननाधने कमुमतविधायक महोपाध्याय श्रीमानुचन्द्रगनिनिवाघोत्तरगतात्रवान्सापनानुदिनपादना- श्रीनकव्वरप्रदत्त सुस्फहमापरामिवानमहोपाध्याय श्रीसिद्धिचन्द्र गणिविरचिते काव्यप्रकाशखपटने परम उल्लासः॥ पष्ट उल्लासः। चित्रमेदास्त्वलकारनिरूपण एव निरूपयिष्यन्ते । इदमवधेयम् - शब्दार्थचित्रं यत् पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्रधानतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः॥ (मू० पा० ४८) न तु शब्दचित्रे नार्थस्य चित्रताऽर्थचित्रे शब्दस्य । तथा कैश्चित् शब्दचित्रमेवेष्यते । कैश्चिदर्थचित्रमेवेप्यते । अस्माभिस्तु द्वयमेवेति । उदाहरणं तु प्राक्तनं बोध्यम् । ॥ इति पादसाह-श्रीअक्रव्यरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुजयनीर्थजरमोचनाबनेकवृतविधापक- महोपाध्याय श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याष्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादसाह- श्रीअकबरप्रदत्तखुस्फमापरामिधानमहोपाध्यायधीसिद्धिचन्द्र- गणिविरचिते काव्यप्रकाशखण्डने पष्ठ उल्लास. ॥ 1 مه ·सप्तम उल्लास - सप्तम उल्लासः। अथ दोषखरूपमाह- येषां ज्ञानाच्चमत्कारो न सम्यगुपजायते । सालङ्कारगुणेऽप्यत्र ते दोषाः परिकीर्तिताः॥ अत्रेति काव्ये । दृष्टं हि लोके सगुणोऽपि सालङ्कारोऽपि दुष्टत्वेन ज्ञातो न तथा चमत्करोति तथा काव्यमपि । प्रकाशकृतस्तु मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद् वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः॥ (मू० का० ४९) अत्र मिश्राः मुख्यायेदं मुख्यार्थ इति चतुर्थी प० २०.२ ]समासः । तच्च शब्दार्थ- युगलम् । यस्य येन रूपेण रसव्यञ्जकत्वं तस्य तद्रूपप्रच्यवः । फलं तु रसस्य सम्यगनव- मासः । लोकेऽपि दृष्टो दीपादिव्यञ्जकवैगुण्येन घटादेरपि सम्यगनवभासः । अर्थ-शब्दयो- मुख्यार्थत्वं दर्शितम् , 'तदाश्रये' त्यादिना । इदं त्वने व्याख्यास्यते । न चात्र शब्दार्थयोः रसव्यञ्जकतावच्छेदकरूपविरहो दोष इति पर्यवसन्नम् । तच्च न चारु । रूपान्तरविरहेण दोषाभावगुणालकाराणामेव रसव्यञ्जकतावच्छेदकतया दोषानुप्रवेशे आत्माश्रयापत्तेरिति वाच्यम् । यतो दोषाभावस्य रसव्यञ्जकतावच्छेदकरूपस्य रूपान्तरेण रसव्यञ्जकतावच्छेदकरूपेण प्रवेशोऽत्र कृतः, न तु दोषाभावत्वेन । कान्योऽन्याश्रयप्रसङ्गः । यद्वा श्रुतिकटुत्वादिनैव विशेषरूपेण प्रवेशः कर्त्तव्य इत्याहुः । अन्ये तु मुख्य इतरेच्छानधीनेच्छाविषयः, तच्च सुखम् , परमपुरुषार्थत्वात् । एवं च मुख्यत्वं तु सुखान्तरेऽप्यतिप्रसक्तमिति तद्वारणा- यार्थपदम् । अर्थत्वं अर्यमाणत्वं शब्दजन्यसाक्षात्कारविषयत्वमिति यावत् । काव्यादन्यतः शब्दात् न सुखस्य प्रत्यक्षता किन्तु शाब्दत्वमेव । शब्दे तज्जन्यप्रत्यक्षविषयतयातिन्या- प्तिवारकं मुख्यपदम् । उक्तमुख्यत्वस्य सुखादन्यत्रासभवात् । एतेनात्र पदार्थतावच्छेदकयोः परस्परव्यभिचाराभावात् न कर्मधारयोऽर्थपदवैयर्थ्य चेति दूषणद्वयं निरस्तम् । हतिरपकर्षो न तु प्रतिबन्धो दुष्टेष्वपि रसानुभावात् । अपकर्षस्तु रसनिष्ठो धर्मविशेषः । दोषज्ञानं तद्वयाकम् । न त्वेवं अभिधेयेऽर्थे मुख्यशब्दप्रयोगः, अर्थशब्ददोषविभागश्च न स्यात् । उक्तमुख्यार्थत्वस्य अपकर्षस्य च रसमात्रवृत्तेरित्यतः 'तदाश्रयादि'त्याद्युक्तम् । आश्रयणमाश्रयः उपायत्वेनापेक्षणम् । वाच्यो मुख्य इत्यन्वयः । एवं च वाच्ये विभा- बादौ भाक्तो मुख्यपदप्रयोगः । आखादोपाय[ प० २१.१ ]त्वं च दर्शितम् । उभयम् - रसो वाच्यश्च । शब्दाद्यास्तदुपयोगिनः विभावादिकं प्रत्याय, रसप्रत्यायनात् । तेन रसोपाय- स्वेन, तेषु अर्थशब्दादिषु, सः दोषः । न केवलं रसेऽपीत्यपेरर्थः । गुणवद्दोषोऽपि साक्षात् सम्बन्धेन रसे, व्यञ्जकत्वेन तु अर्थे शब्दादिष्विति व्याचक्षते । नवीनास्तु -- एतन्मतनिष्कर्षस्तु रसापकर्षज्ञानजनकज्ञानविषयत्वं दोषत्वम् , अपकर्षस्तु रसनिष्ठोऽखण्डो- . का० प्र० ५ ·काव्यप्रकाराखण्डन - पाधिरिति । तथा च रत्याधवच्छिन्नचैतन्यस्य आनन्दाशे लेशेन स्थितिमुस्वार्थहतिः । सा च दोपज्ञानाद् भवति । तन्न युक्तम् । उत्तिविसेसो कत्रो भासा जा होइ सा होउ । इति काव्यरसज्ञानां वाचोयुक्तिश्रवणात् । च्युतसंस्कृत्यादीनां मुख्यार्थहतित्वाभावात् - इत्याहुः। यद्यपि सर्वे दोपाः वाच्यवचन-अवाच्यवचनयोयोरेवान्तर्मवितुमईन्ति, तथापि तयोरेव विषयविशेषप्रदर्शनार्थविभागार्थ दोषानाह- दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलम् ॥ (७ का ५०) सन्दिग्धमपनीनं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत समासगतमेव ॥ (म. ग. ५१) श्रुतिकटुपदं दुष्टमेवं सर्वत्रान्वयः । श्रुतिकटुत्वं च मुख्यार्थापकर्षकत्वे सत्योजो- व्यजकवर्णवत्त्वं वीरादिप्वदुष्टतयातिप्रसङ्गवारणाय सत्यन्तम् । तथा चात्र प्रकृतरसव्यक्ष- काभावाद रसोद्बोधरूपं कार्य न जायते । प्रतिकूलवणे तु प्रकृतरसप्रतिबन्धकवर्णैः प्रतिवध्यत इत्यनयोर्मेदः । वर्णानां रसव्यञ्जकत्वं तत्प्रतिकूलत्वं च वक्ष्यते । यथा अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गमगितरशितः । आलिङ्गितः स तन्वझ्या कायं लभते कदा ।। अत्र कार्यिमिति श्रुतिकटु । नवीनास्तु-तन्न चारु, वर्णानां मुख्यार्थीपकर्षकत्वा- भावात् । अत एव अलसवलितैः प्रेमाद्रमुहुमुकुलीकृतः क्षणमभिमुखलजालोलॅनिमेप प० २१. २ परामुखैः । हृदयनिहितं भावाकृतं वमद्भिरिवेक्षणः कथय मुकृती कोऽयं मुग्धे! त्वयाऽध विलोक्यते ॥ इत्यत्र महाकविभिः शृङ्गारे परुपवर्णोपादानं कृतमिति वदन्ति । च्युतसंस्कृति व्याकरणलक्षणहीनं असाध्विति बावत् । यथा- ग्रजा इवाङ्गादरविन्दनामेः शम्भोर्जटाजूटतटादिवापः । मुखादिवाथ श्रुतयो विधातुः पुरानिरीयुमधुजिद्ध्वजिन्यः ।। अन अरविन्दनामेरिति प्रामगाम (?) इति वा । तदपि न । तत्रान्वयबोधस्यानुभव- सिद्धत्वात् , साधुशब्दसरणादिना वा द्वित्रिक्षणविलम्बस्याकिञ्चित्करत्वात् , मुख्याधहतेर- भावात् , तथाविधरचनायाः कवरेवापऋषों न रसोहोवस्त्र । , 'अरविन्दं नामी यन्यामा अरविन्दनाना, इत्यच् निधानात् । इति टि। ..

·-- सप्तम उल्लास ३५ - एवं निहतार्थमपि न दूषणम् , द्वित्रिक्षणविलम्बस्याकिञ्चित्करत्वात् । एवमप्रयुकं तथाऽऽमातमपि कविभिर्नादृतमित्येवं रूपम् । उदा० यथायं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥ अत्र दैवतशब्दः पुंस्यानातोऽपि न केनचित् प्रयुज्यत इत्यप्रयुक्तम् । तदपि न दूषणम् । सत्यनुशासने कवेरनादरणं कवेरनादरायैव पर्यवस्यति । असमर्थ उपसंदानं विनाऽनुशिष्टार्था(१ )बोधकम् । उपसंदानं उपसर्गः । यथा तीर्थान्तरेषु मानेन समुपार्जितसक्रियः। सुरस्रोतखतीमेप हन्ति संप्रति सादरम् ॥ अत्र हन्तीति गमनार्थः, बोधं प्रति वरूपायोग्यत्वं दूपकता वीजम् । इदमपि न दूषणं सम्यगिव प्रतिभाति । तथा हि, उद्धति-पद्धतीत्यादौ उपसदानेन अनुशिष्टार्थबोधने सामथ्र्य अङ्गीकृतमेव । अनुपसदाने सामर्थ्य नास्तीति केन वार्यते । किञ्च, इदं तावत् काम्याकान्यसाधारणं दूषणम् , काव्ये विशिष्य किमित्युच्यत इति न जानीमः । एवं च्युतसस्कृतिनिरर्थकानुचितार्थाश्लीलाविमृष्टाविधेयाशसन्दिग्धाप्रतीतक्लिष्टविरुद्धमति- कृतां काव्याकाव्यसाधारणानां दोषाणां काव्ये विशिष्य दोषतया उपादानं न [प०.२२. २] चारुतामावहति । एतेषां क्रमेणोदाहरणानि- च्युतसंस्कृति प्रागुदाहृतम् । अन्यदुदायिते । निरर्थकम् - अर्थः प्रकृतार्थाखादपरिपोषणम् , तद्रहितं पदम् । यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते मम हि गौरि । अभिवाञ्छितं प्रसिद्ध्यतु भगवति ! युष्मत्प्रसादेन । अत्र हि पदं अनुचितार्थम् । भवाच्यवचनम् - तपखिभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशुगति मनखिनो रणाध्वरे ये पशुतामुपागताः॥ अत्र पशुपदं कातरता अमिव्यनक्तीति प्रकृतार्थोत्कर्षप्रतिबन्धकत्वं दूषकताबीजम् । अश्लील विधा-ब्रीडा-जुगुप्साऽमाङ्गल्यव्यञ्जकत्वात् । सभ्यवशीकरणसंपत्तिः श्रीः तां लातीति, रैथुतेर्लश्रुतिरिति श्लीलम् , न श्लीलं अश्लीलम् । क्रमेणोदा० साधनं सुमहद् यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते । तस्य धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारालित(तां)भ्रुवम् ।। अत्र साधनशब्दः पुंल्लिङ्गवाचकः, तत्स्मृत्या ब्रीडा । सैन्यार्थस्तु विवक्षितः । ब्रीडापक्षे सुमहद् द्वादशाङ्गुलं यस्याश्वपुरुषस्य वर्तते । यत् साधनम् , अन्यस्य शशकस्य वृषभस्य वा १ उपसर्ग विना। २ अनुशिष्टार्थःशक्यार्थः । ३ 'लश्रुते रश्रुति इत्यादर्श । - - ·काव्यप्रकाशखण्डन न दृश्यते । अथ च धीमालिनः परस्त्रीवश्याधुपायाभिज्ञस्य । तस्यारालितां वक्रां सकामकटाक्षां ध्रुवं कः प्रातिवेश्मिकादिः सहेत निःशको वत इत्यर्थो निर्वाह्यः । एवमन्य- दप्युदाहार्यम् । अविमृष्टविधेयांगमिति-अविमृष्टः प्राधान्येनादृष्टो विधेयांशो यत्र, तदविमृष्टविधेयां- शम् । प्राधान्यं तु विधेयताप्रतीतियोग्यत्वम् । तदुक्तम् - यच्छन्दयोगः प्राथम्यं सिद्धत्वं वाऽप्यनूयता । तच्छन्दयोग आन्तय साध्यत्वं च विधेयता ।। तथा उद्देश्यं विधेयं च यदि पृथक् पदाभ्यामुपतिष्ठते तत्र प्राप्तमुद्दिश्य अप्राप्त विधीयते । यथा पर्वतो वहिमानिति । न तु समासे अन्यथा वहिमत्पर्वत इत्याचमिषी- येत । उदाहरणम् - न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयस्तनाप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो [प० २२, २] रावणः । घिधिक शत्रु (१क) जितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन चा खर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्नैः किमेभिर्भुजैः॥ न्यकारः क इत्यत आह - यदरय इति । मम तु त्रैलोक्यं सेवकमेवेति न्याय्यम् । न तु प्रत्यर्थितया कस्यापि स्थितिरित्यर्थः । अल्पो ग्रामो ग्रामटिका । अनायमेव न्यकार इत्येव वाच्यम् । तदैव विधेयस्य प्राधान्येन निर्देशो भवति । अयं तु वादकथादौ दोषः । यन्मते खले कपोतन्यायेन शाव्दवोधः तन्मते दोपलेशोऽपि न । सन्दिग्धम् -- तात्पर्यसन्देहास्पदीभूतार्थद्वयोपस्थापकम् । आलिङ्गितस्तत्र भवान् सम्पराये जयश्रिया । आशी परम्परां वन्द्यां कर्ण कृत्वा कृपां कुरु ॥ अत्र च वन्द्यामिति वो(ब)द्धाया किं नमस्थायामिति सन्दिग्धम् । वन्यामित्यत्र प्रथमे हठहृतमहिलायां कृपां कुर्विति । द्वितीये नमस्यां आशीःपरम्परामित्यथर्थोपपत्ती साधक-बाधक- मानाभावात् संशय इति भावः । अत्रार्थानिश्चय एव दूषकतावीजम् । अप्रतीतमिति-प्रतिशास्त्रे इतं ज्ञातं प्रतीतम् , न प्रतीतं यत्किञ्चित् शास्त्रपरिभाषित- मित्यर्थः । यथा- 'सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिर्दलिताशयताजुपः । विधीयमानमप्येतन्न भवेत् कर्मसा(१)धनम् ॥ अत्राशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्र एव प्रसिद्ध इति विरलप्रयोगेन न झटिति प्रत्यायकत्वं दूपकतावीजम् । प्राम्योऽविदरबस्तत्प्रयुक्तं ग्राम्यम् । यथा- ·सप्तम उल्लास . राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभि कटिश्च हरते मनः ।। अत्र कटिरिति प्राम्यम् , श्रोणीनितम्बादिकमौ पनागरिकम् । इत्यत्र विनिगमकस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अत्र वक्तुरवैदग्ध्यं रसापकर्पश्च दूपकतावीजम् । नेयार्थम् - यद् रूढि-प्रयोजनाभ्यां लक्षणयाऽप्रयुक्तम् । यथा- वखवैडूर्यचरणैः प्रातर्युक्तं नभस्तलम् । कश्मीररागारुणितं विष्णोक्ष इवाबभौ ॥ वसवैडूर्यचरणैरम्बररत्नपादैरित्यों नेयार्थम् । दूषकतावीजं तु कवेरव्युत्पत्रिसन्धानेन - वैरसापादकत्वम् । एवम प० २३. १ ]वाचकं सङ्केतविरहादबोधकम् । असमर्थेनासङ्केतः लाक्षणिकेना- बोधकत्वमिति तयोर्न प्रसनः । यथा- अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः खयमेव देहिनः। अमर्पशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्दैन न विद्विपादरः ॥ अत्र जन्तुपदमदातरि प्रयुक्तम् , तत्र नाभिधायकमिति । तदपि न चारु, तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणया सामान्यशब्दस्यादातृत्वविशेषपरत्वसभवात् । विरुद्धमतिकृद् - यत् तात्पर्य विषयीभूतार्थघीप्रतिवन्धकीभूतासभ्यार्थोपस्थापकम् । अनु- चितार्थाश्लीलयोन परस्परं प्रति प्रतिवन्धकता । निहतार्थे विलम्बेन प्रतीतिरिति तयो- भेंदः । यथा- सुधाकूरकराकारविशारदविचेष्टितः। अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे ।। अत्र कार्य विना मित्रमिति विवक्षितम् , अकार्येषु मित्रमिति प्रतीतिः। श्रुतिकटु समासगतं यथा- सा च दूरे सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना । वर्हिनिर्हादनार्होऽयं कालश्च समुपागतः ॥ एवमन्यदपि बोध्यम् । अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरथकम् । वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ।। (मू० का० ५२) न पुनः सर्वे एते पददोषाः, साकाङ्क्षनानापदवृत्तयो यदा भवन्ति तदा वाक्यदोषाः इत्युच्यन्ते । यथा- अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितः । आलिङ्गितः स दीर्घाक्ष्याः का यं लभते कदा १ ॥ एवमन्येऽप्युदाहा-ः। १ भम्राम्यम् । २ वाचकं तत् यत् शक्तिविरहादवोधकमित्यः । .

·A काव्यप्रकाशवण्डन - अथ पदैकदेशे यथासंभवमुदाहरणम् - अलमतिचपलत्वात् स्वममायोपमत्वात परिणतिविरसत्वात् सङ्गमेनाङ्गनायाः । इति यदि शतकृत्वस्तवमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा ।। पत्र वात् इति कष्टम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । अथ वाक्यमानगामिदोपानाह- प्रतिकूलवर्णमुपहतलुसविसर्ग विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥ (मू० का० ५३) अपदस्थपदसमासं विमर्तपरार्थ प्रसिद्धिपरिहीनम् । (मू० का० ५४, उ०) भग्नप्रक्रममक्रम प० २३.२ मभवन्मतयोगं वाक्यमेव तथा ॥ (मू० का० ५५, पू०) रसानुगुणत्वं वर्णानां प्राचीनसंमतं वक्ष्यते, तद्विपरीतत्वं प्रतिकूलत्वम् । यथा शृङ्गारे- अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम् । कम्बुकण्ठ्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ।। अन मधुरवर्णत्वमुचितम् । एव रौद्रादौ मसृणवर्णाः प्रतिकूला इति मन्तव्यम् । इदं च न चारु । तत्तद्रसेपु तत्तवर्णानामानुकूल्यस्य प्रातिकूल्यस्य वा सर्वैरनभ्युपगमत्वात् । उपहतम् - ओ(उ)त्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तत् । यथा- धीरो विनीतो निपुणो निर्विकारो नृपोत्र सः। यस भृत्या वलोत्सिता भक्ता बुद्धिप्रभाविताः॥ अत्र नैरन्तर्येणानेकस्थानोपहतविसर्गत्वेनैव दूषकता । एवं उपहतेत्यादिचतुःषु पतत्प्रकर्षे च वन्धशैथिल्यापादकत्वमेव दूपकतावीजम् । सन्धेरूप्यं विश्लेषः । राजन् ! विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोर्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्तः । धीदोर्वले अतितते उचितानुवृत्ती आतन्वती विजयसंपदमेत्य भातः ॥ १ 'सकीणं गर्भितं प्रतिदिहत' इति मु. पु. । २ "क्रमममतपरायं च इति मु. पु. पाठः। .

·सप्तम उल्लास ३९ . अत्र सहितां न करोमीति खेच्छया सकृदपि दोषः, प्रगृह्यादिहेतुके त्वसकृत् । हतवृत्तम् -जातयतिमङ्गादिरसाननुगुणं च वृत्तम् । यथा- अमृतममृतं का सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविजनो वदतु यदिहान्यत् स्वादु सात् प्रियादशनच्छदात् ॥ अत्र हरिणीच्छन्दसि पष्ठे दशमे सप्तदशे यतिरुचिता । चतुर्थे तु पादे 'यदिहान्यस्वादु साद' इति यतिभङ्गादश्रव्यम् । नन्वत्रेहान्यशब्दयोः सन्धौ ‘अन्तादिवञ्च' इत्यन्तवद् भावाद् वा शब्दे यतिर्युक्तैव । तदुक्तम् - पूर्वान्तवत्खरः सन्धौ क्वचिदेवं परादिवत् । एष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवत् ।। इति । प्रयोगोऽपि- स्थादस्थानोपगतयमुनासङ्गमेनाभिरामा । इति । तस्माश्चिन्त्यमेतत् । यथा वा- हा नृप ! हा बुध! हा कविवन्धो ! विप्रसहस्रसमाश्रय ! देव!। मुग्धविदग्धसभान्तररत्न ! क्कासि गतः क्व वयं च तवैते ॥ हास्य[प० २४. १व्यञ्जकमद्वृत्तम् । न्यूनपदं यथा- त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गापरामुखचेतसः। कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि ! दासजनं यतः ॥ अत्रापराधलवमपीति वाच्यम् । अधिकपदं यथा- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकाराः। यदपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा अत्र कृतमिति । कृतं प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमावहति । अत्राकाहाविरहः स्फुट एव दृषकताबीजम् । कथितपदं यथा- अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुतनु! कथय कस्य व्यञ्जयत्यजसैव स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् ।। . - - .

·काव्यप्रकाशखण्डन हे सुतनु ! वरतनो! ते तव गल्ल(ण्ड)पाली कस्य स्मर एव नरपतिस्तस्य लीलाराज्यपरि- भोगस्तत्र यौवराज्यं कुमारपदवी तस्मिन् अभिषेक व्यञ्जयति बोधयति । कथं अञ्जसैव शीघ्र यस्तव भोक्ता तस्मै कामेन स्वराज्यविभागो दत्तः । स एव कामस्य मान्यो यस्सै त्वत्सदृशं रनं भोगाय दत्तमित्यर्थः । कीशी गण्डपाली ? करतलमेव तत्सं शय्या तत्र कल्पिता रचिता निद्रालीला यस्याः सा शोकेन कपोलतले निहितेत्यर्थः । पुनः कीदृशी ? परिमिल- नेन परितो हस्ततलस्पर्शेन निमीलत्पाण्डिमा अस्तं गच्छन् गौरभावो यस्याः सा । करसंपण लौहित्योदयादिति भावः । करसङ्गेन पत्युः करस्पर्श व्यनक्ति । तत्पखापेन पत्युः तस्प- खापम् । पाण्डिमात्यागेन पतिभोगप्रयुक्तवर्णान्तरप्राप्तिं च व्यनक्तीति गम्यम् । अत्र लीलेति पिष्टपेषणवदचमत्कारित्वमेव दूषकताबीजम् । पतत्प्रकर्ष यथा- का का कुत्र न घुर्घरायितधुरीघोरो घुरेच्छूकरः कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तुं करी नोद्यतः। के के कानि बनान्यरण्यमहिपा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहविलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्त्तते ॥ कः कः शूकरो वराहः कुत्र न घुरेत् न सञ्चरेत् अपि तु सर्वत्र । कीदृशः? [प० २४. २] घुघुरायिता शब्दविशेषवती या धुरी पोत्रं शूकरमुखस्याग्रभागः तेन घोरो भयकरः । धुरी वाद्यभाण्डमिति केचित् । कः कः करी हस्ती, कं कमलाकरं सरोवरं विकमलं कमलाभाव- विशिष्टं कत्तुं नोद्यतो नोद्यक्तः ? अपि तु उद्युक्त एव । के के अरण्यमहिषा वनमहिषा कानि च वनान्यरण्यानि नोन्मूलयेयुः ? अपि तु उन्मूलयेयुरेव । यतो हेतोः पञ्चाननो सिंहः सिंह्यां खभार्यायां यः स्नेहः प्रेम तस्य यो विलासस्तेन बद्धा स्वीकृता वसतिः स्थैर्य येन तादृशो वर्तते तिष्ठति । अत्र शूकराद्यभिधाने विकटानुप्रासः कृतः । स च सिंहाभिधाने पतितः । अशक्तिसूचकत्वमेव चात्रापि दूपकताबीजम् । रसानुगुणत्वेन कचित् तस्पातो न दोष इत्यनित्यदोषोऽयम् । समाप्तपुनरात्तम् -- यत्र विशेषणं समाप्त जनितान्वयवोधं पुनरात आवृत्तं तत् । वस्तुतस्तु विशेष्यं समाप्तं ननितान्वयबोधं अनु कर्मकोपादानं विना पुनराचं आवृत्तं योति बोध्यम् । यथा- क्रेङ्कारः स्मरकामकस्य सुरतक्रीडापिकीनां वो झङ्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । तन्व्याः कञ्चलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कङ्कण- काणः प्रेम तनोतु वो नववयोलासाय वेणुवनः ॥ तन्व्याः कृशाङ्याः कञ्चलिकापसारणार्थे यो भुजाक्षेपः कान्तस्य दोरान्दोलनं तेन स्खलन् पतन् यत् कङ्कणं तस्य कामः शब्दो वः युष्माकं प्रेम प्रीतिं तनोतु विस्तारयतु ।

