·S'RÏHARSHA'S
NAISHADHÎYACHARITA
With the Commentary (Naishadhîyaprakás'a)
OF
NÂRÂYANA.
པ༤ མ
erin
25197, (2.1)
CT
EDITED WITH CRITICAL AND EXEGETICAL NOTES
BY
MAHÂNAHOPADHYAYA
PANDIT S'IVADATTA,
HEAD PANDIT AND SUPERINTENDENT or THE SANSKRIT DEPARTMENT,
ORIENTAL COLLEGE, LAHORE.
Fifth Edition
IEVISED BY
WASUDEVA LAXMANA S'ÂSTRI PANSÎKAR.
PUBLISHED BY
PÂNDURANG JAWAJI,
P'ROPRIETOR OF THE
SILIJS.I6.Il' 'RESS,
23, Kolbh. Lane,
BOMBAY
1313
Pric: üks

·No text on this page.

·श्रीः नैषधीयचरितप्रस्तावना। नाम गोपालसेवासततानुरक्तश्रीमाधवाधीशसुदृष्टिहटे। स श्रीहर्पकविः श्रीहीरपण्डितान्मामल्लदेव्या समजनीति लक्ष्मीसमुल्लातितकान्तिचन्द्रामात्यप्रसादेन निरन्धकारे ॥ प्रतिसर्गसमाप्तिलोकतकान्यकुब्जेश्वरजयन्तचन्द्राश्रित आसीदिति दुण्डारदेशे जयपत्तनेऽलिनधीतिना सस्कृतशानसार्थे । "ताम्बूलद्वयमासन च लभते य. कान्यकुब्जेश्वरात्" इत्येतद्वन्धसमाप्तौ दाधीचविद्वच्छिवदत्तनाना प्रयत्सते शोधनभूमिकार्थम् ॥ प्रशस्ति लोकत , "पूर्वस्या वाराणस्या पुरि गोविन्दचन्द्रो धर्मार्थकाममोक्षात्यपुरुषार्थचतुष्टयसपत्तिर्हि शब्दार्थज्ञानाधीनेति राजा ५७० अन्त पुरीययौवनरसपरिमलग्राही । तत्पुत्रो [विजय. निर्विवादम् । शब्दार्थज्ञानं हि शक्ग्रिहाधीनम् । शक्तिमहध चन्द्रः। तत्पुत्रो] जयन्तचन्द्रः । तस्मै राज्य दत्त्वा पिता योगं प्रपद्य परलोकमसाधयत् ।जयन्तचन्द्रःसप्तयोजनशतमाना पृथिवी 'शक्तिमहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्यवहारतश्च । जिगाय । मेघचन्द्रः कुमारत्वस्य । य. सिंहनादेन सिंहानपि भहु- वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सानिध्यत. सिद्धपदस्य वृद्धा.॥' मलम् । कि पुनर्मदान्धगन्धेभघट. तस्य राज्ञश्चलत सैन्यं गाय. इत्यभियुक्तोत्या व्यवहारत एव निर्दोषप्रयोगहेतुर्भवति। व्यवहा- मुने विना नाम्भसा तृप्यतीति नदीद्वययष्टिग्रहणात् ‘पजुलो राजा' इति रज्ञानं च- लोके श्रूयते। यस्य गोमती दासी पष्टिसहतेषु वाहेषु प्रक्षरा (पर्याण?) 'काव्यं यशतेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । निवेश्याभिषेणयन्ती परचक्र त्रासयति । राज्ञ श्रम एव क । तस्य सय. परनिर्वृतये कान्तातमिततयोपदेशयुजे ॥' राज्ञो बहवो विद्वासः । तत्रैको हीरनामा विप्र. । तस्य नन्दन प्राज्ञ. इत्यभियुत्तोक्त्या कालिदासादीनामिव यशोजनकात् ,श्रीहर्षा- चक्रवर्ती श्रीहर्षः । सोऽद्यापि वालावस्थ । सभाया राजकीयेनैकेन दितो वाणादीनानिवार्थप्रापकात् , मयुरादीना सूर्यस्तुत्यादिनान- पण्डितेन वादिना हीरो राजसमक्षं जित्वा मुद्रितवदन. कृत. लघा. वारकात् , सद्य परमानन्दजनकात् , कान्तासनिततया स्नेहप्रधानो- (बा)पके मनो वैर वभार । पदेशजनकात् काव्यादेव भवति । धाराल (2) मृत्युकाले श्रीहर्ष स वभाषे-'वत्सामुकेन पण्डिते. काव्येषु च महानहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसादशर्मप्रकाशितका- नाऽहमाल राजदृष्टौ जितः । तन्मे दु सम् । यदि सत्पुत्रोऽति, तदा व्यमालामुद्रणत. प्राकाले प्राय काव्यपक्षक्नेव काव्यजिज्ञासुभिर-तं जये मापसदनि' । श्रीहर्पगोकम् ओमिति । हीरो या गत । धीयते ल, सप्रति चाधीयते। तत्र नव्यकल्पनादिगुणवत्तया श्रीहर्प- श्रीहर्षस्तु कुटुम्भारमाप्तदायादेष्वारोप्य विदेश गला विविधाचा. विरचितं नैषधीयचरितमेव परा कोटिमारोहतीति सर्वसमतम् ॥ पार्वेऽचिरातील मारगीतगगितज्योतिपचूडामनिमन्तव्याकरणायाः सर्वा विद्या सुस्कुराः प्रजमाह । महावीरे मुगुरुदत चिन्तामणिमन्त्रं १ श्रीनन्नहाराजाधिराजश्री १०८ उनसवाईमाधवसिहजी (G. वर्षप्रमाणे साधयामास । प्रत्यक्षा त्रिपुराऽभूत् । अमोपादेशत्यादिव. C.S. I.) वर्ना मान्यदृष्टया हर्पिते । एतेनैतदीपराज्ये सर्वाता राप्तिः तदादि राजगोष्टीपुत्रमति । अलोकिकोराशेतरित न करो। प्रशाना राजभवनन्तरेणैव वतधर्मनिष्ठत्पवननेन राश कोपलानावदद-ति य कोऽपि न बुध्यते। ततोऽतिविद्ययापि लोकागोचरभूतमा सिन कत्व भनितन् ॥ २ यावृमाहिद युनरावबहादूरकान्तिचन्द्रनुकरजी पुनर्भरती प्रत्यक्षीकृलाऽनगत्-'मात , अतिप्रज्ञाऽपि दोपार ते(मे) (C. I. E ) शनपा प्रमानव, न त्वधिकारिगा भननेन ॥ ३ जाता।युचनानवचनं मा कुहदेव्यो-'तहिं मध्यमरात्रेऽम्न लिने कोचादिजन्यान्वायरूपान्धकारशून्ये ।।४ फेवरकोपलेव दाचित्राहपले 'शिरति दधि पिय। पचात्तपिहि । कफाचारताराबदतान्देशमाउहि' पुरिदैवतशब्दप्रपोल फेवरथापरमत्येव शचिनारकले पाचनपर- तपैव कृतम् । वोध्यवागासीन् । संग्डनादिनन्यापरवशताऽग्रन्थ । सान्निपरस्पापि वा वचपानो प्रयोगत्वापत्ति !! नया सुनापिता- पली भूनिकराया १३८ पृथे पटरपिटरसन-महामहोपाचापदुर्गाप्र- १ गन्पम्जे परन्दन कारवादिनीमां-मिरवनी जीवदाना र सादानन्दानुपादित सारसमुशयाल्पपासादाजादीपोर.- प्रतीपत इति न विरोष । सदाधिना मानसनवाला "हेलो भारसतानि पा ननुचा पानि वा इन्टिना तन् . ३ बयानोद दशमन नमी-नानी धीहग नगिनि परदे वागाय गायनन् । पा पापेन इतन्य स्निपरोनाप- रनमा महासाचारी नामदेव त्य पपरले पानि न मनन् गन्नन् 'दर साचोचन र नेपर परेनन वट-म-रिवारन... न अनुसनन्द राई, रख पुराना . मर रने, परमान-श्रीनिजमादिर, रि: । उपर-पतला-२-मलना-मन-सहनसतो.५ जनानमन साचोरनीम -----" - मोहोरियान्ति, ... नर'', मोर,....., -(-मिटर . . । 1 -

·(Registered ufwrding to the let rroj 180::)
[111 rights reserred by the publisher. ]
L'ULIR l'andurang Jawaji,
PRINTI.Ramchandra Yesu Shcage, s
wi 132 Virsara singo"
-3, Kuibhnt Im Son,

·॥श्रीः॥ - श्रीहर्षरचितं वीजानेर, (रा नैषधीयचरितम् । श्रीमन्नारायणरचितया नैषधीयप्रकाशाख्यया व्याख्यया समुल्लसितम् । पञ्चनददेशीयविश्वविद्यालयान्तर्गतसंस्कृतश्रेण्यध्यक्षप्रधानाध्यापक- महामहोपाध्याय- दाधीचपण्डितशिवदत्तशर्मणा टीकान्तरीयटिप्पण्योपस्कृत्य संशोधितम् । (पवनं संतरण) पणशीकरोपाहविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा संस्कृतम् । शाके १८४१ सन १९१९ वन्तरे मुम्बयां पाण्डुरंग जावजी इसतेः लोपे निपतागरास्पद पवाटरे मुदतिया प्रगशिनन् । नल्यं ६ः।

·(Registered according to the Act IXV of 1867)
[ All rights reserved by the publisher. ]
PUBLISHER --Pandurang Jawaji,
PRINTI R -Ramchandra Yesu Shedge,
}
at the "Nirnaya-sayar" Press,
23, Kolblat Lane, Bombay.

·प्रस्तावना। - + .. नस्था तुरूपा दर्शिता । ता श्रीकुमारपालपार्थादुपरोष्य तगृहा- लिस्टान्दे विरचिते प्रवन्ध्रकोपे श्रीहर्पविद्याधरजयन्तचन्द्र- नीत्वा सोमनाथयात्रां कृत्वा काशी गतत्वा पद्मिनी जयन्तचन्द्र प्रबन्धात्, 'गौडेदेशीय.' इति 'श्रीहर्षवशे हरिहरो गौडदेश्यः, भोगिनीमकरोत् । सहवदेविरिति ख्यातिमगात् । सा च सगर्वा इत्येतदुत्तरहरिहरप्रवन्ध्रतोऽवगम्यते ॥ विदुपोति कला कलाभारतीति पाश्यति लोके । श्रीहोपि नर जयचन्द्रराज्यसमरस्तु--- भारतीति पत्यते । तस्य तन सहते ता नत्सरिगी। एकदा सस भकुण्ठोत्कण्ठवैकुण्ठकण्ठपीठलुउत्करः । कारनाकारितः श्रीहयो भनितश्च वंक. श्रीहर्ष:-कलासवैज्ञो. सरम्भ. सुरतारम्भे स त्रियः प्रेयसेऽस्तु वः ॥ १ ॥ हम्। राश्याभानि-'तहि उपानही परिधापय'शे भाव..यद्ययं 'न आसोदशीतद्युतिवंशजातक्षमापालनालासु दिवं गतासु । देधि' इति भपात द्विजत्वात् , तहि अज्ञ. । श्रीहर्षेणाजीकृतम् ।गतो साक्षाद्विवलानेव भूरिधाना नाना यशोविग्रह इत्युदारः २ निलयम् । तरवल्यथातथा परिकनितः सायं लोलाक्षः सन् दूरस्थः तत्सुतोऽभून्महीचन्द्रश्चन्द्रधाननिभं निजम् । खानिनीमाजूहबत् , वर्भकारविधिनोपानही पर्यदीधपत् 'अभ्युक्षणं येनापारमकूपारपारे व्यापारितं यशः ॥ ३ ॥ विनिक्षिपर्व, चतारोहम्' इति वदन् । राजानमपि ता कुवेट ज्ञाप- तस्याभूत्तनयो नकरतिक मान्तद्विषन्मण्डलो पिता खिन्नो गातीरे सन्यासनग्रहीत् । विधत्तोद्धतवीरयोधतिमिर श्रीचन्द्रदेवो नृपः । वेनोदारतरप्रभावशमिताशेपप्रजोपद्रवं सा च सूहदेविः सानाज्येशा पुनमजनयत् । सोऽपि यौवनमा- श्रीसद्गाधिपुराधिराज्यमसम दोविक्रमेणार्जितम् ॥ ४ ॥ ससाद । धीरः परं दुनंयमयः। तीर्थानि कोशिकुशिकोत्तरकोशलेन्द्र तत्य च रातो विद्याधरो मन्त्री सव चिन्तामणिविनायकप्रसा- स्थानीकयानि परिपालयताऽधिगन्य। दासर्वधातुहेमत्वकरणप्रख्यातनाहात्म्यस्पर्शपापाणलाभात् ८८०० हेनात्मतुत्यमनिशं ददता दिनेभ्यो विप्राणा भोजनदातेति लघुयुधिष्टिरतया ख्यात कुशाग्रीयन । राजा येनाङ्किता वसुमती सतस्तुलाभिः ॥५॥ तं जगाद-'राज्यं कलै कुनाराय ददानि' । मध्याह-मेघच तस्यात्नजो मदनपाल इति क्षितीन्द- न्द्राय सुवंशाच देहि । न पुनर्धतापुत्राय' । राजा तु तया कामगित- चूहाननिर्षिजयते निजगोत्रचन्द्रः। स्तत्पुत्राव दिसते । एवं विरोध उत्पनो मविरानोः । कथं कथचि- यस्वाभिषेकलशोदतनः पयोनिः न्मनिषा रानीवाचमप्रमाणीकार्य भूपो नेपचन्द्रराज्चदानमीकारित। प्रक्षालितं कालरज पटलं धरियाः॥६॥ राक्षी कुराधनाध्यतदाखच्छन्दतथा निजप्रधाननरान् प्रेच तक्षशि- यस्यासीद्विजयश्वासनये तुराचलोपैशल- लाधिपतिः सुरत्राणः काशीनधनाय प्रमाणे प्रयागे सपादल्य- न्मायन्मिपदमनाननभरप्रदसन्महीनडले । हेमदानोक(ब) न वलित, आयाति। (तनु) विद्याधरेण चरहशा चूडारन विनितानुगलितलानारगुद्भावितः शेषः शेपस्या (1) दिव बगनची नोडे नितीनाननः ॥ ७॥ विदितं राहे कषितम् । राजा तकानपटनूतः प्राह-मनेर क्लने- भरो नै पतिदोहं समावरवि' । मन्त्री तु वदति 'राजन् । अनुकप्र- तलादजायत निजामवगाडि चापे विति सासीन्द्र राक्षा हतितो गतो गृहन् । चिन्तितं च पन्धारपदनवराज्चगजो नरेन्दः । तेन-'पत्तावन्नूटा, राझो बलवती धप्रसराऽविवेकिनो, मन सान्दामृतदनुचा प्रभवो गवा यो मरण यादे सानिमरणादग्निवेत् तदा वन्यता। प्रातलिनो नबी गोविन्दचन्द्र चन्द्र झान्नुरामे. ॥८॥ खसदनात्तधिगच्छन्तं पिया न पनपटनन्त गानातिना दिनु गजान पत्रि हवा तनजिप्रतिपन, पुनः पुरोगत स्फुटितचकाटकमालोक्य तदनेन ननोऽदयात् । तेन कुचेतावने- कडाने स्त्रनुस्मनुवरनप्रतिनदास वन्य पदामना.॥२॥ नात्मनो विधिवपरीलं निगोपीपराज व्यविज्ञपन्-'देवा गाजले अनि विजयचन्द्रो नान तलानरेन्द. नुराविरित भूननवविच्छेददक्षः। मरवा दिये पारिपति' । राजास्पद-'पदि त्रिपसे, तदा भुवनइलनलाइ नरनारी- जोवान. । दरो निवर्तते ।मझी दून-हुँ विश्वनानगर नपनालारानन्जोरदार। 10॥ मन् , अन ति, नियमपि दोष ,निगुहननेपाहा, नृलो किल लेकनपानमनगर ने प्रसाद निरव नबनाने। : पूर्वरूपाती।जानने रहो नरन् । राजन्नापुच्रहमा सर्वसं दिनादिकार प्रदान भवनिरसी जवाहरन प्रतेस सनिनादननाधिनान हटान्त दिगजनी मुलमो (पुरोहितनार-दानंहान विप्रेमात पर प्रगति । इन पते प्रपद नपिन नमान्यवरात्र लिप नेनोकामन्दारनाया। सापान देन दिन सम्मान में इतन्द- विमानसा बननामसा नट । रायोजन हरनानपार सन्तुलना....मान' ༢ སྶ༔ ༔༥ ས ： ཧཱ---s - ཛཱ• – ; मतदानन्दरा . . . हतोको पाया. राजररिजा :.. . - -- .

·नैषधीयचरितस्य - . कृतकृलोभूय काशीमयासीत् । नगरतटे स्थितो जयन्तचन्द्रमजिज्ञपत् 'या (पा)वको वञ्चको व्याधिः पञ्चत्वं मर्मभाषकः । 'सहमधील समागतोऽलि' । राजापि गुणनेहलो हीरजेतृपण्डितेन योगिनामप्यमी पञ्च प्रायेणोद्वेगकारका.॥' इति. यह सचातुर्वर्ण्यः पुरीपरिसरमसरत् । श्रीहर्को नमस्कृतः । तेनापि वाग्देवीवाचं श्रुत्वा श्रीहर्पो वदति-'किमधमेकस्मिन्नवतारे नारा. यपाहमुचितं लोकाय कृतम् । राजानं त्वेवं तुष्टाव- यणं पति चक्रुपी त्व, पुराणेष्वपि विष्णुपत्नीति पठ्यते, ततः सत्ये है. 'गोविन्दनन्दनतया च वपु प्रियाच मिति कुप्यति । कुपितै. कि छुट्यते कलहात्' इति । खयं गृहीत मालिनृपे कुलत कामधियं तरुण्यः। पुस्तकं हस्ते धारितम् । ग्रन्यश्च श्लाधित. सभासमक्षम् । श्रीहर्षण- अन्नीकरोति जगता विजये सरः स्त्री. ण्डिता उक्तास्तत्रया--'अन्यमत्रलाय राक्षे माधवदेवनाने दर्शयत, रस्त्री जन. पुनरनेन विधीयते नी ।' श्रीजयन्तचन्द्राय च 'शुद्धोऽयं ग्रन्थः' इति लेख प्रदत्त' इति । भारल. व्याचरयौ च तारखर सरसविस्तरम् । तुष्टा सभा राजा च । पितृ-भिमते ज्ञातेऽपि ते न लेखं ददते, न भूपं दर्शयन्ति। स्थितः श्रीहषों वैरिणं नु वादिनं दृष्ट्वा सकटाक्षमाचचक्षे- बहून्मासान् । जग्धं पाधेयम् । विक्रीतं वृपभादि । मितीभूतः परिच्छ. 'साहित्ये मुकुमारवस्तुनि दृढन्यायग्रान्यिले द.। एकदा नद्यासनदेशे कूपतटासनदेशे देवकुले रुदजपं रहः करोति । तवा मयि सविधातरि सम लीलायते भारती । तत्रागते कयोश्चिद्गृहिणोलण्ठे (2) चेट्यौ जलप्रथमपश्चाहणघटभर- गया वास्तु मृदूत्तरच्छदवती दर्भागुरैरास्तृता णविषये वादे लग्ने तयोश्विरमुक्तिप्रत्युक्तिरभूत् । शीर्षाणि स्फुटितानि भूमि हृदयंगमो यदि पतिस्तुल्या रतियोपिताम् ॥' घातप्रतिघातैः । गते राजकुलम् । राजा साक्षिणं गवेषयति । एतच्छुत्वा स वादी पाह-'देव! वादीन्द्र! भारतीतिद्ध, तव समः कोऽपि न कि पुनरपिकः उक्त ते-अत्र कलहे कोऽपि साक्षी विद्यते न वा ? । तामा जगदे-विपत्तत्रैक आस्ते जपतत्परः'। गता राजकीयाः । आनीत हिसा. सन्ति सहनशोऽपि विपिने शौण्डीर्यनीर्योद्यता. श्रीहर्ष ।पृष्टस्तयोर्नयानयौ ।श्रीहर्पण गीर्वाणवाण्योकं-'देव, वैदेशि- बस्कस पुनः लुवीमहि मह. सिंहस्य विश्वोत्तरम् । कोहं न वेद्मि, किमप्येते प्राकृतवादिन्यौ ब्रूत.। केवलं ताञ्छन्दान् फेरिः कोलकुलमंदो मदरलै कोलाहलं नाहलैः वेद्मि' राज्ञोकम्-(तर्हि तानेव वद) । तत्क्रमस्थमेव तद्भापिता उपों महिपंथ यस मुनुचे साईते हुंकृते ॥' तिभापितशतमभिहितमनेन । राज्ञा चमत्कृत । अहो प्रज्ञा । अहो ददं धुता बीहपों निकोप झासीत् । भूपेनोक-अत्र श्रीहर्षे अवधारणा । दास्योर्वादं निणीय यथासंभवं निग्रहानुग्रहौ कृत्वा पहिल इदा परमहं प्रतिपादिनाम् । कोऽयं । सम्यगयसरमज्ञासी श्रीही- श्रीहर्षमपृच्छद्राजा-'कस्त्वमेधि शिरोमणिः' । श्रीहर्षेणोक्तं सर्व कथा. परिनित ॥ अन्योन्य गाडाजिनमची करत् । द्वयोपि (१) वसुधा- नकम् । राजन्पण्डितकृतदौर्जन्यात्तव पुरे दुःखी तिष्ठामि । सम्यक गुपातिरेन (1) सोधमानीय मा.ठिकानि कारगिला गृहं प्रति पारम्पर्याज्ञा (2) राजा पण्डितानाहूय अवादीत्-'घिड् मूडा., प्रातः । उसयानि हेनानि ददिरे । निधिन्तीकृत्यैकदा नृपेणोकः रत्ने न निाय । की -'वादीन्द्र । किचित्तरन्धरत्नं कुरु' । ततो नैपवं महाकाव्यं वर प्रज्वलिते वहावहायानेहितं (1) वपुः । दिवस महागूदायन्यनारसार राज्ञे दर्शितम् । राज्ञोचे-'मु- न पुनर्गुणसपने कृतः खल्पोऽपि मत्सरः ।। "नमनिदपल कारनीरान् नन, तबसपण्डितेभ्यो दर्शय, भार. वर सा निर्गुणावस्था यस्या कोऽपि न मत्सरी। चोदते च गुप, नारती च तत्र पोटे वय साक्षादसति,असत्यं प्रवन्धं गुणयोगे तु वैमुख्य प्राय. सुमनसामपि ॥ सनरनिकर नेव दूरे क्षिपति, सत्य तु मूर्धधूननपूर्व मुष्ट्वि- सोना उरित. पुनानि पनन्ति' । श्रीहयों राजदत्तायनिष्प. तस्मात् खला यूयं गच्छत । एवं( नं ) महात्मानं प्रत्येकं खरहेषु jान करन रानगनन् , तत्रलपडितेन्योऽदर्शयत् । सत्कुरुत' तदा श्रीहयोऽपि प्राग्वत्- सासरले पुस्तकं न्यायत् । सरखता दूरे क्षिप्त तत् । 'यया यूनस्तद्वत्परमरमणीयापि रमणी .....-जरत सिलानि यन्नदुक्तनपि प्रबन्धमितरम- कुमाराणामन्त करणहरणं केव कुरुते । मना सनननने । साद-'नो परमपनापक, न लरनि । मदुक्तिश्चेतन्मदयति सुधीभूय सुधिय. ५६ वने जाये- फिमस्या नाम स्यादरसपुरुषाराधनरसै. ॥ इति । ललवि (वि)रे पण्डिता. सर्वे गृह नीत्वा सस्कृलानुनीय किन जानन ना राजा च मकार्य ते प्रेहित श्रीहर्ष काशीम् । मिलितो जयन्तच. 7. अन्नमा मनिगमान् । दाय । उक्त मवम् । तुष्ट. स । प्रमृत नेप लोके ।। FREनवन.पा अत्रान्तरे जयन्तचन्द्रस्यपमाकरनामा प्रधानपरः श्रीअण. , बननानन् ।' दिल्लपुरं गत । तत्र सरन्तटे रजाख्या(शा)लिताया शाटि छाया पर सवार समान ने। न() केतस्सामिा मकरकुले निलीगमान हवा विलितो. प्रासदनम्म्यम्या युरिन शाटी ता में दर्शय । तस्य हि मन्त्रि जन्तुमिनीय निविय नन । केन गाव तम्म तद्द नीचा ता. मानवामिनी सूटबंदेरिनानी सानातिना दियौर. ...- ससा इंदशे 1 At १ 1 ·प्रस्तावना। . नस्था सुरूपा दर्शिता । ता श्रीकुमारपालपार्थादुपरोध्य तगृहा- खिस्टाब्दे विरचिते प्रवन्धकोषे श्रीहर्षविद्याधरजयन्तचन्द्र- नीत्वा सोमनाथयात्रां कृत्वा काशीगतता पद्मिनी जयन्तचन्द्र प्रबन्धात्, 'गौडदेशीय' इति 'श्रीहर्षवंशे हारेहरो गौडदेश्यः, भोगिनीमकरोत् । सुहवदेविरिति ख्यातिमगात् । सा च सगर्वा , इत्येतदुत्तरहरिहरप्रवन्धतोऽवगम्यते । विदुषीति कला कलाभारतीति पाठयति लोके । श्रीहपापि नर- जयचन्द्रराज्यसमयस्लु- भारतीति पयते । तस्य तन सहते सा नत्सरिणी । एकदा सस अकुण्ठोत्कण्ठवैकुण्ठकण्डपीठलुठस्कर. । स्कारमाकारित. धीहो भनितश्च 'त्वं क.। श्रीहर्पः-'कलासर्वज्ञो. सरम्भ. सुरतारम्भे स श्रियः प्रेयसेऽस्तु वः ॥ १ ॥ हम् । राश्याभानि--'तहिं उपानही परिधापच' को भाव -यद्ययं 'न आसीदशीतद्युतिवंशजातक्मापालमालासु दिवं गतायु । वेद्मि' इति भपति द्विजत्वात् , तहिं अज्ञः। श्रीहर्षेणाझीकृतम् ।गतो साक्षाद्विवखानिव भूरिधाना नाना यशोविग्रह इत्युदारः २ निलयम् । तस्वल्र्यथातथा परिकनितः सायं लोलाक्ष सन् दूरस्थः तत्सुतोऽभून्महीचन्द्रश्चन्द्रधामनिभं निजम् । खामिनीमाजूहवत् , चर्मकारविधिनोपानही पर्यदीधपत् 'अभ्युक्षणं येनापारमकूपारपारे व्यापारित यशः ॥ ३ ॥ विनिक्षिपध्वं, चर्मरोहम्' शते वदन् । राजानमपि ता कुचे ज्ञाप- तत्याभूत्तनयो नयैकरसिक मान्तद्विषन्मण्डलो पिला जिन्नो गातीरे सन्यासनग्रहीत् । विष्वत्तोदतवीरयोधतिमिर श्रीचन्द्रदेवो नृपः। येनोदारतरप्रभावशमिताशेषप्रजोपद्रवं सा च सूहवदेवि साम्राज्येशा पुनमजनयत् । सोऽपि यौवनमा. श्रीमद्गाधिपुराधिराज्यमसनं दोविक्रमेणार्जितम् ॥ ४ ॥ ससाद । धीरः पर दुयमयः । तीर्धानि काशिकुशिकोत्तरकोशलेन्द्र तत्वच राज्ञो विद्याधरो मन्त्री सब चिन्तामणि विनायकप्रसा स्थानीक्यानि परिपालयताऽधिगम्य । दात्सर्वधातुहेनत्वकरणप्रख्यातमाहात्म्यस्पर्शपापाणलाभात् ८८०० हेमात्मतुल्यमानेशं ददता द्विजेभ्यो विप्राणा भोजनदातेति लघुयुधिष्टिरतया ख्यात. कुशाग्रोवप्रत । राजा नाङ्किता वसुमती शतशत्तुलाभिः॥५॥ तं जगाद-राज्यं कलै कुनाराय ददानि' । मन्याह-मेघच तस्वात्मजो मदनपाल इति क्षितीन्द- न्द्राय मुशाय देहि । न पुनर्धतापुत्राय' । राजा तु तया कानगित- चूडाननिर्विजयते निजगोत्रचन्द्रः । तत्पुत्रायैव दिसते । एवं विरोध उत्पनो मन्त्रिराज्ञो । कथं क्वंचि- यस्खानिपेकजलशोलतः पयोभिः न्मत्रिणा राशीवाचमप्रमाणीकार्य भूपो मेघचन्दराज्यदानमतीकारित। प्रक्षालितं कलिरज.पटलं धरित्याः ॥६॥ राझी क्रुद्धा बनान्यतया खच्छन्दतथा निजप्रधाननरान् प्रेप्य तक्षशि- यस्थातीद्विजयप्रवागतमये नाचलोशल- लाधिपतिः सुरत्रापाः काशीभनाय प्रयाणे प्रयाणे सपादलक्ष- न्नायकुन्निपदनासममरत्रवान्महीमडले । हेमदानोक(च) न वलित , आयाति । (तनु) विद्याधरेण चरदशा चूडारन विभिनतालगनितत्वानान्गुनावितः शेषः शेप (B) दिव निमसी कोडे निलोनाननः ॥ ७॥ विदितं राहे कपितम् । राजा तत्कामंपादमूटः प्राह-'मने पलने- परी नैषं पतिदोहं सनाचरति मन्त्री तु वदति 'राजन् ! अनुकम- तलादजायत निजायतराहुबनि- पापे विधति तासीन्द्र'। राज्ञा हरितो तो गृहन् । चिन्तितं च पन्नावरदनवराचगजो नरेन्द्र.। तेन-'नृपत्तावन्मूटः, राही बलवती लब्धप्रमराऽनिवेदिनी, मन सान्द्रान्तदनुचा प्रमरो गरायो भरपं पदि खानिमरणादग्निवेत् तदा पन्यता । मात-लिलो मन्त्री गोविन्दचन्द्र इते चन्द्र सान्नुरासेः॥ ८ ॥ ससदनात्यपिगच्छन्त पिप्याक हा तमजितिपन, पुन पुरोगत न कानपटनन्त नानातिना दि.गजान पनि । स्फुटितवणपिटकमालोक्य तदनेन ननोऽदयात् । वेन कुटाइने पनि पत्रनुस्त्रबनात नटा स रख पवागता.॥९॥ नात्मनो विधिवपरोल निनोचोपराज व्यजिशपन्-'देसाई गजानले अजाने विजयचन्द्रो नान तलानरेन्दः मक्त्वा निवपादिसति । राजास्पद-पदि विपते, तदात नरसतिरिर नवदनः । नबन्दटनाइन् नरनारी- जोवान । कम्वरो निवर्तते । ममी दून:- हितवपनानासन नवनजलद मारायभूगेस्वार 1. ! नन्, बनये प्रति , प्रियेनाप दोष , निजगुरुना, नलो फिल टेलमारतीला ने प्रसादको नाममा । पूर्वरूपानि । आगत राहो नरपन् । राजालनापुर ईमामा ससं दिसारिलोसराप प्राव भरो उस्म प्रदर सनिलिमादकमा मालनमा : कुलमो (पुरोहितमर-दानेरल विकास पर प्रगलि । इन प्रशासन परदजननोपशान्दावन समापार ! विनापरले' इति तुदन. ( སཱཝ s“ཡཱནྡོ་ཙཱ༑ s：བོ་ **་ सोर रहन:.. लन् । मनुरमा..... पर. मानेसर- गरे । दोनों का । पराजयरहिता it. .. 1 1 ·४ नैपचीयचरितस्य तस्मादद्भुतविक्रमादथ जयश्चन्द्राभिधानः पति- तागाना महन्त्रेण गगनन। भूपानामवतीर्ण एप भवनोद्धाराय नारायण । गो कोटिप्रदानेन भूमिहना न भगति ॥ द्वैधीभावमपास्य विग्रहरुचिं धिकृत्य शान्ताशया वारिहीनेणारगेगु गुरुककोटराागिन । सेवन्ते यमुदग्रवन्धनभयधंसार्थिनः पार्थिवाः ॥ १३ ॥ कृष्णमाय जायन्ते दमाममहाणि ।। गच्छेन्मूर्छामतुच्छा न यदि कवलयेत्कूर्मपृष्ठाभिघात- नपिं विपनिलादुनंदास शिपमुगने। प्रत्यावृत्तः श्रमात नमदसिलफणश्वासवासासहस्रम् । विपमेकानि हन्ति बतानं पुनपान कम् ।। उद्योगे यस्य धावद्धरणिधरधुनीनिझरस्फारधार- वातानविनमामिद वगुणाधिपला. भ्रश्यद्दानद्विपालीवहलभरगलद्वैयमुद्रः फणीन्द्रः ॥ १४ ॥ मापातमानमधुरापिगोपभोगा.। सोयं समस्तराजचक्रसंसेवितचरणः परमभटारकमहाराजाधिराज- प्राणास्तृणाग्रजलपिगमा नगमा धर्मः मता परमहो परलोकगाने॥ परमेश्वरपरममाहेश्वरनिजभुजोपार्जितकान्यकुब्जाधिपत्यश्रीचन्द्रदे. यानीह दत्तानि पुरा नरेन्ददानानि धमीगंगरागणि। वपदानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरपरममाहेश्वरश्री. मदनपालदेवपादानुध्यातपरमभद्वारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरपर- निर्माल्यवान्तप्रतिमानि तानि हो नाम गा पुनराधीन ॥ ममाहेश्वरावपतिगजपतिनरपतिराजत्रयाधिपतिविविध विद्याविचारवा- ( इगिन् आण्टिरी १५११-१२) चस्पतिश्रीगोविन्दचन्द्रदेवपादानुध्यातपरमभटारकमहाराजाधि- इति प्राचीनलेरामालाया २३ लेने सात् १२४३ (A.I राजपरमेश्वरपरममाहेश्वराश्वपतिगजपतिनरपतिराजत्रयाविपतिविवि- 1187 ) स्फुट एल लिगितः । २२ लेरो जयचन्द्रयाराज्यदानप धविद्याविचारवाचस्पतिश्रीविजयचन्द्रदेवपादानुध्यातपरममहा- सवत् ११२५ ( A. D. 1169) लिगित. ॥ राजाधिराजपरमेश्वरपरममाहेश्वरावपतिगजपतिनरपतिराजत्रयावि इत्यं च जयन्त चन्द्रस्य द्वादशग्निष्टशत स्थितिनिश्चयानिषधी पतिविविधविद्याविचारवाचस्पतिश्रीमजयचन्द्रो विजयी असुरेसप- चरितकर्तु. श्रीहर्षस्यापि तदन स्थितिनिश्चिता। अत एव जयन्तः तलाया केमौलीग्रामनिवासिनो निखिलजनपदानुपगतानपि च राजरा- न्द्रपितृविजयचन्द्रवर्णनात्मकमेव 'विजयप्रशस्तिरचनातातर शीयुवराजमन्त्रिपुरोहितप्रतिहारसेनापतिभाण्डागारिकाक्षपटलिकभिप- इति पञ्चमसर्गसमाप्तिलो सकीय विशेषणधनिन विजयप्रशसि जैमित्तिकान्त पुरिकदूतकरितुरगपत्तनाकरस्थानगोकुलाधिकारिपुरुषा- नामकं काव्यं भवेत् ॥ नाज्ञापयति वोवयत्यादिशति च-विदितमस्तु भवता-ययोपरिलिसि असिंश्च नियये बहूना निसवाद प्रदर्य तत्तण्डनपूर्षिका दारद तग्रामः सजलस्थलसलोहलवणाकरः समत्स्याकर. सग”परः स- वूलरसंमतिरपि । तथाहि तदीयं Royal Asiatic Society गिरिगहननिवान• समधुकाम्रवनवाटिकाविटपतृणयूतिगोचरपर्यन्त | Bombay Branch इतिनामभूपितविद्वत्सभया १८७५ निस्ट सोध्वीवश्चतुराघाटविशुद्ध. खसीमापर्यन्तस्त्रिचत्वारिंशदधिकद्वादश- व्दे प्रकाशिते प्रयोवनग्रन्थे (pp. 271-387) मुद्रित व्याख्यानम् शतसंवत्सरे आपाढे मासि शुक्लपक्षे सप्तम्या तियौ रविदिने । अङ्क- तोपि सवत् १२४३ आपाढशुदि रवी ७। अयेह श्रीमद्वाराणस्या पधीयनिर्मातृश्रीहर्पसमयविवेचसदर्भपत्रमपाठिपम्। तत्र च राजशे इत. प्राग वर्षद्वयं व्यसगाद्यदाहम् एशियाटिकसभामदा पुरता गगाया नात्वा विविवन्मन्त्रदेवमुनिमनुजभूतपितृगणातर्पयित्वा तिमिरपटलपाटनपटुमहसमुष्णरोचिपमुपस्थायोपविपतिशकलशेसरं रकृत प्रकृतप्रवन्धकोपात् "श्रीहर्षः लिष्टद्वादशशताब्यन्तिमभागे समभ्यर्च्य त्रिभुवनत्रातुर्भगवतो वासुदेवस्य पूजा विधाय प्रचुरपा- भूव" इति साधयितुं प्रायतिपि। निरमासिपं च तद्विपयकमेकं सदर्भम यसेन हपिपा हविर्भुज दुत्वा मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोभिवृद्धये. Antiguary) नामकपुस्तके तत्र मदीयनैषधीयसमयविविधि तत प्रभृति वहयो जना विशेषश्चेण्डियनआण्टिकेरी ( India ऽसाभिर्गीकर्णकुशलतापूतकरतलोदकपूर्वकं भारद्वाजगोत्राय भारद्वा-स्तके खमत्या वहून दोपानुदजीपटन् । परतु सप्रसहमस्मिन् तर जाहिरसवार्हस्पत्येतित्रिप्रवराय राउतश्रीआढलेपौत्राय राउतश्री- टापुत्राय डोडराउतश्री अणगाय चन्द्रार्क यावच्छासनीकृत्य प्रदत्तो यितुमाशासे । तदुद्घाटितदोपाभासान् वक्ष्यमाणखयुक्तिभिरपनेतुं खसंमतं च द्र मला यथादीयमानभोगभोगकरप्रवणिकरप्रभृतिनियतानियतसमस्त- दायादाज्ञाविवेयीभूय दास्यय इति । अथ युक्तयः- खनिर्मिते प्रथमे सदर्भ नैयवीयसमयनिश्चायकानि वक्ष्यमाग: भवन्ति बान श्लोका.-- माणान्यदीदृशम् ॥ भूमि यः प्रतिगृझाति यश्च भूमि प्रयच्छति । उभी तो पुप्वकर्माणी नियतं वगंगामिनी ॥ (१) श्रीहपों वाराणस्यधिपतिजयन्तचन्द्रसभायाः सभ्योऽभूदि शहं भद्रासनं त्रं वराचा वरवारणाः। राजशेखर.॥ भूमिदानस्य चिहानि फलमेतत् पुरदर ॥ (२) अयं जयन्तचन्द्रो जयचन्द्र एव।य. फिल राठौरवंशीया पष्टि वर्षसहस्राणि खर्गे वसनि भूमिद.। कान्यकुब्जाधिपानामन्तिमो वाराणस्यधिपतिर्वभूव, यंचलिष्टस्य पर आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ॥ नवत्युत्तरकादशशतान्या११९५ यवना राज्यात् प्रमय प्रधशयाच बहुनिर्वमुपा भुका राजभि सगरादिभिः । (३)श्रीहर्षीप्यमययत् 'कान्यकुब्जाधिपतिनाहं सत्कृतोऽभूवम्'इ यस्य यस्य यदा भूमिलल तस तदा फलम् ।। १-अत्र चोपदावनप्राचीनलेसो द्रष्टव्यः ॥ २ तच इण्टियन आदि खदत्ता परदत्ता वा यो हरेत वमुवराम् । करीप्रयमपुस्तके ३० पृष्ठे निलोकनीयन् ॥ ३ तथाचोक्तम्-'ताम्बूलद्र स विष्टाया कृमि वा पितृभिः सह मवति ।। मासन च लभते यः कान्यकुब्जेवरात् ति ।।

·प्रस्तावना। (४) राजशेखरोऽपि खग्रन्यैकखण्डे प्रसङ्गतोऽवर्णयत्-नैप- ताभ्यामनुगृहीतोलि । परलु हन्त तयोरपि युक्कयो न मे समतं यथा. धीयस्य प्रथमं पुस्तकं हरिहरो गुजरातेतिख्यातदेशं वीरधवल- वाढयितुं शनुवन्ति । नामनि राजनि वसुमती शासत्यानयत् । अथ मम प्रतिकूला. सर्वे आक्षेपाः समाधीयन्ते । तत्पुवकाच वीरधवलप्रधानामालो वास्तुपालो नामाऽन्य (1) तत्र प्रथमं यदुक्तं "नैषधीयकाव्यस्य सरखतीकण्ठाभरणे देकं पुत्तकमवतारयामास' इति ।। श्लोका दृश्यन्ते" इति, तस्य समाधानम्- किच खनिर्मिते प्रथमे संदर्भ 'राजशेखरस्य सर्व तु प्रमाणजातं अयमाक्षेपत्तु डाक्टर हालसाहिवेनादौ प्रदर्शित । परतु मया विश्वासानहम्' इत्यहं स्वीकृतवान् ॥ सम्यगन्विष्य व्यवेचि "सरस्वतीकण्ठाभरणे नैकोऽपि नेपवीयचरित- डाक्टर फिट्जएडवर्ड हाल ( FitzEdirard Hall )पण्डि-लोको दृश्यते" इति । तेन “धाराधिपतिभोजराजकृतसरस्वतीकण्ठाभरणे धृता गतवर्षे च मया सरखतीकण्ठाभरणस्यैकं पुत्तक रत्नदर्पणनामिका वहवो नैषधीयोका दृश्यन्ते' इसभागि। तत्प्रथमपरिच्छेदनयटीका च वाराणसीत. समानायिते । अस्मिन्नेवा- अह च 'भोजराजः सिष्टकादशशतान्या पूर्वार्धेऽभूत्' इत्यपि खस-न्तरेश्रीमताझळकीकरण वामनाचार्यशास्त्रिणा सरखतीकण्ठाभ- दर्भेऽलेखिपम् । रणे धृताना श्लोकानामकारादिकनेणानुक्रमणिका समग्रा निरमाथि । किच यन्महाशयडाक्टरहालपण्डिनोकम् , तदपि खसत्ताया अथ पुनत्ता नैषधीयपुस्तकस्य प्रतिधोकपाद संगमथ्य "नैषधीयकाव्य- प्रमाणमपेक्षते । यत. 'सरखतीकण्ठाभरणे नैषधीयश्लोका. कदाचिोकच्छायापि सरखतीकण्ठाभरणे नास्ति' इति निरधारे । रफेनचिदन्येन अन्यक्तुः पक्षात्प्रक्षिप्यन्ते ल, इति सदेह एवं' तस्यालिन् निश्चयेन कदाचिद्धान्तिः स्यादिति वक्तुमशक्यं महा- इसपि तत्रादर्शयम् ॥ परिश्रमेणेत्थंकरणात् ॥ मदीयसदर्भमतमुद्दिश्य वक्ष्यमाणा आक्षेपा जनैः प्रादर्शिपत । किच डाक्टर औफ्लेख्ट् (Dr. Aufrecht) पण्डितेन खनि- ते च चधा- निताया आक्स्फोर्ड(Oxford USS.)हस्तलिखितपुस्तकाना श्रीमान् काशीनाथव्यम्बकसूनुस्तेलशः कुसुमाञ्जलिर्तुरु- सूच्यां सरखतीकण्ठाभरणे धृताना डोकाना तत्कर्तृणा चानुक्रमणिका दयनाचार्यस्य सनयं निरूपयन् प्रसातः श्रीहर्पत्यापि सनयवि- लिखिता, परतु तत्र नैपधीयनामापि न दृश्यते । अतो डाक्टर- वैकमन्ववनात् । तत्रादर्शयत्-“श्रीहर्ष लिष्टस नवन्या दशम्या हालपण्डितस कथनं त्रान्तिमत्तं प्रतीयते। अथवा डाक्टर हाल- वा शताब्या बभूव , न तु द्वादयाम्" इति । अत्र विषये चेमानि पण्डितेनावलोकितं सरस्वतीकण्ठाभरणपुस्तकमशुद्धं स्यादिति ॥ प्रमाणान्चदीहात् । अथ द्वितीयाक्षेपसमाधानम्- (१)नैषधीयकाव्यस्य श्लोका सरखतीकण्ठाभरण उदाहतादृश्यन्त (२) यचोक्तम्-'सिटकादशरातान्यन्तिमभागाविर्भूतवाचस्प- तिनिश्रेण धीहर्षप्रणीतखण्डनखण्डखाद्यस्य राजनं कृतम् । (२) निटकादशशताब्दीरभूतवाचस्पतिमिधेण श्रीहर्षप्रणी- अतः धीहो वाचस्पतिमिधात् पूर्वोऽभूदिति मुस्सयम्' इति । तखण्डनखण्डखाद्यस्य सण्डनं कृतम् । तदेतत्तु सत्वं यत् वाचस्पतिमिश्रेण सण्डनोद्धारनामा मन्य (३) सायणमाधवः त्वप्रणोतशंकरविजयनामप्रन्थे श्रीहर्ष कृतः। परतु तत्र नाय निधयः स्यात् यत् कतमोऽयं वाचस्पति- शंकराचार्यसमकालीनमकथयत् ॥ इति । मित्रः । यतो वाचस्पतिमिधा बहवोऽभूनन् । ये रा धर्मशा- महाशयकाशीनाथवेलाशान्त इलप्यक्यत्'राजशेखरसवानि दर्शनमन्धाश निरभाविपत । कथनं विश्वासानहम् । तस्य बहुपु स्थानेषु स्फुटदोपप्रत्तन्वात्' इति । किचेन्द्रप्रस्थ(देहली नगरनिवातिपदितविश्वेश्वरनवलगो. किच महाशयतेला प्रदर्शितदोपेन्योऽतिरिक्त दोपं महारायो ग्रोस स्वामिपाय खण्डनोद्धारलेक पुतकं वर्तते । अब यदाह (F.S.Grorse ) पंडितोऽपि चन्दकविप्रणीत पृधिवीराज- निन्द्रप्रसनगरमग तदान प्रापितःकरवा तत् पुन्त के मानद वन् । रासो' नामस्मन्ये पेनचिदेखेन प्रादर्शवत् "चन्दोनान कवि लिए- तत्र च न किनकि तत् प्रनाम पर 'सट वाचतिमित्र. दादाशताव्यन्तिमभागेऽभूत् ; तयादे राजशेखरल वचनं त- सिटकादशाता-यानभून्' इति सावत् । खण्डनोद्धारप्रत्यय खाता चन्द श्रीहर्षस समयकालीनतमा चार्ट परिचितः सात् । प्राचीनवेदविदान्तपुलकाना सूची नैर माते । चारापा. प्रयुत चन्द खपूर्वजाना वर्णने नलचरितप्रोतारं धीह कालि- तीनहानियारपीमपन्दिता नमिया उम्पनोझारसमर नितु टा दासात् पूर्व व्यवहारयत्" इति । "अयं सन्डनेवारप्रन्य. नविनतीनपायसजिनियर सचिन इन्स्यिन् आस्टिोरी(Ind.kat)नानपुखरे पावरामदासले. चीनन" इतना मजबोचन् । नेनं पूर्वयेन च राजसराना मन मतमनुनोर टोइनन् । महारापग्रौलत्यच मन्नतप्रलोपा दुरिनिहायनिता । अनोई पचारन्तु मन (C.... Lagus Cargonu गुन । । १ उपर (In Aut) २९. इसे, प . परन्तु -- ६५३०, पर ७१ रचन, २(I...::.) -~- र २१२ इति । - ३ ३ एक (PS. Purry...)... I.......! २

·No text on this page.

·प्रस्तावना। . 7 इत्थं वाभियुच्युतिभिरवनेव सिद्धान्तपक्ष. प्रतिभाचि चत्-श्री ३ उदयनाचार्यः (गीतगोविन्दव्याख्याता) - इपः सिद्धादशशताब्युत्तरार्धे बभूव' इति ।। ४ गोपीनाथः(काचप्रकाश-दशकुमार-रघुवंश-व्याख्याकर्ता) सपिव यदाहनिनं उदर्भम् एशियाटिक्सभायाः पुरस्तादवाचय ५ चाण्डूपण्डितः ततः कतिपयदिनानन्तरमेक्सा अज्ञातपूर्वाया नैपधदीपिकाया ६चारित्रवर्धनः (ऊनारतभव-रघुवंश-रापवपाण्डवीय-शि. नाम टीकायाः खण्डान्युपालति । तत्र चापश्यं 'पषधी काव्य 'शुपालवध-व्यानाकतो) कालिदासादिकान्देन्यो बहुवाचोनम्' इति । ७जिनराजः सा टीका तु अहमदावादसनापे ढोलकामाने चाण्डुमरिड- ८ नरहरिनरसिंहो वा ९नारायणः - तेन १३५३ सवत्सरे (A. D. १२६९) थरचि । तत्र सोनोचत् "काव्यं नैवम्" इति ॥ १० भगीरथः (काचादर्श-किरातार्जुनीय-देवीमाहात्म्य-माह- नत्तोत्र-मेघदूत-घुवंश-शिशुपालवध-व्याख्याता) इदनपि च सयपत् "तलनये विद्याधरावेराचता नेपपोय- र सैकव टीकासीत्" इति ॥ ११ भरतमल्लिको भरतसेनो वा (अमरकोपका-उपसर्ग वृत्ति-एकवर्गालग्राहकारकोशात-किरातार्जुनीयटोका-कुनारसभव- अह विद्याधरेण साहित्यविद्याधरोपनान्ना निर्मितादात्तत्या. टोकापा. खडानिसल्मीरनगरे अहमदाबादनगरे व प्रामुवम् ॥ टीका घरकारटोत्रा-दुतवोपचारम-विकसनानेह-नलोदप- टोका-महिकाचरोता-मेघदूतटोका-वैपकुलतत्व-शिनालापटो- अप चाण्डुपण्डितटीकारन्मे व "श्रीहर्ष. शालार्थ खपिनुहो- का-मुसलेखन-निर्माता) रस विजेतार पल्डिन पुन. खयं शान्नविचारे सद्धिविनवेन जिवा, सपिनुर्वर निरसातत्" इति राजशेखरस वचनमदटपत् ।। १२ भवदत्तः (देशालबपोशस्ती) १३ मथुरानाथरस- (अघाचविवेचन-अपवार-आवारा. खरंच चाडपण्डित. पुनः स्कुटमवोचत्-"श्रीहर्ष सरितुर्वि- आचारोगन-आनराजदीपिका-सासोचने रोका-आग- जेनुस्दयनस कृतो लण्डनखण्डसायनामकन्येनाऽसण्डयन्" इति । पनमूत्र रति-कल्लवनन-फल्मायचन्दिा-मारीको अतवान्दुपण्डितस्येदं क्धन राजशेतरस्यैव मत माधयति" ॥इति।। रणवलनानन्दान-समार-कसानुमा-मन को का-T- तस चास महाकाव्यस्त पैमहात्मभिटौरा कृता तेपा नामानि जगन्न-गुटीवर चार-परा कान्तिको का तत्कृतान्दप्रन्यनामसहितानि संस्कृतग्रन्थग्रन्थकर्तृनामसंग्रह- (बान्द -7- T3- - पुस्तकानुनारेण प्रकादयन्ते- पंच- विचारत-पलT.::-RE-T-चना. १ आनन्दराजानकः ( काव्यप्रकारानिदर्शनकर्मा) घोरप-7 प्रहार मन-मोदर-1.. २ शानदेव. मना............-.-14- - - - . ....-...-....-1-1-1- विजद,...."-:....-mit १पाय दसमी.. • पाटन विदा यि । टेकु मारे पंगु ३६.५२ मत ५ '५. मा ५ २५.. १३ मलिनायः ...:'-१६ १६ 4-... . ... W 1 ९ सा...५५.९६ ... ५.० ५.५:५१ ....) "...: ५५ .-... १५ महादरियामा २६ रामचन्दशेर गरदनी मिसादर: १५ निवारपा 1 २२.दत्त. . ५ ..

·८ नेपानीमारित mabran P 14 एषा त्रयोविशतिव्याख्यातॄणां गचात् विकास-1 नारायणेन पिरचिता नैषधीयप्रकाशामता नदार काका महान TFTERY जिनराजेन गुसानोधारमा जोmhram) in Fulton { महिनायेन जीवात्मान्या नेपाल मा Stor : चारित्रवर्धनेन तिलकारा कामना गरे निर्णया. नरहरिणा दीपिकान्या गरयन्त्रालगाता' Art विद्याधरेण माहिलविणाधवांच्या गाना ताम् Info- HTTET मया समधिगताः । तामु च नारायणपिरजितप्रकाशारय. समोन का नाम: व्याख्याया एव पहर्थप्रदर्शक्त्वेन मुम्परामातीतम् । अन्यागु गाता गामा पा HTI FEET • यत्र विशेपो लब्धतासा टिप्पणं दत्तम् ॥ राइनोमा ।। अस्य ग्रन्यस्य शोचनोपक्रमे ये महाशया. पुन्तकानि पिनान्त- तेपा प्रत्युपकार कर्नुमक्षमः केवलं परोपकारशीलताकाशनाय ना. दगगिना गाना ॥ मावली प्रकाश्यते भी प्रागति नेपधीयचरितमूलपुस्तत्रयकम् नेपवीयप्रकाशपुस्तकम् साहित्यविद्याधरीपुस्तकम् जयपुरराजगुरु श्रीनाराय. पाना-नापा सुखावबोचापुस्तकम् महपर्वणीकरा. जीवातुप्रथमसर्गस्य लिखितं पुत्तकम् দ্বিামী। - ·- ॥ श्रीः ॥ नैषधीयचरितस्यानुक्रमणिका । विषयानुक्रमणिका तु जयपुर संस्कृतपाठशालायामायुर्वेदाध्यापकैर- - भार्यालंकारशतकच्छेवंश छन्दरउटामण्डन-जयपुरविलास- मुकरमुकावली-~~-पलाण्डशतक-होलानहोत्सवायनेककाव्यनिर्मा- तृश्रीकृष्णरामकविभिर्विरचितसारशतकान्तर्गतनैषधीयचरिततारत कृताधेति विचार्य नैपधीयचरितसार एव लिख्यते । कविपु दधतनुप विस्फुरदनवग्रहयवाग्वम् । इह खलु खलप्रधर्ष श्रीहर्ष नौनि हर्पसघर्षम् ॥ १ ॥ १ सर्गे कथासार:- भूप कोऽपि नलोऽनलद्युतिरभूतत्रानुरागं दधौ वैदर्भी दमचन्तिका गुपचि. सोऽप्यास तत्या स्पृही। जातु खान्तविनोदनाय विरही लोलावो पर्यट- न्मं हंसनसौ निगृह्य तरता दूनं दयालहौ ॥१॥ भूजानिर्भुवनैकदृश्यतनुरप्युचैरदृश्यत्तदा कक्षा. सप्त वगाह्य भीमदुहितु प्रासादमासादयन् । ता तत्र समीक्ष्य लण्डनपरा गीर्वाणदूतीगिरा दूरादुच्छतिति ल चेतसि भृशं दूनोऽपि दौत्येन सः ॥६॥ ७ सगे- अभ्रान्तं तरदन्तरोद्भुतरसापारपूरान्तरे प्रत्यारभ्य मुखानखावैधि नलता प्रादुरास स्तुवन् । सा तु व्यकममुं समीर कित्ता तद्रूपलुब्धा सती- वाचतिमिक्षा झोति किमिह प्राप्तोखपृच्छत्खयम् ॥५॥ ८ सगे- २ स... - राजस्ता दमयन्तिका त्वयि तथा कालि रका था समादीनपि हालतीति नृपति हंस कृततोऽन्यधात् । एवं चेत्न साधयेप्सितलिति प्रोक्तः स राक्षा मुदा दागुहीय ददर्श कुण्डिनगतो भैनीनटनिटे ॥ २॥ दूतं विद्धि वराशि मा दिविषदा धन्याति यत्त्वामहो सोप्याशापतिभिः सह खयमिदं ब्रूते वृषा मद्राि । अलाखन्यतनं वृणीव क्मपि त्वं नन्दने नन्द भो मा कुत्रापि नैरे स्वलेति वहुधा भैनी नलोऽलोभवत् ॥ ८॥ - मानुद्देिश्य लिनेपि भैनि चटुविनालोलि विते तीच- शेन्मपत्ति नलं वृणीष्व त तानुक्त्वा बरसीयः । तस्मै त्रूहि तथा दया त नृपतिर्मानुद्वहेदित्युपा- दिये भीमजया खनो दुतगति लिविं नायालपत् ॥ ३ ॥ चित्तं मेऽत्ति नले न लेखपतिषु त्वं कोऽर्नेलधीलये- त्युक्ष प्रोग्य सुरानलं प्रयति कि नुग्धात्यवोचत्स ताम् । पश्चादलुमुखीनुदीश्य सहसा सोऽई नलत्तत्प्रिये मा रोदीरिति तंत्र वादिनि स निर्देवाद्दिवोऽजातरत् ॥ ९ ॥ १. सगे- क्षानाही पिराधिना विदधती निन्दा सुधाशोवर- आलातिन रोक्तसमाकलाप तानूमहत् । भीनत्तरिचारिकाक्लरलाहुनलया वीक्ष्य ता तो व्यापिरपि लपवरनहं कल्पवादादिति ॥ ४ ॥ आजग्मुनेहति खयंवरमहे नन्दनले नाया. सवारो हरिता हरिप्रन्तयः कृत्वा नलसाठतिम् । वाग्देव्या नृपरन्दनविधी बद्धोयनाया पुरो मध्यराजमारहाव तनता नीनी नहीवानव.॥ १० ॥ १७ तमें- सत्ता भारदन लपपर विधि का सादर हस्पतिनि पापिनी राच्या गुदा दीक्षित । अलहौजनुपेज पाई सनोनीनो भदै- तमलाल लं तले पत्र.. एते सन्ति हरा दत पुनरिट दायन्ति विवापरा रिचकरच पृपपलिलो द्वीपापिता आमने। पनमा समनिसायन पावधि- वांचा नरनिनिवार पिजमा दिनपरला ॥१1। १ नजरमा प्रभावी . : । क ·२ नेपानीमचरिता +ARA १२ सर्ग--- पाच पश्य परे त्वदमपरे दागा गमुद्रादिमे इनास प्राप्ताः प्राज्यपराकममयुज. पनादि पृवीमुन। रनरनिन IEEE IFairat | एषु खोकुछ कंचिदेकामिति वाग्देव्योपविष्टा पुरो नागागा गाना यान्ती वीक्ष्य विसिस्मिये सितवतःसा पर गो नलान् ॥१२॥ FIRST मेवारी || }:॥ १३ संगै पवस्व नलेपु तन्वि कमपि बीवीरसेनोद देवं मह परीक्ष्य कि भ्रमयति व्यर्थ त्वमसानिति । वाचा लेपवच.प्रपत्रफलितामींशमशिया प्रोका पचनली विभाव्य समभूत्तदेहभूभीमम् ॥ १३ ॥ १४ सर्गे- स्तोत्रप्रीतदिगीशदर्शितनला मन्दाक्षमन्दा सती मला तानियमुत्ससर्ज करतः कण्ठे नलस्य सनम् । दिक्पालेपु गतेयु खं सह गिरा दत्त्वा वरानम्बरा- सामोदा निपपात मूर्धनि तयोः कल्पग्रसूनावलिः ॥ १४ ॥ yrittiin-sit (Fisa t'i fitores- गांमा योग महानगा । गुगा प्रापिर मुरमा मा. गस्तरातोकिती नपुगतान गो ॥१॥ --- २० सर्ग.. १५ सर्गे- प्राहे राशि पुरोगता तिर मनमान्गुगे. कुणा नया धमापयति मा मान मनागाश्रिता। ओकुति लगिता पहनगरमा नीस्टिशि दागुत्थाय चनाल चालसगतिलालनिसमा पहि ॥ २० ॥ रकालंकृतिभिश्चमत्कृतिमती सानप्रमृष्टाति. भैमी मातृभिरुत्सवप्रकृतिभिः सस्कृत्य सन्नीकृता । भूपोद्भासिवलो नलोऽथ विभवैश्चित्रोऽपि पीतो दृशा स्त्रीभिस्तत्र जगाम कुण्डिननृपाहतो विवाहोत्सुकः ॥ १५॥ २१ संगै- १६ सर्गे- सीधानि सरते सित पिकिरवे रासा नमो गाते सात्वा त्र्यम्बकमचंते मुररिपोः स्तोत्राप्यको प्रात। भुक्त्वा पर्यटते शनैः शतपदं मधे प्रियामयते सायं वर्णयते नभाति कलये तस्मै नलश्यानते ॥ २१॥ २२ सर्ग- भीमः श्रीनिपधेश्वरेण दुहितुः सपाद्य पाणिग्रहं जन्यान्भकमभोजयहसितं सौजन्यसिन्धुर्मुदा। इत्थं ता परिणीय भीमभवने रात्रीरुपिला कति प्रीतात्मा विलसखया स निपधोद्देशान्प्रतस्थे नलः ॥ १६ ॥ १७ सर्गे- लिप्सु मसुता वलेन कलितः कूर्दन्कराल कलि- मा गास्तत्र वृतखया नल इति प्रोकोऽपि देवे. पथि । भैमी तर्हि वियोजयामि नलतः पापी प्रतिज्ञाय हा भ्राम्यन्नाप कथंचिदस्य निलयारामे विभीत विभीः ॥ १७ ॥ - सायं साध्यविधि विधाय विगलहोप. प्रदोपत्तवं प्रत्यारभ्य विधूदयावधि वधूत्सवादनती स्तुवन् । तस्या ग्लाविषया गिरोऽमृतकिरः श्रुत्वा स काव्यस्थिर- प्रज्ञः प्राप पर सरन्सरनवानन्दो नलो विस्मयम् ॥ २२ ॥ १ कलातोद्यानि मधुरवाद्यानि ।। २ चन्द्रविषया. ॥ ३ अवानन्द देन नेपधीयचरितफाव्यस्यानन्दाता सूचिता । १ प्रामुहि ।।

·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीहर्षप्रणीतं दोकानेर, (Tre...) नैषधीयचरितम् । नारायणकृतया नैषधीयप्रकाशाख्यव्याख्यया समेतम् । प्रथमः सर्गः । तेजसां राशि. सूर्य इव स्थित. । लुप्तोपमा, लुप्तोत्प्रेक्षा वा। एतेन स एव तेजस्वी सूर्यवत् , नान्य इति व्ययम् । स क.। वैदेही यत्व वामे जयति जयजनिर्दक्षिणे लक्ष्मणोऽपि बुधा सुमतयो यस प्रजापालनल्पाः कथा गोष्ठीनिपीय सादर श्रीमानने हनूमानतुलवलचो हलविन्यत्ततत्व । श्रुत्वा सुधामप्यमृतमपि तथा नाद्रियन्ते यथा पूर्वममृते यागा- पोदण्डं काण्डमेक दधदहितकुलध्वंसकारी समन्ता दिसाध्ये सादरा आसंलथा नलकथाधवणानन्तरं नेति ततोऽप्य. दव्यादव्याजभव्याकृतिसलिलनिधि नकीजानिरलान् ॥ धिका नरकयेति भाव. । 'कयाम्' इति पाठः साधीयान् । शक- दराधिरकरिलिह सीतात.सरोजरोलम्ब. । रादिमधुरदन्यादपि तुधापामादर इत्यपेरर्थ । पदीया. कया रघुकुलरवचन्द्र. पायादायासतो रामः ॥ अनृतादपि मरमा इत्यथे. । एतेन इन्द्रादीनां त्यागेन नले दम. भद्राय भूयाद्भवतां श्रीरामो भनिनावितः । पन्त्यनुरागत्वोचिती युन्ना । यद्वा-उधा देवा. सुधान्धमोऽपि स्मृतेरबृम्भते यत्य पदवी सुरदुर्लभा । वां नाद्रियन्ते । यत्कया अनुतादपि मनोहरा इत्यये । यहा- नत्वा श्रीनरलिहपण्डितपिनु. पादारविन्दद्वय दृष्टवादिना क्षितिरमिगो उधा देगा यकथामारुप्पे सुधाम मानुवापि महालसेत्यभिधया गिरयातकीर्ते. क्षिती। मनोहरा शान्ति पानि रक्षति सुधाममा मनस्मिततयारी- श्रीरामेश्वरसीतयो. सुमनसोगुंगारंगों यथा- पुद्धि श्रीनिपधेन्द्रकान्यविवृति निर्माति नारायण. ॥ पहा नादिन्ने । यदा-उपासालार शिलिदागोऽन्ये रानागो यज्ञादिनामतमपि नादिपन्न दति । यदा-गामालधारणा. प्रणम्य नाकर सोनमनन्तं श्रीपति समन् । दिना मिति रसन्ति ने दिनरातोपनादयो नागाः कुर्ये नासा नेपधीयप्रकारा मुंहदा मुदे ॥ 'नुभा मुकंगनोजन्न्' श्यभिधानाचार भोजनमगामपीण चिकीर्पितत्व न्यल निर्विघ्नसमाययं शिष्टाचारपरिमाप्तन् रक्षगानातिनगुतं च नाहियन्ले । तो उमगरागार 'आशीनमनिया वस्तुनिदेशो पापि तन्मुसम्' इति नाराचरण पतसमिति अन्धकट्रीहर्पनामा पाविर संगीजरघुनाथानीएदे- शितिरसि न काटेप दोपनाइयोहरचर्यते । पनेन या. या- नवग नररोजानन मोते। यहा--iit, पतानमसाररूप नगरनाचरनि । अन्ये तु 'निरिएपलनिदा. उक्षणं मगरम्' इलाहु- अक्षित' इति पददरन् । सो दिनीनो निशानामगर कर। पलमा निर तिवन्ध पुरयाका it. निपीय पख क्षितिरक्षिणः कथा- नोनयति ! बरे' र घट । नया भोजन स्तधाद्रियन्ते न बुधाः सुधानपि । व नगन्न दनपन्या नरन। वानर राना नलः नितच्छप्रितकीर्तिमण्डल: मान्न ..ते । भारत का निमामी स राशिरामोन्मरमा नहोउरलः ॥१॥ दिन न । नाद मनुस न । निपोरेति । पुदीपस्तुनिशन ने लेटर र दिने मो ... TRAIसिनिमार भाला। मी र पंगा जाम, नमन । नार- . , . . हि माना जाना..! रामा से सटा, ५ ... 1 ..

·२ भाजीपारित - , - उज्वलः मारो या दमयन्याः । एतेन रजनीमको तया कथा नि : । वृतत्वात् । यद्वा-महमा तेनसा प्रतापेन बनीति मडो. नो-'- एक met ATM ज्जलः । सूर्यपक्षेऽपि 'आदित्याजागते वृष्टिः' इनि मिदन गोगा । -गोमा iit TRE ITTE क्षितिरक्षिण. सूर्यस्य कथा निपीय पा. सुधामपि चन्द विपरे पनि गोntitr तथा नाद्वियन्ते । तस्य तत्रासामर्थ्यात् । फिभून. सूरे । तान• मीनि । अनेनो याद ताम् । मानिस भनी पत्रीकृतं कीर्तियुक्त स्तुतियुक्तं विनारयुक्त या मग्गल या । गुन्कम् । गुणे. तो wiftigt nh लोता श्वेतच्छनाफार मण्डलं तीति । महसा तेजमा मलनीति का I ITE मा l Tre | Tarif, 'ही महोज्ज्वल. । 'कीर्तिः प्रतापयशमोरिनारे कामेऽपि च' इति पहा । TR IT A मा नाम । विश्वः । 'महस्तूत्सवतेजमोः', 'शुमार. शुचिरूल्यल' इत्यमरः । सानियो । मान । मुणगादि । गंगा 'ज्ञातृचान्द्रिसुरा बुधा.' इति क्षीरस्वामी । कलिपक्षे निपीग मुदण्ड । ए 1 गिा TATIOITTE स्थितत्स' इत्यध्याहारेणकर्तृक गाइयप्साः । निपीयन 'पी. गुवर्णपाडा एगिना 7 गुण मुर पाने । क्षितिरक्षिणइत्यत्र ताच्छील्ये णिनिः। कयेनि 'चिन्तिनि-' मितानो ने नारित मामिलाना इति कर्मण्यश्च । आद्रियन्त इति 'दर भादरे' इनि तौदादिका गिते । प्रतापमान सा नायो RATE TO न्दित्वात्तति प्रथमपुरुषे झे परत. दो विकरणे धातो. 'रिर तापाचलिमेल Airiram | नानाTHI शयक्-' इति रिठादेशैयदादेशयोः 'भतो गुणे' इनि पररूपे घनिमलं लिमि। मुगक रूपं सिद्धम् । वुध्यन्त इति बुधा. 'इगुपध-' इति कः । मित-मितातपरित गलप्रतापाtitan येन यम ग च्छत्रितेत्यत्राचारकिवन्तात् , 'तत्करोति-' इति ण्यन्ताहा निष्ठा । यथारनं योजना । TR मुशामिनोणिोना 'निष्टायां सेटि' इति णेलोपः । ज्वल इत्यत्र 'ज्वलिनिकसन्तेभ्यो तु विशेषणेत्यानरत्तयम् । पमन्यात पये रिशिष्टायंस णः' इति णस्य पाक्षिकत्वात्पचाद्यच् । अस्य महाकाव्ययम् पादनादपीनरुतयं नष्टयम् । अषय शोभमानो न्यायो का 'सर्गवन्धो महाकाव्यम्' इति लक्षणात् । नायकश्चान धीरललितः जानिरणांना दा: शामन ययामंना करमानंदा गया। 'निश्चितो धीरललित. कलासक्त सुसी मृदु.' इति । रमश्वान सितातपनं यसिनारसं हतम् । तथा लत्या प्रतापरावान भृद्धारः । स द्विविधः । संभोगङ्गारो विग्रलम्भरमारश्च । तस्सा. कीती यसिन् । यदा-प्रतापापलियुका कीतियलिन् । एवम परे रसा अङ्गभूता. । एवं सर्वत्र । अस्सिन्सर्गे 'इत्यममुम्' इति मण्डल राष्ट्र यस सः । एतेन पूर्वलोकन सहापानहक्यम् यावद्वंशस्थं वृत्तम् ॥ प्रतापस्य दण्डत्यनिरूपणासंकोच प्रतीयते, सानोनिती प्रतापस रसैः कथा यस्य सुधावधीरणी व्यापकत्वं बिना कीर्तव्यापकत्रमनुपपद्यमानं तद्दमयनीति वर्ष नलः स भूजानिरभूद्गुणाद्भुतः। साम्यमात्रेण च दग्दम्वनिरूपणापरिहरणीया । उपलढित्युनर सुवर्णदण्डैकसितातपत्रित- विशेपणम् । अन्यथा कीर्तिमपदलशन्दल पूर्वनिपातः स्यात् । यहा फीति पनि प्रतापस हेतुत्वादभ्यस्तित्वापूर्वनिपातः ॥ ज्वलत्यतापावलिकीर्तिमण्डलः ॥ २ ॥ कविरिदानी समौदत्यं परिहरलस्यैव गुणानुवर्णने कारणमाह- रलैरिति ॥ सर्व वाक्यं सावधारणं भवति' इति न्यायात्स पवित्रमत्रातनुते जगयुगे नल एव भूजानिमहीपतिरभूत् । नान्य इत्यर्थः । भूर्जाया य- स्मृता रसक्षालनयेव यत्कथा । स्येति 'जायाया निश् । स कः । यस्य कथा नवमि. द्वारा. दिभी रसै: पसां सुधामवधीरयति तिरस्करोतीत्येवंशीला सुधा- कथं न सा मद्विरमाविलामपि वधीरणी । सुधाया. पडूसत्वं व्याख्यातृप्रसिद्ध्या व्याख्यातम् । स्वसेविनीमेव पवित्रयिष्यति ॥३॥ मधुररसयुक्तंव वा । यस्य कथा रसैः कृत्वा सुधाया अवधिम् । पवित्रमिति ॥ सा इति संबन्धाद्या इति योग्यम् । या उत्कृष्टां सुधामिति यावत् । तामीरयति क्षिपतीत्येवंशीला । 'सु- यत्कया यत्संबन्धिी कथान युगेऽलिन्कलियुगे स्मृता संयं- धावधीरिणी' इत्यपि पाठ, । तत्रापि स एवार्य.। यद्वा-यस्य माणा सती जगद्भुवनमा सामत्येन पवित्रं तनुते करोति । सा १ "महमा तेजमा ज्वलति' पनि व्यारपान तु जकारस्य द्वित्वानुप-योज्वलीकरणेनेव कथं न पवित्रयिष्यति । अपि तु पवित्रीकर यत्कथा आविला सढोपां महिरमपि रस. द्वारादिभिः क्षालन पत्त्योपेक्ष्यन्" इति जिनराजरिनिरचितसुखावयोधास्या व्याख्या 'ज- नचि च' इनि सूत्रालरणमूटिका । २ 'अत्र श्रीहर्यमानुरजसर्वतोभद्र- प्यत्येव ।जगदपेक्षया मदचसोऽन्तरगत्वात् तदेवाह-खसेविनी- प्रमुसान्वन्धानपुष्टिकराननादृत्यायपुष्टिकरोऽनुप्रामानिधशब्दालकार. मेव । स्वक्रथैकतत्परामेवेत्यर्थ । 'वन्यं पृथुम्-' इत्यादिनालरण प्राय. प्रयुयुजे' इति चारित्रवर्धनविरचिततिलकवाल्या । 'अत्र ठोके माहात्म्यात् । 'ककाटकस्स-' इत्यादिना कीर्तनसापि माहा आ.: शन्नालकारः । नुधाकथयोरोपन्ये प्रतीते सति सुधानादरलेन म्यात् । या स्मृता पवित्रयति सा सरणपूर्वक कीर्तिता मटिर पतिपादन तिरस्कारोऽपि । जन्यच नलवर्णनयोः १ 'अत्र व्यतिरेकोऽकारः। अन्यच्च यथासल्यालकारः । अत्र नुष पायो: शिष्टपदोपनिबन्धे श्ठेपालकारोऽपि । तेण न-दण्टतिनच्छये उक्त पश्चात्तेनैव क्रमेण प्रतापावलिकोनिनन्टले निहिडे -पादनाप । तन्नातिलनण्दुटन्यायेनाव तकर.' इति त्रि- इलनयो. तकर.' इति साहित्यविद्याधरी । ३ 'तत्कया' इति . विधा। साहित्यविद्याधरी। ।

·प्रथमः सर्गः। ३ - । कथं न पवित्रयिष्यति । यद्येन रोयते तत्सदोपमपि तेन पविनी-न गुहादिगुणनिशेपमतिपत्ति. । तथा च 'व्रजति हि सफ. झियते । अन्यदपि मलिनं वनादि रसेनोदकेन या क्षालना तया लब पलभालोकनेन' इत्यादयः प्रयोगा युज्यन्ते ॥ निर्मलीजियते । भपियंथापाठमेव वा योज्यः । यद्वा-पवित्री उपवेदानामनन्तर्भावमाश्रित्य विद्यान्तरसंवन्धं वर्णयितुमाह- करणे कारणद्वयम् । आदितत्वम्, अन्यच अन्यसेवाराहित्येन अमुष्य विद्या रसनाननर्तकी खसेवित्वम् । अपिरन्यचेत्यर्थे । 'तत्कया' इत्यपि पाठ साधु । जयीव नीतागुणेन विस्तरम् । पवित्रमिनि 'पुव: संज्ञायाम्' इति कतरीत्र । इह तु 'पवित्रमिव अगाहताष्टादशतां जिगीपया पवित्रन्' इत्युपचारात् । क्षालनयेति क्षालेधुरादे पयासभन्यो-' इति युच् । पोरनः । क्षालनयति 'इयेन नित्यसमालो निभाय नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम् ॥ ५ ॥ लोपत्र' इति दी। अमुष्येति ॥ अमुप्य नलस विद्या मुख्यत्वाद्वेदलाव द्वितीयलोके तस गुणाहुतत्त्वमुक्तं । तदेवाह- नवद्वयद्वीपप्रधग्जयधियां जिगीपयेव । लुप्तोत्प्रेक्षा। अष्टादशता- अधीतियोधीचरणप्रचारण- मष्टादशमनारत्वमगाहत प्राप । यद्यपि विद्याया अष्टादशत्वं स्वत दशाश्चततः प्रणयनुपाधिभिः । एवालि, तथापि साष्टादशविधाप्यनेनाभ्यत्तेत्यामिसंधिः । नवानां चतुर्दशत्वं कृतवान्कुतः खयं द्वयमष्टादश । नवद्वयं च ते द्वीपाच तेपां पृथग्भिन्ना या जयधियो जयसुचिकाः श्रिय. । बदा--जयन्तीति जया' सर्वोत्कण वर्त- न वेनि विद्यासु चतुर्दशवयम् ॥ ४ ॥ माना चा नियस्तासां जेतुमिच्छया । एकया विद्ययैका द्वीपश्रीजे. अधीतीति ॥ अयं नल स्वरमात्मना चतुर्दशसु विद्यासु । तव्या, इत्यष्टादशभिर्विद्यामिरष्टादश द्वीपश्रिय. सुखेन जेतुं शक्या अधीतिवोधाचरणप्रचारण । अधीतिरध्ययनम् , दोधोऽर्थज्ञानन् , ' इत्यर्थः । यद्वा अमुष्य या विद्बुद्धिः साष्टादशतामगाहतेति पूर्व- भाचरणं कर्मानुष्ठानम्, प्रचारणनध्यापनन्, एतचतुर्मिरुपा-वदन्वय. । अष्टादशद्वीपभिज्ञजयध्रियां जिगीपयाष्टादश बुद्धिषि- धिभिः प्रकारचतस्रो दशा अवस्याः प्रणयन्धतुर्दशत्वं कुतः शेपा जाता इत्यर्थ. अनया बुखायं द्वीपो जेतव्य इति। अत एवा- पेन हेतुना कृतवान् [ इत्यहं ] न जाने । अत्र हेतु स्ती- मुप्यैव रसनाने जिह्वा नर्तकीय नर्तकी फुरपा, नान्यत्वेत्यर्थः। त्यर्थः । चतुर्दशतु विद्यासु स्वतचतुर्दशत्वे सिद्धेऽपि तत्करणं अष्टादश विद्या अखैर स्फुरन्ति त्मेत्यर्थः। नतत्यप्येका शिरो- पिष्टपेपगनुल्यत्वादयोन्यन् । चतुर्दशतु चतुर्दशत्वं धर्म. तिड हलादिमि. पड्भिर . प्रीवाबाहादिमिः परमिः प्रत्य. भ्रूने- एव । किचाधीत्यादिचनुर्भिः प्रकारेकसा विद्यायाधतुरवस्य-त्रादिमिः पहिल्पाहै., दिलर नीताटादशधा भवति । तथा विद्या खेन पट्प जादाता भाज्यामिति चतुर्दशत्वाईपोऽपि । तलाचतु-' अपि चतुर्दश पूर्वोक्ता. 'आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चार्यशाबकम्' देशत्वनेव त्वयं ज्ञाता सन्त ऋतवानित्यहं न नीति कवेरु- इति चतत । एवमष्टादश । द्वीपानामष्टादशत्वमवान्तरलझासिह- तिरित्याशकर पुन. स्वयं वदति-चतुर्भिरधिका दोत्ययमयी न लकादिभेदेन भागवतोक्तरीत्या 'अष्टादशद्वीपनिसातयूप.' इनि चतुर्दशत्वल, पितु चततो दशा अवस्था अधीत्यादयो वासा तान- कालिदासोक्त्या च ज्ञातयन् । यद्वा--नवयद्वीपाना निता या तुर्दशालासां भावलवन् । तदहं न जाने इनि न । अपितु जयजनिता नल्य नियन्नासां जेतुनिच्च्या पनि लुप्तोपेक्षा। जाने एवेति कारः । एतेन पट्पसारात्वं निरलम् । चतुर्निराधिका नलेनाप्टादश दीपा हितास्तेन तस तापत्य. प्रियो जातातासां दशेत्यपि निरतन् । यद्यपि क्षत्रियत्साध्यापने नाधिकार जे मिटया विद्याप्यष्टाददातां प्राता । श्रीमरस्वत्योः सहनविरो- तथापि धनादि दत्त्वा मालगद्वाराध्यापनं युनामिनि न दोप. । धात्सपम्पोरिव । देव । गुणेन पदमायागुणनेन पितर नीता एतेन चतुर्दशापि विद्यान्तस स्फुरन्नीत्युपन् । 'पुराणन्यायमी- चिलारं प्राहा प्रयी विवरवाष्टादशयं प्राप्नोति । योनि शाये मांसाधर्मशाखानिधिता। वेदा स्थानानि विद्याना धर्मल च बित्वं पदसंख्यया गुनितमष्टादशतां लभते । तत्रातरान्देन पद त्या चतुर्दश ।' इति याज्ञपल्य. । 'अनानि पेदाश्चत्वारो नीनासा गृह्यते । तया गुगननावृत्ति । यदा-गय्युद्वारोऽथर्ववेद । स चापरितर. । धर्मशाल पुरानं च विद्याल्वेतातुर्ददा ॥' इति एक', पडतानि मारवाडीनि, सुगा अप्रधानानि पुराणन्या- ननु.। 'उपाधिनचिन्तायां तियेऽपि विपणे' इति विश्व । यीमानाधर्मशवायुर्वेदधनुर्वेदगान्धदार्थशानभगान्यष्टौ । योधशब्दयोत्तरेण समान वृत्वाचीनियाल्देन समासः । अन्यथा तैर्विन्तरं नीता येयी यथा। नमानि च गुणाने नमाहारी पोपल पूनिपातः सात् । पक्षलपीतैरन्यस्तित्वात्पूर्वनि- गुणं तेन । भय च-सादुरमोत्पादनप्रकारच्यनद्वारा शुना मती पातः । 'सर' इत्यनुवर्तनाने पुनरंमपायपनासामानाधि- फरपेऽपि शता । तयोगेच 'न रोका-' इति पटोनिधाइया १ वाटार'सोबतचनाजान नगे- इति द्वितीया । एवं सत्र पम् । चनुदावनिला 'वनलो- गुंगवचनस' इति पुंवत् । गुगहन जानिपानिपुत्तिः रियते, देश' नलिना विचारतुल । १ नरेनरमा सन्न्न-सी, पपा सामान्यवरपरमार लायो नामोनिशर । गीता-चर.मन, वन न. हिवविद्याधरी। मानन्दा-पिट । -::. । नर-साहिलनिधारी । ३

·No text on this page.

·प्रथमः सर्गः । - कृने सनि कृते सत्ययुगे के जनालपो धनं न प्रपेदिरे न प्रापुः। यत्रेननिच् । द्वितीया हितातीतपतित-' इति पतितराज अपि तु सर्व धर्मपरा बभूवुः । कृते युगे धर्मल चतुष्पाचे साधुः ।। - सिद्धेऽप्यधर्मसाप्येकत्व पाइस सत्त्वाशनायाननेनाधनलानितरा स्फुरदनुनिखनतद्धनाशुग- । शीकरगद्वारा स्थिरकरणाश्विात्ययोपपत्तिः । कुनोऽवगतमेत- प्रगल्भवृष्टिव्ययितस संगरे । - दित्याह-यवसाधर्मविरुवोधनोऽपि तपस्विता धर्मवत्ता दधौ निजस तेजःशिसिनः परश्शता दधार। अन्ये तपधनुरिनि स्निायंन् । जि कुवन् । एकात्रि - कनिष्ठया भुवं त्यूशन् । एकोऽधिन मा एकाशिका. ला चासो वितेनुरिङ्गालभिवायशः परे ॥ १॥ : लिटा सिनित्र तया. एकचरणकनिष्टिक्या वा,भुवं स्पृशन् । स्फुरदिति ॥ परस्शता जतापरेऽनन्ता परे समय । (दि- अत पुन को दुलः क्षीण । धर्माधनों चतुप्पादौ । धर्मय देशबालबाचिनामेव पूाहिरामानां सनानवाकर गनुवा- ज्ञानादयश्चत्वारः पादा , अधर्मस तद्विपरीताः । तत्र कृतयुगे चिनोः परापशब्दयो. सर्वनानननेति । अत्र पदादर-दे. । धर्मश्चनुपात्, अधर्म परुपात् । अननाधर्मन्यूनत्वमेवाधर्मत शवाचितया बसाविपतमोरेव परापरगञ्योत्तर राम्नौ प्र- + कृशत्वम् । अथ च दोनचन् । अन्योऽपि नहान्नपन्त्री पूर्वावस्यो निवादिनि प्रयोगमाहुः । यस्तुतत्तु परापरमदोगान्तरनि- : भवति । 'नलस्तु कृतयुगे नाभून्' इति कश्चित् । तञ्च नपुरा- बादिकमेवार्थः । शत्रुचादिकं त्वार्थिोऽर्थः।) नगरे समाने * पेषु कृतयुग एव नल्सनवसोनचात् 'भवश्यंभाविनाबानां निजत वरीयत्त तेज नितिन प्रतापानोरेगाल मित्र इधरा- प्रतीसरो भवेद्यादि । प्रनिकुथुन कि नूनं नरामयुधिष्टिराः ॥' मिवायगो वितनुर्वितारयामानुः । इशारो भापारात। करि- इति युगामनिर्देशाद्विरद्वमिनि ज्ञातव्यन् । नन्नने गोमना- निगो धवलन् , अयश मान रयते । काभूतल तेज शि- कृति. नुकृनिस्तता सुधमेख चतुर्मिवरगनलेन त्रेतावानपि लिन रडते । सुल्तारामानो धनुनियन. रोपडा इते कृतयुगे सिरीकृते सनि धर्मस बाहुल्यायनायुगमपि - गली वन्य एविधवाली २ नः कुर दनुनिलनर तल : तयुगमेवेनि नविन पाठनीय ब्यारयेयम् । यद्वा-अनेन नलब या निशाण बागानेपा मग मा उलझा प्रेतारा चतुर्भिः पादने विहिते पनि तेन च ते तयुगे या दृष्टिना यदिन नियनिल । स्फुरन्मनु नेमतो गना- जाने पनि के न नप प्रपेडिरे । यत्र चनुप्पाइर्मनदेय कृतयुगन् । मिति कि तर नगराया। - 'तपन्दी चानुकम्पाहे' इति विश्वः । नपन्दीनि 'तप सहसा- धनुनिन्दन तनोति विसी, नोमानता नुन मान्-' इनि विनि.॥ नन । स्वरमानान, नुनिन्नाचा माने. यदस यात्रामु बलोद्धनं रजः वनि । नत्य जनता पनुमित नु- मिहनादा बनना (E) पालो मे स्फुरत्मतापानलधूममजिम । नन्यायमा पानी।जन। तदेव गत्वा पतितं सुधाम्बुधा नु (दा) मा नेकपा . दधाति पदीनवदनां विधौ ॥ ८ ॥ प.मा जो, गुना ii हिला मनन । यदस्येति । अन्य नर व पायानु दिपिजदेषु बदन मेन्ये- निन्दनार : मत बना. नोन रसन्नर तदत पर विधी पन्ना पर, पमनार का सामना । मारा दधाति । किनन रख-पुरमगामानो र प्रताप नपा- नग : : सतपादनलोजिन्नस्य को नन मानेर सन्दवीनर बनना : मतिमाघ । नया-नीमा सुधापा दुधासन निर ने स्वर सदा एक पान नोनपद । नुमानुषेन्द्र उ.म.न. पर अन्य , नप पर था । : समानामात्र सारन सोदने । नुमः ६ मा सुभारमुपासमादे पाक कान TREE पार। परन्दर - . 7 M . 1 ·नेपवीयचरिते । - J an क . . P4 M अनपदग्धारिपुरानलोज्यलै- इत्ययं वदान्यतम इत्यर्थः । यहा प्रकृष्टदक्षिणा ज्योतिष्टोमाये यस सन्नीति प्रदक्षिणी । अत एव कृती कर्मकुशलः ॥ निजानापर्वलयजलवः। निवारितास्तेन महीतलेऽखिले प्रदविनीत्ल जयाय मृटया निरीतिभावं गमितेतिवृष्टयः। गन नीराजनया स राजयः ।। १० ॥ न तत्यजुर्नूनमनन्यविश्रमाः प्रतीपभूपालमृगीदृशां दृशः ॥ ११ ॥ पनि मगरातो डन्ति न सुटान , राज्ञां हन्ता मन न त अमुने। फिभुतो नल -- निवारिता-इति ॥ अतिपृष्टय इतयः प्रनीपभूपालमृगीरन - मुंगे पर नमः महिनीन्य दिन. । प्रतीपा वैरिणो ये भूपाला रानानन्तेषां मृगीदशो नायिकामाम गरना । उरलो हानि शेप । दशो नेत्राणि नूनं प्रायेण न तत्यजुन मुमुचु । नूनमुत्प्रेक्षाया वा न; नमिलप्रमागमानम् । इतयन्नस्य राष्ट्रे न मन्नीत्यर्थः। किंभूता अतिवृष्टय.-तेन नले ने गाने गारेगारी पनि नागिले महीतले निवारिताः प्रतिपिद्धा । निष्कासिता इत्यर्थ । गरे ना कदातरम्मला फिभूने महीतले-निरीनिभाव निर्गता इनयो यस्मात्तनिरी |मोनरमपोगे भूग- तम्य भावनन् । गमिने प्राषिते। अतः अनन्यविश्रमा न विद्यते :: T-HT नीरा- न्योऽन्यग मा विश्वमो निश्रामस्थानं यामां ता. अनेन मांस ATTITr. शाम निहता इत्युक्तम् । गच येन निकास्यते तत्तरिणमा * 1. माननगा। पनि । गीणा च प्रिय पन शरणमिन्युक्ति. । 'अनिवृष्टिरनाष्टिम 'पका शलभा शुकाः । प्रत्यागनाथ राजानः पड़ता इतय '' IT. म्गुना. ॥' विलम इगा 'नोदातोपदेशम्य-' इनि वृधिनिया । • . ' ii.rainia मितानणवयति म तद्गुण- महासिनम्नः सहमखरी बहुम् । 17. दिगनालारणं रणाक्षणे यसपट तहटचातुरीतुरी ॥ १२ ॥ गिनि ददगानुमग नांगे रणाग गश पर बनि E. IT नटा । गा11 चामा महत पा तगा 4. पुष्पा नुरी निपनपाइमाम नलन्य प. . . पपासामा म जमि. सदामा ............ Animme नाfontire ituमागाय.fat. 1 --- माग पारिन.. , - HA मा नाम्प महरा १५ ।। यम ----19महामाणम् । ना न नमानाबाद पाया। • Aili नामा मामी Interia'मायनशानाfit 1.2 antam ५i.itarमापEni मा 1 " ta --- , १ T , - , - 1 छ . - - 4 a ak -- . . , . M . Y ॥ - J 4 १ * भूल का है A . . 444 । । - ·प्रथमः सर्गः ७ ... - । वयति ल इति 'लह से' इति भूते लह । सहकृतत्वरीति राजनि बा। सूर्याचन्द्राभ्यां यत्करणीयं तबलतेजोयशोभ्यामेव क्रियते । युधि कृतः' इति वर्तमाने 'सहे च' इति फनिपि 'वनो र च' सूर्यतुल्यं चन्द्रतुल्य चालिन्द्रयम् । परिवेपत्ल कादाचित्कत्वात् इति कीनी । चातुर्यमेव चातुरी। पमः पित्त्वान्डीएं ॥ 'यदा यदा' इत्युक्तम् । कैतवादिति भावे युवादित्वादण्। वृधालि- प्रतीपभूपरिव किं ततो भिया खितग्रन्थस्य कुण्डलनया लोपः क्रियते तथेत्ययः॥ विरुद्धधर्मेरपि भेजृतोज्झिता। तस वदान्यत्वं वर्णयति- अमित्र जिन्मिनजिदोजसा स य- अयं दरिद्रो भवितेति वैधसी द्विचारदृकारगप्यवर्तत ।। १३ ॥ लिपि ललाटेऽर्थिजनस जाग्रतीम् । प्रतीपेति ॥ विरुद्धमैरपि निधोविरोधिस्वभावैरपि धर्म मृपा न चक्रेऽल्पितकल्पपादयः स्वभावः ततो नलानिया भयेन भेटता विरुद्धत्वमुविझता किम् । प्रणीय दारिद्यदरिद्रतां नृपः ॥१५॥ करिब--प्रतीपभूपरिव प्रतिकूलराजभिर्वथा भेत्तोपजापकारित्वं अयमिति ॥ स नृपो नलोऽधिजनस याचकजनस ललाटे जा. त्यता। उपजापोऽन्त द. । कुत एतज्ज्ञातमत आह-बलात्स प्रती वैधसी ब्राह्मीमिति लिपि मृपा मिथ्या न चके, किंतु पक्ष्यां नल ओजसा अमित्रजिदनित्रान्वैरिणो जयतीत्यमित्रजित् । तथा ओजसा (तेजला) मित्रजित् (सूर्यमपि जयतीति ) अवता- ब्रह्मणा लिखितत्वात्सत्यामेव चकार । इतीति किम्-अयं याचक- लोको दरिदो निधनो भविता भावीति वैधसी लिपिः । तहि सीत् । स चारहापि विचारहगवत । चारा एव दृग्यल स चा- तस्थानौदार्यत्वप्रतीते. कथं वदान्यत्वमित्याशयोक्तिभनया स. रदृक् । विगता चारा एव दृग्यस स विचारहरु । योऽमित्र- माधत्ते-किं कृत्वा-दारिद्यदरिद्रतां प्रणीय दारिद्यदैव दरि- जिस मिनजित्कथम् , यश्चारमुक्त विचारहरूयमिति विरुद्धधर्मा- तैर्भेस्तोल्झिता। कथम्-तेजसा सिवजित्तेजसा मित्रं सूर्य ज- इताम् । राहित्यमित्यर्थः । तां प्रणीय निर्माय । वैधसी लिपि मृपा न चकारेत्यर्य । यतोऽल्पितकल्पपादप अल्पितोऽल्पीकृतः यतीति निजित् , तथा विचारः शास्रमेव, विवेको वा हग्यत्व स विचारटक् चारा एव हर यस स चारटक् । अपिना विरुद्ध फल्पपादपः कल्पवृक्षो येन । कथम्-कल्पवृक्षो याचितमेव ददाति, नलस्त्वयाचितमपि । अतो वदान्यतम इत्यर्थः । नलराज्ये उभयत्रापि योज्य । अथ च विरुद्धत्वम्-अमित्रजिद्य समि- कोऽपि दरिद्रो नाभूदित्यर्थः । यद्दा-अकल्पितं धनं दत्वा नाझी अजिक्थन् , अनुदं यो जयति स तुहृदं क्थं जयति । अथ च लिपि मृपां न चके, अपि तु कृतवानेयेति काकुः । अल्पित प. असूर्य जपति स सूर्य कय जयतीति विरोधः। तत्परिहारः इति तत्करोति' इति ण्यन्तालिया पूरच्यावानात् । विचार पश्यतीति विचारमा । चारै पश्यन्ति राजान.' इति । एतेन शत्रुजिव तेजस्वित्वं शास्त्रमार्गगामित्व चोर प्रकारान्तरेण पुनरपि।नितरां वदान्यत्वमाह- रक्षार च व्यक्तीतिन् । एतेन विजिगीपुत्वं नलख पोतिन् ‘भरि विभज्य मेरुन यदथिसात्कृतो निमनभित्रं मिनिममत. परन् । तथारिमित्रनिन पविजिगीपो. पुर सरा. ॥ पाणिग्राहन्नत पवादास्कन्दतदनन्तरम् । आसा- न सिन्धुरुत्सर्गजलव्यवैमरुः। रावनपोधेर विजिगीपोध पृटन ॥ अरेध विजिगीपोन मध्यनो अमानि तत्तेन निजायशोयुगं भूम्पनन्तर. । अनुग्रहे सहतानां व्यताना च वधे प्रभुः ॥' इति द्वादशराजमण्डली । तत इति भीत्रा--' इत्यपादानत्वन । द्विकालबद्धाविकुराः शिरसितम् ॥ १६ ॥ तदोजलस्तयशसः खिताविमो विनज्यति ॥ तेन नदेन तत्तलाकारणाद्वान्यां पालान्या वृधेति चित्ते कुरुते यदा यदा । भागान्या पद्धा. संपमिताबिरा केशा पर निलीयनयमामी. ऽकीतयुगनमान्दनन्यत दिरनि सोनन्तन्योनयनागे धिना. तनोति भानोः परिपकैतवा- केगा न भवन्ति, स्विसनियमेव । ताकम्पपजान्मया तदा विधिः कुण्डलनां विधोरपि ॥ १४ ॥ नटेन मेहेनानिरिमन सो विधार्षिमायाचसानोय. धीनो देवो न हन । तथा निन्न मनन उसगंजारनपदाने तदोजल इति ॥ विधिनहा पदा हात पान चित्त मनाते शिचमारे ये उरन्या जहानानि तरनिंदतो न हनः । उरते। विचारपतीपर्व । तदा तदा भानो सूर्यल रिधोरपि चन्दम्य व परिपतवात्परिपमानापना पैप सूचक मतदानासाने दिफाइदा गापा दान हि उर भरत। यहा~मरमांडल, मिथुन मान सनि । तीति रिन्-उदोउनो नलगतापल, इलामन्चदाने वारदेन्द्र न न नारायन टनापति सपाली नरस्थिती तलानिमी नचन्दनसौ एमा निपयोजनामिति, नदोजपताना ऐनोरिनो सालिनामिति भार । नलागोभी नानी भरन् । . - . ： ་ ་་ཝནྣཱན : 'मा ·१० नैषधीयचरिते स्वचालति ॥ एवशब्दोऽप्ययः । चमरी पशुरपि पुनः पुनः इदानी क्रमेण देवनागमङ्गिनानां कामविभ्रमं श्लोकगयेणाह- पुठविलोलनच्लान्छस विलोलनं चालनं तदेव ठलं व्याजो निमीलनभ्रंशजुपा दृशा भृशं मिपं तन्मात् बबालनारस स्ववालाः केशान्तपां भार. समूहस्त- निपीय तं यस्त्रिदशीभिरर्जितः । सानागराधाभावाय बालचापलं वालवपलो भवतीति तस्य चापलमपराधो नेनि माता यथा शंसति, तदुच्चमरी लाद्गुलचालन अमृस्तमभ्यासभरं विवृण्वते व्याजेन सवाल नारसापराधो नातीनि कथयति । कथमपराधित्वं निमेपनि खैरधुनापि लोचनैः ॥ २७ ॥ तन्यसत आह-किंभूनस स्ववालभारस-तदुत्तमाः समं निमीलनेत्यादिना ॥ त्रिदशीमिर्देवाङ्गनामिः योऽभ्यामभरो तोत्तनाने मिरमि जाताः कशानः सह तुलाभिलापिणस्तुलां ऽभ्यासातिशयो निमीलनभ्रंशजुपा निमीलनत्य नेत्रसंकोचन्य मान्यमनिलपात्येवंशीलन्नस । स्वयं बालः सन्महतां साम्य-भ्रंशोऽभावस्तं उपतीति निमीलनभ्रंशजुद तया दृशा त न मिच्छति तदा नन्माता पालनाज्ञानादेवेद कृतं क्षम्यतामिति निपीय सादरं दृष्ट्वार्जितः कृतः। अमूस्त्रिदश्यस्तमभ्यासभर नि पनि तहयनर्ग । बालभारन्येति वयोरमेदात् । उत्तमान- पनि स्त्रैः निमेपदरिदैलॊचनैरघुनाप्ययापि विवृण्वते प्रकटयन्ति । रित 'मतम्यां जनं,' 'अमूमनकात्--' इति प्राप्तोऽप्य- देवाशनानां स्वत एव निर्निमेपत्वं नलावलोकने उत्प्रेक्षणीयमिन्यु तुम् बाहुलकाव भवति । अनागसे इति ‘कियार्थोप-' इत्या- दिना, क्रियया यमनिनि-' इत्यादिना सप्रदानन्वे वा अक्षितम् । यदत्यन्तमभ्यन्तं तत्कदापि न विसर्यते । त्रिदशी की । चारमन्दन्य गुगवाचिवाचापल्यमिति प्यना भाव्यम् , पुंयोगलक्षणो या टी ॥ गवार युगमायादान चापलनिनि मा । अदस्तदाकर्णि फलाट्यजीवितं महीमृतातस च मन्मथश्रिया दृशोयं नस्तदवीक्षि चाफलम् । निजम चित्तस न तं प्रतीच्छया। इति स चक्षुःश्रवसां प्रिया नले बिधा नप वन जगत्रयीभुवां स्तुवन्ति निन्दन्ति हृदा तदात्मनः ॥२८॥ अद इति ॥ चक्षुःश्रवमा नागानां प्रिया. प्रियो नले नल- मना मन्मथपिनमोऽभवत् ॥ २६ ॥ मित्तमात्मनस्तदृशोद्वैयमिनि पूर्वोक्तप्रकारेण हृदा मनसा स्तुति दीर : "जगी गुग बिलोफीममुत्पद्याना' स निन्दन्ति स च । इनीति किम्-अद इदं नोऽस्माक दृशोदा " 4x4 ( योनिन प्रसा) द्विधा मन्मयविश्रम. तदाकाण त नलमाफर्णयनीत्येवंशीलं सत् फलाठ्यजीवितं फा .........ान । यिनो अमो विधम., बिला- नाड्य जीवित यस्य । मफलनी वितमित्यर्थः । तदीक्षित नल ३ 4 . . ., मानमनितो बिदामा । तदुभय याने एपभूत मत अफल निफमिनि । पाताले स्थितनः ...is.li नाहत. मोन्ती राजो नलस्य मलाकर्णन भवति, न तु वीक्षणम् ॥ 4. मन मोयान्न की मदनाध्य विलोकयन्तीमिरजसमावना FATHI बिनधान्न घरम्य बलादमुं नेत्रनिमीलनेवपि । ...! म बामनिता विद्याय ...: । नन नि मबन्ध अलम्मि मामिरमुन्य दर्शने ..., नोदमनमा मन्मन नविनलगोपि निमेपनिर्मितः ॥ २९ ॥ * • ६२ प्रयान विदो कति ॥ मन्या सिमानुपीमिरमुग्य दर्शनचलोज्ने निन .--. .. मन मन् । ५ पनिर्मिनों नेत्रनिनीलनाविना विनलेशोऽपि नालाग्न न प्रालि +7:-- नन्नचिन्नानिमानुपानि माननावनापलादन निरन्तर या मा - म मायार बना पापना, चिन्तन पा नशाहमु नल नवनिमीलनेत को प्रमोसन । यायचापि मन्म लोकयन्तीमि. पश्यन्नामिः । यो हर ....यानी दमाया मान मनाचगनायपि न पश्यति । मन्यामिति की , २२-नारन्याय- पर। अनन्यत्र दब' इयनुनी दिला :-- विमानो'ननम् ॥ - 4:नमiiz411 04-१ पास -- . M . 40 PM 748 ५ 1 " . . . + ज +MLE: - 'पाया। .

·प्रथमः सर्गः। ११ - . इदानीं पतिव्रतान्यतिरिक्तानां सर्वालामपि मुन्धादिक्रमेण न यथेति ॥ वयसा पक्षिणा गरुडेनैवोद्यमानः प्राप्यमाणो मदनः रेऽनुरागमाह- प्रद्युम्नः प्रसह्य बलात्कारेण वैरोचनिजल पत्तनं वलिपुत्रत्य वा- न का निशि स्वप्नगतं ददर्श तं । णस शोणितपुर नगर यथा गरुडेनैव प्रवेशितत्तथा वयसैव ता. रुण्येनैव विदर्भजाया दमयन्त्या मन. कर्म प्रसह्य शैशवसमयं जगाद गोत्रस्खलिते च का न तम् । कान्वा मदन प्रवेशित. । खलु वाक्यालंकारे, प्रसिद्धी वा । कि- तदात्मताध्यातधवा रते च का भूतेन गरुडेन-भोगभोजिना भोगं सर्पशरीर भुक्त एवंशी- चकार वा न स्वमनोभवोद्भयम् ॥ ३० ॥ लत्तेन । तारुण्यपले-भोग सुखं भुके भोजयनि वा तच्ची- नेति ॥ का ती निशि स्वमगतं रानी स्वप्नप्राप्तं तं नलं न लेन । फिभूतं पत्तनम्-अनलेनातिनावरद्ध समन्ततो व्याप्तन्। ददर्श, अपितु सर्वापि । का व गोत्रस्खलिते नामन्यत्यये नामभ्रान्तो भैमीमन पझे-नलेन संबदमाकान्तं चित्रादौ दृष्टं श्रुतं च नलं तं नलं न जगाद, अपि तु सर्वापि । च पर रते संभोगे तदान्मता- मनसि निधाय कामपीडिता जातेत्यर्थः । कामः कीदृक्-ता- ध्यातधवा तत्स नल्यात्मा स्वरूपं यल तत्व भावन्तत्ता नलस्वरू- रुण्यचिह्नरूह्यमानस्तय॑माण । प्रतयेति हठार्थेऽव्ययम् । पक्षे पवत्वं तया नलवरूपेण ध्यातो धव. प्रियो यया सैर्वभूता सती सहेल्यप् । वाणासुरकन्याविवाहेऽनिरुद्धे श्रीकृष्णनप्तरि वाणेनाव- का वा खमनोभवोङ्गवं स्वत्व नदनोभूति न चकार, अपि तु रुद्वे नारदवचनाद्दलप्रद्युम्नसहितः श्रीकृष्णो गरुडमारुखानिरुद्ध- सर्वापि । स्वप्रिये नलभावं कृत्वा रेने इत्यर्थः । क्रमेण मुन्धादीनां मोचनार्थ शोणितपुर गत इति विष्णुपुराणम् । 'भोगिभोजिना' नले चित्तासको दर्शितः । बह्वयो युवतयो नलमेव स्वप्तगतं इति पाठे भोगिन सोन् , भोगयुक्तान्विलासिनधेति । 'सगना- दशुरित्यर्थः । 'नान गोत्रं कुलं गोत्रं गोग्रस्तु धरणीधर' इति ल्यादिनोर्वचः' इत्यमरः ॥ यादवप्रकाशः॥ तमेव प्रकारमाह- इदानीमन्यत्रीणां तदयोग्यत्वप्रतिपादनपुर सर भैनीप्रसङ्गं नृपेऽनुरूपे निजरूपसंपदां फरोनि-- श्रियास्य योग्याहमिति खमीक्षितुं दिदेश तसिन्बहुशः श्रुतिं गते । करे तमालोक्य सुरूपया धृतः । विशिष्य सा भीमनरेन्द्रनन्दना विहाय भैमीमपदर्पया कया मनोभवाकवशंवदं मनः ॥ ३३ ॥ न दर्पणः श्वासमलीमसः कृतः ॥३१॥ नृप इति ॥ सा भीमनरेन्द्रस नन्दना दमयन्ती तसिपे नले मनो विसिप्य अन्वनीन्यः सकाशादनिशयेन, अन्यनृपेभ्य धियेति ॥ क्या तुरूपया ज्ञाश्या भैनी विहाय त्यक्त्वा द- आकृप्य वा विदेदा निदधौ । किनुते नृपे-निजल्पमपदा स्वकी- पंण आदर्श. श्वासनलीमस श्वासन मुखवायुना नलिनो न कृतः, यमान्दाधिक्यानाननुले योग्पे । नपा शोऽनेकवार भुनि अपितु भैनीव्यतिरेकेण सर्वाभिरपि कृत । अयोग्यत्वात् । कि. प्रपोचर गते मात । फिभूत मन -मनोनयस कामस भूनो दर्पण - नलं चिनादावालोक्य इति विचार्य समात्नान- आज्ञाचा एकं नुरवं संवदं परगन् । कानाज्ञाकारकमिन्ययं । नपीसिनुनपरोक्पितु परे हन्ने धृत । इतीनि रिन्-लिया शोन- मदनापत्तचार एव मलमनित्यर्थ । संच मंपदनि पा। पास नल्साह योग्या सरसी सामिति कार । क्भूितया कया- अपदपदा गतदया तनालेय गतगर्दया दनि वान्दय भी पहुश इति संरचनचनात्-' इति न् । नन्दना इति नन्या दिस्यायुः । यदावदनिति मियो वद सम्'। नपिदतन्न- त्वत्त्या सर्ग अपि गतगर्वा जाता इति भार । प्राप्तरूपतुल्पा- स्व-' इति नुन् ॥ निरूपा उधमनोज्ञयोः' इत्यमर । विहायेनि परन्तनलो नि- पातो रिनार्य द्रष्टव्यः । (तयोगे च ततोऽन्यत्रापि दाने दान उपासनामेत्य पितुः ल रज्यते वचनामानिति द्वितीया) लिएरयोगात् । 'चोखातनिसा दिन दिने नावनपु बन्दिनाम् । रनि मलीमसो निरानित ॥ नभनीनोमिलापमाह- पटनु तेषु प्रतिभूपतीनलं विनिद्ररोमाजनि गलती नलम् ।। ३ ।। पथोरामानः खलु भोगभोजिना उपासनानिनि । माननी नारकर यमया ने दो प्रतर वैरोचनिजल पत्तनम् । विदर्भजापा मदनलपा मनो मारवासी। नलावरुद्धं वयव वेशितः ॥ ३२ ।। . རྩྭ་ས་བཀt ༔ - ·१२ नेपधीयचरिते भैमा प्रतिदिनं पितुरुपासना सेवामेत्यागत्य बन्दिनामवसरेषु समयेषु इति 'आस्पदं प्रतिष्ठायाम्' इनि साधुः । नेपधमिति निषधाना रज्यते स अनुरक्ता बभूव । तेपामवसरे नलाकर्णनसंभवादित्यर्थः। मयमिति संवन्धमात्रेऽण् । प्रकरणादिना स्वस्त्रामिभावाविर्गातः । तदेवाह-तेपु बन्दिपु प्रतिभूपतीनन्यानराज्ञः पठत्सु स्तुतिपूर्वकं निपधानां राजा इत्यर्थे तु जनपदलक्षणानो बाधके नादित्वात वदत्सु सत्सु सा भैमी नलं शृण्वती सती अलमत्यथं विनिद्ररो- 'कुरुनादिभ्य-' इति ण्ये नेपध्यमिनि स्यात् । अन्यपेचयदित्यत्र माजन्युत्पुलका जाता । श्रवणानुरागः सात्त्विको भावश्च दर्शितः। प्राक्सितात्-' इति पत्यम् ॥ उपासनामिति 'न्यासभन्थ-' इति युच । रज्यते इति स्वरितेतो नलस्य पृष्टा निपधागता गुणा- देवादिकस्य रो रूपम् । भूपतीन्प्रतीति लक्षणे कर्मप्रवचनीय- त्वम् । विनिगुरोमा इति नान्त डायन्तं वा । अजनीति 'दीप- मिपेण दूतद्विजवन्दिचारणाः । जन-' इति कर्तरि चिणि 'जनिवध्योश्च' इति निषेधावृद्ध्यभावः ॥ निपीय तत्कीर्तिकथामथानया कथासङ्गेषु मिथः सखीमुखा- चिराय तस्थे विमनायमानया ॥३७॥ तृणेऽपि तन्व्या नलनामनि श्रुते । नलस्येति ॥ अनया भैम्या निषधागता निषधदेशादागन द्रुतं विधूयान्यदभूयतानया दूतद्विजवन्दिचारणाः चारविग्रस्तुनिपाठका देशान्तरभ्रमण- मुदा तदाकर्णनसजकर्णया ॥ ३५ ॥ बिनो नलस्य गुणान्सौन्दर्यादीन् । भवतां देशे को राजा कीर ग्गुणः कथं प्रजाः पालयतीति मिपेण व्याजेन पृष्टाः । अब प्रश्नान कथेति ॥ मिथः परस्परं कथानुपङ्गेपु सखीमुखात्तृणेऽपि न्तरं तत्कीर्तिकथां निपीय नलयशोवर्णनमाकर्ण्य अनया विषये नलनाग्नि तन्व्या दमयन्त्या श्रुते सति अनया भैम्या मुदा चिराय विमनायमानयाहृष्टचित्तया दुर्मनायमानया तस्ये स्थितम् हर्पण तस्य नलनान्न आकर्णने श्रवणे सज्जौ तत्परौ कणो यस्या ईदग्गुणो राजा मया कथं लप्स्यते इति विमनस्कता । अकारप्राई एवविधयाभूयत जातम् । कि पुनर्वाच्यं नलनृपवर्णने सजकर्ण- पेणाऽविमनायमानया जातम् , चिरकालमाकर्णयन्त्यैव स्थिरचित्र त्वम् । कि कृत्वा-अन्यत्कथान्तरं कार्यान्तरं वा द्रुतं झटिति यावहितचित्तया जातमिति व्याख्येयम् । 'तरकीर्तिसुधाम्' इति विधूय परित्यज्य । एता मयि स्नेहान्नलराजकथा एव कथयन्तीति पाठः । चिराय निपीय इति वा संवन्धः । 'अकथितं च' इति ज्ञात्वत्यर्थः । तन्व्या इति विरहव्यथया कृशलम् । अभूयत । द्विकर्मकत्वाव्यच्छेरप्रधाने कर्मणि निष्टा, तयामिहितत्वान्न द्विती भारे यगात्मनेपदे॥ या-चारणाः इति । 'गुणान्-' इति 'न लोकां' इति पष्ठीनि सरात्परासोरनिमेपलोचना- धाद्वितीया । तस्ये इति भावे तझ् । पक्षे निपीय तस्ये इत्यत्र द्विभेमि तद्भिन्नमुदाहरेति सा । मुखं ज्यादाय स्वपिनीतियत्तुल्यकाल एव ल्यप् । विमना इवान रनि इनि 'कर्तुः क्यङ् सलोपश्च', 'अकृत्मार्वधातुकयोदयः जनेन यूनः स्तुवता तदास्पदे डित्वाच्छानच् ॥ निदर्शनं नैपधमभ्यपेचयत् ॥ ३६॥ पूर्व श्लोकपञ्चकेन भैम्या नले श्रवणानुरागं प्रतिपाद्य इदानी स्मरादिति ॥ सा भैमी इनि पूक्तिन विन्यासेन यूनम्तरणान् लिपिस्वमादी दर्शनानुरागं प्रतिपादयति- स्तुवता जनेन सत्यादिना प्रयोज्येन नैपधं नलं तदास्पदे मद- नत्याने निदर्शनं दृष्टान्तमभ्यपेचयत्स्यापयामास । इतीति प्रियं प्रिया च त्रिजगजयिश्रियो किम्-रे जन, परामोः परागता असवः प्राणा यस्य तसा- लिखाधिलीलागृहभित्ति कावपि । मृतात्, अन एवानिपलोचनाढिमेपरहितनेत्रान्स्मराकामादहं इति स्म सा कावरेण लेखितं विभनि, तत्तलादिसमन्यं दृष्टान्तमुदाहर पद इनि तेन जनेन मुटे मति नल दृष्टान्तेन स्थापयामाम। अमी राजा कामोपम नलस्य च स्वस्स च सख्यमीक्षते ॥ ३८॥ इति जनो य उचन नीति तदा भैयाज्ञया काममुपमानं त्यक्त्वा प्रियमिति ॥ सा भैमी इनि स्वाजया कारवरेण कुशलेन नलनुपमानं करोतीत्यर्थः । अन्यस्योपमानन्याभावानलमेव ४-लिपिकत्रो प्रयोज्येन लेसित नलस्य स्वस्थात्मनच सत्यं रूपसा- धान नो ददानीत्यर्थ । तन्नालरादिवमित्येकं पदं वा । म्यमीक्षते स पश्यति स्म । इतीति किम्-हे कारखर, लमधि- देर रादनिमेषच मृतपनोग्रेशिनन् । मृतत्य राजादेः स्थाने- लीलागृहमित्ति लीलागृहं कीडागृहं तस्स मित्तौ (विभक्त्यर्थे-- गोनिश्चिरे । लरादिनि नीत्रा-' इन्यपादानन् । आम्पदे व्ययीभावः) प्रियं नायकं प्रियां नायिका चोभी कावायनिर्दिष्ट- नामानी लिख । फिभूनी-त्रिजगत्रमिश्रियो बयाणां जगतां म. । यदेतः । न पात्र रददः-दो कारे माहारविजगत् , तजयतीत्येवगीला श्री. शोभा ययोः । अगर पवन' नावेदपायगर । जोनयन्बोदर ट्यामावानेव सुन्दरी इनि । जगनयीत्यत्र 'जिदृक्षि-' इनानी - सदानन्दर नर बना नया नदार ॥ मनमर्ग। दुर' र पावालग्न -1.या' ने साहित्यविद्याधरी। अन गुमका नि मन्दोलन' भी माहित्यविद्याधरी ! नया ति नाना- मदति नका-, नत्र मानिन' पनि जीवातुः । २ नर चिनान्यनिचारमा. यंदन नामंदसाकार 'नि मारित्यविद्यारी। । . व सौ. 2 ·प्रथमः सर्गः । १३ - + मनोरथेन स्वपतीकृतं नलं वसायां दृष्टं नलं प्रति स्वयनेवाह-निमीलितादिति ।। है नल, निशिक सा न खपती स पश्यति । स प्रतिद्धस्त्वं पति ला भव (इति प्रार्थनायां लिङ्ग)।(अर्था- न्मन)। प्रसिद्धत्तु पुरागादो भैनीपतिनल एव, नविन्द्रादन अष्टमप्यर्थमदृष्टवैभवा- इनान्द्रादिपरित्यागेन तसैव प्रार्थनायां संबोधनेहेंतुनाह-यतः करोति सुप्तिर्जनदर्शनातिथिम् ॥ ३९॥ हे अक्षियुगात् , अक्षो विभीतको निवासोऽसास्तीत्यक्षी, अक्षि च मनोरथेति ॥ त्वपती निद्रागा सा मैनी मनोरथेन वा- तद्युगं च कलियुगं तलादपि बाय भिन्न । चोऽप्यर्थे । किभूताद- न्छा खपतीकृतन अखपतिः स्वपति कृत स्वप्राणेश्वरीकृतं नलं क्षियुगात्-निद्या निद्राजन्येनाज्ञानेन निमीलितात्तिरोहितात् । क निशि कलां रात्रौ न पश्यति ल, अपितु सर्वसामपि । दिवा व्याप्त इत्यर्थः । तथा अहृदः अज्ञानिनो जडात् । मूसोदित्यनः । रएस वप्ते दर्शनावदाप्यदृष्टल कथं दर्शननित्थे हेतुनाह-अह- तलादपि बाह्य मित्र । स्भूितादद.-इन्द्रियल वापस नौनं एमिति-सुप्तिः स्वप्नः कदाचिददृष्टमप्यय वस्तु अदृष्टवैभवादन ध- व्यापाराभावः तदेव मुद्रा स्वभावो यत्त । परतुतौ मुकादे- मलानजिनदर्शनातिपि जनदरीनगोचर क्रोति। यदृष्टं दृश्यते त्यर्थः । तलक्षणं माये-'सहजान्धरा. स्वदुर्नये परदोपेक्षगादे- त्वमेननुभूतं कदापि न' इति न्यावेन अन्नान्तरसानान्तरानु- व्यचक्षुपः। त्वगुणोञ्चागरो मुनिव्रता परवर्णब्रहणेवसाधवः।' इति । भूतं समुत्पन्सस्कारनलिजन्नयनप्ययं धनांध देव दर्श- तथा हे रहलम, रहत्या अत्यन्तगोप्या मा लक्ष्मीयल । तया हे यत इति भावः । चित्रादौ नलदर्शने सत्यपि साक्षात्तइर्शनाभावा- महन् मानाहं । एतेषु संयोधनेषु पदवयं हेतुनथायथं गोज्यन् । ददृष्टत्वोतियुक्ता । 'साक्षाचित्रे तथा त्वमे तत्व साद्दर्शन विधा' किभूतत्त्वम्-अदर्शिसनः में विष्णु परमन्तीत्येवंतीला अद- इति । अत्र तूत्तरं प्रकारद्वयंन् । शिनो विष्णुभकातः सह सङ्गो नैत्री यल । पुनः जिभूत.- निमीलितादक्षियुगाच निद्रया- अकदाप्याक्षितः न कन् न दुःखं दापयन्तीत्येवंशीला अफदा- हृदोपि वाह्येन्द्रियमौनमुद्रितात् । वयं दु.लं ददति दापयन्ति चेत्येवंशीला दुष्टात्तरदापिनि । अवीक्षितो न दृष्टः । तसादरहित इत्यर्थः । अत एव नही स अदर्शि सगोप्यकदाप्यवीक्षितो दोलववान् । साः इति मध्चनपुरपसानभ्यांचा भैनी (मार्य. रहसमसाः स महन्महीपतिः॥४०॥ पित्री) इति ज्ञातचन् । पहा धन फलैचिदागिपं ददन्मा. निमीलितादिति ॥ नियव सुपुत्वैव स महीपनिनरोत्या धेरते स वं महीपती राजा सा भर इति प्रार्थनायां हि । भैन्या महदहत्वन्दति दर्शितः। विभूत कदापि जानतमा पदा राजानं प्रार्थयते नहोपनित्यं प्रसिद्ध सा. । अन्य पूर्ववत् । वत्स्योरपि एवरूपत्वेनाबीक्षितोऽदृष्टः । पि कृत्या-निनीलितान्नु- दनयन्नीपदानि नदसंबोधनपदानि समानापोनि ज्ञातन्या. द्वितादक्षियुगाशेवयानगोप्य संयन्य गोपदित्वा । तथा बाले- नीललन् । न्द्रियमीनमुदितादालेन्द्रियत्स चक्षुरिन्द्रियत्वैव नौनेन त्वरिप-' अहो अहोभिमहिना हिमागमे- पनहपानादेन मुदिनापरक्षणत्वविषयमहणेऽशकादोऽपि नन- ऽपनिप्रपेदे प्रति तां लरादिनाम् । सोऽपि संगोप्य । अक्षिपुगननसोरपि ज्ञानुनदत्वापीति पारत् । चरा- दापिसब्दावन्योन्यननुर। महारहरूलेन निरनिरापानन्दरूप- तपर्तुपूर्तावपि मैदमां नरा स्वेन निदया भैन्य साक्षायगित इत्यर्थः । ननु तुपुती मनमोऽप्य विभावरीभिर्विनरांनभूविरे ॥ ११ ॥ व्यापारवेत्तहिं ज्ञान स्थन् । उच्यते--समाना पालेन्द्रिपमा. अहो इति । अहोमिदिन रनि हिनागने मन्नाांकी स्थानापाहायलाभारे मुसादिप्यन्तर्भावानागदा-दन्तर रामा- लरादिता मदनपोदितां ना ना लसीकर मटना वेऽप्पलहानपे.पटाविधात्तिरूपनुपुतिविपपत्रल युनना , प्रदेशातन् । विभावगनी विनि वासर निहारन जानन एप तत्र रएयार । आनन नित्वसुरोपपते । रे नंदना भरा नजमाल्य टानका स्टा बिना पदान र भन्या जनुरनवातजाति विना विपरनालाप भरे श्वन् । नन्तता दिनानि एमाले, सोनार न. विरागसमयानुसानभवात् , दोधानन्तर च सुपरमसाप्त न दिनानि नहान्नि, सोना । विपादन गरिन मिरिदिपन्' इत्यनुनधान्ल सझापामारविषय बनलरंचन पदाता बिना इनाइ । मोनिका । नुसंधानत्वाम पार, नुपपताल नर एर नन निरति भरो इत्योदन्नन् । दिनरात्र - समानन्दा नपरेन ए ल ल शेवानन्तर तथा जाति जन् । भार न पायविमुत्परतावा । पर करने दहानी एन्वरनगर- कोररमा नरमाया । हर समापदवियानुराम. नी - इन पर उल ना. मज्ञान्निसीनिवजाति सवतः अन्तिमन्नदनानुदिन । सारपानान्तरंसिर ༢-༣ བt། དྷ་ན་འ ཡ ་ ·१४ नेपवीगचरिते - main-r- बेल कदाचिदस्या युवधैर्यलोपिन निमजयामाग गशांसि संशगे नलोऽपि लोकादशृणोद्गुणोत्करम् ॥ ४२ ॥ सरसिलोकीविजयाजिनान्गपि ॥ ४५ ॥ स्वकान्तीति ॥ कदाचित्कस्मिंश्चित्समये नलोऽपि लोकालोक- अमुग्येति ॥ सर. नागाणा लोजनां समाहारग्निलोकी तथा मुखादस्या भैम्या गुणोत्कर सौन्दर्यादिगुणसमूहमगोत् । फिभूनं जियेनार्जितानि मपारितानगगि यशांगि कानीः माये मो गुणोत्करम्-युवधैर्यलोपिन तरुणधैर्यलोपनशीलम् । तथा- निमजयामास । गलु मभानागाम् । नलोये जिनेऽपि यो स्वस्या भैम्याः कान्तिकीर्तिवजः सौन्दर्यविषयो यो यश.समूहः जेतुं न शक्ष्यामि तम्यानगे माापि कीनिगमिगनीति गाय स एव शुभ्रत्वान्मौक्तिकमाला तस्या अन्तर्घटना नलस्य मनसि या न वेनि सदेह । फिभून. समर'-तदा रसामुग्य नलस्य जगन घटना संवन्धस्तस्यै गुणश्रियं दोरकशोभा श्रयन्तं कुर्वाणम् । गुणो- विशिवाण ज्या मनाशगन्मनाया न् । योनगहिन्या. । कर करेण नलचेतसि तत्कान्तिकीर्तिर्गुम्फितेत्ययः । मालाया अन्तर्ष- साहमी हिनाहितानपेक्षं गर्म तन्माहसं तहान् । अविमृश्यक टनाथं दोरको भवति । यद्वा-स्वस्य नलस्य । तद्योगे नलराम-रीत्यर्थः । विशिबैरिनि गीरम्य फेन जेतुमगावातम् । णीयकानुरूपो भैमीगुणसमूह इति भावः । मौक्तिकमिति विनया- क्यापेक्षयास्यानिधीत्वमुक्तम् । 'निजयोनितानि' इति पाठः सा* दित्वात्स्वार्थे ठक् । लोकादिति हेतौ पञ्चमी ॥ यान् । जयायेनि 'तुमथात्-' इति चतुर्थी । निमनयामासेन तमेव लब्ध्वावसरं ततः सरः मस्जेः सकारत्य 'झलां जश् शशि' इति यो दकारम्नस्य '-भूर शरीरशोभाजयजातमत्सरः। तीनाम्'-इनि निर्देशानुत्वम् ।। अमोघशक्त्या निजयेव मूर्तया अनेन भैमी घटयिष्यतस्तथा तया विनिर्जेतुमियेप नैपधम् ॥ ४३ ॥ विधेरवन्ध्येच्छतया व्यलासि तत् । तमेवेति ॥ ततो भैमीगुणश्रवणानन्तर सर. कामस्तमेवाव- अभेदि तत्ताडगनङ्गमार्गणै- सरं प्रस्तावं लब्ध्या तया भैम्या कृत्वा नैपधं नलं विनिजेतुं परा- यंदस पौष्पैरपि धैर्यकञ्चकम् ॥ ४६ ।। भवितुमियेप ऐच्छत् । उत्प्रेक्षते-मूर्तया शरीरिण्या निजया अनेनेति ॥ अस्य नलस्य तत्प्रसिद्ध तादृग्दुर्भद्यमपि धैर्य खकीययामोघशक्त्येव । यतः स्वशरीरस्य या शोभा तस्या जय- कचुकं पौप्पै पुष्परूपैरप्यनगमार्गणैः कामवाणैयद्यलादभेदि । स्तेन जातो मत्सरः क्रोधो यस्येति पराजयेच्छायाः कारणम् । दारितम् , तत्तस्मात् तथा वक्ष्यमाणभैम्यमिलापीन्द्रादिपरित्या जातक्रोधो वैरी कमप्यवसरं प्राप्य शक्त्यायुधः सन्वैरिणं पराजेतु नप्रकारेण अनेन नलेन भैमी घटयिष्यत. संगमयिष्यतो विधे- प्रक्रमते । शोभेति भिदादिगणे निपातनात्साधु.॥ ह्मणोऽवन्ध्येच्छतया अवन्ध्या सफला इच्छा मनोरथो यत्य तस अकारि तेन श्रवणातिथिर्गुणः भावस्नत्ता सफलेच्छता तया व्यलासि विलामितमिनि वितर्कः । तत्तादृगनगमार्गणैरित्येकं चा पदम् । तैः पञ्चसंख्यतया प्रसिद्धर क्षमाभुजा भीमनृपात्मजालयः । लपैस्तादृग्भिश्चातिमृदुश्लग. कामवाणैरिनि । अगरहितस्यात तदुच्चपर्यव्ययसंहितेपुणा पुप्परूपैर्वाणैधैर्यकञ्चकस्सामूर्तस्यापि वस्तुनो यद्विदारणं तब्रह्मस सरेण च स्वात्मशरासनाश्रयः ॥४४॥ लेच्छताया एव विलास इनि यत्तदोः क्रियाविशेषणत्वं वा । अस- अकारीति ॥ तेन क्षमाभुजा राज्ञा नलेन भीमनृपात्मजा- भावितमपि विधीष्टं भवत्येवेति भाव । व्यलासीति भावे चिण् । लयः भीमनृपकन्या आलय स्थानमाश्रयो यस्य एवंभूतो गुणः सौ- अभेदीति कर्मणि कर्मकर्तरि वा चिण् । पौप्पैः । भेदविवक्षाया न्दर्यादि.श्रवणातिथि श्रवणगोचरोऽकारि कृत.। आकर्णित इत्यर्थ.। संवन्धेऽण् । स्वार्थे वो ॥ आदरानिशयापूर्ववसूचनायातिथिपदम् । सरेणापि धैर्यभगमेवाह- गुण. प्रत्यञ्चा स्वात्मशरासनाश्रयः स्वात्मनो यच्छरासनं धनुस्तदाश्रय किमन्यदद्यापि यदस्त्रतापितः आधारः स्थानं यस्यैवंभूतोऽकारि। किंभूतेन-तस्य नलस्योच्चमु पितामहो वारिजमाश्रयत्यहो। स्कृष्टं धैर्य तस्य व्ययो नाशस्तसै संहितो धनुष्यारोपित इपुर्यन । यदेव भैमीगुणश्रवणं जातं तदेव तस्य मदनपीडा जातेति भावः । सरं तनुच्छायतया तमात्मनः चतुल्यकालद्योतनायों वा । शोभनं ददं यदात्मशरामनमिति वा ॥ शशाक शङ्के स न लधितुं नलः ।। ४७॥ अमुष्य धीरस जयाय साहसी किमन्यदिति ॥ यस्य कामयास्त्रैर्वाणैस्तापितः पितामहो तदा खलु ज्यां विशिखः सनाथयन् । ब्रह्माऽद्यापि वारिज कमलमाश्रयति । अहो आश्चर्य । वृद्धोऽपि ब्रह्मा कामसंतप्त । यः स्वपितामहमप्यनिवृद्धमनिपूज्यं शस्त्रे 'त्र नीतिकनगुणोत्करयोर्मुक्ताहारगुनकननववरूपणाद्रपकारकार।' , 'अत्रलरम्योक्तमशयामवन्देऽपि नत्सवयकथनादनियोक्तिररकार' इति जीवातुः। २ 'मनोशालकार' इति साहित्यविद्याधरी । इति जीवातु. । २ 'कजुक भिन्नमिति निरोप ' तम्य विधिविलासेनाभानी- 'अत्र सान्नारानना तय इति पुनरक्ताभानोऽलकारः । तुल्ययो- करनाद्विरोगाभानोऽकार । म च र्यकत्रुकमिनि रूपकोत्थापित इति तवो. .का... नि साहित्यविद्यापरी । प्रतियात्यास पूर्ववा- राशिभान मकर.' पनि जीवातुः । अत्रानुनाननिरोपावलकारी' इति 4.1141हेनुरा काममटकारः' इति जीवानुः । साहित्यविद्याधरी। । नी ·प्रथम सर्गः। १५ पीडयनीति सोऽन्यं पीडयतीति कि वाचन् । स्वभावतिदं कन- नत्र गोपाचतः। किभूता निशा शव्या ब-यतो जागरदुःख लासनवं कानसंतप्तत्वेनोग्रेक्षितन् । लुतोनेज्ञा। संतप्ताः शीतल- साक्षादीक्षते सा। विदुषीलयः । तनागर इत्येकं पदं वा । तथा माध्यन्ते । अत एव चारिजपदन् । अन्यत्कानल कि वर्णनीयं शशाकोनला चन्द्रेग ननोहरा । शराल नृगविदोपलाइ उलग- तत्राह-माझे इति । नल जाननः वल तनुच्छानतया शरीर- नहन्मुद्दी। चन्द्रवन्मनोहरा वा । चन्द्रेण कपूरप्रक्षेपेज मनोहरा सान्नेव । यद्दा-तन्वी डागा शोभा यस तस भावत्तत्ता वा । चान्द्री रात्रिरतिदुःसहवानागरडु-ससाक्षिनी । शच्या चा- तया विरहव्यथाजनितन्लानशोभतया तं लरं तदिन जेतुं न मनि बिलुउनेन। रात्रिशल्यान्यतिरेकेण केनचित्ताइरहदु लं न शशाम । यदा-माननः सकाशाकानस तनुच्छापतवालशोभ- ज्ञातमिति भावः । जनायेति लापतुझ्-' इति संप्रदानत्वन् । वेन जेतुं नाराम , अनि तु शशाव। तसालमान्तिवनान- भबोधीति दीपजन-' इति कतार विर । निशा इति हलन्ताद्वा नोविज्ञान्तिचनेव जन इत्यर्थः । पूर्व तसानिरापितं धैर्य वर्ण- याप् । गच्या इति संज्ञाया समजनि-' इति क्यपि अयर 'विचा तजाराथनं विप्रलन्नपोषार्थन् । लजिनुनिति शकिनोगे यि-' इत्यया ॥ 'नुनुन् । सरोपतप्तोऽपि भृशं न स प्रभु उरोभुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं विदर्भराज तनयामयाचत । नवोपहारेण वयस्कृतेन किम् । त्रपासरिदुर्गमपि प्रतीर्य सा यजन्त्यमूशर्म व मानिनो वरं नलय तन्वी हृदयं विवेश यत् ॥४८॥ त्यजन्ति न त्वेकमयाचितवतम् ॥ ५० ॥ उर इति ॥ सा तन्वी शाही स्वीया व सरिजदी लरेति । लरोपतप्तोऽप्यनिशयन कानपीडितोऽपिस तत्या दुर्ग प्रामारनपि वपापरिदेव दुगं या। प्रनार्य तीत्वां न- नले विदरानं विदर्भदेशाधिपं नीनं तनवां कन्या नावाचन । ल्ल हृदयं पाद्देवेश नविष्टा । बहालव पारिद् दुर्गन् । यतः अनु ननर्थ । अनिनानाति यावत् । कानपोडेतः स कथं न तदुरोनुवा वक्षलल्गेन उन्गेन लागेन इन्मिनं बि- याचिनवानियत आइमानिनोऽनिनानिनः पुरुषाः सनं 'तितन् । किमुशावान् । जिभूनेन-नवोपहारेण नवो ननन तथा अन्ध नाजानार न्यान्न । एनदूतं तेषां वरनल्लनिष्टन् । उर समीपगनो हाते नुकाहारी पत्त. उपहार उपारनं तदू- एकनाद्वितीयं धानन्याचिनन्नन् । अवाचन नतं नै त्यत- पेना। वसा पौवनेन र वात्कृतं तेन । तेन ल्बां सत्या नादयः । एतदार न विचने पर में पलार । अनियनि- संपप्रपौवना मैनी पाता इत्यर्थः । अन्यापि कुन्भक रहनुपदो- यर । पासनादयंग्नल पलोयल्यानंदल नन्वनः। 'कितं कुन्न वक्षनि निधार जल्दु नार्ग प्रियसनं गच्छति। पहा-चकारल्यालयोननार्यः । स का भगत नानुना पन्दोऽप्यर्थः । कानन्यनुरोनुश कुन्नथुगेन बासारदुर्ग- यजन्ति । नुसंन वजन्नोलकर अनिले मतदोष ना। नष प्रा नल्ल हृदयनापि विश फिनिति बिना इन दा. विदर्नराजन राज-दनि टन् । पानिदिनका । देवाने : न्वरः । किनूनं दुर्गन्-न्भिनन् । अचुचनित्ययः । अन्य पूर्व- परः विपु होर मनारियो' दयनरः । वत् । 'उपायननुमास्नुहारन्नयोपदा' इत्यमरः । उरोनुवा इति । भारितपुर येन नुनभाव. । उन्भयुगेनेति तरि नुतीया ।। पाविपादाभिनयादयं कनि- जुगोप निःयामतति वियोगनाम् । अपढुवानस जनाय यन्निजा- मधीरतामल कृतं मनोनुवा । विलेपनसाविकचन्द्रमागता- अयोधि तजागरदुःखताक्षिणी विनावनाबापललार पान्हुताम् ॥ ५ ॥ निशा च मया च शशानोमला ।।४।। नति नरः सविताइन्टने पर नार अपेति । मनोनुवा सन्म पद् अन्डन्न् । पाटामिन्यानरन् तर भाटसन्टनागना. तर निता रानामा कारन पर जान सकिन्न सन्ना निकलनारा र नगरने का द-नार रोगाप निशा पारगमनासार- पन्त इन्दन्त पिक-टमा गसो बम उन्या बननार.. मोजा न दाट । । । . + ·१८ नेपधीयचरिते - । - . महारथस्येति ॥ महारथस्यायुतयोधिन चक्रवर्तिनः मार- दशम् ।किभूना नल -from IfTI. ममन्ना इमानतो. भौमस्य नलस्याध्वनि मार्ग आकाशगामित्वेन न विद्यतेऽपेक्षा येन । तथा निगे महनीकोचने म. गाना - यस्यां क्रियायामिति परेपामन्येपामश्वानामनपेक्षयानाश्रयेण यदु-ज्ञानं यन्य । लगानी पनियां पाकपासन इनमा द्वहनं तसाजातं यद्यशम्तेन यशसा सितं श्वेतम् । अन एव रदाना पारु पनिलिया गाम्नगिनि मागारमावान् । दन्तानामवदाता निर्मला येऽशवः किरणान्नेषां मिपाद् अनीशा अपि समुद्रतः स चन्द्रवाना न गया तिनममनगल. मार परानपेक्षोद्वहनासमर्थानां रवेः सूर्यस्यार्यतामश्वाना वलं अन्तमुंग- चनश इन्द्र आरोहनि, तथा न हगमागगेहेनि । मिन्सुर्मिक मध्ये हसन्तम् । सूर्याश्वाः परापेक्षोद्वहना. नाह तथा इस्युपहाम- नाधशाग्रोक्तयनु.पचारादुनमालमध्यगर गलियाना । स्तेपाम् । यद्वा परानपेक्षोद्वहनात्सूर्याश्वानां बलं दन्तोधल- मूचितम् । हुलकम् ।। किरणव्याजादन्तहसन्तमित्यन्वयः । स्वाभाविकं श्वेतवं यशोहेतु- निजा मयूखा इस तीक्ष्णदीधिति त्वेनोप्रेक्षितम् । सूर्याश्वानां नीलवर्णत्वात् ।। स्फुटारविन्दाकिनपाणिपङ्कजम् । सितत्विपश्चञ्चलतामुपेयुपो तमयधारा जवनावयायिनं मिपेण पुच्छस्य च केसरस्य च । प्रकाशरूपा मनुजेगमन्वयुः ॥६५॥ स्फुटं चलचामरयुग्मचिह्ननै- निजा इति ॥ अधवारा अश्वमादिननं मनुजेशं रागान रनिढुवानं निजवाजिराजताम् ॥ ६२॥ मन्वयुरनुजग्मुः । फिभूता अबारा-निजा. वकीयाः।। सितेति ॥ सिता श्वेता विद दीप्तिर्यस्य तस्य चञ्चलतां चा- भूतं नलम्-स्फुटं प्रकटं लक्षगभूनानि रेनारूपाणि पान्य पल्यमुपेयुपः प्राप्तस्य पुच्ठस्य च केसरत्य स्कन्धकेशसमृहत्स चन्दानि तैरहिनं चिह्नितं पाणिपतं यस्य तं तथा- मिपेण व्याजेन चलचञ्चलं चामरयुग्मं तस चिह्नन· कृत्वा निज- वेगवान्योऽबन्नेन यानीत्येवंशीलन् । के कमिय-निना. मा वाजिराजतां वाजिनां राजा वाजिराजः, तस्य भावन्नत्ता निजला- मयूमा किरणान्नीगदीधिति सूर्यमिव । सूर्यत्रिदोषणन रमनो वाजिराजता तामनिझुनानं प्रकटयन्तमिति स्फुटमुझे । स्फुटेति । कमलपाणिः सूर्यः' इत्यागमात् । सूर्योऽपि राजा हि श्वेतचामरद्वयेन वीज्यते । चलनक्रियापेक्षया चिह्नन- यांनि । मयूखा यथा महा सूर्यमहचारिणः, तयाधबारा आ रिनि बहुवचनम् । चिह्ननैरिति 'तत्करोति-' इति ण्यन्ताहाचे तेन तेषां स्वरहसवेदित्वमुक्तम् । 'जवनस्तु जवाधिक.' र 'ल्युट च' इति ल्युट् ॥ मरः । 'प्रकाशोऽनिप्रसिद्ध साटाकाशातपयोः फुटे' इति सि. अपि द्विजिह्वाभ्यवहारपौरुपे मीनानि हिनन्ति तम इनि मयूसः 'नीनानेरूसः' उखप्रत्ययः । अचान्वृण्वते इत्यत्रबाराः 'कर्मण्यण् । ' जुन मुखानुपक्तायतवल्गुवल्गया । इनि युचि बनः ॥ उपेयिवांसं प्रतिमल्लतां रय- चलन्नलंकृत्य महारयं हयं सये जितस्य प्रसभं गरुत्मतः ॥ ६३ ॥ स्ववाहवाहोचितवेपपेशलः । अपीति ॥ रयलये वेगगर्व प्रसभं बलात्कारेण जितस्य गह- प्रमोदनिःस्पन्दतराक्षिपश्मभि- मतो गरुढस द्विजिह्वाः सपालेपामभ्यवहारो भक्षणं तस्माद्यरपो- रुपं तलिन्नपि मुखेऽनुपक्का लग्ना आयता दीर्वा वल्गुः सुन्दरी या wलोकि लोकैनगरालयैर्नलः ॥६६॥ वला प्रग्रहन्नया कृत्वा प्रतिमलतां प्रतिभटत्वमुपेयिवांसं प्राप्तव चलन्निति ॥ नगरालयः नगरन् आलय. त्यानं येषां तैनमार न्तम् । वरूपाप्रान्ता हि सर्पपुच्छसदृशा दृश्यन्ते । पूर्व वेगदपवि- वासिमिर्लोनलो व्यलोकि स्वेच्छया दृष्ट. । किंभूत -महारयन पये जित. अधुना सर्पभक्षणपौरपेऽपि । वलगा कान्यकुन्नभाषायां तिशयितवेगं हयमचं स्वाधिष्टानेनालंकृत्य चलन्मध्यमार्ग 'वाग' इति प्रसिद्धा॥ च्छन् । पुनः किभूत-खस बाहोऽश्वन्तल्लक्षणो बाहो वाइर स सिन्धुजं शीतमहःसहोदरं तयोचिनो वेपोऽलंकारादितन पेशलो रमणीय. । यद्वा-वाहना हरन्तमुच्चैःश्रवसः श्रियं हयम् । हस्साश्ववारस्य । यद्वा चाहत्साश्वस्य वाहे संचारणे उचितो वेष नेपथ्यम् । किंभूतैर्लोक-प्रमोदेनानिशयितानन्देन नि.स्पन्दतर- जिताखिलक्ष्माभृदनल्पलोचन- ण्यक्षिपक्ष्माणि नेत्रपक्ष्माणि येपां ते. । निनिमे सादरावलोकन स्तमालरोह क्षितिपाकशासनः ॥६४॥ कुर्वनिरिन्यर्थः । महारयमित्यनेनाप्टभिमात्रानिधनु शतमात्रनुक स इति । सिन्धु सिन्धुदेशोद्भवम् । शीतमहाश्चन्द्रन्नस इनसामध्यं सूचितम् । 'वाहस्तु मीनमैदे वृपे हये' इति विश्व । सहोदरं नुल्यम् । उच्चै अवम इन्द्राश्वस श्रियं शोमां हरन्तं तत्स- 'पेशलः सुन्दरो दक्ष.' इनि च । 'निस्पन्द' इति पाठः । नगा 'त्र नामदयोटोशालकारः' इति साहित्यविद्याधरी । २'त्र सन्त्यसिन्निनि नगरम् । 'ऊपमुपि-' इत्यत्र 'नगपांसुपाण्डु- साहोरमानार' इति साहित्यविद्याधरी । ३ 'भत्रोपनापरिक्रो इनि वचनात् ॥ पारंशतः' इति साहित्यविद्याधरी । त हानारोह उचै अवनः विसं . 'प्रोपमारेपरूपमा कारः' इति साहित्यविद्याधरी । २ मा .' इन्नुपमा । वा च विशेषगासीन । उ नितिपाया- ठेगानुमानोऽकार' इति सारित्यविद्याधरी । 'वृत्त्यनुप्रानोऽटकार' : इसतिशत.' ति जीवानु.। इति जीवानुः। 1 ·प्रथमः सर्गः । १९ - - - क्षणादथैप क्षणदापतिप्रभः हरेरिति ॥ इति विचार्य, हेतो; ननिताननै ननित नन्त्री- प्रभञ्जनाध्येयजवेन वाजिना। कृतमानन मुस यै अर्धन पूधिन नभस्वन्तरिक्ष कृत. कमः पादविक्षेपो यैस्तैरश्वैन्यवर्ति निवृत्तम् । अर्धे नभसीति वा । सहैव ताभिर्जन दृष्टिवृष्टिभि- इतीति किम्-यत् खं नभो हरेविगारेककेनासहायेन पदा चर- वहिः पुरोऽभूत्पुरुहूतपौरुपः ॥ ६७ ॥ णेनाकान्याकान्तं तस्य खत्य नभसश्चतुभिरेव पदैश्वरणे क्रमण क्षणादिति ॥ अथानन्तरमेप नल' वाजिनाचन ताभिर्जनह- आक्रमणे नोऽस्माकं हरीणामश्वानाम्, अथवा विष्णूनाम् । बहूना- वृष्टिमि. सहैव क्षणानिमेपमात्रेण पुरो नगराद्वहिरभूत् । कि- मलाकं पा लजा भविष्यतीति । यलादलजातीयेनकेन हरिणा तो नल.–क्षणदा रात्रित्तत्याः पतिश्चन्द्र. तव्यमा यस्य । एकेनैव पादेन यदाकान्तं नभन्तस बहुभिरलाभिवर्ल्डभिपदैराक- था पुरुहूत इन्द्रतद्वत्पौरुपं सामध्यं यस । कीदृशेन वाजिना-मणे नोऽलाकं महती लजा कथं न सादिति हरिशब्दच्छलेन लु- भञ्जनेन वायुनाध्येयोऽध्येतच्यो जबो वेगो यलात् । क्षणादिति प्तोत्प्रेक्षा । सलजन नत्रमुखो भवति । अर्धनभ कृतक्रमरित्यनेन वेभक्तिप्रतिरूपकमव्ययम् । 'अपपरियहि -' इनि पञ्चमीसमास- गतेरुत्तमत्वं सूचितम् । तेन सादिनामानन्दोऽरीणा भीतिश्च । वेधानादेव ज्ञापकादहियोंगे पंचमी ॥ 'नोदात्तोपदेशस मान्तस्थानाचमे.' इति वृद्धिनिषेधात् अकामि ततः प्रतीच्छ ग्रहरेति भापिणी इति चिन्त्यम् । 'सदद्धमबद्ध भवनि, द्विद सुवदं भवति' परस्परोल्लासितशल्यपल्लवे । इति तदो दावचनज्ञापितया परिभापया वृद्धिनिषेधत्यानित्यत्व- मानित्य कथंचित्परिहरणीयम् । यदा तु तदो दा च' इत्यत्र स्व. मृपा मृधं सादिवले कुतूहला- रार्थ दा इनि प्रत्यय इति पक्षन्तदेतत्याः परिभापाया निर्मूलत्वा. नलस्य नासीरगते वितेनतुः॥ ६८॥ चिन्त्यमेव । यद्वा-'प्राग्दिशो-' इति थमो विभक्तित्वात् 'न तत इति ॥ ततः पुरनिर्गमानन्तर नातीर सेनामुख गते विभक्तो-' इत्यनेनैव मकारस्येत्संज्ञानिषेधे सिद्ध 'इदमस्समु.' प्राप्ते नलव सादिवलेऽश्वारोहसैन्ये कुतूहलात्कौतुकादत एव मृपा इत्युकारोच्चारणं व्यथं सदेतस्या. परिभाषाया मूलमिति ज्ञेयम् । अलीकं मृधं युद्धं वितेननुधकनुः । किभूते बले-हे शूर, त्वं गत्यन्तर वा गवेपणीयम् । पदेति 'पहनो-' इनि पदादेश । प्रतीच्छ नदीय शखं त्वाने गृहाण, प्रहर मयि प्रहार कुर्विनि एककेनेति 'एकादाकिनिच-' इति चकाराकन् । भाषिणी वदन्ती। तथा-परस्परस्योपर्युलासिता उद्गृर्णा. न नु चमूचरास्तस्य नृपस्स सादिनो क्षिप्ताः शल्यानां शखाणां पल्लवा. प्रान्ता याभ्याम् । अत एव जिनोक्तिपु श्राद्धतयैव सैन्धवाः । सपा पल्लवः प्रान्तवाची वस्त्रपल्लववत् । नलव कुतूहलादिति वा । शल्य सतोमर शखम् । 'सेनामुसं तु नासीरम्' इत्यमरः । विहारदेशं तमवाप्य मण्डली- परस्परेत्यत्र क्ल्कादित्वात्मः ॥ मकारयन्भूरितुरंगमानपि ॥ ७१ ॥ प्रयातुमलाकमियं कियत्पदं चमूवरा इनि ॥ तन्य गृपय चमचरा मेनाचराः माहि. धरा तदम्भोधिरपि स्थलायताम् । नोधारातं पूर्वोक विहारदेश पासलीलाप्रदेशमगाय प्राय भूरितुरगमानपि नहुनधानपि मण्डली मण्डलाकारण गतिविशे- इतीव वाहैर्निजवेगदर्पितैः पनारयन् । अपिसन्दात्तन्मण्डलीकरणशाम्बरमपि सनात पयोधिरोधक्षममुद्धतं रजः ॥ ६९ ॥ इत्यम् । के दव-जिनोनिपु चौवचनेषु धाइनयानिकनगामे. प्रयातुमिति ॥ निर्जन स्वकीयेन वेगेन जवेन प्रयोजन न्धवा इव सिन्धुदेशोदगा जिना इन । विहारदेश मुगनाटय प्राय दपित प्रापितवहिरवरितीय मनसि त्वा इति हेतोर्वा रज या बिना मण्टामारेनापनि टन्ने नरेत्या नेरामा मंगय । उदतनुत्यापितम् । राति पिम्-ट्यं धरा पृथिव्यलाफ धार- तण्डलादिमतधावनी मण्डी कारपन्नीनि त मप्रदायविद । तानश्वाना फिचत्पद वात् , अपिनु द्विवाणि पदानि भविपन्नी. चमूचरा इति दरेए'। श्राद्ध इति नाव 'प्रजा-' इति ।। नि । पलादत एव प्रयानु प्ररूपेण यातु गन्तुमन्नोधिरपि तनु- मदतीनिति गौरान्विान्दीप । गुग्गमानित रो-' इन दोऽपि सरायता स्वलमिपाचरतु भवतु । रिभूत रज-पोधे कर्मवत । समुदस रोधः पूरणं तत्र धन समर्थन् । प्रयातुभित्दल सराय- तामियनेन सपन्ध । इपितरिति प्यन्नानि । अन्यथा पनि श्रीहर्ष । १ . मनोरमाया-- परणरू रस पनि स्वात् । नजिरणव मुपित नि ।। हरेर्यदकानि पदैककेन सं पदैवतुर्भिः कमपि वस नः । त्रपा हरीणानिति नविनानने- वनि तेरधननादतः ॥ ७० || दिमा। .. 1 OHANI ·२० मेषधीयचरित n- . द्विपद्भिरेवास्य विलब्रिता दिशो विनेश गला म विलामकाननं यशोभिरेवाब्धिरकारि गोप्पदम् । ततः क्षणात्योणिपनियतीच्छगा। इतीव धारामवधीर्य मण्डली- प्रयालरागच्छुरितं मुगुणया क्रियाश्रियामण्डि तुरंगमः स्थली ॥७२।। हरिपनन्छायमिवाणगां नितिम् ।। ७४ द्विपद्भिरिति ॥ तुरगमैरश्चरितीव हेतो., विचार्य वाधारामा विवशति ॥ ननानन्तर म भोगिनिः पानिनन तर स्कन्दितादिपञ्चप्रकारां गतिमवधीर्य सक्त्वावज्ञाय मण्डलीक्रि- लरागेण नापकालाहिन्येन दुरित चिनिन ना लेकिन याश्रिया मण्डलीकरणजनितशोभया स्थली अग्निमा भूमिः, न्याय विलासकाननं क्रीडापनं गया प्राप्य अगा- टीन टीन अमण्ड्यभूपि । अश्ववारा धाराभि प्रथममवान्नमयन्ति, पश्चादमि. या प्रीत्यमिलापणात मम मंतापो नितिष्यने इसमिनार गत्या इति तेपा जातिः । इतीति किम्-~अस्य द्विपदिरेय दिशो अन्यत्र व्यासादयं भवेदिनि यामनया या बिंग । भयेन विलङ्गिता आक्रान्ताः, अन्य यशोमिरेव कीर्तिभिरेवाब्धिः कमिय-हरिविष्णु. मुपुष्पया बतुमिच्च्या प्रवालरागेण विद्यु- समुद्रो गोप्पदं गोखुरप्रमाणोऽनायासेन लय एवंविधोऽकारि लोहित्येन झुरितं श्यामन्यानस मंगन्य आयर छाया यन्य न कृतः । ऋजुगत्यासामिर्दिगन्तः समुद्रश्च लानीयः । तयोलान- एवंभूतमर्णमा निधि समुद्रमिव । अथ च पहननान जलयः मन्यैरेव कृतमिति तत्रैव भ्रमि चरित्यर्थः । 'आस्कन्दितं धारि- भूतं निविडच्छायं वन मुगुप्मया हरिः मिही यथा विशनि - तकं रेचितं वलिगतं लुतम् । गतयोऽमः पञ्च धारा.' इत्यमरः । थेत्यर्थः । क्षोणिपनिरिनि 'डयापो -' इति दस्तः । इन्वत गोप्पदमिति गोप्पदं सेवितासवितप्रमाणेपु' इनि सुदपत्ये । धा- एव वा । दीयान्तन्नु 'कृदिकारादकिनः' इनि डीपत रामिति धार्यन्ते गती स्थाप्यन्तेऽनयेति धारा। मिदादिन्यादा । त्वात् ।। जाताचेकवचनम् । स्थलीनि । अकृत्रिमत्वे 'जानपद-' इनि वनान्तपर्यन्तमुपेत्य सस्पृहं टीप । अवधीर्यति 'अवधीर् अत्यवज्ञायाम् ()' इति धातो क्रमेण तस्मिन्नवतीर्णयपथे। रूपं न, तस्य ल्यवादेशासंभवात् । किवधिपूर्वस्य 'ईर प्रेरणे' इत्यस्य । अबधीत्यत्र शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् । ततश्वावधीर्य न्यवति दृष्टिप्रकरः पुरीकसा- इति सिद्धम् ॥ मनुत्रजगन्धुसमाजवन्धुभिः ॥ ७५ ।। अचीकरचारु हयेन या भ्रमी- चनेति ॥ पुरीकसां नगरवामिनां दृष्टियरनंत्रसमूह लावई निजानपत्रस्य तलस्थले नलः । कनाथ मस्पृहं मामिलापं बनान्तस्य वनस्वरूपत्र पर्यन्तं मम दामुपेत्य गत्वा न्यवर्ति निवृत्तम् । कलिन्मनि-तलिबलम मरुत्किमद्यापि न तासु शिक्षते णावतीर्णहक्पये दृमा (गी)त्रा गोचरे मनि । किं तदृष्टिप्रकरैः- वितत्य वात्यामयचक्रचङ्कमान् ॥ ७३ ॥ अनुवजन्ननुगच्छन्यो बन्धुसमाज इष्टसमूहन्नस्य बन्धुभिः सह। अचीकरदिति ॥ नलो निजातपत्रस्य स्वकीयछत्रस्य तलस्य- वनान्त पर्यन्तोऽवधियथा भवनि गनित्वेन तथेति क्रियाविशेषण लेऽधोभागे हयेनाश्वेन चारु मम्यक् (मनोज्ञा)या भ्रमीघ्रमणान्य- बा ! बन्धुमिरपि बनान्तमुदकसमीपं कीडावनममीपं वा सानि चीकरत्कारयामास, तासु विषये महायुरद्यापि वात्यामया वात. लापं गत्वा तत्रैव पथि स्थिन्वा पधिकेऽदृष्टे सनि निवत्यते । समूहरूपाचक्राकाराबद्रमा भ्रमणानि तान्वितत्य किं न शिक्षते । जीवनं भुवनं वनन्' इत्यमरः । ( पुरोकसामिनि 'पृ पालने अमिविपये ज्ञाने शक्तो भवितुं नेच्छनि किम्, अपितु शको भ- इत्यमान्मृलविभुजादेराकृनिगणवान्कप्रत्यये 'उदोष्ट्यपूर्वस' इत्यु- वितुमिच्छत्येव परमद्यापि शक्तो नानूदिन्यथ. । वात्यावनं कुर्व., वे रपरत्वे पुर इन्यदन्तेन पुरे पुरं वा ओको येषामिनि 'स. न्वायुरपि भ्रमिज्ञाने शक्नो भवितुमिच्छतायेत्युपेक्षा । एतेनाश्वस्य समीविशेषणे बहुव्रीही' इत्यत्र सप्तमीग्रहणात्तज्ज्ञापकात् लक्ष- चलनकियादाक्षं सत्ववत्वं चोकम् । मत्वरहितो न मंग्राह्य इनि णया वा बहुव्रीही सुलुकि 'वृदिरेचि' इति वृन्दी सिढमिष्टं 'तलक्षणगुण. श्लाघ्यः किं मत्त्वेन विना हयः । पञ्चन्द्रियसमेतोऽपि रूपम्) दृक्पये इनि 'पूर्-' इनि ममामान्तः ॥ यथा कायो विनामना ॥' इति सारसिन्धौ । हयेनेनि 'हको-' ततः प्रमूने च फलं च मञ्जुले इति विकल्पिनत्वात्कर्मत्वाभाव. । श्रमीरिति कृप्यादिन्यादिक । स संमुखस्थाङ्गुलिना जनाधिपः । शिक्षत इनि मनन्ताळकेः 'शिक्षेजिज्ञासायाम्' इति वक्तव्याता। चष्मान् [इति ] यदन्नानि नीलोपे 'यम्य हल' इनि' निवेद्यमानं वनपालपाणिना यलोपः । वितन्य शिक्षने इति समानकाले क्या । पागादिया- व्यलोकयत्काननकामनीयकम् ॥ ७६ ॥ द्वात्या । तननाये मयद । ना. मुशिक्षन इनि पाटे ना धनी तत इति ।। नतो अनप्रवेशानन्तर म जनाधिपो नल कान- मुशोननं किं न शिक्षने जिजामते ॥ नन्य क्रीडावनस्य कामनीयक रामायक ग्यलोन्यत्पश्यनि ल। १ मोकादानोनिबाटमारः' इन साहित्यविद्यारी । जिभूतम्-वनपालसोद्यानरक्षकल पाणिना हलेन निवंद्यमान २ चार नन्न ननावरसवेन अनिविताव द्विवानि, न्यात, , मन्ममान' न निलकममत पाठ. । • प्रतापनापोकिर- त. कार स्वम निकलावनवाचितन् । बायकालकार । कार' इति माहिन्यविद्याधरी । अपाय- काचिनान्नि ।' साहित्यविधारगे। यानुप्रामः महाफियाकारः' गत साहित्यविद्याधरी।

·प्रथमः सर्गः। २१ - प्यमानम् । किंभूतेन-मञ्जुले रमणीये प्रसूने पुप्पे फले च वियोगभाजां हृदि कण्टकैः कटु- जाताकवचनम् ) मंमुखस्याभिमुन्वागुलियंस । कामनीयक- निधीयसे कर्णिशरः सरेण यत् । पति भावे 'योपधात्-' इनि वुन् । गुणवाचित्वात् 'पूरण- ततो दुराकर्पतया तदन्तक- ण-' इनि समाननिषेधेऽपि 'मंज्ञाप्रमाणत्वात्' इति ज्ञापक- लाननामः॥ द्विगीयसे मन्मथदेहदाहिना ॥ ७९ ॥ फलानि पुप्पाणि च पल्लवे करे वियोगेति ॥ तेन नलेन इनि कुधा क्रोधेन केतकमारुश्चता. वयोतिपातोद्गतवातवेपिते । निन्द्रत इति तृतीयलानान्वरः । इतीति किम्- सरेण कामेन वियोगमाजां वियोगिनां स्त्रीघुमाना हृदि वक्षसि कण्टकै कटुः स्थितैः समादाय महर्पिवार्धका- कर कणिशर कर्णयुको बाग. व यद्यलानिधीयसे निक्षिप्यसे द्वने तदातिथ्यमशिक्षि शाखिभिः ॥७७॥ ततन्नलात्कारणाकर्णिकरत्वाद्वा हृदयाहा दुराकपंतपोध मशक्य फलानीति ॥ वने विद्यमानै शालिभिवृक्षमहर्षिवार्धकाढाव- तया नदन्तकृद्वियोगिनां प्राणहारी त्वं मन्नवदेहदाहिना लरह- महर्पिसमूहात्तदानिध्यं तस्य नलत्य पूजाशिक्षि शिक्षितेव। किभूत रेण महादेवेन विगीयसे निन्धसे । येन वियोगिनो हता अलदा- भाविनि-बयोनिपातेन पक्षिपतननोद्गत उछितो यो बातनेन श्याम दग्ध एव तत्प्रेप्पत्वं केतकमिति निन्यते । लुसोत्प्रे ॥ वेपिते कम्पिने पलवे गायानलक्षणे एव करे हन्ने पुष्पाणि फलानि वदनमृच्या सचिवेन कामिनो- च समादाय गृहीत्वा न्यिते । वृद्धमहर्षिमझोऽपि वृद्वन्वादेव चले मनोभवः सीव्यति दुर्यशःपटौ। हने फलानि पुष्पाणि च गृहीत्वा राजपूनार्थ यथा निष्टनि तथा वृक्षा अपि । उद्यान महर्पयन्निष्टन्नानि मूचितम् । विजने वि स्फुटं न पत्रैः करपत्रमृतिभि- द्याभ्यानश्च । फलपुष्पयुना वृक्षाम्निष्टन्नाति भाव । वृद्धानां स वियोगिदारुणि दारुणायते ॥ ८ ॥ महो वार्धकम् ‘गोत्रोक्षो-' इति मृत 'दाच' इति वनव्याहुन् । वदति ।। मनोभर कामनवाननेर मुमतीश माग महीणा पार्धकमिति पष्टीममाम । मामध्याहृत्यन्तर्गतम्यापि मूनी नदपेश मनिोरमारन महान मा हामिनो गोपु- शब्दस्य यथाकचिन्महर्षिाब्देगान्वयः । मापिपक्षे-बयप यो परम्परांना दोरा को मोगा TITT. मारण्यरस । 'आर यानोपयोगे' इन्यपादान यम् । आनिध्यम् प्रथमायानुभवोहारनमात FitTER. नादाय अनिधन्य ' इनि य । शापिन ग्रीधादियादिनि । नानुचितम मचा र नार । गजान दृष्ट्वा साविक नानोत्पत्ते कण्टकिनवा प्रथम पनक पुरम- नारदारsatta वर्णनि- विनिद्रपप्रालिगतालिकतवा. ५"नाया ।।14 - १. against न्मगाझचूडामणिवर्जनार्जिनम् । दधानमाशामु चरिष्णु दशः स कौतुकी तत्र ददर्श केतकम् ।। ७४ ॥ परम मिनगीनाना. विनिद्रनिगममा परे नुकी ५५. पुष्पा सानो सुर , बिरसी पास... नर दी । 14.1 1- पर पगारे सान। चिनविना qaitr पा.. मनापा मनमाना गरमा. नमो ममता 11.1 .. नितिन ॥८॥ म सब , पुर१५६ प ... ना परिन .न. सामान चार ! ५१२ .... । a.inful. 11- प...! .........५ । " :- . . . 4 ५ १ M . . + + ·मङ्गं यस्या. सा । तथा स्मितेन विकसनेन शोभीनि कुङ्मला म्पयुक्ता। परस्त्रीत्वाद्भयम् , सौन्दर्यादादरस्ताभ्यां युक्तेन केन चिसो शिपाय तोन्येन या प्रश्नुतपर्णनन् । प्रस्तुतन्य गन्यले मा समातो. २२. नेपधीयचरिते. 1 योजना विदर्भसुभ्रूस्तनतुगताप्तये मीति जानिवाचित्वान्डीग् । उत्पूर्वाहीशः देवादिकान् घटानिवापश्यदलं तपस्यतः। निष्टायामुदीत इनि । म्ननेति पक्षे पचाय । आस्पेनि हलन्ताकर्मणि प्रयत् ॥ फलानि धूमस्य धयानधोमुखा- न्स दाडिमे दोहदधूपिनि द्रुमे ॥ ८२ ॥ सरार्धचन्द्रपुनिभे क्रशीयसां स्फुटं पलाशेऽध्वजुपां पलाशनात् । विदर्भेति ॥ स नलो दाडिमे द्रुमे दाडिमसंज्ञके फलानि अपश्यत् । किंभूते द्रुमे-दोहदधूपिनि अतिशयितफलादिसमृद्धि- स वृन्तमालोकत खण्डमन्वितं येन भवति तदोहदम् । दाडिमीवृक्षस्य दोहदं यो धूपो दोहद वियोगिहत्खण्डिनि कालखण्डजम् ॥ धूपः, सोऽस्यास्तीति तस्मिन् । कानिव-घटानिव । किंभूतान्ध- टान्-विदर्भसुभ्रूभैमी, तस्या. स्तनयोस्तुगता उचैस्त्वं तस्य नमालोकताद्वाक्षीत् । किंभूते पलाशे-सरस्यार्धचन्द्राका स्मरार्धति ॥ स नलः पलाशे पलाशपुष्पे वृन्त प्रसव आप्तयेऽलमतिशयेन तपस्यतस्तपः कुर्वतः । अत एव धूमस्य इपुर्वाणम्तन्निभे तत्तुल्ये, तब्याजे वा। तथ' धयान्धायकान् । अत एवाधोमुखान् । अन्योऽप्युच्चपदप्राप्तयेऽधो- विरहिहृदयविदारके। अत एव कशीयसां कृशतराणामध्वजुपा मुखा धूमपानादिना तपश्चरति । एतानि दाडिमीफलानि न काना पलाशनात् पलं मासं तस्याशनानक्षणात्स्फुट प्रकटमेव परत कितु घटा एवैते । तानिवेत्युत्प्रेक्षा । तपस्यत. 'कर्मणो रोमन्थ-' पल मांसमश्नातीत्यन्वर्यससके । पलाशशब्दस्यावृत्त्या इत्यादिना क्यइ । 'तपस. परस्मैपदं च' इति वक्तव्याच्छतृ । किमिव कालखण्ड कालखण्डाजातमन्वितं वियोगिहदि धयान् ‘पाघा-' इति सूत्रेण धेट. श. । 'तत्रोपसर्गानुवृत्तिर्नाव- बद्धं खण्डमंशमिवेति लुप्तोत्प्रेक्षा । दक्षिणपार्श्वस्थं कृष्ण मांस ३यकी' इति वृत्तायुक्तम् । दोहदधूपिनि इति कर्मधारयादिनिः लखण्डम् । कृशादीयसुनि र ऋत.-' इति र. ॥ समर्थनीयः॥ वियोगिनीमैक्षत दाडिमीमसौ नवा लता गन्धवहेन चुम्बिता प्रियस्मृतेः स्पष्टमुदीतकण्टकाम् । करम्बिताङ्गी मकरन्दशीकरैः । फलस्तनस्थानविदीर्णरागिह- दृशा नृपेण सितशोभिकुङ्मला द्विशच्छुकास्यस्मरकिंशुकाशुगाम् ॥ ८३ ॥ दरादराभ्यां दरकम्पिनी पपे ॥ ८५ ॥ वियोगिनीमिति ॥ असौ नलो दाडिमीमैक्षतापश्यत । किं- नवेति ॥ दरादराभ्यामुपलक्षितेन नृपेण नलेन लता दृशा दे भूताम्-वियोगिनी विभि. पक्षिभि. शुकादिभिः योगोऽस्या त्रेण कृत्वा पपे सादर ददृशे । पुप्पितलतादिदर्शनं विरहिणामसह अन्नीति । अयं च वियोगिनी विरहिणी नायिकामिवेति लुप्तो- मिति दरो भयम् । रमणीयदर्शनाचादरः । तिर्यगादिसंभोगवृत्त स्प्रेक्षा । प्रियस्मृतेहिदादिस्मरणात् (लक्षणया) प्राप्तेर्हेतोः न्तावलोकनं विरहिणां कौतूहलमावहतीति नृपादरः । किन स्फुटं प्रकटमुदीतकण्टकां प्रियस्सरणाद्रोमाञ्चिताङ्गीम् । नायिका- लता-नवा नूतनपल्लवा। तथा गन्धवहेन कामितुल्येन वान पि नायफमरणाद्रोमाविताही भवति । तथा-फलानि स्तना चुम्बिता स्पृष्टा । अत एव मकरन्दसीकरैः पुष्परसकगैः करम्दित हुन् अन्तरप्रदेशन्नलिन्विशन्ति यानि शुकास्यानि शुकमुखानि मुकुलानि यस्याः । तथा वायुसंगमात् दरमीपत्कम्पते एवशी।। तान्येव लरत्य किशुकानि पलाशपुष्पाण्येव आशुगा वाणा न विद्यते वालता वालत्वं यस्या. । तरुणी इत्यर्थः । सा यथार यत्याम् । नायिकापने-दाहिमीफलतुल्यतनमध्ये विरहित्वात्स्फु- तासदृशी तन्वी कस्तूर्यादिगन्धयुक्तेन नायकेन चुम्विता रोमात्र टितमनुरागयुक्तं यदयं तलिन्विशन्त. शुकास्यतुल्या मदनांक- युक्तानी ईपद्धास्येन शोभितकुमलाकारदन्ता ईपत्सात्त्विका गुका आमुगा वाणा यसा । दाडिमीफलं स्वयमेव विदीयते । अथवा फलस्य परमान्ममाक्षाकारलक्षणस्य ननं कथक वो तुकिना दृश्यते । यद्वा-वहतीति वहः, वालतागन्धस्य शैशवले समिति यावत्, एवंभूनं यस्यान तुरीयावस्थालक्षणं तस्माद्विदीर्ण शस्य वहः, नैवंभूत.-नवालतागन्धवहम्तरुणम्तेन चुम्विता का सुतं तुरीयावत्यानप्रातमेवभूनं पूर्व विपयेपु रागि सानुराग चित् नवा नवोढा लतासहशी तन्वी नवोढत्वात्सकम्पा । पद नद्विान्तः गुजा (लक्षगया) तदुपदेशा योगाभ्यासेन नकारस्य निषेधार्थस्य समासत्वान्नलोपाभाव । सयोगोपधत्वेऽपि दामरमानः आन्याः शेवा. लरकिशुकाझुगा यस्याम्नाम् । अगगात्रफण्टेभ्यस्त्विप्यते इति डी ॥ पिया परावृत्तचित्तान् । अनन्तर प्रियस्य परप्रेमास्पदन्य विचिन्वतीः पान्यपतङ्गहिंसनै- सबिटानन्दग्नन्न परमानन्यरूपन्य स्मृने संनिहितानन्तरमा रपुण्यकर्माण्यलिकज्जलच्छलात् । तवानुमानाच्छीवनप्रातिमंनावनामंतातहणोद्तरोमाजाम् । विरा योगा विवोगानद्वनीमष्टावोगयुक्तां, विशिष्ट योगिनी १ 'अत्रानुप्रासापकोटोक्षालकारसकर' इति साहित्यविद्याधरी। 1. अत्रोटोक्षा रूपक चालकार व बददश्त । मामयादिवशन्दलान । वियोगिनीमिनि 'मंग इति साहित्य विद्याधरी । ३ भित्र १-'दवाना विने कस्तार विनुणि टीए । दाहि- प्रन्नुन हताविशेषणानान्यादप्रन्तुननायिकामती ममामोक्तिरलकार । -:':- नमानः। निरयते' ी जीवातु ।

·प्रथमः सर्गः। २३ --- व्यलोकयचम्पककोरकावलीः रसालसाल: समदृश्यतामुना स शम्बरालिदीपिका इव ॥ ८६ ॥ स्फुरद्विरेफारवरोपहुंकृतिः। विचिन्वतीरिति ॥ स नलः चम्पककोरकावलीश्चम्पककु समीरलोलमुकुलैर्वियोगिने अलपतीय॑लोकयइदर्श । का इव-शम्बरारेः कामत्व बलिदी जनाय दित्सन्निव तर्जनाभियम् ॥ ८९ ॥ पेका बल्यर्थदीपिका इव । किभूताश्चम्पककोरकावली.-पान्था रसालेति ॥ अमुना नलेन रसाल आनलक्षणः सालो वृक्षः एव पतङ्गा' शलभालेपा हिसनर्मारणे. अलिक्जलच्छलात् अलयो जमरा एव कजल तस्स छलायाजादपुण्यकर्माणि पापकर्माणि समदृश्यत दृष्ट. । किभूत - स्फुरन्तो भ्रमन्तो द्विरेफा भ्रमरास्ते- वेचिन्वतीरजयन्ती.। कामोद्दीपकानि चम्पकानि पामाराव एव रोपहुकृतिः क्रोधहुकारो यस्य । कि कुर्वन्निव- विरहिणो। दृष्ट्या समीरेण वायुना लोलमुकुलै. कृत्वा वियोगिने विरहिणे अनाय प्रेयन्ते। पन्थो ण नित्यम्' इतिणे पान्थः । चम्पकोपरि भ्रमरो न तर्जनाया भत्सनाया भीभयं ता दित्सन्निव दातुमिच्छनिय । अ- तिष्टनीति केचित्। तत्र तिष्ठति परतु नियते इति प्रामाणिका. ॥ न्योऽपि हुकृत्य बलेनाङ्गुल्यादिना तर्जयति । रसालशब्दतत्पुप्पे अमन्यतासौ कुसुमेषु गर्भगं वर्तते। दित्सन्निति उदाते सनि द्विवचनम् 'सनि मीमा-' परागमन्धंकरणं वियोगिनाम् । इतीस् 'अन लोपोऽभ्यासस्य' इत्यभ्यासलोप 'स. स्वार्धधातुके' सरेण मुक्तेपु पुरा पुरारये इति त । 'भयभीत-'इत्यादिना वक्तव्यात्तनाभियमिति समास ॥ तदङ्गभसेव शरेषु संगतम् ॥ ८७॥ दिनेदिने त्वं तनुरेधि रेऽधिकं अमन्यतेति ॥ असौ नल. कुनुमेषु गर्भगमान्तरप्रदेशगतं पुनःपुनर्मूर्च्छ च तापमृच्छ च । पराग पुरा पूर्व सरेण पुरारये शिवाय मुक्तेपु पुप्परूपेषु शरेषु इतीव पान्धाञ्शपतः पिकान्दिजा- संगत लनं तस्य शिवत्यागलनं भल इवामन्यतातर्कयत् । किभू- न्सखदमैक्षिष्ट स लोहितेक्षणान् ॥ ९० ॥ तम्-वियोगिनामन्धकरण नेत्रोपघातकम् । भसनान्धत्वं भ- पति । अन्धकरणमिति 'आयसुभगस्थूल-' इति स्युन् । 'अरु- दिनदिन इति ॥ म नल पिकान् द्विजान्पक्षिण नाह्मगोत्र द्विपद्-' इनि नुम् ॥ मखदं मोगमैक्षिष्ट ददर्श । फिभूनानिव-इनि पूर्वोक्तप्रकारेण पिकाद्वने शृण्वति भृङ्गहुंकृतै- पान्याञ्जनान्ापत इस पान्यन्य. शापं ददत इव । यतो लोहि- दशामुदञ्चत्करुणे वियोगिनाम् । तेक्षणान्मत्तत्वात नेत्रान् । इतीति रिन्-रे पान्थ, ब दिनेदिने अविकं भृग तनु कृश एधि भर, पुनस्यं मुमुच प्रामुहि । अनास्थया सूनकरप्रसारिणी नया यं ताप नागनापमुच्छ लभस्व च। पिक सभागदतलो. ददर्श दूनसलपमिनी नलः ।। ८८ ॥ चन । पिरशद भुया पान्याना मूरी ताप- मपनि । मुद्धा पिकादिति ॥ दून सतप्तो नल. स्थलपमिनी ददर्श । कलि- मालणा अपि रन्नेत्रा सन्त गार इदने। रे इत्यनारे व्ययम् । न्यनि-वने पिकायोक्लिाट्रियोगिना दशामवस्या झाणा भ्रम- एधि । अन्नगेटि दुसरन्यो है -' इति धौ धमोरेदी- राणा हुकूनहुंकार. पृन्या शुपति सति । किनूते वने-उदान्तो इत्यत्वे भलो -' इन्दीपन । न इत्यनेही पात्रा-' इत्यादि- पिकाम प्राप्नुयन्त करणसज्ञका वृक्षा यलिन् । किभूताम्-अना- ना अादेशे सतो?' इति देता। मां । पान्यास स्थया नलगताऽधीरताऽनिनयवशात् सूनानि पुष्पाणि कमलानि पन्धान गउन्नाय पन्यो न नित्यन्' इनि न , पन्चादेश। साक्षणकरान्हलान्प्रनारयता परसीरा तान् , अनास्थयानादरे- झीप्लमान वानारामान्यानिति दिनीमा । पारम्नानागावा. जापदिति वा । अन्यलिन्दयापति पस्यचित् कष्टां दशां पत' दनि नाभार ॥ अपनि सनि अनिच्या पिननेनि र प्रसार्य धन दारयति। अलिचना मलमुचोमरं पदा-अनास्थया समारा नित्यनयाभिनय पशावर प्रसारयतानि । निपीय चाम्पसमधीरया दिया। बने पिका जन्ति मा उकार पन्ति परपुष्पानि विस्मन्नि पनपानि पोन्मीलन्ति । एतच मा विरदिगो अपने दी न अमरेनु विपदे विवागिना- नार । पिनिर बन गोति दुसरातातिर पुपविकालमा- मुदीतमातदिन पानादन ।। २१ ।। सेन पर ममारपतीनि पार्थ । माला वन कागला' अलीनि । मन व मागि रखा । इन दान दादा स्वादि-(नई-) कान ! निरोपमहानरपान र मदन करको दक्ष , पर परमा दया । बिर दिन्टन र नर ना. नाद। नो । का मनमा । । 4. भी।

·No text on this page.

·प्रथम सर्गः। २७ । अथ स्वमादाय भयेन मन्थना. वभौ चलद्वीचिकशान्तशातनैः चिरत्नरत्नाधिकमुचितं चिरात् । सहस्रमुच्चैःश्रवसामिवाश्रयम् ॥ १०९ ॥ निलीय तसिन्निव सन्नपानिधि- तटेति ॥ यलडाकः तटान्ते कूलपान्ते विभ्रान्ता: लिता नलनुरगमच्छटा अवसमूहालेप स्फुटं । प्रकटमुदितोऽनुविम्यः बने तडाको ददृशेऽबनीभुजा ॥१०७॥ प्रतिविम्वन्तस्य चुन्धनेन संबन्धन तन्प्रतिविम्बमिषेणेत्यर्थः । स्थेति ॥ अथानन्तरमवनी भुजा राज्ञा नलेन स तडाफोऽपां- उच्चैःश्रवसा सहनमाध्यजिव प्रामुवनिव बभौ । किभूत सह- रिच समुद्र इव दो। लुप्तोत्प्रेक्षा । किभूत-चिराद्वहु- तम्-वीचय एव कशा अश्वताइन्यतासामन्ता. प्रान्तालयोनि नोचितं वृद्धि प्रापितम् , तथा-चिरवैधिरंतने रखरैरावता- शातनानि ताडनानि तैशलचञ्चलम् । प्रतिविम्बित वस्तु तरङ्ग- रधिकन् । पूर्व तान्यसहायान्येवासन् , इदानीं तु तान्येव वशाञ्चञ्चलमिव प्रतिभाति । तत्र ताडितत्वेन चलत्त्वमुत्प्रे- ने जातानि तेन्मोऽधिकं वा । वं धनं मन्वनाशयेनादाय क्षागर्भन् । नलाधानामुचै श्रव सान्यं घोत्यते । 'अधावेला- त्वा तलिन्वने निलीय तडासरूपेणैव तिरोहिनीभूय निव- उनी कशा' इत्यमरः ॥ । समुद्रोपनयोदकबाहुल्यं व्यज्यते । तलिन्वने सन् विद्य सिताम्बुजानां निवहस्य यश्छला- । इति पक्षे साक्षादुत्प्रेक्षा । अन्योऽपि धनी राजादिपीडनाग- द्वभावलिश्यामलितोदरश्रियाम् । सर्वस्वं गृहीला निरूपद्रव देशान्तरे गुसो वसति । 'रवं वानिश्रेष्ठेऽपि इत्यमरः । तडाक इति तड आघाते' इत्यलात् तमासमच्छायकलङ्कसंकुलं नाकादयध' इत्युणादिसूत्रेणास्मत्सये सिद्धम् । मन्यनादि- कुलं सुधांशोहलं वहन्बहु ॥ ११० ॥ 'भीत्रा-' इत्यपादानवन् । चिरल इति चिरपल्परारिभ्य सितेति ॥ यत्तडाकः सिताम्बुजानां वेतोत्पलानां निवहत्य वक्तव्यः' इति ॥ समूहल छलान्मिपात्सुधांशोश्चन्द्रत्व बहलं सान्द्रं विस्तुतं चा समुदध नाह-अने 'पोधिलक्ष्मीनुपि' इति तडाकविशे- कुलं वृन्दं वहन्तन् बहु अतिशयेन बभौ शुशुभे । किभूतानाम्- वात्तदेव पयोधिल्मनीनुदत्वनाहाष्टनि.- अलिभित्रंनरैः श्यामलिता श्यामलीकृता उदरश्रीमध्यशोभा येपान् । फिभूतं कुलन्-तम-समच्चायोऽधकारसदृशशोभो यः पयोनिलीनाभ्रमुकामुकावली- क्लातेन संकुलं व्याप्तम् । धियामिति भापितपुंस्कत्वात्पुंवत् ॥ रदाननन्तोरगपुच्छसुच्छवीन् । रथाङ्गभाजा कमलानुषङ्गिणा जलाधरुद्धस तटान्तभूभिदो शिलीमुखस्तोमसखेन शाहिणा। मृणालजालस मिपादभार यः॥ १०८॥ सरोजिनीस्तम्बकदम्बकैतवा- पय इति । स कः-पत्तदासो नृणालजालस पिससमूहत्व न्मृणालशेपाहिमुवावयायि यः ॥ १११॥ पाबाबात्पयानि निलीना नमा अनमुकामुका ऐरावतालेपाना रथेति ॥ यन्तडाक. सरोजिनी नलिनी तसा नवदन्तो ली समूहत्तत्या रदान्दन्तान्वनार । फिभूतान्दान्-अनन्तो- गुल्मसनुहन्तत्व कैतवान्निपाकमरिनीगुत्मसन्हैनैर शानिगा गः अनन्तसंज्ञक उत्गः दोपन्नस पुच्चं तद्वत्सुच्च्वीन्शोभन- श्रीकृष्णेनान्वयाचि अनुसृत.। कृप्यो हि नमुटे होते । कदन्नप- प्सीन् । 'सच्चवीन्' इति पा सदादीप्तीन्तान् । किभूतत्व दप्रयोगसामर्थात् शामिंगेनि जातादेवयनम् । किमतेन- वृणालजालस-जलेनार्धरदत्वार्धात्तस्वरूपत्त । तथा-तटा- रथा चकं, चश्वारन तगाजा । तधा-कमला लक्ष्मी , कमल- से समीपे या भून्नां निनानि तटान्तभूभित्तस्य । आरण्ठ- मुत्पलं तया, तेन च सहानुपा संपन्योऽत्यान्नानि नेन । नथा- मन्नत्वादेरावता न दृश्यन्ते कि नु दन्ता दृश्यन्ते । पूर्व खेक शिलीमुखलोमो अनरसनुहन्नमसेन तमदोन तच्छयामेन एवैरायत आतीत्, अधुना नु दहब इत्यर्थः । आपलीशब्देन तलहितेन च, भागननुहसहितेन या । नथा-गुगालमिय सापिकत्वं सूचितन् । एपनुत्तरवापि रखाधिस्य दयन् । शेपाहिः स एव भूः शनानं रस नुमालान्चेर दोपादिः तटान्तभूनेतत्वं दन्तानानपि विदोपणम् । क्ने 'न रोका-' भूरपत्तित्यानं यत्स । सलिलं रमलं जलन्' दयमरः । रमला- इनि निषेधाभावान् अननुमानुस्' इति पष्टीसमान । सच्ची- नुपनिगेन्यत्र इनि ॥ नित्यत्र समानस' इति योगविभागासमानल नै । पर साहित्यविद्यारी । 75. तटान्तविधान्ततुरंगमच्छटा- स्फुटानुबिम्बोदयचुम्बनेन यः । २ बरे - 3' जार। 44 १ चमार नन'माहित्यनि-दस जीवातुः । हो पाधरी । मा नारदरिदायरी | हिमानी । - रे जीवातुः। महत्वरिवानी। २ ६ ·२८ नेपधीयचरित । - तरङ्गिणीरङ्कजुपः स्ववल्लभा- प्रकामेति ॥ यत्प्रभवा गरमायभव उत्पत्तिर्यस्याः मा, जिनी कमलिनी दिवा दिने अयगयिता अपसग्म . स्तरङ्गरेखा विभरांबभूव यः । असरस्तुल्या। फिभूता-आदित्य सूर्गममाग प्रभाममनिशर दरोद्गतैः कोकनदौघकोरकै- कण्टकैः करम्विना व्याप्ता । आमोदभर मौगन्ध्यवाहुल्य मि धृतग्रवालाङ्कुरसंचयश्च यः ॥ ११२ ॥ ण्वनी प्रकटयन्ती । तमा-'यतः मकुटानि फिमितानि श्री तरङ्गिणीरिति ॥ यस्तडाकः तरङ्गरेखास्तरङ्गमाला एव तरनि- कमलानि तान्येव विग्रहः शरीर यया । अथ च एवविधाः . णीनदीबिभरांवभूव । व्यस्तरूपकम् । किंभूताः-अजुपो प्रकृष्टमदनमादित्यं देव प्राप्य रोमाजिता हपं प्रकटयन्यो तर मध्यसेविनीरुत्सगसेविनीश्च । तथा-स्ववल्लभाः स्वप्रियाः, प्राणे- स्वर्गण पृतः स्फुटायाः प्रकाशमानायाः श्रियः शोभाया । श्वरीश्च । यतश्च तडाग. दरोद्गतैरीपदुद्भूतैः कोकनदोघा रक्तोत्पल- स्थान विग्रहः शरीर यामा ता असरमोऽपि । दि. समूहास्तेषां कोरकैर्मुकुलैः कृत्वा वृत. प्रवालाकुरसंचयो विद्रुमा- 'दित्यदित्या-' इनि ण्य. । अमरायितेनि 'कर्तु. क्या मलोड कुरसमूहो येन (तादृग् अस्ति) समुद्रे नद्यः प्रविशन्ति, विद्रमा- इनि क्यदि 'ओजमोऽप्सरम-' इत्यादिना सलोपः ॥ कुराश्च बहवः सन्ति, तथानापीति समुद्रसाम्यम् ॥ यदम्बुपूरप्रतिविम्बितायति- महीयसः पङ्कजमण्डलस्य य- मरुत्तरङ्गैस्तरलस्तटद्रुमः। श्छलेन गौरस च मेचकस्य च । निमज्य मैनाकमहीभृतः सत- नलेन मेने सलिले निलीनयो- स्त्विपं विमुञ्चन्धिधुकालकूटयोः ॥११३॥ यदिति ॥ यस्य तडाकस्याम्बुन उदकस्य पूरे प्रयाहे प्रति स्ततान पक्षान्धुवतः सपक्षताम् ॥ ११६ महीयस इति ॥ यस्तडाको नलेन महीयसो महत्तरस्य म्बिता प्रनिफलिता आयनिर्देध्यं यस एवंभूतन्नगुमन्ती गौरस्य श्वेतस्य तथा मेचकस्य नीलस्य पङ्कजमण्डलस्य कमलसमू- निमज्यान्तनिलीय सतो विद्यमानस्य मैनाकमहीभृनो मन हस्य छलेन व्याजेन सलिले निलीनयोनिमग्नयोर्विधुकालकूटयोश्च- नाम्न. पर्वतस्य सपक्षतां समानतां पक्षसाहित्यं च ततान वित न्द्रविपयोस्त्विपं दीप्ति विमुञ्चन्नुदिरन्निव मेने शङ्कितः। समुद्रे रयामास । मैनाक इव स्थित इत्यर्थः । फिभूत.-मरुत्तरचंड यथा चन्द्रो, विषं च निष्ठति तथानापीति । विधुरमृतमिति चालितोर्मिभिस्तरलश्चञ्चल । किभूतस्य-पक्षान्धुवत. कम्पयन । अत्र वृक्षप्रतिविम्ब समुद्रे मैनाकम्तिष्ठति ॥ चलीकृता यत्र तरङ्गरिङ्गणै- युग्मम्- रवालशैवाललतापरम्पराः । पयोधिलक्ष्मीमुपि केलिपल्लले ध्रुवं दधुर्वाडवहव्यवाडव- रिरंसुहंसीकलनादसादरम् । स्थितिप्ररोहत्तमभूमधूमताम् ॥ ११४ ॥ स तत्र चित्रं विचरन्तमन्तिके चलीकृता इति ॥ यत्र यस्सितडाके तरगरिङ्गगैम्नरगस्खल- हिरण्मयं हंसमबोधि नैपधः ॥ ११७ ॥ न. चलीकृताश्चालिता अबाला महत्य. शैवाललताम्तासा परम्परा. प्रियासु बालासु रतक्षमासु च समूहाः वाडवहव्यवाद वाढवानलम्नस्यावस्थितिरवस्थान तेन द्विपत्रितं पल्लवितं च विभ्रतम् । प्ररोहत्तमोऽतिशयेन प्रादुर्भूतो भूमा बाहुल्यं यस्य एवंविधो यो मरार्जितं रागमहीरुहागुरं धूमन्नत्य भावन्नत्ता तां दधुरिनि ध्रुवं शङ्के । समुद्रे वाइवानल- धूमन्तिष्ठति तद्वदनापि । प्ररोहत्तमयूम भूमतामिति कचित । तत्र मिपेण चभ्योश्चरणद्वयस्य च ॥ ११८॥ प्ररोहत्तमो धूमभूमा यामामिनि । 'वहेश्व' इत्यस्य छान्दसत्वस्य पयोधीति युग्मम् ॥ स नलन्नत्र तस्सिन्केलिपत्रले क्रीडा प्रायिकत्वात् 'हव्यवाद' इत्यत्र वि. । बहोवो भूमा इति पसरसि चित्रमन्तिके विचरन्त हसीसमीपे गच्छन्तं हिरण्मद 'वहोलापो भू च बहो.' इनि मिद्धम् ॥ सुवर्णमयं हंसमयोध्यज्ञासीत् । फिभूते-पयोधिः समुगलस प्रकाममादित्यमवाप्य कण्टकः लक्ष्मी शोभा पूर्वोक्तान्धिलक्षणप्रकारेण मुष्णातीनि । भूित करम्बितामोदभरं विवृण्वती हमम्-रिरसू रन्तुमिच्छु हमी तस्या. कलनाटोऽव्यक्तम उरत्र धृतस्फुटश्रीगृहविग्रहा दिवा निम्नत्र सादर सामिलापम् । चिन्न सुवर्णमयत्वादाश्चर्यकारक वा । अन्तिके पत्वलसमीपे वा । पूर्वोक्तप्रकारेणातिवर्णितस्य पत्य सरोजिनी यत्प्रभवाप्सरायिता ॥ ११५॥,लबमनुचितम् । तत्तु नलस्य क्रीडासर इनि युन्या पल्यलशन पानमनमाना नकर' ददि साहित्यविद्यापरी । १ 'त्रोपमा पाल फाग' इति साहित्य विद्याधरी । सकन्दरमा हिमत्वेन पाटकर कार.' पनि जीवातु । 'पमालकार ' ति साहित्यविद्यावरी । ३ 'अत्र छेकानुप्राम पर २.वन दिनुपवित्र' नारनोवा' नि जीवानु. । चा कार' नि साहित्यविद्याधरी । ४ 'बचो' इत्येकवचनान्नो ३ मार.'सत माहित्यविद्याधी। पाट. चत् । केचित् ॥ F । । " . य ·प्रथमः सर्गः। २९ - वि. : प्रयोग इति वा । अथच वित्तरत्वात्समुद्रतुल्ये विनाशित्वात्पल्व तृणेन वात्येव तयानुगम्यते लतुल्ये शरीरे विचरन्तं हंसं परमात्मानं कश्चिद्योगी पश्यति । रिरं- जनस्य चित्तेन भृशावशात्मना ।। १२० ।। सुईसी शक्तिः तसा. क्लनादे सादरम् । हिरण्मयत्वं हिरण्मयः अवश्यति ॥ अवश्यं नियमेन भव्येपु भवितव्येपु शुभादिए पुरप' •एको हंस.' इति श्रुतेः । विहरन्तमिति कचित् । हिर- विषयेऽनवग्रहोऽवाध्यमानो निरगलो ग्रहोऽभिनिवेश. प्रसरो प्यत्य विकार इत्यर्थ मयटि दाण्डिनायन-' इत्यादिना हिरण्मय यस्खा सा वेधसो ब्रह्मण. स्पृहा वान्छा यया दिशा येन मागंग साधुः । भबोधीति कतारे चिण ॥ प्रियास्विति ॥ किभूतम्- धावति गच्छति तया दिशा तेनैव मार्गेण जनस्स लोकल चित्तेन वालातु प्रियासु रतक्षमासु च सुरतसमासु प्रियातु चमोर्मि- सा वेधस. स्पृहानुगम्यते । यथा विधि. प्रेरयति तथा लोक. पेण चरणद्वयस च मिपेण द्विपवितं द्विपत्रयुनं पल्लवितं पल्लव- करोतीत्यर्थः । किभूतेन चित्तेन-भृशमत्यर्थमवशोऽनधीन आ. युक्तं च लराजितं कामोत्पनं रागोऽनुरागतल्लक्षगो महील्हो स्मा स्वरूप यस तेन । विधिस्पृहाधीनेनेत्यर्थः । यथा-अप्रनि- वृक्षन्नसाकुर विनतं यथाम्मं धारयन्तन् । बालासु स्वल्पोऽ- बन्धा वात्या यया दिशा धावति तया दिशा नि सारत्वाद्वातपर- नुरागः प्रौढातु भूयानित्यर्थः । पत्रद्वयसान्यं च पुटत्य । अनेका- तळेग तृगेन सा वात्यानुगम्यते तथेत्यर्थः । अवशंभाविभैमी- जुलीसंयोगाचरणद्वयत्स पल्लवतान्यम् । राजहसत्त्व च च च परिणयनानुकूले विधिप्रेरिते हंसे कौतुकं युक्तमिति भावः रणं लोहितन् । द्विपत्रपल्लवान्यां तारकादित्वादितच् । बिभ्रत- धिप्रेरितत्वादेव नलवीकृतत्वीयग्रहणपूर्वमोचनद्वारा नलत्योपका- मिनि 'नान्यत्तात्-' इति नुनभावः । चक्षुपुटस द्विपत्रितत्वा- राधं सैन्चतंनिधावपि बुद्धिपूर्व निद्राविति भावः । यद्वा अनेना- दालानु प्रियातु चुन्बनादिव्यापारः । प्रौढातु चरणद्वयत्य पल्ल- कारेण तेन न ज्ञातत्तथापि विधिवशादेव भाविन्यपि सुतेऽन्त • |दितत्वात्सर्वाङ्गीण इति सूचितन् ॥ करणं सोत्साहं जातमिति भावः। अवश्यभञ्चेग्विनि मयूरज्यस- महीमहेन्द्रस्तमवेक्ष्य स क्षणं कादित्वात्समासः। 'लुम्मेदवश्यम.-' इनि भलोपः॥ शकुन्तमेकान्तमनोविनोदिनम् । अथावलम्य क्षणमेकपादिकां प्रियावियोगाद्विधुरोऽपि निर्भर तदा निदद्रावुपपल्वलं खगः । कुतूहलाकान्तमना मनागभूत् ॥ ११९ ॥ स तिर्यगावर्जितकंधरः शिरः महीति ॥ स नहीनहेन्द्र. पृथ्वीन्द्र. प्रियावियोगाङ्नीविर- पिधाय पक्षण रतिलमालसः॥१२१॥ हासिभरनत्यन्न विधुरोऽपि वितरोऽपि त शकुन्तं हम क्षण अधेति ॥ अथानन्तर स संगो हंसन्नदा तस्मिन्समये रनि. मुहूर्तनवेक्ष्यावलोक्य मनागीपत्कुतूहलेन कौतुक्नानान्त मनोऽ- छुनेन नुरतरोदेनारन सन् उपपल्यलं सर सीपे भगं निकली न्त करण यस्यैवभूतोऽभूत् । फिभूतन्-एकान्तेन नियमेन सर्व- निद्रा चके। कि पूरा-पग शिर. पिधाराचाय । किनून - दानीशं वा मनो विनोदयनि रजयत्येवंशीलम् ॥ नियंगावर्जिता नत्रीरता कंधरा प्रोगा येन म । पुन: किकुमा- विरहित्वेऽपि तत्व कुतूहलानान्तत्वं कुत इत्यपेक्षाया कवि- एफवानी पादध एम्पादः मोऽसां त्थितापनीति ता गिनि. रथान्तरन्यालेनोत्तरमाह-ससैन्यनरदर्शनेनानिमीत कथं तत्र मपल्ल्याजीकृत्य । पशिजानिरियन् । एकपाहिशामिनि नो. निहावित्युत्तरशेकापावापानुत्तरलोकसमर्थनार्थ पार्थान्तरन्या हो कुन्भपवादिपेपटीशन्दन्य पाठा पादशहान्यलोरे पादो- ऽन्यतरसान्' इति गपि भवापदादेदो एकपटीनिनि मात अवश्यभव्येप्वनवग्रहनहा न कर्मधारयान्लवीर' दनि एकाक्षरातो जाते मतन्याच न तो लता' इति चानित्स्वादनानियोकर्मधारयादम्ब टी यया दिशा धावति वेधत्तः स्पृहाः । इसाडेदो सननीरन् । उसससस निति मानीयदीनांक !! सनालनात्मानननिजितमनं पिपरियार इत्युपाधापविश्वेश्वर-परमार - दिया नतं काञ्चनमन्नजन्म किम् । पन् । अन्य राजार पर २१. सका। .. अयुद्ध तं विद्यमदण्डमण्डित म पीननम्नःप्रनुवानरं नु किम् ।।१२२।। सनालनितिन नर नरमारना । नंत जन्मालाममा मन मन सान दुरून वादमा पर। -१८५ र नत नेउन मददन्न नम:---. मदनद-देन नाम E ! .. । समाह- -- - - ह ·- - -T.टार' मन मारमिनायेन महर पनि श्रीमानुः । नमानुपान' ३० नैषधीयचरिते वरुणस्य चामरं किमिति तर्कितवान् । कमलं सनालम् , चामरं च गतः प्राप्तः सन्विरुत्य दीनं शब्दं कृत्वा केवलं सदण्डं भवति । काञ्चनमिति विकारे 'अनुदात्तादेश्व' इत्यञ् । करी दशति स्म ददंश । पक्षिजातिः। प्रायसदिति 'यसु रजतादित्वाद्वा अवुद्धति बुध्यतेलुङि सिज्लोपे 'झपस्तथो?ऽधः' इत्यस्मात् 'यसोऽनुपसर्ग' इति श्यनो निषेधे लडि शप् । . इति धादेशे रूपम् ॥ लुङि पुपादित्वादए । तदेति भिन्नं वा ।। कृतावरोहस्य हयादुपानही ससंभ्रमोत्पातिपतत्कुलाकुलं ततः पदे रेजतुरस्य विभ्रति । सरः प्रपद्योत्कतयानुकम्प्रताम् । तयोः प्रवालवनयोस्तथाम्बुजै- तमूमिलोलेः पतगग्रहान्नृपं नियोद्धुकामे किमु बद्धवर्मणी ॥ १२३॥ न्यवारयद्वारिरहैः करैरिव ॥ १२६ ॥ कृतेति ॥ ततोऽनन्तर हयादश्वात्कृतावरोहस्य कृतोत्तरणस्यास्य ससंभ्रमेति ॥ सरः कर्तृ सजातीयधारणात्संभ्रम नलस्य पदे चरणौ रेजतुः शुशुभाते । किंभूते पदे-उपानही मुत्पाति अवश्यमुत्पतनशीलं पतत्कुलं पक्षिकुलं तेन मन विभ्रती धारयमाणे । तत्रोत्प्रेक्षते-तयोः प्रकृतयोर्वनयोः कान- व्याप्तं सत् । अत एव पक्षिपक्षवातेन योल्कता उत् उच्छल नोदकयोर्यथाक्रमं प्रवालैः पल्लवैः तथाम्बुजैः सह नियोबुकामे दकं यस्य तस्य भावस्तत्ता तया, हंसोत्कण्ठतया वा . संग्रामयितुकामे सती बद्धवर्मणी बद्ध वर्म कवचं याभ्यां । सकम्पता, दयालुतां वा प्रपद्य प्राप्य ऊर्मिलोलेस्तरङ्गचञ्चलेवरे किमु संभावनायाम् । तथा समुच्चये । अत्र नियुद्धं युद्धमानम्, रुहैः कमलैरेव करैर्हस्तैस्तं नृपं पतगग्रहादसग्रहणान्यवारसदा नतु याहुयुद्धम् । तस्य पदे पल्लवरक्तोत्पलतुल्ये इति सूचितम् । न्यपेधयदिव । करैरिवेति वा । अन्योऽपि का योबुकामो बद्धकवचो भवति । 'धने सलिलकानने' इत्यमरः । ण्ठितत्वेन दयालुतां प्राप्य चञ्चलैः कमलतुल्यै करैर्वारयति ।। उपानहाविति 'नहिवृति-' इति दीर्घः । रेजतुरिति 'फणां च मपि पक्षिजातिः । कम्प्रेत्यत्र 'नमिकम्पि-' इति ः ! सप्तानाम्' इत्येत्याभ्यासलोपैौ । सरसः पतगग्रहो नेष्टः तथापि नृपत्येष्ट इति । 'चारणार्थानान् विधाय मूर्ति कपटेन वामनी इत्यपादानत्वम् ॥ स्वयं बलिध्वंसिविडम्बिनीमयम् । पतत्रिणा तद्रुचिरेण वञ्चितं उपेतपार्थश्चरणेन मौनिना श्रियः प्रयान्याः प्रविहाय पल्वलम् । नृपः पतनं समधत्त पाणिना ॥१२४ ।। चलत्पदाम्भोरुहनूपुरोपमा विधायेति ॥ अयं नृपः पाणिना हस्तेन पतनं हंसं स्वयमेव चुकूज कूले कलहंसमण्डली ॥ १२७ ॥ समथरा एतवान् । कि कृपा-कपटेन बलिध्वंसी नारायणस्तस्य पतत्रिणेति ॥ कलहंसमण्डली राजहंससंहतिः कूले विग्मिनीमनुसरणशीला वामनी हस्यां मूर्ति स्वरूप विधाय चुज शब्दं चकार । किभूता-तत् पल्वलमत्पसर. प्रविकत हया। किंभूत मानिना नि सन्देन चरणेन पादेन गमनेन त्यक्त्वा प्रयान्त्या गच्छन्त्या श्रियः शोभाया शब्दच्छलेन लक्ष्य गोपेत. प्रात पावो हंममामीप्यं येन । त्रिविक्रमोऽपि वलिं छल. चलन्ती ये पदाम्भोरुहे चरणकमले तयोर्वर्तमानौ नूपुरौ तदुपर बिपामनावतारमान वा नाकारागामित्वानिशब्देन चरणेना- तत्तुल्या। श्रीत्यागे कारणमाह-किभूतं पत्वलम्-रुचिरेण पतघ्रिणा पक्षिणा हसेन वञ्चितं रहितम् । तस्या नूपुरसाम्या In गमनेन माससूरपाऽभवत् । म्यं हमनेनास्माक्षीदित्या- कूजितस्य मभीरशब्दसाम्यम् , कूजनेनैव तस्या नूपुरतुल्यत्व •TE: पशिधारानातिना । बामनीमिति मंबन्धेऽपि डीप्, गोरादिन्यानोरना। यया मुसप्रदेन प्रियेण त्यक्तं स्थानं त्यक्त्वा गच्छन्त्या. श्वरणे नूपुरी कूजत इति श्लेपः । प्रयान्त्या इति वर्तमानप्रत्यय तदात्तमान्मानमवेत्य संभ्रमा- श्रियः शीघ्र प्रत्यागमनं सूचितम् । 'कलहसस्तु कादम्बे राजाहने न्युनःपुनः प्रायमदुत्वाय सः। नृपोत्तमे' इति विश्व.॥ गतो बिल्लोद्यने निरागुतां न वासयोग्या वसुधेयमीहश- को निरोदुदति स केवलम् ॥ १२५॥ स्त्वमङ्ग यस्याः पतिरुज्झितस्थितिः। नदात्तनिनि । म प ान्नानं तेन नन्टेनातं स्तमवत्य इति ग्रहाय क्षितिमाश्रिता नमः +ा मनाहान इन. उन्बाडोनगमनाय प्रायमयव खगास्तमाचुक्रुशुरारवैः खलु ॥ १२८ ॥ । जनरने निरन्ता नित्ययवत्वम् , प्रागारादिय बा --भारी को पनि व्यस्तरूपकम् । न्यवारयति इत्यु पटने कर्मल पावनिवारणासमवान्प्रधा निवारणम्य करसाव्यत्वात्तत्र रूप साकार -- ন র চ তুলনায় বাণীনণমায় # ৫ N . वा पा 1 -- . - र ५ माय- ..मोना मकर 'रिमारित्यविद्यासी। परयन TH साहित्यविद्यारी।

·प्रथमः सर्गः। ३१ एवं । । नेति ॥ क्षिति प्रहाय त्यक्त्वा नभोऽन्तरिक्षमाधिताः प्राप्ताः विगर्हितं धर्मधनैर्निवहणं : पक्षिण भारवैशव्दैतं नलमिति पूर्वोक्तप्रकारेणाचुक्रुशुनि विशिष्य विश्वासजुपां द्विपामपि ॥ १३१॥ दुः । खलु उत्प्रेक्षायां, निश्चये वा । इतीति किन्-हे अङ्ग कर्तृकसाममन्त्रणे, यत्या वसुधाया उज्झितस्थितिस्त्यक्तमर्याद न केवलमिति ॥ हे राजन्, त्वदीक्षणात्साधोस्तव ईक्षणाद्वि- शो निरपराधप्राणिधारणलक्षणमधर्म कुर्वाणो निरपग्रपो वा व लोकनाद्विश्वसितो विश्वासं प्राप्तोऽन्तरात्मा मनो यस्यैवंभूतस्य r: पालयिता सेयं वसुधा पृथ्वी वासयोग्या न भवतीति वरम्। मम वध. केवलं प्राणिवधो जन्तुहिसामात्र न भवति, कितर्हि धर्म धनं येषां तैर्मन्वादिभिर्द्विपा वैरिणामपि विश्वासजुपां यं नभ एव आधविप्याम., न तु बहुधनरलसंपूर्ण वसुधराम् । स्वामित्वादित्यर्थः । भन्योऽपि सोपद्व देश त्यजति । भारवै- विश्वसितानां निवर्हण मारण विशिष्योत्कृष्य विगर्हित विशेषेण पत्र 'दोरप्' इत्यपो नित्यम् 'उपसगै रुवः' इति वाधके पनि निन्दितम् । धर्मधनिबर्हणं हिसामानं निन्दितम् । सामान्ये- जे 'विभाषाडि ल्लवोः' इत्याङि घनो विकल्पविधानारपक्षे ॥ नेत्यर्थः । विश्वासजुपा तु द्विपामपि निवहणं विशिष्य विशेषतो गर्हितमिति वा योजना । विश्वासघातकस्य गुरुपायश्चित्तप्रतिपा- न जातरूपच्छदजातरूपता दनात् । यस्तु मारणीयस्तस्यापि विश्वसितत्य मारण निन्दितम्, द्विजय दृष्टेयमिति स्तुवन्मुहुः । किपुनर्निरपराधस्य मादृशस्वेति भावः ॥ अवादि तेनाथ स मानसौकसा पदेपदे सन्ति भटा रणोद्भटा जनाधिनाथः करपञ्जरस्पृशा ॥ १२९ ॥ नतेषु हिंसारस एप पूर्यते । न जातेति ॥ अथानन्तरमिति पूर्वोक्तप्रकारेण मुहुरवार धिगीदृशं ते नृपते कुविक्रम वन्स जनाधिनाथो नलः तेन मानसौकसा हसेनावादि कृपाश्रये यः कृपणे पतत्रिणि ॥ १३२॥ स्यमाणप्रकारेणोक. । किभूतेन-करपारं हत्तलक्षणं पारं पद इति ॥ हे नृपते, पदेपदे स्थानेस्थाने रणोद्गटाः सनाम- अबन्धनयत्रं स्पृशतीति तेन । इतोति किम्-द्विजन्स पक्षिणो दुर्मदा भटाः शूराः सन्ति विद्यन्ते । एप हिसारसो मारणानुरा- तरूपत्व सुवर्णस छदौ पक्षौ ताभ्यां जातं रूपं सौन्दयं यत्य गलेषु भटेषु न पूर्यते परिपूर्णो न भवति इति काकु. । अपितु स भावत्तत्ता, सा वापि न दृष्टेति । अथच ग्राझणमात्रस्य सौव- भवितुं युक्तः। एप हिसारसत्त्वया भटेषु परिपूर्ण कर्तव्यः । प्रच्छदसंजातसौन्दर्यमाश्चर्यकारि भवति । पारपदेन करपुटत्य स्थानेत्याने भटा. सन्ति परमेप हिसारसो नतेपु नत्रेषु मादृशेषु चिल्यात्पीढाभावः सूच्यते ।। त्वया पूर्ण. क्रियते इति शिरचालनेनायुक्तत्वमेव ध्वन्यते । तेपां धिगस्तु तृष्णातरलं भवन्मनः शूरतरत्वात्तान्प्रति किचिदपि कतुं न शकोपीति भाव इति वा। समीक्ष्य पक्षान्मम हेमजन्मनः । स्थानेस्याने शूरा न सन्ति । काकुः । एप हिसारसस्तपु परिपूर्णो तवार्णवस्येव तुपारसीकरै- भवितुं युक्तो न बलात्विति वा । तेषु हिसारसो न परिपूर्णः क्रियते त्वया, ततधालासु परिपूर्णः कियत इति वा । इशं भवेदमीभिः कमलोदयः कियान् ॥१३०॥ विश्वासहननलक्षगं ते कुविक्रम कुत्सितं पौरुषं धिक् । निन्यस्ते धिगिति॥ हे राजन्, हेमजन्मन. सुवर्णप्रभवस सुवर्णप्रभव- पराक्रम इत्यर्थः । य पराक्रम कृपगे दीने कृपाश्रये करणास्पदे न्मन पक्षान्समीक्ष्य प्या तृप्पया स्पृहया तरलं चबलं भव- मयि पतत्रिणि पक्षिणि वर्तते । पुनर्धिपदमतिशयनिन्दासूचकम् । मनत्वदन्त करणं धिक् गर्यमस्तु । सुवर्णामिलापेणैव त्वयाहं कौ पृथिव्या प्रसिदं विक्रममिति वा। 'पूरी पूतों (आप्यायने) स्तुतश्रेत्यर्थः । अमीनिः पक्षलव राज्ञः सत कियान्क्रियत्प- इत्यस्य कर्तरि श्यनि पूर्यते इति रूपम् । कणि क्यपि (यकि) रमाणः कमला रक्ष्मीलत्या उदय आधिक्यं भवेत् । अपितु वो ॥ रसोऽपीत्यर्थः । कै कलेव-पारसीकरैहिनकगैरणवत्स फलेन मूलेन च वारिभूरुहां समुद्रत्येव । यथा हिमस्णैसमुद्रस कमलं जलं तसोदयः मुनेरिवेत्थं मम यस वृत्तयः । क्यान् । यथोदकत्सर्थ समुद्रेण हिनझगा नाद्रियन्ते, तथा समुद्धेन त्वया मम पक्षसुवर्ग नाभिलपनीयमिति भावः। परन्द्र वयाध तसिन्नपि दण्डधारिणा च्यामिलापेन क्विांहस्मीसमुदयो भवेत्, अपि तु विपदेवेति कथं न पत्या धरणी हणीयते ॥ १३३ ॥ वा । 'मला धीहरिप्रिया, 'सलिलं कमलं जरन्' इत्यमरः । वियोगे मनः' इति द्वितीया ।। फलेनेति ॥ हे राजन् वाव भूरूपचिस्यानं पारिभूनन्यां रोहन्त उत्पद्यन्ते तेषां कमलाना फडेन पमाक्षरन, मूलन न केवलं पाणिवधो वधो मम मन्दाना नगालेन च पत्त मन हंसन्त्यमानिनयेन पुरोरर्तितया त्वदीक्षणाद्विश्वसितान्तरात्मनः । मानुमायामामारी' माहिन्यरिदाधरी । १ मित्रोत्शरकार.' इति माहित्यविद्याधरी । २ अनुसरू- : सो' हो दान न समझे पर घर .. पदक पो साहित्यविद्याधरी । २ नमः' हो , ३ वटा माहियविदारी । साहित्यविमारो। -- १ ·३२ नेपधीयचरिते - - 1 ममावि.॥ . रे +" , मंगति । मुवि नवी जीवनानि । इत्थं सर्वलोकसमक्षमिति तयोः पुत्रवरटयोः। तं मामयन्पीढयन्मारयन् हे विध प्रक गा। नान्नजयनाराये नित्गृहे अपितुल्येऽपि मयि अग्र दण्ड- देव वा । करुणा दया त्वां न रणदि नावृणोनि । न वारयताया बागगा गानिमाना त्वया पन्या चामिना धरणी पृथ्वी कथं अहो आश्चर्यम् । एवंविधपीदने हि त्वया मदयेन भवितवर न। अन्यायनिन प्रिये त्रियो यथा लजन्ते । वारिल्हां तब देवस्य मतो दया नोत्पद्यते, कि पुनर्मनुष्यस्येनि करोति नमान यश ! कावादः 'हगीन रोपे बनायां च' इन्यसा-हंसस्य योषिद्वरटा' इत्यमरः । अदयन्निनि चौराटिकादर दाता, कहादियान्यांचे अकि नित्त्वात 'स्वरिननित.-' इनि 'संबोधने च' इति शता । आत्मनेपद्येवेति केचित् । तदा " वन गनिनि ग्याले नइ । 'दगीई' इति पाठान्दित्वा- कृत्यमनिन्यम्' इत्यदनमर्दन्नद्वन्तं कुर्वनिनि मनुम्लुका - 712 गोत्री धानुलंजायें इन चित् ॥ इनानं विग्चय वायः मुहूर्तमानं भवनिन्दया दया- नचित्रवलक्ष्यक्रपं नृपं खगः । सखाः सखायः स्वदश्रवो मम। दवागमुद्र स तदापयनिथी- निवृत्तिमेप्यन्ति परं दुरुत्तर- चमार काम्यग्गापगा गिरः ॥ १३४ ॥ स्त्वयैव मातः सुतशोकसागरः ॥ १३६ rilite इन प्रकारेग इंदशेताशेग्न्ये मुहूर्तति ॥ मम सराायो मित्राणि पक्षिण. मुहूर्तमात्र पर । गान मनिताका निमं च मानमर्मादृश्येव संमारम्थिनिरिति भवस्य निन्दया निवृत्ति दुरा +11 या िदयाममुरे सपा- सरणमेप्यन्ति यास्यन्ति । किभूताः-नयन्ति गलन्न्यबेणि ग .7 को मनन्यापगा म् । नयादगाममा दयालयः । हे मात , पर केवलं सुगर ii। मायामारोन्य- पुत्रशोक पर सागर. समुद्रस्ययेव दुरुत्तगे दुःसेनापि तरितुमा 24 { ", मरा लिममा वयंम् । स्य । भनियतीति प. । 'मम मिग्राणां क्षणमात्र दु.न नयमावणा । गमुरे न तु यावतीनमिति भाव. । मुहूर्नमांत्रमिनि 'कालानना - ।। . ती मान्यम्य - विनीया । दयासमा इनि 'राजाहायमिभ्यष्टय' । दुरुनर" 'म्यून ॥' चित गल । 'न लोका-' इति निषेधाचयनि तृतीया ।। : पाया । न निन्ग Tr मदर्थसंदेशमृणालमन्थरः 't 4: i) Mea.' इनि प्रियः कियर इति त्वयोदिते । विलोकयन्त्या रुदतोऽय पक्षिणः नी पिये म कामविता तय क्षणः॥२३ hi: नना। मदनि निय, गना अण समय. कीट दीदशा में of viruse i forrierefrei vir víaruriirint -117.1 person 11.३.११ पान ---- या न म नि मगचरा मनगर । अचानलामा पक्षिणी मगर so - 11:11 iret stir frk 70111. ++ 454, HARE ५ दशमगाद सदर Jaimi Hain. न मायमित म ४६. ना, मृणा : मया । mit e tepronio fiese obetian s vozis izaitut " PAT: A पन्या । गुना पानपाती।' ..", nira या in git या। मदर ।' 1-1-tituent विधानमयि पामिरा- प्रियाय विपिन वन वदति निर्माता हरिदानिमय।। १३८ । • • Mat है है है -- m . m , M 2 - . T kar + :

·प्रथन सर्गः। ३३ - - - - कथमिति ॥ हे विधात ब्रह्मन् , नयि विषये तव पाणिपक- इत्यर्थः । जिभूता.- धाउला । तथा--अनिवाल्यावरफुटिते- किमलादित्येवंभूता लिपिः कथं निर्गता । किनूनात्-प्रिया- अगा अप्रकाशितनेत्रा । किटत्वा-तवापि । अपिशब्दान्ममापि [ शैवं गीतत्वं, मृदुलं च तयोः शिपिनो निनांतु. । इतानि बिरहात्तषु प्रसिद्वेषु कुलावलेषु स्वकृतनीडतदेषु बिलुव्य लुठि. कन्–वं बल्लनया प्रिया सह वियोन्यले वियोग प्राप्ससी- त्वा । पूर्वलोकार्यानुवाई ॥ । किभूना ललाटं तापयन्ति ल्लाटतपानि निष्टुरागि इति प्रियां प्रत्युच्चा नुतान्त्रवाह- ठिनान्यज्ञराज यत्सा. । रियानेतद्युतमित्यर्थः । 'कारणगुणाः सुताः कमाहूय चिराय चुंकतै- गगुणानारमन्ते इनि न्यायात् । करपजं शीतलं मृदु व ल दाहकाठिन्योल्मानक्वं विद्वमिति भावः । ललानपत्यत्र विधाय कम्पाणि मुखानि के प्रति । असूललाट्यो.-' इति खर, अरविपदजन्तत्त-' इनि नम् ॥ कथामु शिष्यवमिति प्रमील्य स अयि स्वयूवैरशनिक्षतोपम स्नुतस्स सेकाडुबुधे नृपाश्रुणः ॥ १४२॥ ममाघ वृत्तान्तमिमं यतोदिता। सुता इति ॥ हे मुताः पुत्राः, जननी मां बिना तुक्त. मुखानि लोलाक्षि दिशामसंशयं शिशुपतिनगडविपश्चिराय मायालयं मन चावयि- प्यथ । क प्रनि कत्रानि बलानि मुखानि विधाय गोटी क्यवि. दशापि शून्यानि विलोकविष्यसि ।।१३९॥ प्यथ, अपि तु न निति त । उभयतचात् । मिमुपक्षि- अयोति ॥ अपि प्रिये. रोलातिन्वभावतः गोकवनाचवल- जानिय जानि. । एवं सति परं यूर क्या मिना स्यामोगी. वे, वमय दिशा दशापि नुवान्यनंनर निधिनमेव शून्यानि नविनय युवा न न. वर्माल्य मूळ पाच गुतस काम्या रेनानि विलोयिप्पन इक्ष्वनि। बत संदें। मा बिना सब - इग्निन्य नागो नृपनेत्रवानल सेमन्नेवनागे। भाग- न्यमिव इवनानि भाव । फिभूना-ब पूर्व स्ववाहनेग्न- चन गोष्टीकरन व कवरनि न तु हसत्य । तस पव. आडूप नेक्षनोपन बननहारमनिम मरणरून नन वृनान्न वाता- विधायदन्नन् । गोम्पायरोनि करगरसमरिका । दिनाना। अलोऽयंत्रणाहदिद्विरना । वृनान्नन् । मुल्यानी गोटीए विषय चतुग नविनयत तिर माता व विना युम्मा- द्विाना॥ किसन गारो ग । दिनपक्षिी जनताप्रती गाना समानापि स्यामु शिध्ये ममैव शोकेन विदीर्णवक्षसा चापि जयन् ॥ त्वया विचित्राडि विपयते यदि । तदालि देवेन हतोऽपि हा हनः इन्धन दिलानमन-- स्फुटं यतन्ने शिराकः पगनवः ॥ १.१० ।। टीनदयासपनिमारः। रूपमा लोमिद नवनि ॥ निचिनादि सुन्दरगात्रि, नगर जोन दर गररचमान्चनि १३ ॥ विपक्षमा मुटिनदारयान्वया दि पिनियने नदाह हा ना दन तोऽपि पुनस्तानि । यत - निल ले इवभिन नावागार मिलो पारा पानयोता नर । तपा :ना विनावनोद तपा जीवन मान्यत तासरण मनरेनन्न मन -: :: मायनान पिएपरिनन र । लि पाद ।। (T. तपापि हाा विरहान्युपाकुताः रन . ------ । उलापरलेषु विदुयतेषु ते । मानन्द निविरना नाना- चिग लया भिमनोर- सामोरनतारामान : मनाः समपहिरो जानन ।।।। नोगतना जनमानजनमान: । 1 . . . . 18 M ta 4 ·३४ ameramentarano-mgananuman . Inte पयःप्रवाहान्या'पप्रवाहान्समुनियम पानमसानिरानन्दा गे: it in It सवाप्पैरनुनियमाणमार्गाननुगम्यमानमागांधके । एते ही कर. इनो। IIT | मुक्त जहमुरित्यर्थः । यदमुक्त परिक्षण पनि पायो ATTIT, E' . भ्रमन्ति त्वन्ति चेनि पक्षिजानिः । अन्सन्चारि कारागृहार ने Eriniti I MITTA विमुक्तवानन्दाधुमहिनेत्रांन्धीनाराना हियने । मानि रणगानीममाम पा HEENTER कमेगतिकौटिल्ये यन्ताहावे ल्युट । बलकारा गत मारने मुगादि infat - titm कुटिलैय । 'योऽचि च' इति चकाराइन्यत्रापि यो रु | ॥ सर्वसर्गसमाप्तिलोकेप्यानन्दपदप्रयोगादानन्दामि कायम् । अधुनीन पगः गनमा ननुगमहीनार वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ श्रीहर्प कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः मुतं करगणदन्नुरान्तरे सलिनमानपुटेन पानी ॥ अनुनीनेनि | गो माग anitar श्रीहीर सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामलदेवी च गम्। मानाnt I first Tait inter तचिन्तामणिमन्त्रचिन्तनफले शुभारभन्या महा- सनगाणि रोमानिया, THE TI काव्ये चारुणि पंधीयचरिते सर्गोऽयमादिर्गतः 11 mira orizणेन नामानित कला ताम् । हि.! TI- प . श्रीहर्पमिति ॥ श्रीहीरनामा पिता मामलदेवी माना य ग पारणेन र निमोगमलाममा । (TE श्रीहर्पनामानं पुत्रं सुपुवे। फिभूतः हीर -~-कविराजाना राति. 'उत्तमकुलोरामानम्' इनि माः । दलगत पशिस्तस्या मुकुटानामलंकाररूपो हीरो हीराग्यं रखम् । - उन्नत उर' । जा जनमाम् । पक्षनी इन पर भूतम्-जितेन्द्रियचयं जित इन्द्रियचय इन्द्रियसमूहो येन। पनि ति ॥ तस्य श्रीहर्पस्य चिन्तामणिमन्त्रस्य चिन्तनमनुध्यान नपादिक अयमेकतमेन पक्षतेरधिमयोभंगजनमद्रिणा। तस्य फले शृङ्गारभङ्गया शहाररचनाविशेपेण चालणि रमणीये 'शृङ्गाररसप्रधाने नैपधीयं नलसंबन्धि चरित चरित्रं यसिनेवाय स्खलनक्षण एवं शिथिये द्रुतकण्यितमौलिरालय महाकाव्येऽयमादि. प्रथमः सौ गत समाप्त. । चिन्तामणि. अयमिति ॥ अयं दस सालनक्षण गत मोचनममय एवं मन्नचिन्तनसामर्थ्यादेवंविधं काव्यं कृतमिनि भावः । शार्दूल- नीड मिश्रियेऽभजन् । फिभून --पक्षनेः पक्षमूलस्याने विक्रीडितं वृत्तम् । नैषधसंबन्धि नैपधीयम् 'वृद्धाच्छः' । छन्दा मध्ये अर्धगोध्यगामिनी जमा यमिकमणि तद्यथा तथा स्यलंकाराश्चात्र नोक्ताः लक्षणग्रन्थगौरवभयात् । ते तु सुधिया तमेनैनाद्रिणा चरणेन टनं शीत्र कण्डयितो मौलिमन्नक ग्रन्धान्तराज्ज्ञातव्या ॥ हसजानिः । एतमेनेनि 'स्वायपि तमनादयः' इति इनि श्रीवेदरकरोपनामकश्रीमन्नरसिहपण्डितात्मजनारायणकृतौ नात्तीप् ॥ नेपघीयप्रकाशे प्रथमः सर्गः समाप्त. ॥ स गरुद्धनदुर्गदुर्गहान्कटु कीटान्दशतः सतः कवि नुनुदे तनुकण्ड पण्डितः पटुचञ्चपुटकोटिकुटनैः । द्वितीयः सर्गः। स इति ॥ स हंस. पटु कीटायपनयने समर्थ चपुट हंसमुखेन मैमीवर्णनाथ द्वितीय सर्गमारभते- कोटिरप्रभागन्तेन कुटनानि वनानि ते. कीटान् तनुकण्दुर स्वरपा कण्डूयस्रो क्रियायां यथा तथा नुनुदे कोटयान अधिगत्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्तिं पुरुषोत्तमात्ततः ! किभूतः-पण्डितः कण्ड्यने कुशल । फिभूतान्नारद वचसामपि गोचरोन यः स तमानन्दमविन्दत द्विजः१ क्षवृन्दं तल्लक्षणं दुर्ग तत्र दुर्ग्रहान्य मशक्यान् । अत एय- अधिगत्येति ॥ अथ नोचनानन्तरं स द्विजो हंसः तमानन्द तीक्ष्णं पीडाकारि यथा तथा दशत. खादतः । तथा-कनि लोकोत्तरं हपमविन्दत लेभे । तं कम्य आनन्दो वचसामपि हारयितुमशक्ये शरीरे देशे सतो विद्यमानान् । अन्योऽपि प गोचरो विषयो न । वर्णयितुमशक्य इत्यर्थः । कि कृत्वा तत-दुर्गदुर्ग्रहानुपद्रवकारकान्मारणेन नुदति । नुनुदे इनि स्वरिते तसाजगत्याः पृथ्व्या अधीश्वरात्स्वामिनः पुरुषोत्तमात्पुरुपये- दात्मनेपदम् ॥ टानलान्मुक्ति मोचनमधिगत्य प्राप्य । यथा द्विजो ब्राह्मणो ज. गनि लोके अधीश्वरात्सर्वोत्कृष्टात्पुरषोत्तमाच्टीविष्णो सकाशा- १ 'अत्रानुप्रानशेपालकारौ' इति साहित्यविद्याधरी। 'मना it मुक्ति मुक्तिसाधनं समारमोचनं च ज्ञानं प्राप्य प्रकृतार्थनात्रनिपत्रणादुभयशेषानुपपत्तभेदालरानयागाहा अपिशब्दान्मनसोऽप्यगोचरमानन्दं ब्रह्मस्वरूपं प्रा- मुग्यागारमन्तरेणामभावनिरेवायन् । प्राङ्गणस्य वियोनाक्षानन्दन लक्षणायान्तरप्रतीतेनं शेष. प्रकृतामहतोभयगत.' इति जीवातुः । १ 'मत्रानुप्रासापदुनिताललकारसदृष्टि' इनि साहित्यविद्याधरी । लभावोक्तिरस्कार.' इति जीवातुमाहित्यविद्याधयों । 3 'अ. पधन्य चरित' पनि पाठ साहित्यविद्याधरीमंमत.। ३ जत्रा-न्यभावोक्तिरलमार' प्रति साहित्यविद्याधरी। ..पामारा' पनि साहित्यविद्याधरी। 'रेपश्चालझारा गन्दादकारस्तु छेकानुप्रास.' इति साहित्यविद्याधरी या , । २ ४ 'भत्र सभागो ·द्वितीयः सर्गः । ३५ । मेत्य तडाकनीड लघु पर्यत्रियताथ शक्तिः । कौतूहले हेतु । नु वितकें । चिरकालं लालनात्सान्त्वनादतिविध- डीयत वैकृतात्करग्रहजादस विकस्वरस्वरैः ॥५॥ म्भमतिविश्वासमवापित. प्रापित इव । अनु पश्चादेतस्य भुजं भ- जनिति वा । सालेति पाठे अवापित. सन् । अनु पश्चात् । अ- मयमेत्येति ॥ अय हंसस्तडाकस नीडजाः पक्षिणतरेत्या-न्योऽपि यहुकालं द्वेषितो विश्वासं प्राप्त. स्वामिनं स्वगुणेन कुतू- लघु शीनं पर्यवियत येष्टितः । अथानन्तरमस्य करग्रहजा- हलिनं करोति' ॥ व हन्तग्रहणजाताद्वैकृताद्विकाराच्छतितैसस्तैः अत एव विक- त्वरैख्यत्त्वरैः पक्षिभिरुदडीयत उडीनम् । एषा पक्षिजानि । नृपमानसमिष्टमानसः स निमज्जत्कुतुकामृतोर्मिषु । दन्तुरपक्षत्वात् । तीर्थादौ करग्रहणार्थ कैधिकधन परितो अवलम्बितकर्णशप्कुलीकलसीके रचयन्नवोचत ॥८॥ पते । अथ बलिग्रहणजान्कलहादे. शक्तैिरुचैः स्वरैर्गम्यते । नृपेति ॥ इष्टं मानसं सरो यस्य स हंस. अबोचदुवाच । किं । क्षिप्रम्' इत्यमरः । वैकृतात् । स्वार्थेऽण् 'स्थेशभास-' कुर्वन्–कुत्तुकामतोर्मिपु कौतूहललक्षणामृततरङ्गेषु निमजदुडन्न- वरचि विम्वर.॥ पमानस नलान्तःकरणमवलम्बिते कर्णशप्कुल्यावेव कलस्यौ येन तो बहुशैवलक्ष्मता धृतरुद्राक्षमधुव्रतं खगः । एवंविधं रचयन् । सावधानं कुर्वजित्यर्थः । राज्ञो मन. स्ववचन- नलस्य ययौ करं पुनः सरसः कोकनदभ्रमादिव ६ श्रवणोत्सुकं कुर्वनुवाचेति भावः। अन्योऽप्यूमिपु मजत इष्टस्य कलसमवलम्बनं दत्ते । कर्णाकारो वाद्यविशेप. शप्कुली । मन वहत इति ॥ स खगो हस सरस. सकाशानलस कर पुन-एव मानसम्। प्रज्ञादित्वादण् । 'मानसं सरसि स्वान्ते' 'अमृत । कलादिव-कोकनदभ्रमादिव रक्तोत्पलनान्तेरिव । स- यज्ञशेपे स्यात्पीयूपे सलिले' इति विश्व.। कलसीक्रम् 'नवृतश्च' ': पल्वलस कोकनदभ्रमादिवेनि वा । नलकरत्व रक्तत्वारको- इति कप् । 'न कपि' इति इस्खनिषेधः ॥ नभ्रान्ति. । रक्तोत्पलं च हसानां प्रियमित्युत्नेक्षा । किभूतत्य इस सरसश्च बहूनि शिवसंवन्धीनि लक्ष्माणि त्रिपुण्ड्रादीनि किमवोचदित्याह- स तस भावतत्ता तां वहतो धारयतः । शिव भक्तियुपा ते मृगया न विगीयते नृपैरपि धर्मागममर्मपारगैः। वाः, तत्संबन्धीनि वा । सर पक्षे-यहूनि शैवलानि यत्वां सा सरसुन्दर मां यदत्यजस्तव धर्मः सदयोदयोज्वलः ९ हुशैवला मा पृथ्वी यलिस्तत्व भावत्तत्ता तां वहत. । शिवं ल्याणं तत्संबन्धीनि शुभसूचकानि लक्ष्माणि सामुदिकोक्तान, मृगयेति ॥ धर्मागमा धर्मशास्त्राणि तेषां मर्म रहस्यं तस्य त्यादीनि यत्तेति वा । किंभूतं करन्-भृतं रुद्राक्षाणां मधुतुल्यं पार गच्छन्तीत्येवंभूतैरपि नृपै राजभिर्मन्वादिभिः मृगया पापद्धिः मीचीनं (वा) व्रतं नियमो येन, शैवत्वाद्रुद्राक्षा एव मधु- न विगीयते निन्द्यते, अपितु क्रियत एव । एवं सत्यपि हे सरव- ता भ्रमरा येनेति वा । रुद्राक्षधारणं नियमेन करोति, अन्यचि- त्सुन्दर, त्वं मां यदत्यज स तब दयोदयोञ्चलो धर्मः दयाया धारणे नियनो नेति न पौनरुत्यन् । कोकनदमपि रुद्राक्षसह- उदयेनोत्पत्त्या उज्ज्वलः शोभमान' । सदय' सन् अयः शुभावह- अनरयुक्तन् । न क्षमन्त इत्यक्षमा , रुद्रत्व अक्षमाः । कर्मपष्टया विधिर्यत्व । उपकरिप्यमाणत्वात् । तथा-दयोज्वल इति वा । नासः। तान्धुनोनि कम्पयति रुद्राक्षनधु तच्च तद्रतं च । एत दयोदयेन सह वर्तमानः । अत एव उजवल इति वा । मन्मोचने घेनेति वा । शिवद्रोहिपराभवसारिणमित्यर्य. । अनेन पौनल-' दयां विनान्यत्कारणं नास्तीत्यर्थः । सरेति भिन्नम् । हे सुन्दर, त्यशज्ञापि निरन्ता । रवणं रुत् पृता त्य॑न्ते तत्तः सशब्दा, त्वं सर विचारय । वाक्यार्थः कर्म । नृपैः क्रियमाणा मृगया ध- : अनितद्वदक्षीणि पिङ्गलानि नेत्राणि येषां ते राक्षाः एवभूता मागममर्मपारगैरपि न निन्द्यत इति वा । पारगै. 'अन्तात्य- बमरा यत्रेति वा । अर्धालोकनविशेषणन् । रशब्दोऽग्निवाची न्ताध्व-' इति डः नागमशाखे । तथा र पावके च तीक्ष्णे च' इति विश्व । शैवे मृगयाया अनिन्दने कारणमाह- पत्र तस्वेदन्' इति भक्ति.' इति वा । रदिति संपदादित्वा- अवलखकुलाशिनो झपानिजनीडद्रुमपीडिनः खगान् । वप् । राक्षेनि 'बहुव्रीही सत्यक्ष्गो -' इति पच् । दाक्षमा- धुनोतीनि दीर्घान्तात् 'किप च' इनि कि । प्रतविशेषणवा अनवद्यणार्दिनो मृगान्मृगयाघाय न भूभुजांनताम् ।। समन्वाइवत्वम् ॥ अवलेति ॥ मृगरा भूभुजा राज्ञामघायं पापाय न भवति । रतगचिरकाललालनादतिविथम्भमवापितो नु सः। कथामिन्यत आह-फिभूताना भूनुजाम्-अवलं निवलं वालं च तदनन्त्येवशीलान्झपान्मीनान भतां मारयतान् । तथा-निजाः अतुलं विदधे कुतूहलं भुजमेवस भजन्महीभुजः ॥७॥ साया ये नोडदुना निवामत्तानक्षान्नान्पीडयन्येशीलान्यगा- पता इति ॥ एतस्य नहीभुजो राज्ञो भुज भजनाप्रपन्न प. पक्षिणो ननान् । तथा-अनवचं निरपरायं नृन तद् अदन्ति तगो हंसः अतुत्ननुपनं कुतूहलं विदधे चार । पुनरागमनं , अशानुमानो. गन्दामान्दिन। १ नगरिमार । दैनि धिन्-'ना उन निम्नदि । मनवमरर मनन इनि साहित्यविद्याधरी ।:..- पो हा. --. पनि जीवातुः । नरस्मारिका मानननन् चुनाग पन्ददेव नन्' : नाहित्यविद्यारी। शनि मदरसे जीपातु. । माहिन्यविदार्ग।

·स्त्र' इति स 'शेपादिभापा' इति कम् । ततश्विः । शकभर्तृकाद 'नत्र निटन नुवापि) रामानन्दपि सरन्यांचरनियोफि.'निजीनानु। ३६ नेपवीयचरिते --- - पीडयन्त्येवंशीलान्मृगान्त्रताम् । 'अन्तःमंज्ञा भवन्येते मुगदुग- पकारकम्पामापयिकीमानोपाग भूनामान्मोपामागतान् । समन्विताः' इति स्मृतेम्नरुणतृणादेरपि प्राणित्वात्तद्वधस्तु दोपाय । मोपायमाध्यामित्यरी. । पा, नुनियामा - पर दुष्टनिग्रहो राज्ञां धर्म एवेति भावः । अवलान्बलिनो भक्षय-टिनि आचगान । जीनग गाग्वादनिराटिन्युकन।" न्तीति मत्स्यानां जातिस्वभावः । अवद्येनि 'अवधपण्ण-' इति विधी सनि मा उपसिया रामहनी मा अपना अणु. A. " साधुः । पश्चाद्वहुव्रीहिम्नत्पुरुषो वा । पूर्वश्लोके मृगयादोपाभावे तिष्टनु । इ इनि बिगेपे मदनाल्पललक्षणे निदुपा जागा .. स्मृति प्रमाणमुक्त्वात्र युक्तिमत्यवदत् ॥ निवन्धो नाम्नि । उपकारस्य महत्वात योद्त्यपरिहार एकना यदवादिपमप्रियं तव प्रियमाधाय नुनुत्सुरसि तत् । यम् । उपाय एवोपयितीनि ग्नियादिषु 'उपायाम्यवंच', कृतमातपसंज्वरं तरोरभिवृष्यामृतमंशुमानिव ॥११॥ पाठात्म्याय कि तदन्नात 'तत आगत.' इत्यगन्तवादा । हस्सत्यं च । 'युक्तमीपयिक लभ्यम्' इत्यमरः ॥ यदिति ॥ हे राजन्, अहं तव यदप्रियं निन्दाद्यवादिपमुक्त- वानस्मि प्रियमाधाय कृत्वा तदप्रियं नुनुत्सुनिराकर्तुमिच्छररिस । वचनप्रसनार्थमाह- तत्र दृष्टान्तमाह-अंशुमान्सूर्यस्तरोप्रेक्षस्य आतपेन कृतं संज्वर भविता न विचारचारु चेत्तदपि श्रव्यमिदं मदीरिता पीडाममृत जलमभिवृप्यामितो वर्पित्वा यथा नुदनीत्यर्थः । अनेन खगवागियमित्यतोऽपि किं न मुदं धासति कारit दृष्टान्तेनातिशयित प्रियं करिष्यामीति सूयते ।। भवितति ॥ यद्यपि इट मारिन मद्वननं विचारचार दिन उपनम्रमयाचितं हितं प्रतिहतुं न तवापि सांग्रतम् । रविषये मीमांमामह चेन्न भविता भविष्यति । अहं का करकल्पजनान्तराद्विधेः शुचितःप्रापि स हि प्रतिग्रहः। पकार करिष्यामीति मन्यमेव, नथापि त्व मिथ्या चन्मन्त्र- उपेति ॥ अयाचितमप्रार्थितमुपनम्रमुपस्थितं हितं प्रियं परि- तथापि मदीयं वच श्रव्य श्रवणाहं भवत्येव । विचारचारक हतुं त्यक्तुं तवापि सार्वभौमस्यापि न सांप्रत न युक्तम् । हि यत कथ श्रव्यमित्याशझायामाह-इय नगवाक्पक्षिणो वार पक्षी करकापम् इंपदसमाप्तः करः जनान्तर अन्यो जनो मल्लक्षण., नुष्यवाचा वढतीत्यतोऽपि हेतोमहवन कि मुद संतोप न वा करिष्यति, अपितु करिष्यत्येव । इष्टमाधकत्वात् । अपिग्वान करकल्पं जनान्तर' यस्यैवंविधाच्छुचितो निर्मलाच्छोभनाद्विधेर्दै- वारस प्रतिग्रहस्त्वया प्रापि प्राप्तः । सर्व हि शुभाशुभ वाया- केव-शुकवागिव । श्रव्यमहाथै 'अचो यत्' इति यत्, ना प्यते । यदैववशाद्भवति तत्केनापि निराकतुं न शक्यते । करेण हि धानुकार्धधातुकयो.' इति गुण , 'वातोन्तन्निमित्तस्यैव' वान्तादेशः ॥ दीयते । यद्वा विधेवस्य हस्तभूताजनान्तरादेतादृशः प्रतिग्रहो राज्ञो दोपाय न । 'अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुप्कृतकर्मणः' इति तदेवाह- याज्ञवल्क्यः॥ स जयत्यरिसार्थसार्थकीकृतनामा किल भीमभूपतिः, स्वगवं परिहरति- यमवाप्य विदर्भभूः प्रभुं हसति ग्रामपि शकभर्तृकाम् पतगेन मया जगत्पतेरुपकृत्यै तव किं प्रभूयते । स इति ॥ किल प्रसिदौ स भीममंजको भूपती राजा ' सर्वोत्कर्पण वर्तते । किभूत -अरिसाथै बैरिसमूहे सायंका इति वेमि न तु त्यजन्ति मां तदपि प्रत्युपकर्तुमर्तयः१३ मन्वर्थकीकृत नाम स्वसंज्ञा येन. विभ्यत्यसारिण ( नन्वन्द पतगेनेति ॥ पतगेन पक्षिणा मया जगत्पतेर्भुवनाधिपतेन्नव इति भीम 'भीमादयोऽपाटाने' इनि साधुत्वम् । स क- नलस्योपकृन्य उपकाराय प्रभूयते कि समर्थन भूयतेऽपितु नेनि दर्भभूर्वराड यं पनिमवाप्य शकभकामपीन्द्रपनिकामपि यद्यपि वेनि जानामि तदपि तथापि प्रत्युपकतुं प्रत्युपकारार्थ अर्तयः टिव हसनि । तत्तुल्या भवतीत्यर्थः । शरते तपस्वि-मोऽपी कथमयोपकरोमीत्युत्कण्टाढरा.. पीडा वा मां नतु नैव त्यजन्ति । शान्त गर्नुका द्यौः, जह तु भीमभर्तृकनि हासहेतु. । शम असमर्थमपि प्रेरयन्नीत्यर्थ ॥ जेनुमिति वा। तस्माकोऽपि न विभेतीनि । अथेन सह यांना उपस्तुं शक्यते न बेनि विचारो मास्तु, कि तूपक. प्रत्युपक- सार्थकम् 'तेन सहेनि तुल्ययोगे' इनि बहुव्रीहि., 'बोपसनद तव्यमेवेनि विधिरन्नीत्याह- अचिरादुपकर्तुराचरेदथवात्मौपयिकीमुपक्रियाम् । 'नवृतश्च' इति कप् ॥ पृथुरित्थमथाणुरस्तु सा न विशेपे विदुपामिह ग्रहः१४ भम्या लोकोत्तरे गुणोत्क मिथ्यात्वनिरासाय पुराणप्रमित तिहास सूचयन्नाह- अचिरादिति ॥ अथवा पक्षान्तरे । य. पुल्प. कश्चनोपकर- दमनादमनाक्प्रसेदुपस्तनयां तथ्यगिरस्तपोधनात् ! १ 'वानुमामाचनक्विाटीपकाकारा । मानिसटलकु- दाशिनः । दयादिना मादागा पदार्थगना हेनरन, नत्र ननानिनि वरमाप स दिष्टविष्टपत्रितयानन्यसदृग्गुणोदयाम्॥१ किनारपदापन्' पति मादिन्यविद्यापरी। २ वि पिन्वप्र • गृपोटगदिन्व कपनीवनमान्नत्वपक्षे । 'कानुप्रामोऽप्रन्ट विमानन यापन वृत्तय कारा मनाहित्यविद्याधरी । गमा चारकागे' इति साहित्यविद्याधरी। मित्रानुप्रामोपमालका मानकात साहित्यविद्यारी । बानुप्रानो माहित्यविद्याधरी । वानप्रानीपमा कारी प्रति साहित्यविद्या मंग बाइमा नाहित्यविद्यापी। ॥ . प ·द्वितीयः सर्गः । ३७ - - - । दमनादिति ॥ हे राजन् , स भीमः दमनादेतनामस्तपोधना- चिकुरप्रकरा जयन्ति ते विदुपी मूर्धनि सा विभर्ति यान्। पेवरदानसमर्थाद् अमनागत्यर्थ प्रसेदुप. प्रसन्नात्तथ्यगिरोऽप्रता- पशुनाप्यपुरस्कृतेन तत्तुलनामिच्छतु चामरेण कः २० कादेवभूतात् तनयां वर कन्यालक्षणमभीप्सितमाप प्राप्तवान् । कभूताम्-दिष्ट. कालः विष्टपं भुवनमनयोखितये कालत्रये, भु- चिकुरेति ॥ हे राजन् , ते चिकुरप्रकराः केशसमूहा जयन्ति नित्रये चानन्यसदृगन्यसदृशो न भवत्येवंभूत. सौन्दयौदार्यादिगु- सर्वोत्कण वर्नन्ते । ते के-सा विदुपी पण्डिता भैमी यांश्चिकु- गोदयो यस्यास्ताम् । भूतभविष्यदर्तमानकाले लोकत्रयेऽपीटक्सौ- रमकरान् (मूर्धनि ) आविभर्ति धारयति आभरणं करोति वा । दर्यादिगुणवती कापि नास्तीति भावः । दिष्टस्तेनैव मुनिना दत्तो चामरेण साम्ये सति सर्वोत्कृष्टत्व कथमित्यत आह-पशुना चम- वेष्टपत्रितयेऽनन्यसदृशो गुणोदयो यस्यै तामिति वा । 'कालो रसंज्ञकेनाप्यपुरस्कृतेन पश्चात्कृतेन चामरण तत्तुलनां तेपा के देष्ट' इत्यमरः । दमनात् 'सहितपिदम. संज्ञायाम्' इति ल्यु । शानां तुलनां साम्यं क इच्छतु । न कोऽपि । चमराणा हीनस्थान- प्रसेदुप प्र-सदो लिटः 'भापाया सदवसभुव.' इति कसु । धारणात्तत्तुलना नास्ति । अधच ज्ञाना ये मस्तके नियन्ते पूज्यन्ते अनन्यसदृक् 'सर्वनानो वृत्तिमात्रे इति पुवद्भावै ॥ तेषा मूर्सणाप्यपूजितेनासता सह साम्य कोऽभिलप्येत् । अतस्त- भुवनत्रयसुभ्रुवामसौ दमयन्ती कमनीयतामदम् । स्केशानां सर्वोत्कर्पता । विदुपीति 'विदे. शतुर्वसुः' 'उगितश्च' उदियाय यतस्तनुश्रिया दमयन्तीति ततोऽभिधांदधौ॥ इति डीप् ‘वसोः संप्रसारणम्' । तुलनाम् ‘ण्यास-' इति युच् । सज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वालघूपधगुणाभावः ॥ भुवनेति ॥ यतो यस्लात्कारणादसौ भीमतनया भुवनन्नये सुः स्वदृशोर्जनयन्ति सान्त्वनां खुरकण्डूयनकैतवान्मृगाः । ध्रुवः सुन्दर्यलासा कमनीयतया यो मद सौन्दर्येण यो गर्वन्तं तनुनिया शरीरसौन्दर्येण दमयन्ती ग्लपयन्ती शमयन्तीवोदि- जितयोरुदयत्प्रमीलयोस्तदसर्वेक्षणशोभया भयात् २१ यायोत्पना । ततस्तलात्कारणात् 'दमयन्ती' इत्यभिधां सार्थकं; स्वदृशोरिति ॥ हे राजन् , मृगा. खुरेण कण्डूयनं कण्वपन- नाम दधे यभार । 'भूसूधूभ्रस्तिभ्यश्छन्दसि' इति क्युनि साधि- यनं तदेव व्याजस्तसात्स्वशोः स्वनेत्रयोः सान्त्वनामाश्वासनं तत्य भुवनशब्दत्य वाहुलकाद्भापाया प्रयोग । 'अणावकर्मकात्-' जनयन्ति कुर्वन्ति । यतन्तस्या भैम्या अखर्वक्षगशोभया विशाल- इति कभिप्राये क्रियाफले यत्परस्मैपद विहितं तस्यैव 'न पाद- 'नेत्रशोभया जितयो पराभूतयोः । अत एव भयादिवोदयत्प्रमी- मि-' इत्यादिना निषेधादणावकर्मकत्वे च तत्रैव चित्तवत्कर्तृकत्वा- 'लयोर्जायमानतन्द्रीकयो । लुतोत्प्रेक्षा । यथा केनचिजितं भीतम- भावात्तन परलैपदाप्राप्तनिषेधाशङ्काया अभावाचाकभिप्राये य-'न्यमपि कश्चित्करपरामर्शादिना सान्त्वयति तथा मृगा अपि त्व- धाप्राप्तं परलैपदं भवत्येवेति दमयन्तीत्वत्र शतायुज्यते ॥ नेत्रे सान्त्वयन्ति । 'तन्द्री प्रमीला' इत्यमर । 'खो हखश्च वा- श्रियमेव परं धराधिपाद्गुणसिन्धोरुदितामवेहि ताम् । मन' इत्यमर । उदयदिति ‘इ गतौ' ॥ व्यवधावपि वा विधोः कलां मृडचूडानिलयां न वेद कः अपि लोकयुगं दृशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रियमिति ॥ हे राजन् , त्वं तां भैमी श्रियमेव लक्ष्मीमेवा- वेहि जानीहि । परमयं विशेप. गुणसिन्धोर्गुणसमुद्रादराधिपा- श्रुतिगामितया दमखसुर्व्यतिभाते सुतरां धरापते २२ त्पृथ्वीपतेरदितामुत्पन्नाम् । लक्ष्मी समुद्रादुत्पन्ना, इयं तु गुणस- अपीति ॥ हे धरापते पृथ्वीपते, दमस्वसुभेन्या लोकयुगमपि मुद्राद्राज्ञ इति विशेप. । अप्रतिद्धत्य ज्ञापनं क्रियते न तु प्रसिद्ध- मातृकुल पितृकुललक्षणं श्रुतिगामितया लोकाकर्णनविषयत्वेन ज. स्येत्याह-वा प्रसिद्धौ । व्यवधिय॑वधानं तस्यां सत्यामपि मृडो गत्यसिद्धत्वेन सुतरां व्यतिभाते । परस्परोकण विनिमयेन वा महादेवस्तत्व चूदा मौलि. सा निलय स्थानं यस्या. सा ता विधो- भासत इत्यर्थः । इदं भैमीमातृकुलमिति जगद्विख्यातत्वम् तेन चन्द्रत्य कलां को न वेद जानाति, अपि तु सर्वोऽपि । ईश्वरस्था- भैमीमातृकुलस शोभनं त मीपितृकुलेनाङ्गीकृतम् । एवं भैमी- प्रत्यक्षत्वेऽपि तन्मौलिलिता चन्द्रकलां सर्वोऽपि वेत्ति, तथा व्य- पितृकुलमिदमिति जगद्विख्यातत्वम् । तेन भैमीपितृकुलस वधानेऽपि त्वमपि ता वेत्तीनि भाव. । इणो लोटि हेरपित्त्वाद्गुणा-'शोभनं तझैमीमातृकुलेनागीकृतमिति विनिमयः । भैमीसंपन्न भावे एजादित्वाभावाद् ‘एत्येधनि-' इति वृध्यभावेन आदुण.'। पितृकुलवन्मातृकुलं मातृकुलवपितृकुलं शोभते । सादृश्यं तु ता- आइप्रक्षेपेऽपि ओमाडोध' इति पररूपमाप्तेरवहीत्येव रूपम् ॥ त्पार्थ । तच सादृश्य श्रुनिगामितया विशेप्यते । तच श्रुनिगा- मित्वलक्षग सादृश्यं मातृकुरत्य पितृकुलापेक्षया पितृकुलत्य च १ 'जत्रा तुप्रानच्यातेरेकाल्गारौ' पति साहित्यविद्याधरी। 'नो- लेक्षात्कार इते साहित्यविद्याधरी । ३ व्यवषिशब्दस लोत्वे नाना- यापेक्षव निगामित्वलक्षगं सादृश्यमतीकरणीयं नतु लोप्युगा- मातृकुलापेक्षया नतु गाद्यपेक्षया । एवं गादीनामपि सजाती. भान तलानिति व्याल्लाननसगन् । ४ अत्र रूपकानाक्षेपश्चान्यारी आपत्क्षन न्द्रटेनोइन् ‘वस्तु प्रतिद्धमिति परिमिते वास वचनना- आदेशविशालत्वेनानितरां विनिमयेन भाते शोभने इति द्यपेक्षया । तथा-दमन्दसुदंशावपि नेत्रे अपि अनिगामिनया । शिप्य । अन्दत्तपात्पत्तिस्प पत्र म्यान आक्षेत." पति साहित्यविद्याधरी। 'या हरतिरोनादि का चन्द्रकल्व नसा नीमनपनोदिनापेक्षा द्विवचनन् । दक्षिणनयनस मुनिगामित्वेन या शोना तां औरपति नन्दतिगयोति । अत्र श्रीपरपोरगपालादेरिम्पपति- वानननननीकरोनि । वामनयनल व श्रुतिगामिन या निभानेन मानान्धवत्ता निग्रीि रवि पन्नात्कार । पापाप जनादानोनिगलकारी निसाहित्य विद्यारी । तर दिन्ननपिन्दनपोचते। नमान्नपनेः शालौन इपन्ने गि- मनामोनिसर' ने माहिन्यविद्यारी । त्र चते' ते रक्षमात्' नी जीवानुः । समापनमार मारदा' । -- 1 - 1.. - - ... 1 ४ .

