·॥ अर्पण
पत्रिका॥
राव बाहादूर श्रीमान् इच्छाशंकरभाई पंडया
B.ALL.B., M.B.E.
सिरोहिना भूतपूर्व दिवानश्री, राजकोट.
धर्म, सत्य, न्याय अने परोपकारने
लक्ष्याबिंदु राखी समग्र जीवन प्रजासेवामा
गाळनार आदर्श
कर्मयोगी स्नेहमूर्ति
ग्रन्थ अर्पण करूं
मित्रने आ
छं.
राजवैद्य

·શ્રી ભુવનેશ્વરી કથા પ્રસ્તાવના આ કથાના પુસ્તકની માગણી માતાજીની પ્રતિષ્ઠા પછી આજ સુધીમાં મોટા પ્રમાણમાં આવતી રહી છે. પણ રસશાળાના કામકાજમાં છાપખાનું રોકાયેલું રહેતું હોવાથી આજ ૬ વસે આ કથા ભક્ત ભાઈઓ બેનેના હાથમાં અમેં મુકી શકીએ છીએ. હિંદી, મરાઠી, બંગાળી અને બીજી ભાષામાં ભાષાંતર સાથેની આ કથા પણ તે તે પ્રાંતના ભક્તો માગે છે. યુરોપિયન, અરિકને પારસી ગૃહરો વગેરે બીજી ધર્મને માનનારા ભક્તો, ઈંગ્રેજી ભાષાંતર વાળી કથા માગે છે. તેથી હિંદની જુદી જુદી ભાષાના ભાષાંતર સાથેની આ ક્યા ભક્ત ભાઈઓ બેનને જેમ બને તેમ જલદી મળી જાય તે માટે અમે બનતું કરશું. સત્યનારાયણની કથાની પેઠે આ કથા પણ કરાવાય છે. સત્યનારાયણની કથા એ વિષ્ણુ ભગવાનની કથા છે ત્યારે બ્રહ્મા વિષ્ણુ શંકર અને ઈંદ્રાદિ દેવતાઓ શ્રી ભુવનેશ્વરીના ભક્ત છે. આ કથાજ જગતનું સાચું કહેઠાણ કરી શકે છે. દક્ષિણ હિંદ, બંગાળ-પંજાબ, યુ, પી: નેપાલ, હિમાલય પ્રદેશના પ્રોનેમહારાષ્ટ્ર, રાજપુતાના મેવાડ મરવા-ખધે. કથાને પ્રચાર છે. આજે આપણા દેશમાં અને જગમાં કુસંપ કલેશ દુર્ભિત રેણ યુદ્ધને નાર વગેરે વધી રહ્યાં છે. દુનિયાના દરો એક બીજા દેશ પર સરસાઈ મિળવી તપતાના દેશને સમૃદ્ધ સર્વોપરિ સત્તાધારી કરવાની ચડસાચડસીમાં પડયા છે. આ ખેંચ ·તાણમાં દુનિયાની મજા ભીંસાઈ પીસાઈ રહી છે ત્યારે જગતનું કલ્યાણ કરવાને અને જગતમાં શાંતિ સ્થાપવાને સાચે માર્ગ. શ્રી ભુવનેંધરીની ઉપાસના અને તેની કાજ હોવાથી અમે પ્રજાના કલ્યાણ માટે આ કથા પ્રસિદ્ધ કરી છે વિના કલિયુગમાંથી ભુવનેશ્વર અને ગણપતિની ઉપાસના ભક્તિ જ આ લેકે પકનું કલ્યાણ કરનારી છે. માટે ગમે તે ધર્મ સંપ્રદાય પાળનારી દુનિયાની કોઇપણ પ્રજા આ કથા કરાવી સાંભળી સંભળાવી પોતાનું અને પોતાના આડેસી પાડોસી ગામ અને દેશનું ક૯યાણ કરી શકશે. શ્રી ભુવનેશ્વરીની ઉપાસના જગતમાં વધશે ત્યારે શાંતિ સુખ ત્રાતૃભાવ અને એકબીજા દેશને માટે અંતાકરણની મનુચિત લાગણી જન્મ પામર મા સેનું ક૯યાણ કરે એવી પ્રાર્થના છે. સંવત ૨૦૦૯ અશ્વિન લી. શુલ 1 ગુરૂવાર અધિકારી તા. ૮-૧૦-૧૯૫૩, શ્રી ભુવનેશ્વરી પીઠે-ગોંડલ, 10 ક ·॥ अथ श्री भुवनेश्वरी कथा पूजाविधिः॥ यजमान: अमायां पार्णमास्यां या ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः । अष्टम्यां च चतु च प्रदेोपे नवमी दिने । संकल्पित दिले सूर्यकान्ता पुष्यभास्करे । आनन्दादिरसे पर्व दिवसेषु महोत्सवे ॥१॥ यदा चित्तस्य चोत्साहः कयां देव्याः समाचरेत् । ब्राह्मणस्य गुरोर्टद्धपूज्यानां मुखतः सदा ॥ प्रातः स्नात्वा सपत्नीको ब्रह्मचर्य व्रते स्थितः । कृत्वा कथायाः संकल्प भोजनंचनता निशि ॥२॥ मद्य सुगन्धतैलेन स्नायादुष्णोदकेन च । सुचलम उपीं कुर्यात् कदली स्तम्भशेोभिताम् ।। पुष्पमालादिभि छन्न ध्वजातोरण मंडिताम् । पीटे चास्तीय काशेयं रक्तवस्त्र धाक्षतः ॥३॥ यंत्रं श्री भुवनेश्वर्या मूर्ति संस्थाप्य मध्यतः । नवेद्य फलाधाचैर्मानभोगेश्च कारयेत् ॥ मंडप्याश्चाग्रतः कुर्यात् रंगवल्लीं सुशोभनाम् । गोतवादिवशंखानां नादं कुर्यान्मनोहरम् ॥४॥ सपत्नीको वस्त्रालंकारभूषितः । केशरैश्चन्दनै लिप्तः संमुख चेपवेशयेत् ॥ मातरं पितरं विधान् प्रास्य कुलदेवताम् । देशकोली च संकीर्त्य पूजाकर्म समारभेत् ॥५॥ आचभ्य प्राणानायम्य । अनाच अमुक गानोत्पन्नः अमुकनामाहं मम सकुटुंपिनः आयुरारोग्यैश्वर्याभिवृद्धयर्थं समस्त दुःख रुष्टदारिद्य पापपरिहारार्थ दशविधलक्ष्मीप्राप्त्यर्थ मनोमिलापतकामनानियथै इहामुत्र च सकलवैभवप्राप्त्यर्थं संकल्पित श्री भुवनेश्वरीकथा- प्रतांगत्वेन संपादित समग्रपूजनसामग्रीपूर्वकं गणेश गारी वरुण ब्रह्म विष्णु महेश्वर सूर्यादि नवग्रहाष्टलोकपालपूजनपूर्वक यथाशक्तिपथामिलितोपचारद्रव्यैः पोडशोपचारेः श्री भुवनेश्वर्याः पूजनं कथानवणं च करिष्ये इति जलमुत्सृजेत् ।

·॥२॥ फट् इति वारं संप्रोक्ष्य वारनिये नमः इति गन्धाक्षते दारं संपूज्य वामांग संकोच्य अपसर्पन्तु ये भूना ये भूता भूमि सस्थिताः । ये भूता विघ्नकारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ॥ अपसर्पन्तु ये भूता ये भूता दिवि संस्थिताः। ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया । अपकामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो दिशः । सर्वेषामविरे।धेन पूजार्म समारभेत् ॥ तता गणपति संपूज्य पुण्याहवाचनं कुर्यात् । मह्यं सकुटुंयिने महाजनोन्नमस्कुर्वाणाय अद्य करिष्यमाण श्री भुवनेश्वरी कांगत्वेन पूजनात्यकर्मणः पुण्याहं भवन्तो त्रुवन्तु ।। ॐ पुण्याह ३ ॥ कर्मणः स्वस्ति भवन्तो वन्तु ॥ आयुष्यते स्वस्ति ३ ॥ मयं... कर्मणः ऋद्धिं भवन्तो ध्रुवन्तु ॥ कर्म ऋध्यतां ३ ॥ मह्य.... मा.... कर्मणा श्रीरस्तु इति भवन्तो वन्तु ।। अस्तु श्री ३ ॥ मयं.. कर्मणः कल्याणं भवन्ता ब्रुवन्तु ॥ अस्तु कल्याणं ३ ॥ कर्मणः पुण्याहवाचनफलसमृद्धिरस्तु इति भवन्तो अवन्तु ॥ अस्तु पुण्याहवाचनफलसमृद्धिः ३ ॥ अथ न्यासा:- ॐ नं पादाभ्यां नमः ॐ त्यै बाहुभ्यां नमः ॐ य मूने नमः में जानुभ्यां नमः भु कठाय नमः , नमो भगवत्यै भुवनेश्वर्यै शिरसे स्वाहा । भ कटिभ्यां नमः वं मुखाय नमः ॐ नमो नारायण्यै इति दिग्बंधः ॥ ने नेत्राभ्यां नमः व हृदयाय नमः श्व ललादाय नमः मयं.... " " ॥२॥ नाभ्यै नम

·॥ अथ कलश पूजनम् ॥
भूमौ चिन्दु त्रिकोण' वृत्त' चतुरस्र लिखित्वा मृलेन बिन्दु गंगायमुनासरस्वतीति
त्रिकोण कोणवृत्त चतुरस्रं लिखित्वा चतुरस्ने कोमरु उड्डीयान जालंधर पूर्ण गिरि
पीठाय नमः इति संपूज्य तदुपरि आधारं निधाय ।
कलशस्य मुखे विष्णुः कठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥१॥
कुक्षा तु सांगराः सर्वे सप्तदीपा वस्तुंधरा । अर्जुनी गोमती सिन्धुश्चंद्रभागा सरस्वती ।.२॥
कावेरी यमुना वेणी गंगा तापी च नर्मदा । आयान्तु देवपूजार्थ : दुरितक्षयकारकाः ॥३॥
रंगवल्लयादिवेष्टितपीठे कुंकुमेनाप्टदल कृत्वा तदुपरि मातरानीतनलपूरितकलशस्थापन
कुर्यात् । ॐ महीद्यारिति भूमि प्रार्थ्य, ॐ औषध इति पीठेापरि अष्टदलोपरि गोधूमादि
सप्तधान्य राशि कृत्वा । ॐ आ कलशेपु धावति इति धान्यराशा कलशं संस्थाप्य । मूलेन
इमं मे गंगे इत्युदक आपूर्य । गंधपुष्पाक्षतैः संपूज्य सं सेाममंडलात् तीर्थान्यावाह्य । धेनुमुदया
अमृतीकृत्य, मत्स्यमुद्रया आच्छाद्य मूलेन अष्टधाभिमंत्र्य, वरुण आवाह्य कलश स्थापयेत् ॥
30 गन्धदारामिति गंध । कोण्डात्काण्डात् इति दृर्वाम् । अश्वत्थेवा इति पञ्चपल्लवान् ।
याः फलिनीर्या इति पलं । सहि रत्नानि इति पञ्चरत्नानि । हिरण्यरूप इति हिरण्यं । युवा
सुवासा इति कलशकंठे वस्त्रेणावेष्ट्य अथवा नाडालडी पध्वा, पूर्णा दर्विः इति कलशोपरि
अक्षतपूरित तान्नमयपूर्णपात्रं निधाय तन्मध्ये कुंकुमाष्टदलं कृत्वा तत्वायामि इति वरुणं
आवाह्य, वरुणाय नमः इति नाममंत्रेण वरुण पूजां कुर्यात् ॥
॥३॥

·॥४॥ ॥ अथ शंखपूजनम् ॥ त्वं पुरा सागरोत्सो विष्णुनो विवृत करे । निर्मितः सर्वदेवेषु पाञ्चजन्य नमोऽस्तुते ।। गंधाक्षतपुष्पैः अभ्यर्च्य तेनोदकेन मूलेनात्मानं पूजेोपहारं संप्रोक्ष्य शंखमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ॥ अथ धंदापूजनम् ॥ आवाहनार्थ देवानां गमनार्यं तु रक्षसां । घटानाई प्रकुर्वीत पश्चाद् घंटां प्रपूजयेत् ॥ इति घंटा संपूज्य गरुडमुद्रां प्रदर्य ततो गंधपुष्पाभ्यां हस्ता संमी पुष्पमावाहा ते सर्वे विलयं चान्तु ये मां हिसन्ति हिंसका । मृत्युरोगभयक्लेशाः पतन्तु रिपुमस्तके ॥ कुंभादाय नमः इति स वामे निक्षिप्य हस्ती प्रक्षाल्य दीपं संपूजयेत् । देवस्य वामभागे दीपस्थापन पूजनं कुर्यात् । दीयाय गन्धाक्षतपुष्पं समय रं इति वीजेन दीप- शिखां स्पृष्ट्वा देवी पूजनमारभेत् । ॥ अथ देवी पूजनम् ॥ देवेशि भकबुलभे सर्वाभरणसंयुते । पाव-त्वां पूजयिष्यामि ताव-त्वं सुस्थिरा भव ॥ ॥ अथ पीठदेवतास्थापन ॥ मण्डकीय मणिमडपाय नमः अज्ञानाय कालाग्निरुद्राय कल्पतरये अवराग्याय वेहिकाय अन पर्याय 李个字中李个个卒中中个学 ॥४॥ नमः नमः " ·" " " " " विद्या तत्वाय आधारशक्तये नमः ऐश्वर्याय नमः तत्त्वाय नमः कूर्माय गात्रचतुष्के अधर्माय रजसे वराहाय मध्ये आनंदकंदाय तमसे अनन्ताय संविनालाय आत्मने मुधासिन्धुपरित- सर्वतत्त्यात्मक पद्माय अंतरात्मने पृथिव्यै मकृतिमय पत्रेभ्यो परमात्मने रत्नद्वीपाय विकारमय केसरेभ्यो ज्ञानात्मने मंचकाय पंचाशद्वर्णवीजाढयकर्णिकाये मायातत्वाय तत्पादचतुष्के धर्माय सूर्यमंडलाय फलतत्वाय ज्ञानाय चंद्रगंडलाय वैराग्याय वहिताय परतवाय इति संपूज्य पीठशक्ति प्रपूजयेत् । पूर्व तीत्रायै नमः। अग्नौ ज्वालिन्यै नमः । दक्षिणे नंदायै नमः। नात्ये भोगदायै नमः । पश्चिमे कामरूपिण्यै नमः । वायव्ये उग्रायै नमः । उत्तरे तेजोवत्यै नमः। ईशाने सत्यायै नमः । ऊर्ये पद्मवासिन्य नमः । मध्ये पीठशक्तये नमः । वामे ह्रीं सर्वशक्तिकमलासनाय नमः । दक्षिणे पराशक्तिरुद्राय नमः॥ अष्टदलमध्यात्पश्चिमे उदवसंत्थाय गणपतये नमः । गायै नमः । वरुणाय नमः । ब्रह्मणे नमः। विष्णवे नमः । रुद्राय नमः ॥ अष्टदल संध्यग्रे बहिः। सूर्याय नमः । चंद्रमसे नमः । भौमाय नमः । बुधाय नमः । गुरवे नमः । शुक्राय नमः । शनैश्चराय नमः । राहवे नमः । केतवे नमः ॥ अथ अष्टदलेषु । इन्द्राय नमः । अग्नये नमः । यमाय नमः । निहाये नमः । " ·वरुणाय नमः । वायवे नमः । सेोमाय नमः । ईशानाय नमः ॥ अथ चतुर्दलेषु गणपतये नमः। दुर्गायै नमः । क्षेत्रपालाय नमः । वास्तोष्पतये नमः॥ इति पीठदेवताः स्थापनं तत्पूजनं कृत्वा मध्ये संपूजित पीठे अध्शक्ति सहित शिवसहित श्री भुवनेश्वर्यै नमः भुवनेश्वरीं आवाहयामि स्थापयामि इत्यावाह्य । श्री भुवनेश्वरी मूर्ति त्रमाणे निधाय ततः ध्यान । त्वं माता पितरी त्वमेव सुहृदस्त्वं भ्रातरस्त्वं सखा त्वं विद्या त्वमुदारकीर्तिचरितं त्वं भाग्यमत्यद्भुतं । त्वं भूयः सकलं त्वमीहितमिति ज्ञात्वा कृपाकामले श्री विश्वेश्वरि संप्रसीद शरणं मातः परं नास्ति मे॥ 'अंजला पुष्पं गृहीत्वा हृदिस्यां देवीं श्वासमार्गेण पुष्पे आगतां विभाव्य, ध्यात्वा मागच्छ देवदेवेशि जगत्त्रय हितैषिणी । क्रियमाणा मयो पूजां गृहाण परमेश्वरि ॥ * सहस्रशीर्षा० हिरण्यपर्णाम् इति भुवनेश्वरी सांगां सपरिवारां सायुधां सवाहनां सशिवां आवाहयामि इति पुष्पं समर्पयामि नमः । पुरुष एवं नां म भावहः इति भुवनेम्वर्यैः आसनं समर्पयामि नमः । 30 एतावानस्यः पश्चपूर्वा० इति भुवनेश्वर्यः पाद्यार्थे गंगोदकं समर्पयामि नमः कासास्मि अध्ये ॐ ततो विराड. चंद्रां प्रभासां. , कपूरवासितं आचमनीयं तस्माद्यज्ञात् आदित्य वर्णे ॐ त्रिपादृवं. " स्नान " सर्वहुतः संभृतः ·॥ ७॥ " ॥ अनायसरे पयोधिवृतमधुशर्करात्मक' पंचामृत स्नान अभ्यंग उद्धर्तन शुद्धोदकेन महाभिषेकं कृत्वा देव्या मूर्ति मडप्यां स्थापयित्वा भुवनेश्वर्यै सांगायै सपरिवारायै सायुधायै सपाहनाय सशिवायै नमः इति सुप्रष्ठिता भव इत्युक्त्या स्थापयेत् । तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतऋचा उपैतु मां इति भुवनेश्वर्यै यज्ञोपवीत समर्पयामि नमः "तस्मादश्चा क्षुपिपासा. वस्त्राभूपणानि ॥ त यज्ञ गंधद्वारा चंदन " यत्पुरुप व्यदधुः० मनसः काममाकुती पुष्पामाला ब्रह्मणाऽस्य. कर्दमेन मुकुट नानालंकारान् ॥ " चन्द्रमा मनसे भापः सूजन्तु नैवेद्य ॥ " नाभ्या आसीद आी पुष्करिणी आचमनीय ॥ " यत्पुरुषेण. भाः यः फरिणी मुखवासतांबूल' ॥ "सप्ताऽस्या. दक्षिणा ॥ यज्ञेन यज्ञमयजन्ता ॥ यः शुचिः सर्वराजोपचारं पुष्पांजलि ॥ " . ० तो म आवह ॥ अथांग पूजा ॥ ॐ ही भुवनेश्वर्य कीत्यै नमः शिरसि । ३० ही भुवनेश्वर्यै अस्य " फोन्त्य तुष्य " मुखे। दक्षनेत्रे । वामनेत्रे क्षान्त्य क्रियायै द्याय मेधाय नमः दक्षकणे चामकर्णे दक्षनासि चामनासि दक्षकाखे " " ॥ " " ·" " * ही भुवनेश्वरीयें हर्षायै नमः याम कपोले प्रदाय जवाष्ठे लज्जायै अघराष्ठे लक्ष्म्यै ऊर्ध्वइतपक्ता " हड़ये समृद्धयै ॥८॥ " " सरस्वत्यै, " " अधे " जिवायां " " " - " " " ॐ ह्रीं भुवनेश्वर्यै सुनंदायै नमः दक्षजानुनी 1, दक्षपादगुल्फे , दक्षपादांगुलिमूळे दक्षपादांमुल्याये वामपादमूळे वामपादजानुनि मुक्तये वामपादगुल्फे मत्यै वामपादांगुलिमूले क्षमाये वामपादांगुल्यग्रे रमायै " दक्ष पाल उग्रायै पृष्ठे जिनाये ॥ नामा " पसुदायै उदरे वसुधाये परायै दांसे परायणाय , दक्षककुदि सूक्ष्माये , वामांसे " " " " वाम " प्रीत्ये रत्यै ग्रीवायां जयाय दक्षस्क'धे दुर्गायै दक्षकूपरे प्रजाये " दक्षमणिषधे सत्याय , दक्षहस्तांगलिमूले चंडायै , दक्ष हस्तांगुल्यग्रे वायव्ये बामस्कंधे विलासिन्यै , वामकूपरे विजयायै , चाममणिबंधे विरजायै ,, वामकरांगलिम्ले विश्वायै वायकरांगुल्यग्ने विमदायै , दक्षपादमूले " " " " " " " " " ॥८॥ " " "

·"
"
"
हों भुवने व संध्याय हृदयादि दक्ष करांव' ही भुवनेश्वर्यै अमोधायैः हृदयादि जठरान्त
प्रज्ञायै हृदयादि घाम करावं
विद्युतीय
मुखान्त
,मभायै हृदयादि दक्ष पादांव
हृदयादि दस पादांव : शिवसहिताय सांग पूजयामि
निशाय हृदयादि वाम पादोत
॥ अथ आवरण पूजन ॥
प्रथमावरण पूजनं । पटकोणेषु ॥
पट्कोणयंत्र' आसिख्य आग्नेयादि काणेषु
हिरण्मयायै ही पूजयामि
हिरण्य सजाये ही पूजयामि
हिरण्याक्षायै
रजतस्रजायै
हिरण्यवर्णाये
अभीष्टसिद्धि मे देहि शरणागतवरसले ॥
भक्त्या समर्पये. तुभ्यं प्रथमावरणाचनं ॥१॥
अथ द्वितीयावरण पूजनं। पूर्वादि अष्टदलेषु ॥
पाय ही पूजयामि आाय ही पूजयामि
ज्वल त्यै
ह्रीं पूजयामि
पमपर्णाय
तुर्यगत्यै
स्वर्णमाकाराये
पद्मस्याय
तृप्त्यै
अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवरसले ॥
भक्त्या समर्पये तुपं वित्तीवावरणार्थनम् ॥२॥
:
"
"
॥९॥

·है ईशानाय, अथ तृतीयावरण पूजनं ॥ पूर्वादि दिक्षु ॥ इन्द्राय ही पूजयामि यमाय ही पू. वरणाय ह्रीं पू. सोमाय ही पू अनये नितये 'वायवे अभीष्टसिद्धि मे देहि शरणागतवत्सले ॥ भक्त्या समर्पये तुभ्यं तृतीयावरणार्चनम् ॥३॥ अथ चतुर्थावरण पूजनं ॥ पुनः दश दिक्षु ॥ बजाय ही पूजयामि अंकुशाय ही पूजयामि शक्तये गदायै दण्डाय शूलाय खगाय अजाय पाशाय चक्राय अभीष्टसिद्धि मे देहि शरणागतवत्सले ॥ भक्त्या समर्पये तुभ्यं चतुर्थावरणाचनं ॥४॥ भूपुरस्य चतुर्यु द्वारेषु माच्यादिक्रमेण द्वारपालान् पूजयेत् ।। ही दमनकाय पूजयामि । ही गुग्गुलवे पूजयामि सलिलाय .: 'कुरंटकाय " , " " " " , . m " -- - - ·। . ". " . । ततः प्रधान देवतांगे मयूख देवता पूजन ॥ . .. . लक्ष्म्यै ॐ हीं श्रियै नमः पूजयामि 'ॐ' ही स्वर्णमालिन्यै नमः पूः रजतसजाय ॐ ह्रीं पद्मप्रभायै नमः पू. "मुक्तालंकाराय वरदाय सुवर्ण गेहायै विष्णुपत्न्य सूर्याय nxn मुवर्णमोकारा पसुदाय ॥ चंद्रायै पद्म वासिन्यै हिरण्यवर्णायै , पम हस्तायै " , विल्वमियाय, भुक्त्यैः तुष्टये ईश्वर्यै प्रभुक्त्य '." संभोगिन्ये विभूत्यै "- ":".. .... मोगदायै धनेश्वर्य धान्य "" धनदाय समृदय विधाय " " " Ck " " " . " " " in शुदाय " " : चन्द्रमा मनसा० ।। आप सृजन्तु० ॥ . श्री भुवनेश्वर्यै सांगायै सपरिवारायं सायुधाय नाभ्या०॥ - आर्द्रा पुष्करिणीं ॥ । धूप समर्पयामि नमः ॥ दीपं समर्पयामि नमः ॥ यत्पुरुषेण ॥ आद्रा यो करिणीं ॥ नैवेद्य समर्पयामि नमः ॥ सप्तास्पो.॥ तां म आवह०॥ मुखवास तांघुलादि समर्पयामि नमः ॥

·F y ." यज्ञेन यज्ञमयजन्त० ॥ यः भूचि ॥ श्री भुवनेश्वर्यै सा० सपरिवाराय प्रदक्षिणां समर्पयामि नमः ।। आकृष्णेन रजसा०॥ हिरण्यवर्णा ॥ दक्षिणां समर्पयामि नमः॥ ॐ ऐ हिरण्यवर्णी इत्यारभ्य पोडशमंत्रः आरार्तिक्यं कुर्यात् ॥ ततः मंत्रपुष्पांजलिः। यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते इनाफम्महिमानः सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः ॥१॥ ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे । स मे कामान्कामाय मह्यं । कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु । कुरेराय वैश्रवणाय राजाधिराजाय महाराजाय नमः ॥२॥ स्वस्ति साम्राज्य भोज्यं स्वाराज्यं वैराज्य पारमेष्ठ्य राज्य महाराज्यमाधिपत्यमय समन्तपर्यायी स्यात्सार्वभौमः सार्वायुपः आन्तादापरार्थात् ॥ पृथिव्याः समुद्रपर्यन्ताया एकराडिति ॥ वदाप्येप लोकोभिगीतो • मरुत. परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे ॥ आवीक्षितस्य कामाप्तेविश्वे देवाः 'सभासद इति ॥ ॐ बिश्वतश्चक्षुरुत विधवो मुखो विधता वाहुरुत विश्वतस्पात् ।। सम्बाहुभ्यान्धमति सम्पतर्घावा भूमी जनयन्देव एकः मंदारफल्पद्रुमपारिजातः सौगंध्ययुक्तैर्विविधैश्च पुष्पैः ॥ पुष्पांजलि स्वीकुरु इष्टचिचा रसस्व मां पुत्रकलायुक्तम् ॥ ॐ ही श्री भुवनेश्वय सांगायै • सपरिवारायै सायुधायै मंत्रपुष्पांजलि : समर्पयामि नमः ॥ , . है 2 ॥ ॥१२

·अथ प्रार्थना मापनं ॥
आवाहन न जानामि न जानामि वार्चनं । पूनां चैव न जानामि क्षम्यतां परमेधरि ॥
मनसिजमय वाणीकायज मानस वा विपदि यदपराद्ध पारवश्येन देन्यात् ॥
त्रिभुवनशरणैका सर्वमेतत्क्षमस्व स्वशिशुरिति न मेऽन्यन्मावरचे शरण्ये ॥
इति मप्रेण नत्वा आसनस्य अधोमागे मायावीज विलिक्ष्य ॐ ही हल्लेखाय विद्महे भुवनेश्वर्य
धीमहि तन शक्तिः प्रचोदयात् इति मूळपत्रं चतुर्विगतिधा जपेत् ॥
गुवातिगद्यगोष्त्रि त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपं । सिदिर्भवतु मे देवि त्वत्मसादान्महेश्वरि ॥
इति पत्रेण आचमनेन जपं समर्पयेत् ॥ जसं गृहीत्वा अनेन कृवपूजनेन श्री शिवसहिता
सांगा सपरिवारा सायुधा सशक्तिका भुवनेश्वरी मीयतां इति जलमुत्सृजेत् ।
अथ यजमानः सपत्नीकः कुटुंबपरिवारयुक्तः कथाश्रवणं कुर्यात ॥
-
1॥१३॥

·॥श्री भुवनेश्वरी कथा माहात्म्यं ॥ ॥१४॥ ऋपय ऊचु: ॥ सूत सूत महाभाग वद नो वदतावर ॥ कथा श्रीभुवनेश्वर्याः सर्वदुःखविनाशिनी ॥१॥ सूत उवाच ये पृण्वति सदा भक्ता न ते स्युर्दुःखिनो नराः ॥ सर्वयज्ञेषु तीर्थे पु सर्वदानेपु यत्फलं ॥२॥ कथायाः श्रवणात्सर्वं लभते मनूजा ध्रुवं ॥ व्यासादितो महापुण्या धमार्थकाममोक्षदा ॥३॥ देव्या कथा नरान्कुर्याद् दुःख स तापवनितान्॥ एकादश्यां तथाष्टम्यां चतुर्थ्यां पूर्णिमादिने ॥ ४ ॥ ॥ श्री भुवनेश्वरी कथानुं माहात्म्य ॥ ।। रुपयः, उचुः ॥ पिया हे હે મહાભાગ્યશાળી કથા કહેવામાં સમર્થ એવા હે સૂત પુરાણ, તમે સર્વ દુ ખનું નિવારણ કરનારી એવી શ્રી-ભુવનેશ્વરીની કથા અમને સંભળાવે. નાના सूत उवाच ॥ सूत पुरा हे હે પરવી નષિઓ તમે પ્રશ્ન સાથે પૂછયે, શ્રી ભગવતીની પુણ્યશાળી' ક્યા કહુ છુ તે સાંભળે. જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આ કથા સાંભળે છે તે કોઈ દિવસે દુખી થતા નથી. બધા યજ્ઞ કરવાથી, બધી તીર્થોમાં નહાવાથી અને બધાં દાન દેવાથી જે ફળ મળે છે તે પુણ્ય આ કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય મળવી શકે છે. વ્યાસ મુનિએ કહેલી મોટા પુણ્ય રૂપ, ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષને આપનારી એવી આ કથા કરનારા કે સાંભળનારા મનુષ્ય દુખ અને સંસારના વિવિધ પ્રકારના संता५यी भुल छ ॥२-४॥ Cut "131 ·नवम्यामुत्सवानां च पर्वणां दिवसेषु च ॥ केतूनामुदये रोगोपश्वे વિશ્વ + ૫/l अधर्मयुद्धौ गोविमदेवस्थानपराभवे ॥ महोत्पातेषु कर्तव्या फया देव्याः मुखावहा ॥६॥. महापरीभये प्राप्ते उपसर्गभये तया ॥. उत्पातेव खिलेप्वेव कयाश्रवणवा सुन कथायाः श्रवणात्पूर्व राजानो बहवो जनाः ॥ दुःखलेशभयान्मुक्ताः मुखमापुरनचरं I ૮. य एतां शृणुपाद्भक्त्या श्रीमद्भगवतीकयां ॥ अपुरो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् ॥९॥ रोगमुक्तो भवेद्रोगी वंध्या सुतान्यहून् लभेत् ॥ फन्या च लभते श्रेष्ठधनाढयं गुणिनं वरं ॥१०॥ અગિયારસ, આઠમ, ચોથ, પૂનમ, નોમને, કે ઉત્સવના, આનંદના અને તહેવારના દિવસેમ, વિનાશકારી પૂછડિયા તારા ઊગ્યા હોય ત્યારે, રોગને ઉપદ્રવ વધી ગયો ત્યારે, દેશ ઉપર : વિવિધ પ્રકારે વિનાશ ફેલાઈ રહ્યો હોય ત્યારે, અધર્મ વધે છે, ત્યારે, ગાય, બ્રાહ્મણ, દેવતાઓ અને તેનાં રથાનકને કષ્ટ થતાં હોય ત્યારે, વિવિધ પ્રકારના ભૂકંપ, અતિવૃષ્ટિ, દુકાળ કે બીજા દવી ઉત્પાત વરતાતા હોય ત્યારે આ સુખ આપનારી શ્રી ભગવતીની કથા કરવી અને સાંભળવી. કેલેરી મરકી જેવા આક્રમક રંગના ફેલાવા વખતે, વિવિધ પ્રકારનાં યુદ્ધ, શત્રનું આક્રમણ કે બીજા ઉત્પાત વખતે કથા કરવાથી અને સાંભળવાથી પ્રજાને સુખ થાય છે. પૂર્વકાળમાં ઘણા રાજાઓ અને પ્રજાજને આ કથા સાંભળવાથી દુઃખ કલેશ અને ભયથી મુક્ત થયા છે અને ' અખંડ સુખને પામ્યાં છે. જે મનુષ્ય ભગવતીની આ કથા ભક્તિપૂર્વક સાંભળે છે તે પુત્ર વિનાનાને પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે. નિર્ધનને ધન મળે છે, રેગી રોગથી મુક્ત “યાંથ છે, 'વધ્યા સ્ત્રી ધણું સંતાનો મેળવે છે, કુવારી કન્યા છેષ ધનાઢય અને ગુણુવાને વર મેળવે છે. રાયબ્રણ થયેલે રાજા ફરી પિતાનું રાજ્ય એશ્વર્યંપા છે. વિદ્યાભ્યાસે કરનાર-વિંધા મેળવે છે, ઉર-ઈછિન્યાને મેળવે છે. પ-૧ી 75 ,.. સાર, || ૨ | ન ·} m राज्यभ्रष्टो पुना राज्यमैश्च समबाभुपात् ॥ विधार्थी सभी विद्यां कन्वामिष्टां वरः शुभा ॥११॥ सूतमेव पिचाचाम प्रहाय पक्षराक्षसाः ॥ पळायते कथा यत्र वास्तुफायें कृता शुभा ॥१२॥ मानतोऽज्ञानतो वापि कृतं पापं निवर्तते ॥ मोगान्मुतवह विविधान्देवीसायुज्यमाप्नुयात् ॥१३॥ ને ઉત્તર નાના કે માળુ: કા , ૨૪n. अर्चिवा रासचन्द्रेण समुद्रतरणाय च [નિ વે ો રાક્ષ સ ષ , पक्ष्मणो जीवन खेमे मृतो राक्षससकदे ॥ सम्प्राप्ता च सती सीता मुक्तश्चैरावनाद्भयात् ॥१६॥ श्री प्णोप्यभवनदेहः पादवळ विना ॥ अष्टादशाक्षौहिणीये युद्धे पार्यादयोऽजयन् ॥१७॥ આ કથા જ્યાં થાતી હોય તે સ્થાનમાંથી ભૂત, પ્રેત, પિશાચ, ગ્રહ, યક્ષ રાક્ષસ ભાગી જાય છે. નવા મકાનનું વાસ્તુ કરવા વખતે પણ આ કથા કરવાથી તેમાં રહેનારાં સુખી થાય છે. જાણતાં, અજાણતાં થવા પાપ નિવૃત્ત થાય છે અને કથા કરનાર અને સાંભળનાર મનુષ્ય આ લોકમાં વિવિધ પ્રકારના વૈભવ મેળવીને અંતે દેવી સાંનિધ્યમાં જાય છે. જુદા જુદા સ્વરૂપે યુગ યુગ વિષે વિષ્ણુ અવતાર લઈ જગદંબાની સેવા કરવાથી - પૃથ્વીને ભાર ઉતારવામાં સફળ થાય છે. || શ્રી રામચંદ્ર ભગવાને સમુદ્ર તરવા વખતે જગદંબાનું પૂજન સંતવન કર્યું હતું અને જગદંબાની કૃપાથી સેન્યા અને રાક્ષસો સાથે રાવણને હણવા સમર્થ થયા. રાક્ષસના આક્રમણથી મૃત્યુ પામેલા લમણ માની કૃપાથી જીવતા થયા હતા. અને સતી સીતાને મેળવી શક્યા તથા ઐરાવણ મહીરાવણના લયમાંથી મુક્ત થયા હતા » શ્રીકૃષ્ણુ ભગવાનનું શ્રી ભુવનેશ્વરીની કૃપાથી પગના તળીઆં શિવાય આખું શરીર વજનું થયું હતું. અઢાર અક્ષૌહિણી સેનાના મહાભારત, યુદ્ધમાં પાંચ પાંડવોને વિજય માતાજીની કૃપાથી થયો હતો. ૧૧-૧ળી ભગવાન || ૨૨ ·मत्या ब्रह्मोऽसृजद्विन्ध रखतीद रमापतिः ॥ विनाशपति रुद्रश्च देव्यनुसापरायणाः ॥१८॥ वसिष्ठो वामदेवश्च विश्वामित्रः पराशरः ॥ अगस्त्योऽत्रिश्च दुर्वासा जायाबिर्याज्ञवल्पकः ॥१९॥ ऋपयोऽन्ये तप.सिद्धा देव्याराधनवत्पराः || दासा मंत्रगणा येपो येऽजरामरतां गताः ॥२०॥ सिद्धा विद्याधरा देवगंधर्वा यसकिन्नराः ॥ देव्या भक्पा सेवया च स्वेष्टां सिद्धिमितोगवा ॥२१॥ નારણપુરામા સ્પેસિદ્ધિ ॥ देहेनानेन सर्वेषु लोकेषु गतिदायर्फ ૨૨. रससिद्धिमदं चाभ्रगविदं दिव्यकातिदं ॥ कल्याणकदिहामुत्र कथाश्रवणमुत्तम ૫૨૨ બ્રહ્મા ની ભક્તિથી જગતને સરજી શકે છે. વિષ્ણુ જગતનું રક્ષણ કરે છે અને રૂદ્ર જગતને નાશ કરે છે બધા દેવતાઓ દેવીની આજ્ઞાને અનુસરી પિતપતાના કાર્યો કરી શકે છે. વસિષ્ઠ વામદેવ વિશ્વામિત્ર પરાશર અગત્ય અત્રિ દુર્વાસા જાબાલિ યાજ્ઞવય અને બીજા તપથી સિદ્ધ કટિને પામેલા, ભુવનેશ્વરીની આરાધનામાં મગ્ન રહેનારા, મંગણે પશુ જેના દાસ થઈને રહેલા છે અને જેઓ દેવીની કૃપાથી અજર અમાણાને પામ્યા છે એવા ઋષિ મુનિએ 11 સિદ્ધ પુરૂષે વિદ્યારે દેવે ગંધર્વો ય કિન્નરો અને બીજાઓ ભુવનેશ્વરીની ભક્તિથી આરાધનાથી પોતે ઈએલ સિદ્ધિને પામ્યા છે. આ કથા કરવાથી સાંભળવાથી બીજાને સંભળાવવાથી અકાળ મરણ થતું નથી. આરોગ્ય જળવાય છે. ઐશ્વર્યા સમૃદ્ધિ અને બધી જાતની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે આજ મનુષ્ય દેહથી વિવિધ માં જાવાની શક્તિ મળે છે. રસની સિદ્ધિ અને આકાશ ગમનની શક્તિ મળે છે અને દિવ્ય કાંતિવાળું તેજવી શરીર થાય છે. આ કથા સાંભળવાથી આ લેકમાં બધાં સુખ મળે છે અને પરેલમાં ઇચ્છિત લેક પ્રાપ્ત થાય છે. ૧૮-૨૩ इति श्री अष्टादशं साहल्यां संहितायां श्री भुवनेश्वरी कथा. माहात्म्यं संपूर्ण ॥ { ·10 " पाचं ॥ कथा श्रवणानन्तरं देव्याः उत्तरपूजनं कुर्यात् ॥ કથા વંચાઈ રહ્યા પછી નીચે પ્રમાણે દેવીનું ઉત્તર પૂજન કરી પછી શતાઓને નૈવેદ વહેંચવું. संनिधिकरण संमुखीकरण' अवाठन » सासशीपा हिरण्यवर्णा स्थापन येनिमुद्रा प्रदश्य दुरुप एवं खो म आवह इत्यासन एतावानस्य अश्वपूर्ण प्रिपाय कांसोस्मि व अध्य ततो पिराड चंद्रां-प्रभास वस्मादशात् आदित्यवणे पंचामृतस्नानायें आचमन सर्व उपैतु मा शुद्धजलस्नानार्थे आचमन तस्मादचा क्षुत्पिपासा वस्त्र व यज्ञ वहिंपी गन्धद्वारा यत्मुरुप मनसः काम भूपण' ब्रामणास्य. कर्दमेन पुष्प धूप नाभ्या आसी आर्द्रा पुष्करिणी दीप यत्पुरुषेण आर्दी या करिणी नैवेद्य . आचमन " च गंध " ॥१८॥ चन्द्रमा मनसो आपः सूजन्तु -- ·30 ।१९।। यज्ञेन यज्ञ आचमन फळ' तांबुर्क मुखवास दक्षिणां नीराजनं सप्तास्या वो म आवह मंत्रपुष्पांजलि प्रदक्षिणां या शुचिः इति नमस्कारान् तता व्यास पूजनं । पुस्तक पूजन । ब्राह्मण सुवासिनी पूजन । कृत्वा महानैवेद्य मंगलाराविक्य कृत्वा मंत्रपुष्पांजलि समय भार्थयेन् । बचपौक्तिक हेममंडलयुवा मावाविरक्तांवरा ॥ तन्वंगी नयनत्रयातिरुचिरा बालार्क चद्भासुरा । या दिव्यांकुशपाशभूपितकरा देवी सदाभीतिदा ।। चित्तस्था भुवनेश्वरी भवन्तु नः सेयं मुदे सर्वदा ॥१॥ क्षमापन आवाहन न जानामि० अन्यथा शरणं नास्ति गतं पापं० मनदीनं कियाहीनं भक्तिद्दीन सुरेश्वरि । यत्पूजित · मया देवि परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ " >

·॥२०॥
अनेन पूजनकथाश्रवणाख्येन कर्मणा श्री शिवसहिता भुवनेश्वरी देवता प्रीयतां ॥ ॐ तत्सत्
ग्रह्मार्पणमस्तु ॥ ब्राह्मणेभ्यः श्रोतृवर्गेभ्यः महामसाद ताम्बुलदक्षिणादिकं दत्त्वा तेभ्यः आशिपः
गृहणीयात् । हस्ते जलमादाय अद्य पूर्वोच्चरित संवत् मास पक्षादिपु श्री भुवनेश्वरी व्रतकथाकर्मणः
सांगतासिद्ध्यर्थं यथाशक्ति ब्राह्मणान् सुवासिनीं भाजयिष्ये भूयसीं दक्षिणां दास्ये इति जलमुत्सृजेत् ।
पादोदकं महादेव्या मनुना पिवते तव । सप्तजन्मार्जित पाप नश्यते नात्र संशयः ॥
प्रसाद भुवनेश्वर्या गृहीत्वा भक्तिभावतः । सर्वान्कामानवाप्नोति देवीसायुज्यमाप्नुयात् ।।
तवः मसाद भक्षयेत् अन्यान् सर्वान् दद्यात् । रात्री देवीस निधो गीतनृत्यवाधादियुक्तं भजन
कुर्यात् । प्रातः स्नानादिनित्यकर्मानन्तरं पूजनं कृत्वा २४ वारं मूलमंत्र जप्त्वा उपसंहारमुद्रया
पुष्पमसादों गृहीत्वा मतिर्मा यथास्थान संस्थाप्य मंडपी विसर्जयेत् ॥
इति उत्तरपूजनादिकं ॥
॥२०॥

·॥२१॥
॥ श्री भुवनेश्वरी कथा प्रारंभः॥
॥२१॥

·श्री भुवनेश्वरी कथा
।२२।।
श्री गणेशाय नमः ॥ सुबालोपनिपदि ॥ अथ हैन रैकः पप्रच्छ भगवन् कस्मिन्सर्च
प्रतिष्ठिता भवन्तीति तस्मै स होवाच रसातल लोके विति । होवाच कस्मिन् रसातललेोका
ओताः प्रोतावेति मुग्विति । होवाचेलारम्प भुवः स्वः महः जनः तपः पर्यंत
सत्योफान्तमुत्या । फस्मिन् सत्यलोका ओतोः प्रोताथेति प्रजापतिलोकेष्विति । हेोवाच
फस्मिन् प्रजापतिलेका ओता प्रोताचेति ब्रह्मोकेष्विति । होवाच कस्मिन् ब्रह्मलोका ओता:
मोनाशति सर्पलाके प्चिति । होवाच सर्पलोका आत्मनि ब्रमणि मणय इवाताः पोताश्चेति ।
सर्पलोफ एव सर्वलोकाः प्राकाराणां यहत्वादिति ॥१॥
व्यास उवाच
ग्राहकाप्रभागे मर्वलोकास्ति यः सुतः ॥ मणिद्वीपः स एवास्ति यत्र देवी विराजते ॥१॥
फैलासादधिको लोको नैकुंठादपि चोत्तमः ॥ गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः ॥२॥
नैतत्सम तु विठोक्ये मुंदरं विद्यते कचित् ॥ छनीभूतं त्रिजगता भवसंतापनाशक ॥३॥
पहुयोजनविस्तीर्णो गंभीरस्तावदेव हि ॥ पणिद्वीपस्य परितो वर्तते तु सुधोदधिः ॥ ४॥
रत्लान्छवालकायुक्तो अपश खसमायुतः ॥ नानाध्वजसमायुक्तो नानापोतगतागतैः
विराजमानः परितस्तीररत्नद्रुमो महान् ॥५॥
१ लेह प्राकारः ॥
वदुत्तरं लोहधातुनिर्मिता गगने ततः
मप्तयोजनविस्तीर्णः माकारो वर्तते महान् ॥ नानाशस्त्रमहरणा नानायुद्धविशारदा
॥
॥२२॥

·શ્રી. ભુવનેશ્વરી કથા | ૨૨ | ' શ્રી જલારા || સુબાલ ઉપનિષદમાં મણિદ્વીપનું વર્ણન આ પ્રમાણે છે. રક્ત નષિ ગુરુને પૂછે છે કે હે ભગવાન બધા લેક કેનામાં રહેલા છે ? ગુરૂએ કહ્યું કે રસાતળમાં રહેલાં છે. તેણે પુછયું રસાતળ શેમાં ઓતપ્રોત છે? ગુરૂએ કહ્યું “કમાં. પછી રેવના પ્રશ્નના ઉત્તરમાં ગુરૂએ ભૂલૈંક ભર્લોકમાં, વર્લોક વહેંકમાં, વર્લોક મહર્લોકમાં, મહુર્લોક જનમ, જનક તપેલેંકમાં અને તપલેક સત્યલેમાં ઓતપ્રેત થયો છે એમ કહ્યું શિષ્ય પુછયું સત્યલોક શેમાં ઓતપ્રેત થયે છે ગુરૂએ કહ્યું પ્રજાપ્રતિ લેકમાં, પ્રજાપ્રતિક પ્રહાલકમાં અને બ્રહાલેક સર્વલેકમાં ઓતપ્રેત થયેલ છે. સર્વ લેક એજ શ્રી ભુવનેશ્વરીનું રથાન મણિદ્વીપ કહેવાય છે. ત્યાં ઘણું કિલ્લાઓ છે તેથી તે સર્વક કહેવાય છે. ITI કથા ઉપ વ્યાસ કહે છે. ઉપર કહ્યા પ્રમાણે બ્રહ્મલોકની ઉપરના ભાગમાં સર્વલક છે જે મણિદ્વીપ કહેવાય છે. જયાં શ્રી ભુવનેશ્વરી બિરાજે છે. એ મણિદ્વીપ કલાસથી વૈકુંઠથી અને ગેલેકથી શ્રેષ્ઠ છે, એના જેવું સુંદર રથાન ગણે તેમાં એકય નથી ત્રણે લેકના છત્ર સરખો સંસારના તાપને મટાડનાર, ઘણા જન લાંબે પળે એ મણિદ્વીપ છે. મણિદ્વીપની ચારે કેર અમૃતને સમુદ્ર છે. તે સમુદ્રમાં રત્નોની રેતી છે તેમાં મઘરછ શખ અને બીજા જળચર પ્રાણિ વસે છે. અનેક વહાણે ત્યાં આવ જ કરે છે. જેના પર વિવિધ પ્રકારની ધજા ફરકે છે. કાઠે ઉગેલાં નાં ઝાડ શોભી રહ્યાં છે. તે અમૃત સમુદ્ર પછી ૧ લે લેહાને ગઢ એક લેખંડને કિલે - સાત જન ઉચે આવે છે. ત્યાં અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રો ધારી, યુદ્ધ વિદ્યામાં કુશળ, આનંદ-કરનારા રક્ષક' વસે છે. એ કિલ્લાને ચાર દરવાજા છે. જે ૧થી || ૨૩ //

·२४॥
रसका निवसन्त्यत्र मोदमानाः समन्ततः ॥ चतुरिसमायुक्तो द्वारपालशवान्विता ॥८॥
देवीभक्तियुतेर्नुप ॥ दर्शनार्थ समाांति ये देवा जगदीशिनुः ॥९॥
नानागणः
परिवतो
विपानशतसंघर्पघटास्वनसमाकुल: ॥ पदेपदे मिष्टवारिपरिपूर्णसरांसि च
बाटिका विविधा राजन् रत्नदुमविराजिताः ॥१०॥
२ कांस्य प्राकार: ॥
तदुत्तरं महाकांस्य धातुनिर्मितमंडळा ॥११॥
गोपुरद्वारसहितो बहुससमन्वितः
। निरंतरं पुष्पयुवा
वृक्षाः सदाफलमदाः ॥१६॥
पनसा पहला लोधा कर्णिकाराव शिंशपाः ॥ देवदारु कांचनारा आसाथैव चमेरवः ॥१३॥
लिकुचा हिंगुलाफका लवंगा कट्फलास्तथा ॥ तालास्तमालाः सालाश्च क काला नाग भद्रकाः ॥१४॥
असख्यवरुनातीनां वनान्युपवनानि च ॥ . कोकिलारावसं युक्ता गुंजभ्रमरभूषिताः ॥१५॥
निर्यासस्राविणः सर्वे स्निग्धच्छायास्तरूपमाः ॥ सुगंधवादिपवनः पूरित तद्वनोत्तम ॥१६॥
सहित हरिणीपूर्धापमान रितस्ततः ॥ नृत्यद्वर्हि कदवस्य केकारावैः सुखपदैः ॥
नादिवं तद् वन दिव्यं मधुस्रावि समततः ॥१७॥
३ ताम्र पाकारः ॥
कांस्यसालादुत्तरे तु तृतीयस्वानसाधका चतुरससमाकार उन्नत्या
सप्तयेाजना ॥१८॥
दयोस्तु सालयोर्मध्ये संमोक्ताः कल्पवाटिकाः ॥ येषां तरूणां पुष्पाणि कांचनामानि भूमिप ॥१९॥
पाणि कांचनामानि रत्नवीजफलानि च ॥ तदनं रक्षित राजन्नस तेनर्तुनानिशं ॥२०॥
मधुश्रीर्माधवश्रीश्च भार्ये तस्य संमते ॥ अतीव रम्य विपिनं मधुसावि समततः ॥
पूरित दिव्यगंधर्वैः सांगनैनलोलुपैः ॥२१॥
॥
॥२४॥

·સ. સેકડે દ્વારપાળે રહે છે. પિતાના નોકર ચાકર સેવકે અને સ્ત્રીઓ સાથે ભક્તિ ભાવવાળા દેવતાઓ જગદંબાનાં દર્શન કરવા ત્યાં આવે છે. તેનાં કરીના રણકારા કરતાં સેંકડો નિમને માં આવ જા કરે છે. ઠેકાણે ઠેકાણે મીઠા પાણીના સરોવરે છે. રત્નના વૃક્ષવાળા અસંખ્ય બગીચા છે હજાર યોજન લાંબે પળે તે પ્રદેશ છે. ૪૭–૧૦ | { ૨ જે કાંસાને ગઢ ત્યાર પછી કાંસાને ગઢ છે તેમાં અનેક દરવાજ છે. હમેશાં ફળફુલથી ભરેલાં ત્યાં વૃક્ષે છે. ફણસ બોલવારી દર કણેર સીસમ દેવદાર કાંચનાર આંબા બીજોરા ઇંગોરીયા એલચી લવીંગ કાયફળ તાડ તમાળપત્ર ચણકબાબ વગેરે અસંખ્ય પ્રકારનાં વક્ષે વેલાઓથી ભરેલા વને પતને બગીચા ત્યાં છે. તેમાં કોયલ ભમરા નાચતા મેર વગેરે પક્ષિઓના મધુર રવાથી આખો પ્રદેશ વ્યાપ્ત છે. ત્યાં હકીઓનાં આમ તેમ કુદતાં ટોળાં શોભી રહ્યા છે. વૃક્ષમાંથી વિવિધ રસે વહે છે. વૃક્ષની ધાટી છાયી છે. સુગંધી પવનથી તે પ્રદેશ વ્યાપી રહ્યો છે. ૧૧-૧૭ છે. ૩ છે ત્રાંબાને ગઢ કાંસાના કિલ્લાની ઉત્તરે રીચાંખડે બાને કિલે છે. તેની ઊંચાઈ ૭ જાત છે બંને મિહલાઓની વચ્ચે 'કરંપવૃક્ષના બગીચાઓ છે. જે વૃક્ષેને પુષ્પ અને પાંદડાં સેનાનાં છે. અને તેનાં ફળના બીજ રન છે. એ 'કલ્પવૃક્ષના વનનું રક્ષણ વસંત ઋતું હમેશાં કરે છે. એ વસંત નtતુની મધુશ્રી અને માધવશ્રી નામની બે સ્ત્રીઓ છે. એ વનમાં ચારે તરફ મધુર રસ અને છે સંગીતમાં મોત થયેલા ગંધર્વો સીઓ સાથે સવારે તરફ વિહાર કરી રહ્યાં છે પ૧૮ થી ૨૧. ૨૨

·४ सीसक पाकारः ॥
चतुर्थ: सीससालकः ॥२२॥
ताम्रसालादुत्तरत्र
समुछायः स्मृतोप्यस्प सप्तयोजनसंख्यया ॥ संतानवाटिका मध्ये साळयोस्तु द्वयोवृप ॥२३॥
हिरण्यामानि सममान्युत्कुल्लानि निरंतरं ॥ अमृतद्रवसंयुक्तफलानि मधुराणि च ॥२४॥
ग्रीष्मर्तु यफस्तस्या वाटिकाया नृपोत्तम ॥ शुक्रश्रीश्च श्रुचिश्रीश्च दे भार्ये तस्य संमते ॥२५॥
नानासिद्वैः परितो नानादेवः समन्वितः ॥ विलासिनीनां वृन्दैश्च चंदनद्रवपकिलैः ॥२६॥
५ पित्तल माकारः ॥
सीससालादुतरन आरकूटमयः शुम ॥ माकारो पंचमा राजन्मुनियोजनदैर्यवान् ॥२७॥
हरिनंदनगृक्षाणां सन्ति मध्यतः ॥ सालस्य चाधिनाथस्तु वर्षमेघवाहनः ॥२८॥
नभाश्रीश्च नभस्यश्री. स्वरस्यारस्यमालिनी ॥ वर्पतादिश्च प्रोकाः शक्तया मदविव्हलाः ॥२९॥
नवपल्लवदक्षाच नवीनलतिकारताः
॥ नदीनदप्रवाहाश्च मवहन्ति च वेगतः ॥३०॥
यसति देवाः सिद्धाच देवीसेवापरायणा ॥ कापीकूपवडागाश्च
देव्यैर्यश्च समर्पिताः ॥
ते मनुष्या सन्त्यत्र साविलासाश्च सांगनाः ॥३१॥
६ पंचोह भाकारः ॥
आरकूटमयादने सप्तयोजनार्यवान् । ॥३२॥
परोहात्मक. साल: पष्ठो मंदोरवाटिकाः ॥ अधिष्ठातात्र संमोक्तः शरद् ऋतुरनामयः ॥३३||
ईशलक्ष्मी लक्ष्मी भार्य तस्य सम्मते ॥ नानासिद्धा वसंत्यत्र सांगनाः सपरिच्छदाः ॥३४॥

·+ ૨૭ll P ( ૪ થે સીસાને ગઢ ત્રાંબાના કિલ્લાથી ઉત્તરે ૭ જન ઊંચે સીસાને કિલે છે બને કિલ્લાઓની વચમાં સંતાનવાટિકા નામના બગીચાઓથી તે વ્યાપ્ત છે. તેમાં સુવર્ણ જેવાં હંમેશાં ખીલેલાં પૂણે અને મધુર અમૃતના રસવાળાં ફળે છે. એ વાટિકાને નાયક ગ્રીષ્મ ઋતુ શુઝથી અને શુચિશ્રી નામની બે સ્ત્રીઓની સાથે ત્યાં રહે છે. ચંદનથી ચર્ચેલા અનેક સિદ્ધિ વિવિધ દેવતાઓ અને વિલાસીઓનાં ટાળાઓથી તે વ્યાપ્ત છે. આ લેક ૨૨ થી ૨૬ ૫ મો પિત્તળનો ગઢ સીસાના કિલ્લાની ઉત્તરે પિતળને પાંચ સાત યોજન ઊંચે કિલ્લે છે. તેમાં હરિચંદન વૃક્ષોના બગીચાઓ છે. તેને અધિપતિ, મધ જેવું વાહન છે એ વર્ષો નતુ નથી તથા નભયશ્રી નામની માળા ધારણ કરતી બે સ્ત્રીઓ સાથે ત્યાં રહે છે. તેમજ મદથી વિહુળ થયેલી ૧૨ શક્તિઓ પણ ત્યાં વસે છે, તેમાં નવપલ્લવવાળાં નવી નવી લતાઓથી વીંટલાં વૃક્ષો અને વેગવાળી નદીઓ અને ઝરાઓ વહ્યા કરે છે. ત્યાં ભુવનેશ્વરીની સેવામાં તત્પર રહેલા દેવતાઓ અને સિદ્ધો વસે છે. વાવ, કૂવા તળાવ વગેરે દેવી નિમિત્ત જેએમેં કરાવ્યાં છે એવા મનુષ્યો પિતાની સ્ત્રીઓ સાથે ત્યાં વાસી વિલાસ કરે છે. ૨૭ થી ૩૧ || ૬ ઠ્ઠો પંચલેહને ગઢ પિત્તળના કિલ્લાની આગળ સાત જન ઊંચે પંચલેહને છઠ્ઠો કિલ્લો છે. તેમાં મંદાર વૃક્ષના બગીચાઓ છે. તેને અધિષ્ઠાતા શરદઋતુ ઇશલક્ષ્મી અને લક્ષમી નામની બે આવી સાથે તેમાં વસે છે તેમજ પોતાની સ્ત્રીઓ અને પરિવાર સાથે અનેક સિદ્ધ પુરૂષ ત્યાં રહે છે. I શ્લોક ૩૨ થી ૩૪ || જે ૨૭મી

·१
॥२८॥
७ रोप्य प्राकारः ॥
देयवान् ॥ दीप्यमानी महाशृंगैर्वर्तते , रोप्यसालफः ॥३५॥'
पंचगेहमयादी सप्तयोजन
पारिजावाटको मध्ये प्रसूनस्तबकान्वितः ॥ तत्राधिनाथः संमोक्तो हेमन्तर्तुमहाज्ज्वला ॥३६॥
सहधीच सहस्पश्रीः भार्ये तस्य संमते ॥ वसन्ति . रससिद्धाथ ये देवीचतकारिणः ॥३७॥
८ सुवर्ण प्राकारः ॥
रोप्प साळमयादने समयोजन दैर्पवान् ।। सौवर्णसालः संप्रोक्तचाष्टमः स्वर्ण निर्मितः ॥३८॥
मध्ये फदं वचाटी च पुष्पपल्लवोमिता ॥ तत्राधिनाथः संमोक्ता शिशिरर्तुमहोदयः ॥३९॥
तपाश्रीव तपस्पथीः भायें तस्य समते ॥ देवीमक्ता वसंत्यत्र ये देव्यै दानकारिणः ॥४०॥
नानामेोग समुत्पन महानंद समन्विताः ॥ सांगनाः परिवारैस्तु संघशः परिवारिताः ॥४१॥
९ पुष्पराग मणि माकार. ॥
स्वर्णसालमयादग्रे मुनियोजन देयवान् ॥ पुष्परागमय सालो नवमः कुंकुमारुण. ॥४२॥
पुष्परागायो भूमेर्चनान्युपवनानि च ॥ रत्नक्षालवालश्चि पुष्परागमया:
शुभा: ॥४३॥
दिक्पाला नियसन्स्पत्र प्रति ब्रह्मांडवर्तिनां ॥ पूर्वाशायां समुत्तुंगशृंगा पूरमरावती ॥४४॥
नानोपवनसंयुक्ता महेन्द्रस्वत्र राजते ॥ ऐरावतसमारूढा वज्रहस्तः प्रतापवान् ॥४५॥
देवमेनापरिवतो राजतेत्र शतक्रतुः ॥ वहिकाणे वहिपुरी, वनिपूरसदृशी नृप ॥४६॥
स्वाहा स्वधा समायुक्तो यनिस्तत्र विराजते ॥ याम्याशायां यमपुरी तत्र दंडधरो महान् ॥४७॥
त्यां दिशि राक्षस्यां राक्षसैः परिचारितः ॥ खड्गधारी स्फुरक्षेत्री नितिर्मिजशक्ति
वारण्यां परुणो राजा पाशधारी प्रतापवान् ॥ महाझपसमारूढो वारुणीमधुविव्हल ॥४९॥
वायुकोणे वायुलोको वायुस्वत्राधितिष्ठति ॥ . ध्वजहस्ता ,विशालाक्षा मृगवाहनसंस्थितः ॥५०॥
.
॥२८॥

·f }} ૨૨ !! ૭ મે રૂપાને કિલે ' ' ' પંચલેહના કિલ્લાની આગળ સાત જન, ઊંચે પ્રકાશિત મોટા મોટા શિખર અને કડાઓના ઉપરના ભાગેથી શોભતે રૂપાને કિલ્લે છે. ત્યાં પારિજાતવૃક્ષોના પૃપાથી છવાયેલાં વને છે. તેને નાયક હેમંત ઋતુ સહશ્રી મે સહુથી નામની બે સ્ત્રી સાથે વસે છે. તેમજ પારથી દેહસિદ્ધિ મેળવી અજર અમર થયેલા દેવીના ભક્ત રસસિદ્ધો પણ ત્યાં રહે છે. ૮ મે સેનાને ગઢ રૂપાના ગઢની આગળ સાત જન ઊંચે સોનાને આઠમો કિલે છે. તેમાં પુષ્પપલ્લવથી, શેભતાં કદંબનાં વને છે. તેને અધિષ્ઠાતા શિશિર ઋતુ તપથી અને તપસ્યશ્રી નામની સીઓ સાથે વસે છે. દેવી નિમિત્તે દાન કરનારા દેવીના ભક્તો સ્ત્રીઓ સાથે અને પોતાના પરિવાર સાથે વિવિધ પ્રકારના વૈભવ ભગવતા અને આનંદ કરતા ત્યાં ચારે તરફ વસે છે. એ લોક ૩૫-૪૧ ) ૯ મે પોખરાજને ગઢ સેનાના કિલ્લાની આગળ સાત યોજન ઊચે પખરાજને નવમે કિલ્લે કેસર જેવા અરૂણ ગનો છે. ત્યાં તેની ભૂમિ વને, ઉપવને, વૃક્ષના કયારા બધાં પ્રસરી રંગના પખરાજનાં છે. પ્રત્યેક બ્રહ્માંડના ફિપાલે ત્યાં વસે છે. તે કિલામાં પૂર્વ દિશાએ આકાશ સાથે વાત કરતા મહાલની અમરાવતી નામની નગરી છે. તે નગરીમાં અનેક પ્રકારના બગીચાઓ છે, ત્યાં ઐરાવત ઉપર બેઠેલા વાધારી પ્રતાપી દેવસેનાથી વીંટાયેલા ઈન્દ્ર રાજા બિરાજે છે. અગ્નિખૂણામાં અગ્નિપુરી છે. ત્યાં સ્વાહા વધાની સાથે અગ્નિ બિરાજે છે. દક્ષિણ દિશાએ યમપુરી છે તેમ દંડધારી યમ રહે છે. તૈત્ય દિશામાં રાહસેથી વીંટાયેલા ધારી નિતિ વસે છે. પશ્ચિમ દિશાએ પાશધારી પ્રતાપી મગર ઉપર બેઠેલા વારણિ મારાથી'.વિજ્ળ થયેલા વરૂણ રા' વસે છે વાયવ્ય દિશાએ વાયુસેક છે ત્યાં વિજા હાથમાં ધારણ કરતા વિશાળનેત્રવાળા સગપર બેઠેલા વાયુદે વસે છે... લેક કર-પ૦:";

·॥३०॥
उत्तरस्पां दिशि : महान्यागेकास्ति भूमिप ॥ यक्षाधिराजस्वत्रास्ते वृद्धि ऋद्धयादिशक्तिभिः ॥५१॥
नपमिनिधिमियुक्तस्तु दिश घननायक ॥ ईशानकाणे संमोक्तो रुद्रलोको महत्तरः ॥५२॥
अनमरत्नखचितो यत्र रुद्रोस्ति देवत ॥ स्वसमानरसंख्यावरुदैः शूरुवरायुधः ॥५३॥
१० पझराग मणि भाकारः॥
पुष्परागमयादने दशमा कुंकुमारुणः ॥ पद्मरागययः सालो मध्ये भूश्चैव तादृशी ॥५४॥
दशयोजनवान् देय गापुरद्वारस युत। ॥ मध्ये भुवि सभासीनाचतुःपष्ठिमिता कला:
चापोणधराः सर्या युद्धायैवोत्सुकाः सदा ॥ शताक्षाहिणिकासेनाप्येकैकस्याः प्रकीर्तिता ॥५६॥
सर्वापि युद्धसामग्री तस्मिन्साले स्थिता मुने ।
११ गोमेद मणि प्राकारः ॥
पद्मरागमयादने गोमदमणिनिर्मित
दशयोजन दैयण माफारो विद्यते महान् ॥ गोमेदकल्पितान्येव तद्वासिसदनानि च ॥५॥
पक्षिणः स्तंभवर्याश्च वृक्षा वाप्यः ससि च ॥ गोमेदकल्पिता एव कुंकुमारुणविग्रहाः ॥५९॥
वन्मध्यस्था महादेव्या द्वात्रिंशच्छक्तयः स्मृताः ॥ एकैकस्या महाशर्तेर्दशाक्षौहिणिका मता ॥६॥
सेना ताप्ये कशत्तिलक्षब्रह्माडनाशिनी ॥ तासां नामानि वक्ष्यामि पापनाशकराणि च १६१॥
विधा. ही पृष्टयः प्रज्ञा सिनिवाली कुहुस्तथा ॥ रुद्रा वीर्या प्रभा नंदा पापिणी ऋद्धिदा शुमा ।।६२।।
कालरात्रिमदारात्रिर्भद्रकाली कपर्दिनी ॥ विकृतिर्दण्डिण्डिन्यः सेन्दुखण्डा शिखडिनी ॥३३॥
निशुभशुभयिनी महिपासुरमर्दिनी ॥ इन्द्राणी चव रुद्राणी शंफरार्धशरीरिणी ॥६४॥
नारी नारायणी चैव त्रिशुलिन्यक्षपालिनी .. अंबिका डादिनी पवादित्येव शक्तयः स्मृताः ॥६५॥

·ઉત્તરદિશામાં મોટા યક્ષક છે. ત્યાં વૃદ્ધિ અને ઋદ્ધિ વગેરે શક્તિઓ, અને યક્ષાધિરાજ વસે છે. નવનિધિ સાથે મોટા પેટવાળા ધનને નાયક સાધિરાજ કુબેર ત્યાં રહે છે. ઈશાન દિશાએ પ્રચંડ ૨કલેક છે તે અમુલ થી જડેલે છે. ત્યાં પિતાના સરખા શૂવધારી અસખ્ય થી વટાયેલા સદ વસે છે અસંખ્ય રુદ્રાણી અને ભદ્રકાલ્યાદિ માતાઓથી વીંટાયેલા ઇશાન નામના વ્યવસે કે ૫-૫an ૧૦ મો પદ્મરાગનો ગઢ પોખરાજના કિલ્લાની આગળ દશમે કંકુવર્ણ પદ્મરામ માણેકને કિલે છે. તેની પૃથ્વી પણ તેવી જ છે. તે દશ એજન ઉચે તથા અનેક દરવાજા અને દ્વારેથી શેશિત છે. ત્યાં ધનુષબાણ ધારણુ કરેલી ચાસઠ કલાએ વસે છેપ્રત્યેક કળા પાસે સે સે અક્ષોહિણી સેના રહેલી છે. ત્યાં બધી જાતની યુદ્ધની સામગ્રી ભરેલી છે. તે ૫૪-૫૬ ) ૧૧ મો ગમેદ મણિને ગઢ માણેકના કિલ્લાની આગળ ગોમેદ મણિને દશ જન કિલ્લે છે ત્યાં મકાનો અને ભૂમિ ગમેદમણિમય છે તેમાં પક્ષીઓ થાંભલા વૃક્ષ, વાવ, તળા, કંકુવર્ણ ગોમેદમણિનાં છે. તેમાં ૩૨ મહાદેવી શક્તિઓ વસે છે. તે એક એક મહાશક્તિ પાસે દશ દશ અક્ષૌહિણી સેના છે તે એક એક શક્તિ લાખ બ્રહ્માંડને નાશ કરવાનું બળ ધરાવે છે. તે શક્તિઓનાં નામ નીચે પ્રમાણે છે. પ૭-૬પ ૧ વિદ્યાપ સિનીવાથી ૯ પ્રભા ૧૩ કાલરાત્રિ છ વિકૃતિ ૨૧ શિખડિલી ૨૫ કાણ ૨૯ ત્રિથલિની ૪ મહારાત્રિ ૧૮ ડિની ૨૨ નિશુલબમથિની ૨૬:કરારીીિ ૭ બલિની ૧૧ પોષિણી ૧૫ ભદ્રકાલિ ૧૯ ડિની ૨૩ મહિષાસુરમર્દિની ૨૭ નારી ' ૩૧ અંબિકા ૪ પ્રજ્ઞા ૮ થી ૧૨ ઋદ્ધિદા ક કપર્દિની ૨૦ સેખ, ૨૪ છાર્થી : " ૨૮ નારાયઠ્ઠી ૩૨ લામિક ૧૦ નદી ' 4 ·॥३२॥ सकला ; . १२ वज्ररत्न हीरक माफारः ॥ गोमेदकमयादमे । द्वादशी वज्ररत्नजः ॥ दशयोजन गापुरद्वारसंयुतः ॥६६॥ गृहाणि पीथयो रथ्या महामार्गागमानि च ॥ वृक्षा लताश्च तरव सारंगा बजनिर्मिताः ॥६॥ तप भी सुवनेश्वर्या - वसति परिचारिकाः ॥ एकैपलक्षदासीभिः सेविता मदगविताः ॥६॥ वासन्तधराः काचित् काश्चित्पुष्पकरांयुजा. ॥ काश्चिच्चित्रकनिर्मात्यः पादसंवाहने रताः ॥६९॥ पुप्पभूपण निर्माभ्यः पुप्पशृंगारसारिकाः ॥ नानाविलासचतुरा युवत्यः अपि ॥७॥ सो भुवनयेगा स्यात् तथा भुवनपोलिका || विद्युद्दामसमानांग्यः कणकांचीगुणान्दिताः ॥७॥ अष्टदिक्ष तथैतास पाकाराबहिरेव च ॥ सदनानि विराजन्ते नानावाहनहेतिभिः ॥७२॥ १३ वैर्य मणि माकार. ॥ वनसालादाभाने सालो व्यनिर्मित ॥ दशयोजन तुगोसो गेहपुरद्वारशोभितः ॥७३॥ पैडूर्यभूमिः सर्वापि गृहाण्युपयनानि च ॥ वीथ्या रथ्या महामार्गाः सर्वे वैडूर्यनिर्मिताः ॥७॥ तत्रावित परिता ग्राम्यादीनां च मंडल ॥ ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कोमारी वैष्णवी तथा ॥७५॥ वाराही च वपेन्द्राणी चामुंडा सप्त मातरः ॥ अष्टमी तु महालक्ष्मीः नाम्ना मोक्तास्तु पातरः ॥७॥ जगत्कल्याणकारिण्य · स्वस्वसेनासमाताः ॥ तत्सालस्य चतुर्पु वाहनानि महेशितुः ॥७७॥ सज्जानि भूपते सति साल काराणि नित्यशः॥ दतिनः काटिशो वाहाकोटिशः त्रिविकास्तथा ॥७८|| इंसाः सिंहाय गरुडा मयुरा पभास्तथा ॥ine तैर्युक्ताः स्यदनास्तवत्कोटिशो नृपनंदन, ॥७९॥ कोटिनस्तु विमानानि नानाचिन्हान्वितानि च ॥ नानावादित्रयुक्तानि महाध्वजयुतानि च ॥८॥ ॥ ३२॥ .

·૧૨ માં હીરાને ગઢ ગમેદમણિના કિલ્લા પછી બારમે દશ યોજન ઉચે નાના મોટા દરવાજાઓથી વીંટાયેલે હીરાને કિહ છે. ત્યાં ધરે, શેરીએ, રસ્તા, રાજમા, આંગણુઓ , ધારિયા, પથરી બધા હીરા જેવી છે. તે કિલ્લામાં ભુવનેશ્વરીની મદદથી ગર્વવાળી એક એક લાખ દાસીઓથી સેવાયેલી પરિચારિકાઓ વસે છે, કે પંખા ધારણ કરેલી, કેઈએ પુષિ હાથમાં લીધેલા, કઇ ચિને આળખતી, કેઇ પગ દાબતી, કોઈ પુષ્પના હાર અને શણગાર રચતી, વિવિધ પ્રકારના વિકાસમાં ચતુર એવી યુવાવરથાવાળી, અનંગરૂપ, અનંગમદના, સુંદરી મદનાતું, ભુવનવેગા, ભુવનપાલિકા, વગેરે વીજળી સરખી કીટમેખળાવાળી, શોભતા અગવાળી પરિચારિકાએ ત્યાં વસે છે. કિલ્લાની બહારના ભાગમાં આઠેય દિશામાં તેનાં રથાન છે ત્યાં વિવિધ પ્રકારનાં વાહને છે. તે ૬૬-૭૨ ! ૧૩ મો વંડૂર્ય મણિને મઢ હીરાના કિલ્લા પછી વૈર્યમણિને દશ એજન ઉસે અનેક દરવાજા વાગે કિલે છે. ત્યાં ઘર, ઉપવન, શેરીઓ, રાજમાર્ગો અને ભૂમિ વર્ષ મણિની છે. ત્યાં આઠ દિશામાં બ્રાહ્મી, માહેશ્વરી, કૌમારી, વૈષ્ણવી, વારાહી, ઈન્દ્રાણી, ચામુંડા અને મહાલક્ષ્મી એ જગતું કલ્યાણ કરનારી અને પિપિતાની સેનાઓથી વીંટાયેલી આઠ માતાઓ વસે છે. એ કિલ્લાના ચાર દ્વારમાં શ્રી ભુવનેશ્વરીના જજ થયેલાં અલંકારથી શોભતાં વાહને તથા હાથીએ, ઘેડા, પાલખીઓ, હસે, સિલે, ગરૂડે અને મયુર પેઠિયાઓ જોડેલા રથે, વિવિધ પ્રકારનાં વાજિંત્રે, ચિન્હ અને ધજાવાળાં કરોડો વિમાનો ત્યાં રહે છે, ૩-૮૦ 1. ૨૪ ૫ ·ii १४ इन्द्रनीलमणि कारः ॥ चाने सालचतुर्दशः ॥ दायोजन तुगोसो इन्द्रनीलाश्मनिर्मितः १८१॥ वैडूर्यमणिसालय तन्मभ्यभूस्तथा पीओ महामार्गा गृहाणि च ॥ वापी पतहागाव सर्वे तन्मणिनिर्मिताः ॥८२॥ वत्र पद्म तु संप्रोक्त वहुयोजनविस्तृत ॥ पोडशारं दीप्यमान सुदर्शनमिवापरं ॥८॥ वर पोटशक्तीनां स्थानानि विविधानि च ॥ कराली विकराली च तथामा च सरस्वती ॥४॥ श्रीदुर्गापा तथा लक्ष्मीः श्रुतिश्चैव स्मृतिधृतिः ॥ श्रद्धा मेघा मतिः कांतिरार्या षोडश शक्तयः ॥८५॥ नीलनीमूतसं फोगाः करवालकरांना ॥ सेनान्या सकला एताः श्रीदेव्या जगदी शितुः ।। पतिब्रह्मांड संस्थानां शक्तीनां नायिका स्मृताः ॥८६॥ १५ मुक्ता माकारः ॥ इन्द्रनील महासालादो पंचदशा महान् ॥ मुक्तापाकार उदिता दशयोजन दैर्ध्यवान् ||८७॥ मध्यभूः पूर्ववत् मोक्ता तन्मध्येष्टदलांबुज ॥ तत्र देवीसमाकारा देव्यायुधधराः सदा ॥८॥ संमोक्ता अष्टम त्रिग्यो जगद्वार्तामयोधकाः ॥ देवीसमानभोगास्वा इंगितज्ञास्तु पंडिताः ॥८९॥ देव्यभिप्रायवोधिन्यश्चतुरा अतिसुदराः ॥ प्राणिनां ताः समाचारं ज्ञानशक्त्या विदति च ॥९॥ अनंगसुमा मोक्ता अनंगकुसुमातुरा ॥ अनगमदना अनंगमदनातुरा ॥९॥ भुवनपाला गगनवेगा चैव ततः परं ॥ शशिरेखा च गगनरेखा चैवाति सुंदरी ॥१२॥ पाशांकुशवराभीविधरा अरुणविग्रहाः ॥ विश्वसंवन्धिी वार्ता बोधयन्ति प्रतिक्षण ॥१३॥ तद्वत् ·} ? ! ૧૪ મે નીલમને ગઢ વર્યમણિના કિલ્લાની આગળ ચૌદમે દશ યોજન ઊંચે નીલમ (ઈન્દ્રનીલ) મણીને કિલ્લે છે. તેની જમીન શેરીઓ રાજમાર્ગો ઘરે વાવ, કૂવા, તળાવ બધાં નીલમનાં છે. ત્યાં ઘણા જનના વિસ્તારવાળુ સોળ પાંખડીનું સુદર્શન સરખુ પ્રકાશિત કમળ છે. ત્યાં સેળ શક્તિનાં રચાનકે છે. કરાલી, વિકરાલી, ઉમા, સરસ્વતી, શ્રી, દુર્ગા, ઉષા, લમી, કૃતિ, સ્મૃતિ, વૃતિ, શ્રદ્ધા, મઘા, મતિ, કાતિ અને આર્યો આ સોળ શક્તિઓ ત્યાં વસે છે. પ્રત્યેક બ્રહ્માંડમાં રહેલી શક્તિઓની એ ઉપરી છે, એ ૮૧-૮૬ ૧૫ મે મેતીનો ગઢ ઈન્દ્રનીલ મણિના કિલ્લાની પછી પદમા દશ યોજન ઊચા મોતીને કિલ્લે છે. તેમાં પૃથ્વી, માર્ગો વગેરે બધુ મેતીનું છે. તેમાં અદલ કમળ છે. તે વિષે દેવીનાં સરખાં આયુધ ધારણ કરનારી, દેવીના સરખી આકૃતિવાળી, જગતના બનાવો જણનારી, ભુવનેશ્વરીના સરખા શરીરવાળી, દેવીના ઈશારાથી સમજી જનારી, વિદુષી, દેવીના અભિપ્રાયને જાણનારી, ચતુર સુદર આકૃતિવાળી, આઠ દેવીઓ પોતાની જ્ઞાનશક્તિથી પ્રાણિમાત્રના સમાચાર જાણે છે તેના નામ નીચે પ્રમાણે છે. અનંગકુસુમ, અનગસુમાત્રા, અનંગમદના, અનગમનાતુરા, ભુવનપાલા, ગગનવેગ, શશિરેખા અને સુંદર આકૃતિવાળી ગગનરેખા, તે દરેક દેવી પાશ, અકુશ, વરદાન અને અભય ધારણ કરનારી લાલ શરવાળી છે. જગતના બનાવો પ્રત્યેક ક્ષણે તે જાણે છે. / ૮૭-૯૩ /