·सप्तम उल्लास कीदृशः ! स्मरकार्मुकस्य कन्दर्पधनुषः, क्रेङ्कारः शब्दविशेष इति रूपकम् । एवमग्रेऽपि । सुरतक्रीडा निधुवनलीला सैव पिकी कोकिला तासा रवः कूजितम् , रतिरनुरक्तिः सैव मञ्जरी तस्या मधुलिहः षट्पदास्तेषां झङ्कारः कोलाहलविशेषः, लीला क्रीडा सैव या चकोरी तस्य ध्वनिः कण्ठनादः, नवं नूतनं यद् वयो यौवनं तस्य लास्यं नृत्यं तदर्थ वेणुखनो वंशध्वनि- रित्यर्थः । अत्र तनोतु व इति समाप्तमेव वाक्यं न च वय इत्या[प० २५. १]दि विशेषणेन पुनरुपाचम् । नन्वत्र क्रियाकारकभावेनान्वयबोधे जाते पुनर्विशेषणान्वये निराकासात्वमेव दूषकताबीजं वाच्यम् । तत् तु न घटते । पुनर्विशेषणाशे तात्पर्यसत्त्वेन तात्पर्यविषयीभूतान्वय- बोधाजननेन तद्घटिताकाङ्क्षायाः सत्त्वात् , इति चेत् , साध्ववोचः । किन्त्वत्र तात्पर्यग्राहक उस्कटं नास्ति, तदग्रह विलम्बेनान्वयबोधविलम्ब एव दूपकतावीजम् । यत्र तु तद् ग्राहकमस्ति तत्र नेदं दूपणम् । यथा नववयोलास्याय गीतं तथा तथेत्यस्य उत्कटता- ग्राहकसत्त्वात् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । अस्थानस्थपदम् - अपदस्थपदं अयोग्यस्थानस्थमित्यर्थः । तत्त्वं च यथास्थितस्वार्थानुभावकत्वे सति स्वसाकाइव्यवहितस्थानप्रयुक्तत्वम् । यथास्थितिः तयैवानुपूर्व्या । तेन सङ्कीर्णगम्भितादिषु न प्रसङ्गः । तेषु तयानुपूर्व्या विवक्षितार्थानुभावकत्वाभावात् । अत्र तु न तथेति । यथा - द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ इत्यत्र त्वंशव्दादनन्तरं चकारो युक्तः । तदैव तस्याः समुच्चेयता स्यात् । इदमत्रावधेयम् - अन्तरैकवाचकं यत्र 'द्वितीयार्धगतैकवाचकशेप प्रथमार्द्धम् , तत् । तथा सङ्कीर्ण यत्र वाक्यान्तरे वाक्यान्तरमनुप्रविशति तत् । तथा गम्भित वाक्यस्य मध्ये वाक्यमनुप्रविशति तत् । तथाऽक्रमं यत्र यदुत्तरं यत्पदोपादानं युक्तं तदन्यत्र तदुपादानं तत् । एतानि चत्वारि जीर्णैरभ्युपगतानि दूषणानि अस्मिन् अस्थानस्थ-पद एव अन्तर्भूतानि । सकीर्णस्य क्लिष्ट एवान्तर्भाव इति नवीनाः । अस्थानस्थसमास यथा- - अद्यापि स्तनशैलदुर्गविपमे सीमन्तिनीनां हदि स्थातुं वाञ्छति मान एप धिगिति क्रोधादिवालोहितः। प्रोद्यद्रतरप्रसारितकरः कर्पत्यसौ तत्क्षणात् फुल्लत्कैरवकोश [प० २५ २.] निस्सरदलिश्रेणीकृपाणं शशी ॥ असौ शशी चन्द्रः, तत्क्षणे तत्काले, उत्फुल्लद्विकसमानं यत् कैरवं कुमुदं तस्य कोशो मध्यभागस्तस्मान्निःसरन्ती बहिर्यान्ती अलिश्रेणी भ्रमरपतिरेव कृपाणी खड्गस्ता कर्षति आकर्षति । कीदृशः शशीत्याह' - सीमन्तिनीना कामिनीना हृदि वक्षसि अद्यापि स्थातुं एष का. प्र. ६ ·६२ काव्यप्रकाराखण्डन मानः वाञ्छति । विग् इति क्रोधादिव आलोहितः आरक्तः । पुनः कीदृशः?-प्रोद्यद्दीप्य- मानः दूरतरं प्रसारितो विस्तीर्णः करो हरतो येन इत्यर्थः । अत्र क्रुद्धस्योक्ती समासो न कृतः, कवेरुक्तो तु कृतः । अर्धन्तरैकवाचकं द्वितीयार्द्धगतैकशेष प्रथमार्द्धम् । यथा- मसृणचरणपातं गम्यतां भृः सदर्भा विरचय सिचयान्तं मृति धर्मः कठोरः । तदिति जनकपुत्री लोचनैरथुपूर्णः पथि पथिकवधूमिः शिक्षिता वीक्षिता च ॥ भूः सदर्भा, तत् तस्मात् , लघु चरणप्रक्षेपं यथा स्यात् तथा गम्यताम् । धर्मः आतपः कठोरः, तस्मान्मूर्ति मस्तके सिचयान्तं उत्तरीयान्तं वितरत(विरचय !) देहि । इत्यनेन प्रकारेण पथि मार्गे पथिकवधूभिः पथिकस्त्रीभिः जनकपुत्री सीता शिक्षिता उपदेशं प्रपिता; अश्रुपूर्णर्लोचनैर्वीक्षिता अवलोकिता चेत्यर्थः । अत्र भूः सदर्भा तन्मसृणचरणपातं गम्यतामिति अन्वये अनासत्तिरेव दूपकतावीजम् । अभवन्मत इष्टो योगो सम्बन्धो यत्र, तत् तथा । विवक्षितसम्बन्धवोधं प्रति स्वरूपायोग्य- मिति यावत् । तेन विधेयाविम(0)नातिव्याप्तिः । तत्र रचनान्यथात्वेऽपि विवक्षित- सम्बन्धोपपत्तेः । तत्र वैभक्तिकोऽन्वयो भवत्येव । अत्र तु सोऽपि नेति विशेषाच । यथा जबाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराला प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयोम मञ्जीरभृङ्गः । भर्तृत्वानुकारे जयति निजतनुखच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः॥[प० २६.१] भवान्याः पार्वत्याः दण्डपादः, 'प्रसह्योर्कीकृतः पाढो दण्डपादोऽभिधीयत' इत्युक्तलक्षणो जयति । कीदृशः ? जड्वाकाण्ड एव उरुः अतिशयितो नालो यत्र, नखकिरणरूपा लसन्ती केसराणा आली परम्परा तया करालो दन्तुरः, प्रत्यग्रं नूतनं यदलतकं तस्य आभा कान्ति- स्तस्य प्रसरो विस्तारः स एव किसलयो यत्र, मञ्जु मनोहरं यन्मञ्जीरं तदेव भृङ्गो यत्र, भर्तुमहेश्वरस्य यत् नृत्तं तस्यानुकरणे । पुनः कीदृशः ? निजा खकीया या तनुः पार्वतीशरीरं तदेव या खच्छा निर्मला लावण्यवापी सौन्दर्यदीर्घिका ततः संभूतं यदम्भोज कमलं तस्य शोभा सौन्दर्यं दधत् । अभिनवो नूतनः इत्यर्थः । अत्र दण्डपादगता निजतनुः प्रतीयते भवानीसम्बन्धिनी तु विवक्षिता निजलात्मादिगदानां प्रधानक्रियान्वितान्वयित्वव्युत्पत्तेः । इदं न ज्यायः । काव्याकाव्यसाधारणस्यास्य काव्ये विनिप्योत्कीर्जनस्यान्याय्यत्वात् । अनभिहितवाच्यं तत् , अवयवाच्यमनुक्तं यत्र । त्वयि निवडरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गापरामुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि ! दासजनं यतः ।। , ·सप्तम उल्लास इदमपि न साधु । न्यूनपद एवास्यान्तर्भावात् । न च न्यूनपदं पदघटितम् , अनभिहितवाच्यं तु द्योतकाव्दघटितमिति अनयो दो वक्तव्य इति वाच्यम् । यत एतादृगि यत्किञ्चिद्- भेदकल्पने दोषाणामानन्त्यं स्यात् । गर्भितं यत्र वाक्यान्तरमध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति- परापवादनिरतैर्दुर्जनैः सह सङ्गतिः । वदामि भवतस्तत्वं न विधेया कदाचन ॥ अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः । अयं न पृथक्, अस्थानस्थ एवान्तीवात् । प्रसिद्धिपरिहीनं प्रसिद्धादन्यत्र प्रयुक्तम् । प्रसिद्धिपरिहीनं यथा महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्चक- प्रचण्डघनगार्जितप्रतिरवा(रुता)नुकारी मुहुः। स्वः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः [प० २६.२ ] कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः॥ अद्य समरोदधेः सङ्घामसमुद्रात् पुरः अग्रप्रदेशे रवः शब्दः मुहुर्वारं वारं कुतो हेतोर्वर्तत इति शेषः । कीदृशः १ महाप्रलयाय यो मारुनः पवनः स महाप्रलयमारुतः, तेन क्षुभितः इतस्ततः प्रेरितः, पुष्करावर्तकः पुष्करावर्तसञ्जकः प्रचण्डः प्रौढो यो घनो मेघस्तस्य यद् गर्जितं शब्दविशेषस्तस्य यत् प्रतिरुतं प्रतिध्वनिरतदनुकारी तत्सदृशः । श्रवणयोः श्रोत्रयोभैरवः कटुः । स्थगितः पूर्णः रोदसी द्यावाभूम्योरन्तरं मध्यं तदेव कन्दरा येन सः । अभूत- पूर्वः पूर्वं अजात इत्यर्थः । अत्र रवो मण्डूकादिध्वनिपु प्रसिद्धः । न तूक्तरूपे सिहनादे । भमः प्रक्रमः प्रस्तावो यत्र । यथा- नाथे निगाया नियतेनियोगादस्तं गते हन्त निशापि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातःपरं भद्रतरं समस्ति ।। अत्र गतेति प्रक्रान्ते यातेति कृते प्रक्रमो भगः । गता निशापीति तु युक्तम् । ननु कथितपदस्य दुष्टत्वाभिधानात् कथमेकस्य पदस्य द्विःप्रयोग इति चेद् , उच्यते-- उद्देश्य- प्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्त एव विपये एकप्रयोगस्य निपेवात् । प्रत्युत तादृशि विषये तस्यैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोग विना दोपः । तथा हि- उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ अत्र रक्त एवेति यदि क्रियते तदा पदान्तरप्रतिपादितः स एवार्थः अर्थान्तरतयेव भासमानो नैकरूप्यमावहति । ननु पर्यायशब्दाना शक्यतावच्छेदकैक्यनियमात् कथमन्यत्वेन प्रतीतिरिति चेत् , उच्यते-- यन्मते शाब्दबोधे शब्दो भासते तन्मते रक्तादि- शब्दान्तरस्य भानात् ऐकरूप्यासंभवात् , इदमपि न । शाब्दबोधे शब्दभाननैयत्याभावादिति ·काव्यप्रकाशखण्डन चेन्न । अस्माच्छन्नादयमों बोद्धव्य इति शब्दस्य शक्तिग्रह विषयत्वेन विशेषणपदार्थवत् पदस्याप्युपा प० २७ १ स्थितिः । पढान्तरोपादाने च तदुपस्थित्या तदुपस्थित्या प्रतीत्यन्यथात्वं स्फुटमेव । तदुक्तम्- "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोक यत्र शन्दो न भासते ।।" इति । भग्नप्रक्रमोऽपि न पृथक्, एतत्यानुचितार्थ एवान्तर्भावात् । अक्रमः-न विद्यमानः क्रमो यत्र । यदुत्तरं यत्पदोपादानं युक्तं तदुत्तरं न तत्पदोपा- दानमित्यर्थः। दूयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ इत्यत्र त्वंशब्दादनन्तरं चकारो युक्तस्तदेव तस्याः समुचेयता प्रतीतिः । अयमपि न पृथक्, अपदसपदमध्येऽन्तर्भावात् । अमत:-प्रकृतविरुद्धः परार्थो यन, प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्जकत्वमित्यर्थः । रस- विरोधस्तु- ज्ञेयौ शृङ्गार-बीभत्सो तथा वीर-भयानकौ । रौद्राद्भुती तथा हास्य-करुणौ वैरिणौ मिथः ।। इति । उदा० राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धबद् रुविरचन्दनोदिता जीवितेशवसति जगाम सा ।। सा निशाचरी ताडका जीवितेगस्य यमस्य, पन्ने प्रियतमस्य, वसतिं गृहं जगाम गतवती । कीही ? रामो दाशरथिः स एव यो मन्मयो मनोमयनः, पक्षे कन्दर्पः, तस्य गरेण वाणेन, हृदये वक्षसि ताडिता कृतप्रहारा । दुःसहेन तीवेण, गन्धवद् गन्धयुक्तं यद् रुधिरचन्दनम् , रुधिरं रक्तमेव चन्दनम् , पक्षे रक्तचन्दनम् , तेनोक्षिता सिक्ता । रामगरसम्बन्धेन पापक्षयाच्च रुधिरस्य गन्धवत्त्वमिति भावः । अत्र प्रकृतो वीभत्सो रसः । तद्विरुद्धस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोs- परोऽर्थः । दूपकताबीजं तु गृङ्गाररसव्यञ्जकैयदि वीभत्सः प्रत्यायनीयः स्यात् , तदा कथं तस्य परिपुष्टिरिति ध्येयम् । एतस्यानुचितार्यता व्यक्तैवेति अनुचितार्थ एवान्तर्भावः । अथार्थदोषानाहं- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुप्मास्याः॥ (मू० ० ५५, उ० ) सन्दिग्धो निहेतुः प्रसिद्धिविद्याविरु प० २७. २ ]श्च । अनवीकृत सनियमानियमविशेषोऽविशेपपरिवृत्तः॥(नू० ०५६) साकाङ्क्षोऽपदमुक्ता सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः । विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनः स्वीकृतोऽश्लीलः ॥ (मू० का० ५७) - , ·सप्तम उल्लास इत्येते प्राचीनरर्थदोषाः कथितास्ते उक्तेषु शब्ददोपेण्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादितार्हाः। तथा हि-पुष्टं पोषणमुत्कर्षः, पश्चान्ना समासः । तथा च प्रकृतवाक्योद्देश्योत्कर्षा- हेतुरूपस्यापुष्टार्थस्य । एवं पुनरुक्तस्य च अधिकपदे निरर्थके वान्तर्भावः । तथा कष्टस्य क्लिष्टेऽन्तर्भावः । एवं स्तुत्वा निन्दित्वा वा पुनरन्यथाकृतरूपस्य व्याहतस्य, तथा दूंष्क्रम- ग्राम्याप्रसिद्धिविद्याविरुद्धापदमुक्ताश्लीलानाम् । एवं एकसमभिव्याहारनिर्दिष्टोत्तममध्यमा- धमरूपस्य सहचरभिन्नस्य, तथा विधेयविरोध्यनुवादरूपस्यानुवादायुक्तस्य, तथा प्रका- शितविरुद्धस्यानुचितार्थ एवान्तर्भावः । तथा सन्दिग्धस्य सन्दिग्ध एवान्तर्भावः । एवमेकमङ्गिनिर्दिष्टानेकार्थरूपमनवीकृतत्वमपि न दोपः, किन्तु गुणाभावः । उक्तिवैचित्र्या- त्मकमाधुर्यस्य नवीकृतत्वरूपगुणस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ततोऽनवीकृते गुणाभावादेव रसापकर्ष- कत्वम् । एवं निर्हेतुनियमपरिवृत्तविशेषपरिवृत्तसाकाहाणा न्यूनपद एवान्तर्भावः । तथाऽनि- यमपरिवृत्तस्याधिकपदे, तथा विध्ययुक्तस्य विधेयाविम(#), तथा त्यक्तपुनःखीकृतस्य समाप्त- पुनरावृत्तेऽन्तर्भावः । नन्वेवमपि अधिकपदादीनां निरर्थकेऽन्तर्भावः स्यात , इति चेद्, भवतु नाम का नो हानिः । उक्तमेव प्राग् -- यद् वाच्यावचनं अवाच्यवचनमेव दोषद्वयम् , अन्यत् सर्व तयोः प्रपञ्च इति । अथ प्राचीनोक्तापुष्टादीनां उदाहरणानि लिख्यन्ते । अत्रापुष्टः पुष्टिभिन्नः । पुष्टत्वं च विवक्षितार्थवाधहेलनुपादानकत्वम् । तद्विरहश्चाप्रयोजकत्वात् प्रयोजकेऽर्थलभ्यत्वात् । वृत्ति- कृताऽपि [५० २८.१] अतिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतीयमानमर्थ न बाधन्त इत्युक्तम् , न खप्रयोजका एवेति । अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद् रविर्जयति ॥ रविर्भगवान् भास्करो जयति । कीदृशः ? अतिवितत अतिविस्तीर्ण यद् गगनमाकाशं तंत्र या सरणिवर्त्म तत्र यत्प्रसरणं सञ्चरणं तेन परिमुक्तः परित्यक्तो विश्रमानन्दो विश्रामसुख येनेत्यर्थः । मरुता वायुना उल्लासितमभिव्यक्तं सौरभं यस्य तादृशं यत् कमलं तस्यावलिः समूहः तस्या हास्यकृत् विकासकर्तेत्यर्थः । अत्रातिविततत्मादयोऽर्थी अपुष्टाः । नन्विदमधि- कपदत्वं पुनरुक्तत्व वा स्यात् इति चेत्, उच्यते - नायमविकः । तत्त्वं च अन्वयाप्रतियो- गित्वात् भवति । प्रकृते तदभावात् । शब्दोपस्थिते पुनः शब्दानुपादानान्न पुनरुक्तः । अर्थपुन- रुक्तिश्चापुष्टार्थ एवेतिभावः । केचित् तु-पोषणं पुष्टमुपकारः पश्चान्ना बहुव्रीहिः । प्रकृत- वाक्यार्योत्कर्षाहेतुरपुष्टः । अतिविततेति - अत्र हि रविर्जयतीति रवेरुत्कर्षः प्रधानवाक्यार्थः। -- -- १ प्रकृतवाक्ये उद्देश्यो यः उत्कर्पस्तस्य यः अहेतु अर्थ स अपुष्टाय ।' २ स्तुत्या निन्दित्वा वा पुनरन्यथाकरण व्याहतत्वम् । ३.अयुक्तः क्रमो दु.क्रम इत्यर्थः। ४ 'प्रसिद्धिविरुदो विद्याविरुद्धश्चेति दयम् । मूलादर्श एताः सर्वाः टिप्पण्यः । । -- ·४६ काव्यप्रकाशखण्डन न खलु विस्तीर्णपथसञ्चरणं श्रमहेतुः । येन तत्सत्त्वेऽपि श्रमत्यागे उत्कर्षहेतुः स्यात् । विततपदेन दीर्घ वाभिवानेऽपि रथाख्ययानेन सञ्चरणान्न श्रमप्रतीतिः । एतेन अतिविततत्वा- दय इत्यत्र अतद्गुणसविज्ञानबहुव्रीहिणा तत् परिहत्य मरुदुल्लासितेत्यादिग्रहणमिति केनचिद यदुक्तं तन्निरस्तम् । तस्त्रापुष्टार्थत्य दर्मितत्वात् । यत् तु मरुदुल्लासितेत्यादि विरुद्धं हासपूर्व सौरमयोगादिति, तन्न । समकालत्वस्य विवक्षितत्वात् । अत्रान्वयबोधानन्तरं पदजीवात्वनु- सन्धानदशायां एपामनुपकारित्वग्रहः इति प्रतीत्याऽनुपपत्त्यार्थदोपता प्रतीत्यनुपपत्तावेव शब्ददोपतेति विभागः। कष्ट इत्यस्य दुरूह [प० २८.२] इत्यर्थः । आसत्त्यादिसत्त्वेऽपि विलम्बितप्रतीतिकत्वं तत्त्वम् । सदा मध्ये यासामियममृतनिस्यन्दसरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमा परिमलम् । प्रसादं ता एता वनपरिचिताः केन महतां महाकाव्यज्योम्नि स्फुरतु(रित) मधुरा यान्तु रुचयः॥ अस्यार्थः- अमृतं सुधाजलं च, रसो माधुर्य शृङ्गारादिश्च, सरखती वाणी नदी च, मागों रीतिः पन्था च, परिमलं चमत्कारं सुखं च, प्रसाद सुव्यक्तत्वं खच्छकान्तिश्च, घनो निविडो मेघश्च, परिचिताः अत्यन्ताभ्यस्ताः सम्बद्धाश्च, रुचयः अभिसन्धयः कान्तयश्च, महतां कवीनां आदित्याना च, तेषां च द्वादशत्वात् । अवार्थप्रतीतिर्विलम्वेनेति युक्तं कष्टेऽन्तर्भावः । निन्दित्वा पुरस्कृत्य वा तदन्यथाकरणविशिष्टाहतिर्व्याहतत्वं न चास्यानु- चितार्थता । तत्र पशुकुविन्दादिपदैः स्वार्थोपस्थितिदशायामेवोपश्लोक्यमानस्य तिरस्कारा- वगमः । अत्र तु चन्द्रिकापदस्य तदर्थस्य तु अनुसन्धानादेव न तिरस्कारोऽवगम्यते, किन्तु वाक्यार्थवोधानन्तरं नवेन्दुकलादयोऽयं प्रतीत्यर्थपर्यालोचनेनेति भेदात् । यथा- जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यदियं जा(या)ता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविपयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥ जगति संसारे ते ते प्रसिद्धा भावाः पदार्थाः नवेन्दुकलादयोऽन्ये सन्त्येव वन्त एव । ते के 2 इत्याह --ये मनोऽन्तःकरणं मदयन्ति आनन्दयन्ति । कीदृशाः १ प्रकृतिमधुराः स्वभावसुन्दराः । मम तु यद् इयं मालती नयनविषयं नेत्रगोचरता याता प्राप्ता, जन्मन्य- म्मिन् , मम स एवैको नहोत्सवो नान्यः। कोहनी 2 विलोचनयोर्नेत्रयोश्चन्द्रिका चन्द्र- ज्योत्लेत्यर्थः । इत्यत्र नवेन्दुकलादयो यं प्रति पश्पशप्रायः स एव चन्द्रिकात्वमुत्कर्षार्थमारोपयति इति व्याहतत्वमितीदमप्यनुचितार्थः । ३ ·सप्तम उल्लास पुनरुक्तः शब्देनैवा[प० २९, १ ]नुगतः, पुनः शब्देनोच्यते अर्थपुनरुक्तस्यापुष्टार्थत्वात् । अत्र प्रयोजनं विनेत्यपि विशेषणं देयम् । अत एव कर्णावतंसादिपु प्रयोजनं विनेत्य- भावान्न पौनरुत्यम् । स चायं द्विविधः पदार्थवाक्यार्थभेदात् । तत्राद्यमुद्राहरति - 'कृतमनुमत'मित्यादि । अर्जुनार्जुनेति भवद्भिरिति चोक्त, राभीमकिरीटिनामित्युक्ते किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः । अर्जुनार्जुनसात्यके सात्यकेत्युपक्रमणपितृवधामर्षितस्या- श्वत्थाम्नः उक्तिरियम् । कर्तुरनुमन्तुद्रष्टृणां उत्तरोत्तरापराधस्य लाघवेन क्रमादुपन्यासः । तत्र कर्ताऽर्जुनः, अनुमन्ता सात्यकिः, अन्ये द्रष्टारः । तत्राद्ययोर्वलवद्वेषेण तत्र शाब्दबुद्धिः, अन्येषां बुद्धिस्थतैव । अत एव एतेषां शास्तिप्रदर्शनाय बुद्धिस्थ- परामर्ष(श)कयत्पदवत्कृत्पदानुकर्षः । एतेन सवोध्ययोरबहुत्वे यरित्यादिपु बहुवचनमनुपपन्न- मिति निरस्तम् । सम्बोध्याना बहुत्वस्य दर्शितत्वात् । अत्र भवद्भिरित्यत्र सम्बोध्योपस्थिति बिना भवत्पदप्रयोगानुपपत्तेः । तस्य सबोध्यात्मवाचित्वात् । किरीटिपदार्थोऽर्जुन एव । अथ चूर्णकपदाभ्यां सहैवान्वयवोधकत्वे गाव्दयोधसमय एव पौनरुक्त्यभावान्नार्थदोषतेति चेत्, न । पर्यायशब्दोपनीतेवर्थेषु आपाततोऽन्यत्वेन भानान्न पुनरुक्ततावभासः । समानसत्त्व एव एकत्वभानादित्युक्तत्वात् । वस्तुतो नैष साधीयान् दोषः । तथा हि-क्रुद्वस्य उक्तावनुक्त- विस्मरणद्वारा क्रोधप्रज्वलनया पौनरुत्त्यस्य गुणत्वात् । न च सम्बोध्यविस्मृतौ भवच्छब्द- प्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् । भवतेः शतृडा भवत्पदेन 'उदायुधैः सद्भिः' इत्यर्थस्य विव- क्षणात् । यद्वा, सभीमेत्यादावेव विस्मरणात् । द्वितीयमाह - अस्त्रज्वालावलीढप्रतिवलजलधेरन्तरौर्यमाणे सेनानाथे स्थितेऽसिन् मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं संभ्रमेण ब्रज कृप समर गुश्च हार्दिक्य ! शङ्का [प० २९. २ ] ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः ॥ मम पितरि मज्जनके, सर्वधन्वीश्वराणा सर्ववीराणाम् , अध्यापकेऽस्मिन् प्रसिद्ध सेनानाथे स्थिते सति, हे कर्ण! सम्भ्रमेण त्रासेन अलं व्यर्थम् । हे कृप ! समरं सनामं ब्रज गच्छ । हे हार्दिक्य कृतवर्मन् ! शङ्कां त्यज । मम पितरि, कीडशे ? अस्त्रज्वालया अवलीढं आखादितं यत् प्रतिवलं प्रतिपक्षसैन्यं स तदेव जलधिः समुद्रः तस्यान्तर्मध्ये औीयमाणे वडवानलाय- माने, चाप एव द्वितीयः सहायो यस्यैतादृशे ताते पितरि, रणधुरं सङ्घामभारं वहति धारयति सति, भयस्य त्रासस्य कः अवकाशोऽवसरः १ इत्यर्थः । अन्न कर्णालं.संभ्रमेणेत्युक्तौ को भयस्यावकाश इति चतुर्थः पादः पुनरुक्तः । अत्रापि पूर्ववद् दोषोद्धारः । अत्र न केवलं पदार्थे वाक्यार्थे वा पौनरुक्त्यम् , पदैकदेशार्थेऽपि तत्सभवात् । यथा, 'तदीयमातङ्गघटा' इत्यादौ युक्तार्थान्तर्गतपष्ठ्यर्थेन तद्धितार्थस्य सम्बन्धस्य पौनरुक्त्यात् । दुष्क्रमेति - दुष्टः अनुचितो लोकविरुद्धः शास्त्रविरुद्धो वा क्रमो यनेत्यर्थः । तमुदाहरति - , . , ·काव्यप्रकाशखण्डन भूपालरन निदैन्यप्रदानग्रथितोत्सव । विश्राणय तुरङ्ग मे मातङ्गं वा मदालसम् ॥ हे भूपाल पृथिवीपाल ! करणे सङ्ग्रामे (१), निर्गतं दूरीमृतं दैन्यं यस्य स तथा ! प्रदानेन प्रकृष्टवितरणेन प्रथितो विस्तीर्णः उत्सवः आनन्दो यस्य स तथा । तस्य सम्बोधन हे ! मे मह्यं तुरङ्गं अश्वं नदेनालस मन्थरं मातहं हस्तिनं वा विश्राणय देहीत्यर्थः । अत्र मातङ्गस्य बहुमौल्यत्वेन प्राइनिर्देशः उचितः-इतीदमप्यनुचिताम्] । यत्र हस्तीनामेव सुलमत्वं तत्र नेदमुदाहरणमिति मन्तव्यम् । ग्राम्यो ग्रामसभवोऽविदायोक्तिप्रतिपन्नः त्वरिरंसादिः । तदुक्तम् - स ग्राम्यः स्वरिरंसादिः पामरेयंत्र कथ्यते । वैदग्ध्यवनिमवलं हित्वेव वनितादिपु ॥ यथा- 1 स्वपिति यावदयं निकटे जनः, स्वपिमि तावदह किमपैति ते । तदपि ! साम्प्रतमाहर कूपरं, त्वरितमूरु [प० ३०. १] मुदञ्चय कुञ्चितम् ।। अयं जनो निकटे संनिधाने यावत् स्वपिति निद्राति तावदहमपि स्वपिमि निद्रामि । ते तव कि अपैति गच्छति । तत् तस्मात् , अयोति स्त्रीसम्बोधनम् , कूर्परं कफोर्णि आहर सङ्कोचय । साम्प्रतं इदानी कुञ्चितं वक्र ऊरं उदञ्चय ऋजुतां नय । त्वरितं शीघ्रमित्यर्थः । कूर्परः कफोणि । अत्र रसविच्छेदः सहृदयहृदयङ्करस्यं वा दूषकताबीजम् । अवार्थस्यैव ग्राम्यता न शब्दस्य प्रकरणाद्यभावात् । इदमप्यनुचितार्थन् । सन्दिह्यमानोऽर्थः सन्दिग्धः । 'मात्सर्यमुत्सायें'त्यादि । अत्र प्रकरणाद्यभावे संदेहः, वक्तः प्रशान्तत्वे शृङ्गारित्वे वा निश्चिते निश्चय एव । अनुपाचहेतुकोऽयों निर्हेतुः । गृहीतं येनासीः परिभवभयान्नोचितमपि प्रभावाद् यस्याभून खलु तत्र कश्चिन्न विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान्न तु भयात् विमोश्ये शत! त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ।। येन द्रोणेन गृहीतं स्वीकृतं आसीः, परिभवभयान्नोज्झितमसि न त्यक्तमसि । यस्व द्रोणस्य प्रभावात् प्रतापात् , तब कश्चिन्न विषयोऽमृदिति न, अपि तु सर्वोऽपि वद्विपयो जात इत्यर्थः । द्रोणेन लं सुतशोजान्मरणजनितबिल्लवात् परित्यक्तमसि, न तु भयात् त्रासात् । 'चिन्नो झनमनी'लपि पात्रो दृश्यते । २ अनुचिवमपि ब्राह्मणानां शन्नग्रहणानधिकाराद इवर्ष ।' इति टिपणी ।