·इति भाव.। मलिन स्वगत श्याम गुणं विलोकनवशाद्विवृण्वती याम्' इति 'आभ्यान् रदनच्छदे' इति पाठन्तु सथाऽशुद्ध 'ओपोरा पाठे रदनच्छदो बददिति युक्त पाठ । छदशब्दम्य पुलित्वात् । । धरी । 'अत्र लोकयुगादीना त्रयाणामपि प्रकृतत्वात्केलपतविषयतु-योत्प्रेक्षालकार' इति साहित्य विद्याधरी । 'अन दमयन्तीदलहर + ड - A + हृतेति ॥ इन्दुमण्डलं चन्द्रबिम्नं वेधमा ब्रह्मगा, मनेत्रसदृशे नान्यस्येति गर्वम्तद्रहित कुर्वीते इत्यर्थ इति वा, समा व्यज्यतेलकारेणालझारपनि' इति जीवातु। २-३ मान्न १ 'अत्र छेकानुप्रामोऽतिशयोक्तिरलकार.' इति साहित्यविद्याधा खानो हि शुक्लकृष्णोऽतिसरलोऽतिचन्चलच । अतस्तेन साम्य- व्याख्यातम्-रदनच्छदे ओछी वदन् प्रतिपादयत् । रदनच्छददाय संभावनाया कजलदानानन्तरं तदधिककान्तित्वात्सोऽपि जित नपुसकत्वम् । यदुक्त प्रतापमार्तण्डाभिधानकोपे-'गत्पसच्चा ३८ ".स - शोभा तां दक्षिणनयनमगीरोनीत्यत्रापि मिनिमा निमामि :... TET HTTE स्वेन दक्षिण वाममिन वाम दक्षिणमोनाशि गादस एम TT IELTETT THE तात्पर्य ज्ञेयम् । तथा-दमयमु संपनी नया एता पुग TI TI Tintairmatir farne. णादौ, दृष्टाः कासुचित्सुन्दरीषु । यदा-कामिनी "JFTF. ATTi II'Trips sin is fp81f statt brf: deuda कासुचिहृष्टा रमणीगुणा ग्रीगुणाः उनिगामिनगा लोका कर्णन नामामिला। zिiitrinitify विपयग्वेन व्यतिभाते पिनिमयेन शोभन्त इनि पाननम् । ' एगोन-' sirain treet | राणादावन्यनीपु वा ये भुतास्ते कामुनिदृष्टाम्ने भम्गामा गन्न न न न न TT Afr (": इति श्रुतानां दृष्टानां च स्त्रीगुणाना दमखमु माना ग मार मा मिना ..." पां श्रुतिगामित्व विद्यते । ततः शुताना गीगुणाना दममम form IT मितानिन । संवन्धिनां यच्छ्रुतिगामितया शोभन तहटरनी कृतम् । "FAT गानो गया TITE : दृष्टानां शोभनं तच्छतैरती कृतमित्यत्रापि गयानिमिनिमम । तिनातीनि भान Tirtanानित | यथा श्रुता भैमीसयन्धिनः श्रुतिगामितया गोभन्ते तयार I Tire if नलोपना अपि मैमीसंवन्धिनः श्रुतिगामितया शोभन्त उरालि माइश नाति नागि' in गादकमा । एव तात्पर्यम् । श्रुतदृष्टा अपि म गुणा भम्गां गिरान्त इति निदान मागिता ॥ भावः । सामुद्रिकशास्त्रे श्रुताना पशिन्यादी दृष्टानामिति । अधरं फिल विननामफलम मांदिति भव्य मन्वन्त यथाकथंचिज्ज्ञेयम् । विस्तरभयान लिग्गते । 'श्रुनि नोगे त. थाम्नाये वार्तायां श्रोत्रकर्मणि' इति विश्व । गामी गम्गाति । लमनेजरविम्बमित्यदः पदमस्या रदनन्छदं पदा आवश्यके ताच्छील्ये वा णिनि. । 'स्वतलो.-' इति पुगत। अधरमिति ॥ रामान्, गामियन्या : व्यतिपूर्वस्य भातेः 'कर्तरि कर्मव्यतिहारे' इत्यात्मनेपदम् । हि- वचने सवर्णदीर्घत्वे कृते, बहुवचने च 'आत्मनेपदेपनत.' इति रमोष्ट मितानिन या पदनलाई । अस्यादादेशे शेग्लुक् टेरेत्व सर्वन । वचनश्लेपः ॥ सन्द इत्यनो तोभंग गमी नमनाय मान लभते - इनीति हिम्-शिल यस्मादिमनाम नलिनं मलिनं विवृण्वती पृपतीमस्पृशती तदीक्षणे । हीनम् । विनापेक्षयागापिकरायनशुकमाय नम अपि खजनमञ्जनाञ्चिते विदधाते रुचिगर्वदुर्विधम् २३ विम्बमनकं फल यम्मादारविम इनि यामीहि, न एव विम्यमिति । जन्यामा नु अपरो बिम्ब होति तत्पुरुष नलिनमिति ॥ तदीक्षणे भैमीनेने प्रपतीमञ्जनशलाकाम- धारयः। एतस्यान्नु नहुनी तो अतिः शब्दतच भयावन् ।' स्पृशती अप्राप्ते अञ्जनानञ्जिते सती नलिनं कमलं मलिन स्व- म्यधरो जितविम्ब इनि भात कान्या दूपितं विदधाते कुर्याते । किभूते तदीक्षणे-विगृण्वती हुतसारमिवेन्दुमण्डलं दमयन्तीवदनाय वेधसा। आत्मानं प्रकाशयन्ती प्रसारयन्ती । ऋजुरीत्या विलोकमाने । अञ्जनाञ्चिते अञ्जनपूजिते साञ्जने सती तदीक्षणे सञ्जनमपि स- कृतमध्यविलं विलोक्यते । अरीटमपि रुचिगर्वण कान्तिमदेन दुर्विधं दरिद्र विदधाते । अवतंसीकृतं कमलं कटाक्षावलोकनप्रसृतया स्वकान्त्या मलिनं याम विवृण्वती कुर्वती, तथा-पृपती हरिणीमस्टशती नेत्रवि- कृत मध्ये विल दि यस्यैवभूत विलोक्यते दृश्यते तयत इस न्तीवदनाय भैमीमुपं निर्मातुं हृतसारमिव गृह पयेऽगणयन्ती एवंविधे भैमीनेने कजलाविते सानमिति पू. ववत् । अञ्जनपूजनात्पूर्व स्वकान्त्या क्रमलं जितं, हरिणीनेनयोस्तु रुचि कान्तिविपये दर्पण रहितमिति वा । रुचीति भिन्न पदम् । रदनच्छदे' इति द्विवचनान्तपाठ साहित्यविद्याधरीसमत । मला 1 - । प्रकाशयन्ती नलिनं रुचिगर्वदुर्विध विदधाते इति वा, मलिन रदच्छद ' इति पुलिङ्गनिर्देशात्' इति सुसावबोधा । 'आभ्यान १ शपि विद्यमाने अदादेशन्याप्राप्त्या पूर्व गपो लुक, ततो झस्यादेशो पर्ण छद पुमान्' इत्यमर इति तिलक-व्याख्यायामभिहिनन् । बोध्य. । २ 'अत्र वचनपक्रियाकारकदीपकससृष्टि 'इति साहित्यविद्या- च्छदे वदन् विद स्थैर्य स्थिरीभवन्निति सप्तम्यन्तपाठानीकारश्च । ' अयोगितामेद । 'अन्नुताप्रस्तुनाना च केवल तुल्यवर्नत. । औपन्य पियापर्गकरणामान्धेऽपि मायाक्तरनिगयोक्ति । पूर्ववद् पनि । गम्यते या मा मता तुययोगिना ।।' नि लक्षणान्' रति जीवातु.। जीवातु । -- है ·द्वितीयः सर्गः। ३९ -- : १ . लिडेन हृनसारत्वमुत्मेक्षितम् । किभूतम्-तो गभीरसन्यां वित । तथा-तत्या भैम्या उचनासिके रन्ध्रद्वयोपलक्षिते नासिके -नेनगते परभागवितस खत्याकाशस नीलिमा येन । कलको त्वयि विपये नालीको नलिकाप्रेयमाणलघुशरौ तयोविमुक्तिका- न भवति. कि त्वयसाकाशनीलिमा। भैमीमुखं निष्कलङ्कचन्दता- मयोर्नलिके शराधारनलौ न भवतः, अपितु नलिके एव । एतत्या रतुल्यमिति भावः । वदनाय कियाोपपदस च-'इति चतुर्थी । भ्रनासिक दृष्ट्वा सवोऽपि कामाधीनो भवतीति भावः । 'नालीका बनीति 'कृदिकारादक्तिनः' इनि डी ॥ शरशल्ययो' इति विश्वः । विश्वजयाय 'तुमात्-' इति चतुर्थी। । 7 प्रकारान्तरेण भैमीमुखल चन्द्राधिक्यमाह- काममोरिति 'शीलिकामिभक्ष्याचरियो .' ।। घृतलाञ्छनगोमयाञ्चनं विधुमालेपनपाण्डुरं विधिः। सदृशी तब शूर सा परं जलदुर्गस्थमृणालजिङजा । भ्रमयत्युचितं विदर्भजानननीराजनवर्धमानकम्॥२६॥ अपि मित्रजुपां सरोरुहां गृहयालुः करलीलया श्रियः ॥ धृतेति ॥ नलाज्ञया चन्द्रो मान्यति । तत्रोनेक्षते । विधि सदशीति ॥ हे शूर.साभैमी पर केवलं तर सहशी योग्या । सा विधुं चन्द्रनुचितं योगं विदर्भजा भैमी तत्या आननं तस्य किभूता-जललक्षणं दुर्ग तत्र तिष्ठन्ति जलदुर्गस्यानि मृणालानि नीराजनार्थमारातिकार्य वर्धनानकमिव वर्धनानक शरावंभ्रमयति। जयत इनि जितौ भुजौ यत्सा. ना। मृणालादपि कोमली गौरौ व निभूतं विधुन्-रतं लान्छनमेव कला एव गोमयाजनं गोम- तहजी इत्यर्थ । तथापरलीला हन्तविलासेन मित्रं सूर्य, यपूजनं येन । तथा-आलेपनं पिष्टोदकम् ('अईपण' इति लोके सुहृदं च जुपन्ते सेवन्ते मित्रजुपि तेषाम् । विकसितत्वासनीका. प्रसिद्ध) तेनैव पाण्डुरन् । चन्द्रन्नन्मुखसादृश्य न प्रापेति भावः । णामपि सरोहां कमलानां ध्रियोगृहयालुनहीतुकामा । त्वमपि गोमयलिप्तेन चूर्णादिचिढेन शरावेण दृपिदोपनिरालार्थ नीराजना जलदुर्गत्ववैरिजिटुज सन्सुहृदां सत्सहायानामपि वैरिणां संपदः नियन इनि लोकाचार । 'रावो वर्धमानक.' इत्यमरः ॥ करलीलया बलिविया । गृहयातुरिति शूरवाडुभयो. साम्यन् । सुपमाविपये परीक्षणे निखिलं पद्ममभाजितन्मुखात् । अपिरन्यच्च इत्यर्थे वा । मित्रं सुदाई मित्रोऽ', 'पलिहन्ताशवः अधुनापि न भङ्गलक्षणं सलिलोन्मजनमुन्झति स्फुटम् ॥ करा.' 'लीला बिलासश्यियोः' इत्यमर । गृहेचौरादिगान्तात् 'स्वृहिगृहि-'इत्यादिनानुचि 'अवामन्ता-'इत्ययादेशे गृहयालुः । -- सुपनि ॥ बनल्स गोनाधिका. नैनीवदनत्य पैति सुप- तयोगे न रोश-' इति पष्टोनिगारिस इनि द्विनी ॥ नाविपये परमशोनाविपये परीक्षणे दिव्येन शोधने निखिल स. मल पमं पद्मजात तन्नुखानीमुखादभाजि पराजय प्राप्तम् । वयसी शिशुतातदुत्तरे मुद्दशि खाभिविधि विधित्सुनी। यत - मङ्गलक्षण पराजयचित्त नलिलेन्मजन जलादुन्नजनभूर्व- विधिनापि न रोमरेखया कुतमीनी प्रविभज्य रज्यतः।। भवनमयापि नोसनि स्फुटं व्यन्नमेव न त्यजनि । स्पुटमुन्नेले गा। जोन्नननं तस्य स्वाभाविक भगक्षगत्वेनोत्प्रेक्षितन् । वयसी रति । हे राजन , नयां मुदसि मुनपनापा मानि- स्फुटं चिलितनिनि समविक्षेप वा । जलरिव्ये धनुर्धरनुक्तं विधि निजानिमालि विनिमुनी नकाने नहर मन्मना पाननादार पावदन्को धावनागपनि तावद्य सलिले निमत इनाननिमार विष्टानानि कर नन्नने । एवं तारगमणि। पर निति ल विजयते, पलु ततः पूर्वमेवोन्मजति स पराजयत एवमूने निगुता च नहुनर दिगुताका पाचन इति भाव । 'नुपना परमा शोना' इत्पनर । नुविनि- - उपती न रचनः अपितु बन पानामत पा रायताम्ये इति पचन् । अभाजीनि समररि दिए 'नक्षेत्र चियेि' इति तसा तिन दी। सनया माना इन वापर कने अपनी-विनिमलना उदरे बनानका रोनारामनग धनुपी रतिपञ्चवाणयोरदिने विधजयाप तहुवो। सन पिनाग माननमा तननद अपि । परit भजन रचन, ' कह करने पानुनन नवा सका। - नलिकेन तदुचनातिके त्वपि नालीकविमुक्तिकामयोः कार बन्ने रोनरहन र दारमान युगे । धनुपी इति । नदी नामी विवरयार लेखापतः । सरदार बनाने नारा कानी : पोनुभी गोमाले न त कश। नु दलिय गते । गिरिन यो मन मान र नरोप ॥ .

·. re-max---- dancinter है । - । अपि तद्वपुपि प्रसपतोगमिने हान्तिमगाइनान् । सरोवनयोः सलु गाः पम्मी मान उपारो ।। Timi Tri अपाति ॥ उमा वामनानी मनी TETat. इनोईयो सरगांधनगो सामना करना ना .. आदिमाया तरणम्भा भात उनका निका द्वारः कान्तिप्रवाहरगापनामननयी-गली प्राय गुदके फ्रीडानुनिना, तजार मेगा माना। पूर्वापेक्षया अपिः, भन्वय इत्यो "Twin Trn F S T AFFITI in tuoli 1-istilong i 1971 iss योघंटयेन भाग्यम् । यद्यपि पिचरमो इन 7 मो.rimiti.ir Trti.r, लभ्यते तथापि मदामपानि परस्परनिस्निान कम HTTERSITagnant त्यवगन्तव्यम् ॥ कलसे निजहेतुदण्डजः किमु चकमकारितागुणः । म मे 1, Kirti AT FATERTAIT स तदुचकुचौ भवन्प्रभाझरचक्रभ्रममाननोति गत् ॥३२ Tattit it it नाम कलस इति ॥ न्यायगाग्रे समागिकारणमगमगामिकार initiatirgiri I trust निमित्तकारणं चेनि यन्सममेतमेव कागंमुपगते पारिता nिfor सोना got • रणं, यथा मृत्पिण्डो घटस्य । तत्र पूर्वलोक कुम्भारोपणन त भयसाम्यमसहमान कपिः प्रभागुणाधिक रमनिपाइनन तोर . उदरं नतमध्यपृष्ठवास्फुटदष्टगदेन मुष्टिना । टतामारोपयितुं हंसमुरोनावामुनि प्रगीतगान । भमभाग. वस्तुदशेने परसंमतिप्रश्ने किमुशब्दः । हे रातन , म चतुरलमध्यनिर्गत शिवलिभानिक दमनमुः।।। त्येवंशीलश्चमभ्रमकारी तस्य भावञ्चप्रमकारिता क्षणी गुण उदरमिति | राजस्, समानयार मुदिना त्य खभावः (य.) कलसे घटे दृश्यते म निजस स्वस घटस्य गिरिनेगा । किन मुटिना--तो नो मन्यो यन्न हेतुनिमित्तकारणं दण्डस्तस्माजातः किमु । समयायिकारणगुण. पृष्टं यशोदरम्य तन्य भारनता या मटटीन" कार्य गुणमारभते न निमित्तगुणः । अन्न नु निमित्तगुणः कार्य प्रस्थानं यम्य तेन किनमुदरम्-चामृगाम लीना मध्या. गुणमारभत इति असंभाव्यमेतत्वया कुत्रचिदृष्टमिनि प्रश्नाथः निलो वलयनामिनानते तन्टीलम् । पृष्ठन ये निशान किमु । मया तु दृष्टः । कुत्रेत्यपेक्षायामाह-~यद्यस्मात्म कलमन- वेशात् । उदर विलियुकवं चनुर लिवारगात् । बनम् स्या भैम्या उच्चकुची भवनुचन्तनतां प्रपद्यमान प्रशाशरेण दीप्ति- प्येवान्तराणि भवन्ति । चतुरनुलमिलि 'तन्युरपस्य-'इन्यम् । समूहेन चभ्रम कुलालचक्रनमणमादृष्टे करोति । सुन्दरवस्तु प्रकारान्तरेणादरमैन शंयनि- दर्शनेन दृष्टेभ्रमण भवति । सूयीद्यालोकावलोकनवत् । अथ च स तदुच्चकुची भवन्दीप्तिसमूहेन चक्रस्य राष्ट्रस्य, लोकसमूहत्य उदरं परिमाति मुष्टिना कुतुकी कोऽपि वा भ्रमं मदजनितं मोहमातनोति । सर्वोऽपि ननकान्तिदर्शनेन धृततचतुरङ्गुलीव यद्वलिभिर्भाति सहेमकाञ्चिभिः । कामान्धो भवतीति भावः । अथ च कान्तिप्रवाहे चकवाफम्रान्ति- मातनोति । (कान्ति) प्रवाहे चक्रवाका भवन्ति (भ्रमन्ति) १ 'अनुमानालकार , म नचाचौ नसमित रूपकन् । कुवर अतो भ्रमकारणत्वाच्छन्दच्छलाचनमकारितागुणो घटे विद्यते । दर्शनाधकपाकनान्निजननादान्तिमानप्यकारी भवति' इति साहित्य तुङ्गत्वेन कान्तिमयेन च तस्कुची घट्चक्रवाकतुल्याविति भावः । द्याधरी । अत्र नमवापिकार गुणा यादव का नकामलि, निज सहजश्चासौ हेतुश्च । समवायिकारणमिति यावत् । तादृशो तगुणा इति तार्किकनमये न्थिने गुग दनि चाधन दनि चोभयान र न भवतीनि अनिजहेतुनिमित्तकारणं तादृशाद्दण्डानातः। किमु- च्यप्रतीयमानयोरनेदाध्ययमार र । न तदुचकुचौ नवन् पनि कुरा इत्युपेक्षा, आक्षेपो वा। दण्डगुण कलसे विद्यत इत्यत्र कि प्र-सभ्रममोरभेदातिगयोक्त्युत्थापितझरचकत्रमात्मकक्रियानिनिता कुचान माणमित्याशङ्कायां शब्दच्छलेन हेतुमाह-स इति । यद् यसा- करसे कार चक्रनमकारिता क्षानिमित्तकारणयुगमकमन्क्षगेनोन दिनि वा। इति यथामति व्यारयेयम् । 'चको गणे चमवाके चक तक्षेप. । ताक्किममने निरोधादिरोधाभानोऽलकारः इति चिदुतार न्तावनचरमणकारपारदवान. शुमन्तु' इति जीवातुः। १ 'अत्र कुचयो कुम्भत्वसभावनेनोोशालकारो, न रूपकम् । तथा दीपक चालकार.' इति साहित्यविद्याधरी । 'अत्र दिलेरावतो पर च काव्यप्रकाश -'तभावनमयोत्प्रेक्षा प्रकृतस्स परेण यत्' । सदगद सजभारेभननस जिनहित्यनिमलपदानुकत्वात्तरेतुके काय, उत्प्रेक्षाध्यक्षक, अतिशयोक्तिरिति वा' इति साहित्यविद्याधरी । अत्र तदनवन्येऽपि मबन्धाभिमानादतिशयोक्तिच' इति जीवातु. । ३ यी. सरयौवनप्लवनकुन्मलोत्प्रेक्षया तयोरोत्कच्य कुचयोश्चातिवृद्धिध-काव्यशिल्पका कार.' इति साहित्यविद्याधरी । इललकारेण वलुपनि ' इति जीवातु । जीवानु। दमस्वसुःकि । २ यो ज 'उत्ता' - ·द्वितीयः सर्गः। ४२ - । उदरमिति ॥ कोऽपि कुनुकी दमखसुरुदरं मुष्टिना इयत्तया तुन्दरतरे सुकुमारे च मृजता ब्रह्मणा स्वीयहंसमिथुनमेव तद्भू- रिनाति व्यवच्छिनत्ति । क्नुि उत्प्रेले । यद्यलात्तदुदरं सहेम- पणत्वेन करिपतम्, ताराखान्यस भूपणलाभावादिति च गाजिनि. सुवर्णमेखलासहितामिलिमिः कृत्वा धृतातल ध्वनि. । 'हंसक. पादकटक 'इत्यमरः । पझे 'शेपाद्विभापा' इति दृष्टेधतत अगुल्यो येन एवंविधमिव भाति । तितो बल्य- कप्, ततश्विः । रत इति पक्षे संपदादिः ॥ यी हेमकाजी । चततोऽजुल्यत्तत्य मुष्टेरित्यर्थः । को ब्रह्मा । श्रितपुण्यसरःसरित्कथं न समाधिक्षपिताखिलक्षपम् । पिरेवार्थः । ब्रह्मवैवर्थः॥ जलजं गतिमेतु मजलां दमयन्तीपदनाम्नि जन्मनि ३९ थुवर्तुलतन्नितम्बकृन्मिहिरस्यन्दनशिल्पशिक्षया । धितेति ॥ जलज कमलं दमयन्ती (न्त्या.) पदमेव चरण वेधिरेककचक्रचारिणं किमु निमित्सति मान्मथं रथम् । एव नाम यसैवंभूते जन्मनि जन्मान्तरे मञ्जला रम्यां गति गमनं पृध्विति ॥ विधिनंला नान्मथं कामसंबन्धिनं रथं निर्मित्सति पुग्पलोकप्राप्तिरूपां दशा च कथ न एनु प्राप्नोतु । किभूतम्- ने नुमिच्छति। स्नुि उपेक्षावान् । किंभूतो विधि.-मिहिर सूर्य- नितानि पुण्यानि श्रेयस्कारीणि सरासि, श्रेयस्कारियो नगश्च येन तल त्वन्दनो रथलस शिलं निर्माण तत्स शिक्षयान्यातेन j तत् । तथा-समाधिना मुकुलीभावेन सम्यगाधिना क्षपिता अनि- महान्तं वतुल तत्सा मैन्या नितन्वं करोनीति कृत् । किनूतं स्थन् वाहिता अखिलाः क्षपा रानमो येन । अन्योऽपि सेवितपुण्यनार्यः -एकनालहायेन केन चरति एवंशीलन् । सूर्यस्थैकवनि- समाधिना योगाईनातिवाहितसनतरात्रिजन्मान्तर उत्तनां दशां नर्माणान्यालेन नलजा भैमीनितन्त्र कृत. स कानरयत्वेनोग्रेक्षितः। प्राप्नोति तद्भमीपदप्राप्तिलजत् ॥ नेतन्यदर्शनान्नदनप्रादुर्भावो भवतीति भावः । निर्मित्सति । एतादृशी सा कथं त्वया ज्ञातत्यत आह- नाः सनि मीना-' इत्यादिना अच इन् अत्र लोपोऽन्यासल' ॥ सरसीः परिशीलितुं मया गमिकीकृतनैकनीता। तरुमूल्युगेन सुन्दरी किमु रम्भा परिणाहिना परम् । अतिथित्वमनायि सा दृशोः सदसत्संशयगोचरोदरी४० तरुणीमपि जिष्णुरेव तांधनदापत्यतपःफलस्तनीम् ३७ सरसीरिति ॥ सरसीः सरांति परिशीलितुनवगाहितुं ग- मेर्धातोः कहता गनिविषयीकृता नैका अनेका नीवृतो देशा तरमिति ॥ हे राजन् , सुन्दरी मैनी परिणाहिना विशालेनोल- येन एवंविधेन मया सा भैमी दृशोरतियित्वं दृग्गोचरत्वमनायि युगेनोदयेन तर वृक्षल्पां रन्नां कदली परं केवलं जिष्णुर्जयन- आनीता । दृष्टेत्यर्थः । किंभूता-सदसतोरन्ति नातीनि सशय- शीलेति किनु किं वञ्चिन् । अपि त्वेवं न वाचन् । किंतु तरणी- तत्स गोचरो विषय उदरं यस्याः सा अत्यन्तं कृशोदरीति भावः । मपि तां रन्मानप्सरोविशेपमपि विष्णुरेव । किंभूतान-धनदाः एतेन वापि देशे तादृशी न दृष्टेनि भाव. । नीवनपदो देशवि- सत्यत्ल कुबेरपुत्रत्य नलकूबरस तपसः फलं तनो यत्याः । यदर्थ पयो' इत्यमरः । सरसीः । गौरादित्वान्डीए । शीलेनीवादिकात्तु- नरवरेण तपः कृतं तां रम्नान् । कदीनप्यूत्युगेन जितवती- त्यर्थः । येन द्वयं जितम् । परिणाहो विशालता इत्यनर. । रन्ना कोदर-' इति ही ॥ सुन् । नीवृत् नहिवृति-' इति दीर्घः । गोचरोदरी नाति- कदल्यप्सरसोः इनि विश्वः । न लोका-' इति निषेधात्तरनिनि द्वितीया । सुन्दरी । गौरादित्वान्दी ।। अवधृत्य दिवोऽपि योवतैर्न सहाधीतवतीमिमामहम् । जलजे रवितेवयेव ये पदमेतत्पदतामवापतुः । (कतमस्तु विधातुराशये पतिरस्सा वसतीत्यचिन्तयम् ४) अवेति ॥ हे राजन्, अहमित्यचिन्तनं विचारितवानलि। ध्रुवमेत्य रुतः सहंसकीकुरुतत्ते विधिपत्रदंपती ॥३८॥ कि कृत्वा-देवोऽपि स्वोक्सापि यौवते. वीसन्हैः सह ना- जलते इति। ये जलजेन्नलेखे सुनत्य लेवयवैतत्सा मैन्याः धीतवती नाथानमन्त्रीमिमां नीनवटत्य निचित्य । महशे. - पदतां चरणत्वं पदनुत्तनत्यानं, याचं चावापनुः प्रापरिव । ध्रुव- सह पब्बते किल। इतीति दिन्-विधातु ह्मग आराये मनसत्ता मुक्षते । विधिपत्रदंपती प्रलवाहनपक्षिजायापती हंमतीपुंसो भन्या कतनतु को वा पनिविदाने इनि। विधावा गुरनुन्दरीन्यो- - कर्तारी ते जलजे वर्नो एलागत स्तरादाद् ध्रुवं निश्चयेन ऽपि सुन्दर्या भैन्या योग्यः को भी विनिर्मित इति चिन्तितवानि- .. सहसकोकुत्तः हंसलहिते कुरत. । हंसरवनुल्यान्छिक्षितादेते त्यर्थः । यौवतैरिति युवनिदादासामूहिके मिक्षादित्यादति भ. - सहते इत्यनुनीयत इत्यर्थः । हनकः पादकत्तसहते नपुरयुने साटे-'इति प्राप्त. पुंबगावो मिक्षादी युवतिगन्दपाहमान- . कुल्त । विधिहंसनिधुनमंतजपुल्देन परिणतनिलयः। रविसेवना - पद्मयोमीपइत्वमातिः। विधितेवया मानानेनक्षत्वानमाप्तिरि- 'त्र दामादमा देखननवान्नर' सा- -- लर्थ । विधिपत्रदंपती ये रने एत्य रत शब्दं पुरतः । र शन्दे । हित्यविद्याधरी । समय दो साहित्यवि. तथा सहते क्त्त इति वा । स्नलल हंसपोगो युज । भैनी- बाथरी । यो । बन्द ननदो' मा. न बमोनिजीविताचा नकार पदयोः पनाइप्युउचाईनरवसनानशिझिनयोगानुक्षा । हित्यविधायरी। उपन्न जनरेट १ अपना चारसाहिन्यरिदायी । कोटरेटनोरलेन इ. कर' गनुः । र नरेन्द्र मार २ अजोशमा निसाहिलविदाधरी । : - मदर दा देरन् नि म रनगरःनिदेशी साहलविद्याधरी । रन बजे

·No text on this page.

·द्वितीयः सर्गः। ४३ नेिन । तव केवलां संमतिमेवाधिगन्तुं ज्ञातुमेवेदं निवेदितं रणे च 'घन कविधानम्' इति कः । ण्यन्तत्वात्तुलनेति यद्यपि [ वचन तथापि निन्द्यम् । ममोपकारो न कर्तव्य इति केनापि भवितव्यम् । तथापि 'अतुलोपमाभ्याम्' इति निर्देशारकप्रत्यय.। व्यत इति वा । भवन्तंमति ज्ञातुमेवेदं वचनं यदि संमति सामुद्रगति समुद्रेण प्रोक्तमित्यस्मिन्नर्थे 'तेन प्रोक्तम्' इत्यणि किर्तृकमात्मसंमान प्राप्तं चेद्वचनं तहि धिक् निन्द्यमेव । यत.- स्वाधे कन् । 'सामुद्रिक' इति पाठेऽणन्तादस्त्यर्थे 'अत इनिठनी' धयो न होतादृशा भवन्तीति वा । इति ठन् ।। देदं विशदं वचोमृतं परिपीयाभ्युदितं द्विजाधिपात् । न सुवर्णमयी तनुः परं ननु किं वागपि तावकी तथा । तितृप्ततया विनिर्ममे स तदुद्गारमिव सितं सितम् ४९ न परं पथि पक्षपातितानवलम्बे किमु मादृशेऽपि सा५२ तदिति ॥ स नलो द्विजाधिपात्पक्षिश्रेष्ठात् , चन्द्राचान्युदितं नेति ॥ ननु सयोधने । तावकी तवेयं तनुः पर केवलं सुव- तमिदं पूर्वोक्तं विशदं प्रव्यक्तं धवलं च वचोलक्षणममृतं परि-र्णमयी हेमविकारो न, कितु तावकी वागपि वाण्यपि तथा कि य सादरमाकर्ण पीत्वा चातितृप्ततयातिहष्टत्वेन सितं श्वेत सुवर्णमयी शोभना वर्णा यस्या सा। कि प्रश्ने । वाक्पटुत्वं, शरी- नतं तत्स पीतसामृतत्स चोदारमिव विनिर्ममे चकार । श्वेतत्य रसौन्दयं च त्वय्येवेति सूचितम् । नु सबोधने । न इति पृथक् । त एवोद्भारो भवतीति सितपटम् । भन्योऽप्यनितृप्तोऽजीर्णभया-'वागपि तथा न किम् , अपितु तथैवेति वा । अन्यच तव पक्षपा- द्वारं क्रोति, सोऽप्यपवस्वालितो भवति । साधव. सितभा- तिता पक्षाभ्यां पतति गच्छत्येवशील. पक्षपाती तस्य भावस्तत्ता- ण. । भैमीप्राप्तिसंभावनाजातहर्पाद्वा लितम् । उदार इति नवलम्वे निरालम्ये पथि अन्तरिक्षमार्गे पर केवलं न, कितु सा न्योर्म' इति घन ॥ पक्षपातिता स्ववर्गान्त पातित्वमनुकूलवर्तित्वमनवलम्बे निर्गतिके रिमृज्य भुजाग्रजन्मना पतगं कोकनदेन नैपधः । मादृशे मत्सदृशे किमु कि नेति वा । निरालम्बनत्य मम त्वमे- दु तस्य मुदेऽकिरगिरः प्रियवादामृतकूपकण्ठजाः५० वालम्बनमिति भावे ॥ परीति ॥ नैपधो नलतस हंसत्य मुद्दे हर्षाय गिरो वाचो भृशतापभृता मया भवान्मरुदासादि तुपारसारवान् । दु कोमलं यथा तथाऽकिरदुवाच। कि कृत्वा-भुजाग्रे वाहुप्रान्ते धनिनामितरः सतां पुनर्गुणवत्संनिधिरेव सनिधिः ५३ न्मोत्पत्तिर्यल तेन कोकनदेन रक्तोत्पलेन । करेणेत्यर्थः । पतगं भृशेति ॥ हे हंस, मया भवान्सद्वायुरासादि प्राप्तः। किभू- रिमृज्य संस्पृश्य । किभूता गिरः-प्रियवादामृतं स्तुतिवचोल- तेन-भृशतापमतिशयितकामज्वर विभतीति । किभूतो मरुत्- अगममृतं तत्व कूप , आकर इत्यर्थः । एवंभूतो य. कण्ठतला- तुपारस हिमत्य सारः श्रेष्ठो भागो विद्यतेऽलिन् । ज्वरतप्तत्य गता । मञ्जलं सरसं च वच उवाचेति भावः । मृदु परिमृ शीतलेन वायुना यथा तापनाशस्तथा भवत्संगत्या ममेत्यर्थः । येति वा ॥ तदेव दृष्टान्तेनाह-धनिनां धनवतामितर एतद्विलक्षणो नीचो [ तुलाविपये तवाकृतिन वचोवम॑नि ते सुशीलता । द्रव्यरूपो वा संनिधि. सम्यनिधिः । सतां विदुपां पुनर्गुणवतां वदुदाहरणाकृतौ गुणा इति सामुद्रकसारमुद्रणा॥५१॥ संनिधि समागम एव संनिधि सम्यग् संनिधिन त्वन्यः । निधि- नेति ॥ है हंस, तव भाकृतिः स्वल्पं तुल्यत इति तुला उप- माया धनिकानां यथा हर्षस्तथा गुणिजनसंनिधिवासिनां हर्ष। यं तल्लक्षणे विपये न । उपमानाभावात् , कि तूपनानमेव । तुल्य- सबिति पृथग्वा । 'इतरत्त्वन्यनीचयो' इत्यमरः ।। ऽनयेति तुला उपनानं तत्य विषये लक्ष्ये उपमेयमध्ये न निष्ठति, शतशः श्रुतिमागतेब सा निजगन्मोहमहोपधिर्मम । के तूपमान वेनि वा ! तथा-ते सुशीलता सुस्वभावत्वं सुदृ-'आना तव शंसितेन तु स्वदृशैवाधिगताममि तां ५४ तत्वं वा वचीवन्मनि न वाग्गोचरो न, वर्णयितुं न शक्यत' इत्यर्थः । तथा-आकृतौ गुणा इनि 'यत्राकृतिन्नत्र गुणा वसन्ति' शतश इति ॥ त्रिजगतो मोहे मूळाप्रापणे वशीकरणे च म- हनि सानुद्रकशासत्स सारो रहलं तस मुद्रणा नियमना, संग्रह होपधिरुत्तनापधिः संमोहिनी विद्येत्यर्थः । सा भैमी शतशः श- इति यावत् । ला त्वदुद्दाहरणा वनेवोदाहरणं दृष्टान्तो यत्साः। तादहुन्नोऽनेकवारं वा मम श्रुनिमागतैव । अनेकवारं मयाकणि- अन्यथा सा निर्विपया सादिति भावः। तवाकृति गुणांश्च दृष्ट्वा तेवेत्यर्थः । अमुनानेन तव शंसितेन त्वत्कर्तृकेण सौन्दर्यस्थने नु जामुद्रिक्शाम्नकारैः पत्राकृतिलव गुणा वसन्ति' इत्युक्तम् । पुनरह तां भैनी स्वदृशैव स्वनेत्रेणैवाधिगतां दृष्टामवैमि जाने । उदाहरणं प्रथमदृष्टान्तत्वनित्यर्थ.' इति वा । नुलेति मणि क- यद्येवंविधा दृष्टा त्वया तर्हि मयापि दृष्टयेत्यतिमित्रतया लौकि- १.जनार्थान्तरन्याम्गेलकार' ति साहित्यविद्याधरी। : 'स्त्र १ मन्नादेति पास जाना । अत्रौदवारसान्न पूर्वकासाहे- पोशात्कार । नत्र वचोदताने ते कन् । दुलेशाचा निर्मिनन् । नुवचात् न इनकार ' इति जीवानु. । निगमोनिलार अवार्थानमदीन्तु तदेव । देन नान नालोक्षि' ले साहित्य पर च' इति माहित्यविद्याधरी । 3 पर योगदार.' विद्याधरी। ३ मित्र नामजन्मना सन्देनति नियन्गिन रति साहित्यविद्याधरी। मन नुसती मातोः नामसालि विपिनः केन्दस्योपनिनादनपोनि । पियानुसार- रोल वचनानन मानिनः । नया पन्मियते। पत्र मान्दापत्तिःसालदिन्न : चोपनामद त्रिीवातुः । माराम चपापनापोरनेोलिरनेता, सा.विकास मन्त्री मा. ने पारः रति जीवातुः । हित्यविद्यारी । इन्दन जीवानु । - . - ·4 . - ઉનાવાત્રાઇ अमुमुहन् अतीतपन्निति मुहेन्तपेश्च ण्यन्ताल्लुइ । तयो रमोहिम पुगवननवायुरूप विप माति आत्मना स-दहारिमन्ननववा निर्मयांटे कदपसरनिनो य आरिमांक व्यथा तद्रूपे नारी समुद्दे निमजतो बुटत. । निन· नैषधीयचरिते क्युक्तिः । यच्च बहुवारमाकर्ण्यते तत्कदाचिदृश्यतेऽपि । गतश मीकरोतीनि वा । विष मयते ददाति वा । कालनि । इति बहुर्थकारकत्वाच्छस् ॥ नीति कालस्तत्पुत्रस्वेवंविध एवं संभाव्यते । काम- नेत्रादपि मित्रवचनस्याधिक्यमाह- यहिना यथा काष्टं ददाते तथा मलयपवनसंधुलितेन पि६० अखिलं विदुपामनाविलं सुहृदा च स्वहृदा च पश्यताम् नाहमपि दद्ये इति भावः । मलयाचले सविधेऽपि नसूक्ष्मसाक्षिणीवदनालंकृतिमात्रपक्षिणी।। बाहुल्यम् । विषम इनि 'आतोऽनुपमग का' । फूकारमय । ताद्रूप्ये प्राचुर्य वा मयद । कालनि अखिलमिति ॥ चौ तुल्ययोगार्थी । सुहृदा मित्रेण च स्वहृदा पचायच् ॥ स्वमनेसा चासिलं समस्तं वस्त्वनाविलमसंदिग्धम् , अविपर्यन्तं च प्रतिमासमसौ निशापतिः खग संगच्छति य ना? आगमानुमानाभ्यां पश्यताम् , अनाविलमसंदिग्धं यथा भवति तथा वा जानतां विदुषां ज्ञातॄणामक्षिणी नेत्रे वदनालकृतिमात्रं मुसाल- किमु तीव्रतरैस्ततः करैर्मम दाहाय स धैर्यतस्कर करणमेव न त्वन्यत्तयोःप्रयोजनम् । यतः किभूते अक्षिणी-स. प्रतिमेति ॥ हे खग, असौ निगापनिश्चन्द्रः नाना विधेऽपि समीपेऽपि न सूक्ष्मवस्तुग्राहके । यन्नेत्रद्वयं स्वगतं कजलार- मासे यहिनाधिपं सूर्य संगच्छनि प्रविशति म चन्दन्नत. " कत्वादिकमपि ज्ञातुं न शक्नोति तदूरस्थं कथं गृहीयात् । असामी- सनात्तीव्रतरैरतितीर्णधैर्यतस्करैधर्यचौरैः करैः किरगैः मन प्यादिति भावः । अत. प्रत्यक्षं ताभ्यां दुर्बलमित्यर्थः । मित्रस्य हाय किमु । जात इति शेषः । उपलक्षित इनि वा । १. प्रथमग्रहणं हृदयापेक्षया प्राधान्यद्योतनार्थम् । एवंविधे अक्षिणी हिणां संतापकारित्वं स्वत एव रवेस्तैश्यमादायोत्प्रेक्षितम् ।। विदुपामलंकरणमात्र न, कित्यलंकृतिरेव वद कथय इति वा । सुहृ- न्योऽपि स्वतोऽपकारेऽसमर्थोऽन्यसहायोऽपकारं करोति । दा देशकालादिव्यवहितमपि पश्यनि न तु नेत्राभ्याम् । सुहृदेति तिमासम् । वीप्सायामध्ययीभावः। संगच्छतीति स' 'मुहृदुहृदो-'इति साधुः । नसूक्ष्मेति नसमासः सूक्ष्मसाक्षिणी इभावः ।। नेति केचित् । 'माग्रं कारयेऽवधारणे' । अग्रावधारणे मात्रदाब्द. कुसुमानि यदि सरेपयो न तु वज्रं विपवल्लिजानित अमितं मधु तत्कथा मम श्रवणग्राघुणकीकृता जनैः । हृदयं यदममुहन्नमर्मम यचातितरामतीतपत् ।। ११ मदनानलयोधने भवेत्खग धाय्या धिगधैर्यधारिण:५६ कुसुमेति ॥ यदि सरेपवः कामबाणाः कुसुमानि पुप्याचे अमितमिति ॥ हे सग हंस, जनलोकः श्रवणयोः प्राघुणकी- तु वनं । वज्ररूपा यदि न भवन्तीत्यर्थः । तत्तहिं तानि कृतानिभीकृता श्राविता तस्या भैम्याः कथा मम मदनानलस्य कुसुमानि विषवल्लिजानि विषवल्लीभवानि । यद्वा मन कामामेर्योधने दीपने धाय्या अग्निसंधुक्षणे समधी ऋग्भवेद्वति । सरेपयो वज्रमेव न तु कुसुमानि । लोकप्रसिद्विदिरा गांड तया ययाग्निदीप्यते। तथा तत्कथया मम मदनाग्निीप्यते । कि- तर्हि तानि विषवल्लीजातानि भविष्यन्ति । कुसुमत्वमस्तु भूता तकथा-अमितमनुपम, यहु वा मधु । दिव्यापरिमिताम- वल्लीजत्वं मास्तु । विपक्षे बाधकमाह-यद्यसात् अनू. तनुत्येत्यर्थः । मनो धैर्यधारिणो मन्मशानधीरान्पुरुषान्धिम् । पवो मम हृदयमतितरामतिशयेनामुमुहन्मोहयामासु, एतादृशा अधीरा निन्या. मम (इत्यय) विशेषणम् , अध- तपश्च तापयामासुः । अत्यन्तमोहतापी विपवलीजत्वेन विक पंधारिण इति वा । नदा मां विगिन्यर्थः । 'ऋम्मामिधेनी धाय्या संगच्छेते । तसाद्विषवल्लीजान्येयेत्ययः । 'इपुद्वयोः' इत्यना च या सादमिममियनी' इत्यमरः ।। विपमो मलयाहिमण्डलीविपफूत्कारमयो मयोहितः । कत्वात् 'गनियुद्धि-' इत्यादिनाऽणी की कर्मत्वात् ।। मिति द्वितीया । अनितराम् 'क्रिमेत्तिश्-' इत्यामु.॥ खंग कालकलत्रदिग्भवः पवनन्तद्विरहानलैघसा ||५७॥ विषम इति ॥ हे मग, तद्विरहानझे भीवियोगदिन्तस्य तदिहानवधा निमजतो मम कंदर्प शराधिनीग्धी धमा इन्धनेन मया गाउदिग दक्षिणा तत्र भव. पवनो भव पोन इवावलम्बनं विधिनाकसिकसृष्टसंनिधिः । गायुदा गवात. विपनो दुमह अहिननम्ति । किभूत माद माना नाटली भुजंगममहतन्त्र विर्ष तन्य कहा-पोत इव समुदतरणयानपानमिय । किभूतस्य मन तदिति ॥ हे हंस, तत्तस्मात्रं ममावलम्बनमानारो म । नया को काव्यप्रकारे-ar बिना ब्रह्मगायन वा आकस्सिकोकमान्मृष्टो । । दागिनन्' दर्शन साहित्य न मनिधि यानि व्यं यस । अपारे समुद्र निमाना है। 'कर' मादिन्यत्रियाग। ३ . पकानगर पंत मादित्य , कारपहा पाया दी। नन्दननगर माहित्यविद्या बालान पर . ::जानकायोमा कर.' भीरतु. 1 : ..-'..यनमनन्' इति मारियविद्या सगननम्म - - - .

·द्वितीयः सर्गः। ४५ -- - दैववशात्समीपगतः पोतो यथा आलम्बनं भवति, तथा प्रस्याप्य वनवेश्म उद्यानगृहमविशत् । किभूतः-धैर्यवान्धैर्य- मिपि भवेति भावः । हेतुशुन्य कालोऽकलादित्यनेनाव्ययेन युक्त । यावद्धसागमनं तत्रैव प्रतीक्षाकारित्वात् । तथा-सूनृत. श्यते । तत्र भव आफलिकः । अध्यात्मादित्वाञ् 'अन्ययाना, वाचि प्रिये सत्ये च वचति वृहस्पतिरिव, न तूपचारवादी । साने टिलोप.'॥ तथा रमणीयत्वात्स्मृतिगोचर सरणविषय लग्नगते. कलहसशं. अथवा भवतः प्रवर्तना न कथं पिष्टमियं पिनष्टि न।। सितहसभापितै कलैगम्भीरैः सभापितैर्वा निलितः साधयः । वत एव सतां परार्थता ग्रहणानां हि यथा यथार्थता ॥ अथ भीमसुतावलोकनैः सफलं कर्तुमहस्तदेव सः। अथवेति ॥ अथवेति पूर्वापरितोपे । इयम् 'भव पोत इबाव- क्षितिमण्डलमण्डनायितं नगरं कुण्डिनमण्डजो ययौ६४ बनम्' इत्यादिका नोऽलकर्तृका भवतस्त्वत्कर्मिका प्रव अयेति ॥ अधानन्तर सोऽण्डजो हसो भीमसुता भैमी तसा ना प्रेरणा पिष्ट पिष्टमेव कथं न पिनष्टि । पिष्टपेपणन्यायं कथ अवलोकनैर्दशनैस्तदेवाहदिन सफलं सार्थक कतुं कुण्डिन नाम नुसरतिव्यमित्यर्थः । ननु स्वत प्रवृत्तौ पिष्टपेपगं न तथान्ती- नगर ययौ जगाम । किभूतम्-रमणीयत्वा म्यधिष्ठितत्वाच राराक्षायां स्वत प्रवृत्ति दृष्टान्तेन समर्धयते-हि यस्मात्सता क्षितिमण्डलस मण्डनायितमलंकारीभूतं मण्डनमिवाचरितम् । साधूनां परार्थता परोपकारित्वं स्वत एव । परप्रेरण नापेक्षते तदेवेत्यनेन क्षणमपि विलम्बो न कृतः। तेन परोपकारित सूच्यते ॥ वये । तलापिष्टपणतुल्या प्रवर्तनेति भावः । यथा ग्रहणाना तद्गमने लोकत्रयेण शकुनान्याह- नाना यथार्थता प्रामाण्य स्वत एव । ज्ञान खतः प्रमाणमिति पिनासका. । यद्वा गृह्यते ज्ञायतेऽयों थैलानि शब्दास्तेषां यथा- प्रथमं पथि लोचनातिथि पथिकप्रार्थितसिद्धिशंसिनम् । तानुगतार्थता स्वत एव । वृक्षशब्दोच्चारणमात्रे मूलशाखापत्रादि कलसं जलसंभृतं पुरः कलहंसः कलयांव व सः ६५ त्यिक्षमिव स्फुरनि यथा तथा सतो नाममात्रे गृहीते तेपा परोप- प्रथममिति ॥ स कलहंस. प्रथम पथि मागे लोचनातिथि रित्वं स्फुरत्वेव । 'एक सत्पुरुषा. परार्थघटका. स्वार्थ परित्यच लोचनगोचर जलमंनृतं जलपूर्ण कलसं घट पुरोऽग्रे कलयारभून '--' इत्यादि भर्तृहरिः । अन्यद्विस्तरभयान लिस्यते । प्रवर्तनेति ण्यान--' इनि युच् । न इनि 'अलदो द्वयोश्च' इत्येकन्येऽपि ज्ञातवान् । स्वानुकूलं शकुनमग्रहीदित्यर्थः । अतिथिशब्देनाक लिकोपस्थिति सूचते । बुद्धिपूर्वक शकुन तथा न फलदं हुवचनम् ॥ यथाकलिस्न् । किनूतं कल्मम्-पथिकै प्रार्थिता या सिनिम्नां व वर्मनि वर्ततां शिवं पुनरस्तु त्वरित समागमः । ममतीति दामिनं द्योतकम् । पचिक 'पथ. कन्'॥ अयि साधय साधयेप्सितं सरणीयाः समये वयं वयः॥ अवलम्ब्य दिदृक्षयाम्बरे क्षगमाचर्यरसालसंगतम् । तवेति ॥ वर्मनि मार्गे तब शिवं क्ल्याणं चर्नता भवतु । स पिलासबनेधनीभृतः फलमैक्षिष्ट रमालसंगतम्६६ हनरास तर त्वरिन शीघ्र समागमो मया सह मेलन पुनरस्तु अवलम्पति !! न हमोयनानना नलम्प लिागरने पतु । अयि हस, इप्सित भैमीप्राप्तिलक्षण नदभिरपित साधर श्रीहारने रसाटे जाने मगत रस फलमलिए ददर्श । फलना- यय निप्पादर । स्वातिद्योतनाथ वीप्ता । साधय गट अर्शन कानिचिन्न् , नुतरानावकरयाननिनि ना.। भनिमत साधय अर्पिति वा । हे र पलिन्, पर समये सबी कि कन्या- मुदन दिया मागापोरनेरच्याम्पर नकाशे “हित्यसमर एकान्ते लनच्या. । तस्यानलदगिलाप उत्पादयि रनोपोचानना बरसेनालन नन्द गन गमनमरदम्न्यानिय दिति चिन् । अथ च रिचिनियन्धपाशदासमये वय इति पक्षिजति ।। न्यादय पारसिय नरपीया । 'अनुनये स्वयि' दयनर । गम् ननदो योध' प्रत्यय ये बहुपचनन् । पर्ने 'त्यादीना ननमः कलभैल्पानिनं बलदै भरिताशुपं नगम् । मेध-'त्यसद रोष ॥ स ददा पतङ्गपुंगवो विटपच्छन्नत पनगम् ।।६७॥ इति तं न विसृज्य पैर्यवानुपतिः सन्तवाग्रस्पतिः । जनल इति । स तदाब पत्रिी नापन ददा सा अपिराउनवेश्म विलितः स्मृतिलनःकलहंसितः ६३ कितन-नगल नागल सकतन् । कम हुमा य ! ! सोनि वनित कि:T --- ॥

·दान-उचानानुननाना नरमा बारान. रमननुन वन मनानालाच गाता . ","41:4 . मममममीमादित्यविद्याधरी। नाम -- -- । . चन्द्रनत्य मिनं शरुलं तहनिरा निन्दया मित्तयो पर । 'त्र मायलिङ्गपुनरनारदानासारकागे । पल मर नैपधीयचरिते नमशकुनमतस्तेषां उन्नत्वमुक्तम् । 'कलभः करिशावकः', 'हस्त्र-किंभूतेन-भुवि भूम्यां तस हंसस्य छाया नन्जायमान्य शाखाशिफः क्षुपः', 'तरक्षुस्तु मृगादनः' इत्यमरः । 'स्युरुत्त- तदवलोकनार्थ तत्क्षणात्तम्मिन्नेव संग दिवि गगने रपदे व्याघ्रपुंगव-' इत्यादिवचनात्पुंगवशब्दः प्रशंसावचनः । मासु च वितीण दत्तं चक्षुर्यन । किंभूनः-(यन.). प्रशस्तः पतङ्गः । 'प्रशंसावचनैश्च' इति समासः । छनेनि 'या शयेन वेगेन द्रुतं अटिति मुक्तस्त्यनो दक्पयो दृष्टिमा दान्तशान्त-' इनि साधुः । पन्नगेति 'सर्यग्रपन्नयोरुपसंख्यानम्' भुवि तच्छायां दृष्ट्वा तदवलोकनाथ यावदन्ताग्य इति ॥ च दृष्टिदीयते तावदेवानिवेगेन दुरगामिन्वान्नालोकोनि स ययौ धुतपक्षतिः क्षणं क्षणार्धायनदुर्विभावनः । यन् इतीणः दातरि रूपम् । तच्छायम् 'विमापा सेना- विततीकृतनिश्चलच्छदः क्षणमालोककदत्तकौतुक:६८ नपुंसकत्वम् । दृक्पथः 'ऋ-' इत्यादिना ममामान्तः । स इति ॥ स हंस एवंभूत. सन्ययौ । किंभूत-क्षणं नि वनं पथि शिश्रियेऽमुना कचिदप्युचतगट्ठचार शत्कलालक्षणं धुता कपिता पक्षनिः पनमूलं येन । तथान सगोत्रजमन्ववादि वा गतिवेगग्रसरठ्ठचा लत अणमूख्यमयनं गमनं तेन दुर्विभावनो दुर्लक्ष्यः । तथा-क्षणं न बनमिति ॥ अमुना हंसेन पयि मार्ग कचि . विततीकृती विस्तारितो अत एव निश्चलो निष्कम्पो छदौ पनौ वनं न मिश्रिये नाश्रितम् । किभूतम्-उच्चतराणां पर यस्त्र । सर्वापि पक्षिजानिः । अत एव आलोककानां पश्यतां चारुता यत्र । तथा-वायवा सगोत्रनं स्वज्ञानिमात्र जनानां दत्तं कौतुकं येन । एकत्र दुर्लक्ष्यत्वादेव कौतूहलम् । नान्ववादि नानूदितम् । सगोत्रैः सह संवादो न कृत : आलोकयतेबुल॥ किभूतेन-गतिवेगेन गमनवेगेन प्रसरन्ती त्रुचियंत्र । तनुदीधितिधारया रयाद्तया लोकविलोकनामसौ । स्थितिः स्त्रयूथ्यसंभाषणं च पक्षिजानिः । छदहेम कपनिवालसत्कपपापाणनिभे नभस्तले॥६९॥ तेन न कृतमिनि गमने मादरत्वं सूचितम् । सगोत्रनि जनपद-' इति सः । गिनि संपदादित्वादावे किम् ॥ तन्विति ॥ अमी हंसः, अलसद्वराज । कि कुर्वनिव-लोक- पिलोकनां जननयनगोचरं गतया प्राप्तया तनुदीधितिधारया शरी- अथ भीम जेन पालिता नगरी मञ्जरसी धराभिः रदीप्ति गरया, गमनवेगात्तन्वी कृशा या दीधितिधारा दीप्तिधारा पतगस्य जगाम दृक्पथं हरशैलोयमसौधराजिता. तया या कृप्या कपपापाणनिने निकपोपलतुल्ये गगने नभन्नले अथेति ॥ अथ धराजिता राज्ञा भीमेन पालिनासा न उददेन पक्षमुवर्ग शुखमयुद्धं पनि परीक्षार्थ कपन्निव उपन्निव । न्दरी कुण्डिनाख्या नगरी पतगस हंसत्य दृक्पयं दृष्टिगोर निको मुपपलपापि जनविलोक्यते ॥ गाम । किभूतेन-भीमौ शत्रूणां भयजनको भुत्रो यच विनमद्भिरधःस्थितः खगैझटिति श्येननिपातशतिभिः। भूता-हरशैलः कैलासम्नदुपनन्तसदृशैः सोधे: सुधार स निरक्षि दृकयोपरि सदझांकारितपत्रपद्धतिः ॥७० पालित । मौधराजिता, अमौ धराजिना इनि विरोधाभास । राजगृहैः राजिता शोमिता । कैलासोऽपि भीमभुजेन हरत विनमद्भिरिति ॥ स हंस. स्वापेक्षयाऽव म्यित, सगै. दायितं प्रति यत्र संतता रतिहासा इव रेजिरे नुन पशिमिरच्या दशा दृष्ट्या उपयू, निरक्षि दृष्टः । किभूत नस्य निपानादिभिर्निपतनदानशोः । अत एव झटिति स्फटिकोपलविग्रहा गृहाः शशभृद्धित्तनिरङ्कभित्ता. दिनमहिनंम्रीभूतः । फिभूनः-( इयेननिपातशनायां हेतुः ) दयितमिति ॥ अमो का यत्र नगयां गृहा भुयो मार संदन कंगन झांसारिना झान् इन्याकारकशब्दं कुनी पद्मपनि. तुल्याया रनिहामा कलिहामा इव रेजिरे शुशुभिरे । पक्षसरांय । नत्रनपक्षिजानिरियम् । झांकारितति तारका- रनिहाया.-दयितं पृथ्वीपनि भीमं प्रति संतता निल देवदतम् । विदो जरे' इति निरातः ।। प्रवृत्तावा। फिभूना गृहा.-स्फटिकोपला स्तटिकरमानिक दोन जनेन यनमा भुवि तच्छायमवेक्ष्य तत्क्षणात् । म्वरूपं येपाम् । स्फटिकरत्ननिर्मिता इत्यर्थः । तथा दिवि दिक्षु वितीचा पृथुवेगद्रुतमुक्तपथः ७१ दहा पनि । अनेन यनान्टबनी ईमो न हो न दृष्ट । का---'पुनामदानाना विच्छिनाकाराटना । :-नगर रंद साहित्यविद्याग । माहिन्यविद्याधरी । उचारचान्नन्' इति पाटेन न जाननन. चाला संनि व्यान्वयन' ति माहियविद्याधी। 1-44-7 दिनदमन नकारा साहित्यविद्यारी। निटकोवानुमुन्यावबोधापारियविद्यापी . म - पन ...': दीवानुः। । कायदव" +4 . "मामन नि . .

·द्वितीयः सर्गः। ४७ . Trगा गुनगाडायनुल्यग्यम् । रनियम कानन पनि चीणा सुदतीजनमजनापितघुसणैर्गत्र कपायिताशया । मा भपन्नि अन्यदा न । 'गृहा पुनि च भुर', 'मित्तं न निशासिलयापि वापिका प्रससाद ग्रहिलेव मानिनी रिलम्पले ना' इत्यमरः । मनना. 'ममा चा-' इनि पसे लोपाभार 'भित्त शकलम्' इति साधु ॥ सुदतीति ॥ गत्र वापिका जलकीडादाधिकापिलयापि सरल- यापि निशा रान्या न प्रमसाट न स्वच्छाभूत । फिमृता-सुद- पनीलमणीगृहत्यिपामुपधेर्यत्र भयेन भास्वतः । तीजनाना सुन्दरीममूहानां मजनेन जलकीडया अपितैर्विनीणे- शरणार्थमुवास वासरेऽप्यसदावृत्युदयत्तमं तमः ॥७५॥ धुंगृगैः कुमारागै कपायित. कलुपिन आशयो मध्य यस्याः । नृपेति ॥ यत्र नमोऽन्धकार नृपस राज्ञो नीलमगीनिर्मिना पेच-महिला आग्रहयती मानिनीय सुन्दरीव । अनेन कुमा- गृहान्लेषां विपनामामुपधेयाजान भाम्वतः सूर्यादयेने हे. रागाहुल्य सूच्यते । मानिन्यपि सपनीजने प्रतिफलितं प्रिय- तुना वासरे दिवसेऽपि गरण गृहं रक्षितार वा अयते ताश मागराग दृया प्रियेण नमस्कारादिना प्रसादितापि मफल- यापि निशा रान्या न प्रमीदनि । सापि घुसगै कपिता । पन् उमाम वमनि ल । इन्द्रनील निर्मितगृहदीप्तयो न भवन्ति, फि त्वन्धकारोऽयमिति भार । शत्रोभीतोऽन्योऽपि रक्षितारमाध- नथा--अशया शयन शयः स्वप्न म न विद्यते यस्या इति वा । -- यते, तदाश्रयेगोदय प्रामानि च । फिभूत तम -असती अविद्य- सुस्तीजने मजनमासक्तिरिति वा । शोभना दन्ता यस्याः सा। 'अग्रान्तशुन्द्-' इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वान्नित्य चीसज्ञ- माना आवृत्तिव्याघुटनं यस्य तत् । अत एवानिशयेनोदयत्प्रस- त्वात् 'खिया संज्ञायाम् इति वा दनादेश. । निशा 'पदन्न-' इति रत् उदयत्तमम् । तत कर्मधारयो वा । अन्यत्र रात्री तमन्ति- निशाया निश् । 'ग्रहोऽनुग्रह निर्वन्धी' इति विश्वः । ग्रहशब्दो • एति दिवा व्यावर्तते, अन तु रात्रिदियम् । असती अविद्यमाना निर्गन्धवाचक । प्रकृते तु माननिर्गन्ध । तुन्दादेराकृतिगणवाभ- आवृति. प्रनिवन्धकं सूर्यादि यस्य । अत एवोदयत्तममिति वा । यणादिलच् ॥ -सूर्याटेरिन्द्रनीलदीप्तिप्रतिरन्धरुत्वाभावादतिनिविडमिति वा 'उपधियाजचक्रयो ' इति विश्व. । मणी इति 'कृदिकारात्- क्षणनीरवया यया निशि श्रितवमावलियोगपट्टया । इनि दीप् । भावत इति 'भीत्रा-' इत्यपादानस्वम् । शरणार्थ- मणिवेश्ममयं स्म निर्मलं किमपि ज्योतिरवाह्यमिज्यते॥ मिनि 'चतुर्थी तदर्धा-' इति समास । पक्षे 'कर्मण्येण्' ॥ क्षणेति ॥ यया नगर्या निशि मध्यरात्रे क्षणनीरवया क्षणमात्रं सितदीप्रमणिप्रकल्पिते नि शब्दया मणिवेश्ममयं रत्रगृहरूपं निर्मलमुज्वलमबाह्यं प्राका- यदगारे हसदकरोदसि । रमध्यस्थितं किमपि वक्तुमशक्यं ज्योतिस्तेज इज्यते स प्राप्यते स्म । किभूतया-श्रित आश्रितो वप्रावलिरेव प्राकारपहिरेव निखिलानिशि पूर्णिमा तिथी- योगपट्टो यया । एतेन मणिगृहबाहुल्य सूचितम् । अन्ययापि नुपतस्येऽतिथिरेकिका तिथिः ।। ७६ ॥ योगिन्या क्षणमौनिन्या आश्रितयोगपट्टया च निर्मलमविद्यादिदो- सितेति ॥ यदगारे यस्या नगर्या अगारे गृहेषु । जातावेकवच- परहितं किमपि वाझनसयोरविपयम् अवाह्यमाभ्यन्तरमात्मलक्षणं नन् । निशि राबावेकिका एकाकिनी पूर्णिमा तिथिनिखिलान्प्र- ज्योती रात्रौ पूज्यते । विषयीक्रियत इत्यर्थ । यजे. प्राप्तिरप्यर्थः । तिपदादीन्सक्लान्तिथीनतिथिर्याचको भूत्वा सन् उपतस्ये प्राप। क्षणेन परमात्मसाक्षात्काररूपेण यन्नीर सात्त्विकभावजनितमश्रुजलं :- आगन्तुकरूपेण संगत इत्यर्थ । फिभूते-सिता स्फाटिका दीप्रा तद्वाति प्राप्नोति तादृश्या वा । आदन्तत्वात्क. । तदुक्तं गीता- दीप्तिमन्तो ये मणयो रतानि ते. प्रकल्पिते निर्मिते । तथा- याम्-'या निशा सर्वभूतानाम्-' ईत्यादि । : हसन्ती प्रकाशमाने अङ्गरोदसी समीपद्यावापृथिव्यौ यस्य । यद्वा विललास जलाशयोदरे कचन द्यौरनुविम्बितेव या । । हसतो मध्यो ययोरेवविधे रोदसी द्यावाभूमी येन । सर्वास्वपि रात्रिपु सितमणिनिर्मितगृहप्रभापटलेन द्यावाभूम्बोरन्तरालस्य परिखाकपटस्फुटस्फुरत्प्रतिविम्बानवलम्बिताम्बुनि ॥ :' प्रकाशमानत्वादन्धकाराभावात्पूर्णिमैव जातेति भ्रान्तिर्भवतीति । विललासेति ॥ या नगरी क्वचन कस्सिश्चिजलाशयोदरे ज- । 'निथयो द्वयो' इत्यमरः । दीप्रेति 'नमिकम्पि-' इति लाधारमध्येऽनुविम्विता प्रतिविम्विता द्यौरिव स्वर्ग इव बिललास र । उपतस्ये 'उपादेवपूजा-' इत्यादिना संगतकरणे तङ् । शुशुभे । मध्य एवं प्रतिविम्बितेत्यत्र हेतुमाह-परिखेति । प्रा- एकव एकिका । एकादाकिनिचा' इति स्वार्थ के ॥ कारपरितो जलसहितो गर्त परिखा तस्या कपटं व्याजस्तेन स्फुट प्रव्यक्तं स्फुरता प्रतिविम्बेनानवलम्बितमसंवद्धमम्बु यस्य यन्त्र वा। १ 'अत्रानुप्रासोत्प्रेक्षालुप्तोपमाल्कार' इति साहित्यविद्याधरी। महति जलाशये नगरीरूपाल्पपरिमाणा द्यौ. प्रतिविम्वता । प्रनि- • अत्राप{तिविभावनोदात्तालकार. । तत्रापद्धतिविनावनयो कारणभूता वानरे हि तनतो नारी हेतुरिति कारणे सत्याप कार्यानुत्पत्तिविभावना । १ 'भत्रोपमोदात्तावलकारी' इति साहित्यविद्याधरी। २ दिव्यते' इति इन्द्रनीलमर्गना गृहात्तत्र मन्तीत्युदात्तन् । यदुत काव्यप्रकाशे-सामराजदीक्षितमूलपुस्तकपाठ. । जीवातावपि ईक्ष्यते सेव्यत इत्येव पाठो 'उदात्त वस्तुन. तपत्' इति साहित्यविद्याधरी । ३ 'अत्रानुप्रासोऽल-दृश्यते । ३ सत्र न्याप्तिरिनि पाठे मान तु 'अमोतियाप्तिकर्ना यनिरप्य- कार । नातु तिथिपु पूपिनासबन्धप्रतिपादनादत्तवन्ये सवन्धरूपाऽतिश- इव वते' इति पापमहानाप्यन् । ४ 'भत्रोदात्तनलकार' इति साहि- योक्तिरपि । तथोदात्तनापे । तिथीना गृहत्स ववहारननारोपात्नमानो- त्यविद्याधरी । 'भत्र प्रस्तुननगर्गविशेषणमान्यादप्रतुनचोगिनीमतीने तिराम । अतिपित्पत्वाल्मिनाया रूपानपि' इति साहित्यविद्याधरी । सनानोक्तिः' रति जीचातु.। । भाव ·--..-:। नुवामादमारेन बरन जीवातु । २ “मन पहुवचनम्' द गरि भूद उत्पा । . ते न लधोभागे स्थितत्वादित्युभयत्रापि नारदस्य सत्यवाना ४८ नेपधीयचरिते विम्वस्थाने चोदकं न दृश्यतेऽपरितस्तु दृश्यते । मध्य एव च वपुः स्वरूपं वर्धिन् । इन्दुमौली यस्य तत्ता महादेवर प्रतिविम्वितत्वात्परितो यदुक्तं सैव परिखेति भावः । नगर्या गृहस सूच्यते । गोऽपि मल तामा स्वर्गसाम्यम् ॥ दौर गरीर च धारयनि । कण्ठदेशे मेघा अग्रभागे बजते दिवि यगृहावलीचलचेलाञ्चलदण्डताडनाः। त्युच्यत्वं राजगृहस्य सुच्यते । 'सुधालेपेऽमृने स्नुही' इत्यमर' ! व्यतरनरुणाय विश्रमं सृजने हेलिहयालिकालनाम् ८० बहुरूपकशालभलिकामुखचन्द्रेषु कलङ्करवः । बजत इति ॥ यद्गृहावली यस्याः प्रासादपतिः, तस्याश्चलचे- यदनेककसौधकंधराहरिभिः कुक्षिगतीकृता इव|| लाचलाश्चञ्चलपताकावस्त्रग्रान्ताम्त एव दण्डाः प्रतोदास्तैस्ताडना वह्विति ॥ बहु रूपकं सौन्दर्यमाकृतिर्वा यासामेवत्रिधा हननानि (कर्यः ) दिवि गगने बजते गच्छते । हेलिः सूर्यम्त- लभलिका दन्तादिरचिता नम्भाटियु निर्मिता पुति स हया अश्वास्तेपामालि. पतिस्तस्या. कालनां प्रेरणां सृजते मुखान्येव चन्द्रास्तेषु कल करायः संभाविता लान्छनमुगा कुर्वते अरुणाय सूर्यसारथये विश्रमं विश्रान्ति व्यतरन्ददुः । पता- नगर्या अनेककानां बहुमंन्याकानां सौधाना प्रासादाना कावस्त्रचाञ्चल्यदर्शनेनारुणप्रतोदताडनबुझ्या सूर्याश्वश्रेणिस्त्वरिता गतः कृत्रिमहरिभिः मिहै. कुक्षिगनीकृता इव भक्षिना र गच्छति । अत एवारुणस्य विश्रान्तिः । गृहाणामुञ्चत्वं पताकायु-श्यन्ते । कुक्षी गतान्तादृशाः कृताः । चन्द्रपु हा क्तत्वं च । 'हेलिरालिङ्गाने रवी' इति यादवः ।। व्यम्, तु तत्र न विद्यन्ते तहि कंधरागतः सिंहमक्षिता क्षितिगर्भधराम्बरालयैस्तलमध्योपरिपूरिणां पृथक् । लक्ष्यन्ते । निष्कलङ्गानि तासां मुखानीत्यर्थ. । वहरूपवेति जगतां किल याखिलाश्ताजनि सारैर्निजचिह्नधारिभिः स्वानिवृत्तिः ॥ पाद्विभापा' इति कप् । पुंवदाबाहान्निवृत्ती 'प्रत्ययस्थात्-', क्षितीति ॥ या नगरी जगतां सौरः श्रेष्ठरंशैरिवाजनि निर- बलिसझदिवं स तथ्यवागुपरि साह दियोऽपि ना.. मायि । फिल इबाथैः । किंभूतैः सारै--क्षितिगर्भः पातालम्, अपराध कृता ययेव सा विपरीताजनि भूविभूपया धरा पृथी, अम्बरमाकाशम् , एतत्रयमालय आश्रयो येपां तैः । फिभूतानाम्-तलमधाप्रदेशम् , मध्य धरारूपम् , उपरि आका वलीति ॥ तथ्यवाक्सत्ययाक्स नारदो वलिसन पाताल शरूपं पूरयन्ति व्यामुवन्ति । एतत्संज्ञकानामित्यर्थः । पुन: किं- क्षणां दिवं स्वर्ग दिवोऽपि स्वगीदप्युपरि अतिरमणीयामाई भूतै.-(तुगर्भ विशेषणम् ) पृथर निजं स्वकीय चिह्न लक्षणं वदनि स । 'स्वर्गादप्यतिरमणीयानि पातालानि' इति । तद्वारिभिः । पातालस निध्यादि चिह्न, तत्तलगृहेपु । धान्यादि नारदवचनम् । अथ च गन्दच्छलेनोर्बभागे पातालमिनि । भूमेखित, तन्मध्यगृहेषु । सकन्दनादि स्वर्गचिह्न, तदूर्वगृहेषु रभावात्कथं तस्य तथ्यवास्त्वमित्याशय शब्दच्छलेन पियन इत्यर्थः । त्रिभूमिगृहयुक्तेत्यर्थः । जगत्रयसानिमित्तत्वा- अथ पश्चाविभूपया पृथिव्या अलंकारभूतया यया नगयां देवामिला मकलाग्यद्भुताश्चर्यरूपा अखिलादपि त्रैलोक्यावद्भुता । हीना कृतेव जितेवेत्यर्थः । अथ च अयोदेशे कृतेव सा । एकर लोस्यरूपत्वादावर्यकारिणीति भावः । एकस्मिन्नपि लोके द्यौविपरीता अन्यादृश्यजनि जाता । अधोभागे बभूवत्या चनमानयेऽपि लोकान्तरवस्तुगनाहिसय इति वा । 'अध स्व-पूर्व भू.कात्स्वीकाचोधमभूदिदानी ताभ्यामधोभागे रूपयोरगी नलम्' इत्यमरः । परा च अम्बर चंति समासं कृत्वा विपरीत्यम् । अथवा अन्या जितत्वादेव पातालस्याप्यवस्था पूर्वपदेन समामः ॥ दधदम्बुदनीलकण्टतां वहदत्यच्छमुधोज्वलं वपुः । स्त्रगीत्पाताल रमणीयं तदप्यनया जितमिति स मियमतिरमणीयेति श्लोकतात्पर्यम् ॥ कथमृच्छतु यत्र नाम नक्षिनिभृन्मन्दिरमिन्दुमालिताम् प्रतिहट्टपथे घरट्टजात्पथिकाहानदसक्सौरभैः । दधदिति । यत्र नगवां मितिभृन्मन्दिर गतगृहमिन्दुमौ- दिला पन्द्रयुनाना चन्द्रोपरत्व, चन्द्रयुतमन्नाय च कथ कलहान बनान्यदुत्यितादधुनान्युज्झति परिवर:४५ नाम न माउनु प्रामोव । मप्र टोट । फिभूनम्-अम्बुदम- प्रतीति । प्रनिरपये सर्वेप्यपि विपणिमार्गेषु पधिकार न.ल. दमन बन्द टन्यानीयः दियो यत्व नन्य भावनना थारनेपामाहानमाकारणं तदनि मादानदानि सक्तना टाइन् । नायच्यापिनांच्या मुघया लेपनोवलं भागि योगन्ध्यानि त. कन्या तरुपललिताहा घरहा होगमा नमानीया बाहिर १ कार' नि मारिन्यविद्याधरी । अनि, नवय.सी. -* পশন আলি- না নামণি ব্যথা, গলা মিলিগাল-সেfi - -मटरमान - सामान्य नाम पनि । किन् । अनेकमिनि । म पनीरत। 3 14 14-आ. मानन र माया प्रेमापकाका'' माहाविद्या मंगे। पारियविद्या वर्ग। निष्पा पाटमिलकीयानुमत 2, 2004 - 4 . . . ना. विष्णुपुराणम् मुखादया।६ मा गनि साहित्यप्रियाग -- A - dिi. - - . न ·द्वितीयः सर्गः। ४९ . । 'णपापाणो घरटस्तस्माजाताद्यदुस्थितायरया नगर्गा उदिता- बहुकम्बुमणिर्वराटिकागणनाटत्करकर्कटोत्करः । लहाजातो यो घर्घरस्वर परुपशब्दोऽधुनाप्यद्यापि घनान्मेघा- हिमवाल तयाच्छवालुका पटु दयान यदापणार्णवः८८ 'झति न त्यजति । यत्तच्छब्दार्थोऽर्थीदम्य । सक्तनामामोइमा- वहिति ॥ यस्या आपणो हट एवार्णव पटु सातिशयं द- य पान्धा भोजनार्थ तनत्यान्सक्तस्त्यतुं न शक्नुवन्ति, मेघाश्च ध्वान गर्जितवान् । किंभूत -बहव. कम्बव. शहा. मणयो नगृहं प्रत्युत्सुकयन्तीति सक्तुनिमित्तो मेघघरट्टयोः कलहः । मौक्तिकादयश्च येत्र, समुद्रोऽप्येवम् । तथा-वराटिकागणनायां या पीडयन्ति सक्तुपरिमलैघरट्टा जीवन्ति । तेन मेघानां धर-पकगणनार्थमटन्तो भ्रमन्त. करा हस्ता एव कर्कटोत्करा. कुली- नां च नित्यं कलह । तेन घर्घरस्वरोऽद्यापि मेघारा मुञ्चतीति रसमूहा यन समुद्रे भ्रमत्कुलीरास्तिष्ठन्ति । तथा-हिमवालुकया । घरहाः पान्थाहान ददति मेघाश्च द्यन्ति खण्डयन्तीति भाव.। कर्पूरेणाच्छवालुको निर्मलसिकतः । समुद्रे सिकतास्तिष्ठन्ति ऽतिरोपाकलहं करोति घर्वरस्वरस्त न सजति । सर्वोपकारित्व तत्स्थानेऽत्र कर्पूर. । सिफतासाम्येनान कर्पूरवाहुल्यम् । तत्र देशे गर्या द्योत्यते । हद्दपथे च कलहो भवति । 'ऋक्-' इत्यादिना मासान्त 'तृतीयासप्तम्यो.-' इत्यमभावः । घर्घर पृथक्पदम् ॥ बाहुल्येन कपदैरेय व्यवहार । पटुशब्देन जनसंमर्द, सूच्यते ॥ यदगारघटादृकुटिमस्रवदिन्दूपलतुन्दिलापया । रणः कनकस मानिनी दिवमङ्कादमराद्रिरागतास् । मुमुचे न पतिव्रतौचिती प्रतिचन्द्रोदयमभ्रगङ्गया ॥८९ नरतकपाटपक्षतिः परिरभ्यानुनयन्नुनास याम्॥८६॥ यदिति ॥ अनगगया आकाशगङ्गया प्रतिचन्द्रोदयं चन्द्रो- वरण इति ॥ कनकत्स सुवर्णय वरण प्राकार एवामरादिः दये चन्द्रोदये पतिव्रतीचिती पातिव्रत्यौचित्यं न मुमुचे न त्यक्तम् । (मेरु मानिनी कोपनां अत एवाज्ञात्त्वोत्सङ्ग त्यक्त्वा आगतां किभूतया-यदगारघटानां यत्या गृहसमूहानामहा उपरिगृहास्तेपु एवं प्राप्तां यां नगरीमेव दिवं परिरभ्यालिङ्गय अनुनयन्प्रसादय- कुहिमा वद्धभूमयत्तासु त्रवन्तो गवन्तो य इन्दूपलाश्चन्द्रकान्ता- (वास । मेरुः कथं तत्रागत इत्यत भाह-धनरते निविडरने स्तैस्तुन्दिला वहुतरा आपो जलानि यस्यास्तया । चन्द्रोदये स- विडे वा रनकपाटे ते एव पक्षनी पक्षौ यस्य । सपक्षत्वात्तस्य मुद्रोदकवृद्धिर्भवति गङ्गा च तत्पनी चन्द्रकान्तगलदुदकसपर्का- बागमनन् । उवासेत्यनेन तदिच्छया तत्रैव स्थितो, न तु तांद्वर्धत इति पातिव्रत्यौचित्यम् । 'आति मुदिते हृष्टा प्रोपिते म- हीत्वा स्वगृहं नेतुनशफत् । अतिमानिनीत्वाचाद्यापि नानुनेतुं लिना कृशा' इत्यादि पतिव्रतालक्षणन् । अनेनाकाशगङ्गाया अपि स्यते । स्वर्णप्राकारो नेस्तुल्यः, नगरी स्वर्गतुल्या, रतकपाटे कुटिमानामूर्ध्वभावत्वं सूच्यते । तुन्दिला मत्वर्थे 'तुन्दादिभ्यः-' हमाद्रिपक्षतुल्ये । अन्योऽपि मानिनीमन्यत्र गतामालिझ्यानुनयं इतीलच् । लक्षणया पुष्टत्वम् । तुन्दिलापयेति 'अक्-' इत्यादिना तदनुरोधात्तत्रैव वसति । 'प्राकारो वरण. शाल' इत्यमर । समासान्त । प्रतिवर्वीप्सायाम् ॥ अनुनयजिवाल' इति वा पाठे. ॥ रुचयोस्तमितस भास्वतः अनलैः परिवेपमेत्य या ज्वलदर्कोपलवप्रजन्मभिः । स्खलिता यन निरालयाः किल । उदयं लयमन्तरा रखेरवहदाणपुरीपरायताम् ॥८७॥ अनुसायम विलेपना- पणकश्मीरजपण्यवीथयः ॥ ९०॥ अनलैरिति ॥ या नगरी ज्वलगिर्देदीप्यमानैरकोपले सूर्य- कान्तनिर्मितेभ्यो वप्रेभ्यो जन्म येपां तैरनलैरतिभिः परिवेपं वे- रुचय इति ॥ यत्र नगर्यामनुसायं प्रतिसंध्याकाल पिलेपना- टनमेत्य प्राप्प रवे सूर्यत्योदयं स्यननं चान्तरा उदयमारभ्या- पणे सुगन्धद्रव्यविक्रयहहे काश्मीरजं तल्लक्षण पण्य विक्रेयं तस्य तपर्यन्तं वाणपुरीव परार्धतामग्रगण्यतां श्रेष्ठतासवहदधार । वीधयो मार्गा अत्तमितत्यास्तं गतस्य भावतो रवः सलिता- पुर्या. परायतां वा । वाणपुर्यपि रद्रप्रसादादनरावरुदेति प्र. श्युता निरालया निराधया रचय इवामुर्भान्ति ल । फिल इ- सिद्धि. । सूर्यकिरणसरन्धात्सूर्यकान्तन्धोऽमित्पद्यते । अनेकमा- वार्धं । भातेर्लइ । अनुर्वीप्सायाम् । सायंकाले तासां रक्तत्वादि- कारेति भाव । उदयम् , लयम् , 'अन्तरान्तरेण- इति द्वितीय ॥'त्यर्थः । पण्यम् 'भवद्यपण्य-'इति साधु । पहि:धी पदव्यपि' । विततं वणिजापणेऽखिलं पणितुं यत्र जनेन वीक्ष्यते । १ जनाध्यवनापन्य सिद्धत्याशियोधिरलवार.' इति साहित्य- मुनिनेव मृकण्डुमृनुना जगतीवस्तु पुरोदरे हरेः ॥११॥ विद्याधरी । अत्र पाल परल्हातपन्देऽपि पन्धोते रातिशयोक्ति । तपान परखनन्य नदेनुलोत्सा,पराजपोशान्पोनेति नत्रः' २ 'भन सरकार' पनि साहित्यविद्याधरी। २ 'मत्राशयो- राने जीवातुः। • परेलपति सुखायचोधावापान न । पया दे विचलिमेटात्तनाष्टि' पनि साहित्यविद्याधरी । त्पन्नस्वाभावात्तचन्दनुपात्तिः । अत्र रूपकारगरः । नायरनादि- पदगाचादिना विटेपनापनिरन्तर म्पन्न्रतिदायोनि । नया न फायपासवीरेलु लगदेव । तेन मात्र मनोति' इति साहित्य पदा रामानन्दनदनी व गन्ना । नदुखापता पमन्या. पति- वियाधरी । 'रूपग-पार लुटप । तेन ने न कि अपनाप त्याने मार । मान वर गहन्या' कारणाला पौरख परन समादियुतोश सपोपने जीवातु । जीवानु । निद' इति नान्नु दीवानुनिटरमुलावरोधालाहिन्य. मान्यपर्नवान्न सन्मानमा नरिसा- रिचार्गमन । ४ नवं कारगी।:: क्षेपागलर' हे जीवान. । कारमा ति सा- रटेन-दिवसाय पनि मान्न । न हित्यविचाधरी। समानकोट न, मारियविदार्ग। - -- 'वामनाना ·१...|| । , - नीलोत्पल रचिता निर्मिता । प्राण्यवादेकवद्भावः। तथा- ना--सकल च तदहश्च मझलाह ज्वलनोऽग्निस्तेनाहित आरोपित त्तरपदस्य च' इति तदन्त विध्यनुज्ञानादनदादेदो 'अहोर १ 'अनाप्युनतनिमित्ता रिपोरत्युदात्तोपनानकारनसृष्टि 'तिमा मन्ये व वन्नकता' अनि । न त्रान्लिनतरकारी जीवातुममतन् । ३ वापनुत्पमारमारा' शी साहित्यविद्याग ५० नपीयचरिते विततमिति ॥ यत्र नगयां जनेन लोकेन वणिजा लाभजीविना विश्विति ॥ आनपो यपथं यस्या नगयाः पन्धान . आपणे हट्टे पणितुं विक्रेन विततं विस्तारितमग्विलं जगीयस्तु ग्रीष्मागमेऽपि न नपनि म नोणाचकार । किभूनम्- वीक्ष्यतेऽवलोक्यते । एकैकस्यापि वणिजो हहे सर्व वस्तु विद्यत इति न्तमयं चन्द्रकान्तमयम् । अत एव विशुदाधिनिजेन । भाव. । केन कसिन्किमिव-~मृकण्दुसूनुना मार्कण्डेयेन मुनिना संबन्धनेन पयया लेन पपलिय. यमाया पुरा पूर्व हरविष्णोरुदरे जठरे जगतीषु त्रैलोक्येषु जातं वस्थिव । किभूतकलितीन कलियुगयदतिदारुणः । दिने ततो कि वीक्ष्यते सेत्यर्थः । पणितुम् । आर्धधातुके विकल्पादायाभावः । न्द्रोदये अवनिश्चन्द्रकान्तरनिशीतलो जान इत्यर्थः । । । वीक्ष्यते भूते पुरायोगे 'पुरि लुङ् चास्मे' इनि लट् । उकारान्ता- ऋगादित्यादः ॥ देवापत्यार्थे शुभ्रादित्वादृकि कित्वादृद्धौ च 'ढे लोपोऽकट्ठाः' इ-परिखावलयच्छलेन यान परेयां ग्रहणस्य गोचरः। त्युकारलोपे च मार्कण्डेयः ॥ फणिभापितभाष्यफकिकाविषमा पुल मा सममेणमदैयदापणे तुलयन्सौरभलोभनिश्चलम् । परीति ॥ या नगरी परिसावलयच्छलेन परिक्षा पणिता न जनारवरवैदपि गुञ्जन्तमलिं मलीमसम्९२ जेन कुण्डलना रेग्यावलयमवापिना सती परेषां शगां सममिति ॥ यस्या नगर्या आपणे पणिता विक्रेता मलीमसं स्वाधीनत्वस्य गोचरो विषयो न । शत्रुभिग्रहीनुमशक्यता श्याम गुञ्जन्तमपि गन्दायमानमप्याल भ्रमरं जनारत्रैलोककोलाह- किंभूता-फणिभापिता पोक्ता नाप्यन्त्र फकिका अन्य लैन अवन्नाज्ञासीत् । कि कुर्यन्-एणमदैः कस्तूरिकाभिः ममं दुहा शेषव्यतिरिक्तन ज्ञातुमगत्या । यथा भाष्यफपिका के सह तुलयन् । क्रिभूतमलिम्-सौरभलोभेन सौरभ्याभिलापेण चिना कुण्डलिनेति प्रसिद्धिः । शेप एव तदर्थ जानानि । निश्चलं कस्तूरिकाया. उपरि स्थितम् । निश्चलत्वात्समानवर्णत्वाच मुखपाणिपदाक्षिण पङ्कजे रचिताङ्गेवपरपु चम्मर कस्तूरिकायाः सकाशादिनत्वेन यद्यपि ज्ञातुं न शक्यते तथापि गुञ्जनाज्ञेयः । जनशब्देपु गुञ्जनस्सान्तर्हितत्यादिनि भावः । अब- स्त्रयमादित यत्र भीमजा स्मरपूजाकुसुमसजाश्रियः दिनीणो लडि रूपम् । तुलयन् 'तुल उन्मितौ' इति ण्यन्ताच्छता। मुखेति ॥ यन नगयाँ भीमना सरस कामन्च : संज्ञापूर्वकवियित्वाल्लघूपधगुणाभाव. । मलीमसम् 'ज्योत्स्नात- कुसुमस्रजः (श्रियं) पुष्पमालायाः श्रियं शोमां या मिसा-' इति साधुः ॥ दित स्त्रीचकार । कामपूजापुप्पमालात्याने सेव जानेन्ययं । रविकान्तमयेन सेतुना सकलौहं ज्वलनाहितोप्मणा । किभूताः -मुसपाणिपदाक्षिण आसकरचरणनयने ५४.. प्वन्येप्वनेषु चम्पकैश्चम्पापुष्पै रचिता । मालाप्यनेकविध , रवीति ।। यत्र नगयां हिमं शीतं रविकान्तमयेन सूर्यकान्त- क्रियते । वदनकरचरणनेनं कमलतुल्यम् , अन्यटन यद्धन सेतुना पथा शिशिरे शिशिरती निशि राबावपि गच्छता मिति भावः । माल्या यथा काम. प्रसन्नीक्रियते, तथा तयेक यीघुमाना चरणौ पुरा नो दुनोनि नादुनोत् । किंभूतेन सेतु (-पदादिण) 'अस्थिदो-' इत्यादी 'अगाधिकारे तस्त्र व उपमा आप्ण्य यस्य । सल्लाहम् 'राजाह-' इति ट्च् । अत्यन्त- इत्यल्लोपः । आदित आडो नास्त्रविहरणे' इनि त । संयोगे द्वितीया । दुनोति । पुरायोगे लंद ॥ वोरिच' इतीकारः । 'हवादात्' इति सित्रो लोपः' । विधुदीधितिजेन यत्पथं पयसा नेपधशीलशीतलम् । जवनस्तनभारगौरवादियदालम्य विहर्तुमक्षमाः । शशिकान्तमयं तपागमे कलितीव्रस्तपति स नावपः ९४ ध्रुवमप्सरसोऽवतीर्थयां शतमध्यासत तत्सखीजनः १ ननाचायोरपि न्नुतावावमया' इति तु जयादित्यादिम- जघनेति ॥ शतममस्याता अप्सरसो जयनन्तनभारगारवा । न्दन । महिम्नु बाहान्थ्यार प्रयुने-'न चापट वगिजा पायान्' तम्यकुचयो (स्य) भारेण स्थूलत्वेन गौरवाहल्याद्वियदा इदि मनोरना । व्यवहारमानापमादीनारे पत्र निधिषणाय्यो 'इति मवलम्ब्य यतो बिहतुं फ्रीडितुमक्षमा असमर्था ध्रुवं निश्चितन्द "नव यादवचननास्सिन् । नवोपनोदानालका' नि' साहित्यविद्यारी । 'भत्र निश्चयांगु जन विना प्रतिवादनो- त्यविद्याधरी । 'त्र नगरपयन्येन्दूपतपय मान्योन्नतिशयोनि का टकन । जापानी मानान्याउकार । 'मामान्य पेडन्यापनयो मकाः' इनि जीवातु । नियमा' इति मिनन्द जोरात : मायावना सामोनि' मनन पर्मिति' बनामारिनयतनामा । सा च परिवारपत्र उसयानुनरह-'नि माहिन्यविद्यारी । श्यपक्षमापिनत्यान्नापड़ा व्याप्रयोगादन्या' अनि जीवाद -न-नि: -ति चिट , न्दुपालन" 'न निदमनासकालकाग' नि माहिन्यवियाधरी ! - मनाया। -- मारिदायीनगनिदायोनि । अन्यायोज्यन्यासभपात् नियमित नियमीमादृश्यापानिधन मा. नांवानु, । विदिल्युदर- नया नाना पटोनरनिगानिः । नन्यापिना । -4.-'महत्यविद्यापन। मकरन जीवातु.। चमार + ·द्वितीयः सर्गः। ५१ - .-तो (अवनाये) नुनमागन्य तल्लखीजनो मीललीजनो भूत्वा इत्युक्त चासनीपति साउ । बहुनि पहुगण-इनि संरया- त नगरीमधासताध्यनिष्ठन् । यसरयोऽन्तरतुल्या इति भावः । त्वात् संरचाना विधार्थ धा' इति धामत्स्य । लिहेः स्वरितत्या. न्यहिनवाजवनल पूनिपातः । यान् 'अधेिशीइ-' इनि दमिनाये कियारले परलैपदम् ॥ मन्वन् ॥ लिलिहे स्वरुवा पताकया निशि जिहानिया मुधाकरम् यतिशालिसमत्तवर्णतां न कथं चित्रमयी विभतु या । श्रितमकरैः पिपासु वन्नृपसमामलपनरागजम् ।।१०० परभेदमुपैतु या कथं कलितानल्पमुखारवा न वा।।९८॥ तिलिहे इति। पूर्फक एवार्यो जिहापदप्रक्षेपेन गित । स्थितीति ।। या नगरी लिता स्वीयस्वीयाचारानतिकमणेन लिहः स्वस्तिवात्रनिनाचे न्यिाफले तर । नितम्' इति लिनः शोभनानाः तमन्ना यी यस्यां तला भावनता ता पाठः । अकर, नितं सामीप्यास्त्रातम् । लिमिली धि केन प्रकारेण न चिन्त, अपि तु निनन्यय । अत व चित्र- चिन् । अफरैः पिानुलितम् । अलिप्तनिलयः ।। पी आश्चल्ला । अन्यत्र नालगावणाना संकरात्र च तद अमृतधुनिलक्ष्म पीतया मिलिनं यद्वलभीपताकया । नावादावरूरत्वन् । वालणादयोध्यामंजीन्निन्नालये। अय बलयायितशेषगायिनः सवितानादित पीतवाससः ।। - या चित्रनयी लेताचुरा सा खिन्दा परत्सराननिम्नंग ना- लनः स नीलपीतादेवी पत्तां तड़ा कर न विनतुं, अपितु अमृतति ।। पौनया गौया यला नगी बलभोपताकया पर नभायव । वा मनुचरे । पलान् या करितातीकता अनल्यानां भीनमगृहनिपजला निलित रूपइनमत गुनधन्दल -सूना नरादीना मुभारमा सुन्दरता या एवं नूता, तलान्वर लक्ष्न सान्चनं बल्यायिनो मन्डलीभूत शेषतालपोते दिननेकार नरग्नुिरगादिनाकाना मेट कोलारसाद एवंनीदल पोतकालनो नो रिता सानातिनार। परसाई या कय नोपतु । अब करितोजीना वादावाद- नन्सरन बनववर्य । कामना दामास चन्द्र शेषमा. हारपगुग त्रासमानरामारको वंदरूपो यथा जाना वा यन्या सा, सन्कार श्री. नाका पोतनमान्यम् । यत्मेदनुदानादिभेदनमारादिमे या कर नोपतु । द्धा अउर र समते । मनमो बनाना सानानि नानिमाहित नन्ना मनी अान्नथुनियाठवनरसनाविभूतपूरिन सा- राणि परवान् । मालगा मरगद का पटनाया। अ म्यानानि वर्मानामुर पट गिरनदा । जिलय जिजमजमुनापमिशिननाममाया तिना । इन्ना नानियोक्षच नानु घ॥ इनिसियाम् । अपच- पूर्व नापिनुन नामिदिमागमा नुनदारिती स्वादभेद मान कर न प्रामोतु । गुमर अनुसुगन्ध मन मार गब्दो चिसोनमा यो सर 3 पन्नानादानिलादीमा १२२ ने । कानमारचा ना सरनंद र५पिन 'बादल्या पिरनेटो नोरमा । पदानुनी वारे', 'सर : - स्वरुचारुपया पनाकपा दिनमरण नसीपुशोत्तपः । लिलिहुबहुधा सुधाकर निशि मानिकपमया पदालया! । खरनि । मानिसह- Rani राहावरमारा ... कार... ' - म NAGAR । A • ... 1 क २ ग . . .. . M क . + को . -- ·- ३ भोनि ॥ । -- विधिति || तम नगयां भमीरनेन महमो in समर्था लक्ष्मी. शोभा यत्वाताम् । सहशदीप्तित्वेऽपि ना १ 'मत्र रूपसातिशोत्यटकार. । बग्धरा नान वृत्त नावृत्तन्' इति साहित्यविद्याधरी । 'मत्रान्यटौगवेनान्यसवन्धानभोऽपि साहित्य विद्याधरी । 'अत्युत्तमालकारोऽयमिति केचित् । अगुदा ५२ यदति विमलनीलवेदमरश्मि Ti MERE ITY भ्रमरितमाः शुचिसोधववालिः । नाri it at जो TITी। iti - अलभत शमनम्बमुः शिशुलं पर ITITTERTATTA दिवसकरातले चला लुठन्ति ॥ १०३ ॥ न- TRY at मा या यदिति ॥ यस्या नगया अतिरिमलानि नील निर्मितोमानि मोनो गाना गृहाणि तेषा ररिमभिः किरणग्रंमरिता भ्रमरीला, ना माना । । भ्रमरवदाचरिता वा भा दीप्तियंसाः मा पविधा धितो. उत्तानगापिला' मा मुम्मोस , धवनबल्लिर्धवलगृहान्तरपनाकापनिमारस न्यानो गनारे. प्रासामे मना Arg.T TIER I font समीपाधोभागे, उत्सगनले च चला चचना तुगी सीनी मिनो मी मागे गम्मत ना inा पाए सती शमनस्वसुर्यमभगिन्या यमुनाया निशुल्बमलान प्राप। नन परिगमनाना नागनाginitin ti, बालिका यमुनेव शोभते सेत्यर्थः । साणि इशामा पिनुः गगन नितानन्मुगमनागा ला शह भा. । . समीपे शिशुत्वाचञ्चला लुटनं करोनि । मिगुर यमुनाल मिरगा दिग्नि नि शुरः । नन्गो भाग 4 ति केचित् । उच्चत्वं सूचते ।। स्वप्राणेश्वरनमहर्म्यकटकातिथ्यग्रहायोत्सुकं विधुकम्परिम्भादात्मनिष्णन्दपूर्णः पाथोदं निजकेलिसौधशिखरादारुह्य यत्कामिनी । शशिपदुपललेगलनालस्तरूणाम् । साक्षादप्सरसो विमानकलित्तव्योमान एवाभव- विफलितजलमेकामियागौखण धन प्राप निमेषमभ्रतरसा यान्तीरसादध्वनि १०४ व्यरचि स इतपित्तस्तत्र भैमीवनेन । स्वप्राणेति ॥ यत्कामिनी यस्या नगर्याः स्त्री जन्नतरमा मेघ- वेगेनाध्वनि मार्गे रसान्मेघवेगजनितप्रीतेः प्रियानुरागाद्वा यान्ती तचित्त आकृष्टमना यरनि विरनिन । विभूतेन-1 गच्छन्ती सती यद्यसान्निपं निमेपोपलक्षितमा विलम्, अलोलाधार कमिफिलित व्याकृत लनेकपा च नेत्रसंकोचं न प्राप । तेन कारणेन सा ती विमानेन कलितं जलसेचनप्रकारभारो यस्य । फिभूत.co.inaar गमिकर्मीकृतं व्योम गगनं याभिरेवंविधा. साक्षात्प्रत्यक्षदृश्यमाना पलप्तानि निर्मितानि ते. । पुन. किभूने - अप्सरस एवाभवत् । किं कृत्वा-निजं यकेलिमौध कीटागृह न्द्रकिरणसंपकांदामन बस्स निप्यन्देन निदारोदकेन पर तस्य दिशखराच्छृङ्गापाथोदं मेघमाला । किंभूतं पायोदम् क्षाणामालबालपूरणप्रयासचन्द्रकान्तनिर्मितत्वात्तरेर किकार स्त्रमाणेश्वर स्वप्रियस्तस्य नर्महम्य क्रीडागृहं तस्य कटके मध्यप्रदेदो भावः । निष्यन्दनि अनुविपर्यभिनिन्य --' इति परन् । आतिथ्यग्रहाय प्राधुणिकपूजाग्रहणाय । कटकप्राप्तय इति यावत् । अथ कनकपतनस्तत्र तां राजपुत्री तस्सा उत्सुकमुत्कण्ठितम् । सहजसौन्दर्यण विमानतुल्यमेवाधिरो सदसि सदृशभासां विस्फुरन्ती खान हेणाकाशगमनेन निमेपाम्राश्च देवागनातुल्या जातेति भावः । कटकशिखरपटाभ्यामपि हाणामुञ्चतरत्व सूचितम् । इ. काम- उडुपरिपदि मध्यस्थायिशीतांशुलेखा- स्तस्मिन्रसादिति वा । 'प्रसितोत्सुकाभ्याम्-' इति तृतीयास- नुकरणपडलक्ष्मीमक्षिलक्षीचकार॥१. सम्योः प्रसद्गादातिथ्यग्रह एवं अयः शुभविधिस्तत्रोत्सुकमिनि अथेति ॥ अथानन्तरं कनकपतन सुवर्णपक्षो हंसन्तत्र वा व्यारन्येयम् । कामिन्यपेक्षया शुभकर्मत्वम् -योमान राजपुत्री भैमीमक्षिलक्षीचकार नेत्रगोचरीचकार । फिभूत इति 'अनो बहुव्रीहै.' इति न टीप् । 'स्त्रियां वहुप्वप्सरसः सदृशभासा समानकान्तानां ससीनां सदसि सभायां इत्यमरः ॥ विशेषेण दीप्यमानाम् । तथा उदुपरिपडि नक्षत्रसभापा वैदर्भीकेलिशैले मरकतशिखरादुत्थितैरंशुदमैं स्थायिनी शीतांशुलेसा चन्द्रलेसा तत्वा ब्रह्माण्डाघातभग्नस्सदजमदतया हीधृतावामुखत्तैः । कस्सा नोत्तानगाया दिवि मुरसुरभेरास्वदेशं गताग्रे-खाना तमाशययनमन्यसुन्दरीभ्यो विशिष्टसौन्दर्य प्रतिमा क्षया चन्द्रलेखा यथाधिका तथा सत्यपेक्षया लेनि । ना यद्गोग्रासप्रदानवतसुकृतमविश्रान्तमुजृम्भते स १०५ थम् । 'सुतोमराजभोजकुलमेरुभ्यो दुहितुः पुत्रदा' इनि रात १ 'अवानुमानातिशयोक्तिनदुगोदात्तनिदशनालझारनर । पुष्पिता- वातुः । ३ अग्रोप्रेक्षाकार. । शार्दूलनिकोटिन वृत्तम्' इति साहित्य- अनातिशयोक्त्युदाचालकारा । इनश्चतुष्टये मानिनी वृत्तन विद्याधरी । 'अत्र नगगमरामनमोऽपि अनिमेयमेपारोहणयोन- साहित्यविद्याधर नायागना चन्द्रकान्तनिष्यन्दासबन्येशी - :मोत्यदोनरतियोनिनंद' पनि जीवातु.। योक्तरतियोक्किमंट इनि जीवानुः । । - अनुकरणेऽनुकारे ।

·तृतीयः सर्गः। - 다 त्परत्य दुहितृशब्दस्य पुनडादेशे टित्वान्दीपि राजपुत्रीति । श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं वेत्तु शारिवादिपु पुत्रशब्दं पठन्ति । तेन पुरुहूतपुत्रीनि श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । इम् । बिस्फुरन्तीम् 'स्फुरतिस्फुलत्यो.' इति वा पत्वम् ।- मीम् समासान्तविधेरनित्यत्वात्कवभावः ॥ द्वैतीयीकतया मितोऽयमगमत्तस्य प्रवन्धे महा- भ्रमणरयविकीर्णवर्णभासा खगेन काव्ये चारुणि नैपधीयचरिते सर्गो निसर्गोज्यलार कचन पतनयोग्यं देशमन्विप्यताधः । श्रीहर्पमिति ॥ पूध पूर्ववत् । द्वयो. पूरणो द्वितीयः । द्वि- तीय एव द्वैनीयीक । 'तीयादीकरस्वाथै वक्तव्य.' । द्वितीयीकस्य मुखविधुमदसीयं सेवितुं लम्बमानः भावस्तत्ता तया मितो गणित. । निसर्गाज्वल स्वभावसुन्दर । शशिपरिधिरिवोल मण्डलस्तेन तेने १०८ शेप स्पष्टम् ॥ भ्रमणेति ॥ तेन खगेन हंसेनोर्ध्वमूर्यप्रदेशे शशिपरिधिरिय इति श्रीवेदरकरोपनामकश्रीमन्नरसिहपण्डितात्मजनारायणकृती नैषधीयप्रकाशे द्वितीयः सर्ग. समाप्तः ॥ परिवैप इव मण्डलतेने । भ्रमणमकृतेत्यर्थ । अवतरत. प- णो मण्डलगतिः क्रियास्वभाव । किभूतेन-भ्रमणरयेण परि- रणवेगेन विकीर्गा प्रसारिता स्वर्णभा सुवर्णदीप्तियेन। तथा तृतीयः सर्गः। -कचन अधः कलिमप्यधःप्रदेशे पतनयोग्यमवतरणयोग्यदेशं अथ भैम्याः पुरस्तासलस्य गुणान्हंसमुखेन वर्णयितुं तृतीयस- निमन्विप्यता पर्यालोचयता । फिभूतः शशिपरिधिः-अद र्गमारभते- यममुप्पा भैन्या अयं तं मुखविधुं मुखचन्द्र सेवितुं परिचु- यतुं लम्बमानोऽध प्रदेशमागत. । अदसीयम् । त्यदादित्वात् आकुञ्चिताभ्यामथ पक्षतिभ्यां दाच्छ.' । 'भत्साडे तद्धिते' इति पुंवगाव. । 'विम्बोऽसी म नभोविभागात्तरसावतीर्य । उलं त्रिपु' इत्यमरः ॥ निवेशदेशाततधूतपक्षः अनुभवति शचीत्थं सा घृताचीमुखाभि- पपात भूमावुपभैमि हंसः ॥१॥ सह सहचरीभिनन्दनानन्दमुच्चैः। आकुञ्चिताभ्यामिति ॥ अथोपवनप्राप्त्यनन्तरं मण्डलकरणा- इति मतिरुदयासीत्पक्षिणः प्रेक्ष्य भैमी नन्तरं वा हंस आकुञ्चिताभ्यां संकुचिताभ्यां पक्षतिभ्यां पक्षमू- विपिनभुवि सखीभिः सार्धमावद्धकेलिम्॥'लाभ्यां नभोविभागादाकाशप्रदेशात्तरसा वेगेनावतीर्योत्तीर्य उप- भैमि भैमीसमीपे पपातोपविशति ल । किंभूत-निवेशदेश अन्विति ॥ विपिन व्युपवनप्रदेशे सखीनि. साधं सह आ-'उपवेशत्याने आततो विस्तारितौ धूतौ कम्पितौ च पक्षी येन स.। खिकेलि कृतक्रीडां भैमी प्रेक्ष्य दृष्ट्वा पक्षिणो हंसख इति मति- पक्षिजातिः ॥ दिरदयातीदुत्पबा बभूव । इतीति किम्-सा प्रसिद्धा शची- द्राणी घृताचीमुखाभिर्घताचीप्रतिमि सहचरीमिरप्सरोभिः आकसिका पक्षपुटाहतायाः सीनिः सह सार्धमुरतिशयेन इत्थमनेन प्रकारेण । भैमीवदि क्षितेस्तदा यः स्वन उच्चचार । पर्थ. । नन्दनानन्दं नन्दनवने फ्रीडां नानुभवति । एतत् क्रीडासुखं द्रागन्यविन्यस्तदृशः स तस्याः च्या अपि नास्तीत्वर्य । ततोऽपीयमधिकेति भाव । नानुभवति, संभ्रान्तमन्तःकरणं चकार ॥२॥ अपितु सैवेयं फि नन्दनानन्दननुभवतीति वा मिनीतत्सखीवनानां बचौघृताचीनन्दन. साम्यम् । सहचरी पचादी चरडिति पाठा- आकस्मिक इति ॥ पक्षपुटेन पक्षद्वयेनाहताया. क्षितेः स- हेत्त्वाटीपू । प्रेत्येति मिनकर्तृकत्वात्कृत्वानुपपत्ती लितत्येत्यध्या-काशादाकलिकोऽचिन्तितोपनतोऽज्ञातहेतुको य. स्वन. शब्दन्तदा हार्यम् । फेलिमिति हत्त्व पाठः ॥ पतनसमये उच्चचारोदभूत् । अर्मकत्वान त । स शब्दन्नसा भन्या अन्त क्रणं द्वाझ झटिति संभ्रान्तं ससंभ्रमं चकार । १ 'अनोपनालकार' इति साहित्यविद्याधरी। २ मत्र रूपको आरुलिकशन्दनवणासनया साश्चयां च जातनि भार. कीट- नाजाललकारसष्टि.' इश्ते साहित्यविद्याधरी । 'उत्प्रेक्षावभावोक्त्यो. श्यास्तसा-अन्यविन्यन्नदशः -अन्यविन्यन्नदृशः अन्यत्र वनदेशायदेशान्तरपु तकर' इति जीवातु । ३ 'खेलान्' रते तिलकजीवातुतमत पाठ। विन्यत्ते चालिते दृशी यया मा । कुतोऽयं शब्द उत्पन इतात- ४ 'भत्र प्रेक्ष्य नति -पति ननमकिपाक्षपा नमानकर्दकत्वात्पूर्वया- ततो विरोक्तिवतीति ना.॥ कत्वाच प्रेन्योते पवान्दिशोपपत्तिः । नापन्नावस्यैव तत्वत्पमोलतो नेत्राणि वैदर्भसुतामखीनां विमुक्ततत्तद्विपयग्रहाणि । प्रपोजरत्वात् । ‘प्राधान्य त्वयोजकन् ' इन्ते जीवातु.।५ च प्रान्तमा प्रापुस्तमेकं निरूपाख्यरूपं ब्रोव चेतांसि यतत्रतानाम् नरसर । पदुचनलंकारसयंत्वे-इस्पारल्पलमनपत्तिमान्नि- नान् इते साहित्यविद्याधरी । .:ोपमान दुपपन्यापिरपोरेषनरे १ जनानालन्याने। मनमा इनबन्दाजान्दा न पारगरः । मलपाननाशनाना यो अपिलायनास-निनियादान्दो मानन माहित्यविवारी। २ मा - तिरेफः स उम्पते । 'रते रक्षनाद'इने जीवातुः । इयर' साहिरिद्यावर्ग। । - - .

·.५४ नैपधीयचरिते . . - नेत्राणीति ॥ वैदर्भसुताससीनां भैमीसखीनां नेत्राणि निरु तामिति ॥ अयं हंसस्तां न्युजगमनादिरूपां भैम्या पाल्यं स्तोतुमशक्यं रूपं सौन्दयं यस्य तमेकं केवलं हंसं प्रापुः । स्वधारणकपटवृत्तिमिङ्गितैश्चेष्टामिरनुमाय ज्ञात्वापि सादरं पपुरित्यर्थः । किंभूतानि-विमुक्तस्त्यक्तस्तेषां तेपां विप- नोत्पपात उहुयनयिपयं न चकार । किंतु-आत्मोपरिपातुः याणां त्रक्चन्दननृत्यगीतादीनां ग्रहो ग्रहण यस्तानि । केपां स्योपरि पतनशीलं तत्पाणिं भैमीहस्तमदूरमुप्लवनलघुतया कानि किमिव-यतव्रतानां योगिनां चेतांसि ब्रह्मेव परमात्मस्व- निष्फलं वितेने कृतवान् । प्रतार्य इयं विजनप्रदेशे रूपमिव तान्यपि विमुक्तास्तत्तद्विपयाः स्रक्चन्दनवनितादय- बुद्ध्या नोत्पपात । उत्पतने हि धारणार्थ प्रयतम. स्तेपु ग्रहोऽङ्गीकारो यस्तानि । निरुपाख्यरूपमीक्तया प्रतिपा- तीति दौत्यासिद्धिः स्यादिति भावः । अनुमाय 'न ल्याप' दयितुमशक्यरूपम् । योगिमनोविषयत्वाद्ब्रह्मणः । एकमद्वितीयं निषेधान्नेत्वम् । पातुकमिति 'लपपत-' इति शील उकन् ।। च । वैदर्भ.-विदर्भाणां रागीति पूर्ववत् । तत्तदिति वीप्सायां रिपातुकमिति सह सुपा' इति समासं कृत्वा पश्चात्पूर्वेण । द्विवचमादेकशेपाभावः ॥ मासः । अन्यथा 'पूरणगुण-' इति पष्ठीसमासनिषेधप्रसार हंसं तनौ सन्निहितं चरन्तं पातुकशब्दस्योकप्रत्ययान्तत्वेऽप्युपरिपातुकशब्दस्य तदन्त मुनेर्मनोवृत्तिरिव स्विकायाम् । वात् 'न लोका-' इति पष्टीनिषेधाभावः ॥ ग्रहीतुकामादरिणा शयेन व्यर्थीकृतं पत्ररथेन तेन तथाऽवसाय व्यवसायमखा यत्नादसौ निश्चलतां जगाहे ॥ ४ ॥ परस्परामर्पितहस्ततालं तत्कालमालीभिरहस्यतालन हंसमिति ॥ असौ भैमी दरिणा सभयेन अदरिणा निर्भयेन व्यर्थीति ॥ आलीभिः सखीभिस्तत्कालं तस्मिन्काले ५५० वा शयेन पाणिना हंसं ग्रहीतुकामा धर्तुकामा सती यतात्स्वि. मन्योन्यमर्पितो दत्तो हस्तेपु तालम्तालिका यस्यां क्रियाया । कायां स्वीयायां तनौ शरीरे निश्चलतां जगाहे प्राप । चित्ते तु च- भवति तथा अलमत्यर्थमहस्यत हसितम् । किं कृत्वा चढवाभूत् । किंभूतम्-संनिहितं निकटम् , सता नलेन निहितं भैम्या व्यवसायं पक्षिधारणोद्यम तथा लुतिलाघवप्रकारेण : प्रेषित वा । चरन्तं गच्छन्तम् । प्रयत्नपूर्व निश्चलत्वम् । बालत्वा- पत्ररथेन पक्षिणा हंसेन व्यर्थीकृतं निष्फलीकृतमवसाय जाद अयम् । भारणानिवेशाद्याभाय. । कस्य केव-मुनेर्मनोवृत्तिरिव। परस्पराम् । 'कर्मव्यतिहारे सर्वनान्नो द्वे भवत.' इति द्विवर सभा गुनेगांगिनो (मनोत्ति.) मानसो व्यापार. स्विकायां तनौ वहुलवचनात्समासवगावाभावे पूर्वपदस्य प्रथमैकवचनान्तवन परन्न सनिमन्वादिभिनितरा हितं ध्यातं, सन्यो वा तेभ्य एव कस्कादित्वात्सः । 'स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्य वाम्भायो पात्र तिरा हितमि हम परमात्मानमादरयुक्तेनाशयेनाभिप्रायेण ग्रही- इत्युत्तरपदस्याम्भाव।तत्कालम् 'कालाध्वनो.-' इति द्वितीय। सुकामा भानुशामा सनी निश्चलनां प्रामोति । पक्षिधारणजातिः । हमः पक्षिनि विग्यो च' । विफेति भिषा-' इति वेत्त्वम् । उच्चाटनीयः करतालिकानां प्रशोकाना होटिटि-' इतीटो दीयः, ' तुं काम-' इति म- दानादिदानी भवतीभिरेपः । रोप. । अरनि । अत इतन्तस्य न ममास. ॥ यान्वेति मां द्रुह्यति मह्यमेव तामितिरप्यनुमाय मायामयं न भैम्या वियदुत्पपात । सानेत्युपालम्भि तयालिवर्गः ॥७॥ तत्सानिमान्मोपरिपातुकं तु मोवं वितेने ठुतिलाघवेन५ उच्चेति ॥ तया भैम्या आलिवर्गः सपीजन इत्यनेन प्रकारको पालम्भि उपालब्धः । इतीति किम्-इदानी मय्येत विल्यमानी न दोपमावहति । सत्यां भवतीमिरेप हंसः करतालिकानां हस्ततालाना दानाद्वार रे--नि नानाविकतापि वा । उपमा- नादचाटनीय उद्यनीयः । प्रश्नकाकुः । एतस्य ग्रहणे मया ॥ जनान् ।.' ने साहित्यविद्याधर्ग । क्रियते, भवतीभिरुचाटन क्रियते, एतन्न युक्तमित्यर्थः । अत्रमा काम् । यापूर्वम्यान -इतीकार भवनापु मध्ये या मामन्यनि अनुगमिष्यति सा मह्यमेव दुग्न्ये। 4.1 विमान । न्यगुब्दम्पनुपन- एवशदस्यावृत्ति । मम द्रोहमेव करिष्यनीति । अन्नेति, हा • जाना । नापमानभूतस्तु नीति 'वर्तमानसामीप्ये-'इति भविष्यति लद । न मादन्याय माग्न न चवाहा-' इति एवशब्देन साक्षायोगे निषेधान्मसमित्या न पन्' पनि आप क नयादेश । मनम्-'ऋपट्टह-' इति चतुर्थी ।। ---- 17न मनोरमा- धृताल्पकोपा हसिते सखीनां नया" न त्वतः २) छायेव भास्वन्तमभिप्रयातुः। श्यामाथ हंसस करानवाते- मन्दाक्षलक्ष्या लगति स्म पश्चात् ॥ ८॥ वृतनिध्यामा वनमयमा हसय पचालनि म दान "महत्यनि- मायलिया। mms ₹ M + 4 . । अन्वादेशी ** - प न -- , , ·तृतीयः सर्गः । -- -- नूता सखीनां हनि हासविपचे राराधानावातः हनो- विन भत्रिःनि पदे पढे चरणनित्याने न हनं कसावं हतना- लः जोपो कता । तया-हंमन्य करेन हलेनगनवातेरसाततो- पंन्न नियन ययानि जानानि उतरलियनने पार- न्दिान लक्ष्या मना । सल्जयः । सञ्च-माखन्नं नुन- दिनानाति यया जानाति नया मलेलं मी चलता गच्छना नेनयानुः सूर्यनंनु गन्छनः पुरुषस छाया यथा तन्दैव पवाल- तेन ईमेन प्रतारं वयित्रा मा कृगारी नातु वहीनी ति । छापारि हि इंसस सूट कियाते. दकाना नवति । आवहरे आकृया । नाविनायनित पाडे भाविनि पदविशेषगन् । सिस (इत्यत्र) पादयनेन गोगे 'पष्टयतमयंत्ययेन' इति नातिनाति पारे इनामातः कोपनेत्यर्थः। कृगाहीनि विरहपीडा दी। बाद इलि निपातः । 'मन्दाक्षं दीनना इत्यनमः ।। मुच्यने । प्राय 'हचा इत्यावश्यकृत्य ॥ चन्ता न हंसानिमुखी पुनले त्या निपिद्धालिजनां बदनां यात्रेति तामिछलहसमाना । छायाद्वितीयां कलयांचकार । साह ल नवाशचनीनवेन्ने तदा अनाम्माकणभूषिताङ्गी नाविग्रियावदक एप हंसः ॥९॥ स कीरवन्मानुपवागवादीत् ॥१२॥ शत्तेति ॥ तानि. सतीनिरिति ोन प्रकारेग चलन त्येति ॥ रवधुवन्नानुपी वागत क्या गुजो मनुष्य- दिल्लन हसनाना मोरहामनुमनाना ना नैनी इति वन्य- वावा वदति नया न हंमोसा बोधेन लिपिब मालिजन. स. नानं सतोः प्राने महल बदति ल । शांति किन्ने, खोलन्हो यया अत एव छात्र द्वितीया सहवरी यत्सान्नाने- मानिनुती राजहंमनुला, भय व नुतो यात्रा ते पुनः चिनीन् . नया अनान्नाः अननननयनोंदविन्दुनिः भूरि- समस्या न गन्नान प्रान्ता । अजुनचाग्याचीवाड़ते तन यत्तानां यहा कलयांत्रचार ज्ञानवान्, तदा तां प्रत्यवा- जीवचनन् । हे सल्य.. पुत्र हनो ने नन व अशकुनीनवंद- दाबाच । छायाद्वितीयानियन दून्यावसरः चितः । अनान्न कुनरूतो नव नवनि कानावां लि । यतोऽयं भाव इत्यनेन प्रान्तयमत पर नागनिम्नति दूचं नुनगवं. तला- नविष्यनिरं वसावेदकः सूचनः। राजहंसानिमुवी यात्रा मकुन- व त्यानम् मति चिनन् । भूपिनरदेन अनविन्दूनां मुन्ना- रुपैव । हमदर्शनत्य अकाल व दपनराजन लादकाला मान्यं बुर्विनन् । छाना सान्या आहेतापानविदनानप्रतिनटां ति भावः । न एव भावी नपानुनगवान्दा नियो नटन्न- सा निविद्वालिंजना अमान्न रुगतानी व यदा ज्ञानमा- पादक इति । लोकोचर नुवर्णगनगनाहोगेनरनलमुभमा- नैति वा । नानुपन्य वानव बामन्येति वा ।। तरनुनीयने वा । नेवागऋतिः पश्यति वा । प्रत्याईन्यं प्रतिनु- अये फियद्यापपपि दुरं इति यात्रानिधान । न चारं मोद.. कि तु येव। व्ययं परिधान्यनि वा क्रिमित्यम् । जगनगन्दादाभन्दा पक्षिनिषेधाच चौ 'अन्य चौ' इ. उदति त नागप किं नु वाले वीकारः । पक्षिनिरमदानदात्री दी च' इति दोनों का नावीन्य बिलोनयन्त्या न बना वनालीः ॥ १३ ॥ हंमोऽप्यसा हंसगतः मुदत्वाः पुरः पुरवार चलन्यनाने नये इति ! मैन, विमा कटुग्यागनियने । पा मन्ये । चरनन्न नगीनगननना र निन् वलपहनोननिमनदीवानग्रेनुकलोपलन्निवोचैः ० या परिसन्मनि पराजिनान व सर हल इति । न केवलं नानिन्न हनिता तुजली हो कामना न दवयं । जिन्नत करेगन्दनन- लम्पनीलामादन्नंद रेटन्न त मन वचं । नव प्रजनन् । पानी पा, नद्यारी. पिन गनिन्दा एवामयाब रचरना देनेगहन पनि नहरमन व्ययंने परमा- बहान जुगार बनाने डरमेक कुन-हंसवन्न गर्न । कसरदान गरे भने, बालवा नुहला न्या. रात कर रन दर. न्यन्वयन ना नान- गन् । पहिलो र दनु नयादा। मुदत . ही वन्द सरन्यने दर भनि नसकिने दरम्यनोगत च - * ईद नेते। या पत्रपटानंद भोगटेवन दर्ता र नंदा नरेनडे मानना पदे पदे भाविनि भाविनीनं यथा करमापति नन्न । दान करा. मरठा नमन नयातलं चलता दतानु प्रतापं तनावमाही? --- पद रति . भातो मारना ना बदल रहार- र - - .

·णनस पाणि वाहनानि हंसानेपा वंगस कुलस पत्राणि पक्ष-रामि । भूलोक पश्यन् प्रसादवागतोऽट्रमित्यर्थः । मन्ना सविनुमालोडविनुमागतेयु प्राप्तेपु हमेपु मौवर्णयु (हनेषु) १ 'भत्र मनुष्यपदबाच्चे सलगलोकेनर दति वाच्य सुटर ५६ 1 . -- + - वृथार्पयन्तीमपथे पदं त्वां मल्ललत्पलपाणिकः। ता . . . . . . . रत आलीव पश्य प्रतिपेधतीयं कपोतहुँकारगिरावनाली ।। । वृथेति ॥ इयं वनाली पनपहिरालीय मन्त्री मन्ना ना न तो नानपान ललन्तो सिटमन्तः परवानागा पागले हमने । मनाjit Timi ji करवा, तथा-कपोतानां पारावतानां हुंकारगी. ' दुनि मन किनार TI TI TAT या च अपये मद्वारणरूपेऽस्थानेमागं च या निकर पद या जियान' निति TREE it' या मालि सायं चरणन्यासं चापंयन्ता कुर्वनी यां प्रनिषेधनि पय । - इनि गाम् । मामा ! क्यार्थ. (दो.) कर्म । सग्यपि करकम्पनहुँकारेण न मी निगे- सामना:.' । मानि न गुम धति । 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलदमाद्रिस्तुपु' इत्यमरः । आये नुमना ॥ 'पयो विभाषा' इति अप्रत्यय. 'अपथ नपुमकम्' इति गा । ननु गाना दमा मुगगर हामि आ- 'हुकारकिरा' इति पाटे फिरतीनि फिरा 'इगुपपनामीतिर .' इत्यनेन के कान्तेन पूर्वस कर्मपष्ठीसमाम इति सिदान. ॥ सर्गापगाहेममणालिनीनां अस्थानरवमेवाह- नालागणालानगुनो मनामः । धार्यः कथंकारमहं भवत्या अन्नानुरूपां ननुलपति वियद्विहारी वमुधैकगत्या । काय निदानाद्धि गुणानधीने ॥ ? अहो शिशुत्वं तत्र सण्डितं न वगति ॥ भमि, भानुम्पा नक्षीयपन्न रूपन्न काय कान्तिम नाम. प्रामुम । किनून सरस्य सख्या वयसाप्यनेन ॥ १५ ॥ गांपगा वगंन तम्या गुणालिनीना वर्णमाला धार्य इति ॥ हे भमि, वसुधायामेवैकामाधारणा गनिः मंच- नाला गृणालानि च नानामि क्रमेण कमहानि कोन रण यस्याः, नमुधैवैका गनियंत्या इति वा भवत्या त्वया पियन्य-' याच नालासरवानि मृणालानि वा भुन इनि, नुरे न्तरिले विहारो गमनं यस्य एवंभूतोह कथंकार कथमिव धायों हि प्रमिदं कार्य घटादि निदानादादिकारणान् त धतुं शक्यः, अपि(तु) न कथंचित् । अहो इत्याश्चर्य मंबोधने मनायिकारणागुणान्का यादीनधीने लभते । वा। सरस्य सख्या मित्रेणानेन प्रत्यक्षदृश्येन वयमापि तारण्येन कार्य गुणानारमन्ते' इति नैयायिकाः । प्रने तव शिशुत्वं वालत्वमज्ञत्वं च न सण्डितं नागितम् । मम गग- णामुवर्णमयत्वमलामिनि नावः । नालाशब्द मीडि नगामिलं स्वत्स च केवलमुर्वीगामित्वमविचायव महोद्योगं सने नाला वयमिनि वा मित पदन् । रूपनदिन् । करोपीति भाव. प्रश्नकाकुळ । वय.मंधिरक्त । अथ च-स. इनि प्रहनिभाव. । निटानान् आन्यानोपयोगे' इत्यपादान्दर रस सरतुल्यस्य नलस मित्रेणानेन महक्षणन वयमा पक्षिणा ते इदं शिशुत्वं बाललं न सण्डितम् , अपि तु पण्डितप्रायमेव ननु यदि भवान्ग्रह्मणो वाहनं तहिं भुवं प्रत्यागमने । हेतुरत आह- शीघ्रमेव नलप्रातः करिष्यमाणत्वादालन्यं अटिति गमिष्यतीति भविष्यत्यपि धातुनियोगादिह नेपधीयं मयि तेऽपि तव न किंचित्फलमित्याह- लीलासरः सेवितुमागतेषु । सहस्रपत्रासनपत्रहंस- हैमेषु हंसेप्वहमेक एव वंशस्य पत्राणि पतत्रिणः सः । भ्रमामि भूलोकविलोकनोत्कः ।। १८ ॥ असादृशां चाटुरसामृतानि धातुरिति ॥ हे भमि, फ्रीटायलं पृष्टन्य धानुब्रह्मणो ने स्वलॊकलोकेतरदुर्लभानि ॥ १६॥ गादाज्ञया इह भूलोके नषीय नलमंबन्धि लीलासरः की. . सु नुन ---- -- भूतबदुपचारः ॥ । १'प्रोपनाल्पकालकाग' इति साहित्यविद्याधरी । 'अन व पहवपानी इत्यादी पनायगन् । तत्सकीय व बनायाळीव इत्युपमा भोजी नान बटुलवामन अन्य प्राटिरोज' इति । । इति जीवानुः। २ अत्र विगेपविरोपोन्यलकारी' इति साहित्यवि-प्रासाउंकारः' इति साहित्यविद्याधरी। याधरी । अाधार्यत्वन्य वनुपातिविद्विहारपदार्थहेतुकत्वादेक काव्य- नाला न ना पाण्डे नि मानीतिरोधातानादन व लिस्टः । तथा अंग्रवादग्टनन्य पूर्ववातानुकवाटपरः इति ३ 'अत्रापान्तरन्यासानुप्रामाकाग' नि साहित्यविद्याधरी । सजातीयनकर.' पनि जीवातुः। मान्यन विगंपननधनन्योऽयांन्नरल्यान.' इति जीवानुः । . त्रिलिक.' इति मन भ ·तुतीयः सर्गः। ५७ । । नरल स्वभोगभाग्यमेव कुत इत्यत आह-- हवो नल्सरति क्रीडन्तीत्यर्थः । हैनेषु विकारे अनुदात्तादित्वा- जन्तत्वान प्रकृतिभावः । हंतेपु निधारणे सप्तमी । उत्क उन्न- इष्टेन पूर्तेन नलस वश्याः स्वभोगमत्रापि सृजन्त्यमाः T:' इति निपातासाधुः ॥ महील्हादोहदसेकशक्तेराकालिकं कोरकमुद्रिन्ति २१ 'धार्यः कथंकारन्-' इति यदुक्तं तत्र भूपर्यटनेन प्रान्तस तव इप्टेनेति ॥ इप्टेन यागादिना । पूर्तन कूपादिना, अपेक्षिताधि- रणे का प्रयास इत्याराहायानाह- क्दक्षिणादिना वा वश्या अमर्त्या देवा अत्रापि भूलोकेऽपि मनु- विधेः कदाचिद्रमणीविलासे पजन्मन्यपि नलस स्वभौगं तृजन्ति । यागवाहुल्यं तडागबाहु ल्यं च नलं बिना केनापि न कृतनिति तव वश्या भूत्वा स्व- श्रमातुरेभ्यः स्वमहत्तरेभ्यः । भोग सृजन्ति । देहान्तरदेशान्तरभावि वर्गफलं कधमत्रवेत्या- स्कन्धस्स विश्रान्तिमदां तदादि शाह-अचेतना अपि महील्हा वृक्षा दोहदसेकशक्ते पादिदो- श्राम्यामि नाविश्रमविश्वगोपि ॥ १९॥ हदसामोद्गर्भाधानौपधिनिक्षेपसामाहा उदकसेकसानर्याचा- कालिकमन्यकालभवनयोग्यं कोरकं कलिकामुहिरन्ति कालान्तरे विधेरिति ॥ हे भैनि, अहं विधेद्ब्रह्मणः कदाचित्कलिधित्स- एकटयन्ति । तथा-वृक्षा अपीप्टेन दोहदेन पूतन खातेनालना- ये भ्रमणीविलाले वायलीलायां भ्रमातुरेभ्यः परिधान्तेभ्यः स्व. लेन नलाधीनाः सन्तो दोहदसेक्सामनोदाकालिकं कोररुमुदि- बहत्तरेन्वो निजपूर्वजेन्यो हंतेन्दः स्कन्धल विधान्तिनदान् । रन्तीत्यपि ज्ञेयन् । अन्योऽपीष्टो वक्षः सन्वर्गफलतुल्यं वस्तु पु प्रान्तेपु तारनहननहीपम् । किभूतोऽहम्-अविभ्रमं चि- ददाति । अथ तुकष्टं पूत खातादिकर्मणि' इत्यमरः । वनः देधान्तिनकृत्लेव विश्वगोऽपि सर्वरोगाम्यपि । तदादि तत्प्र- 'वशं गतः' इति यत् । नहीरहाः ‘इगुपध-' इति क. । अकाले ऋति न धान्यानि न प्रान्तो भवानि । निजपूर्वजप्रसादाच्चनर- भवः अधानादित्वा । पूर्नेन 'न धारया-' इति नत्यनिषेध ॥ हेतो विश्व भ्रनानीति भाव । भ्रमणो इति ‘कृत्यल्लुट-' इति स्वभोंगमेव वनि- न्युट । धान्यामि शनामष्टानान्-'इति दीर्घ । 'इप्रकरणेऽन्यत्रा- पेगनेडों रहते इति विश्वन इत्यत्र दः ।। सुवर्णशैलावतीर्य तूर्ण वाहिनीवारिकणावकीणः । • ननु पक्षिणः सर्वत्र बन्धनमभवात्त्वं कथं न बद्ध इत्याशन वीजयामः लरकेलिकाले पक्षैर्नृपं चामरबद्धसख्यः२२ नलप्रसनोत्तर प्रयच्छनि- सुवति ॥ वयं लरजेलिकाले सुरतमीडासमये पझेनं नृप बन्धाय दिव्ये न तिरश्चि कश्चि- नलं वीजयान । नत्व सुरतरोदापनपन कुर्मः। कि कपा-मुर- परान्नेरोस्तून झटिति अपनी आगय । फिभूत पई-ब- त्पाशादिरासादितपौरुषः सात् । वाहिनी मन्दाकिनी तन्वा पारिना सरकगालेरनरीगांप्. । एकं विना मादृशि तन्नरख तथा-गावावानर मह बदन सत्यं मास यः । चानर- सभागभाग्यं विरलोदयस्य ॥ २० ॥ तुल्यालयः । अपव-नरेदेर मह न सत्यं ये । परापे नरल सोंग सूज्यते, जलरक्षरपीति ते. सह मापन् । भ. पन्धायेति ॥ कश्चित्याशादिवांगुरादिदिध्ये दिगि भवे नाशि लिन देवा उप च वीजपान. । दूनियनेन संराधर्म मसरी तिरधि पक्षिणि विपये बन्धाय पन्धनाप नाशं सूचित । सरस्वर-' ट्यूई । यदुनानादितपौरुप प्राप्ततामयों न लादेत् । दिव्यत्वाडेवाह तला नरेऽनुराम ननदन प्रफमने- नचिनदु न सस्य इत्यर्थ । परमय विशेष-विरलोदपल विरलजन्मन धचिपसचिबरस पुरपल ताप्रतिदमेकमताधा- क्रियेत चेत्साधुपिनकिचिन्ता रण सभोगनाय स्वारे सचन्दनादिनोगमोम्प भाग्न गुन पत्तिन्नदा ना प्रथमानिधया। एनपिना । दो भूमिलोऽपि वगंभोग नरे तर मारा पा सौजनां माधपितुं विलान- पदचा इति भाव । एरिथ कन, न सरे रूर्य । भर नारसमानामपदं बहु सात् ।। २३ ।। प-विजाग रेपो (स) रिलल (रल लाने) बादलो पहिलत नहस । पसा-नरसदप सिन रवाने दो किरतति । दबाना बननामिन पब । उनपचापि नलान नदेय न पिन्ना विचार दान नवा मारनामा मार मिना भारतको दिनल सपना- प्रचना काका काकाना नरेन्द्र पारी । गोवर मासा हो सकीनर सर त भर कामा नगर का। भार उम- रोट रनर ननननन एन् सरल-11...। .

·पदम् ॥ Marwar बलाकामिनि ॥ बन्टीए नदमुनामिनारंटामु पोर: दाद महतो) गायन इन्द्रायको दादनि यमीषि नयधीयचरिते नामा. गलबन्द्रपां राज्ञां गगां त्यानं तावन्साफल्येन साधयितुं दारिन्यदारिद्रविणाववैपरमोधमेषत्रतमर्थिसाथ । सानं कर्नु अमा समयां भवेन् । तावदतिमहत्नमानाम पृथ्वी- संतुष्टमिष्टानि तमिष्टदेव नाथन्ति के नाम नले... नंजकं पदं साधयितुमय बहुरनेकया खादिति सविसर्गः पाठ इति वा । एलेन पृथ्वीमण्डले म एव राजा नान्य इनि चिन- दारिद्येति ॥ के नाम लोकानं लोकनार्य राजान र मिनि व्यायानन् । अय चवद्याई साधु सन्यग्विनतीनां टानि हितानि धनादीनि न नायन्ति न याचन्ते, अपितु मर मुहितां चिन्ता विचारमा क्रियेत तदा सा व्यकिः प्रथमानिधया यात्राकरणे हेतुगाणि विदोषणानि । किंभूतम्-बटुन्दन । प्रथमंन्याभय मंत्रा यन्याः सा । मा काया सौजसानेकवच-अदारिमिदरिद्ववनागद्रविणीवधनसमूहवः हवा में नावचनयटुवचनयंजनानां प्रत्ययानां बिलासययासंभवं त्रिसन- माय याचकसमूहेन्मोचं मफलं भवत्रतं यत । जटता कसा नाबलोपामादेगगीभावादिलः प्रकारविशेषचंहु नाम प्रातिपदिकं वलोकं सुखयन्ति तथा धनवर्षेरयम् । तथा-संतुष्टमा सुबन्नं मागवितुं कर्नु निम्पादयितुं तावदनितरां क्षमा समयां मनोपयुक्नं महजोल्मायुक्तं वा । तया-इष्टदेवं इष्टा यादवन मा यन्तिः प्रयनानिया व्यज्यतेऽनया प्रातिपदिनुकार्य कृता देवा येन । इष्टाः प्रिया देवा यत्यति या । इष्टो कि दल यांनाच. प्रयनेन्यभिया । अयत्र-पायुविभक्तीनां देवो राजा च इष्टदेवताल्पं वा । नामेति शिरचालन । दा गिन्ना विचारी याद दियत नावचनादिसंज्ञकानां स्वौजसां नागसमर्थधनदानशीलत्वासोऽपि तं याचन इनि नाव । मात्र या प्रयना यानभितिः मुलक्षगा भवानियेति यावत् । च प्रसन्नं देवं ब्रह्माणम् , इन्द्रं वा धनादीनि सर्वपि कार प्रयोगवार एकवचनमुनगंनः करिप्पने' इनि न्यायेन मु. नायियोजायों विक्रमकः । आमिप्येव तहो नियमान राजा न यमा विबुधवजत्रा असत्किल श्रोत्रसुवां विधाय मानगमोपनवर गज्यम् । रम्भा चिरं भामतुलां नलस। मबिनयात्रियमानीः तत्रानुरक्ता तमनाप्य भेजे हो ग्रामोपमन्यम् ॥ २४॥ ननामगन्धानलवरं सा ॥ २६ ॥ मान्दिोव्याय्यपीनदयीकृना अस्मदिति } मा रमणीयरूपा रम्भा देवानना नइय' i.i. याम राना नोकरे या नुला लोकग्रयेऽन्यनुपमा भा कान्तिमन्नन्सकाशावर अंश की व गोपनयय दृष्टान्ने- कांमृतं विधाय कन्या यहुकाल मादरमामण्यं ना करे : ना गमदनदायन देयं रता मनी नं नलमनाग्य किट अप्राप्यय तस नलन्य नानी ....... - जपान्य दुता- दंगान् , न प्यनुरागात् । नलकूबरं कुरपुत्रं भने माप । ...यही मार्यम् । यत 'रनामापेक्षया नन्य दिगन्यम् । गन्धामंत्रमादिनि ना या . . २ र राममिनि टोकप्र- अन्योयनीष्टवस्तुप्रात्यमावाकनचिटुगेन तन्मयानन्यदन - - : : ट्री यन् । दामनदार. जने। गयो गन्धक श्रामोद दो मंबन्धगयोः' इति । 1. निमा बिननायनी- सनापन्ययाटपपादननपूर्ववाट्यम् । नान्द यात्रियन्य पर बाफमम्मामिरितः प्रयातः -२ सयमा यदन प्रात्रि- केलीए तहानगुणानिपीय। मजय. माता- र प्रोदय उच्यते।' हा इनि गायन्यदद्योचि नन न 4t.i-मयंजनोग नाग्नेव हाहा हग्गिायनोभूत् ॥ २७ । दमन- देर शाम प्रयानगरमानिनिगायन ( दव नटन्य गानम्य गुगान्मायोटिगुणाविपीय महा पद दिया दमन यान्दिनीय वन म गादी . + रे T . . . 44 4- *: - - 7 . मा माया पाना पद - दी। RE है 4 -4 4 .

·तृतीयः सर्गः । ५९ वन्सदारस्तदुदारभावं हृष्यन्मुहुर्लोम पुलोमजायाः। यानुरागासलकण्ठमालिशय शारादिपूर्णामित्यर्थ । शृङ्गारादि- युक्तां वक्रोक्ति नल एव जानाति नान्य इत्यर्थः । अन्योऽपि छा- ग्येन नालोकत लोकपालः प्रमोदवाष्पावृतनेत्रमाल सो पिरक्तामनुरक्ता वा स्वस्रियं न जानाति । 'पूरणगुण- ऋण्वन्निति ॥ लोकपाल इन्द्र पुलोमजाया इन्द्राण्या लोम इति सुहितार्थयोगे पष्ठीसमासनिषेधादेव रसस्येनि तृस्यर्थकरणे त्या एव पुण्येन नालोकत न पश्यति ल । कि कुर्वन्-सदार पठी ॥ द्राणीसहितः तस्य नलसोदारभावं वदान्यत्वं भृग्यताकर्णय- श्रियस्तदालिङ्गनभून भूता व्रतक्षतिः कापि पतिव्रतायाः बहुरवार हप्पन्सरोमाञो भवन् । अत एव तद्रोम नापश्यादिति , मुहुर्वारवारं हृष्यदिति रोमविशेषणं वा । तदनवलोकने हेतु- समस्तभूतात्मतया न भूतं तद्भर्तुरीाकलुपाणुनापि॥ में विशेपणम् । तथा–प्रमोदवाप्पैरानन्दाशुभिरावृता व्याप्ता श्रिय इति ॥ पतिव्रतायाः श्रियः (शोभायाः छलेन राज्य- त्रमाला नेत्रपहियस स । इन्द्राण्या नलगुणाकर्णनोद्भूतं रोमाञ्च लक्ष्मीठलेन च) तदालिङ्गनं नलालिङ्गनं तस्माद् भवतीति भूः कापि दिन्द्रोऽद्रक्ष्यत् । अद्भुतौदार्यश्रवणरसावेशाद्रोमाजोदयस्तदर्शने व्रतक्षति. पातिव्रत्यक्षतिर्न भूता न जाता । तस्या लक्ष्म्या भर्तुर्वि- कित्स शृङ्गाररसाधिक्यशक्षा त्यात्तहिं असतीत्वात्यागमकरिष्यत् । गोनलालिगनेन लक्ष्मीविषये ईर्ष्याऽसहिष्णुत्वलक्षणा तया कलुपं स्यौदार्यातिशयः सूचित. । अदर्शने हेतुद्वयम्-याप्पैर्नेत्रनिमी- कालुप्यं तस्याणुलेशन्तेनापि न भूतं न जातम् । पातिव्रत्यक्षत्य- नत्वम् , तत्या. पुण्यं च ॥ भावे, तगर्तुरीाकालुप्याभावे च हेतुमाह-समस्तभूतात्मतया सापीश्वरे शृण्वति तद्गुणोघा- समत्तानां भूतानामात्मा स्वरूपं विष्णुस्तत्व भावस्तत्ता तया । विष्णोः सकलभूतस्वरूपत्वेन नलोऽपि विष्णुरेवेति तदालिगनेन न्प्रसह्य चेतो हरतोऽर्धशंभुः । पातिव्रत्यक्षतिः, विष्णोरीp च नाभूदित्यर्थः । सदा कान्तिसंप. अभूदपर्णाजुलिरुद्धकर्णा त्तियुक्त इति भावः । कलुपशब्दोऽन धर्ममात्रपर । असूयानिमि- कदा न कण्डूयनकैतवेन ॥ २९ ॥ तपापलेशेनापि न भूतमिति वा । पत्यर्थभर्तृशब्दस याजकादित्वा- स्पष्टीसमासः ॥ सापीति ॥ सापि पातिव्रत्येन प्रतिद्धाप्यपर्णा पार्वत्यपि कण्डू. यनकैतवेन कण्डूयनव्याजेनाङ्गुलिरुद्वकर्णाङ्गुलिनिरुद्धनवगा कदा धिक् तं विधेः पाणिमजातलज नाभूत् , अपितु सर्वदैव जाता । कलिन्तति-ईश्वरे शंभौ प्रसय निर्माति यः पर्वणि पूर्णमिन्दुम् । वलात्कारेण चेतोऽन्त करणं हरतो वशीपर्वतस्तद्गुणोघानलगुणस- मूहान्नृपबति सादरमाकर्णयनि सति । किनूता अपर्णा-अर्ध मन्ये स विज्ञः स्मृततन्मुखश्रीः शरीराधं शंभुर्यत्सा । शंभोः शरीराध वा एकदेशिसमासो वा । कृत्वार्धमौज्झद्धरमूनि यस्तम् ॥ ३२॥ शंभोरर्धशरीरत्वादन्यत्र गन्तुमशक्यत्वात्तगुणश्रवणेन सात्विकभा- वरोमाज्ञायुत्पत्तेः पातिव्रत्यभङ्गभीत्या च शंभु त्यतीति भीत्या धिगिति ॥ हे भैमि, स्मृता तस्य नलस मुखनीयन एवभू- च तगुणवर्णनप्रताये कण्डूयनव्याजेन क्णौ रणद्धि सेत्यर्थः । अप- तोऽपि यो विधेब्रह्मण पाणिर्हन्त पर्वणि पूर्णिमाया पूर्ण परिपू- गैत्यनेन शुप्कपर्णत्यागतपत्यया शंभुप्राप्यथं यतमानया तया र्णकलं सकलई चन्द्र निर्माति रचयति । अत एवाजातलनं निर्लज पातिव्रत्यभङ्गभीत्या कर्णरोधः : कृत इति भावः ॥ विधे. पाणि धिक् । तजैने नलानने सत्यपि य करन्तस्मादनि- हीनं पूर्णचन्द्र निर्माति स निर्लजवानिन्ध एव । स विधे पाणि- अलं सजन्धर्मविधौ विधाता विज्ञ. कुशल । स क.-य. स्मृतनलाननशोभ. सन् कृताधं कृ- रुणद्धि मौनस्य मिपेण वाणीम् । तैकदेशमपि तं चन्द्रं हरमूर्ति शिवमन्तके औझत्तत्यानेत्यह तत्कण्ठमालिझा रसस्य तृतां मन्ये । प्रारब्धमपि तदुत्तमत्यान्यस्य सरणाद्यस्त्यजति स विपश्चि- न वेद तां वेदजडः स वक्राम् ॥ ३० ॥ देवेति भाव । पूर्णक्लमेक्कलं च चन्द्रं यद्यप्येक एव ब्रह्मणः पाणिनिर्माति तथापि कार्यभेदान्मूर्खत्वं विज्ञत्वं कालभेदादुपच- अलमिति ॥ धर्मविधौ संध्याकर्मकरणे सजन्सक्तः सन् वि- यते । चन्द्रादपनिरमणीयं तदाननमिति भावः ॥ धाता मला मौनत्ल मिणालमत्सर्थ वापीमावृणोति । यहिनिर्गता निलीयते हीविधुरः स्वत्रं पुरुपान्तरं भजेदिति शङ्या मौनं करोति न तु धर्मार्थमिति भाव ।' यगुणद्धि तदलं वृथेति वा । चैयर्थनेवाह--स नसा तत्कण्ठं श्रुत्वा विधुस्तस्य मुखं मुखान्नः । नलकण्टमालिन्याहिप रमत्त शारादिनचरसैलुप्तां संपूर्णा वका वोक्तिरूपां तां वागीं न वेद न जानाति । यतो वेदजडः १ जन सनुनान्नजतुति नान्गोनियति माहित्यविद्यार्ग। सदैव वेदपाठव्याकुलीभूतहदय । निरदापि कना निर्गल नल्स- पत्र प्रन्दनवान्दे सपनामन्तवनका गन्ना नया पउनालिलिनि नाज्ञातोदिति भाव । अथ च वेदवदवा रिहा निरचननवम्' इति जीवानु. । ' :7 नकार साहित्य विद्याधरी। न दायाचनमान्नदो र १ 'नापाल' पनि पाउन्नित्रजीवातुनुसाररोधानमन । जब नजाने विपदोप.' जीवानु. । ३ स्व:' निलकतीगा- देफानुमान चोदयावलकारी'त साहित्यविद्याधरी । ३ मन्ना- सना । टने मुन्नावोधासाहित्यविधार्गमा निसरापल निग्न बाजोन्दिरगर. साहित्यविधायरी । । ननन साहित्य विद्यारी। -- ·7. निम्नुतिः' इत्यमरः । पश्यता चित्पाटः । अनिजवाम्सदश्वा इति भावः । कतमा, 'तर ६० नपदीयचरिते मृरे समुद्रस कदापि पूरे श्रियाविति ।। हे भैमि, वयं तस्य नरेन्द्रस्य श्रियो , मृद्धी निरीक्ष्य दृष्ट्वा सरामरेन्द्रावपि कामेन्द्रावपि न रूप कदाचिदभ्रमदगर्भ ॥ ३३ ॥ अन्तःकरणगोचरौ न कुर्मः । मदने कान्तिरेव, इन्द्रे व मन । निलीयत इति ॥ हे भनि, विधुश्चन्द्रो नोऽस्माकं मुखात्तस रेव, नले तु द्वे अपीत्याधिक्यम् । तसिनले क्षमयो. भू- मुर्गचत्र वन्य जेन श्रुन्या हीविधुरो लजाधिकलः सन्कदापि मम्यग् वासेन वसत्या खलु निश्चयेन गातार दाबमावान्याचां सूरे सूर्य, कदाप्यन्नममये समुद्रस पूरे प्र-बुद्दो चित्ते न दमः । मनसापि न सराम इत्यर्थः । तयोरेका वादे कदादिमागृहमालं अभ्र आकाश अमन्ति अभ्राणि मेवा-माधारत्वमस्य च योरप्याधारत्वम् अतम्नयोः सरणं न ।' वेग गर्भ न निलीयतेऽन्तहिंतो भवनि । अन्योऽपि स्वजेतारं भ्यामयमधिक इति भावः । 'क्षितिक्षान्त्योः क्षमा' इत्यमर श्रुपानानिकोलक्षिनेतु सानेपु निलीयते । 'सूरसूर्यायमा', कर्मणः शेपत्वेनाविवक्षणात्मरामरेन्द्रावित्यत्र 'अपीगधे-' : संवाद सिवामधन्', 'भत्रं मेवः' इत्यमरः । जेनेत्र जैत्रम् । पावभावः ॥ ज विना पतत्रं विनतातनः समीरणरीक्षणलक्षणीय संताय नायबजभृलवान्दैत्यारित्यजनलास्यनुत्यै नयनाभिमगजगीताद्धातुर्विलजं रमते रमायाम् । मनोभिरासीदनणुप्रमाणैर्न लधिना दिक्कतमा तदधे विनेति ॥ तस्य नलख अश्वैः कतमा दिक न लविता नि: बवानास गरुडस्य भृत्यवर्गानो- ..... नाना नामुम तमा नुत्यै स्तुतये संज्ञाप्य हित. बिनतातनूजर्गरुडै । तथा ईक्षणलक्षणीयैर्नग्रगोचर ता आसीत् , अपितु सर्वापि । किंभूतैःपतनं पक्षं बिना .. "महाशाना लगारहिन यथा तथा मारणायुभिः । तथा अनणुप्रमाणैर्महापरिमाणाधिकरमेन MITI -तगामकृतयाण न सपक्षः, वायुरचाक्षुप , मनोऽxi. नामानिमरात नाभिकमलं, तेन मिनि प्रसिद्धि । तद्विपरीता अपि तदश्वा वेगेन १९३ 1 । जननिकान्तम् । अयमेव जाता इति भावः । इवयोजना वा कर्नव्या । 'न निर्जिता' , 1. E जानिपरिप्रो' इति स्वाय इतमम् ।। मानादि साम संग्रामभूमीषु भवत्यरीणामसनदीमातृकतां गतान नामिनः। तद्राणधारापवनाशनानां राजबजीयरसुभिः सुमिन Hit iifi मेथाः ॥ ३५॥ नायागारमुमिनरेन्द्रमाणम्पायुभिः कृत्या तस नलस्य वा संग्रामेति ॥ हे भैमि, रानां बना. समूहानेपामिमे र * या मुरम य द्वात्रि वाणपरम्परानलक्षणा पवनाशनाः मपीतेपा मुमिन मि.मन निर्गणना- विभवति । नल्याण मवेऽपि शकतो हता इति भाव।। . .. . f ft 4 । इनानि मनी'-मंग्राम भूमीवरीणा शणामम निरनदीमा 5.' ...in - HE- गतामु नदीजलपरिणाम मनीषु । ..' : नाना मित्यर्थः । दयणाशुगामिन प्राणायन बाणाना पका • .:. . ! !! जयन्न यम् । प्राणाना पवनयातीय तेषा मुभिक्षमिनि भाव । 4 #कन् । मानुकाग मियाग्रहादिमाग मुमिई मन प- नयम्युटिवनयपत्रीहिपादिन यायावा याकमन् । इयमा नमानिनन नि ।' रामदाय नि दार' । मुमिदम् । भिक्षा म विवियोनारी यो बदम्यानि मयुगए कालमा मना मुंग नोगमावदिशापनाली पत्रव्यमानदी ३३ - * ३ " 17 fran न -- * । रिसथिरनदीपा . । म्यादीमानको दरमा 4 . न ataca ६ AM 4 M 41.या। J - 4 .. . , A 4. Pr क KE ARE ·तृतीयः सर्गः। यश इति ॥ कण्डूलभावं रगकण्ड्सहितवं भजता प्रामुवता रगोप्यकथानिश तासां नलवीगामन्तहंद रलोदत्यति सार- भुजेन संयुगेषु यदव नल्स यशोऽजनि संपादितं, (तत्) तदीयं समुद्रे निनजवानो निननोर्म । फिभूनाभि पीयूषधारा अनु- परा-संबन्धि दिश एवापगा नवतातु वा नचन्नासानाली पक्ति तनवाहनवाः सकाशाइनधराभिरन्यूनाभिः । तथा-कार्म पर- लसा. कूलं तीरं तरूपवं कपगत्वभावस्त व्यसनं हेतोः का पविशेपं सृजता कुर्वता काव्येन शुग आरतानि सच्चे प्रति- रणव गुणादेव जातनिति शेप. । न तु स्वभावतः । यशः कारणे पादितानि. । उत्दन्यात उपन्यानुन्धौ च' इति साधु । तन निम- भुजे विधनानाकडूलक्षणाकारणगुणादेव यशले ठूलंकरत्व जनं युकन् । 'रहः तुरतगोप्नयोःइति धरनि । ज्यननसागतमिति भावः । तर यस. सदेयापीत्ययः । अण्डूल खल विश्वासत्वं यदवादशाहत्वमाह- इति निमादिन्न' इत्यस्त्यर्थं लच् । कण्डूं लालादत्ते इति काभिर्न तत्राभिनवसराज्ञा- -वा, 'आतोऽनुपसर्ग क.' । कूलंकप इनि सबैकूल-' इनि खादी अनन्तत्वान्मुन् । विधासनिक्षेपवनि क्रियेऽहम् । इदानी तल गुणानुवर्णनासक्ति द्योतयतिरापोनिमाह जिति यन्नैव कुतोऽपि तिये- यदि त्रिलोकी गणनापरा सा- काश्चित्तिरश्चनपते न तेन ॥४३॥ तस्याः समाप्तियदि नायुपः सात् । काभिरिति ॥ तत्र नतान्त उरे कानिः सुन्दरीभिरहं पक्षी पारपरार्थ गणितं यदि सा- अभिनवातिगोप्या मराज्ञा तसा निवासन निक्षेपकानेरताप गणेयनिःशेपगुणोऽपि स सात् ॥ ४०॥ निको बाङ्ग लिये. अपितु सवानिरव स्त। क्या समानरहलं नविन कपत इत्यर्थः । तत्र हेतु.-पत्तो लोन्निस. यदीति ॥ निरोरी ले यदि गगनापरा गुणगगनायना यादि सोऽपि ग्लानि प्रानो नैव जनि लगते । नेन 'सात्तत्वान्निरोक्यान्तागगगनार्थनाप समातियदि न स्वापाड़े कारन कोकोऽपि मार्ग निरनोऽनि सशान नपते तते। "गणितं जिनसान पारंपरा पराधीपर सात्तदा म नल गर्गमा अनन्ना निलंना पो मने निगोपा अपि कामगोती. 'गणपितु सस्या नि दशेपा मनमा गुणा यस एवभूतोऽपि भवेन् । लीति भार । अन्यबारे गोपविलोमोनिशो! ननु एनन् । नन. लोप्पनरपेयगुण इति नाव । त्रिलोकी सना तामांकरितामोसमीरमानान्यस्मामी- हारे द्विनौ दिगो दनि टी । पारपराईन् । 'पान्मध्ये पारा-' वातापि नानत्यपि नान्यनेति इल मनान. । पदन्त च निपातनात् । गगेय इति जगेरेन इतोपादिको गोरेय । न्यान्. शिवातिपत्तेरविवक्षितवाहि ॥ योगादग्न्ने इदिनां निलो। तत्वान्नापुरे स्वनि धोतरसार- पिरधिनानानन पादशीत- अवारितद्वारतया तिरबामन्तःपुरे तख निविश्य राज्ञः। समाधिनायकः । ... || गोपु रम्येप्वविकं विशेपमध्यापयामः परमाणुमयाः।। पातरि । T! करन ...: अवारनि । हनि, पर परमाणुसन्मको पाला ता जन- गरले मारी पन्ना न्याय रम्देपु गोमुनिपधिक मोजर निरन् निनाम: मनपिनम्यापमान पायान ।बिदानिरमा पका- नामसरितद्वारा लिपिबदारपन लि राजो-न्न पुरे निस • पियर । र सरकार ग.दि. Painik - - - .. + . - A । १ . पर ॥ . - नमासिन मार- पीपपारानपराभिरना- तानां रनोरनति मजपानः । रम्नादिलोनापर कप.निः का पेन समारनिः ।। है ܝ. ܝ ; ܢܘܢ ܢܶ ... ܝܺܙܝܺܙܙܝܺ ). 1 1 | 4

·No text on this page.

·तृतीयः सर्गः। - - व कार्यसिद्धेतदर्थ स्खलिन्सादरा नाभविष्यदितीवशब्दप्रयोग. । लोड्च अनोत्तरीतव्यमिति तरणमार्ग यथा न कोऽपि कथयति तथा किचके हंससमूहे इनि क्वचित् । युग्यः 'तहहति-' इति यत् । 'आशयमविज्ञाय बुधन्तदने कार्यविशेषप्रस्तावं न करोति । अत- क्रिीडति 'समोऽकूजने' इति प्रतिषेधाच्छता ॥ सदभिप्रायं ज्ञात्वा तस्सा नलानुरागप्रकागनं कर्तव्यमिति नलानु- जागः स्ववचनान्यधाकरणे बाधकमाह- रागमप्रकाश्यैव तूपगीबभूवेत्यर्थः । राजपुत्रीनि हृदयस्य गूढाराय- त्वम् । विररामेति 'व्याइपरिभ्यो रमः' इति परसैपदम् । हृद- अन्येन पत्या त्वयि योजितायां यम् 'न लोका-' इति पष्ठीनिषेधः ॥ विज्ञवकीर्त्या गतजन्मनो वा। किंचित्तिरश्चीनविलोलमौलि. जनापवादार्णवमुत्तरीतुं विचिन्त्य वाच्यं मनसा मुहूर्तम् । विधा विधातुः कतमा तरीः स्यात् ॥५१॥ पतत्रिणं सा पृथिवीन्द्रपुत्री अन्येनेति ॥ वा अथवा । निश्वये वा । त्वयि अन्येन नला- जगाद वक्रेण तृणीकृतेन्दुः॥ ५४ ॥ रित्तेन पत्या भी योजितायां सत्या विज्ञलकी| सर्वज्ञत्वय- -नैव गतमतिकान्तं जन्म यत्स येन वा एवविधत्व विधातुर्जना-। किंचिदिति ॥ सा पृथिवीन्द्रपुत्री भैमी मुहूर्त क्षणमात्रं मन- वाद एवार्णवनं सर्वज्ञेन ब्रह्मणेदमनुचितं कथमकारीति लोका- सान्त रणेन वाचं वक्तव्य वचन विचिन्त्य विद्यार्य पतत्रिण हंसं उवादसनुदमुत्तरीतुं क्तमा विधा प्रकारन्तरीका सात् । अ- जगाद । किभूता- वचनविचारणे क्रियमाणे किचिदीपत्तिरधीनो मेनु न कापीत्वधः । सकलेनापि जन्मना यत्सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणार्जितं वक्र विलोलश्चचलो मौलिमस्तकं यस्याः सा । तथा-सहजसौ- देक्त्यात्तवान्यथावरणे तदैव गमिप्यतीनि भिया नलेनैव योज- न्दयेणाभिलापसिझाशयातिप्रससत्येन च वक्रेण मुखेन तृणीकृतो येति भावः । समुद्रं तरीतुं काचिनौर्भवति, जनापवादार्णव त- न्यकृत इन्दुश्चन्द्रो यया । तिरश्चीनम् 'विभाषाञ्जेरदिक्रियाम्' तुं न कापीति भावः । 'स्त्रियां नौतरणिन्तरी' इत्यमर । उत्त- इति स्वाथै ख । पुत्रीति शारिवादिपाठान्डीन् ॥ तुम् 'वृतो वा' इति दीर्घ । तरन्त्यनया तरी. 'भत्रितत्तृत आन्मनोऽनुचितकारित्वमाह- चिन्य ई .॥ धिक्चापले वत्सिमवत्सलत्वं यत्प्रेरणादुत्तरलीभवन्त्या। अभिप्रायं ज्ञातुनुपसंहरन्नाह- समीरसङ्गादिव नीरममा मयातटस्थस्त्वमुपद्रुतोऽसि ॥ आस्तां तदप्रस्तुतचिन्तयालं धिगिति ॥ हे हम, चापले चञ्चरत्वरिपये यद् वसिमरत्म. मयासि तन्वि श्रमितातिवेलम् । लत्वं वत्मत्व यालय भारो सिमा चालवं तेन यत्सलवं सोऽहं तदागः परिमाटुकामः ससेहत्वं बालत्वेन चापलविपये यामीनिमचन् । चापलानीकरण- किमीप्सितं ते विदधेऽभिधेहि ॥ ५२ ॥ मिति यावत् । तद् विनियमनुचितन् । यत.-यस चापरसप्रे- रणातियोगायधीनतयोचरलीनरन्न्या अनिशयेन चालीनपन्या आस्वामिति ॥ हे भनि, तबलवर्णनं तर तद्योग्यत्वप्रतिपादनं नया पश्चात गित्या नटस उदानीनत्यमुपद्रुन. पीदिनोऽसि । चालां निष्टतु । न तव्यमित्यर्थ । यत-भप्रस्तुत चिन्तया कयेव-समीरमझाद्वायुसंबन्धाचचीमपन्या नौरभवेर । तर- 'क्ययालन् । निप्पयोजनवात् । हे तन्वि. मया त्वमतिवेल नृशं इल्पयोदरचनया तटस' लन्यो यथोपवूयते । निरपराधस्य प्रमितानि । सोऽहं तदाग अपराधं परिमाएकामोऽपनेतुराम पश्चाहगिन्या नया पोटिनः, अतोऽहननुचितकारियोनि भार। सन् तब स्मिीप्सित कं मनोरथ विदये क्रोमि अभिधेहि नहि । वन्सशन्दापृधादित्यादिननिन् । तत्लादेर मामान्याम्-' अग्रस्तुतचिन्तयेनि वारणायोगे तृतीया । इत्यभिलापनि रन् । तथाच बमल इनि हनानुच्यते ॥ 'इतीरयित्वा विरराम पत्री स राजपुत्रीहृदयं बुभुत्सुः । भाननिन्दापूर्वक मत्तुतिमाह- हदे गभीरे हदि चावगाडे शंसन्ति कार्यावतरं हि सन्तः।। आदातां खच्छतया प्रयामि इतीति । राजपुन्या भैमा हृदय नतेऽनुरागो विद्यते न मतां स तावत्सलु दर्शनीयः । पनि ननो उमुन्नुविधानु. व पनीरन दनि निनीरदिपोत्या आगः पुरन्कुर्वनि मागनं मां चिरतन मान त् । ननु नरानुरागस्पति विदने, समपि नदे- पसान्मनीदं मनिविचितं ते ॥५६॥ उनुमा भयेति पर चिनिने गेनपानिदन जाह-रे पला- 'हीर गाम्नी के इंदे जलाये, सानिमा हरे वामगार जाति रे न दीनान. नागटिने, ज्ञाने च तो सन्त' पण्डिता कानांवर वरीप नर देन इस नारामा : मग गाना पाय, कास मनायं च तन्नि करान्ति मनीर ददननातारमनाना ना. - . - ५ ....... सारी दी। साहित्यविधाथी । ... । + 1 ·--- . - । नागातिदेवाशतया बन्योऽमि पूज्योऽसि । देवांशत्वं मन्मनोरथप्राप्तिरिति भावः । द्विज इति संवृन्दिः । राजद नलम्नद्विवाहेच्छां का कथयेत् , अपि तु न कापि । नलविवा 'समर । ताधिकारे सोमायगो विधानात् सौम्य इत्याह-हे द्विजराज, का स्त्री पाणिग्रहे विवाहेऽमिलापत्र कम् । मानन्ध चन्द्रग मामी मुधा नामर्दनि दण्डा- निजामती प्रकटयेत् । अपि स्वेवं प्रौढिव कथयति न बालंयो। पीयाकार्य परपुष्टाना कोकिलानां घुष्ट कृनिने नोपहप तयार नया-चीणागिने पीणानिनादेऽपि शृणा गुप्मा तिने 'तदाफोगला मरला चंति नाक । नहीनत्रयादीनामुपदर. गृहीका गोननी द्राक्षा' इत्यमर, । गृहीका 'धोना गुणवाना कानन नन्नादार पदविका अनि डीपन्तामनाया कनि कण.' इत्यस्य मंत्र नन्, नया टबमानवाचन बाया. मदान. मन्नर नैषधीयचरिते लतया दर्पणतुल्योऽसि दर्पणोऽपि सतामवलोकनीयः, श्रीकामैः नामपि दर्शनेन नेत्रालादकत्वमेव, न । प्रातरवलोक्यते च । निष्कपटतामादर्शतां च समर्थयते-पश्चाल-मिति तस्यामिमानोत्पादनेन नलमाप्तिपर्यवसायी मम । गनात्मागसं सापराधां मा पुरस्कुर्वति 'मयासि तन्धि अमिता-'सूचितम् । तस्माद्यथा मम नलप्राप्तिस्तथा यतस्त्रेत्यर्थः । इत्यादिवचनान्मां प्रति प्रियभापिणि यस्य तवात्मनि स्वरूपे इद-'पृथग्विना-' इति पञ्चमी ।। मागः तटस्थपीडनलक्षगो ममापराधः प्रतिविम्वितः 'सोऽहं ननु तव को मनोरथस्तं वदेत्यत आह- तदागः' इति वचनात्वया मदपराध. स्वीयत्वेनैव स्वीकृत इनि सतां स्वभावोऽयम् । अन्यापराचं स्वात्मन्यारोपयन्ति । खलुः मनस्तु यं नोज्झति जातु यातु किमर्थे । आदगंतां प्रयासि किम् । ततोऽप्यधिकः । आदर्श पुरो मनोरथः कण्ठपथं कथं सः । यथास्थितं वस्तु प्रतिफलनि, त्वयि तु सापराधे वस्तुनि पुरः- का नाम वाला द्विजराजपाणि- लिनेऽप्यपराधलक्षणो धर्मः प्रतिविम्बितो, न तु सापराधो धर्मी- ग्रहाभिलापं कथयेदलज्जा ॥ ५९॥ यादगादधिकन्वादाश्चर्यरूपोऽसीति । स्वापराचं निश्चित्य तत्क्षमा प्रार्थयते- मनस्त्विति ॥ हे हंस, स मनोरथः कण्ठपथं कण्ठमार्ग, अनार्यमप्याचरितं कुमार्या नगोचरं कथं केन प्रकारेण यातु, अपितु न केनापि । स’ पुनर्यममिलापं मनोऽन्तःकरणं जातु कदाचिदपि नोज्झनि न भवान्मम क्षाम्यतु सौम्य तावत् । जति । अन्तःकरणस्याधोदेशात्कण्ठस्य चोधंदेशादित्यच. हंसोऽपि देवांशतयासि वन्द्यः रथोऽपि गर्तपातादिना ध्वस्त पन्थानं नावतरति । सर्वप्रापि नसो गतिसाधनत्वादमिलापोऽपि मनसो रथः । अथ व यो. श्रीवत्सलक्ष्मेव हि मत्स्यमूर्तिः ॥ ५७ ॥ मपि न शक्यते स कतुं कथं शक्यत इति दुःसाधत्वम् । अनामिति ॥ दे सीम्य सुन्दर, भवान्कुमाया वालाया वाह-नाम संभावनायाम् । अलजा निर्लजा स गमानामनुचितम याचरितमाचरणं तावत्प्रथमं क्षाम्यतु सह- जानाना सती का वाला द्विजराजस्य चन्द्रस्य पाणिना : गा। पितरोतर न पश्चाद्वतव्यम्। अज्ञस्य ह्यपराध. क्षन्तव्य लापं ग्रहणामिलापं कथयेत् , अपि तु हस्तेन चन्द्र ग्रहीतु इन नारद । रामपुन्या. पक्षिणि मयि प्रार्थनमनुचितमित्यत वान्छेति कापि न कथयति । हस्तेन चन्द्रप्राप्तियथाशक्या नाहन पापपानुपपरया। नन. माध्यम इति भावः । क इव-ति वा । अथ च-स्वामिलापं कथयति-द्विजाना राना मार मनि मानो मन्योऽपि पूज्यने तथा त्वम् । 'सौम्यं तु ममेति कथं कथयेयमिनि भावः। अथ च सलजत्वाद : यरे मम देवनन्य इत्यये इनि समर्थनीयम् ॥ वाचं तदीयां परिपीय मृद्वी मृद्वीकया तुल्यरसांस 1. नमक विदर' इत्यन्योनरमाह- नत्याज तोपं परपुष्टघुष्टे घृणां च वीणाकणिते पितने मन्त्रीनिमाविन्मनि कां त्वदीक्षा- वाचमिति ॥ स हंसो मृढीकया द्राक्षया तुल्यो रमा मुई मदोगपि यानिीताम् । रमो यम्याम्नां मृढी कोमला तदीयां भमीसंवलिनी पारी निजामुनाचनमंचनाद्वा न नुदना पवन बागान कम- इम्बयामा । घुष्ट इन्यप्रज्ञानार्थवाद 'पिरविराईने' र रातोपत नाव ! एतदेव निष्ठाया निषयः । घो(पिमनिट चिपनि । } राइटनियनंदनीयतायुग. ..का समय हानि, पन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्रमुक्त्वा तसांममानितयाविना नादरा नमित किंचन संगयालुगिंग मुखामोजमर्थ युग ---दन्द्रयाना ना. मन्दाननिति (नि) 4 44 नांगत ना न - - * म an गे। , -4 : १ मा ४५.' • Aarti irasaint ·तृतीयः सर्गः। मास ॥ -गो प्रशस्तं मुखं गिरा वाचा युगोज । वदति लेत्यर्थः । क्सां तवाभिप्रायो ज्ञात एव । त्वया किमिति गोप्यत इनि भाव । याम्-तत्सां भैम्यां मन्दाक्षेण लजमा मन्दा स्वल्पाक्षरमुद्रा वतन्येकपदीति च', 'जिह्मस्तु कुटिलेऽलसे' इत्यमरः । एकपदी -विन्यासो यस्यां न्यिाया तथा उक्त्वा समाकुचिता वाग्यया 'संख्यासुपूर्वस्य' इत्यन्तलोपे ‘पादोऽन्यतरस्याम्' इति डीपि 'णीभूतायां सयाम् । मुखाम्भोजम् 'प्रशंसावंचनैन' इति पदादेशः । अवाप्यम् 'शकि लिइ च' इति कृत्य. ॥ मदुक्तमजाननेवाभिमानेन ज्ञातमिति वदसीत्याराकायामाह- रेण वाञ्छेव विधुं विधर्तुं यमित्थमात्थादरिणी तमर्थम् ईशाणिमैश्वर्यविवर्तमध्ये लोकेशलोकेशयलोकमध्ये । तुं श्रुतिभ्यामपिनाधिकुर्वेवर्णश्रुतेर्वर्णइवान्तिम किम् तिर्यश्चमप्यञ्च मृपानभिज्ञरसज्ञतोपज्ञसमज्ञमज्ञम् ॥६४ करणेति ।। हे भैमि, करेण विधं चन्द्रं विधतुं ग्रहीतुं वान्छेव ईशेति ॥ ईशस्वैश्वरस्याप्टविधैश्वर्यमध्येऽणिमलक्षण यदैश्वयं गृहेव नतु तात्विकी पृहा । इत्थमनेनैव गोप्याकारेण आदरिणी तत्य विवर्तत्तात्त्विकोऽन्यथाभावस्तत्त्वतोऽणिमैश्वर्यमेव जातो मध्यो आदरयुक्ता, अदरिणी निर्भया अकम्पयुक्ता वा त्वं यमर्थ प्रयोज- यत्स्वान्तत्संबुद्धि. हे कृशोदरि, त्वं लोकेशो ब्रह्मा तस्य लोकेशया "मात्य पे अह तमर्थ श्रुतिभ्यां कर्णाभ्यां पातु सादरं श्रोतुमपि लोकवतिनो लोका जनात्तेषां मध्येऽहं मूर्ख तिर्यञ्चमपि मामेव- ‘क नाधिश्वं नाधिकारीभवानि कर्नु यद्यपि न समर्थतथापि भूतं अज जानीहि, पूजय वा । किंभूतं माम्-मृपा असत्यं गेतुं शक्त एवेत्यपिशब्दार्थः । अथ च तनयं कर्तुमप्यधिकारी भ- तस्यानभिज्ञा अज्ञातार. सत्यवादिनो रसज्ञाः सहृदयात्तेपामुभ- गामि, किपुनः श्रोतुमित्यपिशब्दाथो वा । अन्त करणे ज्ञात एव- येषां भावस्तत्ता सत्यवादिता, सहृदयता च तद्विषये उपज्ञा आद्यं मेव) श्रोतुमपि नाधिकुवें, अपितु अधिकुर्व एवेति वा । क. कि- ज्ञानं यत्स एवंविधश्चासौ समझन्ध । समशब्दख सर्वशब्दपर्याय- मेव-अन्तिमो वर्ण सुद्रः श्रुतेर्वेदस्य वर्णमक्षरमिव । वेदाक्षर- वात्सर्वज्ञत्तमेवंविधस्वरूपं मां अज्ञमलीकभापिणं, अहृदयं मूर्स अवणे शूद्रत्वाधिकारो नान्ति तथा मम नेति भाव । आत्येनि च यथा तवेच्छा तथा जानीहीत्यर्थ. । सत्यवादिना सहृदयानां “भूतेपि वर्तमानसामीप्ये-' इति वर्तमानवत्प्रत्ययः । अन्तिमः सर्वज्ञानां व मध्ये प्रथमगणनीयोऽहं मिथ्याभाष्यहृदयो मूर्सच अन्ताच' इति वनव्याडिनैच् ॥ कथं सामिति भाव । मुपानभिज्ञा सत्यवादिनी रसज्ञा जिता अवाप्यते वा किमियद्भवत्या येपा तेषां भावः सत्यवादिता, उपज्ञापत इत्युपज्ञा आद्य ज्ञानं मृपानभिज्ञरमज्ञतापा उपज्ञा पानभिज्ञरसज्ञतोपन, तेन समक्षा चित्तैकपद्यामपि विद्यते यः । कीर्तिपत्त । एवं सत्यवादिता प्रथमं कलादुत्पति विज्ञासायां यत्रान्धकारः किल चेतसोऽपि तत्या प्रथमोत्पत्तिकारणवेनाहनेर त्यात इत्येवंरूपमज्ञ मां जिटेतरैर्ब्रह्म तदप्यवाप्यम् ॥ ६३॥ जानीहीनि वा। रोरेशर इति अधिकरणे होते' इत्यनि 'शय- वासवासिप्प-' इति सप्तम्या अलुरु । रमजतोपत्र इत्यत्र अवाप्यत इति ॥ हत्तेन चन्द्रधारणबहुप्पापत्वं यदुक्त तन्न (प) आतधोपनगे' इत्याः 'उपज्ञोपरम-' इत्यादिना नपुं. किचिदित्याह-योऽध. चितपद्यामन्त करणलक्षणे प्रमगम्ये- सकन्वम् । मनै सबैज्ञपने इति समक्षा कीर्तिः 'जनय करि- 'ऽनिसूक्ष्ने मार्गेऽपि विद्यते स भवत्यावाप्यते प्राप्यते । वा धानम्' इति के ॥ 'निधये । चन्द्रधारणदृष्टान्तेन यत्त घायल दुष्प्रापत्वमियक्न् ि। सत्यवादित्वनेर प्रस्टरनि- -इयहौरवं रिमर्थन् । तत्र कार्यनित्यर्थः । अथ च-परचित्तगो- घरो विपय नुज्ञेन ज्ञायते, यद्गोपनं तस्स पिनर्धन् । स नया मध्ये श्रुतीनां प्रतिवेशिनीनां 'ज्ञात इत्यर्थ । एकमार्ग स्थित वस्तु सर्वैरपि ज्ञायते । एतदृष्टा सरखती वासवती मुखे नः । तेन इटपनिक्लिनि भुतो । यत्र ब्रह्मान चेतनोऽप्यन्धकार हियेव ताभ्यचलतीयमद्धा 'पतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' इति श्रुतेः।यन्मनोगो- चरो न भवति तदपि स्वप्रकाश जल जिलेतररनरसरगप्पं प्राप पधान्न मन्मङ्गगुणेन नंदा ।। ६५ ॥ माप्यत इत्यर्थ । रि पुनर्मनोगोचर. । ततः सूक्ष्मदर्शिना नया मध्ये इति ॥ हे भनि, नोडलास नुरे नाना मग्नता पानी प्रतिवेशिनगनां निरमादिनीना मुनीना बहाना मध्ये १ का नवरा । तुक. रामरती स्थितिमा पलानलानान्न अतिन्यो विर बदा पान, पिस , २ . ' निवदेन अपनादार उनानं प्राप्न। यो उनी। नवर. का नाम रेमो न्यो रे नि नमामिचरति । न.-नता सह नाम पर न : मनोरनापन.८ - .." 7. नदारता कमन काटिया न समदरासायी निद्वारमानियो । मरे हान्' ! 42. साहित्यविधाती। की .. t.. । . .. .: जीरा र ·न - ." 1 - नृपेणेति ।। हे भैमि, लेपफयः पूर्व राजमर्नुके पागिहन । तामपि हस्तगतामवेहि, किंपुनरन्याम् । कुत्रा- दुपापि केनचिन्नालेपि नाज्ञायि, मन्दप्रजेन मया नानाति यदि ममाभिप्रायो ज्ञात एव तहि लजां साजयित्वा पुन . त्वचेतस इति ॥ तुः पुनरर्थे । अहं बालभावात्वच्चतमम भैमी इति बनाणावोचत् । इति किम्-मदीयं चेतो लहां न वाभिप्रायमज्ञानान एवं भाव्यसि । 'तदन' इति पाठे द्वयस्यार्थस्याज्ञ इनि वा । एवकार इवाया था। ज्ञातोऽप्य इत्याराहाह--हि यस्मादालत्वादेव । १ मत्रए ' दनि साहित्यविद्याधरी| जगाद' इत्येव वा नाचगनग्नेि मार्गान्प्रति न चलनि न गच्छति, फिनु गमीनीनमागांन्प्रोव राजानं कामाने । ननिहानि नैन मामिलाकर गच्छतीति वा । 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वातिलस' इनि 'अपा एमगोचन । 'नर (पनपरमाना.' गमः । होगा नपुंसकम्' इत्येतन्नाश्रीयते । अथवा पविशब्दपायः पाशब्दोऽ- दि-' इनि निशाननम् । प्राकाम्नुको मिति कारान्तोऽप्यस्ति । अथवा 'अद्धापथात्' इन्येकमेव पदम् । अदा शुचारा मगेमा । नत.. सोलोमोशियार पथात्सत्यमार्गान चलतीत्यर्थः । अथ च-मन्योभनः मा मधि-'ममु' इगोगा । एमगर । मानि च ३. यस्य तेन गुणेन दृढया रशनया बढा काचिद्यया न चलनि तय- क्षणोंग गुणगोः प्रतिकामगन इनाम पनि मपि । मदाण्याः श्रुतयः प्रतिवेशिन्यो भवन्ति । अत एव तन्महरा- वनिनागरा दिति गम् ॥ मेव व्यवहरति नान्यथा ॥ विचिन्त्यबालाजनशीलशलंलजान सी. अथ त्वमभिप्राय कथयेति प्ररोचनार्थ स्वसामध्यं द्योतयनि-~आच विस्पष्टम भाषमाणामेनां स चक्रा५७३" पर्यतापनसरखदङ्गा विचिन्त्यति ॥ नकाशमकाना पनाना पड़ता लङ्कां पुरीमप्यभिलापि चित्तम् । राजा हंसो निस्पष्ट प्ररुटमभापमाणानेनां भेमी in कुत्रापि चेद्वस्तुनि ते प्रयाति कि कृत्वाचालाननस शील भार पर दुलंग्या बाच शेल. परंतन लजालपाया नया मजकीइन् जना तदप्यवेहि स्वशये शयालु ॥६६॥ नलक्षणो नागी हन्नी यत्र एतनिचिन्य विचार्य ।। पर्यवेति ॥ हे भैमि, ते चित्तं मनो लय पुर्गमयभिलापि हितोऽपि वालासनी लनया काममारलाय स्वामिलार न द्रष्टुं गन्तुं वा अभिलापुकं सत् कुत्राप्यन्यत्र कस्सिबिहायाः तीति विचार्य विस्पष्टवादनाथमेतामाह मेत्यर्थः । अयं - सकागादतितरां दुप्पापे वस्तुनि विषये चेत्ययानि गच्छति त्वं तदपि तनद्यां हनी मानी इन्युतिः । 'चास मानमौकम.' इव- तदुभयमपि स्वगये स्वहस्त एव शयालु विद्यमानमवेहि जानीहि । नृपेण पाणिग्रहणस्पृहेति कुत्रापि वस्तुनि अभिलापि तव चित्तं लङ्कायां विद्यमानवस्तुप्रा- नलं मनः कामयते ममेति । त्यर्थ लङ्कामपि प्रयानि तदपीति वा योजना | दुप्पापवस्तुन. साधकोऽहमेवेति तत्कथयेति भावः । किंभूतां लहाम्-सरस्वत. आश्लेपि न श्लेपकर्भवत्याः समुद्रस्याङ्को मध्यः । परित सर्वदिक्षु अमृतां चिह्नतां परिवेष्टनं लोकद्वयार्थः मुधिया मया किम् ॥१ वा आपन्न प्राप्त सरस्वदको यस्या सा ताम् । पर्यकता मञ्चताम् । समुद्राके सुखेन तिष्टतीत्यर्थः । पर्यङ्गतां योगपट्टत्वं प्राप्त. समुद्रो- वान्छेति, अनन्तरं मम मनो नलममिलप्यतीति च हि कश्चित्रं यस्सा इति वा । पर्यत सीन्वं वा समुद्रमध्ये निष्ठ-कारण्या भवत्यान मेणका नाम वाला' (३३५९) देतो. तीत्यर्थ इति वा । सर्वथा लङ्काया दुष्प्रापत्वं सूचितम् । या कामयते, (३६७) इत्यादेः लोकद्वयस्यार्थोऽभिप्राय तुबिया एवंविधा दुप्मापा पि कोः पृथिव्याः वाणं वा तामामोनीनि कुत्राप् । 'किप च' वाच्यम् । अथ च बिदुपा लेपाढिविवरणे पटुना मया : इति किप्, तस्सिनराजलक्षणे वस्तुनि वा । पर्यह इति विकल्प- किम् , अपितु ज्ञात एव । किमर्थ गोपायनीति भावः। त्वालवाभावः। अपेः पदार्थ संभावनायां समुच्चये वा कर्मप्रवचनी- इति पाटे स्त्रीयबुद्ध्यैव न त्वन्यबुद्ध्या ।। यत्वाल्लकामिति द्वितीया । अमिलापस्य (पिशब्दस्य) गम्यादिपा- याद्वा । तदिति सा च लङ्का च तच वस्तु तत् 'नपुंसकमनपुंसके किमिति वाढयमीत्याशयाह- न-' इत्येकोप पाक्षिकमेकत्वं च ॥ त्वचेतसः स्थैर्यविपर्ययं तु इतीरिता पत्ररथेन तेन हीणा च हृष्टा च वभाण भैमी संभाव्य भाव्यसि तमज्ञ एवंद चेतो नलकामयते मदीयं नान्यत्र कुत्रापिच साभिलापम् लक्ष्ये हि वालाहृदि लोलशीले इताति ॥ तेन पत्ररथेन पक्षिणा इति पूर्वोक्तप्रकारेणेरितोक्ता परापराद्धेपुरपि सरः सात् ॥ ७० ॥ हीणा निवामिलापकथनमन्तावेन लजिता स्वामिलापस प्रापको- ऽहमिति तेनोक्तवाद्धृष्टा माहादयुक्ता । विस्मितेति यावत् । मनमः स्वैर्यविपर्यय चाचल्यं संभाव्य संचिन्य पुनसान, भयते प्रासोनि । अमिलप्यतीत्यर्थ । जन्यत्र चान्यत्रापि कुत्रापि राजनि वा न च नव मानिलापन् । अब च-नलं नलनामान दति माहित्यविद्याधरी । ३ मित्र नमानोनि.' 'कार' इत्यपि पाठ. नापीयान् ' पनि सुखावोवा । साहित्यविद्यारी। कानुप्रावल्पमालकार.' इनि साहित्यविद्याधरी। - रा 6 ·तृतीयः सर्गः। ६ . ले चञ्चलस्वभाव वालाहृदि बालादयलक्षणे लक्ष्ये विपये ल- मित्यहमधिकिये अधिकारीकिये । असिनाधिकारे नाहं नियोज्य पि दर ईपदपराद्धेषुभ्युतसागक. सागवेदिति संभाव्यते । इत्यथे. । है उर्वीपतिपुत्रि, इतो विवाहलक्षणकार्यात्पृथगन्यद्यद्य- मसापि मनोभवत्वात्तेनापि यज्ञातुं न शक्यते तत्रान्यस्य प्रार्थयसे याचसे, अहं तत्सर्वमपि कुबै साधयेयम् । प्रायसे इति कथा । बालानां चित्तचाजल्याललामिलापनिश्चयाभावादज्ञ कुवें इति च वर्तमानसामीप्ये लई ॥ । जातोऽलीति भावः । अतो निधयार्थ पुनर्वादयामी- श्रवःप्रविष्टा इव तद्रिस्ता यः । अथ च-बालानामल्पकामत्वाकामवापत्तधा न पीडयति विधूय वैमत्यधुतेन मूर्भा। या तरुणीनामिनि तत्स च्युतसायकत्वं युक्तम् । अन्योऽपि नुष्कचजले लक्ष्ये च्युतलायको भवति । भाव्यलि भवामीति ऊचे हियोऽपि श्लथितानुरोधा तुसंबन्धे प्रत्यया' इति प्रत्ययः । अपि संभावनापाम् ॥ पुनर्धरित्रीपुरुहूतपुत्री ॥ ७४ ॥ अथ निश्चयाभावे नादृशेन राजा बोधयितुं शस्यो नेत्याह- श्रव इति ॥ धरित्रीपुरुहूतपुत्री पृथ्वीन्द्रपुत्री पुनरूचे। किं हीमहेन्द्रः खलु नैपधेन्दुस्तद्बोधनीयः कथमित्यमेव । कृत्वा-श्रवः कणं प्रविष्टा कर्णान्तर्गतान्ता. पूर्वोक्तान्तहिरो हस- योजनं सांशयिकं प्रतीक्पृथग्जनेनेव स मद्विधेन ७१ वाणीः वैमत्येनासमत्या धुतेन कम्पितेन मूनी विधूयेव निरस्येव किंभूता-हियोऽपि लजाया अपि श्लयीकृत (अनुरोधः) अ- महीति ॥ त नैपधेन्दुनिपधदेशोद्भवजनानामिन्दुराहादकः नुबन्धोऽनुसंधान यया । अव प्रविष्टा इवेति केचित् । तदा प्रनि- लु पलान्मयां महेन्द्र इव । तत्तलान्तद्विधेन विश्वास्येन पृथग्ज- कुलत्वादनहीकारेण वस्तुगत्या श्रवणप्रविष्टा न भवन्तीत्यत प्रविष्टा नेव नीचजनेनेव स नल इत्यमेव वालाहृदयचञ्चलत्वसमर्थन- इवेत्युक्तम् । अन्येनापि कर्णप्रविष्टल कीटादेनिराकरणाथ शिर- कारेण तांशयिकं संदेहचञ्चलनी नलाभिलापल्क्षगं प्रयोजनं वालनं क्रियते । या रजा सर्वथा त्यक्तुं न शक्या सापि त्यक्तेत्य- जाय, इत्यनेवाविचायैव वा क्थं दोधनीयः केन प्रकारेण ज्ञाप- पिशब्दार्थः । वैमत्यम् । दृढादिपाठालावे प्यञ् । कर्मधारयादा यः। यथाविश्वात्येन भूसंग भयं वक्त्वा राज्ञोऽनेऽविचार्य स्वार्थे ज्ञापकात् । जो लिवादचेलङ् ॥ विचिदुच्यते तथा नया निश्चितं वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः । इत्थ- दृष्टान्तद्वयेन पितृकर्तृकनलान्यत्वकर्तृकपरिणयं निराकरोति व वाल्या त्वयाहं यथा वोधितत्तथा नया स कथं वोध इति शेकद्वयेन- ग। 'पृथन्जन स्मृतो नीचे भूलें व इति विश्व. । नयां महेन्द्र इव 'सप्तमी' इति योगविभागात्सनास । पष्टीसमासो वा । 'ग- मदन्यदानंप्रति कल्पना यावेदस्त्वदीये हृदि तावदेपा । तिबुद्धि-' इति मत्वे बोधनीय इति कर्मणि कृत्यः॥ निशोऽपि सोमेतरकान्तशङ्कामोंकारमग्रेसरमस्य कुर्याः।। पूर्वोतमेव दृढयति- मदन्यदानमिति ॥ मम अन्यत्नै नलव्यतिरिक्ताय वराय पि- पितुर्नियोगेन निजेच्छया वा युवानमन्यं यदि वा वृणीपे तुककं दानं प्रनि उद्देश्य पितुनियोगेन-इत्यादियां कल्पना राक्ष तर्फः एपा तावत्कल्पना त्वदीये हृदि वेद. वेद इव प्रमाण- त्वदर्थमर्थित्वकृति प्रतीतिः कीदृमयि सान्निधेश्वरस्य भूता इति चेत्तर्हि त्वं निशोऽपि रानेरपि सोनाचन्द्रादितरोऽन्यः पितुरिति । पितुर्नियोगेन आज्ञया निजेच्च्या या लेन्छया कान्त प्रियलस शहां अत्स वेदत्वानेसरं पुरोवर्तिनोंकार या वं पद्यन्नं नलव्यतिरिक्तं युवानं तरगं वृणीपे तहि त्वदर्थ तुन्न अङ्गीकुरु । वेदत्वानेसर आदी ओकारो भवति । रात्रचन्द्रादन्यः त्वया भैमी परिणतया इनि अथित्वकृति यारजाकारिणि मयि कान्तो न, तथा नलानिरिनो ममेलः। भरत दान था। निपधेश्वरस नरस कीदकोशी प्रतीनिर्विवासः सात् प्रतार- सरन् पुरोनतोनेपु सते.' इति ट' 'अजाद्यदन्नन्' इति पूर्वनि- कोचनिनि तल उद्धिः सात् । निश्शयं बिना तत्याने वर्ल न पातनवाजान्दत्व परनिपातर सप्तम्यरूपचनेन निगृय. युक्तमित्यर्थः । यद्यये पाड़िया इति । कीटन्या इति या वान्दो एदन्तन्वार्थन् । यूथं तदनसर-' इत्यादयः प्रयोगा अग्रतः सरति, योजनीय अधित्वकृति । कुनः जिपि तुझ ॥ अग्रेण देनि मननीयाः ॥ अथ संदिग्ध का त्वापि नाहं नियोज्य इत्याह सरोजिनीमानसरागवृत्तेरनर्कसंपर्कमतकविता। स्वयापि कि शशितविक्रियेसि मदन्यपाणिग्रहशाहितेयमहो महीयत्ता माहसिक्यं ७६ नधिक्रिये वा विपये निधातुम् । सरोजिनीति ॥ हम, सरोजिन्या रनडिन्या मानमरागो- इतः पृथक्मार्थयसे तु यद्य- ऽन्त रमानुराग, तन्य ने नगापस लितेः जना मांड. दुर्वे तदुर्वीपतिपुत्रि सर्वम् ॥ ७३ ॥ न्दन नह संपन्यनतरिवारचा नवममन्यन नट. व्यनिरिनेन पात्रहः परगनाचना ननामरीमोगरमा- त्स्येति ॥ वयापि शारितगिरि ननाविनपरान्नरपरमर- सानिमानियो । गित साल. विसरोलिन्यिवाहर विपये निधातुं योजपिटं शिरमान्यांना मानो मन भर । ममानिय कर समावरिदायी। सो डोसावन कर साहित्यविधाय। मरियविमी. -- 1 1 .

·महिपीय नेत्याह-नदिनी कमदिनी सुपाया अगुतवार रुनि तदेकदामीत्वपदावस्तुन. सकाशादपिक नीति: पुनरपि पूर्वोक्तं 'पितुनियोगेन-' (३।७४) इत्यादि पक्षद्वयं त्रैलोक्यश्रेष्ठश्व इति वा । पद्मवद्रमणीयाननः स एव नल एवं मम चित्ते सकलत्रिलोक्यां सार श्रेष्ठभूतश्चनु.पष्टिकलामाहा |निधि । स एवंफोऽन्त करणे मया ध्रियते न चिन्तामणि । च पद्मो निधिमुखमादिर्यस्यैवभूतो निधिः स एव नवनिधिल्प ! किं चिन्तामणिनेति भावः । निधीयत इति निधि । कर्मणि म ६८ नावान - - 법계 - वर्तते साहसिकः 'ओज सहोम्भसा पते' इति उत्। नती मिनो.11TITI ग्रामणादित्वात्स्यन् ॥ TTTTTT117111 T TH 1:16 pm पुनरपि द्वितीयं पक्ष निराकरोनि- पराया ATMrmer ननु नगर नामान जगा । साधु त्वया तर्कितमेतदेव खेनानलं यत्किल संश्रयिष्ये । गेतु. प्रागानु नगीना पर. irman जन्मान्नपिनमामि . विनामुना स्वात्मनि तु प्रहा इनि भगाइननान नामानि भीगी- मृपागिरं त्वां नृपती न कर्तुम् ॥ ७७ ।। 'इन. पामे' (3131) Errr- साध्विति ॥ हे हंस, एतत्यया साउ सम्यग्नस्तिमृतिनम् । तदेकदासीलपदादो मदीप्सिने साधु पिचिन्नुः किल उपहासे । यत्स्वेनात्मनैव स्वेच्छया अनलं नलादन्यं मत्र- यिष्ये । किल चेदित्यर्थे यद्यर्थे या । नलादन्यं चन्मय अलिनाकि नलिनी निधन गुमाकरणापि: तु पुनरमुना नलेन विना नलपात्यभाये स्वात्मनि स्वविषये स्वप्र तदिति ॥ ना नल का दामी नागड हारं कर्नुमनलमग्निमेव संश्रयिष्ये । न तु त्या नृपतो नले गृपा- नमामाशाइने उष्टे मी िमने ममामिलाप न । गिरं मिथ्यावाणीकं कर्तुं नलादन्यं संश्रयिष्ये । व चेनानीकरोपि काम तमा उनिनम्, कामा न माशिनि । तहग्नावात्मघातं करिष्यामीति तस्य पुरस्नात्कथयेनि भार । स्वा. लादन्यात प्राथा इनि नार. । नलन्य दामी मन्नई मनीति कर्माविवक्षया सप्तमी ।। एतद्वचनं प्रतारणमात्रं नतु सत्यमित्यत आह- लयेनाप्योलिना दलि. सुगनिम्नान्येन सुयतिरिकन । मद्विग्रलभ्यं पुनराह यस्त्वां रेण चन्द्रेण कि विवत कुरते, अपि तु न किमपि । नगर तर्कः स किं तत्फलवाचि मूकः । याहुल्याचन्द्र तदभागदनपूर्णाऽपि नस्य न रोचते नया 'त्यर्थः । मुधाकरपदं प्रथम योगिक द्वितीयनयौगिकनितिन अशक्यशङ्काव्यभिचारहेतु- र्वाणी न वेदा यदि सन्तु के तु ॥ ७८ ॥ मुतान्नि । इनि यत्तत्मानप्यनुचिनन् । तादृशस्य नदीकिदर मदिति ॥ है हंस, यन्तकस्वां पुनर्मविमलभ्यं मया प्रतारणी- भावादित्यर्थ इति वा यमाह स तर्कः तस्य प्रतारकस्य फलं प्रयोजनं तद्विपयिण्यां वाचि एतदेव ढयति- कि मूकः प्रतारणस्य फलं किमिति न वदति, न वदति चेन्नास्येव तदेकलुब्धे हृदि मेऽस्ति लव्धुं तत् । ततश्च अशक्या शङ्का येपामेवंविधा व्यभिचारहेतवोऽज्ञाना चिन्ता न चिन्तामणिमप्यनय॑म् । दयो यस्या. [यसा व्यभिचारकारणं शङ्कितुं न शक्यते] एवं- विधा अव्यभिचारिणी वाक् यदि वेदा न वेदवत्प्रमाणभूता न चित्ते स्मैकः सकलत्रिलोकी- भवेत् , तहि के तु पुनर्वेदा. सन्तु । अव्यमिचरितवास्त्वमेव वे- सारो निधिः पद्ममुखः स एव ॥ ८१॥ दत्वम् । एवंविधाया अपि वाचोऽप्रामाण्ये वेदस्याप्यप्रामाण्यं तदिति ॥ तस्मिन्नेवैकं केवलं लुब्धनभिलापुकमेवभूते ने स्यादित्यर्थः । ततश्च पूर्वश्लोकोक्तं महचोऽन्यथाशकां विहाय सत्य- अनयममूल्यं चिन्तामणिमपि तदाल्यरनविशेषमपि लपुर मेव ज्ञातव्यम् । विग्रलभ्यम् 'पोरदुपधात्' इति यत् । शक्य इति चिन्ता मनोरयो नाति । कि पुनः फलान्तरमित्यपेरयं । यता 'शकिसहोच' इति यत् ॥ - ॥ - 3 सगे वो. युक्त्या निराकरोति- अनैपधायैव जुहोति तात: किं मां कृशानी न शरीरशेपाम् । कि.' ईटे तनूजन्मतनोः स नूनं ममामिलापः क्तव्यश्चन्मदुक्तमवश्यमेव कर्तव्यमिति स्वानुरा मत्प्राणनाथस्तु नलस्तथापि ॥ ७९ ॥ गपूर्वकं लोकदशकेन हंसं प्रवतयति- अनपधायेति ॥ तात. पिता चेच्छरीरदशेपा शरीरमानावशेपां श्रुतः स दृष्टश्व हरित्सु मोहा- नामनपधाय नलव्यतिरिनाय होनि ददानि तर्हि कृयानावेवा यातः से नीरन्धितबुद्धिधारम् । मायव किं न जुहोनि वहावेव किमिनि मां न क्षिपति । बद इनि १ 'भत्र कायलिङ्गन्' उनि साहित्य विद्याधरी। अब नमानोलियनेयोन्चि' इति साहित्यविद्याधरीत्रप.कार.' इति साहित्य विद्याधरी । पाठया' इति साहित्यवि. साहित्यविद्याधरी । 3 'मत्र गायरिगन्' इति साहित्यविद्याधरी। द्याधरी । ४.. 'च' इनि जीवानुनतः पाट । ० 'मत्र दृष्टान्ना .

·तृतीयः सर्गः । ६९ 1 - - ममाद्य तत्प्राप्तिरसुव्ययो वा । अलं विलय नियविज्ञ यानां हस्ते तवास्ते द्वयमेकशेषः ॥८२॥ कृत्वापि वाम्यं विविधं विधेये । श्रुत इति ॥ लोऽनिर्वचनीयस्वरूपो नलो मया दूतद्विजादि- यशःपथादाश्रवतापदोत्था- एखाच्छ्रुतः । तथा–हरित्सु सर्वासु दिक्षु मोहादुन्मादवशादृष्टश्च । त्खलु स्खलित्वास्तखलोक्तिखेलात् ॥४॥ वं जगत्तन्मयमेव दृष्टमिति यावत् । तथा-नीरन्ध्रिता विजाती अलमिति ॥ हे प्रियविज्ञ प्रियश्चासौ विज्ञश्च विपु पक्षिपु ज्ञानेनाव्यवहिता निरन्तरा वुद्धिधारा बुद्धिप्रवाहो यस्यां क्रियायांमध्ये ज्ञ पक्षिश्रेष्ठ इति वा हंस, याञा मत्कृतां प्रार्थनां विलया- था ध्यातो ध्यानेन गोचरीकृतश्च । एवं चक्षुरागादयो नवावस्या तिकम्य अल नातिक्रमणीया। प्रियस सतो विज्ञस्य नलत्य यात्रां स्थायथ मयानुभूताः इदानीं मम तत्प्राप्तिनलप्राप्तिः, असुव्ययो विलयालमिति वा। तथा-विधेये करणीयवस्तुविपये विविधं दशमावस्यारूप प्राणनाशो वा । वाशब्दधार्थे वा । एतद्य तव वाय वक्रत्वमपि कृत्वा अलम् । न करणीयमित्यर्थः । अपिः तुल्य- इते आते । त्वदधीनमेव विद्यत इत्यर्थः । परनु एकस्य शेप । कालत्वद्योतनार्थः । उभयमपि न कार्यमित्यर्थः। तथा-आप्रव- एकश्चासौ शेषश्चेति वा । एकशेपरूपेण द्वयं तिष्ठतीत्यर्थः । यदा तापदं दातृत्वलक्षणं पदमुत्तमस्थानं तलादुत्थ उत्पन. तसाद्यश - तलप्राप्तिस्तदा नासुव्यय , यदा चासुव्ययस्तदा तत्प्राप्तिर्न । त्वत्स-पधाकीर्तिमार्गात्खलित्वा पतित्वापि खलु पूर्यतां पतनमपि न शाजलं वा मृत्यु वा प्राप्सामीति भाव । एक्तरत्व निश्चया-कार्यम् । अपिशब्दोऽत्रापि योज्यः। किभूतात्-अस्त. क्षिप्तः खलो- भावाद्यमित्युक्तम् । एक्शेप. सरूपाणां भवति, न तु विरूपाणाम्। तीनां खलदुर्वचनानां खेलो बिलासो यसिन् । हसतुल्य उपकारी अत्र तु विल्पयोरप्येकशेप इति चित्रम् । अथ च-प्रोतव्यः अन्यो नान्तीति दुर्जना अपि यथा तव कीर्ति वर्णयन्ति तथा कु- श्रुतिवाक्येन्नो मन्तव्यचोपपत्तिमि । मला च सततं ध्येय ए-'वित्यर्थः। आश्रवता वचनकारिता, प्रतिश्रुतकारित्वमिति वा । ते दर्शनहेतवः ॥ इति वचनाच्ट्रवणादिना पूर्व विपयीकृतत्य 'त- पन्या हि पदोत्यो भवति । विज्ञ इति 'इगुपध-' इति कः । वि. त्वमति इति श्रुतौ तच्छन्दवाच्यत्य तमग. प्राप्ति. कस्यचिदेव लय कृत्वा, स्खलित्वा इति 'अलंखल्योः प्रतिपेधयो.-' इति सुकृतिनो भवति, तथा मन नलप्राप्तित्त्वत्प्रसादादेवेत्यर्थः । ब्रह्मा- क्वाप्रत्ययः । आशृणोतीत्याश्रवः पचादिषु । 'यजयाच-' इति पद्वयम् । अथ च-एवंविधो य एकत्वैव शुद्धत्वैव ब्रह्मण शेपो-नहि यात्रा ॥ वस्थान तल्लक्षणमद्वयं चेत्युक्ति । अत्र वाशब्दश्वार्थ. । द्वयमेवेति सोपहासं चूते- पाठो वा । ध्यातः 'न ध्यात्या-' इति नत्वनिषेधः। नीरन्ध्रा स्वजीवमप्यातमुदे ददझ्यस्तव नपा नेदृशबद्धमुष्टेः । कृता नीरन्ध्रिता इति प्यन्ताविष्टा । मयमदीयान्यदसूनदित्सोधर्मःकराश्यति कीतिधौतः नन कार्यसाधने तव महोल्हाभ इत्याह- स्वेति ॥ हे हंस, मदीयानसूजललक्षणान्प्राणान्मखमेवादि- संचीयतामाश्रुतपालनोत्थं लोतुमनिच्छो. इंदृशोऽमिनवश्वासौ पदमुष्टिश्च कृपणशिरोम- मत्प्राणविश्राणनजं च पुण्यम् । जितस तव आर्तानां दीनानां मुदे हपाय स्वजीवमपि स्वमाणमपि निवार्यतामार्य वृथा विशङ्का ददच्यो जीमूतवाहनादिन्य. समाशाद्यद्यलाघ्रपा लजा न भवति भद्रेशपि मुद्रेयमये भृशं का ॥ ८३ ॥ तलात्तव क्राल्कीर्तिधौतो यशोधवलो धर्मो भ्रश्यति । अधुनैव विनश्यति । यशो नश्यनि धर्मोपीत्यर्थः । अन्यदीयं गृहीत्वा तलै संचीयतामिति ॥ तदप्यवेहि स्वशये शयालु' (३।६६) इति यो न ददाति तत्व स्वीवदातृभ्यः सकाशालना कथं सात्, यदि आभुतस्य प्रतिज्ञातत्व पारनं तलादुत्थं जनितं पुण्यन् । तधा- सात्तहि दद्यादेव तलादुभयनपि तव नष्टन् । ते तु जीवमपि नम प्रागानां नयमेव विधागन दानं तजनितं च पुण्यं त्वया सं- ददु , वं तु तदीयमेव धनं न ददाति, किपुन स्वीयजीवमिनि । चीयतां परिपुष्टीनियतान् । प्रतिभुतकरणेन नहान्धर्मः, तेन च तलायेन धनों याच भवनि तदेव कुर्विति भावः । यदमुटे करा- मयागरक्षगादनों भविपरीत्यर्थ । प्रनिश्रुतादाने वाधन,मत्या- पतनाति विरोधाभासः । नेति कार्वा । 'कर्णत्वचं शिपिनांस महानिधेति स्त्रीहत्यारागाधनः । एतयं यथा न भवति तथा जीवं जीमूतवाहनः । दधौ दधीचिरस्थीनि किनदेयं महात्मनाम् ।।' कर्तव्यनिनि भावः । निधयानाचे क्ष कार्यनित्यत आह-आर्य इतिवचनं जीनदाने प्रनागन् । 'न लोका-' इनि निषेधादसूनिति धेट, वृथा निमारनिरा पितुनियोगेन-' इत्यादिविशला वि- द्वितीया । धौतः धावनिष्टायाठि दिः ॥ रदा सभावना निवार्यतां दूरतत्त्वञ्चतान् । अये हंस. भद्रेपनं त्वया नन्का ने प्रत्युपर्नुनयन्यत्वेनादमधमा यथा न्यां हिन्धेऽपि पदार्य विषये मुशननिदायेन रेय नुहा नगीनार कि- तथा कुर्विवाह- निति नाजीरियत इत्यर्थः । भद्रे गुनले श्रेष्टे साधौ त्वपि इयं दत्वात्मजीवं त्वयि जीवदेशपि पा नुहा स्थितिरिति यो ।। शुध्यामि जीवाधिकदे तु केन । भन नुमः' पनि साहिलविधापरी । ६ नमन.ले साहित्यविदारी। रीना अपनापन्नान्स सिकाने से नशे अपन दर.' र सरकार बनामदयानन- सेल्पनरमी र जनप. प्रनयन्वारे सरकार र समानुपान' ने गानु । शाले जीपातुः। ३.गुमन.' साहित्यविधायरी • प्रदर' इति मादयविदारी ।

·No text on this page.

·तृतीयः सर्गः। । स्वादुः सुगन्धिः । रच-अकाण्ड पर्वरहितं मलणा मयि निमित्त सृष्टस वीरण- नालीति निषेध उदयेदिति हेतोन प्रार्थनीयतदेत्यर्थः । 'शुद्धान्त- सि मूलं भूत्वा नलदत्वमुशीररूपतां प्राप्प संतप्तत्य हृदयस्य भावरोधध' इत्यमरः । अर्थ उपयाचने' । दनलेपेन यत्कृत्वं शीतलत्वरूपं कार्य किं न कर्ताति । काकु, शुद्धान्तसंभोगनितान्ततुष्टे क्षेपो वा । तवापि नलदत्वानुनन्दनलेपकृत्यं युक्तमेव । नल- न नैपधे कार्यमिदं निगाद्यम् । तावेवाहं हनन्दनले करिपानि नान्यथेति भावः। 'साही- | वीरतुणं मूलेऽत्योशीरमतियाम् । अभयं नलदं सेव्यम्' इत्य- अपां हि तृप्ताय न वारिधारा । कृत्यम्, 'विनापा ज्ञवृपोः इति नः क्यपि तुर ॥ स्वदते तुपारा ॥ ९३॥ शीघ्रनेवैतस्तन्यमित्याह- शुद्धान्तेति ॥ त्वया शुद्धान्तसंभोगेनान्त:पुरतीतुरतेन निता- न्ततुष्टेऽतिशयेन संतुऐ । शान्तकामे इति यावत् । नले इदं पूर्वो- अलं विलम्ब्य त्वरितुं हि वेला क्तं काय न निगाद्य न वक्तव्यम् । सतिसप्तमी वा । हि यलाद- कायें किल स्थैर्यसहे विचारः। पामगितृप्ताय पुरुषाय स्वाहुः सुरसा सुगन्धिः कर्पूरादिना तुपारा गुरुपदेशं प्रतिमेव तीक्ष्णा शीतला च वारिधारोदकधारा न रोचते । पिपासाया अभावात्पी- प्रतीक्षते जातु न कालमतिः ॥९१॥ तादुदकादुत्कृष्टमप्युदकं यथा तलै न रोचते तथा संभोगेन शा- अलमिति ॥ हि यस्लादियं त्वरितुं त्वरां कर्नु वेला एतत्काय न्तमदनत्वात्तद्धूभ्योऽभ्यधिकाहं तलै न रोचेयम् । तस्लात्तदापि न वक्तव्यमिति भावः । निगाद्यम्, सोपसर्गाद्दतयेत् । सुहि- शीघ्रं गन्तुमयं तनयः, अतो विलम्ब्यालं विलन्यो न कार्यः। तार्थयोगे पूरणगुण-' इति पष्टीसनातनिषेधादेव अपामिति पष्टी। नं विचार्य करिप्पानीसत आह-क्लि पलात्स्थैर्यतहे विल- 'तृप्त्यर्थानां करणे पष्ठी च' इति वा तृप्ताय 'रुच्यांनाम्-' इति सहे कार्य विषये विचारः । क्रियत इति शेषः । इदं तु विल- चतुर्थी । सुगन्धिरिति 'गन्धत्वत्-' । तुपारेत्यभिधेयलिस्ता ॥ सिहं न भवतीति विचारो न युज्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुनाह- तिः तीक्ष्णा पीडा प्रकृते विरहपीडा जातु कदाचिदपि कालं न त्वया निधेया न गिरो मदर्थाः क्रुधा कदुष्णे हृदिनैषधस्य तीक्षते । तत्र दृष्टान्तःका कमिव । तोगा शानुल्या शि- पित्वेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस९४ रस प्रतिभा प्रज्ञा गुरूपदेशमिव गुरूपदेशात्पूर्वनेव शास्त्रार्थ त्वयेति ॥ हे हंसपुलावतंस हंसवंशनुपग, नैपधल हदि हाति । लोकेऽपि चावद्विवाहादितनयः समायाति तावत्पूर्वमेव कुधा क्रोधेन कदुगे इंपत्तते सति मदा नत्ययोजना गिरो वाच- परा भवति । शीघ्रमेतकार्य साधयेति भावः । त्वरितुन्, 'काल- त्वया न निधेयाः कर्तव्याः । यत.—पित्तेन पित्तदोपेण रसने निपलातु-' इति तेनुन् । रसनेन्द्रिये दूने दूपिते सति सितापि शर्करापि तिकायते निक्त- शोकचतुष्टयेन विज्ञापनावसरमुपदिशति- वाचरति निन्वतुल्यरसा भवति । अहं शर्करातुल्यापि तिका सा- अभ्यर्थनीयः स गतेन राजा नित्यर्थ । शर्करा सिता' इत्यमरः । 'कवं चोगे' इनि चकारा- क्दुप्णन् । रयतेऽनेनेति रसनन् । नित्याचरतीनि कर्नु स्य. त्वया न शुद्धान्तगतो मदर्थम् । ङ्-'। तिक्ता भवतीति वाय रोहितादित्वाक्यप् । या स्यपः' प्रियासदाक्षिण्यवलात्कृतो हि इत्यात्मनेपदन् ॥ T तदोदयेदन्यवधूनिषेधः ॥ ९२ ॥ धरातुरासाहि मदर्थयात्रा कार्यानकर्यान्तरचुम्बिचित्ते। अभ्यर्थनीय इत्यादिना ॥ इतो गतेन त्वया शुद्धान्तगतो- तदाथितखानवयोधनिद्रा बिभर्खवज्ञाचरणस मुद्राम्॥ घरोधनध्यात्वत स राजा भैमीत्वयानुप्रासेनि ना नान्यर्थनीपः। धरेति ॥ हे हंस, त्वना धरायां तुरापाद इन्द्रनलिन्पृवीन्द्र हिप क्निपि न वनत्यमित्यर्थः । गतेन त्ववान्पर्धनीय. परंतु नले पापयतिरिछनार्यान्तरचुन्धि कामात्रामक चित्तं यत्य एवं सुद्धान्तगतो नेति वा । एवमग्निनसोक्त्रयेऽपि विशेषगल ना भूते सति नर्थयाना न रायां न विधेया। पतः-तदा कायां- संबन्धः कार्यः। किमिति नेत्वारालाह-हे पलात्तदा तलि- रामकिसनयेऽपितल याचितल अनपदोधोऽनारर्णनं तल्लाना सनये प्रिपालानालानां तेषु वा दाक्षियलानुरोधस दलादाथि- निद्रा अवज्ञाया अवहेलनाया आचरण कर नस मुद्रां मारने स्याकृतोऽन्यवधूनियोऽन्दनानिधि उदयवादुर्भवेत् । पयप्रति धारपति । अमनये कान्तरानन वात्तर विज्ञापना यदि यत्तीवासनाल सात्तथापि तमक्ष प्राषिते तन्दुखावलोकनेन नपानदा इदं शामिल न रोचन इति विचार नगरि पुनर्षि- अनितया रया, मोला वा एनान्यः नयादन्या कापि सुन्दरी ज्ञापनापांउद्धिन दीपादिति भावः। तुरामा दले प्रयोगो भाषामा १. रजरपोर अपमान सन्च इन्दनि सहः इति विमलाल उन्दनि विहित गरिन् । ༣་༢ས༌ཡ རྣཔགན པཎཔ= པེ༌སཾསམྦྷ ་ེ་ེ་༤ ཡ༌ ६ - माहिलाविनापरी । कमलेन चन्दन्शन्स मारियविदारी। इन वातु । यार. नारद पवार ! रेस्सर. जीवातुः । ताहेत्वासापरी । 'रेडीरतु। नेशन्ननुदार । .

·No text on this page.

·तृतीयः सर्गः। ७३ तामेव पुनराह- - . त्वदिति ॥ हे भैमि, तपोभिः पुण्यैरय त्वां लब्ध्वा प्राप्य अ- तृप्ति विभाजां पीयूपपानजनिततृप्तितुल्यतृप्तिभाजा तस्य पातुर्दशालेख्यमयीं नृपस्य त्वामादरादस्तनिमीलयास्ते ई स्य बहिरिन्द्रियाणां चक्षुरादीनां केवलानां स्वदेवभूयं 'आदि- वक्षुर्भूत्वाक्षिणी प्राविशत्' इत्यादिश्रुतिसिद्धं स्वीयं दैवत्वं चार- ममेदमित्यश्रुणि नेत्रवृत्तेः प्रीतेनिमेपच्छिदया विवादः यं कृतकार्यमस्तु । एतावत्कालं शव्दमात्रेण तेषां देवत्वमभूत् , पातुरिति ॥ आलेख्यमयी चित्रलिसितां त्वामादरात् अस्त- पनी त्वल्लाभेनामृततृप्तितुल्यत्वाद्देवत्वं सार्थकं भविष्यतीत्यर्थः । निमीलया निर्निमेपया दृशा पातुः सादरमवलोकयितुनृपस्याश्रुणि भूतस्य तस्य-त्वय्येव वद्धा निवेशिता बुद्धिर्मनो येन । अन- विपये नेत्रवृत्तेर्नयनवर्तिन्या. प्रीतेरनुरागस्य निमपस छिदया नियमवतश्च । किभूतानामिन्द्रियाणाम्-मनसत्वयि लीन- विच्छेदेन सह ममेदमिति इदमभु मजन्यम् , इदं मजन्यमिति तेपु मनोव्यापाराभावादुपवासवत विद्यते येपाम् । अन्यस्या- अहमहमिकया विवादः कलह आस्ते भवति । अनुरागवशान्नि- कृप्टेन्द्रियत्वानशननियमवत. परब्रह्म ध्यायत. पुण्यैस्तदेव ब्रह्म मेपाभावो भवति नयनानुरागजन्य, निमेपच्छिदाजन्यमेतदक्ष ध्वा मोक्षलक्षणानन्दभाजो देवत्वं सार्थक भवतीत्युक्तिः । इति लोकः संदिग्ध इति भावः । निमेपच्छिदयेत्यत्राप्रधाने तृतीयया हेरिन्द्रियाणां निजयापारेप्तप्रवृत्तिन्तपः । विषयभोगाभाव- मुरया नयनप्रीतिरिति योतितम् । भिदादिपाठात् छिदा साधुः । पवास. । अमृतपाने हि देवानां देवत्वं, तथा त्वल्लाभे तदि- द्वितीयामाह- याणामपि देवत्वं कृतार्थमस्तु । देवभूयम् । भुवो भावे त्वं हृद्गता भैमि बहिर्गतापि पप् । उपवासनासो व्रत चेति कर्मधारयादिनि. समर्थनीयः। प्राणायिता नासिकयास्यगत्या। पवासेन तिन इति वा समाधिः ॥ न चित्रमाकामति तत्र चित्र- नलत्य त्वद्विरहेण कामजनितं विरहज्वरमाह- मेतन्मनो यद्भवदेकवृत्ति ॥ १०५॥ ल्यावयोर्मूतिरभून्मदीयादग्धा परं सास्सनताप्यतेऽपि त्वमिति ॥ हे भैमि, बहिर्गतापि वहि.प्रदेशे वर्तमानापि अ. सभ्यसूयन्निव देहतापंतस्यातनुस्त्वविरहाद्विधत्ते१०२ रागवशादन्त करणे विद्यमाना त्वं कया गत्या केन प्रकारेणात्य नलस्य प्राणायिता जीवायिता नासि, अपि तु सर्वप्रकारेण जीयव- तुल्येति ॥ हे भैमि, अतनु काम. त्वविरहात्तत्य नलस्य देह- प्रियासि । अथ च-बहिर्गता त्वं नासिकया आस्यगत्या मुख- पिं विधत्ते करोति । कि कुर्वनिव-इति पूर्वोक्तप्रकारेण अभ्य-गत्यापि हृद्भता मनोरमा। अत एव प्राणायिता प्राणवत्प्रिया । यनिव ईर्ष्या कुर्वनिव-इति किम् । आवयोः कामनलयोर्मूर्ति तव नासिकामुखसौन्दयं चित्रादौ दृष्ट्वा तेन हृदये धारितेत्यर्थः । रीर पूर्व तुल्या समानाभूत् , अनन्तर मदीया सा मूर्तिर्दग्धा, बहिर्गतापि हृद्भतेति विरोधाभासः, तत्परत्वात्परिहारः। प्राणा त्व नलत्य सा मूर्तिः परमतिशयेन ताप्यतेऽपि न एतच्छरीरत्य अपि नासिकामुखमार्गेण द्वादशालपर्यन्तं यहिर्गत्या पुनरन्त. होऽपि न क्रियते, एवं पर सतापोऽपि निचिन क्रियत इति । प्रविशन्ति प्राणाल्यां च लभन्ते तथा त्वमपि । भवती त्वमेका निशस्त्वद्विरहादेव देहतापं करोति नान्यलादित्यर्थः। मम च केवला वृत्तिर्जीवनोपायो यस्य एवभूतम् एतन्मनो नलान्त.. खि च आवयोः 'त्यदादीनां मिथ.' इत्येकदोपैः ।। करणं चित्रमालेख्यं यताक्रामति तचिन्नमिव भवति, तत्र विपये दशा वर्णपति- आश्चर्यम् । विरहव्यधया चलेन भवितव्य, तच यदा चित्रमिय निर्व्यापार जातं तत्राश्चर्यमित्यर्थः । त्वदायत्तत्वात्वदन्यत्किमपि लेपि दृशा भित्तिविभूपर्णत्वांनृपः पिवन्नादरनिनिमेपः तत्य चित्ते न लगतीति त्वं प्राणवत्तियेत्यर्थः। चित्रं कर्ट, एतन्मनः वक्षुझेरैरर्पितमात्मचक्षुरागं स धत्ते रचितं त्वयानु१०३ कर्म यत्र स्वाधीनं करोति तत्र चित्रम्, अपि तु नेनि काकु. । लिपिमिति ॥ नृपो नलो दशा दृष्टया भित्तेविभूपणमलंकार- यतस्वदेवृत्ति इति वा । भवदेक्वृत्ति एतन्मनो यचित्रं नामा. भूतां लिपि चित्रनिर्मिता त्वानादरेण तात्पर्येण निर्निमेपो नेत्रस- मति अर्थाज्ञावलोक्यति तत्र चिनन् । चित्रं हि सवैरवलोक्यते, कोचरहितः सन् पियन्सादरनवटोक्यंश्चक्षुसरनिनिमेपत्वादनुराग- अनेन नेत्याधर्यमिनिया। एतन्मनो यचित्रनाशामत्यवलोकयति तत्र वशाच जातैनेयाप्पप्रवाहरपितं जनितनात्मचक्षुरान स्वीयनयन- चित्रं न यद्यपि विरणिधिन दुसद तथाप्याधनं न । यतधिनं योलोहितिमानं धत्ते । उत्प्रेक्षते-त्वया रचितमिव जनितमिव । भवदेकवृत्ति भवत्या एन एका वृत्तिरवस्थानं यत्रैवंविधम् । यर अयं वाप्पजनितरोहिनिना न भवनि, फितु त्वदिपयको नयना- त्वमेव रिसितानि तदेव चित्रनवलोक्यतीत्यत्र रिमाधयनिति नुराग.। प्रथमावस्था ॥ 'वा। चित्तम्' इति पाटे व्याख्या-तत्र प्रानिवने लोकन्य चित्तमाधयन गच्छति ।यलाद् एतन्मनस्पंदेकत्ति बदामनन्। १ बनना नोरिल्सर.' शो साहित्यविद्याधरी । जपान्लन्न नावावया|आसानवानि वानाग-' इति दायिकल भिरन्या पल पत्रासनित्तन्य मागरगाति । मन्त्र स्निायम् । इनि दि. पायनियेलनुत्पन्' शो जीपातु । शरः । चित्रमा सरसोत्त' तो साहित्यविचाधरी। ३ एका युत्तियंत्र नरंनामा मृत्तिमात्रे-इनि नरामदर बुर ।। प्रीवादश स्रा पाता। -पर' रे मकर मार माहिन्यरिदारी। साहित्यविचाधरी । योमर रायम्पन्न ... 4. मलानेपानलार जानु.। 'माहित्यविदार्ग। . ----- -- न.दन.

·No text on this page.

·तृतीयः सर्गः। ७५ , त्वदिति ॥ एप नलस्त्वां प्रापयति दापयति तत्त्वत्प्रापकम् , तथा-किल मिध्याभूता त्यामाप प्राप्तवानिति कृत्वा अकाण्डेऽस- लाद् एनसोऽपि पापादपि 'राक्षसो युद्धहरणात्' इत्यादिच्छ- मय एव त्वत्प्राप्ति विनैव सुसातिशयाद्धसनि । तथा यान्तीमिव दिरूपान त्यति न विभेति । चञ्च त्वयि विपये दात्येऽपि न गच्छन्तीमिव त्वामनुलक्षीकृत्य अहेतोनिप्कारणं याति । तथा- जते. ततो हेतोः लरेण तीक्ष्णै णरतितक्ष्य अतिरानास शरीर त्वयोक्त इव सभापित इव आगच्छामि, त्वदादिष्टं मया पूर्वमेव नुकृत्य कियान्वल्पः खभावोऽपि लूनः छिनः फिमिति सहेतु- कृतमित्यादि मोघं निष्फलं प्रतिवक्ति प्रतिवचन दादाति । उ- त्प्रेक्षा। धर्मशीललादयं सर्वदा पातकादिभेति दासत्वे च न्मादावस्था । जवाहनते इत्वत्य स्वभावः । स तु त्वत्प्राप्तिलोभेन न दृश्यते। नवमीमाह- रीरत्वातिकात्विभावत्यापि ज्ञाश्य जातमित्यनुमीयत इ. यः। नपानाशावलोक्ता । त्वमापकादित्यादिना त्वदन्यविपय- भवद्वियोगाच्छिदुरातिधारा- वृत्तिरेव तापर्यवृत्या वर्ण्यत इति लोक्तात्पर्यम् । अतितक्ष्यति यमस्वसुर्मजति निःशरण्यः। नावापगमे हेतुत्वार्थमुक्तं, न तु तनुतावत्साप्रतिपादनार्थम् । मृ मयद्वीपमहान्ध्यपके रीरत्सातितक्षणे स्वभावत्स लूनत्वं सभाव्यत इति द्योतनार्थम- हा हा महीभृद्भटकुञ्जरोऽयम् ॥ ११३ ॥ शब्दतीक्ष्याशब्दप्रयोगा। एनसः 'भीत्रार्थानां-' इति पञ्चमी ॥ पुनलपानारानेवाह-यद्वा प्रथमतलपानास वर्णचितुमाह- भवदिति ॥ भवत्या वियोगेन विरहेण जनिता अच्छिदुरा संतता या अतिः पीडा तत्वा धारा प्रणालीपरम्परा सैव यमखसा सारं बरं घोरमपत्रपिप्णोः यमुना तल्या मू मय मूर्यरूपं यह्वीपं जलनध्यायकाशस्तलिन्म- सिद्धागदंकारचये चिकित्सौ । हान्यलक्षणो महाज्ञानलक्षणः पह. कर्दमत्तसिन् नि शरण्यो निदानमौनादविशद्विशाला रक्षितरहितोऽयं नलः महीनटो राजश्रेष्ट एव कुञ्जरो हस्ती नि- सांकामिकी तस्स रुजेव लजा ॥१११॥ मजति बुडति । हा हा खेदातिशये । अन्योऽपि कुञ्जरो हन्तिपर्फ विना नद्या द्वीपप ग्रुडति । पमनो गजो नोदतुं शक्यत इति लारमिति ॥ तत्व नल्स विशाला नहती लजा सिद्ध चि- मूळावत्या । एवं नवाबत्यासूचकाः श्लोकाः लिपिम्-' इत्यादयो रत्सासमर्थेऽगदंकारचये वैद्यसनूहे निदाननौनादादिकारगविपये यथायथमूह्या. । भवत्या वियोग इति 'सर्वनानो वृत्तिमाने-' नादादिकारणत्याज्ञानादविश प्रविष्टा । किंभूतत्य-अपत्रपि- इति पुंवत् । अच्छिदुरेति 'विदिभिदि-' इति उरच् ॥ गोजाशील्ल । किभूते-लार नदनजनित घोर दारुणं ज्वर चरित्तो प्रतिकुर्वाणे । क्व-संक्रमेण जनिता सांझानिकी संस- उक्तिविदोपेण दशमीमवस्थामाह- जनिता रजेव रोग इव क्षयादिाधिः क्षयिणं परित्यज्य य सन्यापसव्यत्यजनाद्विरुक्तैः मन्नं संसनिणं प्रविशति तथा लजाशीरस तत्य लजया भवि- पञ्चेपुवाणैः पृथगर्जितासु । व्यन् । सा च तं विहाय वैद्यसमूहे दृश्यते कायें निदानाज्ञानात् अधिरोगो ज्वरः कुएं तथापलार एव च । सहनुत्यादिसंबन्धा- दशासु शेषा खलु तदशा या सामन्ति नरान्तरन् ॥' इति । वैद्य पृष्टेन तेन लजां विहाय तया नभः पुप्प्यतु कोरकेण ॥ ११४ ।। चरनिदानं यदैव कधित तदेवालाभिातमित्युक्त्वा लजि सव्येति ।। सच्यापसन्यान्यां वानदक्षिणान्यां त्यजनं मोचनं तन् । 'लजाशीलेपत्रपिप्णु' इत्वनर । वरन्, न रोका-' तलादिगुर्दशनिः पजेपुरानैः कानयागः पृथग्य नितिनानु इति पीनिधाद्वितीया । अपपिप्णोः, 'अलंडन-' इतीप्णुच् । रचितानु दशावर्जितमायानु नये दोगवशिया या नदशा मुनि- अगदं रोगरहितं करोतीति अगदंकार' । नेप्यन्ते कार लक्षणा तया कोरफेन फलिरया ननो गगन सलु नितिन पुस्तु पान्दे उत्तरपदे 'कारे सत्यागदत्' इति मुन् । तामानिकी, अ. पुपितं भवतु । सा शनी दशा सपुष्मनुत्या ममा नयां वन्यो । ध्यामादित्वाइकि अनुशतिमादित्यादुनयपददि. ॥ एरेन नदनानान्येषां दशावत्या भवन्ति, गन्न न नर, इगनी अपनीमाह- नेति तला भरमर । अस्वा. कोरक कानुनयात् । नरेनरिमारी विभेति रुष्टाति किलेत्यकला- दशा भनिप्पति ताना भूत् वयातिरेव भवति भार । मा. ल त्वां फिलापति हनत्यकाण्डे । पा असुनवाजामहानरचानमन्हावीन दिनमान्दोल. झगमा दिनापार दोपदनिरि, अनियर । यान्तीमिव वामनु यासहेतो- पुप सिनने' जागरि रोद । वामन परम शिवनान. रक्तस्त्वयेव प्रतिवक्ति मोघम् ॥ ११२ ॥ तोध नाल । निद्वारेन्टता सिन्कार ! द. विभेतीति । न नलनि, राति पितानि कि लादो नगनिरिता ल्दा दर न्यू रेति संनाब असलान पिन दिनात भर सामान। परदा कर माहपरिधरी। - । - .. लरिपायरी । - ·高。 ·तृतीयः सर्गः । ७७ -- , ने पत्रदयम् । तवाधर ओष्ठ एव यत्स कलमो मध्यमाकुर. तिभूते पाणिपने-सत्येन सत्त्वभावेन चुतो जनित. स्वेदो धमा- मित्यर्थः । रज्यत्यारक्तो भवति। प्रथमाकुरापेक्षया मध्य- दकं तल्लक्षण मधूत्वं सिस्थकं तेन सान्द्रे निबिडे । रतोत्सववशा- कुरत्यातिरक्तत्वात् । यत्ते कराभ्या नवो नूतनः पल्लवित. पल्ल- पत्रावल्या मार्जनं भवत्वित्यर्थ. । कारणे कार्यस लय उचित इति तो विद्यते मध्यमारापेक्षयातिरक्त वात्तव हन्तावेव यत्व भाव । मधूत्थे यथालिसितमेतीति मधूत्यपदम् । पद्मशब्दः पुंलि- वो जातौ । य तब लितेन कोरफितः कलिकायुक्त आते । जेऽपि, तत. 'तम्' इति युज्यते ॥ वानन्तरं कोरका भवन्ति, सितत्य सितत्वात्कोरकत्वम् । बन्धात्यनानारतमल्लयुद्धप्रमोदितैः केलिवने मरुद्भिः। रकापेक्षया विकत्वराणां पुप्पाणां मृदुत्वाद्यन्तवाङ्गनदिना शरी- गर्दवेन पुप्पित. पुष्पयुक्तो विभाति । अतिमृदूनि तवामान असूनवृष्टिं पुनरुक्तमुक्तां प्रतीच्छतं भैमि युवा युवानौ ॥ र पुप्पत्याने जातानि । य तवैव स्तनश्रिया फलितः फलयुक्त । वन्धाढयेति ॥ हे भैमि, युवानौ तरुणौ युवां केलिवने क्रीडा- तनावेव यत्स फलस्थाने जातौ । अतीवाश्चर्यजनकोऽयं नलीय- वने मरुद्भिर्वायुभिः पुनरुक्तं पुन: पुनर्मुक्तां त्यक्तां प्रसुनवृष्टि प्रती- स.कल्पवृक्षः। एवंविधात्वा प्रापुं तेनैव तपतप्तं नान्येनेति भाव । च्छत गृहीतम् । किंभूतैर्मरुद्भियन्यै. पजासनादिसुरतबन्धै- चल तरोरेते पदार्थाः क्रमेण भवन्ति, एतत्स त्येककालमेवेति राञ्चं विस्तृत नानारतमनेकप्रकाररतं तदेव मल्लयुद्धं तेन प्रमोदितैः रोशन्द आवर्य द्योतयति । 'क्द(ल)न्यः सायके नोपे नाले प्रकण परिमल प्रापितै. । संभोगेन पुष्पेषु च्युतेपु पुन पुनर्मोचनं के कलव्यपि' इति विश्व । नलीय , वा नामधेयस्य' इति संगच्छते । अथ च मल्लयुदहटैर्देवैर्मुक्ता पुष्पवृष्टि मल्लौ गृहीत. । इसंज्ञायां 'वृद्धाच्छ.' । रज्यति 'कुपिरो.-' इति कर्मक्तरि मरुतौ पवनामरौ' इत्यमरः । युवतिश्च युवा च 'पुमास्त्रिया' पिरस्मैपदे । पल्लवित तारकादि.॥ इत्येकशेपः ॥ कांसीकृतासीत्खलु मण्डलीन्दोः अन्योन्यसंगमवशादधुना विभातां संसक्तरश्मिप्रकरा सरेण । तस्यापि तेऽपि मनसी विकसद्विलासे । तुला च नाराचलता निजैव स्रष्टुं पुनर्मनसिजस्य तनुं प्रवृत्त- मिधोनुरागस समीकृतौ वाम् ॥ १२२ ॥ मादाविव ब्यणुककृत्परमाणुयुग्मम् ॥ १२५ ॥ कांसीति ॥ खलूप्रेक्षे । हे भनि, वां तव नलत्य च मिधः, अन्योन्येति ॥ अधुनोभयसंवन्धानन्तरं अन्योन्यसंगमवशा. रत्पर योऽनुरागतय समीकृतौ समीकरणे नलस त्वयि यावा, परस्परतयोगवशाद्विकसन्विलालो विभ्रमो ययोन्ते तत्सापि नल- नुरागः तावानेव तव नलेऽनुराग इत्युभयोरनुरागत्व तुलनार्थ सापि तेऽपि तवापि मनसी परमाणुयुग्ममिव विभातां शोभेताम् । रणेन्दोश्चन्द्रत्व मण्डली कातीकृता परिनेयवस्तुधारणार्थ का- किभूतं परमाणुयुग्मन्-मनसिजत्य कानस तनुं शरीरं पुनः पात्रमिव कृतातीत् । क्भूिता-संसक्ता संबद्धा रश्मिप्रक्रा बटुं प्रवृत्तम् । अत एवादी अणुऊं क्रोनीति व्यणुककृत् । 'सकि- रणसमूहा रज्जुननूहाभ यत्सा सा । निजैव वीव नाराच- या-पां हान्यां परमाणुन्यामेकं घणुस्मारभ्यते, एवं कमेण मह- ता वापवही तुला च तुलादण्टन कृता । कालाय प(पा)ववि- कानिारयते' इति सिदान्तः । दम्पस कामस्य मनोजन्यवा- पाच हितं रसीयन् 'तलै हितम्' इति 'प्राक्क्रीताच्ट.' तत्स न्मनसिजत्वन् । ततश्च तदुत्पत्त्यथं मनोदयेन व्यगुस्मारभव्यम् । कार सीयपरशव्यो.-' इति चन् । छत्य लुक कात्वन्. अ- तत्तु येन केनचिन्मनोयेन क्तुं न शक्यते, एतादापरस्परानुरा- तवं कावं सपन कातीकृतन् । चौ 'यज्योश्च' इति हल उत्त- गत्व कुत्रचिदप्प भावात् । ततश्च युपयोरेव मनोद्वयेन कतुं श- स 'आदेः परत्य' इनि यकारनावल लोप. । अवर्णस 'अत्य सते नान्येनेति नावः । युनोः परत्पररागगाहुल्या मान. शरीरी नौ' इतीत्वन् । 'कनीकृता' इति पाटे 'नो दैत्यान्तरेऽपि च । खादिति भावः ॥ से च कालपात्रे च इति विश्व । किरगमनही रहनी' इत्यनर ॥ त्वत्रुतखेदमधूत्वसान्द्रे तत्पाणिपञ मदनोत्सवेषु । कामः कौसुमचापदुर्जयममुं जेतुं नृपं त्वां धनु- उन्नोत्थितास्त्वत्कुचपत्रलेखास्तन्निर्गतात्तं प्रविशंतुभूयः ग्रीवालंकृतिपट्टमूत्रलतया पृष्ठे कियल्लम्बया वल्लीमव्रणवंशजामधिगुणामामाद्य माद्यत्यसौ । सत्त्येति ॥ हे भैमि, मदनोलपु तपानिपी नरहन्नामले ल्ला पश्चादुथिता बरतो. परलेसाः पनावर र तति- भ्राजिष्णुं कपरेखयेव निवमत्सिन्दरनौन्दर्यया ।। गंता नल्पाविप नैव लिपिना भूयन्नमेव पाथिप प्रविशन्तु । काम इति ॥ समौ मानः बोनुमेन वापत दुर तेनुमग- १.7 पन पनपन र स्पन, नरं नलं जेतुननने निदोरे रहो जानान. स च दु. 'दजन्ननगरहिनन्टजातानभिनान नापिनमान्दादिगमयुका, साल परन् । का असर पर तना भारोपिता व त्या सन्नी निरंटी पनु तानातार माघ कामालनमा माहियारिया। • १ . गर : साहबविताधरी । र साहित्यविनापरी । नन्दा - महरियाग । रानग्या. जापानुः । ': हारी। k

1No text on this page.

·तृतीयः सर्गः। , कृत्वा , । अन्तरन्त करणे नितान्तमतिशयित तापं संतापमपि न प्राप। अ- कान्तारे निर्गतासि प्रियसखिपदवीविस्मृता किं न मुग्धे तुलां नि तीनां मूर्हामपि न आनछ प्राप । किंभूत हैयनबीनम्- मारोदीरेहि यामेत्युपहृतवचसो निन्युरन्यांवयसाः चेतोजन्मनः कामल शरभूतानि प्रसूनानि पुष्पाणि तेपां मधुभी -रलै, अथ च नाशिकच्यामिश्रतां मेलनमाप्रय प्राप्नुवत् । तपा- अस्तित्वमिति ॥ अथ तयोर्मध्ये एको हंसो निपधनरपती अतीनं निर्मादन् । तथा इष्टं तुस्वादु सुरनि ख्यातं सुगन्धि, नल्समीप एतत्सर्व वृत्तं निप्पनन् । वचतेति शेप.। आरवातुं क- च । समत्वेन नधुनिधितं घृतं नितान्तं पीतं सत्संतापमोहौ जनय- थयितुं प्रतत्थे । कि कुर्वन्-पक्षयोः कम्पभेदै, कम्पविशेपै. तीनि, तत्यात्तु नेत्याधर्मन् । यद्वा-एवंभूतं हैयङ्गयोनमावाद्या- भैमीप्राप्तिल्पाचा' कार्यसिद्धरस्तित्वं सद्भावं स्फुट कथयन् । इति पि तृप्ति न प्राप, तापं प्राप, नूनपि प्राप । हंसमुत्तानलगुणाक- पूर्वोक्तमार्गेणोपहृतमुक्तं वचो पाभित्ता वयसा सरोऽन्यां भैमी -णनेनानुरागवाहुल्यात्तापनोहौ तत्याजाताविति भावः । खादंवा- निन्यु । गृहं प्रापचामासुरित्यर्थः । इति किम्-हे प्रियससि, वं -दनपीति योजना । असीमदृष्टनुरनीत्येकं वा पदन् । 'तत्तु हैयङ्ग कान्तारे दुर्गमे वर्मनि विषये निर्गताति प्रलितासि नु, अयि मु- यीनं यशोगोदोहोद्भवं घृतन्' इत्यमरः । 'हैयङ्गवीनं संज्ञायान्' घे भ्रान्तचित्त भैमि, पदवी मार्ग विस्मृता कि त्वया, वं मा इनि साधु । पुंगवगवीत्यत्र गोरतद्धित-' इति टचि ठित्त्वान्दीपू । रोदीः, एह्यागच्छ । वयं सर्वा मिल्लिा याम गृहं प्रति गच्छाम वादस्वादन् . आभीग्ये मुद ॥ इति । पक्षकम्पनविशेषः कार्यसिदिसूचक. । अन्योऽपि हन्तवाल- नादिना कार्यसिद्धि कथयनि । कान्तारं वर्म दुर्गमम्' इत्यनरः । तसा दृशो नृपतिबन्धुमनुव्रजन्त्या- अन्नीत्यव्ययात् त्वप्रत्यय.। आख्यातेति वा पाठः॥ स्तं बाप्पवारि नचिरादवधीवभूव । सरसि नृपमपश्यद्यत्र तत्तीरभाजः पार्थेपि विप्रचकृपे यदनेन दृष्टे- सरतरलमशोकानोकहसोपमूलम् । रारादपि व्यवदधे न तु चित्तवृत्तेः॥१३१॥ किसलयदलतल्पम्लाविनं प्राप तं स तत्या इति ॥ वाप्पवारि साप्पान्तु तं नृपतिवन्धुं नलसुहृदं बलदसमशरेपुस्पर्धिपुप्पर्द्धिमौलेः ॥ १३३ ॥ हंसननुनजन्यान्नत्या हनो भनीदृष्टेनचिराच्छीननेव यद्यलावधी- सरतीति ॥ स हंसो यत्र सरनि नृरं पूर्वमपश्यत्तस सरस- पभूव अ गन्तुं न ददौ तत्तलादनेन हंसेन पावऽपि सनीपे ग-नीरं भजते तल अनोफानोमहत्यागोस्वृक्षवल उपमुल मूलमनीपे उतापि भनीः सकामादिप्रकृपे व्यवहिनीनूतन् । सनीपे वर्तमानोऽपि नरवियोगाद्वंसगमनाद्वा जातेनाभुणा द्रष्टुं न दत्त तथा-निलयानानपहचाना दानि कोमलातुरातेपा तत्प त नल पार । निभूतन्-लरतरलं मदनजनितपीडमा चलन् । इली । तु पुन आरादपि दूरादपि वर्तनानेनानेन चित्तवृत्तेनं व्य. दाचा तखापि लाचिन ग्लानगोरन् । किनुतन्यानोरहस- पदधे व्यवहिनीनूतन् । यद्यपि दूर गतन्नथापि प्रियवन्धुत्वात्तत्वा जल्लो देदीपनाना असमतरेर कानयागात मर गन्ने ननत्यवतिष्टरेलयं । बन्टननुब्रजतो वारि अवधिर्भवति । 'ओ- एवशीलानि पुप्पाल मानडि. सनुदिन्नको मोदिरमनागो दरान्नाप्रिय पान्थमनुब्रजेत्' इति वचनात् । इप्टे पार्थेऽपीति यत्व । बिरहनयचा इंनं प्रक्षनागनौर लिलो या पूर ई. पा। तदनेन' इति पाट । 'आरा रसमीपयो.' इत्यमरः । विप्र- सेन दृए । असोजाना नवाबलमानानुसार ॥ वरपे, अकस्चविक्षया भावे हि ॥ अस्तित्वं कार्यसिद्धः स्फुटमथ कथयन्पक्षतेः कम्पभेदै- परवति दमयन्ति त्वां न किंचिददामि द्रुतमुपनम किं मामाह ना गंर हम । राख्यातुं वृत्तमेतन्निपधनरपतौ सर्वमेकः प्रतसे। इति वदति नलेज्नौ तुच्छशंमोपनत्रः कार प्रियमनु मुक्ता हि यस्हाया शिलन्यः १३४ पर सपनो परवतीति । नटे उन्मादाने माग रनव -पर-नोम पर दीनान मन् नगीनान्न मांगनल देना मन' सारित्वपिसावरी । विनि-विनम्रतारना मना पार । एर बनन- पर कितने दमन र मान < सीवाट । नारीवादनार न बदन । नाम , यदुत नमुन्दननन म' नाम: साहिलवाया नुगतो. - 1 4 ३ -- ·4 -- धुवमिति ॥ ब्यणुकोदयंतिकृशोदरी इयं भैभी दवितस नरव पततो. पक्षयोगते गमने यो वेगस्तसावा, पक्षाभ्यां गतं गमन शास्थितिः स्वीमर्यादा तस्या विरोधकरी विरोधिनीमधेयंता धर्म १ 'स्मरेण सा जिता' इति पदेन विप्रलम्भस्योपक्षेप रुत । तम म्वरूप तबान्तरोक्त सक्षेपतो लिख्यते । तदुक्त भरते-विमानानुभाव व्यभिचारिसयोगाद्रमनिष्पत्ति.' । तत्र 'निभावा जालन्बनोदीपनदेन र लनोयानादयः । अनुभावा कटाक्षमुजाक्षेपादय । सहकारिणच निदा- घाखयविंशत्। एतैव्यक्तीकृत स्थायिभावो रम.' त्यभिधीयते । तरमा चिन्मते नव, कस्यचित्तु मतेष्टी ॥ यदुक्त रुद्रटे-मारवीरकरणाच्या अय विप्रलम्भनामा गृहारोश्य चतुविधो भाति । 'प्रयमानुरागमान-:- पोपनकर ति साहित्यविद्याधरी। -अत्र रूपका जवान्तरमा नेपधीगचरिते भवति तदेव पुण्यवशात्प्रामुवन्तीति भावः । 'क स्पृहायाः' इनि सान्गनारणं दारोग भागने । गमगान मन्तिा केचित् । स्पृहाया विलम्बः केति योजनीयम् । सुकृताम् , 'सुरु-मपीडामहिता जाननि भानले गरनुरागोन विसरमा मपापमन्त्रपुण्येपु कृनः' इति कि । आहेति रिभक्तिमतिरूप:- नमनेन मगंण सिगरे । निदा निभा सालमादा मव्ययं भूतार्थे । प्रलम्मकारपोपण गणायामहनीगा | 'मुगार मनोन । कथितमपि नरेन्द्रः शंसयामास हंसं सुरभि' इनिशियः । निगाग, 'गनिमोः' इनि गम् ।। किमिति किमिति पृच्छन्भापितं स प्रियायाः। यदतनुजारभारतनुते स्म सा अधिगतमथ सान्द्रानन्दमाध्वीकमत्तः प्रियकथासरसीररामजनम्। स्वयमपि शतकृत्वस्तत्तथान्याचचक्षे ॥१३५॥ सपदि तस्य निगन्तरतापिनी कथितमिति ॥ स नरेन्द्रो नलो हसेन कथितमपि प्रियाया परिणतिविपमा समपद्यत ॥ २॥ भैम्या भापितं वचनं किमिति किमिति कीकहगित्येवमादराति- यदतन्विति ॥ अतनुपरभाकामजनिनसंतापभाग्मा में शयेन हसं पृच्छन्शंसयामास वादयति स । अथानन्तर सान्द्रो प्रियाया नलगोष्टगतलक्षणा सरमी तमा रिप्रलम्भाग्यमा निविड आनन्द एव माध्वीकं मधु तेन मत्तो हृष्टः सन् अधिगत रसे मजन तसां रमन प्रीन्या मनानम् । मादरमाफर्णनमित्यय । ज्ञातार्थ तमीभाषित स्वयमपि शतकृत्वोऽनेकवार हसेन यथोक्तं तनुते स चकार । तस मानस रापदि परिणनिः परिपाक दिना तथैव इंगभैम्योक्तमीदृग्भैम्योक्तमिति शिरःकम्पाद्यभिनयेना-या- द.सहा समपयत जाता । हिभूता-निर चिरकालमान्तर म चचक्षेऽनूदितवान् । अत्यादृतस्येयं जाति । मय( त )विशेष नापयत्ययशाला नलगुणाकर्णनाकामपीडाशान्त्यो तत्कधया श्योक्तमपि पुनर्वादयति स्वयमपि पुनर्वदति। 'मधु माध्वीकमद्ययो.' रहपीडानाको भविष्यतीनि बुझा सादर तत्कथायामागवान इत्यमरः । मार्दीक' इति पाठे मृद्वीकाया द्राक्षया विकारो माी- प्रत्युत तस्या उदीपकन्यापूापेक्षयानितमा सा कशा विरद्वार- कम् । शंसेः शब्दकर्मत्वादणौ कर्तुय॑न्ते कर्मसंज्ञा । शतवार शत-निका जातेति भावः । योऽपि ज्वर्ग मरोजालनान करोति सन कृत्वः 'संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्' इति कृत्वसुच ॥ विषमारयो चरो भवनि । परिणनदा नानमपि विपमन्यनरत श्रीहर्प कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं भवति, सरसीसानं तु सुतरामिति सरसीपदम् ॥ श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम्। ध्रुवमधीतवतीयमधीरतां तायीकतया मितोऽयमगमत्तस्य प्रवन्धे महा- दयितदूतपतद्गतवेगतः । काव्ये चारुणि नैपधीयचरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वलः ।। स्थितिविरोधकरी द्व्यणुकोदरी श्रीहर्पमिति ॥ तार्तीयीक इति द्वतीयीकवत् ॥ तदुदितः स हि यो यदनन्तरः ॥ ३॥ इति श्रीवेदरकरोपनामकश्रीमन्नरसिंहपण्डितात्मजनारायणकृती नेपधीयप्रकाशे द्वितीयः सर्ग. समाप्तः ॥ दूतो हसतस्य पतन्यां पक्षाभ्यां गतो यो बेगस्तसाद्दयितदूनच यस्य स पक्षी दयितदूतश्चासौ पतद्गतश्चेति वा, तस्य वैगस्तस्मात्मा चतुर्थः सर्गः। अथ नलस्य गुणं गुणमात्मभूः सुरभि तस्य यशाकुसुमं धनुः । श्रुतिपथोपगतं सुमनस्तया तमिपुमाशु विधाय जिगाय तान् ॥ १॥ यिभावा ‘रतिहासश्च शोकच-इत्यादयोटो । स्तम्भ स्वेदोऽव रोमान अथेति ॥ अथ हंसगमनानन्तरमात्मभूर्मदन. श्रुतिपथे कर्ण- इत्यादयोष्टी सात्विका.। तथा रतिर्देवादिविषया व्यभिचारा तथाधिन मार्ग उपगत प्राप्तमाकर्णितं नलस्य गुणं सौन्दर्यादिरूपगुणं गुणं भाव प्रोक्त.' रति भावस्य लक्षणन् । तेच रसा. कस्यचिन्मते दा, मन मौनी विधाय कृत्वा, तथाकणितं सुरमि रयातं सुगन्धि च तस यशोलक्षणं कुमुम धनुविधाय, तथा-श्रुनिपथोपगतं श्रुत- दि तत्र सामान्यभारलक्षणम् । यदुक्त तत्रैव-व्यवहारात्पुनाया ' इत्या मारणकृष्टं च तमेव राजान नलं मुमनम्नया पेन च इपुं वाण विवाय आशु तां भैमी जिगाय जितवान् । अन्य- लादि ॥ मभोगारलक्षणमष्टादशसर्ग प्रतिपादयिष्याम. अत्र रूपक १ असापान्तरनामोकारः' इति साहित्यविद्याधरी। 'अब जाति- नितु रूपकादेव। नेन न ममामोक्तिः दनि साहित्यविद्याधरी । 'मरा रकार । पूर्वोकहने च माग्निीवृत्तन्' इनिसाहित्यविद्याधरी। न्यथांदनमलनात्तद्रकल्पानात्पतविपमालकारभेद ' इति जीवातु - मनीपितया कुसुम- ·चतुर्थः सर्गः। ८१ - विं शैघ्यं चाधीतवती पठितवती स्वीचकार । ध्रुवमुत्प्रेक्षे । अध्य अहरहर्वहदभ्यधिकाधिक ने न्यायं प्रमाणयति-हि यसाद्यो यसादनन्तर एवाव्यवहितः रविरुचिग्लपितस विधोर्विधाम् ॥ ६॥ तदुदितस्तस्मादेवोत्पद्यते । 'यदनन्तरमेव यदृश्यते तत्तत्य का- गम् इति गौतमः । तलिन्हंसे गतमात्रे एतस्या अधीरता जातति' कुसुमेति ॥ तन्मुखं रविरुच्या ग्लपितत्य विधोश्चन्द्रत्य अहरहः सादेवाधीता. इति सहोत्प्रेक्षा । वेगत , 'आख्यातोपयोगे' प्रत्यहमभ्यधिकाधिका पूर्वदिनापेक्षया परदिने महती विधामव- इ. स्थां वहदेश्यत दृष्टम् । सर्वजनेनेत्यर्थः । किंभूतम्-कुसुमचापजः पादानत्वम् । विरोधकरीम्, हेतौटे. ॥ कामजस्तापो ज्वरलेन समाकुल म्लानमित्यर्थः । यतः-कमल- अतितमां समपादि जडाशयं वत्कोमलं सुकुमारन् । विरहव्यथया सूर्यकिरणम्लानचन्द्रसदृशं सितलवसरणेऽपि तदाननम् । जातमिति भाव । अहरहः, वीप्सायां द्विवचनम्, अत्यन्तसंयोगे अजनि पङ्गुरपाङ्गनिजाङ्गण- द्वितीया। अभ्यधिकाया अधिका महती, 'यसादधिकम्-' इति भ्रमिकणेऽपि तदीक्षणखञ्जनः॥४॥ ज्ञापकात् 'पञ्चमी' इति योगविभागात्समास.॥ तरुणतातरणियुतिनिर्मित- अतीति ॥ तदाननं भैमीमुखं लितलवस्ख हात्यलेशस्य स- गविपयेऽप्यतितमां जडाशयं जडाभिप्रार्य समपादि जातम् । वि- द्रढिम तत्कुचकुम्भयुगं तदा। हपीडया लितलेशनपि नालापीत् । लितं नाकरोदित्यत्र किं अनलसंगतितापमुपैतु नो च्यम् । तदीक्षणखञ्जनः तसा नयनरूप. खञ्जरीटोऽपाङ्गे नेत्र- कुसुमचापकुलालविलासजम् ॥ ७॥ न्तिलक्षणे निजागने भ्रमिक्णेऽपि विलासगमनलेशेऽपि हु सञोऽजनि जातः । अन्योऽपि निजागणे सुखेन भ्रमति तरुणतेति ॥ तस्या कुचावेव कुम्भयुगं तदा तसिन्समये अ. या पक्ष्यगणे भ्रननि, अयं तु तत्राप्यसमर्थोऽभूत् । खञ्जय- यवनो उपतु न प्राप्नोतु, अपि तु ग्रामोतु । किभूतम्-कुसुम- नलसंगत्या नलप्राप्त्यभावेन वह्निसंगत्या तापं तजनितज्वरम्, औ- नि अन्यान्विलोकनमात्रेण पञ्जुन्करोति स स्वीयगमनेऽपि गुजीत इत्याश्चर्यन् । विरहपीडया कटाक्षावलोकननपि विसलार। चाप काम स एव कुलालः कुम्भकारत्तत्य बिलास क्रीडा तया जातं विरचितं । तया-प्रशान्तत्वात्तरणता तारुण्यं तल्लक्षणया त- तितनान् । त्वार्थे तमप् । समपादि, कर्तरि 'चिग्ते पदः' इति चेण् । अजनं, त्वनपपाठः । अजिरं त्वङ्गनं तत्त्वाकामिन्या- रणिद्युत्या सूर्यदील्या निर्मित. कृतो दहिमा दाट्यं यत्स । कुलालो- ऽपि घटं कृत्वा आतपे शुष्कं कृत्वानो प्रक्षिपति । बिलासजमिति हना मता' इनि विश्वप्रकार ॥ तापविशेपणं वा । ढिमेत्यत्र 'वर्णदृढादिन्य. प्यच' इतीमनिचि किमु तदन्तरुभौ भिपजौ दिवः ' रतो.-' इति ॥ स्मरनलो विशतः स विगाहितुम् । अधृत यद्विरहोप्मणि मज्जितं तदभिकेन चिकित्सितुमाशु तां मनसिजेन तदूरुयुगं तदा। मखभुजामधिपेन नियोजितौ ॥५॥ स्पृशति तत्कदनं कदलीतरु- किस्विति ॥ लरनौ तदन्तलखा अन्तर्हदयं विगाहितुना- यदि मरुज्जलदूपरदूपितः ॥८॥ सोडितुं विशत ल प्रविष्टौ । उच्प्रेक्षते तदभितेन तस्या भैन्या कानुफेन मखनुजां देवानामधिपेनेन्द्रेण आशु शीघ्रं तां भैमी चिरि अधृतेति ॥ तदा तलिन्समये मनसिजेन कामेन विरहोप्मगि ल्लितुं नीरोगां कतुं शरीरस्थिति विचारयितुं च नियोजितावाज्ञप्ती आधिजनिते दाहे नजितं यत्तदूरयुगमत जीवोपनतिष्टत् । क- दिवो भिपजी वयो आश्विनेयौ दिनु । नलो नलविषयो नदन- दलीतत्तत्कन्दनं तयोरगुगल क्दनं सान्यमवत्ला वा तर्हि भैन्यन्त रणनधितिष्टत स्मेति भावः । अनुमानित-' इत्य- स्पृशति प्रामोनि तदूरसुगसमानः सात्, यदि कदलीतरमरी निशब्द. सायुः । नियोजिती, चौराडिकायुजे. कः ।। धन्वदेदो बलद्वद्विदग्धभूपर झारमृत्तिकापल तेन दूपिन. पीडि- होऊपरेन तापनाह- त. सात् । अनिदो कदलीतरोहिदग्ये उपरे यदि लितिः कुसुमचापजतापसमाकुलं सातहि तदरयुगदु स कदलीतरजाप्पनुभूयेत । तदूत्युगमति- तरां संततनभूदिति भार.। मननिनि 'मतन्नां जने', 'ह. कमलकोमलमैत्यत तन्मुखम् । ल्दन्तात्-' इति नान्या अलुर । राति, कारमानीप्य रद । १ जोश गुमाया, दोरे निलसाहित्यविद्याभयो। लाइप क्षारमृत्तिका' इत्यनर । भल्यय उपापिनुक-' इनि कलपानपोरनार पर. ते जीवानु । • •, रः । अन, सर नपत्याने ॥ पडन दोष । नचार पनि नुसारोधा। लरशराहतिनिर्मितनंचरं 5 च न माहिलविद्याधरी। करयुगं हमति ल दमयनुः । पर निल् ।. सदर रल्कि साहिलविदाधी । “ ... निरममावविद्यापों।। महिल्यनिदान। . .. मरीजोगानुः। निरममावनिधारमा १ ..

