·No text on this page.

·suneswappenewNIMURANASIRAUmaraswamRANHATHANAINATION SwamanandHANOHARIES MMMMAHIMALKHRIHANNamomilargeswwNONatur MAIL.Me Government Oriental Cibu:pry Series BAMANASA PRASAIRINDIANamyawali 1. bliotheca Sanskrita .. 46 पूर्व मीमांसा दर्शनम् श्रीखण्डदेवविरचितया नार्दपिकया सहितम तृतीयसम्पुटम् THE PURVAMIMAMSC-DARSANA ΤΡΙΤΗ KHANDADEVA'S BHATTA-DIPIKA Vol. III EDITED A. MAHADEVASTLI, B.A., Curator, Gorernment Orientai Library, M.Jsore AND NIVASACH LYA, ut Orientul Librumi, Mysore PER THE AI THORITY OF THE 'T OF HIS HIGHNESS AZ AJA OF MYSORH

·No text on this page.

·परिशिष्ट-ए. TI कवीचें निरंकुशत्व. (Poetiy License.) (लोका) 'अपि माष मषं कुर्याच्छंदोभंगं त्यजेद्रािम्' ।। (गीति) 'कोठे दूरान्वितपद, कोठे चुकली असेल यति मात्र,। अतिमात्र दोष ऐसे न वदोत कवी समस्तगुणपात्र'.॥ (मंत्ररामा. उपक्रम. १९) (१) अग्राह्य समास (संस्कृतप्राकृतसमास):-(१) तोडूनियां गृहबेड्या, आलां झालां न देखतां मज वेड्या. ॥ (कृष्णविजय ३२-२९), क्रियाबेड्या ( कर्ण. ४१-१९), (२) तव दर्शन बा पांचा प्राणां सुख; लाभ हा जननिबापांचा ॥ ( कृष्ण० ३९-६ ) (३) पाहे हाहि पसरनि प्रभुसि तपःपदर विप्र भव्यास ॥ ( अनुशासनपर्व ६-५६ ) (४) नवल रविपुढे कीट स्वकृत तमोनाशकाज वाखाणी ॥ ( वनपर्व ) (५) एक ब्राह्मण- सत्तम, एक क्षत्रावतंस धीटपती ॥ (कर्ण. १०-१५) (६) झाला हा निबरवया हानि बरवया न जाणतां होय ॥ (अश्व०३-७) (७) दूत त्रासासि घेती म्हणुनि सुमति ते जोडिती पायमाचे॥ (कृष्णविजय उत्तरार्ध ७२.५३) (८) कुंकुम माथानीचे ज्या कर तो पाविजेल माथानीचे (कृष्णवि० १६-३८) (९) हा विधिनेम उगे हा म्हणतां तो जाय होउनी मऊ, गेहा (कृष्ण०४.१८) (१०) मृदुरक्त सहज चरण व्याळशिरोमणिखड्यावरी संचरण ॥ (कृष्ण १६.३५) (११) किति जेवति वरद गडी कुसुमफळी सिक्थपल्लवांकुरदगडी ॥ कृष्णविजय अ० १२.७) (१२) हा साहावाध्याय श्रवण करावा रसज्ञमुख्यांनी ॥ ६ परिशिष्ट ·परिशिष्ट-ए ६२ (कुशलवोपाख्यान अ०६) (१३) त्या सुगुणसागराचा पावेल न अंत सुकविधीटिटवी ॥ (द्रोणपर्व ) (१४) सुरतश्रांतगोपिकाननघामा (कृष्णविजय पूर्वार्ध ३३.२१) (१५) रोहरिण ( कृष्णविजय ३२-२९) ( १६ ) स्वजनभरवसा ( कृष्णविजय उत्तरार्ध) ( १७ ) स्वपापशिदोरी-'मग कुजकी जशि दोरी आयुष्याची तुटे स्वपापशिदोरी ॥' ( कृष्णविजय-पूर्वार्ध४९.३६ ) ( १८ ) स्वात्मघरसें ( कुशलवोपाख्यान ). (२) अनुस्वारव्यत्ययदोषः-'काननी चेष्टा-कां न नीचेष्टा' (हरि.२३-७ ) (२) 'तज्जननी-तज्जननी' (आदि. १७-७१) (३) 'नन्द नवनीतें-नन्दनवनीं तें' (उद्योग, ८-१५) ( ४ ) 'नयनींच्या-नय नीच्या' (आदि. १९-३५) (५) 'नवनवी रजनी-भवन वीरजनी' (मंत्रभाग.११-५१३) (६) 'राजमणी-नाथ रणीं' (कर्ण.४७-२९) (७) 'सदार जनी-सदा रजनी (मंत्ररामा-अरण्य) (८) 'स्थानी-ज्ञानी (ब्रह्मो.११-५) (९) हा हानी-हाहांनी ( उद्योग.४-८२ ) परंतु 'ग', 'न', 'म' ह्या अनुनासिक वर्णावरील अनुस्वारव्यत्यय सदोष मानणे योग्य होणार नाही असे मानल्यास तशी उदाहरणे सोडून आतां पुढे इतर वर्णावरील अनुखारव्यत्ययदोषांची काही उदाहरणे दिली आहेतः-(१) देवा व्हावे चक्षुस्तेजःसंपन्न आश्रमांमाजी । मामाजी ऐसें था मति साहेनाचि त्या श्रमा माजी. ॥ (वन. १३-६६) (२) असुरांचे उर गाजे पत्स्मरणे वर्ण्य करिकरां उरगां जे ॥ ( कृष्णविजय ३८-३२) (३) पौरव रौरव गौरव की मर्ता भला मला गमसी । समशील वुद्धि होउनि नीतीनें आजि बोलू लाग मसी. ॥ (अदि. ११-७६) (८) संजय म्हणे कृतैकश्रितसर्वस्वर्द्धशौरि संगति ही। कां जी करिजेल इतर मणिमंत्रौषधिरसज्ञ संग तिहीं. ॥ (भीष्म.६-५) (३) आकारांत शब्दास तृतीया विभक्तीचा स्वरप्रत्यय लाविल्याचे उदाहरणः-(१) करितों तच्छिक्षित मी, बैस उगा, तूं न होसि कवि तोरें. ॥ (सभापर्व अ० ४ गी० ३७) (४) छ' अक्षराचा कधी कधी 'च्छ' जोडाक्षराप्रमाणे उपयोगः-(१) बहु तेज प्रकट करी शुचि सत्वगुण छळी, हिरा ऊनी. (वन. ४-७४) (२) की यांत छळ पुष्कळ जो सावध तोचि शुद्ध यश लाहे ॥ (हरिश्चंद्रा. ५-२५) (३) चारीही हय वेधिले ध्वज मग छेदूनियां पाडिला. ॥ (कुश.) (४) रागे वदतां झाली प्रकट छंदोमयी अशी वाणी. ॥ (मंत्ररामायण प्राकृत, बालकांड); (५) ह्मणउनि याचि छंदें नवमींची वर्णितों कथा सुरसा ॥ (भीष्मभक्ति. गी. ११) (५) पुढे जोडाक्षर असून मागचे अक्षर दीर्घ होत नाही:-(१) मथिले खदनुजहि म्हणत होते आम्हां रणांत न तरा जे. ॥ (गदा० २-७) (२) साधुनि देईन सख्या राया दुर्योधना जशी महिला. ॥ (कर्ण. ६-७.) (६) यतिभंगः-(१) मागे सुधेविणे अज-रामरता केतुवास वरदा त्या ॥ (आदि. अ० ४) (२) शोधूं बरें करूं करणें तें न विचारितां नव्हे नीट. ॥ (आदि० ३४-८०) (३) नानाभूपशिरः किरीटमणिदी-पा ह्या रिपुघ्नाप्रती ॥ (कुशलवो० ६-७) (४) आश्रय देइल कशि मृग-पागस्कर मत्त सिंधुरा जगती ॥ (स्त्रीपर्व अ०५-१८) (५) असा ·परिशिष्ट-ए करुनियां बरा दृढ विचार लंकापति- कुळांतक असे वदे कठिण की श्रुती कांपती ॥ (कुशलवो०३-२०) (६) झाला तसा, जसा सुन-पा पाहुनि दस्यु वचकला होतो. ॥ (ऐषिक. २-६) याची शोधक वाचकांस आणखी पुष्कळ उदाहरणे सांपडतील. विस्तारम- यास्तव येथे जास्ती दिली नाहीत. (७) यमकासाठी शब्दाची ओढाताण:--'अ' काराचा अशुद्ध लोपः- (१) गृध्रद्विज अनुजातें करूनियांऽपांजलिप्रदान, मनीं. ॥ (मंत्ररामा. किष्किधा.१२१) (२) 'असतो' स्तव 'अस्तो'. रथहयचतुष्टय, जसे प्रेरित अस्तो कवि प्रतोदानें;॥ (द्रोण. ४-९७) (३) 'असला' स्तव 'असिला'.-खवळेचि पीडकावरि पन्नग भोगार्धशेष जरि असिला॥ (कर्ण. ३६-३१) (४) 'उरवी' स्तव 'उर्वी'-तरि कुरुपांडवयुद्धारंभसमय यश तिचें न तें उर्वी ॥ (कर्ण.८-३१-१५) (५) 'एकटका' स्तव 'येकटका'. अतुलबल श्रीमारुति घेउनि औषध्यगासि येकटका; ॥ (मंत्ररामायण ६-५४७)(६) 'जुन्या' स्तव 'जुनिया'. जो भावी अपकारा हृदयांत सदा नव्याचि राम जुनिया ॥ (आश्रम.२-९२) (७) 'जो' स्तव 'जा'. मामाजीस म्हणसि, तें न म्हण, म्हण तयांसि आर्य आजाबा ॥ (आदि.३३-७२)(८) 'ज्या' स्तव 'जा'. की त्या अयश नसावें, म्हणती उचितज्ञ देव वीरा जा ॥ (बालमंत्ररामा० बाल. २२)(९) ज्याला' स्तव 'जाला'. शक्रहि रक्षू न शके संहाराया. सजे न मी जाला॥ (कर्ण, १४-४०) (१०) 'झ' स्तव 'ज'. 'तुझी' स्तव 'तुजी' (केकी १०७), (११) आजा धर्म गमेलचि जो त्यासि पहा प्रताप हा माजा ॥ [ऐषिक. ३-१४] (१२) न करावा शोक तुम्ही अवलोकुनि हे असी दशा माजी (गदा. १९:२३) (१३) 'झाली' स्तव 'जाहली.' 'कृष्णानुजा सुभद्रा लग्नाला योग्य जाहली आहे ॥ (कृष्णवि० ८६ २) (१४) 'झाले' स्तव 'जाहले' केका ८२ (कर्ण. २८-५८) (१५) 'ठ' स्तव 'ट'. केली हे मर्यादा, जे आतां चालती जगी मोटी. (आदि. १८-४८) (१६) 'ड' स्तव 'ढ'. गांधारी त्या सि म्हणे हूं म्हण बा वासवप्रभा वढिला. ॥ (आश्रम. ६-४८) (१७) 'ती' स्तव 'ते'. पाहे शिळा बिळाच्या वदनी, फोडी भुजावळे पर ते ॥ (मंत्ररामा० किप्किधा ३७) (१८) 'तीनदा' स्तव 'तिंदा'-प्रिय पार्थ मी न देतां परिभव तिंदा कशास हा याला. ॥ (द्रोण. १५९९१) (१९) तुझ्यास्तव 'तुझिया'-केका ४१. (२०) 'तुमच्या' स्तव 'तुमचिया'-केका १८. (२१) 'त्वां' स्तव 'तो'-केका ९१ पृ० २२५. (२२) 'त्वां' स्तव 'तुवां'-केका ९०. (२३) 'दा' स्तव 'धा'-ते केले दुर्विधिहृतमतिशशकांनी हरी परागंधा (आदि. २९-१८) (२४ 'दूर गे' स्तव 'दुर्गे'-त्वत्पदभजनी बहुसुख, म्हणुनि म्हणे भक्त मुक्तिला दुर्गे ॥ (भीष्म. १.४४) तसेंच 'दुर्गास्तव' १४ पहा. (२५) 'न्हाला' स्तव 'नहाला'-शरणागतासि सांग, श्रेय क्षीरें सदा नहाला जो ॥ (मौसल २.७९) (२६) 'दोघे' स्तव दोघ-भिन्ना मूर्तीच त्यांच्या नमन निवसती यापरी दोघ वंधू ॥ (कुश. अ० ५-३५) (२७) 'परतावें' स्तव 'पर्ता--पडतां गिरिशिखरच्युतबृहदुपले की खलें न पावें ॥ (कर्ण. २८-६) (२८) 'पादुका' स्तव ‘पादु'. खामीच्या श्रीपादू पीठी स्थापूनि चालवी कार्य (दिव्य- रामा. १५) (२९) 'प्याला' स्तव 'पियाला-' प्या वजनार्थ क्रोधा जेंवि विषा विश्व- नायक पियाला. ॥ (उद्योग. १२.७८) (३०) 'बहिरी' स्तव 'भेरी-वाजति, तेव्हां ·परिशिष्ट-ए - - wom झाली केवळ ते राक्षसीचमू भेरी ॥ (मंत्ररामा. युद्ध. ६२१) (३१) 'वहिरी' स्तव 'भैरी'- भेरीप्रभृत्यखिलवाद्यखने करुनि भैरीच होय जगती ॥ (कुश० १३-८८) (३२) 'भ्याले' स्तव 'भेले' विप्रभ झाला रावण, पाहुनि रक्षःक्षया सचिव भेले. ॥ (प्रयागरामायण ९३) (३३) 'मर्दीन' स्तव 'मरदीन'-की तो पामर दीन स्वबळेंचि म्हणे, त्रिलोकपा मरदीन । (कृष्णवि. ३९-२७) (३४) 'मातें' स्तव 'मते' हा मकरालय दुस्तर याहुनिही जानकी- वियोग मतें ॥ (मंत्ररामा. युद्ध. १८) (कुश. ४-४२ पहा.) (३५) 'मानी' स्तव 'मनी'.- शोकाकुळ होउनि, तो स्वदशा तेव्हां सुखप्रदा न मनी ॥ (मंत्ररामा. क्रिप्किधा. १२१) वरील दोन रूपें 'अपि माष मषं कुर्यात् छंदोभंगं न कारयेत् ।' या नियमाप्रमाणे योग्य आहेत. (३६) 'मामातें' स्तव 'माम्यातें'-कथुनि तसें व्हावें कां नृप पळवी मूर्छिता स्वमाम्याने (कर्ण. ४४-८) 'मामा' हे शुद्ध रूप (गदा. ३-५) यांत दिले आहे. अनुसरलासि, अव्हेरुनि त्याला, तूं परम मत्त मामातें. ॥ (३७) 'वणव्यांत' स्तव वणवयांत'-स्वाघस्मरणांत मला ताप जसा कुंजरा वणवयांत (आश्रम. १-४४) (३८) 'शकून' स्तव 'सकून'- नंदीश्वर शापी, प्रभुसामर्थ्य वधासहिसकून (बालमंत्ररामा. उत्तर. ५) (३९) 'ष' स्तव 'ख'- सखिया हंसति हंसविती ह्मणती वांछितवरा उखा लाहो ( हरिवंश ४१.४७ ) (४०) कोणी न क्षत्रिय या वमतें कल्पूनि दोख टाकु सवा ॥ (स्त्रीपर्व ३-११) (४१) हीरक वीरकरगनवटंकेहि चिरे न, जैवि पाखाण (विराट. ४-३२) (४२) ज्याहुनि अन्य प्रियतर नरलोकी नच मना पुरुख गमला ॥ (ऐषिक. १-६१) (४३) 'सवित्यास' स्तव 'सवितयास' (आश्रम. १-३१) (४३) 'स्कंद' स्तव 'स्कंध' गरुडस्कंधी मधुरिपु जेवि मयूरद्विजावरी स्कंध ॥ (मंत्ररामा. वृद्ध. २९) (४४) 'हिंवसा' स्तव 'हिंसा'-की व्हावा बहु दुःसह जठरानलताप भलतसा हिंसा ॥ (कर्ण० ४१-४९) (४६) ही' स्तव 'हे' हे मानसचारांची वाड्मुक्तांची सदैव रसिका की ॥ (मंत्ररामा. युद्ध. ७. ५३) (४७) 'होउनि' स्तव 'होनि' आर्यसुता! स्वर्गातें गेलाशि, कसा न होनि कृतकार्य. ॥ (मंत्ररामा. ६-३५२) (४८) 'नातवातें' स्तव 'नातुवातें' त्यजितां ह्मणविल बाई ! विरह तुझा कां न नातुबातें 'हा'! ॥ (महाप्र० १-५) (९) 'चिखल' स्तव 'चिखोल' हा शोणितमांसाचा झाला सर्वत्र दुर्गम चिखोल ॥ (कर्ण. १२-२५) ५० 'किती' स्तव "कित्ती' (त्रुटित रामायण, बाल. ९) (५१) 'हेका' स्तव 'हिका' (मंजुरामायण ५८) (८) -हस्वास्तव दीर्घ-(१) 'उचलायाला' स्तव 'ऊचलायाला' हे रूप मंत्र- रामायण उत्तरकांड ११८ यांत आढळतें. ऊचलणार (साररामायण, बालकांटमर्ग ५,१) 'उचलिला' (केका ४३ पहा.) (२) 'उदंड' स्तव 'ऊदंड'-आखडलविष्णूमे, गमती देता प्रहर्ष ऊदंड (मंत्ररामा. ४-१६) (३) 'उटुनि' स्तव 'ऊटुनि-धर्म प्रसन्नचित्ते ऊठुनि भेटे प्रभूसि कर जोडी ॥ (कर्ण. ४३ २२) 'उपडावया' स्तव 'ऊपडावया' (साररामा. बाल-सर्ग ५.१) (४) 'कवि' स्तव 'कवी'-अतिमात्र दोष ऐसें न बदोत कवी समस्तगुण- पात्र (मंत्ररामा. उपक्रम) (५) तीच्या-मंत्ररामा. (६-६०९) (६) तूझी-(कुशलवो. १३-४०) (७) तूझे-(कर्ण, ४३-७९.) (८) तूजवरि-केका ९२ (९) दीसती, दीसतां-केका ७७, ९१. (१०) दूसरा-मंत्ररामा. ६.२४९. (११) पूरवू-केका ·. परिशिष्ट-ए ६५ ४८ (१२) घेउनि, देउनि अधरामृत, भोगी रत्न वासरमणी तें. ॥ (आदि. १६, १४). (१३) जें पाप ताप वारी वारी विश्वेश्वरासही ती ॥ (भीष्मभक्ति) २. (१४) नागपुरी भगिनीचे शकुनी पूजूनि भूरिदान करी ( आदि. १४, ९२) (१५) हानी-आदि २४, ३२. (१६) तूकडे ( (कुशलवो. १३, ५६) (१७) जननी जनकपदातें नित्य नमस्कारिती प्रभूतन य. ॥ (कृष्णवि. अ. १८) (१८) 'प्रायशः'स्तव- 'प्रायशा' (केका २६) (१९-२१) देवर्षी ब्रह्मर्षी, राजर्षी, तेथ तेधवां आले. ॥ (भीष्मभक्ति. ३६) (२२) 'लवती' स्तव 'सौती'. श्रुतिगंगासुरभींच्या त्या त्या सुगुणे- करूनि ज्या सौती. ॥ ( आदि. १.२२) (२३) 'हरि स्तव हरी. तोवरि मदग्रभागी हा गीतामृतनिधी हरी राहो. ॥ (भीष्मभक्ति. ८४) (९) दीर्घास्तव हवः-(१) धर्ममतिला प्रजा तसि आवडते जेवि आइला दुहिता ॥ (आश्रम. २.८३) (२) तो धृतराष्ट्र प्रमुख स्वगुरूंतें नमुनि जाय आजिकडे ॥ (अश्वमेध. ६-३३) (३) यजननीच्या होउनि दुग्धधिने लोल वानिले कुशिला (द्रोणपर्व) ('कुशीला' हे शुद्ध रूप कृष्णविजय प्रद्युन्नाख्यानांत आढळतें.) (४) ऐसें पुसतां मारुति सांगे तिस वृत्त सर्वही याचें. ॥ (मंत्ररामायण-सुंदरकांड ६५) (५) 'तीराळा' बद्दल 'तिराला' हे रूप मंत्ररामायण प्राकृत ॥१७५ यांत आढळतें. (६) 'तूं' बद्दल 'तुं' हे हस्ख रूप त्रुटित रामायण अरण्य १२, व मंत्ररामायण प्राकृत ६।७३८ यांत आढळतें. (५) 'भाऊ' बद्दल 'भाउ'-धर्माच्या समरमखीं चोरातें करुनि न हुत- भाउ निघे. ॥ (मौसल. ५५. (८) गंगेमाजि उलूपी तापोनि उडी, जसी मगरि घाली ॥ (महाप्रस्थानिक १-२०) (९) दाखविती तोक रिती, पूजुनि गुरुसा कृतार्थ बहु तो करिती ॥ (कृष्णविजय) 'रीति' हे शुद्ध रूप नीप्मभक्तिभाग्य व उद्योगपर्व यांत आढळतें-रीति दहांची हे की पहिले समजाविती लहानातें-- (उद्योग). कैची इतर जनी ती जी दावी ज्ञानराशि शुक रीति ? (भीष्मभक्ति) (१०) भ्रमतम रजकण वेची, वाणि न करि सत्प्रियतम रजकणवेची ( कृष्णविजय पूर्वार्ध ('वाणी' हे शुद्ध रूप मदालसाख्यानांत आढळतें). (१०) वर्तमानकाळवाचक धातुसाधितानेच पूर्णवर्तमानाचा अर्थ साधिला आहे:- (१) अत्यभ्यासें जातो, तिळहि न चळतो मुखांत पाणि तमी, । होईन शब्दवेधी तिमि- रांतहि हे मनांत आणित मी. ॥ (आदि. २४, १४). (११) समास असून संधि न केल्याची उदाहरणें-(१) तीणें दासी मोहा कुळविरहीं अधरअमृत पाजी शमोहा ॥ (कृष्णविजय पूर्वार्ध). बहु मानावें तोकें केलें आंगउपायन तातें. ॥ (ध्रुवचरित्र ३२) (३) ओकआत्मधनस्त्रीतें । ओक मानूनि मानसें ॥ (कुशलवो० ४) (४) अंधजअंधकहर हो तूं पुण्यश्लोक नीच कलि हा वा ॥ (गदा १,१०६) (५) नकुलशरगण गमे घन झांकाया कर्णअर्यमा वळला. ॥ (कर्ण. १४, ५७) (६) कृपाअरुणा-आर्याकेका (७) गुल्मद्रुमवल्लीगणअंतर्हित (मंत्ररामा. ४, ५५) (८) कंटी मौक्तिकहार चंदनउटी अंगी घनश्यामला ॥ (कुश. ४, ४१) (९) दुरितक- - ·६६ परिशिष्ट-ए रअसुरभर (१०) धनुष्यअब्द ( विराट. ६.१०) (११) अस्मद्वधार्थ धृतअसि या करवी काळही न टाकविता ॥ (विराट. ६,४२) (१२) ब्रह्म खपरमआत्मा ऐसें म्हणती सदा परतरा ज्या ॥ (अनुशा. ३, ३८) (१३) हर्षकरचि होती जरि पडती बहु पशुइलाप परि सव ते (स्त्री. ५, ४९) (१४) भटआमलक विखुरले होय तयांची मुखप्रभा मळकी, ॥ (कर्ण. ३९, ३०) (१५) मातृगाब्जअर्क (कुश. १०) (१६) दुःशासना तसा तूं पुनरपि गौगौंः स्वआनने ह्मण गा. ॥ ( कर्ण. ४५, २३) (१७) लव लवकरिच स्वआश्रमातें । तव सुत आणिल; तूं त्यज श्रमातें. ॥ (कुश. ८, २२) (१८) तो येउनि सद्भावें, स्वउरी प्रभुपादपंकजें कवळी. ॥ (कर्ण. २२, १३) (१९) स्वआयु (आश्रम. २, ६०) (२०) 'तेजओका' (कर्ण. ३२,९) (२१) निजओक (मंत्रभाग. १०-४०७) ( २२ ) विरहीखिन्नअनादिप्रभुदयितेतें ( दशमस्तोत्ररामायण ३६ ) ( २३ ) सत्व- उड्डप (द्रोण. २२.२०) (१२) समास नसून संधि केल्याची उदाहरणे:-(१) कुरवाळी (कुरव अळी) [द्रोणपर्व १५, ८०] (२) रण जनविस्मयकारक दारकयुग्मासवें असें रामें । केलें खरतर शरवरधरकरपर्दो गुणांचियारामें (-गुणांचिया आरामें) [कुशलवोपाख्यान] (३) असाधु अथवा साधु परंत्वत्याज्य (=परंतु अत्याज्य) लेंकरूं ॥ [कुशल० ४, ५२] (४) मातर्नमस्ते क्षमस्वापराधी. (=क्षमस्व अपराधी) न [कुशलवो० ४, ३२] (५) होतां वृथानिने तुज मृत्यु नृपा हा अनिष्ट मज वाटे. ॥ (आश्रमवासी ७, १५) (वृथा अग्मिने). (६) ग्रंथकदजरामर (अंथकृत्+अजरामर) (अनुशा. १,५५). (१३) षष्ठी विभक्ति व तिचा संबंधवाचक शब्द (दूरान्वय):-मयूरक- वीच्या काव्यांत षष्ठी विभक्ति एकीकडे व तिचा संबंधवाचक शब्द भलतीकडे असा प्रकार पुष्कळदा आढळतो. परंतु तो संबंधवाचक शब्द कवितेत अशा खुबीने ठेविलेला असतो की षष्ठी विभक्तीचा संबंध इतर शब्दांशी न लागतां त्याच दूरस्थ शब्दांशी लागावा. याची काही उदाहरणे:-(१) ज्यांत शुकाच्या केलें प्रकट कथुनि धर्मराजयश तातें ॥ (स्वर्गा- रोहण २, ३०) (२) दिधलें सत्यवतीच्या पुण्य, यश, अनंतशर्म दायादें ॥ (स्वर्गा- रोहण २, ३१) (३) प्रभुचा मर्मी हाणी सर्वांसहि तीन तीन शर भाचा. ॥ (द्रोणपर्व) (४) ज्याचा शास्त्रीं शस्त्री व्यवहारी वासुदेववत् समज ॥ (द्रोणपर्व) (५) चैत्राचिया प्रतीक्षा करि दीक्षा द्यावयासि पुनिवेची (अश्वमेध. ४, ९९) (६) रे उत्तरा ! शकुनिचा या व्यूहांत न दिसे मला भाचा. ॥ (विराटपर्व) (७) आर्ताच्या कां देइल धर्मज्ञ न हाक विप्र सादास ? (अश्वमेध. ७,३६). (१४) दूरान्वय (इतर):-(१) गतगौरव दशरथनृप 'हाय !' ह्मणे, तळमळे, रथीं तनया । बसवी कथुनि सुमंत्रा सस्त्रीका, दोष लाविती जन या. ॥ (ऋषिरामायण १९) (१५) चमत्कारिक अन्वयः- मोल नव्हे चिंतामणिकोटि रजांचेंहि ज्याचिया पाय (मंत्रभागवत १०-५७) । (अन्वयः-) चिंतामणिकोटि ज्याचिया पायरजांचेंहि मोल नव्हे). , !

·परिशिष्ट-ए (१६) अशुद्ध संस्कृतरूपैः-(१) 'अनुष्ठातुं' बद्दल 'अनुष्ठितुं' (आदि. ३१-२७) (२) 'पूते' बद्दल 'पुनीते'-तीस ह्मणे द्रुहिण 'अये देवि ! त्रैलोक्यसुंदरि ! पुनीते ! ॥ (आदि. ३८. १३) (१७) समानार्थक एकाक्षरी अंत्य यमकें:-वनपर्व अ० ४ गी० १०४,११९, १२१ यांत 'हा' व २८६ यांत 'ग' हे एकाक्षरी यमक समानार्थक आहे; बाकी या अक्ष- रांपूर्वी आणखी यमक साधिलेलें आहेच. जसें 'नळाला हो, गळाला हो; 'खरखरा गे', खर- खरागे'; इत्यादि. (१७) पुढील श्लोकार्धात द्वितीय पुरुषाचे बहुवचन व एकवचन एकाच प्रसंगी योजिले आहे, ते प्रशस्त नाही:-ऐसें ऐकोनि बोले वरदगुरु, अहो! हे महाराज धर्मा ! । आरंभा राजसूय ऋतु, उचित तुला, सत्य तूं पुण्यकर्मा; ॥ (कृष्णविजय७२.५) 506 SADELDBAND ·परिशिष्ट-ऐ. Hamhanur up in मोरोपंती काव्यांतील श्लेषांचा स्थलनिर्देश. The seeds of punning are in the minds of all men and though they may be subdued by reason, reflection and good sense they will be very apt to shoot the greatest genius that is not broken and cultivated by the rules of art. Imitation is natural to us and when it does not raise the mind to poetry, painting and music and other noble arts it often breaks out in puns and quibbles.' (Adélison- Six pupprs on wiť) (भावार्थ) शब्दश्लेषाचे बीज हे हार्व मनुप्यांच्या मनांत असते. विचार, तर्कपरिचय व समंजसपणा यांनी जरी त्याची वाढ कमी करितां येते, तरी ललितकलानिय- मांचा संस्कार नसणाऱ्या व अत्यंत थोर बुद्धिमान पुरुषांच्या मनांतही शब्दावर श्लेप (कोट्या) करण्याची हौस साहजिकपणे उत्पन्न होते. अनुकरण करणे हे मनुष्यास साहजिक आहे. ह्मणून काव्य, चित्रकला, गायन व इतर दुसऱ्या श्रेष्ठ कलांचा अभ्यास नसणारी मनुष्ये शब्दावर लेप अथवा कोट्या करण्यास वारंवार प्रवृत्त होतात. नाट्यकविकुलगुरु शेक्सपीयर, अॅरिस्टाटल यांसारख्या जगद्वंद्य माणसांच्या ग्रंथांतूनही शब्दावर कोट्या कर- ग्याची चटक आढळून येते. ग्रॅहाम नांवाच्या प्रसिद्ध इंग्रज ग्रंथकाराचा लेपासंबंधी पुढील अभिप्राय फार वाचनीय आहे. तो ह्मणतो:--" Language has been like most other things subject to many and various abuses. Anagrams, chronograms, acrostics, &c. have each and all 'fretted their hour upon the stage and now are heard no more. But the Pun seems likely to maintain its place both in conversation and in written composition), Let us not be misunderstood. It is not the practice, but the abuse of it that is to be condemned. We are strongly of opinion that there can be no greater pest to society than the inveterate and professional punster....But as we have endeavoured to show, the Pun when telling and well applied is as legitimate a form of wit as any other and quite as conducive to good feeling and good fellowship. ( Graham-Abook about words ).” (भावार्थ) इतर बहुतेक वस्तूंप्रमाणे भाषेचाही पुष्कळ तन्हांनी दुरुपयोग ·परिशिष्ट-ऐ ६९ . केलेला आढळतो. शब्द साधून केलेली अनेकप्रकारची चित्रविचित्र बंधरचना ही पूर्वी काही थोडा काळपर्यत फार लोकप्रिय होती परंतु आतां तिचें नांवही ऐकू येत नाही. परंतु शब्दावरील कोटी अथवा श्लेष हा प्रकार संभाषणांत अथवा लेखांत अजूनही आढळून येतो व पुढेही तो आढळून येईल. श्लेषांचा बेताबेतानें उपयोग करणे हे निंद्य नसून त्यांचा दुरुपयोग करणे हे निद्य आहे. उठल्या सुटल्या शब्दावर कोट्या करणारा मनुष्य समाजास अत्यंत त्रासदायक होतो. परंतु योग्य समयीं श्लेषाचा नेमका उपयोग करणे हे इतर विनोदी प्रकारांप्रमाणेच योग्य असून त्यामुळे समाजांत परस्पर प्रेमभाव वाढण्यास साहाय्य होतें. १ अंक (१ चिन्ह, २ लांछन ) आदि. १४ अंबर (१ वस्त्र, २ आकाश) कृष्णवि- १७.२१ जय २९-१. २ अचल (१ पर्वत, २ निश्चळ) मुक्ता. १५ अमृत (१ मोक्ष, २ सुधा, ३ पाणी) १०५ अनुशासन. ८.३१ केका ४१, अश्वमेध २-६६. ३ अज (१ दशरथपिता, २ ईश्वर ) १६ अर्क ( १ रुईचा वृक्ष, २ सूर्य) कृष्ण- मुक्तामाला. विजय ८९-५७. ४ अजभवप्रहित (१ अजन्म्या शंकराने १७ अर्जुन (1 पार्थ, २ सहस्रार्जुन, ३ पाठविलेला, २ अजकुलोत्पन्न रामाने तृण) कृष्ण० ८९-५७. पाठविलेला) मुक्तामाला ७९. १८ अर्थ (शब्दार्थ, २ द्रव्य) सन्मनोर- ५ अतिरुक्ष (निर्दय, २ निर्जल) विनायक- थराजि १४. माहात्म्य ९३. १९ औसती (१ असभ्य, २ जारिणी ६ अंधकारातें (भंगश्लेष) (१ अंधकश- कर्ण. २५-१७. त्रोशिवा !२अंधकाराला) हरिहरस्तव४ २० अस्तंगत (१ मृत २ मावळलेला) ७ अधोगति (१ नरकवास, २ पातालग. मुक्ता.६४. मन, ३ खाली जाणे) कर्णपर्व,केका ७५ २१ आशुग(१ वेगवान् , २ बाण)मुक्ता.७९ ८ अधःपतन (१ नरकपतन, २ खाली २२ आत्मजाग्रह (१ कन्यारूप ग्रह, २ क- जाणे,) अमृतमथन १-१०. न्येविषयी आग्रह) केका ३३. ९ अनंग (१ काम, २ अंगहीन) हरि- २३ आडवें येणें ( १ सत्कारार्थ सामोरें वंश ३५-६६. जाणे,२प्रतिरोध करणे) विराट. ५-६१ १० अनंत (१ शेप,अंतनाही) मुक्ता.७९ २४ आर्या (१ सती, २ कुलीन पुरुपाला, ११ अनल (१ अग्नि, २नलराजा नव्हे तो) ३ आर्यावृत्त, ४ पार्वती)सभा.५-११५ वन.४-३३. भीष्मभक्तिभाग्य, स्वर्गा. २-५२. १२ अनामया(१नामदेव जवळ नाही अशा २५ इला (१ पृथ्वी, हिला) गदा. १. ३५ ला २ निरामय देवाला) ज्ञानदेवस्तव. द्रोण. ५, ३५. १३ अपार्थ ( १ व्यर्थ, २ अर्जुन नव्हे तो) इलाप हा-इला पहा (अश्व. ५.८३) विराट. ६-४१. २६ उडुप(१चंद्र, २ लघु नौका कर्ण.७.२२ ·परिशिष्ट-ऐ २७ उत्तर ( १ अधिक चांगला, २ विराट- पुत्र) विराट. ६. ३३. २८ उल्लससि (१ प्रकाशतोस २ उल्लास पाव- तोस) मुक्ता. ६४ २९ उलूक (१ राजनाम, २ घुबड) कर्ण. ३८-१२. ३० ओक (१ गृह. २ वांति) मंत्रभागवत ३१ कच (१ केश, २ बृहस्पृतिपुत्र) आदि. ४७ कुमुदाक्षी(१ कमलनेत्राक्षी;२कमलरूपी नेत्र जिचे अशी रात्र) कृष्णविजय २९. ४८ कुलज (१ पर्वतोत्पन्न, २ सत्कुलोत्पन्न) नाममाहा. २५, ४९ कुशलं वस्त्यस्तु (१ कल्याण असो, २ मरून मोक्षास जा) सभा. १-९५. ५० कृष्ण (१ काळा, २ वसुदेवसुत, ३ पार्थ, ४ व्यास) कृष्णवि० ६५-१०; कर्ण. ४४.३६, अश्वमेध० ६-८५; मंत्रभाग १०.३९८. ५१ कृष्णा ( १ द्रौपदी, २काळी ) विराट १,१२४. कृष्णाश्रिता (१ द्रौपदीची आश्रिता, २ कृष्णदेवाची आश्रिता) विराट. १.११. ५२ कृष्णागुरुला (१ चंदनाला, २ कृष्ण- प्रभुला) भीष्मभक्ति. १९५ ५३ कोटि (१ धनुष्कोटि, २ शतलक्ष ) आदिपर्व. ५४ खरी (१ खरासुरभगिनी, २ गाढवी) केका ५५. ५५ खोली (१ गांभीर्य, २ दालन) अश्व- मेध ४.५७. ३२ कंठ भूषविणे (१ मालेने व २ कीर्ति- गानानें) कुश. २-३९. ३३ कनक (१ धोत्रा, २ सुवर्ण) कृष्ण. ८३.८१, मंत्रभाग. १०.४१४. ३४ कर (हस्त, २किरण) आदि. १०-१३. ३५ करग्रहण ( १ विवाह, २ हस्तग्रहण) परंतुरामा. १४. ३६ करद ( १ हस्तदेणारा २ जकात देणारा) आश्रम. ४-२५. ३७ कर्ण(१कान,रभारती वीर)कर्ण.६-२७ ३८ कलंक (१ डाग, २पाप) गोपीगोडवा. ३९ कवि (१ कवनकर्ता.२ज्ञानी. ३ शुक्रा- चार्य) केका १२२, वामनचरित्र १९५ ('सुकवि'). ४० कांत (१ पति, २ सुंदर ) मंत्रभाग. १०.४०६. ४१ काढणे (वेलपत्ती व पत्रावळी) केका७. ४२ कालि (१ देवी, २ अग्निजिव्हा) द्रोण, ११-९८. ४३ कीलाल (१ जल, २रक्त) मुक्ता. ९६. ४४ कु (१ पृथ्वी, २वाईट) स्त्री. ५-१४; विराट. ५-५५. ४५ कुटिल (१ वांकडा, २ कुरळे, ३ कपटी) सत्संगस्तव ५० आदि. ९-६३. ४६ कुपति (१ दुष्टपति राजा) मुक्ता. १४. ५६ चक्रपाणि (१ हातांत चाक घेतलेला, २ कृष्ण) द्रोण. ३.१३२. ५७ चंद्रमुखी (१ चंद्ररूपमुखाची रात्र, २ सुहास्यवदनी) कृष्ण. २९. आ.गी.२ ५८ खद्योत (१ काजवा, २सूर्य) वन.३,११, ५९ गणपति, गणेश (१ श्रीगणेश, २ मोरोपंतांचे गुरु गणेशपंत) मंत्र रा० १. कुशलवो. १,१. ६० गति ( १ सुगति, मोक्ष, २ चालणे) ('सुगतिप्रद') ज्ञानदेवस्तव ५; ('सुग- ति)वामनचरित्र १९४,हरिवंश २९.७ ६१ गदांसवें (१ रोगांबरोबर, २ गदाश- स्त्रांनी) केका ४६ 'सगद, 'अगद ·परिशिष्ट-ऐ ७१ (१ रोगासहित, निरोगी, २ गदेसहित, गदेवांचून) उद्योग. ४,७३. ६२ गभीराशय ( १ खोल, २ गंभीर मनाचा)नाममाहात्म्य २५. ६३ गुण ( १ दोरी, २ सद्गुण) सभा. ५, १७, सन्मणिमाला ४. ६४ गुरु (१ बाप, २ उपदेष्टा सद्गुरु, ३ यजमान, ४ जड ५ बृहस्पति) केका १२२; कृष्णवि. ८८,५४, द्रोण, २२, १६. मुक्तामाला ८. ६५ गोत्रज (१ पर्वतोत्पन्न, २ कुलीन) ना- ममा.२५. ६६ गौरी (१ गौरवर्ण, २ पार्वती) भीष्म- भक्ति उपसंहार. ६७ घन (१ गंभीर,२मेघ) वन. १२,८०. ६८ चमत्कृति (१ काव्यचमत्कार, २ वस्त्रे पुरविण्याचा चमत्कार) सभा.५.११५. ६९ छळ (१ कपट, २ दुःख) केका ७५. ७० जटिल (१ ज्वालायुक्त, २ जटायुक्त) कृष्णवि. ६६,३१. ७१ जड (१ भारी, २ मूर्ख, ३ जल) केका ४३, दत्तदयोदय ८४. ७२ जडधी (१ जडवुद्धि सागर २जलाशय, सागर.) मुक्ता. ८७. कृष्ण. ५७.३८. ७३ जनक (१ पिता २ जनक राजा) कुश. ७४ जपे(१ जप करी २रक्षी)मंत्ररामा. २१ ७५ जय २ विजय (१ अर्जुन २ यश) ७६ जलधी ( जडधी म. मूर्ख, २ सागर) ५७.३८. ७७ जीवन (१ प्राण, २ जल) साधुस्तव ६ ७८ तप्त (१ तापलेले, २संतापलेलें (आदि. ८० तम (१ अंधार, २ अज्ञान, ३ दुःख) विराटपर्व, कर्ण ४२,८. ८१ तरणी (१ नौका,२सूर्य) कर्ण ७,२२ ८२ ताप (१ उष्णता, २ दुःख) आदि. १७,२१. प्रताप-(१ उष्णता, २शौर्य)कर्ण. १.१. ८३ तीक्ष्णप्रकृति (१ तापट स्वभावाचा, २ तिखट धारेचा) कर्ण. ३.१३; ८४ तेजवी (१ पराक्रमी, २ तेजयुक्त कृष्ण ८१.९३. ८५ थोर ( १ उंच, २ थोर मनाचा ) नासमा.२५. ८६ दण्ड (१ शासनदंड, २ काठी ) शांति. ३,८६. ८७ दक्षिणा (: दक्षिण दिशा, २ दान- द्रव्य) वन. ११,११८. ८८ दान (१ दानद्रव्य, २ गंडस्रावी मद) स्त्रीपर्व ५,९. ८९ द्विज (१ पक्षी, २ ब्राह्मण, ३ वैश्य, ४ दांत) कृष्णवि. ९०,२८; हनुमद्रामा. १२६. ९० द्विजराज (१ चंद्र, २ ब्राह्मणश्रेष्ठ) संशयरत्नमाला ३७. ९१ दुरुदित (१ दुष्टभाषण, २ अशुभ उदय) कर्ण. ४५.४३. ९२ दुर्दिन (१ वाईट दिवस, २ मेघाच्छा- दित दिवस) कृष्णस्तव. ६४. ९३ देवी ( १ राज्ञी, १ देवस्त्री ). भीष्मभक्ति उप०, कुशलवोपाख्यान, ९४ दोषाकर (१ चंद्र, २ दोषाची खाण मुका. ९५ धनंजय (१ अग्नि, २ अर्जुन) कर्ण ८, ३, कृष्णवि. ५८,३४. ९६ धर्म (१ युधिष्ठिर, २ धर्म, ३ यम- कृ. वि. ७९ तपला (१ तापला, २ दुःख दिले) १.१. कर्ण.

·परिशिष्ट-ऐ , चषक९१. पर्व ७,१. धर्म) कर्णपर्व ४९,१६ कर्ण ४९,११. ६२,२३, केका ५, सौप्तिक १,४१. ९७ धर्मार्थ (१ धर्मराजाकरितां, २ दान- ११४ पद (पाऊल,२वाक्यांश) द्रोण.११.२८ धर्मार्थ) द्रोण. ११५ पय (१ दुग्ध, २ पाणी) स्फुटकाव्ये ९८ धाम ( १ तेज, २ गृह ) नामसुधा भागी. ११६ परपुरुष (१ अन्य पुरुष, २ ईश्वर) ९९ ध्रुव ( १ उत्तानपादपुत्र, २ खरो- सन्मनोरथराजि. ४५. खर) केका ६५. ११७ परख (१ दुसऱ्याचे द्रव्य, २ ईश्वराचे १०० नकुळ (१ माद्रीसुत, २ मुंगुस) कर्ण- द्रव्य) केका ५७. पर्व १४,३६. ११८ पराभूति (१ पराभव, २ उत्कृष्ट ऐश्वर्य) १०१ नंदन (१ पुत्र, २ खर्गवन, ३ आनंद गदा. ४,२१. देणारा) साधुरीति ५०, आदि. ३६, ११९ पर्व ( १ पर्वणी, २ खंड ) अनुशासन- ५७; ('नंदनवनं व्रज'-मुक्तामाला). १०२ नर (१ अर्जुन, २मनुष्य) मुक्कामाला १ १२० पाणि (१ जल, २ तेज, ३ हस्त) वन. १४,२९. मंत्रभाग. १०.४००; हरिवंश २५-३१ १०३ नरक (१ असुर, २ तिरकस्थान) हरि- १२१ पादाधस्थ (१ पायाखाली राहणारा, वंश २५.३८ २किरणाखाली राहणारा) भक्तभूषण १०७. १०४ नाग (१ सर्प, २ हत्ती) ल्योग. ४,६१; गदा. ३,२१. १२२ पाय धरुनि (१ विनंतिपूर्वक, २ पाया- १०५ नाम (१ अभिधान, २ अव्यय मुक्ता. पर्यत लोंबणारी) अनु. ५.३४. १२३ पीतांबर (१ विष्णु, २ प्याले आकाश १९ १०६ निर्गुण (१ मूर्ख, २ ईश्वर) भीष्मपर्व ज्याने) मुक्ता. ८०. १२४ पुनर्भव (१ पुन्हा जन्मणारा, २ पुन्हा १,६४. १०७ नीरस (१ रसविहीन, रुक्ष, २ दयाहीन) उगवणारे केस) (आदि. ९.६३) आदि. ९,६३. १२५ पुराणपुरुष (१ ईश्वर, २ वृद्ध) संशय- १०८ नृसिंह (१ नरश्रेष्ठ, २ अवतारी कृष्ण) रत्नमाला २३. कर्ण. ४०,१. १२६ पुरारे (सभंग श्लेष) (१ त्रिपुरशत्रो १०९ पंक (१ चिखल, २ पाप) आदि. शंकरा!, ३ पुरा-रे-पुरून टाका) हरिहरस्तव. ९. १५,५४. ११० पडूनि गळां (१ आग्रहाने, २ गळ्यांत १२७ पुरुष (१ जीव, २ मनुष्य) सावित्री- पडून) अनु. ५.३४. आख्यान अभंग. १११ पतंग (१ सूर्य, २ किडा) कृष्णविजय | १२८ पुष्पवती (१ पुष्पयुक्तलता, २ ऋतु- मती स्त्री) मंत्ररामा. यु. ७९१. ८१,९२. ११२ पत्री (१ पक्षी, २वाण) हरि.२९.१२. | १२९ प्रजा (१ संतति २ लोक) सङ्घनरामा० ११३ पतित (१ पडलेला, २ पापी) कृष्णवि. ७ .

·परिशिष्ट-ऐ . केका ७६. ८८. १३० प्रत्यर्थी (१ प्रत्येक याचक, २ शत्रु) ११,१७; शल्य. १,६२. कुश. ४,७. १४७ मार्गण (१ बाण, २ भिक्षुक) कर्णपर्व १३१ प्राकृत (१ साधारण मनुष्य, २ प्राकृत ३०,५३; शल्य. २,१०८. म्ह० मराठी भाषा) ज्ञानदेवस्तव ९. १४८ मित्र (१ सूर्य, २ स्नेही) अश्वमेध ३, १३२ बळी (१ शक्तिमान् , २ राजनाम) १४९ मुक्ता (१ मोतें, २ सोडलेली) तुलसी- १३३ भव्यप्रताप (१ प्रखर ऊन आहे ज्याचें, स्तव २२. मुक्ता. ४५. २ स्तोत्रार्ह आहे शौर्य ज्याचें) कर्ण१,१. १५० मुरारे (सभंग श्लेष)(१ मुरशत्रो विष्णो ! १३४ भागवत (१ भाग करणारा, २ भगव २ मुरून जा) हरिहरस्तव गी० ९. द्भक्त) मंत्रभाग. १०, ४२८. १५१ मूर्ति (१ प्रतिमा, २ देह) कर्ण. १,१४. १३५ भीम (१ शिव, २ पृथापुत्र, ३ भयं- १५२ यादवा (सभंग श्लेष) (१ कृष्णा, २ या कर) विराट. २,४९. वनपर्व ९,४५. दवाग्निला). (हरिहरस्तव) गी० ५. ('भीमाकृति'). १५३ रस (१ जलरस, २ दुग्धरस, ३ शृंगा- १३६ भुजग (१ भुजस्थ अलंकार, २ सर्प) रादि रस, ४ प्रेमरस) कृष्णवि.६१,१. वनपर्व ११,९८. केका ५८, १०१; अनुशा. ५,७१. १३७ भुजंग (१ सर्प, २ जार) वनपर्व १२, १५४ रसिक (१ सारज्ञ, २ रसज्ञ) अश्व. १. ९२. १३८ भूभृत (१ राजा, २ पर्वत) मुक्ता. १५५ रंभा (१ केळ, २ अप्सरा) कुशलवोपा- १३९ मंगल (१ शुभ, २ ग्रहविशेष) कृष्ण ख्यान अ० ७. विजय अ० २९. १५६ राग (१ क्रोध, २ प्रेम) विराट ५,११; १४० मत्स्य (१ मासा, २ मत्स्यदेशस्थ) ५,२८. विराट. २,३२. स्त्रीपर्व ४,६२. १५७ रानट (१ अडाणी, २ रानांत राहणारा) १४१ मधुप (१ भ्रमर, २ दारूबाज) वनपर्व १२,८८. १५८ राम (१ मनोरम, २ श्रीराम,३ रामाजी- १४२ मयूर (१ मोर, २ मोरोपंत) केका पंत पराडकर) केका १२२ विराट. १२१,१२२, भीष्मभक्तिभाग्य. १४३ मर्यादा (१ सद्वर्तन, २ सीमा) [अव- १५९ लघु (१ लहान, २ क्षुद्र) गोपीगोडवा. लंधितमर्यादम् ] मुक्ता. ९१. १६० लागती (१ लागतात, २ झोंबतात) कर्ण. १९,२८. १४४ मल (१ पाप, २ विष्ठा) केका ५८. १४५ मलिन (१ मळकट, काळे; २ पापी) १६१ वत्स (१ अर्भक, २ वांसरूं) केका ५८. कृष्णवि. ६५,३४ ('मलिनवदन'=१ १६२ वन (१अरण्य, २ जल) वनपर्व ५,४१. दुष्कर्मानी कृष्णवदन, २ काजळाने कृष्णवदन-कृष्णवि. ८१,९३). १६३ वर्ण (१ जाति, २ अक्षर) आदि १,२. १४६ मानस (१ मन, २ सरोवर) उद्योग. १६४ वर (१पति, २श्रेष्ठ) मंत्रभाग.११,६०. ७ परिशिष्ट केका १२२. केका ४८.

·७४ परिशिष्ट-ऐ वनपर्व ९,२९. १६५ वरासवें (१ वर द्यावयास लागल्या नांत घालण्यास योग्य) सन्मणिमाला४. बरोबर २ वररूपी मद्याने) केका ६८. १८३ श्री (१ तेज, २ संपत्ति) मुक्ता. ६४. १६६ वंश (१ वेलु, २ कुल) मुरलीपंचक ४; १८४ श्रुतिमत (१ वेदमान्य, २ ऐकावयास योग्य) आदिपर्व १,२. १६७ वाहिनी ( १ नदी, २ सेना ) मुक्ता. १८५ संचित (१ संचित कर्मे; २ सांचवलेले ९४; कर्ण. २१,९. द्रव्य) केका १०५. १६८ विनत (१ नम्र, २ सखल) विराट. १८६ सत्याश्रित (१ सतीचा आश्रित, २ स- ६,११९. याचा आश्रित) वनपर्व ४,१२२. १६९ विमद (१ गतगर्व, २ मदस्राव झालेले १८७ सदय (साधूंचे भाग्य, २ सकृप) हत्ती) स्त्रीपर्व ५,९. मुक्का. ३०. १७० विराट (१ नृपनाम, २ विराट्रपुरुष १८८ सदाचरणप्रभवा (१ सदाचारोत्पन्न, ईश्वर) विराट. १,१४०. २ सत्-परमेश्वर, त्याच्या चरणापासून १७१ वृष (१ कर्ण, २ इंद्र) कर्णपर्व ६,११. झालेली) विराट ६,३७. १७२ शमलं (१ पाप,२ शम् अलं सुख पुरे) १८९ सदंड (१ काठी हातांत घेतलेला, २ मुक्ता. ३०. संन्यासी) केका ५४. १७३ शर (१ जल, २ बाण) विराट. ४, १९० समर्याद (१ मर्यादशील, २ मर्यादयुक्त १२, कर्ण. २४, १६. मुक्ता. ९४. सागर) नाममाहात्म्य २५. १७४ शल्य (१ बाणाग्र, २ राजनाम) कर्ण १९१ सरंध्र (१ उणेपणा असलेला, २ छिद्र २१,३१. असलेला) सभापर्व ६,७९. १७५ शिखंडी (१ मोर, २ पांचाळ भीष्म १९२ सरला (१ वांकडी नव्हे ती, सरल. २ शत्रु) भारत. निष्कपट) मुरलीपंचक ४. १७६ शिव (१ कल्याण, २ शंकर) वन. १९३ सरस (१ नवरसयुक्त, २ जलपूर्ण) १३,४६. नाममाहात्म्य २५. १७७ शिलीमुख (१ भ्रमर, २ बाण) कुशल १९४ सरसः (१ जलयुक्त, २ सरोवराहून) मुक्ता. ३०. १७८ शुक (१ पोपट, २ शुकाचार्य) कृष्ण १९५ सर्वमत (१शव म. शंकरास मान्य, २ स्तवराज १७, तुकारामस्तुति २७. सर्वास मान्य) मुक्ता. ८. १७९ शुचि (१ शुभ्र, २ पवित्र ) आदिपर्व १९६ सर्वागोपभोग (१ सकल अंगदेशाचा १७,२१.('शुचिमूर्ति सन्मणिमाला४). उपभोग, २ सकलां अवयवांचा उप- १८० शुद्ध (१ पवित्र, २ श्वेत) हरिवंश ३३, भोग) स्त्रीपर्व ५,११. १९७ सहस्रकर (१ सूर्य, २ हजार हातांचा) १८१ शुद्धोभयपक्ष (१ उभय पंख पांढरे, २ कर्ण. १,१. मुक्ता ९. उभय कुलें पवित्र) कृष्णविजय९०,२८. १९८ सक्षय (१ क्षय झालेला, २ कृष्णपक्षांत १८२ श्रवणोचित (१ ऐकण्यास योग्य, २का उणा होणारा) दत्तद्योदय ८४. वो० ६,३४.

·परिशिष्ट-ऐ लवो. ७,३. १९९ सीतात (१ सीतावियोगात, २ शीत- २११ संजीवनी (१ संजीवनी विद्या, २ पीडित) वनपर्व ११,१२०. चित्तास आल्हाद देणारी) मुक्का. ८. २०० सीताराम (सभंगश्लेष) (१थंड बगीचा, २१२ स्तनग (१ स्तनांवरील हार, २ स्तना- २सीतायुक्त रामचंद्र) हरिहरस्तव गी.४. वर लोळणारा) वनपर्व ११,९८. २०१ सीमंतिनी (१ स्त्री, २ तन्नामक २१३ स्नेह (१ तेल, २ लोभ) कृष्णविजय प्रसिद्ध पतिव्रता) गदा ८,२५. ८१,९३. २०२ सुदक्षिणपण (१ सुदक्षिणराजल, २२१४ हरि (१ अश्व, २ इंद्र, ३ विष्णु, ४ उत्तम चातुर्य) कृष्ण विजय ६६,२४. सिह,५वानर, ६ हरण करी) के० ३६, २०३ सुदर्शन (१ विष्णुचक्र, २ शुभदर्शन, १२१, कृष्णवि. ६६,११; कुशलवो. ३ नामविशेप.) आदि. ११,८५; मंत्र ७,३; कर्ण ११,५९, मुक्ता. ७९. भाग. १०,४१४. २१५ हरिरंभासंबंध (१ इंद्ररंभासंबध, २ २०४ सुधा (१ चुका, २ अमृत) केका ५१. केळीचा व घोड्याचा संबंध ) कुश- २०५ सुभग (१ भाग्यवान् , २ तेजस्वी) मुक्ता. ६४. २१६ हि मठद्वारांतुनि (सभंगश्लेष) (१ दे- २०६ सुवर्ण (१ सोने, २ उत्तम अक्षरें) खिल मठद्वारांतून, २ हिमठ-पके, नामसुधाचषक ४६,४७. द्वारांतून) कृष्णविजय-सुभद्राख्यान. २०७ सुवास (१ सुगंध, २ उत्तमस्थान) २१७ हे वामना (सभंगश्लेष) (१ हे वामन- हरि. २३,८९. कंपधारी विष्णो, २ हेवा मना) हरि- २०८ सुवृत्त (१ सदाचरणी, २ वाटोळे) हरन्तव गी० ७. सन्मणिमाला ४. २१८ हंस (१ पक्षी, २ संन्यासी) आर्या- २०९ सूक्त (१ उत्तम वचन, २ केळीचे सोप) केका ५४. सन्मनोरथ. १८. २१९ क्षण (१ पळ, २ आनंद) ब्रह्मो.४, ८. २१० सौवर्ण (१ उत्तम अक्षरांचा, २ उत्तम २२० क्षमा (१ क्षमागुण, २ पृथ्वी) वनपर्व रंगाचा) वनपर्व ४,५६. २,५६; स्त्रीपर्व ३, ६. याशिवाय इतरही थोडे श्लेष कर्णपर्वात व पंताच्या भारतादि काव्यांत शोधकांस आढळ- तील. सभंगश्लेषाची उदाहरणे 'हरिहरप्रार्थना' या दशगीत्यात्मक संस्कृत प्रकरणांत सर्वत्र पसरलेली आहेत. नैषधीयचरितासारख्या संस्कृतकाव्यांत लेषांची कशी रेलचेल असते ते पाहिले व चित्रकाव्यालाच उत्कृष्ट काव्य समजणाऱ्या काळांत पंतांनी श्लेषयोजना अगदी बेताबाताची व बहुतकरून अक्लिष्ट अशी केली आहे हे लक्ष्यांत आणले ह्मणजे पंतांच्या सदभिरुचीचे फार अभिनंदन करावेसे वाटते. याला एकच उदाहरण ह्मणून श्रीहर्ष- कृत नैषधकाव्यांतील पुढील श्लोक देतो. हा पंचनलवरणप्रसंगी दमयंतीच्या सखीनें मटलेला आहे:-'देवः पतिर्विदुषि नैषधराजगत्या निर्णीयते न किमु न बियते भवत्या । नायं नलः खलु तवातिमहानलाभो यद्येनमुज्झति वरः कतरः परस्ते ॥ सर्ग (१३.३४).'