·सत्तम उल्लास - - हे शस्त्र लां भवन्तं अहमपि विमोक्ष्ये त्वजामि । यतोऽतो भवते खस्ति कल्याणमस्त्वित्यर्थः । अत्र द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुनोपात्तः । ननु हेत्वाकालायां वाक्यपर्यवसाने कथमयमर्थदोषः ? इति चेत्, न । पितृकर्तृकशखत्यागस्य हेतुत्वेनैवान्वयात् पितृकृतकर्मणः पुत्रणाचरणीयत्वात् ब्राह्मणानुचितशस्त्रग्रहणस्पेव । इत्थमपर्यवसिते बाक्यार्थेऽनन्तरं मम पित्रा मम शोकेन परित्यक्ते मयाऽपि पितृशोकेन त्यक्तन्यमिति पितृशोकस्य हेतुत्वमाकांक्षितं तदनुपादाने निहेतुत्वम् । एतस्स न्यूनपद एवान्तर्भावः । प्रसिद्धिविरुद्धं तत् यथाप्रसिद्धं तद्वि[प. ३०.२ ]रुद्धमित्यर्थः । उदाहरणं तु पूर्वमेव प्रसिद्धिपरिहीने दत्तं "महाप्रलय" इत्यादि तदेव मन्तव्यम् । अत्र रवः सिंहनादादेरनु- चितः । इदमप्यनुचितार्थम् । विद्या शास्त्रम् , तद्विरुद्ध यथा- सदा लात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥ अत्र ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौ सानं धर्मशास्त्रे निषिद्धमितीदमप्यनुचितार्थम् । भयन्तरेण यन्नवत्वं न प्रापितं एकमङ्गीनिर्दिष्टानेकार्थत्वमिति यावत्, तदनवीकृतत्वम् । अनवीकृतत्वमुदाहरति- प्राप्ताः श्रियः कामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विपतां ततः किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विभत्रैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ प्रियो धनरूपाः प्राप्तास्ततस्तावता किम् ? न किमपीत्यर्थः । श्रियः कीदृश्यः ? सकलका- मदुधाः समस्तेच्छाविषयदान्यः । विद्विपां शत्रूणा शिरसि मस्तके पदं चरणरूपं दत्तं स्थापित ततः किम् ? तावता न किमपीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि योज्यम् । अत्र ततः किमिति न नवीकृतम् । ततः किमित्यतो भयन्तराभावात् । अयमपि गुणाभाव एव, न दोषः । न चात्र कवितपदत्वमेवेति वाच्यम् । पर्यायान्तरप्रयोगेऽपि भङ्ग्यैकरूपतायामसाकर्यात् । न च तथाप्यनेन कथितपदत्वान्यथासिद्धिरिति वाच्यम् । सत्यप्यर्थभेदतात्पर्ये पदैकत्वदोषादर्थैक्य- प्रतिपादकस्य कथितपदस्य दोषकताबीजस्य भेदात् । पिष्टपेषणन्यायेनाशक्तिसूचनेन सहृद- योद्वेगो दूषकताबीजम् । नियमादिभिश्चतुर्भिः परिवृत्तपदान्वयात् नियमपरिवृत्तादिचतुष्टयं लभ्यते । तैश्चतुर्भिः सहितः अनवीकृतः इति सनियमानियमविशेपाविशेपपरिवृत्तः । यद्वा नियमसहितो नियमादिस्तत्परिवृत्त इत्यर्थः । यद्वा नियमानियमाभ्यां सहितौ विशेषाविशेषौ तत्परिवृत्त इति । केचित् तु सनियमपरिवृत्त एव दोषः । तत्र सनियमपरिवृत्तः-सनियम [ प ३१.१ - त्वेन वाच्यः अनिमयत्वेनोच्यते इत्यर्थमाहुः । नियमपरिवृत्तो दुष्ट इति मते तु नियमस्य शब्दादप्रतिपत्तिः -नियमपरिवृत्तः । यथा- , 'अप्रतिपसि. अज्ञानम् ।' टि० । का०प्र०७ ·काव्यप्रकाशखण्डन - यत्रानुलिखितार्थमेव लिखितं निर्माणमेतद् विधे- सत्कर्पप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटिः परा। याताः प्राणभृतां मनोरथगतीरुलड्वय यत्सम्पद- स्तस्याभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ।। यत्र यस्मिन् मणौ विधातुरेतन्निर्माणमुत्पादनं अनिर्वचनीयप्रयोजनमेव लिखितम् । एतस्मादयमधिक इति प्रशंसाऽपि यस्य धिक्कारायते । यस्य सम्पदः प्राणिनां मनोरथगोचरापि न छायामात्रमणीकृताश्मसु आभासमात्रेण । अमणय एव मणीकृता ये अश्मानो दृषदस्तेषु तस्य मणेरश्मत्वमेवोचितं इति नियमत्वं वाच्यम् । तथाकृते गुणान्तरन्यवच्छेदेन निन्दाति- शयप्रतीतेः । प्राकृतमणिगणनायां 'चिन्तामणिगणनमनुचितमित्यर्थः । एतस्य न्यूनपद एवान्तर्भावः। अविवक्षितनियमस्य शब्देन प्रतिपादनमनियमपरिवृत्तः । यथा- वक्त्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते वाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते समुद्रः। वाहिन्यः पाश्वमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुश्चत्यभीक्ष्णं स्वच्छेऽन्तानसेऽसिन् कथमवनिपते ! तेऽम्बुपानाभिलाषा-॥ अस्यार्थः-सरस्वती भारती, नदीभेदश्च । गोणो रक्तो नदश्च । सादृश्यात् सेतुबन्धे दर्शनाञ्च काकुत्स्थवीर्यस्मरणम् । दक्षिणः सव्येत्तरः, दिग्विशेषश्च । समुद्रो मुद्रां अङ्गुलीयक तत्सहितः, जलनिधिश्च । वाहिन्यः सेनाः, नद्यश्च । मानसे मनसि, सरसि च । अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः । पिपासो द्यन्तरव्यवच्छेदस्याविवक्षितत्वात् । ननु अस्याधिकपद एवान्तर्भाव इति चेत् न । यत्र सोऽर्थः तव्यतिरेकेणापि प्राप्यते तत्राधिकपदत्वम् । यत्र तेन न प्राप्यते किन्त्वन्येन अविवक्षितश्च भवति तत्रायम् । वस्तुतस्तु अतिरिक्त प्रमाणाभावा- दधिकपदस्यैव मेदः। प्राप्तस्य [प. ३१.२ ] विशेषस्य पुनरापादनं विशेषपरिवृत्तः । यथा- श्यामा श्यामलिमानमानयत भोः सान्द्रैर्मपीकूर्चकैः तवं मत्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्त्रमुद्राङ्किताः ।। श्यामा अन्धकारिणी रात्रि श्यामलिमानं श्यामतां आनयत सपादयत । भोरिति सम्बो- धने । कैरित्याह - सान्द्रनिविडैमपीकूर्चकैः मषीझोदैः । मपीयुक्तं कूर्चकं चित्रकरलेखिनी । मन्त्रमागमादिशास्त्रोक्तम् । तत्र शास्त्रं वैद्यकादि । तदुक्तप्रयोगस्तदुक्तभेषजादिकरणम् । वत् कृत्वा श्वेतोत्पलानां श्वेतकमला ना श्रियं कान्ति हरत । शिलापट्टके पाषाणपट्टकोपरि - - , ·सप्तम उल्लास कृत्वा चन्द्रं चन्द्रमसं कणशः चूर्णयत, येनाहं दश दिशः दिग्दशकं द्रष्टुमवलोकयितुं क्षमे शक्रोमि । कीदृश्यो दश दिशः ? तद्वक्त्रमेव मुद्राचिहं तयाऽकिताश्चिहिता इत्यर्थः । श्यामापदोपादाने कृते योग-रूढिभ्यां श्यामत्वं प्राप्तमेव । तत्र श्यामलिमाऽऽपादनं व्यर्थम् । अत्र ज्योत्स्वामिति श्यामाविशेषो वाच्यः । एतस्य न्यूनपद एवान्तर्भावः । यत्र यो विशेषो न युक्तः तत्र तस्योक्तिर्वक्तव्यस्यानुक्तिः । अविशेपपरिवृत्तः, यथा- कल्लोलवेल्लितपत्परुपप्रहारै रलान्यमूनि मकरालय माऽवमंस्थाः । कि कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याञाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥ अत्र 'एकेन किं न विहितो भवतो न (भवतः स ?) नाम' इति वाच्यम् । यतो येषामेकेनोपकृतं तदितरेवनादरोऽयुक्तः । विशेषस्योपकारित्वे सामान्येषु कथमादरः । इति प्रतीतिमान्थर्यम् । अस्यापि न्यूनपद एवान्तर्भावः। अनुपाचार्थाकाहाविषयत्वं साकाहत्वम् । यथा अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः प्रत्युत द्रुह्यन् दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विश्र(सं)सनं चात्मनः स्त्रीरतं च जगत्पतिर्दशमुखी देवः [प. ३२. १.] कथं मृष्यति ।। रावणदूतस्य एतद्वचनम् - प्रभोः रावणस्य अर्थित्वे याचकत्वे प्रकटीकृतेऽपि व्यक्तीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः न सीतालाभः । न केवलफलाप्राप्तिः अपि तु शत्रोस्तत्प्राप्तिरित्याह - प्रत्युत दाशरथिः रामः द्रुझन् रावणद्रोहं कुर्वन् तया सीतया युक्तो मिलितः । विरुद्धचरितो रावणेन समं विरुद्धं चरितं चरित्रं यस्य सः । परस्य रामस्य, उत्कर्षः आधिक्य, आत्मनः खस्य, मान-यशसोरभिमान-कीयोर्विश्र(सं)सनं निराकरणम् , स्त्रीरनं च सीतारूपम् , दशमुखो रावणः, जगत्पतिः पृथिवीपतिः, कथं मृष्यति न मृप्यतीत्यर्थः । अत्र स्त्रीरलमि त्युपेक्षितुमा- काङ्क्षति अन्यस्त्रीरत्नमिति कथं मृप्यतीत्यनन्वितं स्यात् । तथा हि कथं न मृष्यतीत्यस्य कथं न द्वेष्टीत्यर्थः स्यात् । मृपधातोरद्वेषार्थत्वात् । तथा च स्त्रीरत्नस्य द्वेषायोग्यत्वे कथं कथमित्यादिना अन्वयः । ततश्च न्यूनपद एव साकासत्वस्यान्तर्भावः समुचितः । अपदमुक्तत्वं अस्थानसमाप्यत्वम् , यथा आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। उत्पत्ति हिणान्वये च तंदहो नेदृग् वरो लभ्यते स्थाचेदेप न रावणः क नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥ १ श्यामामित्यत्र ज्योत्स्नीमिति विशेष विहाय श्यामामिति सामान्येनोक्तमिति विशेषपरिवृत्त इत्यर्थः। २ यत्र सामान्य विहाय विशेषणोकि.। ४ हेतोः। शिखामणावेव सदा तिष्ठतीति भावः।' इति टि० । ३ मा अवज्ञा कुरुथाः।

·है - काव्यप्रकाशखण्डन यस्य वरस्थाज्ञा नियोगरूपा शक्रस्येन्द्रस्य शिखायां मस्तके यो मणी रन तत्र प्रणयिनी प्रीतियुक्ता । इन्द्रेणापि यदाज्ञा मन्तकेन थ्रियत इत्यर्थः । शास्त्राण्येव यस्य नवं नृतनं चक्षुः नेत्रम् । भूतानां प्राणिनां पतौ पिनाकिनि पिनाकधतुरे परमकारुणिके भगवति भवानीपरिदृढे भक्तिः । लङ्का इति दिव्या देवयोग्या पुरी नगरी सैव यस्य पदं स्थानम् । द्रुहिणस्य वंशे यस्योत्पत्तिर्जन्म । एष चेद् रावणो न स्यात् तदा इहर वरो न लभ्यते । स्पष्टं शेषम् । अत्र स्याचेदेष इत्येत्तावत्तेव समाप्यम् । तथा हि-अत्र [प. ३२.२ ] रावणं प्रत्युपेक्षा- वाक्यार्थः स्याचेदेष न रावणः इत्यन्तेनैव प्राप्तः । क नु पुनः इत्यादिना समर्थनं नाकाइ- तीति इदमप्यनुचितार्थम् । केचित् तु प्रकृतार्थ विरुद्धार्थकपदशालित्वं अपदयुक्तत्वं तेन अपदयुक्तत्वमेव पाठ इत्याहुः । समभिव्याहृतविजातीयार्थत्वं सहचरभिन्नत्वम् , यथा. श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा । निशा शशाङ्केन धृतिः समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ॥ अत्र श्रुतबुद्धयादिभिरुत्कृष्टैः सहचरैः व्यसनमूर्खतयोभिन्नत्वम् । इदमप्यनुचितार्थम् । प्रतिपादितविवक्षितार्थविरोधिन्यञ्जकार्थत्वं प्रकाशितविरुद्धत्वम् । विरुद्धं प्रकाश्यत इति गर्भितप्रस्तावे व्याख्यातम् । यथा- लग रागावृताझ्या सुदृढमिह ययैवासियष्ट्यारिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्सत्तोऽयं न किश्चिद् गणयति विदितं तेऽस्तु तेनासि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद् गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः ।। रुधिराक्तशरीरया यया खड्गयष्ट्या वैरिकण्ठे लग्नं सक्तं या च हस्तिषु पतन्ती वैरिपुरुषै- दृष्टा तद्धस्तोऽयं किश्चित् परसैन्यादिकं न मन्यते । वैरिकण्ठलमा मातङ्गेषु चाण्डालेषु च पतिता स्त्री अनेन भुज्यत इति व्यङ्ग्यम् । श्रीः समुद्रं स्खपितरं वदति-इदं तव विदित- मस्तु लं जानीहीत्यर्थः । अहं साध्वी तेन भृत्येभ्यो दत्ताऽस्मि इति लक्ष्मीनिर्देशात् एतत्समुद्रं वक्तमिव यस्य कीर्तिस्तं प्रति गतेत्यर्थः । अत्र विदितं तेऽस्तु इत्यनेन वेदयित- व्यानुचितार्थाभिधानेन क्रोधाभिव्यक्तेः श्रीस्तस्मादपसरतीति विरुद्ध प्रकाश्यते इदमप्यनु- चितार्थम् । विध्यनुवादपदाभ्या [अ]युक्तं पदं प्रत्येकमन्वेति तेन विध्यनुयुक्तः (विध्ययुक्तः) अनु- वादायुक्तश्चेति दोपद्वयम् । अयुक्तत्वं न तु विधेयत्वानवगम इति विधेयाविमर्शतो भेदः । यथा- प्रयतपरिवोधिः तस्तुतिभिरय शेपे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निःसोमकम् । - ·. - सतम उल्लास इयं परिसमाप्यते रणकथाऽद्य दो शा प० ३३. १]लिना- मपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः ।। अत्र शयितः प्रयत्लेन बोध्यसे इति विधेयम् । प्रबोध एवं विधेयत्वविश्रान्तिरिति विधेयाविमोऽन्तर्भावः । अनुवादायुक्तम्, यथा अरे रामाहस्ताभरण! भसलश्रेणिशरण ! स्मरक्रीडात्रीडास(श)मन ! विरहिप्राणदमन! । सरोहंसोत्तंस! प्रचलदल नीलोत्पल सखे ! सखेदोऽहं मोहं श्लथय कथय केन्दुवदना ॥ विक्रमोर्वशीनाटकगतं पद्यमिदम् । नीलोत्पलं प्रति नाना सम्बोध्य उर्वशी केति प्रश्नः । अत्र विरहिणः पुरूरवसो मोहश्लथने विधेये विरहिप्राणदमनत्वेन अनुवादो नोचित इतीदमप्यनुचितार्थम् । तथा, त्यक्तपुनस्वीकृतः- त्यक्त उपसंहतैकदेशः पुनः स्वीकृतः पुनः प्रकाशितैकदेशः। यथा- 'लग्नं रागावृताजये'त्यत्र विदितं तेऽस्त्वित्यनेन यावतोऽर्थाननिवेद्याननिवेद्यैव मध्ये उपसंहाराभिधानात् । तथा चात्र समाप्तपुनराते चावृत्तिकल्पनमुत्थाप्याकाश्त्वमेव दूष- कताबीजमित्येतयोरमेदो न्याय्यः । अश्लीलं यथा- हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य चिरवैरिणः (विवरैपिणः)। यथाऽऽशु जायते पातो न तथा पुनरुनतिः ॥ अत्र 'व्यञ्जनस्यापि प्रतीतिरिदमप्यनुचितार्थम् । अथेदानी एते दोषाः क्वचिददोषा इत्याह - कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । (मू० का० ५८) सन्निधानादियोधार्थम् , यथा- तस्याः कर्णावतंसेन जितं सर्वविभूषणम् । तथैव शोभतेऽत्यन्तमस्याः श्रवणकुण्डलम् ॥ अवतंसः कर्णाभरणमुच्यते । तत्र कर्णादिशब्दाः कर्णादिस्थितिप्रतिपत्तये तेन वर्णनी- योत्कर्षः प्रतीयते । खतो न भूषणान्तरजेतृत्वम् , अपि तु तत्कर्णसम्बन्धादिनेति पर्यवसा- नात् । अत्रावस्थितिप्रयोजनहेतुत्वान्न पुनरुक्तत्वम् । एवमन्यत्रापि स्थितेष्वेतत् समर्थनम् ॥ (मू० का० ५८, च० च०) न खलु कर्णावतंसादिपदवत् जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते । ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता, (मृ का० ५९, प्र० च०) ·काव्यप्रकाशखण्डन यथा- चन्द्रं गता पद्म प० ३३. २ ]गुणान् न भुड़े पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥ लक्ष्मीः शोभा चन्द्रं चन्द्रमण्डलं गता प्राप्ता सती पद्मगुणान् कमलगुणान् सौरभादीन् न भुक्ते न पामोति । रात्री कमलप्रकाशाभावात् पद्माश्रिता कमलाश्रिता चान्द्रमसी चन्द्रसम्ब- धिनी अभिख्यां शोभा न भुते । उमामुख प्रतिपद्य प्राप्य द्विसंश्रयां पद्मचन्द्रोमयाश्रयां प्रीति अवाप प्राप्तवतीत्यर्थः । अत्र रात्री पद्मस्य सङ्कोचो दिवा चन्द्रस्य निष्पमत्वं लोक- प्रसिद्धमिति न भुले इति हेतुं नापेक्षते । अनुकरणे तु सर्वेपाम् । (मू० का० ५९, द्वि० ब०) श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोषाणामदोपता । यथा- मृगचक्षुपमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम् । पश्यैप च गवित्याह सुत्रामाणं यजेति च ।। अयं जनः मृगचक्षुपं हरिणनयनं अद्राक्षम्-दृष्टवानस्मि इत्यादि कथयति वदति इति श्रुति- कटु । एप जनं गविति गो इति शब्दः आह वदतीति पश्यावलोकय इति च्युतसंस्कृत्यु- दाहरणम् । सुत्रामाणं इन्द्रं जयेति (यजेति) च आहेत्यनुपज्यते । अप्रयुक्तमिदम् । वक्त्राद्यौचित्यवशाद दोपोऽपि गुणः कचित् कचिन्नोभौ ॥ (मू० का० ५९, उ०) वैयाकरणप्रतिपाद्ये वक्तरि वा वीरादौ रसे च कष्टत्वं गुणः । क्रमेणोदा०- दीधीवेवीड्समः कश्चिद् गुण-वृद्ध्योरभाजनम् । क्किप्प्रत्ययनिभः कश्चित् यत्र संनिहिते न ते ॥ अत्र वैयाकरणो वक्ता, अतो अतिशयेन वैयाकरणप्रतीतेर्गुणत्वम् । यदा त्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम् । उपाध्यायं तदाऽस्मा समस्प्राक्षं च पाप( संम?)दम् ।। अत्र वैयाकरणे प्रतिपाद्ये कष्टत्वं गुणः । तेन तस्य प्रतीत्य तिगयात् । रौद्ररसे यथा- प्रागुदाहृते 'मृ मुद्त्तकृते' त्यादौ, 'उत्कृत्योत्कृत्ये त्यादौ चोत्कर्षवर्णा ओजो व्यञ्जयन्तः प्रकृतवीर-बीभत्सयोरानुगुण्यमदधत । बाच्यवशादृव्यथा- गर्जधनघटाटोपे हरौ हुङ्कारकारिणि । किमन्यैरपि दुर्दान्ताः सीदन्ति सुरदन्तिनः ॥ अत्र सिंहे वाच्ये [प० ३४.१] परुषाः शब्दाः गुणाः ।। प्रकरणवाद् यथा- - - ( ·। सप्तम उल्लास रक्ताशोक! कृशोदरी क नु गता त्यक्त्वाऽनुरक्तं जनं नो दृष्टैच मुधैव चालयसि किं वाताभिभूतं शिरः। उत्कण्ठाघटमानषट्पदघटासंघट्टदष्टच्छदः तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः ॥ 'अत्र शिरोविधूननेन कुपितस्य वचसि विप्रलम्मेऽपि कष्टत्वं गुणः । कचिन्नीरसे कष्टत्वं नं गुणो न दोषः । शृङ्गारवीरादिरसानामेकस्याप्यभावान्नापकर्षकं उत्कर्षकं च । यथा तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्य अर्थोऽयमर्थान्तर लभ्य एवं । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्ध्य वीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः ।। अप्रयुक्तनिहतार्थौ श्लेषादौ न दुष्टौ श्लेषरूपालङ्कारकृतचारुत्वनिर्वाहकत्वात् प्रतीतिमान्थ- यस्यादोषत्वात् । यथा येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरा स्वीकृतो यचोद्वृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात् स खयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ।। अत्र माधवपक्षे- शशिमदन्धकक्षयकरशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थो । ध्वस्तकामेन अथ च अमवेन संसारातीतेन येन अनः शकटं 'अनो मातरि शकटे च' । ध्वस्तं भमम् , बलिजिद् विष्णुस्तस्य कायः शरीरं पुरा त्रिपुरदाहे अस्त्रीकृतः अस्त्रभावं प्रापितः । अथ च बलिजेता देहः पुराऽमृतपानावसरे स्त्रीत्वं प्रापितः । यश्चोद्धतानां सर्पाणां हारो वलयानि च यस्य तादृशः । अथ चोद्धतभुजङ्गः कालीयस्तस्य हन्ता ताडयिता । रवे वाचि वेदाख्ये लयो गुप्तिर्यस्य स तथा । यश्च गङ्गां देवनदी धारितवान् । अथ च यः अगं पर्वतं गोवर्द्धनं गां सुरभिं भुवं वा दधार । यस्यामराः चन्द्रयुक्तमस्तके हर इति स्तुत्यं नामाहुः । अथ च शशिनं मनाति शशिमत् राहुः, तस्य शिरश्छेतेति नामाहुः । कीग् ? अन्धकदैत्यनाशकृत् । अथ च अन्धं अगाधं कं उदकं यस्य तादृक् समुद्रः; अन्धका यादवा वा, तत्र क्षयं वासं करोति । सर्वदा उमा पार्वती तस्या [प. ३४.२] धवः पतिः। अथ च सर्व ददाति तादृशे माया लक्ष्म्या धव इति । हर-माधवपक्षयोर्याक्रम योजना । अत्र शशिमत्पदं राहावप्रयुक्तं क्षयपदं च गृहे निहतार्थमिति कश्चित् । अश्लीलं कचिद्गुणोऽयम् । यथा - सुरतारम्भगोष्ठ्या 'द्वयर्थैः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थिती करिहस्तेन संवाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते । उपसर्पन् ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते ।

·काव्यप्रकाशसाउन - ५६ पुंसः पुरुषस्य ध्वजः केतुः साधनान्तः सैन्यमध्ये उपसर्पन् गन्छन् विराजते शोभते । सम्वाधे जनसङ्कले देशे करिहस्तेन शुण्डादण्डेन अन्तः सैन्यमध्ये विलोलिते विरलीकृते सतीत्येकत्रार्थः । अपरन च- तर्जन्यनामिके लिष्टे मध्यमापृष्ठतस्तयोः । करिहस्त इति प्रोक्तः कामशास्त्रविशारदः ॥ इत्युक्तलक्षणेन करिहतेन अन्तोनिमध्ये प्रविश्य सम्बाधे योनिसकोचे सति, विलोलिते विकाग(स )तां नीते सति, पुंसः पुरुषस्य ध्वजो लिङ्गं साधनान्तः योनिमध्ये विराजते शोभते इत्यर्थः। शमकथासु यथा उत्तानोच्छ्रनमण्डकपाटितोदरसन्निभे । क्लेदिनि स्त्रीत्रणे सक्तिरकमेः कस्य जायते ।। अत्र वैराग्यहेतुघृणोत्पादनया जुगुप्सागुणः । निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां निन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन । रक्ताः प्रसारितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥ पाण्डुतनयाः पाण्डवाः पञ्च, माधवेन कृष्णेन सह, नन्दन्तु आनन्दं प्रामुवन्तु । कीदृशाः ? अरीणां शत्रूणां दुर्योधनादीनां प्रशमात् कलहत्यागात् , पक्षे नागात् , निर्वाणो नष्टो वैररूपो दहनोऽग्निर्येषां ते तथा । कुरुराजो वृतराष्ट्रः तस्य पुत्राः सभृत्याः स्वस्थाः सुखिनः, पक्षे स्वर्गस्या भवन्तु । कीदृशाः ? रक्ताऽनुरक्ता प्रसाधिताऽलंकृता मूर्यैः । दुर्योधना- मङ्गलस्य नायकमगलत्वेन गुणत्वम् । सन्दिग्धमपि राज्ञो महिमा वर्णनीय इति नियमार्थप्रतिपचिकृतत्वेन व्याजस्तुतिपर्यव- सानाद् गुणः । यथा 'कुभोजनं महाराज ! तवापि च ममापि च । इत्यादौ । अधमप्रकृतेर्विदूषका प. ३५.१ ]देरुक्तिपु हास्यकारिपु ग्राम्यो गुणः । न्यूनपदं कचिद् गुणः, यथा गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचप्रोभिन्नरोमोगमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छीमनितम्बाम्बरा । सा मा मानद माऽति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम् ।। अत्र पीडयेति पदमनुपात्र वक्न्याः हर्षसंमोहातिशयं प्रतिपादयन् गुणतामापद्यत । मध्याहारेण वाक्यार्थबोधविलम्वेऽपि प्रकृतरसपोपकत्वाद् । उक्तरूपा सा नायिका मम मनसि सुप्ता वा, निश्चलत्वेन वर्चमानत्वात् । सुप्तस्य श्वासादिकमनुभूयन इत्यत आह - मृता नु किम् ।। मृताऽपि ?

·सप्तम उल्लास ५७ । - - बहिरनुभूयत इत्यत आह-लीनेति, जतुकाष्ठादिवदिति शेषः । तथाभूतस्यापि विघटन कर्तुं शक्यत इत्यतः विलीना नु किमिति ? नीरक्षीरवदिति शेषः । कीदृशी ? गाढालिङ्गनेन दृढपरी(रि रम्भेण वामनीकृतौ भुमौ कृतौ कुचौ यस्याः सा चासौ, प्रोद्भिन्नः प्रव्यक्तरोमोनमः पुलको यस्याः सा । तथा सान्द्रो निबिडो यः स्नेहः प्रीतिः रसः शृङ्गारस्तयोरतिरेकेनाधिक्येन विगल दूरीभवत् श्रीमतः शोभावतो नितम्बस्याम्बरं वस्त्रं यस्याः सा । हे मानद ! मानखण्डक ! मानप्रद ! वा मां अलं अतिशयेन मा मा माऽतिपीडयेति शेषः । इत्यनेन प्रकारेण क्षामाक्षरस्य न्यूनशब्दस्य उल्लापिनी कथयित्रीत्यर्थः। क्वचिन्न गुणो न दोषः, यथा- 'तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति ।' इत्यादौ पिहितेत्यनन्तरं नैतद् यत इत्येतैन्यूँनपदैः विशेषबुद्धेरकरणान्न गुणः । उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वां वाधत इति न दोषः । अधिकपदं कचिद् गुणः, यथा- वद वद जितः स शत्रुन हतो जल्पश्च तव तवासीति । चित्रं चित्रमरोदीद्धा हेति परं मृते पुत्रे ॥ इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्ते वक्तरि हर्षादिपोषकत्वात् । कचित् कथितपदं गुणः, लाटानुप्रासे अर्थान्तरसङ्गमितवाच्ये विहितस्यानुवाद्ये च । क्रमेणोदाहरणानि [प. ३५.२ ]- यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ 'यस्य मित्राणि मित्राणि' इत्यादौ । जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षों विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ॥ जितेन्द्रियत्वं इन्द्रियजयः विनीततायाः कारणं निदानम् । विनयाद् गुणानां प्रकर्षः उत्कर्षोऽवाप्यते प्राप्यते । गुणाधिके गुणैरधिके उत्कृष्टे पुंसि पुरुषे जनो लोकोऽनुरज्यते अनुरक्तो भवति । जनानुराग एव प्रभवः उत्पत्तिर्यासा तास्तथा संपदो विभूतयः इति त्रिषु, लाटानुप्रासादित्रयसंपादकत्वात् । पतत्प्रकर्ष कचिद्गुणो यथा- प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्द्वधाविधाविर्भवत- क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भापविद्धः क्षणात् । उज्ज्वालः परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- पैनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हूरः ख्याप्यते ॥ - २ का० प्र.८ ·काव्यप्रकाशखण्डन + अन चतुर्थपादे गुरुस्मरणेन क्रोधाभावात् मसणवर्णत्वमेवोचितमिति तस्यादोषत्वमिति । विनयप्रकाशकत्वाच्च गुणत्वम् । समाप्तपुनरातं वचिन्न गुणो न दोपः । यत्र न विशेषापादनाथ पुनर्गहणं अपितु वाक्यान्तरमेव क्रियते । यथाऽनैव 'प्रागप्राप्त' इत्यादौ । अपदस्थसमासं क्वचिद्गुणः । उदाहृते 'रक्ताशोक' इत्यादौ, 'नो दृष्टा' इति क्रोपोक्ती दीर्घसमासकरणात् स्थानौचित्यविवेचनामावेन क्रोपोन्मादपरिपुष्टिः । अथ प्राचीनोक्तरसदोपानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभाव-विभावयोः॥ (मू० का०६०) प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः। अकाण्डे प्रथनच्छेदौ अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ (मू० का०६१) अङ्गिनोऽननुसन्धान प्रकृतीनां विपर्ययः ।। अनङ्गस्याभिधानं तु रसे दोषाः स्युरीदृशाः॥ (मू० का- ६२) व्यभिचार्यादीनां खशब्दोपादाने यथाक्रमं भावध्वनित्वं चमत्कारित्वं रसत्वं च न स्यात् । व्यजितानामेव [प० ३६. १] व्यभिचार्यादीनां तत्तद्रूपत्वात् । अत एवोक्तम् 'व्यभिचारी तथाञ्जितो भावः प्रोक्त' इति । तथा 'अभिव्यक्तश्चमत्कारकारी शृङ्गारादिको रस इति, एवं 'व्यक्तः स तैरित्यादि च । एवं सति एतेषां प्रधानकाव्यत्नं भवति । तत् सर्व व्यञ्जनामाहात्म्यम् । तत्र प्रमाणं तु सहृदयहृदयमेव । व्यभिचारिणः खगन्देनोपादानं यथा सब्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । सेर्ष्या जहुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु च।। पार्वत्या भवान्या दृष्टिनेंत्रं वो युप्माकं शिवाय कल्याणाय अस्तु भवतुः। कीदृशी ! दयितस्य शिवस्यानने मुखे सत्रीडा सलज्जा; मातङ्गस्य हस्तिनो यचर्म अजिनं तदेव यदम्बरं वस्त्रं तत्र सकरुणा सदया; भुजगे पत्युभूषणस सत्रासा समया; अमृतस्यन्दिनि अमृतवर्षिणि चन्द्रे पत्युर्ललाटस्थितार्द्धचन्द्रे सविसयरसा अद्भुतरससहिता; जहुसुताया गङ्गाया अवलोकनविधौ दर्शनक्रियायां सेp ईर्ष्याविशिष्टा; कपालानां भर्ना धृतानां उदरे मध्ये दीना दुःखिता; नवसङ्गमे नूतनसमागमे प्रणयिनी प्रीतिमतीत्यर्थः । अन ब्रीडादीनां शब्दवाच्यता। .