·4 । . -- प्रतिफलव्यतिविम्वितं तत्ताहगानन मुखं कर्तुं हृदयनार हा मध्यवर्तिनं मलं चुम्बितुमुपेत्य समीपं गत्वा आगनि किन निर्गतमित्यर्थः । विरहेणात्ता या मुखाननिखत्या हेतो प्रका दिति वा । तं नलमिति वा । आगमि 'भविष्यति गम्बार 'गन्धबहेन मलयानिलेन मनसि विद्यमानं सुहृदंलर मा णमग्निमुदयितुमुत्तजयितुं विनिर्गमेन नि परणेनानुमिनमान दहलगर' न जीवा- विधामवायुवहिनि मरति, वहिनि.मरणं चान्त.प्रांगना नुपपद्यमान मनमनुमापयति । वायुना न्यमित्रस लगन ८२ नेपवीयचरिते अनपिधानपतत्तपनातपं चिन्तया विपयान्तराग्रहणमाह- तपनिपीतसरः सरसीरुहम् ॥ ९॥ मनसि सन्तमिव प्रियमीक्षितुं स्मरेति ॥ दमस्वसुभैम्याः करयुगं सरगरैराहनिहननं तया नयनयोः स्पृहयान्तरुपेतयोः । निर्मितः : कृतः संज्वरः संतापो यस्य एवंभूतं सत्तपेन ग्रीप्मेण नि- पीतं सरन्नसिन्विद्यमानं सरोहं कमलं हसनि स । तत्तुल्यं जा- ग्रहणशक्तिरभृदिदमीययो- तमित्यर्थः । किंभूतं कमलम्-अनपिधानो निष्प्रतिबन्धः पतंन्तप रपि न संमुखवास्तुनि वस्तुनि ॥ १२ नातपः सूर्यातपो यस्मिन् । ग्रीष्मसंबन्धिकमलबदतितरां संतापो- मनसीति ॥ इदमीययोरेतदीययोनयनयोः संमुखे उन ऽनुभूयत इत्यर्थः॥ स्थानं यस्यैवंभूते पुरोवर्तिन्यपि वस्तुनि घटाढौ ग्रहमान मदनतापभरेण विदीर्य नो नसामथ्यं नाभूत् । किंभूतयो.-मनमि सन्तं स्थित निव यदुदपाति हृदा दमनस्वसुः। मीक्षितुं स्पृहयेव वान्येवान्तहृदयदेशमुपेतयोः । वि. निविडपीनकुचद्ययन्त्रणा नेत्रयोनिम्नदेशत्वेन नि.सहत्वात्पुर स्थितमपि तान्या के तमपराधमधात्मविवनती ॥ १०॥ शक्यते । तत्रान्तरगतत्वे प्रियालोकनवान्छायाः का मदनेति ॥ दमनस्वसुर्खदा हृदयेन मदनतापभरेण मदनज- इदमीययोः, त्यदादिन्वादृद्धाच्छः ।। नितज्वरवाहुल्येन कृत्वा विदीयं स्फुटित्वा यद् नो उदपात्युत्पति- चिन्तानुभावं रोदनं मुखानति चाह- तम् , निविड निरन्तरं पीनं पीवर कुचदयं तेन कृता यन्त्रणा ब- न्धनं प्रनिवनती मती त विदीर्यानुत्पतनलक्षणमपराधमधाधार । हृदि दमखमुरथुझरप्लुते विरहसंतापभराद्मीहृदयं विदीये गन्तुकामं जातमपि स्तनद्वयेन प्रतिफलद्विरहात्तमुखानतेः। तमपरा सोडापि रक्षितम् । अन्यथा गतमेव सात् । स्तनद्वयस्या हृदयभाजमराजत चुम्बितुं यमपराधो न तु हृदयस । अथ च तमपराधमधात्पीतवती । उ नलमुपेत्य किलागमि तन्मुखम् ॥ १३ रपतनगीलस्य यतादेःपापाणादिना कृता यन्त्रणा प्रतिवन्धं करोति । पूर्वनिपातनिया पूर्व पीनशब्दस्योत्तरेण सनामं कृत्वा निविडपदेन हृदीति ॥ विरहेणात्ता स्वीकृता मुखानति र्मुखनवता तस्या दमस्त्रसुभैन्याः अश्रुझरप्लुते बाप्पप्रवाहपरिपूर्गे हारे । निचो लुकि रूपम् ॥ चिन्तामाह- निविगते यदि शूकशिखा पदे मिप्यदिवारांजत शुशुभे । विरहवशान्मुखं ननं जातन् । मृजति मा कियतीमिव न व्यथाम् । मृदुतनोतिनोतु कथं न ता- इति साधुः॥ मवनिनृनु निविश्य हृदि स्थितः ॥ ११ ॥ चिन्तानुभावं निश्वासमाह- निविधात इति ॥ शूकोऽम्री लक्ष्मतीक्ष्णाग्रे' इत्यमरः । पिन्ना नान्यदकामना पदे चरणे यदि निविशते प्रविशति मुहृदमग्निमुदञ्चयितुं सरं मासा खितामिव व्यथां न मृजनि करोति, अपि तु महती मनसि गन्धवहेन मृगीदृशः । केटा कोनि । न कारवान्दुननोरनिमुकुनायो नम्या हृदि नि अकलि निःश्वसितेन विनिर्गमा- र प्ररित निस्ताबननृत्यरंतो नउच, तु पुनन्ना व्यथां कथं नुमितनिङतवेशनमायिता ॥ १४ न जनातु रोत, जगेन्येर । नरन्तु नन्या हृदयं प्रविश्य स्थितः रान: । अनन्न सर्वटा विचिन्तयन्न्यानन्या भूयनी मुहृदमिति ।। मृगीहशो भैम्या निश्वमितेन नि जान मरान नर । दवगन्दी वाश्यालकारे । निविदाते, र निटस्याहत्यविद्याधयाँ। न्हायद नज्ञानविषयीहतं निद्वनवेशनं गुप्तप्रवेशनं यत्स म नन्य भावन्नना मा अलि अङ्गीकना । अभ्यलेन्यम् । - तिकमाइन्यविद्याधया । मनन । नन्न था- ''मीवातु. 13 4 यमन्तः प्रवेश न इनि लुतोप्रेक्षा । याोन वायुनान्न मयदन्या । दया • प्रियंका र निलकमादिन्यविद्याश्यौं।' मागको 2.सं १ पटनर याना मदार क. ::-- दमन . अयनवादा। माहित्यविद्याधया माना। ' न निटकनाहित्यविद्या रयों । 1 M "

·No text on this page.

·....TTE मा प्रमिाम् । अनोऽयं कोमलमिनि यत् प्रकृतिः नीणां स्वाभाविको गुणः, इमा योनि रिपतनि । विदिबन्द्रमान भयनामाइपिनियता 'नानी नानी पर्रायन, मनापयितु दादर 110111'rpfifft, Pfirrogarer frriko nar101 RE--या नामनगरमाया मारमा या गया 411मी 41,गा । नाया 14 ६। न पहनाना नाममा ...' नावामनाना नहि पवाण. पीडा न म्यान् । मा तु माता । तन्नामार नैषधीयचरिते तात्त्विकमनलभावमग्नित्वं नाबुध्यत नाजानात् । यता विधुरमानि तया यदि भानुमा- विरहे ज्वलति दीप्यमाने सनि असून्याणांस्तृणानीव वा. कथमहो स तु तद्धृदयं तथा । नाय विरहवदिशान्त्यर्थमुज्मितुं त्यक्तमैहत ऐन्छन् । अपि वियोगभरास्फुटनस्फुटी- वह्नित्वं चेज्ज्ञातं स्यात्तच्छान्त्यर्थ तृणक्षेपं न कुर्यात् । अतो . वह्नित्वं नाजानादित्यर्थः । किं तु स्त्रीयविरहस्य कृतपत्त्वमजिज्चलदंशुभिः ॥ २० ॥ भावः प्राप्तिस्तदभावं नलप्राप्ल्यभावलक्षणं रहसं मूलकारन र विधुरिनि ॥ तया भन्या विधुचन्द्रो यदि भानुमान्सूर्यो- सीत्, अपि तु जानाति स्मैव । नलघिरहे मरणमेव ज्यायो ननु मान दाइन्वादन्द्र रख न्यन्धमारोपिनं चेत्तहिं म तु पुनः सूर्य. वनमित्यैच्छदिति भावः । यतः स्वबिरहस्य रहस्यं स्पेन जा विरोगग विराटुल्नापि यदम्फुटनमविदीर्णवं तेन स्फुटी- स्मात्स्त्रीयान्प्राणान्प्रशमनायोगटाय यमाय तृणनुन्यान्ट वा का लपत्र पालव यन्य पेन वा एवविधमतिकठिनमपि तत्या मैग्छत् । एतच्च दु.सहत्वज्ञानेन बिना न घटने । विरहन्याध नाभि या ज्यं नया अनिर्वायमजिज्वलदाह । नद्या- सहत्वं जातमिति भावः । शमनो यमराज्यमः' इत्यमरः । न अस्तुियोज्यनिनि नल दाहमामयं, पापाणढाहे प्रकृतिरेतु गुणः स न योपितां यन् । श्न पत्र जदो आधम् । मानितेऽपि सूर्यन्ये वि- २.., मन परपमनपा-मयं दाहकत्वम् । अत एवाश्व- कथमिमां हृदयं मृदु नाम यत् । मन्द मूनी मानिनो न तु नाविन्नहिं तापातिभ- तदिषुभिः कुसुमैरपि दुन्वता र मान प्रकटीत सूर्यकान्तयं येनैवंविध सुविवृतं विबुधेन या तपासाला । चन्द्रमा प्रापिः प्रकृतिरिति ॥ नाम प्रमिद्वौ । योषितां हृदयमन्त करा : कान्नान सूर्य पर करोति न पर न पारि। नारोपितवादा- कथ कुतो नैतु न प्राप्नोतु, अपि तु प्राप्तः । इमां प्रात इत्यांना रामान गा इनि भार. ।। प्रमाणमार-विशुधन देवेन, बिदुपा च मनोमुवा कामेन । रपि पुष्परुपैरपीपुभिर्वाणहृदय दुन्वता पीडयता मना तन्म लक्षण प्रमेय मुविन मुनरां स्पष्टीनम् । यदि म गुणो न * मान गनिमाया। पमायान उनि मुनरा मदनबाणः पीडितनि भातः । दुवार । १६ रतिः विदुषा पिनियने ॥ नियंदानुभाव बहिरनिगममाह- निधि।। २१ ॥ रिपुतग भवनादपिनियती ६.21 न विधुचिगृहनालविलन्ताम् । इनायात्मनिवारणाच्या '; मम यायितुं विगवेगवगविगत् ॥ २४ ॥ .. मनोमुवा ॥ २३ ॥ + है । 4 “ 4.in: नए * R ई । . है है १ कायम . . . . . . .internet 11 . . . 1 ·तृतीयः सर्गः। ८५ - R - अन्तर्गतवैरिमारणार्थमियमेव रीतिरन्मेनाप्यनुष्ठीयते । अविनियं विपधराभविसाभरणा दधे तीनिनि इणः रातरि रूपन् । रतिपतिं प्रति शंभुविभीपिकाम् ॥ २७ ॥ अतिरिका भृशानतिमाह- विरहेति ॥ सा भैमी रतिपति कामं प्रति शंभुसंवन्धिनी वि. हदि विदर्भभुवोऽश्रुभृति स्फुटं भीपिका भयानकतां दधेङ्गीकृतवती । किंभूता-विरहतापिनि विनमदास्यतया प्रतिविम्बितम् । विरहसंतो वपुपि संतापेन शुष्कत्वाचन्दनपाशुभिश्चन्दनरजोभिर- मुखगोष्ठमरोपि मनोभुवा पितं विरचितं पाण्डिमा पाण्डुरत्वमेव मण्डनमलंकारो यत्ता सा। तदुपमाकुसुमान्यखिलाः शराः ॥ २५॥ तया-वैच्छुिकत्वाच विषधराभाल वासुत्यादिसपंतुल्यानि हदीति ॥ मनोभुवा झामेन तदुपमाकुसुमानि मुखनयनोष्ठो- विसाभरणानि विसालंकरणानि यत्या. सा। भलपाण्दुर सा (सपा)- पनायोन्यानि कुसुनानि कमलनीलोत्पलबन्धुकानि अखिलाः शराः लकरणं मदीयं वपुदृष्ट्वा शंभुभ्रान्त्या भीतः कामो मा न पीढयि- पूर्वोत्कुतुनरूपा पञ्चापि वागा अशुभृति अभुपूर्ण विदर्भभुवो प्यतीति वुवा चन्दनविसानि पृतानीति भावः ॥ भैन्या हृदि दु खवशादिनमशालतया ननमुखत्वेन प्रतिविम्वितं विनिहितं परितापिनि चन्दनं प्रतिफलितं नुखरगोष्ठमेव अरोपि समारोपितं, स्फुटमुरेक्षते । प्रकट हृदि तया धृतवुदुदमावभौ प्रतिविम्बितमिति वा । प्रतियिन्वितं भैनीनुखगोष्ठमेव भैमीवधा- उपनमन्सुहृदं हृदयेशयं ध कामेन पञ्चापि वाणाः प्रायेण समारोपिता इत्यर्थः । पीडावशा- दनु, नत्रनुखत्वं च तला जातमिति भावः । मुखगोष्टन शरा विधुरिवागतोडुपरिग्रहः ॥ २८ ॥ इति व्यतल्पकन् । प्राप्यङ्गत्वादेकवभावः ॥ विनिहितमिति ॥ परितापिनि बिरहसंतप्ते हृदि तया मैन्या विरहपाण्डकपोलतले विधु- विनिहितं निक्षिप्तं तं बुहुदं तचन्द्र चन्दनं विधुरिव चन्द्र इवावभौ गुशुभे । किंभूतो विधु.-हृदयेशयं हृदि विद्यमान पधित भीमभुवः प्रतिविम्बितः । सुहृद काममुपनमपागच्छन् । तथा अङगतः समीपमागतः अनुपलक्ष्यसितांशुतया मुख उड्यो नक्षत्राग्येव परिग्रहो यत्व । अथ च-नीस्वादुत्सङ्गवति- निजसखं सुखमङ्कमृगार्पणात् ॥ २६ ॥ नक्षग्रसमूहः । घनत्य चन्दनस चन्द्रतुल्यत्वं, बुहुदाना च विरहेति ॥ विधुश्चन्द्रः भीमनुवो भैन्या विरहेण पाण्डुनि नक्षत्रतुल्यत्वन् । अन्योऽपि सपरिग्रहो मित्रमुपागच्छति। हृदये- * कपोलतले प्रतिविम्वितः सन् भैनीनुसमझन्गस कल्कमृगलार्प- शयम्, 'शयवासवातिप्वकालात्' इति सप्तन्या अलुरु ॥ पादले मुखमध्ये वा मृगसारोपणासुखमनायालेन निजसवं त्वीयं सरहुताशनदीपितया तया मित्रं व्यधित चकार । क्या-अनुपलक्ष्याः विवेकन ज्ञानुमयो- बहु मुहुः सरसं सरसीरहम् । ग्याः सिता संशवः किरणा पत्स चन्द्रस तत्व भावलत्ता तया। चन्द्रकपोल्यो. पाण्डवायतिषिन्वितत्यापि चन्द्रत्यानुप- श्रयितुमर्धपथे कृतमन्तरा रब्धिः। कर इस श्यानत्वादुपलब्धिः । ततश्च नृगाङ्गलाना- श्वसितनिर्मितमर्मरमुज्झितम् ॥ २९ ॥ द्वदनल निजनित्रवं युक्तमित्यर्थः । सवर्ग सितं सवर्ण लरेति ॥ लर एव हुताशनोऽग्नितेन दीपितया तया भैन्या शहदुन्धादिवत्र लक्ष्यते । विरहात्पूर्व मुखख गौरवानिवि-बहनकं सरसमा सरसीरहं कमलं श्रयितुनाश्रयितुं मुहुगारंवा- मितश्चन्द्रः पृथग्लश्यते ल, विरहे तु पाण्डुनि मुखे सवर्णत्वाच- रनर्धमान वृतं प्रतितेन नि धालवायुना निर्मितो मर्मरः शुष्क- न्द्रो न दृश्यते । अतो भैनीनुखं चन्द्र एवेति सर्वत्वापि प्रतीतिर- पर्णध्वनितं यसैवंभूतं निरूपयोगिन्वादन्तरा मम एव निस्टन- भून् । पूर्वनतिचन्द्रं नुखमातीत्, अधुना नु चन्द्रनुल्यं पाण्डुरं नीलेवोज्झितं त्वतन् । संतापापित्यं सूचितन् । 'अथ नमः। जातमिति भावः । अन्येन चतुरेण किंचिदुत्कृष्टं वस्तु दत्त्वा तवं स्खनित वसपर्णानान्' इत्यमर । अर्धपये, 'अचं नपुंसकम्' इनि संपादनीपनि युनिः । दुष्टो निदापेऽपि स्वसंसनिनि स्वदोपं संक- समासः। 'पूर-' इति समासान्तः । अपयन्' इनि पाठे नर तान्यं करोति । निजमखन्, राजाह -' इति टम् ।। अत्यन्तनंयोगे द्वितीया ।। विरहतापिनि चन्दनपांशुभि- प्रियकरग्रहमेवमवाप्सति पुपि तार्पितपाण्डिनमण्डना । स्तनयुगं तर वाम्यति किं विति । १ • नाश सम्मोदी साहलविद्याधरी । जगदतुनिहिते हृदि नीरजे २ दपोन्ःि दे साहित्यविद्यारी। ३ जना हो सा वधुकुमलनेन पृथुलनीम् ॥ ३० ॥ रित्यविपाथरी । दान कर.. च रह-त्रमा प्रियति । दर्द निहने स्वाति नौरते नंगी दरथुना नन्मान पोरून सोनन् पत्रपडे तुमन निलरभारया । धन्नसाइन्न पपनसनमा- नमः' महित्यविद्यारी। ..' लर.. मनसेन को हरे शेवगनुः। : ' मादेविवारगे ।. जापानुः। राम : नीयतु । - 4 ·मणालाही मनगिनो. कान्या मुणाल.गो. मरिमन्थयो । कृत्वा पृथु महान्तं तद्दवथु भैमीसंतापमपनेतुं दूरीकर्तुमचेष्टत कि नोत्कम्पिनि हृदि तया संतापनित्ययं निहितं निक्षिप्त हृदपाय पिकरतीति ॥ पिफरुनिश्रुत्या विरहित्वाल्कोकिलालाप बरे वभी शुशुभे। किभूतेन केतुना-स्वतन् स्वशरीर घन निया घपतीत्येवशीलेन । मत्स्यो हि शैवले घर्पण करोतीति जातिः। घर्पणस्य घनत्वं कम्पवाहुल्यसूचनार्थम् । निक्षिप्तेऽपि शैवले कोकि । हृच्छय इत्यत्र 'शयवास-1 विवला । एवंविधा दृष्ट्वा सर्वेऽपि शुशुचु. । अन्योऽपि सर्पदष्टा यत्सर्वदोन्मादवशेन पश्यति, तत्तदानन भैमीमुस कर्म उन्माद नेति ॥ नलमनो नलान्त.करण कर्तृ तत् सुन्दरम् । अथवा नवाबोधि । अबुद्धति काकु । कितु सम्यगेवाबोधीत्यर्थः । तत्त्वत एव चन्द्रकान्तत्य तस्य तेन ज्ञातमित्यर्थः । इतरथा पूर्वर पं.। जन प्वानयात्पत्तिलक्षणो पिपमालकारः। तदुत्वापिना चे-प्रतीयमानात्मेक्षा' पनि साहित्य विद्याधरी । ३ 'नोत्प्रेक्षा' पति नेपालीगरिने --- . . ॥ ३ संतापेन कुमलनं संकोचः, तेन कृत्या पृथुननी भी प्रनि उति पनिरागाने, गनशिल जगदतुरिव । इति किम्-'भैमि, तय स्तनयुग एम्मरमन्गुरु- गन् । लादेन यातना । लगाना लकृतग्रहणरीत्या एवमनेन प्रकारेण मम यथा संकोचो जातलया 'मारिविजोगीपनति ॥ तदाकारेण वा प्रियकरग्रह नलपाणिसंवन्धं प्राप्स्यति, किनु ता- मलति गनायोदनगा निजे म्यति ग्लायति । नुः प्रश्शे। ग्लानिन कार्यत्यर्थः। संतापवगा- कमलसंकोचः ॥ इदि तगाद मृणाललतार्पिता। त्वदितरोऽपि हृदा न मया धृतः सनगिनोनगया मविपरागो- पतिरितीव नलं हृदयेशयम् । मलिननाममजदुजगोभृशम् ॥ ३४॥ सरहविर्भुजि बोधयति स्म सा मलतीति ॥ नगा मन्मगानगा मानमनितोरया लति मतप्ते गिने विपिना निमिता जामणाललना विरहपाण्डुतया निजशुद्धताम् ॥ ३१ ॥ त्वदिति ॥ सा हृदयेशयं नकं विरहेण या पाण्टुता तगा दगममीपम्भितगोजगो. गहाशापागा लजगा मुना स्मर एव हविर्भुजि वह्नौ निजशुद्धता स्वीयपातिव्रत्यमिति बोधा मलिनतामभजन । मनापशान्या सरमा मृणाललता उदो सेव ज्ञापयति स । इति किम्-हे प्रिय, मया वदितरस्वत्तो-पिता सदागाशालाना जाता । न्यः पतिः हृदापि मनसापि न पृत., क नु हम्तादिनेति । भैम्यन्तः लसमीपस्थगोभभीभुजगोजागा शामरा जनितमिति :- कामः, पाण्डुता च विद्यत इति । अन्यापि सती वो स्वीयशुद्धता गोरपेक्षा । अन्गोऽपि सनगिना रहेका थितो सत्या : पति बोधयति । बुद्ध्यर्थत्वादणि कणों कर्मत्वम् पश्यन्मलिनो भानि । भुजगो गरिम्यगोरिति सतिसप्तमी के अर्थात्ताभ्यामेन नपा ॥ विरहतप्ततदङ्गनिवेशिता कमलिनी निमिपदलमुष्टिभिः । पिकरुतिश्रुतिकम्पिनि शैवलं किमपनेतुमचेष्टत किं परा- हृदि तया निहितं विचलद्भभौ । भवितुमैहत तद्दवथु पृथुम् ॥ ३२ ॥ सतततद्गतहृच्छयकेतुना विरहेति ॥ विरहेण तप्ते तदङ्गे भैम्यङ्गे निवेशिता निक्षिप्ता हृतमिव स्वतनूघनघपिणा ॥ ३५॥ कमलिनी निमिपन्ति संकुचन्ति दलानि पर्णान्येव मुष्टयम्त. उद्योगं चक्रे, वा पराभवितुं मोहयितुमैहत ऐच्छत् किम् । अन्य सकम्पत्वाद् विचलद्विशेषेण कम्पमान शैवल सतततद्गतो निरन्ना दपि दुःखद मुष्टिभिरपनीयते । संतापवशात्कमलिनी संकुचि- भैमीगतो, हद्वतो वा हाच्छय कामस्तस्य केतुना धजेन हतने तेति भावः॥ विवशतामाह- इयमनङ्गशरावलिपन्नग- लालापस्तां दुनोति स्मेति भाव क्षतविसारिवियोगविपावशा । इति विकरिपतत्वाल्लुरे॥ शशिकलेव खरांशुकरादिता वाप्पातिरेकमाह- करुणनीरनिधौ निदधौ न कम् ॥ ३३ ॥ न खलु मोहवशेन तदाननं इयमिति ॥ इयं भैमी सरांशो. सूर्यस्य करैरर्दिता पीडिता नलमनः शशिकान्तमबोधि तत् । वाशिकलेव करणसमुद्रे कं न निदधो चिक्षेप, अपि तु सर्वमपि । इतरथा शशिनोभ्युदये ततः किंभूता-अनङ्गशरावलिलक्षणा. पन्नगास्तैः क्षतं दशनं तेन पि- सारि प्रसरणशील वियोग एव मंतापकारित्वाद्विप, तेन अवशा कथमसुघुबदसुमयं पयः ॥३६ ॥ विपवितलः सलोकं करणायां क्षिपनि । अथ च सर्पदष्ट एव नि वशाच्छशिवकान्त रमणीयं चन्द्रकान्तमणिविशेषरूप न खत धा । ३ 'अत्रोत्प्रेक्षा' इति साहित्य विद्याधरी । 'अचेष्टत इत्युत्ता। उम्तुतस्तु न निचित्लतुं शशाक, प्रत्युत स्वयमेव १ 'भत्र रूपकोपमालकार' इति साहित्यविद्याधरी । २ . बमुस्मेनि नकर.' नि जीनातु । जीवातुसाहित्यविद्यावर्गा।

·कुतीयः सर्गः। धुनापि भ्रान्तमेव चेत्तस चन्द्रानचं तत्तहि शनिनोन्युदये दाननिवारणमन्य सदावं वायभावननु वानं प्रात उगडे- नि ततो मुखानुन बाम्प पर उनकं कथनानुनुपल्लति व्यानुचन् । नुननुवावस. अतनुचारिण विमपि मराज्य- न । चन्द्रोदये चन्द्रज्ञान्ताडु कति नान्यलात् । चन्द्रोदये बातावरकाले नवमेघदगनमान दीघनि शातं तसाजेनि नाप । तुलाचलं नवति तहिं तात्विकनेव चन्द्रकान्तवं ननु ब्रान्तनि- योधाना जातः वैवधानायं प्रसन्नं क्षिपतानि । वर्यः । चन्द्रकान्ननिने पजे वारेमा चन्द्रेन सह सनान वा- रतिपनियहितानिलहेतितां तदुइये दु.लवानोऽनु (क्य) निन्तं, वरिल उदयेऽन्यसानि दु.खाइनु निर्गच्छते न वन्यन्न, तल्ात् चन्द्रसपानि तत्वं ज्ञा- प्रतियती मुदती मलयानिले । तन् । चन्द्रकान्त चन्द्रः कान्तो यस्येति चेनौ चन्द्रनिबत्र तदुल्लापभयात्तनृणालिका- तीनिः, ततध निनोइये आनन्दात्र निर्गत वा । चन्द्रोपन मयमियं नुजगावमिवादित ॥४०॥ ता नुसनपोडयदत्यर्थः । अनुन्नवत् . निश्रिन्नन्याहार ! रतीति : गोनननन्ता इयं भैनो नस्यानिले दक्षिण- रनिपतविजयावनिपुगंधा पत्रने रतिपतिना कमैन हतानिलहेतितां प्रेरितवाचालता जयति नीननुतापि तथैव सा । नियोनिमानी अ नमान्लो न भवति. किंतु ना सविशिखानिव पञ्चतया ततो प्रति कामेन क्षितं यच्चाननेत जाननी तदुल्तापनमान्नदनज- निकबहुमंगान नापनान्वयनकानजोरता था मुगारिका नियतनहत योजयितुं स ताम् ।। ३७ ।। नन्नयं न भुजंगावनिक गामनिवाडे बीचकार । वसन्ते रतीति ।। रविपने कानन्द या विजयान बिजनबन्धि यानिले वाले सतत माल्यानमान्वयन नगालाने बेजनापनमलं जाति नव कन्देवनागरय मा भीनमुनाति निहनानाति । सवगाकारच पवनगरानचाच नमालिकाना जननायन्नवं नवोपन वने। तो ज्ञाननियन आह सामानन् नि पव नो. मन पजनका पदनामा विनिमानित चाथित तवृदि गचनिव द्वयं बदामानिर नानी निकन नियनेन पका वोजपिनन्दन । विहितां च तयापि च जीवितम् । इनका कोजन गुननिनि चरना । अत्र नुनपनोना । —पड़ना जिभार चारजना नाऽपि च इनि विध ।। किमय तत्र निन्य निसातवा- गगिनयं दहनावमुदित्वरं पतिानिः ननपिन्चगन नन् ॥ ४ ॥ नननिजस पिनर वियोगिनी । क्निति र नाराय: .. अटिति बारमन मुनिपादनौ निराकर नमा: । द्वन-हिता र मारा नचिनं प्रतिवमुपाददे ।। ३८ ॥ 1:- शसिननिन्निनो निहलाया.. ना नन नर-नानीत ." . +7 T 7 . दुविमाधारविमानन कर 1 का. सालमानुस ३५ र ! तो मटर पद । बारा ༤:༣༌ བས… སྶབའ འ अनन्ना नरनन्दनान्तर नियमनकामना : अभिमादक निःशारा- न - . - स .

·९० - વિવા 4 . प्राप्तवातिसंनिहितैव गता यदि तदैव निरुद्वा सात्, यदा २० दृष्टो न भवेत्तदेयं बुद्धिर्न जाता । पुनर्वदति-कुहूर्यदि पुनरेन शशेति ॥ है शशकलक, मादृशां विरहिणीनां भयंकर पीडा- मिप्यति तर्हि निरुध्य निर्वन्धं कृत्वा त्वयात्र स्थातव्यमिनि समान कर, स्वं निशि भूतपति पृथिव्यादिभूतानां पतिमाकाशं श्रित निवास्यते स्थापयिष्यते । पुनरुपैयतीति काकुवा । सदामावाल दाचर्यकारि । युनं न भवतीत्यर्थ । अथ च भैरवरूपं महादेव- ससि, ममैप चकोरशिशु सिन्धुपियस्य समुद्रपानकारियो । मादित्य यबलदूपो रात्री भवसि तदमृतस जीवत एवेशपिशा- रगस्त्यस्य शिप्यतां न व्रजति गमिष्यति । पृच्छ इति दोप.ir सीबारादीनां भयंकरो भवति, यत्र विशति तन्य मूर्धानमपि तच्छिप्यत्वेनाधिमशितु पातुमधीतवत. समुद्रपानसमयंस कस वलनरूपत्वं कुत्रापि न दृष्टनित्ययः । भयंकरः 'मेवतिभ- भविष्यन्ति अपि तु स्वल्पा एव । य. समुद्रं पातुमिन्टन, नेपधीयचरिते डिण्डिमनामकं वाद्यं मुखरय वाढय । मादृशां प्राणनाशनेन महा- येपु-' इति सचि मुम् । श्रितः मुष्टश्रितः (१) इति वत् । त्रिय कीर्तिर्भविष्यतीति स्वपितुर्जलनिधेः कुल वंशमुजवलं कुरु । वधू- गत्यर्थत्वात् 'गत्याकर्मक-' इति करि क्तः । यद्वादिकर्मगि का वधपौरुपमपि गृहाण । जडनिधेवंशजातस्यैव युक्तं, न त्वन्यस्य । क्तः । अद्भुतकरी, 'कृजो हेनुताच्छील्य-' इनि टेः ॥ अथ च सुष्टु अयशःसंवन्धि नवडिण्डिमं वादय, जलनिधेः कुलं श्रवणपूरतमालदलाकुरं दह । एतत्सर्व कुरु पौरुपम् । हरिणलान्छन शशकलङ्क, कदर्थनां पीडा मुञ्च मा कापीः । पीडाया असह्यत्वाज्झटिति मारयेत्यर्थः शशिकुरङ्गमुखे सखि निक्षिप । निशि शशिन्भज कैतवभानुता- किमपि तुन्दिलितः स्थगयत्यमुं मसति भास्वति तापय पाप माम् । सपदि तेन तदुच्छ्वसिमि क्षणम् ॥ ५६॥ अहमहन्यवलोकयितासि ते . श्रवणेति ॥ हे ससि, त्वं तव मम च श्रवणपूर चन्द्रमुगानु पुनरहर्पतिनिद्भुतदर्पताम् ॥ ५४॥ घासाथ निक्षिपार्पय । प्रयोजनमाह तेनारेण नुन्दिलिनो कुक्षिः सन् स मृगो यद्यमुं चन्द्रं किमपि स्वल्पमपि स्या निशीति ॥ हे शशिन्, निशि त्वं कैतवभानुतां कपटसूर्यतां च्छादयति तत्तहि क्षण क्षणमात्रमुच्छसिमि न्यासमोचनमा । भजाङ्गीकुरु । हे पाप पापरूप, भास्वति सूर्य असत्यविद्यमाने मां समा स्याम् । आरपुष्टेनानेन चन्द्रश्चेतिरोधषितः सातदिन तापय ज्वालय । निशि, सूर्ये चाविद्यमाने इत्युभयत्रापि योजनी- शनाभावात्क्षणं मम पीडाभाव इत्यर्थ । स्यगयति यम् । एतत्सुखेन कुरु । अहमहनि प्रभाते पुनस्ते तव अहर्पतिना आशंसायां वर्तमानवत् । तुन्दशब्दादस्त्यर्थ सूर्येण निराकृतो दो गर्दा यस्य तस्य भावस्तत्त्वमवलोकयितास्मि 'तत्करोति-' इति णिचि निष्ठां ॥ द्रष्टास्मि । सूर्यसमक्षं त्वयोभयमपि कतुं न शक्यते । तेन यद्यत्तव करिष्यते तन्मयैव द्रक्ष्यत इति लौकिक्युक्ति । तापय, चुरादौ असमये मतिरुन्मिपति ध्रुवं 'आधुपाद्वा' इत्यत्र पठितस्य 'तप दैन्ये' इत्यस्य । अवलोकयि- करगतैव गता यदियं कुहूः। तास्मि, लुट् । अहर्पतिः, 'अहरादीनाम्-' इति रेफ. ॥ पुनरुपैति निरुध्य निवास्यते शशकलङ्क भयंकर मादृशां सखि मुखं न विधोः ज्वलसि यन्निशि भूतपतिं श्रितः । असमय इति ॥ ध्रुवं निश्चितं बुद्धिरसमयेऽप्रताप एवार तदमृतस्य तवेशभूतता- पति स्फुरति । कुतः यद्यमादियं कुहूरमावास्या करगतैव । द्भुतकरी परमूर्धविधूननी ॥५५॥ आश्रितवान्, श्रयितु कृतप्रारम्भो वा सन् यज्वलसि दीप्यसे तत्त- स्थितौ चन्द्रावलोकनं कदापि न स्यादित्यर्थ । करगता, मादमृतत्यामृतमयस्य तव ईदृशभूतता इंदृशो भूतस्तस्य भावो वाकतरिक्त. । 'द्वितीया श्रिता-' इति समासः । ग्वलनवजातता कान्तिमत्ता चाद्भुतकरी चमत्कारिणी । अत एव सामीप्ये वर्तमानवव्यत्ययः ॥ परेपां मूर्धविधूननी शिर.कम्पनकारिणी । अमृतस्य शीतलस्य अयि ममैप चकोरशिशुर्मुने- दाहकत्वं न दृष्टमित्याश्चर्यम् । सकलकस्य परपीडकस्यामृतरूपत्वा- दिकमाश्चर्यकारीति च । इंदृशं मादृशजनोहेजनलक्षणं प्रकारं भूत. ब्रजति सिन्धुपित्रस न शिष्यताम् । प्राप्तन्नत्तेति वा । अथ च भूतपति शिवमाश्रितो यज्वलसि अमृ. अशितुमधिमधीतवतोऽर्य च तस तवेशभूतताश्चर्यकारिणी । भूतानामसदादीना पति. पाल- शशिकराः पिवतः कति शीकराः ।।५. कत्तदाश्रितल स्वभावत: सुधारूपस्य च यत्पीडाकरणशीलत्वं त- अयीति ॥ चन्द्रादर्शने हेत्वन्तरसूचनार्थ चताश्चर्यकारिणी मृतन्यवंभूतत्वं दृष्टन् । भूतो हि मृतः सन् त्वेऽन्याम. सुकर । तत्य शिष्यत्वे तब कि फलमित्यतन १ . नुन्दिा' इन माहिन्यविद्यापरी । 'मत्र बवयम्यानि- पृनाभिरल निसानाद का नुरल दन्दवनिपगे विवाभात इष्टनिय- साहित्यविद्याधरी । ३ 'अर्थान्तरन्यामोऽटकार' इति । । 'अत्र प ' इति साहित्यविद्यावरी ! २ 'अन हेतु माननाराका कारनेर तपा चालनारन्वन् अनिष्ट वियानातच" द्याधरी । ४ 'भन वा' इति पा. रति। २ अनाविकोल.' ति साहिल्लविद्यारी । विद्याधरीसमतः। पुनरीक्ष्यते ॥५३ ग उपैति, वनात पर चशब्दः। . 'सुना ·चतुर्थः सर्गः । , न्द्रकिरणपाननतिनुकरमित्यर्थः । एवं सनि कदापि चन्द्रदर्शनं मुति समुत्पद्यते । क्षरयुक्तमपि बहुभिर्वहुधैव भक्षितमपि चेतं खादिति भावः । कति बेति संभावनाओं वा वारान्द । वा वियंपुनस्पचते । एकदेव एकनैव भक्षितं कृष्णं विपं पुनोत्पनन् । लादिनि वा । सिन्धुपिबल, पाम्रा-' इत्यनेन सः॥ तसात्पूर्वविपात्काल टाइप्यत्साधिक्यं दृडमियः ॥ कुरु करे गुरुमेकमयोधनं विरहिवर्गवधव्यसनाकुलं पहिरतो मुकुरं च कुरुष्व मे । कलय पापमशेषकलं विधुम् । विशति तत्र यदैव विधुत्तदा सुरनिपीतसुधाकमपापक सखि मुखादहितं जहि तं द्रुतम् ॥ ५९ ॥ ग्रहविदो विपरीतकथाः कथम् ।। ६२॥ कुर्विति ॥ हे मन्वि, गुरु भारवन्तमेग्मयोधनं लोहमुहर करे रु त्यापत्र । इतो महादहिने मुकुर च दर्पणं कुरष स्थापय । विरहीति ॥ हे सखि, बिरहिया निरहिगा विरहिणन्तेषां नियमित्यत आह-विधुनत्र नुकुरे यदेव प्रनिविस्वरूपेण विशति वर्गल नमूहत्त वध एव व्यसनं तलिनाकुलं केनोपायनैव ते व. पविशति तदैव सुखादनायासेनैव तनहितं चन्द्रं वैरिण द्रुत गीनं या इति चिन्ताकुलमोपकलं परिपूर्ण विधु परापकारवारपापं पा- बहि नारय । चूगीकुर्विन्यर्थः । ततः पीडागान्तिभविष्यतीनि पल्प कलय जानीहि । व्यसनेन हेतुनाऽकुल कुलरहिन पार जा- भाव । उन्मादोनि । 'दपणे मुरादनी' इत्यमरः । अयो हन्य- नीहि । 'कुपुत्रेग कुलं नष्पन्' इति न्यावात् । तथा नुरेखगादि- निनिपीता तुधान्त बल एवविधसमावासाचन्द्रं विरहिनामता. तेऽनेनेत्यबोधन करगेयोबिदुपु-' इत्यप्प्रत्यये चनादेनः ॥ पकारित्वादपापकं युग्मयन्त जानीहि । प्रहविदो ज्योतिर्विद कर उदर एव धृतः किमुदन्वता कुनो विपरीना कथा भाषन निदान्तो ये पूगेन्दु गुभग्रह सोगं न विपमो वडवानलवद्विधुः। च पापग्रहं 'नोगेन्दभूत्रा. पापा' इति न हारत इत्यर्थः । विपवदुन्झितमप्यमुना न स विपरीनं कथयति वा । अब व चतु टिप्लानान्स पिशु परा. पकार्ग पार एव विचागहेत परोपकारी मानियुकि । पिर. सरहरः किममुं युभुजे विभुः ॥ ६० ॥ हीति, 'पुनान्त्रिका' इत्यमेव । नितीननुगारून् , 'शेषादिनापा' उदर इति ॥ उदन्वना विषमो दु महः । अथ च विषेण मी- इति कपि मानोऽन्तरन्यान् दी विराम भार ॥ ने मानियत इनि विपन । विशुश्चन्द्रो वडवानलबदुदर पर मागेर कि न नो विक्षिप्त । एर ग्न युनम् । परोपनापी वड. विगहिनि मानवापि : पारिताशेपसारार्थमुदर एवं एनम्नवायमपि सिमिति न रन न नलागलुर. इसाजनि । हनि व्यतिर रटान्त । अन्यश-अमुना समुद्रण विपनि दो. नदमितिः नगर- सिन विपादिनादो पिमु सम परोपसाराय प्रमिद सल. रहरी महादेवो न चन्द्र कि न सुनवान । विष मुन. चरिमा र लिपिः हिममीना॥१३॥ बान, पिपरसमपि निनिनि न नुनपान् । तस्मादिपमो न, पितु चिरतिभिरिति ....! " नतोपि विपन नि । 'उदन्यानुदयो च' इति सार । उमुजे नान माननगरकर 1.85101. 'गुजारनवने' इति तर ॥ - माता () भनिनभेकनुराशितमप्यमू- लेपाटन नमन न पुनरेप विमुर्विशदं विषम् । सो ...it समन्वन्रम" .. अपि निपीय सुरजनित सपनुदेति पुननरमाणाम् ।। ६२ ।। लिनि । र दिप- TE .... ! ..६ न... Srini. .... । . . - * * ·- तितरामुत्पतत. प्रत्युद्गच्छत आकाश एवं नलेन चिमनकिता किमिति न व्यतिमीव्यति केतुना || मीति ॥ हपि, यम् इति रां राशनी पनि "ननगम नगी रायन्धनामपर्वकटवरपदमना केतुना मम मनम it.1 नुन, मां- शिगंगि राशियपि मगवराजम्प गराधम्य पुष शासन 41, नहाना दलयुग्मायुग्म दकिमिति ना होगनिगागांना ९२ नैषधीयचरिते परिपुतीयासुदर्शनविभ्रमा- भिपनी स्ववेद्यो दसौ स्मरवैरिणा शिवेन दलितं खण्डिनं मर किमु विधुं ग्रसते स विधुतुदः । गस्य शिरो यथा सपदि तत्क्षणमेव संदधतुर्घटयामासनुतम निपतितं वदने कथमन्यथा मसोऽपि राहोरपि कः करोतु । एतादृशः कोऽपि नान्नि । म रिणा यकायं कृतं, तन्मदनमित्रेण मदनेन वा मोपीकांचन बलिकरम्भनिभं निजमुज्झति ॥ ६४ ॥ ततः सरमिवत्वागिपरत्वाच कामारिणा छिनं मृगशिरकत स्वति ।। म प्रसिद्धी विधुंनुदो राहुः स्वस्य रिपुर्विष्णुस्तस्य ती- कबन्धेन मेलितम् । तथा विरहिवैरिणा विष्णुना छिचं राहु दगम्य मुदगनचकल वलत्येन विभ्रमाद्रान्तेषिधं असते किं कः संघयतु । विरहिमित्रस्याभावादिति भावः । तात्कालिन यित । उप्रेक्षा । अन्यथा चन्द्रबुद्धव चेन्खादेत तदा वदने निप- धानं दृढं भवतीति सपदीत्युक्तम् । 'तमस्तु राहुः सभी लिन निची खरगंवा बल्यथं पूजा शुभ्रत्वाकरम्भनिभ इत्यमरः ॥ द- निमन्तु चन्द्र कथमुन्नति त्यजेत् यजति तावत् । अतः सुदर्श नलविमस्तकितस्य रणे रिपो- नासा पूर्व वढनानीयमानमपि च्छेदभियवेति ज्ञायते । राहोर- पहार. करम्मो भवति । मिलति किं न कवन्धगलेन वा। चदनगमगतं न निजेच्छया मृतिभिया भृशमुत्पततस्तमो. मशिनमुन्नति राहुरसंशयम् । ग्रहशिरस्तदसृदृढवन्धनम् ॥ ६८ ॥ मशिन एल गलत्ययमत्ययं नलेति ॥ वाथना रणे मृतेभिया मरणाद्येन दिवमाशाहन र, सः गम गर्ने मध्ये गतं शशिनम- तमोग्रहशिरः राहोः शिरस्तस्य कवन्धगलस्यामृग रक्तं तेन । ..:.::;:माग गोजाति सजति । बन्धन यस्य एवभूत सत् किं न मिलति । मेलने हि यदनाम Sof पर रोगय लिना नाश- गते चन्द्र राजठराग्नौ जीर्णऽतितरा पीडा न भविष्यतीनि भाव ....... परमागंण गनि नि.मर- आहाशे स्थितस्स राशिरस. कबन्धगलेन सह संबन्धा नव ।... नामार ॥ मुम्पनत दयुक्तम् । दृदयन्धनमिति क्रियाविशेषण ना ! " भिया' इति पार्ट नलधारणाभियेत्ययः ॥ '-... नाति पुगविहो पनि गतिपिछदम् । सखि जरा परिपृच्छ तमःशिरः निनिहालिन सममसी दधतापि कवन्धताम् । दिनटिगानरः ॥ १६ ॥ मगधराजवपुर्दलयुग्मन- ....... एन. & 14 forf i irintis :.., नापि योवति। यथा मगur #बिनम्नवाया .... नि याम्य शिरमा रग, - ननद वन्यय नवम ॥ द विधुतुहमालि मदाग्नि ना न्यानिदिजगजाषिया रिम् । किमु दिवं पुननि यदी पनित प नियति पाणी 1 3. ६. : + . . 4 . . "" . 4 ५ + राम . . P न74tat . . : "" 1 - T - .

·चतुर्थः सर्गः। ९३ MAR - - - सष्टम् ॥ --- " " - मात्रेण द्विजराजो नतु ब्राह्मणत्वेनेत्यर्थः । ब्राह्मणत्वे(न्यथा) नुप- हरनेत्रहुताशनादरनेत्राग्नेः सकाशाज्वलरामान प्रकाशमान ब. त्ति प्रमाणयति-यदि ईग. श्रोत्रियो नाह्मणः स्यात् , ताप कृपे समाकृष्टम् । अथ च बहुविधेनानेकप्रकारेण वियोगिनां वि. वारुणी मदिरां वरुणदिशं च निपेय पीत्वा प्राप्य च पतितो म-रहिसीपुसानां वधो मारणं तजन्येननसा पातकेन कालिकया पा. हापातकी अन्तं गतश्च सन् पुनर्दिवं स्वर्गमाकाशं किमु कथमेति तकरूपया श्यामिकया शशमिषान्मृगव्याजादहितचिह्नित । नायं प्राप्नोति । पतितो ब्राह्मणः स्वर्ग नैति, अय पुनरेति । तस्मात्संज्ञा- मृग., किंतु पातकलक्षणश्यामिका । अन्योऽप्यपराधी केनापि मात्रेण द्विजराजो न त्वन्वर्यत्वेन । ततो हन्तव्य पुवायम् । हीति चिह्वेन विह्नयते, स्वत एव च तन्मुसे मालिन्य भवनि । 'आगसा' इनि पाठे 'पापापराधयोराग.' इत्यमरः ॥ द्विजमानोऽपि न हन्तव्य इत्यत आह- [अत्र तिलकसुखावयोधाग्यारययोरधिक. श्लोको दृश्यतेऽत. दहति कण्ठमयं खलु तेन किं सोऽपि तिलफव्यात्यायुतः संगृह्यते- गरुडवाविजवासनयोज्झितः । द्विजपतिग्रसनाहितपातक- प्रकृतिरस विधुतुद दाहिका प्रभवकुष्ठसितीकृतविग्रहः। मयि निरागसि का बद विप्रता ॥७१॥ विरहिणीवदनेन्दुजिघत्सया स्फुरति राहुरयं न निशाकरः ॥ १॥ दहतीति ॥ खलु प्रायेण अयं चन्द्रो भक्षितः सन् कण्ठं द- हतिमामिव तेन हेतुना द्विजवासनया नाह्मणवुया वक्त उज्झित.। द्विजपतीति ॥ भो ससि, विरहिणीना वियोगिनीना वद. 'केनेव-रुइवत् । यधा गरडेन निपादतां गतो विप्रो ब्राह्मण- नेन्दुजिघत्सया मुखचन्द्रभक्षणेच्छया राहुरेव स्फुरति, न निशा. उद्या त्यक्त इति भारते. तथा त्वया किमिति त्यज्यते । हे विधु- कर. । कीदृश -द्विजपतिश्चन्द्रो विग्रश्रेष्टश्च तहसनात्तद्रहणादा- * तुद राहो. अत्य विधोः प्रकृति स्वभावो दाहिका नतु ब्राह्मी हितं यत्पातकं तलाव्प्रभवमुत्पनं यत्कुष्ठ तेन सितीकृतो धवली- 'शक्तिः । सा तु सापराधे प्रभवति न त्वन्यत्र । एवं चेन, तर्हि कृतो विग्रहः शरीर यस्य स तथा ॥ क्षेपकोऽयमिति तिलके वि. • निरागति निरपराधाया मयि का कीदृक् विप्रता ब्राह्मण्यं वा । शेपः ॥ सुखावयोधायां क्षेपम्वं नोक्तन् , 'अनेन नमहत्याविर्भूतं • निरपराधा नां दहतीति नालगो न, अत एव त्वयावर हन्तव्य' फलमनुभवतोऽपि पुनः चाहत्यारणोयतलास नास्ति अपेत्य. :- इत्यर्थः । दाहिति कर्तरि ण्वुल ॥ भिप्राय.' इति चोकन् ॥] अर्थान्तरेण तव द्विजराजश्रुति समर्थयते- इति विधोत्रिविधोक्तिविगर्हणं सकलया कलया किल दंष्ट्रया व्यवहितस तथेति विमृश्य सा। समवधाय यमाय विनिर्मितः। अतितरां दधती विरहबरं विरहिणीगणचर्वणसाधनं हृदयभाजमुपालभत सरम् ।। ७४ ।। विधुरतो द्विजराज इति श्रुतिः ॥ ७२ ॥ इतीति ।। सा इति चिनस विचार्य नितरामत्ययं विरहज्वर सकलयेति ॥ नह्मणा (इति विविधानि) विधुः सफलया कामपीडां दधती हृदयभाजनतिनं निहिनं लरमुपादभत निनिन्द । पल्या दंया । जातायेरवन् । सर्वामि कलाभिरेव दंष्ट्राभि इति रिन्-व्यरहितत्व दरस पियो -इनि विविधानि पू. स्या सम्यगरधान कृत्या । संयोग्येन्यर्थ । यमाय यनार्थ क्लि तानिरनिनिरिंगई निन्दनं धा । यसादिरहिगीनगख चर्पण भान तद्विपये साधनं सारण कि हृदयमाश्रयसे यदि मामकं निर्मित अतो द्विजाना दन्ताना मध्ये राजा प्रेत्याद्विजराजो- ऽयम्-इन भुनिर्जनगद , ननु दिजाना नासगानां राजेनि । चलपसीत्थमनङ्ग तदेव फिम् । एककालमेव सीसा पधार नहलायननर निनिन इति भाव । सपमति क्षपदन्धनिजेन्धनः द्विजराज , राजार - दनि टच् ॥ क भविनाति हतारा हुनागवत् ॥ ७५ ।। लरमुखं हरनेत्रहुताशना- दृदयमिति ।। रेजना कान, मान नदी ना. जलदिदं चकृपे विधिना विधुः । अपने आदि ने, नदारभूत दानेर : ननिसंग. बहुविधेन रियोगिवर्धनमा मिति चयनि दमिति न दीन न.--.. शामिपादध कालि कपादितः ।। ७३ ॥ जनाजेन द निजका दमनन म प, ना सागर हे स्नान न कर, नमी लरेति । विधिना मलमा बिरेच २६ पुतने लानुन कामानिनिसानसमा असलतिरः -":मोटा "म".ले मारेपदिपायरी । सनी मालरिकामी। साहिनिपाती। . । - ·नेपधीयचरिते . . . - योजनं मदाश्रयेण सिध्यतीनि सूच्यते। मामकं, 'तबकममका-' रनिवियुक्तमनात्मपरत कि इत्यणि ममकादेशः॥ खमिव मामपि तापितवानसि । पुरभिदा गमितस्त्वमदृश्यतां त्रिनयनत्वपरिप्लुतिशङ्कया। कथमतापभृतस्तव संगमा- दितरथा हृदयं मम दह्यते ।। ७८ ॥ सर निरैयत कस्यचनापि न रतीति ॥ हे अनात्मपरन, आन्मानं रक्ष्य पर वाग्मन . त्वयि किमक्षिगते नयनैत्रिभिः ॥ ७६ ॥ नानीत्यनारमपरजनमंबुद्धि । वं रतिवियुका मानिव । पुरेति ॥ पुरभिदा त्रिपुरान्तकेन त्रिनयनत्वस्य परिठतिरनि- स्वमपि आत्मानमपि किमिनि तापितवान् दम्पवान् असि । व्याप्ति, तसा. सकाशाच्छकया सर्वोऽपि जनन्निनयनोऽभूटान प्रतिकूल कोऽपि नाचरनि, किंतु शनोग्य । त्वं (नयोयन भयेन त्वमदृश्यतामप्रत्यक्षत्वं गमितः प्रापितः । मयि प्रत्यक्षे भवमीत्यर्थः । एवं कुनो ज्ञातमिन्यन आह-इतग्या वा त्रिनयनत्वस्यातिव्याप्तिः कथमित्याशझ्याह-हे सर, त्वयि अ- स्मन्यतापिते सनि अतापमृतलापरहितत्य तर मंगमान्मदन्य क्षिगते प्रत्यक्षे, अथ च द्वेप्ये सति कस्यचनापि कस्यापि निमि- हृदयं कथं कम्माकारणाहयने मंताप्यते । परापनागनान नयनैन निरेप्यत निर्गम्य न प्रादुर्भूतम् । लौकिकी चोक्निरियम्- मंतापिनवान् एवंविध. परापकारनिरतत्वमित्यर्थः । .. कश्चिद्दुष्टं दृष्ट्वा वदति-एनं दृष्ट्वाहं त्रिनेत्रो जात इति । अत्र दोपगुणा भवन्ति' । मंतप्तमंबन्धासंततत्वं यथा त्रिनेत्रगदेन कोपयुक्तत्वं लक्ष्यते, सकोधा भवेयुरित्यर्थः । छलात्तु सर्वेऽपि त्रिनेत्रा भवेयुरिनि मम अनुममार न मार कथं नु सा त्रिनेत्रत्वप्रसिद्धिगमिप्यतीति भयात्त्वमप्रत्यक्षत्वं गमितः। अथ च रतिरतिमथितापि पतिव्रता । त्वदुदयाज्ज्ञानलक्षणे तृतीये नेत्रे गमिते सति अयमन्ध इनि नेत्र- अयस्यापि वैयर्यमापयेतेति लौकिक्युक्ति.। इति सर्व वुवा त्वम- इयदनाथवधूवधपातकी प्रत्यक्षतां गमितः।-त्रिनयनत्वस्य परिप्तुतिवेययं तच्छया त्वयि कस्याप्यक्षिगते दृश्ये सति विभिनेत्रैर्न व्यर्थीभूतम् , अपितु व्यर्थी- अन्विति ॥ नु संभावनायां संबोधने । हे मार कान, भूतमेव । वहाहार्थमेव तस्य तृतीयनेत्रत्वं, त्वदाहे व्यर्थमेव त्या- पतिव्रतात्वेनानिप्रथितातिविख्यातापि रतिन्नव प्रिया मृत वर दित्यर्थ इनि वा । अत्रापि तृतीयनेत्रत्य वैयथ्येऽपि नेत्रदयस्याप्य- नु कथं न ममार । पतिव्रतया मरणं कर्तव्यमिति धनैः । M , युकन् । तर दयितयापि तयासि किमुज्झितः ।। ३१ प्रयोजकत्वाद्वैयध्यं ज्ञेयम् । व्याख्यानान्तरं सुधिया बोद्धव्यम् । नियेत या पत्यो' इत्युक्तः। न कृतं चेत्तत्रेदं कारगन्-नाने बिनयन इति, शुन्नादित्वाण्णत्वाभावः । निरेप्यत, 'ईप सर्पणे तयापि इयतीनां बहीनामनाथानां रक्षितरहिताना विमिद ववेन पातकी त्वमुज्झितस्त्यक्तोऽसि किम् । 'भागुदे. समका मित्यर्थः । ममार, 'नियतेलुलिडोश्च' इति नियमात्तना। प्रीत.। तहि त्वयि वसति विद्यमानेऽपि मे मम रनि: ग्रीनि.किमिति तव उरुमहनीकीतिरेव तनु शरीरमनाशयवाशितवान् । पदम सुगत इति ॥ सुगत एव वांद्ध पुव त्वां विजित्य त्वा पगा भायन् 'तलायसिद्विनिथ्यवेन्य. । अथवा सांप्रतमनावस्थायां जितेन्द्रियो हरोऽवशिष्टवती भूतमयीं पञ्चमहाभूतनिर्मिता । न चीयते । मयि त्वं वसे रनिश्च नान्नि । सहचरत्वादुभाभ्यामपि जितेन्द्रियः। 'भग्नं मारवलं तेन' इत्यादिवचनात् । ततोऽजन्म ५२ न मृता अन्वारोहणं न कृतवती । यत· मांग्रतं संगतिमंत्री, तानाशयिष्यत्तहि सर्वहता हरोऽपि त्वां हतु नाशयत्, वलर वां युवतो. संगतिनान्नि, किल यलादियं रनिर्मूतं भवन्तमनुल तनं शरीरं समित्यहरत् । ददाहेत्यर्थः । कीर्तिरूपं शरीर नुन्ना साहचर्य च नान्नीति प्रमिद्धि.। व रतिवियुनः । विल्वा ( निवां वध्य इत्यथ । अथ च भूतमयीं पैगाचीमिति निन्दाग्राममा नन्। ३त्रावा' इति माहित्य विद्यावरी । 'भत्र विभावना विशरोननुत्प्रेक्षाटनार.' इनि साहित्यविद्याधरी । ३ भित्र समान १ 'अनोपनानुमान चाकारः' इति साहित्यविद्याधरी। तथात्रापि सर्वेऽपि कर्मकर्तरि यस्तटी॥ हि महापातकदृपित.' इति वचनात् । अत एवानुमरगं न : सुगत एव विजित्य जितेन्द्रिय- स्त्वदुरुकीर्तितनुं यदनाशयत् । तव तनूमवशिष्टवती ततः समिति भूतमयीमहरद्धरः ॥ ८॥ इति भावे यगात्मनेपदम् ॥ सहचरोसि रतेरिति विश्रुति- स्त्वयि वसत्यपि मे न रतिः कुतः। अथ न संप्रति संगतिरस्ति वा- मनुमृता न भवन्तमियं किल ॥ ७७॥ सहचर इति ॥ रतेः स्वप्रियाया. सहचरोऽसि तया बिना एकाफी कुत्रापि न लिष्टसीनि यदि विश्रुतिजनवादः । अथ च रते. विद्युतिः प्रनिढिरलीव । रिति. कामप्रियायां च रागेऽपि सुरते. भी च' इति विधः॥ । । , भवानुमानोरना' इति माहित्यविद्यारी। नियन' इन पनाकर प्रविपिनमार्दननांग दमाः' इति जीवनावनिर्टि- फलमलभ्यत यत्कुमुमैस्त्वया विपमनेत्रमनङ्ग विगृह्णता यामार' ति साहित्यविद्यारी । गारः' इति साहित्यविद्यावरी ।

·चतुर्थः सर्गः । ९५ - - । अहह नीतिरवाप्तभया ततो ते कराद्धत्ताडनुन त्वलति पतति। रुपचा पतितुं युनन् । यत कएन् , कृपया मृत्यु न इवाते चेनुः विनिति न त्यजतीत्यर्थः। न कुमुमैरपि विग्रहमिच्छति ॥ ८१ ।। अर्थाजोवत एव कराकृपया धनु. पतति. त्वं तु मुन', तलामय फलमिति ॥ हे अनज, उनुनविपमनेत्रं त्रिलोचनं कि- पततु कृपाया अभावान् । अरूपयेति वा । धनुःपतनाभाव कार- गृद्धता विरघता त्वया यन्फलनलवत. तत. फलाक्षित्ररहिता- माह-अय वा नुतोऽनि । नृतेन खलु निश्चितमुरीकृतमगीकृतं नहह प्राप्त नीतिरिव नोतिः कुनुनैरपि विग्रह युद्ध नेति । स्वीकृतं बन्धनं येन एवंभूतो नुष्टिन मुच्यते । अत. कराइनुन भ्र. पुनरपि न योद्वयं किं पुननिशितैः शरैः' इति नोनिः । अनङ्ग इति । मुष्टिस्नयालक्षः। बन्धन बन्धुर व सादूरोकतनुरीक- ति निन्दा । विसंधत्तु अनयहितेन क्रियते त्वं पुनः त्वयननन , तन्' इत्यनेमाघनिनारी ॥ वेपनो नेत्री नेता नायक., तेन सहेन विरोध कृतवन्तव रहन्नौरवंनित्यर्थः । 'नेत्रो नेतार भयहे इलि विश्वः ।। गुपहत्वपमृत्युविरूपताः मामयतेऽपरनिर्जरसेविता। अपि धयनितरामरवत्सुधां अतिशयान्थ्यवपुःक्षतिपाण्डुताः त्रिनयनात्कथमापिथ तां दशाम् । लर भवन्ति भवन्तमुपासितुः॥ ८५ ॥ भण रतेरधरस रसादरा- दमृतमाप्तघृणः खलु नापिवः ।। ८२ ॥ निति ॥ है लर, वन्ये ये निरा देवा सूनदयन्लेशा से. विना सेवको गुपहनिरागमन, अपमन्युरकालमरण, बिल्लता - अपीति ॥ दनरामरदिन्द्रादिदेववन्नुवानन्तं धरन्नपि पि- शादिना वरूप व मनले मान नी । भवन्तं कानोपनमा नपि त्वं त्रिनयनालासागलमाङ्गावरूना दशा कथं फेन लिनु. सवितुरनिनाम अनेकानेराल्य नेत्रराहे ब ग . कारण आपिय प्राप्तवाननि । अनृतपाने नु इन्द्रादिवत्रनयनर अति नगरकान्, अमरन। वर पाता. विरहना धं नानूरिन्यर्थ । नेरपरन्यायगेष्टत्व रने बाद आदरातिनरा- निनपारदुगेगश्च ते भवान। गंदेभनसानसांगेगोजमामो मानोहेलो. अन्ने म (ना)माधुवाभावादाता गा गुप्ता य- सामन् । बोगोनो का सन- नानि. . ना. नबनून मन् मठ प्राण अन्न नापिय न पीनयाननीनि भग चित्रक वाचन् । मारमा । भरने राम. महि । इति वाक्या न । बलु भारनाया जा । ओप्टना बुने नामाको पावनभर ना ! ५. लम्पटेन वपासनकासुनं न पीनम् । नेनेशी दमानायल्पा पटना, र गगनी, माहा । मामिपनि पलि कादिनियमादिद। जिन'द्वार जन... म 17. मुक्नमोहनजेन किमनमा निर: 17:- ETAI. तर बभूव परेत पिशाचता। 1 1 1...ना पद युना विरहाधिमलीमला- मभिनन्नमनि लर मद्विपाम् ।। ८३ ।। । ... मुरननि । ई परेन मसिनरम, नर +न, सुमनमोहना नर नरमपना विकि । सननना पापेन तर पिसाधना बनूमन्।ि यत्यय । ५.ला देना बिहाधिना पिकापा.. मनसा ना सदिया समननःसनादा नाला विनावाने viri ...14. पदि लुटेटमर सार सन् २. 11 THE५.६. रमजार ८ मरा....! ; नार.. रिक न ददानि न सत्यापिलर स्पती पान पनुः बगद ! अपमानित करते नीना ... . + २ . . . T . ܪ ܟܢ ; : ܪ 'x ,

·No text on this page.

·चतुर्थः सर्गः। यदतनुस्त्वमिदं जगते हितं सुमनसो नमयन्नटनौ धनु- क स मुनिस्तब यः सहते हतीः । स्तव तु बाहुरसौ यदि दक्षिणः ॥ ९६ ॥ विशिखमाश्रवणं परिपूर्य चे- विरहिण इति ॥ विधूदये चन्द्रोदये विमुखत्य दु.खितत्व दनिचलगुजमुज्झितुमीशिपे ॥ ९३ ।। विरहिणः स शमनस यमस दिक्पवनो मलयानिल दक्षिण दिति ॥ हे सर, यत्त्वमतनुः शरीररहितोऽसि इदं जगते, सुखकारी न, कितु वामो वक्र एव । प्रथमं विरहाडु खम्, ततः व हितम् । सशरीरत्वे तु त्वं विशिखं वाणमाश्रवणं परिपू- श्चन्द्रोदयात् , ततो मलयानिलादिति भावः । पूर्णस्य चन्द्रस व अविचलगुजं दृढभुजं यथा स्वादेवं बाणमुज्झितु त्यतं दुःखकारित्वाद्विमुखस पधिमाभिमुखस्स विरहिणोऽपसयो न शेपे समर्थः त्याः, तर्हि यन्नव हती_तान्सहते स मुनि- भवति, कितु वाम एव । पधिमदिमुखस्य दक्षिणदिग्भवो वाम ।वद्वाणपीडासहो मुनिरपि न विद्यते, अन्यो नास्तीति एवेत्यर्थः । ननु मलयानिलस्य प्रसिद्ध दक्षिणत्वं कथमपलप्यत च्यन् । तलात्तवाशरीरत्वे लोकमान्य कारणम् । हितयोगे इत्याशङ्कयाह-यदि असौ मलयानिलो दक्षिण एवेत्यभिमान सिमासविधानसामाजगते इति तद्योगे चतुर्थी । ईश. 'तहि सुमनसो धनुः पुष्पमयं चापमटनौ अग्रे नमयनम्रीकुर्वलव ति इटि इशिप इति रूपन् । बाहुरेव । तुरेवायो वा । यथा तव वाहुविरहिणोऽनुकूललथा मलय- वायुरपि । विरुद्धलक्षणया उभौ दु सहावित्यर्थः। मलयानिलोऽप्यग्रे सह तया सर भस झटित्यभूः • पुष्पाणि नमयनि । सुमनसत्तवेति वा । शमयते सर्वान्मारयति, पशुपति प्रति यामिपुमग्रही। तदिग्गतो वायुरपि तथैव । अथ च दक्षिण. प्रहरणकुशलो धर्म- ध्रुवमभूदधुना वितनोः शर- योदा न, परामुखत्यापि हननात् । अतो दक्षिणवे प्रसिद्धो विरहिणां शत्रुरेवेत्यर्थ.' स्तव पिकवर एव स पञ्चमः ॥ ९४॥ किमु भवन्तमुमापतिरेककं हेति ॥ हे लर, त्व पशुपति प्रति लक्ष्यीकृत्य तद्धाय पुमनही., तया इप्वा सह त्वं झटिति भल अभूः। जीव मदमुदान्धमयोगिजनान्तकम् । केन हरेणालदादिहिताय सयाणस्वं दग्ध इति भाव । वि. यदजयत्तत एव न गीयते • शरीररहितत्व तवाधुना पिकवर एव कोकिलवर एवं स भगवान्मदनान्धकमृत्युजित् ॥ ९७ ॥ ना पूरणः शरोऽभून् । ध्रुवमुन्नेक्षे । अशरीरत्वेऽपि पज्ञवाणत्व स्थितनेवेत्यर्थः । पञ्चमं प्राह कोक्लि.' (इत्युक्तेः पजमना- किमिति ॥ उमापनिर्मदमुदा गहिगान्धमयोगिननाना वि. पिकत्वर एव दारोऽभूत् ) इति शब्दच्छलम्-हरेण दग्धे योगिजनानानन्तकं यमनुल्यमेका भान्तं यदन्यत्, तत एर है. तत्त्वाने पउमस्वर एव जातः । 'पनी रोप इपुर्वयो.' तो. रिनु स भगवान्हरो मदनायका युजिन न गीयते । अपितु तत एव कीत्यंते । एकत्र तर जयान्मनजिन , गन्यकनिन् , मु. सर स मदुरितैरफलीकृतो त्युजिदिति नामवयं प्राप्तवान् । मदनत्यम्, अन्धक कम्, गुयु, धर्मनयं त्वयि विद्यते । अन्यकानुस्मन्यु-मदन-नामनिरपकारक- भगवतोऽपि भवद्दहनश्रमः । त्वमित्यर्थः ॥ मुरहिताय हुतात्मतनुः पुन- त्वमिव कोपि परापती कृती ननु जनुर्दिवि तत्क्षणमापिथ ॥९५ ॥ न दो न च मन्मथ गुधुने । लरेति ॥रेलर म भगवतो, हरतापि भवदहने भवद्दाहे खमदहो दहनाञ्चलतात्मना नदुरितर्मनेव पातरेरफलाक्तो निष्फलीत । विफल्न्य. चलयितुं परिरन्न जगन्ति यः ॥ १८ ॥ ह-जनु यसामुराणा हिताय ता त्यत्ता आनतनु वा. पेन एवियत्र नप्रसादातरक्षण तथालय विधि पुनर्ज वनिवेति ।। है नन्नर, परास्वती पगाकारे विपरे पर न्न आपिय प्राप्तवाननि । नाहि पापिन वो जन्न, तर नु साता कोनि कुनी साटो न ददो रट , न च पारिशव जन्न । नुरिताप, चटनी तदाधि-'दति त । कोप । परत मरबग लल्पा जाति बिनुमन ने रट दानदाता पिरहिगो विमुखस पिदये हरनारतो सनननदग: I RE". शननदिपपनः नन दक्षिनः । नामा नर. ॥

·२'भानुप्रानो हनु. नोन्यलकार।' इति साहित्यविद्यार नेपवीयचरिते शीनां हितां वा गिर वाचं किं न णोपि, अपितु भाकर यद्यप्यतिपीडा भवति तथापि 'आत्मानं सर्वदा गोपायेत् । यसिद्धं विरहपाण्डुरं वा तस्या आननम् । इति पूर्वाक्तन कियद्वच- इत्यन्यसखीवचः। (उत्तरम्)-हे सखि, या त्वं नरिना साकल्येन वक्तं समय नाभूदित्यर्थः । यच्च पिपासु तदल्पवचनेनैव काका हिता न भवत्येव । सखीत्वादेतादृशं वनुमनुचितमित्र - शशभृतः क तदा परितप्यते ॥ १०४॥ तीक्ष्णदीधिति. । त्वं अमुष्यांशुभिः सुधामयैः किरनापार अमृतेति ॥ हे विदर्भजे, एप पुरोवर्ती अमृतदीधिति, र भजसि-इति सखीवचः । छलेनोत्तरमाह-हे सखि, रामद कलदिनः चन्द्रिका यदि मृता भवन्ति कृष्णपक्षवत्तदा ऊ कुन है। तोः परितप्यते मंतप्येत् , कारणान्तराभावात्मंतापोन मन सानिमोनिदरगारः'पनि माहित्यविद्यापरी । ३ मन्याडकार.' का यदन्यमान व्याचंट वान्यथा नदुनन्दः। वचन उत्पन्न दोन्दित साहित्यविद्यार्ग। त्रिभुवनं ज्वलतीत्यर्थः । परापकारार्थमात्मापि येन दग्धः, एनपि-तरा विद्धा । अन एव बहु भापितुमक्षमासमयी। ममन्त्रा धस्त्वं कुशल इत्युपहासः॥ मामाया' इत्यमरः । अपूर्णग्याशिक्षितं समन्यने सजिय त्वमुचितं नयनाचिपि शंभुना समस्या । बाहुलझान 'मज्ञायां-' इति क्यम् ॥ भुवनशान्तिकहोमहविः कृतः । अकरुणादव मूनशरादमू- तव वयस्यमपास्य मधुं मधुं सहजयापदि धीरतयात्मनः । हतवता हरिणा वत किं कृतम् ॥ ९९ ॥ असव एव ममाघ विरोधिनः त्वमिति ॥ त्वं शंभुना नयनाचिपि उचितं योग्यं भुवनगा कथमरीन्सखि रक्षितुमात्य माम् ॥१." न्तिकहोमा लोकपीडाशान्तिप्रयोजनकहोमार्थ हविहव्यं कृतः । अकरुणादिति ॥ हे भैमि, त्वम् नमामि॥ महामार्यादिपीडाशान्त्यर्थ वह्नौ होमाचं हविर्भवति, त्वजनितपी- डाशान्त्यर्थं तु नयनवावुचितं हविस्त्वमेव प्रक्षिप्त इत्यर्थः । व स्मनोऽसूनव रक्ष । 'विपदि ययम्' इति वचनात् । इति भ.. कामान्सकाशादापदि महनया न्वाभाविकया घोरतमा पनि नयनवह्नौ हविः कृतः, एतदुचितं कृतमिनि वा । शं भवत्यस्मादिति ना सखि, ममाघ अमव एवं प्राणा एव विरोधिनो देश शंभुपदेन सूचितम् । हरिणा विष्णुना तव वयस्यं मित्रं मधु वस- त्वमरीत्रक्षितुं कथमात्य पे । वैरिणो रक्षणीया ना न्तमपास्य परित्यज्य मधु मधुनामानं दैत्यं हतवता किं कृतम् । न नोपदिशानि, किंपुनर्मिग्रम् । इनि नैमीवचः । प्राणेषु ... किमपीत्यर्थः । अतिपीडाकारिणं वसन्तमुपेक्ष्य दैत्यं हतवता हरि-सु स्यादित्यर्थः । सूनगरान् भीत्रा-' इत्यपादानन्वन् । णा किमपि नोपकृतमिति भावः । वत कष्टम् । किं कृतं, कुत्सितं कृतमिति वा । शान्तिः प्रयोजनमस्य शान्तिकः 'प्रयोजनम्' इति हितगिरं न शृणोपि किमाश्रये ठक् ॥ प्रसभमप्यत्र जीवितमात्मनः। इति कियद्वचसैव भृशं प्रिया- सखि हिता यदि मे भवसीडशी धरपिपासु तदाननमाशु तत् । मदरिमिच्छसि या मम जीवितम् ॥? अजनि पांगुलमप्रियवाग्ज्वल- हितेति ॥ हे आश्रये सर्वदालद्वचनकारिणि, हिताग- न्मदनशोपणवाणहतेरिव ॥ १० ॥ इतीति ॥ प्रियस्य नलस्याधरपिपासु अधरचुम्बनाभिलापि त- श्रुतेः । प्रसभं बलात्कारेणापि धैर्यमवलम्ब आमनो सवाल्पवचनेनैव आशु शीघ्रं पांशुलमतितरां शुष्कमजनि जातम् । भूतं मम जीवितमिच्छास, इंशी यदि तर्हि हिता ने शुष्ककण्ठं भवति । उप्रेक्षते-अप्रियवाचा सनिन्दवचनेन ज्वल-व । मे, चतुर्थी हितशब्दयोगे इनि वा ॥ न्छुद्धो यो मदनन्तस्य शोपणवाणेन शोपणास्येन शरेण या हनिह- ननं तसादिव । शोपणयाणाहतं सच्छुप्कं जातमित्यर्थः । अधर- अमृतदीधितिरेप विदर्भ पिपासु 'मथुपिपासुप्रभृतीनां गम्यादिपाठात्समास.' इनि वामना भजसि तापममुष्य किमंशुभिः । चार्यवचनात्समास.। पांशुलशन्द सिध्मादि(लजन्त.)॥ यदि भवन्ति मृताः सखि चन्द्रिकाः बमोक्तिभद्योग्रतां व्यञ्जयितुमुपक्रमते- प्रियसखीनिवहेन सहाथ सा व्यरचयद्गिरमर्षसमस्यया । हृदयममणि मन्मथसायकैः क्षततमा बहु भापितुमक्षमा ॥ १०१॥ प्रियेति ॥ अथानन्तर सा मैमी प्रियसखीनिवहेन स्वरहन्यय- मैमीवत्रः ।। द्विस्निग्धमखीनिवहेन यह नया सखीनापिनत्य समस्यया प्रत्यु. चररूपंगोत्तराधपरिपूरणेन गिर व्यरचयत् । अयं सख्यः पूर्वमृचु , बज धृतिं त्यज भीतिमहेतुका- भनन्तर मैन्युवाचुन्यर्थः । एवं फिमिन्युवाचत्यन आह-किंभूता मयमचण्डमरीचिरुदञ्चति । सा-हृदयममणि हरलक्षगन त्याने मन्मथसाकः शततमानि- नाविकपोनिधान्गर' ने साहित्यविद्याधरी। - - -- पबमोनि.' इनि माहित्यविद्याधरी ।

·चतुर्थः सर्गः। . , तंवत्र त. अलयति स्फुटमातपमुमुरे- खलु नियन न वतंते, तन एवं तलादेव हतोषियते विपाद. मियत इत्युत्तरन् ॥ रनुभवं वचसा सखि लुम्पति ॥ १०५॥ बजेति ॥ हे भनि, प्रति जागीकुरु । सूर्यबुद्धा निन्दानहे- स्फुटति हारमणौ मदनोष्मणा नुमानकारनिकां नीति सज । अयमवण्डमरीचिचन्द्र उदनयु हृदयमप्यनलंकृतमय ते । देति-इनि मसीवच । उत्तरम् हे मलि, अयं आतपमुनुरत सखि हतालि तदा यदि हृद्यपि प्नरूपचरीपा(नुपा)ग्निकणः स्फुटं मां ज्वलवति, त्वं वत्र- नियतमः स मम व्यवधापितः ॥ १०९॥ मानुभवं लुपनि । वचनादनुभवो बलीयानित्ययः । 'मुर्नु- रस्तुपवौ सान् इनि विश्व स्फुटनीति ॥ हे मैमि. मदनोप्मणा मदनजानेतवियोगानलेन अयि गपे हारनी हारे विवनानो नायरमणि । तसहित इत्यर्थ । तलि- हृदयाय यदि विधोन रुचेरसि गोचरः। न्यनि विडीयमाणे मत अब ते हृदयमपि अनलकृत न भूले तमलंकाररहितं जातमिति सावत्रः । मुखादितु प्रागेव भुपार- रुचिफलं सखि दृश्यत एव त- हितं जाननिन्यानेगदार्य । हे नति, बदित नन नियतनोला- ज्ज्वलयति त्वचमुल्ललयत्यमन् ॥१०६॥ पि व्यवधापितोऽन्तयापिनन्नहि हतालि, जनलं नहराइन हदर अधीति ॥ अयि भैमि, यदि वं वियोश्चन्द्रस्य रचडि गो- नानिति बदुईयाइप्यान. यानिति उलेन भैमीरत्र । चरो विपयो नानि, तत्तहि नवव दृदयात्र गपे वदवं मृगानि मानेनौ अनि-' इन्चाइना बुकि व्यवधानि. निया सारे' दनि निचोलोर.॥ चन्द्र एवार न तु सूर्य इनि नपथ. स्विते । 'अपि दनि पाटन- त्यप्य तव निवामा नापि सपथमपि रोमीन्य मृधांमार- नोनरमाह-हे माधि, रच फलं दसन एन पावत्र जल्पनि दमुर्दाय नदेव मुमच्छे ना अन्नुहल्ययुन्मूल पनि । बया सत्यमुनाम्। रविकट गार्गग्नल्न पापोन्मूलन व उपन्य नेजम स्वभार दनि मात्र नननि निमन्नयाका । माप उपारम्ने' इनि वनयात्तत् । तद्योगे मापदर-' इति नहतानवलमनमान्दा. (मप्रदान वात् ) चतुर्थी॥ मनुसनननीनाले दुःविता ।।१०।। विधुविरोधितिथेभिधायिनी इदमिति ! ननु न किं पुनरिच्छमि कोकिलाम् । ससि किमर्थगवेपणया गिरं किरति सेयमनमा मधि ॥ १७ ॥ पिविनि मिनिशान निरमायामानानि पाविनामाप दामापाला पुन मा... , को 7-7..न पि। आप नु वा चाचा-मामयन् । .-. मार, दादलानामा काम.. at EER पाकि, io ! Rita.. माम का । 4 में i+14..।।1:31. । रे. - - . . -- . . 2 . 4 . । . . हदप प मानिननन. करना। हरिज नार, - . न ·। -- - - A . क J नैपधीयचरिते रस्य मध्ये वाधनं पीडा तस्मै ढोपा (न)व्यभिचारादयो, वातार विना नलनामकराजमदं पुल्पं विनास्यास्तापस सतापन्य दर खान्मया श्रुतम् । अत्या नलेऽनुरागः, तदग्राप्तिजनितोभन चलनमपि जीवनचिह्नम् । हे मेनके ससि, अधरकम्पनमोष्टस्फर- तत्प्रणीतेन ग्रन्थेन अखिलं निदानं चिकित्सां जाने इत्यगदान णमुनय तय । हे करपलते सखि, इयं किमप्यस्पष्ट स्वल्पं च चनम् । अयच कोऽपि ब्रह्मापि न क्षमः । आकसिकन्दप्रक तनयादृतिमावरण रचय कुरु । इयं म्ननयोरनावृति न जानाति प्यनौचिनी । 'पुर पुरि शरीरे च' इति विश्वः । कन्या, मथन वाचित्वेऽपि 'कन्यायाः कनीन च' इति निदेगान्डीवभावः। धीकारात् , 'उपसर्गस्य घन्यमनुप्ये बहुलम्' इनि दी. ॥ ताभ्यामिति ॥ ताभ्यां मनिवैद्याभ्यां युगपदेककालममिका ड्रैम्यामनिष्टशतशङ्कितयाकुलस ॥ ११७॥ यमाना भेदस्य शब्दस्वरूपविशेपस्य व्यपाकृतिनिराकरण यत्र (तर) अभिन्न स्वरूपम् । एवंविधमपि वचनं मियः परस्पर प्रनितातोत्र एवविध परस्परं भिन्नमेवाभूत् । भैम्यामनिष्टशतशक्षितया अना दफस्यापि वचनं न पपतु गुयुवतु । राजा भैम्यवस्थया निता , 'अत्रानुप्रामात्यकारी' न साहित्यविद्याधरी ।। न्याय गगन माहित्यविद्याधरी। निमीडित नन्' । 'अत्र तुत्ययोगितास्पालकार' रति साहिन्द माहित्यविद्यापरी । ४ नंनवान् यापरी । 'मन दयोरपि नरदयो. प्रललान्केरमतमोर उपचचार चिरं मृदुशीतलै- महान्स कलकलः कोलाहलः तस्या भग्गा लि. जलजनालमृणालजलादिभिः। आननादुदलसदुदभूत् । कुमार्याः किं जातमिति 2u प्रियसखीनिवहः स तथा क्रमा- स विदर्भपुरंदरो भीमः यं कोलाहलमनिगम्य आप लयमीयिवानागतवान् । त्वरितानां दियमवाप यथा लघु चेतनाम् ॥ ११२॥ म्येति वा ॥ उपचचारेति ॥ स प्रियो हितः सखीनिवहो मृदुभिः कोमलैः कन्यान्तःपुरवाधनाय यदधीकारान दोपा नृपं गीतलैहिमैश्च जलजैः कमलैजलचन्दनव्यजनानिलाये. चिरकालं क्रमात्परिपाट्या भैमी तथा उपचचार यथा इयं लघ्वीमरूपां चेत- देवाकर्णय सुश्रुतेन चरकस्योक्तेन जानेऽखिलं द्वौ मत्रिप्रवरश्च तुल्यमगदंकारश्च तावूचतुः। नामवाप । लघु शीघ्रं वा॥ अथ कले कलय श्वसिति स्फुटं सादस्सा नलदं विना न दलने तापस्य कोऽपि चलति पक्ष्म चले परिभावय । कन्येति ॥ तौ द्वौ तुल्यं समकालं शब्दसारूप्यात्ममान में अधरकम्पनमुन्नय मेनके पमूचतुः । द्वौ कौ-मत्रिप्रवरश्च अगदंकारो वैद्यश्च । तो को- दधीकारास्त्राम्यान्नियोगात्पुरुषादिभ्यो वातादिरोगादिम्यश्च किमपि जल्पति कल्पलते शृणु ॥११३॥ न्तःपुरस्य बाधनाय निन्दाय, अथ च कन्याया अन्तःपुरस र रचय चारुमते स्तनयोति कलय केशिनि कैश्यमसंयतम् । रोगाश्च न समर्थी भवन्तीत्यर्थः । किनूचतुस्तत्राह-हे देव राय अवगृहाण तरङ्गिणि नेत्रयो- आकर्णय त्वं शृणु । सुश्रुतस्य अन्त.पुरस्थादिद्वारा, चर एव । तस्य दूतस्योक्तेन वचनेनाखिलं रहत्यं जाने । कि रहसन- जलझराविति शुश्रुविरे गिरः ॥ ११४ ॥ अथेति ॥ रचयेनि युग्मम् । इति सखीनां परस्परं गिरी नाशे कोऽपि क्षमः शक्तो न त्याद्वति। इनि मन्त्रिवच। इस वाचो वहिदेशस्थैः शुश्रुविर आकर्णिताः । इति किम्-कले इत्या- दीनि भमीसखीनामानि । अथानन्तर कन्यान्त.पुरे हे कले सखि, संताप., तव्याप्तौ शाम्येदित्युपायं रचयेत्यर्थः । असाखापख इयं भैमी स्फुट प्रकटं श्वसिनि जीवति इति कलय विचारया रस्य शमने नलदमुशीर विना कोऽपि कायादितापं शमपितु २० चले सखि, पदम अक्षिलोम चलतीति परिभावय विचारय । पक्ष्म- नेति, सुश्रुताख्यवैद्यकग्रन्थेन तथा चरकनान्नायुर्वेदविदो वर जरपनि वदनि शृणु। एवं जीवनज्ञानानन्तर हे चारुमते सखि, दाकुलस्य राज्ञोऽन्त पुरे मन्त्रिवैद्ययो. प्रवेशो युक्तो भवति न . हे केगिनि ससि, अनंयतमनिवद्ध फैश्य केशसमूहं कलय वधान । बाप्पमयाही अवगृहाणापाकुरु । तरङ्गिण्या हि जलझरावग्रह सं- भायते । यामिनि, 'दाहिन्य.-' इतीद । कैश्यं केशसमूह. ताभ्यामभूयुगपदप्यभिधीयमानं कशाचान्या यन्ठावन्यतरस्या' इति यन् ॥ भेदव्यपाकृति मिथःप्रतिघातमेव । कलकलः स तदालिजनानना- श्रोत्रे तु तस्य पवतुर्नृपतेन किंचि- दुदलसद्विपुलस्त्वरितेरितैः। यमधिगम्य मुतालयमीयिवा- न्धृतदरः स विदर्भपुरंदरः ॥ ११५ ॥ रकल इति !! वग्नेिग्नि कले इत्यादिशीघ्रवचन. विपुलो परम्पराशक्तिया आकुलस्य तस्य नृपतेः श्रोत्रे तु की पुन १ -- र सानाबिच पमनाई' रनि व्याल्यात रवानी । नुनमयोपाया टु-या मना तु नृपाट नन्नु : माकुलोऽभूदित्यर्थ ॥ नामावान नवाचादि-दादोजग- मातुर । - इल्लत पाटनादित 'को पनि जीवातु । इन : मारनी। ३ 'नत्र शातिर कार. | मालिकाद' माहित्यविद्यारी। मा किन + 7 3 ·चतुर्थः सर्गः। १०१ - -1:. द्रुतविगमितविप्रयोगचिह्ना- । कतीति ॥ हे भैनीमावः, यो युप्नाक वात्सना भैया अ- मपि तनयां नृपतिः पदप्रणमाम् । निलप वरीयानतितरा श्रेट वर कतिपदेवल विनरेख दिनेः द्विपु मध्ये इनि यावल वरिपते तत्तलादनया भन्दा काने- अकलयदसमाशुगाधिमन्ना मानं काय शनं शान्ति नयति प्रापयतीनि ऋनिमशमनमा अग झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः ॥११८॥ रचि. समना शोभा बिरहा पूर्वकालीना भवद्विधाना नवादीनां दुतविगमितेति ॥ नृपनी राजागमनमाकपर्य द्रुतं गीत्रं सखीनां विधामि प्रकारेपचाररातुनुचिता बोन्या । अनिधानि ' इति पाटे वचनैः इयं यथार्वरचि ग्रासोति तादगनुपचरत । य- "विगमितं दूरीकृत वियोगविद्रं यथा एवंभूतामपि पदणनां . द्वा-ताहोनां निक्षयनेल । तीन सननमा' इति भनोति- रणपतितां तनयां अलनाशुग कामन्नजनित आधिः पीडा तत्रम- दोपणं वा । 'अथ नंन मनलारभवोरपि। अनन्तरे दजला नानकलयदज्ञानात् । चिहाभावे कथं ज्ञातवानियत आह-हि च' इति विश्ववचनाउयमन काल्याची । अब वा अवजेच पलाद् विज्ञातारो झटिति मीत्र परेपानागवेदिनोऽनिमाया- 'भिज्ञा भवन्ति । चिहन विनापीन्यथः ॥ इति वा । अयमेतेन्योऽतिमनोहर श्रेपो गवान् शिवचन-'२. न्याडिनेयमुनि 'प्रियसिर-'इत्यादिना बरादेशः । अन्तेियो कर व्यतरदथ पिताशिपं सुतायै इति वरशदादा ईयनुन् । टानगमनमा पोनरले पचार। नतशिरसे सहसोनमय मौलिम् । तत. पूर्वग पटीनमाल, ततोति न लस । यो नन्नाले. वादन. ॥ दयितमभिमतं स्वयंवरे वं गुणमयमामुहि वासरः कियद्भिः ॥११९॥ एवं यद्वदता तृपेण तनया नापछि लजास्पद यन्मोहः सरभूरकलि वपुरः पाइत्वतावादिभिः । व्यतरदिति ॥ अथ प्रगामानन्तर पिता नीनो नतगिरने नन्- यचागीः कपटादवादि नहनी साना गा मान्ताना -मृ नुनार निम्ये आदरानिदावा सहमा गीत हन्नान्या नोलि मन्न- पमुझमयोग सृत्य दनि आशिप व्यनरन् । इति किम्-हे न्य. तन्मन्वालिजनो मनोधिनतनोदानना ॥ पचर म्बय वृणुन इनि स्वसवरा, तत्मबोधन है पुत्रि, अब व बर एचनिनि 17TTET: निपनेऽसिलिनि न्ययगे राजसमृह नन्मध्ये वा, व पिडि पन्मिन्टे मतियार ?::, . ; ; ग्वादिन. पानरदिवम गुणनर बहुगुणमभिमन स्पेप्सिन दथिन मापद न नि । .., " Ft. पदनमामहि रनन्यनि । वदीष्ट एवं गुणमय इव ॥ ममपानि मा तदनु ग तनुजामखीरवादी- तुहिनाला गत एव हीदृशीनाम् । उनुममपि शरायने शरीरे तचिनमाचरतोपचारमसाः ॥ १२० ।। नदिति ॥ नदनु नाशीनादानन्तरस रामाननुजामतीरिया. दीन् । दीपिम्-हेनर , हिनामिना गत वनमान पर हिमागाना शेमरान प्रावतार याना मारे, वर्स किावट : . ममार सनरायन शासन पान .. दीदार जित सयत नगमाया ... . नकोस. तुः तिचा गाचरतपुर 171, २९-. । कतिपथदिलवा यः चरमनिरप परिप्पन सोपान । पशिनानजयानमा रापिरतिनि: - P - - - क ६ . .- . 1- है . , ...: .

·No text on this page.

·चतुर्थः सर्गः । १०१ - -- " । द्रुतविगमितविप्रयोगचिह्ना- कतीति ॥ हे भैमीसरय., यो युप्माकं वयतमा भैम्या अ- मपि तनयां नृपतिः पदप्रणमाम् । भिलप्य वरीयानतितरां श्रेष्ठः वर. कतिपयदिवस. विनरेव दिनः द्विवेपु मध्ये इति यावत्स्वयं वरिष्यते, तत्तलादनया भैन्या ऋगि- अकलयदसमाशुगाधिमना मान काश्यं शर्म शान्ति नयति प्रापयतीति कशिमशमनया अय झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः॥११८॥ रुचि. समग्रा शोभा विरहापूर्वकालीना भवद्विधानां भवाशीनां द्रुतविगमितेति ॥ नृपती राजागमनमाकर्ण्य द्रुतं शीघ्र सखीना विधाभिः प्रकारैरुपचारैराप्तुमुचिता योग्या । 'अभिधाभि' इति पाठे वचनैः इय यथापूर्वरुचि प्रामोति तारामुपचरत । य- विगमितं दूरीकृतं विप्रयोगचिह्न यया एवभूतामपि पदप्रणब्रा च- द्वा-तादृगेनां शिक्षयतेत्यर्थ. । 'ऋशिन. शमनया' इति भैमीवि- रणपतितां तनयां असमाशुगः कामन्तजनित आधिः पीडा तन म- शेषणं वा । 'अथ संप्रश्ने मङ्गलारम्भयोरपि । अनन्तरे च कान्ये नामकलयदजानात् । चिताभावे क्थं ज्ञातवानित्यत आह-हि च' इति विश्ववचनादधशब्द. कायवाची । अथ वा अन्यञ्चेत्यर्थ पलाद् विज्ञातारो झटिति शीघ्रं परेपामाशयवेदिनोऽभिप्राया- भिज्ञा भवन्ति । बिहेन विनापीत्यर्थः ॥ इति वा । अयमेतेभ्योऽनिमनोहर. श्रेष्ठो वरीयान् द्विवचन-' इ- त्यादिनेयसुनि 'प्रियस्थिर-' इत्यादिना बरादेश । अयमेतन्यो बर व्यतरदथ पिताशिपं सुतायै इति वरशब्दाहा इयसुन् । कशिमशमनया, पक्षे नयते पचाद्यन् । नतशिरसे सहसोन्नमय्य मौलिम् । तत. पूर्वेण पष्ठीसमासः, ततोऽपि पूर्वण स एव । पक्षे नन्द्यादि- दयितमभिमतं स्वयंवरे वं त्वादनं.॥ गुणमयमामुहि वासरैः कियद्भिः ॥११९॥ एवं यद्वदता नृपेण तनया नापृच्छि लजास्पदं यन्मोहः सरभूरकल्पि वपुपः पाण्डुत्वतापादिभिः । बतरदिति ॥ अथ प्रगानानन्तर पिता भीनो नतशिरसे नन्न- मूने सुतारै भैआदरातिशयात्सहसा शीघ्र हत्ताभ्यां मौलि मल- यचाशीः कपटादवादि सदृशी सातत्र या सान्त्वना मुन्नमयोश्चकैः कृत्य इति आशिर्ष व्यतरत् । इति किन्–हे त्व- तन्मत्वालिजनो मनोब्धिमतनोदानन्दमन्दाक्षयोः ॥ यंवरे त्वयं वृणुतइति स्वयंवरा, तत्संबोधनं हे पुत्रि, अथ च स्वयं एवमिति ॥ एवं पूर्वोक्तं वदता नृपेण भीमेन तनया लजात्प नियतेलिसिति स्वयंवरो राजसमूह तन्मध्ये वा, त्व कियनि. यलिन्पृष्टे सनि लजा भवनि तद्विरहकारणं नाटिन पृपा । ल. त्वत्पैदिवः वासरैदिवसः गुणमयं बहुगुणमभिमतं त्वेप्सितं दयितं ज्ञापदं न पृष्टेति था। यच पाण्डत्यतापादिभि शरीरपाग्निरशि- पल्लनमामुहि लभस्वेति । त्वदनीष्ट एव गुणमय इत्यर्थः ॥ मसपादिनि लरागनीति लरनू लरजन्यो मोहो मी जरुरिप तदनु स तनुजासखीरवादी- (कि तत)यचाशी. पटाना(दा)शीचनव्याजान (३) वादि गा. श्वासनसमर्थम् ‘दयितननिनतम्-' इत्यादि यदुनान् । तामतापा- तुहिनऋतौ गत एव हीदृशीनाम् । दिविपये नदशी समुचिता या मान्यना उपचार नाम चावादि। कुमुममपि शरायते शरीरे आलिजन' ससीसमूहः तत्सरं मचा ज्ञानना मनोऽन्त करगान. तदुचितमाचरतोपचारमसाः ॥ १२० ॥ न्द मन्दाक्ष च रजा तोरधिनतनोयकार । गौत्र मैन्या. न्य- तदिति ॥ तदनु आशीर्वादानन्तर स राजा तनुजातसीरित्यवा- यवरप्राप्तेरानन्दातिदाय, राजा बिरहपीटा ज्ञानेनि एनामि दीत् । इति चिन्हे लाय . तुहिनती शिशिरतो गत एरगतमात्र चाभूद्वित्यर्थ ॥ एप हि पलादीरशीनाकोनरागीना प्राप्ततारण्यानां चदारीरे श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः मतं नमपि र सत् शारायते शरवदाचरति पीटां करोति, अप च कान श्रीहीरः सुपुत्र जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम्। याणाश्ते तत्तसादला भन्या तदुचितं पनन्तसमयोचिननुपचा- तुर्यः सैविचारणाप्रकरणात तन्महा- : रमाचरत करनेति । तुहिनती । प्रत्यक.' नि प्रकृतिभावः । । दारापते पर्नु स्य-' इति पद ।। काव्ये व्यगलनलस चरित नगी निमीमाल: धीरर्पमिति ॥ पूरे प्रत् ।पिचार नगक. कतिपयदिवसवयस्खया वः रणेन त्पिर रख विचारमनूचक माना जन्म , नव नाना स्वयमभिलप्य वरिप्यते वरीयान् । स्तरमा मोटरे ये तुरंतु मन मनमो ऋशिमरामनयानया तदा ग्रम धीटपेन त । नुन्दरता बगेर..' : न. रुचिरचिताप भवद्विधाविधाभिः ॥१२॥ ताप चतुर इन नियन् । इते दसनामोनर्गमन -7 नरपरमादी र मग मनात 11 .. द -- नसार वेगाधरी। - र - नारी

·No text on this page.

·पञ्चमः सर्गः। १०३ । - सैव तन्महमाऽभिभवः सात् । तेन युक्तमेव संकोनितानित्यर्थः । मागंण सदकृत पूजितवान् । अधिकपूजाकरणे कारणमाह-सा- सूर्येण समतेजा नारद इत्यर्थः । अर्थान्तर तु सुधिया बोद्धव्यम् ॥ धोरतिथेचावदहं यथोनितं सत्करणमादरपूजादे. संपादनमनिर्या- वती अर्हा उक्तान्ति, तावत्या. करण यावदहकरणं तद्वा प्रत्यवाय- पर्यभूद्दिनमणिर्द्विजराजं यत्करैरहह तेन तदा तम् । धुतये अफरणजन्यप्रत्यवायपरिहारायैव, न गुणाय तदनिरिक्ताधि- पर्यभूत्खलु करैद्विजराजः कर्म कः स्वकृतमत्र न भुक्ते ॥६ काय कलैचित्फलायेति नारदयोग्यपूजाभ्योऽप्यधिका. पूजाः कृ. पर्यभूदिति ॥ खलु प्रेक्षे । यद्यलाकारणाडिनमणिः सूर्य द्वि- तवान् । 'कर्मभूयस्त्वात्फल भूयस्त्वम्' इति न्यायादधिकफलप्राप्तय जराज चन्द्रं करैः किरणे. कृत्वा पर्यभूत् । तेन सलु तेनैव कारणेन इति भावः । दातृग्रहीनोयोग्याश्च ता उच्चतराश्च तामिः पूजाभिः द्विजराजो नालणश्रेष्ठो नारद करै. स्वतेजोनि. कृत्या तलिन् काले पूजितवान् । यावदर्हम्, इति पक्षे 'यावदवधारणे' इत्यव्ययी- तं सूर्य पर्वभूयजेप्ट । अहहेत्याधयें । युक्तमेतत्-अन लोके खेन भाव. । 'आदरानादरयो. सदसती' इति गतिसंज्ञा ।। कृतं कर्म शुभाशुभात्मकं को न भुरे, अपि तु सर्वोऽपि । 'अत्यु-'नामधेयसमतासखमद्रेरद्रिभिन्मुनिमथाद्रियत द्राक् । स्टैः पुण्यपापरिहैव फल्मश्नुते' इनि न्यायेन । सूर्येण निरपराधे द्विजराजे पराभूते अन्येन द्विजराजेन क्रोधवशादिवस पराभूत.। पर्वतोऽपि लभतां कथमा न द्विजः सविबुधप्रभुलम्भी। सूर्यतेजसोऽपि तत्तेजोधिकमिति भावः । सूर्यः त्वतेजसा पूर्व नारदं नामधेयेति ॥ अथ नारदपूजानन्तरमद्रिनिदिन्द्रः अद्रेः पर्व. पर्यतापयत् , अतो नारद. मुद्रः सन्त्वतेजसा सूर्य पर्वतापय-तत्व नामधेयेन पर्वत इति संज्ञया समता साम्यं तेन सखा मित्रं दिति वो। मुनि पर्वतनामान द्राक्शीघ्रमाद्रियत पूजितवान् । अदिमिदः प. विष्टरं तटकुशालिभिरद्भिः पाद्यमय॒मथ कच्छरुहाभिः) वंतपूजानुचितेति छलेनाशझ्याह-स द्विज. ब्राह्मणरूप. पर्व- पद्मवृन्दमधुभिर्मधुपर्क स्वर्गसिन्धुरदितातिधयेऽसौ॥७॥ तोऽपि विबुधप्रभुमिन्द्रं लम्भी प्राप्तः सन् अचा पूजां कथं न,ल- भताम् । अपितु तेन पूजा प्राप्तुं युक्ता । सन्तो गृहागतं शत्रुमपि विष्टरमिति ॥ अथानन्तर वर्गसिन्धुर्मन्दाक्निी अतिथये। पूजयन्तीति भावः, इति च्छलम् । नाममात्रेणायं पर्वतः, न तु ऽभ्यागतापालै नारदाय तटकुशालिभित्तीरजातदर्भपडिमिः बि- तत्कार्यकारी। अयं तु द्विजः, न तु वैरी पर्वतः, तलायुक्तमेव परं कुशासनमाइत ददौ । तथा-अभिल्दकैः पाद्यं पादार्थमुद- पूजनम् । अथ च पर्वतः पापाणतुल्यो मूर्योऽपि ब्राह्मणो विप्रत्वा. कन् । तथा-कच्छल्हानिः पुष्पितलताभिर्दू_निर्वा अर्मनर्धार्थ- दानितत्वाच पण्डितश्रेष्ठं प्राप्तः पूजां कथं न लभताम् । ज्ञाति- वत्तु । तथा-पद्मवृन्दत्व मकरन्दै. कृत्वा मधुपर्क नधुपर्कार्य म- मात्रेण ब्राह्मणः पण्डितेनापि पूज्यः । नामधेय इति 'नामरूप- धुनिभ्रं दध्यादि । अदितेति सर्वत्र संवध्यते । अतिथये विष्टरादिकं भागादिन्यो धेय.' इति धेय. । समतासखम् , राजादिना टच ॥ दीयते । मन्दाकिनी दृष्ट्वा तुतोपेत्यर्थः । पाद्यन् , अन् 'पादा- र्घाभ्यां च' इति यत् । मधुना पृच्चते निधीक्यिते । कर्मपि तद्भुजादतिवितीर्णसपर्या- घञ् । 'चजोः-' इति कुत्वम् । युट्ठमानपि विवेद मुनीन्द्रः। स व्यतीत्य वियदन्तरगाधं नाकनायकनिकेतनमाप । स्वःसहस्थितिसुशिक्षितया ता- संमतीर्य भवसिन्धुमनादिं ब्रह्म शर्मभरचारु यतीव॥८॥ न्दानपारमितयैव वदान्यात् ॥ ११॥ ल इति ॥ स नारदः अन्तर्मध्ये अगाध विशालं वियदाकाशं तद्भुजादिति ॥ परमत्स नावः पारमं दानत्य पारमं दानपा- व्यतीत्यातिन्य खगेऽपि चियदेशे वर्तमानं नाकनायकत्येन्द्रत्व रनं तद्विद्यते यत्यासौ दानपारमी तत्य भावो दानपारमिता अति- निकेतनं गृहमाप प्राप्तवान् । ः किनिव-यती परिवाइब्रह्मेव । वदान्यता मुनीन्द्रो नारदः अतिशयेन वितीर्णा कृता सपर्या पूजा कि कृत्वा-अनादि प्रवाहनिलं भवतिन्यं संसारलमुई सन्यग- येन एवंभूतात्तगुजादिन्द्रभुजात् गुरोः स्व. खगें या इन्द्रेण त- तिशयेन प्रतीर्य तीवा। फिभूतं नल-शर्मः सुखत्य भरः सदुजेन वा सह यिनितया कृत्वा सुशिक्षितया सुतरामभ्यतया ए. मूहतेन सुन्दरन् । 'आनन्दं नह्मणो रूपन्' इति श्रुते । अ-वंभूतया दानपारमितयावदान्यतया कृत्वा तान्प्रसिद्वान्युगुमानपि नाड़ि' इति पाठे ब्रह्मविदोपणम् । यतयो यतिनश्च ते' इत्यमरः । कल्पवृक्षानपि वदान्यानेव दानशौण्डानेव विवेदामन्यत । कल्पवृ- यतं पननमसातीनि इनिः । 'नरोप सुप्वर-' इति नियमा- क्षाणां दानशूरत्वं सहजं न, किंतु ते इन्द्रभुजाच्छिक्षित्वातिवदा- ii सवर्णदीर्घः ॥ न्या जाता इति भावः । व्याख्यानान्तरं तु लिष्टत्वादुपेक्ष्यन् । यु- अर्चनाभिरुचितोचतराभिश्वारुतं सदकृतातिथिमिन्द्रः। वादेराकृतिगणत्वाङ्गीकारेण भावेऽणि पारमः, तलादत इनौ 'य- यावदहकरणं किल साधोः प्रत्यवायधुतये न गुणाय ९ सोने च' इति तद्वितनिमित्तेऽझोपे पारमीनि नियति ॥ अर्चनाभिरिति ॥ इन्द्र उचितान्यो योग्यान्नोऽपि सज्ञाशादु- मुद्रितान्यजनसंकथनः स- - चतरानिः श्रेष्ठानिरचनानिः पूजानिः तं अतिथि चार विद्युन्छ नारदं बलरिपुः समवादीन् । १ 'अवानिरपोरिसमा च' शनि साहित्यविद्याधरी। २ को १ अत्रापन्निन्दान.' ति साहित्यविद्यारी। २ तो २ शान्तरपान से साहित्यविद्याधरी। ३ पत्र परन्ते।ा निरोपाच ते साहित्यविद्याधरी । ३ अमा- साहित्यविद्याधरी । अनुतन उसना चले ताहित्यविद्याधरी। विनोदिले साहित्यविद्यापरी ।

·-~- | दस्या निष्प्रयोजनत्वान्मम संतोपो न । किंभूतां श्रियम्-मा पद एवं बदुपुण्यक्षयकारिवादुर के.सकारियाय दिन एव । तामु मपपामु विपन्सु मनापुनामा मंपदा पात्रा मिडक्षण कमले अर्पण दान शान्तिक. शान्तिप्रयोन दिर 'होमादिः विधिना चंदन दाण, ब्रह्मणा वा दट उक्त.। कि दिशान्ति कियते । कमलम्य दानालम्प वा। पात्रन्यो मा र मारल्यविद्यारी । पात्रदान बिना मम चता न तुप्यनीन्ययन विद्ययाय दीयन्ले नावमंपदो विपद एव । दान पुण्यद मपटा मान नरमायापि पायना । यत्र ताममेचान नदिपा " १०४ नैषधीयचरिते आकरः स्वपरभूरिकथानां गौरवादपुरपास्य भजन्ते प्रायशो हि सुहृदोः सहवासः ॥ १२ ॥ मत्कृतामतिथिगौरवऋद्धिम् ॥ १५॥ मुद्रितेति ॥ मुद्रितं निवारितमन्यजनेनान्यजनस्य वा संकथनं पार्थिवमिति ॥ वीराः पार्थिवं राजभूतं संभापणं येन एवंभूतः सन् बलस्य दैत्यस्य रिपुरिन्द्रो नारदं सम- वीजन्यं च निजं स्वीयं वपुः आजिपु सङ्ग्रामेषु अपास त्याचा वाढीसादरमवोचत्, तेन सह संवादमकरोत् । अन्यभाषणनिवा- देहं प्राप्य मत्कृतां मचितामतिविमतिथिमा रणे हेतुमाह-हि यस्मात्सुहृदोः मित्रयोः सहवास एकन्न स्थितिः द्धिं हि यस्साद्गजन्ते प्रामुवन्ति ततः पृच्छ्यन्त इत्यर्थः ।। प्रायशो बाहुल्येन स्वसंवन्धिपरसंवन्विन्यो भूरयो बयः कथा गो- वपुः-गौरवात्पतनहेतोगुरुत्वाच दूरमतितरामूर्ध्वगमनन्य नाट एयः, तासामाकरः खनिः तस्मादन्यकथां त्यक्तवान् । 'खनिः स्त्रि- ः बिरोधि प्रतिबन्धकम् । अन्योऽपि दूरगमनबिरोधि गुरुना यामाकर. सात्' इत्यमरः ॥ स्तु त्यक्त्वा जिगमिपति । पतियातियie तं कथानुकथनप्रसृतायां मिति वान्वयः । गुरु वस्तु त्यक्त्वा गुरुतरं गृह्णानि तत्रापि दूरमालपनकौतुफितायाम् । त्यक्त्वान्यदीयं गृह्णातीति सुतरामाश्चर्यम् । गौरवमदिन, कः' इति प्रकृतिभावः॥ भूभृतां चिरमनागतिहेतुं साभिशापमिव नातिथयस्ते ज्ञातुमिच्छरवदच्छतमन्युः ॥ १३ ॥ तमिति ॥शतमन्युरिन्द्र आलपने संभापणे कौतुकी तस्य भाव- मां यदद्य भगवन्नुपयन्ति । नता तन्यांदूरमन्यथं कथानुकथनेन वचनानुवचनेन प्रसृतायां प्रवृ- तेन न श्रियमिमां बहु मन्ये डायां मन्यां नं नारदमवददुवाच । किंभूत इन्द्रः-भूभृतां राज्ञां खोदरैकभृतिकार्यकदर्याम् ॥ १६ ॥ म्वगं प्रति पिर दीयंकालमनागनिहेतुमनागमनकारणं ज्ञातुमिच्छु.। साभिशापमिति ॥ हे भगवन् , ते वीरलक्षणा अतिथर । पुनरसी कारणम् । रातानो युद्धेऽपराङ्मुसाः सन्तो युद्धं कृत्वा भिशापमिव सकलङ्कमिव मामद्य इदानीं यद्यसान्नोपयन्ति । नाम फिमिनि संगै नागच्छन्तीनि ज्ञातुमिच्छयावददित्यर्थः ।। मुवन्ति तेन तदनागमनेन कारणेन इमां श्रियमिन्द्रलक्ष्मी बहु पागिय प्रमुवते नृपवंशाः तरां न मन्ये न संमानयामि।अस्यास्तदातिथ्याद्यावदुपयोगो न । किं नु मंप्रति न वीरकरीरान् । ये परमहरणः परिणाम स्यात्मोदरस्यैवैका केवला या भृतिर्भरणं सैव कार्य प्रयोजन गमा अत एव-सा चासौ कदयां च कुस्मिता । निन्यामित्यर्थः । निक्षताः क्षितितले निपतन्ति ॥ १४ ॥ रमानं धर्मकार्य च पुत्रदारांश्च पीडयेत् । लोभाढ्य पितरी प्रागिति ॥ ६ मुने, नृपा पर बशा वणनो वीरा एव करीरा कदर्य इति स्मृतः' 'अथ मिथ्याभिशंसनम् ।अभिशाप' इत्यमा मारा , तान्यागिय पूर्वमिर मप्रनीदानी फिनु न प्रमुवते जन पूर्वपुण्यविभवव्ययलब्धाः कन्धिान पिन वा । करिण इरयानि करीरान्ह सिवनमन कन्या, धारयोचान्या ।प्रनेत्रानागमनं हेतुः । कि वि- श्रीभरा विपद् एव विमृष्टाः। १६ या जनन्ति ल नवेदानी नेति । ये वारकरीरा. पात्रपाणिकमलापणमासां " गली नारे वारंवान्नकाटेवा शम्वविद्यापरिणता तामु शान्तिकविधिविधिदृष्टः ॥ १७ ॥ र पोपा रगामन्येषा च दानः पुटारादिभित्र पूर्वेति ॥ हे मुने, पूर्व पुराहत यत्पुण्य कृच्चान्द्रायणादित .. पान :ना मन्न वितिनले निपतन्ति, न वतीया विभवो माहात्म्यं तम्य व्ययेन विनियोगेन । नार्शनेति या म कारवाहीमा कुलमग लया. प्राप्ताः श्रीभरा माविलासामिष्टा रिचारिना मन्यो र नमान्न इयत नद- हि निजमानिए वीरा दन्माननत विगधि। . - म्। इन यावत्स्य ।। दिलमवारपायाहत्याराग ':- माया 4. , 4 .

·पञ्चमः सर्गः। १०५ - द्विमृज्य मम संशयशिल्पि स्फीतमन विपये सहसाघम् बहु न मन्ये इति पूर्वश्लोके वचनादवज्ञा, तर्हि भिक्षायासवेदिन- यतां भगवतः श्रुतिसारैरद्यवाग्भिरघमर्पणऋग्भिः १८ स्तव पर केवलं हेला नान्यस्य कस्यापि । वहुक्लेशार्जितायां संपदि अन्योऽवज्ञां नैव करोति तु यस्साकशेन प्रयासेन लब्धं वस्तु तदिति ॥ हे मुने, श्रुतिसारैः श्रवणयो. सौरः सुधाभूतैर्वेदेषु स्वस्मिन्नधिकमादर ददाति करोतीति ज्योतिष्टोमादियज्ञजन्ये का- ठभूतैश्च भगवतो वाग्भिर्वचनैरव इदानीमघमर्पणख दुः-लान्तरभाविनि फले त्वाराज्येऽवज्ञा, अतिथिषु चादर इति त्व- 'सि पातफस च मार्जनत्य संवन्धिभिनभिर्भूयताम् । 'ऋतं च प्येव दृष्टं नान्यत्रापीति भावः । शतमखानां समाहारः शतमसी । त्यं च-' इत्यघमर्पणचः पापं नाशयन्ति। अघमर्पणसंवन्धिन्य हेलावज्ञाविलासयो.' इति विश्वः ॥ उचः । अघं मर्पयन्ति क्षालयन्ति । नन्द्यादित्वाल्युः । किं कृत्वा संपदस्तव गिरामपि दूरा -ते मम सामिशापत्वादन्यतोत्र नागच्छन्तीति अत्र विपये शियशिल्पि संदेहकार स्फीतं प्रवृद्धं मम अघं दुःखं, पातकं यन्न नाम विनयं विनयन्ते । | सहसा झटिति विमृज्यापनीय । भूयतामिति भावे लकार ॥ श्रद्दधाति क इवेह न साक्षा- इत्युदीर्य मघवा विनयधि दाह चेदनुभवः परमाप्तः ॥ २२ ॥ वर्धयन्नवाहितत्वभरेण । संपद इति ॥ इयत्तया वक्तुमशक्यत्वादिरामपि वाचामपि चक्षुपां दशशतीमनिमेपा दूरा अगोचरा अपि तव संपदो यत् नाम निश्चितं ते विनयं न- तस्थिवान्मुनिमुखे प्रणिधाय ॥ १९ ॥ व्रत्वं न विनयन्ते दूरीकुर्वन्ति । इहात्र विषये परमाप्तोऽतिमि- त्रम् , अव्यभिचारी च साक्षादनुभवः प्रत्यक्षोपलब्धिश्चेद्यदि नाह इतीति ॥ मघवा इन्द्र इनि पूर्वोक्तमुदीयोक्त्वा अवहितत्वत्य न ते तर्हि क इव प्रदधाति विश्वसिति, अपि तु न कोऽपि । रावधानत्वस भरेणाधिक्येन चिनधि विनीतत्वसमृद्धि वर्धयन्न-संपत्स्वविनयो नियत इति सर्वेपा मतम्, तत्तु त्वयि प्रत्यक्षेण वि- येकीकुर्वन्सन् अनिमेषां निमेपरहितां चक्षुपां दशशती नेत्रसहस्र नयस दृष्टत्वादाधितमिति भाव । साक्षात्स्वयं चेनाहेति वा । उनिमुखे प्रणिधाय संस्थाप्य तत्सिवास्तूपगी स्थितः। अमरत्वा- नाम संभावनायां वा । अन्यत्रापि वस्तुनि साक्षात्प्रतीत्यानुभने- सावधानत्वाच निर्निमेपत्वम् । नानुमानज्ञानेन परमाप्तवचनेन वा विधासो भवति । अत्र पूर्वोक्त वीक्ष्य तस्य विनये परिपाक विपये परमाप्तोऽनुभववेत्साक्षादाह तहि को वा न विश्वसितीति पाकशासनपदं स्पृशतोऽपि । वा । स्तुतेः प्रायेणालीक्त्वात्सर्वगापि सर्वस्व स्तुतिः क्रियते, नारदः प्रमदगद्गदयोक्त्या नु न तथा । अनुभवश्वेज कथति तदिहासु निशिष्टासु संपत्सु विपये क इव विधसितीति वा । 'पिनयन्ति' इति पाठः विसितः सितपुरःसरमूचे ॥२०॥ साधीयान् ॥ वीक्ष्यति ॥ नारदः प्रमदेन हण गद्गदयास्पष्टया उक्तया श्रीभरानतिथिसात्करवाणि वाचा कृत्वा लितपुर सरमूचे । महानुभावा. लितपूर्वभापिणो हि। किभूत-पाकशासनपदमिन्द्रपदं स्पृशतोऽधितिष्टतोऽपि तत्ये- खोपभोगपरता न हितेति । न्द्रत्व विनये परिपाक प्रक्पं वीक्ष्य विलित आश्चर्ययुक्तः । अनि- पश्यतो बहिरिवान्तरपीयं समृदय विनीतत्वं दुर्हनन् , इन्द्रे न विद्यत इत्याश्चर्यम् । अपि दृष्टिसृष्टिरधिका तर कापि ॥ २३ ॥ नीनं या इन्द्रपद स्थित इनि रोकिरयुनि. । 'आरयत्' इति पाटे 'असति-' इत्लहै ॥ धीति ॥ हे इन्द्र, इति नन्तरपि अन्न करनेऽपि हिग्रि य. हिदेश इव पदसतो जानतोऽनोपन तवे वर्णपिनुनतम्या भिक्षिता शतमखी सुकृतं य- अधिका भूयती कापानिपंचनाचा दृष्टिमृदिनांनमृष्टि।। इति तत्परिश्रमविदः स्वविभूतो। रिन्-अहं श्रीनरान्धीसमूहानतिषिसादेयत्वेनानिषधीनाकर- तत्फले यदि परं तब हेला वाणि कुचोन् । तथा खोपभोगपरता भानन एरोनोगताप लेशलब्धमधिकादरदं तु ॥२१॥ हिता न अंपत्कर न भवतीति । यथा रहिनि। मागे- उपनि, तपान्त रमेपि म रनोरं जानाष्टारगम्यान, भिक्षितेति ॥ है इन्द्र, त्पदा सतमसी नुसतं पुण्य निक्षिता एवंविधल्सनेर नान्य इले भावः । रष्टिज्ञानेक्षिा दमने' - याच्यवाहिरनर । पागसतं जपाय पुण्पनुपादित तला नि त्यानर । • क्षाया. परिभ्रमपिदापासपेदिनतर तल पुण्पल पले काप । स्वपिनूनो स्वाराज्यरक्षणापा जिनकी स्वीपनदि परल आः खनावमधुरैनुनाव- न्तावररनितरां तुम्टाःमः। . साहरिदाधरी ।.. दुरूप , " :- जीपातुः। ' नामसारी ।। अनुमान सालमियापरी । न। -~- ४ . ܕܪ- -- ·. नेपधीयचरिते - यांनाधि गलिलावधिकालं संप्रतीति ॥ सा भैमी कापि यूनि लोकोनरे पर मामाधु विजयत्र विडोजः ॥ २४ ॥ ज्ञातनामनि तरुणे संप्रति भावमनुराग भनने । किन ? किभूता । यौवनजयेन तारुण्यभरवेगेन प्रनिमुना रंत इन्द्र. या बभावन निसर्गसुन्दर । वर्णविनुमशक्या अपूर्वा सुन्दरी भवन्ती जापनाना ।।६३१ तु- मगरमुग्नः प्रभागा भनितरामत्यर्थ - यो मन । सीमानला तरलपमनु- भृते पुणे । स्वत एवं सुन्दरी स्वत एन यलिनुरा आशिसं नसादारभ्य चूडापर्यन्त सुस्तसारा ।' श। गलितोमपिर्मयांदा त्येयत्ता नान्नीत्यर्थः । कापीति निर्देश इन्द्रस र माना नरवयित या स्वर्ग जननाय । । नामा मानियन मोक- 7. सो मारो नानाने' उनि कथ्यते न कतमः स इति वं 7ी, म सानो मां विवक्षुरसि किं चलदोष्ठः। ...-.-: न पराभ्यां अर्धमनि रुणसि न पुन्छ। ETE पुगो- निर्गमेण न परिश्रमयैनाम् ॥ २०॥ जयन इनि ॥ हे इन्न, मां प्रनि इति मि - रगि किमिळगि। अपि तु न क्तियम् । faci.-- मोठारो यम्प मः। इति किम्-गिन मामा हलमो युग । गत इति । अपि तु श्रीमता ll भारनिनिमार्गमगेच्या प्रश्न न निष्णामा । - 1 TS. ITE: । चिकिमी । गुक्तोलन, १६ ।। 1. ।। { { { Pालिगणना परित्रमय पर मा नेपाः । । 3. गाय इ । पृा, नि प्रारया-'हा मागाण ॥ . - ८ W 4 . T : - । . 4 . w + . - ज 9 . - . " 7 यावरणः पामः गा मानिभगिन पनि गा {{Kा निमनमानी ॥ २१॥ • fair at all "" है है , . * । 4 * 1 । . * स १ . -- ३ Borne . . 1 4 . .

·पञ्चमः सर्गः। १०० तातचित्तमपि धातुरचत्त आदरादहरह इति ज्ञानपीडाधिनं तेपा तुच्यते । तमाप्तिनेव खस्वयंवरमहाय सहायम् ॥ ३० ॥ पुरुषार्थवेन मन्यन्ते इति ना ॥ प्रकृतमुपसंहरबाह- सेति ॥ सा भैमी स्वत्वबरनहार बीयस्वयंवरोसवाय ता- इत्यमी वसुमती कमितारः सादरास्वदतिथीभवितुं न । नचित्तमपि पितृवित्तमपि धालुतंलगः सहायमत्त कृतवती । कि. भूता-कशिनपाण्डिनाडना बिरहवाचिनिविरहपोडां सूचयनि- भीमभूमुरभुवोरभिलापे मन्तरमहो नृपतीनाम् ३४ (जैः स्वायवै. कुसुमल्पस सत्त । मानवाणयेत्यनः । सत्य इतीति ।। अमी वनुनता पृथ्वी कनितारो वान्मामीला रा. वैध पितर प्रति सूचिता ज्ञापिता ! अलना तला स्वयवरनिने ज्ञान इति कारगावदतिया भवितुं तवानियको भवितुं सादराः सन विनोगपीडां वा पित्राप्यारब्ध इत्यर्थः । गातात शह- सानिलापा न । समानाभावात्वा प्रति नागन्नांचयः । मैं- हितन्नले हिता शरच्या, 'उगयाइन्यो यत्' । 'सरचन्' इत्येव न्यथ वसुमनामेव कमिनारो न स्वगामति था। अहो आये। पाठो युक्त ॥ अभिलारे विपये भीनभूतुरभुवो मोदेवालयकोइरनतितरा नृप- मन्मथाय यदधादिन राज्ञां नीनानन्तर तारतन् महान्विरः । यागनि. प्राप्पा वगी- दपि भैनीमातिरपिकाइते नन्वत इत्यर्थः । स्वगे तुरन्चकन्या इतित्वविधये विधिराज्ञाम् । नोचा, मन्यातत्यानहाविशेष.।जरमीनल भू.. तेन तत्परवशाः पृथिवीशाः देगः, तत्र भन्या विधानानवाजुण्डिनावनोनहान्निर । संगरं गरमिवाक्लयन्ति ।। ३१ ।। भत स्वगानिलामो नेत्ययः । अपच अग्डिनल भूनौगिरनान- मन्नथायेति ।। आधानन्तरं वि राज्ञां हूतिदृत्यविध आ- बाबाज्ञा ननाव निकाल उदिननैव सनोप न तु वर्ग रले कारणार्थ दूतत्वविधये दनयच्यापाराव नन्नयाव व नाना- नोनहान्तिोषः । कतार ताचोये तृन् । तलामा कारय' इत्याज्ञा यपन अति उनवान् नेन तुना तपाशा नुस्त्येपि न पाक्षिक वाताभारः । तोगानुनतमी कानानापराधीना लन्त, पृथिर्वाना. संगर मद्रान गरनिव वि. पतुल्यनाालयन्ति मन्यते । अपारिवाद्विप यथा लज्जने तमा तेन जावदतिर्दिवनानां समानमपि त्यरत्वानीपरक्शा जाता इति भार । अपच मन्या नंबनौलखननुमतुमनु सान् । मुनरा गरी विपन् । गर पोऽनि नर नारापति मगरस्तु सान। पन्धं मितिमृतां न विलोके दून्येति. 'दूनवगिन्या व इति भावे ॥ नन्निनननननां सुधि नोके ।। ३५ ।। येषु येषु मरमा दमयन्ती तननिदेन्द्र माननमा समानाना भूपर्णपु पदिवापि गुणेषु । तिला नूर : ARE ला तत्र तत्र कलयापि विशेपो न पनवा - मरमको यः न हि क्षितिमृतां पुरुषार्थः ॥ ३२ ॥ बन्न सन कम गरम यपिनि ॥ इनपन्ना देवेषु भूपपु पदमा या दंप का-- दो । र । पंचगंधु दादादिपु सरमा मादरा, नत्र भूग गुधु वा कपासनापि परसरामा दो दिपायल पएर हिल-मृता था दल. पुरपाया भनास नगर द पवनी नमन པ༌'' པར་སྣ་་་ ཡར་'. इन पद सामना प्रख्यने नदी पन. बन्दनार नियन, शेरावयादिनादिनला पौरनोदपिनि गहनना। पादरादरमहापौर लान नपामिनि ३६ द्वितीयां w . . . .....

·1 -- - . पटरूपेणैव युगपढ़नेकयागसंवन्धो घटत इति वेदनामा परी सत्त्वम्' इति जैमिनि । 'कर्मसमवायिनी देवता' इत्यन्ये ।। ईदृशानीति ॥ विनयस्य अधिः समुद्रोऽतिविनीत सहद इंदशानि पूर्वोक्तानि वचनानि मुनय उपहृत्य उपहारीकृत्य त श्वसित तस्य पृष्टचरी पश्चारमंचारिणी प्रथम निश्वस्योक्ता अगर निरोजा दीना नारदस्य वाक् निरियाय निर्गता । इंग्मितर पन्, तो जैमिनिस्र मोऽनुनी मरभुजा देवाना विग्रह शरीर स्वरिति ॥ हे इन्द्र, वनुमन्यां भूलोके वपन्न म्यवर ४ सर युद्ध दिगुरमहमानो नगानि मम वत्रं व्यर्थता मानलं च स्वर्गपाताले तयोर्भवो जान आदम. सामना रनार प्रापरवा वायुमारन बनान्यं म्वयमेव हतवा- ह मन् न निवृणोमि मुप्पीभवामि । गृविच्या युद्धामाकामा लियये । दन्नादमिननवताना विनाश कर्मपमवायत्री- युदर्शनेच्छया आगतोहमित्यर्थः । वां गतस्यापि में इन मीयुगाकरमाननानादवनुटीयमानेयु स्मन्नन्या- या. गृथियान्नद मरूपायोभागी नयोहयं पातालयुग नार रकाल । निपल इत्ययः। म्यंगपि युद्दानावात्र थिनन मग 'दमादित्यविद्यापीमni मित ॥ मारदस्य निरियाय निरोजाः ॥ ४० ॥ 4 नेपधीयचरिते एवमुक्तवति देवऋपीन्द्रे गगतस्पेन्द्रस्येन्द्रशरीरस्य नमिन्नेव क्षणे मि द्रागभेदि मघवाननमुद्रा। ग्रहणे शक्त्यभावाद्यागान्तरलोपनमङ्गे वेदस्यानामाग्यान उत्तरोत्तरशुभो हि विभूना चैश्वर्यवशादनेकशरीरागीकारेणैकोऽपि युगपत्कृष्णवत्सर्वत्र स्थतीति वाच्यम् । तस्यैवंविधैश्वर्यवत्त्वे मानाभावात् । १२०० कोऽपि मञ्जलतमः क्रमवादः ॥ ३७॥ मपि देवतात्वाङ्गीकारात्तप्वैश्वर्यमंभावनाया अन्यभावाचा तयार एवमिति ॥ देवऋपीन्द्र नारदे एवं पूर्वोक्तमुक्तवति सति हानुक्रमणिकार.-'या काचित्तेन मन्त्रेणोच्यते मा देवना. मघवाननमुद्रा इन्द्रमुखमौनं द्राक् झटिति अमेदि स्वयं भिन्ना ऽचेतना वा भवतु कचिद्वाणाः, क्वचिदनुः, क्वचिन्मयी : इन्द्रो वभापे इत्यर्थः । पुनः किमित्युवाचेत्यत आह-हि यतो निरुक्तकारोऽपि-'इमा देवता अनुक्रान्ताः सूक्तभात्रो ६६० विभूनां प्रभूणां मञ्जुलतमो रम्यतमः कोऽपि लोकोत्तर क्रमेण ऋभाजश्च'-इत्याह । 'या यत्र भजते हविः सा देवता' 51 वादो वचनम् । उत्तरस्य प्रत्युत्तरेण पुरस्तात्पुरस्ताद्वा शुभः सुभगो तिमात्रेण कर्मसमवायेऽनीक्रियमाणे इदमिन्द्रायेत्यादि । भवति । अतः पुनरप्युवाचेत्यर्थः । अभेदि, कर्मकर्तरि ॥ कानुजे मम निजे दनुजारौ 'वज्रहस्तः पुरदर' इत्यादेश्वार्थवादत्वसमर्थनात् दुनित. जाग्रति स्वशरणे रणचर्चा। समारब्धे समन्ततः। पुरुहूत. समाइतो नृमिः क न स गठन इत्यादि ग्रन्यसंदर्भेण देवताधिकरणे देवतानां जैमिनिमुमिनार यद्भुजाङ्कमुपधाय जयाई अरूपेणैव कर्मसमवायस्य समर्थनात् । स्वचणैव दानव शर्मणा स्वपिमि वीतविशङ्कः ॥ ३८॥ णाचेत्यर्थः । अथ च कस्सिश्चित्समये सवत्रमिन्द्रबाहु केति ॥ हे मुने, स्वस्य मम शरणे गृहे रक्षितरि च स्व आत्मैव वैशम्पायन एव च । पुलस्ति. पुलहो विष्णु पढेते बज्रवार म्भितवान्, अतोऽपि वज्रत्य वैयर्थ्यम् । अन्न 'जैमिनित्र रक्षिता यस्य स्वशरणार्थ परानपेक्षे वा निजे स्वीये सहजे यानुजे इति श्रद्धाति प्रमाणम् । मन्त्रमयी देवतेति सर्वकर्मसु । धाने जागरूके सति मम का रणस्य चर्चा विचारणा । मम रणचि- समाधि.' न्ता नास्तीत्यर्थ । निजेऽनुजे इत्यनेन आज्ञावशवर्तित्वं वत्सलत्वा. रम्पतः प्रवृत्तवं च सूचितम् । दनुजारावित्यनेन सामर्थ्यातिशयः ईदृशानि मुनये विनयाब्धि- सूचित. । स्वस्य शरणे गृह विषये जाग्रतीति वा । परानपेक्षमात्म 'स्तस्थिवान्स वचनान्युपहृत्य। नो रक्षके इनि सनविशेषणसार्थक्यम् । तसिन्कसिन्जयश्चिदं प्रांशुनिःश्वसितपृष्ठचरी वा- यस्य जयस चिदभूत वा यस्योपेन्द्रस भुनाङ्क दक्षिणभुजोत्सद्ग- मुपधायोच्छीपंकीकृत्य बीतविशको गतभय. सन् शर्मणा सुसेन सपिनि निद्रामि पूर्वोक्तहेतोः ॥ विश्वरूपकलनादुपपन्नं वान् । तूष्णीभावमापेत्यर्थः । युद्धाभावजन्यदुः .सेन प्राशु तस्स जैमिनिमुनित्वमुदीये। विग्रहं मखभुजामसहिष्णु- य॑र्थतां मदनि स निनाय ॥ ३९ ॥ भेन विश्वासो, वाचो निष्प्रभत्वं च ॥ विवेति ॥ है नुने, तस्स मनुजस्य विश्वरूपकलनात 'सर्व स्वारसातलभवाहवशङ्की विष्णुमय जगन्' इनि विशेषा मापा रूपन्य स्वरूपस्य कलनात्स्वी निर्वृणोमि न वसन्बसुमत्याम् । कारान् । सीमावाजीकरणादित्ययः । उपपन्नं घटमानं मिनिमु- निधनुदीरे उपबन्। जमिनेविधान्त पानिवान्, विग्गोश्च वि- द्यां गतस हृदि मे दुरुदर्कः अरूपवानमिनमुनिरूपन्य युक्तमेवेत्यर्थः । यतन्तस्य जमिनिमुनि- मातलद्वयभटाजिवितर्कः ॥४१॥ . तात । बान . पतु । वियप पग। स । - -- ना भटानामाशिः समभाना दुका चनमान निमा- निलकी- न मांडन.न्न -.'-.-:-:41 जावानुः। मारियविधा वर्ग। , ·पञ्चमः सर्गः। १० - -- - रवि पाताले वा केनचिच्रेण युद्धं कृतं त्यादिति मनीपया न नानारमुदकं ददानि नारदो मेघ , तदीयं गर्जित परिपीय अ. खमित्यर्थः । 'अध.स्वल्पयोरती तलम्' इत्यमरः । 'उदकः फ- 'द्रिणा प्रतिनद्यते प्रतिध्वन्यते। गिरिगरुच्छेदिनि स्वपक्ष. स्वगरुन्ति कुत्तरम्' इति च । स्वारसति, 'ठूलोपे पूर्वय-' इनि दीर्घ ' ॥ छेदनभयात्पर्वतेन न प्रदयन्त इत्युक्ति ॥ वीक्षितस्त्वमसि मामथ गन्तुं पाणये वलरिपोरय भैमी- तन्मनुष्यजगतेऽनुमनुव । शीतकोमलकरग्रहमहम् । किं भुवः परिवृढा न विवोढुं मेपनं चिरचिताशनिवास- तत्र तामुपगता विवदन्ते ॥ ४२ ॥ व्यापदामुपदिदेश रतीशः॥४५॥ वीक्षित इति ॥ हे इन्द्र, मया त्य वीक्षितो दृष्टोऽसि । अध पाणय इति ॥ अथ रतीशः कामश्विर चित्तानां संभृतानाम- बगले आनन्तये वा । युद्धाभावादत्राप्यहं न सुसी तत्तलान्मनु- शनिवासेन वज्रयासेन जन्यानां विशिष्टानामापदां रोगाणामह जगते भूलोकाय गन्तुं त्वं अनुमनुप्वानुजानीहि । तत्र युद्धे कि योग्य तदपनयनसमर्थ भैमी(म्याः) शीतकोमलत्य करस्य ग्रह प- पमाणमत आह-तत्र भूमौ तां भनी विवोदु परिणेतुमुपगता. स- रिणयनलक्षण भेपजमौपध बलरिपो. पाणये उपदिदेश समादि- मागता भुव परिघृढा. प्रभवो राजानः कि न विवदन्ते । अहम- टवान् । लरो भैमीविवाहोत्सुकमिन्द्र चकारेत्यर्य. । भैमीप्राप्ती इमिकया परस्पर कलहं न करिष्यन्ति किमित्यर्थः । ततो युद्ध ततो वज्रत्यागात्कठिनवज्रजन्य. सताप. शाम्यतीत्यर्थः । दाहशान्त्यर्थ- मम सुखं स्वादित्याज्ञां देहीत्यर्थ । जगते, 'गत्यर्थकर्मणि-' इति मन्यत्रापि शीतल भेपजमुपदिश्यते ।। चतुर्थी । 'प्रभो परिदृढ.' इति साधु.। विवदन्ते, 'भासनोपसं मदनस्यौपधोपदेशे कुत सामध्यमित्यत आह- भापा-' इति विमती तर 'वर्तमान-' इति वर्तमानवत्प्रत्ययश्च ॥ नाफलोकभिपजोः सुपमा या इत्युदीर्य स ययौ मुनिरुवी पुप्पचापमपि चुम्बति सैव । खपति प्रतिनिवर्स बलेन । वेमि तादृगभिपज्यदती त- वारितोऽप्यनुजगाम सय द्वारसंक्रमितवैद्यकविद्यः ॥ ४६॥ तं कियन्त्यपि पदान्यपराणि ॥ ४३ ॥ नाकेति ॥ नाफलोकन्य लोकल भिगोययोर्या मुपमा इतीति ॥ स मुनिरित्युदीर्य पूर्वोक्तमुक्त्वा उवी ययो । कि परमा शोभा संघ शोमा पुपचापमपि काममपि नुमति स्पृशति । प्रत्या-बटेन चरात्कारेण स्वपति नाकनायक प्रनिनिवयं परा- तोरेय शोभा मदने समागत पनि । यतोऽयो मदनम्ताए वन्यं । पारितोऽपि शपयादिना तिष्ठ निष्ठेनि निषिद्धोऽपि सशक. स्वंयरूप. मन जमिपयाधिरिम । किन-र मुगना मपल यथा तथा फिरन्त्यप्यपराणि द्विवादिपदानि त नारदमनु- दार तेन कनूतन वनमा म प्रारिता समारोशिता पं. जगाम पश्चादगमत् । 'यन्तम्' इति पाचित्पाठ तास इन्द्रः। घानिया आपदसाय पम्मिन्नाइने । गोमाद्वारेण परगना मति स्वप॑तिम् , अहरादिन्वादेपः । पदानि, अध्चमानार्थवादत्यन्तम- मानिनायक दानपान कामर निगा। मंगन. योगे द्वितीया । 'वारितेऽप्यनुगमाय सजन्तम्' इति पाटे चारि- मिति भार । मन्नानी मिपास मामितनित नेऽपि निवारणे इनेऽपि अनुगमाय पिपन्त्यपि पदानि सान्त साधु । तारमा पदिता का। विसा पनीत सा रगत चपनि पलानिय ययाचित्यन्वर ॥ दत्यगन्तानर समेत पोरालोचना -' । अनि पर्वतेन परिपीय गभीरं पज्य , निपज रोगासनाने माना। नारदीयमुदितं भतिने। उन्हें मनीननिर पनि नदीन्द्रामदीनानन्द्रा राग या. सस कविदपि परत पक्ष- मरस्मा पनि रार- छेदिनि स्वपनदामि न पक्षः ॥ ४४ ।। भानुपीमनुमन्लप पलो उवनावनलम्न मघोनी । पर्वतनि ॥ पीन सुनिता गनीरन नीर स्]र ना. रीय नारदसवन्धि उदित बयान पोरवीर तार मा प्रनिने सन्टिनं निनमन्चमन- सानिमानिनादातपरिटमा रहें मानमानननगेन्द्रनला।। ४७ ।। विपचे, तर पनामा... मानमिति . .... मन पराम.....२ मसाल • न '1 ५२ - . + * कि ·मा । ॥ मध्ये य. पाकस्तद्विपये वहिल्या बहिनांता पालिलि पलन नानुभूयेतेत्यर्थ.। अन्योऽपि पुटपाके यहि पडलेपं करोति। निजहृद इति वा । मेनकेनि पृपोदरादित्वात्माधुनापायानात यत , तत्तसानोऽला प्राणमुक्ति प्राणत्याग एवं युक्तिमनी यु-भेन व्याजेन शक्रमीहृदस्य इन्द्रवहस समापनं समाप्तिन्तसम १'नत्र निवेदव्यभिचारिमावोसमोसनुतिरकार' इति साहित्यविद्या-तम्भतुल्येन शरीरेणैव कृतवतीत्यर्थः । अनिसचिन्तन्वात्तन्य पितबनी। इयत्कालं शकमोहदं नात. परमित्यवधिज्ञापन निवला २(मय मडिनिननमो न्या रम्भाया नान्तर हृदय- तेनि भाव । सीमायामपि समाप्तिज्ञापतन्नो भवति । हृद इत्यत्र 'हगग-' इत्युभयपदवृदिन 'संज्ञापूर्व विदर ' 'अत्रानुप्रासापतिपातिशयोक्तिश्च' इति साहित्यविद्यार्ग पुमगन्तरिक पत्र।३ र नावादवानुमानोहाननटि' पनि निदन् । ३ वापतीनमानोबाल्पकापदुनिटिः' इति साहित्यत्र चटदेन्त्रांदिचुरादिन्यन्यानुदात्तेत्तानानानुदात्तसनलेन । ११० नेपधीयचरिते भीकृत्य मानुपी भैमीमनुसरनि जिगमिपनि मनि भवानीन्द्राणी हिनिगच्छन्तीति भाषः । प्राणा निःशामकाः, ti आननसरोरुहस्य चिन्तावशान्नत्या नम्रतया नितं वीयमुचैमहान्तं निगमो गुप्तः । मानसम्मायम्' इयमेरः ।। मानमहकार पूजन चा सण्डितमसूचयत । जाननसरोरुहनत्या साधु नः पतनमामिनः स्या- कृत्वा सण्डितमिति वा । अथ च मयत्वं हस्वत्वम् । यो हि या. मनत्वमगीकरोति तस्यैव परिमाणेन न्यूनत्वं भवितुं युक्त नान्य. दित्यमण्यन तिलोत्तमगापि । स्येति, अत्र तु विपरीतम् । मानुपीम् , जातिवाचित्वान्दी । म. चामरस्य पतनेन कगजा- घोनी, 'पुंयोगात्-' इति दीपि 'श्वयुव-' इति संप्रमारणम् ।। तद्विलोलनचलद्भुजनालान् ।। ५० ॥ यो मघोनि दिवमुच्चरमाणे साध्यिति । तहिलोलनेन चामरचालनेन चलन रम्भया मलिनिमालमलम्भि । भुन एव नालो यस्स एवविधात् कर एवाम्न कमलं तकार रस्य पतनेन कृत्वा तिलोत्तमया देवाननयापि इत्यमग्यतावाद वर्ण एव स खलूज्यलमस्याः इनि किम्-इनोऽस्मात्म्यगालोऽसाकं चामरवत्पतनमेव तुर शान्तमान्तरमभापत भझ्या ॥४८॥ दिनि । दुःपयशादनिर्वकल्यातकरकमलाचामर पनितनितिक य इति ॥ रम्भया देवाङ्गनया मधोनीन्द्र दिवमुचरमाणे शो | चाक्षिदो दिकरणामापकादनुदात्ततोऽपि चलते. परमे त्यक्त्वा गच्छति सति यो मलिनिमा मालिन्यमलमत्यवमलम्भि प्राप्तः स मलिनिमरूपो वर्ण एव सलु निश्चयेनास्या रम्भाया उ- मेनका मनसि तापमुदीतं जवलं हर्पयुक्तमान्तरं हृदयं भग्नया आकारविडोपेण शान्तं नि यत्पिधित्सुरकरोदवहित्याम् । विष्णं दुःखयुक्तमभापतावोचत् । उचलस्य मालिन्यमनुपपद्यमानं तत्स्फुटनिजहृदः पुटपाके सर्थापत्या दीप्ततायाः शान्ततां ब्रूते । स्वत्यागदु.खवगाच्छया- मत्वं जातं सर्वैरपि ज्ञातमित्यर्थः । अथच-अस्या उज्वलं ना- पङ्कलिप्तिमसृजनहिरुत्थाम् ॥ ५१ ॥ ररसप्रधानमान्तरं मन. शान्तं शान्तैकरसमधानं ब्रूते स । तस्या मेनकेति ॥ मेनका देवाशना मनसि उदीतं जान ताप वेग अपि वैराग्यमभूढित्यर्थः । अथ च-शान्त कोपरहितम् । तदा ज्वर पिधिस्सु पिधातुमिच्छुः अबहिन्यामाकारगुप्तिमकोट- यमन्त करणम् उदतिशयेन ज्वलनीत्युवलं दीप्तं सकोपमभापत् । यत् तद् आकारगुतिकरणमेव कर्मीभूनं निजहृदः वहृदय : अत्रापि शान्तस्य दीप्तत्वं शान्तरसस्य च शृङ्गाररसत्वमित्युभयम- वासृजदकरोत् । स्फुटमुरेक्षे। संतापाकारगुतिभ्यां तदृदयमतिक प्याश्चर्यकारि । इयामवर्णस्य च शृङ्गारकथनं (स्वं) युक्तं तस्य तह पीडितम् । संतापत्याधः स्थितन्यादयहित्याया उपरि स्थितन्कार पणन्वात् । उच्चरमाणे, 'उदश्चरः सकर्मकात्' इत्यात्मनेपदम् ॥ दयस्य मध्ये स्थितत्वात्पुट गफत्वम् । पुटपाके विनाशाभावार जीवितेन कृतमप्सरसां त- हत्वं सूचितम् । साक्षापाके अटिति विनाश एव भवेत्त्या चिर माणमुक्तिरिह युक्तिमती नः । इत्यनक्षरमवाचि घृताच्या उर्वशी गुणवशीकृतविश्वा दीर्घनिःश्वसितनिर्गमितेन ॥ ४९ ॥ तत्क्षणस्तिमितभावनिभेन । जीवितेति ॥ धृताच्या देवाननया दीवनिःश्वसितस्य निर्ग- शक्रसौहृदसमापनसीम- मितेन नि सरणेन कृत्वा इति अनक्षरं वर्णविनवावाचि । अथ च स्तम्भकार्यमपुपदपुपैव ॥ ५२ ॥ अनक्षरमवाच्यमवाचि । इति किम्- अप्सरसां नोऽलाकामह समये जीवितेन कृतमलम् , इन्द्रस्य भैम्यनुरागाजीवितं निष्फलं वैशा देवाशना तासन्नेव क्षणे निमितभावस निश्चल बत्त्य उर्वशीति ॥ गुणे. सौन्दर्यादिमियंशीकृतं विश्वं यया सा : धरी। पिननुन वा पावन शान्तननापन । यथा (अयच ) म एव पर 3-14 पावन्यन् आन्नर हृदय शान्तमचष्ट इत्यन्वय. मन्देिन्तानी मान्दिननुनितान्य. । यया (जब च)स पव मकमा वां उपर गांववमन्नर इदर शान्त गीतटमाद न) इति । हलविद्याधरी। द्याधरी। 'मोसा' पनि साहित्यविद्यापरी । . . . । यदि ·पवमः सर्गः। १११ - व.' इनि परिमापा । अन्ये तु अर्थव परिभापया 'सुहृदुहंदी कमिनार कानुका दिक्पालानमिन्दं मुदा भैमीदर्शनानिनिमित्त मिवामित्रयो' इनि निपातितस तुलच्छन्दल पोऽवक्यो हन्छ- हरेगान्सुरनुजग्मुः । तलिखिगने किमिति निर्गता इत्यत आह- ब्दन्नदन्तलोत्तरपदव वृद्धिर्न भवतीति व्याचक्षते । समुदाय- पर केवलमेक. पुर प्रथमतो बने कानु करोमु प्रयतंयनु । पुरो- स्त्वत्र मिप्रवचनोऽषयवस्तु निरर्थक इति रक्षितोक्ने । अपुपन् . मार्गस्तव दुर्लभ इयर्थः । तल पुरो गन्तो गतं गमनमनुरक्षी- 'पुपादिशुता-' इत्या॥ कृत्य गतियत्व एवविध पुस्मो महाघों न बुलंभो न । कि वेक- अनुरागवतालोकापवादोऽपि तेनावज्ञात इति लोकद्वयेनाह- लिन्पुरो निगनेऽन्योऽपि तदनुयायी भवति । इन्दमनु सर्वेऽपि कापि कामपि वभाण बुभुत्तुं निर्गता इत्यर्थ । अनुगतिक पाविनापा' इति कप । कांतु, शृण्वति त्रिदशभर्तरि किंचित् । प्रार्थने लोद । नितार . नृत् ।। एप कश्यपसुतामभिगन्ता प्रेपिताः पृथगयो दमयन्त्यै पश्य कश्यपसुतः शतमन्युः ।। ५३ ॥ चित्तचौर्यचतुरा निजदूत्यः । कापीति ॥ कापि देवानना सर्वा अपि देवाना झिमित्येव तगुरुं प्रति च तत्वहाराः चिन्ता , कि जातमिनि बुभुल्नु ज्ञानुमिच्छं कानपि पिन बिद संख्यनौख्यकरटेन निगडाः ।। ५६ ॥ भतरीन्द्रे किचिच्वति मनि लोपहास भाणोवाच । एप प्रेषिता इति ॥ नमो अनन्नर तरन्तहिनिधित्तकोस. श्यपनुत. गतमन्यु शनयज्ञ इन्द्र कश्यपनुता पृथ्वीननि- त्ता लसीकृत्य गमिपनि पश्च दनि पान्यायं कने । पृथ्वी न्त सम्णवर्गकरंग चरा निगला न्यापेक्षा इमोशमा चरर. नीन्द्रनतो रेनोरेता. सचिन्ता । कश्यपमुने. पुत्रोऽपि शत- नरनाट्रोपिना मा ये पिजडून बोपन्ती रहगे दम. यन्न्य पत्र प्रेषित । सावित गोडावामिनामहरा ज्ञोऽपि कश्य मध पिगीति मद्यपकन्या गच्चनीन्यप्याययंन् । मिरणापि न पियने, विशिष्टोत्पतनानेकपजकारिणाऽनेन नु इति या । नदु प्रति नकिता समजामकरन चपरन्यागमन नियत इन्यायम् । अब च कदमपय घर- मानजनमोरमान ताजाने ग मिना । ---"7 REETर. श्री भगिनी गच्चनीन्याययं पश्य । नताप्यनेकयनराग। जय । मद्यपपुत्रो मद्यपन्य पुनी भगिनी गटनीन नान चित्रम् । व िनतीक । नापन् । - 17", : रा'. न तमन्युक्षणयानेकापराध । मद्यपत्य निषिद्धमारिय ना. कारि । 'मन्यु पोधे कना देन्ये' इनि विश्वः । अभिगन्ना निट ॥ आलिमात्ममुनगत्वमगी कापि शृण्यति मयोनि वगा। पीक्षणेऽपि मरणानि नृणां नि: यानि न त्वमपि तागुन ।। ५४ ।। दिन जामिति ॥ - मन मगर ५०१ पदे ."; यानात in rika itic स ...! - बाल illulai । . 7 boog t . १ *. + A + * - व . . ८ - ५ * 'Y । पले. गावान . H पinा- .: 1. ५i. . .

·. है नन m + दूरदेशोद्भवमतिपायित या भनिन शन्वितं गुशुः। गिता.- मेलिना रा र शीघ्रं लद्धितः पन्धा मेगाहर धेः कभिभुंग लम्भिना' प्रापिता । न पायो मनोमाग ग , तथा-पूर्व यफ्रीकृता पश्चादुग्नमिता चीकना कंपरा पीमा बाल कर लिया लिगु न अनिली, ' यसिनेविधो पन्ध. शरीरावस्याविशेपो येषाम् । भापनि पनि- निना। कमला नगन्य रहितं यथा तथा कथान्तरं परित्यज्य गुरिति वा । चाहेकि भूगा 7 गुफो। । जनगानि मिशिटगरेरमान .. मानी सागुममितिः । नासा नमानिनरा मतितार, किं घनस्य जलधेरथवेवं दिन ॥ नैव संशयितुमप्यलभन्त । रूपमरा विनिरूपण तथाति- स्पन्दनं परमदूरमपश्य- म्लानिमाग रविगवनमः । निःस्वनश्रुतिसहोपनतं ते ॥ ५९ ॥ कीयते गदनापि रा देवः किमिति ॥ ते देवा इदं घनस्य मेघस्य घनित, ममुनस्य काल एल सलेन जनन ॥ ३२॥ किमिति संशयितुं संदेहमपि कर्तुमर्यात्ममयं नैचालभन्त फिपुन रूपमिति || साल तमो भूषण यमोऽन्य निश्चेतुम् । किंतु नि.स्वनस्य श्रुतिराकर्णनं तया सह तस्या. सनये सौन्दर्य विनिमय दिगण मादरमालोक्य नया तेन : उपनत प्राप्तमदूर निकटवर्तिनं स्यन्दनं रथं पर केवलमपश्यग्ददृशुः। निम्लानिमरिक माठिमानमा। या येन कारगेन १० दयवेदित्वं सूचितम् । प्रथमे क्षणे घनध्वनितस्य सरणम्, द्वितीये कीरयंत कथ्यने । नलरूपालो नानितकालिमोऽग्राति जलधे., सतः क्रमेण द्वयो. समानधर्मसरणलक्षणः परमाणे त्यायमस काटनम नाममाणेत्यर्थः । पनोभी विचारः कथंतमां च निर्णय इत्यर्थः । रथध्वनेर्गाम्भीयं सूचितम् ॥ यानिर्वचनीयस्वरूपस्य मोन्टयं विलोक्य यसायमोधरे सूतविश्रमदकौतुकिभावं मानं प्राप तस्माजनरेवं कात्यंत इति ॥ भाववोधचतुरं तुरगाणाम् । यं यभार दहनः खलु ताप तत्र नेत्रजनुपः फलमेते रूपधेयभरमस्य विमृश्य । नैप, बुबुधिरे विबुधेन्द्राः ॥ ६० ॥ तत्र भूदनलता जनिकी सूतेति ॥ एते विवुधेन्द्रा नेत्रजनुपो नयनजन्मनः फलं नैपधं मा तदप्यनलतैव तु हेतुः ॥ ६३ ॥ नलं तत्र रथे बुबुधिरे ज्ञातवन्तः । किंभूतम्---सूतस्य सारयेविं- J शव्दाकर्णनसमये एवं रथोऽपि वेगादागत इत्ययः । नलस्याश्वत- नेनानापि मदा कालः कृष्णवर्ण पर अय सम्म संशयः। प्रथमक्षण एव रथे समागते कथं संशयः, कयंतरां च न्तोऽभूदिति भार । रनिराशरतनस शशामधमाश्चयन अमं ददातीति विश्रमद. कोतुकिभावः कुतूहलित्वं यस्य । तथा बाहुल्य विमृश्य विचार्य दुखाद्यं ताप यभार तत्र संतान यमिति ॥ दहनोऽग्निरस्य नलत्य रूपधेयत्य सौन्दर तुरगाणां भाववोधे हृदयागयज्ञाने चतुरम् । अत एव एवंविधत्य निता खलु निश्चयेन जनिफनी जन्मकारिणी मा नन्। न ज्ञास्यतीति भावबोधपढेन सूचितम् । विशिष्टं श्रमं यति नुद-दुःसवशात्संतप्तोऽभूदिति भावः । रूपधेय इत्यत्र 'रूप-'इन यत् निविदं जटभूयं जहत्वं वभार प्राप्तवान् । एन दृष्ट्वा भमी मां विलोकयन् खलु निश्चितं कौशिफमेवोलूकमेव मन्यतेला कामेति ॥ कौशिक इन्द्रोऽसिल स्वमात्मानं परिपालन्टे क्य वरीप्यतीति चिन्तयातिचिन्नोऽभूदित्यर्थः । अयच जहन्ध, कृत्वा-अध.कृतो न्यकृतः कामी येन तदीयं नलसबन्धि कान योनिः' इति साहित्यविद्याधरी । ३ 'भत्र ठेकानुप्रासोऽतिश- टेकानुप्रामोऽतिशयोक्तिच' इति साहित्यविद्याधरी । ३ वटे ११२ १ 'मत्र च्छेकानुप्रासः पश्च' प्रति साहित्यविद्याधरी । + ह । নানুর सुन्दरान्तरस्याभावादेतस्यावलोकने नेत्रजन्मन. साफल्यमित्यर्थ । स्वस्य तापकारणायोगादेकत्यैव कर्तृत्वकर्मत्वविरोधात् । सूतश्रमापनोदेनासाकमप्यभीष्टं कृत्वा श्रममपनेष्यतीति सूचि- तथापि तु पुननिश्चितमनलतय नलान्यस्वभय हेतु कारणम् ।। तम् । यः पशूनां हृदयं जानानि सोऽस्माकं हृदयस्थमभिप्रायं कथं चेन्नलोऽभविष्य तर्हि मैमी ममैवाभविष्यत् । ततु तीति । एतश्चिनलोऽयमिति तैज्ञातमिति भावः ॥ दिना स्वार्थ वेय । जनिकीत्यवतरत्वबोधिकेनिवत्ता ॥ वीक्ष्य तस्य वरुणस्तरुणत्वं कामनीयकमधाकृतकामं यदभार निविडं जडभूयम् । काममक्षिभिरवेक्ष्य तदीयम् । नौचिती जलपतेः किमु सास्य कौशिकः स्वमखिलं परिपश्य- प्राज्यविस्मयरसस्तिमितस्य ॥ ६१ ॥ न्मन्यते स खलु कौशिकमेव ॥ ६४ ॥ वीत्येति ॥ तस्सिन्ममये वल्गस्तस्य नलस्य तरणन्वं वीक्ष्य । . २ भित्र कानुमामोऽटकार.' इति साहित्यविद्याधरी । २'- "रति साहित्यविद्याधरी। पानाम' नि साहित्यविद्याधरी । .

·पञ्चमः सर्गः। ११३ १ navr नीयकं सौन्दर्यनक्षिनि सहतेगापि ने. काननतितरानवेश वरगाह योग्यं भूपणमेक पदार्थ , स समयः लयवरकालौका, -पीन । 'नलानेहमुलकनुल्य एवेतीन्द्रल बुद्धिदभूत् । प्रत्य- कुग्डिनपुर प्रनिसर्पन्नतिगच्छन् त रथावा रथमार्ग एक. । न- स्यवं वत्स नेत्रलद्भावात् । विसंतुलचादित्यर्थः । अक्षिभिरिनि लस भूपगादि विधार्य अयं भैनीवरणार्थ तत्र गच्छनीति तैनि- हुवचनं तद्रूपावलोकने सौन्दर्यसुचनार्थम् । कौशिकस कौशि- गीतमित्यर्थः॥ स्वंयुक्तमेव । 'महेन्द्रगुग्गुलकन्यालमाहिषु कौशिक इत्य धर्मराजसलिलेशहुताशैः तरः । कामनीयम्, पूर्ववझाये योपधात्-' इति वुन् ॥ प्राणतां श्रितममुं जगतस्तैः। रामणीयकगुणाइयवाद प्राप्य हृष्टचल विस्तृततापै- मृतमुत्थितममुं परिभाव्य । श्चेतसा निभृतमेतदचिन्ति ॥ ६८ ॥ विसयाय हृदयानि वितरु- धर्मराजेति ॥ तैधर्मराजसलिटेशहुताशयमवरगानलै तता तेन तेषु न सुराः प्रवभूवुः ॥६५॥ कृत्वा निनृतं गुप्तमेतद्वत्यमाणनचिन्ति विचारितम् । किभूतै रामेति ॥ तुरा इन्द्रादयोऽर्नु नलं नूतनासारवन्तमुक्तिनु- जगतः सन्मपालनालोकत्व प्रागतां नित जीववत्प्रियन् । अध इतं रामणीयकं सौन्दयं तल्लक्षणो गुण तत्सादैत(इंच)वादोऽदि- च प्राणारयवायुभूतं वा अमुं प्राप्प यथानंच हचलबिलुतता- तीयवादत्तं परिभाय विचान हृदयान्यन्त करणानि बिलयाया- पैजंगवियवावर्नराजत्वायनो हृष्ट, वरनोऽपि सलिलेशवाद्धर्ष- जांच यतो वितेल्दत्तवन्तः । आपसरवलान्दमिदमेच्नेव दृष्टं वशादेव चञ्चलः, बहिरापे हुताशचादपशादेव बिलुतताप. प. गन्यलाचता यतो जातातेन कारणेन तेषु हृदयेषु विपने रिपुष्टो जात इत्यर्थ । अचूना प्रातौ यमो हृपति लोकमाणापहा. प्रबभूवु सनी नानूवन् । आश्चरशान्ति करणीयमधुनेनि रित्वात् । वायूना प्राप्ती जलानन्चान्मेपल्लवाच पत्नचलो नपि न स्कुरितनिति भावः । दानत्य स्वत्वत्वनिवृनिपरत्व- भवति । नथा वाचूनां प्राती बलिदर्भिवति । वचनमा यम. वापादन वादिलवान दत्तेषु दृदयेषु त्वामित्वं नाभूदिति युन- कुद्रोऽभून् , बरगोपि चिन्तावाचवरोऽभूत्, यतिरपि चिन्ता- नेर । रानीकं गुणो यत्र तत्सादयवाद एतादशोऽयमेव नान्य बशादतिनंतप्तोऽभूदिति भावः ॥ इति वा । रामवीर माननीयम्वत् ।। यमचिन्तामाह- प्रैवल्पकविशेपनिवेशः नव नः प्रियतमोभयथासो संवदद्भिरमराः श्रुतपूर्वः। यद्यमुं न वृणुते वृणुते ना । एप एव स नलः किमिनीदं एकतो हि धिगमृगगुगना- मन्दमन्दमितरेतरसूचुः ॥ ६६ ॥ मन्यतः कथमदःप्रतिसम्मः ॥ ६९ ॥ प्रेयेति ॥ अनरा ति एव दमितरेतर परसर नन्दनन्दन नेति ॥ अनी मनी पोर्नु नत नसे, राधा गुने पन्चर था तथा अनु । पानिदं स्पन्-शुतपूर्व पू रोउनपचारि पररर च नोसाक मितमा मार्ग में कनुपाते लपदमिनीसा गुमा. पूर्व भुतालारशा एपायुना हितकारिलो घ नैर भोन् । न - दलादेनो परमपी रा इति मपार भजनाने. यल्पसल प्रिपा रस दो दि. अनु मैनीनहारिक मनो नारास न जानातिमा 'पोलिस निरवलाने लौन्दरभिदौनिन्यान हा क्य वर्गमा । अन्दती र नायिकानेन ने नडे स नर एर परिन् । भुतानुरूपगुणापन्न नर बताद अदतिरन्न' अनुभा को ननन् । उनमा न. • शिपथ । पल्पान् , मनोज्ञा दे दाहाये हुन् । नन्दनन्दन पतनेते पन नमाना चिन्ना सना। इन , नन्दन , मर. प्रकारे निरनि तेषु तद्विधवधूवरगाह परनदिन्ननद- भूपगंस सनयः स स्थाध्वा । मां वरिपति तदा पदि मनो तस अण्डिनपुरं प्रतिसर- वेद नेनमिपदन्न महत्वम् । न्नूपनमितानि सातः !! २७ !! इसी व करारमपिता तविति...... मनानागार्ग । पिपुर -: oraem. : TE . . . + ...।

·मार्गविपये वा कार्यविदोपविपये वा पृथ्वीमाग वा उपमा यात्रा तया शुभया अजनि जातम् । तत् तलात् फले सदा शासितारमधिगच्छ सुराणाम् ॥ ७ ॥ एप इति ॥ हे नेपध, एप पुरो दृश्यमानः स प्रनिदादा भृद्यमः । तथा-एप ज्वालाजालेन जटिलः परीत. महु शोऽग्निः । एप स यादसा पनिवरुणः । शेपमवशिष्टं व मानव 'शासितारमिन्द्रमधिगच्छ वं जानीहि । दण्डनृदादिविहान किमिति ।। रभुक्षा इन्द्रोऽधुना किं विधेयमित्यस्फुरणादि-दराय भयाय च । ' वयोचोलकीली' इति पुंलिलो जान न्मुल्या तयैव यात्रया त्वमिदमध्वनोऽध न आगमित. मुग्धं विशेषेण प्रान्तं न्वानुगानां यमादीनामाननमवेक्ष्य विलोत्यदः । पूर्ववास्यत्रये अधिगच्छति संवन्धे वास्यार्थः कन। ११४ नैपनीयचरिने ॥ । - + दन्यस्मात्सजातीयाद्विजानीयादा सकाशात् मद्विशेष ममादित्य वासनार्धगुहृदस्त्वगि रेयां कथमाकलयित्री ज्ञास्यति, अपि तु तदपि न ज्ञान्यतीति । उभ. यथास्या अलाभ इति वरुणेन चचलं चिन्तितम् । मत्तो नले नि- नीरसेननृपतेरिख विमः ॥ ७ ॥ शेपापरिज्ञानवदन्यस्मान्ममापि विशेपापरिज्ञानान्न मामपि परि सर्वत इति ॥ल मांतः सप्तारागादी कुरालरानमे प्यतीति भाव इति वा कथय । कचि काममोनं म्यामिप्रायकथनम् । अपरिनिन्दा वह्निचिन्तामाह- शलप्रभो न युक्त इत्यत आह-म प्रमित्रो नेपाचनि नैपधे बत वृते दमयन्त्या ऽस्माक प्रतिसा आनुमानिकी बुद्धि । उन इत्यत माह वीडितो नहि बहिर्मवितामि । म्यस्य मम आसनाधै विषये मुदीनिमित्रत्य वीरनेननमा र तेग्यि त्वयि विद्यमाना रेवा शोभा विमो जानीमः । वीर स्वां गृहेऽपि वनितां कथमासं ल्यशोभयात्तापुत्रस्वम् । प्रायेण पितृगदशः पुनो भात्र।। हीनिमीलि खलु दर्शयिताहे ॥ ७१ ॥ भाम्' इति वा पाठ. । 'उपमानोपमान या भूपगन्यानि ना नेपथ इति ॥ अहं दमयन्त्या नपधे वृते सति प्रीडितः मन् आमश्रीः कथ्यते रेया चक्षु.पीयूषपिणी ॥' इत्यालकाकः । न वहिर्भवितास्त्रि निर्गन्तासि । बत सेदे। गृहेऽपि स्वां वनिना- क प्रयाससि नलेत्यलमुक्त्वा मास्यं मुसं कथं दायिताहे दर्शयिष्यामि । हि यस्साद हीनि- यानयात्र शुभयाजनि यनः । मीलि लजासंकुचितम् । गृहे स्वस्त्रीभयम् , बहिर्लोकदर्शनभयम् , तत्तयैव फलसत्वरया त्वं उभयथा कप्टमिति वह्निना संतापेन चिन्तितम् । दायिताहै। 'णिचश्च' इत्यात्मनेपदे बुद्ध्यर्थत्वादो कर्तुणों कर्मत्वम् ॥ नावनोमिदमागमितः किम् ।। ७१। इत्यवेत्य मनसात्मविधेयं केति ॥ हे नल, त्वं क प्रयास्यसि क देशमुद्दिश्य गतिमा किंचन त्रिविबुधी बुबुधे न । इत्युक्त्वा अल प्रश्नो नव युक्तः । यद्यलात् नोऽलाकन्न । नाकनायकमपास्य तमेक सा स पश्यति परस्परमास्यम् ॥ ७२ ॥ किम् । अपि नु तयैव प्रापितोऽलकार्याध न तु इतीति ॥ सा त्रिविबुधी देवत्रयी मनसा इति पूर्वोक्तमवेत्या- त्वमागतोऽसीत्यर्थः । अथ च गन्तारं प्रति के प्रयान्यन्त कलय्य किंचन आत्मविधेयं किमपि स्वीयं कायं न बुबुधे ज्ञात- वक्तुं लोकेऽनुचितम् ॥ वती । किंतु तमेकं नाकनायकमिन्द्रमपास्य विहाय परस्परमास्यं एप नैपध स दण्डभृदेप वदनं पश्यति स । किंकर्तव्यतामूढाभूदित्यर्थः । 'आत्मविशेपम् । इति पाटे नळापेक्षया आत्मनो न्यूनत्वरूपं विटोपं मनसा वि- ज्वालजालजटिलः स हुताशः । चिन्त्य किंचन न बुबुध इत्यर्थः ।। यादसां स पतिरप च शेपं किं विधेयमधुनेति विमुग्धं स्वानुगाननमवेक्ष्य ऋभुक्षाः। शंसति स कपटे पटुरुचै- र्वञ्चनं समभिलप्य नलस्य ॥ ७३ ॥ 1 सायं - उचरनितरां केतवे पटुः कुशल., नत एव नलय बद्धन प्रतारणं टिलः मत्वर्थ पिच्छादित्वादिलच् ।। सननिलम्य दशमनि ल वक्ष्यमाणं वदनि ल॥ अग्रागमने कारणमाह- सर्वतः कुशलवानसि कचि- अर्थिनो वयममी समुपेम- वंस नपध इति प्रतिभा नः। स्त्वां नलेति फलितार्थमवेहि । अध्वनः क्षणमपास च खेदं , 'मत्र देन' पनि माहित्यविद्यावर्ग। २ दुध' ययाग्न- मामय दरदन मान्नामन्यन्त्र ग्रहो न्वन्मयात्र तदयात्या कुर्महे भवति कार्यनिवेदम् ॥ ७७ ॥ 'मिवादिननाद वा' न वादिसान्या व गोलन्। १ 'अत्र हेतृपने' शी साहित्यविद्यापरी । ३.ल.' नि माहित्यविद्याधरी । . 'अत्र गानुप्रानभावो- न्' इति साहित्यविद्यावरी । ५:' इन माहित्यविद्याधरा। 'त्रकारकर.' साहित्यविद्याधरी। ३ 'माछ, पनि जीवादन पाठ।

·पञ्चमः सर्गः। ११५ - - अर्थिन इति ॥ हे नल, इति स्वं फलितार्थ तात्पर्यमवेहि वस्तु तन्मदधीनं कथम्, अहो आश्चर्यमिति संशयः । दिगधिपः । नानीहि । इति किम्-अमी वयमर्थिनः सन्तस्त्वां समुपेमो या-सलर्थयोगे पष्ठीनिषेधात्तृतीया । मनसिकृत्य 'अनत्याधान उर- बकत्वेन प्राप्ताः सः (फिल) इति । तहि याच्यतामित्यत आह- सिमनसी' इति वा गतिसंज्ञायां 'ते प्राग्धातो' इति प्राक्प्रयोगे भध्वनो जातं खेदं क्षणमपास भवति भवत्समीपे कार्यनिवेदं प्र- अनमि समासे ल्यप् । अत्याधान उपश्लेपे तु गतिसंज्ञाभावात् पोजनज्ञापनं च इदानीमेव कुर्महे ॥ उरसि कृत्वा पाणि शेते इति ल्यवभावः ॥ ईदृशी गिरमुदीर्य बिडोजा तमेव संशयमाह- जोपमास न विशिष्य वभाषे । जीवितावधि वनीयकमान- नात्र चित्रमभिधाकुशलत्वे यांच्यमानमखिलैः सुलभं यत् । शैशवावधिगुरुगुरुरस्य ॥ ७८ ॥ अर्थिने परिवृढाय सुराणां ईदृशीमिति ॥ विडोजा इन्द्र ईदृशीं पूर्वोक्तां गिरमुदीर्योक्त्वा किं वितीर्य परितुष्यतु चेतः ॥ ८१ ॥ गोपं तूष्णीमास वभूव, पर विशिष्य न वभापे । भैमीवरणार्थमा- जीवितेति ॥ अखिलैः समस्तैरपि वनीयकमात्रैरिन्द्रसकाशा- तानामस्माकं दूत्यं कुर्विति विविच्य प्रकटं नावोचत् । निषेधभि- न्यून. पात्रलक्षणरहितै. केवलैर्याचकैजीवितमवधिर्यस्य एयविधं ति भावः । एतदेव नलवञ्चन ज्ञेयम् । अत्र इंशेऽभिधाकुशलले प्राणपर्यन्तं याच्यमानं याचितं यद्वन्तु सुलभ सुप्राप, यालाद्वा चिनकौशलविपये चित्रमाधयं न । कुतः-यतो गुरुवहत्पतिरस्ये- सुलभं तत् । अर्थान्मत्सकाशादथिने याचकाय सुराणां परिवृदाय इस शैशवमवधिर्यथा भवति तथा शैशवमारभ्य गुरु शिक्षक., स प्रभवे इन्द्रायान्ययाचकेभ्योऽधिकाय कि वितीर्य दत्त्वा ममास एवं वदतीति किमाश्चर्यमित्यर्थः । 'आस' इति 'अस गतिदीत्या-च चेतोऽन्तःकरणं परिनुप्यतु संतुष्ट भवतु । जीवितपर्यन्तं यस्लै- दानेपु' तेन न काप्पनुपपत्तिः । ईशीन्, 'त्यदादिपु-' इति कनि कलैचिट्टीयते, देवेन्द्राय दातुं योग्यं वस्तु जीवितादधिकं नास्त्येव टिड्डा-' इति श्रीप् ॥ पहातच्चम् । 'अखिलम्' इति वा पाठ. । 'वनीयको याचनको कपटाभिप्रायमजानतो नलल धीरोदात्ततां पञ्चदशमिः श्लो-मार्गणो याचकाधिनौ' इत्यमरः॥ कैराह- जीविताधिका भैमी तसै दीयतामित्याशझ्याह- अर्थिनामहपिताखिललोमा भीमजा च हृदि मे परमास्ते खं नृपः स्फुटकदम्बकदम्बम् । जीवितादपि धनादपि गुवी। अर्चनार्थमिव तचरणानां न खमेव मम सार्हति यस्याः स प्रणामकरणादुपनिन्ये ॥७९॥ पोडशीमपि कलां किल नोवी ॥ ८२ ॥ अर्थीति ॥ दानशूरत्वात् अर्थी इनि नामा श्रुतेन हपितानि विकसितान्चसिरानि लोनानि यस स नृपो नलः प्रणामकरणाग- भीमजेति ॥ अपिशब्दशशब्दो वा किंचेत्यर्थे । उनी यत्सा क्तिप्रदादिप्रकृष्टनमत्कारकरणादेतो., तधरणानामर्थनार्थमनायै भैन्याः पोडशीमपि कलां पोडशभागं फिल निश्चित नाहति ।यसं. स्वमात्माननुपनिन्ये तयरणसमीप उपहृतवान् । कमिव-त्फुट- बन्धी पोडशोपि भाग- समग्र पोल्क्षगनल्यलभ्यो न भरति मा कदम्बकदन्यमिव रोमाजितत्वाद्विकसितनीपक्सुनसमूहमिवेति भीमजा जीवितादपि धनादपि गुर्वी मूल्यरहिता में हदि नम हाये स्वपदविशेषगन् । तनल्यमित्यर्थः । क्दम्पपुप्पैरपि भनेन देवा- पर विरमाने विद्यते । क्लि यतः सा भैनी नन म्यं नैन । धना श्यिते । स्वनामेव पूजोचितकदन्यपुष्पसदृशं कृत्वार्पयाना- वल ताननिलप्पानि परं सा मधीना न भवत्येव । यत्र री- सेत्यर्थः । हपित इति हप्लोमसु इनोद ॥ यत्यं तदेव दातुं शक्यते भैया स्वकीयानागनहिरनमश- स्यनिति क्धं चेत. मंतुप्पतीति भार.।जय व राजनिनिमित्तं दुर्लभं दिगधिपः किममीभि- पन्धुवित्तादिन्ययः मियते सा गृधी राजा परन यं धनं नपि स्तादृशं कथमहो मदधीनम् । पत्ता पोडशं भाग नाईनि मा राजो नन न्यं करन् । नाप तुन ईडशं मनसिकृत्य विरोधं स्थचिदित्ययः । अपच पत्ता पोडशी कगं नन बनेर म्यरू. नेपधेन समशायि चिराय ।। ८० ।। पमेव नाहंति कि पुन मनमा उन्नपि।लि पल नंगी. रितादपि गु: पृपाल्पादनादवि परमतदान गर्गमा नर दुर्लभमिति ॥ नपर्धन नलेन इंसं दामादानयो परम्पर ये आनेऽनो दादनपोमा इन्हें दुमा पनि मावन् । विरोध मननिरल विचार चिरार पिसार परमाननगरंग समसावि नारितन् । इंगं स्पन्-अनानिदिगदिहिसारे. मीयतां कपमनीप्मितमां कि वस्तु दुलेनन्, अपितु न रिमपि तारन् । पहिसार रन दीपनां स्थानाचिनीर । १ -- -- मारिन्दरिया ! २ रू.साहिलविधापरी । मन्दिा । Awarent F .

·नानाविध मुफनन्य का कयेत्यये । किभूतेनार्थिना-लस्थान केनापि नाश्रीयते, अथ चान्यदपि पातफसंबन्धनिन्दिः श्रियो लक्ष्म्या. संपदश्च आश्रयणायाह योग्य न भवति । पर समयमारप, का दानवाक्य, तान्या विडम्ब पराभव प्रापि- स्थानमाश्रययोग्य न भवति । तत्तसात्सुधीविद्वान्विमलं मारा तन वस मिय देन्य च नाहितेन । तया-यहु अनेकवार या- (वजितम्) पातकरहितं चार्थिपाणिकमलं तस्या लक्ष्म्याः सपा पन, तनहा या लगा तामपि लम्भितेन प्रापितेन । प्रियव- वासवेश्म वसतिगृहं विदधीत कुर्यात् । विदुपा सपदर्पियो का तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैने गिरिभिन समुद्र याचमानेति ॥ यस्य पुरुषस्य जन्म उत्पत्तियांचमानाय । नम्य मानमवृत्तमनोरयस्य पूरणाय समर्था न भवति नेन। इय भूमिरनिभारवनी वत कष्टम् । न दुमेः, न गिरिनिन मुद्रः, भारवती । तेन पुमा यावान्भूमेभीरः, तानानादिमिती मान। र य दातयं वस्तु उपनीय स. पन नु कचिपुष्पादिना औपवादिना रवादिना चोपनिन । -- पर - - 4 मंति| हरमोदिनी नाव नणयानिदान " विविनयं उसने जानकदाचिदपि बनानन्दनितिन मायामा १२६ नैषधीयचरिते तं धिगस्तु कलयन्नपि वाञ्छा- अर्थिने न तृणवद्धनमात्र मर्थिवागवसरं सहते यः ॥ ८३॥ किं तु जीवनमपि प्रतिपाद्यम् । मीयतामिति ॥ अर्थीद्यथा तयेति संवध्यते। मयाऽयाचितमे- एवमाह कुशवजलदापी वाप्रार्थितमेव शीघ्रमेतेभ्यो यथा दीयतां तथा एपामभीप्सितं वस्तु कथं मीयतां ज्ञायताम् । अभीप्सितज्ञानेन विना दातु न द्रव्यदानविधिरुक्तिविदग्धः ॥८६॥ शाक्यतेऽतो कथितमप्यभीप्सितं ज्ञात भवति चेत्तर्हि अग्रार्थित- अर्थिन इति ॥ 'कुशवत्सलिलोपेतं दान संकरपपूर्वकम् । भेव दीयत इत्यर्थः । ननु ज्ञातेऽप्ययाचितं किमिति दातव्यमि- वचनाद्दर्भसहितं जल दानार्थिने दापयतीति सहित त्यत आह-'गत्वा यहीयते दानं तदनन्तफलं स्मृतम् । सहस्र- दातारं प्रयोजयतीति कुशवजलदापी उक्तिविदग्धः लेपोजिट गुणमाहूय याचिते तु तदर्धकम् ॥' इति वचनप्रामाण्याद्वान्छां रश्च द्रव्यदानविधिर्धनदानप्रकारस्य ज्ञापक यच्चान स . याचकस्याभीष्टं कलयन्नपि जानन्नपि यः एतद्याचनानन्तर दास्या- बूते । एवं किम्-दात्रा अर्थिने तृणवत्तृणमिव धनमात्र ।। मीनि अर्थिवाचोऽवसरं सहते प्रतीक्षते तं विगस्तु सोऽधम.। धनं न प्रतिपाद्यमभिलापमकृत्वा न देय, कि तु जीवनमरि : वान्छां ज्ञात्वापि प्रार्थनानन्तर दास्यामीति विचारयति सोऽधम इति अपि तृणवढेयाः । तृणदान इव प्राणदानेऽपि कोऽपि ।। किं वाच्यम् । तसादयाचितमेव देयमिति भावः । एषाम, कार्यः । अथ च तृणं दर्भस्तयुक्तं केवल धन न देयम् ।। 'कम्य च वर्तमाने' इति पष्टी। अभीप्सितम् ‘मतिबुद्धि- जीवनमपि उदकमपि देयमिति बूते । अत एवोक्तिविदग्धः।' इति वर्तमाने क्तः । कलयन्निति हेतौ शता॥ र्थिने प्राणा अपि तृणवढेयाः किमन्यदिति भावः ॥ प्रापितेन चटुकाकुविडम्बं पङ्कसंकरविगर्हितमह लम्भितेन बहुयाचनलजाम् । न श्रियः कमलमाश्रयणाय । अधिना यदघमर्जति दाता अर्थिपाणिकमलं विमलं त- तन्न लुम्पति विलम्ब्य ददानः ॥ ८४ ॥ द्वासवेश्म विदधीत सुधीस्तत् ॥ ८७॥ प्रापितेनेति ॥ दाता अविना कृत्वा यदध पातकमजति वि. पद्धेति ॥ पकस्य संकरेण संवन्धेन विगहितं निन्दित चिराहदानी दाना तपातक न लुम्पति परिमाष्टुं न श- धनादमदार सटिन्यायने दय, अन्यथा पातकं स्यादिति त्यर्थः । अन्येनापि विदुपोज्वलं देवायतन क्रियते ॥ पन्यदेवमुपनीय वदान्य- रिते मलिटमर्थिजनाय । मायनोनिविलत्वविया बानमन्ठदपनृत्युचिकित्मा ।। ८५ ।। ५४ रन पर दाने दयमकल्पामुदा बहाना । नग्मायाचकामिलापपूरण करणीयमिनि भा. ॥ 1-12 = दानका क्या अर्थनीकियांचन मा धनानि कृपणः खलु जीवं. ... ... ... नया जाननापन्न के- न मानेन युगकालमरण नन्य स्तृष्णयार्पयतु जातु परमे। रमन समारल्यानवयान न- तत्र चंप कुत्ते मम चित्रं -न र सनग्रमायादी यतु नार्पयनि तानि मृतो.पि ॥ ८ ॥ .... । नतीजनयु A " - ८ 1 । माद - . '', 4.inhtt ·पचमः सर्गः। ११७ , - - वित्वा लोनसगावाश ददातीत्यत्र नाश्चर्यम्, सुतोऽप्येप कृपणो गृताति तच्छोलं दिवि खमें कोटिगुणितं कोटिपारमितं वापि द. "तु पुन तानि धनानि नार्पयति न प्रयच्छनि तन च तत्र पुन' दाति दास्यति वा एवंशीलं दानपानं अधमर्ग चाचालक्ष र त्रैव वा विपये मन चित्रमावर्य कुरुते, मृतखापि लोभसद्भा- पनहोतारं सुकृतैः पुग्नै. हत्वा पारलौकिकं त्वलोकभवं उसीदं. त् । अथ च मृतः तनयं कृपण. धनानि नृपसंबन्धीनि राजाय- बुद्धिजीविकामलोदविनसरं कतुं यदि एति प्राप्नोति नानाति "नानि नापीणि करोति नापंचनि तत्रायम् । यो जोवन्कलैचिन्न- वा तहिं साधुः सजन एव एति नान्यः । एवंविधं दानपात्रं सा- सदाति स नृतोऽपि राई ददातीत्याधयम् । तलावावजीवति धुव्यनिरण केनापि न लभ्यते । लब्धे च तलिन्साधुना चिर- . गावद्दातच नुते राजा नेप्पतीति भावः ।। कालं स्वर्ग स्वीयते । तलावाचकमनोरथ पूरणीय इति भावः । कुसीदनसीदकर्नु साधुर्यवेति तहि सुकृत कृत्वा, नान्येन प्रका. माममीभिरिह याचितवद्भि- रेति वा । अन्योऽधनों द्विगुणाधिकं न ददाति, दानपात्रम- विजातमवमत्य जगत्वाम् । धनत्तु वाधुपिक एकगुणं गृहीत्वा कोटिपरिमित ददानि तत. यद्यगो मयि निवेशितमेत- वेतादृशमधनग साधुरेव सुकृतैरेव मामोति नान्योऽन्येन निष्क्रयोस्तु कतमस्तु तदीयः ॥ ९०॥ योपायनेति वा । 'कुतीदं वृद्धिजीविका' इत्यमरः । दायि, भवि- पनि गन्मादयः इति भविपदय गिनिः, भावसकाधमग्यो..' मामिति ॥ इह जगत्यां भूलोके दातृजातं वदान्यनाबनवन- इत्याधन वा । तद्योगे अनोभविपदाधनयंयो.' इति पटी नाटत्य नां याचितवद्भिर्याचनानैरनीभिरिन्द्रादिमि. नपि य- निधालोटेगुणितमिति कर्मणि द्वितीया। पारलौक्रिन, अ- ो निवेदितम् । इन्द्रादयो यत्व याचना जाता इत्यसाधार- ध्यानादियु लोकोत्तरपदाच इति वक्तव्याइनि अनुरातिकादे- न मन सीर्ति. कृता एतसा तनिको विनिमय तदीय पागदुभयपदवृदि.॥ दादिमबन्धी क्तनलुकः पुन. तदार्थः अस्तु भवतु । इन्द्रा- मे पूर्वनन्य. सोऽपि चेदयाचिप्पत तेन च तेवः किंचिद- एवमादि त विचिन्त्य मुहूर्त सत तहिं तदेव वस्तु कीतिविनिमय सननविपत्, न त्वेवनि तानवोचत पतिनिपधानाम् । तत्कीर्तिनुल्यमेनेन्दो वितरली विनिमय वस्तु नान्नीति भावः । अधिदुर्लभमवाप्य सहपो- तपश इति वा । स्वरोके वर्तमान पत्रवृक्षादिदातृवर्गमिति । दानं तात्तिष्टत, सोक्तिरणस्य मूल्यनपि दातव्यमित्यर्थः ।। न्याच्यमानमुखमुलसितथि ॥९३ ॥ एवनिति ॥ न निपधाना पतिनंल एपना जीवितामधि- लोक एप परलोकमुपेता इलेप्रति मुदत सग मिचिन्य चार तानिन्द्रादीन रोचत । हा विहाय निधने धनमेकः । कि भूतान्-अधिना दुग्न काचमानस कामानल मुनमुत्तम. इत्यमुं खलु तदस निनीप- तथि ऊदनगोमनगर सहगन् । वावरुदीना प्रमग्नु मे दु. लर्थिवन्धुरुदययचित्तः । ९१ ॥ न, तं तु प्रसनुसनगर मारनिनिसिपालि महर्ष जातनिलयं ॥ लोक रति ॥ एप रोको निधने नरगे प्राप्त धन विहार एक पानहाय एव परलोरमुरेता गमिपति हा स्टन् । इति हेतो नालि जन्यजनबनिभेदः तु नितिनुदपन्नी उदिता दया यलिग्भून चित्त ननो चल नत्यमनजनितो जनदेदः । पियन्युचरण नुहदव दानुलीपख तद् बनननु पर वीप यः खटु तन्ममृतादं कि परकानं जन वा तिनापति ननुमिति । सतु उसे दिने दत्त परलो तदधिरनुपनिात च । अन्योऽपि दृझिमजनमुपैति नुधावान् ॥ ९४ ॥ पन संस्थान सरा स्थानान्लर पलेशारिन र गच्छन नातीनि जन्मनको करनी चरमोना । सुरुमा धनाद तत्थान प्रापयति । पता, र गला' उर दो नान्न, नरइतरह न २ रन बरेली जन , दयुनतम सरन् । उनचर महरा दानपावनधननिहक- बन गय मन र मनोनिमय बाहि कोटिगुपितं दिवि दापि । न सामने नमः । - नदी सापुरेनि स्वदि तुं "र. पारलौकिकामोदननीदत् ।। २२ ।। ( दाउन्ड ܝܗ ... r - ·एवमिति ॥ अथ कार्य कैतवगुरुः कपटाचार्यों बृहसों शकः नलं प्रति स्वीयाननलादीनपि प्रति वक्रभावेन वह प्रतीति ॥ सर्वसहनं व्रतं सर्वभारादिसहनलक्षणो नियमः येमहि इच्छामः । कान्त्या वशितया च नितरा जितः सरोवे पाणीति ॥ हे मही पृथ्वी तस्यां मिहिकांशो चन्द्र नल, न तलाजन्मोत्पत्तिर्यस्य एवविधं कर्म व्यापारः सुकृतरूपं कर्तृ इमां तत्संबुद्धिः चिरस्य चिरकालं सराद्गीति भय निरस विरहनत उत्प्रेक्षायां वा । 'सर्वसहा वसुमती' इत्यभिधानाद्मेः सर्वसह- सा यथासान्वृणीते तथा प्रयत्न कुर्वित्यर्थः । जितसरत्वाचव दता माह-महह जाय । यत् यूयमपि दिनाथा अपि भूमिमस्पृशन्तो- नान्य प्रति । अथ च स्वीयानपि वञ्चयति-अह दमयन्या । ऽपि निजे खीय पादपयोते. चरणकमलैः कृत्वा अस्या भूमे. णिपीडनं कामये । किभूतम्-मह उत्सवोऽस्त्यस्मिन्निति नहि। निर्दवान प्रतिष्ठापितेनन् । सर्वापराधसहोऽपि देवत्वं लभते निरस्य त्यज्य यसान्निर्जितसर । निरस्य, अस्यतेर्लोडन्तम् । लम्बो न कार्य इत्यर्थः । भीति सर जानीहि दूत्याकरणे विन्य कुरु, चिरस्य विलम्वमिति यावत् , निरस्य त्यति वा । दूत्ये। वा मत्त. शापादिभीति स्मरणीया । भीतिम्, कमंत्वरिवा मनकं वा किं याचयिप्यन्तीति त्यक्तभये वीरसेनतनये नलेशि भूमि सलु निश्चयेन देवी प्रत्यनिष्टिपत् प्रतिष्टापयामास । खलु, दु.खं विहाय अन भैमीविवाहोत्सवे निपये नोऽसाफ दून्य हुन् । ११८ नैषधीयचरिते m - द्यूत वस्तु पुनरस्तु किमीहक् ।। ९७॥ " : । एतत्सत्यम् । यसादित्यादि पूर्ववत् । पूर्वव्याख्यानादेतद्याख्यानं तेन वश्चरणमर्चतु सोऽयं ज्यायः । 'अमृतादाम्' इति पाठे आदित्यस्य हलन्तत्वादापि तनू- मित्यस्य विशेपणत्वेन योजना । 'नास्ति-' इति अस्तिक्षीरादि- (वदस्ति)ना समासं विधाय पश्चान्नशब्देन समासः । अमृतादम् जीवितेति ॥ जीवितमवधिर्मर्यादा यस्य तत् ना! अमृतादामिति 'अदोऽनन्ने' इति विद ।। प्राणेभ्योऽप्यधिकं वा यत्किमपि वस्तु इतो मलक्षणात् नदिन मत्तपः क न तनु क फलं वा न्मनुष्यवालकाद्भवद्भिर्मनीपितमभिलपितम् । मोऽय नृपान्ये - युयमीक्षणपथं वजथेति । युप्माक चरणं तेन वस्तुनाचतु पूजयतु । ईदृग्वस्तु कि पुन ईदृशं परिणमन्ति पुनर्न: चूत । वाक्यार्थः कर्म । वालोऽप्यहं प्राणाधिकमपि दात्र याचने शक न कार्या, इप्सितं च कथनीयमिति भाव. पूर्वपूरुपतपांसि जयन्ति ॥ ९५ ॥ द्वयपूजने सामर्थ्याभावाचरणमित्येकवचनेन विनीतत्व सुन्तिर मत्तप इति ॥ तनु अत्यल्पं मम तपः क्व नु । अदृश्या अपि अर्चतिवादिः॥ यूयमीक्षणपथं दृष्टिगोचर ब्रजथेति फलं वा क । अपि त्वसंभावि- तमेतत् । बहुतपोलभ्यस्य फलस्याल्पेनैव तपसा दुर्लभत्वात् । एवमुक्तवति वीतविशङ्के तीदं फलं कथमित्यत आह-ईदृशं भवद्दर्शनलक्षण फलं परि- वीरसेनतनये विनयेन। णमन्ति जनयन्ति भवद्दर्शनफलरूपेण वा परिणतानि एतदाकार- वक्रभावविपमामथ शकः काणि नोऽस्माकं पूर्वपूरुपाणां पित्रादीनां तपांसि तदुपार्जितानि कार्यकैतवगुरुर्गिरमूचे ॥९८॥ पुण्यानि पुन. जयन्ति सर्वोत्कर्पण वर्तन्ते । मत्पूर्वजपुण्यैर्भवदर्शनं रीदृशं परिणमन्तीति वा । 'ईदृशान्यपि ददन्तीति' कचित्पाठ. । तत्र फलशब्दस्य विभक्तिविपरिणामेनेदृशान्यपि दुर्लभान्यपि फ- कुटिलाभिप्रायेण च विषमां दुष्टां दुर्वाधां च गिरमूचे ।। लानि नोऽस्मभ्यं ददन्ति तानि पूर्वपूरुपतपांसि पुनर्जयन्तीति न्सति-चीता गता विरुद्धा विविधा शङ्का वा यसात व्याख्या । 'परिणमन्ति फल न.' इति केचित् । तत्र ईदृश भव- येन विनीतत्वेन एवं पूर्वोक्तमुक्तवति सति ॥ दर्शनलक्षण फल परिणमन्तीति व्याख्या । ददन्ति, 'वा नपुंस- कस्य' इति शतुर्नुम् । 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येकत्वे 'नः' इति पष्ठी- पाणिपीडनमहं दमयन्त्याः चतुर्थीबहुवचनस्य नसादेशः ॥ कामयेमहि महीमिहिकांशो। प्रत्यतिष्ठिपदिलां खलु देवीं कर्म सर्वसहनव्रतजन्म । दूत्यमत्र कुरु नः सरभीति निर्जितस्सर चिरस्य निरस्य ॥ ९९ ॥ यूयमप्यहह पूजनमस्या यनिजैः सृजथ पादपयोजैः॥ ९६ ॥ वयं दमयन्त्या. पाणिपीडनं विवाहः, तल्लक्षणं महमुत्सब . - लानी पूजनं सृजय कुत्थ । भवन्तो यत्पूनां कुर्वन्ति सा देव्येवेति भव- नोऽस्माकं चतुणा मध्ये मम दूत्यं कुरु न त्वेपाम् । व टिपन, गौ चलि निष्टनेपित्' इनाकारः ।। जीवितावधि किमप्यधिकं वा यन्मनीपितमितो नरडिम्भात् । पञ्चभाव. । 'नः' पक्षे 'असदी द्वयोध' इत्येक ये बहुवचनम् । मरवान' साहित्यविद्याधरी । पत्र पिन- १ 'भत्र च्छेकानुप्रानो हेतु' इनि साहित्यनियारी। मादियविद्यावरी। 3 त्रिशा सच' माहित्यविद्यापरी महापुम्न के टिनालि। म.दिलवंगा रूपच' दर्शन माहित्यविद्यापरी । . ३ जगानुक ·पञ्चमः सर्गः। ११९ . .. स स वेद असिन्विपये राजान्तरं याच्यतां, न त्यहमित्याशयाह किंभूत. शको धनुध-शुद्धवंशजनितोऽपि विशिष्टकश्यपकुलो- पन्नोऽपि दृढवेणुजनितोऽपि च गुणस्य विवेकीयोंदायर्यादेः मौ- आसते शतमधिक्षिति भूपा- आंध स्थानतामाध्यतामनुभवन्ध्रयापि आश्रयो भवन्नपि । ऋजु स्तोयराशिरसि ते खलु कूपाः । शुद्धाशयमवर्क च सपझं लोकपालांशसंभूतत्वात्, यज्ञे हविर्दा- किं ग्रहा दिवि न जाग्रति ते ते नाद्वा सपक्षं मित्रं भैमीप्राप्तिल्पसमानसाध्यवादपि मित्रं पक्ष- भास्करस्य कतमस्तुलयास्ते ॥ १० ॥ सहितं च सायकमिव एनं नल शिनु. प्रेरयितुकामः प्रतारयितु. काम त्यकामश्च उत्तमवंशजस्य गुणाप्रयस च वक्रत्वं विरद्ध- आसत इति ॥ हे नल, अधिक्षिनि पृथिव्यां शतं बहुसं-मित्यपिशब्दौ विरोधद्योतको । 'अधासियाम् । धनुश्चापौ' इत्य- पाका भूपा राजान आसते तिष्ठन्ति । पर भूपत्वे तुल्येऽपि मरोक्तधनु शब्द. पुलिगोऽपि । शिप्नुः 'सिगृधि-' इति : बमौदार्यादिगुणबाहुल्यान्नहाशयत्वात्तोयराशिः समुद्रोऽति । ते तद्योगे 'न लोका-' इति न पैप्टी ॥ भूपाः खलु निधितं कूपा अगाधताभावात् । समुद्रापेक्षया कूपा तेन तेन वचसैव मघोनः यथा हीनाः, तथा त्वदपेक्षयान्ये राजान इति । तलाज याचिता कपटं पटुरुचैः। इति भावः। आधिक्यमेव समर्थयते-दिवि वर्ग तेऽनेकसं- रपाका. प्रसिद्धानन्द्रादयो ग्रहा न जानति स्फुरन्ति किम्, अपि आचरत्तदुचितामथ वाणी- तु प्रकाशन्त एव । परं ग्रहत्वे सत्यपि भास्करस तुलया सा मार्जवं हि कुटिलेषु न नीतिः ॥ १०३ ॥ म्येन कतमो नह. पुनराले, अपितु सूर्यसदृशो ग्रहमध्ये कोऽपि तेनेति ॥ उच्चैरतितरां पटुः प्राज्ञ. शेपवकोत्तयादिचतुर. स नास्ति तथा त्वत्सदृशोऽन्यो भूपो न विद्यते, अतस्त्वमेव याच्यस नलो मघोन इन्द्रस तेन तेन 'पाणिपीडनमहं-' 'स्वामिहकम- इत्यर्थ. । 'भास्करस कतमलु तुलाले' इति पाठे भास्करस तुला निवेश्य' इत्यादिवसैव कपट वेद स जानाति म अथ तदुचितां समानः क्तन आस्ते. अपि तु न कोऽपि । अधिक्षिति, सप्तम्यर्थे- कपदयोग्यां वाचमाचरदूचे । इन्द्रेण तथोक्तेऽपि नल कयमुक्तवा- ऽव्ययीनाव.॥ नित्यत आह-हि यलात्कुटिलेपु पुरुपेपु आवमकापव्यं नीतिन विश्वदृश्वनयना वयमेव भवति, किं तु कपटिषु कपटिनैव भवितव्यमिति न्याय. । 'प्रज- त्वद्गुणाम्बुधिमगाधमःमः। न्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिन.' इनि वामित्वमनिवेश्य रहस्से भारयुक्ते. नलेनापि कपटित्वमगीकृतं युक्तमित्यर्थः ।। नितिं नहि लभेमहि सर्वे ॥ १०१॥ सेयमुच्चतरता दुरिताना- मन्यजन्मनि मयैव कृतानाम् । विश्वेति ॥ विश्वं पश्यन्ति विश्वश्वानि सर्वसाक्षीणि नयनानि येपामेवभूता यततलाद्वयमेवानाधं गभीरं त्वदुगान्बुधि त्वगुण- युष्मदीयमपि या महिमानं समुद्रनवेमो जानीन. त्वगुणसमुद्रं ज्ञातुं नान्यत्व सानय वि जेतुमिच्छति कथापथपारम् ॥ १०४ ॥ वधनचनत्वाभावादित्यर्थः । सर्वे वयमिह भैमीपाणिग्रहणलक्षणे सेयमिति ॥ हे देवा., सेयमन्चजन्मनि जन्मान्तरे नयैव रहत्ये गोप्येऽर्थे एवं दूतत्वप्रकारेण त्वाननिवेश्य दूतत्वनप्राप्य कृतानां न तु पूर्वनै.' दुरितानामुचतरता अनितरा श्रेष्टता। निवृति परमं सुखं नहि नैव लभमहि प्रामन. । 'इहकन्' इति सा का या कथापधल स्थनमार्गस्य पारं परतार कथापथं पा. पाटे एकं त्वाननिवेश्यानियुज्येत्यर्थः । त्वत्सरशोऽन्यो नान्नि, रयति समाप्ति नयति वागगोचर युप्नदी यौनाकोणमपि महि- इत्यतो दूत्ये नियो(यु)चसे, न करिष्यति चेच्छापं दालान इनि मानं माहाल्यं जेतुमनिझामयितुमिच्छनि अमिलप्यति आज्ञारूपं भावः । अयमेव वरनाव । वयमपि गुणसमुद्रनगाधनेव जा- माहाल्यं अकरणेन विरद्धभापगेन च विनाशयितुं वादति । नीम , अत एव गाहितुनसमर्धा इति भावः । सर्वदर्शिमिरला- नवदाज्ञाकारलीया दूपगीया चेनि बुद्धिरत्पनेन्ययं । भवदाना मिस्त्वदुगसमुद्रो न दृए इति वा । सबै इनि पूर्वशोके नामपि तुहतेन बिना क्तुं न शक्यने, तनु नन न विद्यत इति भार । सहचरवचनां गोपायति । दृश्व इति 'दृशे पनि ॥ अथ च नहीं उन्मवचार म चानी नानोहारच मैनीमाप्चह- शुद्धवंशजनितोपि गुणस झार परानवितुं या चान्छनि नेय नवान्यजन्ननि हतानां दुरि- तानानानम्मंगानुशतरता मान यांनिशर । नपरमारनपदने स्थानतामनुभवन्नपि शक्रः । सोलि तलादीच्या नसा इनान्द्रपटोचिनो विति विमुरेनमृजुमाशु सपक्षं नो॥ सायकं धनुरिवाजनि वक्रः ।। १०२।। वित्थ चित्तमखिलस न वा शुद्धति ॥शको धनुरिव परोऽवनि तर कुटिरभ जात । धुर्वकार्यपरिपन्थि तु नौनम् । १ काजीमानुन्दर नरे साहित्य विद्यापी। न नाम की माहिलरियाधरी । औरत ! रहे साहिलविचाधी। माहिल्लविदागा - , . २ .

·न शनोति किंतु विसरत्येवेति दूत्ययोग्यो न भवामानि का। Nitis कादपम्, तपसा अपि यूयम् इशश कृत्वा वसिमि जीवामि सोऽह दूत्यागीकारादयानन्तर र h+1 मानन मयर पितरय दत्थ। ता काम्- तस्याः पुर. भावानां स्सेदम्तम्भादिमारिवाना गुप्ति गोपन ......' मानानाना- पामिहान्ग्रहानागाननुपम्यानिध्यापिनासन नानंदानव ना नना निगजिनमपि समन शानि। नया -: .....कदा हात यापहला मन्दार पामिमीन बिनAM • - T. नन५५ ।तपयनपि मनाया यामिति ॥ योऽहं मनोरथमयी संकल्परूपा या भैनों है। ६. यो ना मानी गुन्हा न। यो भम्या. म्बितुं क ईशे शन्नोऽस्मि, अपि तु न कयचित् । हि पुमि विधमिति कुत्र छमागे॥?? १२० नैषधीयचरिते हीगिरास्तु वरमस्तु पुनर्मा कानां नमहताम्, नसमासेन असाधूनां तृणस्यापि जाती . स्वीकृतैव परवागपरास्ता ॥ १०५ ॥ तृणजातीयमध्येऽपि, पूजने मम घृणा भवनि नका. जातिरेव श्रेयसी इति मम प्रतिभाति इति भावः ॥ वित्थेति ॥ यूयं यद्यपि विश्वसाक्षित्वादखिलस्य सर्वस्य चित्तं विन्य जानीय मयैतन्न क्रियत इति, तथापि धुर्याणां श्रेष्टानां का- उद्भुमामि विरहात्खलु यस्या यंचरिपन्धि कार्यप्रतिकूलं भैमीग्राप्तिलक्षणप्रधानकार्यविरोधि वा मोहमेमि च मुहूर्तमहं यः। मानं तु पुन. न कुर्याम् ज्ञातेऽपि ममाभिप्राये मौनं युक्तं न । नदेवाहन करोमीति । निष्टुरवचनभापणरूपा हीर्लजा वर मना- ब्रूत वः प्रभवितास्मि रहस्सं गम्नु वरम् । नौनिवादपरान्ताऽनिराकृता परस्य वाक् 'अप्रतिपि- रक्षितुं स कथमीहगवस्थः ॥ १०८ ॥ द्वननुननं भवनि' इति न्यायात् स्वीकृतैव पुनर्मा भूत् । तस्सा- उद्भमामीति ॥ योऽहं अत्या भैम्या विरहान्मुहुः पुनार दिनेऽपि मया स्पष्ट प्रतिषेधः क्रियत इति भाव । म्युन्मादयुक्तो भवामि पुनः मुहूर्त क्षणमात्र मोहं मुन्द्रांच दमि परिपन्धिपरिपरिणी पर्यवस्थातरि' इति च्छन्दस्येव निपा- प्रामोमि । अन्याः सप्तावस्था मयानुभूताः अधुना मुन्डामा तितः, तथापि नहाकविप्रयोगाद्वापायामपि साधु । 'प्रत्यर्थिपरि-क्षणे अवस्थे अनुभूयेते इत्यर्थः । इंगवस्थाद्वययुकः पन्धिनः' इत्यमरः । 'अनुपस्थितपरिपन्थिभिः' इत्युदयनाचार्यः । युष्माकं रहस्यं रक्षितु गोपायितुमन्त करणेऽवधारयितु यदा परिन. पन्थयात आगोति कायं तच्छील परिपन्थी इति तास्मि शक्तो भवितासि ब्रत कथयत, अपितु न कथाचिका गिनो समर्थनीयन् । बरे विशेषानिपातयथ्यं न शयम वाक्यार्थ. कर्म । भ्रान्तो रहस्य गोपायितुं समयों न भरते, * fan' इस पाटे लो॥ स्याग्रे कथयति । योऽपि मूर्छालो मूर्खश्च स मनसि रहस, चन्मनी विमलदर्पणिकायां मंमुखसमसिलं खलु तत्त्वम् । यां मनोरथमयीं हृदि कृत्वा नापि कि वितरथेशमानां यः श्वसिम्यथ कथं स तदने । या न यस सहनी वितरीतुम् ॥ १०६ ॥ भावगुप्तिमविलम्बितुमीशे पदिना गुम्मा मना उदार पिमलाया निर्मलायां दुर्जया हि विपया विदुपापि ॥ १०१ १. . . निमबर नप ययाय करणायाकरणीय . + पुन नीदर वियाना दातुं ना युतनि दुपापि पण्डिनेनापि विषया रूपादयो दुर्जया जेनुमशक्का लीकाया अपि यस्याश्चिन्तनेन जीवामि तस्य मम तस्याः पनि यामिह वर्गनुमही न- माझा कारे माविकभावा. स्फुदमुत्परन्, ततः कुतो तीन कावानि कथं वः। चिन्ता, इत्यनोपीयमात्रा ममानुचिता इति भावः । इनि पाटे निद्रा रोमि॥ नमस्ता जाता नन्य जापि ॥ १०७ ।। यामिकाननुपमृद्य च मादक १६ ---काया नमः यानि । तां निगक्षितुमपि क्षमते कः । . . . . . . , मानदिपया रविलक्षजयचण्डचरित्र नन् । नाद. 2.५ प्रदिनभ्य नतम्य यामिकानिति ॥ च मार मार rn पुन 4 . गर .... - क १ : 4:... ' , . 4.4t , ·पञ्चमः सर्गः । १२१ रुपे कुमारी याला मृद्वनी कोमलहृदया च कुन कुतोऽपि विश्व- अर्थिताः प्रथमतो दमयन्तीं यूयमन्बहमुपास्य मया यत् । सनि विधासं प्राप्नोति. अपितु न कुतोऽपि । एवंविधं चण्डमा- हीन चेद्व्यतियतामपि तद्वः सा ममापि सुतरां न तदस्तु हर्य बाला पलायिष्यत एवेलतोऽपि मम दूत्यमयुक्तमिति भाव.। एवंविधे कुत्र पुंतीति वा । रक्षणार्थ चामोऽत्यातीति यामिक. । अथिता इति ॥ मया यूयम् अन्वहं प्रतिदिनमुपास पूजा भत्त्यथै उन्, कालवाचिवागवायें ठ ।। विधार प्रथमत आदावेव दमयन्तीम् अधिता यद्याचिताः । तदै- मीयाचनं व्यतियतामतिकमतामपि मां प्रति याचने भैमीयाचनव्य- आदधीचि किल दातृकृतार्थ त्ययं कुर्वतां वो युप्माकं हीश्चद् नास्ति तत्तहि सा लजा ममापि प्राणमात्रपणसीम यशो यत् । सुतरा नास्तु मा भूत् । अतो मयापि भवन्तो भैमी याचितुं योग्याः आददे कथमहं प्रियया तत्- 'यत्रोभयोः समो दोपः परिहारोऽपि वा समः। नैकः पर्यनुयो. क्तयन्ताहगधेविचारणे ॥' इति न्यायात् । 'अप्रधाने दुहादी- प्राणतः शतगुणेन पणेन ॥ १११॥ नाम्-' इति वचनादप्रधाने कर्मणि 'अर्थिता.' इति निष्ठा । व्य. आदधीचीति ॥ प्राणमात्रं जीवितमेव पणतीमा मूल्यावधि- तियताम् कर्मव्यतिहारे सत्यपि 'न गति-' इति (आत्मनेपद). "यत्वैवंविधं यशः आदधीचि दधीचिनामकवदान्यपर्यन्तं दातृ- निषेधात्कर्तरीण. शेता॥ "निर्वदान्यैः कृतोऽघो मूल्यं यत्य क्लि भूयते यशः प्राणेभ्योऽप्य- किंच- "धिकं मूल्यं नार्हति । यशोऽयं दधीच्यादिभि. प्राणा एव दत्ताः, न कुण्डिनेन्द्रसुतया किल पूर्व - त्वधिकं किंचित् । अहं तद् यशः प्रागतः प्राणेन्यः शतगुणेन अ- तितरामधिकेन प्रियया भैमीलक्षणेन पणेन मूल्येन कथमाददेगी.' मां वरीतुमुररीकृतमारते । - कुर्वान् , अपि तु न कथंचित् । यदलेन मूल्येन लभ्यते तद्दहुना बीडमेष्यति परं मयि दृष्टे केनापि न गृह्यते, अतो यशोवान्च्यापि जीवादधिकत्यादेयत्वान- स्वीकरिष्यति न सा खलु युष्मान् ॥११४॥ वतां भैमीप्राप्त्यर्थ मया यलो न वियत एवेति भावः । अतिथी- भूप त्वया ब्राह्मणस दधीचेरपि प्राणा गृहीताः, किं पुनः क्षत्रि- कुण्डिनेन्दति ॥ कुण्डिनेन्द्रसुतया भैन्या पूर्व किल आदा- वेव मां वरीतुमुररीकृतमशीकृतमाते । किल श्रूयते वा । सा न यस नमेति भावः॥ भैमी दूत्यार्थ गते मयि दृष्टे सति पर केवलं सात्त्विकभाववशा- अर्थना मयि भवद्भिरिवास कर्तुमर्हति मयापि भवत्सु। दीड लजामप्यति प्राप्त्यति । युप्मान् खलु निश्चयेन न स्वीक- भीमजार्थपरयाचनचाटौ यूयमेव गुरवः करणीयाः ॥ रिप्पति । मयनुरागवशान्मम प्राप्ती भवत्यकथाकर्णनमाप कु- तत्त्यनिति भावः । वामनाचार्यवचनाद्रीडशब्दः पुंलिङ्गो घज- अर्धनेति ॥ नयापि भवत्तु अत्यै भैन्यर्थनर्थना यात्रा कर्नु- न्तोऽपि । 'नीडनावहति में' इति रघौ ‘ब्रीडादिवाभ्याशगतैः' "नहति उचिता। कैः कलिनिव-भवद्भिर्मयीव । यथा भवनि- ति नाघे नहाकविप्रयोगदर्शनात् । उररीकृतम्, भाने क्.॥ मपि यात्रा क्रियते तथा नयापि भवन्तु । यथा सा मां वरिप्पति 'तथा भवद्भिरपि कर्तव्यनिति भवन्तो याच्यन्त इत्ययः । क्षत्रि- तत्प्रसीदत निधत्त न खेदं यस दातृत्वमेव युनन्, न तु याचमत्वनित्यत आह-भीमजा दूत्यमत्यसदृशं हि ममेदम् । रूपो योऽर्थ. प्रपोजनं तत्र परं तत्पर पाचनचाटु प्रार्थनाप्रेयवचनं हास्यतैव सुलभा न तु साध्यं - तलिन्यूयनेव गुरव उपदेष्टारः करणीयाः । दिक्पाला अपि या- तद्विधित्सुभिरनौपयिकेन ॥ ११५ : चन्ते चेत्तहि नाहनां का कथा । भवतां चेदेतधुकं तहि मनापि युक्तमेव । गुरूपदेष्टमेव सिप्पः करोति । 'पावनवाचे' इति पाटे तदिति ॥ हि पलात्पूर्वोचप्रकारेण इदं दूत्यं मम भन्यमाश- प्रार्थनवचनाय । अर्थनादराब्दस भाववचनत्वात् , नयेत्यवानुले ननितराननुचितन् । तत्तलायतीदत ममोपरि प्रसन्ना भरत, रोद- करि तृतीया ने लोका-' इले पटोनिषेधात् । एवं भवद्भिरि- ननेनालद्वचो न कृतमिति चित्ते दुखमा पुस्त । अनौपायनानु- स्वापि कर्तुमित्वहंताबुपपदे शप-' इति तुमुन् । याचन- पायेन तवं विधिनुनिम्धिानुनिन्छनिर्भवनिहायतेंवोपहाल. वाटा भापितरून् । त्वनेव तुलना, न तु नैनील्म साध्नं सुलभन् । नदन्येन सायं साधनीपमित्व। १ जनम जन् र साहित्यविद्याधरी । ईदृशानि गदितानि तदानी- पिन साहित्यविचाधरी । वरपर गन्ना- मिलना न सान्निो देव। F: मन्ने सिर माक्लय्यम नलस बलारिः। ६ मगरले बीरातु । मतपयन देने शुमति ल तिमपि लयमानः " नाव. - पारोन खानुगाननविलोकनलोलः ।। ११६ ॥ जीवाती निन - R' ईशानीति । न लगन्द्रनदानी नन्दिन्मन्ये नलन - साहित्यविदार्ग। यस हरे. Cine'साहित्यविशारी। माहिल्यविदारी। ट.माहिरिदासी . 'स्त्र ·- याचमानमनु या च न तुष्टिः। अपापिर बनाने लगते लजां न प्रामोनि, अपि तु अङ्गीकृतपरित्यागालना कलको न, कि तु चिह्न शशः । तस्मादपदृष्ट्यादि क्या न कर खेलनं खल चकार नकारः ॥ १२१ ॥ नाक्षराणीति ॥ हे नल, अक्षराणि बाल्ये मानु पान त्वया नकार. 'न' इत्ययं शब्दो नापाठि कि नाधीतः किम् ।। पठितोऽपि नकारः अस्मृतो विस्मृत किम् । नकार Ent अर्थिचयस्य याचक्रसमूहस्य संशय एव दोला द्विकोशासन तस्या खेलन क्रीडनं चकार । सलून्प्रेक्षाया, निधये था। पूर्व याचकाभिलापे नेति कदापि नोक्तमद्यापि न THE नाप कोपि शतमन्युमिहान्यः ॥ १२२॥ अत्रवादिति ॥ जनलोऽनिम्त नलमनपीनना । शशिमा चन्द्रप्रभमिदमेनिस लय करथिन य ' 'नयामारमानाकर' मारिया १२२ नैपधीयचरिते इनि पूर्वोक्तानि गदितानि वचनान्याकलय्य विचार्य उपहासाथ क इति ॥ येन प्रार्थकेप्सितं याचकाभिलपित नापूर न किमपीपद्धसन् शंसति स वभापे । किंभूतः-अङ्गीकृतमपि तमेताह कः पुरुषो जगन्मुकुटे लोकालकरण भूते वः . पुनरनेन त्यज्यते-इति पश्यतेति विज्ञापनार्थ खानुगानाम- प्रसूतः, अपि तु न कोऽपि । अत्र कुले आदिवंशाप्रेशर ग्यादीनामाननविलोकने लोलेः ॥ कलङ्की अजनिष्ट जातः । कष्टं स प्रसिद्धो भवानपि 3 नाभ्यधायि नृपते भवतेदं भूत् । अङ्गीकृतत्यागावं कलङ्गी भविष्यसि ततयोन. . रोहिणीरमणवंशभुवैव । कुलं मलिनीकृतं स्मादित्युपहासः । तस्माद्यथा कुलस्य १२, भवति तथा कार्यमिति भावः ।। लज्जते न रसना तव वाम्या- पूर्व द्वाभ्यामपि कुलं कलङ्कितमित्युक्तम् इदानीं त्वयैवेवा दर्थिपु स्वयमुरीकृतकाम्या ॥ ११७ ॥ यापदृष्टिरपि या मुखमुद्रा नेति ॥ हे नृपते नल, रोहिणीरमणस्य चन्द्रस्य वंशे भव(ती)ति भून्नेन पुरुषेणैव भवता इद 'सेयमुञ्चतरता-' (५।१०४) इत्यादि 'कुन्डिनेन्द्रमुतया-(१११४) इतिपर्यन्तं नाभ्यधायि उक्तम् । च त्वाशय सकल: स कलङ्क: नकुलोत्पन्नो सगीकरोत्येव, अङ्गीकृतं च परिपालयत्येव, त्वया तु शीतभासि शशकः परमङ्कः ॥ १२० ॥ मोमांसोत्पलेनाप्यगीकृतमसोमवश्येनेव न परिपाल्यत इत्यर्थः । अधिपु याचकंए ‘जीवितायधि किमप्यधिकं वा-'(५।९७) इत्या- दरदर्शनम्, अदर्शनं वा या च मुखमुद्रा मौनं या वन- यापेति ॥ याचमानं याचकमनु लक्षीकृत्य वा दिना बरमान्मनैचोरीकृतमगीकृतं काम्य याचकाभिलपणीयं यया एविधा तर रमना जिहा बाम्यादकत्वादहीकृतस्यापरिपालना- रसंतोपः स सकलः समस्तस्त्वादशस्य वदान्यख, धीरस्य । कोऽपयशः । शीतभासि चन्द्रे परं केवल शशकोऽधिहम् । नारमुचिता । अनयाजीकृतं त्यया परिपालनीयमेवेत्यर्थः । अथ च, रोहिणी गीनत्वा रमणो वलीवर्द., तरकुलोत्पन्नेन बलीवर्दै- यमिति भावः । शशकः, 'अल्पे' इति कन् ।। नर या नोगम् । यो सुकं न करोनि स गोसदृशो मूर्खः पशुश्च, नाक्षराणि पठता किमपाठि समपि तास इत्यर्थः । बलीपदापि जिहया भक्षितस्य तृणादेवम- प्रस्मृतः किमथवा पठितोऽपि । गासने, एर नय निदा पाम्यान लगते तस्मात्वमपि बली- दांना उपहामः । वामस्य भागो वाम्यं दयन् । पक्षे वमन वमि- इत्थमर्थिचयसंशयदोला- करिव पाम, चानुग्यादिचाप्यन् ।। मदुरंग वितथं न कथं वा जीवलोकमवलोकयसीमम् । पेन धर्मयामी परिहातुं भीग्दो चलति धीर तपापि ॥ ११८ ॥ न कर न दोग्यनि यम। विनथमलीक या मिनि भावं. ॥ *न मरिना एवं जयन् । अहं जानामीत्यत अब्रवीत्तमनलः क नलेदं F-नन रन कान पार्मिकम्यानिधीरम्यापि + तिरेर नियममा 'पुण्यकीनी परिहानु लब्धमुज्झसि यशः शशिकल्पम् । • . ' । नामी इन इव । अहो इन्याश्चर्य । कल्पवृक्षपतिमथिनमित्थं नदी यानी त्वया न दा- र जन जामुन्टे वः नातिन वन । बिजनिट करना 7 दिलश्यार यापान । मानना न ॥ १२॥ दीवानुमायामामारिया गए ! ' +E....' . . #mary ': मायाग।..।। + 3 ·पञ्चमः सर्गः। १२३ २ -~- एज्झसि त्यति। इदं किम्-इह भूलोके अन्यो नलादन्यः नैनयोरपि वृथाभवदर्थी कोऽपि करपवृक्षस पति शतमन्यु शतक्रतुमित्यं पूर्वोक्तप्रकारेण हा विधित्सुरसि वत्स किमेतत् ॥ १२५ ॥ अर्थिनं याचकं नाप न प्राप्तवान् । सर्वामिलापकरः कल्पवृक्षोऽपि प्रदश(ग), या शतयज्ञकारी, तमिन्दं याचकं नल एव प्राप्त रोहण इति ॥ कठिनानां निठुराणां पापाणादीनां मध्ये यः वाजान्य इति यशो न त्याज्यम्' इति कल्पवृक्षोऽपि यन्मनोरयं किमपि लोकोत्तरो निष्ठुरो रोहणो विदूरोऽदिः मेरुः अथ च नि- पूर्ण फतुं न समोऽभूत् , त्वं तु समर्थः। शतनन्युरिति पानस्वं कृपाणां कृपणानां मध्ये लोकोत्तरः कृपणो यो विदूराचलः, यापि सूचितम् ॥ कामधेनुः सापि पशुरेव गौरेच, अव च, एनयो रोहणकामधेन्यो- 'रपि संवन्धी अर्थी याचको वृथा निष्फलो नाभवत् , कि तु मफ- न व्यहन्यत कदापि मुदं यः लो जातः । एनयोविपयो वा । हा कणं हे वत्स, किमेतत् अधि- खासदामुपनयनभिलापः। प्रातिकूल्यं विधिसुधिकीपुरसि । अचेतनेषु कृपणावधिः कठिना- तत्पदे त्वदभिषेककृतां नः वधिश्च रोहण , चेतनेषु पञ्चवधिमूर्खावधिश्च कामधेनुः, तान्याम- स त्यजत्वसमतामदमध॥ १२३ ॥ प्यर्थिनेऽभीष्टं दीयते । त्वं तु मृदुरित्तो बुधोऽपि, ततो देयमेवेनि नेति ॥ अभीष्टसाधनात्त्व.सदां देवानां मुदं हर्पनुपनया- भावः । किमिनि सानान्यनिर्देशानपुसकत्वम् । एनयो., अन्वादेश नयन योऽमिलापः कदापि केनापि न व्यहन्यत व्यर्थीकृतः । एनादेशः । रोहणो वैदूर्यः पर्वतो वा ।। तत्पदे अभिलापत्याने बदमिकं तवामिपेकं स्वाभीष्टसाधनाय याचितश्विरयति क तु धीरः कृतां कुर्वतां नोऽलाकं तोऽमिलापो नादृशः कामपूरणसमधोऽन्यो प्राणने क्षणमपि प्रतिभूः कः । न विद्यत इत्यसमतामई असान्यविपयगर्वन् अब सजतु । शंसति विनयनी दृढनिद्रां कानपूरणे त्वमेव सनये इत्यर्थः । व्यहन्यत, कर्मणि तङ् कर्म- कतरि वो ॥ द्राहिमेपमिपघूर्णनपूर्णा ॥ १२६ ॥ अब्रवीदय यमस्तमहृष्टं याचित इति ।। धीरो याचितः सन् क नु कुतः चिरयति का. वीरसेनकुलदीप तमस्त्वाम् । लविलम्वं करोति, अपि तु न । कुत..-क्षणमपि मुहूर्तमानमापि प्राणने जीवने का प्रतिनूलग्नकः, अपि तु न कोऽपि । अथ च को यत्किमप्यभिवुभूपति तरिक ब्रह्मा प्रतिभूः विध्यधीनं जगत् । को नसा प्रतिभूरिनि कार्वा । चन्द्रवंशवसतेः सदृशं ते ॥ १२४ ॥ तक्त.-दाग झटिति निमेपमिण नेत्रसंकोचच्याजेन पूर्णनेन तन्या पूर्गा द्विनपनी दृढनिदां मरणं कथयति । द्वारइनिहानिति अन्नवीदिति ॥ अथ पमो भैनीमाप्तिविघ्नसंभावनयाहट वा । यावता कालेन पुनरपि निमेपो भवति तावत्येव काले मरणं दुःखितं तं नरमप्रवीत्-'हे वीरसेनपरत्व दीप प्रमशक नल, भवतीति निर्मपतुल्यं नरणन् , तलादिदुपा त्वयाविचारितं शीघ्र 'तमो भैन्यप्राप्त्य(प्ति)संभावनजन्यं दुःख यत् त्वां किनपि अल्प-नेव दातचन् । नरगल शोधप्राप्तिनयात् । अतिनिद्रितोऽपि ननिर्वाचं वाभिभूपत्यभिभवितुमिच्छति तत् चन्द्रवंशवसतेश्व- * न्द्रवंशोत्पनस ते तव कि सदृशमुचितन् , अपित्वयुनन् । चन्द्र- धुर्णते॥ 'वंशोत्पत्रो हि प्राणानपि ददाति, तदुत्पबेन त्वयापि तथैव भवि- अभ्रपुष्पमपि दित्सति शीतं 'तव्यं, न त्वन्पति भावः । अथ च दीपरूपं त्वां पदन्धकारननि सार्थिना विमुखता यदभाजि । बुभूपति तचन्द्रवंशवसतेले विनुचितन्, अपि त्वनुचितन् । दी तोककस खलु चनुपुटेन पर तमसानिनवो न युक्तः, तत्रापि चन्द्रवंशवसते. चन्दला- म्लानिलसति तद्धनसद्धे ।। १२७ ।। न्धकारेणानिनवो न युक्तः, अतत्तइंशोलवल तवापि तलात्परा- भयो न युक्त इत्युपहानः ।। अनेति ॥ लोकमल चातकत्साधिना याचकेन पुटेन ना प्रतिदा विनुसता परास्वं यदनानि आनिता तबलु वजा- रोहणः किमपि यः कठिनानां देव हेतोः, तलादेव हेतोरित्युप्रेशा पा । हानि. चावरेनुन्य. कामधेनुरपि या पशुरेव । अनिताशीतिः घनन नेपनन्हे उघसनि सोनने । किनूने पन. सटे-पीतं गीतलनपं जलं दिनति दानुनिन अनि । १.अनुमना करते साहित्यविद्याधरी । चातन पाचित बले काटविटमान्यानां इशामरलगनर- २ परेने सरल...न्तेि साहिलरियाधरी। शो जातमिति भावः । अथर-लोकएर कमोविनिय གྱི། ནོ པ ::༣ ཀནg: ཡོག་སྟེ मेरा तलापिना सुसन परागरं पदाभिनन्, ननलाल मेन्ये कानपूरमोन्ह, मुन्न तर सने सनर' ते पुरते न्यानरउनति । प्त. गोदर दारिदार प्रनारे सुसरावयोधा । ३ सदरेच साहलविवारी! समतुलनार दत्तु दान पर सिमाना रहान्द- - चलो रन पर नाले परमदेने दुन सरन् ।। जमा पद निभान नजर' १.77' महत्वदनं। . निरस्तुसावोधे । • र साहित्यनिवारी ! ' ते साहित्यकारी। १८ ·गुणवती पनी न पीडयति । नियः कृते कीर्तिन यात्र वयं यं त्वामर्थयितारः । अहो आश्चर्यम् । येऽन्यसै पर समर्थास्ते वयं तव याचका जाता. । स एवभूतस्त्वं पुनः नगर नल, खलु निश्चितं नोऽसाकं मनोरथमानं केवल मार | पूरय परिपूर्ण कुर्विति नैव, कि तु इन्द्रादयोऽपि यस्याथिको विन्ध्यो दैत्याचली अद्य यावदपि एतावन्तमपि कालं विचलितं अन्ये यानसान्प्रति परं केवलमर्थयितारो न तु दातार इसका केवलेन कुसुमेन विधत्ताम् ॥ १३३॥ शयितां याचकतां गतेयु सत्सु म्लाना विनष्टप्राया दानजा अर्थितामिति ॥ सुरशासी करपतरु. सुरेपु त्वयि । साहित्यविद्याधरी।४'माता' इनि जीवातुनमतः पाठः। ५ 'अत्र धरी । २ 'जत्र च्छेकानुप्राम.' इति साहित्यविद्याधरी । ३पहर १'नत्र व्यतिरेकनमासोक्त्युपमानिरोपसकर.' दति साहित्यविध नगनीगनारते - - - N स्यापि जीवितपर्यन्तमयशो भवति किं पुनरिन्द्रादीनां पराग. प्रेगसी जिनमुधांशुमनश्री- स्वेन, तस्सारवया शीघ्रमेव देयमिति भावः । पक्षिणोऽपि निमुन- तया मेघेऽपि म्लानिरलसति, किं पुनरन्यनेत्ययः । तस्मादित्रा. गो न मुन्नति दिगन्तगतापि। दीनां तत्वतो विमुसत्वेऽयशो भावि इति कि वक्तव्यमिति भावः । भङ्गिसंगमरजदगर्थे 'मेघपुष्पं धनरसः' इत्यमरः ॥ कः कदर्थगति तामपि कीनिंम् ।। १११ अचिवानुचितमक्षरमेनं प्रेयसीति ॥ प्रेयमी नियतमा तगा-जिना निरस्कृता पाशपाणिरपि पाणिमुदस्स। लनामुमांशुमुनाना सुगन्नन्नाप्रमुखाना तारकादीग कीर्तिरेव भवतां प्रियदारा शोभा पनलिमा यगा, निना नन्नप्रारम्भशोना या . दाननीरझरमौक्तिकहारा ॥ १२८ ॥ पा, प्राणेधरी न जितनत्रा मुगश्रीगंन्या पुरविधा, या दिगन्तगतापि दिप्रान्तगता न मुनि राजनि ॥ ऊचिवानिति ॥ पाशपाणिरपि वरुणोऽपि पाणिमुदस्सोयम्य फीति भनी विनधरः संगमो गगाः मा भगिमगमा एवन्ना, एनं नलमुचितमक्षरं वचनमित्यूचिवान् । इति किम्भरता दर गुगाशी तम्या अयं निमित्तम्, अब चाँ: भवादृशां राज्ञां दाने क्रियमाणे यो नीरझरो जलप्रवाहः स एव रचना यम्या एपरिधा दर यसा. तहते क. कदाति मौक्तिकहारो यस्याः सा कीर्तिरेव प्रियदाराः प्रेयस्यः प्रिय., न तु अपि तु नित्यां कीति निहायानित्या प्रेयसी कोऽपि न राजकन्याः, ततः कीर्तिरव त्वयोपार्जनीया नाकीर्तिः । पाणिमुद- तलाकीतिरेन त्वयाप्युपागनीयेनि भावः । अथ में स्येति याचकजातिः ॥ वागनिमंगमनं भैम्या. सूनितम् । अन्योऽपि दुष्टमपक्ष्या चर्म वर्म किल यस्य न भेद्य यस्य वज्रमयमस्थि च तौ चेत् । कुरिमतो दुसरूपोऽर्थ कदधः, को कदादेशे अशआद्यपि वा तद्वती करोतीति णिचि णाविष्टवत्-' इति टिलोपे स्थायिनाविह न कर्णदधीची वा पीढयतीति तात्पर्यार्थः । एवं कदः लयतये तन्न धर्ममवधीरय धीर ॥ १२९ ॥ यान्वरं प्रति परेऽर्थयितार- चर्मति ॥ यस्य कर्णस्य चर्म त्वक् न भेद्यमभेद्यं वर्म कवचं स्तेऽपि यं वयमहो स पुनस्त्वम् । किल श्रुतौ । येन कवचनिर्माणार्थ त्वग्दत्ता, यस्य च अस्थि वज्र. मयम् , वज्रनिर्माणार्थ येन दधीचिना स्वीयमस्थि दत्तं तौ एवं- नैव नः खलु मनोरथमानं विधौ वदान्यौ कर्णदधीची अपि इह भूलोके चेद्यस्मात्स्यायिनी न किंतु मृतावेव । तत्तसात् हे धीर प्राज्ञ, त्वं धर्म नावधीरय यानिति ॥ परे अन्ये पुल्पा पान न. मावज्ञासीः । धर्म एव स्थिरतरो नतु ख्यादिसुखं चेति भाव. ॥ यितारो याचनशीलाः, वरमुहिश्यामानर्थयितार इति वा अद्य यावदपि येन निवद्धौ न प्रभू विचलितुं बलिविन्ध्यौ । आस्थितावितथतागुणपाश- स्त्वादृशा स विदुपा दुरपासः ॥ १३०॥ इति यशोभिः दिशोऽपि दिगन्तानपि पूरय । अद्येति ॥ येन सत्यप्रतिज्ञत्वगुणलक्षणेन पाशेन निबद्धो बलि- तव महती कीर्तिभविष्यतीति भावः । 'यान्परम्' इति प्रतिज्ञातमनिर्वोढुं न प्रभू समयों न जातो, किं तु ताभ्यामगीकृतं अर्थयितार , ताच्छील्ये तृन् ॥ यदशेन परिपालितम् । एक. पाताले स्थित', अन्यश्च यदशेन अथितां त्वयि गतेपु सुरेषु न वर्धत इत्यर्थः । स आस्थितस्याङ्गीकृतस्यावितथता सत्यता तल्लक्षणो गुणः सूत्रं च तल्लक्षणः पाशो रज्जुः सत्यवादितागुण. म्लानदानजनिजोरुयशःश्रीः । त्वादृशा त्वद्विवेन विदुपा पण्डितेन दुरपासो दुर्लया। अङ्गीकृत अद्य पाण्डु गगनं सुरशाखी परिपालयेत्यर्थः । दैत्यपापाणाभ्यामप्यनीकृतं सत्य कृतम् , अत- त्वयागीकृतं निवाढव्यमिति भावः ।। शूर पूरय दिशोऽपि यशोभिः ॥ १३२॥ . . । १ मत्रोन्प्रेक्षा पञ्च' इति माहित्यविद्यारी । 'भत्र च्छेकानुप्रामो स्पाच' इति साहित्यविद्याधरी । ३ अत्र निगरो हेतुश्च' इति 10. ९ ' इति साहित्यविद्याधरी। दानानिनोर' इति पाठन्तिलकजीवातुसाहित्यविद्याधरीसमत ।

·पञ्चमः सर्गः। १२५ : " वीया सहजा वा उी महती यश.श्रीः यत्वंभूतः सन् अच इति वाक्यप्रतिपादितत्व धर्मस वेदेकगम्यत्वोक्तधर्मोऽोऽभिधेयं विलेन कीतिरहितेन कुसुनेन पुप्पेण कृत्वा गगनं पाण्डु श्वेतं वाक्याथों वा यस्याः सा धर्मप्रतिपादिनी । तथा-श्रूयत इति वेधत्तां करोतु । एतावन्तं कालं कीर्तिपुप्पाभ्यां घेतं कृतं, त्वया श्रुतिरित्यन्वितमनुगतार्थमास्यापदं नामपदं यत्सा एवंभूता च। कीर्तेरपहृतत्वावलेन पुप्पेणेति भावः ॥ अध च-प्रतिश्रुतिः प्रतिवचनरूपम् 'अस्तु श्रीपट्' इत्यादिवाक्य : 'हात्सतैव तुलभा, न नु साध्यम्' इत्यलोत्तरमाह सापि इष्टं यागं प्रति भवति, स्वरैरुदात्तादिभिराहादिनी च 'भवति । अथ चत्वत्कोतिरूपा ब्रह्मप्रतिपादिका शुनिः त्वया प्रवसते भरतार्जुनवैन्यव- कीयमाना सदा पख्यमाना वा वेदान्तश्रुति. श्रवणमननादिद्वारा स्मृतिधृतोऽपि नल त्वमभीष्टदः । त्रैलोक्यं पवित्रं कुर्वाणा, यद्वा सत्त्वरजत्तमोरूपेभ्यस्त्रियो गुणेन्यो स्वगमनाफलतां यदि शङ्कसे भवाति विभ्यो भूत्पत्तिर्यस्येति वा त्रिभु । सृष्टयाधवस्थात्रय- तदफलं निखिलं खलु मङ्गलम् ॥ १३४ ॥ सहितत्वमिति यावत् । तच तद्वनं चानिगहनं संसारारयम् । गृ. थवा पदम् । निवृत्तिद्वारा पुनाना शुभ्रत्सातिनिर्मल्स निदोपत्ल प्रवसत इति ॥ हे नल, भरतार्जुनवैन्यवत् भरतः शाकुन्त-'ब्रह्माद्वैतत्योपदेशाद्रयाणां श्यपदार्थाना कृष्णपीतादिनामसंबन्धं टेयः, अर्जुन. कार्तवीर्य, पृथुर्वन्य. तद्वन्स्मृतिस्तः निगोचर. लुम्पति । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इति भुते 'एकमेवाद्वि- ‘मृत इत्यर्थः । एवंभूतोऽपि नलः प्रवसते देशान्तरगामिने पुरु-'तीयं ब्रह्म' इत्यादिवचनादादेमिथ्यात्वसाधनानामादिविकार नि- यानीष्टं ददातीत्वनीष्टद. स वं वगमनस अफलतां नष्फल्यं राकरोनीति धनिः। धर्मायोमिति कचित् । इष्टम् , 'इपु इच्छायाम्' दि शसे संभावयसि तहि निखिलं समन्न चैन्यादिलरण- अलायजेत्रकर्मणि भावे चमः।यजे. संप्रसारणं पत्वष्टुत्वे च । इटि- लक्षण माल शकुनादि च त्वदृष्टान्तेन खलु निश्चितनफलं नि- मित्यमरादयः सर्वेऽपि व्याचक्षते 'इष्टियोगेच्छयो.' इत्यादिना, तत्तु फलन् । 'पैन्यं पृथुन्-' इत्यादीनां लरणत्यापि वैययंप्रनगा- शिष्टप्रयोगाज्ञातव्यम् । विदोपतु अन्धविन्तरभयान लिप्यते । : स्वगमननैफल्यं त्वया नाशनीम् , अतो गच्छेत्यर्थः । भरता- 'इष्टम्' इत्येव पाठ. साधीयानित्यलम् ॥ -देवत्वयीति वा । भरतादेरभ्यहितत्वात्पूर्वनिपातः ।। 'इष्टं न प्रति ते प्रतिश्रुतिरभूद्याद्य वराहादिनी यं प्राभूत सहस्रपादुदभवत्पादेन खजः कथं धर्मार्था सृज तां श्रुतिप्रतिभटीकृत्यान्विताख्यापदाम् । स च्छायातनयः मुनः किल पितुः सादृश्यमविच्छति । त्वत्कीर्तिः पुनती पुनखिभुवनं शुभ्राद्वयादेशना- एतसोत्तरमद्य नः समवनि त्वत्तेजमा लाइने द्रव्याणांशितिपीतलो हितहरिन्नाम्नान्वयं लुम्पतु १३५ साहस्ररपि पगुरद्विभिरभिन्यक्तीभन्भानुमान १३६ : इष्टमिति ।। हे नल, नोऽसाफ इष्टनाकारित प्रन्युद्दिश्य स्व. यमिति ॥ सहगामइमपरन जय च महामकिरण मग राहादिनी अलदाहादनान्स्वर्गानन्ददायिनी स्वरेणागीकारसूचक. य मानून प्रसून गन् म मायानाकर मूसंपनमा सना 'पुरः मान्वरेण पानन्दिनी तथा-धर्मार्था धर्मप्रयोजनिशा या तर सनेश्वर. पादन घर पेन र स्थानमन । गहमारगर प्रतिनि, 'जीनितावपि रिमपधिक पा- ( ५९७) इत्यादिका पुत्रेण सहसचरन नदिनसम्, र नुको । कि प्रतिज्ञा भूजाता ता प्रतिधुनिमदानी सत्यत्वेन अतिमनिनटी. यला सुत पिनु मानविन । कारागार कृत्य पेदलसी कृपा अन्वित भुते. प्रतिभा प्रतिवनिरिति सार्थ. पानारमन्ते' ले न्वापान, तमलान र दो ना. कमारवापद सज्ञापद पसा एजनूना न पुरु । सत्या पित्यर्थ.। ललितल नोडलांचाच न दुम नुनर मनाने का।। सुनिप्रतिभट येहि प्रनिश्रुनिशद सार्यको नवनि । सत्ययेन कि कुन् सजता लानेफनविरे माहव महमार. स्वीय पचन मुवन्तर कुविदर्भ । अलीकृत परिपारपति भावः । पारमानिसले. सदरदनोनिननीयवाना। पुन प्रतिभानिखी सला प्रिनुवन हिरो पुनतो पुनाना, अत रिट दुसाना दुपरेन । म.. अप परस्पर पूजा बलि शुस तप अपनत तेलोपारिन् तरू परस्टमन पर सम्पादेशनापरणार इलामा पस्ना दिदीललोतिहारता रहन्ट' इलनर । नानाद, माना' ५६ रमनीलाना पीना नाम मक्षा तब अमर बम, पदसातादेन . , मरन:- ६ सपना बिनास । सर सिर नीसा । हले, इत्य करना... : ... सामान पर शानदार बल-'रन . निर्मका समान । मोकारो र '. सारे सपने, र कोश ४ मा मापा, ५ ... - • रूस ! :-- an -- . २ ·। नलेति ॥ ते देवा यत्र नलदेवानां संवादोऽभूत्तस देशसान तथा-तध्ववीक्षार्थ नलमार्गावलोकनार्थमिवानिमेया निश कदा समागमिप्यतीति नलमार्गप्रतीक्षार्थत्वेनोमेक्षितर। तमिति ॥ स तदीयो नलसंवन्धी रयो भूमेरिन्द्रय मामला कुण्ढिनमित्यास्यापदमात्रेण संज्ञापटेनैव गुप्तां गोपितानमराको तां पुर क्षणेन शीघ्रमाससाद प्राप । स्वरूपतः साक्षादमराम दृत्यायेति ॥ अथ दृत्याङ्गीकारादनन्तरं दैत्यारयो टेवानेपां परं कुण्डिननामधेयेति विशेप. । क. कमिय-तप-प्रभाव पनिरिन्द्रत दून्याय दूतक्रमणे प्रवृत्त उद्युक. द्विपां निपेद्धा मनोरथ सिद्धिमिव मनोरथदृष्टान्तेन रथस्यातिजवनत्व सूचित १ 'मत्र देशानुप्रामोकार , अंग्रेन्द्रवत्रोपेन्द्रवन्नामानिप्रिल टसीचकार । तां प्रति यत्रावित्यर्थः । चतुणा दूसकरणे प्रवृत्तावपि उपनानिछन्दो नाति' इति साहित्यविद्याधरी। २ 'अत्र च्छेनाना प्राधान्यादिन्द्रोपादानम् । इन्द्रायुपकाराय प्रवृत्त स्वयं परंतपश्वेत्य- माहवलकारसकरः' इति साहित्यविद्याधरी। ३ ' ' 'कारमकर' इति साहित्यविद्याधरी। 'मतव्यतिरेकामकारक १२६ नैषधीयचरिते इत्याकर्ण्य क्षितीशस्त्रिदशपरिपदस्ता गिरश्चाटुगर्भा नेन भीमस्स भयानकस्यापि राज्ञो नगरी प्रनि गमने सामथ्र्य - वैदर्भीकामुकोऽपि प्रसभविनिहितं दूत्यभारं वभार । चितम् । प्रधानशब्दः सीवे । निपेद्वेनि तृच् ॥ अङ्गीकारं गतेऽसिन्नमरपरिवृढः संभृतानन्दमूचे भैम्या समं नाजगणद्वियोग भूयादन्तर्विसिद्धरनुविहितभवचित्तता यत्र तत्र १३७ स दूतधर्म स्थिरधीरधीशः। इत्याकर्ण्यति ॥ क्षितीशो राजा वैदर्भीकामुकोऽपि भैमीममि पयोधिपाने मुनिरन्तरायं लापुकोऽपि सन् प्रसभविनिहितं बलादारोपित दूत्यलक्षणं भारं दुर्वारमप्यौर्वमिवौत्रशेयः ॥२॥ बभार । कि कृत्वा-इति पूर्वोक्तप्रकारेणोपहासस्यापिकरणाचाटुगमीः प्रियोक्तियुक्तमध्याः त्रिदशपरिपटो देवसभायाः ताः पूर्वोक्ता गिरो भैम्येति ॥ स्थिरधीरक्षोभ्यहृदयो दृढबुद्धिः मोऽधीयो नमः वाणीराकर्ण्य । त्रिदशपरिपदः सकाशाद्वा । अन्योऽपि वलान्निहितं निर्विकारत्वलक्षणे दूतधर्म विपये दुवारमपि दुर्लङ्ग्यमध्यन्तप्त भारं दुःखेन वहनि । अस्मिन्नलेऽङ्गीकार गते प्राप्ते सति करिष्या- विघ्नभूतं भैम्या समं साधं वियोगं नाजगणन्मनमि पृतवान् । ' मीति तेनाभ्युपगते सति अमरपरिवृढो देवप्रभुरिन्द्रः संभृतानन्दं कमिव-और्यशेयो मुनिरगस्त्यः पयोधिपाने समुद्रपाने दुवार सानन्दं यथा तथा तं नलं प्रति इत्यूचे। इति किम्-अन्तर्षि- न्तरायरूपमौर्वमिव वडवानलमिव । विकारहेता सत्यपि गाम्न सिद्धेः यत्र तत्र सर्वत्र देशे काले अनुविहितमनुसृतं भवञ्चित्तं यया र्यात्स्वीय स्वयंवरनायक(कत्वम् ) दूरे त्यक्त्वा निष्कपटेनाशयेव तस्या भावोऽनुविहितभवञ्चित्तता कार्यसिद्धिः भूयात् । यत्रादृश्यो तेपां दूत्यमङ्गीकृतवानिति भाव. । दुष्टं वावारि येन दुवाः तम्, भवितुमिच्छसि तत्रान्तर्धिसिद्धिर्भूयात् , यत्र नेच्छसि तत्र माभूत्। और्वविशेषणम् । मित्रावरुणयोर्दीक्षितयोरुवंशीपुत्रः । उरु बहुस- 'यामिकाननुपमृद्य-'(५।११०) इत्यादि परिहृतमनेन ॥ युर्वशी तत्पुत्रस्य बहुभोजित्वमेव युक्तमिति च ज्ञेयम् ॥ श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं नलप्रणालीमिलदम्बुजाक्षी श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । संवादपीयूपपिपासवस्ते । तस्य श्रीविजयप्रशस्तिरचनातातस्य नव्ये महा- तदध्ववीक्षार्थमिवानिमेपा काव्ये चारुणि नैपधीयचरिते सर्गोऽगमत्पञ्चमः ॥५॥ देशस्य तस्याभरणीवभूवुः ॥ ३ ॥ श्रीहर्पमिति ॥ पूर्वाधं पूर्ववदेव । श्रीविजयप्रशस्तिनानो अन्धस्य रचनया तातस्य जनकस्य । सापि तेन रचितेत्यर्थः । नव्ये रणीवभूवुः । तत्रैव स्थिता इत्यर्थः । किंभूता.-नलमा नूतनप्रमेये चारुणि शोभने पञ्चमः पञ्चानां पूरणः सर्गः समाप्तः। प्रणाल्या मिलत आगच्छतः अम्बुजाक्ष्या भैम्याः संवादपीयूस नव्ये स्तुत्य, इति, नुधातोः 'अहे कृत्य-' इति व्याख्येयम् ।। रहस्यकथालक्षणत्यामृतस्य पाने सामिलापास्तदाकर्णनकारा । नेपधीयप्रकाशे पञ्चम. सर्गः ॥ हिताः । देवत्वात्सहजमप्यनिमेपत्वं, नलोऽनेन मार्गेण भैसीका कथनाथ नलप्रतीक्षायं तत्रैव तस्थुरित्यर्थः ।। पष्ठः सर्गः। तां कुण्डिनाख्यापदमात्रगुप्ता- मिन्द्रस्य भूमेरमरावतीं सः। दूत्याय दैत्यारिपतेः प्रवृत्तो मनोरथः सिद्धिमित्र क्षणेन द्विपां निपेद्धा निपधप्रधानम् । रथस्तदीयः पुरमाससाद ॥ ४ ॥ स भीमभूमीपतिराजधानी लक्षीचकाराय रथस तस्य ॥१॥ परंतपः म निपप्रधानं निपसंदेशानामधिप. भीमनानको भूमि- पती राजा तस्स राजधानी कुग्दिनाल्यां रथस सटो जवत्तस्य . -- ? 'त्रवान चन्' इनि साहित्यविद्याधरी। . इति साहित्यविद्यापरी।

·षष्ठः सर्गः। १२७ , भैमीपदस्पर्शकृतार्थरथ्या बभूव तचित्रतरं तथापि सेयं पुरीत्युत्कलिकाकुलस्तान् । विश्वकदृश्यैव यदस्य मूर्तिः॥८॥ नृपो निपीय क्षणमीक्षणाभ्यां चित्रमिति ॥ तदा तस्मिन्समये कुण्डिनवेशिनः पुरप्रवेशिनो भृशं निशश्वास सुरैः क्षताशः॥५॥ नलस्य सा दृग्गोचरः, अथ चातिसुन्दरी मूर्तिः कायः दृश्या न भैमीति ॥ भैमीपदस्पर्शन कृतार्था रच्या मागों यस्याः यत्र ववृते दृग्गोचर., अथ च सुन्दरी न ववृते नाभूदित्याश्चर्यम् । ए- भैमी विचरति सेयं नगरी इति उत्कलिकाकुल उत्कण्ठावाहुल्येन तावन्तं कालं दृग्गोचरत्याकस्सादन्तर्हितत्वात्, सुरन्दस्य चेदानी- विमानः स नृपो नलस्तां नगरीमीक्षणाभ्यां नेत्राभ्या क्षणमा मसुन्दरत्वादाश्चर्यम् । भूयादन्तर्धिसिद्धे.-' इति वचनादिच्छा- निपीय सादर प्रेक्ष्य भृशं बहु निशश्वास निश्वसितवान् । यतो वशादन्तहितोऽभूदित्यर्थः। यद्यपि दृश्या नाभूत्तथाप्यस्य मूर्तिर्वि- दूत्यादेशनात्सुरैः क्षताशः खण्डिताश.। भैम्या सार्धमत्राहं विश्वस्य सर्वस्य लोकस्यैका मुरयाऽसहाया वा दृश्येव दृग्गोचर एव चरामीति मनोरथेन पूर्वमुत्कण्ठितोऽभूत् । पश्चा इत्यसरणादुःखि. बभूवेति यत् तचित्रतरमतिशयितमाश्चर्यम् । अन्तर्हितस्याप्यन- न्तहितत्वे विरोधादाश्चर्यम् । अथ च सर्वसिञ्जगति एका रमणी- तोऽभूदिति भावं. ॥ याभूत्तदतिचित्रम् । एतादृक्सौन्दर्यस्यान्यवाभावात् । नहश्यति खिद्यत्प्रमोदाचलवेन वाम नसमासो वा॥ रोमाञ्चभृत्पश्मभिरस्य चक्षुः। जनैर्विदग्धैर्भवनैश्च मुग्धैः अन्यत्पुनः कम्प्रमपि स्फुरत्चा- पदे पदे विसयकल्पवल्लीम् । त्तस्याः पुरः प्राप नवोपभोगम् ॥ ६॥ तो गाहमानास्स चिरं नलस्य विद्यदिति ॥ भैमीनगरी मया दृष्टेति प्रमोदेन संसर्गप्रीति- दृष्टिर्ययौ राजकुलातिथित्वम् ॥९॥ जनितानन्देन जातो योऽधुलबो याप्पलेशन्तेन स्विद्यत्त्वेदयुक्तम् । वाप्प एव खेदस्याने जातो यत्वैवंभूतम्, पक्ष्मभिनेत्ररोमभी रो- जनैरिति ॥ तां पुर गाहमाना विलोकयन्ती अस्य नलस्य माजद्रोमाञ्चयुक्तन् । तान्येव रोमाञ्चत्याने जातानि यसैवंभूतम्, दृष्टि. राजकुलातिधित्वं राजसदनातिथ्यं ययौ। राजमन्दिर दद- अस्य नलस वानं सव्यं चक्षुः तत्साः पुरः प्रथमदर्शनलक्षण शैत्यर्थ । 'गाहमानत्य' इति पाठे राजविशेपणम् । राजकुलामि- नवोपभोगं नूतनकामकेलि च प्राप । अन्यदक्षिणं चक्षुः पुनः मुख्यमिति क्वचित् । किंभूताम्-विदग्धैश्चतुरैर्जन., मुग्धैः सुन्द- स्फुरतीति स्फुरत् तद्भावेन कन्प्रमपि कम्पनशीलमपि । भैमीप्राप्ति- रैर्भवनैश्च कृत्वा पदेपदे विलयस्य कल्पवल्ली कल्पलताम् । कल्प- - सूचकं स्फुरणं प्राप्येति यावत् । एवंभूतं दक्षिणमपि तत्या पुरो वृक्षसंवन्धिनी वल्लीमित्यर्थः । अतिशयाश्चर्यकारिणीम् । 'कुलं - नवोपभोगं प्राप। चलत्वं नयनत्व यद्यपि स्वभावतो विद्यते जनपदे गृहे' इति विश्वैः॥ - तथापि प्रियाप्राप्तिसूचकत्वादित्यस सार्थम् । अन्यत्यापि का. हेलां दधौ रक्षिजनेऽस्त्रसजे -मिनो नवोपभोगे स्वेदादयः सात्त्विका भावाः प्रभवन्ति । दक्षि- लीनश्वरामीति हृदा ललजे । - गनयनस्फुरणं भैमीलाभसूचक शकुनं कधितम् ॥ द्रक्ष्यामि भैमीमिति संतुतोप स्थादसौ सारथिना सनाथा- दूतं विचिन्त्य स्वमसौ शुशोच ॥ १० ॥ द्राजावतीर्याय पुरं विवेश । हेलामिति ।। असौ नलोऽस्रसने शस्त्रसंनद्धे रक्षिजने राजगृह- निर्गत्य विम्बादिव भानवीया- रक्षकलोके हृदा हेलामवज्ञां दधौ । एते मम किमपि कतुं न सौधाकरं मण्डलमंशुसद्धः॥७॥ शक्नुवन्तीति । अहं लीनचौरवददृश्यो राजा सन् चरामीति वि- रधादिति ॥ अधासौ राजा नलः सारथिना सनाधादधिष्ठि-'चार्य मनसा ललने । तधा-अहमद्य भैमी द्रक्ष्यामीति हेतोर्टदा । तायावतीर्य पुरं विवेश।क किमिव-अशुसद्ध भानीयात्सूर्य- संतुतोप। तथा अनन्तर स्वमात्मानं दूतं विचिन्त्य हृदा शुशोच संवन्धिनो विन्वान्मण्डलानिर्गत्य निर्गन्य सौधाकरं चन्द्रसंवन्धि दु.सं कृतवान् । भैमीदर्शनेऽपि मम लोभो नानीति । हृदेत्यने- मण्डलमिव । अमावात्सायां सूर्य प्रविष्टचन्द्रकिरणसमूहो यया नावज्ञादिसूचका क्रादिचेष्टा न कृतेत्यर्थ । प्रथमतृतीयचरणाभ्यां प्रतिपदि ततो निर्गत्य चन्द्रं प्रविशति । तूतं रथे तथा पुत्पानुरागावुक्ती, द्वितीयचतुर्थान्यां तो प्रशान्तीकृतौ । दूतस्य काको नगर प्रविष्ट इत्यर्थः ॥ मन तत्वा अभिलापोऽनुचित इत्या मानं निनिन्देति वा भानः । हेलान् 'हेल अनादरे' इत्यलान् ‘पिद्भिदादिन्योद' ।। चित्रं तदा कुण्डिनवेशिनः सा नलस्य मूर्तिर्ववृते नदृश्या । १ जन विरोधाभान यार' इति साहित्यविद्याधरी । - गाहनान पुरनन्द हिरवाददे' इति तिटकजीनानुनमन. पा..। १भत्र जानुनालफापमानापल्लागारपर.'साहित्य- ३ 'भन न यार' पति साहित्यविद्याधरी ।। दिल्लन्' पनि । विद्याधरी । २ 'भत्र मनातोदिनगर. ताहित्यविद्यापरी । जोरानुननाः पाद । - नानासनामार.' पनि साहित्य- ३ 'अनोपमारकार.'साहित्यविद्याधरी। विद्याधरी। 1 . - ·। यद्वा शाम्बरीत्युत्प्रेक्षान्तरमेव व्याख्येयम् । विरहवशाल्पयंत्र मिह इत्यनेन दृष्टेऽप्यात्मनि निर्भयत्वं सूच्यते । सिहोऽप्यवनया रजतवत् । यहा पूर्वमननुभूतव सरेण प्रतिदिशमपूर्ववो पार्दन भ्रेमीभ्रमस्तेन न तास्वलम्भि ॥ १५ ॥ लोक्य 'न नम्नां नियमीत' इति स्मृतेः उत्तमपुरपन्याच निमी- यया सह तासामपि दर्शनादन्यकन्याप्सरसोऽन्त.पुरस्थिता अलीकेति ॥ मोहवशादवलोकिता अलीकमी मिप्यानव परया कदाचिन्त्रिया सह निमीटिननयनत्वादेव मंघ संपर्कमासाद्य नाभूवन् । सहदर्शनात्तारतम्यज्ञानस्य संभवादलीकदृष्टाया माप्य चमचकार ।सचकितो बभूवेत्यर्थः। 'एक मंपिन्सतोऽपर प्र-मन्याः सकाशादन्या अतिहीना इति तास्वनुरको नाभूत् ।। वटीदृष्टायामपि तस्यामेवेत्यर्थः । तास्वेव भैमीतदि. 1 त्यत आह-तत. पष्टयर्थ तसिः। तस्य भैमीनमर्स मां न्तरेव प्रमादात्यामध्यांतेन नलेन तास्वन्यकन्याप्पर मुभी नालम्भि न प्राप्तः | अलीकदृष्टायान्तस्याः सकाशातामामत्र नवान्मादृश्यलक्षणश्रान्तिकारणामावादमीघ्रान्तिीपत्रेया। टन' ... माहित्यविद्यागमन.' दन रक्षा' इति जीवानुः । प्रायझारसमलदारी' दि , प्रत्र मानपानल्सनपाटमारतकरः साहित्यविदा १२८ नैषधीयचरिते अथोपकार्याममरेन्द्रकार्या- स्म । ननु चक्षुपाऽसंनिकृष्टा कथं दृष्टा । न च गुती रजतन्त कक्षासु रक्षाधिकृतैरदृष्टः । तनासत्यपि सारोपानासन इति वाच्यम् । अननुभूतपूर्वन्य वस्तुर भैमी दिक्षुबहु दिक्षु चक्षु- आरोपासंभवाढित्याशक्य अमान्यथानुपपत्त्या पूर्वानुभवमुद्र क्षने-अनादयो ये मगाः सृष्टयम्तयां सक् परम्परा तस्थान दिशन्नसौ तामविशद्विशङ्कः ॥ ११ ॥ भुता वा । ननु जन्मान्तरेऽपि मम्याः परिग्रहे तासरने र अथेति ॥ अथ असौ तामुपकायां पूर्वदृष्टामुपकारिकामविशत्। प्रमाणं नाम्नीत्यत आह-चित्रेप्वालेस्येषु वा अनुभूना । किंभूतः-अमराश्चान्ये त्रयः, इन्द्रश्च तेषां प्राधान्यादमरेन्द्रस चित्रेष्वियं निष्क्रियवानुभूना। यथानुभवं चारोपो भवति । दक वा कार्यादेतोः कार्याद्वरदानादेतोः कक्षासु गृहप्रकोष्टेषु स्थित थमियमालिङ्गनीव, सानुरागमालोकयन्तीव, मप्रणयमनुनयन्टर, रक्षाधिकृत रक्षकैरन्तर्हितत्वादृष्टः अत एव विशनो गतभयः । सकेलिकोपमाक्षिपन्तीव, दृश्यत इत्यन आह-यद्वा जित.. तथा-बहु वारंवारं दिक्षु चक्षुर्दिगन्ददारः । यतो भैमी दिनु- म्बरो येन म जितशम्बरो मदन., तस्य या गान्वरी सन्क द्रष्टुकामः । 'कक्षा प्रकोप्टे हादे.' इत्यमरः ॥ दैत्यस्तस्येयं गाम्बरी माया तस्याः शिल्पं निर्माणं जानेव !* अयं क इत्यन्यनिवारकाणां मेन गम्बरं जयता तस्य मायाप्यपहृता तया माययेय निनियत्र । गिरा विभुारि विभुज्य कण्ठम् । यद्वा-दाम्बरारेः संबन्धिमाया निर्माणकौशलं मा जानेव । न नस्यैवेदं शिल्पं तच मायामानहेतुकं, न तु प्रसिद्धवाह्यकारकगी दृशं ददौ विस्मयनिस्तरङ्ग तमिति । मायानिमितं चातिमुन्दरं भवति कारणगुणानुरोधार स लडिन्तायामपि राजसिंहः ॥ १२ ॥ वात् । यद्वा नलेन सा कामस्य याम्बरी रूपं शिल्प कौशल में अयमिति ॥ स विभुःप्रशम्नो राजा राजसिहो नलः लड़िताया- अथवा जातेवेत्युटोक्षान्तरम् । प्रागननुभूतापि तदानी वालक्षि । शम्बरस्य जितत्वात्तन्मायेव भैमीरूपाऽपडतेत्यय. । मतिकान्तायामप्युपकार्याद्वार्यन्तहितोऽप्यहमेमिदृष्ट. किमिति वि- शिल्पभूता सा जाता उत्पनेवालक्षि । यतोऽपरोक्षमनुनूपते, न सयेनाश्चर्येण निस्तरङ्गां निश्चलां दृशं ददौ दत्तवान् । किं कृत्वा- बाध्यते आलिङ्गनालापादिलपसमर्थप्रवृत्तिजनकत्वादिति का कृत्वा मामेव किमते निधन्तीनि धिया कण्ठं विभुज्य बक्रीकृत्य। टा सा पूर्वमनुभवतारतम्येन स्मृता सत्यारोपायवीयते नैश्च' इति, 'उपमितम्-' इनि वा समासः ॥ भूतापि भासत इति समुदायतात्पर्यम् ॥ अन्तःपुरान्तः स विलोक्य वाला कांचित्समालब्धुमसंवृतोरुम् । अलीकभैमीसहदर्शनान निमीलिताक्षः परया भ्रमन्त्या तसान्यकन्याप्सरसो रसाय । संघट्टमासाद्य चमचकार ॥ १३ ॥ भैमीभ्रमसैव ततः प्रसादा- अन्तरिति ॥ स नलः अन्तःपुरत्यान्तमध्ये समालब्धुमुदते- यिनुमसंवृतेऽनारळादिते ऊरू जङ्घ यस्याम्नां काचिस्त्रियं वि- लिताक्षः बभूवेति शेप. । तथा-यदृच्छया भ्रमन्त्या चलन्या रस्तुल्या भैमीव्यतिरिक्ता अबलान्नस्य नलस्य रमाय व्यरने' इति न्यायान् मजुगुप्मो जानः ।। अनादिसर्गवजि वानुभूता चित्रेषु वा भीममता नलेन । जातेव यद्वा जिनम्बरस मा शाम्बरीशिल्पमलक्षि दिक्षु ॥ १४ ॥ भमीनिगशे हृदि मन्मथेन अनादीति । नदेन मा नैनी दिक्षु प्रति देशमलक्षि दृश्यने दत्तस्वहस्ताद्विरहाद्विहस्तः। १. सलाम.' इत्र साहित्यविद्यारी। २ मांस - . . ...। 'कमाहित्यविद्यारी। विद्यारी।

·पष्ठ. सर्गः । १२९ - । स तामलीकामवलोक्य तत्र त्तमः पुरुषो नान्तीति भाव. | प्रच्छनकामुक्संभोगे चन्द्रस तिरोधानं युक्तमिति वन्यते ॥ क्षणादपश्यन्व्यपदद्विबुद्धः ॥ १६ ॥ अन्तःपुरे विस्तृतवागुरोऽपि भैमीति ॥ दूत्याङ्गीकारा मीविषये निराशे वितृष्गेऽपि हृदि वेद्यमानान्मन्मथेन दत्त. वहतः स्वहस्तावलम्वनं यलै एवंभूता- वालावलीनां वलितैर्गुणोधैः। देरहाद्वियोगादिहत्तो विहल । हृदि भैमीनिराशे सतीति वा। न कालसारं हरिणं तदक्षि- इंदि व्यापुले इति वा । एवंभूत. स नल. तत्र उपकार्यायामलीका द्वयं प्रभुर्वन्दुमभून्मनोभूः ॥ १९ ॥ सामसत्यरूपां भैमीमवलोक्य क्षणात्तलिन्नेव क्षणे विबुद्धो भ्रान्ति- रहितः तामपश्यतनवलोकयन्व्यपदविपादं प्राप । दूलागीकारा- अन्तरिति ॥ मनोभू. काम• काल कृष्णः कनीनिकालक्षणः हैन्यां निराशत्वेन शान्तोऽपि विरह. कानेन त्वहन्तं दत्त्वा पुन- सारः श्रेष्टभागो यस तत् । तथा–हरिणमभितः पाण्डुर तस्य हट्टीपितः । बिरहजनितया भ्रान्त्या भैनी तेनावलोकिता, भ्रा- नलस अक्षिद्वयं वन्दं सौन्दत्व वशं कर्तुं प्रभुसमर्थो नाभूत् । त्यपगने च नावलोरितेत्यनवेक्षणहेतुर्मस बोधो वृथा जातो अथ च नेत्रद्वयमेव हरिणं मृगं धर्तुम् । अरण्ये मृगयुना मृगो यप्रसादान्नया भैमी विलोकिता, सा भ्रान्तिप्ता कट जातमिति धतुं सुशक. । कामो मृगयुल्लु अन्त पुरे नगरमध्ये हरिणं धतुं न दुखितोऽभूदित्यर्थः । येन हलो दत्ततस हत्तराहित्वं त्वयुक्तम् । राशाकेत्याश्चर्यम् । किभूत.बालावलीनामवरोधतगोपलीनां अत्र विपरीतमित्याश्चर्यम् । व्यपदत् सृदित्वादङ् 'प्राक्सिताद- वलितः सविलास . पुन पुन. प्रवृत्ती गुणोधनूचगीतसौन्दर्या- इव्यवायेऽपि इत्यधिकारे ‘सदिरप्रते.' इति पत्वम् । विहन्त- द्विगुणपमूहैवेलितैरहनोटनगुंगौघेश वा कृया अन्त पुरे विस्तृता व्याकुलो समौ' इत्यमरः ॥ वागुरा लागया वशीकरण येन । गुणा एव वागुरासाने यत्व जाता इत्यर्थ । अब व केशपट्टीनां वलितविगुणितेदोरकसनंग- प्रियां विकल्पोपहृतां स याव- रमध्ये विस्तृतवागुरोऽपि । वाला नल. नाभिलाप नापश्यदित्यर्थः ।। दिगीशसंदेशमजल्पदल्पम् । दोर्मूलमालोक्य कचं रुरुत्सो- अदृश्यवाग्भीपितभूरिभीरु- ततः कुचौ तावनुलेपयन्त्याः । भवो वस्तावदचेतयत्तम् ।। १७ ।। नाभीमथैप श्लथवाससोऽनु प्रियामिति ॥ स नर विक्ल्पेन संफ्ल्पेन उपहृतामुपनीतां मिमील दिक्षु कमकृष्टचक्षुः ॥ २० ॥ नियां नैनी प्रति दिगीशाना लदेशमापनपि यावदजत्पदवोचत् , तावदेव तजिजेव क्षणेऽदृश्यत्व तत्वैव चाचा भीपिता भव प्राप्ता दोरिति ॥ एप नल कचं पेशपा र मोरंन्दुमिच्चोः क- भूरसो बढ्यो भीरको भयशीरा या वालालाम्मो भर उत्पनो खाधिकासपमनादर दोनलं गहुनुलनास ततन्नलादेशा- किचिदधोननिता ततप्रन्दनादिनानुलेपन्या स्लिपयन्सा- स्व. शब्दन्नं नरमतयलावधान चकार । भ्रान्तिीक्षितां भनी पनि इन्द्रादिनिरेपनुचमिति यावत प्रारब्धम् . तावदनेनैव लत्या एव तानिनुन्दरो स्वो ननागलोय ततोऽपि गिरि- अनितहट । र कुपलेपनानला नानीस्टेिशनायं सथनामम. शब्देन अमो भूतादि पोऽप्यायात इति भीताना वाराना क- रकलेन पुनरभ्रान्तो भूत्वा तूष्णी यभूति भावः । अस तदे. स्पीकृतयतनापानला एर नाभीमालोर ततोऽप्यभानमिन- सानिति वा । भीपित इनि मियो हेनुभये पुर' । 'चिती संज्ञाने' हाए । एरं विशुदशाइभोटेदो बनेन टं मनाटं चन भौपाटेकाडेनुमपिणचि अचेतयत् ॥ एवंभूत मन् जनु -मदनपोस्नीचर दाबान्तारोकना. नहान्निनील नेत्रनिल्नर चकार । वाचुनन मूचिनन् । पश्यन्स तसिन्मरुवादि तन्न्याः नीलन शेफेनिमुखागतान्यां स्तनो परिस्पष्टुमिवात्तवस्खौ। धतुं निपीन लनसान्तरान्याम् । अक्षान्त पक्षान्तमृगाइमासं साझान्यपतो पिजनौ न पया- दधार तिमलिनं विलक्षः ॥ १८ ॥ पुनलमजोत्पुल पनन्ने ।। २१ ॥ परसन्निति । तलिन्त पुरे अपलोग नरता पादुनापि, नीलनिति एघ देवेनापि परिरमा भिर नपिनुनिर अन्नपो शितली रमजान माना रस्ताविमाननी पायस्मिारकरी- समानाकानीमान पिना र गहने भानन मन्ट । -टोन. पदनारिरको विरित सीमा न शन्न र शानारगार समापन्नो देन एनारर पदन . रिरि थार राई न. भवदी। M . -- .