·परिशिष्ट-ओ. - शब्दावर कोट्याः- (१) तो 'क्षेम'पूर्व धन्वा' ज्याच्या सुयशें समस्त बुध धाला. ॥ (हरिवंश १,८८) (२) स्वैर क्रीडावयाचा रतिनिज़मतिचा 'दीर्घ पूर्व 'प्रसाद.' ॥ (कृष्णविजय ५५,१३) (३) गृहीं भेटला सर्वलोक प्रभू ती । सुसंपत्ति नोहे 'परा' पूर्व भूती.' ॥(कृष्ण.५६,२८) (४) आह्मां द्यायासि केली असतचि, दिधली तेचि 'गो'पूर्व 'विंदा.' ॥ (कृष्ण. ५७, ५) (५) न्यायें पावेल कैसा परिभव समरी तो 'जरा' पूर्वसंध?' ॥ (कृष्ण. ७१, ३) (६) 'सु' दुजा 'व' वर्ण आधी, मग 'देव' सुता जयाचिया नामी. ॥(मंत्रभागवत२,७४) (७) 'य' विरामासि म्हणे प्रभु ‘जा शर्म असो तुम्हांसि भी सोडा.' ॥ (मंत्रभाग.३,७७) (८) 'यव' 'अव पूर्व अपूर्व प्रेक्षी पतिचेहि देवहूति सती. ॥ (मंत्रभाग. ३, ११०) (९) 'भद्र'पदपूर्व काळी' देवी तीकारणे वृषलपतिनें ॥ (मंत्रभाग. ५, ४७) (१०) वामाद्यदेव जाणे त्या अपरिज्ञेयवीर्यजलधीतें. ॥ (मंत्रभाग- ८, ९८) (११) 'गर्त' पुढे प्रथम 'अजी, ज्याच्या नामी तयाकडे गेला. ॥ (मंत्रभा. ९,१०३) (१२) वामादिदेव वेगा धरिल भगीरथ म्हणे अघहि गंगे. ॥ (मंत्रभाग. ९, १२८) (१३) 'मोदन' 'अनु पूर्वक त्या शापातें देवदेव दे वसुनी. ॥ (मंत्रभाग. ११, १३) (१४) 'देवन' 'परि'पूर्व करुनि घातलिच उडी तयावरि कपोतें. ॥ (मंत्रभाग. ११,१७४) (१५) अठरा सहस्र कथिले अतिसुखद 'ब्रह्म' पूर्व 'वैवर्त' ॥ (मंत्रभाग. १२, २१५) (१६) गगनीं अगणित भरले द्याया 'उत्' पूर्व 'सव' सुरविमान. ॥ (हरिश्चंद्राख्यान) (१५) 'सु' प्रथम 'दर्शन' तया मागे लागे मुनी पळे त्रासें. ॥ (अंबरीषाख्यान) (१८) श्लोक प्रिय त्यास जया प्रसन्न तूं 'पुण्य' पूर्वक श्लोक.' ॥ (नामसुधाचषक ११३) ·परिशिष्ट-ओ ७७ (१९) संतप्ता निववी घन, वन शृंगारी 'व' कारवान् 'संत.' ॥ (नामरसायन ६४) (२०) कुळजविरोधे संतत तापगुण मनीं अपूर्वता पावे. ॥ (आदि. ३६, ७८) २१) ऐसे ऐकुनि सोडी अहिपतिसा भीमसेन सुसन्झारा । बहुधा गुरुसंकोच ग्रासी तन्नाभवति सु 'स' कारा. ॥ (सभा. ६, २३) (२२) ते वृष्टि जसे न करिति तसि सुचि स 'श'कार रावण' समरसा.॥ (वन.१२.६६) (२३) माता तात परततां बहु रडती परि रडे न 'सावित्री। सुमृदु सुमंत्रीहि म्हणुनि त्यासि म्हणे नामगा नसावित्री. (वन. १३, २९) (२४) द्याया त्या दुष्टांच्या जणुं 'अंतः' पूर्व 'पुर विलापाला ॥ (विराट १, १६२) (२५) वाटे सु 'भटें' पुत्रे मेळविला विप्रसेवनी नव 'ट.' ॥ (उद्योग. १०, ३२) (२६) ब्रह्मा नामी दुसरा योग्य, क्षत्रा न, जलजनाभा ! 'ट.' ॥ (उद्योग. १०, ३३) (२७) कुंती कर्णासि म्हणे वत्सा कौतेय तूं न 'राधेय'। राधे यथेष्ट म्हण परि कर्णा ! कर्णासि फार बाये 'य.' ॥ (उद्योग. ११, ९) (२८) हे मात्र न ऐकवती सुखद मला 'मनुदु' मिलित 'राधेय.' ॥ (उद्योग. ११, १०) (२९) लिहिति 'रतिस्तुति' पूर्वी मात्रा देऊनि वा 'य'कारा जा. ॥ (द्रोण. ५, ६९) (३०) पुसतां कसे श्रुत असे आपणचि 'कृपा'पुढे तरि म्हणा 'ण.' ॥ (द्रोण. १५, २५) (३१) जाणों ते मदमत्त क्रोधोद्धत 'दंपती'च अप'कार. ॥ (कर्ण. ४५, २) (३२) 'शूर' 'स'कार 'शकारी व्हाया दे द्विषदुरांत फटकारा । 'भट' भीमेतर असता तरि तेव्हां रक्षिता न च 'ट'कारा. ॥ (गदा. ३, १८) (३३) होतें अंगीं 'भट' पण त्याचा आला उमाप तिटकारा । त्यांतचि मला दुसरिया देता झाला उमापति 'ट'कारा. ॥ (अनु. ६, ३२) (३४) प्रथमचि सुगळ मथी त्या ज्याच्या नामांत 'या'पुढे येतूं' ॥ (द्वितीयस्तोत्ररामायण५६) (३५) 'श्री'पूर्व वत्सवक्षा' दशरथसुत होय दे जगा तोष. ॥ (सप्तमस्तोत्र रा. १) (३६) उत्पूर्वसव जगा दे ब्रह्मसुख म्हणुनि जया म्हणति कवि 'क'. ॥ (अष्टमस्तोत्र रा.१३) (३७) 'ण' पुढे मागे 'रा' ज्या तो राय कपीस भेटला वानी. ॥ (मात्रा रामा. २६) (३८) 'राग अनु'पूर्व भगवद्दास्यी बहु ज्यासि तो महासुकृती. ॥ (नामांक रामा. ९९) (३९) 'रा' मग 'ता' आधीं, हे नाम जिचें, तीस घे, जग नयाने. ॥ (नामांक रामा. ११४) (४०) 'भ'व्या रत्ना 'त'त्वा आधींचे तीन वर्ण तन्नाम. ॥ (दिव्य रामा. ४) (४१) यन्नामी आधि त्रि' प्रांतीं 'टा' हा 'ज'कार त्यामध्ये. ॥ (दिव्य रामा. ८३) (४२) स्वाद्या मित्रा तिचे दोघे । तज्जन्में धन्यत्वा तो घे. ॥ (सौम्य रामा. ४) (४३) यन्नामी 'लक्ष्मा'चा अंतीं । 'ण' प्रेमाने घ्यावा संती. ॥ (सौम्य रामा. ५) (४४) आधी भ या वर्णापुढे रत स्थापी असें. ॥ (सूरा रामा.) (४५) यदीय नाम युग्मवर्ण 'पं' अणीक 'पा' असे. ॥ (पंचचामर रामा. २३) (४६) सुत ज्येष्ठ जो तो घनश्याम राम; द्वितीया 'भरान्ती'त' हे रम्य नाम. ॥२(सुरामायण) (४७) तदनुजनि 'बिभी' हे ज्याचिया वर्ण नामीं । मग 'षण, न कराया सुज्ञ तद्वर्णना मी; ॥ (रामायणपीयूष. ५५) ·परिशिष्ट-ओ (४८) मली 'त्रियुक् 'जटा भिधा निशाचरी परोपरी । (पंचचामर रामा. ३९) (४९) 'व्याल, 'दानव, 'बाण' या पदत्रयांत अक्षरें,। तीन शेवटील तेंचि नाम सेविले खरें. ॥ (पंचचामर रामा. ८५) (७०) 'चित्र' पदोत्तर 'कूट' नगा प्रभु जाय; नरोत्तमही विलयातें (सवाई रा. १०) (५१) 'मां' पहिला मग 'धा' मग 'ता' तिन वर्ण असे गुरु ज्या नृपनामी. ॥ (सवाई रामायण ११७) (५२) 'राज' पदोत्तम 'सूर्य' असे अभिधान जयास, तयास कराया (सवाई रा १२२) (५३) 'पं' असा प्रथम वर्ण 'पा' मग (गदन्नरामायण ५८). (५४) ती 'त्रि' वर्णसहिता 'जटा' बरी, तो सुपार्श्व, वर दे तयां हरी. ॥ (गदन्न० १४४) (५५) ज्या भ' आधी 'र' मन्ये 'त' अती असे. ॥ (स्रग्विणी रामायण (५६) 'नंदि' संज्ञा धुर 'ग्राम' तेथे वसे ॥ (स्रग्विणी रामायण २१) तसेच 'जटा' जी "त्रि' पूर्वा (१३) 'भादि' ते 'कैट', (कन्यारत्नरामायण), 'म' नामा ज्याच्या ये मग'श'पहिला (श्रीरामायण २५), 'भुला' आधी 'शं' ज्या (श्रीरामायण ३२), 'पर्ण' पूर्वा 'कुटी' (स्रग्विणी रा. २२), 'त्रि' पूर्वी 'जटा' (स्रग्विणी. ६४), वर्ण वाहे 'बिभी' यापुढे जो 'षण' (स्रग्विणी रा. ६९), 'चित्र' असे जो पद धरिशि वरी 'कूट' दुजे सुजन महित नामी (तन्वी रामा. ८) 'असूया' नसे जीस ती (अनसूया)(दण्डक रामायण, अयोध्या. १३), 'कवच' मग "निवात' आधी असे नाम ज्याचे (दण्डक रा. उत्तर.१४) 'त्रि' पूर्वा 'जटा' (मजु रामायण ४१) MAR Beat.Listenindinind N ल rinkar h Tara TERI ·परिशिष्ट-औ. muliMEANINDIA TET . - चित्रकाव्य. (अ)रामायणें:- Moropant's Ramayans with their fantastic principles of arrangement are à curiosity in literature.' (Report on native publications 1867 by Rao Bahadur M. G. Ranade. ) 'मोरोपंतांनी रचिलेली त-हेत-हेची रामायणे ही महाराष्ट्र ग्रंथसंग्रहांतील एक चमत्कारिक व अपूर्व चीज होय.' (१८६७ पर्यत छापलेल्या मराठी ग्रंथावरील रावबहादुर रानड्यांचा रिपोर्ट). 'मोरोपंताने एकशेआठ रामायणे रचिली ह्याबद्दल मोरोपंताची वाटेल तितकी टवाळी करा, तथापि प्रचंड रामकथेत निरनिराळे व्यूह रचून त्या व्यूहांतून एकशेआठ वेळां वाट काढण्याची हिंमत त्यांचे अगी होती ही गोष्ट अगदी निर्विवाद आहे.' (प्रभात जुलै १९१५- 'मराठी काव्याची प्रभात', अ. व. कोल्हटकरांचा लेख) 'पंतांनी चित्रकाव्ये खरडण्यांत व्यर्थ वेळ दवडिला असा फलशून्य वाद आतां माजविण्यापेक्षां पंतांनी चित्रकाव्ये किती सफाईनें रचिली आहेत, चित्रकाव्यांतूनहि रसालंकार साधण्याकडे कसे लक्ष पुरविले आहे, व एकं- दरीने आपली सन्नामोच्चारणलालसा पुरविण्याकरितां आदरिलेल्या चित्रकाव्यांतूनहि मूळ वर्ण्य विषयाचा धागा कसा तुटूं दिलेला नाही याच दृष्टीने वाचकांनी अष्टोत्तरशत रामायणांकडे पहावे असे आह्मी पुनः पुनः ह्मणतो. "एकशेआठ रामायणांचा दीर्घ प्रवास संपवून आलेला ·८० परिशिष्ट-औ प्रवासी साधारणपणे दमलाभागलेला न दिसतां चांगला तरतरीत व हुशारच दिसेल, आणि मार्गात बरेच दूरान्वयादि खांचखळगे लागले असले तरी वरचेवर लागणाऱ्या रसादि मनोरम जलाशयांच्या, उपमालंकारादि पुष्पवाटिकांच्या व उपवनांच्या सुखानुभवापुढे त्याला त्या खांचखळग्यांचें व ठेचांचें विस्मरण होईल अशी आह्मांस आशा वाटते.' ...'मराठी भाषेच्या अभिमानी कवीने रचिलेल्या एकशे आठ रामायणांचा कांहींच उपयोग होणार नाही काय ? संस्कृत वाङ्मय हा अगाध महोदधि असून त्यामध्ये हजारों वर्षा- पासून हजारों पंडितांनी मनसोक्त क्रीडा केली आहे. संस्कृत वाङ्मयांत भाषेची जितकी कसरत केलेली दिसून येते, तितकी अन्यत्र दिसून येणार नाही, व आमच्या मतें हीच उणीव भरून काढण्याचे धोरण अष्टोत्तरशत रामायणें रचतांना पंतानी ठेविलें होतें असें ह्मणण्यास हरकत नाही. चित्र काव्ये ही बहुधा कृत्रिम व म्हणूनच रसालंकारहीन असल्यामुळे अधमकाव्यांत गणतात. साहित्यशास्त्रकारांचे हे मत गैरवाजवी आहे असे तर केव्हाही म्हणता येणार नाही; तथापि साहित्यशास्त्रकारांच्या ह्या नियमाला अपवादक अशीहि चित्रकाव्ये असू शकतात असे आढळण्यांत येते. शिवाय अशा काव्यां- चाहि एका दृष्टीने काही उपयोग असतो. कोणतेही कथानक एक अथवा अनेक विशिष्ट बधनांखाली व्यवस्थित रीतीनें कथन करून दाखविण्याने भाषेची कमावणी होते, शब्दसंग्रह व कल्पनासंग्रह यांची वाढ होते, व एकंदरीनें कवीच्या काव्यविरचनाशक्तीचीहि बरीच कसोटी लागते. अशा कसोटीस पंतांची अष्टोत्तर शत रामायणे कितपत उतरतात याच दृष्टीने आम्ही त्यांच्याकडे पाहतों चित्रकाव्य अधमकाव्यांत लेखावें हें टीकाकारांनाच कळते, आणि स्वतः कवीला कळत नाही असे म्हणावयाचे काय ? विशेषतः साहित्यशास्त्र- निष्णात असलेल्या पंतासारख्या महाकवीला चित्रकाव्यांसंबंधीचे हे मत अपरिचित होतें असें तर मुळीच ह्मणतां येणार नाही. पंतांनी मराठीत जशी चित्रकाव्य रचिली तशी संस्कृतांत रचणारे महाकवीहि आहेत. मग प्रश्न असा उद्भवतो की, उत्तम रचना करितां येत असूनहि जाणून बुजून अधम रचना करण्याचा खटाटोप या संस्कृत वा प्राकृत कवींनी का करावा ? याचे उत्तर असे की, निसर्गतः निरोगी प्रकृति असलेल्या मनुष्यालाच तालमीत जाऊन आपले शरीर अधिक घटविण्याची लहर येणे जसें स्वाभाविक, तसेंच उत्तम काव्य- रचना करितां येत असतांहि चित्रकाव्यांसारखी अधम काव्य रचून आपल्या बुद्धिला चार वळसे देण्याची कोणाहि कवीस' लहर येणे स्वाभाविक आहे. सुप्रसिद्ध लक्ष्मीसहस्राच्या कालाहि अशी लहर येऊन त्याने चित्र काव्याचा ह्मणून एक स्वतंत्र स्तबक रचिला आहे. पंताच्या बाबतीत तर त्यांना काही तरी चित्रकाव्य रचण्याची लहर आली होती असेंहि म्हणतां येत नाही. नाही म्हणावयाला केवळ चित्रकाव्य रचण्याचा हेतु त्यांच्या 'अम्लानपंकजमाला' या संस्कृत स्तोत्रांत प्राधान्येंकरून व्यक्त होतो. तसा, लक्षणानें चित्र- काव्यांच्या सदरांत पडणाऱ्या त्यांच्या मंत्रबद्ध व नामबद्ध रामायणांत दिसून येत नाही. ही रामायणे लक्षणानें चित्रकाव्ये असली तरी ती चित्रकाव्ये झणून पंतांनी रचिली नाहीत. ही रामायणे रचतांना चित्रकाव्यांच्या बाबतीत येणाऱ्या लौकिकदोषापेक्षा पंतांनी आपल्या भक्तिप्रधान अंतःकरणाला रुचणाऱ्या देवदेवता, तीर्थक्षेत्रे, संतमहंत यांच्या नामोच्चारण- ·परिशिष्ट-औ ८१ J लालसेलाच अधिक महत्व दिलेले दिसून येते. याशिवाय या प्रश्नाला आणखी एक बाजू संभवते. ती अशी की, पंताच्या वेळी सार्वत्रिक अभिरुचिच अशा काव्यांना अधिक प्रोत्साहक असावी. शब्दचमत्काराकडेच तत्कालीन जाणत्या लोकांचा विशेष ओढा असावा......पंतांनी केली आहे तशी चित्रकाव्यरचना आवडणाराच पक्ष त्या वेळी प्रबळ होता. तसा तो प्रबळ नसता व उलट पंतांच्या या चित्रकाव्याला नाके मुरडणाग वर्ग जर निकट असता तर पंतांनी आपलाच हेका चालविला असता असे आम्हांस वाटत नाहीं ? ( रा. नरसिंह चिं. केळकरकृत 'मोरोपंती रामायणांचा उपोद्धात ) "Notwithstanding the wilderness of exaggeration and hyperbole through which the reader of the Indian Epics (the Ramayana and the Mahabharata ) has occasionally to wander, there are in the whole range of the world's literature few more charming poems than the Ramayana. The classical purity, clearness and simplicity of its style, the exquisite toucbes of true poetic feeling, with which it abounds, its graphic descriptions of heroic incidents and nature's grandest scenes, the deep acquaintance it displays with the conflicting workings and most refined emotions of the human heart, all entitle it to rank among the most beautiful compositions that have appeared at any period or any country. It is like a spacious and delicious garden; here and there allowed to run wild, but teeming with fruits and flowers, watered by perennial streams, and even its most tangled thickets intersected with delightful pathways. The character of Rama is nobly portrayed. It is only too consistently unselfish to be human; a bercic, noble-minded, pious, and virtuous man, a model son, husband, brother,- whose bravery, unselfish generosity, filial obedience, tender attachment to his wife, fraternal affection, and freedom from all resentful feeling, we cannot help admiring...As to Sita, she is a paragon of wife-like virtues," ('Indian Tisdom' by Monier Williams). १ मात्रारामायण. यांत 'अ'पासून 'ज्ञ'पर्यत बहुतेक वर्ण गीतींच्या आरंभी योजून रचना केली आहे. त्यांत 'अ':, 'ट', 'ण' व 'ज्ञ' हे वर्ण कसे खुबीने योजिले आहेत ते पहा:- अस्त्रे शस्त्र प्रार्थिति, परि धैर्य धरी चरित्र वाढाया. ॥ १३ ॥ टपकरि मागे घेउनि गेली स्त्री त्या दशानना क्षुद्रा. ॥ २२ ॥ 'ण' पुढे, मागें 'राज्या, तो राय कपीस भेटला, वानी; ॥ २६ ॥ ज्ञहि अज्ञहि जन तारी नामें कामादि शत्रुही मारी। स्वयशें भवभय वारी, करि भक्तमयूरघन दया भारी. ॥ ४६ ॥ यांतील छापलेली 'औ' स्थानची गीति प्रक्षिप्त असून मूळ पंतरचित गीति वेगळी आहे. प्रक्षिप्त गीतिः-औषध भवरोगाचें ज्याचे यश तो पुसे खगमृगांतें । कोठे प्राणसखी हे लीला तारावया करि जगातें. ॥ ११ ॥ या ठिकाणची मूळ पंतरचित गीति अशी आहे:- " .

·८२ परिशिष्ट-औ . औद्धत्यें लंकेंत श्रीतें रोधी कुधी अशोकवनी. । स्त्रैणल प्रभु दावी बहु हाय म्हणे जरि प्रसन्न मनी. ॥ १२ ॥ 'या दोनच आर्याची तुलना केली तरी पंतास त्यांचे व्याही बाबापाध्ये यांनी स्वरचित 'रुक्मिणीपत्रिका' या 'आ3कविंशती'च्या समाप्तिलेखांत मयूरकवीचा ज्या 'आर्याचार्य उपपदाने उल्लेख केला आहे त्याची सार्थकता प्रत्ययास येते.' (रा. द. पराडकर-मोरोपंत व त्यांची कविता, लेखांक ५, केसरी) २ नामांक रामायण-यांत पूर्वार्धाच्या आरंभी 'रा' व उत्तरार्धाच्या आरंभी 'म' याप्रमाणे प्रत्येक गीतीत रामनाम साधिलें आहे. यांतील पहिली गीति अशी आहे: राजीवोद्भव विनवी विश्वाहितदशमुखासि माराया। मधुकैटभारि दशरथसुत होय, त्रिभुवनासि ताराया. ॥ १ ॥ ३ मंत्रमय रामायण-यांत प्रत्येक गीतींत पंताचा अत्यंत आवडता असा श्रीराम- जयराम जयजयराम हा मंत्र साधिला आहे. याची दोन उदाहरणे:-(सीतास्वयंवर- प्रसंगाचे वर्णन) श्रीगलशरासन मथुनि, जय करुनि, धरामनोव्यथा हरिली;। जनकयजनायतनजा, राजसभामद हरूनियां, वरिली. ॥५॥ ( रामराज्याचे वर्णन) श्रीदचि पुरामधिल जन, सुज्ञान सनय खरा पर महर्षी । जलदोदय वनजनयन, सर्व मयूरापरी परम हर्षी. ॥ २४ ॥ ४,५,३३,४०,४१,४२, या रामायणांत म्हणजे बालमंत्ररामायण, प्राकृत मंत्ररा- मायण, मंत्रगर्भ साकीरामायण, मंत्रिरामायण (अनुष्टुप्छंद), सप्तमंत्ररामा- यण, (अनुष्टुप्छंद), संस्कृतमंत्ररामायण यांत, तसेंच ७२ व्या रम्यरामायणांत श्रीराम जयराम जयजयराम हा त्रयोदशाक्षरी मंत्र साधिला असून तो बालकांडांत प्रत्येक वृत्ताच्या पहिल्या चरणाच्या पहिल्या अक्षरांत, अयोध्याकांडांत दुसऱ्या अक्षरांत, अरण्यकांडांत तिसऱ्या अक्षरांत, याप्रमाणे क्रमाने शेवटच्या उत्तरकांडांत सातव्या अक्षरांत आला आहे. ६४,६५, निःसप्तमंत्ररामायण, व सत्वरामायण यांत प्रत्येक श्लोकांत सबंध त्रयोदशाक्षरी मंत्र आलेला आहे. याची उदाहरणे: (त्रिःसप्तमंत्ररामायणांतील) श्रीकंठादिसुरर्षिसंस्तुत धरादेवामराच्या हिता। जन्मे यक्षवरानुजप्रमथना सूर्यान्वयीं, रक्षिता । धर्माचा मनुज, स्वयें यश जगी व्हाया, भय ध्वंसिता, झाला राधव दिग्रथात्मज महातेजा विधीचा पिता. ॥१॥ (सत्खरामायणांतील) श्रीमान् गाधिजराज या दशरथा मागे महात्मा सखा ओजखी तनय, क्षपाचरहता राखावयाला मखा।

·परिशिष्ट-औ ८३ दे व्हाया जय रामलक्ष्मण जगच्छ्रेयस्कर क्षमापती, । ते रात्रिचर मर्दुनी, विनविती त्या कौशिकाची मती. ॥ ३ ॥ एकंदरीत श्रीरामत्रयोदशाक्षरी मंत्र साधलेली दहा रामायणे आहेत. ६-१५ स्तोत्ररामायणे. या दहा स्तोत्ररामायणांत सुप्रसिद्ध 'विष्णुसहस्रनाम' या स्तो- त्रांतील हजार नांवें प्रत्येक रामायणांत शंभर प्रमाणे गुंफिली आहेत. “कोणतीही अक्षरे कवितेंत साधून दाखविण्यास जी बुद्धिमत्ता लागते त्याहीपेक्षा अधिक बुद्धिमत्ता 'परंतु,' 'धन्य' असे शब्द यथार्थवाने साधण्यास लागेल हे कोणीही कबूल करील; व जो कोणी ही रामायणे वाचील त्यास ती चित्रकाव्ये नसून ध्वनिकाव्ये आहेत असेंच आढळून येईल. 'परंतु,' 'धन्य' या रामायणांचें एक असो; परंतु विष्णुसहस्रनामावलींतील सर्व नामें क्रमाने व कथासंदर्भ विस्कळित न होऊ देतां साधणे हे काही लहानसहान काम नव्हे. सबंध विष्णुसहस्रनामावलि साधण्यासाठी पंताना दहा रामायणे खर्ची घालावी लागली आहेत. प्रत्येक नामाचा वाच्यार्थ वर्णनाच्या ओघांत सहज मिसळून देण्यासाठी कोठे कसें वर्णन केले असतां क्रमाने व यथार्थत्वाने ही नांवें गोवितां येतील हे ठरविण्याकरितां पंताना समग्र राम- कथेचें खस्थचित्ताने कितीवेळां चितन करावे लागले असेल बरें!” (मोरोपंताचे समग्र अंथ, खंड ७ अष्टोत्तरशत रामायणें. रा. न. चिं. केळकर केसरीकर्ते यांचा उपोद्धात ) याचा मासलाः-(प्रथमस्तोत्ररामायण ) (गीति) विश्वस्रष्टा विष्णुप्रति विनवी दशमुखक्षयार्थ, सया। वर वेदशास्त्रषट्का रक्षाया दे जगीं करूनि दया. ॥ १॥ भूपस्तुतभव्ययशा रविकुलभव सत्प्रभु प्रथित भारी । जो दशरथ प्रभूतद्विजहित असकृत् सुरव्यसन वारी. ॥ २ ॥ (नवमस्तोत्ररामायण) किति बुध सनात् सनातनतम कपिल असें रघूद्वहा म्हणती,। कपि पापांचा अव्यय यापरि संस्तविति, करिति या प्रणती. ॥८२॥ (दशमस्तोत्ररामायण) वदला प्रणतां सर्वा, 'संरक्षीनचि बुधाबुध खा मी'; । भक्तमयूरदयाघन हा सर्वप्रहरणायुध स्वामी. ॥ ८३ ॥ याचप्रमाणे ६ व्या प्राकृतमंत्ररामायणाच्या उत्तरकांडांत 'केवळ उत्तरकांड श्रीरघुपतिमंत्र- रत्नमंजूषा' या पंताच्या उपोद्घातांतील (१०) उक्तीवरून रामरक्षास्तोत्राचे श्लोक व इतर मंत्र पंतांनी गुंफिले असावेत असे कळून येते. शोधकांनी त्यांतून पुढील मंत्र ओळखून काढिले आहेतः- (गी.१-१०) 'रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली । काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः ॥१॥' (गी०११-१७) 'वेदांतवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः । जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः ॥१॥ (गी०१८-२३) 'रावणांतकरः कृष्णो ध्रुवीकृतबिभीषणः । सुग्रीवानन्दकर्ता यो वालीहर्ताऽतिपुण्यमान् ॥ १॥'

·परिशिष्ट-औ ८४ (गी०२४-३०) 'सर्वात्मा सर्वसाक्षी वै सृष्टिस्थित्यंतकृत् विभुः । सर्वाश्चर्यमयो वीरः सच्चिदानंदविग्रहः ॥ १॥' (गी०३१-३३) ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' । (गी०३४.५०) 'राम राम हरे राम हरे राम हरे हरे । हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ॥. १६,१८,१९,२०,२१ यांत म्हणजे (प्रथम) शिवरामायण, उमारामायण, का. शीरामायण, प्रयागरामायण, गंगारामायण व यांतील प्रत्येक गीतींत अनुक्रमें शिव, उमा, काशी, प्रयाग व गंगा अशी नांवें साधिली आहेत. १७ व्या म्हणजे द्वितीय शिवरामायणांत शिवाच्या 'श्रीकंठो वरदः शर्व आशुतोष उमापतिः । दयानिधिर्महादेवो भवो भवहरो हरः ॥ १॥ निरमित्रो निरवधिर्निरविद्यो निरामयः ॥ ११॥' या अष्टोत्तरशत नांवांचा संग्रह केला आहे. २२,२३,२४,२५ त म्हणजे तीर्थरामायण, ऋषिरामायण, राजरामायण, व सन्नामगर्भरामायण यांतील प्रत्येक गीतींत अनुक्रमें एका तीर्थाचें, राजाचें व देव- मुनिसंतसाधुभक्ताचें नांव गोविले आहे. मासल्याकरितां पुढील उदाहरणे पहाः- तीर्थरामायणांतील ५८ गीतींत पुष्कर, सरयू, गंडकी, गोमती, शोणभद्र, फल्गु...... शिवगंगा, महा-हद, कावेरी, ताम्रपर्णी, सेतुवाहिनी ह्या तीर्थांची नांवें गोंवून शेवटच्या गीतींत सर्वतीर्थ हे नांव पंतांनी साधिलें आहे. तें असें:- श्रीराम सकळहितकर निर्जरतर्वधिकचरणकंजरजा । जगतीश पुमर्थप्रद यश करि कवि म्हणति वज्रपंजर जा (=ज्या). ॥ ५९ ॥ तसेंच ऋषिरामायणांत यवक्रीत, रैभ्य, कक्षीवान् औशिज, भृगु..... निशाकर, शंख, लिखित, पराशर, वालखिल्य, अशी नांवें गोवून शेवटीं सर्वर्षि हे नांव साधिले आहे. उदाहरण:- wo- केला भूप बिभीषण अभिषेक अणीक मांडवुनि भव्य,। दिव्योत्तीर्णा देवी प्रभुचा उत्संग शोभवी सव्य. ॥ ६७ ॥ राजरामायणांत नृग, ययाति, नहुष, यदु, पुरु, धुंधुमार...."शल्य, द्रुपद, विराट, ककुत्स्थ, प्रियव्रत, उत्तानपाद अशी नांवें गोविली आहेत. उदाहरण:- उत्तम आनंद दिला, हृत्ताप न उरविला जनीं कांहीं, । पापषडरि दमिले प्रभुनामेंचि, अजेय जे अनीकांही. ॥ ८६ ॥ सन्नामगर्भरामायणांत श्रीगणपति, सरस्वती, कुलदेव, गुरु, शिव, विधि, नारद, प्रहाद, पराशर, पुंडरीक, सनक, वळी, व्यास, अंबरीष, शुक, शौनक, परीक्षिति, निवृत्ति, ज्ञानदेव, सोपानदेव, मुक्ताबाई, चांगदेव, भानुदास, जनार्दन, एकोपंत, वामनखामी, श्रीधर, केशव, गणेश, अनंत, कृष्णदास, जयराम, आनंदमूर्ति, रंगनाथ, रामदास, कल्याण, उद्धव- ·परिशिष्ट-औ - चिद्धन, केशवस्वामी, शिवराम, पुरंदर, दासोपंत, दामाजीपंत, रामानंद, कबीर, रोहिदास, मलूकदास, पीपाजी, धनाजाट, नानक, मिराबाई, कर्माबाई, सेना न्हावी, माधवदास, तुळ- सीदास, मनसुखदास, रामप्रसाद, त्रिनयनवाणी, नरसिंहमेहता, केवळकुबाजी, श्रुतिदेव, सुदामदेव, नामदेव, लाखाभक्त, जनी, गोरा कुंभार, सांवता माळी, खेचरविसोबा, चिचवडकर देव, दामोदर देव, तुकावाणी, बोधला, मालोपंत, मुद्गल, बहिरापिसा, परिया भागवत, हरिनारायण, मुकुंदराज, मुक्तेश्वर, कृष्णदयार्णव, जगमित्रनागा, आनंदतनय, निपटनिरंजन, मानपुरी, सूरदास, केशवदास, भक्तमालाकार, विहारी, भक्तविजयकार, हरिविजयकार, वृंदावनवासी, अयोध्यावासी, काशीवासी, द्वारकावासी, सर्वक्षेत्रवासी, चोखामेळा, शंकराजीबावा, नारायणवावा, शिवदीन, प्रल्हाद बडवे, अमृतराय, पांडोबा आपा, गोविंद गोसावी, बाळकृष्णबावा, विठोबादादा, सकळहरिजन, बाबूराय सदाशिव, कालिदास, वैकुंठाश्रय, ही नांवें गोवून शेवटी 'पंढरपुरवासी हरिकथायज्ञश्रवणर- सिकसेवक मयूर' असे स्वतःचें नांवही घातले आहे. यावरून पंतांची समदृष्टी व सत्सं- गलालसा ही सुव्यक्त होतात. या रामायणाचे एक उदाहरणः-- भव्यार्थ व्यक्त कथी अंगद, परि साम न करि अनिचार। तो निजलयरुचि दावी रामहरिपुढे निकाम अविचार. ॥ ८७ ॥ नूतनोपलब्ध ‘सद्गर्भ' रामायणांत १५२ गीतींच्या प्रथमाक्षरांनी पुढील देवांची व संतांची नांवें साधली आहेतः-'श्रीगजवदन, सरस्वती, कुलदेव, मातापिता, विद्याप्रदगुरु, सांब, विधि, नारद, प्राचेतस, सदाशिवनंदन, जयदेव, साग्रजानुज ज्ञानदेव, एकोपंत, रामदास, दासोपंत, वामनस्वामी, केशव, जयराम, विठोबा, दामाजी, तुलसीदास, रामानंद, कबीर, पीपाजी, नरसिंह मेहता, माधवदास, नामदेव, तुकोबा, अनंतोपाध्याय, मिराबाई, रोहिदास, विसोवा खेचर, चांगदेव, भानुदास, (व) अमृतराय'. हे रामायण सुलभ व मधुर झाले आहे. पुढील दोनच गीति पाहाः- 'सोमें चकोर, मेघे चातक, जन तेंवि निवाविले रामें। नामें प्रभुच्या केली कल्पतरूची हतप्रभे दामें.' ॥ १३५ ॥ 'रघुपति राज्य प्रेमें करि एकादशसहस्र वत्सर हा;। वदले तयांत कामक्रोधांसह दंभलोभमत्सर 'हा'!. ॥ १३९ ॥ धन्यरामायण:-'मैराळबोवा चातुर्मास्ये यांच्या हातून गहाळ झालेल्या रामायणां- पैकी हे एक असून' याचा उपलब्ध झालेला त्रुटित भाग पराडकर संपादित 'मोरोपंताचे समग्र ग्रंथ' खण्ड ८ वा याचे शेवटीं छापलेला आहे. याच्या एकूण ११७ गीति व उपसंहा- राचा १ श्लोक असून त्यांतील ४४ व्या गीतीच्या चतुर्थचरणापासून ८८ व्या गीतीच्या प्रथमचरणापर्यंतच्या गीति गहाळ झाल्या आहेत. यांतील प्रत्येक गीतींत धन्य हा शब्द निदान एकदा तरी मोठ्या खुबीनें योजिला आहे. हे रामायण फार सरळ व रसाळ असेच उतरले आहे. त्यांतील थोडा मासला:- ८ परिशिष्ट MADA ,

·८६
परिशिष्ट-औ
विष्णु प्रभु अवतरला जेथें तो वंश भानुचा धन्य,।
धन्य दशरथ त्रिजगी कोणी झाला नसे असा अन्य. ॥१॥
देवर्पि धन्य, धन्य श्रीमान् वाल्मीकि आदिकवि लोकी. ।
धन्य महाकाव्य श्रीरामायण, जे बुडों न दे शोकी. ॥ २ ॥
धन्या देवर्षिमतें जरि जनधीतूनि मंथरा गेली,
धन्या कैकेयी जरि पतिवरि सोडूनि पंथ रागेली. ॥ १९ ॥
तो धन्य शाप, धन्यचि दशरथनृपमृत्यु; 'रामराम !' असें ।
ह्मणत प्राण त्यागी प्रभुशोकें; मरण हे न धन्य असे ? ॥ २९ ॥
धन्या शूर्पणखा, जी करि जीवांची उदंड हानि, रया ।
वात्येच्या प्रकटि, तिच्या चुकवि प्रभुकृत सुदंड हा निरया. ।। ४३ ।।
धन्या पुरी अयोध्या, धन्या सर्व प्रजा, धरा धन्या, ।
धन्या भास्कर संतति, रामकथा लाजवी कथा अन्या. ॥ ११२ ॥
घोर कलीत मयूरहि गाववुनि स्वयश धन्य केला हो!।
हे श्रीराम प्रभुची कीर्ति सखी जन्हुकन्यकेला हो.' ॥ ११७ ॥
२६ वें परंतु रामायणः-
श्रीरामचरित करितें मुक्त सकृत् किमपि सेवितां भावें,
पार न लागे दुशशतवदनाहि, परंतु वाटतें गावें. ॥ १ ॥
थो. परंतु रामायण रामपदी उदंड हो भावें।
लोमाने रसिकजनी या सुयशें सज्जनांत शोभावें. ॥ ८८ ॥
यांतील प्रत्येक गीतींत 'गरंतु' शब्द कवीने मोठ्या चातुर्याने अर्थहानि बिलकूल होऊन
देतां योजिला आहे.
२७ व्या लघु अथवा सुखरामायणांत केवळ लध्वक्षरेंच योजिली आहेत.
कुशिकतनयसबसमवन करि मुनिवरयुवतिदुरितगिरिस खणी, ।
मग पुरधनु चुरि, वरि अवनिजनिस, सकळसुभटमुगुटमणी. ॥ २ ॥
कपिपतिमुतनुस महि जनि निजनिकटचि बमवि, मुखवि बहु परमा; ।
वदलि, 'सति ! मम पतिस तव पतिच जवळि मजहि सदयमति सरमा.' ॥
या रामायणांत पंतांनी लवक्षरे योजून अनुप्रासही चांगले साधले आहेत. चित्रकाव्याच्या
नात्याने या रामायणाची योग्यता मोठी आहे.
२८ व्या निरोष्टरामायणांत पंतांनी ओष्ठ्यवर्णाची योजना केली नाही.
२९ व्या दामरामायणांत गीतीच्या प्रत्येक अर्धाची शेवटील थोडी अक्षरें (बहुत-
करून तीन, क्वचित् स्थळी दोन किंवा चार) दुसऱ्या अर्धाच्या आरंभी आणून फुलें एकांत
एक गुंतवून जसा त्यांचा हार करितात तसा हार (दाम) बनविला आहे, याची उदाहरणे:
(प्रभुचरित्रमहिमा)
पिक वीतबाध कवि या चरिताम्रवनांत कूजिती, सुरस ।
सुरसभींचा लाजे, यश हे श्रीशिव म्हणे 'शिवे परिस'. ॥ ३ ॥

·परिशिष्ट-औ परिस सुवर्ण करितसे लोहा, जीवासि शिवचि हा महिमा, । महिमान्या स्वर्गाही, खकुल म्हणे धन्य यत्प्रभा अहिमा. ॥ ४ ॥ असाच प्रकार काहींसा पंतांनी आपल्या शिखरिणीवृत्तरचित नूतनोपलब्ध श्रीरामाय- णांत केलेला आढळतो त्यांत प्रत्येक श्लोकार्धात दाम साधिले असून कोठे कोठे सर्वक श्लोकांत ही तें साधिलेलें आहे याची दोन उदाहरणे:- जयें श्रीरामाच्या परम मह होय त्रिभुवनीं। वनी वर्षे बहीं मुदित अथवा ते झष वनीं. ॥ सुरीने केले स्तवन, बहु गंधर्व तनना। न नाकी ही तैसा करिति, अरिच्या गाति हनना. ॥ ४० ॥ यशाची रामाच्या नुरवि अमृताची चव कळा, । कळावा चित्ताश्वा जडुनि हि सुखा दे चवकळा. ॥ कळा अी, ती, मुनि मणति हें धन्य करितें.। रितें त्या पूर्णत्वप्रद, दुरित संताप हरितें.' ॥ ४१ ॥ शेवटचा श्लोक उत्कृष्ट दामयमकाचे उदाहरण आहे. अशी पुष्कळ उदाहरणे यांत आहेत. ३१ व्या 'दीर्घ' अथवा 'दिव्य' रामायणांत प्रत्येक गीतींत कवीने योजवतील तितके 'म' गण योजिले आहेत. गीत्यर्धाच्या सहाव्या स्थानी फक्त पंतांनी 'ज'गण निरुपा- यास्तव योजिलेला आढळतो. प्रत्येक गीत्यर्धातील १६ अक्षरांपैकी १४ अक्षरें गुरु असून २ मात्र लघु आहेत. उदाहरण:- कल्याणाच्या मूळा श्रीकांता भक्तवत्सला ताता। प्रार्थी अत्युन्मत्ता दिकंठातें वधावया धाता. ॥ १ ॥ ३७ व्या 'सौम्य रामायणां'त वृत्तनियमाप्रमाणे पहिल्या अर्धात सर्व गुरु अक्षरें व दुसऱ्या अर्धात सर्व लघु अक्षरें योजिली आहेत. लघुरामायण, दीर्घरामायण, व हे सौम्य- रामायण यावरून पंतांचे भाषाप्रभुत्व चांगले व्यक्त होते. याचे उदाहरणः-(अहिल्योद्धार व सीताहरण.) वारी पादस्पर्शे तापा, तारी साध्वी, नाशी शापा; । पुरवि जनकपण, चुरि पुरहरधनु, वरि विभु महिजनु सुरुचिरतरतनु. ॥ ८ ॥ अद्भुत रामायण-या नावाचे एक त्रुटित प्रकरण मोरोपंतकृत म्हणून आढळते असे एका गृहस्थाने काव्यसंग्रहकारांस मागे कळविले होते. रसिकांनी त्याचा शोध करावा म्हणून त्यांतील उपलब्ध चार आर्या पुढे दिल्या आहेतः- 'सच्चित्सुखधन, अक्रिय, तेणें त्र्यंबकधनुष्य भंगावें। स्त्रीकामास्तव, अद्भुत सद्यश हे व्यासवाल्मिकी गावें. ॥ १ ॥ कैलासा डळमळवी त्यातें शिवचाप काय न ढळावें । हैं अद्भुत सीतेने तें धनु घोडा करूनि खेळावें. ॥ २ ॥ - ·परिशिष्ट-औ . - अथवा स्पर्श जडता जाउनि, सद्बुद्धि होय कोदंडा, । श्रीरामातें प्रार्थी, हे अद्भुत 'मज अशा खळा दंडा.' ॥ ३ ॥ किंवा चापमिपे हा दृढतर ज्ञानाभिमान जनकाचा, । भंगुनि, पर्णावी स्त्री, हा अद्भुत हेतु विश्वजनकाचा.' ॥ ४ ॥ ७३ वें ओवीरामायणः--वास्तविकपणे हे चौदा गीतींचं एक रामस्तोत्र असून छापणारांनी त्याला रामायणाचा पोपाख देऊन छापिलें आहे. तसेच त्यांतील 'वंदुनि सरख- तीला...','कैलासी नगतनया...'व शेवटचा अनुष्टुप् श्लोक अशी तीन पये प्रक्षिप्त आहेत असें रा. द. पराडकर यांचे ह्मणणे आहे. यांत ओवी व गीति अशी दोन्ही वृत्ते साधिली आहेत. त्याची उदाहरणे- वंदुनि सरस्वतीला ध्याती कुलदेवतेसि कवि सर्व । गाती निजपूर्वजगुरुमूर्ती हरि गुरु तथैव कवि शर्व. ॥ ६३ ॥ (ओवी) वंदुनि सरखतीला व्याती । कुलदेवतेसि कवि सर्व गाती । निजपूर्वजगुरुमूर्ती । हरि गुरु तथैव कवि शर्व. ॥ सीताकांता ! मेघश्यामा ! हा दीन दास लक्षावा । रामा! अनुर्किनि वदनीं नामा वसवोनि नित्य रक्षावा. ॥५॥ (ओवी) सीताकांता ! मेघश्यामा ! । हा दीन दास लक्षावा रामा ! । अनुदिनं वदनी नामा । वसवोनि नित्य रक्षावा. ॥ 'तसेंच आर्या ओवी रामस्तोची पंतलिखित प्रत चातुर्मासे यांचे दप्तरांत राहिली असून तिच्या दुसऱ्या अंगावर, पंतांनी आर्यंत अनुष्टुप् श्लोक साधून रचलेले दहा आर्याचे एक ईशस्तोत्र (ज्यांत विशिष्ट देवतांचे विशेष वर्णन नाहीं असें) लिहिले आहे. हे स्तोत्र अप्रसिद्ध असल्यामुळे त्याचा नमुना पुढे दिला आहे. आर्या अनुष्टव् वृत्तांत ह्मणण्यास आरंभ करून चरणाचे अखेरची अनपेक्षित अक्षरें सोडून द्यावयाची अशी याची रचना आहे. सदया नत हा दीन प्रभु तूं सुख दे सदा ॥ शिवा याला । निरसी भवबाधेतें क्षण दाखिव वा पदा ॥ निवायाला ॥ १ ॥ रामा दयासमुद्रा मी आलो शरण पावना ॥ माजी। भ्याली न धैर्य पावे धी हे संसरण गा वना ॥ माजी ॥२॥ तुजवांचुनि कोणातें विनवू ब्रजपाळका! ॥ हरी बाधा. । जननीच बहु स्नेहें जपती निजबाळका; ॥ ह्मण वा ! धा. ॥ ३ ॥ ( मोरोपंत व त्यांची कविता, लेखांक ५ कैसरी, रा. द. पराडकर । वरील रामप्रार्थनेप्रमाणे दुसरें एक ओवी -अनुष्टप् वृत्तांत 'रामप्रार्थना' प्रकरण पंतांनी रचिलेलं असून तें अजून अप्रसिद्ध आहे. (आ) महाभारत:-मोरोपंती भारताच्या प्रत्येक पर्वाच्या पहिल्या गीतीचे आद्याक्षर घेऊन ती एकापुढे एक मांडिली असता त्यापासून 'श्रीपांडवसहायो भगवानरविं. दाक्षो जयति' असे वाक्य निष्पन्न होते. अशा रीतीने भारताच्या अठराही पर्वाची मोरो- ·परिशिष्ट-औ ८९ संतांनी एक माळ बनवून पांडवांचा साहायकारी कमलनेत्र भगवान् श्रीकृष्ण यास ती अर्पण केली आहे. (इ)मंत्रमागवतः-यांत पंतांनी 'नमो भगवते वासुदेवाय' हा एकादशाक्षरी मंत्र प्रत्येक गीतीच्या आरंभींच्या अक्षरांनी साधिला आहे. अगदी प्रारंभी तर पहिल्या अकरा गीतीत वरील मंत्राचे एकेक अक्षर एकेका गीतींत सहा सहा वेळां येऊन एकंदर सहा वेळां मंत्र साधिला आहे. यांतील थोडासा मासला पहाः- नलिनाक्ष प्रभु लक्ष्मीनयनमनोहरपदांवुजध्यान । नवघननील चतुर्भुज नमिला जो पुण्यकीर्तिचे स्थान. ॥ १ ॥ मोहतमोर्क जगद्गुरु मोक्षदपद त्या शिवींच नित्य रमो। मोदित मन हो चितित मोघ नसो सर्व पापताप शमो. ॥ २ ॥ भव्य हरिहरांचे जे भवभयहर नारदादिगुणलोभ । भगवत्तुल्य जगद्धित भक्त नमस्कारिले विमलशोभ. ॥ ३ ॥ ... देव मुकुंदचि तो जरि देही प्राचेतसादि कवि नांहे। देश पवित्र करि सदुपदेशे सुयशें प्रमोद कानां दे. ॥ ९ ॥ वाल्मीकिव्याससमचि वाचा ज्यांची स्तवी सदा देवा । वाक्तनुमनें नमन त्यां, वात्सल्य हेवि त्यां रुचे सेवा. ॥ १० ॥ यश हरिचें ज्यांसि रुचे यदुपतिसचि वाहिला जिहीं काय, । यद्यपि निकृष्ट, झाल्या यवनहि, त्यांचेहि वंदितो पाय. ॥ ११ ॥ यांत हरि, हर, हरिहरभक्त, गणपति, तद्दास भृशुंडी, विधिसुत, तेतीस देव, वाग्देवी, गंगा, काशी, व्यासवाल्मीकि, तत्सम भगवंताचे स्तावक, व भगवंताचे अनन्य यवनादि निकृष्ट भक्त यांस पंतांनीं वंदन केले आहे. दशमस्कंधाच्या आरंभी मंगलाचरणाच्या द्वादश गीतींत गीतींच्या आद्याक्षरांनी 'श्रीमानुरुगायो मुकुंदो जयति' हा जयकार साधिला आहे. यांत 'श्रीकंठ, नारदमुनि, प्राचेतस, शुक, पराशर, व्यास' हे भागवतोत्तम, 'माता, पिता, स्वकुळगुरु, विद्यागुरु,' हे गुरु, नमन व स्तवन करण्यास योग्य असे स्थावर जंगम, रुक्मिण्यादिसती, गायत्री, योगीद्र दत्तात्रेय, सिद्धनायक कपिल, हनुमान् , श्रीरामायणभार- तादि मुनिकृति, कुंती, माद्री, तत्सुत पांडव, भीष्म, विदुर, गंगा, यमुना इत्यादि पवित्र नद्या, तीर्थे, यज्ञ, क्षेत्रे, वनें, पर्वत, वृक्ष, व सरतेशेवटी श्रीकृष्ण या सर्वास वंदन केलं आहे. यांतील प्रथमच्या तीन व शेवटच्या दोन गीती अशा आहेतः 'श्रीकंठ, नारदमुनि, प्राचेतस, शुक, पराशर, व्यास, । नमिले भागवतोत्तम, जे शर शिवले परा शरव्यास. ॥१॥ माता, पिता, स्वकुळगुरु, विद्यागुरु वंदिले, सदा शीतें। ज्याच्या निरीक्षणे भवताप निवे, देति जे सदाशीतें. ॥२॥ - ·२० परिशिष्ट-औ , - नुतिनतिपात्र जगीं में नमिलें जंगम, अजंगमहि म्या तें। द्यावी आज्ञा तेणे मज गाया स्वांतरंगमहिम्यातें. ॥ ३ ॥ यज्ञातें, क्षेत्रातं, तीर्थात, सहनां, नगां, नसर्ने । सर्वक्षमा करा हो ! वरिलें तीर्थाधिकीर्तिगान मनें. ॥ ११ ॥ तिलक श्रीमत्पुण्यश्लोकसभेचा, उपास्य धोरांचा, । नमिला ग्रंथारंभी श्रीकृष्ण, धन स्वदासमोरांचा, ॥ १२ ॥ (ई)मंत्रमय भागवतः-यांत प्रत्येक गीतींत 'नमो भगवते वासुदेवाय' हा एकादशाक्षरी मंत्र साधिला आहे. याच्या एकंदर १०८ गीती, उपसंहारात्मक धरून १०९, आहेत. याची काही उदाहरणे कथानुरोधानें केकावलीच्या टीपांतून दिली आहेत. येथे त्याची तीन उदाहरणे रसिकांस मासल्याकरिता सादर केली आहेतः- नतमोक्षद भवविधिनुत जगदीश वरेण्य वैनतेय-रथ । वाराया वसुधाभर देह धरी वासवादिगेयकथ. ॥१॥ नष्टां मोहुनि, भवनीं गवळ्याच्या तेज आपुलें राम । बाढवि, सुख दे वांटुनि नंदयशोदादिकां घनश्याम. ॥ २ ॥ न गमो चित्रं भयद तम धनगर्जित वर्ष तेथ शेष वरी। वारिधि तशी सुखें दे वाटहि यमुना, न मार्गविन्न करी. ॥ ३ ॥ (उ)कृपा विजयः-वळराम ब्रह्महत्याक्षालनार्थ तीर्थयात्रा करित करित वेंकटाचळ पर्वतावर आला. तेव्हांचे वर्णन:--(गूंढचतुर्थपाद) पावनांघ्रि भला गावें । सुधाकदघटामळा। ज्यास तो चपळालभ्य । पावला वेंकटाचळा. ॥ (कृष्ण. ७९, १७) वरील श्लोकांत जी जाड टाइपाने अक्षरे छापिली आहेत त्यांनीच चवधा चरण होतो. विदग्धमुखमण्डनकाव्यांत 'पादगूढ' ह्मणून एक कूटप्रकार दिला आहे त्याचेच हे एक उदाहरण आहे. (चतुर्थ परिच्छेद १८, १९). कृष्णविजय अ० ८६ (अर्जुनमुभद्राविवाह) याच्या स्वतंत्र प्रतीवर पंतांनी 'रामकृष्णविलोम' काव्याच्या धर्तीवर पुढील गतप्रत्यागतार्थ श्लोक लिहिलेला आढळतो:- 'नाम गा अरसा मान तोखा लाभ न बाळका। काळ बा न भला खातो न मा सार! अगा मना!॥१॥ अन्वयार्थः-अगा! बाळका मना ! (अरे अज्ञानी मना !) अरसा तोखा (रसहीन विषय- मुखाला) लाभ न मान (लाभ मानूं नकोस); बा : (बापा ! मना) काळ भला न (मृत्यु बरा नव्हे) [तो] खातो (तो तुला खाऊन टाकील), मा सार न (लक्ष्मी ही शाश्वत नाही), नाम गा (भगवंताच्या नामाचे गायन कर). अर्थात् विषयमुखालाच खरे सुख मानून त्यांत तूं रमूं नकोस. काळ तुला केव्हां खाईल याचा नेम नाही. लक्ष्मी ही चंचल आहे ह्मणून तूं सर्व सोडून भगवन्नामाचे स्मरण करून कृतार्थ हो.

·अम्लानपंकजमालाबंधरचना.
पा
श्लोक १.
श्लोक २.

·अम्लामपंकजमालाबंधरचना.
श्लोक ३.
श्लोक ४.
श्लोक ५.
000
दास

·परिशिष्ट-औ 'रामकृष्णविलोम' काव्याचा अगदी प्रथम श्लोक मासल्याकरिता येथें सार्थ देतो:- 'तं भूसुतामुक्तिमुदारहासं वंदे यतो भव्यभवं दयाश्रीः । श्रीयादवं भव्यभतोयदेवं संहारदामुक्तिमुतासु भूतम् ॥ १॥ (काव्यमालाएकादशगुच्छक पृ० १४८) [रामपक्षे] 'यतः दयाश्री. [बभूव] (ज्यापासून भूतदया व शोभा झाली, अर्थात् जो त्यांचे कारण आहे ) तं उदारहासं भूसुतामुक्तिम् वन्दे' ( त्या गंभीरहास्ययुक्त असलेल्या, पृथ्वीकन्या सीता तिचे मोक्षण आहे ज्यापासून अर्थात् सीतेला सोडविणाऱ्या श्रीरामचंद्राला मी वंदन करितों.) [कृष्णपक्षे] 'भव्यभतोयदेवं ( भव्य भ म. उत्तम दीप्ति असणारा सूर्य, तसेंच तोय शब्दानें जलात्मक असल्यामुळे तोयद म. चंद्र असा अर्थ, या दोहोंचा देव ह्म. प्रकाशक अशा) संहारदामुक्ति (अनर्थ देणारी-मुलांचा प्राण घेणारी पूतना संहारदा, तिला मोक्ष देणारा अशा ) उत ( आणि) असुभूतम् ( सर्वत्र जगांत प्राणरूपाने असणारा, किंवा जगाचे जीवन चैतन्यस्वरूप अशा) श्रीयादवं ( श्रीयदुकुलोत्पन्न कृष्णाला) [वन्दे] (मी वंदन करितों).' असे अनुलोमविलोमात्मक एकूग छत्तीस श्लोक या काव्याचे आहेत. (ऊ)स्फुट काव्यें:-पंतांनी क्वचित् आपल्या काव्यांत बंधही साधिले आहेत. त्यांचे ठळक उदाहरण त्यांचे 'अम्लानपंकजमालाबंधपंचक' काव्य होयः मोरोपंती स्फुटकाव्ये भाग १ ला, पृ० २२४-२२५ त तें काव्य व बंधरचना दिली आहे. ती केकावलिवाचकांच्या माहितीकरितां सोबतच्या जादा पानावर छापिली आहे. याची उदाहरणे:- दाता धाताविता त्वं गृह इह गहने लोकशोकनकर्मा । दीनानां नाथ ! नान्यो हृतनतपतनस्त्वां विना विश्ववितं ॥ मायेशाये न ये त्वामनु ननु मनुजास्तैः कृतं कृत्स्नकृत्यं । वाविद्या वित्तविनैवत ! हतमतयो राम ! वा मद्यमत्ताः ॥ १ ॥ ज्ञानात्मानादिनाथः खजनजयजनुः पावनो वर्ण्यवर्थः । सेवा ते वासवाह किमुत मुनिमुदे राम ! भूमनमस्ते ॥ कालं कालं बलं बद्धजमज! न जहातीश! भो शर्वशक्ते! । त्वंहंदो हंत ! हंता हरिररिहरिणो रावणोऽवद्यवां ॥ २ ॥ .. NADA ॐ श्रीराम

·परिशिष्ट-अं.
मोरोपंतांची ठरीव यमकें.
मोरोपंतांचा यमन्तकोश तयार केल्यास आधुनिक कवीना त्याचा बराच उपयोग होईल
असे वाटल्यावरून त्याच्या ठरीव यमकाची एक व उपयुक्त यमकांची एक अशा मासल्या
करितां दोन लहानशा याद्या तयार करून येथे 'अ', 'अ.' या परिशिष्टांतून जोडिल्या आहेत
त्या वाचकांस उपयुक्त वाटल्यास तशा प्रकारचा विस्तृत व पद्धतशीर प्रयत्न करण्यास एखाद्या
विद्याव्यासंगी पंतभक्तास उत्तेजन येईल. स्थलसंकोचास्तव ही ठरीव यमके जेथे आढळतात
ल्या सर्व स्थळांचा निर्देश करणे अशक्य असल्यामुळे एक दोन स्थळांचाच निर्देश केला आहे.
या ठरीव यमकांच्या प्रकारास इंग्रजीत Bouts rimes असे ह्मणतात. अॅडिसन
स्पेक्टेटर अंक ६. पहा. साह्याने विशेष काव्यस्फूर्ति नसणा-या, पण सयमक कविता करूं
इच्छिणाऱ्या नूतन कवीस कविता करणे सुलभ जाईल.
अगा धसावस ते-अगाधसा धसते
अठरा जे-हठ राजे
(हरि. ९,६६,४८,१४७)
(स्त्री. ४,२ शांति. ६,१३)
अगा धात्या-अगाधा त्या (वामन. १४९, अत्याग (मोठा अपराध)-अत्याग (स्वीकार)
गदा. ७,१५ अनु. ३,४०) (आश्रम. १,३६ हरिश्चंद्र. ४,२६)
अगा राया-अगारा या (शल्य. ३,४५; अदभ्रा तें-पद भ्राते (मदा. ३,२२,
आश्र. १,५८ हरि. २२,१०६)
१८,६)
अघ नाहीं-न घनांहीं
अंतकसा-अंत कसा (कर्ण. ३९,३९,४०,४)
(कर्ण. ३५,१६ अनु. ८,४३) अंतरायातें-संतरायातें ( आश्रम. २,७;
अघा बरवी-न घाबरवी
हरिश्चंद्र. ५,२४)
(कर्ण. ४३,३१ अश्व. ३,२३) अथवा हो-पथ वाहो (अनु. ७,७२ ७,१२)
अजातारी-अजा तारी-गजा तारी-न जातारी अधमातें-वध माते
गदा. ४,२२,५,१८ स्वर्गा. १,२०)
(कर्ण. ६,३१; गदा. २,२)
कर्ण.