·१६ मरकत मणि माकार ॥
॥ सालोत्तमः पोडशे हि दशयोजनदैर्ध्यवान् ॥९॥
मुक्तासालादग्रभामे महामारकतोपरः
पटुकाणकोछैत्रिस्तीर्णः कोणस्था देवताः शृणु ॥ पूर्नकाणे चतुर्वक्त्रो गायत्रीसहितो विधिः ॥१५॥
कुंडिकासगुणाऽभीति दंडायुधधरः परः ॥ तदायुधधरा
देवी गायत्री परदेवता ॥९६।।
वेदाः सर्वे मूर्तिमन्तः शास्त्राणि विविधानि च ॥ स्मृतयश्च पुराणानि मूर्तिमन्ति वसति च ॥१७॥
रक्षाकाणे शंख चक्र गदायुजकरांबुजा ॥ सावित्री वर्तते तत्र महाविष्णुश्च तादृशः ॥९॥
वायुकाणे परवक्षमालाभयवरान्वितः ॥ महारुद्रो वर्ततेत्र सरस्वत्यपि तादृशी ॥९९।।
ये ये तु रुद्रभेदाः स्युदक्षिणास्यादया नृप ॥ गोरीभेदाच ये सर्वे ते तत्र निवसं वि हि ॥१०॥
चतुःपष्टयागमा ये च ये चान्येप्यागमाः स्मृताः॥ ते सर्वे मूर्तिमन्तश्च तत्र वै निवसन्ति हि ॥१०१॥
अग्निकाणे रत्नकुंभ तथा मणिकरंडक ॥ दधाना निजहस्ताभ्यां कुवेरो धननायकः ॥१०२॥
नानावीरसमायुक्तो महालक्ष्मीसमन्वितः ॥ देव्या निधिपतिस्त्वास्ते स्वगणैः परिवेष्टितः ॥१०३॥
वारुणे तु महाकाणे मदना रतिसंयुतः ॥ पाशांकुश धनुर्वाणघ नित्य विराजते ॥१०४॥
ईशानकोणे विघ्नेशो नित्य पुष्टिसमन्वितः ॥ पाशांकुशधरी वीरो विघ्नहर्ता विराजते ॥१०॥
१७ मवाल माकारः ॥
महामरकतस्याग्रे शतयोजन दैर्यवान मवालशाला सप्तदशे। कुंकुमारुणविग्रहः ॥१०६।।
तन्मध्ये पंचभूतानां स्वामिन्यः पंच सन्ति च ॥ हल्लेखा गगना रक्ता चतुर्थी तु करालिका ॥१०७॥
महान्छुष्मा पंचमी च पंचभूतसमप्रभाः ॥ पाशांकुशवराभी विधारिण्याऽमितभूपणाः ॥
देवी समानवेशाढ्या नवयौवनगर्विताः ॥१०८॥
॥३२॥

·* ૧૬ મે મરકત મણિને ગઢ ' મિતીના કિલ્લાની આગળ સેળમાં મરકત મણિને દશ યોજન ઊચો છે ખુણા અને છ કોઠાવાળો કિલે છે, જે ખુણાના દેવતા કહું છું મળે છે. પૂર્વ દિશાને ૧ લે ખુણે ચાર મુખવાળા કંડિકા, અક્ષ, પાશ, અક્ષય અને દંડ એ આયુધ ધરનારા અને એજ આયુધ ધરનારી એવી ગાયત્રી દેવી સાથે બ્રહ્મા વસે છે. એ ત્યાં બધા વેદ, શાસે, મૃતિઓ અને પુરાણે મૂર્તિમાન વસે છે. નિત્ય ખૂણાના ૨ જા કાઠામાં શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ ધારણ કરનારા સાવિત્રી અને મહાવિષ્ણુ વસે છે. આ વાયવ્ય ખૂણાના ૩ જા કોઠામાં પરશુ અક્ષમાલા, અભય અને વર સાથે મહાદ્ધ અને સરરવતી વસે છે. / જે જે વિવિધ પ્રકારના દક્ષિણામૂર્તિ વગેરે રૂદ્રો છે તે અને વિવિધ પ્રકારની ગોરીઓ છે તે બધાં ત્યાં વસે છે. ગેસઠ આગમ અને બીજાં શાસ્ત્રો બધાં મૂર્તિમાન થઈ ત્યાં વસે છે. એ અગ્નિખૂણાના ૪ થા કોઠામાં રત્નને કુંભ, ને મણને કંડી હાથમાં ધારણ કરતા, ઘનને નાયક અનેક વીર તથા મહાલક્ષ્મી સહિત પિતાના ગણેથી વીંટાયેલા નિધિપતિ કુબેર ત્યાં વસે છે. ઉત્તર દિશાના ૫ માં કાઠામાં રતિની સાથે પ્રશિ, અંકુશ અને ધનુષબાણ ધારણ કરેલા કામદેવ બીરાજે છે, ઇશાન ખૂણાના ૬ કાઠામાં પુષ્ટિ સાથે પાશ, અંકુશ ધારણ કરેલા વિન્ન હર્તા ગણેશ બીરાજે છે. ! ૯૪–૧૦૫ ૧૭ મેં પરવાળાનો ગઢ મરત મણિની આગળ સે જનને સત્તરમે પરવાળાને કેસરી રંગને કિલે છે. તેમાં પૃથ્વી જળ અ િવ ને આકાશ એ પાંચ મહાભૂતની પાંચ મિનીઓ પાશ, અંકુશ, વર અને અભય ધારણ કરનારી, વિવિધ આભૂષણથી શોભતી, ભુવનેશ્વરીના જેવા વેશવાળી, નવનના ગર્વવાળી, હુલેખા. ગગના, ઋક્તા કાલિકા અને મહેચ્છુષ્મા - નામની પાંચ સ્વામિનીઓ વસે છે. બ્લેક ૧૦૬ થી ૧૦૮|| III ૨૭ ·-- ।३८॥ १८ नवरत्न माकारः ॥ प्रवालशालादने 'तु 'नवरत्न विनिर्मितः ॥ वहुयोजन विस्तीर्णो महाशालोस्ति भूमिप ॥१०९॥ तत्र आम्नायदेवीनां सदनानि वहून्यपि ॥ नवरत्नमयान्येव तडागाश्च सरांसि च ॥११०॥ श्रीदेव्या येऽवताराः स्युस्ते तत्र निवसन्ति च ॥ निजावरणदेवीमिनिजभूषणवाइनैः ॥१११॥ सर्वा देव्यो विराजन्ते कोटिसूर्यसमप्रभाः ॥ सप्तकोटि महामंत्रदेवताः सन्ति तत्र हि ॥११२॥ ૧૮ મે નવરત્નનો ગઢ પ્રવાલના કિલ્લાની આગળ નવરત્નને ઘણા જન ઉંચે વિશાળ કિલે છે તેમાં બધા આખાય દેવીઓનાં ઘરો, તળાવો વગેરે નવરત્નનાં છે. દેવીના જે જે અવતારો થયા છે. તે પણ ત્યાં વસે છે. આવરણ દેવીએ પોતપોતાની ભૂષણ અને વાહનની સાથે કટિ સૂર્ય સરખી કાંતિવાળી त्यां मीरा . सात रो महामनी वतामा त्यो से छे ॥ १०८-११२ ॥ श्री भुवनेश्वरी चिन्तामणि गृहं, नवरत्नमयादो चिंतामणिगृह तत्रत्य वस्तुमात्र तु चिंतामणि विनिर्मित ॥११३॥ सूर्योद्गारोपलैस्तद्वत् चंद्रेद्गारोपलस्तथा ॥ विद्युत्मभोपलैः स्तम्भाः कल्पितास्तु सहस्रशः ॥११४॥ શ્રી ભુવનેશ્વરીનું ચિંતામણિ ગૃહ નવરત્નના કિલા પછી વિશાળ ચિંતામણિ ગ્રહ છે તેમાંની દરેક વરતું ચિંતામણિથી રચેલી २. तभी सूर्य सरा, 15 स२५ वाजणी स२प्रशालरी यांसवाये। छ. ॥११३-११४॥ इतीश्री श्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहल्यां संहितायां मणिदीप वर्णनं. नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ महत् ॥ 本中个李个中李七中中中卒中李本中 ॥३८॥ T ·अथ द्वितियोध्यायः २॥ चिंतामणिगृहे देवीस्थान व्यास उवाच ॥ |॥३९॥ तदेव देवीसदन' मध्यभागे विराजते ॥ सहस्रातभस युक्ताश्चत्वारस्तेपु मण्डपा: ॥१॥ शृंगारमन्दपको मुक्तिमण्डप एव च ॥ ज्ञानमण्डपसंशश्व तृतीयः परिकीर्तितः।२॥ एकान्त मण्डपश्चैव चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ नानावितान संयुक्ता नानाधूपैस्तु धूपिताः ॥३॥ कोटिसूर्यसमा कान्त्यो भ्राज ते मण्डपाः शुभाः ॥ तन्मण्डपानां परित काश्मीरवनिकाः शुभाः ॥४॥ मल्लिकाकुन्दवनिका यत्र पुष्करिकाः स्थिताः ॥ असंख्याता मृगमदैः पूरितास्तत्सवा नृप ॥५॥ महा पमाटवी तद्वद्रत्नसोपाननिर्मिता ॥ सुधारसेन संपूर्णा गुंजन्मत्तमधुव्रताः ॥ ६ ॥ चनिकानां सुगधैस्तु मणिदीप सुवासितः ॥ शृंगारमण्डपे देव्या गायन्ति विविधः स्वरैः ॥७॥ सभासदा. सन्ति देव्यो मध्ये श्री जगद विका ॥ मुक्तिमण्डपमध्ये तु शिवा मुक्तिं ददाति च ॥ ८॥ ज्ञानोपदेश' कुरुते तृतीये ज्ञानमण्डपे ॥ चतुर्थमण्डपे चैव जगद्रक्षाविचिन्तनम् ॥ ९ ॥ सिंहासन स्थित भुवनेश्वर महादेवः मारिणी सहिता नित्य फराति जगदविका | चितामणिगृहे राजन् शक्तितत्त्वात्मकः परैः ॥१०॥ सेोपानदेशभियुक्तो मंचकाप्यधिराजते ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रय ईश्वरश्च सदाशिक: ॥११॥ एते मंच खुराः मोक्ता फलकस्तु सदाशिवः । तस्योपरि महादेवा राजते भुवनेश्वरः ॥१२॥ या देवी निजलीलाथै द्विधाभूता बभूवह ॥ सृष्टयादा तु स एवाय तदर्धागा महेश्वरः ॥१३॥ कन्दर्पद नाशोद्यत्काटिकन्दर्पसुदरः ॥ हरिणाऽभीति परशून् वरं च निजवाहुमिः ॥१४॥ दधानः पादशाब्दोसी देवः सर्वेश्वरो महान् ॥ कोटिसूर्यमतीकाशश्चन्द्रकांटिमुशीतलः ॥१५॥ शुद्धस्फटिकस काशस्त्रिनेत्रा शीतलद्युतिः ॥ वामांके सन्निपण्णास्य देवी, श्री भुवनेश्वरीं ॥१६॥ IL SIE 5 ·--- અથ. દ્વિતીયાધ્યાયઃ ૨ ૧ ચિંતામણિ ગૃહમાં દેવીનું સ્થાન ' માત્ર 1 વ્યાસ કહે છે ચિતામણિ ગૃહના મધ્યભાગમાં શ્રી ભુવનેશ્વરી દેવીનું ઘર છે. તેમાં હજાર હજાર થાંભલાની ચાર મંજિલ છે. ગાર ઠપ, મુક્તિમંડપ, જ્ઞાનમંડપ અને એકન મંડપ એમ ચાર મઠ છે. વિવિ પ્રકારનાં તેણે ઉલ્લેથી શેતા, વિવિધ ધુપથી સુગન્વિત થયેલા, કોટિ સૂર્ય સરખાં કાન્તિવાળા તે મંડપની ચારે તરફ કેસરના બગીચા ડોલર અને મેગરાની વાડીઓ, તળાવડીઓ, અસંખ્ય કસ્તૂરીથી સુગંધીયુક્ત ઝરણ, કમળના બગીચાઓ ત્યાં શોભે છે તેમાં રત્નોનાં ઠેકઠેકાણે પગથિયાં છે. અમૃતના રસથી ભરેલી ગુજારવ કરતા મદભર્યા ભમરીઓથી ઘેરાયેલી હજારે તળાવડીએ ત્યાં છે, અને તે બધાની સુગંધથી મણિદ્વીપ બહેકી રહ્યું છે. શંગાર મંડપમાં દેવીઓ વિવિધ સ્વરોથી ગાય છે. સભાસદે પણ દેવી છે. તેની વચમાં જગદંબા બિરાજે છે. મુક્તિમંડપમાં દેવીઓ મનુષ્યોને કષ્ટોમાંથી મુક્ત કરે છે. જ્ઞાનમંડપમાં વિવિધ પ્રકારના જ્ઞાનને ઉપદેશ આપે છે. જેથી એકાંત મંડપમાં પિતાની મંત્રિણી સલાહકાર દેવીઓની સાથે જગદંબા જગતની રક્ષાનું ચિંતવન કરે છે કે શ્લોક ૧-૯ છે સિંહાસન પર બેઠેલા ભુવનેશ્વર મહાદેવ ચિંતામણિ ગૃહમાં શક્તિ તત્વવાળાં દશ પગથિયાંવાળું સિંહાસન શોભે છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ દ્ર અને ઈશ્વર એ ચાર એ સિંહાસનના પાયા છે. તે સિંહાસનનું ફલક સદાશિવ છે. તે સિંહાસન ઉપર ભુવનેશ્વર મહાદેવ બીરાજે છે. જે દેવી પિતાની લીલા માટે સૃષ્ટિના પ્રારંભમાં બે સ્વરૂપે થયા હતાં એ દેવીના અગરૂપ મહાદેવ છે. એ સદાશિવ કરડે કામદેવે કરતાં વધુ રૂપાળા અને કરોડો કામદેવના ગર્વને ઉતારનારા છે. હરણ, અભય, ફરશી અને વરદાન એ ચાર હાથમાં એમણે ધારણ કરેલા છે. સોળ વરસની ઉમરના જેવા સ્વરૂપન, સર્વના ઇશ્વર, કેટિસૂર્ય સરખા પ્રકાશમાન, કોટિ ચંદ્ર સરખા શીતળ, શુદ્ધ રફટિક મણિ જેવા રૂપાળા, ત્રણ નેત્રવાળા અને શીતળ કાંતિવાળા ભગવાન મહાદેવ એ સિંહાસન ઉપર બિરાજે છે અને તેના ડાબા ખેાળામાં શ્રી ભુવનેશ્વરી દેવી બેઠાં છે. શ્લેક ૧૦થી૧૬ ! th છે

·..
» ૫
४
श्री भुवनेश्वरी स्वरूप वर्णनं-१
नवरत्नगणाकीर्ण कांचीदामविराजिता ॥ शुद्धकांचन सबद्ध वैडूयांगदभूपणा
॥१७॥
फनत् श्रीचक्र ताटक विटक बदनांयुजा ॥ कलाटकान्ति विभव विनिताधंसुधाकरः ॥१८॥
विम्पकान्ति तिरस्कारिरदच्छद् विराजिता ॥ लसत्कुंकुम कसरी तिलकाद्भासिवानना ॥१९॥
दिव्यचूडामणिम्फारचं चचंद्रकसूर्या ॥ उद्यत्कविसमस्वच्छ • नासाभरण . भासुरा ॥२०॥
चिताक लवित स्वच्छ मुक्तागुच्छ विराजिता ॥ पाटीर घंक कर्पूर कुंकुमाल' कृतस्तनी ॥२१॥
दादिमीफलपीजाभदंत पंक्ति विराजिता ॥ 'अनर्घ्यरत्न घटितं मुकुटांचितमस्तका ॥२२॥
मत्तालिमाला विलसदलकायमुखांबुजो ॥ कलंक कार्य निर्मुक्त । शरचंद्रनिभानना ॥२३॥
जान्हवी सकिळानत शामिनामि विभूपिता॥ माणिक्य शकलावद्ध मुद्रिकांगुलिभूपिता ॥१४॥
पुण्डरीफ कलाकार नयनत्रय सुन्दरी ॥ कल्पिताच्छमहाराग पद्मरागोज्ज्वलभभा ॥२५॥
श्री भुवनेश्वरी स्वरूप वर्णनं-२
रत्नकिणिकायुक्त' रत्नकंकण, शोभिता ॥ मणिमुक्तासरापारलसत्पदकसंततिः ॥२६॥
कंचुकी गु फितापार 'नानारत्न ततिद्युति ॥ मल्लिकापोदि धमिल्ल मलिकालिसराती ॥२७॥
मुटन निविदार्चुग कुचारासा' शिवा' । वरपाशांकुशाभीति लसद् 'बाहुचतुष्टया ॥२८॥
सर्व शृंगार वेपाढया , सुकुमारांगवल्लरी ॥... सौंदर्यधारा सांस्था निर्व्याज करुणागयी ॥२९॥
नानामखोभिर्दासी भिस्तथा । देवांगनादिभिः ॥ सर्वोभिर्देवताभिस्तु । समवात्परिवेष्टिता ॥३०॥
१ फनत दीप्यमा, २ ताटेक कर्णभूषण, ३ पिटंक सुदरं ४ स्फार विस्तार्ण, ५फयिः शुक्रतारका ६ चिंताक कठभूपण,
॥४१॥

·શ્રી ભુવનેશ્વરી સ્વરૂપ વર્ણન ૧ ભગવતી શ્રી ભુવનેશ્વરી નવરનથી જડેલી કટિમેખળાથી તેને છે. સોનાનાં વૈર્ય-મણિથી જડેલે બાજુબંધ પહેરેલે છે. શ્રીચક સરખા કાનમાં પહેરેલા પ્રકાશમાન આભૂષણથી જેનું મુખ કમળ શોભે છે. લલાટમાં અર્ધચદ્ર શોભી રહી છે. હું પાકેલા ટીડોરાને ભુલાવે એવા લાલ રાણે શોભી રહ્યાં છે. તે કેસર અને કરતુરીના તિલકથી જેના મુખની કીતિ વધી રહી છે. ચંદ્ર અને સૂર્ય સરખા દિવ્ય ચૂડામણિથી જેનો અંબોડે શોભી રહ્યો છે. ઊગતા શુક્રના તારા જેવી હીરાની નથથી જેનું નાક સુશોભિત છે. | હિરાના હાર સાથે મિતીની માળાથી જેનો કંઠ સુશોભિત છે. કપૂર અને કેસરવાળા ચંદનથી જેનો રતનભાગ લે છે. છે દાડમની કળી જેવા દાંતની પંક્તિઓથી રૂપાળાં છે અમુલ્ય રત્નથી જડેલા મુગટથી જેનું મતક શેભે છે. મદેન્મત્ત ભમરાની જાણે માળા હોય તેવા કેશથી જેનું મુખારવિંદ સુશોભિત છે શરદ ઋતુના કલાક વિનાના ચંદ્ર જેવું જેનું મુખારવિંદ છે. . ગગાની મરી જવી નાભિથી જેઓ બહુ રૂપાળાં લાગે છે. અમૂલ્ય માણેકની વીંટીઓથી જેની આંગળીઓ સુશોભિત છે, I કમળ સરખાં ત્રણ નેત્રથી જેનું મુખારવિંદ સુંદર દેખાય છે. પરાગ મણિ સરખી સ્વચ્છ નિર્મળ લાલ રંગની જેના શરીરની કાતિ પ્રકાશિત છે. શ્રી ભુવનેશ્વરી સ્વરૂપ વર્ણન ૨ રત્નજડિત ઘુઘરીયુવાળાં કંકણથી જેનાં કાંડા શોભે છે. તે મણિ અને મોતીના હારથી દીપી રહ્યાં છે. વિવિધ રત્નથી જડેલી ચુદી ચોળી-કમખે પહેરેલ છે, તે સુગંધી પુષ્પથી જેને અબડે શોભે છે. ગોળ ઘાટીલા સ્તનના ભારથી જેએ જરા નમેલા છે, ચાર હાથમાં વર, પ્રારા, અંકુશ અને અભય મુદ્રા જેણે ધારણ કરી છે કે બધા શણગારથી સુશોભિત અને સુકુમાર ૧૬ વર્ષની ઉમરના બાંધાવાળાં અને સૌંદર્યના ભંડારરૂપ, અખંડ કરૂણા શ્રી ભુવનેશ્વરી બિરાજે છે. I પિતાની અનેક સખીઓથી, દાસીએથી, દેવાંગનાઓથી અને બધા દેવતાઓથી વીંટાયા છે. . ૧૭-૩૦ | || ૪૨ || w ·॥१३॥ . इच्छाशक्या ज्ञानशक्या क्रियाशक्त्या समन्विता ।। , लजा-तुष्टिस्तथा पुष्टि कीर्तिः कावि क्षमा दया ॥३१॥ बुद्धिर्मेषा स्मृतिलक्ष्मी तिमत्यांगनाः स्मृताः ॥ ? जयां च विजया चैवाप्यजिवा चापराजिता ॥३२॥ नित्या विलासिनी दोग्ध्री त्यधारा मंगला नवा - पीठशक्तयः एतास्तु. सेवन्ते ‘या परांविकां ॥३३॥ यस्यास्तु पार्थभागे तो निधी तो शंखपनको ॥ सप्तधातुरहानयों निधिभ्यां तु विनिर्गता ॥३॥ सा देवी भुवनेशानी तद्वामांके विराजते ॥ सर्वेशत्व'. महेशस्य यत्संगादेव नान्यथा ॥३५॥ चिंतामणि गृह वर्णनं-१ चिंतामणिगृहस्यास्य प्रमाण भृणु भूमिप ॥ सहस्रयोजनायामविस्तारं तत्मचक्षते तदुत्तरे महाशाळा पूर्वस्माद द्विगुणा स्मृताः ॥ अंतरिक्षगत. त्वेतत् निराधार विराजते ॥३७॥ ये ये उपासकाः सति पतिब्रह्मांडवर्तिनः ॥ देवेषु नागलेोकेषु मनुष्येष्वितरेपु च ||३८ श्री देव्यास्ते च सर्वेपि बजत्यत्रैव भूमिप ॥ देवीक्षेत्रे ये त्यजति प्राणान्देव्यर्चने रताः ॥३९॥ ते सर्वे यांति तत्रैव यत्र देवी महोत्सवा ॥ सनोरथफली वृक्षा वाप्यः कूपास्वथैव च ॥४०॥ यथेटपानफलदा न न्यून किंचिदस्ति हि ॥ न रोगा पलित वापि जरा नापि कंदाचन ॥४॥ चिंतामणि गृह वर्णनं-२ न चिंचा न च मात्सर्व काम क्रोधादिकंवथा ॥ - सर्वे युवान। सत्रीकाः सर्वे सूर्यसममभाः १५शा: भनतिः सततं देवीं तत्र श्रीभुवनेश्वरी ॥ · कोचिसोकसापानाः केचित्सामिप्यतां गताः ॥४॥ सरूपतां गताः केचिंद सार्टियां च परे गताः ।। या यास्तु वेपतास्तत्र मतिप्रसाण्डवर्विनाम्। '' .' समष्टयः स्थितास्तास्तु सेवन्ते. जगदीश्वरों' ॥१४॥ सप्तकोटि महामंत्र मूर्तिमंत उपासते ॥. महाविद्याश्च सकलाः साम्यावस्थात्मिकां शिवां ॥४५॥ म -- ·// 8 ) ' 1 ઇચ્છાશક્તિ જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ, લજજ તુષ્ટિ, પુષ્ટિ; કીર્તિમ કાંતિઃ ક્ષમા દયા: “I બુચિ, મેધા, કૃતિ, લક્ષ્મી જયા, વિયા, અજિતા, અપરાજિતા, નિત્યા વિલાસિની દેધી;"અધોરા, મંગલા એ પ્રતિમતી પીઠ શક્તિઓ જગદ બાની સેવા કરે છે. I એને ડાબે પડખે શંખ અને પદ્મક નામના નિધિ છે. તેમાંથી સાત ધાતુની નદીઓ વહે છે || એ-શ્રી ભુવનેશ્વરી ભુવનેશ્વર મહાદેવના ડાબા ખોળામાં બીરાજે છે. તેથી જ શંકર સર્વ દેવતાઓના ઈશ્વર મહાદેવ થયા છે. છેક ૩૧-૩૫ ચિંતામણિ ગ્રહનું વર્ણનં-૧ આ ચિંતામણિ ગૃહ, એક હજાર એજનની લંબાઈ અને વિરતારવાળું છે. મેં તેની ઉત્તરે ખમણ વિરતારવાળી મહાશાળાઓ છે. આ ચિંતામણિ ગૃહ અંતરિક્ષમાં આધાર વિના રહેલું છે. પ્રત્યેક બ્રહ્માંડમાં રહેનારા દેવલેક, નાગલેક મનુષ્યલોક અને બીજે સ્થાને રહેનારા ભુવનેશ્વરીના બધા ઉપાસકો આ ચિંતામણિ હુમાં આવે છે. કે જે મનુષ્ય દેવીનું મરણ કરતાં અને દેવીના સ્થાનમાં પ્રાણ તજે છે તે બધા અહીં આવે છે. આ ચિંતામણિ ગૃહમાં મનવાંછિત ફળ આપનારાં વૃકે છે. આમાં રહેલાં કૂવા અને વા, મનવાંછિત પીવાના પદાર્થ આપે છે. રોગ વૃદ્ધાવસ્થા કે મૃત્યુ આ રથાનમાં નથી. કલેક ૩૬-૪૧ , ચિંતામણિ ગ્રહનું , વર્ણન-૨ આ લેકમાં આવનારામાં ચિંતા, અદેખાઈ, કામ, ક્રોધ વગેરે નથી, બધા એ વાળા, યુવાવરયા વાળ, અને સુર્યસરખી કાંતિવાળા હોય છે. તેઓ શ્રી ભુવનેશ્વરીને હમેશાં ભજે છે. તેમાંના કેટલાક હમેશાં આ સર્વ તેમાં રહેવાની યોગ્યતા, કેટલાક દેવીના સમાન રૂપપણને અને કેટલાક સતત સેવા કરવાની યોગ્યતાને પામેલા છે | પ્રત્યેક બ્રહ્માંડમાં જે જે દે વસે છે તેનાં સમષ્ટિ વરૂપે અહીં જગદંબાની સેવા કરે છે, સાત કરોડ મહામંત્રી અને બધી મહાવિદ્યાઓ... મૂર્તિમાન રૂપે રહી કારણ બ્રહ્મરૂપ એવાં અને માયા વરૂપે જેનું શરીર છે,એવાં જગદંબાની સેવા કરે છે. ૪૨-૪પા || જીણી.

·॥४५॥
कारणब्रह्मरूपां तां: मायास्वरूप विग्रहां ॥ .इत्यं राजन्मया मोक्त: मणिदीप महत्तरं ॥४६॥
न मूर्यचंद्रा ना विद्युत् कोटयोग्निस्तथैव च ॥ एतस्य भासा कोट्याश कोटय शेनापि ते समाः॥४७॥
शृंगिसमायुक्त 'रत्नमाकारगापुरं ।। रत्नपत्रै, रत्नफलवृक्षश्च परिमण्डित ॥४८॥
नृत्यन्मयूरसंधैश्च, कपातरणितोज्ज्वळ - ॥ कोकिलायुगसलापैः शुकालापैश्च" शोभित ॥४९॥
चितामणि गृह ,वर्णनं ३::
मुरम्प रमणीयांबुलक्षावधिसरोटतम् ॥ तन्मध्यभागविलसद्रत्नप कंजमण्डित...||५०॥
मुगघिमिः समंतात्तु वासित शवयोजन ॥ मन्दमारुतसंमिन्नचलद्रुमशवाकुलं......... ॥५१॥
धूपैयूं पायित सर्व मणिदीपायुतोज्ज्वलं ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य शृंगारस्याखिलस्य च ॥५२॥
सर्वशतायाः सयास्तेजसथाखिलस्य च ॥ • राज्ञ, आनंदमारम्य · ब्रह्मलोकांतभूमिपु ॥५३॥-
आनन्दा ये स्थिताः सर्वे तेत्रैवान्तर्भवन्ति, हि ॥, इति तें वर्णित राजन्मणिद्वीपं: महोत्तम ॥५४॥
महादेव्याः परं स्थान' सर्वलेोकोत्तमोत्तम ॥ एतस्य स्मरणात्सद्यः, सर्वपाप ,विनश्यति ॥५५॥
पागाफमणसन्धौ तु श्रुत्वा स्मृत्वात्र गच्छति ॥ संपूर्णी तु कथामेतां पठेन्नित्य समाहितः ॥५६॥
भूवमेतपिशाचादिषाधा, तत्र भवेन्न हि ॥. नवीनगृहनिर्माणे . वास्तुयागेऽखिले शुभे : ॥५७
मसंगे च विपत्तौ च वंध्यत्वे शृणुयात्सदा॥ श्रुत्वा कथां पठित्वा च परमानन्दमाप्नुयात् ॥५८॥
U
1661
॥४५॥

·|| 5 || આ પ્રમાણે છે રાજા, મેં તને મહાન એવા મણિદ્વીપનું વર્ણન કહી સંભળાવ્યું. મેં આ મણિદ્વીપની કરઠમા ભાગે પણ બરોબરી સુર્ય ચંદ્ર વીજળી કે અગ્નિના પ્રકાશ કરી શકે તેમ નથી. તે આ મણિદ્વીપમાં રત્નના મહાલ, રત્નના દરવાજા, રનના પત્ર પુગ્ય ફળ વાળાં વૃક્ષો શોભે છે. નાચતા મોર, પારેવાં, કેયલના જેટલા પોપટ વગેરેના શબ્દથી તે ગુંજી રહેલ છે. || ક ૪૬-૪૯ In ચિંતામણિ ગૃહનું વર્ણન–૩ રમણીય પાણીથી શોભતાં હજારો સરવર કે જેમાં રત્નનાં કમળ શોભી રહ્યાં છે. સેંકડો ચજન સુધી પ્રસરેલી સુગધીઓથી સુવાસિત થયેલું ધીમા પવનથી હિલેાળા લેતાં સેંકડો ઝાડવાથી ઘેરાયેલું, ધુપથી સુંગધી બનેલું, મણિરૂપ દીવાથી પ્રકાશિત, સમગ્ર ઐશ્વર્ય અને શૃંગારના ધામરૂપ અખંડ બ્રહ્માંડના તેજના અને સર્વજ્ઞાતાના રથાનરૂપ, રાજાના આનંદથી માંડીને બ્રહાક પર્વતના આનદે જેમાં રહેલા છે એવું તે મણિદ્વીપ છે. તે સર્વ લેકમાં ઉત્તમોત્તમ એવું આ જગદંબાનું રથાન છે. આ મણિદ્વિપની કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપથી છુટે છે. પ્રાણ જાવા વખતે આ મણિદ્વીપનું વર્ણન સાંભળે છે તે દેવીના લોકેને પામે છે. આ મણિદ્વીપના વર્ણનવાળી દેવીની કથા જે ઘરમાં વંચાય ત્યાં ભૂત, પ્રેત, પિશાચની બાધ નડતી નથી. નવું ઘર બાંધવામાં વાસ્તુ વખતે, વિપત્તિ વખતે, સંતાનની બેટયવાળાં માણસે આ મણિદ્વીપની કથા સાંભળે તે મનુષ્ય મનવાંછિત ફળ મેળવે છે. I. ૫૦-૫૮ ! इतिश्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहल्यां संहितायां श्री मणिद्वीप वर्णने श्री भुवनेश्वर श्री भुवनेश्वरी वर्णने श्री चिंतामणिग्रहवर्णनं, नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ 1 કટ્ટ ૬ ન

·॥ श्री भुवनेश्वरी कथा॥
अध्याय ३ जो
॥४७॥

·॥४८॥॥
अथ तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ अथ सत्यव्रत कथा
व्यास उवाच ॥
अनक्षरी महामूर्यो नाम्ना सत्यवतो विजः ॥ श्रुत्वाक्षरं कालपुखात्माचार्य स्वयं तनः ॥२॥
विन्दुहीन मसंगेन जावोसो विधुधोत्तमः ॥ ऐकारोच्चारणाद् देवी दृष्टा भगवत्ती वदा ॥
चकार कविराज । दयार्दा परमेश्वरी ॥ स्त्रीपुत्रधनधान्याचं राजोचिवमुलैयुतं
॥२॥
जनमेजय उवाच ॥
कोसो सत्यव्रतेो नाम ब्राह्मणो द्विजसत्तमः ॥
कस्मिन्देशे समुत्पन्नः
कीदशश्च पदस्व मे ॥३॥
कथ' तेन श्रुतः शब्दः कथमुचारित. पुनः ॥ सिद्धिश्च कीदृशी जाता तस्य विपस्य तत्क्षणात् ॥४॥
सथं तुष्टा भवानी सा सर्वज्ञा सर्वस स्थिता -' विस्तरेण वदस्योष कयामेतां मनोरमाम् ॥५॥
पत उचाच ॥
इति पृष्टस्तदा राक्षा व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ उवाच परमोवारं वचन रसवच्छुचि
॥६॥
व्यास उवाच ॥
शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथा पौराणिकी शुभा ॥ श्रुता मुनिसमाजेपु मया पूर्व कुरूद्वह ॥७॥
एकदाह
कुरुश्रेष्ठ कुस्तीर्थाटन शुचि ॥ संप्राप्तो नैमिषारण्य पावन' मुनिसेवितं ॥८॥
प्रणम्या मुनीन्सर्वान् स्थितस्वन पराश्रमे ॥ कथामसंगे पमच्छ जमदग्निमुनीन्युधान् ॥९॥
जमदमि उवाच ॥
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो मधवा वरुणोऽनलः ॥ कुवेरः पवनस्त्वष्टा सेनानोश्च गणाधिपः ॥१०॥
सूर्योऽचिनो भगः पूपा निशानायी ग्रहास्तथा ॥ कथागराधनीयोस्ति को वांछितफलमदः ॥११॥
मुखसेव्यश्चातापो ब्रुवन्तु मुनयोऽनघाः ॥ एतत्मश्नोतरं तत्र महपिमिशात्रवीत् ॥१२॥
॥४८॥

·98 ! થાય કવી વ્યારા કહે છે સત્યવ્રત નામને અભણ મુર્ખ બ્રાહ્મણ સુવરને મેથી નિકળેલા અનુસ્વાર વિનાના જૈ બીજના પ્રસંગોપાત કરેલા ઉચ્ચારથી પ્રસન્ન થયેલાં ભગવતી દયાળુ ભુવનેશ્વરીએ તેને મહાન કવિ અને વિદ્વાન બનાવ્યું હતો અને તેણે સ્ત્રી પુત્ર ધનધાન્ય સમૃદ્ધિથી મુક્ત થઈ રાજાના જેવા વૈભવ ભોગવ્યા હતા. ૧–રn જનાબેન વીર | જનમેજય કહે છે. એ સત્યવ્રત નામને બ્રાહ્મણ કેણ હતા? ક્યા દેશનાં થયેલે ? તેણે એ શબ કેવી રીતે સાંભળે ? કેમ ઉચ્ચાર્યો છે તેને સિદ્ધિ કઈ રીતે પ્રાપ્ત થઈ? બધે વ્યાપી રહેલા દેવી તેને કેવી રીતે પ્રસન્ન થયા એ બધી મનહર કથા હે ભગવાન વિરતારથી મને કહે છે ૩-૫ | સુત કવાર | સૂત પુરાણી કહે છે એમ ને રાજાએ પુછવાથી સત્યવતીના પુત્ર વ્યાસે રસિક કથા કહેવા માંડી દા ચાણ કવાર | વ્યાસ કહે છે હે રાજા, એ જુની પુરાણની ક્યા કહું છું સાંભળે. એ કથા મેં મુનિઓની સભામાં સાંભળી હતી. એક વખતે હું તીર્થોમાં ફરતા ફરતે મુનિઓયે સેવેલા પવિત્ર નૈમિષારણ્યમાં ગયા. ત્યાં બધા મુનિઓને પ્રણામ કરી આશ્રમમાં બેઠો. વાતચિતના પ્રસંગમાં જમદગ્નિ ત્રષિએ વિદ્વાન મુનિઓને પુછયું.૭-૯ ગાદિ કવીરા જમદગ્નિ ઋષિ કહે છે હે પવિત્ર મુનિઓ, બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ ઈંદ્ર વરૂણ અગ્નિ કુબેર પવન ત્વષ્ટા કાર્તિકરવામાં ગણપતિ સૂર્ય અશ્વિનીકુમાર ભગ પૂષા ચંદ્ર ગ્રહે એ બધામાં કોની ઉપાસના કરવી ? કે મનવાંછિત ફળ આપે છે. સરલતાથી ભજી શકાય અને જલદી પ્રસન્ન થાય એવો કો દેવ છે. તે કહે ત્યારે જમદગ્નિના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતાં લેશ મુનિ બેલ્યા. એ ૧૦-૧૨ . || 8 | s

·छोमश उवाच ॥
॥५०॥
सेवनीया परा शक्तिः सबैगया शिवा सदा ॥ देवानां जननी सैव ब्रह्मादीनां महात्मनां ॥१३॥
मूल संसारक्षस्य अविमतिरेच सा स्मृता चाचारिता देवी ददाति विल वांछित ॥१४॥
इतिहास प्रवक्ष्याभि शुष्मन्तु मुनयः शुभ ॥ आचारणादेव बरः माप्तो द्विजेन ॥१॥
कोसळेपु द्विजः कथित् देवदचेचि विश्रुतः ॥ अनपत्ययकारेष्टिं पुनाय विधिपूर्वकं ॥१६॥
तमसातीरमास्थाय' कृत्वा मण्डपामुत्तम
॥ द्विजानाहूय वेदज्ञानसत्रकविशारदानः ॥१७॥
कत्या वेदि विधानेन स्थापयित्वा विभावसुं॥ ब्रह्माण। कल्पयामास ' सुदेशन गुनिगत्तम ॥१८॥
अध्वर्यु याज्ञवल्क्य च होतारं च बृहरपतिं ॥ प्रस्तोतारं तथा पैल' उद्गातारं च गामिल ॥१९॥
सन्यानन्यान्सुनीन्द्रत्वा विधिवत्मददी वसु ॥ उद्गीता सामगः श्रेष्ठः सप्तस्परसमन्वित 10ll
स्थपरगगाया स्वरिसेन समन्वित ॥ तदास्य स्वरभ गोऽभूत्कुते घासे मुहर्मुहुः ॥२१॥
देवदत्तकोपाशु गोभिल' प्रत्युवाच ॥ - मूोसि मुनिमुख्याध स्वरभंगस्त्वया कृतः ॥२२॥
काम्यकर्मणि सजाते पुत्रार्थ यजतश्च मे ॥ गोमिकस्तु, तदोवाच देवदत्त सुकोपितः ॥२३॥
मूलस्रो पविता पुत्रः शठ शब्दविवर्जितः ॥ सर्वप्राणिशरीरेणु श्वासोच्छ्वासः सुदुर्ग्रहः, ॥२४॥
तच्छुत्वा वचनं तस्य गोमिलस्य महात्मनः ॥ शापाद्रीतेो देवदत्तस्वमुवाचातिदुःखितः ॥२५॥
कथं दोसि विप्रेन्द्र वृथा मयि निरागसि ॥ अक्रोपना हि मुनयो भवति .सुखदाः सदा ॥२६॥
सल्पेपराधे विप्रेन्द्र कथं शप्तस्त्वया र ह्यहं ॥ अपुत्रोऽहं सुतप्तः प्राक् तापयुक्तः पुनः कृतः ॥२७ ।
मुर्खपुत्रादपुल वरं वेदविदो विदुः ॥ तयापि, ब्राह्मणो . मूर्खः सर्वेषां निंद्य एव हि ॥२८॥
किं करोगीह मुखैण पुत्रेण द्विजसत्तम न पूजाहो न दाना निंद्यश्च सर्वकर्मसु ॥२९॥
नासने पितृकार्येषु देवकार्येषु स द्विजः ॥ मूर्खः समुपवेश्यास्ति कार्यस्य फलमिच्छता ॥३०॥
.
॥५०॥