·योगे तुम् ॥ । तन्वीति ॥ तन्ख्या मुसं चन्द्रमधिगत्य ज्ञात्वा अप रोनेति ॥ नलाइमदादोमाचिताही नियमनु लक्षीकृत्य तस्य लक्षणं चन्द्रं प्राप्य द्राक् झटिति निमीलितान्या समवितर नरत्त स्टाः एनारपि परस्परमनुरनाविति भ्रान्तेन रतेः का- वियोगिनस्तस्येक्षणाभ्यां नेत्राभ्यां द्वयं दाढीयोऽनितरां । न्लेन कानन परस्परसंभोगार्थ निदिष्टः क्षिप्तः कुसुमानि पुष्पल- सत्यं कृतम् । द्वय किम्-तदिन्दुता तन्मुखचन्द्रवदन इन नराधः नोवानिएको नाभूत् । यत-तम्य नलस्य - सरोजता कमलता च। चन्द्रग्राप्ता कमलस्यैव संकोचो नारद सावुहिएर पर्वयन्मजाततापय. । मुग्ययोजनाभावेऽपि चन्द्रमाप्तावेव कमलस्य संकोचो नत्वन्यप्राप्तापित्सवाचार्ग दयाराशेपी पारी नाम्नीति तदयपूजायामुपयोगात्पुष्पसा-काभ्यां तदिन्दुत्व स्वसरोजत्वं च । तन्वीमुख चन्द्ररहमान नलनेत्रे च नीलोत्पलबद्रमणीये इत्यर्थः । परस्त्रीमुखावलोकन चतुष्पथ इति ॥ परबीमुनायवलोकन भिया निर्मा देररररररवारमना माना प्रकाशरूप- नरें चनुटिंगताः चतुदिग्भ्य समागताञ्चतन. द्रिय वनुरा का, ता नीताना पुग्योानाम- नहिं मुगमनायाममग्रहोप्यन्यमशयन् । यदि नति नसरड्य पपई प्राध्य अदृश्यसंघहादय शानिया मगरधारी। - नीत्या निधना. पुन पुनगिनाना पर पूनिया नन । :-.-.-.' मादिन्यवियाग। 4. १३० नैषधीयचरिते गंतः सन् पश्चात्स्वागानि स्वीयानवयवान् परस्त्रीसंसर्गाद्विजगौ वलोकाय चतुप्पथस्य चतुणां पथां चतुर्दिग्भ्यः समागतानां न विशेपेण निनिन्द, एतेऽनुचितकारिण इति । ते स्त्रियौ पुनः पुंसो- णामेकत्र समाहारः यसिस्थितेन लोकेन चतुर्दिग्न्यः सम्पले ऽङ्गसङ्गेनोत्पुल के सात्त्विकभावोद्वोधादोमाञ्चिते जाते। स्त्रीणां पाप- जनो दृश्यते तस्याभरणं बभूव । दीपोऽपि लोके प्रधानत्वात्परपुरुषसंयोगेन तयो रोमाञ्चितत्वं जातम् । नलेन तूत्त- लोकनाय चतुप्पयस्याभरणं भवति । चतुप्पथन् । ममाहार मपुल्यत्वात्परखीसंसगांदङ्गनिन्दा कृतेति भावः । धर्तुम्, शकि- संख्याव्ययादेः' इति नपुंसकत्वम् ॥ उद्वर्तयन्त्या हृदये निपत्य निमीलनस्पष्टविलोकनाभ्यां नृपस्य दृष्टियवृतद्रुतैव । कदर्शितस्ताः कलयन्कटाक्षः। वियोगिवैरात्कुचयोनखाहै- स रागदीव भृशं ललजे रर्धेन्दुलीलैर्गलहस्तितेव ॥ २५ ॥ स्वतः सतां हीः परतोऽतिगुवी ॥ २२॥ उद्वर्तति ॥ नृपस्स दृष्टिरुद्वर्तयन्त्याः समालम्भन कुछ निमीलनेति ॥ निमीलनं परखीसंसर्गाव्यकटविलोकनं च कस्याश्चिद्धृदये उरसि निपत्य द्रुतैव वेगसहितव न्यवृतत्पर एक विवस्रस्रीदर्शनात् निमीलनस्पष्टविलोकनाभ्यां कर्थितः पी- परस्त्रीकुचदर्शनमियेत्यर्थः । उत्प्रेक्षते-कुचयोविद्यमान ।। डितः अतस्तान्तरणोरुभयपरिहारार्थ कटाक्षैः कलयनवलोकयन् लीलैरर्धचन्द्रकारै नखाईनखक्षते. वियोगिनो नलत्य वैरएस स नलो रागेणानुरागेण दर्शीव पश्यन्निव भृशं ललने लजित स्तिते । गले हस्तो गलहत. संजातो यस्याः । तारकाईचा टना तु अन्यतो भवनि, तत्कथं लजित इत्यत आह-सतां तच् । नखाङ्कदर्शनं चन्द्रदर्शनं च विरहिणोऽसद्यमिति रामन साधूना परनः सकाशात्स्यतो हीलंजातिगुर्व्यतिमहती भवति । गलहस्तितो हि झटिति परावर्तते । न्यवृतदिति 'द्युयो । सतो यावनी लना भवनि तावती परतो न । तस्माददृश्यत्वेन इति परस्मैपदे धुतादित्वाद ॥ फटाहायलोग्नेन वयमेव ललनेत्यर्थः ॥ तन्वीमुखं द्रागधिगत्य चन्द्रं रोमाञ्चिताङ्गीमनु तत्कटाक्ष- वियोगिनस्तस्य निमीलिताभ्याम् । भ्रान्तेन कान्तेन रतेनिदिष्टः । द्वयं द्रढीयः कृतमीक्षणाभ्यां मोघः शरीयः कुसुमानि नाभू- तदिन्दुता च स्वसरोजता च ॥ २६ ॥ तर्यपूनां प्रति पर्यवस्थन् ॥ २३ ॥ ल हिन्वव वनकमिद भ्रमन्त्याः कामिनि नेत्रमंकोच. कृत इत्युत्तमत्वं सूचितम् ॥ साः वियाः मुलन इत्यवेत्य । चतुष्पथे विनिमीलिताक्षं चतुष्पपलानर बन्न चतुर्दिताः सुखमग्रहीप्यन् । लोहावलोकाय मुना मदीपः ।। २४ ।। संघट्य तस्मिन्भृशमीनिवृत्ता- दन्यति ५६ पाटी दत्वा यत्वैव हस्पग्राम- नरे" यादव का. मग, मुन्यत्र मुन्न मायदेदारी वि। ... न--1 ..: arxमारी। ला एव तद्वत्म न चेददासन् ॥ २७॥ माहित्यनिवार कट ! -M , ·पष्ठः सर्गः। १३१ निर्गन्तुं मागं नादात्वन व्यतरिप्यन् । परावृत्तवान्मार्गतलै दत्तः मानत्वात्सामीप्यात्तत्रैव प्रविष्ट इति निश्चयः कृत इत्यर्थः । प्रनि- ततो धतुं नाशक्नुवनिति क्रियातिपत्तिः ॥ विम्वरूपं तमालोक्य विरहपीडिता जातेति भावः ।। संघड्यन्त्यास्तरसात्मभूषा- तच्छायसौन्दर्यनिपीतधैर्याः हीराकुरपोतदुकूलहारी। प्रत्येकमालिङ्गदमू रतीशः। दिशा नितम्वं परिधाप्य तन्व्या- रतिप्रतिद्वन्द्वितमासु नूनं स्तत्पापसंतापमवाप भूपः ॥२८॥ नामूघु निर्णीतरतिः कथंचित् ॥ ३१॥ संघट्टेति ॥ भूपो नल• तन्व्याः कलाश्चित् नितन्वं दिशा तदिति ॥ रतीश: कामः हारादौ तच्छायस नलप्रतिविम्वत्स्य करणभूतया परिधाप्य । दिगन्दर कृत्वेत्यर्थः । तेन परस्त्रीविवस- सौन्दर्येण निपीतमपहृतं धैर्य याला ता अमूः अन्त पुरसुन्दरीः नकरणेन जनितं यत्पाप तेन संतापं परनं दुखमवाप प्राप । प्रत्येक पृथक्पृथगालिङ्गत् । ननु रतीगेन रत्या एवालियन युक्तम्, किंभूतापा-संघयन्त्याः संघहं कुर्वत्या. 1 अत एव किभूत - न त्वन्यत्सा इत्यत आह-नूनमुत्प्रेक्षते । स काम रते. प्रनिद- परतीस्पर्शनिया तरसा परस्त्रीसत्सराभिया झटिति निवृत्तवादा- द्वितमात्वतितरां प्रतिस्पर्धिनीपु रतितुल्यात्वमूपु मध्ये कथंचि. स्मनो भूपा अलंकारा तेपु हीरका.. तेपामकुरा. कोटय. तत्र सेनापि प्रकारेण सौन्दर्यशीलादिना न निीता तियेन एव भूतो प्रोतं त्यूतं दुकूलं हरति एवंशील । त्यूतत्वावत एवागच्छतो नूनन् । रतेरनिश्चयात्सर्वासामालिङ्गनेन रतेरप्यालिङ्गनं भविष्य- दुकूलत्व नेता। अधिकारित्वेऽप्यतितरां मयैतदनुचितं कृतमिति तोति बुद्ध्येत्यर्थः । नलप्रतिविम्बदर्शनमात्रेण सर्वा अपि कामपर- संतापादुत्तमत्वं सूचितम् ॥ वशा जाता इति भावः । तल छाया, 'विभाषा सेना-'इति नपुं. हतः कयाचित्पधि कन्दुकेन सफरवन् । प्रतिद्वन्द्वितमातु, ततिलादिपु-' इति पुंवत् ॥ संघय भिन्नः करजः कयापि । तसाददृश्यादपि नातिविभ्यु- कयाचनाक्तः कुचकुङ्कुमेन स्तच्छायपाहितमोहलोलाः । संभुक्तकल्पः स बभूव ताभिः ॥२९॥ मन्यन्त एवाहतमन्मथाज्ञाः प्राणानपि स्वान्मुदृशस्तृणानि ॥ ३२ ॥ हत इति ॥ स नल पथि चनुप्पथरूपे कयाचित्सुन्दर्या । कन्दुकेन हत. अन्यत्यै प्रहित कन्दुको मध्येनार्गमदृश्यरूपत्व तत्लादिति ॥ ताः नुदा तरग्य माश्याइपि तन्नामानि. , तस हप्न । क्याचित्तत्रैव संघदृध बुद्धिपूर्व रजभि नोऽड़ित । विन्युरनिसय भयं न प्रापु । पत-हारादी नछायम तत्प्रति- फचाचन तव सबध बुद्धिपूर्वनालिगनवशात्कुचकुनेनातो विन्यस पदप मौन्दयं तेनाहिनो जनिती नोहो मदनविकारवि. व्रक्षित । एव ताभिरन्त पुरनुन्दरीनि समुक्त कर इंपदून लास , तेन लोलावला, नदनविकारपिलाने भासका ना। न. संभुक्तो बभूव । मान्यधनाभावादीपदनवं सभोगल । ताभि- त्यनिविनदर्शनेन नदनपरका पादसापि नसानां न प्राप्त रिति तृतीयया तालामेव उद्धिपूर्वकारित्वम्, न तु नरपेनि सू- नित्यर्थ । एतदपि कुन इत्यन जाह-आरनमन्मयाना ममानि- चितम् ॥ तानाज्ञाः नुहमा. न्वान्नानान िनगार नगनुयाना मन्यन्ने छायामयः प्रैक्षि कयापि हारे पत, अतो नदनसरसावाद न प्रातमिनि दुनन् । पन्य द निजे स गच्छन्नथ नेक्ष्यमाणः । मानवान्जापि न बिग्रने तस न दुरामान निति भार । 'लोर. अल्सनुपयो.' इत्पनर.. तचिन्तयान्तर्निरचापि चारु जागति तच्छायमा पुरा यः स्वत्यैव तन्व्या हृदयं प्रविष्टः ॥ ३० ॥ स्पृष्टे च तलिविमान कम्मः । छायेति ॥ चौतरिवादहरपलैप नन प्रतिदिन नबितर- द्रुते द्रुतं तुत्सदगन्दनीत्या मिताजापशापयापि ताला गुन्दा निजे लीये हारे डापा- मर प्रतिबिम्परूप स नर क्षि पूर्वरलोरिन । अपा- वहन्तितधात्मां परं मः ।। ३३ ।। नन्तर गटन् नत स्थानापानान्तर गठन अलो हारे न जागनोति । तापमानन्धरना ८. मान न समान अनर सरिनुपरी हारे नया ए हा नारीद कर पुन १ परनीत इति तरिया नन्तिान नर ब. किनादर अनुदान नबन सेव कर स्वीमत परल प्रति ले ला सन्नान व मोकन पार सम्पहिरवादि यात्ति . म २ ....... ... परी. . .

·+ . - " .

·पठः सर्गः । १३३ सार्वभौमत्व चिह्न लक्षणं रेसारूपं चक्रं पश्या. विलोकयन्नीः पुर- पनित इति, कसाहरागोऽसिल्लम इति साश्वर्या जाता इति धीस्तरुणीः प्रति लक्षीकृत्य चित्राण्यतितरामाधर्याणि चकार । भावः। पथोऽधमिति अधं नपुंसस्म्' इति समासः, 'अक्-' केन सार्वभौमेनान विचरितमिनि तासामाश्चर्यमभूदित्यर्थः । इलादिना समासान्तः ॥ 'चान्द्र' इत्यपि पाठः । 'यत्या.' इनि पाठे भैन्या. संबन्धिनी. पु. पुंसि स्वभर्तृव्यतिरिक्तभूते रन्ध्रीरिति योजना । वाम्येन चक्रं राष्ट्रं वर्तवतीति चक्रवती ॥ भूत्वाप्यनीक्षानियमनतिन्यः । तारुण्यपुण्यामवलोकयन्त्यो- रन्योन्यमेणेक्षणयोरभिख्याम् । छायामु रूपं भुवि वीक्ष्य तस्स फलं दृशोरानशिरे महिष्यः ॥४३॥ मध्ये मुहूर्त स बभूव गच्छ- नाकसिकाच्छादनविस्मयाय ॥४०॥ पुंसीति ॥ महियो राजपत्न्य माणबदायां भुवि तत्प्रतिवि- म्वेषु केवलायां वा भूमौ आतपाभावरूपासु छायासु तस्य नलस्य रूपं तारुण्येति ॥ स नलः तारण्येन पुण्यां चावीमन्योन्यं परस्प- स्वल्पं सौन्दयं वा वीक्ष्य दृशोनेत्रयो फल साफल्यमानशिरे प्रापु। रसंवन्धिनीनभिल्यां शोभानवलोकन्यो पश्यन्त्योः कयोचिडे- कि कृत्वा-खभर्ता भीम , तलाव्यतिरिक्तभूते व्यतिरिक्तरूपे -णेक्षणयोगीशोमध्ये मुहूर्त क्षणमात्रं गच्छन्सन् आकलिकेन नि- पुति बिपये अनीक्षानवलोकनं तत्ला यो नियमोऽवश्यंभाव तल्ल- हेनुकेन आच्छादनेन निरोधानेन कृत्वा दो विलय आश्चयं तले क्षण यद्नं तद्विद्यते यासामेवंभूता भूत्वापि सुन्दरवत्ववलोकना- वभूव । भूयादन्तर्धिसिद्धे-' (५-३७)इत्यादिवरदानाददृश्यस तासां नेत्रसाफल्यं जातम् । प्रतिबिम्बत्व वातपाभावत्व वा पुरुष- - नन सर्शन भवितव्यन्, शरीरेणान्यत्वाच्छादनं कर्तव्यम्, अदृइयेषु स्वाभावात्तवलोकनेऽपि व्रतक्षति भूदिति भावे ॥ नदीयभूपारवेषु प्रतिविम्बेन भवितव्यमित्यादीच्छावशादाच्छाद- - नात्तयोराधयं जनयति लेनि भाव. । 'पुग्यं नु चार्वपि' इत्यमरं ॥ विलोक्य तच्छायमतर्कि ताभिः पुरःस्थितस्य कचिदस भूपा- पतिं प्रति खं वसुधा पिधत्ते । रत्नेषु नार्यः प्रतिविम्बितानि । यथा वयं किं मदनं तथैनं व्योमन्यदृश्येषु निजान्यपश्य- त्रिनेत्रनेत्रानलकीलनीलम् ॥ ४४ ॥ विलित्य विलित्य सहस्रकृत्वः ॥४१॥ विलोक्यति ॥ तानिनहितीनि भुषि तन्गर नलस गां विलोक्य इत्यता उक्षितन् । इनि सिम्यथा पय सं भीन- पुर इति ॥ कचिव्यदेदो खीणां पुरोऽने स्थितत्वात्य नलवार- रक्षणं पनि प्रचुचि नदनं धारयाम. तथा यमुधापि मिनेगनेग- श्येषु भूपारतेषु भूपणरवेषु निजानि स्वीयानि प्रतिविम्बानि वि- लित्य विलित्य पुन पुन विलयं प्राप्य नार्य. सहलकृत्वः सह- नरस विरोचनरोचनाने दीडेन नादन नील इयानलं भूतमेनं सवार व्योमनि गगर्ने अपानवलोकयन्ति ल । केवले गगने नदन भीनलाग स पनि प्रति धने धारपति रिन् । दाबाया. स्थामन्चानिनलाई विशेष युनन् । यथा पर भीम प्रति केनापि प्रतिविम्वं नारलोक्यते अलाभिरवलोक्यते । स्वकीयं परकीयनपि किनेतदिति सायं पुन. पुन. दारित्यर्थः । एतदपि मदनं पिध्नहे रजारशादन्तगूटनमा पारपान , तथा म्यं पति प्रति वनुधा नदनं पिथने अन्तदनमा चारपनि किमिति पा। नदपेच्छावणादेवनि पूर्णमुनन् । प्रनिनिन्यितानीनि भावे क्त । रूपाणोनि वा संयन्धनान् ।। नरोऽतिनुन्दर इति भारः । पईचोरीला' इत्यमरः ॥ तलिन्विपच्यापधातपातं रूपं प्रतिच्छाविकोपनीन- मालोकि ताभियदि नाम कामम् । तदसरागच्छरितं निरीक्ष्य । विलेरतामापुरविलरन्त्यः तथापि नालोक्ति तदस यं क्षिप्तं मियः कन्दुकमिन्दुमुख्यः ।। ४२ ।। हारिद्रभङ्गाय वितीपभाम् ।। १५ ।। तलिनिति ॥ इन्दुमुररन्तरदना सन्दुक निरीक्षक निय रूपमिति 'नामिनहानि नारी पररसर शित तमेवाविजरलो पिपिलरता सताना । पनीत नया नया द नान वानगी भिभूत कन्दुरन्-लिनो विपत्र नपरदले नान- सन् न बदमट वन न् । यस माप अपनानं एर मोहन न पहन देन तन् । हरदनहर हरदार नुस् :-... तथा-राज नजदुर मुक्ति पर काले दो म: रोना- , सिमापन समापसावरला परेन । - --- स। t -: .. ... पाया। ए ·। ण्ठाय क्षिप्तां तां मालामदृश्यत्वमिता प्राप्तामालोक्य विचाय हे ial *बदार पदजियामि । समप्रमाभिः समामि. पर- देशे अन्योन्य परस्परमन्यनवदन्योन्यानध्युपितदेशसनाति अन्योन्यमिति ॥ सत्यरूपेण परस्परेणाध्युपित्तेऽभिषिनरी tatto मुममयो । मेणं समहे 'नीपुसाभ्यां मिव इक्षमाणी विलोकयन्ती ती आलिहित यदली Ter }; बनाइनन । मणी ग्रीसन्धिीगिर इति वा॥ तस्यान्तमध्ये तथ्यं सत्यमपि मिथः परस्पर परिपस्वमाते । लिातुः । अलीकदृष्टस्य परस्परस्य मध्ये सत्यरूपस्याप्यालिन 'तमिति भावः । आलिहितमलीक परस्पर येन एवंभूतमन्ना न्तकरण ययोरिति वा । सत्यमप्यलीकबुज्नालिलिर भावः। परिपस्वजाते, 'सदिस्वनो. परस लिदि' इति पान स्तम्मो न घतु सहसा शशाक।। ५२' स्पशामिति ॥ ममीमन्यानस्थ समषिमता" तन्यादानेन गुनत्रान्ति में यम्य दशनन नाम: ध्यम.नम्मादी पाइन्यमन्यताप. Tiril उभ्यपि अटियुटानी जान. नापियारला Hinlon १३४ नैषधीयचरिते भवनदृश्यः प्रतिविम्बदेह- कुसुममाला उद्रमेण भ्रान्त्या वीक्षितस्यापि नलस्य कण्ठाय तर व्यूहं वितन्वन्मणिकुट्टिमेषु । भैम्या क्षिप्ता उपकण्ठे समीपे स्थितं सत्यरूपमेव तं नलं तर चालिङ्गत् ॥ पुरं परस प्रविशन्धियोगी स्त्रग्बासनादृष्टजनप्रसाद: योगीव चित्रं स रराज राजा ॥ ४६॥ सत्येयमित्यद्भुतमाप भूपः। भवन्निति || वियोगी स राजा नल: योगीव वियोगरहित इव, क्षिप्तामदृश्यत्वमितां च माला- अथ च मुनिरिव विरराज । एतच्चित्रं विरहिणो विरहित्वाभावादा- अर्यम् । यतोऽयो भवन्मणिकुट्टिमेपु मणिबद्धभूमिपु प्रतिवि- मालोक्य तां विस्मयते स बाला ॥५ बदहव्यूई प्रतिविम्वरूपकायसमूह वितन्वन्विस्तारयन् । तथा स्रगिति ॥ भूपो नल इत्यद्भुतमाश्चर्यमाप । इति किम्- परस पुर नगर गृहोपरिगृह वा प्रविशन् । मुनिरप्यदृश्यो भवति, सनादृष्टस्य चिन्तासंतानोपनीतस्य भैमीलक्षणस जनस्य प्रसाद कायब्यूर च करोति, परस्य जीवान्तरस शरीर च प्रविशति, पेय सक् माला सत्या सत्यरूपेति । अलीकदृष्टेन दत्तस . विपन्यो निवृत्तवाहियोगी च भवनि । 'पुर पाटलिपुत्रे स्थान सत्यस्व नम्, अन्न त्यपूर्व दृष्टम् । सा बाला च अलीकर होपरिगृहे पुरम् । पुर पुरि शरीरे च' इति विश्वे. ॥ पुमानिवास्पशि मया वजन्त्या स्मयते स साश्चर्या बभूव । अलीकदृष्टनलकण्ठे क्षिप्ता माप छाया मया पुंस इस व्यलोकि । भूमौ नास्ति केन नीता किं जातमस्या इत्याश्चर्यम् ॥ पन्निधान िमयापि कश्चि- अन्योन्यमन्यत्रवदीक्षमाणौ दिति स स सैणगिरः शृणोति ॥४७॥ परस्परेणाध्युपितेपि देशे। एनागिति । ग नल इनि ग्रेगगिर. नीममूहवाणीः शृणोति आलिङ्गितालीकपरस्परान्त- में 1 किम्-मनन्त्या विचरन्सा मया पुमानियास्पशि स्तथ्यं मिथस्तौ परिपस्वजाते ॥ ५१॥ 1 , मिरया मया पुमा गुरूपस्येर आया व्यलोकि दृष्टा, गांमलोपनना नताही नदेन नमी पथि योगमाप। प्रालिममीपु न ना व्यक्ति मानन नादयतया ददा॥१८॥ पपनिषेधः॥ .:. : बा मुद्रा सा नमी अम्बा मातर स्पर्श तमस्याधिगतापि भैमी * ...:.:: मदनमा पनि योग संब. मेने पुनधान्तिमदर्शनेन । - • Irr: मनमो माये ना + - नरनामा चायनयात न नृपः स पश्यन्नपि तामुदीत- ...:.-' द नादादर- राग या व्यति' A . , । नामवन- तन्य। , 5, रन्ट -::-17 वा..॥ पन्न मन् ना नागा ।। पानिपाहतमत्वमन्या मान्य मिथ्यानिलम्यवायी। ...141) A", , , " है दा ,

·No text on this page.

·२३६ ममीनिनियममाया कलिनियमनार नैषधीयचरिते एतं नलं तं दमयन्ति पश्य तिलके प्रतिविम्बितौ एवं प्रतिविम्बितयोरपि पर सजातिमित्यालिकुलप्रबोधान् । चन्द्राभ्रतिलकयोः प्रतिविम्बरूपौ परस्परमुखच तिविम्बितौ । एव प्रतिविम्बितप्रतिविम्बादाविये श्रुत्वा स नारीकरवर्तिसारी- द्रष्टव्या । तद्विद्यतेऽत्र-तद्वदित्यत्र मतुपो मकारस्य मुखात्वमाशङ्कत यत्र दृष्टम् ॥ ६॥ दलोदरे काञ्चनकेतकस्य पतमिति ॥ यत्र सभायां स नलः नारी सुन्दरी तत्करवर्तिनी क्षणान्मसीभावुकवर्णलेखम् । सारी मारिका तस्सा मुखादित्येव आलिकुलेन सखीसमूहेन पाठि- नान्तबोधान् मान्वनवाक्यानि श्रुत्वा स्वात्मानं ताभिईष्टमाराक्षत। तस्यैव यत्र स्वमनङ्गलेख इति किन्-भमि दमयन्ति, व तं मनसि स्थितमेतं पुरोव लिलेख भैमी नखलेखिनीभिः तिनमागतं वा नलं पश्य, आति तद्वियोगजनितां पीडां त्यजेति । अरमनानि प्रायोञ्च दृष्ट अन्यथा सारिकामेवमेताः कुतः पाठ- दलोदरेति ॥ यत्र सभायां तस्यैव काञ्चनकेत कीकुसुमस्य दलोदरे पत्रगर्भ क्षणाल्लेखनानन्तर क्ष बुका मसीभवनशीला वर्णलेखा यस्मिन् तस्यैव न यत्रैकयालीकनलीकृताली- मम नखक्षतादिवान्छा विद्यत इत्येवमादिरूपं त्रं काठे मृपाभीमभवीभवन्त्या । मदनोपदिष्ट लेखन भैमी नखलेखिनीभिर्लिलेख । नदप दाहदिकोगनीता स्वीयभावसूचनार्थ प्राणेशाय पत्रिका प्रेष्यते, मस्य ख्यन्ते । केतकीपुष्पेषु नखलेखानां श्यामीभवनं स्वभ शालीनमाधागि मधुरुमाला ॥ ६१॥ इति 'लपपत-'इति शीले उकञ् ॥ संकि रमनायां गुण मिथ्या भीमभनीभान्या भैमी- विलेखितुं भीमभुवो लिपीपु पाकनीनालीगण्डे अमत्रानलाकारी- ५.: कोपनीता मालाकारेशानीता मधूक्रमाला सख्याऽतिविख्यातिभृतापि यत्र ३. इरान हो हरगोचर शालीन मनमाधायि नि अशाकि लीलाकमलं न पाणि- ', "वनदानाकामिनीसामी कुन्नीति भारः। रपारि कर्णोत्पलमक्षि नैव ॥ ६ 4 4 4 आदोही नियुक्ती दोहविक. 'तत्र नि- 4 | RATनाकारयो.' इति निपात. विलेखितुमिति ॥ यत्र सभायां लिपी चित्रका ४. . . । रव्यानिभृतातिकुशलया अपि भैमीसग्टया भीमभुयो। कमल भित्तो चियपटे वा विलेखितुमशाकि शक्तम् । दानापाना नेर लेपितु शक्तः । तथा-कपिल कर्णाभरणील * अभिनन्दनानुमिम्मम् । मपारि पर्याप्तम् । अक्षि तु लेखिनु नैवापारि । लीला मरने ममः मोल्पलापेक्षया पाणिनयनमतिसुन्दरत्यालेपितु न दा-मिस मारि यत्र ॥ १२ ॥ भार । निलंग्वितुम् , 'शकप-' इति, 'पयांतिवचन- तुमुन्, लघुपयवाद्गुण । लिपी', 'ऋदिकारान्-' इति 14 , aft + नगे गन्द्राणामनव. ममीमुपावीणयदेत्य यत्र प्र.मित्रानाम्पादन. कलिप्रियस नियशिष्यवर्गः । -~- PAR लय निम. .:-.:. Amit गन्धर्ववचः परमवरीण- नकण्टनालकाधुरीणवीणः ॥ ६५ .-.:. मला ::! art- ४.ग. प्रिय. faruti पयाग माम intists गमन बन्न माम ना धान . है में J - -- ज I + - M 17. in maffitnt - ·पष्ठः सर्गः। १३७ - वीणागन्धन्यपेक्षया भैनीकण्ठलातिमाधुर्व सूचितन् । नालपदेन यत्रावदत्तामतिभीय भैमी मुखत्ल कमलवं च । रू(स) रोगंबुतं चुतम्' इत्यमरः। री- त्यज त्यजेदं सखि साहसिक्यम् । पन् 'लोरीङ् क्षरणे अलादोदित्वाविष्टानलन् । उपावीणयत् , स्वमेव कृत्वा मदनाय दत्से 'सत्यापपाश-' इति निन् । कलिः प्रियो यत्तेति वा प्रियत्व' इति पूर्वनिपाताभावः। एकधुरोणेत्यत्र 'एक्धुरामुक्त्व' इति वः ॥ वाणान्प्रमूनानि गुणेन सजान् ॥ ६८॥ नावा सरः किं हरभीति गुप्ते यत्रेति ॥ यत्र सभायां भैमी अनिमीय अतितरां भयं प्राप्प तां मालाकारिणीमित्यवदत् । इनि फिम्-है सखि, इद माला- पयोधरे खेलति कुम्भ एव । प्रधनलक्षणं साहसिक्यमविचार्यकारित्वं सज त्यज मुद्ध मुबेनि । इत्पर्धचन्द्राभनखाङ्कचुम्बि- साहसिकत्वमेवाह-यतः प्रसूनानि पुष्पल्पान्वाणान्गुणेन दो- रकेण. अथ च मौचा, सनान् संनद्वान्कृत्वा मदनाय त्वमेव कुचा सखी यत्र सखीभिरूचे ॥६६॥ दत्ते ददाति । मां पीडयत. कामत्य मौर्वासंबद्धवागदानेन या नावेति ॥ पत्र सभायां ससोनि. सखो इति पूर्वोक्तमूचे । त्वं साहायकमाचरसि ला त्वं समीचीना सहचरी भवानि सो- 'किंभूता-अर्धचन्द्राभोऽर्धचन्द्राकारो नखाको नखक्षतं तेन चु- सुग्नं तानवददित्यर्थः । मालायां बागसंनद्धनौीवुआ भैम्या "विनाबालिप्टो खनौ यत्साः । इनि किन्-हे सति, लरते भयं जातमिनि भाव । सज यजेनि भवाविरक्तिः। सहसा वर्तते तब पयोधरे तनलक्षणे कुम्भ एव. अथ च पोधरे जलाधारे साहतिकी 'ओज सहोन्भसा वर्तते' इति ठक् । तत्सा भावे • कुन्न एव. हराद् नीतितत्साः सकाशादात्मानं गोपायतीति ह- 'गुणवचन-' इत्यादिना प्यञ् ॥ परभीतिगुप् एवंभूतः सन् नावा नौक्या सेति। कि वितर्क। आलिख्य सख्याः कुचपत्रभङ्गी- अर्धचन्द्रासारवाललाई नौकालं युक्तन् । 'अग्निभीतो हि शैलप्र- मध्ये सुमध्या मकरी करेण । धानं त्याननाप्रपति इति त्रिनेत्रानलाहीसा पलापितो निर्भयं, शीततनयलक्ष लाननागत्य तुतेन जलक्रीडां करोतीत्यर्थः। यत्रालपचामिदमालि यानं एवनन्योऽपि वैरिज. सज्ञाशाललाप नियं स्वानं गत्वा कीडनि। मन्ये त्वदेकावलिनाकनद्याः॥ ६९ ॥ . हरेण पावत्याः सकाशादीनिलया गुप्ते अनदिते सौन्दर्यात्त्वकुच-: आलिख्येति ॥ यत्र सभा काचिनुनध्या सुन्दरी सल्याः मर्दनवालायां समुपजापानबधांत्वात्पार्वतीकोपनिया हरेगा- कुचोः पनीमध्ये पत्रवहीरचनामभे करेण नकरीनालिल्य स्पृष्टेत्यर्थे कुचविशेपनं वा । पार्वतीमिया हरागननसंभावनाया तां ससोनियालपदवदत् । इति फिन्-हे आलि सखि, त्यदे- अप्पभावानियलेन लरल क्रीडा युक्त इत्यर्थः । नताइचु- काबालितव पुक्याष्टकमुनाहारविदोपः, तल्लक्षगाया नारूनद्याः निपावरपलवदर्शनासतापि कानोडेको भवतीति भावः। खांदापा इदं नहरीलक्ष यानं बाहनं मन्ये तयानि । स्वच्छ म हरेण पार्वतीनोत्या गुप्तेऽसृष्टे सुन्दर सखि, संवोधनं वा । हर- त्वान्नुक्काहारस नाम्नहित्वन्, हारमनीपे नस्यां विद्यमान या. भीलक्षणा इतिः परचरं तलादानानं गोतायतीति नदनविदोपगं नकरीवाहनवं नाझनद्यानुप्रेक्षिनन् । एकारत्यकपष्टिका' इत्य- वा । हरोऽप्येतद्दर्शनविमोहितो नन वशं गत. शान्तकोपो भवि. मरः । गहा मकरवाहिनीति प्रनिदिः । प्रतीत बुन्या निर्भय देति ॥ तामेव सा यत्र जगाद भूयः लरामुनीभूय विदर्भधू- पयोधियादः कुचकुम्भयोन्ते । वक्षो यदक्षोभि खलु अन्नैः । सेयं सिता तावकहच्छयाई- सज एजन्सा तदशोधि तेषु प्रियास्तु विस्तारयशःप्रशस्तिः ॥ ७० ॥ पत्रकया चिशिखां निखाय ॥ ६७ ॥ तानिति ।। पत्रमा नुनमा तानेर मनी भूमः पुननि इनि जगाद । इति किन्- मसि, सदोमिनाद. मनुहाउन्नुः ता. लरेति । प्रतूनः पुपैः लरामुनीनर कानयानोनूप विड़- सत्यदीपहालितो दज्य नटल जजिमीनन्दन्य मैनुमक्षो नैनीवतो पदोनि पोडिनं तद् भनी सोनल- मिया मानेवी ने वन्नदो दिना मी से नगरपां. पर पैर तेषु पुपु गुणे पटना दिदितां तूप निसादा- रोप्प रा मारा हमला रचपन्या एसा असोधिन, सुदमो चिन्तारत रत्चर या मान्दिा मानननन्द नर. पटूसते । तेषां बहारदरनिपोरन तथा नि- गित ।पा नट नदा बन मा नं बिहार कुचयोः सिता तर नकारनन्दी दरर दुरमर रूपं । सारिन्माला उन्न नार। नाराज पुन चिरसनिसननी.. सनरन्, नन्पन्न सानननन्न मानन्धर न सिपायानंर मटनुचित भार' ! १. पर सारस्परिकारी । . ... , ..-.. ---.-'. ली। रूपरसहलाती। मर ६. नीदगे। पर'साहपपिपरी । in .in - ·नागामार समागम 12-1 - -- 4 Mar P . . " + - 1 रिपनीमाराा न्यानंयत् । किभुनाया भम्या.-कुनामा.वि . नागा यम , दिशा ताण., नेपा ना, निराकरणानित विनिमान मनोमय. मनामन.. 41414141414THtter १३८ नेपवीयचरिते मार्ग चरन्ती सखि मारयता- भैमीविनोदाय मुदा सखीभि- मिलनदाय कथिते कयापि । स्तदाकृतीनां भुवि कल्पितानाम् । यत्र ययातप्रमभीत्यारी- नातकि मध्ये स्फुटमप्युदीतं जायमानसः म जन ।। ७१ ॥ तस्यानुविम्बं मणिवेदिकायाम् ।। १ । जागनिति । वन्नी गुहाहान्तर गच्छन्नामय च श्रम- नना नोरन. मनोरं च हे सन्धि, गृहाण पण माणटिकायां भुवि लेनिनाना तदानीनां नकाशा भैमीति ॥ मसीमिमम्या विनोदाय मनोरजनार Tी कवादियों प्रति अन्नदाये पागक पाणा मध्ये मणिवेटिकायामुीनं स्फुटं जानमपि तन्य मदत - मते च मनो नियाभवनान्या वयानस्य लल्यानुदिन प्रतिविम्यं नामिनांतर्कि न लशिनम् । रतिर .:. :: मीन गार्ग पसिनननन्या कार तिच्छन्दमध्ये मत्यमपि प्रनिविम्यं प्रनिच्छन्दबुया मन्या या पान न सात मानिनायो हलो जातमित्यर्थः । - 17 | मामारसितानि मिया म. गोरा जान व्यमिति प्रान्नि- हुताशकीनाशजलेशदूती- STER: जाग चादीपकरण निराकरिष्णोः कनकाफुयानाः । नमाने' दनिधि। भैम्या बचोभिः स निनां तदाशां निगर न्यवनयमपि प्रयाताम् ॥ ७५॥ दमदनीम् । हुनागेति ॥ म नलो भम्या वचोभिदूरमन्याम, म दुरंदेश प्रयातामणि प्रातामपि निना स्वीया तमासा शा मानमः।। + १५. शालाया. । किसुना द्वनी -कना काम्याग्ना दामा { H याचना यामिन्ता । वाडिययदनानिराकरंगन पुनी. 4. जिन मामामाशायहिना वयगय। बयांदरम पानवाला 14 15: || बागीण नोक। जन्यदपि दर प्रयान वन, ११, ५ . r: । :: tir, नहा-' इनि पटीनिषो । विनातिमन्नाममयः म भम्या मध्यम वागबमम्मीयाम् । गंमायामाग मृगं गाय- लदालिदामिनन्धमानाम् ।। - मनात Andr " - . ना 44 Mittainsti . ना 14 Ht tenstrati.it -tant AT क म. . . . है । ww + . 7 क १ ३ 4. . १ . •. ई . N -- . * 4 ' * . -2 . भ . A ब 4 ६ P , ·षष्ठः सर्गः। १३९ - - समर्थितवान् । मध्येसभम् , 'पारेमध्ये-'इत्यव्ययीभावे नपुंसकत्वे पेन्द्रत्य तं सापराधं कण्ठं वरणस तजा मालया आगु शीघ्र इस्वः, एदन्तत्वं निपातनात् ॥ बधान । सापराधो हि प्रभुणा दोरकेण वध्यते । त्वमप्यस प्रभु- लिपिन दैवी सुपठा भुवीति तुल्येत्यर्थः । एवं सानुरागमिन्द्रं वृणीप्येति भावः ।। तुभ्यं मयि प्रेरितवाचिकस्य । नैनं त्यज क्षीरधिमन्थनाथै- इन्द्रस्य दूत्यां रचय प्रसादं रस्थानुजायोगमितामरैः श्रीः । विज्ञापयन्त्यामवधानदानैः ॥ ७७ ॥ असै विमथ्येक्षुरसोदमन्यां लिपिरिति ॥ हे भैमि. त्वं विज्ञापयन्त्यामिन्द्रस दूत्यां मयि श्राम्यन्तु नोत्थापयितुं श्रियं ते ॥ ८० ॥ अवधानदानैरेकाग्रचित्तत्वेन प्रलाई रचय कुरु । एकाग्रचित्तत्वमेव नैनमिति ॥ हे भैमि, त्वनेनं इन्द्रं मा यज । यैरमरैः क्षीर- प्रसाद । किंभूतत्य-इति तुन्नं त्वदर्थ प्रेपितं वाचिकं संदेशव- धिमन्यनादवेन्द्रलानुजायोपेन्द्राय श्रीदमिता निर्गमिता, ते देवा चनं येन । इति किन्भुवि विद्यमानेन लोकेन देवी देवसंव-'इक्षुरसोदमिथुरससमुद्रं विमध्य मधित्वा असै इन्द्रार्थमन्यां धिनी लिपिर्न सुपठा सुखेन पठितुं न शक्येति कृत्वा पत्रिका श्रियमुत्थापयितुं निर्गमयितुं न धान्यन्तु । यैदेवे शीरनमुद्र न दत्ता । सावधाना सतीन्द्रविज्ञापनामाकर्णवेत्यर्थः । वाचिक्न, निर्मध्य लक्ष्मी निर्गमय्य सा इन्द्रानुजाय दत्ता, ज्येष्ठत्वात्तथापि 'वाचो व्याहृतार्थायान्' इति त्वाथैठक् । 'स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्ग- पूज्यायेन्द्राय तैलतोऽप्यधिका दातव्या, सा इक्षुरससमुद्रनयनं वचनान्यतिवर्तन्ते वा' इति नपुंसकत्वन् । तथा-लेनैव सैन्यम् , विना न प्राप्यत इति तदर्थं तन्मथने तेषा प्रयास. त्यात्, नालैव नाल्यन् । विज्ञापयन्यान् , घटाद्विपाठात् (ठेपि) 'मितां त्वत्मात्या स प्रयालो सा भूत् । त्वं लक्ष्याः सकाशादतितुन्दरी, हत्वः' इत्यत्र 'चा चित्तविरागे' इत्यतो वेत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभा- एनं वृणीप्बेनि भावः । अतिसौन्दर्येण त्वमेवेवरसलनुदसंभवा या 'विज्ञापना भर्तृपु सिद्धिमेति' इत्यादिनहाकविप्रयोगदर्श- लक्ष्मीरित्यर्थ. । इक्षुरस एवोदकं यत्, 'उदकसोदः संज्ञायाम्' पाच हवानावात्साधुत्वं ज्ञेय ।। इति उदभावः ॥ सलीलमालिङ्गनयोपपीड- लोकसजि द्यौर्दिवि चादितेया मनामयं पृच्छति वासवस्त्वाम् । अप्यादितेयेषु महान्महेन्द्रः । शेपस्त्वदाश्लेषकथापनिद्रे- किंकर्तुमधी यदि सोऽपि रागा- स्तद्रोमभिः संदिदिशे भवत्यै ॥ ७८ ॥ जागर्ति कक्षा किमतः परापि ॥ ८१॥ सलीलमिति ॥ वासव. सलील सविलासमालिनया आले लोकेति ॥ हे भनि, रोगराज अनुशनुसनमालागा गोमे- पेगोपपीडनुपपीटर गादनालिझम वामनामयनारोग्य पृच्छति- हवी त्वोऽधिक । दिपि च आदितेरा युद्धमंनुवरगातिमाप्त. हे भनि, तव आरोग्य विद्यते कचिदिति । जाह्मगं कुशलं पृच्छे- वत्वापेक्षया आदेत्यपत्यानि ये देवाने महान्त आदितेयेमपि सनं पृच्छेदनानयन् । वैश्यं क्षेनं समागम्य शूदनारोग्यमेव च ॥' महेन्द्रो महान् । सोऽपि एवविध इन्द्रोऽपि रागाइनुरागात् यदि इति ननुवचनात् । तवापस्थया तवाटिङ्गनक्यावशात् । अपनि- तव विस्त रिकरीनवितुमी मापन इत्याः । ननु कनापि दैविपतितस्तत्व इन्द्रस रोननि. कर्तृभि. दोपोऽवशिष्टोऽयों भव- पलाकारेण पवर्तितः। अत परा जन्मा माउस कि जागनि । लै तुन्यं संदिदिशे संदिष्ट । इन्द्रत्वस्येव तानुराग , तलाव. नात्ववेत्यर्थः । इन्द्रोऽपि तर किरीनविनुनिन न एर ना यानुग्रहीतब्य इत्यर्थ । साविकभावोदयेन गद्गदफण्ठन्वादन्यत्कि- तुल्या कापि सौभाग्यवती सुन्दरी च न विद्यत इति नार । . चिज सदिदेोत्ययः । “लिगि चित्रीकरणे' चुरादिराइपूर्व क्षेपणे, दित्या अपत्यानि भादिनेपाः, हदेकारादनिन ' दल टीनार तलाग्यन्तपादुप्। उपपोउन्, सतन्पांचोपपीड-'इनि णमुद॥ 'दित्वदिला-' इति प्पं वापिचा 'ग्रीन्यो ट' इति दी। यः प्रेर्यमाणोऽपि हृदा मघोन- पदं शतेनाप मसयदिन्द्र- स्त्वदर्थनायां हिवमापदागः । तले न ते वाचनचाटुकारः । खवरसानपत्तमत्व कुरु प्रसादं तदलंबुल्ब वधान कण्ठं वरणलजाशु ।। ७९ ।। बीजारकुन्नटनश्रमेण ।। ८२ ।। र इति ॥ रे भनि, स्याहननुप्रास इलादे त्वदनाया पदमिति: इन्द्र मानेन मयंजन 7 म पदापागावां विपनयोन इन्दल मनमा मापदः इन्द्रनले पदारले नर पारने प्रार्थना करे - काटो हिलारनामोसनामार । रजा निप्प. बोम्पानियालपरवानर सपारस्थानसिउला. - करदारी । १ जोर':' कारपिारी । दर-तारलनिमारी ·-त्रिका . इतीति ॥ पारिजातस्य पुष्पस्नक माला नलस्याशासवे नलाने रागसंभावनया नल. शिथिलाशो जातः, इन्द्रदूत्यादीनामपि 11 एवामिलापपूरणं जातमिति भावः । 'न मां तथा जानमुने! वालि' फलति पुरुषाराधनमृते' इत्यादिप्रयोगदर्शनानेयोग न शामिति द्वितीयापि भवति । 'णी चपधाया हस्व.' इत्युरा स्वविधानात् 'पूरी आप्यायने' देवादिकस्य पूर्यतेः पुरयनंग । पुरदिति प्राप्त अपुपुरदिति चिन्यम् । न च 'नालोषि-'. .......नादिया IAriन्य माढा. पूर्वका विधिरनित्य इस्युपधाहस्वस्वाभाव इति वा । । दिना निधनमः । अग्लोपित्वाभायावत्यन्तरं मृग्यम् । म 1-14दोपरान्य प्राप्तये न्यायन' इत्यम्य पूरण पूर. । घन्, ते करोनीति, Rोनन एकाग्मन मानहा- रानि-' इति णिनि आलोपिये राति नाग्लोपि-'Thit प्राति आयंट, वित -4-1६14.निधीय निकाnitif १४० नैषधीयचरिते नानि करोतीति कारः । त्वं प्रसादं कुरु, तथा तत् ऐन्द्रं पदं यानेव देवान्नमसि त्रिकालं स्वीकारकृदगीकारसूचकं भूनटनं भ्रूचालनं तदेव श्रमम्तेन प्रया- समात्रणालकुरुष्व । भूभनाङ्गीकुरुष्वेत्यर्थः । इन्द्रवरणे स्वर्गाधि- न तत्कृतघ्नीकृतिरौचिती ते । पन्य नवैव भविष्यतीति भावः । प्रभोद्धूविक्षेप एवाङ्गीकारसूचकः । प्रसीद तानप्यनृणान्विधातुं चाटुकारः, 'कृतो हेतुताच्छील्या-' इति प्राप्तस्य टस्य 'न शब्द पतिष्यतस्त्वत्पदयोस्त्रिसंध्यम् ॥ ८५॥ श्लोक- इति निषेधादण ॥ यानिति ॥ त्वं यानेव देवास्त्रिकालं त्रिसंध्यं नमसि नमः मन्दाकिनीनन्दनयोर्विहारे रोपि तेषां कृतघ्नीकृतिः कृतनीकरणं ते तव न औचिती । तेक देवे धवे देवरि माधये वा। कृतज्ञताकरणं नोचितम् । तर्हि किं कर्तव्यमित्यत आह श्रेयः श्रियां यातरि यच्च सख्यां तव पादयोः पतिथ्यतः तान्देवानप्यनृणानृणरहितान्विधातु । तचेतसा भाविनि भावयस्व ॥ ८३ ॥ प्रसीद प्रसन्ना भव । इन्द्रवरण इन्द्रसेवार्थमागच्छन्निवरे प्रणम्येन्द्राणीं विहाय तवापि प्रणतिः करिष्यते । त्वया पूर्व नगर मन्दाकिनीति ॥ मन्दाकिनीनन्दनयोर्विहारे जलकीडादौ स्कृतास्त्रिकालं त्वा नमस्यन्ति (पुरा), तेन तेपामनुणत्व में यच्यो माल भवेत् । तथा-देव इन्द्रे धये भर्तरि च यच्छ्रेयः। प्यति । इन्द्रं वृणीप्येति भावः । त्रिकालम् , त्रिसंध्य च पर Tथा-माधो नारायणे देवरि स्वामिनः कनीयसि भ्रातरिच दित्वान्डीयभावः । उभयत्राप्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ यगरः । तपा-यातरि भर्तृभ्रातृजायायां सखीप्रायायां लक्ष्मयां उपर। भाविनि, विचारचतुरे भैमि, व तत्सर्व चेतसा इत्युक्तवत्या निहितादरेण नाममगिर । इन्द्रवरगे गरकेनापि दुर्लभ तत्सर्व त्वया भैम्या गृहीता मघवत्प्रसादः। नितीमा पनि भारः । देवे माधये च । अग्मयादीनां सक्पारिजातस्य ऋते नलाशां मम्माकिनातीहारमानम्, न तु नन्दनविहार.। तथा अन्या वासैरशेपामपुपूरदाशाम् ॥ ८६॥ से, न तु माधयो देवर. । तवा-श्रीः संपदूपा सखी, f"नारूपयातृरूपा मपी । इन्द्रवरणेत्येतद्यप्राप्तिर्भविष्यति लाप विना वासैः परिमले. कृत्वा अशेपामाशां सकला iiitar () अन्यादीपरिगयन्दमेव गुणी येति भावः। दिशोऽपुपूरपूर्णा चकार । किंभूता सक्-इति पुति नया राया म्युनीतर. पाया. स्वामिनी वत्या इन्द्रदूत्या निहिता दत्ता । तथा आदरेण भेग्या गृह प्रातपर्गन्य यानरः स्युः परस्परम्' इत्य- च। तथा मघवत इन्द्रस्य प्रसादरूपा । सर्वा अपि दिशः पान नगादिक मन्प्रयये देवा तस्मिन्देवरि । लबहला जाता इत्यर्थः । आदरण मालाया गृहीतत्यादिन्ने भाव 'नयाा नया यानारि ॥ रमन गये जगतामितीन्द्रा- पानाप्रतिष्ठां लमम खमेव । न पलिवाचनेन नाम वामनमामनन्ति ॥ ८ ॥ पदव नब पान- नियात् अपुरदिनियाँ ॥ ... न राज्य निन्द्रायम- आर्य विचायालमिति कापि ---- नावानर प्रनिष्ठा मन' हाट । योग्यं सखि स्यादिति काचनायि । आहार एवोनामस्तु वस्तु मगल्यमनि च काप्ययोजन् ।। in यमनन, निन्द्रा यायला ..............auritrent , भा - 1 + . 4 . I AN स ·पाठः सर्गः। १४१ चत् । कापि च इत्यवोचत् । इति किम् अत्र इन्दवरणविपये तां उत्तरमाचप्टेति वा । किभूता-इन्द्रस्य दूत्यादीनामिन्द्रे स्वी- अङ्गीकारसूचक ओकार एव वस्तु तात्विकं मसल्यमस्तु भवतु । यानुरागप्रतीतिसूचकहर्पप्रदर्शनात् इंपरिस्मतेनात्यल्पस्मितेन क्षा- इति सखीनां संमति, मङ्गल्यमित्यहाँधे येत् ॥ लितो धौतः सृकभाग ओष्ठप्रान्तदेशो यस्याः सा। तथा दुरसं- अनाश्रवा वः किमहं कदापि ज्ञया किचित्कटाक्षविक्षेपलक्षणेन सकेतेन वारिता निपिदा 'आर्ये, विचार्यालम्' इति ब्रुवत्यस्तास्ता आलय सरयो यया । वक्तुं विशेषः परमस्ति शेपः। लोकरीत्या नमस्कारोऽनङ्गीकारसूचकः । सितशब्देनैवेपत्त्वप्रती- इतीरिते भीमजया न दूती- तेरीपत्पदमत्यल्पत्वसूचनार्थम् । प्रान्तावोष्ठत्य सृकणी' इत्यमरः । मालिङ्गदालीश्च मुदामियत्ता ॥ ८८॥ उत्तरवती करोति 'तत्करोति-' इति णिचि मतुल्लोपः । तदाचष्टे इति वा णिच् ॥ अनेति ॥ भीमजया इति पूर्वोक्तमभिहिते सति मुदां हर्पा- णामियत्ता परिमितता दूतीमालीः सखीश्च न आलिङ्गत् । अन- स्तुतौ मघोनस्त्यज साहसिक्यं यालद्वचनेनेन्द्रवरणमगीकृतमिति वुज्या ता अपरिमितहर्पा जाता वक्तुं कियत्तं यदि वेद वेदः । इत्यर्थः । इति किम्--हे सत्य., अहं कदापि कदाचिदपि वो मृपोत्तरं साक्षिणि हृत्सु नृणा- युप्माकमनावा वचनकारिणी न किम् , अपितु सर्वदा भवद्वच- नकारिण्येव भवदुक्तं मया क्रियत एव सर्वदा । पर कितु वतुं मज्ञातृविज्ञापि ममापि तसिन् ॥९१ ॥ शेप अवशिष्टो विशेपोऽस्ति । नालिगत्, अपि वालिङ्गदेव । शेप स्तुताविति ॥ हे दूति, 'लोकनजि द्यौः-' (१८१) इत्यादि पदश्रवणादल्प एव संतोपोऽभूदित्यर्थ इति वा । विशेपः शेपो- मघोन. स्तुतौ साहसिक्यमविचार्यकारित्वं त्यज मुञ्च । वर्णयितुमश- ति किम् , अपितु नास्तीत्युभयत्रापि किमः संबन्धाद्रान्तिवशाद-क्यत्व तत्स वर्णनं त्वं मा कापीः । कुतः साहसिकत्वमित्यत आह- परिमितहर्पा जाता इति वा । पर कित्वर्थे । तं शक्रं वक्तुं वर्णयितुं यदि वेद जानाति, तहि पेदः कियत्किचि- भैमी च दूत्वं च न किंचिदाप- द्वेद नान्य. । मानुपत्य का कथेत्यर्थः । तस्य वर्णनं त्वं करोपीति महत्साहसं तवेत्यर्थः । तस्य वर्णनं न कार्यम् । नृणां हृत्सु सा- मिति स्वयं भावयतो नलस्य । क्षिणि मनुप्यहृदयविज्ञे तलिनिन्द्रे अज्ञातारमजानानं विज्ञाप- आलोकमात्राद्यदि तन्मुखेन्दो- यति बोधयत्येवंशीलं ममाप्युत्तरं प्रतिवचनं मृपा अर्थाद्यर्थमेव । रभून्न भिन्नं हृदयारविन्दम् ॥ ८९ ॥ एवंविधमुत्तरमज्ञातारमेव प्रति सार्थकम्, नतु सकलहृदयवेदिनं प्रतीत्यर्थः। त्वत्कृतवर्णनं मृपा, मया मनसि धृतं नलमिन्द्रोऽपि भैमीमिति ॥ (अह) भैनी च दूलं च किचिदपि द्वयोर्मध्ये जानातीति प्रत्युत्तरं वृथेत्यर्थः ।। किमप्यहं नापं न प्राप्तवानिति स्वयं भावयतश्चिन्तयतो नलत्य हृदयारविन्द यदि यद् भिवं विदीर्ण नाभूत् तत् तन्मुखेन्दो - आज्ञां तदीयामनु कस नाम भीमुखचन्दल आरोकनाबाद्दर्शनादेव नान्यतो हेतो । पूर्वोक्तचि नकारपारुष्यमपति जिता । न्तावशाचत हृदयस्फोटेन यद्यपि भवितव्यं, तथापि भैमीमुखा- लोकनतत्परतया तेन न भूतमित्यर्थः। हृदयस्फोटपर्यन्त तस प्रहा तु तां मूर्ध्नि विधाय माला दुःखं जातमिति भावः । इन्द्रानारदसूचकभैमीमुखावलोकनान्न वालापराध्यामि विशेषवाग्भिः।। ९२ ॥ स्फुटितमिति भाव इति वा । अथ च कमलं चन्द्रप्रकाशागिन आज्ञामिति ॥ कस्य नाम जिह्वा तदीयामैन्द्रीमाज्ञामनु ल- विकसितं न भवति किनु संकुचत्येवेति युक्तम्। दूत्यप्राप्ती कीर्ति-क्षीकृत्य न करोनीत्येतद्रूपं पारप्यं काठिन्यमुपैनु प्रामोतु, अपितु भवति, दूत्याप्राप्तौ कीर्वभावाहु सम् ॥ न क्यापि । सवैरपि तदाज्ञा फियत एवेत्यर्थ. । तु पुनः प्रहा ईपत्सितक्षालितहक्कभागा नन्ना सती वालाऽहं तानाज्ञां मालामाज्ञाल्पां मालां मूर्ति नि- धाय शिरसा स्वीकृत्य, अथ च नमस्कृत्य, विशेषयाग्भिपिशे- दृक्संज्ञया वारिततत्तदालिः। पवचनरपराध्यामि । अदेवदेहमिन्द्रं वृणे' (१९८)इत्यादिवचन. सजा नमस्कृत्य तयैव शक्र देवदेहं न वृण इति निश्चितत्वादपराध इत्यर्थः । अज्ञत्वादाज्ञाया तां भीमभूरुत्तरयांचकार ।। ९० ॥ अकरणेऽपपराधो न मन्तव्य इनि बालापदेन सूचितन् । भूनी ईपदिति ॥ भीनभू. नैनी तयैव वजा शकं सह वा नन- न्द्रवरगाफियत्याज्ञाङ्गीकृतेत्यर्थः । नालापि नर्नि विधीयते ॥ स्कृत नारामेव महान्प्रसाद इति कृत्वा तानिन्द्रदूनीनुत्तरपांच- तपःफलत्वेन हरेः कृपेय- कार उत्तरवती चकार । इन्दवाचिकल प्रत्युत्तरं ददावित्यर्थः । मिमं तपसेव जनं नियुके। भवत्युपायं प्रति हि प्रवृत्ता- १'अत्र दीपगार.'साहित्यविद्याधरी । . अयशाल- चुपेयमाधुर्यमधैर्यमणि ॥ ९३ ॥ पनिरलारी' साहित्यविद्याधरी । कारण चारविन्दमान.' ते पिरोपो वन्य' हा जीवातुः। ३ पनूर' हे पनिटरजी- ".' 8 माहित्यविद्यापन। वातुसुखावोधासाहित्यविद्याधरीत्मनः। गा-नफरतमाहियरिवार।

·No text on this page.

·पष्ठः सर्गः। १४३ अति, न धर्माः पुण्यानि । तस्य केवलं भोगभूमित्वात् । इह गतिकरणे ता पथोऽनपेतं पथ्यम् 'धर्मपथ्यर्थ-' इति यत् । ततो भारतभूमौ पुनस्तच सुखं च ते धर्माश्च सन्ति । कर्मभोगभूमि-नसमासे इंपदसमाप्तौ कल्पः ॥ वागारतत्सेत्यर्थः । इन्द्रे वृते तत्तुखोत्पादनाद्धमोऽपि विद्यत इतीन्द्रदूत्याः प्रतिवाचमधे इत्याशङ्कयाह-अमराणां मुदो मसेनापि शक्याः । यज्ञकरणादि- न्द्रप्रीतिरपि कतुं शक्या इति वर्ग केवलं सुखम्, अत्र तु प्रत्युह्य सैपाभिदधे क्यस्याः। सुखम् धनो, देवमुदच इत्येतत्रयं विहाय केवलमेकं सुखं कथ किंचिद्विवक्षोल्लसदोष्ठलक्ष्मी- मीहे इच्छामि । तलातले वृते सुखादिनयप्राप्तेर्नलवरणमेव जितापनिद्रहलपकजास्याः ॥१०१॥ ज्यायः । अन्योऽपि यत्र बहु प्राप्नोति तदेव गृह्णाति । इन्द्रवरणे तवैव सुखं, नान्येपाम् । नलवरणे सर्वेषां देवानामित्यभिप्रायेण इतीति ॥ इन्द्रदूत्या इति एवप्रकार प्रतिवाच प्रत्युत्तरं अ बहुवचनम् ॥ मध्य एव प्रत्युह्य समाप्य सैषा भैमी वयस्याः सखीरभिदधे उवाच। पूर्वोक्तमेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां समर्थयते- किभूता.-किंचिद्विवक्षया इन्द्रवरणानुगुणं किचिद्वक्तुमिच्छया उल्लसन्तौ स्फुरन्तौ यौ ओष्ठौ तयोर्लक्ष्म्या शोभया जितमपनिबद्दल साधोरपि खः खलु गामिताधो विकसत्पत्रं पङ्कजं येन एवंविधमासं यासां ताः। तत्या प्रत्युत्तर गमी स तु स्वर्गमितः प्रयाणे । त्यक्त्वा मध्ये सखीनिषेधार्थमवददित्ययः। ओष्ठौ पद्मदलाधिकौ, इत्यायती चिन्तयतो हृदि द्वे मुखं पद्माधिकमित्यर्थः । प्रत्युह्य 'उपसर्गाद्रस्व उहते.' इति हस्वः, द्वयोरुदर्कः किमु शर्करे न ॥ ९९ ॥ अपगता निद्रा येभ्यस्तावपनिद्राणीवाचरन्तीति 'सर्वप्रातिपदि. केभ्यः' इति कि । तदन्ताच्छता ॥ , साधोरिति ॥ साधोर्धार्मिकस्यापि त्वः स्वर्गात्सकाशात्प्र- याणे खलु निश्चितनधोगामिता अध पातिता । 'क्षीणे पुण्ये मर्त्य-1 अनादिधाविस्खपरम्पराया लोकं विशन्ति' इति भगवद्वचानात् । इतो भारतवर्षात्तु प्रयाणे हेतुस्रजः स्रोतसि वेश्वरे वा। मरणरूपे सति स साधु. स्वर्ग गमी पुण्यवत्त्वात् । इति द्वयोः स्व- आयत्तधीरेप जनस्तदाः "मल्यो. हे आयती उत्तरकाली हृदि चिन्तयतो विचारयतः पुरुपत्य हृयोत्तयोरुदर्क उत्तर फलं उने द्विविधे शर्करे न किमु किमीदृशः पर्यनुयोगयोग्यः ॥ १०२॥ कर्परलेशखण्डविकृती कि न, अपितु स्वर्गफलं कर्परांशतुल्यम्, अनादीति ॥ अनादि आदिरहित यथा तथा धाविन्या भ्रमन्त्याः मर्त्यलोकफलं खण्डविकृतितुल्यन, अधोगामित्वात्, स्वर्गगामि- पुन पुनरावर्तमानायाः स्वस जीवात्मन परम्पराया. पलेहेंतूनां का. स्वाच । तलादत्र नलपरिचयैव ज्यायसीति भाव. । 'शर्करा रणानामदृष्टलक्षणानां शुभाशुभकर्मणां सजो मालायाः स्रोतसि खण्डविकृतावुपलाशर्करांशयो.' इनि विश्व. । गामिता, गमी इति 'भविष्यति गम्यादयः' इति भविप्यतीनो कृते 'भकेनोर्भविष्यदा- प्रवाहा/ना ईश्वराधीना वा बुद्धिर्यत्य एवंभूतोऽति । तसाझो प्रवाहे ईश्वरे वा एप सकलो लोको मल्लक्षणो वा यलादायत्ता धनर्ययोः' इति पष्ठीनिषेधात्वर्गनिति द्वितीया ॥ आर्या बुद्धिमत्य. सव., इंदृश. पराधीनः सफलो मल्लक्षणो या वर्गवान्हा सर्वथा न कर्तव्येत्याह- जनः त्वमेवं चिकीपंसीति पर्यनुयोग आक्षेपः प्रश्नो वा तद्योग्यः प्रक्षीण एवायुपि कर्मकृष्टे तदर्हः किम्, अपितु न भवति । अष्टमीश्वरो वा यथा यथा प्रा. नरान तिष्ठत्युपतिष्ठते यः। गिनं प्रवर्तयति तादृशी बुदिरुदेनिं । तथाच त्वमेवं किं चिकीर्ष- सीत्याक्षेपं प्रश्नं वा स प्राणी नाहनि तल खातड्याभावात् । ततध बुभुक्षते नाकमपथ्यकल्पं अदृष्टवशादीश्वरवशाहा नलेऽनुरक्ताहमपि वं नले किमित्यनुरना, धीरस्तमापातसुखोन्मुखं कः ॥ १०० ॥ इन्द्रे किमिति नेत्युनयथा पर्यनुयोग्या न भवामीति प्रकृते भव. तीनिः किमपि न वक्तव्यमिति भावः । अनादिधाविना खेपाने- प्रक्षीण इति ॥ यः स्वर्गः कर्मकृष्टे कर्नाजिते आयुपि प्रसीण पानात्मनां नल नैमीलक्षगानां परम्पराया हेनुसन. । प्रतियुग हि एव नितरां क्षीणे सत्येव नरानुपतिष्टते तैः संगतो भवति । तिष्ठनि आयुपि नोपतिष्टते प्राप्नोति । न तिष्टति सिरो भवतीनि वा। कि करोति नरः प्राज्ञ. नाग. त्वम्मनि.' इति, कि करोनि नलनेमीसंबन्धः श्रूयते, न विन्द्रनैनीतरन्य इति वा व्याख्या। क्षणमात्रं न प्रतीक्षते पुनरप्ययोगामित्वात् 'क्षीणे पुण्ये-' इनि भ. सुपारलिजीवराज्ञावविदः' इति च वृद्धवचनन् । प्रवाहातिनं गवडूचनात् । 'कर्मकृऐ.' इति पाठे पुण्यक्षयादित्यर्थः ।धीर का- हि जिनपि कमसननिनि सोन.पदेन सूचितन् । पातनुलोन्नुसनविचारितरमोयतुखकारिगन् । प्रधनान्तपाटे अ- विचारितरनीयसुखोयुक्त', अपस्यकत्सनरभ्यनुत्पं तं नाकं पुनु- क्षते भोत्तुनिष्ठान, अपितु न फोऽपि । तलाल एवं वरनायो नार' साहित्तरियाधरी । २ नका.' न विन्द्र इति भावः । उरतिष्टते, उमादेवपूजा-' इत्यादिना सं. साहित्यविदाधरी । पंन्दुनम तुसादर १जयन्नपारारः'सोसाहित्यविद्याधरी ।. निलजीगतमाहियानधार। .. - र.':, कारला.'ले साहित्यविधारी। साहित्यविधापरी । -- .. .

·अध्येति ॥ हे सख्यः, बन्धुः सुहत् अमाप्रे पुरोमा ? पूक्तिमेवाह- निलं नियत्या परवत्यशेपे कः संविदानोऽप्यनुयोगयोग्यः । अचेतना सा च न वाचमहे- द्वक्ता तु वक्रश्रमकर्म भुङ्क्ते ॥ १०३ ॥ नित्यमिति ॥ अगरे समन्ते जने नित्यं सर्वदा नियत्या देवेन परवति अष्टार्थाने मनि सविदानोऽपि ज्ञातापि कोऽनुयोग- चोर , अग्नुि न कोऽपि । देवेन यथा प्रेर्यते तथैव सर्वोऽपि उत्तमेपु आकैटभवैरि पुरुपोत्तममभिव्याप्य स्वाभीष्टलाभायाँ आकीटमिति ॥ हे सख्यः, आकीटं हीनेषु कृमिमानित गेतीयः । कुमार्गप्रत्युत्पादिका नियतिरेव प्रष्टव्येत्यत स्वीयस्वीयेप्सितप्राप्तेः कृतकृत्यभावः कृतकृत्यत्व तुत्यो वि 7-मा व नियति यतोऽचेतना, अतो वाचं नाहेत् । यथा स्वाभीष्टलाभात्कृतकृत्यत्वम्, तथा कीटस्थापि स्वाभीतर म वानवाजियतेधाचेतनत्वात्तो प्रतिवचनस्य वैयर्थ्या- स्वीयं स्वीयमीप्सितमभिलापुकाणां सर्वेपामर्थमर्थ पनि गि बल कमांग भवति, तस्माद्रवतीमिमा प्रति किमपि विषयमुहिश्य द्विष्टत्वं द्वेपविपयत्वं, इष्टत्वमिच्छाविषयत्वमा नामिनी भारः । मनिदान. 'समो गम्युच्छिमच्छि-वस्थं अपगता व्यवस्था नियमो यस्य (ताहगम्ति) । पुस । द्विष्टं तत्सर्वस्यापीति नियमो नास्ति । तस्माद्ययसे रोको रागागवतीभिः किमपि न वक्तव्यामिति भावः । चारो र प्रच्छया निजेच्छा पदीं मुदस्तु ॥ ?.in है. 4. inाया ना म-या नयनीमि- यदि स्यात्तहि महत्प्रतिबन्धु निषेदुमह उचितः माना *** . * ५ न..'म.IEमापन - पना मा गर, यदि गमिप्यारी, तयापद्रो गीर व्यसि इति मुहदा सुहनिषेदुमुचित । अरुले तु नना नम्मा कार्यविद्विपत्पाभावं जानानो भवालदाणोजना मस्तु भवतु। गुणिनो नलस्य धरणे ममानि तिनिधी विष्यतीति नवनीमिरद न नित्यति मानली All तान्ति तमासगी स्थानयामियानानानामिनि मुदी दर्षन्य पदी उम्तु मार्गरूप पन्तु भरा ** नवनीनामपि गम्मिनगरपादोहरा, नामिति 14. ननालियनुराग का बनयम, dat... मिदना । महायानानीनी पनाम सदायगर. 14- द ..nii-. १४४ नैषधीयचरिते थेन्द्रं परित्यज्य नलं सेवे । रुचिरेवान प्रमाणमिति भावः । 'रुच्यर्थानाम्-' इति चतुर्थी ॥ आकीटमाकैटभरि तुल्यः स्वाभीष्टलाभात्कृतकृत्यभावः। भिन्नस्पृहाणां प्रति चार्थमर्थ द्विष्टत्वमिष्टत्वमपव्यवस्थम् ॥ १०६॥ स्येप्टम्, यन्न रोचते तत्तस्य द्विष्टमिति । तसात् मम नल पर दर्थे समुच्चयार्थे वा द्विष्टत्वम्, इष्टत्वं चेति । आकीटम् । भवैरीति 'आइ मर्यादाभिविध्योः' इति समासः ॥ अध्वाग्रजाग्रनिभृतापदन्धु- बन्धुर्यदि स्यात्प्रतिबन्धुमर्हः। जोपं जनः कार्यविदस्तु वस्तु नियोगकारी पुरुष. पुनर्वधमहेतुकं कर्म भुक्तेऽनुभवति त्कृतकृत्यत्वम् । अर्थान्तरन्यासेनैतदेवाह- च यसाहिबार - ल निन्दति होमलेन्छः मिला हटकलम्पटस्तम् । मीनी नपारिष्टभुनोः समायां ममता नेकनरोपहासः ॥ १०४ ॥ • मिति । कोमटेरी दुरस्त्वमिलापगी पुरुषः कमे- * . . रा बदलि । कमेलकः कण्टकलम्पटः P4 2. निम्नलि। इगुनोः सेऐन भक्षण- 1. १ मा मातीन एकतरोपहाय., किनु, ५.नी परम्परनिन्दा काग्विादनुनि * of infpirit of Fati x To 4 म k । र : नानपानाः ।। वामान निशस्यन्ति । RE- * मनम।। १५ ।। २. • E7--11:fini + 1 से Bani R प्रतीताकिमनि मीना विवादिन्यदिन पाया। . । * . . . १.८५ .... । . 4 ·पष्ठः सर्गः। १४५ - अपि थुतखर्पतिमविमुक्ति मन्तुः' इत्यमरः । मार्जितेति 'मृनेवृद्धिः' इनि वृद्धिः । अदि- स्वादिदं ॥ दूतिं वभाषेऽद्भुतलोलमौलिम् ॥ १०८ ॥ इत्थं पुनर्वागवकाशनाशा- इत्थमिति ॥ वाला भैमी सखीनां प्रतीपोक्तौ प्रतीकूलवचन- महेन्द्रदत्यामपयातवत्याम् । विपयिणी मति बुद्धि पाण्डित्यत्त बलेन सामध्येन इत्थं पूर्वोक्त- प्रकारेण विलुप्य प्रमा4 इन्द्रदूतीं बभापे । किंभूता दूतीम्- विवेश लोलं हृदयं नलस्य अता स्वर्पतिमन्त्रिणो वृहस्पतेः सूक्तिः शोभनोक्तियया एवंभू जीवः पुनः क्षीवमिव प्रबोधः ॥ १११ ॥ तामपि । तथा-भैम्युक्ति भुत्वा जातेनाहुतेनाश्चर्येण लोलो नौ- इत्थमिति ॥ इत्थमनेन प्रकारेण पुनर्वागवकाशस्य वचनावस- लिमलको यत्या. । अवशिष्टप्रतिवचनाचं पुनरुवाचेत्यर्थः ।। रत्व नाशान्महेन्द्रदूत्यामपयातवत्यां गतायां सत्यां नलत्य जीवः दिनुवाचेत्यत आह- प्राण भैमी च दूर च-' (१८९) इत्यादिचिन्तावशात् लोलं परेतभर्तुर्मनसैव दूती चञ्चलं हृदय पुन विवेश । कः कमिव-प्रबोधः क्षीचं मत्तमिव । नभखतेवानिलसख्यभाजः। तत्यां सत्यां चिन्तावशात्तत्व प्राणा गतप्राया एवाभूवन् । गता- यां तु स्वस भैमीप्राप्तिनिश्चयेन दूत्यप्राप्तिसंभावनया वा तस त्रिलोतसेवाम्बुपतेस्तदाशु प्राणा. पुनरागता इत्यर्थः । मत्तोपि चञ्चलो भवनि । 'मत्ते शौ- स्थिरास्थमायावतीं निरास्यम् ॥ १०९ ॥ पडोस्कटक्षीया.' इत्यमरः । 'अनुपसर्गात्फुल्लक्षीव-' इति साधुः ॥ परेतेति ॥ हे इन्द्रदूत्वः, यलान्ननसा नया नो वृतः तत्त श्रवणपुटयुगेन खेन साधूपनीतं लास्पिरा आरसा वशीकरणशक्तिलिन्फर्मणि अहं भैनी वशीक-। दिगधिपकृपयाप्तादीदृशः संविधानात् । -रिप्यामीति बुझा आशु शीमनायातवीमायातां परतभर्नुर्य- मत्स दती ननसैव निरावं निराकृतवत्यलि । तत्राननिलापाढे- अलभत मधु वाला रागवागुत्थमित्थं तो.। त्रिप्वप्ययमेव हेतुः । तथा-अनिलस सत्यभाजोऽग्नेः निषधजनपदेन्द्रः पातुमानन्दसान्द्रम् ११२ सिरा शीघ्रनायातवर्ती दूती ननवतेव वायुनेव निराखन् ।' तथा-विरासमानु आयातवतीनन्वुपतेवरगल दूती त्रिलो श्रवणेति ॥ निषधजनपदानां इन्द्रो नलो वाला भैमी तसा तसेव नन्दाकिन्येव निरात्यन् । यनस परेतभर्तृत्वात्परेतप्राणानां रागवागनुरागवचनं, तलादुत्यमुत्पनं इत्यं पूर्वोक्तं मध्वनृतं तधीनत्वान्ननसश्च प्राणाधीनत्वान्ननलेव कृत्वा शीघ्रमायातां पातुं सादरनाकर्णयितुनानन्दसान्दं यया भवति तथा रब्धवान् । यमदूतीन्, वहेरनिलमित्रत्वादनिलेनैव कृत्वा शीघ्रमायातां व- किंभूतं नधु-दिगधिप इन्द्रः, तत्स कृपया प्राप्तात् इंदृशो दूत्या- द्विदूतीन् . वरनस जलपनित्वान्मन्दाकिन्येव शीघ्रमायातां वरण- ङ्गीकारप्राप्तात्संविधानाददृष्टीकरणलक्षणादुपायादेतोः स्वेन स्वी- 'दूतीन् , निरात्यमिनि वा। तलादहनेव निराकृतेनि दु.खं ना येन अवगलक्षणेन पुटयुगेन पात्रयुगेन साधु सन्यसकारण 'कापीरिति भावः । ननोनभवत्रिलोत.शब्देनोत्साहगननवेगो उपनीतमानीतन् । स्वयमाकर्णितमित्यर्थः । भानन्दसान्द्रः' इति - योत्यते । ननादिभिः सहायातवतीमिवेति वा । निरासन् , पाठे नलविदोपणन् । पूर्वोक्तं मैन्यनुरागवचनमानन्दसहितः - 'अलनिवक्ति-' इत्यङ् 'सत्यतेत्सुके । सादरमाकर्णयामातेत्ययः । प्रभुणा देनचित्वकीयेन पावान्यामा- भूयोर्थमेनं यदि मां त्वमात्य नीतं मधु पीयते । इन्द्रादयो मझं दूत्यं चेवादावन्नहिं मन्यनु- रागवचनमहं स्वयं नापालन् । अतन्नप्रसादान्मया भैनीवचनं तदा पदावालभसे मघोनः। खपमानितमित्यानन्देन सान्द्र ईत्ययः ।। सतीव्रतेतीब्रमिमं तु मन्तु- श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः मुतं मन्तर्वरं वनिणि मार्जितालि ॥११०॥ श्रीहीरः सुपुत्रे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । भूय इति ॥ हे दूनि, त्वनेनं इन्द्रवरणरूपनयं मां भूयः पष्ठः खण्डनखण्डतोपि सहजासोदामे तन्महा- पुनदि नात्य नवीपि तदा तहि नघोनः पदी आलनले स्पृशति । काव्येऽयं व्यगलनलख चरिते सगों निसर्गाज्वलः एवं शपथदानावया भूयो न वकमानित्ययः । तीन्द्रस्त्वयि कोरं करिप्यतालत आह-अहं सवीनतै पनिजतानिपत्रि श्रीहर्पमिति ॥ सहजासोइरान्सइनरक्षनाचण्डत इभुषि- : वि इन्द्र विषयेऽन्तरन्त करने तीनं दु सहनिनं नन्दनपराध तु काराचराविदोपाइपिझोदाने उद्धपंचमहे परीक्षामने यथा यथा पुनर नाजितालि प्रोन्टितालि । वर ननागिप्टे परं सम्पर प्रपते, तथा तथा मरनेत्यर्थः। पट. पन्ना पूराः बाटसमात अन्तः हृदयस्तैि. तान्तरिति वा । अन्तर्वर उरल नरल इन्। सान्सन्दा दाटे भुदिकारे मनोपयो.' दनि नि. अन्तर्नध्ये पनि राज्ञो लोकपालारेन नले पित इन्द्र दति १ .रसर 'मादयविदारी। मनु- वा । नले नऐ इन्द्रोऽपि परितोपन्देति भारः । अनोशरायो नरमादित्वरीदा। : नन्दर नि- १ नमरोसाहिल पारी। - गावर.. रेल्वन मास्टररेतालभिमान। विविवारी। - - ·१४६ नैषधीयचरिते श्वः । पष्टः पूरणे इटि 'पट्कति-' इत्यादिना थुक् । असिन्सर्गे नेत्रप्रमोदमुक्त्वा मनःप्रमोदमाह- दृतगुणा धर्मशास्त्रद्वारेणोक्ताः ॥ ब्रह्माद्वयस्यान्वभवत्प्रमोद इति श्रीवेदरकरोपनामकश्रीनरसिंहपण्डितात्मजनारायणकृते रोमान एवाग्रनिरीक्षितेऽस्याः। नैपधीयप्रकाशे पष्टः सर्गः ॥ यथोचितीत्थं तदशेपदृष्टा- वथ सराद्वैतमुदं तथासौ ॥३॥ सप्तमः सर्गः। ब्रह्मेति ॥ असौ नलोऽस्या भैम्या रोम्णोऽप्यन एवं अ प्रथमं निरीक्षिते सति न विद्यते द्वयं यस्य तदद्वयं, ब्रह्म तदद्वयं च ब्रह्माद्वयं तस्य । ब्रह्मैक्यस्येत्यर्थः । प्रमोदम इन्यमिन्द्रदूनःनिराकरणेन भैम्याः स्वलिनानुरागं दृढं परीक्ष्य नन्दं अन्वभवदनुवभूव । अथानन्तरं इत्थमनेन प्रकारेण तर तुष्टो नली भीमेवावर्णयदिनि वक्तुं सप्तमं सर्गमारभते- भैम्या अशेपा सकला या दृष्टिदर्शनं तस्यां सत्यां अशेपभैमी अथ नियासादनशीलनादौ शेने सति यथा याहशी औचिती भवति तथा द्वैतं द्वयोमा. मनोरथः पल्लवितः पुरा यः। द्विता द्वितव द्वैतं तन्न विद्यते यस्यासावद्वैतः सरश्चामावद्वैत विलोकनेनैव स राजपुत्र्याः सरस्य द्वैतराहित्यं वा तस्य मुदं हर्पमन्वभवत् । मदनैक्यात तमानन्दमनुबभूवेत्यर्थः । यस्या निकृष्टस्य रोमाग्रस्यैव निरीक्ष पत्या भुवः पूर्णवदभ्यमानि ॥१॥ ब्रह्माद्वैतानन्दो भवनि, तस्या रमणीयसकलावयवदर्शने ब्रह्मा अधेति ॥ अथेन्द्रदूतीनिराकरणानन्तर यो मनोरथः प्रियाया तानन्दादधिको मदनाद्वैतानन्द एव भवितुं समुचित इत्यर्थः नया नामादने प्राप्तिरिपये शीलनादा च तेन तेन विशेषेण सांवयवदर्शने मदनानन्देऽमजदिनि भावः । तेषां रोम्णामदो रूपादिपरिकल्पने विषये आदिपदेनालिगनादिसंभोगविपये पूर्व दृष्टी सत्यामिति वा । द्वैतम् , प्रज्ञादित्वात्स्याऽण् ।। पाहरितः पहरयुको जातः नमी कथ प्रामामि, कथ वा तस्या वेलामतिक्रम्य पृथु मुखेन्दो- विशिष्ट भागादिक जानामानि चिरमुदितः पूर्वमामीत् । स मनो- रालोकपीयूपरसेन तस्याः । रधी गुर. पत्या राज्ञा नलेन राजगुन्या बिलोकनेनव पूर्णवत्परि- नंदा पनि दायमानि ममानिनः । प्राप्ति विनर दर्शनमा नलस रागाम्युनिधी विवृद्धे अंगमाहादिजन्यमानन्द प्रापनि नार.। पदवितशब्देन मनो तुङ्गो कुचावाश्रयतः स दृष्टी ॥ ४ ॥ राव चिनम् । अन्योन्यारोपितं पल्लवित फटिनं च वेलामिति ॥ नलस्य दृष्टी दृशौ तस्या मुरोन्दोः आलोक पायल संतुष्यति । आमादन च दालनादि चेति समाय एक-'बिलोकन तल्लक्षणन पीयूपरसेनामृतरसेन विलोकनलक्षण या रा. अन्यथा शीदनादत्य पुरनिरातापातांत ।। मृन नस्मिन् वा रसन तद्विपयिण्या प्रीया कृया पृथु महर्न प्रतिमतीकं प्रथम प्रियाया- बेला दृत्यसमयरूपामतिक्रम्य नलम्य रागाम्बुनियापनुरागममुने मवान्नगनन्दनुधाममुद्र। विवृद्ध वृद्धि गते पनि तुगावुची कुची माश्रयतः सा । दृत्यसम यमविचाय मुखचन्द्रावलोकन विवृद्धनानुरागेण तु कुची नको ततः प्रमोदा परम्परायां बलाम्यति स्मेति भावः । चन्द्रस्य प्रकाशलक्षणनामृतरसन महती मनजतुलस्त झा नृपस ॥ २॥ मर्यादामनिकम्य समुद्र वृद्धि गते मन्याहयनमयादन्योपि नुन नीति दल नारा नेत्र प्रयनं प्रनिता के प्रत्यवयवं न्यानमात्रयनि । 'दृष्टिः' इनि कचित्पाद. ॥ नर्निन। अरबादन्नरन्न.को आन्तग ममा सुधायां किमु तन्मुखेन्दो. 1 नजर मनन्दनमा मवानृतं नन्य समुद्र लना स्थिता नत्कुचयोः किमन्तः । - ... । --प्रमोट परत्नरयानानन्दवनदबायप्रवाई चिरेण तन्मध्यममुञ्चनास * ! माया मरेंगनबरसानाननमान्दवं मृवि. सान्ददिबदनन् , तज्ञाचा पाया जाता, दृष्टिः ऋगीयः स्खलनादिया नु ॥ ५ ॥ सरकारमा सनीन नियः। मन्द्र अपवादव मनति ।। अन्य नलम्य दृष्टिः ऋशीय. अनिवायन शनाया 7. ! ना?' दनि माहिन्यविद्यारी । - 1. दादा-दना ' २ दमनन्द 7.7; +--- 2 - 7:17. याटियाग' 5 दिन्दरः . . .inant. . न...tik त ·सप्तमः सर्गः। १४७ । N भैम्या मध्यं चिरेण चिरकालेन अमुञ्चतात्यजत् । मध्यं बिलम्बेन उरोनितम्बोरु कुरु प्रसाद- तत्यानेत्यर्थः। अत्राप्युप्रेक्षते-स्खलनात्पतनात् भिया भयेन नु मितीव सा तत्पदयोः पपात ॥८॥ किम् । अतिकृशमेतच्छीघ्रं चेत्त्यक्ष्यामि तहिं पतिप्पामीति बुस्सा कि विलम्वेनात्यजत् । किंभूता दृष्टि-तन्मुखेन्दोः सुधायां मन्ना वास इति ॥ सा नलहक् इतीव कारणात्तत्पदयोभैमीवर- किमु मुखेन्दावेव विलम्बिता । तथानन्तर मृणालसूत्रेणापि दुर्ल- णयोः पपात प्रणाम चकार । इति किम्-हे भैमि, वासो वस- भावकाशे तत्कुचयोरन्तर्मध्ये लग्ना संबद्धा सती निर्गन्तुमशक्तत्वा- नमुत्तमपटुकलविशेप पर केवलं नेत्रम्, अथ च नेत्रशब्दवा- पिता विलम्विता । पूर्व यदझं विलोकित तदनं सुन्दरत्वात्परि- च्यम् । अहं नेत्र न किमु, अपितु अहमपि नेत्रं नेत्रशब्दवाच्यं य- त्यक्तुं न शक्ता, किंतु पुन पुनस्तदेवावलोकयति लेति भावः । भवामि तत्तलादुभयोरपि नेत्रशब्दवाच्यन्वलक्षणाद्धेतोः (हे शीयसः सकाशात्स्खलनं ऋशीय. स्खलनमिति वा ।। भैमि,) व नेत्रेण वसनेनेव मयापि प्रयोज्येन उरो वक्ष , नितम्बो जघनपश्चाद्भागः, अरू च एतेषां समाहार उरोनितम्बोरु आलिङ्गय प्रियाङ्गपान्था कुचयोनिवृत्त्य वेष्टय, अधच दर्शयस्व प्रसादं च कुरु तदालिङ्गनार्थ च ममोपरि निवृत्य लोला नलहग्भ्रमन्ती । प्रसन्ना भव इनि । अन्योऽपि स्वसमानस कस्यचिद्राजादे. सका. बभौतमां तन्मृगनाभिलेप- शादुत्तमपदप्राप्ति दृष्ट्वा स्वत्वापि तल्लाभार्थ राज्ञश्चरणयोः पतति तमासमासादितदिग्भ्रमेव ॥६॥ 'मामप्येतडेयमिति प्रार्थयते च । उरोनितम्बोर विलोक्य तचर- णावपि बिलोकयति लेति भावः । प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावे नपुं- प्रियेति ॥ नलक् एवंभूता सती वभौतमामतितरां शुशुभे । सकत्व चै॥ किंभूता-प्रियाया भैम्या भङ्गस प्रत्यक्षं पान्या नित्यपथिकी अतएव लोला चला । अथ च सत्पृहा सती निवृत्य निवृत्य दृशोर्यधाकाममथोपहत्य व्याघुट्य व्याघुव्य कुचयोः भ्रमन्नी । उत्प्रेक्षते, किंभूतेव-तयो स प्रेयसीमालिकुलं च तस्याः । कुचपोन्गनाभिलेप. कस्तूरिकालेपन्तलक्षणं तमोऽन्धकारतेनकृन्वा इदं प्रमोदाद्भुतसंभृतेन समासादितः प्राप्तो दिन्नमो दियोहो यया एवभूतेव । भन्यो- ऽपि पान्यतमसा प्राप्तदिघोहो भ्रमन्निवृत्य निवृत्त्य पूर्वमेय महीमहेन्द्रो मनसा जगाद ॥९॥ स्थान प्रामोति । सर्वावपवावलोकनतत्परापि कुचायेवावलोकयनि दृशोरिति ॥ अथ स महीनहेन्द्रो भुमीन्दो नल. प्रमोदो ल । कुचौ त्यक्तु न शशाकेति भावः । 'लोलश्चलसतृष्णयो.' इत्य- भैमीविलोकनेनानन्द., सौन्दर्यदर्शनाइतमात्रयं च तान्या सं. मरः । नित्य पन्धानं गच्छनि पान्यः ‘पन्यो ण नित्यम्' इनि भृतेन पूर्णेन मनमा इद वक्षनान गादाचितयन् । मनमेष ण.। ततष्टाप् । वनौतमाम्, 'किमेत्तिइव्यय-' इत्यादिनामुः ॥ तामवर्णदित्यर्थः । कि हवा-यमा भैनो तसा आनिल विभ्रम्य तचारुनितम्बचके ससीसमूह च गोनपनोधासामममिलापमननिरम्प (नग. नान्यामेष) उपहयोपापनीय। दृतस्स दृक्तस्य खलु स्खलन्ती। तपाह- स्थिरा चिरादास्त तदूरुरम्भा- पदे विधानुयदि मनमोपा स्तम्भावुपाश्लिप्य करेण गाढम् ॥७॥ ममाभिपिच्चत रियो वा। विनम्येति ॥ तस्साधारुणि सुन्दरे नितम्परूपे पके वि. वदा पटेतापि न या नदेन- भ्रम्य परिभ्रम्य स्परन्ती पलु पतन्तीय तस दुतस नहस राष्टिः तदूरलक्षणो रम्नास्तम्भौ कदीम्नम्भी करेण रदिनना त्प्रतिप्रतीकातरूपमिल्पम् ॥ १० ॥ कृत्वा गाई निविटगुपास्पियालिडर चिराचिरफार सिरा नि पद इति ॥ यदि जर्नादनशीटर बिना बला आस(न) बनूय । अन्यापि घरभनगं प्राप्य पताती ऽधिकार नन्नको पारिन, मन मनोरनी नियन, सनी हनेन सम्म गादमास्तिर धिर सिरा भवति । नितन्य तदापि तपि तदनि चन्, तटुसमन पतमा प्र.. पिलोक्यारेन तरू पश्यति सति ना ॥ प्रनी मलयपर लन्दर पाहुन पानः परं नवनहं न नेत्र किमु बमालिजर तन्मयापि । तन्दन नन्दक। - . 1 4 २.in जमिनी निदा माता मिलापता ·- ܚ । - सत्येवेति ॥ यत् अमग्या अखाद्यवयवरथांगुणान्तरेग चन्द्रादेराधिस्यादुपमानत्वम्, मुसादेव न्यूनत्वादुपमेयर घने १४८ नैषधीयचरिते लावण्यपूरोजनि यौवनेन जम्बालजालाकिमकर्पि जम्बू- यस्यां तथोचैस्तनतापनेन ॥ ११ ॥ नद्या न हारिद्रनिभप्रमेयम् । तरङ्गिणीति ॥ धनेन निविडेन यौवनेन यस्यां भैमीलक्षणा- अप्यङ्गयुग्मय न सङ्गचिह्न- यां तरगिण्यां लावण्यपूरोऽजनि जनितः । तथा उच्चैः स्तनो यस्यां तस्या भाव उच्चकुचत्वमजनि । सेयं शहारलक्षणस्य रसस्य तरन मुन्नीयते दन्तुरता यदन ॥१३॥ उद्रेकस्तद्वती अथ च नदी एवंभूता भीमनाम्नो भूमिभृतो भूप- जम्बालेति ॥ इयं भैमी जम्बूनद्या जम्बूफलरसजाननद्याज तेः सकाशात्प्रभूता उत्पन्नेति जानामि । वाफ्यायः कर्म । प्रथम बालजालारपकसमूहास्किं नाकपि नाकृष्टा, अपितु तत एवाकृष्टा सहजसौन्दर्याच्यनाररूपा जाता, अनन्तरं निविडयौवनेन सौन्द- यद्यस्माद् हारिद्रनिभप्रभा हरिद्राक्तवस्त्रतुल्यकान्तिः । जम्बून याधिक्यजननादुचकुचत्वजननाच पूर्वापेक्षया शृङ्गाररसस्याधि- या जम्बालजालं नाम जाम्बूनदं तच्चान्यसुवर्णापेक्षयात्युत्तमन्, तन क्यात् शृङ्गाररसस्य मूर्तिमतीयं नदीति मन्य इति भावः । अथच आकृष्टा तदैव हरिद्रातुल्यवर्णत्वं घटते नान्यथेत्यर्थः । हारिद्र म रसस्योदकस्य नदी पर्वतादुत्पद्यते । तस्यामुच्चैः स्तनता शब्दाय- वणं वा । अपिशब्दो हेत्वन्तर विशिनष्टि-यदपि अत्रास्त्रां मन्या मानेनातितरां गर्जता धनेन मेघेन पूर्व जलप्रवाहो जलोदेकोऽपि मङ्गयुग्मय हन्ताद्यवयवयुगलस्य सचिह्न परस्परसविलायन जन्यते । तथानिर्वचनीयप्रकारा या उच्चस्तनता तया कृत्वा धनेन दन्तुरता लक्षणया विसंस्थुलता निम्नोन्नतता नोन्नीयते न तने। निरन्तरेणेत्येकं पदं, यौवनविशेपणं वा । 'पूरो जलप्रवाहे स्यात्' यदि जम्बालजालादाकृष्यते तस्योचावचप्रदेशेषु पदलमन्वादि: इति विश्वः । भूमिभृतः, 'भुवः प्रभवः' इत्यपादानत्वम् । प्रभू- संस्थुलता न लक्ष्यते । भैम्यामपि तथा यतः तनोपीर्य जान्चून- ता, अकर्मकारकतरिक्तः॥ दपवादाकृष्टेत्यनुमीयते। अवयत्रसंघिसूचकं कूपरादि मैन्या न अस्यां वपुर्वृह विधानविद्या लक्ष्यते, सुवर्णगौरी चेयमिति भाव । कूपरादेरलक्ष्यवेन सानु किं द्योतयामास नवां स कामः । दिकलक्षणवत्त्वं सूच्यते । यदित्युभयत्रापि संबध्यते । पूर्वा हार द्वपदेन योजना, उत्तरार्धे यथास्थितम् । मध्यस्स लनपोश्चान्यु प्रत्यङ्गसगस्फुटलब्धभूमा ग्मसद्गाभावो ज्ञातव्यः,नो चेन्मध्यस्य परमाणुरूपत्वान्तनयोश्च उत्र लावण्यसीमा यदिमामुपास्ते ॥ १२ ॥ स्वाजाम्बूनदजम्बालपूर्णत्वेनेते मुदिताः स्युरित्यादि ज्ञातव्यम् ॥ अस्यामिति ॥ अङ्गमङ्गं प्रति प्रत्यहं प्रत्यवयवं यः स्वस्व सत्येव साम्ये सदृशादशेपा- लावण्यस्य सन्नः संवन्धतेन कृत्वा स्फुटं व्यक्तं लन्धो भूमा प्रा- युयं यया एवंभूता लावण्यसीमा सौन्दर्यपरमकाप्टा यद्यसादिमां दुगुणान्तरेणोचकृपे यदङ्गैः। भैमीमुपाम्ने सेवते तसात्कारणावाल्यापेक्षया नवां नूतनां स का- अस्यास्ततः स्यात्तुलनापि नाम मन्नदेवापूर्वामभ्यस्ता वपुव्यूहस्य शरीरसमूहस्य विधानं निर्माण वस्तु त्वमीपामुपमापमानः॥ १४ ॥ तस्य विद्यां शास्त्रं कायव्यूहरचनाकौशलं अस्यां भम्यामेव किं द्योतयामास प्रकायामाम । न त्वन्यस्यामित्यर्थात् । किवि- तके । बाल्यापेक्षया तरुणिमन्यधिकं सौन्दयं भवनि सकलायत्रेषु वृत्तवादिना गुणेन चन्द्रादिना, समं साम्ये सत्येव सदृशाकवि साकल्यन सौन्दयंसीमान्दव विद्यते, नान्यसामिति भावः । समये मुसादेः सदृशत्येनोपमानत्वेनामिमताचन्द्रादेरशेपासकला. प्रत्यग्नसगमवयवसंधि अववि प्रतीति वा। अस्यामिन दस्तुनः सकाशाद्गुणान्तरेण केनचिद्गुणान्तरेणान्येन गुणेन कृया भैम्या वैदुष्यं सूच्यते । विद्याप्रकाशनं हि विद्वत्समीपे भवति । स यद्यस्माद् उच्चकृपे उत्कृष्टर्जातम् । ततन्तस्मादर्थात् असा अं. मदनोऽस्या नवामपूर्वा कायव्यूहनिर्माणविद्यां द्योतयामाम किम्, कृत्वा सदृशस्य चन्द्रादेवस्तुनस्तुलनापि समीकरणमपि ते मह यसात्मौन्दर्यस्य परमा काष्टा स कामः प्रत्याविद्यमान प्राप्त साम्यं वा स्यान्नाम । कविसमये सर्वत्रोपमानस्साविश्यम्, उपमे- भूमा बाहुन्यं येनैवविधः सन्निमां भी सेवते । प्रत्यवमा यस्य च न्यूनत्वं प्रसिद्धम् । तथा चान्यत्र रमणीयमुखायपेक्षया मित्यर्थः । मुसावलोकनेन यादृशो मदनप्रादुर्भायो भवति ताश अस्थास्तु मुपं यद्यपि वलत्वेन चन्द्रेण समानं तथापि चन्द्रा एन नयनावलोकनेनेनि तीयकावयवदर्शनेन सकलस्य साक. क्षयाधिकामृतयुक्तत्वेनाधिकगारत्वेन कलङ्कामारेन ल्यन मदनप्रादुर्भागे भवतीत्यर्थः । लब्धभूमेत्यादौ पने मन कम् । नेत्रे अप्याकारेण नीलिम्ना च यद्यपि नीलोत्पलटलेन म इनि निधान्दीवभावः॥ माने तथापि नीलोत्पलदलस्य कटाक्षनिक्षेपादिराहिलेन मन्य १ तालिरामोनिकापालकार' इति साहित्यविद्याधरी । तन्माहित्येन नीलोत्पलदलापेक्षयाधिक । एबमोटादेरपि केनविरः मारनेन नननियन्तनगन, उन्नता नननि शुन्दपः, तदुन्या- णन साम्ये सन्येव गुणान्तरेण बन्धूफाद्यपेक्षयाधियं दृष्टव्यन् । नाचला. शवानगहन्युनिकर' दनि जीवातु.। २ नत्रा- नयाच चन्द्राद्यपेक्षयाधिस्य तटीयवदनाद्यनानामुपमान पर भनी मसालान्' इति ने जांबानुमुन्नावबांधासाहित्यविद्याधरीतमतः ।। न्द्रादेचैनीयवदनाद्यपेक्षया न्यूनवनोपमेयत्वमिनि चन्द्रो मुन्नमहलो, नीलोत्पलं च भीनयनमामिनि । एवं माय काले नगरोगामाहिन्यविद्यापयौं । ३ 'भोन्देशानुमानाला चन्द्रादेमीयदनादिना समीकरणं साम्यं वा भवेटपि, नमीबद- संत साहित्यविद्यारी। १ 'मत्रानुमानोपमानमहमारा जनुप्रासादि इनि साहित्यविधागा च चन्द्रादवि- ·सप्तमः सर्गः। १४९ नादेपमानत्वं चन्द्रादेश्वोपमेयत्वं युक्तनेवेत्यर्थः । अमीपामतदी- येन उपनाता कविन्यूँनेन्नोऽपि तेभ्यश्चन्द्रादिभ्र एव प्रतिष्ठां यानानानां तु पुनर्वस्तु चन्द्रादिलक्षणमुपना उपनानं अपना- माहात्म्यं दाता दात्यति । भैमीमुखसशचन्द्रादिरिति वना. नो धिक्कार एव, अांदनीपामेव । हीनत्योपनानत्वाभावात्. स-नान्तदुपमेयताप्रतिष्ठाप्राप्त्या अधिकानि भैन्यज्ञान्यलाकमुपमा- धिक्त्योपमेयत्वाभावादिति भावः। यत उच्चपे ततो हेतोरसा नानि वयं धन्या इति उत्तमोऽलाकं प्रतियोगीत्यानन्देन नृत्य- भन्यातुलनापि त्याज्ञान । सान्यं विनोत्को न तियतीति न्तीति भाव । भैमीनुखं किवादति पृष्टे चन्द्रव न्यूनत्वेप्यन्य- साम्यनप्यतु नान. वस्तुतस्तु परमार्थतन्तु अमीपानशानामुपनानं खोपमानत्यानावाञ्चन्द्रवदित्येव वक्तचं स्यात् । एवं नयनादावपि तिरस्कार इति वा । उपमीयतेऽनेनेत्युपमानं वा, 'उपमा' इति क- दृष्टयन् । 'ग्लान्लाज्याहाभ्यो निः' । अगुः' इगो गा लुडि' इनि रणे भावे वा 'आतचोपसर्ग' इत्यङ् ।। गादेशे गातित्या-' इति तिचो लुक । दाता इति लुटि ॥ पुराकृति वैणमिमां विधातु- नास्पर्शि दृष्टापि विमोहिकेयं मभूद्विधातुः खलु हस्तलेखः । दोपेरशेपैः स्खभियेति मन्ये । येयं भवद्भाविपुरंघिसृष्टिः अन्येषु तैराकुलितस्तदस्यां सासै यशस्तजयनं प्रदातुम् ॥१५॥ वसत्यसापत्यसुखी गुणौघः ॥१७॥ पुरेति ॥ पुरा प्रथनं कृतिनिर्माणं यत्वैवंभूतं प्रनिनिनितं नेति ॥ दृष्टापीचं भैमी इष्टुविनोहिका मदनविकारकारिणी नणं रम्नोर्वशादि इनां भैनों विधातुं तष्टुं विधातुः खलु अथ च नन्छाचारिणीति कृत्वा त्वत्वात्मनो भिया अशेपैः सकलै- निधितं हन्तलेसः प्रथनोऽन्यानोऽभूत् । अन्योऽपि शिल्पी प्रथमं रपि दोपैरियं नासर्शि न स्टेति मन्ये अहं शझे। या दर्शनना- हन्तलेसा कृत्वा पश्चान्नुन्दरं वस्तु निनाति । उत्तरशिखापेक्षया वेग मूच्छा जनयति, दर्शनापेक्षवातिनिकटेन लौन कि करिष्न- हन्नलेखत्यानिहीनत्वागनीजन्नन. पूर्व य. स्त्रीसमूहो हन्तललो- तीनि भयेन दोपैन स्टेयहं मन्ये इति भावः । अझोपैरितिश. भूत्य भैन्यपेक्षयानिहीन भैनी चातिसुन्दरीति भावः । ननु यजि - दादपिशब्दोऽयाहार्य योज्यः । अन्यथा कियागः स्पृष्टा इति पार्थमन्यास. कृतःमा निर्मिता, अनिमदृष्टि. किमिति कृता इत्या- विरद्ध नतीनिमसमात् । पलादि दोपैन स्पा तत्तलादन्येषु भै- शयाह-या इयं भवन्ती वर्ननाना भाविनी भविपन्नी व पुराधि- मौव्यतिरिनत्यानेषु तदोपराकुलितो गुनौर शील्मोन्दोदिन सृष्टि. तीनिनितिः सा अवै भैन् तत्र तत्या भवनाविपुरधि- विद्यने सरल गवंल तत्व भावोऽसार तेन मुसी सन् सृष्टे भैमीक्न यो जयन्तलाजातं यश. प्रदानू, न त्वन्यविमपि असां भैया वसति । अन्यत्र वैरिभि नह वनतो मह एम्, प्रयोजनमाल, तत्ला भन्यपेक्षयातिहीनत्वात्, नयापीरशी निनातुं अलां नु तदनानुरोन पसनाला अन् गुना दोरमा न शस्यत इति सर्वाग्ज्ञापयितुं नलगा भैमीजन्नानन्तरनपि स्त्री-लिता नन्नि अन्या नु दोपा न मन्यो गुनाना नि मापन निनिनि कृता । जपरणे नु नैन्यनन्तर चेदन्या तिय धाता नि लिति । अन्योऽपि नसार न्यान वस्या निगरानी ॥ रनापन, तस्तदपक्षणापि सा रनोवामविपादिति रोवत्स सं. औति प्रिपाइनयन या भावना नवेत् तनिवारणार्थ नलव कुतमित्यर्थः । भूतभविष्य- इनमानेपु भनीसरशी कापि नानीति भार । सलु उत्प्रेक्षापा नवारिदुगानु पराटकस। पा। पुग्धीनि पापो सज्ञा-' इति वाहुरराख । हन्वान्त न कष्टकैगवग्नाच कान्ति- परपानपनाति प्रागेव सीत्वविवक्षापा इंदरजा पुरधिपादन धूलीमृता काश्चन निकल ॥ १८ ॥ पास्यचिल्कर्मधारय । अन्यथा भवन्तीनाचीति सार । 'दुतन औझीति निरनant ध्यारम्रितानु' इति भाप्पारमयोगस सामान्यापेक्षज्ञापकता कान्ति. शोना र उपर गरि समोर या समर्थनीयन् ॥ सिमरहता। न सन्दुरानो । दुई भव्यानि हानीरगुरेतदहा- माप्रिति नीटनसम्मत उमा करेनन नाग्मन् !! पथा पधानति तथा तथा तैः । रूक्ष हात् । जसअरी दलले मन्यन्त नमन. असाधिकसोपमयोपमाता दश नन्नपदा नमन दाता प्रतिष्ठां सटु तेभ्य एप ।। १६ ॥ पत् । व र बार.. गवानीति । ममाती पोलमालानि कानि वदले ए. ची दुरून या पानासार या २५. देवगन र म :---...2+ 1. पायर करा .. म । ५. सेन । स... (R) Er.

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः। १५१ -- व चाप श्यामीभवन्तः श्यामायमाना. केसरा एव शेपा यस्यैवं- भैमीभ्रुवौ कामचापचन्द्रलक्ष्मलेखाकारे सविलासे कामजनिके विध स्वरूपेण दग्धमपि श्यामीभवत्केसरशेपमासीत्किम् । मदन- चेति भावः । 'भाव. सत्तास्वभावयोः' इत्यमरः ॥ दाहानन्तरं ईशो महादेवः श्यामीभूतं धनुराकार तत्केसरमपि नवभिईशी वर्णयति- क्रुधा क्रोधेन द्विधा व्यधाञ्चकार मध्ये वमन किम् । द्विधाभूतेन इषुत्रयेणैव जगत्रयस्य येन कृत्वा विधिमा भैमीध्रुवौ व्यधत्त चकार । अन्यथा तत्सा विनिर्जयात्पुष्पमयाशुगेन । दृश्यं ध्रुवोर्न घटत इत्यर्थः । असंलग्ने धनुराकारे श्यामे च भैमी- शेपा द्विवाणी सफलीकृतेयं भ्रुवाविति भावः । अन्योऽपि वैरिणं हत्वा क्रोधेन तदायुधमपि भनक्ति॥ प्रियागम्भोजपदेऽभिपिच्य ॥ २७॥ इष्विति ॥ पुष्पमयाशुगेन पुष्परूपवाणेन कामेन की इपुनये- भूभ्यां प्रियाया भवता मनोभू- णैव पुप्परूपेण वाणनयेणैव जगत्रयस्य विनिर्जयादशीकरणादेकैकेन चापेन चापे घनसारभावः। वाणेन एकैकस्य जगतो जयाद्धेतोर्बाणत्रयस्य सार्थक्यात्संभावित- निजां यदप्लोपदशामपेक्ष्य वैया पनवाणत्वाच्छेपावशिष्टा इयं पुरो दृश्यमाना द्विवाणी संप्रत्यनेनाधिकवीर्यतार्जि ॥२५॥ प्रियाया भैम्याहगम्भोजपदे नयनद्वयरूपकमलस्थानेभिपिच्यारोप्य सफलीकृता सार्थकीकृता। उत्तमस्थानप्रापणेन तस्याः साफल्यं भूभ्यामिति ॥ प्रियाया भैम्या भ्रूभ्यां कृत्वा भवता उत्पद्य- जातमित्यर्थः । पुष्पमयवाणत्वादृगम्भोजयोरपि वाणत्वमुचितम् । मानेन भ्रूत्वं गच्छता मनोभूचापेन घनो दृढ. सारो मजा यस्ख'अयमभिप्रायः-बाणत्रयेण जगत्रयीजयात्रयाणा साफल्यम् , अव- तद्भावोतिदृढत्व च आपे प्रापे । यदैव भ्रूत्वं तदैव दृढत्वमिति च-शिष्टं वाणद्वयं भैमीनेत्राम्भोजयोरभिषिच्य कामेन सार्थकीकृतम् । कारार्थः । पुष्पत्वदशायां नि सारस्यापि धनुपो भैमीभ्रूभवनद- तत्र त्रयेण जगत्रय पराजितमित्याश्रयं न, किं तु वैयर्थ्यसंभाव- शायां ससारत्वं जातमित्यर्थ । कथं ससारत्वमित्यत आह-यद्य- नापि । द्वयेन जगत्रयं जितमित्याश्चर्यम् । तसादेतद्वाणद्वयमेव लात् निजां स्वीयामप्लोपदशामदाहावस्थामपेक्ष्य संप्रति दग्धत्य सार्थकं यथा, तथा वाणत्रयं नेत्यभिप्रायः । विनिर्जयात् विनिर्जय भैमीवनसमये अनेन धनुपा अधिकवीर्यताऽतिशयितपराक्र- पर्यालोच्येति ल्यलोपो वा ॥ मत्वं आजि अर्जितम् । अदग्धपुप्परूपचापापेक्षया दग्धत्य श्यामी- भवत्केसरशेपत्य भैनीभवतस्तस्यैव चापत्य जगदशीकरणेऽधि- सेयं मृदुः कौसुमचापयष्टिः क्सानदर्शनादेवमनुमीयत इति भावः । घनत्वं दृढत्वं सारत्व सरस्य मुष्टिग्रहणाहमध्या । श्रेऽत्व च प्रापे इति वा । अधच घनसारभावः कर्पूरत्वं च । तनोति नः श्रीमदपाङ्गमुक्तां पत. कपूरोपि निजामदाहावस्थामपेक्ष्य दाहावस्थायामधिक मोहाय या दृष्टिशरौघवृष्टिम् ॥ २८ ॥ वीर्यतामतिशयितसौगन्धं शीतलत्वं चार्जयति । 'अथ कर्पूरम- सेयमिति ॥ मुष्टिग्रहणाही नभ्यो यस्खा सेयं भैमी सरस स्त्रियान् । घनसार ' इत्यमरः ॥ कौतुमी चापयष्टिर्धनुर्हता। अतएव मृदु कोमला । चापयष्टि- सारं धनुर्यद्विधुनोज्झिताया रपि मध्ये मुष्टिना धियते । सा का~या भैमी नोऽला मोहाय यास्पेन भूतेन च लक्ष्मलेखा । 'मदनजन्यविकाराय धीनता सलक्ष्मीनापान नेत्रप्रान्तेन गुना दृष्टिरक्षणाना नेत्रकमललक्षणानां शरागामोघस समूहत्य वृष्टिम्, एतद्भुवौ जन्म तदाप युग्मं ओपेन परम्परया वा वृधि तनोति विन्नारयनि । नदनोप्यलाहमां लीलाचलत्वोचितवालभावम् ॥ २६ ॥ मोहाय पूर्वोक्तानेव शरोधष्टि तनोति तथेयमपि कटाक्षविज्ञप- स्मारमिति ॥ यत् लार मदनसंबन्धि धनुस्तदेकम् , असा मात्रेण जगत्रयमपि मोहयतीति भार.। 'ओघ. परम्पराया च' आलेन भूतेन वदनत्वं गतेन विधुना चन्द्रण उरिसता त्यक्ता या इति विश्वे.॥ च लक्ष्मरेखा कर रेखा भैन्या मुखस्स निष्कर इत्वात्तन्मुसी- आपूर्णितं पक्ष्मलमक्षिपद्म भवनौचित्याय चन्द्रेग त्यत्ता पा लमलेखेति द्वितीयं वक्तन् । प्रान्तद्युतिचैत्यजितामृतांशु । तत् मदनचाप चन्द्रश्नलेखालक्षगं युग्नं दूर करें एतद्वौ भैमी- असा इवासाबलदिन्दनील- ध्रुवौ भैमीनरूपं जन्म आप । भैनीभ्रतल्पेग तयं परिणतमि- गोलामलश्यामलनारतारम् ॥ २९ ।। वर्ष. । फिभूतं जन्न-हालया पिलासन चर पर तदुचितो पालभाय शसत्ता पलिन् । टान विरासपन चपलवन आपूर्षितनिति ॥ मला मा सिप ननननन्या चोटया च उचितलदुनपरोयो पालभाष देशदना पलिज. भन्या दव । न चन्दनपनान्या तुल्यनि ।किनूनन अप स्नान तत्तन सुग्नेन रूल्यमवर्ष से दा। जन्माती पीटार न्वामित दिनानं नन्दनुन्नार दल । परविर- सोधितो पारभार. शेदार पनि । खाद नमान् । मदरलन् । ना-मनालन् । न च इदमनन् । सपा-मानताका नातिमा -- - कायम र: सातपिकापरी। २... -': मादपट ·१५२ ऋणीकृता वृद्या गृहीता आसील्किम् । कुत. यद्यलादनका त्रिगुणा चतुगुणा वा विभ्यतीन्यो बलात्कारण लब्धा । उचनान त्वच इति ॥ मोचात्वच. कदलीगमत्वचः संवन्विनीवाडा- बलात्कारेण लभ्यते। भूयोगुणलं याज्ञवल्क्योक्तं व्यवहाराचार्य १ 'अत्रानुमानापमानान्वनाटकार.' इति साहित्यविद्याधरी | सानुप्रासरूमकोयेज्ञातिशयोक्तिरलंकारः'इनि साहित्यनिवारी १ 'अत्र यथानस्यातिशयोक्तिरलकारः' इति साहित्यविद्याधरी। । ३ 'भत्र डेकानुपामोशासनासोश्यलंकारः' इति साहित्यविनाधरी। नेपधीयचरिते श्चन्द्रो येन । प्रान्तं तस्सादधिकमुज्वलम् । चन्द्रः सुधया यथा- गृहीतः सारै श्रेष्ठभागः हत्या अन्यां भन्यां विषये विपित्रंया हादकारी, तथापाद्गद्युत्या तदप्याहादकारीत्यर्थः । कमलमपि इक्षणे नेत्रे तयो रूपं रामणीयकं तम्य शिल्पी कारको न्न । कट प्रकृष्टा या अन्तद्युतिगर्भकान्तिस्तस्याः श्वैत्येन जितचन्द्रम् । 'मां-लीगभंगनं गौरवं गृहीत्या नेत्रगतं गौरव निर्मिनन् । गदा क- शुद्युति' इति पाटे महाकान्ति, श्वैत्येन जितचन्द्रम् , भिन्नं पदम् । मलगर्भपत्रगनं गौरवं गृहीन्या नेत्रमान्दयं निर्मितमित्यर्थः । इत्य- तथा-चलंश्चञ्चलो य इन्द्रनीलगोलः, तद्वदमला तस्य वामला लशब्देन नीलोत्पलं वा। तथा च तमारेण नेत्रयोनीलिमा न निग्धतरा श्यामलता कृष्णता तां आरात्यादत्तेऽङ्गीकरोति इति इत्यर्थः । पजप इनि 'मंग्ययाव्ययामन्ना-' इनि बहुव्रीही, 'बहु श्यामलतारा एवंविधा तारा कनीनिका यस्यैवंविधम् । आइपूर्वो बीही संग्येये-' इति न्॥ रातिरादने वर्तते । कमलमपि चलदिन्द्रनीलगोलवदमला या चकोरनेत्रणगुत्पलानां श्यामलता श्यामत्वं तां रायगीकरोति श्यामलतारो अमरन्नेन निमेपयत्रेण किमेप कृष्टः। तारं तारस्वरयुक्तम् । श्रमरस्य तारोत्युच्चः स्वरो यस्मिन्निति वा । पद्मन साम्ये वक्तव्ये तत्कमलं स्वरूपेणतदेवेति भेदाभावात्कमलेन सारः सुधोद्गारमयः प्रयन- साम्याभावः । यद्वा कमलस्य नेत्रयोश्च यद्यपि साम्यमग्नि, तथा विधातुमेनन्नयने विधातुः ॥ ३२॥ पि नेत्रकमलस्य कमलेन साम्याभावः । कमलनेत्रत्वे सति कमल- चकोरेति ॥ एतन्नयने भीनेत्रे विधान निमान विधातुवं त्वस्याभावादित्यर्थः। अन्यस्या नयनाम्यां तु साम्यममंभावितमे- व । तथा च दक्षिणनेत्रप- वामनेत्रपद्मतुल्यम्, वामनयनकमलं ह्मणः प्रयवः समुयोगः चकोरनेत्राणामेणदृशां हरिणीनेत्रागान्, दक्षिणनयनकमलतुल्यम्, न त्वन्यदयोपमानमम्तीति भावः । उत्पलानां च संबन्धी सुधोट्टारमयः पीयूपनिझररूप एप प्रत्यक्ष) दृश्यः सारः श्रेष्टो भागो निमेयलक्षणेन यत्रेण कृष्ट आकृष्टः कि. अत्र विपये 'रामरावणयोयुद्ध रामरावणयोरिव' इतिवत्तदेवोपमे- मित्यूहः । निमेष. पक्ष्नसंकोचो दलमंकोचन । त्रयाणामपि ले यमुपमानं च संगच्यते । पक्ष्मलम् , सिध्मादित्वान्मत्वर्थ लंच् ॥ मेपयन्त्रण निप्पीट्य गृहीतेन श्रेष्टमागेनैतवेत्रे निर्मिते । सत्त्व कर्णोत्पलेनापि मुखं सनाथं सुधोद्गाररूपत्वं च पीतचन्द्रचन्द्रिकचकोरनयनमाराकर्षगात,एल लभेत नेत्रद्युतिनिर्जितेन । च चन्द्रोत्सद्गत्यत्वात , तदृशोरप्यमृतमंबन्धात्तन्मारापकांगात्, यद्येतदीयेन ततः कृतार्था उत्पलानां च सोमवंश्यत्वादात्री चन्द्रामृतसंबन्धात्तमाराकर्षमा दिनि अन्योपीक्ष्वादिसारो रसरूपः काष्टयत्रेणाकृप्यते । निर्मा स्वचक्षुपी किं कुरुते कुरङ्गी ॥ ३० ॥ रूपं ब्रह्मणा सारग्रहणायं यन्त्रमेव निर्मितन् । एगहगु परयो कर्णोत्पलेनेति ॥ कुरङ्गी मृगी भैमीनेत्रकान्त्या निर्जितेन एत. पूर्व द्वन्द्वः । तत्रैणदृशोरपलापेक्षयादगुपमानेन्तरगत्वादन्याहत- दीयेन भैमीसंवन्धिना कर्णोत्पलेन कर्णावतंसोत्पलेनापि सनाथ वाढणदृक्पदस्य पूर्वनिपातः, अनाद्यदन्तस्याप्युत्पलशब्दस न । एणेति जातिमात्रविवक्षयां ॥ युक्तं स्वमुखं यदि लभेत, ततस्तहि कृताधी कृतकृत्या सती स्वच- क्षुपी किं किमयं कुरते । अपितु अतिहीनत्वानिष्प्रयोजनत्वाच ऋणीकृता किं हरिणीमिरासी- नेत्रे त्यजेदेवेति भावः । भैमीनेत्रशोभाप्राप्ती का कयेत्यपेरर्थः । दस्याः सकाशानयनद्वयश्रीः । तन्नेत्रदील्या जितेनापि कर्णोत्पलेन तन्मुखस्य सनाथत्वं चेत्स्या भूयोगुणेयं सकला बलाद्य- त्तहि सा वनयने त्यजेदेवेत्यर्थः । मृगीनेत्रापेक्षया भैमीकोत्पल- मधिकम् , ततोऽपि भैमीनेने अधिके इति भावः । ततः कर्णोत्पल- त्ताभ्योनयालभ्यत विभ्यतीभ्यः ॥ ३३ ॥ योगलाभादेतो. कृतार्था सतीति वा ॥ ऋणीति ॥ हरिणीमिरस्याः सकाशानयनद्वयत्य श्री. शोना त्वचः समुत्तार्य दलानि रीत्या भैम्या विभ्यतीभ्यस्ताभ्यो हरिणीभ्यः सकला संपूणां करवा लासेन सहिता वा भूयोगुणा बहुगुणा इयं नयनद्वयत्री. बलाका सारैहीतैर्विधिरुत्पलौवा- रेणालभ्यत लब्धा । अथ च सकला धनवृद्धिसहिता भूगोगुना दसामभूदीक्षणरूपशिल्पी ॥३१॥ हि सद्योऽयमणेभ्यो वृद्धिसहिता त्रिगुणा चतुर्गुणा वा संपन त्वचो वल्कलानि रीत्या प्रकारेण क्रमेण समुत्तार्य पृथकृन्य, तथा दृष्टव्यम् 'अशीतिभागो वृद्धिः सात्' इत्यादिना । अनयापिका कमलवृन्दमयन्तीनि वाह्यानि दलानि पत्राण क्रमण पृयकृत्या दृशा लब्धा तसापूर्वमृणग्रन्तरूपेण गृहीतति सत्यन् । अस्पती, पक्षपपाटनायां पञ्च पद वा परिमाणं येषां कदलीत्वकमलवन्द न्योतएव चलनयनाचापि हारणाभ्यः सकाशादेतनेत्रे नुन्दरे, लानां तेपां पाटनायां सत्यां याद्याःपक्षपात्वचो वाद्यानि पञ्चपाणि अनिचञ्चले नि भाव.॥ दलानि चोत्पान्य मोचावचः कदलीवल्कलान्, उत्पलाघाच 'अत्रातिश्योक्तिः कामिनटकारः' इनि साहित्यविद्याधरी । - वि. मोचात्वचः पञ्चपपाटनायाम् ।

·सप्तमः सर्गः। १५३ दृशौ किमस्याश्चपलस्वभावे जगन्नयं जितम्, अवशिष्टं वाणद्वयं भैमीनासालक्षणतिलपुप्पतूणी ररन्ध्रद्वये स्थापितमित्यर्धः ॥ न दूरमाक्रम्य मिथो मिलेताम् । लोकसप्तकेनाधरोष्ठं वर्णयति- न चेत्कृतः स्यादनयोः प्रयाणे विघ्नः श्रवःकूपनिपातमीत्या ॥ ३४ ॥ वन्धूकबन्धुभवदेतदस्या मुखेन्दुनानेन सहोजिहाना। दृशाविति ॥ चपलखभाचे अतिचालवभावे असा दृशौ रागश्रिया शैशवयौवनीयां दूरमाक्रम्य दूरं गत्वा शिर. परिभ्रम्य मियोऽन्योन्यं किं न मिले- ताम् , अपि तु मिलिते भवेतामेव । परं चेचदि अनयोः प्रयाणे स्वमाह संध्यामधरोष्ठलेखा ॥३७॥ दूरगमने विपये प्रव कूपयो कर्णलक्षणकूपयोनिपात. पतनं त- वन्धूकेति ॥ अनेन प्रत्यक्षदृश्येन मुखेन्दुना सहैवोजिहाना लाभीत्या भयेन विघ्न' कृतो न स्यात् । भयरूपेण प्रतिबन्धकेन उत्पद्यमाना अस्सा अधरोष्ठलेखा लेखाकारोऽधरोष्ठ एतप्रत्यक्षदृश्यं न मिलिते । नेत्रे आकर्णपूर्णे चजलतरे चेति भावः । अन्योपि स्वयमात्मानं शैशवयौवनीयां वाल्यतारुण्यसंबन्धिनी संध्या ब्रूते कूपादिपतनभीत्या परावर्तते । फियातिपत्तिर्न विवक्षणीया ॥ अहमेव संध्येति । बाल्यतारुण्ययो. संधौ भवनात्संध्यात्वम् । केदारभाजा शिशिरप्रवेशा- शैशवान्ते यौवनादौ चाधरोष्ठे भूयानक्तिमा भवतीति भावः । किभूतं त्वम्रागनिया लोहितिमशोभया कृत्वा बन्धूफस त्पुण्याय मन्ये मृतमुत्पलिन्या । मध्याह्नविकसितपुष्पस वधूभवत्समानं भवत् अतिरक्तमित्यर्थः । जाता यतस्तत्कुसुमेक्षणेयं अथ च रात्रिदिनसंधौ संध्या भवति। संध्यापि चन्द्रेण सहबो- यातश्च तत्कोरकहककोरः॥ ३५ ॥ देति रक्ता च भवति॥ केदारेति ॥ केदारभाजा ब्रीहिक्षेत्रभाजा आलबालभाजा वा, अस्या मुखेन्दावधरः सुधाभू- अथ च केदारात्यदेवसेविन्या उत्पलिन्या कमलिन्या शिशिरतो.। विम्बस्स युक्तः प्रतिविम्ब एपः । प्रवेशादथ च शिशिरे हिने प्रवेशादिनचूर्णनादेतो. पुण्याय मृतं तसाथवा श्री?मभाजि देशे पुग्यं प्राप्तुं मृतन् । तजन्यसुकृतविशेपजन्योत्तमफलप्राप्तय इत्यर्थ । संभाव्यमानस तु विद्रुमे सा ॥ ३८ ॥ ' इत्यहं मन्ये जानानि । यतो यलादियं तस्सा. कमलिन्याः कुसुमे इव ईक्षणे नेत्रे यत्सा एवंविधा जाता । यतश्च पलाच चकोरत अस्या इति । अस्या मुखेन्दौ वदन एव चन्द्रे विद्यमान : कोरकदृक् तत्या एव कोरको कलिके दृशो यसैवविधो जातः। एपोऽधरोष्ठ सुधामुन्यमृतभूनौ जातत्व विमस पिन्नीफलस तलादेतदनुनीयते । नहि तुझतातिशयेन विना भैमीनयनत्व प्रतिविम्ब. सहशो युक्त । निम्मीफलस भैन्यधरसाम्यं नास्त्येव बसेरनयनत्वं च तदुत्पनकुतुनकोरकान्यां लन्यते । अन्योऽपि रक्तत्वे सत्वमतवत्वाभावात् । यदि त्यात्तामुतभूमावुत्पनखैर फेदारदेवसंनिधौ हिमचूर्णनादुत्तमे वंशे जायते । शिशिरतोः नान्यत्र । अथ च निर्मल वाचन्द्रे प्रतिचिन्नोऽन्यस्य युक्त इत्यर्थः । प्रवेशे कमलिनी नइयनि । भैमीनेत्रे च कमलतुल्ये । कलिकापे- अतएव मुखेन्दौ इनि निर्देश । अथ च चन्द्रनियस प्रतिनियो क्षया कुसुनत्ताधिक्याचकोरनेत्रापेक्षया भैनीनेत्रे अतिसुन्दरे इति श्री शोभा दुनमावि देदो दुनसहित देशे । अल नु एतदद्ध- भवतीति युनमेवेत्यर्थः । अध येत्यपरितोपेगैतड्पयनि-तस्स सूचितम् । 'केदारः पर्वते शंभोः क्षेत्रभेदालवालयोः', 'शिशिरः सारतोदे तुपारे' इति विश्व ॥ रख सा धोविंदुने प्रपाले संभाव्यमाना संभायते इत्यर्थः । सुधाभूतमुत्पजलापि नियमलल रसपरेन सान्यं न्यात् । नालां वर्णपति- तथापि तल वृक्षाप्रपझाइनसोभाया अतिक्षयात्, भन्यधरल नासादसीया तिलपुष्पतूणं खिग्धत्वात् तसंघरलेव विधरनशोभा वानीति विचारे वि. दुलि । रतिमा इन्चा विदुनलायन्स च तानं वियते यद्यपि जगत्रयव्यस्तशस्त्रयस्य । तथापि विट्ठनत्व तुधानावनुसदवादसतुत्यरमन्याभावाद्विदुने- थासानिलामोदभरानुमेयां पापि सान्न न विद्यत इत्यर्थः । चिन्तालविरनिनानावा- दधद्विवाणी कुसुमायुधस ॥३६ ।। द्विगुनलानतरवानागत्, एतदधरस तदुभयुकवानदारी नालेति ॥ अदतीया अनुप्याः संबन्धिनी नासा नानिरा न तान्या नल्य इति नार । हमने दो तमानस परततर- जगप विजयाय बनं हितं सारन देन तल उनुनायुधस रामान्यानाव इत्यर्थः । नन्दरनगरदनदस मिन्नीदन । शरदल शितपादपशिष्ट दिवानी दादूरों दधत् तिलपुर: चीनन् । नन्दारित नुसामनरदन नमसरन्याया- च पदापि तापमान, नमानसा नान्नानि नसा इन पदन चित तूल भसा । पुपवागलेपपिपि उपनदो पुनः निराला तोगत मारत । तर मिटन च दूजोराकारन् । किनूना हिमानी-मानानियल निशतार. नखानोदरेज परिमलाल्नानुनेपाननामाहान् । बान --' : मरग। ..': 'दुगरका १६. साहनियापरी । निदान - ।

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः। १५५ - इति लक्षणया व्याख्येयम् । अन्यथा 'नित्यं शतादि-' इत्या- राजाविति ॥ इह दृश्यमानायां द्विजानां दन्तानां राजौ दिना डटस्तमडागमे सहनतम इति स्यात् । निपूर्वो मिच्छति- पसौ एते दृश्यमानाचत्वारो राजदन्ता दन्तश्रेष्ठा यद्यस्मात् नीराजनार्थः ॥ श्रोत्रियाणां विनमं विलासमुज्वलत्वलक्षणं धारयन्ति तत् तस्मात् लोकत्रयेण दन्तपतिदयं वर्णयति- मुक्ताः । एतानाजदन्तान्मौक्तिकानि अवैमि। किंभूताः-उद्दे- गरागः क्रमुकजन्यो लोहितिमा स आदियस्य खादिरादेमजया चन्द्राधिकैतन्मुखचन्द्रिकाणां शोधनेन कृत्वा अवदाता उज्वलाः । कमुकत्वचा भलीभूतेन या दरायतं तत्किरणाद्धनानाम् । कमुकेण कृतमार्जना दन्ता अत्युज्वला भवन्तीति चतुणामेव पुरःसरसस्तपृपद्वितीयं मार्जनं क्रियते तेपामेव दर्शनविषयत्वात् । ततश्चात्युज्ज्वलत्वान्मु- रदावलिद्वन्द्वति बिन्दुवृन्दम् ॥ ४४ ॥ तासास्य युज्यते । अथ च राजन् अन्त. स्वरूपं येषां ते राज- चन्द्रेति ॥ तत्व चन्द्रस फिरणात् । जात्यभिप्रायेणैकवच- दन्ताः । एवभूता ब्राह्मणानां पतौ श्रोत्रियविभ्रमं पतिपावनत्वं विभ्रति । उद्वेगखोदेजनत्य चित्तवैलव्यख रागस्याभिलापस्य नम् । किरणेभ्यः सकाशादनानां मुखचन्द्रत्व चन्द्रादुत्कृष्टत्वाद्र आदिशन्देन द्वेपादेश्च यन्मार्जनं त्याग., तेन निष्कल्मपाध नानामतिनिबिडानां चन्द्राधिकं चन्द्रोस्कृष्टम् एतन्मुखं भैमीमुख- भवन्ति । 'उत् उत्कृष्टो वेगो येपां रागादीनाम्' इति वा । एवं- चन्द्रस्तव चन्द्रिकाणां दरायतमीपदीर्घम् , अथ च चन्द्राधि-'विधा ब्राह्मणा मुक्ता भवन्तीति युक्तमेवेत्यर्थ । 'घोण्टा तु पूग. कैतन्मुखचन्द्रचन्द्रिकाल्पाणामेव घनाना मेघाना तेभ्यो मेघेन्य मुको गुवाकः खपुरोऽत्स तु । फलमुद्वैगम्' इत्यमरः । दन्तानां क्षरणाद्धेतो. इंपदायतम् । पुर सराण्यप्रेसराणि वस्तानि नि-स्- राजानो राजदन्ता । राजदन्तादित्वात्परनिपातः ॥ तानि पृपन्ति विन्दव', तान्येव द्वितीयानि यस तत् विन्दुवृन्दम् लोकचतुष्टयेन वाणी वर्णयति- रदावलिद्वन्द्वति दन्तपतिद्वयमिवाचरति । अननिःसृतविन्दूनां सूक्ष्मवादधोदन्तत्वम् , पश्चादब्यवधानेन नि.सरतां विन्दूनामी शिरीपकोपादपि कोमलाया पदायतत्वादूर्वदन्तत्वमित्यर्थः। पर्जन्यवशात्पटलान्ताप्रथममेका वेधा विधायामशेषमस्साः । विन्दुपति- पतनि, तदनु द्वितीया, तयैव संलनेपदायता पतनि । प्राप्तप्रकर्षः सुकुमारसर्गे तद्वदिदं दन्तपहियनिति । दन्तानामीपदायतत्वं घनत्वं सू- समापयद्वाचि मृदुत्वमुद्राम् ॥ ४७ ॥ मत्वं सामुद्रिको गुणः । रदावलिद्वन्दतीत्यत्र 'सर्वप्रातिपहि- केन्य विवाचारे' इति विप ॥ शिरीपेति ॥ वेधा. शिरीपत्स कोपायुसुमादपि कोमलाया अत्ला भैन्या अशेपं सप्लमग सुकुमारतर विधाय निर्माय सुकु- सेयं ममैतद्विरहातिमूर्छा- मारसगै मृदुतरवस्तुसृष्टी प्राप्तप्रकर्ष सन् वाचि अत्या एवं तमीविभातस्य विभाति संध्या । वाण्यां मृदुत्वमुद्रां सौकुमार्यमुद्रां समापयत् । ब्रह्मा सुस्मारत. महेन्द्रकाष्ठागतरागकी राण्येतदशानि कृत्वा सौकुनामांदा भैमीवाण्यामेन समाप्ति द्विजैरमीभिः समुपास्यमाना ॥ ४५ ॥ नीतवान् । अतिमधुरत्वरेयमिति भावः। अन्योऽपि कापि शिले खोत्कर्ष समाप्ति नति ॥ सेयमिति ॥ सेयं भैमी नन एतया सह विरहो वियोग., तजन्या याति. पीडा तजन्या या नूा सैव तमी रजनी तसा प्रसूनवाणाद्वयवादिनी सा विभातल प्रात.कालसमयल संवन्धिनी संध्या विभाति प्रका- काचिद्विजेनोपनिपरिपकेन । ते । कीदशी–महेन्द्र काष्टामुरूपं गत. प्राप्तः काष्टां नर्या अस्याः किमासद्विजराजतो वा दामागत. प्राप्तो वा रागोऽनुरागस्तस्स की जनिका । तथा-अ.' नाधीयते भैक्षभुजा तरुभ्यः ॥४८॥ मीनिः प्रत्यक्षदर्दिन्तः समुपालनाना सेव्यमाना । विना- तल संध्येयनित्यनेन भैमीदर्शनान्नापगन सूचित । मात - प्रसूनेति ॥ तरन्य आबादिक्षेन्यो नैक्षभुजा फरपुम्पादि- ध्यापि प्राचीमाहरोहित्वजनिका नालग लेव्यते । 'रजनी यामिनी रूपनिक्षासमूहमोजिना पिन कोरिटेन द्विजेन पसिना प्रमून- तमी' इत्यमरः ॥ वागः कानः, तल अद्वैतवादिनी मा नैनीवामृपा फाचिदी उ. पनिषत् रहसनन्या, अन्या भन्या जात्यदिनराजतो नुनयन्हार राजौ द्विजानामिह राजदन्ताः नापीयने न पटरने सिन्, अपितु परत पुर। स्यापरमाना. संविभ्रति श्रोत्रियवित्रनं यन् नहरीनक्षन पिकन्ध नरन्परत्वं भूचिनन् । पिक उमंचर उद्वेगरागादिमजावदाता- पटनिन मीन्दर दानीनी तेनास्यन्दने पर तु नामाग. वर्ष. । कोरियनराश्मिनीन्दरामाननात मदनभर यत्वार एते तदबैमि मुक्ताः ॥ ४६॥ भारतातभार ।न्दिनाप निशानुना नानाविपर •एकमेवादिनीय नन' इसादरनिपट मनदीपत। न १ जमानापोन्निरो नाहित्यविधार्ग। रिपोलमाला र सालिदिशापरी । २ . . पारसी लाहिलविवारी। समन्वय . । है "५ १ A ·॥ -- धारयति ।। तथाभूतं हिमाशुं पूर्णचन्द्रं जित्वा स्थितस्य । कुतोऽधिकचमन टमधसण्ड इन्दुः समशकलरूपश्चन्द्र । किंभूत इन्दुः-अपात्र लक्ष्म कलक दधत् धारयन् । मुखस्य तृतीयो भागो भालो चय ० देकानुपानानिधयानित्यति कम्पका कारा'नमाहिती ''बगानुमानोन्यवानुपामारकारमारः' इति साहित्यविद्या! इति केन.'तामाकागल साहित्यविधार्ग। ૨૫૬ नैषधीयचरिते विद्यते द्वयं यस्य तदद्वयं प्रसूनवाणलक्षणं यदद्वयमिति समासः। संधौ निम्नत्वं जातमित्यर्थः । उत्तमस्त्रीणां स्वभावादेव विक द्विजराजतः, 'आख्यातोपयोगे' इत्यपादानत्वम् । भिक्षाणां समूहः निन्नं भवतीति 'मिक्षादिभ्योऽण' ॥ पुनरपि श्लोकनवकेन सावयवं मुखं वर्णयति- पद्माङ्कसमानमवेक्ष्य लक्ष्मी- मेकस्य विष्णोः श्रयणात्सपत्नीम् । प्रियामुखीभूय मुखी सुधांशु- आस्पेन्दुमस्या भजते जितान जयत्ययं राहुभयव्ययेन । इमां दधाराधरविम्बलीला सरस्वती तद्विजिगीपया किम् ॥ ४९ ॥ तस्यैव वालं करचक्रवालम् ॥ ५२ ॥ पझेति ॥ सरस्वती अस्या भैम्याः तस्याः सपत्न्या विजिगीपया जैतुमिच्छया, सपत्नीगृहादुत्तमं गृहं मम कथंकार स्यादिति प्रियेति ॥ अयं सुधांशुश्चन्द्रः प्रियामुखीभूय भैमीमुन मनीपया सौन्दर्येण जितानं जितपद्ममास्येन्दं मुखचन्द्रं भजते प्राप्य मुखाकारेण परिणम्य राहुभयस्य व्ययेनाभावेन सुखी । सेवते । किं वितर्के । किं कृत्वा-एकस्य विष्णोरुभाभ्यां श्रयणादा- श्चिन्तः सन् जयति सर्वोत्कर्पण वर्तते । मुखचन्द्रस्य राहुवा त्मनः सपती लक्ष्मी पद्मस्याङ्कः क्रोढः स एव सन स्थानं यस्या- नास्तीति सुखित्वम् । यतश्चायं चन्द्र एव, तसात्तस्यैव चन्द्र स्तामवेक्ष्य । चन्द्रोदये कमलसंकोचाचन्द्रोऽपि जितानो भवति । वालं उदयसमयभावि करचकवालं किरणमण्डलं इमां प्रत्यक्ष यद्वा जितोऽलश्चन्द्रो येन चन्द्रेण कमलं जितं सोऽप्यनेन जित धरविम्बलीलामधरोष्टविम्बविलामं दधार । चन्द्रतुल्यं मुवन इति तदाश्रयणालक्ष्मीर्वाण्यातितरां जितेत्यर्थः । वक्रोक्त्यादि उदितमात्ररक्तचन्द्रकिरणतुल्योऽधरोष्ठश्चेति भावः । अन्यो चातुर्यमस्यामेवास्ति नान्यस्यामिति भावः । अन्यापि सपत्नीगृहा- वैरिणः सकाशादीतस्तदीयः परिजनोऽपि भीतः सन् तदनववो धुत्तमं विलोक्येर्यया स्वगृहादि तस्मादप्युत्तमं करोति । अन्नो धार्थमन्यमाकारं कृत्वा धारयन्सुखी भवति । बालश्च लील जैवातृकः सोमः' इत्यमरः ॥ कण्ठे वसन्ती चतुरा यदसाः अस्सा मुखस्यास्तु न पूर्णमासं सरस्वती वादयते विपञ्चीम् । पूर्णस जित्वा महिमा हिमांशुम् । तदेव वाग्भूय मुखे मृगाक्ष्याः भूलक्ष्म खण्डं दधदमिन्दु- श्रोतुः श्रुतौ याति सुधारसत्वम् ॥ ५० ॥ भलस्तृतीयः खलु यस भागः ॥ ५३॥ कण्ठे इति ॥ अस्याः कण्ठे वसन्ती वीणावादने चतुरा अस्या इति ॥ पूर्णस्य सर्वाचयवपरिपूर्णस्य, अथ च वलय सरस्वती विपञ्ची वीणां वादयते तदेव वीणावादनमेव मृगा- अस्या मुखस्य महिमा श्रेष्ठत्वं कीर्तिः, अथ च चन्द्रापेक्षयाऽधि झ्या मुरो वाग्भूय वाणीरयेन परिणम्य श्रोतुः श्रुतौ कणे सुधार- कपरिमाणत्वं नास्तु अपि त्वस्वित्यर्थः । किंभूतस्य-पूर्णमा आस सत्वं याति । वीणावन्मधुरस्वरेयमिति भावः । वाग्भूयेत्यत्र प्रारम्भो यस्य, यदुदये पूर्णिमास्ति, पूर्णिमाया आस्यमिन वा स्थ्यन्तत्वादतिसंज्ञाया समासः ।। चिबुकं वर्णयति- आह-पलु यस्मात् यस्य मुसस्य तृतीयो भागोऽशो भालो लला. किं वेधसेयं सुपमासमाप्तौ । चन्द्रार्धम्, एकेनांशेन मुखम् । भालोऽधचन्द्रतुल्यः, धृत्युद्भवा यचिचुके चकास्ति पूर्णचन्द्रतुल्य इत्यर्थः । चन्द्राधिकमुखी चन्द्राधतुल्यभाला बेप. निने मनागङ्गुलियत्रणेव ॥ ५१ ॥ मिति भावः । जित्वेत्यनन्तर स्थितस्यैत्यध्याहायम् । अन्यथा विलोकितेति ॥ विधिना इयं भैमी मुपमासमाती मुखनि- मिन्नमर्नुकत्यानुपर्पत्तिः ॥ मांगतोनासनाता सन्यां नुखमुन्नमय्य कियदू/कृत्य विलोकित- व्यधत्त धाता बदनाजमस्याः मा यसा एवंभूता किन् । अलंकरणसमाप्ती मारकारिणि समाजमम्मोजकुलेऽखिलेऽपि । नुपमुचनव्यारंगारशोभा विलोक्यति, विपिनापि तथैव कृत सरोजराजो सूजतोऽदसीयां निति रित, असा मुनुवमय्येति वा योजना । कयं ज्ञातमि- लत माह-याला नना इंपबिन्ने गीरे चित्रुके इन्वन- नेत्राभिधेयावत एव सेवाम् ॥ ५४ ॥ म स्युदवाधिारनजन्याच्या कन्वा या यशा निय- व्ययत्तेति ॥ चाता अखिलेऽपि अग्नातकुलस्या मुवान मा मेर दान्ति सोन्ते । अनिनादवादलिपारगादपि हवन- । २ मन सन्मानेन मारकर' दि साहित्यनि- यापरी । श्रच पानानां तु मा । पूर्वमा बोलनमा । ३.नारः' र साहित्यविधायरी। यत् - विलोकितास्या मुखमुन्नमय्य तधोभागः ।

·सप्तमः सर्गः। १५७ । समाज द्वादशराजमण्डलाधीशं व्यधत्त अकृत । अथ च तदपे-याचितकालंकारः कदाचिड़ियते न सर्वदा । उदके यदा प्रतियि. क्षया सम्यगतिशयितं राजत इति सम्माजम् । अत एव नेत्राभि- स्थितं भैमीमुख तदैव पितर जलं याचित्वा दिने कमलं शोभते । धेयौ नेत्रसंज्ञको सरोजराजौ अन्यकमलापेक्षया भैमीनयनीभूते दर्पणे यदा प्रतिविम्वितं भैमीमुखं तदेव दर्पणं मिघ्र याचित्वा कमले श्रेष्ठे तद्रूपौ सरोजराजौ अदसीयाममुष्यैतन्मुखकमलस्य रानौ चन्द्र. शोभते नान्यथैतयोः शोभेत्यर्थः। भैमीमुसप्रति- संयन्धिनी सेवां सृजतः कुरुतः । अस यदि सम्राट्त्वं न स्या- विम्येनापि सरशौ यदि पनचन्द्रौ न भवतः, तदा भैमीमुखस- तर्हि किमिति नेत्राभिधेयाभ्यां सरोजराजाभ्यां सेवां क्रियत दृशौ कुतस्तरां भवेताम्, अपि तु न कुतोपीति भावः । चौ पर- क्रियते तावत् अतोऽन्यथानुपपत्तिप्रमाणगम्यमस्य सन्नादत्वमि- स्परसमुचये । याचितकं याचितेन प्राप्तमित्यर्थे 'अपमित्ययाचि- त्यर्थः । भैमीमुखनेत्रं विजिताजमिति भावः । अन्योऽपि सम्राह ताभ्यां ककनौ' इति कन् । राजनि. सेव्यते। 'येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः । शास्ति अर्काय पत्ये खलु तिष्ठमाना यश्चाज्ञया राज्ञः स सन्नाद' इत्यमरः ।। दिवारजन्यो रविसोमभीते भृङ्गमितामक्षिभिरम्बुकेलौ। चन्द्राम्बुजे निक्षिपतः स्खलक्ष्मीम् । भैमीमुखस्य श्रियमम्बुजिन्यो आस्से यदास्या न तदा तयोः श्री- याचन्ति विस्तारितपद्महस्ताः॥ ५७ ॥ रेकश्रियेदं तु कदा न कान्तम् ॥ ५५ ॥ अर्कायेति ॥ अर्काय सूर्याय पत्ये प्रियाय तिष्ठमानाः स्वप्र. दिवेति ॥ दिवारजन्यो क्रमेण दिनरान्यो रविसोमाभ्यां स-काशनेन सूर्य स्वीयं भावं ज्ञापयितुकामा अम्बुजिन्यः अम्बुकेलो काशाशीते भय प्राप्ते भीतेर्भयाद्वा चन्द्राम्बुजे खलक्ष्मी स्वशोभा जलक्रीडासमये भृगरूपैरक्षिमित्रैः कृत्वा मितां ज्ञातां भैम्या असा माले मुखे यदा निक्षिपतःस्थापयत. तदा तयोश्चन्दपद्मयोः एव मुखस्स श्रियं विस्तारिताः पद्मरूपा हस्ता याभिस्ता एवंभूताः श्रीन । सूर्याङ्गीतेन चन्द्रेण दिने चन्द्रागीतेन कमलेन रात्रौ सत्यो भैमी याचन्ति । खलूप्रेक्षते । असत्पतिः सूर्योऽधुना समा- यदा स्वस्वशोभा भैमीमुखे निक्षिप्ता तदा तद्वयमपि नि.शोभं गमिष्यतीति त्वन्मुखशोभयापि रुचिरा भवाम इति भैमीमुख- जातम् । अथ च निक्षिपतो न्यासीकुरुतः, तदा चन्द्राम्बुजयोः शोभा भैमी याचन्त इत्यर्थः । कमलभैमीमुखयोः सर्वथा साम्यं श्री: शोभा नाति । इदं तु भैमीमुख पुनरेकस चन्द्रत्य नातीति भावः । अन्योऽपि स्वामिनि हस्तं प्रसार्य एक्संज्ञया भन्युजस वा श्रिया शोभया कृत्वा कदा कलिन्समये दिने रात्रौ याचते । अन्याप्यन्यदीयमलंकार खालंकरणार्य हत्ती प्रसार्य वा न कान्तम्, अपि तु दिने रात्रौ च । चन्द्रशोभया कमल- याचते । क्रीडासमये याचितमवश्यं प्रभुणा दीयते । अर्काय शोभया च सशोभम् । चन्द्रस शोभा रानावेव, न दिने । श्लाघदुल्-' इति संप्रदानत्वम् । तिष्ठमाना 'प्रकाशनस्थयाख्य- कमलत्य सा दिन एव, न रात्रौ । भैमीमुखं दिवा रात्रौ च स- योश्च' इत्यात्मनेपदम् । स्वीयं भावं ज्ञापयितुमिति हेतौ वा शोभमित्यर्थः। भैमीमुखं चन्द्रस्य लक्ष्मीरूपं निक्षेपं रात्रौ तलै शानच् । याचिर्दिकर्मा ॥ प्रयच्छति दिने भीतत्वात्तत्य । एवं कमलल लक्ष्मीरूपं निक्षेप दिने प्रयच्छति रात्रौ भीतत्वात् । धनादिनिक्षेपोऽपि धनिना अस्सा मुखेनैव विजित्य नित्य- यदा थाच्यते तदैव दातव्यो भवति न स्थापनीयश्च भवति । या स्पर्धी मिलत्कुङ्कुमरोपभासा । वचाति तावत्तेनैव स्वत्सालंकारः फियते । दिवा चन्द्रदीत्या रात्रौ कमलदील्या चात्मानमलंकरोतीत्यर्थः ॥ प्रसह्य चन्द्रः खलु नह्यमानः अस्सा मुखश्रीप्रतिविम्बमेव स्थादेव तिष्ठत्परिवेपपाशः ॥ ५८ ॥ जलाच तातान्मुकुराच मित्रान् । अस्या इति ॥ अत्या मुखेनैव नित्यस्पर्धी सदा स्पर्धमान- अभ्यर्थ्य धत्तः खलु पद्मचन्द्रौ चन्द्रो विजित्य पराभूय खलु निश्रितं प्रसस हटात् नसमानो वध्यमान एवाधुनापि निष्टन् परिवेप एव पाशो बन्धनरजुयस्यैवं. विभूषणं याचितकं कदाचित् ॥ ५६ ॥ विधः लागवत् । नान्यथैतटत इत्यर्थः । किंभूतेन मुसेन-उ- भस्या इति ॥ सलूमेक्षते । पद्मश्चन्द्रशोभौ तातात् पितुर्ज- वर्तनाथ मिलसंलग्नं कुड्नं तदेव रोपभाः शोधलौहित्यं यलिन्, लान्मित्रान्मुकुरादादाधान्यर्य, अर्थात्प्रतिविम्यमेव पाचित्वा' मिलन्ती कुडमरूपा रोपना पलिदिनि वा । मैनीमुमत्पधया अत्ला भैम्या मुखधीप्रतिविन्पनेव सशोभमुसप्रतिविमलक्षणमेव सापराधमन्द्रो नुखेनैव जित्वा परिवेपमिपेज पर इत्यर्थः । याचितकं याच्या प्राप्त विभूपणं कदाचित् दिने रात्रौ च नः चन्द्रोऽपि भैमीनुससनानो न भवतीति भार.। अन्योऽपि सर्थ- धारपतः । जलोत्पनत्वात्पनल पिता जरन् । वृत्तत्वोमवल्यादि. मान रोपारगः सन् हटादिजिस नियनाति । मोऽपि पद पर गुणयुक्त्वार्पगल चन्दसखत्पन् । पितृनिमान्यां याचितं दीप्ते निष्टनीति । खलपेक्षापा वा । नमनान इस इति । १ साविशयोक्तिनासोरियापदनानुमानमः' इत साहि १ नत्रामोन्मानस्दनना ज्युशाग.' इति साहिन्य- त्यविद्याधरी । २ जा पातलनाटेररिम्नानोरियोरेगलं. विद्याधरी । २ 'भत्र कारसनातनटराग'? माहिद- नातः' राजे साहिलविद्याधरी। विधायरी । ३ र बटर रा.'साहित्सदिपाभरी। .

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः। १५९ - । . मन्य इति ॥ रतीशः कामोऽमुना एतदीयेन कर्णलतामयेन कण्ठं वर्णयति- ग्दुिरेतरेण दृढतरेण पाराद्वयेन पाशरूपशवदयेन कृत्वा एक एव कवित्वगाननियवादसत्या- एकाकी पाशो यत्यैवविधं वरुणं सुखेन विजिग्ये जितवान्मन्ये । फिभूत.-न अङ्गीकृता आयासततिः श्रमसाहित्यं येन । पाश- न्यस्या विधाता व्यधिताधिकण्ठम् । द्वनैकत्व पाशस जर. सुकर इत्यायालराहित्यम् । कर्णयुगं दृष्ट्वा रेखात्रयन्यासमिपादमीषां वरुणादयः सर्वपि कामपरवशा भवन्तीति भावः । 'पाशो वन्ध वासाय सोऽयं विवभाज सीमाः ॥ ६७॥ नशतपोः' इत्यमरः । विजिग्ये 'विपराभ्यां जेः' इति तङ् ॥ कवित्वेति ॥ विधाता अत्या अधिकण्ठ कण्ठे कवित्वं गानं आत्मैव तातस्य चतुर्भुजस्य प्रियवादः प्रियवचनं सत्य वा एतानि चत्वारि व्यधित रचितवा- जातश्चतुर्दोरुचितः सरोऽपि । न् । कुतो ज्ञातमित्यत आह-सोऽयं विधाता कण्टे रेखानयत्य तचापयोः कर्णलते भ्रुवोज्ये न्यासल मिपाचतुर्णामीपां कवित्वादीनां पृथग्वासाय स्थित्य- वंशवगंशो चिपिटे किमस्साः ॥६५॥ धं सीमाश्चततो विवभाज विभक्तवान् । रेखात्रयेण चत्वारि स्या- आत्मेति ॥ लरोपि तलाचतुदोः-चत्वारो दोपो वाहवो यत्स नानि भवन्ति । कवित्वादिकलावती क्बुकण्ठी चेयमिति भावः। ताश उचितो युक्तः । यत.-चतुर्भुजत्व कृष्णस तातल पितुरा- 'रेखानयाहिता ग्रीवा कम्बुग्रीवेति कथ्यते' ॥ व स्वरूपमेव । 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुते. पितुः स- लोकद्वयेन वाहू वर्णयति- शः पुनो युक्त एव । तस्य चतुर्भुजत्वे असा भ्रुवोत्तचापयो- वाहू प्रियाया जयतां मृणालं रूपयोयोः लरधनुपोः चिपिटे बिस्तृते कर्णलते एव वंशत्वगं- द्वन्द्वे जयो नाम न विस्मयोऽस्मिन् । * वेणुत्वन्भागौ ज्ये किम् । भैन्या ध्रुवौ कामधनुपी कर्गों मौ- में। चोर्धनुपोनौवीद्वयं युक्तन् । निर्वापारस धनुपोऽवतारि- उच्चैस्तु तचित्रममुष्य भन्न- मौर्वी कोणे तिति कर्णरते अपि धनुपोः कोणे वतेंते इत्य- सालोक्यते निर्व्यथनं यदन्तः ॥ ६८॥ । 'चिपिटी' इत्यपि पाठः ॥ वाहू इति ॥ प्रियाया वाहू मृणाल जपतान् । अनुमतमेतत् । ग्रीवां वर्णयति- यतोऽलिन् भुजलक्षणे द्वन्दे जो नाम यत् स न बिलयः। ग्रीवाद्भुतैवावटुशोभितापि अतिगौरवा(वा)दतिसूदुत्वाच वाहुभ्यां मृणालं जितन् । कि- प्रसाधिता माणवकेन सेयम् । माश्चर्यमित्यर्थः । अथ च द्वान्यामेक सुखेन पराजीयते । अथ च आलिगयतामप्यवलम्बमाना द्वन्दे युद्ध जयो भवत्यन नाश्चर्यम् । एकत्र युद्ध जयो भवत्येव । सुरूपताभागखिलोलकाया ॥६६॥ तत्तु तत्पुनरचैरतिशयितं चित्रनाश्चर्यम् । यत् भग्नस जितत्यामु- पान्तरन्त करण निधनं व्यधारहितमालोक्यते । पराजितत्या- ग्रीवेति ॥ तेयं ग्रीवा अद्भुतैव आधभूतैव अर्था न्याः । न्त करणं सन्यथं भवति अस तु नेत्याश्चर्यन् । द्विधाकृतमृगालमध्ये अद्भुतत्वमेव विशेपणैराह-किभूता-अवदा कृकाटिकाग्रीवापुरो- छिद्रात दृश्यन्ते । भैनीभुजौ नृणालादपि गौरतरौ । कोमलत- भागेनालंकृता । अपि समुच्चये । नागवनार्वहाराश्येन हारवि- राविति भावः । द्वन्द्व कल्हयुग्मयोः', 'छिद्रं निर्व्यथनम्' इ. शेपेग वा प्रसाधिताऽलंकृता । तथा- आलिगयतामपि आलिङ्ग- सनर' । पने निर्गतं व्यथनाबिय॑थनन् , 'निरादय -' इति नयोग्यमतिसौन्दर्यनवलम्बनाना आधयन्ती । अत एव सुल्पतां तत्पुरुषैः ॥ शोभनरूपत्वं भजत्याधयति एवंविधोऽखिल उर्घकायः शरीरो- मंदेशो यया । कसौन्दर्यात्सकलः शरीरोधंदेश शोभते । ई- अजीयतावर्तशुभंयुनाभ्यां दशी ग्रीवा नान्यत्सा इत्यर्थः । अतुल्पतानागतिप्रियत्वाव्याणरूप- दोभ्या मृणालं किमु कोमलाभ्याम् । ताभागखिरोर्वज्ञायो चचा कृत्येति वा । याऽवटुशोभिता न सा निःमूत्रमारते धनपकमृत्यु मानवरेन बालेन प्रसाधितेति विरोधादाचरन् । अथ च पालि मृर्तासु नाकीर्तिपु तन्निममम् ॥ ६९॥ नयता नर्दलविशेषत्वं तदूपत्वमवरम्मते सा सुल्पतानाजोखिला अवका मृदनविशेपा पला यया वा । 'हरीवस्याकृतित्वलो अजीयतेति ॥ आवर्तेन दक्षिणावर्तेन गुनंयु. शुभान्विता यवनध्यत्तयोकः । आलिसव गोपुच्छामार' । नदशा नुर- रमगीया नाभिर्यत्वात्तया भैया सोमरान्यां दोन्नां नुवान्यां जा भेदावबाटिपोकानयः' इत्यमरः । 'तलता' इति पा- कन्वा नजारमजीयत पराजिनन् । रिनु मनारनागन् । न वो वा । मीवया चाऽनुनलेकपदे मैनीविशेषगानि । 'अरटु- एर नि सूत्रं निर्भरसं निरहितं निरसारं सत् । अथ च नन्नु- घाटा साटिका । अहारो नागरक ' इत्लनरः । भवेन्नानवको रहितं तन्नगालं घनसान नु निविडम्दननुचिकारूनानु ननांनु वाले हारभेद कपूर इत्पन(च)पारः !! गर्गरधारिणीपु अरीतिप्पगनु निना स्नुि नान्ने, रवि नु तान्या बिनाविधनाने । अपवान १ करून तालुशकार.' तारिलरिधापरी । २ जनराक लेना ने साहित्यविधायरी ।।.. { दुग' र नाहकीमारी । विरोधाभासार.' साहित्यषिपाथरी । २ मन साहित्यविदारी । - ।

·- ·सप्तमः सर्गः । : जात. 1 -- । - तुङ्गो उच्चतरौ । स्वतन्तुङ्गल पराश्रयेण तुझस च कुत. साम्यम् । किंतु चन्द्रोयमित्यर्थः । चन्द्रेण हि कमलानि संकोच्यन्ते मुखनै- तालफलादप्यतिवृत्तावुच्चतरौ च भैमीकुचाविति भावः ॥ कन्यासंचिते कमले एवैते, नतु कुचावित्यर्थः । तथाप्युदितेऽपि एतत्कुचस्पर्धितया घटस चन्द्रे स्तनलक्षणं कोकयुग्मं चक्रवाकयुग्मं कर्तृ स्तोकमप्यल्पमपि विप्रयोगं वियोगं नाजति न प्राप्नोति । मिलितमेव यत्तिष्ठति ख्यातस शास्त्रेषु निदर्शनत्वम् । तचित्रमावर्यम् । चक्रवाकयुग्मं चन्द्रोदये वियोगं प्रामोति, कु- तसाच शिल्पान्मणिकादिकारी चलक्षणं नेत्याश्चर्यम् । चक्रवाककमलकलिकाकारावतिसंक्षिष्टौ प्रसिद्धनामाजनि कुम्भकारः।। ७५ ॥ चैतत्कुचाविति भावः॥ एतदिति ॥ एतस्या भैन्याः कुवत्सर्धितया स्तनस्पर्धया त्या- आभ्यां कुचाभ्यामिभकुम्भयोः श्री- तस प्रतिदस घटत्य न्यायशासादिपु 'यत्कृतकं तदनित्यं यथा रादीयतेऽसावनयोन ताभ्याम् । घट' इति, 'यनित्यं न तदकृतकमपि न यथा घटः' इत्यन्वयव्य- तिरेकाभ्यां निदर्शनत्वं दृष्टान्तत्वमजनि जातम् । प्रसिदत्व हि भयेन गोपायितमौक्तिको तौ दृष्टान्तत्वम् । अन्योऽप्यप्रतिद्धः प्रसिद्धस्पर्धया ख्यातो भवति । प्रव्यक्तमुक्ताभरणाविमौ यत् ॥ ७८ ॥ मणिकादिकारी अलिजरादिकारी व तलाठिल्पात् भैमीकुचस्प- आभ्यामिति ॥ आम्या प्रत्यक्षदृश्याभ्यां कुचाभ्याभिकुम्भयोः धिंघटनिर्माणादेव प्रसिद्ध नाम यसैवंविधः सन् कुम्भकारोऽजनि श्री. शोभा, संपच बलादादीयते गृह्यते । इभकुम्भत्रियोऽत्र । माणकादिकारित्वाकुम्भकारत्व कुम्भकारत्वप्रसिद्धिर्न दर्शनादित्यर्थः । ताभ्यामिभकुम्भाभ्यां अनयोः कुचयो असौ किंतु भैमीकुचत्पर्धया स्यातत्य कुम्भस निर्माणाकुन्भकारत्वप्र- नादीचते । कुतो ज्ञातमेतदित्यत आह-यद्यलात् तौ इभकुन्भौ सिद्धिः । नान्यत्किचित्कारणम् । 'वरं विरोधोपि समं महात्मभिः' भयेन अर्थात्स्तनसकाशादेव भीत्या गोपायितमौक्तिको, इसौ इति भारविवचनात् । कुन्भपरिमाणावेतकुचाविति भावः कुचौ तु प्रत्यक्तमुक्ताभरणौ प्रकटमुक्कालंकरणौ । मुक्ताग्रहणभियेभ- 'अलिजरः सान्मणिक.' इत्यमरः ॥ कुन्नभ्यां त्वमुक्ता गोपिताः। इभकुन्भाभ्यामप्यधिकं भैमीकुचौ गुच्छालयस्वच्छतमोदविन्दु- रमणीचाविति भाव. । अन्योपि भीतः स्वरतानि गोपायति, वृन्दाभमुक्ताफलफेनिलाङ्के। निर्भयश्च प्रकटयेति ॥ माणिक्यहारस्य विदर्भसुभ्रू- कराग्रजाग्रच्छतकोटिरथी पयोधरे रोहति रोहितश्रीः ॥ ७६ ॥ ययोरिमौ तौ तुलयेत्कुचौ चेत् । गुच्छेति ॥ नापिक्यमयल हारल रोहितश्रीः लोहिता सर्व तदा श्रीफलमुन्मदिष्णु कान्तिः विदर्भसुभ्रूपयोधरे भैमीकुचे रोहति प्रादुर्भवति । कि- जातं वटीमप्यधुना न लब्धुम् ॥ ७९ ॥ भूते-गुच्छो हारविशेप आलय आश्रयो येषां तानि स्वच्छतमानि निर्मलतराणि उदविन्दुवृन्दवजलविन्दुसमूहवदाना येषां तानि करेति ॥ कराने जाप्रद्विद्यमान शतकोटियंत्रो यस स इन्त्रः मुक्ताफलानि ते फेनिल फेनयुक्त इव उचलतरोऽको नभ्यो ययो. कुचयोरी याचक कुचमईनामिलापी। उन्मादेष्णुलक्षगया यस । नुक्ताहारनाणियहारान्यां भैमीकुचौ शोभते इति भाव । पकं सर्व श्रीफलं विल्वफलं कर्तृ यदि तौइनो कुची तुलयेरसमी. अथ च पयोधरे मेधे रोहितश्री. ऋजुशकधनु शोभा प्रादुर्भवती- कुर्यात् तान्यानिलापि यदि भवेत् तदा तहि तदिल्यफलमना त्युक्ति. । 'हारभेदा यष्टिभेदादुच्छगुच्चार्धगोतनाः' 'इन्द्रायुधं वटीनपि रक्षणया तनावपलेशनपि रम्यं न जातं नोपजन् । शक्रधनुलदेव ऋजु रोहितन्', 'रोहितो रोहितो रक्त' इत्यमरः । रम्नाद्यप्तरलो बिहायेन्द्रोऽप्येतयोरनिटापी तान्यामनिमुन्दरायां फेनिलः, नत्व फेनादिल्श' इतील ॥ कुचान्यां पकमपि विल्वफलं तुल्यं कथं भवेदित्यर्थः । यथोत्तमस्स. निःशकसकोचितपहजोज्य- र्धया नीचतेनावज्ञातत्वात्कपर्दकनूल्यनपि न सभेत तथानिनुच्छ जातनित्यर्थः । बहुसंख्याम्मपि दान्या सनं नाभूदिति सरंपदेन मसामुदीतो मुखमिन्दुविम्यः । सूचितन् । अथ च-कराने जानत्व. शतं कोटयो दयमंख्या य. चित्रं तथापि स्तनकोकयुग्मं व सोऽपि पोरी प्रहमानितापी ताविनी कुनी सरं लक्ष्मी- न तोकमप्यञ्चति विप्रयोगम् ॥ ७७ ।। फलं तुलदेशद, तदा उन्मदिनचादी वराटिकामपि र न वर. कर बनार' इति सिध। निःशवेति ॥ यदेतन्मुसं अवां भैम्यान इन्दुरिट एसो- वातन् । न योग्यमित्यर्थः । ही सामापिन्समाल्यादिविवारच पाई दलानरनिहारनाद. दीत । फिभूतः-निराई थातथा पहाचारेण संशोचितानि लो पटो परी । उन्नदिविन्दर रंन्-' इवान्नुस् । लीरितानि, अथ च जितानि सनरानि पेन । इदं मुखं न, ३ जान रोपसमारोमादित्वरिपारी। १ -२ -- नगरिदार। ༢ • ས ༌ པོ་ རཱ{ རྣཔས་སཀེ བྱཱ༌ཝ ས ་ ་ ་ཙ༌ ༨ ་ པ : བ༣ -- परे साहित्यविधापरी । ३ कर.' माहिदी।३ ... साहिलविधापरी । जल जोपातुनेगा! .

·। रोमावलीति ॥ मष्तृिप्या मम नमान्दा रोमावळंक- क्षणा रनन् , उरोजलक्षणो कुम्भी, गम्भीर नामिलक्षगर का साद्य ताहि विरभेच्छाम्येन् , यदि पपा रोमावल्यादीना सिवान व स्रोण एपां गुतिनंष्टनं न स्यात् । यत रोदे 'एवं तु न जानन इ सेद. । अवेष्टितानां सुरोन हटु शस्यत्वाइर्शनवान्या शान्येत, ३ यलिनां सर्वाङ्गशुद्धविद्यमानत्वात् , स्वस्य च सर्वानराहित्यारसी यातयात्तु नेत्यर्थः। अधच-अनावृतदर्शनाद्विराग., आवृत श्वर्यमित्यर्थः । तथा-भीमस्य भुवि राज्येऽननस्य राज्य कथम् । स्ण गोपनादाचित्यं सूचितम् । अब च-गोरकं, उम्भो, गन्नार नारवनुरागवशापुन: पुनर्दिन वर्धत इत्यर्थः । रोमावल्यादेव. अन्यभूमावन्यराज्यभावासंभवात् । अब च भीमस्य महादेवस्य कपं च प्राप्य तृष्णा पिपासा तदा शाम्येत्, यद्यपामसिचनक क्षणया सनधारिपुरुपसमूहेन रक्षणं न स्यात् । राजेफनोन. र. समपाणिभी रक्ष्यते, अतो जलहरणसामग्रीसदापि शिक्षा न शाम्यतीति । अनिगमीरनामिरियमिति भावः । तृष्णे ता पिपासे द्वे' इत्यमरः । विरमेत् 'व्यापारियो रम.' इति - २'खनातटे' इति जीवातुनमत पाठः। २'अत्र मनासोत्यपद्रुत-च्छेकानुप्रामालकारा.' इति साहित्यविद्याधरी । ३ भित्र छेत्रानुन ११२ रतनावटे चन्दनपश्लेिडसा FIT TI जातस यायमुवमानमानाम् । miro ITT itt: Poft P*85773FTTETTY माना TAITIE नसारेगाम हारावलीरवमयमधारा- काराः स्फुरन्ति स्थलनस रेखाः॥ ८०॥ Rii. Hinire. नागो गारिमुन्द्रगति हाtinान मगाT IT स्तनेति ॥ चन्दनेन पतिले आइनन्दन नमा' : मा. ॥ गम्भीरे सनमधे जातस निम्मनस गायरामानमानो मनम रोमा iit- णान्तःकरणानां स्वलनस पतनस द्वारापर्गा सानि मT. सधारा. किरणपरम्परा आकार' मरूपयामा ता रेना. मित गागा गया गमगा कदानित प्रतिभामन्ते । फिरणारम्परिंग न भानि, मिनरेगा मान । गमगावनममशाम् । एवंभूत लनमचं वा संषि मुलान्नानि, ता मामलो. इती मागे निदन विताना तत्रालब्धावफाता इनि भारः । पहिले गाँलोका पतन न.. रोमालीमेनकाममाः ।। ८३ ।। साश्चोत्पद्यन्ते । 'अपटः म्याग्मिले गते ही दीपिनि' इति विश्वः । पडिल. पिच्छादिः। यावन्तो गुजाननायनामि गा. गौरीनि। ति मागेमालोलग नंगा घुवं, साफल्येऽव्ययीभायः ।। नागर नीोि कारितम् । इनि छिन्- वलीसहितमुदर वर्णयनि- माभागा मा निमनन्यांद क्षीणेन मध्येऽपि सतोदरेण रीरापूरण ना गिया-गोगा। पानी उमा यत्प्राप्यते नाक्रमणं वलिभ्यः । तनुममग या तोयमपि । इस रोमारली न, त्रि गरीराना गालगा निहितम् । छनो' पनि लुई सर्वाङ्गशुद्धौ तदनगराज्य- पुनगिना रोमाादी यनि- विजृम्भित भीमभुवीह चित्रम् ॥ ८१ ।। रोमावलीग्जुमरोजकुम्भी क्षीणेनेति ॥ मध्येऽवलग्नेऽपि सता नियमानेन क्षीणेन रात. रेणोदरेण यत् वलिभ्यग्रिनलिभ्यः सकाशादाक्रमणममिनमो न गम्भीरमासाय च नामिपम् । प्राप्यते तत् सर्वाजशुद्धी सर्वाङ्गाणां शुद्धिः यस्सा एवंभूतायामि मदृष्टित्प्णा विरमेद्यदि सा- हास्यां भीमभुवि भम्यां चित्रमाश्चर्यरूपं अनाराज्यस्य कामराज्य. नैपां वतपासिचयेन गुप्तिः ॥ ८४ ॥ स्य विजम्मितं विलसितम् । अद्भुततारण्यवशात्सूक्ष्माणां वली- नामपनितत्वात्तामिरतिकृशमुदरं नामान्तमित्यर्थः । अन्येनापि क्षीणेन दुर्वलेनोभयो. सीमाया विद्यमानेनापि स्वाम्यमात्यादीनां सप्तामानां शुद्धौ सत्यामपि वलिप्टेभ्यो भयानकायां भूमी पराभवो मनि वर्तमानत्वादिपराभवकारणे सत्यपि यत्पराभवो न प्राप्तस्नदा. भुवि कामस्य राज्यामित्यप्याश्चर्यम् । परग्रहीतुमास्यत्वादतिविप- तु मध्यं वर्णयति- मध्यं तनूकृत्य यदीदमीयं वेधा न दध्यात्कमनीयमंशम् । सैपदम् ॥ केन स्तनौ संप्रति यौवनेऽस्याः उन्मूलितालानविलाभनाभि- सृजेदनन्यप्रतिमाङ्गयटेः ॥ ८२ ॥ श्छिन्नस्खलच्छृहलरोमराजिः । मध्यमिति ॥ वेधाः इदमीयमेतदीयं मध्यं तनुकृत्यातिकृश १'अत्रानुमानमल कार 'रति साहित्यविद्याधरी। - । - अनोमेक्षा 'रोनदाना' कारः' इति साहित्यविद्याधरी। 'उत्प्रेक्षा' इति जीवातुः । ३ मित्र मल्पकपामारा' इति साहित्यविद्याधरी। सोफिनिरोपामारी इति साहित्यविद्याधरी । पाठो जीवातुमुसावबोधासाहित्यविद्याधरीसमन ।

·ततमः सर्गः। 9 - मत्तय सेयं मदनद्विपस मल्लीकदन्यानि विकसितमलोकदन्वपुप्पसमूहातेषां प्रनितिन्यल पात् व्याजासृष्टपलीलक्षणायां हाटकपट्टिकायां सुवर्षघटितपहि- प्रतापवनोच्चकुचास्तु वास्तु ।। ८५ ॥ कायां इयं दृश्यमाना रजताक्षरा रूप्यमयाक्षरा लरप्रशतिः उन्मूलितेति ॥ तेयं भैमी मत्तल उगटत्व अथव गलन्म- कामयश.प्रशतिः । उत्तनस प्रशतिः सुवर्णपट्टिकाया रजतालि- दजलल, नदनरूपस द्विपल वास्तु वसतिगृहनस्तु । किंभूता ल्यते।भनीपृष्ठं सुवर्णपट्टिकारूपम् , तत्र केशप्रन्यिपु निबद्धमल्लीपु. उन्मूलितमुत्पाटितं पदालानं गजवन्धनन्नन्मः तत्संबन्धि यदिलं प्पाणां प्रतिविम्बितत्वाइजताक्षरत्वम् । वेणीनिबद्धशपुष्पाणां पृछे गतबदामा तत्तुल्यातिनिन्ना नाभियंत्याः सा । तथा-छितं प्रतिविन्यासंभवाइन्धिनिबद्ध इयुनम् । नुवर्णपहिकानुल्या मद. त्रुटितं स्वलत्पतितं जल तत्तुल्या रोमराजिलाः । तथा-प्रस्ता. नजानेका च भैमीपृष्टत्यतीति भावः । खलु निये ।। पाय गजल शयनाथं वप्रवनिर्मितवरण्डबदुञ्चकुचा । इनाने- शोकद्वयेन नितन्वं वर्णयनि- वावलम्ब कामोऽनिमत्तो जात इति भावः । रोनावल्याश्छि- चक्रेण विश्वं युधि मत्सकेतुः नत्वं वलीमध्यगतत्वात् । भत्तस गजल वसतिगृहमप्येतादृशं भवाने । 'शुद्धलं त्रिपुइत्यमरः ।। पितुर्जितं वीक्ष्य सुदर्शनेन । रोमावलिभृकुसुमैः स्वमौवी जगजिगीपत्यमुना नितम्ब- चापेषुभिर्मध्यललाटमूनि । मयेन किं दुर्लभदर्शनेन ॥ ८९ ॥ व्यस्तैरपि सानुभिरेतदीय- चक्रेणेति ॥ मत्त्यकेतुः कामः पितु. प्रीकलस सुदर्शनेन जैत्रः स चित्रं रतिजानिवीरः ॥८६॥ बक्रेग युधि विश्वं जितं वीक्ष्य बत्ताजादितबाडुलभदर्शनेना- नुना नितन्बद(म)येन नितन्यरूपेण चरेग कन्या जगजिगो- रोमेति ॥ स रनिजानिवीर रनिजाया यस स रनिजानि पनि किन् । किनिवार्थ. । सुरभदर्शनेन पितुधवेग युरि जग- सरः स चनौ वीरः शूरन एतदीय क्रमेण रोमावलिश्च ध्रुयो व जिनन् । नया नु दुर्लभदानेन तुदर्शनादधेिन चरण जेत. कुनुनानि च तद्रूप. वनौवींचापेपुनि कृत्या जैत्र जेता । रोक- व्यन् । पुत्रण पित्रपेक्षवार्विन भवितव्यनित मनीषा झामेन त्रयमपि जयतीत्यर्थः । एतचित्रन् । किभूत रोमावलिक्नुनै ननित्य । कानजनको भनालिनर रनि भार । लगोपति, मध्यराटमूनि व्यल. परस्परानब. त्यानभिरपि यिनैरपि । सिडिटीज' इति पन् । रोनावारूपा ज्या मध्ये, बेल्प चाप रराटे, मूर्ति कुसुमल्पा माणाश्च विद्यन्ते । एव पृथस्थितैरपि रोकत्रयजयादाधीन् । रोमारलीदण्डनितम्मनके अन्यो हि धानुपसे मौर्यापनुर्वाण. समिलितरेव जपनि न तु गुणं र तारन्यजलं न पाला । पृधयिन., नैवेन, अत्र तु विपरीतदर्शनादातरम् । प्रत्येक तारप्पन्नः परम्भकतु- भैमीरोनापरी पनुनदर्शनालामप्रादुर्भावो भवःनि भाव । विमान योनहतारिएकम् ।। १० ।। भूर्भाति प्राण्या गादेविदावः । स्थानि. ग्राजियः ग्व.' । रतिजानि, 'जायाचा निद' ।। रोमेति ।। सानो नारनुतनाम (नार प्यारल्स) नम्मर नकारन पर 'पुष्पाणि वाणाः कुचमण्डनानि रिचक तरकन्दन:। ---- भुवो धनुर्भालमलं करिष्णु । मारले सामान्यत: रोमावली मध्यविभूपणं ज्या उरमानेर मार र ! ... तथापि जेता रतिजानिरतः ।। ८७ ।। दसवीसन । तने माग इति शेरातरमपि सापालभापम् ॥ स्थली वर्णनि- बन केनाल विजनता असाः सलु अधिनिलेश- मोदते चराकारम् । मतीकदम्पप्रतिपिवेता। लरप्रशन्ती रजताक्ष न चंडिमादिदेन- पलीकपतिकाला !! ८८ . असाहनि १

·No text on this page.

·सप्तमः सर्गः । १६५ . - व्यास. धितो उरू येनैवविधः । कदलीलम्भच्छायाबुया एतदूरू पभिः पादौ वर्णयति- आश्रित्य तिष्ठति । अथ च कामपीडितत्वादेतदूत समालिङ्गय अस्याः पदौ चारुतया महान्ता- वर्तत इत्यर्थः । महती भा दीप्तिर्यस्य । रतं सुरतं तख सगो नि- मागं तन योग्यः ततः कर्मधारय इति वा । एवंविधो च्यासो वपेक्ष्य सौक्ष्म्याल्लवभावभाजः । विस्तारः श्रितापूरू येन । अतिविशालावूरू इनि भाव. । 'भृगु. जाता प्रवालस्य महीरुहाणां शुक्रे प्रपाते च जमदग्नौ पिनाकिनि', 'व्यासो मुनी त्याद्विस्तारे' जानीमहे पल्लवशब्दलन्धिः ॥ ९९ ॥ इति विश्व ॥ जडे वर्णयति- अस्या इति ॥ चारुतया सौन्दर्येण कृत्वा महान्तौ उत्तमौ अ. क्रमोद्गता पीवरताधिजई साः पदावपेक्ष्य यत्सौक्ष्म्यमल्पत्वम्, एतस्याः सुन्दरपदापेक्षया खस यदल्पत्वम् । तादृक्सौन्दर्याभावादित्यर्थः । तस्मात् लवभा- वृक्षाधिरूढं विदुपी किमस्याः । वभाज. पदशोभालेशरूपत्वं भजत महीरहाणा प्रवालस्य वाल- अपि भमीभङ्गिभिरावृताङ्गं किसलयत्य 'पल्लव' इति शब्दस्तस्य लन्धिाभो जात इति वयं वासो लतावेष्टितकप्रवीणम् ॥ ९७ ॥ जानीमहे । पदो लवः भैम्याश्चरणसंबन्धी लवो लेशो यस्य पदो कमेति ॥ अत्या अधिजद्धं जङ्योः विद्यमाना नोगता पी-'लवरूपो वायमिति पल्लवशब्द. । प्रवालशब्दस्य पल्लवशब्दप्राप्ति- वरता अवरोहफ्रमनिर्मिता पीनता वृक्षत्साधिल्डं वृद्धिप्रकार वि-, रतो जातेत्यर्थः । प्रवालादप्यधिकरमणीयौ चरणाविति भावः । दुपी कि जानाति पिन् । वृक्षो यथा मूलभागे सूक्ष्म. अग्रभागे लब्धिरिति क्तिनावादिभ्यः' इति क्तिन् । च स्थूलः तयेयं जद्धयोः कमेणोदता पीनता । जयभागो वृक्षो जगद्वधूमूर्धसु रूपदर्पा- यथा भारवान्भवति तयेरं पीनतापीत्यर्थः । अथ च वृक्षाधिरूढा- घदेतयादायि पदारविन्दम् । त्यनालिगनविशेपं जानाति दिन् । तथाश्रमीभङ्गिमिर्भम- णासारवेष्टनविरित्तिमि. कृत्वा आवृतमहं येन एवंविधमत्या तत्सान्द्रसिन्दूरपरागरागै- वासो दुकूलमपि लताया वेष्टितके प्रवीणं कुशलम् । यथा लता यं प्रवालप्रवलारुणं तत् ॥ १०॥ भनीभङ्गिमि वृक्षं वेष्टयति तथैव दुकूलमप्यङ्गं वेष्टयतीति भावः । 'बाहुभ्यां कण्ठमालिङ्गप कामिनी कान्त उत्थिते । अझमारोहते. जगदिति ॥ एतया (सु)रूपदोत्सौन्दर्यगर्वाजगद्वधूमूर्ध- यत्व वृक्षाल्ट. स उच्यते ॥' 'उपविष्टं प्रियं कान्ता सुप्ता वेष्ट- तत्पदारविन्दद्वयं तेषु मूर्धनु सान्द्रं यसिन्दूरं तत्य परागस्तेषां सु लोकत्रयसुन्दरीशिर.सु पदारविन्दं यद्यलाददायि दत्तम् । यते यदि । तहतावेष्टितं ज्ञेयं कानानुभववेदिभिः ॥' अधिजधम्, रागलोहित्यैः कृत्वा प्रवालात्पल्लवात् , विद्रुमादा प्रबलमधिकम् विभत्त्यर्थेऽव्ययीभावः॥ अरुणमारक्तं जातं ध्रुवमुत्पते । भैमीचरणावत्यरुणानिति भार ॥ गुल्फो वर्णयनि- अरुन्धतीकामपुरंधिलक्ष्मी- रुपारुणा सर्वगुणैर्जयन्त्या जम्भद्विपदारनवाम्बिकानाम् । भैम्याः पदं श्रीः स विधेणीते । चतुर्दशीयं तदिहोचितैव ध्रुवं स तामच्छलयद्यतः सा गुल्फद्वयाप्ता यददृश्यसिद्धिः ॥ ९८ ॥ भृशारुणैतत्पदभाग्विभाति ॥ १०१॥ अत्त्यतीति ॥ अरन्धती वसिष्टपसी, कामपुरंध्री रनिः, ल- स्पेति ॥ श्रीलक्ष्मीः शोभा च विधेझगः सकाशाईम्याः क्ष्मी, जन्मद्विपद्दारा इन्द्राणो, नवसंख्याका अम्बिकाच ग्राहया- पद स्थानं स्वरूपत्व अधिकारं वा वृणीते ल । यत.-सः सी- या सप्त, गौरी सरस्वती चेति दे, एतासां व्रयोदशानां पूरणी गुणैः कृत्वा ध्रि जपन्त्याः । अत एव फिभूता-रपा कोन चतुर्दशी इयं यद्यलात् तत्तलादिहात्यामटश्यल वत्तुनः सिद्धिर- अरगा स ब्रह्मा ध्रुवं निधितं तां ध्रियमच्छलयत्यतारितवान् । एश्यता सा उवितैव युव गुल्फद्वयेन आता प्राप्ता । अरन्धत्या-' यतो यलादृशारगातिरक्का सा श्री. एतत्पदभाग्नीचरणमेरिनी विवादियमतिसुन्दरी पनिमता च, तलादयां निमगुरफत्वं नान विभाति शोभते । यद्वा भृशारण इति पदविदोपगरनऊ पदम् । सामुद्रिक लक्षणं युकवेति भावः । पलादलानरतिदिलब्धा, पदराब्दच्चलेन भनीचर दत्तवान् , न बल्यादि । दायुना नितो- तलादियनरन्धलादीनां चतुर्दशी समुचितेति वा संबन्धः। (अ- योपि देवता प्रसनीय नन्पदं याचने। भनीचरमशोना रो- पच चतुर्दशां विधायदयताया अदृश्यीकरणाविद्यापाः सिदिः कोत्तरेति भावः ॥ ताधकाना प्राप्तिरचितैय-इति तुसावदोधा)। आगने 'चतुर्द- श्वानरस्सत्यनिर्निपति' इत्युननिलयः पदुर्दशाननं पूरी यानेन तन्व्या जितदन्तिनाधी 'तल पूरणे उदासंपादित्वाज नर । टिवान्दोर ।। परिशुद्धपानी। १.सापारी साहित्यविधायरी। २ जो "-.' द मादित्यविदार्ग । का साहिलविधापरी । ३.२. साहित्यविधापरी। विधापरी। ३ व साहित्यविधा। . 1 .. . पादाजराजा ·- । सौभाग्यभाग्यं कथमन्यथा सात् ॥१०॥ प्रियेति ॥ विधिः मुदा स्वच्च्या प्रियाया नसीभूतवतो नवच नेत्रादावपि ज्ञातव्यम् । 'कर्णाक्षि-' इत्यादी प्राण्यङ्गत्वादेकव- भाग्यं लाभः कथं स्यात्-दशसंख्यत्वेन भैमीसमीचीनावत्यत्वेन |च विनतचरणसेवा न लभ्यते । अनेन तावल्लन्धा, तलालसा धुदशत्वं कृतमिति ज्ञायत इत्यर्थः । चन्द्रपद्मयोर्विरोधाचन्द्रोदय कमलस्य संकोचात्समीचीनावस्थत्येन विना रक्तोत्पलसंबधश्रदय तस्यां कथं सुभ्रवि नाम नास्याम् ॥१०॥ 'अनोत्प्रेक्षालकार ' इति साहित्यविद्याधरी। २'अत्रटेनानुमान संमासोक्तिः' इति साहित्यविद्याधरी । २ 'मत्रानन्वयोपमालकारः' इति पानुमानापद्रुत्यलकारा' इति साहित्यविद्याधरी। ३ 'करार' ह. भीयन रिले जाने न शुश्रूपयितुं स्वमिच्छ पाशिम मानिनामोदरभरण करोनि, तामंपगिवान्मापुरी। नतेन मूभी कतरस राज्ञः ॥ १०२ ॥ कमन्लान्गेनानापितुल्यानि नेनि भारः । मागाहीना प्राण्या- देषि पामियनेन मारिगणनान अधिग्गनावले ।' यानेनेति ॥ तन्न्याः पादानरानो श्रेष्ठकमलनुल्यो परणी इनोकामागाभार || कतरस्य राज्ञः कस्य नृपस्य प्रणयफलहे नमस्कारा नन नवेग मूनां प्रयोज्येन स्वमारमान शुभूपयितुमारममेया कारगिनुम् इच अनुतीर्णगनि- अभिलापुकाबिनि न जाने । किभूती-यानेन गमनेन या जितो एप्यन्ति गावगणनादिगन्ता- दन्तिनाथो हम्तिश्रेप्टो याभ्याम् । तथा---परिशुद्धो रमणीय. पा नृपाः सरानाः शरणे प्रवेष्टम् । रिणश्चरणपश्चादागो ययोन्ती । एताहरू महत्तपः केन राजा कन इमे पदाने विधिनापि मृष्टा- मिति न जाने इत्यर्थः । गजगमनेयमिति भावः । भर्माचरणाव राजानी यानेन विजययात्रया जित. गजपतिः गौचरो याभ्यां स्तावत्स एवाझुलयोन लेखाः ॥ १०५॥ तौ । तथा-परिशुद्धः पाणिः पाणिग्राहो यगोरेवभूती राती एयन्तीति ॥ माराता नृपा इमे पदाजे भनीचरणकमल कस्य राज्ञः भीतत्वान्नमस्कारार्थ नम्रेण शिरसा खसेवा कारयि-कर्मभूने शरणे रशमोठं नामाइम्मानरक्षत युगामिनि बदन्तो तुमिच्छू न जाने । अन्योप्येवंविधो राजा गृहमनत्वारस्यसेवा केन यानणनापारमंगामागितासकाशादेप्यन्नि समागमिष्यन्ति, कारयिष्यतीति न ज्ञायते । तेन प्रसिद्धेनोजितेन मुनी न जाने विधिनापि तापत्य. तारमणगाका अनुलयोऽमुलिल्पा रेन्वा पूचा इति न अन्यत्पूर्ववदिति वा ॥ अ चरणहन्द सृष्टा निर्मिता । एना अलयो दश । दिगन्तानानी कर्णाक्षिदन्तच्छदवाहुपाणि- दशमग्यारवाशदिग्भ्यः कामाता नृपाः ममागमिष्यन्तीति सूत्र पादादिनः स्वाखिलतुल्यजेतुः नार्थ ब्रह्मणा दश रेपारूपा अनुलय एन निर्मिताः । 'नरेखा' उद्वेगभागद्वयताभिमाना- इति पाटे अनुलयो न भवन्ति, किंतु रेसा एरेन्यन्ययः । यात्रा नादित्यव्ययीभारे 'अपयन्या.' इति वचनादम्नागनाः ॥ दिहैव वेधा व्यधित द्वितीयम् ॥ १०३ ॥ नसान्वर्णयनि- कर्णति ॥ स्वस्य आत्मनोऽखिलं समग्रं यत्तुल्यं पाशनीलो ग्रियानखीभूतवतो मुदेदं स्पलादि तस्य जेतुः जैत्रस्य कर्णादे. कर्ण., अक्षि नेत्रम्, दन्त. व्यधाद्विधिः साधुदशत्वमिन्दोः। च्छद ओष्टः, वाहुः पाणिः, पादश्चरणः, एतेपां समाहारः, तत् आदिर्यस्य । आदिशब्दादगुल्यादेरवयवस्य प्रत्येकमद्वयतामिमा- एतत्पदच्छमसरागपद्म- नात् मत्सदृशं सुन्दरमन्यन्नास्तीति अहमेवेकं सुन्दरमित्यद्वैतगा- दुद्वेगभाक् क्रोधयुक्त. वेधाः इहैवास्यां भैम्यामेव द्वितीयं द्वयो. पूरणं कर्णादि कृतवान् । हे कर्णादय , एवं गवं चेत्कुरुथ तहिं प्राप्तवत इन्दो. इदं दशवं दशसंख्यात्वं साधु उचित व्यधाकृतबाद भवदर्वशान्त्यर्थं भवत्सगमन्यमस्यामेव करिष्यामीति द्वितीय अब च साध्या शोभना दशावस्था यस्य एवविध (धत्वं) . कर्णादि कृतवानित्यर्थः । अतिक्रुदो हि तर्पशान्तये तत्रैव प्रात- वान् । कथमित्यत आह अन्यथा अस्य इन्दोः एतत्या पदर द्वन्द्विनं रचयति । भैमीको भैमीकर्ण इव, नान्येन तुल्यः । एवं मना चरणव्याजेन सरागपद्ममौभाग्यं रक्तोत्पलसौभाग्य तन्त्र दावः । 'स्वाखिल-' इति भापितपुंस्कम् ॥ तुपारनिःशेपितमजसर्ग विधातुकामस्य पुनर्विधातुः। पञ्चखिहास्याझिकरेष्वभिख्या- न युज्यते, स तु जात , तस्य च रक्तत्वं लब्धन् तलादेतदनुनी यत इत्यर्थः । अन्योऽपि साधुदशत्वेनाप्राप्यमपि प्राप्नोति । ३ भिक्षाधुना माधुकरीसदृक्षा ॥ १०४ ॥ शापि चरणनसाश्चन्द्रतुल्या इति भावः ॥ तुपारेति ॥ विधातु. इह एषु पञ्चसु आस्यम् , अडी, करौ च अङ्गुष्ठनसौ च पुनः पृथक्त्वेन वर्णयति- एतेषु भैमीवदनचरणद्वन्द्वपाणिद्वन्देपु विपये अमिख्यामिक्षा शोभायाच्या माधुकरीसहक्षा यतिमिक्षातुल्या । भवतीति शेप. । यशः पैदाङ्गुष्ठनखौ मुखं च किभूतस्य विधातु -तुपारेण हिमेन नि.शेपितमात्यन्तिकं विना- विभति पूर्णेन्दुचतुष्टयं या। शितमजसगं कमलसृष्टिमधुना इदानी पुन. विधातुकामस्य निर्मातु- कलाचतुःपष्टिरुपैतु वासं कामस्य । भिक्षा हि गृहपञ्चक एव भवति । मधुकरो बनेकानि पु- १ 'अत्र स्पस्पालकार. । अर्थान्तरप्रतीतिस्तु रूपफादेव, तेन न - , 'विपर। पाठ. साहित्यविद्याधरीसमत. ।

·अष्टमः सर्गः। १६७ यश इति ॥ या भैनी यशः कीर्तिः पदाङ्गुष्ठनत्तौ मुखं च एत- श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं दूपं पूर्णन्दुचतुष्टयं पोडशकलचन्द्रचतुष्ट विभति. तयां असा श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । सुध्रुवि भैन्यां चतुरधिका पष्टि. कला क्यं नान वातं नोपैतु. अपि तु प्रामोतीति युक्तमेतन् । पोडशमलचन्द्रचतुष्टयधारणात्योड- गौडोशिकुलप्रशस्तिभणितिभ्रातर्ययं तन्महा- शक्लाश्चतुर्गुणिताश्चतु.पटिभवन्तीति युतमित्यर्थः । गीतवाचादि काव्ये चारुणि वेरसेनिचरिते सगोगमत्सप्तमः ॥७॥ कलाप्रवीणेयनित्यर्थः । कलेति जालेकवचनम् । कलानां चतु.प- टिरिति वा । 'कला' इनि पाठे कलारूपा चतु पष्टिरिनि' । श्रीहर्ष मिति ॥ गौडोवोशलस गौडदेशभूपात्वंशय प्रश- तिवर्णना तत्सा भगिनी रचना तसा भ्रातरि एककनुकत्वात् । अथ वर्णयितुनराज्येयमिति निगमपति- सापि चेन रचितेलयं.। वैरसेनिचरिते चालणे महानाबेऽयंसप्तमः सृष्टातिविश्वा विधिनैव ताव- सर्गः अगमत् समाप्ति प्राप्तः । प्रातरीति भापितपुंस्मन् ॥ इति श्रीनवरसिहपण्डितात्मजनारायणकृते नैपपीयप्रकाश त्तस्यापि नीतोपरि यौवनेन । सप्तनः सर्ग.॥ वैदग्थ्यमध्याप्य मनोभुवेय- मवापिता वाक्पथपारमेव ॥ १०८ ॥ अष्टमः सर्गः। सृष्टेति ॥ विधिनैव इयं तावत् आदौ अतिविश्वा जितत्र- लोस्या हटा । अतिसुन्दरी कृतेत्यर्थः । अनन्तरं यौवनेन तसा- प्यतिविश्वसत्यापि विधवां उपरि नीता रावलौन्दयांपेक्षयाधिक इदानी नलो दिसाल्डूत्यं कृतवानिले वक्तुमनं सर्गमारनते- सौन्दर्य प्रापिता । तारण्येऽतिसौन्दरं भवति । ततोऽप्यनन्तर अथाद्भुतेनान्तनिर्मपमुद्र- मनोभुवा कामेन वैदस्य सर्वव्यापारचातुर्यनध्याप्य शिक्षयित्वा मुन्निद्रलोमानममुं युवानम् । वापस पारं परतारनवापिता । वर्णचितुनरास्यत्वाद्वागगोचर इत्र । अथ च विद्यापार प्रापितलयः। नदनवतादनिचनुरे दृशा पपुन्नाः सुदृशाः समन्ताः चमित्वयं। अन्योऽपि प्राज्ञोऽध्यापितः सन्वाधयपारं प्रासोनि ॥ मुता च भीमस महीमघोनः ॥१॥ इति स चिकुरादारभ्यैनां नखावधि वर्णय- अधति ॥ अथ मनाननविपीनागामिगपानन्तर ता न्हरिणरमणीनेत्रां चित्राम्युधौ तरदत्तरः । मनन्ना. नुदा म पो न नियोनो नीमन्य मुगा मेमी च अमुं युपानं दृशा रातु नामित दरड । गम्-मानेन हृदयभरणोद्देलानन्दः सखीवृतभीमजा- भनीनीन्दजनिनेनान गन्ग ना निरगुदा नेप- सोचानिन । तर मारनामानमुदन नयनविपयीभावे भावं दधार धराधिपः ॥१८९॥ रोनालन् । किरणनेन सरोक्न नदिनन् । मान- इतीति ॥ स धराधिपो नल. ससोनिता भीनमा तला नितनुन्दरदर्शनादान बन्नीलेपन का नाम पर नपरिपपीमाये नपनगोचरले भावनभिता धार । इदानी- दा । परदेन दर्शन बोपन सुतिन् । भनु या मानी मामान नसीहत दर्शविणामति तल उद्धिर पोलः। तत्परा जाता रे माटो जात इति भाव । इन्द्रवरदाना ससोतहत मैन्या विचिरं देवतमापितानि दहलो नान्येन निधिदिल्लनिपार सूचित । कुर्वन्दात निहोनुमेनं मनरन्तु नाम । पूषोपकारेण घिरादारन्यारानारप नसावधि नमस. पन्न हरिपरनजीवन सानानेगा की दयन् । तथा-चि. पलालजालैः सिदितः स हि जान्नुभो असमौन्दनापासरे तरसनानन्तर ना. मसामनानादपीडिन्नः ।।२।। नर पल । लाई । नाद नारेबहाल भरन रिदिति देना ..... परिपूरन रानादार सोहर मा. नमोसम | नाल सर: तिम् । R- पदरी मीर स्थान पर है। ... ܀ܫ । 1.

·समयावच्छेदेन व्य, ज्यांचर्हि वाणानां दत्वात्पवस्वं भज्येत व्यकटितलज्ञानुभावया भूतम् । कयाचियोटया तगामि नलकाला भूवाभूयं कामवान्वमेव भजेऽमिश्रियन् । अननुनतमनला मापि नले सानुरागा जातेति भावः। 'तं वीक्ष्य काविड़ा , पर कानमामानिनिय कागे नि साहित्यविदार्ग 'मा विनयंगपनत्र मनरमहारपिरोस्थ नरमंदना नन १६८ नेपधीयचरिते नैव प्रकाशं प्राकट्यं दृश्यत्वमासादयति प्राप्नोति । 'वृन्दारका द्वावपि तेन न्यायेन यसादुपाचरत्, तम्मादस्य वागरपि विश्न देवतानि' इत्यमरः ॥ संख्यत्वेऽपि विरुद्धवं नाकारि । अथ च कामेनाय न्यायोमा अपाङ्गमप्याप दृशोर्न रश्मि- अत एवं मंतिरिव मनियंस्य तगावो वमत्यं बलंकपातना नलस भैमीमभिलष्य यावत् । एव । स कामवाणरपि न कृतः, अपि तु कृत एवेति काम या स्येयम् । तरपि पञ्चमिरेकदेव मिलित्वा युगपड़ेव ती वर्माकृती सराशुगः सुभुवि तावदस्यां कालस्य सूक्ष्मत्वात् । विक्रमनुल्यो नलः, गतिनुल्या मनी, द प्रत्यङ्गमापुङ्खशिखं ममज ॥३॥ विक्रमशक्तितुल्यो तो सकृदेव स्ववाणः कुसुमरपूजयदेव अपाङ्गमिति || नलस दृशोनॆत्रयोः रश्मिदीप्तिः भैमीमभि- इति चौ॥ लप्य अपाङ्गमप्यतिनकच्यादविलम्बप्राप्यमपि नेत्रप्रान्तं यावन्नाप अनुरागमाम्यमेवाह- प्राप तावदादावेव सराशुगः सुध्रुवि सुन्दयांमत्यां प्रत्यानं प्रत्य- तस्मिन्नलोसाविति सान्वरज्य- वयवं पुसस्य शिखा अग्रं तत् आ मर्यादीकृत्य, अमिव्याप्य (वा) भमज । नलकर्तृकसामिलापदर्शनोपक्रममात्रेण प्रत्यहं भैमी अ-. रक्षणं क्षणं केह स इत्युदास्त । तितरां कामाधीना जातेति भावः । अमिलापं प्रति रश्मेरुपचा- पुनः स तस्सां चलतेऽस्य चित्तं रात्मत्वे समानकर्तृक वात् क्त्वो ल्यप् । आपुङ्खशिखम्, 'आबू दूवादनेनाथ पुनर्व्यवति ॥ ५ ॥ मयांदामिविध्योः' इत्यव्ययीभावः ।। तस्मिन्निति ॥ सा भमी तसिन्पुरुपे असौ नल इति हेट यदक्रम विक्रमशक्तिसाम्या- अन्वरज्यद्नुरक्ता । अनन्तरं मोऽनिमुन्दरो नलोऽतिमुरभि दुपाचरद्वावपि पञ्चबाणः । इहासिन्नन्त पुरे क कुत इनि क्षणक्षणं प्रतिक्षगं वश कथं न वैमत्यममुप्य चक्र उदान्नोदासीनासीत् । क्षणमन्वरज्यत् क्षणमुद्दान्नेति वा । इन शरैरनार्धविभागभाग्भिः ॥ ४ ॥ चित्तमत्यां पुनर्मुहुर्वलते.स चञ्चलमभूम् । अथानन्तरमनेन बड़े यदिति ॥ पद्धवाणः कामो द्वावपि नलभम्यौ अक्रमं परिपाटी- मम्यमिलापो न युक्त इनि परावृत्तमित्यर्थः । उभयोरपि भूपान नास्य वित्तेन वा दूत्यादेतोः पुनन्यवति परावृत्चत् । न्याहाकार रहितं युगपविक्रमरूपायाः शनेः सामर्थ्यस सान्यात् विक्रमो मनउन्साहः शक्ति. शारीरं बलं तयो. साम्यात्तुल्यत्वाद्वा यद्य- रागोऽभूदित्यर्थः । 'पुर. म' इति पाटे प्रथमम् ॥ सादुपाचरदात्मवशीचकार । तत्तस्मात्पञ्चवाणत्वेऽप्यमुप्य का- कयाचिदालोक्य नलं ललन्जे मस्य अर्धनार्धन अधाधिकाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां विभागः तदाजो न कयापि तद्भासि हृदा ममजे । भवन्ति तरनर्धाधविभागभाग्भिः एवंभूतैरपि बाणवमत्यं वैपन्यं तं कापि मेने सरमेव कन्या न कृतम् । पञ्चभिरपि प्रथमं नलस्य व्यचं कृत्वानन्तरं तावनि- भेजे मनोभूवशभूयमन्या ॥६॥ रेव भम्या व्यधं चेदकारिप्यत्ताभयोस्तुन्योऽनुरागोऽघटिष्यत । तत्तु तेन न कृतम्, तुन्यकालमेवोभयोरनुरागदर्शनान् । यद्येक- कयेति ॥ कयाचिद्वालया नलमालोक्य ललने जनुरामा यसादर्धाधिको दौ द्वौ बाणी चेन्संभवतन्न प्यनुरागसाम्य हृदान्त करणेन ममने निमग्नम् । मौन्दर्यदर्शनमात्रेणारा भाग्येतापि । न त्वेवं युज्यते । भग्नत्य वाणन्य व्यय सामथ्यात् । सामिलापया सरपरवशया जानम् । कापि कन्या कुमारी । द्वान्यां नटस विनिनन्या व्यधे वपर्गन्येन वा, अनुरागे वैषम्येण सरमेव मेने । अतिसौन्दयालरजनरूत्वाचेत्यर्थः भवितव्यन् । तच्च योगपद्ये वाणवपम्ये च मन्यपि न जानम् । तत्र पराममनिसाम्यमेव हेस्टियर्थः । द्वयोरप्येककालमंव नुल्य- एवानुरागो बात इति भावः । यद्वा वमन्यं कलहः विषमसंख्य ललजे' इत्यपि पाठः ॥ वादागानां विनागो न घटते । एन्य पाकरण नमधामपि कस्त्वं कुतो वेति न जातु शेक- प्रामोनि, पर ग्रामोति म एव बनन्यमाचरनीत्ययः । वाणानां यनिया स्वविक्रमान्चिमान्यांवोपाचदिति वा स्तं प्रष्टुमप्यप्रतिभातिमारान् । राजा संवरना दैननियन्यसकारण कार्य माधयति नर्थवे- उत्तस्थुरभ्युत्थितिवाञ्छयेव दर्य.। तलादेव देवनवं न नित नावः । अथ च-वः निजासनानेकरसाः कृयाङ्ग्यः ॥७॥ ऋन आमा ग्रहगं तत्र या शक्तिः मान नेन मा. मान्दारजा गदने तथा परवागोऽपि युगप- वामा तनाबद्ध र सनम साहित्यविधायग। नोटिन्भ- नि मुन्नावांधासाहित्यविद्यारीनमत काट । ३ . बनाना त्रावानुः । दारमादियांयाग । न यस्य.' करा. मादयविदारी। मुन्नावनामादित्यविद्यारीनन्न । । | अन्यानो - यया .

·अष्टमः सर्गः। १६९ .. -- क इति ॥ कृशायः अप्रतिभाया अप्रागल्भ्यस्यातिभाराद-वादनन्तर निमेपादिवशादलान्तरे इक्षिते तु पुनः निवृत्त परावृत्य तिबाहुल्यादेतोः इति तं प्रष्टुमपि जातु कदाचित्तन कंचित्कालं पूर्वदृष्टं प्रथमदृष्टमई न सलार । प्रथमदृष्टादप्यनन्तरदृष्टयागया. लिता अपि न शेकुः । इति किम्-कत्त्वं किसंज्ञकः, कुतो वा तिरमणीयत्वात् , दृश्यमानाच प्रथमदृष्टत्सातिरम्यत्वात्, सुखपर- देशादागत इति । तर्हि कि चरत आह-जैकरसा लजाभयानु- वशत्वासाघुट्य प्रथमदृष्टमङ्गं न स्मृतवती । नालोकतेति भावः । रागादियुक्ताः सत्य. अभ्युत्थितिवाच्छयेवाभ्युत्थानकासन्येव नि- अन्यत्र हि पूर्वदृष्टं मर्यते, अन तु नेत्याश्चर्यम् । पूर्वोक्त एव भावः ॥ जासनात्वीयत्वीयासनादुत्तस्थुरुत्थिताः । अन्योऽप्यप्रतिभोऽति हित्वैकमसापधनं विशन्ती भारोऽपि किमपि वक्तुं न शक्नोति । इंहासद्भावेऽप्यूर्वकर्मत्वादु- तदृष्टिरङ्गान्तरभुक्तिसीमाम् । तस्थुरित्यत्र तभावः ॥ चिरं चकारोभयलाभलोमा- खाच्छन्द्यमानन्दपरम्पराणां भैमी तमालोक्य किमप्यवाप । त्स्वभावलोला गतमागतं च ॥ ११ ॥ महारयं निर्झरिणीव वारा- हित्वेति ॥ तस्या भैम्या दृष्टि. स्वभावलोला सती उभयोः प्रथमदृष्टानन्तरदृष्टयोरगन्योर्लाभः तत्र लोभाहोलुपत्वादेतोः चिर मासाद्य धाराधरकेलिकालम् ॥ ८॥ गतं गमनम् , आगतमागमनं च चकार । द्वयोरप्यङ्गयोरतिसौन्द. स्वाच्छन्द्यमिति ॥ भैनी तमालोक्य किमप्यनिर्वाच्यमान- द्वितागताभ्यां विवेकं कर्तुमशक्ता द्वयमपि कतुं नाशकदिति भावः । न्दपरम्पराणां त्वाच्छन्धनाधिक्यमवाप । 'छन्दः पद्येऽमिलापे च' किभूता दृष्टि.-अत्य एकमपघनं अङ्ग हित्वाङ्गान्तरस भुजरा- इत्यभिधानात्व आत्मीयश्छन्दोऽभिलापो यस्य सः त्वच्छन्दो नि- लोकनं तत्याः सीमां मर्यादां विशन्ती अज्ञान्तरमवलोकयन्ती । रवग्रहः तत्व भावः खान्छन्धन् । का कमिव-निर्झरिणी नदी स्वभावलोलं च गमनागमने करोति । अन्योपि वणिग्देशान्तरत्वं धाराधरो मेघः तस्य देलिकाल क्रीडासमयः तं वसनयमा- वस्तु ग्रहीतुं स्वदेशत्यं विक्रेतुं गमनागमने करोति । 'अपधनो- साय प्राप्य वारां जलानां महारयं महावेगमाधिक्यमिव लभते ऽङ्गम्' इति निपात. ।। ल। दर्शनमात्रेण लोकोत्तरमानन्द प्रापेति भावः ॥ निरीक्षितं चाङ्गमवीक्षितं च तत्रैव मना यदपश्यदग्रे दृशा पिबन्ती रभसेन तस्य । नासा दृगसाङ्गमयास्यदन्यत् । समानमानन्दमियं दधाना नादास्पदसै यदि वुद्धिधारां विवेद भेदं न विदर्भसुभूः ॥ १२ ॥ विच्छिद्य विच्छिद्य चिरानिमेपः॥९॥ निरीति ॥ ला विदर्भसुधः भैमी तय नलत्य प्रथमं नितरा तत्रेति ॥ अत्या दमयन्या दृक् यदत्य नल्साशनने प्रथमम- सादरमीक्षितनेफनमन्, अनीक्षित विशेपाफारेणानवलोकित चान्य- पश्यत् , तत्रैव तलिनेवाङ्गेऽनुरागवशाबिमना सती प्रथमदृष्टनङ्गं दङ्गम् , दृशा रभसेनौत्सुक्येन हग पिरन्ती सादरं निलोफयन्ती विहाच अन्यदहं तर्हि नायावत् न प्राप्त्यत् , यदि चिराचिरकाला- सती किंचिद्दुष्टाङ्गदर्शनविपयेऽपि सादरं दृष्टाजनितानन्देन स- संजातो निनेपो नेत्रसंकोचः विच्छिद्य विच्छिद्य पूर्वदृष्टाजविच्छेद भानं तुल्यनानन्दं दधाना धारयन्नी कि सपन , किं चेपदृष्टन, कुवा कृत्वा अलै भैन्य उद्धिधारानन्यामन्यां उद्धि दर्शनेच्छा- यदा कि सादरदृष्टन्, कि च सर्मथैराइष्टमिन्युनयोनेदं तारतन्य संतति नादात्यत् । तेन तु उज्अन्तरं दत्तं, तद्वशादेवान्यदनं प्राप- न विवेद । तुल्यसौन्दर्यवादसोरपि दर्शने नुल्यानुरागादिनि दिलः । अनिसुन्दराङ्गदर्शनस निनेपेण विच्छेदे कृते सत्यनन्तरं भावः । लोकल दृष्टेऽनादर , अहटे चोत्साहो नानि, तथात्र नु तबवागल दर्शनेच्या पुनरप्यशान्तरदर्शनं, न नु प्रथमाजदर्श- न । उभयोरपि लोकोत्तरत्वादिनि भाव.। अन्यापि योगिनी दष्टं नविरस्त्येत्यर्थः । सर्वेऽप्यवयवा अनितुन्दरा इति भावः । रिया- घटादि, अष्टं वागगोचर अनिगन्य नसत्वरूपं च दशा ज्ञानेन फि सार फिनसारनिति सादरं विचारयन्नी घटादिनिरमनेन भु. दृशापि सालिङ्गितमङ्गमस त्यादिप्रनागगन्यनानन्दवल्पं ब्रह्मसाक्षात्कारद्वापानीकरोती. जग्राह नानावगताइहः। त्युक्ति. ॥ सङ्गान्तरेऽनन्तरमीक्षिते तु मुक्ष्ने घने नैपधकेशपाये निवृत्य सलार न पूर्वदृष्टम् ॥ १० ॥ निपल निस्सन्दतरीभवनाम् । तसानुवन्धं न विनोच्च गन्नु- दृशेति ॥ सा सा आरिहिन सपनप्पन्न नहर प्रथना- दन्पद अने प्रयनतोऽगतानि धान्यपानि तवनितेहरानन्द मपारि तटोचनखजनामाम् ॥ १३ ॥ हेनुभिर्न उमाह । एनप्यभराज पदसेल्प. । पानुन- १ अयसरकार'सारल्यविमारी। २. सटा, ..... मर' साहित्यविधापरी ।। र मोदी। साहित्यविनाधरी । र': माहवारी। - निपत्ता लम् ॥ ..

·ख्येयम् ॥ सेनि || चनावन, मालांनननानिमडनापि मदन मुन्नादवना मती मा भनी अटीटी मिथ्याट नरें। - मास्टर'माहित्यविद्याचरी। मनमा १७० नैपधीयचरिते सूक्ष्म इति ॥ तल्लोचनलक्षणाभ्यां खननाभ्यां तस्य केशपा- न संव्यधानपथकायमायं शस सादरावलोकनलक्षणमनुवन्धं संबन्धम्, अथ च तन्निमितं वन्धनं विमोच्य त्यक्त्वा नापारि नाश (गा) कि । किंभूता- विधिः स्वयंनमिमां प्रतीन्द्रम् ॥ भ्याम्-सुक्ष्मे घने निविडे च नैपधकेशपाशे सादरावलोकनाय दूत इति ॥ विधिः इमां नमी प्रन्युट्टिग्य नैपयस्य का निपत्य नितरां पतित्वा सादरावलोकनादेव निस्पन्दतरीभवद्यां एव माया यस्य एवंविधं कपटनलवेपधारिणमिन्द्रनेव = नेत्रसंकोचरहिताभ्याम् । खञ्जनोऽपि पादो पतितो बन्धनं विमोच्य संव्यधान्नाकरोत् । अपि तु इनि हेतो. सन्यमेव नलं द पदमपि चलितुं न शक्नोति । भैमीदृष्टिश्चिरकालं केशपाशमेवा- नूनमुयो । इनि किम्-नलश्रीमुनि नलकान्निधा लोकतेति भावः । केशा. सूक्ष्मा घनाश्च । 'सूक्ष्मास्तु पाणिदा- भाविभावा नलबुट्यत्र भविन्यदनुरागेयं ममी नलः नाङ्गुलिपर्वकेशाः' इत्यादि लक्षणम् । 'पाशः कचान्ते सायः ऽनुरागात्कलदिनी पातकिनी, अकीर्तिमनी व मा अनि कर्णान्ते शोभनार्थकः । क्षत्राद्यन्ते च निन्दायः पाशः पक्ष्यादिव- कपटनलरूपधारणसामध्यं सत्यपि इन्द्रो नलरूपं ? धने ॥' इति विश्वः॥ दूत्यार्थ न गतवान्, तत्रेदमाकृतम् ब्रह्मा नन्याः पानि भूलोकभर्तुर्मुखपाणिपाद- मा भूदिनीन्द्राय बुद्धि नादवेत्यर्थः। नलनिश्चयानावं पद्मः परीरम्भमवाप्य तस्य । एवं नलेऽनुरागान पातिव्रत्यक्षतिरिति भावः । 'जनिट पाटे नूनं निश्चितं कलदिनी जनिता भविष्यतीति । दमखसुदृष्टिसरोजराजि- श्चिरं न तत्याज सबन्धुवन्धम् ॥ १४ ॥ नन्वनिमुन्दरत्य नलसान्त.पुरे प्रवेशानभवनियात्र भूलोकेति ॥ दमस्वसुः भैम्याः दृष्टिसरोजराजिनेत्रकमलपशिः ऽन्यलिन्ममीमनोवृत्तः कथं पानिनत्यनगममा इयारा तस्य भूलोकभर्नु लस मुखपाणिपादलक्षणः पद्मः परीरम्भ संश्ले-हरनि- पमवाप्य सबन्धुवन्धं सगोत्रसंबन्ध सजातीयन्नेह चिरं न तत्याज। पुण्ये मनः कस्स मुनेरपि सा- मुसादीनां कमलवात्सगोत्रलम् । अन्योऽपि चिराइन्धुमिरालि- मनं प्राप्य अटिनि न मुञ्चति । ममीदृष्टिनलमुखाद्यतिरमणीयत्वा- प्रमाणमास्ते यदपि पावत् । चिरमालोकतेनि भाव.। सवन्युः 'ज्योतिर्जनपद-' इति स. । तचिन्ति चित्तं परमेश्वरस्तु 'सगन्ध-' इनि पाटे 'सगन्धो वन्धुल्यते ॥ भक्तस हृप्यत्करुणो रुणद्धि ॥ १७ तत्कालमानन्दमयीभवन्ती पुण्य इति ॥ आतां नैमी, परित्यक्तविषयस सुनेग भवत्तरानिर्वचनीयमोहा। मनः पुण्ये विपये प्रमार्ग निश्चितं सान्, अपि नुन सा मुक्तसंसारिदशारसाभ्यां कुतः यद्यलान् अऽपि परद्वारगमनादौ पातकषि द्विस्वादमुल्लासमभुत मिष्टम् ॥ १५॥ धावन् गीघ्रं गच्छत् आन्ने । मुनेमनः पुण्ये एव नियत इनि न, किंतु पातकेऽपि । तत्राप्ययं विशेष. दीननाव तत्कालमिति ॥ सा भैमी पूर्वीचक्रमेण मुक्तमंसारिणोः प्रवर्तते । एतच्च धावत्पदेन सूचितन् । शीतगतावत्र भान ये दो भवत्ये तयो रमान्यां प्रीनिम्यां कृत्रा द्वा वादी रसा विधानात् । अत्र तु नलस सत्यवान्याः पातिवन्या यत्र एवविधं मिष्टनतिसादृतिबहुलमुल्लामं हर्षमभुशानुवन्त्र । ब्रीवं कृतवानिनि । तहि सर्वऽपि मुनयः कमनाह-किंभूता । तत्कालं तलिवलदर्शनकाले नलोमिनि परिहनि परमेश्वरः न पुनः हृष्यफल्म उद्यकृपः सन् त उमा आनन्दमयी आनन्दरूपा भवन्ती । तथा सुरक्षिते- तवं चिन्तयनि कनुमिच्छनात्यवंशीलं नकल विच र ऽन्तःपुरे नलागमनं न्यमिति हेतोः अनियेन मान्'तापरावयान । येषानुपरि रघुनाथपा ने पातके भवचरोऽनितराननिर्वचनीयो लोकोचरो नोहो प्रान्तियन्याः । प्रवनन्त इति न संषा पातकियामत इति तात्पांच। उसनेनवोत्पद्यमानमूला वा । आनन्दम्पत्वं मुकदया । 'पान- न्ति परमेश्वरचिन्ति वा ॥ न्दो ब्रह्ममो रूपन्' इति श्रुतेः । अनिर्वचनीयमोहवत्वं मंमारि- दशा । नुल्यकालनेव मुन्धसमाग्दिो तयानुनून इत्यावयं च । सालीकट मदनोन्मदिष्णु- जनुक इनि दर। मनु' इति पाटे लु। यथाप शालीनतमा न मौनम् । नवनिवरं बिना नत्रानुरनाया भन्याः पानिवत्यनलक्षगा- तथव तथ्येपि नले न लेने ननौचितानाराव कवि पन्दिपति- मुग्धेषु क: सलमृपाविवेकः ॥१८॥ दृते नलश्रीनृति नाविभावा कलदिनीयं जनि मेति नूनम् । मन साहित्यविधार्ग अट- पापा.' माहित्यविद्यायगं । ३ बनन' पद पर मुन्वावयोगायाहिन्यांवग्रामगड, " रमन महत्वविद्यापरी । पारन्दन्न्यासाहित्यविद्यारी। पापिनः सुस्व -- -- है ·अष्टमः सर्गः। १७१ -- --- - यथा मौनं नाप यथा पूर्व किमप्पवादीत् तथैव तव्ये सत्येऽपि आनन्दवाप्पैरपि कल्प्यमम्भः नले नौनं न लेभे । अलीबुबैव सत्येऽपि नलेश्वोचदित्यर्थः । पृच्छा विधेया मधुभिर्वचोभिः ॥२१॥ तत्कयामलाराड्याह-मुग्धेषु नूढेपु सत्यख भूपा असत्यस विवेको विचारः कः, अपि तु न । अतो न पृष्टतया वचनं दोषा- स्वात्मेति || आचारविदा शीलेन विनीतत्वादिना स्वभावेन येति भावः । शालीनतया' इति वा पाठ । अपशालीनतयाप- सद्त्तेन वा कृत्वा खात्मापि स्वशरीरमपि तृणं विधेयम् । तृणं गतशालीनतया यथा मौनं न लेने तथैव तथ्येऽपीति न्या. यथा नन्नीनियते, तथातिथीनामने सेवार्थ स्वास्मापि नन्नीकर्तव्य त्येयन् ॥ इत्यर्थः । अथ च तृणाभावे खात्मैव तृणत्याने विधेय इत्यर्थः । विष्टराधभावे निजापि स्वीयाप्यासनलक्षणा या भूः त्यानं सिहा- व्यर्थीभवनावपिधानयना सनादि तदप्यादराज्झटिति सक्त्वा बिहाय देया। भूस्थाने भास. स्वरेण साथ श्लधगद्देन । नमेव कल्प्यमित्यर्थः। चरणक्षालनार्थ यदि जलं न संभवति तो- सखीचये साध्वसनद्धवाचि नन्दवाप्पैरपि हर्षा मिरप्यम्भः कल्प्यम् । अतिथिदर्शनमात्रेण हटेन भवितव्यमित्यर्थः । अथ च जलस्थाने आनन्दवाप्पा एवं खयं तमूचे नमदाननेन्दुः॥१९॥ क्लप्या इत्यर्थः । मधुभिरतिप्रियचोमि. पृच्छापि कुशलप्रश्नोऽपि व्यर्धाभवदिति ॥ अथ सा भैमी त्वयनात्मना तं नमूचे। विधेया। प्रियं वक्तव्यमित्यर्थः । मधुपर्कस्याने मधुरं वचनमेव क- हलति-सखीनां चये समूहे साध्वत्तेनान्तःपुरे परपुस्पप्रवेशाजा- तैन्यमित्यर्थः । आचारवशान्मयापि प्रियवचनादि कियत इति तेन लावलेन कृत्वा बद्धा वार येन इतनौने सति । किंभूता भाव. । 'शीलं त्वभावे सद्वृत्ते' इति विधः । 'अप्रणोद्योऽतिथिः सा-यो विरलः, गद्दश्च छिनतेन त्वरेण शब्देन कृत्वा सायनपि वाग्भूतृणोदकैः' इति स्मृतेः । पृच्छा पूर्ववत् ॥ व्ययीभवन् भावपिधानयतः सात्त्विक्भावगोपनप्रयासो यसाः । पदोपहारेऽनुपनम्रतापि तथा-अत एव नमान्नीभूत आननेन्दुर्मुखचन्द्रो यस्याः सा । अथ वरेणैव विभावयन्ती नावं निजं सा मृदुगद्गदेन' इत्यपि संभाव्यतेऽपां त्वरयापराधः । पाठः सप्टायः॥ तत्कर्तुमर्हाञ्जलिसञ्जनेन स्वधाष्टय परिहरति- स्वसंभृतिः प्राञ्जलतापि तावत् ॥ २२॥ नत्वा शिरोरत्नरुचापि पाद्यं पदेति ॥ पदोपहारे चरगक्षालननिपये त्वरया झटिति अपाम. संपाद्यमाचारविदातिथिभ्यः । नुपनन्नता जलानाननानयननपि अपराधः संभाच्यते यतो लोके- नेत्यर्थात् । विलन्यादानयनेऽपि झदित्यनानयनाचतोऽपराधः सं- प्रिंयाक्षरालीरसधारयापि भाव्यते तत्तलादाचारनिदा अलिलानेन फरपुटसंयोजनेन कृता वैधी विधेया मधुपर्कवृप्तिः ॥ २० ॥ स्वत्य संमृतिरूपा स्वझरनोवानिध्यसानग्री यावत्संपायते, तापद. अलितंयोजनेन त्वीचा प्राक्षरता ऋजुता कनहीं। प्रकटीनु नत्वेति ॥ त्रिमिविशेषकन् । हे पुरुषप्रेष्ठ, आचारविदा लद- नुपानझेन, धर्मशासविदा वा पुंसा नत्या शिरोरसरुचा चूडान- चितेत्यर्थः । तावतापि पूर्वापराधशान्तिर्भवतीति भावः । यारत्व- निदात्याप्यनियिन्यः पायं पादार्थ वारि संपाचं देयम् । जला- संमृतिः स्वकरणीयातिथ्यतामनी संपाद्यते तापनलिसअनेन नाये नत्यापि तावरणक्षालनसंभावना कर्तव्या। तला खरुची प्राक्षलतापि नुनहति वान्ययः । यदा असं त्वरया जलानयनाथ बरतुल्यत्वादित्यर्थः । आदौ नमस्कारः कर्तव्य इति भावः । आ. संभमेगानुपनन्नता नमस्कारानावोऽपराध. संभायते।बलानयना. चारविदातिधिभ्यः' इति प्रतिवात्यं शेस्त्रयेऽपि देवन् । वैधी त्पूर्व कृतेन ननस्कारेण सोप्पानिपसंभारः कुनो भवतीत्यः । तया विधिसंबन्धिती नोदनावाश्यादागता मधुरजन्या तातः मिया. एतल नामिनि तान्पर्गन् । प्राञ्जल दनि अच् मन्यन्वर-' इत्यय क्षराती प्रियाचनपहितला रसधारया माधुर्यधारयापि विधया अन् इति योगविभागापमनान इनिवसमासान्त इति ज्ञेयन् ।। करणापा । मधुपर्कसानन्यभावे प्रियवचन(मेव)नपि वन्य पुरा परित्यच्च मयात्वसर्जि निल्यः। पाचं पूर्ववत् ॥ स्वमासनं तत्किमिनि क्षणं न । सात्मापि शीलेन तृणं विधेयं अनर्हमप्येनदलंनियेत देया विहापासनभूनिज्ञापि । प्रपातुमीहा यदि चान्वतोपि ।। २३ ।। पुरेति ॥ अर्धापूर्वक वारदर्शनादाबाराव पुरानादार नया र साहित्यविधापरी । बनाननं परेबल नजिनरने टोपतल नदेनदारियो. पान र बिवासनमदाजान्हवतकमयामन न न निति तो तो गलनदेन कर । द. समान नरोप र दुहारमानाचमारी। བ༌གསོ སོ་ मालदाग... साहिरिदारो। ༤ ་ | . ।

·No text on this page.