·परिशिष्ट-अं अंधकार मला-अंधका रमला असो नमन-असोन मन ( हरि. २७,२२,३२,३८) (हरि. ५०,४२,८८; अनु. ४,४) अंधकारा ती-अधकाराती अक्षम रणाला-अक्ष मरणाला (कर्ण. ३५,२६, हरि. २५,३१) (गदा. २,९; शल्य ४,३२) अंधातें-संधा ते (शल्य.१,२४,गदा.५,३०) आइ कसी-आइकसी अनघातें-जनघातें-मन घातें (कर्ण. ४३, ८८; आश्र. ४,६) (कर्ण. २८,७, आश्र. २,१००,३१७) आकर्षी-नाकर्षी (आश्रम. ६,२; हरि.१,४२) अनळ साचा-अनळसाचा आतेला-आ तेला (द्रोण. १,३९; (कर्ण. ४९,२१; हरि. ३६,८०) उद्योग. १०,२९) अनीकांही-मनी काही (आश्रम. १,६२, आठविती-आठ विती कर्ण. ३०,३२) (आश्र. २,१०८; हरि. ३८,४२) अन्याया-अन्या या (अश्व २,४७; आठविली-पाठविली द्रोण, १३,६०) (अश्व. १,१०५; स्त्री. ५,२०) अनुग्रह रित्यातें-अनुग्र हरि त्यातें आठवुनी-पाठवुनी ( मदा. २,५३,६,७२ ) (वामन. १६७, हरि. ३४,६१) आपल-तापलें (केका. ८८, पृथ्वीरामा. ३६) अनुग्रह रे-अनुग्र हरे आ म्यां तें-आम्यातें(सत्संग.१२:तुका.१८) (अनु. ३,५१, अश्व. २,४९) आयकवी-काय कवी-हाय कवि-राय कवि अपराधी-न परा धी (मदा. २,४७; हरिश्चंद्र ५,२२ (हार. ४३,२१,३,६५आश्र.५,४०,३,३६) अरण्यांत-शरण्यांत ( हरिश्चंद्र १,३,३,१७) आयकिली-काय किली अरिघातें-परि घातं (शल्य. २,५६, २,९८ (हरि. ३५, ७५; गदा. ८,२७) आयकों दावा काय कोंदावा अर्णव तो-वर्णवतो (कर्ण.४३,२७ अनु.१,४) (वामन च. ११६; वन. ४,५६) असामान्य-असामान्य आयकों देहा काय कोदे हा (कर्ण. ५०,७४; गदा. १,११०) (गोपीगोडवा ३, शांति. ७, ३६) असा राया-असारा या (अनु. ६,२८; शांति. २,६९) आयुध-न्यास-आयु धन्यास असी मकरी-असीम करी (गदा. ६,१६; हरि. ४८,१९५) (एकनाथचरित्र ६, कर्ण. ६,५५) आलिकडे-आलि कडे ( सन्मणि. १०५, असुख पावे-असु खपावे आश्रम. २,१२) (अनु. २, १०; आश्र. २,८६) आलि सये-आलिस ये असुख रचिते-असु खरचिते (शांति. ५, ११; हरि. ३५, ७७ ( कर्ण. ४५,४; वा. ७० ) आवाके-आ वांके (द्रोण.१,४,हरि.३४,२४) असुर-हित-असु-रहित उजराया-तुज राया (अनु. ७,१०६; (वा. च. १२३, आदि. ९,८) अश्व. १,७०) असे नातें-असेना ते उणीव रितें-गुणी वरते (गोपीगोडवा ४५; भीष्म. १२,५५) (गोपीगोडवा २६; विराट. ५,३७) , ·परिशिष्ट-अं उत्तमश्लोक-उत्तम श्लोक कां मरणा-काम-रणा (हरि. ३,५४, कृष्ण. ८३,४७) (शल्य. २,६७; कर्ण, २७,५) उत्साह-कुत्सा हैं(द्रोण.१,१३;कर्ण.२८,२८) काय गाजीव-कायगा जीव उपदेश-सुपदेश (गदा. ३,३१,६,३४) (हरि. ४३, २२, ५१, ३४) उपायनसे-उपाय नसे काय होतात-कायहो तात (शांति. ४,२३; हरि. ३०,९६) (हरि. ४७,६२, ७, ७७) उरतें-उर तें (कर्ण. ४५,१२) काळजी वाहे-काळ जीवा हे ओपावें-ओ पावें (आश्रम. १,८२,४,११) (हरि. ४१,११४; कर्ण. ६,६४) कटक-चटक (कर्ण. १९,३; द्रोण. १,१२) कुंद रितें-सुंदरि तें कर्कश तें-तर्कशतें ( विराट. २,५,३,६५) (हरि. २९,४५; आदि. ११,९) कदंबातें-मदंबा तें (अनु. २,१९, ८,१००) कुनर पितयातें-पुनरपि तयातें कन्या-धन्या ( मात्रा रा. ४; अहल्या. १) (अश्व. १,८१; हरि. ४८,२३७) कनकाची-जनकाची (अश्व. १,५४; १,५७) कुमार मणी-उमा रमणी करकांहीं-कर कांहीं (अनु. १,१९, ४,७) (हरि. ३५,६७; सौप्ति. २,२३) कराल करवाल-कराल करवाल (हरि. ४८,१३९; द्रोण. १,३८) केशव दे-लेश वदे(गदा.५,२३ःकर्ण.४१,२) करी नमन-करीन मन कोपाने-रोपाने (गदा. २,३; शल्य. २, ३७) (हरि. ४३,९५; कर्ण. ४३,२९) क्रियापर महर्षि-प्रिया परमहर्षी करी लगट-करील गट (अनु. ४,५; शांति. ४,१५) (हरि. ४७,७२; शल्य. ३,७७) घातले कानी-घात लेकांनी कलहातें-बल हातें (कर्ण. १३,५,२३,१५) (आश्रम. १.४१; गदा. १,९४) कवळून-जवळून (हरि. २,५३; आश्र. १,८३) घेराया-घे राया विराट. ४,६८द्रोण.१,१४) कविराजे-न विराजे जतन-पतन (गदा. ६,५४; हरिश्चंद्र. ३,२६) (गदा. ६,१३; हरि. ११,१२ चवधांस-चव घास कां गमला-सांग मला (आश्र. १, ६५, अश्व. ७, १८) (कर्ण. २८,६३; माधव. ११) चालवितो-पालवितो काज वेचितसे-काजवेचि तसे (हरि. ४७,४८, ४८,२४७) (गदा. १,१२४; आश्रम. २,८४) कांटा हो!-कां टाहो जनकास-जन कास (आश्रम. ४,५१, गदा. १,११६) (हरि. ४१,८; आश्र. २,७०) काननी चोर-कां न नीचोर जन यश तें-तनयशतें (विराट. १,११४, ६, ८) (आश्रम. २,१२०,६,१४) कानांही-कां नाहीं जन्महित--सन्महित (शांति, ७,१२०; हरि. २२,९९) (मदा. १,२; आश्रम. २,७०) कांपविला-कां पविला जलजनाभा जी-खळजना भाजी (अनु. ८,९१; कर्ण. ३८,३८) (हरि ५०, ६४, ९, १०८) ·परिशिष्ट-अं ९५ तप कराया-सपकराया जवन वाजी-जव नवा जी तोख राजीव-तो खरा जीव (मौस. १, ६८; गदा. १०,२) 'द्रोण. १५,१०५; शांति. ५,१६) जागा-जागा (आश्रम. ५,५३, तो धमनी-बोध मनी कर्ण. अ. ३१,४१) (हरि. १४,२५ मंत्र. भाग. ४७४) जीवाचा-जी वाचा तो भावे-लोभावें (सन्मणि. ८; महिपति.३) (सन्मणि. ४५; आश्रम. ५,४६) तोयाची-तो याची में विरवी-जेंवि रवी (ऐषि. १,४०; अश्व. २,६१) (विराट. ६,३६; शांति. ७,९६) तोयांत-तो यांत जें विशंक राबेल-जेंवि शंकरा बेल (वा. च. ६९; महाप्रस्था. १,१५) (अनु. ४,१; शांति. ७,६६) तोलावी-तो लावी में विहित-जवि हित (अश्व. ५,४५; हरि. ३८,२७) दयालु गड्या-दया लुगड्या (कर्ण. ४१,३५; शांति. ७,६३) जोडून-सोडून (हरिश्चंद्र. ४,२५; शल्य.१,२) दयालो हैं-दया लोहें (वन. २,१७; विराट. १,९७) तडा खातो-तडाखा तो (गदा. ३,२५; हरि. ३१,५३) दिलीप गडी-दिली पगडी (उद्योग. ९,३४; कर्ण. ४३,२८) (राधा. २४; द्रोण. ५,२२) (मदा. २,५८, ६,४६) दे खाया-देखाया तपोनिधी राजा-तपोनि धीरा जा (गदा. २,३३; आश्रम. ६,११) (आश्र. ३,५८; हरि. ४,१७) दे खिलारा था-देखिला राया तया लुबरी-दयालु बरी (हरि. ४७,३४; ४३,१०२) (हरि. ४१,९४, ४८:२९९) देवकी नाश-देव कीनाश ताप सजे-तापस जे (आश्रम. ४,१४,५,३) (उद्योग. १०,२८; द्रोण ९,३४) तापसत्वानें-ताप सत्वाने देववी राजा-देव वीरा जा (अनु. ६,४३; आश्र. १,५२) (शल्य. ४,५७; अश्व. २,१५) तेजातें-तें जातें ( वा. च. १; ऐषि ३,८) दे वसुधा-देव सुधा तेलिंगा-ते लिंगा (राधा. १५; सन्मनोरथ. ४) (वा. च. ५९; कर्ण. १२,२४) तोक रितें-तो करितें दे वाजी-देवाजी (हरि. ४१,१५८; अश्व. ४,७७) ( शांति. ३,८३; अश्व. ५,३६) तोक वच-तो कवच (विराट. २,४०,३,३०) दे हातें-देहातें(अश्व.१,९०, हनुमद्रामा.२२) तोख चला-तो खचला घडकले वरते-धड कलेवर ते (हरि. ४१,३०; अश्व. ५,७२) (हरि. ४८,२५७; ऐषिक. २,१८) तोख पवि-तो खपवि नका राहूं-'न' कारा हूं (द्रोण. १८,४'; हरि. ३८,६७ ) ( हरि. ४४,४५, ५२,१०९) तोख रचि-तो खरचि नको चिरडों-नकोचि रडों (हरि ८,१०७; शांति. ५,१७ ) आदि. ९,३२; हरि. ४१,१६२) ·परिशिष्ट-अं : नको पावें-न कोपावें निदुनि घे-इंदु निघे (गदा. ८, २१; हरि. ४३, ६८) (ध्रुवचरित्र ३८; हरि. ९,९५) नको विदरे-न कोविद रे निचे दीन-निवेदन (द्रोण. १२, १७६; अनु. ६, १०) (सौप्ति. १,३८; हरि. ११,२) नंदनवनीं तें-नंद नवनीतें निवे दूत-निवेदूत (अनु. ४, ७३; हरि. १३, ५९) (अश्व. १,७२; स्वर्गा. १,३१) नदी नातें-न दीनातें निवे दून-निवेदून (गोपीगोडवा ४७; आदि. १०,६९) (हरि. ४८, ३; अश्व. ६,३१) न दीनावरी-नदी नावरी पण तूतें-पणतू तें (केका. ९६, रम्य रामा. उपसंहार (हरि. १८,३३; अनु. ८,८७) नभा वातें-न भावातें पदकमळ-पदकमळ (स्त्री. ४, ३३; खर्गा. १, २९) (वा. च. ११९; भीष्मभ. १) नभा सविता-न भासविता पद नमुनी-वदन मुनी-सदन मुनी (शांति. ६,२२; स्त्री. ६,५५) (हरि. ४३, १२५; अश्व. २,२५ अश्व. नयज्ञा तें-न यनातें १,३९; शांति २,३२) (अश्व. १,४३; अनु. ८,६४) पर महर्षि-परम हर्षि नरकास-नरकास (हरि. २७,३४; वा. च. ३०) ( कर्ण. ४१,७६; सौप्ति. १,१४) परिवेष-परि वेष (द्रोण.१०,३७,अनु.५,३६) नरवरा हे-न रव राहे परिस राया-परि सराया (आश्र. १, ६८; अश्व. ६,१३) (हरि. ४७,१; मौसल. १,१३२) नरा जन्य-न राजन्य परिस राया तें-परि सरायातें ( अनु. ८,७९; ऐषि. १,१७) (शल्य. २,१; द्रोण. १,४३) नव दावी-न वदावी परिसून परि सून (हरि. ५२,२६०; विराट. १,४७) (शल्य. ४,२२; अश्व. १,१८) नवनीतें-न वनीं तें परिसेना-परि सेना (राधा. ३८; आश्रम. ३,३३) (कर्ण. ४९,७३; विरा. २,२८) नसे उचिता-न सेउ चिता पाठउनी-पाठ उनी (शांति. ४,३३, ७,६४) (विराट. १,१३६; स्त्री. ४,२८) नसे कांहीं-न रोकांहीं पाव कसा-पावकसा (अश्व. ३,४१; आश्र. ३,४१) (कर्ण. १४,१९; हरिश्चंद्र. १,३६) नसो सवतें-न सोसवतें पुनरपि तयातें-सुनर पितयातें-कुनर पितयात (हरि. ८,१०२; कर्ण ४३,६) (द्रोण. १२,१६२, अनु. ७,९४ नायका पूस-काय कापूस शल्य. १,१३) (शांति. ६,४०,७,९३)| पेटविला-भेटविला (आश्रम. ६,३८, ७,३९) ·परिशिष्ट-अं पौर वदे-रौरव दे (मदा. २,८१; हरि. ३,२) मज्जन हो !-मज्ज न हो प्रतिज्ञा ती-प्रति ज्ञाती (साधुसत्कार. २५; आश्रम ६,२७) (गदा. ४,१२; आश्रम १,२३) मतप हा-मत्त पहा प्रसूनांहीं-प्रसू नाहीं (हरि. २७,६२, स्त्री. ६,६) (अनु. ७,२८; गदा. ९,२३) मत्तपाहून-मत्त पाहून बा धात्या-बाधा त्या (वन. ११,१२४; अनु. ३,८) (हरि. ४७,१४; शांति. ६,४९) महाभुज गदेतें-महाभुजग दे तें बा! पाहे-बापा है (कर्ण. २७,६०; शल्य. ३,२७) (मदा. ४,२६; कर्ण. २१,४१) महिला (स्त्री)-महिला (-पृथ्वीला) बाहूनी (बोलावून)-बाहूंनी (हातांनी) (गदा. ५,२४; कर्ण. ५,७; मदा. ५,४४) (आदि. १६,१२; कर्ण. २१,१४) मान लेकांहीं-मानले कांहीं बा हेर-बाहेर (गदा. ८,२०; आश्रम १,४०) (अश्व. ६,३; स्त्री २,१; हरि. ३३,५४) मान वेदास-मानवे दास बोल कानांहीं-बोलका नाहीं (शांति. ५,१०९; सौप्तिक २,४४) (आदि. १,३; हरि. २७,९) मी नाही-मीनांहीं. भद्र क्षण-तद्रक्षण (हरि. २६,५१; शांति. ५,६५) (केका. ९४, पृथ्वी रामायण २६) मुनिवरा गेला-पुनिव रागेला भर वसायाचा-भरवसा याचा (हरि. ९,९०; अश्व. २,४६) (अश्व. ३,५६; रामरीति ६७) मुलास कुळकळतें-तुला सकळ कळतें भर विलापाला-भरविला पाला (अश्व. ४,३८,६,१५; गदा ५,१४,८,२२, (स्त्री ४,१३; शल्य. १,४१) ऐषि. १,२०, स्त्री. ३,९ भाउनि घे-भाउ निघे मोहातें-तो हातें (विराट. ४,९०; मौसल. २,५५) (हरिश्चंद्र. २,२०; २,३०) भानु निघे-मानुनि घे । याद तळमळते-पादतळ मळतें (आश्रम. ६,४; हरिश्चंद्र. १,३१) (वा. च. ११८; गदा. ९,२) भीम रणा-भी मरणा येऊन-ये ऊन (अनु. ७,२१; आश्रम ७,१) (कर्ण. ३६,१९; ४३,६९) यो जीन-योजी न भीमातें-भी मातें (विराट. ५,७६; शांति. ७,१०८) (कर्ण. ३९,४९; गदा. २,१४) रसनेला-रस नेला भुज गमला-भुजग मला (स्त्री. २,९; मंत्रभाग. १०,४२८ ) (हरि. १३,७७; आश्रम. १,८७) राहु निघे-राहुनि घे मगराया-मगराया (हरि. ४८,२८४ कर्ण. ३२,२३) (हरि. ४८,२५; द्रोण. १,८९) मज्जन कराया-मजनक राया रुचिर-मुचिर (कर्ण, ९,१३, १७,२४) (अनु. ६,३; स्वर्गा. १,४) बंदील-मंदील (शल्य. १,५६ सन्मणि. ३२) ९ परिशिष्ट ·२८ परिशिष्ट-अं समस्त वन-समस्तवन विप्र भजनांत-विप्रभ जनांत समस्त बक-सम स्तबक (अवतार. २०१; अनु. ७,८) (वन. १२, २८; आश्रम १, १३८) विप्र भव्यास-(र)विप्रभ व्यास (अनु. ६,५६; शांति. १,२) ( विराट. ३, ५२; स्वर्गा. १, ५९) विरोध रणीं-विरो धरणी समयज्ञ-सम यज्ञ (अश्व. ६, ४३, ७,३) (विराट. २,२७, अश्व. ४,१०१) समक्ष महा-सम क्षम हा विश्वास (जगारा)-विश्वास (भाव) (गदा. १, ११०; मदा. २,७४) (अनु. १,५२, ६,४४) सवघड तो-सव घडतो शत गावं-न तगावें ( अश्व. १, ७; हरि. ५२, १००) (हरि. ४७,२६; अश्व. ३,८१) सहदेव-सह देव ( कर्ण. ८,९; २४,२१) शांत नवा-शांतनवा संहरितें-अंह रितें (शांति. ७,३९,७,१४; सौप्ति. २,४५), (शल्य. १,१ वा. च. १४०; मौसल.१,१७) शिर कविता-शिरकविता सांग मला-कां गमला (कर्ण. ४७,४६; हरि. १,१), (मदा.२,३४;हरि.४४,१८; शांति. ६,२८) शिरे नमने-शिरेन मनें साधुनि घे–साधु निघे (वा. च. १३४; अनु. ५,५०) (शांति. ४,१८,६,१९ मदा. २,६४) शोकदा वार्ता-शोक दावाती साधुरीतीची-माधुरी तीची (अश्व. ५,३१; स्त्री. २,११) (साधुमत्कार ९ वा. च. १४५; आ. १,१८) सखे दास-सखेदास(शांति.६,५;अश्व. ५,९०) मुख विलासाचा मुखविला साचा संग रहा-संगर हा ( हरि. ४२, ९; आश्रम २, २२) (हरि. २८,१०६; अश्व. ६,२२) सुतपातें सुत-पातें सत्तमा न वांचावे-मत्त मानवा चावे (आश्रम. २.२; हरिश्चंद्र १०१) (अश्व. ३,६५; हरि. ४१,१०१) सुतपाहे-सुत पाहे (हरि.५२,८ शांति.१,२०) संतांनी (साधूंनी)-संतांनी ( कल्पवृक्षांनी) सुतपा हो-सुत पाहो ( साधुसत्कार ४,१६; कर्ण. ३१,३४) (विष्णुपद. १८, आश्रम. २,३) सत्वरतें--सत्वर तें सुनासीर-सुना सीर (वा. च. १४२; शांति. ७,७१) ( कर्ण. ४५,५३; गदा. २, १३) सदा रमला-सदार मला सुयोधन हो-सुयोध न हो (हरि. २९,७२; अनु. ५,२४) ( विराट. ३, १; ६, १७) सदाशिव तो-सदा शिवतो सुरमणीया-सुरमणी या कर्ण. ४३, ५४, अनु. २, १५) (वा. च. १५.७; हरि. ४९, ३३) सन्मुनितें-जन्मुनि तें सुर-सहित-सुरस हित ( आश्रम. ६,२९; वर्गा. २,४५) (हरि. ४३, ११८; अनु. ५,३८) सभाजन कराया-सभा जनकराया सुरा माती-सुरामा ती ( शांति. ५,४०; अनु. ८, ७३)। (हरि. ४१,३५,४९.३३; विराट १,५९) ·परिशिष्ट-अं . हरपावे-हर पावे (हरि. ४१,३,४२,१०४) हा निरोपातें-हानि रोपातें हाकविला-हा कविला (हरि. ४८,३७१; आश्रम. २,६) (हरि. १६,२१; शल्य. ४,२३) हा नीच-हानीच (हरि.४९,२६ स्त्री.३,५०) हा कांहीं-हाकांहीं हा यजन-हाय जन (हरिवंश. २२,१११, तुका. २६) (कर्ण. ५०,५८; अश्व. १,४२ हा केला-हाकेला (शांति. ७,१६: गदा.५,५) हारविला-हा रविला हा तनय-हात नय(आ. २,५४ द्रोण.३,७२) (कर्ण. ७,३२: स्त्री. ४,१५) हा तरणी-हात रणी हा हा तें-हा हातें (अश्व. ५,११; स्त्री. ६,५१) (वा. च. १२८; हरि. ४८,१५५) हा तेरा-हातेरा (गदा. १,८८; आ. २,११) हे तिघे राया-हेति घेराया हा निकट कांहीं-हानि कटकांहीं (हरि. ४२,५२; गदा. १,५) कर्ण. १९,२२; शल्य. १,७५.) हेमानें-हेमा (शांति.५,६४;गदा.१०,२१) हा निकर-हानिकर हे मातें-हेमातें (वा. च. १४८; हरि. ३३,५२) (गोपीगोडवा ५०; हानि खळ-हा निखळ होकरितां-हो करितां (कर्ण. ४०,६०; शल्य. २,५३) (कर्ण. ४९,६८; उद्योग. ७,६४) हा निघे राया-हानि घे राया होतात-हो तात (हरि. ४७,६२, आ. २,९३) ( हरि. ४०,५४,४८,८) हो तो-होतो (आ. ५,५४; मदा. २,१६) हा निजायाचा-हानि जायाचा ह्मणोनीच-ह्मणो नीच ( स्त्री. १,५; अश्व. ५,८४) (कर्ण. २७,१९; मात्रा. २१) हा नियम-हानि यम गोडवे दात्या-गोड वेदात्या (हरि. ४८,४३; कर्ण. ४६,४१ (गोपीगोडवा. ६७, मंत्रभाग. १०,८६५) स्वर्गा. १,५२) , ·परिशिष्ट-अ. उपयुक्त यमकें. या यमकांतील पुष्कळगी शोधांनी ठरीव यमकांत येतात असे आढळून येईल. नवीन सयमक कविता करू इच्छिणायाम ती उपयुक्त होतील असा भरंवसा आहे. यमकांविषयीं पुटील इंग्रेजी उतारा पाहा- "It is a unistako to suppose that rime is a mere ornament to versification. Besides being in itself a pleasing musical accord, it sex res to maik tlic en lings of the lines and other sections of the metre, and thus renders the rhythm more il stinct and appreciable than the accents alone can do. The allsztagos of rina', says Guest, have been felt so strongly that no people have ever sudoptor acentual rhythm without also adopting rime' (Rhyinn, Chamber's Encyclopedia )" अगदा पी-मग दापी (कर्ण, ६,४०), अजा मिळतो-अजामिळ तो (सत्संग. १८) अगा रामा-अगारामा (गदा. '".,८) अजाविक तराया-अजा विकत राया अब डोहे-न घडो हैं (गदा. १,२२) (आश्रम. २,१२२) अंगुलिही-पंगु लिही (गदा. ३,१३) अजि राया-अजिरा या (कर्ण. १,५) अघ व्याला-मघव्याला (शल्य. २,११२) अंजना भागा-कंजनाभा गा (सत्संगम्तव ९) अघ सराया-न घसराया (मदा. ६,७५), अंजलि हो!-करकंज लिहो अघा मेला-न घामेला (आश्रम. १,२२) (आश्रम. २,५३) अघा मेलों-न घामेलों ( हरिश्चंद्र. २,६५) अटत साधुवट-पट तसा धुवट अच्छाया-अच्छा या (आश्रम. १,४९) (साधुसत्कार १३) ·परिशिष्ट-अः १०१ कर्ण. २६,९) ६,३८) अटनातें-नटनातें (नारदाभ्युदय. ३८) अनातपा याची-वनांत पायाची अटवीतें-सटवी तें (मदालसा. २,४) ( आश्रम. ३,२०) अठरा या-हठ राया (कर्ण, २६,१३) अनादरणीं-न नाद रणी (कर्ण. ११,२६) अणिकांहीं-मणि काही (मदा. ४,३) अनादि सती-जना दिसती (गदा. ६,३१) अंडपाल तापावें-मंडपा लता पावे अनुकंपा-तनु कंपा (कर्ण. १६,९) (आश्रम. ३,६२) अनुग्र हव्यासा-अनुग्रह व्यासा (नारदा. २२) अतितर विपत्ती-पतित रवि पत्ती अनुग्रह लहांनी-अनुग्र हल हानी ? ( हरिश्चंद्र. ३,२२) (नारदा. २१) अथवा जे-पथ वाजे (साधुसत्कार २८) अनुग्र हा लोक-अनुग्रहा लोक (स्वर्गा. १,७) अथवा तें-रथ वातें ( कर्ण. १२,४) अनुसरले-तनु सरले (आश्रम. १,१४ ) अथवा हे-पथ वाहे (वा. १,२७) अब्द तेरा जा (ज्या)-शब्द ते राजा अथवा हो-रथ वाहो (आश्रम. २,६९) अधर्मातें-न धर्मा तें ( गदा. ५,१९) अब्द बारा जा-शुब्द बा ! राजा अधीन मन-कधी नमन (मदा. ५,३९) (हरिश्चंद्र. ३,२३) अनपार्था-मन पार्था ( गदा. ३,३८) अभागा ती-सभा गाती (हरिश्चंद्र. ३,४६) अनय न हो-अनयन हो! ( सन्मणि. ६७) अंब रडे-हंबरडे (हरिश्चंद्र. २,४९) अनयातें-तनया तें ( मदालसा. १,७) अंबुधारा हे-तूं बुधा ! राहें (कर्ण. अनराती-न नरा ती (आश्रम. ४,२९) अय हा-की-हय हाकी ( कर्ण. २५,१) अनराते!-न नरातें (स्वर्गा. १,४६) अरण्यवास वसे-शरण्य वासबसे अनल साहे-अनलसा हे (आश्रम. ३,६१) (आश्रम. ४,८) अंतकसा-संत कसा ( सन्मणिमाला ७) अरण्यातें-शरण्यातें (नारदा. १९) अंतकाम हे भाचे-दंत कां महेभाचे अर्क राजाला-शर्करा जाला (आश्रम. ६,३९) ( शल्य. २,६६) अर्क राजीवा-शर्करा जीवा (मदा. ५,३ अंत कोप महा-अंतकोपम हा अर्णव दे-कर्ण वदे (कर्ण. २५, १६) (कर्ण. १४,३३) अर्णवा नावा-कर्ण वानावा (आश्रम. ५,४४) अंतरा जांच्या-संतराजांच्या (साधुसत्कार २) अर्णवसे-कर्ण वसे (गदा. ६,५३) अंत राया ! तें-अंतरायातें (आश्रम. ६,५५) अरिचा पहा कसा दास-जरि चाप हाक सादास अंध नगा-बंधन गा! (नारदा. १६) (शल्य. १,७७) अंधरक्षण हो-कंधर क्षण हो (आश्रम. १,१३) अरि तनाना-करित नाना (हरिश्चंद्र. ४,२९) अंध राजास-पंधरा जास (आश्रम. १,१) अरि लया नसे नेला-धरिल या न सेनेला अनंतरायातें-अनंत राया ! तें(आश्रम.४,३६) (शल्य. १,६१) अन्न मने-मनमनें सन्मणि. १९) अरि वरितो-हरिवरि तो (मदा. अन्य संततितें-धन्य संत तितें अरिस बाहे-परिस बा ! हे (गदा. १,१२५) (साधुसत्कार ३) अरिस भारी-परिस भारी (शल्य. १,७३) २,९१) ·१०२ परिशिष्ट-अः अरि सारे-परिसा रे (गदा. ४, ९)| असा रसिक-असार सिक (साधुसत्कार १९) अरीभ व साहो-धरी भरवसा हो असा राया-असारा या (गदा. ६,६४) ( कर्ण. २४,९) असीम रण-असी मरण (कर्ण. ३,१६) अरुण-करुण (आश्रम. २,६८) असी महिम्या-असीमहि म्यां (गदा. १,३९) अलानात-मला तातें ( मदा. ४,१९) असी मातें-असीमा तें (सन्म. १८) अलीक रणीं-भली करणी (गदा. ६,१५) असुख वाटे-वसु खवाटे (आश्रम. २,९९) अलीकवचा-भली कवचा ( गदा. ३,११) असे चिटि कवीला-नसेचि टिकवीला अल्प नगराजा-कल्पनगराजा (मदा. ५,४८) ( आश्रम. ६, ४५) असचि रंजीव-जसे चिरंजीव (मदा. ३,४८) अल्प विपयातें-तल्प विष यातें(शल्य.१,४७) असें न मनीं-कसे नमनी (कर्ण. २१,३३) अवनि वैदी-धव निवेदी (शल्य. २, ८३) असेनाच-असे नाच (स्वर्गा. २,१७) अवनीतें-न वनीं तें ( गदा. १,४४) असों दे हे-असों देहें (सन्म. २०) अवलोक-तव लोक स्वगी. १,४७) असोनि हीनाही-असोनिही नाही अविनयज्ञ-कवि न यन (मदा. २,७०) (आश्रम. ७, ३२) अविरुद-अवि-सद ( शल्य. १,३३) अहा ! काय-न हा काय ( हरिश्चंद्र. ५,१८) बिग नजो-अविधम जो (गदा. १,४० ) अहा ! त्यांनी-पहा त्यांची ( गदा. ३,४२) अविप्राज्य-कवि प्राज्य (आश्रम. १,५४) अहाहा ! रे-पहा हारे ( कर्ण. ३०, १९) अव्हेर जनी-नव्हे रजनी ( कर्ण, ६, ७)' अहिसमा यावी-महीस मायावी (मदा.२,४९) अव्हेराया-नव्हे राया ! (आश्रम. १,६४) अहेगांत-अहे ! यातें (आश्रम. ३, २१) अनि जगदगंश निजगदीश अहो तात! (प्रसन्न ) होतात (मदा.१,१२) १२२) अहो ! मुनि हो :-न होमुनि हो अशिव रागल्या-वाशिवग गेल्या (हरिश्चंद्र. ५, १३) (हरिचर. १,१०) अक्षिला काळे-भक्षिला काळे (हरिश्चंद्र.३,७०) (आश्रम. १,८५) आदक क्षमे ! रूस-आद कक्ष मेरूस अष्टयामहि म्या-कर या महिन्या ( हरिचंद्र. ५,३) (आश्रम. ५,१८) आइला दुहिता-गाइला दुहिता असकारे-मुसकारे (कर्ण. २९, २०) (आश्रम. २,८३) असती (आहेत)-असनी (असाध्वी) आकांत-हा कांत (हरिचंद्र. ३,३९) १,२५) आगमन-आगमन ( हरिश्चंद्र. ४,२७) असती तं-असतीत (खा. १, ९) आंग लीन परिरंभा-चांगली न परि रंभा असत्य जुनी-रस त्यजुनी (कर्ण. १, १७) ( आश्रम. १,८८) असहाय-रस हाय (गदा. ६, १२) आज यामागे-राजया! मागे(आश्रम. ५,१९) असा रपाटा की-असारपा टाकी आजि शिबि कांहीं-वाजि शिविकांही (गदा. ३, २२) (आश्रम. २,१२१) (गदा. १, सटमहा-कष्टमहा (कर्ण.

·परिशिष्ट-अः आजिस ती-आजि सती ( आश्रम. ३,३४)। आन नारद न-आनना रदन आजि हाराजा-आजि हा राजा (ग.१,११७) (तुकारामस्तुति १७) आजि हो राजा-आजिहोरा जा (गदा.१,२७) आन नीच मूढ कली-आननी चमू ढकली आज्य-प्राज्य ( कर्ण. १७,१९) (शल्य. ३,१०) आठ यामहि म्या-पाठ या महिन्या आनयनें-आ नयनें (मदा. ३,३४) (द्रोण. १,३३) आपगा वाहे-बाप गावा हे ( गदा. ६,४९ आठव दे-आठ वदे (महिपति स्तुति ८) आ पसरी-आप सरी (मुक्तां. ५४ ) आठव दे-पाठ वदे कर्ण. ३१,३०) आपलीला हे-तापली लाहे (आश्रम. ५,३३) आठवितो-पाठवितो ( गदा. २,१०) आयकवी-काय कवी ( कर्ण. ६,६२ आठविला-पाठविला (गदा. ८१) काय कवि सभाजी जी-हाय कविस भाजी जी आठवी राजा-आठ वीरा जा (=ज्या) (मुक्तां. ९१) (गदा. ३,४०) आयका माजें-काय कामा जें (हरिश्चंद्र.२,४२) आठवे दान-पाठ वेदा न (गदा. ६,३५) आयकोनि करा-बायको निकरा (आ. २,३८) आठिव रहात-पाठिवर हात (आश्रम. २,२४) आयसें होतें-कायसें हो तें (आश्रम. ५,४) आठिव रिपो! तें-पाठिवरि पोतें (गदा.३,४) आयुध रणीं तें-आयु धरणीतें (गदा.१,६२) आढळतो-आ ढळतो आश्रम. ४,३८) आयुधारणा लाहो-आयुधा रणाला हो आढळलें-हा ढळले ( हरिश्चंद्र. ३,१८) गदा. ३,२९) आण वाईट-आणवा ईट (आश्रम. १,१७) आरडती-(प)हा रडती (कर्ण. १२,२८) आणया हूं द्या-आण वाहूं द्या (मुक्तां. १०९) आराधी-सारा धी ( कर्ण. २२,७ आणवितों-जाणवितों ( आश्रम. २,३४) आर्तव मनानें-आर्त वमनाने (आश्रम.५,३६) आणविला-जाणविला (आश्रम. ६,३७) आलि न वदे हा-शालि नव देहा(आ.६,३१) आण वीरा जा (ज्या)-आणवी राजा आलि यास्तव न-आलिया स्तवन (मुक्तां.५०) ( आश्रम. १,३४) आलीस-आलीस (सखीस) (आश्रम. ३,३१) आण सीमा भ्यां-जाणसी माम्यां आवतणें-आव तणे ( कर्ण. ८,४) (कर्ण. २१,३६) आवरण-आव रण ( कर्ण. ७,५) आणितसे-पाणि तसे (आश्रम. १,८४) आव रिते-आवरिते ( कर्ण. १२,५) आणिला जावें-वाणि लाजावें(कर्ण.११,१५) आंवळीला जो-आंवळी लाजो (मुक्तां. ३१) आतप दसोडी-तातपद सोडी (आ. ६,४९) आशय ज्ञानें-पाश यज्ञाने (गुरुस्तुति २) आतप हा-वात पहा (आश्रम. २,११४) आशु भव्य जन-बा! शुभ व्यजन(मुक्तां.४२) आतळतो-पातळ तो ( सत्संगस्तव १०) आस नतें-आसन तें (मुक्तां. ४४) आदरा जीवें-पादराजीवें (मदा. ४,७) आस्यातें-हास्यातें (गदा. १,७१) आधि जया-गाधिज या (मुक्तां. ३६) आहेत-आ हेत (मदा. ४,६) आधी-आधी तें (मुक्तां. ९८) आळसे वेला-काळ सेवेला (आश्रम. १,७) आधुनिका-साधु निका (तुका. २२) आ ज्ञाती-आज्ञा ती (आश्रम. ३,३७) ·१०४ परिशिष्ट-अः आ ज्ञाती-बा ! ज्ञाती गदा. ७,१४)। उर फाटे-उरफाटे (शल्य. १,१७) आज्ञा पी-आज्ञापी (कर्ण. ३०,८) ऊरवि प्रकर-शूरविप्रकर (कर्ण. १३,१६ इलापा तें-विलापातें (गदा. ३,६) ऋषि तरतो-तृषित रतो (आश्रम. ५,४३) इलापाला-विलापाला (हरिश्चंद्र. ३,४७) एकरद-ते करद (आश्रम. ४,२५) उग्रासी (भयंकरास)-उग्रासी(भयंकर खद्गास) एकल व्यास-एकलव्यास ( आश्रम. २,१४) ( कर्ण. १४,२७) ओपावें-कोपावें ( हरिश्चंद्र. २,७) उचित राया-शुचितरा या (हरिश्चंद्र.४ ,३०) ओपावें-हो पावें (गदा. १,९५) उचिताते-शुचि तातें ( मदा. ५,४५) ओ व्याही-ओव्याही (स्वर्गा. २,५६) उजराया-तुज राया (कर्ण. २१,३२) ओसरतां-तो सरतां (हरिश्चंद्र. ४,१८) उजवा-उजवा (मुक्तां. ५५) ओस रायाचे-ओसरायाचें (आश्रम. ५,२४) उडवून-बुडवून ( हरिश्चंद्र. २,३५) कंकटा माजि-संकटामाजीं ( गदा. ३,३३) उणीव रिते-गुणी वरितें ( मुक्तां. १०२) कंजयव देतो-संजय वदे तो (आश्रम.४,३३) उणें काय-गुणें काय (गदा. ३,३०) कडेहि माद्रीचे-कडे हिमाद्रीचे (शल्य.१,४४) उतरलासि कसी-सुतरलादि कसी ? कथा पिकवी-तथापि कवी (आश्रम. ३,५२) (वर्गा. १,५१) कटकातें-चटकातें उतराई-सुत राई (आश्रम. १,३०) (शल्य. २,४७) (कर्ण. ७,२३) कडक डोहा-कडकडो हा (गदा. १,१९) उतराया-सुत राया उतरी-सुतरी (हरिश्चंद्र. १,३०) कथा पिशुन कानीं-तथापि शुनकांनी उतरे-कुतरे (गदा. ७,५) ( गदा. १,१४) उतरे-सुत रे! कर्ण. कथिले-कथिलें (नारदाभ्युदय १०) उत्सव दे-कुत्स वदे (गदा. १,७) उद्धव नवासा-शुद्ध वनवासा (आश्रम. ३,१०) कदली-बदली (मदा. ३,२०) (हरिश्चंद्र. २,२१) उद्भव सुना की-रुद्र वसु नाकी (गदा. ४,१९) कदलीस-वदलीस उपर मातें-उपरमातें (नारदाभ्युदय. ३५) कदा शिरे न मन-पदा शिरें नमन(नारदा.३६) उपरि मळला गे-सुपरिमळ लागे कपटानें-न पटाने (गदा. ६,२२) ( हरिश्चंद्र. २,२४) कपिल हरी-कपि लहरी (शल्य. २,२) उपाध्याय (ऋत्विज् )-उपाध्याय (जवळचा कंपदा न विनवीति-संपदा नवि नवी ती अध्याय) (खा. २,३८) (मुक्तां. ३८) उपासक ते-तुपा सकते (गीता. २) कंप दापावे-संपदा पावे (गदा. ७,२३) उपासकसा-तुपास कसा ( आश्रम. २,२६) कंप दासाचा-संपदा साचा (मुक्तां. १०५) उपासिला भावें-तुपासि लाभावें (आ. २,९), कंप देत पाउल ती-संपदे तपा उलती उभा केला-सुभाकेला (महिपति. ६) (आश्रम. ३,१५) उरकवितो-उर कवि तो (आश्रम. १,२), कंपादी-संपादी (गदा. ३,१२) उर गमनीं-उरग मनी (कर्ण. १४,२५) कर कटके-परकटके कर कटके-परकटके (शल्य. २,१०८) उर द्रोहे-सुरद्रो हैं आश्रम. ५,२३) करट पती-(म)कर टपती ( (कर्ण. २८,५०) ८,२९) (मदा. ६,४५) कदना की-पद नाकीं ·परिशिष्ट-अः १०५ करटा-घरटा कर्ण. २८,५७) कविस मागाव्या-रविसमा गाव्या (मुक्तां.७४) करि गमन-करिग मन (कर्ण. २१,२९) कशा लाहो-यशाला हो ( हरि. २२,३१) करित सा मास-वरि तसा मास (आश्रम.७,६) कशास मज-कशा समज ( आश्रम. १,५७ करितास-चरितास (गदा. ६,२१) कशि खरी प्रतिज्ञा ती-न शिखरीप्रति ज्ञाती करिन यज्ञा-जरि नयज्ञा (कर्ण. ११,११) (गदा. १,११९) करि पुरतें-परि पुर तें (मदा. २,९) कशि खंडी ?-न शिखंडी (कर्ण. १,१४) करिल काय ?-वरिल काय (हरिश्चंद्र. २,२३) कष्ट सा मास-नष्ट सामास (हरिश्चंद्र. २,३३) करिल यातें-वरि लयातें ( हरिश्चंद्र. २,७३) (तो) कसा मान्य-(लो) क सामान्य करि लहांनी करिल हानी (सत्संग. १३) (कर्ण. २६,१८) करिशील-करि-शील ( गदा. १,१२०) कंसारी-संसारी ( कर्ण. ६,६६) करि सेना-परिसेना ( मदा. ६,५) कळला-फळला (मदा. ३,२१) करीन खरा-करी नखरा (कर्ण. १२,१०) कळवा तें-बळ वातें (आश्रम. ७,३१) करी रागें-शरीरागे ( आश्रम. १,२५) कळवि कळ-सकळ विकळ (मदा. ६,२५) करी सवदा-परीस वदा ( हरिश्चंद्र. २,४६) कळिव राया-कळिवरा या (गदा. १,८०) करुनि आ हे-धरुनि आहे (आश्रम. ५,३२) कळेवरतें-कळेवर तें (कर्ण. १२,२६) करूनि भासेना-चमूनिभा सेना (कर्ण.६,२१) कां गमला-सांग मला (गदा. ८,२) करुनियां तप, हा !-धरुनि, यांत पहा कां गाल-सांगाल (मदा. २,४८) (स्वर्गा. २,१२) कांचात्रे-कां चावे ( हरिश्चंद्र. २,१०) कर्णकाम हा भागे-तर्णका महाभागे ! काज वातीस-काजवा तीस (द्रोण. १,७) (वर्गा. २,४७) कां टाकी-कांटा की (सन्मणि. ३८) कर्म देवा ! तें-शर्म दे वातें (हरिश्चंद्र.४,३२) काढविला-वाढविला ( शल्य. १,९) कर्म वाटे तें-धर्म वाटेतें (आश्रम. ४,१६) काढविली-वाढविली (आश्रम. ६,२४) कर्म सारेंच-धर्मसा रेंच (नारदा. ३९) कातराक्ष ससा-घात राक्षससा (कर्ण.६,३०) कलि न काय ?-मलिन काय (हरिश्चंद्र. ३,३) कान मन-कां नमन (हरि. १४,४७) कल्पनग यातें-तल्प न गया तें (मुक्तां. ४) कानवले-मानवले (शल्य. १,५९) कवच रणी-धवचरणीं (शल्य. २,१०३) कांतिसंप दानाही-शांतिसंपदा नाही कव चपळाला-(वि) कवच पळाला (साधुसत्कार २३) ( कर्ण. १४,६५) कां दाया-नांदाया हरिश्चंद्र. ४,४६) कवडीला-दवडीला (आश्रम. १,३९) कां देहे-नांदे हैं (कर्ण. २९,१९) कवि केला-कविकेला (मदा. ५,४३) कां न कोंडे हो!-कानकोंडे हो ! (गदा.६,४७) कविदेहा-रवि दे हा ( स्वर्गा. २,३६) काम कपिला जो-रामकपि लाजो (मुक्तां.१६) कविनें-पविने (कर्ण. ८,३२) कामगमी-कां मग मी (हरिश्चंद्र. ४,४९) कवि प्राया-(अ) के विप्रा या (कर्ण. ११,५३) कामपुर विलासाचा-काम पुरविला साचा कवि राजे-न विराजे (आश्रम. ६,५६) (आश्रम. ६,३३) , ·परिशिष्ट-अः . -- को पतिव्रते ! जाये-कांप तीव्रतेजा ये किटिला-पिटिला (मदा. २,५) ( हरिश्चंद्र. ३,८३) कितवा जी-मित वाजी (शल्य. २,५) कांबळें दे हा-कां बळ देहा (आश्रम. ५,५) कितवातें-(च)कित वातें गदा. २,३) काम नाकास-कामना कास (खगी. १,३८) कीचक लिहावा-नीच कलि हा वा कामा तें-कां मातं ( हरिश्चंद्र. २,८) (गदा. १,१०६) काय कपि नाकी-नायक पिनाकी (श. २,७०) कीर हा यास-की रहायास (मुक्तां. ९५. काय कपि साच-नायक पिसाच (मुक्तां. ७८) कीर्तिला भरत-कीर्तिलाभरत(आश्रम.२,७५) काय कपी-सायक पी (गदा. ७,७) कुचला-रुचला (आश्रम. १,३७) काय कविराजे-नायक विराजे (स्वर्गा. १,४८) कुजाता ! तें-तुजा तातें ( गदा. २,१) काय कामारी-नायका ! मारी (शल्य.२,१०४) कुंज रानी की-कुंजरानीकी (कर्ण. ३०,७४) काय कामास-बायका मास (आश्रम. ७,३३) कुंजरा वणवयांत-(अघ) पुंज रावण वयांत काय कारा जा-बायका राजा! (द्रोण.१,२७) (आश्रम. १,४४ काय तणे-पायतणे ( कर्ण. ८,३) कुणगा तो-गुण गातो (मुक्तां. ५२) काय देव रवि मानी-पाय दे चरविमानी कुलभवनी-मुलभ वनीं (आश्रम. ४,३०) (हरिश्चंद्र. ४,४७) कुश रानी-सुशरांनी (शल्य. २,३८) काय पांगुळाला हे-काय पांगुळा लाहे कुशल वसे-कुशलवसे (स्वर्गा. २,५७) (हरिश्चंद्र. ४,१६) कुसवा-कुसवा (मदा. २,८६) काय या स्तवनरीती-काय यास्तव नरी ती कूपतोयात्री-भूप तो याची (आश्रम. १,९१) (मुक्तां. ६८) कृत्ला-मृत्मा (गदा. १,४३) काय हितें-रायहि तें (स्वर्गा. २,३७) केशवास वदे-लेश वासव दे (शल्य. १,७० काय हो मातें-काय होमातें (आश्रम.२,४५) कोटि रीतीतें-ते टिरी तीतं (गदा. ६,१०) काय होमास-काय हो! मास ? (आ. ५,८) कोंडला जाया-तोंड लाजाया (आश्रम.२,६२) काय होमीन-काय हो मीन (हरिश्चंद्र.३,७३) कोंडवा सून-तोंड वासून (गदा. ५,२५) काल टिक-कां लटिके ( कर्ण. २३,४ ) कोणती न या दानें-कोण तीन यादानें काल नकुळाचें-पालन कुळाचें (आ. ३,१९) ( आश्रम. २,१०) कालि याला जो-कालिया लाजो (गदा.१,२०) कोपविला- तो पविला (द्रोण १,२९) कासरासुरसा-(अल्प) का सरा सुरसा कोमळसा-तो मळसा (स्वर्गा. १,५७) (गदा. ३,८) खग-नीचा-गगनींचा ( कर्ण. २८,२५) काळजा! तडक-काळ जा तडक (श. १,२६) खडा वाहो-खडावा हो (मुक्तां. ३७) काळलाज सापाला-वाळला जसा पाला खंड पावेल-मंडपावेल (नारदा-युद प. ३४ आश्रम. ७,२८) खपविला भाचा-न पविलाभाचा (श. १,८० काळसम रचिते-पाळ समरचि ते खर्व, परि साहो-सर्व परिसा हो ! (ग.६,४४) (हरिश्चंद्र. ५,१४) खर्व हेमनगा-सर्व हे मन गा (हरि.१४,४६) काळ सांपडला-बाळसा पडला (आ. ४,१९) खरा भूत-पराभूत कर्ण, १५,८) , , ·परिशिष्ट-अः १०७ ? खरेदी न-खरे दीन (हरिश्चंद्र. २,५८) गुरुचि रासभ जे-सुरुचिरास भजे खळगा-खळ गा! ( कर्ण. २८,८) (हरिवंश. १४,८) खांडवास खायाची-पांडवा सखा याची गुरुपदांनीं-हुरुप दानी (हरिश्चंद्र. ३,७७ ) (आश्रम. ७,२९) गेह तेजांचं-देह ते जांचें (हरिश्चंद्र. ४,१७) खोल तोय शया-बोलतो यश या गौतमही-धौत मही (शल्य. २,११०) हरि. २२,२५) गौरव दे-पौर वदे (मदालसा. ३,१) रागनतळमळला-मग न तळमळला गोंविला पार्थ-हो : विलापार्थ (शल्य.१,४५) (शल्य. १,५७) घटज नांदे-बट जनां दे (मुक्तां. २४) गगनवाणी-मग न वाणी (गदा. १,२२) घट तिघे ते-नटति घेते ( आश्रम. ४,२४ गगनीं ती-जग नीती (कर्ण. १३,१०) घननिभ व्यास-जननि भव्यास (आ. १,९७) गति कडे चिरडे-पतिकडेचि रहे घात लाखोटा-घातला खोटा (आश्रम. १,४२) (हरिश्चंद्र. ३,५३) घात हा केला-लात हाकेला (शल्य. १,१०) गद नवा सून-वदन वासून (आश्रम. ५,३७) घावरा काय-हा बरा काय ? (आश्रम.२,१०२) गदा विवर-न दावि वर (गदा. ३,४१) चचे नरकी-पचे नरकी (हरि. २२,१०४) गदीश तदा-नदी शतदा (गदा. ३,१२) घेराया-घे राया (द्रोण. १,१४) गमे लोमी-न मेलों मी (कर्ण. ६,२२) घोर तप डावें-घोरत पडावें (आश्रम. ४,३९) गरक या तनाना की-जरकयातना नाकी चढवीला-पढवीला (हरिश्चंद्र. ४,४५) ( स्वर्गा. १,१३) चरित्रास-धरि त्रास ( कर्ण. २,८) गर्व तमी-पर्वत मी (मुक्तां. ९९) चव तीस-चवतीस (साधुसत्कार ३५) गर्व हीरा जा (ज्या)-सर्वही राजा चाकर करून-(भूमि) पा करकरून (गदा. ६,४६) (हरिश्चंद्र. २,८८) गरिब लाविला वाटे-हरि बलाविला वाटे चाखविती-दाखविती ( नारदा. ४४) (गदा. १,९३) चाप सजी-तापस जी! (शल्य. २,८७ ) गलबला केला-गल बलाकेला (मदा. २,२) चामरे काय ?-पामरें काय (हरिश्चंद्र. ३,५९) गवसेना-तव सेना (कर्ण. ७,६) चालत रुवातें-शालतरु वातें (गदा. ३,२३, गहिवरानें-महिवराने (आश्रम. २,४७) चाल सामोरा-सालसा मोरा (हरिश्चंद्र. ४,१९) गाजविती-लाजविति ( हरिश्चंद्र. ४,१३) चित्त देहातें-वित्त दे हातें (मदालसा.५,४२) गा! त्रपा दुकानाते-गात्र पादुका नातें चित्त पहा-वित्तप हा (मुक्तां. २९) (मुक्तां. ३९) चित्तांत-वित्तांत (हरिश्चंद्र. २,८१) गा राजा!-गारा जा (मदा. ६,३३) चुकला गे!-शुक लागे (खर्गा. २,४४ ) गालव दे-गाल वदे (मदा. १,२८) चुकलीला-शुकलीला (मुक्तां. ७५) गालव हा-गाल वहा (मदा. १,२९) चुकवीला-सुकवीला (गदा. ६,२०) गुज लाहे-तुजला हे ( आश्रम. ५,४७ ) चुरितें-दुरितें (गदा. ६,२३) गुणगणावासा-गुण गणावासा (गदा. ३,५३) चंदनवनवती-मंद नवनवती (गदा. ३,७) ·१०८ परिशिष्ट-अः ( कर्ण. जगतीतें-मग तीतें (हरिश्चंद्र. ५,१०)। जेवि दे शाला-जे विदेशाला (आ. ६,१६) जडतम रणातें-रडत मरणातें (शल्य. १,५३) में विनासत्य-जेंवि नासत्य (स्वर्गा. २,५) जतन-वतन (कर्ण. २८,१) जेवि पाकातें-जें विपाकातें (गदा. ५,३२) जनक विप्र या गाती-जन कवि प्रयागा ती जेंवि रेतीत-जें विरे तींत (आश्रम. ५.२८) ( मुक्तां. ३) जेंवि शारदा वाहे-जे विशारदा वाहे जनक शापातें-मन कशापातें (हरिश्चंद्र. ५,५) (स्वर्गा. २,१५) जनकाची-मन काची (कर्ण. १,८) जो कपाळाला-लोकपाळाला(हरिश्चंद्र.३,३५) जन दासही, खरे दीन-धनदासही खरेदी न जोगी ते-जो गीते (गीता. ४) (हरिश्चंद्र. २,५८) जोडून, दास मी नमनें-सोडूं नदास मीनमर्ने जनवपुस त्या-खनव पुसत्या (आश्रम.६,३०) (आश्रम. ६,४७) जना सकळ कळवी-मनास कळकळ वी झोप डिखळाची-झोंपडि खळाची (माधव. १५) ( हरिश्चंद्र. ३,२९) डोलतो लवतो-बोल तोलवतो (आ. ५,५०) (मनुष्य) जनु ठावें-(पंक) ज नुठावें तज्जाया-मज्जाया आश्रम. ६,५२) (आश्रम. ५,३५) जन्म रणीं-सन्मरणी तडा खातो-तटाखा तो (गदा. ३,२५) ७,४) (भा) जन स्थविर हातें-वनस्थ विरहातें तदन्यास-पदन्यास (आश्रम. २,२०) (आश्रम. ४,२८) तदपि तातें-पद पिता तें (सत्संग ६) तदा ज्ञाते-तदाज्ञा ते (मुक्तां. ६३) जयपरा शर सा-भय पराशरसा (श. २,९१) तदा ज्ञात्या-तदाज्ञा त्या (आश्र. ५,९) जरि नरसा-पार न रसा (मुक्तां. ७,६) तप कसा? रे-सपक सारे ( आश्रम. २,१) जसा रवि ग्रहांमाजी-सार विग्रहा माजी तप टळतें-न पटळ तें (कर्ण. ११,३२) (शल्य. १,४९) तपनसा मान्य-तप न सामान्य (मुक्तां. १०) जसें चिर क्षीबा-तसेंचि रक्षी बा(श. २,२६) तप रमा लवली-न पर मालवली(नारदा.२४) ( आश्रम. ७,३५) तपोनिधी रानी-तपोनि धीरानी (मदा.६,७०) जा गेहा-जागे हा (हरिश्चंद्र. ३,७५) तयास कळवीती-दया सकळ वीती जाणते जाला-बाण तेजाला (हरि. २२,३७) (मदा. ३,३८) जाहलें कांहीं-दाह लेकाहीं (आश्रम. ७,२३) तयांस हित-तयांसहित (आश्रम. ४,३१) जा मदा रागा-जामदारा गा (विष्णुपद. ३२) तयास्तव नयाचें-भया स्तवन याचें जितकाशी-हित काशी (गदा. ७,२५) ( हरि. २२,२६) जितकाशी तें-जितका शीतें (गदा. ५,२७) तर सहाता-न रस हाता (गदा. ७,१६) जी वसती-जीव सती (गदा. २,४) तरायास-परायास (गदा. ६,५८) जे कवीश्वर ते सेक विश्व रते (खा. २,४३) तरी राहे-शरीरा हे (खी. १,१७) जे त्यांचें-जेत्यांचें ( आश्रम. २,९६) तव धरणी-न वध रणी (गदा. १,६४) जे त्यांतें-जेत्यांतें (कर्ण. ३१,८)। तब न वेगाते-नवनवे गा! ते (गदा. १,६) जेंवि खारा तें-जें विखारातें(हरिश्चंद्र. ३,३२) तव राजा-नवरा जा (=ज्या) (स्वर्गा, १,२२) जळालास-पळालास ·परिशिष्ट-अः १०९ तळ मळले-तळमळले (द्रोण. १,२१)| तो कानें-शोकानें (शल्य. १,४) तक्षका मरणीं-दक्ष कामरणी (स्वर्गा. २,२७) तो कांहीं-तोकांहीं (हरि. १४,२२) तापडसे-साप डसे (नारदा. १७) तोख दया-ओखद या (सत्संगस्तव ११) तापले शर वी-ताप लेश रवी(कर्ण.१७,१८) तो गमो त्यांचा-योग मोत्यांचा (शल्य.२,९) ताप समजावें-पापसम जावें (हरि. ५,२१) तोचि मणि-हो ! चिमणी (हरिश्चंद्र. ५,२३) तापसखाने-ताप सखाने ( आश्रम. ७,१६) तो तरि ती-होत रिती (आश्रम. ३,२७) तापस हा-ताप सहा (हरिश्चंद्र. २,६८) तो तीस-होतीस (मदा. २,१३) ताप सामान्य-तापसा मान्य ( हरि. ५,१९) तोडविला-सोडविला (गदा. ६,१९) तापाचें-पापाचें (मदा. २,७८) तोडास-तों डास (शल्य. १,१९) तापातें-बापा तें (मदा. ३,५०) तो बाहे-तोबा हे (तुळशी. ८) तापातें-शापातें ( हरिश्चंद्र. ५,१५) तो भविष्णुपदा-लोभ विष्णुपदा (विष्णु. ११) तितउ तरला-हित उतरला (गदा. ७,६) तोमर तो-तो मरतो (कर्ण. १३,२४) तुजसम जे-तुज समजे (गदा. १,९२) तो यथा राया-तोय थाराया (कर्ण. २१,७) तुरग कविकेला-पुरग कवि केला(माधव.१७) तोयदान वश तातें-होय दानव शतातें तुरगातें-पुर गातें (मदा. १,१९) (आश्रम. १,२९) तुला नमुनी-तुला न मुनी (गीतस्तुति १) तोयदा नाही-होय दानाहीं (आ. २,१०४) तुला बाहो-महाबाहो ! (कर्ण. १२,२०) तोय दे हातें-होय देहातें (आश्रम. ७,४१) तूं हितसा-तूंहि तसा ( कर्ण. २८,७५) तोय' नतें-होय न तें (गुरु. ६) ते नसति-ते न सति (सन्मणि. ८५) तोय होत्यांची-होय हो! त्यांची(स्वर्गा.२,३) तेंवि वर्णन हो!-तें विवर्ण न हो तोयज्ञ-तो यज्ञ ( हरि. १४,४९) ( गदा. १,११३) तो यातें-तोयातें ( कर्ण. १८,१६) ते विहार करी-तेविहार करी (खर्गा.१,४५) तो याशी-तोयाशी तोक थानांहीं-तो कथा नांहीं (खा. २,२५) तो रचिता-थोर चिता (हरिश्चंद्र. ३,८४) तोक परि सारे-लोक परिसा रे (हरि.४,४२) (प) व हा की-(र)थ हाकी (कर्ण.१६,१०) तो कपाळ सुरस हित-लोकपाळ सुरसहित (त)थापि कवी-व्यथा पिकवी (हरि. १,३४) (स्वर्गा. १,३३) तो लगामातें-बोल गा मातें (कर्ण. ११,६८) तो कयाधूतें-तोक या धूतें मुक्तां. ५९) तो लाल-तोलाल (शल्य. २,३६) तो करवी-तोक रवी (आश्रम. १,२५) (प)द काय-(व) द काय (हरिश्चंद्र. १,२०) तोकर्ण-तो कर्ण (आश्रम. ६,१७) दंड पाहे ती-मंडपा हेती (हरिश्चंद्र. ३,५६) तो कवि न तातें-तोक विनतातें (मुक्तां. १३) (त) दपि नाकी-(प)द पिनाकी(कर्ण.२०,५) तो कवि श्वास-शोक विश्वास (कर्ण. ३,७) दंभरतें-शंभर तें ( आश्रम. १,१९) तोकांतें-तो कां तें (हरिश्चद्र. ५,२८) दंभरहितातें-शंभरहि तातें (मुक्तां. २२) तोकांनी-तोकांनी (आश्रम. ४,३५) दया करावि खरी-दयाकरा विखरी तो कानी-लोकांनी (कर्ण. १२,३१) (मदालसा. ६,६३) ( कर्ण. ८,२०) १. परिशिष्ट ·११० परिशिष्ट-अः , दवांत पदप रहा-लवांत पद पर हा धनुष्य शरभाच्या-मनुष्यशरभाच्या (गदा. ३,३७) (शल्य. २,२४) दक्षा या-रक्षाया (मदा. १,२६) धर्मराज वदे-मर्मरा जव दे (आ. २,१०९) धर्मराज सजे-धर्म राजस जे (शल्य.२,७१) दान दाता तें-मानदा तातें (आश्रम.१,९२) धरून ये भीड-धरूं नये भीड (गदा.१,६७) दायलव करितो-राय लवकरि तो (हरिश्चंद्र. ३,३८ धीट पती-धी टपती (कर्ण. १०,१५) धुविन या वन तें-सुविनयावनतें (आ.४,१२) दाया दया सदा सत्व-दायाद यास दासत्व (हरिश्चंद्र. २,६१) ध्रुवाचिया गाला-ध्रुवाचि यागाला दास मज-बा! समज (मदा. ६,३४) (सन्मणि. ३३) न कळविल यातें-सकळ विलयातें दिला पातें-विलापातें (हरिश्चंद्र. ३,४३) (मदा. ६,५१) दिली पाने-दिलीपाने (आश्रम. ३,४० न कळहातें-सकळ हातें (हरि. २२,३२) दिसे नासा-दिसेनासा (हरिश्चंद्र. २,५९) नका व्यथा राया-न काव्य थाराया दीपका शाला दीप काशाला (द्रोण. १,८) (तुकारामस्तुति २१) नको कांहीं-न कोकांहीं (मदा. ४,१६) दुष्करा क्षामी-पुष्कराक्षा! मी (गदा.७,१७) न क्रम हा-शक महा ( हरि. १४,३५) दे खाया-देखाया ( हरिश्चंद्र. १४,४) नगनिभा वसवे-मग निभाव सवे (आ.४,२) देखिले हो ! ते-रेखिले होते (स्वर्गा. २,२) नग रमला-नगर मला (हरिश्चंद्र, ४,३९) देखिल्या हो ! त्या-लेखिल्या होत्या (आ.३,७) नगरा जा-नग राजा (आश्रम. ३,१३) दे दाने-वेदाने (आश्रम. ७,४२) नगरा जा-मग राजा (आश्रम. ५,७) दे वदे वाचा-देवदेवाचा (सन्मणिमाला २) न गहिवरता-नगहि वरता (आश्रम. १,८९) देवरा खाया-देव राखाया (शल्य. १,६) न जन मानवे शपथा-भजनमानवेशपथा देव वेना की-देववे नाकी (गदा. ६,२६) (मुक्तां. १०८) दे वसुधा-देव सुधा (कर्ण. १२,२४) नट निकरें-भट निकरें (शल्य. २,४९) देव सुखर गा-दे वसु स्वरगा (गदा. ७,२०) न तगावे-शतगावें (कर्ण. २८,२९) दे वाल्या-देवा त्या (कर्ण, ११,५४) नत तरो गीते !-सतत रोगी ते (गीता. ५) दे हरिण-देह रिण (गदा. ५,३१) न तरा जे-शत राजे (गदा. २,७) दे हली नातें-देह लीनातं (गदा. ३,१५) नत तपुनि वेची-सतत पुनिवेची(आ.२,८२) देह लीला जो-देहली लाजो (गदा. २,२३) न तसा रे-नत सारे (सन्मणि. ९) देहें-दे हैं ( हरिश्चंद्र. १,२३) (न) त्यजिती-(स)त्य जिती (हरि. २,१४) दैवत रे-(स)दैव तरे (कर्ण. ६,३४) नदनदीन-वदन दीन (हरिश्चंद्र. ५,११) धन दानें-धनदाने (शांति. ५,५८) नद नदी नाही-वदन दीनांहीं (आ. ३,३८) धना सजायास-वनास जायास (आ. २,१९) न दमुनि वराहे-बद मुनिवरा हे (आ.३,६६) धनी नसे तातें-वनीं न सेतातें (आ.२,७३) न दान दे वीची-(मा) नदा न देवीची धन्य वासर हा-अन्येवास रहा (खर्गा. १,६) (आश्र. ३,१८) ·परिशिष्ट-अः १११ नदा यादा-(दा) स दायादा (गदा. ६,११) न रवि मानी-वर विमानी (वर्गा. २,१३) न दास मज-सदा समज (मदा. ६,६५) नरा नीचा-न रानींचा ( हरि. ८,६२) न दास शिव ल्याला-पदास शिवल्याला न रामाशी-नरा माशी (गदा. ५,२) (मुक्तां. ८९) न लागावी-नला गावी (गदा. १,१०३) (दा) न दीनातें-नदी नातें (कर्ण. २८,६०) न लाभ जनीं-भला भजनी (विष्णुपद. २८) नदी परते-न दीप रते (आश्रम. ३,१४) नव चरितें-न वच रितें (वामनपं. स्तुति ४) न दीयमान साधीन-मदीयमानसाधीन न वदे हैं-नव देहें (आश्रम. ४,४६) (गदा. १,४५) नव धरणी-न वध रणी (आश्रम. १,६७) न धरीती-बुधरीती कर्ण. १,२९) नव नवास-भवनवास ( शल्य. १,२०) न धूलिहि ती-वधू लिहिती (मुक्तां. २१) नवनवा हे-पवन वाहे (गदा. ६,४५) नंदन तें-मंद नतें ( आश्रम. २,१६) नव नसे कांहीं-न वनसेकाहीं (गदा. १,१३) नंदना गदी नाशा-नंदनाग दीनाशा न वच रुचे-नव चरुचे (आश्रम. ४,३) (गदा. १,१०७) न वरचील-नव रचील (कर्ण. १२,१९) नंदना ! नरकी-नंदना नर की (स्वर्गा.१,५४) नव लतेतें-नवल तें तें (आश्रम. ५,३४) न भजावें-नभ जावें ( आश्रम. ६,४६) नव शमेना-न वश मेना ( आश्रम. ५,२६) न भाजावें-नभा जावें (स्व. १,३) नव शर हा-न वश रहा (कर्ण. १४,३२) नभ स्मरणीं-ने भस्मरणी (कर्ण. १७,९ नव संत-न वसंत (साधुसत्कार १) नमज्जनता-न मज्ज नता (स्वर्गा, १,५५) स्वर्गा. १,५५) न वसु खरचाया-नव सुख रचाया न मजला खोटा-समज लाखोटा (आश्रम. २,११७) (हरि. १४,१९) न विदुरा पाहें-नवि दुरापा हे (आ. ४,३७) न मन माते तें-नमन मातेतें (मुक्तां. १४) नवि प्रभा सतिलकांहीं-न विप्र भासतिल काही न मानस हराया-समान सहराया (वि. २३) (आश्रम. ६,२१) न मुनी-नमुनी (गदा. २,२५) नव्य जनें-न व्यजनें (हरिश्चंद्र. २,६०) नरक, पातकी नाश-नरकपात कीनाश न व्ययशतातें-नव्य यश तातें(आ.२,११८) (स्वर्गा. १,२५) न शकुनि यती-यश कुनियती (गदा.५,२८) नरक रणीं-नर करणी (कर्ण. ३,४४) न शहाणी-यश हाणी (शल्य. २,२०) नरकवास वसा-सरक वासवसा(स्वर्गा.१,२६) न सेवा मी-वसे वामी (हरि. २२,८४) नरक सारे-नर कसा रे (गदा. ४,२०) न हाय शापावें-महायशा पावें नरकाचा-नरकाचा (हरिश्चंद्र. २,३७) नर की-नरकी (हरिश्चंद्र. ४,२८) न हाराजा(=ज्या)-रहाराजा!(हरि.२२,४५) नरपति तरे-नर पतित रे (द्रोण. १,२८) नक्षत्रे-नक्षत्रे (कर्ण. १९,३०) नरवरा जातों-न रव राजा तों (आ. ३,१२) न क्षमाशीला-लक्ष माशीला(हरि.२२.१०७) नर विमान वासव दे-न रवि मानवांस वदे नाकातें-नाकातें (हरिश्चंद्र. ४,२३) (हरिश्चंद्र. ४,४४) नागविला-भागविला (गदा. ६,३०) (स्वर्गा. १,१२) ·! ११२ परिशिष्ट-अः नांदावा-कां दावा (मदा. २,८७) पद रगडी-पदर गडी (मुक्तां. ५१) नाम गती-ना मग ती (नारदा. २५) पदर जावेंच-पदरजा वेंच (सन्मणि. १४) नायक वनातें-राय कवनाते (खर्गा. २,४०) पद रमागेहें-पदर मागे हे (आश्रम. २,६४) नायका यमही-हाय काय मही (गदा.१,३७) पदरा हे-पद राहें (आश्रम. ३,२५) नावयाचें-नांव रायाचें (गदा. १,८६) पद लाजे-बदला जे (नारदा. २९) नासत्य-हा सत्य (रामदासवर्णन २) पद वाजी-वदवा जी ! (कर्ण. १४,८) निकाम हिमा-निका महिमा (नारदाभ्युदय१) पद्यातें-सद्यातें (मदा. १,५) निज यशा पीन-विजय शापीन पंधराव्यांत-बंध राव्यांत (आश्रम. १,४३) (हरिश्चंद्र. २,३४) पदापाशी-सदा पाशी (मदा. ६,४०) निज-विलासा-निजविलासा (कर्ण, ३,३४) (स)पदि सेना-(ख)प दिसेना (कर्ण.१६,२०) निजायास-निजा यास (शल्य. १,८२) परतवी राजा-परत वीरा जा (आश्रम. ३,९) निंदुनि घे-बिंदु निधे (मुक्तां. १०३) परम लाडास-पर मला डास (आश्रम.६,६३) निर्माया-निर्माया (आश्रम. ५,३०) परम हर्षे-पर महर्षे! (नारदा. २३) निर्वेदा (दुःखास)-निर्वेदा (वेदरहितास) पर वधूं तें-परवधूंतें (शल्य. १,६४) (आश्रम. १,३२) पर्वत पहा, हा-सर्वतप हा ! हा! निरी हास-निरीहास (गदा. ५,२६) (खर्गा.२,१४) निवासमानसेवाणी-शिवासमा नसे वाणी पर्वत मी-सर्व तमी (कर्ण. १०,६) (मदा. ३,१५) पर्वतसे-सर्व तसे (कर्ण. १४,१८) निवे दूत-निवेदूत (वर्गा. १,३१) परा धीनें-पराधीनें (मदा. ३,६) नीरसा रविला-वीर सारविला (कर्ण.७,३१) पराभूत-बरा भूत (कर्ण. ३०,६६) निश्वास-विश्वास (मदा. १,२१, १,२४) परासुता राजे-परा सुताराजे (आश्रम.२,७९) पंगु रहा-भंगुर हा (मुक्तां. ६५) परासु धाक सिरे-परा सुधा कसि रे पडोन देवारी-रडों न दे वारी (आ. १,९०) (गदा. ३,२८) पण तसे जाच-ह्मणतसे जाच (आश्रम.६,५०) परासु नयनातें-परा सुनयनातें (शल्य.२,८५) पण तुंडे-पणतुंडे (आश्रम. ३,३२) परा सुबाहो तें-परासु बा! होतें(मदा.६,६२) पणतूतें-पण तूतें (आश्रम. ३,२६) परिघ न सरे-परि घन सरे (आश्रम.१,२८) (खर्गा. १,८) परिघास-परि घास (शल्य. २,५७) पतन गरदा ! हे-शतनगरदाहें (गदा. ६,२८) परिचितातें-परि चिता तें (हरिश्चंद्र. ४,१२) पथासि हरी-रथासि हरि (शल्य. २,७३) परिणतसा-हरिण तसा (नारदाभ्युदय ५) पद न तापदा साचें-सदन ताप दासाचे परि समजला-परिस मजला (मुक्तां. ११) (माधवदासस्तव १०) (हरि)पदनमज्जना कवना-वदन मज्ज नाकवना परिस राया तें-परि सरायातें (शल्य. २,१) (खर्गा. २,५०) परिसवि तयाला-(त्याहि) परिस वितयाला पद नाकी-सदना की (गदा. ७,१२) (आश्रम. १,२७) पतन-वतन ·परिशिष्ट-अः ११३ परि सवितयास-परिसवि तयास (आ. १,३१)। पांडवास जावेला-मांडवास जा, वेला! परिस हाय-हरि सहाय (गदा. १,६८) (आश्रम. ४,२०) परि सारे-परिसा रे (हरिश्चंद्र. ४,४२) पिंड विलयाते-हिंडविल याते (विष्णु. १४) परिसा हो !-परि साहो (साधुसत्कार २६) पुनरपि हिता-सुनर पिहिता (मदा. ३,५५) परि सुनांनी ती-परिसुं ना नीती पुरजना की-मुरज नाकी ( हरिश्चंद्र. ४,४८) (आश्रम. ३,६) पुरासि ये राहे-सुरासि येरा हे (स्वर्गा.२,२९ मदा. ४,१७) परिसुना सासू-परि सुना सासू (शल्य. १,७) पुरीव रती-पुरी वरती पहा टपती-पहाट पति (स्वर्ग. २,१८) पुरी वसती-पुरीव सती (मुक्तां. १०४) पुसे नाकी-रुसेना की (स्वर्गा. १,२१) पहात पावे धी-महातपा वेधी (वामन. ११) पहाते जा (=ज्या)-महातेजा (खर्गा. १,५८) पूतनामा या-पूतना माया (द्रोण. १,३१) पहा नमन-लहान मन (हरिश्चंद्र. ४.२४ पौर वारा जा (=ज्या)-पौरवा राजा पहा भुज गा!-महाभुजगा (गदा. १,१००) (आश्रम. ४,२६) प्रति ज्ञाते-प्रतिज्ञा ते(कर्ण.१८,२२,२३,१४) पहा माया-महा माया (मदा. ४,२१) स्वर्गा. २,१) पहायास-महायास प्रभा वढिला-प्रभाव ढिला (आश्रम. ६,४८) पहावे गा!-महावेगा (शल्य. २,९२) प्रभा वर विमाना-प्रभाव रवि माना (आश्रम. ३,७०) पहावेना-सहावेना (शल्य. २,४४) प्रभा वातें-प्रभावातें (हरिश्चंद्र. ५,१६) पहिला-महिला-वहिला पृथानि कर्णाचें-वृथाचि कर्णाचे (आ. २,९७) (गदा. १,३०; भाग. ७ ७) पृथा न रडे-वृथा नर. (आश्रम. ७,२१) पळसाचे-बळ साचें (कर्ण. २८,३१) पृथा परतरा जा-वृथा परत राजा ! पाडसा चारा-पाड साचारा (आश्रम.४,१८) (आश्रम. ३,४३) पात लाव्यास-पातला व्यास (आश्रम. ५,१०) पृथा परते-वृथा पर ते ( आश्रम. ३,४५) पादरजा-सादर जा (=ज्या) (खर्गा. २,३४) फारचि रडावें-भार चिरडावें (हरि. ३,८१) पाद राजीवा-सादरा जीवा (मुक्तां. ८७) फिरवी-मिरवी (आश्रम. १,८१) पापानें-बापाने (गदा. ६,२४) फुगतीतें-सुगतीतें (विष्णु. १९) पामर तो-(भूमि) पा! मरतो (गदा. ३,३) फुलें नाकी-भुलेना की (मुक्तां. ४३) पार धीरांनी-पारधी रानी (गदा. १,१२) बक राहो-बकरा हो (द्रोण. १,३२) पाव काकुळती-पावकाकुळती (आ. ३,३५) बक रे!-बकरे (गदा. १,१०४) (हरि. २२,४७) बसेन तापस मी-वसे न ताप समी पाहतां पर मी-राहतां परमी (मदा. ६,२९) (हरिश्चंद्र. १,२५) पाहेल-राहेल (कर्ण. २४,२२,२३) बहुत मायावी-बहु तमा यावी (गदा. ३.३४) पाळका सरणी-बाळकास रणीं (गदा. १,७५) बहुधा मी-बहु धामी (आश्रम. १,६६) पांच विजयाचें-वांचवि जयाचें(कर्ण.११,६२) बहु ल्याला-बहुल्याला (गदा. १,८१) पांच विलयातें-वांचविल यातें (गदा. ६,५६) बहुविधा त्या--बहु विधात्यातें पांच वीरां जे-वांचवी राजे (कर्ण. ७,११) (हरिश्चंद्र. ५,२९) पाव नता-पावनता ·११४ परिशिष्ट-अः बळें नमुनी-वळे न मुनी (मदा. २,७६ )| बोळवुनी-लोळवुनी (स्वर्गा. २,२८) वा! जे तें-बाजेतें ( स्वर्गा. १,४२) भर भरतसा-भरभर तसा (आश्रम. ४,१०) बाढ वीरा जा-वाढवी राजा (मदा. ६,९) भल्ल भस्म रणीं-वल्लभस्मरणीं (गदा. ७,११) बा! तनानाचा-यातना नाचा (नारदा. ३७) भवदवस्था (तुझी स्थिती)-भव-दवस्था बाधाया-साधाया (हरिश्चंद्र. १,५) (संसाररूपी वणव्यांत सांपडलेली) बा ! न दाहा हा-मानदा! हा! हा! ( हरिश्चंद्र. ३,३७) (आश्रम. ४,४८) भाजले होते-लाजले हो ते (हरिश्चंद्र. ५,२६) बा! न वनवासा-मानव नवासा(आ.२,१०३) भारतीशमती-भारती शमती (शल्य.१,४६) बा! मना ! कवना-वाम नाक बना(वामन.१२)| भीम तोमर तो-भीम तो मरतो (शल्य.२,२२) बारा हैं-बा ! राहें (कर्ण ८,६) भीम नगा-भी मन गा! (द्रोण. १,३०) बा! शिशो! भावे-राशि शोभावें भी मन तें-भीम नतें ( कर्ण. ६,६५) (हरिश्चंद्र. २,६३) भीम रणी-भी मरणी (कर्ण. १८,२०) बा! शिग-बाशिग (आश्रमवासी. २,१०५) भीमातें-भी मातें (कर्ण. २६,३२) बा! सनातन या-वासना तनया ! भीमासी-भी मासी (कर्ण. २४,२०) आश्रम. ५,१६) भुज गदीन-भुजग दीन (गदा. १,१०२) बाहुला जाया-राहु लाजाया (आश्रम. ३,२) भूतपा पिष्ट-(प्र)भूत पापिष्ठ (गदा. ४,८) बाहु हारविला-राहु हा रविला- (आश्रम.४,४) भूपनरकाया-रूपनरका या (हरिश्चंद्र. ३,६८) बा! हूं तें-बाहूंतें (कर्ण. १२,१८) भूपा ! तें-रूपातें ( हरिश्चंद्र. ४,२२) बाहूनी-बाहूनी कर्ण. २१,१४) भेद सारखे दास-वेदसार खेदास(मुक्तां.५८) बा! होतेंबाहो तें (मदा. ६,२७)/ भोजन वयांनी-भोज नव यानी बा! होतो-बाहो तो (गुरुः ७ (शल्य. २.१०९) बाळ कसा-माळ कसा (मुक्तां. ७७)। मंगल गा!-संगलगा (मुक्तांजली २) बुध नको टिकवी-सुधन कोटि कवी मजन की-मज्जनकी (आश्रम. २,६१) (हरिश्चंद्र. २,२५) मज्जनता-मज्ज नता (नारदा. ३३) बुधा करा हो ! तें-सुधाकरा होतें मज्जन हो-सज्जन हो! (आश्रम. १,३५) ( हरिश्चंद्र. २,३६) मज्जाया (बुडायाला)-मज्जाया (माझी स्त्री) बुधा न दीनाही-सुधानदी नाहीं (गीता. ३ (हरिश्चंद्र. ५,१२) बुधा समग्रास-सुधासम ग्रास (हरि १,८ मत्तनय-मत्त नय (गदा. १,५०) बुधा सरसें-सुधासरसें (तुलसी. ६) मत्त मामातें-सत्तमा ! मातें (गदा. ३,५) बोलतो कांहीं-बोल तोकांहीं (मुक्तां. ८०) मत्त मायावी-सत्तमा ! यावी (गदा. १,२१ बोलवतें-हो लवतें ( कर्ण. २४,१९) मत्समा ते तें-वत्स मातेतें (नारदा. २६) बोल विलयातें-बोलविल यातें मत्सराध वसा-वत्स राघवसा (आ.२,५८) (हरिश्चंद्र. २,३९) मत्सरा याचा-वत्स रायाचा (आ. २,११५) बंधु रसा-बंधुरसा , कर्ण. ६,३९) मृद लाजो-बदला जो (हरि. २२,५४ ) ·परिशिष्ट-अः ११५ २,५५) मदालसा जावी-वदाल साजावी(मदा.६,७३)। मात वद शेला-हा तव दशेला मदालसा मातें-वदाल सामातें (मदा.३,९) (हरिश्चंद्र. ३,५०) मदाज्ञा ते-सदा ज्ञाते (कर्ण, २२,१७ माधुरी तिस ती-साधुरीति सती महिमा ते-महि मातें (मुक्तां. ३०) (कबीरस्तवन ९) मदुपहासाचें-यदुप हा साचें (गदा.१,७२) मान सत्य जीनाते-मानस त्यजीना ते मद्र-मणी-मद्रमणी (शल्य. १,६८ (हरिश्चंद्र. ४,३६) मद्रा ज्या-मद्राज्या (शल्य. १,७४) मान सत्य जुनी-मानस त्यजुनी (आ. २,८०) मन ई-न नईचें ( मदा. २,४३) मानसा सराला जो-(बहु) मान सासरा लाजो मना सजायाचें-वनास जायाचें (आ.२,३२) (मुक्तां. ६) मनांत दाहातें-(महा)मना तदा हातें मान वढिला हा-मानव ढिला हा (आ.२,४) (आश्रम. ४.४७) मानवती-मानव ती (मदा. १,८) मनांत साव जसा-वनांत सावजसा मानवेश तदा-मानवे शतदा (मदा. ५,३२) (आश्रम. ७,२६) मानावें-वानावें मनास यो जावें-वनास योजावें(आश्रम.४,९) (गीता. ८) मन्महि म्यां-सन्महिम्या (गदा. १,३८) माय लेंकीतें-मायले की ते (आश्रम. ४,२७) (शल्य. ३,७) मयूरें (गंधर्व उरानें)-मयूरें (मोराने ) मारुत हो!-मारुतं हो मी जना कपाळाचा-राज नाकपाळाचा (वर्गा. मर्मात-शर्मातें (शल्य. २,३९) (कर्ण. ६,२३) मरशील-वरशील (कर्ण. २९,४९) मी नमने-मीनमर्ने (सन्मणि. ३५) मश-शश (द्रोण. १. २३) मी नमुनी-मीन मुनी (सन्मणि. ४१) महागज न कांही-महाग जनकांही(मदा.५,५)/ मी नातें-मीनातें (सन्मणि. ६४) महागदास मरा-वहा गदासमरा(गदा.१,८४)/ मिरवीत-शिरवीत (हरिश्चंद्र. ४,४०) महातपा ताळी-पहात पाताळी(मदा.३,४५) मृगया-मृग या (हरिश्चंद्र. १,२) महातपा व्यास-हात पाव्यास (तुका. २०) मेढिला होतो-वेढिला हो। तो (आ. ७,२२) महातेजे-पहाते जे (हरिश्चंग. ५,७) मौन, कापुनि वहा रे !-शौनका पुनिव हारे महा बा ! हो-महाबाहो (हरिश्चंद्र. ४,३) (वर्गा. २,३२) महा भाग-महाभाग (आश्रम. ५,४५) ह्मणेना की-ह्मणे नाकी (आश्रम. ३,६४) महामाया-हा माया (मात्रा. रा. २३) यदुप दे शाला-सदुपदेशाला (आश्रम. ५,६) महाहितें विवर-महाहि तें विवर(मदा.२,७) यम कांहीं-यमकांही (सन्मणि. ७३) महि म्यां-महिम्या (आश्रम. ६,४४)। यश गाती-वशगा ती (मदा. २,२३) महिस मायावी-अहिसमा यावी(मदा.२,८९)| यश गाया-वशगा या (विष्णु. १३) महीवरते-महीवर ते (आश्रम. ५,२) यश गेला-वशगेला (सन्मणि. ३६) महीं वरितो-महीवरि तो (मदा. ४,४) यशहो !-वश हो (गदा. ६,४३) माज्या हि मानसा जावा-राजा! हिमा न साजावा यशाचिया गानी-वशाचि यागांनी (आश्रम. १,६९) (नारदा. ४६) ·परिशिष्ट-अः (गदा. ६,२७) लोक पहा-लोकप हा खर्गा, १,५) यशाचिया गानें-तसाचि यागाने रुचिर-सुचिर (गदा. २,२४) (मदा. ३,२५) रुचि रमला-रुचिर मला (नारदाभ्युदय ८) यशा न देशाला-स्मशानदेशाला रुततो-सुत तो (गदा. १,५१) (हरिश्चंद्र. ३,३६) लगा मरणीं-लगाम रणी (कर्ण. ११,६९) यागदेशिकां गातो-या गदेशि का गा! तो लांकडे काय-वांकडे काय (मुक्तां. ६२) (हरि. ४७,६९) यागाती-या गाती (सत्संगस्तव १) लोकांत-शोकांत (गदा. ६,४१) या, गे! या-या गेया (आश्रम. ६,२६) लोभ नगा-शोभन गा! (आश्रम. २,२८) याचकाला जो-याच कां लाजो (शल्य.१,५०) लोभ लीना की-शोभली नाकी (स्वर्गा. २,६) याचि तसे-याचितसे (आश्रम. २,१८) वत्सर हितातें-वत्सरहिता,तें (आश्रम२,७४) या तीस-या तीस (तुका. ३१) वत्सा जे-वत् साजें (मदा. २,८५) याद या गे ! हा-या दयागेहा (आ. ६,२५) यादवी रमणी-याद वीरमणी (आ. ६,१९) वदे कनिष्ठातें-सदेकनिष्ठातें (आश्रम. ४,४२) वधी सकळ वाजी-खाधीस कळवा जी यादास-या दास (नारदा. २७) याना की-या नाकी (शल्य. २,२१) यास्तव न राजा-या स्तवन राजा (श. १,५५) वमशील-समशील (कर्ण. ३०,११) येरा जा-ये राजा (हरि. १४,१०) वरी रगडी-शरीरगडी (कर्ण. १२,८) येरा या-ये राया (नारदा. ४७) योगीते-यो गीते (गीता. ७) वर्षदभ्रा त्या-हर्षद भ्रात्या (आश्रम. ६,१५) योजीन-हो जीन (आश्रम. १,५३) वर्षविला-हर्षविला (आश्रम. २,११९) यो धनद डावा-योधन दडावा (गदा.१,२५) वर्ष वीरमणी-हर्षवी रमणी (मदा. २,६५) रंगो नसे तुजा तोकी-भंगोन सेतु जातो की वर्ष वीरा या-हर्षवी राया (वर्गा. २,१९) (हरिश्चंद्र. ३,४५) वर्षानें-हर्षाने (सन्मणि. ३७) रथभा ते-रथभाते (मात्रारामा. ८) रमा निवा सारे-रमानिवासा रे वरासना वरुनी-करास नावरुनी(मदा.३,४७) (माधवदासस्तव २) वराह वाराया-वराहवा राया (कर्ण.१९,१०) रहायाला-वहायाला (हरिश्चंद्र. ४,४३) वरि लपवी-वरिल पवी (शल्य. २,१५) राजयश तातें-हा जय शतातें (स्वर्गा.२,३०) वरि समागम तो-हरिसमा गमतो राय काकुळती-सायकाकुळ ती (आ.२,६३) (हरिश्चंद्र. ३,७८) राहिले होते-पाहिले होते (नारदाभ्युदय ३)| वहात आहे तें-न हात आहे तें (मदा.३,८) राहु टळे-वाहुटळे (हरि. ४८,१८०) वाचवि प्रवीराला-वांच विप्रवीराला (अ)रि हा की-(ह) रि हाकी (कर्ण. १८,४) ( कर्ण. १३,१८) (स)री धनसे-रीघ नसे (कर्ण. १४,१३)/वांचविला-सांचविला (शल्य. १,१४) (अ) रीस शर भवनी-(ह) रीस शरभ वनीं वांचविले-सांचविले (गदा. १,११५) (कर्ण. १६,१) वाजि-रवा-हा जिरवा (कर्ण. ८,१४) (हरि. २२,८) वर्षतसे-हर्षतसे (शल्य. २,४८)/ वर्षे-हर्षे ·परिशिष्ट-अः ११७ लागे हा वाटला गेहा-बाट (नारदा. १८)/ शिवला जो-शिव लाजो (मुक्तां. ९०) वाटले कवनी-वाट क वनी (गदा.६,२१) शीघ्र तरवारी-शीघ्रतर वारी (कर्ण.३०,५९) वाडव रहात-(क) वाड वर हात (गदा ६,५) शिष्टवर मागे-इष्टवर मागें ( मदा. ३,१८) वाट वाहो ती-वाटवा होती (आश्रम. १,९) शुभ-व्यजना-सुभव्य-जना (कर्ण. २४,१७) वायसा चार-राय साचार (कर्ण. २८,२४) शोकदा वार्ता-शोकदावार्ता (मदा. ४,१४) वारिवरि घाला-वारिव रिघाला (आ. ४,७ शोचितसें-शोचि तसें (आश्रम. ५,३१) वासवा तुळसी-वास वातुळसी (तुलसी.१३) श्रमलों-भ्रमलों (गदा. १,२९) वासवसे-वास वसे (हरि. २२,१२२) सखे दमना-सखेद-मना (कर्ण. २,१४ ) विजय दास-विजयदास (गदा. ७,१८) संगरायास-संग रायास (कर्ण. ३,९) विधवा हे-(नैक) विध वाहे (गदा. ३,४५) सज्जन हो!-सज्ज न हो ( साधुसत्कार. ७) विधिने (ब्रह्मदेवानें)-विधिनें (विधानानें) सज्जना सत्य-सज्ज नासत्य ( आश्रम. ६,४३) (आश्रम. २,२१) सत्वर हा- सत्व रहा ( हरिश्चंद्र. २,४०) विप्रतापशोभित रे-विप्रता पशो! मितरे सदनुगां ठावे-तदनु गांठावे (साधु. ३०) (गदा. ३,९) सदर्भ कायास-सदर्भकायास (आश्रम.१,४७) विप्र भासविता-विप्रभा सविता(स्वर्गा.२,३९) सदा चरण-सदाबरण (मुक्तां. ९४) विवाहातें-विवाहातें (मदा. २.५१) सदाधारा-सदा धारा (मदा. १,३) विवाहातें-शिवा हा तें (नरसीमेहतास्तव ७) सदाशी तें-सदा शीतें (आश्रम. २,२७) विवेक वणवासा-शिवे कवण वासा सदार करुंचाल-सदारक रुचाल (आश्रम. ५,१३) ( हरिश्चंद्र ४,९) विषम राया तें-विष मरायातें (गदा.१,९०) सदारा ध्या-सदाराध्या (मदा. ५,४०) विषादास-विषा दास (गदा. १,९८) सद्यश तें-पद्य-शतें (सत्संग. १४) विषादानें (विषभक्षणाने)-विषादानें(दुःखानें) संतत सा-संत तसा (नाथचरित्र ७) (कर्ण. ८,१७) संत तरती तें-संतत रती तें (साधुसत्कार६) वीरवासवा समज-श्रीनिवास वास मज संत तरु सेकी-संतत रुसे की (साधु० २१) (हरि. १४,२) संत तरे-संतत रे (सन्मणि. ९२) वेदनाशमना-वेदनाश मना (खर्गा. १,१९) संत तदवस्था-संततदवस्था (आश्रम. १,७५) वृष्टिहि तशी ते-सृष्टिहित शीतें संत तितें-संततितें (मदा. ५,३४) ( हरिश्चंद्र. ४,११) संततिस-संत तिस गदा. ८,६) वृत्रहानि सुर-वृत्रहा निसुर (गदा. ४,१) संत तोचि तरे-संततोचित रे (मुक्तां. ६४) शंकर वी-(वि) शंक रवी (कर्ण. ७,३७) संत तो दार-संततोदार (विष्णु. ६) शरभाते-शर भाते (कर्ण. १७,१७) संतमस-संत मस (साधुसत्कार १२) शरव्या पी-शर व्यापी (कर्ण. ११,३५) संत रायातें-अंतरायातें (साधुसत्कार १५) शांत नवा-शांतनवा (कर्ण. ५,३) संतापें (साधूजवळ)-संतापे (संतापाने) शिबि राहो-शिबिरा हो (कर्ण. ५०,१२) (साधुसत्कार ५ ·११८ परिशिष्ट-अ समभावा-समग्रावा समप्रास-सम ग्रास सन्निधानाते-सन्निधानातें (स्वर्गा. १,३०)। सुता ! पाहें-सुतापा हे (आश्रम. ६,६०) (आश्रम. ५,२०) सुता रानी-सुतारानी (गदा. १,५३) (आश्रम. ७,२०) सुदर्शनें कृत्या-सुदर्शनें कृत्या (मुक्तां. १०६) समजुनिया-सम जुनिया (आश्रम. २,९२) सुधी रमला-सुधीर मला (हरिश्चंद्र. २,४१) समयांत-समयांत (नारदाभ्युदय २) सुनाकदान मुनी-सुना कदा नमुनी सम राया-समरा या (शल्य. १,७२) (आश्रम. ६,२८) समस्त नग-सम स्तनग हरि. २६,४६) सुनारी ती-सुना रीती (आश्रम. २,२२) समस्त बक-सम स्तबक (आश्रम. १,३८) सुप्रजा वना येणे-सुप्रजावना येणे समस्त वरचील-सम स्तव रचील (आश्रम. ४,३४) (गदा. १,६३) सुमते !-सुम तें (मदा. २,४१) समा नवी रमणी-समान वीरमणी सुयोधन खलेश-सुयोधनखलेश (खर्गा.१,२) ( मदा. २,११) सुयोध नगा-सुयोधन गा! सर्वथा नाते-सर्व थाना (मुक्तां. ८५) (गदा. १,८९,३,३२) सर्वदा साचें-सर्व दासाचें गुरु. १) सुयोधना की-सुयोध नाकर्षी (गदा.६,२९) सहायास (साह्यास)-सहायास (श्रमयुक्त) सुयोधना केश-सुयोध नाकेश (गदा. १,७८) (गदा. १,१०१) सुयोधना सत्य-सुयोध नासत्य(गदा.१,१० साधुनि करा जे-आधुनिक राजे (साधु. १४) ०८) सुयोधनें मानें-सुयोधनेमाने (कर्ण.२०,१५) साधु निकी-साधुनि की (साधुसत्कार ८) साधु संगमन कारा-साधुसंगम नकारा सुरतरुचि राजा!-सुरत रुचिरा जा (=ज्या) (सत्संग ८) (द्रोण. १.९) सार थिता-सारथिता (कर्ण. २१,३७) सुरथ वेगानें-सुरथवे गाने (कर्ण. ११,१४) सारखा यासी-सार खायासी (कर्ण.११,८५) सुर प्रभो ! जातें-क्षुरप्र भोजातें सारसां गावें-सार सांगावें (आश्रम. ३,६५) (शल्य. २,१०६) सार सार मला-सारसा रमला (आ. २,३०) सुरस भाटा की-मुरसभा टाकी (मुक्तां. ४९) साहता शापी-हा! हता शापी (हरिश्चंद्र.५,४) सुरस भासेना-सुरसभा सेना (हरि. २२,४) सारिखा परिस-सारि खापरिस (मुक्तां. १८) सुरस महिन्यातें-सुरसमहिम्यां तें(मुक्तां.४८) सुखें वद या-सुखेंव दया (आश्रम. ६,२०) सुरस मामातें-सुरसमा मातें (शल्य. १,६७) सुखें वदे हा! तें-सुखेव देहातें (आ. ६,१८) सुरस मेला जो-सुरसभे लाजो(स्वर्गा.२,४६) सुगति दे वधुनी-फुगति देवधुनी सुर साजे-सुरसा जे (तुळशीदासस्तव ४) ( साधुसत्कार १०) सुर सिकते-सुरसिक ते (स्वर्गा. २,३३) सुतपातें-सुतपा तें (आश्रम. ५,१५) सुरापगा याला-सुराप गायाला (वर्गा.१,५६) सुत राजा-सुतरा जा (मदा. ५,७) सुरापगे! लागे-सुराप गेला गे! (आ.५,५२) सुत सखे दास-हुत सखेदास (शल्य. १,४८) सुरीतीतें-सुरी तीतें ( साधु. २०) सुतप तनयाचें-सुत पत्तन याचें सुज्ञानें-सु-ज्ञाने (सन्मणि. ६) (गदा. ३.४४) सूर तमें-शूरतमें (कर्ण. ७,१८) ·परिशिष्ट- (शल्य. १,२५) हे कांहीं-हेका ही सोडि तिमिरास-जोडिति मिरास हानि गदा-हा निगदा (गदा. १,८३) सत्संगस्तव. ३) हानि धना-हा निधना (नारदा. २८) गयरा जीव-होय राजीव (गुरु. ५) हानि, पण ज्याची-हा निपणज्याची सोळावें-घोळावे-लोळावें (द्रोण. ३,८५) (आश्रम. ६,३६) (आश्रम. ५,२७ (प) हा महिन्या-(म) हा महिन्या (ख) काय जिणें-काय जिणें ( मदा. ३,३) (हरिश्चंद्र. १,१५) स्वच्छ विप्र या गाती-खच्छवि प्रयागा ती हायन या-हाय नया (हरिश्चंद्र. ५,१७) (आश्रम. ३,६७) हरिकथा नाही-हरिख थानांहीं (तुका. १९) हा यमुने-हाय मुने (वा. च. १०६) हरि खाया-हरिखा या (हरिश्चंद्र. ३,१५) हा यवन-हाय वन (कबीरस्तव ४) हरिप्रति मी-हरिप्रतिमी (द्रोण. १,२५) हारविता-हा रविता (गदा. १,९६) हरी भगल बाहे-हरीभ गलबा हे(आ.६,३) हि महा-हिम हा (गदा. १,९१) हरिसमान-हरिस मान (आश्रम. २,२९ हरिस मोर-करि समोर (साधु. ३३) हे तुजी वाचा-हेतु जीवाचा (मुक्तां. ८६) म्हणों नको रीती-म्हणोन कोरी ती (मुक्तां.७) हेतु म्हातारी हे तुम्हां तारी (साधुसत्कार२४) हा ! करिती-हाक रिती (हरिश्चंद्र. १,३९) हे तूतें-हेतूतें (आश्रम. २,७७) हा कवि दुरापें-हाक विदुरा (आ. ३,६३) हे तुला जीव-हेतु लाजीव (विष्णु. ५) हाक विप्र सादास-(म)हा कवि प्रसादास हे मागें-हें मागे (मदा. १,९) (स्वर्गा. २,४१ ) हे माद्री-हेमाद्री आश्रम. ६,५९) हा कशि रे !-हाक शिरे (आश्रम. ७,३०) हे माया-हेमा या (स्वा. १,५३) (आश्रम. ३,२९) हाकाट-हा काट हा कां तें-हाकांतें (हरि. १४,३७) (न) हात पाय वना-महातपा यवना हे राया-हेराया (शल्य. २,९६) आश्रम. २,१४) हो ऊ-होऊ हा तपो रानी-हात पोरांनी (आश्रम. २,४६) हो ती-होती (नारदाभ्युदय ११) हा तया मरणीं-हात याम रणी (श.२,५८) हो ते-होते (हरिश्चंद्र. ५,२६) हातवटि केला-हात वटिकेला (गुरु. ३) हो भावे-शोभावें (मदा. २,५४) हा तसा सरा सासू-हात सासरा सासू होमातें-हो मातें (आश्रम. २,४४ (मदा. ५,२) होरा जा-हो राजा (अश्वमेध. १,५९ (आश्रम. १,७९) हे मासी-हेमासी खर्गा. १,१६) हे या-हेया (कर्ण. ७,१७)