·सप्तम उल्लास व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । मीलद्भः सुरसिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे, इत्यादि युक्तम् । एवं कृते ब्रीडादिव्यङ्ग्यतासिद्धेः । एवं रसस्य रसशब्देन शृङ्गारादि- शब्देन वाच्यत्वम् । क्रमेणोदा० - तामनङ्गजयमङ्गलश्रिय किञ्चिदुच्चभुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ।। तां नायिका नेत्रयोर्लोचनयोगोंचरे विषये कृतवतः अस्य पुरुषस्य कोऽप्यनिर्वचनीयो रसः निरन्तरः अनुस्यूतः अजायत उत्पत्तिमगात् । तां किशीम् ? अनङ्गस्य कामस्य [प० ३६.२ ] जयार्थ यन्मङ्गलं तस्य श्रीः शोभा किञ्चिदीषदुचं यद्भुजयो होर्मूलं तत्र लोकिता दृष्टामित्यर्थः। 'आलोक्य' इति । एष नायकः शृङ्गारसीमनि शृङ्गारप्रथमप्रान्तभागे तरहितं चाश्चत्यं सलीलशृङ्गारं वा आतनोति विस्तारयति । कीदृशः ? बाल्यं शैशवं अतिवृत्य अतिक्राम्य विशेषेण वर्तमानः । किं कृत्वा ? अभिरामरूपा सुन्दररूपां आलोक्य दृष्ट्वा । कीदृशीम् ? कोमलयोः कपोलतलयोः अभिष(पि)क्तः संबद्धो व्यक्तः प्रकटो योऽनुरागः प्रणयस्तेन सुभगा शोभनामित्यर्थ । 'संप्रहार' इति । तस्य राज्ञः प्रहरणैरस्त्रैः संप्रहारे सङ्ग्रामे कोऽप्यनिर्वचनीयः उत्साहः नभूज्जातः । कैः ? श्रुतिगतैः कर्णप्राप्तः परस्परमन्योऽन्यं प्रहाराणा शस्त्रक्षेपरूपाणां झणत्कारैः शब्दविशेषैरित्यर्थः। आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम् । पश्यैप बाल्यमतिवृत्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ॥ एवं स्थायिनो यथा- संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । झणत्कारैः श्रुतिगतैः उत्साहः तस्य कोऽप्यभूत् ॥ . अत्रोत्साहस्य । तत्र नवीनाः प्रत्यवतिष्ठन्ते । व्यभिचार्यादीना खशब्दवाच्यता न 'दोषाय किन्तु गुणायैव, तत्तदर्थानां शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । अत एव महाकवीनां तथैवोपनिबन्धात् । - यथा- दूरादुत्सुकमागते विचलित संभापिणि स्फारित संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किञ्चाञ्चितभूलतम् ।

·६० काव्यप्रकाशखण्डन मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे वाष्पाम्बुपूर्णक्षणं चक्षुर्जातमहो अपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ।। उत्सुकमित्यौत्सुक्यस्य शब्दवाच्यता । यथा वा औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तस्तैर्वन्धुवधूजनस वचनैनीताऽऽभिमुख्य पुनः । दृष्ट्वाग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः॥ [प० ३५.१] उत्सुकतया कृता त्वरा यस्याः सा । ततो देहेन सहोत्पन्नया लज्जया हेतुभूतया अपसर्पन्ती तैस्तैः सखीनां वचनैः सन्निवि नीता । अग्रे पतिं दृष्ट्वा गृहीतभयरसा प्रथमसनमे उद्भूत- रोमाञ्चा सहसा हसता वा हरेणालिगिता गौरी पार्वती वः शिवाय भवत्वित्यर्थः । अत्रौत्सुक्यस्य । यथा वा- त्वमग्रतः सञ्चल चञ्चलाक्षि त्वमेव जीवेश्वर निस्सराये। इति ब्रुवद् वेश्मनि वह्निदीप्ते मिथोऽनुरागाद् मिथुनं विपन्नम् ।। अत्रानुरागस्य । यथा वा- तृपितां हरिणी हरिणः तृपितं हरिणं विजानती हरिणी । मितमम्बु पल्बलगतं कपटं पिवतः परस्परालोकम् ।। अथ ब्रीडाद्यनुभावैविचलितत्वाचैत्रीडादिवदौत्सुक्यानुभावैरौत्सुक्यादिकं अटिति प्रत्याययितुं न शक्यते इति, औरसुक्यादीना अटिति प्रत्ययार्थ खगब्दवाच्यतेति चेत् , न । एतस्यार्थस्य शपथेन प्रत्याययितुं शक्यत्वात् । अपि च सिद्धा व्यभिचार्यादीनां झटिति प्रत्ययाहेतुत्वात् स्वशब्दवाच्यता न दोपाय, किन्तु गुणायैवेति । 'कष्टकल्पनए ये )वेति क्लिष्ट एवान्तर्भावः । 'प्रतिकूलविभावादिग्रह' इति । यथा शृङ्गारादिकं प्रति प्रतिकूलस्य शान्तस्य विभावा- देरुपादानं समूलमुन्मूलयतीति तदेव दूपकताबीजम् । 'दीप्तिः पुनः पुनः' -विच्छिद्य विच्छिद्य ग्रहणं वेद्यान्तरसम्बन्धेन रसादिविच्छेदो भवतीति तदेव दूपकताबीजम् । यथा कुमारसंभवे रति विलापे । 'अकाण्डे प्रथनम्' यथा-वेणीसंहारे द्वितीयेऽके बहूनां संक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णने । 'अकाण्डे विच्छेदो' यथा-वीरचरिते राम-जामदश्योर्धारावाहिनि वीररसे कङ्कण- मोचनाय गच्छामीति रामस्योक्तौ । 'अगस्याप्रधानस अतिविस्तारेण वर्णनं यथा- हयग्रीववधे हयग्रीवस्य । 'अङ्गिनो अननुसन्धानम्' यथा-रत्नावल्यां बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः । [प० ३७. २.]

·सप्तम उल्लास - - 'प्रकृतयश्च - दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च । धीरोदात्त-धीरोद्धत-धीरललित-धीरशान्ता उत्तमाधममध्यमाश्च । तेषां लोकशास्त्रातिक्रमेण अन्यथा वर्णनम् । 'अनङ्गस्य' रसानुपकारकस्य अभिधानं कथनम् , यथा - कर्पूरमञ्जयां आत्मना नायिकया च कृतं वसन्तवर्णनमनादृत्य बन्दिवर्णितस्य राज्ञः प्रशंसनम् । , 'ईदृशा' इति, नायिकापादप्रहारादिना नायककोपवर्णनमिति । उक्तञ्च - 'अनौचित्याद् ऋते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्ध्यौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिपत् परा ॥ इति । 'इहेदानी कचिददोषा एते इत्याह - न दोषः खपदेनोक्तावपि सञ्चारिणः कचित् । (मू० का० ६३, पू०) यथा- प्रातः पुनः स्यादुदियाञ्च भानोः पश्याम कोदण्डमनाततज्यम् । इत्युत्सुकस्तत्र स रामभद्रो निद्रादरिद्रो रजनीमनैपीत् ॥ अत्रोत्सुकशब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीतिकृदिति वशब्देनोपादानम् । यथा वा, 'दूरादुत्सुकमागते'त्यादौ, 'औत्सुक्येन कृतत्वरा' इत्यादौ च । तदनुभावस्य सहसा प्रसारणादिरूपस्य खशब्दस्येव तस्य झटिति प्रत्यायकत्वात् । सञ्चार्यादेविरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ॥ (मू० का० ६३, उ०) बाध्यत्वेनोक्तिर्न परं दोषो यावत् प्रकृतरसपरिपोषकृत् । यथा 'क्वाकार्य शशलक्ष्मण इत्यादौ । वितर्कमतिशङ्काधृतीनां गान्तसञ्चारिणा शृङ्गारपरिपन्थिनामपि बाध्यत्वेनोक्तेः शत्रुविजयपूर्वकराज्यलाभवत् प्रकर्षविशेषाधायकत्वेन तत्परिपोषकतानामुपमर्थ चिन्तायामेव विश्रान्तेः । तेनात्र प्रतिकूलविभावादिग्रहो न दोषः, सञ्चार्यादेरित्यादिग्रहणात् । विरुद्धस्य विभावादेर्वाध्यत्वेनोक्तौ गुणावहत्वं यथा - सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ।। रामाः स्त्रियः मनोरमाः सौन्दर्यवत्यः इति सत्यं यथार्थम् , विभूतयः संपत्तयः रम्याः शोभनाः इति [प. ३८. १] सत्यम् । किन्तु परन्तु जीवितं जीवनं मत्ता मदनेन मत्ता या अङ्गना स्त्री तस्याः अपाङ्गो नेत्रप्रान्तस्तस्य भङ्गस्तिर्यक्त्वेन वीक्षणं तद्वत् लोलं चञ्चलमित्यर्थः । अत्र शृङ्गारविभावस्य शान्तविभावस्य जीवितास्थैर्यत्वस्य परस्परं विरुद्धत्वेऽपि शृङ्गारविभा- वस्य बाध्यत्वेनाभिधानात् न दोपत्वम् , अपि तु गुणत्व शान्तपरिपोषकत्वात् । सर्वा रामादयः सत्येव जीविते तदर्थमुपादेयाः, जीवितं वातिभङ्गुरमिति कृतमुपादेयत्वमेतेषाम् । अतो रम्यत्वेऽपि निष्फला एवेति पर्यवसानात् । आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः। रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण नो रसः॥ (मू० का० ६४) .

·६२ काव्यप्रकाशखण्डन वीर-भयानकयोनरन्तर्येण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्यम् । यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाहनस्य 'अहो गीतमहो वादिनम्' - इत्यद्भुतमन्तर्निवेश्य मलयवतीं प्रति शृङ्गारो बद्धः । मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः। अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥ ( मू० का० ६५) यथा- 'अयं स रस(श)नोत्की' इत्यादौ पूर्वावस्थासारणं शृङ्गाराजमपि करुणं पोपयति । 'साम्येने ति यथा सरागया श्रुतधनधर्मतोयया कराहतिध्वनितपृथूरुपीठया । मुहुर्मुहुद्देशनविलचितोष्ठया रुपा नृपाः प्रियतमए(ये )व मेजिरे ॥ इत्यत्र शृङ्गार-रौद्रयोः साम्यविवक्षणाददोषत्वम् । 'अङ्गिन्यङ्गत्व'मिति यथा- क्षिप्तो हस्तावलमः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृहन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ॥ सः प्रसिद्धप्रभावः शाम्भवः शम्भुसम्बन्धी शरानिर्वाणाग्निः वो युष्माकं दुरितं पापं दहतु भसीकरोतु । क इव ? कामीव कामुक इव । कीदृशः ? आर्द्रापराधः - आद्रों नूतनोऽप- राघो यस्य सः । शरामेः कामुकस्य च । [५० ३८.२ ] विशेषणान्याह-हस्ते पाणाववलमः सम्बद्धः सन् , त्रिपुरयुवतिभिः त्रिपुरनामकदैत्यस्त्रीभिः क्षिप्तो दूरीकृतः । शरामर्हस्तसंपर्के कामुकस्याप्यपराधक्षमापनाद्यर्थ करग्रहणे स्त्रीणां प्रक्षेपस्योचितत्वात् । प्रसमं हठात् अंशुकान्तं वस्त्रप्रान्तं आददानः सन् , अभिहतो दूरीकृतस्तिरस्कृतश्च । वस्त्रप्रान्तेऽग्नेः संपर्केऽमिहतस्य सहसा कृतापराधेन नायकेन वस्त्रप्रान्तधारणे सति, रुष्टया तदभिहननस्य न्याय्यत्वात् । केशेषु चिकुरेषु गृहम् स्पृशन् अपास्तः दूरीकृतोऽवज्ञातश्च । अग्नेः केशसंपर्के कृतापराधेन चुम्बनाद्यर्थ नायिकाकेशग्रहणे तया तदपासनस्य न्याय्यत्वात् । चरणयोः पादयोः पतितः सन् , संभ्रमेण नेक्षितो नावलोकितः । व्यासङ्गेन चरणतलपतितस्याः, प्रसादनाय च तत्रैव पतितस्य नायकस्य क्रोधेनानवलोकनस्योचितत्वात् । यः शराग्निः कामुकश्च आलिङ्गन् ददत् (१) सन् अवधूतस्त्यक्तः । उभयोरप्यालिङ्गयमानयोस्त्यागस्योचितत्वात् । त्रिपुरयुवतिभिः कीशीभिः ? सासं . सजलं नेत्रोत्पलं नेत्रात्मकनीलकमलं यासां ताभिरित्यर्थः । इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्गम् , तस्य तु शृङ्गारः, तस्यापि च करुणे विश्रान्तिरिति शृङ्गारपरिपोपितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोद्वत्यते ।। ॥ इति पादशाह-श्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीगञ्जयतीर्थकरमोचनाधनेसुकृतविधापक महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगाणिशिष्याटोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाह- श्रीमकबरप्रदत्त-सुस्फहमापराभिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्र- गणिविरचिते काव्यप्रकाराखण्डने सप्तम उल्लास ॥ ८ ·अष्टम उल्लास " - अष्टम उल्लासः। दोषानुक्त्वा गुणालद्धारयोविवेकमाह- ये रसस्यागिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते [प० ३९.१] स्युरचलस्थितयो गुणाः॥ (मू० का० ६६) अस्मार्थ:-काव्ये प्राधान्येन स्थितस्य रसस्य ये धर्माः साक्षात् तदाश्रिता इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः-आत्मनः एव शौर्यादयो गुणाः न शरीरस्य, तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम् । ननु कथं तर्हि वामनादीनां वर्णगतत्वेन व्यवहार इति चेत्', उच्यते- समु- चितैर्वर्णेय॑ज्यन्ते गुणा इति व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावरूपपरम्परासम्बन्धेन वर्णगतत्वेनः व्यवहियन्ते, न साक्षात् । यथाऽवच्छेदकतासम्बन्धेन शौर्यादयः शरीरे । अचलस्थितयो नियतावस्थितयः। नैयत्यं च रसेन तदुपकारेण च । तथा च ते रसं विना नावतिष्ठन्ते । अवस्थिताश्चावश्यमुप- कुर्वन्ति । अत एव एतयोर्द्धर्मयोयतिरेकमलकारे वक्ष्यति । रसस्यावश्यं उपकारित्वे सति रसं विनावस्थितिशून्यत्वम् । गुणत्वमिति तु गुणलक्षणमित्यन्ये । नवीनास्तु रसोत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वं इत्याहुः । परे तु रसधर्मा गुणास्ते चोत्कर्षरूपाः । खव्यञ्जकस्य काव्यस्य उत्कर्षकाश्च । तदाह उत्कर्षहेतव इति । तेन दोषव्यवच्छेदः । उत्कर्षहेतुषु अलङ्कारादिषु अतिव्याप्तिवारणाय अचलस्थितय इति । अचला नियता स्थितिर्येषां ते । तथा रसविशेष- नियतविशेषा रसधर्मा इत्यर्थः । शृङ्गारादौ माधुर्यस्य वीरादौ ओजसश्च नियतत्वात् । अलङ्काराणा च सर्वेषां सर्वरसोत्कर्षकत्वात् । ननु 'अयं स रशनो' इत्यादौ अङ्गतां प्राप्तवति शृङ्गारे माधुर्यव्यञ्जकवर्णविरहेण अव्याप्तिरित्यत अगिन इति । अङ्गिन्येव स्थितिनियमो नाङ्ग इति वदन्ति । अलकारेषु उक्तगुणधर्मराहित्यं दर्शयितुं अलङ्कारस्वरूपमाह - उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः॥ (मू० का० ६७) ये वाच्य-वाचकलक्षणातिशयमुखेन मुख्यं रस संभविनमुपकुर्वन्ति तेऽलङ्काराः । तत्र दृष्टान्तः-कण्ठाद्यङ्गानां उत्कर्षाधानद्वारेण [प० ३९. २] शरीरिणोऽप्युपकारकाः, हारा इवेत्यर्थः । तेन अलकारा रस विना अवतिष्ठन्ते, अवश्यं च नोपकुर्वन्ति, न वा रसे साक्षादिति । किन्त्वनद्वारेति गुणेभ्यो विलक्षणा एत इति ध्येयम् । यत्र तु नास्ति रसस्तत्र उक्तिमात्रवैचित्र्यपर्यवसायिनः । कचित् सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । अपसारय धनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः । अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं वाला ॥

·काव्यप्रकाशखण्डन इत्यादी अनुप्रासेन कोमलया वृत्त्या शब्दानां अलङ्करणद्वारा विप्रलम्भो रस उप- क्रियते । तथा, मनोरागस्तीनं विपमिव विसर्पत्यविरतं प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव । हिनस्ति प्रत्यङ्गं वर इब गरीयानित इतो न मांत्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती ।। अन वाच्यमुखेन मालारूपकेण तीव्रविपादित्वं मनोरागे प्रत्याय्य विप्रलम्भ उत्कृष्यते । उक्तिवैचिच्यमात्रपर्यवसिता इति । उक्तिवैचित्र्यं शब्दानां सुश्रवत्वं बन्धकौशलत्व च । अर्थानामीपन्मनोहारित्वं 'शीर्णघ्राणाधिपाणि.' इत्यादी सुप्रसिद्धमुदाहार्यम् । सतोऽप्यनुपकारित्वमुदाहरति, यथा- चित्ते चहुट्टदि न खुट्टति सा गुणेसु सेजाइ लुट्टदि विसति दिम्मुहेसुं। वोल्लम्मि नदि पअदि कव्ववन्धे कण्णेन तुट्टदि चिरं तरुणी तरट्टी ।। तरट्टी प्रशस्ता । अथ वा वालानां चुम्बनालिझी कवरीमोक्षबन्धने । वर्णकण्डूयन स्त्रीणां तरहीलक्षणं स्मृतम् ॥ इति लक्षणेनात्यारूढमनोभवा नायिका तरट्टी द्रष्टव्या । अत्र सन्तमपि रसे नोपकरोति ओजोव्याकस्य परुषानुप्रासस्य विप्रलम्भाननुकूलत्वात् । प्राकृतस्य ओजोगुणन्यजकप्रधान- त्वात् तदनुकूलत्वेनादोषत्वाच । तथा- मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति क्रन्दत्सु भ्रमरेषु वीक्ष्य दयितासन्नं पुरः सारसम् । चक्राङ्केण वियोगिना विश(स)लता नावादिता नोज्झिता, वक्त्रे [प० ४० १] केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥ मित्रे सूर्ये सुहृदि च वापि कुत्रापि गते प्राप्ते सति कमलबने मुद्रिते अवचने च ताम्यति । निःश्रीके तप्यमाने च सति भृङ्गेषु तारखरेण शब्दायमानेषु रोदनवत्सु च पुरः अग्रे दयितासन्नां कान्तसमीपवर्तिनी सारसीं दृष्ट्वा वियुक्तेन चक्रवाकेन मृणाललता न भक्षिता, न त्यक्ता नोज्झिता । केवल निर्गच्छतो निःसरतो जीवस्य अर्गलेव परिघ इव वक्त्रे न्यस्तेत्यर्थः। अत्र विप्रलम्मे जीवापगमस्यैव वर्णनीयत्वे तत्प्रतिवन्धकवर्णने सन्तमपि विप्रलम्भं उपमा नोपकरोति एष एवं गुणालङ्कारविवेकः । - ·मष्टम उल्लास ६५ -- - । इदानी गुणाता: मेयनाह- माधुयाँजाप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । आपदकत्वं माधुर्य शृङ्गारे दुतिकारणम् ॥ (मू० का०६८) अर्थात् संभोगे । दुतिर्गलितत्वम् । इह हि सामाजिकानां चित्तेषु नवरसजन्याः तिस्रोऽ- वस्खाः । द्रुतिः विस्तारो विकासश्चः। तत्र भृक्षरकरुणशान्तेभ्यो द्रुतिः,, वीरबीभत्सरौद्रेभ्यो विस्तारः, हास्याद्भुतभयानकेभ्योः विकासः । येन हास्से क्दनविकासः,, अद्भुते नयन- विकासः, भयानके द्रुतापसरणमिति । करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । (मू० का ६९, पू०) अत्यन्तदुतिहेतुत्वात् ।। दीत्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥.(मू० का० ६९, उ० ) चित्तस्य विखारूपदीसत्वहेतुरोजः । बीभत्सरोगस्सयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च । (मू० का० ४०,,पू० ) वीराद कीभत्सेततोऽपि रौद्रे सातिशयमोजः । एवं हास्ये शृङ्गाराङ्गता(तया) माधुर्यं प्रकृष्ट- विकासधर्मतया ओजोऽपि प्रकृष्टम् । एवमद्भुतेऽप्योजः । माधुर्यमप्याहादकरूपतयाभयानके- ऽप्येवमेव । माधुर्यममचित्तवृत्तिस्त्रभाक्स्वेऽपि विभावस्य दीप्तरसतया ओजः प्रकृष्टं, च ।। शुष्कन्धनावि(नि)वत् स्वच्छजलवत् सहसैव यः॥ (मू० का० ७०, उ०) प्रामोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः। (मू. का० ७१, पू०) अन्यदिति । व्याप्यमिह चित्तम् ।, यदा वीररसादिषु चित्तं व्यामोति तदा [प० ४०, २] शुष्कन्धनादि(मि)वत् । यदा शृवारकरुणादिषु तदा स्वच्छजलवदिति । सर्वत्रेति सर्वेपु रसेषु सर्वासु रचनासु । झटिति प्रत्या(ती)यमानत्वं रसेपु, झटिति प्रत्यायकत्वं रचनादिषु । ननु , यदि तेन शब्दार्थयोस्तदा कथं लक्षणे सगुणावित्युक्तमिति चेत्, इत्यत आह- गुणवृत्त्या पुनस्तेषां धृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥(मू० का० ७१, उ० ) गुणवृत्त्या उपचारेण व्यञ्जकत्वेन. तद्वत्त्वमुपचर्यत इत्यर्थः । दशेति परोक्ताः। तदुक्तम् - श्लेष:-प्रसादः समता.माधुर्य सुकुमारता.। अर्थव्यक्तिरुदारत्वं ओजस्कान्तिसमाधयः । इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दशगुणा स्मृताः ॥ 'यामोस्फयत्' इति मु.पा. 7 - - का० प्र०९ ·६६ काव्यप्रकाशखण्डन तत्र श्लेषादीन् क्रमेणाह-बहूनां पदानां एकवद्भासनं श्लेपः । सन्धिसौष्ट(ष्ठ)वादेकस्था- नीयवर्णविन्यासात् । यथा- अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः। -इत्यादौ । श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥ समग्राणां घटनादीनां यथा इपु(क्षु)च्छायानिपादिन्यस्तस्य गोप्नुर्गुणोदयम् । आकुमारकथोद्भूतं शालिगोप्यो जगुर्यशः॥ समता मार्गामेदः । यया रीत्या उपक्रमस्तया समापनं [ मार्गा-भेदः । यथा- अनझरङ्गप्रतिम तदङ्ग भङ्गीभिरङ्गीकृतमानतायाः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथेमाः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि ।। आनताझ्या नम्रशरीरायाः अझं शरीरं तथा भङ्गीभिरङ्गीकृतं स्वीकृतं यथा एता भझ्यः यूनां खान्तानि मनासि शान्तापरः शृङ्गारः तञ्चिन्तनानि तत्प्रवणानि कुर्वन्ति इत्यर्थः । पृथक्पदत्वं माधुर्य सुश्रवत्वं वा । 'वैवस्वतो मनुर्नामेत्यादि । सुकुमारता परुषेतरवर्णशालित्वम् । यथा- 'अपसारय घनसार मित्यादौ । अर्थव्यक्तिः झटित्यर्थसमर्पणम् । यथा - 'इक्षुच्छाया' इत्यादौ । उदारता विकटत्वरूपा । विकटत्वं च पदानां विच्छेदात् नृत्यत्प्रायत्वम् । यथा- सुचरणविनिसृष्टै पुरैर्नर्तकीनां मणितरणितमासीत् तत्र चित्रं कलं च । ओजो [प० ४१. १] गाढवन्धत्वम् । उदाहरणम् – 'मू मुद्वृत्तकृत्ते'त्यादौ । कान्तिरौज्वल्यम् । हलिकादिसाधारणपदविन्यासपरित्यागेन लौकिकशोभाशालित्वम् । यथा-कलक्वणितगर्भण कण्ठेनापूर्णितेक्षणः । पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुश्रुम्वति प्रियाम् ॥ आरोहावरोहरूपः समाधिः । आरोहो गाढता, अवरोहः शैथिल्यं तयोः क्रमः । क्रमेण तन्निबन्धः । यथा- चश्चर्बुजभ्रमितचण्डगदाभिधातसंचूर्णितोरुयुगलस सुयोधनस्य । स्त्यानावनधनशोणितशोणशोचिरुत्वंसयिष्यति कांस्तव देवि! भीमः ।। अन सचूर्णितान्ते आरोहः, सुयोधनान्ते अवरोहः । पुनस्तवान्ते पूर्वः, भीम इत्यन्ते परः । न पुनर्दशेति । एते श्लेषादयो न गुणाः । गुणा हि रसधर्मा इत्यत्र प्रमाणाभावात् । एते शब्दगुणाः स्वीकार्याः रसोत्कर्षकत्वात् । ननु तथासति गुणालङ्कारयोविभागोऽनुपपन्नः ·अष्टम उल्लास ६७ - , - इति चेत्, न । काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः, तदतिशयहेतवस्त्व लकारा इति विभागोपपत्तिः । एवं चेदर्थगुणा अपि खीकार्याः । तथा हि-क्रमकौटिल्यानुल्बणत्वो- पपत्तियोगरूपघटनात्मा श्लेषः । अस्यार्थः-क्रमः क्रियापरम्परा, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम् , अप्रसिद्धवर्णनविरहः अनुवणत्वम् , उपपादकयुक्तिविन्यास उपपत्तिः, एषां योगः । सः स(ख !)रूपं यस्य(स्या) घटनायाः सश्लेषः । उदाह० दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुवन्धच्छलः । ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकप्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तहाँसलसत्कपोलफलका धूर्तोऽपरां चुम्वति ॥ एवं प्रसादोऽर्थवैमल्यं यावदर्थपदता । यथा काञ्चीपदं न तु काञ्चीगुणस्थानमिति । अत्र गुणपदस्याधिक्यात् । अवैषम्यरूपा समता क्रमाभेदः । यथा- 'उदेति सविता ताम्र' इत्यादौ । माधुर्यमुक्तिवैचित्र्यम् । [प० ४१. २] एकस्यैवार्थस्य भङ्ग्यन्तरेण कथनं तदेव नवी- कृतत्वम् । यथा- यदि दहत्यनिलोन किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः । लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविपादिता ॥ इत्यादौ स्वाभाविकत्वादिनाऽद्भुतम् । एवं 'किं तत एतयो'रपि । अत्र स्वाभाविकत्वस्य भनयन्तरेण कथनान्नवीकृतत्वम् । सुकुमारता अपारुष्यम् । अकाण्डे शोकादिदायिताभावः । यथा 'मृते यशःशेष' इति । यथा वा- सारसवत्ता विहता नवका विलसन्ति चरति नो कङ्कः। सरसीव कीर्तिशेपं गतवति भुवि विक्रमादित्ये ॥ तथा वस्तुखभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः । वस्तुनः खभावस्य स्फुटत्वं वर्णनीयव्यक्तीकरणं यत्र रसामिव्यक्तिकृतचारुत्वाय परं भवतीति शेषः । यथोदाहृते 'पारावतः परिभ्रम्ये त्यादौ । खभावोक्तिस्तु अलकारकृतचारुत्वाय परं भवतीति ततोऽस्य भेदः । उदारत्वं वाच्यता- वैदग्धी । यथा- 'कामकन्दर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि ! निर्दय' इत्यादौ ।' पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिास-समासौ च [ साभिप्रायत्वमस्य च ॥] ओजः । क्रमेणोदा० 'चन्द्र' इत्येकपदार्थे 'अत्रिनयनसमुत्थं ज्योतिरिति । द्वितीय यथा- 'कान्तार्थिनी तु या याति सकेतं साभिसारिका' इति बहुपदार्थेषु अभिसारिकापदा- ।

·काव्यमका खण्डन . मिधाने तथा एकवाक्यार्थस्यानेकवाक्येन प्रतिपादनं व्यासः, तथाऽनेकवाक्यार्थस एकेन प्रतिपादनं समासः । क्रमेणोदा० प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विपतां ततः किम् । संवर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थित तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ।। अत्र तत्त्वज्ञानं विना सर्वमकिञ्चित्करमित्येकवाक्यार्थोऽनेकवाक्येन प्राञ्चितः । ते हिमालयमामन्त्र्य 'पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चासै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः ।। अन एकवाक्ये बहुवाक्यार्थनिबन्धात्मा समासः । अथ कान्तिः [प० ४२. १] दीप्तरसत्वरूपा । यत्र रसोद्दीपनैकहेतुत्वं चारुत्वेनालङ्कारादि- संमिन्नम् । यथा “यः कौमारहर' इत्यादौ । तथा अर्थदृष्टिरूपः समाधिः । अर्थश्च द्विविधः । अयोनिः, अन्यच्छायायोनिश्च । क्रमे- णोदा०- 'सद्यो मुण्डितमत्तहणचिबुकस्पर्धिष्णुनारङ्गक मित्यत्र । एवं नारङ्गकवर्णन- मन्येन [न] कृतमित्ययोनिः । द्वितीयो यथा निजनयनप्रतिविम्वरम्बुनि बहुशः प्रतारिका कापि । नीलोत्पलेऽपि मृष्यति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥ अत्र वदनोत्पलयोः सादृश्यमन्येनापि वर्णितमित्यन्यच्छायायोनिः । इत्याखादहेतूनां गुणानामपलापः कर्तुमयोग्यः प्रकाशकृतामिति नवीनाः । अथ रसधर्माणां माधुर्योजःप्रसादानां गुणानां व्यञ्जकान् वर्णान् आह- मूर्ध्नि वर्गान्त्यगा वर्णा अटवर्गा रणी लघू । 'अवृत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥ (मू० का० ७४) टठडढवर्जाः कादयो मान्ताः शिरसि निजनिजवर्गान्त्यवर्णयुक्ताः। यथा 'कुन्द' इत्यादि। तथा रणौ हस्तान्तरितौ । इति वर्णाः । अवृत्तिः समासाभावो मध्यमः समासो वेति । तथा माधुर्यवती पदान्तरयोगे(गेन?) रचना माधुर्यस्य व्यक्षिका इति शेषः । पदान्तरयोग इति यथा 'अलङ्कुरु' इत्यत्र पदयोः सन्धौ मधुरवर्णोत्पत्तिः । यथा- 'अनङ्गरङ्गप्रतिम तदङ्गमित्यादि। . ३ श्पर्श इति पा सु.पु.।, .