·अष्टमः सर्गः। १७३ कन्न । अथवेति पूर्वापरितोपे। अन्यैश्विकैः किम्, अपितु न कि- हुतं वस्तु बहेव वर्णनीयमिति कवेरुपदेशवचः । तलात्तया युक्ता मपि । तितहि-ताभ्यां कामाश्विनेयाभ्यां सकाशादधिका तव स्तुतिरारब्धेति भावः । तसान्मयि स्तुनिपाठकन्नान्तिलॊकस भ- इयं श्रीः शोभैव विशेषः । तयोरीहक्शोभाभावादियमेव तदन्य- वत्विति भैमीवचो वेति भाव ॥ त्वज्ञापिक्त्यर्थः । नातिमूर्ति.. 'अतिक्षीराइयत्र' इनि बहुबीही कंदर्प एवेदमविन्दत वां पभाजकारेण समासः॥ पुण्येन मन्ये पुनरन्यजन्म । आलोकतृप्तीकृतलोक यस्त्वा- चण्डीशचण्डातिहुताशकुण्डे ममूत पीयूपमयूखमेनम् । जुहाव यन्मन्दिरमिन्द्रियाणाम् ॥ ३३ ॥ कः स्पर्धितुं धावति साधु सार्ध- कंदर्प इति ॥ कंदर्प एवं महता पुण्येन त्वामेव त्वद्रूपमेव मुदन्वता नन्वयमन्बवायः॥३०॥ इदं दृश्यमानं पुनरप्यन्यजन्मानिन्दत लेभ इत्यहं मन्ये जाने । आलोकेति ॥ हे आलोकेन दर्शनेन तृप्तीकृतः कृतार्थीकृतो कुत्तः–यचलास मदनः चण्डीश. शिवः, तस चण्डं दु.सह. रोको येन तत्संबोधनम् । यः त्वाम् एवं त्वद्रूपं पीयूपमयूख मक्षि तृतीयं नेत्रं तलक्षणं यदुताराकुण्डं तसिन्निन्द्रियाणां म- चन्द्रनसूत त कः । अयनन्ववायो वंश उदन्वता साधं स्पधितुं न्दिर गृहं शरीरं जुहाव । पूर्वापेक्षयाधिकसौन्दर्यप्राप्त्याशया बु- त्पां क्तुं साधु युक्तं धावति । समुद्रसान्यार्थ झटिति बुधुपा- द्धिपूर्व कामेनाग्निकुण्डे स्वशरीरं क्षिप्तं, तेनैव पुण्येन त्वदूप जन्म दो भवतीत्यर्थः । समुद्रोऽप्यालेक्न प्रकाशेन तृप्तीकृतभुवनं सु. प्राप्तम् । अन्येनापि तथैव क्रियते । स एव त्वमिति भावः ।। धारं सूते । कलिन्वशे सनुत्पनोऽतीत्वपि कथयेति भावः । शोभायशोभिर्जितशैवशैलं झालरोकौ दर्शनोहयोती', 'लोकत्तु भुवने जने' इत्यमरः ॥ करोपि लजागुरुमौलिमलम् । भूयोपि वाला नलसुन्दरं तं नत्वामरं रक्षिजनाक्षिबन्धात् । दसौ हठश्रीहरणादुदसौ कंदर्पमप्युज्झितरूपदर्पम् ॥ ३४ आतिथ्यचाटून्यपदिश्य तत्यां श्रियं प्रियासास्तुत वस्तुतः सा ॥ ३१॥ शोभेति ॥ त्वं शोभायशोभि कान्तिकीर्तिनिः कृत्वा जितः शैवो हरसंबन्धी शैल. फैलामो येन एवंविधमैलं पुरूरवस हटेन भूयोपीति ॥ ला बाला तं नलं रक्षिजनानां दौवारिकाणा- बलात्कारेण श्रीहरणादोभानहणालजया गुरुननो मौलि. शिरो मक्षियन्धाजेनवन्धनात् अदृष्टीकरणाबलवन्सुन्दर नलसदृशननर यत्स एवविधं फरोपि । तथा–कान्तिकीर्तिनि. जितफैलासो देवं मत्वा निश्चित्य आतिध्वसंबन्धीनि चाटूनि प्रियवचनान्यप- दत्तावाधिनेयावपि हठधीहरगादुदसौ गलद्वाप्पी करोपि । तथा विश्य व्याजीकृत्य तव्याजेन तन्त्यां तलिजनरे विद्यमानां प्रियत्स -तलादेव हेतोः पंदपनप्युझितत्त्यको ल्पदपं. सौन्दर्य- नल्स धियं दोनां वस्तुतन्नत्वत. अत्तुत पुनरपि वर्णयनि ल। गवा येन एतादृशं रोपि । चनुन्योऽपि वनायिकं सुन्दरतर इनि प्रियवचनव्याजेन तत्वतो नरसोनावर्णनतत्परैव बभूवेति भाव । भावः । अन्योऽपि ग्लादहीतधनः सलनो गल्दाप्पस्त्यक्तदपंध पुनरपि सिनिलस्तुतेत्यारा कविराह- वा-जन्मवैफल्यमसोशल्यं अवैमि हंसावलयो वलक्षा- गुणाद्भुते वस्तुनि मौनिना चेत् । स्त्वत्कान्तिकीतेश्चपलाः पुलाकाः । 'खलवमल्पीयसि जल्पिते तु उड्डीय युक्तं पतिताः सवन्ती- तदस्तु बन्दिभ्रमभूमितैव ॥ ३२ ॥ वेशन्तपूरं परितः प्लवन्ते ॥ ३५ ॥ वानिति ॥ गुर्जरहते आभयंभूते पनि मानिता मूकीनाव अवैमीति ॥ वलक्षा धरला सावरयो हंसर सपका. घेत गुनागुतं वलु न वने चेन्, तर्हि पाउन्ननो वैफल्यमस- तत्त्वत्सौन्दर्पल या वीतिगतल चपलाधला. प्रमरगीलग. समापनतिदु सदापि दुमहराल्यत्वं नपालथे । नस्ल तल पुलाकालगन्यांसा इलरं जाने। पराका' इन पाटेना- चन कोपि विशेष इत्यर्थः। तलव रक्तसनिलत नाह-अली-प्रेति भारयन् । पुलाव सनरत-पान पर ना उद्यानो. पति चलिते नु भापित नु सर दुनयनापानि लोग्लंदुर्डन लव सबीना नदीनां वेगन्नानां पसराना चपूर प्रमा इति वदति । तलाइन्दिन स्तुतिपाठकल पो अन लुतिपाठ परित उनपत पतिता. सन्द दुनं तरन्ने। परन्ने ननिर. ओपनिति प्रान्तिन्तला भूर सानपातु भरतु । गुना- निद । पुराका मनिन्दादुपय नाता गो रवानानातन्ति । नलामाटीना पुरकर पटन दया। १ सपनो- 'सारसयाती। २. सोनारलाचारी ! - । महासंगे। से मुलापोधानालिदिपायरी . भवति॥ --

·No text on this page.

·No text on this page.

·रस्त्यं शैलमुदयाचलमासादयति, तथा प्रियार्पिता भैम्या मिनीर्मा पनीतामर्पितामघलक्षणा पूजां गृह्णनगीकुर्वन् यथा पुरोभव पा. मातिथेयीमतिथिपु साध्वी पूजां संप्रतीच्छन्स्वीकुर्वन् स नलः असा अपि कर्णावपि अमृतं नाद्रियेताम्, अपि तु ते त्यक्त्वा सख्यासनं भेजे इत्यय. । पौरस्त्यम्, भवार्थे 'दक्षिणाप- १ 'अत्र च्छेकानुप्रासरूपकापद्वतिरलकार ' इति साहित्यविद्याधरी। .' इति साहित्यविद्याधरी । ३ 'अत्राक्षेपो-दुत्वोत्कर्षप्रतिपादनादर्यापत्त्यलकार. तस्य वाक्यभूतस्य जामन नधान १७६ नेपालीयनारेते नान्यदित्यर्थ. । अतिसरूपो नलः, तस्यानुविम्बस्पमित्यर्थः । न. लसदृशोऽसीति भावः॥ इत्यं मधूत्थं रसमुगिरन्ती तदोष्टनकानुनिष्टा । इयत्कृतं केन महीजगत्या- कर्णात्ममूनाशुगपञ्चवाणी महो महीयः सुकृतं जनेन । वाणीमिपणास मनो विवेश ॥ ५० ॥ पादौ यमुद्दिश्य तवापि पद्या- रजासु पद्मनजमारभेते ॥४७॥ इत्यमिति ॥ प्रसूनागुगः हामः, तम्य पचगाणी पागोनि कणाकणं प्रविशारा नला मनो गिोश । शिभूता-इत्या इयदिति ॥ केन जनेन महीजगत्यां भूलोके इयदनिर्वचनीयं क्तिमंकारेणानिसानुगान्मा माक्षिको दामटतोगन वा र महीयोऽतितरां महत्सुकृतं कृतम् । अहो आश्चर्यम् । तवापि स- मुहिरन्नी प्रकटगन्नी पुष्परमं च धान्नी । नया-तन्या और म्राजोऽतिसुकुमारस्यापि पादौ चरणौ यमुहिश्य पगारजःसु मार्गर- लक्षण यन्तं तक्षण कामधनुन्नेन विमृष्टा युगपन्मुक्काना का जःसु पद्मस्र लक्षणभूतकमलमालामारभेते आरचयतः । भूलोके मयाणाना गुगपदन्त प्रोगे गया कामव्यया भवनि, तया तद्वारा कः पुण्यवानेवंविधो गमुद्दिश्य कार्यार्थ त्वमपि चरणचारी गच्छसि, समाहर्णनमात्रेण तसा भूदिनि भानः । कगीत्, त्यलोपे पचनी! तं कथयेति भावः । सर्ग सकृती संभाव्यते, भूलोके तु विद्यत इत्या अमजदाकण्ठमसौ सुधासु श्चर्यम् । 'महीमहेन्द्रमह.' इति पाटे महीन्द्रवालयन्महम्नेजो यस्येति संवुद्धिः। 'सरणिः पद्धतिः पद्या' इत्यमरः । पद्या, 'पद. प्रियं प्रियाया वचनं निपीय । मसिन्दृश्यम्' इति यत् ॥ द्विपन्मुखेपि स्वदते स्तुतियां - ब्रवीति ते किं किमियं न जाने तन्मि(न्म)टता नेष्टमुखे त्वमेया ॥५१॥ संदेहदोलामवलम्ब्य संचित् । अमजदिति ॥ असौ नलः प्रियायाः प्रिय मपुर सानुराग कस्यापि धन्यस्य गृहातिथिस्त्व- च स्वीयस्तुनिरूपं वचनं निपीय सादरमाकण्यं आफण्ड कण्यावधि, मलीकसंभावनयाथवालम् ॥४८॥ 'आमजम्' इति पाठे मजापर्यन्तं, सुधास्वन्तेष्वमञ्जत् । सर्वा मीणानन्दमयोभूदित्यर्थः । स्वस्तुनिश्रुत्या कथमानन्दो युक्त इस ब्रवीतीति ॥ इयं मे संवित् चेतना संदेहलक्षणां दोलामवल. आह-या स्तुतिः द्विपन्मुरोऽपि विद्यमाना सती स्वदते रोचने म्व्याधिरुह्य किं किं ब्रवीतीति न जाने । कि नल एवं अन्यो तस्या. स्तुते. मि (म)ष्टता मधुरता इष्टमुसे तु पुनरमेया (न) वा । मामेवोद्दिश्यागत., अन्यं वेत्याद्यनेकप्रकारः संशयो भवति । अपरिमिता न भवति, अपि तु भवत्येव । वैरिसमाश्रयेणान्यदर । सत्यं किमिति न निश्चिनोमीत्यर्थः । अथवा पूर्वापरितोपे । अली- भवति, स्तुतिस्तु रुच्यैव भवति सा स्वप्रियाश्रया रुच्यतरा कथ में कसंभावनया मामुहिश्यागतोति, नलोसीति च मृपासंभावन- भवतीत्याशय. । आमनं, 'अनश्च' इनि टच ।। यालं सा न कार्यो । यत.-त्वं अन्य एव कस्यापि धन्यस्य लो- कोत्तरभागधेयस्य गृहेतिथिर्भ विप्यसि प्रायेण नतु मम । एताह- पौरस्त्यशैलं जनतोपनीतां ग्भागधेयाभावादिति भाव. । 'कस्यासि' इति पाटे गृहातिथिरसि गृहन्यथा पतिरयपूजाम् । वदेत्यर्थः ॥ तथातिथेयीमथ संग्रतीच्छ- प्राप्तव तावत्तव रूपसृष्टिं प्रियार्पितामासनमाससाद ॥ ५२ ॥ निपीय दृष्टिनुपः फलं मे । पौरस्त्येति ॥ अथ अब पनि. सूर्यः जनतया जनसमूहेनो- अपि श्रुती नामृतमाद्रियेतां तयोः प्रसादीकुरुपे गिरं चेत् ॥ ४९ ॥ सादर विलोक्य तावत्प्रथमतः जनुपो जन्मनः फलं साफल्य प्रा- वयस्यासनं सख्यासनमाससाद भेजे । स्वस्थ भूत्वा किमपि वदिप्यसि तद्यमृतपानजन्यं सु. ढनि डी ॥ पन । सर्वस्यापि प्रश्नस्योत्तरं प्रयच्छेति भावं.॥ 14 ...न्य पमोलेला.' इति साहित्यविद्याधरी । २ 'अनार्यान्तरन्यासोलकार.शत साहित्यविद्याधरी । 'कैनुत्येन वा योतिर । साहित्यविद्याधरी । ४ 'अत्रातिशयोक्तिरलकार.' इति जनहेतुत्वादापयायहेतुक कायलिमिति सकर' इति जीवातु । पर। ३ 'अत्र छेकानुप्रासोपमालकार' इति साहित्यविद्याधरी । ।

·अष्टमः सर्गः। १७७ - ----- अयोधि त.यमनोभवाभ्यां विरम्यतां भूतवती सपर्या तामेव भैमीमवलम्ब्य भूमिम् । निविश्यतामासनमुज्झितं किम् । आह स यत्र सरचापमन्त- या दूतता नः फलिना विधेया श्छिन्नं भुवौ तजयभङ्गवार्ताम् ॥ ५३ ॥ सैवातिथेयी पृथुरुद्भवित्री ॥५६॥ अयोधीति ॥ तर्यमनोभवान्यां तस्य नलस धैर्यकामाभ्यां विरम्यतामिति ॥ हे भेमि, त्वया विरम्यतां निापारतया कर्तृभ्यां तां भैमीमेव भूमि स्थानमवलम्ब्याश्रित्य भैमीमेव वि- स्यीयताम् । यत-सपर्या पूजा भूतवती जाता । निविश्यतामु- पयं कृत्वा च परस्परमयोधि युद्धमकारि । भैमीविषयं धैर्य कर्तृ' भैमीविषयमदनजिगीपया युद्धं चकार, मदनः धैर्यजिगीपयेत्य- तिथिदर्शने एतत्कर्तव्यमिति कृतमित्याशयाह-या नोऽलाकं पविश्यताम् । दूतदर्शनमात्रेणासनं किमित्युज्झितं त्यक्तम् । अ- थेः । यत्र भैमीलक्षणायां युद्धभूमावन्तमध्ये ठितं भूरूपं काम- दूतता फलिना फलवती विधेया करणीया सैव पृथुमहती आ. चापं कर्तृ तयोधैर्यकामयोर्यथाक्रमं जयत्व भङ्गय पराजयत्व च तिथेयी अतिधिपूजा उत् उच्चस्तरां भवित्री भविष्यति । आसना- वातां कथामाह ल प्रवीति ल । भैमीरूपायां सङ्ग्रामभूमौ प-। दिपरित्यागस्तूपचार एव । स न कार्य , किं तु यदर्थमागतोलि तित भैमीव्ररूपं कामचापं हितं धैर्यस विजयं, कामस्य पराजय तत्सफलयर्थ । 'फलिता' इत्यपि पाठः । फलिनेति 'फलबाँ- कथयति लेति भाव. । यत्स धनुर्भगस्तत्व पराजयोऽन्यस्य च भ्यामिनन्' अस्त्यर्थे ॥ जय इति लोकप्रतिद्धिः । भैम्मानुत्पन्नमपि कामं धैर्येण नाजी- गणदिनि भावः । भ्रवोरसंलग्नत्वं सामुद्रिकोक्तं लक्षणम् ॥ कल्याणि कल्यानि तवाङ्गकानि अथ सराज्ञामवधीर्य धैर्या- कचित्तमां चित्तमनाविलं ते । दूचे स तद्वागुपवीणितोऽपि । अलं विलम्वेन गिरं मदीया- विवेकधाराशतधौतमन्तः माकर्णयाकर्णतटायताक्षि ॥ ५७ ॥ सतां न कामः कलुपीकरोति ॥ ५४॥ कल्याणीति ॥ हे कल्यागि सोभनल्ये, तर अनहानि को. अधेति ॥ अथ तत्वा भैम्या वायूपया वीणया उपयोणितो- मलान्यगानि कल्यानि समानि नीरोगाने कचित्तमाम् । अति. युपगीतोऽपि स नरो धैर्यात्लराज्ञामवधीर्य ऊचे । वीणयोपगा- शयेन नीरोगाणि कि कधयेत्यर्थः । ते चित्तं अनाविल कानुन पने हि कामाधीनव युक्त । धैर्यात्तच जातमित्यर्थः । धैर्याधिक्या- रहित कचित्तमा विद्यने । रिलम्भनालम् । एतागने कुशलप्र. कामो व्यरहितो ननु सर्वथा शान्त इति ज्ञातव्यम् । अन्यथा मोस्तु, अन्यबटमयुगम् । मनमाविरोधात् । प्रनमेगाह- रमभन्नः स्यात् । अर्थान्तरन्यासमाह-कामो विवेकधारया वि- हे आकर्णतटायताक्षि आनन भनि, स मदीया वय. चारप्रवाहेण शतवार धौतमुवीकृत सतामन्त. मानसं न माणा गिरनाकर । 'निरामय कस.' इयमरः । कवित्तमा, फलुपीपरोनि । तलादुचितमेतदित्यर्थः । अवधीति पूर्ववत् ॥ 'कित्तिव्यय-' इन्लान । हरित्पतीनां सदसः प्रतीहि लोकत्रयेण चतुर्माननि साधारग्वेन दूपं करोनि- त्वदीयमेवातिथिमागतं माम् । कौमारमारभ्य गगा गुणानां वहन्तमन्तप्रेरणादरेण हरन्ति ते दिक्षु प्रताधिपत्लान् । प्राणानिव साप्रभुवाचिकानि ॥ ५५ ॥ तुराधिराज सलिलाधिरं च हरिदिति ॥ हे नैनि, वं मां हरितां दिशां पतय तेषा हुतारानं चाननन्दनं च ।। ५८ ।। दिपालना सदस सभात आगत स्वीपमेवातिपि प्रतीहि जानीहि । विनूत मान्-स्वप्रनवो दिक्पालापानिन्द्रामीना नारनिति । हैन, नारनार याने पाधिमानि स देशवपनानि तुरणा आदरेण प्राणानिर अन्त ह- गुजाना मना मन्दोदो कारत' दरे वहन्न भारतम् । जह पदयं देवईत. झोपेत १८ । देवेन्द्रररोन्न । वर-नरनि. भात , पसामिनि तर तत् । परमादरेणे. परम ३ ननन्, र सून म बनेन दूनपनों पति ॥ । कार स्टर-मारकर . - 1 र'. ताहारा। ... सासारा। .

·पनीतामर्पितामलक्षणां पूजां गृहनतीकुर्वन् यथा पुरोनरी रस्त्यं शैलमुदयाचलमासादयनि, तथा प्रियापिता भैम्या पिता मानियेयीमतिथिपु साची पूजां संप्रतीच्दनम्बीकुर्यन् स नड. जया अपवमान उरतान् । चयदि चीया गिर तयोः शुन्योः प्रमा-श्वात्-'इनि त्यक् । आनिथेयीम्, माध्वयं 'पथ्यतिथि-'इन १'त्र चंद्रयानुप्रामल्पकापनिरलकार:'दनि माहित्यविधामा समसार दि साहित्यविद्यापरी । ३ मित्रानो. दवालपप्रतिसदनात्यांपत्यकारः नम्ब मायभूतन्य मान- १७६ नैषधीयचरिते नान्यदित्यर्थ. । अतिसरूपो नलः, तस्यानुविम्बस्त्वमित्यर्थः । न- इत्थं मधूत्थं रसमुद्गिरन्ती लसदृशोऽसीति भावः॥ इयत्कृतं केन महीजगत्या- तदोष्ठवन्धूकधनुर्विसृष्टा । कर्णात्समनाशुगपञ्चवाणी महो महीयः सुकृतं जनेन । वाणीमिपेणास मनो विवेश ॥ ५० ॥ पादौ यमुद्दिश्य तवापि पद्या- रजासु पद्मस्रजमारभेते ॥४७॥ इत्थमिति ॥ प्रसूनाशुगः कामः, तस्य पञ्चवाणी वाणीमिय कणाकणं प्रविश्यास्य नलस्य मनो विवेश । किंभूता-इयं इयदिति ॥ केन जनेन महीजगत्यां भूलोके इयदनिर्वचनीयं वक्तिप्रकारेणातिस्त्रादुत्वान्मधूत्थं माक्षिकोद्भवममृतोद्भवं वा रस महीयोऽतितरां महत्सुकृतं कृतम् । अहो आश्चर्यम् । तवापि स- मुनिरन्ती प्रकटयन्ती पुष्परमं च क्षरन्ती । तथा–तन्या गोष्ट म्राजोऽतिसुकुमारस्यापि पादौ चरणौ यमुद्दिश्य पद्यारज.सु मार्गर- लक्षणं वन्धूकं तल्लक्षणं कामधनुन्तेन विसृष्टा युगपन्मुक्काना का ज.सु पद्मस्रज लक्षणभूतकमलमालामारभेते आरचयतः । भूलोके मवाणानां युगपदन्तःप्रवेशे यथा कामव्यया भवति, तथा तदा कः पुण्यवानेवंविधो गमुहिश्य कार्यार्थ त्वमपि चरणचारी गच्छसि, समाकर्णनमात्रेण तस्या भूदिनि भावः । कणात्, ल्यब्लोपे पचनी तं कथयेति भावः । सर्गसकृती संभाव्यते, भूलोके तु विद्यत इत्या अमजदाकण्ठमसौ सुधासु श्चर्यम् । 'महीमहेन्द्रमह.' इति पाटे महीन्द्रवन्नलवन्महस्तेजो यस्येति संवुद्धिः । 'सरणिः पद्धतिः पद्या' इत्यमरः । पद्या, 'पद- प्रियं प्रियाया वचनं निपीय । मसिन्दश्यम्' इति यत् ॥ द्विपन्मुखेपि स्वदते स्तुतियां ब्रवीति ते कि किमियं न जाने तन्मि(न्म)टता नेष्टमुखे त्वमेया ॥५१॥ संदेहदोलामवलम्व्य संवित् । अमजदिति ॥ असौ नलः प्रियायाः प्रियं मयुर मानुरा कस्यापि धन्यस्य गृहातिथिस्त्व- च स्वीयस्तुतिरूपं वचनं निपीय सादरमाकण्यं आकण्ठ कण्टावधि मलीकसंभावनयाथवालम् ॥४८॥ 'आमजम्' इति पाटे मजापर्यन्तं, सुधाखमृतेष्वमज्ञत् । सर्वा झीणानन्दमयोभूदित्यर्थः । स्वस्तुतिश्रुत्या कथमानन्दो युक्त इन्त प्रवीतीति ॥ इयं मे संवित् चेतना संदेहलक्षणां दोलामवल. आह-या स्तुनिः द्विपन्मुखेऽपि विद्यमाना सती खदते रोचने म्याधिरुह्य किं किं ब्रवीतीति न जाने । किं नल एव त्वं, अन्यो तस्याः स्तुते. मि (मृ)टता मधुरता इष्टमुसे तु पुनरमेया (२) वा । मामेवोदृिश्यागतः, अन्यं वेत्याद्यनेकप्रकार. संशयो भवति । अपरिमिता न भवति, अपि तु भवत्येव । वैरिसमाश्रयेणान्यवरुप सत्यं किमिति न निश्चिनोमीत्यर्थः । अथवा पूर्वापरितोपे । अली- भवति, स्तुतिस्तु रुच्यैव भवति सा स्वप्रियाश्रया रुच्यनरा कथन कसंभावनया मामुहिश्यागतोति, नलोसीति च मृपासंभावन- भवतीत्याशयः । आमजं, 'अनश्च' इनि टच् ॥ यालं सा न कायां । यत.-वं अन्य एव कस्यापि धन्यस्य लो- कोत्तरभागधेयस्य गृहनिधिर्भविष्यामि प्रायेण नतु मम । एताह- पौरस्त्यशैलं जनतोपनीतां ग्नागधेयाभावादिनि भाव. । 'कस्यासि' इनि पाटे गृहातिथिरसि गृह्णन्यथाह्नःपतिरयंपूजाम् । पदेत्यधः तथातिथेयीमथ संग्रतीच्छ- प्राप्तव तावत्तव रूपसृष्टिं प्रियार्पितामासनमाससाद ॥ ५२ ॥ निपीय दृष्टिर्जनुपः फलं मे। पौरस्त्येति ॥ अथ अह्न पनिः सूर्य. जनतया जनममूहेनो- अपि श्रुती नामृतमाद्रियेतां तयोः प्रसादीकुरुपे गिरं चेत् ॥ ४९ ॥ सादर दिसोर तावप्रथमत. जनुपो जन्मनः फलं साफल्यं प्रा. वयस्यामनं मख्यामनमामसाद भेजे । स्वस्थ वापर श्रुती अपि कमावपि अमृतं नाहियेताम्, अपि तु ते बखामयाब इत्यर्थ । पारस्त्यम्, भवार्थ दविजात द्वारेमलो भूवा किनापि बदिपनि वानुनपानजन्यं मु-दनि दी ।। बननोनविश्वगन्यर्थः । मर्वन्यापि प्रभन्योत्तरं प्रयच्छेनि नावः ॥ * रिन्यनेन्द्र कारा.' नि साहित्यविद्याधरी । प्रातिरन्यामो कार.' इति साहित्यविद्याधग । नुन मदत्यवेदाचा । 'वाने नकार. इन ननुवादक काल मत मकर.' ति तु । ३ भानुमासोपनासार: ति माहित्यविधाधरी। स्वस्य दूतत्याहन्यामर । - -- गी।

·अष्टमः सर्गः। १७७ या . । अयोधि तद्धैर्यमनोभवाभ्यां विरम्यतां भूतवती सपर्या तामेव भैमीमवलम्ब्य भूमिम् । निविश्यतामासनमुज्झितं किम् । आह स यत्र सरचापमन्त- दूतता नः फलिना विधेया श्छिन्नं भुवौ तजयभङ्गवार्ताम् ॥ ५३॥ सैवातिथेयी पृथुरुद्भवित्री ॥५६॥ अयोधीति ॥ तद्धैर्यमनोभवाभ्यां तय नलत्य धैर्यकामाभ्यां विरम्यतामिति ॥ हे भमि, त्वया विरम्यतां निर्व्यापारतया कर्तृभ्यां तां भैमीमेव भूमि त्वानमवलम्व्याप्रित्य भैमीमेव बि- स्थीयताम् । यत.-सपर्या पूजा भूतवती जाता । निविश्यतामु- परं कृत्वा च परस्परमयोधि युद्धमकारि । भैमीविपयं धैर्य कर्तृ पविश्यताम् । दूतदर्शनमात्रेणासन किमित्युज्झितं त्वतन् । अ- भैमीविपयमदनजिगीपया युद्धं चकार, मदनश्च धैर्यजिगीपयेत्य- तिथिदर्शने एतत्कर्तच्चमिनि कृतमित्याशवाह या नोऽलाकं यः। यत्र भैमीलक्षणायां युद्धभूमावन्तर्मध्ये छिन्नं भ्रूरूपं काम- 'दूतता फलिना फलवती विधेया करणीया सैव पृथुमहती आ- चापं कर्तृ तयोधैर्यकामयोर्यथाक्रमं जयल भगत पराजयस च निथेयी अतिधिपूजा उत् उच्चैतरां भवित्री भविष्यति । आसना. वातां कथामाह ल ब्रवीति ल । भैमील्पायां सघामभूमौ प- दिपरित्यागस्तूपचार एव । स न कार्य , कि तु यदर्थमागतोलि तितं भैमीभ्ररूपं कामचापं छिन्न धैर्यत्व विजयं, कामस पराजय तत्सफलयेयं । 'फलिता' इत्यपि पाठः । फलिनेति ‘फलबहाँ- कथयति लेति भावः । यस्य धनुर्भङ्गस्तत्व पराजयोऽन्यत्स च भ्यामिनन्' अन्त्यर्थे ॥ जय इति लोकप्रसिद्धिः । भैन्यामुत्पन्नमपि कामं धैर्येण नाजी-। गणदिति भावः । श्रवोरसंलगत्वं सामुद्रिकोक्तं लक्षणम् ॥ कल्याणि कल्यानि तवाङ्गकानि अथ सराज्ञामवधीर्य धैर्या- कचित्तमां चित्तमनाविलं ते । दूचे स तद्वागुपवीणितोऽपि । अलं विलम्बेन गिरं मदीया- विवेकधाराशतधौतमन्तः माकर्णयाकर्णतटायताक्षि ॥ ५७ ॥ सतां न कामः कलुपीकरोति ॥ ५४॥ कल्याणीति ॥ हे कल्याणि शोभनरूपे, तर अकानि को. अथेति ।। अथ तस्सा भैम्या वापया वीणया उपवीणितो. मलान्यनानि कल्यानि समर्थानि नोरोगागि कचित्तमाम् । अनि अपगीतोऽपि स नो धैर्यात्लराज्ञामवीर्य ऊचे । वीणयोपगा- शयेन नीरोगाणि किं कथयेत्ययः । ते चित्त अनागिल कानुन. यने हि कामाधीनत्व युक्त । धैर्यात्तत्र जातमित्यर्थः । धैर्याधिक्या- रहित कचित्तमा विद्यते। बिलनालम् । एनागनेर कुशलप्र. कामो व्यवहितो ननु सर्वथा शान्त इति ज्ञातव्यम् । अन्यथा भोस्लु, अन्यन्नननन् । मनमाविरोधार । प्रकुनमेगह- रसनन स्यात् । अर्थान्तरन्यासमाह-यामो विवेकधारया वि. हे आकर्णतटायनाक्षि आमपनपने भनि, प मदीया पक्ष्य. चारप्रया हेण दातवार धौतमुवलीकृत सतामन्त. मानस न माणा गिरनाकर्षच। निरामय कल्य' इसनर.। कवितमाम, क्लुपीकरोनि । तलादुचितमेतदित्यर्थः । अवधीयति पूर्ववत् ॥ कित्तिव्यय-' इत्यान । हरित्पतीनां सदसः प्रतीहि लोकत्रयेण चतुर्मानारी सधारभेन इस करोति- त्वदीयमेवातिथिमागतं माम् । कौमारमारभ्य गला गुणानां वहन्तमन्तगुरुणादरेण हरन्ति ते' दिनु ताधिपत्वान् । प्राणानिव स्वामभुवाचिकानि ।। ५५ ।। सुराधिराज सलिलापिच हरिदिति ॥ हे नैमि, व मा हरिता दिशा पतय. तेपा हुतारानं चार्यननन्दनं च ।। ५८ ।। दिश्रारानां सदस. सभात आगतं स्वदीयमेवातिय प्रवाह जानीहि । किनूल माम्-स्वप्रनको विकरालालेपामिन्दाना बौनारनिति !! है, नरनारत परत पाधिमानि सदावचनानि गुरगा आदरण मानिस अन्तः ह. गगन गन केन्दो : ना. दये यहन्न पारयन्तम् । अह पदय सपन प्राप्ति (बद । ददन्दनन । नर-मुनिराजनन्दन । बुर आगत , सापरिनि मलोतर लन् । गुरादरले. परन तरन्नन् , . मकर सदन लोन पनो दति ॥ र स्टार- - । .. । । ." + १ ·- गन्ता स कामः खलु कामवसाम् ।।२।। त्रिनेति ॥ त्रिनेन एवं त्रिनेत्रमानं तेन नेत्ररमोहन कास्न्येऽवधारणे' इत्यमरः। वेद, 'विदो लटो वा' इति मन । गेच वायानं तेन कृतादचिताद्यलीकादमियाद्वाग्रपादरियावतो. पिकस्यति ॥ स प्रभु. समर्थ इन्द्रः पिकस कोकिलस का १ 'त्वयि सियतेऽद्य' इन सुखावबोधामाहित्यविद्याधरीसमतनन्दने बनेऽपि न नन्दति आनन्दं न ग्रामोति। नन्दपदीत Malin' इति समर। इति जीवातु. । ३ 'मत्रासबन्यत्र कस्सिमनसादृश्येन भाना दाशाइनमान्द्रान्तिमानदारद १ 'अत्र महोतिरूपतुल्ययोगितालकार.' दनि साहित्यविद्यारी। १७८ नेपवीयचरिते चरचिरं शैशवयौवनीय- न केवलमिन्द्रमैन, कि तु सुमन शरम्य कामयारियो द्वैराज्यभाजि त्वयि खेदमेति । गुणोपि मौणि चारे धनुपि परां द्वितीयां कोटिनटनिमारुडा। तेषां रुचश्चौरतरेण चित्तं त्वयौवनमारभ्येन्द्र पराभनिनु कामेन चापे मनारागीय तदामभृति कामेनेन्द्रः पीयन इति भावः ।। पञ्चेषुणा लुण्ठितधैर्य वित्तम् ॥ ५९ ॥ प्राची प्रयाते विरहादयं ते चरदिति ॥ शैशवं यौवनं (च) तसंवन्धि शिवयौव- नीयं द्वराज्यं भजते तस्यां चय.संधी वर्तमानायां वयि चिर तापाच रूपाच शशाङ्कशाही । चरत् तव शैशवमारभ्य चञ्चलसमासक्तं सत् तेषां चित्तं पदं दु: परापराधनिंदधाति मानी खमेति प्राप्नोति । किंभूतं चित्तम्-प.पुणा कामंन लुण्ठित रुपारुणं लोचनवृन्दमिन्द्रः ।। ६२॥ धैर्यमेव चित्तं यस्य । किंभूतेन कामेन-अनिपीडितत्वादुच शरीरकान्तेः चौरतरेण । विरहातुरस्यानकान्तिहीना भवनि । प्राचीमिति ॥ अयमिन्द्रः परापरापैश्चन्द्रापराबैलांचन त्वय्यासक्तत्वाद्धर्यापगमात्त्वद्विरहपीडाया असदत्वम् । अन्योपि नेत्रसमूह रुपा क्रोपेन अरुगं रकं प्राची प्रयाते उदिनमात्रे ना राज्यद्वयमध्ये सीमायां चरति, स धनुर्वरेण केनचिदपहृतधनो निधानि निक्षिपनि । किंभूत. ते विरहादेतोः नापा उतार दुःखं प्रामोति । द्वैराज्य इति टचि भावे प्यन् ।। नकन्यात्, रूपाच रक्तवर्नुलसरूपत्याच हेतो. भानायव दान शही कृनचन्द्राक्षः सन् । न्वरूपाचन्द्र कार्यकारिखाच नमा तपामिदानी किल केवलं सा रकचन्द्र एवायमिनि बुआ चन्द्रापराधमरणास्वदिशि बदना हृदि त्वदाशा विलसत्यजस्रम् । सूर्य क्रोधरनरीक्षणः पश्यनीत्यर्थः । अन्यापरानान्याला आशास्तु नासाद्य तनूरुदारा: इत्याश्चयं च । चन्द्रस्वद्विरहात्तं पीढयतीति भावः । 'विर पूर्वादयः पूर्ववदात्मदाराः ॥ ६० ॥ दधत्ते' इनि च पाठः । ते विरहं दधदिनीन्द्रविशेपणन् ।। त्रिनेत्रमात्रेण रूपा कृतं य- तेपामिति ॥ किल निश्चये । इदानीं त्वत्तारुण्यदशासमये सा स्वदाशा त्वत्प्राप्तितृष्णा तेपां हृदि केवलं निश्चितं अजतं तदेव योद्यापि न संवृणोति । सर्वदा विलसति स्फुरति । उदारा महतीः सुन्दरीश्च तनू. दारी न वेद रुटेऽद्य सहस्रनेत्रे राण्यासाद्य कृत्वा आत्मदाराः स्वीयाः स्त्रियः पूर्वादय आशा दिशस्तु पुनः पूर्ववन्न स्फुरन्ति । प्राच्यादीनां शरीरमपि विद्यते त्वय्येवासक्तत्वात्सुन्दरीरपि दिशो यथा पूर्व पालितवन्तः, तथे- दानी नेति, एकया त्वदाशया भूयस्योऽप्याशा. परित्यक्ता इति हरेणैव रुपा क्रोधेन कृन्या यत् अशरीरत्वल्पं दुख इल, च भावः । अन्योऽपि नवीनायां कस्यांचिदनुरक्त. सन् जीर्णश- कामस्तदेव अत्य(नोत्सं दुःखमद्यापि पुतावाइनपान्तं रीरां प्रथमां खस्त्रियं त्यजेति ॥ संवृणोति निश्चित निलरति, स कामोऽद्य ईश्वरादधिके नेत्रमाः सामान्यतः सर्वेषां दूत्यं कृत्वेदानी मुख्यत्वात्पूर्वमिन्द्रं ससहिते सहस्रनेत्रे महेन्द्रे रप्टे क्रुद्ध सनि कतनां कामरत्या स्तौति- दशां गन्ता गमिष्यतीत्यहं न वेद न जाने । नेत्रत्रयसहितेन हो। अनेन साधं तव यौवनेन भससात्कृतः सहस्रनेत्रसहितेनेन्द्रेण कीदृशीमवत्यां नेप्यत इबई न जाने इत्यर्थः । कामन्तमनितरां पीडयतीनि भावः । मात्र कोटिं परामच्छिदुरोऽध्यरोहत् । प्रेमापि तन्त्रि त्वयि वासवस्य इदानी विभावानुभावव्यमिचारिमावानाह- गुणोपि चापे सुमनःशरस्य ॥ ६१॥ पिकस्य वामात्रकृताद्वयलीका- अनेनेति ॥ हे मैमि, त्वयि विपये अच्छिदुरोऽतिदृढ. असी न स प्रभुनन्दति नन्दनेऽपि । मा निर्मर्यादो वासवस प्रेमानुरागोप्यनेन प्रत्यक्षदृश्येन तव यौवनेन साध सह परां कोटि परमां काष्टामध्यरोहयाप । यथा बालस चूडाशशिनोऽपराधा- तव यौवनमत्युकां प्राप्तं, तथा त्वय्यनुरागोऽपीत्यर्थः । यदान- नाराधनं शीलति शूलिनोपि ॥ ६४ ॥ भृति तव यौवनप्रादुर्भावबदामनृनि त्वयीन्द्रानुराग इत्यर्थ.। पाठः। २ 'अन्योतिरस्कार' इति साहित्यविद्याधरी । 'भत्र पञ्चेषु. तेपा यपित्त तन्' इति रूपफन् । तहेतुत्वाल्वेदन्य वारयाहे- - तियोपिला.' ति साहित्यविद्याधरी । जीवातुः । ३ भत्रोमेक्षालंकारः' रनि साहित्यविद्याधरी।

·अष्टमः सर्गः। १७९ , नन्दनं तलिन्यदनन्दनं तदाश्चमित्यर्थः । अन्योऽपि प्रभुर्वाना धृताधृतेस्तस्य भवद्वियोगा- कृताद्विप्रियानिष्टुरभापगादेतोनन्दने पुत्रेऽपि न नन्दति । तथा दन्यान्यशय्यारचनाय लूनैः। वालपैककलस चूडाशशिनः शिरश्चन्द्रलापराधात्तत्कृतालीडना- देतोः शुलिनोऽपि लेवनीयस हरसाप्याराधनं लेवां न शीलति अप्यन्यदारियहराः प्रवालै- न करोति । पूर्व प्रत्यहमीश्वरसेवा गच्छति, इदानीं तु स्वद्धि- जाता दरिद्रास्तरवोऽमराणाम् ॥ ६७॥ रहान्द्रपीडाभपात्तत्लेवा परित्यजेत्यर्थः । अन्योपि तेजस्वी त्ववै. धृतेति ॥ अमराणां देवानां तरबो मन्दारादयोऽन्येषां दारि- रिपुरत्कारिणः शत्रपाणेरपि तेवां न करोति । त्वद्विरहाचन्द्रक-'यहरा दारिद्यनाशका अपि प्रवालै पल्लवैदरिद्रा जाताः । किभूतैः लाकोकिलालापावतितरां तलालह्यो जाताविति भाव । शीलति, 'प्रवाल.-भवद्वियोगात्वविरहादेतोः पृता अरतिरधैय येन 'शील सनाधौ' इति स्वादिः । दुःखदैन्यादयो व्यभिचारिभावा. तलेन्द्रलातितप्तस अन्यान्याः प्रतिक्षणं नूतनाः शय्यालासा खपभूयोः॥ रचनाय निर्माणाय लूनरवचितैः । पछवरहिता जाता इत्यर्थः । तमोमयीकृत्य दिशः परागैः अन्येषां नन्दनवृक्षागां का कथा, येऽकल्पितसापि दाने सम- धोते स्वत्वामिनः शय्यार्थ पल्लवदानेऽप्यसना जाता इत्ययः । सरेपवः शक्रदृशां दिशन्ति । अन्यदारियहरत्यापि दारिद्यनाश्चर्यकारीत्ययः । त्वद्विरहेणात्यन्तं कुहूगिरश्चनुपुटं द्विजस पीड्यत इति भावः । अन्यान्य इति वीप्सायां द्वित्वे पूर्वपदल न प्रथमैकवचनान्तत्वम् ॥ राकारजन्यामपि सत्यवाचम् ॥ ६५ ॥ रवैर्गुणास्फालभवैः सरस तम इति ॥ लरेपवः पुप्परूपत्वासरानैः कृत्वा दिशस्तनो- खर्णायकौँ बधिरावभूताम् । नयीकृत्यान्धकारबहुलाः कृत्वा शकत्व दृशां नेत्राणां कुहूरिति स्वभावत एव गीर्यस कुहूगिरो दिवस कोकिलस चनपुटं गुरोः शृणोतु सरमोहनिद्रा- राकारजन्यानपि पूर्णिमारावावपि सत्यां वाग्यसैतादृशं विशन्ति प्रबोधदक्षाणि किमक्षराणि ॥ ६८॥ कथयन्ति । पूर्णचन्द्रां पूर्णिमानपि नष्टचन्द्रा कुहूरनावात्लेयमिति रवैरिति ॥ त्वयकर्णाबिन्द्रको लरत्व गुणास्फालभवैनो- क्यपपिकचजुपुटनिन्दं प्रति सत्यवचनं जातमित्यर्थः । त्वद्विरहा- दिन्द्रो नदनान्धो जात इति भावः भन्योऽपि ब्राह्मण कम- वीकालनसंभूत स्वैर्धनुष्टंकारैः कृत्वा बधिरावभूतान् । एवं: प्यन्धं प्रति पूर्णिमाननावासां वदति. लोपि नूतत्वात्तद्वारमन्नं सति त इन्द्रो गुरोव्हत्सतेः लरनोहनिद्रा कामजन्य लक्षणा, प्रति सत्यां कथयनि । पूणे राका निशाकरे' इत्यानरः । 'कुहूः अज्ञानलक्षणा वा निद्रा तत्साः सकाशाद्यः प्रबोधो जागरणं लात्कोकिलालापनप्टेन्दुकलयोरपि' इति विश्वः । पुटशब्दः पाल तत्र दक्षानि सनानि काननोहहराग्यक्षराण्युपदेशवचनानि दोऽपि । वाचाशन्दष्टायन्तोऽपि वा ।। वधिरत्वात्, नदनपीडितलाश किं कथं ऋणोनु । किं उपायमों, आक्षेप वा । त्वांध इति, पूर्वपदात्संज्ञानानग.' इति मन्वन् । शरैः अन्नस्तुदतः लरख अनलतापपशमाय तस लतुं न कि नाशनिना करोति । कदर्यमाना मुहुरामृणालम् । अभेद्यमस्साहह वर्म न सा- मधोमधौ नाकनदीनलिन्यो दनङ्गता चेगिरिशप्रसादः॥६६॥ वरं वहन्तां शिशिरेऽनुरागम् ॥ ६९ ॥ शरैरिति ॥ त इन्द्रः प्रसूनः पुष्परूपैः शरैलदतः पौडयतः अनहेति ॥ नानदीनालन्यः खगंदीनदिन्यः सात्रुभूने. लाल ल क्षानं लतिविपयं कर्तुं अनिना वनेग किं न पि शिशिर ऋतावनुराग प्रीति वहन्तां धारयन्तान् । एतदरन्, करोति, अपितु नारदेदेव । अहह खेदे । यदि अल कानल नतु वतन्ते । जिभूता नालन्य. यवन्तसंन्द्रस अनन्नापम• निरास हरल प्रसादोऽनङ्गताल्पनभयं वन अयं का दानाय ज्ञानवनितनंतापशान्तये नौनधी वमन्नेवनन्त पुमादा. न लात् । हरेजान्गताल्लो निमहोऽप्यनुनह एव जतो पवन्तु रन्य सिनिमाप्य नहुवारंवारं उदयनानाः पीड्यनानाः । लाटनास्यत्वानंग नारयितुं न सस्यत इत्यर्थः । कान्त-'शिशिरतो हेनेन पुतनावं नदरति मूलभूतं नगालं वगम्यते । पाराधति, पथा मारणाहों भरतीति भावः । सरल अभी-इनन्त दल मनबरसान्दयं सगारानामप्युन्नुलनात् डा. गर्य-'इले पले पदी। नरेनुसत्यनंनवादात्यन्ति दिनारामनवाहित भारः । रमन्ने सनदा भरनीत नाव. । परन्दा सरितारादर । १.समोर साहनियापरी । जा. दीपरान्सफर रेमीपत। ३ बन्दरमा रतुननर ... ' रिपोरो' तालनिसायने । पर.'?मल्दार्ग । ३ वटापर - विराटेसारलविमारी। देसायनिवारी।

·-- नोरथेन भी प्राप्स्याम इति स्वीयेनानिलाणेच कृचा बना मुखमनायासेन गमितोऽतिवाहितः। किंभूनन-नार एव अपातल्यक्तः पायेयो मार्गशवलरूप. मुधोपलोगोऽनुदार- योगो यस्तः । त्वयि निविष्टचिचत्वाक्षुधा तृपा व नान्द व एवं मार्गशम्बटममृतमपि त्यन्न, ततोऽप्यधिमा तव प्रात्यासि भवतीं त्वामेवामोघवत्रं सफलमलमवाप्य मदान्धतया गान्ध- इति पाटे उपनोग. साफल्यमपास्तं यः। पायेयं, साघय सम प्रिया इति ॥ तैः सुरेषु सारैः श्रेष्टरिन्द्रादिनिरधुना इन भूमिः पादानामर्पणं तदेवानुग्रहः कृपा तल नः त्यान किरवं । श्रुतिर्वाता तेपां नानुपां देवानां ध्रुवी कर्णावयासी- पवनानरपसानो गानकारननावाचदनानिशोच्युत्मालेवनाने 'मत्र देशानुप्राचलरमनिरोधालंकारः' इनि साहित्यविद्याधरी लगनिन उपेन। अपातपायंचनुधोपनोगेरचा नुस्तेजना साहित्यविद्याभरी। 'देवी' पति पाठ, साहित्यविद्याधरी जनतः । १८२ नापीपचारले यत्प्रत्युन वन्मृदुवाइवल्ली- प्राान । किना-गुहारयामवरमग मागेरयांगना- स्मृतिम गुम्फति दर्विनीना। गोनिया हा मनांगना नाना नी । मांवर बुबा- गीतर इनिभाः ।। ततो विधत्तेऽधिकमेव ताप तेन श्रिता शैत्यगुणा मृणाली ॥ ८२ ॥ समं सपनीभादम्पतीक्ष्णः सदारनागापकिमनन्तिः। यदिति ॥ शैत्यमेव गुणो यस्याः सा तेन वगगेन शरीरोपरि त्रिता निक्षिप्ता मृणाली ययसाचन्मृदुबाहुनही तम्याः पनि। अनजागीयानलनापाय- सनं सरणपरम्परां गुम्फति करोति सारयात् । ततन्तसाहुपरी- रख प्रतसे हरितां मतिः ॥८६॥ त्येन पूर्वापेक्षयाप्यधिकं तापं विधत्ते करोनि । अत पर दुबिनीता मममिति ॥ अप मरसानांप्रगानन्नर हाँग्ता देश दुष्टा । संतापशान्त्ययं धितस्य शीतल स्यापिफमतापकारियमंत्र मगति सानिनिरिमादिनि रोपा दारा नियन्ने नामार वैपरीत्यम् । सादृश्यात्वदाहुवलयाः सारकस्यान्मृणाली तमनितरा नाममा गतिः नियमिनानिलः मन यह प्रस्में तापयतीति भावः। भन्योऽपि दुर्मिनीतो यदर्थमाधीयते तदिर प्रति नामापायुभि --मातीमोन मातोडेर छमेव करोति ॥ दुगेन नीशरयुग । भूिदय-नाशीयमेवानडोकेन्द्र न्यस्तं ततस्तेन मृणालदण्ड- निननापरलेन दुस्तांगभून परशायं प्रस्थितान्सरताना खण्डं बभासे हृदि तापभाजि । तापनी िगानासानायनो मुका पनि भार. । अन्योशी मान्य तचित्तमनर्मदनस्य वाणैः पान्य. मह प्रत्लान करोनि । चरमायुनिः सामिन्यनेनाउन सूचितम् ॥ कृतं शतच्छिद्रमिव क्षणेन ।। ८३॥ अपालपाथेयमुघोपयोग- न्यस्तमिति ॥ सकलमृणाली यततापं करोति ततः सम्ल. मृणालीत्यागानन्तर तापमाजि हृदि तेन न्यस्तं मृणालदण्डसण्ड स्त्वयुम्बिनेर स्वमनोरथेन। तस्य वरुणस चित्ते मग्नर्मदनत्य वाणैः क्षणेन शतच्छिद्र बहुरन्ध्र क्षुधं च निवापयता ठपंच कृतमिव वमासे शुशुभे। भग्नं मृणालं स्वतएव शतच्छिद्रं न. स्वादीयसाऽध्या गमितः मुखं तैः ॥८७॥ वति तस्य शतच्छिद्रवमन्यथोक्षितम् । कामबाणेन्नमृदय जन- अपास्तेति ॥ तैरिन्द्रादिमित्वम्चिना वसंगन्धिना सन- रीकृतमिति भावः॥ इति त्रिलोकीतिलकेषु तेषु मागः मनोभुवो विक्रमकामचारः । सातिवादुना। अत एव-धुरं तृपं च निवांपयता रानवता : अमोवमत्रं भवतीमवाप्य मदान्धतानगलचापलस्य ॥ ८४ ॥ इतीति ॥ त्रिलोक्याखिलकेप्वलंकारभूतेविन्द्रादिपु विपये भुवं प्रत्यागमने मनोलक्षणेन रथेन भुवमागताः । त्वेन अनर्गलमुच्छृद्धलं चापलं यस्य मनोमुव. कामस इनि तिथि-' इनि ठन् ॥ पूर्वोत्तप्रकारेण विक्रम. कामचारः स्वेच्छाचार । वर्तत इति दोपः। निया मनोभूशरदावदाहे कामेन त्वनिमित्तमिन्द्रादयोऽतितरां पीट्यन्ते। मदान्यतेत्यनेन कामस्य द्विरदत्वं सूचितम् । अवाप्य स्थितत्येनि योजनीयम् ॥ देवीस्त्वदर्थेन निमजयन्द्रिः। सारोत्यधारेत्र सुधारसस्य मुरेषु सारैः क्रियतेऽधुना वैः स्वयंवरः यो भविता तवेति । पादार्पणानुग्रहभूरियं भूः ॥ ८८॥ संतर्पयन्ती हृदयानि तेपां श्रुतिः श्रुती नाकजुपामयासीत् ॥ ८५ ॥ सारेति ॥ है दमयन्ति, तव स्वयंवरः श्वो भाविनि दिवस ? 'अत्रानुपानमहोत्त्यटकारो' इति साहित्यविद्यापरी । चरटकार' इनि जीवातुः। |' इति साहित्यविद्याधरी। ३ 'अत्र छेकानुप्रास-पाठः साहित्यविद्याधरीसन्न. ! दति साहित्यविद्याधरी। सुपरनो' २ त्वचम्विनैव खननोरयन खाना - ३ 'अत्राविधनोतिरकार' ·अष्टमः सर्गः। . १८३ . किंभूतैः-प्रियाः स्वविय इन्द्रागीप्रमुखा देवीत्त्वदर्थेन त्वत्कार- पथि गच्छन्बालकादिरिदमुदकमिति प्रतारणं सहते, न तु द्विवा- गेन मनोभूशराः कामबाणात एव दावो वनवाहिस्तजनितदाहे गि दिनानि । तथा कटाक्षोऽपि । असान्वृणीप्वेति भावः। निमजयङ्गिः । कामपीडिताः कुर्वद्भिरित्यर्थः । इदानी भूमौ अवधौ यावच्छन्दः । वासराणि, अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ वर्तन्त इत्यर्थः । तेपामबागमनाद्देवीनां निरहसंतापः ॥ निजे सृजासासु भुजे भजन्त्या- अलंकृतासन्नमहीविभाग- वादित्यवर्गे परिवेपवेषम् । रयं जनस्तरमरैर्भवत्याम् । प्रसीद निर्वापय तापमङ्गै- अवापितो जगमलेखलक्ष्मी रनङ्गलीलालहरीतुषारैः ॥ ९२॥ निक्षिप्य संदेशमयाक्षराणि ॥ ८९॥ निज इति ॥ हे भैमि, त्वं निजे स्वीये भुजे आदित्यवर्ग अलमिति ॥ तैरमरैः भवत्यां त्वद्विपयेऽनं मल्लक्षणो जनः । अदित्यपत्यसमूहेऽलातु परिवेपल वेटनस वेपनाकारं भजन्त्यौ संदेशनयाक्षराणि निक्षिप्य जङ्गनलेखलक्ष्मी चलत्पत्रिकाशोभाम- राज कुरु । अङ्कपाली देहीति भावः। आदित्ये च परिवेपः परि- वापित. प्रापितः । किभूतैः-अलंकृत आसतो महविभागो धियुक्तः । तथा-अनइलीलैव लहर्यताभिल्लुपारैः शीतल थैः । समीपत्सितस्तैत्वां प्रार्थयितुनहं प्रेपित इत्यर्थः । भवत्यै' कृत्वालाकं तापं कामज्वर निर्वापय शमय । प्रसीद प्रसना भव । लकामत्वदङ्गसंपर्कादला कामज्वरः शान्ति प्रयायतीति इति वा पाठः॥ भावः । शीतलेन तापशान्तियुक्ता । 'चावैङ्गि निर्वापय' इति एकैकमेते परिरभ्य पीन- वा पाठः । अनुग्रहोऽलासु यदि त्वदीरत्तदेहि देहि द्रुतनक- स्तनोपपीडं त्वयि संदिशन्ति । पालीम्' इति (पूर्वार्ध)पाठः कचित् । स स्पष्टार्थः । भुजा- शब्द आवन्तोऽपि । 'परिवेपो रखेः पार्धमण्डले वेपने तया' त्वं मूर्च्छतां नः सरभिल्लशल्यै- इत्वजयपाले. ॥ मुदे विशल्यौषधिवल्लिरेधि ॥ ९० ॥ दयस्व किं घातयसि त्वमसा- एकैकमिति ॥ हे भनि, एते देवा एकैकं पृथक्पृथक् पीन- ननङ्गचण्डालशरैरदृश्यैः। तनयोल्पपीज्य संक्षिप्य तद्यथा (भवति) तथा, त्वत्पीनस्त- भिन्ना वरं तीक्ष्णकटाक्षवाणैः नान्यामानाननुपपीड्य वा [ परिरभ्य गादमालिङ्गय ] त्वपि इति संदिदान्ति । इति किम्-हे भनि, त्वं लरनिल्लशल्यैः प्रेमस्तव प्रेमरसात्पवित्रैः ॥ ९३॥ कामलक्षणपापधिक्नाराचैः कृत्वा मूर्द्धतां नोऽलाकं नुदे दयस्वेति ॥ हे भैमि, दयत्व वं दयां कुरु । अराक- प्रीतये शल्योद्धरणान्मू पहाराय विशल्यानानी ओपधिवलिः 'लिक्लनैः अनङ्ग एवं चण्डालतल चरैः प्रयोज्यैः प्रयोजिका एधि भव । त्वां विनालाकं काममूळ न शान्यतीत्यलान्वृणी- त्वं अलाकि रिनिनि घातयसि, अपिर त्वया न कार्यम् । पति भावः । एक्सन् , वीप्लायां दिः । तनोपपीडन् , 'सप्तन्यां अन्योऽपि स्ववैरिणं चण्डालेनाहगनारयति । तहिं कि कार. चोपपीडरुधकर्ष.' इति पमुलि 'तृतीयाप्रनृतीन्वन्यतरलान् इति नित्यत आह-वयं प्रेनरसायीनिरूपाइसात्पवित्र. पूर्व प्रध. तमाल. । एधि 'मसोरेदावन्यालोपश्च' इत्येत्वम् ॥ तव तीक्षाकटाक्षलक्षगगनर्मिता विदीनाः सन्तो यत् प्रेमः त्वत्कान्तिमलाभिरयं पिपास- निपानहे प्राचात्ययानः तत् मनाम्बरनिएन । चण्डालगाग- न्मनोरधावासनयैकयैव । (प्रयोज्य करणारेक्षया तर परिस्टाक्षरगंगमरनं श्रेष्ठनिलयः। स्टारलानाधासर । पेति भारः । रमादुद- निजः कटाक्षः खलु विप्रलभ्यः कापवित्रत्वं युकन् । मेना, प्रदियो मरगनाचिनो लगुन. कियन्ति यावद्गण वासराणि ॥ ९१ ॥ नबहुवचनने ॥ त्वदिति ॥ पलान्ति वत्सौन्दर्य पिपासपातुमिच्छन् अयं त्वदर्थिनः सन्तु परस्सहताः निजः तीयः कटाक्ष एकदा नुरपया भैनीमान्तिमवश्यं पयं ग्राणास्तु नस्त्वचरणप्रसादः । पापयामह रत्येपंरूपया मनोरथाश्वासनया मनोराज्यजन्दपा- विरासे केतवनतिनं च. सासनपैव सान्यनेन का क्रियन्ति बालरानि पारिवादिन- पर्यन्त विपत्न्दोश्लानि. प्रतारणीदः सतु निजितं ना क्स। दन्तधरः पञ्चशरःप्रमाणम् ।। ९४ ॥ १ अगरिरर'साहिलरिधारी। मत. कर.' मदीदारगे । २ कर.' साहिलदियाधरी । ३६ रनर':: न. आरजुगन्य मुलापातारला. तुसारोपा! • wi मदीदा पायरीमदः । ..किरी र, दो वातुल तरं. : सन्द औरट ... .. पारनाक । सर.' हो तारिवारिकापरी । २८ दिनु ६ नुसापोभाल । रमेशन। - -- .

·सुखमनायासेन गमितोऽतिवाहितः। किंभूतेन-सादी | एव अपास्तस्त्यक्तः पाथेयो मार्गशम्बलरूपः सुधोपयोगोऽमुता योगो यस्तः । त्वयि निविष्टचित्तत्वाक्षुधा तृपा च नाभूत, | एव मार्गशम्बलममृतमपि त्यक्तं, ततोऽप्यधिका तव माझ्याशेत्यर्थ इतीति । त्रिलोज्यालिलकेप्वलंकारभूतेविन्द्रादिपु विषये भुवं प्रत्यागमने मनोलक्षणेन रथेन भुवमागताः । 'सुधोपमोन प्रिया इति ॥ तैः सुरेषु सारै. श्रेष्टैरिन्द्रादिनिरधुना हो। भूमिः पादानामपंणं तदेवानुग्रहः कृपा तस्य भूः स्थान नि नयटकार' इति जीवातु.। २ सयभिनेर ममनोरन मान पावलोपामारदनि साहित्यविद्यापरीनगनतन । जातपाययनुयायोगैरला मुगलपनमा 'साहित्यनिधापरी। सी' न पाठ. साहित्यत्रधारी १८२ नैपधीयचरिते यत्प्रत्युत वन्मृदुबाहुवल्ली- प्रापत् । किंभूता-सुधारसस्यामृतरसस्य सारोत्थधारेव श्रेष्ठभा- -स्मृतिस्रज गुम्फति दुर्विनीता। गोत्थितप्रवाह इव संतपंयन्ती तानेव हर्पयन्ती। स्वयंवरं श्रुत्वा. तीव हृष्टा इति भावः ॥ ततो विधत्तेऽधिकमेव ताप तेन श्रिता शैत्यगुणा मृणाली ॥ ८२ ॥ समं सपत्नीभवदुःखतीक्ष्णैः खदारनासापथिकैमरुद्भिः। यदिति ॥ शैत्यमेव गुणो यस्याः सा तेन वरुणेन शरीरोपरि अनङ्गशौर्यानलतापदुःस्थै- निता निक्षिप्ता मृणाली यद्यसात्वन्मूदुबाहुवल्ली तस्याः स्मृति- सनं सरणपरम्परां गुम्फति करोति सादृश्यात् । ततस्तस्माद्वैपरी रथ प्रतस्थे हरितां मरुद्भिः॥८६॥ त्येन पूर्वापेक्षयाप्यधिकं तापं विधत्ते करोति । अत एव दुर्विनीता सममिति ॥ अथ स्वयंवरवार्ताश्रवणानन्तरं हरितां दिशा दुष्टा । संतापशान्त्यर्थं श्रितस्य शीतलस्याधिकसंतापकारित्वमेव मरुद्धि. स्वामिभिरिन्द्रादिभिः स्वेषां दाराः स्त्रियस्तेषां नासार वैपरीत्यम् । सादृश्यात्वद्वाहुवल्लयाः स्मारकत्वान्मृणाली तमतितरां कि सिकामार्गस्थैर्मरुद्भिः निश्वसितानिलैः समं सह प्रतस्ये तापयतीति भावः । अन्योऽपि दुर्विनीतो यदर्थमाश्रीयते तद्विरु- प्रस्थितम्। किंभूतैर्नासावायुभिः -सपतीभवेन सपनीहेतुकेन द्वमेव करोति ॥ दुःखेन तीक्ष्णैरत्युप्ण । किंभूतैर्देवैः-अनङ्गशौर्यमेवानलोऽग्नित- न्यस्तं ततस्तेन मृणालदण्ड- जनितस्तापस्तेन दु.स्थैर्जर्जरीभूतैः । त्वद्वरणार्थ प्रस्थितान्खपतीना खण्डं वभासे हृदि तापभाजि । तत्पनीभिदुःखान्नासावायवो मुक्ता इति भावः । अन्योऽपि पान्यः तचित्तमनर्मदनस्य वाणैः पान्थैः सह प्रस्थानं करोति । चण्डवायुभिः सार्धमित्यनेनाश सूचितम् ॥ कृतं शतच्छिद्रमिव क्षणेन ॥ ८३॥ अपास्तपाथेयसुधोपयोगै- न्यस्तमिति ॥ सकलमृणाली यतस्तापं करोति ततः सकल- स्त्वञ्चुम्विनैव स्वमनोरथेन । मृणालीत्यागानन्तरं तापभाजि हृदि तेन न्यस्तं मृणालदण्डखण्ड तस्य वरुणस्य चित्ते मग्नर्मदनस्य वाणैः क्षणेन शतच्छिद्र बहुरन्ध्र क्षुधं च निर्वापयता तृपंच कृतमिव वभासे शुशुभे। भग्नं मृणाल स्वतएव शतच्छिदं भ स्वादीयसाऽध्या गमितः सुखं तैः ॥ ८७ पति तस्य शतच्चिद्वमन्यथोटोक्षितम् । कामबाणैस्तद्धदय जर्ज- रीकृतमिति भावः॥ अपास्तेति ॥ तैरिन्द्रादिभिस्त्वञ्चुम्बिना त्वत्संबन्धिना रस नोरथेन भैमी प्राप्स्याम इति स्वीयेनाभिलाषेणैव कृत्वा इति त्रिलोकीतिलकेषु तेषु मार्गः मनोभुवो विक्रमकामचारः । सातिस्वादुना। अत एव-क्षुधं तृपं च निर्वापयता शमयता। अमोघमस्त्रं भवतीमवाप्य मदान्धतानगलचापलस्य ॥ ८४ ॥ भवता त्वामेवामोघशस्त्रं सफलमत्रमवाप्य मदान्धतया गर्वान्ध- इति पाठे उपभोगः साफल्यमपास्तं यः । पाथेयं, साधर्ष पर खेन अनर्गलमुच्छ्हल चापलं यस मनोभुव. कामस्य इति तिथि-' इति ढन् ॥ पूर्वोक्तप्रकारेण विक्रमः कामचार. स्वेच्छाचार.। वर्तत इति शेपः। निया मनोभूशरदावदाहे कामेन त्वनिनित्तनिन्द्रादयोऽतितरां पीड्यन्ते । मदान्धतेत्यनेन कमल द्विरदत्वं सूचितन् । अवाप्य स्थितस्येनि योजनीयम् ॥ देवीस्त्वदर्थेन निमज्जयन्द्रिः। सारोत्यधारेव मुधारसस सुरेषु सारैः क्रियतेऽधुना तैः खवरः श्वो भविता तवेति । पादार्पणानुग्रहभूरियं भूः ॥ ८८॥ संतपयन्ती हृदयानि तेपां श्रुतिः श्रुनी नाकजुपामयासीत् ।। ८५॥ सारति दे दनान्ति, तर सरबरः श्री नाविनि दिवसे १ 'भवानुमानस होत्यलकारो' इति साहित्यविधारी ! भनिन अनिता नेपा नापा देवाना श्रुती गांवयासी पवनामरपन्थानयो. कार्यकारणभावात्तदशलक्षारिशोगयु पापन . माद्रिविद्यारी। ३ मा कानुमान कट. साहित्यविद्यापरीननतः । -साइजविवारी। *4 1 ३ 'नयारियर.' क .

·अष्टनः सर्गः। १८३ कित..प्रियाः स्वतिय इन्द्राप्रमुखा देवीस्त्वदर्थन स्वकारः पथि गच्छन्वालमादिरिदमुदकनिति प्रतारणं सहते, न तु द्विवा- पेन मनोभूराराः ज्ञानदानात एवं दावो वनवाहितजनितदाहे नि दिनानि । तथा कटाक्षोऽपि । अलान्वृणीष्वेति भाव.] निमजपतिः । ज्ञानपीडिताः कुझिारेलयः । इदानीं भूमौ अवधौ यावच्छन्दः । वासरानि, अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ वतन्त इलः। तेपाननागनाईचीनां रिरहताः ॥ निजे सृजामासु भुजे भजन्त्या- अलंकृतासन्नमहीविभाग- वादित्यवर्ग परिवेषवेपम् । रयं जनतैरमरैर्भवत्याम् । प्रसीद निर्वापय तापमङ्गै- अवापितो जङ्गमलेखलक्ष्मी रनङ्गलीलालहरीतुपारः॥ ९२ ॥ निक्षिप्य संदेशभयाक्षराणि ॥ ८९॥ निज इति ॥ हे भनि, वं निजे स्वीये भुजे आदित्यवर्ने अलमिति ॥ तैरनरैः भवत्यां त्वद्विपयेऽयं नलागो जनः अदित्वपलसनूहेलासु परिवेपत्य वेष्टनत्य वेपमाकारं भजन्यौ संदेशनपाक्षराने निक्षेप्य जानलेखलनों चलत्पनिकाशोनाम- हज कुरु । अपाली देहीति भावः। आदित्ये च परिवेप परि- वापितः प्रापितः । किन्तः अस्त आसतो नहीविभागो धियुक्तः । तथा-अनालीलेब लहयंताभितुपारैः शीतल । सनीपलितल्लां प्रायचितुनहं प्रेपित इत्यर्थः । भवस' बालाकं तापं कानवरं निवोपय शमय । प्रतीद प्रसन्ना भर । सामवदनसंपकांदला कानबरः शान्ति प्रयासतीति इति वा पा॥ 'भावः । शीतलेन तापशान्तियुक्ता । 'चावङ्गि निवांपय' इति एकैकमेते परिरभ्य पीन- वा पाठः । अनुग्रहोऽलातु यदि लदीयन्तदेहि देहि दुतनक- तनोपपीडं त्वयि संदिशन्ति । पालीन इति (पूर्वार्ध)पाठ. कचित् । स सष्टार्थः । भुजा- शब्द नावन्तोऽपि । 'परिवेपो रवेः पार्यमण्डले वेष्टने तया' वं मुर्छतां नः लरभिडशल्यै- इत्यजयपालः॥ मुंदै विशल्यौषधिवल्लिरेघि ॥९०॥ दयख किं घातयसि त्वमसा- एकैमिति ।। हे भैनि. एते देवा एकै पृथय पीन- ननङ्गचण्डालशरैरदृश्यैः। तनोत्पीड्य संक्षिप्य व्दमा (भवात) तपा. लसीनत-' भिन्ना वरं तीक्ष्णकटाक्षवाणैः नान्मानानान्दपपीड्य वा [परिरन्य गादनालिय] बपि इति संदेशान्त । इति चिन्हे भैनि, वं लरामहशत्यः' प्रेमस्तव प्रेमरसात्पवित्रः ॥ ९३ ॥ कानमन्तापकिनाराः कुल्ला मूर्खतां नोग्ला दे दयखेति ॥ है नैनि, दयत्व वं दयां कुरु । अदृश्यैराक- प्रीतये पल्लोदमान्दारहाराय विशल्यानानी ओपधिवलिः लिलः भनङ्ग एव चण्डालतल चरैः प्ररोः प्रयोविका एधि भर । लां बिनाला काननुजन सान्यताललान्वनी-लं जलाकि जिनिति घातपनि, अपित्वे बना न कार्यन् । रगति भावः। एकर, वीप्लाय दिः । वनोपपीडन्, 'ससन्यां अन्योऽपि ववैरियं चण्डालेनादृश्यनारयति । तर्हि किं काय. चोपडपर्वः' इतन्मुलि तृतीयामवीन्दन्दरलान् इति नित्यत आह-वयं प्रेनरसायोतिरूपाइसात्पवित्रैः पुगं. पूतच. सनातः । एपि तोरेदारन्याललोपत्र' इलेवन् । तर तीक्षाकटाक्षलक्षवानर्मिना विडीनाः सन्तो यत् प्रेनः लत्कान्तिमलाभिरयं पिपास- त्रियानहे प्रानांत्ययानः तत् ननावरनिन् । चण्डालगाग- न्मनोरथाधासनयंकयैव । '(प्रपोचकनरनापेक्षया तब पचित्रपटाक्षलक्षवांगीर भेष्टनिल्यः। कटारलानाशासन । वृतीवेति भावः । रसादुद- निजः कटाक्षः खलु विमलभ्यः जापवित्रत्वं युकन् । प्रेमः, प्रवादियो नरमवाचिनो लडुत्त- कियन्ति यावद्भप वासरापि ॥ ९१ ॥ नबहुवचननं । त्वदिति बान्ति लौन्दवं विपासनानुनिच्चन अपं त्वदर्थिनः सन्तु परस्सहताः निजः लोपः च्या ज्या नुरपपा भैनोज्ञान्तिनावश्यं वर्ष मापास्तु नस्त्वचरणप्रसादः । पापसानह इलेवरूपा मनोरमासालनया मनोराञ्चजन्दया- विशइसे कैतवनतितं चे. शासनव सान्त्वनैव सा शियन्ति दातराचि पाम्पिदिन- परन्नं वितन्योलानिःप्रतारयः खनुलावतं मन पर। दन्तश्चरः पञ्चशरःप्रमाणम् ॥ ९४ ॥ १ मारकर साहिलविदारी। २.व. १ नमकरः'दो सहयरियारी । २ . कर लेता हेलपारी! प्रान् । ४' दुल नजरेसमोर नः प्राइजहाच मुखारपात हेलर- मुसारगेगा: मन..... दाधरजनजः । स्वरे कर चाकुन्द सर: सरन । मला.'तारेवदिवारी। मनरेटरी । .:. को सुपारपाल सोपान इन्दरमा । - ·भूलोके प्रति प्रीति यासि प्राप्नोपि तर्हि वयं भुवो भूलोकस्य सूचितम् । वयं त्वदीयास्त्वदपराधकारिणः सुवर्णस वहिमाल स्वरादेशं स्वर्गसंज्ञामाचरामः कुर्मः। यत्र वयं स एव स्वर्गः। दण्डं कुर्म इत्यर्थः। अस्माकं सुवर्णन प्रयोजनं नातीयानिमायः। वङ्-' इति नदीसंज्ञानिपेधात् 'अम्बार्य-' इति हत्वानाकर 'प्रभवत्रु' इत्यत्र संबुद्धिहस्वो 'विमानना सुत्रु कुत.' इत्यादिनहार विप्रयोगदर्शनाज्ज्ञातव्यः समाधानान्तर च ग्रन्थान्तराज्ज्ञातचन् । सरः स्वमृतसरसीप्वपि निमजनेन न शान्तः। किं पुनः अपामरः १ 'अत्रातिशयोक्यलकार' इति साहित्यविद्याधरी। २ म निजामार' इति साहिन्यविद्याधरी । + 'नव प्रमादाय नते तु', च्छेकानुप्रानालकारः' इति साहित्यविद्यापरी । 'ल नमनाता १८४ नैषधीयचरिते त्वदर्थिन इति ॥ परस्सहस्रा बहवस्वदर्थिनस्त्वदमिलापुकाः तव प्रसादाय प्रीतिफलहे प्रसन्नत्वाय नमस्कारकरणवशादुपनते सन्तु, नोऽस्माकं प्राणास्तु पुनस्त्वचरणयोः प्रसादः । त्वच-नने नोऽस्माकं मौलौ शिरसि त्वत्पदपहनाभ्यां वरणाघातवशा रणौ चेत्प्रसन्नौ भवतस्ताँव न. प्राणनं, नान्यथेत्यर्थः । इदं कैतव- स्वचरणकमलाभ्यां तु पूजास्तु । कमलपूजापेक्षया खञ्चरगकनक- नर्तितमलीकभापितमिति चेत् विशङ्कसे मन्यसे तन्तिश्चरोऽन्त- योरुत्कृष्टत्वात्साऽस्मकं सुखायालं, न कमलपूजा । त्वचरणावा. वर्ती पञ्चशरः काम. प्रमाणमत्र साक्षी । त्वन्निमित्तमस्माकं कि- तेन वयं यथा सुखिनो भवामः तथा कुर्विति भावः ॥ यती पीडा भवतीति काम एव त्वया पृच्छयताम् । वयं चेन्मि- स्वर्वितीर्णः करवाम वाम- थ्याभापिण इत्यर्थः । कामोऽन्तर्वर्तित्वात्सवं वेत्ति । कूटमाझ्यं करोतीत्यर्थः । अतो वयमेवानुग्राह्या नान्य इति भावः । परस्स- नेत्रे भवत्या किमुपासनासु। हसाः परश्शता इति वत् ॥ अङ्ग त्वदङ्गानि निपीतपीत- अस्माकमध्यासितमेतदन्त- दर्याणि पाणिः खलु याचते नः ॥ ९८ ॥ स्तावद्भवत्या हृदयं चिराय । स्वर्णैरिति ॥ हे वामनेत्रे, सुन्दरनेत्रे, भवत्या त्वया उरान बहिस्त्वयालंक्रियतामिदानी- नासु पूजासु वितीणरपितैः स्वर्णपुप्पैः किं करवाम । तानि बहून्य मुरो मुरं विद्विपतः श्रियेव ॥ ९५॥ स्माकं विद्यन्ते तैः किमपि प्रयोजन नाति । तहि किन हे का प्रिये, खलु यसात् नः असा पाणिः निपीत. पीताना सुबा अस्माकमिति ॥ हे भैमि, भवत्या अस्साकमेतदयमन्तः दीनां पदार्थानां दपों गर्यो यस्तानि त्वदनानि याचते । यै. सुब आन्तरदेशे तावत् पुन. चिरायाध्यासितमधिष्ठितम् । चिरकालं दि जितं तदमिलापिणः पुरुपत्य सुवर्णेन प्रीतिः कथं सादित्ययं । चित्तमध्ये तासीत्यर्थः । परमिदानीं तद् उरः त्वया वहिर्देशेऽ. प्यलंक्रियताम् । आलिङ्ग्यतामित्यर्थ । कया कस्येव-श्रिया मुर वयं कलादा इव दुर्विदग्धं विद्विपतो विष्णोरिव । 'द्विप. शतुर्वा' इति मुरमिति द्वितीया.॥ त्वद्गौरिमस्पर्धि दहेम हेम। दयोदयश्चेतसि चेत्तवाभू- प्रसूननाराचशरासनेन दलंकुरु द्यां विफलो विलम्बः । सहैकवंशप्रभवभु बच ॥ ९९॥ भुवः स्वरादेशमथाचरामो वयमिति ॥ हे प्रसूननाराचः कामतत्य शरासनेन धनुषा सह भूमौ धृति यासि यदि स्वभूमौ ॥९६ ॥ एक(सिन् ) वंशे वेणौ, कुले च प्रभवो ययोः इदृशे ब्रुवौ पत्ता तत्संबुद्धिः । प्रायेणैकवंशोत्पन्नस्तुल्यो भवति । वय कलादा इन दयोदय इति ॥ तव चेतसि असाकमुपरि दयाया उदय- स्वर्णकारा इव तव गौरिणा सह स्पर्धि त्वरित्वमान्या श्वेदभूदुदभूत् तर्हि त्वं यां स्वर्गमलंकुरु । विलम्बो विफल । भिलापि अतएव उत्तमस्पर्धया दुर्विदग्धं दुविनीत व पि न कर्तव्य इत्यर्थः । अथ यदि त्वस्य भूमावुत्पत्तिस्थाने भूमौ हेम सुवर्ण देहमानौ प्रक्षिपामः । बभ्रुत्वादन्यबर्णत्व नुवर्गस लयतां नयामो भूमौ रतिश्चेत्तव जन्मभूमी' इति च पाठ ॥ धिनोति नासाञ्जलजेन पूजा त्वयान्वहं तन्वि वितन्यमाना। तव प्रसादोपनते तु मौलौ सुधासरःसु त्वदनङ्गताप: पूजास्तु नस्त्वत्पदपङ्कजाभ्याम् ॥ ९७ ।। शान्तो न नः किं पुनरप्सरःसु । घिनोतीति ॥ हे तन्वि, त्वया अन्वहं प्रत्यहं जलजेन वित- निर्वाति तु त्वन्ममताक्षरेण न्यमाना क्रियमाणा पूजा अलान धिनोति न प्रीणयति । किंतु सूनाशुगेपोमधुसीकरण ॥ १०॥ सुधेति ॥ नोऽसाकं त्वन्निमित्तोऽनङ्गतापः कामन्चर मुग १'अनातिशयोतिरलकार' इति साहित्यविद्याधरी । २-अलाफमसान्मदनापमृत्योराणाय पीयूपरसायनानि । सुदकसरसीपु, अथ च रम्भादिदेवाननासु न शान्तः। सुधारसादप्यधिकं प्रगच्छ प्रनीद वैदर्भि निजाधर न.' ॥ पनि (१०४) रोगोपि चिन्न नात्याक् पठिन उपलभ्यते । 3 - । । तहका इति जीयानुन्धपाट । : पठित्वा व मन' इत्याकारकेशावरणति व्याख्यातु युकन् ।

·अष्टमः सर्गः। १८५ । त्वमधिकेति भावः । तहिं कथं शाम्यतीत्याशझ्याह-सूनाशुगः प्रिय इति ॥ नोऽसाकं वचनमलाकमेव प्रपालजावह कामस्वस्थ इधुः पुप्पं तस्य मधुसीकररूपेण तव ममतारूपेणाक्षरेण कि न, अपितु लजावहमेव । इति किम्-हे प्रिये, स्वमसत्स- इन्द्रादयो मदीया इति स्वस स्वामित्वम्, इन्द्रादीनां च स्वीयत्वं काशादमरभावमविनाशत्वं वणीप्वेति । येन करणेन वयं त्वत्पा- सूचयता तु पुननिर्वाति । अमृतरसत्यापेक्षया ममताक्षररूपल दपमे (द्वितीयाद्विवचनम) शरणं प्रविश्य तल्लक्षणमेव रक्षितार मधुसीकरस्याधिक्यादित्यर्थः । यो बहुभिर्न शान्तः, स एकेन प्राप्य स्वयं आत्मनैव जिजीविषामः जीवितुमिच्छामः । स्वयं शान्त इति चित्रम् । असान्वृणीप्वेति भावः ॥ तीर्णो हि परास्तारयति न त्वतीर्णः । त्वचरणसेवया जीवताम- खण्डः किमु त्वद्गिर एव खण्ड: साकं तुभ्यममरत्व दातुं का शक्तिः । अत एव पूर्वोक्त वचनं किं शर्करा तत्पथशर्करैव । लजावहमेवेत्यर्थः । अत एव तयोपकर्तुमसमर्थानसान् दयां विधाय वृणीषेति भावः ॥ कृशाङ्गि तद्भङ्गिरसोत्थकच्छ- तृणं न दिक्षु प्रथितं तदिक्षुः ॥१०१ ॥ नासाकमसान्मदनापमृत्यो- खण्ड इति ॥ है शाति, त्वद्भिरत्वद्वाण्याः खण्ड एव लेश खाणाय पीयूपरसायनानि । एव खण्डः शर्करारसविशेषः किमु । त्वद्वाणीशकलवाच्यत्वादेव प्रसीद तसादधिकं निजं तु तल खपडत्वं नाम माधुयं च । जातमित्युत्प्रेक्षा । तस्या वाण्याः प्रयच्छ पातुं रदनच्छदं नः ॥ १०४॥ पन्धा गमनमार्गः तलित शर्करा कर्पराशरूपैव शर्कराज्य इक्षु- विकारः किम् । कर्परांशनामसान्याच्छर्करेति नाम जातं माधुर्य च । तजनिताद्वा अपमृत्योः सकाशादसाकं ब्राणाय न भवन्ति, नेति ॥ यसात्पीयूपरूपाणि रसायनानि असान्मदनलक्षणात्, पधि शर्करा भवन्ति । तत्या वाण्या भगिर्यक्रोक्त्यादिरचना तसाप्रसीद असाकमुपरि प्रसन्ना भव । त्वमधिकममृतरसायने- तजनितः शृङ्गारादिरसत्तलात्, अथ च तल्लक्षणादुदकात् उत्थः भ्योप्यतितरां स्वादुम्, अधिकसामयं वा निज स्वीयं रदनच्छ- मुत्थितं यत्कच्छतृणं जलपायप्रदेशतृणं तदेव दिक्षु इक्ष्विति प्रथितं दमोष्ठं तु पुन पातुं नोऽसम्म प्रयच्छ देहि । अनेन मदनापमृत्युः नु । कच्छतृणस च इक्षुरिति संज्ञा । तद्ससंबन्धान्माधुर्य जातं शान्ति प्राप्सनीति भावः । सामान्यमौपध यत्रापमृत्युशान्त्यर्थं न किमित्यर्थः । खण्डादिभ्योऽप्यधिक त्वद्वाणी मधुरतरेति भावः। प्रभवति तत्र तदपेक्षयाऽधिकमौपधं दीयते तेनापमृत्यु- शाम्यति 'शर्करा सण्डविकृतावुपलाकर्परांशयो.' इति विश्वः ॥ तद्वदलाकन् । '-रसोपि नासौ' इति पाठे तलासादित्यर्थः । ददाम किं ते सुधयाऽधरेण अर्धाच्च यत्तदौ । अपमृत्यो , 'भीत्रा-' इत्यपादानत्वम् ॥ वदास्य एव खयमास्यते हि । प्लुष्टः खैश्वापरोपैः सह स हि मकरेणात्मभूः केतुनाऽभू- चेंन्द्रं विजित्य स्वयमेव भावि द्वत्तां नस्त्वत्प्रसादादथमनसिजनमानसो नन्दनःसन्। त्वदाननं तन्मखभागभोजि ॥ १०२॥ भ्रूभ्यां ते तन्वि धन्वी भवतुतव सितजैत्रभल्लास्मितैःस्ता- ददामेति ॥ हे भैमि, वयं ते तुभ्यं किं ददाम । अपितु त्वद्दा- नयोग्य वस्तु किमपि न विद्यत इत्यर्थः । अमृतामरत्वयज्ञभाग दस्तु त्वन्नेत्रचञ्चत्तरशफरयुगाधीनमीनध्वजाङ्कः १०५ मध्ये एकं देयमित्याशझ्याह-अधरेण सुधया ओष्टलक्षणेनामृतेन प्लुट इति ॥ य आत्मभू. काम. स्वैश्वापरोपैर्धनुवाणैर्मकरेण त्वदाल एव स्वयं हि पलादासते स्वीयते । ओप्टेन त्वन्मुखे मीनरूपेण पेतुना रजेनापि मह मुष्टो दग्धोभून.म कामः, सुधीभूयैव स्वीयते यत इति वा । यतश्च त्वदाननं चन्द्र विधु वि- अधान-तरन् । इदानीमिनि यावत् । त्वत्प्रसादात् नोऽलाकं जित्य स्वयमेव तत्स चन्दल नखभागभोजि यज्ञभागमाहि भारि मानसो मनासंबन्धी नन्दनो हर्षक , अथ च मानस पुत्र सन् भविष्यति । तत्तदपि न देयमित्यर्थः । अमृतयज्ञभागदानद्वारो- मनति जायतेऽसौ ननसिजन्तदाधत्ता धारयतु । तर संगमवशा- पक्तुं न शकुम इत्यर्थः । सुधाचन्द्राभ्यां सकाशावदोष्टमुसनधि- दानन्दक कामोऽसन्ननति पुनर पद्यतान् । अत एष मनमित- फमिति भावः ।। त्वमपि धारयत्वित्यर्थः । हे नन्धि, स कामन्ने अन्या धन्धी नवनु । अमरत्वमपि दानुनशस्यमिलाह- भ्रन्यामिति द्विवचनेन पूर्यापेक्षा चापदर सूचितन् । तर मितः प्रिये वृणीष्वामरभावमल- तेन्तीगध लितः कुवा जेतार एर वा एरभूना नहा नाग- शल्यानि यत्व एवं विधः तादातु । अत्रापि प्रापेक्षयाविक दिति पाकृदुचनं न किं नः। तीक्षावं जैन भनियतपत्र च सुचितन् । तर नेत्र पर त्वत्पादपझे शरणं प्रविश्य चाउचरं अतिशयेन गोननानं चरलनर वा पारयुग तर वयं वयं येन जिजीविपामः ।। १०३ ॥ अर्धानो नीनधनरानो चिन यन्य एपभूनोऽस्तु । पूर्व- १ र सकारविरोधादिपमोर गारः साहित्यविद्याधरी । नेक एव भवोऽभूत्, इदानीं तु दो मीन रजारित पसरयुगर- २ गोरेशनकासको लाहेत्वविद्याधरी, ३ .पजावानुमः देन सचिनन् । त्वया लहरी स्ने सति पाशरिरमामध्य. २ नमोरेशानभासमती साहलविद्याधरी। ३ न.' इसी जीवानुभः मादी नदनः पुनर पन्दने तलादलामापति भार । नमो. पाः। धुन्' जीवातुस पाठ । • पानी उपोन्स्पिर रखे साहित्यविधापरी । पसी' मादयविद्याग । जीपानुपरः २ जनन-रोमाहित्यविशारी। । . -- । - ।

·. । दयोदय इति ॥ तव चेतसि अस्माकमुपरि दयाया उदय- स्वर्णकारा इव तव गौरिम्णा सह स्पर्धि त्वहौरवसाया भूलोके प्रति प्रीतिं यासि प्रातोपि तर्हि वयं भुवो भूलोकस्य सूचितम् । वयं त्वदीयास्त्वदपराधकारिणः सुवर्णस्य वहिरासस खरादेशं स्वर्गसंज्ञामाचरामः कुर्मः । यत्र वयं स एव स्वर्गः। दण्डं कुर्म इत्यर्थः । अस्माकं सुवर्णन प्रयोजनं नातीलानिमार। सर्वेऽप्यागत्य स्वर्गभोगानत्रैव कुर्म इति भावः । 'क्ष्मामेव देवा- 'कलादो रुममकारके' 'वभु स्यात्पिङ्गले त्रिपु' इत्यमरः । 'नेपहु- वङ्-' इति नदीसंज्ञानिपेधात् 'अम्बार्य-' इति हवामावत 'प्रभवश्रु' इत्यत्र संबुद्धिहस्खो 'विमानना सुश्रु कुत.' इत्यादिनहार विप्रयोगदर्शनाज्ज्ञातव्यः समाधानान्तर च ग्रन्थान्तराज्ञातव्य । सरः स्वमृतसरसीप्वपि निमजनेन नशान्तः। किं पुन अपामरा. सुदकसरसीपु, अथ च रम्भादिदेवाङ्गनासु न शान्तः। तदपेक्षा वानुमानोपनालकार ' इति साहित्यविद्याधरी । ४ 'मत्रानुमानसा- कानुप्रासातिशयोज्यलकार' इति साहित्यविद्याधरी । ३ व्यलिजा कारः' इति साहित्यविद्याधरी । ५ 'नव प्रनादाय नते तु' च्छेकानुप्रासालकारः' इति साहित्यविद्याधरी । 'ल ममताक्षरा १८४ नेपधीयचरिते त्वदर्थिन इति ॥ परस्सहसा बहवस्स्वदथिनस्पदमिलापुकाः तव प्रसादाय प्रीतिकलहे प्रमावाग नमस्कारकरणवशादुर सन्तु, नोऽस्माकं प्राणास्तु पुनस्त्वचरणयोः प्रसादः । त्वच-नने नोऽग्माक मौलो शिरसि त्वत्पदपकनाभ्यां चरणापातवश रणौ चेत्प्रसन्नौ भवतस्ताव न. प्राणनं, नान्यथेत्यर्थः । इदं कैतव- त्वचरणकमलाभ्यां तु पूजास्लु । कमलपूनापेक्षया स्वारगमनः नर्तितमलीकभापितमिति चेत् विशासे मन्यसे तयन्तश्चरोऽन्त- योरुकृष्टत्वात्सासर सुसायालं, न कमलपुता । ववरगाव वर्ती पञ्चशरः काम प्रमाणमत्र साक्षी । त्वन्निमित्तमस्माकं कि- तेन वयं यथा मुखिनो भनामः तथा कुविनि भावः ।। यती पीडा भवतीति काम एव त्वया पृच्च्यताम् । वयं न्मि- स्ववितीणः करवाम वाम- ध्याभापिण इत्यर्थः । कामोऽन्तर्वर्तिस्वात्सवं वेत्ति । कूटमाझ्यं करोतीत्यर्थः । अतो वयमेवानुग्राह्या नान्य इति भावः । परस्स- नेत्रे भवत्या किमुपासनासु । हस्राः परश्शता इति वत् ॥ अङ्ग स्वदङ्गानि निपीतपीत- अस्माकमध्यासितमेतदन्त- दर्पाणि पाणिः खलु याचते नः ॥ १८ ॥ स्तावद्भवत्या हृदयं चिराय । खणैरिति ॥ हे वामनेत्रे, सुन्दरनेत्रे, भवन्या त्वया उगम पहिस्त्वयालंक्रियतामिदानी- नासु पूजासु वितीणरर्पितैः स्वर्णपुष्पैः कि करवाम । तानि बहून्य मुरो मुरं विद्विपतः श्रियेव ॥९५॥ स्माकं विद्यन्ते तैः किमपि प्रयोजन नाति । तहि किम्-हेज प्रिये, खलु यसात् नः अस्माकं पाणिः निपीत. पीताना सुवर्ग अस्माकमिति ॥ हे भैमि, भवत्या असाकमेतद्धृदयमन्तः दीनां पदाथांनां दपों गर्यो यैतानि त्वदनानि याचते । य: मुद्र आन्तरदेशे तावत् पुनः चिरायाध्यासितमधिष्टितम् । चिरकालं गादि जितं तदभिलापिणः पुरुषस्य सुवर्णन प्रीतिः कथं स्यादित्यर्थः, चित्तमध्ये धृतासीत्यर्थः । परमिदानीं तद् उरः त्वया बहिर्देशेऽ- प्यलंक्रियताम् । आलिङ्ग्यतामित्यर्थ । कया कस्येव-श्रिया मुरं वयं कलादा इव दुर्विदग्धं विद्विपतो विष्णोरिव । 'द्विपः शतुर्वा' इति मुरमिति द्वितीया ॥ त्वद्गौरिमस्पर्धि दहेम हेम । दयोदयश्चेतसि चेत्तवाभू- प्रसूननाराचशरासनेन दलंकुरु द्यां विफलों विलम्बः । सहैकवंशप्रभवभु च ॥ ९९॥ भुवः स्वरादेशमथाचरामो वयमिति ॥ हे प्रसुननाराचः कामतत्य शरासनेन धनुश सर भूमौ धृति यासि यदि स्वभूमौ ॥९६॥ एक(सिन् ) वंशे वेणी, कुले च प्रभवो ययोः इदो वो बसा तत्संबुद्धिः । प्रायेणैकवंशोत्पन्नस्तुल्यो भवति । वयं कलादा इन न कर्तव्य इत्यर्थः । अथ यदि स्वस्य भूमावुत्पत्तिस्थाने भूमौ हेम सुवर्ण देहमानौ प्रक्षिपामः । वश्रुत्वादन्यवर्णवं सुदर्शन लयतां नयामो भूमौ रतिश्चेत्तव जन्मभूमी' इति च पाठः ॥ धिनोति नासाञ्जलजेन पूजा त्वयान्वहं तन्वि वितन्यमाना। तव प्रसादोपनते तु मौलो सुधासरःसु त्वदनङ्गताप: पूजास्तु नस्त्वत्पदपङ्कजाभ्याम् ॥ ९७ ॥ शान्तो न नः किं पुनरप्सरःसु । धिनोतीति ॥ हे तन्वि, त्वया अन्वहं प्रत्यहं जलजेन वित- निर्वाति तु वन्ममताक्षरेण न्यमाना क्रियमाणा पूजा असान्न धिनोति न प्रीणयति । किंतु सूनाशुगेपोमधुसीकरण ॥ १०० ॥ १'वातिशयोक्तिरलकार' इति साहित्यविद्याधरी । सुधेति ॥ नोऽसाकं त्वनिमित्तोऽनङ्गतापः झामन्चर सु २-'असाकमसान्मदनापमृत्योराणाय पीयूपरसायनानि । सुधारसादप्यधिकं प्रगच्छ प्रसीद वैदर्भि निजाधरं नः ॥ इति (१०४ )ोकोपि कचिन्मूलेऽन्नात्याक् पठिन उपलभ्यते । ३ 'ज १ 'अत्रातिशयोक्यलकार' इति साहित्यविद्याधरी। २ इनि जीवातुन्यपाठः। । पठित्वा ल मम' इत्याफारफेमावरणति व्याख्यातु युक्तन् । - ·अष्टमः सर्गः । १८५ त्यमधिकेति भावः । तहिं कथं शान्यतीत्याशयाह-सूनाशुगः प्रिय इति ॥ नोऽसा वचनमसाफमेव प्रपाकलजायह कामस्तस इषु पुप्पं तत्समधुसीकररूपेण तव ममतारूपेणाक्षरेण किन, अपितु लजावहमेव । इति किम्-हे प्रिये, त्वमसत्स- इन्नादयो मदीया इति स्वस स्वामित्वम्, इन्द्रादीनां च स्वीयत्वं कासादमरभावमविनाशत्व वृणोप्वेति । येन करणेन वयं त्वत्पा- सूचयता तु पुननिर्वाति । अमृतरसत्यापेक्षया ममताक्षररूपत्व दपमे (द्वितीयाद्विवचनम) शरण प्रविश्य तल्लक्षणमेव रक्षितार मधुसीकरस्याधिक्यादित्यर्थः । यो बहुभिर्न शान्तः, स एफेन प्राप्य स्वयं आत्मनैव जिजीविपाम जीवितुमिच्छाम. । स्वयं शान्त इति चित्रम् । भस्लान्वृप्वेति भावः ॥ तीणों हि परांस्तारयति न त्यतीर्ण. । त्वचरणसेवया जीवताम- खण्डः किमु त्वगिर एव खण्ड: साकं तुभ्यममरत्वं दातु स शक्तिः । अत एव पूर्वोक्तं वचनं किं शर्करा तत्पधशर्करैव । लजावहमेवेत्यर्थः । अत एव तवोपर्तुमसमर्थानलान् दयां विधाय वृणीप्पेति भावः ॥ कृशाङ्गि तद्भगिरसोत्थकच्छ- तृणं न दिक्षु प्रथितं तदिक्षुः ॥ १०१॥ नासाकमसान्मदनापमृत्यो- खण्ड इति ॥ हे कशाशि, त्यद्विरत्वद्वाण्याः खण्ड एव लेश त्राणाय पीयूपरसायनानि । एवं खण्ड. शरारसविशेषः किमु । त्वद्वाणीशकलवाच्यत्वादेव प्रसीद तसादधिकं निजं तु तत्य खण्डत्वं नाम माधुयं च । जातमित्युत्प्रेक्षा । तस्या वाण्याः प्रयच्छ पातुं रदनच्छदं नः ॥ १०४॥ पन्था गमनमार्गः तलिज शर्करा कर्परांशरूपैव शर्करात्य इक्षु. विकारः किन् । कर्परांशनामसान्याच्छर्करेति नाम जातं माधुर्व च। नेति ॥ यस्मात्पीयूपरूपाणि रसायनानि असान्मदनलक्षणात्, पधि शर्करा भवन्ति । तत्या वाण्या भगिर्यक्रोक्त्यादिरचना तलाप्रसाद असाकमुपरि प्रसन्ना भव । त्वमधिकममृतरसायने- तजनिताद्वा अपमृत्यो सकाशादसाकं त्राणाय न भवन्ति, तजनितः शृङ्गारादिरसत्तलात्, अथ च तल्लक्षणादुदकात् उत्थ- भ्योप्यतितरां त्वादुम्, अधिकसामध्यं वा निज स्वीयं रदनच्छ- मुत्थितं यत्कच्छतृणं जल्पायप्रदेशतृण तदेव दिक्षु इविति प्रथित दमोष्ठं तु पुन पातुं नोऽलभ्यं प्रयच्छ देहि । अनेन मदनापमृत्यु. नु । कच्छतृणत्व च इक्षुरिति संज्ञा । तद्ससंबन्धान्माधुर्य जात शान्ति प्राप्यतीति भावः । सामान्यमौपधं यत्रापमृत्युशान्त्यर्थ न सिमित्यर्थः । खण्डादिभ्योऽप्यधिकं त्वद्वाणी मधुरतरेति भावः । प्रभवति तत्र तदपेक्षयाऽधिकमौपचं दीयते तेनापमृत्युः शाम्यति 'शर्करा खण्डविकृतावुपलाकर्पराशयो.' इति विश्वः ॥ तद्वदलाकन् । '-रसोपि नासौ' इति पाठे तलासादित्यर्थः । ददाम किं ते सुधयाऽधरेण अर्थाच्च यत्तदौ । अपमृत्यो , 'भीत्रा-' इत्यपादानत्वम् ॥ त्वदाय एव खयमास्यते हि। प्लुष्टः स्वैश्वापरोपैः सह स हि मकरेणात्मभूः केतुनाऽभू- चेंन्द्रं विजित्य स्वयमेव भावि द्धत्तां नस्त्वत्प्रसादादथमनसिजनमानसो नन्दनःसन्। त्वदाननं तन्मखभागभोजि ॥ १०२ ॥ भ्रूभ्यां ते तन्वि धन्वी भवतुतव सितेजैत्रभल्लास्मितैःस्ता- ददामेति ॥ हे भैमि, वयं ते तुभ्यं कि ददाम । अपितु त्वद्दा- नयोग्य वस्तु क्निपि न विद्यत इत्यर्थः । अमृतामरत्वयज्ञभागेषु दस्तु त्वन्नेत्रचञ्चत्तरशफरयुगाधीनमीनध्वजाङ्कः १०५ मध्ये एकं देयमित्याशयाह-अधरेण सुधया ओष्ठलक्षणेनामृतेन प्लुट इति ॥ य आत्मभू. काम. स्वैश्वापरोपैर्धनुर्बाणैर्मकरण त्वदात्य एव स्वयं हि पलादासते स्वीयते । ओप्टेन त्वन्मुखे मीनरूपेण क्तुना ध्वजेनापि सह मुधो दग्धोभूत्.स कामः, सुधीभूयैव त्यीयते यत इति वा । यतश्च त्वदाननं चन्द्र विधु बि- अथानन्तरम् । इदानीमिति यावत् । त्वत्प्रसादात् नोऽलाकं जित्य स्वयमेव तत्स चन्द्रव मखनागभोजि यज्ञभागनाहि भावि मानसो मन संवन्धी नन्दनो हर्पक., अथ च मानस पुत्र सन् भविष्यति । तत्तदपि न देयमित्यर्थः । अमृतयज्ञभागदानदारो- मनसि जायतेऽसौ मनसिजन्तद्भावं धत्तां धारयतु। तव संगमवशा- पकतुं न शक्नुम इत्यर्थः । सुधाचन्द्राभ्यां सकाशावदोष्टमुखमधि- दानन्दकः कामोऽसन्मनति पुनरत्पद्यताम् । अत एव मनतिज- कमिति भाव.॥ त्वमपि धारयत्वित्यर्थ । हे तन्वि, स कामले भ्रन्यां धन्वी भवनु । अमरत्वमपि दातुनशत्यमित्याह- भ्रन्यामिति द्विवचनेन पूर्वापेक्षया चापवयं सूचितम् । तब नितैः प्रिये वृणीष्वामरभावमस- तैन्तीगैध लितः जेतार जैत्रा एवंभूता भल्ला वाण- 'शल्यानि यस एवंविध. लागवतु । अत्रापि पूर्वापेक्षयाऽधिकं दिति पाकृद्वचनं न किं नः । तीक्ष्णत्वं जैवत्वं अनियतमरत्व च सूचितन् । तव नेत्रे प्रव त्वत्पादपझे शरणं प्रविश्य चउत्तरं अतिशयेन शोननानं चपलतरं वा यच्छफरयुगं तस स्वयं वयं येन जिजीविपामः॥१०३॥ अधीनो मीनध्वजलक्षगोऽङ्क चिह्न यस एभूतोऽस्तु । पूर्व- १जन कार्यकारतिरोधादिपमोरकारः' इते साहित्यविद्याधरी । मेक एवं वनोऽभूत्, इदानी नु दौ मीनधनाविति शफरयुगप- २ 'भयोशानुप्रात्य'इले साहित्यविद्याधरी। ३तः' दाने जीवानुन्धः साली नदनः पुनरपन्यते तलादलानृगोषेति भारः। अन्यो- देन सूचितन् । त्वयाऽलदरगे कृते सति पूर्वापेक्षयाऽधिस्मानध्यः पाः । ४ 'विधुन् र ते जीवातुसः पा० । अब कानुनानकराते- दापोतिकारः' इव साहित्यविद्याधरी । ६ नोदधि पचो' र १जन गलरिकानदापोवर' सादयवियावरी । जीवानुसार। २ मावशक्रिदर ते साहित्यविद्याधरी । - - :न्वा एय ·TREN ३ -- प्रकारेण सृता सुरसार्थानामिन्द्रादिदेवसद्वानां वाचिकत्रक संदेश- इतीति ॥ इयं भैमी (इनि पूर्वाधान्) द्विगीशनदंग द्विक्पालानां वाचिकं तस नलनुल्यदूवलोकिनारत्त बजेट श्रवणेच्छयानर्णनेन्टमा गोत्, न गौरवात् । इन्द्राहामानः श्रोतन्येत्यादरान श्रुतवती । किंभूता--लक्षित विक्रम स्पन्दविलासः, तक्षणेनेस्तेिन सानिमारतूवश्वष्ठित १ 'प्रत्र समलंकारः रुभिताना वृत्चन्' इवे साहित्यविदार १८६ ऽपि निनष्टो देवताप्रमानाजी मान. THIRTE tir AMETE नम न्दनो हपके मुते' इति विपीना । खमेन प्रापितायाः प्रतिरजनि ना श्रीमाः कटा: नान Trirint श्रोत्रे गीतामृताब्धी त्वगपि ननु ननम अरीगोमायें। भानन्दगेन्द्रमा मन्मगमनमान नासा श्वासाधिवासेऽधरमधुनि रसना परिपु नित केलीमिन्दर नन्दरि सुननानिः । तन्नस्तत्वनि कैचिन करणहरिण गुग लदिनागि ॥ भागादगोदिनदा गमने मनो वा स्त्रमेनेति ॥ ननु गला गरी गनमा कहा नोागदीनानानणं णीयाः||१.२४ प्रतिरजनि रजन्यां रनन्यां वन प्रापितारा सिमाना जाना पनि भनिनेन्द्रमानन्दर श्रीपु शोभासु यस्मान्मशः । तथा यसान नः प्रोजे का गोलाय. नानातिनानि. नि मुबानि मन्नयन ताची गानरूपनुधासमुद्र मरे । यस्मान नागी गुमार- मनमा शान मजगार पर त्वान् तनूमारी शरीररूपा मार्ग तमाः गोकुमागे ममा । FREET TIनानिद्रियने । पाक यलाच नः नासा तर धामाधियाने निःपामरू गमागाह मेमन E TET मामासादर परिमले मना । यलाच नः रमता रिममिनि म राम् पानी माग नहित वाऽमृते निमग्ना । यलाच नः नित सा रिया दिलामादिमा गाई र गोला गो । म यन्य स्थानिय व्यापारपु मनम् । तत्तसात् : सन्चात कमाल, नोडमा गान्मन मरांनी भार । कैबिदपि करणहरिणरिन्द्रियरूपगंगगांगुरा सुगमनाना न लहितासि नातिफ्रान्तासि । वागुरानुल्यया यया यानि नभुरा श्रीहप कविराजरानिमुटालंकारहीरः मुतं दीनि पडिन्द्रियाणि त्वद्रूपं सं नं विपयं प्राप्य सामनीश ग, श्रीहीरः मुपुर्व जितेन्द्रियनयं मामलदेवी वर न शक्नुवन्तीत्यर्थः । त्वमेऽप्यलाभिरन्या न स्पृष्ट येग्ननुरागिणो. तसागादयमष्टमः कविकुलादृष्टानपान्थे महा- लायटिनिवृणीति भारः । देवानामबाग सानुगर सिद्धत्वेनैव दूने यमुक्तम् । प्रतिरपनि बनेन प्रापिनाया इनाः काव्ये चालणि नेपधीयचरित मा निसोज्जन चिती नाशनीया। यदा चिरहवशान्पनिला रतनी रानिपंसाना- श्रीदर्पमिति ॥ किनूने महाकाव्य-करिटेन कादर तादृशी भैनी त्वम इव खप्नो विपर्ययज्ञानम् । उन्मादारयति दिनहारिमन्न प्रष्टोमा प्रमेयमार्गनर पाये यावन् तया प्रापितापाः सर्वत्र दृश्यमानायाननि यारयेयम् । पायो । अपूर्वप्रमेयपरिपुष्ट काम्ये यमदनः सर्गः अगा. इस रजन्या हरिद्रायाः प्रतिठूला । यद्वा प्रतिकूला रजनी यस्याः गौर- प्रातः ॥ त्वातिशयेन जितहरिद्रे भैमीनि वा । बागुरापि मंगलदिनु न इति श्रीदररोपनामश्रीनवरसिहपग्दिना नव- शक्यते । प्रतिरजनि वीप्सायामव्ययीभारः । पने समासान्तनि नारायणले नैपनीयपनदोष्टमः सर्गः। धेरनित्यत्वाकवभावः। कश्चिच्छन्दादपिशब्दो दृष्टयः। तन्वनी 'भन्गान-' इति डी ॥ टया इति धृतसुरसार्थवाचिकस- नवमः सर्गः। निजरसनातलपत्रहारकस्स। धी... सफलय मम दूततां वृणीव दूतवचनभवणानन्तरं किनभुदेति वर्णपितुं नवनं मारनते- स्वयमवधार्य दिगीशमेकमेषु ॥ १०७॥ इतीयमक्षिभुवविभ्रमेगित- इतीति ॥ हे भैमि, त्वं मम दूततां सफलय कृताधाकुर । स्फुटामनिच्छां विवरीतुमुत्सुका । एषु इन्द्रादिपु मध्ये एक दिगीशं स्वयमवधाये विचार्य न तु सखीभिः साधमित्यर्थः । यलिननुरागतं वृणीष्व । सचिदेसि तदुक्तिमात्रश्रवणेच्छयाशुणो- वरणान्मम दूलसाफल्यं कुर्वित्यर्थः । किनूतस्य मन-इनि पूर्वाक्त- दिगीशसंदेशगिरं न गौरवान् ॥ १॥ १ 'अत्र छेकानुप्राममहोच्यनिशोच्चलकाराः अन्धरा वृत्तन्' इति साहित्यविद्याधरी । २ 'सन्निना' इनि पाठ.'न टन्मिना न प्रामाऽनि पादायंस पूर्वपदाच्या हेतुनवाहाच्यार्थहेतुक कायलियन, तत्र 'करणह- निः स्लादिमकानते' इति जीवातुः । २ 'विन्ननन्तिः' इति जोवानुनतः पादः। -- ।

·नवमः सर्गः। १८७ -- टामलिच्छां दिक्पालानामनादर विवरीतुं निशेपेण प्रकटीकर्तुमु. गिरः श्रुता एव तब श्रवःसुधाः सुकोत्कण्ठिता । अक्षिणी च ध्रुवौ च 'अचतुर-' इति साधुः॥ श्लथा भवन्नाग्नि तु न श्रुतिस्पृहा । तदर्पितामश्रुतवद्विधाय तां पिपासुता शान्तिमुपैति वारिजा दिगीशसंदेशमयी सरखतीम् । न जातु दुग्धान्मधुनोऽधिकादपि ॥५॥ इदं तमुवतिलशीतलद्युति गिर इति ॥ अनिमधुरत्वात् श्रवसो कर्णयोः सुधा अमृत- जगाद वैदर्भनरेन्द्रनन्दिनी ॥२॥ रूपालव गिरः श्रुता एव यद्यपि भुतालथापि तु पुनलव नानि तदिति ॥ वैदर्भनरेन्द्रनन्दिनी भैमी उर्वोतले भूतल आहाद-विषये श्रुतिस्पृहा प्रवणेच्छा न था शान्ता नाभूत् । अतत- कत्वाच्छीतलद्युति चन्द्रं तं नलं इदं वक्ष्यमागं जगाद । किं दपि कथयेति भावः । अतिमधुरवाणीसमार्णने कथं न शान्ते- कृवा-तेन दूतेनापितामुन्नां तां दिगीशसंदेशमयीं दिक्पाल-त्याशज्ञायां हेतुनाह-वारिजा उदासवन्धिनी पिपातुता पानेच्छा ; वाचिकबहुलां सरस्वती वाणीननादरा प्रत्युत्तराभावात् श्रुतबदः अधिकादुदकापेक्षयातिमधुरादुग्धान्मधुनोऽपि जानु कदाचिदपि श्रुतेन तुल्यं वर्तते । अनारणितानिव विधाय । प्रत्युत्तरनदत्वा ख-शान्ति नोपैतीसाभाणकः । तलायुक्तमेतदित्यर्थः । अधिकादपि मनीपितमुवतीलः॥ जलापेक्षया बहुपीतादपि दुग्धान्मधुनो वेति वा। दुग्धापेक्षयाऽ- मयाङ्ग पृष्टः कुलनामनी भवा- घिकान्नधुनोपीति वा । दुन्धान शान्यति, नापि मधुनः, अधि- नमू विमुच्यैव किमन्यदुक्तवान् । कादप्यनृतादपि न शाम्यतीति वा । दुग्धमधुभ्यानधिकादमृता- न मह्यमत्रोत्तरधारयस किं दपि न शान्यति । अति बहु किं वक्तव्यम् ॥ हियेऽपि सेयं भवतोऽधमर्णता ॥३॥ विभति वंशः कतमस्तमोपहं मयेति ॥ अङ्ग दूत, नया भवान् कुलनामनी पृष्ट. सन् अन् भवादृशं नायकरत्नमीदृशम् । लनाननी निनुच्चान्यदेव दिगीशनदेशाधप्रस्तुतनेव किनुक्त तमन्यसामान्यधियानमानितं वान् । अयुकमेतदित्यर्थः । अत्र कुलनाममनविपये नयनुत्तरधा- वया महान्तं बहु मन्तुमुत्सहे ॥६॥ त्यस्ख प्रत्युत्तरल्नक्स भवतोप सेयं प्रस्तुताधनर्णता हिये न रिन् । प्रश्नोत्तरमददतः परनन्यसापि होर्नवनि उत्तमस तव विभीति ॥ चूादिवंशम कतनो वंश भवानीशं स्थ नेति । तलाचुलनामनी कथयेति भावः । अणापाफरणे हन्नाभिनन मात्रेण वर्णयितुं वयं न त्वररववत्, तन ईश्वर- समयोंऽन्योऽपि तदनपाकरपालनापदं भवति । निधनात्रवा- गुणलदुपहन्ति निरत्करोनि रोधर हतनज्ञाननिनाशिनं, शोका. चिनो नशारत प्रधनान्तत्वनैव च युननिनि 'सपूर्वायाः प्रध- पनुद या, नायकरम रिभात । पालत्यमुपन स कननो वंश माया विनापा' इति वरिपकत्वान्नादेशाभाव. । धारपतीनि इति प्रश्नः । जन्पनानान्यधियान्यांशनुल्यमानानितं निर. पारर 'अनुपनगारिम्पविन्द-' इनि शः । 'उत्तरत्व धारय.' स्कृतनेयंगुगविशिष्टेन यया या महाननन्युनन ने शर इनि समान ॥ अतितरां मन्नु संमानपिनुनु नई उमाइलि। अनन्यनुन्य. अदृश्यमाना कचिदीक्षिता कचि- त्वेन पूजपितुमिच्छानि । वशं कथति भार. । जथ च-ने. जसा तन.नोननिराम्रनसनथं रोकोत्तर हारनयो रनं न्ममानुयोगे भवतः सरस्वती। (यो) वसो धारयति त बंशमन्यनुल्दन्युया प्रश्न निरस्करोति, कचित्प्रकाशां कचिदस्फुटार्णसं पभातसा नल पेन्शनचान्नान किन्ते तत् । गौरी सरस्वती जेतुमनाः सरखतीम् ॥ ४ ॥ खोल्पत्तिईदरता । तनोसरे वनांना तन. गोरेगा- अदति ॥ नक्त मरम्बनी वाली सरस्वती नाझा तरन्वती नरे,' नापको तारे धेटे हारनमनपरे' इन विस। नदी जेनुमना । तनुल्या नवर्गत्यर्थ । विनता तरवतान्- 'रस खजानप्रेटपे' इसनरः। दनोरइन्, गरे रंगतनमो.' परिशोपे प्रामा प्ररजलान, विधाटन कर अप इले देः ।। उता पत्तालान् । मिनूना तर सरलती-अविचरनानदिपये इतीरपिन्वा विरतां न नां पुन- नमानुपाने से सरादानादादपनाना गुहा, चित् कुन भाग- नोन्नति नन म इंक्षिना उत्तरदानाम्या । पुरनानमाला- मिरानुजघाइतरां नगाधिपः। युमर पनि भार । सरस्वती नदीदे गेसन्देवतदोरी' বিৰ ৰিষাৰ বাৰ इस विश ॥ पनापनथानकनन्डलीनिक !! !! माहवारी। र सोपरिन । . . नारेली। विचारी। .. कर - ·२८८ नेपधीयचरिते अो 4 प. इनि मुः ॥ * - १ - दीनि ॥ न नगरियो नल इति पूवानमारयित्वोक्वा व्याख्यानान्तरं तथा ज्यायो नेन्युपेक्ष्यन् । मनरेको विग्ना विधान्ना ना भी गिरा वाचा पुनरनुजग्राहतरामति- निवासे रोगापनयने च' इत्यस्य लुगान् । भागे गगनुगृहानवान् । उवाचंन्ययं । ता प्रति तस्य वंशस्यनवचन- वादलदः शेषः । युम्मदलटी शब्दपस्यादादेशाना । मंगाट डा। शनिव-नायये तीमान्त प्रापि वनावनो बयः चानकनन्दनिय । किं कृत्वा-पिपासावशाद्वि- नामाकथने हेतुमुस्वा कुलायने हेतुनाइ- व मन्दिया विधान्तवनीं विधान्तान् । 'शमयानुकमत्तभवपु- यदि स्वभावान्मम नोजलं कुलं काटा कनाना.' इन्चनर। चिरिचाल-' इत्यादितो द्वित्वे ततस्तदुद्भावनाचिती कुतः। भागने व अनुवर्तमाने 'इन्नेयत्वं व' इति सारः ॥ अथावदानं तदहो विडम्बना अंच ननोदामिनभव जिया तथा कथा प्रेष्यतयोपमेदपः ॥१०॥ देवेति तानिन्ननतिप्रयोजने । यदीति ॥ मम कुलं स्वभावादि उबरं नियम गर्ग निरः लबनायेलायत्र सदोपस तस्य कुलत्योद्भावनं कथन मन छुन पर नितं च मारं च यची हि वाग्मिता॥८॥ पितु तादृशत्य कथनमयुक्तमित्यर्थः । अथ भागात नाना : नन म तम्मिन्कुलनामलक्षणे प्रेग्यतया परदूतयेनोपसेदुप आगतस मम नया हो । नाइप्रसिद्धनिदीपवंशकथा सा विडम्बना, राजानम् । पन -जननिप्रयोज- '' : ना.न्म या उप न यिनमिनि मिन्ययः । अवदातम् 'देषु गोधने' । उपसंदुषः, नागार हानुपहास इत्यर्थः । उपहासमिया तत्कथन प्रेयन म "TET अभियाशवाह .: माता नामामंकोचन न्याया। प्राचार विप उपसंहरनि- * FR: जाबिरयन प्रय, इति प्रतीत्येव मयावधीरिते Aniदामामिनि भार. ! तथापि निवन्धरसो न शोमने । न दर, गार, हरित्पतीनां प्रतिपाधि प्रति HT दिन दोप- या । हानिनम्, ना अमो गिगं ते घटते हिमप्रति ।। १.81 लागल-'. इतीनि ॥ पृयाकमकारण यस्य नानापियन प्रनाम्य विचार मयाग्नि कुलनामन ना " 44 सानहरमः प्रीति. नशामन। न युन्या । " ५. नाता ४ि यमामप्रति इदानी दार पतीनामिन्दादानां ना १६. नि ।। युना प्रविश्य ननर गिरा बम प्रयामा पनि । निग्यदनाम नामह यया शात्र istani दहीनि नाव।। तयापिनियन्वनि तव्या हा .. महान मिहानुतन्य मिनयानतिन हिमांशुम मम मां निगम्य कि नाम याद in . नति । ५. ना... ' - 4 -54-5 यदि . -... दाम 14 14 in ' ....... 4 4A 2ndनाम44414 *.at . - . , + A- १ " 4 A ३ 4 t 7 . 44 ८ . .. CP ·नवमः सर्गः। १८९ । -- - निबन्धो यस्सा. सा एवंभूता कि नाति न भवति, अपितु फलि-वान्यो वा कश्चनेति विदोपविषयः संशयो नापैति न गच्छति । निबन्धा भव । निशन्यैवेति वा योजना। चन्द्रवंशे बहवो चि-तलानामापि वदेत्यर्थः । फियत्तु द्वित्रेषु नामादिननेषु मौनं प्र- यातातन्मध्येऽहं प्रसिद्धो न भवामीनि करीरपदेन त्वं गोपा-त्युत्तरादानं, कियत्सु किमर्थमागतोसीत्यादिपु प्रश्नपु वाक् बितता यति । 'फलेनहिरानंभरिश्च' इति साधुः। 'त्यादवन्ध्यः फले- अप्रस्तुतयहुदेवसदेशफयनरूपा अहो आश्चर्यकारिणी महती तव अहिः' इत्यमरः॥ वञ्चनचातुरी। ईदृश प्रतारको न दृष्टघर इनि भाव. । वंशे च नासत्वत्यन्तमकथनीयत्वमाह- मुकारूपमाभरणं भवति॥ महाजनाचारपरम्परेशी स्वया नान्यकधिते सति मयापि प्रत्युत्तरं न दातव्यमित्याह- स्वनाम नामाददते न साधवः । मयापि देयं प्रतिवाचिकं न ते अतोऽभिधातुं न तदुत्सहे पुन- खनाम मकर्णसुधामकुर्वते । जनः किलाचारमुचं विगायति ॥ १३ ॥ परेण पुंसा हि ममापि संकथा महेति ॥ नान प्रसिद्धौ। यत् साधवः त्वनाम न आददते कुलावलाचारसहासनासहा ॥१६॥ न कथयन्ति इंशी महाजनानामाचारपरम्परा यतः, अत. कार मयेति ॥ स्वनाम मम कर्णयो. सुधारूपमकुर्वते स्वनाम न पात्वनामाभिधानुं वक्तुं नोत्तहे नेच्छानि । कुल कथित, नान कथयते ते तुम्नं मयापि प्रतिवाचिकं प्रत्युत्तरं न देयं दातुमनुचि- न क्यनीयमित्यर्थः । अन्न हेतुः-फिल यलात् जन आचारमुचं तन् । तत्र हेतुमाह-हि यलात् परेण पुंसा परपुरुषेण सह पुल्पं पुनः निगापति निन्दते । अतो न कयत इत्यर्थः । भात्म- ममापि संकथा सम्यग्गोष्ठी कुलावला कुलती तसा आचारेण नान गुरोर्नान नानानिकृपणल च। आयुप्फानो न गृहीयाइये- सहासनमेकलिजालन उपवेशनं तत्यासहा । पतिव्रताचारपरपु- धापत्यकलत्रयोः ॥' इति सदाचारो भूलन् । भाइदते 'भाडो रुपन्धयोः सहानवस्यानलक्षगो विरोध इत्यर्थ । यथा त्वया स. दोऽनालविहरणे' इति तं ॥ दाचारमगनीत्या नाम न कथ्यते, तथा मयापि सीकुलाचारभङ्ग- अदोग्यमालप्य शिखीव शारदो भीत्या स्वाभिप्रायो न कय्यत इति प्रतिवन्दीलः ॥ बभूव तूष्णीमहितापकारकः । हृदाभिनन्ध प्रतिवन्यनुत्तरः अथास्थरागस दधा पदेपदे प्रियागिरः ससितमाह स स ताम् । वचांति हंसीव विदर्भजाददे ॥ १४ ॥ वदामि वामाक्षि परेषु मा क्षिप सद इति । अयं नल अदः पूर्वोकं वचननालप्पोक्त्वा तृप्ती स्वमीशं माक्षिकमाक्षिपद्वचः ॥ १७ ॥ पभूव । भूित.-शारदो निपुणो हिंसाप्रदो वा । अत एव हृदेति ॥ स नल ललितं यथा तथा तां भैनीमाह लायो- अहिता. शत्रवलेपानपकारकः । कइव-शारदः शरसंवन्धी शि- चत् । किं कृत्वा-प्रियागिर भैनीववाति प्रिया मनोज्ञा वा खीव नपूर इव. यथा-अहीनां समां तापं करोति एवंभूतो गिरः साधूक्तमिति हृदा ननसाभिनन्य लुखा । किभूत.-उल- नपूरः मावृपि स्तं कृत्वा शरदि नूतीनवति । अथानन्तरं च वीणानाचारानुचितं परपुत्पतंवादमहनपि न करोमीति प्रति- आसरागल नुखलौहित्यल पदेपदे प्रतिवरणं दधा धारपित्री वन्दी तया तस्या सकाशादा अनुत्तर उत्तरहीनः । इंदृग्यशक्ति- हंतीव विदर्भजा वचात्यादे। उवाचेत्यर्थः । किभूता इयन्- प्रतिवन्द्यादिचानुवं कसा अपि नातीत्याचवशासितानि- अल नलल पदेपदे सुतिइन्तले रागल नधुरत्वादनुरागल दधा नापित्वन् । तदेवाह-हे वानाक्षि सुनेत्रे, फटाक्षविझपादक- धारपित्री । आत्वत्येव राग.. तल दधा वा हत्ती । प्रापि नयूरो नेत्रे वा अहं वदान्युपदिशामि-वं नाक्षिक मधु आक्षिपत्तिर- मधुरत्तर, सरद हसी नधुरवरा । आत्ये चोचरणयोच लो- वत् अतिमधुरमीद्दा प्रतिबन्धादिरूपं वचनं परोबिन्द्रादिव्यनिरि- हिता भवति । इनि ददानिदधात्योविनापा' इने श.। रागस केपु नादृशेषु ना क्षिप। तानेव प्रत्येवं वदिनु युनन्, न तु नां कर्मनि पटी॥ प्रतीनि प्रतिवन्दी नुस्वा जुनाव प्रन्युचर देहाति नारः। सलितं यथा तथा नाशिम्नाक्षिपत् वचनमाह मेयन्वय । सुधांशुवंशाभरणं भवानिति ईदृशं वं इन्द्रादिदूतलेना भीयं पुररं परपुरसेपु मनापि। श्रुतेऽपि नापैति विशेषसंशयः । पेन सह संस्थया पानिनयमाप्रमहनारसोईन नगन। कियत्तु मौनं वितता कियत्तु वा चिन्द्रादितबारदीय एवेति नानुनरे इत्तेऽपि न पानिनक्ष- निरिति नाव इलि वा ।मासिस्नाक्षिपदाचः परसु नासिक ग्महत्वहो वञ्चनचातुरी तव ॥ १५ ॥ नु नदि क्षिति रा । नपि पवुद्धि का उनि नद पवाइन उधेति !! भवान् हिनांनुवंशलानरनित हुने नलो अशान कस्तिमिति वा । टान नन वा मन्ग १. रेनुरू-साहित्यविधायरी। त्रि अनर दन्त इति ना सिने। मधार रहा समान-सानियाथरी । न. १ वडामादेविदार्ग। पोन्सर. साहलवियापरी । मारियविदारी। - - .

·- इतीति ॥ पूर्वानमकारण चययनानाविन्यन व दुध प्रतीस्यय विचार्यच मयावीरिते कुलनामग्रनकांवले में बन्ध आग्रह रसः प्रीनिः न शोभते। न युनन्यथः । नान- दि यमारसंप्रति इदानी हरिपतीनामिन्द्रादीनां प्रतिकतार प्युत्तरं प्रत्युद्दिश्य ने तय गिरां श्रमःप्रयायो घटने। 1 निरर्थकमुखनाममने नाग्रहं त्यस्वा शीतं हिस्सालाना निगम्य किं नासि फलेग्रहिग्रहा ।। १२ ! तथति ॥ अयया है तथापि कुटनामाम्यन नियन वाद-यदु यन्मान् नारयान्नर मम च समर्श प्रन्यकं पनरम्यनपिये निवनति आग्रहीन ममि, अह इस सी व्यरदार पिया र मापयितुं युन्मदाटी पदे मुवन्ने क्षमे प्रवे तव स्वामिच्या मितया गिरा सपन वचनेन कर गमय । गक्षयवहार पर दि मंदा मप्रयोजना, प्रत्यक्षयवहारे नावृणामि, अपि तु पूरयामि । इयोर्मध्य पनाग्रह. परत चर, सदन करिष्यामानि युन्मदपान्यामेत्र काय- वयानुन परित्यज्यन, नतो मयव न्यन्यते इनि अवसर मिपाया नियोजना । यहा चकारामुलमन्नाःपि, चितम् । मिनमाद-प हिमांशुवंशम्य चन्द्रशन नृगः । यथा नाममा नरप्लोरुन हदस्य इनोसरवाता ढमेव मां निगम्यायं फलं गृलानानि लेग्रहिः . र कामकार:' न पाहिल्यनिमार्ग, १८८ नैषधीयचरिते इतीति || म नराधिपो नल इनि पूर्वानमारपियोक्न्या च्यात्यानान्तरं नया ज्यायो नेन्युपश्यम् । मसंगीति में विरतां विश्रान्तां तां भैमी गिरा बाचा पुनरनुजग्राहतरामनि निवास रोगापनयने त्र' इत्यम्य लुधिरूपम् । आयोगले तरामनुगृहीतवान् । उवाचत्ययः । ता पनि तस्य बंगकथनवचन- खादम्मदः शेषः । युग्मदग्मदी शब्दपरबादादंगामाव. । मेबानुग्रहः । कः कामिव-तपात्यये ग्रीमान्ने प्रावृपि बनायनो नामाकथने हेतुमुम्या कुलायन हनुमाह- व'को मेघः चानकमण्डलीमिव । ' कन्या-पिपामावशाद्वि- रुत्य शब्दिया विश्रान्तवती विश्रान्ताम् । 'दामयानुक्रमत्तमवर्ष- यदि स्वभावान्मम नोजलं कुलं कान्दा धनाधनाः' इत्यमरः। 'चरिचादि इत्यादिनी द्विग्ये ततस्तदुद्भावनांचिती कुतः। आगागमे च अनुवनमाने 'दन्तेवस्त्रं च इति माधुः ॥ अथावदातं तदहो विडम्बना अये ममोदासितमेव जिव्या तथा कथा ग्रेन्यतयोपमेदपः ॥ १० ॥ इग्रेऽपि तरिसन्ननतिग्रयोजन । यदीति ॥ मम कुछ स्वभावादि उगाळ निर्मल न दादा गरी गिरः पल्लवनार्थलायवे पदोपस्स तस्य कुलन्योहावन कयनं मम कुन: रुपनलिम्, मितं च सारं च वचो हि वाग्मिता॥ पितु तादृदास्य कथनमयुक्तमित्यर्थः । अब अादानं न कुछ तक अये इति ॥ अये मंमि, मम जिया तम्मिन्कुलनामलक्षण तासानदीपवंशाणा सा विडम्बना, अहो आश्रयन् ।। न्यतया परदूतन्यनोपसदुप आगनम्न मम तया नादी का ग्रेऽपि उदामिनमयोदासीननयव जातम् । यतः अनतिप्रयोज- नेनिशयितप्रयोजनशू-ये । निरयंकायान्मया द्वयं न कथितमिनि मिन्ययः । अवदातम् दए गोधने' । उपसैदपः, ‘नाराराम हानुपहाम इत्यर्थः । उपहामिया तत्कयन प्रेयस्य मनाला भावः । निष्प्रयोजनेऽपि गृष्ट प्रत्युत्तरं दातव्यमित्यागवाद-प- इनि मुः ॥ बनं अत्यल्पंऽपि प्रमेये बराब्दरचनं अर्थलायवमर्थसंकोचत्र है, अपि गिरो वाण्या गरी विपतुल्या दोषी 1 अविचार्यच त्रिय उपसंदरनि- यथा त्यज्यने तयते अपि न्याज्य इत्ययः । तस्माविरयंकं न प्रष्टव्यं, इति प्रतीयत्र मयावधीरिते पृष्टमपि प्रत्युत्तराई न भवनाति मजिदयोदासितमिति भावः । तवापि निन्धरसो न शोमते । दोपवमेव यमर्थयति-हि यम्मान मित्रं च शब्दनः, मार हरित्पतीनां प्रतियाचिकं प्रति चार्यतः, यहचः यय वाग्ग्मिता पण्डितता । नविपरीतस्य दोप- पपं स्फुटमवेत्यर्थः । चा सामन्यं सूचयतः । उदासिनम्, भावे अमो गिरां ते घटते हि संप्रति ॥ ११ ॥ । पडयमन्दो लक्षणया बिम्नारबाची तमान् 'तस्करोति- इति ण्यन्तायुद । ‘ण्यायश्रन्यः' इति युन या॥ नानोनिप्रयोजनरामा समययते-- वृथा कथेयं मयि वर्णपद्धतिः कयानुपूर्ध्या समकेति केति च । क्षमे समक्षव्यवहारमावयोः देहीति भावः॥ पदे विधातुं सलु युप्मदम्मदी ॥९॥ तथापि निर्वघ्नति तेऽथवा स्पृहा- यति ॥ ६ मि, मयि का वर्णपद्रनिः वर्णमिः यमति मानना । च्या चानुपया परिपाच्या मनिता । चकार. पुरयायः । नाराकारलकागकाररिमनीयाग्मिका मंत्रा। प्रनममु हिमांशुवंशस्य करीरमेव मां मानना । यिनवापि नहिपर्गना टकारादिरूपा बा इयं कया गारी निष्प्रयोजना । नाममंत्राननियने व्यवहारमिदिः स्य- ५. " मुबारीमा समानुप्रासादकार' मारवाग। ३ 'लग्नामा प्रकारानमादित्यत्रियाधरी । मादयविदागा ति माहित्यविद्याधरी। - मिहानुरुन्धे मितया न किं गिरा। *- ३ 17 ·नवमः सर्गः। १८९ M - । निर्वन्धो यस्सा सा एवभूता किं नाति न भवति, अपितु फलि-वान्यो वा कश्चनेति निशेपविषयः संशयो नापति न गच्छति । तनिबन्धा भव । निशम्यैवेति वा योजना। चन्द्रवंशे बहवो वि-तलानामापि वदेत्यर्थः । कियत्सु द्वित्रेषु नामादिनन्नेषु मौनं प्र- स्यातालन्मध्येऽहं प्रसिद्धो न भवामीति करीरपदेन स्वं गोपा- स्युत्तरादानं, कियत्सु किमर्थमागतोसीत्यादिपु प्रक्षेपु वाक् बितता पति । 'फलेनहिरात्मभरिश्च' इति साधु.। 'त्यादवन्ध्यः फले. अप्रस्तुतयहुदेवसदेशकथनरूपा अहो आश्चर्यकारिणी महती तव अहि.' इत्यमरः॥ वचनचातुरी। ईदृश प्रतारको न दृष्टघर इति भावः । वंशे च नामस्वत्यन्तमकथनीयत्वमाह- मुक्तारूपमाभरणं भवति ॥ महाजनाचारपरम्परेशी त्वया नाश्यकधिते सति मयापि प्रत्युत्तर न दातव्यमित्याह- खनाम नामाददते न साधवः। मयापि देयं प्रतिवाचिकं न ते अतोऽभिधातुं न तदुत्सहे पुन- खनाम मत्कर्णसुधामकुर्वते । जनः किलाचारमुचं विगायति ॥ १३ ॥ परेण पुंसा हि ममापि संकथा महेति ॥ नाम प्रसिद्धौ। यत् साधवः स्वनाम न आददते कुलानलाचारसहासनासहा ॥ १६ ॥ न कथयन्ति इंदृशी महाजनानामाचारपरम्परा यत., अतः कार- मयेति ॥ वनाम मम कर्णयो. सुधारूपमकुर्वते खनाम न णात्स्वनामाभिधानुं वक्तुं नोत्सहे नेच्छामि । कुलं कथित, नाम कथयते ते तुभ्यं मयापि प्रतिवाचिकं प्रत्युत्तर न देयं दातुमनुचि- न कथनीयमित्यर्थः। अत्र हेतु.-किल यसात् जन आचारमुच तम् । तत्र हेतुमाह-हि यस्मात् परेण पुंसा परपुरुषेण सह उत्पं पुन. विगायति निन्दति । अतो न कथ्यत इत्यर्थ । 'आत्म- ममापि संकथा सम्यग्गोष्टी कुलावला कुलस्त्री तसा आचारेण नाम गुरोर्नाम नामातिकृपणत्य च। आयुप्कामो न गृहीयाजये- सहासनमेकलिनासन उपवेशन तत्यासहा । पतिव्रताचारपरपु- डापत्यकलत्रयोः ॥' इति सदाचारो मूलम् । आइदते 'आडो रुपमधयो सहानवस्थानलक्षणो विरोध इत्यर्थः । यथा त्वया स. दोऽनात्सविहरणे' इति तइ ।। दाचारभङ्गभीत्या नाम न कथ्यते, तधा मयापि स्त्रीकुलाचारभङ्ग- अदोऽयमालप्य शिखीव शारदो भीत्या वाभिप्रायो न कथ्यत इति प्रतिवन्दीत्यर्थ. ॥ वभूव तूष्णीमहितापकारकः । हृदाभिनन्द्य प्रतिवन्धनुत्तरः अथास्यरागस्य दधा पदेपदे प्रियागिरः ससितमाह स स ताम् । वचांसि हंसीव विदर्भजाददे ॥१४॥ वदामि वामाक्षि परेषु मा क्षिप अद इति ॥ अयं नल अदः पूर्वोकं वचनमालप्योक्त्वा तूप्गी स्वमीदृशं माक्षिकमाक्षिपद्वचः ॥१७॥ पभूव। किंभूत -शारदो निपुणो हिंसाप्रदो वा । अत एव- हृदेति ॥ स नल सलितं यथा तथा तां भैमीमाह मावो- अहिता. शत्रवस्तेपामपकारकः । कइव-शारदः शररसंबन्धी शि- चत् । किं कृत्वा-प्रियागिर भैमीवचाति प्रिया मनोज्ञा वा खीव मयूर इव, यथा-अहीनां सर्पाणां तापं करोति एवंभूतो गिर. साधूक्तमिति हृदा मनसाभिनन्ध स्तुत्वा । किंभूत-कुल- मयूरः प्रावृपि त्तं कृत्वा शरद मूकीभवति । अधानन्तरं च वीणानाचारानुचितं परपुत्पसंवादमहमपि न करोमीनि प्रति- आवरागस मुखलौहित्यस पदेपदे प्रतिचरणं दधा धारपित्री वन्दी तया तत्या सकाशाद्वा अनुत्तर उत्तरहीनः । इग्बोक्ति- हंतीव विदर्भजा वचात्याटे। उवाचेत्यर्थः । किंभूता इयम्- प्रतिवन्द्यादिचातुर्य कत्या अपि नालीत्याश्चर्यवशासितपूर्वाभि- अस नलस पदेपदे सुप्तिङन्तरूपे रागस मधुरत्वादनुरागस दधा भापित्वन् । तदेवाह-हे वानाक्षि सुनेत्रे, कटाक्षविक्षेपादक- धारयित्री । आत्यत्येव रागः, तत्स दधा वा हंती । प्रावृपि मयूरो नेत्रे वा अहं वदान्युपदिशामि-त्वं नाक्षिकं मधु आक्षिपत्तिरक- नधुरस्वरः, शरदि हंसी मधुरत्वरा । आत्ये चचोधरणयोश्च रो. वत् अनिमधुरमीश प्रतिवन्द्याटिरूपं वचनं परविन्द्रादिव्यतिरि- हिता भवति । दधेनि ददानिदधात्योर्विनापा' इति श. । रागस चेपु मादोपु ना क्षिप। तानेव प्रत्येवं वदितुं युनन्, न तु नां कर्मगि पष्टी॥ प्रतीति प्रतिवन्दी मुक्त्वा जुमागंजय प्रत्युत्तर देहीनि भार. । सलितं यथा तथा नाक्षिकमाक्षिपत् वचननाह त्मेत्यन्वयः । सुधांशुवंशाभरणं भवानिति इंदृशं त्वं इन्द्रादिदूतस्येनानीयं पुरयं परपुरप्पु नना शिप । श्रुतेऽपि नापैति विशेपसंशयः । येन सह संस्थया पातिनननगमसगन्नाशोऽईन भवानि । किं. कियत्सु मौनं वितता कियत्सु वा विन्द्रादिदृतजावदीय एवेति नसमुनरे दत्तऽपि न पातिनत्यक्ष- निरिनि भाव इति वा । माक्षिमाक्षिपद्धच. परपु मा क्षिपरि ग्महत्वहो वञ्चनचातुरी तव ॥ १५ ॥ नु नदि क्षिपति रामपि परबुद्धि ना कुर्विति नल एनाइमिने सुधेति ॥ भवान् हिनांगुवंशलानरनिनि इतेपि नो अर्थानान कथितमिति बा। बटानि नान स्थानि परेनन्' अयं नादन्य इति नाशिपनि ना। मरंधा नट एवेन्य। १ जनमानसागरः'साहिलविद्याधरी। २ जन कामगिरन्यान-सर'ले साहित्यविद्यापरी । न. १ अरटर'मादयविदार्ग। पौरमारसर.'ही साहित्यविचाधरी। मनसर'स्टे साहित्यविदारी। -

·.
अपि नु तान्प्रत्यतं मंदेश उहा या वाणी मय्यर्पिता संदेशरूपेण, तूष्णींभावं प्राप्ते सति तया भैम्या स्वगतमप्रगतमानमार
मया चार्पिता कथिता मनी दपंफतापितेषु कामपीडितेपु मुरेपु अवादि । किंभूतया-भुवो भूलोकस्य सर कामरूपननिमुना
प्रेषित इति तेवनभिज्ञता । सर्वथा नीनिसान न
नीति मनसि निश्चित रत्या । अतो-विदग्पया नीतिशास्त्राग
चतुरया। यहा-तेषां मनो नयकौशलामात्र श्या ।
कुयांकदाचन ॥' इनि नीनिः। अधिनि, इनि मतम्या
जलनि।। जहानियां बरगी मषि विषयावर
मादवियानी। 'चनमा नाटमदादश्वान। पोतराज.मयमः सट नदि .
१९०
नेपधीयचरिते
व्याख्यानान्तरं क्लिष्टस्वादुपेक्ष्यम् । वामाक्षि, बहुव्रीही पचि पि इयचिरस्सावदधन्ति मत्पये
स्वान्टीपि नदीस्वाद्रवः । मा क्षिप पूर्ववल्लोट् ॥
किमिन्द्रनेत्राण्यशनिर्न निर्ममौ ।
करोपि नेम फलिनं मम श्रम
धिगस्तु मां सत्वरकार्यमन्थरं
दिशोऽनुगृह्णासि न कंचन प्रभुम् ।
स्थितः परप्रेष्यगुणोऽपि यत्र न ॥ २१ ॥
त्वमित्थमर्हासि सुरानुपासितुं
इयदिति ॥ अशनिर्वत्र इयचिरस एतावद्वहुकाल
रसामृतस्नानपवित्रया गिरा ॥ १८ ॥
ऽवदधन्ति निर्निमेपं सावधानानि एवंभूतानीन्द्रनेत्रात किन
फरोपीति ॥ त्वम् इमं (स्वं स्वीयं) मम श्रमं फलिन निर्ममा, अपि तु तेनैव निर्मितानि । अन्यथा तेषां विडम्यमान
सफलं न करोपि प्रश्नकाकुः । अपितु कुर्विति । तथा-दिश. दाढ्यं कथम् । तस्माद्वनिर्मितानीनि सत्यम् । सवरेत्ताक
कंचन प्रभुं नानुगृहासि, अपि तु स्वयवरेणानुगृहाण । चतुपुं कर्तुमहें कार्ये मन्थरं मन्दं मां विगस्तु । अहमपि निन्द्य इत्र
मध्येऽन्यतमस्यापि वरणेन मम श्रमं सफलयेत्यर्थः । इत्थं प्रति- यावत् । यतः-यत्र मयि परस्य प्रेग्यो दूत तस गुणो दूनच
वन्दीरूपेण प्रकारेण रसो माधुयं तल्लक्षणममृतं तेन यत्नानं तेन लक्षणः सोऽपि न स्थितः न विद्यते। पर उत्कृष्टो यो दुताव
पवित्रया गिरा सुरान् त्वमुपासितुमही योग्यासि । एवंविधां वाणी इनि वा। सत्वरकार्यकारिखं दासधर्मः। प्रेषितेन टामेन मीर
तान् प्रनि संदेशयेति भावः । यथा गिरा मां संतोषयसि तथा कार्य संपाद्यागन्तव्यम्, कार्याभावेऽपि गीप्रमागत्य कां न
देवानपि संतोपयेत्यर्थः ।
भवतीति अटिति निवेदनीयम् । ते यसान्मा प्रतीक्षन्ने, नन्नः
मुरेपु संदेशयसीदृशीं पहुं
ज्झटिनि प्रत्युत्तरं दत्त्वा मां प्रेपयेति भावः । अवदान का
रसस्रवेण स्तिमितां न भारतीम् ।
नपुंसकस्य' इनि नुम् ॥
मदर्पिता दर्पकतापितेषु या
इदं निगद्य क्षितिभर्तरि स्थिते
प्रयाति दावादितदाववृष्टिताम् ॥ १९ ॥
तयाभ्यघायि स्वगतं विदग्धया।
अधिस्त्रि तं दूतयतां भुवः स्मरं
सुरेग्विनि ॥ हे भमि, वं पहुं विपुलायां रसत्रवेण माधुर्य-
यण निमितामादान् अनिमरसामनुरागवाहुल्येन चाद्रां वक्रो-
मनो दधत्या नयनैपुणव्यये ॥ २२ ॥
निमनियन्यादिरूपां भारनी वाणी मुरेपु देवेषु न संदेशयसि, इदमिति ॥ क्षिनिभर्तरि नले इदं पूर्वोक्तं निगोवा दिने
दान यन गतिनादिनो दानो वनं तस्य वृष्टितां प्रयानि । दह्यमा- तम् अधिन्नि नीविषये दूतयतां दृतं कुर्नतानिन्द्रादीना नव
नल वनस्स यही वृष्टियंधा मुनाग भवनि, तथा कामपीडितानां नैपुणे कागलं तन्य व्यये अभावे स्वमनो दात्या पारयन्या।
तेया तर नागो मुपाय भविष्यति । तस्मादेवं युर्विति भावः । सोप्वभव्य सामान्यो दूत. प्रेक्षणीय इति नीति । भारत
प्रवानि, वनमानमामीप्ये लेट् ॥
सुन्दरः
तपासानपीटा खनिन्दा वाह-
पथावह वंदुपेक्षयानया
निमेषमप्येप जनो विलम्बते ।
मनमि नयागलं नान्नीति निश्चितवत्यनि योज्यन् ।
त्पा शरीकरणे दिवौकसा
रूपयन्नं च नार्यवन्तं न चानुरम् । दूनं वापि टि दूनी का
नथातथाद्य त्वरते रतेः पतिः ॥ २० ॥ भाव. । नैपुणन्, भावे युवादित्वादण ॥
यनि । पमनगो जनोऽनया प्रत्युनगदानरूपया प. स्वगतं तं प्रति किमाहेत्याह-
दुरेश दरवजा निनपरिमितं काउनपि यथायथा या-
अन् ६४ तर नशे बटन्बने कारोए ऋगेनि तयातया
जलाधिपस्त्वामदिशामयि ध्रुवं
नारन रनेः पतिः दिवंकमां शरव्याकरग लसीकरण
परेतराजः प्रजिघाय स स्फुटम् ।
लन्नर दररे सन्चो नति नन्तामन्दर प्रत्युनर
मलत्वतंत्र प्रहितोऽमि निचितं
देर । इदानविपदपेनि वा ।
- मादयविद्यारी ।
:.' मदद दिया। द.नरीदनु ।
' पर.' * मुगावा पायावयाग--
:: ग्टन :
का कमान्यविदाग ! - 42
र 'द यादयविद्यारी।
N
'नोट
।
-
नियोजितधोमुखेन तेजमा ॥२३॥

·नवमः सर्गः। प्रेपितवान् । मरुत्वता इन्द्रेणेव निधितं प्रहितोऽसि । अर्वमुखेन कथं नु तेषां कृपयापि वागसा- तेजला दहिना नियोजितश्च । चतुर्षप्यन्वयेप्वापाततः काकुव-. वसावि मानुष्यकलाञ्छने जने। कधयेत्यस योजना । अथ चातिसुन्दयां मयि अतिसुन्दरं त्वां स्वभावभक्तिप्रवणं प्रतीश्वराः यः समादिष्टवान् स पूर्वोक्तनीतिलहनानिश्चितं जडानां त्वामी । अतिमूर्ख इत्यर्थः । यश्च तादृश्यां मयि तादृशमेव त्वां प्रेषितवान् कया न वाचा मुदमुद्रिन्ति वा ॥२६॥ स परेतानां भूतानां राजैव । न चेतन इत्यर्थः । येन तादृश्या, कथमिति ॥ मानुप्पकमेव लाञ्छनं यल एवंविधै मल्लक्षणे मपि तादृशत्त्वं प्रेपित. स मत्त्वान्वातलो भवति । येन तादृश्यां जने कृपयापि हेतुना अलौ अलान्गीप्वेति देवानां वार कथं नपि तादृशत्वं नियोजित. स जमुख. पिशाच' प्रतिभारहि- तश्च । पिशाचोर्खनुखो भवति अप्रतिभा भवति । ऊर्ध्वमुख ता प्रत्येवं कृपया वक्तुमनुचितम् । कथंन्विति निपातसमुदायः। नु केन वा प्रकारेणासावि प्रसूता । मानव्या देवतानहत्वात्तेषां वेन त्वन्मुखसौन्दर्य तेन न दृष्टमित्यपि सूचितन् । अवज्ञारूप- पृथग्वा नुः शिरवालने प्रश्ने वा । तेषां कृपया का वाक् कथ- लान्मनसैव नलं सबोध्येयमुक्तिः ।। मसायीति वा । मानुष्यकलान्छन इति स्वनिन्दया देववरणनि- अथ प्रकाशं निभृतसिता सती पेधे तात्पर्यम् । वाशब्द पूर्वोक्तानौचितीपरीहासार्थ । अथवेति सतीकुलस्याभरणं किमप्यसौ । वा ईश्वराः प्रभव स्वभावेन भन्या प्रवर्ग ननं जनमुद्दिश्य क्या पुनस्तदाभाषणविभ्रमोन्मुख वाचा मुदं हपं नोद्विरन्ति प्रकटयन्ति । अपितु यया कयापि। मुखं विदर्भाधिपसंभवा दधौ ॥ २४ ॥ भक्त्वा मां प्रति स्वहर्षप्रस्टने तेपो तात्पर्यन्, न तु मवरण इति अथेति ॥ अथ असौ सती निभृतालता गुप्तालतेपालता लोल्लुण्ठं वचनमिति भावः । ते केवलं नमस्काराहा, न तु वर- पाहां इत्यपि सूचितन् । प्रथमपोऽसावीति कर्मकतरि 'अच सतीकुलस पतिव्रतासमूहत्य विमपि लोकोत्तरमाभरणं एवंभूता कर्मकतरि' इति चिण् । पले 'भावकर्मगो.' इति चिण् मानु- विदर्भाधिपसंभवा भैमी वनखं पुनलेन सह यत् आभापगं, पक इति 'योपधात्-'इनि वुन् । तत्र यो विन्ननो विलासत्तल्लक्षणो वा तत्रोन्मुखं संनुसमेवभूतं दधौ प्रकाशं स्फुटम् । सखीभिरपि यथामते तथावददित्यर्थः।' अहो महेन्द्रस्य कथं मयोचिती प्रकारामत्युज्वलं प्रससं चेति मुखवितोपगं वा । अयोग्या अपी सुराङ्गनासंगमशोभिताभृतः। न्द्रादयो मां वान्टन्तीति गूढलिता । सतीपदेन यो मनसा हृदस्य हंसावलिमांसलथियो पूर्व वृत. स एव पतिरिति सूचितन् । 'तदानापग-' इत्यादिना चलाकयेव प्रवला विडम्बना ॥ २७॥ तेन सह नवुया आभापगं मुल्यं, उत्तरदानं प्रासङ्गिकमिति सूचितम् ॥ अहो इति ॥ तुराननानानुशीमाना मगमेन शोभिता. वृथा परीहास इति प्रगल्भता नृत. शोनाशीलवं विज्ञानल महेन्द्रन्य मानुपा मया हना विडम्बना कधनौचिनी। अपिनु न मयंचित् । अहो मात्रये, न नेति च त्वाशि वाग्विगर्हणा । सबोधने वा । अत्यन्तननाचिनीय। उचितौचिनी । कया भवत्यवज्ञा च भवत्यनुत्तरा- कत्लेव-पापा हा नारया मांसला नहला श्री. सोना दतः प्रदित्सुः प्रतिवाचमसि ते ॥ २५ ।। यत्स हदत्येव । प्राला विडम्बना जुगुप्निताकारना। हंसापेक्षया वृथति ॥ हे देवदूत, इति इयं प्रगानता एएन्वन् । इति क्या पलाना होना, तथा रम्नाद्यक्षपातीन्द्ररानिये चिन्-गृथा निप्पयोजनः परीहास उपहास । इयन् अपरिचि- तापवंन् ।। तेन सहोपहानं परोनि । अत्यन्तं एप्टेयनिति सपोजनो वाद पूर्वान्ने दृटपने- प्यति । वारशि प्रतिवन्धादिर कीडावाद इनि सारनाथा । पुरः सुरीगां भग केव मानवी इति रिन्प्रगल्भतेति वा । तथा~यत्वयोपदिइरते तन्मया न मियत इति न नेनि वारशि निषेधवाक् वत्सास विनहंगा न पत्र तान्तत्र तु मोनिकापि मा। विदापेज निन्दैव भवति । भम्म प्रति लोपपत्तिकमे वनचन्, अचाननेऽचिन नायिकाइके निरपपत्ति तु विगणा । तारें दूधणी सातव्यनित दत स्मिारहटानरमेन न श्रियः ॥ २८ ॥ पाह-भपति त्वपि अनुसरादुनरादाना तर देशनां शाज्ञा भवति । मन प्रतियार तुम दित्तु प्रदानुनदर लान पुर रति ना देरशनाना पुत्र मानी नेति याना पुहिधतूपनार्थन् । तारी-भरपदावा कसर । अनि न करे । र । सानो करे।न' दर पर नान से नुपुर नन ... नंच नाराबादुलारने, नमिन्दानारामादेन गिन् । भिसामने मन की मदार र अन्दलि दूते नेव । परोहान, उपनदान-'इन दोन . . 3 rt सहिद मारी। ६ - सापानी ·- निजैव बुद्धिः पृच्च्यतामिति पूर्वमुक्तम्, इदानी स्वयमेगाह- अपीति ॥ अमी देया मां परस्य नटन्य दारान्तिय नांद int ने दमदर दहीन, तत् त्वं मन्मुवाबना वि. मनवजानुमेव नम्बममपि निद्रारहितमपि स्वमामानमा द्वापयन्ति स्म । देवान्यस्वमाः, अपि मभापनायाम् । पनदान वाचन स्वमम्युपदिन्यहं मंभावयामीन्ययः । नमिवयं परदारवान्लायमार्गः म एवार्णवनमुत्चारयितु नारिहा नग दुगचाग्मनजननिवारका पने ताहसी परग्रिय विजय पेण ज्ञात्वा ढापि कय स्यमन्तु मनपापि पग्रिय - १९२ नैषधीयचरिते इत्यर्थः । तर्हि कुन शोभत इत्यत आह-यत्र ता देव्यो न वि विभेमीति ॥ यतोऽहं चिराय बहुकालं चित्तेर्पतो तो नै. द्यन्ते तत्र तु पुनः पृथिव्यां सा अपि मानव्यपि शोभिका शोभते। पवेश्वरो यया अत एव इंशी इन्द्रादीन्वृणे, न वृणे इति चिन्ता मानुप्यपेक्षयाहं सुन्दरी न तु देव्यपेक्षया । तत्र दृष्टान्तः-यथा मपि विचारमपि कर्तुं विभेमि भयं ग्रामोमि, निश्चय कर्नु किमुत अकाञ्चने सुवर्णालंकाररहितेऽकिंचनस्य दरिद्रस्य नायिका स्त्री तस्या मनोव्यापारेऽपि भयम् , कि पुनः कायच्यापारे इत्यपिशवाय अङ्गकेऽल्पेऽवयवे एकस्मिन्नप्यवयवे आरकूटस्य कृतेनालंकारेण श्रियः विचारो हि मानसो व्यापारः । मनसश्च नलेनाधिष्ठितत्वादन्यात शोभाः किं न भवन्ति । अपि तु भवन्त्येव । तथा देवीरहितायां पयविचारस्यावकाशोऽपि नास्ति । ईदृशे विचारे क्रियमाणे तस्य भुवि अन्यरमण्यपेक्षया ममापि शोभा युक्तवेत्यर्थ. । पूर्वोक्तमेव नलः समाकर्णयेत् । स चेश्वरः प्रभुः। तस्मादेवं विचारयितुर्मा तात्पर्यम् । 'रीतिः स्त्रियामारकूटम्' इत्यमरः । लोके पित्तलमिति विभेमीत्यर्थः । मनसा नलस्य वृतत्वान्नान्यवरणकथामपि कतुं ना वदन्ति । सुरीणाम्, पुंयोगे डीप् । मानवी, अण्णन्तत्वात् । शो. नोमीति भावः । मनसैव वृतो न तु साक्षात् । तसादन्यवरण मिका, कतरि शुभेण्वुर । किंचन किमपि धनादि यस्य नास्ति विषयविचारे क्रियमाणे किमिति भयमित्याशझ्याह-किल य सोऽकिंचनः, मयूरव्यंसकादित्वात्समासः। भगक इत्यल्पत्वे कन्। स्मात् मृणालतन्तुवच्छिदुरा स्वयमेव मिदुरा सतीस्थितिः पति अल्पस्वं संख्याकृतम् । यद्वा स्वार्थिक. कैन् । बतामर्यादा लवादप्यल्पादपि चापलात्रुट्यति । यिसतन्तुर्यथा ह यथातथा नाम गिरः किरन्तु ते स्तस्पर्शमात्राच्छिद्यते तथा । साक्षाद्वरणादपि मनसा यदरग त श्रुती पुनम बधिरे तदक्षरे । स्यैव ज्यायस्वादन्यविषयकथयापि सतीस्थितिज्यते । तस्माइन युक्तमेवेति भावः॥ पृपत्किशोरी कुरुतामसंगतां कथं मनोवृत्तिमपि द्विपाधिपे ॥ २९ ॥ ममाशयः स्वमदशाज्ञयापि वा नलं विलक्तरमस्पृशयदि। यथेति॥ ते देवा यथातथा येनतेन प्रकारेणाभिलापेण कृ. पया या चरणनिपये गिरो वाणीः फिरन्तु विक्षिपन्तु नाम सुखेन कुतः पुनस्तत्र समस्तसाक्षिणी मुवन्नु । तथापि मे श्रुती का पुनम्नासां गिरामक्षरे एकस्मिन्नपि निजैव बुद्धिर्विवुधैन पृच्छयते ॥ ३२॥ घणे विपये दधिरे । एकमप्यक्षर नाफर्णयत. किमु यहूनि, किंतरा ममेति ॥ वाशब्दो यदीत्यस्यानन्तर संभावनाओं वश्यः। चामित्यर्थः । श्रुतमप्यननुप्टेगस्वाद तमेवेत्ययः । दृष्टान्तेन हेतु. ममाशयोऽमिग्रायः माह-पतो हरिणस्य किशोरी हरिणी द्विपाधिपे ऐरावते हम्ति-त्ययः । अशा इव अज्ञा, तत्कृतो मोहस्तेनापीति वा नल स्वमदशाया. स्वमावस्थाया आज्ञयापि वर्शने. अंध या विषये अमंगतामयोग्यां मनोवृत्तिमपीच्छामानमपि कथं छथेतर यदि वास्पृशत्, तर्हि विबुधैरिन्द्रादिभिः पण्डितच नात्र कुरनान् । इण्टामपि न धारयनि, नानुतिष्टतीनि किं वाच्यमि- ६. पारपि वालापि मनी या मृगी योग्यायोग्यविभागं जा- वा. पुन. न पृच्छयते । बमदशायामपि नलान्य न नि तस्मिन्विषये समस्तसाक्षिणी समम्नलोकवृत्तमाक्षात्कारिणी निवेव नानि, ततोला किमहम् । तार वृणे इति भावः ॥ न्तयामीति सर्वज्ञत्वादेवा अपि जानन्तीति भावः ॥ भदो निगाव नतासया तया श्रुती लगित्वानिहिनालिरालपन् । अपि स्वमस्वममम्रपन्नमी प्रविश्य पन्ने हृदयं वियाह त- परस्य दाराननवैतुमेव माम् । द्विनियदाकणय मन्मुखाबना ॥ ३० ॥ स्वयं दुरध्वार्णवनाविकाः कथं सद् इति । माई काचिन्मसी आटपदयोचत् । किंभूना- दो लगाव रखनुर नतासया टवावशान्बत्रमुग्य्या तया मानो यानिहिता एव बद इति उना। हे दत, इयं दर। इसं ना किमपि वय वन ग मन्ननने रहनं नरेदय पदाह, तन्मयानुद्यने, न तु म्य. रूमी ददायर्य । मामन्यथानुपपत्ति प्रमाणनि-यमा मनेर दुःसाहा। विननि चिन्तामपि कमीशी चिगर चिनास्तिनपधग। उतन्नच्छिद्ग मतान्चिति- न्वपि । मदाबागगा जावतमनुचिनमित्यर्थः । Aai वादर यति चापलाकिल ॥ ३१ ॥ पदमारमादिया। पटमा देवयामा नरमादिया।' ar'मादियविदारयाम् । विल. स्पृशन्तु विज्ञाय हुँदापि तादृशीम् ।।३३।। - ·नवमः सर्गः। देवाहं तैर्मनस्यबुद्धिपूर्व तेति तेपा न दोपः। अन्यथा येऽन्या- घनाम्बुना राजपथे हि' पिच्छिले नुपदिशन्ति ते स्वय कथं परदारान्वाञ्छन्तीति भावः। एवविधा कचिदुधैरप्यपथेन गम्यते ॥३६ ॥ अपि परदारानमिलप्यन्तीत्युपहासः । समुद्रकर्णधारत्वेन ते स्पर्शनयोग्या अपि न भवन्तीति सूचितम् । असूपुपन्, प्यन्ता- निपिद्धमिति ॥ यत्र यस्यामापदि सती श्रुत्यायविरोधिनी रखपेश्चडि 'स्वापेश्वङि' इति संप्रसारणम् । दुरध्व', 'उपसर्गाद- क्रिया सर्वधा केनापि प्रकारेणात्मान नावति न रक्षति, तस्या- ध्वन.' इत्यच् । 'व्यध्वो दुरधो विपधः' इत्यमरः । नाविकाः मापदि सत्यां निपिचमपि कर्माचरणीयम् । अचिकित्स्यव्याध्यादौ 'तरति' इत्यर्थे 'नौ यचष्ठन्' इति ठन् । भृगुपतनादिभिर्मरणमापदर्मनिरूपणप्रस्तावेऽभिहितम् । नलं विना कामज्वरपीडायामापदि निपिद्धमप्याचरणीयमेवेति भावः । तदे- अनुग्रहः केवलमेप माशे वार्धान्तरन्यासेनाह-हि यसात् घनाम्जुना सान्द्रजलेन मेघ- मनुष्यजन्मन्यपि यन्मनो जने । जलेन वा राजपथे राजमार्ग पिच्छिले पहिले सति बुधैरपि पण्डि- तैरपि कचित् किचिदुद्दिश्य अपथेन कापथेन गम्यते । राजमा. स चेद्विधेयस्तदमी तमेव मे र्गस्य पकिलत्वादत्यन्तराभावादमार्गगामित्वेऽपि न दोप इत्यर्थः । प्रसद्य भिक्षां वितरीतुमीशताम् ॥ ३४॥ पिच्छिले, पिच्छादित्वादिलच् । अपथेन, 'पधो विभाषा' इति समासान्तः ॥ अनुग्रह इति ॥ (मादृशे) मनुष्यजन्मन्यपि माहशे मल्लक्षणे जने यत् तेषां मनः अनुरक्तमित्यर्धात् । एप केवलं तेपामनुग्रहः खोक्तं निगमयन्ती दूत प्राधयते- कृपा, न तु तत्त्वतोऽनुरक्ता । ममायोग्यत्वात् । सोऽनुग्रह. चेत् स्त्रिया मया वाग्मिपु तेषु शक्यते यदि विधेयः कर्तव्यः, तत्तहि अमी देवाः प्रसद्य प्रसबीभूय मे न जातु सम्यग्वितरीतुमुत्तरम् । मह्यं तमेव नलमेव भिक्षा वितरीतुमीशतां समर्धा भवन्तु । अहं तानेव नलं याचे, तैः प्रसन्नीभूय नल एव दातव्यो, न वदत्र मनापितसूत्रपद्धती त्वन्योऽमिलापः । मनुप्याजन्म यस्येति बहुव्रीहिः। अन्वादेशत्वा. प्रवन्नृतास्तु प्रतिवन्द्धृता न ते ॥३७॥ या मयादेश । वितरीतुम्, 'वृतो वा' इतोटो दीर्घः ॥ स्त्रियेति ॥ स्त्रिया मया वाग्मिपु पण्डितेपु तेषु देवेषु सम्यक् नलावरणे स्वप्रतिज्ञामाह- संतोपकारि उत्तर जातु कदाचिदपि वितरीतु न शक्यते यलार अपि द्रढीयः भृणु मत्प्रतिश्रुतं तत्तलात् अत्रासां मम भापित्तमेव सूत्र तत्व पद्धती रचना तस्यां विपये ते तव प्रयन्ता प्रबन्धकारित्वं भाष्यकारित्व यातिकका. स पीडयेत्पाणिमिमं न चेन्नृपः । रित्वं वास्तु । प्रतिवन्ता नु दूपत्वं नास्तु । सूनमाय मवचनं हुताशनोद्वन्धनवारिकारिता स्वकल्पितविवरणपदै. सोपस्कार कृत्या देवास्त्वया बोधनीया', न तु मद्चने दूपणं कर्तव्यन् । यथा भाप्यफनी सूत्रं समथ्यते निजायुषस्तत्करवै स्ववैरिताम् ॥ ३५ ॥ ननु दूप्यते । उभयत्रापि तृजन्ताइन्येत । उपमर्गवशादर्थभेदे ।। अपोति ॥ अपि. अन्यत्यय । त्व द्रढीयः रडतर फेनाप्य-' निराकार्य मम प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञातमपि शृणु। तदेवाह-स नल निरस्य दूतः स तथा विसर्जितः नृप. इमं पाणि चेत् न पीडयेन्मदीयपाणिग्रहणं न कुर्यात्, प्रियोक्तिरप्याह कदुष्णमक्षरम् । तत्तहि हुताशनेनोइन्धनेन शाखादी रज्या कण्ठोयबन्धनेन कुतूहलेनेव मुहुः कुहूरखं वारिणा च प्रयोज्येन कारितां विधापिता निजायुप. वजीवि. विडम्य डिम्भन पिकः प्रकोपितः॥३८॥ तस्स स्वेनैवाननैव वैरिता शत्रुता बरवै । ममारष्टवशाद्देवानुरो- धादा, चेन्ना नरो नागीकुर्यात्तहि वहयादिप्वन्यतमेनोपायेन निरत्येति ॥ तथा पूानेन प्रकारे निरस निराकृत्य नियो. स्वजीवित त्यक्ष्यानि, अन्य फवन न वृणे इनि। पूर्वनिपातानि- तिपि नधुरवचनोऽपि विसर्जितः प्रेषित. दून. कदुष्मा सता. स्थावं पूर्वोक्तं ज्ञातव्यम् । 'वारितान्' इनि पाटे निपिवान् । पफरमक्षरं वक्ष्यमाणामारेगाह पदति ल! क इव-हिन आपादिनिर्मरण निषिदम् ।। पारकेन नुहु पुनः पुन उदहलेन कानुन निरव गन्द आमघातोऽनुचित रत्यत आह- विडम्यानुकुल प्रग कोपितो नपुरवचनोषि विरनया तेन प्रकारेण प्रसापितो, पापियरचनापिपरपाचन ने जा निषिद्धमप्पाचरणीयमापदि अपक्षमा मलपित दर्य इति वा योजना। नमा' इत्र का किया सती नावति पत्र मर्वधा । पारः। बाडेन रिन्दितः पिक. पिन. सद् परर रीन जानि । म अर्जने' इन्दन । मनाया। १ ला , '" स्वरहरीर २ . . .: 'महा।३ -4.-... सार त्यावशायरा । : ५'." '.: साह र मा।. ....... र ' . . लविद्यापरीनर मी। रूपलानी । . .

·No text on this page.

·नवमः सर्गः। १९५ - इति पूर्वाधोक्तात्कारणात् अहं त्वां उपेक्षितेक्षोत्यत्तत्वादुरतेक्षोः तप इति ॥ सूरयो बुधा. अन्यत् यजनुः जन्म तत्र भविष्य शमीरतात्कटुरसशमीकण्टकलम्पटात् करभादुप्रादपि उरुमुत्कृष्टां भाविने दिवे स्वर्गलक्षणाय फलाय तपोनले चान्द्रायणादितपो- वदे ज्ञानपूर्व कथयामि । उत्सापि कदाचित्तारतम्यज्ञानं भवि- रूपेऽग्नौ तनू' दारीराणि जुह्वति प्रक्षिपन्ति यदर्थ शरीरपीडा- प्यतीत्यपि संभाव्यतेऽपि तव तु न कदाचित् । तलादपि त्वं मपि कृत्वा तपोजयन्ति सैव इन्द्रादित्वरूपा द्यौरव पुनस्त्वदनु- मूर्खतरेत्यर्थः । इक्षुशन्योर्यावदन्तरं, तावदिन्द्रनलयोरिनि जानी- रागवशाद्विहला सती असिनेव जन्मनि त्वां बलादिव वला- हीति भावः । अयमेवानानिमायो ज्ञातव्यः । न तु करभादुरु.- कारेण करे धृत्वा आकर्षति । हे वालिशेऽझे, व पुन न वलसे करभोरुरिनि । अलिजथे हत्खल गुण.' इति गुणप्राप्तेः करभोरो नाभिमुसीभवति । चित्रमित्यर्थः। कर्पतीवेति वा। जन्मान्तर- इति त्यात् । इतिशब्दत्यानन्वयापत्तेश्च । तलात्पूर्वार्धार्थपरा-भाविफलार्थ बुधा शरीरमपि त्यजन्ति, तच्च फलं प्रत्युत त्वत्प्रा. मी इतिशब्दो हेत्वों ज्ञातव्यः । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' प्यर्थ स्वयमेव सामिलापं सदस्मिन्नेव जन्मनि एतच्छरीरसहि- इति हत्व(गुण)संज्ञामानित्य पाक्षिकगुणाभावसमाधानं कृत्वा तामेव त्वां स्वसमीपं नेतुमिच्छति, व तु तत्संमुखी न भवसीति करभोर इति संबुद्ध्या ज्ञानपूर्व कथयामीति वा। 'मनुप्पजाते- मूर्खतरा बालिशेत्यनेन सूचितम् । आग्रहं त्यक्त्वा इन्द्रादिप्व- विवक्षाविवक्षे इति वामनाचार्यवचनात् करभादुरु करभोरुरिनि न्यतमं वृणीष्वेति भाव.। 'अज्ञे च बालिरा' इत्यमरः । जुहति मनुष्यजातिविवक्षया 'उडुन्त' इत्यूङ् । तत्स नदीत्वात् 'अम्बा- 'अदभ्यत्तात्' इति झेरत् 'हुश्नुवो -'इति यगादेशः । 'भुवश्च' र्थ-' इति हत्त्वे हवविधितामागुणाभावे च साधूतत्य कर- इताप्णुचः छन्दस्येव विधानमिति वृत्तिकारादिवचनाद्धापायां भोरुपदत्व पूर्वव्यारवाने योजना कायेंति वा। कं सुखं राति 'भविष्णवे' इनि चिन्त्यम् । यद्वा 'भूप्णुभविष्णुर्भविता' 'जगत्प्र- ददातीनि करा। करा भा ययोन्नौ करनौ दर्शनमात्रेण यूनोर्मद- भोरप्रभविष्णु वैष्णवम्' इत्यादिप्रामाणिकप्रयोगदर्शनाच 'भुवश्च' नाद्वैतानन्दोदधौ निमजयन्ती अरू यत्वा इति युत्पत्त्या त्वय्ये- इनि चकार 'भुवश्छन्दसि च' इति सबध्य चकारात् 'भापायामपि तावन्तं कालं करनोर इनि प्रातिपदिकन्, त्वां इदानीं करना- कचिङ्गवति' इति न्यारयानात्समर्थनीयम् । गत्यन्तर वा गवे- दुष्ट्रादुरुं वदे इति वा। नरामिलापुका 'लपपत-' इत्युकजि पणोयम् ॥ 'गन्यादीनामुपसंख्यानम्' इनि समास. । विदुपी इति डीप 'हुताशनोद्वन्धन-' इत्यादि यदुक्त, तच्छोकत्रयेण दूपयनि- पचायजन्ते त्रुवराब्दे परे घल्प-' इति इत्त्व. । पनादिपु अव यदि स्वमुन्धुमना विना नलं इति पाठसामादेव च वचिगुणौ न भवतः। करनादुरुः इति योगविभागात्सनासः । वदे 'भालनोपसंभापा-' इति ज्ञाने त॥ भवेर्भवती हरिरन्तरिक्षगाम् । विहाय हा सर्वसुपर्वनायकं दिविस्थितानां प्रथितः पतिस्ततो त्वया धृतः किंनरसाधिमभ्रमः । हरिप्यति न्याय्यमुपेक्षते हि कः ॥ ४६॥ मुखं विमुच्च श्वसितख धारया यदीति ॥ नलं बिना यदि खन् आमानं उमन्मना वृधैव नासापथधावनश्रमः ॥४४॥ भवे., (तत ) तहिं अन्तरिक्षगामन्नरारन्या या ततोऽन्तरि- क्षात् हरिरिन्द्रो हरिप्पति नेति । यत्लादिविस्थितानामन्तरि- विहायेति ॥ हे भनि, त्वया सर्वे सुपणो देवा तेपां क्षत्वानां पनि. त्ामी प्रचित. त्यात.। युनमेनत्-क न्याय्यं नायकं त्वामिननिन्दं विहाय नरे ननुप्ये साधिनभन साधुत्व- न्यापादनपेत त्वीयं भागनुपेक्षते नानीकरोनि । अपितु मो. विषयः साधुत्वलक्षणो वा अनः। अथ च नले ताधिननन. पि स्पीकरोति । तत इति तसं पा। न्याय्यं, 'धर्मपथ्य-' एत हा कष्टन् । अनुचितमेतत् । उत्तम रोरोक्तगह-शनि- इति यत् ॥ तस श्वासानिरस धारया परम्परया मुसं विमुच्य मुखमा निवेत्यमे यद्यनले नलोज्झिता विहाय नुखरूपानापालगननोपापभूतं मुख विधाय नालापन नातिकामागेंग पद् धारनं शीघ्र गनन तजनितः प्रम उगो सुरे तदलिन्मती या कना। बुधव पथा त तपा त्वयेलर्थ । अप च इन्द्र मिहार तदपे चिरादनेनाधनयापि दुलभं क्षया होनल मिनरल ऐपयोनिविदोपल इन्द्रापेक्षया साधिन- वयं त्वयैवाइ यदहमप्यते ॥ १७ ।। मनो यथा । अब च रलपोरभेदात् पनितो नरो ननुप्पो नल। तलिन् पनि। वृथा एन' इत्यपि पाट। तलादेन अन परि- निवेश्यस इति । नगेशित रिमांना व यदि अन. सब महेन्द्रो परजोर पनि नार ।ला. पुम्यादि । सो निवेश्यले कान संप्सने । ननलिनुरे पहा या तपोनले जुइति सूरयन्तन मराग। दिवे फलापान्यजनुनविः करे पुनः ऊपति र विदला पलादिव त्वां पलने न पालिश ॥५॥ । ६ । - . . - सानिमानी ·- जनः । पियोऽपि भगया आगमविधिरेव । यतस्तया आत्मनो भरि हासहत्वं भद्या सूचितमिति निषेधवेपो विपिज्ञातव्य. । . भ्रमामीति ॥ हे भैमि, अह ते तव सरम्बत्या सोमा । नतीन नवनव गृहान्यत्यागता प्रिया संबन्धिपु वक्रोन्यादिरूपप्रवाहचक समूहेतु। आपनविदा .: । न्यूनगारि गन्तव्यमेव । स्वय गृवामि । निषेधरूपेणोयते विधिरूपेण पेनि निबयामा 27 रनरायन नचरिनायिष्यामि। निपन्य कति फियन्त काल कनि वारान् या प्रमामि प्राप्त न । दन्नन्मर रायन्नरमपि तु न मया मितव्यमित्यर्थ । अन्योऽपि नदीजलप्रवाहा 1114 दर दरदिपा उपायान्ना स्वात। बाबालवा प्राम्यनि । कुलालचक्रनिपनिनो बटादि। अरपनर कुदानानमाइमाइनिगा। नैषधीयचरिते महती दया कृता । यद्यस्मात् हे अङ्ग भैमि, अनेनाग्निना चिराद्ध तवाभिमायमजानानेनैव मया 'इन्द्रादीन्वृणीष' इत्युकम्, हुकालमर्थनया प्रार्थनयापि कृत्वा दुर्लभमङ्गं त्वयैच स्वयमर्प्यते त्वया तु 'न' इति वचनभन्योक्तम् । इदानीं तवामिनायो ज्ञान दीयते । यचिरकालं याचितमपि दुष्प्रापं, तहाना स्वयमेव यदि इत्याह- दीयते तत्र दयैव निमित्तमिति ज्ञायते । स्वयमेव स्वाङ्गदानावया निषेधनेषो विधिरेप तेऽथवा गुवी दया कृता। तथा च वह्निप्रवेशोऽपि त्वया कतुं न शक्यत तवैव युक्ता खलु वाचि वक्रता । इति भावः। कसिन्कृते किं भविष्यतीति न जानासीत्युपहासः भनेति संबुद्ध्या सूचितः ॥ विजृम्भितं यस्य किल ध्वनेरिदं जितंजितं तत्खलु पाशपाणिना विदग्धनारीवदनं तदाकरः ॥ ५० ॥ विनानलं वारि यदि प्रवेक्ष्यसि । निषेधेति ॥ अथवा इन्द्रादीन तृणे इति एप ते तप निषेधी तदा त्वदाख्यान्वहिरप्यमूनसौ वेपो रूपं यस्यैतादृशो विधिरेव । न वृणे इति यथाश्रुतार्थप्राहेगा पयापतिर्वक्षसि वक्ष्यतेतराम् ॥ ४८ ॥ मया पूर्व न ज्ञातः, इदानीं वृणे इति विधिरेव ज्ञातः । लोकित वचनरीतिरप्येवम् । निषेधे विधिप्रतीतिः कथमित्यत आह । बन्नु जितमिति ॥ हे भैमि, यदि त्वं नलं विना पूर्वोक्तदोपादन- यमात तवैव वाचि वक्रता युक्ता। वक्रोक्तित्वद्वचनविषपेत्र : समपि विना वारि प्रवेक्ष्यसि वारिप्रवेशलक्षणमन्यं मरणोपायं चे-क्तित्यर्थः । एतदपि कुत इत्याशझ्याह-सलु यस्मात् यस रहरिप्यास, तत्तहि रालु निश्चितं पाशपाणिना वरुणेन जितजितम्। ध्वनिसंज्ञकस्योत्तमकाव्यस्य इदं निषेधविधिरूप किल प्रसिद्ध वि अनितरां जितमित्यर्थः । मंभ्रमे द्विरुक्तिः । अतिदुर्लभस्य चिरेप्सि-म्भित विलसितम्, तस्य आकरः खनिः उत्पत्तिस्थान विद्वान तरय म्बत एयागमनासीरकण वृत्तमित्यर्थ । यतः--असौ प- नारीवदनं चतुरवनितामुखम् । वक्रोन्यादिध्वनिविलसित गर्नु व.पनि. तदा पयि प्रविष्टायां समां वदारयांस्त्वन्नामकान्स्वी- विदग्धा नार्येव जानाति, न त्वन्या। त्वादशी वक्रोत्तरादि वक्त पानसून्त्रागान् पहिरपि वक्षसि । हृदयोपर्यपीत्यर्थः । वक्ष्यतेतरी चतुरा ना(अ)स्तीत्यर्थः । ‘इदमुत्तममतिशयिनि व्याये वाया धारयिष्यनिनराम् । इदानीमन्त करणे तापचिरकाल वहत्येव, त- निर्बुधः कथितः' इति काव्यप्रकाशः। 'विस्पष्ट क्रियमाणालिया दानीमालिङ्गनाशाइहिरपि वश्यतेतराम् । अतस्तेन जितमित्यर्थः । विशेषत ति। अर्थान्तरणतीतिर्यत्रासौ काकुपोक्तिः । भना पय पनिरपमेश हेतुः । अयमप्युपाय. कतुं न शक्य इत्यर्थः । इति वापी मातुमितो गतास न पुनस्तस्य प्रियस्यान्तिान पनि यापनेनरामित्यन्धयः। ततो यहियोगाभावान्न पचमी । इत्या माननिषेध मानविधिः, प्रियोपसरणविधौ तनिषेध इति । मांध वसोपेक्षमेर पहियम् । वक्ष्यने, वहे. म्परितेत्यात्तछि स्य तथा प्राणेश विज्ञप्तिरिय मदीया तत्रैव नेया दिवसाः कियन्तः । रोशन इस उप पडो कसि इनि कस्य आदेशप्रत्य-सत्ययोगस्थितिपदेशः कला यदिन्दोरपि तापयन्ति ॥' इति । पपी: इनि पग्यम् ॥ तत्रैव दिवसा नेयाः नानागन्तव्यमिति निषेधो व्यज्यते । स नि. मालपान्तर य दुग्यनि- करिष्यसे यद्यत एवं दूपणा- दुपायनन्यं विदुषी स्वमृत्यवे । दपि ग्रन्यान्तराज्ज्ञातव्य मुधियो । प्रियानिधिः स्पेन गृहागता कथं भ्रमामि ते भैमि सरस्वतीरस- न धरानं चरितार्थयिष्यसि ॥ ४९ ॥ प्रवाहचकेगु निपत्य कल्यदः। करियम इति । भनि, पम्, मन पर दृपणान् उहन्ध- अपामपाकृत्य मनाकुरु स्फुट • दयना नरिवानीन्यलाई पशाहिदुपी अन्योपा- कृतार्थनीयः कतमः मुरोत्तमः ॥ ५॥ पानी बन्यो प्रन्यनुपाय करनक्षणादि- द्रना मना इंपदमाग नादिपु म य नम. सुरा । :: महावयारी। राण त्वया तानीय । २८, न , यम, - - । M , + .. . गया. 'काय काही मुरायो पाया : माय:- 14, , ...' 3 मग ... Aarti ·नवमः सर्गः। । स्वयैकसत्या तनुतापशङ्कया - -- पंजनी प्रट कुविति वा। कनि, 'कालाधनोः' इति कालवाचित्वेऽत्य- जातीति मया तत्वं परमार्थोऽयोधि अज्ञाथि । हे विलासिनि, न्तसंयोगे द्वितीयाबहुवचनान्तन् । सुरोत्तमः पुत्पोत्तमवत् । दि. सलु य लाक्षत्रिपागां गोत्रे वंशे जन्म ययान्तस्याः ते तब मनो- स्पतिवाचतुर्णानाप सुरोत्तमत्वन् । भैमीवरणाभिप्राय वा ॥ रथ तं ओजस्विनं तेजस्विनं वह्नि विना परिहल अन्यतोऽन्यलि. कतन इत्युकं तदेवोपन्चसति- न्पुरुपे का वलते। अपित्वयोपत्वास यास्येव । तेजो हि तेज. वैवानुरज्यते । त्वं तेजलिनी, वहिरपि तेजस्वीनि बहावनुरक्ता- मतः किमरावतकुम्भकैनव- तीनि युक्तमिति नया ज्ञातमिति भावः । अन्यसापि क्षत्रियकु- प्रगल्भपीनस्तनदिग्धवस्तव । लोपनस मन इव शीघ्रगामी रथः तेजस्विनमन्यं क्षत्रियं सहसनेत्रान पृथग्मते मम बिहान बालगादिपु न वलते । अनुरज्यते, इयनो डिवात् त्वदलनीमवगाहितुं क्षमः ॥ ५२ ॥ 'अनिदितान्-' इति नलोपः । अन्यतः, सप्तम्बथै ततिः ॥ मत इति ॥ ऐरावतकुन्नपल्स कैतवेन ब्याजेन तउन्भा- देव मगल्नौकदिनी पीनो सांसली खनौ यत्सा दिशः प्राच्या ततो निवत्से न मनः कथंचन । धवः पति इन्त्रः तव नत इंप्तितः किन् । प्रायजेवमेव त्वया हिमोपमा तस्स परीक्षणक्षणे विचारतं लाईवर्थ । युकं चैतत्-बदलनों बच्छरीरशो- सतीषु वृत्तिः शतशो निरूपिता ॥ ५५ ।। भानगाहेतुं तानसेनेक्षितुं सहतनेत्रादिन्द्रात्पृथक् अन्यो दिनेत्रः नननते क्षमो न । नेत्रद्वयेन तव सौन्दयं दृटुं न शक्य- स्वयेति ॥ वाहगन्यपनित्रताभावात् एका चासौ सती च ते इति सहत्तनेत्रवादिन्द्र एव तव सौन्दर्यदर्शनयोग्य इति तया मुत्यपतिव्रतया त्वया तनोः शरीरत्त तापाहाहात् देहदा- ननापनेबाराय इति भावः । तब नतो. मन मत इति 'कस हनवं करिप्पनाति शझ्या निना संतापभिया च तलादमः च बनाने' इति तरि पटो । सहत्तनेत्रात्, 'पृथग्विना-' इति सकाशात् कथंचन केनापि प्रकारेण मनो न निवत्यं परावतेनीयन् । बलात् परीक्षणक्षणे साधुत्वानाधुत्वपरीक्षार्थ दिचसमये, स्त्रीयां प्रसीद तलै दनयन्ति संततं सहगननादिसमये, सीतादिपतिमतापरीक्षासमये, तले अनेः वृत्ति. यिनि. शानस रानामगादी हिनोपना तुपारसदशी निल- त्वदङ्गसहप्रभवैर्जगत्प्रभुः। पिता दृष्टा च त्वं चापि सती । रातराः सतीग्विति वा ॥ पुलोमजालोचनतीक्ष्णकण्टक- यनवर भारतमाह- त्तनुं धनामातनुतां स कप्टकैः ॥ ५३ ॥ स धर्मराजः खलु धर्मशीलया प्रसीदेति ॥ हे दनयन्ति, तलै इन्द्रार प्रसीद त्वं प्रसना त्वयाति चित्तातिथितामवापितः । नव । तं वृदित्यर्थ. । अनन्तर त जग मनुरिन्द्र वद महा- यभवो पात कष्टकै रोनाः कृया तनुं शरीर संततं सदा मनापि माधुः प्रतिनात्ययं कम- पना निरिक्षां परिपूनांनातनुनान् । निभूत -पुलोनलाया अकान्ति योग्येन हि योग्यसंगनः॥५६॥ इन्द्रामा लोचनपोरतितरा सोनारसवात् तीनटरस- स धर्मेति । खलु निधये संभावनापापा ममेडी धन- सरप्टकल. सूचनतुल्यैः धुदानुरूपैन । वया वृते सतीन्द्रा- राजोपन या निवादिता गोचर निवारित प्रापितो- पीपरिलागन स्ववानुरनो भवति भार. । सपसीनुता- नि । पन -रामानं तौल पला, धनं नीदरम्यन्यति न्नरमतान्कीडतो रवान्यसा गैयो रटरपियदना वा एवमनपा । धर्मगोरो हे धर्मगील एलानुरन्त इन। यं भवतीन्युनिः। सूचने क्षुद्ररानी च रोनहरे च करा' इत्य- रन पार्टी ननानि सार सनीचांना प्रतिभाले । पनन्न- मरः । तल क्रिपया पननिति' इति संमटानेन् । नापि ममतन् । रे पलान् रतीरादीनाभन उनन मह परिसरणे कारजनाह- दाम्पलैब संगम ज्ञान, नवोपन पत्ता लाद - अबोधि तत्वं दहनेऽनुरज्यने राजेन धनीला सरन्यो युन्न दल ना । सयं खल क्षत्रियगोत्रजन्मनः । अज्ञातविच्छेदलयः लगेगा। विना तमोजलिननन्दनः क्षं रगत्वनाला दिशि निर्मलाविसि । मनोत्पले बलते पिलानिनि ।। ५४ ॥ 'मीदी। अयोधीति । र सपनन तर करने... अनुरसन्नर- - , . .. པ་ཊཱ་ཡཱལས་ 1 ·। अव्यायशब्द. सापु । वासयते 'णिचच' इति त।'अगायन ध्यायस्य कर्तृत्वात् । विचक्षणा 'अनुदात्ततश्च हलादे.' इनि युर। विभिन्दतेति ॥ स्वयापि अनिसुन्दरेण नलतुल्याकांना भारोपिनदिक्पालाभिलापाणीसमाकर्णनाम । कानि दुष्टमंदावचनानि तद्रूप. सूचिमचये. मुधिया । मिन्दना पीटयना। अत एव-प्रयाननीवामिव गतप्रागामिया १९८ नैषधीयचरिते धुतावधि कालममृत्युशङ्किता इति स्फुटं तद्वचसस्तयादरा- निमेपवत्तेन नयस्व केलिभिः ॥ ५७ ॥ सुरस्पृहारोपविडम्बनादपि । अजातेति ॥ हे भैमि, त्वम् अगस्त्यभासाऽगस्त्यनक्षत्रदीप्त्या करासुप्तैककपोलकर्णया निर्मलविपि उज्वलकान्तौ संभोगयोग्यायां दक्षिणस्यां दिशि तेन श्रुतं च तद्भापितमश्रुतं च तत् ॥ ६० ॥ यमेन सह न जातो विच्छेदलवो वियोगलेशो येपु तैः सरोद्भवैः केलिभिः कृत्वा यमस्यैव पतित्वात् अमृत्युशङ्किता मृत्युभयर- इतीति || कराके हस्तकोडे सुसं स्थितमेकं कपोलकंगं यन्त्र हिता सती निमेपवत् । धुतावधिं निर्मर्यादम् आचन्द्राकं कालं एवंविधया तया तत्तस्य दूतस्य इति पूर्वोक्तं भापितं श्रुत बाबु नयस्वातिवाहय । अन्यवरणे विच्छेदः संभाव्यते, एतदरणे तु च । इन्द्रियपाटवाच्छ्रुतम्, अनगीकारान्न श्रुतमिति नाच. मरणाभावादाचन्द्रार्क कामसुखमनुभवेति भाव 'स्मरोत्सवैः' स्फुटमुत्प्रेक्षायाम् । श्रवणे हेतुः-तस्य नलाकारस दूनस साद इति पाठे स्मरस्य उत्सवरूपैः कामसंवन्धिभिरुत्सवैश्चुम्बनादिभिः राच्छ्रुतम् । अश्रवणे हेतुः-सुरेषु इन्द्रादिपु स्पृहारोपोऽनिला कृत्वा अजातविच्छेदलवैश्रुम्बनादिभिर्निरन्तरैरित्यर्थः । नयस्वेति पारोपः, तद्रूपाविडम्बनाढूपणादश्रुतम् । पतिव्रताया मन अन्य। नित्त्वात्कमिनाये क्रियाफले तङ् । 'नय' इति वा ॥ भिलापारोपवचनं दुष्टमिति नाकर्णितमित्यर्थः ॥ वरुणवरणे कारणमाह- चिरादनध्यायमवामुखी मुखे शिरीपमृद्वी वरुणं किमीहसे ततः रम सा वासयते दमस्त्रसा। पयःप्रकृत्या मृदुवर्गवासवम् । कृतायतश्वासविमोक्षणाथ तं विहाय सर्वान्त्रणुते स किं न सा क्षणाद्वभापे करुणं विचक्षणा ॥ ६१॥ निशापि शीतांशुमनेन हेतुना ॥ ५८ ॥ चिरादिति ॥ ततोनन्तरं सचिन्तत्वादवामुखी विचक्षणा शिरीपेति ॥ शिरीपमृद्वी शिरीपपुष्पवत्कोमलाङ्गी खं वरुण- चतुरा सा दमस्वसा भैमी मुखे चिरकालमनध्यायं वचनामा मीहसे इच्छसि किम् । प्रायेणैवं संभावयामि । यत.-किंभू- वासयते स । मुहूर्त तूष्णी वभूवेत्यर्थः । अथ पश्चास्कृनमापन तम्-पयःप्रकृत्या उदकस्वभावेन, पयोलक्षणया प्रकृत्या उपा- दीर्घ श्वासविमोक्षणं यया एवभूता सती क्षणान्मुहूतांदनन्तर दानकारणेन वा मृदुवर्गस्य मृदुवस्तुसस्य वासवम् । किचि- करुण करुणरसप्रधानं वचनं, करुणं यथा तथा वा यभाये। म पार्थिवावयवसहितस्याप्यशरीरस्य वरुणलोके विद्यमानत्वान्मृदुत- रुणमिति वा । निष्ठुरमुवाचेत्यर्थः । अन्तकदूततोचितम् इत्या ममित्यर्थः । त्वमपि मृद्री, सोपि मृदुरिति उभयोर्योग्यत्वम् । दृष्टा- देवक्ष्यमाणत्वात् । अनादरसूचकमौनावाझुसत्वदीर्घनिधाममा नतेनैतदेवोपपादयति-सा अतिशीतातिमट्टी निशा अप्यनेन णात् विचक्षणेति साभिप्रायम् । प्रचण्डवायौ वाति सति तामा गृदुतरत्वेनैव हेतुना सर्वान्देवान् विहाय शीताशु चन्द्र किन लिकोऽनध्यायः क्रियते, क्षणानन्तर पुन. पठ्यते तद्वदुपाचेत्य ! वृणुते ल अपितु वने । योग्यत्वाढित्यर्थ. । हेतुना 'सर्वनाम्नस्तु- सचिन्तस्य जाति. स्वभावो वा । 'अध्यायन्याय-' इत्यादिना तीया च' इति तृतीया ॥ असेवि यस्त्यक्तदिवा दिवानिशं कात्-' इति न परस्मैपदम्, अणौ चित्तवकर्तृकत्वामा मन त्रियः प्रियेणानणुरामणीयकः । सहामुना तत्र पयःपयोनिधी विभिन्दतादुप्कृतिनी मम श्रुति कृशोदरि क्रीड यथामनोरथम् ॥ ५९ ॥ दिगिन्द्रदुर्वाचिकचिसंचयैः। असवीति ॥ या द्याः स्वगा येन त्रिय प्रियेण नारायणेन प्रयातजीवामिव मां प्रति स्फुटं अन मद् रामनारकं यन्यैव भूतो य. क्षीरोदो दिवानिय रात्रि- कृतं त्वयाप्यन्तकदूततोचितम् ॥ ६ ॥ दिउनसेवि। हे शोदर, व तत्र पयमो दुग्धस्य पयोनिया व तिवादमुना सह मा यथामनोरथ वेच्छया कोड । श्रीम- सता मा प्रति स्फुटमन्तदूननोचित यमदूनयोधित कर्म इतना सन, झवनो' इति द्वितीया । यथामनोरथम, ययामा- दुष्कर्मकारिणी मम श्रुति द्विगन्द्रा इन्द्रादिदिक्पालान्तया दुई 1 - ५ , १.मगार' ? मादयविद्याधरी। २ मंगोनगन्या- रमनन्यायाममा वस्नान। पापिनं कमें सर्वत्र चा मूचिमध्यमदनो यथा निटर पाइप न.' दि साहित्यविद्यारी । 'दूतन्य परमो मानन्द नाहगा' ६.४ मुगायोगामादित्य : " र अवतः । ३ बगान मारराव मागे'। या! दमयी वादनाना हमार ट: दी। गनदन्यायाच्या मार, जीपातु..... ..महाविद्यावरी । २१ मा हत्यत्रियाग। , 4 -- , ·नवनः सर्गः । १९९ । - चतुर्णामपि दूतत्वायमदूत्योचितमेव त्वया कृतमित्यर्थः । अनि तमिति ॥ तदयेति । मदरणत्वना मदीयवरणमधूकमालया सुन्दरस विशेपतो नलनुल्याकारस सौन्धानारत्व मा प्रत्यतिपी- कृत्वा तं नलनामानं नृपनचिनु परेचवि व स्वयंवर सत्यग्भ- डाकारित्वमयुक्तमिति त्वयापीत्वपिना सूचितन् । अन्योऽपि बौद्धा विता । एष वासर. पुन तल खपवरसान्तरापो विनरूपः । ए- दिरदुप्कृतिनीं दोपलेशरहितां श्रेयोल्पा श्रुति वेदं दुष्टवचनैर्दूप- तावानेव विलन्बोन्नि । किभूत..पुर सरै. एतविसापूर्वमेव चति । प्रपातो यातुमारब्ध , प्रशब्द आदिकर्मणि, तत्रैव निष्ठा ॥ गन्तुकामः नम अनुमि प्राण. सह गन्नुमना जिगमिपुः । त. उक्तमेवाध सोपत्करमाह- लान्मया इन्द्रादयो न वरीतच्या इति भावः । अयं दि. वदासनिर्यन्मदलोकदुर्यशो- वल. कथं निवितो यासतीति चिन्तया मम प्राणा अतिच्याकु- मपीमयं सल्लिपिल्पभागिव । ला । चलात् तत्तलादध विधन्य मे मन त्वं दयालुरेधि नव । स्वयपत्र वितेलनि मन प्राणा अपि स्वास्थनील नोचन। श्रुति ममाविश्य भवदुरक्षरं तदेवाह-वहिलोकिनो भवन्तमवलोक्यन्नी सती वर्तमानं दिनं सृजत्यदः कीटवदुत्कटा रुजः ॥६३ ।। निनीपाम्पतिवायितुनिच्छानि । त्वदवरोकनक्सामागधारणा- त्वदात्येति ॥ अद. भवदुरक्षर वोक्त दुप्टनक्षर मम श्रुनि- त्वया मन कृपा कता भविष्यतीति भावः । परपुरुषविलोकनेन माविश्य कीटबदुरटा दु-सहा रुज. पीडा नजनि । किभूतन्- कथ पानिन तवेत्यत आह । क्लि यलापतविणा राजहसेन न- तव आलान्नियंन्निगच्छन् इन्द्राद्यनुरागरूर मदलीझदुर्यगोल्पं लिनीदले नवैविलित्व नमन त्रियो नन्नवैव लेन समस्तुल्य. मीयमिथ्यापयशोल्पं मपीमयं मपीप्रचुर सत् भवत् । अत एव तादा सुन्दर आत्याचि कपिन । तलात्तव नलाकारचाजल. लिपिल्पनागिव लेखनन्वरूपं भजदिव। सना चामो लिपिश्च त- व वदवलोकनान्नन प्रागधारनं बर्शनेन पातिव्रत्यक्षनिर्मम दूपभाग वा। कीटो प्रथा कर्ण प्रविश्य दु सहां पीडां करोनि । नानीत्यर्थः । सोन्हयनेकान्वयन् । चितुम्. भौवादिक्वार्थते अन्यदप्पक्षर मपीनाजननिर्गन्मपीलिन्वितं टिपिरूप भवति ।। रूपन् । 'मय परसारि-' इति पञ्चगीति साधुः । पुर सरे, तमालिरूचेऽथ विदर्भरिता 'पुगेननोत्रेषु-' इति ॥ प्रगाढमौनव्रतयकया सखी। अत्र विती नवानि का न्याया- पां समाराधयतीयमन्यया दृगोची ते विधिनानि वनिता भवन्तमाह स्वरनजया मया ।। ६४॥ मुखस लानी ना यन नीते। तमिति ॥ अथ विजिरिता भीमेरिना आदि मसी न अनावपि पनदिनां नकानने रचे । हे दूत, इयं सती भनी प्रगादमौनव्रनया दृढतरमोनल ब. पिलोच नासानु जन्मनः ॥ ६७ ।। पामनया एरया वन्य रमजया जिहया नपा समाराधयनि नाते, शारिरिक र मान अन्य मया नद्रपया म्वन्य रयज्ञया जिदया अब च म्बरम में बदयो र....-:--: पुरन म्यनिरापविपर जानत्या मया, त्या नरन्तमाह । र रजाव. लनी गाना माम्बानियाय वा साक्षात योग्य तलादेन रिता हिमनद प्रा..... ।।:"नरे भिप्रायमेव नामि तमारर्णयान भाव । मया रया लह वन दना ... । मान न मनुद्धि. मम । आपन्न ममीविक्षपण वा । अयोग्य सुन्दर मरतन, tv.in मानी याचिरंचतामाराधनि । विभाहत्यार- तमचितुं मदरणसजा नृपं न्स पर सवरः संभपिता परेयपि । नमानुभिन्नुमनाः पुरःमर- नर पालिका तदन्तरायः पुनरेप पातरः ।। ६५ ।। मदनमः। नदय पिरम्प दसाग ने न रामविनः पिनं नितीशान नरोकिना। नरिसाद दिला ३ नम: १६: -- . . . 5 । - F १ ·थेनीया न पीटनीया। अयमञ्जलिः कृतः । प्रसद्यतां ममोपरि तये न्यवेशि चारित्रगब्दबाच्यो यःप्रक्षिप्त.(सः)मकलानिट भसाथ चिन्तामणिन त्यन्यते, स यया त्यकः तया सगे। लैव क्षिप्तमिति युक्तम् । 'सदृष्टिज्ञानवृत्तानि धर्म धधराज निपीयेति ॥ जमी नल. पीयूपरसवारसः पुत्योन्नता कृतान्तमेव स्वममन्यवादयम् ।। ७२॥ • 36 वर्तनानानिति कारणान् तथा नल इव न इक्षन'त्पन्नाः तदतिमथुराः, नत पत्र खस नलखाद एवंदर । स्टाशविक्षेपादिष्टया नेले । तथा अनिवांच्ययेहया नह- मानं तया भैम्या यथा येन प्रकारेणोदितमुक्तम् कृतान्दद । यद्दा-ववि परपुरले नलक्रान्तिमपि तथा नल इव'नाग्निन्नन्य आहुतीरटीपिका गिरो निपीर मादरमाकर न ...तथा ताशी हनलिपिनुहष्टां नदनामपि नावलोक दूत नामन्यत किंतु अदयं निहप वं कृतान्त यनशानवर वारमा दिगीमान् इति का च्या । एवंविधायाः नम पुर- अनपान यमदूतवं त्वया प्रस्टीकृतनिनि, तत्वल्पनुनन्। ?'नछेकानुप्रानसाकारः' इति साहित्यविद्यारी २०० नेपधीयचरिते धमागतेनापि त्वयाद्यात्र स्थितेन प्रासङ्गिकी अग्निसाक्षिकत्वादृढा तान्नलमदास्यान्यस पुरुपस्य कथा कनुमयुक्ता, किं पुनलाम- नलेन सह मैत्र्यपि संपादिता सात् । तदमप्यत्र स्थातव्यमि-गम्य। देवविषयं किमपि त्वया न वाचमित्ययः । कुमारचा त्ययः । तदीयमैन्या मम किं प्रयोजनमित्यत आह-हा सेदे। कामिन्या त्वया नलप्रात्यभावेऽन्योपि वरगीय इत्यत आह-4 सहाधीतिश्तो लक्षणया कुलशीलरूपादिना सशस तब आय-तीबते पनिव्रतात्रतरूपेऽना, अथ च नीव्रतया सह कामा- पुत्रीय विशिष्टकुलोत्पन्नवीरसेनसुतसंवन्धि अजय मैत्रमजितुं सं- नेतिदारुणे बह्ना जीवितम् । प्राणानित्ययः । तृणयामि ढगा पादयितुं स्पृहामिलापः कथं न । अभिलापः कतुं युक्तः । सदृश- रोमि । नलप्राध्यभावेऽपि पानिवत्याद्यावदायुष्यं जीवित नेवाभ, योमैत्री भवति, श्रेष्ठेन सह मैत्री प्रयत्नपूर्वकं संपादनीया, इयं न वन्यं वृण इति दिगीगान्वृणे इनि का वाता । बढी मत त्वनायासेन लब्धा परित्यक्तुं न युक्तेति भावः। इनि भिन्नवाक्य- तृणं क्षणादेव नश्यनि यथा, तथा नलालाभे पातिव्रत्यवनानी तयाऽन्वयः । एकवाक्यत्वे तु संगतं मैत्रम् । अजयमविनश्वरमिनि तमपीनि तृणपदेन सूचितम् । मदनप्राबल्या कथमन्यं न वीस अजयं विटोपणं संगतगदसति वा । व्याख्यानान्तरं दुर्योजत्वा- सीत्यागण्याह-स मरः तु पुनः किं नु वस्तु अस्तु अब दुपेक्ष्यम् । पाणौकरण इति 'नित्यं हस्ते पाणावुपयमने' इनि पाणा- भवतु । किमिति-यः कामो हरनेत्राग्निजनितं तमिद न्य वित्येवंरूपस निपातस्य गतिसंज्ञत्वात्समास. आर्यपुत्रीयम्, 'वृ.अभावरूपः पदार्थः किमपि कर्तुं न गनोति । कानस्वभावक द्वाच्छः' । अजयम्, नन्पूर्वस जीर्यतेः संगते कर्तरि 'अजयं संग- त्वादन्यत्यापि किमपि कतुं न शक्नोति किं पुनः पनिवताका तम्' इति निपातनात्साधुत्वम् ॥ मेति भावः । यः पुनः लरो भल, तकि वस्त्रस्त इति वन्या. पुनर्वागनवसरायाह- मदनाधीनत्वे दोपमाह- दिगीश्वरार्थ न कथंचन वया न्यवेशि रत्नत्रितये जिनेन य: कदर्थनीयास्मि कृतोऽयमञ्जलिः । स धर्मचिन्तामणिज्झितो यया । प्रसद्यतां नाद्य निगाद्यमीशं कपालिकोपानलभसनः कृते दृशौ दधे वाप्परयास्पदे भृशम् ॥ ६९ ॥ तदेव भस स्वकुले स्तृतं तया ।। ७१ ॥ दिगिति || स्त्रया असीत्यहं दिगीश्वरायं कथंचन केनापि न्यवेशीति ॥ जिनेन बुद्धेन यो धर्मचिन्तामणि पर प्रकारेण तद्वर्णनादिना तेषु मदनुरागाध्यारोपणादिना च न कद-न्तामणिः सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान-सन्यकारिनलागे रख त्वया प्रसन्नेन भूयताम् । अद्य ईदृशं दिक्पालविषयं किंचित् न पपूरकत्वात्पातिवलक्षणधर्मरूपश्चिन्तामणिः यया स्त्रिया का निगाद्य वाच्यम् । इदमेव तव प्रसन्नत्वम् । पूर्वोक्तेनैव वाक्येन हरन्नस्य कोपलक्षणोऽनलोऽग्निः तस मलनः कामस्य कृने के अहं दृशौ भृशं वाप्परयसायुवेगसापढे आधारभूते । अश्रुग- निमित्तं उअितः परित्यक्त., तया स्वकुले तद्गल एवं तृत परिपूर्ण इत्यर्थः । ये धारयामि । विवाहोत्सव विशेषतोऽमङ्गल-रमा धमत्यागो नाम कुल मलप्रक्षेपतुल्य इत्यर्थ । धन स्याश्रुपातत्य निपिद्धत्वान्मया चाध पतनभीत्या नेत्रयोरेब लम्भि-हिणा वाटेनापि यो धोशात: स मदनपादितयेन यदा के तत्वात् । अतः परमपि त्वया किमपि न वक्तव्य मित्यर्थः। निगा- त्यज्यते, तया सकुलं सालमव कियत इनि मदननीन्दा का द्यम्, सोपसर्गत्वात् 'गदमद-' इनि यदभावापण्यत् ।। प्रत्यं परित्यक्ष्यामीति दुराशां मा कृया इति भाव । पातिव्रत्यमौदिप्रकाशनेन दूसानवसरं व्यनक्ति- वृणे दिगीशानिति का कथा तथा त्वयीति नेक्षे नलभामपीह या । इति बौद्धसिद्धान्ते रवनयमुक्तम् ।। सतीत्रतेऽना तृणयामि जीवित निपीय पीयूपरसोरसीरसौ सरस्तु कि वस्तु तदस्तु भस्म यः ॥ ७०11 गिरः स्वकंदर्पहुताशनाहुतीः। इति । अहं दिगीमान्वृणे इनि का कथा वाती । त्वया कृतान्तदूतं न तया यथोदितं स्वतःप्रवृत्ता वा (दिगीशान्) वृणे इति मनसपि न यः। याहं नलनां नलकान्तिमपि इहालिन्युरोवर्तिनि 'बरामीकारः' इति माहिन्यविद्यार्ग।' नरसाद रः' इति माहिन्यविद्यारी। २'मादमानाबारः' इति माहिलविद्यारी।

·नवमः सर्गः । २०१ - निर्दयत्वायम एवाहमित्यमन्यत । मादृशः कोऽपि निर्दयो ना- अग्नये स्वाहा' इत्यादिमन्त्रेणान्यैर्यजमानैर्दत्त स्वस्यांशभूत हवि- स्तीति स्वात्मान निन्दितवानित्यर्थः । निर्दयं दूत्ये कृतेपि इन्द्रादि- येन एवविधः सन् सार्वकामिक सर्वकामप्रयोजनकम् । सर्वकाम- प्वननुरागारस्वलिश्च तत्सत्त्वाकामोद्दीपनत्व युक्तम् । औरसी. दातारमित्यर्थः । कनु यदि विधत्ते स वैदिको विधि. तु पुन: मिथ्या उरसा निर्मिता इत्यर्थे 'उरसोऽण् च' इत्यणन्तान्डी ॥ असत्य' कथमस्तु । अन्येनानुष्ठितो यज्ञस्तस्मै सर्वान्कामान्ददाति, स भिन्नमर्मापि तदर्तिकाकुभिः कि पुनर्वहिनानुष्ठितः । तेन वह्वेस्त्वत्प्राप्तिर्भविष्यतीति भावः । सार्यकामिकम् , 'प्रयोजनम्' इति ठञ् ॥ स्वदूतधर्मान्न विरन्तुमैहत । शनैरशंसन्निभृतं विनिश्वस- सदा तदाशामधितिष्ठतः करं विचित्रवाकिनशिखण्डिनन्दनः ॥ ७३॥ वरं प्रदातुं चलितादलादपि । मुनेरगस्त्यावृणुते स धर्मरा- स इति ॥ तदति तस्या व्यथा तया व्यथया काकुभिर्दीन- वाक्यैः भिन्नमर्माप्युत्पनकामोऽपि स नल खदूतधर्मान विरन्तु- यदि त्वदाप्तिं भण तत्र का गतिः ॥७६॥ मैहत ऐच्छत् । धीरोदात्तत्वात्स्वयमेव परीतुं नैच्छदित्यर्थः । कि सदेति ॥ स धर्मराट् यम' अगस्त्यान्मुने. सकाशा मी मयं तहि चकारेत्याह-निभृतं तया न ज्ञातव्यमिति गुप्तं यथा तथा देहीति त्वदाप्ति यदि वृणुते तदा का गति. कः प्रकार. भण वद । कामपीडितत्वादिनिश्वसन् शनै. पीडितत्वादेव मन्दमशंसदवो- अपितु न कोऽपि । किंभूतात्-सदा तदाशां यमदिशमधिति- चत् । यत.-विचित्रवाचि नानाविधस्फूतियुक्तवाग्विपये चित्र- छत.। तथा अत एव-वरमभीष्टलक्षणं श्रेष्ठं कर राजग्राह्यभागं शिखण्डिनन्दनो बृहस्पतिः बृहस्पतिरिव । 'वाचस्पतिश्चित्र- यमाय प्रदातुं बलादपि स्वयमेव चलितात्प्रवृत्तात् । यमदिशि व- शिखण्डिज.' इत्यमरः ॥ सताऽस्मै राजभागोऽवश्यं देय इति स्वयमेव विचार्य स्वयमेव दा- पूर्वसर्गे भैम्यां देवानुरागप्रतिपादनेन सामोक्त्वा, अलिन्सर्गे- तुमागतेन त्वां याचमानाय यमाय मुनित्वाद्यत्किचिहातुं समर्थेना- 'अहो मनस्त्वाम्-' (९।३९) इत्यादिभिः सप्तभि श्लोकैर्देवानुग्रह- गस्त्येन त्वमवश्यं दातव्या । अगस्त्यनिवारक कोपि नास्तीत्यर्थः । ज्ञापनेन दानमुक्त्वा, यदि स्वमुहन्धुम्-'(९।४६) इत्यादि श्लोक- त्वदाप्तिमपि वलाद्यदि वृणुते इति वा । वलादपि वृणुते इति वा । चतुप्केण भेदं प्रदर्य भेददण्डौ प्रतिपिपादयिपुरुपायचतुष्टयज्ञो तदाशाम्, 'अधिशीङ्-' इति कर्मत्वम् ॥ नल आह- क्रतोः कृते जाग्रति वेत्ति कः कति दिवो धवस्त्वां यदि कल्पशाखिनं प्रभोरपां वेश्मनि कामधेनवः । कदापि याचेत निजाङ्गणालयम् । त्वदर्थमेकामपि याचते स चे- कथं भवेरस्य न जीवितेश्वरा प्रचेतसः पाणिगतैव वर्तसे ॥ ७७ ॥ न मोघयाजः स हि भीरु भूरुहः ॥७४॥ क्रतोरिति ॥ हे भैमि, अपां प्रभोर्वरुणस्य वेश्मनि क्रतो; कृते दिव इत्यादि श्लोकचतुष्टयेन भेद. प्रतिपाद्यते । हे भैमि, दिवो यागहविरथं कति कतिसंरयाका कामधेनवो जाग्रति सन्तीति को धव इन्द्र निजाङ्गणमेव आलयः त्यान यत्य एवंभूतं कल्पशाखिनं वेत्ति । अपि त्वियत्तया ताः कोऽपि न जानातीत्यर्थः । ततः किमत यदि चेत्कदापि त्वा भैमी मह्यं दातव्येति याचेत तदा हे भील आह–स वरुण भैमी मा दातव्येति त्वदर्थ तासु मध्ये एका. भयशीले, अत्येन्द्रत्य जीवितेश्वरा प्राणेश्वरा कथं न भवेः । अभी- मपि चेद्याचते तर्हि प्रचेतसो वरुणस्य पाणिगतैव हस्तमाप्तैव व- एद. स्वामिना च याचितः सदा संनिहित सोऽस्मै त्वां दात्यत्ये- तैसे। सर्वथा चतुर्पु मध्ये एको वरणीयः, नान्य. प्रकारोतीति वेति भाव । हि यलात् स भूरुह. कल्पवृक्षः मोघा निष्फला भौव. ॥ याजा यत्य एवंभूतो न भवति याचितमवश्यं ददात्येव । 'निजा- दण्डमाह- जिरालयम्' इति वा पाठ । जीवितेश्वरेति समासो दिनेश्वरव- न संनिधात्री यदि विप्नसिद्धये ज्ज्ञेय. । भीरु भियः जुलकनौ' 'उडुन्त' इत्यूछ । पतिव्रता पत्युरनिच्छया शची। शिखी विधाय त्वदवाप्तिकामनां स एव राजवजवैशसात्कुतः खयंहुतवांशहविः स्वमूर्तिपु । परस्परस्पर्धिवरः स्वयंवरः॥७८ क्रतुं विधत्ते यदि सार्वकामिकं नेति ॥ शची इन्द्राणी भर्नुरन्यामक्तत्वेऽपि पनिनता पत्युर- कथं स मिथ्यास्तु विधिस्तु वैदिकः ॥ ५॥ निच्च्या त्वत्कृतेन्द्रानादरेण । इन्द्राज्ञाव्यतिरेकेणेत्यर्थः । विनसिद्धये शिखीति ॥ शिखी वहिः त्वदवाप्तिकामनां त्वत्प्रात्यनिराप यदि न संनिधात्री संनिहिता न भवेत् । भैनीस्वयंवर मनानाग- विधाय बनूर्तिपु खावयवेपाहवनीयादिपु खयमाननैव हुतन् नाद्विप्नो भवन्विति । तर्हि स तव स्वयंवर एन राजनजन्य पद- १ 'अनलकानिहायोपत्कार.'ी साहित्यविद्याधरी । २ 'अत्र १. नवनिमार दी साटिन्यरिद्याधरी। २ 'मन विभावनानिदापोपटकार' इति साहित्यविचाधरी । ३ अब पाय लगातार.' ले साहित्यविद्याधरी । ३ जानवामपसार.'दि बिालकार.' ति साहित्यविद्याधरी । साहित्लरियाधरी। - . ।

·विवाहेपु कन्यादाने जलपूर्वत्व स्मृत्या निपिदे सत्यपि भमीपता- तु वपुपा ज्वालारूपेण दीप्तो भवेत् । फूत्कृतेऽपि त्वयानादृतरवा- हितमुक्तम् । त्वं मोहं विहाय चिन्तय अनेन हितमुकमोहन इमा इति।। सा मी तस्य नलत्य इमा पूताना दिए पतिमिति ॥ यमः पनिवरायाः तब कमपि कुटनं वंशज चेतमा विचिन्त्य तथति 'मुरेपु विनकपरेपु' इत्यादि सब बन्धु, वरम्य नटल वा कुलन यदि चढ़तिथिमाचरिता कता। इति मंप्रत्यय विश्वासमाससाद प्राप । पश्चात् दशी नंत्र नमक १ 'अत्र हवलकार.' इति साहित्यविद्याधरी। 'मत्राकार नत्र ठेगनवादी-लिडमारः' इति साहित्यविद्यापरी । ३ बानुमानारदक २०२ नेपधीयचरिते र्थमन्योन्यस्पर्धायुक्तस्य राजसमूहस्य वैशसात्कलहान्मरणादेतोः मारयेदित्यर्थः । हे साधि पतिव्रते, तर्हि समृद्धिमानपि स्त्र कुतः क । यतः-परस्परमन्योन्यं स्पर्धिनः वरा वरयितारो राजानो विफलीभविष्णुतां निष्फलीभवनशीलत्व कथं न गन्ता व यत्र । स्वयंवर एव न भविष्यति, नलप्राप्तिस्तु दूरतो निरस्तेत्यर्थः। प्राप्यति अपि.तु प्राप्स्यत्येव । मृतकाशौचनिमित्ताव्यतिकूल विवाहे गौर्याः सांनिध्यम्, स्वयंवरे शच्या इतीतिहासः ॥ न भवेदेव । ततः कं वरीप्यसीति भावः । पति वृगीने पां तमेवार्थ सप्रपञ्चमाह- 'संज्ञायां भृतृवृजि-' इनि सचि 'अरुर्द्विपद्-' इति मुम् विष्णु, पूर्ववत् ॥ निजस्य वृत्तान्तमजानतां मिथो मुखस्स रोपात्परुपाणि जल्पतः । अपः प्रति स्वामितयापरः सुरः मृधं किमच्छत्रकदण्डताण्डवं स ता निषेधेद्यदि नैपधक्रुधा । भुजाभुजि क्षोणिभुजां दिक्षसे ॥ ७९ ॥ नलाय लोमात्ततपाणयेऽपि ते पिता कथं त्वां वद संग्रदास्यते ॥ ८२ निजस्येति ॥ त्वं क्षोणिभुजां राज्ञां भुजाभ्यां भुजाभ्यां प्रह- त्येदं युद्धं प्रवृत्तं भुजाभुजि भग्नानां छत्राणां अच्छचका ये दण्डा- अप इति ॥ स अपरोऽन्य. सुरो वरुणः अपः प्रति स्तेपो ताण्डवं यस्यां क्रियायां यथा तथा युद्धं किं दिदृक्षसे दृष्ट- कृत्य स्वामितया प्रभुत्वेन जलपनित्येन त्वया स्वस्थानात मिच्छसि । किंभूतानां राज्ञाम्-रोपात् मिथोऽन्योन्यं परुपाणिज- नलस्य चाहतत्वात्, स्वनिमित्तेनैव नलरोपेण कृत्वा नलस ल्पत आक्रोशं कुर्वतो निजस्य स्वीयस्य मुखस्य वृत्तान्तं व्यापारम- न भवितव्यमिति बुद्ध्या भवतीभिस्तत्र न गन्तव्यमिति ता जानता के प्रति किमहं ब्रवीमीत्यविदुपाम् । प्रायेण राजयुद्धदर्श- यदि निषेधेत् निवारयेत्, तर्हि ते पिता भीम. वदभिलापेण नार्थिन्येव त्वं, न तु स्वयंवरार्थिनीत्यर्थः । शचीसंनिधानाभावा- तिग्रहाय लोभात् ततपाणये ग्रसारितहस्ताय नलाय वा केन च्छन्नभणाञ्च राजवजवंशसमेव भवेत्, नतु स्वयंवर इत्यर्थः । भु- रेण संप्रदास्यते वद कथय । जलस्तु लोभेन जलं विनापि प्र जाभुजि, 'तत्र तेनेदमिति-'इति समासे 'इच् कर्मव्यतिहारे ग्रहीष्यति, स कथं दात्यतीत्यपिशब्दार्थः। केनापि प्रकारेग इतीचि 'अन्येपामपि-' इति दीर्घः। इतश्च तिष्ठद्वादिषु पाठा- निस्तारो नेति भावः । 'अपां पति.' इत्यपि पाठः । गान्धवोदि- दव्ययत्वम् । दिदृक्षसे, 'ज्ञाशुस्मृदृशां सन.' इति तङ् ॥ रणार्थमेवमुक्तमिति ज्ञेयम् ॥ अपार्थयन्याजकफूत्कृतिश्रमं ज्वलद्रुपा चेदपुपापि नानलः । इदं महत्ते भिहितं हितं मया अलं नलः कर्तुमनग्निसाक्षिक विहाय मोहं दमयन्ति चिन्तय । विधि विवाहे तब सारसाक्षि कम् ॥ ८०॥ सुरेपु विनैकपरेपु को नरः करस्थमप्यर्थमवाप्नुमीश्वरः ।। ८३ ॥ अपेति ॥ अनलोऽग्निः याजकानां पुरोधसां वह्विसंधुक्षणार्थ फूत्कृतिश्रममपाधयन्व्यर्थीकुर्वन्सन् स्पा क्रोधेनैव चेवलेत् न इदमिति ॥ हे दमयन्ति, मया इदं ते तब महत् स्क्रोधवशात्सधूम एव भवेत्, न तु ज्वालादीतः । तहि हे सार वेत्यादि विचारय । प्रतीकाराभावं विवृणोति-कः नर मुरे साक्षि कमलनयने, तत्र विवाहे नल. अनग्निसाक्षिक वहिलक्षण- विनकपरेषु सत्सु करस्यं हस्तस्थितमप्य वस्तु अवाप्त इस साक्षिरहितं कं विधि लाजहोमादिकं कर्नुअल समथों भवेत् । एवं समर्थो भवेत् । मनुष्येऽपि विनपरेऽन्येन प्रतिकतुं न सति कं वरीष्यसीति भावः । वैवाहिको विधिरग्निसाक्षिक', न कि पुनर्देवेष्विति त्वं विचारयेत्युत्तरार्धन वा योजना। एक नु धूमसाक्षिक इत्यर्थः । 'सारमाक्षि किम्' इति पाटे विधि कतुं केवलपर्यायः ॥ किमलम् । अपि तु नेत्यर्थः । अपिरेवाधः ॥ पतिवरायाः कुलजं वरस्य वा इमा गिरस्तस्य विचिन्त्य चेतसा तथेति संग्रत्ययमाससाद सा। यमः कमप्याचरितातिथिं यदि। निवारितावग्रहनीरनिझरे कथं न गन्ता विफलीमविष्णुतां स्वयंवरः साबि समृद्धिमानपि ।। ८१ ॥ नभोनभसत्वमलम्भयदृशौ ॥ ८४ ॥ १ ब डेनमानदेवकारः ददि माहित्यविद्यारी। २' ..' इति साहित्यविधातरी । मोडकार.' इति साहित्यविद्यारी। हितमान राम । .

·नवमः सर्गः। २०३ भखत्वं बहुलजलत्वाच्छावणभाद्रपदत्वमलम्भयप्रापयामास । लोपला सरसी भवति । 'शुचि शुद्धेऽनुपहते झारापाडयोः किभूते-निवारितो निपिद्धोऽवग्रहो वर्पप्रतिबन्धो यत्वैवंविधोऽ- स्मृतः । श्रीप्मे हुतवहे वापि' इति विश्व । मुचेः शोकल इनि प्रतिहतमसरो नीरनिझरो जलप्रवाहो ययोः । वहु रोदेत्यर्थः । पक्षे इक् धातुनिदेशे। रयाय रयेग निगेन्तुम् 'तुमर्थात्-' इति धावणभाद्रपदयोपंप्रतिवन्धे जलवृष्टिनं भवनि, तदभावे भव- चतुर्थी । रयेण आयो निर्गमनं तत्र बद्धादरयेति वा ॥ तीत्यनेन बहुरोदनं सूचितम् ॥ अथोङ्गमन्ती रुदती गतक्षमा स्फुटोत्पलाभ्यामलिदंपतीव त- ससंभ्रमा लुप्तरतिः स्खलन्मतिः । द्विलोचनाभ्यां कुचकुच्नलाशया। व्यधात्प्रियप्राप्तिविघातनिश्चया- निपत्य विन्द हदि कजलाविलो न्मृदूनि दूना परिदेवितानि सा ॥ ८७॥ मणीव नीलो तरलौ विरेजेतुः ॥ ८५॥ अथेति ॥ अथ सा भैमी दूनि श्रोतु करगोत्पादकानि परि- स्फुटेति ॥ कजलाविली कनलकलुपिनावश्रुबिन्दू कुचकुन- देवितानि बिलापवचनानि व्यधात् । किभूता-प्रियस नल्ल लाशया कुचरूपफलिकाभिलाषेणालिदंपनी इव भ्रमरस्त्रीपुसाविव प्राप्ते. विघातल मन नत्प्राप्ति सर्वथा न भवित्रीति नियात् स्फुटोत्पलान्यां विकमितकमलरूपाभ्यां तत्या भैम्या विलोच- दूना दु खिता । तथा-उद्रनन्ती उन्मादवती। तथास्दती । नान्यां समासादि निपत्य तरलो स्फुरन्तो हारमध्यवर्तित्व- तथा ता क्षना सहनगन्नियंला ता । स्मिपि तोडमलमधी योन्यौ नीरी मणी इन इन्द्रनीलमपो इव विरेजनु । कजलकलुपि- क्षणमपि जीवितुमसहा । तथा सनंन्त्रना अधुना मन जीवन न तत्याद्वरत्वात् स्फुटोत्पलनेत्रनिर्गमनात्कुचकोरको प्रत्यागमनाच्च सात् , दुखरून वा भवेदिति भरतहिता । तथा-उतरनि गत. पूर्व चिन्दोरलिखीपुंसतुल्यत्वन् , हृदिस्यत्वाच हारसांनिध्यात्प- मुखा । तथा-स्वलन्नी विकतन्यतानुदा मनिदिला. सा। वालीलमणिनुल्याव युक्तम् । नेत्रपोर्षिकमितोत्परतुल्यावं, कुच. विमलम्नारयश्शाररपल पोषक वचनमुवाचेल. ।। योश्च कुश्मलनुल्यत्र स्वभावसिद्धम् । अलिखीपुमौ बिलनिनं क- मलमुपभुज्य विकनिप्यन्कलिकाभिलापिणी भवत । अलिनुल्या- त्वग्त पञ्चेपुटुतागनान्मनः विन्दनीयतुल्यो चाबुषिन्दू हृदि निपनिताविति भावः । 'ईदू ननुप्त मगलमयं यावयम् । देनु-' इनि प्रगृह्यत्वस 'मीनादेन' इनि निधारमधि. ॥ विध परेहास्लमानती धुतापतत्पुप्पशिलीमुखाशुगैः पनाय तृप्पननुभिर्मनातलैः ॥ ८८ ॥ शुचेस्तदामीत्सरसी रसस्स सा। परस्पेनि॥१T3TI माले, " रयाय वद्धादरयाश्रुधारया स्परम्प संगी नवना महसन तो सनालनीलोत्पललोललोचना ॥८६॥ फीतिमाहानुन र धुनेति ॥ सा भी आपतन्त आगच्चन्त. पुरपशिलीमुखस्य नाच । श्रीमान समयमा : पामसाधना पाणान्नधुंना रपिता पीडिनेनि यावत् । एव भूता धान , परदा .......... सती तदा मुच रत्नस्य विमरम्ममाररसस्प सरली आसीत् । कि अन्तरापरफासानन.... ... भूना-पाय निरन्तरप्रवृत्तये पद्धादरया तानिनिवेशयाधुधा. प्रयतारमन्: रवा कर या सनाल यत् नालोवर तद्वत् सल ययोत्यभूने ते. न्तम् ६ (ो. धने यस्ता सा। और पशु भीमनिधी लोकस ने नन:: सरना जाना।शुधनमरम्प रसव ल सरतो आननिदा। पदा पतलि. परिनि. साहमि पुष्पसदन्धिान गुपु लि. ६.न् । गर्या रिसीपमराभुगेन यामुन्ग धधुला । तदा wining ना दिसोमानापमान सापपदृश्यमान मानालापलापन - नितीने न मनोमन द ल रयत समाग समान ५५ ८. in नापी .न.' .. ५ । * :- . म . 1 m

·No text on this page.

·नवमः सर्गः। २०५ . स्थितव वा योजना । 'अङ्गजं रुधिरेऽनङ्गकेशपुत्रमदेऽङ्गजः' इति कारणान्मदमिलापनिर्यन्धो न कार्यों भवद्भिः । इयमेव च महती विश्वः॥ कृपा । बीलोभान्मां फि संतापयत्ययः ॥ अमूनि गच्छन्ति युगानि न क्षणः ममैव वाहर्दिनमश्रुदुर्दिनैः कियत्सहिप्ये न हि मृत्युरस्ति मे। प्रसह्य वर्षासु ऋतौ प्रसञ्जिते । न मां तु कान्तः स्फुटमन्तरुज्झिता कथं नु शृण्वन्तु सुषुप्य देवता न तं मनस्तच न कायवायवः ॥ ९४ ॥ भवत्वरण्येरुदितं न मे गिरः ॥ ९६ ॥ अमूनीति ॥ अमूनि क्षणरूपाणि युगानि गच्छन्ति, न त्वयं ममेति ॥ वा अथवा अहर्निशं प्रत्यहं ममैवाचदुदिन. (वा) क्षणलक्षण काल.। अमूनि युगानि दुखरूपाणि गच्छन्ति, न अविच्छितात्रुधारारूपमेघच्छन्नैर्दिवसै प्रसह्य बलाद्वांसु ऋतौ क्षण उत्सवरूपाणि गच्छन्तीति वा । एक एव क्षणो बहुयुगरूप- वर्षौं प्रसञ्जिते प्रवर्तिते सति देवता इन्द्रादयो देवाः स्वनि- तया गच्छनीत्यर्थः । सोपि न गतो, वर्तत एवेति लटा सूचितम् । द्राकालत्वात् सुपुप्य सुध्वा मे गिर कथं नु शृण्वन्तु । अत कथं युगरूपत्वमित्याशझ्याह-कियत् किपरिमाणं दुखमहं स-एव-अरण्येरुदित न भवतु मद्वाक्यमिति शेष । अपि तु भवत्विति हिप्ये । अपितु तत्वावधिनान्तीत्यर्थः । जीवितावधि भविष्यतीत्यत काकु । तेषां निद्रितत्वान्मच्छोकादिवाक्यमरण्यरुदिततुल्यत्वाद्यर्थ. आह-हि यलान्मे मृत्यु ति । ततश्च दुःखावधेरभावात्क्षणस्यापि मेवेत्यर्थः । वर्षतुर्दैवरजनीति ज्योति शास्त्रम् । तत्यांच निद्रायुक्ता। युगरूपत्वं युक्तन् । मरणाभाव कथमित्यत आह-रफुटं यसा- यदि मया रोदनं न कृतं स्यात्तहि दुर्दिनत्वाभावाद्वर्षतुन स्यात् । निश्चितं वा कान्तो नलः तु पुनरन्त स्थूलशरीरमध्ये अहंशब्द- तलान्ममैवापराध इत्येवकारेण सूचितम् । वर्षासु ऋतौ 'ऋत्यक वाच्यं मां नोज्झिता न त्यजति । मन तं नलं न त्यजति । प्रा- इति प्रकृतिभावः । तुपुप्य, 'सुविनिर्दुW.-' इति पत्वम्।अरण्ये- णारया. कायवायव तच मनो न त्यजन्ति । एतावत्याः परम्प- रुदितमिव 'क्षेपे' इति समासः । तत्पुरुपे कृति बहुलम्' इत्यलु ॥ राया अविच्छेदे कथं भरणं सादित्यर्थः । उन्झिता उझिप्यतीति लोकचतुष्टयेन नलं प्रति प्रलपति- वा 'बुद्धीन्द्रियाणि खलु पज्ञ तथाऽपराणि कनेन्द्रियाणि मनमा- इयं न ते नैषध दृक्पथातिथि- दिचतुष्टयं च । प्राणादिपञ्चकमयो वियदादिकं च कानश्च कर्म च तनः पुनरटमी पूः ॥' इति वचनाल्लिङ्गशरीरत्योपलक्षक मन. । स्त्वदेकतानस जनस्य यातना । तद्यावल्लिङ्गशरीरन , तावत्स्थूलशरीरं न यजति । जीवे धुत्नाम हूदे ह्रद हा न कियद्वेपितः तीन्द्रियाण्युत्कामन्ति, लिङ्गे चोकामति स्थूलशरीर पाट्कौशिक स वेधसाऽगोपि खगोऽपि वक्ति यः॥९७॥ विच्छिद्यते । तथा च श्रुति.-'तमुक्कानन्तं प्राणोऽनूकामति, प्राणमुस्कामन्तं सर्व प्राणा उत्क्रान्ति' इति । ततश्च क्षेत्रज्ञत्यो- इयमिति ॥ हे नैपध नल, स्वदेकनिष्ठत्य । त्यदेकजीवनो- क्रमणानाये सपानन श्मणाभावान्नरणाभाव इत्यर्थः । अन्त- पायत्येत्यर्थः । मल्लक्षणस जनस्य इयं यातना तीनवेदनाते दृक्प. रन्त.करणे विद्यमानः कान्तो नां न त्यजति, अन्त करणं च तं न धातिथिनं दृग्गोचरो न इति प्रश्नकाकुः । हा कष्टं य इमां मदीयां त्यजतीति वा। यावजीचं नलेच्छानपगमावल्पास्वभावाच क्ष- वेदनां त्वां प्रति वक्ति स खगोऽपि वेधसा ब्रह्मणागोपि आच्छा. णोऽपि नया दुनिकन इति भावः । उज्झिता, तृच् लैड्वा ॥ दितः । गोपने हेतुमाह-यतः इदे दे क्यित्कनिवार न गवेपि. तम् अपितु बहुवारमन्विष्टोऽपि न दृश्यते। कुत्र चिपया न गन्त- मदुग्रतापव्ययशक्तशीकरः व्यमिति ब्रह्मणा निपिद्धः । कदाचिन्मदीयानवत्या तुन्नं चेत्कय- सुराः स वः केन पपे कृपार्णवः । येत् , तदा तव दयोदयो भवेत् स मात्त्विति वैधतो धर्य- उदेति कोटिर्न मुदे मदुत्तमा मिति भावः । 'एकतानोऽनन्यवृत्ति.' इत्यमरः ॥ किमाशु संकल्पकणश्रमेण वः ॥ ९५ ॥ ममापि किं नी दयसे दयाधन मदिति ॥ हे सुरा., त प्रसिद्धो वो युप्माकं कृपार्णव केन त्वदभिमनं यदि वेत्थ मे मनः। पपे पीतः । फिभूत-मम उप्रतापः नलविरहजन्य. तत् व्यये निमजयन्संतमसे पराशयं नाशे शकः शीकरो बिन्दुना पत सः । एकोऽर्णवोपेन विधिस्तु वाच्यः क तवागमः कथा ||९८॥ पीत , अयं न पीतः, एतावनिष्पत्वं फिनिति कुरधेति कथय- तेति भावः । वो चुप्नाकं संकल्पनधनेगेडालेशल्पेग आसुपादे देव जानानि नहिं मनापि कि नो दयमै ननाप्युपार ममेति ॥ हे दयाधन नल, त्वं मम मनो यहि त्वादन वयर. मदुत्तना मसमासादूपादिमिरत्तना सुन्दरी अर्थातीना कोटे. हपां किन करोपे । दयापनमा प्रित्यर्या करारा नगर मुदे चुप्ता प्रीतये कि नोदनि जायते । उदेप्यतीत्यर्थ । भरता राधो नानीवाहतु पुनः परसागपमन्न करम मंतनने जाने संकल्पनाग नात्सायो नदुत्तमा परदसता. लिसानुलना इनि । 'माहत्यविदा।। १ लासपोरनल्यात. महत्तनिपायरी | निसन महलरिक्षार्ग? . २ जनावरकर. ताहिलरिपायरी। मर'महत्यविशारी। . . , . - . 1 ।

·. अयीति ॥ अयि प्रिये, कस्य कृते किमर्थं त्वया दिलप्यते। क्षावलोकनाभ्यासेन वक्रगामिनी लोचनलीला यस्या एवंभूतया विदारणलक्षण द्वार मार्गमवाप्य मे हत. विनष्टः अथ च नि-नवशात्प्रायेण त्वयाह न ज्ञातः किमित्यर्थः । प्रणयकलह परि त्यज्य चरणपतितं मामवलोकनेनानुगृहाण । रोदनं मा कारिति चकास्तीति ॥ घना येऽविन्दव. तेपा मुनिश्यवान तय इनानि ।। दिनशानां दूत्येन हदि अस्थिरोऽप्येतावत्कालप-पयानिचातुरी महती चानुरी चकास्ति । विन्दुच्युतकाध्यमलकर २२ रन माहित्यविद्याधरी । ३ नैव ने' इति यन्' इति जीवातुसाहित्यविद्याधरानमन. पाट.।'' २०६ नैपधीयचरिते निमजयन्बुडयन् विधिः देवं वाच्य उपालब्धव्यः । तव आगसो- भ्रान्तमजीजनचकार । पूर्वमनेकवारं भ्रान्तः कृत एवेति पुनःस. ऽपराधस्य कथा छ । तवापराधो नास्ति ममैवादृष्टं तथाविधमि-ब्दार्थः । उन्मादवशात्सोऽपि प्रलपति स्मेति भावः । संनिहिता. त्यर्थः । तवान्त करणं हंसनिपेधद्वारा मम दुःखबोधनमकुर्वन्ब्रह्म-मपि भैमी नाजानादित्यपि ॥ वोपालब्धव्यो, न तु त्वमित्यर्थ इति वा । मम 'अधीगर्थ-' इति पूर्वमेवार्थ सोपस्कारमाह- पष्टी कर्मणि । संतमसम् , 'भवसमन्धेभ्यस्तमसः' इत्यच् ॥ महेन्द्रदूत्यादि समस्तमात्मन- कथावशेषं तव सा कृते गते- त्युपैप्यति श्रोत्रपथं कथं न ते । स्ततः स विस्मृत्य मनोरथस्थितैः। क्रियाः प्रियाया ललितैः करम्विता दयाणुना मां समनुग्रहीष्यसे वितर्कयन्नित्थमलीकमालपत् ॥ १०॥ तदापि तावद्यदि नाथ नाधुना ॥ ९९ ॥ कथेति ॥ सा भैमी तव कृते कथावशेषं गता त्वय्यनुरक्ता महेन्द्रेति ॥ स नलः ततोऽनन्तरम् आत्मनः समस्त महेन्द्र सनी त्वयाप्यभावाजन्मान्तरेऽपि त्वत्प्राप्त्यर्थं मृतेति ते श्रोत्रपथं विप्रलम्भावस्थायां मनोरथस्थितैर्मनोरथकल्पिते. ललितैर्विलामैः दूत्यादि स्वकर्तृकमिन्द्रदूत्यं आदिशब्दाद्वयादिदूत्यं विस्मृत्य पूर्व कथं नोपैयति जनमुसात्त्वमपि श्रोष्यस्येव । तदा श्रुतेऽपि कि- करंम्विता मिश्रिताः प्रियाया भैम्याः क्रिया विलापचेष्टा वितक- मित्यत आह-हे नाथ प्राणेश, यद्यप्यधुना मां नानुगृह्णासि तथापि तदापि तस्मिन्नपि समये तावत् दयाणुना कृपालेशेन मां यन्नानाप्रकारेण तर्कयन्संभावयन् इत्थं वक्ष्यमाणप्रकारेणालीकम- समनुग्रहीप्यसे । तावच्छब्दः संभावनायाम् । सा मदर्थं मृतेति भैमी प्रति प्रलपति स्मेति भावः ॥ बुद्धिपूर्व आलपदवोचत् । उन्मादवशात्प्रणयकलहादि सभावा तदा यद्वदिष्यसि तेनैव कृपालेशेनाहं धन्या भविष्यामीति भावः। अन्योऽपि स्वामी स्वीय पूर्वमननुगृह्णन्नपि तदर्थ कष्टां दशां प्राप्त- अयि प्रिये कस्य कृते विलप्यते मनुगृह्णाति । अनुग्रहीप्यसे, स्वरितेत्त्वात्तङ्, 'ग्रहोऽलिटि-' विलिप्यते हा मुखमश्रुविन्दुभिः । इति दीर्घः ॥ पुरस्त्वयालोकि नमन्नयं न कि ममादरीदं विदरीतुमान्तरं तिरश्चलल्लोचनलीलया नलः ॥ १०३ ॥ तदर्थिकल्पद्रुम किंचिदर्थये । भिदां हृदि द्वारमवाप्य मा स मे अश्रुविन्दुमिः कर्तृभिः करणैर्वा मुखं विलिप्यते व्याप्यते । हा हतासुभिः प्राणसमः समं गमः॥१००॥ कष्टम् । अमङ्गलमेतन्मा कापीरित्यर्थः । तिरश्चलन्ती सदा कटा- सादरम्, तत्तलात् हे अर्थिनां करपद्रुम, अहं किचिदर्थये याचे त्वया पुरोऽने नमस्त्वचरणशरणीभवन् अयं नलो नालोकि दि रो. करपवृक्षत्वावया तहातव्यमित्यर्थः। किं तदित्याह-हृदि भिदां मिति प्रश्नः । लोचनयोलीलया विलासेन कटाक्षेणेति वा। प्फरैरमुभिः प्राणैः समं सायं प्राणसमः प्राणप्रियः स त्वं मा गमः । प्रागा मदृदयाद्गच्छन्तु, व मा गमः। जन्मान्तरेऽपि मम भावः । अत्र कुपितत्वादेव रोदनं नेत्रयोर्वक्रगामित्वं च ॥ त्वचासत्तया भवितव्यमिति त्वां प्रार्थय इति भावः । विदरी चकास्ति विन्दुच्युतकातिचातुरी तुम् ‘वृतो वा' इनि दीर्घः ॥ इति प्रियाकाकुभिरुन्मिपन्भृशं घनामुबिन्दुघुतिकैतवात्तव । मसारताराक्षि ससारमात्मना दिगीगदूत्येन हृदि स्थिरीकृतः । नृपं म योगेऽपि वियोगमन्मथः तनोपि संसारमसंशयं यतः ॥ १०४॥ यन्नं विर्गात मदर्शनलागे योगे सन्यपि भैमीविषयो नलत्य सम्यग्जानासि । अथ च विन्दूनां च्युतमेव च्युतकम्। बोमन इनि पूर्वान् प्रियाया- कमिटीनचना वा निचारा घनायविन्दुतितिवाच्छोभते । वादृशी कापि ममा. दानुन्निावतरानुहुइ. सन् ण त नृप पुनरान्तमानायेन गलीक रोदितुं न जानातीत्यर्थः । तदेवाह-६ ममारव दिन्छन रमन यर' पति माहिप विद्याप । 'त्र ? जर हेनुम्भकालकार.' इति साहित्यविद्याधरी । - ६ मुनवोरात. - बहंदुत्लागार.' इते मोकार.' इति साहित्यविद्याधरी । 'कानुप्राम रति साहित्यविद्यारी। । -- ·नवमः सर्गः। २०७ - लवतीले निन्धे तारे कनीनिके ययोरेवंभूते अक्षिगी नेत्रे गया. मम त्वदच्छाङ्गिनखामृतातेः तत्संबुद्धिः, यतः कारणावं असंशयं निधितं संसारं सकलं जग. किरीटमाणिक्यमयूखमजरी। दामना ससारं तनोपि। बिन्दोरनुस्वारस व्यवनचातुर्याद्विना सानुत्वारस संसारल ससारलमनुवारराहित्यं कथं कर्नु शस्य- उपासनामय करोतु रोहिणी मित्वर्धः । नय च-आत्मना तसारं श्रेष्वस्तुसहितं करोपि । अ त्यज त्यजाकारणरोपणे रुपम् ॥ १०७॥ लिन्तारे त्वादशी कापि कुशला नातीत्यलीकरोदनं कतुं त्वमेव ममेति ॥ हे भैमि, मम रोहिणी रक्तवर्णा किरीटमागिस्यम- जानाति नान्येत्यर्थः । अलीकरोदनेप्यतितरां शोभस इत्यर्थः । अ- यूलानां मारीतुल्या दीर्घाकारा दीप्तिरत्व पुरोवर्तिनः तवाति- नुवारच्यवनायनार्थान्तरप्रतीतिः तदिन्दुच्युतकन् । ‘कान्तो न-नखलक्षणस्यामृतयुतेश्चन्द्रयोपासना सेवां करोतु । हे निष्कारणं पनानन्दी बाले दुःखेन भवति तदा' इति तदुदाहरणम् । च्यु- रुप्यतीत्यकारणरोपणे भैमि, रोपं त्यज त्यज । सदाहं त्वञ्चरणसे- तन्, 'नपुंसके भावे ' स्वाथै कन् । वोलि । कोप मुज्ञ मुञ्चेति भावः । सौन्यस सेवा कतुं शत्या, अपास्तपाधोहि शायितं करे न तु रोपणत्ल । चन्द्रप्रिया रोहिणी तारका चन्द्रं सेवते, समी- करोपि लीलाकमलं किमाननम् । पवर्तिनी च भवतीत्युचितमेव । रोहिणी, 'वर्णादनुदात्तात्-' तनोपि हारं कियदतुणः नवे- इति डीनकारौ। लज त्यजेति संभ्रमे, 'नित्यवीप्सयो.' इति द्विरुतिः 'रोपणे बुधमण्डार्थेभ्यश्च' इति यु ॥ रदोपनिर्वासितभूपणे हदि ॥ १०५ ॥ तनोपि मानं मयि चेन्मनागपि अपास्तेति । अपात्तं विरहवशायकं पाथोद लीलाकमलं चेन एवंविधे करे शापितं चिन्तावशात्स्यापितनाननं लीलाकमलं त्वयि श्रये तनहुमानमानतः । किनिति करोपि । मुखमेव लीलाकमलवाने जातमित्यर्थः । तन्ना विनम्य वकं यदि वर्तसे किय- कुरु, लीलाकललं गृहान, चिन्तां ना कापीरिति भावः । तथा- नमामि ते चण्डि तदा पदावधि ॥१०८॥ भोपाल त्रासादिदोपराहतानि, अथ च अपराधेन विनैव वि- रहवशानिर्वासितानि भूपणानि नुताहारादीनि येन तादृशे हदि तनोपीति ॥ त्वं मनि मनागपि अल्पमपि सानं चेत्तनोपि भगः तरतुपिन्दुभिः चिकिपरिमाणं कियन्तं कालं च हार तत्तहि मानतो नत्रः सन् अहं त्वयि बहुमानं महती पूजां नाना- मुकाहार तनोपि । अपि तु मा ल तानीः । अतुविन्दवो हार- पनयनायं धये कुत्रे । 'वीणामीपर्णाकृतः कोपो मानोऽन्यासमिनि त्याने भवन्तीत्यर्थः। तन्ना कुरु, भूपणान्यगीकुरु । रोदनं मा प्रिये' इति । हे चण्डि कोपने, रोपवशाइन कियत्स्वल्पमेय कापोरिति भावः। अन्यत्र सापराधो निर्वास्त इति दृष्टन् । बिनन्य नन्त्रीकृत्य यदि चेद्वतंते, तदा तर्हि ते तव पदाधि चर- क्रियत्, झियाविशेषगन् । पपर्यन्तं नमामि दण्डवसमत्कारेण रोपशेपनपनेण्यामि । बहुना दृशोरमङ्गल्यमिदं मिलजलं मानेनाल्पनानं, बहुना नमनेन चाल्ननननपनेप्यामीति भावः। करेण तावत्परिमार्जयामि ते । विनन्य विननव्येत्यन्त वितण्ययें इञ्चन् । अथापराधं भवदनिपङ्कज- प्रभुत्वभून्नानुगृहाण वा न वा दूवीरजोभिः सममात्नमौलिना ॥१०६॥ प्रणाममात्राधिगमेऽपि का श्रमः । दृशोरिति ॥ हे भनि, अहं तावषयमतः परेण कृत्वा ते तव क याचतां कल्पलतासि मां प्रति सोनेत्रयोः निलसंपदं निरन्तर गलत् इदननगल्यनशुनरूपं क दृष्टिदाने तव बद्धमुष्टिता ॥ १०९ ।। लं यापं परिनार्जयानि। प्रोन्टानीत्यर्थः। अथ पधागवत्ला विपशवपाः रजोनिः सनं तह आननौलिना स्वतन प्रभुत्वेति ॥ नजीवितल बधीनत्वान्नां प्रति तर अनुर. वोपनपराधनपि प्रोन्जानि । नकृताइराधापड़ेि रोदिपि, तरी- तडावायनुवल प्रभुत्वशनः भूता पहुस्नानुगृहान नमानुन इयं रोदननादापनेप्यानि पभान्मतने तब चरणरजो पाव- र, अथरा नानुगृहान। परंभगाननाबारिगनेऽपि नारक- उगात तापत्तर चरणो शरणं प्रविशारायनरनेपानि । लना दलमनानाडीमारी तब ः अन. प्रयासः । अनु. सेमा विति भावः । मलत्यन, अहांध पत् । परिनापान, वर्तमान सेव कदाचिदनुग्रहाते, म्दाविवति याप्पनि तथापि मान- जामीप्प द॥ नहीरोति, वं नु नेति नया रिनारानिति पति भार । त्वं पाचतां निभुमनाननितापरतनवाकरवानी , १ अनुरूरसे साहलविदारी। पति धिदानापरलोस्ननारि नर यइनुपिना का नगरानलमा कानुनले अस्दिनपतनिधी विरुदन् । च्या गटोनमांग तरानेर । - बन्न मारने नाननुरहान नाव: सपनन्न्नुराकान सरररोजगातु।::. मदरिदार्ग! . . टिपर' सालरियापरी । ३ . --- मारिददार्ग।। - -4 रूदुरूपोसताहिपरिकारी। ::: ।

·। ममेति ॥ हे प्रिये, मम आसनार्धे सिहासनाधे मण्डनमल मत् अङ्ग तव आसनं भवितुं योग्यम्, अपि तु न किमपि । मा. प्रावृपं समापय । तथा अत्युज्वलत्वादत्याहादकत्वाच मितेन तोऽपराध. क्षन्तुमर्ह । अङ्गेति कोमलामन्त्रणे। 'भ्रमादमात्' कौमुदीमुदः चन्द्रिकासंबन्धिनो हर्यान्विधाणय मद्य वितर। इति च पाठः । न न, भ्रमाद्भमाद्, इति च संभ्रमे द्विरुक्ति। अधीतेति ॥ हे कामपीडाया अदर्शनादधीताभ्यस्ता पजा १ 'अत्र निरोधाक्षेपालकार' इति साहित्यविद्याधरी। २ 'प्रसय स्थिता त्वं वहिदेशेऽपि उरदेपि प्रामोपि तत् तहि कृतमदनबा. गस्य कामस्य बाणवञ्चना यया तत्संबुद्धिः, मदन्त. मन्मनसे २ 'अत्रातिशयोक्तिहेपालकार ' इति साहित्यविद्याधरी । २ जना २०८ नेपनीयचरिते सरेपुमाथं सहसे मृदुः कथं सुधारसोद्वेलनकेलिमक्षर- हृदि द्रढीयः कुचसंवृते तव । सजा सृजान्तर्मम कर्णकूपयोः। निपत्य वैसारिणकेतनस्य वा दृशौ मदीये मदिराक्षि कारय व्रजन्ति वाणा विमुखोत्पतिष्णुताम्॥११०॥ सितश्रिया पायसपारणाविधिम् ॥११३॥ स्मरेविति ॥ हे भैमि, मृदुरतिमृद्वी त्वं सरेपुमाथ कामयाण सुधेति ॥ हे भमि, मम कर्णरुपयोरन्तमध्येऽक्षरवता वर्ण- व्यथां कथं सहसे । कामपीडा सोत्यतिमान यजेति भावः । वा मालगा वाक्यरचनगा कृपा सुधारसयामृतरसत्योद्वेलना नि पूर्वपक्षापरितोपे। अथवा वैसारिणकेतनस्य मकरध्वजस्य कामस्य मर्यादा या फेलिः कीडा तां सृज रचय अतिमपुरवागमृतपुर वाणास्तव द्रढीयांसो कुचौ ताभ्या संवृते हदि निपत्य लगित्वा मम कणों विधेहि । किमपि त्रूहीति भावः । कूपशब्दोऽत्र तला- तत्रानिमज्यैव विमुखाश्च ते उत्पतिप्वश्च तेपा भावस्नत्ता ताः शयाभिप्राय । ततश्च बाप्यादी स्वादूदकेन यथा तीरमतिकम्यते परामुखोत्पतनशीलत्वं व्रजन्ति । पापाणादौ वाणो निपत्य तत्रानि तथा क्रीडा फियत इति चोक्तिः । मदयत इनि मदिरे उन्माद मज्यैव पराङ्मुखस्तस्मादुच्छलति, तद्वत्तव कामबाणपीडा न भव-जनके अक्षिणी यस्यास्तत्संबुद्धिहे मदिराक्षि, मदीये दृशो वीचा तीति युक्तमिति भावः । कृतसनाहत्य वाणपीडा न भवति । स्मितश्रिया कृत्वा पायसेन दुग्धसस्कृतपायसेन कृत्वा या पारमा 'मीनो वैसारिणोऽण्डज.' इत्यमरः । 'विसारिणो मत्स्ये' इत्यण् ॥ उपवासानन्तरभोजनं तस्य विधि कारय। सितस्य शुभ्रत्वाचा सितस्य संभावय मृकणा कणा- यसत्वम् । उपोपितस्य पायसपारणया यथा तृप्तिः, तथा त्वदीप सितशोभावलोकनेन मन्त्रयोरिति सितपूर्व किमपि ब्रूहि। विधेहि लीलाचलमञ्चलं भ्रवः । मामनुगृहाणेति भावः । उद्गतो वेलामुढेल', 'अत्यादयः-' इति अपाङ्गरथ्यापथिकी च हेलया समासः। तस्य करणमुढेलनम् । मदिर इत्यत्र इपिमदि-' प्रेसद्य संधेहि दृशं ममोपरि ॥ १११ ॥ इत्यादिनाणादिक. किरच्यत्ययः । रामायणे-'नार्यो मदिरलो- स्मितस्येति ॥ हे भैमि, त्वं सृकणा ओप्टप्रान्तेन सितस्ये- 'परमानं तु पायसम्' इत्यमरः । संस्कृतार्थेऽण् ॥ चना.' इति । दशौ, 'हकोरन्यतरत्याम्' इत्यणौ कर्तुणो कर्मत्वन् । पद्धासस्य कणान्लेशान्संभावय धन्यान्कुरु । तथा-ध्रुवोऽञ्चलं प्रान्तं लीलया विलासेन चलं विधेहि । तथा अपाङ्गरथ्याया ममासनार्धे भव मण्डनं न न नेत्रप्रान्तमार्गस्य पथिकी नित्यचारिणीं दृशं च प्रसद्य प्रसन्नीभूय प्रिये मदुत्सङ्गविभूषणं भव। हेलया विलासेन ममोपरि संधेहि सितभ्रूचलनरूपैः प्रसद्य मां अहं भ्रमादालपमङ्ग मृष्यतां सविकासं कृपाकटाक्षर्विलोकयेति भावः । पथिकीम्, 'पथ फन्' विना ममोरः कतमत्तवासनम् ॥ ११४॥ पित्त्वान्डीप् । 'उपर्युपरिष्टात्' इत्यतसर्थत्वादुपरियोगे 'पष्ठयत- सर्थ-' इति ममेति पैष्टी । समापय प्रावृषमसुविग्रुपां करणं भव । आसनस्येत्यर्थात् । एवं न न। अविचार्य मवैताः सितेन विश्राणय कौमुदीमुदः । तम् । किंतु त्वं मदुत्सङ्गविभूपणं भव । ममाङ्क अापेक्षयार्धासनस्य निकृष्टत्वात्, तव चातिप्रियत्वान्ममाङ्क एको दृशावितः खेलतु खञ्जनद्वयी पवेशनयोग्य इति भावः । अङ्ग भो ! अहं इत्येतद्रमादुन्मादबशाल विकासि पङ्केरुहमस्तु ते मुखम् ॥ ११२॥ दालपम् । त्वया मृप्यतां क्षम्यताम् । यतः मम उरोबिना तथा-अतिचञ्चलत्वात्खञ्जनाकारत्वाच दृशावेव खानद्वयी इतो मल्लक्षणेऽसिञ्जने खेलतु ममोपरि क्रीडतु । तथा-लक्ष्मीस्थान- अधीतपञ्चाशुगवाणवञ्चने त्वाद्वर्तुलत्वाच ते मुखं विकासि विकस्वर पकेरुहं कमलमस्तु स्थिता मदन्तर्वहिरेपि चेदुरः। भवतु । रोदनं त्यक्त्वा प्रसन्ना भूत्वा सितपूर्वक्टाक्षविलोकनपूर्व स्मराशुगेभ्यो हृदयं विभेतु न किंचिद्रूहीति भावः । प्रावृपि गतायां शरदि कौमुदीमुद. खञ्ज- नक्रीडा कमलविकासश्च भवति ॥ प्रविश्य तत्त्वन्मयसंपुटे मम ॥ ११५ ॥ पठित्वा 'बलात्कारेण' इति व्याख्यात जीवातुसाहित्यविद्याधयों । अत्रानुप्रासल्पकोपनालकार' इति साहित्यविद्याधरी। ४ 'अत्रा- पालंकार.' इति साहित्यविद्याधरी तिशयोक्तिरलकारः' इति साहित्यविद्याधरी। मण्डयेत्य। १ ·नबम. सगः। . पवननायान्तवोभयन्न वर्तमानत्वावन्मयसंपुढे त्वद्रूपे संपुटे मम राविदूपक. चन्द्रतिरकरणशील. शिखामणिमुकुटनगि. दिखायां हृदयं प्रविश्न लराशुगेन्यो न विभेतु । चिरकालं मनसि निबद्धो वा मणिरपि रुचिमेति । द्विजराधिदूपकत्वमुभयोरपि स्वितापि हृदयं वहिदालिगति तर्हि त्वदालिङ्गनवशान्नमवा। तव त्रिलोकनान्मदीयः ज्ञाम सहयों भवति । वर्धतेतरा. कामज्वरोऽपि शान्तिमुपैयतीति भावः ।। मिति भावः । नाटिकापक्षेप्रकाशरोमावलिरेव सूत्रधारो नान्दी- परिष्वजखानवकाशवाणता सोकानन्तरसंचारी कथाप्रस्तावक पानविदोप. लोऽसा अतीति । सरस लग्ने हृदयद्वयेऽस्तु नौ । तथा-तवाङ्गहारेमविनेपे नृये नायक सभापती रुचि प्रीति- मेति । तथा-द्विजराद बालग एव विदूपः परिहालकं मित्रं दृडा मम वत्कुचयोः कठोरयो- रुचिमेनि । गिखायां मणिरस विदूपकस्य । नायक्ल वा स.। रस्तटीयं परिचारिकोचिता ॥११६ ॥ 'अङ्गहारोऽङ्गविक्षेप' इलमर । 'पोठमो विदश्चैव विदूषक इति परीति ॥ हे भैनि, त्वं मां परिप्वजवालिङ्ग । किमिति- विधा' । 'हासकुच्च विदूपक' इत्यार कारिका ॥ नौ आवयो. गादालिझानवशानिरन्तर मियो रने मिटिते हृदय शुभाष्टवर्गस्त्वदनङ्गजन्मन- द्वये वेध्ये लरस अनवकाशवाणता निरवकाशयाणवमत्तु । स्तवाधरे लिख्यत पत्र लेखया। निरिडलने वस्तुद्वये सवकाशलेशोऽपि न लभ्यत इत्यर्थः । मन दृद्धानिकठोरा विशाला चेयनरतटी वक्षतटी कठोरयोस्वकुचयो मदीयदन्तक्षतराजिरञ्जनः परिचारिका सेवाकी समुचिता । तुल्यगोरेव सेव्यसेवकभावो स भूर्जतामर्जतु विम्बपाटलः ॥ ११९ ॥ घटन इत्यर्थः । आलिङ्गनयोग्यत्वमेव सूचितन् । द्वयोरपि यथा शुभेति ॥ है भैमि, तब अनङ्गस कानस जन्मन उत्पत्तेः कामपीडा न भवति तथा विधेयन् । गाढालिङ्गन देहीनि भाव । शुभसूचकोऽष्टवर्ग योनि शाननिद. स लेखमा यत्र तथा- परिवजस्वेनि परिनिविभ्य.-' इनि पवन् ॥ घरेलिरचत । मोतिर्विदा लगववर्ष । विम्यफलवपाटलवर्णः तवाधराय स्पृहयामि यन्मधु- सोऽधर. नदीया दन्नसतगति , तथा कृपा र नानि, ते. हवा सवैः श्रवःसाक्षिकमाक्षिका गिरः। भूजनाननु । न अजन्मा नरजन्ना मानस पुत्रः । तसोत्तम. वान जन्मपत्रिका मोतिपिंदा भावना निररते । पुरे जाते अधित्यकासु स्तनयोस्तनोतु ते ज्योतिर्विदा तन्य जन्नतीन गुनापाते । वदो ममेन्दुलेखाभ्युदयाद्भुतं नखः ॥ ११७ ॥ टोटग्यावान् दन्नासुन्दरी नागोरमोग्ले । कार्गम्भु तयेति ॥ हे भनि, अह तच नसे अधराय स्पृहयामि घी- योनि मानोनो जातच्च मामिरी॥ यमधरनभिरपामि । नव गिर. यन्मधुम्रर्यन्याधरस्य मधुनिर्भर गिरानुकम्पम दाम नुमनः हत्या प्रवनी पर्णा साक्षिणी यन्य तत् श्रर साक्षिक तारा पनीद नापितुं नया नौ । माक्षिक मधु यामु एनभूना सन्ति । ओसामनरूपत्वात्तदुत्पना निमेष चान्द्रसरोता. याप्य फर्णोरमृतरूपा भवन्तीत्यर्थ । तपा-म नप ने मनयोरपित्यकासूर्यदेशेषु इन्दुलेखाया अभ्युदय उदयनेन पद मन बनेमानिनदरा जीवितम् ।।१२०।। सुनमा नन् ननोनु करोनु । नसक्षतत्वार्ध पाचन्द्रपार गिरेनि ! रमन । मनमा याच दरम्य चन्द्रादितनि सरपादेउदिवचित्ल । ओए. सब नया मनोग: ' of ' पाननपक्षनेगुरमीति भार । अपित्यति मनोरश्योल का वा नब मन: । -~-ग. पायानोदयायोदयसन रभा भवार । जयराय बसविनायक , रंगपिन ' न समझाना ॥ नन तर द ना मान. न पर्ती मन्मनाटिका कथं रा-1 रन: ---- प्रकाशरोमापलिन्त्रधारिणी । मुनियामानाना प्रकोपान तपासहारे रचिमति नायकः "मसान्ना:- शिखामनिय निजगदिक्षुकः ।। ११८ ॥ ना! नाना :ति .." सेमामा - inar. . दारा न९६५ . .