·परिशिष्ट-क.
वंदेमातरमः
परक्या भाषेतील शब्द.
'मुसलमानांच्या सहवासाने आपल्या पेहेरवांत जितकी तफावत पडली तितकीच भाषेतही
पडली. ह्मणजे मूळची साधी रीत जी दोनच वस्त्रे वापरण्याची ती जाऊन तीहून डौलाचा
जो सध्याचा अंगरखा, पागोटें, उपवन हा पोपाक जसा त्या लोकांपासून आपण उचलला,
त्याप्रमाणेच त्यांच्या भाषेतून आपल्या भाषेत काही शब्द येऊन व तीस नवें वळण लागून
तीत झोंकदारपणा व आवेश हे गुण मात्र जास्त आले. तेव्हां त्या भाषेच्या मिसळण्याने
आपल्या भाषेचें अहित न होतां हितच झाले, यांत संशय नाही. (निबंधमाला-'मराठी
भाषेची सांप्रतची स्थिति')
मोरोपंतांच्या काव्यांत आरबी, फारसी व हिंदुस्थानी शब्दांचा वराच भरणा आढळतो.
त्याची उदाहरणे शोधक वाचकांकरितां येथे दिली आहेत. जाड टाइपांतले शब्द केका-
वलीतील आहेत.
१ आरबी व फारशी शब्द: कायदा (आ) कृष्णप्रार्थना १८
अला (आरबी) कबीरस्तव १
कारभारी (फा) अश्व. पर्व १,१२१,
साधुरीति ५
कन्यारत्न १३.
कयास (आ) प्रहादविजय १,७१ कित्ता (आ)
आदिपर्व ३५,१६
कळावा (कलावा) (फारसी) शांति. ४,५७ किमया (आ) गोपीप्रेमोगार
कवाड (किवाड) (फारसी) अश्व. पर्व.५,१९ किली (फा) ध्रुवचरित्र ३१
कसाई (आ) सन्मणिमाला ५४ कोतवाल (फा) काळभैरवस्तुति ८
कागद (कागज) (फा) द्रोणपर्व ८,१०२ खबर (आ)
पंढरीमाहात्म्य ६०
रामरीति ८०
खरेदी (फा)
हरिश्चंद्र २,५८नामार्या ५०
wwwdawu
इनाम (आ)

·परिशिष्ट-क १२१ * पेशवा (फा) पोतें (फा) केका ६७ द्रोण. ९,७ बे (आ) जासूद (आ) खासदार (आ) द्रोणपर्व १०,४४; केका ७ कर्ण. १२,१० नखरा (फा) खुदा (फा) कबीरस्तव १ नगारा (आ) रामरीति १० खंजिरी (आ) कबीरस्तव १ स्फुट भाग१ पद पृ०३७० नबी (फा) गमजा (फा) विराट. ६, १२० नहाक (फा) विठ्ठलप्रणिधी १८ गरक (आ) शल्यपर्व. १,५४ पकडणे (फा) आदिपर्व ३४,३१ गरीब (आ) महद्विज्ञापना ११४ परवा (फा) कृष्ण. ७६,९ गुमास्ता (फा) महद्वि११२नरसिंहमेहता४ पलंग (फा) अनुशा. ७,३४ गुराब (आ) उद्योग. १३,१७३ पुस्ती (फा) वन. १२,७०, कुश.८, गोता (आ) अनु. पर्व २,२५ गंगावकिली ८९ गाही (ग्वाही)(फा) द्रोण. १२,७३ मदालसा ६,४७; गदा३,४ चाकर (फा) रामस्तव ३, फकीर (आ) सन्मणिमाला १०० चाबुक (फा) बरोबरी (फा) केका ६४ जरा (आ) द्रोण. १२,६७ बर्फी (फा) पहिली आर्या जागा (जगह)(फा)आर्याकेका १;कर्ण.४३,७९ बाज (फा) (=ससाणा) महद्वि. १४१ जामदार (आ) विष्णुपदवकिली ३२ आदिपर्व ३४,३१ जामीन (आ) दत्तचरित्र ३६ बेजार (आ) सद्वर्णन १८ नाममाहात्म्य ४१ वैरागी (आ) सन्मणि. ५९ तबक (आ) हरिवंश ३६,२६ बंड (फा) ' अश्वमेध ३,७७ तवा (फा) अश्व. पर्व १,८० मनोरा (आ) सभापर्व १,९१ ताईत (आ) कृष्ण. ७८,३वनपर्व६,६१ मर्द (फा) ताजीम (आ) पांडुरंगदंडक ३५ माल (आ) सन्मणिमाला ६१ ताफा (आ) स्त्रीपर्व ४-२९ मिरवणे (फा) हरिवंश ४,२९. केका ५१ हरिवंश १६,५१ मिरास (आ) सवर्णन (दोहा) २१; तोबा (आ) नामदेवस्तुति ११ तंग (फा) द्रोण. ३,१५० मुलायम (आ) ध्रुवचरित्र स्फुट. दरवाजा (फा) विराटपर्व ४,४ मुसलमान (आ) सन्मणि.८०; मौसल१,१५ दवती (आ) भीष्मपर्व ४,२१, मेवा (फा) कृष्ण.८१,२ हरिवंश ४०,५५ मोमिन (आ) पंढरीमाहात्म्य ६६ दाई (फा) केका ९७ मंदिल (आ) सन्मणि. ३२;शल्य.१,५६ दाद (फा) सत्संगस्तव २५ रदबदली (आ) साधुरीति ४८;विठ्ठलस्तो.३७ कृष्ण ५६,५१; केका २१ राबता (आ) विठ्ठलविज्ञापना ४३ तुकारामस्तुति १; लगाम (फा रामरीति ९८;ब्रह्मो.३,७६ हरिवंश २३,१२५ लियो (फा) आदिपर्व ३४,३१ वामनचरित्र १९३ वकील (आ) गंगावकिली, विष्णुपदव- किली नकली (आ) भारत, विराट. ३,८४ केका ४३ तुरा (आ) द्रोण. २०,७८ दावा (आ) दुकान (फा) दुशाला (फा) ११ परिशिष्ट ·१२२ परिशिष्ट-क . केका ९७ द्रोण. १०,४८ स्त्री. ४,१० वतन (आ) ब्रह्मो.२०,३६ सभा.१,६०) चोखा सन्मणि. ७९ वजन (आ) अनुशा. ५,४९ छप्पर महद्वि. ११० वाहवा (आ. फा) द्रोणपर्व १,७५ जतन सभा. १,६० शाबास (फा) रामरीति ८२ जुवा विबुध रामा. १०१ शाल (फा) द्रोण. १५,५२ टाणाटोणा गोपीगोडवा. २१ शेरणी (फा) भैरवस्तुती २ टेक इष्टकास्तुति ५ सराफ (आ) पांडुरंगदंडक २१ टोपी मुक्तां. ४५ सवदा (फा) शांति ६.५१;हरिश्चंद्र २,४६ टोला आदि. १०,६७ सवारी (फा) दशावतारार्या १० ठक (ठग) आर्याकेका. १५४ साज (फा) गदाधरस्तुति ७ डबा गणपतिप्रार्थनादूर्वा. १३; सोमल (आ) गोपीगोडवा३८,केका १०६ दंडकरा. उत्तर. २९ संदुक (आ) कुशलवो. ३,२२ तवा अश्व. १,८० हकालो (फा) आदिपर्व ३४,३१ तोटा हवाला (आ) केका १५ तोबरा याशिवाय हिंदुस्थानी शब्दांचा भरणा थाट हरिवंश. १५,४५ पंतांच्या काव्यांत पुष्कळच आढळतो. त्यांची दंगा गंगावकिली ७९ काही उदाहरणे पुढे दिली आहेत: घडाका २ हिंदुस्थानी शब्दः धामधूम अश्व. ३,९० अबीर (हिं) कबीरस्तव ३ धूम पांडु. दंडक ४३ कवडी (कौडी) गोपीगोटवा ३४ घोपटणे केका ८४ कहां आदि. ३४,३१ पगडी द्रोण. ५,२२ कुणबी (कुनबी) महद्वि. १०४ पठाण सन्मणिमाला ७१ काकी स्त्रीपर्व.३,२६ परीट हरिवंश १६,४७ काळीज स्त्री. ५,२३ पाटील गंगावकिली ६५ कोरा रामरीति ८० पुंजी (पूंजी) हरिवंश १८,२१ खरारा द्रोण. १०,४५ पुरावा द्रोण. १२,११ खिचडी सन्मणि. ५८ पेढा गजरा हरिवंश १६,५१ पेहरावा(पहरावन) विराट. ६,५५ गड (गड) सन्मणिमाला ९१ बकरा हरिवंश १७,२२ द्रोण. ११,५६ बावळे (वावला) नाममुथा. ९२ गप्पा नामसुधा.६८ वास (मांस) रामरीति ८२ गाळी (गाली शिवी) हरिवंश २१,३० बेडी गोपीगोडवा ३२ घास द्रोण. १४,३७ वोल सभा. ५,४६ घोडा रामरीति १६ अनुशा. ६,३८ चिठी मदालसा. ५,४८ भाग जावेगा आदि. ३४,३१ R हरिवंश ४,३७

·परिशिष्ट-क
१२३
भाट
विश्वेश. २०
विठ्ठलस्तुति ४
महता
नरसीमेहता. १
मिठाई पांडुरंगदंडक २
हरिवंश १७.६८
राऊत (रावत) विश्वेश. ३५
लुबरा
केका ७२
लों
आदि. ३४,३१
वही गंगास्तव २५
मूग (मूंग)
शेला
हरिवंश. १५,४६
सावकार (साहूकार) नामसुधा. ६६
हातेरें (हथियार) हरिवंश २०.७०
हाय
महद्वि. १०३
हुंडी
नरसीमेहता. ४
याशिवाय गंजी (गंज)(फा) गंगारामायण
६३, शाई (फा) (-स्याही) इत्यादि पुष्कळ
मुसलमानी भाषेतील
शब्द पंतकाव्यांत
शोधकांस सांपडतील.

·N are . परिशिष्ट-ख. १ शुद्ध मराठी भाषणसंप्रदायाचे मासले. ( Marathi Idioms) Idioms forms of expression whether in words, grammatical construction, phraseology, &c., which is peculiar to a language'. (Ency. Britt. 11th ed.) "सामान्य लोकांच्या प्रचारांत असणारा, विशेप रीतीने झटकन् अर्थव्यक्ति करणारा व अमळ चित्तवेधक असा एक रचना प्रकार असतो, त्याला 'लोकोक्ति' (Idiomatic or colloquial expressions) ह्मणतात. या लोकोक्तीचाही मराठी भाषेत पुष्कळ भरणा आहे. यांचा संग्रह कमजास्त मानाने सर्व कवींनी आपापल्या ग्रंथांतून केला आहे, पण पंतांच्या काव्यांत यांची संख्या निःसंशय अधिक सांपडेल." ( मोरोपंताचें चरित्र. ल. रा. पांगारकरकृत). मोरोपंतांचें काव्य लांब समास व संस्कृत शब्दयोजना यांनी निःसंशय प्रौढ झाले आहे. तथापि मोरोपंतांच्या कवितेचें खरें स्वारस्य जेथे त्यांनी सरळ शब्दयोजना व थेट मराठी भाषणसंप्रदायाचा किंवा लोकोक्तींचा प्रयोग केला आहे तेथेच उत्तम रीतीनें अनुभवास येते. त्यांचा उपयोग मोरोपंतांच्या काव्यांत विशेषतः भारत, स्फुटकाव्ये इत्यादिकांत मुबलक केलेला आढळतो. तसा प्रकार इतर कवींच्या ग्रंथांतून फारसा आढळून येत नाही. यामुळे मोरोपंतांचे काव्य (विशेषतः त्यांचे भारत) रसाळ, जोमदार व वाचकांच्या मनास आनंदविणारे झाले आहे. त्यांची संपूर्ण उदाहरणे वर्गा- नुक्रमाने पद्धतशीर रीतीने दिल्यास एक स्वतंत्र मोठा ग्रंथ होईल व त्याला काळही पुष्कळ लागेल. ह्मणून त्या भानगडीत न पडतां येथे काही निवडक उदाहरणे तेवढी दिली आहेत. अंग (काय) राखणे ( अश्व. ३.१३), अंत पाहणे (नामरसा. ६३), अंतर पडणे (पंचशती रामायण १५२), अंधवृद्धांची काठी राहूं देणे (स्त्री. ३.४६), अंधाची काठी (मंत्रभाग. १०.६२७), अपराध पोटांत घालणे (अनंतव्रत ६७ ), अळणी लागणे (नामरसा. २०), अश्रू पटपट गळून पडणें (शांति. ३.७), आ करणे (शांति. ५.१०), आग लागो (द्रोण. १.४०), आगीत तूप शिपडणे (संशयरत्न. २७), आगीत तेल घालणे ( उद्योग. ४.९), आडवे पडणे, आडवे येणे (संशयरत्न. ३,९), आडवे होणे (द्रोण. १०.६२), आण वाहणे ( मुक्तांजलि १०९), आनंदांत मन बुडणे ( रुक्मिणी. ८९), आ पसरणे (द्रोण. ३.६४), आव धरणे (द्रोण. ४.१९), आव सोडणे (द्रोण. ३.६७), आव सोडून जाणे (द्रोण. ३.११४), आ वासणे (द्रोण. ३.६७), आशा वेडी असते (शल्य. २.३), उडवून देणे (गोपीगोडवा. २१), उपहास धुणे (द्रोण. ३.१८), उभाउभी भेटणे (आर्याकेका ४६), उर व कपाळ बडवून घेणे (भीष्म.

·परिशिष्ट-ख १२५ १.१८), उरांत धडधडणें (स्त्री. ५.१५), उराशी कवळून धरणें (मंत्रभाग. १०.८५९), उराशी घट्ट धरणे (मंत्रभाग. १०.९९५), उष्ण श्वास सोडणें ( सावित्रीगीत २८२), ओठ करपणे ( विराट. ६.९०), ओ ह्मणणे (ऐषिक. २.१६), कचाकच वाण लागणे, (द्रोण. १२.६३), कटकट करणे (द्रोण. २.१८), कडकडून चावणे (कर्ण. १४.३ ) कडकडून पोटभर भेटणे (आर्याकेका ४७ ), कढी भात वरण घाटणे (गदा. ३.२२ कपाळी येणे (मंत्रभाग. १०.११९), करकर दांत खाणे (शल्य. २.८३), करकर दांत चावणे (प्रहादवि. १.३१), करकरून बांधणे (हरिश्चंद्र. २.८१), करकरून धरणे (हरिवंश १७.१३), कर चोळणे (पंचगतीरा. २८०), करें कर चोळणे (कर्ण. २१.१३) कर जोडणे (खोंचून) ( अश्व. १.७५), (नमस्कृति) (तुकारामस्तुति), कर वळविणे (आदि. ३५.१६), कर्म ओढवणे (द्रोण. २२.२०), कलह उकरून काढणे ( गदा. ५.१०), कलहाने पाठ पुरविणे (अनंतव्रत. ४० ), कवडीही न फेडणे (संशय. १६), कळ पडणे (द्रोण. २१.१६१), कागाळी नेणें (शाति ५.३६), कांटा (हृदयांतला) काढणे (गदा. १.११६), कांटा ( सर्वागावर ) येणे कर्ण. १८.१), कान कोरणे (विराट. ६.१४), कानठाळी बसविणे ( विराट. ४.८१), कानांत बोटे घालणे (. ४.३६ ), कानांवर हात ठेवणे (केका १०), कांस कसणे (हरि. ४९.७९), कांस घालणे (विराट. ७.१०), कांस धरणे (आश्रम. २.७१), कांसेला लागणे (वन. १३.२७), कांसेला लावणे (द्रोण. ८.६०), काळजाला चरका लागणे (शांति. ५.२३), काळ भेटणे (द्रोण. ४.२), काळिज चिरणे ( स्त्री. ५.२३ ), काळिज तडकणे ( द्रोण. १६.४४ ), काळिज धडधड उडणें ( विराट. १.१७८), काळिज भेदून जाणे (वन. १०.७१), कूपांत घालून दोर कापणे (कर्ण. ४०.५२), केस वांकडा न होणे (महद्विज्ञा. ७७), केसाला ढक्का न लागणे (कर्ण. ५०.३), कोनांत बसणे ( अश्व. १.९३), क्रिया करणे (वन.१०.८३), क्रिया (सांग ) संपादणे ( सीतागीत ७६), खटाटोप कशास पाहिजे (द्रोण. ११.२१), खद- खदां हंसणे (द्रोण. १५.९५), खपल्या खरवडून काढणे ( अनंतव्रत. १९), खरखरा लागणे ( शल्य. ४.५३), खळखळां रडणे ( शल्य. ४.२६), खोगीर ठेवणे ( शापानें (आदि. १.७८ ), गट करणे (शल्य. २.७७), गटगट गिळणें (सीतागीत १४२), गडप करणे (द्रोण. ११.५६), गदा पडताळणे (द्रोण. १२.१५), गंध न उरणे (वन. १३.९३), गप्पा छाटणे (नामसुधा. ६८), गमजे चालविणे (विराट. ६.१२०), गरगर गदा फिरविणे (द्रोण. ३.१४१), गर्वाने फुगणे (ऐषिक. ३.१९), गळा काढणे (श्रीरामायण ३७), गळा दाटणे ( शल्य. ४.६०), गळा धरणे (आर्याकेका ५८), गळां पडणें (केका. ३२), गळा भरून येणे (श्रीरामायण ३७), गाणे (-रडगाणे), गाणे ( शल्य. ३.७४), गाल फुगविणे (स्त्री. ४.२०), गाल वाजविणे (अनुशा. ६.८१), गांवाला जाणे ( उद्योग. १३.३३), घटघटां पिणे ( कर्ण. ४६.५८), घांसाधासी करणे (कर्ण. ४०.६३), घुटुघुटु पिणे (भस्मासुर ४१), घरें पडणें (हृदयास) (द्रोण. २३.८७), चळचळ कापणे (द्रोण. १३.४), चाड धरणे (द्रोण. २३.६०), चित्त गडबडणे (स्त्री.

·१२६ परिशिष्ट-ख ३.१५), चिरडी खाणे ( कर्ण. १२.९), चीड येणें (आर्याकेका १७), चुडेदान देणे सीतागीत १५३), चूर होणे (शल्य. ३.७८), छी ह्मणणे (निरोष्ठरा. ४३), छू ह्मणतांच कुत्र्याप्रमाणे पाठीस लागणे (कर्ण. ३७.१९), जन्मतांच नख लावणे (उद्योग. ११.२३), जीवीं धरणें (वन. १३.१९), जोगी करणे ( सीतागीत ८७), झट लागणे (संशय रत्न. ४५), झड घालणे (द्रोण. ११.५१), झडती देणे (कर्ण. ३३.४३), झाडाचा पाला (द्रोण. १९.१६ ), झाडून (यमपुरीला) धाडणे ( सौप्तिक. ४.२), टकमक पाहणे ( उद्योग. ७.९८ ), टकरा मारणे (द्रोण, ३.७३ ), टाणेटोणे शिकणे (गोपीगोडवा. २१), टाळा देणे ( कर्ण. ४०३९), टेक धरणे (द्रोण. १५.४१), टोपी घालणे (द्रोण. १४.७३), डोक्यावर जोडे घेणे (सीतागीत ३९), डोक्यावर दोष देणे (स्त्री. ३.४३), डोळा लवणे (कृष्ण. ८३.३५), टोळा लागणे (रुक्मिणी. ३५), डोळा वांकडा करून पाहणे (वामनच. १५९), डोळ्यांत पाणी येणें (शल्य. ४.५९), डोळ्याच्या पाण्यांत भात कालविणे (उद्योग. ३.३६), डोळ्यांत कणाप्रमाणे खुपणे (आदि. ९.३९), डोळे फिरविणे (मंत्रभाग. १०.१२०), डोळे येणे (वन. १३.९७), डोळे लाल करणे ( कर्ण. २१.१३), ढवाळी करणे ( भीम.१६१), ढुंकोन न पाहणे (वन. १२.२८), तग निघणे ( कर्ण. १०.१०), तटतटां उलणें ( मंत्रभाग. १०.२८० ), तटतटां तुटणे (द्रोण. १०.५६), तडतड मांस तोडणे (स्त्री.५.२२ ), तळपट होणे (विराट.६.७८), तळहातावरचा फोड (विराट. ३.७४ ), ताल तोडणे (अनु. ५.४४ ), तोंड कोरडे पडणे (द्रोण. ३.३९), तोंडघशी पडणे (मंत्रभाग. १०.५३७), तोंडघशी पाडणे (हरिवंश १७.१५), तोंडचा घास पळविणे (द्रोण.३.४६), तोंड दाखविणे ( सीतागीत १०९), तोंड वासणे (आश्रम. ५.३७), तोंड वासून पडणे ( गदा. ५.२५), तोंड हिरवेंपिवळे होणे. (कर्ण. १६.७) तोंडांत बोट घालणे (कृष्ण. ५६.२२), तोंडाला पाने पुसणे ( गोपीगो. ४०), तोडावरचं पाणी पळविणे (द्रोण. ३.१३२), तोंडावर देणे ( मंत्रभा. १०.५३७), थडीस लावणे (द्रोण. ११.१८), थरथरां कांपणे (कुशलवो. १३.२५), दगडाची साल काढणे ( उद्योग. ५.२५), दरवडा घालणे ( उद्योग. ३.५९), दाटून वाटून घाटून चाटून विष पिणे (गदा. १.९०), दांत खाणे (द्रोण. १९.३), दांत दाखविणे (दिव्यरामायण १२६), दांत विचकणे (रम्यरामा. उपसं. ३), दुम पुरविणे (ऋषिरामायण ३१), दुर्दैव मार्गात आडवें पडलें (संशयरत्न. ३), दृष्टि न लागणे (द्रोण. ११.९६), देव पावला (आदि. १०.६), देह उतरून सांडणे (द्रोण. ३.११५), देह व सांजा ओवाळून सांडणे (मंत्रभाग. १०.४७९), दोष लावणे (मत्र. १०.७५७), धडधड करणे हृदय (सीतागीत ६९), धडधड पडणे (द्रोण. १.२६), धर्माच्या वाटेस लागणे (सीतागीत १२१), धिक् करणे (द्रोण. ३.९५), धूम करणे (द्रोण. १४.७४), धुम गाणे (द्रोण. ४.७२), धूळ खाणे उद्योग. ३.१८), धैर्य करणे (द्रोण.१.१४), नखरा करणे (कर्ण. १२.१०), नाक घासणे (द्रोण. २४.२६), नाकांत काड्या घालणे (गदा. ३.२०), नाकाला चुना लावणे (द्रोण. २१.५८), नाकावर माशी बसू न देणे (गदा. ५.२), नाहींच करणे (द्रोण. १.३५), ·परिशिष्ट-ख १२७ निकड करणे (द्रोण. १४.२३), नांव न घेणे (शांति. १.१६), नांव राखणे (द्रोण, ३.१२१), निसरड्या मार्गात दांत विचकून पडणे (आर्याकेका २९), पगडा पाडणे ( कर्ण. २७.२४), पगडी उरूं न देणे (द्रोण. ५.२२), पगडी देणे (हरिवंश. १.८३), पदर पसरून मागणे (मंत्रभाग. १०.२८६), पदरी असणे (भारत), पदरांत घेणे (वन. १२.६), पंक्तिभेद करणे (भारत), पसा सांडे तोंवर भरणे (मंत्रभाग. १०.१२१), पळ काढणे (मंत्रभाग. १०.५३७), पाऊल मागे न देणे ( कर्ण. ३९.५३), पारु असणे (रुक्मिणी. ५३ ), पाठ करणे (शल्य. १.४४ ), पाठ दाखविणे (बोग. १२.३४), पाठ देणे (शल्य. १.५३), पाठ पुरविणे (गोपीगोडवा १४), पाठीस लागणे ( शल्य. ३.१३), पाठीवर हात फिरविणे (आश्रम. २.२४ ), पाठोपाठ येणे ( रुक्मिणी. ५३ ) पाणी सोडणे, सोडविणे (द्रोण. ४.२३), पाण्यात डिखळ विरणे ( नामरसायन ४१), पाण्यापेक्षां पातळ करणे ( उद्योग. ३.८२), पाप डसणे (द्रोण. १२.५०), पापड पुरणपोळ्या लाटणे (गदा. ३.२२), पाय धरणे ( कर्ण. ४३.९), पायावर वाहणें (हरिवंश २२.४९), पारणा करणे (वन. १३.३९), पारणे घडणे (कृष्ण. ५५.१०), पालथ्या घड्यावर पाणी (उद्योग. ४.९), पित्त उसळणे (कृष्णविजय ५६.५०), पीठ करणे (द्रोण. २.४७ ), पूज्य पडणे (कर्ण. ४२.४४), पोटांत भडभडणें (शल्य. ४.४९), पोटांतील पाणी न हालणे (कर्ण. ३९.४५), पोटातळी दडणे (द्रोण. २.४८), पोटांत सांठवणे (गीताउपोद्धात १४), प्राण कंठांत गोळा होणे (कृष्ण. ८३.३५), फरफर ओढणे (हरिवंश १७.१७), फुगडी घालणे (कर्ण. ३३.३), फू करून थुकी उडवणे (द्रोण. २.५८), बकबक करणे (द्रोण. १२.८१), बिरुद (=ब्रीद ) सत्य करणे (कर्ण. ४५.१४ ), बोटे मोडणें (स्त्री. ४.२६), बोल फोल न करणे (सीतागीत १६६ ), बोल लावणे (गदा. ४.१६), भडभडा ओकणे ( हरिवंश १७.२१), भरी भरणे (विराट. ५.३३), भस्म करणे (शल्य. २.२), भाकेस गोवणे (शल्य. १.४५), भीड धरणे (शल्य. २.२५), भीड पडणे (विराट. १.९७), भोजनांत केश होणे (शांति. ४.६१), भोंवयास गांठी घालणे (उद्योग. १०.६८), मनगटें सुजवणे (महाप्रस्था. १.२२), मनास येणे (द्रोण. २२.३७), मरण विकत घेणे (विराट. ४.४४), माती करणे (विराट. १.५०), मातेरें करणें (द्रोण. १०.८१), मान कापणे (विराट. ६.४१), ( विश्वास देऊन) (द्रोण. ४.४), माळ घालणे (विराट. ६.९१), मिठी घालणे (मंत्रभाग. १०.८६९), मिशांस पीळ भरणे (गंगास्तुति १०५), मिशी कुरवाळणे (द्रोण. २१.१०५), मुखपाठ करणे (विराट. ६.१२), मुठीत पारा धरणे (दतदयोदय ३८), मुंडी उडविणे (द्रोण. १७.६७), मुळमुळ रडणे (विराट. १.११३), मूठ मारणे (द्रोण. १२.५३), मृत्युमुखांत ढकलणे (द्रोण. ४.५), मोडा घालणे (वामनचरित्र १९५), मोल लावणे गदा. ४.१६), यत्न करून पाहणें (द्रोण. ३.१२०), र आणणे (हरिवंश १७.३८), रवा काढणे (द्रोण. २२.३१), रेंच उतरणें (भीष्म. १.१६), रोकडा मृत्यु देणे (द्रोण. १४.३९), लगट करणे (वन.१.९०), लाखोली वाहणें (शांति.६.८), लात हाणणे (शल्य. १.१०), लोखंडाचे चणे खावविणे (कर्ण. ३९.१), वचनास मान देऊन येणे (विराट. ३.२५), वरचेवर झेलणें (भारत), वळणीस येणें (नामरसा. २०), वस्त्र कांट्यावर घालणे ·१२८ परिशिष्ट-ख (विराट. ३.४१), वांकोल्या दाखविणे (द्रोण. १७.६१), वाटेस लावणे (रुक्मिणी. ४९), वेणीफणी करणे ( सीतागीत १६), शंख करून तोंड सुजवणे (द्रोण. ११.३६), शब्द लावणे (आश्रम. २.२४ ), शब्दाला मान देणे (द्रोण. २२.३१), शिगेला चढणे (उद्योग. १३.३३), शिरावर पाय देणे ( गदा. ९.१२ शल्य. १.५१), शिरावर जागा असणे (आर्या केका१ ), शिरावर शनीची लात बसणे (द्रोण. ३.४३), शेंडी धरून ओढणे (विराट. २.५७), समाचार घेणे ( सभा. ४.७६ ), सर पावणे ( आदि. १०.१४), सर्वखाची किल्ली ( सीतागीत १६४), सत्वास जागणे (वन. ८.२८), सासर माहेर बुडविणे (सीतागीत ४६), सुखांत पडणे (रुक्मिणी ४७), स्वर्गास पाठविणे (द्रोण. २.३०), स्वप्नांत ठाऊक नसणे ( रुक्मिणी. १०), हटकून तटकर तोडणे (द्रोण. २.८४ ), हाक कानावर न जाणे (संशयरत्न. २०), हाक देणे ( शल्य. १.७७ ), हाका मारणे (विराट. ५.१९), हाडें घुसळणे (हरिवंश १.८४), हात आवरणे (द्रोण. ५.८६), हात चुरावयास लावणे (गंगावकिली २३), हात चोळणे ( शाति. ४.३८), हात जोडणे (=नकारार्थी) (गोपीगोडवा ६०), हात जोडणे (=शरण जाणे) (द्रोण. ३.६२), हातपाय झाडणे ( मंत्रभाग. १०.१२२), हात पाहणे (वैद्यानें ) (विराट. १.१२१), हात वाहणें (उद्योग. १२.५४), हातात हात देणे ( रुक्मिणी. २४), हातास येणे (कर्ण. २२.३), हार घेणे (द्रोण. २३.२५), हुरु करणे ( द्रोण. १०.६४), हूं म्हणणे ( पंचशतीरामा. २४६ ), 'हूं' ह्मणणेही सहन करीत नाहीत (द्रोण. ५.१६), होळी करणे (पंचशतीरामा. २८०), हृदय खवळणें (विराट. ३.१३). - ·परिशिष्ट-ग. अपरिचित विशिष्ट प्रांतिक शब्द. आप्पा (दादा) (विराट. ६.११), आच (अवसान) (द्रोण. १.५०), आवांका (=धैर्य) (द्रोण. १.४), कच करणे (मागे सरणे) (द्रोण. १६.२१), कडबा (-धान्य कापल्यावरची गवतकाडी) (द्रोण. १८.६०), कलागत (=कलह), (रुक्मिणी. १०८), कळावा (=पायबंद) (द्रोण. १२.२६), कक्षा (कोटी, मात्रा) (द्रोण. २३.४ ), कावे (=घिरट्या ) (द्रोण, १५.२० ), कुणगा ( लपवून ठेविलेले द्रव्य) (विराट. २.२१), कै (=कित्येक) (द्रोण. १८.४), कोचकी (=पगडी) (द्रोण. १७.३५), गमजा (=चेष्टा) (द्रोण. १७.३३), गबाळ (=रद्दी) (द्रोण. ३.७९), गरळ (=वेलीचे जाळे) (द्रोण. १४.१५), गळांठा (=फजीती) (श्रीरामायण १६), गावणे (=सापडणे) (द्रोण. १४.१६), घोणस (सर्प) (द्रोण. २१.९६), चवकळ (=पुष्कळ) (द्रोण. १२.११६), चिबूड ( वाळूक) (भीम. १.६४), जराक (थोडेही) (द्रोण. १७.४१), जेन (गाडगादी ) (अनु. ७.६२), झकविणे (=फसविणे ) ( संशयरत्न. ३६), ठोसर (=जाड) (द्रोण. ६.२९), डिवचणे (-टोचणे) (द्रोण. १२.१०२), तग (=टिकाव) (द्रोण. १६.६७), तरकटून (आवेशाला पेटून) (द्रोण. १२.११५), तरंडक (=तराडे, तारु) (द्रोण. २०.६३), तरमुडी (-मुसांडी) (द्रोण. १७.६७), तुख (=तोष) (स्रग्विणी रामायण), दाभण (=जाड, लाव सुई) (अनु. ७.६२), देसवटा (=देशाटन) (वन. १०.७०), धसणे ( शिरणे) (द्रोण. ३.३३), धिरडें (=पक्वान्नविशेष) (उद्योग. १२.६४), परसे (=आगटी) (द्रोण. १९.७), पाटाऊ (स्त्रियांचे उंची रेशमी वस्त्र) (वन. १२.१२), पालवणे (=बोलावणे) (द्रोण. २२.३५), पोम (आव) (शल्य. २.५८), बधो (=अनुकूळ होवो) (हरिवंश १८.१८), भावोजी (बहिणीचा नवरा) (विराट. १.१५६) भुडकी (=लहान विहीर) (शल्य. ३.५९). रुख (वृक्ष) (स्रग्विणी रामायण), लगदा (गोळा) (कर्ण. २१.२१), वरमणे (लाजणे) (द्रोण. २३.७७), वाखर (स्रग्विणी रामायण), विहिरे ( झरे) (द्रोण. ५.७६), वेंधणे (-चढणे) (द्रोण. १५.२०), सगडी (=शेगडी) (श्रीरामायण १९), सटकणे (=पळून जाणे) (हरिवंश २०.३), सवे ( सवय) (द्रोण. १२.४४), सिता (-सीता, स्त्री) (द्रोण. १०.३०), सुपाक (=प्रशंसनीय) द्रोण. १.४४), सेरणी, (-शेरणी, खोबऱ्याचा प्रसाद) (स्रग्विणी रामायण), हुटहुटणे (उत्कंठित होणे) (द्रोण. १७.५४), हुरुरु (=हुर्यो) (द्रोण. १०.६४), हेबाळी (=ओढाताण करी) (हरिवंश १७.१८), हेरणें (=पाहाणे) (द्रोण. ५.३८) इत्यादि.

·परिशिष्ट-घ.
EXER
म
म
शकांची जंत्री.
काही संतकवींच्या जन्ममरणांची.
(गीति) 'मागे झाले, असती आतां, होणार जे पुढे काय,
त्या भागवतांचे म्यां भावें साष्टांग वंदिले पाय.
म्यां तो तुमचे चरण श्रीहरिजन हो ! सदेव वंदावे. ।
भगवान् प्रसन्न होतो, येणें कलिकालमोह मंदावे. ॥
(मोरोपंतकृत महद्विज्ञापना १०१,१०६)
शालिवाहन शके
११९३ श्रीज्ञानेश्वर महाराज यांचा जन्म
११८९ गोरोबाचा जन्म प्रभव संवत्सरी.
श्रावण कृष्ण अष्टमी मध्यरात्री.
११९० श्रीनिवृत्तिनाथ यांचा जन्म माघ प्रजापति संवत्सरी ( वारकऱ्यांच्या
वद्य प्रतिपदेस प्रातःकाळी विभव मतें श. ११९७ युवा संवत्सरी).
संवत्सरी (वारकरी संतांच्या मतें ११९६ श्री सोपानदेव यांचा जन्म कार्तिक
श. ११९५ श्रीमुख संवत्सरी).
प्रहररात्रीं भाव
११९२ श्रीनामदेवाचा जन्म प्रमोद संवत्सरी, संवत्सरी. (वारक-यांच्या मर्ते
कार्तिक शुक्ल एकादशी रविवारी श. ११९९ ईश्वर संवत्सरी).
सूर्योदयीं.
११९९ श्रीमुक्काबाई यांचा जन्म अश्विन
शुक्ल पौर्णिमा

·परिशिष्ट-घ १३१ शुक्ल प्रतिपदा मध्यान्हीं ईश्वर जन्म माघ वद्य ४ विकृति संवत्सरी संवत्सरी. (वारकऱ्यांच्या मतें चंद्रदर्शनी. श. १२०१ प्रमाथी संवत्सरी). १४०५ संत सूरदास यांचा जन्म. १२१७ सांवता माळ्याचे निर्याण आषाढ १४०७ गौरंगप्रभूचा जन्म फाल्गुनी पौर्णिमेस. कृष्ण चतुर्दशी मन्मथ संवत्सरी. १४२६ श्रीजनार्दनस्वामी देशपांडे चाळीस- १२१८ श्रीज्ञानेश्वर महाराजांची समाधि गांवकर यांचा जन्म फाल्गुन कार्तिक वद्य त्रयोदशी गुरुवारी वद्य पष्ठीस. आळंदीस. श्रीसोपान देवाची समाधि १४३५ भानुदासाचें निर्याण. मार्गशीर्ष वद्य त्रयोदशी सासवडास. १४५० श्रीएकनाथ महाराजांचा जन्म. यात्रेचा दिवस वैशाख शुक्ल एकादशी. १४७२ दत्तभक दासोपंताचा जन्म. श्रीचांगदेवांची समाधि माघ वद्य १४८३ श्रीमोरया गोसावी यांची समाथि त्रयोदशीस पुणतांबे. मार्गशीर्ष वद्य पष्ठीस चिचवडान १२१९ मुक्ताबाईचे अंतर्धान वैशाख वद्य कांहींच्या मते शके १५७० त. द्वादशी एदलाबादेस. १४८५ सत सूरदास यांचे निर्याणे. श्रीनिवृत्तिनाथांची समाधि ज्येष्ठ वद्य १४९७ श्रीजनार्दनखामीचें निर्याण फाल्गुन द्वादशी त्र्यंबकास यात्रोत्सवदिवस वद्य षष्ठीस. पौष कृष्ण एकादशी. १५२१ श्रीएकनाथ महाराजांचे निर्याण पैठ- १२३१ विसोबा खेचराचें निर्याण श्रावण णास फाल्गुन वद्य षष्ठी. शुक्ल एकादशीस सौम्यसंवत्सरी. १२३५ नरहरि सोनाराचें निर्याण माघ कृष्ण १५३० श्रीसमर्थ रामदासस्वामींचा जांबेस प्रतिपदेस प्रमाथि संवत्सरी. जन्म रामनवमीस मध्याह्नी. १२४० बंका महार याचे निर्याण माघ शुक्ल १५३० श्रीतुकाराममहाराजांचा देहूस जन्म. पौर्णिमेस काल संवत्सरी. १५३४ रंगनाथ स्वानी निगडीकर यांचा १२५२ जनमित्र नागा याचे निर्याण कार्तिक जन्म मार्गशीर्ष शुक्ल दशमीस रविवारी. शुक्ल एकादशीस शनिवारी प्रमोद संवत्सरी. १५३७ दासोपंताचें निर्याण माघ वद्य पठी. १२६० चोखामेळा महाराची समाधि वैशाख १५३८ समर्थास श्रीरामाचा उपदेश श्रावण कृष्ण पंचमीस बहुधान्य संवत्सरी. शुक्ल अष्टमी मध्यान्ही. १२७२ श्रीनामदेवरायाचे निर्याण आषाढ १५४५ कृष्णापा स्वामीची समाधी माघ कृष्ण त्रयोदशीस पंढरीस विकृत पौर्णिमा. संवत्सरी. १५४७ श्रीचितामणि देवांचे निर्याण पौष १२९७ श्रीमोरया गोसावी यांचा जन्म वद्य ४ क्रोधन संवत्सर चंद्रोदयीं. माघ शुक्ल ४ विधातृ नाम संवत्सरी १५४९ शिवाजी महाराजाचा जन्म वैशारा मध्याह्न भृगुवासर, शुक्ल द्वितीयेस शिवनेरी. १३७० श्रीभानुदासजन्म पैठणास. १५५० बहिणाबाई तुकोबाची शिष्या हिचा १४०३ श्रीचितामणि देव गोसावी यांचा जन्म.