·પર ઉપર આ લેમશ મુનિ કહે છે બધાં મનુષ્ય અધા પણ શક્તિની સેવા કરવી. તે બ્રહ્માદિ દેવતાઓની માતા છે, તે. સંસારૂપી વૃક્ષનું મૂળ છે. આદિ પ્રકૃતિ છે. તેનું રમણ ભજન કરવાથી મનવાંછિત ફળ આપે છે. ' આ બાબતમાં એક ઈતિહાસ કહું છું સાંભળો. દેવીના એક અક્ષર ઉચાર માત્રથી એક બ્રાહ્મણે વરદાન મેળવ્યું હતું. દેશલ દેશમાં એક દેવદત્ત નામને બ્રાહ્મણ રહેતો હતો તેને સંતાન ન હતું તેથી તેણે તમસા નદીને કાંઠે ઉત્તમ મહેપ બાંધી વિદત્ત, યજ્ઞ કાર્ય માં, કુશળ એવા બ્રાહ્મણને બેલાવી પુત્રેષ્ટિ યH. કરાવે. આ વિધિવત યજ્ઞની વેઠી કરી અગ્નિરથાપન કર્યું. સુહાત્ર મુનિને બ્રહ્મા, યાજ્ઞવલ્ક્યને અર્યું, બૃહસ્પતિને હેતા, પિલને પ્રસ્તતા, ગોભિલને ઉગાતા અને બીજા મુનિઓને સભ્ય રયાપી ધનની દાન કરી યજ્ઞનો પ્રારંભ કર્યો. સામવેદ પારંગત ઉદ્દગાતા ગાભિલે વરિત સાથે-સપ્ત- સ્વયુક્ત રથન્તરનું ગાન કર્યું, ત્યારે વખતે વખત શ્વાસ લેવાથી તેને રવરભંગ થઈ ગયે, તેથી દેવદત્ત કેપ કરી ગેલિલને કહ્યું હે મુનિઓમાં અગ્રણી ગોભિલ પુત્રી માટે કર એવા મારી આ કામે કર્મમાં તમેં સ્વરભંગ કર્યો. મૂર્ખ લાગો છે. મારે કાપેલા , ગાભિલે દેવદત્તને કહ્યું. સર્વ પ્રાણિ માત્ર શ્વાસોચ્છવાસને કાબુમાં રાખી શકતાં નથી, તે મારે વિરભંગ થયે એમાં મારો વાંક નથી. છતાં તે મને મૂર્ણ કર્યો માટે તેને પંથે શઠ," શબ્દના જ્ઞાન વિનાને મૂર્ખ પુત્ર થશે. મહાભા ગોહિલને શાપ સાંભેળી ભય પામેલે દેવદત્ત ઘણે દુઃખી થઇ છે. હે મુનિઓમાં ઈંદ્ર સરખા મુનિ, નિરપરાધિ એ જ હું તેના પર તમે શા માટે ઘર છે, મું િહમેશાં ઇધિ વિનાના અને સુખ આપનારાજ હે છે. નાના અપરાધમાં તમે મને શા માટે આ આકરશે શાપ આપે? હું પુત્ર વિનાને -ખી હતો તેને તમે વધુ દુઃખી કર્યો, વેદ જાણનારા વિદ્રાને કહે છે કે મૂર્ખ દિકરી કરતાં હિરોઈન હોય તે વધુ સારું છે. તેમાંય જે બ્રાહ્મણ સૂર્ખ હેય તે બધામાં નિદાને પાત્ર ગણાય છે.૧૩-૨૮, 1 ·॥५२॥ राजा शुद्रसमो ज्ञेयो कर्षको वेदवर्जितः ॥ धिग्राज्य यस्य राज्ये हि पूज्यन्ते मूर्खभूसुराः ॥३१॥ दानमानासनैर्यत्र वेदहीना वसति च ॥ तम्मिन् देशे न वस्तव्य पण्डितेन कयंचन ॥३२॥ भुक्त्वान' वेदविद्विमो वेदाभ्यास करोति हि ॥ क्रीडति पूर्वजारतस्य स्वर्गे ममुदिताः किल ॥३३॥ गोमिलानः किमुक्तं वै त्वया वेदविदुत्तम ॥ संसारे मूर्खपुनत्व मरणादतिगर्हित ॥३४॥ कृपां कुरु महाभाग शापस्यानुग्रह पति ॥ दीनोद्धारणशक्तोसि पतामि तव पादयोः ॥३५॥ दयारान् गोमिलस्त्वाह देवदत्त सुदुःखित ॥ मूर्यो भूत्वा सुतस्ते वै पुनर्विद्वान् भविष्यति ॥३६।। क्षणकोपा महान्ता वै पापिष्ठाः कल्पकापनाः ॥ जलं स्वभावत शीत पावकातपयोगतः ॥३७॥ उष्ण भवति तन्छीघ्र तद्विना शिशिरं भवेत् ॥ इति दत्तवर साथ मुदिताभृद् द्विजर्षभः ॥३॥ इहिं समाप्य विमान्यै विससर्ज यथाविधि ॥ कालेन कियवा वस्य भार्या कानी ||३१॥ गर्भ दधार काले सा रोहिणी रोहिणीसमा ॥ गर्भाधानादि संस्कारं चकार विधिवद् द्विजः ॥४०॥ शुभेनि सुपुवे पुन जातकर्म चकार स: ॥ उतथ्य इति पुत्रस्य कृत नाम पुराविदा ॥४॥ चकारास्याष्टमे वर्षे कर्मोपनयन पिता ॥ वेदमध्यापयामास गुरुस्त दै व्रते स्थित ॥४२॥ नोच्चचार तथातथ्यः संस्थितो मुग्धवत्तदा ॥ बहुधा पाठितः पित्रा न धार मतिं शठः ॥४३॥ मूत्रत्तिष्ठतेत्यर्थ त शुशोच पिता तदा ॥ एवं कुर्वन्सदाभ्यास जातो द्वादशवार्षिक: ॥४४॥ न वेद विधिवत् कर्तु संध्यावन्दनक विधि ॥ सूर्याभूदिति लोकेषु गता वार्ताऽविविस्तरं ॥४५॥ ग्रामाणेषु प सर्वेषु छाको जहास त द्विज ॥ पिता माता त निनिंद मूर्योयमिति भयिन् ॥४॥ अंधः परः पुत्रो न मूर्खस्तु वरः सुतः ॥ निर्जगाम वन सर्वैर्दुःखितश्च विरस्कृता ॥४७॥ मंगातीरे : शुभे, स्थाने कृत्वाऽश्रममनुत्तमं । कन्यां वृत्तिं च संकल्प्य स्थितस्तत्र समाहितः ॥४८॥ ३ ·પરા; હે ઋષિવર્ય, મુખ પુત્ર મને શું ઉપયોગને? તે પૂજાને યોગ્ય ન ગણાય, દાનને યોગ્ય ન ગણાય, બધા કર્મોમાં ભૂખ બ્રાહ્યણ સિંઘ ગણાય છે. કર્મના ફળ ઈચ્છનારાઓ પિતકાર્યોમાં કે દેવકાર્યમાં કોઈ તેને આસને બેકારતા નથી, અભણ વેદવિહીન બ્રાહ્મણને રાજાએ શુદ્ર સરખો ખેશ્ય કરનારે ગણ જેઇએ. જેના રાજયમાં વેદ નહિ જાણનારા મૂર્ખ બ્રાહ્મણને દાન માન સ્થાન અપાય છે. પૂજાય છે તેવા રાજયને ધિકાર છે. તે દેશમાં વિદ્વાનોએ રહેવું નહી. વેદ જાણનારા બ્રાહ્મણે વાળા દેશમાં રહી જે વેદાભ્યાસ કરે તેના પૂર્વજો સ્વર્ગમાં રહી સુખી થાય છે. તે વેદ જાણનાર ગોભિલ મુનિ, તમે આ શું કર્યું? સંસારમાં રહેનારાને મૂર્ણ પુત્ર થાય એ દુઃખ મરથી પણ વધુ વશમું છે. તે મહર્ષિ, મારા પર કૃપા કરી શાપનું નિવારણ કે તમે મારે ઉદ્ધાર કરવા સમર્થ છે. તમારે પગે પડી પ્રાર્થના કરું છું . ૨૯-૩૫ દુખી થયેલા દેવદત્તને દયાળુ ગોભિલ ગાષિએ કહ્યું જા તારે પુત્ર પ્રથમ મૂર્ણ થઈ પછી વિદ્વાન થાશે. મહાન પુરૂને કપ ચેડી વાર રહે છે અને પાપી માણસેં મરે ત્યાં સુધી વેર ઝેર ભુલતા નથી રોષ રાખ્યા કરે છે. પાણીને રવભાવ ઠડે છે. તે અગ્નિ અને તડકાના ચગવી ગરમ થઈ જાય છે. પણ પાછું ચેડી વારમાં પોતાના મૂળ ઠંડા રવભાવને પામે છે. એ રીતે શાપનું નિવારણ કરવાથી દેવદત્ત રાજી થયે, પછી પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ પુરો થયા પછી બ્રાહ્મણે પોતપોતાને રથાને ગયા. થોડા સમય પછી રોહિણી નામની પિતાની સ્ત્રીને ગર્ભ રહ્યો, દેવદત્ત. ગર્ભાધાનાદિ સંરકાર કર્યા પુરે મહિના પુત્ર અવતર્યો. જાત કર્મ સરકાર ક્ય. તેનું નામ હતું પાડયું. આઠમે વર્ષે તેને જનોઈ દીધી. તેના પિતાએ વેદ ભણાવવા માંડયા પણ એક શબ્દને પણ ઉચ્ચાર કરતે નહે. જડની પેઠે બેસી રહે, તેના પિતાએ ભણાવવાની ઘણી ઘણી મહેનત કરી, પણ તે કાંઈ રી નહી તેથી એના પિતાને બહુ દુ થયું એમ કરતાં તે ૧૨ વરસને .તે સયા વંદન આદિ કર્મ જાણતા ન હતા. ચારે કોર લેવાયકા ફેલાઈ ગઈ કે ઉતથ્ય સાવ મૂર્ણ છે, તેમ બધા બ્રાહ્મણેમાં પણ તે હસીને પાત્ર બને, તેથી તેના માતા પિતા પણ 'અમૂર્ખ કયાંથી પાર આંધળે પાંગળ દિકરા સારે પણ આ મૂર્ણ દીરે નકામે છે એમ કહી અપમાન કરવા લાગ્યા. i૩૬-જાવે કે

·॥५४॥॥
नियमच परं कृत्वा नासत्यं मनवीम्यह ॥ स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये ब्रह्मचर्गपरायण ॥४९॥
ने वेदाध्ययन ध्यान न देवाराधन जप ॥ माणायाम न गायत्रीं न मंत्र वेद स द्विजः ॥१०॥
शौच स्नानविषिं चैव नच प्राणाग्निहोत्रक ॥ न संध्यां समियो होम न वेदातिथिसक्रियां ॥५१॥
सोकरोत्मातस्त्थाय यत् किंचिद् दतधावन ॥ स्नान च शूद्रात्तत्र गंगायां मंत्रवर्जित ॥५२॥
फलान्पादाय पन्यानि मध्याहेपि यदृच्छया ॥ भक्ष्याभक्ष्यज्ञानहीन भुक्ते तबाबुधो द्विजः ॥५३॥
सत्य व्रते स्थितस्तत्र' नानृतं ददते कचित् ॥ जनैः सत्यतपा नाम कृतं तस्य द्विजस्य वै ॥५४॥
नादित कस्यचित् कुर्यान्न तथापि हित क्वचित् ॥ सुख सपिति तत्रैव निर्ममश्चितयन्निति ॥५५॥
कदा मे, मरण भाचि दुःख जीवामि कानने ॥ जीवित धिक्च मूर्खस्य तरसा मरण वरे ॥५६॥
देवेनाह कृतो मूलं जात जन्म वृथा मम ।। सुरूपा स्त्री यथा वंध्या यथा वा निष्फलो द्रुमः ॥५॥
अदुग्धदोहा धेनुथ तथाह निष्फा ऋत ॥ किंनु निन्दाम्यहं देवं पूर्वजन्मजकर्म मे ॥५८॥
न दान न तपस्तप्त सेविता न च साधकः ॥ न द्विजाः पूजिता द्रव्यस्तेन जातास्मि मूढधीः ॥१९॥
वर्त ते मुनिपुत्राश्च वेदशास्त्रार्थपारगाः ॥ अह' सुमुढः संजाता दैवयोगेन केनचित् । ६०॥
एप विधान वितश्च कुर्वाणाहनिश द्विजः॥ कालातिवाहन चक्रे विरको विजने वने ॥६१॥
एव' स्थितस्य तु बने विमादके वै वर्षाणि तत्र नव पच गतानि काम
जात यशश्च सफलेषु जनेषु काम सत्यव्रतोयमनिशं न मृपाभिभापी ।।६२॥
तत्रैकदा तु गयां रममाण एवं प्राप्तो निपादनिपटा धृतचापवाण:
कीडननेऽतिविपुलेऽयमतुल्यदेहः कूराकृतिहननकोण पातिदक्षा,
तेनातिकृष्टेन शरेण विद्धः काला फिरावेन धनुर्वरेण
पलायपानो भविव्हलः स मुनेः समीप द्रुतमानणाम
॥६॥
॥
॥
॥५४॥

·એ રીતે બધી અપમાન પામતો ઉતધ્ય દુઃખ પામી વનમાં ચાલ્યા ગયે ! ગંગાને કાંઠે એક સુંદર આશ્રમ બાંધી રહ્ય. વગડામાં ફળદુલ ખાઈ ત્યાં બ્રહ્મચર્ય પરાયણ થઈ રહેવા લાગે છે તેણે એ એક નિયમ રાખ્યો કે કોઈ દિવસ છેટું બોલવું નહીં ! વેદાધ્યયન ધ્યાન દેવપૂજન પ્રાણાયામ ગાયત્રીજપ શા માનવિધિ પ્રાણાગ્નિહોત્ર સંધા સમિધામ અતિથિસત્કાર એમાંનું કઈ જાણ ન દેતો. તે સવારમાં ઉઠી દાતણ કરી મંત્ર વિનાનું શુદ્રની પેઠે સ્નાન કરી વનમાંથી જે કઈ ફળ મળે તે લાવી બરે ભક્ષ્યાભઢ્યનાં શાન વિના ખાઇ લેત. પણ તે સાચું બેલે. કદી પણ છેટું બેલ નહીં. તેથી ત્યાં વનમાં રહેનારા માણસે તેનું નામ સરવર પાડ્યું. વળી તે કદી કાઈનું ખરાબ કરતે નહી. નિર્ભય થઈ રાતે તે આશ્રમમાં સુઈ રહે. તેને એવા વિચાર આવતા કે મારું મોત કેદી આવશે? આ દારૂપી જીવન નકામું છે મૂર્ણનું જીવવું નકામું છે એના કરતાં જલદી મરણ થાય તે સારું દેવે મને મુર્ખ બનાવી મારું જીવન નકામું કર્યું. શ્રી રૂપાળી હેમં છતાં સંતાન વિનાની હૈય, ઝાડવું સુંદર દે પણ ફળ આપતું ન હોય, ગાય રૂછ પુર હોય છતાં દુધ દેતી ન હોય તેમ હું બ્રાહાણને પટે જમે છતાં પ્રાધે મને અભણું બનાવ્યું. પણ મારે પ્રારબ્ધને શું દેય . મારા પૂર્વજન્મનુંજ આઈ ફળ હશે. મેં દાન દીધી નહી હૈય, તપ કર્યું નહી હેય. સાધુ વિદ્વાન સંત પુરૂષની સેવા નહી કરી હેય, ઘાઘને ધનથી સંતોષ્યા નહી હોય તેથી હું જન્મ-મર્મ અભણ થયે હઇશ | હું જક છું વાર્ષિ મુનિઓના પુત્ર વેદ શાસ્ત્રમાં પારંગત થયેલા છે. ત્યારે હું દેવગે મૂઢ છે ! જીવવાથી કંટાળેલે બ્રાહ્મણને એ છોકરે એવી રીતના વિચાર કરતો રેત દી નિર્જન વનમાં સમય ગાળો હતો. એમ વનમાં રહેતા તેને ૧૪ વર્ષ વીત્યાં આ બ્રાહ્મણ સત્ય બેલે છે કદી હું બેલતો નથી એવી શતિ ચારે કોર ફેલા. એમ એ બ્રાહ્મણે ત્યાં રહે છે તેવામાં એક વખત શિકાર કરવામાં યુશીયાર, વિચિત્ર શરીરવાળે, ક્રૂર આકૃતિવાળે નિશઠ નામને શિકારી હાથમાં રાખેલ ધનુષબાણ સાથે મૂગયા કરવા એ વનમાં આવી ચડે . એ ધનુર્ધારી શિકારીયે બરાબર ખેંચેલા બાણુથી એક સુવરને વિપીનખે. આથી બે બાળ લે એ સુવર ભાગી તે મુનિના આશ્રમ પેશી ગયા. ૪ જા || 5 ||

·F
अग्रे व्रजत रुपिराईदेह दृष्ट्वा मुनिः सूकरमाशु विद्ध
दया भावादतिक पमानः सारस्वत बीजगविचार
॥६५॥
कोल पविश्याश्रममडलं तद् गतो निकुने प्रक्लिीय गूढ
ततः क्षणादाकरणातकष्ट चाप दधानातिकरालदेशः
॥६६॥
माप्तस्तदते स च मृग्यमाणो निपादराजः किल काल एय
दृष्ट्वा मुनि व्याधवरः प्रणम्य प्रमच्छ कालः क गतो द्विजैपः
॥६७॥
जानामि ते सत्यवत पसिद्ध क्षुधादित मे मकळ कुटुम्म
सत्यं ब्रवीत्वय सत्यव्रतोसि क्षुधातुरो वर्तते पाष्यवर्ग:
॥६८॥
तेनेति पृष्टः स मुनिमहात्मा वितर्कमग्नः प्रबभूव काम
॥
सन्यजन मेग भवेन भग्न न दृष्ट इत्युचरितेन किं १
॥६॥
गतान कालः शरविद्धदेहः कथं ब्रवीम्यद्य मृपाऽमृपा वा
क्षुधादिताय परिपृच्छतीह नून हनिष्यत्यपि मुकरं वै
॥७०॥
सत्य न सत्यसलु यत्र हि सा दयान्वित चानृतमेव सत्य
हित नराणां भवतीह येन तदेव सत्यं न तथान्यथैव
हित कथ' स्यादुमयाविरुद्धयास्तदुत्तरं कि न यथा मृपा वचः
॥
विचारयन वाडवधर्मसंकटे न माप वक्तु वचन यथोचित
वेन प्रसन्ना निजवीजतः शिवा विद्यां दुरापां मददैा च तस्मै
॥७२॥
वीजाधारणतो देव्या विद्या प्रस्फुरिताऽखिला 1 वाल्मीकेश्च यथा पूर्व तथा स ह्यभवत्कविः ॥७३॥
तमुवाच द्विजो व्याध संमुखस्य धनुर्धरं ॥ सत्यकामस्तु धर्मात्मा श्लोकयेक दियापरः ॥७॥
॥५६॥

·૧૭ બાણથી તુરતને વિંધાયેલ, આગળ ભાગતે લેહીથી ખરડાયેલ એવા શરીરવાળા સુવરને જોઈ યાથી કંપતા એ બ્રાહ્મણના મોઢામાંથી જે છે એ સરસ્વતીનું બીજ નિકળી ગયું અને તે છે ? એમ બોલવા લાગે ! સુવર આશ્રમમાં પેસી ઝાડવાંની આડે સંતાઈ ગયે. કનસુધી ધનુષની દેરી એવી છે અને વિકરાળ શરીરવાળે, કાળ સરખે શિકારી સુવરને ગાતતે સુવરને પગલે પગલે તુરતજ ત્યાં આવી ચડયો અને મુનિને પ્રણામ કરી પુછવા લાગે કે આ તરફ આવેલ સુવર કયાં ગયે તમે દુખે . હું જાણું છું કે તમે સત્ય ત્રતવાળા સાચું બેલનારા છે, મારા ઘરનાં બધાં માણસે ભુખથી પીડાય છે. તમે સત્ય વ્રતવાળા છે માટે સાચું બેલ. ભુખ્યા કુટુંબને ખાવાનું પોચાડવાની મારે ઉતાવળ છે. તેણે એ પ્રમાણે પુછયું એટલે મુનિ વિચારમાં પડી ગયું. મેં સુવરને નથી જે એમ કહેવા છતાં મારા સત્ય બેલવાના વ્રતનો ભંગ કઈ રીતે ન થાય. બાણથી વિધાયેલ સુવર; હમણાં અહીંથી પસાર થયેલ છે તે પછી મારે ખોટું કે સાચું શું બેસવું ? ભૂખથી પીડાતા કુટુંબવાળે આ પરાધી પુછે છે એટલે હું બતાવીશ કે તરત મારી નાખશે. જે સત્ય કહેવાથી હિંસા થાતી હોય છે ? સસ નથી, ત્યા માટે ખોટું બોલવું પડે તે તે સત્ય જ ગણાય છે. જેમાં મનુષ્યનું હિત સમાયેલું છે. એજ સત્ય છે તેથી વિરૂદ્ધનું અસત્ય છે. એક બીજાની વિરૂદ્ધ એવા બને. હિત કેમ થાય અને મારું વચન અસત્ય ન થાય એ રીતે ધર્મ સંકટમાં પડેલે વિચાર કરતે બ્રાહ્મણ કાંઈ ઉત્તર આપી શક્યા નહીં તેથી પોતાના બીજના ઉચ્ચારથી પ્રસન્ન થયેલાં ભગવતીએ તેને અધ વિદ્યા આપી. ' દેવીના બીજના ઉચ્ચારથી તે બ્રાહ્મણને બધી વિદ્યાઓ ફુરી, પવે' જેમ વાલમીકી દ્રષિને વિદ્યા પ્રાપ્ત થંઈ હતી તેમ આ પણ તત્કાળ માટે કવિ થયો !! સુખ ઉભેલાં ધનુર્ધારી પારાધીને સત્યવાદી દયાળુ બ્રાઘણે એક લેક કહે છે ૬૫-૭૪ ન : - I પછી - તુત

·म
॥५॥
या पश्यति न सा व्रते या बूते सा न पश्यति ॥ अहो व्याघ स्वकार्यार्थिन् किं पृच्छसि पुनः पुनः ।।७५॥ ,
इत्युक्तस्तु वदा तेन गतासो पशुहा पुनः ॥ ब्राह्मणरतु कविर्जावः माघेतस इवापरः ॥६॥
मसिनः सर्वलोकेषु नाम्ना सत्यतपा द्विमा ॥ सारस्वतं तप्तो चीज नजाप विधिपूर्वक ॥७॥
पण्डितश्चातिविख्यातो द्विजोभूद्धरणीतछे ॥ प्रतिपर्व सुगायति ब्राह्मणा यद्यशः सदा ॥७८॥
तच्छुत्ला सदन तस्य समागम्य तदाश्रमे ॥ येन त्यक्ता पुरा तेन गृह नीतीतिमानतः ॥७९॥
वस्माद्राजन् सदा सेव्या पूजनीया च भक्तितः ॥ आदिशक्तिः परा देवी जगतां कारण हि सा ॥८॥
स्मृता संपूजिवा भत्त्या ध्याता चाचारिता स्तुता ॥ ददाति वांछितानर्थान् कामदा तेन कीर्त्यते ॥८॥
व्यास उवाच
इति राजन् श्रुते तत्र मपा मुनिसमागमे ॥ लोमशस्य मुखात्काम देवीमाहात्म्यमुत्तम ॥८२॥
इति संचिंत्य राजेन्द्र कर्तव्य च सदाचन ॥ भक्त्या परमया देव्या मीत्या च पुरुषर्षभ ॥८३॥
॥५४॥

·II૧૨|
“ જે બુદ્ધિ જુવે છે તે બુદ્ધિ બેલતી નથી, જે બુદ્ધિ બેસે છે તે જોતી નથી
પિતાના કામ માટે આવેલા હે પારાધી, વખતે વખત તું શા માટે મને પુછી રહ્યો છે?”
એમ કહ્યું એટલે શિકારી ચાલ્યા ગયા અને બ્રાહ્મણ બૃહરપતિ જે કવિ થય. જગતમાં
બધે સત્યવ્રત અથવા સયતપા નામના બ્રાહ્મણ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. ત્યારપછી તે વિધિપૂર્વક સારસ્વત
છે બીજનો જપ કરવા લાગ્યા છે
એ બ્રાહ્મણ પૃથ્વીમાં પ્રસિદ્ધ પંડિત થયે, બ્રાહ્મણે દરેક ઉત્સવમાં યમાં તેની કીર્તિ ગાયા કરે છે
એ વાત સાંભળવાથી તેના માતા પિતા અને કુટુંબીઓ ત્યાં આશ્રમમાં આવી. માનપૂર્વક
પિતાને ઘેર તેડી ગયા છે
માટે હે રાજા પર આદિ શક્તિ જગતના કારણરૂપ એવાં ભગવતી હમેશાં દરેકે સેવવાં,
દેવીનું મરણ પૂજન કરવાથી, ધ્યાન ધરવાથી, તેને મંત્ર જપ રસ્તુતિ કરવાથી બધા મનોરથ પૂરા
થાય છે તેથી તે કામહા કહેવાય છે. |
કસિ વી | વ્યાસ કહે છે.
હે જનમેજય , મુનિઓની એ સભામાં લેશ મુનિના મુખથી ઉત્તમ દેવીનું ઉપર
પ્રમાણેનું ચરિત્ર મેં સાંભળ્યું હતું. માટે વિચાર કરી છે રાજા, ઉત્તમ ભક્તિ અને પ્રીતિવડે ભગવતીનું
પૂજન અર્ચન બધાએ કરવું. ૭૫-૮૩ ||
इतिश्री भुवनेश्वरी कथायां भष्टादश साहल्यां संहितायां
उतथ्यत्राझणस्य सत्यव्रताख्यस्य. चरित्रे तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
॥ ५९॥

·॥ ६०॥
अथ चतुर्थोध्यायः ॥४॥ ध्रुवसंधि नृप कथा.
व्यास उवाच ॥
वक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तम ॥ इतिहास पुराणं च कथयामि सुविस्तरं ॥१॥
शृणु राजन्द्र
कोसपु नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्भवः ॥ पुष्पपुत्रो महातेजा ध्रुवसंधिरिति श्रुतः ॥२॥
धर्मात्मा सत्यसंघश्च वर्णाश्रमहिते रतः ॥ अयोध्यायां समृद्धायां राज्य चक्रे शुचित्रवः ॥३॥
बामणाः क्षनिया वैश्योः शूद्राश्चान्यास्तथा मजाः ॥ स्वां स्वां वृत्ति समास्थाय तद्राज्ये धर्मोवसन् ॥ ४॥
दे पल्या रूपसम्पन्ने ह्यासतुः कोमभोगदे ॥ मनारमा मुरूपा च लीलावती गुणान्विता ॥५॥
विज़हार स पत्नीभ्यां रहेधूपवनेषु च ॥ क्रीडागिरी दीपिकामु सोधकुंजवनेषु च
मनोरमा शुभे काले सुपुवे पुत्रमुत्तम ॥ सुदर्शनाभिध
पुत्र
राजलक्षणसंयुतं ॥७॥
लीलावत्यपि तत्पत्नी मुपुवे चोत्तम सुत ॥ सुपुवे सुंदरं पुत्रं शुभे पक्षे दिने तथा ॥८॥
चकार नृपतिस्तत्र जावकर्मादिकं द्वयोः ॥ ददा दानानि विप्रेभ्यः पुत्रजन्मममोदितः ॥ ९॥
मीति तयाः समां राजा चकार नान्तरं कचित् ॥ चूडाकर्म तयाचक्रे जहतु पतेर्मनः ॥१०॥
क्रीडमानाभा कांता लोकानामनुरंजको ॥ तयोः सुदर्शनः श्रेष्ठः शत्रुजित् चाटुवागभूत ॥११॥
नृपतेः प्रीतिजनको मजुवाक् चारुदर्शनः ॥ प्रजानां वल्लभः सेोऽभूत्तथा मत्रिजनस्य वै ॥१२॥
मीवि तस्मिन्नृपश्चके न तथा स सुदर्शने ॥ एवं गच्छति कोले तु ध्रुवसं चि पोत्तमः ॥१३॥
जगाम वनमध्ये तु मृगयाभिरतः सदा ॥ निघ्नन्मृगान् रुरून कंबून मुकरानगवयान्शशान् ॥१४॥
महिपान्। शरभान खगान चिकीड नृपतिर्वने ॥ तत्र'घोरे चने सिंहा ननाद मेघनिःस्वनः ॥१५॥
राका शिलीमुखेनादा विद्धः क्रोधवशं गतः ॥ दृष्ट्वाने नृपति सिंहो गर्जनापूरितांवरः ॥१६॥
कृत्वा चाय स लांगूल प्रसारित बृहत्सटः ॥ हन्तुं नृपतिमाकाशादुत्पाताविकापनः ॥१७॥
नृपतिस्तरसा वीक्ष्य दधारासिं करे तदा ॥ योमे चर्म स्मोदाय स्थितः सिंह इवापरः ॥१८॥
सेवकास्तस्य ये सर्वे तेपि वाणान् पृथक् पृथक् ॥ अमुचकुपित्ताः काम सिं होपरि रुपान्विताः ॥१९॥
उत्पपात ततः सि हे। नृपस्योपरि दारुणः ॥ हाहाकारो , महानासीत् खड्नेनाभ्यहनन्नृपः ॥२०॥
{"
॥६॥

·ચૂંથો અધ્યાય ૪ ધ્રુવસંધિ રાજાની કથા વાહ વાર / વ્યાસ કહે છે જન્મેજય રાજ, દેવીને ચરિત્રને જાને બીજો એક ઈતિહાસ વિરતારથી કહું છું તે સાંભળે. કરાલ દેશમાં સૂર્યવંશી મોટા તેજવી પુષ્પ રાજાના પુત્ર ધ્રુવસંધિ નામના રાજા હતા. તે ધર્માત્મા સત્યવાદી વર્ણાશ્રમ ધર્મમાં પ્રીતિવાળા, પવિત્ર આચરણવાળા એ રાજા ઐશ્વર્યથી ભરેલી અધ્યા નગરીમાં રાજ્ય કરતા હતા. તેના રાજયમાં બ્રાહ્મણે ક્ષત્રિયે વો દ્રો અને બીજી પ્રજા પિતાના વર્ણાશ્રમધર્મને અનુસરી વસતી હતી. તે રાજાને રૂપ રૂપના અવતાર જેવી મનમાં અને લીલાવતી નામની વૈભવ વિલાસ આપનારી બે સ્ત્રીઓ હતી. તે રાબેઈ સ્ત્રીઓ સાથે રાજમહેલમાં, બગીચાઓમાં કીડાપર્વમાં, વન ઉપવનમાં વિહાર કરતા હતા. મનેરમાં રાણીએ રાજાનાં લક્ષણવાળા સુદર્શન નામના પુત્રને જન્મ આપે, તે જ વખતે તેની શોક્ય લીલાવતીને પણ સુંદર પુત્ર અવતર્યો. રાજાએ બંને પુત્રના જાતકર્માદિ સંસ્કાર કર્યો અને બ્રાહ્મણને વિવિધ પ્રકારનાં દાન આપ્યાં રાજા અને પુત્રો ઉપર સરખી પ્રિતી રાખતા હતા. ત્યાર પછી બંનેના વિધિ પ્રમાણે બાળમોવાળા ઉતારવામાં આવ્યા. બને કુંવરે પ્રજાને પણ પ્રિય હતા, સુદર્શન રૂપાળો હતો. શત્રુજિત. સંદર-વાણી ખેલતો હતો. સુદર્શન પ્રજામાં અને મંત્રીઓમાં વધુ પ્રિય હતા, કાળે કરી. રાજાની પ્રીતિ શત્રુજિત ઉપર હતી તેટલી સુદર્શન ઉપર દેખાતી ન હતી. એક દિવસે ધ્રુવસંધિ રાજ મૃગયા રમવા વનમાં ગયા ત્યાં મૃગ, સુવર, રોઝ, સસલાં, કાળીયાત, જંલી પાડા, ગેંડા વગેરે જનાવરોને હણુતા વનમાં મૃગયાની ક્રીડા કરતા હતા. સાંવનની ઝડીમાંથી એક સિંહ નીકળે. રાજાએ બાણથી તેને લીધે, ત્યારે ધાયમાન થયેલા સિંહે પિતાની સામે રાજાને જોઈ મેથના જેવી ભયંકર ગર્જના કરી પૂંછડું ઊંચું ઉલાળી. કેશવાળીને ધુણાવતે રાજાને હણવા માટે ભયંકર છાંગ મારી. રાજા સિંહને પિતાપર પડતો જોઈ એકદમ જમણા હાથમાં તલવાર લઇ અને ડાબા હાથમાં ઢોલ લેઇ સિંહની સામે તે ઉર્ડ કઘાં લેકે ૧-૨૦ના દશા

·॥६२॥
मजा:
सोपि क्रूरैर्नखाग्रेश्च तत्रोत्पत्य विदारितः ॥ स नखैराहतो राजा पति च ममार च ॥२१॥
चुकृशः सैनिकाः - सर्वे निर्जनुर्विशिखैस्तदा ॥ मृतः सिंहापि तत्रैव भूपतिथ तथा मृतः ॥
सैनिकर्मत्रिमुख्याच
तत्रागत्य निवेदिताः ॥२२॥
परलोकगत भूपं श्रुत्वा ते मानिसत्तमाः ॥ संस्कारं कारयामामुर्गत्वा तत्र वनांतिके ॥२३॥
परलोकक्रियां चक्रे वसिष्ठो विधिपूर्वक ॥ प्रकृतयश्चैव वसिष्ठश्च महामुनिः ॥२४॥
मुरर्शन नृपं कर्तुं मनं चक्रुः परस्पर ॥ धर्मपत्नीसुतः शांतः पुरुपश्च सुलेक्षणः ॥२५॥
अयं नृपासनाईश्च ह्यबुवन् मुनिसत्तमाः ॥ वालोऽपि धर्मवान् राजा नृपासनमिहाईति ॥२६॥
मृत जामातरं श्रुत्वा लीलावत्याः पिता तदा ।। कृत्वा मंत्र मंत्रियुधाजिनाम पार्थिवः ॥२७॥
अयोध्यायामाजगाम शीघ्रमुज्जयिनीपतिः ॥ ससैन्य आजमामासी दोहित्रमियकाम्यया ॥२८॥
मनोरमापिता, चापि कलिंगाधिपतिपः ॥ वीरसेनस्तथाऽऽयात. सुदर्शनहितेच्छया ॥२९॥
मंत्रिभिश्वक्रतुर्मत्रमुभौ राज्यस्य कारणात् ॥ युधाजित्तु तदाऽच्छज्ज्येष्ठः कः सुतयाईयोः ॥३०॥
ज्येष्ठः माप्नोति राज्यं चै कनीयान कदाचन ॥ वीरसेनापि तत्राह धर्मपत्नीसुतः किल ॥३१॥
राज्याईः स यथा राजन शास्त्रज्ञेभ्यो मया श्रुतं ॥ युधाजिदाह ज्येष्ठाय राजलक्षणस युतः ॥३२॥
तया सुदर्शने। नास्ति विवादो नृपयारभृत् ॥ लुब्धयोस्तमपाकर्तुं न क्षमः काप्यभूत्तदा ॥३३॥
युधाजिन्म निणः माह यूय स्वार्थपरायणाः ॥ सुदर्शनं नृपं कृत्वा धन भोक्तुं किलेच्छथ ॥३४॥
ज्येष्ठोस्ति शत्रुजित्तस्मात्ततो योग्यो नृपासने ॥ मयि जीवति का कुर्यात्कनीयांस नृपंकिल ॥३५॥
त्यच्या ज्येष्ठंस सैन्य च करिष्याम्याहवंध्रुवं दृष्ट्वा विवदमानो तो व्यग्राः प्रजाश्च मत्रिणः ॥३६॥
समाजग्मुश सामंताः ससैन्याः क्लेशतत्पराः विग्रहं पाभिकांक्षसः परस्परमतंद्रिताः ॥३७॥
निपादा
आययुस्वत्र शृंगवेरपुराश्रयाः ॥ राजद्रव्यमपाहतु मृत श्रुत्वा
महीपति ॥३॥
पुत्रौ च वाळको श्रुत्वा विग्रह च परस्परं ॥ चौरास्तत्र समाजग्मुर्देशदेशांतरादपि ॥३९॥
समर्दस्तत्र संजातः कलहे समुपस्थिते ॥ युधाजिद्वीरसेनश्च युद्धोद्युक्तो बभूवतुः ॥४०॥
॥३२॥

·રાજાના સેવકો પણ ચારે કોર ફરી વળી સિંહ પર ક્રોધાયમાન થઈ, બાણ ફેંકવા લાગ્યા. ફદલે સિંહ રાજ ઉપર પડ્યા ત્યારે હાહાકાર થર્ણ ગયો. રાજાએ તલવારથી સિંહને હણો, સિલે પણું ભયંકર નખથી રાજાને ચીરી નાખે. એટલે રાજા પણ જમીન ઉપર પડી મરી ગયાં. બાણથી. વધે સિંહ પણ મૃત્યુ પામ્યો. સૈનિકોએ બમમાં જઈ મંત્રીઓને આ ખબર આપ્યા. મળીયે વનમાં આવી મૃત્યુ પામેલા રાજાના અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર કર્યો. વસિષ્ઠ અને પ્રજાએ વિધિપૂર્વક ઉત્તરક્રિયા કરી. પછી પ્રજા અને મંત્રીઓએ ભેગા મળી વિચાર કરી સારા લક્ષણવાળા શાંત વિભાવને સુદર્શન ગાદીએ બેસાડવા યોગ્ય છે એમ કહી વિધિ પ્રમાણે તેને ધ્યાની ગાદીએ બેસાર્યો. લીલાવતીને પિતા યુલાજિત નામને ઊયિનીને રાજા પિતાના જમાઈના મરણના સમાચાર સાંભળી મંત્રીઓ તથા સૈન્ય સાથે પિતાના ભાણેજનું પ્રિય કરવા માટે અધ્યામાં આવ્યું. કલિંગ દેશને રાજા મામાને પિતા વીરસેન પણ પોતાના ભાણેજ સુદર્શનના હિત માટે અધ્યામાં આ મંત્રીઓ સાથે રાજ્ય કોને આપવું એ બાબત બધા વિચાર કરવા લાગ્યા. યુલાજિત પૂછે છે કે બંનેમાં મેટે કોણ? મેટે જ રાજને ગ્ય ગણાય. વીરસેને કહ્યું કે પ્રથમ પરણેલી સ્ત્રી ધર્મપત્ની કહેવાય અને તેને પુત્ર રાજ્યને એગ્ય ગણાય એમ શાસ્ત્રકાર પાસેથી મેં સાંભળ્યું છે. આ રીતે યુવાજિત અને વીરસેન વચ્ચે મેરે વિવાર્દ અને કલહ થયે તે કોઈ મટાડી શક્યું નહીં. યુધોજિતે મંત્રીઓને કહ્યું કે તમે બધા ધનને લેજે સવાર્થપગમણુ બની નાના સુદર્શનને રાજગાદીએ બેસાર્યો છે. શત્રુજિત ભેટે છે માટે તેજ રાજગાદીને લાયક છે. મારા જીવતા સુદર્શન ગાદી ઉપર રહી શકશે નહી. આ પ્રમાણે વિવાદે ભયંકર રૂપ પકડયું. બંને વચ્ચે અધ્યાની ગાદી સંબંધે ભયંકર કલેશ ઉત્પન્ન થયેલ જાણે શુંગરપુરમાં રહેનારા ભીલે અને બીજ, દેશદેશાંતરથી ચોર લેકે મેટા લશ્કર સાથે રાજનું ધન લઈ લેવા માટે મરી ગમેલ રાજાને બંને પુત્ર નાના છે એમ સાંભળી અધ્યા ઉપર ચડી આવ્યા. યુવાજિત અને વીરસેન પણ યુદ્ધને માટે તૈયાર થયા. ર૧-૪ इतीश्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहस्यां संहितायां ध्रुवसं धिमरणं. नाम चतुर्थीयायः समाप्तः ॥ ४॥ દૂર છે ·अथ पंचमा अध्यायः ॥५॥ सुदर्शन चरित्रं 7 ॥ ६४॥ ॥ ॥ व्यास उवाच ॥ सयुगे च सति तत्र भूपयोराहवाय समुपात्तशस्त्रयोः क्रोधलेभवशयोः सम ततः संचभूव तुमुलस्तु विग्रह ॥१॥ संस्थितः स समरे धृतचापः पार्थिवः पृथुलवाहुयुधाजित् •स युतः स्ववलवाहनादिकराहवाय कृतनिश्चयो नृपः “॥२॥ वीरसेन इह सैन्यसंयुतः क्षविधर्ममनुसृत्य संगरे ॥ पुनिकात्मजहिताय पार्थिवः संस्थितः सुरपतेः समतेजाः ॥३॥ स बाणदृष्टिं बिससर्ज पार्थिवा युधाजित वीक्ष्य रणांगणस्य गिरि तडित्वानिव तोयष्टिभियुधाजिदप्यक्षिपदस्त्रसंघ ॥४॥ त' वीरसेना विशिखैः शिलाशितैः समारणादाशुगमैरजिमगैः ॥ चिच्छेद पाणश्च शिलीमुखानसो रोनेय मुक्तानतिवेगपातिनः ॥दा गजस्थतुरगाणां संबभूवातियुद्ध सुरनरमुनिसंधैर्वीक्षितचातिधोर ॥ विततविहगढन्दैरात व्योम सद्यः पिशितमशितुकामैः कामगृध्रादिभिश्च ॥३॥ तत्राता सतनसिंधुरुषाह घोरा वृन्देभ्य एव गमवीरतुरंगमाणां ॥ त्रासावहा नयनमार्गगता नराणां पापात्मनां रविजमार्गभवेव काम ॥७॥ आजी हतोपि नृवरा सुविमानरुढ स्वांके स्थितां सुरवधु प्रवदत्यभीष्ट । पश्याधुना मम शरीरमिद पृथिव्यां वाणाहत निपतित करभोरु कान्त ॥८॥ । ॥६४ ·વ્યાસ ઉપN | વ્યાસ કહે છે શસ્ત્રાએ ધારણ કરેલા અને સૈન્યથી વીંટાયેલા ક્રોધ અને લેભને વશ થયેલા યુધાજિત અને વીરસેન અને રાજાને ભયંકર રણસંગ્રામ શરૂ થશે. વિશાળ બાહુવાળે યુધોજિત પિતાના સિન્ય અને વાહની સાથે હાથમાં બાણ લઈ આગળ આવે અને ઇન્દ્ર સરખે તેજવી વીરશન પણ ક્ષત્રિય ધર્મને અનુસરી પિતાના સૈન્ય સાથે લડવા આગળ વધશે. સમરાંગણમાં ઉભેલા યુવાજિતને જોઈને વીસે બાણની વૃદ્ધિ કરી યુવાજિત ૫ણુ પર્વત ઉપર મેઘ જેમ પાણીની વૃદ્ધિ કરે તેમ બાણું છેડવા મ. વીરસેને પણ અસંખ્ય બાણની વૃષ્ટિ કરી. વીરસેને સજાવેલાં, વેગવાળાં ભયંકર બાણેના વેગથી સામે આવતાં યુધાજિતનાં બાણેને કાપી નાખ્યાં, હાથી ઘેડ, રથ અને પાળાઓનું સામસામા સિન્યો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ ચાલવા લાગ્યું. તે વખતે ગીધ, કાગડા, અને બીજા માંસ ભક્ષી પક્ષીઓથી આકાશ છવાઈ ગયું હતું. ત્યાં હાથી ઘોડા અને બીજા લડનાર કપાઈ ગયેલા શરીરમાંથી નીકળતા લેહીની નદી ચાલવા માંડી. તે જોનારા માણસને ત્રાસ ઉપજવતી હતી. જેવી રીતે યમપુરીમાં જાનારા પાપીઓને વિતરણ નદી ત્રાસ ઉપજાવે છે. રણમાં હણતા શરીરે અખાઓ સાથે વિમાનમાં બેસી પૃથ્વી પર બાણથી હણાયેલા પિતાના મૂળ શરીરને બતાવતા હતા. જેમાં કલેક ૧-૮ ભયંકર સંગ્રામમાં દક્ષિણ બા વડે યુવાજિતે વરસેનને હ. કપાઇ ગયેલા મરતકાળે વીસેન પૃથ્વી ઉપર પડયે અને તેનું બધું સન્ય ચારે દિશાએ ભાગી છૂટવું. મનોરમા રણગામમાં પોતાના પિતાનું મૃત્યુ પામેલા સાંભળીને ભયથી કંપવા માંડી. તેણે વિચાર્યું કે દુક, પાપી યુજિત મારા પિતાના વરને સંભારી મારા પુત્રને જરૂરી મારી નાંખશે. હવે હું શું કરું, કયાં જાઉં. મારા પિતા તે રણમાં હણાઈ ગયા, પતિના મરણનું દુઃખ મને હંજી પીડા કરે છે અને અમારો પુત્ર બાળક છે, લેભને વશ થયેલા પાપી માસે શું અનર્થ નથી કરતા આ યુધાજિત * ક