·प्रकटीकृतः । अये खेदे। महदनुचितं कृतमित्यर्थः । अत्रात्मप्रकट युधा इद दन्तुरं मिपम तत्वं मया युद्धिपुपंक नं, अदरक नविपये स शतक्रतुस्तु पुनमा कि फिप्रकारं मन्ता ज्ञास्यति । वेति विदन्तु जानन्तु । लोका जानन्तु वा मा जानन्तु । च में अकृतकार्यत्वाल्हनया आबिल. कलुपित. सन् । सुतरां नमन्नि-न कोपि । लोको यकिचिवदतु नामेति भावः । हृदरस्टर त्यर्थः । तदिनितान्यपि कोपाविष्टस्येन्द्रस्य भनादीन्यपि न वि-भावेऽपि ते देवास्तवं यथाय जानन्तु । भन्यदपि सहिन्ध मत ममेति ॥ अनया चेतनया दूतोऽहमिति प्रतिपच्या ना व्यर्थमेवाभ्यधां एतत् महत् महेन्द्रकार्यमुज्झितं त्यक्तम् । वि- वेवसा च देवेन सैव चेतना भलोपि नाशिता । देववशतान्या नागितमित्यर्थः । अहो महदनुचितमेतत् । अनुचितत्यमेवाह-त्मकथनाच्छमो व्यर्थ एव जात इत्यर्थः । चेतनारक्षणे लरा. हनूमदाद्यः श्रीरामादिदूत्यकारिभिर्दूत्यपधो यशसा कीत्या सि-किमिति न कृत इत्यत आह-वश्वासी रसन स्वरस. संध्या सिवीकृतः। तस्तु यशो लब्धम् । मया इन्द्रदूत्यार्थ गतो नलः सितुं सुरेश्वरोऽपि शकोऽपि ईश्वरो न समयों न कि पुनरन्न । दूत्यं कृतवानित्यादि चरिहास्यरूपमयशो लब्धम् । 'शि-मयाऽयुद्धिपूर्वमेवात्मप्रकाशनं कृतमिनि भाव. / तमान्ममापी प्रातोलंकारः' इति साहित्यविद्याधरी।३'भवानुप्रासव्यतिरेकालंकारः योक्तिरटकार.' इति साहित्यविद्याधरी। ३'जत्रान्तरन्यानोकर १'नत्र ठेकानुप्रामो हेतुश्च' इति साहित्यविद्याधरी । २ माई २१० नेसोपचारेले जानादित्यर्थः । नलत्वकथनमात्रेण तां व भनी अनि रोदनार विगात्मनन्नानदनाम नानरं वांवत्यां प्रपन्नां प्राप्तां विलोक्य जातगोधयानोनित्य गप्तमः परन्तु नदेद म यदिगति । स्कारतया प्राप्तबुद्वितगा वक्ष्यमाणा गिरोऽपि अमात् । नलय. निश्चयेन त्यक्तरोदनां तां दृष्ट्वा स्वारमानमेगोंदिश नूतधमोनिन- जनावनागोद्यमिनं जनादनं माह सेत्यर्थः । नलवनिश्चयेन गतमोहराम , नेन प्राप्तपोधतया आगे जगजीवापि गिवं वदन् ।। १२४ ।। प्रकृति प्रपन्नामिति चान्वयः। उद्चन्त्यमस्कार ऐन प्रपा प्राप्ता प्रियति ॥ भदमा मनोनिगा TIT नामदवार इन्द्रा मागतां तो दूतधर्मयुक्तां स्वामेव प्रकृति गिलोय तधर्मापितमे निकल नायर न कनान् । किन उन्मादर बनान सचिनन- वायोचदिति वा । मुनियथा यतिरिय । पेदान्ता गामेन समरस । रा प्रगिरः परोयो दुनो गा तु पुनः यद्दश्यते मादिद्वारा प्रबोधवान्मंसारविनाशसमर्थप्राप्टज्ञानयुगो यतिः स्व.' तयार। दुनो हि यथाटन न पनि स्तुि विगतमा प्रकाशं सच्चिदानन्दकरममारमान 'अह ब्रह्मास्मि' इनि ध्यते पदनि, इनि जाने इत्ययः । तदा विशेषणेनाद । किन्त. र.- बुद्धा च उद्बुन्दजन्मान्तरीयसस्कारतया प्राप्तग्रमानानतया पाता जनानामानाय पालनागोयमिन नीयम बनानदंयान पीढवला प्रसिद्धां संसारजनिकां सरपरजन्नम.साम्यावस्यारूपां प्रहनिमना- न्याशीलं पान् । तया-ये प्रलये जगजीपिर गाना दिमविद्या प्रकर्षण पन्ना पृथग्भूतां ज्ञावा 'अहं मनुरभर सूर्ग-' महादेव शिव मालगन् । जनगलो लोक इत्यर्थः । रोगाचे वाहं कक्षीवॉऋपिरम्मि यिनः । अहं कुम्ममाणुनय न्यो- निमारण धन प्रतीकारो नानीनि भागः । नन्पादिवानार्दनः । ऽहं कविरुशना पश्यतामा' इत्यादि वामदेवमपिवडिययः । मु. शीतपिवम्, 'पात्रा-' इत्यादिना श॥ निरप्यात्मानं प्रकृति च बियेफेन ज्ञाया मुक्तः सन् वागादिव्यर. स्फुटत्यदः किं हृदयं पाभरा- हारान्सृजति मुचताति केचित् ।। घदस शुद्धिपिपरिबुध्यते । अये मयात्मा किमनिबुतीकृतः विदन्तु ते तत्वमिदं तु दन्तुरं किमत्र मन्ता स तु मां शतक्रतुः। जनानने कः करमपविष्यति ॥ १२५ ।। पुरः स्वमच्याथ नमन्हियाविलो स्फुटतीति ॥ नामप्रकाशनादानकार्यवाय यमरानगे उ विलोकिताहे न तदिनितान्यपि ॥१२२॥ जावाहुल्यं तस्मात् अटी अये इति । मया नलोऽहमिनि आत्मा किमित्यनिदुतीकृतः वारस हदयस्य शुध्यता ज्ञायनान् । तु सुनते हैं। रिति पदम् । पुरः पूर्व स्वमत्या नमन्सन अथ पश्चाद् दिया नयतव्यमिति मुबहतदानेन लोकं प्रनिपटुं कः शानोति। कान्त लोकिताहे पिलोकयिष्यामि । प्रमादलाभस्तु दूरतः । अन्योप्य- पण्डितः परीक्ष्य तत्वतो निर्णीयते, न तु सामान्यलोः ।। पराधी स्वामिनः कोपचिह्न भ्रकुट्यादि न विलोकयति ॥ मम श्रमश्वेतनयानया फली स्वनाम यन्नाम मुधाभ्यधामहो वलीयसालोपि च सैव वेधसा। महेन्द्रकायें महदेतदुज्झितम् । हनूमदायर्यशसा मया पुन: न वस्तु देवस्वरसाद्विनश्वरं बिपां हसर्दूत्यपथः सितीकृतः ॥ १२३ ॥ सुरेश्वरोऽपि प्रतिकर्तुमीश्वरः ॥ १२६ ॥ तीकृतः। कार्यस साधितत्वात् । मया पुन. द्विपां हसैहस्वि. देवस स्वरसास्वेच्छया विनम्बर विनाशित वस्तु :' इति पाटे श्वेतीकृतः, श्यामीकृतश्चेति व्याख्येयम् ॥ नातीत्यर्थः॥ २ 'भत्रोपमालंकारः' इति साहित्यविद्याधरी । २. 'मन छकानु- हृदय किमय स्फुटनि । यद्यमान जि- प्रतिक वित 1 इति साहित्यविद्याधरी। रति साहित्यविद्याधरी।

·नवमः सर्गः। २११ इति स्वयं मोहमहोमिनिर्मित देवविपये अनुचितमेतन्मया कृतमिति निजसापराधतां स्वीयमनु- प्रकाशनं शोचति नैषधे निजम् । चितकारित्वं पश्यञ्जानन् कूटसाक्षीभवनोचितो न भवति कूटोs- सत्यनासौ साक्षीव सत्येपि परकीयेऽर्थेऽलीकं भापते स कूटसाक्षी तथाव्यथामनतदुद्दिधीर्पया अकूटसाक्षिण. कूटसाक्षिणो यगवनं तत्कूटसाक्षीभवनम् । तदुचितो दयालुरागाल्लघु हेमहंसराट् ॥ १२७ ॥ न भवतीत्यर्थः। हि यस्मात् सतां चेत शुचिता आत्मैव साक्षी इतीति ॥ नैपधै नले स्वयमात्मनैव मोहमहोनिनिर्मितं भ्रा- यत्सामेवंविधा, न तु परसाक्षिका मया निष्कपटं दूत्यं कृतमिति न्तिवाहुल्यवशात्कृतं निजं वीयं प्रकाशनं प्रकटमिति पूर्वोक्तप्र- वं तावज्ञानासि, सन्तश्चालीकं भापितुमपि स्वचेतस एव कारेण शोचति निन्दति सनि तद्विपयं पश्चात्तापं कुर्वति सति लजन्ते । तव च सत्यत्वं लोकायप्रसिद्धम् । देवा अपि सर्व- दयालु. हेमहंसानां राद राजा तथानिर्वचनीया व्यथा पीडा साक्षित्वात्स्वयमेव त्वदीय शुद्धत्वं ज्ञास्यन्ति, किमनेन लोकेनेति तत्यां नमनासौ स च तत्सोडिधीयोद्धरणेच्छया लघु शीघ्र- भावः । आत्मसाक्षिका, 'शेषाद्विभापा' इति करें । मागात् ॥ इतीरिणापृच्छय नलं विदर्भजा- नलं स तत्पक्षरवो वीक्षिणं मपि प्रयातेन सगेन सान्त्वितः । स एप पक्षीति भणन्तमभ्यधात् । मृदुर्वभाषे भगिनी दमस्य स नयादयैनामतिमानिराशता- प्रणम्य चित्तेन हरित्पतीन्नृपः ॥ १३० ॥ ममून्विहातेयमतः परं परम् ॥ १२८ ॥ । इतीति ॥ स नृपः चित्तेन हरित्पतीन्प्रणम्य अतः पर मम नलमिति ॥ स हंसः तस हंसत्य पक्षरव. पक्षवातभवः करणीयमपि नावशिष्टम् , क्षम्यतामिति मनसैव देवानमस्कृत्य राब्दस्तेन किमेतदायातीनि बुझा जयबीक्षिणमुपरिविलोकिनन्, दुः सदय. सन् दमत्य भगिनीं वभापे । किभूत.-इति पूर्वो- कमीरिणा ग्रुवाणेन नलं विदर्भजामपि आपृच्छय प्रयातेन यातु. अनन्तर व इति भणन्तं तं नमभ्यधादवदत् । इति किम्- कृतमहोपकार. स एवैप पक्षी हंस इति । हे अदय निकृप नल, कतार च' इति कः ॥ मारब्धेन खगेन हसेन सान्वित. । प्रयातेन 'आदिकर्मणि क्तः एनां भैनी निरारातानाशारहिततां अतितरां मा नय मा ल नेपीः । खप्रकाशनकृतत्वनिन्दया नवसानुरागो न विद्यत इनि ददेऽपि तुभ्यं कियतीः कदर्थनाः प्रतीत्सा एपा निराशा भविप्नति, तथा ना कापीरिति भाव । मुरेपु रागमसवावकेशिनी। अला निराशत्वे जाते मन किननिष्टनित्यारालाह-या त्वचा अदम्भदूत्वेन भजन्तु वा दयां निन्दा सता सा कृतव, अतः पर चेक रिप्यति तहीयं भैमी परं पेवरनतून्प्राणान्विहाता त्यक्ष्यति । सीवधजन्यं पातकं तव भ- दिशन्तु वा दण्डममी ममागसाम् ॥१३१॥ विपति. तलादेवं ना पापारिति भाव. । अतेरपसर्गत्वात् 'ते ददेऽपीति ॥ हे भैमि, अहं तुभ्यमपि अतिनिर्दयदूरयकरणन. प्राधातो' इति निरमात्पूर्वनेव प्रयोगलौचित्येऽपि नहारविप्र- निता. फिरती. कनिसंरयाका फदर्थना पीडा अहं ददे ददामि, योगायबहितानामपि प्रयोग. साधु । 'आविश्व पोऽभवदसाविव अतः परं तद्विपयं किमपि न बर्दियामीयर्थः । यन -मुरेषु राग.', 'बिरोजितायुगलीटोनयसपनागमाविः' इत्यादयः प्र. रागोऽनुराग , तहसग , तल वा असोऽर उत्पत्तियां तसा. योगाः । अनिशपिता ना शोभा राजरानीवा यत्साः सा वरेशिनीनिष्फला. अनुरागानुपादिका इत्यर्थः । उद्यन कायंतन. अनिना इयनित्सस विदोपणम् । एनामनिरारातां नयेत्यन्वय. । कधेगवति तहिं दु.समपि दानुनुरितन् । माने तापनि दूरये हे अतिन अतिशयिता मा शोभा राज्यलक्ष्मीवा यस्येति । अ. कृतेऽपि तव तेवनुरागाउरोपि नोपज. तलात्ता पीडाबरमतः तिसुन्दरत्वादहुधनस्वार वनेयात्वा योन्यो नान्य ' इति सूचि- पर किमपि न वादप्पानीति भार । यारोन्पचिरपि नोदेति तन्, इति वा । अनिशान्ता मान् अतिनुन्दरी चरनत. पर तत्र फलाशा कुतल्या । तब पीडादाने मनापि पीडा भरतीत्यनि- प्राणास्त्वक्ष्यति त्यदिना । एवविधं सुन्दर क्त्त वयव यासतानि शन्दार्थः । गर्हायां वापिः । अनुचितर्मनात्ययः । एवं मन सूचितमिति वा । विहाना लुदै । अनी देवा अदन्नन्येन निकाटदत्येन कृपा दयां नम Eri वा भजन्तु कुर्वन्तु । कार्याना रनरूपेनागमा असदीयं मार दि. सुरेपु पश्यन्निजनापराधता- नाइस लीय हमिसपरापन दई गालन वा द्विान्नु कुन्न । मियत्ययसापि तदर्थसिद्धये । तदन्डनपिनहेप्पे, पर तुन्य दु.वं दातुं नो नई दिनार । न कूटसाक्षीभवनोचितो भवा- अयोगजामन्वभवं न वेदनां नवां हि चेतःशुचितान्नसाक्षिका ।।१२९॥ हितार ने भूदियमुन्नादि गुता । सुरेपिति ॥ हेनर. महार या दरानोद चो उदेति दोपादपि दोलाप जननेताजपलादि मारप्रसाने बरेली । नुरेषु उपमनानवमादिनमः ।। १३२ ॥ १.न. ९ सातवारी। रसारमापरी ।

·- - मां वृणीष्वेति न वोद्यसे । भियेत्युभयन वायोज्यम् । स्वद्धितार्यमेव पीडयति । इयं तस्य कृपैव भैमी मामेव परिष्यति, नान्य ते. पूर्वोक्त पधस्य सूनृतामृत. सत्यवचनामृतैः कृत्वा भृशमुडलाम इतीति॥सा विदर्भजन्मा ददेपि तुभ्यम्-'(१।१३१)इति हरि हप प्राप । नलत्वनिश्चयात्, तेनारमन्यनुरागस्य प्रकाशितवाद, तेभ्यो न विभेमीयुक्तत्वाच । 'ईदृशै.' इति पाटे पूर्वोक्त. इति १ 'अत्र छेकानुप्रासातिशयोक्त्यलकार.' इति साहित्यविधापरी। २१२ नैपधीयचरिते अयोगजामिति ॥ इय उन्मदिष्णुता मे मयं हितायाभूत् । अमी समीहैकपरास्तवामराः यतः अहं अयोगजां विरहजा वेदनां नान्वभवम् । फितु स्वकिंकर मामपि कर्तुमीशिपे । परमानन्दमन्वभवम् । उन्मादेन सुखवशान्मया विरहपीडा विस्मृता तसादियमुन्मादिता मम गुणायैव जातेति भावः । अथ विचार्य कार्य सृज मा विधान्मुखाना च न योगः अयोगः, तज्जां संसारसंवन्धिनी पीडां नान्वभवम् । कृतानुतापस्त्वयि पाणिविग्रहम् ॥१३४॥ किंतु परमानन्दमन्वभवमित्यर्थः । तत्रार्थान्तरन्यासं सोपमान- अमी इति ॥ अमी अमरास्तव समीहैकपरास्त्वदमिलापकेवल- माह-दोपादपि दोपभूतादपि एकस्माद्धेतोः दोपभूतस्याप्यन्यस्य निष्ठाः त्वामेवाभिलप्यन्तीत्यर्थः । तव तेष्वनुरागो न। त्व मामार लाघवं अल्पत्वलक्षणो गुण उदेति । कस्मात् कस्य किमिव- स्वकिंकर कतुं इशिपे, मां स्वीयं दासं कर्नु त्वमेवेच्छमीत्यर्थः । अज्ञानवशादज्ञानलक्षणदोपवशाहोपभूतस्याप्येनसः पातकस्य कृ- ममानुरागोऽप्रयोजकः फितु तव मय्यनुरागः प्रयोजक इति ना शत्वमल्पत्वमिव । अल्पत्वलक्षणो गुणो भवति । ज्ञानपूर्व ब्रह्म- एवंसति त्वं कार्य करणीयं विचार्य सृज । विचारे कारणमा हत्यादौ 'कामात्तद्विगुणं भवेत्' इति बहुप्रायश्चित्तान्मानारपातक कृतो यः पश्चात्ताप. स त्वयि पाणैः पाश्चात्त्यस्य वैरिणो : गौरवमवगम्यते, अज्ञानकृते लघुप्रायश्चित्तान्मानास्पातकलाघव- तद्वत्कलहम् । दुःखमिति यावत् । मुधा वृथा मा विधान्मा का मिति । अज्ञानलक्षणाद्दोपाहोपभूतस्य पातकस्य लाघवलक्षणो अविचार्य देवे वृते नलमहं किमिनि नावरिपम्, मयि वा गुणो यथा लभ्यते, तथोन्मादलक्षणाहोपाद्विरहवेदनादोपस्य कंचन देवं किमिति नावरिपमिति पश्चात्तापस्तव भविष्यनि तर लाघवलक्षणो गुणो मयापि लब्ध इति भावः । उन्मादितायां द्विचार्य विधेय कुर्विति भावः । संधिमकृत्वा बहिर्निर्गते वि कियतोऽपि दुःखस्य शेपत्वसूचनार्थ वेदनापदम् । मे। हितयोगे गीपौ पाणिग्राहो वैरायते । इशिपे, 'ईशः से' इवीट् । मा चतुर्थी । भावप्रत्ययान्तस्य गुणवाचिनः शब्दस्य 'पूरणगुण-धात, भविष्यति माडि लुक, 'न माश्योगे' इत्यडभाव. ॥ इति समासनिषेधाहोपलाघवमित्यत्र समासाप्राप्तेः 'तदशिष्यं सं. उदासितेनैव मयेदमुद्यसे ज्ञाप्रमाणत्वात्' इति ज्ञापकाढुद्धिमान्यं, करणपाटवमित्यादिमहा. कविप्रयोगदर्शनाच निषेधस्यानित्यत्वात्समासो द्रष्टव्यः । एवमेव- भिया न तेभ्यः स्मरतानवान वा। मादिपु प्रयोगेषु ज्ञातव्यम् ॥ हितं यदि स्यान्मदसुव्ययेन ते तवेत्ययोगसरपाकोपि मे तदा तव प्रेमणि शुद्धिलब्धये ॥ १३५ ॥ कदर्थनात्यर्थतयाऽगमद्दयाम् । उदासितेनेति ॥ हे भैमि, उदासितेनैवोदासीनेनैव नया अम समीहैकपराः- (९।१३४) इत्यादिना विचार्य सृज इत्येवमिदं मत प्रकाशमुन्माद्य यदद्य कारय- मुद्यसे, तेभ्यो देवेभ्यो भिया देवान्वृणीष्वेति नोयसे । तथा-सरे न्मयौत्मनस्त्वामनुकम्पते स सः ॥१३३॥ कृतं स्वस्य तानवं काश्य, तसाद्वा 'स्वकिंकरम्' (९।१३७) इत्यादन कृतपीड. अयोगो वियोगस्तजनितः सरपावको ममैव कदर्थना- वृते सति मद्वियोगात्वन्मृतिरेव स्यादित्याशङ्कायामाह-मदत त्यर्थतया पीडावाहुल्येनाप्यतिपीडाकारिस्वेनापि इति पूर्वोक्तप्रका- व्ययेन मदीयप्राणनाशेन ते तुभ्यं यदि हितं स्यात् । रेण मे मम दयामगमत् । चकारेत्यर्थः । इति किम्-यद्यमाद् तावन्तं कालं यस्तव प्रेमाऽनुराग. तसिन्विषये एतदेव पागल अद्य त्वद्विलापसमये मामुन्मायोन्मादं प्रापश्य मया प्रयोज्येना-जनमेव तव हितमेव वा शुद्धिलब्धय आनृण्यप्राप्तये स्यात् । त्मनो ममैव नलोऽहमिति प्रकाशं प्राकट्यं कारयन् त्वामनुकम्पते ममेत्यर्थात् । तव हिताय प्राणानपि त्यजामीत्यर्थः । मयान स सेवते स । तेन ममैव कृपा कृतत्यर्थः । त्वपिया या व्ययन तव हि जातेऽनाणत्यन ममैव हितमित्यर्थः । उद्यसे बड़े- गाग्निर्यदि ममातिपीडां नाकरिष्यत् , तदोन्मादाभावान्मयात्म- यकि यजादित्वात्संप्रसारणम् । 'उच्यते' इति च पाठ. ॥ काशनमपि नाकरिप्यत, ततश्च ममाप्तिविघातनिश्चयात्वन्मरणमेव स्यात् , त्वद्वियोगान्ममापि मरणं स्यात् । तस्मात्पीडयोन्मादाधि- इतीरितै पधसूनृतामृतै- क्यान्मयात्मन. प्राकट्ये कृते मत्प्राप्तिनिश्चयात्वया प्राणा रक्षिता., विदर्भजन्मा भृशमुल्ललास सा। तलाच मत्प्राणा अपि तेन रक्षिता इति स सराग्निर्मम दयामेव ऋतोरधिश्रीः शिशिरानुजन्मनः चकारेति भावः। कामाग्निः कदर्थनात्यर्थतयापि मे दयां चकार । पिकखरैरविकखरैर्यथा ॥ १३६ ॥ कुत. तवेति, 'त्वदीयोऽहमिति त्वां पीडयत्येव, त्वत्संवन्धान्मा- निश्चयात् । योजनान्तरमुपेक्षणीयम् ।। १ 'मनोपमा कार.' इति साहित्यविद्याधरी । २ 'न वा' इति । पर ... पाठः। ३ 'मयात्मनो मामनु-' इति साहि- स्वविद्याधरी पाठः। भवातिशयोचयलंकारः इति साहित्यविद्याधरी । २ भित्र कानुप्रासातिशयोक्त्युपमालंकार.' इति साहित्यविनाधरी । . तहि मग्थे .. - ·नवमः सर्गः। २१३ . -- वक्ष्यमाणप्रकारेणोललालेति योज्यम् । शिशिर ऋतुमनु लक्षी- प्रसूनमिति ॥ पूर्व सोकुमार्या मीशरीर पुष्पमिति तदनव- कृत्य जन्म यस्य ऋतोर्वसन्तस्याधिका श्री. दूरविकस्वरैरतिविका- ना सामान्याकारणाभूत् पर तु तत्पुप्पं कतमत् , फिजातीय- सिभिः पिकलरैः कोकिलालापैः कृत्वा यथा इवार्थः। उल्लसति । मिति सा वर्णना विशेषात् विशेपाकारेण भैमीशरीरमेतजातीय पिकस्वरसाम्येन नलवचसा मदनोद्दीपकत्वं सूचितम् । अन्यदपि मिति नाभूत् । तदा तदीयनलत्वनिश्चयसमये मुदखुणा प्रापि पीयूर्जलैर्वा सोलासं भवति ।। हपाखजनितवर्षाकाले हर्षमुनिदत्वमागतैः प्राप्त. लोमभि भैमी- तमेवोल्लासमाह- रोमभिः कर्तृभि. तत् भैमीशरीर पुष्प वा कदम्बपुष्पमणि क. नलं तदावेत्य तमाशये निजे थितम् । कदम्मानि हि प्रावृट्काले विकसन्ति । भैम्यङ्गमुनिदै रोमभिः कदम्बतुल्यमभूदित्यर्थः । हर्पवशादखुरोमाञ्चादि तस्यां घृणां विगानं च मुमोच भीमजा। जातमिति भावः ॥ जुगुप्समाना हि मनो धृतं तदा मयैव संवोध्य नलं व्यलापि य- सतीधिया दैवतदूतधावि सा ॥ १३७ ॥ स्वमाह मदुद्धमिदं विमृश्य तत् । नलमिति ॥ सा भीमजा तदा तं दूतं निजे आशये मनसि असाविति भ्रान्तिमसादमखसुः नलं नलनामकं राजानमवेत्य निश्चित्य घृणां जुगुप्सां विगान निन्दां च मुमोच अर्धान्मनस एव । निजाशये विपये घृणां वि. स्वभापितस्वोद्रमविभ्रमक्रमः ॥ १४० ।। गानं च मुमोचेति वा योज्यन् । एतन्मनः स्वभावतोऽप्रशस्तमिति मयेति ॥ स्वेन आत्मना भापितः स्वोद्रमस्य स्वभ्रान्तेः विभ्र- जुगुप्सा, अनुचितकारि चैतदिति निन्दा, यदा-नलप्राप्त्यनाशया माणां विलासानां फमो येन, स्वोन्द्रमविभ्रमयोः क्रम• 'अये म- शरीरे घृणा, परपुरुषसंवादशकया निन्दा । कीदृशी-तदा नल- यात्मा किमनिद्भुतीकृतः-' (९।१२२) इत्यादिश्लोकपञ्चकोक्तो येन ज्ञानावसरे सनीधिया पातिव्रत्ययुड्या इतं नियमितं बलात्कारेण वा सोऽसौ नल. दमस्वसु. इति एतादृशी भ्रान्तिमसात्खण्डितवान् तस्मात्परावर्तितमित्यर्थः । देवतदूतं प्रति धावि मनो हे निश्चयेन इति किम्-मयैव नलं संबोध्य 'इयं न ते-' (९९७) इत्यादि जुगुप्समाना निन्दन्ती । पतिव्रतया नियन्त्रितं मनो दूते धाव- श्लोकचतुष्टयेन नलसंबोधनान्युफ्त्वा ययलापि विलपितम् । असौ तीति जुगुप्समाना निन्दन्तीत्यर्थः । यद्वा-हि यलात् सा तदा नलः तदिद विलपितं विमृश्य विचार्य मझुद्धं मया ज्ञातं स्वमात्मा- सतीधिया धृतं मनो दैवतदूतधावि जुगुप्समानाऽभूदिति यो- नम् 'अयि प्रिये कस्य कृते विलप्यते-' (९।१०३) इत्यादिसप्तद- जना । नलान्यदेवदूतगामित्वादप्रशत्तमेतन्मदीयमन्त करणमनु- शभिः श्लोकैराह-अहमनया ज्ञातः तत्किमित्यहं न कथयामीत्या- चितकारि चेति पूर्व यतो जुगुप्सितवती निन्दितवती च, नलनि- त्मानं कधितवान् , न तु स्वारस्येनेति । भ्रान्तेन मया स्वनाम कथितं श्वयानन्तरमत्रानुरक्तं यन्मदीयं मनन्तत्साध्वेव जातमिति जह- न तु त्वया ज्ञातमिति स्वभ्रान्तिवर्णनव्याजेन ज्ञापयति सेत्यर्थः । पैवेति भावः॥ मदभिलापजनितवेगभरभ्रान्तेनानेन खनामोक्तमिति ज्ञात्वा सा मनोभुवस्ते भविनां मनः पिता भैमी तुतोपेति भावः । असादिति 'पोऽन्तकर्मणि' 'विमापा प्रा- निमजयन्नेनसि तन्न लजसे । धेट्-' इति सिचो लुक् । अशादिति पाठे--तनूचकारेत्यर्थः । अमुद्रि सत्पुत्रकथा त्वयेति सा 'शो तनूकरणे' तेनैव सिचो लुक् ॥ स्थिता सती मन्मथनिन्दिनी धिया १३८ विदर्भराजप्रभवा ततः परं मनोभुव इति ॥ भविनां प्राणिनां मन , मनोभुवः ते तव त्रपासखी वक्तुमलं न सा नलम् । पिता । यत. त्वं मन एवं भू. उत्पत्तिस्थानं यत्य, तलान्मन पुरस्तमूचेभिमुखं यदत्रपा स्तव पिता । हे काम, त्वं त्वपितृभूतं तत् मनः एनसि परपुरुपा ममज तेनैव महाहदे हियः ॥ १४१ ।। मिलापजनिते पातके निमजयन् न लजसे । काकुः । त्वया सत्पु- अकया सद्भिः पुत्रै. पितर. पुण्याहोकान्यान्तीति कथा अमुदि भी पासखी लजावती सती नलं वक्तुमलं समर्धा नाभूत् । विदर्भेति ॥ तत. पर नलनिश्चयानन्तरं सा विदर्भराजयभवा समापिता । नलत्वनिश्चयात्पूर्व धिया मनसा इति पूर्वोक्तप्रकारेण मन्मथनिन्दिनी सती पतियता वा सा भैमी सिता नल लजानुभाववशात्तप्णी यभूवेत्यर्थः । यत.--पुरः आदौ नस्त्वनि- यानन्तरं कामनिन्दनादुपरतेत्यर्थः ।। श्यात्पूर्वम् अत्रपा निलंज्ञा सती अभिमुसं समक्षं यत् तमूचे, तेनैव समक्षवचनेन हेतुना नलवनिश्चयानन्तरं हियो नहाहदे प्रसूनमित्येव तदङ्गवर्णना समुद्रे नमज निमन्ना । लजारपत्वे किचिद्वक्तं शस्यते, इयं तु न सा विशेषात्कतमत्तदित्यभूत् । लजासमुद्रे मना वतुं समर्धा नाभूदिति युक्रमेवेनि भारः । तदा कदम्बं तदवणि लोमभि- सलीपदेन लजां क्षणमपि न यजतीति सूचिर्नम् ॥ मुदखुणा प्रापि हर्षमागतैः ॥ १३९ ॥ १ मानियोलिनांगेदपारगर.' इति माहिन्यविद्याधर्ग। १ 'अत्र यानुप्रातोपनात्कार.' ते साहित्यविद्याधरी । २ च २ 'नुभाषित-' इति पाठ. साहिन्यविद्याधरीनंमत । ३ 'मन टेकान- काल्पनिरकार.' इति साहित्यविद्याधरी। ३ ' हेदुल्तार' प्रानोडर' ति साहित्यविद्याधरी । न रोमानामोल्यार.' रति साहित्यविद्याधरी । ४ नन्गुना' इति साहित्यविद्याधरी। पनि साहित्यविद्याधरी। - M ·4 निजांशुनिर्दग्धेति॥ विधुश्चन्द्रो निजाशुमि त्वरित स्यनि किम् । अपि तु न । किंतु गतेऽपि लान्छने पवन खोर घजनितपातकेन पुनः कलहित एव । वन्मुखमाटर कला त्वान्न ग्रामोत्येवेत्यर्थः । चन्द्रोऽतितमा मा पीढयतीति भाव। अन्यस्याप्यादशदिमलिनस भसना लान्टनमोन्टन हित। कलवान्कृतः। 'तत्करोति-' इति णिचि मनुब्लो निशा मिस वलान् म एव प्रावमायिनी त्वढिरहनन्यां मदी- श्रितो । ३ 'सानिमोनियनककलाकागा.' एक छोटा परनर न कोन्याराव इति भाव.नमंशयन् , नन्दुन्य पीक नया' अनि साहित्यविद्यारी ? मानन्दायकार:ति मादिन्यविद्यापरी । २ नका- मान्मार मेन्यमननिः मकरन नारपरमार मातानिहायोनवलकागति मादित्यविद्यावर्ग ।' : २१४ नैषधीयचरिते यदापवार्यापि न दातुमुत्तरं अर्थाभावेऽव्ययीभावः । वतंम इनि, 'वष्टि भागुरि:-' इत्यल्होप. । शशाक सख्याः श्रवसि नियस सा। भवादृशे 'त्यदादिषु दृगः-' इनि कनि 'आ सर्वनाम्नः' इत्यात्वम् । विहस्य सख्येव तमब्रवीत्तदा जितस्तवास्येन विधुः सरः श्रिया हियाऽधुना मौनधना भवत्प्रिया||१४२॥ कृतप्रतिज्ञा मम तो वधे कुतः । तवेति कृत्वा यदि तजितं मया यदेति ॥ सा भैमी यदा अपवार्यापि जवनिकादिना व्यवधा- न मोघसंकल्पधराः किलामराः॥१४५ यापि रहस्यपि तिर्यग्वलितं कृत्वा सख्याः अवसि कर्ण प्रियस जित इति ॥ हे नल, त्वया आत्येन विधुतिः प्रियाशयान्दा नलस्योत्तरं दातुं न शशाक । समक्षं वक्तुमशक्तव परं व्यवधायापि एनं प्रत्येवं नदेति सखीकर्णेऽपि लगित्वा यस्मिन्काले वक्तुमशक्ता- वदेत्यर्थः । त्वदीयमुखकान्तिभ्यामेव त्वयैव वा तयोरपराइन् । सरो जितः। तो चन्द्रसरो मम व कुतो हेतोः कृतप्रतिनी भूत् । तदा तस्सिन्काले सख्येव विहस्य इति तं नलमत्रवीत् । इति तोला सत्त्वा निरपराधां मां किमिनि पीडयत., इति कथयत किम्-भवस्पिया अधुना हिया मौनमेव धनं यस्याः सा मौनिनी वर्तते । चित्रलिखितं पुर स्थितं च प्रति पूर्व बहूक्तत्वादिदानी समयों अहं तव प्रियेनि कृत्वा बुद्या यदि चेन्मा पीढवत , भावः । स्वयमेव हेतुमाशय वदति-तयोचव वा किमान अनु. मौनं व्यर्थमिति अधुनेत्यनेन परिहासः सूचितः । हास्यमप्यत तर्हि मया जितम् । शकुनग्रन्धिरेव निबद्ध इति भाव । एव कृतम् । अपवार्यापि सखीद्वारेणैव व्यवधायापि परम्परयापी- त्यर्थ इति वा॥ यस्मात् अमरा मोघसंकल्पधरा निष्फलमानसम्मंगाग्निी न भवन्ति । यन्मनसि धारयन्ति तत्सत्यमेव भवति । तबाहर्मित पदातियाँल्लिखितस्य ते स्वयं ताम्यां यत्संकल्पितं, तत्सफलं भविष्यति इनि ममा बितनियाः । वितन्वती लोचननिर्झरानियम् । अतिसरातिचन्द्रमुखत्वद्विहाराचन्द्रकामौ मा पीडयत इति नाच ! जगाद यां सैव मुखान्मम त्वया. अन्योपि साक्षारिणोऽपकमशक्ततसंवन्धिनमन्यमपकरोतायौ स्वदवयवाभ्यां जितो त्वदर्धाभूतया मया जितावेवेत्य इति वा । प्रसूनवाणोपनिपन्निशम्यताम् ॥ १४३ ॥ निजांशुनिर्दग्धमदङ्गभसभि- पदेति ॥ हे नल, इयं भैमी लोचननिझरानथुप्रवाहान् स्वयं मुंघा विधुवाञ्छति लाञ्छनोन्मृजाम् । स्वहस्तेन चित्रमित्तौ पटे वा लिखितस्य ते तव पदातिथेयान त्वदास्यता यासति तावतापि किं चरणमाधुणिकान्वितन्वती कुर्वती चरणपतनादिना वियोगजबाप्प- निझरेण क्षालनं कुर्वती सती यां प्रसूनबाणस्य कामस्योपनिपद वधूवधेनैव पुनः कलङ्कितः ॥ १४६॥ प्रत्युवाच पनिषत् मम मुसान्चया निशम्यताम् । अनया कामपाडावशात्पूर्दग्धं ममा तस्य भसामा या लान्छनोन्नृजा बीपक वमुक्तं मयोच्यते, न तु त्वस्फुयी । सत्यं मन्या समाकर्णयेत्यर्थः । योन्छन मुघा वृथा वानि । वयय्यमेवाह-तापतानि म रहस्यप्रतिपादको ग्रन्थविशेष उपनिषत् । निझरपदेनाश्रुबाहुल्य भसमिलान्छनोन्छने कृतेऽपि त्वदासता खन्मुतव है सूचितम् ॥ असंशयं स त्वयि हंस एव मां शशंस न त्वविरहातसंशयाम् । क चन्द्रवंशय वतंस मधा- नृशंसता संभाविनी भवाशे ॥१४४॥ धूवर्धन करि तृतीया, करणे तु तारकादिः ।। असंशयमिति । स स एव मां वद्विरहेणातःप्रातः संशयो प्रसीद यच्छ स्वशरान्मनोभुवे जीवसंहो या एवंना त्वयि वहिपये तवाग्रेऽमंशयं निश्चित स हन्तु मां तेधुतकौमुमाशुगः । नरांस माशो न कथितवान् । यत. हे चन्द्रवंदास बनं त्वंदकचित्ताहममन्त्रिमुञ्चती सारंगार नल, भवाददो मन्दिवादिगुणयुन नियूरे महाकुलीने व धावृदांसना निर्दयता धानुकता क कुतः मंबिनी युना। त्वमेव भूत्वा तृणवजयामि तम् ।। ११३ ॥ पूर्वान्गुणयुनो हि निटॉप पुरपमपि न हृन्ति, किं पुनः निय- ' 'वानुमानहत्यकार.' दी साहित्यविद्यापरी । । । बामवस्यां दर पुरन्नाद् न ऋथितवानिन्येव निश्चय , अन्यथा त्वं व्यप्रकाश-प्रतिपक्षमान प्रविका मिला। रिटकार' दिमादयवियाग। दिल्ली विपनामानानानुः। - ·नवमः सर्गः। २१५ - । प्रसीदेति ॥ हे नल, त्वं ममोपरि प्रसीद स्वशरान्मनोभुवे जानाति । त्वं तु असुनाथत्वात्प्राणव्ययेन विना न जानासीत्यु- यच्छ देहि । स कामो धुतात्त्यक्ता. कौतुमा आशुगा वाणा येनै- पालम्भोऽपि सूचितः । आशु नाथ इनि कचित् । शिप्यै, देवादि- वंभूत. सन् तैर्भवदीयैः शरै मां हन्तु । कामवाणा पीडयन्ति, कस शिपेलोडुत्तमैकवचनम् । प्रिये, लडुत्तमैकवचनम् । त्वदे- नतु झटिति प्राणबियोगं कुन्ति, त्वदीया बाणा लौहत्वादतिती-किकाम्, 'शेषाद्विभाषा' इति कप ॥ क्ष्णत्वाच झटिति प्राणवियोगं कुर्नन्ति, न तु पीडान्, तलात्ता महेन्द्रहेतेरपि रक्षणं भया- न्मदनाय देहि एतावदेव तव प्रसनत्वम् तैर्णिमा मारयिष्यति । यदर्थिसाधारणमस्त्रभृगतम् । मरणे को लाभ इत्याशदयाह-वदेकचित्ता असून्विमुञ्चती अहं त्वमेव त्वद्रूपैव भूत्वा तं कामं तृणवत् तृगमिवाप्रयासेन जयामि । प्रमूनवाणादपि मामरक्षतः त्वया सौन्दर्येण कानल जितत्वात्त्वपलाभात्स मया जेतुं शक्यत क्षतं तदुचैरवकीर्णिनस्तव ॥ १५० ॥ इत्यर्थः । 'मरणे याशी जन्तोर्भावना पत्य जायते। तादृशं महेन्द्रेति ॥ महेन्द्र तेरिन्द्रायुधादपि यद्यं तलाद्यदक्षणम्, लभते जन्म स भूयो हि स्वकर्मभिः ॥' इनि वचनात् । 'यं यं यद्वा भयहेतोर्वत्राद्रक्षणम्, तत् अस्त्रभृतां शूराणां व्रतं अर्थिपु वापि लरभावम्-' इत्यादिभगवदचनप्रामाण्याच मम त्वद् शरणागतेषु साधारणम् । पुरुषो रक्षणीयो, न तु स्रीति, स्त्री पप्रातिरित्ययः। मुञ्चती, मुचेन्नौदादिकत्वात् 'आच्छीनद्योर्नुन' क्षणीया, न तु पुमानिति पक्षपातरहितं क्षत्रियाणां व्रतं नि- इति नुन्विकल्पानुनभाव. ॥ यमः । तत् अवकीणिनो भग्नवतस तव व्रतमुञ्चरतितरां क्षतं वि. श्रुतिः सुराणां गुणगायनी यदि निष्टन् । यत.-प्रसूनवाणात्कामात्, प्रसूनरूपादाणादा मामर- त्वदधिमनस्य जनस किं ततः । क्षतो रक्षणमकुर्वाणल। य. पुप्पादपि रक्षितुं न शक्नोति, स वन्नात्कथं रक्षितु शक्ष्यतीति संभावनापि कुतस्त्येत्यपिशब्दार्थ. ।। स्तवे रबेरप्सु कृताप्लवैः कृते तवासि मां पातुकमप्युपेक्षसे न मुद्धती जातु भवेत्कुमुदती ॥ १४८॥ मृपामरं हाऽमरगौरवात्सरम् । श्रुतिरिति । शुनिवेदो यदि सुराणां देवाना गुणगायनी गुणवर्णनपरा, तत तर्हि त्वदनिमन्नस त्वचरणानुरागिणो मल्ल- अवेहि चण्डालमनगमगतं क्षणस्य जनस ततो वेदकृतादेवगुणवर्णनादपि किम् । अन्यत्रानु खकाण्डकारस मधोः ससा हि सः १५१ रक्तस्वोत्तमेनान्यवर्णने कृतेऽपि तत्रानुरागो नोत्पद्यत इत्यर्थः । तवति ॥ अहं तवालि । त्यं नु मां घानुकं हन्तार मृपामर यत.-अप्नु कृताप्लवै. कृतन्नानैः पुरुप रवे सूर्यस्य नवे कृतेऽपि मियादेव सरननरगौरवान् देवत्वमा उपेक्षसे । हा कष्टम् । कुमुदनी कुमुदिनी जानु कदाचिदपि मुदती सूर्यविपये हर्षवत्य- अनुचितनेतन् । देवत्वबुद्धि न्यस्वा एनं मारयेति भावः । अ. नुरागिणी न भवेत् । तत्वाश्चन्द्र एवानुरागात्, तद्वन्मत्यर्थ ॥ न्योऽपि वीर नारपन्न नापेक्षते, कि तुतं हन्ति । कथामु शिष्य वरमद्य न प्रिये मृपानरत्वमाह-अन्न प्रियतम, तं मनः चण्डालमेनाहि जा. नीहि । चण्डाले दवा नोचिता। हि यसात् म काम बकाण्ड. ममावगन्तासि न भावमन्यथा । कारत्व वस काग्दा पुग्पलक्षणा पागानेपा निष्पादकम्य मधो. त्वदर्थमुक्तासुतया सुनाथ मां वसन्तय ससा। पसन्ते पुपादुल्याम र कामकाण्डकार । प्रतीहि जीवाभ्यधिकं त्वदेकिकाम् १४९ चण्डाल एव काण्डकारो भनि। 'तन्ममी च परम' इनि कथाखिति ।। हे नल, अघ एतावत्यामपि पीडाया सत्या वचना-मानलापि चार पन्, तलान्मपरामरत्व कयानु शिर्व गोष्टीशेपीभवानि नि । वरनेतन्ननागिन् । न अनुस्वागतम्ननायग्वालोऽचनलो भनि । तलान्नारयनमिन प्रिये न निष्टानि । न जीवामीत्यर्थ । अन्यथा मरणेन विनास भारः । चण्डारोप नारा विधामनन गृहान ।मा, मन भाग्ननुराग नारगन्तानि नापगमिपनि । अत एव नुनाथ 'न रोका-' दुनि पटनिषेध । काग्दबारः, कर्मयम्' । तुम्बानिन्, अत एव जीवाधिक प्राणेन्योरप्पतिप्रिय बदर्य- लघों लपावर पुरः परे युध- मुनानुतया पदयं त्यामापता कुरामा वरिमा वं एक विधेयमुनजनमान्मनेजमः । लोपला एपविधा पदेकतारणा हे जानीहि । पमा- तरी नपेदि बटनः खलु बल- न्योऽपि तदर्थमेव प्रामारूपज्यते। बस मन प्राणाधिक शोभनखानी च। शोभन स्वामी सेवर स्वार बनमा क्रमाकरीपद्रुमका डनन्दलम् ।। १५२ ।। शावानुमापन स्यर्थ । वयं भन्या मारपसात रन लसाविति । पर दो रन से सादार स्वलिन्ननादराय शासन नन्दनि रमनेर दुन- पुरःसनानटन इतनं सनर रमपन् । 7. मिनि भार । जनता नारी र नीरसवित, रा न सुनायो मुनाप । नुनार सितारेक लेकर १ . . २ इस रोष मारेलमारा। . 0 न 3:

·चण्डाल इति ॥ विपमविशिसः कामः ते तव बन्यो चण्डाल. किंनु चण्डान्फरान् शरान् आ समन्ताहानि भइते । चण्डालोऽपि विपमविशियो भवति करवाण.। अब ३ विक्षन मीयन्ते इति विपमा विदिखा यत्य । विपलिसवाग इव । न स्पृश्यते न दृश्यते । यतः-वयि जयति सोकरी विद वजन्विति ॥ ते देवा अपि त्वत्संवन्धिनं वरं श्रेष्ठं स्वयंवर- चण्डालत्वादनङ्गत्वाच न स्पृश्यते न दृश्यते। अनावमाह- यत.-कृत्ता छिन्ना कनिष्ठाहुली यस छिबाहुलीक. । वादगे मया त्वं वरिप्यसे । त्वहरणार्थमागतास्त्वया प्रलव' कथं प्र-/हिच्छिमाहुलीको भवतीति चण्डालजानिः । तल उन्हान- सन्नाः स्युरित्यत आह-नेति । दया ताधि मिस्यापि वैथा कर्माह-अधिवनस्थानं वनस्थानमध्ये मधु वसन्तं नित्राचा ङ्गिकतनाच वसन्तेनोद्दीपितः अन्तः हृदयं चरित्वा प्रविश्य, अब व बने मधुप्रधानं मद्यपं मित्रं कृत्वा स्वयं पीत्वा गृहमने प्रविमर (सस्या भैम्या' प्राणान्हरति । सरया अन्तश्चरित्वेति वारक- विना सकलं जगत् सदयमेव । ते सकृपाः सेणाप्तघालघागमनपर्यवसायिनी पीडां करोति, अथ च प्राणानेव मुजान। कनाथ सुखेनागच्छन्त्विति भावः । त्वं वा नेवासेऽसंश. विरातत्तसाद् हरितो दिशः त्वद्यशो जुपन्तां सेवन्ताम् । बहान तेनैवं कृते सर्वदिग्व्यापिनी तब कीतिर्भवत्विनि सोल्लन्टन पत्र पीढयतितराम् । ततश्च तवाकीर्तिर्भवति तलाययाऽस्या पीक नम् । त्वय्यनुरागवाहुल्यात्त्ववाल्यभावात्वदिपयो मदन. मत्रों शान्यति, तव चाकीर्तिन भवति, तथैवत्वया विधेयम्, न पर १ 'मन टेकानुग्रानातिशयोत्पडमागे' इति साहित्यविद्यागी २ 'अत्र काव्यलिङ्गमत्कार.' दति साहित्यविद्याधरी । ३'अत्राति-. 'अत्रातिशयोक्तिरटकार, मन्दानान्तामृतम्' इति साइन्यत्र २१६ नेपधीयचरिते वैरिजयाभ्यासेन महान्वैरी जेतव्यः । अस्पतरः शनुः सर्वमा इति पूर्वोक्तप्रकारेण मगोदिता मरवाभिम पुमक्षिकाभिः तस्य नोपेक्षणीय इत्यर्थः । लु यस्माञ्चलनोऽग्निः तृणे नि.सारेऽधि- मधुनः मारय श्रेष्ठीभागनूतम्यानिम पुरस्य मागणी नदी पत्र करणे ज्वलन् मात्परिपाट्या करीपं शुष्कगोमयचूर्ण दुमकापड तिता । फिभूना-पदे पदे पचने पचनेऽन्तरायकाग्विान्मानम मण्डलं वृक्षस्कन्धसमूहं च तृणेदि हिनन्ति वलयनि । यथा यान्तरीपिणी मौनरूपापानी । किभूतयाऽनया-आलंन्यगत तेजस्विनामवधिरग्निरप्यादावल्पं शत्रु नाशयनि, पश्चान्महान्त- पटादिलिमितनित्रमासे चित्ररूपेऽचतनेऽपि वीक्षिते वयि विषये मिनि तथा त्वयापि कर्तव्यम् । मदनो नोपेक्षणीय इति भावः । स्मरनीयोः कामलजयोः समस्या संक्षेपो मिश्रीमावो पन्या सा तृणेडि, 'तृणह इम्' ढत्वादि । हीनतयापि कामयाचगणना न तया। कामलनापस्योत्यर्थः । कामवशाइनि, लजागाच तूष्णी. कर्तव्येत्यर्थः ॥ मान्न इनि भावः। नापि स्याने त्यानेऽस्तगपिगी भवति । सुरापराधस्तव वा कियानयं अनयापि विषमया समयगा पदे पदे मौनं भवनि । चित्र- खयंवरायामनुकम्प्रता मयि । ऽचेतनेऽपि त्वयि रटेऽनुरागेणोन्मादवमायययमुक, तन्याः नत्र तनस तव साक्षात्कारे जाते मत्यन्यवरणे ममापि यकार कर्नु गिरापि वक्ष्यन्ति मखेषु तर्पणा- महा। अपि तु न कयंचित् । नसादिन्द्रादिवरणविषयनतः पर दिदं न देवा मुखलजयैव ते ॥ १५३ ॥ स्वयापि किमपि न याव्यमिति भावः । 'सरवा नगुमझिक सुरेति ॥ वा संभावनायाम् । स्वयं स्वानुरागेणैव या वृणुते, इत्यमरः । सरवाभिः कृनमित्यर्थे 'मक्षिकादिन्योऽप्' इति प्रकृत न तु केनचित्प्रेरिता तादृश्यां स्वयंवरायां मयि मदनीकारलक्षणा तद्विशेषेभ्यश्च' इनि वार्तिकाद्योगविभागाद्वाण । मारपति पत्र- यनि नीरमिति सारणी । बहुलवचनान्करि न्युट् ॥ यानुकम्प्रता दयालुत्वं अयं तव सुरेपु विषयेऽपराधः कियान्या । अपि त्वल्पतरः । मयि धर्मपत्न्यां मखेपु त्वकृतात्तर्पणात्तप्तेहेतोः चण्डालस्ते विपमविशिखः स्पृश्यते दृश्यते न मुखलजयैव सुखदाक्षिण्येनेव ते देवा इदं त्वया दूरयेऽसाकमप- ख्यातोऽनङ्गस्त्वयि जयति यः किंनु कुत्ताङ्गुलीकः। राद्धमितीदं गिराऽपि न वक्ष्यन्ति । अन्तःकरणे न धारयिष्यन्तीनि किं वाच्यम् । मयैव स्वेच्छावरणात्स्वल्पोऽपि तवापराधो नास्ती- कृत्वा मित्रं मधुमधिवनस्थानमन्तचरित्वा त्यर्थः । सर्वथा त्वयाहमनुग्राह्येति भावः । ते तव मुखलनयेति सख्याः प्राणान्हरति हरितस्त्वद्यशस्तनुपन्ताम् ॥१५६ वा । अन्योऽपि वहपकारिणापतरेऽपराधे कृतेऽपि तन्मुखदाक्षि- प्याकिमपि न वक्ति । स्वयंवरा, पंचाद्यच् ।। व्रजन्तु ते तेऽपि वरं स्वयंवरं प्रसाद्य तानेव मया वरिष्यसे । न सर्वथा तानपि न स्पृशेदया न तेऽपि तावन्मदनस्त्वमेव वा ॥ १५४॥ माने । अधच सौदर्येण पराभवितार । सोऽनङ्ग इति एयातः । देशं वरं कामं वा व्रजन्तु । तानेवेन्द्रादीन्प्रसाद्य प्रसन्नान्कृत्वा लेशतोऽपि न स्पृशेदिति न, अपितु स्पृशेदा दयां करिष्यन्येवेत्यर्थः । यतः तेऽपि टे भवन्ति, त्वमेव वा भवन्ति । जगति द्वाशे ॥ म इतीयमालेख्यगतेऽपि वीक्षिते 'न्य त्वयि सरबीडसमस्ययानया । पदे पदे मौनमयान्तरीपिणी प्रवर्तिता सारपसारसारणी ॥ १५५॥ थेति भावः। 'जगति' इनि पाठे जगनि अनः इतीति ॥ हे नल, (इति सखीवचनम् ) अनया भैम्या इयं पुनः अयि नल, इति पदम् ॥ २ 'अत्र कानुप्रानार्थान्तरन्यासारकारी' इति साहित्यविद्याधरी । - चण्डालोऽपि 1-' इति पष्टी तुण शयोक्तिरलंकारः' इनि साहित्यविद्याधरी । ग्राधरी। .

·दशमः सर्गः। २१७ दशमः सर्गः। अथ भीमभुवैव रहोऽभिहितां समाचारन्तस्य साक्षात्कृतौ प्रत्यक्षीकरणे कृतिपु कुशलेषु । त्रिभु- नतमौलिरपत्रपया स निजाम् । वन-इत्यादिना निष्कपटं दूत्यं कृतमित्यादावेव तैतिमिति सू. चितम् ॥ अमरैः सह राजसमाजगति श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं जगतीपतिरभ्युपगत्य ययौ ॥१५७॥ श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । अथेति ॥ अध स जगतीपतिर्ययौ जगाम । कि कृत्वा- संन्धार्णववर्णनस्य नवमस्तस्य व्यरंसीन्महा- देवै. सह त्वया आगन्तव्यमिति भीम वैव भैम्यैवाभिहितां रह काव्ये चारुणि नैपधीयचरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वल एकान्ते उक्तां निजां स्वीयाममरैः सह राजसमाजं स्वयंवरदेश प्रति गतिमन्युपगत्याङ्गीकृत्य । किंभूतः-अपत्रपया इन्द्रादि- श्रीहर्पमिति ॥ अधं पूर्ववत् । संदृब्धो गुम्फितः अर्णववर्ण- कार्याकरणालजया नतमौलिरधोमुखः ॥ नाल्यो ग्रन्थो येन । अर्णववर्णनाख्योऽपि ग्रन्थस्तेन कृत इत्यर्थः । व्यरसीत् , 'व्यापरिभ्यो रमः' इति परलैपदम् । 'यमरमन- वस्तस्याः प्रियमाप्नुमुद्धरधियो धाराः सृजन्त्या रया- मातां सक् च' इतीट्सगागमौ ।। नमोनमकपोलपालिपुलकैतखतीरखुणः । इति श्रीवेदरकरोपनामश्रीमनरसिहपण्डितात्मजनारायणकृते चत्वारः प्रहराः सरातिभिरभूत्सापि क्षपा दुःक्षया- नैपधीयप्रकाश नवमः सर्गः ॥ स्तत्तस्याःकृपयाखिलैव विधिना रात्रिस्त्रियामा कृता श्व इति ॥ तत्या भैन्याश्चत्वार. प्रहरा. सापि एकापि क्षपा चतु-प्रहररूपा रात्रिः वियोगस दु सहत्वात्लरातिभिः कामपी- डानि. हवा यलात् दु क्षयानिवाहितुनदात्याभूत , तत्तलादेतोः इदानी स्वयंवरत्व पूर्वरङ्गवर्णनाथ दशमं सर्गमारभते- विधिना ब्रह्मणा तत्ला भन्यां कृपयेवाखिला चतुःप्रहरापि रात्रिः, रथैरथायुः कुलजाः कुमाराः अथ च प्रतिदिनभाविनी सर्वापि रात्रि, त्रियाना त्रिप्रहरा कृता । रात्रेरेकः प्रहरो हृत इत्यर्थः । आचन्तयोश्चतत्पु घटीपु दिनव्य- शस्त्रेषु शास्त्रेषु च दृष्टपाराः। वहारानियानेति क्षीरस्वामी । सासा रानिलया महता कप्टेनाति स्वयंवरं शंबरवैरिकाय- शान्तेति भावः। किभूतायातसा.व. परेचवि प्रियं नलमातुं व्यूहश्रियः श्रीजितयक्षराजाः ॥१॥ प्राप्तमुटुरोत्कण्ठिता धीर्यत्सा उत्सुकायाः । तथा-अनुगो धारा. (जन्त्याः) वियोगवशाद्वाप्पधाराप्रवाहान् रयाद्वेगेन (सज. रथैरिति ॥ अथ कुमाराः प्रादुर्भूततरुणिमानो राजानो स्यै. न्त्याः) वितारयन्त्याः । किंभूता धारा.-ननोबत्रैरुजतानतैः कृत्वा प्रारब्धवरं त्वयंवरमायुराजग्मुः । किंभूता.-(पूर्वमाका- कपोलपाल्या. पुलकैः रोना. हत्वा वेतत्वतीर्वहुवेतसयुक्ताः । रिता.) कुलजा दुलीना. दशपु धनुरादिपु, शानेपु वेदादि. रयाद्वा नन्रोन्नत्वन् । नदीप्वपि ननोनना वेतना भवन्ति । शास्त्रेषु च दृष्टपारा प्राप्तपर्यन्ता समन्त्रकशस्त्र प्रयोगोपसंहारनिदो तत्वतीः 'कुमुदनडवेतन्यो यतुप्' इति अनुप् ॥ वेदादिशास्त्रविदश्च । तथा शंयरबैरी कामन्नत्य कायन्यूहः शंबर. जयाय नायया गृहीतो य. शरीरमदः तद्वन्ट्रीः शोभा येपाम् । : तदखिलमिह भूतं भूतगत्या जगत्याः पामारीरसड़ा एव ते युवान इत्यर्थः । तथा--प्रिया लक्ष्या पतिरभिलपति ल खात्मदूतत्वतत्वम् । कृत्वा जितो यक्षराद कुरेरो यैस्ते । फुरादप्पधिकमपद इति त्रिभुवनजनयावद्वृत्तवृत्तान्तसाक्षा- यावत् । स्वयंवरत्वानं कुण्डिन प्राप्ता इत्यर्थः । अन्य वाहनादिमझा. वेऽपि संपदाधिक्यसूचना महारथचादिप्रशंसासूचनाय च रथ- स्कृतिकृतिषु निरस्तानन्दमिन्द्रादिषु द्राक् ॥१५९॥ पदन् । एतैविदोपगैरोचिता गुगाः ऋषिता । यदुक्तम्-'कन्या तदखिलनिति ॥ जगत्याः पतिर्नल इह भैनीविपये (सं). वरयते रूपं नाता वित्तं पिता श्रुतन् । पान्परा रमिन्दन्ति भूतं जातमखिलं तन्वारनदूतत्वतावं लीयं दूर्व तल तत्त्वं या- नियामितरे जना ॥' प्रथमतः सनग्रह क्षवियागां साम्रापेक्षा थाम्यं भूतल परमार्थस्वरूपभूतल वृत्तल गया प्रकारेण प्रथनं पाऽन्यहिततरचनूचनार्थम् । आयुः, आसून्य यातनः । मया निफपटं दूत्वं इतन् , अनन्तरनुन्नदिप्गुना नपानमसाशनं नाभूदभूमिः लरमायकानां तिमिलादिवोग भूतल त्यस प्रकारेण वा इन्द्रादिषु दार नामीदगन्ता कुलजः कुमारः। शीघ्रं निरतानन्दनस्तकाचाहनापसार त्वचा पसा तथा निलपति लत्पति ल । पचात्तमेपास्यपदित्यर्थः । किन्ने नासादपन्या धरणेः कपोऽपि रिवन्द्रादिपु-विभुक्ने उनानां पागनो निमगे वृत्तान्त बजेषु राज्ञां युगपजन्म ॥ २॥ : 1 १.मारोतसर...' सरे तत्वविधापरी । १ नुनकर, माहत्यार- २ जनावरकर. TE' सारी । ' सदरमः साहित्यविधायरी। नादिन्दरिदार्ग।

·No text on this page.

·दशमः सर्गः। २१९ भाव.॥ सरोऽवगच्छत् । करिलैन्यत्स पुरततात्पश्चाञ्चाया गच्छन्तीति मन्त्रैरिति ॥ रक्षो राक्षसो भीमपुरोहितस्य मन्नै वेदोक्तैः सेनारीतिः। अध च-कोटक. सर्पविशेपः प्राग्भूय पुरस्तात् वदरक्षं कृतरक्षणं तत्पुरं कुण्डिनं क कथं विशति । अपितु कधं. भूत्वा उच्चैः सकम्बलं कम्बलास्येन सर्पण सहितं भुवः तले चिदपि न । ततः तलाद्यातुधानो नतो दिक्पतिः जातु कदा- पाताले स्थितं कुण्डिनगामि वासुके. यवागवलं सर्पवलमाचकर्प चित्कधचिदपि तत्र यातुमुद्यमं नाततान ॥ पातालत. कुण्डिनपुरमानीतवान् । अश्वतरनामा सर्पः तन्ना- कर्तुं शशाकाभिमुखं न भैम्या गवलमन्वगच्छत् । सर्व सर्पबलं वृद्धानुक्रमेण कुण्डिनमायातम् । सर्वेऽपि राजानो वासुकिप्रमुखाः साध स्वयंवरार्थ ससैन्या. मृगं दृगम्भोरुहतर्जितं यत् । कुण्डिनमागता इति भाव. । 'कम्बलो नागभेदे स्यात्कुप्यप्रावार असा विवाहाय ययौ विदर्भा- योरपि' इति विधः । प्राग्भूय, व्यन्त (गति)समासत्वाल्लयप् । स्तद्वाहनस्तेन न गन्धवाहः ॥ १२ ॥ अश्वतर, पले 'वत्सोक्षाश्चर्पभेभ्यश्च तनुत्वे' इति तरप् । 'अधः- स्वल्पयोरस्त्री तलं खात्' इत्यमरः ।। कर्तुमिति ॥ गन्धवाहो वायुस्तेन कारणेनासा भैम्या विवा. हाय परिणेतुं विदर्भात ययौ । यत-स मृगो वाहन यत्य । आगच्छदुर्वीन्द्रचमूसमुत्थै- यत् यतः कारणात् मृगं भैम्या अभिमुस कर्नु न गशाक । भूरेणुभिः पाण्डुरिता मुखश्रीः। यत किंभूत मृगम् । भैम्या हगम्भोरुहाभ्यां नेत्रकमलाभ्यां विस्पष्टमाचष्ट हरिद्वधूनां तर्जितं भसितम् । गम्भोरुहतर्जितत्वाद्रीतत्य मृगत्य गन्तुम- रूपं पतित्यागदशानुरूपम् ॥ ९ ॥ सामादन्यस वाहनस्वाभावात्तेन तत्र न गतमिति भाव.। अन्योऽपि तर्जिततर्जकसंमुखं गन्तुं न शक्नोति ॥ आगच्छदिति ॥ हरिद्वधूनां दिग्वधूनां मुखश्रीः प्रारम्भ- शोभा नुखशोभा च पतिमि. कृतत्यागलेन या दशा तत्सा अनु- जातो न वित्ते न गुणे न कामः रूपं योन्यं रूपं विस्पटनाचष्ट । किंभूता--आगच्छन्त्युर्वीन्द्रव सौन्दर्य एव प्रवणः स वामः। मूतया समुत्यैर्भूरेणुनि पाण्डरिता । स्वप्रियत्यागेनैतादृश्यवस्था स्वच्छस्वशैलेक्षितकुत्सबेर- स्त्रीणां भवतीति । दिग्वधूनामिन्द्रादयो राजानश्च पतयः । सर्वा अपि दिशो राजशून्याः सैन्यबाहुल्यागजोधूसराव जाता इति स्तां प्रत्यगान स्त्रितमां कुबेरः ॥ १३ ॥ जाताविति ॥ कामो मदनो जाती प्रवणो न आसक्तो न। पतित्यागनेव विवृणोति- तथा--वित्ते द्रव्ये प्रवणो न । तथा-गुणे प्रवणो न, कितु स कामः सौन्दर्य एव प्रवण. । यतो वामो वक्रगतिमनोहरति आखण्डलो दण्डधरः कृशानुः विचार्य खरे निर्मले त्वशैले फैलाते इंक्षितं कुन्स सुस्मितं रं पाशीति नाथैः ककुभां चतुर्भिः । वपु. नेत्रं वा येन एवंभूतः कुनेर. तां सितमा नारीश्रेष्ठां प्रत्यु- भैम्येव वद्धवा खंगुणेन कृष्टैः दिस नागात् । 'कन्या वरयते रूपन्' इति कन्याया रूप एव स्वयंवरे तत्र गतं न शेपैः ॥१०॥ तात्पर्यात् , स्वत्य ल्पाभावात् , कामप्राधान्यात् कन्याया जात्या. दावतात्पर्याकुनेर. स्वयंवरे नागत इति भार.॥ आखण्डल इति ॥ ककुभां चतुनिरिति एतत्संतकैः नाथैः भैमीविवाहं सहते स कसा- तत्र स्वयंवरे गतम् , शेपैरन्यैदेवः न । इति किम्-आखण्डल इन्दः, दण्डधरः यमः, कुशानुः अग्नि, पाशी वरण इति । दध तनुर्या गिरिजात्मभर्तुः। किभूतैरिवेन्द्रादिनिः-न्या सौन्दर्यादिना स्वगुणेन बडा कृष्ट तेनात्रजन्त्या विदधे विदर्भा- रिव । 'ये तदुद्दाहरसान शेपै.' इनि फेचित् ॥ नीशानयानाय तयान्तरायः॥ १४ ॥ शेपानागनने हेतुनाह- भैमीति ॥ या गिरिजा पानी जात्मभहरन्या तनु मती मत्रैः पुरं भीमपुरोहित (सा) हरफकं भैमीविवाहं क्लान्मरते ल । अपि नु न तद्वद्धरक्षं विशति क रक्षः। महने ल । विद्वान् अनन्या तरा पान्या इंशानयानाय हरगननाय तेन कारणेनान्तराशे चिनो विरेन । पारीराधे. तत्रोद्यमं दिक्पतिरावतान स्वापाबलाः स गच्चत् । पुंसरो मारे' इत्यमरः ।। यातुं ततो जातु न यातुधानः ॥ ११॥ १.वन. ना. माहिन्यविदार्ग। १ असारसर.' सी साहित्यविद्याधरी। २ दिनां बनेषु' २ र मादित्याय- रवि पाठो जीवातुपाल्पर ..मारीताहिद- दापरी । .. ::':' मा रमविया । विद्याधरी । ४ २, पामरे बीरा रे - गगन' - 'माहेपक्दिन । तु उन्न् । ५ रिपात। - 'मनिटानी। ३० - 4 , " ·7 आत्यं मुखं विदधु. चक्रुः । तथा अनिद्रं विकसितमन्न पुन उन. दूनीमुखात्स्वमात्मानं भैम्या निरतं निराकृतं किल निश्चयेनावेस मुसीचकुः पूर्व पूर्ण चन्द्रं मुसीचकुः । तमयोग्यमिति द्वारा पश्चाद्विकसित कमलम्, तदप्ययोग्य ज्ञात्वा पुनरपि चन्द्रव, ता. मीयुजग्मुः । 'चिरत्व' इति पाटे शनैः शनः । सदे मान्यं कृतेऽपि आदर्शतले दर्पणमण्डले स्खवक्रं दश दर्शमादरासस शनस्वन् , मुखेन्दो मान्यं मलिनता। एतन्मान्द्यद्वयेन चित्तस्यापि दृष्ट्या दृष्ट्वा यभञ्ज. भग्नीचः । यत. तथा नलमुत्ववदतन अतिसुन्दरं नाभूत् । पूर्णचन्द्रविकसितकमलान्यामपि नमुना तिसुन्दरमिति भावः । दर्श दर्शम्, 'आभीक्ष्ण्ये गमुन्द' हुन , 'त्रानुपामोडमारः'ने साहित्यविद्यारी। , प्रार ।?' अवहेटालंगार.'त माहित्यविद्यापरी ।'मामान्यन इति साहित्यविद्यापरी । ३ दिनदिन बनानु नगर 'उमादेन्द्रदमुन्दावबोधासाहित्यविद्यापरी- निरलसारः' इति माहिन्यविद्यारी। यदि २२० नैषधीयचरिते स्वयंवरं भीमनरेन्द्रजाया नलेति ॥ सा महेन्द्रादिचतुष्टयी काचिदनिर्वचनीनालीकर दिशः पतिर्न प्रविवेश शेपः । मिथ्यास्वरूपा चतुर्नल्यभूत् । किंभूतादूतीमुसात्स्वलिन भै विरागमाकण्यापि इनि शेपितागावशिष्टाशा। इनि किन- मयातु भारं स निवेश्य कस्सि- नलभ्रमेणाप्यमान्कदाचिद्धजेतेति संभावनयेत्यर्थः । नलानुर बहिर्महीगौरवसासहियः ॥ १५ ॥ भैमी नलभ्रान्त्याऽस्मानपि वृणुयादिति मिथ्याचतुनीलला न स्वयंवरमिति ॥ अधरदिशः पतिः शेषः भीमनरेन्द्रजायाः चत्वारोऽपीन्द्रादयस्तत्रागता इनि भावः ॥ स्वयंवर न प्रविवेश । कुतः स शेपः कस्सिन्स्वसदृशे पृथ्वीभारं ग्रयस्थतां तद्भवितुं मुराणां निवेश्य प्रयातु। योऽहिः सो महीगौरवं भृशं सहत इति दृष्टेन पृष्टेन परस्परेण । महीगौरवसासहिः। सासहिवावदिचाचलिपापनिप्रभृतय इकारान्ता नैवानुमेने नलसाम्यसिद्धिः निपातिताः ॥ स्वाभाविकात्कृत्रिममन्यदेव ॥ १९ ॥ ययौ विमृश्योर्ध्वदिशः पतिर्न प्रयस्यतामिति ॥ न सः असः स भवितुं तद्भवितु नदीन स्वयंवरं वीक्षितधर्मशास्त्रः। वितुं प्रयस्थतां प्रयत्नं कुर्वतां सुराणां मध्ये अयं नलनुल्यो जाती व्यलोकि लोके श्रुतिपु स्मृतौ वा वा इति दृष्टेनावलोकितेन । तया अहं नलतुल्यो जानो न वा समं विवाहः क पितामहेन ॥१६॥ इति कथय इति पृष्टेन परस्परेणान्योन्येन नलमान्यनिदिः । ययाविति ॥ वीक्षितं पर्यालोचितं धर्मशास्त्रं येनैवविध ऊ. स्परनलतुल्यत्वसिद्धिः नैवानुमेने नानुमता । वं नउमटको प्रदिशः पतिर्ब्रह्मा विमृश्य धर्मतत्त्वं विचार्य खयंवरं न ययौ । स्वाभाविकासहजात् कृत्रिममन्यदेव । महजत्य कृत्रिमन्य च न नामूः, त्वमपि नलसदृशो नाभूरिति परस्परमूचुरियन । न- विचारमेव-पितामहेन, अथ च पितृपित्रा समं विवाहः कदन्तरं यस्मात् , तसात्ते नलसदृशा न जाता इति भावः । मुगा लोके श्रुतिपु स्मृतौ वा व्यलोकि । लोकस्मृतिश्रुतिविरुद्ध इ-नसाम्यसिद्धिरिति वाऽन्वयः। 'तद्वैतसिद्धिनं बतानुनेन' ने त्यर्थः । असमानार्पगोत्रजाम्' इति स्मृतिनिषेधात्पितृपिना सह पातम्, प्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽण् । तत्य नउन्य देत विवाहस्याननुज्ञातत्वास्पितामहेन तत्र न गतमिति भावः ।। मन्वादिद्वारा स्वयमेव धर्मशास्त्रं प्रणीय कथमेवं कुर्यादिति तद्वैतं तस्य सिद्धिलामो नानुमेने । वत सेदे ॥ पूर्णेन्दुमासं विदधुः पुनस्ते भैमीनिरस्त स्वमवेत्य दूती- पुनर्मुखीचरनिद्रमञ्जम् । मुखात्किलेन्द्रप्रमुखा दिगीशाः । खवक्रमादर्शतलेऽय दर्श स्यदे मुखेन्दौ च वितत्य मान्यं दर्श वभञ्जुर्न तथातिमनु ॥ २० ॥ चित्तस ते राजसमाजमीयुः ॥ १७ ॥ पूर्णेन्दुमिति ॥ ते देवा. पूर्णेन्दु पूर्णिमाचन्द्र पुन र भैमीति॥ ते इन्द्रप्रमुखा दिगीशा इन्द्रादयो दिक्पालाः म्मुखेन्दी च चित्तस्य मान्द्यमालयं वितत्य विस्तीर्य राजसमाज- मान्य प्रकाशितमिति भाव. ।'सदो जवे' इति माधुः ॥ नलत्रमेणापि भजेत भैमी णमुद, ('नित्यवीप्सयोः' इति) द्वित्वं च ।। कदाचिदसानिति शेपिताया। तेपां तदा लब्धुमनीथराणां अभूमिहेन्द्रादिचतुष्टयी सा श्रियं निजास्सेन नलाननस । चतुर्नली काचिदलीकल्पा ॥ १८ ॥ नालं तरीतुं पुनरुक्तिदोपं र सेव नपर्नशाल नरवर मान्यित न वरन् । दलोकि- बहिर्मुखानामनलाननत्वम् ॥ २१ ॥ के निमः स्मृतो वा' इति ठ. मुन्नावबोधामाहित्यविद्याधरी- । भावः॥ + - सन्तः मकानेर, संत साहित्यविद्याचरी। 'दति जीवातुः।

·दशमः सर्गः। २२१ तपामिति । तदा नलरूपनिर्माणावसरे निजात्येन नलाननस सभा नलश्रीयमकैर्यमाद्यै- श्रिय नलाननशोभां लब्धुमनीश्वराणामसमर्थानां तेषां वहिर्मु- नलं विनाभूद्धृतदिव्यरत्नैः । खानां देवानामनलाननत्वमग्निमुखत्वं कतुं अथ च नलाननतुल्या- भामाङ्गणमाघुणिके चतुर्भि- ननत्वराहित्यं पुनरुक्तिलक्षणं दोपं तरीतुं परिहर्तुम् अलं समर्थ नाभूत् । 'अग्निमुखा वै देवा' इनि पूर्व श्रुतिसिद्ध । एवमेपां देवद्रुमैद्योरिव पारिजाते ॥ २४ ॥ बहिमुखत्वे पुनर्वह्रिमुखत्वं पुनरुक्तम् , अथ च पूर्वमपि नलानन समेति ॥ सा स्वयंवरसभा नलटियो यमकैः प्रतिनिधिभिः तुल्याननत्वराहित्ये सिद्धेऽलीकनलीभवनानन्तरं पुनरपि नलानन- यमायैश्चतुर्भिः नलं विना द्यौरिव अभूत् । किंभूता द्यौः-पारि- स्वराहित्यापुनरुक्तमेव जातम् । शब्दच्छलात्पौनरुक्त्यमित्यर्थः । जाते भामायाः सत्यभामाया अङ्गणस प्राघुणिकेतिथौ सति चतु- वन्मुखं नलमुखसदृशं कथंचिदपि नाभूदिति भावः । अन्यत्साप्य-निर्मन्दार-संतान-कल्पवृक्ष हरिचन्दन-संज्ञकैर्देवद्रुमैरुपल- समर्थत्याप्रतिभत्याननं पुनरुक्तिदोपं परिहतुं न शक्नोतीत्युक्तिः । क्षिता । किंभूतैरुभयैः-धृतदिव्यरतैर्रतदिव्यरवाभरणैः मूलादार- बर्हिः कुशहुताशयो.' इति विश्वः ॥ भ्यानपर्यन्तं धृतमुक्तादिदिव्यरत्नैश्च । पारिजातं विना मन्दारादिपु प्रियावियोगकथितादिवेला- सत्वपि यथा द्यौन शोभते, तथा नलरूपधारिविन्द्रादिपु स- त्त्वपि मुख्यं नलं विना सभा न शुशुभे । इन्द्रादयः सभायामा- चन्द्राच राहुग्रहपीडितात्ते । ध्माताद्भवेन सरतोपि सारैः गताः, नलो नागत इति भावः ॥ खं कल्पयन्ति स नलानुकल्पम् ॥ २२॥ तत्रागमद्वासुकिरीशभूपा- भसोपदेहस्फुटगौरदेहः । प्रियति ॥ ते देवाः प्रियावियोगेनोवंशीविरहेण कथितादिव ऐलात्पुरुरवत , तथा-राहुग्रहपीडितादिव चन्द्राच, तथा-मा- फणीन्द्रबृन्दप्रणिगद्यमान- तादिव (ईश्वरेणेत्यर्थात्) इन्धादिव लरतोऽपि गृहीतैः सारैः प्रसीदजीवाद्यनुजीविवादः ॥२५॥ श्रेष्टभागै कृत्वा वनात्मानं नलानुकल्पं नलस प्रतिनिधि कल्प- तत्रेति ॥ वासुकिस्तत्र स्वयंवरसभायामगमत् । किंभूतः- यन्ति ल । प्रियावियोगादय. साराकर्षणोपायत्वेनोप्रेक्षिताः। अन्यत्यापि सार. कथनपीडिताग्निदाहादिभिः समाकृप्यते । प्रिया- ईशख भूषार्थ भलैव उपदेहोऽङ्गरागः, तेन स्फुटं प्रकटं गौर वियोगमधनरहितैल-ग्रहपीडनरहितचन्द्र-इश्वरकृतदाहरहितका- उञ्चलो देहो यस । तथा-फणीन्द्रवृन्दैः कर्कोटकादिसर्पश्रेष्ठ- मतुल्यत्व नलत्य बिन्नोऽप्यधिकत्वादिति भावः । नुत्या साल- समूहः प्रणिगद्यमान उच्यमानः प्रसीद, जीव इत्यादिशब्दो यत्र थम. कलोऽनुक्ल्पत्तु ततोऽधनः' इत्यमरः । 'किलैलात्' इति ईदृशोऽनुजीविनां सेवकानां वादः कोलाहलो यत्व । 'प्राग्भूय'- पाठे किल उत्प्रेक्षायान् ॥ इत्यनेन वासुके पातालाचलनमानमेवोक्तं, इदानीं तु सभागमन- ननु भैन्या नले निरतिशयननुरागं ज्ञात्वा श्रुत्वा चेन्द्रादयो पट्टादिभवननिमित्तवसतेहेतोः॥ मिति न पौनरुत्त्यन् । 'ईशवासात्' इति पाठे ईश्वरशरीरे योग- राजानन कथं तत्रागता इत्यत आह- नलस्य पश्यत्वियदन्तरं ते- द्वीपान्तरेभ्यः पुटभेदनं तत् भैमीति भूपाविधिराहतास्सै। क्षणादवापे सुरभूमिभूपैः । स्पर्धा दिगीशानपि कारयित्वा तत्कालमालम्बि न केन यूना तस्यैव तेभ्यः प्रधिमानमाख्यत् ॥ २३ ॥ सरेपुपक्षानिलतूललीला ॥ २६ ॥ नलस्येति ॥ विधि ब्रह्मा अलै भूपान् मनसि धृत्वा द्वीपेति ॥ सुरभूमिपु देवभूमिपु द्वीपान्तरलक्षगासु ये भूपा आहृत आनीतवान् । इति किम्-भैनी ते भूपैः सह नलस राजानलैपान्तरेन्यः प्लक्षादिन्यः सकाशात्तत् पुटभेदनं नगर इयत् अन्तर हन्तायभिनयनानेणानिर्वचनीयं विशेषतः पश्यनु । कुण्डिनार क्षगा-झटिति अवापे प्राप्तन् । क्षगमात्रागमने हेतु- तथा-दिगीशानपि नररूपधारगद्वारा नलस सां कारपित्वा माह-केन यूना तत्कालं तलिन् भैनीत्वयंवरसमये सरेपुप- तत्वैव नल्दैव प्रधिनानं तेन्यो दिगीरोन्य आल्यत् । भैनी क्षानिलललीरा कानगनपक्षरातनरन्धात्कासिबिलासो ना. प्रतीत्वात् । साक्षादृर्शनात्तारतन्त्र ज्ञापते, नतु परोक्षनिति कार रबि नाङ्गीकृतः, अपितु सर्वेगापि दूललीलाहीकृता । वातेरित- जादाजान. सनाता । अधिन तह लर्धा भवति । यतो दिगो- स्तूलो पया दूरा-झटिलापानि तथा तेऽपि कामपीडिताः सन्तः निंरत्येन बिना भैनीमापनावातमाल्य नररूपधारनारा- सर्वेऽपि झटिलनापालेनायाना इले भाव. ॥ चित्यमेव नसगोचमित्यर्थः । उनन्दोपिन्ल एवाधिक इलि रम्येपु हम्र्येषु निवेशनेन भावः। नरले एनेऽपि तत्तुल्या न जाताः । इदनन्तरन्' सपर्यया कुण्डिननाकनाथः । इत्यपि पाठः । दिगोशान्, हकोः- रति पनवन् ॥ १.परि. ते साहित्यविदाधरी । २.. { अनुमानरपर' साहित्यविद्याधरी । जोगलसर.' सडे साहेलविदाधरी । सरकारले साहित्यविद्याधरी । ३ 'अब सो साहित्यविचाधरी। समन्दर गोरटयारः' इति साहित्यविधात । १ ।

·विलामेति ॥ पिलाय. कटाक्षविपादिरसारचंश, न-- बदाय मोत्यादिमागे चानुयम्, विभूपगं गुमगांव।। नजनिता श्रीः शोमा नपा राजा परिचार के मंपनियामा A. समान वदवा नर यया येन प्रकारेण मीशिशुवालिशान परिचालन 1.५१. पि विपथे, गर्व लायादिनाना या अयं राजविशेष पनि मा ५. 7.14 -11 नायनांचनीया नायकमेव मुग्यं राजानमेवाजामियले मा । संli :-... कितनमण पन-बना11 मदनना २२२ यवीयचरिते प्रियोक्तिदानादरनम्रताये- यथा पयोराशिरगस्त्यहस्ते रुपाचरचारु स राजचक्रम् ॥ २७॥ यथा जगद्वा जठरे मुरारेः ॥ ३० ॥ रम्येप्विति ॥ स कुण्डिनमेव नाकतत्य नाथो भीमो रम्येपु अङ्ग इति ॥ पयोरामिरगत्यहन्ने यथा ममी, यया वा हन्येषु निवेशनेन सापनेन, तथा-सपर्ययानिथ्येन, तथा-नि- रेठरे जगत्रैलोक्यं, तथा विदर्भेन्द्रपुरयाई मध्ये एप म योच्या प्रियवचनेन, दानेनोपस्कारादिदानेन, आदरेण, नव्रतया राजमद्वो न संममाविति न किंतु नथैव मंममाविन्यह गई च, आदरकृतया नन्ननया वा एतदायः कृत्वा चार सम्यग्यथा एतेन नगरस्यातिविस्तृत वमुक्तम् ॥ तथा राजचम्मुपाचरदत्तपत् ॥ मानामन तेन ते कयं पूजिता इत्याशयाह- पुरे पथि द्वारगृहाणि तत्रं चित्रीकृतान्युत्सववाञ्छयेव । चतुःसमुद्रीपरिखे नृपाणा- नभोऽपि किर्मीरमकारि तेषां मन्तःपुरे वासितकीतिदारे । महीभुजामाभरणप्रमाभिः ॥ ३१ ॥ दानं दया मूनृतमातिथेयी चतुष्टयी रक्षणसोविदल्ला ॥ २८ ॥ पुर इति ॥ तत्र पुरे पथि राजमार्गममीपे द्वारगृहागि मु' पुरोभागे रचितानि द्वाराणि राजमार्गमुभयनो गृहागि, पहा चतुरिनि ॥ चतुजां समुद्रागां समाहारश्चनु समुद्री सा प. न्यानो राजमागा द्वाराणि गृहाणि च । यद्वा-पथिए द्वार गिगा रम्य एकत्रो शामिना सनि कारिता. कौनय एव दारा येपा तानि गृहाण्युग्मववान्या विवाहोत्सवाभिलापेग रे। या पन्ने गगामन्त पुरे पूरक्षा विषय दान, दया, मुनृतं दिना कृया लोफेन चित्रीकृतान्येवाश्चर्यरूपाणि कृतान्येर ! विसमासनम्, अनियंपी गोदिता, एवंरूपा चतुष्टयी रश. वयं न किंतु-तेषां महीभृतामाभरणप्रभाभिम्ताय नमो: रिहा कन. । दानादिचतुष्टयन राजा कौतिः परि कामपि फिरि नानावर्णमकारि कृतम् । गृहादीनि लियोन पायो, नायनि हताः मनुनापि नन कीनिरक्षणाय मपयो । नानि कि पायमित्यर्थः ॥ नोनाइन सार । नादायदाक्षिण्यदयादमानाम्' बिलासर्वदग्थ्यविभूषणश्री- 1 अन्यत्रा पन्नापुर पांग्पा भनि, दाराश्च नि. gir1, मन्ना म्तेषां यथासीत्परिचारकेऽपि । मानतः कृष्टिनवामास अज्ञामिपुः स्त्रीशिशुवालिशास्तं पानेमपि नए त। यथागतं नायकमेव कंचित् ॥ ३२ ॥ जिलामिनयमितला नलि मी नावापि न्यपिः ॥ २० ॥ .......। itोर प्रियाम्यादी प्रान्निादिनि भाव शिशा च पादिया.' इपमा । । न्न --मान्य अवनि- " य लिन । न दिनधामम्मानन न मानन निमेपनेत्राः अनिवस्तुचित्रः। कपद दिन मलानमनी नानपवारणन 4.र प्रयास *:-या।41. या नदेवा विमिदन नत्र ॥ ३३ ॥ नति । न गमनाया नया गाना if ' -- का 4 स 14 14 * -- - - दादी बना.। 1-बनाया गया । पवित्र जल मय" दया, Hist 4 . .

·दशमः सर्गः। २२३ , दयः । राजानश्च-चलचामरौघे. कृत्वा अस्वेदगाना. प्रतिवस्तु- सेति ॥ तसां निशि स्वयंवरात्पूर्वदिनरात्रौ स्वमगता स्वम- चित्ररनिमीलनेवाः, विकृतातपत्ररन्लानमालाः । सर्वधा राजानो, दृष्टा सा सती साध्वी भैमी एभ्यो देवेभ्यो राजभ्यश्च स्खलाभत्स देवतुल्या बभूवुरिति भाव । 'लस्वेदगात्रा (श्चलचामरौधैः) स्वप्राप्तेविभ्रमं विलासम् । अथ च विशिष्टं भ्रमं भ्रान्तिम् । यत् 'अमीलनेनाः (प्रतिवन्तुचित्रैः)' भन्लानमाला (वितात- ददे दत्तवती । तत् स्वयमेवार्थिनामर्थयमानानां भूमिभुजां दे. पत्र.) इत्यपि पाठा' । मिदां न भेजु.' इति च पाठः ॥ वानां राज्ञां च वदान्या दानशूरा सती कामं मदनममिलापं च अन्योन्यभापानवबोधभीतः पूरयति ल। स्खलाभविभ्रमदानमेव कामपूरणमित्यर्थः । 'यत् संस्कृतिमाभिर्व्यवहारवत्सु । यलात् , तत् तलात्' इति केचित् । पतिव्रतायाः सर्वकामपूर- कत्त्वं विरुद्धम् । भ्रान्तिदृष्टाया अलीकन्वात्सर्वकामपूरणेऽपि दोपा. दिग्भ्यः समेतेषु नृपेषु तेषु भावात्परिहारः॥ सौवर्गवों न जनैरचिहि ॥ ३४ ॥ वैदर्भदूतानुनयोपहतैः अन्योन्येपि ॥ जनै कुण्डिनस्थैलोकै दिन्यः समेतेषु समा- शृङ्गारभङ्गीरनुभावयद्भिः। गतेषु नरेपु राजतु मध्ये लौवर्गवर्गः देवसमूहो नाचिह्नि नातकि। स्वयंवरस्थानजनाश्रयस्तै- देवत्वेन न ज्ञात इत्यर्थ । फिभूनेपु नरेपु-अन्योन्यभापानवबो- धात्परपरभापायोधाभावात् या भीतितत्या हेतो. संस्कृतिमाभि दिने परत्रालमकारि वीरैः॥ ३७॥ प्रकृतिप्रत्ययनिर्वचनरूपेण संस्कारेण निर्वृत्ताभि. सर्वसाधारणोनि- वैदर्भेति ॥ तैवारैः शुरै राजपुत्रैः परत्र परलिन्दिने स्वयं- र्वाग्भिः कृत्वा व्यवहारवन्नु परस्परं व्यवहार कुर्वत्तु । परत्सर वरत्व सानं देशत्तस्य जनाभयो मण्डपः अलनकारि अलंकृतः। (देश)भापानवयोधनयात्नंस्कृननेव वदन्ति । सस्कृतत्य देव- सर्वेपि वीरातत्रागता इति भाव । किभूतै -वैदर्भस भीमत्व मनुष्यसाधारणत्वात् एते देवाः, एते मनुप्या इति तवत्यैनं दूतैः कर्तृभिरनुनयेन विनयेन कृत्वोपहूतैराकारितै तथा- ज्ञाता इति भाव. । 'संस्कृत्रिमालि., 'संपर्युपेन्न.-' इति सुद । मारभनीः झारप्रकारविशेषानुभावयनि. प्रकाशयनिः । गुणाधानस भूपगशब्दार्थत्वमत्र । स्वर्ग भवा सौवर्गा, भवार्थ 'भगीप्वनुभावविनि इति पाटे माराविधित्तिषु निपुगैरि- 'तत्र भवः' इत्यए । 'द्वारादीनां च' इत्यैजागमो वृद्धिनिषेधश्च । त्यर्थः । अनुभाव. प्रभाव त्यानिश्चये भारसुचने' इति विश्व । खीय-' इनि पाठे भवा) 'वा नामधेयत्व वृद्धसंज्ञा इति भण्डपोऽस्त्री जनाश्रय.' इत्यमर ॥ वृदसंज्ञत्वात् 'वृद्धाट.॥ भूपाभित्चैरपि संस्कृते यं ते तत्र भैम्याश्चरितानि चित्रे वीक्ष्याकृत प्राकृतयुद्धिमेन । चित्राणि पौरैः पुरि लेखितानि । प्रसुनवापे विबुधाधिनाथ- निरीक्ष्य निन्युर्दिवसं निशां च स्तनाथ साशोभि नभा नलेन ॥ ३८ ॥ तत्स्वप्नसंभोगकलाविलासैः॥ ३५ ॥ भूपानिरिति ।। जय नेन नदेन मा मनामोनि । म त इति ॥ ने देवा राजानश्च तत्र पुरि तत्सा पुया पौरोलिं. विसुधाधिनाय इन्द्रो नलं पीर भूपानिरहंकार वनितरा पिर. कृत्या चित्रे लेखितानि चित्राणि नानाविधान्याधर्यरूपाणि सस्कृतेऽपि मन्दिनपि प्रभूनाने कानं विषये प्रातरिमेय पाम्याचरितानि निर्गक्ष्य दिवस निन्यु । तस्या भैम्या स्वप्ने नीच दिमेवाहन । उ प्रास्तबुद्धिनले पा । मालतो मर. यः सभोगो रन तत्सन्धिभि क्लाविलालैधुम्बनादिरलामोश- नोऽपेतन्मयो नगनि, किनन्द । नगेर नयापन ने निशा निन्पुरनिवाह गपनत् । स नरहोरात्र सचिदाने भार । परिटनोऽपि नसते प्रातदिनानेले बिरामनाम । शान्त इति नार । अस्वमानामपि देवाना कामडान्तिरेव सम- साने नएयी ॥ पाना पन्जन' दयनर । सा विभ्रनं सनगतापि तखां धृताङ्गगगे कलित युमोना निशि लाभल ददे पदेभ्यः । तन्निन्ननां चुननि राजचन्द्र। तदर्विनां भूमि मुजां वदान्पा पता रताकमपि विहार सती सती पूरपति ल कानम् ॥ ३६ ।। ६ नमनालन्न कान्ति: ।। ३९।। नेति . नदन्दन ने - २ : ' पर १ . . महिलविमाया। 4 . *- . २० ·.. अन्य त्तेति व्याख्येयम् । 'इहेदृशाः सन्ति कतीति दुष्टैर्दष्टान्तिता न- लावली तेः' इत्यपि पाठः स्पष्टार्थः । मत्सरशन्दोऽर्शआदिश्या। स्पर्धनं स्पधति वजन्तात् 'तत्करोति' इनि ण्यन्तान्त्रिया मायुर। गुणेनेति ॥ रूपेण सौन्दर्यण कृवा तस्या संसदि वयामाहा मुमांद्यः फिन् । अपिनु न भवनाति निनिन्दु. । एवं सत्र सुन्दरोपि मनुष्योऽयं नतु देव इति नरत्वं गपि निन्दित पउन नुवरं द्वितीचन्द्र इति स्तुती कृनायामपरेणावया- तत् सलन्य पलु । तत्तैदीजन्यमेव कृतमिन्यथ । बलाना दुरी दिनीयचन्द्रन्यामनवाबार्य चन्द्र इति प्रतिषेधतो निन्यने वाह-केनापि लोकोत्तरेण गुणेन सौन्दर्यमुसील गादिनार मरूपेण नलवमपि तापलयम् । नेपां देवानांना विनि योजना । नत्स्वलयनेक पदम् । अनिमुन्दरन र २२४ नैषधीयचरिते हस्य कान्तिः अक्ष्णोविपयं गोचर विलवय व कुत्र गता । बत नासत्ययोर्मुर्तितृतीयताय- खेदे। तन्न ज्ञायत इत्यर्थः । नक्षत्राणीति नशब्देन समासः । क्षत्राणि नक्षत्राणि च । ये क्षत्रिया; ये च नक्षत्रियाः क्षत्रिय- मिति स्तुतस्तैः कृतमत्सरैः सः॥ ४२ ॥ व्यतिरिक्ताश्च तेपां कुलमिति वा । उदयसमये आरक्तवर्ण चन्द्रे आद्यं विधोरिति ॥ द्वयोभीवो द्विता, द्वितैव द्वैतम् । । समीपस्थानि नक्षत्राणि यथा निःश्रीकाणि भवन्ति, तथा नलस- मीपे तेऽपीत्यर्थः । अतिसुन्दरं नलं दृष्ट्वा भैमी एनमेव वरिष्य- श्लोको गतार्थत्वात्पुनरुक्त. ॥ तीति निश्चित्य सर्वऽपि निःश्रीका जाता इति भावः । कलिता मायानलोदाहरणान्मिथस्तै- व्याप्ता द्यौर्यया एवंविधा शोभा रत्नादिदीप्तिर्यस्या इनि वा ॥ रूचे समाः सन्त्यमुना कियन्तः । द्रारदृष्टयः क्षोणिभुजाममुष्मि- नाश्चर्यपर्युत्सुकिता निपेतुः । आत्मापक सति मत्सराणां अनन्तरं दन्तुरितभ्रुवां तु द्विपः परस्पर्धनया समाधिः ॥ ४२ ॥ नितान्तमीकिलुपा दृगन्ताः ॥ ४०॥ मायेति ॥ तं नलमसहमानम्नै गजभिमिय. परस्परमिपूत्रे द्रागिति ॥ अतिसुन्दरत्वादाश्चर्यण पर्युत्सुकिता उत्कण्ठिताः इति किम्-मायानलोटाहरणादिन्द्रायलीकनलदृष्टान्तेनानुना न क्षोणिभुजां राज्ञां दृष्टयः अमुग्मिन्नले द्वाग्झटिति निपेतु. । प्रथम लेन समास्तुल्याः कियन्तो वहवः सन्ति । एतेन तुल्या दर्शनमात्रेणोत्कण्ठिताः सत्य. तस्मिन्नेव लग्ना. स्थिता इत्यर्थः। अन- ऽपि वहवोऽत्र विद्यन्ते, एतमेव पुनः पुनः किमिति नगंवर्यने । न्तर तु क्रोधवशाहन्तुरितध्रुवा कुटिलध्रुवां तेपां गन्ता नेत्रप्रान्ता अन्येषां तत्तुल्यत्वे स्वस्योत्कर्षः कथमित्यागकायामाह-ममा नितान्तमीप्यंया णामीावतां द्विपः सकाशादात्मापक सति आत्मनो न्यून कपायिता निपेतुः । अतिसौन्दर्यादीा- कलुपाः राहित्येन प्रथमं तं दृष्ट्वानन्तरं भैम्यसान्विहायैनं वरीप्यतीतीयया सति शत्रोः परेण कृता या स्पर्धना तुल्यता तया समापि मना तं ददृशुरिति भावः । कुरो हि पूर्णया दृया न पश्यति । अथवा- धानं परिहारो भवति । मत्सरिणामात्मापापमविचार गयो. अनन्तर राजभिरवलोकिते सति दन्तुरितध्रुवां नारीणामहमहमि- परेण तुल्यत्वप्रतिपादनात्स्वीयापकर्पपरिहारो भवति । इतिमुन्द्र कया परम्परेावशात्कलुपा. कटाक्षा निपेतुः । सर्वाभिः नामिर- रतया तस्यैव भैमीप्राप्तिसंभावनया सर्वेऽपि त न सहन्ते मत प्यनुरागवशात्कटादृष्ट इनि भावः । 'प्राग्दृष्टयः' इत्यपि पाठ. ॥ भाव । 'परस्पर्वितया' इति पाटे परः स्पा यस तस नापन्न सुधांशुरेप प्रथमो भुवीति सरो द्वितीयः किमसावितीमम् । दसस्तृतीयोऽयमिति क्षितीशाः गुणेन केनापि जनेऽनवद्ये स्तुतिच्छलान्मत्सरिणो निनिन्दुः ॥४१॥ दोपान्तरोक्तिः खलु तत्खलत्वम् । सुधांगुरिति ॥ प्रश्नार्यस काम्पस किम प्रत्यकं संबन्धः । नुनि एप प्रथमो नूतनोऽवतीर्ण. द्वितीयः मुधांशु किमिनि, तथा- रूपेण तत्संसददूपितस्य भुवि जसो द्वितीय लर. किमिति, तथा भुवि अयं तृतीयो दखो सुरैनरत्वं यददूपि तस्य ॥४३॥ नासय किमिनि, स्तुनिच्छलान्मन्परिण इव्यामहिताः क्षितीशा राजान. (रेचन स्तुनिव्याजान् ) इमं नल निनिन्दु । किमः प्रसार्थ बात्तुष्टबुरिन्यर्थः । अपरे मन्परिन्दाकिम कामर्थन्यादयं मभया वा अदृषितस्यानिन्दितस्यानिमुन्दरम्य लेति भावः । मलगेऽन्याभटेप' इत्यमरः । प्रश्नपने किं निनि- अनवये पूज्ये पुमि टोपान्तरत्वोनि. दोषान्तरारोपगन न्दुगत रा योजना ॥ मुंगनाममददूपिनन्य तन्य नरस्त्रं रलयोरभेदात् नगन्य मा आयं विधोजन्म म एप भूमी द्वनं युवामौ रतिबटुभस। अपि सेना जाता इति भार. ॥ - ne । रायगर' माहित्यविद्याधरी । ' त माहित्यविद्याचरीमुनापन कर.' साहिन्यविद्यारी । ३ बा. 'आमन्नालामामा' मारित्यविशारी। T' नादविवारी। पनामा-भारनि माहित्यविधागे। - ·दगमः सर्गः । २२५ - - . - मध्ये कलिबिदटिप्यते सयोगं यात्रतीनि दुराशयालाभिराग- नलानसत्यानवदत्स सत्य: तमिति भावः । फिल हेतौ वा ।। कृतोपवेशान्सविधे सुपान् । नोभाविलाभूः किमु दर्पकथ असाम यन्नाम तवेह रूपं भवन्ति नासत्ययुतौ भवन्तः ॥ ४४ ।। खेनाधिगत्य श्रितमुग्धभावाः । तन्नो धिगाशापतितान्नरेन्द्र नलानिति ।। स सत्यो नलः सविधे समीपे कृतोपवेशान्त- वितीन्सुवेपान्योभनाकारान् असत्यासलानिन्द्रादीनित्यवदन् । धिक्केदमसद्विवुधत्वमस्तु ।। ४७॥ इति किम्-भवन्तश्चत्वार एते न भवन्ति किनु । एते फे-३.' असामेति ॥ नामेति संभावनायाम् । हे नरेन्द्र, साक्षात्स्वेन लाभू पुरूरवा . दर्पक कामध उभौ लिनु । फिभूतावुभौ-ना-आमत रूप सौन्दर्यमधिगत्य ज्ञात्या दृष्ट्वा वा भैमी प्राप्तिदुरा- सरगुतो आश्विनेयसहितौ । पुरुरवा काम अश्विनीकुमारी च शावशान्तिमुग्धभावा अङ्गीकृतमोत्याः सन्तो यद्यसादिह स- यूयमिति नलप्रश्नः । यथा नलं राष्ट्न्येपां विलयत्तथा नल- भायामसाम तिष्ठाम । अथ च स्खेनात्मरारीरेण कृत्वा तब रूपं सापि मिथ्यानलदर्शनेन विलपो जात इत्यर्थः ।। स्वरूपनधिगत्य प्राप्य बदाकार स्वशरीर वा धितमुग्धभावा अमी तमीग्जगुरत्र मध्ये अजीकृवसौन्दर्यास्त्वदाकारधारणादेव श्रितसौन्दया सन्तो यला. कस्यापि नोत्पत्तिरभूदिलायाम् । दसाम तिष्ठामहै । तत्तलात् आशया भैमीप्राप्तिदुराशया आप- अदर्पकाः सः सविधे स्थितास्ते तितास. असान्धिक् । निन्द्या वयमित्यर्थः । अथवा-अलाक- माशापतितां दिक्पनित्वं धिक् निन्द्यम् । अलाकमाशामात्रेण नासत्यतां नान विभति कश्चित् ॥४५॥ पतिता भैमीपतित्वं धिगिति वा । तपा-अलविबुधत्वमला अमी इति ॥ अनी मियानलात सत्यं नलमीहगेतादृश पण्डितत्वम् । अध च-देवत्वं घिगन्तु । अथ च खे आत्मनि जगु.-आहु. ल बदन्ति ल। यद्यलादनालातु मध्ये इलायां पृ. स्वीयरूपे पूर्व तव रूपं नाधिगत्य न प्राप्य किमिदानी कर्तव्य. थिव्यान् । अथ च-इलायां पुरूवसो मातरि कलाप्युत्पत्ति-' मिति प्राप्तमा भ्रान्तचित्ता सन्तो मत्सरेण इह स्वयंवरे नल नाभूत् । तथा ते तव सविधे समीपे पिता वयनदर्पका दर्प- एवैको वरणयोग्य इति प्रसिद्धं तव नाम संज्ञा स्याति वा वय- काकानात् अन्ये । अध च-अतिरमणीयत्वकान्तिदर्शनादपों मसान नाशितवन्तः । त्वल्पधारणाचतुर्णानलाकमपि नलवादि- गर्वत्तहितातिष्ठानः। तथा अनालासु मध्ये कश्चित् नासत्य- त्यर्थः । तलाजलभ्रान्त्याप्यमान्वरिष्यतीत्याशया आपतितानाग- तानाविनेयत्वम् । अथ च सत्यत्वम् । न विभर्ति। अथवा-अलासु तानलान्धिक् । असाकं ज्ञातृत्वं देवत्वं वा धिगस्तु । अनिश्चितव्या- कचित् ना नर. सत्यतां न विभति। वर्ष वद्रूपधारणादसत्या एवेति पारकरणादित्यर्थ । अथ च स्वानां ज्ञातीनांमध्ये इन श्रेष्ठ । यदा- छलेन पूर्वोक्त नलप्रमनुत्तरयन्ति लेत्यर्थः। नान पुरूरवा., कामः, धनानां स्वामिनरेन्द्र । असाम, 'अस गतिदीप्यादानेपु' 'अस् दन्नौ वालातु सन्तीति । नासत्य, इति 'नभ्राण-' इति प्रकृत्या ॥ भुवि' इत्यत्स लोडुत्तमबहुवचनन् । पक्षे 'पोऽन्तकर्मणि' लैङि ॥ तह के यूपमित्याशङ्याह- सा वागवाज्ञायितमां नलेन तेभ्यः परान्नः परिकल्पयस्व तेषामनाशकितवाक्छलेन। श्रिया विदूरीकृतकामदेवान् । स्त्रीरतलाभोचितयनमग्न- असिन्समाजे बहुषु भ्रमन्ती मेनं हि न स प्रतिभाति किचित् ॥४८॥ भैमी किलासासु घटिष्यतेऽसौ ॥४६॥ सेति ॥ अनाशतितमननुसंहितं देवानां वाटलं येन तेन तेभ्य इति ॥ त्वं निया शोनया विदूरीकृतो जित: कामदेवो- नलेन सा पूर्वोक्ता तेषां देवानां वाक् अवाज्ञायितमामनिशयेनाव- वैत्तानोलान्परिकल्पयत्व जानीहि । शोभया था । अत्राग- गणिता । कथं नाज्ञापीत्यत आह-वीरवं भैमी तत्सा लाभ मने कारणमाहुः-अलिन्सनाजे बहुपु राजसु विपये भ्रनन्ती उचितो यत्र उपायत्तत्र नतं तत्परमेनं नलं प्रति लक्षीकृत्य हि असौ भैनी किल संभावनायां (अलातु ) घटिप्यते संयोगं या- यलान किंचित्प्रतिभाति ल स्फुरति ल । भैमीप्रात्युपायपर- खति । अधच-सदृशेषु पजतु भ्रमन्ती नुह्यन्ती । भैमी अलासु स्वात्तैः कधितमपि देवत्व न ज्ञातमिनि भावः ॥ देववाक्यावज्ञापां हेत्वन्तरमाह- १ निभानलालम्पनले दिसा बानोपशानवदनुपान्' इति पाठ यः स्पर्धया येन निजप्रतिष्ठा सुखावयोधालेखित । नवान्नयानवदा पापानोपशान्' इति पाठ साहित्यविद्याधरीसंनत १२ उनौ स्निल्सन दरम' इति सुखाव- लिप्सुः स एवाह तदुन्नतत्वम् । पोधासाहित्यविद्याधरीतन्तः पाल । ३ जपान्तरन्यानोऽरंगार.' इते साहित्यविद्याधरी । ४ जनो बनातः स पत्र न्' दति २ 'अतिगोस्वरमार.' ते साहित्यविद्याधरी । २ सय जीवातुसमनः पाउ। ५ अन पोचपकारः' इति साहित्यवि- पात्कार र साहित्यविद्यापरी । ३ मित्र काव्यन्तिनकार.' चाधरी। साहित्यविद्याधरी।

·इति ॥ मूर्त्या वामनयनरूपेण द्रष्टा सन् तस त्वयंवरस दर्शन को वरसमयजातां वरलोकलक्ष्मी राजसङ्घशोभामालोम्माना बन यन्त्योऽप्सरसलन जनाम्बुधौ निजाननान्यम्भोरुहकाननाने कम लवनानि चक्रुः । अप्सरसोऽपि तं समाज सादर पर नेति ॥ आतशोभानिमुन्दरा सा सभा यक्षटः समोर किं न अलक्षि दृष्टा । तथा-सिद्धवां रसाकि नो. तालं सत्यलोकं च गती । विष्णुः पाताले गरवा शिवचरण तया-फिनर रसात् न अमेबि । तथा-महर्षिभिमां हर ' 'मन छकानुपानी दयानन्यमरवारसी सादियादि १ मा हन्दडकारः' इति साहित्यविद्यापरी । १ 'त्र छपानु-'२'त्र हेयर.' नि साहित्यविद्यापर्ग। पार. लसाहित्यविद्यापरी।३ 'मत्रानुपानोरमारः' इन नि साहित्यविद्याधरी। मिलानुमानटार २२६ नेपधीयचरिते का स्पर्धितुः स्वाभिहितवहानेः एकेन पर्यक्षिपदात्मनादि स्थानेऽवहेलां बहुलां न कुर्यात् ॥ ४९ ॥ चक्षुर्मुरारेर भवत्परेण । य इति ॥ यः पुरुषो येन पुरुपेण सह स्पर्धया निजप्रतिष्ठा तैर्द्वादशात्मा दशमिस्तु शेप- स्वस्य गौरवं लिप्सुः प्राप्तुमिच्छु., स एव पुरुपः तस्योन्नतत्वं दिशो दशालोकत लोकपूर्णाः ॥ ५२ स्वरसादाधिक्यं यसादाह ब्रूते तस्मात्स्नात्मनाभिहिता उक्ता स्वस्य हानिन्यूनता येनैवंविधस्स स्पर्धितः स्थाने विषये बहु एकनारमना वपुपाहि मेरु पक्षिपादक्षिणीचकार । परेगा एकेनेति ॥ द्वादश आत्मानो देहा यम्य द्वादशदेहः लामवहेलामवज्ञां को न कुर्यात् । अपितु सर्वोऽपि करोत्येव दहेन मुरारेश्चक्षुदक्षिणनेत्रमभवत् । दोषस्तु दशभिः योऽन्यस्पर्धया स्वस्य प्रतिष्ठां लिप्सति स स्वस्य न्यूनतां तस्य चाधिकतां स्वयमेव वदति । अतोऽधिकेन हीनस्यावज्ञा कतुं लोकः पूर्णा दशापि दिश आलोकत । 'विधातृमित्रायमणो ३ युक्तैवेत्यर्थः । प्रकृते भैम्यर्थ नलरूपं दधद्वैिनलस्यैवाधिकता न्द्रभगांशवः । पूषा विवस्त्रान्पर्जन्यस्त्वष्टा विष्णुदिनेश्वरा स्वस्य च न्यूनतोक्कैव । तसात्तेन नलेन तेपामवज्ञा युकैव कृतेति भावः । स्यानेऽव्ययत्वादुचितामित्यर्थ इति वा । अवहेला इति प्रदक्षिणं देवतहर्म्यमद्रिं क्षीरस्वामी । प्रतिष्ठामिति 'न लोका-' इति पष्ठीनिपेधः ।। सदैव कुर्वन्नपि शर्वरीशः। गीर्देवतागीतयशःप्रशस्तिः द्रष्टा महेन्द्रानुजदृष्टिमूर्ती श्रिया तडित्वल्ललिताभिनेता । न पाप तदर्शनविनतापम् ॥ ५३॥ मुदा तदाऽवेक्षत केशवस्तं प्रदक्षिणमिति ॥ सदेव देवतानां हन्यं वनि त्यान ! मेरं प्रदक्षिणं कुर्वन्नपि शर्वरीशचन्द्रो महेन्द्रानुजस मुरारे स्वयंवराडम्बरमम्बरस्थः ॥ ५० ॥ गीरिति ॥ केशवस्तदा समये तं स्वयंवरस्याडम्बरं संभ्रमं मस्तेन तापं दु सं न प्रापै ॥ मुदा हर्पणावैक्षत । किंभूतः-गीदेवतया सरस्वत्या गीता की आलोकमाना वरलोकलक्ष्मी तिता यशाप्रशस्तियशोगौरवे यस्य। तथा-श्रिया लक्ष्म्या देह- तात्कालिकीमप्सरसो रसोकाः। शोभया च कृत्वा तडित्वतो विद्युत्सहितसजलमेघत्य ललितं विलासखस्याभिनेतामिनयकारी । तादृशमेघतुल्य इत्यर्थः । जनाम्बुधौ यत्र निजाननानि तधा-भम्बरस्थो व्योमस्यः । स्वयंवरदर्शनार्थ विष्णुरपि तत्रागत वितेनुरम्भोरुहकाननानि ॥ ५४॥ इति भावः ॥ आलोकेति ॥ रसोका दर्शनरसोत्कण्ठितान्नात्कालिकों अष्टौ तदाष्टासु हरित्सु दृष्टीः सदो दिक्षुनिदिदेश देवः। लङ्गीमदृष्ट्वापि शिरःश्रियं यो स्मेति भावः । जलाशयेऽपि कमलानि भवन्ति । दृष्टौ मृपावादितकेतकीकः ॥ ५१ ॥ न यक्षलक्षैः किमलक्षि नो वा अष्टाविति ॥ सदः स्वयंवरसभां दिक्षुद्रष्टुमिच्छुः देवो ब्रह्मा सिद्धः किमध्यासि समाप्तशोभा । तदाष्टानु हरिमु दिक्षु अष्टौ दृष्टीनेत्राणि निदिदेशादिष्टवान् । सा किंनरैः किं न रसादसेवि किंभूत.-लगी शिवसंवन्धिनी शिर नियं मन्नकशोभामदृष्ट्वा अविलोक्यापि दृष्टौ लिङ्गागिरोदर्शनविपये नृपावादितानृतभापणं नादर्शि हर्पण महपिभिवी ॥ ५५ ॥ कारिता केतकी येन । लिङ्गरूपस दिवस पादा शिरश्चावलो- कनाथमहनरिकोऽहनधिक इति विवदमानी विष्णुव्रह्माणी पा. नापश्यत् । ब्रह्मापि शिरो नापश्यत् । अनन्तर विष्णुना चरणी अदर्गि। रमादिनि मिदे हर्षेणेति पदमनुप्रामार्थन् । नादाक्षनिनि मनमुकन् । ब्रह्मगा तु गिरो दृष्टमित्यलोकमुन्नम्। वाल्मीकिर लावत तामनेक- तत्र माक्षिावन शिवझिर त्साहनानानि मूटमाक्षिणी केतकी हनेति पौरानिकी कथा । शासत्रयीभूरुहराजिमाना। साहित्यविशारी। - - विद्याधरी।

·दशमः सर्गः। २२७ क्लेशं विना कण्ठपथेन यस नाकर्पत् । किंतु विधातापि इदं स्वयंपरप्रन्नावादिकं विचिन्त्य दैवी दिवः प्राग्भुवमागमद्वाक् ॥५६॥ त्वशिल्पसर्वस्वं स्वीयनिर्माणकौशलसारभूतानेतान् यूनतरुणाने- कत्र त्याने पुजीकृत्य नोडलाकमदर्शयत् ॥ घाल्मीकिरिति ॥ स वाल्मीकि-पिता सभामलापता- लौत् । स क. दैवी वाक् पद्यमयी यस वाल्मीकः कण्ठपथेन एकाकिभावेन पुरा पुरारि- केशं गिना दिवः सकाशात् प्राक् 'मानिपाद-' इत्यादिरूपेण यः पञ्चतां पञ्चशरं निनाय। भुवनगनदागता । प्रथमं भूमौ यः संस्कृतप्रवर्तकः । किभूतेन तद्भीसमाधानममुष्य काय- कण्ठपयेन-अनेका. शाखा आश्वलापनादयो यत्साः सा वेदत्रयी निकायलीलाः किममी युवानः ॥६०॥ तल्लक्षणा भूरहातेषां राजिः पक्तिनां भजते एवंभूतेन । सशात- वेदत्रयीपाठकनेत्यर्थः । अन्येनापि बहुस्कन्धवृक्षयुक्तेन मार्गण एकति ॥ य. पुरारि. हरः पुरा पूर्वमेकाकिभावेनासहायत्वेन दूरदेशादप्यनायासेन गन्यते ॥ पशर कामं पचतां निनाय मारयामास । अमुष्य कामत्य काय- निकायलीलाः शरीरसमूहकान्तयः अमी युवानन्तरुणा. तला. प्राशंसि संसद्गुरुणापि चार्वी दुरात् मियो भयत्य समाधान प्रतीकार. । कि वितके । असहाय. चार्वाकतासर्वविदूपकेण । त्वात्पूर्व कामस्स हरागयमभूत् । इदानीमेतद्रूपेण बहुत्वाद्र्य आस्थानपर्ट रसनां यदीयां गतम् । सर्वेऽप्येते कामरूपा इति भावः ।। जानामि वाचामधिदेवतायाः॥ ५७ ॥ पूर्णेन्दुविम्बाननुमासभिन्ना- प्राशंलीति ॥ चावी सुन्दरा संसद् सभा गुरुगा वृहस्पति- नस्थापयत्कापि निधाय वेधाः। नापि प्राशति । किंभूतेन-चार्वाकतया नास्तिकतया सर्वस तैरेव शिल्पी निरमादमीपां वेदादेविदूपकेण खपडकेन । अहं यदीयां रसनां जिहां वाचान- मुखानि लावण्यमयानि मन्ये ॥ ६१ ॥ धिदेवतायाः सरस्वत्या भालानपहं सिहासनं जानामि मन्ये तस जिताने सरस्वती जागर्ति । नातिकप्रतारणार्थ बृहस्पतिना पूर्णेति ॥ विधिर्ब्रह्मा अनुमासभिवान्प्रतिमासं मिवान् पूर्णे- चार्वाकशावं प्रपीय वेदादि दूपितम् ॥ न्दुविन्वान्पूर्णचन्द्रविन्वान्कापि कुत्रचित्प्रदेशे निधाय तिरोहिती. नाकेऽपि दीव्यत्तमदिव्यवाचि हत्याखापयत् । तैरेव पूर्णचन्द्रबिम्बैः कृत्वा समीपां लावण्यम- यानि मुखानि स शिल्पी ब्रह्मा निरमानिर्ममे इत्यहं मन्ये । चन्द्र- वचःखगाचार्यकविकविर्यः । तुल्यान्येतेषां वदनानीति भावः । अन्योऽपि शिल्पी सुन्दरवस्तुनि- देतैयनीतेः पथि सार्थवाहः माणाचनपूर्व वस्तु कुत्रचिटुप्तं सापयति ।। कान्यः स काव्येन सभामभाणीत् ॥ ५८॥ मुधापितं मृर्धसु रत्नमेभि- नाकेऽपीति ॥ सकाच्यः शुक्रः दोपरहितप्रवन्धरूपेण काव्येन यन्नाम तानि स्वयमेत एव । कृत्वा तां सनाननागीदवर्णयत् । स .य. कविः प्रवन्धमा स्वतःप्रकाशे परमात्मवोधे दीव्यत्तना विराजमाना दिव्या संस्कृतवाग्यलिबेवंभूतेऽपि नाके बोधान्तरं न स्फुरणार्थमर्थ्यम् ॥ ६२॥ स्वर्गे वच.वजि वनमालागुम्फने विपये आचार्य संस्कृतवचन- चातुर्योपदेशः तं वेत्तीति वित् । तथा-देतेयनीतेः दैत्यनीतिशा- मुघेति ॥ एनिनृपः नूतु रत्र हीरकादि मुधा वृथा अर्पित चल पधि नागे सार्थवाह. नार्गप्रदर्शकः । दैत्यनीतिशास्त्रप्रवर्तकः स्थापितन् । यद्यलात् एते एव स्वयं तानि रखानि नाम प्रति- सुरासुरमध्ये श्रेष्ठतन इत्यर्थः । आचार्यकन् , योपधादु । देतेय दानि । रसानां शिरति रतार्पणं वृधैवेत्यर्थः । अर्थान्तरन्यासना- इति कृद्धिकारात्-' इति डोपन्तात् 'वीन्यो ट' समर्थनीयः॥ ह-खत प्रकाशे स्वप्रकाशे परमात्मवोधे परनान्मज्ञाने सति तदेव सनावर्णकं ज्ञान्यनाह- सुरगाय तज्ञानार्थ बोधान्तरं न अपं न याचनीयम् । वप्र- काशत्वाचसत्यधः । परनामज्ञाने जाते ज्ञानान्तरं यथा वृथा तथा अमेलयन्द्रीमनृपः परं न रतानानुपरि रसान्तरारोपणनित्यर्थः । अनिसुन्दरा एत इति भावः नाकर्षदेतान्दमनखसैन । परमात्नयोधल सतप्रज्ञाशत्वं वेदान्तेन्योऽवतेयन् ॥ इदं विधातापि विचिन्त्य यूनः प्रवेक्ष्यतः सुन्दरवृन्दमुञ्च- खशिल्पसर्वसमदर्शयन्नः ॥ ५९ ॥ रिदं मुदा चेदितरेतरं तन् । अमेलयदिति ॥ भीमनृपः पर केवलनेताबुपान्मनीलयंवराध नामेलपत् । तधा-दमनलव एतान्तरलं गुमशीलादेना १ याविरोइनुलेशकार.' ते माहिन्यविद्याधरी। २.५ बनुनाविशार.' इति माहिलविद्याधरी। समानुपानी- १ अत्रलपारमः' साहित्यविद्याधरी । २ भगदुर देशान्तर साहित्य विद्यारी। जानिय - साविशनोरिरहदार.' इसे साहिलविद्याधरी। होकार रवि साहित्यविद्याधरी । ३१ - 14 ·। --- नदितिम दवा विष्ण. नन नीमन नम्म Hri २२८ नैषधीयचरिते न गक्ष्यतो लक्षयितुं विमिश्र विचिन्स नानाभुवनागतांस्ता- दसा सहस्ररपि वत्सराणाम् ॥ ६३ ॥ नमर्त्यसंकीर्सचरित्रगोत्रान् । प्रवक्ष्यत इति ॥ दन्ना अधिनीकुमारी मुद्दा उच्चस्कृष्टं सह कथ्याः कथंकारममी मुताया- पनित्यर्थः । एवंभूनानदं मुन्दरवन्दं चेयवेक्ष्यतः प्रविष्टौ भवि मिति व्यपादि क्षिनिपेन तेन ॥ ३. वत. ननाई अनेन राजवृन्देन विटोपेग मित्र मिश्रितमितरतर- मन्योन्यं वन्मरागां महर्वपि लक्षयितुं चिह्नितुं न शक्यतः सम- विचिन्त्येति ॥ तेन शिनिपेन भीमेन इनि पाइन यो न भविन्यतः । अयं ने प्राति परस्परं ज्ञातुनसमयों भवि- व्यपादि विषण्णम् । किं कृत्वा-नानामुवनन्य. सोन प्यन. । मंबंपा दवनुयादति भावः ॥ लेन्य आगतान् अमत्यदेवः संकीत्यानि वर्णनीयानि 1 वितरियनियुवभिर्विदग्य- पाणि शीलकुलानि येषां तान्विचिन्य विचार । इल अमी पूर्वोका राजमिहाः मुतायां विषये कयंकार केन । दन्यपि कामे जगतः क्षतिः का। कथ्याः वर्णयितुं शच्या इति । एतेषां कुलशीलाद मन एकाम्युविन्दुव्ययमम्बुरागः ज्ञासीत्यर्थः ॥ पूजन्य कः शंसति शोपदोपम् ॥ ६४॥ श्रद्धालुसंकल्पितकल्पनायां बिनरिनि । विद तुरंद दरहितंगी इयद्विंदुमंग्याकैः कल्पद्रुमस्याथ रथाङ्गपाणेः। म. माननियंगनिनम्न निः हरेग एलिन्कामे तदाकुलोऽसी कुलदेवतस दान कानि. दानिः । कानमनानामेनेपां स्मृति ततान क्षणमेकतानः ॥ ६८ ॥ मासान्नान्यामन मनर्थयने-क. पूर्ण र मान्दुसरं गोरा समनि दिनि । अपितु श्रद्धति॥ अथ तदा तस्मिन्ममये आल. मत को जो मनुः गुको जात इति न कोऽपि नीमः कुलदेवतम्य स्वीयवापरम्परापूज्यन्य ग्यास विष्णोः स्मृनि क्षगं मुनमात्रम् एकनानोनयन, इति मन्द निरगंजामि- तनान । किंभूतम्य विग्गों-श्रद्वालोभनम्य मापन मानम गायत। तम्य कल्पनाया मिट्टी कल्पद्रुमम्य । माडामिर बनम्मरणं विनान्य. को पानिलापपुग्णं कंगनानि वितु 5 ना पटना पदा- न्यथ । 'एकतानोऽनन्यनिः' इत्यनाः ।। महन्दन नयाचमानि ।। ६५ ॥ तचिन्तनानन्तरमेव देवः १.नन म. गायतरगानं सरस्वती मम्मितमाह म म । + - नि :शामिकाग्यम १४ पदर' नन्दन मी. प्रयंवर गजकगोत्रवृत- 4. E! । मन्मन मषि- वामिह यां कखाणि वाणि ॥३.. ..- ...। गा रानी- नन्नामेव मम्मिनं मामतामिनि प्रादमदार। ...दा. हैवान माति, ६ पानि प्रयो गज विसनगतः। पनवको टनामनी दादायिया sunit पागलय निर्दिनन मनपिनम् । मदन, 14. सर क । । . - ...... 1.4 निद्रा- -महाना - ..ना, कुलं च गालं च पलं च गुना जानामि नानापनापनानान। एसामनुमचं नव वापरता महावितुं का मनयनयान निति । मायन, नाटत. 4. 44. Kirat ....... * . . 4*, ·दशमः सर्गः। २२९ - - वावदूका अतितरां वर्णनशीला भव । तब मूकायितुमयंकः स वेदादिविद्यामयं सरस्वतीस्वरूप वर्णयति- मयोऽवसरः । अपितु न कोऽपि । एपां कुलादि वर्णवेत्यर्थः। आसीदथर्वा त्रिवलित्रिवेदी- चाः परस्परसमुच्चयार्याः । 'वदेन' इति वार्तिकेन वदेयंश्लग- मूलाद्विनिर्गत्य वितायमाना। न्तादूक. 'वावदूकस्तु वतारे' इति क्षीरस्वामी॥ जगत्रयीपण्डितमण्डितैपा नानाभिचारोचितमेचकश्रीः सभा न भूता च न भाविनी च । श्रुतिर्यदीयोदररोमरेखा ॥ ७४ ॥ राज्ञां गुणज्ञापनकैतवेन आसीदिति ॥ अथर्वा श्रुतिः यदीया सरखतीसंबन्धिनी उद- संख्यावतः श्रावय वाझुखानि ॥ ७१॥ रोमरेखा उदररोमावली आसीत् । किभूता-निसृणां वीनां जगदिति ॥ हे सरवति, यलाजगत्रयीसंबन्धिभिः पण्डि- समाहारस्त्रिवलि. । त्रिवलिरूपाया त्रिवेदी तल्लक्षणान्मूलाद्विनिर्ग- त्व ब्रह्मणा विनिर्गमय्य वितायमाना बित्तार्यमाणा। तथा-नाना- तैर्मण्डिता एपा सभा पूर्व न च भूता, पश्चात् न च भाविनी ऽभिचारैः अनेकमारणोच्चाटनाभिचारैः कृत्वा उचिता पापबाहुल्यात् जामिप्यते । तलादाज्ञां गुणानां ज्ञापनं योधनं तत्व कैतवेन व्या-'योग्यानेका श्रीः शोभा यखाः सा । अथ च-अनाभिचारो- जेन संरथावतः पण्डितान्वा खानि उपन्यासाधावय । 'उप- चितमेचकधीन भवति, किंतु नाभिसंचरणोचितमेचकनीः । अथ- न्यासत्तु वायुखन्' इत्यमरः । 'संरयावान्पण्डितः कविः' इति वा सामत्वं पुराणप्रसिद्धम् । अभिचारकर्तृकत्व च । विनिर्गत्येत्य- च । शब्दकर्मत्वात्संरचावत इति कर्मत्वन् ॥ त्रान्तर्भावितण्यों ज्ञेयः । वितायमाना, 'तनोतेयकि' इत्यात्वम् ।। इतीरिता तचरणात्परागं शिक्षैव साक्षाचरितं यदीयं गीर्वाणचूडामणिमृष्टशेपम् । कल्पश्रियाकल्पविधिर्यदीयः। तस्स प्रसादेन सहाज्ञयासा- वादाय मू दरिणी वभार ॥ ७२ ॥ यस्याः समस्तार्थनिरुक्तिलपै- निरुक्तिविद्या खलु पर्यणंसीत् ।। ७५ ॥ इतीति ॥ इति पूर्वोकप्रकारेण विष्णुना इंरितोक्ता असौ सर- स्वनी गीवाणाना देवाना चूढानगयो मुकुटरतानि तैमुष्ट. प्रो शिक्षेति ॥ यदी चरितनाचरणं नगीना स्वानोचारणनोधर्क न्द्रितश्चामौ शेपोऽवशिष्टश्च तम्, तचरणाद्विष्णुचरणात्पराग रेणु नारदादिप्रणीतं शिक्षैर पपंगमीपरिणतन् । यदी चरितम् तत्व विप्नोराज्ञारूपेण प्रसादेन (सह) नूना आदाय आद. (इत्यर्थः । अथ) मिक्षेत्र । माशालोम्स हितोपदेश एरेत्यर्थः । रिप्यादरयुक्का सती बभार । नमस्तारपूर्व महान्मसाद इत्याज्ञाम- करप इतिकर्तव्यताबोधको अन्यतन प्रिया या यदीर आक. नीचकारनि भाव. । परागपदेन रूट्या चरणस पनवं सूचितम् ॥ पविधिरलंकारविधि. पांगमा पारेगा. । यदायान्यांकरणानि करपनव रचितानीत्यर्थः । तथा-पन्या मननाथीना सफलानि- मध्येसभं सावततार याला धेयाना निरनि. निचनन्यरू गरेदोभानीया निरु. गन्धर्वविद्याधरकण्ठनाला। तिविदा पर्यनीलरिजना। मनु नि यार मररयोजनीयः ।। त्रयीमयीभूतवलीविभड़ा जाला च वृत्तेन च नियमानं साहित्यनिर्वर्तित हक्तरना॥७३॥ छन्दो भुजद्वन्दनभ्यदीयम् । मध्यसमिति ॥ सा सरस्वती बाला सती मध्येलन समा- लोकार्धविश्रान्तिमयीनविष्णु- मध्ये अवततार । बारसीरूप एवा तनागतेत्यर्थ । फिभूता-गन्ध. विधाया गीतविद्यायाधर पटनालो पला. सा। गानममीण- पर्वदचीमन्धिमुचितममम् ।। ७६ ॥ कष्टनारेली । तथा-पीनदीभूतपलीविभमा हस्तानयजः जात्येति । अया नागनेन नन गनेन च निदान पत्रिमरजानपदवीनय. अप्रीमद श्रीनपीभूतो परीचिनो दिशाभूत दिनार उन्द र नुवदन्दनमूद। भू. पनीरचना पवा. । नया-साहित्येन महामनार कसपूमनुनि त उन्द-रविप्रान्त समान नहीनत. ना गुस्नीररपलारिस्पेन मेलनेन भा निर्वनिता निनिता घिमान्तिनमानविन दर । म अतितरमारमा पराशविक्षेपा परूा का। कल नाल. एर दुनिन्न । पन्या नादमयो'. देन मुलक पपसन् । गन्धर्वाध विधावर तर या दोन र दे. ना. सानपी। अनंग ना गुन्टीनार- तादाना पिता होता! . द सारलविसमा धरी। स .

·नेपधीयचरिते . -- m + विधायिका गुब्दपरम्पराणां ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मवायः, कमवायः मनिपाय प्रोजनमा किंवारचि व्याकरणेन काची।। ७७ ॥ लयों दात्रैवियाद्रमकाउकर्मकाण्डसंशकोवलिनागार देह द्विधा विधाय निमाय स्थितया मीमांपया यया या असंगरमिति ॥ किंच अन्यच मातिप्रतिदा यदीया काजी ग्मं चके कृतम् । किंभूतमारमहम्-परेश मेमन्त्रालय लक्षितं वेदमुननूतन याकरगेनारचि रचिता। माच्छादनेन निराकरणेन चारु, तत्र मा चतुरम् । ना- जनता-जुन वन्य भान देग कृतां वितति वि. विचारपरिपुष्टम् । अथ च उत्तमरण रमणीयं, परिपुर । कराना । नया-गिजितलागा शब्दारम्परागां विधायिका रमीमासया पूर्वमीमांसया चोरुयुग्मं रचिनमित्यर्थः । भनीन टीन भावा कृतः एतेषां विननिं उद्देशपर्वण्यपि लक्षणेऽपि मनमानाचा,न.मनका. प्रत्ययाधा तथा मटानं मायादगमागमगगां च विधाय द्विघोदितः पोडशभिः पदाथैः। मकरानावरगान ॥ आन्वीक्षिकी यदशनद्विमाली तिक कन्ट पग्गिन्ध हार- तां मुक्तिकामाकलितां पनीमः ॥ ८॥ बना बमोदिततायना। । उद्देशेति ॥ यं गम्या दशनदिमाठी दन्ना ना सनिक परनार विद्या वामान्तीक्षिकी तकविद्या प्रतीमो नानीमहे। भा. मनन मानि॥ ७८ ।। क्षण प्रयोजनमम्याः मा भान्वीक्षिकी। हादशीम्नानन ....... ! .in 51 नरस्तिा लक्षण तम्मिन्नर्माण, द्विधा उदेशनया लक्षणतया ना' 'नमुदेशः, तम्य पर्वणसरऽपि, गमानासमानामा { { 23, HER पांगम्य पोशभिः पयःप्रमाणादिमिनिग्रहस्थानान्तमाला' for-~-दिल- मुनिकामः एतेषां तत्वजानातिनगगाधिगम.' एक 11 ATM. IT पम्पाम् । मुभिरा हल्दिनाम यन्ताम् । दन्नयी च प गगनगा ला नि तया-लसतिगामुनिशानायुहनो का। पर २०५६ .... - नयन द्वावियाका मपनि । राना मानीमा रमा , मा माग ! ना मुनिका प्रम. मामिान्य जानम इनि iiii. { {' - • मारमा माया जिमन्ना पिला इनि ft. In .!! , ! timनीfire' इनि अप॥ नकी दा यहदानमा नया . पादप अनिता तथान्यथा न । पत्रं दातुं गुणवालिग बादतः पादयितुं प्रभुताम् ।। १ । । नादान | पनि नाम: :पादनको बदनाय का नाम मा । - न! 41. ना ना Hit प, नाना मानना Rut : HTTARitet श 3 A । r . * . . ६ . २ S ܝܕ ܠܐ . 47 * 1 + । . - , ना int.ttra.01 1 * + + 12 १. virit १ " । 4 .

·दशमः सर्गः । २३१ - -- १. कपायादिमिः शालते इति इंसं पूर्ण मण्डचिर्नु वा क शतिः। तमालपत्रनिलकचित्रकानि विगैरकन्' इत्लनरः । अत्र नागर- नहि दन्तहीनेन पानि पूगानि च भक्षयितुं शस्यन्ते । अब व लिप्या ओंकारो ज्ञातव्य । कोलो बोगादिवादनन्' इते कोग- र वादतो वादेन गुणशालिनां विदुषां पूरी वृन्दं खग्दयितुं क मान- शब्दनैव गतार्थत्वा पूर्वपदं प्रगलायचादपुनस्कन् । पूर्वपदेनैव । पंन् । ‘पदादयः पृथक्शन्दा.' इनि मतेन न विचन्ते दतो दन्ता गतायंत्वाकोणपदं धनु अगसायन् ।। पस दन्तरहितल । नना बहुचीहिणा द्वितीयपले ब्यारयेयन् । द्विकुण्डली वृत्तसमाप्तिलिया - दन्तानां कर्कशवारकशननिर्माणल युक्तवन् । 'पूनः मनुक- । वृन्दयोः' इन्वनेर। कराङ्गुली काञ्चनलेखनीनाम् । सपल्लवं व्यासपराशराभ्यां कैश्यं मपीणां सितभा कठिन्याः प्रणीतभावादुमयीभविष्णु । काये यदी निरमाथि सारैः॥ ८६ ॥ तन्मत्सपमाद्युपलक्ष्यमाणं द्विकुण्डलीति ॥ विधिना यहीये काये वृत्ता वा का मनातिज्ञापिका लिपिविलिपि नानुमानन्यस सनासिलि- यत्पाणियुग्मं ववृते पुराणम् ।। ८३ ॥ पित्री तन्या. सारै धेटभाग. या द्विगडली नरमान न. सपलयामिति ॥ पुगण तन्प्रसिद्ध यस्याः पाणियुन्नं ववृते निता । नया-कान्लेबननां नुनलेनोना सारे रा. जानम् । किनूनम्रपहवं कवार यायिकादियुकम् । अथ व मुली निर्मिना । मीसा मारे कंगानां नादर निम् । समारम् । अरसरागनुल्यमित्यर्थः । किसलयमहरा वा । नया-करिया बटिकाया मार सिनामोना निर्मिता। तथा-व्यापपराशरान्यां मुनिभ्यां प्रणीनभाषानिमितवादुनयी- सर्वेशं तनहाररवानदार नागन नानोव । रागी भविष्णु पुराणोपपुराणना प्राप्त मसर्मपम्वाराहादिपरपलक्ष्य- जानानेकवचनम् । यदुनन्- मायर पारिका. माण निर्दिश्यमानम् । अब च रेखाम्पमध्यपनमादिनानुनक- निवन । नेत्रालय विराज'। लक्षरक्ष्यमाणम् । पुराणमेव परयुगापांग्ण परिणनमिन्या. न. काया तु दिनी' व १४ । २ न. হমান ।। বানাননি এই বাহেশ্বস্বানা। पन्जावन्दरवन र ! आकल्पपिच्छेदविवजितो यः या माननिद्राननगननेर म धमशानवज एव यन्याः । नयामादनकोदेगा। पश्यामि भूधा श्रुतिमूलशाली विजाननामचनमा कण्ठस्थितः कस मुदेन नः ।। ८४ ।। मान|| पाकापनि ॥ य जारस पिरत पाया मन । अपपी. पार , नगरिन. यदा सार ... . वार. प धर्मावर जा. सगृह पाता. मे म... २.म मुंद म न । - ता य र मदने । .. . मिया मुदमादे पा । द, मंद पप भूलना । . . . . . . kaitarन. द .१ ५/५ film .ti ITIdal- १५:4tatin५५ 11 . प . . .. ५..... in. मी सानो प्रयास कसा. सादिन्दना माम् । पद चिकिती नि... पान + 5 - M + - 1 का . . २ . h . ३ - 4 1 । - * १ * . . M 4 ܂. 1 ܝ:ܙܫܕܺܝ ·नायवारते mami . ---- Pram. + . 4 स न कर मन नगन उन। इति किन् । दासी नामीरचरीगु जातं मरतुं द मनुवेत. कल बलात् । स्फीनं क्रमेणालिगु नीधितानु। दुमन कान् । नम गं का विच निगार गनुमान् । खारेषु रूपोत्थमयागुताभि- टन सोन नदइन टमन। पन विषय मुद्देलयन्तीमालोकतानाम् ।। १२ T' इन मा । नत यो दासीविति ॥ नामीरनरीमग्रेमगे . माग पुरं ममुग्णनम्, कमेगानमार ifsar जन्दनीनां विपरे स्कीनमभिषि गान, Paki मनागीन्द। लिये रूपोय सान्दग्धिा पनुिमान ME भाणानताभिमुदेवगनीमति हाम मेग मुनर मुरतर-मुनरमाने । ममता ||८॥ ना ही मामी पापरा. ET: सेनानायः॥ मिम्मामागगललेगालोग- मगलरतांशुमुतांशुहानाम् । नावहीर मुति पारिशनि- मादायमाछायनितालिम ।। Film || manot t HEATER RituriHT. गाitik main, पाणाtall int Frti AANA.IMEGing" for Entefeltif !! it fat if traint at Tritiy५. frtifना जाना जाताना ii) et fashif4Menit Attiti. anitat IITit. T41.4l, Inter" r - र k - ३ - न है - ab - -- १५ ne - । - A न # 4 A , A - . . .. ne +- - + A H दन . क 6. " है ·दशमः सर्गः। २३३ विलेपनेति ॥ विलेपनस्य सकपुरचन्दनाथरागस्यामोदेन पान्पुनरुक्तयन्तीम् । निरर्थकान्कुर्वतीमित्यर्थः । 'बहुप्वनियमः' ररिमलेन या मुत् हर्पस्तेन हेतुना आगतेन । तथा--तस्या इति नीलशब्दस्य पूर्वनिपाताभावः । गोरोचनेत्यादि चन्दनादिभिः म्याः कर्णपूरोत्पले सर्पति एवंशीलेन समीपगतेन च । तथा- पूर्व समासः कार्य. । तीशदूतेन कामसंदेशहरेण मधुचतेन भ्रमरेण रह एकान्ते नल सरं प्रसूनेन शरासनेन एव रमणीयो चरणीयश्चेति कर्ण किचिदुच्यमानामिव । अन्योऽपि जेतारमश्रदधतीं नलस्य । दूतो रहसि कर्णे कथयति ॥ तसै स्वभूपापदंशुशिल्प विरोधिवर्णाभरणाश्मभासां वलद्विषः कार्मुकमर्पयन्तीम् ॥ ९८ ॥ मल्लाजिकौतूहलमीक्षमाणाम् । स्मरमिति ॥ तथा-सरं प्रसूनेन कुसुमरूपेणातिपेशलेन सारखचापभ्रमचालिते तु शरासनेन धनुपा नलस जेतारं जैत्रमश्रद्दधतीमसंभावयन्तीम् । भ्रुवौ विलासाद्वलिते वहन्तीम् ॥ ९५ ॥ अतः कारणात्तस कामायातिदृढ़ वलद्विप इन्द्रस्य कार्मुकमर्पयन्ती विरोधीति ॥ विरोधिनोऽन्योन्यविरुद्धाः शुभ्रकृष्णनीलादयो पदो रत्नानि तेपामंशवस्तेषां शिल्पं निर्माणरूपम् । भैमीभूषा- ददतीम् । किंभूतं कार्मुकम्-स्वभूपासु स्वीयकर्णाचलंकारेषु वर्णा येपामाभरणाश्मनामलंकाररसानां या भासो दीप्तयस्तासां रत्रकिरणरेच साधनैः सरेण नलो जय्यो नान्यरित्यर्थः । नाना. महाजिकौतूहल मलयुद्धकौतुकमीक्षमाणाम् । परस्परोपमदं कु- वर्णन्द्रधनुधदीया रखशोभेति भावः ॥ र्वती रत्नदीप्ती विलोकयन्तीमित्यर्थः । अन्योऽपि प्रभुमल्लयुद्ध- कौतुकमीक्षते । तथा--विलासात्कटाक्षविक्षेपवशाद्वलिते वक्रिते विभूषणेभ्योऽवरमंशुकेषु ध्रुवौ बहन्तीं धारयन्तीम् । किंभूते ध्रुवी-सरेण सादृश्यात्स्व ततोऽवरं सान्द्रमणिप्रभासु। चापभ्रमाचालिते नु वितेकै ॥ सम्यक्पुनः कापि न राजकस्य सामोदपुष्पाशुगवासिताङ्गी पातुं दृशा धातृधृतावकाशाम् ॥ ९९ ॥ किशोरशाखाग्रशयालिमालाम् । विभूषणेभ्य इति ॥ तथा-विभूषणेभ्योऽवरमर्वाग्भागे वर्त- वसन्तलक्ष्मीमिव राजभिस्तैः मानेप्वंशुकेपु राजकस्य राजसमूहस्य दृशा पातुं न धाना तः कल्पद्रुमैरप्यभिलष्यमाणाम् ।। ९६ ॥ कृतोऽवकाशोऽन्तरालं यस्या सा। अनेनैव भूपणेप्वपि न ताय- सामोदेति ॥ तथा अतिसुन्दरतल्लाभेन सामोदः सहर्पः काशमित्यप्युक्तम् । तथा-ततः अंशुकेभ्योऽवरं सान्द्रमणिप्रभा- पुष्पाशुगः कामस्तेन वासितमधिष्ठितमनं यस्यास्ताम् । अथ सु राजकस्य दृशा पातुं न धातृटतावकाशाम् । एवं कापि कस्सि- च-सामोदानि सुगन्धीनि पुष्पाणि, आशुगो मलयानिलस्ता- न्नप्यवयवप्रदेशे पुना राजकस्य दृशा सम्यक्सामस्त्येन यथावस्थि- सिताही सुरभीकृतस्वरूपाम् । तथा-किशोराणि सूक्ष्माणि शा- तरूपेण च द्रष्टुं धातृस्तावकाशाम् । विभूपणाशुकमणिप्रभाच्छा- खाग्राण्यद्गुलयो येषामेवंविधाः शया हन्ता यस्या एवंविधा आलि- दितत्वारिकमप्यङ्गं राजदृष्टिगोचरो नाभूदित्यर्थः । यावद्यापद्वस्तु माला सखीसमूहो यस्या. । यद्वा-नूतनशाखाग्रवद्वालपल्लववद- गोप्यते तावत्तापदवलोकनार्थमुत्कण्ठा भवतीति सर्वेऽपि तदवलो- तिरक्ताः करा यस्या एवंभूता आलिमाला यस्यास्ताम् । अथ कनाथ सोत्कण्ठा जाता इति भावं. ॥ च-बालशासाकिसलयशयालिमाला भ्रमरपहिर्यस्था सा ताम् । प्रकारान्तरेणाप्यमुमर्थमाह- तथा राजमिरमिलप्यमाणाम् । कामिव स्थिताम्-कल्पद्रु- प्राक्पुष्पववियतः पतद्भि- मैरप्यभिलप्यमाणां वसन्तलक्ष्मीमिव स्थिताम् । वासित इति म- तुबन्तात् 'तत्करोति-' इतिण्यन्ताद्वासशब्दानिष्टा ॥ द्रष्टुं न दत्तामथ न द्विरेफैः। पीतावदातारुणनीलभासां तन्नीतिभुग्नेन ततो मुखेन देहोपदेहात्किरणैर्मणीनाम् । विधेरहो वाञ्छित विनयत्रः । गोरोचनाचन्दनकुङ्कुमैण- प्रागिति ॥ तथा-वियतो गगन संतुष्टदेवैः भैमीशिरसि मुक्कैः पुष्पवरन नामीविलेपान्पुनरुक्तयन्तीम् ॥ ९७ ॥ न दत्ताम् । अथ पश्चात्तदनुगामिनिरल पीतेति ॥ तथा-पीता अवदाता श्वेता अरणा नीला भा ये- पां मणीनां किरणः कृत्वा देहोपदेहारचरीरानुलेपनाद्धेतोः यथा १ 'अत्र यथामत्यमार' गरम्येन क्रमं गोरोचना चन्दनं कुर्स एणनाभी कस्तूरी एतैः कृतान्विले- चनापनुलेपचतुष्टयन्य करा - -पानल्लसमोसामना १ 'सत्रोमेक्षारूपकालकारः' इति साहित्यविद्याधरी । २ 'भत्रो- तपार.' इति माह हावा- प्रेक्षालंकार ' इति साहित्यविद्याधरी। ३ 'अनौपनातिशयोतिलगर' साहित्यविद्यारी मामी. रति साहित्यविद्याधरी। । मा. - ,

·No text on this page.

·दशमः सर्गः। २३५ 1. , न भोजयन्तीम् । अपि तु सर्वत्यापि पाययमानम् । अतिसुन्दर- अस्मिन्निति ॥ अलिन्समाजे पुनः पुनः लोलितमोलिना तदर्शनेन राजनेत्राणाममृतेनेव तृप्तिर्जातेति भावं. ॥ कम्पितशिरसा केन वा फेन पुनः मनुजेश्वरेण राज्ञा तां खानाक्षी अलंकृताङ्गाद्भुतकेवलाङ्गी बजरीटतुल्यनेनामवलोक्य ध्रुवोर्द्वयी नोदक्षेपितराम् । अतिश- येनोक्षिप्तैवेत्यर्थः । आश्चर्यवशान्टिर कम्पो ध्रुवोल्क्षेपश्च कृत स्तवाधिकाध्यक्षनिवेद्यलक्ष्मीम् । इति भाव. ॥ इमां विमानेन सभां विशन्ती स्वयंवरस्साजिरमाजिहानां पपावपारथ राजराजिः ॥ १०७॥ विभाज्य भैमीमथ भूमिनाथैः । अलंकृतेति ॥ तथा-अलंकृतादप्यज्ञादवयवादद्भुतमाश्चर्य- रूपं केवलं अनलंकृतमहं यत्सालान् । तथा-तवात्स्तुतेरधिका इदं मुदा विहलचित्तभावा- अध्यक्षनिवेद्या प्रत्यक्षदृश्या लक्ष्मीर्यसातान् । स्तूयमानाया ल दवापि खण्डाक्षरजिलजिहम् ॥ १११॥ न्याः सकाशादनुभूयमाना लक्ष्मीरषिक्त्यर्थः । अथ विमानेन नरवायचतुरन्त(व)पानेन स्वयंवरसभां विशन्तीमिमां भैसी स्वयंवरयेति ॥ अथ भूमिनायै राजभिः स्वयंवरत्साजि- राजराजो राजपलिसालैः कटाक्षैः पपौ सादरं पश्यति ले। रमाविहानामागतां भैमी विभाज्य दृष्टानुरागवशाद्विवलचित्तभा- वाद्विकलचित्तत्वात्तण्डाक्षरैरधोतिलपैहेतुभिः जिह्मा कुटिला कुल्कम्॥ बिहा यत्लां कियायां यथा तथा मुदा हग इदं वक्ष्यमाणमवा- आसीदसौ तत्र न कोऽपि भूप- दि उदितन् । भैसीदर्शनमात्रेण कामपरवशत्वाद्वक्तुमशनुवन्तोऽपि तन्मूर्तिरूपोजबदद्भुतस । हर्पवशादर्णयांवभूवुरित्यर्थः । आजिहानाम् 'भृज्ञामित् ॥ उल्लेसुरङ्गानि मुदा न यस रम्भादिलोभात्कृतकर्मभिर्मा विनिद्ररोमाङ्कुरदन्तुराणि ॥ १०८॥ शून्यैव भूर्भूत्सुरभूमिपान्थैः । भातीदिति ॥ तत्वा नूर्तिदेहः तत्सा रूपं सौन्दयं तद्वितो- क्नेनोद्भवज्ञातमद्रुतमार्य यत्स एवंभूतत्व यत्साहानि नोल्लेतुः इत्येतयालोपि दिवोऽपि पुंसां हर्पन प्रापुः । अतो इंदृश. कोऽपि भूपः तत्र सभायां नासीत् । वैमत्यमत्यप्सरसा रसायाम् ॥ ११२॥ फिभूतान्यजानि-नुदा अनुरागेण कृत्वा विनिद्रेः रोमाकुरैः दन्तु- रम्भति॥ भत्लप्सरसा सौन्दर्येणातिमान्ता अप्सरसो यया राणि नतोजतानि । सर्वेऽपि तत्सौन्दर्यदर्शनात्ताधाः लानुरागा एवंभूतया तया भैन्या इति विचार्य दिवः स्वर्गस पुंसामिन्दा- जाता इति भावं.॥ दीनां रतायां वैनत्यनसंमतिः अनिच्छा । अचात्वमिति यावत् । अङ्गुष्ठी विनिपीडिताया अलोपि लुसन् । इति किम्-रन्भादिपप्सर.तु लोभादनुरागा- मध्येन भागेन च मध्यमायाः। त्कृतं कर्म ज्योतिष्टोनसानादि यैः सुरभूमिपान्थैः वर्गनिगमि- आस्कोटि भेमीमवलोक्य तत्र पुनिः नरैः भूः शून्यैव ना भूदिति । स्वर्गेऽप्येतादृश्याः सुन्दा न तर्जनी केन जनेन नाम ।। १०९ ॥ अभावादिन्द्रादयोऽपि स्वर्ग परित्यज्य भूमिनेव स्वगांधिका मत्वा- न समागता. राजानस्तु ज्योतिष्टोमादि परित्यज्य खगेन गता अडुप्ठेति ॥ तत्र केन नान केन पुन. जनेन मैनीनवलोस्य इति किं वाच्यनिति भावः ॥ तर्जनी दक्षिणकरप्रदेशिनी नारकोटि अपि तु सर्वेगास्काल्यते ल। रूपं यदाकर्ण्य जनाननेभ्य- स्भूितान्-अटल भूर्भा अप्रेण मध्यनाया अजुलेमध्येन नागेन च विनिपीडितं नन्नीक्तम पला सा । लोकरीतिरिपननुनवै- तत्तद्दिगन्ताद्वयमागमाम । सौन्दर्यसारादनुभूयमाना- अलिन्तमाजे मनुजेश्वरेण दसास्तदलागहु नाकनीयः ।। ११३ ॥ तां खजनाक्षीमवलोक्य फेन । रूपमिति ॥ वयं असा पद्पं बनाननेन्य आकयं तमाच- पुनःपुनलोलितमौलिना न लाइन्दूिरादिगन्तायाचा दिदिकमान्ता समासादागनान लागत. भ्रवोल्दक्षेपितरां द्वयी वा ॥११० ॥ पन्तः, तन् अला. नौन्दननुभूपनानासपादलामौन्द. पंताराद तावदोकादहु जतिसपनाजनीपो न स्नाप पर। १ वरकर साहिलविधायरी । भोट- अन्वदीयं रूसमनि लोग्नुसाइहु भूपने, एतदीयं याचान्दैन सपलवसाल दर सानिटारपुर- नने गरे। चन्भेन्टरपन्न र जीयाट । १ यार.'टे साहेपरिचार्ग । २ वर- २ का एक कर.'साहित्यविधायरी।३: मला' हे साहित्यविधापरी । मक कारः' साहित्यविधायरी ।। र सहलविदासी । वरदान पन्ना साहिलनिवारी। तरतु.। फदा।

·No text on this page.

·दशमः सर्गः। २३७ - - - सलो दुर्जन पुरुष आभ्या नीलोत्पलकर्णपूराभ्यां कुवा अवसो. अकृत । इति किम्-जन' एतादृशोभीनेत्रयो. अम्बुरुहः पौः कर्णयोः कुण्डलिकाल्पातक्ष्यद्वयात् अपरादौ च्युतौ शरौ नीलो- सह विशेपं तारतम् तयोः पमनेनयोः गुणज्ञो तारतम्यवेदिनी त्पले एव बाणो यत्स तं कान त्यापरिता क्ययिष्यनि । कर्णद्वये भृगौ भृगी व भृमश्च ती कमलानि रमणीयानि, भैमीनेने वा नीलोत्पलद्र कर्णपुरीकृतं, कुण्डलिके लक्ष्ये । कामस च पुप्पा- इति पृच्छतु । मध्यस्थो हि संशयं छिनत्ति । कमलानि परित्य- शुगत्वादिन्दीवरयोस्तद्वागत्वं युक्तम् । धानुफस वाणान्या ल- ज्यालिजायापत्योरत्रागमात्रयोरेव रमणीयत्वं ताभ्यां कथितम् क्ष्यमन्तरा गन्तव्यम् । इन्दीवरलक्षणो याणी कर्णयोरुपरि वर्तते भैमीदृशौ कमलादधिके अतिनीलकनीनिक चेति भावः। भृक्षा- इति कामो लक्ष्याच्युतसायक इति खलो वदिप्पतीत्यपकीर्तिरूपो विति 'पुमान्सिया'। पृच्छिद्विकर्मा । स्त्रीपुंस इति 'अचतुर-' जातावित्यर्थः । कर्णपूरदर्शनान्नदनोद्रेको भवतीति भावः ।। इति साधु ॥ रजःपदं षट्पदकीटजुष्टं व्यधत्त सौधे रतिकामयोस्त- हित्वात्मनः पुष्पमयं पुराणम्। द्भक्तं वयोऽस्सा हृदि वासभाजोः । अद्यात्मभूराद्रियतां स भैम्या तदनजाग्रत्पृथुशातकुम्भ- भ्रूयुग्ममन्तधृतमुष्टि चापम् ॥ ११८ ॥ कुम्भौ न संभावयति स्तनौ कः ॥ १२१ ॥ रज इति ॥ स आत्मभू. कानो भैन्या. भ्रूयुग्ममेव अन्तः व्यधत्तेति ॥ तो रतिकामयोः भक्तं वय यौवनं कर्तृ तस्या मध्ये आधेयत्वेन धृतो मुष्टियन । मुष्टिना नभ्ये तत्वाददृश्य- हदि वासभाजो रतिकामयो. कृते सौधे द्वौ प्रासादौ कर्म व्यधत्त। मध्यम् । एवंभूतं चापनद्य आद्रियतां नूतनं धनुः करोतु । किं द्वयोः सौधद्वयं युक्तम् । सौधद्वयकरणे प्रमाणमाह-यस्मात् कः कृत्वा-पुप्पनयं पुराणं जीर्णनात्मननापं हित्वा । यत. रज.पदं पुरुषो भैम्या स्तनौ तयो. सौधयोर उपरि जाग्रतौ प्रकाशमानौ परागत्यानं काष्ठचूर्णत्वानं च। तथा-पट्पदा एवं कीटात्तैः पृथू पीवरौ शातकुम्भकुम्भौ सुवर्णकलशौ न संभावयति तर्क- सेवितं घुगादिकीटसेवितं च । पुप्पचापापेक्षया चालाधिकसान- यति । भतो वयसा रतिकामार्थ पृथक् सौधे कृते एवेत्यर्थः। तितनत्वैन् । सौधयोल्परि सुवर्णकलशाभ्यां भाव्यम् । तत्याने कुचौ जाता- विति भावः । अन्योऽपि भक्तः स्वर्णकलशभूपिती प्रासादी रचय- पमान्हिमे प्रापि खञ्जरीटा- ति। सर्वदा रतिकामयुक्ता सुवर्णकुन्भतुल्यकुचा चेयमिति न्तिप्तुर्यमादाय विधिः कचित्तान् । सारेण तेन प्रतिवर्षमुच्चैः असा भुजाभ्यां विजिताद्विसाकि पुष्णाति दृष्टिद्वयमेतदीयम् ॥ ११९ ॥ पृथकरोऽगृह्यत तत्पमूनम् । पद्मानिति ॥ विधिः ब्रह्मा पभेन्यः, सञ्जरीटेन्य. यं सारमा- इहेप्यते तन्न गृहाः श्रियः कै- दाय तान्प्रसिदानीलोत्पलादीन्हिने शीतकाले, खञ्जरीटान्प्रावृपि ने गीयते वा कर एव लोकैः ॥ १२२॥ वर्पाकाले क्षचिदनिरूपितत्याने क्षिमः क्षेपणशील. सन् प्रतिवर्ष प्रतिसंवत्तरं तेन पद्मखानेन्यो गृहीतेन सारण एतदीयं दृष्टिद्य-' अस्या इति ॥ असा भुजान्यां पृथक्प्रत्येक विजितादनि- नुचरतितरां पुष्णाति वर्धयति । प्रतिवर्ष पद्माद्यभावानेत्रद्वये च भूतादिसात्तत्प्रसूनं विसप्रसूनं कमलमेव करो बलिरगृह्यत किं शोभाधिज्याचदीयेनैव तारेण दोभावृद्धिरिति भावः। पमानि- प्रत्येक दण्डो गृहीत. किन् । अथ च-कमलनेव हत्तवनानी- त्यादौन लोका-' इति पष्टीनिषेधः। 'वा पुति पद्म नलिनन्' कृतमिति वितर्कः । कुत एतदित्याशझ्याह-इह रोके भुजमो. इत्पनरः ॥ तत्करभूतं कमलं कै. लोकै. धियो गृहाः वसतित्यानत्वेन शोना. 'लयस्वेन च न इप्यते । कैर्वा लोकैः कर एवं क्रशन्देनैव न एतादृशोरम्बुल्हैविशेष गीयते कीर्त्यते । अपि तु सवैरपि । भैमीहन्लयो श्रीगृहन्वं कर- भृङ्गौ जनः पृच्छतु तद्गुणज्ञौ । शब्दवाच्चन्यं च विद्यते कमल्ल श्रीगृहत्वं रोस्पनिदन् । इतीव धाताकृत तारकालि- करत्वं च विजिताद्विसाइण्डरूपत्वेन गृहीतं तयुन्नमित्यर्थः। स्त्रीपुंसमाध्यस्थ्यमिहाक्षियुग्मे ॥ १२० ॥ वितकमलान्यानपि एतदीयं बाहुकरमतिमुन्दरतरनिति भावः । गृहाः पुंति व भूश्येव' इसनर. ॥ एतादृशोरिति ॥ धाता इतीय हेतोः, अनुनयं कथयनियति वा, अनेन कारणेन वा, इहालिनेययुगे तारके एलिस्लीपुतौन. छद्मव तच्छंवरजं विसिन्या- नरदंपती तमो.नाधनधनागवर्तितम् । अथ -साक्षित्वं तत्पबमखास्तु सुजाग्रसर । भावः॥ १.रेलरलर' साहित्यविधारी । २ मात्र, १ सय १ माईत्यविद्यार्ग । : न्य समोनिटकर' को साहित्यविचारी। ३ अरोपकार सागर' र साहित्यविदारी। ३. रवि साहित्यविद्याधरी । उकर..ति साहित्यविद्यापगे।

·No text on this page.

·दशमः सर्गः। २३९ । - . अथ चरात्रौ सदा कमलसंकोचात्त्वेनैव वदनाकारेण जातम् । अतिसौन्दर्यावाचस्पतेरपि वागगोचरः। अन्येनापि समर्थन सग. चन्द्र एवासा निर्मातेत्यर्थः । जतिसुकुमारा अतिगौरी, चन्द्रव- वैल गवंशातनं क्रियते । ओष्ठकण्ठम् , प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भाः ॥ दना चेयमिति भावः आख्यातुमक्षित्रजसर्वपीतां अस्याः स चारुमधुरेव कारुः भैमी तदेकाङ्गनिखाता। वासं वितेने मलयानिलेन । गाथासुधाश्लेपकलाविलासै- अमूनि सूनविदघेङ्गकानि रलंचकाराननचन्द्रमिन्द्रः ॥१३२ ॥ चकार वाचं पिकपञ्चमेन ॥१२९ ॥ आख्यातुमिति ॥ इन्द्रलया एकाले एकैकलिनवयचे अत्या इति ॥ स प्रतिद्धो मधुरेव वसन्त एवास्याः कालः निखाता समारोपिता दृक् दृष्टियत्तेषु राजसु मध्ये अक्षितः शिल्पी चाल्योगयो नान्यः । यत.-सः अत्याः वासं मलयानिलेन सर्वाङ्गेपु पीतां दृष्टां नेत्रसहस्रेण दृएसर्वावयवां भैमीमारयातुं वितेने निर्मने । तथा-अनूनि प्रत्यक्षदृश्यान्यतिमृडून्यनकानि वर्णयितुं गाथा लोक एव सुधा तसा आश्लेपास्याः कला अलं- इत्त्वान्यनानि चन्पकादिपुष्पैः विदधे निर्मने। वाचं पिकत्व प-कारविद्यातासां विलासैः श्लेपालंकारयुक्तलोकनिर्माणकौशलैः । उमस्वरेण चकार । एतत्सर्व वसन्ताधीनमेवेति तेनैवेयं निर्मिता । अथ च-गाथारूपाया. सुधाया आ सामन्येन य श्लेषः संबन्ध. सुगन्धिवासा पुप्पवन्द्वगी कोक्लिालापा चेनि भाव. । 'पद स्तेन पञदशकलाविलास. सुधासंबन्धत्य कलानां च विलासर्वा मयूरो वदति स चेन्नत्तत्तु पवनन् । पुप्पसाधारणे काले पिकः माननचन्द्रमलचकार । वक्ष्यमाणप्रकारेण पेण वर्णयामातेत्यर्थः।। पूजति पजनन् । सितेन गौरी हरिणी दृशेयं कृतिः सरस्वैव न धातुरेपा वीणावती सुखरकण्ठभासा । नासा हि शिल्पीतरकारुजेयः। हेमैव कायमभयानशेपै- रूपस्य शिल्पे वयसाऽपि वेधा स्तन्वी मतिं कामति मे न कापि ॥१३३॥ निजीयते स लरकिरेण ॥ १३० ॥ लिनेति ॥ इवं भैमी लिन गा गौरी अप्सरोविशेषः कृतिरिति ॥ एपा लरत्यैव कृनिर्निर्माणं, न धानु. । हि पार्वती ना, तथा-सा हरियो रही देवानना च, तथा- पलाय(द)वा. शिरती इतरकारुभिजयो न । यत -वेधा मुम्बरण्ठनालानिन रनरकग्निगागी देगाना पीगा. रूपत्व शिल्पे निर्माणविपये लरस विरेण वयसा कामोद्दीपरेन तारुण्येन नितरा जीयते । बाल्यापेक्षया तारुण्ये रामणीयफसा- तपा-मानानायराना मी । शिरमरित्यः । ते युत्ता च, तथा कापतनपान सान्या हेमा देगजना मुनगं च धिक्यान्मदनेन जीयत इति कि वायमित्यपेर. । तलान्मदन- । कलि., तारण्येन सनदनातिरमाया च कृतेयमिति नाव. तात्य । वापि नदी में नाम न कानांत । दिनान ना. फुग्या मेनकापि नन्नी मुन्दरी मान माना । दिनमा न.. गुरोरपीमां भणदोष्ठकण्ठं नील । नचिदशन कामानि नापन्, न गधार मां. योऽप्यप्रोन्य तमासादिर रनमीदारा, निरुक्तिगर्वच्छिदया विनेतुम् । नवायमिति श्रमः सरस्वैव भवं विहाय मुक्ति गतानामनुतापनाय ॥ १३१ ।। इति स्तुवानः नविय नलेन विलोकितः शक्तिमानमेन । नपध्वगन्धवहगन्धवहप्रवाहम् । मित व्याऊत्य नलोचितमयमुने- जालीभिरापतदनजसरानुसारी ननोद पक्षम् ।। १३४ ॥ संध्य मारमननाहत नवर्गः ॥ ५ ॥ मिनन कानन्द्रा करा, तीतिरको भी मरकर सरन . नगाह। उनले । .-triRN रासद 7वन . नाद . . . . 1 पद । पर- REPAR.... मानवनिमोटि ननद । 'मा भाव ॥ ५ . है

·No text on this page.

·एकादशः सर्गः। - . - . वा एतानाप नीन् कारण रसेन सान्तरो व्यवहितः भृशोऽति- त्वमेतदीयामेतद्देशसंवन्धिनी एतद्राजसंबन्धिनी वा नियमेव शयित आन्तरो मानत. शान्तभावो विरक्तवं येषां तान्विरकान- स्वाराज्यं स्वराज्यं नायनि । अपि त्वर । लन् एतगृहे शची- प्पनुरक्ताधिकार स कानो वो युप्माकं नुदं बितनुतां विस्तारयतु । गिलासं परिगृहाग । इन्द्रतुल्यनेनं शचीवत् वं वृणीप्वेति भावः। • कि कुर्वन्-इपुपजन जगतां चक्षुरादीनि पजेन्द्रियाणि शोभय- पत्य व सावर्तवमानयज्ञारि । 'नीवजनपदी देशविपनौ तूपव- विकारं प्रापयन् । राष्टिसितिमलपारिणो देवेशानपि यः खद- तेनन्' इत्यमरः ॥ पशिकार तय भवदशीकरगे का प्रयास इनि तन्धीना. सन्तः। देवः स्वयं वसति तत्र किल स्वयंभू- पुनः पुनर्यथेच्छनेनां दिलोकपतति नायः । स्यादिक्रमेणान्न- न्यग्रोधमण्डलतले हिमशीतले यः। । हितत्वात्पूर्वनिपातः । पजन पञ्च परिनामनल सबलेत्यर्थे 'सं- रुपाया संज्ञासा-' इति कन् । स त्वां विलोक्य निजशिल्पमनन्यकल्प पुष्पेषुणा ध्रुवमनिषुवर्षजप्ति- सर्वेषु कारुपु करोतु करेण दर्पम् ॥ २९ ॥ हुंकारमन्त्रबलभलितशान्तशक्तीन् । देव इति ॥ तत्र पुष्करद्वीपे हिमवच्छीतलाये न्यग्रोध- शृङ्गारसर्गरसिकवणुकोदरि लं मण्डलतले मण्डलाकारवटवृक्षाध प्रदेशे यः स्वयंभूसा देवः स्वयं साक्षा-स्वरूपेण फिल प्रसिद्ध वसति, स ब्रह्मा त्वां स्वलक्ष- दीपाधिपान्नयनयोर्नय गोचरत्वम् ॥२६॥ मननन्यल्पमनन्यसदृशं निजशिल्लं निजनिमाणं विलोक्य सर्वेपु पुप्पेति ॥ रस्त सर्गे निनाणे रसिकं प्रीतिमत् पुनः कारुषु शिल्पिषु विपये करेण दपं गवं करोतु । एवं सुन्दरतरशि- पुनः तनि शीलं घरं तवतिकश तदेव वा उदर पत्यात- पनिर्माणशलो मदन्यत्स हतो न विद्यत इति त्वां वीक्ष्य तस लंबुद्धिः हे कृशोदारे, वं अनून्द्वीपाधिपान्पुकारादिसतहीपेश्वरा- बुद्धिरुदेवाति भाव. । अन्येन कप्यते निर्मीयत इसन्यकल्प नाज्ञो नयनयोगौचरलं नव प्रापय । अनुनहनुमा विलोक्ये- तब भवति । अन्येन निर्मातुनरात्यमित्यर्थः। अन्यलादीपदून- स्यः । किभूतान-पुप्पुमा ध्रुवं निश्रितन् । इपुवर्षे वाननोचने मेवं न भवति । कल्पवन्तं वा ॥ जयत इति जति जपितो हुंकाररूपो नत्रः तल वलेन शच्या न्यग्रोधनादिव दिवः पतदातपादे- हवा भलिता नाशिता सन्तराकिः उपमनप्रभावो तेपां तान् । जप्तिरित्येष पुनः पाठः । अन्योऽपि हुंफडादिनन्नरलेन कलचि- न्यग्रोधमात्मभरधारमिवावरोहै।। रति दूरीशस वशीकरोति ।। तं तस पाकिफलनीलदलद्युतिभ्यां खादके जलनिधौ सवनेन साध द्वीपस पश्य शिखिपत्रजमातपत्रम् ॥३०॥ भव्या भवन्तु तव वारिविहारलीलाः । न्यग्रोधेति ॥ हे भनि, त्वं तं न्यनोधं वटं तस द्वीपत्तात- द्वीपस तं पतिममुं भज पुष्करस पत्रनिवातपत्र छत्रतुल्यं पस । किंभूतं न्यनोधन्-दिव आका- शापतत जातपादेरवृध्यादेः न्य अधोदेश रोधनाविराकर- निस्तन्द्रपुष्करतिरस्करणक्षमादि ।। २७ ।। पादिव न्यो, 'न्य त्लाई' इति न्योध. इति सान्ययन् । स्वाद्विति॥ हे नित्तन्द्रल विकतिवस पुष्करल कमलल अतिशीतलच्छायनित्यर्थः । तथा–अवरोहैः शासोपानले. कृष तिरस्करणे जये झनै असिनो रोचने पलानतंबुद्धिः भनि, आननरं धारपति एवंभूतमित्र लितन् । फिभूतनातपत्रम्- स्वादूदके नपुरसलिले जलनिधौ समुद्दे लवनेन नानाऽनेन राज्ञा पानि फ्लानि नीलानि दानि पर्नानि च तेशं पुतिभ्यां साध तव शारिविहारलीला उरनीटाः नया स्मा. नरन्तु । रजनीशोभायां कुचा मितिपत्र रचनोटमपूरपापिरचितन् । लालुप्रस दीपल पति तं मन्दि सबननानानन राजानं सनसनाप द्वीप ताये वर्तन इति शेपः । अन्योल बटुनरं भज गोप। 'तन्द्रा निदामनील्यो.' दलमरः ॥ भारं हत्तादिना धारयनि । न्यानोपल चवटस' इति निपा. तात्यमोधराब्दः सामुः। सावनभावभवदद्भुतनाभिपे न शेततां चन्तु वा भुवनपु राज- स्वभौमतदुपवर्तनमात्मनेव । खाराज्यमर्जपति न श्रियमेतदीपा- हंसख न मियतमा कमल कीर्तिः । मेतगृहे परिगृहाग शचीविलासम् ॥ २८ ॥ चित्रं तु यदिशादिमाद्यमाविशन्ती क्षीरं च नान्यु च नियः पृथगाननोति३१ सावतेंनतिजातंन दक्षिणायन व नाना साद- भारलेन भयदुनयनानन्तनास पलादेवभूतो नाभि- ... सो पलानमंदिर समीरनानि नि, खल सपनलोगनरेगार मौन भूनी भर न नि ! - 3.

·No text on this page.

·एकादशः सर्गः । २४७ M नन्विति ॥ ननु भनि, ते आन्तरं नानसमेतत्स राज्ञो भुज- वेलाभूमौ बनतनिवेनपतिः तत्सा. प्रतिविम्वचुम्बी प्रतिविम्ब- .. योविदं प्रतापः तस स्तुतिपाठका ये बन्दिनस्तेयो जाता एवं धारी । अत एव किमीरितः नानावों जातः विचित्रित जमि- भूतयापनया गिरा हम इति विभुतनानि अत्रालिराजनि चयत्तरगतकातस चारिना सौन्दयं चापलं चालत्वं च ताभ्यां रागि अनुरागयुकं किं नाजनि । प्रक्षकाकु । कुतो नाजनीति वा। कृत्वा तव क्वाक्षस रुचीना कान्नानां घटा परम्परास्तासां किंभूते-शानद्दीपप्रशातिनि शाकद्वीपाधिरे। भूितथा गिरा। विकटापितं बिल नितमन्वेत्वनुकरोतु । क्षीरनयत्वात्स्वतः शुभ्राः नुधीषु पण्डितेषु सुधीभवन्या अनृतीभवन्या। आरयता विदु- दीयंवृक्षप्रतिविम्बसंवन्धाच नीला. क्षीरोदतरक्षात्वदीवेतनील- पानतरूपया । बिदुपानेवानृतरूपया न वन्यजनानामिनि वि. विशालकटाक्षकान्लिनुल्या भवन्वित्यर्थ । विक्टारितन् , लोहि- रागसूचनन् ॥ तादेराकृतिगगचास्यपन्ताहावे निष्टा ॥ शाकः शुकच्छदसमच्छविपत्रमाल- कल्लोलजालचलनोपनतेन पीवा भारी हरिष्यति तरुस्तत्र तत्र चित्तम् । जीवातुनानवरतेन पयोरसेन यत्पल्बौघपरिरम्भविजृम्भितेन अलिनखण्डपरिमण्डलिनोरुमूर्ति- ख्याता जगत्सु हरितो हरितः स्फुरन्ति ३८ रध्यासते मधुभिदा भुजगाधिराजः॥४१॥ शाक इति ॥ तत्र द्वीपेस शासनाना तन्नव चित्तं हारेप्यति। कल्लोलेति ॥ अलिन्जीरोदे न मिना श्रीविष्णुना भुजगाधि- किभूत.-गुमच्दै वीरप.. सना छवियैपानेवभूतानि पत्राणि राज मेरोऽध्यायतेऽविटीयते । जिभून. दोष -अनवरतेन भूत- तेषां नालां विभाति । स क -यन्य साफस पल्लवोधाना परिर- ना पोरलेन दुग्धरनेन चा पोवा परिपुर । किनुलेन-कशो- न्नः संयन्धतल विजृम्भितेन विलमतेन हरितो नीलवनी. सत्यो लजालस तरजनल चलनेन अन्या उपनतेनान्तिकागतेन । जगनु हरित इनि साताः रन्नि । एनसनसंबन्धन दिशा तथा-जीवानुना मानधारननु चानीवनौषधनतेन । किभूत.. हरित इनि सान्वरं नान जाननिय . मालभारी, 'इष्टकतीया-' अउद्ध नवंदा परिमग्दुरिता उवी ननि सगर रस । श्रीविष्णु- इले इन्स.॥ तत्र पूमो देव इन्य । पोवा. इनित घुमाता-' इतीहार ॥ स्पर्शन तत्र किल तत्तत्पनजन्ना स्वपनंपदवलोकजनजानराहा यन्नास्नः कनपि संमदमादधाति । पादानयोरिह कगहुलिलालनेन । कौतूहलं तदनुभूय विधेहि भूयः भूयाचिराय कमला कलितापधाना निद्रानुबन्धमनुगेगापिनु पास ॥ ४२ ॥ श्रद्धां परागरपुगणकथान्तरेऽपि ॥ ३९ ॥ त्वदिति ने.२१ संग समो. पो. स्पशेनेति । तत्र शाद्वीप स चालो तर तत्तर शार तल साजनलमो. रान मान गयो पन्यो जन्म पल परभूतो भारत सरोन हवा तपपूर्व निजानु निदानासानु तिर सनई हपनादानि रातोति यत् ति भूपते व तत् कौतूहल. धानामोरगरपाना मासा काददाता- ननुनून र पुन परतारपुरामल विष्णुपुरानस स्थान्तरेमा दासानला कोन : रचानान्तरे-पि नामानिरसद विहे पुस । दसनातन धरेना, ना TET HT१, सांसदो जायते पर' इति विष्रपुरामवचनन् । अस तन्ना मादेने निकानुनम निद्रानान Thr. भासदार विद्यते । अनुभवादपि न मानाही चार नव नविन । : । दूरसदार्थ । भूपी म भापति दा " वालाको करिताना: शोरावस्तव कटाक्षरचिच्छटाना- नवोदकावाहिताः परित। नन्वेनु नत्र विकटापितमापतानि । स देशमनमनमानिया रेतापनीपनततिप्रतिदिन्मम्मि- पाडा फिनोरिलोचिपचारिनचापलासान् । सीति ।मले, या 11 - मावि . - ·। . एतेनेति ॥ हे ममि, एतेन राज्ञा ते तव विरहपावकमेत्य चित्ते कुरव । वृणीवेन्यर्थः । स्ववाहु-' इत्यनेन परानवर प्राप्य कामं निश्चितं तावत्यथर्म हव्य इति खनाम कलितान्वय-सूचितम् । 'कुरुविन्द-' इत्यनेन बहुतान्बूलनामाइन्नादन पाण्डुश्चकास्ति दधिमण्डपयोधिपूरः ॥४१॥ द्वीपस्येति ॥ हे भैमि, वं शौचस द्वीपत्त इति ते नाथी बभूव मवना यदमुप्य देवः॥४६॥ द्यातमन्नामानम् । अब च तेजस्विनं राजानं चञ्चलो पो हवन लक्ष्मीति || सा भैमी अमुत्र हव्ये एकमेव दूपणमजीगणत् पश्येत्यर्थः । यस्य राज्ञो मण्इले राज्ये नौजद्दीपं परितोनदा दिनमान्तलस्य विप्रमेण विलासेन कटाक्षेण पश्य । अनुसन्च यत्-मयवा देवोऽमुख्य मया याचको न बभूव । किंभूते-वतुलः संनिवेशोऽवस्वानं यस स प्रसिद्ध. पाण्ड. गुत्रोट लक्ष्मीरूपाया लतायाः समवलम्ब आधारभूतो भुजउक्षणो दुमो मण्डसंज्ञकः पयोधिः तस्य पूरः प्रवाहश्चकानि । तिने यस तसिन्समृद्धराज्येऽपि । वथा-वाग्देवतायाः सरस्वत्या पुराणेपु श्रूयते-'उद्दीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन च । र टिकलाप्रवीणेऽपि । इन्द्रो नटस याचको जातो न त्वस । नल-रादिमिश्रं मस्तु इत्यपरपर्यायं किंचिद्रवीभूतदधि मण्डनियुक। आयतनं त्यानं मा सुन्दरं मुसाम्बुज यस्य एवंविधेऽपि चनु.प. सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः' इति विष्णुपुराणम् । मरीज क्रौञ्चः स्फुरिग्यति गुणानिव यस्त्वदीयान् ! २४८ नेपधीयचरिते तव विभ्रमेण विलासेन भ्रमणं वनविहारन्नम्माजानं श्रमवारि लक्ष्मीविलामवगतः गुमनाम मुख्या- खेदजलं तद्धारयन्त्येवंगीलाभ्यः पादागुलाम्यो गलिनया नि र.. तया । एतसिन्वृते उदयाचले क्रीडियमीति भावः ॥ दमाद्विकृप्य भुवि लब्धगुणप्रमिदिम् । स्थानान्तरं तदनु निन्युरिमां विमान- नृणां करम्बितमुदामुदयन्मृगाद- वाहाः पुनः सुरभितामित्र गन्यवाहाः ४३ शङ्का सृजत्वनघजद्धिः परिभ्रमन्त्याः । लक्ष्मीति || विमानसाहा अन्मान गनी पिपानी नानु तत्रोदयाद्रिशिखरे तव दृश्यमासं नदनन्तर पुनः स्यानान्नर इना भी निन्युग्न्यं गनान प्रान कश्मीरसंभवसमारचनाभिरामम् ॥ ४४ ॥ मामु. । के कम्मा कामिन-गन्नाहा गायत्रः नुनन नु न नृणामिति ॥ हे अनघजधि सुन्दरजशि, तत्र द्वीपे प्रमि न्यो। किंभूनादम्मान-लक्ष्मीविलामन्य यमनेगृहान् । पदय मुगयापमाद्विरुण्य मुगन्धिनामिन । न्यानान्तर नपन्ति र वा उदयादिशिखरे परिभ्रमन्त्याम्नय दृश्यं दर्शनयोग्यमाम्यं मुगं तथा । नया-गमन म पनि मुवान् । भूितानिनाद- करम्बितमुदां संजातानन्दानां नृणामुदयन्मगा उदयास्त्रश्चन्द्र भुपिकल्या गुणन मौन्दगादिना प्रमिद्विया ॥ खस्स शहां भ्रम सृजतु करोतु । फिभूतं मुपम्कश्मीरमंभ कुङ्कुमं तस्य समारचनया उद्वर्तनेनामिरामं रमणीयम् । उदयाचले भूयम्ननो निखिलवाअयंदेवता मा आरकत्वदीयमुखदर्शनात् चन्द्र एवायमुदितः फिमिनि मुसा हेमोपमेयतनुभासमभापतनाम् ।। सर्वपां हो भविष्यति । तसादेनं वृणीप्वेति भावः । अनधनादि, 'नासिकोदरौष्ट-' इनि डीप ॥ एनं बाहुबहुवारनिवारितारि एतेन ते विरहपावकमेत्य ताव- चित्ते कुरु व कुरुविन्दमकान्तिदन्ति ।।१८।। कामं स्वनाम कलितान्वयमन्वभावि । भूय इति ॥ ततः मा निनिलयायदेवता हेना नग्न हना तदुपमेया तासशी तनुमा भयकान्तिसामानना मुझे अङ्गीकरोपि यदि तत्तव नन्दनाये मदशकायफ्रान्ति या भनी भूयोऽभापत उचे। हे कुटवल लब्धान्वयं स्वमपि नन्वयमातनोतु ॥४५॥ माणिक्यमणिनिः सकान्तयः सदशा दन्ता न्यानमबुद्धि, स्ववाहुभ्यां बहुवार निवारिता अरयो येन तमेन पुगेवार्नर मनुगतार्थमन्वभाव्यन्वभूयत । हव्येनाग्निं प्राप्य यथानुभूयते तचं सूचितन् । समानान्यत्र सदृशशब्दपायेन सहपटेनाना तदनेनानुभूतमित्यर्थः । अतो हूयते इति हव्यम् । यदि अधुना विग्रहः समासः कार्यः । तत्र बोपमनत्य' इति सनावदना त्वमेनमङ्गीकरोपि वृणुपे तर्हि अयं तव नन्दनायैः पुत्रपौत्रायः इत्यत्र संयोगोपधत्वेऽपि 'नामिकोदर' इति श्रीप् ॥ कृत्वा स्वमात्मानमपि लब्धान्वयं ननु निश्चितं प्राप्तवंशमातनोतु ननु संयोधने वा । अन्वयः संवन्धो वंशश्च । यदीत्यनेन स्वीका- द्वीपस्य पश्य दयितं युतिमन्तमेनं रस्य पाक्षिकत्वं द्योतयति ॥ क्रौञ्चस चञ्चलहगचलविभ्रमेण । लक्ष्मीलतासमवलम्बभुजद्रुमेऽपि यन्मण्डले स परिमण्डलसंनिवेशः वाग्देवतायतनम मुखाम्बुजेऽपि । सामुत्र दूपणमजीगणदेकमेव स्थास महदन्तरमित्यर्थः ।। 'मण्ड दधिभव मस्तु' इलमरः ॥ १ सदेहत्रान्तिमनोरन्पतरोऽलंकारोऽस्तु' इति जीवातु. । २. 'मन- वत्रादिरस्ति भवदद्विविहारयाची बटम्न्य-' इति मुलावबोधासपाठः । ३ 'तदेव' इलपि पाठः। ।

·एकादशः सर्गः। २४९ मिति पुराणम् ॥ , . + - हंसावली कलकलप्रतिनादवाग्भिः स्पर्शात्सुरतश्रमजातं धोदकं शाम्यत्वित्यर्थः। चौरोऽप्यपरदारेण स्कन्देषुवृन्दविवरैर्विवरीतुकामः ॥ ५० ॥ प्रविन मुक्ताद्याभरणं हरति । उदविन्द्रित्यत्र 'मन्यौदन-' इत्युदादेश. ॥ तत्रेति ॥ तत्र द्वीपे स क्रौञ्चोऽद्रिः भवत्यात्तवाङ्गिविहारश्न रणविलासगतिस्तं याचते एवंशीलोऽति। स क.~यः त्वदीया- एतद्यशो नवनवं खलु हंसवे गुणान्सौन्दर्यादीन् हंसावल्याः कलकलानां विरुतानां प्रतिनादः वेशन्तसंतरणदूरगमक्रमेण । प्रतिशब्दः स एव वाग्येपानेवंभूतैर्मुखतुल्यैः स्कन्दस इपवो अभ्यासमर्जयति संतरितुं समुद्रा- वाणात्तेपां वृन्दानि तैः कृतानि विवराणे छिद्राणि तैः कृत्वा विवरीतुकाम इव वर्णयितुकाम इव स्फुरिप्पति । स्कन्देन वाणे नगन्तुं च निःश्रममितः सकलान्दिगन्तान् ।। पर्वते छिद्राणि कृतानि, तेन क्रौनदारण इति तल नाम जात- एतदिति ॥ हंसत्स वेप आकारो यस नवनवं प्रतिदिनमपूर्व भवत् एतत्य यशः वेशन्तस्य पल्वलस्य संतरणदूरगमनयोः क्रमेण वैदर्भि दर्भदलपूजनयापि यस पारपाच्या, पल्वलत्य संतरणे विपये दूरगमक्रमेण पूर्व सरसोऽध गर्भ जनः पुनरुदेति न जातु मातुः । पश्चात्कियदधिकं ततोऽपि परतीर अनया परिपाच्या वा समुद्रा- तस्यार्चनां रचय तत्र मृगाङ्कमौले- न्संतरीतुमुत्तरीतुं इत. समुद्रेभ्य एतद्देशाद्वा नि.श्रम अमरहितं स्तन्मात्रदेवतजनाभिजनः स देशः ॥५१॥ यथातथा सकलान्दिगन्तान्दिक्मान्तांश्च गन्तुं प्राप्नुमभ्यासमर्जयति। खलु निश्चये उत्प्रेक्षायां वा । शेतत्वाइंसानां तद्रूप यशसा पृतम् । वैदर्भाति ॥ हे वैदर्भि भैमि, जनो यत्स दर्भदलेन या पूजना हंसा न भवन्ति कि त्वेतवश एव । अन्योऽपि महानद्यादितरणाधं तयापि मानुगंभ जानु क्वाचिदपि पुनौदेति नोत्पद्यते । तन्मा- वाप्यादौ तरणेनाभ्यासं करोति । नवं चाभ्यासयोग्यं भवति वेव मुक्तत्वात्पुन. संसार न यातीत्यर्थः । पुष्पादिपूजया पुननों- बालान्यासो हि दृढतर इत्यर्थः। नवनवामिनि प्रकारे द्विरु- देतीति कि वाचनित्यपरथ । त्वं तत्र देवे तस हरसानां पूजा क्ति. । अर्जयतीति वर्तमानप्रयोगाद्यशलोऽल्पत्वसूचनादलिनना. रचय । यत. स देश स एर तन्मात्रं शिव एव दैवतं येषां ते दरः सूचितः ।। जनाश तेपानभिजन उत्पत्तित्वानन् । तलावमपितं पूजयेत्यर्थः।। 'फुलेऽप्यभिजनो जन्मभूमावपथ हायनाः' इत्पनर ॥ तसिन्गुणैरपि भृते गणनादरिद्र- चूडानचुम्बिमिहिरोदयशैलशील- स्तन्वी न सा हृदयवन्धमवाप भूपे । तेनाः स्तनंधवसुधाकरशेखरस्य । देवे निरुन्धति निबन्धनतां वहन्ति तसिन्सुवर्णरसभूपणरम्यहर्म्य- हन्त प्रयासपरूपाणि न पौरुपाणि ॥५५॥ भूभृद्धटा घटय हेमघटावतंसाः ॥ ५२ ।। तलिनिति ॥ सा तन्नी भैमी गगनादार रनत्यगुग. भूते चूडाप्रेति ॥ तलिन्द्वीपे लन्धयो पाल सुधारिश्चन्त्रः पूर्णऽपि तलिन्भूपे द्युतिमनि हृदयरन्ध मनोऽमिलापं नानाप । शेखरे नौलौ यस शिवल सुवर्णरन एवं भूपगमेवभूतानि गुणवति तलिन्कयं न मापेत्यत आह-दरे निरन्धान कार्यमति- अतएव रन्माणि पानि हाणि तान्येव नूनृत पर्वतास्तेपा घरा बन्धक सति प्रयासेन युद्धादियवेन परपालि दु सहान्यपि पार- परम्पराः घटय रचय। फिभूना -हेमघटावतसाः उपरि सुवर्ण- पानि पुरपकारा. कार्य प्रति नियननां करता न यहन्ति न करमभूपिता अत एव चूढानचुम्बी माने स्थित सूर्यो पल धारयन्ति । हन्त खेदे। देवनिरोधादुर ताप्यनुरागहेनुनाद- एवभूत उदयौरतल शोर स्वभाव स्वरूप तल सेनाधीराः । त्वयः । बागुरादिगुणेषु हरिनादेवनं ग्रामोति । मन्यातु हृदयं शिवपीलनुदपाचरनुल्यान्प्रासादान रचपेति भावः। घटयेति गुगेषु पातेतनपि यन्यन न मान्या पनियर्थ ॥ निवाइत्व. ॥ ते निन्विरे नृपतिमन्वमिमाममुप्मा- तलिन्मलिम्लुच इस लरकेलिजन्म- दसावमिशिविकांगभूतः पुनांनः । धोदविन्दुमवचौक्तिकमण्डनं ते । जालमिलन्दधिमहोदधिपूरलोल- रत्नाकरादिव नुपारमयूबलेखां कलोलचामरमरुत्तरणि नितु ।। ५३ ॥ लेखानुजीविपुत्सा गिरियोननादम् ॥५६।। तलिनिति । भो तरल, माकने, तलिन्देहो जाते न इति । अनमो समन्यवररनमा नपना का. गंपाः निरजगन् तो नहोरपिल र नव नेते नानो सन कलोलान राप्रपामार पनर निदा नर नाट-नारद नव निमिरे । गन्न -देगा शापार पीर परेशाने नदारद नन्नाले में गुर स्वागतमा पदमा टाटा पिनले तर मनं जिनपर नारद । तर पुन बन्दा ।

·No text on this page.

·एकादशः सर्गः। २५१ . सीत् । इदानी त्वा दृष्ट्वा तलव लरतु । ऐरावतम्भसदृशौ ते भूता वाचूपा देवी पुनरिमां भैमीमालपदुवाच । किंभूताम्-गरि- स्तनौ, कल्पवृक्षपल्लवसदृशं ते पाणिगं. चन्द्रसदृशं ते मुसमिति म्णा फुलशीलसौन्दर्यादिगौरवेण सरस्वत्यागमनाद्वा गौरवेण अमि- भाव । अतः तुन्दरीति संबोधनम् । स्वच्छन्दमिति सर्वत्र संबन्ध.। रामां मनोज्ञाम् । हे भैमि, अरिपु निकृप. कृपाणेन सङ्गेन 'छन्द. पद्येऽमिलापे इत्यनर । नपुंसकमनपुंसकेन-' इत्येक- सनाधो युक्त. पाणिर्यत्व एवभूतसार पाणिग्रहात्परिणयात्स्वीयं वगावो नपुंसकत्वं च ॥ गुणानां सौन्दर्यादीनां गणम् । अस गुणसद्धं वानुगृहाण । तुल्य- वेदैर्वचोभिरखिलैः कृतकीर्तिरते गुणत्वास लाभात् ॥ हेतुं विनैव धृतनित्यपरार्थयते । द्वीपस्य शाल्मल इति प्रथितस्य नाथः मीमांसयेव भगवत्यमृतांशुमौलो पाथोधिना वलयितस्य सुराम्बुनायम् । तसिन्महीभुजि तयानुमतिर्न भेजे ॥६४॥ असिन्वपुष्मति न विस्मयसे गुणान्धौ वैदैरिति ॥ तया भैन्या तलिन्नहोभुजि अनुमति. संमतिर्न रक्ता तिलप्रसवनासिकि नासि किंवा ६७ भेजे । कया कलिनिव-पूर्वमीमांसया भगवत्यमृतासुनौलौ शिव द्वीपत्येति ॥ सुरा एव मदिरैवाम्बु यस एवंभूतेन पायो. इव । किभूते-अखिलैलोक्वंदतुल्यै. सत्वैवंचोभि. कृत्वा कृता धिनान्धिना वलयितत्स वेष्टितस शामल इति प्रथितत्य कीर्तिः स्तुतिस स कृतकीर्तिश्चासौ रवं चेति । कृतं कीर्तिरतं द्वीपत्य पतिरयम्, हे तिलस प्रसवः पुष्पं तत्समाननासिकि, पत्येनि वा । तथा-हेतुं कारणं बिनैव धृतो नित्वं परार्थे परकायें त्वं गुणान्धौ गुणसमुद्रे वपुप्मनामनि । अथ च सुन्दरशरीरेऽस्ति- यतो येन । खोपकारानपेक्षं कृतोपकारे । किंभूते शिव-अखिलै- राजनि न बिलासेऽद्भुतं किमिति न प्राप्नोपि । अपि त्वाधयं चतुभिवंदेः वचोभिर्महावाक्यैः कृत्वा कृतं कीर्तिरलं पशोरवं प्रासुमुचितम् । एवविधेऽलिन् रक्ता वा कि नासि । अपि तु रक्ता पत्येति । तथा हेतुं कारणमन्तरेण कृतनिलपरार्थयते । परमका- भव । एनं वृणीष्वेत्यर्थः । सुरासमुद्रापतित्वं दोपः । शरीरधारिणि रुणिक इत्यर्थः । मीमांसापि चेदं प्रति क्त्वनानेणेश्वरनगीकृतवनी गुणसमुद्रे बिलयो युक्त । वपुप्नति, अतिशायने मतुः । नासि- न तु सर्वथा नास्तीति । 'विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुपे। कीति, 'नासिकोदर-' इति डीम् ॥ श्रेय प्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥' इति नमस्कारनव- पात् ॥ विप्रे धयत्युदधिमेकतमं सत्सु तसादिमां नरपतेरपनीय तन्वी यस्तेषु पञ्चसु विभाय न सीधुसिन्धुः । राजन्यमन्यमध जन्यजनः स निन्ये । तसिन्ननेन च निजालिजनेन च त्वं स्त्रीभावधावितपदामविमृश्य याज्जा- साधं विधेहि मधुरा मधुपानकेलीः ॥६॥ मर्थी निवर्त्य विधनादिव वित्तवित्तम् ६५ विप्र इति ॥ यः सीधुनिन्धु. नुरासमुद्रः पिमेऽगत्ये एकतम क्षारजलाधि धनि पिपति सति तेपु पाउनु दरिमण्डादिसमुदेषु तलादिति ॥ अथ अनन्तर स जन्यजनो वाहक्लोक स्त्रीमा- असानर पालतीनि सत्तु सनु न पिनाय तरसे । नालगन्स वेन सीत्येन धावितपदा चालितचरणां गच्छतेति चरपचाल्नेन संज्ञापयन्नामिनां तन्वी हशाही भनी तलासरपतेरपनीमाकृप्य सुरापाननिषेधात् नां न पालनीति यो भव तत्याना व नलि- अक्षये तीधुसनुदेऽनेन च राज्ञा साथ निनालिजनेन च साधं म. अन्य राजन्यं निन्ये प्रापयामास । तन्त्र पान्त.-अनी पाचक अविनश्य दातु निर्धनत्वमविचार्म या विधनादरिद्वानिवल्य धुरा रला नधुपानकेली. मधुपानरीडा विधेहि कुरु । एतदरणे मधुपानं तुलनन् । वित्तेन धनेन वित्तं प्रनिदं पनिनन् । वित्त प्रसिदं वित्त पल इनि वा । एवंभूतमिव प्रापयन्तीत्यर्थ । किनूता पालान् 'यजपाचप- द्रोपः स तत्र वितरिष्यति भाग्यलभ्य- तविच्उपयरक्षो गर' इत्यलिन्सूने लवेषु पुलिपु पदेषु पाजा. सौभाग्यकामणमयीमुपदां गिरिते। शब्दो नन्तो सुत्पादित । शनिखानामानिया पनने इनि तद्द्वीपदीप इव दीतिनिरोपधीनां तीखनावेन तीटितया पारित शोधित पदं रूप पसालान् ।। देवी पवित्रितचतुर्भुजवानभागा चूडामिलजलदकजलदानीयः ॥ ६९ ।। वागालपत्पुनरिमां गरिमाभिरामाम् । दोष इति । नत्र द्वारे मप्रनिद उमविवारी हन्नता तो होमनाना निर नारेन नाना र अलारिनिहपहपागमनाथपागः मोनासनन्धि कानन पनि समानुग्दा- पाणिग्रहादनुगृहाग गपं गुणानाम् ॥६६।। नरपत जन्य रियर पर कोनु र. देवीनि । पविदित मोति जगननारे या ए. नुसार टन मनाला पुनमारने नर... शादी २ सय कल तुसारोमा

·No text on this page.

·एकादशः सर्गः। २५३ " एतदेव चन्द्रलाने भविष्यतीति भाव.। सौर., ऐन्दव., इत्यत्र कीर्तीः स्वयशासक्रमेण युगपत्त्ववीपयोर्जम्बूप्लक्षद्वीपयो सीमायां 'भक्तिः' इत्यम् ॥ मर्यादारूपो वा यः सरिदीश्वरः समुद्रस्तस्य पूर: प्रवाहलत्य पार- उत्सर्पिणी न किल तस्य तरङ्गिणी या वेलायां परतीरमर्यादायां योऽचलः पर्वतस्तस्याफमणविक्रममारो- त्वन्नेत्रयोरहह तत्र विपाशि जाता। हणलक्षणं पराक्रम कतुं समादिशतः स संदिष्टवन्तौ । त्वदीया कीर्तिर्दूरगामिनी मदीया वेति निर्णतु युगपत्कीति प्रेपितवन्तावि- नीराजनाय नवनीरजराजिरास्ता. त्यर्थः । नलस्पर्धयैतस न्यूनत्वं सूचितम् । आहातुमिच्छति, न मत्राजसानुरज राजनि राजमाने ॥७७॥ वाहयते इति वा । 'वेलाबला-' इति पाठे वेलाया बलेनाक्रमण उत्सर्पिणीति ।। तस दीपल या तरङ्गिणी विपाइनानी नदी मित्यर्थः । नलम्, 'न लोका-' इति षष्टीनिषेधः ॥ प्रावृट्कालेऽप्युत्सपिणी कुलकपा नेति अहह आश्वयं किलेति । अम्भोजगभरुचिराथ विदर्भसुभू- अन्यदीपे प्रसरन्ती दृश्यते, अन तु नेति पुराणप्रसिद्धिः। तत्र तत्वां विपाशि नयां जाता नवा तत्कालं विकसिता नीरजराजित स्तं गर्भरूपमपि रूपजितत्रिलोकम् । क्सलपद्रिस्त्वनेत्रयोनीराजनायाता भवतु । त्वं राजमाने शोभ वैराग्यरूक्षमवलोकयति स भूपं मानेऽवालिराजनि अञ्जसा स्वत एवानुराज अनुरागं प्रामुहि । दृष्टिः पुरत्रयरिपोरिव पुष्पचापम् ॥८०॥ असां नयां पूराभावात्सदा कमलानां सत्त्वानीराजनमप्यविच्छिन भविष्यतीति नोत्सपिपासनेन सूचितन् । अत एवैनं भजेत्यर्थः । अम्भोजेति ॥ अथ अम्भोजस गर्भो मध्यस्तद्वदुचिरा साति- नीराजनायेनि नेत्रापेक्षया कमलानां हीनत्व सूचितन् । अनुरज गौरी विदर्भसुभ्रूः रूपेण सौन्दर्येण जितत्रिलोकं गर्भरूपं वयः- इति, 'रनेश्न' इति नलोप ॥ संधौ वर्तमान युवानमपि तं भूपं वैराग्येणाननुरागेण लक्षं यथा एतद्यशोभिरखिलेऽम्बुनि सन्तु हंसा तथावलोक्यति ल। अनुरक्ता नासीदित्यर्थः । का कमिव--पुर. यरिपोर्हरस दृष्टि. पुप्पचापं काममिव । स्वप्रियनलस्पर्धितया दुग्धीकृते तदुभयव्यतिभेदमुग्धाः । सोधत्वात्परुपेक्षणं ज्ञेयम् । 'द्विगो' इति डीव्विधे संज्ञापूर्वक क्षीरे पयस्सपि पदे द्वयवाचिभूयं त्वेनानित्यत्वादहुबीहिणा वा जितत्रिलोकमिति समर्थनीयम् ॥ नानार्थकोपविपयोऽद्य मुपोद्यमस्तु ॥७८॥ ते तां ततोऽपि चकपुर्जगदेकदीपा- एतदिति ॥ हंसाः अखिलेऽन्वुनि एतद्यशोभिर्दून्धीकृते सति दंसस्थलस्थितसमानविमानदण्डाः । तयोरुभयो. क्षीरनीरवोपनिभेद. परस्परविवेक्त्तद्विपये मुग्धा चण्डद्युतेरुदयिनीमिव चन्द्रलेखां मूर्खा सन्तु । सर्वपयति दुन्धरूपे जाते सति प्रतियोगिनोऽभावा- सर्व दुन्धन्येन जानन्वित्यर्थः । तथा-नानार्थकोपविषय. नाना- सोत्कण्ठकैखवनीसुकृतप्ररोहाः ॥ ८१ ॥ धकोपतंत्राहिनिघण्टोरमरोपादेविषय प्रतिपाद्य क्षीरे पदे पय- त इति ॥ ते अंससले स्विता' समानास्तुल्या विमानदण्डा लपि पदे विषये इयवाचिभूयनुनपार्थवाचित्वम् । ‘पय क्षीर येपा ते शिवितामृत. ता भनी तेजस्वित्याजगदेक्ट्रीपाडोकत्रयैक- पयोऽन्यु च' इति । अव त्वया एतलिङ्गीकृते सति नृपोद्यं मिया दीपल्पात्ततोऽपि तलादपि राज्ञः सकाशाचपु. । अन्य प्रापया वाच्यनस्तु भवतु । अस बराला क्षीरनारपोरेक्त्वे कृते प्रतियो- मासुरित्यर्थः । के कलाकामिय-सोरण्ठा उत्सुका कैरनरनी गिनो जल्सानावादिनीयस अभिधेपत्यानावाव्यर्धवाचित्वम- पुमुदपनी तत्वाः तुम्तमरोहाः पुण्यारा. चण्डधुतेः सूनांद युक्तमित्वर्थ । एवविध यशोऽन्यस क्लापि न विद्यत इति सूर्य प्रविष्टानु इपिनीमुदयोन्मुखां गुरुपचे प्रतिपदादिक्रमेण च. न्द्रलेसानिव सनारुपन्ति । यूमः किमय नलमप्यलमाजुहूपोः कीर्ति त चैप च समादिशतः ल कर्तुम् । भूपेषु तेषु न मनागपि दत्तचित्ता विलेरया वचनदेवतया तयाथ । खद्वीपसीमसरिदीश्वरपूरपार- वेलाचलाकमपविक्रनमसमेण ॥ ७९ ॥ वापीगुणोदयणीकृतपाणिवीणा- निकाणया पुनरभाणि मृगेक्षणा मा ८२|| तुम इति ॥ हे भनि, वयं सर्व उष्टं नमपि अनत्यर्थमाइ- भूपेप्चिति ॥ अप तथा बचनदेवतया सरन्यन्दा नर्गममा पुनः हुपो समानत्वास संबन्धि फिन । अस चरितं नागगो- चरनिल । सानदाह-स च नर, एप च मेधातिकिलोना रनानि उझा । किन्ता-नेषु भूपु मनागरिन दनविना । रन किनवपा-विमरवा गिनिनमा । नया-वाचा.in. १ . पानी कन्नर भगा रोकना न नादिलोददेन कुत्या नृनालो जित, पानी पिलाय जोबा. । २५ मन बीमा निसन मनाया। पन्नालिग्नमुदिनानि न एप जन्म करर:'भापारः। द्वीपन्वदनिलित बनिर्विनानि । भार.॥ .

·बहुना दोलायितेन पतति ॥ रोपलानिव स्खलपापागनुयानि विमृश्य दृष्ट्वा प्रियं भतारं प्रति प्रकर' समूहन्नन्य तस्करो विनाशक. शायमेर मूगा पर इदं इनाइदा निगडन्ति पृच्छन्ति । इनि किम्-हे प्रिय, दन्तियुथा- बरिणां मृत्युल्पः । वीरानुरागिणो हि योपित इनि प्रायनानि तत्रति। नत्र अवन्न्यां शिप्रा नदी नर वयचा मगर जान्नदनिति : भोः मन्ट पबमात्रययुनाट, पचिनो विमा यन्या.! नया-टवारे हवा भविष्यति । (किंभूना-) अनुतार नीरसमीर बनेट मानन्द मर' नामदाउन्नीवन उपने' इन हलायुधः । मा निमुनमा नग्न्याना नवाढिानादि ददनी। ना-दाका नगद रचूनारद ननद वदति। नि. विद्यारसानुदयो नरन्नयं न रमनायं मगर मदनाम २५१ नैषधीयचरिते दोलायितेन बहुना भवभीतिकम्पः भवा जाता । तथा-सुधाया विधा प्रमागे यस तासगमन्नु स्ना कंदर्पलोक इव खात्पतितस्त्रुटित्वा ॥८॥ पीयूपनुल्यज़ला । सा का-यस्सा जम्बूनद्याः कृत्स्ना मकलाप ना प्रशन्ता मृत्तिका जगति तव रुचा कान्या विवितरित यन्मौलीनि ॥ है मैमि, यस्य मौलिरनं शिरोरत्नं त्वं उदि-गोमं जम्बूनद्या इदं जाम्बूनदं मुवर्णमिनि विश्रुतिमेति । बन्नु तास्युत्पन्नासि, स एप जम्बूद्वीपः त्वदधमिलितैत्यदर्थमागतैर्युव-त्तिका उत्तम सुवणं, तदपि त्वदमकान्त्या जिनम् । 'अन्ना मिः कृत्वा भवाद्वरादीत्या कम्पः कम्पनगील: दोलनेन कृत्वा त्रुटित्वा विच्छिद्य सापतितः कंदर्पलोक इव याम्' इनि नप्रत्ययः। जाम्बवम्, 'जम्ब्बा वा' इत्यम् । इन्युअल मृत्या मृत्ना च मृत्तिका' इत्यमरः । 'मृदनिकन्' मन्त्री विभाति । सर्वेऽपि युवानः कामतुल्या इत्यर्थः। द्वीपे रत्नमुत्प- 'अङ्गानकण्टभ्यः-' इति डीम् ।। द्यते । अन्यदप्यान्तरालिकं वस्तु बहुना दोलनेन गगनात्रुटित्वा असिञ्जयन्ति जगतीपतयः सहस्त्र- विप्वम्वृतः परिजनेरयमन्तरीपे- मसाघुसारिपुतद्वनितेषु तेषु । स्तेपामधीश इव राजति राजपुत्रि । रम्भोरु चारु कतिचित्तव चित्तवन्धि- हेमाद्रिणा कनकदण्डमहातपत्र: रूपानिरूपय मुदाहमुदाहरामि ॥ ८ ॥ कैलासरश्मिचयचामरचक्रचिह्नः ॥ ८४ ॥ अस्मिन्निति ॥ असिन्दीप सहवमने जगतीपतयो रातो विश्वगिति ।। हे राजपुत्रि, अयं जम्वृद्वीपः तेषां शाकद्वीपादी- जयन्ति सर्वोत्कर्षण वर्तन्ते । हे रम्भोर, अवावृधा रकमंत्रानुः नामधीश व राजेव राजनि । राजचिह्नमेवाह-किंभूतः-अन्त- भ्यां यथाक्रम साही रिपवलेषां वनिताब येषां तेष्वनिगुरे गाय- रापैःसिहलादिद्वीपरेव परिजन. सेवाविप्वक् सर्वतो वृतः। तथा- सु मध्येऽहं कनिचिट्टान उदाहरामि चाल वदामि । व बाद का हेमाद्रिणा मेरणा कृन्वा कनकदण्डं सुवर्णदण्डं महातपत्रं महच्छ- हारिसौन्दयान् ॥ तान् मुदा निरूपय पश्य । किनूनान्-तव चित्तवन्धिललामो ग्रं यत्य । तया-कलापस रहिमचयः किरणसमूहरूपं चामर- चक्र चामरसरश्चिद्रं यत्स। अन्योऽपि राजा परिजनः सेव्यते। प्रत्यर्थियोवतवतंसतमालमालो- कनकदण्टातपत्रश्च चामरचिह्नितश्च भवति । न्मीलत्तम प्रकरतस्करशीयसूर्य । एतत्तहस्तक्षणि राजति राजजम्बूः अस्मिन्नवन्तिनृपतौ गुणसंततीनां स्थूलोपलानिव फलानि विमृश्य यस्साः । सिद्धखियः नियमिदं निगदन्ति दन्ति- विश्रान्तिधामनि मनो दमयन्ति किं ने ८८. यूथानि केन तरुमारल्हुः पथेति ॥ ८५॥ शना विश्रान्तिामनि विभान्नित्यानेऽसिनवन्तिनृपनी मन । प्रत्यर्थीति ॥ हे दमयन्ति, गुणसंततीना मौन्दपादित एतदिति ॥ दे नरणि, एतस्य जम्बुद्वीपम्य चिढं तरू राज-वनंत इनि टोपः । किंभूने--प्रन्यथिनां यौन ग्रीसमूह न जब रानति । एप क-मिन्द्रियो यन्या जम्बा. फलानि स्यू- बतमभूनान्नमालमाला एबोन्मीलन्ति प्रकटीभूतानि ननाने का नि हनिमन्हा. केन पथा तलं जन्यवृक्षमारल्हुरारूढाः । जम्यूम- ननुरक्तामानि मम प्रनिभातीनि युन्नामिनि बार ॥ सन्मादेवास बन्दीर इति नान । राजतन्यूः, राजदन्तादित्वा- परनिपात.॥ तत्रानुतीरवनवामितपस्विवित्रा जाम्बूनदं जगनि विश्रुनिमेति मृल्ला शिप्रा तवोमिभुजया जलकलिकालं। कुन्दापि मा तव चा विजितधि यसाः। आलिङ्गनानि ददती भविता वयसा तजाम्बवद्रव नवान्स मुधाविधान्बु- जन्मरिद्वइति नामनि कम्युकण्ठि ॥८६॥ . हास्यानुवन्धिरमणीयमगेल्हासा ।।८.! यन्न चायान.' इन वान्दगीन' ! 1 ·एकादशः सर्गः। २५५ है , - असाधिशव्य पुरमुजयिनी भवानी भूपनिति ॥ सा कुण्डिनावनिपुरदरत्व भीमल नन्दिनी पुत्री जागर्ति या मुभगयौवतमौलिमाला । दूरतरं तुतरामनुरक्तम् (अपि) लानुरागमपि तं भूपं न व्यलो. पत्याऽर्धकायघटनाय मृगाक्षि तस्याः कयत् । वा यलादन्यलिबलेऽनुरागेग तदतिरिने विरसेन विग- तेन रसेन अननुराग बिलोकनात् विलोजनापेक्षयाऽविलोकनं स- शिप्या भविष्यसि चिरं वरिवस्थयापि ९० थानवेक्षणमेव रन्यं श्रेष्ठं जानामि मन्ये । यत्रानुरागो नाति त- अस्येति ॥ है ऋगाक्षि, या भवानी पार्वतो अस उज्जयिनी विरोकनेनापि प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः ॥ पुरनधिरामाधिपाय जागति स्फुरदूपा वर्तते। किभूता-सुभगं भैमीङ्गितानि शिविकामधरे वहन्तः सुन्दरं चौवतं त्रीवृन्दं तस नौलिनाला शिरोमाला । त्वं तत्या साक्षान्न यद्यपि कथंचन जानते स्म । भवान्या वरिवसथा भूपरा एतेन पत्या अर्थकायघटनाय शि- प्यापि भविप्पति । एतद्वरणेन प्राणेशार्धसरोरत्वं सुलभनित्ययः। जनुंस्तथापि सविधस्थितसंमुखीन- रूपेण शिप्या जातैव सेवनापि शिप्पा भरिपतीति चापरयः। भूपालभूपणमणिप्रतिविम्बितेन ॥ ९४ ॥ खीयं प्राणेशार्थत्वं तवापि करिपतीलः। पुरन् 'अधिशीङ्-' भैमीति || अधरेऽधोभागे शिविहां वहन्तो दधाना भैमीनि- इलाधारस पनत्वन् । भवानी 'इन्द्रवरुग-' इनि पुंचोगे डोपा- तानि भगादीनि अनुरागचितानि यद्यपि साक्षात् कथंचन केनापि प्रकारेग न जानते ल, तथापि सविध समीपे स्विताः निःशङ्कमङ्गुरिततां रतिवल्लभस्स संमुसोना भूपालास्तेषा भूपगननिपु रत्नादिषु प्रतिविम्बितेन हे. देवः खचन्द्रकिरणामृतसेचनेन । तुना जनुः । अननुरागचिह्नानि प्रतिविम्यवशाजानते स्मेत्यर्थः। तत्रावलोक्य मुदृशां हृदयेषु रुद्र- संमुलं दृश्यतेऽलिनित्यत्र प्रतिपिन्बाधिकरणे रबादौ 'यथामुख. स्तदेहदाहफलमाह स किं न विद्मः ॥११॥ संनुसल दर्गनः ख.' इति ख। भूपगमगीनां विशेषगं वा ।। निःशवमिति ॥ तनोजयिन्यां स देवोदस्वचन्द्रकिरणा- भैमीमवापयत जन्यजनत्तदन्यं मतलेचनेन तुरता हृदयेपु रतिपल्लनत्य कामल निशई निर्भय गगामिव क्षितितलं रघुवंशदीपः । महारततां प्रादुर्भावमवलोक्य तद्देहदाहस फलं प्रपोजनं किनाह गाड़ेयपीतकुचकुम्भयुगां च हार- बि देते वयं नन् न विमः । तत्रत्याः खिय. सर्यदा साना दृष्ट्वा चुडासमागमवीन विभूपितां च ॥९५॥ मपातः कानदाहो व्यर्थ एव जात इत्यर्थः । पुनः सहनधोत्पत्ते ।। आगश्शतं विदधतोऽपि समिद्धकामा भनौमिति । जन्यजन. पाहम्मद मैनी तलादन्य नृपन- नाधीयते परपमक्षरमस वामाः । पापयत । कारिनर-पानीपो भनारयः गदा सिनि. तरनिर। रितां ननी गमावतार मुर्ग तीनं गोर चान्द्री न तत्र हरमौलिशयालुरेका- चन्मयुग पन्दा । गारेगामा कन्दनीमाया पोन . नध्यायहेतुतिथिकेतुरपैति लेखा ॥ ९२ ॥ भयुग पला' उनको पागा। नपा-हारो मुनानगर मा. आग इति ॥ पाना लिय आगदातं तपतीसंभोगादिनाप- लिनन्, पटा पादुनमा शिर तिं पा भूगर सो राधनहवं विदधतोऽपि उर्वतोऽप्पल राज्ञ. परप निरमधर मसन रिपिता जननानान् । हरफेर हारी हा शिरो. नापीरने न मुबते । पत समिदनाना । समानत्यादसापराध सनामान दिनपिनमानान् । यिो। नमसन्नीनि भाप । पाना रखनन पर वनारमा परपनाप. भरे सरिता च ।, तन्नो र । हागे चाना चूहा ।। जपोम्पपि तसमकामाचरित्वम् । अनध्यारे रेतुनाह-तत्रोबहाव । जपिन्या हनीही सपाट सिता अनभ्यायोलिने प्रतिपन् नां मत्सलाञ्चनद्गम्तिचापनामा तथा तुमित पानी का सा पा गाई तनात। नीगजितनुगमनापन नापितया । सातारानो सपनामा अपि नापारन्दमाग जीडाबडे किमपि गनर चेतना चे. निरपरकामा पद परपन नापन्नगार रचन. पाहायर चना सपनायाया प्रसनु.. नाडारनं हानि नोडविडोजनी ॥१३॥ पन् । तसपि निधि रक्षामन पाने सुगनिभः । परन् । भू पलोहान सारानुरक ना अस्टिनापनिरंदरनन्दिनी उम् । जन्यानुरागपिरनेन दिनोरनामा जानानि सन्ततिलोकना रन् ।.९६ ! -२ भागतला F

·No text on this page.

·एकादशः सर्गः। २५७ -- अश्मश्रुजातमनुयाति न शर्वरीशः भूमे रोमावलीभिव त्वं विलोकयितासि । किभूताम्-माधुरीणां श्यामायकवुरवपुर्वदनाजमस्य ॥ १०३ ॥ मथुराखीगा धौतैलकीडाक्षालितैमृगमदै. कस्तूरीभिरिव श्यामी- कृता न तु स्वत. श्यामामित्यर्थः । तथा-आप्ता प्राप्ता कालि- प्रत्यर्थीति ॥ हे भैभि, अयं पृथुनामा मधुराया अधिनायो यस सर्पराजस महाहदेन कृत्वा नाभिशोभा यया ताम् । रोम- राजा । किभूत.--प्रत्यधिपार्थिवाः शत्रुनृपात्त एव पयोनिधय- राजिः खत. श्यामापि मृगमदैः श्यामतरा, कालियमहाहवन- तेपा नाथे मथने मन्धपृथ्वीधरः मन्यशैलो मन्दर । तथा-श-भीरया नाभ्या प्राप्तशोभा च, मध्यप्रदेशे च भवति । अनेन सह वरीशचन्द्रः अत्याश्मभुजातमनुत्पतश्मभु कचरहितं बदनान कालिन्यां जलक्रीडां कुर्विति भावः ॥ नानुयाति नानुकरोति । यतः-श्यामेनाऊन कलङ्कन क र विचित्र गोवर्धनाचलकलापिचयप्रचार- वपुर्यख । सालकभन्दः ३मधुरहितैतन्मुखचन्द्रतुल्यो न भवती- त्वर्थ । वय संधौ वर्तत इति भावः । न जातं इमभु चलिन् , निर्वासिताहिनि घने सुरभिप्रसूनैः । 'वाहिताचादिपु' इति परनिपातः। पार्थिव इति, 'तत्र विदितः' तसिन्ननेन सह निर्विश निर्विशई इत्यण वृन्दावने वनविहारकुतूहलानि ॥ १०७ ॥ बालेऽधराधरितनैकविधनवाले गोवर्धनेति ॥ हे भैमि, तस्मिन् श्रीकृष्णक्रीडयातिप्रसिद्ध पाणौ जगद्विजयकार्मणमस्य पश्य । खीसरूपं वृन्दमवतीति वृन्दावनं मथुरासमीपवनं तलिन् । ज्याघातजेन रिपुराजकधूमकेतु- वृन्दस्य गोपालसद्धत्य वने वा । त्वं अनेन राज्ञा सह निर्विराक्षं सर्पादिभयरहितं यथा तथा पुष्पावचयादीनि वनविहारकुतूह- तारायमाणमुपरज्य मणि किणेन ॥१०४॥ । लानि वनक्रीडाकौतुकानि निविंशोपभुइश्व । किंभूते-गोवर्धन- चाल इति ॥ हे अधरेगोष्ठेनाधरितानि जितान्यनेकविधानि नामाचलो गिरितत्र वर्तमानाः कलापिचया मयूरसद्धास्तेषां प्र- नानाजातीयानि प्रवालानि पल्लवा चिद्रुमा वा यया । तधा-बाले, चारेण संचरणेन निर्वासिता निष्कासिता अहयः सर्पा यलात् । त्वं अल राज्ञः पाणौ जगद्विजयस कार्मणं वशीकरणं मणि कर तथा-घने निविडच्छाये । तथा-सुरभीणि सुगन्धीनि प्रसू- परसं पस । किभूत नगिन् ज्याघातजेन किणेनोपरज्य श्यामी-, नानि पुष्पाणि चलिन् । वृन्दावने 'बनगियोः संज्ञायाम्' इति भूय रिपुराजक्स रिपुनृपवृन्दत्य तदर्थ धूमकेतुतारायनाण धू-. कोटरादित्वाद्दीर्घ. ॥ पेतुनक्षत्रपदाचरितम् । धुनक्तुनक्षत्रमुदितं सद्यथा राजक्षय भावी करः कररुहाकुरकोरकोऽपि क्रोति तयेति । नाविध विविधं प्रवालं ययेति वा । रिपवन त. तद्वल्लिपल्लवचये तब सौख्यलक्ष्यः । दाजकं च । अन्यथा आदिवद्धिः सात् । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वा- अन्तस्त्वदासहतसारतुपारभानु- दुरसभावः॥ शोकानुकारिकरिदन्तजकणाङ्कः ॥१०८॥ एतगुजारणिसमुद्भवविक्रमाग्नि- भावीति ।। हे भनि, तस्य वृन्दावनत्य यहिपहपचये लता- चिद्रं धनुर्गुणकिणः खलु धूमलेखा। किसलपवृन्दन-ये कररहा एव नसा एयाकुराले एन कोरका जातं ययारिपरिपन्मशकार्थयात्रु- 'यस एवंभूततर फरः सौल्येनानायासेन र शेयः भारी भ. विश्राणनाय रिपुदारगम्बुजेभ्यः ॥१०५।। विप्यनि । रक्तवादतिन्दुत्वात्कोरकाकारनसल्पकोरफयुक्त पाय एतदिति ॥ धनुर्गुणरिण ज्याघातजाविण एतल भुज एवा. विनयं फोरस्युक्तः पहर , अथवा नसयुनो भैमीकर इति मंदे- रनिरंन्युत्पत्तिकाष्ट तलासमुभवविक्रमाति समुत्पसमतापवालि- हविपदत्वयोमोऽपीत्वपिरान्दार्य.। यतः-अन्तः मध्ये त्वदास्येन तल चिट चिदभूता धूनलेसा खलु निधये । यथा धूमोशे हतसाररूपदीपनुसनिर्मागायें हतः मपदेशसंगन्धिठभागो गिन् । यया धूनलेख्दा रिपूनां दारास्तेषां गन्युजेन्योऽवि. पत्ल एवभूतो वा नुपारनानुचन्द्रनत्य दोभानुकारि पाचदाकार भागनाय रोदनवितरपाय जातन् । पतिपधादित्ययः । किन्त- फरिदन्तबार तदेवाधिदं यत्य । हन्निदन्तपरतुनो भनी. पा-जरिपरिपदरितालहरुमा नराकालजितिल्लोः प्रयो- कर, तदहितन पटर इति पहनकरः मुखेन ज्ञासत इत्यर। जनं चलाः सा तया । असान्दो नित्तिवचनः । धूनलेखा हि तबलाः दियः प्रायसो इन्तपरयानि पिनति ॥ सां चाभूति जननि । अनियरोऽपनिति भार । 'अभौषि तजः श्रमायु तुरतान्तमुदा नितान्त- परेपलप्रयोजननित्तिपु' रपनरः ॥ मुत्कष्टके लननटे तुव संचरिष्णुः । श्यामीकृता मृगनदैरिव माधुरीणां खजन्यनजनजनः पविकः पिपानुः धातः कलिन्दतनपानाधिनध्यदेशन् । पाना मुहमदपशिलमप्पाशम् ।।१०।। तमाप्तकालिपनहाइदनानियोना तन इति नि, नत्र दाने - नानी रोनावलीनिव विलोपितानि भूमेः॥१०६ गनः बसने ग उन उनी समान दयानीति नरमा निमोहिन्दसतापमा ट। . 7 ·। संसारसमुद्रस्य तरणे मूल्यानपेक्षत्वान्दर्मनीका, मा एतन्यापन भुजो राज्ञः कुलराजधानी वशपरम्परानिवासस्थानन् । समारोब रणत्वमेवाहयां काशीमागताः प्राप्ताः दुरितपूरितचेतसोश्या विगतरजस्का भवन्ति विगतरजोगुणाः सत्वप्रधाना. मपनि। मोक्षं लभन्त इत्यर्थः । धर्मतरीत्यनेन सस्याप्यनिवारा मूल तम् । अविरजसोऽपि बिरजसो भवन्ति । 'अरमन.-' इल श्रीभ्योऽपि त्वमधिकेत्यर्थः । अन्योऽपि मद्यपानेन पूर्वममंतोपहेतु आलोक्येति ॥ रुद्रः भवीनि भविष्यन्ति विरिया संसारतारणतरीमसृजत्पुरी सः ।। १५/ ब्रह्मकर्तृकाया लोकसृष्टेः कष्टानि दु.सान्यालोक्य विवरं कृपयैव रोदिति अरोदीत् । ब्रह्मललादाटुपनो रुदन प्रा किमिति रोदिपीनि पृष्ट. मन् नामेच्छया रोदिमीत्युन्दन १ टीमन्यापि या.' इनि हन्वादेो काशिका' ला 'मवंधानुन्य रन्' इति (उगादि) मग निदान काजिमानद १ मा मदनेएमसुदानोयना नेनिरेगा सम्ममागमादागानन्द- अठा दीवरात्री सित्तरीच नपन्थी । कारी जागाना कारान्-'नि हिबिस्य पदनामिद्विनितावा। नया चार- २५८ नेपधीयचरिते कलुपमपि श्रमाम्बु सुरतश्रमजनितं धर्मादकं अशक निःशवं पाता निमी राजमिः कमेण परिपाच्या गम्यमान राजसंबन्धिनं क्रम पास्यति । अपनेष्यतीत्यर्थः । किंभूतः-सुरतान्तमुदा सुरताव- गम्यमानं या अध्याननक्षत । शिविकानयने नियुक्ता नन्या.. सानहर्पण नितान्तमुल्कण्टके रोमाञ्चिते तब स्तनतटे संचरिष्णु जचेष्टयवान्यप्रापणरूपेण म्यव्यापारेणेव नृपरवपु प्रतिविम्बदर संचरणशीलः । तथा-समन्वृक्षादिवाहुल्येन मन्दीभवन् । तस्या भैम्याः भावोऽभिप्रायनत्य बोधो ज्ञान तेन पता परिद पथिको नित्यं मार्गस्थः । अत एव पिपासुस्तृपातः । अन्योऽपि ततां व्याचक्षते स ज्ञापितवन्तः । तामन्य नृप प्रापयामासु पान्धः कण्टकिते देशे संचरिष्णुः । अत एव भग्नकण्टकत्वात्पङ्गुर्भ- त्यर्थः । अन्योऽपि भावबोधेन निजं पाण्डित्यं प्रस्टयति ॥ वन्नुदकपानेच्छुर्निर्मलोदकप्राप्त्यभावारकर्दमयुक्तमपि जलं निर्वि- चारं पिवति ॥ भूयोऽपि भूपमपरं प्रति भारती तां पूजाविधौ मखभुजामुपयोगिनो ये त्रस्यचमूरुचलचक्षुपमाचचक्षे । विद्वत्कराः कमलनिर्मलकान्तिभाजः। एतस काशिनृपतेस्त्वमवेक्ष्य लक्ष्मी- लक्ष्मीमनेन दधतेऽनुदिनं वितीण- मक्ष्णोः सुखं जनय खजनमञ्जुनेत्रे॥११ स्ते हाटकैः स्फुटबराटकगौरगर्भाः॥११०॥ भूय इति ॥ भारती अस्यन् यश्चमूरुटंगः तद्वचलचभुरः लनेत्रां तां भैमी प्रत्यपर भूयोऽप्याचचक्षे । हे रजननेप्रवन्न पूजेति ॥ ये विदुपां पण्डितानां कराः मसभुजां देवानां नेत्रे सुन्दरनेत्रे, त्वं एतत्स काशिनृपतेर्लक्ष्मी कायक्रान्ति पूजाविधावुपयोगिनः तत्पराः । तथा–कमलेन दानमंबन्धिना अक्ष्णोः सुखं जनय। पनीयाक्षिलक्ष्मीमवेक्ष्येति वा । को जलेन निर्मलकान्तयः । अथ च पद्मतुल्याः । ते विद्वत्करा अनेन इत्यादिप्रयोगदर्शनान्द्रस्त्रोऽपि काशिशब्दः ॥ राज्ञानुदिनं प्रतिदिन त्रितीणदत्तौटकैः सुवर्णः कृत्वा लक्ष्मी दधते धारयन्ति । किंभूताः-सुवर्णधारणादेव स्फुटः प्रकटः बीजकोश- एतस्य सावनिभुजः कुलराजधानी स्वद्वद्वौरगर्भा गौरमध्याः । पद्मा अपि देवपूजाविधावुपयोगिनः, काशी भवोत्तरणधर्मतरिः सरारेः । स्फुटेन वीजकोशेन गौरमध्याः । अतितरां दातारमिति भावः । यामागता दुरितपूरितचेतसोऽपि 'बीजकोशो वराटकः' इत्यमरः । कमलमध्यस्थिता पीतवर्णा व- पापं निरस्य चिरज विरजीभवन्ति ॥११४ णिकेत्यर्थः ॥ वैरिश्रियं प्रतिनियुद्धमनाप्नुवन्यः एतस्येति ॥ हे भैमि, या काशी सरारेहरस नवोचर किंचिन तृप्यति धरावलयैकवीरः । स त्वामवाप्य निपतन्मदनेषुवृन्द- स्सन्दीति तृप्यतु मधूनि पिबन्निवायम् १११ पापिनोऽपि चिरनं चिरकालसंचितं पापं निरत्य बिरनीनति वैरिमिः सह नियुद्धं नितरां युद्धमनामुवन्न प्रामुवन् किंचिकिमपि मकृत्वैव वैरिमिर्दत्ताः श्रियो लवापि युद्धेच्छाममाप्यातृप्तः । सलोपश्च ॥ सोऽयं अद्य त्वामवाप्य वहिपये एनमुद्दिश्य नितरां पतन्तो मदने- आलोक्य भाविविधिकर्तुकलोकसृष्टि- पवः पुष्पाणि तेषां वृन्दानि तेभ्यः स्यन्दीनि मधूनि पुष्परसान्पि- पन्निव तृप्यतु । स्वनुल्यमदनयुद्धलाभादित्यर्थः । एन वृणीष्वेति. कृष्टानि रोदिति पुरा कृपयैव रुद्रः । भावः । 'अनामवन्' इति पाटे (प्रति)नियुद्धं युद्ध युदं प्रनि नामेच्छयति विपमात्रमधत्त यत्तां युद्धमात्र वैरिश्रियः प्रामुवन्न तृप्यति स त्वां प्राप्य तृप्यतु । विसरन्संतुष्यति ॥ तसादियं क्षितिपतिक्रमगम्यमान- मध्वानमैक्षत नृपादनवारिताक्षी । तद्भावबोधयुधतां निजचेष्टयत्र व्याचक्षते स्म शिविकानयने नियुक्ताः११२ योगन्य छम्यान्नकाशिशब्दप्रमाायक पन प्रतापगनापन् । तस्मादिति ॥ तलाकृपाबनारिताक्षी इयं. नमी क्षितिप- । M - कारखानदरगारेन बन्नुवनिः' जीवानुः । । विरासा' इति।। 5 ·एकादशः सर्गः। २५९ कृतं नामेति । नामेच्छया मिपमानमधत्त । वस्तुतस्तु लोकानां निर्विश्येति ॥ काश्यां निश्चयेन वसतीत्येवंशीलं काशीनिवासि दुःखं दृष्ट्वारुदत्, ननु रुद्रनामेच्छयेत्यर्थः । यत् यतः स नः ता मिथुनं खीपुंसयुग्मं कर्तृ मिथो रहसि परस्परं निविरति वैराग्यर- पुरी संसारसागरतरी संसारसमुद्रतारणनौकां मोक्षदायिनीमस- हितं सानुरागं यथा तथा यथेच्छं यावदमिलापं भोगान्सकन्दना- जत् । काशीमागतल संसारदुःखानि पराभवं कर्तुं न शकुवन्ति । दीनिर्विश्यानुभूय । तथा-मिधः यथेच्छं नर्म वचनविहारादि- मोक्ष एव भवतीति भावः । पुरा रोदिति, 'पुरि लुइ चास्मे' कीडां च यावजीवं निर्माय विधाय पञ्चतायां देहान्तसमये अर्ध- इति लट् ॥ कायसंयोजनरूपागौरीगिरीशयोर्घटनादप्यधिकं शमार्मिक कित वाराणसी निविशते न वसुंधरायां सुखपरम्परासंवलितमेकभावं तादात्म्यमञ्चति प्रामोति। शिव- योहि संयोगे शरीरद्वैतं स्फुरति, काशीवासिमिधुनस्य शिवतादा- तत्र स्थितिमखभुजां भुवने निवासः। स्यात्तदपि नात्तीत्याधिक्यम् । स्वर्गादिसुखपरित्यागं ध्यानादियोगं तत्तीर्थमुक्तवपुपामत एव मुक्तिः च विना काशीनिवासमात्रेण परमानन्दरूपब्रह्मसायुज्यं भवति । स्वर्गात्परं पदमुदेतु मुदे तु कीदृक् ॥११६॥ तलात् सर्वामिलापसियर्थमेनं वृणीष्वेति भावः ।। वाराणसीति ॥ हे नैमि, वाराणसी वसुधरायां न निविशते न श्रद्दधासि यदि तन्मम मौनमस्तु न विद्यते । तत्र मखभुजां देवानां या स्थितिः सा भुवने स्वर्ग कथ्या निजाप्ततमयैव तवानुभूत्या । लक्षणे निवासः । तत्र या सितिः लोकानां सा देवानां भुवने न सात्कनीयसितरा यदि नाम काश्या ख निवास इति वा। स्वर्ग एव काशी न तु भूमिरित्यर्थः । अत राजन्नती मुदिरमण्डनधन्वना भूः॥११९॥ एव काश्या वर्गरूपत्वादेव हेतोत्तलिकाशीलक्षणे तीर्थे तत्सं- वन्धिनि नणिकर्णिकादौ तीर्थे मुक्तवपुपां त्यककलेवराणां नृणां नेति ॥ हे भैमि, यदि काश्याः स्वर्गापेक्षयाधिकवर्णनेन मद्ध- मुक्तिः मोक्षो भवति । यदि काशी तीर्थमात्रमेव सात् न त्वर्गः चने न श्रद्दधासि न विश्वसिपि तर्हि मम मौनमस्तु । तहिं तव तहि तत्र त्यक्तशरीराणां नृणां त्वगंलक्षणमेव फलं भवेश तु मुक्तिः मौनित्वे काशीमहिमानं का कथयिष्यतीत्यत आह-मुदिराणां मुक्त्तिावगवतीनि पुराणप्रामाण्यादवलीयते। अन्यथा त्वर्गात्पर- मेघानां मण्डनं धन्व यस तेनेन्द्रेण राजन्वनी सौराज्यवती भूः मधिकं नुदे मुक्तिच्यतिरिक्तहधि की तु पुन. पदं स्थानं, अमरावती काश्याः सकाशाद्यदि नाम चेत्कनीयसितरा अल्पीय- कीरवा हेतुः उदेनु उत्पद्यताम् । अपि तु मुक्तिन्यतिरिक्तमन्यज्ञा- तितरा होनतरा न लाज भवेत्तर्हि तव निजया आत्मीयया आप्त- लीत्यर्थः। भूलोके तीादी नृतानां सुखाय स्वर्गाप्तिः फलम् । तमयातितरां हितया अनुभूत्यानुभवेनैव कन्या कथनीया। काशीतः इयनपि अन्यभूतीर्थतुल्या चेद्भवेत् तर्हि अनापि मृतानां स्वर्ग एवं वर्गभूमिरतिहीनेपलिजथे तवानुभव एवं प्रमाणमित्यर्थः । एत- ननु मुक्ति । नुक्त्तिावद्भवति । तलात्वर्गरूपैवेयम् । स्वर्गेऽपि दरणेन काशीमनुभूय काश्यमरावत्योविदशेप ज्ञात्यसि । तलादेने वदेहानां तदाधिक मुक्तिरक्षणं फल युक्तमिति भावः । एतन्न- वृणीप्वेति भाव । अतिशयेन अल्पा कनीयसी इति इयतुनि हिना काशीखण्डादौ पुराणे ज्ञातव्यः ।। 'युवाल्पयो. कन्' इति कन्नादेशेऽतितरां कनीयसी कनीयतितरा सायुज्यमृच्छति भवस भवाब्धियाद- इति 'घरूप-' इत्यादिना इलः । काइयाः, 'परमी निमक्के' इति तां पत्युरेत्य नगरी नगराजपुन्याः। भूताभिधानपटुमद्यतनीमवाप्य ज्ञानाधिकासि सुकृतान्यधिकाशि कुर्याः कार्य किमन्यकथनैरपि पत्र मृत्योः । भीमोद्भवे भवतिभावमिवास्तिधातुः ११७ एक जनाय सतताभयदानमन्य- सायुज्यमिति ॥ हे भोनोगवे भैमि, भवाब्धि संसारलनुग- लस यादो जन्तुः नगराजपुत्र्या. पावत्याः पत्युः भवल लायुज्यं दुन्ये वहत्यमृतसत्रमवारितार्थि ॥१२०॥ ऐस्यमिच्छति प्रामोति । कि कवा-तां नगरीय प्राप्य । सह ज्ञानेति ॥ हे धन्ये, त्वं ज्ञानेनाधिका उत्कृष्टानि इंदशी काचि. युनतीन सयुक् तत्व नाव सायुज्यन् । क्भूितान-भूतल द्विदुपी नाति तलावं अधिकाशि काझ्या नुसतानि पतिपरिच- सलल तारपनमा अनिधाने उपदेशे समर्थान् । क कमिव- यादीनि पुग्यानि पुपाः । अन्यस्यनरपि 'एवविधा परिया अतिधातु 'अर भुबि' इति धातु. भूतानिधानपटुमदाता- काशी' इति प्रत्येक काशीमाहाम्यस्यनेन कि कार्य कियोन. लाभानिधानसनामदतनी हिनदि माप्प भरतिभारमिव । नन् । कालाहाबपने न्यानाहान्दारनाथनः किनपि प्रयो. 'अस्ते.' इत्लनुशासनाधानुषं यथा प्रासोति । अदतनोति जनं नान्नीलयं । अन्यल बलुन. क्यनारत वा। पत्र काझ्या लदिन कौमारानां संज्ञा। देहान्ते देर पर तारकं ग्रहोप- सुयो. समानार सतवं सदा जनपदन एस्नगुनम मो. दिसतीनि भगाधिपादनः भरनादुर दुनन् । शरूम रहति ने। न वारिता पितो जगायला पत्र निर्विष्य निर्विरति काशिनिवाति भोगा एनननन्दपनमतसमनुदस्सरंभीरपीस रहने। निर्माच नर्म च निधो मिथुनं यथेच्छन् । पत्र लिन पदय रोगच होगी भर इनन्य ना. गौरीगिरीशघटनाधिकमेकमा नीति । मन्त्र नं भरत, नरमानन्दरमाल साहिन्दिर जागा मोशन्ने मिनिगरिन्' शनार्मिक स्तिनश्चति पञ्चतापान ११८ कानाः । वान्ना । पचमी ·. , प्रतापो वैरिणो हत्वापि न शाम्यति । वैरिविपये निकृपोममिति वक्षसो वज्रत्वम् । अतिकठिनवक्षामभववाहुसमुत्पनो युनदो यय किमिति ।। तुल्यः समान उपनीनो दत्त. पिकाना मोहमा काकानां फलः कृरना उपभोगो जीवनवृत्तियरवरिया नाबाद लक्षमंख्या दुमाः जगति भुवनमध्ये किन जाननि fiant अपितु विद्यन्त पब, पर वर्णनीया न भगन्तीत्यर्य.। पुन सन्डिक्षुग्णशरमंगमरन्यतापः ॥ १२३॥ तस्वृत्तीन्मुकिनीदिनो विबुधान्देवान्कदमप्रदान माया इबीमा निर पृथ्वीदान्वानाला बदनानापं त्व. वेन कल्पवृक्ष. पुर.धित इस एप इत्यभिनयनिर्दि. 171 दानपात्रं कुर्वन्य एप कल्पविटपी स्तुत्य स्तोनुनानि नवदम्बर, वरवं श्री वा वदत पृथइन्य वदतुक नीयानामुत्तमफलानीनां पिकाना दीनजानीयाना ! ता. दुल हटाननः-चीन वापसमुपववारीनिच- माझाना च नुन्यदानाम्याम्यारादनानिमूचाहनायो । परमननिमनपवनग चाद शार्प यन्त्र मातिया- स्तुत्या. । ल्यवृक्षन्तु मारिामदतीनेन्यो दंन्या 5ोमा उना विपिनो यन्नंगा निगेपिटण्टा लानि इरानी विशेषजयाम्नानुमच्य। - सदाभाददारीकरडा सुरमायाः शमन्तः देन्या र मूषु च दयदानास्तारतम्याजानादचतनमनाया : २६० नैपधीयचरिते भूभर्तुरस्य रतिरेधि मृगाक्षि मूर्ता नेन तापशान्तिराश्चर्यकारिणी। अतिधनुर्धरस्य चापे चामर में सोऽयं तवास्तु कुसुमायुध एव मूर्तः । वति । 'शिरोधिः कंधरेत्यपि' इत्यमरः ।। भातं च ताविव पुरा गिरिशं विराद्ध- वक्षस्त्वदुग्रविरहादपि नास दीर्ण माराद्धमाशु पुरि तत्र कृतावतारौ ॥१२१॥ वज्रायते पतनकुण्ठितशत्रुशस्त्रम् । भूभर्तुरिति ॥ हे मृगाक्षि, अस्य भूभर्तुः मूर्ता साक्षादतिः तत्कन्दकन्दलतया भुजयोन तेजो कामप्रिया एधि भव । सोऽयं नृपस्तव मूर्तः शरीरधारी कुसुमा- वहिर्नमत्यविधूनयनाम्बुनापि ।। १२१॥ युध एवास्तु भवतु । त्वय्यस्य रतिबुद्धिर्भवतु, अस्मिश्च तव काम- वक्ष इति ॥ तव उग्रो दु.सहो विरहो वियोगानलस्तस्माइन बुद्धिर्भवत्वित्यर्थः । अथ च शरीरधारिणी प्रीतिरेव भव । अयं च न दीण अस्य वक्षः वज्रायते वज्रवदाचरति अविदीर्णयाना तव मदनोदयकारित्वान्मूर्ताऽनुराग एव भवतु । परस्परसिन्नति- तिकठिणं भवति । यतः-पतनेन कुण्ठितानि भग्नानि शा तरामनुरक्तौ भवेतामित्यर्थः । युवां ताविय रतिकामाविव भातं स्त्राणि यस्मिन् । कुलिशमपि वतिसंवन्धाद्विदीणं न भवति । पत्र शोभेताम् । किंभूतौ युवाम्-पूर्व विराद्धं प्रकोपित गिरिशमाशु नकुण्ठितशत्रुशस्त्रं च भवति । असादेतदक्षो वज्रतुल्यन् ।। आरादुं तदीयं क्रोधं परिचर्यया शीघ्रमपनेतुं तन तस्यां पुरि च हीरकवदाचरति । हीरकोऽपि वह्निसंवन्धान्न स्फुटतात काइयां कृतावतारी कृतनिवासौ । अतिसुन्दरी युवां दृष्ट्वा काशीस्यो प्रसिद्धिः। शस्त्राणि च कुण्ठयति । 'पृथिव्यां यानि रजाति लोक एवमेव संभावयत्वित्यर्थः। अवतीर्यतेऽनेनेत्यवतारो देहः । चान्ये लोहजातयः । तानि वज्रेण लिख्यन्ते वनं नान्येन लिप्यते' कृतो तो देहो याभ्यामिति वा । 'अवेतृस्त्रोः इति करणे इत्यादि ज्ञातव्यम् । सामुद्रिकलक्षणयुक्तमेनद्वक्ष इत्यर्थः । अत एक पन् । एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् ॥ एतस्य भुजयोस्तद्वक्षोलक्षणो यः कन्दो मूल तत्य कन्दलो नवाहुरी कामानुशासनशते सुतरामधीती तयोभीवस्तत्ता तया वत्रीभूतवक्षःस्थलमूलप्रकाण्डतया हेतुना सोऽयं रहोनखपदैर्महतु स्तनौ ते । भुजसमुत्पन्नस्तेजोवह्निः प्रतापरूपोऽग्निः जरिवधूनां नयनान्चुगा रुष्टाद्रिजाचरणकुकुमपङ्कराग- नेत्रबाप्पेणापि न नमति न शाम्यति । विद्युदरम्युना शान्य संकीर्णशंकरशशाङ्ककलाङ्ककारैः ॥१२२॥णय भुजकारणस्य गुणोऽदिः शान्त्यभावलक्षण. तरकार्यभूते प्रता भावात्कारणगुणानां च कार्य समवायात् विधुदूपरक्ष सलमय कामेति ॥ हे भैमि, कामानुशासनस्य वारस्यायनादिशाम्नस्य पानावपि वर्तते । यतः स वैरिवनितानुणापि न शाम्पतीने युक्त यावरगयोकुमपरागः अमलाहिनिमा तेन संकीणाया भावः । त्वदुप्रविरहविदारिहृदयावस्थमेनमनुगृहाणेनि मिबितायावरणनितय शकरस्य चरणाघातवदोन कुटुमसंवन्धा- 'कन्दलं तु कपाले स्यादुपरागे नवाकरे' इनि विधः ॥ लोहिताया दशाहरूलायाश्चन्द्रकलाया अहकारः प्रनिमः। अङ्क किं न दुमा जगति जाग्रति लक्षसंख्या- इन्दयुद्ध मुन्नीत्यकाराः । वाहवादारक्तवाच तत्महरीः । एन नृपाप्पेनि नावः । 'कलाकुरान.' इति वा पाठः । अधीतमनेनेत्य- स्तुल्योपनीतपिककाकफलोपमोगाः । भीती, इटादिन्' इनानि । तद्योगे शासनाते इत्यत्र 'क्तस्ये- स्तुत्यस्तु कल्पविटपी फलसंप्रदान विपत्य कर्ममपि' दनि मतनी ॥ कुर्वन्स एप विबुधानमृतकवृतीन् ॥१२॥ पृथ्वीग एप नुदतु त्वदनहताप- मालिस कीर्निचयचामरचाल्चापः । मद्राममंगतविरोधिमिरोधिदण्ड- 'मा दया टि. प्रो र । 'वार'नुरो নববন: এৰাৰam मार, मलया। वायनापाटी ' ३ : - - '- E":45.-;

·एकादशः सर्गः। २६१ -- - . - राजानः कति न सन्ति. पर यक्षैत्वृत्तीनयाचितवृत्तीन्वा मोझेक तवर्णनासमय एव समेतलोक- वृत्तीन्मुमुक्षुन्वानादिदानपात्रं कुर्वतिवितरणशीलत्वाकल्पवृक्ष शोभावलोकनपरा तमसौ निरासे । तुल्यः काशीवर एव विशेषज्ञः स्तोतन्य इति भयाभिहितम् । सर्वनृपाधिकः सर्वेभ्यो दाता पण्डितश्चायं तलादेनं वृणीप्वेति मानी तया गुणविदा यदनादृतोऽसौ भावः । 'दे याचितायाचितयोर्मधासंर नृतामृते' 'अमृतं तद्भूभृतां सदसि दुर्यशसेव मम्लौ ।।१२८|| यज्ञशेपे यात्' इत्यमरः ॥ तद्वर्णनेति ॥ तत्य काशीश्वरस वर्णनासमय एव समेताः अमै करं प्रवितरन्तु नृपा न कसा- समागता लोका नूतनराजलोकास्तपां शोभा तत्सा अवलोकनपरा अलौ भैमी तं काशीधर निरासे निराकार । अन्यावलोकनेनैव दस्यैव तत्र यदभूत्प्रतिभूः कृपाणः । निराकरणं जातमित्यर्थः । तया गुणविदातिविदुप्या भूतां सदाते दैवाद्यदा प्रवितरन्ति न ते तदेव राजसभायां यद्यमान्मानी अभिमानवान् असावनाहतोऽवज्ञात', नेदंकृपा निजकृपाणकरग्रहाय ॥१२६ ॥ तत्तलात् दुर्यशसेवाकीत्येव मम्लौ । लजावशात्कालिमानं प्राप्त अला इति ॥ सर्व नृपाः अलै नृपाय करं बाल कलात्कथं न इत्यर्थः । गुणिना हि राजसमक्षं कृताऽवज्ञाभिमानिनो दुर्यशते भवति, न तु मूर्खेण कृता । निराले, 'उपसर्गादसत्यूह्यो.' इति प्रवितरन्तु प्रयच्छन्तु । अथ -दालभूतत्वात्वामिनेऽलै हन्तं तङ् । 'परासे' इति कचित्पाठः ।। कथं न वितरन्तु। दातेन हि स्वामिने हन्तो दीयते । यद्यलात् तत्र द्विविधेऽपि करदाने कृपाण. खड्ग अत्यैव प्रतिभूरभूत् । ते सानन्तानाप्यतेजःसखनिखिलमरुत्पार्थिवान्दिष्टभाज- राजानो देवाद्विनाशकाले विपरीतदेववशायदा न द्विविधमपि करं श्चित्तेनाशाजुपस्तान्सममसमगुणान्मुञ्चती गूढभावा । प्रवितरन्ति ददति तदा निजस कृपाणस हतेन धारणाय इदंकृपा अन्य कृपा नैव भवति. तदा कुद. सन् खड्गतोलनेन तानिहत्य पारेवाग्वतिरूपं पुरुषमनु चिदम्भोधिमेकं शुभाजी वलात्परं गृह्णात्येव । तदैवेत्वबिलम्वार्थ एवकारो वा । हन्ने गृहो- निःसीमानन्दमासीदुपनिपदुपमा तत्परीभूय भूयः ।। तखगनेनं दृष्ट्वा भीताः सन्तले बलिमले प्रयच्छन्ति । अथ व- दासा भूत्वा हत्तदानं प्रयच्छन्ति । उभयविधवरदाने तव खात्य सेति ॥ सा भैनी एवंभूतं नललक्षगं पुरुपमनु लश्यीकृत्य प्रतिभूत्वात्ते चेन्न प्रयच्छन्ति तर्हि त्वत्त एवोभयविध करं गृहामी- 'भूयोऽतिशयेन बहु अत्ययं तत्परीभूय नल एव तात्पर्य यत्सा एवं- त्युक्त्वा पलारं गृहातीति भावः । लोके ऋणी चेन प्रयच्छति विधा भूत्वा उपनिपदो रहसभूतायाः भुतेरुपमा पत्सा एवंविधा तदा बलात्कारेण रनक एव गृखते। अल कृपा इति पष्टीस- उपनिपत्तुल्या आसीत्। किभूता सा-तेजस ससायन्नेज ससाः तेजस्विनो निसिता. सरला मरुतः देवा पार्थिवाध राजानता. नाप्य प्राप्य एतत्समीपं गत्वा सनं युगपत्यजन्नी । यतो-गृह- एतदलैः क्षणिकतामपि भूखुराग्र- भारा गूदासया नलविपरमनुराग गोपायन्ती। फिभूतान्तान्-अ- स्पर्शायुपां रपरसादसमापयन्निः । नन्ताननवधानानपिनुनसस्थान् । तथा--दिष्टभान. स्वयंवरकाले हक्पेयकेवलनमाक्रमणप्रवाह- सनागतान्देवनाजो बहुमंपदो वा । तथा-चित्तेन चेतमा माशा- वाहरलुप्यत सहसदृगर्वगर्वः ॥ १२७ ॥ पानतुल्यसान्दादिगुगान्परलादुगैरधिमान् । पुन किभूना सा- उपोभनीप्रात्यभिलागि बलिरभिलापिण । तथा-समगु. एतदिति ॥ एतद्रेनस सैन्यभूतहिरौ, सहसगिन्द्रः शुभाजी सुन्दरी । रिनूनं पुरपम्--पारेवापतिलान्। वाच तस अधि उ.प्रवालय गर्वः खुराम नि न शानि, गगने पारे परतारे रतनानीलं वागगोचरो वर्णयितुमदास्यं मौ. चरानि, वेगवाध नाटसोऽन्यो न विद्यत इत्यल्प. अलुप्यत टसो 'न्दयं यत्स । अतिनुन्दरन् । तया-चिदन्नोधि ज्ञानमनुहं माल. विनाशित । किनूतया है -भुषः खुरानै हुदा म सान्तद्- शाखपारगन् । तपा-नि सीमानन्दनपरिमितानन्दं, सटोमाह. पनि पान्यायपि खितपतेषां शलिस्तानपि क्षमा या त्या शनियु, भैनीमातिनिधनादा नि नीनानन्दन । एवं मुन्नन् । पिता तामपि स्परसाहेगानिनितादनमापयादिः । नापि नि सीनानन्दं पयानमा तपरानति वा । सनं मारत ना। सुरा मिनत्यानिरिवर्य । तपा-दग्निन. ऐया सादरन- समनासाजुप इति वा । नया रायरमा सह मानमिति पोस्नीया. वेचल नन ममगाहा नगनगननपरनरा पान्। पुरस निरोपा वा । उसनेपदजननेनाकाशेन मतान्मन- पेगपादनयभूगमन । कर ननने क पा तेरा लान्। तपा-देनाड काटनदेनान, चिनेन ननमा मन पासूनां पाहा वा सेवा पपा ते रापुनरा तो. नानासाडी दग्नामो दिननोनुनान, अनगमानन्दमान- रिले पा ! कालो लगायाधुपादेपा ननुलगने परमपन्यादि । तपा-नोविकस्मिाना पाप मारपगपुरै पालोरप्पपिपरिश। नरमसा. उदानन्या पापी, नेर नेदमा पार, मनदेवगा पंग' इति सूशनानि । मातादिना निक समादेनरोसर नस्ट पर नन् । हान्नटनटानना सव: पाकिस्तान -- सासः॥ . - .