·निर्याण फाल्गुन १३२ परिशिष्ट-घ १५५४ श्रीतुकोबास स्वप्नांत गुरूपदेश माघ १६३५ श्रीसमर्थशिष्य उद्धव गोसावी यांचे शुक्ल दशमीस गुरुवारी. कृष्ण प्रतिपदेस (ता. १० जानेवारी इ. स. १६३३) टाकळीस. १४९५-१५६०(सरासरीने मुक्तेश्वराचा काळ) १६३६ सोहिरोबा आंबिये यांचा सांवतवाडी १५६४ निजानंदखामी रंगनाथ स्वामीचे गुरु प्रांतांत जन्म. यांची समाधि मार्गशीर्ष कृष्ण श्रीसमर्थशिष्यकल्याण गोसावी यांचें अमावास्येस. निर्याण डोमगावी आषाढ शुक्ल त्रयो- १५७१ श्रीतुकाराम महाराजांचें अंतर्धान दशीस. फाल्गुन वद्य द्वितीयेस विरोधी १६३७ महिपतिवावांचा ताहराबादेस जन्म. संवत्सरी सूर्योदयानंतर चार घटका १६४० प्र-हादबावा बडवे यांचे निर्याण दिवसास शनिवारी. माघ कृष्ण ११ स बुधवारी पंढरीस. १५८८ रघुनाथस्वामी ब्रह्मनाळकर यांचे १६४६ आनंदतनय कवीचें प्रयाण. निर्याण भाद्रपद शुक्ल द्वितीयेस १६५१ श्रीधरस्वामीचें निर्याण पंढरीस माघ वडगांवीं. कृष्ण तृतीयेस सोमवारी. १५९४ जयराम स्वामी वडगांवकर यांचे १६५१ मोरोपंत पराडकर यांचा पन्हाळ- निर्माण भाद्रपद कृष्ण एकादशीस गडावर जन्म. गुरुवारी वडगांवी. १६५५ अमृतरायशिष्य सिद्धेश्वर भटजीचा १६०० वेणूबाईचे निर्माण चैत्र वद्य १४ स जन्म चैत्र शुक्ल नवमीस मंगळवारी परळीस. पुनर्वसु नक्षत्रावर. १६०२ शिवाजीचें निर्याण चैत्री पौर्णिमेस १६५६ मध्वमुनीचें निर्याण मार्गशीर्ष शुक्ल रविवार थेऊरास. प्रतिपढेम. (कोणी १६६९ शक १६०३ श्रीसमर्थ रामदास स्वामीचं निर्याण मानितात). माघ वद्य नवमीस शनिवारी मध्यान्हीं. १६६२ कृष्णदयार्णवाचें पैठणास निर्याण १६०६ रंगनाथ स्वामी निगडीकर यांचे मार्गशीर्ष शुक्ल पंचमीस. निर्याण मार्गशीर्ष कृष्ण दशमीस १६६७ अनंतफंदीचा संगमनेरास जन्म. निगडीस रविवारी प्रातःकाळी. ब्रह्मेद्रखामींचे निर्याण. १६१७ वामन पंडिताचे निर्याण पांडववाडीस १६६७ अमृतरायाचें पैठणास निर्माण चैत्र वैशाख शुक्ल षष्ठीस रविवारी. शुद्ध पाठीस. १६१८ आनंदमूर्तीचे निर्याण कार्तिक शुक्ल १६६९ रमावल्लभदासाचे निर्याण. चतुर्दशीस ब्रह्मनाळास. १६७६ देवनाथाचा व-हाडांत सुरजी अंजन- १६२० अमृतरायाचा बीड परगण्यांत जन्म. गांवास जन्म. नगाजी महाराज शिवदिन केसरीचा पैठणास जन्म. पार्डीकर नापिक (वर्धा, मध्यप्रांत) १६२२ बहिणाबाई (तुकोबाची शिष्या) यांचा जन्म. हिचे निर्याण अश्विन शुक्ल प्रतिपदेस १६७९ सखारामवोवा अमळनेरकर यांचा बुधवारी.

·परिशिष्ट-घ १३३ अमळनेरी. १६८० चिदंबर दीक्षितांचा जन्म कार्तिक | १७३७ यशवंतराव भोसेकर देवमामलेदार कृष्ण षष्ठीस. यांचा जन्म भाद्रपद शुद्धांत १६८७ भक्तमंजरीमालाकारांचे गुरु सिद्धनाथ (१३ आगष्ट १८१५). यांचा बारामतीस जन्म. १७३९ रघुनाथभटजी नासिककर यांचें १६९० तुकाविप्राचे निर्याण. निर्याण माघ कृष्ण चतुर्दशीस. प्रभाकर दातार शाहीर यांचा जन्म. १७४० सखाराम बोवा अमळनेरकर यांचें १६९६ शिवदिन केसरीचें पैठणास निर्याण निर्याण वैशाख शुक्ल चतुर्दशीस माघ वद्य त्रयोदशीस. अनंत पाध्ये यांचे निर्याण. १७४२ रघुनाथ भटजीचें निर्याण माघ कृष्ण चतुर्दशीस नासिकास. १७१० दयाळनाथ (देवनाथशिष्य) यांचा जन्म कार्तिक शुक्ल चतुर्दशीस १७४३ माणिकप्रभूचा जन्म मार्गशीर्ष वहाडांत. शु० १४. १७११ सोहिरोबा आंबिये यांचे अंतर्धान. १७४९ नारायण बोवा ऊर्फ पद्मनाभस्वामी धुळेकर यांचा जन्म. १७१३ विठोबादादा चातुर्मासे यांचे निर्याण. १७५७ श्रीरामकृष्ण परमहंसांचा जन्म १७१४ सोहिरोबानाथ आंबिये यांची समाधि चैत्र शु० नवमीस. फाल्गुन शुक्ल द्वितीयेस बुधवारी. (इ. स. २० फेब्रुवारी १८३६). १७१५ महिपतिबावांचें निर्याण. श्रीकृष्णखामी ऊर्फ दत्तमहाराज १७१६ मोरोपंतांचें निर्याण चैत्र शुक्ल करवीरकर यांचा जन्म. पौर्णिमेस मंगळवारी बारामतीस. १७५८ दयाळनाथाचें निर्याण. सिद्धारूढ १७१७ देवी अहिल्याबाई होळकरीण हिचें खामी हुबळीकर यांचा जन्म. निर्याण श्रावण कृष्ण चतुर्दशीस. १७६६ ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर (गणपति- १७२३ सिद्धेश्वर भटजीचें निर्याण वैशाख बोवा घुगरदरे) यांचा जन्म माघ शुक्ल षष्ठीस सोमवारी. सखारामबोवा शुक्ल दशमीस. कवाडकर यांचा जन्म ज्येष्ठ शुक्ल नगाजी महाराज पार्डीकर यांचें अष्टमीस सायंकाळी दुर्मति संवत्सरी. निर्याण अश्विन कृष्ण द्वितीयेस. १७२९ नारायण महाराज जालवणकर यांचा १७७२ तैलंग स्वामीचें निर्याण पौष शुक्ल जन्म आषाढ कृष्ण पंचमीस. एकादशीस. १७३४ विठोबा अण्णा बेंद्रे दप्तरदार यांचा १७७५ बलभीम बोला साडेकर यांचा जन्म जन्म पौष कृ. अमावास्या. चैत्र शुक्ल प्रतिपदेस. १७३७ श्रीचिदंबर दीक्षिताचें निर्याण पौष १७७६ वासुदेवानंदसरखती (टेंभेखामी) शुक्ल चतुर्थीस युव संवत्सरी. (जन्म यांचा जन्म श्रावण कृष्ण पंचमी कार्तिक कृष्ण षष्ठीस सोमवारी). आनंद सवत्सरी. १२ परिशिष्ट ·१३४ परिशिष्ट-घ १७७८ गीतारहस्यकार कर्मयोगाचार्य बाळ १८०९ यशवंतराव महाराजांचे निर्याण गंगाधर टिळक यांचा जन्म आषाढ मार्गशीर्ष कृ० ११ (१७ डिसेंबर वद्य षष्ठीस (ता. जुलै १८८७), इ. स. १८५६). १८२२ श्रीकृष्णखामी ऊर्फ दत्तमहाराज १७८४ स्वामी विवेकानंदाचा जन्म पौष यांचे निर्याण श्रावण कृष्ण दशमीस अमावास्येस (इ. स. १२ जानेवारी सोमवारी. १८६३). १८२३ पद्मनाभस्वामी धुळेकर यांचे निर्माण १७८७ माणिकप्रभूचें निर्याण मार्गशीर्ष वैशाख शुक्ल द्वादशीस. शुकृ ११ स. १८२४ विवेकानंदखामी (पूर्वाश्रमींचे नरेन्द्र- १७८९ नारायण महाराज जालवणकर यांचे नाथ दत्त) यांचे निर्याण, (इ. स. निर्याण आषाढ कृ० पंचमीस. ४ जुलै १९०२). सखारामबोवा कवाडकर यांची १८२८ स्वामी रामतीर्थाचें निर्याण अश्विन समाधि भाद्रपद कृष्ण सप्तमीस. कृष्ण अमावास्येस (इ. स. १७ १७९० महात्मा मोहनदास करमचंद्र अक्टोबर १९०६). गांधी यांचा जन्म भाद्रपद कृष्ण १८३१ बलभीम बोवा साडेकर यांचें द्वादशीस पोरबंदरी. (ता. २ निर्याण भाद्रपद कृष्ण एकादशीस. आक्टोबर १८६९), १८३५ ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांचें १७९५ स्वामी रामतीर्थ यांचा जन्म कार्तिक निर्याण मार्गशीर्ष कृष्ण दशमीस शुक्ल प्रतिपदेस बुधवारी (इ. स. (इ. स. २२ डिसेंबर १९१३). १५ अक्टोबर १८७३). १८३६ वासुदेवानंद सरस्वती (टेंभेखामी) विठोबा अण्णा दप्तरदार यांचे यांचें गरुडेश्वरी निर्याण मंगळवारी निर्याण चैत्र कृष्ण एकादशीस ज्येष्ठ कृष्ण अमावास्येस रात्री सकाळी. आनंदसंवत्सरी. १८०० अक्कलकोटच्या खामी महाराजांचें | १८३७ गुलाबराव महाराजांचें निर्याण निर्याण चैत्र कृष्ण त्रयोदशीस भाद्रपद शुक्ल द्वादशीस. मंगळवारी. १८३८ अण्णासाहेब पटवर्धन माघ शुक्ल १८०३ गुलाबराव महाराज माधानकर एकादशीस शुक्रवारी. (व-हाड) यांचा जन्म आषाढ १८४२ कर्मयोगाचार्य बाळ गंगाधर टिळक शुक्लांत वृषभ संवत्सरी. यांचे निर्याण आषाढ १८०८ श्रीरामकृष्ण परमहंसाचें निर्याण (इ. प्रतिपदेस (ता. १ आगस्ट इ. स. १६ आगस्ट १८८६ रविवारी). स. १९२० मुंबईस) ·परिशिष्ट-ऊ. शकांची जंत्री. मोरोपंताच्या चरित्रांतील ठळक गोष्टींची. गीति) 'घाली प्रभुच्या कंठी सन्मणिमाला रचोनि जो भावें। तेणेही त्या सत्तममाळेतचि तत्समान शोभावें. ॥ (परशुराम तात्या गोडबोले १६३५ पंतांचे तीर्थरूप रामाजीपंत पराड गीत, सावित्रीगीत) स्वतंत्र रचिली. कर कोंकणांतून पन्हाळगडावर आले. तसेच विष्णुपुराणाधारे प्रहादविजय १६५१ मोरोपंतांचा पन्हाळगडावर जन्म. हे सुरस काव्य शके १६८० पौष १६६२ रामाजीपंत बाबुजी नाईक बाराम शुक्ल अष्टमीस संपविलें. तीकर यांच्या आश्रयास गेले. मोरो- १६७६ मोरोपंतांचा प्रथम पुत्र रघुनाथ पंत पन्हाळगडी केशव पाध्ये व याचा जन्म. गणेश पाध्ये यांजपाशीं संस्कृत १६८२ मोरोपंतांचा द्वितीय पुत्र रामकृष्ण शिकू लागले. याचा जन्म. मोरोपंत चातुर्मासांत १६६५ बारामती महाल शाहूनें बाबूजी पंढरीस जाऊन आले. नाईकास दिल्यावरून नाईक बारा- १६८९ माधवराव साहेब पेशवे बारामतीस मतीस राहाण्यास गेले. बाबूजी नाईकांच्या येथे चार दिवस १६७४ मोरोपंत बापूजी नाईकाच्या आश्र- पाहुणे होते. यास बारामतीस आले. १६८०-१६९४ या चौदा वर्षात पंतांनी मंत्र- १६७४-८३ मोरोपंतांनी संस्कृत काव्ये, रामायण, कृष्णविजय, अवतारमाला, नाटके साहित्य, छंदःशास्त्र इ. यांचें वामनचरित्र, पृथुकोपाख्यान, भक्त- अध्ययन केले. तसेंच १०-१५ भूषण, सुदामचरित्र, भीष्मभक्ति- ग्रंथ वहस्ताने लिहून घेतले. भाग्य, भागवती प्रकरणे, तसेच १६७५-१६८० मोरोपंतांनी ब्रह्मोत्तरखंड, संशयरत्नावलि, साधुसत्कार, आयी कुशलवचरित, मदालसाख्यान, हरि केकावलि, नामसुधाचपक, राम- चंद्राख्यान, देवीमाहात्म्य इत्यादि नामार्या, आर्यामुक्तामाला इ. स्फुट पुराणाधारे भाषांतररूप ग्रंथ रचिले. प्रकरणे व देवसंततीर्थक्षेत्रे यांवरील सतींची गाणी (रुक्मिणीगीत, सीता बहुतेक स्तोत्रे रचिली. ही सर्व ·१३६ परिशिष्ट- पुण्यास होते. काव्ये त्यांनी अनंत पाध्यांस दाख कांच्या मुलांत विभक्तपणाचे तंटे विली होती. चालले असतां घाईघाईनें हरिवंश १६९५ राघोबा दादांची कन्या दुर्गाबाई लिहिला व रामायणे लिहिण्यास हिचे लग्न बाबूजी नाईकाचे मध्यम आरंभ केला. पुत्र पांडुरंगराय यांच्याशी माघ १७१० मोरोपंत कार्तिकांत काशीयात्रेस गेले. शुक्ल पौर्णिमेस पुण्यास झालें.मोरोपंत "मोरोपंतांचे पुत्र रामकृष्णपंत यास माघ महिन्यांत लग्नांत नाईकाबरोबर जगतापराव निवाळकर व नरसिंग- राव यांनी अनुक्रमें ३० ३६० १६९८ भारताचे लेखन चैत्रीपौर्णिमेपर्यत उद्योगपर्व संजययानपर्यत आले होतें. बिघे जमीन 'पंत सत्पुरुष आहेत हे जाणोन' इनाम दिली." १६९९ बाबूजी नाईकांनी बारामतीस पंतांना घरवाडा बक्षीस दिला. १७११ वैशाखांत गयायात्रा; चातुर्मास १६९३-१७०४ महाभारतरचनाकाल. गीतार्या काशीस राहून काशी, गंगा इ. पूर्वार्ध, ज्ञानदेवकीर्तन व अमृतमथन स्तोत्रांची, गंगावकिली, विष्णुपदव- यांची रचना.. किली या वकिल्यांची व गंगा, काशी, १७०२ बाबुजी नाईक वारले. तीर्थ, शिव इत्यादि नामें साधून १७०३ आषाढ कृष्ण ९ पर्यत शांतिपर्वाच्या लिहिलेल्या रामायणांची रचना. कांही भागापर्यंत भारत लिहून तयार झाले होते. १७०७-१७१३ बहुतेक रामायणांची रचना. १७०४ भारताची चातुर्मासांत समाप्ति. १७१२ काशीयात्रा करून वैशाखांत मोरोपंत १७०४-१७०७ महद्विज्ञापना भागवती परत बारामतीस आले. प्रकरणें, मंत्रभागवत यांची समाप्ति. १७१५ केकावलि, रामरीति इत्यादि कार्तिक वद्य सप्तमीस शके १७०७ त काव्यांची रचना. मंत्रभागवत पूर्ण झाले. १७१६ मोरोपंतांचें निर्याण बारामतीस १७०७-१७१० मोरोपंतांनी पांडुरंगराय चैत्रशुक्ल पौर्णिमा मंगळवार सूर्योदयीं नाईक यांच्या सांगण्यावरून नाई मारुतिजन्मसमयीं.

·परिशिष्ट-च. 'पवित्र ते कुळ पावन तो देश । जेथे हरीचे दास जन्म घेती।। (तुकाराम) 'एकेन हि सुवृक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना । वासितं तदनं सर्व सुपुत्रेण कुलं यथा ॥ (सुभाषित).' 'त्रिसप्तभिः पिता पूतः पितृभिः सह तेऽनघ । यत्साधोऽस्य गृहे जातो भवान्वै कुलपावनः ।। ( भागवत ७.१०.१८).' (१) मोरोपंताची वंशावळ. मूळ पुरुष सोनोपंत, त्यांचा पुत्र बहिरोपंत, त्यांचा पुत्र कृष्णाजीपंत, त्यांचा अंताजीपंत, त्यांचा नरसीपंत, त्यांचा पुत्र रामाजीपंत, त्यांचा कृष्णाजीपंत, त्यांचा बापूजीपंत ऊर्फ रामाजीपंत. रामाजीपंत पराडकर ऊर्फ बापूजीपंत (गोत्र जामदग्न्य) - लक्ष्मीबाई सोनोपंत (काशीत) मोरोपंत (बारामतीत) आबाजीपंत x रमाबाई ४ सगुणाबाई बापूजीपंत बाळाजीपंत दिनकरपंत सदाशिवभट लक्ष्मणराव रावजी . ऊर्फ आप्पा । भिकाजीपंत आवडाबाई बहिणाबाई xवेरवढीस xमहादाजी- बाबूजीपंत पोतदाराकडे काकिरडे (ब्रह्मावती) रघुनाथ (ग्वालेरीत) रामकृष्णपंत काशीनाथ साळुबाई xसईबाई ...बाईx x जानकीबाई (पंढरीत) (मृत) x राजापुर- साताऱ्यात कृष्णाजीपंत - सुंदराबाई (बाबा कर ठाकूर नांदगांवकर देवस्थळे पाध्ये यांची कन्या) गोविंदराव केशवभट (उज्जयिनी) मोरुभाऊ रामचंद्रपंत विठाबाईx काशिनाथपंतx xसरस्वतीबाई (लग्नांत वारला) लिबर्गेकर नाझरे गंगाबाई (किलोसकर) नानापत विनायकपंत रामकृष्णपंत व्यंकोपंत मृत्यु शके १८१४ ।

·१३८ परिशिष्ट-च (१) मोरोपंताची वंशावळ. (मागील पृष्ठावरून समाप्त.) । नानापंत रामकृष्णपंत व्यकोपंत विठ्ठलपंत. बळवंतराव सीताराम रघुनाथ (सोलापुरी काशिनाथ रामकृष्ण ऊर्फ मयूरपंडित (नोकर) आहेत) ऊर्फ भय्या (वाईस) X मृ. शके १८२१ तानूबाई (वाईस) दिनकर भास्कर नारायण कृष्ण रंगनाथ गोविंदपंत (खास आहेत म्हणतात) दत्तात्रेय दत्तात्रेय नरहरी (वाईस तळवळ- गुंडोनाना कराचेघरीदत्तक) रामकृष्णपंत मारुति (२) मोरोपंताच्या यजमानाची वंशावळ. केसोबानाईक जोशी (गोत्र शांडिल्य) [यांचे पूर्वज मूळचे केळशीकर जोशी. | (लक्षाधीश, सराफ, काशी) ते पुढे काशीस गेले.] सदाशिवनाईक बारामतीकर [यांस बाळाजी विश्वनाथ पेशव्याने | (मराठी राज्याचे पोतदार) काशीहून बारामतीस आणिले.] बाबूजीनाईक आबूजीनाईक गोविंदराव (हे बुदेलx(लक्ष्मीबाई) xकमळाबाई xभिऊबाई (भागूबाई) खंडांत, सागरास पेश- ऊर्फ ताईबाई ऊर्फ आबई (बाळाजी विश्वनाथ व्यांच्या तर्फ वकील पेशव्याची कन्या) म्हणून गेले.) । *नीलकंठ- कृष्णराय पांडुरंगराय मुलगा *नीलकंठराय बाळाजी राय बावडेकर (बाबाजी) (नांव माहित मेडतकर (दत्तक दिला) (बारामती- नाही) कर) दुर्गाबाई (दत्तक घेतला) xबयाबाई रघुनाथराव (राघोबादादा (परशुरामभाऊ नारायणराव पेशव्याची कन्या) पटवर्धनाची कन्या x(परशुरामभाऊ सदाशिवराव हिच्याच पुनर्विवा पटवर्धनाच्या सदाशिवराव हाची खटपट मुलीची मुलगी) गोविंदराव सिद्धेश्वरराव चालली होती) (मृत्यु.इ. स. १८८०) *रघुनाथराव सदाशिवराव ·परिशिष्ट-च १३९ (२) मोरोपंताच्या यजमानाची वंशावळ. (मागील पृष्ठावरून समाप्त.) *रघुनाथराव || कृष्णराय बावडेकर (मृ. इ. स. १८१०) x रमाबाई x सगुणाबाई (मृ. इ. स. १८६३) नारायणराव सदाशिवराव गणपतराव (दत्तक दिला) । गणपतराव (बी.ए.वकील) (ह्यास मेडतकराच्या कुटुबांतून दत्तक घेतला) गंगाधरराव गोविंदराव बळवंतराव (३) पंताचे संबंधी पाध्ये यांची संक्षिप्त वंशावळ. (मूळ पुरुष भास्करपाध्ये, पुढे नारो पाध्ये, त्याचे अंतोबा पाध्ये त्यांचे पुत्र काशीनाथ ऊर्फ काशी पाध्ये.) কাহীনাথ यज्ञेश्वर अनंत x अन्नपूर्णा ema सदाशिव काशीनाथ (बाबापाध्ये) (धर्मसिधु-सारकर्ते) विठ्ठल ऊर्फ तात्या) मुलगा (नांव माहीत नाही) राधाबाई ऊर्फ आकाबाई सुदराबाई x मोरोपंताचे चिरंजीव रामकृष्णपंत पराडकर.

·परिशिष्ट-छ. मोरोपंतांचा काव्यरचनोद्देश- गीति) 'वाखाणावें प्रेमें भगवद्यश मुनिवरा ! तुवां आतां, । हृदय प्रसन्न होतें प्रभुचा महिमाचि आदरें गातां ॥ सुयश न जयांत हरिचें, चित्रहि गुणभवन कवन तें अशुचि । त्यांत सुमति नर न रमति पळही, बहु मानिती तया पशुची. ॥ देवाची ज्यामध्ये नामें सुयशोकितें प्रति लोकीं । अघ नुरवीच अबद्धहि असतां तो वाग्विसर्ग या लोकी. ॥ (मोरोपंतकृत मंत्रभागवत प्रथम स्कंध गी० ७-९) 'इंग्रजी कविता मुख्यतः प्रवृत्तिपर असून मराठी कविता मुख्यतः निवृतिपर आहे. एकं- दर मराठी कवितेचे धोरण जीवांनी विषयपराङ्मुख व्हावें; सर्वानी भेदभाव विसरून जग- दीश्वराचें अखंड भजन चालवावें; नामस्मरणानें, साधुसहवासाने व सद्गुरुसेवनाने ईश्वरप्राप्ति करून घ्यावी व इहपर साधून भवसागरांतून सर्वासह तरून जावें हेच आहे. मराठी कवितेचा उगम व उत्कर्ष भागवतधर्माच्या प्रसारासाठी झालेला उघड दिसतो. ( मोरोपंत वेंचे-रा. ल. रा. पांगारकरकृत) 'खतःच्या काव्याबद्दल पंतांना जरी अभिमान होता तरी एकंदरीनें कथा घेऊन त्यावर आपलें बुद्धिसर्वख खर्च करून कविश्रेष्ठ किंवा नाटकाचार्य यांमध्ये आपणास उच्च स्थान ·परिशिष्ट-छ १४१ १ मिळवा असा त्यांचा हेतु नव्हता. आपल्या कल्पनाचातुर्याने लोकमनोरंजन करून त्यांना थक्क करून सोडावें अशा प्रकारची महत्वाकांक्षा पंताच्या मनांत प्रबलतेने कधीही आली नाही. त्यांच्या लहान मोठ्या काव्यांच्या उपसंहारात्मक श्लोकांवरून परमेश्वराचे अनेकविध चरित्र तो आपल्याकडून लिहवीत असून आपलें जन्म प्रभुकीर्तनांत जावें व तें कीर्तन कवितारूपानें करावें एवढाच शुद्धभक्तिस्वरूप कवीचा हेतु स्पष्टपणे दिसतो. ( गदापर्वाचा उपोद्घात-नारायण चितामण केळकरकृत). 'पंतांनी जी इतकी ग्रंथरचना केली, ती आपणास द्रव्यप्राप्ति व्हावी किवा आपला नां - लौकिक व्हावा, ह्मणून त्यांनी केली नाही. तर केवळ आपला उद्धार व्हावा व संस्कृतामिमानी पंडितंमन्य जिचा पदोपदी धिक्कार करीत असत अशा आपल्या मातृभाषेच्या सारस्वताची अभिवृद्धि व्हावी व तिला भारदस्तपणा येऊन तिचा दर्जा वाढावा, ह्या पवित्र हेतूने व निरपेक्षवुद्धीने केली आहे. (द्रोणपर्व, आवृत्ति दुसरी. उपोद्धात-दामोदर केशव ओककृत)'. (लोक) सजलजलदश्यामा ! रामा मनीं सुख दाटतें,। 'चरितचि तुझें भावें गावें' असें मज वाटते. ॥ जनकतनयाकांता! शांताकृते! रघुनायका !" पुरिव सदया ! कामा या माधवा ! वरदायका! ॥१॥ (हरिवंशाच्या पंतलिखित मूळप्रतीच्या अंतिम पृष्ठावर वरील श्लोक आहे.) गीति ) श्रीहरिहरभक्तरसिक ह्मणति 'यथाबुद्धि पुण्ययश गावें,'। यास्तव भक्तमयूरें गावुनि लिहिलें, तया नमुनि भावें. ॥२॥ हरिवंश ५४.६६) त्वत्प्रीत्यर्थ तव सुगुणमयचि करुनि कवन वेचितों देहा, ! उत्साह त्वत्कीर्तनरस चित्ता नवनवेचि तो दे हा. ॥ ३ ॥ (रामरीति ६८) मज अभिमान नसे, म्यां रामपदाच्याचि वाहिल्या आणा, । आर्या मनीं सुजन हो! श्रीरामपदीच वाहिल्या आणा.॥४॥(राम. ७७) जीभ विनिव, तीकरवी प्रभुचे गुण सबहुमान वानीव,। तापत्रयं भवीं या बा ! तापे न बहु, मानवा! नीव ॥ ५ ॥ (राम. ७८) हरि ज्यांचा कैवारी, त्या पांडुसुतांसि वंदितों भावें.। वाटे, चरित्र त्यांचे काही आपण तरावया गावें. ॥ ६ ॥ (आदि. १.८) श्रीरामगुरुपदाब्जी भावें हे द्रोणपर्व वाहून । झालों प्रसाभाजन; सर्वहि होतिल असेचि पाहून ॥७॥ (द्रोण. २४.३१) श्रीरामसुतमयूरें शुभ 'आश्रमवासिकाख्य' हे पर्व । भावें समर्पिले श्रीपतिचरणी दोष जावया सर्व. ॥ ८॥ भगवद्भक्तानुज्ञा की गाव्या सत्कथा यथामति; तें। स्वीकारिलें स्वहित म्यां, नमुनि खसुरदुमा रमापतितें. ॥९॥ (भीष्मभक्तिभा.७) ·, १४२ परिशिष्ट-छ (आर्या) सादर हो मन नामी; हरिचरिताच्या करीन हो मनना मी.। म्हणती संत, ‘तमातें हैं चिंतन रवि, घडेल संतत मातें. ॥१०॥ (कृष्णविजय १.९) (गीति) श्रीनारदवाल्मीकीव्यासपराशर शुकादि सन्मुनि हो!। नमितो, हरिगुणकीर्तन मज इतरालाहि हेंचि जन्मुनि हो. ॥११॥ (हरिवंश १.४) श्रीहरिहरभक्त रसिक ह्मणति 'यथाबुद्धि पुण्ययश गावें,'। यास्तव भक्तमयूरे गाउनि लिहिले, तयां नमुनि, भावें. ॥ १२ ॥ (हरिवंश. ५४.६६) हे पर्वपुष्प वाहे श्रीरामपदी मयूर तो भावें । शोभावें साधुशिरी, यासि रसिकमधुपवृंद लोभावें. ॥ १३ ॥ (गदा. १०.४० ) या साधुसंगमुदिरें मुदितश्रीरामसुत मयूरकृती। नरनारायणविजयग्रंथ करी व्हावया सुखी सुकृती. ॥ १४ ॥ ( कर्ण. ५०.७५) मंत्र 'श्रीशिव जयशिव जयजय शिव' हा मनी मुखी राहो, । आमरण ग्रंथ रचुनि हरिहरचरणीं मयूर हा वाहो ॥ १५ ॥ (ब्रह्मो. २२.८२) (श्लोक) हरिपादयुगस्मरणप्रवणें । भगवज्जनदिव्यकथाश्रवणे चतुरे रसिकें समय क्रमणे । सुख अन्य नसेचि भवभ्रमणे. ॥ १६ ॥ (प्रन्हादबिजय ४.४९) श्रीमद्विष्णुपुराणसागरसुधा प्रहादजीची कथा, । साधु गोत्रपथासि येउनि हरी संसाररोगव्यथा, ॥ केलें सेवन यास्तव क्षणभरी आह्मां न माने पृथा,। हा काळव्यय चांगला इतरथा आयुष्य जातें वृथा. ॥ १७ ॥ (प्रन्हाद. ४.५०) (गीति) हे सत्कथा यथामति रामसुतें लिहुनि वाहिली देवा; । प्रभुचा प्रसाद व्हाया, बुध ह्मणती, 'हेचि बहु बरी सेवा' ॥ १८ ॥ (ब्रह्मोत्तरखंड ७.५२) लिहिली कथा यथामति हे श्रीरामात्मजें अव सराया,। अत्युच्चपदा पामुनि गातां जनही कधी न घसराया. ॥ १९ ॥ (ब्रह्मो. ८.११५) हे सत्कथा यथामति लिहिली रामात्मजे भव तराया, । सद्भावें श्रोत्यात स्वमनांतहि सद्यशै अवतराया. ॥ २० ॥ (ब्रह्मो. १५.५०) लिहिली कथा यथामति रामसुतें सत्प्रसाद जोडाया, ! थोडा याहुनि सुरतरुमहिमा, लोकी नसेचि जोडा या. ॥२१॥ (ब्रह्मो. १९.८५) ·परिशिष्ट-छ १४३ (श्लोक) श्रीशानें संकटातें हरुनि सकरुणे मुक्त केला गिरित्र,। संसारारातिभीतिप्रति परिहरितें हें हरीचें चरित्र. गातां आकर्णितांही भवभय शमवी, यास्तव स्वादरानें। भावार्थे गाइलें, हो! सदुदितरत जो, त्या मयूरेश्वरानें. ॥ २२ ॥ (भस्मासुराख्यान ४२) (गीति) भक्तमयूरदयाघन भगवञ्चरितें जगद्धिती करितो,। हरितो तो हर हरिहर कलिमल, निजपुण्यकीर्तिला बरितो. ॥ २३ ॥ (श्रीमल्लारिविजय ७२) मंत्रमय रचुनि भावें भागवता, नमुनि देवदेवा, हे। तुलसीच रामनंदन, 'सेवा ऐशीच दे' वदे, वाहे. ॥ २४ ॥ ( मंत्रमय भा. गी० १०९) (साकी) मंत्रगर्भ हे श्रीरामायण रामनंदने रामी । नमुनि वाहिलें हृदय रमाया प्रभुच्या चरिती नामी. ॥ २५ ॥ (मंत्रगर्भ साकीरामायण, उपसंहार.) वाणी पवित्र करावयास्तव, 'पृथुकोपाख्यान' सुखे,। लेशमात्र वर्णिले पुनरपि मयूरेश्वरें स्वमुखें. ॥ २६ ॥ (गीति) सुयश न जयांत हरिचें, चित्रहि गुणभवन कवनतें अशुचि, त्यांत सुमति नर न रमति पळहि, बहुमानिती तया पशुचि. ॥ २७ ॥ (मंत्रभागवत. १.८) ऐशी समर्पिली हे 'मुरलीनवरत्नमालिका' देवा, । दुसरी मयूरकविनें कोण करावी स्वसार्थका सेवा? ॥ २८ ॥ (श्लोक) 'गावा भक्तमयूर मेघ भगवान् श्रीराम सीतापती । याच्या भव्ययशें निवे मति, भवीं अत्यंत जे तापती.' ॥ ऐसें सांगति साधु, येतिहि असे गातां यश प्रत्यय । खामीच्या स्मृतिने घडो कलियुगी दुर्बुद्धिला अत्यय. ॥ २९ ॥ (पूतरामायण १६४) यदुवरकमळार्के श्रीवरें सच्छरण्यें, सुखकर चरितें जी येथ केली अगण्यें,। द्विज निजसख देवें तारिला त्या चरित्रा, क्षणभरि तरि गाऊं, हो स्ववाचा पवित्रा. ॥ ३० ॥ ( सुदामचरित्र. १ मयूरेश्वरें वर्णिले हे चरित्र, कराया मनोवाग्वपूते पवित्र. । रसज्ञा जनाला नमस्कार आहे, कवित्वें न मद्बुद्धि गर्वासि वाहे. ॥ ३१॥ (भृगुचरित्र ४७) ·१४४ परिशिष्ट-छ ऐशी नित्य सुखाकरें, सुचरितें, एनस्तमोहस्करें जी केली करुणाकरें, रघुवरें, भक्तापदातस्करें, । त्यांमध्ये लव वर्णिला प्रमुदितखांतें मयूरेश्वर लोकी नाहींच आर्य कार्य दुसरें या विग्रहें नश्वरें. ॥ ३२ ॥ (कुशलवोपाख्यान. १३.९२) श्रीरामायण वाहिले प्रभुपदीं 'सद्भक्तसर्वस्व हैं; प्रेमें गातिल साधु तारितिल या दीना मयूरा महें। त्याचा मी उपकार फेडुनि कसा उत्तीर्ण होऊं बरें? श्रीरामें परि दीन हीन हित जे, ते धन्य केलें वरें. ॥ ३३ ॥ न याहूनि हा अन्य कांहींच जाणे,। दुजा अर्थ चित्तांत याच्या न बाणे ॥ मयूर स्वसेवा बरी यांत पाहे, । 'सुरामायण' श्रीशरामासि वाहे. ॥ ३४ ॥ प्रभुच्या चरणीं मयूर भावें । 'प्रिय रामायण' हे नमूनि वाहे, ॥ यश हेंचि सुखें सदैव गावें, स्थिरता याचि रसीं मनास आहे. ॥ ३५ ॥ रामचितनार्थ वर्णिले मयूरसेवकें। मुक्ति सुंदरी वधू वरावि याचि देवकें ॥ ३६ ॥ (पंचचामर रामायण ९१.) सर्व भक्त मयूर हर्षदराममेघ महोदया; हेतु या प्रभुचीच हो, दुसरी कदापि न हो दया.। पुष्पसें 'विबुध पिया'ख्य चरित्र हे शुचि पाहिले; वंदुनि प्रभुच्या पदांवरि मस्तकासह वाहिलें. ॥ ३७ ॥ (विबुधप्रिय रामायण) सत्कीर्ति स्नग्धरा कन्या हे रामायणसत्कथा; मयूरें अर्पिली रामा बरा जाया मनोव्यथा. ॥ ३८ ॥ ( सत्कीर्ति रामायण) व्हावें कृतार्थजनु जावें लयासि अघ, यावें महागतिमना, व्यावें विशुद्ध यश, मावें जगीं न तरि, भावें दशास्यदमना । ध्यावें, स्वतत्व उमगावें, असेंचि शुचि, ठावें असे गुरुमुखे, 'पावें प्रभो! ह्मणुनि नांवें सदा जपत गावें चरित्रचि सुखे.॥३९॥ (कविप्रियरामायण १८) पसरूनि तुला पदर, प्रणती करितों शत बा! भगवञ्चरिता.! तव चिंतन नित्य घडो सदया! क्षण एकहि जाउ कधीं न रिता.। वर हा मज दे, तरला जन कोण न कास भवांत तुझी धरिता ? सकळासहि तर्पिसि, अर्पिसि तूं शुचि गांग तसे हरता हरिता. ॥ ४० ॥ (सवाईरामायण १४६) , ·परिशिष्ट-छ १४५ नामातें प्रभुच्या मयूर विनवी, चित्ता भरी या भरी, श्रीरामायण गाईलें तरि पुन्हा गावेंचि ऐसें करी,। पापाचा परिहार फार बरवा व्यापार हा साधुनी, गावायासि सदैव या मम मुखीं बापा! रहा साधुनी. ॥ ४१॥ ( रम्यमंत्र रामा. उपसंहार ९) सख्या रामनामा ! अशी एक आहे । मयूरेश्वराची तुला प्रार्थना हे,। पिता माय तूं, सत्य मी बाळ साचा, । नव्हे काळ साचार हा आळसाचा. ॥ ४२ ॥ ( वाङ्मनःप्रार्थना ५१) स्वल्पचि रसिकमत वदति, बहुत लिहुनि काय कवि कथा विकती ? ॥४३॥ (द्रोण. ५.५४) (गीति) भक्तमयूरकरें हे श्रीगुरुने लिहविलें सभापर्व, । की आर्यानंदांचे रसिकांची नित्य हो सभा पर्व. ॥ ४४ ॥ (सभापर्व. ७.९२) ऐसें हरिहरचरित प्रेमें विस्तरभयें यथाशक्ती। गाउनि हरिहरचरणी अर्पुनि मी मागतों सती भक्ती. ॥ ४५ ॥ (कृष्ण. ८८.८५) प्रभुची अमितें चरितें जरि तें यश वर्णितां नसे अंत, । गातां दुर्गति चुकवी सुकविप्रिय हेचि वर्णिती संत. ॥ ४६ ॥ ( कृष्णविजय अ० ८९ गी० १००) १३ परिशिष्ट ·परिशिष्ट-ज. राजाराणी प्राम्हण - , यजमान, यजमानपुत्रादि, गुरु, गुरुपुत्र, आप्त, स्नेही, राजकीय पुरुष इत्यादिकांविषयींचे मोरोपंतांचे निवडक उल्लेख. (यजमान) (गीति) श्रीमत्सदाशिवात्मज बाबूजीनायक प्रभु ज्ञानी, 'धन्य' म्हणावें ज्याला शुद्धगुणश्रवणतृप्तसुज्ञांनी. ॥ दाता वक्ता योद्धा तेजस्वी मानधन असामान्य । अतुळे पितृप्रसादें मंडित देवव्रता असा मान्य. ॥ या साधुसंगमुदिरें मुदितश्रीरामसुतमयूर कृती,। नरनारायणविजयग्रंथ करी व्हावया सुखी सुकृती.॥१-३॥(कर्ण.५०.७३-७५) जो धीरवीरहीर, श्रीसिद्धेश्वरमहादयापात्र, । श्रीमान् बाबूराय प्रभु, ज्याचें शोभलें यशे गात्र. ॥ भीष्मद्रोणसम गुणें, शांडिल्यासुगोत्रपद्मरवि, दे हा । आश्रय, शंकर जैसा उपमन्युमना, मयुरकविदेहा. ॥४-५॥ (स्वर्गा.२.३५-३६) गंगे ! बाबूरायप्रभु भक्त तुझा; तदीय जन सर्व । तारावे; बहुत भली तूं , म्हणुनचि, तुज शिरी धरी शर्व. ॥ ६ ॥ (गंगावकिली १३) श्रीबाबूराय प्रभु माझा अत्यंत सदय अन्नद, हा । आर्थिजनां न म्हणो दे तैसा, तप्तास जेवि सन्नद हा!॥ श्रीगायत्रीगीतागंगासिद्धेश्वरैकभक्तातें। या विष्णुपदा! मुक्ति न वरिल कशी गुरुपदाब्जसत्तातें ? ॥ ७-८ ॥ (विष्णुपदवकिली ८-९) (यजमानपुत्र) शीलजितामरचंदन तनंदन पांडुरंगरायहि तें। यश मिरवितो, प्रजांचीं करि दशरथसा न राम काय हितें? ॥ ९ ॥ (खर्गा. २.३७) ·परिशिष्ट-ज १४७ श्रीबाबूरायाचा पुत्र पहा पांडुरंगराय कवी. । देवि ! भगिरथनंदिनि ! तात तसा खयश हाहि आयकवी. ॥ १० ॥ (गंगावकिली ) श्रीपांडुरंगराय, प्रेक्षुनि तुज, या जगांत हो धन्य. । श्रीविष्णुपदा ! व्हावें यासि यश असें, तसें नको अन्य.॥११॥(विष्णुपद.१५) श्रीपांडुरंगरायें मज तुज वंदावयास पाठविलें. । तारिति साधु, असें म्यां, त्या प्रभुनेंही मनांत आठविलें. ॥१२॥ (विष्णुपद.२) जी पांडुरंगरायें दिधली, या सुयश दे वकीलीला.। ऐकोत तुझ्या हि सुखे श्रीगौरी अदिति देवकी लीला. ॥१३॥ (गंगा.१०२) श्रीबाबूरायाचा ज्येष्ठ तनय सनय कृष्णराय शतें । सुकवीच्या वर्णावा. गंगे ! दे जे विशुद्ध या यश तें. ॥ १४ ॥ (गंगा. ७) ऋण कृष्णराय नेवू, तुजला वाहोनि पिड विलयातें. । विष्णुपदा! नमन तुझे संसारवनी न हिंडविल यातें. ॥ १५॥ (विष्णु. १४) श्रीआबूरायाचा जो नंदन नीलकंठराय, सदा । गंगे ! मुदित असो; या वर्जूत द्विज यथेष्ट पायसदा. ॥ १६ ॥ (गंगा. ९) दे नीलकंठराया दर्शन, देवूनि पुण्ययश गाया. । विष्णुपदा ! म्हणसि जना, 'करितों सर्वाहि सिद्धि वशगा या.' ॥ १७ ॥ (विष्णु. १३) ज्या बाबूरायाची, तत्पुत्रांचीही साधली सेवा, । विष्णुपदा ! 'तारावे ते सर्वहि' विनिव तूं असें देवा. ॥१८॥ (विष्णु.६३) बाबूराय तव सुतचि न शके तत्प्रेमवर्णना तुंड,। कुरवाळी तदपत्ये भरुत यशें साधुकर्ण नातुंड. ॥ १९ ॥ (गंगा. ९८) (यजमानपत्नी) यांच्या मातासि पहा, ज्यां ताई, आबई असे म्हणती. । प्रणती करितों गंगे ! न करी साधारणांत तूं गणती. ॥ २० ॥ (गंगा. १०) स्मरती ताईबाई, पुण्ययशी धरुनि लोभ, विष्णुपदा. । सुखवीं, जो तुज भजतो, होतोचि सुपात्र तो भविष्णुपदा ॥२१॥ (गंगा.११) कमळाबाई सदया जननीजननीति आश्रितीं दावी. । बा! विष्णुपदा ! तीतें, करनी कृपा भेटि सर्वथा द्यावी. ॥२२॥ (विष्णु.१२) (कारभारी) श्रवणीं प्रेमाश्रु जया येती, तो फार आठवे दाजी.। या गति दे विष्णुपदा ! पावावी करुनि पाठ वेदा जी. ॥२३॥ (विष्णु. १६) तारी, यांच्या वाहति जे दाजीप्रमुख कार्यभारा, हे। आर्य तव भजक गंगे ! सर्वत्र तशीच आर्यभा राहे. ॥ २४ ॥ (गंगा. १४) , ·१४८ परिशिष्ट-ज याचे आधिन, मेवक, गुरु जे, तत्कामना पुरो, हित हो.। गंगे ! म्हण नीम मुरगी व्हाया यजमान हो पुरोहित हो ! ॥२५॥ (गंगा. ११) (गुरु) माझ्या गांशी झाले आहेत पुरुष, होतील. । विष्णुपदा : रणु 'यांच्या श्रीगुरु कर्णान अमृत ओतील.' ॥२६॥ (विष्णु.४९) गर मा श्रीराम, श्रीमत्केशव, गणेश, हरि, चवधे, । याचा प्रसाद बदला, 'गंगामृत पी यथेष्ट वारे चवधे.' ॥२७॥ (गंगा. १०९) जो मोरया गदर, मैगळप्रमुख जे तया भ्राते। सीमा ६ हजारा रिपदा ! दयात्रा ते. ॥ २८ ॥ (विष्णु. ५५) (गुरुपुत्र) मा सदाशिम, यज्ञेश्वर, यानि भेट दे. यश तें,। rif ITIनि गंग! तूंचि स्व जना अदेय देयशतं. ॥ २९ ॥ (गंगा.७८) १२ मा गदाशिव तयामि तूं गगे!। लि हरि, बन्न न करितील सर्वथा दंगे. ॥ ३० ॥ (गंगा. ७९) दशनम्म्याचा जमा उपान्याय, । 23-2 ft गमन बीमदनंताख्य जो उपाध्याय. ॥३१॥ (स्वर्गा. २-३८) को मनाने का कवनाने साधु विप्र भासविता, । नानि रहा जेवि विप्रभा सविता. ॥ ३२ ॥ (स्नेही) श्रीनिमाजमारा पर काशीनाथ साधु या लाहो. । नामंग ' प्राप्त तुला इन तव पावसा धुयाला, हो. ॥ ३३ ॥ (गंगा. ८०) गंगा दश : विठोबादादा श्रीविष्णुभक्त शिवशील; । Tiशव काशीसमेत निवशील ॥ ३४ ॥ (गंगा. ८१) योगीमारद जाला श्रीविठल भक्तराय कवनातें, । if भानुना करना प्रकट गुण वसंत नायक वनातं. ॥३५॥ (खर्गा. २.४०) या परमप्रेमळ नंदन मेराळो तथापि कसा । रोगी जी पंढरपुर चुनावी करितमे कथा पिकसा. ॥ ३६॥ (गंगा. ८२) मम बाभित्र गर्वहि गर्ग : तूं अच्युतप्रमुख तारी. । वारी मेंमार श्रम, मारा प्राचीन पान के सारी. ॥ ३७ ॥ (गंगा. ९७) (आप्त) मातहूनि बहु दया केली, आदर करूनि आकानें.। विष्णुपदा ! तारी गुण घ्यावेच इचे, करूनि आ कानं. ॥३८॥ (विष्णु. ६५) द्यावी सद्गति गंगे ! या माझ्या अप्रजाति(सोनोपंत), जो भावें । तुज मेटे खीपुत्र त्यागुनि, जेथे अवश्य लोभावें ॥३९॥ (गंगा. ९३) *-- ·परिशिष्ट-ज १४९ वदला प्रसन्न चित्तें, साहित्य करूनि, बंधु आबा 'जा' । विष्णुपदा ! तारावा, याची सगुणा तशीच बा! भाजा. ॥४०॥ (विष्णु.६८) मी जरि अशक्त निर्धन, कोपी, तरि बहु भली रमा भार्या । ईतें सद्गति दे तूं; हेचि करी प्रथम बोध या कार्या. ॥ ४१ ॥ (विष्णु. ६९) धन्य श्रीराम पिता, धन्या लक्ष्मी प्रसू जगी झाली,। आली सत्यवतीची, की, भारतकीर्ति सुतमुखे आली. ॥४२॥ (स्वर्गा. २.४२) जो सज्जनरंजन सुत दादा मार्गात पावला मरण, । स्मरण करूनि करावें गंगे ! त्वां तद्भवव्यथाहरण. ॥४३॥ (गंगा. १०७) (राजकीय व्यक्ती जो अमरसिंह जाधव, या धवल प्राज्य यश जसें मातें ! । तोकहि लोकहितावह दे, जे शिवभक्तिच्या रसें माते. ॥ ४४ ॥ (गंगा.८५) गंगे! संदर्शन दे श्रीविष्णुस्वामिभक्त नानातें.। जग तोक, माय तूं, हे पूर्ण करु मनोरथासि या नातें ॥ ४५ ॥ (गंगा.८६) यावें प्रभुप्रतापा करुनि पुढें, तुज नमावया फडके। गंगे ! तव तेजें तों विघ्नांचे उर कठोरही तडके. ॥ ४६ ॥ (गंगा. ८७) व्हावे कृतार्थ गंगे ! यावे पूजावया तुला रास्ते । हा स्तेनासि म्हणविते पाटिव निजदूत परचमूशास्ते. ॥ ४७ ॥ (गंगा. ८८) यावें धुनदि ! खळांतें श्रीमाधवराय पेशवे दमुनी. । व्हावें श्रीरामजयें हृष्ट जसे सर्व देश, वेद, मुनी. ॥४८॥ (गंगा. ८९) देवि ! अहल्याबाई यावी भेटावयासि सत्वर ती.। तूं पुण्यकीर्ति, हे ही गंगे ! दोघीजणीहि सत्वरती. ॥ ४९ ॥ (गंगा. ९०) या शिवाय गंगावकिलींत भिकंभट्ट, सदाशिवभट्ट, वासुदेवभट्ट, विठ्ठलभट्ट, श्रीधर उपाध्याय, भाऊभट्ट, पांडुरंगशास्त्री, बाजि जोशी, राघोपत भिडा, नाना परचुरा, विठ्ठल दिवाकर, विष्णुस्मरणीं नित्यनिरत निळोबा, मुद्गलभट्ट, शिवराम भाऊ, राघोबा जोशी, गोविदराय, एकबोटे, विसोबा बापू, बापू, मिकाजी रामचंद्र, गोपाळभट्ट साधु, राघोपंत शेंबेकर, सदाशिव रहाळकर, गाडगिळ, कृष्णभट्ट वैष्णव, विश्वनाथ मुत तात्या, हरिभक्त सदावर्ती मारडकर, मैनासुत बाळ, गुणाखे, बहिरोबादादा रामदासी, महादेवपुत्र साधु राघोबा रामदास, जनदास, गोपाळ नायक, भुजंगनायक, सदाशिवभक्त कृष्णद्विज करंदीकर, देवबा, बाबूराय कृष्ण, राघोपंत कोतवाल, आचार्य आवजी, चिमणाजीपाठक, वेंकटराय देशमुख, मायाजी देशमुख, बापू देशपांड्या, चिमाजी मैराळ, ढबू शिपी, हेदरा सुभाना, सिदरामादि वाणी, हैबतरायादि बाबर, गोविद गोसावी, भगवद्भक्त श्रीधर, मातुळपुत्र गंगाधर व नारायण, सज्जनरंजन दादा; यांची तसेच विष्णुपदवकिलींत वरील नांवांपैकी कित्येक नांवें येऊन शिवाय विष्णुभक्त रुद्राजी, आबाजी व्यंकटेश, छोटेलाल, आपा आठवला, दामोदर, प्रभाकर, भकारखुमाबाई, दत्तात्रेय, यादवराय, त्र्यंबकराय, विसोबा, वासुदेव कृष्ण, बापुभट्ट जामदार, प्रभुसेवासादर ·१५० परिशिष्ट-ज आबाजी, गंगाजी, गुणरत्नांचा डबा कमळाकर, तत्पुत्र बापू, बाबा, बाळ राघव, सदाशिव हरिदास, श्रीपति नीराजी, गंगावर पराडकर, जगन्नाथपंत कुंटे, सन्मित्रपुत्र विठ्ठल, जगन्नाथपुत्र राम, अनंतभट्ट, हरिदास बैरागी, नारोपंत, व्यंबकपंत महादेवपंत, कृपाराम, बाळ हेदरा, भिवजी खोत, कोंड दीक्षित, राजाराम, उदाराम, महादेव हरिदास, संभाजी नालबंद, हरिहरि ह्मणणारा कृष्णा गौड, रामजी, उदाजी, नरसो साबाजी, संभाजी व शंभु केदारी, खेमा, केशवपंत, मोरो मल्हार, केशव दांडेकर, गोकुळजी गयावळ इत्यादिकांची नांवें आली आहेत.

·परिशिष्ट-झ. . मोरोपंतांच्या काव्यांतील निवडक हणी:- 'Short sayings, sententious and true, and long since accepted as such by common consent. (Cipriano de Valera). The distinctive character istic of the proverb is that it is a popular current saying adopted as a convenience by the community. All the qualities said to be essential to it, shortness, sense, salt, and the rest, are subsidiary to this.... But there is another quality no less essential than these, and that is general applicability. Unless a saying is capable of being applied to a variety of cases it can never become a proverb.' (Chamber's Encyclopedia Vol. viii, 'Proverbs' ). 'ह्मण ह्मणजे ज्यांत कांहीं अनुभव किंवा ज्ञान गोविलेलें आहे, जे अल्पशब्दात्मक आहे, ज्यांत कांहीं चटकदारपणा आहे, आणि जे लोक संभापणांत वगैरे वारंवार योजतात, असें वचन किंवा वाक्य अशी ह्मणीची शास्त्रीय व्याख्या आहे. (मराठी भाषेचे वाक्प्रचार, ह्मणी, इत्यादि-विद्याधरवामन भिडेकृत) पृथ्वीतील सुधारलेल्या भाषांतून ह्मणींचें (Proverbs, Sayings) महत्त्व फार मानिले आहे. मोठे मोठे ग्रंथकार, निबंधकार, पंडित व वक्त आपल्या लेखांतून व भाषणांतून ह्मणींचा उपयोग करून आपल्या ह्मणण्यास बळकटी आणतात व त्यामुळे त्यांची भाषणे व लेख ऐकून व वाचून श्रोत्यांच्या व वाचकांच्या मनांवर चांगला परिणाम होतो. भाषेतील ह्मणींची विचिकित्सा केली असतां राष्ट्रांतील राजकीय, सामाजिक, धार्मिक, औद्योगिक इ. विविध स्थितींचें ज्ञान होण्यास चांगले साहाय्य होते. मराठीतही शेकडों ह्मणी प्रचारांत आहेत व प्रत्येक महाकवींच्या काव्यांतून त्यांचा उपयोग केलेला आढळतो. एवढेच नव्हे तर त्यांच्याही चटकदार भाषेत वर्णिलेले अभंग, ओव्या, आर्या, श्लोक, दोहे इत्यादिकांचे कित्येक चरण ह्मणीवजा होऊन बसलेले आढळतात. पंतांच्या काव्यांतूनही ·१५२ परिशिष्ट-झ - प्रचलीत ह्मणींचा उपयोग आढळून येतो व त्यांच्या आर्या व श्लोक यांतील कित्येक चरण लोकांस पसंत पडून ते त्यांचा ह्मणीप्रमाणे उपयोग करितात. त्यांच्या काव्यांतून काही ह्मणी जशाच तशा, तर काही थोड्या रूपांतराने घातलेल्या आहेत. यांची थोडी निवडक उदाहरणे तेवढी येथे देतों. (अ) ह्मणीः- (१) आयुरन्नं प्रयच्छति'. ह्मणताति 'आयुरनं प्रयच्छति' प्राज्ञ, तेथ विश्वास. । (आर्याकेकावलि ५७) (२) आशा वेडी राया ! जरि भीष्म द्रोण कर्णही खपला । ( शल्य. २.३ ) (३) कडू कारले, तुपांत तळलें, साखरेत घोळले, तरी ते कडूच. लकुच कटुचि अमृतकराकरवीही शर्करेंत घोळविला. । (४) कांट्याने कांटा काढावा. बापा ! कांट्यानेंचि प्राज्ञ सुखे काढिताति कांटा की. । ( आदि. ३१.३०) (५) कुत्र्याचे शेपूट नळीत सहा महिने घातले तरी वांकडेच. नीतित तलें खळमन, जेवि नळीत श्वपुच्छ सा मास. । ( उद्योग. ३.३२) (६) कुन्हाडीचा दांडा गोतास काळ. गीति) नष्टनय कसा झाला दितिसुतचंदनवनांत हा बाळ ? । कंटकतरु, व्हायाला तच्छेदक विष्णुपरशुला नाळ. ॥ (मंत्रभागवत ७.४५) (७) कुसंतानापेक्षां निसंतान बरें. वंध्यत्व लिहो भाळी विधिचें कदपत्य न करकंज लिहो । ( आश्रम. २.५३) (४) 'कोळसा उगाळला तितका काळाच, कोळसा किती जरी उगाळला तरी तो काळाच, कोळशाची दलाली हात काळे. हा कोळसा कराया शुद्ध, धुतां व्यर्थ पाणितळ मळलें. । (द्रोण. १.२१) तरि, वरि तसाचि आंतहि उगाळितां कोळसा प्रयास करा. । (संशयरत्न. २४) (९) गरज सरो वैद्य मरो. गरज सरतांचि वैद्या त्यजिती होती गळां प्रथम हार। आपण होउनि तृप्त, त्यजिती अतृप्त स्त्रियांसही जार. ॥ ( मंत्रभागवत. १०.५९८) (१०) चोराच्या मनांत चांदणे. वाढति सद्गुण तों तो प्रेम करिति लोक पांडवावरि, तें। चोरासि चांदणेंसें, तापचि देते सुयोधना अरितें. ॥ (मं. भा. १०.६३७) (११) ज्याचा त्याचा स्वजातीकडे ओढा. हंसी हंस बकी बक मिसळे, जन ओढतो स्वजातिकडे. । (१२) तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते' ( कालिदास ) न वय प्रमाण तेजस्विजनी ह्मणती कवी न तें लटिकें. । ( विराट. ६.७१) वेजःप्रमाण आत्मा तत्त्वज्ञास प्रमाण, न वय जनीं । (आदि. ३३.८९) ·परिशिष्ट-झ १५३ (१३) दर्यामें खसखस. मुनि ह्मणति, 'अर्जुनी तव शक्ती, जसि सागरांत खसखस रे.'। (द्रोण.२.६३) (१४) धर्मस्य सूक्ष्मा गतिः. धर्माची गति सूक्ष्मा, केवळ तूं स्थूलदृष्टि मुग्धा ! तें। (कर्ण. ४१.३१) (१५) नखानें काम होतें तेथें कुन्हाड कशाला? नखहि नको ज्या कार्या त्या काढावा कशास करवाल ? । (भीष्म. ४.४८) (१६) नदीचे मूळ व ऋषीचे कुळ पाहूं नये. शूराच्या तटिनीच्या ठेविति सुगुणी, न मन कवि प्रभवी. (आदि. २५.६३) (१७) निश्चयापुढे कांही असाध्य नाही. मणति 'असाध्य न काही कृतनिश्चय जो तया' असें आर्य । ('निश्चयाचे बळ । तुका ह्मणे तेंचि फळ.') (१८) पयःपानं भुजंगानां केवलं विषवर्धनम्. अहि सोडिला जसा पय पाजुनि, मनि मणि हरूनि पोळविला । (आदि. २७.३३) (१९) प्राज्ञस्तोषं जनयेत् तदेव शिवपूजनं अशा उक्ति । (कर्ण. ४१.८२) (२०) बापास बाप ह्मणत नाही तर चुलत्याला काका कोण ह्मणतो? बापासि बाप न ह्मणे ऐशाला काय होय आजोबा ? । (वन. १.६५) (२१) 'बालादपि सुभाषितं ग्राह्य'. ''शिशुचें ह्मणुनि न घे सूक्त जाणता कोण ? । (आदि. २७.९) (२२) मऊ लागले ह्मणून कोंपराने खणूं नये. (किंवा भात दडपावा.) जों मृदु लागे तों तों दडपी शिशु फार ऊन भातातें. । (सभा. ४.३७) ( केलें काय) स्खयेही मृदु ह्मणुनि नये भू खणों कोपराने । (कृष्णविजय ७९.३०) (२३) महाजनो येन गतः स पंथाः। ज्या वाटेने गेले गुरु, धरिति छात्र त्याचि वाटेते. । (द्रोण. ११.३४) (२४) मुद्दाम झोपेचे सोंग घेणारास जागे कोण करणार? जागे काय करावें निपट कपट निद्रितां जनां अन्य। (२५) मोट्याचे दुःखही मोठेच. बलवत्तर विधि देतो थोराला थोरल्याचि तापातें.। (भारत.) (२६) 'यतो धर्मस्ततो जयः'. जिकडे सुधर्म तिकडे जय युद्धी; न भ्रमें महाभागा ! ॥ (स्त्रीपर्व ४.१८) (२७) व्याप तितका संताप. हे सत्य अत्यबाधित, तेथे संताप जे स्थळी व्याप. । (आर्याकेकावली ९४) (२८) शितावरून भाताची परीक्षा. येणेंचि सिद्धि कळली, जाणति एकेंचि बायका शीतें.। (द्रोण. १५.७१) ·१५४ परिशिष्ट-झ . (२९) शिष्यादिच्छेत्पराजयम् । पुत्रादिच्छेत्पराभवम् ॥ प्राथुनि मागति पुत्रच्छात्रांपासुनि भले परिभवाते. । (उद्योग. १३.१७२ ) (३०) समुद्रांत पाषाण कोरडा. पापाण आंत शुष्कचि वाहो वरि थोर सिंधुचा ओघ. । (मंत्रभागवत १०.९७९) (३१) सांपळ्यामध्ये वाघ सांपडे बायकामुलें मारिती खडे. पंजररुद्धव्याघ्राप्रति लोक विशंक मारितात खडे । (३२) सोय जाणेल तो सोयरा. तूं सोय जाणसी बहु, दीनाचा सोयरा खरा सुभगा! ॥ (आर्याकेका. १७१) तो आप्तोत्तम, कामा ये जो धांवोनि अवसरी विषमी. ( अमृत. १.६२) A friend in need is a friend indeed! (३३) 'हसद्भिर्यत्कृतं कर्म क्रोशद्भिरनुभूयते' । (अश्वघोषकृत बुद्धचरित्र) ('करावें तसे भरावें') हांसत कर्म करावें भोगावें रडत तेंचि परिणामी. । (वन. ११.८०) (३४) हिरा तो हिरा, गार ती गार. जरि उकिरड्यांत पडला, मळला, न हिरा तथापि सामान्य.। (सन्मणिमाला २५) आंतहि अधचि. गारा वेंचुनि टाकील कां कवि हिन्यातें ? । (आदि. २९ ४२) जरि केंडिला तरि हिरा, स्तविलाचि शिरी चढे न शिरगोळा. । (आदि. २८.४४) यांशिवाय 'अतिपरिचयादवज्ञा,' 'खयाला मरण नाही,' 'खाण तशी माती,' 'गर्वाचें घर खाली,' 'जनीं जनार्दन,' 'टाकीचे घाव सोसल्या- शिवाय देवपण येत नाही,' 'धर्मस्य त्वरिता गतिः,' 'परदुःख शीतल,' 'बधिरापुढे गायन,' 'बुद्धिः कर्मानुसारिणी,' 'मूर्ति तितक्या प्रकृति' या किंवा या अर्थाच्या, तसेच आणखी बऱ्याच संस्कृत मराठी ह्मणी पंतांच्या काव्यांत शोधकांस आढळतील. त्यामुळे पंतांच्या काव्यांत जोम व चटकदारपणा हे गुण आले आहेत. (आ) ह्मणीवजा झालेले किंवा होण्याच्या योग्यतेचे पंतकाव्यांतील निवडक पद्यांश (किंवा पर्थे):- (१) अरिच्याहि सद्गुणांतें प्रेमें वाखाणिताति सुज्ञानी. । (२) जातां परार्थ ही बहु तापातें पावली सुरामा ती। न करील कां पित्याची दुर्गतिची माउली सुरा माती ? ॥ (३) हंसें मुक्ता नेली मग केला कलकलाट काकांनीं । (४) सत्पुरुषकथा अद्भुत रसदा ह्मणतों इलाच सुरगी मी.! (५) मरणाऱ्या रोग्याला काय करिल जाणता भला वैद्य ? । (६) प्रकृतिमनोहर तेथें वद न धरी कोण आदरा जीव ? ।

·परिशिष्ट-झ (७) तो आप्तोत्तम कामा ये जो धांवोनि अवसरी विषमी. । (८) खळ न वळेल झिजविला जरि करितां बोध काय सा मास.। (९) जें नयविरुद्ध केलें तें हृदयीं कर्म सर्वदा सलतें.। (१०) फारचि बरी निरयगति, परवशता शतगुणें करी जाच. । (११) धर्मन्यायविरोधे कोणाही न इष्ट साधेल। (१२) चित्त प्रसन्न नसतां उपचाराग्रह नव्हेत जाचकसे ? । (१३) सत्कुलजांचेचि सदा स्वकुलाचाराकडेचि मन वाहे । (१४) मधुतेंचि मूढ पाहे पाहत नाहीं परि प्रपातातें. । (१५) संत ह्मणति सप्तपदे सहवासें सख्य साधुसी घडतें.। (१६) पुरुषे आरंभावें कर्म न पौरुष कदापि सोडावें. । (१७) छेदावा गतिहेतुहि जो विषरुग्दुष्ट निजहि तो पाय । (१८) दुर्गत बंधु पहातां दुःख जसे इतरथा न माते तें। (१९) बहुतांचे संकल्पित में तें होतेंचि निश्चयें कार्य. । (२०) संसर्गीही भोगिति, दोषीच न दोष आपुले भोगी. । (२१) जो शुचि तो स्वप्नीही परदारांच्या विलोकनें विटतो.... (२२) संसारी पुरुषार्थप्रासादा साधुसंग हा पाया. । (२३) बहु जनवाद अनावर, वेग निरोधील कोण तोयाचा? (२४) व्यसनी प्रवृत्ति आवरि थोर, जसा सिधु आवरी लहरी.। (२५) सकळा मर्त्यजनातें सुख द्यावें नित्य नव पुरोगाने । वरील ह्मणीवजा वचनांपैकी बहुतेक पंतांची निवडक सुभाषितें यांत विषयक्रमवार आली असल्यामुळे त्यांच्या स्थळांचा येथे पुनः उल्लेख केला नाही. (इ) केकावलींतील मणीवजा चरण किंवा चरणांश. (१) उरे न तृण भेटतां इंगळा. (केका २) (२) विषाद धरिला ह्मणों, न सुरभी विषक्षीर वी. । (के० ४) (३) अलंकृतिमती सती मनिं झुरे न जों संगती. । (के० १३) (४) व्रणात पशुच्या शिरावरि वनीं उभे काकसे. (के० २१) (४) परि प्रभुहि संग्रहीं सकल वस्तुला ठेविती; । गुणा न ह्मणतां उणा, अधिक, आदरें सेविती. ॥ (के. २३) (५) प्रसाद करितां नसे पळ विलंब बापा ! खरें,। धनांबु न पडे मुखीं उघडिल्याविना पांखरें. ॥ (के० ४०) 'God helps those who help themselves.' (६) .."ज्यां मिळे अमृत ते न मद्या पिती. । (के० ४१) (७) कृतांतकटकामलध्वजजरा दिसों लागली. । (के० ४६) (८) प्रसाद करितां उणे अधिक नाठवा, हो हरि ! ॥ (के० ६५)