·संग्रामे संहते तत्र युधाजित् पृथिवीपतिः ॥ जघान वीरसेन तं वाणैस्तीत्रैः सुदारुणैः ॥९॥
निहतः स पपात छिन्नमूर्धा महीपतिः ॥ प्रभग्न तद्वल' सर्व निर्मतं च चतुर्दिश ॥१०॥
संजाता
पितरं रणम्भनि ॥ भयत्रस्ताथ पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥११॥
पनोरमा हतं श्रुत्वा
हमिष्यति युपानि पुत्रं मम दुराशयः ॥ राज्यलाभेन पापात्मा सेति चिंत्तापराभयम् ॥१२॥
फिफरोमि क गच्छामि पिता मे निहतो रणे ॥ भतुर्मुत्योस्तीवदुःख पुत्रीय मम वाळकः ॥१३॥
भोऽतीच च पापिष्ठस्तेन को न वशीकृत. ॥ किं न कुर्याचदाविष्टः पाप पार्थिवसत्तमः ॥१५॥
पितरं मातरं भ्रातॄन् गुरूस्वजनवांधवान् ॥ हन्ति लोभसमाविष्टो जनो नात्र विचारणा ॥१५॥
अमक्ष्यभक्षण लाभादगम्यागमन तथा ॥ करोति किल तृष्णा” धर्मत्याग तथा पुनः ॥१६॥
न सहायोस्ति में कश्चित् नगरेत्र महाबलः ॥ यदाधारे स्थिता चाह पालयामि सुत शुभ ॥१७॥
हते पुने नृपेणाद्य किं करिष्याम्यह' पुनः म न मे त्रातास्ति भुवने येन श्रेयाइमाप्नुयां ॥१८॥
सापि वैरयुवा काम सपत्नी सर्वदा भवेत् ॥ लीलावती न मे पुत्रे भविष्यति दयावती ॥१९॥
युधाजिति समायाते न मे निःसरण भवेत् ॥ ज्ञात्वा बाल सुतं साय कारागारं नयिष्यति ॥२०॥
श्रूयते हि पुरेन्द्रेण मातुर्गभंगतः शिशुः ॥ कृन्तितः सप्तधा पश्चात् कृचास्ते सप्तसप्तधा ॥२१॥
सपल्यै गरलं दत्तं सपल्या नृपमार्यया ॥ तेनासो सगरो नाम विख्यातो भुवि मंडले ॥२२॥
जीवमानाय भर्ता वै कैकय्या नृपभार्यया ॥ रामः पत्राजिता ज्येष्ठा मृतो दशरथी नृपः ॥२३॥
इति संचित्य सा वाला विदल्लं श्रेष्ठमानसं ॥ निपुण सर्वकार्येषु चिन्त्यं मंत्रिवरोत्तम ॥२४॥
समाहूय तमेकान्ते. मोवाच बहुदुःखिता ॥ गृहीत्वा वालकं हस्ते रुदंती दीनमानसा ॥२५॥

·I || સજા લાભને આધીન થઈ કયું પાપ ન કરે? હમેશાં લોભને આધીન થયેલ માણસ પિતાને, માતાને, ભાઈઓને, ગુરુઓને, મેટરોને રવજન અને બાંધને હણવામાં જરા પણ વિચાર કરતો નથી. લેસને આધીન થયેલે અભક્ષ્ય વસ્તુનું ભક્ષણ કરે છે. અગમ્યા સ્ત્રીનું ગમન કરે છે અને પિતાના ધર્મને પણ ત્યાગ કરે છે. આજે અધ્યામાં મારા પુત્રનું રક્ષણ કરે છે અને મને સહાય આપનો કોઈ બળવાન પુરુષ હું જેતી નથી કે જેને આધારે રહી હું મારા પુત્રનું રક્ષણ પાલન કરી શકું. જો મારા પુત્રને આ રાજા મારી નાખશે તે હું શું કરીશ. અત્યારે મારું રક્ષણ કરનાર આ જગતમાં કોઈ નથી કે જેથી કરીને મારું કલ્યાણ થાય છે મારી શેકી લીલાવતી પણ મારી સાથે વેર જ રાખે છે, મારા પુત્ર પર તે કદી દયા કરે નહીં. જો હવે તુરતમાં યુવાજિત અહીં અવી ચડશે તે હું બહાર નીકળી શકીશ નહીં અને મારા પુત્ર સાથે પ્રથમ તે મને કેદ કરશે. સંભળાય છે કે ઈદે માના ગર્ભમાં રહેલા બાળકના ઓગણપચાસ કટકા કર્યા હતા અને પિતાની શો શોક્યના પેટમાં રહેલા ગર્ભને ઝેર દીધું હતું, તેથી સગર નામના રાજા થયેલા, કૈકયીએ પિતાના પતિ જીવતાં છતાં ગાદીને લાયક મોટેરા રામને વનમાં કાઢયા હતા અને દશસ્થ રાજાનું મરણ થયું હતું. આવી રીતે અનેક વિચાર કર્યા પછી મને રમાએ પિતાના વિશ્વાસ અને રાજકાજમાં કુશળ એવા વિદલ્લ નામના મંત્રીને બોલાવી પિતાના બાળકને હાથમાં લઇ રોતી દીન મનવાળી બહુ દુઃખી થયેલી મનેરમા કહેવા લાગી. મેં ૯-૨૫ છે મારા પિતા લડાઈમાં મરાણા, આ પુત્ર બાળકે છે. યુવાજિત રાજા બળવાન છે. આ ટાણે મારે શું કરવું તે કહે છે મને રમાને વિદલે સલાહ આપી કે હવે આંહી રહેવું નહીં. આપણે તુરતમાં વનમાં ચાલ્યા જાય અને પછી કાશી જાશું. છે ત્યાં તમારે બળવાન માટે સુબાહુ વસે છે તે આપણું રક્ષણ કરે છે નીકળી જવાને નિશ્ચય કરી મનોરપાયે લીલાવતી પાસે જઈ કહ્યું કે મામ મરણ પામેલા પિતાને જેવા જાઉં છું . એમ કહી રથમાં બેસી પિતાની દાસી સિરશ્રી અને વિરલ બધી સાથે નગરની બહાર નીકળી રણભૂમિમાં ગઈ છે ત્યાં યુવાજિતને તથા મરણ પામેલા પિતા વીરસેનને જોઈ તેને અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર કરી કપતી ભયભીત થયેલી ઉતાવળે રથમાં બેસી નીકળી ગઈ. ૨૬-૩૧ '૧૭ ના ·॥६८॥ पिता मे निहतः संख्ये पुत्रोय वालकस्तथा ॥ युधाजिद् बलवान् राजा कि विधेयं वदस्व मे ॥२६॥ वामुवाच चिदल्लोसो नात्र स्थातव्यमेव च ॥ गमिप्यामा वने काम वाराणस्यां पुनः किल ॥२७॥ वर ते मातुलः श्रीमान् वर्तते वलवत्तरः ॥ सुपाहुरिति विख्यातो रक्षिता स भविष्यति ॥२८॥ इत्युक्ता तेन सा राजी गत्वा लीलावती प्रति ॥ उवाच पितरं द्रष्टुं गच्छाम्यद्य सुलोचने ॥२९॥ रथमारुह्य सैरन्धीस युवा वदा ॥ विदल्लेन च संयुक्ता निःसृता नगराद् पहिः ॥३०॥ इत्युच्या प्रस्वा सार्वाविकपणा पितुः शोकसमाकुला ॥ दृष्ट्वा युधाजित भूपं पितरं गतजीवितं ॥३१॥ संस्कार्य च त्वरायुक्ता वेपमाना भयाकुला ॥ दिनद्वयेन सम्पाप्ता राज्ञी भागीरथीत ॥३२॥ निपादेलरिता तत्र गृहीत सकळ वसु ।। रथ चापि गृहीत्वा ते निर्गता दस्यवः शठाः ॥३३॥ रुदन्ती मुखमादाय सैरंध्रीकरलम्विता ॥ आरुह्य च भयाच्छीघ्रमुडुप सा भयाकुला ॥३४॥ तीळ भागीरयों पुण्यां ययो त्रिकुट पर्वत ॥ भारद्वाजाश्रम माता संजाता निर्भया तदा ॥३५॥ मुनिना सा ततः पृष्टा कासि कस्य परिग्रहः ॥ राज्यभ्रष्टेव वामोरु भासि त्वं कमलेक्षणे ॥३६॥ एवं सा मुनिना पृष्टा नावाच वरचणिनो ॥ रुदंती दुःखसंतुप्ता विदल्लं च समादिशत् ॥३७॥ विदलस्तमुवाचेदं ध्रुवसधिनृपोत्तम: तस्य भार्या धर्मपत्नी नाम्ना चेयं मनोरमा ॥३८॥ सिंहेन निहतो राजा मुर्थवशी महावल: ॥ पुत्रोयं नृपतेस्तस्य नाम्ना चैव सुदर्शनः ॥३९॥ अस्याः पितातिधर्मात्मा दौहित्राथें मृतो रणे ॥ युधाजिद्भयसंत्रस्ता संप्राप्ता विजने बने ॥४०॥ त्यामेव शरणं माता पालपुत्रा नृपात्मजा ॥ त्राता भव महाभाग त्वमस्या मुनिसत्तम ॥४१॥ ऋषिरुवाच ॥ निर्भया बस फल्याणि पुत्रं पालय सुनते ॥ न ते भयं विशालाक्षि कर्तव्य शत्रुसंभव ॥४२॥ पालयस्य सुत कांत राजा तेऽय भविष्यति ॥ इत्युक्ता मुनिना राशी स्वस्था सा संवभूव ह ॥४३॥ उदजे मुनिना दत्ते वीतशोका तदावसत् ॥ सैरंध्रीसहिता तत्र विदल्लेन च संयुता ॥' मुदर्शन पालयाना न्यवसत्सा मुदर्शना ॥४४॥ ------ *७ ·+ ૧૨ ??? બે દિવસે ગંગા નદીને કાંઠે પહોચી. યા ભીલ લેકેએ તેની પાસેના ધન તથા દાગીના લુંટી લીધા અને ૨ આંચકી લઈ ગેર લેઠી ભાગી ગયા. 5 રૂદન કરતી અને માં રાણું. પિતાના પુત્રને તેડી રીબીને આધારે ચાલતી ભયથી વિહ્વળ બનેલી એક હુડકામાં બેસી પવિત્ર ગંગાને ઉતરી ! ગંગાને પેલે કાંઠે ઉતરી ચિત્રકૂટ ત્રિકુટાચળ પર્વત નજીક ભારદ્વાજ મુનિના આશ્રમમાં પહેચી II મુનિએ પૂછયું કે તું કોણ છો. કની સ્ત્રી છે? હે મળ સરખાં નેત્રવાળી બાઈ તું કોઈ રાજની રેણું છે એમ લાગે છે કે મુનિએ એમ પુછતાં તે દુઃખથી બળી રહેલી રૂદન કરતી કાંઈ બેલી શકી નહીં. વિરલને વૃત્તાંત જણાવવા કહ્યું વિરલે કહ્યું હે મુનિ અધ્યના સૂર્યવંશી રાજા ધ્રુવસંધિની રાણ આ મનેરમાં છે રાજાને સિંહે મારી નાખ્યા. તેને આ સુદર્શન નામને કુંવર છે ! આ મરમીનો પિતા વીરસેન પિતાના ભાણેજ માટે યુવાજિત સાથે લડતાં મરાશે યુવાજિતના ભયથી કંપતી વિહવળ થયેલી આ મરમ રણ આ નિર્જન વગડામાં આવી છે કે બાળક પુત્રવાળી આ રાજાની દિકરી અને રાજાની રાણું તમારે શરણે આવી છે. હે મહામુનિ આનું રક્ષણ કરે છે ૩-૪૧ . નિવાર 1 ભારદ્વાજ મુનિ કહે છે હે કયાણિ હે સારા વતવાળી, તું નિર્ભય થઈ આહી રહી તારા પુત્રનું રક્ષણ કર. હે વિશાળનેત્રવાળી રાણી, અહી તારે શગુની લેશ પણ બીક રાખવી નહી આ તારા પુત્રને તું મેટે કર, આ તારા પુત્ર અમે ધ્યાને રાજા પાસે મુનિનાં વચન સાંભળી રાણુ નિર્ભય થઈ અને મુનિએ આપેલા પાસેના આશ્રમમાં વિલ અને ઘી સાથે રહેવા લાગી અને પતિ અને પિતાના મરતું દુમિ છું કરી સુનને મેટે કરવા લાગી. ૪ર-૪૪ इति श्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहल्यां संहितार्यों सुदर्शनः परित्रे पंचमोध्यायः ॥ ५॥ s ·, व्यास उवाच अथ पष्ठोध्यायः ॥६॥ सुदर्शन कथा, ॥ युधानित्यय संग्रामाद्गस्वायोध्यां महावकः ॥ मनोरमां च प्रमच्छ सुदर्शनमिघांसया ॥१॥ सेवकान्प्रेषयामास क गतेति मुहुर्वदम् ॥ शुभ दिनेथ दौहित्र स्थापयामास चासने ॥२॥ मरिभिश्च , वसिष्ठेन मत्रैराथर्वणैः शुभैः ॥ अभिपिक्तश्च संपूर्णैः कलशेर्जलपूरितः ॥३॥ युधानिदपि दाहिन स्थापयित्वा विधानतः ॥ राज्य च मंत्रिसात्कृत्वा चलितः त्वां पुरीमति ॥४॥ श्रुत्वा मुदर्शनं तत्र मुनीनामाश्रमे स्थितं ॥ हन्तुकामा जगामाशु चित्रकूट स पर्वत ॥५॥ निपादाधिपति शूरं पुरस्कृत्य वलाभिध ॥ श्रुत्वा मनोरमा तत्र बभूवातिसुदुःखिता ॥ ६ ॥ भोगच्छन्त वालपुत्रा भयार्ता सैन्यसंयुत ॥ तमुवाचाय शोकार्ता मुनि साश्रुविलोचना ॥७॥ किंकरोमि क गच्छामि युधाजित्समुपस्थितः ॥ पिता मे निहतोनेन दौहित्रो भूपतिः कृतः ॥८॥ पुरा श्रुतं मया स्वामिन् पांडवा वै वने स्थिताः॥ मुनीनामाश्रमे पुण्ये पांचाल्यासहितास्तदा ॥९॥ गतास्ते मृगयां पार्था भ्रातरः पंच एव ते ॥ द्रौपदीसस्थिता तत्र मुनीनामाश्रमे शुभे ॥१०॥ जयद्रथा जहारेमामनादृत्य मुनीश्वरान् ॥ कस्यचिन्नव विश्वासः कर्तव्यः सनथा बुधैः ॥११॥ - एवं हि माणिनः सर्वे परस्वादानतत्पराः ॥ वर्तन्ते सतत ब्रह्मन् विधासः कीदृशः नः ॥१२॥ स्पा वीर्य या दान वृथाध्ययनमेव च ॥ लोभमाहातानां च कृतं तदकृतं भवेत् ॥१३॥ तस्मादेन' महाभाग विसर्मय गृह पति ॥ सपुत्राई वसिष्यामि नानफीवद् द्विजोपम ॥१५॥ इत्युक्तोसी मुनिस्तावद् गत्वा युधाजितं नृपं ॥ उवाच वचनं राज्ञे भारद्वाजः प्रतापवान् ॥१५॥ गच्छ राजन् यथाकाम, स्वपुरं नृपसत्तम । नेयं, मनोरमाभ्येति वालपुत्रा सुदुःखिता ॥१६॥ ॥ ७० ·ચાણ ૩૧ || વ્યાસ કહે છે રણસંગ્રામમાંથી પાછા વળેલા બળવાન યુલાજિતે અયોધ્યામાં આવી સુદર્શનને હણવાની ઇચ્છાથી મનરમાની તપાસ કરી. મહેલમાં તે નથી એમ જાણવામાં આવતાં કયાં ગઈ તપાસ કરે એમ વારે ઘડીને કહેતો ચારે કાર સેવકને તપાસ કરવા મોકલ્યા | પછી શુભ દિવસે પિતાના ભાણેજ શત્રુજિતને અધ્યાની ગાદીયે બેસાર્યો. વિવિધ જળથી ભરેલા સેંકડે કળશનડે અથર્વવેદના મંત્રોથી વસિષ્ઠાદિ મંત્રીઓને આગળ કરી અભિષેક કર્યો છે વિધિવત રાજયાભિષેક થઈ ગયા પછી મંત્રિઓને ધ્યાને રાજય ભળાવી પિતે પિતાની રાજધાનીમાં છે કેટલેક દિવસે મુનિઓના આશ્રમમાં રહેલા સુદર્શનને પતે લાગતાં તેને હણવા માટે બળ નામના ભિલના રાજાને આગળ કરી યુવાજિત ચિત્રકુટ પર્વત તરફ ગયે . યુલાજિતને લશકર સાથે આવતે સાંભળી, ભયભીત થયેલી, આંસુ પાડતી. બાળક પુત્રવાળી, શોકથી વિહ્વળ થયેલી મનેરમાં મુનિને કહેવા લાગી . મહારાજ હું શું કરું, જ્યાં જાઉં. યુલાજિત આવી ચડ્યો છે. મારા પિતાને હણી તેણે પોતાના ભાણેજને રાજા બનાવે છે હે મહારાજ, મેં સાંભળેલ છે કે પાંડવો વનમાં મુનિઓના આશ્રમમાં દ્રૌપદી સાથે રહેતા હતાતેઓ મૃગયા કરવા વનમાં ગયા ત્યારે દ્રોપદી મુનિઓના આશ્રમમાં હતાં ત્યારે મુનિઓને તિરફાર કરી જ્યદ્રથ તેનું હરણ કરી ગયે હતે, માટે તેને વિશ્વાસ કરવા જેવું નથી. હમેશા મનુષે બીજાનું હરિ લેવાની વૃત્તિવાળા જ ઘણે ભાગે હોય છે ત્યાં કાને વિશ્વાસ કરવો? લે અને મેહથી ઘેરાયેલા મનુષ્યની તીર્થયાત્રા દાન વેદાધ્યયન બધું નિષ્ફળ છે, એ બધું કર્યું ન કર્યા જેવું નકામું બને છે કે હે બ્રાન, તમે યુવાજિતને પાછો વાળ, મારે રાજ જોતું નથી. વાલ્મીકિ ઋષિના આશ્રમમાં સીતા રહેતા હતા તેમ હું આપના આશ્રમમાં મારા દિકરાને સાચવી રા ણ મનોરમનું કહેવું સાંભળી પ્રતાપી ભરદ્વાજ મુનિ યુવાજિત પાસે જઈ કહેવા લાગ્યા છે કે રાજા તમે ખુશીથી તમારી રાજધાની તરફ જાઓ. બાળક પુત્રવાળી દુખણ થઈ ગયેલી મનોરમા ' તમારી સાથે આવવા ખુશી નથી :૧–૧૬ . || ૭૧ ·॥७२॥ युधाजित् उवाच ॥ मुंच मुंच हठ सौम्य विसर्जय मनोरमां ॥ न च यास्याम्यह मुक्त्वा नेष्याम्यद्य वलात्पुनः ॥१७॥ भारद्वाज उवाच ॥ नयस्व यदि शक्तिस्ते घलेनाद्य ममाश्रमात ॥ विश्वामित्रो यथा धेनुं वसिष्ठस्य मुनेः पुरा ॥१८॥ व्यास उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुनेस्तत्रावनीपतिः ॥ मनिवृद्ध समाहृय पप्रच्छ तमत द्रितः ॥१९॥ वलानयामि वा काम सपुत्रा च सुभापिणी रिपुरल्पोपि नापेक्ष्या सर्वथा शुभमिच्छता ॥२०॥ नात्र सैन्य न योधास्ति यो मामत्र निवारयेत् ॥ गृहीत्वा हन्मि तं तत्र दौहित्रस्य रिपुं किल ॥२१॥ प्रधान उवाच ॥ साहस नहि कर्तव्य श्रुत' राजन्मुनेचः ॥ विश्वामित्रस्य दृष्टांतः कथितस्तेन मारिप ॥२२॥ तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मा कृथा वैरमुनम ॥ कुटनाशकरं नूनं तापसैः सह संयुगं ॥२३॥ मुनिपर्य प्रजाघ त्वं समाश्चास्य तपोनिधि ॥ सुदर्शनापि राजेन्द्र तिष्ठत्वत्र यधासुख ॥२४॥ वालोय निर्धनः कि से करिष्यति नृपाऽहित ॥ वृथा ते वैरभावोयमनाथे दुर्वले शिशा ॥२५॥ दया सर्वत्र कर्तव्या दैवाधीनमिद जगत् ॥ कचित्तृणायते पत्रं तृण वज्रायते फचित् ॥ शशको ह ति शार्दूल मृशको हन्ति वा गज ॥२६॥ व्योस उवाच ॥ वच्छ्रुत्वा वचन तस्य युधाजिन्नृपसत्तमः ॥ प्रणम्य वं मुनि मूर्ना जगाम स्वपुरं नृपः ॥२७॥ मनोरमापि स्वस्थाभूत आश्रमे तत्र स स्थिता । पालयामास पुत्रं सुदर्शनमृतात ॥२८॥ ॥७२।

·પુયોનિ વીર | યુવાજિત કહે છે. .. હે ઋષિ, આ હઠ છોડી દિયે, મનેમાને આગળ કરો. મનેરમાને લીધા વિના હું જાવને વી. છેવટે જબરજરતીથી લઈ જઈશ || માજા થયા ભારદ્વાજ કહે છે એલા યુવાજિત, મનેમાની ઈચ્છા નથી છતાં તું પરાણે લઈ જવા ઇચ્છે છે? તારે શક્તિ દેય તે જ મારે આશ્રમમાંથી પરાણે લઈ જા પૂર્વે વસિષની કામધેનુ ગાયને વિશ્વામિત્ર લઈ ગયા હતા એમ હું પણ આ મનોરમાને લઈ જા જોયે. એમ કહી નષિ આશ્રમમાં ગયા. / મુનિનું વચન સાંભળી યુવજિતે પિતાના વૃદ્ધ મંત્રિને બોલાવી આ બાબત સલાહ લેતાં બે કે હું મનેરમાને તેના પુત્ર સાથે જબરજરતીથી લઈ જવા માગું છું, પિતાનું હિત ઈચ્છનારાયે શત્રુ નાનો હેય તે પણ તેને જેતે કરે નહી જોઈએ છે આહીં લશકર નથી, કોઈ લડે પણ નથી કે જે મનોરમાને લઈ જતે મને અટકાવી શકશે. એને લઈ જઈ તેના પુત્રને હું મારી નાખી મારા ભાણેજનું હિત કરીશ | પાન ઉવાર | પ્રધાન કહે છે, હે રાજ, સાહસ ન કરવું. મુનિએ વિશ્વામિત્રનું દ્રષ્ટાંત આપીને કહ્યું કે તમે પાંભળ્યું ? માટે હે રાજા, તમે મુનિ સાથે વેર બાંધે નહી. તપવી સાથે વેર બાંધવું એ કુળને નાશ કરવા જેવું છે ! તમે મુનિ પાસે જઈ તરવી મુનિની ક્ષમા માગો, સુદર્શન ભલે અહી સુખે રહેતો ના નિધન બાળક સુદર્શન તમારું શું અહિત કરવાને હો? અનાથ દુબળા બાળક ઉપર તમે નકામે વૈરભાવ રાખે છે. બધા ઉપર દયા રાખવી. આ જગત તે દેવને આધીન છે. ઈવાર વજ તણખલા બરોબર થઈ જાય છે અને કેઈવાર તણખલું વ ન બની જાય છે, કેઈવાર સસલું સિંહને હણે છે અને કોઈવાર મચ્છર હાથીને હણે છે Hિ યાં વ્યાસ કહે છે પિતાના પ્રધાનનાં એ વચન સાંભળી રાજા યુધાજિત મુનિના પગમાં મરતક નમાવી પ્રણામ કરી, મા માગી, પોતાના નગર તરફ ચા ગયા | મનેરમાં પણ નિર્ભય થઈ ત્યાં આશ્રમમાં રહીં પિતાના પુત્ર સુદર્શનને મેટે કરવા લાગી .૧૭-૧૮ I ૭૩ ·॥७४॥ दिने दिने कुमारोसो जगामोपचव' तत्तः ॥ मुनिवाळगतः क्रीडन् निर्भया सर्वतः शुभः ॥२९॥ एकस्मिन् समये तत्र चिदल्लं समुपागतं ।। क्लीवेति मुनिपुत्रस्तमामंत्रयत्तदन्तिके ||३०॥ मुदर्शनस्तु तच्छुत्वा दधारकाक्षरं स्फुर' ॥ अनुस्वारायुतं तच मोवाचाति पुनः पुनः ॥३१॥ वीज वै कामराजाख्यं गृहीत मनमा तदा । जमाप पासपात्य धृत्वा चेतमि सादरं ॥३२॥ वदासी पंचमे वर्षे माप्य मंत्रमनुत्तम ॥ ऋपिच्छन्दा विहीनं च ध्यानन्यासविवर्जित॥ मजपन्मनसा नित्यं कोडत्यपि स्वपित्यपि ॥३३॥ व चैकादशे माप्ते कुमारोसो नृपात्मजः ॥ मुनिना चोपनीतोय वेदमध्यापितस्तथा ॥३४॥ पनुर्वेद' बथा सांग नीतिशास्त्रं विधानतः ॥ कदाचित्सापि प्रत्यक्ष देवीं साक्षात् ददर्श ह ॥३५॥ रक्तांवरां रक्तवीं रक्तसागभूपना ॥ गरुडोपरि चासीनां वैष्णवीं शक्तिमद्भुतां ॥३६॥ शरासन' च संप्राप्त विशिखाश्च शिलाशिता ॥ तूणीरं कवचं तस्मै दत्त चांविकया वने ॥३७॥ एतस्मिन्समये पुत्री काशिराजस्य सुमिया ॥ नाम्ना शशिकला दिव्या सर्वलक्षणसंयुता ॥३८॥ सुश्राव नृपपुत्रं तं वनस्थं च सुदर्शनं ॥ चकमे मनसा तं वै वरं वरयितु धिया ॥३९॥ स्वप्ने तस्याः समागम्य जगदंबा निशांवरे ॥ उवाच वचनं चेदं समाश्वास्य सुसंस्थितां ॥४०॥ वरं वरय सुश्रोणि मम भक्तः सुदर्शनः ॥. सर्वकाममदस्तेस्तु वधनान्मम भामिनि ॥४१॥ उस्थिता सा मुदायुक्ता पित्रा मात्रा पुनः पुनः ॥ प्रमोदे कारणं वाला नावाचावित्रपान्विता ॥४२॥ जहास मुदमापना स्मृत्वा स्वप्न मुहुर्मुहुः ॥ सस्नी माह तदान्यांचे स्वप्नवृत्तं सुविस्तरं ॥४३॥ कदाचित्सा विहारोथै अवापोपपनं शुभं ॥ पुष्पाणि चिन्वती वाला चंपकाधः स्थिता शुभा ॥४४॥ अपश्यद् ब्राह्मण मार्गे आगच्छतं त्वरान्वितं ॥ तं प्रणम्य द्विजं श्यामा वभापे मधुरं वचः ।। कुतो देशान्महाभाग कृतमागमनं त्वया ॥४५॥ ।। ७४॥

·૭૫ દિવસે દિવસે રાજકુમાર સુદર્શન નિર્ભય થઈ મુનિઓના બાળકો સાથે રમત આનદ કરતે મેંટ થવા લાગે છે. એક વખતે મુનિ બાળકે પાસે વિઠલને આવે જોઈ એક મુનિ બાળકે તેને એ જીવ (નપુસક) આંહી આવ એમ કહી પિતા પાસે બેલાવ્યો . એ સાંભળી જીવ ને શ્રી અક્ષર સુદર્શનને હૈયે રહી ગયે, અનુવાર વિનાને એ અક્ષર તે વારેઘડીયે બોલવા લાગે છે એ રીતે જ કામરાજ બીજ તેના મનમાં સ્થાન પામ્યું. હરતાં ફરતાં ખાતાં પીતાં તે બીજ તેના મનમાં બેલ્યાજ કરતે છે આ વખતે તેને પાંચમું વર્ષ ચાલતું હતું અનાયાસે આ પ્રમાણે મળેલે મંત્ર ઋષિ છેદ ધ્યાન ન્યાસ વિનાને તે રમતાં સુતો મનમાં બેલ્યા કરે છે એમ કરતાં તે ૧૧ વર્ષને થે. ત્યારે મુનિએ તેને જોઈ દઈ શાત્ર ધનુર્વે રાજનીતિશાસ્ત્ર ભણાવવા માંડયાં. કઈ કઈ વખતે તેને દેવીના સાક્ષાત દર્શન થાત ! લાલ વસ્ત્ર પહેરેલાં લાલ રંગનાં આભૂષણવાળાં ગરૂડ ઉપર બેઠેલાં અદ્ભુત વૈષ્ણવી શક્તિરૂપે માતાજીએ દર્શન દઈ ધનુષ્ય બાણ અને ભાથા જગદંબાએ સુદર્શનને આપ્યાં છે એ અરસામાં કાશિરાજાની શશિકળા નામની જુવાન કુંવરીએ વનમાં રહેતા સુદર્શનની પ્રશંસા સાંભળી. એટલે તેણે સુદર્શનને પરણવાનો મનથી નિશ્ચય કર્યો છે. એક વખત રાત્રે સ્વનામાં જગદંબાએ શશિકળાને આશ્વાસન આપી કહ્યું કે હે પુત્રી તું સુદર્શનને જ પરણશે. તે મારે ભક્ત છે. હું તને વરદાન આપું છું કે તે તારા મનોરથ પુરા કરશે શશિકળાને સવારે ખુશી ખુશી થાતી ઉઠેલી જોઈ પિતા માતા તેનું કારણ પુછતાં શરમને લઇ કાંઈ બોલી નહી. સ્વપનાને સંભારતી તે વખતો વખત હરખાતી હતી . આ નાની હકીકત તેણે પોતાની એક સખીને વિગતવાર કહી | એકવાર બગીચામાં રમવા ગયેલી શશિકળા ચંપાના ઝાડ નીચે ફુલ વીણતી હતી ત્યારે તે ઉતાવળે આવતા બ્રાહાણને જોઈ તેને પ્રણામ કરી મધુર વચનથી પુછવા લાગી. હે બ્રહ્મદેવ, તમે કયે દેશથી અહીં આવ્યા છે ? મ ૨૯-૪પ છે. * || જf

·॥७६॥
ब्राह्मण उवाच॥
भारद्वाजाश्रमाद् वाले जातमागमन मम ॥ जातं वै कार्ययोगेन किं पृच्छसि वदस्व मे ॥४६॥
शशिकला उवाच ॥
तत्राश्रमे महाभाग वर्णनीयं किमस्ति वै ॥ लोकाविग विशेषेण प्रेक्षणीयतम' किल ॥४७॥
ब्राह्मण उवाच ॥
ध्रुवसन्धिसुवः श्रीमान आस्ते सुदर्शना नृपः॥ यथार्थनामा सुश्रोणि वर्तते पुरुषोत्तमः ॥४८॥
तस्य लोपनमत्यंत निष्फल मतिभाति मे ॥ न दृष्टो येन वामारु कुमारस्तु सुदर्शनः ॥४९॥
एकत्र निहिता धात्रा गुणाः सर्वे सिसक्षुणा ॥ तव योग्यः कुमारासौ भर्ता भवितुमर्हति ॥५०॥
श्रुत्वा तद्वचनं श्यामा प्रेमयुक्ता बभूव ह ॥ मतस्थे ब्राह्मणस्तस्मात्स्थानादुक्त्वा समाहितः ॥५१॥
अथ कामादिता प्राह सखी छन्दोनुवर्तिनीम् ॥ विकारस्तु समुत्पन्नो तद्वचःश्रवणादनु ॥५२॥
अज्ञातरसविज्ञानं कुमारं कुलसंभवं ॥ दुनोति मदनः पापः किं करोमि क्य यामि च ॥५३॥
स्वप्नेषु वा मया दृष्टः पञ्चवाण इवापरः॥ प्रयाम्यद्य वने तत्र यत्रासी वर्तते शूठः ॥५४॥
भीतास्मि कुललज्जाया परतन्त्रा पितुस्तथा ॥ स्वयंवर पिता मेऽपि न करोति करोमि किं ॥१५॥
व्यास उवाच ॥
निर्धनश्चैव वलहीनस्सुदर्शनः ॥ वनवासी फलाहारस्तस्याश्चित्ते सुसंस्थितः ॥५६॥
फामषीन मपासिद्धिः तस्वा एचाप्युपस्थिता ॥ स्वप्ने पश्यत्यसा देवी घरदा भुपनेश्वरौं ॥
विश्वव्याप्तां तथा व्यक्तां सर्वसंपत्करांविका II
शृङ्गवेरपुराध्यक्षा निपादस्समुपेत्य हैं ॥ ददा रथवरं तस्मै सर्वोपस्करसंयुत ॥५८॥

·H 9૭|| ત્રાહિમા વીર || બ્રાહ્મણ કહે છે હે બાળા, હું ભારદ્વાજ મુનિના આશ્રમમાંથી કામકાજને અંગે આ તરફ આવ્યો છું It શશિ કવીર શશિકળા કહે છે હે બ્રહ્મદેવ, એ આશ્રમમાં જાણવા જેવું, જોવા જેવું અને તેને આશ્ચર્ય થાય એવું શું છે? કળા રાણા વીર II બ્રાહ્મણ કહે છે કે સુશોણિ, ભારદ્વાજ મુનિના આશ્રમમાં ધ્રુવપંવિ રાજને પુત્ર સુદર્શન રાજાં રહે છે. તેના નામ એવા ગુણ છે. તે કેળના થાંભલા સરખા સાથળવાળી કન્યા, હું માનું છું કે એ રાજકુમારને જેણે જે નથી એની આંખ્યું નકામી છે. વિધાતાએ એને ઘ ત્યારે બધા ગુણ તેમાં નાખ્યા છે. મને લાગે છે એ રાજકુમાર તમારે પતિ થાવા લાયક છે એવું બ્રાહ્મણુનું વચન સાંભળીને શશિકળાને સુદર્શન ઉપર પ્રેમ વધી ગયે. કામથી પીડાયેલી તે પિતાની સખીઓને કહેવા લાગી કે આ બ્રાહ્મણના વચનથી મારું મન સુદર્શન તરફ વધુ પ્રીતિવાળું થયું છે પણ એ રાજકુમારનું કુળ અને બીજી હકીક્ત હું જાણતી નથી તેથી મારું મન દુખ પામે છે. મેં સ્વમામાં જોયેલે કામદેવ સરખે રૂપાળે કુમાર તે આ જ હશે એમ મને લાગે છે. મને થાય છે કે તે જ્યાં રહેતે હેય તે વનમાં હું જાઉં. પણ કુળની શરમથી હું ખિઉં છું. તેમ હું પિતાને આધીન એટલે પરાધીન છું. હજી સુધી પિતા મારો સ્વયંવર પણ કરતા નથી. હવે મારે શું કરવું ? એવા અનેક વિચાર સખીઓ સાથે શસિકળા કરતી હતી. પાસ ઉપર છે વ્યાસ કહે છે સુધન પશુ સિન્યને ધન વિનાને એક ફળાહાર કરતે વનવાસી, શશિકળાનું વિતરણ પતિ તરીકે દ્રઢ થી સુદર્શનના કામરાજ બીજના જપથી શશિકળાની આવી સ્થિતિ થઈ. સુદર્શન પણ વખતોવખત શ્રી ભુવનેશ્વરી દેવીને રનમામાં જોવા લાગ્યા. સર્વ સમૃદ્ધિ આપનારા અને જગતને પ્રત્યક્ષ ન થઈ શકે એવા શ્રી ભુવનેશ્વરીને રવનામાં જોવા લાગ્યો. એ -૫૮ ]. I 990 ·॥७८॥ चतुर्भिस्तुरगैर्युक्त पताकावरमंडित ॥ जैत्रं राजसुत ज्ञात्वा ददा चोपायन तदा ॥५९॥ सेोऽपि जग्राह त प्रीत्या मित्रत्वेन सुसंस्थितं ॥ वन्यै कफलैः सम्यगर्घ्य शंघरभूपतिम् ॥६०॥ सुनयः मीतियुक्तास्ते तमूचुस्तापसा मियः ॥ राजपुत्र ध्रुवं राज्यं प्राप्यसि त्वं च सर्वथा ॥६॥ मसन्ना तेऽम्बिका देवी घरदा विश्वमोहिनी ॥ सहायस्तु सुसम्पन्नो अचुस्तेऽपि मनोरमाम् ॥६२॥ पुत्रस्तेऽद्य धराधीश भविष्यति शुचिस्मिते ॥ सा तानुवाच तन्वनी वचनं वोऽस्तु सत्फलं ॥६३॥ दासोऽय' भवतां विमा कि चित्र सदुपोसनात् ॥ न सैन्यं सचिवाः कोशो न सहायस्तु कश्चन ॥ आशीर्वादैश्च पुत्रो मे भविष्यति महीपतिः ॥१४॥ व्यास उवाच । रथारूढस्तु मेधावी यत्र याति सुदर्शनः ॥६५॥ तेजसा स विभातिस्म अक्षौहिणी समादृतः ॥ मतापे। मंत्रवीजस्य नान्यः कश्चन भूपवे ॥६६॥ संप्राप्य सद्गुरावीनं कामरोजारगंमद्भुतं ॥ जपते यः शुचिः शान्तः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥६७॥ न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि वापि सुदुर्लभम् ॥ पसन्नायाः शिवायाश यदमाप्यं नृपोत्तम ॥३०॥ ते मंदा तेतिदुर्भाग्या मृत्युरोगैरभिद्रुताः ॥ येपां चित्ते न विश्वासो भवेदम्बार्थनादिपु ॥६९॥ या माता सर्वदेवानां मानां जननी तथा ॥ आदिमातेति विख्याता नाम्ना श्री भुवनेश्वरी ॥७॥ धुद्धिः कीर्ति तिर्लक्ष्मीः शक्तिः श्रद्धा मतिरस्मृतिः। सर्वेषां पाणिनां सा वै प्रत्यक्षा च विभासते ॥७॥ ब्रह्मा विष्णुस्तथा शम्भुसिषो वरुणो यमः ॥ वायुरमिः वेरश्च त्वष्टा पूपाश्विनी भगः ॥७२|| आदित्या यसवा रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्रणाः ॥ सर्वे ध्यायति तां देवीं सटिस्थित्यसकारिणी ॥७३॥ सुदर्शनस्तु तां देवी मनसा परिचिन्तयन् ॥ राज्यसभात्परं प्राप्य मुस्त्र वै कानने स्थितः ॥७॥ सेयं शशिकलात्यर्थ कामवाणपपीडिता ॥ तावत्तस्याः पिता ज्ञात्वा कन्या योग्यवरार्थिनी॥७५॥ ७८॥