·अधम उल्लास - योग आद्यतृतीयाभ्यामन्तरेण तृतीययोः। टादिशे(शोषौ वृत्तिदैर्घ्य गुम्फ उद्धत ओजसि॥(का० ७५) चवर्गप्रथम-द्वितीयाम्यां द्वितीय-चतुर्थयोर्योगः । रेफेणाध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्य- चित्तुल्ययोस्तेन तस्यैव सम्बन्धः । टवर्गों णकारवर्जः, शकार-पकारी, दीर्घसमासः, 'विकटा घटना ओजसो व्यक्षिका इत्यर्थः । यथा 'मूर्धामुत्तकृत्ते'त्यादि । प्रसादव्यञ्जकानाह- श्रुतिमात्रेण शब्दानी येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः॥ (मू० का ७६) समप्राणी रसानां समासानां घटनानां च । 'यथा- परि [प०.४२. २ ] म्लानं पीनस्तनजधनसङ्गादुभयतः तनोर्मध्यस्सान्तःपरिमलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यस्तं श्लधभुजलताक्षेपचलनः कृशाझ्याः संतापं वदति नलिनीपत्रशयनम् ।। शामाः कृशशरीरायाः संतापं विरहवेदनां विसिनीपत्रस्य कमलिनीदलस्य इदं शयनं शय्या वदति कथयति । कीदृशम् ? पीनयोर्मासलयोः स्तनयोः जघनस्य नितम्बस्य समात् संसर्गात् उभयतो भागद्वये ऊर्ध्वाधोरूपे परिम्लानं उच्छुप्कम् । पुनः कीदृशम् ? तनोर्मध्यस्य उदरभागस्य परिमिलनं संसर्गमप्राप्य अन्तर्मध्ये हरितं हरिद्वर्णम् । सथा या भुजलता तस्याः मेपो बुद्धिपूर्वकचालनम् , चलनं चावुद्धिपूर्विका क्रिया, तैय॑स्तन्यासं विघटितसनिवेश- मित्यर्थः । यद्यपि गुणपरतन्त्रा घटनादयस्तथापि - वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन कचित् कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥ (मू का. ७७.) कचित् वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः । क्वचित् वक्तप्रबन्धानपेक्षया वाच्यौचित्याद् रचनादयः । उदाहरणं स्वयमूहनीयम् । एवं कचित् वक्तृवाच्यानपेक्षया प्रबन्धोषिता एव ते । तथा हि-आख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसणवर्णोदयः । कथायां रौद्रेऽपि नास्वन्तमुद्धताः । नाटकादौ 'रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः । एवमन्यदौचित्यमनुसतव्यम् ।। ॥ इति पादशाहश्रीमान्बरसूर्यसहस्रनामाध्यापक-श्रीशत्रुञ्जयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुकृतविधापक- महोपाध्याय-श्रीमानुचन्द्रगणिशिष्याप्टोत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाहीअकबर- प्रदत्त-पु(सुस्फहमापराभिघानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशप(स)ण्डने गुणनिर्णयो नाम अष्टम उल्लासः ।। . - - fमु.पु. एषः श्लोक ईरपाठारमको लभ्यते- योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः। टादिः शषौ वृत्तिदैयै गुम्फ उद्धत ओजसि ॥ शम्दातु' इति मु.मु. पाठः ।

·७० काव्यप्रकाशखण्डन - नवम उल्लासः। अलङ्कारे विवेचनीये लक्षणशब्दस्य प्रागुपादानात् तथैवाकासासत्त्वात् शब्दालका- रानादावाह- यदुक्तमन्यथा [प० ४३. १] वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते। श्लेपेण काका वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा । (मू० का०७०) वक्तृ-श्रोतृनिर्वाह्योऽयमलङ्कारः । अन्यथा अन्यप्रकारेण वक्तुरन्याभिप्रायकं वाक्यं श्रोत्राs- न्यथा समर्थितमित्यर्थः । अन्येनेति तेन खोक्तौ अन्यथाकरणे अपहृतौ नातिव्याप्तिः। श्लेपेण वक्तुरविवक्षितेन शब्दस्य गक्यान्तरेण । तथा काका । तथा च श्लेपवक्रोक्तिः, काकुवक्रोक्ति- श्वेति निर्गलितार्थः । क्रमेणोदाहरणम् अहो केनेशी बुद्धिारुणा तव निर्मिता । त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी क्वचित् ॥ अस्यार्थः- दारुणा हिना काष्ठेन च । त्रिगुणा सत्त्वरजस्तमोमयी । अत्र दारुणत्वपदस्य दारुमयत्वेनान्यथा योजनम् । गुरुजनपरतत्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि ! सुरभिसमयेऽसौ ।। गुरुपरतन्त्रतया गुर्वाधीनतया बत कटे दूरतरं बहुदिवसगम्यं देशं जनपदं गन्तुं यातुं उद्यतः कृतोद्योगः वसन्तसमये असौ नायको नेप्यति नायास्यति । कोशे? अलिकुलं भ्रमरसमूहः कोकिला पिकः तेन ललिते सुन्दरे । सखीति सम्वोधनपदम् । नायिकया नेष्यतीति निषिद्धे, तत्सखी काका अन्यथयति-नैष्यति ? अपि तु एण्यत्येवेत्यर्थः। वर्णसाम्यमनुप्रासः, (का० ७९, प्र० पा०) यमकेऽतिव्याप्तिवारणार्थमाह-खरवैसादृश्येऽपि व्यञ्जनसाम्यमनुप्रासः । अत्र स्वरसादृश्यं न प्रयोजकं कुलालकलत्रमित्यादिष्वपि दर्शनात् । यमके तु समानानुपूर्वीकत्वं प्रयोजकम् । छेकवृत्तिगतो द्विधा । (., द्वि० पा०) छेका विदग्धाः । वृत्तिर्मधुररसादिव्यञ्जिका तत्चदानुपूर्वी रूपा । गतो ज्ञातः । आभ्यामु- पाघिभ्यामित्यर्थः । छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासश्चेति द्विधा ज्ञेयः । कि तयोः खरूपमित्याह सोऽनेकस्य सकृत्पूर्व:, (, तृ० पा० ) अनेकस्य अर्थाद् व्यञ्जनस्य सकृदेकवारं साम्यं छेकानुप्रासः । यथा - ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः (५० ४३. २) शशी । दने कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ।।

·नवम उल्लास . ततस्तदनन्तरं शशी चन्द्रः कामेन कन्दर्पण परिक्षामा कृशा या कामिनी तस्या यो गण्डो गल्लात् परप्रदेशस्तद्वत् पाण्डुता पाण्डरवर्णतां दधे धृतवान् । कीदृशः? अरुणस्य सूर्यस्य परिस्पन्देनोदयेन मन्दीकृतं म्लानतां नीतं वपुः शरीरं यस्य सः । मन्द-स्पन्दीत्यत्र काम-कामिनीत्यत्र नकार-दकारयोः ककार-मकारयोरप्यनेकस्य सकृत् साम्यम् । एकस्याप्यसकृत्परः॥ (का० ७९, च० पा०) अपिशब्दादनेकस्य व्यञ्जनस्य वा द्विर्वहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुप्रासः । वृत्तिर्वि- भजते । तत्र tमाधुर्यव्यञ्जकैर्वणवैदर्भी रीतिरिष्यते । ओजःप्रकाशकैगौंडी पाञ्चाली तैस्तथा परैः ।। (मू० का० ८०) सर्वत्र प्रागुदाहृतम् – 'अनङ्गरङ्गप्रतिम'मित्यादिना, 'मू मुद्वृत्तकृत्ये त्यादिना, 'अप- सारय घनसार मित्यादिना च । शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः।(मू० का० ८१, उ०) पूर्व तु वर्णानुप्रासो दर्गितः, अयं तु शब्दानुप्रासः । शाब्दः शब्दगतोऽनुप्रासः । शन्धते प्रकाश्यते अनेन । शाब्दश्च पदं प्रातिपदिकं च । लाटानुप्रासः पुनः शाब्दः शब्दगतो न वर्णगत इत्यर्थः । अतः च्छेकवृत्तिभ्यामस्य भेदः । ७ पदानां सा, लाटानुप्रासः । प्रागुदाहृतम् 'यस्य न सविधे दयिते'त्यादि । पदस्यापि; (का० ८२, प्र० पा०) उदा० वदनं वरवर्णिन्यारतस्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकरः क्व नु पुनः कलकविकलो भवेत् ।। तस्या वरवर्णिन्या उत्तमानायाः वदनं मुखं सुधाकरश्चन्द्रः इति सत्यं यथार्थम् । पुनः सुधाकरः चन्द्रः कलङ्कविकलो लाञ्छनमलिनः तस्या वदनं क भवेन्न भवेदित्यर्थः । वृत्तावन्यत्र तत्र वा। (., द्वि० पा०) नानः स वृत्त्यवृत्त्योश्च, (., तृ० पा० ) एकस्मिन् समासे भिन्ने वा समासे समासासमासयोर्वा नाम्नः प्रातिपदिकस्त न तु पदस्य सारूप्यम् । प्रत्ययरहितस्यैव प्रातिपदिकत्वात् । यथा- * मुद्रितपुस्तकेषु तु-"माधुर्यव्यसकैर्वणरुपनागरिकोच्यते । ओजाप्रकाशकैस्तैस्तु परुपा कोमला परैः।" एतादृश. पाठा पठ्यते । .

·७२ काव्यप्रकाशखण्डन सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधव कीर्तिः। पौरुपकमला कमला सापि तवैवास्ति नान्यस्य ।। हे विभाकराकार' सूर्य- (प० ४४, १) सदृश ! धरणेः पृथिव्या धव खामिन् ! तव कीर्तिः अस्ति वर्तते । कीदृशी ? सितकरश्चन्द्ररतस्य करः किरणरतद्वत् रुचिरा मनोहरा विभा कान्तिर्यस्याः। पौरुषकमला पौरुपलक्ष्मीः, कमला लक्ष्मीः साऽपि प्रसिद्धा तवैवास्ति नान्यस्य पुंसा इत्यर्थः। तदेवं पञ्चधा मतः॥ (का० ८२, च० पा०) लाटानुप्रासः। अर्थ सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । (का० ८३, पू०) यमकमा अर्थभिन्नानामित्येकार्थभिन्नानामित्यर्थः । तेन लाटानुप्रासे न प्रसङ्गः । उभयोरेकस्य वा निरर्थकत्वे सग्रहः । अत्र श्रुतिसाम्यं प्रयोजकम् । तेन वर्णभेदे श्रुत्येकत्वेऽपि यमकम् । यथा-'समरसमरसोऽयमित्यादेः, सेति सरोरस इत्यादिवैलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिततया । पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥ (का० ८३, उ०) पादः चतुर्थांशः, तद्भागस्तदर्द्ध-तदादिरूपः । क्रमेणोदा०- अचल एप विभर्ति निरन्तरं मृदुलतामहतीरसभावनम् । वहति चात्र बने युवतीगणो मृदुलतामहतीरसभावनम् ॥ यथा - यथा यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम् । शिवेहितां शिवे हितां स्मरामितां स्मरामि ताम् ॥ तारतारतरैरेतैरुत्तरोत्तरतो रुतैः। रतार्ता तित्तिरी रौति तीरे तीरे तरौ. तरौ ॥ एवं अर्द्धावृत्ति लोकावृत्तिभेदा द्रष्टव्याः । वाच्यभेदेन भिन्ना यद् युगपद्भाषणस्पृशः। श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लयोऽसौ[अक्षरादिभिरष्टधा।] (का० ८४) अर्थमेदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्ये खरो न गण्यते - इति च नये वाच्यमेदेन भिन्ना अपि यद् युगपदुच्चारणेन लिष्यन्ति भिन्न स्वरूपमपगुवर्ते स श्लेषः । ननु अगृहीतभिन्नखरूपत्वं श्लेषणं दोषाद् भेदाग्रहे अयमलङ्कारस्तत्र को दोष इत्यत. आह युगपदिति । युगपद्भाषणमेकोचारणमेव तस्य स्पर्शस्तद्विषयत्वम् , तथा च स एव दोष इत्यर्थः । तथा च शब्दाना. मिथोभेदस्तत्रोचारणेन दोषेण न गृह्यत इति स श्लेषः । अर्थप्रतीत्य- - .

·नवम उल्लास 1 ha -- नन्तरं गृखमाणस्तु भेदी न किञ्चित् कुरुत इति वाच्यभेद [५० ४४, २] इति । वैयाकरण- विविधाः शब्दा भिद्यन्ते-रूपतः, स्वरतः, अर्थतश्चेत्युच्यते । वाच्यः शब्दोच्चारणानन्तरं प्रत्येयो न त्वभिधेयः । तेन श्वेतो धावतीत्यत्र नाव्याप्तिः । अन्यथा श्वेतगुणवत् कुक्कुरसमीपदे- शस्खयोरेकस्यापि वाच्यताविरहेण श्लेषो न स्यात् । गुणवति धेतगब्दस्य लाक्षणिकत्वात् मत्रामिधा, अनियन्त्रणेन व्यञ्जनावसरः । तस्मान्नानार्थेषु यत्र युगपत् प्रकरणादिकमवतरति तत्र श्लेषः, यत्र क्रमेण तत्रावृत्तिः, यत्रैकत्रैव तत्र व्यञ्जनेति व्यवस्थितिः । यथा- महत्या गदया युक्तः सत्यभामासमन्वितः । भवान् वा भगवान् वाऽपि गतो भेदः परस्परम् ॥ अयं सभाक्षेपः । मभङ्गलेपो यथा- योऽसकृत् परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां विभ्रद् विवुधेन्द्रः स राजते । स विबुधेन्द्रः पण्डितश्रेष्ठः राजते शोभते । स कः ? यः असकृद् वारंवार परगोत्राणां शत्रुसन्तानानां पक्षस्य बलस्य च्छेदे नाशे क्षणेनैव क्षमः समर्थः । छेदरूपे क्षणे उत्सवे क्षमो योग्य इति कश्चित् । शतकोटीददातीति शतकोटिदस्तस्य भावस्तत्ता तां विभ्रद्' धारयन् । पक्षे-स विबुधेन्द्रो देवश्रेष्ठः इन्द्रो राजते शोभते । यः परगोत्राणां परे शत्रवो ये गा पृथिवीं त्रायन्त इति गोत्राः पर्वतास्तेपां पक्षस्य च्छेदः कर्त्तनं तेन यः क्षण उत्सवः तत्र क्षमो योग्यः। शतकोटिना वज्रेण यति खण्डयतीति शतकोटिदस्तस्य भावः शतकोटिदता तां विश्रद् दधान इत्यर्थः । अत्र अभिधानियन्त्रणाभावात् द्वावप्यर्थों वाच्यौ । अयं शब्दश्लेषः । अत्र शब्दाः परिवृत्तिं न सहन्ते । यत्र तु शब्दाः परिवृत्तिं सहन्ते सोऽर्थश्लेषः । यथा- स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो सुसदृशी वृत्तिः तुलाकोटेः खलस्य च ॥ उन्नति ऊर्ध्वगति पक्ष आनन्दम् , अधोगतिं नम्रतां दुःखं च, अहो इत्याश्चर्ये । अत्र अल्पेनोद्रेकमायातीति पाठे भवति [५० ४५, १] श्लेषः । इत्यर्थश्लेषोऽयम् । एवम् - 'सकलकलं पुरमेतजातं संप्रति सुधांशुविम्वमिव । . एतत्पुरं नगरं सकलकलं कलकलेन कोलाहलेन सहितं जातम् । किमिव ! सुधांशुबिम्बमिव । तदपि कीदृशम् ? सकलाः समस्ताः कलाः चन्द्रकला यत्र तादृशं संपूर्णमित्यर्थः । इत्यादौ श्लेषप्रतिभाहेतुरुपमा, न तु उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । यतः श्लेषस्यैव साम्यनिर्वाहकता, न तु साम्यस्य श्लेषनिर्वाहकता । श्लेपबन्धतः प्राक् साम्यस्य अनुपस्थितेः । अत्र सकलकल एव साधारणो धर्मः । अथवा सकलकलत्वयोरे कशब्दवाच्यस्वेन साजात्यमित्यर्थः । एवम् - 'अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यविन्दुका ।' का०प्र० १० ·काव्यप्रकाशखण्डन इत्यादौ श्लेषप्रतिमोत्पत्तिहेतुर्विरोधः, न तु विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेयः । श्लेपे हि अर्थ- द्वयस्य अन्वयवोधविषयत्वम् । इह त्वेकस्यैव, अन्यस्य तूपस्थितिमात्रम् । तथा 'सद्वंशमुक्तामणिः' - सद्वंशः समीचीनं कुलं स एव वंशो वेणुस्तत्र मुक्तामणिरित्यर्थः । 'नाल्पाकविरिव [ स्वल्प] श्लोको देव ! महान् भवान् ।' अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥ सन्ध्या प्रातःसन्ध्या अनुरागवती लौहित्यवती प्रेमवती च । दिवसो दिनं तस्याः सन्ध्यायाः पुरःसरोऽग्रेसरः संमुखश्च । अहो आश्चर्ये । दैवगतिः विधातृरीतिः, चित्र- विचित्रा, तथापि समागमः सयोगो नेत्यर्थः । इत्यादौ परम्परितरूपकस्य व्यतिरेकसमासोक्तियु श्लेषस्य निर्वाहकता, न तु श्लेषे विश्रान्तिरिति । अन चित्रभेदानाह - तचित्रं यत्र वर्णानां पद्मा(खड्गा)द्याकारहेतुता ॥ (का० ८५, २०) ननु वर्णानां कथं खङ्गाद्याकारतेति चेत्, न । संनिवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः पद्मखनाधाकारतामुल्लासयन्ति, लिखिताक्षराणा तथात्वात् , तेन सहामेदोपचारेण । खङ्गादि- वन्धानां वर्णाश्रयता यत्रालङ्कारे तत् । कष्टं काव्यमेतत् । यथा- भासते प्रतिभा [प. ४५, २] सार रसाभाताहताविभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा व्रत ते सभा ॥ पद्मवन्धः । अस्यार्थः-हे प्रतिभासार! तव सभा भासते रसेनाभाता रसिकेत्यर्थः । हताऽविभा अदीप्तिर्यस्याः । भावितो वगीकृतः आत्मा यया सा । वादे शुभा । देवामा देवतुल्या । बत हर्षे । रसासार रसा सारसायताक्षक्षतायसा। सातावात[त]वातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर ।। सर्वतो भद्रः । अस्यार्थः- रसासारेति सम्बोधनम् । हे पृथ्वि[सार] ! रक्षतस्तव रसाऽस्तु । सारसः पक्षिमेदः जलजमिति वा तद्वदीर्घनेत्र ! क्षतः अयः शुभावहो विधिर्यस्य तं स्यतीति रसाविशेषणम् । सातावात सातं नष्टं, अवातं अज्ञानं यस्य । वा गतीत्यादिधात्वनुसारात्, ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थीः । तनूकरणं तक्षः तं राति प्राप्नोति तदितर ! तु पुनरथें । एवमन्येऽपि खड्गबन्धादयोऽनुसतव्याः । शब्दार्थोभयवृत्तित्वेन उभयोरलकारयोर्मध्ये पुनरुक्तवदाभासं लक्षयति । पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशन्दगा। एकार्थतेव, शब्दस्य. (का० ८६) मु.पु. 'पद्माद्याकृति हेतुता' इति माउ ।

·नवम उल्लास - - विभिनरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठं पुनरुक्तस्येव पुनरुक्तवत् आभासो ज्ञानं एकार्थत्वेना- पाततो भा[स]नं पुनरुक्तवदाभासः । अर्थान्तरसमितेऽतिव्याप्तिवारणाय विभिन्नाकारेति- विजातीयानुपूर्वीक इत्यर्थः । तत्र च नानुपूर्वीभेदः । विभजते- स च 'शब्दस्य-' केवलं शब्दनिष्ठः। यथा चकासत्यङ्गना रामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राज्ञः सुमनसो विबुधाः पार्श्ववर्तिनः ।। अजनासु रमत इत्यङ्गना रामाः विरहशून्याः । कौतुकेन विवाहसूत्रेण यः आनन्दः । विबुधाः पण्डिताः सुमनसः । अत्राङ्गनादिपदान्यखण्डान्येव । तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ (का० ८६, च० पा०) यथा-तनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखरनखरः । तेजोधाम महापृथुमहसामिन्द्रो हरिजिष्णुः ।। अस्पार्थः -- तनुः शरीरं कृगश्च । अजघन्यः अप्रमेयवलः । करिणो गजाः प्रशस्तशुण्डाश्च । १] रक्तं रुधिरं रक्को वर्णविशेपनिष्ठश्च । तेजो बलविशेषः परोकर्षाक्षमता च । धाम तेजः स्थानं च । महस्तेजो बलविशेषश्च । हरिरिन्द्रः सिंहश्च । जिष्णुः कपीन्द्रो जयनशीलश्च । तनुवपुः कृशशरीरः । करिणा प्रशस्तशुण्डानां कुञ्जराणा रुधिरैः शोणितैः रक्ताः शोणाः खरास्तीक्ष्णा नखा यस्य । तेजसः परोकर्पाक्षमतायाः धाम स्थानम्, महो बलविशेषस्तेन धु प्रशस्त्रं मनो येषां तेपामिन्दः श्रेष्ठः । अत्रैकस्मिन् पदे तनुविरक्तेत्यादिरूपे परिवर्तिते नालद्वार इति शब्दालकारः । अपरस्मिन् वपुःकुञ्जरादिरुधिररूपे परिवर्तितेऽपि स न हीयत इत्यर्थनिष्ठः । इत्युभयालकारोऽयं शव्दार्थयोर्मध्ये कथितः ।। ॥ इति पादशाह-श्रीअकबरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुजयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुकृतविधापक- महोपाध्यायश्रीभानुचन्द्रगाणिशिप्याष्टोत्तरशतावधानसाधनमहोपाध्यायश्रीसिद्धिचन्द्र- गणिविरचिते काव्यप्रकाशसण्डने नवम उल्लास.॥ - [५०४६, दशम उल्लासः । अथार्यालकारानाह- चारुत्वोत्कर्षात् प्रथम उपमा लक्षयति । साधर्म्यमुपमा भेदे, (का० ८७,प्र० पा०) समानौ धौ ययोः अर्थादुपमानोपमेययोः, तौ सधर्माणी, तयोर्भावः साधर्म्यम् । समान- धर्मनिरूपितः सम्बन्धः । स एव उपमा समासोत्तरभाववाचिप्रत्ययस्य संबन्धाभिधायकत्वात् । यद्वा समानैर्बहुभिर्धर्मः संवन्धः साधर्म्यम् । वस्तुतस्तु तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्व- मुपमेति निर्गलितार्थः । मेदग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाय । । पूर्णा टुप्ता च, ·काव्यप्रकाशखण्डन न . उपमानोपमेयंसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा । एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा अनुपादाने लुप्ता। सानिमा। श्रोत्यार्थी च भवेद वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥ (का० ८७) यथेविवादिशब्दा यत्परास्तस्यैव श्रुत्यैव उपमानताप्रतीतिरिति । यथेवि त्रादिशब्दसत्वे श्रौती तथैव 'तत्र तस्येवे'त्यनेन इवाथै [ प० ४६, २] विहितस्य वतेरुपादाने । सहशतुल्यादि- शब्दप्रयोगे 'सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममित्यादौ प्रकृताप्रकृतपर्यालोचनयैव उपमानो- पमेयप्रतीतिरित्यार्थी, 'तद्वत्तेन च तुल्य'मित्यादिना विहितस्य यतेः स्थितौ । इवेन नित्य- समासो विभत्त्यलोप' इति नित्यसमासे इवशब्दप्रयोगे समासगा । समासानुशासनप्रयोजन- ममिरिव राजा इत्यादौ । अत्रेदमवधातव्यम् - चन्द्र इव मुखमित्यत्र यज्जातीयधर्माश्रयश्चन्द्रः तज्जातीयधर्माश्रयो मुखमित्युपमेयविशेष्यकैव प्रतीतिः, न तु चन्द्रनिष्ठसजातीयधर्माश्रयो मुखमिति प्रकृतिविशेष्यक एव प्रत्ययः । तथा सति हंसीव धवलश्चन्द्र इत्यादौ प्रतीति- मान्थर्यविरहेण दोषो न स्यात् । हंसीनिष्ठधवलत्वसजातीयधवलवत्तया चन्द्रप्रतीतावनुभव- सिद्ध मान्थर्य न स्यात् । उभयविशेष्यकत्वे तु पुंस्त्वान्वितधवलपदस्य हंस्यामनन्वयेन चन्द्रमात्रान्वये विवक्षितप्रतीत्यनुपपत्तिर्दोषसंभव एवेति । चन्द्र इव मुखं आहादकं इत्यत्र आहादकत्वस्य उभयगामित्वेऽपि नपुंसकस्य मुखपदस्य लिङ्गग्रहणं नपुंसकानपुंसकयोरित्यनु- शासनात् इति । क्रमेणोदाहरणानि- उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः। वालवैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां यथा कुचाः ।। चकितहरिणलोललोचनायाः क्रुधि नितरामरुणाभिरामशोभा । सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधत्ते ॥ सस्था नायिकाया इदमाननं मुखं सरसिज कमलं च समं तुल्यमिति कृत्वा चेतसि मनसि संमदमानन्दं विधत्ते करोति । तस्याः कीदृश्याः१ चकितश्चञ्चलो यो हरिणो मृगस्तद्वल्लोले चञ्चले लोचने यस्याः । आननं कीदृशम् ? क्रुषि क्रोधकाले तरुणः कठोरो योऽरुणः सूर्यस्तद्वत्तारा उद्भटा हारिणी मनोहारिणी कान्तिीप्तिर्यस्य [प० ४७. १] तत् । इयं च समशब्दयोगादार्थी- वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वती-परमेश्वरौ ॥ आद्यन्त-मध्यरहितं दशाहीनं पुरातनम् । अद्वितीयमहं वन्दे मद्वस्त्रसदृशं हरिम् ॥ गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत् । [दुरालोकः सं समरे निदाघाम्बररत्नवत् ॥] मु. पु. 'ऋधि तरुणारुणवारहारकान्ति' इति पाठो लभ्यते । अत्र च व्याख्याऽपि तथैव पाठानु सारिणी कृता दृश्यते। -- ३ ·दशम उल्लास ७७ - अथ लुप्ता, .- सद्विते पूर्णा श्रौतीमुदाहरति । तस्य राज्ञो गाम्भीर्यस्य गरिमा गुरुत्वं गङ्गाया भुजङ्गः कामुकः समुद्रस्तद्वत् तस्येव । अत्र 'तत्र तस्येवे' त्यनेनेवार्थे वतेविधानाच्छोतीत्वमालोकनीयम् । एवं क्यचि क्यङि णमुलि च भवत्युपमा । क्रमेणादाहरणानि- पोरं सुतीयति जनं समरान्तरेऽसावन्तः पुरीयति विचित्रचरित्रचञ्चः नारीयते समरसीनि कृपाणपाणाचालोक्य तस्य ललितानि सपतसेना ।। असौ राजा पोरं लोकं सुतीयति सुतमिवाचरति । उपमानादावाचार इति कर्मणि क्यच् । संग्राममध्ये अन्तःपुर इवाचरति । अधिकरणाचेति क्यच् । तस्य चरितानि निरीक्ष्य शत्रुसेना संग्रामसीमनि नारीयते नारीवाचरति । कर्तुः क्यइ सलोपश्चेति क्यइ । णमुलि भेदद्वयं दबति-मृधेति- मृधे निदाघधर्माशुदर्श पश्यन्ति तं परे । स पुनः पार्थसञ्चारं सञ्चरत्यवनीपतिः॥ मृधे संग्रामे परे शत्रवस्तं राजानं निदाघधर्माशुदर्श निदाधकालीनसूर्यमिव पश्यन्ति । स पुनरवनीपतिः राजा दीर्घसञ्चारं पार्थ इव सञ्चरति । अत्र 'कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोगः।' तत्रेवादेलोंपे यथा ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलङ्कृता ।। द्विपदसमासे तावदुदाहरति । ततस्तदनन्तरं चन्द्रेण माहेन्द्री पूर्वा [प० ४७. २] दिक, अलता गोभिता । कीदृशेन ? कुमुदाना नाथेन प्रकाशकेन कामिनीगण्डवत् पाण्डुना पाण्डुवर्णेन नेत्रानन्देन नयनसुखजनकेनेत्यर्थः । अत्र गण्डपाण्डनेति द्वयोरेव पदयोः समासः। तथा धर्मवाद्योयोलापे यथा सविता विधवति विधुरपि सवितरति [तथा] दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःसवशीकृते मनसि ।। सुखमनुकूलवेदनीयम्, दुःखं प्रतिकूलवेदनीयम् । ताभ्या व्याप्ते चित्ते सति, सविता स्यों विधवति विधुरिवाचरति । विधुश्चन्द्रः सवितरति सवितेवाचरति । यामिन्यो रात्रयो दिनन्ति दिनानीवाचरन्ति । दिनान्यपि दिवसान्यपि यामिनयन्ति यामिन्य इवाचरन्तीत्यर्थः । विधुरिवाचरतीत्याचारेऽर्थे क्विप् तल्लोपश्च । आचारार्थककिपो लोपात् धर्मानुपादानम् । एतयो- लोपे-समासेऽपि, यथा-राजते राजकुञ्जरः- राजा कुञ्जर इव । त्रयाणां वादिधर्मोपमानानां लोपे भवत्युपमा । यथा- मृगनयना मानसं हरतीत्यादौ । 'सप्तम्युपमाने त्यादिना यदा समासलोपौ। अनयेनेव राजश्रीदैन्येनेव मनस्विता । मम्लौ साऽद्य(थ)विपादेन पमिनीव हिमाम्भसा ।। r - - -- ·काव्यप्रकाडागण्टन -- एकस्यैव बहुपमानोपादाने मालोपमा । तथा यथोचरमपमानस्योपमेयत्वे रम(श)नोपमा वोध्या । शृङ्खलान्यायेन पश्चाद् वलनया । यथा- मतिरिव मूतिर्मधुरा मृत्तिरिय सभा प्रभावचिना । तस समेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेपाम् ।। एवमन्यदपि बोध्यम् । उपमानोपमेयत्वे एकत्र्यवेकवाक्यगे। अनन्वय:, उपमानत्वं उपमेयत्वं चेत्यर्थः । उपमेयोपमावारणाय पकवाक्यग इति । उपमानान्तर- सम्बन्धः अन्वयस्तदभावोऽनन्वयः । अतोऽत्र उपमानान्तरव्यवच्छेदेन चमत्कार इति उपमातोऽस्य भेदः । यथा- रामरावणयोर्युद्ध रामरावणयोरिव । विपर्यास उपमेयोपमा[५० ४८.१ नयोः।। ( मा० ९१, ३० ) तयोः उपमानोपमेययोः । विपर्यासः परिवृत्तिः अर्थात् वाक्यहये । उपमेयेन उपमा उपमेयोपमा । यथा- कमलेव मतिर्मतिरिव कमला, तनुरिव विभा विमेव तनुः । धरणीव धृति तिरिव धरणी सततं विभाति यत यस ॥ यस्य मतिर्बुद्धिः कमलेव लक्ष्मीरिव । कमला लक्ष्मीर्मतिरिव बुद्धिरिव । विभा कान्तिः तनुरिव शरीरमिव । तनुः शरीरं विमेव कान्तिरिव । वृतिय धरणीव पृथ्वीव । घरणी पृथ्वी धृतिरिव धैर्यमिव सततं निरन्तरं विभाति गोमत इत्यर्थः । तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। (का० ९३, ३०) अथवा उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यते । यथा - अथ लक्ष्मणानुगतकान्तवपुर्जलधि व्यतीत्य स दाशरथिः । परिवारितः परित ऋक्षगणेस्तिमिरौघराक्षसवलं विभेदे ।। माला तु पूर्ववत् । (का० ९४, च० पा० ) मालोपमायामिव एकस्मिन् वहव आरोपिताः, तदा मालारूपकम् । यथा - रूपामृतस्य चापिकाऽपि जयश्रीरनङ्गस्य । विभ्रमरसैकसंपद् जयति जनानन्दकन्दली वाला ॥ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । (का० ९२, पृ०) समेन उपमानेन । समेनेत्यनन्तरम् , ऐक्यरूपेणेति शेषः । तथा च समेन उपमानेनैक्य- रूपेण सभावनमुत्प्रेक्षेत्यर्थः । सभावनं उत्कटकोटिकः सदेहः । अयं चन्द्र एव भविष्यती- त्याकारः। यथा- 1 - ·दशम उल्लास + . अजस्रमास्फालितवल्लकीगुणक्षतोज्वलाङ्गुष्ठनखांशुभिन्नया । पुरः प्रवालैरिव पूरिता या विभान्तमच्छस्फटिकाक्षमालया । ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्ता तु संशयः॥ (का० ९२, उ० ) प्रकृतस्य समेनेत्यनुवर्तते । तु भिन्नक्रमे । तदिति लिङ्गव्यत्ययात् संशय इत्यनेनान्वेति । तथा च-समेन प्रकृतस्य संशयस्तु यः ससदेहनामालङ्कारः । अत्रोपमानोपमेययोरतिशयार्थ विप्रतिपत्त्यः प्रादुर्भवन्ति ससंदेह अलङ्कारः, न तु स्थाणुपुरुषयोः भेदोक्तौ । यथा गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः [५० ४८, २] प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुजः। पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ।। तदनुक्तौ यथा- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूञ्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजडः कथं नु विपयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ अत्र वेदाभ्यसनेन सर्गानभिज्ञत्वमुक्तम् । विषयच्यावृत्तेत्यनेन शृङ्गाररसाकौशलत्वमुक्तम् । मनोहरमित्यनेन कान्तिदानाशक्तिरुक्ता । पुराणमित्यनेन निर्माणेऽनिच्छोक्ता । यतो 'वृद्धस्य तरुणी विषमित्युक्तम् । नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः। तत्परंपरितं लिष्टे वाचके भेदभाजि वा || (का० ९५) । यथा विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्तद्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयवाग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वास(वत्स)रशतं वैरिश्चमुच्चैः क्रिया:॥ विदुषां पण्डितानां मानसमन्तःकरणमेव मानसं सरोविशेषस्तत्र हंस ! वैरिणां शत्रूणां कमलाया लक्ष्म्याः संकोच एव कमलाना पद्मानामसकोचो विकासस्तत्र दीप्तद्युते सूर्य ।, दुर्गाणां कोट्टलक्षणानां अमार्गणं अनन्वेपणमेव दुर्गाया भवान्या मानवत्या मार्गण अन्वेषणं तत्र नीललोहित शिवस्वरूप !, समितां सग्रामाणां खीकारोऽङ्गीकार एव समिधां हवनीयानां खीकारस्तत्र वैश्वानर अग्ने ! सत्ये यथार्थे प्रीतिः प्रेमैव सत्या सतीनामिकाया• कन्याया या अप्रीतिद्वेषस्तस्या विधानं आचरणं तत्र दक्ष दक्षनामकप्रजापते !, विनयः परपराभव एव विजयोऽर्जुनः तस्मात्प्राग्भावः प्रागुत्पत्तिस्तत्र भीम भीमसेन ! प्रभो समर्थ ! वरवीर उत्कृष्टवीर ! १. 'माषकाम्ये पयमिदम्' इति दि० । २ 'केवलवेदी भवेद् वृप इत्युक्तरिति भावः ।' इति टिक।