·१५६
परिशिष्ट-झ
(९) प्रभुत्व तरि हेच की कृपा दान तें,
खसाम्य यदुपार्जने मिरविजे खपादानतें. ॥ (के० ६६)
(१०) प्रसाद मग काय तो, जरि निवारिना लाघवा ? । (के० ६६)
(११) उदारपण तें बरें सुखवि जें सुपात्रा सदा ।
दिलें अमृत पन्नगा, तशि खळी कृपा त्रासदा. ॥ (के० ६९)
(१२)
'चामरें,।
नृपासि उचितें; वृथा, मिरविली जरी पामरें. । (के ० ७८)
(१३) सुधा त्यजुनि कामुक प्रकट अंगनाज्ञा पिती. । (के० ८३)
(१४) असे मृदु ह्मणोनि बा ! मज न धोपटा कापुसा. (के० ८४)
(१५) स्वतोक पितरां रुचे, जरिहि कर्दमी रांगलें. । (के० ८५)
(१६) सकोप दिसती गुरु क्षणभरीच. । (के० ८८)
(१७) अमृत नेदिजे धातुकें (के० ९.)
(१८) कधी न करिसी प्रभो ! भजक बाळकोपेक्षण । (के० ९२)
(१९) ...न रिण जन्मदेचें फिटे. । (के० ९५)
il
VAIDYA

·परिशिष्ट-अ. lluik मोरोपंताची निवडक सुभाषितें 'मोरोपंतांनी उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षादि अर्थालंकारांची योजना आपल्या काव्यांत विपुलपणे केल्यामुळे मनोरंजनादि अनेक प्रकारचे लाभ जे अनुभवास येतात, त्यांतील सुभाषितश्रवण हा एक होय. पंतांची कविता वाचित असतां अनेक प्रकारची सुभाषितें अवलोकनांत येतात. संस्कृतांत ज्याप्रमाणे अनेक अभियुक्त कवीच्या ग्रंथांतून निवडक कविता घेऊन सुभाषितरत्नाकरादि ग्रंथ बनविले आहेत, त्याप्रमाणेच मोरोपंत, वामनपंडित मुक्तेश्वर, तुकाराम, रामदास इत्यादि महाराष्ट्र कवीच्या ग्रंथांतून सुभाषितें काढल्यास महाराष्ट्रसुभाषितरत्नाकर जरी बनला नाहीं तथापि त्याची रसतरंगिणी तरी बनेल असें भाह्मांस वाटते.' (कै० म. बा. हंस) श्रीमन्मयूरभक्तशिरोमणि कै० हंसांच्या ह्या सूचनेस अनुसरून या परिशिष्टांत मोरो- पंतांच्या ग्रंथांतून काही निवडक सुभाषितें दिली आहेत. ती वाचकांस आवडल्यास हंसांच्या मार्मिक सूचनेप्रमाणे महाराष्ट्र रसतरंगिणीचा शोध लावून तिच्या पुण्यजलांनी रसिकांस अभिषेक करण्यास महाराष्ट्रांत कोणी तरी पंतभक्त तयार होईल असा भरंवसा वाटतो. पुढे दिलेली सुभाषितें विषयानुरोधाने क्रमवार देण्याचा प्रयत्न केला आहे. (१) व्हावें शिवपदरतमति न शिवाया कलियुगीहि तापाने । होय न भय संसारी हरभक्तिरसायनाचिया पानें. ॥ (अनु. ३.२३) (२) हरिदास्य यल्ललाटी धन्यचि ते जरि असेल तोक पिसें. ॥ (वन. १०.४०) (३) भगवत्प्रसाद सुकवच ल्याला जो साधु, काय तो मरतो ? ॥ (द्रोण. २.६४) (४) प्रभु काय ? तद्धृत तृणहि हे जग नाशील, वांचविल यातें. ॥ (मौसल. २.८१) (५) ईशक्षोभ करी तृणास अशनी हें बोलती जाणते. ॥ (कृष्णवि. ७८.२०) (६) ईश्वरवरलाभ जया, तो कालावरि करील सत्तेतें. ॥ (द्रोण. १३.२४) १४ परिशिष्ट ·१५८ परिशिष्ट- (७) प्रभुयश किति वर्णिल कवि ? करुं आर्या लक्ष कोटि, ओव्याही. ॥ (द्रोण. १४.६८) (८) जगदीशातें वंदुनि, गावें तद्विश्वतारका चरिता; । इतरा कर्मा घेता, जैसा मानूनि तार काच रिता. ॥ (मौसल. ५.१०९) (९) प्रभुसि मरुनि निजावें स्वस्थ स्थापूनि शीर्ष अर्यकी । (उद्योग. १.३०) (१०) अमरेश मरे ईशा न विनत जो, विनत मर्त्यही न मरे. । (उद्योग. ५.८८) (११) गुळ खोबरें विलोकुनि भलत्याहि जनासि बाळक वळावा; । सत्य प्रेमचि दावुनि सुझें तो विश्वपाळ कवळावा; ॥ (उद्योग. ७.९) (१२) कपटादरें वळो पर, पर परमेश्वर कसा वळेल हरी । कृष्णकृपामृतनिधिची अकपटविनताकडे वळे लहरी. ॥ (उद्योग. ७.१०) (१३) भक्त्यर्पित बहु, नाहीं तरि काय असे दुराप गांग भवा ? ॥ (उद्योग. १३.२२) (१४) तारिल दशाब्धिविषपा ईश्वर मारिल दशार्णवसुधापा. ॥ (उद्योग. १३.२०७) (१५) प्रभुचा प्रसाद होतां सिंही घालील शशहि पल्याण. ॥ (भीष्म. ६.२०) (१६) सद्गति कसी घडेना भावें केल्या प्रभूपदी यजन ? ॥ (दत्तदयोदय १६) (१७) तातासि अपत्याची, प्रभुसि नताची तयापरिस गोडी. । (हरिवंश २२.५६) (१८) भक्ताचा नग मानीं, तिळ तो त्रितकल्पनग निजायास. । (शल्य. १.८२) (१९) भगवन्महिमा गातां होताहे कायवाङ्मनःशुद्धि. ॥ (अनंत. २) (२०) जे सुख भक्तगृहीं या हरिस, तया हरिस ते नसे नाकी. ॥ (आदि. ३७.८३) (२१) वा ! काय अशक्य तया, जो नम्र महाविभूतिधवचरणी. ॥ (शल्य. २.१०३) (२२) गुरुभक्का बाधों दे स्वप्नीहि न अंतराय एकरद. ॥ (आश्रम. ४.२५) (२३) गुरुभक्तांचा महिमा पापांत महागजांत हरिसा हो. । (आदि. १.६५) (२४) श्रीकर माथां असतां, बहु काय च्छत्र ? काय बा ! चमर ? । (द्रोण. ६.७४) (२५) ताप सरे, पाप हरे, ऐक अरे? सदुपदेश सर्व खरे, । ह्मण रामकृष्ण शंकर गोविंद मुकुंद देवदेव हरे. ॥ (अवतार. ३०३) (२६) ह्मणवील काय लोहाकरवीही कधिं तरी परिस हाय ? ॥ (सभा. १.६९) (२७) जरि पापदेशवासी तरि न करी पाप सर्वजन कांही; । नित्य खळांतचि असतां साधु खळांच्या गुणा शिकत नाहीं ॥ (कर्ण २९.४७) (२८) पंकांत पद्म न मळे, काकांच्या दुर्गुणा शिके न पिक, । चंदन परगंध न घे, होय तृणामाजि तृणचि काय पिक ? (कर्ण. २९.४८) (२९) की मृत्तिकेंत मृगमदसंयोगें रसिकसेव्य वास वसे. (हरिवंश २२.१२२) (३०) करिजे घनी खमाथां पडतां भंगार्थही कृपा परिसें. ॥ (कर्ण. ४६.४६) (३१) स्पर्शमणि सुवर्णचि करि, जरि भंगायासि लोह आदळते. । (हरिवंश २२.५०) (३२) न जळेचि पद्मराग ज्वलनी, तत्तेज मूल्य बहु वाढे. ॥ (ऐषिक. ३.९) (३३) वारिदपंक्ति जसें जळ,सजनसंगति तसेंचि सुख विखरी । मातेपरिस शतगुणें सच्छरणागति जनासि सुखवि खरी. । (अश्व. १.११०) । ।

·आठविती.। (५६) सुहृदुक्ता हितकामें, धनकामें जड म्हणों नये परिसा. ॥ (उद्योग. ३.३) परिशिष्ट- १५९ (३४) विसरति अपकारातें, उपकारातेंचि साधु बा ! सोसितां न सा विति होय वपु, न सोसितां न आठ विती. ॥ (आश्रम.२.१०८) (३५) आत्माहि उपेक्षावा, परि रक्षावाचि बोल संतांनी; । झाला भक्तमनोरथ न गुरुजनी, की न फोल संतांनी. ॥ (द्रोण. ३.३) (३६) बव्हर्थ, जनमनोहर, खल्पाक्षर, मधुर, सत्य बोलावें । ज्या सद्वाक्यश्रवणे बुध श्रोत्यांचेंचि शिरहि डोलावें. ॥ (ब्रह्मो. ११.४६) (३७) स्वल्पचि रसिकमत वदति; बहुत लिहुनि काय कवि कथा पिकती ? । (द्रोण. ५.५४) (३८) सद्वृत्तीस खळाच्या धाकें न कदापि साधु सोडील;। चोरभयास्तव लोभी जन कोण बरें धनें न जोडील ? ॥ (दत्तदयो. ६५) (३९) न मथितिल खळा, तरी हे भुज केले व्यर्थ काय हो पीन ? (द्रोण. १२.६७) (४०) अद्भुत कर्म करुनिही बा! न वदति एकही वच नयज्ञ ॥ (विराट. ४.२६) (४१) कर्पूर कुशल वाहे नेत्री, जड लोक कांकरा वाहो. । (द्रोण. ६.८३). (४२) बाहेर गमे नीरस परि अंतर मधुर पूत पणसाचे. (उद्योग. ७.२४) (४३) शिरतां चित्त अधर्मी, वारावें आपणासि साधूंनी. ॥ (हरिवंश. ७.९) (४४) जे साधु सत्पदी स्थित, ते वाङ्मात्रे न दूषिले जाती माती कोठे न मदें, खळ घेती करुनि आपुली माती. ॥ (हरि. ११.२९) (४५) संत विवेकी करिती पाहुनि अधिकार जी दया साजे. ॥ (दत्त. ७०) (४६) वेंचिति परोपकारी सर्वस्व, अनित्य जीवितहि संत; । वचनाची काय कथा ? जोडिति सद्यश अनंत मतिमंत. (दत्त. ९०) (४७) सत्पदरजी जसा जन, गांगीहि न होय पट तसा धुवट, (दत्त. ९५) (४८) सत्पुरुषचरणदर्शन होतें बुडतां भवार्णवीं बेट. (ब्रह्मो. २.२७) (४९) हरिभक्तच्छल करितां तत्काळ उलेल कां न नीचोर ? । निश्चय सद्धन हरितां निजमार्ग भुलेल काननी चोर. ॥ (विराट. १.११४) (५०) सत्पुरुषकथा अद्भुतरसदा, म्हणतो हिलाच सुरभी मी. ॥ (द्रोण. १२.१६०) (५१) सच्चरित अप्रगल्भहि हृदयहर, जसें खधीन तोकवच. ॥ ( विराट. ३.३० ) (५२) हरिजनकथेत शिरतां न विशंकावे शुकादि संन्यासी. ॥ (विराट. ७.२३) (५३) स्वल्पाहि हरिकथा करि तृप्त हरिजना बुधा समग्रास; । ताता होय भरविला बाळें एकहि सुधासम ग्रास. ॥ (हरिवंश. १.८) (५४) रीति दहांची हे की पहिले समजाविती लहानातें. ॥ (उद्योग. १.३८) (५५) करुनि विचार करावे, जे काय मनास मानले करणे. । (हरिवंश. २२.२४) (५७) मृत्युपरीस परिभवापासुनि बहुतचि मिती, परि भवातें। प्राथुनि मागति पुत्रच्छात्रापासुनि भले परिभवाते. ॥ (उद्योग. १३-१७२) (५८) प्रेमभरचि विकळ करी धीरा, न तसा पडोनि नगहि वर. ॥ (भीष्म. १२.७५) ?

·१६० परिशिष्ट- (५९) ज्ञानेंचि जना हो, न प्राप्त वयें केवळ स्थविरता हो ! ॥ (उद्योग. १०.२२) (६०) वर्षोव्णसह जटिल वर, तरि काय बहुत तसें वनीं न वट ? ॥ (उद्योग. १०.३२) (६१) तेजःप्रमाण आत्मा, तत्वज्ञांस प्रमाण न वय जनीं. ॥ (आदि. ३३.८९) (६२) जेथे बळगुण तो गुरु, शूर बळा मानिति न कुलशीला; । गुणहीन शाल्मलि वृथा, लघु न म्हणति भजति साधु तुळशीला. ॥ (आदि.२५.६२) (६३) शूराच्या तटिनीच्या ठेविति सुगुणी, न मन कवि प्रभवीं। भजति खगुरुत्वैचि, न पाहति कुलशील कनकविप्रभवी. ॥ (आदि. २५.६३) (६४) सत्ये हा रवि तपतो, सत्ये भूमि प्रतिष्ठिता जाण,। सत्यांत पुमर्थ सकळ, सत्यचि जीवासि पवितनुत्राण. ॥ ( हरिश्चंद्र. २.३२) (६५) सत्यबहिष्कृत नर जो पितृवनसम वजनीयता पावे,। पूर्वज सर्व निवावे सत्यें, अनृतें करुनि तापावे.॥ (हरिश्चंद्र. २.१५) (६६) तोचि ब्राह्मण जेथे क्षांति, दया, दान, सत्य, तप, शील. ॥ (बन. ६.२६) (६७) हृदय नवनीत तुमचे (ब्राह्मणाचे), वचन क्षुर, आमुचें वचन लोणी, । चित्त क्षुरचि; सहज गुण लोकी केला न अन्यथा कोणी. ॥ (आदि. २.९७) (६८) क्षत्रियहृदय क्षुरसम, जाणतसे द्यावयाचि हे शापा. । (आदि. २.९६) (६९) शुचिनिश्चयाहुनि अधिक अमृतरस नसे परासु ताराया. ॥ (वन. १३.८९) (७०) धनदाचीहि नसे मग अन्याची काय निस्पृहा परवा ? ॥ (कर्ण. २९.३१) (७१) अप्रिय परि पथ्य असे वक्ता श्रोताहि दुर्लभ स्पष्ट, । बहु सुलभ प्रियंवद जे वाढविती चुकविती न ते कष्ट. ॥ ( सभा. ४.४२) (७२) मरण रुचे वीराला, न रुचे क्षणमात्र अपयशें मळणे. ॥ (कर्ण. ४०.७० (७३) मागे वरुण, पुढे हरि, उजवा यम, आणि यो धनद डावा, । किंबहुना क्षोभो जग, मानधन कुलीन योध न दडावा. ॥ (गदा. १.२५) (७४) केलें स्वयें सुपात्री स्वधनाचे दान होय तें शिवद. ॥ (अश्व. ३.३४) (७५) कष्टं जोडुनि, देउनि कोण अकार्यास धन वृथा दवडी ? (आश्रम. २.९८) (७६) व्हावें कशास ते बा ! आप्तांची में न करिल धन काजें ? ॥ (आश्रम. २.११०) (७७) जाळी ज्वलन, न बोले; न वदेचि जरि प्रकाश करि तरणी;। न वदोनि कुलज पुरुषहि आले खयशःप्रकाश करित रणीं. ॥ (विराट. ४.३९) (७८) कुलजांचें आयकिलें सत्यचि, मिथ्या न, चरित कानांही. । (हरिवंश २२.९९) (७९) बहु कर्म करी पंडित, कथनावसरीहि थोडकेंच वदे. ।। ( विराट. ५.४७) (८०) टपतो सुकीर्तिला बहुतर तेंवि न सुप्रभाव रमणीला. (विराट. २.५३) (८१) शोभा यशेचि, न असी लोकीं धृतदिव्यकुंडलें कानें। जोडुनि अयश न व्हावें पितृहृदयीं अग्निकुंड लेकानें. ॥ (वन. १४.११) (८२) मरतीच, न दाखविती पाउलहि पळोनि तोंड लेक वित्याः । म्हणती सद्यःकीर्तिप्रज्ञानस्पर्श तोंडलें कवि त्या.॥ (विराट. ३.५१) ·परिशिष्ट- १६१ । - , ल (८३) वरितां अकीर्ति न रुचे रमेसी हरिसही पळ विलास. ॥ (विराट. ३.५८.) (८४) जसि कीर्ति सदा हरिस, न तसि आवडली नवी रमा नवरी। खांतःपुरांतही जो गतकीर्ति करी न वीर मान वरी. ॥ (विराट. ६.१८) (८५) कुलजा यशचि, न विधिसहि बहुमत हरिनाभकंज यापरिस. ॥ ( उद्योग. ३.५१) (८६) राज्यश्रीमदिरेच्या निवृत्ति कवणासि हो दिली पानें ? । त्यजिली कां भरतानें ? त्यजिली तैसीच कां दिलीपाने ? ॥ (उद्योग. ३.४५) (८७) कन्यादानीं करि जो विघ्न, असुनि आयु, तो चचे नर की. वदले मन्वादिस्मृतिकार, 'महापातकी पचे नरकी.' ॥ (हरिवंश २२.१०४). (८८) हे कन्याकृतिचिता-हदिनीशत; तरति सर्व तात न या. (द्रोण. ४.४७). (८९) विदुर म्हणे 'जो आस्तिक, गुरुवेदोक्ती जयास विश्वास, मीपण ज्यासि न शिवलें तो पंडित, मान्य होय विश्वास; ॥ (उद्योग. ३.९०) (९०) दुर्लभवस्तु न वांछी, न करी जो नष्ट वस्तुचा शोक, । आपत्तींत न मोहे, त्या पंडित म्हणति जाणते लोक ॥ ( उद्योग. ३.९१) (९१) गलिताहंकृति जाणे बंधा मोक्षासि, अनुभवीं चढला,। तो पंडित, इतर नव्हे जरि पुष्कळ सर्व शास्त्रही पढला. ॥ (मंत्रभाग. ११.४००) (९२) विद्या नसोनि उद्धत, धन नसतां जो उदारपण वाहे,। अर्थासि नीचकर्मे जो संपादावयासि जन पाहे ॥ ( उद्योग. ३.९२) (९३) नसतां लाभ यशाचा, दाटूनि करी परार्थ जो यत्नः । मित्रार्थी कपट करी, तो साक्षात् मूढजनशिरोरत्न. ॥ (उद्योग. ३.९३) (९४) मित्रत्व दे अमित्रा, जो मित्रद्वेष दुष्टकर्म करी, तो मूर्ख असें म्हणती पुरुपपरीक्षा कळे जयांसि बरी. ॥ ( उद्योग. ३.९४ (९५) जो हरिपुढे करिल गज, होऊनि मदांध काननी चेष्टा, । प्राप्ता दशा तयाला होइल तत्काळ कां न नीचेष्टा ? ॥ (हरिवंश. २३.७). (९६) निर्वीर्यत्व चिकित्सासमयीं आलें चिरार्जिती अगदी. ॥ (उद्योग. ६.१९) (९५) कर्म कसे टाकावें ? जी अमृत मुखांत मायसी ओती, । ती सद्विद्या कर्मत्याग न करितांचि फळवती होती. ॥ (उद्योग. ३.५४ ) (९८) रविशशिलोकपतिधराप्रमुख सकल कर्मसिद्ध हे समज; । कर्मजल तृप्तिदायक वाटे नैष्कर्म्य जैवि पळस मज. ॥ (उद्योग. ३.५५) (९९) क्षत्रियशरीर जें जें पात्र सुशस्त्रा न आमयातें हो. । हा पक्वविचार, तुझी ह्मणतां कां व्यर्थ आम यातें हो ! ॥ (भीष्म. ११.६२) (१००) व्हावें शस्त्रंचि रणीं वीरांचे गलित न वपु रोगानें. ॥ (भीष्म. ११.६१) (१०१) साधूंसि बाहुजांचा मत विजय जसा, तसाचि वध मत रे। निजधर्माश्रित न बुडे, निजधर्मच्युत कधी न अधम तरे. ॥ (उद्योग. १०.४०) (१०२) सोडावें कुलजांहीं जीवित समरी, न शस्त्र सोडावें,। मोडावें आप्तवचन, अयश शरीरार्थ केंवि जोडावें ? ॥ (द्रोण. २३.२३) ।

·१६२ परिशिष्ट- बहु जन्मार्जित बुद्धदांचें (१०३) जा, आहेसि क्षत्रिय, भांड, न अभिमान सांड, गा! साच । वर्ग असे, काळमुखी व्हायाचा काय सांडगासाच. ॥ (उद्योग. ९.४६) (१०४) समरी जरि न मरावें, तरि रोगक्षीणकाय गेहगत ?। सुक्षत्रियासुत मरति शयनावरि पडुनि काय गे ! हगत ? ॥ (स्त्री. ६.१९) (१०५) शय्येवरि न पडाया योग्य, रणक्षितिवरीच हा काय. ॥ (विराट. ३.४४) (१०६) न क्षत्रियें त्यजाबी चापलता, जेवि यष्टि अंधानें. । (हरिवंश. २२.३८) १०७) शरशयनींच निजावें हा क्षत्रियधर्म मुख्य बहु शुद्ध, पुष्कळ निर्मळ पुण्यद्रुमैकफळ युद्ध. ॥ (कर्ण. २७.४५) (१०८) आह्मां वीरांसि नसे सुगतिप्रद अन्य युद्धसम यज्ञ. ॥ (कर्ण. २७.५०) (१०९) नसतां धुरंधर वृषभ वाळवृष भरे करूनि आ वांके. ॥ (द्रोण. १.४) (११०) मृत्यु असो, परवंचन करुनि सुधेच्या जिणे नको पानें. ॥ (वन. ४.६३) (१११) मृत्यु हरितसे समयीं अमरांसहि कवण मृत्युला चुकवी ? (द्रोण. ४.९) (११२) न रडति अनित्य जाणुनि जातां सुत दार वपुहि सबसु कृती. ॥ (द्रोण. ६.१७) (११३) भावंड वपु अतिनिःसार मित्र फेसाचें. ॥ (द्रोण. २०.६५) (११४) संस्कृति नदीत कहलावर्ती पावोनि कोण जन्म तरे ? । (द्रोण. ६.६६) (११५) हांसत कर्म करावें भोगावें रडत तेंचि परिणामी. ॥ (वन. ११.८०) (११६) दुःखावरि सुख; शोभा मग, मुक्ता प्रथम वेध सुत नाकी. ॥ (स्त्री. १.१९) (११७) जातां परार्थही बहु तापातें पावली सुरामा ती,। न करील कां पित्याची दुर्गतिची माउली सुरा माती ? ॥ (विराट. १.५९) (११८) ती श्रीची, कीर्तीची, पुण्यीची करी सुरा माती. ॥ (हरि. ४१.३५) (११९) वंध्येतें भजतां जरि फळ, तरि येईल यश कुनीतीतें. ॥ (शल्य. ३.५४ ) (१२०) कोणाचे आचरतां लोकांत उरेल उर कुनीतीतें ? ॥ (उद्योग. ४.१०७) (१२१) नीतींत तसे खळमन, जेवि नळींत श्वपुच्छ सा मास. ॥ (उद्योग. ३.३२) (१२२) गुड निंदिजे तदधिके खंडे, परि कोणत्या गुणे लवणे ? ॥ (कर्ण. ॥ ४२.३१) (१२३) सिंहासि द्वेष करुनि कोण बळी वारणांत उरणारे । का भ्रमलासि ? कसा त्वां जय पावावा रणांत उरणा रे ? ॥ (विराट. ४.४५) (१२४) निंदित जन होय मलिनपटसा शुचि, रजकसाचि खळ मळतो. ॥ (गोपीगोडवा२५) (१२५) फारचि बरी निरयगति, परवशता शतगुणे करी जाच.॥ (विराट. १.५६) (१२६) की कुलवतीस गुरुजनभजन न घडतां जिणें वृथा वाटे. ॥ (आश्रम. ३.३) (१२५) धर्मत्यागें न घडे स्त्रीस, तसे कुलजमतिसही शर्म. । (हरिवंश. २३.१८) (१२८) साध्वीदर्शन दुर्लभ अशुचिजनाला; करी बरें स्मरण. । (आदि. १.८६) (१२९) प्रेमें पतिचरणासि न देउनि, दे हात तायिताला जे। ते स्त्री न रुचे पतिला, की तीतें आततायिता लाजे. ॥ (वन. ६.६१ (१३०) पतिपरमेश्वरचरणा जी तत्सेवार्थ न नवशी करणें । ती मुग्धा कैशी गे ! वळवील खामिमन वशीकरणे. (वन. ६.६३) ·परिशिष्ट- - १६३ । ) (१३१) हे स्त्री नव्हे प्रतिष्ठा तुमची, जरि हीस सोडितां पाणी, 'धर्मे चार्थे च' असें बदलां का प्रथम जोडितां पाणी ? ॥ (विराट. १.१०० (१३२) भुलविल गंधे रुचिर स्त्री मूर्तिमती सुरा, न राहो ती; दुःसह कामविकार स्त्रीरत्नास्तव सुरा नरा होती. ॥ ( विराट. १.१७७) (१३३) पतिजवळि कलत्र न ये का हो ? सिद्धाश्रमांत सावज ये.। ( उद्योग. ९.६५) (१३४) स्त्रीयोगें पुरुषाचे साविति धर्मार्थकाम, सल्या गी. ॥ (मदालसा. २.५६) (१३५) पळविति विवेक, वळविति, भ्रमविति नारी क्षणीं शुचितमातें. ॥ (ब्रह्मो. ७.१४) (१३६) संतानोत्पादन जरि निदित, केलें कशासि संतांनी ? । (आदि. ४.८) १३७) जेंवि बहु कुपुत्राचें, न फणीचें तेंवि दे वपु त्रास. ॥ (कृष्णामाहात्म्य. ४.३४) (१३८) गुरुमत जतन करिति जे त्यांलाचि सुपुत्र म्हणति जन तज्ज्ञ. ॥ (कर्ण. ३४.२१) (१३९) वंध्यत्व लिहो भाळी विधिचे कदपत्य न करकंज लिहो. ॥ (आश्रम. २.५३) (१४०) सत्पुत्राला द्यावें धर्मझें सर्व आपुलें वित्त. ॥ (हरिवंश. २.१० (१४१) विध्यासि मेरु, मेरुसि विंध्यचि जाणे, न अन्यनग नीच. ॥ ( कर्ण. २७.१७ (१४२) समयीं स्फुरेचि गुरुने में कथिले करुनियां कृपा शास्त्र. ३ ( कर्ण. ३३.४०) (१४३) श्री गुरुचे उतराई व्हाया नमनाविणे उपाय नसे. ॥ (शांति. ४.२३) (१४४) गुरुवर सारथि ज्याचा, त्यासी भांडुनि म्हणेल अमरप हा ! ॥ (उद्योग. १३.११८) (१४५) 'स्वर्गपद, ब्रह्मपदहि, किंबहुना मोक्षपदहि, सोडावें,। श्रीगुरुपदचि ह्मणति कवि, 'सर्वखार्पण करूनि जोडावें. ॥ (द्रोण. २२.१५) (१४६) सिंही नव्हेचि यद्यपि बाळनृपसुसत्कृता तथापि शुनी. (कर्ण. ३८.१३) (१४७) संगासि उर्वशीच्या स्वप्नीं तरि काय गा! ढवा लाहे ? ॥ (विराट. १.१३३) (१४८) प्राणा मुकेल इच्छुनि सिंहीचे गजहि सबहुमान मुके। कां न मुके कोल्हा ? कां छी म्हणतिल या जनाधमा न मुके ? ॥ (विराट. १.१३९) (१४९) कोण करिल तें प्रायश्चित्त कसे, जें अनंत पातक वी? । (कर्ण. ४२.५८) (१५०) शाला पश्चात्ताप, प्रायश्चित्तांत मुख्य हा होय; । यापरि पवित्र न करी पापिजनां देवसिंधुचे तोय. ॥ (ब्रह्मो. २२) (१५१) संपादिलें श्रमें जें व्यसनी देतेंचि आश्रया शास्त्र. ॥ ( कर्ण. ४७.१०) (१५२) मन मातेचे चिंतुनि अगुणाहि मृता मुलास कळकळतें. ॥ (स्त्री. ३.९) (१५३) न म्हणेल काय माता व्हावा लोकांत आत्मज न नीच ? । रक्षील, धर्म रक्षुनि, जी ती भलतीहि आत्मजननीच. ॥ (उद्योग. ११.२२) (१५४) माता आपण भागे, लागोंचि न दे मुलासि परि वारा. (वामनचरित्र. १६०) (१५५) पटु, पथ्य गदापूर्वी, पूरापूर्वीच साधिती सेतु. ॥ (स्त्री. ५.५०) (१५६) कवि ह्मणति, 'कवन तैसें बहु उद्योगेंहि धन जसे मिळतें। जितुकेंच मिळायाचें, अधिक मिळेनाचि एकही तिळ तें. ॥ (हरिवंश-मुखपृष्ठगीति) , !

·१६४ परिशिष्ट-अ (१५७) वनवासे मुक्ति अशी येऊ देऊ मनीं नको लहरी;। झाले मुक्त खग, हरिण, वृक, जंबुक का वनीं न कोल, हरी? ॥ (शांति. ३.३६) (१५८) उघडील जी कपाट स्वर्गाचे ती जिवीं धरावि किली. ॥ (अश्व. ३.५९) (१५९) ममकार अहंकार त्यागुनि होशील मुक्त गेहींच। भव, अपवर्ग, मम, न मम, हे दोघे नांदतात देहींच. ॥ (शांति. ३.५१) (१६०) सर्वहि मुमुक्षु म्हणतो जे ममता हेचि होय मम कारा; । यास्तव आधीं अंजलि जोडी, सोडीच तोय ममकारा. ॥ (शांति. ३.५३) (१६१) ज्याच्या मनांत लेशहि शेप वसे कायविपयलोभ, वनीं । वाह्यद्रव्य त्यागुनि गेला नाही, वसेचि तो भवनी. ॥ (शांति. ३.५६) (१६२) सत्संगशाणनिशितें विद्याशस्त्रेकरूनियां ज्यांहीं । ममतागु तोडिला, बा! नाहीं भय या भवीं तया कांही. । (मदालसा. ६.३०) (१६३) युक्तचि मरणाराला हितपरिणाम हि न सोसवे काढा. ॥ (आदि. ९.३९) (१६४) मरणा-या रोग्याला काय करिल जाणता भला वैद्य ? ॥ ( सभा. २.३७) (१६५) पक्का बुद्धि करितसे सुयशाची वृद्धि, मृत्तिका काची. ॥ ( विराट. १.१००) (१६६) बहु तप करितां तापस धन्य नव्हे, धन्य करिल जो जतन. ॥ (आदि. ११.८१) (१६७) ते धन्य पुरुष धर्मी नेणति आयास, भीति, आळस जे. ॥ (द्रोण. १२.१५४ ) (१६८) खजनपरित्राणाहुनि अन्य व्रत मत नसेचि आर्याला. ॥ (द्रोण. १३.२०) (१६९) योग्य श्रितावनाक्षम, की परमासाध्यरुज हिरा खाया. ॥ (द्रोण. १३.३८) (१७०) पाळकतापहरत्वें मान जडा, अन्यथा नसे व्यजना. ॥ (विराट. २.४८) (१७१) जो जो दुर्लभ तों तों सस्पृह वित्तेच्छु होतसे वित्ती. ॥ (आदि. २४.२४) (१७२) निज नीचपण प्रकटवि तें श्वान भल्यावरीहि अॅकोन. ॥ (सभा. ४.८५) (१७३) नीच व्यसनी बुडतां निंदिति देवासि न स्वकर्मातें. ॥ (कर्ण. ४९.१) (१७४) कविस रुचे घालावें विषयसुख करूनी घोर तप डावें। मूढासि आवडे बहु जेवुनि सस्त्रीक घोरत पडावें. ॥ (आश्रम. ४.३९) (१७५) तो काचा स्पर्शमणि त्यागुनि जो काय वेंचितो काचा. ॥ (द्रोण. ४.६३) (१७६) बापास बाप न ह्मणे ऐशाला काय होय आजोबा ? ॥ (वन. १.६५) (१७७) मूर्त नरक, नरकविच्या हृदयाला जो कृतघ्न तो गमला. ॥ (उद्योग. १०.८३) (१७८) ती यातना न नरकी होय, कृतन्नास जी नरा धामी. ॥ (उद्योग. ११.२४) (१७९) संसार दो दिवसांचा यश जोडी जो कुलीन तोचि तरे,। घ्यावें बरें ह्मणोनि खपरमुखें तें कुलीनतोचित रे, ! ॥ (सभा. १.७६) (१८०) नांदे सुखें सदोदित संसारी तोचि, जो अनय न करी । न निघे, इतर जन बुडे व्यसनी, पंकी जसा अनयन करी. ॥ (द्रोण. १२.७५) (१८१) भूत पुरुष सप्त तसे भावीही सात जण असे चवदा, । वदतां अनृत बुडवितो; याकरितां साधु हो ! खरेंच वदा. ॥ (सभा. ५.१०६) ·परिशिष्ट-अ १६५ . (१८२) लज्जाफलार्थ कैसा गुरुकर्णी अनृत शब्द पेरावा ? ॥ (विराट. ६.५५) (१८३) 'जे स्वर्गी यज्ञाही संपादित असति रम्यतम लोक, । अनृते ते सर्व बुडति, धर्मज्ञ ह्मणति, 'घडे परम शोक. ॥' (हरिवंश. २२.१००) (१८४) संसारी सुवचाचे ग्रहण, जसें संगरांत वर्माचें. ॥ (शल्य. १.३४) (१८५) बहु पूज्य सत्यवादी त्रिजगी उपमान त्या नसे काहीं. ॥ (कर्ण. ४१.३६) (१८६) धर्मन्यायोचित में तेंचि सुभाषण मनास उद्धव दे. ॥ (विराट. ४.५३) (१८७) सदसि परिस्फुट शब्दचि कार्य कराया समर्थ सदसिपरी. ॥ (उद्योग. ३.८) (१८८) एक्या सदुक्तिने जी सुगति घडे, ती न कोटि शिबिकांही. ॥ (भीष्म. १.८) (१८९) सोडूं नये प्रतिज्ञा, धर्म नसे सत्यभाषणापरिस. ॥ (सप्तशती) १९०) संसर्गीही भोगिति, दोषीच न दोष आपुले भोगी ॥ (आदि. ३.२) १९१) देतो सकुटुंबाही पापरता नरकपात कीनाश. ॥ (विराट. २.२) (१९२) आपणचि भारवाही बुडतो, बुडवी, कुळासि अघवाही. ॥ (वन. १२.१९) (१९३) सोडावीच कुसंगति सर्वार्थदकायपाळणारांनी; । स्वर्गपरें पुत्राचा बांधावा काय पाळणा रानी ? ॥ (द्रोण. १२.१२५) (१९४) पावेलचि भंगातें प्रभुहि, जरि धरिल पक्ष सदरीचा. ॥ (दि. ७.४८) १९५) लाभ नसे, ताप बसे, ज्यामध्ये तो कुसंग सोडावा. ॥ (सभा. ७.८) १९६) न कुसंततितें, द्यावें आलिंगन ताविल्या पहारेतें. ॥ (उद्योग. ५.९५) (१९७) साप डसे एकासचि, सद्देष्ट्याच्या कुळासि पाप डसे. ॥ (वन. २.९) (१९८) न जळेचि पद्मराग ज्वलनी, तत्तेज मूल्य बहु वाढे. ॥ (ऐषिक. ३.९) (१९९) व्यसनी भल्यासि पाडी दुष्ट, गजा जेंवि पिहितमुख खळगा. ॥ (उद्योग. ६.६) (२००) भावि प्रबळ; भ्रमतो सर्वहि, बालिश असो, असो सुकवी, । होणार सत्पथींही दिवसाही डोळसासही चुकवी. ॥ (आदि. ५.४६) (२०१) होतां स्वदैव विपरीत, निजाप्तमित्रे । होताति केवळचि हेतुविना अमित्रे. ॥ (कुशलवो. ४.६१) (२०२) ज्या लाभ हानि जेथे, नेतो बांधूनि काळ दाव्याने. ॥ (कर्ण. ४७.६१) (२०३) अनुकूळ काळ होतो तेव्हां बळ, बुद्धि, तेज, यश देतो; प्रतिकूळ तोचि होउनि माघारें दत्त सर्वही घेतो. ॥ (मौसल. २.८४) (२०४) अनुकूळ दैव असतां न समर्थ करावयासि हानि यम; । होतां तें प्रतिकूळ प्रबळहि दुर्बळचि होय हा नियम. ॥ (द्रोण. १६.१५) (२०५) विधिहृतमति जन हरवुनि करग अमृत फळहि, साधितो हिरडे. ॥ (वन. ४.२७१) (२०६) बलवत्तर विधि देतो थोराला थोरल्याचि तापाते। इंद्रप्रमुखसुरांसहि जे भावि न लंघवेचि बापा ! तें ॥ (उद्योग. २.२३) (२०७) दैवत्यक्तासि शके न सखा, न पिता, न माय ताराया. ॥ (द्रोण. १२.७३) (२०८) आयुष्य, भाग्य, भोग, स्त्री, पुत्र, द्रव्य, हे पदार्थ जसे। दैवें पावति उदया, विलयाही पावती क्षणांत तसे. ॥ (ब्रह्मो. १४.१५) ·परिशिष्ट- - (२०९) क्रोध असावा समयीं, केवळ वश चित्त न क्षमेला हो. ॥ (वन. २.५२) (२१०) धर्माधर्म हिताहित इत्यादि विचार कायसा कुपिता. (स्त्री. २.२१) (२११) ढाळितिल जाळितिल हिमहेममया कामकोपलोभ नगा. ॥ (आश्रम. २.२८) (२१२) बुडतो, सर्व बुडवितो लोभी, क्रोधी तसाचि नर कामी. ॥ (द्रोण. २२.२१) (२१३) कामांध खळ करीना, अन्य करी लेश तरि विवेक पिसा. ॥ (वन. ९.१४) (२१४) अर्थ अपरिहार्यचि जो झाला गेला वृथाचि हा शोकः। शोक सफल जरि असतां, मेल्याला उठविते न का लोक ? ॥ (स्त्री. ३.७३) (२१५) निजहितलोभे धरितो शिशुहि मुखीं एक, अन्य थान करी. ॥ (विराट. ३.४८) (२१६) भ्रमवी, श्रमवी, मळवी, पळवी सत्कीर्तिला दुराग्रह रे ! ॥ (उद्योग. ९.८) (२१५) वा ! दुरभिमान न बरा देइल धनपतिकरीहि खर्पर हा. ॥ (उद्योग. ९.७३) (२१८) कामें, कोपें, लोभे नागविलें अमित, यांस जे भुलले; । यांच्या कुदृष्टिपातें तेजखी पुरुषहीरही उलले. ॥ (उद्योग. ९.७२) (२१९) मी, माझे, हे धातक, लागो या आजि आग मोहाला; । न मनांत अहंममताभ्यधिका लोकांचिया गमो हाला. ॥ (द्रोण. १.४०) (२२०) बहु काम, कोच, लोभचि सर; न प्रळ्याग्नि, तपन, यम राया ! (द्रोण.१५.३३) (२२१) येइल बहूपचारें बंन्योरसिजाति काय ओलावा ? ॥ (उद्योग. १.२०) (२२२) होईल श्रीहंसी हे हंस लजुनि वायसा मान्य ? ॥ (उद्योग. १.१३) (२२३) मारुतिभंग घडेल प्रचुरचणकचर्वणोद्धता प्लवगा ? ॥ (उद्योग. ४.३७) (२२४) वाचाळनीचसख्ये न फळ, जसे वंध्यदारशुष्करतें. ॥ (उद्योग. ४.३८) (२२५) झालें दीप्त अलातें में गेह विझेल काय हाहांनी ? ॥ (उद्योग. ४.८२) (२२६) सोडुनि सदन सेविल कोण सुधी अशुचि वाळके तुकडे ? ॥ (उद्योग. ११.४८) (२२७) न रविपुढे मिरवेसें चंद्रीहि, कसे असेल बळ भगणी ? (उद्योग. १३.४२) (२२८) पुष्कळ वाढेना का विध्य, नव्हे पात्र रत्नसानुजया. ॥ (भीष्म. १.६२) (२२९) वृद्धहि सिंह महामदमत्ताही काय गा! ढळे नागा ? । (भीष्म. १.७८) (२३०) करिल कसे मांजर ? जें दुष्कर हरिहनन काज वाघास; । न शकति अग्नि विधु, कसा दिनमणिचा करिल काजवा घास ? ॥ (आदि. १२.२५) (२३१) आकार सम दिसे, परि सरडा पावेल काय नक्रतुला ? ॥ (अवतार. २००) (२३२) सुख व्हावें तरि, धर्माप्रति ह्मण 'माथां वसे, नसे दूर';। पूजा कैची लोकी, जरि दगड शिरी धरी न सेंदूर. ॥ (आदि. ९.५८) (२३३) निज धर्मचि संसारी मुक्तीचे हेतु, सूनु गुंतीचे. ॥ (स्त्री. ३.८) (२३४) रक्षील धर्म समयीं धरिती त्याचाचि भरंवसा सुकवी. ॥ (सभा. ४.१०२) (२३५) धर्मन्याय त्यजितां तेजखीही तमी न रविहि तरे. ॥ (वन. २.९२) (२३६) जें धर्मनीति करितें राजहित, करी न उग्र सेना तें. ॥ (शल्य. १.३५) (२३७) बापा ! धर्माच्या तों कोणी सोडूं नयेचि कासेतें। निष्फळ होती मेघे त्यजिली आलीहि जीविका सेतें. ॥ (वन. २.८१) .

·परिशिष्ट- १६७ .. (२३८) सर्वहि नीच प्राणी धर्मातें संकटीं बरें पाहे । वाहे अनयस्रोते भलतेचिकडे सुखी असे आहे. ॥ (गदा. १.७७) (२३९) भुजबळ देतें जय तरि कविनी नयधर्मबळचि कां गावे ? (शल्य. ३.४०) (२४०) होतें सद्धर्माच्या कासेला लागतां सदा शिव हो ! । (वन. १३.२७) (२४१) धर्मासि न अनुमोदिति जे त्यांची आप्तता वृथा; पर ते. ॥ (आश्रम. ३.४५) (२४२) देती सामग्री जय, तरि कां सन्नीतिला गुणी वरिते ? ॥ (विराट. (५.३७) (२४३) धर्मन्यायविरोधे कोणाचेंहि न इष्ट साधेल. (उद्योग. ४,१५) (२४४) ये धर्मचि; पुत्र, स्त्री, कोश, रथ, तुरग, करी न सांगातें. ॥ (भीष्म. ११.२६) (२४५) धर्मरतिविना वानरजन्मांतचि कां न जन्म नर मोजी ? ॥ (द्रोण. ५.८७) (२४६) धर्माच्याचि वळानें सद्विद्योत्पत्ति होतसे स्पष्ट; । तेव्हां नुरे अविद्या जीस्तव बहु जीव पावतो कष्ट. ॥ (हरि. ५४.६३) (२४७) श्रद्धाचि करितसे हित धर्माचें, जेवि माय तनयाचें । जप, तप, मख, गुरुपूजा मुख्य श्रद्धाचि आयतन यांचें. ॥ (ब्रह्मो. १७.१) (२४८) श्रद्धेनें भजत्यातें पाषाणहि फलद होय, जो अज्ञ । तोही सद्गुरु होतो; अश्रद्धेनें वृथा महायज्ञ. ॥ (ब्रह्मो. १७.२) (२४९) दुःत परासि न द्यावें, सत्य वदावें, क्षमा न सोडावी, जोडावी कीर्ति, असी कुलरीति तुम्ही कधी न मोडावी. ॥ (उद्यो. ८.६) (२५०) सिहीला तोचि उचित सुत, जो मारूनि सिंधुरा जाला. ॥ (उद्योग. १०.४७) (२५१) अयशस्कर तोक पळहि मळवाया धाम बा ! न रांगावें। जरि न गमेचि, तरि मुखें चित्ररचित रामवानरां गावें. ॥ (उद्योग. १०.५५) (२५२) सुजनासि बिभीषणता रुचते, कुजनासि की दशाननता, । अनता जना शिवे रे संसारी ओखटी दशा, न नता. (भीष्म. ६.२४) (२५३) वांकेल ताजव्याचे भारावांचून काय बा ! पर. ? (द्रोण. १.४१) (२५४) कांसेसि लागल्याचे क्षुद्र अलावुहि करूनि अवन तरे. ॥ (द्रोण. ७.७६) (२५५) शोकी आप्तसमागम विषतरुचा जेवि भरविला पाला. ॥ (द्रोण. ८.३३) (२५६) ज्या वाटेने गेले गुरु, धरिती छात्र त्याचि वाटेते. ॥ (द्रोण. ११.३४) (२५७) मूलमहत्व न हरिले मोठ्या झाल्या तथापि टीकाहीं. ॥ (द्रोण. २३.७६) (२५८) अप्रियकारि जनाचा अणुमात्र धरूं नयेचि विश्वास. (हरिवंश २.८८) (२५९) चुकल्या जनासि कोणी सांगुनि निजहित, पथासि जो लावी, । धनदेंहि उपकृतीशी त्याच्या निजसंपदा न तोलावी. ॥ (हरि. ३.८२) (२६०) योगाभ्यासींच, धरुनि आत्मसुखप्राप्तिकाम लागावें. ॥ (हरि. ३.८६) (२६१) जीर्णाचे केश जिरति, जीर्णाचे जिरति सर्वहि दंत, । परि जीर्णांच्या जीवितधनवांछा ज्या तयां नसे अंत. ॥ (हरि. ५.१५) (२६२) आतांच्या भीतांच्या देतातचि हाक शूर हाकेला. ॥ (हरि. १०.२१) ।

·१६८ परिशिष्ट- - . (२६३) अभिषेके जो ओले अलक शिरी तोचि आर्य आधीतें वारूनि, प्रकृतीचें रंजन जें करिति कार्य आधी तें. ॥ (हरि. ११.१४) (२६४) बहुतांचें संकल्पित जें तें होतेंचि निश्चयें कार्य । बहुजनहितार्थ मृत्युहि जयचि असें ह्मणति सर्वही आर्य. ॥ (हरि. २३.४८) (२६५) आ लेकरूं करी जें, घालावें मधु तयांत की आले ? ॥ (हरि. २६.६१) (२६६) पतिच्या छंदें केलें व्रत तप में काय सर्व ते फळतें ॥ (हरि. २६.६५) (२६७) सुहृदुक्त युक्त कटुही, ओखद बाळासि होय जेंवि हित. ॥ (हरि. २७.१०३) (२६८) न करावें परिणामी तापप्रद जें मनास देहास. । (हरि. २७.१०४) (२६९) जें वारिरुह सुरस दे, वाळुनि त्या काय मधुकरी परते ? ॥ (मंत्रमय भाग. ४५) (२७०) घालिति परार्थचि धवलतर यश लक्षुनि, न आंग जन कास. ॥ (हरि. ३५.७९) (२७१) भूतद्रोहिजनाश्वी घालीच विपत्तिवीर पल्याण. ॥ (गोपीगोडवा. ४१) (२७२) गणिकास्पशैं होतें क्षीण यशः पुण्यपुंजही जळती. ॥ (कुश. १२.३२) (२७३) ज्वरितांसि शर्करा जशि, कटु होय खळासि सुरसही कविता । शिष्टा पद्मां सुख्न दे, दुष्टां घूकांसि ताप दे सविता. ॥ (प्रश्नो. ७७ ) (२७४) ज्या शाणघर्षणादिक संस्कार, चढे गुणासि तोचि मणी. ॥ (हरिश्चंद्र. ५.३९) (२७५) खप्नीहि परस्त्रीतें न शिवे ऐसें करी अधीन मनः । गोविप्राश्वत्थांचें न चुकों द्यावें तुवां कधीं नमन. ॥ (मदालसा. ५.२३) (२७६) सावध सदा असावें संसारी, खहितकृत्य लक्षावें, । पुरुषर्थाचें साधन बा ! धनसें हें शरीर रक्षावें. ॥ (ब्रह्मो. ११.३४) (२७७) निर्दोष जे तयांची चित्तांत कधीं करूं नये शंका; । प्राणहि वेंचुनि रक्षी वृद्धा, बाळा, सुदुर्बळा रंका. ॥ (ब्रह्मो. ११.३६) (२७८) त्यजुनि पथ वनीं शिरतां सांपडतो स्पष्ट हा दवा, खातो। की व्याघ्रादिक, पावे की कंठकविद्धपाद वाखा तो. ॥ (ब्रह्मो. ९.४१) (२७९) तो आप्तोत्तम, कामा ये जो धांवोनि अवसरी विषमीं ॥ (अमृत. १.६२) (२८०) जें सन्मार्गप्रचार करुनिच असतें संग्रहीं पुण्य हो ! तें। सर्वव्यापन्महीध्रप्रशमनविषयीं वज्रवत् दक्ष होतें. (कुशलवो. ४.८४) (२८१) यश, सुख, पुण्य मिळे मग बंधूंनी कां न नीट नांदावें ? ॥ (आदि. ३६.२४) (२८२) सद्सना जसि विनतीं तसि न करी औरसींहि माय किव. ॥ (ब्रह्मो. ४.२१) (२८३) खळ निंदिति, म्हणुनि बुधे टाकावी काय हरिगुणासक्ति । दीरनणंदाजाचें साध्वी न त्यागिती सुपतिभक्तिः ॥ (मंत्ररा. उप. ५ (२८४) विशुद्ध खांताला रुचति गुण पीयूषसम जे,। परी त्यांतें दुष्ट स्वमनिं विष ऐसेंचि समजे; ॥ वृतें क्षीरें होती प्रमुदित मखी निर्जर खरे; ॥ परी तेही तापप्रद रस जयाला ज्वर भरे. ॥ (मंत्ररा. उप. ९) ·परिशिष्ट- १६९ (२८५) संतत सज्जनसेवन, सत्क्षेत्रनिवास, सत्कथाश्रवण, । यांहीं युक्त प्राणी पश्चात्तापी न जाहले कवण ? ॥ (ब्रह्मो. २२.२४) (२८४) ह्री, सत्य, धर्म, आर्जव जिकडे तिकडेचि कृष्ण जाणावा; जिकडे प्रभु तिकडे जय जाय; न लागे स्तवूनि आणावा. ॥ (उद्योग. ५.७९) (२८७) निद्राभंग बरा, परि न बरा आवश्यक क्रियालोप. ॥ (आदि. ५.१००) (२८८) गुण वावडींस, सुदृढ प्रेमाचि स्त्रीस आवरायाचा. ॥ (आदि. ११.४५) (२८९) स्पष्ट हिताहित कथिता जो होय, सहाय तोचि रायास,। प्रियवाक् नर की नरकी भोगवितो भोगितो चिरायास. ॥ (सभा. ४.४४) (२९०) सदतिक्रम करिल कसा जो धर्मन्याय गुरुमुखें पडला ? ॥ (वन. ३.३७) (२९१) सच्छळकर्म वल्पहि सद्यःक्षयहेतु जेवि गर-वारी. ॥ (वन. ८.३७) (२९२) कलिमाजि लघुत्वप्रद शकीस, तसेंचि नीच कावेस. ॥ (विराट. १.१४१) (२९३) उघडहि निधी अभाग्या, न दिसे मलिना जनासि अत्रिज गा !॥ (विराट. २.२३) (२९४) भेद नसावा बुध हो ! भेदें स्वयश न परांसि ओपावें. ॥ (विराट. ४.५५) (२९५) जो सोडिला दयेनें पावेल ध्रुवपदा न वेदांतें. ॥ (उद्योग. ५.५४) (२९६) अशुचिस्पृष्टा सच्छ्री ह्मणवि भली तापल्या पहारेतें. : (उद्योग. ५.९०) (२९७) ज्यांने मन सच्छ्रुतिमतपथ सोडुनि दुष्पथीं कदा न रते,। पावति भगवंताच्या जाणुनि सद्भक्तिनें पदा नर ते. ॥ (उद्यो. ५.८६) (२९८) (श्लो०) प्राप्तप्रौढत्व सिंहीतनय न पळही क्रोष्ट्रयूथीं वसेल. ॥ (कृष्णविजय ५५.३४) (२९९) विश्वंभर। त्राता होय जयास काय करिती विन्ने तया शंभर ? ॥ (कृ. वि. ५५.४१) (३००) ओपा योगाग्निमध्ये तनुहि, परि न हा (=ईश्वर) भक्तिवांचूनि सोपा ॥ कृ. वि. ५८.१६) (३०१) दृष्टि निवळे। न ज्यांची, त्या रोग्यां दिसति दरदुग्धेदु पिवळे ॥ (कृ. वि. ६१.२) (३०२) पाजी दुर्मति मद्य, दे खळ पिशाहाती स्वयें कांकडा. ॥ (कृ. वि. ६१.९) (३०३) हंसातें हांसिलेही, तरी गुणयश ते नाशिले काय काकी ? ॥ (कृ. वि. ६१.१९) (३०४) ज्या जाणेचि नसे किमर्थ पुसतां प्रामाचिया त्या पथा? ॥ (कृ. वि. ६५.१९) (३०५) जो सिंधूसि तरे सुखे भुजबळें तो कां न डोहा तरे ? ॥ (कृ. वि. ६६.१६) (३०६) कोल्याने हरि रांधिला विधिबळे, भ्याला शिखी गांधिला ! ॥ (कृ. वि. ७७.१६) (३०७) दुष्टाचारी क्षमा ती निजविमलयशी स्पष्ट दावील हानी. ॥ (कृ. वि. ६८.३) (३०८) तेज दुःसहचि सिंहशावकी, दाहशक्ति जसि अल्पपावकी. ॥ (कृ. वि. ६८.१२) (३०९) आप्ती आप्तांस, लावी व्यसन न कर जों तों, बळें जागवावें. ॥ (कृ. वि. ६८.२१) (३१०) पादत्राणहि की शिरीं सुमुकुटस्थानी पहातें चढो,। वांछि विप्रसभेत बैसुनि पदी शूद्र श्रुतीतें पढो. ॥ (कृ. वि. ६८.२६) (३११) करिति कुमति प्राणत्रात्याचिया अवमानना, । न निरखिति या साठी ज्ञाते की अवमानना. ॥ (कृ. वि. ६८.३५) १५ परिशिष्ट .... त्या माकडा।

·१७० परिशिष्ट-ञ ? (३१२) कूपाला दोष कैचा नुघडनि नयनें पाडितां अंधकारा ? ॥ (कृ. वि. ७०.१०) (३१३) दीनी देव दया करी तसि, जसी मातापिता नंदनीं. ॥ (कृ. वि. ७३.९) (३१४) स्वामी ज्याचा न ठाके मृगरिपुसमरी यूथ वांचेल काय ? ॥ (कृ. वि. ७६.१०) (३१५) ईशक्षोभ करी तृणासि अशनी हें बोलती जाणते. ॥ (कृ. वि. ७८.२०) (३१६) सिंध्वंतीहि वुडोनि शुष्क असिजे पोटीं शिळापर्वते. ॥ (कृ. वि. ७८.१७) (३१७) केलें जें ईश्वरें तें शुभचि, कुशलधी शोचती कां अतीता ? ॥ (कृ. वि. ७८.२२) (३१८) मोहुनिही करी बद्ध न, सद्धन तत्पदचि, भाग्य लक्ष्मीचें, । ज्यास न वेंच, नवेंच प्राभव दे, नुरवि लौल्य पक्ष्मींचें. ॥ (कृ. वि. ८१.४९) (३१९) ने वित्तमद श्वभ्रा, तापवि परि निर्धना यदा दभ्रा । वा करुणेच्या अभ्रा ! श्री दासी संपदा करी बभ्रा. ॥ (कृ. वि. ८१.५५) (३२०) दयित ब्राह्मण मजला (=प्रभुला) कौस्तुभ हा दृष्टिमणि खरे समज, जगदिष्ट श्री प्रियहि खचतुर्भुजरूप हे तसे न मज. ॥ (कृ. वि. ८७.७३) (३२१) अमृतप्रद परमेश्वर ‘माग' ह्मणे, त्यासि मागतो गरळ. । परळ श्रीमंतातें मागे हतविधि, शिजे कसा हरळ ? ॥ (कृ. वि. ८८.२०) (३२२) संकट पतिव्रतेचें पतिव्रतेनेंचि की निवारावें, नौकेनें नौकेला वुडतां यादोनिधींत तारावें. ॥ (कृ. वि. ८८.४८) (३२३) रणयज्ञी भूपाला व्हावें अंगें सहाय भूपानें, । सागरतृषा हरावी कैसी खादूदकेंहि कूपानें ? ॥ (कृ. वि. ८८.४९) (३२४) पूज्यातिक्रम करितो जो तो हो मर्त्य की सुर क्षेमी । नोहें कधींच आंगें असमर्थ तयाचिया सुरक्षे मी (=प्रभु). ॥ (कृ. वि. ८८.८१) (३२५) जी ती कथा सुखाची सरिता हरिताप तापस श्रोते। कवि मीन आंत बाहिर दिसति विचारें परस्परां हो ! ते ॥ (कृ. वि. ८९.२४) (३२६) नवल हरिकथा सरिता वाहविति स्थिति न मोडिती दूर, आधी बुडविति मग तन्नेत्रांत भरे हळूहळू पूर. ॥ (कृ. वि. ८९.२५) (३२७) प्रभुची अमितें चरितें जरि ते यश वर्णितां नसे अंत, । गातां दुर्गति चुकवी सुकविप्रिय हेंचि वर्णिती संत. ॥ (कृष्ण विजय ८९.१००) (३२८) गुरु हरिहर; बहु तरले गुरुचरिताच्या करूनि पठनातें. ॥ (उद्योग. १३.५७) (३२९) कैसाहि असो गुरु, बहुमान्यचि चित्तें हि लंध्य न भल्याला,। पूज्यचि दक्षमखांतक जरि अस्थि भुजंग भस्म नभ ल्याला. ॥ (उद्योग. १३.१५०) (३३०) गुरुचरणावरुनि सदा ओवाळुनि सांडिती असु ज्ञाते, । सुज्ञा हरिहरसे जे गुरुचरण, न मानती असुज्ञा ते. ॥ (उद्योग. १३.१५२) (३३१) गुर्वनुमतें खधर्माचरणे कवि करिति कुळसमुद्धरण. ॥ (भीष्म. १.६८) (३३२) गुर्वाशीर्बळवर्जित जो क्षणहि उभा न तो टिके शवसा. ॥ ६९ ॥ (३३३) भंगेल गुर्वपूजक साधुनि देईल गर्ग होरा जा (=ज्या)॥ ७१ ॥ (३३४) सुगुरु सुशिष्यसुवश, की सुस्त्रीवश सुबहु मन्मथ नरा जा (=ज्या). ॥ ८७ ॥ (३३५) जे जे गुरुभक्तिरसिक ते न भ्रमले पडोनि संत तमी. ॥ ९५ ॥ ।

·HD परिशिष्ट-ट. मोरोपंती मंडळ. (ग्रंथप्रसिद्धकर्ते, संपादक, टीकाकार, भक्त वगैरे) (श्लोक) 'तरंगिणी तथा वाणी पुरस्थानपि भूभृतः। तिरस्कृत्य समभ्येति रसिकं रसवाहिनी ॥ (गीति) 'समलंकरोति काव्यं सुकविः कुकविश्च तदुभयं काव्यम् । अनलं तनोति चित्ते सहृदय- हृदयं प्रविष्टमात्रं चेत् ॥ सदसि चमत्कारकरश्चतुर- तरश्चित्रबाणसंधाने। कोशधरोऽप्यर्थपरो रसेश्वरो जगति जयति कविराजः ॥ (विठोबा अण्णाकृत सुश्लोकलाघव ४५६,४५३,४४०) (भावार्थ) नदी व वाणी ह्या दोघीही रसवाहिनी (जलाला, पक्षी नवरसांना वाहणाऱ्या) आहेत. त्या जवळच्या भूभृतांचा (पर्वतांचा, पक्षी राजांचा) तिरस्कार करून रसिकाजवळ ( रसिकपुरुषाजवळ, पक्षी समुद्राला ) प्राप्त होतात. ४५६ सुकवि व कुकवि हे दोघेही काव्याला 'समलंकृत' (सम्+अलंकृत उत्तम रीतीनें शोभित, पक्षी स+मलंकृत-दूषित) करितात; त्यांचे अर्थात् सुकविकुकवींचे-काव्य सहृदय मनुष्याच्या अंतःकरणांत प्रविष्ट होतांच 'अनलं करोति' ह्मणजे सुकविपक्षी अन्+अलं ह्मणजे पुरेसे वाटत नाही; ह्मणजे सुकवीचें काव्य कितीही ऐकिलें तरी आणखी ऐकावेसेंच वाटते; कुकविपक्षी अनल ह्मणजे अनि त्यासारखें संताप देणारें होतें. ४५३. उत्तम कवि हा जगांत राजाप्रमाणे जय पावतो. राजा हा रसेश्वर (रसा+ईश्वर) पृथ्वीपति असून सुकवि हाही नवरसांचा खामी असतो. राजा कोशधर (भांडारगृहाचा खामी) असतो, तसा सत्कवीही अमर, हैम, मेदिनी, विश्व इत्यादि कोशांचा खामी असतो. राजा अर्थपर (द्रव्याच्या ठिकाणी तत्पर) असतो, तसा उत्तम कवि हा शब्दार्थयोजनेविषयी तत्पर असतो. राजा सदसिचमत्कारकर म्हणजे सत्+असि अर्थात् उत्कृष्ट तरवारीचा चमत्कार ( युद्धांत ) दाखविणारा अर्थात् मोठा शूर तरवारबहादर असतो, तर कविवर्य हा सदसि ह्मणजे (विद्वानांच्या ) सभेत चम- स्कारकर ह्म. खरचित काव्याची चमत्कृति दाखविणारा (रस, अलंकार, गुण इत्यादि काव्य.