·18 II શંગપુરના શંબર નામના રાજા હષિના આશ્રમમાં આવીને ધનુષબાણ ભાથાં સાથેને ચાર ઘડાવાળો ધજાપતાકાથી શોભતે વિવિધ પ્રકારની ભેટ સાથે સુંદર રથ સુદર્શનને આપે. સુદર્શને પણ તેને પિતાને મિત્ર કરી પ્રીતિથી તે રથ લીધે અને વનમાં ફળફળાદિથી તેને સત્કાર કર્યો. ખુશી થયેલા તપસ્વી મુનિઓ પણ સુદર્શનને કહેવા લાગ્યા છે રાજપુત્ર તું જરૂર રાજ્ય મેળવીશH જરૂર તુને જગતજનની જગદંબા પ્રસન્ન થયાં છે. તુને ગરપને રાજા મેર સહાયક બનેલ છે. મનોરમાને પણ ઋષિ મુનિએ તે પ્રમાણે હરખથી કહ્યું કે મધુરહાયવાળી રાણી તમારે પુત્ર નક્કી રાજા થશે. મને રમાએ મુનિઓને પ્રણામ કરી કહ્યું હે મુનિએ તમારું વચન સફળ થાઓ, હે બ્રહ્મદેવે આ મારો પુત્ર તમારે સેવક છે તમારી સેવાનું તેને એવું ફળ મળે એમાં શું આશ્ચર્ય છે? મારા પુત્ર પાસે લકર નથી, પ્રધાને નથી, સહાયક નથી છતાં તમારા આશીર્વાદથી તે જરૂર રાજા થાશે રે પાસે જવા૨ || વ્યાસ કહે છે. રથમાં બેઠેલે સુદર્શન જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં પિતાના તેજથી જાણે અક્ષોહિણી સેનાથી વીંટાયેલું હોય એવું દેખાય છે. એ બીજમંત્રને જ પ્રતાપ છે. બીજું કોઈ કારણ નથી. ગુરૂ પાસે ચમતકારી કામરાજ બીજ મેળવીને પવિત્રપણે શાંત સ્વભાવ રાખી જે મનુષ્ય જપે છે તેના બધા મને રથ પુરા થાય છે. હે રાજા પૃથ્વી ઉપર કે સ્વર્ગમાં એવી કઈ વસ્તુ નથી કે જે જગદંબા પ્રસન્ન થયા પછી ન મળી શકે છે એ લેકે નાં કમનશીબ છે કે જેઓ મંદ બુદ્ધિવાળા, રોગ અને મૃત્યુથી પીડાતા છતાં તેઓની પ્રવૃત્તિ જગદંબાની પૂજા ભક્તિમાં થાતી નથી | શ્રી ભુવનેશ્વરી દેવતાઓની મનુષ્યની માતા છે જગતની આદિ માતા આધશક્તિ કહેવાય છે. I બુદ્ધિ, કીતિ, ધારણા, લક્ષમી, શક્તિ. શ્રદ્ધા, મતિ, અને સ્મૃતિરૂપે જે પ્રાણિમાત્રમાં રહેલી છે | બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શંકર, ઇંદ્ર, વરૂણ, યમ, વાયુ, અગ્નિ, કુબેર, ત્વષ્ટા, પૂષા, અશ્વિનીકુમાર, આદિત્ય વસુએ, રૂદ્ર વિશ્વદેવે વિયુગણે, એ બધાં, ઉત્પત્તિ, પાલન અને અંત કરનાર શ્રી ભુવનેશ્વરી માની ઉપાસના કરે છે સુદર્શન દેવીને મનથી ભજે છે તેથી તેને રાજ્ય લાભ કરતાં પણ અધિક સુખ વગડામાં રહ્યો છતાં મળ્યું છે ! તે શશિકળા ૫ણ કેમથી પીડાતી સુદર્શનને પરણવાનો નિશ્ચય કરી બેઠી છે. તેના પિતાએ પિતાની કન્યા પરણવા લાયક જાણીને સ્વયંવર કરવાનો વિચાર કર્યો છે ૫૯=૭૫ II 68 » ન

·तत्र
॥८॥
मुवाहु. कारयामास स्वयंवरमतन्द्रितः ॥ इच्छास्वयंवरं चकार नृपसत्तमः ॥७६॥
शिल्पिभिः कारिता मञ्चाः शुभैरास्वरणैर्युताः ॥ ततश्च विविधाकारास्सुकृप्ताः सभ्यमंडपाः ॥७७॥
एवं कृते तु संभारे विवाहार्थं मुविस्तरे ॥ सखों शशिफला माह दुःखिता पारुलोचना ॥७८॥
इदं ये मातरं हि त्वमेकान्ते पचो मम ।। मया मृतः परिथिये ध्रुवसंधिसुख शुभः ॥९॥
मान्य वर: परिष्यामि त ऋते वै सुदर्शन ॥ स मे भर्ता नृपमुतो भगवत्या मतिष्ठितः ॥७॥
व्यास उवाच ॥
इत्युक्त्वा सा सखी गत्वा मातरं माह सत्वरा ॥ पुनी ते दुःखिता प्राह साध्धि त्वां मन्मुखेन यत् । ८१॥
शृणु त्वं कुरु कल्याणि तजित त्वरिताधुना ॥ भारद्वाजाश्रमे पुण्ये ध्रुवसधिसुतेोऽस्ति यः
स मे भर्ता वृतचित्ते नान्य भूप तृणाम्यह ॥८॥
॥
व्यास उवाच
तद्वचन श्रुत्वा स्वपता गृहमागते ॥ निवेदयामास तदा पुत्रीवाक्यं यथातथं ॥८३॥
वच्छ्रुत्वा वचन राजा विस्मितः प्रहसन् मुहुः॥ भार्यामुवाच वैदर्भी सुबाहुस्तु ऋतं वचः ॥८४॥
सुभ्र जानासि वालोऽसौ राज्यानिष्कासिता वने ॥ एकाकी सह मात्रा वै वसते मुनिमियुतः ॥८५||
वत्कृते निहतो राजा वीरसेना युधाजिता ॥ स कथं निर्धनो भर्वा योग्यस्स्याचोरुलेोचने ॥८६॥
ब्रूहि पुत्रौं ततो वाक्य कदाचिदपि विभियं ॥ आगमिष्यन्ति राजानः स्थितिमतः स्वयंवरे ॥८॥
इति श्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहत्यां संहितायां
सुदर्शन चरित्रे षष्ठोभ्यायः ॥ ६॥
॥८॥

·સુબાહુ રાજા રવયંવર રચવાનો નિર્ણય કરી તેની તૈયારી કરવા માંડી છે, કારીગર પાસે મોટા સેંકડો સિંહાસને, ઉત્તમ ગાલીચાઓ માંચડાઓ અને વિવિધ પ્રકારના સભામંડપ બનાવ્યા છે પિતાના લગ્ન માટે મોટા પાયા પર રવયંવરની તૈયારી થાતી જોઈ દુખ પામેલી મૃગનયની શશિકળાયે પિતાની વિશ્વાસુ સુખીને કહ્યું કે તું મારી માતાને ખાનગીમાં મળી કહે કે હું તે ધ્રુવસંધિ રાજાના પુત્ર સુદર્શનને પતિ તરીકે મનથી વરી ચુકી છું . સુદર્શન વિના હું બીજાને પરણવા ઈચ્છતી નથી. મારા પતિ તરીકે તેને જગદંબા નેકી કરેલ છે થી ૩ | વ્યાસ કહે છે. શશિકળાનાં આવાં વચન સાંભળી તેની સખીયે તેની માતા પાસે જઈ વાત કરી કે હે રાજમાતા, તમારી દુઃખ પામેલી પુત્રીએ મારી સાથે જે કહેવરાવ્યું છે તે સાંભળે છે અને તમારી પુત્રીનું કલ્યાણ થાય તેમ વેલાસર કરો || ભારદ્વાજ મુનિના પવિત્ર આશ્રમમાં ધ્રુવસંધિ રાજાને પુત્ર સુદર્શન રહે છે, તેને તમારી પુત્રી પતિ તરીકે વરી ચુકી છે. બીજા કોઈપણ રાજાને તે પરણવાની નથી . રાણીએ એ હકીકત સાંભળીને પિતાના પતિને પિતાની પુત્રી શશિકળાની બધી હકીકત કહી છે એ સાંભળી આશ્ચર્ય પામેલા સુબાહુ રાજા વિર રાજાની પુત્રી એવી પિતાની સ્ત્રીને કહેવા લાગ્યા છેતે રાણી તમે જાણે કે એ સુદર્શનને બાલ્યાવસ્થામાં રાજ્યમાંથી વનમાં કાઢી મુકે છે. તે એક પિતાની મા સાથે મુનિઓના આશ્રમમાં નિરાધાર રીતે રહે છે ! એ સુદર્શનને લીધે તે યુવાજિત એના નાના વીરસેન રાજાને માર્યો. એ નિર્ધન વર, પુત્રીને યોગ્ય કેમ ગણી શકાય ? તું પુત્રીને સમજાવ્યું કે કદીપણ આવું અવળું પગલું ભરતી નહી. મેં સ્વયંવર માટે આમંત્રણ મોકલ્યા છે. મોટા મોટા સજા મહારાજાએરવયંવરમાં આવશે. તેમાંથી જે પસંદ પડે તે રાજાને પતિ તરીકે રવીકારે એમ કહે . ૭૬-૮ણા इतिश्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहस्यां संहितायां सुदर्शन चरित्रे शशिकळा सुवाहुवाक्यं नाम षष्ठोध्यायः ॥ ६ ॥ છે ૮૬

·अथ सप्तमोवायः ॥७॥ सुदर्शन कथा ॥
व्यासस्वाच॥
॥८२111
.
भर्या साभिहिता पाला पुत्री कृत्यंस्थितां ॥ उपाप क्वन लक्ष्ण समाश्यास्य भुधिस्मिता ॥१॥
कि वृया मुदति त्वं हि विपियं मम भापसे ॥ पिता ते दुःखमाप्नोति तय वाक्येन सुषते ॥ २॥
सुदर्शनाऽतिदुर्भाग्यो राज्यभ्रष्टो निराश्रयः ॥ वलकोशविहीनश्च परित्यक्तस्तु वान्धवः ॥३॥
माना सह पन प्राप्तः फलमूलाशन
कृशः ॥
न ते येवग्यो वरोऽयं वै वनवासी च दुर्भगः ॥४॥
राजपुत्राः कवमज्ञा रूपवंतः सुसंमताः ॥ तवाहः पुत्रि संत्यन्ये राजचिन्हेरलं कृताः ॥५॥
भ्राताऽस्य वर्तते कान्त स्वं राज्यं कोशठेपु वै ॥ करोति रूपसम्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः
युधाजित्सतत तस्य वधकामाऽस्ति भूमिपः ॥ दाहिनः स्थापितस्तेन राज्ये कृत्वाऽतिमंगरं ॥ ७॥
वीरसेन नृप हत्वा
समन्व्य सचिवैस्सह ॥ भारद्वाजाश्रम प्राप्त हन्तुकामस्मुदर्शनम् ॥
मुनिना चारितः पश्चाजगाम निजमन्दिरम् ॥ ८॥
शशिकला उवाच॥
मातर्ममेप्सित कामा वनस्थोऽपि नृपात्मजः ॥ भगवत्या समादिष्ट स्वप्ने वरमनुत्तम ॥९॥
मृतेऽहं कथं चान्यं संश्रयामि नृपात्मज ॥ मचित्तभित्तौ लिखितो भगवत्या सुदर्शनः ॥
त विहाय प्रियं कान्तं करिष्येऽहन चापरं ॥१०॥
व्यास उवाच ॥
भार सर्वमाचष्ट पुत्र्योक्त वचनं भृशं ॥ विवाहस्य दिनादक आप्त श्रुतसमन्वितं ॥१२॥
द्विज' शशिकला तत्र प्रेपयामास सत्वरं ॥ यथा न वेद मे तात तथा गच्छ सुदर्शनम् ।.१२॥
॥८२॥

·+ ૮૨|| કયાસ લવીર | વ્યાસ કહે છે પિતાના પતિએ કહેલી હકીકત જાણ્યા પછી રાણી પિતાની પુત્રી શશિકલાને ખેળામાં બેસારી મંદ હાસ્યવાળી પુત્રીને રાણી કહેવા લાગી. છે, વહાલી દીકરી ! તું અમને ન ગમે એવું શા માટે બોલે છે? તારા વિચારથી તારા પિતાને દુઃખ થયું છે. સુદર્શન કમનસીબ, રાજયથી ભ્રષ્ટ થયેલે, આશ્રય વિનાને, સૈન્ય ને ઘર વિનાને, કુટુંબે તજી દીધે, વનમાં પિતાની મા સાથે વસે છે. અને ફળ મૂળ ખાઈને દિવસ વિતાવે છે. એ વનવાસી સુભાગ્ય વિનાને સુદર્શન" તારે લાયક વર ગણાય નહિ, બુદ્ધિમાન, રૂપાળા બધે વખણાતા, રાજનાં ચિન્હથી ભતા એવા બીજા ઘણા રાજપુ તારે લાયક છે. આ સુદર્શનને જ ભાઈ -શત્રુજિત રૂપા, સારાં લક્ષણવાળે છે અને અયોધ્યામાં કેશલ દેશનું રાજ કરે છે. યુવાજિત રાજા સુદર્શનને હવા માટે હમેશાં ટાંપીને બેઠા છે. તેણે એના નાના વીરસેન રાજાને રણસંગ્રામમાં હણીને પિતાના ભાણેજને અધ્યાની ગાદી ઉપર પ્રધાનની સંમતિથી બેસાર્યો છે, તે યુધોજિત સુદર્શનને હણવા માટે ભારદ્વાજ .મુનિના આશ્રમમાં ગયેલે પણ મુનિએ વચમાં પડી અટકાવ્યું. આ રીતે તું સુદર્શનનું નામ પડતું મૂકી રવયંવરમાં આવનારા બીજા કોઈ રાજા કે રાજપુત્રને પરણવાની ઈચ્છા કરે છે. શશિર વાર || શશિકળા કહે છે માતા. સુદર્શન વનમાં રહે છે તે હું જાણું છું. તે પણ તે રાજાને પુત્ર છે અને તેને પરણવા માટે મારી ઈચ્છા છે. શ્રી ભગવતી ભુવનેશ્વરીએ મને રવાનામાં તેને પરણવાનું વરદાન આપ્યું છે. તે પછી તેને બેઠી હું બીજા રાજાના પુત્રને કઈ રીતે પણ શકે? મારા મનરૂપી ભીંતમાં ભગવતીએ સુદર્શનને ઓળખ નાંખે છે એટલે તેને છોડી બીજા પુરુષને હું પરણી શકું તેમ નથી. પણ પાપ છે શ્વાસ કહે છે રાણને પુત્રીના કહેલાં બધાં વચન ' પિતાનાં પતિ કાશી રાજાને કહ્યાં. બીજી તરફ લગ્ન આડા થોડા દિવસ હતા ત્યાં શશિકળાયે એક ડાહ્યા વિદ્વાન બ્રાહ્મણને ભરદ્વાજના આશ્રમમાં સુદર્શન પાસે છાની રીતે પોતાના પિતા કે માતાને ખબર ન પડે તેમ કહે. !! ૧-૧૨ :

·॥८४॥
भारद्वाजाश्रमे ब्रूहि मद्वाक्यातरसो विभो ॥ पित्रा मे संभृतः काम पदर्थेऽयं स्वयंवरः ॥
आगमिष्यन्ति राजाना वलयुक्ता अनेकशः ॥१३॥
मया त्वं वै वृतश्चित्ते सर्वथा प्रीतिपूर्वकम् ॥ भगवत्या · समाविष्टस्स्वप्ने मम सुरोपम ॥१४॥
पपतामि मदीपिते ॥ वरये त्वदृते नान्य पितृभ्यां मेरितापि वा ॥१५॥
विपनि हुताशं वा
मनसा फर्मणा वाचा संतस्त्वं मया वरः॥ भगवत्या प्रसादेन शर्मावाभ्यां भविष्यति ॥१६॥
आगन्तव्य त्वयात्रैव दैवं कृत्वा परं बलं ॥ यदधीन जगत्सव
वर्तते सचराचरं ॥१७॥
भगवत्या यदादिष्टं न वन्मिथ्या भविष्यति ।। इत्युक्वा दक्षिणां दत्त्वा मुनिर्व्यापारितस्तया ॥१८॥
गत्वा सर्व निवेद्याशु तत्र प्रत्यागतो द्विजः ॥ सुदर्शनस्तु तज्ज्ञात्या निश्चयं गमने तदा ॥
चकार मुनिना तेन मेरितः परमादरात् ॥१९॥
व्यास उवाच ॥
गमनायोधत पुत्र तमुवाच मनोरमा ॥ वेपमानातिदुःखार्वा जातत्रासोथुलोचना ॥२०॥
कुन गच्छसि पुत्राद्य समाजे भूभृतां किल ॥ एकाकी कृतवैरश्च किं विचिन्त्य स्वयंवरे ॥२१॥
युधाजिद्धन्तुकामस्वां समेष्यति महीपतिः ॥ न तेऽन्यास्ति सहायश्च तस्मान्मा व्रज पुत्रकः ॥२२॥
एकपुत्रातिदीनास्मि क्वाधारा निराश्रया ॥ एकाकिनं गतं तत्र युधाजित्त्वां हनिष्यति ॥२३॥
सुदर्शन उवाच ॥
आदेशार जगन्मातुर्गच्छाम्यद्य स्वयंवरे ॥ मा शेोकं कुरु कल्याणि क्षत्रियासि वरानने ॥
न विमेमि प्रसादेन भगवत्या निरन्तर ॥२४॥
ध्यास उवाच
इत्युक्त्वा रथमारुह्य गन्तुकाम सुदर्शनम् ॥ पुत्रस्प निचव ज्ञात्वा सम्मतामूमनारमा ॥२५॥

·1 ૮૧) અને કહ્યું કે હે બ્રહાદેવ, તમે ભારદ્વાજ ષિને આથમેં જલદી સુદર્શન પાસે જઈ મારાં આ વાય કહે. મારા પિતાએ મારે માટે સ્વયંવર રચે છે. ત્યાં અનેક રાજાઓ સૈન્ય સાથે આવશે. હું પ્રીતિથી તમને વરી ચૂકી છું. હે દેવ સરખા સુદર્શન, ભગવતીએ મને સ્વપનામાં એવી રીતની આજ્ઞા કરી છે. માતા પિતાના આગ્રહ છતાં હું ઝેર ખાઈશ, બળતા અગ્નિમાં પડીશ પણ તમારા વિના બીજને પરણીશ નહિ. મન, વચન અને કર્મથી હું તમને વરી ચૂકી છું. ભગવતીની કૃપાથી આપણે બંનેનું કલ્યાણ જ થશે એમ હું માનું છું. માટે પ્રારબ્ધ ઉપર આધાર રાખી તમે જલદી અહીં આવો. આખું જગત પ્રારબ્ધને જ આધીન છે. ભગવતીએ જે આજ્ઞા કરી છે તે કદી પણ મિથ્યા થાશે નહીં. એવી રીતે પિતાને સંદેશ આપીને શશિકળાએ શ્રાહાણને દક્ષિણ આપી સુદર્શન પાસે મોકલ્યો. બ્રાહ્મણ સુદર્શન પાસે જઈ શશિકળાને સંદેશો આપી પાછો આવ્ય. સુદર્શન પણ એ સંદેશે સાંભળી રવયંવરમાં જવાના નિશ્ચય ઉપર આવે અને ભારદ્વાજ મુનિએ પણ ઉત્સાહથી તેને ત્યાં જવાની સંમતિ આપી. સ્વયંવરમાં જવાને તૈયાર થયેલા પુત્રને ભય પામતી, કંપતી, દુખી થઈ ગયેલી, આંસુ સારતી મનોરમા કહેવા લાગી. | દિકરા, આજ તું અનેક રાજાઓ ભેળા થયા છે તેવા મેળાવડામાં જવા એકલે કયાં સાબદે થયે? દુશમનનું માથે વેર બંધાવ્યું છે એ જાણવા છતાં શું વિચારી તું વયવંરમાં જવા તૈયાર થયે છો ! તુને હમેશા હણવાની વાટ જે યુધાજીત રાજા પણ ત્યાં આવશે તુને કઈ મદદ કરનારા નથી. માટે દિકરા તું ત્યાં જ માં છે મારે આંધળાની એક આંખે તું છે. મને તારા વિના બીજ આધાર નથી. તારે આધાર છવું છું. તું એકલે ત્યાં જઈશ એટલે યુવાન તુને જીવતે રહેવા દેશે નહીં. મુન ઉવાચ . સુદર્શન કહે છે કે માતા જગદંબાની આજ્ઞાથી રવયંવરમાં જાઉં છું. હે માં ક્ષત્રિયાણી થઈ તમે શેક કરે છે એ તમને રોભતો નથી. ભગવતીની કૃપાથી હું કેઈથી ડરતા નથી.- || 13-૨૫ || - ----

·दृष्ट्वा मनोरमा पुत्र आशीभिश्चाप्यमादयत् ॥ अग्रतस्तेम्बिका पातु पार्वती पातु पृष्ठतः ॥२६॥
सर्वदा सर्वदेशेषु पातु त्वां भुवनेश्वरी ॥ महामाया जगद्धात्री सचिननंदरूपिणी ॥२७॥
इत्याधुक्त्वा तदा माता वेपमाना भयाकुला ॥ उवाचा त्वया सार्घ आगमिष्यामि सर्वथा ॥२८॥
निमिपाधैं विना त्वा वै नाई स्थातुमिहोत्सहे ॥ सहैव नय मां वत्स यन ते गमने मविः ॥२९॥
इत्युक्त्वा निःसृता माता धात्रेयीस'युता तदा । विप्रर्दत्ताशिपः सर्वे निर्ययुहर्पसंयुताः
वाराणस्यां ततः प्राप्तो रथेनकेन राघवः ॥ ज्ञातः मुवाहुना तत्र पूजितश्चारणादिभिः ॥३१॥
मिलिता यत्र राजानो नानादेशाधिपाः किल ।। युधाजिदपि समाप्तो दाहित्रेण समन्वितः ॥३२॥
सेनया सहिताः केचित् वरवारणसंयुताः ॥ अन्योन्यं नृपपुत्रास्ते इत्युचुर्मिलितास्तदा ॥३३॥
सुदर्शनो नृपसतो आगतोस्ति निराकुलः ॥ एकाकी रथमारुह्य मात्रा सह महामतिः ॥३४॥
विवाहाथ महायातः काकुत्स्थः किं नु साम्पत ॥ एतानराजमुतांस्त्यक्त्वा ससैन्यान्सायुधानपि ॥
किमेन रोजपुत्री सा बरिष्यति महाभुज ॥३५॥
युधाजिदय राजेन्द्रस्तानुवाच महीपतीन् .. ॥ अहमेन हनिष्यामि कन्यार्थे नात्र संशयः ॥३६॥
केरलाधिपतिः माह तदा नीतिसत्तमः ॥ नात्र युद्धं प्रकर्तव्य राजन् इच्छास्वयंवरे ॥३७॥
बलेन हरण नास्ति नात्र शुल्कसयं वरः ॥ कन्येच्छयात्र वरण विवादः कीदृशस्त्विह ॥३८॥
अन्यायेन त्वया पूर्व असौ राज्यात्मवासितः ।। दोहित्रायापित राज्य बळक्न्सृपसत्तम ॥३९॥
फारस्योऽय पहाभागः कासलाधिपः सुतः । कथमेनं राजपुत्र हनिष्यसि निरागस ॥४०॥
धर्मो जति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतं ॥ माऽमयं कुरु रानेन्द्र त्यज पापमति मिल ॥१॥
दादिप्रस्तय संमाप्तः शेऽपि रूपसमन्धितः ॥ राज्ययुक्तस्तथा श्रीमान् कथं तं न वरिष्यति ॥४२॥
अन्ये राजसुता काम वर्तन्ते वलवत्तराः ॥ कन्या स्वयंवरे चान्य कथं न स्वीकरिष्यति ॥१३॥
॥६॥

·+ ૮૭ ] હાલ ઉવાર 1 વ્યાસ કહે છે એમ કહી રય ઉપર બેસી ગયે. પુત્રને નિશ્ચય જાણી મનેરમાં સંમત થઈ અને આશીર્વાદ આપવા લાગી, હે પુત્ર અંબિકા તારી આગળ રક્ષા કરે પાર્વતી પાછળ રક્ષા કરી મહામાયા જશાત્રી સચ્ચિદાનંદ રૂપિણી ભુવનેશ્વરી તારી બધી દિશાએ રક્ષા કરે છે એમ અનેક પ્રકારે પુત્રની રક્ષા કરી ને ભયથી વિડળ બનેલી કંપતી માતા મરમી કહ્યું કે હે પુત્ર હું તારી સાથે જ આવીશ પ એક ક્ષણવાર પણ તારા વિના હું જીવી શકું એમ નથી. માટે હે પુત્ર તારે જયાં જાવું હોય ત્યાં મને સાથે લઈ જા. એમ કહી પોતાની દાસી સાથે મનેરમાં રાણી રથમાં બેઠી. બ્રાણના આશીર્વાદ લઈ સોએ વિદાય લીધી. થોડા વખતમાં તે એક રથ સાથે સુદર્શને કાશીએ પહોંચ્યું. સુબાહુ રાજાયે તેને માન સાથે મિત્કાર કરી ઉતારે આપે, સ્વયંવરમાં અનેક દેશના રાજાઓ ભેળા થયા હતા. યુધાજિત પણ પોતાના ભાણેજ સાથે ત્યાં આવ્યો હતે. હાથી ઘોડા સેના અને રાજસી ઠાઠથી આવેલા રાજાઓ અને રાજકુમારે પરસ્પર વાતું કરવા લાગ્યા કે રાજકુમાર સુદર્શન એકલે રથ પર બેસી કુંવરી સાથે લગ્ન કરવાની હોંશથી આવે છે. લશ્કર અને હથિયારો સાથે આવેલા રાજકુમારોને છોડી શું રાજકુમારી અને પરણશે? ! એ રાજાઓને યુધાજિત રાજા કહેવા લાગ્યો. જે કુંવરી એને પરણશે તે હું સુદર્શનને વધુ કરીશ ! કેરલ દેશને રાજા નીતિવાળાં વચન છે કે હે રાજા આ ઈચ્છા સ્વયંવર છે અહીં કોઈ લડવા ભેળા થયા નથી આ વયંવર બળને નથી કે જે બળવાન હોય તે બીજાઓને હરાવીને કે મારીને કુંવરીને ઉપાડી જાય. અહી તો કેન્યાની ઇચ્છા થાય તેને પરણે. આ કજીએ કરવાનું થાન નથી. તમે આગળ અને અન્યાયથી રાજયમાંથી કાઢી મુકી પિતાને ભાણેજને જબરજંરતીથી રાજય આખું આ કાતિય વંશને કેસલ રાજાને પુત્ર છે. આ નિરપરાધી રાજકુમારને તમે શા માટે હણશે? હમેશાં ધર્મનો જ જ્ય થાય છે અધર્મને નહી. સત્યનો જય થાય છે અસત્યને નહી. હે રાજા અન્યાય ન કરે પાપબુદ્ધિને તજો કે તમારે રૂપાળે ભાણેજ શત્રુજિત પણ અહીં આવ્યો છે. તેને તે રાજય પણ છે તે તેને પણ કુંવરી કદાચ કેમ ન વરે તેમ અહી ભેળા થયેલા રાજાઓ અને રાજપુગમાંથી કેઈને નહી વરે એમ આપણે કેમ માની લઈએ? / ૨૬-૪૩ ll I૮૭ | ·11८८५ व्यास उवाच॥ इति वादिनि भूपाले केरलाध्यिा तदा ॥ मत्युवाच महाभागे। युधाजिदपि पार्थिवः ॥४४॥ योगेषु वर्तमानेषु फन्यारत्नं कुछह ॥ अयोग्योऽईति भूपालो न्यायायं वर रोषते ॥४५ भाग सिंहस्य गोमायुर्भोक्तुमर्हति वा कयं ॥ तथा सुदर्शनायं वै कन्यारत्नं किमर्हति ॥४६॥ चलं वेदो हि विप्राणां भूभुजां चापज बलम् ॥ वलवानेव गृह्णातु नावलस्तु कदाचन ॥४७॥ वस्मात्कन्यां पणं कृत्वा नीतिरत्र विधीयतां ॥ अन्यथा कलहः काम भविष्यति महीभुजां ॥४८॥ एवं विवादे संवृत्ते राज्ञां तत्र परस्परं ॥ आहूतस्तु सभामध्ये सुवाहुपसत्तमः ॥४९॥ सभाहूय नृपाः सर्व तमूचुस्तत्वदर्शिनः ॥ किं ते चिकीर्पित राजस्तद्वदस्व समाहितः ॥५०॥ मुवाहुरुवाच ॥ पुच्या मे मनसा काम वृतः किल सुदर्शनः ॥ मया निवारितात्यथै न सा प्रत्येति मे वचः ॥५१॥ किं करोमि मुताया मे न वशे वर्तते मनः ॥ सुदर्शनस्तधैकाकी समाप्तोस्ति निराकुलः ॥५२॥ व्यास उवाच ॥ सम्पन्नाभूभुजः सर्व ऊचुः समागत शान्तमेकाकिनमत द्विताः ॥५३३ राजपुन महाभाग केनाहूतासि मुन्नत ॥ एकाकी यः समायातः समाजे भूभृतामिह ॥५४॥ न वै सैन्यं न सचिवा न कोशा न वृहद् वल ।। युद्धकामा नृपतयो वर्तन्तेत्र समागमे कन्यार्थ सैन्यसम्पन्नाः किं त्वं कतु मिहेच्छसि ॥५५॥ मुदर्शन उवाच ॥ अन स्वयं वरं श्रुत्वा द्रष्टुकाम इहागवः ॥ स्वप्ने देव्या मेरितोस्मि भगवत्या नृपोत्तमाः ॥५६॥ तया यद्विहित तच भविताय.न संशयः ॥ न शक्तिरस्ति संसारे दैवं मिथ्या करिष्यति ॥५७॥ समाहूय सुदर्शन ॥ ||॥८८!

·S ૧૮૬ll વ્યાસ વાર / વ્યાસ કહે છે એ પ્રમાણે કરલના રાજાનું કહેવું સાંભળી યુવાજિત બોલ્યો તે ચોગ્ય રાજાઓ હાજર હોય છતાં અગ્ય માણસ કન્યાને લઈ જાય એ ન્યાય ક્યાં ? શું સિંહુને ભાગ શિયાળ લઈ જઈ શકે નહિ તેમ સુશન કન્યાને યે નથી, બ્રાહ્મણનું બળ વેદ છે. ત્રિનું ખળું ધનુષ્ય છે. માટે બળવાન જ કન્યાને ગ્ય છે નિર્બલ નહિ. અહી કુંવરી બાબતમાં આ નીતિ રાખવામાં નહિ આવે તે માટે વિખવાદ કે કલહ થાશે ? એ પમાણે રાજાએમાં પરસ્પર વિવાદ ચાલતો હતો ત્યારે સુબાહુ રાજાને સભામાં બોલાવી કહ્યું કે હે રાજા તમે શું ધાર્યું છે તે કહે તે ધીકુવા | સુબાહુ કહે છે હે રાજાઓ સ્વયંવરની બધી તૈયારી થઈ આમંત્રણે મલાઈ ગયાં ત્યારપછી મને ખબર પડી કે મારી પુત્રી મનથી સુદર્શનને વરી ચુકી છે. મેં તેને ઘણી સમજાવી અટકાવી પણ તે મારું માનતી નથી. મારી પુત્રી મારા કપમાં નથી. સુદર્શન એકલે જ અહી આવેલ છે. કથા ૩ મ પાસ કહે છે ત્યારપછી ભેળા થયેલા રાજાઓએ એકલા શાંત સુદર્શનને તેડાવી પુછ્યું કે હે રાજકુમાર, તને અહીં દેણે તેડાવે છે કે જેથી એક્સે અહી આવેલ છે ! તારી પાસે સૈન્ય, પ્રધાને, ધન, કે બીજું બળ નથી. અહી ભેળા થયેલા રાજાએ લશકર સાથે આવેલા છે કુંવરી માટે લડવા ઈચ્છે છે. તે બોલ્યો તે શું ધાર્યું છે. ઘન વાવ | સુદર્શન કહે છે અહીં સ્વયંવર થતો સાંભળીને જોવા માટે હું આવ્યો છું વનમાં ભગવતીએ મને પ્રેરણા કરેલી તે પ્રમાણે આ છું 'ભગવતીએ જે ધાર્યું હશે તે થાશે. હે રાજાઓ, આ સંસારમાં મારો કોઈ શત્રુ નથી. હું જગતમાં બધે ભુવનેશ્વરીને જોઉ છું. દેવતાઓ, મનુષ્ય અને પ્રાણીમાત્રમાં એ દેવીની શક્તિ પ્રવર્તે છે, તે વિના બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ વગેરે દેવતાઓ પણ કઈ કરી શકે તેમ નથી. એ દેવીની જે ઇચ્છા હશે તેમ કરશે એમાં મારે કાંઈ વિચારવાનું નથી. ૪૪-૫]

·सर्वत्र पश्यतों मेघ भवानी भुवनेश्वरी । देवभूतमनुष्येषु सर्वभूतेषु सर्वदा ॥५८॥
सबैषां तकता शक्तिर्नान्यथा नृपसत्तमाः ॥ तामृते परमां शक्ति ब्रह्मविष्णुहरादयः ॥५९॥
न शक्का: स्पन्दितु देवाः का चिंता मे तदा नृपाः ।। सा यदिच्छति तत्कुर्यान्मम किं चिन्तनेन वै ॥६॥
व्यास उवाच ॥
इति वस्य -तदाकर्ण्य वचन राजसत्तमाः . ॥ ऊचुः परस्परं प्रेक्ष्य निश्चयज्ञा नराधिपाः ॥६॥
सत्यमुक्त त्वया साधो न मिथ्या फर्हिचिद् भवेत् ॥ तथाप्युज्जयिनीनाथस्त्वां हतु परिकांक्षति ॥२॥
त्वत्कृतेन दयाविष्टास्त्वां ब्रवीमो महामते ॥ ययुक्त तत्वया कार्य विचार्ग मनसा सह ॥६३॥
सुदर्शन उवाच ॥
सत्यमुक्तं भवभिश्च कृपावद्भिः मुहजनै ॥ न मृत्युः केनचिद् भाव्यः कस्यचिद्वा कदाचन ॥६४॥
देवाधीनमिद मर्व जगत्स्थावरजंगम' ॥ न देवो मानव हतुं शक्तः कालागमं विना ॥६५॥
नाई विभेपि धर्मिष्ठा! कदाचिच्च युधाजितः ॥ देवमेव परं मत्वा सुस्थितोस्मि सदा नृपाः ॥६६॥
पूर्वानित हि भोक्तव्य शुभ वा यदि चाऽशुभ ॥ निमित्तकारणे चरं करोत्यल्पमतिर्नरः ॥६७॥
न तथाई विजानामि रं शोक' भयं तथा ॥ निःश कमिह संम्माप्तः समाजे भूभृतामिह ॥
एकाफी द्रष्टुकामाह स्वयंवरमनुत्तम ॥ भगवत्याः प्रमाण मे नान्य जानामि संयतः ॥६॥
युधानित्सुखमाप्नोतु न मे वैरं नृपोत्तमाः ॥ यः करिष्यति मे वैरं स प्राप्स्यति फळं तथा ॥६९॥
व्यास उवाच ॥
इत्युक्तास्ते तदा तेन संतुष्टा भूभुजः स्थिताः ॥ सोपि स्वमाश्रम मोप्य सुस्थितः संबभूवह ॥७०||
अपरेन्हि शुभे काले नृपाः समंत्रिताः किल ॥ सुवाहुना नृपेणोथ रुचिरे वै स्वमंडपे ॥७१॥
'दिव्यास्तरणयुक्तेपु मचेपु रचितेषु च ॥ उपविष्टाश्व राजानः शुभाल करणैर्युताः ॥७२॥
दीप्यमानाः स्थित्तास्तत्र स्वयंवरदिदृक्षया ॥ इति चिंतापरा: सर्वे कदा साप्यागमिष्पति ॥७३॥
॥९०॥

·ચારણ કવિ ( વ્યાસ કહે છે. એ પ્રમાણે સુદર્શનનું વચન સાંભળી રાજાઓ સુદર્શનના નિયને જાણી એક બીજા સામું જેઠ સુદર્શનને કહેવા લાગ્યા. હે કુમાર, તેં કહ્યું તે સાચું છે, તેમાં મિથ્યા થઈ શકે તેમ નથી. તે પણ આ ઉજ્જયિને રાજા યુધાજિત તને હણવા ઈચ્છે છે. અને તારી વતી દયા માગી. આ હકીક્ત તને જણાવીએ છીએ. હવે વિચાર કરી તેને વિગ્ય લાગે તેમ કરજે. ! વિન લવાજા સુદર્શન કહે છે આપ બધાએ મારા સ્નેહી તરીકે મારા પર કૃપા કરી ને કહ્યું તે સાચું છે કેઈ પણ માણસ કેઈનું મૃત્યુ કદી પણ કરી શકતે નથી. આ સ્થાવર જંગમાત્મક આખું જગત દેવાધીન છે. દેવ પણ કાળ આવ્યા વિના મનુષ્યને હણવાને શક્તિમાન નથી. હે ર્મપરાયણ રાજાઓ હું કદી પણ યુજિતથી બીતે નથી. દેવને શ્રેષ્ઠ માનીને હું નિશ્ચયપણે રહ્યો છું. હંમેશાં દરેક માણસે સારૂં અથવા નાણું, સુખ અથવા દુખ પૂર્વ જન્મના સંચિત પ્રમાણે ભેગવવાનું હેય છે મૂર્ખ માણસ બીજા કારણે વેર બાંધે છે. હું એવી રીતે વેર શેઠ અને ભયને માનતો નથી. તેથી રાજાઓના આ સમૂડમાં ઉત્તમ સ્વયંવરને જોવા માટે નિઃશWણે આ છું. હું તો ભગવતીને આધારૂપ માનું છું. તે સિવાય બધું મિપ્યા છે. હે રાજાઓ, યુજિત પણ સુખી થાય, મારે એની સાથે વેર નથી. જે મારી સાથે વેર કરશે તે એનું ફળ મેળવશે ! કથા વવાર ગ્યાસ કહે છે- સુદર્શનનાં.એવા વચન સાંભળીને બધા રાજાઓ ખુશી થયા. સુદર્શન પિતાને ઉતારે ગ. બિજે દિવસે સુબાહુ રાજએ તેડાવેલા ત્તમ સિંહાસન અને ગાલીચાઓ વિગેરેથી શોભતા રવયંવર મંડપમાં વિવિધ પ્રકારનાં આભૂષણે અને પાષાથી શોભતા રાજાએ પિતાને સ્થાને બેઠા. અને પરસ્પર વાતું કરવા લાગ્યા કુંવરી સ્વયંવર મંડેયમાં કયારે આવશે અને કયા ભાગ્યશાળી રાજાને વરસે, જે ભાગ્યવશાત્ તે સુદર્શનને વરમાળા પહેરાવશે તે રાજાઓ વચ્ચે મેટે કલહ ઉત્પન્ન થશે. ત્યારપછી રવયંવર મંડપમાં વિવિધ પ્રકારના વાજિત્રેના નાદ થવા લાગ્યા. ૧૮-૭૩ !