·No text on this page.

·द्वादशः सर्गः। - - निजामयोध्यामपि पावनीमयं नामिति शेष । इति समाधानम् । आचमनमाचान. लोऽन्या अन्नीत्याचानपती करोति इन्यये 'तत्करोनि-' इति पयन्तन्य भवन्मयो ध्यायति नावनीपतिः ॥५॥ लगप्रतिपदोकपरिभापता प्रतिपदोनप्रत्यपसानाजाभावात्पर- वृणीप्चेति ॥ गौरत्वलक्षणेन वर्णन सुवर्णरेतकोप्रसूनस स्मैपदाभारः । निगरणादिसूनेगानुवृत्तपरस्मैपदमज्ञया परस्मैप- गौरत्यरक्षणाद्वर्गादाइत प्रेमात्पदाकृतं तलादधिक वा अनिगार दस विधानात् 'सज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इनि, परिभापपात्र पर- सुमारसरीरमतुपर्णनामानं नृप व वृणीप। अयं भवनीपनिः स्मैपद न भरतीति वा । आचाम इति, 'न कम्यमिचमाम्' इनि भवन्मयत्वदेकचित्त सन् निजामात्मीया परम्परामाता पारनी मिवनिषेधात्वन्याभारः ॥ पवित्रीकरणशीलामयोध्यां मुनिपुरीमपि न ध्यायति न लरनि । अपां विहारे तव हारविभ्रमं परमानन्दरूपत्वान्मुक्तः सकाशादापि तर प्राप्तिरेतत्साधिकेत्यर्थः । करोतु नीरे पृपदुत्करस्तरन् । अन्योऽपि विलासी गुणवतीनपि निजां प्रियामचिन्तपनन्यामेव ध्यायनीत्युक्ति । त्यपतितरामनुरनोऽपनेनं वृणीष्वेनि भाव । कठोरपीनोचकुचद्वयीतट- वात्. 'पञ्चमी विभक्त' इति पजमी। भवन्मय , 'सर्वनामो त्रुट्यत्तरः सारवसारखोमिजः ।। ७ ॥ वृत्तिनाने-' इनि पुवगावः ॥ अपामिति ॥ हे भैमि, आरयेण सहिताः सारवाः सरवा न पीयतां नाम चकोरजिया इमे सारवाः एवंभूता ऊर्मयत्तेन्यो जात. पृपदुत्करो बिन्दुसमूहः अपां बिहारे अनेन सह जलक्रीडाया सत्या तव हारविध स्वरसं- कथंचिदेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिका । पन्धिहारविलातं करोतु । किनूत.-नीरे तरन्तवमानः । तथा- इमां किमाचामयसे न चक्षुपी कोरातिकठिना पीना उच्चा त्वदीया कुची तत्सास्तटे परिसरे चिरं चकोरस्य भवन्मुखस्पृशी ॥६॥ त्रुध्यत्तरोऽतिशयेन त्रुचन्विशीर्यमाणतर. । जलक्रीडावशाद्विन्छि- नेति ॥ हे भनि, चकोरविहया एतस तुपर्णत्व मुखमेव सस्त्वदीयो मुक्ताहार इव शोभताम् । अथ च-पश्यतो लोकस भैमीहारः किनयमिति विशिष्टां भ्रान्ति जनयतु । विगतहारे देशे चन्द्रखर चन्द्रिका प्रसनताल्पा ज्योत्स्ना कथंचिकेनापि प्रकारेण हारविलास इति विरोधश्च । अथ च-पृपदुत्करः हरिणसहः न पीयतां नान । चकोरविहया ससचन्द्रचन्द्रिका पीयते, इयं स्वलीकमुषचन्द्रिाति पीयतां ना वा। अबालाकमौदासीन्यमि- क्रीडाप्रदेशे क्रीडां करोतु युक्तन् । सरयूक्रीडाप्राप्त्यर्थमेन वृणी- प्वेति भाव । 'देविकायां सरवां च भवे दाविकतारवा' इत्य. त्यर्थः । परंतु चिरं भवन्नुतत्पृशी त्वदीयमुखलेवनतत्परे चकोरस नरः । दाण्डिनायनादिसूत्रेण सोधुः ।। चक्षुपी इनानेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिका किनिनि नाचामयते पाय- पसे । अपि तु पाययत्त । अलीकत्वात्तानसाभावाचकोरजिह्वया अखानि सिन्धुः समपूरि गङ्गया पानेऽकृतेऽपि तथा तुन्दरत्वावर्णनायामलदादीनानशक्तत्वेऽपि कुले किलास्य प्रसभं स भन्त्स्यते । ताहगाहादसावत्य सौन्दर्यत्व । प्रत्यक्षेण द्रष्टुं शक्त्यत्वादेवन्मुख- विलयते चास यशःशतैरहो चन्द्रचन्द्रिकां चक्षुपी पायपत्वेत्यर्थः। अथ च चकोरविहया भव- न्मुखलेवाचा अतत्वादेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिकापानं कर्तुनशस्यमिति सतां महत्संमुखधावि पौरुषम् ॥ ८॥ युक्तन् । तदीयचक्षुन्यां तु चिरकालनुचनस भवन्मुखत सेवना अखानीति ॥ अल कुले वशे पूर्वजैः सगरपुत्रैरिन्द्रनीताश्व- त्योरेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिकापानं युक्तन् । उत्तमलेवया हि दुप्पाप- हरणार्थ सिन्धुः समुद्रः पातालपर्यन्तमखानि तातः। कपिलशा- नपि वन्तु सुमापं भवतीत्याशयः । चिरकालनेतन्मुखशान्ति पदधानां तेपामेवोद्धरणाचं भगीरथेनानीतया गझ्या समपूरि सादरं कि न पश्यति । अपितु पश्य । एनं वृपोवेति भाव. । पूर्णः कृतः। तधा-श्रीरघुनायेन रावणवधार्थ प्रसनं हटेन त यहा जिह्वया अल एव स्वाचे सामर्थादेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिकाया- सिन्धुः भन्त्यते बन्धनं नेप्पते। किलेति पुराणप्रसिद्धनेतत् । स शातिवहुत्वाचकोरजिहयेपं क्यचित्र पीयतां नान । वन्मुतत्पृ. एव इदानीनत्व या शतैर्विलइयते च । सर्वे समुद्रमेव प्रति- शोचकोरनेत्रयोलु पानं युक्तन् । अल्लीरसोरपि नेत्रयोपतो पौरुषं किमिति कृतवन्त इत्यत आह-अहो युक्तनेतत्ततां महतां विषयस ग्रहणे तामसभावात् । किं पुनविशाल्पोरनयोरिति पौल्पं महतानेर संमुखं धावात प्रलरतीत्येवशीलन् । क्षुद्रान्कृप- भावः । एते चकोरत्यैव नेत्रे भवन्मुखं स्पृशत इति नेत्रयो रमणी- चोरेक्षत एवेत्यर्थः । एवंविधा भत्स पूर्वजाः, श्रीरघुनाथन पलि. यत्वं चन्द्रिकापानयोग्यत्वं विलोशनचानुयं च सूचितन् । अन्ना- चनेः प्रत्यवतानार्थत्वात् 'गतिबुद्धि-' इत्यादिना चक्षुपोः कन- १ आचानप' इते यासदन् । नीतमा मोजा ते । तसाः त्वन् । निश्च' इति कर्वनिप्राय रियाफले विवक्षापानात्मनेपदे नदोषने ते दहला-'इते लोपः' इते भट्ठोजिदीक्षितारायः । प्राप्तेऽपि निगरपचलनार्थेन्यः' इति परलैपनातेः भाचानयत केचित्तु ना त्वन इने चहुओं नवजो ऽच भी आचामप-इते इति चिन्त्यन् । एवं सति चकोरल चक्षुषी चिरं भवन्नुतत्पृशी ब्याचक्षते' इति तत्वबोधिनी । तो च सनी चला ना ना रना वतेते । रतत्त्वन्मुखलेवां बहुकालं स्वत(वाते) इत्यर्थः । अत जजोगेन्दरा' इते विकाग्दशेपानुवारेन नामदन से' इति संयो- एव इनानेतन्मुखचन्द्रिका कि न आचानयते । सानात् चक्षु- निन-इते नारन् । २ मन बन्नुमन्योपोरोः' इविति- पदेनाले नवगेरचोरन्दरदेवः देनेदनकनाशवोरिरलं. १लोपतान्' इते जोवानुलुखावबोधानंनत. पाठः । सरः' से जीवातु.। ३ जगन्मिदरंगार.' ति जीवानु. ।

·No text on this page.

·द्वादशः सर्गः । २६५ । युवान्तरं सा वचसामधीश्वरा महान्तं वेणुमाश्रित्य नृत्यतीत्यतिचित्रमित्यादि ज्ञातव्यम् । 'वंशो वेणौ कुले वर्ग पृष्ठस्यावयवेऽपि च' इति विश्व. ॥ खरामृतन्यकृतमत्तकोकिला। शशंस संसक्तकरैव तदिशा इतो भिया भूपतिभिर्वनं वना- दटद्भिरुचैरटवीत्वमीयुपी। निशापतिज्ञातिमुखीमिमां प्रति ॥ १४ ॥ निजापि सावापि चिरात्पुनः पुरी युवेति ॥ सा वचसामधीवरा सरस्वती निशाकरस्य ज्ञाति- पुनः स्वमध्यासि विलासमन्दिरम् ॥१७॥ सदृश मुखं यत्सात्तां चन्द्राननामिमां प्रति युवान्तरमन्यं वरं शशंस वर्णयामास । किभूता-खरामृतेन न्यकृतन्तिरकृतो मत्तो इत इति ॥ इत अमादाज्ञः सकाशानिया भयेन वनावना. यसन्तहए. कोकिलो यया । तथा तद्दिशत यस्यां दिशि वर्णनीयो न्तरमटभिर्गच्छद्गिर्भूपतिभिः उचैरतिशयेन अटवीत्वमरण्यानीत्व. युवा तिष्ठति तद्दिशा तदीयया दिशाभिमुख्येन संसक्तकरैव संव- मीयुपी प्राप्ता सा प्रसिद्धा निजा स्त्रीयापि पुरी चिराइनान्तर- छहत्ता । हत्तेन तं निर्दिश्यति यावत् । सरस्वतीवाणी माधुयेंणे-भ्रमात्पुनरध्यासि (वापि) प्राप्ता । तथा-पुयां त्वीयं विलास- वाणोतु राजन्यानुरागणेति स्वरामृतपदेन सूचितम् । ईश्वरेति, मन्दिर रतिगृहं पुनरप्यधिष्ठितम् । वनबुझवेत्यर्थः । राज्यभ्रशद- 'त्येश-' इति वरच् । अध प्राणेश्वरीत्यादेः कथ साधुत्वम् । शापेक्षयानेकवारं तत्रागत्य पुनरन्यत्र गत्वा पुनस्तत्रागच्छन्ती- 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इतीशेर्वनिपि डीरयोः सतोरित्यवेहि ॥ त्यर्थः। अनेन वैरिनगराण्युद्वासितानीति भावः । 'उपेयिवान्-' इत्यत्र सूने उपसर्गसातन्त्रत्वादीयुपीत्यत्र कसुः ॥ न पाण्ज्यभूमण्डनमेणलोचने आसीदासीमभूमीवलयमलयजालेपनेपथ्यकीतिः विलोचनेनापि नृपं पिपाससि । सप्ताकूपारपारीसदनजनधनोगीतचापप्रतापः । शशिप्रकाशाननमेनमीक्षितुं वीरादसात्परः कः पदयुगयुगपत्पातिभूपातिभूय- तरगयापाङ्गदिशा दृशोस्त्विपः ॥ १५॥ श्रूडारनोडुपत्नीकरपरिचरणामन्दनन्दन्नखेन्दुः॥१८॥ नेति॥ हे एणलोचने नृगाक्षि, वं पाण्ड्यभूमण्डनं पाण्ड्य- आसीदिति ॥ हे भैमि, अलाबीरात्पर उत्कृष्टः अन्यो वाक देशल चूडामणि नुकुटरतभूतं नृपं विलोचनेन पिपासत्सपि न न आसीद्वा । अपि तु एवंविधोऽयमेव, न त्वन्य. कधिदित्यर्थः । पश्यति तावत् । परं पातुमिच्छत्सपि नेत्यपेरर्थः । अनुचितमेतदि. किंभूतः-सीमां समुद्रलक्षणां आ अभिव्याप्य सीमासहितं भूव- त्यर्थः। अधरेण तावत पिपासति, परं विलोचनेनापि न पिपास- लयं तल मलयजालेपनेपचं चन्दनागरागरूपं नेपथ्यं भूपणं सीति । वामां नेत्राभ्यां न पिपासति परमेकेनापि न पिपासतीति तदिव कीर्तिर्यल । यदीयकीर्तिचन्दनधवलितसमुद्रमण्डितम- वा । तलात्त्वं शशिवप्रकाशं प्रसन्जनाननं यत्स तं एनं नृपमी- ण्डलन् । तपा-सप्तानामरूपारपाराणां समुद्रपरतीराणां समा- क्षितुं रशोस्त्विपो नेत्ररश्मीनपाङ्गदिशा नेत्रप्रान्तदेशेन तरङ्गय । हारः सप्ताकूपारपारी सैव सदनं निवासस्थानं यस सप्तसमुद्रपर- अतितुन्दरमेनं कटाक्षर्विलोकयेति भावः ॥ तीरवासी यो जनो लोकतेन घननविच्छिना उद्गीत उचैर्गीय. भुवि भ्रमित्वानवलम्बमम्बरे मानचापप्रतापो पल, चापश्च प्रतापश्च वा यत्स सः । तथा- विहर्तुमभ्यासपरम्परापरा। पदपुगे चरणयुगले युगपत्सनकालमेव पातिनः पतनशीला नम- स्कारकारिणो भूपान्तेषां अतिभूयालनिरहूनि यानि चूदारतानि अहो महावंशममुं समाश्रिता तान्येव वर्तुलवादुडुपन्यो नक्षग्ररूपाश्चन्द्रवियनासां कराणां सकौतुकं नृत्यति कीर्तिनर्तकी ॥ १६॥ किरणानां परिचरणं सर्वत. संचरगं तेन । अथ च तासा हन्नैर्य- परिचरणं चरणसेवा तया कृत्वा अमन्दं नन्दन्तोऽनितरां स. भुवीति ॥ हे भैनि, नहाशं महाकुलीनमर्नु समाश्रिता। दुकान्तयो नसा एवेन्दवचन्द्रा यल । चरणपनितसम्लराजशि- एतदीयेति यावत् । एवविधा कीर्तिरूपा नर्तकी सकौतुकं यथा रोमानकिरगसंवर्धितनसरान्तिः । पराली प्रतापवानत पर सर- तथा धनानिलापरहित्येन नृत्यति । अहो आधर्वन् । (आय) नृपतिवन्धचरण एतादृशः कोऽपि नानि तलादेनं मोति रोगत फौनुकं नर्तकीगतमिति न पौनरत्तपन् । फिभूता-पूर्व भारः । अन्योऽपि पत्रीकरहनचरमसंवाहनेन नन्दति ।। अभिवा । तफलं भूमण्डलं व्याप्येत्यर्थः। पभाइरल पथा तथा अन्परे गगने विहातुं चरणादाभ्यासपरम्परायां परा भासता। भङ्गाकीर्तिमपीमलीमसतमग्रत्याधिमेनाभट- अन्यातपरम्परायां वा परा उत्कृत । एतदीया पोतिभूलोकं पूर्व- श्रेणीतिन्दुककाननेषु विलसत्यस प्रतापानलः । ननिल्याप्प होरान्तर व्यामोतील. । सेनापनपरमैन तदो- स्साहवन्तमनुमिति वा । नक्सपि पूर्व नूनौ अनित्या निराध १ लर' से जीपातुः। २ समापनयनादने- गगने नर्तितुनन्दालारा सती महान्तं देगुमादित्य मोरगरे पावन, का दावा करनीः सौतुकं नृपति । अथ च महान्तं पशनाधिता नरीति पा। माया प, नन्दन , निदान पाहेि शदिति भूनापनि गन्ना न जोत सा नर उन स्टन्स नारे जीवातुः ।

4No text on this page.

·द्वादशः सर्गः। २६७ . - भावः॥ . अयमिति ॥ अयं कलिङ्गदेशाधिप आयातः फिल भूयते इति एतदिति ॥ एतलागीतानामरीणां नारी, एतस्मागीता अरि- इंश्यन्तीति ईरिणः पौरास्तेषां वाक् तत्सा सकाशाभयं तलादेतो. नारी वा गिरिविले पर्वतकंदराया निगलद्वासरातिवाहितदिवसा। क्षस रिपुः यत् वनमयात्पलाय्य गतवान् तद्भुथा। रिपुरिति जा. तथा--रात्रौ नि.सरन्ती विलाद्वहिनिर्गच्छन्ती । तथा तदनन्तरं त्येक्वचनम् । वैग हेतुमाह-तान्येव अय समायात इत्येवंरूपा- स्वः स्वकीयो मदीय. क्रीडाहस एवायमिति मोहो भ्रान्तिलया एयक्षराणि यासु ताः भुताः शुभैरेवाकणितातख एतदीयरिपो. पहिलो मदीयमेन हसं देहीत्याग्रहवान् शिशुस्तेन नृशं प्रार्थितो उत्त्वापगिरोऽतिशयितनिद्रामलापवाचः एकलाप्पक्षरस व्यत्यासं याचित उनिश्चन्द्रो यां एवंभूता सती चन्द्रदाने सामर्थ्याभावा- विना पउद्भिः शुकैर्वनेऽपि त रिपुरत्राति भीपितः। पलाय्य वने तदाग्रहशान्त्यभाषाडु सवशायद्यस्माद्भरि बहु आक्रन्दगुरोद । त- गतानामपि रिपूणामुत्त्वमलपिताला गिरो वहुश. पठगिः शुऊर्य- लाद्धेतोः बहुतरे नयनजले मिलन्प्रतिविम्बरूपेण संघहमानो यश्च- नेऽपि त्रासिता वैरिण. स्वातुं न शनुवन्तीत्यर्थः । अतिशुरोऽयमिति 'न्द्ररूपो हंसस्तस्य योऽनुविम्यः, मिलन्यश्चन्द्रहंसस्यानुविम्यो वा, तस प्रत्यासत्या सामीप्येन मदीय क्रीडाहसोऽयमागत इति बुड्या प्रहृप्यन्तो मोदमानत्य तनयस्य पुत्रत्य विहसितैहास. कृत्वा तदा- इतस्वसद्विद्रुतभूभृदुज्झिता प्रहशान्तः आवसीदाश्वासं प्राप । परित्यक्तस्वीयसपरस्सरणात्क प्रियाय दृष्ट्वा वनमानवीजनैः । तव हंस. वृथैव भ्रान्तोऽसीति न्यश्वसी(स)य शोकनिश्वास शशंस पृष्टाद्भुतमात्मदेशजं चामुञ्चत् । आश्वसीत्, लङि 'रुदश्च पञ्चभ्यः' इत्यपृक्तसार्वधातुक- शशिविपः शीतलशीलतां किल ॥ २६॥ त्येडागम । लुडि वा 'हयन्तक्षण-' इति वृद्विनिषेधै रूपम् । न्यधसी(स)त्, लडि 'अजायेगालवयोः' इत्यपृक्तसार्वधातु- इत इति ॥ इत· अलादाज्ञः सकाशात्रसन्तो भीता. अत एव कत्साडागमः ।। विद्रुताः पलायिताः भूतो राजानस्तैः परित्यक्ता प्रिया त्वत्त्वप्रा- भरी वनमानीजनैमिलीजनदृष्टा । अथ पवादात्मदेशजं अद्भुतं असिन्दिग्विजयोद्यते पतिरयं मे स्तादिति ध्यायिनी पृष्टा सती भवत्या देशे किनपूर्वमिति, शशिविपश्चन्द्रस शीतल- कम्पं सात्तिकभावमञ्चति रिपुक्षोणीन्द्रदारा धरा । शीलतां क्लि प्रसिद्ध हिनत्वभावत्वमेव स्वदेशजातनाश्चर्य शशं- अस्यैवाभिमुखं निपत्य समरे यासद्भिरूज़ निजः साक्थयत् । खदेदो वियोगाभावाचन्द्रक्राणां शीतलत्वं, वने च पन्था भास्वति दृश्यते विलमयः प्रत्यार्थिभिः पार्थिवैः वियोगादुप्णत्वमित्यर्थः । प्रियेति जात्येकवचनम् । भर्तृत्यक्ता वियोगज्वरभराकान्ता सती वने चन्द्रकान्तिनुष्णाननुभवती अस्लिनिति ॥ हे भैमि, अलिन्राज्ञि दिग्विजयोद्यते सति रिपवश्न ते क्षोणोन्द्रा राजानतेषां दारा' प्रिया वशवर्तिनी धरा इतोऽपि किं वीरयसे न कुर्वतो पृथ्वी अयं राजा मे पति. त्वामी तान्यादिति मायिनी चिन्त. यन्ती सती सात्त्विकेपु मध्ये कम्पलक्षणं साविकभावमञ्चति ग- नृपान्धनुर्वाणगुणैर्वशंवदान् । च्छति । अन्यत्स्वामिसूचकं भूकम्पलक्षणं भौममुत्पातं प्राप्नोती. गुणेन शुद्धेन विधाय निर्भयं त्यर्थः। एवमन्याप्येवं ध्यायन्ती सती सात्विकं भावं प्रामोति । तमनमुर्वावलयोर्वशी वशम् ॥ २७ ॥ तथा-समरेऽत्यैवानिमुखं शताघातैर्निपत्य ऊर्ध्वमूर्ध्वदेशम् । अथ च-उत्तनं स्वर्गलोकं,यात्सद्भिर्गमिष्यनिःप्रत्याधिभि.पार्थिवः इत इति ॥ हे नैमि, त्वं इतोऽपि राज्ञ. सरशात् किमिनि न भावति सूर्यमण्डलमध्ये निजः स्वीयो विलमय. पन्धा दृश्यते । वीरयते शूरा न भवति । अपितु तलादपि शूरा भव । कि वीरा द्वाविनौ पुरुपो लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिवाद योगयुक्तव न भवति अपि तु वीरा भवस्येवेति वा। फिभूतादित. नृपाशत्रून् रणे चाभिमुखो हत ॥' इति वचनात् । अथ च-सूर्य पिल. धनुध वापान गुणाध चापरारनौ:रूपैर्वहुनिरुपकरणैः कृत्वा, रूपो व्युत्पातन नियमार्गदृश्यते । अतिरोऽयमिति भावः ।। वसंपदान्वश्यान्नुर्वत किंभूता त्वन् । उ-वलये उर्वशीरूपाति- सुन्दरी । कि त्या-तमेनं यहुनिर्धनुरादिभिरपकरणैर्विद्विषां जैत्रं विद्राणे रणचत्वरादरिगणे त्रस्ते समस्ते पुनः युद्धन विलेन चापादिलेशनतर्शरहितेन सौन्दर्यादिना गुणेन कोपात्कोऽपि निवर्तते यदि भटः कीया जगत्युटः । नौवां च कृत्वा निर्भरननितरामापातरहितं वा यथा तथा वशं आगच्छन्नपि संमुखं विमुखतामेवाधिगच्छत्यसो विधाय । बहुसाधनः पराजयतोऽस्पफेनैव साधनेन जयकरणाद- द्रागेतच्छुरिकारयेण ठणिति च्छिन्नापसर्पच्छिराः ३० त्यर्थः। नौवीमान जयादाप्रपंच अयं सर्वेन्योऽपि वीर. अलादपि त्वनित्यपरथः। वीरयते, यूर वीर विशन्तो' इति विद्राप इति । अले भीते अत एव रणचवरादनालगाद्वि- चुरादिः ॥ द्राने पलादिते समलेरिंग मध्ये कोपि भटः शूरः रोपायदि एतद्भीतारिनारी गिरिविलविगलद्वारा निःसरन्ती पुनः निवर्तते । यतो जगति दीया दशमा उहद रसात । अमौ भटः अल संनुसनागपि विमुखनानेर विगतनुस नगि. खनीडाहंसमोहयहिलशिशुभृशनार्थितोनिद्रचन्द्रा। आनन्दद्भरि पत्तन्नयनजलमिलचन्द्रहनानुविम्ब- १ मा नरेनरेने नये व विमापार नगर निन्दार' जीपातु. 1 २ का प्रत्यासचिबहुपत्तनयविहसितैरावीन्यवतीच २८ मायकेशन कन्या' ने जीपात्र । सर्थः ॥ 4 । - । ..

·No text on this page.

·द्वादशः सर्गः। २६९ । । - .. हित्वा दैत्यरिपोरुरः खभवनं शून्यत्वदोपस्फुटा- बचनात्पर्वातिरिक्त काले समुद्रसास्पृश्यत्वादत्य तु सर्वदा पवि- सीदन्मर्कटकीटकृत्रिमसितच्छत्रीभवत्कौस्तुभम् । त्रत्वात् । समुहल भूलोकस्यस्यैव कतिपयस्वैव जनस्य सानाह- त्वादस्य तु लोकत्रयत्स नानाहवात् । तत्य वर्णयितुं शत्यत्वा. उज्झिना निजसम पनमपि तस्यक्तावनद्धीकृतं दस चाशस्यत्वात् । तस्य च चन्दैकसर्वस्ववादल च विन्दुरूप. लतातन्तुभिरन्तरद्य भुजयोः श्रीरस विश्राम्यति॥३७॥ चन्द्रत्वात् समुद्रे च श्रीविष्णुरूपाया जलदेवताया सुप्तत्वादन च हित्वेति ॥ श्री लक्ष्मीः अगाव भुजयोरन्त. मध्ये विधा-यागेवरस जाग्रत्त्वात् । एवंविधो यशस्वी कोऽपि नास्तीति न्यति शोभते । किं कृत्वा-दैत्यरिपोविष्णो. स्वभवनं स्वस गृहं भाव । यागेश्वर इति । असौ जलदेवता जागति। असौ का-- उरः हिवा। तथा--तत् निजसम्म पद्ममप्युझिवा । किंभूतमुर या स्फटिकभूरगेश्वरः कैलासो जागर्तीति वा । 'वाचि यमो व्रते' लल्या त्यक्तत्वाच्छ्न्धत्वलक्षणेन दोपेण स्फुटमातीदन्त स्थिरी- इति खचि 'वाचयमपुरदरौ च' इति साधु.॥ भवन्तो मटकीटा ऊर्णनाभकीटात्तेपां करणेन निर्वृत्तं तै रचितं अन्तःसंतोपवाष्पैः स्थगयति न दृशस्ताभिराकर्णयिष्य कृनिनं सितच्छन्नमिव सितमत्र मण्डलाकारं वेतं गर्भाण्ड(न्त) स्थापनत्यानं तद् भवंतद्रूपीभवन्कौस्तुभारयो मणिर्यन्न । किंभूतं नङ्गे नानस्तिरोमारचयति पुलकश्रेणिमानन्दकन्दाम् । पद्मन्-लूतातन्तुभिः मर्कटीसूत्रैर्मर्कटसदृशैः । कमलसूत्रैरि- नक्षोणीभङ्गभीरुः कलयति च शिर:कम्पनं तन्न विद्मः त्यर्थः । व्यक्तं प्रक्टनवनवीकृतं बद्धन् । विसतन्तूनामेव लूतात- शृण्वन्नेतस्य कीतीः कथमुरगपतिः प्रीतिमाविष्करोति न्तुत्वेनोक्ति. परस्परनतिदूरे द्वे अपि भवने प्रति गतागताभ्या प्रान्ता सता गृहद्वयं परित्यज्य अतिसमीपवर्तिनोरस भुजयोरेव नन्दाधुभिः कृत्वा दृशो नेत्राणि न स्थगयत्याच्छादयति । यतः अन्तरिति । यस्मात् उरगपतिः शेप. अन्त. संतोपवाप्पैरा- भवनयो. सुखेन निषीदति । अत्रैव विरा भवतीत्यर्थः । कौस्तु- नन्दाक्षुभिः कृत्वा दशो नेत्राणि न स्थगयत्याच्छादयति । यतः- तामिदग्निः एतदुणानाकर्णयिष्यन्सन् । चक्षु अवस्वादश्रुभिनेत्रा- भल धवल्वाहताच्छत्रत्वेन, कमलसूत्राणां च सादृश्यालतात-च्छादनेन गुणानाकर्णनशङ्कया आनन्दाश्रुमिर्दशौ नाच्छादयति । न्तुस्वेनोत्प्रेक्षा । 'लूता ती तन्तुवाचे वात्' इत्यमरः ॥ तथा-आनन्द एव कन्दो मूलं यत्साता पुलकणि रोमाञप. सिन्धोर्जेत्रमयं पवित्रमसृजत्तत्कीर्तिपूर्ताद्भुतं हिमपि अङ्गे न रचयति करोति । यत. अनतिरोमाविद्यमान- यत्र स्त्रान्ति जगन्ति सन्ति कवयः केवा न वाचंयमाः रोमा। यधा-संतोपाच्छिर कम्पनं न करोति । यत-~क्षोणी- यद्विन्दुश्रियमिन्दुरञ्चति जलं चाविश्य दृश्येतरो भगभीरः यद्यहं मूर्धानं कम्पयिपामि तर्हि भूमिः पतिग्यतीति भिया । तलाकारणादेतत्य कीर्ती शुण्वन् शेपोऽन्त करणे स. यस्सासौ जलदेवतास्फटिकभूर्जागर्ति यागेश्वरः ॥३८॥ मुत्पत्रां प्रीति क्थं केनान्येन प्रकारेणाविष्करोति प्रकटयति वयं सिन्धोरिति । अयं तिन्धोत्रं समुद्रल जेतृ पवित्रमुज्वलं तत् न विद्म । आश्चर्यरूपकीर्तिरयमिति भावः। सहसमुखत्वादृश पावनं च तत्कीर्तिपूर्ताद्भुतं यशोल्पतडागाश्चर्यनजतिर्नमे । यत्र इति बहुत्वम् ॥ पीर्तितडागे जगन्ति नान्ति उज्वलीभवन्ति वानं च कुर्वन्ति । यदुर्णनविपये के वा क्वय. स्फुनु (क) रतनार्थसार्या अपि वा आचूडाग्रममजयजयपटुर्यच्छल्यदण्डानयं पमा नौनिनो न सन्ति । अपि तु सपि नौनिन एव भवन्ता- संरम्भे रिपुराजकुञ्जरघटाकुम्भस्थलेपु स्थिरान् । त्यर्थः । अथ च के क्यो जलपक्षिण के वा तापसा न सन्ति । सा सेवाय पृथुः प्रसीदति तया नासै कुतस्त्वत्कुच- अपि तु तडागे यहवः पक्षिणतापसान विद्यन्ते । इन्दुः यत्व स्पर्धागर्धिषु तेषु तान्धृतवते दण्डान्प्रदण्डानपि ४०॥ कीर्तितडागल विन्दुधियनाति प्रामोति । यदपेक्षया चन्द्रो- लोयानित्यर्थः । अथ च महतलडागस जलविन्दुशोभामिन्दुर- आचूडेति ॥ संरन्ने युद्धसभने सति जये पटुरयं राजा रिप- जति । यदीयो बिन्दुरेवेन्दुरित्यर्थः । यत्व च जलमाविश्य वश्च ते राजानध तेपा कुमरघटाकुम्भत्वलेपु दूरनिसाततया प्रविश्य दृश्येतरः अलदादिनेनयोरविषयभूतः अती जगनि विरान् शल्यस अनलोहस संरन्धिनो दण्डान्शरान्मामान्या विद्यमानः काटेक एव भूः रस स कैलास एव जा(या)गे. आचूडानं पुडानं नर्यादी कृत्य यदनवाविचसान सा अल धरः स्फाटिकधीशिवरिशल्पी जलदेवता जागति स्फुरति । एतत्कनुका त्वदीया पृधुर्महती सेरा । तया सेपया त्वं अले कुनो समजापत्वावले क्षिप्तः स्फाटेको न दृश्यते । इयमेव रूटिक न प्रीदति । यत.-किनूतार-तब उचस्पोर्षिषु उचमा- परीक्षा । उपल्तरततिम्लोलशक्ति इस फैलातो न दृश्यते । न्यामितापिपु तेषु उम्मलेपु तान्पूवोनामचन्दान्दण्दान्टनर- इन्दुर्जले चाविश्य जले प्रतिविम्वितः सन् पदिन्दुभियनीति तेऽपि कृतरतेऽपि । पेन हि नहनी सेया रियने तलै प्रसजी- वा । अनी इन्दुरेप पल जलनाविदयाइय. सदिकनिर्मितो भूपते । अनिरोऽयं तलाशीपत्वयं ॥ पागेश्वरः सन् जलदेवता जागति । सीर्तिनध्यपाती चन्द्रापि लितभिया सूकणि लीयमानया समचारवान श्यत इत्यर्य इति था। दानेश्वर साटेक' इति प्रतिदिः । सनुदाधिनु सागर पनि रमोत्' इनि वितीर्णया तदुगशव सा। ६ कासिमेनमारमा पर उपाहसत्कीत्वमहत्वमेव तं गुरुयोर ने पिर गिरां हि पार निपधेन्द्रवैभवम् ।। ११ ॥ जीवातुः। लिवेति । सानी लिनदिमा त (4inging ३ . .

·No text on this page.

·बादशः सर्गः। २७१ 1 पालेयशैलध हिमाचल. तो यावत् पारन्त देशमभिव्याप नि- पश्यतीति सर्वत्र सरन्धः । तथाकलिनपि गुणघटने मौा. एत चायकाल तौ वतते या । एतस नरपतेः कीर्तिस्तावत्पर्यन्त संधानकाले न । आधुतिशिसं कर्णान मर्यादीकृत्य समाकृष्टौ चरनि भ्रमति । फिभूती शैलौ-पुलस्त्यगोत्रापत्ययो रावणकुबे. कस्मिन्नपि सम्यगाफर्पणकाले न । तया-मोचनानन्तर वियति रयोः अवास्तू अगृहभूमिभूते अपि वास्तू भवन्त्वौ गृहभूमित्वं कलिजपि गगनदेशे न । तथा-शत्रूनिभिद्य ततो निर्गत्य भुवि प्राप्ते उभे द्वे अपि ये हरितो दक्षिणोत्तरे दिशौ तयो कमेण कलिनपि भूप्रदेशे पतितान पश्यति । तहि कितु पतिताना वाणा- श्यामत्वाच्छुभ्रत्वाच रोमरेसा रोमावली उत्तरीयं पूर्वकायावरण-'घातकृतमर्मवेधवशागतप्राणाना भूयिष्ठानां द्विपता वक्षसः श्वश्रे. वसं तद्रूपौ। समुद्रवन्धनशिलापरम्परा दक्षिणदिशो रोमस्था. ईढ प्रहत्य वहिनिर्गतशरकृतच्छिकै कृत्वा या अनुमितिरनुमान- नीया। हिमाचलचोत्तरदिग्वखसानीयः। तथा-प्राश्च प्रत्यक्च ज्ञान असुन्याणान्गोचरयति ज्ञापयति । चेदनेन वाणा न मुक्तास्त- आशे प्राचीप्रतीच्यौ दिशौ तयो. परिवृनौ स्वामिनी इन्द्रवरुणौ , ऐतेषां वक्षसि छिद्राणि कथ भवेयुरित्यायनुमिति । 'चक्षुधभैः' तयोः ये नगरे तयोर्यदारम्भणमारम्भललिन् । स्तम्भयोरिव इति पाठे चक्षुप्येव विध्यतीति भावः ॥ सुन्दरी मुद्रा आकारो ययोस्ती उभावगी उदयास्ताचलौ च या दमखसुश्चित्तमवेत्य हासिका वन्तं देशमभिव्याप्य तिष्टत । पूर्ववत् । किभूतावनी-मात.- सायंसंध्ये एव रक्तवापताकारुची ताभ्या रचिता निर्मिता शि- जगाद देवीं कियदस वक्ष्यसि । खायां शिखरे शोणा रक्ता शोभा ययोती। पौलस्त्य इति गोत्रा भण प्रभूते जगति स्थिते गुणै- पत्ये गर्गादित्वायम् । वास्तुभवदिति, 'चौ च' इति दीर्घः । रिहाप्यते संकटवासयातना ॥ ५० ॥ उभौ अवयवौ ययोत्ते उभय्यौ ते च ते हरितौ चेति समासे पुंवद्भाव इति वा॥ दमेति ॥ हासयतीति हासिका अतिनीचा चेटी दमस्वसुः चित्तं तद्वर्णनवाहुल्यनिरपेक्षं तलिनननुरक्त चावेत्य ज्ञात्वा देवी युद्धा चाभिमुखं रणस चरणस्यैवादसीयस्य वा सरस्वती जगाद । हे देवि, अत्य कियत् एतदीयं कियच्चरितं बुद्धाऽन्तः स्वपरान्तरं निपततामुन्मुच्य वाणावलीः । वक्ष्यसि वर्णयिष्यसि । अपि तु बहुत्वात्प्रत्येकं वर्णयितुं न शक्यत छिन्नं वावनतीभवनिजभियः खिन्नं भरेणाथ वा इत्यर्थः । गुणैः सौन्दर्यादिभिः प्रभूते महति जगति स्वितेऽपि इह नृपे संकटवासरूपा संमर्दवसतिरूपा यातना संकटवासेन वा या- राज्ञानेन हठाद्विलोठितमभूद्मावरीणां शिरः ॥४८॥ तना तीनवेदना आप्यते प्राप्यत इति भण कथय । सर्वे गुणाः युद्धेति ॥ अनेन राज्ञा अरीणां शिरः भूमौ हठावलात्कारेण सर्व जगत्परित्यज्यालिनेव संमर्दैन निवसन्तीत्येकेनैवाकारण विलोठितं झटिति छेदात्स्फुरदमणमभूत् । किभूतानामरीणाम्- वर्णय। पृधग्वर्णनासामर्थ्यादित्यर्थः । वाक्यार्थः कर्म । अथ च अदसीयत्यानुप्यायं अदसीयत्तत्य रणस्यानिमुखं संमुखम् । प्रार- भूयसि वर्तमाने जगति मध्ये गुणैरिहैव कप्टरूपा वसतिपीडा म्भमभि लक्ष्यीकृत्य वा । वाणावलीः शरपलीरुन्मुच्य मुक्त्वा प्राप्यते न त्वन्यत्र । एतनिवाले गुणा उद्विजन्त एवानहत्वादेको. • युद्धा वा निपतताम् । वाणपसिवर्पगेन युद्धं कृत्वा रणभूमौ ऽपि गुणोऽत्र नास्तीति भणेत्युपहासः । अत्य कियद्वक्ष्यसि कथय । . पततामिति यावत् । अथ च--अन्त करणे स्वपरान्तर स्वत्य अत.परं मा ल वादी. । तलानिर्गुणमेनं गुणित्वेन कियन्तं कालं आत्मनः परस चान्तरं न्यूनाधिक्त्वतारतम्यं वुवा वा अदसीयस वर्णयिप्यसीति कथयेति वा । 'स्थितैः' इति पाठे गुणविशेषणम् । चरणवैवानिमुखं वाणावलीत्न्मुच्य निरायुधीभूय निपतताम् । प्रभूतैरिति च ॥ एतचरणयोर्दण्डवनमत्कारं कुर्वतान् । किनूतं शिर.-( रणसंमु- ब्रवीति दासीह किमप्यसंगतं उपक्षे) छिन्नं वा बाणैः खण्डितं सत् वा अवनतीभवत् नतग्रीव भूमौ पतितं सत् । तथा-(चरणपक्षे) अथवा निजभियो ततोऽपि नीचेयमति प्रगल्भते । नरेण स्वीयभयवाहुल्येन वा खितं सत् अवनतीभवत् । (द्विती अहो सभा साधुरितीरिणः क्रुधा पपले-) बलाद्विलोठितं वानदक्षिणभागत्पर्शकारीकृतम् । वैरिणो पदि युध्यन्ते तर्हि नियन्त एव । ये तु विचारका भीरवन, ते न्यपेधदेतत्क्षितिपानुगाजनः ॥५१॥ शखाणि परित्यज्य एनव शरणं गच्छन्ति जीवन्तीति । एवकारे ब्रवीतीति ॥ जन प्रेक्षक क्रुधा स्वस्वामिवर्णनविघातसमु- गान्य. शरण्यो न विद्यत इति सूचितम् । अन्यमपि भाराकान्तं त्पनेन क्रोधेन इतीरिणो भापमाणान् एतत्य क्षितिपत्यानुगाननु- ननं भवति । वाशब्द प्रत्येरविक्ल्पे ॥ चरान न्यपेधनिवारयामास । इनि किम्-इह सभायां भैम्या न तूणादुद्धारे न गुणघटने नाश्रुतिशिखं दासी किमपि असंगतमयुक्तं नवीति 'चलेऽपि काकत्व' इत्यादि भापते । ततोऽपि दात्या अपि सकाशाद्रीचा इयं चेटी अतिप्रग. समाकृष्ठौ दृष्टिन वियति न लक्ष्ये न च भुवि । मते नितरां पृष्टतया भापते। नियामकः कोऽपि नान्ति । अहो नृणां पश्यत्यस कचन विशिखान्किं तु पतित अयुक्तवादाधरं सापुः सना । बिरद्धलक्षणया काका असरप्रश्ले- द्विपक्षःश्वभैरनुमितिरस्न्गोचरयति ॥ ४९ ॥ पेण वाताधुरेतादृशी सनान कुत्रापनि।नीति, वर्तमानसामीप्ये भूते लद । 'शशंस' इति वा पार. सनीचीनः । गल्न पृष्टये ॥ नेति । युद्धकौतुन्दर्शिनां नृणां ननुप्पाणां दृष्टिः अस विशि- खान् कचन कलितपि तूलादुद्धारे निप्मासने उपादानमाले न १ तिमोनि' इते जीवातु.।

·No text on this page.

·द्वादशः सर्गः। २७३ दुग्धाम्भोधेर्मुनिचुलकनत्रासनाशाभ्युपायः पायः। पलारिताज हन्नीलयं. । 'लक्षं दारचे संख्यायान् । कायव्यूहः क जगति न जागवंदःकीर्तिपूरः ५७ गतनीम्, अमनुष्यकके च' इति ३ ॥ वयसयाकृतविदा दमखसुः अध्याहार इति । अनुप कीर्तिपुरः कलिगति लोके सितं वितत्याभिदधेऽथ भारती। न जागति प्रकाराते । अपिनु वर्गपातालनरलोके सुरति । लोनाच्यापित्वं ममेगाह-किभूतः लहरगिरनि यचन्द्र इतः परेषामपि पश्य याचतां तत्य यः शेप एककलातला अन्याहारो रगया पगालानि भवन्मुखेन स्वनिवेदनत्वराम् ॥ ५९ ॥ पूरक । खनं गवा निवनिर स्थितजन्द्रो वेन पोडराजलः क्रियत वयत्ययेति ॥ अप दमलनु. आतविज्ञानिनायज्ञया वर. इन्यर्थः । अन्यत्राप्यपूर्णवारये किनपि यो पढान्तरमध्याहृत्य सया सत्ता लि बितत्व हतितं कुचा भारती इत्यनिदधे बामपूरण स्विते । तथा शेपसाहेः सपंराजल भूयास. सहव- उका । इति चिन्-हे भारति, वं भवन्मुखेन त्वन्नुतेन खव- सत्याना मनापां ननुचितो योन्मोऽनिता कापयतिनिकाय जनं याचनां प्रायनानानां इतोऽलावृपापरेपानन्येषां स्वनिवे- शरीरन्डिामहः । फलहवन्द शरीरमहलेण भक्तियन् । दने सवर्णने एव त्वरां कारविरन्यासहनचं पर । एतद्ना- पातालं गत्वा तदीयशिष्टगरीरपुरनं क्रियते इत्यर्थः ॥ तथा- द्विरनति भावः । अन्यानपि वर्गपेत्यर्थः ।। मुनेगवस चुलनं संकुचितहतपानं तलावापो भयं तस्य नारी निगले अभि मानल्येनोपान माधनन् । दुग्धान्नौधे. कृतान देवी वचनाधिकारिणी कायमूहः सर्गमा । पूर्वनेक कि वेन पानाद्यनभूत् . इना. त्वमुत्तरं दासि ददाति कासती। नीतयशोरूपानेकनगरचारगात् । एकत्सानेमाने मामयीभा इनीरिपन्नवारिपाधिका- शराबटनावस व क्षीरतापादनामनगमोश्च सतबाटुग्ये गो- प्रमः पानि दुम्मन इति दुमकानोनिगंतुनाववाचाना- न्समतुरेव भृकुटिन्यवतयत् ।। ६० ॥ भावामयाभावलायन भूत क्षीरोदधे कारह इत्यर्थ ।। तेति । वन बन्यामिन र मुटे कोरमशाभन राज्ञामस शतेन कि कलयतो हेति शतप्ती कृतं इति न निको नारनन् तास रेजितिसामान समन्यवर । रमाननर ते नगरेता इयर। लक्षलक्षभिदो दशैव जयतः पानि पद्मरलम् । इति चिन्-द, गावकारी नामा कर्तु नवपरिच्छिदः किमपि नो शायं परार्धन वा विकावी ग, TER: Pा माना है। का तन्मयापगमं विनान्ति न गतिः काचिद्भनेतविपा ५८ मोईन । कती। - "गुरदासे IT. 11 राशि राजामिति ॥ नामा सतनी चतु मारोह मचिग पर 'र दैनिदान करतो धारयनोद गहा तेन किम् । नेन वाज भगमिगत निजमाद नाली भारमारने करमर विमपितुन सत्यत इन्दः । जब नारसम पर रखानि नल दातमत्कार्मिी राम उन्मनीमा निरन् । बिरई नदारते । नया-राहा र एकताम् । वन- दनवनारी मापना मिनतीनराज निद । घोहिमा दिन गन न मानसिम् ॥ ६१ ।। माह मनमानस म प न ५ पनि पसरस् न । - ९१ C.nit६.२ को ३ : पर जसरर ...... न :- कार ...६२.१५. 1.6 si....... * rdit पर ... का र: . 4 - . . है IN ·करः निन्निगेन खट्रेन कृत्वा त्रुटितायाः खग्दनं प्रदाता वारणवटाया वरिगजपरम्परायाः कुन्मानां गण्डत्यलानामा मौक्तिकोत्करो मुक्तासन्तय किरः विक्षिप. या- करिनररथतुरगलक्षणान्यमानि येपामेवंभूनानि सैन्यानि च ग्रनखतीक्ष्गमागः क्षुग्गामु बिदलितामु कृष्टानु मिति के भूमिपु यशोलक्षणस्य क्षोणीजस वृक्षस तदुत्पादकं वीनार भुज इति ॥ महाहवे महति रणसंम दक्षिणेऽपसव्ये । अथ सई क्षिपन्निव वपबिव। यशोवृक्षस गुनवाचार कर यायिने दृटवरमुष्टयेऽस्य वामवाहवे सव्यभुजाय धनु. संमदादिव टामु भूमिपु वपनि चरिकरिणां हननादेवल बहु र दृढतरत्वज्ञाताद्वपादिव परीरम्भमालिनं दिल्पनि दातुमिच्छनि । मिति तण्याक्षुरा इव सुराः बुरा इनि, लक्षगाशन्द । दित्सतीति वा । अलिन्नपि गुणिनि विश्वासपाने सद्रामारवजन- लिंगनोऽहल्लिन्यो नितिश खनः इति, 'उमरने मन्यात मादाय पलायिते सति सङ्ग्रामं कर्नु संमुखाय चामाय दुष्टायापि पुरपस्योपसंख्यानं नित्रिंशायर्यम्' इति उच् । साउन्, 'टर श्रेणीवजनदुवंशोनिविडितवीडस्तु रत्नाचला अधीति || मकल्पद्रुम. प्रसिदः केवल सितपदा त २७४ नेपवीयचरिते कुत इति ॥ हे भैमि, ते त्वया स्वयंवरार्थमागतं वरलोक तत्कम्बुप्रतिविम्बितं किमु शरत्पर्जन्यराजिश्रियः परिणेतृवृन्दं प्रति लक्षीकृत्य एवममुना दृश्यमानप्रकारेण अनव- लोकनायादर्शनाय प्रतिज्ञा कुतः कलाकारणारकृता । अपि त्वयु- पर्यायः किमु दुग्धसिन्धुपयसां सर्वानुवादः किनु । कमेवैतत् । 'वा' इति पाठे कुतो चेत्यन्वयः । अनवलोकनायवेत्य- अस्यति ॥ जन्य उर्वीरमणन्य राज्ञो यत् का पता वधारणार्थो वा । न केवलमव(धा)रणार्यव, किंतु-अनवलोकना- कीदृशं यशः-पर्वणि भवः पार्वणः पूणो विशुश्चन्द्रन्टन्य थापीत्यप्यों वा । किंतर्हि कर्तव्यमित्यत आह-हे भमि, त यो राज्ञोः कर्म नत्र सब तत्परन् । पार्यगचन्द्रमामानन्द इयं दृष्टिः एनं मिथिलानगर्याः पुग्दरं स्वामिनं निपीयंच गिधि तथा-सर्वबपञ्चलत्य धवलन्य अपर्वतन्य हरनिवापर लास्तु । एतद्वरम् । सर्वथानवलोकनाद्विलोकन वमिति राजा-लामस सितश्री: श्वेनकान्तिनद्विपये यो गनिस नितिन न्तरवदननुरागेणाप्येनं विलोकयेत्ययः । अन्ये यद्यपि नावलोकि- कारकम् । कलामादपि धवलनरन् । एवभूत ययग 1 तास्तथाप्येनं विलोकय । विलोकनेनाप्येनं संभावयेत्यर्थः । पूर्व- निविम्बितं समुद्रगतिबिम्ब. किमु । तया-गरह पदका श्लोके सामान्यत उक्तत्वादन्वादेद्यो एनमिति समर्थनीयम् ।। निर्मवपकिन्नत्याः धी: बवटिमशोना तसा पांच दिन।" न पाहि पाहीति यदववीरमुं ब्दस्य शब्दान्तरेणोचारः पयायः । तया-दुनियो ओपन ममौष्ठ तेनैवमभूदिति क्रुधा । पयमां दुग्धानां मर्वण प्रकारेणानुवादः पुनरनिवान केट रणक्षितावस विरोधिमूर्धभि- चन्द्रादिनुल्यमेतयश इति भावः। अन्योऽन्यविष्टितद्वैराज्य पक्षं निरनि॥ त्रिदश्य दन्तैर्निजमोष्ठमास्यते ॥१३॥ निविंशत्रुटितारिवारणघटाकुम्भास्सिन्टाबट- न पाहीति ॥ अस विरोधिमूर्धमिवेरिशिरोभिः इति जुधा रणक्षितौ तिजमोष्टं दन्तर्विदश्य विशेषेण दृष्ट्वा आयते स्वीयते । स्थानस्थायुकमौक्तिकोत्करकिरः कैरस नायं करः । इति किम्-है ओष्ठ, त्वं अमुं नृपं प्रति पाहि पाहीति यत् ना- उन्नीतश्चतुरङ्गसैन्यसमरत्वङ्गत्तुरंगधरा- 15 नवीः तेन कारणेन ममैवं भूमी बिन्दुण्ठनपूर्व मरणमभूदिनि । क्षुण्णासु क्षितिपु क्षिपनिय यशोणीजबीजप्रबन्ध पाहि पाहीति यो वदति तमयं रक्षति । पाहीनि पदोच्चारणे प्रथनं तवैव सामयम् । पकारसौष्टयत्वात् । त्वया च सदर्पत्वा- निखिशेति ॥ अत्य नृपत्यायं दृश्यमानः कर तदनुच्चारणान्मामयं मारितवानिति त्वमेवापराधीत्यर्थः । भवमु- इब नोनीतन्नक्तिः । अपि तु सवैरप्येवमेव ताईन । टिन्यायेनाधरोप्टो दष्ट एव तिष्ठति न तु मुक्त इनि आसते इत्य. नेन सूचितम् ॥ भुजेऽपसर्पत्यपि दक्षिणे गुणं अस्थिसमूहास्तेपामवटस्याने गर्तलक्षणत्याने स्वायु सहेषुणादाय पुरःप्रसर्पिणे । धनु: परीरम्भमिवाय संमदा- समरा. सशामालेपुलान्तश्चित्रं गच्छन्त. तुगंगापा बुरैः कर न्महाहवे दित्सति वामवाहवे ॥ ६४ ॥ च-सरलेऽनुकूलेऽपि भुजे इपुणा सह गुणं मौर्वीमप्यादाय गृही- शुभेणव भवितव्यम् । अरिकरिकुम्मत्यमुनाफाति स्वा अपमति कर्णपश्चादृशं गच्छनि सति पुर समर्पिणे रिपुममुन्न अपि पात्रस्य बीजम कमान अयमेव साधुरिनि मत्वा सुवंशजेन केनचिन्मध्यस्येनालिन पत- इन्युन । किरतीनि किर', 'इगुपत्र-' इति । दीयते । दृढमुष्टिरतिरोऽयमिन्यर्थः । मङ्ग्रामे कणांन्तपर्यन्तमा- कपगादनुबकीकृत्य दारान्मुखदेवान्न इति भाव. । यामवाह अर्थिभ्रंशवभवत्फलभरव्याजेन कुञायितः ददानियोगाच्चनुयीं ॥ अस्योौरमणस पार्वणविधुबैराज्यसनं यशः आस्ते निळयरनसंपदयोदग्रः कथं याचक साङ्गोन्बलगर्वपर्वतसितश्रीगर्वनिवासि यत् । १ मारणान' इत्यत्र बसानग्रानादपतः। २'अत्र यु. 11 प्रत्यासिककोमटन्योष्टयनन्योटसिपको हनुमानना ? 'उत्प्रेक्षावरन्य वृष्टिः' इति जीवातु । का व्यकामादन्या' इति जीवानुः। जीवानुः। सिन - सत्यम्मिन्नतिदानभाजि कथमप्याला म कल्पद्रुः 3 ·द्वादशः सर्गः। २७५ - नाजनि अतिदानमतिशयितं दानं भजति सनि अकल्पितमपि स कामरूपाधिप एप हा त्वया ददति सति अर्थिभ्रंशाचाचर्जनात्पूर्व अल्पान्यपि व्यथाभावाद- न कामरूपाधिक ईश्यतेऽपि यः। हूभवन्ति वहूनि जायमानानि यानि फलानि तेपां भरब्याजेन भारगौरवानिपेण नायित. सर्ववदाचरितोऽतिनन्नः सन् कथन- समस सा योग्यतमासि वल्लभा म्याखांमहता केशेन । अथ च--लजागोपनप्रकारेणापि निष्ठतु। सुदुर्लभा यत्प्रतिमल्लभा परा ॥ ७० ॥ कालं वातिवाहयतु । नन्नवेन लजागोपनं युकमिति भावः । तु स इति ॥ त एप कामरूपस देशविटोपल अधिपः । अय पुन. रताचलो पावघेण्या वजनापरित्यागाजातेन दुर्यशताप- कीर्त्या निविडिता पनीता ब्रीडा लजा यत्स मुवंभूतोऽपि याच- च मदनरूपत्वापि खामी । तद्रूपधारणादित्ययः । स क..यः काभावात् नियंययाक्षयना रनसंपदा कृत्वा व उदयोनुत्यूता त्वया इंश्यतेऽपि न । न अभिलप्मत इति तु किं वायमित्यर्थः । वृद्धितेन उदन उच्चशित्तरः । अथ च-अनन्त्र एवं कथमाते। हा कटन् अनुचितमेतत् । यत.-कामाद्रूपेणाधिकोऽनिसुन्दरः। अपितु-लचितत्यानन्नत्वमयुक्तमेवेत्यर्थः । कल्पवृक्षस वर्गति- भय वा कानादूपेणाधिको नेति काकुवा । यत.-मां कामाद- तत्वादुपापतया फलभरव्याजेन नत्रतया वा लजापरिहारः संभ घितलादत्य सावं योग्यतमा वल्लभाति नितरामुचिता प्रेयसी वी। रोहणादेत एतल्होकनिवासादुलापत्वाभावेऽपि याचवजेना- भवति । सा का परा उन्कृष्टा यत्सास्तव प्रतिमहा तुल्या भा हजातिशयाननत्वं युक, तत्तु तत्व नातीत्यानयंन्। कल्पवृक्षने- कान्तिः सुतरां दुलना । यत्ता. सदृशो कान्ति. कसाचिदपि न रन्यानप्ययनधिको दानशुर इति नाव. । कुचारित.. लोहिता३. दृष्टचरी । अत्यापि(ले) सुन्दरत्वादित्यर्थः । अथ ३-परान्या राकृतिगणवादाचारे क्यप् ।। स्त्री यस्यात्तुल्यकान्तिदुलभा, सानिसुन्दरी खमित्यर्थ.। वनति- सुन्दरी मल सुतरामयोग्रेत्यय इति वा । यारवानान्तरं लिट- सृजामि किं विघ्नमिदंनृपस्तुता- स्वादुपेक्ष्यन् । सुदुलना, न तुदुभ्यां केवलान्यान् इति नु- वितीशितैः पृच्छति तां सखीजने । निषेधः ॥ लिताय वक्रं यदवक्रवद्वधू- अकर्णधाराशुगतंभृशाङ्गता स्तदेव वैमुख्यमलक्षि तन्नृपे ॥ ६८ ॥ गररित्रेण विनास वैरिभिः । सूजामीनि । वर मैनी सखीजने इङ्गितैर्ऋभङ्गादिचेष्टिते. विधाय यावत्तरणेभिंदामहो. कृत्वा तां मीनिनि पृच्छति सति स्वानिप्रायज्ञापनार्थ लिताय निमज्य तीर्णः समरे भवार्णवः ॥ ७१ ।। व यत् अवकपदकं चके । तन् वदनवगनेव तनृपे तलिनानि वैनुषं परामुखत्वनलक्षि रक्षितन् । अन्यतो विलोकनादेवावा. अकति ! अन्य नि बनेर निनय नित्य वाम नादरोऽला इति सखिनि. रोन, तेन राज्ञा वा तस्तिमित्वर्य.। सदनरनि निन्न । नमसरन । निदा दतियार इनि दिन्-है नैनि, अह अय चालो नृपध इदंनृप. तस स्तुती १ या भव नसार एष दुन्नर गदर नी । मोसमातेर पुनरा. विर सूजानि पिन् । 'वैरान्' इति ( पाठे) 'अनावधाननया वृत्तरित्त । अहो नान् । लगेपनियो ।किना पलान्नुसमाश्च । तलादेर नृपणतनेव बैलप नालय - रिपसायत इलाव कर नेन विना । नया-रेना. रंक्षितनियर्थः । लिताय लितं कर्नुन्, क्यिापोपपद-' दति लक.सादक्षकनारेन परतला बिना ! न विदन्ने को it. चतुर्थी ॥ कारा रोहमारका पाना विमा सारा राना . मन्ति पास न रा राप्रपना ग। दृशास निर्दिश्य नरेश्वरान्तरं आमा रमा अदुप दराने मन्नाने पोतावहानामा मधुखरा वक्तुनधीश्वरा निराम् । देपा तेस नारसना 55 पर दिया । अनूपयामान विद मेजाभुती सकले।रने नाक, पुना कायु • निजाखचन्द्रख सुधाभिरक्तिनिः ॥ ६९ ॥ जरा मनाने पहनाने रडतानने : रोति । अब मधुस्वरा नरमरा निसनीपत दन्त र तानि च गन् । भारतमा ' कन्ट यितुंसा मेमाचारेण नरेशजर नपान्तर र दानेदना वे न भवन काय! :.. विदर्भाधुनी नारी निवास बार दना दल हुन दिन दमनरे पर मुभानिरन्तरूपानिरनि अपमान र सर २. नानाराम । अनुगला गोर अन्स रेस, - नर प्रो र ! -: ना मनामाने अरनोदशे एकर । जन्में बने सर दरमददन । २. सर-दए । सानो पद रचना करे । पसरेल । रमपुर न... दोन ' , पदन मोरबी बनान- कानुन किनिन - - . । - . . ..

·-- . . - , तो बहेन्यान्यूमो भवति । सर्वप्यस्य पतयतापवद्विना दन्याः। नि टोपः। अन्यस्यापि कीनिंप्रशनिः शिलामु त्मिनियों अश्वपनिश्चायमिति भावः। आद साद पयायः। 'मिलमनून-',डिल्यते । संवैध्ययोग्नेन हताः नवार्यश्च गोयन्दुस्टार कुर्वन्ति । अनिशुल्वादत्त कीर्तिनंबतीत्यर्थः। दृदयांची न्याच्छिलावन् । गोनानुरसोरताडनं जानि।' विधायेति ॥ तान्यूटन्य करदः सुवर्णरचिताधार रिटानमाह-निनन्य यमः-श्रीरोदन्वदपाः क्षीरोदन्वान्धी- न्यूलपारणपावन् पटी' इति लोके, उस वाहिनी घाटेकर हवा न दिलोन अनन्दवः नयनकिवायोगान् मथितमिति किन्या-नान्चूलपुटी पूर्गाच्छादिरसनानि च रमन्द्रनत्र अशे इडानि दुग्यरूपात प्रमथ्य मन्दराचंदन ग्पन्दी दमन्वमुनावं नर्णननियल्पनत्य ज्ञावा इन वमः १ 'श्य अंगदानहानगवामान, दवा.अगंटकाटकर वामिनारः, ऋपिन्दना दन, अंटवनम्नचरमाः १ कबर दिन्नदृसदनमानस मानन्दका कायावतः प्रमान टगानाः' इति कन्यवर २७३ नेपवीयचरिते अपां न तत्रारिखधूम्तपस्विनी भूवन्मधिनम्मे आदेश निर्मित मति । जले ग्यियनकाशा ददातु नेत्रोत्पलवासिभिलैः ॥ ७२ ॥ यदुद दुग्धरूपे नियने ने मनीन्यथः। हीरोह मॉम शुभरनुमानापेक्षया नन्यानिशुधन्वाग्रहीट नन बदतर यदिति ॥ भूलोकभुजो भूपालस्यात्य भुनोप्ममिबाहुप्रतापः अध च-मुचनायामरहिनं यथा तथा । आरम्यनुपदरात अरिवेश्मनि अनिसंतापफारिस्वात्तपतुंग्य ग्रीष्मनुग्व यद्यम्माकियने मृजनः कुन. । श्रीगेदपटमधिनिष्ठत इत्यर्थः । ॐन्दन - तस्मात्तत्र ग्रीमती तपस्विनी दीना अरिव ः नेत्राग्यवोत्पलानि एतद्रचिन कविन्यम् , एनामंवन्धि कविमिनिर्मित कीनिवास तेषु वासिमिलरभिः । अथ च-नेत्रनुल्यकमलानां यो यामः वा कवित्वं नदेव बादुनग्न्यादमृतं नन्य बोनस प्रवाई प्रोटी परिमलः स विद्यते येषु नल. कृत्वा प्रपां पानीयशालां न ना ना मादरमाफर्णनेच्छ । अब ब-जलनशेच्छ! ददातु । अपितु दवायेव । तपचिनी ग्रीमती मुगन्धिभिन्दकः कलव्यो महान्ता भजनीति नाजा नजना । लोक हिरामा अपां करोनि । अनेन पनिमारणाच्छोकव्याप्ता माध्यरिनाग जनि नचिन्मयन नदीय सिहासनमधिनिष्ठनो न्यन्य र रोडवेति भावः । 'प्रपा पानीयमालिना' इत्यमरः ।। द्वाग्गिन कलशनाभियंकः क्रियते। धनीरूपतयारवंतांदन एतद्दत्तासिघातनवदमृगमुहृदंशसाईन्धनत मुचियितुं मथिनादेश कुने मनीन्युकन् । जोपयुपशनाममवत दोरुद्दामप्रतापञ्चलदनलमिलमधूमभ्रमाय । श्रीगंटादपि निमन्टन महीयबनयमो वरिलांचाही एतदिग्त्रयात्रासमसमरमरं पश्यतः कस्य नासी- समिनि भावः । नवं युधिन्नयनं पादान्बचान्नु निन्द्र इत्यमरः । श्रीरोदन्वदपाः ‘उदन्वानुदा व इति सार। देतन्नासीरवाजिब्रजग्बुरजरजोराजिराजिस्थलीषु ७३ .पूर-' न्यप्रन्ययः । वाकन्या, पोरटुपया' इतपत्र' एतदिति ॥ आजित्यलीयु संग्रामभूमि एतन्नासीरन्य एन- अजनि कमन चिम् ॥ सेनामुखन्य पुरो गच्छन्तो वानिवना अश्वसंघानेपां बुरेन्यश्चरणा समिति पतिनिपाताकणनद्रागदाणे- ग्रेन्यो जाता तेन्दृलिता रजोरानी रेणुपतिः एतन्य दिन्जनयात्रा प्रतिनृपतिमृगानीलवनःशिलानु । द्विग्जयकारिण्यो या यात्रा वारसमुन्वगतयनामु असममनुल्यं रचितलिपिरिखोरन्ताडनव्यत्तइन्त- समरत नरं संनद पश्यतः ऋस जनस्य । एतेन राजा दनन्यो, सिघातेभ्यः नवत अमरकं येपान् । एनेन दत्तोऽसियातो येन्यः प्रखरनपुग्टईरस कीर्तिप्रशान्तिः ॥ अत एव नवदनो वा अमुहृदशा अरिसद्धाः । अथ च समितीति || अन्य राज्ञः कोनिप्रदानानादि ने तद्रूपा वेणवः त एवं सादाणान्यनानि दायकाष्टानि यस मनामे पनीनां स्वामिनां निपातो नरगं तल आकनिन र पुर्वभूत एव दोष्योबाहोडामप्रतापनीध्यप्रतापः स एव बलन गीय अदाणान प्रतिनृपनि गामीणां लक्षन्न बझाले तरी देदीप्यमानोऽनलः तन्न मिलन्मभवन भूमा बाहुल्यं यन्य एवं तश्रण वाघिद्राणवाच्छिलान्नान गोळचशादुल्लाडने अन्दर भूतो बहुतरो थमन्नन्य श्रमाय सादृग्यानेऽपि रजनि 'घुनः निवशिनयोईनयोः प्रवरा अनिताशा नवरा नवा वा इति बुद्धये नासीत् । अपि तु सर्वन्यापि । आईयेणुरूपन्धन दह- पापाणदारहबिजासन विनालापारिख रचितलेखनव न इति पाठे मिलनो घूमन्य बाहुल्यं नझान्तये ॥ क्षीरोदन्वदपाः प्रमथ्य मथितादेशेऽमनिर्मिते स्वाक्रम्यं मृजतस्तदस्य यशसः क्षीगेदसिंहासनम् । रणः' इत्यमरः । 'सनिन्यानिसमिद्युधः' इति (३)३ केपां नाजनि वा जनन जगतामनकवित्वामृत- विधाय ताम्बूलपुटीं करागां स्रोतःसोनपिपामुकर्णकलसीमानामियकोत्सवः ॥७॥ यभाण ताम्बूलकरंवाहिनी। सीरेति ।। कंयां जगनां भुवनानां संवन्धिनां जननात राज्ञो दमयमुभावमवेल भारती यामोनिषेक एवोमवो नाजन्न नाकारि। अपि तु स्वगादिन्धि. नयानया वऋपरिश्रमं शमम् ।। ७६ ।। तन मंगापि टोकन पनीययनमा निकः कृत. विशेपणेना- आददा मंज्ञायां निर्मित हनायान् । अथव-निलं मन्यनयित दुरि नतिनियुच्यते । ततश्च औरचारि नयनाच्यानोगाइने- जीवनः। जीवानुः । ? 'प्रन्ट' पनि पाल। - - ·द्वादशः सर्गः । २७७ न्ते तां यां नध्यदेशे भापया 'गुलवडा' इति व्यवहरन्ति तां दे- नृपः कराभ्यामुदतोलयनिजे व्यै दातुं करारूगां त्वीयझरतल्मध्वगतां. देवीकरतलनधातांचा नृपानयं यान्पततः पदद्वये । कृत्वा । कराके गृहीवेत्सर्यः । इति किन्हे देवि,त्वं अनया वी- टिकया एतदीयबहुवर्णनजनितं वल सकलं परिध्रनं शनं नर तदीयचूडाकुरुविन्दरश्मिभिः बहुवर्णनजनितं सोपं शान्ति प्रापयति । एतत्स्तुतेविरनेत्यर्थः । स्फुटेयमेतत्करपादरञ्जना ॥ ८॥ भन्योपि शुष्कनुसो बोटेिकपा भतं शमयति ॥ नुप इति ।। अयं नृप. निजे पदवये प्रगामवशात्पततो नन्ना- समुन्मुखील वभार भारती न्यानपान्करान्यां कृपया शिरसि ऋचा उद्तोलबदुत्थापयामास । रतीशकल्पेऽन्यनृपे निजं भुजम् । तदीया राजकीया याः चूडा मुकुटातासां कुरुविन्दरश्मिभिमानि- ततस्वसद्वालपृषद्विलोचनां क्यशोगशोभाभिः कृत्वा इयमेतल करपादयोः रञ्जना रक्तिमा स्फुटा इश्सत इति शेपः॥ शशंस संसजनरञ्जनी जनीम् ॥७॥ सनिति ॥ भारती रतीशल्पे कामतुरयेऽन्यनृपे नि बाहुं यत्कस्सामपि भानुमान ककुभि स्येमानमालम्बते सन्यगुन्मुखीकृत्य यभार भैन्य तं दर्शयितुं तइनिनुखं चकार । जातं यद्धनकाननैकशरणप्राप्तेन दावामिना । ततोनन्तरं ब्रसबालमृपावलोचना नीतवाल्हारगनेत्रा संसजना- एपैतगुजतेजसा विजितयोस्तावत्तयोरोचिती नां सन्यानां रञ्जनीमनुरागजनिक जनों वरार्थिनी त भैनी शर्श- धिक्तं वाडवमम्भसि विपि भिया येन प्रविष्टं पुनः।। सामानोत् । 'स्तीरानुल्ने' इति वा पाउ । रजनी नगरनगाभा- चाबलोपाभावः ॥ यदिति ॥ भानुनान् जुर्मः कत्यानपि नुनि दिशि स्येमानं अयं गुणौधैरनुरज्यदुत्कलो त्थित्व यत् नालन्वते याहीकरोनि कितु सर्वदा परिननत्येव । भवन्मुखालोकरसोत्कलोचनः । दावाग्निना वनवाहिना व घन अनिगहनं काननं ताक्षगं एक केवल शरणं रक्षितार मातेन तदेहाप्रवेग यत् जातन् । एतल स्पृशन्तु ल्पामृतवापि नन्वमुं मुजनेवमा विगग जितमोनो सुन्दावानलमोः तारनिधित तवापि तारतरङ्गभङ्गयः ॥ ७८ ॥ औचिनी युनतरता । भीतल याकुलता वनाप्रयगं च युक्त- अयमिति ॥ हे मैमि, गुगौय. सौन्दर्यादिगुणोध अनुरज्यन्तो- निन्ययं । नानी हि जित नन् लजमा नुवमदर्शयन्सुनदर्शने भ- नुरना नरन्त. उत्कला रक्षणमा तद्देश निवासिनो रोका पत्र। पैनकालिन्दश राम लत्या नत्र परिश्रमति । सधान्यल प्रो. जय च गुणोप. नौन्दयादिगुणोधैरनुरज्यन्त उत्कृष्ट स्तु पष्टिक्ला नगर बन वन वा विगते । तान्या उनमेर कृतमित्यर्थ ।। व तैरसलक्षितो वा अप नृप. बलाद्भवन्नुसारोके रसेनानुरागे. वारं पायानर पुन बिछ। पेन जलानिया दिषि महनसनी गोकलोचनोत्कष्टिननेत्र । अनीति शेष । तलात् ननु हे रूपा- अन्मान सन्दरले प्रविष्ट निनन् । मानो परासतोरि रिग कृतवापि सौन्दर्भमृतदधिरे सुन्दर तथापि शोलारा उम्पला शरण नति, अर नुगा इसनिमानि नामाविन्य पोग। विशाला. चल्ला वा तरना' पुन पुनर्वापाररूपा. पोलालेपा अपच वाइयो भजन. । नन। नासवानाको भयेन मगर प्रकारविरोपा. अनु सान्नु। अयं वा पदपति, वनप्नं प्रदेशो पुन । सनुन व नन्न रहनं पुननिने मूर्विनन् । मुगी- पटा. पर योग्यत्वादिति भाव । अनुरज्यदुरल इलनेन देरतदीप तेजोऽपित नरः। सेना इति, बिरसादा. जनानुरजनामपदाधिक्य सूचितन् । अन्यलामपि जलाप्पा झाये पुमादिनने बित्तिर-' नवादा । भारत प-तरमनको मन्ति । मनरल्यदिनि स्पनो दियालोर. ।। मान दिया मिला- मनाम । बनेन सर्वाधिकृतार्थताकृता- अनुप्योतीमतुः प्रममावनिम्ना- हतार्थिनी कामगयीमुग्छनौ । बैनि प्रारम्धे वन भिसम्यानमरे । मिषः पयाचनपलवाराने न कन्भन्तानन्तः प्रतिद्वनटान्दार न त. प्रदाप दानप्यननं नमामुतः ॥ ७९ ॥ दबान्नोज नवतु न न तेषां दिनमः ८२ अनेनेति ननोनुनी वामनुकती ना को- अनुपनि मनमा । बार- म भेग वपनामाने बलेवनानी ने सरकारमा रन्टेन्यो समान नर बदमन्द , ' माहवारमा मम न ! ल ---- सार एपा 1 जिस

·No text on this page.

·बादशः सर्गः। २७२ - शेऽपि जपमालयाभीष्टदेवतामननप कुनां साक्षात्कन नेत्रे तम सबम्धिनी राति , मपी (सी) शामवन्नुमात्रगता उया. निमीत्य ध्यानेन तां साक्षाकरोनि ।। मिका च यथाक्रम चन्द्राह शनुमुवं धावनि फिमिनि वा । निर- न्तरोइयोतकरणादेतरकीयां निष्फामितेर तामसी ग्रीस्वभावभी- प्रशंसितुं संसदुपान्तरञ्जिनं रुभंतधन्द्रयोत्सनं गता अत एव रात्रिकालिमा चन्द्राके दृश्यते। श्रिया जयन्तं जगतीश्वरं जिनम् । सांसापि वेनीकरणाच्यामिकापि निर्वासितान्यत्र स्वानुमा. गिरः प्रतस्तार पुरावदेव ता क्ततयेव रिपुमुलं गता। अत एव विपणीभूतेषु वैरिमुखेपु कालि- दिनान्तसंध्यासमयस्य देवता ॥८७ ॥ मा दृश्यते । एतद्विपत , 'द्विपः शतुमी' इति पष्टया समासः ॥. इदंनृपप्रार्थिभिरुज्झितोऽर्थिमि- प्रशंसितुमिति ॥ दिनान्तसंध्यासमयस देवता सरस्वती पुरावदेव पूर्ववदेव ताः अतिगम्भीरमधुरा गिरः प्रततार मणिप्ररोहेण विवृध्य रोहणः । उवाच । कि कर्तुम्-संतदः सभाया उपान्तावुभयपाधी रजय कियदिनैरम्बरमावरिष्यते त्येवंशीलं धिया शरीरशोभया कृत्वातिसुन्दर जिन बुद्धदेवं जयन्तं मुधा मुनिर्विन्ध्यमरुन्ध भूधरम् ॥९०॥ जगत्याः पृथिव्या ईश्वर राजानं प्रशंसितु वर्णयितुम् । धिया संस- दुपान्तरञ्जिन जयन्तं जगति दौर्यादिना इन्द्रपुत्रतुल्यं कीकट- इदमिति ॥ अतिवदान्यस्य अस्य नृपस्य प्रार्थनशीलैरथिभिः देशप्रभुत्वाजिनं चौदं राजानमिति वा । जयन्तनामानं वा। याचकै. अनेनैन सम्लकामानां पूरितत्वादुन्झित परित्यक्तः । 'जगदीश्वरम्' इति पाठे जिनविशेपणम् ॥ अत एव रखव्ययाभावात् मणिमरोहेण विवृध्य अकुरोत्पत्या विशे- पेण वृद्धि प्राप्य रोहणो मेरुः फियद्भिः कतिपयैरल्पैरेव दिनरम्बर- तथाधिकुर्या रुचिरे चिरेप्सिता माकाश आवरिप्यते आच्छादयिष्यति यत , यसात् मुनिरगस्तिः यथोत्सुकः संप्रति संप्रतीच्छति । विन्ध्यनामानं भूधर मुधैवारुन्ध मदागमनपर्यन्तं त्वया न वर्धित- व्यमिति नियमेन वृथैव वाग्नद्धमकरोत् । तदृयभावेऽपिरोहणेनैव अपाङ्गरस्थललास्थलम्पटाः सूर्यगतेः प्रतिवन्धस्य करिप्यमाणत्वादगस्त्यप्रयासत्व वैयर्यमेव कटाक्षधारास्तव कीकटाधिपः॥८८॥ जातमित्यर्थः। भगस्त्येन विन्ध्यरोधस्तु पुराणप्रसिद्धः। आवरि- तथेति ॥ हे रुचिरे सुन्दरि, त्वं तथा तेन प्रकारेण अधिकुर्या प्रते, विकल्पत्वादिटो दीपो न । अरुन्ध, लडात्मनेपदे ॥ अधिकारं कुर्याः । तथा कथम् यथा येन प्रकारेण कीकटाधिपः भूशक्रस्य यशांसि विक्रमभरेणोपार्जितानि क्रमा- मगधदेशत्वामी त्वत्कटाक्षेपूत्तुक' सन् चिरेप्सिता. तव कटाक्ष- देतस्य स्तुमहे महेभरदनस्पधीनि कैरक्षरैः। धाराः तिर्यगवलोकनपरम्पराः संप्रति इदानीं संप्रतीच्छति अ. शीकरोति । किभूता धाराः-अपाङ्गो नेत्रप्रान्तस्तल्लक्षणं रजपलं लिम्पद्भिः कृतकं कृतोऽपि रजतं राज्ञां यशःपारदै-. नाट्यशाला तत्र लात्ये सबिलासनन्दगतौ लम्पटाः। चिरेप्सिता रस्य स्वर्णगिरिः प्रतापदहनैः स्वर्ण पुनर्निर्मितः९१ • त्वमिति वा । चिर इत्यकारान्तनप्यव्ययं तेन समासः । एवमेवं- भूशक्रस्येति ॥ वयं विक्रमस्य भरेण वाहुल्येन क्रमात्परि- जातीयेऽन्यत्रापि ज्ञातव्यम् ।। पाट्या उपार्जितानि एतस्य भूशक्रस पृथ्वीन्द्रस यशांति कैर इदंयशांसि द्विपतः सुधारुचः क्षरैर्वणः स्तुमहे वर्णयामः। यशसां भूयत्वाद्वर्णानां पञ्चाशत्त्वा- किमकमेतद्विषतः किमाननम् । स्तोतुं न शक्नुमः। सामान्याकारेण कथंचिद्वर्ण्यन्त इत्यर्थः । यशोभिरस्याखिललोकधाविभि- किंभूतानि-महेभा पटिहायना गजा., ऐरावतो वा तेषां दशने. सह स्पर्धन्ते एवंशीलानि तद्वद्वौराणि । वर्णगिरिमेर अन्येपां विभीपिता धावति तामसी मंसी ॥८९॥ राज्ञां मेल्मेव लिम्पनि. यशोलक्षणैः पारदै रसैः कृतकमसत्यं इदमिति ॥ अखिलेषु लोकेषु धाविनिः प्रसरणशीलैः लोकत्र- रजतं रूप्यं कृतोऽपि प्रलेपनिर्मितपाण्डुद्युतितां नीतोऽपि सन् अत्य यमुवलं कुर्वाणैरल यशोनिर्विशेषेण नीपिता लोकत्रयानिवा- प्रतापरूपैर्दहनैः अग्निभिः पुन: स्वगं निर्मित. कृतः। प्रतापत्य तिता सती तामती कृष्णपक्षरात्रिः एव नती इदयशाति अत्य' गीतत्वावर्णरूपतां प्रापित.। पारदलेपेन सुवर्ण वेतीभवति, कीौद्धिपतः असहमानत्य सुधारुचेचन्द्रय अई कलन्, अध- वह्नितापने चोड्डीने पारदे पुनः काञ्चनमेव भवतीत्यर्थः । एतत्प्र- च-संनिधि धावति शीघ्रं गच्छति प्रविशति किन् । किं वा तापाने परेषां यशांति न प्रसरन्ति । यशस्वी प्रतापवांश्चान्यः एतविपतः एतच्छत्रोः आननं प्रामोतीति संशय.। एतद्यशोभि- कोपि नास्तीत्यर्थः ॥ चन्द्राङ्गशत्रुभुखातिरिकल सकललापि जगत. श्वेतीकरणमाघ्र- 'यद्भर्तुः कुरुतेऽभिपेणनमयं शको भुवः सा ध्रुवं यतीत्यर्थः । अयमतितरां यशस्वीति भावः । अन्योऽपि भीषितः दाहैरिख भसभिर्मघवता वेष्टेधृतोद्भूलना। स्वगोत्रं याति, यामल च श्यानं वस्तु सगोत्रनिति । तानसी १ 'अत्र रोइनारीहरिवनसदन्येषि नवमोक्षरातिशयोक्ति' इति १, २ 'नो' इलन नन्दान्तने बहुत्र इहपरे । त्याने वर्णता-जीवातुः। २ 'भत्रायुरूपासंपन्यपि तान्योत्तरतिरामोक्तिः' इति न्माइन्लान्नपातः सातः । सुखावबोधाजीवाल्वोरले दन्तान्ततव जीवातुः । ३ दिन्दाहः' इति नदत्तकमान. । ४ 'हटेः' पनि मूने दसते। जीवातुनमन. पाठः।

·- . - तामेनां पूरयित्वा निरगुरिख मधुवंसिनः पाण्डुप आस्ते इति ॥ येयं त्रिलोकी लोकत्रयी दानोदरीमानदारी श्रीविष्णोजठरकंदरामवलम्व्याश्रित्य आले । अवासा गाना शेपः केशमयः किमन्यतमसस्तोमैस्ततो निर्मित:९३ संमातुं सुसेन स्यातुं न शक्नुवन्त्यसमानि सन्ति, वान्यायसे दरस्थितायां त्रिलोक्यां प्रयिमभरवशान्महत्वबाहुल्याइनिम्ना प्रागिति ॥ प्राक् सगांदी अगाधे जगतीशिल्पेऽप्यमादलो-दानि द्विपदशनः सनाभीनि सदृशान्यतिगौरागि एनल यशानी क्यनिर्माणत्रिपयेऽपि यस्विषां समन्तः सकलः कोशो भाण्डागार-/तामेतां विष्णूदरदरीस्थितां तत्सहिता त्रिलोकी पूरिवाना संचयः नास्पानिनोऽपवन्नाचरितः, किं तु तावानेवाक्षय. स्थितः/प्टानि तामुदरदरीं तस्या त्रिलोकी च परिपूर्य अवशिष्टा शक आमुसंन्दु मुखचन्द्रमभिव्याप्य पुतस्य वपुः सृजतः नवंझणः/पद्मच्छमापन्नानि नाभिसमुत्पन्नधवलकमलच्यानमारबान नर संबन्धी स विपां ममन्तः कोप. शोप समाप्तिमगात्याप क्षयितः। काराणि सन्ति मधुध्वंसिनो विष्णोनाभीरूपेण पथा माना यतः-चरणमनिमुवपयन्तावयवनिमाणार्थमेव पूर्णा, न तु गरिव निजग्मुरिव । संकटवामयातनाभिया पहिाननंतानं केशरूपोप्स एप दोयो भागः नि दापं द्युतिमण्टल समन्त. तेजो. किंव्वेतद्यगास्येव । करिंदन्तधवलकमलनुल्यान्यनिनुमान कम राशिः तस्य व्ययवशान्नावशात् 'भाभावन्तमः' इति न्यायान्। यनांसीनि भावः । दामोदरीयाम्, 'वृद्धान्छ.'। पृपावाद श्रेति भावः। इंपटमः, सकृद्राय खन्द । 'उपमगादव स्व- भिया' इत्युत्प्रेक्षा । ता चरानीपकत्वेन कानिचन्द्रारा प्रदान १'ज्योनि.शानपनागर यहाहोचावान्नरुत्वन् । तर त्यसो , नान्यत्र' इति नियमालुमनाव. । अन्यतमसम् 'अवमम- तिरको व्याने' इति जीवातुः । १ 'शनिमन्ति' इति जीवादनुवार बोधानमनपाटः । ३ मा पमञ्चमना निरनिकाला 'ना च विडोसीयानोरापारासमोरानुल्यापटगाटनगर २८० नेपवीयचरिते शंभोर्मा वत सांधिवेलनटनं भाजि व्रतं द्रागिति नत्तदिग्त्रयात्रोदुग्तुरगखुराग्रोडुनैरन्धकार क्षोणी नृत्यति मूर्तिरष्टवपुपोऽसग्दृष्टिसंध्याधिया ।। निर्वाणारिप्रतापानलजमित्र सृजत्येपराजारजारित यदिति ॥ अयं भुवः शक्रो भूमीन्द्रः यस्या भूमे भर्नुः अभि- भूगोलच्छायमायामयगणितविदुन्नेयकायो अभियान पेणनं सेनयाभिगमनं कुरुते या भोणी भूमि. इति मनमि हत्या देतत्कीर्तिप्रतानविधुभिरिव युधे राहुराहयमानः लोहितत्वेनौत्पातिकी असृग्वृष्टी रुविरवृष्टिम्तद्रूपा या मायमंध्या तदिति ॥ एप राजा तासां तामां ग्राच्यादीनां सर्वासां तस्या धिया भ्रमबुद्ध्या द्राक् शीघ्रं नृत्यनि गात्रविक्षेपं करोति । जत्रा जयकारिण्यो यात्रानासुदुरा उत्साहान्तोऽनिवनिरन्ट कम्पते इत्यर्थः । बत सेदे। ध्रुवमुत्प्रेक्षे। किंभूता सा भू: गास्तेषां पुराग्ररुद्धन रजाभिः कृत्वा अन्धकार सृजति । कार दाहात् इन्धनज्वलनाद्मसंभवाग्ढाहैरिव दिग्दाहादिशामी- मिव-निर्वाणः शान्तोऽरिप्रतापानलन्नन्सादनन्तर नानन्द पातिकनिर्हेतुकलोहितदीप्तेः प्रभवैग्वि मघवता इन्द्रेण वृष्टमी- अन्धकार सूर्यप्रकाशयाच्छादितत्वात्तमः सृजति । उनलं गार चितर्भसभिः कृत्वा धृतं कृतमुद्द्लनमङ्गलपो यया मा । इति भाभावरूपोऽन्धकारो भवति । एतस्य दिग्जययात्रायां प्रारम्भ किम्-शंभोः दिनरात्रिसंधिरूपायां वेलायां काले भवं माधि- सर्वपामपि चरिणां प्रतापः शान्तो भवतीनि भावः। " चेलं सायंसंध्याकालसमुचितं नटनं नृत्तरूपं व्रतं नियमो मा च । तथा-पुतन्य कीतिमतानयंशोविन्नाररेव विशुनिबार भाजि भग्नो मा भूदिनि स्वयं नृत्यतीत्यर्थः । यत.-अष्टमूत- चन्द्रः युद्ध युद्धार्थमाहूयमान. स्पर्धापूर्वमागारित एव रानु लायष्टमूर्तः गंभोरेका मूर्तिः पृथिवी । शिवो हि संध्यासमये नृत्यं येव भयेनेव भूगोलस्य भूमण्डलस छायायां मायामयेन करोति तन्मूर्तित्वात्तयापि नृत्तमारब्धमित्यर्थः । यमुद्दिश्य अयं रूपेण व्याजेन गणिनविनियोतिपिकॅगणितशाम्नयामाग्यो प्रयाण- करोति तस्सिन्देशे दिग्दाहभस्मदृष्टिभूकम्परक्तवृष्टिलक्षणा तक्यः कायः शरीर यस्य एवंभूतोऽभूत् । एतकीर्तिमनू चन्द्र तत्पराजयसूचका उत्पाता भवन्ति । अयमेव विजयत इत्यर्थः । दृष्ट्वा एकस्य चन्द्रस जेतुं शक्यन्वादेषा तु बहूना जेनुसार 'जलान्द्वात्मखभ्वग्निवायवः शिवमूर्तयः' । 'यसेनयाभिगम वादाहुणा स्वं गोपायितुं भूगोलच्छायल्प मायामयं दार इन- मरौ तदमिषेणनम्' इत्यमरः । यतः, भर्तृशब्दस्य पदात्यर्थत्वाद्या- शोभात गोपायन रूपान्तरं धारयति । एतादृशो माया जकादित्वात्समासः । सेनयाभिगमनमभिपणनम्, 'सत्यापपाश-RRAHE HITण इति, निर्वाणोऽवाने' इतके इति णिचि ल्युह । 'उपसगात्सुनोति-' इति पत्यम् । दैग्दाहरि- त्यत्र 'तस्येदम्' इत्यण् । संधिवेलायां भवं सांधिवेलम्, पातः । 'च्छायमाया-' इनि, विभाषा सेना-' इति पण्डन्न् । 'मंचि. चेला इत्यण् । इन्द्रः शिवस्य भसाहरणेऽधिकारी । अत एव आस्ते दामोदरीयामियमुदरदरी यावलम्ब्य त्रिलोकी दिशां दाहं कृत्वा भसार्पितवानिति केचित् ॥ संमातुं शक्नुवन्ति प्रथिमभरवशादत्र नैवद्ययांम! प्रागेतद्वपुरामुखेन्दु सृजतः स्रष्टुः समस्तस्त्विपां कोशः शोपमगादगाधजगतीशिल्पेऽप्यनल्पायितः। च्छमापन्नानितानिद्विपदशनसनाभीनि नानीरन निशेपद्युतिमण्डलव्ययवशादीपल्लमैरेप वा इंपडनः मुनाप. मुलनरन्धतमसन्नोमगाटान्धकारसद्ध. कृत्या बिमा। नाभीपयेन ऋगादिना समासान्तः ॥ किया निर्मित इत्युप्रेक्षा। मुन्दरनगेऽयं कशाश्वानिनीला घना. न्यतनमः' इन्य १वारांना टोनियती व्य' इति जीवातुः। मकर' पनि जीवातुः। । - .

·द्वादशः सर्गः। २८१ -- रचयतः यंत्येति ॥ स्यासिर्भुजगः स्वकोशसुपिराकृष्टः स्फुरत्कृष्णिमा अस्यारिप्रकरः शरश्च नृपतेः संख्ये पतन्तावुभौ कम्पोन्मीलदराललीलवलनस्तेपां भिये भूभुजाम् । सीत्कारं च न संमुखौ रचयतः कम्पं च न प्राप्नुतः । ड्रामेषु निजाङ्गुलीमयमहासिद्धौषधीवीरुधः तद्युक्तं न पुननिवृत्तिरुभयोर्जागर्ति यन्मुक्तयो- स्सेि विनिवेश्य जाङ्गुलिकता यैर्नाम नालम्बिता ॥ रेकस्तत्र भिनत्ति मित्रमपरश्वामित्रमित्यद्भुतम् ॥९८॥ अस्येति ॥ अस अतिरेव भुजगत्तेपां भूभुजां राज्ञां मिये अस्येति ॥ अस्य नृपते. उभौ संरये सङ्ग्रामे क्रमेण संमुखौ पवतीति शेषः । किभूत.-स्वकोश एव चर्मनय पिधान तदेव एतत्संमुख वैरिसंमुखं च पतन्तौ सन्तौ सीत्कार दु.खाभिव्यञ्जकं पिरं वल्मीकविवर तलादाकृष्टो बहिः कृतः सद्यो धृतध । तथा दन्तमध्यनिर्गत पक्षवातजनितं च ध्वनिविशेष यज्ञ फुरन्प्रकारामान. उत्तमलोहजातिविशेपत्वात्कृप्णिमा यामत्व कुरुतः । यच्च मरणभीतिजनित दुर्निर्गतत्वजनितं च कम्प रत्स। सपोपि सद्योटतत्वात्पुरत्कालिमा। तधा-कम्पेन तलन प्राप्नुत । उभौ कौ-अरिप्रकारो वैरिसद्ध , शरश्च एतौ द्वौ । इलान्दोलनेन कृत्वा उन्मीलन्त्य. प्रकटीभूता अराला वक्रा लीला तथा-मुक्तयो प्राप्तमोक्षधनुध्युतयोः यत् पुननिवृत्ति' जन्म रेपु तादृशानि वलनानि गतिविशेषा यत् । सपोऽपि वक्रगति - प्रत्यागमनं च न जागर्ति भवति तत्सवं युक्तं उचितमेव । द्वयोरपि ति । तेपां पान्-यैः सदामेपु निजाङ्गुलीमय्याः स्वीयाजुली-'तुल्यधर्मत्वात् । तहि विलक्षण किमित्याशङ्कायामाह-तत्र तपोई- पाया महासिद्धौपध्या वील्धो वल्लया. स्पर्शमात्रेण विपन्याः योर्मध्ये एको वैरिसद्धः मित्रं सुहृदम् । अथ च सूर्य भिनत्ति । पवनन्धिमङ्गुष्टाग्रपर्वग्रन्धिद्वयं चार मुखे विनिवेश्य जाङ्गुलिकता अपरध शरोऽमित्रं सूर्यव्यतिरिक्तम् । अथ च वैरिणं भिनत्ति द्वि- वेपवैद्यता गारुडिकता नालन्विता नाङ्गीकृता । नाम प्रसिद्धौ। धाकरोतीत्यद्भुतमाश्चर्यम् । तुल्यकर्मणोरतुल्यकर्मारम्भकत्वस विरु- सपोपि येन त्वमुखे सिद्धौषधीपर्व न निक्षिप्यते तनेव यथा मार- द्धत्वादित्यर्थः । चावन्योन्यसमुच्चये।दु खभयराहित्येन रणे संमुखः पति. तथा एतदीयः खगोऽपि ये शत्राणि न त्यजन्ति दैन्याच पतितः शत्रुसद्धः 'द्वाविमौ पुरुपौ लोके' इति वचनात्स्र्यमण्डलं मुखे अङ्गुलीपर्व न धारयन्ति तानेव हन्ति नान्यान्भीताशरणा- मित्त्वा मुक्ति प्राप्त । अदृदमुष्टितया मुक्तो वाणः कम्पसीत्कारी ताश्च । 'विपवैद्यो जागुटिकः' इत्वमर ॥ रचयति । तदकरणाञ्च दृढमुष्टितात्य सूचिता । दृहमुष्टित्वेन मुक्तो यः पृष्ठं युधि दर्शयत्यरिभटश्रेणीषु यो वक्रता- वैरिमध्ये न पुनरायाति । वैरिणं हन्तीत्यर्थः । शूरतरोऽय शत्रु- मात्र हतवानिति भावः । वाणपक्षे-सम्यक मुखं पुलमनं वा मसिन्नेव विभर्ति यश्च किरति क्रूरध्वनि निठुरः। दोपं तस्य तथाविधस्स भजतचापस्य गृहन्गुणं धूलीभिर्दिवमन्धयन्वधिरयन्नाशाः खुराणां रवै- विख्यातः स्फुटमेक एप नृपतिः सीमा गुणग्राहिणाम् वतिं संयति खञ्जयंजवजवैतोतुन्गुणैकयन् । य इति ॥ अरिभटश्रेणीपु शूरतरवैरिसद्धेषु विपये यः पृष्ठ धर्माराधनसंनियुक्तजगता राजामुनाधिष्ठितः दर्शयति परामुखः पलायते । अथ च-यं प्रत्याकृप्यते तत्व स्व- भावात्पृष्ठं दर्शयति । य अलिन्तत्वामिन्येव नृपेचन्तामनुजुत्वं सान्द्रोत्फालमिपाद्विगायति पदा स्प्रष्टुं तुरंगोऽपि गां॥ त्वाश्रय एव कृतघ्नत्वं विनति । अथ च-अन्यत्ततादृग्वलामावा. धूलीभिरिति ॥ धर्माराधने सम्या नियुक्तं प्रेरितं जगत् दलिखेव वक्तां विनति । नान्येन नम्रीकतुं शक्यत इत्यर्थः । येन एवभूतेनानुना राज्ञाधिष्टित आल्डस्तुरगोऽपि पगुरपि तथा-चो निष्ठुरो निर्दयो दाक्षिण्यरहितः सन् क्रूरध्वनिमनेन धूलीभिः खुरजरजोनिदि वर्गलोकमन्धयन्नन्यं कुर्वन् । चक्षु.. सहाप्रियभापगं क्रिनि । अब च-परिगतदृढवंशजन्मा र वैरि- प्रविष्टादजस एव निमीलितनयन कुवित्यर्थः । तथा-सु- जां भयावहं शब्द कार क्षिपति । दोप दूपगन् । अथ च-पाहुं राणा रवै. समुन्टलनादः कृत्वा आता दिस्मान्तनिवासिनो भजतत्तथाविधस्स तल चापल तथाविधत्लान्यल वा क्वचि- जनान्दधिरयन्रधिरतया सहान्तरग्रहणासन्नापुर्वन् । तपा- दुणं धुतसौर्यादिकं गृहन्वर्णवन् । अथ च-मौर्वीनाकर्षन् एप संयति तंत्राने अवत्स वातवेगस बगायो समासादनिग. एको नृपति. स्फुटं निधितं गुणवाहिणां परदोपल्याएननिवृत्तानां तया वातं सक्षपन्पहुं कुर्वन् । नधा-गुहंतुभिः तोतृनधन- दोपैपि गुगारोपण कुता सजनानाम् । अथ च-मौर्वीप्राहिमा पल्परक्षगादिवर्णनकारिगो जनान्कान् गुगानिस्पेन मान- धनुर्धराणां सीमा पर्यन्तावधिः स्फुट विख्यातः प्रतिद्. । एववि. त्येन तोतुमसन(न्न कानिर उपन् । परभूत सन् अनन्तर धो धनुर्धर. सबनध कोपि नानोत्पर्य । धनु-पृष्टदर्शननैनल प- मान्द्राणां निरन्तरामानुत्तालानां चनुर्निवरपर पतनानां मिपा. लपनाभारः सूचित ॥ पटा एक्नापि चरन गा नुवन् । अथ च-रेनु प्रष्टुं तखाः सर्शन गर्नु विगारपति विदोषेण उगुप्यते । धार्मिको राजा निपि. १ पारगमन ' ने जीपातु । २ न. परन् कोपरमोन्नत शेरनाला र । नाटे इनासरतः वाशीनान्मापिनो दन्दपनि । म नु नििष्टन: सो.'सी महमारे । रे ? पति ना ते नर' सोलन नरेन्ट लाग्न बनादन्य सुनन· पल कारपार पारी जीवातुः ॥ दीवातुः। 4.': पटनमादपावनगा। - -- ·--- २ । नालेनास्तु त्वदक्षिणतिफलनभिदा तत्र नीलोनदान तत्पाथोदेवतानां विशतु तव तनुच्छायमेवाविज्ञ तत्फुल्लाम्भोजराज्ये भवतु च भवदीयाननस्थानिक दितः । किंभूतः-उन्मीलन्ती विकसन्ती लीला विलासो येषां विहर कीड । तया-तडागे पय केलिबेलासु उडमा तस्मिन्निति ॥ हे वाले, तलिन् तडागे न्वं एतेन दुर तानि नीलोत्पलानि तेषां दलानि पत्राणि तेषां दलनं विक्रमन रेपु ग्रीमती वा तत्रैव नालन्स दृश्यत्वात् । पनबिर तदुद्वेन आमोदेन परिमलेन मेदन्त्री पुष्टो बहुलपरिमलः पूरः बहुवचनम् । नीलोत्पलानां तव अक्षिप्रतिपदांवर प्रवाहनस्य कोट उन्मने कीटन्ती द्विजालिहमादिपकिन्नत्या सकाशाद्दिा भेदः नालेन कमलदण्डेनास्तु । अनि गरधः पक्षेभ्य उदित उत्पन्चो मरद्वायुन्नस सालः सवेगगमन त्ववेत्र वा नीलोत्पलम् , इ वाइति संदेहे मनाउ नांव तथा-शाखानिवहन नवहरिपर्ण तनयामपर्णश्च पूर्णा द्रुमाल्या तथा-तम्य पायो जलं तस देवतानामधिकारे व्यागरे आशिक लम्, अनालं च त्ववेत्रमिनि नालनेव निनांकन वृक्षपदयन्तानियालीटो च्यात उपान्नन्तीरप्रदेान्नेन बान्ता तव तनुच्छार्य तव शरीरप्रतिविम्वमेव विशनु । वजाबाक व्यथा ग्रीप्मोप्मपीटा यामां तामां पथिरुहमां,-ग्रीन्मोमप्पीटा बच्छरीरप्रतिबिम्बमेव भवन्वित्ययः । तया-वल उहाग ययां पथिकानां वा हगन्नामां, दतो रागः मंतोपो येन । तदाग- सितानामन्मोजानां राज्य सण्डे । अब च-आसियान- 'च-पट्टामियेकः भवतु । नीलोत्पलजलदेवताकुहम्मत याननस वदीयमुखकमलस्य च जलमोडावधानिक वृद्ध इति । अनी अनेन निर्मितनटाग. वृद्धो महान्दापि विधान्तिः कलिता कथामु जगतां श्यामः मन्त्रीगी. २८२ नैषधीयचरिते पदा गोः स्पर्शलक्षणं पापं कुर्वन्दण्ट्यः स्यामिति बुया पदा न वारि धीयतेऽम्मिन्वाधिः वारिस्यान नडाग एवं वृदोनिका स्पृशतीवेत्यर्थः । धार्मिको जवनाश्वञ्चायमेवेत्यर्थः । अन्धयन्नित्यादी किंभूतः-तरः वा वलिभ वलियुक्तं । तरक्षा एवं सांस तत्करोनि-' इति णिजन्ताच्छता ॥ चस्थूलशरीरापयवत्रिशेपत्याने जाता यस्यत्ययः । नाचता एतेनोत्कृत्तकण्ठप्रतिसुभटनटारब्धनाट्याद्भुतानां पानिलिमिमांतीति वा । हमालीपलितेन कष्टं द्रष्टैव नाभूद्भुवि समरसमालोकिलोकास्पदेपि । शौल येन पाण्डर धवलं प्रवाहरूपं वपुर्वित्रत् । तथा अश्वैरखरवेगैः कृतखुरखुरलीमङ्कुविक्षुद्यमान- मध्यनिक्षिप्तकीर्तिनम्मरूपया फलितो ज्ञानपरिमाणः । म इत्यर्थः । अथ च स्वलन्छगरधारणाय दण्डन युकः । सक मापृष्ठोत्तिष्ठदन्धंकरणरणधुरारेणुधारान्धकारात् १०० इन्यर्थः । तथा-तावनामनिवडूनां नानाजातीयानां वषक एतेनेति ॥ समरसमालोकिनो ये लोकास्तेषामापदे त्यान- वयमो वाधकस बंहिमा यस्य । तथा । णां बंहिमा बाहुल्यं यत्र । अथर-तावनः .. ! भूतायामपि भुवि संग्रामभूमी समरसमालोकिलोकानां देवाना. नया चन्द्रिकया योग्यं समुचितं स्कुरव्यागमान मुक्त में मास्पदे गगनेऽपि वा एतेन राज्ञा उत्कृत्तकण्ठाश्छिन्नग्रीवाः कव. न्धरूपाः प्रतिसुभटा रिपुवीरान्न एव नटा ननकास्तरारब्धानां मध्यामुचित क जलं विनन् । अयंत्र-विगतकेशवा चलिर यस्य । ज्योत्स्नावनिर्मलम् । अयत्र-मनुवादतत्र से नाट्याद्भुतानां नृत्ताश्चर्याणां दृष्टा नाभूदेव । कष्टमनिदुःखमेतत् । तत्र हेतु:-अस्वरवगैः शीघ्रजवरश्वः कृता खुरैः कृत्वा बुरली स्फुरन्मय कं शिरो विनत् । यदा-केशरहितेन । सालिन्येन 'चांदी' इति कान्यकुत्रनापायाम् । टना अभ्यासभूमिः पुनः पुनः न्यासो वा तया मद्ध मनोनं मीनं वा क्षितम् । तथा चाधकोचितं प्रकटं मन्यगत कमान त्रिदोषेण शुद्यमानं चूर्णीभवक्ष्मापृष्टं भूतलं तसादुत्तिष्टनुत्पतन् शिरसः तत् । तथा नानविधायिनिधानिक. निरोगवा अनन्धमन्धकरण एवंभूतो रणधुरारेणू रणप्रारम्भ एवं समुत्पन्नो नियमात तत् त्याने उचितम् ॥ धार्मिक मानाटा टा रेणुतस्य धाराः प्रवाहासननितान्धकारात् । रणत्रिलोकनार्थमा लियते । वृद्धोऽपि समुदाय पर्वण्येव समयोग्पवाटेमय में गतैरपि मानवदेवैरप्यश्चन्चुरोत्थितरजःपूरितनेत्रः कबन्धवृत्तं नालो-दित्याधिक्यं समुद्रात् । बलिभमिति मन्वये 'नुन्दिव कीत्यर्थः । 'मन्दस्वच्छन्दयोः स्वरम्' । 'एतत्कृत्वोत्तमार-' इति मः। द्वितीयव्याल्याने पचायच् । बहुलस भाव , पाठः साधीयान् । दृष्टा तृच् । रणधुरा, ऋगाढिना अः । युरा नर दिमनिधि प्रियत्थिर- इनि यहिरादेशः । पानि, इति वा ॥ चरनि' इति ठक् ॥ उन्मीलल्लीलनीलोत्पलदलदलनामोदमेदखिपूर- तसिन्नतेन यूना सह विहर पयःकेलिवेलामु बाजे क्रोडक्रीडविजालीगरुडुदितमरुत्स्फालवाचालवीचिः। एतेनाखानि शाखानिवहनवहरित्पर्णपूर्णद्रुमाली- उन्मीलदिति ॥ एतेन राज्ञा एतादृशानदागोऽन्वानि निष्पा- संघहो वा तेन वाचालाः शब्दायमाना वीचयन्तरगा यत्य । सातिरमणीयत्वं मुन्नजनकवनय च धार्मिकत्वं सूचितम् ॥ वृद्धो वार्षिरमा तरङ्गवलिमं विघ्रद्वपुः पाण्डुरं इंसालीपलितेन यटिकलिनन्तावद्वयोहिमा । भनीनेवारीराननमपिकमिति मूचितन् । तनुच्छापन वित्रचन्द्रिकया च कं विकचया योग्यस्फुरत्संग मना-'इति पण्टन्वन् । साने स्नानविधाविधार्मिकगिरोनत्यापि नित्यादृतः एतत्कीतिविवर्तधौतनिखिलत्रलोक्यनिवासित- । . है 1. समुद्रापेक्षयानि नहानित्ययः । अथ च-जमा (वार) १ कपालकारः' इति जीवानुः ।

·द्वादशः सर्गः। २८३ - -- नशे कीर्तिमयादहो भयभरैरसादकीर्तिः पुनः सकाशात्परयाधिकया संत्यया लक्षीकृता गणिता पराधोडप्यधिकाः -प्रज्ञाचक्षुभिः जात्यन्धैरवेक्ष्यमाणं दृश्यमानं तिमिर तत्प्र- ता यन्नास कथापथेऽपि मलिनच्छाया बबन्ध स्थितिम् तथा ख्यातत्तुल्या अतिश्यामाः । फिभूतेन प्रकरण-अष्टमं स्वर निपा- एतदिति ॥ जगतां त्वावरजङ्गमात्मकानां भुवनानां संव-दादिसप्तवरातिरिक्तं कलयतानीकुर्वता । तया-बन्ध्योदराजातेन न्धानः सनौपि श्यानैः कृष्णः क्लादिपदार्थैर्गुणैर्चा कथासु एवमत्याकीर्तयः सन्तीत्येतदकीतीः सभा श्राविता । पराधीधिका वार्ता एव विश्नान्तिः कलिता आभयोऽङ्गीकृतः । किंभूतः - संख्या, अन्धत्य दर्शनशक्तिः, तिमिरस्य चाक्षुपरूपन्यं, स्वरसाष्ट- यानैः-एतत् कीर्तर्यशतः विवर्तन परिणानेन विशेषेण वर्तनं मत्वं, वन्ध्योदराजन्म, कच्छपिकादुग्गं, एतानि सर्वथा यथा न विवतः वितिर्वा तेन धौतादवलीकृतानिखिलात् त्रैलोक्याकंदरा-सन्ति तथैतविशेषणयुक्ता अखाकीतयोऽपि न सन्तीति विपर्य- दिसहितात् निर्वासितैनिष्कासितैः कीर्त्या लोकनयत्स श्वेतीकरणा- वसानवृत्त्या वर्णनैव कृता । उपहासार्थ त्वसंगतोक्तिः। आ साम- तत्तच्च्यानगुणानां सांप्रतनदर्शनात् 'पूर्व सानानि वस्तून्यभू.'त्येन कीतेय आकीर्तयः पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टा अत्य समन्नाः वन्' इति वार्तामानशेपानि शानानि जातानि सर्वथा न सन्ती- कीर्तयो गीयन्ते किल । पर्यवसानवृत्त्या अल कीर्तयो न सन्त्ये- सर्थः । तथा-कीर्तिनयास्कीतिप्रचुरादलादाज्ञ. अकीतः पुन. वेति निन्दैव कृतेति वा । कच्छपी च दर्शनेनैवापत्यानि पालयनि भरभरैनौतिबाहुल्यैज्ञे जातन् । अहो आनर्यम् । कीतैरकीर्तेध' न दुग्धेनेति प्रसिद्धिः । प्रज्ञाचक्षुपो योगिनो मोतिर्विलोकन- विरोधात्कीर्तिरूपादलादकीर्तेयं युक्तमित्यर्थः । एतत -यद्य- निष्ठास्तिमिरं न पश्यन्तीति वा । तिमिरवत्प्रजायन्ते । मूल- लात् भलिनच्छाचातिकृप्या सा अपकीर्ति अस कथापयेऽपि विभुजादित्वाकः ॥ स्थितिमा न बबन्ध नाकरोत् । एतत्कयाप्रारम्भऽकीतिलेश- तदक्षरैः ससितविसितानना साप्यभावात्कोतिरेव वर्मत इत्यर्थः । यन पलाद्विनेति स तदी- यथाप्रारम्भ एव नलिनो भूत्वान्यत्रैव गच्छति । अविद्यमानमपि निपीय तामीक्षणभङ्गिभिः सभाम् । शशविपापादि वचनादिगोचरो भवति, अकीर्तितु वचनगोच. इहास हासं किमभून्नवेति तं रोऽपि नाभूदित्याधर्थन् । अचेतनाया अप्यकीयोत्पादनादपि विदर्भजा भूपमपि न्यभालयत् ।। १०७ ।। चित्रन् । 'जरतान' इति पाठे वृद्धानां कयात्विति च्यात्येयन् । जले, भाव लकारः ॥ । तदक्षरैरिति ॥ विदर्भजा इहात्सा सभायां एतदीयवचनवि- पये वा भत्स वर्णितत्व नृपत्स हालं किमभूलि वा नाभूदिति अथावदनीमनुतेजितात्सखी कारणासभावत्तमपि भूपं न्यभालपदौदातीन्येन संमुखदृष्टया जनैरकीर्तिर्यदि वास नेष्यते । ददर्श नत्वनुरागादित्यर्थः । किं कृत्वा । अनुरागाभावेऽपि हासरस मयापि सा तत्खलु नेष्यते परं कृताभिरीक्षणमनिमिरवलोक्नप्रकारविदोपैला सभां निपीर सा- दरमवलोक्य । जिभूतां समान्-विपक्रननिपये पर्यवनिते. सभाश्रवःपूरतमालवल्तिाम् ॥ १०५॥ पूर्वोरक्षरैः कृत्वा सलितानि सविलितानि साधगंगिया आन- अथेति ॥ अथ सखी भीनतुताया इजिताइननुरागसूचकात् नानि यसालान् । इह नृपे आत्यहालं जातं न येति वा । लित- भ्रूवेलनादिचेष्टितात्सरस्वतीनित्यवदत् । इति चिन्हे वाजि, सहितानां विगतलितवं विल्दन् । विरोधाभास. ।। जनैः अलाशीतिदि नेप्यते वा नानिलप्यत एव तत्तहि मयापि नलान्यवीक्षां विदधे दमखमः सा अल अकीतिः खलु निधि नेप्यते नामिलप्यते । यद्यपि कनीनिकागः खलु नीलिमालयः। दुल्यं तथापि परं कधिद्विशेपोऽलि सनाया. सभाकल प्रव पू. रतनालयलितां कानरपतनालरहिवं नेप्यते प्रापदिप्यते । चकार सेवां शुचिरक्ततोचितां अनानामसंमतां शशविपासादिवदसतीमपलातिनवसवासनां मिलन्नपाङ्गः सविधे तु नैपधे ॥ १०८ ॥ भावनिप्पानीलः । पाप्पाल्दननिवार चारति भावः । नलेति ॥ पतिव्रतारा मैन्या नलान्यावलोकनमनुचितनिया. अनीतीलत्वात्तनालवलित्वन् । इरते, इपेः कर्मनि । नेप्ते, शहां परिहरचरसने वर्णनिष्पनानल नरव प्रनारनां करोति- दनवन नीनिका नेत्रतारा नटाइन्यन्य नृपन्य योक्षानगर- अझोतिनव वर्षयनि-- नां आग अपरारं विशे च । किनूना-लु यन्मान् नी. अस क्षोणिपतेः परार्धपरया लक्षीकृताः संख्या लिगः सारित भारस्थानन् । मन्टनो हि निषिदमावनि । भाजलु स्वाक्ष. पुन. मरिरे दिनपरी पिचर-नर- प्रज्ञाचक्षुखेश्यमापतिमिरप्रख्याः किलाकीतयः । नुपविष्ट नैर तलनले निरन्मरद पद शुचिरनगेचिता पर. गीयन्ते खरनम कलयता जावेन बन्थ्योदरा रन-चोलां मे सर । धरलरन नमसुदरतग. न्म्कानां प्रकरण मरमणीदुन्धोदधे रोधति ॥१०६॥ पुनोतु नर पर मंटोन्दर च-गुरे अखेति हे गाने, नुकतं मगर कोसीपः नमको रेलनिनर नेले नन्दनियां। कटान नीरोरतुन्नन्द ब मन मानिननोचिनात साना- किल से भिनंगा नसता दुभादुर बलोरोपने नारे पन्ने । किता-सातार ·- । इति पाठे लुक ॥ 'तबल-' इति पाटे तेपामलीफनलानां स्वीयेन रूसंगाकर माना, उज्वलेन शृङ्गारेण वा प्रकाशमानो पिलोककाना शृङ्गारोपियां तां भी दशे स्वनेत्राय प्रीतिदायं संतोपजनित दान मात्र यया एवभूता चा, कस्तूर्यादिरचिता कपोलवक्षोजादो पराजिः मर्पण दत्त्वा कटाक्षेण ता सादरं दृष्ट्वा अमरदुरापामिन्द्रादिनि । तया--आमोदं विलेपन सुरभिगन्ध हर्ष वा, स्वाभाविकं परि- त्तदुरापाम् । अपाने नेत्रप्रान्ते उत्तरजां चलकल्लोलामतिचा लभां लोकोत्तरस्वरूपाम् । अथ च-तेपा कटाक्षेणानवलोकन- मल च भजतीति भाक् । तथा-अपगतोऽनुरागो यस्याः एवं. कटाक्षरूपातहष्टि भैमीदृष्टिमेव इष्टातिथि प्रियमन्यागत प्राप- न विद्यते पराग. पुष्परजो यस्याम् । एवंविधा न भवति । नित- अनन्तर पुनरपि तया विलोकित इत्यर्थः । अनन्तर वरवाः भूता न भवति अतितरामनपरागतरा। नयेऽतितरामनुरागिणी । लेभे । भैम्या पूर्व कटाक्षर्विलोकितः, अनन्तर तेन सावलोकिता अतितरां गौरी गौरवर्णा उभय्यपि । गौरी पार्वतीमतिक्रान्ता वा/भमाकृतं वलितग्रीवमवलोकनं तेन कृत्वा विरचितेनाशुगेन मैनी भैमी । सुवर्णकेतकी यथा रुद्रकोपस्य वसत्यभिलापुकरवं दधार कटाक्षरूपेण वाणेन आशु शीघ्रं लीडो विद्ध. स नल. तसा भनी तस्य स्थानं यभूवेत्यर्थः । तथा भैम्यपि नलविपये नलवैरिकारहटेरपरेऽन्ये तृतीयादयो ये आफूतपाता अनेकभावामियम बुद्ध्या नलशत्रु. काम एव नलसंबन्धित्वेन मा पीढयतीति धिया व्यापारविशेपास्तान् आनन्दान्थ्येन हथुपरिपूर्णनेत्रतया यदानमः नितरां सकोपा जातेत्यर्थ. । कामसाम्यं नलस्योक्तम् । नलेन अतितृप्त. कामविवश. सन् तस्याः तृतीयादिकटाक्षनिरीक्षणानिन मदर्शनं तेन वन्ध्यान्निष्फलानकृत । भैमीद्वितीयकटाक्षनीक्षणेनंब २८१ लोकने दोषः सारी को जो मानेन पावर गोमा काम गरियोमायनिय इतिहास क्षनिः कानि । नतमेव स्थानोकी मनमा । मा. प्रातरागोरोगने पाटनमामि काराकिन' तिक दिसु चपली कनलेगमा मनाने की नगगन इनानादति गोपिनिगोगनि मगमाने । नल एगनुगगनुयारपुरमा गरनिगागं म्॥ 'तन्नाली कनले नलगारमनाः साम्गान्मनागपभू- दानी सो कन्तुएयन परस्परानुराग Tit- दपणा नतुरः सिनाम नतुरा पातुं मा नेपधान् । शा नलस श्रुति चुम्बिनेगुणा भानन्दानुनिलो निमम नितरां दुरं गता तनना करेऽपि चक्रउलनन काकः । लंकारीमानाजनागददनी पाताल कन्या भ्रमम् ११॥ सरः पराङ्गैरनुकल्प्य धन्धिता तदिनि नली को नाली नाम नल नालीकन्म जनीमनगः स्वयमार्दगत्ततः ॥ १०९॥ मगनलः सनिलयायटितांदशेने मयनले वरेतरत है- चल मनो मला मानानुरका मनीमा भैमी ग्रे स्थितारी दृशेति ॥ ततो भनीटाशाीलोकनानन्तर सपनीर रचत.मंगाकानीका नेपाललान् माग्गामयनउपानर हितः । अत एव नलसा दशा मेयापारणा गुनिमुस्मिनापा या ननयापारण पार्ग कटारिलो हयितुं मनागल्यमापन मंचारिणा फटाक्षरूपेण कर्णपूर्णगुणा या मार' परसा नलोग शला ना । किंभूता-मानन्दागुनि गावानन्दको मन गादिमिररवयर. धन्धितो धनुभवमनुकसाग जनी भीमा. निमग तिला । नलाालो नाभिश्वला भुपेनि पावर । दयदपीढयत् । फिभूतः सारः-करे नलसंप दने रंगामगरागः नितरां गता वर्षमा परममा प्राप्ता, तल गता च । तथा लक्षणरूपचकटलेन नन घझाकार कामुंफ यस सः । नलेशिता तस्स भानयममुरम्प तलं तसालझारीभानाननाय पातालगन्तः सती कामातुरा जातेति भावः । मुण्यामाभाग चानुरुपयोऽप्यही भग अनिमान्दाशनन्दपशाय निनिमेषतया समुद्र दिवस क्रियते। आर्दयत् , 'भदं हिंसायाम्' ण्यन्ताहर । भारिंदर' तलगमनेन च किमियं नागकन्येति भ्रमं पुदि ददती जनयन्टो । 'अलंकारीभवते' इनि पाठे तस्स तलम्य भूतलस्योपवेशमेन उत्कण्टका विलसदुज्वलपत्रराजि- अलकारभूतायेन्द्रादिलोकाय नललक्षणाय नाय था। पाता। रामोदभागनपरागतरातिगौरी । तलस्थालंकारीभनने नामुम्यादिनागलोकाय वा । पुर.स्थिता लाकारानपीन्द्रादीनन्यरानवत् जुट्युव निलोकातिल । रुद्रक्रुधस्तदरिकामधिया नले सा पसाय व्यरहितमपि सन्यनल कटाविलोकयनि लेति नाद । वासाथितामधृत काञ्चनकेतकी वा॥१०॥ उत्कण्टकेति ॥ सा भैमी रुद्रक्रुधः रुद्रकृतशापपरित्यागसमु- सर्वस्वं चेतसस्तां नृपतिरपि दृशे प्रीतिदायं प्रदान भूताय नाय । सत्यनलायेन्य. ॥ द्वारकोपाद्धतोः तस्य रुद्रस्यारिः कामः तस्स बुखा अयं काम एवेति बुझ्मा नले विपये वासस्य स्वयंवरेण स्थितेरर्धिताममिला- प्रापत्तदृष्टिमिष्टातिथिममरदुरापामपाङ्गोत्तरगन् । पुकत्वमत दधार । नले साभिलापा जातेति भावः । स्वशत्रुस- आनन्दान्थ्येन वन्ध्यानकृत तदपराकूतपातान्स माश्रयणं च युक्तम् । केय-काञ्चनकेतकीय । फिंभूता सा केतकी पत्या पीयूपधारावलनविरचितेनाशुगेनाशुलीडः १ च-उत्कण्टका उदितरोमाञ्चा अधीभूतसूचीतुल्यशूकाग्रा च । तया-विलसन्ती शोभमाना नीलपीतादिभिर्वर्णरुज्वला प्रकाश- सर्वस्वमिति ॥ स नृपतिः नलोऽपि चेतस. सर्वस प्रार पचवल्ली पत्रपतिर्यस्याः । शोभमानोवलवर्णपशिश्च यस्याः । रामनपरागा अनपरागतरा । अतितरां परागसहिता । तथा- पत्या कामेन पीयूपधारापमान निवर्वापकत्वादमृतरूप याजन रुद्रकोपस्यात्मनि यो वासस्तदर्थितांदधार रुद्रकोपस्य स्थानं जाता। राक्षवीक्षणे कृते सातितरां कामपीडिता जातेति भाव इति १ 'सर्वतोऽक्तिनात्' इति नूचितम् । .. M 'रला ·त्रयोदशः सर्गः। २८५ सर्ग.॥ - ददशेति भावः । अन्योऽपि तुष्टः कसैचित्सर्वखं ददाति प्रियं साक्षादिति ॥ सा देवी तत्र तेषु मध्ये प्राधान्यानिवेशनक- चातिथि प्राप्यानन्दवाप्पान्पूर्णो भवति ॥ माच दिवोऽधिनायमिन्द्रमधिकृत्योडिन तथा तेन प्रकारेणोचे अचयत् । यथा येन प्रकारेण स शचीपतिरिन्द्रश्चाभ्यधायि उत्तो श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं भवति । तस नैषधकायस्य माया छम न च प्रामाशि प्रकटितं श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । भवति । किंभूता--साक्षात्कृतं अखिलजगतां जनताचरित्रं जनस- म्हवृत्तान्तो यया सा । यथा इन्द्रादीनां प्राकट्यं न, विष्णोराज्ञ. तस्स द्वादश एप माचरणाम्भोजालिमौलेर्महा- या वर्णनं च, मौतित्वे प्रतिभाक्षयो न, तथावोचदिति भावः । काव्येऽयं व्यगलन्नलस चरिते सगों निसगोचल:१२ साक्षादिति विदोपणेन नलरूपं कृत्वागतानामिन्द्रादीनां ज्ञानी- श्रीहर्पमिति ॥ माता वागीश्वरी जननी च तत्साधरणौ एवा. चित्यं सूच्यते ॥ भोजे तयोरलिरूपो भ्रमररूपो मौलियंस । यहा-मातृचरणसं. ब्रूमः किमस्य वरवर्णिनि वीरसेनो- बन्धिनी पूजार्य चरणयोरुपौकिता जन्मोजालिः कमलनाला दूतिं द्विपद्धलविजित्वरपौरुषस । तयुक्तो नौलिपल । वागीश्वर्या जनन्या वा प्रसादरूपेण सेनाचरीभवदिभाननदानवारि- प्रतनिर्मात्यानललेत्यर्थः । द्वादशानां पूरणः सर्गः व्यगलत- वासेन यस जनितासुरभीरणश्रीः ।।३।। माप्तः॥ इति श्रीवेदरकरोपनानकीननरसिहपण्डितात्मजनारायणकृते यूम इति ॥ हे वरवणिनि उत्तमे भैमि, वयं अमुष्येन्द्रस नैपधीयप्रकादो वीरयुक्तायाः वीराणां वा सेनाया सैन्यत्योतिमुत्कृऐश्व सा- बादशः मर्यवाहुल्यं वा किं ब्रूनो वर्णयामः। वर्णनाशक्यत्वाद्वागगोचर इत्यर्थः । फिभूतत्व-द्विपन् अमित्रो यो बलनामा दैत्य तस त्रयोदशः सर्गः। विजित्वरं जयनशीलं पौरुपं पराक्रमो यस । यस रणधीः सेना- चरीभवन्तौ सैनिको भवन्तौ याविभाननदानवारी गगेशनारायणौ तयोर्वासेनाधिष्टानेन कृत्वा जनिता कृता असुरभीदैत्यभयं यया। इदानीनिन्द्रादिपचनलीसंहं त्रयोदशं सर्गमारभते- नरेन्नो देवानां या भीः तला ईरणं क्षेपणं तेन या श्रीः सा यस जनितेति वा । वागगोचरनल चरितमित्यर्थः ॥ कल्पद्रुमान्परिमला इव भृमाला- मात्माश्रयामखिलनन्दनशाखिवृन्दात् । नलपले नु-अल बीरसेनात्यनृपादुत्पत्ति कि कथयामः । अपि तु न । अकयनेऽपि लोकत्रये प्रसिद्धत्वात्स्वगुणैरेवाल रया- तां राजकादपगमय्य विमानधुर्या तत्वाद्वा । यो हि वयं न प्रसिदः, तस पित्रादिप्रसिज्मा वर्णन निन्युनलाकृतिधरानथ पञ्चवीरान् ॥१॥ फियते । अयं तु न तथेति भावः। किभूतत्व-द्विपता चलख सैन्यल, आजित्य सत्वस वा, निचर पौर परास्नो यस्य । कल्पद्रुमेति ॥ अथ विनानधुपां. मिविकावाहिन. तां भैनी यत्व रणधी. सेनाचरीभवन्तः सैनिका इनास्तेपामाननदानवारि राजकादाजनमूहादरपनर निवर्त्य नातिधराजलवेपधारिण मुखदानोदकं तर वासेन गन्येन सुरनिजनिता । रलयोः सार. पज वीरादरमहितानिन्द्रादीविन्युः प्रापयामातुः । शिविकावा- पर्यात् सेनायानचलोनवतां परतायमानानामिभानामिति वा । हिना तेषु पउनु नरोन्नि न देत्यपरिज्ञानाबरसापि नररूपधा- मत्तगजदाहुल्यननेन सूयते । एवमिन्द्रनर पोरभेदबुद्रियधा रकत्वं घटने । पत्त यदप तद्धारित्वं तवापि युक्तमेवेति पन्यपे- तला भवति तथा देयोनन् । रजशन्दो रक्षगया रंगभुनौ यापि पुज्यते । वीरपदेन शौयं नायगुग । के कलाका का यतते । इतः सोमादारभ्य 'अत्यानि-' (१३।२८) इति यार. निव-परिमला ननोहरगन्या अखिलाः तनना नन्दनशाखिनो दे बयानन्दादेवन पवावरवर्णनन् । 'अत्याति-' इन्यादा नल- पोपानतरवः तेषा वृन्दादानाध्या परिनलाधितां द्धनारा नवर्णनं मापदेन, देवगनं पनादेति दन् । सोकादद भरपाद परावस्यं अनिापाकपडुनानिव । कारटुना नन्दनसि- प्रथमत -' (३६३२) इति सोझेन नरन्च प्राधान्येन निर्द- तरक्षापेक्षपादिका, तथान्यराजापेक्षा तेऽपील्यं । मानिरा. परस्पान्यान्मन्दारदिपापि चतुर्यु लामादमपोग । सामान निदेशात् । कारनोकरी साने गौतन्नता र तात् । हारेमा' (१३१३२ हो) इत्यादेतृतीयमा दिसालाना. भन्यमानामा पिनाने स्तिस्मन् । नपतिदिनी ॥ पावरे। भरभक्षा चपा नारी मोचने परमिनी' ने यहा साक्षात्कवाखिलजगजनताचरित्रा 'करना परवन्निी' इसनरः । रो पर्नी दया दवनितारने तत्राधिनाधमधिकल दिवस्तधाना। 'अनंगररांन्नार' निः । जचे यथा न च शचीपतिरम्पधापि मुत्रांमुहारमनहारिसमोधराष्ट्र- प्रकाशितल न च नेपथापनाया ॥२॥ चुनीन्दचापखचितयुननियनानिः । अन्वारने ननिति चामरवाहिनीनि- पायानु र बहुलानानादिनानिः ।। - न न ·। - + नलग-नमुनगान्त गान गाना mita नितानाशु गृह यथा तगा 47nts...' नाममा नपिनमामाय- याना 15 t: दगन बायनि-मानाबादमानाrajister पालन नियनमा पाइन । २८६ नेपधीयचरिते. शुनेति । एप इन्द्रः समिति व यात्रासु बिलासगनिपु च एकलिन्प्रदेशेऽनेकसिहानां च एकलिन्यदेशेऽनेकसिहानां अन्यस्लिवायुदानामा दयात्रानु वा अमरवाहिनी मिः सुरसेनाभिरन्वायतेऽनुगम्यते । त्यर्थः । किंभूतोऽयम्-वलाईत्यादुदन उदाः । बार- किंविधानि:-शुत्रांशुश्चन्द्रः, हरमंबन्धिनो हारा एकादश रुद्रा- पौरुपं यस्य सः ॥ नंगं गग समूहः हरसंबन्धिनो या ये गणा नन्दिप्रनृतयः, ता- लवानति हन्नि आत्मनामह नयन्ति । तसहिता इति यावत् । मारयन्ति एवविधा विग्रहाः शरीराणि वैर वा येगा ! - नलपक्षे-अतुलानन्युचान्मलक्षणांव कान्तावान् र एविधा पयोधग मेघाः । हरन्यापत्यं हारि. स्कन्दो, गणपतिः, उहामदप हरयोऽश्वा गजाश्च तेषां कोटि भजनान् । गा भवति वा । नेगम चुन्नी सामित्वान्मध्यवती यः इन्द्रः । पक्षच्छिदां महायच्छेदं कुक्षिच्छेदं या कृत्या उन ३२ . गुनागुडरगमान्दगल मानना यह नयनि एवंशीलः, पयोधरा-मन्यं वा यस अयं नलो वैरिकृतापासमुद्र मान नगर जुन्या व एचविधी वा य इन्द्रनय वापं तेन खचिता संवद्वा परिणो हत्वा विपद्रहितमकरोदित्यर्थः ॥ मागतमा नांगोमा यानु तानि. । गुनांवादिभिः शकधनु- व्यंन मुंगव नान्नि नामियों । तया-बहुः प्रचुरो लामो भूमीभृतः समिति जिष्णुमपव्यपार्य नाबानिया ने रंगविताभिः पूजितानिः । दैन्यनयाबहुला जानीहि न त्वमयवन्तममुं कथंनि । मानामा ना ना नानिनावति चामेवानामपि काम- नियुबने। नन्दादिभिः विशिष्टेन्दचापेन च से गुप्तं घटप्रतिभटस्तनि बाहुनेत्रं प्रापिना मांगोभा यामिति मा । ते कृत्या नालोकसेऽतिशयमदुतमे दीयम् ॥ त माग्नेनिन. तत्तेत मागेन सूर्यनेनः Thi भूमीभृत इति ॥ हे घटस्य प्रनिभदो पनिी लनी ३५ नमंतिः भमि, सं ममिनि संग्रामे भूमीतः पर्वता k'. IT TT मनापा पापामु च चामरधारिणी-जनारम् । तथा-न विग्रने पर्यत्रम्यापायो नागो पर , ...नानि. । गुमा, मिनाः अंशयो यस्य अन्तमनिन्द्र न तु ना जानीहि । अपितु इस पर देन या हार्ग मुन्दरः पयोपरा दम्य महम बयानाय तयेत्यन माहव एनदार मा ....... - मरदा प्रचारमनप्रभा प्रभा मनिकान्त प्रहलादपि दीयमत पाउनमापकार । ... iii । यायमान योजना । हारमध्यमणी- 'नलम्पारणारादित नहुनेग्रम्य भागों याहुने । न . ... पनामाम्यम् । नया~मनाएर न पश्यमि । गुप्त यात , न खप्रियमानमादित्यर्थः । ।३.१ 1 3. 14 तरा पनि तानिः । प्रा। हननलयोनत्राणि न मनायाः इति वा । 1115 नवलकर हागणा, मनो न पा । यहुनेत्रमयन्धिनमेनदीयमानमनिशयम का न मान ने नया मग्रामयात्रा- मिति वा ।। :- 34', 'गुणिन्दर गिनिंत्र', । ११. न नम्' इत्या । हार, ताणता जनारम् । नया--पगती विशिष्ट 1114 1 माहासागन ना माग पलायन यम्य । नालायमानमय ' - Inita Fire मनिमयमारमिनहरिमाणमापक मा ६६९ मा :-stainl मा नानि अपनादयदि य । नम या ना ना af करन- नाममा मा यानानिमा HA ANIन .it विनय नगmanna नपान ta1431 10 1104 न बना । 4.44 ... MAMMI ५ 41 finition 1- -- ग . + , P है 1 4 1 4 - . 4 ४ + का । व - 4 M 44 . , . . . F है न - 1,44141412 १८।। ..५५ ·त्रयोदशः सर्गः। २८७ एतस्य पाणिचरणं धारचख॥ * 1 - .. तदनेन पत्या हेम प्रभूतमधिगच्छ शुचेरमुष्मा- सार्थ शचीव हरिणा मुदमुद्वहस्य ॥७॥ -नास्सैव कस्यचन भाखररूपसंपत् ॥ १० ॥ लेखा इति ॥ हे नितन्धित अतिपृथुनिविडनितम्बे भैमि, एप इति ॥ हे भैमि, एप प्रतापत्य निधि, प्रकृष्टोप्णस्पर्श. क्लवृनननुचिमन्तीनां समृद्धं संपूर्ण राजभापत्तत्व प्राज्यो बहु- स्थानम् । तथा-अयं सदा उद्गतिमानूर्ध्वगमनयुक्त । ऊर्ध्वञ्च- रूपभोगत्तल पिशुनालदसहमाना लेखा देवा एतत्वेन्द्रत्वलनोऽयमित्यर्थः । धनंजयेन बहिनानेन किं नाम का संज्ञा ना- पाणी च चरणौ च पाविचरणं सरागं लानुरागं यथा तथा दधते जितं न प्राप्ता। 'अग्निवैश्वानरो यहिः-' इत्यादिकं नाम निर्य. भारयन्ति । हत्तदानात्यागिन् नसलाराथं च चरणावित्यर्थः । चनयोगात् प्राप्तमित्यर्थः । सर्वेषां नामां निर्वचनमस्त्येव । नाम तत्तलार अनेन हरिणा इन्द्रेण पत्ता साधं शोव मुदमुदहस्त संभावनायाम् । अग्निनाऽनेन किं नाम वस्तु न प्राप्तम् । तैजसानां परमाणूनां सर्वत्राविरलत्वेन विद्यमानत्वादिति वा । अनेन धनं- जयशब्देन कृत्वा सार्थकं नाम कि न अर्जितमिति वा । धनंजय- नलपक्षे-सरागमरुगं एतल पागिशरणं कर्तृ सैन्यवान्यना- 'त्वादेव शुचेरप्पित्तादमुप्मादग्नेः प्रभूतं हेम वर्णमधिगच्छ प्रा- खादिभिः पहिधेन वा बलेन समुदख राज्चस प्राज्य उपभोग- मुहि 'धनमिच्छेदुताशनात्' इत्युक्तः । 'अग्ने प्रजातं परि यदिर. तल सूचिकाः सामुद्रिकोत्तलक्षणभूताः चक्रवजादिलेखाः कर्म- भूताः दधते धारयाते । 'दध धारणे' एकवचनान्तमलियने प्यन्' इति श्रुतेरसात्सुवर्णमुत्पनम् । अत्सेवाग्नेरिव कवचन कत्वापि भात्वरा देदीप्यमानारूपसंपनाति। तेजोमात्रविवक्षया। रूपम् । तलादनेन पत्ता नलेन सह हर्ष धारयत्त्व । केन फेव- तेजोव्यतिरिक्तत्व कत्वचन शुक् भावरं रूपं न दृष्टमित्यर्थः ।। हरिणा इन्द्रेण शची इव । लेखा अदितिनन्दना', 'पिशुनौ खल- सूचकौ' इत्यमरः । नितम्बशब्दादतिशयार्थादिनिः । पानिचरणन्, नलपक्षे ॥ एप नलः क्षात्रतेज स्थानम् । तथा-सदा उदय- प्राप्यत्वादेकवद्भावे पादत्वन् । वान् । तथा अनेन जयेन कृत्वा किं नास धनं नार्जितम् । वैरिणो विजित्य धनमर्जितम् । सदा अयः शुभावहो विधिलादिति आकर्ण्य तुल्यमखिलां सुदती लगन्ती वा । सुचेः स्वधनोपार्जितद्रव्यादमुप्मात्प्रचुर सुवर्ण प्रामुहि । माखण्डलेऽपि च नलेऽपि च वाचमेताम् । शुचेः शृङ्गाररूपादिति वा । अब नलस्येव भास्वरा कायकान्ति- रूपं समानमुभवत्र विगाहमाना समृदिः कलापि अन्यल नान्ति । ना दीप्तिः, स्वर कण्ठशब्दः, रूपं सौन्दर्य तेषां संपद् मत्येव कत्यापि नालोति वा। तेजस्वी श्रोत्रान नियमवापदसौ न नेत्रात् ।।८।। मधुरस्वरः सुन्दरत्युकन् । 'बीतिहोत्रो धनंजय.' 'शुचिरपि- आकयेति ॥ असौ सुदती भैमी एतां पूर्वोक्तानखिलां वाच- तन्' इत्यमरः । धनंजयः 'संज्ञायां ऋजि-' इति खच् । नाखण्डलेऽपि च नलेऽपि च तुल्यं लगन्ती सनानसंबन्धानाकर्ण 'अरुदिप-' इति नन् । भावर 'स्वशनास-' इति वरच् ॥ उनपत्र इन्द्रे च समान रूपनैक्यरूपं च विगाहनाना जानती अत्यर्थहेतिपटुताकवलीभवत्त- विशेपावरोकनादपि विशेपननुपलन्ननाना यथाशनं श्रोत्राज्यब- तत्पार्थिवाधिकरणप्रभवाऽस्य भूतिः। पन्द्रियात् नेत्राचभुरिन्द्रियाच निर्णय नावापत्र प्राप । अनयेन्द्र स्तुतः किं वा नल', तपो सरूपत्वादयमिन्द्रो नलो वेति नाज्ञा. अप्परागजननाय महेश्वरस्य तादित्यर्थः । अपि चेनि निपातलमुदायौ परसरसनुदायवाचको संजायते रुचिरकणि तपखिनोऽपि ॥११॥ अवापत् लादत्वाद ॥ अत्यर्थेति !! हे रुचिरसर्गि शोभनवणेन्द्रिये भैनि, अलानेः शकः किमेष निपधाधिपतिः स वेति अत्यानिशयिता हेनिपटुता ज्वालापाटवं तस झवलोभवन्ति दोलायमानमनसं परिभाव्य भैमीम् । जातीभवन्ति तानि तानि पार्थिवानि पृथिवीकाजि तृगझाष्ट- करोपादीनि तान्येवाधिकरगं भलन एवाधारः तत अनव उत्प- निर्दिश्य तत्र पवनस सखायमखां त्तिर्यसा एवंविधा भूतिल तपस्विनोऽपि पामुपतादिवतनि- भूयोऽसजगगवती बचतः खजं सा॥९॥ एस नहेश्वरल शिवत्सारागजननायोदलनेनाद्वानां विशिष्टव:- शक इति ॥ ता भगवती सरस्वती भूपः पुनरपि वस' त्पत्तये संजायते संपयते । एनन्वन्धि भलापीधरन्य तपवि- सचं वाश्नालामसूजत् । कि कृल्या-जत्र तेषु न भेला भैनो- नोऽप्युपहरी प्रभवति । अन्यस भवतीति किं वयनित सनीपे पयनल सखापनति निर्दिोहिश्र । पुनः किं हल्ला-- स्तुनिः । रचिरकौनि रूपोनिचानुरोधिपरे सावधाना नब इले भैनोमिले दोलापननं मनो दलालां परिभाध्य साँचे त्य । इले व्यज्यने । एतदरपे गलैब केपलन्, नान्यदति विना मा- पनि बचते ॥ किन्-एप फि रामा, इन्दरएः पधाधिपतिः नरो वेति । * दोला इसाचरति : स्पर सलोप इल सडि सानचि नलपक्षेसा रचिरसनि, अस नल्ल भूति. नंपत् महे- । दोलापमाननिति । सलां सानोषिक आधारः ॥ गरसनहानि यानि ससमय नरति च अमिलाप- सनुनतये संपदवे । नट नंनुपादित पनिचे मुमता- एप प्रतापनिधिद्धतिमान्तदाऽचं पन्न भूतये सहायरः पनेकर मसिनोऽपि इन किं नाम नातिमनेन धनंजयन । ननाय नाचत दले । जनता संपन्-अनिदेन न . ।" . ।

·-- រ । । 4 सार्वविभक्तिकत्वात् । लोकपालांशत्वादिन्द्रयमयोरेतन्मध्यवर्ति- समामेतां गिरं निपीयाकर्ण्य इदमीयमनयोः संबन्वित स्वमिति केचित् । तेजस्विनमेनं प्रामुहि। येनानेन सदा सर्वदा तारतम्यं नावाप्तवत्या ज्ञातवत्या भैम्याः पुरोवर्तिन त हन्तशोभा अतिशयेनारुणा रक्ता धार्यते । स्विनं शोभनं पनिमेनं चित्तं मनः अयं नल इत्यूचे। अन्यदपर विचं असतात महाखिनमुत्सववन्तं वा । विश्वप्रकाश सकारान्तस्य महाशब्दस्य समान्मनसः प्रतिशरीरमेकत्वस्य साधितत्वादेकालकीनी पाटात् । 'मुख मुख्य च वक्र स्यात्' इत्यजयपालः । पिता मुसं क्रियाभेदादवस्थान्तरमाप्त द इवोपचयंते । यहा! ब्रवीति स मनः । तथा-अयमन्यान्वैरिणो धनि म ने प्रथमभद्गोऽपि न भवति । एकत्स द्वैरूप्याविरोधानान 'शोचिषकेश उपवूध' इत्यमरः। उपसि बुध्यते इति उमर 'इगुपध-' इति क. । 'अहरादीनाम्-' इति रेफ । दल. नवति ॥ एधसि काटे पटोजाज्वल्यमानस्याग्नेः रचिमत्वं दी- 'पाढायाभ्यां च' इत्यत्र 'अग्नीध्रसाधारणादन्' इति वनाम साधारणम् । अनेक प्रत्यविशिष्टवन्धम् । पृषोदरादि.ना. तियुतवमा नव । किंतु यहित्यर्थ । जाज्वल्यमानस्यात्य इन्धन टीप् । वत्प्रकरणाच साधारणभूमिरित्याद्यपि घटते। इदकम रुद्दिश्य दिक्पतिमुदीरयितुं प्रत्रक ॥१५ २८८ नेपधीयचरिते मोक्षोपसंहारादिमन्त्रप्रयोगमामध्यन ग्रासीभवन्तस्ते ते च पृथ्वी- विद्यमानस्यास्य तृणानि शत्रमः । रिपुनागो यथा वेगेन की. श्वराश्च तेषामधिको रणन्तस्मादुत्पन्ना । म प्रभव उम्पादको यस्या तथा समृद्धनानेन क्षणमात्रेण नृणानि दयन्त इत्ययः । प्रांत इति वा । क्षत्रतेजसोपार्जितेत्यर्थः । 'रागोऽनुरक्त मारमय' । वाणा पलाशगम्यादिकाष्ठानां म ये इति वा । इह लोक सन्त हेतिज्वाला आयुधं च । पार्थिवेपि, 'ईश्वर' इत्यधिकारे 'सर्व-ध्ये वोत्थानवान व्यंग्वलनवान् तरस्ती वेगवानयं विरोक्मिा में भूमि-' इत्यण् । पक्षे संवन्धेऽण् । रुचिरकणीति 'नासिकोदर-दन पुनः पराभवितुं शम्यो भवति । नव गान्तिनांन्दरेवर इति डीप् ॥ जय्यो भवति । अपि तु न वेगेनोन्वितम्यान्य वारिमारि एतन्मुखा विवुधसंसदसावशेपा कमशस्येन्यर्थ इति वा ॥ माध्यस्थ्यमस्य यमतोऽपि महेन्द्रतोऽपि । नलपक्षे-पटोः ग्रहणधारणादिसमर्थस्यास्य असनधीत्र एनं महस्तिनमुपेहि सदारुणोच- प्रने रुचिमखं प्रीतियुनत्यं नैव । अयोग्यत्वात्स्येन्ययः । दर ममिन्मध्ये सङ्घाममध्ये निवमतोऽस्य वैरिणम्नृगाने । वर्ष यनामुना पितृमुखि ध्रियते करश्रीः ॥१२॥ करा इत्यर्थः । इह रणे भूलोके या तरस्वी उयानवान्वंगटन एतदिति ॥ हे पितृमुखि, अशेषा सर्वा असौ विबुधसंसदेव- वान्वा अय केन पुना रिपुणा जेतुं शक्यः । अपि तु व उपा सभा एप मुखं यस्याः सा । 'अग्निमुखा व देवा.' इति श्रुतेः । कन्यायजय्योऽयमित्यर्थः । उत्यानमुदयः । ५०५ अस्याग्नेर्यमतोऽपि महेन्द्रतोऽपि माध्यस्थ्यमासनापेक्षया दिगपे- बलबाश्च नान्तीत्यर्थः । भवतीनि संबोधनं वा। क्षया च मध्ये विद्यमानत्वमस्ति । त्वं महस्विनं तेजोयुक्त महस्सु वेगे च', 'इध्ममेधः समिन्' इत्यमरः । अल्पपसि बीमसेन तेजस्सु विषये इनं स्वामिनं वा एनमुपेहि । येन सदारुणा काट- इत्यत्र नित्यग्रहणादन्यसादपि भवतीति वृचिकारोने. असे सहितेनामुना करश्रीः किरणशोभा उच्चरूवा रक्ता च प्रियते। सारेणामि । मध्येममित्, ‘पाग्मध्ये पष्टया वा' पितृमुखीति संबुद्ध्या धन्यत्वं व्यज्यते । 'वन्या पितृमुखी कन्या निपातनादेत्वम् । 'अय.' इति वैकल्पिकत्वादननावः । १. धन्यो मातृमुखः सुतः' इति सामुद्रिकोक्तेः ॥ 'शकष्टप-' इत्यक्रियार्थत्वेपि शकियोगे तुमुन् । नलपक्षे॥ असौ जगति प्रसिद्धा पुरो दृश्यमाना च निखिला साधारणी गिरमुपवुधनैपधाभ्या- विद्वत्समा एतन्मुखा एतप्रधाना । यथा सर्वेष्वनेषु मुसं प्रधान मेतां निपीय न विशेपमवाप्तवत्या.। तथा विद्वत्सभायामसी । 'के विबुधाः' इनि पृष्टे प्रथममसौ गण्यत इत्यर्थः । पुण्यश्लोकत्वादेप मुखे यस्यास्तादृशी इति वा । ऊचे नलोऽयमिति तं प्रति चित्तमेकं अस्य यमतः समवर्तिनोऽपि इन्द्रादप्यधिकं माध्यस्थ्यं पक्षपात- बेते स चान्यदनलोयमितीदमीयम् ॥१४ रहितत्वम् । शत्रुमित्रयोस्तुल्यो दण्ड इत्यर्थः । तसेः साधारणीमिति ॥ उपयुधनपधाभ्यानग्निनलान्या मा मह पूजय । तथा-एनमुपेहि एतत्समीपं गच्छेति वा । ब्रूते स नलव्यतिरिक्तो वह्विरित्यकथयत् । यस्या इनि समासः । मुखेनैव मुसस्य सादृश्यापितृमुखमिव मुस पुरोवर्तिनं फ नल इति प्रत्यूचे । यस्या इत्यत्र पर्यवस्यति ॥ नवाल्पमेधसि पटो रुचिमत्त्वमस त्यन्यदः स चासो नलश्च अन्यदनल इति ते मध्येसमिनिवसतो रिपवस्तृणानि । उत्थानवानिह पराभवितुं तरस्त्री शक्यः पुनर्भवति केन विरोधिनायम् १३ इनि तृतीया। 'अन्यद-' इति पक्षे क.। समान दीतिमत्वमल्पं नव । तत्संबन्धादधिकं दीप्तिमानयं भवतीत्यर्य इति वा । तथा-मध्येसमिन् समिधां काटानां मध्ये निवसतो त्यदादित्वात् 'वृद्धाच्छ.' ॥ १ 'मदन्नु दन दनि पक्षे महारद्वयश्वगायं पशान्तरेऽपि द्वित्व एतादृशीमथ विलोक्य सरस्वती तां कर्दयन् । यदा-'न व्यवनपरन्यानगम्येल वा इलः प्राण प्रति संदेहचित्रमयचित्रितचित्तवृत्तिम् । विति' व 'टाटी युद-' इति मंत्र भान्या द्वित्वमन्नराधीन दोरनादन् । देवस मृनुमरविन्दविकासिरश्मे- i ·त्रयोदशः सर्गः । २८९ - - . । एतादृशीमिति ॥ अथ सरस्वती भरविन्दविकासिनः क्मल- मित्रप्रिया सूर्यपत्नी हेतु निमित्तं भुता आकर्णिता। छायानासी तु विलासकरा रश्मयः किरणा यत्व देवल रवैदिक्पति दक्षिणदिश. कुत्रचित् कुत्रापि पुराणादौ इंगसोत्पत्ति प्रति हेतु नाध्यगामि- पति सूनुं अन्येषां पुत्राणां दिक्पतित्वाभावाद्यनमुद्दिश्य उदीरयि- (यि) नानावि । किनु शनैश्चरस्यैवेत्यर्थ । 'यमो यमी श्राद्धदेवः तुं वक्तुं प्रवके आरेभे । कि कृत्वा एतादृशीमुक्तसंशयास्पदीभू-' संज्ञायान्तनयावयः' इति पुराणम् । अयं यमः कस जनसासु- तान् । तया-नलनिश्चयाभावात्सदेहः, तुल्यल्पदर्शनाद्देव्युनिच हन्प्रणाहर्ता न । अपितु सर्वसापि प्राणहती। अमुना यमेनैव चिन्यादा चित्रन्, नलनिश्चयाभावाचलप्राप्तिविनात्रास तैः सशया- नियमेन नक्तोपवासादिवतेन तपः तप्तं धर्मः कृतः। अत एवास प्रयंत्रास चित्रिता नानाविधा कृता चित्तवृत्तिर्यला. सा एवविधा पुत्रत्वं धर्मराजत्वं चेत्यर्थः ॥ तां भैनी विलोक्य । 'चित्तमित्तिम्' इति पाठे चित्तमेव भित्तिर्यः नलपक्षे--अस नलख संज्ञा नाम श्रुता सती मित्रप्रियत्स साः। भित्तौ हे चित्रं युक्रमित्यर्थः । एपेव दृश्यत इति 'त्यदा सुहृदिष्टत्योपजननं प्रत्युत्पादनं प्रनि हेतु. । अस्य संज्ञा सुहृदिष्ट दिपु दृश.-' इति कजि 'मा सर्वनान्नः' इत्ात्ये 'टिड्डा-' इति जननं प्रति हेतुः श्रुता रयातेति वा । पुण्यश्लोकत्वात् । अय डीपि एतारशी॥ कस जनत्य सुहन्मित्रं न । अपि नु सम्यक्परिपालनादुपकारि- दण्डं विभळयमहो जगतस्ततः सा- वाद्वा सर्वत्वापि सुहृदेव । इंडक्प्रत्यक्षदृश्या अस्स आया काय- कान्ति. कुत्रापि नरसुरोरगेषु नाध्यगानि(थि) न दृष्ट्वा । सुन्दर- कम्पाऊलख सकलस न पङ्कपातः । तरोऽयमित्यर्थ । छाया रीति. लोकपरिपालनमित्ययः इति वा। खवैद्ययोरपि मदव्ययदायिनीभि- अत्येव जगपालनं कोपि न करोतीत्यर्थः। अमुना नलेनैव यमेन रेतस्य रुग्भिरमरः किमु कश्चिदस्ति ॥१६॥ ब्रह्मचर्यादिना, नियमेन ननादिव्रतेन च तप तप्तम् । स्वदर्थमिति शेप. । 'छाया वादातपाभावे प्रतिबिम्बार्कयोपितो'। 'तपश्चान्द्रा- दण्डमिति । अहो संबोधने, अयं यमो दण्डं वायुधं विभ- यणादौ साधने' इनि विश्वः । अध्यगामि(यी)नि इडो गाडादेशे ।। ततत्तलादेतो. पुराणादिदर्शनेन कन्पाकुलस पापभीरोः कर्मणि चिम् । यमेनेति पक्षे हेतौ तृतीया ॥ कलत्व जगतो भुवनस्य पवारपापापातो बुडन न त्यागवेत् । के महासरवादौ नरके वा । एतद्भवात्पापं कोपि न करोतीत्यर्थ.। किंच प्रभावन मिताखिलराजतेजा हो भाश्चयन् । अन्यो यष्टि धारयति अन्यत्र च कम्पमानत्य देवः पिताम्बरमणी रमणीयमूर्तिः । दमपातो न भवतीत्यसंगते । तथा-चिकित्सासनर्ययो स्वर्वद्य. दिसयोरपि मदबरदायिनीभिः गर्वक्षय कुर्वाणाभि एतस उत्क्रान्तिदा कमनु न प्रतिभाति शक्तिः ग्भिः प्राणिर्मविपाकदर्शनेनानेन प्रेरितानि पीडानि न नियत कृष्णलमत्स च परेषु गदानियोक्तुः ॥१८॥ समर. कश्चिस्मिन्नि। अपितु न कोऽप्यलि । कर्मजरोगाणा भ्यानप्यचिक्तित्ववादित्यये "चयोरिति नाम स्लापनयन- किचेति ॥ केवलं मशाल जननीत्येव न । किप भन्ययम. भया दीत्यापनमित तिरस्तावित राजदय नेनो येनस नियंसंभावनासूचनार्थम् ॥ तथा रमगोयनतिररमान. सूनों देर. अन्न पिना । अन्य यम- जलपक्षे-अयं नरो दण्डं शासन यतो विभर्ति तलाकपा- सोमान्ति नानिका । अथ च मरगदा मानिरायुगविदोष मनु. लस सरलत्यापि तोरस एन पातो न भवेत्पूर्ववदेतलाग. रक्षीकृत्य न प्रतिमानि सनयां न भरत । अपितु मनु मम. तर अप दण्डं चतुरनसैन्यं दिनति तत शत्रुनयाकम्पाकुरख च । परेषन्देपु जनेनु गदारोगाधिपोट प्रेरितु अन्य एल्गा गेकस दसपातो न भवेत् । सैन्वेनैव चैरिणा निहतत्वालोकल इयानब च । परपीडाजननेनासा दयः। अन्न हुन लो. सनास इनि वा। सौन्दधैण प्रसिद्धयो लत्ययोरपि गर्वक्षय- हव-मदिनान्त करनवनिलयं इति वा । हारिनीभिरतसरुनि पापकान्तिभिरपरक्षितो देवोऽपि कधि- पनि दिनु । अपितु नाति । देवेषु मध्ये दखायेव सुन्दरतमी मसू, इ काम नइदन पन्त, देवो राजा मारने नलप-नाग पराम्नेग नन्तिसकलभूपमताप , अन्य. वप्यनेन जिता पतः । ये देत समीपमा रनभोदा त एतद्नोलता। देवो विवि परति ना। नगरमगनिरंना भारगादेव, न तु समायेनेदर्थ । रोऽसी शादम्दनी' का नारत का । नन्द लोगी। सत्र अभी प पुमान्सामा', 'श्री रमजा', स्यु प्रभार' इति संवोधनत् । रन ना योग रन का तन्दन । पामर । दादिनानिरित लागेर जिनि ! साकिरापुर मनन कन्दिा नरमाया नमान। निरनियोपजननं प्रति हेतुरल अनि सान बननान्निदा मरदा नहर संजा भुतानुहृदयं न जनल कल। भारे । अपिट मन्त। स्नादन मा ननकान दरन् । गत वर । दा "m. डापेगस च न कुवाचिदम्यापि सिंहाल - संन्दनन् । तसं पनेन नियमेन जोनुनै ।। १७ ॥ iའི་ར| ན རr ས༌༦ གསོད ་ ཙུ ༌་་ པ་ ་ ་ ； r ： कम्मरन् । मामा . १ ·4 । . - - मत् जमा - - . लम्य भावेन व्यवतिष्टमाना व्यवस्थिता। जलमर्याय मनुष्य अपाध्यन्तादर । प्रवाहवगेनारपर into नलपले-पतम्य भूरीणां नरनारीगाना या या मुपतया अटतया व्यपानामुमam # समानम्नुल्य. या कानदिप्यापियामनाया. प्रा141 - निनद नबिन पर पिट दारिमुष्य पामः विनादियां पनि । 448114 रन था । मोर्णन तथा नाकिनु वयामा पर्छ । - नाना देन- दापय। नया रिदारragiri मानापानानमी171 नेपवीयचरिते झान्मानिलायु गमने सर्वनान्नि च', 'शनिवले प्रभावादी शक्ति तत्रेति ॥ तत्रभवती पूच्या सा भगवनी मरमर प्रहरणान्तर' इत्यादि विश्वः ॥ क्रममातं, परिपाटीयोग्यं यया तथा वा, अनि : एकः प्रभावमयमति परेतराजी किं कृत्वा-तत्र यमेऽपि नृशमत्यर्थ सायागे. असा मम्या विधिनिषेधाभ्यां सकामानिनि प्रानि तज्जीवित शधियमत्र निधत्स्व मुग्धे । वमालोक्य । किंभूता-पायसां पयमां पति अनुसार भूतेषु यस खलु भूरियमस वश्य ऽवस्थापितोऽभिमुसागुलीकः संनुखकरमानः पागक. भावं समाश्रयति दस्रसहोदरस ॥ १९ ॥ बच्छब्दः पूजार्थः । अनुलीफ इनि 'ननश्च' इन पर एक इति ॥ अयं एकः परना प्रतालेषां राजी पसौ विषये इनि तुमुन् । मत, 'प्रोपाभ्याम्-' इनि तह अभियान अनियोग का प्रभावं मानण्यं पनि तत्तन्मान् अत्रालिङ्गीविनेशधियमन्तमबुद्धि कुर । ई नांग, उभयो दमज्ञानाने संज्ञागर्भजातत्वाइवमहोदर या सर्वतोमुखतया व्यवतिष्ठमाना याभित्रानु यय यनन्य भूतं भूरि प्रचुर भूतं वश्यभावम यादोरणर्जयति नैकविदारका या! पानव मनाप्रति प्रानोति। प्रागिषु मध्ये प्रचुरं भूतं यस्य यमन्त्री पनि विनाशमेवाश्रयनीति वा । एतय भूरितरवारिनिधिश्चमः मा मुनुसर. कानाये, नदवया भूनानां प्राचुर्यम् । पलु निश्चये। यसाः प्रतीतिविपयः परतो नगर माननाग पतन इति निधयेनायमन्नक इनि किन येति ॥ एतस्य वरुणन्य भूरितरा बारिनियमः मनुर' सा चमूजयनि सर्वोत्कर्षण वर्तते। सा का-पन्या पानी नटा- पर इन नाभीयाश्च नेपामातिः। पराम्यष्टांस्ते पर नीर प्रतीनिविषयो दृग्गोचरो न। सेनाया समुद्रापार xiजनावरांनोटायग यन्ति ये नेपामानिरिति वा। नन्याम्पर पार न दृश्यत इत्यर्थः । मा का-या मानो सपा सपा संग्गामाजिरिनि ना। तम्या अयं नल का नामांत । नया-नेपु गृथियनोवाय्याकाशेपु दोरणजलजन्नुशव्दैम्तग्मदामवा उपलक्षिना। नग- से इसमें यामिनयन मला न. मा.दयण दयमहोदरस्याधि दारका अनेकपका । नकान्विदारयति नैकविदार. १ न्य यान पर ग्ना अनि । ननम्मानमुप मन्दार, अन्मि- आय नागमन यस्या सा। सांगेन सनाशारनु ।" •। नमा-ममा गीताप यन्य एनहरण नीत्यर्थ इति वा । या नकविदार के यन्यामाना । ४. म. सा. प्रमुगन्कियुक. मुन्दरश्च कपि नानी परनो परिणोऽन्यमाद्वा रोय आपरण न जानगोदर । " मन मार। ज्ञाशाप निकगनि-इन मुपम्य पयम. कन्यापि निवारयितुमशस्यपादिति र, परन, परप्रदेशाप्रति ममुपमितिमनं पुको निगं गमननपथयोः ममानः इनि वा ॥ सामने लदानजाता। विग विद ने मुधावियतः मुनाया निधि न्यानं या चमुतियन। गा मालादार पविनने मदु नदेष पिप पिष्टम् ॥ २० ॥ पाचः । पर्यनः मांदि मुग यम्यानमार " ५ मन मुगापन मुना- बायुदभुताम्फालाव्यापकता वाचन - नंदद। tains हायो यात्रा मन ।। 4-1', " गायक- करना पनि यिनननन्याः । Fय मानादिश्रय, Aarti wait : gar wife, to • ईhintarai वाल मान्य: 2.111 नामानित नयनामा 1 है तम्य वि. - 2 . L . 1 . MPAN क T न .. H ·त्रयोदशः सर्गः । २९१ -- -- -- । रथारोहणात् । कोः श्वेताश्वास्तेषां शतैराश्रितायास्तत्वा बहुतया उत्पमकाननसखः सुखमातनोति बाहुल्येन ताः भूयत्त्वेन प्रसिद्धा वालुका वयं कि यून. । ता- रनरलंकरणभावमितैनंदीनः ॥ २३ ॥ भ्योऽपि सेना प्रचुरतरेत्ययः । तखाः सकाशात्ता वालुका वहुतया नासीरेति ॥ नदीनामिनः स्वामी समुद्रो नासीरसीमनि कि ब्रूमः । वालुकाः कथमपि संत्यातुं शश्यन्ते, सा तु न कथंचि. 'जलनयतेनामुखविभागे स्वितः तन् करणभावं साधक्तमत्वमितै- दित्यर्थ इति वा । असिः प्रहरणमेपां ते आसिकातेपां भाव आ. ते रवैर्नुकादिभिः सलमनिरायेनास वरुणस तुबमातनोत्युत्पा- सिकता । याः श्वेताश्वशताधिरूढाता आतिकताः अतिप्रहरणान्पु. रति सुखबनने रतानि करणभूतानि । खामिनेऽलै रतानि पानिति यावत् । तान्यतया कि वर्णयामः । आतेबहुत्वेन वक्तुं वा प्रीतिमुत्पादयतीत्यर्थः । करणे देहे भावं सत्वमितैः प्राप्तैः। न शक्यन्त इत्यर्थः । बहून् तयन्ते गच्छन्ति ता रक्षन्ति वा ये ते देहोत्पतरित्यर्थ इति वा । अलंकरणभूतत्वादरुगदेहस्थितैरिति बहुतया' ते च ते आसिकाश्च तेपां भावानिति वा । 'कर्गीरथः ।। एवंविधै रतैरुपलक्षितो वा । अलंकरणभावमलंकरणत्वं गतै- प्रवहणम्', 'सांपात्रिकः पोतवणिक्' इत्यमरः । 'पोतः प्रवहणं 1 एव तैः सुखमातनोतीति वा । किभूतो नदीन.-धनध्वनि- स्मृतम्' इति हलायुधः । प्रवहणैः, 'कृत्यवः' इति णत्वम् । प्रति- विडसन्दः । तया-भूयान्प्रचुरतर. दीपरिमाणत्वात् , सप्ततं- कूलपातम् , पक्षे अचवीप्सायां 'विशिपति-' इत्यादिना णमुल । रत्वाद्वा । तथा-उन्नीरा नकातद्वान् । (तथा-)नकरा न- 'तृतीयाप्रभृतीनि-' इति पाक्षिकः समास.। अतिः प्रहरणने- रविदशेपास्तद्युक्त । तथा-सहदानवारिः पुण्डरीकाक्षयुक्तः। पान्, 'प्रहरणम्' इति ठक् । असिभिजयन्तीत्यासिकाः, 'तेन तथा-) उच्छन्द उदयार्थः । उहत्तानि विकसितानि पद्मानि येपु दीव्यति-' इति वा उक् ॥ रनि काननानि तेपां सखा । तद्युक्त इत्यर्थः । उत्कृष्टा पद्मा ल- शोणं पदप्रणयिनं गुणमय पश्य नीपानेवंविधै. कानयुक्त इति वा। उत्कृष्टा पद्मा लक्ष्मीः कन्या यसिन्स चालो वनसखशेति वा । श्रीविष्योतन्त्र विद्यना किंचास सेवनपरैव सरस्वती सा। त्वावनीयुक्तत्वन् । नासीरसीनपदेन तीरं लक्ष्यते, तत्र निवि एनं भजख सुभगे भुवनाधिनाथं ध्वनिरिनि वा । जटल तीरे प्रनिघातात् ॥ किंवा भजन्ति तमिमं कमलाशया न २५ नलपक्षे-भूपान्बहुनरः कुन्नी गजो नानीरनुखे सेनामुखवि- शोणमिति ॥ हे सुभगे सौभाग्यवति भनि, वं एनं भुवनस मागे मुखमनायातेन स्वादान्दान्वितारपनि। किंभूतः कुन्नी-'जलत्याधिनायनाधिपति वरुण भजन गीच । जलपतिरयमे रनवनियंत । तथा-सन. आनुपूज्या वृत्त. सरक्ष्मीरो वा वाह । त्वं गुमनप्रधान सेरकं सोनं नाम नदन् अस पदप्रणयिनं र गुण्डादण्टो यस । तथा-दानवारिणा नदजलेन सहित । चरणानुरागिण पदन । किन्यविमोती। शोगोऽस्य चरणप्रणी था-उद्तानि पनगानि उन्मत्वले पद्मबिन्दुजारमानि यलि. इति कि वनप्यन् । सा प्रनिदा सरन्गी नदी अस्व संपनपरेप विविधं यदाननं मुखं तयुक्तः । तथा-अलंकारत प्राप्त रत. चरणसवाहनादिपरंप । पूर्वनिापरिनोपे वारान्न । के कमलरा दीनो न । किनु सन्त 'सेनानुस नु नासीरन्', 'नकतु उल्ल आगपा आधारा. सनुनादेपखलान्ता. पमाारा या कुन्भीरः', 'पद्मकं चिन्दुजालपम्' इत्पनर ॥ तमिनं न भजन्ति तेरन्ने । अनि नु सपि क्षीरोदादर । सत्सन्दनः प्रवहणैः प्रतिकूलपातं क्षीरोदादर सरि पलानुचरा, नस शोगाद्यनुपरस्पे का कथा । का वाहिनी न तनुते पुनरस नाम । तलाललित्पतिरपनिलयं । कालागा जानिलाश पा तत्सा विलासवति कर्कशताश्रिता या रोका इमं न लेदले लरन्नीलदीपा । मोगादीना तत्तदानमा. निन्दो देवता पन्ते, भतले सेवर पुन्चनं ।। यूमः कथं बहुतयासिकता यचं ताः ॥२४॥ नसपक्षे-त्व गतिनेनं नर पनि वन नीलामीकार. सेति ॥ हे बिलालपति नि, नान सिरधारने । अस सर. पोपरने दरले- सरनं गुगनन्य पदमनविन पद पल या नान वाहिनी नग सलन्दनैः सदेगेनिसरोदरमहिना व अन्-मासमा बदरता मामानामाना-नार. प्रहरी प्रपाः जला दूर तीर प्रत्यनुपात गमन न तनुते । नलाल रजो नरम नेनरेव विनम्नतिर । ननन अपितु सापि तनोति । परं तवाला निस्ता दानुका सुतमा निराका साद अरनिडाना का न लेरने। .. मधुररसेन कब वेन प्रकारेग मनः स्थान । अनियर नेपत्ता दिन-पनवनिगम निरन्न दवयं । या । वा न रस्त लक्ष । ता.पा. ता मान्य कालसामन्यो पनिका की कामन न , बिता । सो सरसन्नमिलेप. तसभिता पनि अन नबन्द सत्र मानवीय नटरोल नत्र या नान बाहेन तेन रून्दन गन्दा ने सरनाकापनि हात र रू' नदी', - रन पर रन्'. मनन न तेर। अपितु सेग देर ! मेरा उन पर मर न रन', काय एनालिसानल मोर नादान पहले लनिनेसन नानी नात दाद दिन । । - ·1 . A A - कनमेणनमेवावरीप्यत् तत्तु देव्या न कृतं वरणश्लेपेण वर्णित-प्रत्यपि या दानवशता दानपरता तया, दाने दिन .. अथ च-मरसंदेहाहरणं भजेत् , नलमंदेहान्मां भजेदिति क्रमेण वाहन इति धियं कस्य न करोनि । दानशूरमादित्रयमय, यतो-विदोपमप्रतिपादयन्नी । या हि छेटासमयां सुरिकादिः सा- कृता या चेष्टा तया शत्रुवशीकरणव्यापारणेन्द्रबुद्धि । ऽनेकतृगविदापानलम्बना लताततिं न ठिनत्ति इति नाश्वयंम् । करोति । अपितु सर्वस्यापि करोनि । इन्द्रो यथा पासून भारः । मन्सटेहाटेनं भनी नजदिनि नलञान्ति.। नलमंदेहान्मा इन्द्रत्वेन निवेयः । किंभूत-अनिशयित आति: महाना इन्द्रपक्षे-अयं महेन्द्र खया कि न विज्ञायते। भजेदिति बरगञान्तिः बरगवाचिशब्दमहावाच्छेपवक्रोन्यादिज्ञा-तथा-उन्धो विजयेनाजुनेन हत्या प्रसरो यातायात नवरा नमी वरून वरिष्यनीति निश्चयेन नलत्रमनाश. नल-तत. कर्मधारय. । 'प्रपत्र' इति पाटे नमारकर बरगमननाश दान वा। विशेपनप्रतिपादयन्ती वाणी मरम्बता बा, प्रमत्रः पुत्री येन । तया-हरिपद तेजस्थानन् ।- नुरन्दानी मन्प्रतिपादयन्दमदावान्मांन वरिप्यनीति निश्चयेन इन्द्रपक्ष-टयो विजयोऽनुनो, विजयत इति विमो. बा। देवा नाममाइनई वागतः, अतो मां घरिष्यनि न पनि मही उ.मकवान् । तया-अयं प्रत्यर्थिना दानवाना. मा बयान न न नदनदहा गत दान नाव इति वा । व्यापारस्तंन इन्द्रदिस्य न करोनि। नया-47 स्वया किमिन्ययानि कन हेतुना न्यन ।नयन शाचरति विज्ञायन प्रभूतो न नाति । अपितु विदा नपा-कृषिपद कान्तिन्यानं न नया-नही तन, का यामययन् । पांगुरिशिष्टय परियाग परनिति की प्रान्ती निरनिगननुदिन धारवन-टयां विना बिगानमनाrat २९२ नैषधीयचरिते । भीमोद्भवां प्रति नले च जलेश्वरे च तां वाला भमीमाह स्लोवाच । किं कृत्वा-तां भी मार तुल्यं तथापि यदवर्धयदत्र चित्रम् ॥२६॥ कृतस्वैरपत्यनैषधीकृतात्मभिर्मायिभिश्छलपरैरपि तैविकृति मितामप्रतारितां विलोक्य । किंभूतं नलम् । राज्ञां शङ्केति ॥ इयं पूर्वोक्ता वाणी भीमोद्गवां प्रति लक्षीकृत्य । भैम्या इति यावत् । अनेकनलावलम्बां नानानपधविषयां शङ्का- इति पाठे परिशेप उपान्तः । बालामपि, तस्याः परि समीपे वयं हार भजति तम् ।। लतातति संशयवल्लीपरम्परां न वर्धयतु तावन्न पूरयतु तावत् । संवध्यते । वाला हि प्रतायते, इय वालापि न प्रतारिता अपितु पूरयत्येव । नवा ऋद्विर्यस्याः सा नविः । नवर्धिकरोतु स्याप्यवरणात् ।ये च विबुधा ज्ञातारन्ते मापिनः ता नंवधयतु । भैमी प्रति संदेहपरंपरां नूतनसमृद्धिमतिबद्धा करो- त्वित्यर्थ इति वा । तावच्छब्दोऽनुमती, अवधारणे वा । यतः मायिभिरपि बालापि न प्रतारितेत्यप्याश्चयम् । राजगद- अभेदिका विशेषप्रतिपादनमकुर्वती। समानधर्मदर्शनाद्धि संशय वेपरूपणान्नलस्य चन्द्रत्वं ध्वनितम् । परिपत्, 'सहर' उपचीयते, विशिष्टधर्मदर्शनात्तु व्यावर्तत इत्यर्थः । यद्यप्यत्र विपये पत्वम् ॥ चित्रं नास्ति, तथापि नले जलेश्वरे च तुल्यमेककालं यत् संशय- अत्याजिलब्धविजयग्रसरस्त्वया कि वल्लीपरम्परामवर्धयत्पूरयति स । अत्र विपये चित्रमाश्चर्यम् । विज्ञायते रुचिपदं न महीमहेन्द्रः । नहि विपयस्यैव संदिहानत्वमुपपद्यते । यतो लोके दूरस्थिते पुरुषे प्रत्यार्थिदानवशताहितचेष्टयासौ पुरुषत्वं स्थाणुत्वं वाऽनुपलभ्य, अर्घत्वमानं स्थाणुसाधयमुप- लभ्य तटस्थः स्थाणुर्वा पुरुपो वेनि संदिग्वे । नतु पुरुप एवात्मा- जीमूतवाहनधियं न करोति कसा नमूमवलोक्य अहं वा स्थाणुर्वेति । तसान्नलजलेश्वरविपयो अत्याजीति ॥ त्वया मह्या महेन्द्रो नलः किं न इस्ते, भैन्याः संशयो युक्तः। विषयभूतयोरेव तु संशये महदाश्चर्यमिति तु विशेषेण इन्द्रादिभ्यो भेदन सत्यत्येन जानीहीत्यय. । र, भावः । विरोधपरिहारस्तु-तुल्यकालं यथाक्रम नले शं सुखम् , अतिशयेन आजी सङ्ग्रामे, अतिशयिते वा आनी ठर जलेश्वरे कालतातति कालिमातिशयं पूरयति स । तथाहि यदि विजयस्यारिपराभवनस्य प्रसरो बाहुल्यं येन । तथा पर देवी पुन नल एवायमित्यकथयिष्यत्तदा मय्यनुरक्ता भैमी माम- गस्य कान्तेर्वा पदं स्थानम् । तथा असौ अधिनमधिन : त्वादिति नले मुसं जनितम् । यदि वाणी मां नल एवायामय वा वशतया जितेन्द्रियतया वा आहिता कृना या बेष्टा र कथयिष्यत्तदा नलयुया भैमी मामेवावरीप्यत् तत्तु तया न नुकूलव्यापारः तेन परदारदर्शनादिनिवृत्तव्यापारेग । कृतं मच्छेपेणव वणितत्वादिति विपादावरुणे कालिमातिशयो जहनस्य अधिहेतो. प्राणानाप तृणवदतो राजविशेषस्य विर नितः, कालताततिरप्यनेकनलावलम्बिनी चतुर्णामप्यवरणात् । दानातिशयेनाधिपरतत्रतया च जितेन्द्रियतया च किया नलवरणयोः संशयपरम्परां पूरयनि म । अनेकनलावलम्बां भम्या तम् । प्रत्यार्थिनो वैरिणो द्यन्ति प्राथिदा अनाः प्रा संशयवडीपरम्परां न वर्धयतु न छिनत्तु । 'वर्धक प्रतिच्छिदोः । अनिाराः ते वशा अधीना यस्य तस भापत्रचा तार तथापि भैमी प्रति नले च जलेश्वरे च मंशयवलीपरम्परामेककाल- तथायमपीति वा ।। मेव यदस्टिनचचित्रम् । या दिन दिनति सा छिननीति चित्रमिति बरगन्य संदेशे गतः । इदानी नवशिष्टोदमेव मय्येवानुरति प्रतिकूला चेष्टा, अहितम्य शोचा चेष्टा गया वादे पात्याविदोषो विवाहीकरणीय. ॥ वालां विलोक्य विधपि माविमिन्न- रच्छछिनामियमलीकनतीजतन्त्रः । पादन नां नमवती निपधाधिनाथ निर्दिदन गजारिपत्यविनानम् ॥२७॥ ननननन्ययः हा प्रश्न मनानाया । न पयान इनि भार. महेन्द्रल्या हाय ने. . - । * ·त्रयोदशः सर्गः। २९३ , - व: ॥ सिरो वित्तारो यत् । गल्डेन पराजित इत्यर्थः । तथा-अरुचि- यचण्डिमा क्रौर्षम्, यच रणर्मणि व्यसनभिति वा । सा एपा त्वं दमननुरागत्यानम् । तधा-न नही उत्सवरहित सदा दैत्य- अमुप्याशयमभिप्रायमाधितं मनसि खितं दक्षिणत्वं सरलत्वं च नयात् । अरुचिलानं महेन्द्रः त्वया कि न विज्ञायते अपि तु तत् सर्व वुद्धा ज्ञात्वा, (शयं) पाणि आश्रित दानशूरत्वं वा ज्ञात्वा •नात एव । यत -अत्याजि त्यक्त इति वा । अलिपक्षे न नही- धर्मसहिते राजनि धर्मेण राजमाने वा अमुग्मिनले सहजरागभरा- यत्र नम आवृत्तिः । अतिशवितरणे लब्धो विना जयमसरो यस्येति दकृतिमानुरागवाहुल्यादात्मानमर्पयितुं योजयितुमर्हसि न । अपि - 1 । 'विजयतु जये पार्थे' इत्यमरः । विज्ञायते 'उपमानादाचारे', तु योग्या भवस्येवेति वा। सर्वधाऽयं वरणीय एवं त्वयेति भावः। - कर्तुः क्पङ् ॥ एतेन शूरत्वदातृत्वधार्मिकत्वान्यस्योक्तानि ॥ येनामुना बहुविगाडसुरेश्वराध्व- यमपक्षे ॥ हे चण्डि कोपने, यत् च अमुष्य यमत्स मारणा विधिव्यसन प्राणिप्राणहरणशीलत्वं आशया दिशा च दक्षिणत्व. राज्याभिषेकविकसन्महसा बभूवे । माश्रितं तत्तत्व निरुपाधिरूपं ज्ञात्वा सैपा वं अनले नलान्यलिन् आवर्जनं तमनु ते ननु साधु नाम नलसदृशे चालिन्धर्मराजे यमे अकृत्रिमप्रेमरसयाहुल्यात्संयोजयि. ग्राहं मयानलमुदीरितमेवमत्र ॥ २९ ॥ तुमर्हसि । सर्वप्राणा एतदधीनाः, दक्षिणदिक्पतिश्चार तलादाद- रणीय इति भावः । चण्डि नलान्यनामधेयश्रवणमात्रात्कोपने । येनेति ॥ येनामुना नलेन बसतिशयेन विगाढः सेवितः सुरे-सर्वदा सर्वप्राणिप्राणहरणमेव व्यसनं दोपं अमुष्य दिशा दक्षिणत्वं रत्वाध्वा मार्गः त्रिलोकीप्रतिपालनलक्षणो येन । तथा राज्ये छलेन सरलत्वमुदारत्वं चाधितं न वनेनेत्यर्थः । तत् सर्व तात्विक अभिषेको नगलतान तेन कृत्वा विकसन्महो यत्स। एवंविधन भूवे जातन् । पूर्वेण कर्मधारयः । बहुवार सेवितो देवेन्द्रेण उद्धा सपा त्वं नलादन्यलिन् अलिनात्मानं योजयितुं योग्मा न । अमुप्प । यत् मारणविधिव्यसनं तत् तत्त्वं सत्यं, द- गो लोकपालनप्रकारो यस्येति वा । पशाकर्मधारयः। इन्द्रेण क्षिणत्वं तु दिगानितं दक्षिणदिक्पतित्वात् । दक्षिण इति देशनि- किपरिपालननलाच्छिक्षितनित्यर्थः । ननु भैमि, अन्न पजतु मित्तास समात्या, तदेतदुवा सैपा त्वं आत्मानमर्पयितुं न अहं- ये स्वयंवरे वा नानप्राहं नान गृहीत्वा एवनमुना पूर्वोच्न सीति वा योजना । एवंविधो न वरणीय इति भावः । अन्यच कारेण नमोदीरितनुक्तं तं नल्मनुलक्षीकृत्य ते तव आवजनं कारणम्-असहजरागभरात् असहजानुरागबाहुल्याचेत्यर्थः । य- तित्वेनादीकरण साधु शुभन् । सत्यनलमेन सर्वधा वृणोप्वेति त्रानुरागो नाति. ल न वरणीय इति भावः ॥ किं ते तथा मतिरमुष्य यथाशयः सा- वद्विपक्षे ॥ नानेन वहिनाऽनेकवारमनुभूतो यः सुरेश्वराध्व- पु देवेन्द्रयझेवाज्याभिपको इतालवलेन कृत्वा विकत्वरतेजसा, त्वत्पाणिपीडनविनिर्मितयेऽनपाशः । तिन् । यहु वारवारं विगाद आवर्तितः 'इन्द्र आपाहि' इत्या कान्मानवानवति नो भुवनं चरिष्ण- ना आहूत तुरेवरो यत्र तादोपु पागेवाज्याभिपेस्तेन कुवा वेफखरतेजला जातमिति वा । ननु भैनि, अत्र पजतु मध्ये नासावमुत्र नरता भवतीति युक्तम् ॥३१॥ म गृहीत्वा एवं पूर्वोचप्रकारेण नसोक्त तं अनलननि प्रति ते किमिति ॥ अनुप्प नरस आदापोऽभिमाय. तर पागिपीड. जिन साधु । अपि तु न साधु । आ इनि खेदे। आवर्जन पति- नल पानिमहल गिनिर्मितये निष्पत्तये अनपाश. अपगता बैनालीकरण साविति वा । नु भनि, तननु ते वर्जन न साध्विति आशा पलादपाश एवंविधो न भवत्यनपाः तपरो यथा त्यात्तथा । पूर्वाधन सरंदा पराउनोजनेनैव परिपुष्टोऽयनिति त्याग कि ते नतिदिः । फिशब्दः संभावनारान् । यथा पदरगाया. भूचित । तथा-ननु भनि, नया नाम गृहीत्वा कथितननलं मिलापलहितान्त करणो नौतपा वं मायेन करिष्यतीति गम्मत लान्य, अथ च-बहिननु ते वजन साधु भगन् । आ ह । नु इत्यर्थः । भनौ नरो भुवन जगत् चरिप्न्मंचरणशीलान्कान्मा. मि, तमनु ते आवर्जन तानस्येन वर्जन न साधु, अपितु साधे- नगन्ननुपान् नोपनि रक्षति अपितु सानप्ययमेर रक्षनि । ति पा । जा जावन तानत्येनानीकर तब न साधु, किंतु मानवाननिनानी नर मात्र सतीति वा । तलाइनर नले जिनमेव साध्विति वा । नाननाहन् , द्वितीयापान्' इत्यनुवृत्ती भरती रता नेति न उनन् । चिलिरना भवेत्यर्थः। जमी ना नाम्पादेशिनहो' इति पनु । पुरपट तो नरता पुरपपवननुव नरनानि युनं न खेने- यचण्डिमारणविधिव्यसनं च तत्वं नित्य इति वा । अनी ना, अनुव भवना रना नेति दुनं, पी नु नेति वा । अनी न पुरषोष्टः, धतोमुत्र नपती रमानुर. युद्धाशयाश्रितनमुष्प च दक्षिणत्वम् । नति किन दुन, भरिनु उनले वा । भरतान संदियां । लैपा नले सहजरागनरादमुनि- वरणपक्षे-लर परनल सप.पालन प्रकारेन बसाने. नात्मानमर्पचितुमहति धर्मराजे ।। ३० ॥ प्रहनिप्पत्तदेऽनारा न विदामो पलिंवर शरदलो दया भदनमा ने दि सिन् । त्यस्ता दान- यदिति ॥ चोपकारनेल चमिना व रूसी एवं निर्मः । दमननननन. सरः मानविधाने । बसनने रिलां विगतमगारंगी व समोन । निनामनात वैरिजोनारपरपति भावः । लविकी नन्न समान् । भर का पानांनी नुन्नु दनदरः । -

·No text on this page.

·त्रयोदशः सर्गः। २९५ - । . । साथ देवी पुनस्तत्त्वमाह-अयं त्वत्संबन्धी त्वचित्तानुरजकोऽति- अपितु नास्त्येवेत्यर्थः । अयं नलो न कितु तवातिमहतामनानां प्रा- महान् नितरां तेजस्वी नलो न भवत्येव । यत् त्वया नि- णानां लाभो यस्मात्सोऽतिमहानलाभः । सर्वेपां प्राणा एतदधीना श्चितं तत्तध्यमेवेत्यर्थः । कि तु नलवदाभासत इत्येव । नलाकार- अतस्त्वया त्वसिन्वृते तव चिरकालं प्राणनं भविष्यतीत्यर्थः । धारणादेवात्साभा, न तु सहजेत्यर्थः । यद्वा यतोऽयं नलाख्यतः यद्वा-धर्मरूपत्वादतिशयितो मह. पूजा यस्य स चासौ अनला. णविशेषवनिःसारो भाति तस्मानितरां तेजस्वी नलो न भवतीत्यर्थः। भश्च तेजस्वित्वादह्नितुल्य इत्यर्थः । यदि चैनं त्यजसि, तर्हि तव यदि चैनं त्यजसि तर्हि ते श्रेष्टा के सुखेतरतीति कतरः सुखसमु-वरः श्रेष्ठ परः शत्रुः कतरः । अपि एतस्मिन्परित्यक्तेऽयमेव महा- दल्पो नलो वरो भवितेत्यर्थः । यद्वा-नैपधराजो नल एव ग-शत्रुरित्यर्थ इति वा । अथ च के जले तरति, कानि जलानि तिर्जीवनोपायो यत्सा एवंविधया त्वया देव इन्द्रो न निश्चीयते तरन्त्यलिनिति वा कतरो वरुणो वरो भविता ॥ ॥ अनापि किन् । अपि तु निश्चित एव । यत--पतिर्न वियते । नलानुरा- त्यागः सूचितः । तथा-एप धराजगत्या दक्षिणदिश पतिदेवो गिणी त्वम्, इन्द्रोऽयमिति ज्ञात्वैव पतित्वेन नाङ्गीकरोपीत्यर्थः । यमो न । अपि तु यम एव इति निश्चित्य तेन कारणेन न बियते यलात्-दैत्यैरतिक्रान्तं महो यस तलादसारभूतः । यदि चैनं किम् । धर्मराजबुड्या देवो न निर्णीयते इति न । कितु निर्णीयत सजसि तहि तव लाभो न । अपि तु लाभ एवेति वा ॥ एव । अतएव पतिर्न नियते किमिति वा । अय दैत्यैः आक्रान्तते- जा नलः पितृदेवो यमो न । अपि तु यम एव । पर तव नलव- वहिपक्षे-धरतीति धरो वाहनं स चासावजश्च मेपः, धर दाभाति नलाकाधारणादित्यर्थ इति वा । यदि चैनं त्यजसि तर्हि इव पर्वततुल्यो वा यो मेपत्तेन कृत्वा या गतिः, धरायां भूमौ श्रेष्ठः मुखसमुद्रो नलो वरो भविता ॥ अजेन कृत्वा या गतित्तयोपलक्षित., पाकादिकरणद्वारा त्रैलोक्य- वरुणपक्षे-एप धराजगत्या भूलोकस्य पतिनं । कित्वात्पाता- रक्षणात्पतिः, देवो द्युतिमानमरश्च वहिन निश्चीयत इति न । लत्य अतएव देव. कान्तिमानमरश्च वरुण' कि न निश्चीयते कि अपि तु निश्चीयत एव । परं एवंगुणविशिष्टो ज्ञात्वापि न वियते। वा न नियते । अयं नलो न किंतु अतिमहती नलवकान्तिर्यस्य अपितु अनित्वेन निश्चित्य वरणीय एवेत्यर्थ । धरो वाहनमजो सोऽतिमहाः तव नलाभो भातीति शेपः । यदि चैनमुसि, यस स धराजो वह्निः स एव गतिः शरण यत्सा आग्नेय्या दिश पतिदेवोऽग्नि. किन निर्णीयते । निर्णातश्चेत्किम न मियत इति तीत्यर्थः । धरायां जायन्ते धराजानि स्थावरजङ्गमानि भूतानि तातदन्य. श्रेष्ठश्च तव को वरो भर्ताऽपितु एतत्सदृशोऽन्यो ना. वा । अग्निश्श्रेजलत्वेन किमिति भातीत्यत्राह-अयं निश्चितं नलो तेषां गतिर्जीवनोपायो जलं तत्स पतिः न । अपितु अपांपतिरुणो न, कि तु ततोऽप्यतितेजस्वी तव नलवदाभातीति वा । अयं देव. कि न निर्णीयते कि वा न वियते । अपितु निर्णयो वरणीय- त्वत्संवन्धी नलो न भवति, क्विनल एवेत्यर्थ इति वा । एवंगुण-त्यर्थ । अतिमहत्य अतिपूज्यत्यानलत्याग्नेरभा कान्याभायो विशिष्टमेनं यदि त्वजलि, तर्हि अग्नेः परः अन्य. श्रेष्ठश्च ते को यलादेतोवरुणो हि जलरूपन्यादग्निविरोधीत्यर्थ इति चा। यदेवं भर्ता भविता । अपित्वेतत्सदृशोऽतितेजस्वी कोऽपि नास्तीत्यर्थः । त्यजसि, तदा तर वर श्रेष्ट क परः शत्रु । अपितु अयमेव अथ च-तव कोऽभीष्ट. । अपिनु न कोऽपि । किं तु पर. शत्रुरे. शत्रुरित्यर्थ इति वा । धरतीति धरो धर्ता जगत पोपक स वेत्यर्थः ॥ ॥ अनापि त्यागः सूचित । तथाहि-एप ना न- चासावजश्व तस धराजस श्रीविष्णोगतिः प्रथममयजमाधारो नुप्पो न वितु घराजगत्या आनेय्या दिश. पति देवो वहिरिति जलं तल पतिन । अपितु तत्पतिवरण. किन निर्णीयते । उदकम् भवत्या निर्णोयते किम् । यतो न प्रियते । त्वया सत्यमेव निधित- आपो नारा' इत्यादिना श्रीविष्णोराश्रयः । अथ चयदि समे- नित्याह-अयं त्वचित्तानुरञ्जकोऽतितेजस्वी नो न, क्तुि तदा कारधारगावलान. । सहजेयं कान्तिन भवतीत्यर्थः । नले तृण-तहि तव लाभो न, स्नुि हानिरेव । तलात्तर कतरो परग एन नन् अ श्रीविष्णु इनः स्वामी यत्स तं श्रीविष्णुभक्तं त्यजमि, विपये आमा यस । यत्व तेजस्तित्व तृगं प्रत्येव न तु दैत्यान्प्रती पर. श्रेष्ठो पर इति वा ॥ ॥ अवापि त्यागः सुचित. । तथाहि त्वर्य इति वा । नैपधराजो गतिर्यवान्तया भवत्या एप दीप्यना- एप धराजगत्या पूर्वोतमारेल उदकत्व प्रतीच्या दिशो वा पति. नोऽग्नि किनु न निर्गीयते । अपितु निर्गीयत एव । यतो नवरगो देवो न । अपिनु स एवेति निर्मापते रिमु । अपितु निधित नियते । अयं तव पतिनलो न भवति क्ति दैत्यैराकान्ततेजास्तृ- एव । यतो न नियने । नारं नल इत्यादि नुल्यम् । ययेनं त्यतमि पविशेपनलनुल्य इति वा ॥ तवि तवापि(ति) महतामनानां प्रागानां लानः जीवितानी. यमपक्षे-एप धरान्पर्वतामान्यां बुरैवी अबति क्षिपति त्वर्य । पलात्ते नुनपन्द्रमः श्रेष्टो नरो रोनविना । नलमा. धराजो नहिपत्तत्य गत्या तेन या रा गतित्तयोपलक्षित रूप सारेव तर प्रागन, नान्यपेनि भाव इत्यादिव्यारमा मुधिया यो. अनाया। न्यविनरनयाज टिपिता ॥ स्यात्पतिः पारपिता देव. मीडापरोऽमरश पनो न निर्णायत इति । न । अपितु निशित एष, पर रिनु न नियते । एष देर. घराजेन नलप-अरं नैरराजन्य निपपदेगनंम्पिनी राज , निए. ' महिपेन कुत्या अयोधमत्व गतिर्यसलामभूतापा दक्षिण दिशा देशागवानां रोजाना दो राजा तन्य रा, गया ज्ञानेन 'ग पतिनं । अपितु भवत्येति स्नुि न निर्णोपते फिरा न निदने, पति बानी देर. सोडातुन , राजा ना, ना ननुभो नलक अपितु पनत्वेन निर्गयो परतीपत्रेवर्य इति वा । अस्तित्मय न नि.नीरते दिया न मियने । निरमाक्तिो नर एग । लजितं नो गहनो न । अपितु धनेल्पलाइहन एव । नल जनो नइ एमनिति निकेतनो गया. गनु नजान र गहने' रहल पवादवि लन् । पर न सजने ताह तर तगतिमहालको चलान । नारिन्यु पिना.' लाभो न जित हानिरैर । पत-तप एतदन्दर कनरो उर. इति नर र विसदिय । दिसा मनं २. . . ।

·। - भयरूपं परस्परविरोधात् । नह्यसत्सद्वाऽसद्भवितुमर्हनि । उनर | सांस्या हि प्रतिशरीरं भिन्नाशुन्दज्ञानस्वभावान्बहूनामन इच्छ न्ति नैयायिका अपि प्रतीशरीरं मिन्नान्सर्वच्यापकाक्षानादिनद विशेपगुणवत आत्मन इच्छन्ति । आहतास्तु प्रनिशरीर निवान्दे भैमीप्रात्यभिलापिणि सत्यतरे नले नलसन्धियां विनता सत्ता प्रतिदेहं सिन्नान्क्षणिकज्ञानसंततिरूपान्वहूनेवामन इच्छन्ति ॥५ निदक्षिणदिगीश्वरपाशिभिः समां सह तुल्यां श्लेपेण तेपामपि वर्ण/मपि सा श्रद्धां न दधे । अपितु दधावेव । अनेकनलदशेने सर्व यित्री प्रमाय निश्चित्य तरलिता संदेहवशान्नलनिश्चयाभावादोलाय-/पञ्चमकोटिस्थले सत्ये नले । 'अविज्ञातेऽपि वन्धी हि वलायवाद सिन्धुवेणिगंगासागरसंगमो वाडववीतिहोत्रमिव वडवानलमिव मनसि बुद्धिरुदभूदित्यर्थः । मतानां विमतावपि सत्यतरेऽद्वतवावं मानमना. सती कमप्यनिर्वाच्यमतिदु सह तापमाप। का कमिव/त मन.' इति न्यायेनायमेव प्रायेण सत्यनलो भविष्यतीति तथा यथा प्रामोति । नलनिश्वयाभावाद्वडवानलमिव दु.सह संतापं प्रा-/लोक इव। लोकः परीक्षको जनो यथा श्रद्धां धत्ते तयेति सबन्ध। 'प्रातुम्' इति पाठे निपधराट् नल इन्द्रादिचतुष्टये भैमीमतारमा स्वीयस्वरूपधारणात्तां स्वसै प्राप्तुं न यच्छति सति तल्लामसलत भिमीप्रात्यमिलापिणि पबमोटिस्थे अर्थादात्मनि श्रद्धा निवा न दधे । अर्थाद्मी प्रातुम् । एतसिश्चतुष्टये प्रतिबन्धके सति हर मया कथंकारं प्राप्यते । अपि तु नेति तस्य बुद्धिरदभूहित्यर। मद्वैततत्व इव सत्यतरेऽपि लोकः ॥३६॥ निपेयति सति अभेदसिद्धिसिनि पञ्चमकोटिमात्र अनुष्का- मतानां विमतो सत्यां सदसदादिपक्षचतुष्टये तां सम्यस्पद २९६ नेपघीयचरिते जसि तर्हि को वरोऽस्मात्परोऽधिकः । अपितु नाम्नीति नलमेव धायां मती बुद्धी सत्याम् । नलविपये संदेहे सनीतियावत् । इस वृणीप्वेति भावः । नलस्यावरणेऽभर्तृव स्थास्यसीत्यर्थः । एप चामी कोटिश्व पचमकोटाव पञ्चमकोटिमाने पञ्चमभागम। धराजगत्या भूलोकस्य पतिः स्वामी ना मनुष्यो नली देवो राजा पञ्चमस्थानस्थित इति यावत् । एवंभूते पञ्चानां मध्ये मातरं । न, अपि तु नल एवेति किं न निश्चीयते किं वा न बियते । अपि तितरां सत्येऽपि नले विपये अदामाम्तिक्य न दधे । सत्यनदेगी तु निश्चयो वरणीयश्च । यस्मान्नलवरणे तवातिमहतो जीवनस्य नलोऽयमेवेति तस्या बुद्धिनोंदभूदित्यर्थः । क सति--तचानम लाभः । नलप्राप्तावेव तव जीवनं भविष्यतीत्यर्थः । यदि च अयं नि भैमीप्राप्त्यमिलापिणि पक्षचतुष्टये पक्षाणां समीपवातनाम- शुभावहदैवरूपमेनं त्यजसि तर्हि तव कः श्रेष्ठो वरः । अपि त्वन्यो यानां सदृशानामिन्द्रादीनां चतुष्टये तां श्रद्धा सत्यनलविषय नेत्र नास्तीत्यर्थ इति वा । नैपधराज एव गतिर्यस्यास्तया भवत्या मनु- यमातुं प्रातुं न प्रयच्छति सनि । भैमीप्राप्त्यमिलापेणानिसुन्दर प्योऽयं नलो राजा पतिः किं न निश्चीयते किं वा न प्रियते । धारणाकृत्रिमरनादिग्विय मायानलेपु बहुरूपातिशयदर्शना अपितूभयमपि कर्तव्यम् । यद्येनमुज्झसि तर्हि तव निश्चितमति निश्चयं प्रतिपेधति सति। कः कलिनिव-मताना सांच्यादिपर महानलाभो महदभाग्यम् । यसादेतादृशोऽन्यः कतरो वरः, शेनानां मध्ये 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म, नेह नानान्नि किन अपितु नास्त्येवेत्यर्थ इति वा । एप देवो न इन्द्रादिरमरो न, कितु इत्यादिश्रुतिभिः सत्यतरे परमार्यतो विद्यमानेऽन्यद्वतरूप तत्र भूलोकस्य पतिर्मनुष्यो नल इति किं न निश्चीयते, किं वा न रूपे ब्रह्मक्यबोधे वा विषये लोकोऽविद्यावान्युक्तायुक्तविचारगुन्यो बियते । यदि चायं देवरूपमेनं त्यजसि तर्हि तव लाभो न, किं जनो यथा श्रद्धां न धत्ते । क सति-पक्षचतुष्टये अनेकानवादि- तु हानिरेव । धरायां जायन्ते धराजा मनुष्यास्तपां गत्या प्रकारेण सांस्यादिदर्शनचतुष्के तामद्वैतश्रद्धां प्राप्तुं न ददति सति । नाना सनिमेपनेत्रत्वादिलिङ्गेन एप देवो नेति किमु न निर्णीयते । त्वसाधकयुक्तिसहस्रैरैकात्म्यनिषेधके सनीति यावत् । तत्व उत्पाद तथा-पतिरिति किमिति न बियते निश्चितं ना मनुष्यो नलो- ऽयम् । यदि चैन त्यजसि तर्हि तव परोऽन्यो वरः श्रेष्ठः कतरो वाच्यस्य लाभ. तच्छंसिनीत्यद्वैततस्वस्य विशेषणन् ॥ ३॥ साया लाभः । अपितु एतद्वरणात्परः श्रेष्ठो लाभो नास्तीत्यर्थः । एषधरा- हि प्रतिशरीर पुरुषबहुत्वमझीकुर्वन्ति नैयायिकाश्च 'नान कालो यां भूलोकेऽतिसौन्दर्यादजः काम इति बुद्ध्या प्राणेशो मनुष्यो व्यवस्थिताः' इति वचनादात्मनां नानात्वमलीकुर्वन्ति । आहत नलो नतु देवः कश्चिदिति किं न निर्णीयते कि वा न वियते । देहप्रमाणात्मस्वीकारमगीकुर्वन्ति । बौद्धाश्च सिद्धान्तसिद्धानेक निकटस्थानामेपां चतुर्णामेतदाकारधारणाकृत्रिमं सौन्दर्य, अस्यतु युक्तिभिरनेकात्मनामेव चित्तततिबाहुल्यमगीर्यन्ति सहजमिति दर्शनमात्रेण तारतम्यं ज्ञात्वा एप नलो निश्चयो वरणी- असत् , सदसत् , सदसद्विलक्षणमिति पक्षचतुष्टयम् ॥ ३॥ सर यश्चेत्यर्थः । खलु यस्मात्तदाकारधारणेनातिमानामति(स)लक्ष्मी- दिनः सांख्याः । असद्वादिनो बौद्धाः । सदसद्वादिनो नैयामिकाः। काणामिन्दादीनां हाने परित्यागे लाभः । तव कपटसौन्दर्यास्त न प्रपञ्चनित्यत्ववादिनो वेदान्तिन. । न सत् बाधानुपपने.. नई वरणीया इत्यर्थः । इत्यादिव्याख्या यथावुद्धि ज्ञातव्या । 'नलः सद्जतं गगनादिकं वा बाध्यते । नचासत् प्रतिभासानुपपतेः । पोटगले राज्ञि पितृदेवे कपीश्वरे' इत्यादि विश्वः ।। नह्यत्यन्तासच्छशॉ कदाचिदप्यवभासते । नच सदमदान्ननु इन्द्राग्निदक्षिणदिगीश्वरपाशिभिस्तां रूपमपि न भवतीत्यपि वक्तुमयुक्तमित्याद्यपि ज्ञातव्यन् ॥३॥ वाचं नले तरलिताथ समां प्रमाय । सा सिन्धुवेणिरिव वाडववीतिहोत्रं नले विपये तां पूर्वोक्तां देवः पति -[१३।१४] इत्यादिवाचमिन्द्रा- पेति भावः । नले तरलिता सोत्कण्ठेति वा ॥ साप्तुं प्रयच्छति न पक्षचतुष्टये तां तल्लाभशंसिनि न पञ्चमकोटिमाने । श्रद्धां दधे निपधराडिमतौ मताना- ·त्रयोदशः सर्गः। २९७ . -- न्याल्येयन् । लोकः कौतुकदी सभासो जन इयमेन वरिपतीति नलेवेव चुगपत्परिनोहमाणा अर्थान्यां विषयेऽनुरागजनका निश्शयन पचन. सत्सनल इति वा निधन दधे । पजनकोटि-वाणा यत्स स नदनः वादे निजवाणसंल्यासाफल्यमाप तहि तदेव मात्रे, 'पुंवत्कर्मधारय-' इति पुंवत् ॥ नान्यदा । पञ्चत्वापि तला युगपथगनुरागजननात्, तलामपि उकिविदोपेग पुनरपि संदेहजनितं संतापं वर्णपति पन्नानामपि तेषां प्रत्येक युगपदनुरागजननाच स्वीयवापसंख्यायाः सासत्यनापेत्यये इनि वा । नलेपु तां पृथक्सोकरां कुर्वन् । कारिष्यते परिभवः कलिना नलस तथा-पुपु नलेष्वेव प्रत्येकमुकता जनयन् अचांडैनी प्रति । तां द्वापरस्तु सुतनूमदुनोत्पुरस्तात् । पतः-पारेनोहयनाणबाण इत्युनयत्रापि हेतुगर्भ विशेषगन् । भैमीनलोपयमनं पिशुनो सहते सा भैनी पञ्जवपि नलवुखैव सानुरागाभादेति भावः । तेऽपि न द्वापरः किल कलिश्च युगे जगत्याम् ३७ तत्वामित्यपि च भाव. । पत्खनुरागात्पातिव्रत्यभाप्रसङ्ग इति न पजस्खपि परपुरुषतापरिहारेण नलघुलेवानुरागात्परिहारः । करिप्यत इति ॥ कलिना चतुर्थयुगेन नलत्य परिभवः का-उत्कण्यत्-इयनुकते, कामनानुल्कयति, हेतुनन्जिय रिप्पते करिष्यते । द्वापरन्तु अयं वा नलः, अयं वा नल इति शता । पक्षान्तरे तु-उत्कळां कुर्वनिति 'तत्करोति-' इति संदेह. पुनः । अथ च शब्दच्छलेन तृतीय युगं पुनः तां सुतनू गिन् । सुन्दरी पुरतात्कलेः पूर्वनेवादुनोदपीडयत् । कलिवरणानन्तर नरपराभव कारपति, द्वापरतु भैन्यै नलं बरीतुनेव नादादि देवानियं निपधराजरुचस्त्यजन्ती सध.। तयोविरोधित्वे कारगमाह-क्लि बलात्कारणाद्वापर रूपादरज्यत नले न विदर्भसुभूः । फलिश्च दावपि युगे जगत्या भूलोक भनीनलपोरपयनन विवाह जन्मान्तराधिगतकर्मविपाकजन्म- न सहेते । जातं तपोर्विवाहं कटिया न सोदा, तथा भाविनं वोन्मीलति कंचन कसचनानुरागः ॥३९।। द्वापरोऽपि न सेहे । यत-पिशुना सलो। निश्चिते नले विवाहो भवत्येव, सदेहस्तु प्रतियन्धक।नलाकलिनद्वापरत्सापि विरोधि- देवानिति ॥ इविदर्भनुव. भैनी नो लामोन्दर्याचानु. पात्तन सा पीडितेत्यर्थः । दापरे कलौ च भैमीनलयोरभावातयो- रज्यन नानुरना । नटेऽनुरना, पर रूमानोनेत्यर्थ । यतो- विवाह न सरेना तानित्य । नरनिश्चयाभागमानितमा नता- निपपराजरो नरल्यमानीन्दगनिवामान्यागे ।पनो पमापेति भावः । शब्दरूपयलेनेयनुफि । कारिप्यने, 'समिमी- मानोरजन , नहिं तुन्यरूपानन्दादमायका तार युटतासिपु-' इनाटरिनावात् 'अचोगिनि' इति वृतिः । मातलाबरानुरागे ल हेतुन भरगच । कथमनुर केला. परिभप , 'परी भुवोऽज्ञाने' इति घना रिमपित पार 'दो- सध्याहन्मान्तर विगत हा कम्य को frns 'T. रप' ॥ जननोन्नुमना नजन्ना नदुर TET र पालो. उत्कण्ठय-पृथगिमा युगपनले अनुराग मदन गल्तिावानुमानt. शादेव पो.निसिस्मिीन बिना मग. प्रत्येकमेषु परिमोदयमाणवाणः । विवादका नरमी, १. स.न. जानीमहे निजशिलीमुसशीलिसंख्या दिल । नरपनि पाना . र. साफल्यमाप स तदा पदि पञ्चपाण:||३८॥ तदा नरोदाast at : नल २-२...तर । 4. KI. उत्कण्डपतिति । परिमोहयमाना मोहननमा बामा की ! .... ........ भूल , अत एव मोना मरम् , एविभाग सुगर .. देकारमय का ५६ पाईयोtrian५, 4 पा माल पुलिपिये गुल्लक... कापन परिपतन: नं । सामान समता ६.५ । पनि महिनी एल. स पायो hit jal.1 dat. सलार मलमतिः प्रति Titli { Par तसा साप समयोजना तला, नगर नगरनगमा!!! - 11 बरसाउन । 42. --- ५५...46 . विनर , .......... - R.. ५६. .......... . . . in - * . म RAM ·। 714 । न विद्यते । अपि तु सापि विद्यत एवेति संभावना । विज्ञान कामोऽपरः किमु किमु दयमाथिनेवा। एक इति || वा पक्षान्तरे । इह एयु पजम मरे मानन नलः किम् , अन्यतमो द्वितीय ऐलः पुरूरवा. फिन् , अपरततर कामः किम् , मिष्टं हयमाश्विनेयावधिनीकुमारी फिम, राग तपु पचखेवाहं नलमोहं किन वहे । अपितु तेव गार पुरानीपुरमानेषु मंदनने पकमिदं विषये यः पञ्चत्वन- निपधाधिराजः प्रियः प्रागंश दनन्ततः सर्वामु दे स्योरन्तिन्विय निलनं कारनं नाति । द्वित्र-यंवरमनयारप्रागपिट । य इदानी दस्य मनोहर पुनरपि मव विरहोदान्तनास्पाशा भागठवना किम् ।यदेड २९८ नैपधीयचरिते तस्य हंसस्य गिरा पुरेव संघटनाकाल इव नलं प्रत्येमि निश्चिनोमि। न्द्रप्रान्तो कारणमस्तीति प्रान्तियुक्ता, एको नलः परम- अदृष्टमज्ञातमपि च नलं दूत्यावसरे यथा हंसवचनेनाहं ज्ञातवती, सत इति मदीया भ्रान्तिः कारणामावान युक्ता । दर तथाधुनापि नलनिश्चयाभावे परमाप्तस्य तस्य वचनान्नलं निश्चि- एवते केचन भविन्यन्तीति स्वयमेव संशयं चकार या नोमीति । मदनपरवशत्वेनाधीरत्वान्नलस्य निश्चयार्थमाप्ततमं हंसं चेनि भावः। 'अमिमानोश्यादिदर्प ज्ञाने प्रणामयोः । ससारेत्यर्थः । प्राप्यत इत्यादि 'वर्तमानसामीप्ये' इनि लद निघण्टुः ।। निपधसंवन्धि नेपघीयं नलवरणलक्षणं कार्यमुद्दिश्य हंसं सस्मा- पक्षान्तरमाह- रेति वा योजना । 'किल नैषधीयम्' इति पाठे नलं किल नि- श्चितं प्रत्येमीति योजना । 'प्रियदूतभूतम्' इति पाठो वा ॥ किंवा तनोति मयि नैपध एव काय- एकैकमैक्षत मुहुर्महतादरेण व्यूहं विधाय परिहासमसौ विलासी । भेदं विवेद न च पञ्चसु कंचिदेपा। विज्ञानवैभवभृतः क्रिमु तस्य विद्या शङ्काशतं वितरता हरता पुनस्त- सा विद्यते न तुरगाशयवेदितेव ॥ ४३ दुन्मादिनेव मनसेयमिदं तदाह ॥४१॥ किं वेति ॥ वा पक्षान्तरे । असौ प्रत्यक्षत्र्यो नैपधता एकैकमिति ॥ एपा भैमी महता आदरेण प्रयत्नेन मुहुरेकै तनोति किम् । यतो-बिलासी। एकोऽप्यसौ नल ग व्यूह शरीरसमूहं विधाय निमीय मयि परिहामं अमरता कमिन्द्रादीनक्षतालोकत। विशेपजिज्ञासमा पुनः पुनः सामिप्रायं ददर्शयथः। अथ च-महता दरेण भयेन पनिवतेयं पञ्चापि सा- नो नोन' इति पाटे काकुः । कायन्यूहरचनेऽस्य शान्तिः कर क्रीडावशात्कायव्यूहं तनोति, नत्वन्ये केचन सन्तीय।। दरं कथं पश्यतीत्यविदितमादरावलोकनकारणेभ्यो जनेभ्योऽपवा- दभयेनेत्यर्थः । परं पञ्चमु मध्ये कंचिदल्पीयांसमपि भेद विरोपं त्यत आह-विशिष्टय ज्ञानस, विशिष्ट ज्ञान येरेवा में नच नव विवेद । अनन्तरं च वक्ष्यमाणप्रकारेण शङ्काशतं वित- कलाग्रन्यास्तेपां वा वैभवं बाहुल्यं तद्वितन्नस नलय में गयवेदितेवाश्वहृदयज्ञातृतेव सा कायव्यूहविधानरूपा विद्या नेकयुक्तिमिनाशयता, मनसेयं भैमी इदं वक्ष्यमाणं बभापे । चेत- स्येवावि(व व्य) चारयदित्ययः । उत्प्रेक्षते-उन्मादिना पभुवः' इति पाटे भुवः स्यानभूतस्येत्यय. । परिहास., उप इव स्य घनि-' इति सूत्र बहुलग्रहणाहीघाभावः ॥ उन्मादवानपि भूयसा आदरेण भयेन वा प्रत्येकमीक्षते, तारतम्यं न जानानाति शङ्काशतं च करोति, पुनस्त्यजति, ददाति च पुन एको नलः किमयमन्यतमः किमल रादत्ते च, इत्येवमव्यवस्थितचित्तो भवति । तथेयमप्यव्यवस्थित- चित्ताभूदिति भावः । वेद लेनि पाटे भूते 'लद से' इनि लद ।। कि रूपधेयभरसीमतया समेषु तमेव विचारमाह- तेष्वेव नेह नलमोहमहं वहे वा ॥ ४४ ! अस्ति द्विचन्द्रमतिरस्ति जनस्य तत्र प्रान्ती दृगन्तचिपिटीकरणादिरादिः। स्वच्छोपसर्पणमपि प्रतिमाभिमाने धारयामि, न तु कायव्यूहरचनादेक एव नल. पत्रकार अतीति ॥ अनन्स द्विचन्द्रमनिः द्वौ चन्द्राविति बुद्धि. प्रमि- 'इत्यर्थः । यतः-रूपधेयभरस सौन्दर्यबाहुल्यस सीमनवा र द्वानि । परं तत्र भ्रान्ता प्रमाणप्रमितकाचे एकलिनव चन्द्र विषये काष्टात्वेन समेषु सदोषु । मादृश्याढि मोहो युक्तः । अन्य योऽनेरलमत्स्यन्नलिन्विपये दृगन्तयोनत्रयान्तयोयचिपिटीकरणं स्वार्थ तम' । मीमशब्दो नान्त. स्त्रीलिमः ॥ अचिपिटनोचिपिटतो. करशनद्न्यग्रेण निपीडनं नदादियंस काच- कानलाडिदोरत्य स गन्तचिपिटीझरमादिदोप आदिःप्रथमो हेतु. पूर्व मया विरहनिःसहयापि दृष्टः रन्नि । चन्द्रद्वयत्रान्ती चिपिटाटिहनुयुक्त । तया-प्रनिमाया सोऽयं नियस्तत इतो निपवाधिगजः । जाददादी दृश्यनानन्य नुवादप्रतिविम्वन्याभिमानऽपि प्रतिवि. भूयः किमागतवती मम सा दशेयं बस्तुगत प्रान्तिज्ञान पि वन्दन्यादगाहरप ममीपे यमर्पणं मार दमनंनिधानं नचिनिनमनीति दोपः । पंगादिबन्छ- पश्यामि यद्विलसितेन नलानलीकान् ।' वन्त निशानादलांना प्रतिदिवं मामन इत्यर्थः । न मम पूर्वमिति ॥ बिरहनि महया वियोगलिया मया पूर्वमपि दृष्ट इत्ययः । प्रहत शियित आर-मन , मुन्नारमानन्द. पात्र. : - ·त्रयोदशः सर्गः । २९९ - . तेन यत्साः सामध्ये नालीकासत्याशलान्पश्यामि । अपि पूर्वमित्व- याच इति । अहं मह्यं यूयं नलं प्रयच्छतेत्यमरान्नल याचे नेन, भूय इत्यनेन वा योजनीयः ।। किम् । अथ वा पूर्वापरितोपे । तदर्थ नलगायथं तेषां नित्यार्च- नादपि ममाफलिनैः प्रार्थितददतिर्देवैरलं पूर्यताम् । एता- मुग्धा दधामि कथमित्थमथापशङ्का वन्ति दिनानि नित्यपूजनादपि ये नलं न प्रायच्छंस्तेऽधुना संक्रन्दनादिकपटः स्फुटमीदृशोऽयम् । प्रार्थनमात्रेण कथ दासन्तीति वृधैव तत्प्रार्थनमित्यर्थः । किवि- देव्यानयैव रचिता हि तथा तथैपां धेस्तै.-कंदर्पत्य शोपणाख्यः शिलीमुखो बाणस्तेन पातात्पत- नात्पीत. शोपितः कारुण्यनीरनिधिः कृपासमुद्रो येषां तानि गाथा यथा दिगधिपानपि ताः स्पृशन्ति४६ अत एव गहराणि गभीरविलरूपाणि घोराणि कठिनानि चित्तानि मुग्धेति।। अथ पक्षान्तरे । अथवा मुग्धा मोहवशा सत्यहमित्थं येषामेवभूतै । यस्लात्कृतेऽपि पूजने कामायत्ततया निष्कपरवा- भलि द्विचन्द्र-' (१३१४२) इत्यायनेकल्पामपशका दु.राज्ञां कथं दफलिनैरित्यर्थः । याचिद्विकर्मा । 'नदत्तफलै.' इति वा पाठ. । दधामि । अपि त्वेतदयुक्तमित्यर्थः । यत-फुट निश्चितमयमीदृशो फलशब्दादस्त्यर्थे 'फलबर्हाभ्यामिनन्' । ततो नसमासः ॥ नलबाहुल्यज्ञानरूप संवन्दनादीनामिन्द्रादीनां चतुणां कपट. । देवानुपालभते-- तेपां नायवैपेत्यर्थ । हि यस्लादना देव्यैव सरस्वत्यैव एपां पुरो- वखितानां संवन्धिन्यो गाथाः 'धूम.-' इत्यादिवर्णनश्लोका- ईशा दिशां नलभुवं प्रतिपद्य लेखा स्तथा तेन तेन प्रकारेण रचिता.। पथा न येन प्रकारेण ता वर्णश्रियं गुणवतामपि वः कथं वा । गाथा दिगधिपानिन्द्रादीनपि स्पृशन्ति लिटशक्त्या अभिधावृत्त्या मूर्खान्धकूपपतनादिव पुस्तकाना- . पदन्ति, न केवल नलमित्यपरथे । तलादिन्द्रादिभिरेव मयता- : रणार्य मायया नलल्प तमित्येव त्रुद्धिर्युक्ता, न तु पूर्वसरायल मस्तं गतं वत परोपकृतिव्रतत्वम् ।। ४९ ॥ : पेत्यर्थः। तथाशब्दस द्विरुपादानाद्यधाशब्दोऽपि द्वितिव्य.। ईशा इति ॥ हे दिशामीशाः दिक्पाला लेखा देवा', नलो कपटोऽस्त्री-' इत्यमरः ॥ भू त्यानं यत्वाता नलप्रभवां वा वर्णश्रियं रूपशोभा प्रतिपद्य एतन्मदीयमतिवञ्चकपञ्चकरथे प्राप्य गुणवतां सौन्दयादिगुणयुक्तानामपि वो युप्माकं परेपा- मुपकृतिरुपकार एवं व्रत तद्विद्यते येषां ते तिनस्तेपा भावत नाथे कथं नु मनुजस चकास्तु चिह्नम् । कथं वा कुतो वा हेतोरतं गतं नष्टम् । स्वयमुपकारकत्याभावेऽपि लक्ष्माणि तानि किममी न वहन्ति हन्त स्वाभिलपितायामपि मयि भवदयं दूत्यकारिणो नलखायाकारे वर्हिर्मुखा धुतरजस्तनुतामुखानि ॥ ४७ ॥ ते सौन्दर्यादिगुणागमनात्परोपकारियमप्यागतं तन्मद्विषये कथं विनष्टमित्यर्य । नलाफारधारणादेतायती मव्यतारगा फिनिति एतदिति ॥ एतलिन्मदीयारा बुद्धर्वज्ञके भ्रानो पत्रके कियत इति भार । पामिर-नूगा अभुतशारणा पुरुष इन्द्रादिसमूहे तन्मध्ये स्थिते नाथे मम प्राणेशे मनुजस मनुष्यत्स चिद्रं सदनिमेपरन स्पर्शरानकुतुमत्यादिलिङ्ग कथ नु कथमिव एगज्ञानवसादन्यः त एर पूरा भनिगभीरा मुर्गरूपा. पा. तेषु पतनात्तदधीनत्वात्तनविटोपलेसनीभूतनलप्रभा रेसारण- चकास्तु प्रकाराताम् । अपिविन्द्रादिमाया नलस्यत्यापि चित- प्रियं लिप्यक्षरशोमा प्राप्य शुद्धत्वादिगुणयुक्ताना दोरकयुनाना साच्चादितत्वात्तत्र प्रकाशत इति युक्तमित्यर्थः । नलल स्वयम- बजकत्येऽपि उत्रिणोगन्ति' इति न्यायाचतुर्णामेव वजकत्वेऽपि च पुलकाना पचा पाचम्पाटकायुपकारित्रमन्न गच्छनि । तसिद्धि । परिहासवशाद्वा नल्खापि वरपयुक्तन् । एतदाज मूर्सल भूसंवादवोपकारानादन्येषां चाममपंगादित्यर्थः। कर- पनितानामपि सनान स्वेदादिचिसमिति निजपदं वा । हन्त दे। अनी पुस्तकानाननुमारित्वनेर । 'प्रतिपद्य स्थिनानाम्' इति समानझर्नुकत्वम् ।। पर्हिन्सा देवा धुत लन रजो रेगुस्पों चया एवंभूता तनुपां तेपा भागे धुतरचलनुता रेणुसररहिततनुता मुलं आदिईया पखेश्वरेण यदलेखि ललाटपट्टे तानि स्पैदरादित्यान्तानपुष्प पनिनिनेपवादानि देवत्ययानि तत्सादयोग्यमपि योग्यमपास तस। तानि प्रनिद्धानि चितानि रिमिति न निवहन्ति धारयन्ति । नारे उपया तापसोई युक्तानि परतु नोयन्ते । एमित्ययः । का बासनास्तु विभृयामिह यां हृदाह बहिर्मुखपद स्पाराहित्यसूचकम् । नरपिलानामपि पाई नासानपर्जलजमेति हिमस्तु दाहम् ।।५०॥ देवरिहानि पुटान्यमविप्पल पारितोपानरनिशोऽन्दन पत्रांति ई-बरेल पल मानिनो टलटर पदयोगानु. विपत् , तान्यपि वएपनी दुनयापि नया नो नि. न चितमपलर दितिं नदोमनति नन्द योगनुचितम सरपत रनि भार॥ नाव प्रचारप्रसाद । नोमन रमल दरिहान याचे नलं तिमनरानपवा तदर्थ सपनंदिनी मटरमात्मा शार निलार्चनादपि नमारलिनैरल तैः। पानी दस नटरपनन -सपना . निरहदा सिनता र नाना नग्नु न । कदशोषणशिलीमुखपानशेत- टपका दिन । दिया कारप्पनीरनिधिगइरलोदिनः ।। ४८ ॥ या न करना -- .. ...१ ·- चेति वा ॥ रनि, तथापि द्वितीयमाहिन्ये प्रयमेऽपि ययाऽनुप्रापमान का मुन्दरान्तरविच्छेदेन पश्चादवलोक्यमानतयव पञ्चमधेनमे रोज नत्वन्न सत्यत्वं प्रयोजकम् । अतः सर्वेऽपि तुल्या पति भार.। साम्ये सत्यपि चरमे वरमशब्द एवानुप्रासातिशय नमसन दार निक्षिपेन्युक्या देव्याः मरन्चन्याः को वरणमाल्यं वरणमधून पादचनुयंपादयोवर्णमाम्य मन्यपि चरमे चतुपादेनुकाममा प्रासानिशयो दृश्यने न तथा प्रयम इयर्थ इति वा । यहा- माटानांचे हामीति संभावना । स्वयमेवनपयति-एवं क्रिय-विडायो विलयनि । उनयोरनुपायये मन्यपि चतुरनुपामा माने मा पपा देवी मया नवनुनां देवानामिन्द्रादीनां द्विपती विलास इन्युनेन्तत्रयानुप्रासचम्, न तु प्रथने। यासीन इति मनसि विकल्पानुद्यत: संत्वजन्ती इतीति । इत्युनमा मनमि उत पद्यमानाबमा नावदम्यनयोगान्दापोदावनेन मयानी इनामी दृषि निर्णय निश्रयं नायपाद विमुमय जरा ३०० नैपधीयचरिते ग्यमेव भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-यतः जलजमम्भोज अकातपै. य इति ॥ अमीयु पञ्चसु भवन्मु मध्ये यः परमायनर बन्द रुणैरपि सूर्यकिरणदाहं न एति, हिमैस्तु पुनदाहं गच्छति । नलः स्यात् स मम वरणाय मालामगीकरोत्लिन्येव प्रकाश उष्णस्पशी दाहकः, गीतस्पगंस्तु दाहशमक इति लोके दृष्टं, क्त्वा चेनि वा । यदि एनां च मालां तत्र तेषु मध्ये तं सदा तदिदं विपरीतं जातं विरुद्धकार्योत्पत्तेविपमम् । नलस्य मम वा प्रापयामि, तत्पुनलंनां त्रिमृज्य कय कुवं । अपिन्वेव कर्नुनपुटर' ललाटे यदीश्वरेणायोग्यमेव लिखितं, तर्हि परस्परयोग्यं परस्परं यतः-जगति सर्वसिन्मभाजने शृण्वनि मनि ही कष्ट विदन्छ । विहाय तस्य मम चायोग्यमेव भविष्यतीति कं प्रकारं चित्ते धार- लजात्यागादतिपरिहामो भविष्यतीति शेषः । सर्वेमा सनम यिष्यामि । अपि तु न कमपीनि देवानां न कोप्यपराध इति भावः ॥ लजात्यागारसर्वऽप्युपहसिष्यन्नीत्यर्थः । ही इति वेदे। इन तहि कल्पद्रुमो याच्यतामित्यत आह- दथे, इखेदे इति वा । इति चेनि समुदायः प्रकारे । इत्थं यह मदभाग्यमनेन मन्ये कल्पद्रुमोऽपि स मया खलु याच्यमानः । इतरनलतलाभागेप शेपः सुधामिः संकोचसंज्वरदलाङ्गुलिपल्लवाय- स्नपयति मम चेतो नैपधः कस हेतोः। पाणीभवन्भवति मां प्रति बद्धमुष्टिः ॥५१॥ प्रथमचरमयो; शब्दयोर्वर्णसंख्ये इत्थमिति ॥ इह नलकत्वेऽपि समये वा इत्थमनेन नलाने विलसति चरमेऽनुग्रामभासां विलानः ५१ कत्वभवनप्रकारेण यथा याहक ममाभाग्यं नलानिश्वयाद्यथा देवा- इतरति ॥ इतरश्चनुमिनस्तुलां मानं भजन इति नग भावो दृश्यते अनेन हेतुना प्रकारेण वा सोऽतिवदान्यः कल्पद्रु- एष शेषः पञ्चसु मध्ये अन्त्य पञ्चमो नेपधः मम चेन कब देठ मोऽपि सलु निश्चितं मया नलं याच्यमानः सन् मां प्रनि बद्धमु- केन कारणेन सुधाभिरमृतः उपयति आउनमिव करोति । कपमा रितिकार्पण्यसंकुचकरो भवनात्यहं मन्ये । किंभूतः-संकोच म्ये सत्यध्येय एव मम मनसे यतो रोचते, तसादपमेय मययन एव संज्वरः संतापो येपामेवंविधानि दलानि किसलयान्येवागु- भविष्य सत्यनलवज्ञापकं निरपाधिकाग्नप्रेममा यो येषामेवभूताः पछवा एवाग्रपाणयो हन्ताग्राणि यस्य एव-दानात प्रथमेति । बाथवा युक्तमेतत् । प्रथमचानक भूतोऽनेयंभूत एवभूनो भवन् । अन्यस्यापि बद्धमुष्टेरगुलय रादिमान्ययोः शब्दयोवर्णरक्षर सन्ये मयां सन्यानपि वरने संकुचिता भवन्ति । कल्पवृक्षः कतिपतदानशीलोऽपि मदभाग्यव- पाश्चात्ये शब्देऽनुग्रामभामां छेदकानुग्रामवृत्त्यनुप्रासलाटानुमान सान्मा प्रत्यदातव भवेदिति भावः । अदातृत्वनिश्चयात् 'भवति' ख्यशब्दालंकारकान्तीनां बिलाम उछामश्चमागे विलमले विग इति वर्तमानवयत्ययः॥ पेण गोभते । वर्णसाम्ये मत्सपि प्रथमलानायासगतवान् , दिन: देव्याः करे वरणमाल्यमथार्पये वा यस तु सहगस पचारिप्रयवमाध्यमाचरने यद्यनुप्राव यो बरसेनिरिह तत्र निवेशयति । सैपा मया मखमुजां द्विपती कृता स्सा- देव्या इति ॥ अथवा इह स्वयंवरे एतेषु पञ्चमु मध्ये वा यो वरसनि सन्यनलः तं वं तावनानानि अतन्नत्र एतां मालां निवे. प्रथम इत्युनं नानुप्रास. । प्रथमचरमयोरित्युनं नु वाम एपान वरिती तासात् । नन्नायामन्टनादिन्यः। भवनु नाम मा रिये समानिदिन्तु माध्येयन भाइ-नु पुनः तृगन्यायानि- मित्वाने इम्ब.। कन्य नो , 'पष्टी हेतुप्रयोग' इति पटी। बिमारान बन्न सम्पार अकिंचिकरानकायमिद्रय बन्पुरवं मुहन्नरेनष्टा देवी न विहन्नि । मन यन्किचिबनु, पर तु देवररूर निधानं न जगेनीवरः । अन्योऽपि मुहस्तृगाथ कचिदपि दमयन्ती निणयं नाममाद । रन बनाए । दिपति, दिपोमित्र' इति गार निरवा- मुखमथ परितापास्कन्दितानन्दमस्सा नीरनिबनुवा, द्विषः वानवा दनि पटी। यः स्वादीषु परमार्थनलः म माला- महकमेनु परगाव नमेनि चनाम् । तं मातानि यदि तुतु विद्यालयां संकजाति मति दी विडयः॥५३|| - मुनादीगा-..। तह मिहिरविरचितायस्कन्दमिन्दं निनिन्द :

·नतुर्दशः सर्गः। ३०१ नियन प्राति पा। मध पाजालनिभापरितापनारक. प्रदक्षिणति ॥ हि पलान् देवा नोऽलाक नुवामा कल्प. न्दितोऽभिभूत मानन्दो पन। परितापेन या भास्कन्दिनो दुमशननं नहरः परसाक्षा एपेनि कवनि । जिनुना देना Sप्राप्त आनन्दो येनैवभुत पासा नुसं तु । मिहिरेण मूर्यग प्रदक्षिण प्रनमगं वलयाकार परिभ्रमणं तदेवालयाल क्षमूले रवितोऽयस्कन्द पराभयो यसैवविधमिन्दं निनिन्द । नियनच. जलधारणाथ बलाकार. सेनु. स च पिलपरन्दनादिलेपन न्द्रनारामभूदित्यय. । आसन्दनमात्मन्दः पराभर. । परितापेन धूपो दशाङ्गादिन्नपामाचरणानि करणानि तान्येवामुलका (न:) पालन्द स संजातो यस पुरविध भानन्दो पखेति कारकादि. प्रदक्षिणाद्यावर चोदनपनानि च तेरी । हत्या इष्टमभिल. त्यापनिद्रिः॥ पितं मुए च सभावसुन्दर सुन्वादु च फल मनोरयरूपमात्रादिक श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं च सुनाना उत्पादयन्तः । रक्षा अपालयालाक्षायुर्वेदोक्त- 'तरुदोषनाशक(नि) विमादिलेपटोहदगानुसकरिए नृष्टं च श्रीहीरः नुपुवे जितेन्द्रियचयं मामलदेवी च यम् । फल सुरते। 'आवरग-' इनि पाठे अनमत्यदेवतापूजा कण्ट- खादूत्पादभृति त्रयोदशतयादेश्यस्तदीये महा- कातिवेति ब्यारपेयर ॥ कान्येऽयं व्यरमनलख चरिते सर्गो रसाम्भोनिधिः।। पूजाप्रारम्भा प्रथम नमस्कारमाह-~- धीहपमिति ॥ अर्ध पूर्वरन् । स्वादूत्पादभूति सहदयदया। श्रद्धामयीभूय सुपर्वणस्ता- हाददायित्वात्त्वादुरलोत्पत्तिधारकेप्यन्तनधुरनवार्थलहिते प्रयोद- सतया आदेश्योऽभिधेयः सौ बरमद । समाप्त इत्यर्थः । व्यर- मनाम नामग्रहणानक सा। नत् . व्यापारन्यो रनः' इति परलैपदम् ॥ सुरेषु हि श्रद्दधतां नमस्सा इति श्रीवेदरकोपनाममधीमरसिहपग्जितात्मजनारायणकुते सर्वार्थसिब्बङ्गमिथः ममस्या ॥३॥ नेपधीपप्रकादो सपोदशः सर्गः ॥ श्रद्धति ॥ सा भदानीभूय आलित्यप्रचुरा भूल्ला तानलबे- पधारिणः सुपर्वणो देवाज्ञानग्रहणायकनिन्दाय नम इत्यादिनान- चतुर्दशः सर्गः। ग्रहणपूर्वक ननान वचन्दे । हि यलासुरेषु भयतां श्रद्धावतां नमसा नमकार एव सर्वार्थसिद्धः यान्यहानि साधनानि तेपां अथाधिगन्तुं निषधेश्वरं सा मिथः समला परस्परपूरणहेतुःश्रद्धापूर्व देवनमत्कार एव कार- पलानीसंपादक, तलाइवं ननस्कृतवतीत्यर्थः । समसापि प. प्रसादनामाद्रियतामराणाम् । 'दानां परिपूरणं करोति । भ्रद्धामयी, प्रकृतवचने मयद । अनन्, यतः सुराणां सुरभिर्नृणां तु शेषाद्विभाषा' इति क (५)। ननःकरणं नमत्या, 'ननोवरिवः- सा वेधसासृज्यत कामधेनुः ॥१॥ इति क्यच् ॥ अथेति ॥ अथ विकल्पदूपणानन्तरं ला भैमी निषधेश्वरं नल देवपूजावधानं प्रथमनाह- नगिन्तुं निशेतुं प्राप्तुं च पोडशोपचारैरमरान प्रतादनां परितो यत्तानिजे सा हृदि भावनाया पगनादियत आइरेल चकार । पतो वैधता सुरागां कामधेनुरनि- बलेन साक्षादकृताखिलस्थान् । लापप्रतः सुरभिगौरज्यत , नृां तु पुनः काममतः सा देवप्रलादना रश । तलादलनिवार्थ नात्ययं च देवपरितोपर्ण अभूदभीष्टप्रतिभूः स तस्या बकारने युक्तनिलयः । वरं हि दृष्टा ददते परं ते ॥४॥ अयाधिगन्तुं निपरेशनेपां प्रसादनं दानवशानबागान् । अचेतातो नहताप्रितिदिराराधनादेव हि देवतानान् ॥ ३ ॥ यदिति ॥ सा अखिलवान्सचंगतान्तानिन्द्रादीन्नावनाया अथेति । क्षेएकः ॥ अचेत अकृत । शव एव शात्रवाः । धानत्य बलेन तामन निजे हदि यत्साक्षादकृत प्रत्यक्षीचकार। मज्ञादित्वात्वा ॥ सर्वगतानपि धानवलेनकनानीय ददर्शवः। स साक्षात्कार एवं पूर्वोकार्यसमर्थनार्धनान्तरन्यासनाह- तत्या भैन्या अभीष्टल नलप्राप्तिलक्षगल प्रतिभूर्दाननिश्चयकर्ता प्रदक्षिणप्रक्रमपालवाल- अभूत् । हि पलादृष्टाले देवाः परं श्रेष्टं वरनभीष्टं परिणेतारं च ददते प्रयच्छन्ति । नहि देवदर्शन निष्फलं भवतीत्यर्थः । विलेपधूपाचरणान्वुतेकैः। इदानी देवपूजामाह- इष्टं च मृष्टं च फलं सुवाना सभाजनं तत्र ससर्ज तेषां देवा हि कल्पद्रुमकाननं नः ॥२॥ सभाजन पश्यति विलिते सा ! १ वान्तवारन्ताः कन्भेन्लेन कारः' इति जीवातुः । र हा नान्नज विसः। जब पालन्द १ प्रदक्षिमतदारयालाल, देव सन्म- र मुशव दोन ते उतारोधा । भारत स्वामिन् जीवानुः । नेपा-पने जीवानु। जीवातोनमारकारे। ३ 'सामन्येन निजसनन्तोऽमोन्न्यात. रति जीवातुः। - - । - -- ·- चेति वा॥ युक्तमेतत् । प्रथमचरम यत्य तु सशस्य पश्चादूरिमयनमाध्यत्वाचरमे यद्यनुमानवत रति, तथापि द्वितीयसाहित्ये प्रथमेऽपि ययाऽनुप्रासवनति का सुन्दरान्तरविच्छेदेन पश्चादवलोक्यमानतयंव पञ्चमश्वेतले रोब, नत्यत्र सत्यत्वं प्रयोजकम् । अतः सर्वेऽपि तुल्या एवेति भावः। साम्ये सत्यपि चरम चरमशब्द एवानुप्रासातिशय न प्रधनसन्दे शय निक्षिपेत्युक्त्या देव्या सरस्वत्याः करे चरणमाल्यं वरणमधूक द्यपादचतुर्थपादयोर्णसाम्ये सत्यपि चरमे चतुर्थपादेऽनुप्रामभाना मालामर्पये दद्रामीति संभावना । स्वयमेवंतपयति-एवं क्रिय-विलासो बिलसति । उभयोरनुप्रासले सत्यपि चतुर्थेऽनुप्राममाता माणे सा एपा देवी मया मसभुजां देवानामिन्द्रादीनां द्विपती विलास इत्युक्तेल–वानुप्रासत्वम्, न तु प्रथमे । वपति' इत इति मनसि विकल्पानुद्यतः संत्यजन्ती इतीति । इत्युक्तप्रकारेण मनसि उद्यत उत्पद्यमानाविनमा ननेकदशकावलम्बनबोधान्दोपोदावनेन संत्यजन्नी दमयन्ती जाति दपि निर्णयं निश्चय नाससादा पवसु मध्ये कसिन्नपि पुनेनन ३०० नेपधीयचरिते ग्यमेव भवतीत्यन दृष्टान्तमाह-यतः जलजमम्भोज अोतप- य इति ॥ मी पचम नामुम ये यः परमार्थना मन्द रुग्णैरपि सूर्यकिरणर्दाहं न एनि, हिमैस्तु पुनदाहं गच्छति । नल' स्यान म मम वरणाय मालामनीकगेचिन्या प्रशान्त र उप्णस्पशी दाहकः, शीतस्पर्शस्तु दाहशमक इति लोके दृष्टं, क्या चनि वा । यदि पनां च माला तत्र तेपु म ये त मदरस तदिदं विपरीतं जात विरुद्धकार्यारपत्तेचिपमम् । नलस्य मम वा प्रापयामि, तगुनलंजा निमुन्य कय वं। अपि व मटन् । ललाटे यदीश्वरेणायोग्यमेव लिपितं, तर्हि परसारयोग्यं परस्पर यतः जगति मनन्मिन्मनानने पवति मनि ही कष्ट दिन । विहाय तस्य मम चायोग्यमेव भविष्यतीनि क प्रकार चित्त धार-लजात्यागादतिपरिहामो भविष्यतीनि शेप' । मंगा समबन्द यिष्यामि । अपि तु न कमपीति देवानां न कोप्यपराध इति भावः॥ लजात्यागात्मप्युपहमियन्नीन्यथः । ही इनि खेदे । हिरन तर्हि कल्पद्रुमो याच्यतामित्यत आह- दथे, इ. रोदे इनि वा । इति चेति समुदाय, प्रकारे । यद इत्थं यथेह मदभाग्यमनेन मन्ये कल्पद्रुमोऽपि स मया खलु याच्यमानः । इतरनलतुलाभागेप शेपः सुधाभिः संकोचसंज्वरदलाङ्गुलिपल्लवान- स्नपयति मम चेतो नेपधः कस हेतोः। पाणीभवन्भवति मां प्रति बद्धमुष्टिः ॥५१॥ प्रथमचरमयोर्वा शब्दयोर्वर्णमख्ये इत्थमिति ॥ इह नलैकत्वेऽपि समये वा इस्थमनेन नलाने विलसति चरमेऽनुग्राममासां विलामः ५४ कत्वभवनप्रकारेण यथा याह ममाभाग्यं नलानिश्चयाद्यथा देवा. इतरति ॥ इतरश्चभिनलस्तुला माम्यं भजत इति नाग, भावो दृश्यते अनेन हेतुना प्रकारेण वा सोऽतिवदान्यः कल्पद्रु- एष दोषः पासु मध्ये अन्त्य पचमो नैपर मम चेत कन्य देतोः मोऽपि सलु निश्चितं मया नलं याच्यमानः सन् मां प्रति बद्धमु- केन कारणेन सुधाभिरमृतं. स्त्रपयति आछुतमिव करोति । टिरतिकार्पण्यसंकुचकरो भवतीत्यहं मन्ये । किभूतः-संकोच ये सत्यप्यप मम मनसे यतो रोचते, तलादपनेव मन्यनने एव संवरः संतापो येषामेवंविधानि दलानि किसलयान्येवागु- भविष्य मनलत्वज्ञापकं निरूपायिकपरमप्रेमवर लयो येपामेवभूताः पल्लवा एवाग्रपाणयो हस्ताग्राणि यस्य एव- दृष्टान्तेन प्रथयति-प्रथमेति । वाथवा भूतोऽनेवंभूत एवभूतो भवन् । अन्यस्यापि बदमुष्टेरद्गुलय रादिमान्त्ययो. शब्दयोवर्णरक्षर सरये मयां सत्यानपि वान संकुचिता भवन्ति । कल्पवृक्षः कल्पितदानशीलोऽपि मदभाग्यव- पाश्चारये शन्देऽनुमायभायां छेदकानुप्रासवृत्त्यनुप्रासलाटानुमान शान्मा प्रत्यदातैव भवेदिति भावः । अदातृत्वनिश्चयात् 'भवति' ख्यशब्दालंकारकान्तीना विलास उल्लासश्चमकारो बिलमाने चिो इति वर्तमानवव्यत्ययः ॥ पेण शोभते । वर्णसाम्ये सत्यपि प्रथमसानायासंगतत्वान्, दिन देव्याः करे वरणमाल्यमथार्पये वा यो वैरसेनिरिह तत्र निवेशयेति । सैपा मया मखभुजां द्विपती कृता सा- देव्या इति ॥ अथवा इह स्वयंवरे एतेषु पञ्चसु मध्ये वा यो वैरसेनिः सत्यनलः तं त्वं तावजानासि अतस्तत्र एतां मालां निवे- प्रथम इत्युक्ते नानुप्रास । प्रथमचरमयोरित्युक्ते तु चरन एवान प्रासातिशयो दृश्यते न तथा प्रथम इत्यर्थ इति वा । पहा- रिणी स्वकार्यसिद्धिस्तु साध्येत्यत आह-तु पुन. तृणतुल्यायाति- नि साराय स्वसै स्त्ररूपाय अकिंचित्करात्मकार्यसिद्धये वन्धुरवं सुहृन्मध्येऽतिश्रेष्टा देवीं न विहन्मि । मम यत्किचिद्वतु, पर तु देवद्वेपरूपं मित्रविघातं न करोमीत्यर्थ । अन्योऽपि मुझस्तृणार्थ कचिदपि दमयन्ती निर्णयं नाससाद । रतं न विनाशयति । द्विपति, 'हिपोऽमित्रे' इति दातरि उगित्वा- मुखमथ परितापास्कन्दितानन्दमस्सा न्टी । मखमुना, 'द्विप. शतुवा' इति पष्टी ।। मिहिरविरचितावस्कन्दमिन्दं निनिन्द ५१ यः सादमीपु परमार्थनलः स माला- मगीकरोतु वरणाय ममेति चैनाम् । तं मापयामि यदि तत्तु विमृज्य लजां कुर्व कथं जगति शृण्वति ही विडम्बः ॥५३॥ १ 'तुलायानेष' इति सुखावबोधानमनः पाठः ।