·काव्यप्रकाशसण्डन . a वैरिश्चं ब्रह्मसम्बन्धि वत्सरशतं व्याप्य साम्राज्यं उच्चैरत्यर्थ क्रियाः विदध्यादित्यर्थः । मान- समेव मानसं सरः, कमलायाः लक्ष्याः संकोच एव कमलानामसंकोचः, दुर्गाणाममार्गणं [प. ४९.१] एवं दुर्गाणां मार्गणम् , समिता स्वीकार एव समिघां स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विनय एव पराभव एवं विजयोऽर्जुनः - एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोपः । यद्यपि शब्दालङ्कारोऽयं तथापि प्रसिद्धिवशादत्रोक्तः । भेदभाजि यथा आलानं जयकारिणः प्रतापतपनस्य पूर्वाद्रिः । सेतुर्विपचिजलधेयरणिभुजस्ते मुजो जयति ।। हे राजन् ! ते तव मुजो बाहुः जयति । कीदृशः ? जयः परपराभव एव करी हस्ती, तस्यालानं वन्धनस्तम्भः । विपद्वारिधेः विपत्तिसमुद्रस्य उपनां पापाणानां सेतुः । प्रतापसूर्यस्य पूर्वाविरुदयगिरिः । कीदृशस्य ते ? धरणी मुनक्तीति धरणीभुक् तस्य । अत्र जयादेमिन्न- शब्दवाच्यस्य करित्वाद्यारोपे भुजस्थालानताद्यारोपो युज्यते । मालाऽपि पूर्ववद् बोध्या । प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत् साध्यते सात्वपढुतिः। (का० ९६, पू०) निषिध्य उपमेयमसत्यं कृत्वा । यथा- स्फुटनीलोत्पलपटलं सुधामयूखे सुधासरसि । मन्यामहे नितम्बिनि ! नैप कलङ्कः परिस्फुरति ॥ एवं भङ्गयन्तरेरप्यूह्या। द्योतयित्वा कमप्यर्थ गोपनीयं कथञ्चन । यदि श्लेपेणान्यथा वान्यथयेन सा वपहुतिः ॥ यथा कालेऽस्मिन् जलदानामिति प्रागुक्तम् । श्लेषः स वाक्ये एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत्॥ (का० ९६, २०) यत्र शक्यभेदेन शब्दभेदः, तत्र शब्दश्लेषः । यथादर्शिते नानार्थे श्लिष्टे च । यत्रैकार्थः [शक्यो] अपरोऽर्थों निरूढलक्षणया प्राप्यते तत्रार्थ श्लेषः । यथा- उदयमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति नलिनी(निधन) निद्रामुद्रां प्रवर्त्तयति क्रियाः (यां)। रचयतितरां खैराचारप्रवर्तनकर्तनं वत वत लसत्तेजापुञ्जो विभाति विभाकरः ।। विभाकरः 'सूर्यः राज्याभिषेककाले पुरोहितादिभिः तत्तुश्यत्वेन प्रतापरुद्रादिवत् संकेतितो नृपविशेषश्च । उदयं पूर्वाचलं संपदं च । दिशो मालिन्य अन्धकारः दिश्यानां जनानां कुवेक्त्वं वा । निद्रा मनःसमीलनं निरुत्साहता [प० ४९, २] च । नियां गमनादिकां सदाचारं च । खैराचारोऽभिसारादि वेदानुलइध्य खेच्छाचरणं च । तेजसा रश्मीनां पुजः, मनागपि खावमाननाक्षमता च । ry ·दशम उल्लास +4 - परोक्तिभैदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः, (का० ९७, पू० ) मेदकैः विशेषणैः श्लिष्टैः प्रकृताप्रकृतसाधारणैः । प्रकृतार्थप्रतिपादकेन वाक्येन लिष्टानां प्रकृतसाधारणानां भेदकानां विशेषणानां माहात्म्यात् , न तु विशेषसामर्थ्यादपि यदप्रकृत- सामिधानं व्यञ्जनं सा समासेन संक्षेपेण अर्थद्वयस्य कथनात् समासोक्तिः । यथा- लहिऊण [तु]ह(झ) बाहुप्फंसं जीये स कोवि उल्लासो। जयलच्छी तुह विरहे न उजला दुबला ननु सा॥ मत्र तद्विशेषणसामर्थ्यात् जयलक्ष्मीव्यवहारे कान्ताव्यवहारस्य आरोप्यमाणस्य चमत्कारितेति । इयमेवान्यैरेकदेशवचिरूपकमिति भण्यते । निदर्शना। अभवद्वस्तुसम्बन्धः उपमापरिकल्पकः ॥ (का० ९५, उ०) उपमानोपमेयभावे पर्यवसित इत्यर्थः । तस्य वाक्य-पदार्थभेदात् द्वैविध्यम् । तत्राद्यमुदा- हरति-क सूर्यप्रभव' इत्यादिना । अत्राल्पविषयया मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनं न स्यादित्येको वाक्यार्थः । अपरस्तु उडुपेन सागरतरणम् । न चोपमानोपमेयभावं विना अनयोः सम्बन्धः 'संभवतीति उपमायां पर्यवसानम् । द्वितीयो यथा- अस्या मुखस्य लीलां वहति शरत्शर्वरीनाथः । अत्र कथमन्यस्य लीलां अन्यो वहतीत्युपमायां पर्यवसानम् । पूर्ववन्मालाऽपि बोध्या । अप्रस्तुतप्रशंसा या [सा] सैव प्रस्तुताश्रया ॥ (का० ९८, उ० ) अप्रस्तुतस्य अप्रकृतस्य प्रशंसा वर्णना । अप्राकरणिकार्थाभिधानेन प्राकरणिकार्थस्याक्षेपोऽ- प्रस्तुतप्रशंसा । अस्या बहुविषयत्वेऽपि तुल्ये प्रस्तुते तुल्यान्तरस्याभिधाने अतीवचमत्कार इति तदेवोदाहियते-यथा- अवितततमोऽन्धकूपग दिदमुदधारि करेण येन विश्वम् । चरमगिरिगभीरगह्वरान्तः पतति स एप न [प० ५०. १] कश्चिदीक्षतेऽपि ॥ अत्र अप्रस्तुतस्य तथाविधस्य रवेरभिधानेन प्रकृतानेकोपकारस्य कस्यचिन्महापुरुषस्य दुर्दशायां केनापि किश्चिन्नोपकृतमित्याक्षिप्यते । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥ (का० १०० ) कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः। विज्ञेयातिशयोक्तिः सा. (का० १०१) अस्याः सामान्यलक्षणम् - अतिशयप्रतिपत्तये अन्यस्य अन्यतादात्म्यकोक्तिरूपं निगरणं प्रकृतनिष्ठासाधारणधर्मस्य अविषयीका(कोरणम् । तच चन्द्र इत्यत्र चन्द्र एवायं इत्यत्र च - , का० प्र०११ ·८२ काव्यप्रकाशखण्डन - संभवति । प्रकृतं निगीर्य असाधारणधर्मेण अनुक्त्वा तेन रूपका व्यवच्छेदः । अध्यवसा- [नं] खतादात्म्येनाध्यवसायः । यथा- लतामूले लीनो हरिणपरिहीनो हिमकरः स्वयं हाराकारा गलति जलधारा कुवलयात् । धुनीते बन्धूकं तिलकुसुमजन्माऽपि पवनो गृहद्वारे पुण्यं परिणमति कस्यापि कृतिनः ।। यच तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते सा अपरा। अन्यदेव हि लावण्यमन्यवासाः स्तनद्युतिः । तन्मन्ये रचना नपा सामान्यस्य प्रजापतः ॥ यद्यर्थस्य यदि गव्देन चेच्छन्दे वा यत् कल्पनं अर्थादसंभाविनोऽर्थस्य सा तृतीया । यथा- उभौ यदि व्योनि पृथक् प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस वक्षः॥ कारणस्य शीघ्रकारिता वक्तुं कार्यस्य पूर्वाक्ती समानकालोक्तौ च चतुर्थी । यथा हृदयमधिष्ठितमादौ मालव्याः कुसुमचापत्राणेन । चरमं रमणीवल्लभलोचनविपयं त्वया नीता ।। मालल्या मालवीनाम्न्याः नायिकायाः हृदयं कुसुमबाणेन कामेनादौ प्रथमतः अधिष्ठित- माश्रितम् । हे रमणीवल्लम ! लया चरमं पश्चादधिष्ठितम् । त्वया कीदृशेन ! लोचनविषयं नेत्रपात्रता भजता गच्छतेत्यर्थः । अत्र राजदर्शनेन हृदये मदनवेदनेति [ ५० ५०,२] तयोः- परीत्यवर्णनमिति । समानकालोक्तौ यथा 'सममेव समाक्रान्तं द्वयं द्विरदगामिना' - इत्यादौ । प्रतिवस्तूपमा तु सा । (का० १०१, ३० पा० ) सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः।। (का० १०२, पू०) सामान्यस्य साधारणधर्मस्य वाक्यद्वये उपमानवाक्ये उपमेयवाक्ये च । यथा देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येपा। न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् ।। एषा देवीलावं कृताभिषेकस्त्रीत्वं प्रापिता परिजनपदवाच्यतां कथं भजति ? नेत्यर्थः। खलु निश्चितं दैवतरूपेण देवतामूल् अङ्कितं चिहितं रतं न परिभोगयोग्यं हस्ताद्यलहरण• योग्यमित्यर्थः । अत्र कथमित्यनेन न खलु इत्यनेन च अनौचित्यं प्रत्याय्यते इत्येकस्यैव अनौचित्यरूपसामान्यस्य द्विरुपादानम् । 'यदि दहत्यनिल' इत्यत्र मालारूपा चैषा योध्या । मु.पु. सर्वत्र 'मालत्या'-'मालनी' शब्दो लभ्यते । + 'भजनेत्यपि पाठ.' इति टि-1 ·दशम उल्लास स दृष्टान्तः पुनरतेषां [सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥ ( का० १०२, उ०) एतेषां साधारणधर्मादीनां प्रतिविम्बनं विशिष्टोपमा । यथा 'दन्धिगन्धगजकुम्भ इति । दृष्टो निश्चयो यत्र स दृष्टान्तः । गृहीतप्रामाण्यकः । यत्र दृष्टान्तवाक्येन दान्तिक- वाक्यार्थनिश्चयस्य प्रामाण्यग्रहो भवतीत्यर्थः । यथा त्वयि दृष्ट एव तस्या निवृत्ति(निर्वाति) मनो मनोभवज्वलितम् । आलोके हि हिमांशोविकसति कुमुदं कुमुद्वत्याः ॥ सकृवृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बहीषु कारकस्येति दीपकम् ॥ (का० १०३) धर्मस्य सकदृत्तिरुपादानं सैव सकृद्वृत्तिह्वीपु क्रियासु सतीवित्यर्थः । क्रियास्वित्यादि- शब्दात् गुणपरिग्रहः । धर्मस्य क्रियादिरूपस्य एकस्य सकृद्दीपनाद् दीपकम् । यथा किविणाण धणं नाआण फणमणी केसरा सीहाणं । कुलबालिआण थणआ कुत्तो छिप्पंति अमुआणं ।। अत्र स्पृशन्ति इति क्रिया सकृदुपाता । एवं बहीषु क्रियासु एकस्य कारकस्योपादानं बोध्यम् । मालादीपकमायं चेद् यथोत्तरगुणावहम् । (का० १४, पू०) पूर्वेण पूर्वेण वस्तुना उत्त [५० ५१,१] रोत्तरमुपक्रियते तन्मालादीपकम् । यथा - संग्रामाङ्गणसंगतेनं भवता चापे समारोपिते संप्राप्ते परिपन्थियोधनिवहे सांमुख्यमासादितम्।। कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥ अत्र निःसपनभूलोकत्रयव्यापिकीर्तिलाभान्नृपोत्कर्षः प्रतीयते । तत्र पूर्वे यथायोगं उत्त- रोवरोपकारकाः नियतानां प्राकरणिकानामेव अप्राकरणिकानामेव वा वृत्तिरित्यनुवर्तते । अर्थवशाद् विभक्तिविपरिणामः वर्तते, उपादीयते सकृद् धर्म इत्यर्थः । यथा- पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि ! हृदन्तः ।। अत्र विरहानुभावत्वेन प्रकृतानां पाण्डुतादीनां सकृदुपात्तानां वेदनक्रियायामन्वयः । क्षेत्रियरोगो यावद् देहभावी देहान्तरचिकित्सः । एवमप्रकृतानामपि । उपमानाचदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः। (का० १०५, पू०) अन्यस्य उपमेयस्य व्यतिरेकः आधिक्यम् । यथा- मु.पु. "मागतेन' इति पाठः। 1मु पु. अयं पाद इदृक्पाठारमको लभ्यते- 'देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत् समासादितम् ।' . * . 4 - ·काव्यप्रकाशखण्डन 1 इयं सुनयना दासी कृततामरसश्रिया । आननेनाकलझेन जयन्तीन्दु कलङ्किनम् ।। इयं नायिका सुनयना शोभननेत्रा अकलझेन निर्दूपणेन आननेन मुखेन कलदिन कलकयुक्तं इन्दुं चन्द्रं जयति । आननेन कीदृशेन ? दासीकृता तामरसस्य पद्मस्य श्रीः शोभा येनेत्यर्थः। आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमान( मेय)ता। तस्यैव यदि वा कल्पा(ल्प्या) तिरस्कारनिवन्धनम् ॥ कॉ० १३३) इत्युभयरूपस्य प्रतीपस्यात्र व्यतिरेक एवान्तर्भावः । यथा- लावण्यौकसि राजनि राजत्यसिन् किमिन्दुविम्बेन । द्वितीयं यथा- शृणु सखि ! तव वचनीयं तव बदनेनोपमीयते चन्द्रः। अनोपमेयस्य न्यूनतायामपि व्यतिरेकमिच्छन्ति । यथा- हनूमताद्यैर्यशसा मया पुनर्द्विपां हसैः दूत्यपथः सितीकृतः। तथा मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता। इत्यादिषु । निषेधो वतुमिष्टस्य यो [५० ५१,२] विशेषाभिधित्सया ॥ (का० १०६, उ०) वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । (का० १०५, पू०) वक्तुमिष्टस्य निषेध इति सामान्यलक्षणम् । वक्ष्यमाणेत्यादिविशेषद्वयं वक्तुमिष्टस्य विव- क्षितस्य अवश्यवक्तव्यत्वं अतिप्रसिद्धत्वं वा । वक्तुं निषेधो निषेध इव यः स यथाक्रम वक्ष्यमाणविषयः उक्तविषयश्चेति द्विविध आक्षेपः । यथा- अऍ एहि[कि पि] तीया(कीए)वि कये णिकिव भणामि अलमह वा । अविआरिअकजारंभआरिणी मरउ ण भणिस्सं ॥ [अये एहि किमपि कस्या अपि कृते नि:कृप भणामि [ अलमथ वा] । अविचारितकार्यारम्भकारिणी नियतां न 'पुनर्भणिष्यामि ॥] न भणियामीति पौनरुक्त्यं खेदातिशयपोषकम् । अत्रोद्देश्यनायिकादुरवस्थानिवेदनस्य वक्ष्यमाणाया वा मरणावस्थाया अभिधानस्य अलमित्यादिनिषेधो अशक्यवक्तव्यत्वमस्या व्यञ्जयति।

·दशम उल्लास - ज्योत्स्नाचन्दनमाला हालाहलतां परिप्राप्ताः। संप्रति सुदृशो हन्ताऽनेन किमुक्तेन न ब्रूमः ।। न म इति निषेधो विरहे शीतलानामपि दुरुत्सहत्वस्य अतिप्रसिद्धत्वं व्यनक्ति । क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ॥ (का० १०७, उ० ) क्रिया कारकन्यापारः प्रसिद्धसामग्रीनिषेधेऽपि तत्कार्यरूपफलस्याभिव्यक्तिविभावना । अप्रसिद्ध कारणमाक्षिपतीति न विरोधः । वैयाकरणाः क्रियाया एव हेतुतां मन्यन्ते । तथा च हेतुरूपक्रियाप्रतिषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना । वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधेऽपि कार्य- वचनं विभावनेत्यन्ये । यथा- कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्टाऽपि । परिवर्त्तते स्म नलिनी लहरीभिरनालोडिताऽप्यघूर्णत सा॥ सा नलिनी कुसुमितलताभिरहताऽपि रुजं म्लानि अधत्त । अलिकुलैरदष्टापि परिवर्तते स संकुचिता । लहरीभिरनालोडिताऽपि अधूर्णत बभ्रामेत्यर्थः । अत्र लताहननादिकं हेतुस्त- दभावेऽपि पीडादिधारणं कार्यमुक्तमिति प्रकृतोदाहरणता । विशेषोक्तिरखण्डेषु [५० ५२,१ ] कारणेषु फलावचः। (का० १०८, पृ०) फलावचः कार्यानभिधानम् । अत्राप्यप्रसिद्धं कारणं सिद्ध्यतीति न विरोधः । यथा निशात्ययव्यञ्ज(ञ्जि?)नि पङ्कजानामामोदमेदस्विनि गन्धवाहे । न मुञ्चते कैतवबद्धनिद्रावन्योऽन्यकण्ठग्रहणं युवानौ । यथासङ्ख्यं क्रमेणैव ऋमिकाणां समन्वयः॥ (का० १०८, उ० ) यथासङ्ख्यमिति यथासङ्ख्यनामालङ्कार इत्यर्थः । क्रमेण पूर्वस्य पूर्वेण मध्यमस्य मध्य- मेन अन्त्यस्य अन्त्येनेत्यर्थः । यथा- एकत्रिधा वससि चेतसि चित्रमेतत् देव द्विपां च विदुषां च मृगीदृशां च । तापं च संमदरसं च रतिं च पुष्णन् शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च ॥ देव ! द्विषां चेतसि शौर्योष्मणा तापं पुष्णन् , विदुषा चेतसि विनयेन समदरस पुष्णन् , मृगीहशां चेतसि लीलया रतिं पुष्णन् एको विष्णुस्त्रिधा चेतसि वससीत्यर्थः । सामान्यं वा विशेषो वा यदाऽन्येन समयते । ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः साधयेणेतरेण वा ॥ (का० १०९) अनुपपद्यमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्य उपपादनार्थ यदर्थान्तरस्य न्यसनं' उपपादकत्वेन न्यासः स अर्थान्तरन्यासः । तत्र सामान्यस्य विशेषो विशेषस्य सामान्यं समर्थकमिति द्वौ; तत्रापि साधर्म्य-वैधाभ्यां भेदद्वयमिति चत्वारो भेदाः । साधम्र्येण तत्रापि सामान्य- विशेषेण । यथा- सु. पु. तदन्येन' इति पाठ.। २ मु.पु. 'यत्तु' इति ।

·८६ काव्यप्रकाशखण्डन ५ the निजदोपावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्खमपि पीतम् ।। तेषां विशेषात् सामान्येन यथा- 'सुसितवसना[लंकारा]या'मित्यादि । वैधयेणाद्यो यथा- गुणानामेव दौरात्म्याट्' धुरि धुर्यों नियोज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गलिः ।। गलिः पतनशीलः । एवमन्येऽप्युटाहार्याः । विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः । (का० ११०, पृ.) , वस्तुवृत्तेन अविरोधेऽपि विरुद्धयोरिव यदभिधानं स विरोधः । यथा अभिनवनलिनीकिशलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः। सुभग कुरङ्गशोऽस्सा विधिवशतस्त्वद्वियोग[प० ५२,२]पविपाते ॥ सुभग! विविवशतो दैवात् त्वद्वियोग एव भवद्विरह एव यः पविर्वजं तस्य पाते पतने सति अस्याः कुरङ्गशो मृगनेत्रायाः अभिनवा या नलिनी पद्मिनी किसलयं नवदलं मृणालस्य विसस्य वलयं वालिङ्करणं एतदादि सर्व दवदहनराशिः दावानलस्वरूपं भवति । अत्रापाततो नलिनीदलत्वजातिदवदहनत्वे जात्योर्विरोधप्रतिभासेऽपि संतापकारिवलक्षण- साधर्म्यपुरस्कारेण रूपकालङ्कारप्रतीतावाभासत्वम् । अस्य बहवो विषयाः स्वयं लक्ष्यतोऽनुस. व्याः । कार्यकारणभूतयोधर्मयोभिन्नदेशतया आभासनरूपः असंगतिरूपोऽलङ्कारो विरोध एवान्तर्भूतः । यथा जस्सेअ वणो तस्सेज वेअणा भणइ तजणो अलिअं। दंतक्खों कबोले वहुए वेअणा सवत्तीणं ।। [यस्यैव व्रणस्तस्यैव वेदना भणति तजनोऽलीकम् । दन्तक्षतं कपोले वध्वाः वेदना सपत्नीनाम् ॥] तथा सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकारे यत् तयोर्गुणक्रिये च मिथो विरुद्धतां व्रजतः स विषमालकारोऽप्यत्रैव दिरोधेऽन्तर्भूतः । सद्यः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा । तमालनीला शरदिन्दुपाण्डुयशस्त्रिलोकाभरणं प्रसूते ॥ तमालनीलाऽपि कृपाणलेखा रणे रणे यस्य करस्पर्गमवाप्य सद्यः शरदिन्दुशुनं यशः प्रसूते एतच्चित्रम् । नीलया शुभ्रजननात् । कीदृशम् ? त्रयाणां लोकानां समाहारस्त्रिलोकी. तस्या भूषणं सर्वलोकानामेकमाभरणमिति द्वितीयं चित्रम् । हस्तस्पर्शमात्रेण सद्यः प्रसव इति तृतीयम् । स्त्री हि पुंपाणिग्रहणानन्तरं कालान्तरे प्रसूते, रणे हिसैव योग्या न तु प्रसव इति चतुर्थम् । स्त्री तु कचिदेव रतिरणे प्रसूते, इयं सर्वेष्वेव रणेष्विति पञ्चमम् । कृपाणले- ·? । दशम उल्लास ८७ खायाः प्रसवं इति षष्ठम् । कृपाणधारा छिनत्ति न तु प्रसूते, तथा स्थूलोदरा हि प्रसूते न तु लेखाकारा । किं बहुना ? प्रतिपदमत्र पद्ये [प०५३,१ ]चित्रमुपसंहर्तु शक्यम् । अत्र पाण्डुनी- कयोः कार्यकारणगुणयोर्वेषम्यम् । तथा- यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ (का० १३८, उ०) तथैव यद् विधीयेत स व्याघात [इति स्मृतः।] (का० १३९, पू०) इति लक्षितस्य व्याघातस्य विरोध एवान्तर्भावः । उदा० दृशा दग्धं मनसि जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ॥ खभावोक्तिर्डि(क्तिस्तु डि )म्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥ (का० १११, उ०) रूपशब्देन वर्णः अवयवसंनिवेशश्च उभयं ग्राह्यम् । तथा च यादृशः खाभाविक- धर्माभिधाने चमत्कारः तादृश एवालङ्कारः। यथा अम्बाकरावलम्बादविलम्बाद्दुःखितस्खलचरणम् । क्वणितमणिमञ्जलरसं (रसन?) मुकुलितदशनं हरिं वन्दे ।। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यथा। (का. ११२, पू०) मुखे प्रथमतः रूढिः, पर्यवसाने व्याजेन स्तुतिक्जरूपा स्तुति । यथा- दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति । अदाता पुरुषस्त्यागी सर्व संत्यज्य गच्छति ॥ सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ (का० ११२, उ०) सहार्थेत्यनेन समं सार्द्धमित्यादेः परिग्रहः । एकमपि एकप्रतियोगिकान्वयबोधकम- पीत्यर्थः । द्विवाचकं. द्विप्रतियोगिकान्वयवोधकम् । अयं भावः-विशेषणपदानां विशेष्या- न्वितखार्थबोधकस्यौत्सर्गिकत्वं प्रकृते च सहाद्यव्ययपदसमभिव्याहारविशेषसमभिव्याहारेण अपरार्थप्रतीतिप्रतियोगिकान्वयप्रतिपादनमित्युभयप्रतियोगिकखार्थान्वयवोधकमिति । यत्रैकत्र प्राधान्येनान्यस्य गुणत्वेन एकधर्मान्वयित्वं तत्र यमकालकार इति पर्यवसितोऽर्थः । तेन चैत्र-मैत्री सह पचत इत्यादौ नातिप्रसङ्गः । समुच्चये द्वयोः प्राधान्येनान्वयः । अत्र स्वेकस्स। यथा साकं दिवसनिशाभिः श्वासा दीर्घा भवन्त्यद्य । अयि तनुलतया सुतनोर्जीवाशा दुर्लभा जाता ॥ विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न चे(ने)तरः। (का० ११३, पू०) - ।

·काव्यप्रकाशखण्डन । अन्येन विना अन्यः सन्न भवति असन् वा न भवतीत्यर्थः । [५० ५३,२] कचिदशोमनः कचित् शोभनः । यथा- विना रजन्या कश्चन्द्रो विना चन्द्रेण का निशा। द्वितीयो यथा- अनयं विनेव राज्यश्रीः साध्वी योपिच चापलम् ॥ परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात् परस्परम् ।। ( का० ११३,३०) परिवृत्तिरलङ्कारः- लावं कमलवनानां दत्त्वा दत्ते च सौरमं पवनः । तान्यपि मुदं जनेभ्यो ददति ततो लब्धदर्शनान्युच्चैः ।। प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । (का० ११४, पू०) तद्भाविकम्. उदाहरणम्- आसीदजनमत्रेति पश्यामि तव लोचने । भाविभूपणसंभारां साक्षात् कुर्व तवाकृतिम् ।। काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता ।। (का११४, उ.) .. यथा अनिभिन्नगभीरत्वादन्तर्गुढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः ॥ अत्र पूर्वार्द्धवाक्यार्थः पुटपाकप्रतीकाशे हेतुः । पदार्थता यथा तं सन्तः श्रीतुमर्हन्ति सदसद्यक्तिहेतवः । अन्न सदसव्यक्तिहेतुत्वं श्रवणार्हत्वे हेतुः । पर्यायोक्तं विना वाच्यं वाचकत्वेन यद्वचः । (का० ११५, पू०) वाच्यतावच्छेदकं विना प्रकारान्तरेण वाच्यस्य अर्थस्य व्यञ्जनया यदमिधानं प्रतिपादनं तत्पर्यायेण भङ्गयन्तरेण कथनात् पर्यायोक्तम् । यथा- यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुज्झिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ।। यं कृष्णं प्रेक्ष्य ऐरावणमुखे मदेन निवासप्रीतिरुज्ञिता । हरेरिन्द्रस्य हृदये मानेनाहकारेग निवासप्रीतिस्त्यक्ता । चिरकालं व्याप्य रूढाऽपि उपचिताऽपि । अत्रैरावणशको मद-मान- विमुक्तौ जातौ इति व्यङ्ग्यमपि शब्देन प्रकारान्तरेणोच्यते, तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्ग्यमिति । यथा तु व्यगयं तथा नोच्यते । १ मु. पु. 'परस्परं' स्याने 'समासमैः' इति पाठो लभ्यते ।