·॥ ९२॥ . भाग्यवन्त नृपश्रेष्ठ श्रुतपुण्यं वरिष्यति ॥ यदा सुदर्शन दैवात्सना सभूपयेदिह ॥७४॥ विवादोवै नृपाणां च भविता नात्र संशयः ॥ वादिघोप- सुमहोनुत्थिता नृपमंडपे अध काशीपतिः माह सुतां स्नानां स्वलं कृतां ॥ विवाहोपस्करैर्युक्तां दिव्यां सिंधुसुतापमां ॥७६॥ चितापरां सुवसनां स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ उत्तिष्ठ पुत्रि सुनसे करे धृत्वा शुभां सज ||७७|| बन मण्डपमध्येध समाज पश्य भूभुजां ॥ गुणवान् रूपसम्पन्नः कुलीनश्च नृपोत्तमः ॥८॥ सख्या ते वर्णितः श्रेष्ठः समृद्धाज्यपालकः ॥ तव चित्ते वसेद्यस्तु तं वृणुष्व सुमध्यमे ॥७९॥ व्यास उवाच ॥ त तथा भापमाणं वै पितरं मितभापिणी ॥ उवाच वचनं वाला ललित धर्मसयुतं ॥ ८॥ शशिकलोवाच ॥ नाई दृष्टिपथे राज्ञां गमिष्यामि पितः किल ॥ कामुकानां नरेशानां गच्छन्त्यन्याश्च योपितः ॥८१॥ धर्मशास्त्रे श्रुतं तात मयेदं वचनं किल ॥ एक एव वरो नार्या निरीक्ष्यः स्यान चापरः ॥८२॥ सतीत्व निर्गत तस्या या प्रयाति वहूनथ ॥ संकल्पयति ते सर्वे दृष्ट्वा मे भवतादिति ॥८३॥ स्वयंवरे सज धृत्वा यदा गच्छति मंडपे ॥ सामान्या सा तदा जाता कुष्टेवापरा वधूः ॥४४॥ वारस्वी विपणे गत्वा यथा वीक्ष्य नरान् स्थितान् ॥ गुणागुणपरिज्ञानं करोति निजमानसे ॥८५॥ नैकभावो यथा वेश्या वृथा पश्यति कामुक ॥ उद्धरेतैः कृतं धर्म न करिष्यामि सांप्रत ॥८॥ मुदर्शना मया पूर्व वृदः सर्वात्मना पितः ॥ विवाहविधिना देहि कन्यादान' शुभे दिने ॥८७॥ सुदर्शनाघ कृपते यदीच्छसि शुभ मम ॥ राज्ञां राजकुमाराणां नागमिष्यामि संकुछे इतीश्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश, साहस्यां संहितायां सुदर्शन चरित्रे शशिकलास्वयंवरवर्णनं नाम सप्तमोध्यायः॥७॥ A९२

·૧૨l|
* " ત્યારપછી કાશીપતી સુબાહુ રાજા, નાહી ધોઈ તૈયાર થયેલી, વિવાહને ગ્યું વસ્ત્રો અને
અલંકારેથી શોભતી, લક્ષ્મી સરખી રૂપાળી, ચિંતાથી ઘેરાયેલી પિતાની પુત્રીને મંદ હાસ્ય સાથે કહેવા
લાગ્યા. હે પુત્રી હાથમાં વરમાળા લઈને સ્વયંવર મંડપમાં જા અને ભેળા થયેલા રાજાઓને છે. તેમાં જે
રૂપાળ, કુલીન, ગુણવાન મોટા રાજ્યવાળો રાજા તારા મનમાં વસે તેને તું વરમાળા પહેરાવી તારો પતિ કર.
થામાં વાર | વ્યાસ કહે છે
એ પ્રમાણે પોતાના પિતાનાં વચન સાંભળીને શશિકળા ધર્મયુક્ત વચન કહેવા લાગી.
રાશિ કવીર છે શશિકળા કહે છે.
હેપિતા, હું રાજાઓની નજરે ચડવા માગતી નથી. કામાંધ રાજાઓની નજર આગળ બીજી સ્ત્રીઓ જાય.
હે પિતા, ધર્મશાસ્ત્રમાં મેં એવું વાંચ્યું છે સાંભળ્યું છે કે સ્ત્રીએ એકજ પતિ છે અને કરો
જોઈએ. સ્વંયવર મંડપમાં આવેલી કન્યા ઘણા પુરુષોની વચ્ચે ઉભી રહે છે ત્યારે દરેક રાજા કે રાજકુમાર
એવો વિચાર કરે છે કે આ મારી સ્ત્રી થાશે, ત્યારે તે સ્ત્રીનું સતીત્વ રહેતું નથી. સ્વયંવરમાં હાથમાં માળા લઈને
કન્યા મંડપમાં ઊભી રહે છે તે જ વખતેં કુલટા કે વેશ્યાનું રૂપ તે સ્ત્રી પામે છે. જેવી રીતે વેશ્યા સ્ત્રી બજારમાં
જઈને અનેક પુરુષને જોઈ તેના ગુણ અવગુણને વિચાર પિતાના મનમાં કરે છે અને એક પુરુષ વિષે એકાગ્ર
ભાવ રાખતી નથી તેવી રીતે હું વરતવા ખુશી નથી. ભલે વૃદ્ધ પુરૂવાએ સ્વયંવરના માર્ગને ધર્મરૂષ ગ હેય
પણ હું તેને અનુસરવા ઈચ્છતી નથી. કારણ પ્રથમથીજ મેં મન, વચન, કર્મથી સુદર્શનને પતિ તરીકે
વીકારી લીધી છે. માટે હે પિતા, જે તમે મારું હિત ઈચ્છતા હે તે સુદર્શનને મારું કન્યાન
વિવાહ વિધિ પ્રમાણે આપે. || ૭૪-૮૮ |
इति श्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहस्यां संहितायां
सुदर्शन चरित्रे शशिकळा स्वयंवरोः नाम. सप्तमोध्यायः ॥७॥

·॥१४॥
अथ अष्टमोध्यायः ॥८॥ सुदर्शन कथा ॥
व्यास उवाच ॥
सवाहुरपि तच्छुत्वा युक्तमुक्त तया तदा
युक्तमुक्त तया तदा ॥ चिंतायुक्तो वभूवाशु, किंकर्तव्यमितापरं ॥१॥
संगता. पृथिवीपालाः ससैन्याः सपरिग्रहाः ॥ उपविष्टाश्च मंचेषु योदुकामा महाबलाः ॥२॥
यदि ब्रवीमि तान्सन्सुता नायावि सांपत ॥ तथापि कापसंयुक्तो हन्युमी दुष्टयुद्धयः ॥३॥
न मे सैन्यवलं वाहङ न दुर्गबलमद्भुत ॥ येनाहं नृपतीन्सर्वान्मत्यादेषुमिहोत्सहे ॥४॥
सुदर्शनस्तथैकाकी असहायोऽधनः शिशुः ॥ इति चिंतापरो राजा जगाम नृपसन्निधौ ॥५॥
मणम्य तानुवाचाथ प्रश्रयावनता नृपः ॥ कि कर्तव्यं नृपाः काम' नैति में मंडपे सुवा ॥६॥
बहुशः प्रेर्यमाणापि सा मात्रापि मयापि च ॥ मूर्ना पतामि पादेषु राज्ञां दासोस्मि सांगतं ॥७॥
पूजादिकं गृहीत्वाऽद्य ब्रज तु सदनानि वः ॥ न वशे मे सुता वाला यदि म्रियेत खेदिता ॥८॥
वदा मे स्थान्महद् दुःख तेन चिंतातुरोस्म्यहं ॥ किमेतया दुहित्रा मे मंन्दया दुविनीतया ॥
न शक्तस्वामिहानेतु भवन्तः शरण मम ॥ सुता सुतेव मंतव्या भवद्भिः सर्वथा मम ॥९॥
व्यास उवाच ॥
प्रत्वा सुबाहुवचनं नोचुः केचन भूमिपाः ॥ युधाचित् क्रोधताम्राक्षस्तमुवाच रूपान्वितः ॥१०॥
राजन्मूोसि किं ब्रूपे कृत्वा कार्य सुनिन्दितम् ॥ स्वयवर. कथं महादचितः : संशपे सति ॥११॥
मिलितो भूभुनः सर्वे त्वयाहूताः स्वयवरे ॥ अवमान्य नृपान्सर्यास्त्वं कि सुदर्शनाय वै ॥
दातुमिच्छसि पुत्री च किमनार्यमबापरंः .॥१२॥
अहं त्वां इन्मि पापिष्ट तथा पश्चात् सुदर्शन ॥ मे दौहित्रायाध कन्यां दास्यामीतिः विनिश्चयः ॥१३॥
भारद्वाजाथमे पूर्व मुक्तो मुनिकृते मया ॥ नाद्या मोचयिष्यामि सर्वथा जीवित शिशः॥१४॥

·i | થH ૩વા | વ્યાસ કહે છે સુબાહુ રાજા પિતાની પુત્રીનું વાજબી કહેવું સાંભળીને ચિંતામુક્ત થઈ ગયા અને હવે પછી શું કરવું તેની ચિંતામાં બુડી ગયા, પતે વિચાર કરવા લાગ્યા કે રાજાએ પોતાના સિન્ય ને સાધને સાથે ભેગા થયેલા છે, રંગમંડપમાં સિંહાસન ઉપર બેઠેલા છે. જરૂર પડે તે યુદ્ધ કરવાની તૈયારી દેખાય છે. જો હું તેને કહીશ કે મારી પુત્રી રંગમંડપમાં આવતી નથી તે મારા ઉપર કેપ કરી મને હશે. મારી પાસે સૈન્યનું, કિલાનું એવું બળ નથી જેથી કરી હું બધા રાજાઓને પહોંચી વળું. સુદર્શન પણ બાળક છે અને સૈન્ય, ધન અને સાધન વિનાને એકલો છે. એ રીતના વિચાર કરતાં રાજા સુબાહુ, રાજાઓની સન્મુખ સ્વયંવર મંડપમાં જઈને બધાને પ્રણામ કરી બહુ નમ્રતા સાથે કહેવા લાગ્યા. તે રાજાઓ, મારી પુત્રી સ્વયંવર મંડપમાં આવતી નથી. મેં તથા તેની માતાએ ઘણી સમજાવી પણ તે માનતી નથી. આ વખતે મારે શું કરવું એ મને સૂઝતું નથી. હું આપ બધા રાજાને દાસ છું અને તમારા પગમાં પડું છું, તે માટે આપ સર્વે મારે સત્કાર ગ્રહણ કરી મતપિતાના રાજમાં પધારે એવી મારી વિનતિ છે. મારી અબુધ પુત્રી મારા કાબુમાં નથી, જે હું વધુ દબાણ કરું તો તે મરણ પામશે જેથી મને વધુ દુઃખ થાશે. તું ચિંતામાં બુડી ગયા છે. આવી વિનય વગરની મંદબુદ્ધિ વાળી મારી પુત્રીથી મને ખેદ થાય છે. એ દિકરીને અહી રંગમંડપમાં લઈ આવવા હું અસમર્થ છું. હું તમારે શરણે આવ્યો છું. માટે આપ બધામેં મારી પુત્રીને પિતાની દિકરી સમાન માનીને પિતાના રાજમાં પધારવું એવી મારી પ્રાર્થના છે, હયાત વવાય વ્યાસ કહે છે સુબાહુ રાજાનું વચન સાંભળી ભેળા થયેલા રાજાઓમાંથી કોઈ કોઈ બેલ્યું નહી, ત્યારે ક્રોધથી લાલ આંખવાળો યુવાજિત રેલ સાથે સુબાહુને કહેવા લાગ્યો હે રાજા, તું મૂર્ખ છે. તું આ શું બોલે છે? તારું આ કામ નિંદાપાત્ર છે. જે તારી પુત્રીને માટે તેને સંશય હતું. તે પછી તેં સ્વયંવર - શા માટે ર. તારા તેડાવવાથી સ્વયંવરમાં બંધા રાજાઓ ભેળા થયા છે. એ બધાનું -અપમાન કરીને શું તું સુદર્શનને લારી પુત્રી દેવા ઈચ્છે છે. આ તારું કામ ઘણું નિંદાપાત્ર છે. ૧-૧૪ ·॥१६॥ वस्माद्विचार्य सम्यक् त्वं पुत्र्या च भार्वया सह ॥ दौहित्राय शुभां कन्यां देहि मे सुभुवं किल ॥१५॥ संबंधी भव दत्या त्व.'पुत्रीमेता मनोहरां ॥ उचाश्रयः मकर्तव्यः सर्वदा शुभमिच्छवा ॥१६॥ सुदर्शनाय दत्वा त्वं पुनी माणमियां शुभां ॥ एकाकिनेप्यराज्याय किं सुखं माप्तुमिच्छसि ॥१७॥ कुलं वित्त वलं रूपं राज्य दुर्ग मुहृन्नन ॥ दृष्ट्या कन्या पदातव्या नान्ययो मुखमृच्छति ॥१८॥ कुरु कार्य यथायोग्य मा कृथा मतिमन्यथा ॥ समानय सुतां राजन्मण्डपे तां सखीरतां ॥१९॥ सुदर्शनमृते चेयं वरिष्यति यदाप्यसौ ॥ विग्रहो मे तदा न स्याद्विवादोस्तु तवेप्सितः ॥२०॥ अन्यथाह हरिष्येद्य वलात्कन्यामिमां शुभां ॥ मा विरोध सुदुःसाध्यं गच्छ पार्थिवसत्तम ॥२१॥ व्यास उवाच ॥ युधाजिता समादिष्टः सुबाहुः शोकसंयुतः ॥ निश्वसन भवन गत्वा भार्या माह शुचाटत ॥२२॥ पुनी ब्रूहि सुधर्मज्ञे कळहे समुपस्थिते ॥ कि कतव्यं मया शक्य त्वद्वशास्मि सुलोचने ॥२३॥ व्यास उवाच ॥ सा श्रुत्वा पतिवाक्यं तु गत्वा माह सुतांतिक । वत्से राजातिदुःखातः पिता तेऽद्यापि वर्तते ॥२४॥ यदा मुदर्शन वत्से हठाच व वरिष्यसि ॥ युधाजित्त्वां च मां चैव पितरं च हनिष्यति ॥२५॥ तस्मात्सुदर्शन त्यत्वा वरयान्य नृपोत्तम ॥ इति मात्रा वोधितां तां पश्चाद् राजाप्यवोधयत् ।।२६॥ व्यास उवाच॥ उभयोर्वचन श्रुत्वा निर्भयोवाच कन्यका ॥ सत्यमुक्त नृपश्रेष्ठ जानासि च व्रत' -मम ॥२७॥ नान्यं वृणाभि भूपालं सुदर्शनमृते कचित् ॥ विभेपि यदि राजेन्द्र नृपेभ्यः किल कातरः ॥२८॥ मुदर्शनाय दत्वा मां विसर्जय पुराद् वहिः ॥ स मां रथे समारोप्य निर्गमिष्यति ते पुरात् ॥२९॥ भवितव्य तु: पश्चाद् वै भविष्यति न चान्यया ॥ जगदम्बाश्रयान्नास्ति देवेभ्योपि भय' मम ॥३०॥. ॥ ९६९ ·હું આજે તને પાપીને હણીશ. પછી સુદર્શનને હણીશ અને પછી તારી પુત્રી મારા ભાણેજ રાવુછતને પરણાવીશ. આ મારો નિશ્ચય છે. આગળ મેં ભારદ્વાજના આશ્રમમાં એ મુનિની શરમને લીધે એને જપ્ત કર્યો હતો. પણ આજ હું એ બાળકના જીવનને છોડીશ નહીં. માટે હજી પણ તને તક આપું છું કે તું તારી પુત્રી અને તારી સી સાથે વિચાર કરી સલાહ મી મારા ભાણેજને તારી સુંદર કન્યા પરણાવ. તારી મનોહર કન્યા પરણાવીને તું મારે સગે થા. હમેશા પોતાનું સારું ઈચ્છનારા માણસે મોટાને આશ્રય લેવો જોઇએ. તું તારી પ્રાણ સરખી પ્રિય પુત્રી એકલા, રાજ વિનાના સુદર્શનને આપીને કયા સુખની આશા રાખે છે. હંમેશાં દરેક માણસેં કુળ, ધન, બળ રૂપ, રાજ્ય, દુર્મ અને સગાંસંબંધી એ બધાની સહાયતાવાળા વરને કન્યા આપવી જોઈએ. નહિંતર સુખ મળતું નથી. માટે તું યોગ્ય કામ કર અને અવળું કામ કરવામાં તારી પ્રવૃત્તિ છોડી દે. તું તેરી પુત્રીને પિતાની સખીઓ સાથે સ્વયંવર મંડપમાં લઈ આવ. છે અને કદાચ તારી પુત્રી સુદર્શન વિના બીજા કોઈને વરશે તે પણ મને વાંધો નથી. તે ખુશીથી તું એની સાથે લગ્ન કરી દેજે. જો તેમ નહીં કર અને દર્શન આપવાને હઠ પકડીશ તો હું જબરજરતીથી તારી કન્યાનું હરણ કરીશ. માટે આ વિરોધ કે કલેશને થતું અટકાવ. અને તારી પુત્રીને જ સમજાવ્ય. કથા વાર | વ્યાસ કહે છે. યુલાજિતનાં વચન સાંભળીને શેકથી ઘેરાયેલા, નિસાસા નાખતા સુબાહુ રાજા પિતાના મહેલમાં જઈને દુઃખ સાથે પિતાની સ્ત્રીને કહેવા લાગ્યા, હે રાણી, મહાન કલહ આવી પડ્યો છે. તેમાં હવે મારે શું કરવું એ તું પણ પુત્રીને પૂછ, મને કાંઈ સૂઝતું નથી તે કહે તેમ હું કરૂં, એમ કહી યુવા જીતે આપેલી ધમકી કહી સંભળાવી. રાણી પતિનાં વચન સાંભળી પોતાની પુત્રી પાસે જઈ કહેવા લાગી. હે. પુત્રી તારા પિતા દુઃખથી ઘેરાઈ ગયા છે. જો તું સુદર્શનને પરાણે પરણીશ તે - યુવાજિત, મને તારા પિતાને સુદર્શનને હણું તને લઈ જશે, ૧૫-૩ If ૬૭ કડક '

·९८॥
राजोवाच
न पुत्रि साहस कार्य मतिमद्भिः कदाचन ॥ बहुमिन विरोद्धव्य इति वेदविदा विदुः ॥३१॥
यदि ते रोचते पत्से पण संविधाम्यह ॥ जनकेन यथा पूर्व कृत सोमस्वयंवरे ॥३२॥
सुदर्शनस्तु वान्ये। वा यः कश्चिद् वलवत्तरः ॥ पालयित्वा पण त्यां वै वरयिष्यति सर्वया ॥
एवं कृते नृपाणां तु विवादः शमिता भवेत् ॥३३॥
कन्योवाच
संदेहे नैव मज्जामि मूर्खकृत्यमिदं यतः ॥ मया सुदर्शनः पूर्व धृतश्चेतसि नान्यथा ॥३४॥
मनसा धारित त्यक्त्वा कथमन्यं वृणे पितः ॥ कृते पणे महाराज सर्वेषां वशगा ह्यहं ॥३५॥
एक: पालयिता दैा वा बहवो वा भवन्ति चेत् ।। कि कर्तव्यं तदा तात विवादे समुपस्थिते ॥३६॥
संशयाधिष्ठिते कार्य मतिं नाह करोम्यतः ॥ मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र सुदर्शनाय देहि माम् ॥२७||
विवाह विधिना कृत्वा श विधास्यति चंडिका ॥ तां स्मृत्वा परमां शक्ति कुरु कार्यमतन्द्रितः ॥३८॥
विवाह कुरु रात्री मे वेदोक्तविधिना नृप । पारिवई यथायोग्य दत्त्वा तस्मै विसर्जय ॥३९॥
गमिष्यति गृहीत्वा मां ध्रुवसंधिसुतः किल ॥ कदाचित्चे नृपाः कुद्धाः संग्राम' कर्तुमुद्यताः ॥
भविष्यति तदा देवी साहाय्यं नः करिष्यति ॥४०॥
सेोऽपि राजमुतैस्तैस्तु सग्राम' संविधास्यति ॥ • दैवान् मृधे मृते तस्मिन् मरिष्याम्यहमप्युत ॥४१॥
व्यास उवाच॥
इति तस्या वचः श्रुत्वा राजासो कृतनिधयः ॥ मति चके तथा कर्तुं विश्वास प्रतिपद्य च ॥४२॥
श्रुत्वा सुतावाक्यमनिन्दितात्मा नृपांश्च गत्वा नृपविजगाद
॥
वजन्तु' काम शिविराणि भूपा। वो वा विवाह किल संविधास्ये
॥४३॥
॥ ९८॥

·I 8 માટે તું સુદર્શનને છોડી બીજા કેઈને પરણ. એવી રીતે માતાએ સમજાવી અને પછી પિતા પૂણ તેને બહુ સમજાવી. ત્યારે શશિકળા નિર્ભયપણે બન્નેના વચન સાંભળી કહેવા લાગી. તે માતા પિતા, તમે કહ્યું તે સાચી વાત છે. તમે લીધેલા વ્રતને જાણે છે. હું કદાપિ સુદર્શન વિના બીજા રાજાને પરણી શકું તેમ નથી. જે તમને રાજાઓને ભય લાગતું હોય તો તમે મને સુદર્શન સાથે પરણાવી શહેરની બહાર મોકલી આપે. સુદર્શન મને_રય ઉપર બેસારી તમારા નગરમાંથી નીકળી જશે. ત્યાર પછી જે થવાનું હેય તે ભલે થાય. તેમાં મિથ્યા કઈ કરી શકશે નહીં. pવાકુ વાર ' સુબાહુ કહે છે હે પુત્રી ડાહ્યા માણસોએ સાહસ કરવું ન જોઈએ. વેદ જાણુનારા વિદ્વાને કહે છે કે ઘણાઓ સાથે વેર કે વિરોધ કર એ સારું નથી. જો તું કહેતી હે તે હે પુત્રી હું એવું કઈ પણ કરે કે જેવી રીતે જનક રાજાએ સીતાના રવયંવરમાં કર્યું હતું. પછી સુદર્શન કે બીજે જે બળવાન હોય તે પણ તે પ્રમાણે વરતી તને વરે એમ કરવાથી રાજાઓ સાથે વિરોધ મટશે. વાં ઉજાવ કન્યા કહે છે. હે પિતા, આવા સંશયવાળા કાર્યમાં હું પડવા ઈચ્છતી નથી. આ કામ તે મૂર્ખાઈ ભરેલું ગણાય. મેં પ્રથમથી જ મારા ચિત્તમાં સુદર્શનને પતિ તરીકે રવીકાર્યો છે તે મનથી નક્કી કરેલા પતિને છોડીને હું હે પિતા, બીજા પુરુષને કેવી રીતે વરીં શકું. જ્યારે પણ કરવામાં આવે ત્યારે હું બધા રાજાઓને વશ થયેલી ગણાઉં. એ પણને સિદ્ધ કરનારે એક, બે કે ઘણા નીકળી પડે ત્યારે શું કરવું? એ વખતે પણ મટે કલહ કે વિગ્રહ તે થાશે જ. આવા સંશયયુક્ત કામમાં હું પ્રવૃત્ત થવા ઈચ્છતી નથી. હે પિતા, તમે ચિંતા કરે મા, મને સુદર્શન સાથે વિધિ પ્રમાણે પરશુ. આપણું કલ્યાણ શ્રી જવનેશ્વરી કરશે એ મહાશક્તિને સંભારી તમે નિર્ભયપણે આ કામ કરે. આજે વેક્ત વિધિ પ્રમાણે મારાં લગ્ન કરી મને જે કાંઈ દાયજો દે હોય તે દઈ રવાના કરો. મને લઈ સુદર્શન ચાલી નીકળશે. કદાચ ક્રોધે ભરાયેલા રાજાઓ લડવા તૈયાર થશે તો દેવા અમને જરૂર મદદ કરશે. અને સુદર્શન તેઓ સાથે લડશે. દેવગે કદાચ સુદર્શનનું મૃત્યુ થાશે તે હું તેની પછવાડે સતી થઈ મરીશ. ૩૧-૪૩ માં

·॥१०॥
॥४४॥
॥
॥४५॥
॥
॥४६॥
44
॥
॥४७॥
॥
॥४८॥
भक्ष्याणि पेयानि मार्पितानि गृह्णतु सर्वे मयि सुप्रसन्नाः
यो भावि कार्य फिल मंडपेत्र समेत्य संबैरिह संविधेय
नायाति पुत्रौं किल मंडपेऽद्य करोमि किं भूपतयोऽत्र काम
पातः समाश्वास्य सुतां नयिष्ये गच्छन्तु तस्माच्छिविराणि भूपाः
इच्छापण वा परिचिन्त्य चित्ते पातः करिष्याम्यय संविवाह
श्रुत्वा नृपास्तेऽवितथं विदित्वा वचा ययुः स्वानि निकेतनानि
सुबाहुरप्पार्यजनैः समेतः चकार कार्याणि विवाहकाले
पुत्र समाहूय गृहे सुगुप्ते पुरोहितवेदविदां वरिष्ठैः
स्नानादिकं कर्म वरस्य कृत्वा विवाहभूपाकरण तथैव
आनाय्य वेदीरचिते गृहे वै वस्याईण भूमिपतिश्चकार
समाप्तभूषां विधिवद्विधिज्ञाः स्त्रियश्च तां राजसुतां सुयाने
आरोप्य निन्युर्घरसंनिधान' चतुष्कयुक्त किल मण्डपे चै
अग्नि समाधाय पुरोहितः स हुत्वा यथावच्च तदन्तराले
आवाययत्तौ कृतकातुका तु वधूवरी प्रेमयुता निकामं
लाजा विसर्ग विधिवद्विधाय कृत्वा हुताशस्य प्रदक्षिणां च
ददा नृपेन्द्रस्तु सुदर्शनाय सुपूजितं पारिवई विवाहे
मतद्वय साश्वयुजां स्थानां सुभूषितं चापि शरीघसयुत
मदोत्कटान् हेमविभूपितांथ गणान् गिरेः शृंगसमानदेहान्
करेणुकानां च शतं सुचारु दासीशत काञ्चनभूपित च
सिन्धूद्भवानां तुरगेात्तमानां अदात्सहस्रं द्वितयं सुरम्यं
%
3D
॥४९॥
॥
॥५०॥
॥
॥५१॥
॥
॥५२॥
॥
॥५३॥
||॥१०॥

·થાd વાર | વ્યાસ કહે છે તે પ્રમાણે પુત્રીનું વચન સાંભળી સુબાહુ રાજાએ નિશ્ચય કરી પુત્રીના વચન ઉપર વિશ્વાસ રાખી તે લગ્ન કરી દેવાના નિર્ણય ઉપર આવ્યા. પછી સુબાહુ રાજા સ્વયંવર મંડપમાં જઈ રાજાઓને કહેવા લાગ્યા. હે રાજાઓ તમે આજ તે પિતતાને ઉતારે જાઓ. આવતી કાલે હું મારી પુત્રીને સમજાવી લગ્ન કરવાના નિશ્ચય ઉપર આવીશ. આજ આપ બધા ખાઓ પી અને મારા અતિથિ સરકારને રવીકાર કરો. આવતી કાલે આપ બધાએ આ મંડપમાં આવીને યોગ્ય લાગે તેમ કરવું. આજ તે મેં મારી પુત્રીને ઘણું સમજાવી પણ તે મંડપમાં આવતી નથી એટલે હજી પણ મારી પુત્રીને આશ્વાસન આપી સમજાવી કેઈપણ રીતે સભા મંડપમાં લઈ આવવા બનતું કરીશ, માટે આજ આપ બધા પોતપોતાને ઉતારે પધારે છે હું મારા મન સાથે વિચાર કરીને સવારે કોઈ એક પ્રકારનું પણ (ારત) કરીને અથવા બીજી રીતે વિવાહ કરી નાખીશ. રાજાઓએ સુબાહુનું એ વચન સાચું માન્યું અને ઉતારે ગયા. સુબાહુયે પોતાના સલાહકાર અને પોતાના પુત્રને બેલાવી તેની સાથે વિચાર કરી ગુસરથળે પિતાના વેદ ભણેલા પુરોહિતને હાથે વિવાહને રેગ્ય કાર્યોની તૈયારી કરી. વરરાજાને નવરાવી દેવરાવી લગ્નને વેગ આભૂષણે વિગેરેથી શણગારીને રચેલી વેદી પાસે તેને સારી તેનું પૂજન કર્યુંપછી કન્યાને પણ સ્ત્રીઓએ વિધિવત રાજવીત પ્રમાણે અભૂષણ વગેરેથી શણગારીને વાહનમાં બેસાવી ચૅખંડ લગ્નમંડપમાં વરની પાસે લઈ આવી. લગ્નની બીજી વિધિ કરાયા પછી અગ્નિનું આવાહન કરી, વિધિવત્ હોમ કરી, હાળો મેળવીને, લાજ તેમ કરીને, અગ્નિને પ્રદક્ષિણ અને બીજી લગ્નને વિધિ કરી સુદર્શનને કન્યાદાન કર્યું. સુદર્શનને પષાક આપો. શણગારેલા અને સાથી સુકન્ન એવા ૨૦૦ , પર્વત જેવા મદોન્મત્ત સુવર્ણથી શોભતા ૧૦૦ હાથી, ૧૦ હાથણીઓ, સુવર્ણથી સુશોભિત ૧૦૦ ઘસીને અને સિંધના ઉત્તમોત્તમ ૨૦૦૦ ઘોડા પોષાકમાં આપ્યાં I૪૪-૫all IRD ·॥५४॥ ॥१२॥ ॥. ॥ ॥५७॥ ७ ॥५८॥ अदात्पुनससहसमेकं सर्वायुषैस्संभृतभूपित च रत्नानि वांसासि यथोचितानि दिव्यानि चित्राणि तयाऽऽविकानि क्रमेलकानां च शतत्रय वै प्रत्यादिशत भारभृतां मुचारु शतद्वयं वै शकटोत्तमानां तस्मै ददा धान्यरसः प्रपूरित मनोरमां राजमुतां प्रणम्य जगाद वाक्यं विहितांजलि: पुर दासोऽस्मि ते राजमुते वरिष्ठे तद् हि यत्स्याच मनोगत ते त चारु वोक्यं निजगाद साध्वी स्वस्त्यस्तु ते भूप कुलस्य वृद्धि समानिताई मम सनवे त्वया दत्ता यतो रत्नसमा स्वकन्यका सुमेरुतुल्यस्तु कृतः मुताऽध मे यद् भ्रष्टराज्याय किलाधनाय वै वनाधिवासाय विसैन्यकाय सुदर्शनायाथ सुवार्पिता मे बरं च सर्वैः सह संविधाय कि वर्णये धैर्यमिदं त्वदीय निशम्य वाक्यानि नृपः महृष्टः कृतांजलिर्वाक्यमुवाच भूपः गृहाण राज्य मम सुप्रसिद्ध नाचेत्तदर्ध प्रतिगृह्य चात्र मुतान्विता राज्यफलानि भुंश्व विधाय वाराणसिकानिवास आकर्ण्य तदापितमर्थवच जगाद वाक्यं च मनेोरमा तम् राजन् शिव तेस्तु पुरुष राज्य विसर्जयास्मा निजसन्न गन्तुं मुतापि मे नूनमवाप्य राज्य साकेवपुर्या निवसिष्पतीह न कापि चिंबा मम भूप वर्तते संचिन्तयन्त्या भुवनेश्वरी वै ॥ ॥५॥ ॥ ॥६॥ ॥१०२॥ ॥६॥ ॥

·at 3 તેમજ બધી જાતનાં આયુધોથી સજ્જ થયેલા ૧૦૦ સૈનિકે, વિવિધ પ્રકારનાં સુતરાઉ રેશમી ઊનનો અમૂલ્ય વચ્ચે, સામાન ભરેલા ૩૦૦ ઉટ, ધાન્ય, વગેરે વસ્તુઓથી ભરેલાં ૨૦૦ ગાડાં વગેરે પિષમાં આપ્યાં. પછી સુદર્શનની માતા રાજપુત્રી મનોરમાને પ્રણામ કરી સુબાહુ રાજા બે હાથ જેડી કહેવા લાગ્યા છે. રાજપુત્રી, હું તમારે દાસ છું. મેં મારી પુત્રી તમારા પુત્રને પરણાવી છે. હવે મારે યોગ્ય કાંઈ સેવા હેય તે કહે. મનરમા કહેવા લાગ્યાં હે મહારાજા, તમારું અને તમારા કુળનું કલ્યાણ થાઓ, વંશવૃદ્ધિ થાઓ, તમે મને ઘણો સંતોષ આપે છે કે જે તમે તમારી રત્ન સરખી કન્યા મારા પુત્રને પરણાવી. રાજ વિનાના, ધન વિનાના, વનમાં રહેનારા, સિન્ય વિનાના મારા પુત્રને તમે કન્યા આપીને તેને તમે મેરૂ પર્વત જેવડા સેટ કરી દેખાડે છે, સુબાહુ રાજા હર્ષ પામી મનોરમાનું વચન સાંહ.બી હાથ જોડી ફરી કહેવા લાગ્યા, હે રાજપુત્રી, તમે મારું આ આખું રાજ્ય તમારા પુત્રને માટે લેવાનું રવી કાર અથવા તે અર્થે રાજય લ્યો અને તમે પુત્રની સાથે કાશીમાં રહી રાજ્યના સુખ ભેગ. ત્યારે મનેરમાં એનું વચન સાંભળી કહેવા લાગ્યાં. કે હે રાજ, તમારું કલ્યાણ થાઓ. તમે તમારું રાજ્ય કરો અને અમને અમારા ઘર તરફ જવાની રજા આપે. મને ખાત્રી છે કે મારે પુત્ર અધ્યામાં રહીને કાસલ દેશનું રાજય કરશે. શ્રી ભુવનેશ્વરીનું ચિંતન કરતી એવી મને તે રાજા, કોઈપણ જાતની ચિંતા કે ભય થાતો નથી. પ્રાતઃકાળ થશે ત્યારે સવારે બ્રાહ્મ મુહુર્તમાં જાગેલા રાજાઓને સુદર્શન સાથે શશિકળાને થઈ ગયેલે વિવાહ જાણવામાં આવતા અને વાજ, પડઘમ વગેરે વાજિંત્રો તથા શંખ અને મૃદંગ વગેરેના શબ્દ સાંભળી ધથી ઘેરાયેલા રાજાઓ પરસ્પર કહેવા લાગ્યા કે વાજિના ગીતના અને વિનિના શબ્દ સાંભળે, નકી સુબાહુ રાજાએ આપણને ખોટા વચનથી છેતરીને સુદર્શન સાથે પોતાની પુત્રીનું કન્યાદાન આપી લગ્ન કરી નાખ્યા છે. પ-૬૪ છે?

·[.
॥
॥१०४॥
मातनृपाः समधिगम्प कृन विवाह रोपान्विता नगरबाागतास्तथाचुः
॥
शुग्वन्तु तुर्यनिनदान्किळ वाद्यमानान् शंखस्वनानभिभवन्ति मृदंगशब्दाः
॥६३॥
गीतध्वनि च विविध निगमस्वनं च मन्यामहे नृपतिनाय कृतो विपाहः
अस्मान्मतार्य वचनैविधिवचकार वैवाहिकेन विधिना करपीडन च
॥६४॥
अथैव । नृपलं कधरं च हत्या वालं तथैव किल तन विवाहयोग्य
एवं वात्सु नृपतिष्यथ कन्पफायाः कृत्वा वियोहविधिमप्रतिममभावा
॥
भूपानिमन्वयितुमाशु जगाम राजा काशीपतिः स्वमुहभिरतिप्रभावैः
॥६५॥
आगच्छन्तं नृप' दृष्ट्वा नृपाः काशीपति तदा ॥ नाचुः किचिदतिक्रोधान्मानमाधाय सस्थिताः ॥६६॥
स गत्वा मणिपत्याय कृतांजलिरभापत ॥ कन्ययासौ हते। भूपः किं करोमि हिताहित ॥६॥
भवद्भिस्तु शमः कार्यों महान्ता हि दयालचः ।। आगन्तव्य भूपैः सर्वै जनार्थ गृहे मम ॥६८॥
तन्निशम्य वचस्तस्य नृपाः क्रोधपरिप्लुताः ॥ मत्यूर्युक्तभस्माभिः स्वगृहे गमनं प्रति ॥६९॥
विहित सम्यगातिथ्प भुक्तं पीत सुसत्कृतं ॥ त्वन्मुख न दिदृक्षामः प्रतिगच्छ स्वमालयं ॥७॥
सुबाहुरपि तच्छुत्वा जगाम शंकिते। गृहम् ॥ किं करिष्यन्त संविज्ञाः क्रोधयुक्ता नृपाचमाः ॥७२।।
गते तस्मिन्महीपालाश्चक्रुध समयं पुनः ६ रुध्वा मार्ग ग्रहीष्यामः कन्यां हत्वा सुदर्शनं ॥७२॥
केचनाचु. किमस्माकं हितं तेन हतेन वै ॥ दृष्टं तु कौतुक सर्व गमिष्यामा यथागत ॥
इत्युक्या च गताः केचित् स्थिता द्रष्टुं च कौतुकं ।। युधाजित्पक्षगाः केचित् मार्गमाक्रम्य संस्थिताः ॥७॥
इतीश्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहल्यां संहितायां
सुदर्शन चरित्रे शशिकलाविवाहवर्णनं नाम अष्टाध्यायः॥८॥
N
॥१०४॥

·RAll આજેજ એ રાજાઓમાં કલંક સરખા એવા સુબાહુને, એ કન્યાને પરણવાને લાયક નહીં એવા બાળક સુદર્શનને આપણે મારી નાખશું. એમ રાજાએ પરર૫ર વિવાહ કરતા હતા ત્યાં રાજાઓને આમંત્રણ આપવા માટે પિતાના આતિવર્ગ સાથે કાશીપતિ સુબાહુ રાજા તેઓની સન્મુખ આવ્યા. તેને આવતા જોઈને ધથી ઘેરાયેલા એ બધા કંઈ પણ બોલ્યા નહીં. સુબાહુ ત્યાં આવી પ્રણામ કરી, હાથ જોડી કહેવા લાગ્યા છે રાજક્તઓ, મારી કન્યાને ઘણું સમજાવ્યા છતાં હિતાહિતને વિચાર કર્યા વિના તેણે સુદર્શન સાથે લગ્ન કર્યા એમાં હું કઈ પણ કરી શકે તેમ ન હતા. આપ બધા શાંતિ રાખવી જોઈએ. કારણ કે આપ સૌ દયાળુ છો. મારે ત્યાં આવી આજે આપ બધાએ ભજન લેવું એવી મારી પ્રાર્થના છે. એનું વચન સાંભળી ધથી ઘેરાયેલા રાજાઓ કહેવા લાગ્યા છે કે રાજા, પિતપતાને ઘેર ચાલ્યું જાવાનું તમારું કહેવું સારું છે. તમે અમારી ઘણી મેમાનગતિ કરી. અમે ખુબ ખાધું પીધું અને સરકાર પામ્યા. હવે ભલા થઈ જમ આવ્યા તેમ પાછા તમારે ઘેર જાઓ અમે તમારું મોઢું પણ જોવા માગતા નથી. સુબહુ રાજા તે સાંભળીને પોતાના રાજદરબારમાં ગયા અને કેધથી ઘેરાયેલા રાજાઓ શું કરશે તેની ચિંતામાં પડયા. તે ગયા પછી રાજાઓ પરસ્પર વિચાર કરવા લાગ્યા કે આપણે આ નગરીના બધા માર્ગો પાકી કન્યાને લઈ લેવી અને સુદર્શનને હણી નાખો. કેટલાક રાજાઓ કહેવા લાગ્યા કે તેને હણવાથી ‘આપણને શું લાભ છે? આપણે કદી જોયું નહતું એવું આ કૌતુક જોયું; હવે આપણે જેમ આવ્યા હતા તેમ પિતતાને ઘેર ચાલવા જવું જોઈએ, એમ કહી કેટલાક રાજાઓ ચાલ્યા ગયા કેટલાક એ કૌતુક જોવા રોકાણ અને કેટલાક માર્ગ રોકી લડવા ઉભા રહ્યા ૬૩-૭31. इतिश्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहस्यां संहितायां सुदर्शन चरित्रे शशिकळा विवाहे राजविग्रहा. नाम. अष्टमोध्यायः ॥ ८ ॥ Il૨૦૫ 13