·१७२ परिशिष्ट-ट साहित्याने आपले काव्य किती खचून भरले आहे ते दाखविणारा) असतो. तसेंच राजा विचित्रशरसंधानाविषयी अतिशय चतुर असतो व कविश्रेष्ठ हा चमत्कारिक बाण ह्मणजे शब्द त्यांच्या योजनेविषयीं ह्मणजे मार्मिक, हृदयस्पर्शी काव्य करण्याविषयी फार कुशल असतो. सूचनाः-मोरोपंतांच्या काव्याचे मार्मिक रसज्ञ असे कीर्तनकार, कवि, लेखक, निबंधकार, ग्रंथप्रकाशक, व त्यांचे अनुकूल प्रतिकूल टीकाकार अशांपैकी काहीजणांची नांवें पुढे दिली आहेत. या शिवाय ज्यांची नांवें देणे योग्य असून ती चुकून राहून गेली असतील त्यांची आह्मी मनःपूर्वक क्षमा मागतो. १ कीर्तनकार:- (७) मटंगे नागेश्वर महादेव ऊर्फ नागेश- कवि नंदिकेश्वरचरित्र या १८४ आर्या- बद्ध काव्याचे कर्ते (८) बुंडे वामनबुवा इंदापूरकर (९) नासिककर व्यंबकवुवा (१०) परांजपे गोविदबुवा नासिककर ११) व-हाडकर बजाबा हरिदास (१२) सागरकर हरिदासबुवा (१३) रहिमतकरबुवा (१४) पन्हाळकर गोसावी (निरीच्छ प्रेमळ हरिदास) (१५) ओतुरकर पांडुरंगबुबा (पंतशिष्य) (गीति) अतिचित्रकलापातें उभबुनि (१६) पांडुरंग बोवाचे शिष्य सखारामखामी आर्यास दे महाश्चर्य, (१७) चाकणकर गुजाजी हरिदासकीर्तनगणी बहु शोभे (१८) मसुरकर काशीनाथबावा तो मयूर कविवर्य. ॥ १९) नागपुरकर दादाजी हरिदास (१) चातुर्मासे संत विठोबादादा (सम- (२०) नागपुरकर गोपाळजी हरिदास कालीन) (२१) पातुरकर कृष्णबुवा (२) चातुर्मासे मैराळबोवा (समकालीन) (२२) ढोले रामकृष्ण गोविदबुवा (३) ताहराबादकर महीपतिसुत विठोबा (२३) ब्रह्मनाळकर यशवंतबुवा (समकालीन) (२४) औधकर पंतप्रतिनिधि बाळासाहेब (४) सोलापूरकर कविप्रवर रामजोशी बी. ए. सरकार (समकालीन) (२५) पटवर्धन डॉक्टर (५) फळटणकर आत्मारामबुवा (सम- (२६) चिंचणेरकर महाभागवत मुकुंदबुवा कालीन) सातारा. (६) तुकाविप्र (समकालीन) (२५) भागवत विनायकबुवा काशी. MUR Vitam ·परिशिष्ट-ट १७३ एल. बी. (३२) चंवडे (२८) जोशी बालहरिदास रामचंद्र पुरुषोत्तम | (२) साने काशीनाथ नारायण बी. ए. पुणे ('काव्येतिहाससंग्रह'कार) (२९) कुळकर्णी शंकर बळवंत बी. ए. एल. (३) मोडक जनार्दन बाळाजी बी. ए. (जन्म इ. स. १८४५ मृत्यु १८९०) (३०) काळे श्रीपाद विनायक ('काव्येतिहाससंग्रह'कार व 'काव्य- (३१) आठले रामचंद्र नारायण संग्रहाचे संपादक) बाळकृष्णबुवा काशी (४) चिपळूणकर विष्णु कृष्ण बी. ए. (जन्म (३३) दांडेकर रामचंद्रवुवा इ. स. १८५० मृत्यु १८८२)('काव्ये- (३४) शिरवळकर रामचंद्रबुवा तिहाससंग्रह'कार व 'निबंधमाला'कर्ते) (३५) वाशिमकर लक्ष्मणशास्त्री (५) तेंडुलकर बावाजी अनंत ('मयूरकवी' (३६) सुरतकर रामचंद्र विष्णु दशपुत्रे. चे प्रसिद्धकर्ते) (३७) सांगलीकर बंडुबुवा बाळकृष्ण (३८) काशीकर गोपाळ बाळकृष्ण हरिदास (६) ओक वामन दाजी ('काव्यसंग्रहा'चे (३९) मुरुडकर बुवा पुणे संपादक) (जन्म इ. स. १८४५ (४०) मिडे सदाशिवशास्त्री मुंबई मृत्यु १८९७) (४१) तांबे गणेश दत्तात्रय सातारा ७-९) चौधरी जावजी दादाजी (४२) तांबे सदाशिव धोंडो ऊर्फ तांबेशास्त्री जन्म इ. स. १८३४ काव्यसंग्रहाचे (४३) पाठक गोविंद व्यंबक पुसद. (प्रसिद्धकर्ते. तुकाराम जावजी, चौधरी (४४) कट्टी नारायण बिदु अकोला पांडुरंग जावजी (४५) पुसदकर गोविद त्र्यंबक शास्त्री (१०) भानु चितामण गंगाधर बी. ए. (४६) अभ्यंकर विनायकशास्त्री ( काव्यसंग्रहसंपादक) (४७) वामनबुवा केमकर. (४८) गाडे डाक्टर गोविदराव वर्धा (११) केळकर नारायण चिंतामण बी. ए. (४९) कोटणीस हनुमत पांडुरंग सांगली. (काव्यसंग्रहसंपादक) २ ग्रंथ प्रसिद्धकर्तेः- (१२) भिडे बाळकृष्ण अनंत बी. ए. (काव्यसंग्रहसंपादक) (१३) के. व्ही. लक्ष्मणराव एम्. ए. (कर्णपर्वाचे संपादक) (१४) पंडित शंकर पांडुरंग एम्. ए. (जन्म इ. स. १८४० मृत्यु १८९४) (बृह- दृशमाचे संपादक) (मासिकपुस्तकांचे प्रसिद्धकर्ते व संपादक) (१५) पंत पराडकर रामकृष्ण दत्तात्रेय (१) डुकले माधव चंद्रोबा (सर्वसंग्रहकार) बी. ए. ('मोरोपंताचे समग्र ग्रंथ' (जन्म १८२५ मृत्यु १८८५) याचे प्रकाशक) मृत्यु १८९२), चौधरी ·१७४ परिशिष्ट-ट ४ निबंधकार व लेखक. (१६) ओक दामोदर केशव बी. ए. ('सभापर्व' व 'द्रोणपर्व'यांचे संपादक) (१७) डुबे शिवराम तानबा बी. ए. (संस्कृतमंत्ररामायणाचे संपादक) ३ केकावली सार्थ प्रसिद्धकर्ते. (गीति) 'गुंफुनियां अष्टोत्तरशतरामायण- मालिका गळां घाली। (१) तर्खडकर दादोबा पांडुरंग (जन्म प्रभुच्या, अशी हिच्याविण वाणी जन्मास कोणती आली?॥ १८१४ मृत्यु १८८२) सुप्रसिद्ध 'यशोदापांडुरंगी' (इ. स. १८६५) झाला पद्ययुगाचा अंत टीकेचे कर्ते व व्याकरणकार परत्री पराडकर जातां, । (२) गोडबोले परशुराम बल्लाळ (जन्म इ.स. माध्यान्हीं गद्याचा आहे १७९९ मृत्यु १८७५) 'नवनीत'कार सूर्य प्रवेशला आतां.॥ व 'केकादर्श'कार (इ. स. १८६७) (महाराष्ट्रजनविज्ञापना. गं. रा. मोगरेकृत) (३) जोशी रामचंद्र भिकाजी 'शालापत्रक' (१) हंस मल्हार बाळकृष्ण (मोरोपंता- कार व व्याकरणकार. वरील निबंधाचे कर्ते) मयत. (४) चोणकर माधव रामकृष्ण (इ. (२) पांगारकर लक्ष्मण रामचंद्र बी. ए. स. १९१६) ('मोरोपंती वेंचे' व 'मोरोपंताचें (५) बोरवणकर चरित्र' या सुप्रसिद्धग्रंथाचे कर्ते व (६) घाणेकर संतचरित्रकार. (७) केळकर केशव सदाशिव (३) गुंजीकर रामचंद्र भिकाजी (जन्म (८) बेहेरे नारायण केशव एम्. ए. एल. टी. इ. स. १८४३ मृत्यु १९०१) (९) श्रीरामदासानुदास (विविधज्ञानविस्तारकार) अनिर्दिष्ट- (४) पंडित हरि माधव (जन्म इ. स. केकावली इ. स-१८५८,१८८८,१८९० १८४९ मृत्यु १८९९) (खनामनिर्देश केकावली टीकेसह. का वा. १८७७ न करितां विविधज्ञानविस्तार, काव्य- बा. आ. कं. ૧૮૮૮ संग्रह, शाळापत्रक इ. मासिकांतून केकार्थसूचिका-वि. ना. ता. १८७४ मोरोपंतांवर लेख लिहिणारे विद्वान् सार्थ केकासंचय-के. बा. व. १८७३ कवि टीकाकार) ·परिशिष्ट-ट १७५ मयत. (५) गरब काशीनाथ पांडुरंग (जन्म इ. वहुत ती लुटुनी शिरिं खोंविती । स. १८५३ मृत्यु १९०४) रुचिर ती दिसती यमके किती? ॥ (६) भागवत राजाराम रामकृष्ण (जन्म (रेव्हरेंड नारायण वामन टिळक-काव्य- इ. स. १८५१ मृत्यु १९०८. कुसुमांजलि अंक १ ला, २२)' ('अलंकारमीमांसा'कार व नलदम (3) मोगरे गंगाधर रामचंद्र यंतीकथार्याचे व 'भीष्मभक्तिभाग्य' । (२) लेले गणेश त्र्यंबक नासिककर प्रकरणाचे स्पष्टीकरण करणारे) । (३) लेले लक्ष्मण गणेश (७) ओक विनायक कोंडदेव(वालबोधकार)। (४) पाव्ये दामोदर गणेश एम्. ए. (५) महाजनि विष्णु मोरेश्वर एम्. ए. (८) केळकर नरसिह चितामण बी. ए. ६) कानिटकर गोविद वासुदेव एल्. एल. बी. ('मोरोपंताचे समग्र ग्रंथ' यांतील प्रस्तावनालेखक) बी. ए. एल् एल्. बी. (९) परांजपे शिवराम महादेव एम्. ए. ('संमोहलहरी'कार पृथ्वीछंद श्लोक ('मोरोपंताचे समग्र ग्रंथ' यांतील १२१) प्रस्तावनालेखक) (७) पाळंदे भास्कर दामोदर (जन्म इ. (१०) पोतदार दत्तोपंत प्रोफेसर, बी. ए. स. १८३२ मृत्यु १८७४) (मोरोपंताचे समग्र ग्रंथ यांतील (८) पटवर्धन गणपतराव हरिहर ऊर्फ प्रस्तावनालेखक) बापूसाहेब कुरुंदवाडकर (गणेश- (११) वनहट्टी श्रीनिवास नारायण एम्. ए. पुराणार्या ११०० यांचे कर्ते) ५ मोरोपंती वळणावर काव्य- (९) फणसे केशव विश्वास रचना करणारे लेखक. (१०) खानवलकर गंगाधर नारायण (राम- दासचरित्रकार) (११) केरीकर विठ्ठल (विठ्ठल नृसिंह) (शुक- रंभा, गजगौरीवत ७६, कबीर व वामन यांच्या चरित्रांवर आर्या रचणारे) (१२) धुंडिराज (प्रन्हादचरित्रार्या ५७, यांचे लेखक) (१३) धुंडिराजपुत्र मोरेश्वर ('चंद्रावल्या- ख्यानकार आर्या १०१) (श्लोक) 'कवि मयूर पिसे बहु टाकुनी। (१४) ढवळे परशुराम बच्चाजी (गुरुचरित्रा- विगत होय यशा भुवि ठेवुनी ॥ वर आर्या ३७८३ यांचे लेखक) SEENA ·परिशिष्ट-ट मा (१५) तंजावर सर (टी) माधवराव (जन्म ६ भक्त व टीकाकार. इ. स. १८२८ मृत्यु १८९१) ( यांनी केलेल्या आर्या मागे सुधार- कांत छापिल्या होत्या) (१६) जोशी चितामणि (गोपीचंदाख्यान, गीति १८२ व सीतास्वयंवर गीति ९० ही आख्याने रचणारे) (१७) आठल्ये कृष्णाजी नारायण माजी- एडिटर केरळकोकिळ व एडिटर लोकमित्र खानापुर) (१८) नारायण कवि ('शिवमोहिन्याख्यान' या ३७ आर्यात्मक प्रकरणाचा कर्ता) (१) बाबा पदमनजी रेव्हरेंड कोशकार (१९) भास्कर कवि (गणपति स्वयंवरा (जन्म १८३१ मृत्यु १९०६) ख्यानाचा कर्ता. पद्ये संकीर्ण २१०) (२) टिळक रेव्हरेंड कवि नारायण वामन (२०) उषाखयंवर व गयगंधर्वाख्यानाचा (३) टिळक लोकमान्य गीतारहस्यकार कर्ता (उषा० संकीर्ण १५६ पद्ये, बाळ गंगाधर बी. ए. एल्. एल. बी. गय० संकीर्ण १२५) पांडुरंग कवि (४) दप्तरदार विठोबा अण्णा 'सुश्लोक- (२१) नाईक सखोबा गोवेकर गोपीचंदा- लाघव, गजेंद्रचंपू' इ. ग्रंथांचे कर्ते (५) प्रासादी राजाराम ख्यानाचा कर्ता (पद्ये संकीर्ण ११८) (६) जनार्दन रामचंद्रजी (२२) नरहरि रामजन्म गीति ६५ त्रयो- (७) कानिटकर केशव बाळकृष्ण दशाक्षरी मंत्रात्मक (८) आणेराव गोविंद बळवंत बी. ए. (२३) नारायणवित्र कबीरजन्मचरित्रार्या (९) बडवे नारायण गोविद पंढरपुरकर १०० यांचा कर्ता (१०) बापट गोविद शंकर शास्त्री (जन्म (२४) त्रयोदशाक्षरी चतुर्मत्ररामायण गीति इ. स. १८४४ मृत्यु १९०४) ९१ यांचा कर्ता अनामकवि. (११) गाडगीळ गजानन महादेव (२५) द्वादशाक्षरी भागवतमंत्र साधलेल्या (१२) इनामदार बळवंत कृष्ण 'मंत्रमय ध्रुवचरित्रा'चा कर्ता. गीति (१३) कुळकर्णी बापूजी लक्ष्मण विंचूरकर २७६ अनामकवि. (१४) गाडगीळ कृष्णाजी परशुराम (जन्म (२६) कृष्णानंदनिमम 'राधाविलास' गीति इ. स. १८४७ मृत्यु १८९६) ६२ यांचा कर्ता (१५) सर मोकदम श्रीनिवास नीलकंठ वणी- (२७) जनार्दन 'दामाजीपंत चरित्र' गीति कर ऊर्फ अप्पाजी महाराज २४ यांचा कर्ता (१६) तर्खडकर द्वारकानाथ राघोबा (जन्म (२८) महाजन देवीदास लक्ष्मण नांदेडकर. इ. स. १८४६ मृत्यु १९०४) ·परिशिष्ट-ट १७७ (१७) देशपांडे शंकर गणेश बी. ए. एल. (४१) जोशी वि. बा. कन्नडकर. एल. बी. वकील वर्धा. (४२) चिपळूणकर कृष्णशास्त्री (जन्म इ. (१८) गुळवणी वामुदेव दत्तंभट स. १८२४. मृत्यु १८७८) (१९) बर्वे रामचंद्र जगन्नाथ (४३) रानडे न्यायमूर्ति माधव गोविद एम्. (२०) खरे विनायक शिवराम ए. एल्. एल्. बी. (जन्म. इ. स. (२१) सबनीस दत्तात्रेय घनश्याम १८४२. मृत्यु १९०१.) (२२) शिगणे मोरो गणेश (४४) विलसन डाक्टर (२३) कर्वे मोरेश्वर वासुदेव भिवंडीकर (२४) पटवर्धन श्रीधर गणेश वसईकर मोरोपंतांची प्रभावळ. (२५) पंडित बळवंत मनोहर सोलापुरकर (२६) गोसावी शिवराम बाबाजी (७) मोरोपंतांचे ग्रंथ उदयास (२७) तेंडोलकर देवराव केशव आणून लोकप्रिय करणारे (२८) कानिटकर वामन हरी बी. ए. कांहीं प्रसिद्ध लेखक (२९) ताह्मन केशव गोपाळ एम्. ए. व प्रकाशक. महामहोपाध्याय 'गुमानी' कविकृत 'पुराणनीतिमाले'चे भाषांतरकार. (३०) मोडक वामन आबाजी बी. ए. (जन्म इ. स. १८३५ मृत्यु १८९७) (३१) आपटे हरि नारायण (३२) रानडे शंकर मोरो बी. ए. (जन्म इ. स. १८५०-१८९९) (३३) जोशी आनंदीबाई डॉक्टर (जन्म इ. स. १८६५ मृत्यु १८८७) (३४) कानिटकर काशीबाई. (१) डुकले माधव चंद्रोबा 'सर्वसंग्रह कार (३५) साठे अच्युत सीताराम एम्. ए. जन्म.इ. स. १८२५, मृत्यु. १८८५) (३६) बापट नागेश विनायक (२) मोडक जनार्दन वाळाजी ('काव्यसंग्रह'- (३७) लोढे मोरो गणेश कार, 'काव्येतिहाससंग्रहकर्ते) (जन्म. (३८) पटवर्धन वासुदेव बळवंत बी. ए. इ. स. १८४५, मृत्यु. १८९०) माजी प्रिन्सिपाल फर्ग्युसन कॉलेज पुणे. (३) ओक वामन दाजी ('काव्यसंग्रह'कार) (३९) श्रीखंडे मथुराबाई (जन्म. इ. स. १८४५, मृत्यु १८९७) (४०) कुंटे माधव मोरेश्वर बी. ए. (जन्म (४) तर्खडकर दादोबा पांडुरंग ('यशोदा- इ. स. १८३५. मृत्यु १८८८) पांडुरंगी'चे कतै) (जन्म. इ. स. 'राजा शिवाजी' कर्ते. १८१४, मृत्यु १८८२) बी. एल.

·१७८ परिशिष्ट-ट (५) पंडित हार माधव ('काव्यसंग्रह'साहा-, (११) पंडित शंकर पांडुरंग ('वृहदशमा'चे व्यक, 'विविधज्ञानविस्ताराचे टीका- संपादक) (जन्म. इ. स. १८४०, कार) (जन्म. इ. स. १८४९, मृत्यु. १८९४) मृत्यु. १८९९) (१२) गोडबोले परशुराम बल्लाळ ('नवनीत'- (६) चिपळूणकर कृष्णशास्त्री (पंतांचे टीकाकार) (जन्म. इ. स. १८२४, कार, केकादर्शकर्ते) (जन्म. इ. स. मृत्यु १८७८) १७९९, मृत्यु १८७५) (७) चौधरी जावजी दादाजी ('काव्यः (१३) भागवत राजाराम रामकृष्ण ('अलंकार- संग्रहाचे प्रकाशक) (जन्म. इ. स. भीमासा' कर्ते)(जन्म.इ.स. १८५३. १८३९, मृत्यु. १८९२) मृत्यु. १९०८) (८) चिपळूणकर विष्णु कृष्ण ('निबंधमा- ला'कार (जन्म. इ. स. १८५०, (१४) रानडे न्यायमूर्ति माधव गोविद (जन्म मृत्यु १८८२) इ.स. १८४२, मृत्यु १९०१) (९) दप्तरदार विठोबा अण्णा सुश्लोक- (१५) हंस मत्हार बाळकृष्ण (मोरोपनावरील लाघवकार (मयत) निबंधकार) मयत. (१०) पंतपराडकर रामकृष्ण दत्तात्रेय (१६) पागारकर लक्ष्मण रामचंद्र मोरोपंताचे 'मोरोपंताचे समग्र ग्रंथ' याचे संपादक. चरित्रकार.

·परिशिष्ट-ठ. 'पंताची कविता आनंदजनक विचारांनी आणि चमत्कारिक कल्पनांनी ओतप्रोत भरलेली आहे. मोरोपंताची कितीएक पद्ये स्वतंत्रपणे आनंदजनक आहेत व कितीएक एकंदर प्रबंधांत संलग्न असतांना आनंदाला प्रसवतात. तथापि भारतादि ग्रंथर बनतील त्यांच्या स्वतंत्र कल्पना आणि स्वतंत्र रचिलेल्या ग्रंथांतील कल्पना ह्या सर्वाचें एकीकरण करून पाहिले असता, मोरोपंतासारखी कवितास्फूर्ति आजपर्यत झालेल्या कोणत्याही महाराष्ट्र कवीस नव्हती, व पंतांनी रचिलेला आहे इतका काव्यग्रंथही दुसऱ्या मराठीभाषाकवीने रचिलेला नाही हे स्पष्ट दिसते. दुसरे, कवितेचा आत्मा जो रस तो ज्या मायेच्या आश्रयाने राहतो ती चमत्कारिक कल्पनाही मोरोपंतांच्या काव्यांत सर्वत्र भरलेली आहे. कितीएक ठिकाणी त्यांच्या कल्पना इतक्या उज्ज्वल व उदात्त आढळतात की, त्या कामांत ते नामाकित संस्कृत कवींची स्पर्धा करीत आहेत की काय असा भास होतो. (हंसकृत पंतावरील निबंध- पृष्ठ ११७-११८) 'The language of poetry consists in imagery, description, metaphorssimilies and sentiment adapted with propriety to the subject.' (Goldsmith). सूचनाः-ही उपमांची यादी व वर्गीकरण अपूर्ण आहे. पंतांच्या काव्यांतील निरनिराळ्या विषयांवरील उपमांचे वर्गीकरण केले असतां 'बहु कल्पना सुकविसा विजयहि बहु शरपरंपरा व्याला' ह्या पंतोक्तीप्रमाणे मोरोपंत हे महाकवि कसे ठरतात हे दाखविण्यापुरताच हा अल्प प्रयत्न केला आहे. ह्या दिशेने मयूरकविभक्तांस उद्योग करण्यास आणखी पुष्कळ जागा आहे. मोरोपंतांच्या उपमाः- (१) अचेतनवस्तुविषयक उपमाः- क्षोभे द्रौणि, जसा रविकांतमणि स्पर्शतांचि तरिकरणीं ॥ १ ॥ (कर्ण. १०.६१) wpme- - ·१८० परिशिष्ट-ठ भोळ्या दिगंबराचे आक्रमिलें वतन, जळ जसें तैलें. ॥ २ ॥ (नामार्या १०२) तेल जसें उत्तेजन देतें तत्काळ दीपकलिकेला. ॥ ३ ॥ (मंत्रभागवत १०.७९८) न विकत्थनरस रुचला कुलजाला काय चोखितां कुचला ? ॥ ४ ॥ (मंत्रभाग. १०.६६७) अन्योन्यविशिखसदनी शोभति रत्नप्रदीपसे शुद्ध. ॥ ५॥ (कर्ण. १४.५८) क्षुब्ध कराया टाकी अरिवरि शर, जैवि अग्युपरि घास ॥ ६ ॥ (कर्ण. १४.६४) ते एकदांचि वर्षति शस्त्रांचे निकर, जेवि घन पाणी.। साहे नगला, ओपी धनपतिसा वाण बाणधनपाणी. ॥ ७ ॥ (कर्ण. १७.६) बहु पेटला धनंजय, वरि पडतां शत्रुसैन्य तें आज्य. ॥ ८ ॥ (कर्ण. १७.१९) संजय ह्मणे, सुयोधन, गिरिवरि हरिसा, रथांतरी चढला; । मानस्नेहकटाहचि तो, परिभवकोपपावकें कढला. ॥ ९ ॥ (कर्ण. १८.३) कुरुसेना बहु कांपे पडतां शरवृष्टि फार जासि थंडी. ॥१०॥ (कर्ण. १८.८) तेव्हां दुर्योधन नृप सज्ज करूनि घे धनुर्लता दुसरी। तींतूनि शरपंक्ति निघति, शरयूआंतुनि जशा महासुसरी.॥११॥(कर्ण.१८.९) त्या शस्त्रांची पटलें त्वरित महास्त्रप्रयोगपटु कर्ण । लीलेनेंचि उडविली, वातें गगनांत जैवि तृण पणे. ॥ १२ ॥ (कर्ण. १९.२२) कल्पांतमेघसा तो, नर शरधारा नराधिपा! सोडी। कुरुसेनेवरि पसरी शरपटला, जैवि भव्य पासोडी. ॥ १३ ॥ (कर्ण. १९.२७) मग मज पार्थात सुकर, जैसा क्षुब्धानिलासि अभ्रांत. ॥ १४ ॥ (कर्ण. २०.४१) संशप्तकांत झाला मग्न जसा सागरोदरी भेंडा. ॥ १५ ॥ (कर्ण. ३०.२७) पांडववनांत पेटे दावानलसाचि कक्ष रिपु ते जा(=ज्या) ॥ १६ ॥ (कर्ण. ३१.१५) भाजा प्रतापदहनी, खलबल हो, घस्मरांतका हुरडा. ॥१७॥ (कर्ण. ३१.४८) कर्ण ह्मणे, 'तुज सागर भासे, मज भीम कालवा राया! ॥१८॥ (कर्ण. ३२.१५) स्नेहें लालन केलें माथां धरिलाहि मलिन वक्र कच.। तव शब्द तसा; भेदी हृदय, न दारुण असा नव क्रकच. ॥ १९ ॥ (कर्ण. ३२.१६.) [ही कचाची उपमा इतर ठिकाणीही आलेली आहे. ] ( आदि. अ. १० गी. ९) शररचितक्षत भूषणहेतु, जला रंध्रयोग मोत्यातें. ॥ २० ॥ (कर्ण. ३२.२९) जरि होति कोळसे परि धनंजयीं पडति टोळ सेना की । येथ रजी रक्ती वपु, तदधिक सुरतांत घोळसे नाकी. ॥ २१ ॥ (कर्ण. ३३.३३) वृष्टि करीच, न राहे प्रावृधन जेवि जरि भिजे सार्थ. ॥ २२ ॥ (कर्ण. ३४.२८) ·परिशिष्ट-ठ १८१ कुरुपतिहित गुरुसुत करि परिभव, परि नृप न कुरुकटक रक्षी,। गृहरक्षणा विझवितां उदकें स्नेहाग्नि जैवि गृह भक्षी. ॥ २३ ॥ ( कर्ण. ३४.३०) शर सोडिले तयावरि गिरिवरि जैसी पयोधरें अणे. ॥ २४ ॥ (कर्ण. ३४.३१) तेव्हां परपुरुप म्हणे, 'पार्था ! दिव्यास्त्रवात सोडावा, । झोडावा, मोडावा वैरद्रुमकर्ण, बाण जोडावा. ॥ २५ ॥ ( कर्ण. ४९.२०) कर्णावरि बहु कोपे पार्थ जई तेधवां अनळसाचा । देह ज्वालामाली भासे त्या रणमखीं अनळ साचा. ॥ २६ ॥ (कर्ण. ४९.२१) तुटला ध्वजचि न केवळ, विजयाचा भरवसाहि तुटला हो!। सुहृदश्रुविंदुसह तो पडला, बळधैर्यसेतु फुटला हो. ॥ २७ ॥ (कर्ण. ४९.४१) तो शर कृत्यानळसा दुर्घटचक्रोद्धतिक्रियानळसा । गांठी कुरुबळविजयप्रासादाच्या रविप्रभा कळला. ॥२८॥ ( कर्ण. ४९.५१) शाणनिशितमुखबाणप्राणभृदीज्यार्क सूनुच्या अमळा । खंडी नाळापासुनि कमळा मारुत तसा शिरःकमळाः ॥२९॥(कर्ण.४९.५२) जैसें स्वमुखींचे जळ खळवळ पळ, पळ न लागतां काढी। मरतांचि कर्ण, चिंता भीतिहि शिरली मनामधे गाढी. ॥ ३० ॥ (कर्ण. ४९.५८) मथिले अहिला विजयें; रजतांसि न पाविजे तुळा कथिलें. ॥ ३१ ॥ (कर्ण. ४८.९) भस्म कराया न लगे दवदहना फार कोप टोळाचे, तेंवि नरास न, अहिचे खंडन करि जेवि तो पटोळाचें. ॥३२॥(कर्ण.४८.१०) स्रवला प्रेमाश्रुजळ, द्रवला पाहोनि शांतनव तो यां, । जैसा प्रसवे, प्रेक्षुनि चंद्रकरा, चंद्रकांत नवतोयां ॥ ३३ ॥ (भीष्मभक्तिभाग्य ४४) तें साहिलें परोपरि परपादाक्रमण जैवि सोपाने. ॥ ३४ ॥ (गदा. ४.११) सेना सर्व मिळाल्या धांवुनि अत्यंत शीघ्र दोघांतें। जैशा तटिनी गंगायमुनांच्या श्रावणांत ओघांतें. ॥३५॥ (द्रोण. १६.६१) वरील बाह्य सृष्टीतील उपमा कितीतरी अनुरूप, उदात्त व हृदयंगम आहे ! शोकग्रीष्मविशुष्की धर्मसरी ताप बंधुयादानीं। धरिला, तो प्रशमविला भीष्मघनें चित्सुधेचिया दानी. ॥ ३६ ॥ (भीष्मभक्ति. ९३) यांतील रूपक किती खमंग आहे ! न शरत्काळींच्याही, ये प्रभुदृष्टिप्रभाव पुनिवेतें. ॥ ३७ ॥ (भीष्मभक्ति. १०६) पुण्यप्रदीप उजळी योजुनि तेथेंचि धनशरीराज्य । वोंवाळी देवद्विजपद, यासाठीच तो करी राज्य. ॥ ३८ ॥ (भीष्मभक्ति. १९०) चुंबक लोहासी तसा, वेणुरवें जनमनासि आकर्षी. ॥ ३९ ॥ (अवतारमाला २६०) १६ परिशिष्ट , ·१८२ परिशिष्ट-ठ परमदुरासद सर्वहि भट, तैलकटाह बहु जसा कढला. ॥ ४० ॥ (मल्लारिविजय २८) शिवकीर्ति किति स्वच्छा अमृतनिधि ह्मणे, असी न मल्लहरी. ॥ ४१ ॥ (मल्लारिविजय ४५) जीचा प्रसाद वृद्धि ज्ञाना दे, पावका जसा पवन. ॥ ४२ ॥ (मदा. ३.१६) तिसरेंहि 'शत्रुमर्दन' हे नाम व्यर्थ, सर्व देहांत । एकचि पुरुप बहु दिसे, जैसा आदर्शजडित गेहांत.॥४३॥(मदालसो. ५.२८) भुवनीं प्रसरत असतां यश सहजचि, जेंवि वारिवर तेल. ॥ ४४ ॥ (कर्ण. २७.२६) परि हृदयमृद्घटांतुनि उपदेशामृत हळूहळू गळतें. ॥ ४५ ॥ (मंत्रभाग. ६५८) वाचिक तुमच्या दयिता कृष्णाचे सांगतों तुह्मां, परिसा। मणुनि असे ज्ञान कथी घांसी सुविशुद्धकांचनीं परिसा. ॥ ४६ ॥ (मंत्रभागवत १०.६०४) भक्त प्रेमें प्रभुला चालवि, जैसें तरंडका शीड. ॥ ४७ ॥ (पांडुरंगदंडक ४७) असि साधु साधुपतिसी गाठि पडे, ती जसी अया परिसा. ॥४८॥ (उद्योग. १.५८) खळमळसंसर्गास्तव न रणकसी गुरुहि सैन्यहेम तरे. ॥ ४९ ॥ (उद्योग. ४.३४) विधरो दायादांचे बळ मन, हे कुळ जसें जळी विरतें. ॥ ५० ॥ (उद्योग. ११.१५) उदकें भेंडा जैसा, याच्या श्रवणेंचि तो विरो पापी. ॥ ५१ ॥ (उद्योग. १२.२९) विटदृष्टि ते कलत्री भावी वनखांत सूच वीरमणी. ॥५२॥ (विराट. १.१२२) जें कर्म सिंधु इतरां, मज हरिदासासि आड वाटे तें. ॥ ५३ ॥ (विराट. १. १७२) उमगा बरें चतुरहो ! तो साधु तपःसमृद्विचा कुणगा. ॥ ५४ ॥ (विराट. १.२१) त्याच्या आत्मां, तेंवि न पाश्रा बहु धाक रात्रि गर्ताचा. ॥ ५५ ॥ (विराट. ३.३०) (२) अभूतोपमाः- शोषण जलराशीचे, संसर्पण जैवि रत्नसानूचें,। अद्भुत पसरण गमे, की गगनाहूनि पतन भानूचे ! ॥ ५६ ॥ (कर्ण. ६.२ नृपति बहु विलाप करी सूतासि म्हणे, 'अहा ! कसे घडलें । या ! संजया ! अकस्मात् रविविव गळोनि भूतळी पडलें ! ॥ ५७ ॥ (कर्ण. ६.३.) (३) अयोग्य उपमाः- झणति विभो ! भेटेल क्षितिजेसह कीर्तिही नवी रमणी. ॥ ५८ ॥ (मंत्ररामायण युद्धकांड ४२) (सुप्रीवादिकपि रामसांत्वन करितांना जें वर ह्मणतात तें एकपत्नी रामाला शोभत नाही). A ·परिशिष्ट-ठ १८३ हा पलभोजन, गूथीं जसा कृमि, अघी तसा रमे, यातें। मी पलमात्रे वधितों जैसा मृगकांत सारमेयातें. ॥ ५९ ॥ ( रावणासंबंधी मारुतीच्या भाषणांतील वरील गीतींतील दोन्ही उपमा अगदीच अयोग्य भासतात.) पुनरपि ते रागाने जाउनि गुडराशिला पिपीलिकसे। लंका व्यापुनि ह्मणती, 'खल हो ! अद्यापि वांचलेत कसे ? ॥ ६ ॥ (मंत्ररामा. युद्ध. ३८९) अस्थिरता जे श्रीची ते तूझ्या शत्रुजीवनी राहो । संतत कल्याण असो, विपक्षलोकप्रतापरविराहो ॥६१॥ (मंत्ररामा. युद्ध. ७५५) (शत्रूला सूर्याची व रामाला राहूची उपमा शोभत नाही.) अन्यनिशाचरजीवनरस नेला राममार्गणभ्रमरी. ॥६२॥ (मंत्ररामा. युद्ध. ३३४) (शंगारप्रसंगी योजण्याची भ्रमराची उपमा बुद्धप्रसंगी शोभत नाही. तीमुळे 'प्रलयसंमर्दनादि वीररसोत्कर्षक क्रियांचा लोप होऊन चुंबनालिगनादिकांचा भास होऊ लागतो.' म. बा. हंस) न दिसति ह्मणउनि केवळ काय नसति गुर्जरीस कुच, राजा ! ॥ १३ ॥ (विराट, २.१२) खप्रिय दाउनि, तन्मन करुनि बहुत आपणापरिस वेडे, । ऐसा देवसुत बरा कांत, ह्मणे सुपति, कुपति, पुर खेडे. ॥ ६४ ॥ (हरिवंश ३६.१०१) तेव्हां धर्मरथावरि नकुळ असा होऊनी पराभूत,। गेला मांत्रिकनिर्जितशक्ति शरण काय ईश्वरा भूत. ॥ ६५ ॥ (कर्ण. १४.७२) हुडकिति शवें पहा पतिसुत वळखायासि बायका सारी;। या कमळवनविहारा शिरल्या हंसीच काय कासारी ? ॥६६॥(स्त्री.४. .४.७) दुर्योधन धर्माशी युद्ध करी जेवि तेल तूपासी. ॥ ६७ ॥ (कर्ण. ९.३) (हा तेलतूपाचा दृष्टांत पंतांचा फार आवडता दिसतो. तो अनेक स्थली आला आहे. उद्योग. ६.३५ इत्यादि) होते निर्भय आश्रित अवलंबुनि तुज, जसे कुपा सरडे.॥६८॥ (सौप्तिक. २.३६) बहु दिवसां सुत पाहुनि कुंती झांकून आननास रडे । सरडीसही बहुप्रिय जे मत न पुरा न कानना सरडे. ॥६९॥ (स्त्री.३.६०) ती धर्मा मर्यादा सोसावी सर्वथा न रामाशी; । जागृवस्थेत जशी नासाग्री बैसली नरा माशी.॥ ७० ॥ (गदा. ५.२) ते स्त्रीविलाप दुःसह भूपा, अतिसारिया जले हिरडे. ॥ ७१ ॥ (शल्य. १.८) तैसेचि निर्गमीही निजले, घालूनि बाजसें हो तें. ॥ ७२ ॥ (सौप्तिक. २.३०) अरिकरिघटा पहातां तुज नरसिहा विमूढगति हो; ऊ। जसि मर्कटासि रुचिदा, तसि तव बाणा सि शत्रुचिति होऊ. ॥७३॥ (कर्ण.७.१७) , ·परिशिष्ट-ठ मानिति ज्या अनपत्या धनपत्याखंडलादि लोकेशः। ज्यां होय जो अपुत्रिक जन नाकी, भोजनांत तो केश. ॥ ७४ ॥ (शांति. ४.६१) गेला स्वर्गासि अमित सुकृतें जोडोनि राय; तें नाकीं। होय सुदुःसह शक्रा, जैसें बाळासि रायतें नाकी. ॥ ७५ ॥ (आदि. ११.७५) उत्तर म्हणे नको गे! पायां पडतों वृहनडे ! सोड;। जोड दिली दुखवू नको, केवळ पितृकरतलस्थ हा फोड. ॥ ७ ॥ (विराट. ३.७४) प्रभुला बिभीषण म्हणे 'पावेल जया न रावणि कदापि';। निजकपटज्ञा पाणी जोडी, भोळ्या नरा वणिक दापी. ॥ ७७ ॥ (वन. १२.५३) धृतराष्ट्रासि रुचेसी सांगे अत्युग्रनीति तो कणिक । वणिक ग्राहकहस्ती देतो विषसर्पिशर्कराकणिक.॥७८॥ (आदि. २८.५) याचप्रमाणे यमकाकरितां पंतांनी क्वचित् अयोग्यशब्दरचना, तसेंच अयोग्य वर्णनहीं केलेले आढळतें. मच्छत्रुविजय इच्छिसि दुष्टा ! बंधुत्व हे तुझे जळलें. ॥ ७९ ॥ (मंत्ररामायण युद्ध. ७०) 'जळले' हा बायकाच्या तोंडांत शोभणारा शब्द रावणाच्या मुखांत अयोग्य वाटतो. सावित्रीचें चरित्र ऐकण्यास योग्य साधु, पतित न या' असें वर्णन (वन. १३.३) तसेच उषेनें पतीचे चित्र ओळखतांच चित्रलेखा 'आणि अनिरुद्धासहित उचलुनि बाजे' ह्या स्थळी 'बाज' शब्दाची योजना ही अयोग्य भासतात. (४) उपमेवर उपमाः- क्रोधि हृदय गुर्वक्षर मोडीं, की मूल लाडिकें लिहितें. ॥ ८० ॥ (उद्योग. १३, १६४) काय शुका मदिराक्षी, खदिरा क्षीणव दे रणीं कदली ? ॥८१॥ (उद्योग. १३.१८९) लब्धतदनुमोदन तो जंबुक सिंहीस, की सकाम ससा । व्याघ्रीस, सतीस बळे, शांतीस वरावयासि तामससा. ॥ ८२ ॥ (विराट. १.४६) आस्तिकशपथ अहीचें, की हरिचे आवरी बल खलीन, धर्म तसें भीमाचें, तो ह्मणतां भूखली खल खलीन. ॥ ८३ ॥ (विराट. १.६९) तो शर गरधर खरसा, पविसा, रविसा, स्मरारिसायकसा। पार्थभुजांतरि शिरला, वाल्मीकामाजि नागनायकसा. ॥ ८४ ॥ (कर्ण. ४९. ३१) सुरनरमंडलकुमुद प्रभु भासे पूर्णचंद्र विकसविता, । की त्या कमळवनी हा शोभेचें पिकवि विपुल पिक सविता. ॥ ८५ ॥ (षष्ठ स्तोत्ररामायण ९२) सार्थक पार्थ करी, ती कैरविणी तो सुधांशु गौरविता, । सविता विनसीसि वरि, की भेटे तो गुणज्ञ ती कविता. ॥ ८६ ॥ (कृष्ण. ८६.२७) A ·परिशिष्ट-ठ १८५ ! सूत म्हणे 'कविगुरुच्या जैसें रसिकांसि वाटलें कवनी, । की उगवतां अदितिचा पांथा जायास वाट लेंक वनी; ॥ ८७ ॥ किंवा जसें सुकंठप्लवगाला वाटले कपींद्र वधीं,। वेननिधनी प्रजाला, त्या पांचाळादिकां तसेंच तधीं. ॥ ८८ ॥ (गदा. ६. २. ३) सद्धर्मबोध विनता सच्छिष्या, सिद्धरस जसा कथिला, । की लोहा स्पर्शमणी, होय तसा जो गुरूत्तमें कथिला. ॥ ८९ ॥ (कर्ण. ४१,७७) वारण विदारिलें बहु बाणबातें, (१) जसे गिरी पविनें, । (२) रविनें किरणगणे घन, (३) की न्यायें बौद्ध खंडिलें कविनें. ॥९०॥ (कर्ण. ८.३२) वरील गीतींत नैयायिक वौद्धमताचे खंडन करितात ही न्यायशास्त्रीय उपमा पंतांनी दिली आहे. यावरून त्यांना त्या शास्त्राची ओळख होती असे मानणे गैर होणार नाही. तो गज पळोंचि लागे, नाटोपे, (१) प्राकृता जसें चित्तः । (२) किवा जसे अनावर यत्नशतें, दैव कोपतां वित्त. ॥ ९१ ॥ (कर्ण. ८. २६) क्षणहि न उरेल नकुळा ! कर्णनृसिहापुढे तुझा दर्प, । सर्पप्राण जसे खगपतिपाशी, शंभुनिकट कंदर्प. ॥ ९२ ॥ (कर्ण. १४.४४ ४४) दुर्योधन परमेश्वर की वृप रवि...(कर्ण, १४. ७४-७५) 'पौराणिक उपमा' व 'ज्योतिःशास्त्रीय उपमा' अनुक्रमांक १६६,९८ पहा. अरुण रवीचा सारथि, दहनाचा वायु, यत्न की विधिचा; । सारथि हो तूं तैसा कर्णाचा धैर्यबळपयोनिधिचा. ॥ ९३ ॥ (कर्ण. २१.१२) शवमांसमत्त जंवुक तूं , गजमुक्ताश सिंह तो जिष्णु; । तूं शशक पार्थ गजपति; की दानव तूं सिताश्व तो विष्णु. ॥ ९४ ॥ (कर्ण. २१.६) आखु बिडाल, श्वान व्याघ्र, शृगाल द्विपारि, शशक करी, विष अमृत, सत्य अनृतहि तूं पार्थ, तया तुह्मां नसेचि सरी. ॥९५॥ (कर्ण. २१.१३) (५) कृमिपतंगसोदिसृष्टीतील उपमाः-- मोहळ कृष्ण सुरसमय, गोपी सरघाचि, त्यासि त्या चुकल्या. ॥ ९६ ॥ (मंत्रभागवत १०.३९८) सुरदृष्टिमक्षिकांचा मोहक तो इक्षुचा सुरस भेला. ॥९७॥ (उद्योग. ८.५९) प्रभु निजभुज त्या तुंडी शिरवी, जैसा महाविळी उरग.॥ ९८ ॥ (मंत्रभाग. १०.४६० ), तसेंच कर्ण. १८.१९ पुच्छ रगडितां नागे धावावें, कडकडोनि चावावें. ॥९९॥ (कर्ण. १४.३) कुरुसेनाभुजगीतें खंडी जो शरनखाननीं नकुल.॥१००॥ (कर्ण. १४.३६) कर्णाचे शरपातस्थळ सोडुनि पळति तेधवां दूर । शूरहि सोमक, जैसे दंशाचे संघ लागतां धूर. ॥ १०१ ॥ (कर्ण. १४.५५) तसेंच कर्ण. २४.२०, मोहमहाजगराने पांडुसुताचा चमूपती गिळिला. ॥ १०२ ॥ (कर्ण. १६.४) " ·परिशिष्ट-ठ गळतां कवच नृपति बहु शोभे, अहि जेंवि कंचुकापगमी. ॥ १०३ ॥ (कर्ण. ३१.१९) कुंतीनंदन चंदन, झाली तत्खंडनक्षणी जागी,। धांवे कर्णावरि भुजशाखेपासूनि, शक्ति ते नागी. ॥ १०४ ॥ (कर्ण. ३१.२१) तरि पार्थासि न सेना त्यजिति, मधुहरासि जेवि सरघाली. ॥ १०५ ॥ (कर्ण. ३३.५७) सप्तद्वीपा पृथ्वी वृप उचली चार अंगुले वरती.। बडिशासि जसी मत्स्यी नुगळी चक्रासि कांपवी पर ती. ॥१०६॥ (कर्ण. ४८.५७) गेहांत भोगितें मन, जैसें जाळ्यांत आपदा याद, ॥ १०७ ।। ( मंत्रभागवत १०.६४२) न विटे ब्राह्मणनमना क्षत्रमन, जसें वनासि मीनमन. ॥ १०८ ॥ (उद्योग.९३४) सचित्त गुर्वनादर, तोयानादर करी न मीन मनें. ॥१०९॥ (उद्योग. १०.७७) वात्सल्यदृष्टि जाणे प्रभुची, जाणे तसे न कूर्मी तें;। कूर्मी काय इचे यश, हासे अमृताब्धिच्याहि ऊर्मीतें. ॥११०॥ (भीष्मभक्ति.१०७) परजीवन हरितीच प्रखर शरें, पारस जसें भ्रमर. ॥१११॥ (मल्लारिविजय. ३९) सात्यकिचेही बाणवज झाले त्या वृपासि घोळसिते,। जेंवि पिपीलिक भुजगा, किंवा व्याघ्रासिं जेंवि कोळसिते. ॥ ११२ ॥ कर्ण. १९.५) भक्तयशस्खयशांतें गात्याच्या ठाकतो पुढे मागे;। डोलतसे परमसुखें; डोलावें सुस्वरें जसें नागें. ॥११३॥ (पांडुरंगदंडक १४) बा! दावपावकासी समर करुनि पावतिल पतंग जया?॥११४ ॥ (उद्योग. ९.९२) कु रुचीका मासीसी न सिवे क्लीवासि कीर्ति हो ! कुरुची. ॥ ११५ ॥ ( उद्योग. १२.४) पावेल लय, ज्योतिस्पृक जैवि पतंग मातला विलया. ॥११६ ॥ विराट. १.१६०) दूर चढोनि पडावे ते गोमयगोलकारकीटकसे। अस्खलित उच्चपदवीप्रति लंधू पाहतात नीट कसे? ॥ ११७ ॥ (विराट, २.१० कीचकरहित विराट स्पष्ट जसा सर्प नीरदन दीन. ॥ ११८ ॥ (विराट. २.३१) (६) कृषिशास्त्रीय उपमाः- राया! अशांत धावुनि तव सुतबळही धनंजया वेढी; । त्यांत दिसे पार्थरथध्वज, जेंवि खळ्यांत वृपगणी मेढी.॥११९॥ (कर्ण. ११.५६) भगवत्प्रसादकल्पद्रुमशिखरसमाश्रितापगेयपि । श्रोतृक्षेत्री सात्विकभावांची पिकविली अनेक पिकें. ॥ १२० ॥ (भीष्मभक्ति. ९४) g ·परिशिष्ट-ठ १८७ - (७) छंदःशास्त्रीय उपमाः- गोपीगोपयशोदानंदी दिव्यांवरी ललामगणीं। आधी मध्ये मगही गौरव सम करि जसें भला मगणी. ॥ १२१ ॥ (कृष्ण. ८४.४४) (साकी) प्रभु तारात्मज दूतमुखें त्या हित कथि तें खळ न गणी,। त्यांत वक्रपण आधी मध्ये अंतिहि जैसे मगणी.॥ १२२ ॥ (मंत्रगर्भसाकीरामायण युद्ध. ४) ('म' गण-तिन्ही गुरुअक्षरें (गीति) यगण जसा एक मुखी मात्र सरल, भूप वक्र मग सर्व.। ज्येष्ठत्व, राजसुतशत, औरस ज्याच्या मनी असा गर्व.॥ १२३ ।। (मंत्रभागवत १०.६३८) ('य' गण आद्य लघु-~-) (८) जादूटोण्यासंबंधी:- सन्मति अपवादा भी, करणीच्याहि न वधू तशि बिभ्याला. ॥ १२४ ॥ (वन. ७.५१) वीर शतानीक गदा सोडी, मांत्रिक जसी महाकृत्या.॥१२५॥ (कर्ण. १५.१०) मांत्रिक मंत्रे मोहुनि धरितो जैसा पराक्रमें साप.॥१२६॥ (कर्ण. २३.६) मदभूतग्रस्ता तुज धर्मात्मा सिद्धमंत्र पाहेल, । साधुपुढे मोह तसा, क्षणभरिहि न हा प्रलाप राहेल. ॥ १२७ ॥ (कण. २४.२३) कर्णानिले उडविली, रक्षामंत्र जसी कुजनदृष्टि. ॥ १२८ ॥ (कर्ण. ३०.६८) (९) ज्योतिषीय उपमाः- (गीति) सहदेव नकुळ दोघे दोभागीं, त्यांत धर्मरथ चाले। भासति जाणों क्षितिवरि पूर्णेदुसमेत शुक्र गुरु आले. ॥ १२९ ॥ (कर्ण. ३८.४७) (श्लोक) आत्मतेज मुनि हा तुजमाजीं । ठेवुनी मथिल राक्षसराजी;। चंद्रमंडळिं जला स्वकरांशी । स्थापुनी रवि निशातम नाशी.॥१३०॥ (छंदोरामायण सर्ग १४.११ (गीति) रुक्मी जळे मनीं, परि चंद्राचे तेज रविपुढे काय ? ॥ १३१ ॥ (मंत्रभागवत १०.७१८) कोणासही न ह्मणविल यापरि गुरु शनिहि कुजहि अष्टम 'हा!' ॥ १३२ ॥ (शांति. ६.१२) जैसै विमार्गगामी गुरु, कवि, वुध, मंगलग्रह क्रूर, । तैसे लोकक्षयकर युद्ध करिति पांडुगुरुजनी शूर. ॥ १३३ ॥ (कर्ण. ११.४) नक्षत्रे इंदुविणे, स्त्रीरत्ने प्रभुविणे तशी गमली. ॥ १३४ ॥ (मंत्रभाग. १०.३९७) त्या धर्मावरि धांवे, पूर्णसुधारश्मिवरि जसा राहू. ॥१३५॥ (कर्ण, ३८.४९) कुंडलमंडित पांड्यक्षितिपतिचे शिर धरातळी पडलें। भासे पतन विशाखामध्यगपूर्णेदुमंडला घडलें. ॥ १३६ ॥ (कर्ण. १३.२८) ·१८८ परिशिष्ट-ठ , की वृष रवि, शर कर, भट उडु, शोणितपूर अरुण, भीरु तम, विजय इनकांत, नृप विधु, बळप ग्रह, इष्ट पद्म हृष्टतम.॥१३७॥ (कर्ण. १४.७५) झाली नष्टप्रायें शत्रुवळे, जैवि उदयि नक्षत्रे. ॥ १३८ ॥ (कर्ण. १९.३०) कर्ण क्षतजें न्हाला त्या काळी तरुण अरुणसा शोभे ॥ १३९ ॥ (कर्ण ३१.२४) कण त्या नृपवृंदा भेटि दिली, जसि कलेवरा जीवें। करि भटमुखें विकसितें तो, रविचा उदय जेंवि राजीवें. ॥ १४० ॥ (कर्ण. २०.२०) एकें अमृतकरेंचि व्योम धवळतें न तें उडुप्रकरें. ॥१४१॥ (कर्ण.२९.३६) दुःशासनासि तेव्हां सात्यकि करि विरथ; आणि आभाळीं। केतू तीन तसे, शर तीनचि रोवी तयाचिया भाळी. ॥ १४२ ॥ (कर्ण. ३० ६५) तो शर शिरे शरीरी सौरीच्या, शिखरिच्या जसा अशनी, । न शनि क्रूर अहिपतिहि, रत ते स्नेहामृती न असृगशनी. ॥१४३॥(कर्ण. ३२.२८) अर्जुन तुझ्या प्रसादें तेजस्वी, त्वांचि तेज निज यातें। दिधलें, ज्वलनासि जसें रविनें पावावयासि विजयातें.॥ १४४ ॥ (कर्ण. ५०.३५) राहुविमुक्तार्क तसा झाला गतमोह भासता पार्थ. ॥ १४५ ॥ (कर्ण. ४९.३८) वेष्टुनि शिर सितवस्त्रे बहु पहिल्याहूनि पावला तो भाः। पूर्णेदुमंडलाने उदयाचल जेवि पावतो शोभा.॥१४६॥ (कर्ण. ४९.७९) अहिचा जसा किरीटी, नगशिखरी न प्रहार अशनीचा;। अत्यंत तीव्र ह्मणती परी तसा दृष्टिपात न शनीचा. ॥ १४७ ॥ (कर्ण. ४७.७७) अर्धार्ह नव्हे काय ग्रहणी रविमंडळ प्रभाविरहें ? ॥ १४८ ॥ (गदा. ४. ४. १४) रविच्या रश्मिपुढे तम, तेंवि टिके ज्यांपुढे न अविचार. ॥ १४९ ॥ (अवतारमाला १०५) वाटे उदयनगानीं शारदपरिपूर्णचंद्रमा बसला. ॥१५०॥(अवतारमाला १६२) निर्जीवन करि अहिता, स्वकरांहीं जें वि पल्वला सविता. ॥ १५१ ॥ (अवतारमाला २४९) विखरी स्मरहर खरतर शर सरसर, अहिमकर जसे किरण. ॥ १५२ ॥ (मल्लारिविजय ३८) चंद्रातें, पावुनियां तपनद्युति, पावती अधिक कान्ती. ॥ १५३ ॥ (मदालसो. २.४४) रविनें विधुसा, प्रभुनें स्वगृहागत मलिन ही न पोळविला ॥१५४॥ (उद्योग.१.४५) रवि स्वगृहीं ह्मणजे सिंहराशीत असतां चंद्र आला तरी त्याचा अस्त होत नाही. या ज्योतिःशास्त्रनियमाकडे येथे कवीचें लक्ष्य आहे. गगनमणिकरीच्या तम केव्हां तरि काय हो! शिवे कमला? ॥१५५॥ (विराट. १.१६) ·munarwas परिशिष्ट-ठ १८९ (१०) तीर्थक्षेत्रादिपवित्रवस्तूविषयक उपमाः- प्रद्युम्ना देवसुता मोठ्या भाग्यकरूनि आवडती । झाल्ये, भगिनी हो ! मी जैशी रामेश्वरासि कावड ती. ॥ १५६ ॥ (हरिवंश ३६.९९) हीच उपमा 'पांडुरंगदंडक'गी० १९ यांत आली आहे. विष्णुपदीं पिंड जसा, शत्रुशिरीं पाय देय जो डावा । तो म्यां दिला अधिक याहुनि जन्मुनि काय अर्थ जोडावा. ॥ १५७ ॥ (गदापर्व) लिंग पदच्युत भग्नहि लंध्य नव्हे, साधुनीतिला पाहें. ॥ १५८ ॥ (गदा. ४.१३) गुरुसदनीं वेद जसा, विषयीं तैसा न देह राबेल; । तो दास्यरूप वाहे त्या नित्य चुकों न दे हरा बेल ॥ १५९ ॥ (आदि. २.२५) दारवियोग प्रभुला तो, जेंवि ध्वजवियोग कलशाला. ॥ १६० ॥ (अवतारमाला १३८) भजती जैशा यात्रा गंगायमुनाख्यसुसरिदोघांतें, तैशाचि रामकृष्णा गोपी; उपमा न दुसरि दोघांतें. ॥१६१॥ (अवतारमाला २३३) (११) दैववाद व प्रयत्नवादः- शास्त्रप्रोक्तविधानें रथ कल्पुनि शीघ्र आणिला शल्ये, । जेंवि मनोरथ साक्षात् केला दैवेंचि सिद्ध वात्सल्ये. ॥ १६२ ॥ (कर्ण. २३.३३) पार्थापुढे तसे बळ कर्मविपाकापुढे जसें न चले. ॥१६३॥ (कर्ण. ३०.१८) आला की कर्ण बळी जैसा अनिवार्य कर्मपरिपाक. ॥१६४॥ (कर्ण. ३१.४६) (१२) धार्मिक उपमाः- जो की यथार्थनामा राजा! पांडवसहाय वसुदान, आचार्य काळकरी दिधलें समराध्वरीं तदसुदान. ॥ १६५ ॥ ( कर्ण. ४.२४) शिरले परमोदारा भगवंताच्या यथेष्ट शर देहीं । ब्रह्मण्यवदान्यसधनसाधूच्या अर्थिजन जसे गेहीं. ॥ १६६ ॥ (कर्ण. ११.४७) धर्मज्ञ गृहस्थ जसा, प्रातातिथिकारणे गृह निवेदी। गुरुसुत तसा निजास्त्रे अपीं, पार्थासि विमुख हों नेदी. ॥ १६७ ॥ (कर्ण. ११.४१) संशप्तकांसि टाकी, स्वीकृति गुरुसूनुचीच पार्थ करी । त्यजुनि अपक्तियातें पांक्तयांतेंचि अतिथि जेंवि वरी. ॥ १६८ ॥ (कर्ण. ११.४२) त्यांही केली प्रभुची कीर्ति स्वप्रेमशिशुगळां जिवती. ॥ १६९ ॥ (मंत्रभागवत १०.४२७) - । , ·१९० परिशिष्ट-ठ रक्षी गुरुसेवा हे सच्छिष्यशिशूसि गालवा : जिवती ॥१७०॥ (उद्योग. ८.८८) जसि इष्टि दशहविष्का, तींत करिति पिष्टपिंड दशधा, ती. । आचार्यपुत्र दावी युद्धमखी पांड्यगजवधी, जाती. ॥ १७१ ॥ (कर्ण. १३.२९) तूं (धर्म) समरयज्ञदीक्षित धर्मात्मा सत्यसंध, मी होता। अधिकार धार्तराष्ट्राहुतिशतहोमी मला दिला होता. ॥१७२॥ (कर्ण. १८.२१) यजमान पात्र ह्मणती ऋत्विक् संचितफळाप्रति ज्ञाते. । ज्यांचे त्याच्या हातें हो कर्म, न हो चला प्रतिज्ञा ते. ॥ १७३ ॥ ( कर्ण. १८.२२) ही रणयज्ञोपमा संस्कृतप्राकृतकवींस फार प्रिय आहे. पंतांनी हि आपल्या रामायण, भारत इत्यादि काव्यांतून ती वारंवार विस्तारानें वर्णिली आहे. सप्तमस्तोत्र रामायण गीति ६४-६८ ('लंका रणमहाक्रतु') पहा. केकावलि पृ० ३३६ पहा. पार्थहि रथातळी निज तेजें सकळ खशत्रुभट लोटी, । वर्गखाली ढकली शक्र जसा वेचतां सुकृतकोटी. ॥१७४॥ (कर्ण.३३.३०) दुर्व्यसन राहु गिळितां पुण्यें सजनरविप्रभावांचे ॥१७५॥ (कर्ण. ५०.२६) 'शूद्र श्रुतिल, मज तसा हा' ह्मणुनि इणेहि वा ! मरायाचा. ॥ १७६ ॥ ( मदालसो. २.१८) राजीला शोक जसा ताप तसा पापिया न रौरव दे. ॥१७७॥ (मदा. २.८१) भाद्रचतुर्थी कृष्णादेहचि बहुधा कलाप हा, याला । स्त्री बाळ वृद्ध साधुहि पुरजन बहु धाकला पहायाला ॥ १७८ ॥ (विराट. १.१७५) अरिरक्त पहा हकूनिय गणपमुखस्थहि असा न संदूर. ॥ १७९ ॥ (विराट. १.१५३) (१३) पशुसृष्टीतील उपमाः- वाघहि वळता परि खळ वळला नाही, तिलाचि बहु दापी. ॥ १८० ॥ (मंत्रभाग. १०.८४) जाणों तो सिंहें निजभागहर वृक क्षणामध्ये धरिला. ॥ १८१॥ (मंत्रभाग. १०.४७५) मोघश्रम जलदघटा परते, ते जैवि हरिपुढे कुतरी. ॥ १८२ ॥ (मंत्रभाग. १०.३६५) न निजति दिवाहि काराद्वारांतचि जागती जसे कुतरे. ॥ १८३ ॥ (मंत्रभाग. १०.६७) अन्योन्यातें मेदिति शस्त्री, शंगी जसे हठी बैल. ॥ १८४ ॥ (कर्ण. १६.१७) भी सात्यकिला कौरवसेना, व्याघ्रासि जेंवि वृषसेना.॥१८५॥ (कर्ण. ३०.५८) जेव्हां असें महावळ भीम शरें दिनकरांगजा ताडी, । तद्वेदना वृषातें क्षणभरि मोही, जसी गजा ताडी.॥ १८६ ॥ (कर्ण. ३२.४६) खलसेना निश्चेष्टा केली बांधोनियां तिचे पाय।

·परिशिष्ट-ठ १९१ काय यशापय ध्याया बांधियली फार मारकी गाय? ॥ १८७ ॥ (कर्ण. ३३.४१) की कृष्णमतासि दिले खां मन, गीतालिजेंवि दे हरण ॥१८८॥ (गदा. ५.३१) सुर मथिति तदळातें, हरिणांच्या व्यान जेंवि कळपातें. ॥ १८९ ॥ ( मल्लारिविजय ३४) रक्षी, दुःखी पडलों, मृग जेवि दवाकुळा अरन.१९८॥ (मदा.६.२२) सुटला दाव्यापासुनि वत्स स्तन्यार्थ जेवि गाईला। धांवे, अक्रूर तराा भेटाया कडकडूनि आईला. ॥ १९ ।। (नंत्रमागवत १०४८१) तता गजासि गंगा तसि हे आशीहि शुचितमा ! मातें. ॥ १९२ ।। (योग. २.१९) ज्यासि न साधु सहावे, जैवि पहावे तुरंग न हल्याला. ॥ १९३ ।। (उद्योग. ९.९९) फोडी जैशी व्याघ्रविमुक्त कुलनष्ट धेनु हंबरडे. ॥ १९४ ॥ (विराट.१.७९) (१४) पक्षिसृष्टीतील उपमाः- मोर जसा मेघातें, प्रभुते पाहूनि विधि तसा हर्षे. ॥१९५॥(मंत्रभाग.१०.२५५) तसेच उद्योग. १.३३ 'जाला वृष्टीस मोरसा मौन ।' वाट प्रभुची पाहे ब्रज, जलदाची तृपात चातकसा. ॥ १९६ ।। (मत्रभाग. १०.२६३) सुचिर गरगर फिरवुनि लीलेने, गरुड जेवि उरगाते. ॥ १९७ ॥ (मंत्रभाग. १०.४५९) नागालि गरुड तैसें, वोडी पुच्छी धरूनिहि जडाला. ॥ १९८ ॥ (मंत्रभाग. १०.५.३६) ही गरुडभुजगोपमा बारंवार आढळते. कर्ण. १६.१८,१८,१४; विराट. (१.६७) पहा. मोर भुजंगासि तसा, शाल्वासि प्रभु ह्मणे, उगा मंदा! ॥१९९॥(मंत्रभाग.१०.९५९) घालुनि धनुप्प कंठी धरिला, धरि गारुडी जसा अहितें.॥२००॥ (कर्ग.१४.६७) न शिखंडी भी, तांडव करि, जैवि धनी प्रमोदित शिखंडी.॥ २० ॥ (कर्ण. १६.१९) मग त्या भोजें केला, सोडुनि तीवेषु, मूर्छित शिखंडी, । जैसा मेघे विद्युत्पातें वृष्टिप्रमोदित शिखंडी. ॥ २०२ ॥ (कर्ण. १६.१९) ही मेघमयूरोपमा पंतांची अत्यंत आवडती आहे. निर्मळ विवेकमानसहंस कसे शोककर्दमें किटलां ? ॥२०३॥ (भीष्मभक्ति. ४६) याच्या सुयशा सेविति सुकवि जसे हंस मानसा सुसरा.॥ २०४ ॥ (अवतारमाला १७ ·१९२ परिशिष्ट-ठ वायस यत्न करुनिही गतिला रोधील काय हंसाच्या ? ॥२०५॥ (अवतारमाला २१५) ही हंसवायसाची उपमा पंताची फार आवडती दिसते. उद्योग. १.१३, १८ पहा. तन्मतिस खररवें दे भय, जेंवि श्येनगल बलाकेला. ॥२०६॥ (मदालसो.२.२) साचा, राया ! माझ्या चित्तखगा साधुसंग हा चारा. ॥ २०७ ॥ (उद्योग. १.२४) घूकासि जसा दिनकर, तुज सुजनोत्कर्ष पळ पहावेना, । तन्नाम तुला, अहिला गरुडाचे नामासे सहावेना. ॥२०८॥ (उद्योग. ९.४५) यद्यश बुजगवणे दे भक्तासि शिवों न काळकागातें. ॥ २०९ ॥ (उद्योग. ८.६१) ह्मणत्ये सभा तुज जशी पिकरिपुकाकासि आंबराइ 'छी' ! ॥ २१० ॥ (उद्योग. १०.३) सतुरगसारथिरथ मी झालों शुक, गुरुशरोध पंजरसा,। शर शिरकले शरीरी कंजी अळि शिरति जेंवि कंजरसा.॥२११ ॥ (उद्योग. १३.१०६) अंगारभुक्चकोरे पणं न करावाचि पार खायाला.॥ २१२ ॥ (उद्योग.१३.२१५) (१५) पारमार्थिक उपमाः- ज्यास रुचि अर्थिरतिची जेंवि मुमुक्षूस भिक्षुसेवेची.॥२१३ ॥ (द्रोण. ५.९४) धर्मादि सर्व झाले दुःशासनपरिभवें परम हर्षी; । ज्ञाने मोहपराभव होतां जैसे तपःपर महर्षी. ॥ २१४ ॥ (द्रोण. ३.७५) जो मृत्युलाहि न गणी, जैसा योगी मुनीड्य संसारी.॥२१५॥(कर्ण.६.६६) नैराश्य उचित नोहे, स्पष्ट करावें धरूनि आव रण, । यत्ने परवळ भेदू, मेदिति योगेंचि जैवि आवरण. ॥२१६ ॥ (कर्ण. ७.५) त्यांच्याचि क्षतजनद्या त्यांतेंचि रणांगणांत वाहविती, । निजविषयवासना बहु खवळोनि जसे न धैर्य राहविती. ॥ २१७ ॥ (कर्ण. ११.५९) अज्ञ तपस्वी शिरला विषयांत तपोबलें कधीं न तरे ॥२१८॥ (कर्ण. ३०.२८) पांचाळपांडुकैकयवीरांनी रोधिला चमूपाल, । लंघावया शकेना त्यांसि, जसा ब्रह्मविजना काल. ॥२१९ ॥(कर्ण. ३०.८१) तापविले बळ सूर्ये भीमेंहि, जसें हुताशनी चर्म;। पावे संकोच तसें, भक्तिज्ञानोदयीं जसें कर्म. ॥ २२० ॥ (कर्ण. ३३.६) यमदूत दोष विघ्न त्वत्कीर्तनभयरवें जसे पळती, । तैसेचि मद्धनुर्ध्वनिमीतभट क्षिप्र पळति, ते गळती. ॥ २२१ ॥ (कर्ण. ३५.४) जलदांधकार हरिला पार्थे योजूनि पावना सारा। भक्तं मोह जसा हरिनामा योजूनि पावना सारा. ॥ २२२ ॥ (कर्ण. ४९.२५) याच अर्थाची किंचित् भिन्न शब्दयोजनेची कर्ण. ४९.२६ 'वरुणानतिमिर..'ही गीति आहे.