·दशंम उल्लास उदात्तं वस्तुनः संपत्. (का० ११५, तृ० पा०) संपत् समृद्धियोगः । यथा- मुक्ताः केलिविस्त्रहारगलिताः संमार्जनीभिर्हताः, प्रातः प्राङ्गणसीनि मन्थरचलद्वालानिलाक्षारुणाः। दूराद् दाडिमवीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुकाः, यद् विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम् ॥ केलिभिर्विसूत्रा ये हारा [प०५४,१] स्तेभ्यो गलिता या मुक्ता मुक्ताफलानि ताः प्रातःकाले मार्जनीभिर्हतास्तथाऽङ्गन(ण)देशे मन्थरं मन्दं चलन्तो ये बालानां कामिनीनां अंड्यस्तेषां लाक्षया अरुणाः ताः क(कि)ीभूताः दूरात् दृष्ट्वा दाडिमवीजमिति शङ्कितवुद्धयः क्रीडाकीराः विद्वद्भवनेषु यत् कर्षन्ति तद् भोजनृपतेस्त्यागलीलायाश्चेष्टितम् । अत्र विद्वद्भव- नस्य मुक्तादिधनसमृद्धियोगः । महतां चोपलक्षणम् ॥ (का० ११५, च० पा० ) उपलक्षणमङ्गभावः, अर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । तदिदमरण्यं यसिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन् बाहुसहायश्चकार रक्षाक्षयं रामः॥ न चात्र वीरो रसस्तस्येहाङ्गत्वात् । तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन् यनान्यत् तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ. (का० ११६,) यथा- एवमेव विषमो नवमेघः सोऽपि वपतितरामभिरामम् । तत्र चेदविरलं प्लवशब्दाः पूर्णमेव सुतनोः शतमन्दाः ।। अत्र शतपूर्णतायां नवमेघः करणं तदुपरि वर्षणाद्युक्तं काव्यलिङ्गे हेतु-हेतुमद्भावमात्रं विवक्षितं न पुनः हेतूनां गुणप्रधानचिन्ता । अन तु एकस्यैव तत्कार्यकारित्वं अन्ये तत्साहायकं कुर्वन्ति इति ततोऽस्याः मेदः । स त्वन्यो युगपद् या गुणक्रियाः॥ (का० ११६, उ० ) गुणौ [च] क्रिये च इति गुणक्रियाः । नयनं तव रक्तं च मलिनाश्च रणेऽरयः। धुनोति चासिं सहसा तनुपे च महद्यशः ॥ एवं गुणक्रिययोरपि बोध्यम् । एक क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः, (का० ११७, पू० ) एक वस्तु क्रमेणानेकसिन् यदभिधीयते स पर्यायः । उदा० - . - का० प्र० १२ ·९० काव्यप्रकाशखण्डन x नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोचरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागणवस्य हृदये वृपलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि बाचि पुनः खलानाम् ।। हे कालकूट ! इयमाश्रयस्थितिलव केनोपदिष्टा कथिता? कीगी ? उत्तरोत्तरं विशिष्टमुत्कृष्ट पदं स्थानं यस्यां सा । तथा प्राक् प्रथमतोऽणवस्य समुद्रस्य हृदये, अथानन्तरं वृपलक्ष्मणो महादेवस्य कण्ठे, अधुनेदानी खलानां दुष्टानां वाचि मुखे वससीत्यर्थः । [५० ५४,२] अन्यस्ततोऽन्यथा । (का० ११७, पू०) अनेकमेकस्मिन्नुच्यते सोऽन्यः । मधुरिमरुचिरं वचः खलानां अमृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति । अथ कथयति मोहहेतुरन्तर्गतमिव हालहलं विपं तदेव ।। अनुमानं तदुक्तं यत् साध्य-साधनयोर्वचः॥ (का० ११७, उ० ) वोध्य-बोधकयोरित्यर्थः । यथा- यत्रता लहरीचलाचलरशो व्यापारयन्ति भ्रवं यत् तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः । तचक्रीकृतचापमश्चितशरगेहत्करः क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदाऽऽसां स्मरः ॥ यद् यस्मात् यत्रैता लहरीचपलदृष्टयो वामलोचना ध्रुवं व्यापारयन्ति तत्रैवामी मर्मभिदः कामबाणाः सततं धारया पतन्ति । तत् तस्मात् मण्डलीकृतधनुर्यथा भवति तथा पूरितवाणः प्रसार्यमाणवाहुः क्रोधयुक्तः शासनधारकः सन् , आसां सदा सरः कामः अग्रत एव धावती- त्यन्वयः । अत्र पूर्वार्द्ध साधनस्य, उत्तरार्द्ध साध्यस्य वचनम् । अत्र वस्तुगत्या व्याप्त्यसत्त्वेऽपि कविप्रौढोक्तौ च तथाभिधानमित्यलङ्कारत्वम् । अन्यथा वह्निमान् धूमादित्यत्रापि तथा स्यात् । विशेषणैर्यत् साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः। (का० ११८, पू०) अर्थाद् विशेष्यस्य । यथा- महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भुतः संयति लब्धकीर्तयः । न संहृतास्तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छत्यसुमिः समीहितुम् ॥ भारचेः पद्यम् । अत्र महौजस्त्वादिविशेपणानि परानभिभवनीयत्वाधभिप्रायकाणि । व्याजोक्ति छानोझिन्नवस्तुरूपनिगृहनम् ॥ (का० ११८, उ०) निगूढमपि वस्तुनो रूपं स्वरूपप्रतिपन्नं केनापि व्यपदेशेन वदपढ्यते सा व्याजोक्तिः । न चैषाऽपहुतिः, प्रकृताप्रकृतयोः साम्यस्येहाभावात् । यथा- .

·, दशम उल्लास शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लसद्- रोमाञ्चादिविसंस्थुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस करयोरित्यचिवान् ससितं शैलान्तःपुर [५० ५५. १] मातृमण्डलगणदृष्टोऽवताद् वः शिवः ॥ वो युष्मान् शिवः अव्याद् रक्षतु । कीदृशः ? शैलेन्द्रेण हिमाचलेन प्रतिपाद्यमाना दीय- माना या गिरिजा पार्वती तस्या हस्तोपगृहेन हस्तस्पर्शेन उल्लसद् व्यक्तीभवद् यद् रोमाञ्चादि रोमाञ्चकं यः स्वरभङ्गादिः तेन विसंस्थुलो विसहगः योऽखिलः समस्तो विधिविधानं तेन यो व्यासजस्तस्य भङ्गे भङ्गार्थमाकुलो व्याकुलः, सस्मितं यथा स्यादेवं तुहिनाचलस्य हिमगिरेः, हा शैत्यमित्यूचिवान् कथितवान् । शैलान्तःपुरे हिमाचलस्यान्तःपुरे यो मातृमण्डलानां गणः समूहस्तैदृष्टोऽवलोकित इत्यर्थः । अत्र पार्वतीस्नेहस्य प्रच्छन्नतयाऽनुवर्तमानस्य करस्पर्शजन्य- रोमाञ्चादिनोद्भिद्यमानस्य हिमालयकरस्पर्शजन्यत्वं प्रतिपादयता पुनर्निगृहनाद् व्याजोक्ति- रित्यर्थः। किञ्चित् पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत् प्रकल्पते । ताहगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ।। (का० ११९) प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तुशब्देन प्रतिपादितं प्रयोजनान्तराभावात् सदृशवस्त्वन्तरव्यव- च्छेदाय भवति पर्यवस्यति सा परिसख्या । अत्र कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च । यथा- किं ध्येयं विष्णुपदं किं वक्तव्यं हरेनाम । कि कार्यमार्यचरितैरभिलपितं पूजनं विष्णोः । अप्रश्नपूर्वकं यथा- कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेपु रागस्ते। काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ॥ यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुना। तदा कारणमाला स्यात्. (का० १२०) उत्तरं उत्तरं प्रति यथोत्तरम् । यथा- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकी विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ॥ अथ हेतोरभेदतः उक्तिहेतुमती हेतुः । यथा- अविरलकमलविकासः सकलालिमदः(दश्च) कोकिलानन्दः । रम्योऽयमेति सुन्दर ! लोकोत्कण्ठाकरः कालः ॥ - मु. पु, 'संप्रति इति पव्यते ।

·९२ काव्यप्रकाशवण्डन संप्रति इदानीं कालः समयो रम्यः शोभनः अभ्यु [ प०५५,२ ] पैति आगच्छति । कीदृशः ? अविरलं निरन्तरं कमलानां विकासः प्रफुल्लता यत्र सः । सकलानां समस्तानामलीनां भ्रमराणां मदो यत्र सः । कोकिलानामानन्दो यत्र सः । लोकानां जनानामुत्कण्ठा औत्सुक्यं तत्करस्तका इत्यर्थः। उत्तरः श्रुतिमात्रतः । (का० १२१, द्वि० पा०) यथा . - गम्यतामन्यतः पान्थ ! तवेह वसतिः कुतः। दोपाय स्यादलं पान्थ ! वसतियोपिदालये ॥ भो गृहिणि ! वासं देहीति वसतियाचकस्य कस्यचिद् वचनममुना वाक्येनोन्नीयते । असमान्य लोकातिक्रान्तिगोचरं प्रतिवचनम् , यथा का विप(स)मा दिवगई किं दुल्लभं जणो गुणग्गाही। किं सोक्खं सुकलत्तं किं दुक्खं जं खलो लोओ ।। प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम् । इह तु वाच्य एव विश्रान्तिरित्यनयोर्भेदः । कुतोऽप्यलक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश(श्य)ते ॥ (का० १२२, उ०) धर्मेण केनचिद् यत्र तत्सूक्ष्म प्रविचक्षते । (का० १२३, पू०) कुतोऽपि आकारादिगिताद् वा । सूक्ष्मः तीक्ष्णमतिवेद्यः । यथा वक्रसन्दिखेदविन्दुप्रवन्धैदृष्ट्वा भिन्नं कुङ्कुम कामि(पि) कण्ठे । पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्याः सित्वा पाणौ खड्गलेखां लिलेख ॥ कापि वयस्या सखी • तन्व्याः नायिकायाः पुंस्त्वं पौरुषं व्यञ्जयन्ती तस्याः पाणौ हस्ते खड्गलेखां खगाकृति लिलेख । किं कृत्वा ? कण्ठे कण्ठस्थले मिन्नं च्युतं कुङ्कुमं दृष्ट्वा । कैः ? वक्त्राद् मुखात् स्यन्दिभिः खेदविन्दूनां प्रबन्धैः समूहैरित्यर्थः । अत्राकृतिमालोक्य कयापि वितर्किते पुरुषायिते असिलेखालेखनेन वैदग्ध्यादभिव्यक्तिमुपनीते पुंसामेव कृपाण- पाणितायोग्यत्वात् । उत्तरोत्तरमुत्कर्षों भवेत् सारः परावधिः॥ (का० १२३-उ० ) परः पर्यन्तभागः अवधिरुत्कर्षसीमा यत्र धाराधिरोहिततया तत्रैव विश्रान्तेः । यथा- भोजनभूषणमवलाकरकमलावर्तितं दुग्धम् । तदलङ्कारः कदलं तदलङ्कारः शर्करासारः॥ समाधिः सुकरं कर्म कारणान्तरयोगतः। (का० १२५, पू०) सुकरं सुकरत्वेन विवक्षितमित्यर्थः। [प०५६,१] यथा- १ मु.पु. 'कुतोऽपि लक्षितः' इति पाठो लभ्यते । २ 'परिचक्षते' इति मु. पु.। ३ मु. पु. 'कार्य' इति पाठा ।

·दशम उल्लास - 1 . . मानमस्या निराकर्तु पादयोमें पतिष्यतः । उपकाराय दिष्ट्येदमुदीर्ण घनगर्जितम् ।। समं समतया योगो यदि संभावितः कचित् ॥ (का० १२५, उ०) भयमनयोयोगः उचितः इत्यध्यवसानं चेत् तदा समनामालङ्कारः । इदं सद्योगे असद्यो- गेच] । क्रमेणोदाहरणानि त्वमेव सौन्दर्य त्यादि । द्वितीयं यथा- सुमहद्विचित्रमेतत् समुचितरचने विधिश्चतुरः। आस्वाद्यं निम्बफलं तस्य यदावादका काकः ॥ ['चित्रं चित्रं वत वत महचित्रमेतद्विचित्रम्' इत्यादि।] पुनः पुनरुक्तिः सम्रमातिशयार्थी । एतन्महच्चित्रं सर्वोत्कृष्टं पारमेश्वरं चित्रकर्म संसाराख्यं विचित्रं वर्त्तते । यथायोग्यमत्र सम्बधो दुर्लभः । प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां पराइमुखी विश्वसृजः प्रवृत्तिः। ' 'सर्व रसमुपद्रवेण सहितम् ।' 'देहिनां सदृशा योगा दुर्लभा जगतीतले ।' इत्याद्युक्तत्वादित्यर्थः । एवं सति विधाता क्वचिद् दैवादुचितरचना सविधाता जाता। इदं चित्रम्, 'चित्रमत्यद्भुतमित्यर्थः । बत बत महान् सतोषः । वतामन्त्रणसंतोपखेदानुक्रोश- विस्मये । यत् निम्बानां पिचुमन्दानां आखादनीया परिणतफलानां स्फीतिः । यच्चैतस्याः कवलनं प्रासः तस्य कला शिक्षा तन कोविदः कुशलः काकलोको विधात्रा सृष्टः इत्यर्थः । कचिद यदतिवैधयान्न योगो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलं नैवानर्थश्च विषयो द्विधा ॥ (का० १२६) द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यदनुपपद्यमानतयैव योगः प्रतीयते । यच्च किञ्चिदारभमाणः का क्रियायाः प्रणाशात् न केवलमभीष्टं तत्फलं लभते यावदप्रार्थितमनर्थमासादयति । स द्विरूपो विपमः । क्रमेणोदा०- शिरीपादपि मृद्बङ्गी केयमायतलोचना। अये(य) क्व च कुकूलाग्निकर्कशो मदनानि(न)लः ।। सिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः॥ इयं शिरीषपुष्पादपि कोमलाङ्गी दीर्घनेत्रा क कुत्र ! अयं च मदनानलः कामाग्निः [प०५६,२ ] क ? कीदृशः कुकूलाग्निः करीपानिः तद्वत्कर्कशस्तीक्ष्ण इत्यर्थः । द्वितीयमुदा- मु. पु. एतत्पद्यमीक्पाठात्मक लभ्यते- क्वचिद् यदतिवैधान्न श्लेपो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावासि वानर्थश्च यद् भवेत् ॥ , ·काव्यप्रकाशखण्डन - हरति-सिंहिकासुतः सिंहः तस्मात् संत्रस्तो भीतः गगः शीतांशुं चन्द्रं आश्रितः, तं शशं अन्यः सिंहिकासुतो राहुः साश्रयं सचन्द्रं जनसे भक्षितवानित्यर्थः । अत्र त्राणरूपफलाभावे अन्येन ग्रासरूपोऽनर्थः । महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आशयाश्रयिणौ स्यातां तत्त्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥ (का० १२८ ) आश्रिताश्रययोमहतोरपि विषये तदपेक्षया तनू अपि आश्रयायिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्ष- विवक्षया । यथाक्रमं यावधिकता व्रजतः । तदेतद् द्विविधमधिकम् । क्रमेणोदा० - अहो विशालं भूपाल ! भुवनत्रितयोदरम् | माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते ॥ युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मने जगन्ति यस्यां सविकासमासत | तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विपस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः ।। तत्र प्रथमं उदाहरति-हे भूपाल ! भुवननितयस्य उदरं मध्यं अहो आश्चर्ये विशालं विस्तीर्ण यद् यस्मात् अत्र मातुं अशक्योऽपि ते तब यगोरागिर्माति परिमातीत्यर्थः । अत्र यशोराशेर्वस्तुनः काचित्कत्वेन मुवनत्रयापेक्षया तनुत्वेऽपि तदुत्कर्षविवक्षया तन्मानमेव भुवनत्रयविशालत्वे हेतुः। द्वितीयमुदाहरति - कैटभद्विषो विष्णोर्यस्यां तनौ शरीरे जगन्ति चतुर्दशभुवनानि सवि- कासं सावकाशं आसत स्थितानि तत्र तनौ नारदस्तस्याभ्यागमेनागमनेन संभवा उत्पन्ना मुदः प्रीतयः न ममुः अधिका बभूवुरित्यर्थः । यत्र तपोधनागमनप्रभवमुदोऽन्यशरीरवृत्तित्वेनाधि- क्यात् कैटभारिगरीरस्य तनुत्वेऽपि मुदः प्रकर्षविवक्षया तच्छरीरमानमेव हेतुतयोपात्तम् । अन्नान्यो विशेपो गुरुनाम्ना मत्कृतवृहट्टीकातो द्रष्टव्यः । प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकतुं तिरस्क्रिया। या तदीयस्य तत् स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥ (का० १२९) प्रतिपक्षं [प० ५७.१ ] तिरस्कर्तुमित्यन्वयः । ततस्तुत्यै प्रतिपक्षस्तुत्यै । यथा- त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दरि ! भवत्यनुरक्ता। पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां ताडयत्यनुशयादिव कामः ।। अनुशयादिव क्रोधादित्यर्थः । विधीयते यद् बलवत्सजातीयोपलम्भनैः। तिरस्करणमन्यस्य तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ (? का० १३०) मुद्रितपुस्तकेपु तु एप लोको निन्नरूपेण लभ्यते- समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगृह्यते । निजेनागन्तुना वाणि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ (का० १३.) , ·दशम उल्लास ९५ y , तथा च बलवत्सजातीयग्रहणकृता ग्रहणात्मा अभिभव एव मीलितमिति मन्तव्यम् । मल्लिकामालधारिण्यः सर्वाङ्गीणाईचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः॥ स्थाप्यतेऽपोह्यते वाऽपि यथापूर्व परस्परम् । विशेषणतया यत्र वरतु सैकावली द्विधा ।। (का० १३१) निषिध्यते । क्रमेणोदाहरणम् - पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गनारूपपरिष्कृताञ्जयः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमस्त्रं विलासाः कुसुमायुधस्य ॥ न तज्जलं यन्न सुचारु पङ्कजं न पङ्कजं तद्यदलीनपट्पदम् । न षट्पदोऽसौ न जुगुंज यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ।। यस्यां नगर्यां पुराणि शाखापुराणि सवराङ्गनानि सोत्तमस्रीकाणि । रूपेण परिष्कृतं सुन्दर अनं यासां ताः । समुन्मीलितो व्यक्तः समीचीनो विलासो यत्र तादृशं कुसुमायुधस्य कामस्य विलासा एवास्त्रं इत्यर्थः। निषेधेऽप्युदाहरति-तज्जलं न यत् सु सुष्ठु चारु मनोहरं पङ्कजं कमलं यत्र न, न लीनः षट्पदो भ्रमरो यत्र, तत् कलं अव्यक्तमधुरम् । स्पष्टमन्यत् । पूर्वत्र पुराणां वराङ्गनाः, तासामङ्गविशेषणतामुखेन रूपम् , तस्य विलासाः, तेषामस्त्रम् , अमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते । उत्तरत्र निषेधेऽप्येवमेव योज्यम् । यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सशि स्मृतिः। (का० १३२, पू० ) तत्सदृशे अर्थ सदृशे दृष्टे सति अर्थस्य पदार्थस्य यथानुभवं अनुभवप्रकारेण स्मृतिः स्मरणमित्यर्थः । यथा- निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भः प्लावितं चलदृशां लहरीभिः । तद्भवैः कुहरुतैः सुरनार्यः स्मारिताः [५० ५७.२] सुरतकण्ठर(रु)तानाम् ॥ चलदृशां निम्ननामिविवरेपु लहरीभिर्यदम्भः प्लावितं तद्भवैः लहरीप्रादुर्भूतैः कुहरुतैः शब्दविशेषैः सुरनार्यों देवागनाः सुरतकण्ठरुतानां सुरतकालीनकण्ठनादं मारिता इत्यर्थः । भ्रान्तिमान् स यदन्यस्य संवित्ततुल्यदर्शने ॥ (का० १३२, उ०) सदित्यन्यदित्यप्राकरणिक निर्दिश्यते । अन्यदित्यन्यस्य अन्यतया सभेदनं श्रान्तिमानि- त्यर्थः । व्यधिकरणप्रकारकं ज्ञानं तथा चानुभूयमानारोपस्य सामान्यालङ्कारस्यात्रैवान्तर्भावः । १ मु. पु. 'पर परम्' इति पा मुद्रितपुस्तकेपु तु एपा पंक्ति. ईदृक्पाठस्वरूपा लभ्यते- स्मरणम् , भ्रान्तिमान् अन्यसंवित्ततुल्यदर्शने । - ·९६ काव्यप्रकाशरसण्डन यथा वेत्रत्वचातुल्यरुचां चधनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापतिप्यन् को वेदायिप्यन्नवचम्पकानि ।। वधूनां कर्णाग्रतः गण्डतले आगतानि नवचम्पकानि को वेदयिष्यन् न कोऽपि, यदि सहेलं सलीलं भृङ्गा भ्रमरा नापतिष्यन् । वधूनां कीशीनाम् ? वेत्रत्वचातुल्या रुचिर्यासा ‘तास्तथा तासां इत्यर्थः । निमित्तान्तरजनितापि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतीतं अभेदेन व्युदसितुं उत्सहते । साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्कारिविशेषदर्शनं विरोधीति न्यायात् । न चैतदरूपकं प्रथमातिनयोक्तिी तयोराहार्यारोपरूपत्वात् । अन्वयस्य त्वनाहार्यत्वात् । यथा धामधपि नवमैन्दवं महः प्रेक्ष्य संभ्रमवशादसाध्वसः । वीतिहोत्र इति गहिनीस्तनावाचकर्ष कलशो धियाध्वगः॥ विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ (का० १३५) अन्यस्तत् कुर्वतः कार्य अशक्यस्यान्यवस्तुनः। तथैव करणं चेति विशेपस्त्रिविधः स्मृतः॥ (का० १३६) एकात्मा एकस्वभावः । तथा च एकमेव वस्तु एकेन खभावेन युगपद् अनेकेषु वर्तते तथैव तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । क्रनेणोदा०- दिवमप्युपजा(या)तानामाकल्पमनल्पगणगुणा येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कवयो न ते वन्द्याः ।। ते कवयः कथमिव न वन्द्याः येषां गिरो वाण्यः जगन्ति [प० ५८,१] रमयन्ति । कीदृशानाम् ? स्वर्ग गतानाम् । आकल्प कल्पं व्याप्य अनल्पा बहुतरा गुणगणा येषां कवीनामित्यर्थः। सा वसइ तुझ हिअए स चिअ अच्छीसु सा अ वअणेसु । अम्हारिसाण सुंदर ओआसो णत्थि पावाणं ।। स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजताऽनवद्यविद्यम् । विधिना ससृजे नको मनोभूर्भुवि सत्यं सविता वृहस्पतिश्च ।। त्वां सृजता विधिना नूतनो मनोमूः कामः ससृजे । सविता सूर्यः, वृहस्पतिर्गुरुः । त्वां कीदृशम् ? स्फुरद्विकसदद्भुतं रूपं यस्य तम् । उद्गतः प्रताप एव ज्वलनोऽग्निर्यस्मात् तम् । अनवद्या निर्दोषा विद्या यस्य तं इत्यर्थः । अत्रान्यस्य करणं शाव्दम् । स्वमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ॥ (7० १३७) अत्र स्वगुणतिरस्कार एव खगुणत्यागः । ५ 'मन्यःमकुर्वत.' इनि मु.पु पाठ ।

·- दराम उल्लास विमिमवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या । रखैः पुनर्यत्र रुचा रुचं खामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः ।। सूर्यस रच्या अश्वाः गरुडायजेन अरुणेन विभिन्नो भेदं प्रापितो वर्णों रूपं येषाम् । परितः स्फुरन्त्या रुचा रतैः खां रुचं रथ्या आनिन्यिरे नीताः । कीदृशैः रत्नैः ? वंशकरीर- नोलेः शकलिकावन्नीलवर्णरित्यर्थः । मतदुणालद्वारमाह- तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत् स्यादतद्गुणः। (का० १३८, पू०) तस्याप्रकृतस्याननुहारोऽग्रहणम् । उदा० गागमम्बु सितमम्बुजा(या)मुनं कजलाभमुभयत्र मन्जतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥ . गाणं गङ्गासम्बन्धि जलम् , यामुनं यमुनासम्बन्धि जलम् , सैव प्राचीना, न चीयते वर्द्धते, न चापचीयते नश्यतीत्यर्थः । सैषा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः।। (का० १३९, उ०) एतेषामलहाराणां भेदेन अन्योऽन्यनिरपेक्षतया शब्दभाग एव अर्थविषय एव उभयं तत्र वा यद् व्यवस्थानं सा ससृष्टिः । तत्र शब्दालङ्कारसंसृष्टिर्यथा- 'तारतारतरै रित्यादि । अर्थालकारसंसृष्टिर्यथा- लिम्पतीव [प० ५८.२ ] तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ।। पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टिं प्रयोजयतः । अत्र तु तथाविधे उपमोत्प्रेक्षे । शब्दालहारयोः संसृष्टिर्यथा-'हिन्दोलिकेयमिन्दोः कलिके'त्यादौ । अनुपासो रूपकं च संसृष्टिं प्रयोजयतः । ननु शब्दालकारस्य शब्दमात्रवृत्तित्वात् अर्थालङ्कारस्य अर्थवृत्तित्वमिति कथमुभयोरेकत्र संघष्टिरिति चेत्, न । एकार्थसमवायरूपसम्बन्धेनार्थवृत्तित्वात् । अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु सङ्करः। (का० १४०, पू.) आत्मनि आत्ममात्रेऽविश्रान्तिजुषां अङ्गाङ्गित्वं अनुमाह्यानुप्राहकत्वं तद्रूपः सङ्कर इत्यर्थः । इतर विजातीयसहकारेण चमत्कारकारित्वम् । एतेन संसृष्टेभेंदो दर्शितः । यथा- आने सीमन्तरले मरकविनि हृते हेमताटङ्कपत्रे लुप्तायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते । शोणं विम्बोष्टकान्त्या त्वदरिमृगशामित्वरीणामरण्ये राजन् ! गुञ्जाफलानां सज इति शबरा नैव हारं हरन्ति ॥ २ भादर्श सीमन्तभिहे' इति पाठ। - -- ,'सेश' इति मु.पु.। का०प्र०१३ ·काव्यप्रकाशखण्डन आते गृहीते सीमन्तरत्ने शिरोऽलङ्काररत्ने मरकतिनि मरकतयुक्ते हेन्नः सुवर्णस्य ताटङ्कपत्रे त्रोटीति प्रसिद्ध हृते सति, मेखलायां क्षुद्रघण्टिकायां लुप्तायां गृहीतायां झटिति शीघ्र मणेः रतस्य तुलाकोटि पुरं तयुग्मे गृहीते सति, हे राजन् ! त्वच्छत्रुस्त्रीणां अरण्ये वने इत्वरीणां गमनशीलानां हारं शबरा भिल्ला न हरन्ति गृहन्ति । कीदृशम् ? विम्वप्रायस्यौष्ठस्य कान्त्या रुचा गोणं रक्तं गुलाफलानां स्त्रज इति वुद्धयेत्यर्थः । अत्र तद्गुणमपेक्ष्य प्रान्तिमता प्रादुर्भूतं तदाश्रयणेन तद्गुणः प्रभूतचमत्कारनिमित्तमित्येतयोरङ्गाङ्गि- भावः । एवं रूपः सङ्करः शब्दालङ्कारयोरपि दृश्यते । उदाहरणं खयमवगन्तव्यम् । एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ।। (का० १४०, उ० ) एकस्य एकतरस्येत्यर्थः । न्याय-दोषौ साधक-बाधकप्रमाणौ । तथा च एकत्र [प० ५९, १] काव्ये द्वयोर्वहूनां वाऽलङ्काराणां प्रसङ्गे संभवत्येकतरस्य परिग्रहे साधक- बाधकप्रमाणाभावात् संशयः ससदेहसङ्कर इत्यर्थः । यथा - नयनानन्ददायीन्दोविम्बमेतत् प्रसीदति । अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः॥ इदं इन्दोम्बिं चन्द्रमण्डलं प्रसीदति प्रसाद प्राप्नोति । इदं तमः विशीर्णम् । कीदृशम् ! विनिरुद्धा आच्छन्ना दिग् येनेत्यर्थः । प्रसीदतीत्यस्योभयत्रान्वयादित्यर्थः । अत्र किं काम- स्योद्दीपनकालो वर्त्तते ?-इति भझ्यन्तरेण कथनात् कि पर्यायोक्तम् ? उत तदाननस्येन्दु- विम्बस्य तथाध्यवसायादतिशयोक्तिः । किमेतदिाते वक्त्रं निर्दिश्य तद्रूपारोपणाद् रूपक- मिदमित्यादिवहूनां सदेहादयमेव सङ्करः । यत्र पुनः 'सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हासद्युतिः।' इत्यादौ हासद्युतिर्वक्त्र एव सभवतीत्युपमायाः साधिका, रूपकस्य तु वाधिका । तथा- 'पादाम्बुजं जयत्यस्या मञ्जमञ्जीरसिञ्जिताम् ।' इत्यन्न मञ्जीरसिञ्जितमम्वुजेनास्तीति रूपकस्य साधकमुपमायाश्च बाधकमिति तत्र न सन्देहसङ्करः । एवमन्यत्रापि भाव्यम् । स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालङ्कतिद्वयम् । व्यवस्थितं च (का० १४१, पू०) एकसिन्नेव स्पष्टतया यदुभावपि शब्दार्थालङ्कारौ व्यवस्था संपादयतः सोऽप्यपरः । यथा स्पष्टोल्लसत्किरणकेसरसूर्यविम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम् । श्लिष्टाष्टदिगुदलकलापमुखावतारे वद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ।। , 10 .