·अय नवमोध्यायः ॥९॥ सुदर्शन कथा ।।
ग्यास उवार
पर विशाहकार्याणि कृत्वा सर्राणि पार्थिवः ॥ पारिवई पदत्वाथ मंत्रयन् सचिवैः सह ॥१॥
दनानु कपितं श्रुत्वा मार्गसंरोधनं कृत ॥ वभूव विमना राजा सुवा हुरमितद्युतिः ॥२॥
गुसन उगाप
मुदर्शनस्तदोषाग श्वरं सशितनवम्
॥ अस्मान्विसर्जयाशु त्वं भारद्वाजाश्रम प्रति ॥३॥
नृपेभ्या भयं किंचिन पर्तव्य वयानध ॥ मे करिष्यति साहाय्य माता श्री भुवनेश्वरी ॥४॥
पास पाच ॥
जामानुनिश्रय युवा विससर्न गतश्च स ॥ वलेन महताविष्टो काशीपतिर्ययावनु
रथे. परिटत शूरः सदारा रथस स्थितः ॥ गच्छन् ददर्श सैन्यानि नृपाणां रघुनंदनः ।।
जजापैकाक्षरं मंत्र कामराजमनुत्तमम्
वत सो महीपालाः कृत्वा कोलाहल तदा ॥ उत्थिता सैन्यसंयुक्ता हर्तुकामास्तु कन्यकां ॥७॥
फाशीराजस्तु तान्दृष्ट्वा हन्तुकामा बभूयह ॥ तत्रापि नेदुः शंखाश्च भेर्यश्वानकदु दुभिः ॥८॥
मुरादान नृपाणां च परस्परं जिघांसवां ॥ शत्रुजित्संस्थिता युद्ध युधाजित्तत्सहायकः ॥९॥
कचिन प्रेक्षकास्तस्य सहानीकै स्थिता भुवि ॥ युधाजिदग्रतो गत्या मुदर्शनमुपस्थितः ॥१०॥
शनित्तेन सहितो हन्तुं भ्रातरमात्मनः ॥ परस्परं ते वाणोघेस्तवक्षुः क्रोधमूच्छिताः ॥११॥
कानीपविम्तदा तूर्ण सन्येन बहुना तः ॥ साहाय्यार्थ जगामाशु जामावरमनिन्दित ॥१२॥
एवं मते सग्रामे दाणे लोमहर्षणे ॥ वृत मुदर्शन वीक्ष्य बहुभिः शत्रुसैनिकैः
मार्वभूव सहसा देवी सि हापरिस्थिता
॥१३॥
नानायुधधरा रम्या वरभूपणभूपिता ॥ वां दृष्ट्वा तेऽथ भूपाला विस्मयं परमंगताः ॥१४॥
केयं सिंहसमाख्दा कुतो वेति समुत्थिता ॥ सुदर्शनः सुबाहुश्च तामालेाक्य वरानना ॥१५॥
॥१०६॥

·૧૦૭ अध्याय ९ मा सुदर्शन कथा શ્વાસ વવાર || વ્યાસ કહે છે એ પ્રમાણે વિવાહન, કામ પૂરાં કરીને પાક અને દાયો આપીને પ્રધાન સાથે સલાહ કરીને સુબાહુ બેઠે છે ત્યાં દૂતોએ આવી કહ્યું કે બધા માર્ગ રાજાઓએ રોકેલા છે. ત્યારે સુબાહુ રાજા ઘણા ચિંતાતુર થઈ ગયા, જુન ઉવી સુદર્શન કહે છે કે પોતાના સાસરાને ચિંતાતુર થયેલા જોઈ સુદર્શન કહેવા લાગે. હે રાજા, તમે અમને ભારદ્વાજ મુનિના આશ્રમે જવા માટે રજા આપે, અમારે માટે તમે કઈપણ જાતની ચિંતા કે ભય રાખવાં નહીં. મને ખાત્રી છે કે શ્રી ભુવનેશ્વરી અમારી સહાયતા અને કલ્યાણ કરશે. જાણ સવાર | વ્યાસ કહે છે તે જમાઇને એ પ્રમાણે નિશ્ચય જાણીને તેને આપેલા પિલાક કન્યાને દાય અને રિયાસત સાથે રવાના કર્યો. તેની પછવાડે સુબાહુ રાજા પણ મોટું એય લઈ નીકળ્યા રથી વીંટાયેલે, પોતાની સ્ત્રી સાથે રથમાં બેઠેલે સુદર્શન બહાર નીકળે ત્યારે રાજાઓના વિશાળ સૈન્યએ કાશી નગરીને ઘેરેલી તેણે જોઈ. તે વખતે તેણે ભગવતીના કામરાજ બીજનું મારણ કર્યું ત્યારપછી બધા રાજાઓ મેટા પડકારને સિંહનાદ કરીને કન્યાનું હરણ કરવા માટે સિન્યની સાથે તૈયાર થયા. કાશીજા પણ તેઓને જોઈ હણવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. તે રણસંગ્રામમાં પરરપર ‘હણવાને ઈચ્છતા સુબાહુ રાજા અને બીજા રાજાઓના લૂકરમાં શંખ, પડઘમ, નગારા અને તેલ વગેરેના નાદ થવા લાગ્યા. યુધાતિની મદદ સાથે શત્રુજિત પણ લડાઇમાં સામે ઊભો રહ્યો. તે રણસંગ્રામમાં કેટલાક રાજાઓ તો પિતાના લશ્કર સાથે તટસ્થ રહીને પ્રેક્ષક તરીકે છેટા ઉભા જોતા હતા. યુજિતની મદથી શત્રુજિત આગળ આવી પોતાના ભાઈને હણવા તૈયાર થયે ત્યારે એક બીજા કોપાયમાન થઈ બાણેના વરસાદ વસાવવા લાગ્યા. તરતજ કાશપતિ સુબાહુ મોટા સૈન્યની સાથે પોતાના જમાઈની મદદમાં જ બંને ભાઈ લડતા હતા ત્યાં આવી પડે અને ભયંકર લડાઈ કરવા લાગ્યા. એ પ્રમાણે રૂંવાડા ઊભાં થાય એ કરુણ રણસંગ્રામ ચાલતું હતું ત્યારે મોટા લશ્કરથી ઘેરાયેલા પિતાને ભક્ત સુદર્શનને જાણી ત્યાં સિંહ ઉપર બેઠેલાં દેવી એકદમ પ્રગટ થયાં. ૧-૧૫ / છે S -૦૭a ·॥१०८|| मणाम चक्रतुस्वस्या मुदिता दर्शनेन च ॥ ननाद च तथा सिंहो गजास्त्रस्ताश्चकंपिरे ॥१६॥ युधाजित्तु सुसंकुद्धस्तानुवाच महीपतीनः । ॥ अवमन्य च नः सर्वान् बलहीनो वलाधिकान् ॥१७॥ कन्या गृहीत्वा संयाति निघ्नन्तु कन्याकान्वितं ।।' किं भीताः कामिनी वीक्ष्य सिंहस्योपरि संस्थितां ॥१८॥ इत्युच्यो सैन्पसंयुक्तः शत्रुजित्सहितस्तदा ॥ मुमोच विशिखांस्तूर्ण युधानिच शिलाशितान् ॥१९॥ मुदर्शनस्तु तान्याणेविच्छेदोपततः क्षणात् अभवद् दारुणं युद्धमेकेन बहुभिस्तदा ॥२०॥ एवं युद्धे प्रवृत्ते तु चुफोप चंडिका भृशं ॥ दुर्गा देवी मुमोचाय पाणान्युधाजित प्रति ॥ नानारूपा तदा जाता नानाशस्त्रधराः शिवाः ॥२१॥ अभवतुमुलं युद्ध क्षत्रियाणां विनाशकत् ॥ शत्रुनिनिहतस्तत्र युधाजिदपि पार्थिवः ॥२२॥ पविता तो रोपस्थात् हाहाकारा महानभूत् ॥ विस्मयं परम माप्ता भूपाः सर्वे विलेाक्य वान् ॥२३॥ मृत सभागिनेयं त युधाजितमवेक्ष्य ते ॥ भयार्ता दुद्रुवुभूपाः केचिद्दर्शनकांक्षिणः ॥ स्थिताः सजिलयस्तर वर्णयन्तः सुदर्शन ॥ भीतः सुवाहुस्तुष्टाव दुगां दुर्गातिनाशिनी ॥२४॥ नमः शिवायै शान्त्यै ते विद्यायै मोक्षादे नमः ॥ विश्वव्याप्त्यै जगन्मातर्जगद्धात्र्यै नमः शिवे ॥२५॥ नाई गति तव धिया परिचिन्तयन्वै जानामि देवि सगुणः किल निर्गुणाया. ॥ किं स्ताभि विश्वजननि प्रकटमभावां भक्तातिनाशनपरां परमां च शक्ति ॥२६॥ ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं स्तुतो नान्तं गताः सुरवराः किल ते गुणानां ॥ काहं विभेदपतिरेव गुण तो वै वक्तुं क्षमस्तव चरित्रमहोल्पबुद्धिः ॥२७॥ सत्संगतिः कथमहे। न करोति काम प्रासंगिकापि विहिता खलु चित्तशुद्धिः ॥ जामातुरस्य विहितेन समागमेन माप्त मयाऽद्भुतमिदं तव दर्शन वै ॥२८॥ ब्रह्मापि वांछति सदैव हरो हरिश्च सेन्द्राः सुराश्च मुनया विदितार्थतत्वाः ॥ यदर्शन जननि तेद्य मया दुराप माप्त विना शमदमादिसमाधिभिश्च ॥२९॥ ||१०८ ·॥१०९॥ વિવિધ પ્રકારનાં આયુધ ધારણ કરેલાં, સુર, રૂપાળાં એવાં દેવીને જોઈને બધા રાજાએ વિરમય પામી ગયા. અને પરસ્પર કહેવા લાગ્યા કે સિંહ ઉપર બેઠેલી આ કેણ છે અને કયાંથી આવી? ત્યારે સુદર્શન અને સુબાહુ રાજા સુંદર મુખવાળા એવાં ભગવતીનાં દર્શનથી હર્ષ પામી એને પ્રણામ કર્યા. એ વખતે સિંહની ગર્જનાથી હાથીઓ કંપવા લાગ્યા. ક્રોધાયમાન થયેલે યુવાજિત બધા રાજાઓને કહેવા લાગ્યું કે હે રાજાઓ આ નિર્બળ એ સુદર્શન બળવાન એવા આપણા બધાયનું અપમાન કરી કન્યાને લઈ જાય છે માટે એને કન્યાની સાથે હણે સિંહ ઉપર બેઠેલી આ ગ્રીથી ભય શા માટે પામે છે એમ કહી યુધોજિત તેનું સૈન્ય અને શત્રુજિત બધાએ તીક્ષ્ય બાણે સુદર્શન ઉપર ફેકવા માંડયા. ત્યારે સુદર્શન પણ ક્ષણવારમાં તેને પિતાના બાણેથી કાપી નાખવા લાગે. એ પ્રમાણે યુદ્ધ ચાલતું હતું, ત્યારે પિતાના ભક્તને ઘણા શત્રુઓથી ઘેરાયેલે જઈને દેવીને ક્રોધ ચડયે. અને પિતે યુધોજિતની સામે બાણ ફેંક્યાં. એ બાણમાંથી વિવિધ પ્રકારનાં રૂપવાળી અને વિવિધ શાસ્ત્રાસ્ત્ર ધારણ કરેલી એવી અનેક દુર્ગાઓ નિકળી, તેઓ સાથે ક્ષત્રિઓનો વિનાશ કરનારું ભયંકર યુદ્ધ થવા માંડયું. એ દુર્ગાઓએ યુધિજિત અને શત્રુજીતને હણ્યા અને તેઓ રથ ઉપરથી નીચે પડ્યા ત્યારે માટે હાહાકાર થઈ ગયે. બધા રાજાઓ એ જોઈને આશ્ચર્ય પામ્યા. તે વખતે ભાણેજ શત્રુજિત સાથે હણાયેલા યુવાજિતને જોઈ સુબાહુ રાજા ભગવતીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. શિવારૂપ, શાંતિરૂપ, વિદ્યારૂપ, એવો છે ભગવતી તમને હું પ્રણામ કરું છું. વિશ્વમાં વ્યાપેલાં, જગતનું પોષણ કરનારાં એવાં કે જગદંબા હું તમને પ્રણામ કરું છું. હે દેવી, આપ તે, નિશું છે, તેને સગુણ એ હું કેવી રીતે ઓળખી શકું. ભક્તોના કષ્ટ વખતે તેની વારે ચડનારાં પરમ શક્તિરૂપ અને પ્રકટ પ્રભાવવાળાં હે વિશ્વજનની હું તમારી કેવી રીતે સ્તુતિ કરી શકે. બ્રહ્મા, મહાદેવ અને વિષ્ણુ તથા દેવતાઓ હંમેશાં તમારી રસ્તુતિ કરતાં છતાં તમારા ગુણના પારને પામતા નથી તે છે માં, ગુણ, તમે ગુણ અને સત્વગુણુથ વીટાયેલો અને ભેદ બુદ્ધિવાળા અલ્પબુદ્ધિ કે તમારા ચરિત્રને કઈ રીતે વર્ણવી શકું - i૧૬-૧૭ ॥१०९ ·॥ ॥११०॥ कि वर्णयामि तव देवि दयां चरित्र काई सुमंदमतिराशु तंबावलोक शत्रू हवा सुलिना वरसा त्वयाध संरक्षितोयमधुना ध्रुवसंधिसूनुः ॥३०॥ त्वदर्शनादहमही सुकृती कृतार्यों जातास्मि देवि भुवनेश्वरि धन्यजन्मा शक्तास्ति जन्ममरणादिभयान्विहन्तु ज्ञातस्तवाघ महिमा प्रकटप्रभावः ॥३१॥ व्यास उवाच ॥ एवं स्तुवा तदा देवी प्रसन्नवदना शिवा ॥ उवाच । नृपं देवी वरं वरय सुव्रत ॥३२॥ सुवाहरुखाच एकता देवलोकस्य राज्य भूमण्डलस्य च ॥ एकता दर्शन मातस्तव तुल्यं न कहिचित् ॥३३॥ तथापीच्छाम्यह माताँचितुं वांछित वरं ॥ तव भक्तिः सदा मेस्तु निश्चला ह्यनपायिनी ॥३॥ नगरेत्र त्वया मातः स्थातव्य मम सर्वदा ॥ दुर्गा देवीति नाम्ना चै त्वं शक्तिरिह संस्थिता ॥३५॥ यया सुदर्शनखातो रिपुसंघादनामयः ॥ तथा रक्षा मकर्तव्या वाराणस्यास्त्वयाम्बिके ॥३६॥ यावत्पुरी भवेद् भूमौ सुपतिष्ठा सुसंस्थिता ॥ तावत्वयात्र स्थातव्यं दुर्गे देवि कृपानिधे ॥३७॥ दुर्गोवाच ॥ राजन्सदा निवासी मे मुक्तिपुगी भविष्यति ॥ रक्षार्थ सर्वलोकानां यावत्तिष्ठति मेदिनी ॥३८॥ अयो सुदर्शनस्तत्र पतिती चरणाम्बुजे ॥ सांजलिः परया भक्त्या तुष्टाव जगदविकां ॥३९॥ अहो कृपा ते कथयाम्यह किं त्रातस्त्वपा यत्किल भक्तिहीन: भकानुकंपी सकलेोजनोस्ति वियुक्तभक्तेरवन व्रत ते ॥४०॥ करोमि मातः किमथात्र मूढः क वा व्रजामीत्यनुमोदया कायें, विमूढास्मि तवाज्ञयाऽह मच्छामि तिष्ठे विहरामि माना ॥४१॥ ॥११॥ ।

·' અહેસપુરુષને સમાગમ પ્રસંગવશાત થયે હેય-તેપણું ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે. આ મારા જમાઈના સમાગમથી મને દેવતાઓને દુર્લભ એવું તમારું દર્શન થયું. બ્રહ્મા, શહેર, વિષ્ણુ, ઇન્દ્રાતિ દેવતાઓ અને તવાને જાણનાર એવા મુનિઓ હે માતમારા દર્શનની ઈચ્છા રાખે છે. મોટા તપથી પ્રાપ્ત થનારું તપ દર્શન શમ, નભ, સમાધિ કે તપશ્ચર્યા વિના મને આજે પ્રાપ્ત થયું. હે દેવી, તમારા ચરિત્રનું હું શું વર્ણન કરું? તમે આજે ક્ષણમાત્રમાં બળવાન શત્રુઓને હણી નાખ્યા અને ધ્રુવસંધિના પુત્રને રક્ષણ કર્યું. આપના દર્શનથી મા બધા મોરથ પૂરા થયા છે અને સુવનેશ્વરી આજે મારો જન્મ ધન્ય થયું છે. તમે જન્મ મરણદિ વિકારોને મટાડવા સમર્થ છેતમારે પ્રગટ મહિમા આજે જાણો. થાણે જ છે ન્યાસ કહે છે એ પ્રમાણે સુબાહુની સ્તુતિ સાંભળીને પ્રસન્ન મુખવાળ ભગવતી કહેવા લાગ્યા છે. રાજા તારી ઈચ્છા પ્રમાણે. વરદાન માગ્ય.. યુવી કાર છે સુબાહુ કહે છે. હે મા, એક બાજુ ભૂમંડળનું અને દેવકનું રાજય અને બીજી બાજુ તમારું દર્શન મુકીએ તે પણ તમારા દર્શનની બરોબર એ થાય નહિ. તે પણ હે માતા, હું તમારી પાસે વરદાન માગુ છું કે કોઇપણ જન્મમાં નાશ ન પામે એવી તમારી અચળ ભકિત મને પ્રાપ્ત થાય અને તમે મારી આ કાશીનગરીમાં વસીને દુર્ગા દેવી એ નામે શક્તિરૂપે અહીં રહે. જેવી રીતે તમે શત્રુઓના સમૂહનો નાશ કરીને સુદર્શનની રક્ષા કરી તેવી રીતે તમે આ વારાણસી (કાશી)ની રક્ષા કરો. જ્યાં સુધી પૃથ્વીમાં આ નગરી રહે ત્યાં સુધી તમોએ અહીં રહેવું એવી મારી પ્રાર્થના છે.ર૭-રૂણા * -

·व्यास उवाच ॥
त तयो मार्थयन्त तु देवी माह दयान्विता ॥ गच्छायोध्यां महाभाग कुरु राज्य कुलोचित ॥४२॥
स्मरणीया सदा पुन पूजनीया प्रयत्नत ॥ शं विधास्याम्यहं नित्यं राज्ये ते नृपसत्तम ॥४३॥
अष्टम्या च चतुर्दश्यां नवम्यां पर्वणीदिने ॥ मम पूजा प्रकर्तव्या बलिदानविधानतः
माघे चने तथाऽऽपाढेऽश्विने कार्यो ध्रुवं मखः ॥ नवराने महापूजा पुत्र कार्या विशेषतः
॥४४॥
॥४५॥
॥११२॥
॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वान्तर्हिता दुर्गा देवी श्री भुवनेश्वरी ॥ नता सुदर्शनेनाथ सपत्नीकेन पूजिता
स्तुता मनोरमादेव्या भूपालैरन्यमानवैः ॥४६॥
अन्तहितां शिवां दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते ॥ पणेमुस्त समागम्य यथा शक्रं सुरास्तथा ॥४॥
सुवाहुरपि तं नत्या स्थितवाने मुदान्वितः ॥ ऊचुः सर्वे महीपाला अयोध्याधिपति तदा ॥४८॥
त्वमस्माकं प्रभुः शास्ता सेवकास्ते वयं सदा ॥ कुरु राज्यमयोध्यायां पालयास्मान्नृपोत्तम ॥४९||
त्वत्मसादान्महाराज दृष्टा विश्वेश्वरी शिवा ॥ धन्यस्त्वं कृतकृत्यासि बहुपुण्यो धरावले ॥५०॥
केय शक्ति कुतो जाता किंमभावा वदस्व तत् ॥
भव व नाश्च संसारे साधवाविदयापरा ॥५१॥
यत्पभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा ॥ तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामस्त्वं ब्रूहि नृवरोत्तम ॥५२॥
वाल एवं वनं मातस्त्व तु नून भयातुरः
कथं ज्ञाता त्वया देवी परमा शक्तिरुत्तमा ॥५३॥
सुदर्शन उवाच
सिं ब्रवीमि महीपाला देव्याचरितमुत्तम ॥ ब्रह्मादयोऽपि सेशाच न जानन्ति सुरामुराः ॥५४॥
सर्वस्याचा महालक्ष्मीवरेण्यो भुवनेश्वरी ॥ सात्त्विकी राजसी चैव तामसी त्रिगुणा मता ॥५५॥
निर्गुणा सर्वथा ज्ञातुं अशक्या योगिभिर्नृपाः ॥ सगुणो सुखसेव्या सा चिंतनीया सदा जनैः ॥५६॥
,
॥११२॥

·વાર | દુર્ગા કહે છે. રાજ, આ મુક્તિપુરીરૂપ કાશીમાં પ્રજાના રક્ષણ માટે જ્યાસુધી પૃથ્વી રહેશે ત્યાં સુધી હું હમેશાં રહીશ, ત્યાપછી દેવીના પગમાં પડેલે એવો સુદર્શનબે હાથ જોડી ભક્તિથી જગહ બાની સ્તુતિ કરવા લાગે છે માં તમારી કૃણનું વર્ણન હું શું કરૂ ભક્તિહીન એવા તમારાં આ સેવકનું તમે રક્ષણ કર્યું ભક્તિ રાખનારા ઉપર તે બધાં પ્રીતી રાખે છે પણ માગ જેવા અબુધનું રક્ષણ કરવું એ તમારે નિયમ છે હે મા, હું તમારી સ્તુતિ કરવા સમર્થ નથી. જેને દેવતાઓ પણ પાર પામી શક્યા નથી. કેવળ તમારે શરણે તમારા ચરણમા મને સદા છે એટલું જ કહુ છું. હે મા હવે મારે કયાં જાવું અને શું કરવું એ માટે આપ આણા આપેતમે કહે ત્યાં જાઉ અને તમારી સેવા કરી શકું ૩૮–૮૧ વ્યા 9 / વ્યાસ કહે છે એ પ્રમાણે પ્રાર્થના કરતા સુદર્શનને દયાળુ દેવી કહેવા લાગ્યાં. હે પુત્ર, તું અધ્યામાં જઈ વશપરંપરાની પ્રણાલિકા પ્રમાણે રાજય કર, ત્યાં હંમેશાં તુ મારૂ મરણ અને પૂજન કરજે ! હૈ રાજા તારા રાજયમાં હું હંમેશાં તારું કલ્યાણ કરીશ ! આઠમ નેમ ચૌદશ અને તેવારના ઉત્સવને દિવસે જપ હામ અને બલિદાન સાથે મારી પૂજા કરવીમાઘ શત્ર અસાડનાં નવરાત્રોમાં તથા આ મહિનાના નવરાત્રમાં તે જરૂર મારે માટે યજ્ઞ મહેસવા કરો અને મહાપૂજા કરવી. ૪૨-૪પી | કપાસ વવાર | વ્યાસ કહે છે સુદર્શન, તેની ગણી શશિકળા તેની માતા મનેરમાં અને બીજા ગજાએ જેના પગમાં પડ્યાં છે એવાં શ્રી ભુવનેશ્વરી દુર્ગા દેવી ઉપર પ્રમાણે કહી અંતરધ્યાન થઈ ગયાં | જગદંબાને અંતરધ્યાન થયેવાં જોઈ દેવતાઓ અને પ્રણામ કરી ઉભા રહે તેમ બધા રાજાઓ, હર્ષથી સુદર્શન આગળ ઉભા રહી નમ્રતાથી અધ્યાના મહારાજા સુદર્શનને કહેવા લાગ્યા છે રાજાઓમાં ઉત્તમ એવા . ચક્રવર્તી રાજા, તમે અમારા શાસન કર્તા ચક્રવર્તી સમ્રાટ છે. અમે બધા તમારા સેવક ખંડિયા રાજાએ છીયે અમારા સમ્રાટ તરીકે તમે અધ્યામાં રાજ કરે. ‘તમારી કૃપાથી અમને જગદંબાના દર્શન થયાં તમે આ પૃ વી ઉપર મહાપુણ્યશાળી કૃતકૃત્ય અને ધન્ય છે કે આ ભગવતી શક્તિ કયાંથી આવ્યાં ? એને શુ પ્રભાવ છે? જગરબાની ઉત્પત્તિ પ્રભાવ વગેરે અમને કહે આ સંસારરૂપી સમુદ્રમાં તમે અમને તારનાર, વહાણ રૂપ છે.ભવતીના ભક્તો દયાળુ હોય છે અને આ બધું સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.l૪૬-al I . ॥११३३ ·१११४॥ बालभाषान्मया माप्त वीज देव्याश्च सिद्विदं ॥ स्मरा में प्रजपन्नित्यं कामयाजाभिषं नृपाः ॥१७॥ ऋपिमिधार्पिता दीक्षा मया ज्ञाताविका ततः ॥ स्परमि ता दिवारात्र भक्त्या परमया परां ॥५८॥ व्याग उवाच ॥ तनिशम्य वचस्तस्य राजानो भक्तितत्पराः ॥ स नत्वा परमां शक्ति निर्ययुः स्वगृहान्यति ॥५९॥ मुगाहुरगमत्काश्या तमापृच्छ्य सुदर्शन ॥ सुदर्शनापि धर्मात्मा निर्जगाम स्वकाशलान् ॥६॥ मविणस्तु नृप श्रुत्वा हत शत्रुजित मृधे ॥ मृत युधाजित मेमयुक्ताः सुदर्शन पति ॥६॥ आगन्उन्त नृपं श्रुत्वा त साकेतनिवासिनः ॥ उपायनान्युपादाय प्रययुः संमुखें जनाः तथा प्रकतयों वाला नानापायनपाणयः ॥ सत्रोक स्वन्नृप प्राप्त दृष्ट्वा प्रमुदिताः स्त्रियः ॥६॥ राजमार्गा अयोभ्याया चंदनादकसेचिताः ।। पताकातोरणैः पूर्णकु भै रम्याः समन्ततः ॥६४॥ समान्य सर्वोकाच यया राजा निवेशन ॥ व दिमि स्तूयमानस्तु वधुमानश्च मंत्रिमिः ॥ कन्यामिः कोर्यमाणश्च लाजैः सुपनसैस्तथा ॥६५॥ व्यास उवाच॥ गत्वाऽयोभ्या गपश्रेष्ठो पितुः स्थान मुहृतः ॥ , शत्रुजिन्मातर माह मणम्य शेकसकुला मातनं ते मया पुनः स ग्रामे निहतः क्लि ॥ न पिता ते युधाजिच शपे ते चरणा किळ ॥६७॥ दुर्गयो निहता सख्ये नापराधो ममात्र वै ॥ अवश्य भाविभावे तु प्रतीकारो न विद्यते ॥६॥ दासास्मि तव भो मातर्यथा मम मनोरमा ॥ तथा त्वमपि धर्मज्ञे न भेदोस्ति मनागपि ॥१९॥ अवश्यमेव मोक्तव्य कृत कर्म शुभाशुभ ॥ तस्मान्न शोचितव्य ते सुखे दुःखे कदाचन ॥७॥ देवाधीनमिदं सर्व नात्माधीन कदाचन ॥ न शोकेन वदात्मानं शोपयेन्मतिमान्नरः ॥१॥ अह वन गतो मात भव दुःखमानस: ॥ चिन्तयन्स्वकृतं कर्म भक्तिमिति वेद्मि च ॥७२॥ मृतो मातामहोत्रच विधुरा जननी मम भयातुरा गृहीत्वा मां निर्ययो गहन वन ॥७३॥ लुठिता तस्करमार्ग भारद्वाजाश्रम गता ॥ मुनिभिर्मुनिपलीमिः पोपिता व फलादिभिः ॥७४॥ ॥२१४॥ ॥ ।

·તમે તે બોલ્યાવસ્થામાં જ જભીત થઈવનમાં વર્ષના હતા ત્યારે તમને પણ શક્તિ બગવતીનું ને કેવી રીતે થયું. 4 જુર વાર સુદર્શન કહે છે. હે સજકર્તાઓ જગદંબાનું ચરિત્ર હું તમને કઈ રીતે કહી શકું. બ્રહ્માદ્ધિ દેવતા પણ તે ર્ણ શક્તા નથી 1 ચૌદ બ્રહ્માંડની આવશક્તિ એવી છે મહાલક્ષમી સુવનેશ્વરી સત્વગુણી સાત્વિક, રોણી રાજસી અને તમગુણી તામસી એમ ત્રણ ગુણવાળી કહેવાય છે છતાં તે જગદંબા નિર્ગુણ છે. સવ જ મ ત્રણે ગુણથી પર છે. તેને વેગ પર પણ જાણી શકતા નથી. મનુષ્ય સગુણ મદંબાની સુખપૂર્વક ભક્તિ સેવા કરવી. • બાલ્યાવસ્થામાં અણુતા અને દેવીનું સિદ્ધિ આપનારું કામ બીજ પ્રાપ્ત થયું હતું. જે હું હમેશાં જપું છું કષિઓએ મને વિધિવતં દીક્ષા આપ્યા પછી મેં ભગવતીને બરાબર ઓળખે ત્યારથી સત દિવસ ભક્તિ સાથે પણ ભગવાન પરશું કરૂં છું ૫૫૪-૫૮ના કોણ વાર 9 વ્યાસ કહે છે સુદર્શન જાનસને સળી બંક્તિ પરાયણ જેઓ પણ શક્તિને પ્રણામ કરી પિતાને રયાન રવાના થયા. પૂ સુમાતું રાજા સુર્શનની રજ લઈ કાશીમાં ગયો. અને સુદર્શન પૂણપતાની માતા તથા રાણ શશિકલા સાથે પોતાના કાળ દેશમાં ગયા. અને પરાજીતને અને યુજિતને પણ સ્ત્રમાં હણાયેલા સાંભળી સુદર્શન ઉપર પ્રેમભાવવાળ થઈ, મંત્રીઓ, ઍજાનાં હજારો માણસો સાથે વિવિધ પ્રકારની ભેટ આપવાની વસ્તુઓ લઈ સુદર્શન જાને લેવાં સામ ગણે વિવિધ પ્રકારના પિજાક અને ભેટ આપવાની વસ્તુઓ બાળકે ચીને વૃદ્ધો, જુવાન રાણી આવતા પોતાના રાજાને હજી અર્પણ કરી ઘણા ખુશ થઈ ગયાં તે વખતે ધ્યાના રાજમાર્ગો ઉપર અંદનાં પાણી છાંટયાં હતાં. પતાકા, તોરણે અને પાથી ભરેલા કળશેથી ચારેકોર-કન્યાઓના સમૂહ શોભતા દૂતા બધી પ્રજાને માન આપી રાજા પિનાના મહેમાં ગમે ત્યારે બંદિજને સ્તુતિ કરતા હું.મત્રિએ પ્રણામ કરતા હતા અને કન્યાઓ પુષ્પ અને ચિખાંથી વધાવતી હતી. પ૭-૬૫ - ક ૨૪૪ '- ·इन्तु मामागतो राना ऋपिणा च निवारितः ॥ न वैरं न च मात्सर्य मम चित्ते तथाप्यभृत् ॥७५॥ मानुष्यं दुर्लभ मातः खण्डेस्मिन्मारने शुभे ॥ स्वर्गमेक्षिपद नृणां दुर्लभ चान्ययोनिपु ॥७६।। इत्युक्ता सा तदा तेन लीलावत्यतिलज्जिता ॥ पुत्रशोकं परित्यज्य तमाहाश्रविलेोचना ||७७|| सापराधास्मि पुगाई कृता पित्रा युधाजितो ॥ हत्वा मातामह तेत्र येन राज्य हृत तव ॥७॥ ना वारयितुं शक्ता तदाह पितर मम ॥ तो मृतौ स्वातेनेव कारण त्वं तयान च ॥७९॥ नाई शोचामि त पुत्रं सदा शोचामि तत्कृत ॥ पुत्र त्वमसि कल्याण भगिनी मे मनोरमा ॥८॥ न क्रोधे। न म शोको मे त्वयि पुत्र मनागपि ।। कुरु राज्य महाभाग मजाः पालय सुव्रत ॥८१॥ भगवत्याः प्रसादेन माप्तमंतकण्टक ॥ तदाकर्ण्य नवा मातुनत्वा तां नृपनन्दनः ॥८॥ जगाम भुवन रम्यं यत्र पूर्व मनोरमा ॥ मनाभिरभिपिक्तोसी राज्य चक्रेथ धर्मत ॥३॥ सिंहासन तथा हैम कारयित्वा मनोहर ॥ स्थापयित्वासने देवीं धर्मार्थकाममोक्षदां 1८४॥ राज्य पथात्करिष्यामि यथा रामादिभिः कृतं ॥ इत्युक्ताः कारयामासुः मासाद मंत्रिणस्तदा ॥८५॥ शिल्पिभिः मतिमा रम्या कारयित्वा शुभेहनि ॥ द्विजानाहूय वेदज्ञान् स्थापयामास भूपतिः ॥८६॥ हवन विधिवत्कृत्वा पूजयित्वाऽथ देवतां ॥ प्रासादे मतिमान् देव्याः स्थापयामास भूमिपः ॥८॥ मतिष्ठाप्य शिवां देवीं विधिवद्वेदयादिभिः ॥ पूनां नानाविधां राजा चकार विपिना सदा ॥८॥ राज्य चक्रे नृपः सर्वसामंतकनृपानथ ॥ वशे चक्रेऽथ धर्मिष्ठान् सद्धर्मविजयी नृपः ॥८९॥ ग्रामे ग्रामे च प्रासादश्चिकः सर्वे जनाधिपाः ॥ देव्याः पूजा तदा पीत्या कासलेषु भवतिता ॥१०॥ सुबाहुरपि काश्यां तु दुर्गायाः प्रतिमां शुभां ॥ प्रासाद कारयित्वा च स्थापयामास भक्तितः ॥९१॥ सवन भारते खडे सर्ववर्णेषु सर्वथा ॥ सर्वेषां भजनीयाभूद् देवी श्री भुवनेश्वरी १९२॥ दुर्गा नाम्ना प्रसिद्धा भत्तद्व शे कुलदेवता ॥ वर्णाश्रमेषु धर्मपु गमाः प्रकतयो नृपाः ॥९॥ इतोश्री भुवनेश्वरी कथायां अष्टादश साहस्यां संहितायां सुदर्शनचरित्रे सुदर्शनराज्याभिषेको नाम नवमाध्यायः ॥९॥ इति श्री भुवनेश्वरी कथा संपूर्णा ॥

·વ્યાણ લઘર | વ્યાસ કહે છે નેહીઓથી વીંટાયેલા સુદર્શન 'અધ્યામાં પિતાના મહેલમાં ગયા. ત્યાં શોકથી વિહળ થયેલી શરૂઆતની માતાને પ્રણામ કરી કહેવા લાગ્યા ! હે માતા તમારા ચરણના સેગન ખાઈને કહું છું કે તમારા પુત્રને તથા તમારા પિતાને રણસંગ્રામમાં મેં માર્યા નથી. દુર્ગા દેવીયે બનેને હયા છે. તેમાં મારે લેશ પણ અપરાધ નથી. અરય બનવાનું હોય છે તે મિથ્યા થાતું નથી કે હે માતા, હું તમારે દાસ છું જેવી મનેરમાં માતા છે તેવાજ તમને હું ગણું છું. હું બેમાંથી એકેયને ન્યુનાષિક માનતો નથી કે દરેક મનુષ્ય પોતે કરેલ સારા નરસા કર્મનું ફળ અવશ્ય જોગવવું પડે છે માટે હે માતા સુખમાં કે દુખમાં તમારે ધીરજ રાખવી એ આ જગત આપણને આધીન નથી પણ દેવાધીન છે. એમ સમજી સમજુ માણસે જીવને કષ્ટ આપવું નહી જોઈએ છે કે મા કું વગડામાં ગયે હતો તે પણ મેં એને દુખ માન્યું નહોતું. મારાં કઈ પૂર્વજન્મના પાપ હશે તે મારે ભોગવવાં જોઈએ એમ હું માનતે હવે મારા માતામહ (નાના) વિરસેને અહી જ હણ, નિરાધાર થયેલી ભયથી ગભરાઈ ગયેલી મારી વિધવા માતા મને લઈ ગહન વનમાં ચાલી નીકળી. રસ્તામાં ચાર લે અમને લુંટી ગયા. અમે ભારદ્વાજ મુનિને આમે પિયાં ત્યાં ત્રાષિયે અને સાષિપત્નીઓએ અમને આથો આપે અમે કંદમૂળ ફળફળાર્દિખાઈ રહેતા. તમારા પિન મને હણવા માટે ત્યાં આવ્યા પણ ભારદ્વાજ ઋષિર્થે પાછા વાળ્યા અને છેટે આ પ્રસંગે બનેનું મૃત્યુ નિર્માણ હશે તે થયું, અમારા પર આટલા સરકાર થયા તો પણ મારા મનમાં વેર ઝેર કે અદેખાઈ કેદી આવી નથી કે માતા આ ભરતખંડમાં મનુષ્યને અવતાર દુર્લભ છે કારણ આ ભૂમિમાં જન્મ પામેલા મનુષ્ય દેહથી રવી અને મોક્ષ મેળવી શકાય છે . સુદર્શનનાં એવાં વચન સાંભળી શરમાઈ ગયેલી આબુમાં પા ચાલ્યાં જાય છે એવી લીલાવતી પુત્રનું દુખ ભૂલી જઈ તેને કહેવા લાગી પુત્ર છે તારા વાંક હું તારા માતામહ (નાના)ને હણીને મારા પિતા યુવાજિત તારું રાજય આંચકી લીધું હતું, પણ હે પુત્ર હું તે વખતે મારા પિતાને અટકાવવા અાકા હતી. પણ તે બન્ને પિતાના કરેલાં કમ મરણ પામ્યા છે તેમાં તારે વાંક હું લેશ માત્ર પણ માનતી નથી કે હું પુત્રને શેઠે કરતી નથી પણ એનાં કર્મોનું મને દુખ થાય છે. હવે તુજ મારે દિકરે છે અને મનેરમાં મારી બેન છે ૬-૮૦ છે ?

·30:21 . / ૧૮ હે પુત્ર તા ઉપર મને'લેશે માત્ર પણ છે કે રોક વાત નથી. હે માથશાળી પુત્ર તું સુખેં રાજ્ય માગ્ય અને પ્રજાનું પાલન કર ભગવતીની કૃપાથી અને નિકટક રાજ્ય મેનું છે. માતા એ વચન સાંભળી તેને પ્રણામ કરી સુદર્શન રાજ પિતાની માતા મનેમાને મહેલે ગયા. પ્રજા તેને વિધિ પ્રમાણે રાજયાભિષેક કર્યો અને પોતે ધર્મથી રાજય કરવા લાગ્યા, સેનાનું સુર સિંહાસન કરાવી ધર્મ અ કામ મત આપનાર દેવીની પ્રતિષ્ઠા કરી જેવી રીતે શ્રીરામચંદ્ર વગેરે પ્રજા ઉપર ધર્મથી રાજય કર્યું હતું તેમ હું રાજ્ય કરીશ એમ કહ્યું,પ્રધાને કારીગર પાસે વિશાળ મદિર ચણાવી દેવીની મૂર્તિ ઘડવી વેદ ભણેલા બ્રાહ્મણે પાંસે વિધિ પ્રમાણે રથના કરી ૮૧-૮ણા શાવિધિ પ્રમાણે હોમ હવન વગેરે કરી દેવતાઓનું પૂજન કરી મેટા મંદિરમાં તેની પ્રતિષ્ઠા કરી . પછી રાજા હંમેશાં વિધિ પ્રમાણે દેવીનું પૂજન અર્ચન આરાધન કરતા રાજય કરવા લાગ્યા ll સર્વ સામંત રાજાઓને વશ કરી તેઓને ધર્મમાં પ્રવર્તાવી ધર્મ રાજય સ્થાપ્યું. I Hડીયા રાજાઓ પણ ગામે ગામ દેવીના મંદિર કાવી પૂજન અર્ચન કરવા લાગ્યા | સુબાહુ રાજયે પણ દેવીની સુંદર મૂર્તિ કરાવી વિશાળ મંદિરમાં પધરાવી પ્રતિષ્ઠા કરી. અખા ભરતખંડમાં બધું વર્ણની પ્રજા ચક્રવર્તી સુદર્શન રાજાને અનુસરી શ્રી ભુવનેશ્વરીને ભજવા લાગી. દુર્ગા દેવીના નામથી સુદર્શન રાજાના વંશમાં કુળદેવી તરીકે ભુવનેશ્વરી પ્રસિંદ થયાં. સુદર્શન રાજાના રાજ અમલમાં અને તેના વંશમાં બધી " પ્રજા વર્ણમ ધર્મ માં રહી સુખી થઈ અને આખી પૃથ્વીમાં ! શ્રી ભુવનેશ્વરીને જ્યકાર થયેલ શ્રી ભુવનેશ્વરી માતાકી જય" ૮ ૯૩ 1 1: इतिश्री भुवनेश्वरी कथायों अष्टादश साहत्यां संहितायां सुदर्शनचरित्रे ,, सुदर्शनराज्याभिषेका नाम नवमोध्यायः ॥ ९॥ इतिश्री भुवनेश्वरी कथा संपूर्णा WBRAB - જા { ૨૮