·परिशिष्ट-ठ १९३ कणे निष्फळ करितां यतिने ललनाकटाक्षसे बाण.। आग्नेय अत्र योजी पार्थ तयाचे हरावया प्राण. ॥ २२३ ॥ ( कर्ण. ४७.५) अध्यात्में गुरुलब्धे जेवि निवे कर्ण त्या जळेशास्त्रे. ॥ २२४ ॥ (कर्ण. ४७.११) मुक्ति मुमुक्षूस जसी, या तीच स्त्री रुचे, नको काहीं; ॥२२५॥ (मदा. ४.१६) हरिकिर्ति गीति जी म्यां देवा ! व्हावें कुरंग रे ! तींत,। लोळावा हा सत्पदधूळीत जसा तुरंग रेतींत. ॥ २२६ ॥ ( सन्मनो. ३२) (१६) पुरुष उत्तम (उदार, गुरु इत्यादि):- करिति वदान्य जसे निज कोश, तसे क्षीण सर्व शर भाते.॥२२७॥ (कर्ण. १७.१७) विनवूनि पुसेन, जसा शिष्य ह्मणे इष्ट माग धीदासी. ॥ २२८ । (कर्ण. २६.१६) अर्जुन झाला रविसुतमर्मी वरबाणपंक्ति शिरकविता, ती कांपवी तयाचें, रसिकाचें जेंवि काय शिर कविता.॥ २२९ ॥ ( कर्ण. ४७.४६) रसिकांविषयींच्या आणखी उपमा परिशिष्ट 'ई' पहा. (१७) पुरुष हीन ( हीन वृत्तीचे, दरिद्री इ. ):- पाशी व्याघ्र शिरकता तन्नाशी करुणता नुठे व्याधीं. ॥ २३० ॥ (कर्ण. १८.२) पिटतो आह्मांसि, जसा गोप पशूतें धरूनियां काठी. ॥ २३१ ॥ (कर्ण. ३१.४०) आतां मरा! न वांचे दीप्तगृही जो न तोय सांचविता. ॥ २३२ ॥ (कर्ण. ४९.१३) न जगे तो दुर्भिक्षव्यसनापूर्वी न धान्य सांचविता. ॥ २३३ ॥ (कर्ण. ४९.१४) प्रभुने प्रसादकामानुगसा अप्रिय मुखे न लेश वदे. ॥२३४॥ (गदा. ५.२३) कुरुराज्य तुज न साजे, प्रभुचें चोरासि जेवि आभरण. ॥ २३५ ॥ (उद्योग. ४.१०) अंधापासुनि पावे भीष्मद्रोणोक्तही अनादर तें। जेवि अनादरिजे, हरिहरकीर्तन सुबधिरें अनादरतें. ॥ २३६ ॥ (उद्योग. ४.४७) हा गुरुचे दर्शन घे, हेमंती जेवि अधन येऊन. ॥२३७॥ (उद्योग. १३.४६) जनमतचि करावें, जै स्वीमत करि जेवि मानव ढिला ते. ॥ २३८ ॥ (सन्मनो. ५०) (१८) पौराणिक उपमाः- गेला द्विज पाताळी, चापच्युत रावणारिचा शरसा. ॥ २३९ ॥ (आदि. २.१०६) गुरुपत्नीने केला धन्य, शिवादृष्टिने जसा नंदी. ॥ २४० ॥ (आदि. २.११९) १७ परिशिष्ट ·" १९४ परिशिष्ट-ठ संशप्तक ते राक्षस, अर्जुन तो रघुपती, न वरचील। दृष्टांत सज्जनप्रिय; यास्तव न कवि मुमती नव रचील. ॥ २४१ ॥ (कर्ण. १२.१९) गुरुसुत महेंद्र, धनु घन, शर ते जलवृष्टि, सैन्य तो घोष,। नृप गोवर्धन, त्याचा धर्ता उत्साह देव निर्दोष. ॥ २४२ ॥ (कर्ण. १३.१२) बलि जिंकिता जसा करि सुरपति सत्कार विष्णुचा भूपा ! । दुर्योधन पांडववधि द्रौणीची स्तुति करी तदनुरूपा. ॥ २४३ ॥ (कर्ण, १३.३०) पांडवमार्गणपातस्थळ सोडुनि, पळति सर्व तब सैन्ये, श्रीरामनामकीर्तनरवभीताधे जमीं धरुनि दैन्ये. ॥२४४॥ (कर्ण. १४.५६) दुर्योधन परमेश्वर वाटे, तो वीरभद्र कर्ण बळी, । धर्महि दक्ष, समर मख, ऋत्विज पांचाळ. होय उग्र कळी. ॥ २४५ ॥ ( कर्ण. १४.७४) भेटे युयुत्सु धर्मा त्यजुनि ज्येष्ठा कृतानया प्रात्या । जैसा साधु बिभीषण रघुकुलतिलका महादयाभ्रा त्या. ॥ २४६ ॥ (भीष्म, १.१०८) राजा धर्म महात्मा मदों कुरुसैन्य, त्यासि वाराया । ये दुर्योधन, जैसा अंधक रोधावया शिवा, राया. ॥२४७॥ (कर्ण. १७.२०) क्षोभे त्यावरि पांडवनृपमति, महिषासुरी जसी चंडी. ॥२४८॥ (कर्ण. १८.७) पटले कुरुसेनेवरि शर, लंकेवरि पराक्रमी कपिसे; ॥२४९॥ (कर्ण. १९.२९) बळभद्रप्रियभगिनी कृष्णावरजा बळेंचि ज्या वीरें,। शक्रसुधा जसि गरुडे, हरिलि सुभद्रा तसी महाधीरें. ॥२५०॥ (कर्ण. २०.३) कुब्जेसि कृष्णसा तूं पटु मज्जयसिद्धिलागि उजराया. ॥२५१॥ (कर्ण. २१.३२) शल्य तया उत्तर दे, उग्न जसें विष हरासि अर्णव दे. ॥ २५२ ॥ (कर्ण. २५.१६) गुरुमागर बहु गर्जे, परि मुनिचा एकही भरे न पसा. ॥ २५३ ॥ (कर्ण. २९.३५) धाके धर्म पळाला, हरि अरिने, शंभु की वृकें पिटिला.। कर्ण धराया धांवे जेंवि हिरण्याक्ष तो महाकिटिला. ॥२५४॥ (कर्ण. ३१.२८) उग्रतपोनिधि राजा व्यंबकसा, काय साम्य तुज आहे, । स्त्रीसहि तुझ्या रतीचे, जरि कोपे तुजकडे ति पाहे. ॥२५५॥ (कर्ण. ३३.३३) अरिहरिपामुनि सुटतां करि करिभूपति पलायन त्वरित, । स्मरले सुरांसि तेव्हां कालयवनभीतशोरिचें चरित.॥२५६॥ (कर्ण. ३१.४३) पूर्वी शिवप्रसाद काळापासूनि विप्र तो सुटला;। संप्रति कर्णापासुनि नृप. नवल घट न महोपली फुटला. ॥ २५७ ॥ (कर्ण. ३२.४) भीम वृषावरि ये, विधिवरि जैसा भूतपाल कामारी.॥२५८॥ (कर्ण. ३३.९) झाले विफळ गुरुसुती रंभेचे श्रीशुकी जसे गमजे. ॥ २५९ ॥ (कर्ण. ३४.१६) ।

·परिशिष्ट-ठ १९५ । - पाहे त्या विप्रा प्रभु जैसा की पुष्पसायका पुरहा; । तेव्हां वाटे होइल देवगनींत काय कापुर हा. ॥ २६० ॥ (कर्ण. ३५.२९) तसेच कर्णपर्व अ० ५० गी० १९-१२ यांतही पौराणिककथांनी भरलेली सुंदर रूप दिलेली आहेत:- तुमची आज्ञा देवी निजहस्तगतार्जुनायुधे आजी। कर्णमहिष मारुनियां विजयातें पावली रणामाजी. ॥ २६१ ॥ (कर्ण. ५०.१९) त्वां इंद्रे प्रेरितसितवाहाशनिने वृषाद्रिचें पिष्ट । केले हे यश देवा ! गातील तुझे सदा महाशिष्ट. ॥ २६२ ॥ (कर्ण. ५०.२०) तूं नरसिंह महात्मा, बीभत्सु तुझा नखप्रकर देवा!। वृष कनककशिपु, महिमा प्रहाद तुझीच ज्या रुचे सेवा. ॥ २६३ ।। (कर्ण. ५०.२१) तूं रुद्र, तुझे तिसरे लोचन हे बंधुरत्न, वृप काम। तूं राम, कर्ण हा भव, अर्जुनभुजतेज हे तुझे नाम. ॥ २६४ ॥ (कर्ण. ५०.२२) तसेच कर्ण. ५०,५९-६० यांत दुर्योधनाला रावणाची व वालीची व पांडवांस सुग्रीवाची व कृष्णास रामाची उपमा दिली आहे. त्यजि न पराभूति खळा, जसि अनसूया त्यजी न अत्रीतें.॥ २६५ ।। (कर्ण. ३०.५१) नळ होय धर्मराजा, कलहोत्सुक पुष्करहि तुझी सर्व । बळ होतें सत्याचें, खळ हो ! तुमचा न चालिला गर्व. ॥ २६६ ॥ (कर्ण, ४९.१२) नयनाग्निकील नीलग्रीवाचा मीनकेतुवरि जैसा । अरिवरि सायकनायक जाय कराया क्षय त्वरित तैसा. ॥ २६७ ॥ (कर्ण. ४९.५०) प्रभुला सत्कीर्ति वरिति, नृप कन्या भुलुनि जेंवि सौभरितें. ॥ २६८ ॥ ( अवतारमाला २४७) त्या परमसंकटीं तो स्मरता झाला मदालसामुद्रा, । क्षुद्रा उपमा अन्या; त्या ती, गंगा जसी हिता रुद्रा. ॥२६९॥ (मदा. ६.१३) पुष्पोत्कटाचि दुसरी गणितील अजान कीचकवितीतें। जी कृष्णा साध्वी का ह्मणतील न जानकीच कवि तीतें. १ ॥२७०॥ (विराट. १.१६९) (१९) भूतपिशाचादिसंबंधी:- अश्वत्था मागावा वर पूजुनि, परि भला नव्हे मुंजा. ॥ २७१ ॥ (कर्ण. ११.३१) उग्रपिशाचाश्रय जो, छाया तापप्रदाचि त्या तरुची ॥ २७२ ॥ (कर्ण. ११.६६) रक्त प्राशिति, मूर्छित करिती, वधितीच, लागती ज्यासी । त्याचें तेज हरिति, शर ते ब्रह्मग्रहचि पार्थतरुवासी. ॥ २७३ ॥ (कर्ण. १९.२८) दुःशासन न वृषाला सोडी, निधिला जसा बरा भूत.॥२७४॥ (कर्ण. ३०.६६) पार्षतभन्नसुयोधन मांत्रिकपरिभूतभूतसम झाला. ॥ २७५ ॥ (कर्ण. ३४.३६) Name ·--- परिशिष्ट-ठ । निजजनविघ्नांत प्रभु हा, जैसा शरभदेव मुंजांत. ॥ २७६ ॥ (अवतारमाला २२५) श्रीनृहरिनामगर्जन भूतातें होय, तेंवि पत्तीतें. ॥ २७७ ॥ ( द्रोण. ९.२० ) परिभूतें होतीलच मन्मंत्रबळे पळांत अरिभूतें. ॥२७८॥ (उद्योग.५.२२) (२०) राजनीतिशास्त्रीय उपमाः- जसि योजिली सुचतुर प्रभुनें व्यापी समस्त जग नीति, तसि गुरुसुतशरवृष्टि क्षितिला आक्रमुनि जाय गगनीं ती. ॥ २७९ ॥ (कर्ण. १३.१०) श्रीरामासि भजावें भक्ते म्यां जेवि तेंवि संतातें, राजासि उपासावें तैसेचि जने प्रधानपंतातें. ॥ २८० ॥ ( सन्मनोरथ. १) नित्य महाराज तुह्मी स्वामी; नाम प्रधानपंत अजी ! । सोडविता जलधींत ग्राहग्रस्ता गजासमेत गजी. ॥ २८१ ॥ (नाममाहात्म्य ९९) त्रिभुवनराज्य प्रभुचे प्रतिनिधिनें त्वां स्वहस्तगत केलें। भोळ्यादिगंबराचे आऋमिलें वतन, जळ जसें तलें. ॥ २८२ ॥ (नाममाहात्म्य १०२) (२१) वनस्पतिसृष्टीतील उपमा:- मोचेला (=केळीला) वात जसा, गोपीतें कांपवी अरिष्ट खळ. ॥ २८३ ॥ (मंत्रभागवत १०.४३१) ते एकदाचि निजले; जाणों सीसि चारिले धुतरे.॥२८४॥(मंत्रभाग. १०.६५) डसले शर अहि मर्मी, सर्वागें रक्तपूर तो वमला, भ्रमला कृतवर्मा बहु; समरी पुष्पितपलाशसा गमला.॥ २८५ ॥ (कर्णपर्व १६.१५) ही फुललेल्या पळसाची उपमा संस्कृतप्राकृतकवींची फार आवडती आहे. मोरोपंतांनी आपल्या काव्यांत युद्धवर्णनांत पुष्कळच वेळां ही योजिली आहे. कर्ण. १८.११; ३१,५४,४७,२८, लाजवि पक्कफळनिचित, त्यांच्या क्षतशतयुताकृतीस वड.॥२८६॥ (कर्ण.१८.१०) धर्मशरीरी जडले शर, कंटक जेवि सर्वथा पनसा. ॥ २८७॥ (कर्ण. ३१.२) ही फणसाची उपमा कर्ण. ४९.३३ यांतही आली आहे. कृष्णाविणे क्षिति मला नलिनी मधुपासि जेंवि शुष्करसा. ॥ २८८ ॥ ( उद्योग. १.४४ ) झाला म्लान, फिरविला पुष्पाचा जेंवि वन्हिवरि हार. ॥ २८९ ॥ ( आदि. ५.१२) स्पर्शावया सतीला पाहे, दव जेंवि कल्पलतिकेला. ॥२९०॥ (उद्योग. २.२५) १ ·परिशिष्ट-ठ १९७ मज ह्मणति, पारिजाते हि न लंघावी कदापि सुरसा(-तुळसी) रे॥२९१॥ ( उद्योग. १३.१४८) बहु पानवेल मिरवे तेंवि न मिरवे यशास मिरवेल. ॥२९२॥ (विराट १.१७३) वद केंवि आवरावी अमृतफळहृता रसज्ञमति तूतें ? ॥ २९३ ॥ (विराट. १.१४) भीमप्रतापतपनें झाले बहु शुष्क ते जसे पळवे (=पाचोळा ). ॥ २९४ ॥ ( विराट. १.१६७) बहु सुखशोभाप्रद न स्वस्तरुचाही यशासम स्तबक.॥२९५॥ (विराट. २.३२) (२२) विवाहादि उत्सवांतील:- ठोकी सुकंठ, परि त्या न विटवि, जशि बहुहि दुर्दशा स्याला. ॥ २९६ ॥ (पंचमस्तोत्ररामायण ६९) वानर परंतु वाली दडपी कक्षेत तो दशास्याला, या होय, फाल्गुनमयी श्रीमंताच्या जशी दशा स्याला. (=साळ्याला) ॥ २९७ ॥ (परंतु-रामायण ३५) खळकृतनिंदा सुखदा हो श्यालकृता जसीच मतिस रळी. ॥ २९८ ॥ (सन्मनो. २३) प्रिय हरिजन हो, आला जैसा माहेरचा वहायाला, । स्त्रीजन जसा विवाहा, जावें म्यां सज्जना पहायाला. ॥ २९९ ॥ (सन्मनोरथ. ३९) संसारदुःख विसरवू सत्पद्धति मतिस, जेंवि काय घडी, । वरमायेसि विवाहीं विसरवि चवरी गुलाल पायघडी. ॥ ३०० ॥ सन्मनो. ३६) पांचालिकाविवाहीं जैसे पिशुनी तसें असो रुसणे. ॥ ३०१ ॥ (सन्मनो. २०) आवड असो कथेची, जसि बाळा फाल्गुनांत पुनिवेची. ॥ ३०२ ॥ (सन्मनो. ४७) कृतकृत्य होय तव सुत, जेंवि पिता अर्पितां वरी दुहिता. ॥ ३०३ ॥ (कर्ण. ७.३३) विजयश्रीसी होउनि युक्त सुखें श्रीवरा सख्यासंगें, । खेळे विजय शरकरें वीरशिरःकंदुकें क्षतजरंगें. ॥ ३०४ ॥ (कर्ण. ११.५) झांकिति अन्योन्यांतें बाणपटी, उत्सवीं जसे व्याही. ॥३०५॥ (कर्ण. १४.५४) व्याह्या प्रियतनयेच्या लग्नों जपला तसा नसे व्याही. ॥ ३०६ ॥ (हरिवंश. ३६.४) - N ·। . १९८ परिशिष्ट-ठ प्रियसखसे यमनगरीप्रति रक्ते रंगवूनि बोळ विती. ॥३०७॥ (कर्ण. ३०.७८) रिपुरक्ताचे खेळों पावुनियां समर फाल्गुना सिपणे. ॥ ३० ॥ ( उद्योग.४,९९) (२३) वेदातांदि शास्त्रीयोपमाः- कर्ण तुझ्या अस्त्रातें, सातें जेवि गरुड खंडितसे, । रिपुशर विजयी गमती, द्वैती अद्वैतवादि पंडितसे. ॥३०९॥ (कर्ण. ४७.१५) वारण विदारिले बहु बाणवातें, जसे गिरी पविनें, । रविनें किरणगणे घन, की न्यायें बौद्ध खंडिलें कविने. ॥३१०॥ (कर्ण. ८.३२) (२४) वैद्यकीय उपमाः- वधिलचि हा, शूलार्ता वाटुनि केला जसा उडीदवडा.॥३११ ॥ (द्रोण.२१.७१) कष्ट धर्मा झाला बहु धिक्कार्तासि लशुनसा मान्य. ॥३१२॥ (द्रोण. २१.७१) न भजति सुयशस्काम क्लीबा, आरोग्यकाम चिबुडाला.॥३१३॥ (भीष्म.१.६४) शाकांत प्रवर जसे, पथ्यहि तैसें न दोडकें चव दे.॥३१४॥ (विराट. ५.४७) सभ्ये सोडावाचि, स्वपरविकृतिकर कुसंगगंधकसा.॥३१५॥ (उद्योग.७.२८) सेवा सेव्य, जरी पुत्रप्रेमाम्लपित्त ओकवीतें ॥ ३१६ ॥ (उद्यो. ३.१०१) हा विप्र उग्रक्रमी क्लेशकरव्याधिसारखा; यासी, । न उपेक्षा आळस न धरील प्राणसार खायासी. ॥ ३१७ ॥ (कर्ण, ११.६५) मंत्रौषधरत्नांहीं देहापासूनि रोगसा नेला. ॥ ३१८ ॥ (कर्ण. ११.७२) युद्धी परमार्थ मिळे निश्चित, मिळणे पलायनें तोटा । हे जाणोनि पळे तो मातेच्या रोग पातला पोटा. ॥ ३१९ ॥ (कर्ण. ३१.३६) रास्नादिकषाय शमवि वातादिस, अमृतरस नुरवि शेष,। मनुजप तसा प्रजाधिप राम असा स्तविति सुरवर विशेष. ॥ ३२० ।। (नामांकरामायण १२६) चोरास सुगम तिमिरी धन; खळकर्णासि हितवचें गमति मिरी. ॥ ३२१ ॥ (आयर्यागीतिमुक्तामाला ४०) देती बहु तेज स्तव, सद्वैये योजिले जसे काढे. ॥ ३२२ ॥ (गदा. १०.१८) हा काढ्याचा दृष्टांत वारंवार आढळतो. (आदि. ९,३९, १७.३, अश्व. १.६८; मंत्रभागवत १७.५५६.) आले मनासि माझ्या तीक्ष्ण हि परि पथ्य हे जसें आलें. ॥ ३२३ ॥ (गदा. १०.१८) रणमृत्यु नच रुचे, जरि बहु हित तरि, जें वि बोळ वीतीतें. ॥ ३२४ ॥ (द्रोण. २३.६३) ·परिशिष्ट-ठ सुरसाहि न बहु मानी जेवि ज्वरदूषितास्य पित्ताने. ॥ ३२५ ॥ (स्त्रीपर्व २.१४) पटु पथ्य गदापूर्वी पूरापूर्वीच साधिती सेतू. ॥ ३२६ ॥ ( स्त्री. ५.५०) आर्ता धन्वंतरिसा, त्या नारद भेटला पथामाजी. ॥ ३२७ ॥ ( अश्व. १.२१) यद्यश यक्षगणा दे बळ, जेंवि विषूचिका गदा पाणी.॥३२८॥ (हरिवंश ९.५१) ह्मणती सद्यःकीर्तिप्रज्ञानस्पर्श तोंडलें कवि त्या. ॥ ३२९ ॥ (विराट. ३.५१) होता तसाचि जागा द्रौणि ज्वरदग्धकायसा राती. ॥३३० ॥ (सौप्तिक. १.५) बाळातें पोसावें, हित भेषज लागतां कटुहि सोसावें.॥३३१॥ (कृष्ण.२९.२६) ने एकदांचि निजले, जाणों सालि चारिले धुतरे. ॥ ३२ ॥ (मंत्रभागवत १०.६७) नयनें फिरवुनि पडला, कर्कटिकाफळ जसे तसा उलला. ॥ ३३३ ॥ ( मंत्रभाग. ४६३) गांजीन परि सहावें; ह्माणिजे वैधे दिली सुधा कांजी.॥३३४॥ (कर्ण. २१.४०) न्या धर्मव्यूहावरि जाय, ज्वरसाचि तदळ हिराया. ॥३३५॥ (कर्ण. १५.२०) अमृतचि ते त्याच्या रिपुसिहव्वनिशूलतप्तकर्णाचें. ॥ ३६६ ॥ (कर्ण. २०.१६) दुःसह दुर्जय शिरला, अपथ्यशीलांत रोगसा पार्थ. ॥३३७॥ (कर्ण. ३०.२६) मंत्रौषधिक्रियातिग रोग जरी रोधिला तरी खवळे,। तैसा कर्ण महावळ रोचूं ह्मणती तथापि तो न वळे. ॥ ३३८ ॥ ( कर्ण. ३०.८०) निज नाशार्थचि पडले भट कृष्णाच्या गळां, न तन्नाशा, मरति ज्वरात न जगति पुरवीतां दुग्धसर्पिरनाशा.॥ ३३९ ॥ ( कर्ण. ३३.२७) परि न गणिलेचि तेणें पथ्यकपरे जसे स्वरिपु रोग.॥३४०॥ (कर्ण. ३४.१४) हरिलें सदुक्तीनी, दृक्तम वैद्याने जसें शलाकांनी. ॥३४१॥ (कर्ण. ५०.३३) शास्त्रसुशस्त्रे कादुनि धर्ममनांतीच मोहमय कुरुप, । सरतांचि दक्षिणायण मौन धरी तो महाकुशल कुरुप. ॥ ३४२ ॥ (भीष्मभक्ति. १०२) मजवरि परमानुग्रह, जेवि सुधा ज्वरहतासि चाखवितां. ॥ ३४३ ॥ (मदा. ४.२०) हा बहु पापद, तापद, यापरी कटुकी न कटु, न वा कुचला. ॥ ३४४ ॥ (उद्योग. ३.८८) पतितासि सांवरी मृदु शुचि हा उपदेश केशवा ! तूळ । जैसा अंबार्पित अतिरुग्णासि पदार्थलेश वातुळ. ॥ ३४५ ॥ (उद्योग. १०.८६) न गिळी कटुकरस ह्मणुनि कोप करुनि काय बाळ कापावा ? ॥ ३४६ ॥ (उद्योग. १३.५२) ·परिशिष्ट-2 , (२५) व्यावहारिक उपमाः- यदुनाथातें गोष्ठी पाहे जैसा चकोर सोमासी.। त्याच्या प्रभुमूर्तिरतदृगुपमेसि सितारता असो मासी. ॥ ३४७ ॥ (मंत्रभागवत १०.४८४) ही चंद्रचकोरांची उपमा पंतांची फार आवडती आहे. मदालसोपाख्यान २.५७ पहा. आह्मां व्यसनार्ताची धर्मस्थिति हेचि बाज, पावें गा! । त्वां मोडावें न इला, खखास्थ्यसुखार्थ वा ! जपावें गा! ॥ ३४८ ॥ (सभा. ५.४१) त्या सिंहनाद होय, व्याला पुच्छी जसा पदन्यास. ॥ ३४९ ॥ (द्रोण. ३.४८) ब्राह्मण पुष्कळ खवळे पुच्छछेदार्तिने जसा साप. ॥३५० ॥ (कर्ण. ११.२०) डसला काळाहि तया लागति हरिगुणगहूं कडु नरा जा(=ज्या) ॥३५१॥ ( हरिवंश २०.५८) तो तैसा लज्जाकर,जेंवि परपटोपभोग परिटांचा.॥३५२॥ (अनुशासन ६.१४) करिति व्याकुळ ते शरचोर प्रभुलाहि साधुसार्थाच्या. ॥ ३५३ ॥ (कर्ण. ११.५५) जैसे कुपुत्र, गजहि न आवरिति पर्देकरूनि तुडविती. ॥३५४॥ (कर्ण. ११.६०) या चिंतेसि मदात्मा सांपडला सुकर वाळवीस पट. ॥३५५॥ (शल्य. १.१६) स्त्रीजन विरहीं टाकी, जैसा अग्नीत दिव्य पट किटला. ॥ ३५६ ॥ (मंत्रभागवत १०.३८७) शिष्यांहीं अनुभविले लालनसुख, जेवि वृद्धतोकांहीं. ॥३५७॥ (आदि. २.६७) पितरांसि अपत्यांचा लोभ असे, त्यापरीस मज त्याचा. ॥ ३५८ ॥ (मंत्रभाग. १०.३४९) बाळाच्या सत्कारें माता अतिवत्सला जसी हर्षे । भक्ताच्या पूजेनें प्रभु आनंदाश्रु हा तसा वर्षे. ॥ ३५९ ॥ (पांडुरंगदंडक २७) बहु मेळवूनि बल्लव अज्ञ पळत जाय कृष्ण सोडून, । अधन शिशु जसा टाकुनि चिंतामणि बहु कपर्द जोडून. ॥ ३६० ।। (उद्योग. १.४९) मातेते त्यजुनि पळहि जाय न भलतीकडे जसें बाळ, । सत्संगति सोडुनि, मन नच जाउ, तसेंचि घेउ है आळ. ॥३६१ ॥ (सन्मनोरथ. ११) सत्संगींच शिरावें, बाळ जनन्यंचळी जसें शिरतें. ॥ ३६२ ॥ (सन्मनो. १३) तुज नलगे शिकवावें, स्नेहें देते परंतु आठउनि, । पतिभजनीं सुख पावो तव मति, शीतांत जेवि पाठ उनी.॥ ३६३ ॥ (मदालसो. २-५३) मातेच्या शिक्षेला होय वश जसा सदश्व कविकेला. ॥३६४॥ (मदा. ५-४३) ·परिशिष्ट-ठ २०१ प्राज्य विषय सेवुनिहि न तृप्त, अनळ जेवि भक्षितां आज्य.॥ ३६५ ॥ (मदा. ६-१) अंबांकस्थित शिशु शशिमंडळ कवळावया जसा पाहे, । तूं विजयासि वधाया वांछिसि हे कोण जाणता साहे. ॥ ३६६ ॥ (कर्ण, २७.४) प्रेमकळे पाहुनि भुलतो, बाळक जसा मिठाईतें. ॥३६॥ (पांडुरंगदंडकर) कविहृदयासि बहु रुचे त्यागचि, बाळास उद्धव नवासा. ॥ ३६८ ॥ (सन्मनो. ३.१२) विठ्ठल तेंवि कथेच्या, सत्राच्या निकट तो बराडि कसा । हा तत्काळ प्रेमळजन हृदयीं चिकटतो बराडिकसा.॥३६९॥ (पांडुरंगदंडक५) ही डिंकाची उपमा द्रोण. ७.१४ यांतहि आलेली आहे. जो गहिवरतो, निघतां प्रभूला वंदूनि भेटतो काय । 'हाय !' प्रभुहि ह्मणे हो! कन्येला धाडितां जशी माय. ॥ ३७० ॥ (पांडुरंगदंडक ५१) हरि कुरुकुळहित इच्छी तोकाचे नित्य माय जेवि हित. ॥ ३७१॥ त्यासि वराशी देतो, देतो पुत्रासि जसि पिता ठेवी. ॥३७२॥ (आदि. २.२३) शलभा दीप, तसा प्रभु हळु हळु येऊचि दे न त्या पळवी. ॥ ३७३ ॥ (मंत्रभाग. १०.१९२) जसि शिशुची स्तनपानी, धर्मश्रवणीं तसीच सादरता. ॥ ३७४ ॥ ( भीष्मभक्ति. ८७) सुकविमन न सोडी हरियश, जैसे तोक थान, यागा या, । बहुतचि अंतर, विसरे जो सुरसिक तो कथा न या गाया. ॥ ३७५ ॥ (अवतारमाला २९३) वत्स जसा स्तन्यात सादर पीतो धरूनि आम्याते,। जें साधुमुखोद्गतयश तैसें प्यावें करूनि आ म्यां तें. ॥ ३७६ ॥ (सन्मनो. ३४) उपहास मल्ल करि, परि रक्षी स्मरकाळ, कोप हा साचा । न धरीच सदय हृदयीं, जेंवि जनक बाळकोपहासाचा. ॥ ३७७ ॥ ( मल्लारिविजय ५८) तुज पांडवजय दुर्घट; नारळ हरिजेल काय खर्वतरें? ॥ ३७८ ॥ (उद्योग. ९.८१) त्या स्मरणे मन पडलें तापी बहु, जेवि तळमळत डागें, । हृदयें मोह उघडिला जैसा ग्रीष्मांत तळमळ तडागें. ॥ ३७९ ॥ (उद्योग. १७.५३) हे मूर्ति मज जसी, तसि धनिकाला बहुमता नसेल वही.॥ ३८० ॥ (उद्योग.११.१०६) ·२०२ परिशिष्ट-ठ रक्षिति सर्वांचें मुनि सर्व, जसे वृत्तिमंत वतनातें. ॥ ३८१ ॥ (उद्योग. १३.१२४) कवडी दुर्लभ ज्या त्या मोत्यांच्या जेंवि राशि खंडीची. ॥ ३८२ ॥ ( उद्योग. १३.२३०) (२६) सामाजिक चालीरीति, वगैरेः- भूपसभा शोभेना की नव्हता कर्ण सत्तिलक भाळी. ॥३८३॥ ( कर्ण, २०.१८ ) सदसना नामातें, की सोडी बंधुता न दायातें, । तैसी क्षिति चक्रातें; श्रम झाला फारमा तदा यातें. ॥ ३८८ ॥ (कर्ण. ४८.५९) न टिकति रिपु जिष्णुपुढे जैसे दिव्यापुढे कुडे शपथ. ॥ ३८५ ॥ (कर्ण. ३५.१२) मणिकनकभूषणाहुनि सुबहुमता स्त्रीजना गळसरी ती. ॥ ३८६ ॥ ( सन्मनो. ४८) जी सत्पदभुक्त कुसुममाला भव्यासि भालदोरी ती. ॥ ३८७ ॥ (मन्मनो. ६०) कर्णयुगांत भरावें हे हरिहरिजनयश प्रचुर म्यां तें, जैसा दोंदी कोंदी गुर्जरदेशस्थ विप्र चुरश्याते. ॥ ३८८ ॥ (सन्मनो. ३) हा हो सुतृप्त राघवनामें, सारेंचि जैवि तेलिंगा,। शीला जपो, बहु जपति जैसे अय्याख्य साधु ते लिंगा. ॥ ३८९ ॥ ( सन्मनोरथ. ४) गील ह्मणजे (charcocterr ). याला पत फार महत्त्व देत होते हे सांच्या गीला-- विशीच्या अनेक उक्तीवरून दिसून येते. आकिका ८०, उद्योग. ५.८० पहा. मद्रंथ अमावा बहुजनबहुमत सेंवि शंभुवृषभांड. ॥ ३९० ॥ (सन्मनो. १४) सूक्त करावें तैसें जैसें तपकीरतत्पर जतन. ॥ ३९१ ॥ (सन्मोरथ, १८) (२७) सूपशास्त्रीय उपमा ( भोजनसंबंधी):- रसिके तैल न खावें, मिळतां नव विपुल धेनु, आज्य ॥३९२॥ (अश्वमेध. १.१६) ही तेलातुपाची उपमा पंतकाव्यांत वारंवार आढळते. जा, मुग्धा ! दुग्धाते सोडुनि सेवील कोण तक्रातें? ॥३९३॥(अश्व. १.२०) हो पूर्णकाम, सुरभीपोषकजन ताक काय गा! उकळी? ॥ ३९४ ॥ (द्रोण. ६.७५) यत्पदयशें सुधारस विरस, सुरसिकांसि जैवि भात शिळा. ॥ ३९५ ॥ (द्रोण. ५.४) हेचि बहु सरस अमृत त्यजुनि रसिक वरिल काय पां गूळ ? ॥ ३९६ ॥ (द्रोण. २०.३०) ·परिशिष्ट-ठ २०३ , तेला निजप्रताप कढतां होतां प्रतप्त वन्हिव पी. ॥ ३९७ ॥ (मंत्रभागवत. १०.१९३) देवासि जलाशयतटनिष्ठ बकाकार असुर, सुग्रास। क्षुधित ब्राह्मणसा, गिळि; भीति न शिशु सुरहि बळहि उग्रास. ॥ ३९८ ॥ (मंत्रभाग. १०.१९६) देती जननीहस्ती त्या स्त्री माशाचि मूर्ति ही गुड ती. ॥ ३९९ ।। (मंत्रभाग. १०.१४६) त्या बहु तापति, जैवि क्षुधित लदन्नांत गरळ भर्नी. ॥ ४०० ॥ (मंत्रभागवत. १०.३९०) मोठा गोड कठिण वरि आंत, गुळे घोळिला जसा गोटा. ॥ ४० ॥ (मदा.२.६७) की विप्र पुरोडाश, क्षत्रकुळे त्यापुढे जमी दिवसी(=क्षुद्रपक्वान्न) ॥ ४०२ ॥ (उद्योग, १३.८१) ती सिद्ध होय, दधिचे जेविं करायासि सिद्ध ताक रवी. ॥ ४०३ ॥ (उद्योग. १३.२०२) कैवि ह्मणेल रसज्ञा लोडुनि शालीस नाचण्यास हित? ॥ ४०४ ॥ (विराट. १.१८२) वीर स्वशक्ति चतुरा कळविती गंधेचि जेंवि चव घांस.॥४०५ ॥(विराट. २.४१) (२८) स्त्रीविषयक उपमाः- (गीति) मद्र महीपति गमला तो निजला धरुनि पोटिगी महिला, । ती व्यसुलाहि न सोडी श्री, पतिला जशि पतिव्रता महिला. ॥ ४०६ ॥ ( शल्यपर्व. २.१०२) देती प्रभूक्तितें श्रितमति, कुलजा जेवि मान सासूते. ४० ७॥ (प्रोण. ३.३०) हो नियति बहुमता मम मतिस, कुलवतीस जसि सदाश्वभू. ॥ ४०८ ॥ (सन्मनो, ४१) ती विप्रजना गयनृपवाक् हयमेधक्रियासुखनि वेदी, मणिकनकमयी जसि तनु साध्वी व्हाया प्रिया सुख निवेदी. ॥ ४८९ ।। (द्रोण. ५.९३) मतिची पडो हरिगुणी, पतिकंठी मिठि जसी सुदारांची. ॥४१० ॥ (सन्ननो. ६) हृदय हरिजना, कांता सतिने उघडे करूनि ओपावें ॥ ४११ ।। (सन्मनो. ४०) वरिति स्वयंवरवधू सद्गति सत्कीर्ति याचि सन्मरणी.॥४१२॥(कर्ण.७.४) ·२०४ परिशिष्ट-ठ नव नव निघति विजयशर, माहेरी गीत जैवि दळपांत. ॥ ४१३ ॥ (कर्ण. १२.१६) प्रेमें नवीं नवीं ती माझ्या रसनेसि सुकविकुलगीतें। गीतें यावी, येती माहेरी जेवि बहुत मुलगीतें. ॥ ४१४ ॥ (सन्मनोरथराजि. २२) (अनुष्टुवार्ध) धीला सद्गुण हे जैसे मुलीला नग मोहिती. ॥ ४१५ ॥ (पुंडरीकप्रार्थना. ३७) (श्लोकचरण) भुले सुकविवाग्वधू तव गुणा अना नगा. ॥ ४१६ ॥ ( केका. ९९) कौसुंभरंगरंजितवस्त्राने शोभती जसी महिला,। हतकटकरक्तरंगे आली शोभा रणी तसी महिला. ॥४१॥ ( कर्ण. ३३.१५) द्विजशाप मान्य पतिसा गुरु, तीस न कर्ण मान्य चाकरसा. ॥४१८॥ ( कर्ण. ४९.३७) निश्चित धरा रथातें, पलपिडा गिळी जसी मकरी, । जाररता कुलटासी, पतिबांधवघात हा असीम करी. ॥ ४१९ ॥ (कर्ण. ६.५५) शुंडा तसि होय, बळें जसि पडली साधुच्या गळां कुलटा. ॥ ४२० ॥ भीष्मद्रोणवियोगज्वरतप्ता निज मनांत तव सेना, इच्छी आलिंगाया कर्णातें, अन्य कांत गवसेना. ॥ ४२१ ॥ (कर्ण. ७.६) त्या कर्णाच्या अंगी खोंवी आपुंख धर्म शर तीस, परि कर्णशक्ति न दमे; कलहीं कुलटा अजिंक्य गरतीस. ॥ ४२२ ॥ (कर्ण. ३१.६) होय सतीस प्रेमें उत्सव पाहोनि नित्य कांत, नवा। विधु पाहतां चकोरां, प्रभुमूर्तिविलोकनी हि शांतनवा. ॥४०३॥ (भीष्मभक्ति. १०९) त्या स्तुतिमणिमालेने कुरुवर भक्तिस्वयंवरवधूतें । मूर्तश्रीभाग्य वरि; जें मनि धरिजें शिवेंहि अवधूतें. ॥ ४२४ ।। (भीष्मभक्ति. ११५) मुग्धा मतिस पहाया, तसि माझी दृष्टि, तरळली लाजे. ॥ ४२५ ॥ (अनुशासन. ३.६३) स्वप्रियलब्धरसकथन करिती स्वसखीजनी जसी बाला,। प्रेमळजनी कथू निजसुख रसना स्तवुनि आपल्या भाला. ॥ ४२६ ।। ( सन्मनोरथ. ४२) ऊर्वश्यादि सहस्र प्रभुपदपरिचारिका स्त्रिया धन्या । पाहुनि लज्जित झाल्या, नागरकन्या पुढे जशा वन्या. ॥ ४२७ ॥ (अवतारमाला.३६) म्यां कीर्तना टपावें, मार्जारें सर्वदा जसें दुग्धा, । मन्मति विनयादिगुणां वाहो, प्रेमें नगा जसी मुग्धा. ॥ ४२८ ॥ (सन्मनो. ३८) - ।

·परिशिष्ट-ठ २०५ सत्पदरजांहुनि अधिक मज चिंतामणि सुरगु न गमावे, । सन्नतमतिमहिलांगी नवनव सेवाधिकार नग मावे. ॥ ४२९ ॥ ( सन्मनोरथ. ६४) स्त्रीस जसें न त्यजवे केलें उच्छिष्ट मांजरें दुभतें, । सद्भजन दूषिले जरि दुष्टे, सद्बुद्धि न त्यजूं शुभ तें. ॥ ४३० ॥ (सन्मनोरथ. ८) पूज्य असो मतिस जसा जन जैसा जड अशक्त जामाता,। सदृष्टि या जनी अवलोकुनि लाजोत साधु ज्या माता.॥ ४३१ ॥ (सन्मनो. १५) भाग्यवतीला दुर्बळ कन्यासी सत्समेसि हे उक्ति । व्हावी परिपाल्या की घेती शिशुची हि जाणते युक्तिः ॥ ४३२ ॥ (सन्मनो. १९) साध्वी स्त्रीने न ढळों द्यावा हा सुमतिने तसा पदर,। सेवावें रसिके वच याचे श्रीराघवें जसें बदर. ॥ ४३३ ॥ (सन्मनो. २५) साध्वीला जे कांहीं कांतप्रिय तेंचि कार्य होय जनी.। खाहाधवानभिमती आग्रह काशास आर्य हो! यजनी. ॥ ४३४ ॥ (सन्मनो. २९) निश्चय करुनि, न मागे तिळही ठेवी पतिव्रता चरण, । भगवद्भजनी माझी तैसीच करू मति व्रताचरण, ॥ ४३५ ॥ ( सन्मनो. ३०) भजुनि कुमतिला वुडतो, सुसमर्थहि सर्व जैवि गणिकेला.॥ ४३६ ॥ ( मल्लारिविजय ४७) की कुलवतीस गुरुजनभजन न घडतां, वृथा जिणे वाटे. ॥ ४३७ ॥ (आश्रम. ३२) श्वश्रूकर जेवि शिरे गेही जरि न ह्मणती सुना सीर;। व्यूहीं तेंवि कुरुचमू धिक्कारुनि तो धराशुनासीर. ॥ ४३८ ॥ (द्रोण. १०.३१) सासू करी उपेक्षा त्यागीना स्व विनयासि परि सून. ॥ ४३९ ॥ (अश्वमेध. १.१८) तद्भार्या अनसूया मजवरि करि सासुमायसी माया. ॥ ४४० ॥ सीतारामायण. १२) श्वश्रूपुढे स्नुषा, तसि भक्तिपुढे शक्ति नच नटावी हो.! ॥४४१॥ (भीष्म.५.४८) शोचूं नयेचि सुज्ञे, जैसी कन्या निवेदिली पतितें. ॥४४२॥ (उद्योग. ३.४२) कीर्तन असो मतिस बहु मत, जैसे स्त्रील हळदकुंकुं तरी. ॥ ४४३ ॥ (सन्मनो. ४३) वरि संकोच असावा आंत बहुत कृष्णकीर्तनी कामः । गुरुजनसमक्ष पतिचे घेतां आर्याग्रहें जसें नाम. ॥ ४४४ ॥ (सन्मनोरथ, ५६) , १८ परिशिष्ट ·२०६ परिशिष्ट-ठ मुख्य स्वबंधु पांडव, तन्नाशातेंचि हे अकवि टपती,। विश्वस्तां मीनांतें परदारांतें जसे वक विट-पती. ॥ ४४५ ॥ (उद्योग. ८.९) क्लीबाला कन्यासी तुज का द्यावी बळेंचि हे महि म्यां ? ॥ ४४६ ॥ ( उद्योग. १०.९४) तसेंच, सरस उपमेची काही उदाहरणे केकावलि पृ० ३३७-३३८ यांत दिली आहेत ती पाहावी. बांधी बाहुगुणांनी दक्षा वामा, न मान दामानीं. ॥ ४४७ ॥ ( उद्योग. १३.१६२) वृद्धकलत्र युव्या, मज हे तेंवि पहावयासि पद लागे. ॥४४८॥(विराट.१.११८) संगासि उर्वशीच्या स्वप्नी तरि काय गा ! ढवा लाहे । सैरंध्री वीरवधू या तुज नरकाय गाढवाला है. ॥ ४४९ ॥ ( विराट. १.३३) उलटा आंत, स्पष्ट व्यवहार दहांत दाखवी सुलटा, मन्मति हो तैसी परपुरुषासक्ता सदा जसी कुलटा. ॥ ४५० ॥ ( सन्मनो. ४५) वाटावें इतराचें, कामिजना परकलत्र सुंदरसें. ॥ ४५१॥ ( सन्मनो. ६६) क्रीडा मुक्तींनी, माहेरी जेवि लाडक्या मुलिंनी. ॥४५२॥ (गंगास्तुति३५) श्लोकार्ध) तत्वाणाहत ते अधःपतनभाक् झाले महासंगरौं । जो कन्यागविणे स्वजीवन करी तत्पूर्वजांचे परी. ॥ ४५३ ॥ (कुशलवो० ७.३६) मुलीच्या लग्नाचा पैसा घेऊन त्यावर उपजीविका करणाऱ्या वधूपित्याप्रमाणे मुलाच्या लग्नाचा चापून हुंडा घेऊन मुलीच्या आईबापांना तळतळत ठेवणारे वरपिते नर हेहि क्षुद्रार्थी होऊन नरकभाक् होत नाहीत काय ? वर दिलेल्या भिन्नभिन्न विषयांवरील मोरोपंतांच्या उपमा वाचून तत्कालीन परिस्थिति, चालिरीति वगैरे गोष्टींवर पुष्कळच प्रकाश पडून पंतांचे त्यासंबंधी विचारही कळून येतात. असाच प्रकार यांच्या काव्यांत इतरत्र त्यांनी केलेल्या वर्णनावरूनही कळून येतो. पुढील परिशिष्ट 'ड' पहा. ।

·परिशिष्ट-ड
Tikenar
afaad
घेता
मोरोपंताचे तत्कालीन परिस्थिति, चालीरीति वगैरे
गोष्टींविषयी काही विचार.
हे परिशिष्ट त्रोटक असून केवळ दिक्प्रदर्शनापुरतेच आहे. मागल्या 'मोरोपंताच्या
उपमा' या 'ठ' परिशिष्टांत यासंबंधी बरेच विचार आले आहेत. येथे फक्त स्वतंत्र रीतीने
तुत्संबंधी आणखी काही विचार प्रथित केले आहेत. पंतांच्या शोधक वाचकांस या
वार करण्यास मुबलक जागा आहे. स्थलसंकोचास्तव यापेक्षा जास्ती विचार येथे
यत नाहीत.
१ कौटुंबिक प्रेमः-
(अ) अपत्यवात्सल्य मातापित्यांचें:-
(१) कन्यापुत्राची समानता:-
पुत्रचि अधिक, न कन्या, अन्यास गमे, मला न लोभ्याला. ।
नयनयुगांतुनि एकहि द्याया स्वप्नीं न कोण तो भ्याला ? ॥१॥ (आदि. ३१.१८)
(२) कन्येची इच्छा:-
जनककुळाहुनि पतिकुळ अधिक असावे असा वधूकाम. ॥२॥ (हरिवंश ३५...)
(३) कन्येविषयी समजूतः-
परिसे असें पृथा जो तोचि ह्मणे त्यांसि कन्यका, मातें।

·२०८ परिशिष्ट-ड जिला। . था, द्यायाचीच सुता, हे किमपि न येचि अन्य कामातें. ॥ ३ ॥ आत्मा पुत्र, सखा स्त्री,कन्या चिंताचि सर्व काळ, प्रसवोनि वाहती मनिं श्रीमंतहि पितर सर्व काळजिला. ॥४॥(आदि. ३१.२८.२९) 'सुता असाव्या ! ही इच्छा अरिसहि न शिवो' ॥५॥ ( उद्योग. १३.२०१) (४) सामान्य:- मन मातेचें चिंतुनि अगुणाहि मृता मुलास कळकळतें. ॥६॥ (स्त्रीपर्व. ३.९) चिरतें काळिज कानी कन्येचे करुणवच जसें शिरते. ॥७॥ (स्त्रीपर्व. ५. २३) यावें वचनकराला प्रेमें सर्वस्व वतन यश तातें. ॥८॥ (हरिवंश. २९.) अहित कधील तरि कसा गुरु ? बाप कसा ? तसीच आइ कसी ? ॥९॥(उद्योग.९.७४) मातृस्तन्यावांचुनि शिशुचा कृश होय वरदुधे काय. । बालकपालक जननीस्नेहचि, बोलोनि बहु वुधे काय ? ॥ १०॥ (नाममाहात्म्य७४) (आ) अविभक्त कुटुंबस्थिति:- (१) पितृप्रेम कन्येचें:- कन्या जशि पितृभाग्ये, साधुयशें तेंवि फुगति देवधुनी. ॥ ११ ॥ (साधुसत्कार १०) (२) पितृमातृप्रेम:- भगवंत भगवदनुगां, आमां तो संत सदनुगां ठावें. बाळें प्रथम बयेचे, बापाचे तदनु चरण गांठावे. ॥ १२ ॥ (साधुसत्कार ३०) मज दीना देवाहुनि अधिक तुह्मी संत सर्वथा धर्मे. । बाळा जेंवि पित्याहुनि अधिका माताचि द्यावया शर्म. ॥ १३ ॥ ( साधुसत्कार ३१) (३) बंधुप्रेम:- पडून आत्मा जसा तसाचि भ्राता येथे न भेद कांहींच । वेदस्मृतिशास्त्रमतें; स्वानुभवेंही विशेष नाहींच. ॥ १४ ॥ (स्त्रीपर्व. ३.३६) यश सुख पुण्य मिळे, मग बंधूंनी नीट कां न नांदावें ? ॥१५॥ (आदि. ३७.२४ लक्ष्मणाचे बंधुप्रेम राम वसिष्ठादि गुरुजनांजवळ वर्णितो:- "वदे राम, 'स्वामी ! सुमति धृति दे हा समवन, प्रभो ! नित्य प्रेमें करि, गमवि गेहासम वन. । न सौमित्रि भ्राता, सकळगुरुसुस्नेह सजला, प्रवासी रक्षाया द्रवुनि मजला स्पष्ट भजला.' ॥ १६ ॥” (श्रीगुरुरामायण २३) रामलक्ष्मणांचे बंधुप्रेम वर्णितांना कवि ह्मणतात:- छाया तनूची तनुला न सोडी । त्या बंधुंची एक तशीच जोडी ।। परस्सरी त्यांसि अपार गोडी । त्या मित्रभावा उपमाचि थोडी.॥१७॥ (छंदोरामायण). a .

·परिशिष्ट-ड २०९ :- रामभरतांचें बंधुप्रेम सीतारामायणांत सीता वर्णन करित्येः- (श्लोक) तीर्थ, क्षेत्र, तपोवनें, मुनिजन प्रेमाधी पाहुनी, खामी या विषया पुरा विसरते, पुण्याश्रमी राहुनी; । खप्नीं न लजिते विरक्ति; असती चित्तें सखी हो! ढिले, आले, गाय तसेचि, वत्सभरतस्ने हेंचि हे ओढिले. ॥ १८ ॥ (सीतारामायण १७८) (इ) साध्वीधर्म व साध्वीचें पतिप्रेम:- पतिच्या छंदें केलें व्रततप जे काय सर्व ते फळतें. ॥ १९ ॥ (हरिवंश. २६.६५) मज भक्षीलचि तो (राक्षस) तरि विधुरपणे सर्वथा नका राहूं,। ती स्त्री मीच, ह्मणा, जी ! मागें सारूनिया नकारा, हूं. ॥२०॥ (आदि. ३१.२६) (ई) सासूसासऱ्यांचे जामात्यावरील प्रेम:- सासूसि सासयासहि सुतशतसत्कार्य होय जामाता। विहिणीव्याह्याकरवी धुवविति निजपादतोयजा माता. ॥२१॥ ( उद्योग. २१९) बहुतकरुनि तो एका कन्येच्या या जनांत जा (ज्या) माता,। त्यांसि गमे खतनुपरिस अधिक सुतासूनुपरिस जामाता. १२२॥ (स्त्रीपर्व ५.२१) यद्यपि चिंताकारण दे कन्या त्यांसि एक, जामाता-। कन्यांच्या संसारी त्यां होय सुधाभिषेक जा (=ज्या) माता ॥२३॥ (मंत्रभागवत १०) (उ) सासूसासांचे सुनेवर प्रेम:- (१) सासऱ्याचे प्रेमः- अग्निशुद्धीनंतर दशरथमामंजीनी दाखविलेले सीतान्नुषेवरील प्रेम व यांनी केलेला तिचा गौरव:- (श्रोक) संसारी असतात साधु कुलज स्नेहाब्य के सासरे, घेता मामाजी परि एक, यासह दुजा साम्यास कैसा सरे ? । पोटासी धरिलें, सये ! मज शिरीं हुंगोनियां दाटले, प्रेमें तातचि वाटले, नयनिचे नाही झरे आटले ! ॥२४ ।। गीति) अस्मदर्शनशोकें, तृणसें सर्वख जीवित यजुनी, । स्वर्गीहि खिन्न होते; प्रीति नव्हे सन्मनांत सत्य जुनी. ॥ २५ ॥ मातें ते वदले, 'तुवां उपवनें, तैसींच वत्से ! वनें, केली; जें पतिभक्तिसद्रत सतीसर्वख, तत्सेवनें । भर्ता तारुनि संकटी, कविसभा श्रीसंपदे, वारिला, विश्वोपद्रव, जाहला तव तपें या कंप देवारिला. ॥ २६॥ 'त्वां सूर्यवंश सुयशें सति ! धन्य केला, । वैदेह धन्य तुज पावुनि कन्यकेला,' ॥ प्रेमें असा मज दिला बहुमान, लज्जा । सांगे मदीय नयनांसि ‘पदीच मज्जा.॥२७॥ ( सीतारामायण १५०-१५३) ·२१० परिशिष्ट-ड :- (२) सासूचे प्रेमः- कौसल्यासासूबाई सीतास्नुषेचे गौरव करितांना ह्मणत्येः- (श्लोक) श्वश्रूतें क्षितिजा नमी, तंव तिहीं आलिगिली आदरें, कौशल्या मग ते वदे सुचुबुकीं स्पर्शो नि तीतें करें,। 'रामाशी चिरकाळ सर्वमुखसंपूर्णा खपत्या रहा, पातिव्रत्यबळें तुझ्याचि तरला दुःखाब्धिला वत्स हा. ॥ २८ ॥ वत्से ! तूं रघुवंशभूषणमणी, स्तुत्या सतींच्या गणी, चारित्रासि तुझ्या सुरेंद्ररमणी गाती सुखे स्वांगणीं; । त्वत्कोपेंचि दशास्य दुर्मति कथाशेष त्रिलोकांत या झाला, कोण असा असे त्रिभुवनीं मारावयाला तया ?' ॥ २९ ॥ (कुशलवोपाख्यान १.११-१२) अत्रिभार्या अनसूया हिचे सीतेवर स्नुषाकन्यासदृश प्रेम:- (लोक) वेणी घालुनि, लोचनीं निजकरें, ती लेववी कजळ; लावी चंदन, सुव्रता; मज गमे गंगाचि ते तज्जळ. । गुंफी सत्कुसुमें शिरी, सुरुचिरा माळा गळां अर्पनी, । प्रेमे धर्म कथी, सुधाधिकरसें सूक्के मला तऍनी. ॥ ३० ॥ (गीति) तैसाचि मल्ललाटी, साध्वी सिदूरतिलक जो लावी,। तोहि अगतसार सदा, कैसी तत्सुकृतकीर्ति बोलावी ? ॥ ३१ ॥ वत्से ! मांडवि ! मद्विवाहचरित प्रेमें पुसे ती सती, सांगावी मज लागली, निजमुखे सर्वा कथा तीस ती. । आशीर्वाद बहु प्रसन्नहृदया, दे मायसी लोभवी त्या आर्येसि, तसेंचि ईसहि महावात्सल्य हे शोभवी. ॥ ३२ ॥ ( सीतारामायण १३,१४,१७) (ऊ) स्वामीचें सेवकावरील प्रेम व सेवकाची लीनता:- मारुतीने सीताशुद्धी करून सीतेचा चूडामणि रामास आणून दिला तेव्हांचे वर्णन लक्ष्मण वसिष्ठादिगुरुजनांजवळ करितोः- (श्लोक) आर्येचा, प्रभुला, पदें नमुनियां, दे वीर चुडामणी, त्या आलिंगुनि हा निवे बहु जसा सञ्चंदनाला फणी; । घे माथां उपकार मेरुहुनही भारी खचित्ती गणी, याचा होय हरिप्रवीरनिकरी बंदी रचूंचा धणी. ॥ ३३ ॥ रघुपति ह्मणे, 'याचा साचा ऋणीच सदा असे' हृदय कळवी शांता दांता खसाधुसदा असें. । हरि वरि न तो पाहे साहेचिना स्तवभार हा, कवि म्हणति, 'या लोकी शोकी न मज्जुनि बा ! रहा.॥३४॥ (श्रीगुरुरामायण३१,३२) ·परिशिष्ट-लू ५९ - (६) भावंड वुद्बुदाचें वपु अति निःसार मित्र फेंसाचें ॥ (७) जो तोचि आपणांतहि आकाश जसा घटांत तेविं असे.॥ (मंत्रभा.११) (८) दुर्योधन पंचाक्षरिमंत्रे परमोग्र भूतसा खवळे. ॥ (सभापर्व) (९) प्रथिली उपनिषद प्राकृता कशी पशो ! कवनांत॥ (दोहारामा. द्वितीय,४६) (१०) प्रेमा कैसा किति हा पटु अपटु असे की नसे दंभ गर्व. ॥ (कृष्ण. उत्तरार्ध उपसं. ३) (११) 'दार' शब्दाविषयी विवेचन पृ० २८ पाहावें. (१२) राज्यच्युतसंगें श्रमपात्र करिसि दिव्य देह कां गे हैं? ॥ (वन. ९-८) (१३) श्रीरामरावणसमर होय श्रीरामरावणसमरसा. ॥ (वन. १२.६६) (आ) संस्कृत विभक्तिः- (१४) परिभवखिन्न युधिष्ठिर रात्रौ प्रभुला ह्मणे अगा अजिता ! ॥ (भीष्म.३,१) (१५) अंगीकृतगहनाटन दाशरथी त्यक्तवैर्य 'हा !' करिती.॥ (निरोष्ठरामा. २३) (१६) झालें त्वनाथवरें यापासुनि देवि ! कालि! याही तें. ॥ (द्रोण. १३-२५) तसेंच (१७) 'अष्टौप्रहर' असें रूप आढळतें. विशेषणाला विशेष्याची विभक्तिः- (१८) जो तापशमनें, स्वच्छ, यशें लाजवि कापुरा ॥ (मंत्रिरामायण १२) (१९) त्वन्मतिला जीवनासि विटलीला'. । (२०) 'गुरुला दंडा' (-मोठा दंड) (अहिल्योद्धार, प्रथम गी० २४) (२१) ते नंदयशोदोद्धव रात्रीला नेणतीच सरलिला. ॥ (मंत्रभाग. १०-५८९) (इ) संस्कृत क्रियापदः- (२२) निद्राभंग करिल जो त्या माझे भस्मसात् करो नयन ॥ (हरिवंश २३) (२३) थोडें याहुनि, पाहुनि नटती कादंबिनीस केकी तें. ॥ (वन. ६,५८) (ई) संस्कृताप्रमाणेअवग्रहलोपः- (२४) विप्रसती ह्मणति 'शिवे ! ऐसेंचि सदा कथोक्त देऽगाई॥ (दोण.५.१९) (उ) संस्कृताप्रमाणे सामासिक रूपः- (२५) पुण्ययशा प्रभु भार्गवराममनःक्षोभ शमवि दे शांती.॥(तीर्थरामायण ७) (ऊ) संस्कृताप्रमाणे संधिः- २६) ज्ञान टिकावें व्हावें ऐसें श्रीकांतसंघशो गान.॥ मंत्रभागवत ४.१७४ (२७) मातेचा अस्नेहहि होय यशोहेतु साधु रामाला ॥(वन.३.७५) (२८) सद्यशोर्थ' (सभा १-१६) (२९) न अज्ञहृदयें तशी तव यशोरसी रंगती । (केका) (३०) गेलों गृहासि मी जो स्मरत स्मर-तम-इना शरण्यातें. (अनु. ६.७५) rmaan mama ·परिशिष्ट-लू (ऋ) संस्कृताप्रमाणे प्रयोगः- (३१) प्रेमें रक्षितिल सदा ह्मणुनि दिलें मी जयासि मत्तातें ॥ (विराट अ० १) (३२) पार्थ ह्मणे 'तूं मुनिनी चित्तीं षडरिक्षयार्थ धरिलास' ॥ उद्योग. १ (३३) वरिलासि मत्सखीनें म्यांही वरिलासि तूं मनें मातें॥(आदि.११) ३४) जाउनि तो सूत वदे 'कृष्णे ! धूतांत तूं स्वयें धमॆ । हारविलीस सुयोधन सदनाप्रति ये करावया करें. ॥ (सभा. ४) (३५) प्रद्युम्न ह्मणे केलों पूर्वी ऐसाच मी हरे काय ? ॥ ( हरिवंश ८.१००) (ऋ) संस्कृताप्रमाणे शब्दरचनाः- (३६) हा जन सखीसमाजीं तुमचा सोडूनि काय पद रमला ? (स्त्रीपर्व ४.४३) हा जन-'अयं जनः' प्रमाणे योजना. तसेच 'यशस्' (नपुंसक) शब्द संस्कृताप्रमाणे सकारांत योजिला असून 'यश' असाही योजिलेला आढळतो. 'खयशतोय' (कर्ण २१-७) 'यश हरिचें ज्यांसि रुचे' (भागवतारंभ) (ल) संस्कृत-छंदशास्त्रानुसरणः-संस्कृत छंदःशास्त्राप्रमाणे पादांतगो वर्णो लघुर्गुरु- र्भवेद्वा (छंदोमंजरीटीका) ह्मणजे पादांतांतील अक्षर दीर्घ असले तरी लघु, व लघु असले तरी दीर्घ मानावें हा नियम पंतांनी पाळलेला आढळतो. थोडी उदाहरणे: (३७) प्रभुसि भरत चरण धरुनि विनवि, परमकरुण तरिहि न परतला,। धृतमुनिपथ समजुनि महिसमवनगुरुकथित विहिततप रतला. ॥ ६ ॥ (लघुरामायण) (३८) सुरसरिदुपपदपितृसख मुनिस नमुनि पुसुनि निववि गुहमतितें। भरतअनुजसहित जिववि निववि विरहविकळ सकळ पुर अति तें. ॥४६॥ (लघुरामायण) (३९) आधींच श्रीराम क्रव्यादांच्या चमूसि जाळून, । विश्वामित्रातें दे आनंद प्राज्य याग पाळून. ॥ (दिव्य अथवा दीर्घ रामायण ६) ('दिव्य' रामायणांतील प्रत्येक गीतीत शक्य तितके 'म'गण योजिले असून फक्त षष्ठस्थानी 'ज' गण किंवा 'य' गण घातलाच पाहिजे ह्मणून तेथे मात्र 'म' गणाची योजना न करितां 'ज' गण घातला आहे. प्रत्येक गीत्यर्धात २ अक्षरें लघु असून १४ अक्षरें गुरु आहेत.) ४०) चित्तांत ह्मणे, 'कैसा केला अरिमीन हृद अगाध रिता' ?॥(उद्योग. १.५०) (४१) गज जेंवि यूथपतिला पंकहदांतूनि उद्धरायासी. ॥ (कर्ण ३७.१३) (वरील दोन उदाहरणांत 'ह' या अक्षराने मागील अक्षरास गुरुत्व येऊन एकमात्रा अधिक वाढते व छंदोभंग होतो असें प्रथमदर्शनी वाटतें परंतु 'प्रन्हैवेति पुनः पिंगलमुने- विकल्पविधायकं सूत्रम्' असें छंदोमंजरींत सांगितले आहे. त्याचा अर्थः-'प्र' व 'ह' या संयुक्ताक्षरांच्या पूर्वाक्षरांस विकल्पाने गुरुव येतें. छंदःशास्त्रांतील हा विकल्पाचा नियम पंतास परिचित असल्यामुळे त्यांनी वरील प्रमाणे प्रयोग केला आहे. "ह' मुळे मागील अक्षरास द्वित्व आणण्याचे उदाहरण ही पंतकाव्यांत आढळतें. तें खाली दिले आहे.) गंगेत गतीच्छु तसे ते रक्तनदइदांत रिपु न्हाती. ॥ (कर्ण. ३७-१३) या ठिकाणी 'ह'च्या मागच्या 'द' कारास गुरुत्व आणिलें आहे. मोरोपंताच्या छंदः- शास्त्राच्या सूक्ष्म परिचयाचे हे एक ठळक प्रमाण आहे.

·No text on this page.

·No text on this page.