·'दुशम उल्लास 41 , - एकत्रैकपदानुपविष्टौ रूपकानुप्रासौ । तेनासौ त्रिरूपः । तेनायमनुग्राह्यानुप्राहकतया सन्देहेनैकपदप्रतिपाद्यतया च व्यवस्थितत्वात् त्रिरूपतया सङ्करः कथितः । अत्रेदमवधात- व्यम्-यंत्र शब्दाः परिवृत्तिं न सहन्ते स शब्दालङ्कारः, यत्र न तथा सोऽर्थालङ्कारः । यत्र तु केचन सहन्ते केचन न सहन्ते स उभयालङ्करः । यथा पुनरुक्तवदाभासः परम्परितरूपकं च । [५०५९,२] अर्थस्य तु तत्र वैचित्र्यमुत्कटतया प्रतीयत इति तयोरीलङ्कारमध्ये गणनं' कृतमित्यन्यत्रापि बोध्यम् । अथैषामलङ्काराणां दोषाः। अनुप्रासस्य प्रसिद्ध्यभावः, वैफल्यम् , वृत्तिविरोधः-त्रयो दोषाः । क्रमेण उदा०- अर्चनेन तव दिव्यवर्चसा स्यन्दनेन पदमैन्द्रमृच्छति । चन्दनेन तव शैलनन्दने नन्दने च जन एप नन्दति ॥ अवार्चनादिना ऐन्द्रपदलाभादिफलं अनुप्रासानुरोधेनैव प्रतिपादितं न पुनः पुराणादिषु तथाप्रसिद्धिरिति प्रसिद्धिविरोधः । तथा 'उर्व्यसावत्र ताली'त्यादि । अत्र चानुप्रासेन चास्य विविच्यमानं न किञ्चि- दपि चारुत्वं प्रतीयते । तथा साधारणधर्माश्रिते न्यूनत्वाधिकत्वं च दोषः । क्रमेणोदा० 'चण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् । वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ॥ तथा अयं पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते । युगादौ भगवान ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥ मत्यन्तोत्कृष्टस्योपमानत्वं अपकृष्टस्य उपमेयस्य उपहास एव पर्यवस्यति । दोषानभिधान- मधिकत्वस्येति भावनीयम् । यथा- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपात्रसंनिभः ।। अत्र पातालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यन्तकदर्थितः इति कष्टत्वम् । स मुनिाञ्छितो मौजया कृष्णाजिनपटं वहन् । विरेजे नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ।। स मुनि रदो व्यराजत अशोभत । मौद्ध्या लाञ्छितश्चिह्नितः कृष्णाजिनरूपं पटं वर्ष वहन् धारयन् । नीलवर्णस्य जीमूतस्य मेघस्य भागे एकदेशे श्लिष्टः संबद्धः अंशुमान् सूर्य इवेत्यर्थः । अत्रोपमानस्य मौजीस्थानीयस्तडिल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति न्यूनत्वम् । स पीतवासाः प्रगृहीतशाॉ मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवन्निशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः।। वेषा' इति मु.पु.। , । - ·काव्यप्रकाशखण्डन - स कृष्णः मनोज्ञं भीमं च वपुः शरीरमाप प्राप्त [प०६०,१] वान् । पीतं वासो वस्त्रं यस्य सः। प्रगृहीतं शाई धनुर्येन सः । क इव ? शशिना चन्द्रेण संसृज्यमानः मेघ इव । कीदृशो मेघः ? शतदा विद्यत् तदेव यदिन्द्रायुधं तद्वान् तयुक्तः इत्यर्थः । अत्रोपमेयस्य शङ्खादेर- निर्देशात् शशिनो ग्रहणमतिरिच्यत इति । तथोपमानोपमेययोर्लिङ्गवचनमेदो दोषः । साधा- रणधर्मस्यैकमात्रगतत्वेन प्रतीतेः । तथा चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि करतो धिङ् मन्दभाग्यस्य मे। अत्र च्युत इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते पुंल्लिङ्गत्वात् । यथा वा सक्तवो भक्षिता देव शुद्धाः कुलवधूरिव । अत्र शुद्धा इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते । लिङ्गभेदो विद्यमानोऽत्राप्रधानम् । यत्र नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः साधारणधर्मो नैकमात्रगामी भवति तत्र नायं दोषः । यथा- गुणैरनध्यैः प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः । अत्र लिङ्गभेदेऽपि विशेषणान्वयस्याविशेषाद् दोषाभावः । तद्वेषो सदृशोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरताभृतः। दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ।। तद्वेषः परां गोमां दधते । तदीया विभ्रमा विलासा इव । वेषः कीदृशः ? अन्यामिः स्त्रीमिः असदृशः । पुनः कीदृशः ? मधुरतया भृतः पूर्णः । विममा अपि मधुरतां विमर्तीति मधुरताभृत् ते मधुरतामृत इत्यर्थः । वचनमेदोदाहरणमिदम् । तथोपमायां कालपुरुषविध्यादिभेदोऽपि दोषः, उद्देश्यप्रतीतेरस्खलितरूपतया विश्रान्तेर- भावात् । यथा- अतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुद्वती। पश्चिमाद् यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतना ।। कुमुद्रती स्त्री काकुत्स्थात् अतिथिं पुत्रं आप । केव ? चेतना प्रसादमिवेत्यर्थः । अत्र चेतना प्राप्नोति न पुनरापेति कालभेदः । तथा [प्रत्यग्रमजनविशेषविविक्तमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता ।] विधाजसे मकरकेतनमर्चयन्ती, वालप्रवालविटपप्रभवा लतेव । मकरकेतनं कामं अर्चयन्ती पूजयन्ती वं राजसे । कीदृशी ! प्रत्ययं सद्यस्कं यन्मजन स्नानं तस्य विशेषेण विविक्ता [प०६०,२ ] व्यक्ता मूर्तिर्यस्याः सा । कौसुम्भरागेण रुचिरः स्फुरन्शुकस्य वस्त्रस्यान्तो यस्याः । केव ? बालो नूतनः प्रवालः पत्रं यत्र एतादृशो यो विटपः शाखी तत्र प्रभव उत्पत्तिर्यस्यास्तादृशी लतेवेत्यर्थः । अत्र लता विराजते न तु विमाजस इति पुरुषमेदः । तथा- 'गङ्गेव प्रबहतु ते सदैव कीर्तिः । इत्यादौ गङ्गा प्रवहति, न तु प्रवहत्विति प्रवृत्तप्रवृत्तात्मनो विधेर्भेदः । एवमुपमायामसादृश्यमसंभवश्च दोषः । स्फुटमुदाहरणद्वयम् । उत्प्रेक्षायामपि संभावनध्रुवादयशब्दा एव वक्तुं प्रभवन्ति न तु यथाशब्दोऽपि । तत्र तदुपादानं दोषः । यथा - ·. दशम उल्लास उपयौ दीर्घिकागर्भान्मुकुलं मेचकोत्पलम् । नारीलोचनचातुर्यशङ्कासंकुचितं यथा ॥ दौर्षिकागर्मात् सरोवरमध्यान्मुकुलं उद्ययो मेचकोत्पलं कर्घरकमलम् , नार्याः स्त्रियो ओचनानां चातुर्य तस्मात् या शहा भयं तेन सङ्कुचितमिवेत्यर्थः । एवं साधारणविशेषण- नगदेव समासोकिरनुक्कमप्युपमानविशेष प्रतिपादयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने दोपः । स्पृशति तिग्मरुची ककुमः करैर्दयितयेव विजृम्भिततापया । अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरया दिवसश्रिया ।। तिम्मरुचौ सूर्ये ककुभो दिशः करैः स्पृशति सति दिवसशोमया मनोहरया चिरया वीर्षया, मतनु दी| यो मानस्तस्य परिग्रहो ग्रहणं यस्यास्तया, स्थितं विजृम्भितो वर्द्धितः सपो यस्खास्तया । कयेव ! दयितयेव प्रतिनायिकयेवेत्यर्थः । अत्र तिग्मरुचौ ककुभां च यबासरशविशेषणबलेन व्यक्तिविशेषपरिग्रहेण च नायकतया व्यक्तिः श्रीष्मदिवसश्रियोऽपि प्रतिनायिका प्रतिपादयतीति कि दयितयेति स्वशब्दोपादानेन ? । एवमप्रस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयमनयैव रीत्या प्रतीतम् । न पुनः प्रयोगेण कदर्धनीयम् । नवीनास्तु एतान् दोषान् उक्तदोषेष्वन्तर्भावयन्तीति [प०६१,१] युक्तमुत्पश्याम इत्युपरम्यत इति ॥ कवेगिरां यद् यदवादि दूषणं पुरातनैर्गरिकाप्रवाहतः। इदं सुवर्ण कृतमस्य खण्डनं मया युधानां हृदयस्य भूपणम् ॥ १॥ प्रतापभानुरिवाहितानामानन्दचन्द्र इतरेषाम् । युक्तं तवैतत् किल वाचकेन्द्रश्रीभानुचन्द्रान्वयसंभवस्य ॥२॥ भानुः प्रतापं न च दृकप्रमोदं दृग्मोदमिन्दुर्न पुनः प्रतापम् । तनोषि चैतद् द्वयमप्यधीश ! तस्मादमूभ्यामधिकोऽसि नूनम् ॥ ३ ॥ कथं प्रभोऽपाकुरुपे प्रताप-यशःप्रभाभिर्वत भानुचन्द्रौ। त्वं भानुचन्द्रानुचरोत्तमोऽपि यद्वा चरित्रं महतामचय॑म् ॥ ४ वस्थापरेषामपि कार्यसिद्धि-विधानतः सिद्धिपदप्रतिष्ठा। जगजनानन्दविधायकत्वात् त्वदाये चन्द्रपव्यवस्था ॥ ५॥ प्रस्थापिताः स्वविपयात् शमिनः समेऽपि श्रीशाहिना वत विनैव भवन्तमेकम् । यदा युगान्तसमयोत्थितमारुतेन शैला समेऽपि चलिता न तु नाकिशैलः ॥६॥ ॥ इयं शिष्यकृता प्रशस्तिः॥ ॥ इति पादशाहश्रीमान्बरसूर्यसहस्रनामाध्यापक श्रीशत्रुअयतीर्थकरमोचनाद्यनेकसुकृतविधापक- महोपाध्याय-श्रीभानुचन्द्रगणिशिष्पाटेत्तरशतावधानसाधनप्रमुदितपादशाहश्रीअफब्बर- प्रदत्त-पु(ख)स्फहमापरामिधानमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिचन्द्रगणिविरचिते काव्यप्रकाशप(ख)ण्डने गुणनिर्णयो नाम दशम उल्लास. समाधः ।। ॥ संवत् १७०३ वर्षे अश्व(वि)न शुदि ५ गुरौ लिखितम् ॥ श्रीः॥

·- एतस्मिन् ग्रन्थ उल्लिखितानां विशेषनाम्नां सूचिः। १,१०१ ६ ६० कन्चर (नृपति) १ भानुचन्द्र अपभ्रंश (भाषा) ९ महिमभट्ट अभिज्ञानशाकुन्तल (नाटक) १९ सिध कर्पूरमजरी (सट्टक) ६१. रतावली-(नाटिका) कालिदास २२. वामन (ग्रन्थकार) काव्यप्रकाशखण्डन १ विक्रमोर्वशी (नाटक) काव्यप्रकाशचिवृति १ विश्व (कोश) कुमारसंभव ६० वीरचरित (नाटक) दूताङ्गद (नाटक) १९ वेणीसंहार (नाटक) नागानन्द (नाटक) ६२ शत्रुक्षय (तीर्थ) नारायणमट्ट १८ सिद्धिचन्द्र प्रकाशकृत् (क्राव्यप्रकाशप्रणेता) ३३,६८ हयग्रीववध (नाटक) वृहट्टीका (काव्यप्रकाशसत्का) २,९४ हेमसरि २४,५३ ९,२६ ६० २०,६० or ३ १,१०१ ६० १ Vo ·अस्मिन् ग्रन्थे विनिर्दिष्टानां सूत्र-श्लोक-पद्यांशादीनां वर्णानुक्रमेण सूचिः। 11 . . ८७ ५३ '७२ १२ १२५ ,२६ अइपिहुलं जलकुंभं ऍ एहि कि पि कीए वि अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण अगूढमपरस्याचं अशिनोऽननुसन्धान अचल एष बिभर्ति भजनमास्फालितवल्लकी अंतन्द्रचन्द्राभरणा 'अताशि गुणीभूत अतिथि नाम काकुत्स्थात् मतिविततगगन अथ लक्ष्मणानुगत. अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा अद्यापि स्तनशैल अधिकरतलतल्पं अनमलगृहा मनहरङ्गप्रतिमं तदङ्ग अनयेनेव राजश्री अनयं विनेव राज्यश्री अनिर्मिनगभीरत्वाद अनुरागवती सन्ध्या भनुखानाभसलक्ष्य • अनौचित्याद् ऋते नान्यत् भन्यदेव हि लावण्यं अन्यत्र व्रजतीति का अन्वतत्कुर्वत. कार्य अपदस्थपदसमास “अपसारय घनसार अपारे काव्यससारे अपास्य च्युतसस्कार अबिन्दुसुन्दरी नियं अभिनवनलिनीकिशलय भK कनकवर्णाभ १२ अमृतममृतं का सन्देहो ८४ अम्बाकरावलम्बा ३८ अय पद्मासनासीन २९ अयं स रशनोत्कर्षी ५८ अरे रामाहस्ताभरण ७२ अर्चनेन तव दिव्य ७९ अर्थशक्त्युद्भवेऽप्यर्थो २६ अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि ५ अर्थे सत्यर्थभिन्नाना १०० अर्थोऽपि व्यजकस्तत्र ४५ अर्थोऽपुष्ट कष्टो ७८ अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव ३१ अलमतिचपलत्वात् ४१ अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिम् ३९ अलसवलितै प्रेमाद्री ३४,३७ अलससिरमणी धुत्ताण ६६ अवन्ध्यकोपस्य विहन्तु ७७ अवितततमोऽन्धकूप० ८८ अविरलकमलविकास ८८ अविवक्षितवाच्यो ७४ अविश्रान्तिजुषामात्म २४ अस्त्युत्तरस्या दिशि देवतात्मा० ६१ अस्त्रज्यालावलीढ ८२ अस्या मुखस्य लीला १७ अस्या सर्गविधौ प्रजापति ९६ / अहो केनेशी बुद्धि. ३८ अहो विशालं भूपाल ६३ आकुञ्चय पाणिमशुचिं १ आक्षेप उपमानस्य ३७ आज्ञा शक्रशिखामणि ७३ आत्ते सीमन्तरत्ने ८६ आदित्योऽय दिवा सूद २५आलानं जयकरिणः -२५ ३७ ८१ - . ९१ ,१४ -- १७ . ६६ ६१ ७९ 1 ४४ . २७ ·८१ ૨ ८३ ९१ ३ ८५ १९ . ९१ २४ ६२ २८ आलिशितत्तन भवान् सालोक्य कोमलकपोल आश्रयैक्ये विरुदो यः आसीदलनमोति इक्षुच्छायानिषादिन्यः इदमनुचितमकमश्च इयं सुनयना दासी इष्टनाशादिभिश्चतो उत्कृत्योत्कृत्य कृति उत्तानोच्छूनमण्ड्क उत्तिविसेसो कल्वो उत्थाय हृदि लीयन्ते उत्फुल्लकमलकेसर उदयमयते दिङ्मालिन्यं उदेति सविता ताम्र० उद्ययौ दीर्घिकागर्भात उपादान लक्षणं चेत्युक्ता उपकुर्वन्ति तं सन्तं उपकृतं बहु तत्र उपप्लव. सैहिकेये उपमानाद्यदन्यस्य उपमानोपमेयत्वे "उपरि घनाघनपटली उभौ यदि व्योनि पृथक् उय णिचलगिप्पन्दा एक कमेणानेकस्मिन् एकत्रिधा वससि चेतति एतावेवाऽजहत्त्वार्थ एवमेव विषमो नवमेघः औत्पातिकैर्मन क्षेपः औत्सुक्येन कृतवरा कण्ठकोणविनिविष्ट कमलेव मतिमंतिरिव करिहत्तेन सबाधे करणे विप्रलम्मे कर्णावतंसादिपदे कलकणितगौण कल्लोलवेलितहषत् क क कुत्र न घुर्घरा० कामकन्दर्पचण्डालो सूत्र-लोक-पद्यांशादीनां सूचिः। ३६ / कारणान्यय कार्याणि ५९ कार्यकारणयोर्यश्च ६१ का विसमा दिव्बगई ८८ काव्यं यशसेऽर्थकृते ६६ किविणाण धणं णाआण ३९ किन्धित् पृष्टमपृष्टं वा ८४ कि ध्येयं विष्णुपदं २१ कीटादिविधरनादि २० कुभोजनं महाराज ५६ कुसुमितलताभिरहता ३४ कृतमनुकृतं दृष्टं वा ७६ कैलसालयमाललोचन ३५ कौटिल्यं कचनिचये ८० क्वचिद् यदतिवैधाद् ४३ वाकार्य शशलक्ष्मणः १०१ क्रेडारः सरकार्मुकस्य ७/क्षिप्तो हत्वावलन ६३ क्षुद्र सन्त्रासमेते १३ खणपाहुणिमा देअर ९ख्यातेऽर्थे नितो. ८३ गच्छति पुरः शरीरं ७८ गच्छाम्यच्युतदर्शनेन १४ गत तीरश्चीनमनूरसारये ८२ | गम्यतामन्यतः पान्थ १२ गद्घनघटाटोपे ८९ गाङ्गमम्बु तितमम्बु ८५ गाढालिङ्गनवामनीकृत ८ गाम्भीर्यगरिमा तस्य ८९ गुणानामेव दौरात्म्यात् २२ गुणैरनध्य प्रथितो ६० गुरुजनपरतत्रतया २३ गृहीतं येनासीः परिभव ७८ प्रामतरुणं तरुण्या ५५ ग्रीवाभङ्गाभिराम ६५ चकितहरिणलोल' ५३ चकास्त्राङ्गना रामा: ६६ चञ्चद्भुजभ्रमितचण्ड ५१ चण्डालैरिव युष्माभिः ४० चन्द्रं गता पद्मगुणान् ६७ चित्ते बहुइदि न सुदृति ५३ ९२ ५४ ७६ १० ९९ "५४ ·काव्यप्रकाशखण्डन १०५ १४ १८ ९४ ४२ २२ ८७ ९६ ३४ ६७ ८२ ९३ . ८० यद् विधीयते ९,४१,४४ ९२ ९६ ३८ २६ चित्रं महानेप नवावतारः चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि जगति जयिनन्ते ते जंघाकाण्डोरुनालो जनम्याने म्रान्तं कनक० अस्मेय वणो तस्सेय वेयणा जाने कोपपरामुखी जितेन्द्रियत्व विनयस्य ज्योत्ला चन्दनमाला तचित्रं यत्र वर्णानां तत कुमुदनाथेन ततोऽरुणपरिस्पन्द तत्त्वज्ञानाद् यदीयादे० तस्मिद्विहेतावेकस्मिन तथाभूता दृष्ट्वा नृपसदसि तर्थव तददोपा शब्दाथी सगुणा तदाभासा अनौचित्य तदिदमरण्यमस्मिन् तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु तद्रूपकमभेदो य तद्रूपाननुहारथेद् नद्वेषो सदृशोऽन्याभिः तनुवपुरजघन्योऽमो तपस्विभिर्या सुचिरेण तर्जन्यनामिके लिष्टे तस्या कर्णावतसेन तस्या रघो सूनुरुप तामनगजयमगलश्रिय तारतारतररेते तिष्ठेत् कोपवगात् प्रभाव तीर्थान्तरेषु स्नानेन तृषिता हरिणीं हारण ते हिमालयमामध्य त वीक्ष्य वेपयुमती त सन्त श्रोतुमईन्ति समग्रत सम्बल खयि दृए एव तस्या खयि निबद्धरते प्रिय का०प्र० १४ २१ खामस्मि वच्मि विदुषा १०० सामालिख्य प्रणयकुपिता ४६ | वं विनिर्जितमनोभव त्रासश्चैव वितर्कश्च ३० दातारं कृपण मन्ये ८६ | दिवमप्युपयातानां २३ | दिधीवेवीट्सम कश्चित् ५७,९१) दुष्टं पद श्रुतिक्टु ८५ दूरादुत्सुकमागते ७४ हशा दग्ध मनसिज दृष्टवकासनसस्थिने ७० देवीभावं गमिता २१ देहिना सदृशा योगा ८९ द्योतयिला कमप्यर्थ १३ द्वय गतं संप्रति गोचनीयतां ८७ / धर्मेण केनचिद यत्र २ धाम वर्पिनवमैन्दवं २३) धीरो विनीतो निपुणो ८९/ न चेह जीवित कश्चित् ५५) न तजलं यन सुचारु ७८) नन्वाश्रयस्थितिरियं ९७ न यत्र दुस न सुसं १००/ नयनं तव रक्त च ७५ नयनानन्ददायीन्दो ३५ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके ५६ नाथे निशाया नियते ५३ नाल्प कविरिव स्वरूप २४ निगीव्ध्यवसानं तु ५९ निजदोषावृतमनसा ७२ निजनयनप्रतिविम्च. ५७ निम्ननाभिकुहरेषु ३५ नियतारोपणोपायः ६० नियतिकृतनियम ६८ निर्वाणवैरदहना २४ निर्वेदग्लानिशङ्का ८८ निशात्यायव्यजिनि ६०) नि शेपच्युतचन्दन ८३ न्यकारो ह्ययमेव मे ३९,४२ पदायें वाक्यरचन ९५ २२ ४३ ८१ १ . २२ ३६ - ·१०६ सूत्र-श्लोक-पद्यांशादीनां सूचिः। ४८ ३१ ९० ४३ ९० ११ ७१ ८८ परापवादनिरते. परिम्लानं पीनस्तन परोक्तिभेंटक. लिष्टः पर्यायोक्त विना वाच्यं पाण्डसाम वदनं पातालमिव नाभिस्ते पादाम्बुज जयत्यस्या पुनरुक्तवदाभामो पुराणि यस्या सबरादनानि पूर्वान्तवत्स्वर मन्यों पोरं सुतीयति जनं प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत् प्रजा इवाङ्गादरविन्द प्रत्यक्षा इव यावाः प्रत्यग्रमन्ननविशेष प्रतिकूलवर्णमुपहत प्रतिकूल विभावादि प्रतिपक्षमतेन प्रयत्नपरिवोवित. प्रस्थान वलय. कृतं प्रागप्राप्तनिशुम्भ प्रातः पुन स्यादुदियाछ प्राप्ताः श्रियः कामदुधा प्राप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽयो प्रेमा. प्रणयस्पृश प्रेयान् सोऽयमपाकृतः वहवस्ते गुणा राजन् वालाना चुम्बनालिगौ वीभत्सरौद्ररसयो. ब्राह्मणातिक्रमत्यागो ९३ ३८ ६४ ९४ ८९ ४३ मतिरिव मूर्तिमधुरा ६९ मन्नामि कौरवगतं ८१ मधुरिमचिर वचः ८८/मनोरागस्तीनं विष ८३ मयाप्तं रामल कुशलव ९९ मलिकामालवारिण्यः ९८ मरणचरणपात ७४ महत्या गदया युक्तः महतोर्यन् महीयासा १९ महाप्रलयमारत महिलामहस्सभरिए महोजसो मानवनाः माए घरोवअरणं माधुर्यव्यञ्जकैर्वणे माधुयोज.प्रसादाख्या मानमस्सा निराक्र्नु मालादीपकमायं चेद मिने कापि गते सरो ५२ मुक्ता केलिविमूत्रहार मुख्यार्थान्वययाचे स्यात् मुख्याहतिज़ेपो मुख्ये रसेऽपि तेऽनिलं ६१ ४९,६८ मूटिंद वर्गान्यगा वर्णा ६५/मृगचक्षुषमद्राक्ष मृधे निटाघघमांशु यच्छन्दयोग प्राथम्य २७ यत्रानुलिखितार्यमेव यत्रेता लहरीचलाचल ६५ यथानुभवमर्थस्य ३१ यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य यदा वामहमद्राक्ष ९ यदानतोऽयदानतो १० यदि दहत्यनिलोऽत्र २३ यटुक्तमन्ययावाक्य ७४ यस्य न सविधे दयिता ४८ यस्य हास सचेत् कापि ८ प्रेक्ष्य चिररूढापि ९२य कौमारहर स एव हि २४ ४० ९० ६४ ९५ यथायं दारुणाचारः ९१ ९ ६७ भनप्रनममक्रम भद्रात्मनो दुरविरोहतनो० भद्रो रुद्रे वृपे राम भम धम्मिअ दीसत्यो भावस्य गान्तिरुदयः मामते प्रतिभासार भूपालरत्ननिदैन्य मंदाविमौ च मादृश्यात् मोजनभूषणमवला ७० ५७ ८८ २ ·काव्यप्रकाशखण्डन १०७ २५ १ ७२ ९४ ९६ ८८ ६ १५ १५ युगान्तकालप्रति यूनोरेक्तरस्मिन् गतवति येन ध्वस्तमनोभवेन ये रमस्याड्गिनो भावा येषां जानाचमत्कारो योग आद्यतृतीयाभ्यां योऽसकृत् परगोत्राणां रइकेलिहिअनिवसन रक्तागोक कृगोदरी रक्तास्यनेत्रता रौद्रे रतिर्देवादिविषया रतिहासश्च शोकच रसभाव-तदाभास रसासार रसा सार राकाविभावरीकान्त राकासुधारमुखी राजन् विभान्ति भवत राजर्षिवशसूनोमें राममन्मथगरेण ताडिता रामरावणयोर्युद्ध रामोऽमी भुवनेषु विक्रम रूपामृतस्य वापिकापि रौद्रशक्त्या तु जनितं लग्न रागाताटम्या लतामूले लीनो हरिण लहिऊण तुज्झ बाहु लावण्यं तदसौ कान्ति लावण्याकसि राजनि लाम्य कमलवनाना लिखन्नास्ते भूमि वहिरव० लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वक्तृत्रोद्धव्यकाना वक्तृवाच्यप्रबन्धाना वक्त्रम्यन्दिखेदविन्दु वक्त्राम्भोजे सरखत्यधि० वक्ष्यमाणोक्तविषय. वदन वरवर्णिन्या वद वद जित स शत्रु वर्णसाम्यमनुप्रास ९४ | वस्तु वाऽलङ्कतिर्वति १९ वस्त्रवैडूर्यचरणैः ५५ वशो वेणौ कुले वर्ग ६३ वागर्थाविव सक्ती ३३ वाच्यमेटेन भिन्ना यद् ६९ विद्वन् मानसहस वैरि० ७३ विधीयते यद् वलवत् २७ विना प्रसिद्धमाधार ५५ विना रजन्या कश्चन्द्रो २२ विनिर्गत मानदमात्म० २२ विनोक्ति सा विनाऽन्येन १६ विभावानुभावास्तत् १५ विभिन्नवर्णा गरुडा ७४ / विरोध सोऽविरोधेऽपि ३७ विलोचनं दक्षिणमजनेन २३ विवक्षित चान्यपर ३८ विशेषणैर्यत्साकूतै ०९ विशेषोक्तिरखण्डेषु ४४ | विषय्यन्त कृतेऽन्यस्मिन् ७८ | वेत्रलचा तुल्यरुचा २८ व्यङ्ग्यमेव गुणीभूत ७८ व्यभिचारिरसस्थायि २१ व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा ५२ ब्यानम्रा दयितानने ८२ घोडा चपलता हर्ष ८१ शक्तिमत्त्वं वाचकवं १३ शक्तिनिपुणतालोक ८४ शनिरशनिश्च तमुच्च० ८८ शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व २७ शाब्दस्तु लाटानुप्रासो ९७ शिरीषादपि मृद्गी १२ शिलीमुखोऽलि-वाणयोः ६९ शून्य वासगृह विलोक्य ९२ शृङ्गारहास्यकरुणा ५० शृणु सखि तव वचनीय ८४ शेलेन्द्रप्रतिपाद्यमान ७१ श्रुतिमात्रेण शब्दाना ५७ श्रुतेन वुद्धिर्व्यसनेन ७० श्यामा श्यामलिमान ५८ ૨૨ ७ २५ ९३ ९१ ६६,६९ ५२ -- ·२२ १३ ४४ ९५ ९८ २३ ७३ लेप प्रमाद समता सक्लरलं पुरमेतत् मक वृत्तिस्तु धर्मस्य सक्तयो भक्षिता देव सग्राम्य स्खरिरंमादि मत्य मनोरमा रामाः मदा मध्ये यामामिय मदा नाला निशीथिन्या म. क्रस्पर्गमवाप्य सद्योमुण्डितमत्तहण स पीतवासाः प्रगृहीत सममेव समाकान्तं ममाधि सुरं म म मुनि छिनो मौड्या मम्यग्ज्ञानमहाज्योति मरागया श्रुतघन मर्वेषा प्रायगोऽर्थाना सविता विधवति विधु मनीडा दयितानने माक दिव्मनिगाभिः माकाक्षोऽपदमुक्त मा च दूरे सुधामान्द माधनं सुमहद् यस्य साधर्म्यमुग्मामेटे ना पत्यु प्रथमापराव सामान्यं वा विशेषो का सामान्यस्य द्विरेकर मारसवत्ता विहता स्गरोपाऽन्या तु यत्रोतो मा वसड तुझ हियए साहति महि सहभ सितकरकररुचिरविभा मुचरणविनिसृष्टं पुरः मुघाकरऋगकार सूत्र-लोक-पद्यांशादीनां सूचिः। ६५/सुप्न विवोधोऽमपंच ७३ सुमहविचित्रमेतत् ८३ सङ्केतकालमनसं १०० मद्रामाङ्गगसतेन ४८ मन्दिग्धमप्रतीनं ६१ सन्दिग्बो निर्हेतुः ४६ सप्रहारे प्रहरण. ४९ संभ्रम साध्वसेऽपि स्यान् ८६ संभावनमयोत्प्रेक्षा ६८ सिंहिकामुतस्त्रन्तः ९९ सपा संमृष्टिरेतेषा ८० मौभाग्यं वितनोति ९२ स्तुमः क वामाक्षि ९९ स्तोकेनोन्नतिमायाति निग्यश्यामलकान्ति ६२ स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि ११ स्पष्टोलसत्किरणकेसर स्पृशति तिग्मरुचा ५८ स्फुटनीलोत्पलपटलं स्फुटमेकत्र विषये ३७ स्फुरदद्भुतरूपमुत् ३५ स्मर्यमाणविरुद्धोऽपि ७५ स्यादस्थानोपगतयमुना १८ स्याद् वाचको लाक्षणिकः ८५ स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छ ८२ खमुत्सृज्य गुणं योगाट. ६७ हरस्तु किचित् परिवृत्त ८ हनूमताद्यैर्यगमा ९६ हन्नुमेव प्रवृत्तस्य ११ हा नृप हा वुध हा कवि ७.हा मातस्त्ररिताऽसि कुत्र ६६ हृदयमविष्टितमादौ ३७ ज्ञेयो शृङ्गारवीभत्ता ७७ १०१ ४४ ९६ ६२ " ३९ ५ ८८ ५३ ३९ १९ ४४

·No text on this page.