·चतुर्दशः सर्गः। ३०१ - निश्चय न प्रापेति वा । अथ पनासलनिश्चयाभावात्परितापेनास्फ प्रदक्षिणेति ॥ हि यस्मात् देवा नोऽस्साफ मनुष्याणां कल्प- न्दितोऽभिभूत आनन्दो यल । परितापेन कृत्वा आस्कन्दितो- तुम मानन बहवः कल्पवृक्षा एवेति कयेरुक्तिः । किभूता देवा.-. प्राप्त आनन्दो येनैवंभूतं वास्या मुस कर्तृ । मिहिरेण सूर्यण प्रदक्षिणं प्रक्रमणं वलयाकार परिभ्रमणं तदेवालवाल वृक्षमूले रचितोऽवस्कन्द पराभवो यत्यैवविधमिन्दु निनिन्द । निष्पभचः जलधारणा वलयाकार. सेतुः स च पिलेपश्चन्दनादिलेपध न्द्रसदृशमभूदित्यर्थः । आस्फन्दनमास्कन्दः पराभवः । परितापेन धूपो दशाङ्गादिस्तेपामाचरणानि करणानि तान्येवाम्मुसेका (तैः) य आस्कन्द स सजातो यस्य एवविध आनन्दो यस्पेति कारकादि- प्रदक्षिणाद्याचरण चोदकसपनानि च तैर्वा । कृत्वा इटमभिल. त्वादूपसिद्धि. ॥ पित मृष्ट च स्वभावसुन्दर सुस्वादु च फल मनोरथरूपमाम्रादिक श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं च सुवाना उत्पादयन्तः । वृक्षा अप्यालयालवृक्षायुर्वेदोक्त- तरुदोपनाशक(नि) विउजादिलेपदोहदधूपाम्बुसेकैरिए मृष्ट घ श्रीहीरः सुपुर्व जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम्। फल सुपते । 'आवरण-' इति पाठे अनमत्य देवतापूजा कण्ट- खादूत्पादभृति त्रयोदशतयादेश्यस्तदीये महा कावृतिथेति व्याख्येयम् ॥ काव्येऽयं व्यरमन्नलस्य चरिते सर्गो रसाम्भोनिधिः।। पूजाप्रारम्भार्थ प्रथमं नमस्कारमाह- श्रीहर्पमिति ।। अधं पूर्ववत् । स्वादूत्पादभृति सहृदयट्दया श्रद्धामयीभूय सुपर्वणस्ता- हाददायित्वात्स्वादुरसोत्पत्तिधारकेऽत्यन्तमधुरनवार्थसहिते त्रयोद- शतया आदेश्योऽभिधेय सर्गो व्यरमत् । समाप्त इत्यर्थ. । व्यर- बनाम नामग्रहणानकं सा। मत्, 'व्याइपरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् ॥ सुरेषु हि श्रद्दधतां नमस्या इति श्रीयेदरकरोपनामकधीमनरसिहपण्डितात्मजनारायणकृते सर्वार्थसिद्ध्यङ्गमिथः समस्या ॥३॥ नैपधीयप्रकाशे प्रयोदशः सर्गः ॥ श्रद्धेति ॥ सा श्रद्धामयीभूय आस्तिक्यप्रचुरा भूत्वा ताजलवे- पधारिण. सुपर्वणो देवासामग्रहणानकमिन्द्राग नम इत्यादिनाम- चतुर्दशः सर्गः। ग्रहणपूर्वक ननाम ववन्दे । हि यसात्सुरेषु श्रद्दधतां श्रद्धावतां नमस्या नमस्कार एव सर्वार्थसिद्धेः यान्यजानि साधकानि तेषां अथाधिगन्तुं निपधेश्वरं सा मिथः समस्या परस्परपूरणहेतुः श्रद्धापूर्व देवनमस्कार एव कार- सामग्रीसंपादक., तसाद्देवं नमस्कृतवतीत्यर्थः । समस्यापि प. प्रसादनामाद्रियतामराणाम् । दाना परिपूरणं करोति । श्रद्धामयी, प्रकृतवचने मयद । अग्रकम् , यतः सुराणां सुरभिर्नृणां तु 'शेपाद्विभाषा' इति क.(५)। नमःकरण नमस्या, 'नमोवरिवः-' सा वेधसासृज्यत कामधेनुः ॥१॥ इति क्यच् ॥ अथेति ॥ अथ विकल्पदूपणानन्तर सा भैमी निपधेश्वर नल देवपूजामध्यानं प्रथममाह- मधिगन्तुं निश्चेतु प्राप्तुं च पोडशोपचारैरमराणां प्रसादनां पारेतो. यत्तानिजे सा हृदि भावनाया पणमाद्रियत आदरेण चकार । यतो वेधसा सुराणां कामधेनुरभि- वलेन साक्षादकृताखिलस्थान् । लापप्रसू सुरभिौरसृज्यत सृष्टा, नृणा तु पुन. कामप्रसू सा देवप्रसादना सृष्टा । तलान्जलनिश्चयार्थ प्रात्यथं च देवपरितोपण अभूदभीष्टप्रतिभूः स तस्या चकारेति युक्तमित्यर्थ ॥ वरं हि दृष्टा ददते परं ते ॥४॥ अथाधिगन्तु निपधेशमेपा प्रसादन दानवशात्रवाणाम् । अचेष्टतासौ महतीष्टिसिदिराराधनादेव हि देवतानाम् ॥ १॥ यदिति ॥ सा अखिलस्थान्सर्वगतान्तानिन्द्रादीन्भावनाया अथेति । क्षेपकः ॥ अचेटत अकृत । शत्रव एव शानवा. । ध्यानस्य चलेन सामर्थेन निजे हदि यत्साक्षादकृत प्रत्यक्षीचकार। प्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽण् ॥ सर्वगतानपि ध्यानवलेनैकन्नानीय ददर्शत्ययः । स साक्षात्कार एव पूर्वोक्तार्थसमर्थनार्थमर्थान्तरन्यासमाह- तस्या भैम्या अभीष्टस्य नलप्राप्तिलक्षणस्य प्रतिभूर्दाननिश्चयकर्ता प्रदक्षिणप्रक्रमणालवाल- अभूत् । हि यस्सादृष्टास्ते देवा. पर श्रेष्टं परमभीष्टं परिणेतार च ददते प्रयच्छन्ति । नहि देवदर्शन निष्फल भवतीत्यर्थः ॥ विलेपधूपाचरणाम्बुसेकैः। इदानी देवपूजामाह- इष्टं च मृष्टं च फलं सुवाना सभाजनं तत्र ससर्ज तेपां देवा हि कल्पद्रुमकाननं नः ॥२॥ सभाजने पश्यति विसिते सा । १ 'अत्रामरप्रतादनाया. फामधेनुलेन रूपपाद्रपफाल्कार' इति जीवातु । २ 'पूर्वोक्त एवायो भसन्तरेण निबद्ध । अत एव पाठान्त १ जग प्रदक्षिणमनामनापारपालापरवरूपपात् ,देवेषु कारपडमरूप. रन् । केपुचिदादोपु त्वय शेको नात्त्येव' इति सुसाववोधा । अत एव पाच तमलपतुरूपकम्' इति जीवातु । २.नि. जीवातु। जीवातौ न व्याख्यापि । ३ 'सानान्वेन विशेपसमर्थनरूपोऽपान्तरन्यास ~ ·। , लिप्यन्तीति ।। अमुप्या देव्या. अमू: पूर्वाना पानः पर दित्यर्थः । यसादियमेव मृर्तिमी भारती तसाढस्या वचन निर्माणसहप्रनिभायाः विलासा विजृम्भणानि । कविरतिनिट निश्रित सा कापि भनिरन्तीति वा । तामेव भगीमाह-न्यत् श्लेपबचोरचना निर्मातुमशक्येत्यर्थः । किल यलायतिमेदिनीया शिष्टमुनयमबद्धं बचो निगद्यास्पष्टमुक्त्वा वामवादीनाहन गौरव-परस्परापेक्षया नलापेक्षया या विशेपेण सहमनेत्रदिनाल पावर्षयत् । विदिव्य विदोपं कृत्वा नेभ्यो विक्षिप्य वा । यत् तर भिन्ना अप्यमी लोकपाला भूपालस्य नलन्य लोडा विजया न्मम भ्रमोऽभूदिति भावः । श्लेषवशाबललीला. सन्नी हो । पाला गाथा. समाविशन्नानि वा । अन्योन्यं भिन्ना सपिठो पाला नललीला. सन्तोशन नृपत्वं प्रावा. सन्त. बिडीन- वन्ति । अतो नलन्यैव लोकपालाशतया तत्र प्रयुनाने वार ३०४ नेपधीयचरिते ख्येयम् । अयं श्लोकः 'शेपं नलम्' 'एकैकवृत्ते' (११११) इति 'नामग्राहं मया नलमुदीरितम् (१३।२९) 'नमे सहजामकर द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां समानार्थः । अनलस्पति प्रत्येकपर्यवसायित्वा- (१३३०) इत्येवंरूपे, 'महीमहेन्द्र.' (१२२८) 'नसमुदाय देकवचनम् ॥ (१३२९) इत्येवंरूपे वा नलं लक्षयितुं नापयितु अन्त में निश्चित्य शेपं तमसौ नरेशं भवतः । अहो आश्चर्य-मम एवाग्रमेतावन्तं बाल मकान प्रमोदमेदखितरान्तराभूत् । अवोधः । 'नले स्पष्ट कवितेऽप्येतावन्तं कालं मन नियोटर देव्या गिरां भावितभगिराख्य- दित्याश्चयमित्यर्थः । पूर्वोक्ता एवं चतस्रो वन सजः सवितुं मन चित्तेन चिन्तार्णवयादसेयम् ॥ १३ ॥ स्पष्टीकतुं ये दे ते वच बजी 'वं यार्थिनी' (१३३३३) देव र. (१३।३४) इत्येवंरूपे सेयं देवी जग्रन्थ,ते वेवासजी नउमा निश्चित्येति ॥ असौ भैमी शेपमवशिष्टं तं पञ्चमं पूर्वोकन-अमे समर्थे । 'त्वं यार्थिनी' (१३३३ ) इत्यनेन प्रयत्न कर कारेण नरेग नलं निश्चित्य प्रमोदेन प्रकृष्टहर्पण मेदवितरमत्य- स्फुटं नलस्यैव प्रतिपादनायाख्यानान्तरे व देवान्परितोयस्ता न्तपरिपुष्टं सोल्लासमान्तरं मानसं यस्या एवंभूताभूत् । नले नि- वा नल एव स्त्रीकरणीय इति यावदयं नलन्यव प्रतिपादन श्चिते सति नितरां हृष्टाभूदित्यर्थः । रलयो. सावण्यान्नलश्वासावी- 'देव. पतिः-' ( १३३३४) इत्यनेनापि लोकपालाशवानरयर शश्च तमिति वा । अनन्तरं च देव्याः सरस्वत्याः गिरा वचनानां पञ्चरूपत्वसंभवादिन्द्रादेवासंभवानलादन्यसब कतरो वर भात्रिता पर्यालोचिता भगिः प्रकारो यया विज्ञाताशया। गिरा पितु 'अन्यो नास्ति' इत्यपि नलदैव प्रतिपादनादित्ययं इने गा! देव्या सरस्वत्या वा विज्ञातवचोरचनाविदोपा सती नलनिश्चया- अत्र पूर्वस्तच्छन्दो विशेष्यवचःस्रक्परामशायः । उतरन्नु । त्पूर्व चिन्तार्णवयादसा चिन्तासमुद्रजलजन्तुरूपेण नलनिश्चये रामशकोऽपि विधेयसंस्पर्शी । यत्तदोश्च नित्यसवन्यास सत्यपि तत्प्राप्युपायचिन्ताममुद्रजलचरेण या चित्तेन मनसा इद संवध्यते । 'श्रन्थिग्रन्थिदम्भिवनां चेति वक्तव्यम्' इति हर वक्ष्यमाणप्रकारमारयदूचे । मनस्यैवैवमचिन्तयदिति भावः । 'चि- मपितो लिटः कित्त्वविधानात् 'जग्रन्थ' इति रूपम् । वार्णव--' इति पाठे विचिनदेवीवचनानुसरणजनिताश्चर्यसमुद्रज- परस्य लिटो वा कित्वमिति केचित्' इति अपितो डिट दिन लचरेणातिसाश्चयणेत्यर्थः ॥ विधानाहा नलोपाभावः समर्थनीय. । युक्त्यन्तरेण वा सना किमास्यदित्याह- तव्यम्॥ सा भगिरस्याः खलु वाचि कापि श्लिष्यन्ति वाचो यदमूरमुप्याः यद्भारती मूर्तिमतीयमेव । कवित्वशक्तेः खलु ते विलासाः । श्लिष्टं निगद्यादृत वासवादी- विशिप्य मे नैषधमप्यवादीत् ॥ १४ ॥ भूपाललीलाः किल लोकपालाः सेति ॥ पलु निश्चित मा प्रसिदा मूर्तिमती भारती सरस्वती समाविशन्ति व्यतिभेदिनोऽपि ॥ १६॥ देवी इयमेव 'इय मूर्तिमनी सा भारत्येव' इति भारनीत्व विधे- यम् । ययसादन्या वाचि कापि लोकोत्तरा भनि रचनास्ति तस्मा- कायालयात भजन्ते खलु निश्चित कपिउदाळे कर पधनप्यवादीत् । मर्यलोपालांदास नलखैत्र वर्णन युक्तमिति श्लोकेषु मूर्तीभूय प्रतिष्ठा एव दृश्यन्त इत्यर्थः । अत पर जग्रन्थ मेयं मदनुग्रहेण वचःवजः स्पष्टयितुं चतस्रः। द्वे ते नलं लक्षयितुं क्षमेते ममेव माहोयमहो महीयान् ।। १५ ।। चामिलेप वदानि विवानिविटामा एन । उपन्यनि मेरं वानी नवि मन पानुग कृपया स्यट- त्यागं महेन्द्रादिचतुष्टयस निस हारयितुना दनच. 'अत्याति-(१३.८)दन्या. किमभ्यनन्दत्क्रममुचितसा नज बचननाडा जनय समने,नानु नये ते ईवच वनी १२. ': ।।... दि नायर किं प्रेरयामास नले च तन्मां -----, . मुन्नादया था। जी- सागमिति । इस देशी यात्रि' १३१२८ देन' (३५ । m मा मूक्तिरसा मम का प्रमोहः ।। १७ ·चतुर्दशः सर्गः। ३०५ इत्यादिना सोचतुष्टयेन 'वं यार्थिनी' (३३३३) 'देवः राणा तत्संबन्धादित्यर्थः । तवासंशयमु प्रेक्षते-(किंभूतम्-) पति.-' (३६३५) इत्यादिगाधादयेनापि क्रभेग सुचितत्व प्र. पत्ये नलाय परिरम्भमालिङ्गनं सृजन्त्या ददत्या उयाः सकाशात्सं- त्यायितलेन्द्रादिनलचतुष्टयत्व पूर्वन्यालानप्रकारेण परित्याग किं भूतसंभेदमिव संजातसंबन्धमिव । आलिजनवशाररेणुनले लन कपमन्यनन्दत् । युक्तमेतदिति त्तौति मेत्यर्थ ।नले मां पूर्वया- इयेत्यर्थः । पत्ये 'क्रियमा यमभिप्रेति-' इति संप्रदानत्यम् ॥ ज्यानप्रकारेण प्रेरयामास च किं, कयं प्रेररानात। एरेनैव चा- खेदः स्वदेहस्य वियोगतापं क्येन इयनपि क्धं चकार । आधर्यमेतदित्ययः । किंशन्दावना- ।नले च । नल एवेति चकारोऽवधारणाथी वा । तत्तलात्का- निर्वापयिष्यन्निव संसिसक्षोः । रणादला देव्या का सूक्तिः शोभनवचननिर्माणचातुरी । अपि तु हीराग्वारुणि हेमनीव लोकोत्तरा । नन प्रष्टो मोहन क , अपि तु सोऽपि लोकोत्तरः। नले तयालोकि न दैवतेषु ॥२१॥ असा इचमुक्तिः क, मन मोहन केत्यर्थः । एवं देव्या इन्द्रादि- चतुष्टयत्व स्पष्टं परित्यागेऽभ्यनुज्ञाते नलस च वरणेऽभ्यनुज्ञाते खेद इति ॥ तया नले त्वेद आलोकि, न दैवतेपु देवेषु कि ममैवं नोहो न युक्त इत्ययः। पूर्व मोहोऽभूदिदानों तु निवृत्त करिपन्निव-संसिरक्षो भैन्चालियन कनुमिच्छो स्वदेहत्य नल- इत्यारायः । इन्द्रादित्याग किमर्थनन्धनन्दत्, नले च मां किमधं शरीरत्व वियोगतापं भैनीवयोगजनित ज्वर निर्वापयिष्यन् (इय) प्रेरयानात, उभयनपि तावञ्चकार तदेतन्मदनुनहार्यमेवेति भाव शमयिष्यन् (इव)। भैग्यालिगनोत्तुरुनलदेहत्य तापनाशकर- इति वा । त्यागन्, बजो-' इति कुवन् ।। वादित्यर्थः । उदक हि तापं शमयति । नलालिझनोन्तुकस भैमी. एवं विचारानन्तरं दिनभूतवाह- देहत्य वा । देवेषु वेदसाभावात् , नरेपु च तत्सद्भावात् सावि- कत्वेदयुक्तो नलो नया शप्त एवेति भैम्या विरहबरशान्तिः । परस्य दारान्खलु मन्यमान- उत्प्रेक्षते-चारुमत्युत्तमे हेमनि सुवणे खचितो हीराङ्कुर इव । रस्पृश्यमानाममरैधरित्रीम् । अतिगौरदेहरोमकूपसत्वेदजलकणझणल्कारो हेमत्यवज्राकुरस्वेनो- भल्यैव भर्तुचरणौ दधानां प्रेक्षितः । देवता एव देवतानि । प्रज्ञादित्वात्स्वार्य ग. (D)। नलस्य तत्कालमपश्यदेपा ॥१८॥ 'स्वार्थिज्ञाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते' इति पण्डत्वम् ।। परत्येति ॥ एपा भैमी तत्कालं देवप्रसादतनये एवंभूतां सुरेषु मालाममलामपश्य- धरित्री पृथ्वीनपश्यत् । किंभूतान-परख नलव दारान्पती बले तु बाला मलिनीभवन्तीम् । मन्यनानैरिव परनारीव अनरैरिन्द्रादिभिरश्यमानान् । इमां किमासाद्य नलोय मृद्वी खलुरैवार्थे । तथा भूपतित्वानुनलस भज्यैव तेवारीव चरणौ दधानां धारयन्तीन् । अन्यापि भल्या भर्नुशरणौ धार- श्रद्धासते मामिति चिन्तये ॥ २२ ॥ पति देवत्वात्तहजो भून्नत्यशों ननुप्यत्वालहजो भूनित्यशों सुरेविति ॥ सा वाला सुरेषु नालाममलां निर्मलामन्लानां ऽन्यथोशित.। देवननुपचिड़े दर्शिते। दारानिव' इनि वा पाठ ॥ चापश्यत्, नले तु नलिनीनवन्ती पूर्वमन्लानां झालझेपेणोप्नणा च म्लानां नलिना च जायनानामपश्यत् । सुराणामन्लानकुसुम सुरेषु नापश्यदक्षताणो- वादित्ययः । उप्रेक्षते-इनि चिन्तयेव नलिनीनवन्तीम् । इति निमेपमुवीभृति संमुखी ता । किन्नलोऽध स्वयंवरदिनेऽतिनी मत्सकाशादपतिद्वनी- इह त्वमागल नले मिलेति निनां भैनीनासाय प्राप्य नां मालां प्रद्धालते किनारेणातीक. संज्ञानदानादिव भापमाणम् ॥ १९ ॥ 'रिपति स्न् ि। अपि तु नेति ।। सुरेविति ॥ सा भैनी संनुखी सती उदिपूर्व विलोक्यन्ती प्रियं भजन्तां कियदस देवा- सतो तुरेपु अमोनिने नेत्रपक्षमसंकोच नापश्यत्, उनुिनि नले श्छाया नलसालि तथापि नेपाम् । त्वक्षत । देवानामनिनेपत्वान्ननुप्पाला च सनिनेपचादित्यर्थः । इतीरयन्नीव तया निक्षि तत्रोलेक्षते-किनूतं निपन्-संज्ञानदानादाकारणाशि- पक्षमचेपामरणादिति भापनानमिव । इति चिन्हे भनि, त्वं सा नेपधे न त्रिदोषु तेषु ।। २३ ।। आगल इह नया चिहिने नले मिल संदुना भरेल । नियमिति । देवा जल नल य सिकिरदन्तानासन्तु, नाबुद्ध वाला विबुधेपु तेषु अपि नुन किंचिदपि पलादेषां देवाना नलल नंम्पनी नया क्षोदं क्षितेरेक्षत नैषधे तु । ताही अनप्रतिद्धा मापारि शान्तिलेसोऽपि नानि । देशपदी- पान्तिलेगोरी नान्नि ते तटीयां गोमा सनानन्नानी पत्ये सृजन्त्याः परिरम्भमुन्योः न भविदेल । अर - नरमपिता पाटगांड संभूतसंभेदनसंशयं सा ।। २० ।। सिता दामनी गनि। रियल्याले न नेति सा ते तिरेषु देक्षित झोई भूरे राना-नाने पार । दीरमनन कार ने अदन इदर्श, नेपये वैत ददर्श । सानां जन्मानापार- भिवं रमन्नानिय र ३- नि: । wr ·A . । सोग श्लिष्यन्तीति । अमुप्या देव्याः अमू. पूर्वोक्ता वाचः यावे. दित्यर्थः । यसादियमेव मूर्तिमती भारती तस्मादस्या वचने निर्माणसहप्रतिभायाः विलासा विजृम्भणानि । कवित्वशक्ति बिना निश्चित सा कापि भगिरस्तीति वा । तामेव भगीमाह-यत् लेपवचोरचना निर्मातुमशक्येत्यर्थः । किल यसाम्यतिभेदिनोशी श्लिष्टमुभयसंबद्धं वचो निगद्यास्पष्टमुक्त्वा वासवादीनादृत गौरवे-परस्परापेक्षया नलापेक्षया वा विशेषेण सहसनेत्रवादिताऽति. णावर्णयत् । विशिष्य विशेष कृत्वा तेभ्यो विशिप्य वा । यत् तरां भिन्ना अप्यमी लोकपाला भूपालस्य नलस्य लीला विलासा 'अत्याजि-' (१३१२८) इत्यादिश्लोकचतुष्टयेन मेमम मम वा न-न्समाविशन्त्यनुभवन्ति नलाकार बिभ्रति । अथ च नलवणका पधमप्यवादीत् । सर्वलोकपालांशस्य नलस्यैव वर्णन युक्तामात श्लोकेषु मूर्तीभूय प्रतिष्ठा एव दृश्यन्त इत्यर्थः । अतः अपाता न्मम भ्रमोऽभूदिति भाव. । 'श्लेपवशाललीला. सन्तो लोक पाला गाथा. समाविशन्तीति वा । अन्योन्य भिना अपि लोक पाला नललीला: सन्तोंऽशेन नृपत्वं प्राप्ता. सन्त. किल एकीभ- वन्ति । अतो नलस्यैव लोकपालाशतया तन प्रयुक्तानि देशीर त्यागमिति ॥ इयं देवी 'अत्याजि' १३१२८ 'येन' (३।३१) ३०४ नैषधीयचरिते ख्येयम् । अयं श्लोकः 'शेपं नलम्' 'एकैकवृत्ते.' (१४।११) इति 'नामग्राहं मया नलमुदीरितम्'(१३।२९) 'नमे द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां समानार्थः । अनलस्यति प्रत्येकपर्यवसायित्वा- (१३।३०) इत्येवंरूपे, 'महीमहेन्द्रः' (१३।२८) 'नलमुद्रीरका देकवचनम् ॥ (१३।२९) इत्येवंरूपे वा नलं लक्षयितुं ज्ञापयितु निश्चित्य शेपं तमसौ नरेशं भवतः । अहो आश्चर्य-मम एवायमेतावन्त काल प्रमोदमेदवितरान्तराभूत् । अबोधः । 'नले स्पष्टं कथितेऽप्येतावन्तं कालं मम नियो देव्या गिरी भावितभगिराख्य- दित्याश्चर्यमित्यर्थः । पूर्वोक्ता एव चतम्रो वच.सजः स... चित्तेन चिन्तार्णवयादसेयम् ॥ १३ ॥ स्पष्टीकतुं ये द्वे ते वचःस्रजी 'स्व यार्थिनी' (१३।३३) देव. पार (१३।३४) इत्येवंरूपे सेयं देवी जग्रन्थ,ते द्वे वचःखजो नलं निश्चित्येति ॥ असौ भैमी शेपमवशिष्ट तं पञ्चमं पूर्वोक्तप्र-क्षमे समर्थे । 'त्व यार्थिनी' (१३॥३३ ) इत्यनेन कारेण नरेशं नलं निश्चित्य प्रमोदेन प्रकृष्टहर्पण मेदवितरमत्य- स्फुट नलस्यैव प्रतिपादनाब्याख्यानान्तरे व देवान्परितोप्य संचा न्तपरिपुष्टं सोल्लासमान्तरं मानसं यस्या एवभूताभूत् । नले नि- वा नल एव स्वीकरणीय इति यावदथं नलस्पर प्रतिपाइनर श्चिते सति नितरां हृष्टाभूदित्यर्थः । रलयो. सावण्यानलश्वासावी- 'देवः पति.-' ( १३॥३४) इत्यनेनापि लोकपालाशत्वाचनसंर शश्च तमिति वा । अनन्तरं च देव्या. सरस्वत्याः गिरा वचनानां पञ्चरूपत्वसंभवादिन्द्रादेश्वासंभवान्नलादन्यस्तव कतरो वर, भाविता पर्यालोचिता भङ्गिः प्रकारो यया विज्ञाताशया। गिरा पितु 'अन्यो नास्ति' इत्यपि नलस्यैव प्रतिपादनादित्यर्थ इति का। देव्या सरस्वत्या वा विज्ञातवचोरचनाविशेपा सती नलनिश्चया- अत्र पूर्वस्तच्छन्दो विशेष्यवच स्रक्परामर्शार्थः । उत्तरस्तु in त्पूर्व चिन्तार्णवयादसा चिन्तासमुद्रजलजन्तुरूपेण नलनिश्चये रामर्शकोऽपि विधेयसंस्पर्शी । यत्तदोश्च नित्यसंबन्धापन, सत्यपि तत्प्राप्युपायचिन्तासमुद्रजलचरेण वा चित्तेन मनसा इद संवध्यते । 'श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वां चेति वक्तव्यम्' इति सेव वक्ष्यमाणप्रकारमाख्यदूचे । मनस्येवैवमचिन्तयदिति भावः । 'चि- मपितो लिटः कित्त्वविधानात् 'जग्रन्थ' इति रूपम् । वार्णव-' इति पाठे विचित्रदेवीवचनानुसरणजनिताश्चर्यसमुद्रज- परस्य लिटो वा कित्वमिति केचित्' इति अपितो लिट लचरेणातिसाश्चर्येणेत्यर्थः ॥ विधानाद्वा नलोपाभावः समर्थनीयः । युक्त्यन्तरेण वा समाध किमाख्यदित्याह- तव्यम् ॥ सा भङ्गिरस्याः खलु वाचि कापि श्लिष्यन्ति वाचो यदमूरमुष्याः यद्भारती मूर्तिमतीयमेव । श्लिष्टं निगद्यात वासवादी- कवित्वशक्तेः खलु ते विलासाः। विशिष्य मे नैषधमप्यवादीत् ॥ १४ ॥ भूपाललीलाः किल लोकपाला: सेति ॥ खलु निश्चितं सा प्रसिद्धा मूर्तिमती भारती सरस्वती समाविशन्ति व्यतिभेदिनोऽपि ॥ १६॥ देवी इयमेव 'इय मूर्तिमती सा भारत्येव' इति भारतीत्वं विधे- यम् । यद्यसादस्या वाचि कापि लोकोत्तरा भनि रचनास्ति तस्सा- कार्यतालिष्यन्ति भजन्ते खलु निश्चित कवित्वशक्ते. कान जग्रन्थ सेयं मदनुग्रहेण वचःस्रजः स्पष्टयितुं चतस्रः। द्वे ते नलं लक्षयितुं क्षमेते ममैव मोहोयमहो महीयान् ॥ १५ ॥ चासि श्लेपं वदन्तीति कवित्वशक्तिविलासा एव ॥ जग्नन्थेति ॥ सेयं वाणी मयि मम वाऽनुग्रहेण कृपया स्पष्ट- त्यागं महेन्द्रादिचतुष्टयस्य यितुं नलं स्पष्टं ज्ञापयितुं या चतस्र. 'अत्याजि-'(१३।१८)इत्या- किमभ्यनन्दत्क्रमसूचितस्य। दीर्वच सनः वचनमाला जग्रन्य ससर्ज,तासु मध्ये ते द्वे वच.सजी कि प्रेरयामास नले च तन्मां १ फेचिदादोपु शेष नलन्' एफैकवृत्तेः' (१८११) रनि गाथाद- पेन गतार्यत्वादिन गावा नास्त्येव' इति सुसावबोधा। अत एव जी- सा सूक्तिरस्सा मम का प्रमोहः ॥ १७ ॥ वातोन च्यालाना। - भावः ॥

·चतुर्दशः सर्गः। ३०७ सत्यः कृतः स्पष्टमभूत्तदानीं 'ल' इति द्वितीयमक्षरमुच्चारयितुमशक्ता सती अथानन्तर स्वत्वा तयाक्षिण लजेति जनप्रवादः॥ २९ ॥ अजुलीदेव्या वानुली. स्वीयाजुलीमिरेव मृशन्ती स्पृशन्ती नि- विड पीडयन्ती शिरो दूरमत्यर्थ नमयांचकार । अभिलापप्रति. तस्या इति ॥ तत्वाश्चित्तं प्रियमुपेतमेव प्राप्तमेव । अक्षि तु बन्धे दु सितसागुलिमेलन स्वभावोक्ति ॥ पुनः नलं प्रयातुं प्राप्तुं न प्रभूवभूव समर्थ नाभूत् । स्पष्टमुत्प्रेक्षते- करे विधृत्येश्वरया गिरां सा अक्षिण नेने लजेति जनप्रवादो लोकाभाणक तया तदानीं नल- पान्था पथीन्द्रस्य कृता विहस्य । वरणसमये सत्य. कृतोऽभूत् । अन्यथा लजायाचित्तधर्मत्वे चि- तस नलप्राप्तिरयुक्ता, नेवल च नलप्राप्तियुक्तेत्यर्थः । प्रीत्या चित्तं वामेति नामैव वभाज साध नल एवं वर्तते पर लजावशात्कटाक्षेण विलोकयितुं नाशकदिति पुरन्ध्रिसाधारणसंविभागम् ॥ ३३॥ भाव. । प्रभूवभूब, जो दीर्घ. ॥ कर इति ॥ गिरामीश्वरया वाग्देच्या विहत्याज्ञाननाटनाद्वायं कथं कथंचिन्निपधेश्वरस्य कृत्वा ता करे विश्त्य इन्द्रत्य पथि पान्या पथिका कृता इन्द्र कृत्वासपनं दरवीक्षितथि। प्रति वरणार्थ नीता सा भैमी पुरन्ध्रीणामन्यस्त्रीणा साधारण. स. मान. सविभागोऽशो यस । पुरनिपु वा । एवभूतं सर्वस्त्री- वाग्देवताया वदनेन्दुविध वाचकं 'वामा' इत्येव नाम वकार्थत्वात्सायं वभाज भेजे । इन्द्रं त्रपावती साकृत सामिदृष्टम् ।। ३० ॥ प्रति देव्या नीयमाना वक्राभूदिति भाव.। सार्थमेवेति वा। पान्येति कथमिति ॥त्रपावती ला भैनी निषधेश्वरस्यास्यपद्मं मुखकमल पूर्ववत् । 'पाथा' इति पाठे ‘पथे गत्याम्' इति धातोर्बलादित्वा- कथंचिन्नहत्ता कप्टेन ल्जाविगमलाहसेन दरवीक्षितध्रि ईपहिलो- पणे पधि गन्त्री कृतेत्यर्थः । पुरन्ध्रीति पूर्ववत् ॥ क्तिशोनं कृत्वा वाग्देवताचा वदनेन्दुबिन लजया सामिदृष्टम तमेवार्थमुक्तिविशेपेण पुनराह- र्धदृष्टनहत । किचिदृष्ट्वा पुनावृत्तत्वाददृष्टसक्लशोभं चकारे- विहस्य हस्तेऽथ विकृष्य देवी त्वर्थः । 'पावती इत्युनपत्र हेतु । एतां मालां नलकण्ठे स्थाप- येत्याशयेन देवीनुसनबीक्षितं चकारेति भावः ॥ नेतुं प्रयाताभि महेन्द्रमेताम् । अजानतीवेदमवोचदेना- भ्रमादियं दत्तमिवाहिदेहे माकूतमस्खास्तदवेत्स देवी। ततश्चमत्कृत्य करं चकर्ष ॥ ३४ ॥ भावस्त्रपोर्मिप्रतिसीरया ते । विहत्येति ॥ वाम्यानन्तर देवी बिहत्व किंचिद्धसित्वा एतां भैमी स्वहन्तेन विकृप्य महेन्द्रममि लक्षीकृत्य नेतुं प्रयाता प्रस्ति- ने दीयते लक्षयितुं ममापि ॥ ३१ ॥ ता इन्दं प्रापयितुं निर्गता। तत इन्द्रादिगमनोद्योगानन्तरमियं अजानतीति । देवी असा भन्या, तत्पूर्वोक्सूचितमाकूत- भैमी चमत्कृत्य किनियमिन्द्रवरणे मां प्रवर्तयतीनि बुद्ध्या भीत्वा नासपनवेल ज्ञात्वा अप्पजाननीय एनां भैमी प्रति इदनवोचत् । रं वहन्तं चकर्प आचरूपं । किंभूतमिव करम्-भ्रमाइजुत्रा- इदं स्न्-िहे भैनि, अपोर्मिप्रनितीरया रजाक्होलरूपया जव. न्तरहिदेहे सर्पशरीरे दत्तमिव स्थापितमिवेत्युत्प्रेक्षा । सर्पदेहे निकया ते तव भाव आशयो ननापि (लक्षचिन) सरस्वत्या अथ श्रमाद्दत्तं हतं यथा कश्चिमपति तयेत्युपमा वा। ततो देवीक- च विश्वाल लीभूताचा अपि (ल्मपित) ज्ञातुं न दीयते। वल्ल- रादिति वा ॥ जावशादतिनूदं यत्सूचयति तन्मयापि न ज्ञायते। ततः किचि- हनां त्यक्त्वा स्पष्टं कथयति परिहासयुमा तामेव न्याशय वाद- भैमी निरीक्ष्याभिमुखी मघोनः चितुमदोचदित्यर्थ । अन्यदपि जवनिकाच्यादित न ज्ञायते । वि. स्वाराज्यलल्मीरभृताभ्यम्याम् । तार्यते लक्षयितु न मेऽपि इति पाठे ने मयन् । 'प्रनिनीरा दृष्ट्वा ततस्तत्परिहारिणी तां जवनिका' इत्यमरः॥ वीडं विडोजःप्रवणाभ्यपादि ॥ ३५ ॥ देव्याः श्रुतो नेति नलाधनान्नि भैमीमिति || स्वाराज्यलक्ष्मीविंडोज प्रवगा इन्द्रेऽत्यन्तननु- गृहीत एव पया निपीता । रना स्वर्गाधिपत्यधीनी नपोन इन्द्रलानिमुखी निरीक्ष सप- अथाडुलीरहुलिभिमशन्ती तीसुद्धा म्यानपनामसहनयमनृन दधार । ततोऽनन्तर ना नपन्डिारिनोनिन्द्रलागिनी हटा इन्द्रधनुरना मती नीट लजा. दूरं शिरः सा नमांचकार ॥ ३२ ॥ मन्मादि मार । इयमिदं नानिलपति र नयेध्यां हनने देवा इति । देव्या 'उनी सो 'न' इति नलवा नाशि गुहीत एव भन्दा उचारित एर सपा निर्माता माता मा भनी मन मा म.' . सन-दुसदकोगा। : ' .. ३ : जीवातु।: मन कर 7.-रे महिनापार कर - जगातुनुवारबोधानन्याः जापानी नबना । - ·- . ढापि आलिङ्गनादि कुर्वित्युपदिशतीना तासु वा हूंरपरिमा देवीति ॥ देवी तां भैमीमित्याह स । किंभूताम्यविन हताकपालीमोचनादिप्रकारेण कटेन सलु निश्चितम् । अदाओं भवन्ती न देवानञ्चति देवान्प्रति गच्छनि एवविधा भरला तान्। किंभूता-सितेन इंपद्धासेन सिक्तसका सितोष्टमान्ता चान मायापरिज्ञानात्किचिकृतहासा । इति फिम्है मसाझदकि सुन्दरमालादकमास्यविम्बं यस्या एवंभूने भमि, ससीमारा नानी प्रति इयं प्रतार्य इन्द्रादिवरणार्थ मा नयनीति ते तर पुन. में शहा। अपि त्वेवं शहा न काया मा भैपीरिति । दान मुपामादित्वात्पन्चन् । पान्थानां दुर्गा, पान्था चामी दुगा 'अच' इत्यकारलोपे 'चौ' इति पूर्वस्याणो दीर्घः । पञ्चावन्माला देवीची, 'विप्वग्देवयो.-' इति टेरद्यादेशे उगिचा | 'अदेवीचीभवन्तीम्' इति पाठ. सभ्यः। अदेवीची दया भवन्ती च्चिप्रत्यय । ततो नन्समाय. शशात् यलादुन्न चन्द्र प्रतारयमि तहि पुन पुनरिन्द्रादिमंमुच मात्र ३०८ नेपधीयचरिते ललजेत्यर्थः । इयं भैमी स्त्रीरत्रभूता सती निर्गुणतयैनं परिहरति आदेशः संजातोऽस्याः । 'अदेशिताम्' इति पाटे नल प्रति रहे तस्याहं प्रिया जातेति लजितेत्यर्थः । अभ्यपादि, कर्तरि चिण् ॥ त्यप्रेरितामपीत्यर्थः ॥ त्वत्तः श्रुतं नेति नले मयातः मुखाजमावर्तनलोलनालं परं वदवेत्युदिताथ देव्या । कृत्वालिहूंहूंखलक्ष्यलक्ष्यम् । ह्रीमन्मथद्वैरथरङ्गभूमी भीमोद्भवा तां नुनुदेऽङ्कपाली भैमी दृशा भापितनैपधाभूत् ॥ ३६॥ देव्या नवोढेव दृढां विवोहः ॥ ३९ ॥ त्वत्त इति ॥ अथ देव्या इत्युदिता परिहासवशादुक्ता भैमी मुखेति ॥ भीमोद्वा देव्यास्तामङ्गपाली नुनुदे नुजह दृशा दृष्टयैव भापितनैपधाभूत् । इति किम्-हे भैमि, मया त्वत्तो केव-विवोदुः परिणेतुदृढां प्रथमसुरतारम्भनिर्भरामपानी नई नलविपये इति 'न' श्रुतं निषेधार्थो नकारः श्रुतः । अतः कार-ढा नववधूरिव । अङ्कपालीमोचनमात्रेण साम्य विचलित र गात्परं नलादन्यदभीष्ट बदस्व कथय । अथ च-नलविषये 'नलः लिङ्गम् । किं कृत्वा-परिहासवशान्नलसंमुखगमननिषेत्रिका इति पदे 'न' इति नलनाम्नोऽधं श्रुतम् । अतो नकारात्परमनन्त- लीना सखीनां निवारणव्यञ्जको हुदु' इति रवः शब्द रमक्षर कथयेति । किंभूता-हीमन्मथयोलजाकामयोद्वैरथस्य श्याश्चहलक्ष्य शेय, तेषां वा लक्ष्य विषयभूतम् । यदा- द्वाभ्यां रथाभ्यां प्रवृत्तस्य युद्धस्य रङ्गभूमी नृत्तस्थानं समवलही-लवरणनिधिकाखालिपु कोपवशाम्या एव हुहुकारात कामवशीकृता । अस्मिन्नले मालां मया-क्षेपयेति दृष्टयैव नलं हर्लक्ष्यम् । अथ च-अलीनां भ्रमराणामिव ये हृदूरखा निर्दिष्टवती न त्वन्यं, न च साक्षाल्लकारमुच्चारयति स्पेयर्थः । पमिनीत्वादमराणां हूहूरबैलक्ष्यम् । आवर्तने परावतने हो उदिता, अब पश्चादिति वा। वढस्व, 'भासन-' इति भासने चञ्चलं कण्ठदण्ड एव नालं यस्य एवंभूत मुखाज कृत्वा । न उत्साहे वा तङ् । द्वैरथं द्विरथसंवन्धीति संबन्धेऽण् ॥ हसत्सु भैमी दिविपत्सु पाणौ मुखान्जमावर्तयति । अनमपि लोलनालं भ्रमरहूहूरवलन पाणिं प्रणीयाप्सरसां रसात्सा। भवति । 'रवलक्ष' इति पाठे लक्षसंरयेत्यर्थः ॥ आलिङ्गय नीत्वाकृत पान्थदुर्गा देवी कथंचित्खलु तामदेव- भूपालदिक्पालकुलाध्वमध्यम् ॥ ३७॥ दीची भवन्ती स्मितसिक्तसक्का । हसत्स्विति ॥ सा देवी भैमीमालिङ्गयाइपालिकया त्या आह स मां प्रत्यापि ते पुनः का भूपालस्य नलस्य दिक्पालकुलस्य च इन्द्रादिचतुष्टयस्य पुरःसरो- शङ्का शशाङ्कादधिकास्यविम्बे ॥ ४० ऽध्वा मार्गस्तन्मध्यं नीत्वा प्रापय्य पान्थदुगां पथिकसिन्दूरादिपू- त्वन् । केपु सत्सु-रसादुभयाशयपरिज्ञानाम्याश्च देव्याशया- मय तालिकादानपूर्व दित्रिपत्स्चिन्द्रादिपु हसत्सु सत्सु । उत्स- वादी मबके दुर्गामारोप्य राजवीथिषु भ्राम्यते, तथैनामपि चल- दुर्गा चकारेत्यर्थ इति वा । दिविपन्मु, 'मरमूद्विष-' इति कि, 'हान्यां च' इति सतम्या अलुक, 'हलवन्तात्-' इति वा, चति वा । आदेशितामप्यवलोक्य मन्द मन्दं नलसँव दिशा चलन्तीम् । इनि ज्ञापकात्पञ्चमी ।। भूयः मुगनर्धपथादयामा तानेव नां नेतुमना नुनोद ॥ ३८ ॥ नयमीन्याशङ्कायामाह- आदेशितामिति ॥ अथामा देवो भूय पुनरपवान्म- एपामकला चरणप्रणाम- सदावर्ड बिहार नानेव मुरानिन्द्रादीनुमना प्रापयिनुमामा मेपामनुनामनवाप्य मम्यह। ता मनी नुनोद। इनदेन प्रेरयति वय. । किं कृत्वा- २.inकाटेरिनानादियामी नमा मन्दं मन्द , 'न' भी पाटः मुबारा गायान् । वैव दिशा दरमुकर बहती गच्छन्नी विदाकरी मावोगामनिन्द' को पाट । , 'मम' ·चतुर्दशः सर्गः। ३०९ । -- सुपर्ववैरै तब वैरसेनि लेपु मध्येऽत्व दूत्यगतस्य सत्यनलस्य कण्ठे निक्षेपणया कृत्वा भैम्या. स्वयवर प्राक्पूर्वमेव संजनयावभूवाकृत । तथा तत्रैव सर्ग वरीतुमीहा कथमौचित्तीयम् ॥४१॥ 'तथ्य मिधस्तौ-' (५३) इत्याधुक्तप्रकारेणास्य नलसालिङ्गनयालि- एपामिति ॥ एपामिन्द्रादीना चरणयोः प्रणाममकृत्वा, अनेन भैम्याः संभोगं यायरतिमपि व्यधत्त । अस्य संभोगमिति धा-एपां सम्यक् व्यथा भवति तथानुज्ञां नलवरणानुमतिम- वा । अस्य स्वयवरस्य संभोगं फलमालिङ्गनेन चकार । तस्माकं प्य निजचिह्नमकटमात्रानुमितप्रसादेन लब्धमायामपि साक्षा- तु पुन शेपं संभोग हन्तुं विनाशयितुमियनलाकारधारणादिप्रकारेण घर कम्पादिसूचितामनुज्ञामलभ्वा सुपर्ववैरे स्वावज्ञानादिन्द्रा- यतचे प्रयत्न कुरुध । अपि तु न कोऽप्यवशिष्टोश । तस्माद्धा भिः सह विरोधे सति येय तव वैरसेनि नलं वरीतुमीहा चेप्टा-प्रयासो न कार्यः । कि त्वाव दातव्येत्यर्थः । वाह्यरतस्यैवाभ्य- मलापो वा सा कथमिवौचिती । अपि तु न कथंचित् । स्वाय-हितत्वात्तत्राप्यालिङ्गनस्वाभ्यहिततरत्वात्तस्य च संवृत्तत्वात्कं पुनः नाद्विरुद्धासन्त शाप दासन्तीति तान्प्रति नीयसे न तु वर- शेपं सभोग हन्तुमियद्यतध्व इति वा। 'किम्' इति पाठे 'शेपा मिति भावः । इयमौचिती वा । 'कतमौचिती' इत्यपि पाठ ॥ लोकस्थिति.' इति कामशास्त्रोक्तन्यायेन शेष लोकस्थितिरूपं इतीरिते विश्वसितां पुनस्ता- संभोग पुनर्हन्तुमियत्कि यतध्व इति व्याख्येयम् । 'सञ्जनालि- मादाय पाणो दिविपत्सु देवी । गना-' इत्यत्र ण्यन्तत्वाद्युच् ॥ कृत्वा प्रणम्रां वदति स सा तान् इदानी युक्त्यन्तरेण देवान्सान्त्वयति- भक्तेयमहत्यधुनानुकम्पाम् ॥ ४२ ॥ वर्णाश्रमाचारपथात्प्रजाभिः इतीति ।। सा देवी इति पूर्वोक्तमीरिते सति विश्वासितां ता स्वाभिः सहैवास्खलते नलाय । भैमी पाणौ पुनरादाय धृत्वा दिविपन्तु देवेषु विपये नमस्कारव प्रसेदुपो वेदृशवृत्तभङ्गया शात्प्रकण नन्ना कृत्वा तान्देवानिति वदति ल। इनि किम्- दित्सव कीर्तेर्भुवमानयदः ॥ ४५ ॥ भवद्भक्तेयं भैम्यधुना नलवरणानुमतिरूपामनुकम्पां कृपामहतीति॥ वर्णेति ॥ वा पूर्वापरितोपे । पूर्वमसंभावितमेवोक्तं मया । एतद्वरणार्थमागतानामलाक नलवरणानुमतिर्दीयतामिति क- कितु नलाय कीर्तदित्सव वो युप्मान्भुवमानयत् । भैमीस्वयपरद- थमुच्यत इत्याशकां परिहरति- शनव्याजेन नलाय कीर्ति दातुमेवानागमन युप्मा नतु भैमीवर युष्मान्वृणीते न बहून्सतीयं णार्थमित्यर्थः । यत.-फिभूताय स्वाभि प्रजाभिः सह वर्णानां शेषावमानाच भवत्सु नैकम् । ब्राह्मणादीनामाप्रमाणा नलचयांदीना स्मृत्युक्तादाचारपधासका- तद्वः समेतान्नृपमेनमंशा- शादस्सलतेऽच्युताय । किंभूतान् वः-इंशत्तमाया प्रसेदुपः स्वाचाराचरणादेव निप्पटदूत्यररणाद्वा प्रसन्नान् । भैम्या न्वरीतुमन्विष्यति लोकपालाः ॥ ४३॥ दान्विहाय सौन्दयादिना गुणेन नल एर गत इनि कीर्ति ॥ युप्मानिति ॥ हे रोकपाला , इय भैमी रसात्सती पतिन- तैकमर्तृव तसादहुन्युप्मान वृपीते पनिवेन नाङ्गीकरोति । इति श्रुतेऽसा वैचसैव हासा- भवत्सु मध्ये दोपावमानाच एकं न पूर्णते । तत्तलासंवैक्वरणप कृत्वा सलासाधरमास्सविम्बम् । क्षयोदोपदर्शनादेतोरेक्त्र नलवरूपे समेतान्मिरितानशानशभू ध्रुविभ्रमात कृताभ्यनुज्ञे- तान्यो युप्मानेव एन नृप 'अष्टाना रोकपाराना वपुर्धारयते नृप.' प्वेतेपु तां माथ नलाय निन्ये ॥ ४६॥ इति पचनायुष्मपर्नेवैन नर नृप वरीतुमन्दिप्यति विचारयति । नले वृते पूर्वोकोनयटोपाभावाबलमेव परीनु वान्तीत्यर्थ । इतीति ॥ इति पूराने गावचने शुने मन्यस्या देया चमेर धो पुप्मारु समेतानशानेन नृपनिदि पा ।। जातादालालितातोरातचिन्न मुनदन्द्र सलासाधर चलीष्ट रत्वा एतेपु देवेषु अविभ्रमरूपेगानेनारामज्ञापनतिन ता. परदारवादपीय भवनिनामिलपनायेलाह-- पिनुज्ञा नर पर गानुनर्निरलेषु ममु । स्थानन्तर मा देवी ता भैम्या. सजासजनया पधि प्रा- नल प्रापचितुं नरा पा निन्ये । पुनर्नरममुनी स्वयंवरं संजनयांबभूव । चमारेल ॥ संभोगमालिअनयास वेधाः मन्दाक्षनिसन्दननोमनोभू- शेपं नु कं हन्तुमियद्यतये ॥४४॥ दुप्प्रेग्मधानपति म नन्याः ।। भन्या रतिसाल.या नातेवानन्नर बना मधुमालान पुराना निदरागमनलका परिजोनामा २ या मनमा उन्टोपरटं ननुयानुयायोः ।।१!! 'प्रस्मसाताभिमा- (.) कविता प्रतिर- नाय 4 ·-- + यती च मन्ना बुडिता पुष्पेपुः कामस्तस वाणालिः शरपति व्यलोकि वीक्षिता । लोकैरिति शेष.। मरुप्रतिविम्बाना दन्त.प्रविष्टपुष्परूपवाणांशमाम्यम् , उपरिस्थिताना चामप्रकार रुद्रीविकादानमिवान्वभूवन् ।। ५३ ।। रोमाणीति ॥ तदा तसिन्समये कण्टफिता संज्ञानगंगा अनयष्टि शरीर यस्यास्तस्या भम्याः बायोरभेदादालमा 'मा उद्रीविका क्रिया तस्या आदानमतीकरणमन्धनमा मुकानीव सांग्यपि रोमाणि उन् उंच. ग्रीचा यया कि दृति । मानेन ईपीजनित कारन नमितानना या नमी वाझिनुमुदिना. पवादुट्टीवा नास्ति । ना' विको रोमाय म्नम्नश्च तम्या जातइगय । वाला Til ३१०. नेपधीयचरिते मन्दाक्षेति ॥ सा देवी मधूकमालया मधुरं सुन्दरं तस्याः विलोकितवती । अन्यापि नायिका एवविधां सपना :- करं वसुधासुधांशोः भूचन्द्रस्य नलस्य कण्ठोपकण्ठं कण्ठसमीप- नम्रमुखी सती सेप्यमालोकते । 'स्त्रीणामीप्यांकृतः कोपोन मानयति स प्रापयति स्म । किंभूतायाः-मन्दाक्षेण लजया नि- ऽन्यासङ्गिनि प्रिये' स्पन्दा निश्चला तनुर्यस्याः । सस्तम्भाया इत्यर्थः। किंभूतं करम् - मनोभुवा नलविषयकामेन दुप्प्रेरमपि कामेनापि प्रेरयितुमश- कापि प्रमोदास्फुटनिर्जिहान- क्यम् । 'निष्पन्द-' इति पाठे पूर्ववत्पत्वम् । 'दुःप्रेरमपि प्रेर- वर्णेव या मङ्गलगीतिरासाम् । यति स्म' इति विरोधाभासः ॥ सैवाननेभ्यः पुरसुन्दरीणा- अथाभिलिख्येव समय॑माणां मुच्चैरुलूलुध्वनिरुवचार ॥५१॥ राजि निजखीकरणाक्षराणाम् । कापीति ॥ प्रमोदादर्पवशाकण्ठस्य सगदत्वादन्छुदा । दूर्वाङ्कुराढ्यां नलकण्ठनाले कटा निर्जिहाना निर्गच्छन्तो वर्णा अक्षराणि यस्यामेवविता वधूमधूकसजमुत्ससर्ज ॥४८॥ विलोकयितुमागतानां पुरसुन्दरीणामाननेम्य. कापि लोकोग मगलरूपा धवलादिगीतिरासीत् । संयोsan अथेति ॥ अथ करस्य नलकण्ठसमीपनयनानन्तरं वधूभैमी उदलसत् । विवाहाद्युत्सवे स्त्रीणां धवलादिमङ्गलगीनि । दूर्वाकुराढ्यां मधूकस्रजं नलकण्ठनाल उत्ससर्ज निक्षिप्तवती। उत्प्रे- गौडदेशे 'उलूलुः' इत्युच्यते । सोऽप्यव्यक्तवर्ण उच्चार्यते । २ क्षते-अभिलिख्य समय॑माणां दीयमानां निजेनात्मना स्वीकरणं रीतिः कविनोक्ता । तरसंवन्धिनामक्षराणाम् 'मया त्वं निश्चितं वृतोऽसि' इत्येव- रूपाणां वर्णानां राजिमिव । निश्चयज्ञापनार्थ हि पद्य दीयते तदि- सा निर्मले तस्य मधूकमाला वेत्यर्थः । मालासअनानन्तर वाङ्गीकारे निश्चयो जातः । दूर्वाड- हृदि स्थिता च प्रितिविम्बिता च ! राणां श्यामत्वादक्षरसाम्यम् । मधूकानि लिखिताक्षरसंविस्थानी कियत्यममा कियती च मना यानि । कण्ठस्य नालत्वान्मुखस्य कमलत्वम् ॥ पुष्पपुवाणालिरिव तां दूर्वया श्यामलयातिवेलं शृङ्गारभासंनिभया सुशोभाम् । . सेति ॥ तस्स नलस्य निर्मले हृदि स्थिता चान्तः प्रतिर म्बिता च सा मधूकमाला कियनी किंचिदममा अनुदिना, * मालां ग्रम्नायुधपाशभासं कण्ठेन भूभृद्विभरांबभूव ।। ४९ ॥ किंभूनाम्-इयामलया अतएव शहाररमस भया कान्त्या संनि- शसाम्यम्। मालास्पोजलोऽपि कामपरवशो जात इत्यर्थः । नया तुल्यया दूर्वयानिवेलमनितरा मुशोभां शोभनदीप्तिम् । रोमाणि सर्वाण्यपि बालभावा- तथा-प्रसूनायुधस कामस्य पाशभामं पासशीम् । माला द्वरश्रियं वीक्षितुमुत्सुकानि । निक्षेपानन्तरमेव कामपरवशत्वान्मालाया कामपाशत्वम् । 'श्यामो भवनि जार' इति भरतवचनाच्दृतारस श्यामत्वम् । भूभृप- तस्यास्तदा कण्टकिताङ्गयष्टे- तोऽपि । विनरारभूव 'भीड़ी-' इत्यानि 'कृञ्चा-' इति भुवो- ऽनुरोग.॥ दृवाग्रजाग्रत्पुलकावलिं तां नलाङ्गमगारमुल्लमन्तीम् । मानेन मन्ये ननितानना मा मान्यमालोकन पुष्पमालाम् ॥ ५० ॥ नगरयानी दवा दोषागेरमदित या तथा । मेध्यमि. उद्दीविका, यदुनीही कम् ॥ विस्त! उननामावई मन्य नजितान-दना- गेमा दन्तुरितालिलामी पत्र र इद या जग सान्नी गुरापलियम्या पन्न । दर- ननादानुहन्ना मोननाना मदम् ।। इजद पर वामदाट २४-(नया)टा- व्यलोकि ॥५२॥ P बान् । अवच शिशुन्यात् । वरम्य नलत्य प्रिय शोमा ines 4 - , रम्बाधरा मा मुना विनं। ............ -- । । :.'....-..:

·चतुर्दशः सर्गः । शरव्यदण्डः श्रितमण्डनश्रीः मनुरागवशात्पुनः पुनः स्पृशनीति स्पृश् तलिजलत्य करे यत्सा. विकं वेदं धर्मजलं चकार, तत् , भविपत उद्दाहरूपल महोत्स- सारी शरोपासनवेदिकेन ॥ ५४॥ वस संबन्धि नियतपरस्वत्वापादनहेतुभूतं हलोदकं कन्यादान- रोमेति ॥ रोनारदेन्तुरितमुन्नतानतीहतनखिलाझं यत्साः 'जलमेव जनयांवभूव । नलवापि सात्विक खेदः प्रवृत्त इति रोनाजयुका । तथा रन्याधरा चिन्योष्टी सा भैनी लारी काम-'भाव. । इदं खेदजलं न भवति किंतु हत्तोदकामिति ॥ धनी शरोपासनवेदिक्व वागाभ्यामशालेव तुतरां विरेजे । ता वैदिक्षा-शरथदण्डैवैधभूतैर्दण्डः श्रिता मण्डनश्रीरलं. तूलेन तसास्तुलना मृदोस्त- शोभा यथा सा। रोमाकुराः शरव्यदण्डत्सानीयाः । भैन्यपि कम्प्राऽस्तु सा मन्मथवाणवातैः । मण्डनश्रीः रोनाज्ञितां तां दृष्ट्वा सर्वेऽपि कामपरवसा जाता चित्रीयितं तत्तु नलो यदुच्चै- भावः । 'शराभ्यास उपासनन्' इत्यमरः । दन्नुर कृतं रभूत्स, भूभृत्पृथुवेपथुस्तैः ॥ ५७ ॥ रितन् । चेष्टा व्यनेशन्निखिलान्तदास्याः तूलेनेति ॥ मृदोरतिसुकुमायांतला भैन्यास्तूलेन कापांसेन द्भुतया यलात्तुलना सान्यनत्तीनि शेपः। तत्तलामा मन्मथ. सरेपुवातैरिख ता विधूताः । बागवातैः कामशरपुड़वायुनि. कन्प्रा सकम्पा अस्तु भवतु । का. अभ्यर्थं नीताः कलिना मुहूर्त पालो हि लघुवाद्वातेन सकम्पो भवनि, सा च तत्तुल्या, अत- लाभाय तथा बहु चेष्टित वा ॥ ५५॥ तस्याः कामयाणवातैः सकम्पत्वं युक्तमेवेत्यर्थः । तत्तु पुनश्चित्री- यितमाश्चयं कृतं यदुच्चै नृन्नहाराजो धीरोपि स नलतः कान- बेटा इति ॥ तदा तसिन्दालेला निखिलाऽष्टा बनेशन्वि- बाणवातैः कन्वा पृधुर्महान्वेपथुः कनो यत्यैववियोऽभूत् । तत्तैः : । उक्षते-लरेपुवातः कामबागपुसवानिर्विधूता इव कानवाधिनं कृतन् । आश्चयं कृतमित्यर्थः। तुलस तुलनुल्यत्स गवशालीता इव । वाशब्द उत्प्रेक्षान्तरसमुच्चये इवाथै वा । वा वातः कन्यो युन्नः। अचुचल पर्वतत्य तु बातैः कन्पोऽनित- [ लाभाय मैन्याः प्राप्तये बहुभिः प्रकारेप्रेष्टिनुनन्ययं भैमी- रानाकारीत्ययः । उभावपि तुल्यानुरागौ साविककन्पयुक्ती याचित्रा नुहूतं घटिकाहरं क्षचनात्रं वा कलिना युगेन जाताविति भावः । चित्रीवितन् 'नमोवरिवभित्रकः क्यम्' इति । इव । भैन्याः कानुन कलिना खत्सालस्लिानितया नी. क्यजन्तात् कः । 'क्यवि व इतीवनज्ञारस ॥ नमानेन बहुबिलासपत्तरे नैनीविलाता एव याचितकमण्ड- नीता इवेति भावः। याचितमपि क्षणमात्रनेव नीपते । दृशोरपि न्यत्तमिवात राज्ञां विकतन्मेन कटाक्षादिव्यापाररहिता सा ज्ञानेनि भावः । 'य-, रागाइंगम्बुप्रतिविम्बिमाल्यम् । ' इत्यत्र पुपादित्वादङि 'नशिमन्योरदिमत्त्वं वन्यन्' नृपस तत्पीतवतोखिाक्ष्णोः रवन् । भाप्पारस कैरल पदनहरीकारत्यापि मते उन्द- चं नशिलन्यो, न भापायान् । 'अनेरास्लेपव -' इत्युदा- मालम्व्यमालम्मनयुक्तमन्तः ।। ५८ ।। नात् 'नशेरप्येव छन्दत्सव' इत्यवनीयते । पृत्तिता तु नशि. दृशोरिति ॥ दशोरन्जुन धवनितेश्भुती प्रतिविन्योऽला. रोनापाविपदवीकृत्य, अभिपचोरन्दोविपरवनसोजयत्वं नीति एवंशीलं ना ना नानाला रागावलम्पियानोधात् । थितम् ॥ अपच तबनितातोहत्या हेतो. मनामनां राज्ञा रोगी इदानीं नरल साविकमायान्वनयनि- न्यननिरन ननितितिनियन पर्वत । नवगदित्य- तन्वन्तमाल्यस्पृशि पन्नलेख दर्शनादरं ज्ञातनानादिन पावत् । क्या कायदः सन्कन्यचि. खेदं करे पञ्चशरश्चकार । ने राहुल्यादिगार निक्षिति, नापनेवर च रोहि भवन, अनु च नित। नया कोशाननात्रा नन्मायन भविपदुवाहमहोत्सवस तेरा दोरवि नेबमोनिक्षित वाचनिगमरन् । जन पर नमो. हन्तोदकं तजनयांवव ।। ५६ ।। रोहिलन चन्दिय । अपांदन्नन् । न समन्न.. तदिति !! पर मनमा भकानिदेत नावं मारा. करणे ग निक्षित, किंट रोगटायः । सन- समारलीया भैया नासानन्यन नभा रमाशो. १ जीता। ... .. भारतदिन नंदुर दरग राज्ञा नवरयासित. मनन् । सगे दमन करताना नीराजनी दुः मापदन्नने समयमा नदिवा न न. । नाम नाम: - लन् । गरिनन । ' बरामसर । द वरनरनिरा.

·- स E हृदि स्थिता च प्रितिविम्बिता । स्विता च सा मधूकमाला कियती किंचिदममा अनुग, यती च मन्ना त्रुडिता पुरपेपु. कामन्तस यागाडिका व्यलोकि वीक्षिता । लोकैरिति शेषः । मध्यतिरिवार। तामिति ॥ भून्नलः तां मालां कण्टेन विभरांवभूव दधी। शसाम्यम्। मालास्पातलोऽपि कामपरवशो जात हद दन्त-प्रविष्टपुष्परूपवाणांशनाम्यम् , उपरिखिताना कम रोमाणीति ॥ तदा तलिन्ममये झण्टफिना: 'अद्यष्टिः शरीरं यस्यास्तस्या भम्याः वायोर दादर त्वात् । अवच शिशुत्वात् । परम्य नलस बिा होना। 'मा उहीदिका क्रिया तत्या आदानमहीरगावनी सुकानीव सर्वाग्यपि रोमाणि उत् उ. ग्रीवा से चिको रोमान, नम्मच तस्या जानइया । 17: दनि । मानेन इयोनिनोपन नमितानना मा ममी बाक्षितुमुकण्ठिना सत्यादुद्रीचा भवन्नि। यान। रम्याधरा सा मुनगं विरजे। व सावादिनन्तुननामिन समानान्तरसावनेन नयन ३१० नेपधीयचरिते मन्दाक्षेति ॥ सा देवी मधूकमालया मधुरं मुन्दरं तस्याः विलोकितवती । अन्यापि नायिका एवविधा पाने करं वसुधासुधांगोः भूचन्द्रस्य नलस्य कण्ठोपकण्ठं कण्ठसमीप- नत्रमुसी सनी सेप्यमालोकते । 'त्रीणामीप्यांटन में मानयति स प्रापयति स । किंभूतायाः-मन्दाक्षण लन्नया नि-ऽन्यामणिनि प्रिये'। स्पन्दा निश्चला तनुर्यस्याः । सस्तम्भाया इत्यर्थः । किभूतं करम्- कापि प्रमोदास्फुटनिजिहान- मनोभुवा नलविषयकामेन दुष्प्रेरमपि कामेनापि प्रेरयितुमग- क्यम् । 'निप्पन्द-' इति पाटे पूर्ववत्पत्वम् । 'दुःप्रेरमपि प्रेर- वर्णव या मङ्गलगीतिरामाम्। यति स' इति विरोधाभासः॥ सैवाननेभ्यः पुरसुन्दरीणा- अथाभिलिख्येव समय॑माणां मुच्चैरुलूलुवनिरुचचार ॥ ५१ राजि निजस्वीकरणाक्षराणाम् । कापीति ॥ प्रमोदादयवशात्कण्ठन्य मगददवार कुराब्यां नलकण्ठनाले कटा निर्जिहाना निर्गच्छन्तो वर्णा अक्षराी 44.1 1 वधूमधूकस्रजमुत्ससर्ज ।। ४८॥ विलोकयितुमागतानां पुरसुन्दरीणामाननन्यः कर मगलल्पा धवलादिगीतिरासीत् । संत्राचार अथेति ॥ अथ करस्य नलकण्ठसमीपनयनानन्तरं बधूभैमी उदलसत् । विवाहाद्युत्सवे ब्रीणां पलाम दूर्वा गुराख्यां मधूकरजं नलकण्ठनाल उत्मसज निक्षिप्तवती। उये- गोडो उलल इत्युच्यते । सोऽप्यव्यक्तवर्ग उद्याने क्षते-अभिलिस्य समयमाणां दीयमानां निजेनान्मना स्वीकरणं रीतिः कविनोक्ता ।। तसंवन्धिनामक्षराणाम् 'मया त्वं निश्चितं वृतोऽसि' इत्येव- रूपाणां वर्णानां राजिमिव । निश्चयज्ञापनार्थ हि पनं दीयते तदि- सा निर्मले तस्स मधूकमाला वेत्यर्थः । मालामानानन्तर वाहीकारे निश्चयो जातः । दूर्वाद्य- राणां श्यामत्वादक्षरसाम्यम् । मधूकानि लिखिताक्षरसंविस्थानी- कियत्यमग्ना कियती च मन्ना यानि । कण्ठस्य नालस्वान्मुखस्य कमलत्वम् ॥ तां दूर्वया श्यामलयातिवेलं शृङ्गारभासंनिभया सुशोभाम् । सेति ॥ तस नलय निर्मले हृदि स्थिता बन्न मालां अम्नायुधपाशभासं कण्ठेन भूभृद्रिमरांव भूव ॥ ४९ ॥ किंभूताम्-श्यामलया अतएव हाररसय भया कान्त्या संनि- भया तुल्यया दृर्वयानियलमनितरां सुशोभां शोभनदीप्तिम् । रोमाणि सर्वाण्यापि बालभावा- तथा--प्रसूनायुधस्य कामस पागभासं पाशसहनीम् । माला- निक्षेपानन्तरमेव कामपरवशत्वान्मालायाः कामपाशत्वम् । 'श्यामो भवति शङ्कारः' इति भरतवचनामृहारत्य श्यामस्वम् । भूमृत्प- वतोऽपि । विनरावभूव 'भीही-' इत्यानि 'कृवा-' इति भुवो- अनुप्रयोगः ॥ दुर्वाग्रजाग्रत्पुलकावलिं तां नलाङ्गमङ्गारामुल्लसन्तीम् । मानेन मन्ये नमितानना मा मान्यमालोकन पुष्पमालाम् ॥ ५० ॥ मानवयानपि तन्यां होपागेपपद्दित या तथा । मध्यमि. उद्दीविका, बटुवीही हम् ॥ निरावत। तुममाडामालोग्नेय मन्ये गई। किभूनाम् देवी- जबरदरा व बा जयनी नगन्ती पुटकालियया. नान् । नर-नादमाहानुग मोननाना महापां च। उड स्त्रना ना नाम -(नलया)टा- पुष्येपुत्राणालिरिख व्यलोकि ॥१६ . 1 दरश्रियं वीक्षितुमुत्सुकानि। तस्यास्तदा कण्टकिताङ्गयटे- रुद्रीविकादानमिवान्वभूवन् ॥ - रोमादन्तुरिताखिलाड़ी - ·चतुर्दशः सर्गः। +M --- - .. शरव्यदण्डैः श्रितमण्डनश्रीः मनुरागवशारपुनपुन. स्पृशतीति स्पृक् तसिनलस्य करे यत्सा. सारी शरोपासनवेदिकेव ॥ ५४॥ विकं खेदं धर्मजलं चकार, तत् , भविष्यत उदाहरूपस्य महोत्स- वस्य संबन्धि नियतपरस्वत्वापादनहेतुभूतं हत्तोदकं कन्यादान- मिति ॥ रोनाङ्कुरैर्दन्तुरितमुबत्तानतीकृतमखिलाङ्गं यत्सा. जलमेव जनयावभूव । नलस्वापि सात्विक स्वेद. प्रवृत्त इति मायुक्ता । तथा रन्याधरा बिमोष्ठी सा भैमी लारी काम-भाव । इदं स्वेदजल न भवति फितु हस्तोदकमिति ॥ - धनी शरोपासनवेदिरेर बाणाभ्यालशालेव सुतरां विरेजे । ता वैदिका-शरव्यदण्डैवेधभूतैर्दण्डैः श्रिता मण्डनश्रीरलं- तूलेन तस्यास्तुलना मृदोस्त- गोभा यया सा । रोमाकुरा शरव्यदण्डस्थानीयाः । भैम्यपि स्कम्प्राऽस्तु सा मन्मथवाणवातैः । मण्डनधीः । रोमाजितां ता दृष्ट्या सर्वेऽपि कामपरवशा जाता चित्रीयितं तत्तु नलो यदुच्चै- भावः । 'शरान्यास उपासनन्' इत्यमर । दन्तुर कृतं रभूत्स भूभृत्पृथुवेपथुस्तैः ॥ ५७ ॥ ...रेतन् । चेष्टा व्यनेशन्निखिलास्तदासाः तूलेनेति ॥ मृदोरतिसुकुमार्यास्तत्या भैम्यास्तूलेन कापासेन मृदुतया यलात्तुलना साम्यमन्तीति शेषः । तत्तलासा मन्मथ. सरेपुवातैरिव ता विधूताः। वागवाते. कामशरपुडवायुभि. कम्प्रा सकम्पा अस्तु भवतु । का. अभ्यर्थ्य नीताः कलिना मुहूर्त पांसो हि लघुत्वाद्वातेन सकम्पो भवति, सा च तत्तुल्या, अत- लाभाय तसा बहु चेष्टितुं वा ।। ५५ ॥ तत्याः कामबागवातैः सकम्पत्व युक्तमेवेत्यर्थ । तत्तु पुनश्चिन्त्री- यितनाश्वयं कृत यदुच्चै भृन्महाराजो धीरोपि स नलस्तैः काम- योटा इति ॥ तदा तलिन्दालेऽत्या निखिलाश्रेष्टा व्यनेशन्वि- वाणवातैः कृत्वा पृथुर्महान्वेपथु. कम्पो यत्यैवविधोऽभूत् । तत्तैः । उत्प्रेक्षते-लरेयुवातैः कामबागपुजवायुभिर्विधूता इव कामबाणचित्रं कृतम् । आश्चयं कृतमित्यर्थ । तूलत्स तूलतुल्यस्य गवशाजीता इव । वाशब्द उत्प्रेक्षान्तरसनुचये इवार्थे या । वा वातैः कम्पो युक्तः । अन्युञ्चस पर्वतस तु यातैः कम्पोऽतित- राभाय भैन्याः प्राप्तये बहुनिः प्रकारेश्वेष्टितुनभ्यध्यं भैमी- रामाश्चर्यकारीत्यर्थः । उभावपि नुल्यानुरागौ माविककम्पयुक्तौ याचित्वा मुहूतं घटिकाद्वरं क्षणमात्र वा कलिना युगेन जाताविति भाव.। चित्रीयितन् 'नमोवरिवचित्र:. क्यम्' इति • इव । भैम्या. कामुक्न कलिना खत्याल्पविलासितपाभैमी- क्यजन्तात् क्तः । 'क्यचि च' इतीत्वमकारख ॥ मानेन बहुविलानसंपत्तये नैमीबिलासा एव याचितकमण्ड. नीता इवेति भावः। याचितमपि क्षगमात्रमेव नीपते ।, हशोरपि न्यस्तमिवास्त राज्ञां वस्न्नन्मेन कटाक्षादिब्यापाररहिता सा जातेति भाव । 'व्य- रागाद्दगम्बुप्रतिविम्मिमाल्यम् । ' इत्यत्र पुपादित्वाददि 'नशिभन्योरालेट्यत्त्व वक्तव्यम्' नृपस्य नत्पीनवतोरिखाणोः स्वन् । भाप्यकारस फैयटस पदनजरीकारत्यापि मते छन्द- त्वं नशिबन्यो., न भापायान् । 'अनेसाबस्येपव.-' इत्युदा- मालम्व्यमालम्मनयुक्तमन्तः ॥ ५८॥ गत् 'नशेरप्येव इन्दस्पेव' इत्सवसीयते । वृत्तिकृता तु नशि दृशोरिति ॥ शोरन्मुनि कोधननितेष प्रतिविम्योऽन्या. ‘ोनापाविपयलमजीकृत्य, अभिपचोरटन्दोविषयत्वमझी चैत्वं लीति एवंशीलं नाल्यं मा मनाला रागावदविपपाकोधान् । थितम् ॥ अधच तजनितारेवरोहित्यात् हेनो. सनापदा राज्ञा हशोरपि इदानीं नरखमारिवानावावर्णयनि- न्यन्नमिव येन केन विजिसिसनिवान्न अनिष्टत । नेप्रलोदित्य- दर्शनाद ज्ञातनानादिनि पावत् । यथा करिसदः मन्कस्यचि- । तन्यन्तमाल्पस्पृशि यनलेख अवे पलादल्यादिवार निक्षिपति, नीयनेत्रत्व च लाहित्य खेदं करे पञ्चशरवकार। भरत, अमुच निरनि । तथा कोपादनना तन्माल्यनंग भविष्यवाहमहोत्सबख तेषां पोरापे नेद्रोनिक्षिप्त सत्यनिरानरत् । गत पर तो. हलोदकं तलनयांवव ।। ५६ ॥ रोहित्वना ३ जाननिय संयुनतत् । न चमन्त • तदिति ॥ पसार कानलमा मा निक्षिप्त नावं माला. करणे दार निक्षित, फिनु दमोसोगिता । न च- रागादरीदा भन्दा नबसा नरमग्दे न्यन नया रगामी. १. जीवानी। ना . भारतमिना मनुव पदसतां राजा त्रिवारी माहित. ... नत् । यतो टलनुमते नियतनमनाना. मर राजानी १, नारदर्शन गरेका मचिननेवा मा म. रचरो नन्गन पनि सीनार । म नरन्तन दत मानव मारतादा। गन् । मानब नारे । सन् . . । रो-परमार। A ·- । F -- मायन्सखायं ददृशे तया सः॥१२॥ गोत्रशत्रुरिन्द्रो यं वरं श्रेष्ठं प्रवरमेतन्नानानं सवार युगमा पूजितवान् । अथ च अग्रेसरमकरोत् । किं कुर्वन्-वमिदरसा वंशादिपुरुपयोरनुकूलत्वेनासमानत्वेन विवाह्यत्वेन वा न र माने । अथच-गोत्रयोजन्मकालीननान्नोरानुकूल्येन नुदायका शचतुर्थदशमादिज्योति शास्त्रोक्तसदाशिकूटसंभवेन शरमाने । विवाहे विपये। विवाहार्थमिति यावत् । आयन्खयां स्वयवरावं मायन्भुवमागच्छन् । एतावन्तं कालमदृष्टोऽभूदिदानी प्रकटोत उत्सृज्येति ॥ अथ नलवरणानन्तरमिन्द्रादयो दिगीशा प्रवरशब्दच्छलेन प्रवरपुरस्कार उत्प्रेक्षते-तख गोत्रानुकुलत्वत्र इत्यर्थः । सखायमिन्द्रमायन्प्राप्नुवन्स प्रवरस्तया हर इति वा । न्मुच्य निजां सहस्रनेत्रत्वादिलक्षणां स्वीयां तनूमारानलसमीप रिति च्छलम् । नलभैमीगोत्रयोरनुकूलत्वेन जारमाने विलाई एवाददिरेऽङ्गीचक्रुः । क कामिव-कश्चिद्राजा साम्राज्यमुत्सृज्य स्खयमिन्द्रस्तपातिकूल्यं कृतवान् । ततश्च विशिष्टसासि प्रालि क्षीणपुण्यतया चक्रवर्तिपदं त्यक्त्वा मिक्षामिव । तथा-काल- कूल्ये गोत्रयोरपि प्रातिकूल्य जातम् । देववाहोत्रराहित्यावर न्द्राद्याकाराणां नलाकारादतिहीनत्वं सूचितम् । साम्राज्यादिपरि-प्रातिल्येऽपि श्रेष्टप्रवरागीकरणेनापि यथास्यचिद्विवाहो घाटेम्बत स्वाफारागीकारे तेषां जातमिति भावः । तत्र निजत्वमेव हेतु. स्वभवे विवाहे तस प्रातिकूल्यादेतोः प्रवरं पुरत्रकार । अन्योपि विद्वानसमीचीनमपि स्वीयमगीकरोति, नतु समीचीन-समानप्रवरत्वेनापि विवाहनिपेधादित्यर्थः । नानोरायक्षर राशि कूटसूचझयोगणनायां पडष्टकाद्यसदाशिट्टादिव गोत्रगर- ३१२ नेगधीयचरिने जनित विस्फारत्वं विलोकनजनोत्प्रेक्षितम् । यदा-नलनेनमध्य- मपि परकीयम् । 'गातुम्' इनि पाठे नगमिति गेषः । प्रति स्तन्माल्यमेव प्रालम्बमृतुलम्बिनं हारविगेपमनीचकार । मादरवि- 'भाडी दोगनाम्य-' इति तय॥ लोकनानेनयोरन्त.प्रतिविम्बिताया मालाया मजलम्बिय नेत्रयो- विस्फारत्वमन्तरेण न घटत इति तदेवाक्षिपनि-नलस्तु तां यथारुम नेपामाकारन्चीकारमाह- मालां विलोकयन्ह पंवशाद्विस्फारितनेत्रो जात इति भारः । मायानलत्वं त्यजतो निलीनः तन्माल्यं रागाहशोन्यन्तमिवाम्त नेत्रमध्ये निक्षिप्त यच्छत्यादि तदिवाभूत् । युक्तमेतत् । क्रोधादि दृष्टमात्र वस्तु शल्यमिव भ. पूर्वरहपूर्विकया मघोनः। वति, नेत्रयोश्च लौहित्यमथु च भवानि युक्तमित्यर्थः । तन्मान्य भीमोद्भवासाविकभावशोभा- पीतवतोरिव नलनेत्रयोरन्तः रागाप्रीतेहष्टत्व प्राप । एतदपि युक्तम् । प्रीतेहि हपो भवतीत्यपि युक्तमेवेत्यर्थ इनि वा। 'पाल- -दिक्षयेवाविरभावि नेत्रः ॥ ११ ॥ म्व्यम्' गुणवचनादित्वात्प्यञ् । 'प्रालम्बम्' इति पाठे 'प्रालम्बो मायेति ॥ मायानलस्यमलोकनलत्व त्यजतो नवोनो हारभेदे स्यात्' इति विश्वः । 'राज्ञा' इति पाटे आनन्दाधुणि पूर्व निनशक्या गोषितः बनत्रनलागसम्बनिना नाना प्रतिविम्वितं माल्यं राज्ञा नलेनानुरागादृशोरपि न्यन्नमिवास्य । साविकभावशोभा रोमावादिलक्ष्मीतत्या दिदक्षयेव इच्छ न केवलं हृदि, कितु नेत्रयोरपि तमित्यर्थः । अत एव तन्मात्यं पिवतोनलनेत्रयोर्मध्य. प्रलम्बत्वमालम्बतेति युक्तम् । दीपांया येच अहं पूर्वमह पूर्वमिति यया भवति तथा । यदा- मालाया अन्तर्धारणार्थ नेत्रमध्योऽपि दीवा जात इति भावः ।। पूर्वमहं पूर्वमिति यस्या न्यिायां सर्व तुवते साहपूर्विका स्तम्भस्तथालम्भितमा नलेन मुक्याभ्यामाविरभावि वेगेन प्रकटीभूतम् । इन्द्रेण मन्त्रा प्रझटितमिति भावः। अन्योऽपि दर्शनोत्सुझोऽहंपूर्विकया * भैमीकरस्पर्शमुदः प्रसादः। भवति । 'अहं पूर्वमह पूर्वमित्यहपूर्विका स्त्रियान्' इत्वमा कंदर्पलक्ष्यीकरणार्पितस्य अहंपूर्विफया, साथै क । मन्वयष्टन्वा ॥ स्तम्भस्य दम्भ स चिरं यथापत् ।। ५९ ॥ गोत्रानुकूलत्वभवे विवाहे स्तम्भ इति ॥ मालानिक्षेपसमयजातो भैमीकरस्य स्पर्शस्तेन जाता मुद्धर्पस्तस्य प्रसादरूपः स्तम्भः सात्विकभावो नलेन तथा. तत्पातिकूल्यादिव गोत्रशत्रुः। ऽलम्भितमामतितरां प्राप्तः। तथा स नलः कंदर्पस लक्षीक- पुरश्चकार प्रवरं वरं य- रणार्थ शरव्यार्थमर्पितस्यारोपितस्य स्तम्भत्स दम्भं व्याज वेध्य- काठसादृश्यं चिरमापत् । कामवेध्यस्तम्भवमीकरस्पर्शजातसा- त्विकस्तम्भवशानितरां निर्व्यापारो जात इति भावः । नितरां गोति ॥ तया स इन्द्रससः प्रवरो दो दृष्टः । म - कामपीडा सूचिता ॥ इदानीमिन्द्रादिभिः स्वरूपं धृतमित्याह- उत्सृज्य साम्राज्यमिवाथ भिक्षां तारुण्यमुल्लङ्घय जरामिवारात् । तं चारुमाकारमुपेक्ष्य यान्तं निजां तनूमाददिरे दिंगीशाः ॥ ६० ॥ वशाद्गच्छत्तारुण्यमुल्लङ्ग्यातिक्रम्य कश्चिनरामिव । उपमाद्वयेने- गोत्रभैमीगोत्रयोरप्यनुकूलत्वाभावात्प्रातिकूल्यम् । ततः त्यागेन मिक्षायगीकारे याबहु खं भवति तावन्नलाकारपरित्यागेन इति बुद्या प्रवरमायं पुरश्चकारेत्यर्थः १ 'प्रभाव' इति पाठो जीवाती। २ दिगिन्द्राः' इनि पाठ.! त्यादि ज्योति शास्त्रादूयम् । अत्ररमिन्द्रमित्रम् ॥ - गोत्र यदा-गोत्रानुन ·चतुर्दशः सर्गः। ३१३ । । खकामसंमोहमहान्धकार- दृगिति ॥ एतदीयो यमसंबन्धी उचैनितरामुन्नतो वा गुणः निर्वापमिच्छन्निव दीपिकाभिः । सेवकः उच्चगुणा यसैवविधो वा । कायस्यो राजसेवको गणफजा. तिविशेपधित्रगुप्तनामा लेखको दृग्गोचरः प्रकटोऽभूत् । अथच- उद्गत्वरीभिररितं वितेने काये देहे तिष्ठनीति कायस्थ एतदीयो नितरा प्रसिद्धः चित्रेणावर्य- निजं वपुर्वायुसखः शिखाभिः ॥ ६३ ॥ भूतेन नलाकारेण गुप्त छादित एवंभूतो गुण. श्यामवर्णः प्रकटो- खकामेति ॥ वायुसखोऽग्नि निजवपुरुगत्वरीमिरुदित्वरीभि ऽभूत् । एव शब्दश्लेपसामान्येन सूचितयोयोविशेषमाह-तन शिखामिळलामि. दुरितं वितेने व्याप्तं चकार । भैन्यभिलापं एको गणकतालपत्रस्यो, चोपरि मपी द्रव्यान्तरेण इवीभूतं परित्यज्य पुनरपि ज्वालाव्याप्तं शरीरनगीचकारेत्यर्थः । कि कुर्व- कजलं ददाति एवभूत । प्राणिना शुभाशुभकर्मगणनाथं मप्या निव-दीपिकाभिर्वनामिवलितशिखाभिः स्वस कामेन मोबिलिखनित्यर्थः । अन्य कृष्णगुणस्तु मपेरुपरि पत्रं ददत् मपेः होऽविवेकरूपत्तल्लक्षणो महान्धकारतत्व निर्वाप शान्तिमिच्छ- सकाशादह काल इति पत्रालम्बन कुर्वन्प्रकटोऽभूदित्यन्वयः । शिव । उद्गत्वरीमिः, 'गत्वरश्च' इत्ति फरवन्तात् 'टिहा-' इति अतिश्याम इत्यर्थः । चौ परस्परसमुच्चये त्वथै वा ॥ डीप्॥ तस्यां मनोरन्धविमोचनस्य पत्यौ वृते भीमजया न वह्ना- कृतस्य तत्कालमिव प्रचेताः । वहा खमहाय निजुङवे यः। पाशं दधानः करबद्धवासं जनादपत्रप्य सहा सहाय- विभुर्वभावाप्यमवाप्य देहम् ॥६७॥ स्तस्य प्रकाशोऽभवदप्रकाशः ॥ ६४॥ तस्यामिति ॥ तलिन्काले नलवरणानन्तरं विभुः स्वामी पत्याविति । य प्रकाश पूर्व वढेरलीकनलत्वाङ्गीकारलमये प्रचेता वरुण आपं पार्थिवतेजसाद्यवयवोपष्टब्धप्रचुरतरजलावय- त्वमात्माननहाय शीघ्रं निजुद्दुचे गोपितवान्स तस वढे सहायः वनिर्मितमुपभोगयोग्यमन्नयं देहमवाप्य वभौ । किंभूत -तस्यां सखा प्रकाशो दीप्ति सद्योऽहा दिवसेन वेतुनाऽप्रकाशोऽप्रक्टो. भैमीविषये कृतल मनोबन्धविमोचनत्यान्त करणरन्धोन्मोचनस ऽभवत् । प्रकटीनूतोऽपि सूर्यप्रभाच्छादितत्वादप्रकटो जात इत्यर्थः । [ पूर्व भैमीविषये ले(पा)शेन बड़ा निश्चलीकृत्य परिक्षप्तं मनः, हा कष्टन् । पत्यो स्वत्वामिनि वह्नौ भीमजया न वृते सति जना. तत्तया नले वृते सनि प्रकृतचेतत्त्वात्पुनतत्क्षणमेयोन्मोचितम् ] लोकादपत्रप्य लजित्वैव प्रक्टो नाभूदिनि लुप्तोत्प्रेक्षा । अन्योऽपि (तत्) तदीयमोचनसंच (तत्) संबन्धिननिव करे यदयासं स्वस्वामिनोपक लजया निलीयते । ज्वालावगीकृतावपि रा- कृतवमति पा स्वानुषं दधान । अन्यत्वापि तत्कालमेन कृतव. विपनकाशाभावाद्वहिनिप्पन एवाभूदिति भावः ॥ साहिबन्धनविमोचनस हने पासो बन्धनरजुर्भवति । आप्यं सदण्डमालक्तकनेत्रचण्ड पूर्ववत् ॥ तमःकिरं कायमधत्त कालः । सहद्वितीयः खियमभ्युपेया- तत्कालमन्तःकरणं नृपाणा- देवं स दुर्घन्य नयोपदेशम् । मध्यासितुं कोप इवोपनम्रः ॥६५॥ अन्यां समायः कथमृच्छतीति सदण्डमिति ॥ काले यन. सदण्डं रोहयष्टया सह वर्तना- जलाधियोऽभदसहाय एव ।। ६८ ।। नमरतन रकं वखनालक्तक तहदारने ने तान्या चण्डननि सहेति ॥ स जरापिरो परन । नर-जन्यामी मूर्य- भयंकरम् , तपा-तन पिरनन्धकारमुहिरन्तं कालपात् । यहा तन । इनि विवानिहार एवाभुन् । इति रिन्-महाद्वितीयः स्वीपदनामत्वातिशयेन तमसो विक्षेपरन् । एवविध कार्य देहन- ननहाय विपमन्युपेवात् , नि पुनरन्यामिररूप नयोपदेश धत्त प्रकटितवानिवर्य. । उत्प्रेक्षते-तत्काल तलिालपरणानन्त• नीतिमागं दुध दुपमिदनिति स्विच । 'नाना बना दुहिना रसमये नृपाणामन्त उरणमध्यानिनुमधिपातुनुपनन्न आसनोभूत पान विविनासनो भरेत् । परमानिन्दिननानो विदामनार क. काल. इशान पोप दर । नून पोप एव राज्ञां प्रस्टो जान इलि पति । तथा-कनिनो कानयर निरे पिनर मुनन् । मद्विती- भाप । पितोऽप्पेपविधी भवति । आरक्तके, तेन रनं. रागात्' पोऽन्नुपानान्न सन्तिानार ।' यादगारसम्म ग्रीपुरमो. इत्यरातम निरन् , 'रगुपप-'रति क. । अन्त परगन्, 'अधि- रेकन्ते मदनमंनादेन विरं प्रति न गन्ननन् , तु मरक्षा- सोरी कर्मत्वम् ।। देनेति प्रतिपादनार नीदिश दिनमा मानन्मा नं. रग्गोचरीभूदप चित्रगुप्तः मान विस्तपदेपदेश दा । मनाया जात कायस उगुप एतदीयः । माताति, अपिट न दिन । नन्दरामनग्मानन्द नगर, न सन्माननननन्दा नमान जयतु पालमपीद एतो व एव । यो सोनाम मददनोपरि परमन्यः ।। ६६ ।। । t .

·. . जमानादयश्च मस यज्ञमलाभि. साक्षाद्रुतममीक्ष्य ना प्रतिपद्यन्ते । तस्मात्तद्विप्रतिपत्तिनिरासद्वारा तुन्च कीन प्रक्षिप्तस हविषों भसमादावमानस दर्शनान्मन्त्रमा णेन नाशाद्वाधा व्यधायि पीडा विहिता । बताश्चय कष्टं वा दीनां चादर्शनान्किमयं यज्ञ सत्योऽसत्यो वेति संदेह प्रक रेण मखभोजने त्वयं संदेहो गमिष्यनि। फलिन माता ऽसिन् राजसद्धे तवृत्तिवधात्तेपां बाधा व्यधायि। ऐन्द्रजालिका दधिके देवेपु भावे विश्वासे सति । 'मन्त्रमयी देवता' इत्येत परित्यज्येन्द्रादीनामेव विलोकनादित्यर्थ इति तत्त्वार्थी वा । रूपा पेक्षया प्रत्यक्षायां देवतायामधिकस्य मनोनिधामन्त युनवाई न्तरं धारयमाणानिन्द्रादीन्दृष्ट्वा सर्वपि साश्चया जाता इति भाव.त्यवः। संशयनिवृत्तिरेव महांस्तव लाभो भविषतानि ना उपभोक्ष्ये, 'भुजोऽनवने' इनि त । असामिरिनि बहुवचन दो भवानिति ॥ हे नल, भवानपि त्वयिता भैपरि । सन् तौभमीनलावेतादृशौ विलोक्य वनापेकिभूना-आतोन्यो- टोपे भूलोकभोगनिमित्तस्य कर्मणः शेपेऽतमये मति निकन न्यमातिरूपो दुरापोऽन्येन प्रातमशरयः कामोऽमिलापो याभ्याम्। मीश्वरपार्वतीभ्यां सायुज्यं सह ऐस्यमामादयतं प्रामुतन् । अत एव-परस्परप्रेनरसेनामिरानी स्वम्भस्तेदादिमाविकभाव-न्दिावन, भमी च शिवया सहसं गच्छन्वित्यय विवर युक्ती । 'प्रनु, जान्नदोधिर-' इत्यादिना वरदानसामथ्य सु-न्वयमेव भविष्यति किं वरदानेनेत्यत आह-हि यलायन चितम् । 'मीवमना.' इत्यनेन च स्वेच्छयव वरं दानुमारब्धवान प्राप्याहं कीन्नो देवो मनुष्यो वा, स्वगत्वो नारी पान ३१४ नेपधीयचरिते रीतमेव बुध्यते । 'द्वितीया सहधर्मिणी' इत्यमरः । सह द्विनीय. यानितः सन्निनि प्रतारणाभाव सूचयनि । सानामः । । विकल्पत्वात्सत्वाभावः ।। धरः' इत्यण । अनुशनिकादित्वादुभयपददिः ।। इदानी देव्यापि स्वाकारो सृत इत्याह-- किमाह स, इत्यत आह- देव्यापि दिव्या नु तनुः प्रकाशी- बदभि दत्तस्तव तावदेप कृता मुदश्चक्रभृतः सृजन्ती। वरो दुरापः पृथिवीश एव । अनिडुतैस्तामवधार्य चिहै- दूत्यं तु यत्त्वं कृतवानमायं स्तद्वाचि वाला शिथिलाद्भुताभूत् ॥ ६९ ॥ नल प्रसादस्त्वयि तन्ममायम् ॥७२॥ देव्येति ॥ अन्चिन्द्रादीनां स्वाफारधारणानन्तर देव्या अपि मर- वैदर्भीति ॥ हे वैदर्भि, मया तावत्ययममेष गृषिवाद्य स्वत्या अपि चक्रभृत. श्रीविष्णोः मुदो हन्सृिजन्ती प्रेयसितरा दिव्या नल एव वन्मंबन्धी वरः। अथ च देवप्रसाद । अयानुन्य र तनु सुन्दरा मूर्ति. प्रकाशीकृता । देव्यापि स्वाकारो त इत्यर्थ । किंभूतः-भूयोभिरपि तपोमिदुरापः । दत्तन्नावदत्त एवेति । अनन्तर च वाला भैमी अनिद्रुतैः प्रकटितर्वीणाहमादिमिचिहन्नां इति भैमीमुक्न्या नलमाह-ह नल, ख तु मीविषयक सरस्वतीमवधार्य ज्ञात्वा तद्वाचि श्लेपवक्रोक्त्यादिरूपाया तम्या वन्धि दूत्यं यद्यसादमायं व्याजरहितं मन शुन्या कृतवान् । वाण्यां विपये शिथिलाद्भुता परित्यक्ताश्चर्याभूत् । पूर्व तु मानुपी- स्मात्त्वयि विषये ममाय वक्ष्यमाणः प्रसाद । वरदानमिव । यमीदृशं कथं वदतीति साश्चयोऽभूत् । संप्रति सरस्वतीं दृष्ट्वा प्रत्यक्षलक्ष्यामवलम्व्य मूर्ति अस्या एवमुक्ती किमाश्चर्यमपि तु न किचिदिति त्यक्ताश्चर्या हुतानि यज्ञेषु तवोपभोक्ष्ये। जातेत्यर्थः ॥ संशेरतेऽसाभिरवीक्ष्य भुक्तं विलोकके नायकमेलकेऽस्मि- मखं हि मन्त्राधिकदेवभावे ।। ७३ ॥ रूपान्यताकौतुकदर्शिभिस्तैः । प्रत्यक्षेति ॥ हे नल, अहं प्रत्यक्षेण लक्ष्या नेत्रामा बाधा वतेन्द्रादिभिरिन्द्रजाल- तनुमवलम्व्य न्वा तव यज्ञेपु हवीपि पुगेडाशाहीन्युग्मोन विद्याविदां वृत्तिवधायधायि ॥ ७० ॥ इंदृोन वरेण मम को लाभ इत्यत आह-हि यस्लाद्विद्वापार विलोकक इति ॥ अस्मिन्नानादेशेभ्यः समागते नायकमेलके कोऽतिरिक्तो देवस्तस्य सद्भावे विषये संदोरते । मीमांसका। राजसद्धे विलोकके विलोकयति सति रूपान्यतया नलाकार परि- तिरिक्ता कर्मसमवायिनी देवता नास्त्येवेति वेदान्तिनि मा तैर्देवीसहितैरिन्द्रादिभिर्निर्जले जलदर्शनादिरूपामिन्द्रजालविद्या त्वदीययक्षेपु हुतं प्रत्यक्षेणैव शरीरेण भोक्ष इति भावः । । स्वयंवरमध्य इन्द्रजाल प्रकटयतामैन्द्रजालिकानां बिलोकके- तै., सा च ते च 'पुमान्सिया' इत्येकशेपः ॥ विलोक्य तावाप्तदुरापकामौ तान्तराभिप्रायम् ॥ परस्परप्रेमरसाभिरामौ। भवानपि त्वदयितापि शेपे अथ प्रभुः प्रीतमना वभापे सायुज्यमासादयतं शिवाभ्याम् । जाम्बूनदोवीधरसार्वभौमः ॥ ७१ ॥ प्रेत्यास्मि कीहरभवितेति चिन्ता विलोक्येति ॥ अब जाम्बूनदस्य सुवर्णसोधिरः पर्वतो मे. संतापमन्तस्तनुते हि जन्तोः ॥ ७ ॥ रत्तस्य सार्वभौमश्चक्रवर्ती अत एव प्रभु ममर्थ इन्द्र प्रीतमना. ॥ - ·चतुर्दशः सर्गः। ३१५ + - - -- प्यामीलादिचिन्ता जन्तोःणगिनोऽन्तःकरणे संतापं नहान्तमाधि वर्तत इत्येवंशीला भूयात् । निरनिकेऽपि देशे यत्र त्वमभिलपि- जनयति । वरदाने चिन्तानिवृत्तेर्मनस्तापनाशः फलमित्यर्थः । पति तत्र दाहपायोग्या मम मूर्तिः प्रकटा भवलित्यर्थः । भ. शिवाभ्याम्, 'पुनान्तिया' इत्येकशेप. । 'अलि' इत्यहम-'तएव वशवर्तित्वात्तला मदीयमूतेः प्रभुः स्वामी संस्त्वं शिवनेत्र- ऽव्ययं वा ॥ ज्वालारूपया तया मदीयमूर्त्या पराभूततनोर्दग्धशरीरादनगादधि- तवोपवाराणसि नामचिह्न क एधि भव । पूर्वमेव सुन्दरत्वेन कामादधिकः, इदानीं तु मत्त. न्वात्वदशवर्तित्वात्त्व दासीभूतया कामे पराभूते प्रकारान्तरेणाप्य- वासाय पारेसि पुरं पुरास्ति । धिकतरो भवेति भावः ॥ निर्वातुमिच्छोरपि तत्र भैमी- वरान्तरमाह- संभोगसंकोचभियाधिकाशि ॥ ७५॥ अस्तु त्वया साधितमन्नमीन- तवेति ॥ हे नल, निर्वातुमिच्छोरपि मुमुक्षोरपि तव वासार रसादि पीयूपरसातिशायि । वसत्यर्थमुपवारागति काशीसमीपे पारेति अतिनद्याः परतीरे ना- यभूप विस्तर म्पकार- नचिहं त्वज्ञानादितं तप्रसिद्ध पुरं । नलपुरमिति यावत् । पुरालि भविपनि । इदानीमन्यत्र निवासेप्यतः पर तत्पुर राजधानी भवि क्रियासु कौतूहलशालि शीलम् ॥ ७८॥ प्यनि। नुमुक्षोरपि ते पुरं काशीनधिकृत्य न कृतमित्यर्थः। किमिति न अस्त्विति ॥ हे नल, त्वया साधितं रामसं तण्डुलादि, कृतमित्यत माह-भैम्या सह संभोग सुरतादिसुखं तत्व संकोचोऽल्प-नीना मत्सा., रसाः प्रपानकादयो दुग्धादयो वा त भादयो मुल्या वंतलाशिया भयेन अधिकाशि पञ्चकोशपरिमितायांकाश्यांमुक्ति- 'यत्व एवं भूतनन्यदपि पाकयोग्य भलं पीयूपरसमन्तावादन- पुयां ब्रह्मचर्यादिनियने भोगसंकोचनिया तपुर न कृतन, किंतु प्रतिशेतेऽतिकामति तच्छीलमेवंभूतमस्तु भवतात् । यद्यलादे तत्समीप इति भावः । उपवाराणति, सानीप्येऽव्ययीभावः । पा- भूप, तव सूपकारप्रिया पाचकनिष्पादितासरन्धनकृतिषु कौतु- रेति, 'पारेमध्ये पचा वा' इत्येदन्तत्वं च तत एव निपातनात् । केन शालते तच्छोलमेवविध शील खनावं विनो जानीनः । त. पुरान्ति, 'चावपुरा-' इति ल्द । अधिकाशि, सप्तन्यर्थेऽव्ययीभावः। लात्तुन्यमीडशो वरो दच इत्ययः । 'चित्तन्' इत्यपि पाठः । विमः धूमावलिश्मधु ततः सुपर्चा 'सलदो द्वयोश्च' इति बहुवचनम् ॥ मुखं मखाखादविदां तमूचे। वैवखतोऽपि खत एव देव- कामं मदीक्षामयकामधेनोः स्तुष्टस्तमाचष्ट धराधिराजम् । पयायतामभ्युदयस्त्वदीयः॥ ७६ ॥ वरमदानाय तवावदान- धूमेति ॥ ततो धूनावतिरेव स्मभु यत्रैवंविधं मसालादविदा विरं मदीया रसनोदुरेयम् ॥ ७९ ॥ यज्ञरतानिशाना देवानां मुख सुपर्वा देवोऽनिरिति तं नलमूचे। वैवस्वतोऽपीति ॥ वैवत्वन. सूर्यपुत्रो यनोऽपि देवः खत इति चिन्-हे नल, त्वदीयोऽन्युदयस्वत्सद्धि. कानं नितरां एव स्वयमेव तुष्ट सन् धराधिराज नलमित्याचष्टानोचत् । इति ननेक्षानयी विलोकनमयी बिलोकनरूपा कामधेनुस्तत्वाः पया- रिन्-ई नल, तशारदानन्याइर्मनिनांगीयपशोरहना पतां दुग्धमिवाचरतु तदपरिमितो भवत्विनि ॥ मद्विलोकनना- निमित्तैरियं नदीया रसना विज्ञा चरमदानाय तुन्यं वरं दातुं चि. : श्रेण तव सादरनन्तात्विनि तले वर दत्तवानिलय. । अन्य रनुदुरोत्तुमा कदा वरं दालानीनि सोत्कण्ठा वियत इति । भई वापि नुखस भापणं इन च युक्तन् । कामधेनोः पयो पुरुन् । वर ददानीत्वर्थ. ।। धूनावरि रूपेण इनाणा ततो व्याप्त इति वा । पपायतान् । आ- सर्वाणि शखाणि तवाङ्गचक्र- चारे, 'फर्नुः स्या सोपश्च' इति पश्लोपो।। राविर्भवन्तु त्वयि शत्रुनो। परान्तरनाह- या दाहपाकोपपिकी तनुमें अवाप्यमलादधिकं न किंचि- जागति वीरव्रतदीक्षितानाम् ॥ ८०॥ भूयास्त्वदिच्छावरावर्तिनी ता । सर्वाणीति ।। रे नल, सनि मनमोचनमाजामहे- तया पराभूततनोरनहा- तान्वन्यासलाधान उन्तसमाहानि दामासाना मोहोरमंहा. चत्वाः प्रभुः सन्नधिकस्त्वमेधि ॥ ७ ॥ सदानन्दरताना सह मारिन्नुमटीभरन्नु । पेति ॥रेनस, लोशारजनितो दाह , तालाई रास, नामलि बनेर जानत नार. । दन -मोना तपोरीपपिरी कारजन्ता नेपा तनुतः सा पेपा दो जेतारे । रिम रद नियामह-ममदाहरन- हमने वीरता ने किनारंवनिग्ननगगना- और मदार नारेन्टाट विदरप मापं न जान न. सो-नुसारतसा!

·चिनाभागो मनस्कारः' इत्यमरः । अतः काम-'tti ...न .' एलन बना गुन युनःपनि अन्टानिमित। नल, नाहमानो.. 'जय भयान। ययमाप्रमूनागमया पुपमा । मिन्यने । बर्मय गुप्यन्य समेतः मुबानमन"" नषधीयचरिते कुन नानि । किंवदेव नेपां परमं प्राप्यन् । तलादयं वरो तच तन्मयम्' इति । उदकच्छानुमारित्वं परन. पुरा बुक एवंदर्य. । दीक्षितानान् , 'कृयानां कतरि वा' इति पंष्ठी ॥ यात्रा तु जीवनोपाये' इति विश्व ॥ कन्छ गतसापि दशाविपाकं प्रसारितापः शुचिभानुनास्तु धमान्न चेतः स्खलतु त्वदीयम् । मरुः समुद्रत्वमपि प्रपद्य । अमुञ्चतः पुण्यमनन्यभक्तः भवन्मनस्कारलबोद्गमेन स्वहनवास्तव्य इन त्रिवर्गः ॥ ८१ ॥ क्रमेलकानां निलयः पुरेव ॥ ८ ॥ उच्चनिनि ।। हे नल, कन्द्रमनिकष्टं दशाविपाकमवस्थापरि- प्रसारीति ॥ हे नल, मनिजलो देशो भवनो मा: अनं मनचारिजातन्यापट पतितलापि तव चेतो धनात्र स्खलनु।, लापन्नस्य लवो लेशनयोद्गमेनोइयेन पहूदन मनुदर । बिन्तं चना-यावं त्वदायत्तम् । आपदि मवैरप्यधर्म एवं प्राप्यापि पुरेव निजलयदशायां यथामीत् तथेवास्तु ।' रिले, ना तु चिननामपि धपरमेव भूयादिनि वरो मया (पूर्वम्)शुचिभानुना ग्री'मसंगन्धिना सूर्यण प्रमाग विन्ट' मयत इत्यर्थः । एनन्य यरन्य दाने हेतुनाह यसापुण्यममु-मंतापो यन्य । ( इदानीमपि ) ममुद्रयानगिरोल सोनन्दनः पारानामनन्य बलधर्मकनेविनः पुरुषस्य धर्मा- मारिता निम्नारिता आपो यस्य । शुडयाने. किरोन ।' मागवि बाहनं बन पराभूत इा भवनि । अत्यने विन्नारितः (री ताप) मंतापो यस्पेनि पा। चन्द्रोदय नमें नानाजानापि मापने। कमिन्यादिना भविष्याक वृन्दिः, समुद्र ववाग्नियुकः । तथा-(पूर्वन्) मे A. ना.। मलवानोदम्' इनि पाउः । अन्यस्य ट्राणां निलयः स्थानभूतः । बाहुल्येन तेपा नहरयार ।। Hit नानांना कामानिनिभानाभाडेतोगिनि, नीम् ) भन्मनस्कारोऽभिलापन्तस्य लयो लशनदुर म धादा साना गनमार गिय' इनि तव्यत् । नर्ग: काणां यादोरिशेपाणा ये मेलकाः महामंपा नियः । [.. म.fail ना.'इपनर ॥ काना निलयो मरुभवन्मनस्कारलवोदमे मनि समुदा शर मिनाबिना नाम रोदनं पुरेर शुचिभानुना प्रसारितापो नास्तु, अपितु भाकरे ? प्रसारिता आपो यस्येति, 'पुर-' इन्गप्रत्ययः । मना । मानामा पनि प्रनताः। प्रयकरण मनस्कारः । चित्तन्यकाम्येण चिन्तनमा मदार नागीमाना ग तु ददामिनीतकानुन ॥ ८२ ।। निना, मत प्रचंता का एन पनि प्रति अम्लानिरामोदभरच दिव्यः हा कायमगीवन- नल, नगा प्रदा-' पुष्पेषु भूयाद्वदलमहात्। मान पुन यो मन पारिवह दृष्टं प्रमूनापमया मयान्यii. उदारी ददानि । 'कन्या न धर्मगमियामटं यत् ।। ८५ ।। + मायालनाव नत . . वरान्तरमाद- म सिंचयपयम, नामोदनवनय 4 ..? वामिना नत्र देश कन्यन्न पचनमारः। दीददोरात्रा १५. नवाजा।। ८३ ॥ जगन्य वन्य मिंट ने ममतन्य याद इन । न शनय । देवानन नि, म । 1 वादनानिमित पग निमारमा माया नई EN 4 4 न । AR पुर * F A ·, चतुर्दशः सर्गः। ३१७ - । व ग्रहणोचितं महोतुं योग्यं किंन । अपितु मतकासादपि हरं शिवं शिवरूपं शपजप सदा तुहि, लो लरहरते चिद्रहीतुनुचितमेव । त्वन्तियामिवन्तया नया पद्दीयते तदन्य- सिधतु साक्षागवावति वा । अन्तर्मध्ये मनाः शैवाः शाकान कुर्विति । रमलो हपंवेगमो. इलि विधः। संनदन्, 'प्रनदसं- चल ताहानिति वा । तकिय शब्दरूपत्वाङ्गगवती च दो हर्षे इन साधु.॥ भगवत भगवन्ती पार्वतीपरनेवरावमिषेयं यत्स। यद्वा-भग- गरंपरिहारपूर्व स्ववस्त ग्रहणयोग्यतने समर्थने चन्दवाचनधनारीश्वरन् । भवति इत्यर्थः। कयत्-यतः अर्थो विनवार्थनयोपसीद- विधा सीपुनरूपी दो भागो रूपं भूतन् । प्राप्तमिति वा । एतत इत्यत आह-यतोऽधे दागनागे अ वाला न ली। नाल्पोऽपि धीरवधीरणीयः । किंतु पुरुष इत्यर्थः। अमें वासनागे वाना तो ति साम- मान्येन मन्ये विधिना वितीर्णः बांधेराब्दावृत्त्या योजन् । एवं विधाभूतमित्ययः । अवाने स प्रोतिदायो बहु मन्तुमर्हः ॥ ८७ ॥ दक्षिणन्, भा सामन्येन वामनावाननदक्षिण च अवामावाने व तेऽधे च सनी भागौ भुतं प्राप्तं सावधा भरतोने वा। अर्थ इति ॥ बना नमनीपनागन्तब्यनिति या अर्थना तया बनव उपसीदन्तनीपनागचन्खपनेव वा भवनल्योऽप्यये । परनुनपोराज्ञारयोः वरूपयोपंदनान्मेलनाललं संकरप- नित्यर्थः । पपनधे वामभागेवामा अप्रतिमूला प्रसादावदात. तेऽयं फल स धीरैनीपिनि वीरगीयो नावशेष. रिंच. कीय एव । पलान्लान्येन माननता पृज्येन विधिना - कान्तनुतो वामा ती भवति । पार्वती म भवतीत्यर्थ. । रजा देन वा वितीनों दत्तो पासानन्तरेण ल्यवान प्रोनि- तइन लनियुक्त साम मांडझिना महेशः पुरुषल्पं भवति । एतेन रायुद्धेश सुचने । कीरां हर. लरहर पर मीन्या जाननरसोऽपि बहु नन्तुं गौरवणातीतुनहं उचित प्रत्यहं मन्ये । तलावापि नपा चोऽस्पोऽनयों दीयते म वा-लेन्दुन् । तथा-अनन् । तेन्दुत्वनि कलङ्कराहतम् । हतिय एवेति भावः । धीरेरपोऽपयों नायज्ञायते कि पुन- तोहात वा । कलामिरजनावर. चतु पष्टिक्लाभित्रोपे यन-पकल कलानावचन्द्रवतन्-महानात्रं निकलाई भर. नहानिन्यरर्थ । महतोपि परन्बल्लियोनेगपरिहार । प्रीत्या नमिति वा । पनन अमाती वाना चापाना गरवासको दार. 'करणे स्वा-' इनि मनाम । दीयते दान सर्मगि विष्णु । अमावा रनोध। का वाये। पहा-आजीला क्षिराना रनी. । मीनारायनाना भगत । तदान- तने रनार- नेत्रत्येन्दुपता सेन्गुनन् । धाने चन्द्रालादेत पारसैन्गुनन् । अवामावामाघे सकलनुभवाकारघटना- रनीमागे व भूगोलकावन्दयोग पेन्दुमन् । शिक्षामित्र द्विधाभूतं रूपं भगवदभिधेयं भवति यन् । पादरमा नराम करना पुदि । तदन्तर्मत्रं मे लरहरमयं सेन्दुममलं दापरूमा पिन्टस्पोमा कमा समागे निराकारं राधजप नरपते निध्यतु नते ८८ भरत । TRIA Tanार. हसन में रबर। १६ । ना नागे अवामेति ॥ जपो यन्य नामबोधनम् नाहरा नो गरमा- 27-47, .. पने नाप, में न गोप्य मदोरहामन्त सेन्दुननिताना वन दा । -नानी न मारे. चन्द्रशान्तिन्न महिनम् । पराभागे-चन्द्रकान्या पत पन्द्र ता-sat ET... रोपेनन् । पानागे-पीना चन्द्रगुतम् । Kा नद।-, । परमार नितिजाकार स्वरूप पद । ५.]-सामान लान्, में न मा विचारे यमागे अमिमानाम् । नानामत- ८ । :- .. रूपम् , सनय निकरूप में ये पा.- 2 ! -: ९मात रंगे को माधये । ३.५ पम् । ८.र--१० : ----- ... () ने साधा । उन्कम् । र । तर वाद लहर • ... या मारा: । स में कर माना । नम - मा --- . . H . - 3 ... कार..... - 4 ·. परीरम्भक्रीडाचरणशरणामन्वहमहम् ।। ९१ चिन्तामणिः । चिन्तामणितुल्यो मन्मन्न इत्यर्थः । स पुरश्च- भैमीम् । अथ च वैदर्भीसंज्ञां रीतिमत्पपदमनाउनसमान हृदये चित्ते कृतः, स साधक, सवागानि व्यामुवन्ति सर्वाङ्गी-धिनि चरित्रे विपये कवितुः काव्यकरणोडुनन्य श्रीहा, काव्यादिरूपया वाचा वाचस्पतिर्वागीशो भवनि । तथा-स लासस्य यदाचरणं करणं, तदेव शरणं जीवनोपायो पचार णानि तैः ऋगारादिरसरेवानिस्वादुत्वादमृनैः सिमितया आद्रया श्वाधिकण्ठम् कण्टेऽन्वहं सदा परीरम्भस्यालिगनस चुम्बनादक साधकः स्वर्गीयमृगीदृशां दिव्यानां मृगाक्षीणां रम्भादीनामाप भूताम् । परीरम्भकीडया वा हेतुभूतया त्वचरणशरणमाहिला वशीकाराय मारायते कंदपायते।त दृष्ट्वा उर्वशीप्रभृतयो देवानना. धनाथ स्वच्चरणयोः पतन्तीम् । अथच-परीरम्भस पाहाय कामपरवशा भवन्तीत्यर्थः । किं च-य पुरपः कृतपुरश्चरणोपि क्रीडाया वक्रोक्तिविलासत्य या सामस्त्येन यचरण ज्ञान का यस फलाय स्पृहयति फलमभिलप्यति, सोऽनेन सकृत्पठितमात्रेण शरणं यस्यामेवंविधाम् । अधिकं यथा तथा नितरा रचचितुर मन्त्रेण हेतुना तव्यामोत्येव । किं भूयसा कथनेन मनविदोपेण भवित्री भविष्यामि। किंभूताम्-गुणाना मौन्दर्यपातिकमा वा । नात्र संदेह । तसात्वयाऽयमेव मम्रो हृदये धाय इति नाम् । अथच-पग्रसादादीनाम् । आस्थानी सभारूपान 'पष्टया. पतिपुत्र-' इत्यादिना सत्वन् । 'स्वर्गीय' इति नामधेय-भैन्येव नान्येति प्रसिद्वाम् । अयच-रीनिपु पावाल्यादि वात् 'वृदाच्छ.'। मारायने 'कतुः क्यई' इनि क्यर । यस्मै दिता, तथा न इत्यरीतिविदिता तथाविधापि न इति नारीतिर 'स्टहरीप्मित.' इति संपदानस्वम् । नूयमा 'बहोलापो भूच तादृशीन् । पाञ्चाल्यादिपु गतिपु मध्येऽनियमिढामिति माह तथा तवान्त' हृदय रमेन स्त्रीयामाग्यन नलविषपानुन ३१८ नैपधीयचरिते तथा-यत्पूर्वमुभयोहंकाररेफयोर्घटनारसंवन्धाविधाभूतं पृथग्भू पुप्पैरभ्यर्च्य गन्धादिभिरपि तमसंयुक्तं (अव्यवहितं) सद्भगवान्हरोऽभिधेयो वायो यस्य ताहरभवति । प्रत्येकमकारयोगात् हर इति शिवनाम यद्गवति । सुभगेश्वारुहंसेन मां चे- यद्वा-पूर्व 'हर' इति द्विधाभूतम् , अनन्तरमकारद्वयव्यति निर्यान्ती मनमृति जपति रेकेण व्यानरूपतया संयोगात्सकलम् । एकीभूतमित्यर्थः । मयि मतिं न्यस्य मय्येव मक्तः। तथा-भगवती भुवनेश्वरी अभिधेया यस्य तादृशामिति वा । 'शिवान्त्यो वह्रिसंयुक्तो ब्रह्मद्वितयमन्तरा । नुरीयस्वरशीतां- तत्प्राप्ते वत्सरान्ते शिरसि शुरेखातारासमन्वितः ॥ एप चिन्तामणिनाम मन्नः सर्वायसा. करमसा यस कस्यापि धत्ते धकः । जगन्मातुः सरस्वत्या रहस्य परम मतम् ॥' इत्यागमा. सोऽपि श्लोकानकाण्डे रचयति प्रणवद्वयसंपुटितभुवनेश्वरीरूपं चिन्तामण्यारयं मे सरस्वत्याः रुचिरान्कौतुकं दृश्यमस्साः ॥ ९ ॥ स्वरूपं मनं सर जप । स च मन्त्रस्ते सिध्यतु । शैवादिचि- न्तामणिमन्त्रसंभवान्म इति विशेपणम् । हश्च रश्च मश्च इंश्च पुष्पैरिति ॥ यः साधफश्चारणा हंनेन नियन्तिा गन्नर तादृशं हकाररेफमकारेकारसमाहाररूपम् , यद्यपीकारः पवानियमानाम् । हंसवाहनामित्यर्थः । मन्त्रमूनि यन्त्रमध्यम्पिटना र्दिष्टस्तथापि मकारात्पूर्वमेव ज्ञातव्यः । तस्य पश्चानिर्दशो मन्त्रगो- वर्णरूपेण परिणमटाकारां मन्त्रस्यान्तरशरीरा वा मा देवी सुमन पनार्थः । तथा-सेन्दं सचन्द्रं निराकारं निर्गताकारचतुष्टयस्वरूपं पचाररप्यभ्यच्य, तथा मयि मति न्यय विषयान्तरादापा निमनोहरै. सुकुमारैः सुगन्धिभिश्च पुष्प गन्धधुपादिनि तादृशं मे मन्त्रं सर । इतरत्पूर्ववदिति वा । अत्र पक्षे आकारर-नले यसकय देवतान्तरपरिहारेण मय्येव भक्त मानकर हितो मन्त्रः सकलं कश्च लश्च कलौ ताभ्यां सहितम् । अत्रापि मामेव सेवमानः सन् चेयदि जपनि, तत्तयो ज्ञापनो वमन निराकारं सेन्दुमिति संवध्यते । उभयाकारघटनादित्यादि पूर्ववत् । GETRIES मति यस्य कस्यापि स्त्रीवादनुकादेशने - तथा च 'क्कीम्' इति कामराजवीजं सिध्यति । असिम्लोके टी. कान्तरकृतो बहूनां शैववैष्णवादिमन्त्राणामुद्वारो विज्ञेयः । अग्र सचिरानसभावगुणालंकारयुतानदोपाठोकारचपनि । पन्त रसि करं धत्ते स्थापयनि सोपि स्त्रीवालादिरप्यकाण्डेऽमनवेल अन्यविस्तरभिया कष्टकल्पनया च नोकः॥ दमन्त्रः, स विविधाम्लोकान्रचयतीति किं वाच्यमित्यपरः। मघ्रफलमाह- दस्याः कौतुकं दृश्यम् । अनुभवेनायमस्साश्चमत्कारो दाद इत्यर्थः । एवं संपूज्य हंसवाहनादिध्यानपूर्वमेकाग्रेण मनमा दे सर्वाङ्गीणरसामृतस्तिमितया वाचा स वाचस्पतिः पनि, तर्हि वन्सरमात्रेण सिद्धमन्त्र. सविध सामप्पं उन इति भावः ॥ स स्वर्गीयमृगीदृशामपि वशीकाराय मारायते। यसै यः स्पृहयत्यनेन स तदेवानोति किं भूयसा गुणानामास्थानी नृपतिलकनारीतिविदितां रसस्फीतामन्तस्तव च तव वृत्ते च कवितुः। येनायं हृदये स्थितः सुकृतिना मन्मन्त्रचिन्तामणिः भवित्री वैदर्भीमधिकमधिकण्ठं रचयितुं सर्वति ॥ अयं पूर्वश्लोकोपदिष्टो मन्मन्त्रश्वासौ चिन्तामणिश्च । चिन्तामणिसंज्ञको मन्मन्त्र इत्यर्थः । सर्वकामदत्वान्मन्मन्न एव गुणानामिति ॥ हे नृपतिलक राजश्रेष्ठ नल, औ रपादिना क्षीणपापेन सुकृतिना येन साधकेन जपादिना वा रचनाविशेपं क्रमेण तव च नलस तव च भावः। 'साहीण' इत्यत्र 'तत्मनांदे.-' इति ख. । वाचस्पतिः निभूताम् । तथा नारी इन सी इनि विदितां नारी चेत्, बहो.' ॥ - क - - ·चतुर्दशः सर्गः। ३१९ - स्वमिजलानुरागेण वा स्फीतामतिपुष्टाम् । अधच-अन्तः शोक- इति कर्मणि धन् । त्वया, खलर्धयोगे पछीनिषेधात्तृतीया । बत- मध्ये रसैः शनारादिभिः परिपुष्टाम् । एवंभूतां भैमी त्वरकण्ठा- लोपम्' 'न लोका-' इति पष्ठीनिषेधाद्वितीया ।। लिजनपरां त्वचरणशरणां बदेकवश्या प्रत्यहमहं करिष्यामि । वरान्तरमाह- त्वचरितवर्णयितुः कण्ठे एवंभूतां पैदी रीतिमधिकं च रचयि- कूटकायमपहाय नो वपु- प्यामि । वैदीमेव रमणीयां रीतिमवलस्य त्वचरितवर्णको यथा भवति तधाहं करिष्यामीति भावः । एतदपि वरदानम् । 'नर' विभ्रतस्त्वमसि वीक्ष्य विस्मिता। इति संयुमन्तं पृथकृत्य राजनेष्ठ नः पुरुप इति संरोध्य पाति आप्तुमाकृतिमतो मनीपितां प्रत्यादिरीत्या विदितां पावाल्यादिरीतिपु च विदितामिति वा। विद्यया हृदि तवाप्युदीयताम् ।। ९४ ॥ 'क्षेपः प्रसादः समतामाधुसुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारवमोजः- कान्तिसमाधयः ॥ इति वैदर्भमार्ग प्राणा दश गुणा. स्मृताः।' कूटेति ॥ हे भैमि, स्वं नोऽलान्वीक्ष्य यतो विलितासि, अतो इत्यालंकारिका । 'भात्यानी लोपमास्यानम्' इत्यमरः । 'शाति- मनीपितामाकृतिमाकारं खेच्छाशरीरं प्राप्तुं तवापि हदि मनति छन्त्यत्वाम्-' अधिकरणे ल्युट् । टिवाडीप् । 'ना रीति- विद्यया नानादेहत्वीकारहेतुभूतया मत्रादिशक्त्या उदीयतामुत्प- इत्पन्न पक्षे 'ठूलोपे-' इति दीर्घः । कवितु', 'कव वर्णने कहा चताम् । अलाफ हदि यधोदितं तथा तवापीत्यपिशब्दार्थ । अपि- लुतौ' इत्यस वा । अधिकण्ठं सप्तम्पर्धेऽव्ययीभावः ॥ शब्दासलत्यापीति केचित् । किंभूतान -पूटकार खेच्छामात्रेण एतं मायानलशरीरमपहाय त्यक्त्या पुनर्दिव्यं निज वपुनिभतो परान्तरमाह- धारयतः । अन्योपि प्रभुर्यद्वस्तुदर्शनारसेवकादि. साधर्यो भवति भवद्वृत्तस्तोतुमदुपहितकण्ठस्य कवितु- तलै प्रयच्छति । उदीयतामिति भावे लः ॥ मुंखात्पुण्यैः श्लोकैस्त्वयि घनमुदेयं जनमुदे । इत्थं वितीर्य वरमम्बरमाश्रयत्सु ततः पुण्यश्लोकः क्षितिभुवनलोकस्य भविता तेषु क्षणादुदलसद्विपुलः प्रणादः। भवानाख्यातः सन्कलिकलुपहारी हरिखि ९२ उत्तिष्ठतां परिजनालपनैर्नृपाणां भवदिति ॥ मदुपहितकण्ठल मयाधिष्ठितल कण्ठस भ. खासिन्दहतदुन्दुभिनादसान्द्रः ॥ ९५।। पतो वृत्तल चरिनल लोतु' करितुः कवेः मुखासकाशात्वयि इत्थमिति॥ इत्यं प्रोक्तप्रकारेण नलाय भैम्यै च वर रितीय विपये पुण्यधारभिरमलैश लोक पधैर्यशोनिध धनं निविडं दत्वा देवीसहितेषु तेजिन्दादिपावर स्वर्ग प्रति गन्तुमुद्यतेषु पथा तथा जनानां मुदे हाय उदेयमुदेतव्यम् । ततोऽनन्तर प्रारब्धागनगमनोयोगेषु सनु अगागनाणोत्तिष्ठता स्वंसं तलाता हैतोपान् क्षितिभुवनलोकस भूविष्टपजनल कलियु- शिविर प्रति गन्नमुत्थिताना नृपाणा पारजनालपनैः सेवासंभा. गतवन्धिकलुपहारी पातकहरणशील. सन् हरि श्रीविष्णुरिव पु. पगैपजीयादिशब्दः ।राक्षामेव नाशाद्यानयनाथ परितनान्प्रनि. पपोका पुण्यश्लोक इति स्यातो भविता भविष्यति । यदा- भापतैः कृत्वा पिपुरो दादिग्नापी अगाद उदरसत् । उदित पुण्य लोक. सन् शितिनुपनरोक्स कलिक्लुपहारी हारेरिय रत्वर्या-भमीनलविवाहोत्सपदसनान, आगनायकना- भविता । पुण्यो पारू निर्मलरी सोरी पयशसी यखेति विग्रहः। पम(कावटोकन)हावा, बासिन्दरमाईनाना दुन्दुभीना । 'दुपयोको नलो राजा' एति पुण्यलोकत्यम् । 'कोटकल नादै सान्दो निविडीभूत देष निगतेषु राजानोपयुधिना, तेषां नागप-'बादिना पलिनाराकल्पमुक्तम् । पये पससि च सोसः तत्सेरझाना च महान्फलस्ट- सनात., दूध दियराद्यान्याह- एलनरः ( उदेपन्, 'अधो पत्' राते यत् ।। तानीवर्य । परन् , जात्यनितानकारनन् । मा च ते च तेष, देवी च ते च जगदुर्जगदुत्तमाइ- पुनान्सिया' इलेकशेप । उत्तिएनान कर्मचातर न॥ रसार ते कथय कं वितराम कामम् । न दोपं विद्वेषादपि निरवकाशं गुणमये किंचिचया नहि पतिव्रता दुरापं वरेप मामाचे न समरसमारम्भनाम् । भलास्तु पस्तव यत लोपमिन्टुः ९३ जगुः पुप्यालोकं प्रतिनृपतयः किंतु विदपुः देषीति ॥ देवी च ते पन्नादनों जगदुरित चु. । सनिधाननमीहदयदयनिर्निरदयम् ॥९६ ।। रिम्भनि, पप जगत टोपलोतमा रित्तए नेनि डरा तर नसे. रसाय भूलनाचभूताप अरिनरी तेच करानं दिलरान तापनगरि सोस्नुन्दर परोपनी पान । अपितु पिप्पलसनयोर मानो रेसादपि गेनो निरसननन् । पनिदा पसा दिपिपरा पुराना लिन मा २६ दिनो रोनाn. मार सानुमानेर तयार पालेर मरन. नरेन नन् । सानाले दान- གཡཔར་དོན་འསཱག དཔvཀ ཨཱ་་： ：：ཏཔས པ ཡན ཝཱ༌ ཡ་ པ་:： .. का पतनी सरल, रे पडे' उ-RAM, TH .. 1 . - ·Pawan Int------ । सानन्दमिति । स नीन एको भूनीपती राजा भन्या विवाहनं पानिमहर्ग तल्लागे नहे नहोचत्र र डिसन्यवादनादिकं महलं मानन्दं नप ययात्रा का दनोंनिपरेश्वरी च द्वौ क्षगमात्रं तत्र सितावत्रानुसार राजमंघाः। नृपागां वा ये जनाः सेवनानपामनिवर टोराणि यानि मृपादोपारोपगवचनानि नानां निग मानायागुभवचनानारगनाय नृत्तीतवाद्यबहुलं ज श्रीः संपत्यतिष्टा माहात्म्यं तान्यां समाने स्वं निजं निलयं त्यान- 'कर्णनीयन्' इति वंदनानिपरेश्वरी गीतवाद्यावानमः मनिलझीकृत्य प्रतिष्टाममाने जिगमिपनि नले नभन्नो गगना.महलपरिहार चन्नु। बहवः सवं पराधिपाय नम मातनीसहमहरिताः पटइलिनका गटन्तः पतन्तोऽलयो भ्रमरा यत्र पवित्र मयु एवं बाप्पा 'मान् । पूर्व भीमश्चकार, अनन्तर नीनलो बजे, (यस्याः)अध.पतनजनितदुःखमुचसनिश्वापजलाश्रुबिन्दयो यन्या राजानश्चऋरिति सम.। किंव-एक,द्दी, बहवः, इति र एवंभूता। अमरननुरिन्द्रय कीतिरिव । पुष्पागां गुत्रत्वात्पीति- तथा-चकार, सृजतः ल, आननिरे इति चरमः।जानन ।न्या चावृतत्वादिन्द्रय कीतिगरितेनि युफन् । स्वगां- सर्वत्र वा संबन्धनीयम् । श्रेष्टनानातृलानाहीमल ह. त ३२० तयोग्यमधिक्षेपामानामादिमिर नोनुः । नन'मा TET का मार माला प्राता लमटियामा बन्ने मन हरे रंग व नि gii। मरनो गाने गाने तलादमामयाकिचिसोनुरियन-पन्ना पन्नो मन मनाम गायोगान गन् र निजामानयवासावध के स्वनिधाम. कोना गुलना- नाममायादयोग । ... मिकानिधमिने. या भनी उदान्नी लिभरा रहना दगा , मम - नादगा। यसंबंभूनमनिस रुपं विदधः । अनितीनानान्दमा भभी नि- मसामग्नुपनिर्मगम त्वजनि- तगं सहपाभूदिनि भाव, । म्या दाननं भागना मन न. निश्वासः सह युति ॥ गनिदादनी नहाव्यगाने । भूभृद्भिर्लम्भिताऽमा करणरमनदीमूनिमद्देवनातं उमा म पनि निल नित्य वान्नी तातेनाभ्यययोग्या:मपदिनिजमीदापयामामनेनः जान्दानापि निजनित्रनधान भनीन् ॥१ वैदास्तेऽप्यलाभान्कृतगमनमनःप्राणवाञ्छांविनमः नयमि। ना मगंगमनमनो मर्नु नन बन सिरनगरनाrinान नरा पहन दुर सख्यः संशिश्य विद्याः सतत तवयसानुकाराभि- गमगाम प्राम। गन -वन इन्द्रागिन् ! दं गभिः ॥ ९७ | IT. I मानाने गन्दन गाने, नाना भूभृद्भिरिति ॥ भूभूमी राजनिः शोकसामिनावमा काना- नमारियागे जानमाल नागली नाव स्यत्व रमन्य । अब च-जलस। नी नम्मा ननिगया. गागाशि नमी लेय नाय पुनः पुनः सामने ताया नावं लन्निता प्रापिता जलदेवतानाने पापिता नागा नया पश्यति मतिभूनाम्-नाविधनानं वासः करणरमाहींकृतरित्ता मनी अमा भनी म मनाया- थानादिपिलसाना पान वानभूनान् । किन्ता-उक प्रातः एने निनरां दुमिनाः । तन्नादनमुन्दगग्यग्निन्यो रमाबालनापानुभूनगुनगगनमरनया मोना। देदीत्यालियोजनेन । अथांचातमेर । अन्यध्य मंग्रापं नित. सध्ययं । अन्योन्यन्यत्र गच्छति पिलासगृहहरू सखी स्वसहचरी-ग्या रूपकुलसीलादिना तेषां नायांचे मनु- पश्यनि । पुस्तामा पुगपु, योगा व मोपु माहानिय चितातेन पित्रा तेन्यो रानन्यो दापयामास । तेन्य. मनीदाने रिसागे तंग , भैमीरित्यागे देयाः मोरन्टवा युद्ध भीमं प्रावर्तयदित्यर्थः । ते राजानोऽपि वदन्या लाभारनं ग- मारचनं पिडायगृहं यानी इति वा। ग्दिा इति, मने देहत्यागविपये मनो यनेपां प्रागानां वान्टानानिः मसी. दिन्योर' ॥ निर्विजन्नुः । भैमीससीलानापारगमनान्प्राणान्गुनः न्यानं- सानन्दं तनुजाविवाहनमहे नीमः न भूमीपति- यन्नित्यर्थः । यत.--किंभूतामिः भन्या सकाशादिन्द्रादिदेरेन्यो दीनिपधेश्वरी नृपजनानिष्टोक्तिनिमुष्टो । वरमातां यादृच्छिशरीरनिमांगादिरूपां विद्या मंशिक्ष्य मन्य- गभ्यस्य सततं प्रत्यहं तो वयन्याया भन्या अनुकारो यामि । स्वानि खानि धराधिपाश्च शिविराण्युद्दिश्ययान्तः तुल्यशरीरकलामांगलानिरित्यर्थः । ततश्च भैनीमातिबुझेव ब- देको द्वौ बहवश्चकारमृजतः सानेनिरे मानः प्राणान्रक्षितवन्त इति भावः । लग्निविसमा । सग्न्याः, 'भास्या- तोपयोगे' इत्यपादानत्त्रम् ॥ अहह सह मघोना श्रीप्रतिष्ठासमाने निलयममि नलेज्य स्खं प्रतिष्टासमाने । अपतदमरभर्तुर्मुर्तिबद्धव कीति- गलदलिमधुवाप्पा पुष्पवृष्टिनभस्तः॥९८॥ अहहेति॥अथ राजन्य. सखीदानानन्तरं मघोना इन्द्रेण सह विदर्शनश्रवणादित्पं नहीं सुनतः ल पारिजातादिदेववृक्षाणां पुष्पवृष्टिरपतत् । अनि हप भन्या वानियान शिविरानि मेनानिवेशानुद्दिश्य उसीय नले वृते हष्टटेवनललोपरि पुष्पवृष्टिः कृतेत्यर्थः। उप्रेक्षने-बदा गच्छन्त श्ता मूर्तियया मा मूर्तिवद्धा । यद्वा-मन्या बढायुना साझारा । महलमातेनिरे चक्रुः । वाद्यानि वादयानानुरित्यर्थः । चाते - r- ·पत्रदशः सर्गः । ३२१ - सभा मीनलयोः सुन्दरभैमीसखोलाभाद्राज्ञामिति ज्ञेयम् । दिनानिवितोपरनिभाराधिगमेनानिशयगुरुवप्राप्त्या बहुतरलब्ध- विवाहन, पपन्तानपुंसके भाये 'ल्युट च' इति उद ।। धनस्य वोडमराक्ते परिपूर्ण-पाच निरपेक्षवात्तृणीनं तृगवस्यक हिप कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं रखनिका रवसमूहमुचके. नितरामुत्तुकोऽहमहमिच्या ग्रहीतुं प्रत्तो लोक. उन्ठं भूपनितमणुकणगणं चिर बहुकालं चिकाय हीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । उचित्य आददे । रवनिकानमेव उन्ममिनि लकम् । उच्चकबहु- तस्तस्य चतुर्दशः शरदिजज्योत्स्नाच्छमूक्तर्महा मूलं तनिकामिनि वा । अनेनास दानशूरस्वमुक्तम् । उन्टो व्ये चारुणि नैपधीयचरिते सो निसगोचलः१४ लज्यते त्यागः । येन (?) कर्मणि घन् । 'वितेनिवान्' इनि धान्यल कणश भादानन् । रसादाने त्यौपचारिक प्रयोगः । श्रीहर्षमिति । शरदिजा शरत्कालीना ज्योत्ना चन्द्रिका पाठे त्यागमिनि भावे घन् । दानं चकारेत्यर्थः । निकायमिति, इदच्छा निर्मला निदोपा प्रसबा आहादजनिका व शोभना 'निवासचिति-' इति धन , आदेश कः । चिकायेति, 'विभाषा तिल तल श्रीहर्पत्य को कृतौ महाकाव्ये चतुर्दशाना, चेः' इति कुत्वम् ।। एण सर्गः समाप्तः । चतुर्दशानां पूरणः इत्व तत्स पूरणे उद' त्रपास्य न स्यात्सदसि त्रियान्वया- ते डह । 'भारादेजा इति सप्तम्यां जनेः' इति उप्रत्यये 'प्रा- इशरत्कालदिवां जे' इति सप्तन्या अलुक् ॥ कुतोऽतिरूपः सुखभाजनं जनः । इति श्रीवेदरफरोपनानकमीमतरतिहपण्डितात्मज- अमृदृशी तत्कविवन्दिवर्णनै- नारायणहते नैपधीयप्रकाशे चतुर्दशः सर्गः ॥ रेवाकृता राजकरञ्जिलोकवाक् ॥ ३॥ पञ्चदशः सर्गः। पेति ॥ असाविव दृश्यत इति अनूदृशी एतत्सदृशी अन्यापि भैम्यवृतानि राजकानि नृपसद्वान्तानि रञ्जयतीत्येवंशीलातदनुजी- 'विनो लोकापां नृपावार दोपारोपणल्पा तल नलस तयोर्वा अयोपकार्या निषधावनीपति- भैमीनलयो कवयः प्रबन्धकार, बन्दिनन्त्र प्राकृतादिभाषावर्णन- निजामयासीद्वरणस्रजाञ्चितः । चतुराः, वेषां वर्णनैः कर्तृमिरवाकृता तिरस्कृता । तेपां प्रचुरतार- स्वरवर्णनतिरोहितत्वात्सा वा तान्यां नाकणितैवेत्यर्थः। वार वसूनि वर्पन्सुबहूनि वन्दिनां । अवाक् कृता अशब्दरूपा कृता ध्वनिनानं श्रुतम्, नत्वर्थव्यञ्जक. विशिष्य भैमीगुणकीर्तनाकृताम् ॥१॥ शब्दः श्रुत इति वा । अतो का-सदत्ति नानादेशमिलितजनस- अधेति ॥ अथै भैन्या त्वयंवरे वरणतज्ञा नधूमनालयाशितः माजे तत्समक्षं खिया अन्वयात्तंबन्धादव नलव लना न यात्। जित. स निपधावनीपतिः नलोऽपि ( एवं देवान्प्रसाद्य भैन्या अपितु लजया भवितुं युक्तन् । नच तया जातम् इति निर्लजो- ले वृते तान्यां वरान्दत्वा देवेषु प्रारब्धवर्गगमनेषु सत्तु, भन-' यमित्येका वार । त्या-अनिरूपः सुन्दरो जनः श्रीरामचन्द्र- रं) भीनेन स्वनिवासायं रचितां निजां त्वीयां नलेनैव वा जानकीवकुतः सुखभाजनं सुखत्यानन् । अपितु-रूपवानो रितां पटनपयादिल्पा उपकार्यानयातीत् ययौ । किं कुर्वन् दुःल्येवेति दृष्टत्वात्सल्पयोरनयोरपि दुःसं भवितवैत्यन्या । वाक् अन्येषां वन्दिनां सुबहूनि वसूनि वपन् । भैनीगुणानां कीर्तनन् सवार कृतेति विरोधाभासः । सदति विया अन्वयादेतोलनाल । सामस्त्येन कुर्वन्तति हतः तेषां नु वन्दिना, विशिष्प विशेष न लादेवेत्ययं निर्लजः । अनितुरूपश्च भवादृशो जनो भैनीमाप्ति- या वर्षबन्यापेक्षया तेन्योऽधिकं प्रयच्छन् । बन्दिनां, संबन्ध जनितसुखभाजनं कुतः, अपि तु न । रूपवान्हि रन्यां प्रियां न नान्चे पठी ॥ लभते अतो लवन्तो नवन्तोऽपि रम्या प्रियां नालभन्त धनदानल सुबहुचनेव विवृणोति- इति वं प्रभुं प्रति सेवकवचननिनि वा। सनिल्पो भैमील- क्षगो जनः कुतः तुलभाजनन् । अपितु न । एवभूतानां राज्ञान- तथा पधि त्यागमयं वितीर्णवा- प्राप्तरिति वा । अनुदशी, अददाब्द उपपदे सदादिपु दृश:-' न्यथातिभाराधिगमेन मागधैः । इति कृषि इन्दशवनुपु आसनानः' इत्लाले अदसोऽसदुदोनः' तृणीकृतं रत्ननिकायमुचकै- इत्यूवे नवेद टिड्डागम्' इनिडीए । भवार कृता इति पदद्वयम् ॥ चिकाय लोकश्चिरमुञ्छमुत्सुकः ॥२॥ राजकीबनिन्दायां कृतायानपि तमोनिदोपचनाह- तथेति ॥ अचं नलः परि खान की साधारग्न दीपनानं अदोपतामेव सतां विवृण्वते वन तथा तेन प्रकारेग विवीगंवान् यथा येन प्रकारेण नागधै। क्षिां मृपादोपकणाधिरोपणाः । १ ‘गुन्नाकान्' ने चत्रः१ नुसावरोधा। न जातु सले सति दृपणे मवे- २ य इलुजरन् र देवासारन्द जन्नर' रून्नः प.. दलीकमाघातुमवद्यमुद्यमः ॥ ४ ॥ चिनः मन्तवात् । ३ जनरने चनेते क.' इति तुसारोधा । १ साला'ले जीवानुमन्त नरः। ~ 1 ·- । - दातुं प्रचक्रमे मुतविलम्यानुगेन प्रामाटिका पनिम्नुप रहितम् । ग्रहाणां गुणदोषादि योनिमा इत्यर्थ 'ऋतस्यादि-' इन्युनवादि वाहन । म स्वाय रन् । परीणा, मादिग्यात् 'मोदितव' इति निदान नतिनबलग्नातके मनिनन पान।। अ.- 2 दानवहन गनीमन नायरा वहाना अनुहाध्यतामध्यिताम् । वायर दानामा म प्रभिड माद ३२२. नेपवीयचरिते अदोपतामिति ॥ द्विषां मृपा अविद्यमानस दोपकणस्य नान्योऽस्मदादिः । न विद्यते परः श्रेष्टो यस्मादेत दोपलेशस अधिरोपणा आरोपाः सतामदोपत्वमेव - विवृणुने वा । पविता लुद ॥ माकव्येन कथयन्ति । कथम्यतः सत्येन दूपणे सति विद्यमाने अलीकमसत्यमवयं आधातुमारोपयितुं खलानां जातु कदाचिदपि सृजन्तु पाणिग्रहमङ्गलोचिता उद्यमः प्रयवारम्भो न भवेत् । सति दोपे विद्यमानत्वादेव नारोपः। मृगीदृशः स्त्रीसमयस्पृशः क्रियाः । अयं तावदारोप्यते, ततश्चासनि दोपे तदारोपणं निर्दोयनामेव श्रुतिस्मृतीनां तु वयं विदध्महे व्यनक्तीत्युभयथापि परद्रोपोढाटनमनुचितमित्यर्थः । सर्वथा तो विधीनिति साह च निर्ययौ च सः । निर्दोपावेव इति भावः । सन्ये दूपणे सनि खलानामलीकं दोपमाधानुमुद्यमः कदाचिन भवेत् । अपितु सत्यदोपाभावे, सृजन्विति ॥ स मीम इत्याह स्म च, निया बान्न अलीकमपि दोपं वदन्ति । ततश्च निदोपत्वमेवागतमित्यर्थ रगाच । चकारो विवाहावरां द्योतयनि । इति किन्-हे. इनि वा । अथ च-सन्ये परब्रह्मस्वरूपे श्रीरघुनाथे विपये दृशो हरिणेक्षणाः मुवासिन्यः, भवत्यः पानिग्रहो विहार असत्यसाधी दूपणान्ये राक्षसे अवद्यमीकं दुष्टमप्रियं कर्तु- माल उचिताः । तथा-स्त्रीणां समय आधारः त रामन' मुद्यमः किं कदाचिन्न भवेत् । अपितु-श्रीरामचन्द्रे विषयेऽपि योपिदाचारप्राप्ता दुर्गादिकुलदेवतापूतानलयबारम्बार दूपणाल्येन राक्षसेनाप्रियं कर्तुमुद्यमः कृत एव । तथापि जन्तु कुर्वन्तु । वयं तु पुनः श्रुतिस्मृतीनां विधीन । यया स निदीपः, तथा तैनिन्दायां कृतायामपि निर्दीपाव होनीत्यादीन् , मधुपादिकांच, वेदिकान्, मानव १० ताविन्यथैः । यहा-वहां सीताया. पातिव्रत्यपरीक्षणादपरीक्ष्य- विदध्महे कुर्मह इति । एवमादिश्य तदानीमेव निर्गत हा परिग्रहादिटोपेऽमत्यपि परब्रह्मस्वरूपे श्रीरघुनाथे कदाचित्तमेकं पाणिग्रहमङ्गलोचितयोपिदाचारज्ञा वृद्धाः, सुवासिनीदिशा : दोपमाधातुं प्रयत्नः कि न स्यात् । अपि नु लोकः प्रयतत समयस्पृशः 'स्पृशोऽनुदके-' इनि किन् । वयं, 'अन्नदो कर एव । तथापि यया तत्वतः म निदोष एव तथा तावपीति इति बहुवचनम् ॥ नामः । वरिमिः सत्यमप्युनमलीकं भवनि मृपोयं तु किमु- निरीय भूपेन निरीक्षितानना तेनि चिनम् । हिपां करि पाटी । विदर्भरानोऽपि समं तनूजया शशंस माहूर्तिकसंसदंशकम् । प्रविश्य हृप्यनवरोधमात्मनः । गुणैररीणरुदयास्तनिस्तुपं गुशंस देवीमनुनातसंशयां तदा स दातुं तनयां प्रचक्रमे ॥८॥ प्रतीच्छ जामातरमुत्सुके नलम् ॥५॥ निरीयेति ॥ भूपेन भीमेन निरीय अन्त.पुरानियो। तानना मौहूर्तिकानां ज्यौनिपिकाणां संमम्ममा अंश विदति ॥ पिद राजोऽपि उनमनामानृमाझ्या हृप्यन्पन् लग्न सशस । स च भीमन्नदा तसिखंश तनया र तनुजया मनं सह मान्मनोबगेयमन्त.पुर प्रविश्य भैमी नलं यत्याना देवी भैनीमातर दारांय इन्यवोचत् । इति किम्नानु विधीनीकरदित्यर्थः । किंभूतमरारम्-अभी उन्नुके, जामातार नले उकांग्टने, त्वं नलं जामातर जामित्रगुणरूपलक्षितम् । तथा--गुहगुवायुयानमा भमीपनि मतावानीहि गन्तव्यम् । निर्गय, हर गा । मोतिका., 'मुन नामहननावेग मूचितन्य नलन्य गुणगगं वर्णयनि- तनुत्तिपा यस नृणं म मन्मथः अलविया वः पविताम्सदन्वयम् । निर्गनं नुपात् । नुपो दोपला. ॥ जमवीनायकमेलके वर अथावदतमुखः म नेपचं मता परं वेद विवतुमीयम् ॥ ६॥ कुलं च वाला च ममानुकम्प्यताम् । म पल्लवन्वय मनोरथार- नवनि : बनवा मान्या इंदना म मादयंग ... विद करः । नया-य. मुद्रप्रिया विरोण नमन्वयम्पादकरिति ।। . वन्यमनकामन्यन्वर दान यः नाम पता लता मन -- .५ A ८ power मोदन बदामोदantainis " ·पञ्चदशः सर्गः। ३२३ : । -- A -बतु पल्लव इवाचरनु । पहबितो भवन्चिन्यर्थः । पलवसहितो वह्नितापभयाभावः प्राप्त इनि या। जातावेकवचनम् । कानि भवत्येकं वा पदन् । कंचन संदेशहरं प्रेप्प तं सबिनयमाकारयति चित्रादिकर्म कानिचापूपादिनिर्माणं चरिति भावः ॥ लेति भाव । अन्यत्रापि चिरसंचितोऽकुरो जलः पल्लवितो मुखानि मुक्तामणितोरणोद्गतै- भवति । स पल्लयतु आचारे किम् ॥ मरीचिभिः पान्थविलासमाश्रितः । तथोत्थितं भीमवाप्रतिध्वनि पुरस तसाखिलवेश्मनामपि निपीय दूतस्य स वक्रगहरात् । प्रमोदहासच्छुरितानि रेजिरे ॥ १३ ॥ प्रजामि वन्दे चरणो गुरोरिति मुखानीति ॥ तस पुरस, तथा तस्संबन्धिनामसिलवेश्मना- त्रुवन्प्रदाय प्रजिघाय तं बहु ॥ १० ॥ मपि मुखानि द्वारोपान्तरूपाण्याननानि मुक्तायुक्तानां मणीनां - तथेति ॥ न नलो दृनत्य वाच गहरादरात्तथा पूर्वोत- रवानाम् मुन्नानां च मगोनां च वा,तोरणान्नेभ्य उद्भतनिर्गतैरत एव प्रकारेग चथा भीनेनोनं तथैवोदितं भीमवचन प्रतिध्वनि पान्थविलासमुत्थाय दूर प्रसपंगशीलानां पान्यानां विलासमानित. -प्रनिराब्दं निपीच सादरनाझने नुवनले दूताय बहु प्रचुर मरीचिनि. किरण कृचा वरागमनसमये प्रमोदहासेन हपंजहास्येन वत्तालकारादि प्रदार तं प्रजिधार प्राहिमोत् । इति किन्-हे दुरिता ने मिश्रितानीव रेजिरे । सायपि पुरद्वाराणि गृहद्वारागि .. दूत अहं नजानि इदानीनेब गच्चानि गचा व गुरो. शुरल च मुक्तानाणतोरणैरलंकृतानि । सर्वच पुर सानन्दम भूदिति भाव । • चरणो वन्दे ननरोनाति । प्रतिनन्दवरूपणेन राजादेशानु- हार नुखे नवनि । तत्स पुरत्व संवन्धिना वेश्मनामिनि व्यारवाने वादस न्यूनाधिकाज्ञा परिहना । नजामि वन्दे च. 'वर्तमानसा- न केवलं पुरलोकानां मुखानि प्रमोदहासन्धुरितानि, किनु गृहा- नीप्रे-' इति भविपति रद ॥ गासपीन्यपेरयः। 'तोरणानदा-'इति पाठे तोरणात्पान्धविला. ससमाश्रित्याय दूरं प्रसणगीलैरिति धारयेयम् ॥ निपीतदूतालपितत्ततो नलं पथामनीयन्त तथाधिशसना. विदर्भभतागमयांवभूव सः । न्मधुतानामपि दत्तविभ्रमाः । निशावसाने श्रुतताम्रचूडवा- वितानतामातपनिर्भयान्तदा यथा रथान्तपनं धृतादरः ॥११॥ पटच्छिदाकालिकपुष्पजाः खजः ॥ १४ ॥ निपीतेति ॥ ततो दूतमन्यागननानन्तरं निपीत मादर धुन पधामिति । पच्चिदामिसनिमितान्याकालिकान्यम. दूतालपिनं दनरचनं येन न विदर्भमता भीनो तादर सादर नयजानि यनिमाले यानि न पनि नादशानि पुगी ते गो सन् नरनागनयार नव प्रतीक्षिनवान् । पुनरपि दुतरानायनि जातातहिनिना मनोमासानदा परागननसमये पया पुरनागांगा लेति वा । यथा निशानाने वाले नुते श्रुता मानातिरी पिताननानुहोमनाननीयन प्रापिता । तिनुना !-या माल. - तात्रटस एएटस यार येन स स्थानधनपारो एतार. सन् लादिपुष्पाना गान . नवाभिमासना मुहिम परिमलारो. तपन नूर मनाक्षते यदा या उपाति । स्वात्ताम्रचूड' पामतानानपि दी विडियो मनो यानि । मरेदा न. इत्यनर.॥ देश के विमान्न नेपाल पिनानानि पुमार चित्तदालेपनदानपण्टिना नेसनपि इनान्तर रिनुनन्देपानि मानदेन गर्वि- तन् । तपा-मनस्यामानाननंगा जन्नसम्मनिता । कमप्यहंकारमगात्पुरस्तुना । जमी पित नमुणेच ' दयनर . विटा' कारन यह अलग्नि तुलासनसंनिशाना- विभूमः कनुक्तिना नुः प्रता दपनिर्माणविदग्धपाइरः ॥ १२ ॥ विचित्रचित्रः सपितविरी गृहाः । कनिदिनि " नालन रिसा-नाने नभूम तन्निन्ममिहिनेः पुरे मुपारपत्रापि परिचला ना पुराना निसा की ला ""नपरकारन. वपुः मनोः पविनिनोमन् ॥ १५ ॥ निनामगार ... र? - विभूरिति प्रा" : . गरे । पE :- -----------: -. . - + ·। कुलाचारं ब्रीणां मैन्याश्च कुलाचाराननिक्रमेणाय महल नाम लानन्तरारम्भमनकान्यवयो अय' इति वचनान् एमसन राणोनि तपां भावतत्ता ताम् । अवनीत् , 'अतो हलादः आनन्तये, द्वितीयस्तु माल इति ज्ञेयन् । 'यथाविधान नररर विजित्यति ॥ ताः कुम्भ्यन्नसा भम्या. योनी मूचनापूर्वमुचगायनिगायकगायकगीतन आच्छादिपतेति मर्वत्र (च) त्वकाटिन्यादिगुणानिशयेन विजिन्य दान्यादिव पारदारया विपरिणामेन व्याख्येपम् । झरझंधेरायः कांस्यमयवाद्यविदाप जलवाहिन्यमवापिना-प्रापिता ।प्रापिता इव वा मय पर चनिनि फुन्या नेऽपि गापच्चनयोपि नच नेवाच्छादिपन । हुटु तमुर महकारमादिन आत्रवृक्षन्य । मियां नमाभग्न जनिता दिता । दया वादिनविदोपग पोऽपि हुइऋध्वनिनाच्छादि ।रण ननमुन्यो वारिहारिता प्रापिन. सन् ण्डानि धनं । बाग केन लवीयमा कांन्यनयवाद्यविदोषेण ते अझरध्वनयो नाच्छा- म्लानि वेवण्यकादिमानमिवावानुवहन्ति ला पराजिननि हो- माईलदरवनिमि मा दापि नाच्छादि । टच्या नेऽपि मर्दला मुस माङ्गलिकाधनपलया निमिप्यन्त उन्याचार.1 अवा ३२४ नैषधीयचरिते उपमा यस्य तद्रूपान्तरं प्रापितमिव बभूव । पातालस्य रम्यतर ममौ न कर्णषु दिगन्तदन्तिनां त्वारपातालमुपरिजातमिवेत्यर्थ इत्युत्प्रेक्षा । परिवर्तिता विनिम- यिता उपमा उपमान स्वगादि येन । उपमानत्वेन प्रसिद्धस्य स्वर्ग- पयोधिपूरप्रतिनादमेदुरः ॥ १८ ॥ स्योपमेयत्व कृतम् । स्वयं च तस्योपमानं जातमित्यये इति वा । विचित्रति ॥ विचित्राणि नानाविधानि वादिवारी नेश 'स्वरुयाः' इति पाटे स्वगीत्सकाशात्परिवर्तितोपममित्र बभूव नादमूच्छितो वर्धितः । तथा-सुतरां दूरचार्ग दूरसंचाई त्यर्थः । मणिकुटिमरुपलक्षिते पुरे वा। सर्वमपि तदा सालंकार जनता जनमानस्य मुन्वारवो मुन्वगन्द. पयोधिपूरे मनु । जातमिति भावः । कझुकस्तारकादिः ॥ प्रनिनादेन प्रनिशब्देन । पयोधिपूरस तटे प्रनियटन : तदा निसस्त्रानतमां धनं धनं मेदुरः परिपुष्ट. सन् दिगन्तदन्तिनां दिक्यान्तवतिदिशाहत ननाद तस्मिनितरां ततं ततम् । कर्णपु न ममौ । तत्कानपि परिपूर्य बहिर्गत इत्यर्थ. Ir. जातीयमिश्रणादेकीभूतो जनशब्दो दिगन्तपर्यन्तं समुन्नः अवापुरुचैः सुपिराणि राणिता- भावः । 'स दूर-' इनि पाटे मः। अतिमहानित्ययः । ममानमानद्धमियत्तयाध्वनीत् ॥ १६ ॥ उदस कुम्भीरथ शातकुम्भना- तदेति ॥ तदा नलागमनसमये तस्मिन्पुरे घनं कांसतालादि चतुष्कचारुविपि वेदिकोदरे। वाद्यं धनं निविडं यथा तथा निसस्वान गन्दं चकार । तथा- ततं वीणादिवायं ततं विस्तृतं यथा तथा नितरां ननाद शब्द यथाकुलाचारमधावनीन्द्रजां चकार । तथा-सुपिराणि सच्छिद्राणि वंशादिवाद्यानि उच्चनि पुरन्ध्रिवर्गः सपयांबभूव ताम् ॥ १९ ॥ तरां राणितां शन्द(कोरवं अवापु. । तथा मानदं मुरजादि- वाद्यमियत्तया इदंपरिमाणत्वेनामानमपरिच्छेद्यं यथा तयाऽध्व- उदस्येति ॥ अथ सर्ववाद्यवादनानन्तरं पुरन्त्रिवर्ग. लोद नीत् । धनं दृढावयवं बहुसंख्यं वेनि धनविगेपणं वा । तथा ततं ज्ञकुलवृद्धसुवासिनीसमूहश्चतुष्कमनेन नानावर्गकचिनने स्त्ररूपेण विस्तृतं बहुसंख्याकं वेनि ततत्रिोपणं वा। तथा इन- कसर्वतोभद्रादिमण्डनेन चावी रमणीया विद कान्तिपच जना त्तया अमानं बहुसंख्यमिलानविशेषणं वा । चतुर्विधमपि वाद्यं कृर्मपृष्टचतुरस्त्रहलमानोच्छूितन्वादिसुकरिपने वेटिकारा : तत्र वादितमित्यर्थः । 'ततं वीणादिकं वाद्यमानदं मुरजादिकम् । मध्ये शातकुम्मज्ञाः सुवर्णवटिताः अम्मील्स उभिप्य में अवश्यं रणन्तीनि 'भावश्यकाधमर्ययोणिनिः' इति नो गीतपूर्व यथा तथा तामवनीन्द्रजां भैमी नपपांबभूव । । 2.-' इति वृद्धिविकल्पः ॥ नन्दनीम्' इति च पाठः । नपयावभूव, मित्वादुपधाहन्धः । विपश्चिराच्छादि न वेणुभिन ते प्रणीतगीतन च तेऽपि झर्झरैः । विजित्य दास्यादिव वारिहारिता- न ते हुइकेन न सोऽपि ढकया मवापितास्तत्कुचयोद्धयेन ताः । न मर्दलैः सापि न तेऽपि ढकया ॥१७॥ शिखामवानः सहकारशाखिन- विपश्चिरिति ॥ वेणुनिवेशव्यनिभिर्विपशिर्वीणाध्यनिने आ- त्रपामरम्लानिमिवानमुखैः ॥ २० ॥ च्छादि । ते च वेणुध्वनयः प्रणीतं प्रारब्ध गीन यदुतमध्यादि- अपि नाच्छादिनाः अनपेक्षिनगौरवलायव वायमात्र तत्र मिहिना प्रापण' लुटि ॥ मनश्रुनिनाउनाना मपि विपळ्याधिनयो वादोगलाप्रध्यन नंदनोपल्या इति नावः । विषयते बरोन्या विपति, जीणा. असो मुहुजानजलाभिषेचना दिक इन्धन ॥ क्रमाद्दुकलेन सितांगुनोवला! विचित्रवादिवनिनादम्च्छितः मुरबारी जननायुयायः। कर दिया जाना' ?* गोत्रा नपोरनारन नागाजीपातु । .

·पञ्चदशः सर्गः। ३२५ - द्वयस्य वर्षाशरदां तदातनी कोमलतरेण वाससा कर्तृगा। नानजलस मसाजनेन करणेन वा। पूर्वापेक्षयाऽधिकं यथा तथा उचलीकृता । केव-अश्मशाणनात् सनाभितां साधु ववन्ध संध्यया ॥ २१॥ शिलोत्तेजनादेतो प्रकाशं पूर्वापेक्षयाऽतिदीप रोचिदीप्तियत्या. असाविति ॥ मुहुजातं जलाभिषेचन यत्सा अलौ भैमी -सा हेमजा सौवर्णा देवादीनां प्रतिमेव । शिलाघर्षणात् 'ओपिता' मात्सितांशुना सिततन्तुना दुकूलेन क्षौनाम्बरेणोज्वलिता भूपिता इति सुवर्णकारपरिभाषा । ममार्जनेन, प्रथमपझे नन्द्यादित्वात्क- सती वांश्च शरदन तासां यस संधया संधिना तदातनी तदा- तरि ल्युः। द्वितीयपक्षे भावे ल्युन । 'शाण तेजने' भौवादिक- भवां तात्कालिकों सनाभितां तुल्यतां साधु सम्यक् बबन्ध दधौ । तलाठ्युट् ॥ वर्षाश्च कृतजलाभिपेका , शरच शी(ति)तांशुना चन्द्रेणोज्वला द्वयोः संधिरुभयगुणोपेतः । वनपरिधानारपूर्व प्रावृट्सदृशी, अन- तदा तदङ्गस विभर्ति विभ्रमं न्तरं शरत्सरशी जातेत्यर्यः ।। विलेपनामोदमुचः स्फुरद्रुचः । पुरा प्रभिन्नाम्बुददुर्दिनीकृतां दरस्फुरत्काञ्चनकेतकीदला- निनिन्द चन्द्रद्युतिसुन्दरी दिवम् । सुवर्णमभ्यस्सति सौरभं यदि ॥२५॥ शिरोल्होघेण घनेन वर्पता तदेति ॥ सुवर्ण दरमीपत्स्फुटविक्सत्काजनक्तकीदल तला- लौरभ सौगन्ध्य यदि अभ्यसनि शिक्षते, तदा तर्हि तदास कचिदुकूलेन सितांशुनोज्वला ॥ २२ ॥ भनीशरीरस्य विननं विलासं विशिष्टा भ्रान्ति वा विति। कि- कचित् पुरा--इति शोक । सा दिवं निनिन्द । तत्तुल्या भूनस-विलेपनस यक्षकईमादेररागेगामोद मुजति तस। जातेत्यर्थः । किभूताम्---पुरा वपातु प्रभिन्तरतिघनै क्षरद्भिवा । तथा-स्फुरती न् दीप्तियत्व । स्वाभाविकगौरकान्तिन. । अम्बुदैर्दुर्दिनीकृतां जलप्लावितान् । अनन्तर शरदारन्भे चन्द्रद्युति- अभ्यशानन्तरमाराग. इत इति भाव । यदि तर्हि' इति सर. सुन्दरीन् । किभूता-कचिद्वपंता गिरोरुहोघेण फेशपाशरूपेण न्धात् 'अभ्यस्यति निर्ति' इति लिब्य लः । क्रियानिश्पत्तिस्तु घनेन नेनोपलक्षिता । तथा-दुलेनैव सितांगुना चन्द्रेगो-न विवक्षणीया ॥ । जलानिपेकस्यानेऽम्बुदक्षरणम् । चन्द्रचन्द्रिकात्याने अवापितायाः शुचिवेदिकान्तरं दुकूलन् । विरेजिरे तचिकुरोत्कराः किराः कलासु तसाः सकलासु पण्डिताः । क्षणं गलन्निर्मलवारिविग्रुपाम् । धणेन सस्यविरशिक्षणैः स्फुट तमःसुहचामरनिर्जयार्जिताः प्रतिप्रतीकं प्रतिकर्म निममुः ॥ २६ ॥ सिता वमन्तः सलु कीर्तिमुक्तिकाः ॥२३॥ अयापिनाया इनि । सम्मु गीनारमादिपु कलामु विधान पन्डिता रमा नरय. गुचि गोन्यायमित मरता- विरेजिर इति । तस्याधिोत्रा केदासता पिरेजिरे । कि मदादिपिन काया अन्र न भरतानमापिनागा. भूता लत निर्मलाना वारिविमुपामुदापिन्दूना पण पिरलीनि प्रापितापातला मला मक प्रत्यावर निरशिक्षणाद. कित विक्षेपा । उदविन्दन्मुन्त वर्ग । भूिता दूर-तन्त मुहन्दि समान्यनियानानि चानराणि नेपा निनाजिता हुपालापान र निरनगरमाएर मन मसिनर । वाएत्य सगृहीता निता गुमा पीर्तिरूपा मुनिका नन्त iའiཏུཔེ ཙོ; } पतु । पार्षे सनुराद । चामरादपतिसुन्दरनाशपाश विनापि भूपानाधिः भिवामिय इति भाव । विषपान , पगि पही!! पनि विजानिन्दगि चाधिका । पदीयसा मानजलस वानमा न भूपाविच कान्नि किनु ना- प्रमार्जनेनाधिकमुबली कृताः। नपेति जतान्नु विचारचातुरी ।। २७ ।। अनमनाजन नामसापना- पिनेति । नटना , तारोचिःअनि मजा ।। २ ।। प्रदीपसेति । ना ना. - .ट T . .

·नंग्न बलस्येति ॥ कुटिलानियता तस्या या कवटा कुन्तुर, विधायति ॥ लव्धं प्राप्तमधराभ्यां लोचनाभ्यां चानं पूजनं णियलत्य बलभदत्य हलेन आकृष्दा सनी ननिविन कमेत्य प्राप्य बन्धूकेन पयोजाभ्यां नीलोत्पलाभ्यां च पूजने पूजा- करुणारगवृक्षस्य कुञ्जलेः कलिकामिनहास । यमुना पराक कलिकया बलिः पूजा तजनितां श्रिय कान्ति निनिन्द । यदि स्वभावकुटिला पुनरपि कुसुमेरशिता चेति हासो युक्त इत्यर्थ । कोऽपि बन्धूकोत्पलेश्चन्द्रस्य पूजा कृत्वा चम्पकालिका चन्द्रस्य श्यामाऽतिवका पुष्पालकृता च तस्या. कुन्तलग्रेणिनितरां सोमन शिरसि न्यस्यति, तदा तां चन्द्रलक्ष्मी न्यकरोतीत्यभूतोपमेत्यर्थः। स्मेति भावः । पूर्व तु तत्तुल्याभूत्, इदानी त्वधिका जानी नियतं तदायुपः ॥३२॥ धृतेति ॥ एतयालिके ललाटे या हाटकस्य सुवर्णख पट्टिका वभूव । क्षणप्रभायान्तस्या. कथ स्थिरत्वमित्यत आह-मुखेन्द्रा महीति ॥ कयापि केशप्रसाधनचतुरया सख्या तस्या भैम्या. सबन्धवशादेतोः सुधाजुपोऽमृत सेवमानस्य तदायुपो विद्युदर सकलिकाकुरदण्डोऽवन्धि संयता। किभूता मारी-महीमघोनां दमरत्वं तस्या जातमित्यर्थः । सुवर्णपट्टिकया ललाटमलकृतमिन मूर्धजपाश केशपाशस्तद्रूपा सौगन्ध्यायांच मञ्जरी प्रथमोद्दि-स्थानस्य स्थिरत्वं नियतं निश्चितमहमूहे तयामि । अमनपाना ३२६ नानीगरिने नामिनि विवेकः कसाणि नादित्सी । पुरापेक्षयानिक रामेन कोमलापता निमुगी निगरां याना । १२ शोभते स्मेति भावः । भूषां विनापि नियामधिरित भि. रानांनी महापादिक कागति वा । नटस विशेषेण बहुना प्रयासनाभूपि । पूरा पक्षमा का किमिनिमपि तमाः फेगपारा पा रामगुन्ना भानोति रूप तारतम्यज्ञानार्य पुनः पुनः निलोकिता च परमिप भूगा ना धिचकास्ति, कि तु सानयेति ताधिविचारचातुरी गास्तु पुनः पुनःपुनः कानन कुनती कन- सरया जाता इत्यादपितु न कस्यापित् । प्रगामेनालन्य पुनः छटाधिगा गजमसंयमम् । पुनः विलोक्यापि विज्ञामिरपि अनया गपउन मपितम् , मण्ड- रामी मितन्ततितनिजभ्रमा नैवी इयं मण्डितेति तारतम्यं न ज्ञातमेव । पर भूपणाना गणे- चनन्ध तन्मवजनामरं चिरान् ॥ ३०॥ म्, साधारणत्वं वा, अधिकशोगाकारिच नि किमपि न निधि. तम् । किं तु भ्रान्ता एवं जाता इत्यर्थ इति वा । तम्या निरति- पुनःगुनरिति ॥ काम तन्या भन्या मंत्र शया कान्तिर्जातेति भावः । पूर्वोक्ता विचारनानुरी कसान समासनासग मनालगणमाम्गाचामर चिणार कस्याश्चिदेव विदुप्याः न तु सर्वस्या इति वा । अलमृत तद्वपुगे IIT माशाजरा तुमन्य मुहुः कालेन । निरकाले हेतुमाद-मूना-च मे मण्डनमिति विचारचातुरी कस्यचिन्मलक्षणश महामानास, तम्य ब्रह्मणो वास्तु । मया श्रीहर्पण ब्राह्मणा वैषा निर्णतुं शयने नान्ये. होती। तया-द्रान्तिासिनीना मीनां न्मिनरन्योन नेत्यर्थ इति वा । कस्य पुननं जाता, अपि तु सर्वस्यापीनि वा ॥ गिलोकन निलमदीपासैः कमा ततिः स उशपागरन भूपनममंगमनरूपो निन स्वीगो प्रमो यया ॥ तिलकप्रसाधनं वर्णयति- बलस्य कृप्टेन हलेन भाति या विधाय बन्धूकपयोजपूजने कलिन्दकन्या बनभङ्गभगुरा। कृतां विधोर्गन्धफलीवलिश्रियम् । तदापितैस्तां करुणस्य कुनलै- निनिन्द लब्धाधरलोचनार्चनं हास तसाः कुटिला कचच्छटा ॥३१॥ मनःशिलाचित्रकमेत्य तन्मुखम् ॥ २८॥ येन । ओष्ठनेत्रेण रमणीयमिति यावत् । एवविधं तन्मुख भैमीमुरा अभंगुरा उच्चावचा कलिन्दस्य पर्वतत्य कन्या यमुनैव मा कर्तृ माङ्गलिक मनःशिलाख्यगौरधातुविशेपनिर्मित चित्रकं तिल सा चच्छटा ता यमुना तदा तसिन्यमयेऽपितेः पिरति द्वयं कृत्वाऽन तर कृतां विधोश्चन्द्रसंवन्धिनी गन्धफल्या चम्पकतेन महीयसा भनेन पराभन भन्ना पुष्परहिता च। इस वन्धूकस्याधरस्य, नीलोत्पलयोर्लोचनयोः, चम्पककलिकाया मनः- भावः । जहासेवेति वा । यमुनाकर्षण हरिवंशादी झेपम् ॥ शिलातिलकस्य, चन्द्रस्य वदनस्य चोपमोपमेयभावः। 'चम्पको ललाटप्रसाधनं वर्णयति- हेमपुष्पकः । एतस्य कलिका गन्धफली' इत्यमरः ॥ धृततया हाटकपट्टिकालिके लोकत्रयेण केशप्रसाधनं वर्णयति-- बभूव केशाम्बुद विद्युदेव सा। महीमघोनी मदनान्धतातमी- मुखेन्दुसंवन्धवशात्सुधाजुपः तमःपटारम्भणतन्तुसंततिः । अवन्धि तन्मूर्धजपाशमञ्जरी कयापि धूपग्रहधूमकोमला ॥ २९ ॥ ध्ता सा केशाम्बुदाना कुन्तलरूपजलदाना । तेषु वा । भूमीन्द्राणां मदनेन कामविकारेणान्धता विवेकशून्यता सैव तमी भाव यदायुपः इति वा पाठः । ऊहे, 'उह बितकै ॥ तामसी रात्रिस्तस्यातमोरूस पटस्य आवरकत्वादविवेकरूपस्य भारम्भणे निर्माणे विपये तन्तुसंततिः सूत्रपरम्परा तानकरूपा । कुन्तलान्वर्णयति- धूपग्रहस्य धूपग्रहणसाधनस्य सच्छिद्रस धातुमयस्स कर- ललाटिकासीमनि चूर्णकुन्तला 2. संवन्धिना दह्यमानकपूरागरुचन्दनादिपरिमलबहुलेन वभुः स्फुटं भीमनरेन्द्रजन्मनः ।

·पञ्चदशः सर्गः। ३२७ मनःशिलाचिनकदीपसंभवा असेविपातामिति ॥ विदर्भजादृशावानरेखयाऽन्वयं संब- न्धमवाप्य सरेण वाणीकृतयोणिचं प्रापितयोर्नीलोत्पलयो. सु. भ्रमीभृतः कजलधूमवल्लयः ॥ ३३ ॥ पमा परमां शोभामसेविपातामलभेताम् । किंभूतयोः-सव्या- ललाटिकेति ॥ ललाटे रचिताया रेखाकारापा ललाटिकाया. पसव्यबाणाकर्षणा[जद्वयेऽधिकरणे ज्याकिणपद्धतिज्याभिघातवै- पत्रपाश्चाया अलकारविशेपल सीमनि पर्यन्तप्रदेशे भीमनरेन्द्र वर्ण्यरूपकिणमार्गता स्पृशत इति स्पृशौ तयोः। नलमुद्दिश्याक- जन्मनो भैमावर्णकुन्तला वकुण्डलीभूताः केशाः कजलरूपत्य वाणाकर्षणाकणान्तविभ्रान्तयोनेवनीलोत्पलमाणयोर्भुजविणसं- धूमस वल्लयः श्रेण्यः स्फुटसिव बभुः । फिभूता वल्लय. मन:-बन्धसंभावना युक्ता । अञ्जनरेखे किणतुल्ये, नेत्रे च लरवृद्धिकर- शिलायाचित्रकं तिलक्लद्रूपो दीपस्तलात् संभवो यासां ताः । त्वात्सरनीलोत्पलवाणतुल्ये इति भावः ॥ तथा--भ्रमीः संपुच्च वक्रीभावान्विन्नति ता विनत्यो धारयन्त्यः । तदक्षितत्कालतुलागसा नखं नलस मन शिलातिलकेनैव कामोद्दीपनात्तल दीपत्वम् । दीप- निखाय कृष्णय मृगस्य चक्षुपी । धूमसंभवा कजलश्रेणिः किल भ्रमियुक्ता भवति । 'पत्रपाश्या ल- लाटिका' इति हलायुधः । 'कर्णललाटाकनलंकारे' इति कन् ॥ विधिर्यदुद्धर्तुमियेष तत्तयो- लोकचतुष्टयेन कजलालंकार वर्णयति- रदूरवर्तिक्षतता स शंसति ॥ ३७॥ अपाङ्गमालिजा तदीयमुच्चकै- तदक्षीति ॥ विधिब्रह्मा तदरुगोगनेत्राधिकयोभैमीनेनयोस्त- रदीपि रेखा जनिताञ्जनेन या। काले तलिन्पाणिग्रहोचिताक्षनप्रसाधनसमये तुला साम्यकरणं तद्रूपेणाऽगसाऽपराधेन हेतुना नखं निखाय कृष्णस मृगस्य कृष्ण अपाति मूत्रं तदिव द्वितीयया सारहरिणस्य चक्षुपी उतुमुन्मूलयितुं यदियेप, तयोः कृष्णसा- वयःश्रिया वर्धयितुं विलोचने ॥ ३४ ॥ रनेत्रयोरदूरवर्ति समीपवति यत्क्षतं तस भावतत्ता सा तजस- अपानमिति ॥ भजनेन जनिता या रेखा सा तदीयमपाल- निखननकर्म शमति ल । 'क्षतमारपत स्फुटम्' इति पाठे मालिय स्पृष्ट्वा उच्चकैनितरामदीपि शुशुभे । द्वितीयया तारु- स्फुट प्रकटम् , उत्प्रेक्षागां वा । अदूरपति क्षतं ययोले अदू- प्रयवय प्रिया का विलोचने भैनीनेने वर्धयितु दोशवापेक्षया रवतिक्षते तपोभाव इनि वा। मृगनेत्रसमीपे नखनिखननाकार विशाले कतुं तदेखादीपन सूत्रमिव अपाति । प्राचो हि नन्दो क्षतं भवति । रिलोचने नेत्रप्रान्तनिर्गतया क्णोपान्तस्पशिन्या नरेखया भू श्लोकद्वयेनायतमनीलोत्पले वर्णचनि-- पयन्ति । शिरिपनन स्मिपि लेखिनु वर्षयितुं वा लिएपमानल विलोचनाभ्यामतिमात्रपीडिते पर्वमानस्य पाफारपक्रिमपरिहाराय मपीसटिकाधुपदिग्धस सू- वाभिघातेन रेषापातनं कुर्वन्ति । यद्यपि नेत्रयोदिनानि तथापि वसनीलाम्बुरुहद्वयीं सलु। शावापेक्षया तारण्येन कटाक्षविक्षेपादिपिलानवशाध्यप्रतीते- तयोः प्रतिद्वन्द्विधियाधिरोपयां- करणार्थ सूत्रपातो युक्त । नेने कजलाविते इति भावः ।। बभूवतुमिमुताश्रुनी ततः ॥ ३८॥ अनगलीलाभिरपाङ्गधाविनः विलोवनाभ्यामिति ॥ चनु यतो नीममुनाया गुनी कगों कनीनिकानीलमणेः पुनः पुनः। रिलोचनान्यानामगंपूर्ण पादतिनानननितरा पीडिने पराकान्त, तमिस्रवंशप्रभमेन रश्मिना तततलादानररामरकारितोन्नरोनावी प्रतिद्वन्दिनी नुन्या खपद्धतिः ता किमरति नाजनैः ॥३५॥ दने गोलोरले इति पिया उतोर नरिने नंगल्पनीटानरह- इपीनधिरोपपापभूग्तु आरोपितरन्नो। दातु रत्ययं । लुलोरा अनोति । अनालीलामि कटाक्षविशेपली कामरिराल. सलु बोन्प्रेक्षापाम् । अन्यो:परिकन पराभूनतममानं नारी. पुन. पुनरपानपारिनो नेत्रोपान्तशिन कनोनिकानी दिन सनिधापयति । नोलो लकरम नेमामानेर हनन् , ना एमगर्ने ताररारूपस्येन्दनीयरवस तमिसरामभनाय श्यामा नीलोपलान्यानजिकिदिइनन् । नगर पानी न्वयन (१) अतिगेन रश्मिना मनरेलारूपाला व माद । पनिनिजगमनमजिशिनरी जनिन । मदा तन्मासंगमनेन बकवातारकनारमसिपिर परेव माती नालीतो. न . धृतं तमोजलयुग्नमेनया युमा । सानोतिनतिरीरमाइलो पराजदलां पनित यापिर। नरसरतामा मनोनुवा नमिवस परतः भनेपिपानां नुपमा विदर्भजा- सिंते लगिन्या निसर कनिन् ।।३।। शासपाजनरलपापम् । मिति लालनमा सुजापालिका निरनोः लरेन वानीहायोः एवं - नंदा ·. । कम्यालककम्प रागो लोहिनिमा नम्बदीत महाना. 1 .1111 -: EARTH SITET- नाविहन्तिम् । नयति हीनमाचा पाया ६३.fizापमानामा गया.पा ममी पान, 4.'' ३२८ नैषधीयचरिते मितल प्रापितस । किभूते दशौ-भत्यां मैम्यां पतिते निपण्णे। त्वदाननेन्दोः प्रियकामजन्मनि ततो रसिकवादेवापरावृत्य लगिन्वा संवध्य स्थिते स्थिरतरे इत्यु- स्प्रेक्षा । कथिदिलामी भन्या. कौं प्रथममेव दृष्ट्वान् । ततस्तस्य श्रयत्ययं दौरुधरी धुरं ध्रुवम् ॥ १३ ॥ नेत्रे कोरेव लग्न स्थिते, नोपलद्वयमित्यर्थः। नेत्रगमनादेवास्या अवादीति ॥ कयाचिद्वयस्यया सरया फुगले गोरा न्यन् । अन्यदपि पतितं वस्तु त्वापि लगिन्वा निष्ठति ॥ योनिक्षिाय भैमी अवादि इत्युक्ता । इति किम्-भमी रवायत वयनि- राभ्यां कुण्डलाभ्याममित उभयपाश्र्थयोरय समन्वय सागर विदर्भपुत्रीश्रवणावतंसिका- वन्धः प्रियस्य नलस्य कामो रत्यभिलापनस जन्मन्युको. मणीमहः किंशुककामकोदरे। दोरुधरी पूर्वापरराशिस्थगुरुशुक्रयोर्मध्यराशिवचन्दन : रयस महायोगस्य संबन्धिी धुर भार धुर निधिनमा उदीतनेत्रोत्पलवाणसंभृति- ध्रुवमुत्प्रेक्षायां वा । दुरुधराग्ये महायोगे जातः पुरात नलं परं लक्ष्यमवक्षन सरः ॥ ४० ॥ प्रामोति, तथा कुण्डलालंकृतमुखचन्द्रदर्शनमात्रेण न । विदर्भात ॥ सर नल पर बरं श्रेष्ठ ना लामक्षत । मिलापो वृद्धि प्राप्स्यतीति भावः। 'गुरुभागोयान । आगलं गोक्षिनानियो । किभून:-विदर्भपुत्रीनगणयो- यदा भवेत् । तदा दुरुधरायोग.-'इति ज्योति.शानामगर चनमा नमो भूगगभूना माणिस्यादिरलसचितमुवर्ण अधरप्रसाधनमाह- पकममीन माणिस्तारानि तामां महमेशा मनग्नुनमारग उदीना ममुलना निवेशितं यावकरागदीप्तये प्रसारमोनमा गागा गमागां मंति. सामग्री। लगत्तदीयाधरसीग्नि सिायकम् । पापा गगामी या एपिः। रराज तत्रैव निवस्तुगुत्युकं *. मा यो । मारकर्णकलालाधिनापोन्द- मान: कामानिमारः। अपतमि- मधूनि निध्य सुधासभर्मणि ॥५२॥ * Marमनिधिगनायं प्राणादप्रयोगः । निवेशिनमिति ॥ तदीयोऽधरोहमम्प मोगनि scipat नसगारमा'-- शिन न्यन यचानेन लगरमला सिप मyि al जनाधानमाविवागा कानि म नि छीनरमतया परित्यज्य मा यांतिशमा[if शान करतायुगेन किम् । नाम मणि तुल्याया तसाधरगीति निnefitali रुम कण्टिनमिव रराव । गुधया या मणिकमिश दिपरलता परियामशामिन ना धिनानि । मा विनायकी ।। ११॥ थियो नि निशArd * {{"tiअनि । होमसा । ममा, माइनि गा' infant - समान it- इयर 4. न ६. पण जण पायपिए +:+kaiti. All सनदीया मदद दी। प्रयागनी Haat मानादित मान है गिया न . itoitusrannidat ahl * 1 4 . 4t " - - ร . . . + M - . . ३ .

·पचदशः सर्गः। ३२९ - - -- + रागाः परसूत्रादिरचितसप्ततचीरवाप्प 'विपची सा तु तत्रीभिः पतिरयमिति ज्ञायते । अथवाऽनुराग एर निलं गस । अनुराग सप्तभिः परिवादिनी' इत्तमरवचनात्स्फुट प्रकट परिवादिनी इनि एव हि काममनुमापगनि । तलाकामागिरेवाग, नत्वयं याव- विशिएसंज्ञा सती अराजदशोभत । स्फुटमुत्प्रेक्षाया वा । पी- कोऽलक्तकः । स गायको नेति था। अन्योऽपि प्रोषितभर्तृकायाः णाभ्योऽपि मधुरस्वरा कण्ठकन्दली सप्तसरमुक्ताहारालकता कस्याधिकृतापराधः संतत्प्रियागमन विचिन्त्यापराधमाजनाय त. चेति भावः ॥ त्पादयोः पतति । सालतकतत्पददर्शनादेव नलस्य कामोद्रेको भनितेति भावः ॥ भुजप्रसाधनमाह- उपासमानाविव शिक्षितुं ततो सहजशोभामाहात्म्यं वर्णयति- मृदुत्वमप्रौढमृणालनालया। स्वयं तदङ्गेषु गतेपु चारुतां विरेजतुर्माङ्गलिकेन संगतो परस्परेणैव विभूपितेषु च। भुजौ सुदत्या वलयेन कम्युनः॥४५॥ किमूचिरेऽलंकरणानि तानि त- उपेति ॥ मङ्गलं प्रयोजनमल मालार्थ रचितेन कम्युनः श- द्वथैव तेषां करणं बभूव यत् ॥ ४८॥ शल वलयेन कळणेन सगतौ युक्तौ सुदत्या भैम्या भुजौ रराजतु. शुशुभाते । उत्प्रेक्षते-अप्रौढा वाला मृणालनाला तया विसद- स्वयमिति ॥ स्वयं भूपण विनैव परस्परानपेक्षं च तस्या ण्डेन ततो भुजाभ्यां सकाशान्मृदुत्व शिक्षितुमुपास्यमानाविय भैम्या अज्ञेषु मुखाद्यवयवेषु प्रत्येक स्वीयस्वीयसौष्ठववशात्तरुणि- सेव्यमानाविव । मृणालादपि कोमलतरौ भुजावित्यर्थः । गौडदेशे मारोहवशाय चारुतां गतेषु प्राप्तेषु सत्सु परस्परेणैवान्योन्येनैव : विवाहकाले शञ्जवलयधारणमाचार. । वालेन चाभ्यासः सुकर इ. च विशेषेण भूपितेपु प्रत्येकं सौन्दर्ये सत्यप्यन्योन्यसाहचर्यवशाल्क- त्यप्रौढपदम् । 'नाला नालमथास्त्रियाम्' इत्यपि कचित्पाठान्महा रानुगुणौ भुजौ भुजानुगुणौ करावित्येकस्याङ्गस्यापरेण तस्य च ते- कवियोगानालशब्दोऽप्यावन्तः । ततः, 'आख्यातोपयोगे' इत्य- नैव सर्वाजयोग्याजसामग्रीसंघटनात्सुन्दरतरेषु सत्सु तानि मन:- पादानत्वम् । माङ्गलिकेन, 'प्रयोजनम्' इति उक् । रराजतु , शिलादितिलकादीन्यलकरणानि किमूचिरे, अपि तु-स्वकरणम- 'फणां च सप्तानाम्' इत्येत्वाभ्यासलोपौ वैकल्पिकत्वात भवतः । योजन न किचिदूचुः । यद्यसात्तेपामलंकरणानां तत्पूर्वोक्तप्रकार फचित्तु 'विरेजतु.' इत्यपि पाठोऽति ॥ करण निर्माणं वृथैव बभूव । दुःसवशान किचिदूचु , किमप्य- लोकद्वयेन पदप्रसाधनमाह- धिक न चरित्यर्थः । आश्रितत्वादनिराकार्यत्वेन स्थितान्येवेति भाव । यत्तेपां करणं तथैवाभूत् । अत एव करणमलमित्यन्व- पदद्वयेस्या नवयावरञ्जना येन नाम सान्वयं जातमिति भावः । अल वृथा करणं येपामिति जनैस्तदानीमुदनीयतार्पिता। बहुव्रीहिणापि सान्वय जातमित्यर्थः । पूर्वमलशब्दस्य भूपणार्थ- चिराय पद्मौ परिरभ्य जाग्रती त्वम्, पश्चादप्रयोजकत्वान्निपिद्धार्थमिति चेत्यर्थ । 'किमूहिरे' इति निशीव विश्लिष्य नवा रविद्युतिः ॥४६॥ पाठे किमर्थ धृतानि न जाने इति शेप इति वा ॥ पदेति ॥ तदानीं तस्मिन् प्रसाधनसमये अत्या. पदयेऽर्पिता भूपणकान्युत्कर्ष वर्णयति- रचिता नवा आदी यावरञ्जना अलक्तकरञ्जना जनैनवोदयसमये क्रमाधिकामुत्तरमुत्तरं श्रियं जाताऽतिरक्ता रविद्युतिरिवोदनीयतातय॑त । किंभूता रविधुति पुपोप यां भूपणचुम्बनैरियम् । निशि रात्री सूर्यत्यास्तमयवशात्पद्माभ्यां सह विक्षिप्य दिने पुन पौ चिराय परिरभ्य जानती तिष्ठन्ती । रविद्युतिर्यधा पद्मपु पुरः पुरस्तस्थुपि रामणीयके नियमधिकां क्रोति तथा यावकरजना तत्पदयोरिति भैमीचरणौ तया वबाधेवधिबुद्धिधोरणिः ॥४९॥ पद्मतुल्याविति भावः । चिराय विश्लिप्येति वा चिरवियुक्तावन्योन्यं प्राप्य गाढमालिङ्गय तिएत इत्युक्तिः ॥ क्रमेति ॥ इयं दमयन्ती भूपणचुम्मनैर्भूपणसंबन्धैः कृत्वा उत्तरमुत्तर यथा स्यात्तथा अग्रेऽग्रे कमेण पूर्वभूपणापेक्षया उत्तरो- कृतापराधः सुतनोरनन्तरं त्तरभूपणेनाधिकामतिशयिता या नियं पुपोप तयालंकारशोभया विचिन्त्य कान्तेन समं समागमम् । रामणीयके सौन्दर्य पुर.पुरतस्थुपि स्थिरतरे सति अवधिदेरिय- स्फुटं सिषेवे कुसुमेपुपावकः त्तायुद्धोंरणिः परम्परा बवाधे बाधिता । इतोऽन्यद्रामणीयकं स रागचिह्नश्चरणौ न यावकः ॥४७॥ नास्तीति यदि बुद्धिर्भवेत् , तदावधिर्भवेत् । पूर्वपूर्वरामणीयकेय- त्तावाधेन रामणीयकान्तरे पुरः पुर. स्फुरत्ययधिर्वाधित इत्यर्थः । कृतेति ॥ पूर्व विरहायस्थायां बहुसंतापकारित्वात्तुतनोभैम्या. तस्या भूपणशोभा निरवधिरभूदिति भावः । धारणिरिति कृतोऽपराधो येन स कुसुमेपु. काम एव पावकोऽग्निरनन्तरमधुना देश्यशब्द ॥ । कान्तेन नलेन सम सह भैम्या समागम विचिन्त्य स्फुट निधितं चरणौ सिपेचे । अपराधमानावेत्यर्थः। कानवाग्नित्वे हेतुमाह- मणीसनाभौ मुकुरस मण्डले यतः सोऽनी रागचिह्नौ रागो लोहितिमैव चिहं यत्स । वभौ निनासप्रतिविम्बदर्शिनी । 7 * - AM । 11774 ·ܕ 2 ' ·पागः। नलागौवम्त्यमनामुमानना नरेगनमापनमाड-- नृपवियो भीममहोत्सवागताः । नृपम्स तत्राधिकनाः पुन: पुन- पिंचाय तान्वन्धमापिपकवान् । तददिलाक्षामदधन्न महलं कलापलीलोपनिधिगत्यजः शिरामु सिन्दरमिव प्रियायुपे ॥ ५५ ॥ सयरपालापि कलापिसंपदः ॥ ५८॥ नलादिति ॥ नकासकामानन्या मनो विम्य पञ्चमना- नृपयति ॥ नर केचप्रमारने अपिटना नारितादयः पुनः तुमप्रामुमानता भनीचरणप्रणामप्रवगा भीमन्य कन्यान्वयपरको महामो आमारिना मन्य आगता नृपप्रिया अन्यरातमाह पुर्नाचा धूपनाममगोपगार पर कनिकादिना प्रत्यापन - प्रियायुषे न्यप्राणगचितीवनात मगलम सिन्दूरमिव बगिर नु पा। अंगच ममापि विद्यमान मागुन पुननद्रान्तिवनात् सन्या भैया अजयो बरगयोगांक्षामलन कमाउधन्त अधार रन् । पने कंगा पर न म शी निगनिनिय । कानि पुग्णागि कुन पत्युराइये अन्या जिपना पर ना यथा शिर मु मिन्दर सापानीनि योग्यायोग्यभा विचायं वा नृपन नान्कचान्धम्मि- धारयन्ति, नया प्रगामप्रमजया भन्या एनीषा. प्राता रक्ष. सादिरचनारिोगग्रन्धिरूपं वन्यममापिपन्यापयामामु । नान्कान्- पीया इनि प्रायिनो नर प्राणेशाप्रक्षिप्नानि मान्यभन. ये. कचं गदि गरुन. पक्षान्त्यानि गरवक् नम्य कलापिसान्य चिरजीरनाय भनीचरणयो प्रणाम हनपर इनि भार । प्रणा- मंन्धी कलापलीलोपनिधि. कलापलीलारा उपनिधिः मान्यन- मादेन वादा लाक्षा समा। 'विश्वनाविपरे समे' इत्यमरः । पालापि आरादितः । तदपेक्षयाधितांतमिन्य. । कलापली- गाह्मणादिबादचन्दम् । अदधन्त 'ध धारणे' लदि। इरिता लारूपो य उपनिधिः कविसमयमिद्ध. प्रतिनिधि स वैराच्छादि । कुसुमं चैर मिन्दूर कजल तथा । रूपांमकं च तान्नूल मागल्या- जिन इत्यर्थ इनि पा। नल फेस्लिामन्य गृहीन पानिर्षिला- भरणं शुभन् । फेशमकारकर्गकरकर्णविभूषणम् । भद्रायुप्य मतया निरर्थक यहंभार त्यातीनि सूचनाद गरवत इति पदं मिच्छन्ती दूरचेज पतिव्रता' इति स्कान्दवचनम् ॥ सानिप्रायम् । यः केशै पक्षत्यागिन्या मयूरसंहते. कलापमोना. निक्षेप अपालापि गृहीवा नातीत्यपलापितः । यः परस निक्षेप अमोवभावेन सनाभितां गताः गृहीत्वा न दत्ते पर प्रतारयति स राज्ञोऽधिकृतः पुरुषः पश्चाहना प्रसन्नगीर्वाणवराक्षरखजाम् । शिक्षणायो भवति । मयूराः शरदि पक्षान्मुजन्ति । 'पुनानुपनि- ततः प्रणमाधिजगाम सा हिया धियास.' इत्यमरः। अवापिपन्, आमोतेण्यंन्तालुद्धि द्वितीयत्यैका- चौ द्वित्वम् । गत्यर्थत्वादणी कणो कर्मत्वम् । 'अलम्भयन्' गुरुर्गुरुब्रह्मपतिव्रताशिपः ॥५६॥ इति च पाठः ॥ अमोघेति ॥ ततो मण्डनानन्तर प्रणना कृतगुर्वादिचरणप्रणा पतत्रिणां द्राधिमशालिना धनु- मा सती हिया गुरुः । अधिरलजेत्यर्थः । सा भैमी गुर्योः पूज्यत- गुणेन संयोगजुपां मनोभुवः । नयोः पित्रोः नह्मणां नाह्मणानां, वाचन.कायकर्मभि. पतिमव्य- भिचरन्नीनां पनिव्रतानां वृद्धशोभनमुवासिनीनां च अविधवा कचेन तयार्जितमार्जनश्रिया सुनगा अ(न)पुत्रा भवेनि आशिपोऽधिजगामालभत । कि समेत्य सौभाग्यमलम्भि कुमलैः ॥ ५९॥ भूता भाशिप-अमोघभावेन सफलन्येन प्रमज्ञानां गीर्वाणानां पतत्रिणामिति ॥ अर्जिता लब्धा मार्जनश्रीरभ्यङ्गजनिता नि- देवानां पूर्वोक्ता वरातत्मंगन्धिन्योऽक्षरखजो वर्णमालास्तासा ग्धशोभा येन । तथा-दाधिन्नातिदीर्घत्वेन शालते एवंशीलेन सनाभितां वन्धुत्वं गता प्राप्ता सत्यत्वेन तत्तुल्या. ॥ तस्य नलत्य कचेन केशपाशेन सह समेत्य संवन्धं प्राप्य कुमलै- तथैव तत्कालमथानुजीविभिः मल्लिकादिकोरकैः कर्तृमि दाघिमशालिना तधार्जितमार्जनश्रिया प्रसाधनासञ्जनशिल्पपारगः । पुन पुनरगुल्यादिना घर्पणालब्धमार्जनसंवन्धिखिग्धशोभेन भ्रमर- मालारूपेण धनुर्गुणेन संयोगजुपां सहितानां मनोभुवः कामस्य निजस्य पाणिग्रहणक्षणोचिता पतघ्रिणा वाणानां सौभाग्य सादृश्यमलम्भि । केशपाशस्य भ्रमर- कृता नलस्यापि विभोर्विभूपणा ॥ ५७॥ मालारूपेण कामधनुर्गुणेन साम्यम्, कोरकाणा च पुष्पल्पैर्वाणैः तथैवेति । तथैव भैन्या वैदिकोदरे यथा मझलनानादि कृ-शपाशदर्शनमात्रेण भैमी कामवशा भवितेति भावः । कचेन, नलस च कामेनेत्यर्थः । अतिविशालनीलतरकलिकालंकृतनलके- तम्, तेनैव प्रकारेण च तत्कालं तस्मिन्नेव काले अथ मङ्गलमा- जात्येकवचनम् ॥ नानन्तर प्रसाधनासानं भूपणकरणं तत्संबन्धि शिल्पं विज्ञान- कौशलं तत्व पारंग (अ)रोपविदोपः शृङ्गारिभिरनुजीनिभि. मूर्धप्रसाधनमाह- सेवकनिजत्य स्वत्य विभो खस्वामिनो नलस्यापि पाणिग्रहणक्ष- अनयरनोधमयेन मण्डितो णोचिता विवाहकालयोन्या विवाहरूपोत्सवयोग्या वा विभूपणा रराज राजा मुकुटेन मूर्धनि । कृता रचिता । निजस्यनि स्वयं प्रवृत्ति सूचिता। विभोरित्यवि- लम्यः सूचित । भूपयनिघुरादि. तलाधुच ।। १ 'अवापयन्' इति पाठ सुखावयोधास्थः । । AL ·MAA- - - एव परिधि. स्थित इति युक्तमिति भार.। मणिफिरणाना मण्ड- भाक्तिचिन्तया 'अस्स नलस्य भाले ललाटे माना लाकारत्वेन पट्टिकायाः परिवेपाकारस्य युक्तम् । “अशक्तिमुदहन' न वा' इति मदेहरूपा नाहीं लिपीमक्षरपरि महरिका पित इवेन्युत्प्रेक्षा । इति किम्-भमी यावदनिवार णीकरणपर्यन्तं नलस्योदूढतां परिणीतता नारावास तीति । यद्यपि स्यगंवरो जात , तथापि यावन्मनः हित. किम् । पतित्वं सप्तने पड़े इनि स्मृनिमानापार वद्गमी नलस्य भार्या न भवतीति दुराशयास विन्दुम्वना मण नान्ति तावद्गमी नलमत्तां नैति । ब्रह्मालपनियाद उदा तव्यात्यर्थ वय प्रयतामह इति दुराशया डिरिवार वभूवेति ॥ मनोभुवो धनु समीपे संभूता सजीकृता उपत्र तश्चन्द्रो ललाटे स्थितः । चन्द्र इव तिलको रेत इनकार ध्रुवोः समीपे तस्य नलस्य वर्तुलं चित्रं तिलकलद्रूपिणी गुलिकेव वदग्निनमम्, अव्ययीभावः । लिपी, 'कृटिकारात्-'r नलस्य तत्कालमत्राप चित्तभू- कपोलेति ॥ तत्कालं तसिन्मण्डनसमये नलस कुन रथस्फुरचक्रचतुपकचारुताम् ॥१॥ ३३३ वनीपकानां स हि कलाका- मादनाmriti ti स्ततो विमुचनिय ममजरीम् ॥ ६ ॥ 17771, TITI FITTI'FT Vinn अनध्यति ॥ अनावमोनामचीनमाविमारता. जनुनि मा नन्दादिमण्डली टितेन मुलुटेन मूर्ति नगिना राना मनोमानाकानी नलीयाण मगेजिना। याचकानामनिधनदानारकल्पगतः कालो देना (म. मिता कानन नारकामवी अरी कल्पक्षयोगिता रम्या सागरगरी विहिर रराज । वृक्षो हि वालपतपुष्पफागुनको मगमुगिन । का कला गगाहा नगानिनी ॥ वृक्षस्य च मारी रवाफलगानामगी। मनाने गुरुरा, न. अनुनातिना गुणेन मरताना किरणा वा । मायांकारा मुटमणिकिरणा निगालो न। नागा चन्द्रमा त्यर्थः । अधमहंतीत्यय दण्डादिरवायत् ।'मागः' इनि पाउ !! गिना नमनाविन्दुमाली "' i भालप्रसाधनमाह- '" । नामिया नदनमा ममात्र मतमो न नि नारका aisi नलस्य भाले मणिवीरपहिका- मानिनी कगा। नपा समन्यातिनी मात्र निभेन लग्नः परिधिविधोत्र मी। नामना । मानन्या नातेवयं द्वति तदा शशाकाधिकरूपतां गते ग हानिकारका मामी नाना, फितु या पावन लिनी भगा साल माया ममानि ना। १५.. तदानने मातुमशक्नुवन्निव ॥ ६१ ॥ 'मा मालिनी रोहिण्यायो भवेत, नहि नलस्येति ॥ रवसचिताया वीरमंयन्धिगा रिगुरुपामांगा पुनः गरोजनी नलगुपगमाननुयो भवेत, वीरपट्टिकानाम्ना चारयातायाः मुवर्णपट्टिकायाः प्राणयुगपधा. या सगुन पसामान्यामधिकतम तातमिने नात्र । मागमात्रव्यापिन्या निभेन व्याजेन नलस भाले ललाटे सीः इति पादेनिशयितत्रिय त्रिता ॥ सन् विधोश्चन्द्रस्य परिधिः परिवेपो यगी । मुगवपि परि- न यावदामिभ्रममेत्युदृढतां वेपः, संपूर्णमण्डलः फिमिनि न पश्यत इत्यत आह-निं. निव । तदा प्रियासंगमकाले भूपणकाले च हपंपशाभूपणशाय नलस भैमीति हरेर्दुराशया। शशाकाधिरूपता चन्द्रापेक्षयाधिकमान्दयम् । जयच-अविरुप. स विन्दुरिन्दुः प्रहितः किमस ता रिमाणत्वं गते प्राप्ते तदानने मातु तुल्यप्रमाणतां च प्रानुमान निव । अल्पपरिमाणस्य यदलंकरणं तदधिकपरिमाणस्येदेश एव तिष्ठति नतु सर्व मण्डयितुं शक्रोति । तस्मान्मुसकदेशो भाल नेति ॥ रेरिन्द्रत्य इनि प्रवंरूपया दुराशयानु इति च पाठः ॥ पठितुं वाचयितुं स चन्दनतिलकविन्दुरेर इन्दुबन्ध श्लोकत्रयेण तिलक वर्णयति- खलु मानसौकसं जिघांसतो धैर्यभरं मनोभुवः । उपभ्रु तद्वर्तुलचित्ररूपिणी धनुःसमीपे गुलिकेव संभृता ॥ ६२ ॥ मृन्मयो गोलक इव वभूवं। किंभूतस्य-भैम्या मानसौकसं । मनसि धर्यभरं धैर्यवाहुत्यं अथच धैर्यमरमेव । मानससरोनिवा- कर्णभूपण वर्णयति- सिनं हंसम् । पक्षित्वान्न विद्यते चर्यभरो यस्यैवंविधं वा । हंसं जिघासतो हन्तुमिच्छत. । भ्रवो. कामयनुष्यम्, तिलकत्व च गु- कपोलपालीजनिजानुनिम्बयोः लिकात्वम् । भ्रममीपस्थितवर्तुलनिलकदर्शनमात्रेण भैमी काम- वशा भविष्यतीति भावः । अन्योपि हसं हन्तुमिच्छन्क्षत्रियो धनुपि गुलिका संधत्ते । 'राजश्व तिलको वृत्तो वर्तुलो नृपर्व. श्ययोः' इति वचनात् । मानसौकस्वोत्प्रेक्षायां सलु। 'चित्र न वेति भाले पठितुं लिपीमित्र ॥ ६॥ . - - बभूव भैम्याः - . - समागमात्कुण्डलमण्डलद्वयी। (4 ·पञ्चदशः सर्गः। ३३३ ज- " भाव.॥ ~~ । तरी कर्णभूपणीभूतमण्डलाकारकुण्डलद्वयी कपोलपाल्यां प्रश- लक्ष्मीमर्थयन्त एवंशीलान्याचकानपूपुरत्पूर्णीचकार । अतिवदान्य स्वच्छनलकपोलयुगे जातौ निजौ त्वीयावनुविम्यौ तयोः इत्यर्थः । वहून्सुन्दरवधूकाशिणो वरान्यः पपार । बहवो ब्राह्मणा ...गमात्संवन्धाद्धतीचित्तभूरथे कामरथे स्फुरलसचक्रचतुष्क येन विवाहिता इत्यर्थ इति वा । अथ च-सागरत्वं भेजे । यसा. चारुतां सौन्दर्यमवाप । रथश्चतुधको भवति । पाली फ- सागरालक्ष्मीजीता । यदुत्पनेन वारणेनैरावतास्येन स बलाराति. न । चतुष्कं परिमाणोपाधिके सजाथै संरयायाः संज्ञासह-' राजिपु बलवानभूत् । यश्च वृष्टयथं जलामिलापिणो मेघान्पूरयति । कन् । तत्र प्रापिसके यद्यपि प्रत्यय , तथाप्यत्रौपचारिकः रामनामाद्यङ्किता मुद्रोक्ता । 'यदुद्गता', 'पपार यस्तान्' इति या पाठ । 'सलिलं कमलं जलम्' इत्यमरः। 'कमला श्रीवरधियो.' इति विश्व.। वलनं वलः । घनथै कविधानात्क. । अपूपुरदिति श्रितास कण्ठं गुरुविप्रवन्दना- पूरयतेलुंडि णौ चडि-' इति हस्ते 'दीपो लघोः' इत्यभ्यासस्य द्विननमौलेश्चिबुकानचुम्बिनी। दीर्घः । पपार, पधातोः पूरणार्धालिद । इत्त्वं (उत्व) बाधित्वा अवाप मुक्तावलिरास्यचन्द्रमः- परत्वानुद्धिः ॥ सवत्सुधातुन्दिलविन्दुवृन्दताम् ॥ ६६ ॥ कृतार्थयन्नर्थिजनाननारतं तेति ॥ अल कण्ठे श्रिता मुन्नावलिमौक्तिकहारलता मा. बभूव तसामरभूरुहः करः। चन्द्रमाललात्ववन्ती सुधा तथास्तुन्दिल स्थूलं विन्दुवृन्दं तदीयमूले निहितं द्वितीयव- भावत्तत्ता तानवाप । किंभूतल-गुरूणां पित्रादीनां वि. द्रुवं दधे कङ्कणमालचालताम् ॥ ६८ ॥ च वन्दनया विनन्नो मौलिपस । अत एव । फिभूता हार- -चुबुझानचुम्बिनी हन्वनस्पर्शिनी । मुक्तानां स्थूलत्व वर्तु- कुतेति ॥ तस करोऽमरभूरुहः कल्पवृक्षो यतो बभूव । किं च सूचितन् । पूर्णचन्द्रदर्शनवजलदर्शनादुादीनां प्रीति - कुर्वन्-अर्थिजनान्याचकलोकान्वहुधनदानादनारतं सदा कृतार्थ- यन्त्राप्तप्रयोजनान्वन् । तलान्मणिबन्धरूपे तदीयकरमूले निहितं स्त्रयेण भुजभूपणं वर्णयनि- त्यापितं द्वितीयबवितायेन वैवाहिकेन सूत्रमयेन मालिफेन क- कणेन युक्तं सौवर्ण क्षणमालबालतां दधे। तदीयझरकल्पतरोः क. यतोऽजनि श्रीबलवान्वलं द्विप- क्षणमालवालल्याने जातमित्यर्थः । वृक्षमूले आलवालद्वयं भवति । न्यभूव यसाजिषु वारणेन सः । मिलितमुद्रिकाद्वयवद्धयोनिलितयोघंटनाद्वितीयवादति वा । धुव. मुत्प्रेक्षायान् । 'विनियेमितं तदा' इति पाठः साधुः॥ अपूपुरत्तान्कमलार्थिनो घना- न्समुद्रभावं स यभार तद्भुजः ॥ ६७ ।। रराज दोर्मण्डनमण्डलीजुपोः स वजमाणिक्यसितारुणत्विपोः। ति इति ॥ स तहजो नलभुजो मुद्राभिरनुलीयकै सहित. दन्नत्य नापम् । अब च दण्ड्य दण्डनादिराजधर्मपरिपालना मिषेण वपन्दादि युसोन्मुखौ र नियमनमाहित्यम् । यभार भेजे । अर्मिका दधारेति नाव । यशःप्रतापाववनीजयाजितौ ॥ ६९ ॥ तो यलाङजाद्धतो श्री शोभा राज्यल्भीरी । अज- रजा । तथा-आजिषु यस भुजस्य वारणेन यत्पनरण शत्रुवि. रराजेति ॥ स नली रराज । कि फुतिर-दोमण्डन पाहु. न कृत्वा यल शलैन्य द्विपन्पराभायुफ सन् त नलो बरया. भूपन तस मण्डी प्रेगो ता उपेते इनि जुधौ तयोरददादिपर्नु हयुक्त शनियुत्तो वा बनूर । यतनिवारणेन बलवान्ता लाभूपाध्ययोजनानिरवाना कमंग सिताराधियोः तर मैन्य पराभारोऽभूदिति वा । याताय । तत-आजिषु कर्मयोनिपेन धिोरसहितमाच्या ददादिगुसानामुन्मुगी विपन्स नो यस प पत्रतरेण रपेन ताण यल्यानभू. तर मनरन्ताव जनाधितो रग यदा प्रतापी वन्धमारय पा। रानुसैन्य द्विपन्त प्रसिद्धोतिलोऽपि शनु साने दिव । हरफनालियाना नानाधिन चात्तीहारपि माना. : कर्नभूतल पारणे निररणे दर पात्र बभूति वा । आजिषु वितब युजन् । पा प्रतापी नितरन शोभामिति करिमकन । विपन्न प्रनिदानामे विषये परदाताविति वा । इदानाहार । पानानिन स्वामी पारणेनभाना स पानितिन प्रारत म घने नमन्तापवनावलम्निनां पननो यत्व नप र पवन सर सपनान न. पुलवान नपरोप्युत्त नबल्समा पटक- विभूषणानां मणिमण्डले नतः । निशाने पर स्तिोपोरसा महानाम' दर्शन .. सरूपरेखामबलोप निकली- भाप । सदाभ IRोपिया चकार शानदानापना 11 ७० ॥ देन मुजेन करना दरर. गा। परन सपने 5 - लातुमाना। नहार ·-- -- -~- । । । . पुराना मालकुम्भसंभृतिम् ॥ सखीमिति ॥ सोप नल. समागन्नावर वन्धी राजा जयद्रथो येनेति वा । तथा-जनी वधूमहति जन्यो दर्शयमानया दर्शयन्त्या कयापि प्रदर्शनार्थनेवार सह यात्रया वा हृष्ट. । अधच-युदसंबन्धिन्यां विजययात्रायां ग्रभागे कदमाख्ये भूपगे विपश्य वेगानिपातक तैश्उिनहारनलविलोकनरमादग्निरज्ञातबिना वार्ष्णेयः, वृष्णेरपत्यम्, 'इतश्वानिन.' इति ढा । नियन्तृकम् , दीयमुक्ताफल कृन्वा क्षगं क्षगमानम् । क्षा पा। लाजमोक्षगं कृतन् । अन्यरनमानिन्ताहिक क्षणमध्ये मौक्तिकमोक्षगमपि क्षणं तदनमान मानया, 'णिचश्व' इति कत्रंभिप्राये किलाफले सानी कर्मकत्वात्ससीमिति कर्मत्वन् । 'सखी' इति व पान! ३३४ घन इति ॥ नल समनापानामनामशान हाल मामा मना--- पलम्पत एयशीलानि तर सितानि निया ने मा. न्ने मणिमण्डले रतम स्वरूपन्न नाकारला परमां मोगा विद नामाभिदिान शितुं स्खलापण्यपरमां मयांदा वालोना कामा मा. मोदगाद नगन्ना सनम्। चनुरा नापितादयस्तेषां दांगागा प्रतिविमानना मुगांगा निष्फीचकार । आदर्शकन्यता मेरा जवादिनि ना। क- गवाहनादेल नामाना लमाद इति युजा ताण आनीतः । न न किलोकिरदार गगनगनानपणानयाधिक तेपां सेवाचातुर्यम् । सेवागनि 'सेन nि.-' इति नगर ॥ नितिगेगाननर विद न ।' व्यलोकि लोकेन न केलं नल- पिनमा गम नवग्ना पार कर न्मुदा तदीयाभरणार्पणायुनिः। मारामानमा लान अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनः रागामिलोगिंग तामा परस्परेणेवे विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ मतो गरेमा गा निसर्गरम्यानातयानकि सान् । तयोगारिक मुनि प्रत्य। .. व्यलोकीति || घलन्नी व्यापुमो पारामाना मुरामा तेन नितम् । मत गनि नामागना इनि नावः । रन्तरहण लोकेन तदीयाना नलीगानामाभरणानामगातुतिन संस्थानविशेपे स्थापनमनिता शोना जलं न गतिnिgin. भजानती तापि विलोकनोन्मुक्का स्फारितानि प्रसारितफिरणानि रजान्येव लोचनानि पाती। ममीरभुनाथमपि तनांशुतम् । विस्फारितः रसलोचन. हत्या या । अचेतनाभूगरषि परस्पर- कुन तम्म चलते कगेत्पुरः णान्योन्यस्य द्युतिरदर्शीव निलोफिनेर । अन्गोन्यशोभारिलो ना. धमचेतनैरपि तनत्राणि प्रमारितानीराः । भाभरणशोभा सी. विलोकिता । मण्डनमानं च सनितरसमिः ॥ अज्ञानतीनि ॥ नलम्य बिलोकनानुना मत कर ततोऽनु वार्णयनियन्तृकं रथं 'पूना कम्पिनामपि ननाशुरु चोलकार .. युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नन्यनापती कापि पुगाना चलने वरपात्रोन्नया लाय पुगेऽमनागे कुचेन चा मालकुन्नन्य ३." नृपः पृथाम्नुरिवाधिल्डवा- पपूर्ण मुम्नस्य संभृति मभारनुपदामकरोत् । नगद न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ।। ७२ ॥ चेतनमाप्यनुरागोन्पादना, फुचन्यानिमान्दनिये । तत इति ॥ ततो भूषणधारणादनु पञ्चास नलो नृपो वाण वरस्य च पुरः पूर्ण कलशदर्शनं शुभाय भवति । तन्में, यनामा नियन्ता सारथिर्यस्य । अथच-कृष्ण. सारथिय। मभिप्रैनि म मप्रदानम्' इति संप्रदानन्वन् । रथं किरीटवान्सहजकिरीटयोगाकिरीटनामा पृथासूनुरजुन इ.: सखी नलं दर्शयमानयाङ्कतो वारूढवान् । किंभूतो नलोऽर्जुनश्च-युधि क्षिता भन प्रापिता अरिक्षितिभृतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रया येन । क्षितवैरिनृपश्चासौ जयदयो यस्येति वा । क्षिता वैरिनृपाणां ज. यन्तो रया लक्षणया अशमादित्वाहा महारथातिरयाधस्वप्रमुसा योधा येनेति वा । अर्जुनपक्षे-युद्ध हतोऽभिमन्युवधादरिः शत्रु- भूतः क्षितिभृद्राजा जयदयो येन । शितोऽरीणां कौरवाणा सं. वरस्तत्संवन्धिन्यां यात्रायां मुद्रितो हृष्टः । जन्या वरीयान. काशाजवाद्वैगादुदतयोक्षिप्तत्य हृष्टः । तथा-मुकुटेन मण्डितः । वरयानाथ निर्गत इत्यर्थः । 'नवृतश्च' इति कप् ॥ १ 'भत्र समाध्यलकार.' प्रति जीवातुः। २ 'परस्परेणैव' इति पाठे लुप्तोत्नेना इति सुखाववोधा । ३ 'अर्धापत्तिरलकार. । सा 'रललोचन' इति. रूपकोत्येति सफर. । तेन 'निभूपणानि रत्नलोचनरन्चोन्न पश्यन्ती- वादृश्यन्त' इत्युत्प्रेक्षा बन्यते' इति जीवातुः । ४ टीकापुस्तके क्षताः' इत्येव पाठः । तथापि प्राचीननूलपुन्तकस्य 'क्षिता' इति पाठा- नुरोधादित्य कृनन् । - । जवादस्तस्स करस कहगे। विपज्य हारैत्रुटितैरतर्कितैः कृतं कयापि क्षणलाजमोक्षणम् ॥ करस सुबह -- - इते ... - तरस्याम्' इत्यत्र 'अभिवादिदृशोरात्मनेपदे- लसन्नखादर्शमुखाम्बुजसित- ममतवाणीमधुपाणिपल्लवम् ।

·पत्रदशः सर्गः। ३३५ - यियासतस्तस तृपस जज्ञिरे पदाग्रमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ॥ ७९ ॥ अदिति ॥ तघुवतीनां समूहो यौवतमेव विपासतो वरया दिक्षुरिति ॥ नलं दिक्षु., अत एव दर्शनानुरागवशेन वि. जत्ल तस नृपल प्रशतवस्तूनि शुभसूचकमगलद्रव्याणे गतपश्मसंकोचे वीक्षणे विशिष्टे नेत्रे यसा. सा । तथा--नृगां । किभूतम्-नखा एवादाः, मुखान्येवाम्बुजानि, लि- ‘भूलोकवासिनामयोग्यां दिव्यां तनुत्रियं दधनी अन्ना काचिनारी प्रसूनानि पुष्पाणि, वाग्य एव मधूनि, पाणय एवं पह- इत्यं प्राप्तदेवाङ्गनालाम्मापि दर्शनोत्सुस्वापदाप्रमानेगैच यद्यला. इतरेतरयोग. समाहारो वा। लसन्त. स्फुरकान्तयो नखा-'न्महीनस्पृशत्तावता केवलं तावन्मात्रेणैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर यो पल तत् । एवंविधपुरनारीदर्शनामीपाणिग्रहो लि- सोप्चनिमेपनेत्रा मनुप्पानहीं देवभोग्ना कापकान्ति बिभ्राणाः म शुसायैव भविनेति तत्व बुद्धिरभूदिति भावः । भति- केवलं पदैकदेशेनापि भूमि न स्शन्ति । इयं तु निनिमेपदर्शनो- तासां सूचितम् । 'दध्याचादशादिदर्शन शुभावहन्' त्सुकतयागुधादिमात्रेण स्पृशती तेनैव धनंग तत्तुल्या नाभूत् । मन्तराजप्रन्ये ज्ञातव्यम् । आरोप्यमाणस प्राधान्याजज्ञिरे अन्यत्सव सादृश्यमेवेत्यर्थ । अप्सरोभवदिति चिः । अप्सर श. हुवचनम् ॥ दस बहुत्वेपि अन्या इलपेक्षयाभवदितित्येकवचनमपि युक्तम् । करस्थताम्बूलजिघत्सुरेकिका आप सुमनसो वा अप्सर सिस्तासनाः। एताः सियां यहुत्वे सुरेकन्वेऽप्युत्तर त्रयम् ॥' इति वचनादेकवचनान्ताप्सर रान्दा. विलोकनैकाग्रविलोचनोत्पला । वि. । बहुजनपृष्ठवतिनो भित्वादियवाहिता वा पादानुरामानेन मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता- मुनं रान्त प्रोन्नमिताहाः पश्यन्तीनि दिदगां त्वभाव. ॥ -- रुपेव लीलाकमलं विलासिनी ॥ ७७॥ विभूपणवंसनशंसनापितैः रेति ॥ एकिका कापि पिलानिनी पुरनारी करत्वं ताम्बूल करमहारैरपि धृननैरपि । उक्षपिनुमिच्नुः सती क्रत्यं लोटाकनलं मुखे निचिक्षेप । अमान्तमन्तः प्रसभं पुरापरा परपिरोक्ने विपये एकाने तत्परे विरोचनोन्पले यसा. सखीपु समापयतीव संमदम् ।। ८०॥ तान्यूलान्या कमलं मुसे निक्षिप्तनित्यर्थ । कव-मुख- 'राजनि विद्यमाने कमलस द्वितीया राजता तया जाता था विभूषणेति । जसरान्न र शरीरमम्मान्त समदं शारी- घिलयेव । उत्तमेन नन्नुसेन सहनस्पर्धत इनि धादिव रमानादविरमान रहसन्धित नलसनत प्रनोरं विभुषणानां कमलं निक्षिप्तमित्यर्य । नल्लौन्दानिशपदर्शनेन विमन. नमनन्य शमने तर नमन गरिनन्, तर मग्नं गतिमिति ता। जिधन्नु , 'लुइसनोस्टि' इत्यदेधस्लादो, 'यस्ल प्रत्यर कपी दिलने करमहानि पुनरि नचरीरक. इत्येतसादा सान्तादु । 'न रोरा-'इति पानिपेधा- मनै राममन मन नमी पुरा ममारसार मा. 7 जिव मुरिति द्वितीयायान् द्वितीया' इति चौगरि निशाना मिचित्त समान, करेग नामो, पतित- दिनुनपनामदनार ने नि, नवाब का. कयापि वीक्षाविमनस्कलोचने सहारनामाई मरेर माता महार परनाइने. परमनने नमाजत दीगर । नदनानु. समाज एवोपपतेः समीयुपः। रामारिनन्तकाला जाताना । पुरा मनाशी घनं सपि परिरम्भमाह- पुरि डरर ने इन हर तदा तदालोकनमन्त्रभूवन ।। ७८ ॥ पिनमा प्रादेन मिलेन : पिन रस्त :- चिति ॥ पदापि सरिया पीक्षा नदर्शनेन दिनपत बननीलान्बुदहन किया पवानरे लोवरे सासिलनाने जनमः परमोर विलोमनाने विमनीवनस्तुः । मतरतरल नारसन पकाना नाम समापन - पनि जी दान मन चलना इन सपिर 1 पर 10 नन ने सगीरा ॥ ८१ !! . ---....... स . TA ( २. निराको भाना मान । दिल्धुरन्या विनिमय नमानसोल्मां सती नुदिनन् ।

·-- । । -- । 1 -- पुराना मगलकुम्भसंभृतिम् ॥ . सखीमिति ॥ मोऽयं नल. समागावर वन्धी राजा जयद्रथो येनेनि वा । तया-जनी वधूमहति जन्यो दर्शयमानया दर्शयन्त्या कयापि प्रदर्शनाव, सह यात्रया वा हृष्टः । अयच-युदसंबन्धिन्यां विजययानायां ग्रभागे करणारये भूपगे विपञ्च वेगाभिधातवः तिश्छिन्नहारेनलविलोकनरमादतरितैरज्ञातविकार वाणेयः, वृष्णेरपत्यम्, 'इतश्चानिन.' इति टए । नियन्तृकम् , दीयमुक्ताफल. कृत्वा क्षगं क्षगमात्रम् । बा. वा । लाजमोक्षण कृतम् । अन्यरमगनिरन्ताहिक क्षणमध्ये मौक्तिकमोक्षगमपि क्षणं तदनमानुसार मानया, "णिचश्व' इति कमिप्राये क्रियामले शादी तरस्याम्' इत्यत्र 'अमिवादिदृशोरात्मनेपदे-'हम कर्मकत्वात्सखीमिति कर्मत्वन् । 'सखी.' इति । ३३४ गणनारते घन इति ॥ नलः समन्ना येपाना हलमनकामानि नान. इमानी परमगंगार पुरनागमतममार- वलम्बत एयशीलानि तत्र सितानि तेषां विभूषगाना गा. ने मणिमण्डले रनायके स्वरूपस साकारल रंगा परमां गांभा विदीनानामिदिास वासिन स्वलावण्यपरमां मर्यादा वावलोक्य मेपया निा प्रमिदा मेगा. मोदनादप्मरमतमुज्वलन्। चतुरा नापितादयस्तेषां दणाणां प्रतिविमानना मुगणा निष्फलीचकार । आदर्शकृत्यस्य गरेर कुतस्यादिति भारः। मार- गृहाइहादेत्य शृनप्रसाधना लमादर्श इति युमा तैदर्पण आनीतः । नेन न रिलोकित इनि गराजगन्नाजपशानयायिकम् ॥ तेपां सेवाचातुर्यम् । सेवाचणति 'तेन वितः-' इति नणर् ॥ निदति ॥ मारवागाशानन्ना विनंत व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- पिनपा मगंगाप्सरमः सुन्दाना पर नॉन न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः । प्रकाशमान मतं मार पातं नर अदशि विस्तारितरत्नलोचनः रागामिनीक्षिनिशेपेग इष्टु रतप्रसाधन परस्परेणेवे विभूपणैरपि ॥ ७१ ।। मगो गृहालादेगागग निसर्गरम्यानराधानविक राजगन् । न योगानेऽप्यधिक शुगुनिर इत्यर्थः । । व्यलोकीति ॥ चलन्ती व्याघुद्योत्पाद्यमाना मुगस तेन नि- गंगुकन् । मा अपि नदर्शनार्थनागना इति भार । रन्तरहर्पण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरणानामपंगापुनि संस्थानविशेपे स्थापनजनिता शोभा केवलं न व्यलोकि फितु जि. अजानती कापि विलोकनोन्मुका स्फारितानि प्रसारितकिरणानि रवान्येव लोचनानि येषामेनवियः। समीरधुतार्धमपि तनायुम् । विस्फारितैः रखलोचन. कृत्वा वा । अचेतनविभूषणरपि परस्परे- कुचेन तस्मै नलनेऽकगेत्पुरः णान्योन्यस्य द्युतिरदर्शीव विलोकितेव । अन्योन्यशोभाबिलोकना- थमचेतनैरपि तैनत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । आभरणगोमा सौ. विलोकिता । मण्डनमानं च सचितरवमित्यर्थः ।। अज्ञानतीति ॥ नलम्य विलोकनोनुका ततोऽनु वार्ष्णेयनियन्तुकं रथं धूना कम्पिनामपि ननाशुकं घोलकाय .. युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नत्यनावृपनी कापि पुगाना चलने बरपात्रोन्नद्रा लाय पुरोऽग्रभागे कुचेन कृचा मालन्नन्य नमः नृपः पृथाम्नुरिवाधिरूढवा- पपूर्णकुम्भस संभृति मंभारमुपदामकरोत् । मर न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२ ॥ चेतनगाप्यनुरागोत्पादना, कुचयानिनौन्दर्यते तत इति ॥ ततो भूषणधारणाउनु पश्चात्स नलो पो बाण वरस्य च पुर. पूर्णकलशदर्शनं गुभाष भवति । उनै, यनामा नियन्ता सारथिर्यस्य । अवच-कृष्णः सारथियंस्य । ममिनि म संप्रदानन्' इति सप्रदानन्वन् । रथं किरीटवान्सहजकिरीटयोगारिकरीटनामा पृथासूनुरजुन इ. सखी नलं दर्शयमानयानो वारूढवान् । किंभूतो नलोऽर्जुनश्च-युधि क्षिता भनं प्रापिता अरिक्षितिभृतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रया येन । क्षितवैरिनृपश्चासौ जयदयो यस्येति वा । क्षिता वैरिनृपाणा ज- यन्तो रथा लक्षणया अगआदित्वाहा महारथातिरथास्थप्रमुखा योधा येनेति वा । अर्जुनपक्षे-युद्धे हतोऽमिमन्युववादरिः शत्रु. भूतः क्षितिभृद्राजा जयदयो येन । क्षितोऽरीणां कौरवाणां सं. वरस्तत्संबन्यिन्यां यात्रायां मुदितो हृष्टः । जन्या वरपक्षीयानः काशाजवाद्वेगादुन्नत्योक्षिप्तत्य हृष्टः । तथा-मुकुटेन मण्डितः । वरयानाथं निगन इत्यर्थः । 'नवृतश्च' इति कप् ॥ १ 'अत्र समाचलकार' रति जीवातु.। २ 'परत्यरंगर' इति पाटे लुप्तोता इति सुसाववोवा । ३ 'भभापत्तिरलकारः । सा रनलोचन' इनि ल्पमोत्येति सकर । तेन 'निभूयणानि रनलोचनैरन्योन्य पश्यन्नी- वादृश्यन्त' इत्युत्प्रेक्षा व्यसते' इति जीवातुः । ४ टीकापुलकेषु क्षताः' इत्येव पाठ. । नयाति प्राचीननूलपुन्नास 'लिता' रति पाठा- नुगेधादित्य कृतन् । जवादुदस्तस्स करस्य कहणे। विषय हारैटितरतर्कितैः कृतं कयापि क्षणलानमोभनन्। -- लसन्नखादर्शमुखाम्बुजलित- ग्रमनवाणीमधुपाणिपल्लवम् ।

·पदमः तः। ३३५ रियासतन्तस नृपस जजिरे पदामनानेन यदस्पृशन्महीं प्रशन्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ।। ७६ ।। न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ॥ ७९ ॥ दिति ॥ नवीनं मन्हो यौन रियायतो वाता विझुरिति ।। नलं रे . अत एव दर्शनानुरागवशेन वि. त्व तन्त्र नाल प्रगतबदन सुननुमानाने गताननं वाजगे विटे ने पला. का । नया-गां । किंतन-सा वादा, सुन्वान्देवान्नुमति लि- भूलोकमानेनाम्लोमा देयां ननुरि सो अन्या कवितारी अनाने पुनाने, बान्न एक नवाने. फानन एव पल- इसातवाहन नान्याले दननै मुख्यालयातनाव चला. लरेनरोग. मनाहारो वा। स्मन्नः कानो नन्दा- लई नमनावना वलं तावन्नाव नापरोऽनन् । अप्पर । बन्द तन् । विमरनाद नागनानिहो ले- नोपनिनेपनेत्रा ननुमान्हा कोन्या कान्ति चित्रानाः नटुनाव भाविनी नन्द उहिरी भाव । ले-चलं कोनात नान न मान्न । ननिदर्शनो- मां वितन् । वसानं नावह उतनामात्र सगले नै धर्ना तनुल्या नाभूत् । नगन्ये ज्ञातयन् । गमनानन्य सामन्याबारे अन्यत्र नम्बरः । अपराभव केले चिर- भन्न बहुरेन्या इयज्ञमान्यतेचेचन्नी युन्न् । करसताम्वृलजिवन्नुरेफिक्का भर उननी व अपर निकालना । एतानिांतुने न्युरन्युन जान् ‘इने वनादेवनान्नाकर सदा- विलोक्नकाप्रषिलोचनोत्सला । वि. । बहुमन्वनिने मिन्चना स सानामुनाने मुख निविक्षेप मुवद्विराजता- नु स्यमन्त्री सन्नी देना सभार । सेव लीलाकनलं विलानिनी ॥ ७ ॥ विभागवंतनगमनातिः नि .. एकिका मिनिन पुग्नान कान्त नान्चल कम्जोगी नराखे । विभिन्न मर्ग कायम नर्गनिविल। जनान्तमन्तः सनं गाग ने विपर पकाने न बिरनी न्या मनी मारतीय सन्दम् ।। १० ।। माग कमर सो निलमियः ।र-उर. राजनि विपनाने कमरर दिनापा रानना ना ना चिनृपति : साररममम मममी. सन्देर । उनमेन नन्मुसेन महनन दर र कर पाना का निमिव । नन्दनारदमन किसन । हिमन उदमनारद संधी ..? N ३ H न त हिनन् . १ . ३ . - कपापि वा तापिननसकीनने नमाज एसोपपत: नाम पान नदिस परितनना- ५ . . ८ . पर ब - । 1 ·- -- --- -- समीरधुतार्थमपि तनांशुतम्। पुराङ्गना महालकुम्भसंभृतिम् . नत्यनावृश्यती कापि पुरानना चलने वायाला पपूर्णकुम्भस संमृति संभारमुरदामकरोत् । म न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२ ॥ चेतनत्याप्यनुरागोत्पादना, कुत्रत्यातिलान्दाने । सखीमिति ॥ सोऽयं नल. समागच्ची बार वन्धी राजा जयद्रथो येनेनि वा । तया-जनी वधूमहति जन्यो दर्शयमानया दर्शयन्त्या कयापि प्रदर्शनार्थमेव सह यात्रया वा हृष्टः । अवच-युदसंबन्धिन्यां विजययात्रायां ग्रभागे करणारये भूपगे विषय वेगानिशाना तैश्छिनहारनलविलोकनरसाइतिरक्षातविहार वापणेय., वृष्णेरपत्यम्, 'इतवानिन.' इति टक । नियन्तृकम्, दीयमुक्ताफले. कृत्वा क्षगं क्षणमात्रम् । 747 या। लाजमोक्षगं कृतम् । अन्यरमनीनिला. क्षणमध्ये मौक्तिकमोक्षगमपि क्षणं तद्रमय मानया, 'णिचश्च' इति कत्रंभिप्राये किमामलेगा। तरस्याम्' इत्यत्र 'अभिवादिहशोरात्मनेपदे-ई रति रूपकात्यनि नकर.। तेन 'निभूपनानि रनलोचनरन्योन्म पश्यन्ता- कर्मफन्चात्ससीमिति कर्मत्वम् । 'सपी'इनिl नगधीयरिते घन इति ॥ नलः समना येऽपवना हलमन्नकायमानि तान पानी परमंदनाय पुग्नागपंप्रममार- वलम्बत एयशीलानि तत्र स्थितानि तेषां निभूपणानां घने मा- विदर्भनाम्नविदिवस वीक्षित न्ने मणिमण्डले रनम स्वरूपस्य स्वाफारस रेगां परमां शोभा स्वलावण्यपरमां मर्यादा वावलोक्य सेवया पिता. प्रमिता: मेगा. रमोदयादप्मरमलमुमतम्। चतुरा नापितादयस्तेषां दर्पणापंणां प्रतिबिम्बदर्शनाय मुरार्पणा गृहाट्टहादेय तामाधना निष्फलीचकार । आदर्शकृत्यस्य स्वरेव कृनत्वादिनि भारः। मर- लमादर्श इति बुद्ध्या तदर्पण आनीतः । तेन च निलोफिन इनि व्यराजयबाजपथानयाधिकम् ॥ तेपां सेवाचातुर्यम् । सेवाचति 'तेन वित्तः' इति चणम् ॥ विदति ॥ अथ रथारोहगानन्तर विद्वत व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुण्डिनरूपस स्वर्गमाप्परमः मुन्दानाय एद नर न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः । मफागमान मृत शाररूप या तं नल .. अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनः रागामितिनोवाक्षिनु निशंपेग द्रष्टुं तलप्रसाधन परस्परेणेवे विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ मन्यो गृहादशादेन्यागन्य निसर्गरम्यान राजपयानक राजयन् । तयोगात्तेऽप्यधिकं शुशुनिर इत्ययः । व्यलोकीति ॥ चलन्ती व्याधुट्योत्पाद्यमाना मुद्यस्य तेन नि-यमुक्तम् । मा अपि तदर्शनार्थमागता इति भावः । रन्तरहर्पण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरणानामपंणाचुतिः संस्थानत्रिदोपे स्थापनजनिता शोभा केवलं न व्यलोकि किंतु वि. अजानती कापि विलोकनोन्मुक्का स्फारितानि प्रसारितकिरणानि रखान्येव लोचनानि येपामेववियः। विस्फारितैः रखलोचनैः कृत्वा वा । अचेतनविभूषणरपि परस्पर- कुचेन तसै चलतेऽकरोत्पुरः णान्योन्यस्य द्युतिरदर्शीव विलोकितेव । अन्योन्यशोभाबिलोकना- थमचेतनैरपि तैनत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः। आभरणगोभा सौ. विलोकिता । मण्डनमात्रं च सचितरलमित्यर्थ. ॥ अजानतीति ॥ नलख बिलोकनोन्मुका जर ततोऽनु वार्णेयनियन्तृकं रथं धूताधं कम्पिनामपि तनांशु चोलकात्र युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । लाय पुरोऽग्रभागे कुचेन कृत्वा मालकुम्भव नृपः पृथामूनुरिवाधिरूढवा- तत इति ॥ ततो भूषणधारणादनु पश्चारस नलो नृपो वाणेवरस्य च पुरः पूर्णकलगदर्शनं गुभाय भवनि । उन्न यनामा नियन्ता सारथिर्यस्य । अवच-कृष्ण. सारथिर्यस्य ।। ममिनि स संप्रदानम्' इनि संप्रदानत्वम् ।। रय किरीटवान्सहजकिरीटयोगागिटनामा पृथासूनुरर्जुन इ. सखी नलं दर्शयमानयाकतो वारूढवान् । किंभूनो नलोऽर्जुनश्च-युधि क्षिता भद प्रापिता अरिक्षितिभृतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रथा येन । क्षितवैरिनृपश्चासौ जयदयो यस्येति वा । क्षिता वरिनृपाणां ज. यन्तो रथा लक्षणया अगंमादित्वाहा महारथातिरथाधस्यप्रमुखा ग्रोधा येनेति वा । अर्जुनपक्ष-युद्धे हतोऽभिमन्युवघाटरिः शत्रु. भूतः क्षितिद्वाजा जयदयो येन । क्षितोऽरीणा कौरवाणा सं. वरतत्संबन्धिन्यां यात्रायां मुदितो हृष्टः । जन्या वरपक्षीयान. काशाजवाद्वेगादुदस्तस्योरिक्षप्तत्य हृष्टः । तथा~-मुफुटेन मण्डितः । वरयात्रायं निर्गन इत्यर्थः । 'ननश्च' इति कम् ॥ १ 'मत्र मनानकार.' इति जीवातुः । २ 'परस्परेंगर' इति पाटे लुमोनेक्षा इति मुजाबयोधा । ३ 'मापाचरण कारः । सा रिललोचन' वादृदयल' इत्युत्प्रेक्षा व्यसते' रति जीवातुः । ८ टीकापुलपु इताः' र पाठः । तथापि प्राचीननुलपुन्नकान्य 'क्षिता' इति पाठा. नुरोगादित्य टन् । जवादुदस्तस्स करस्य करणे। विपच्य हारैटितरतर्कितैः कृतं कयापि क्षणलाजमोबन - लसन्नखादर्शमुखाम्बुजसित- ग्रमूनवाणीमधुपाणिपल्लवम् ।

·जमः। ... विधानस त हो जमनाने सदनगन्नहीं मन्नातून ने कैवार ! न करता मनवा !: १ .! देत सुझाव - विसरिति । न डा. कमान वे- 26 तार कान्यन्दने उनलमा न् कः- : - ॐन्दन मनाने योजना के ने ने. कमजयने. 15- इन-इन करके हो . इनको नमन करना जर : - दर देना ने नन्नर नरेन हुन्न करत न... ईद'इड करने कान व इन्कार ग स * नुम नर. वन्य जन मन वहीन इनान्वयन युन करतान्यतापगेकका सुन्दर रजन 'त्रिने सोमवार . इ मन्दन प्रक्लिोनोसत. देवः हुन लाई मन्त्री मुने नितिन मुका- सान्टा-ला वन -जनजन विलासिनी .. 5s .. विमानना ते. मान्द कहानी नगी टकनार कम करे वरदान. महंत नंदन .. 23 नेपकरे . मलाई नद वन नरंद रेग्मी '1: ܪܪܕ राना कानाव मनोज - -- . । 4 ·। पुराङ्गना मालकुम्मसंभृतिम् । न्सजन्ययानामुदितः किरीटवान् ॥७२॥ चेतनसाप्यनुरागोत्पादना, कुचस्थानिमौन्दयति । ततति ।। तना भूपणवारणादनु पश्चारस नलो नृपो वाण/वरस्य च पुर. पूर्णकलशदान शुभाय भवति । सखीमिति ॥ सोऽयं नलः समागरी रकी राजा उपदयो यति वा । नया-नी वधूमहनि जत्यो दर्शयमानया दर्शयन्न्या कयापि प्रदर्शनावर मा या वा हट ।यच-युवन्धियां विजययात्राया ग्रभागे करणारये भूपगे विपन्य गामिता नदिठनहारनलविलोकनरमादनात योर पसन् , 'इतबानिन' इनि दह । नियन्तृम्म, दीयमुनाफलः कृत्या क्षगं झगमानन् । ना। लामोगलम् । मन्यामा मानया, ' णिश्च नि कतिप्राय विभाग क्षगमध्ये मानिकमोक्षगमपिग नका! नरम्याम्' इत्यत्र 'मभिवादिदगांगना- नियम - त्यापपीमिनि कर्मवन् । 'मना.'(21' नंषधीयचरित घन इति ॥ नलः समस्ता येऽपधना हस्तमस्तकाद्यगानि तान इदानी वरसंदर्शनार्थ पुरनारीसंबममा- वलम्वत एवंशीलानि तत्र स्थितानि तेषां विभूपणानां घने सा- विदर्भनाम्नखिदिवस बीक्षित न्द्रे मणिमण्डले रत्नसङ्के स्वरूपस्य स्वाकारस्य रेखां परमां शोभां स्वलावण्यपरमां मर्यादा वावलोक्य सेवया वित्ताः प्रसिद्धाः सेवा रसोदयादप्सरसस्तमुखला चतुरा नापितादयस्तेपां दर्पणार्पणां प्रतिविम्बदर्शनार्थ मुकुराणां गृहागृहादेत्य धृतप्रसाधना निष्फलीचकार । आदर्शकृत्सस्स रतैरेव कृतत्वादिति भावः। मङ्ग- लमादर्श इति बुद्ध्या तैदर्पण आनीतः । तेन च विलोकित इति व्यराजयत्राजपथानथापिका तेपां सेवाचातुर्यम् । सेवाचणेति 'तेन वित्त.-' इति चणम् ॥ विदर्भेति ॥ अथ रथारोहणानन्तर विदमैले व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुण्डिनरूपस्य स्वर्गस्याप्सरस. सुन्दरनाय एवं न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः। प्रकाशमानं मूतं शृङ्गाररूपं वा तं नल . अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनैः रागाभिवृद्धिहेतोर्वीक्षितुं विशेषेण द्रष्टुं प्रमाण परस्परेणेवे विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ सरयो गृहाद्नेहादेत्यागत्य : राजयन् । तद्योगात्तेऽप्यधिक शुशुमिर इत्यत्रं । व्यलोकीति || चलन्ती व्याघुट्योत्पाद्यमाना मुद्यस्य तेन नि-यमुक्तम् । सर्वा अपि तदर्शनार्थमागता इति भार । रन्तरहण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरणानामर्पणाद्युतिः संस्थानविशेपे स्थापनजनिता शोभा केवलं न व्यलोकि किंतु वि. अजानती कापि विलोकनोत्सुका स्फारितानि प्रसारितकिरणानि रतान्येव लोचनानि येपामेवंविधै. समीरधूतार्धमपि स्तनांगम विस्फारितः गलोचनैः कृत्वा वा । अचेतनैर्विभूपणैरपि परस्परे- कुचेन तसै चलतेऽकरोत्पुरः पान्योन्यस्स द्युतिरदशीव विलोकितेव । अन्योन्यशोभाविलोकना- धमचेतनैरपि तनत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । आभरणशोभा सवै- पिलोफिता। मण्डनमानं च सचितरलमित्ययः ॥ अजानतीति ॥ नलस्य त्रिलोकनोरमुका मार ततोऽनु वार्ष्णेयनियन्तृकं रथं धूताधं कम्पिताधमपि स्तनाशुकं चोलकाव्य नत्यनावृण्वती कापि पुराना युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । लाय पुरोऽप्रभागे कुचेन कृत्वा मङ्गलमय नृपः पृथामूनुरिवाधिरूढवा- पपूर्णकुम्भस्य संभृति संभारमुपदामकरोत् । पनामा नियन्ना सारपियंस्य । अयच-कृष्ण. सारथिय॑स्य । तं ममिति स संप्रदानम्' इति संप्रदानवम् । रव किंगटवान्महजकिरीटयांगागिटनामा पृथासूनुरर्जुन इ. सखी नलं दर्शयमानयाकतो पारूद पान् । किंनो नलोऽनश्च-युधि क्षिता भई प्रापिता रिशितिना रिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रया येन । निवरिनृपयामा जयदयो यस्येति वा । शिता वैरिनृपाणां ज. यन्नो स्था लक्षाया अगादिन्वाहा महारथातिरथाधरयप्रमुसा योगायनेनि वा । अनपो-युद्ध हनोऽभिमन्युववादरि. शत्रु. ननः जितिन्द्राजा जयहयो येन । क्षिनामीणा कारवाणा मं. परन्दमयन्या यात्रायां मुदतो इष्ट । जन्या वरशीयाः काशाजवाद्वेगादुदम्नयोक्षितम्य करण्य । नयानवंटन मग्दिन । बग्यात्रा निर्गन इत्यर्थः । नत न कर। जीवात् । यो पाट सुयोर। चलते . A . जवादुदस्तस्य करस्य कराये। विषज्य हारेजुटितरततिः कृतं कयापि क्षणलानमोगर , , yorum ८ - लमन्नसादशमुखाम्बुमित प्रवनवाणीमागिादास ·पञ्चदशः सर्गः। ३३५ --- - - -- यियासतस्तस्य तृपस्य जज्ञिरे पदानमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ।। ७९ ।। दिति ॥ तयुवतीना समूहो चौबतमेव रियासतो वरया दिक्षुरिति ॥ नलं दिक्षु , अत एव दर्शनानुरागवशेन वि. व तत्स नृपस प्रशतवतुनि शुभसूचकमङ्गलद्रव्याणि गतपक्ष्मसंकोचे वीक्षणे विशिष्टे नेने यसाः सा । तथा नृणां । किभूतम्-नसा एचादर्शाः, मुखान्येवाम्बुज्ञानि, लि- भूलोकवासिनामयोग्या दिव्यां तनुप्रियं दधती अन्या काचिनारी प्रसूनानि पुष्पाणि, वाण्य एव मधूनि, पाणय एव पल्ल- इत्थं प्राप्तदेवाशनासाम्यापि दर्शनौत्सुक्यात्पदानमात्रेणैव यद्यला. इतरेतरयोगः समाहारो वा । लसन्त स्फुरत्कान्तयो नखा-'न्महीनत्पृशत्तावता केवलं तावन्मात्रेणैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर । यत्स तत् । एवंविधपुरनारीदर्शना मीपाणिग्रहो नि- सोप्यनिमेपनेत्रा मनुप्पानहीं देवकभोग्या कायकान्ति विनाणाः र शुभायैव भवितेति तत्व बुद्धिरभूदिति भावः । भनि- केवल पदैकदेगेनापि भूमि न स्पृशन्ति । इमं तु निनिमेपदर्शनो- तासा सूचितन् । 'दयाव्यादर्शादिदर्शनं सुभावहम्' त्सुकतयाङ्गुष्ठादिमानेण स्पृशती तेनैव धर्मण तत्तुल्या नाभूत् । उन्तराजप्रन्ये ज्ञातव्यम् । आरोपमाणस प्राधान्याजज्ञिरे भन्यत्सव सादृश्यमेवेत्यर्थः । अप्सरोभवदिति विः । अप्सर.श. हुवचनन् । ब्दत्व वहुत्वेपि अन्या इत्यपेक्षयाभवदितित्येकवचनमपि युक्तम् । करसताम्बूलजिघत्सुरेकिका आप सुमनसो वर्षा अप्सर तिकतासना.। एताः खियां बहुत्वे त्युरेपत्वेऽप्युत्तरं त्रयम् ॥' इति वचनादेकवचनान्ताप्सरःशब्दा- विलोकनकामविलोचनोत्पला। चिवः । बहुजनपृष्ठवर्तिनो भित्त्यादिव्यवहिता वा पादानुष्टमानेग मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता- भुवं स्पृशन्त प्रोनमिताहाः पश्यन्तीति दिलणां खभावः ॥ रुपेव लीलाकमलं विलासिनी ॥ ७७ ॥ विभूपणसंसनशंसनार्पितैः ति ॥ एक्किा कापि विलासिनी पुरनारी करस्थ तान्बूलं करमहारैरपि धूननैरपि । मैक्षयिनुमिच्छुः सती क्रस्य लीलाकमल मुखे निचिक्षेप । अमान्तमन्तः प्रसभं पुरापरा लविलोक्ने विपये एकाने तत्परे विरोचनोत्पले यत्सा' सखीषु समापयतीव संमदम् ॥ ८०॥ न्यूलबान्त्या कमलं मुखे निक्षिप्तमित्यर्थः । कयेव-मुख- राजनि विद्यमाने क्नल द्वितीया राजता तया जाता था विभूपणेति ॥ अपरान्त करणे शरीरमध्ऽमान्तं संमदं शरी- धत्तयेव । उत्तमेन मन्मुखेन सहैतत्त्पर्धत इति क्रोधादिव स्नानादधिकमान पहिरवन्धित नलदर्शनज प्रमोदं विभूपणाना मलं निक्षिप्तमित्यर्थ । नरसौन्दर्यानिशरदर्शनेन विमन- मनत्य शसने तब मग्दन गलितन्, तर मण्डनं गलितमिति त। जिघत्नु , 'लुइसनोर्घस्ट' इत्यदेघस्लादेशे, 'पल प्रत्येक कथने पिपयेऽपितइत्तै करमहारैरपि धननैरपि तच्चरीरक- इत्येतलाद्वा समन्तादु.। 'न रोका-'इनि पष्टीनिषेधा- मनः कृत्या प्रसभ पा कारेग वसनीपु पुरा समापयतीव प्रा. : जिघत्सुरिति द्वितीयायाम् द्वितीया' इति योगवि• विशादिय । विचित्त न सन्दमयन्, करेग ताज्यते, पतित- चित्लतभूपगादिनदनार कम्पने चेति, तथा अन्यदपि कुसू. कयापि वीक्षाविमनस्कलोचने लादारमादोधूनादि पहिरेर मलित सद्लागारेण करनाइने. करनैन नधान्न चत इनि च रोरिकी रीति । नलदर्शनानु. समाज एवोपपतेः समीयुपः। रागादतिविननसान्ना जाता इति नार । पुरा समापयनीति धनं सविघ्नं परिरम्भसाहसै- पुरि लुर पाल्ने' इति पद । तदा तदालोकनमन्वभूयत ।। ७८ ॥ दिनुपनस शब्देन रिमिति न ज्ञापिन इत्यत आह- रेति ॥ ययापि सरिप्या पक्षमा नलदर्शनेन विननसे वतंननीलामुरा सिंदृया पयान्तरे सोचने पखालिन्सनाजे उनसः एर सनीदुप. विलोकमाने विमनीव मदतुः । तत्तोरस्तेजार परिसन्न आरिजनविषये ताहनिस्चिा- अपि चुनी दसनमन्तचेतना नपर्नने या तक्षा नलविलोनलन तदारोक्न नरद. नि नितरा नजि था नपावभुक्तानुभनन् । भारत न नन ने शुचवतुगीमाम् ॥ ८१ ।। नरंची जारिन पानातवा ना लगनदीप । वनंति रटने मन तो दाना मार्ग. नदा माचिरमादित् (महापारल) भाग्नं रवि वर्गर' कोनापटेनर ा नेत्र ', न उ निरन्तरनीदा । पामारकको रा. नमानेन पनदिन पटनंट मल ने सामनारमनप उन । मनन करत दिक्षुरन्या विनिपतीक्षा नगामयोग्यां दधती तनुत्रिपन् । - सनासः ।।

·-- - - " . * . समीरधुताधमपि तनांशुम् पुराङ्गना मालकुम्भनंभृतिम् । न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२ ॥ चेतनम्गाप्यनुरागोत्पादना, कुचस्लानिमान्दार तत इति ॥ ततो भूपणधारणादनु पश्चात्स नलो नृपो वाण/वरस्य च पुरः पूर्णकलशदशन गुनार भवति । सखीमिति ॥ सोऽय नल. समागमा वन्धी राजा जयद्रथो येनेति वा । तथा-जनी वधूमहति जन्यो दर्शयमानया दर्शयन्त्या मयापि प्रदानाकर अभागे कणारये भूपगे त्रिपन्य वेगानिमातर तैश्छिलहरिनलविलोकनरसादतक्रिज्ञानविर वार्णेय., वृष्णेरपत्यम् , 'इतवानिन.' इति टक् । नियन्तृकम् , दीयमुक्ताफले. कृन्वा क्षगं क्षगमात्रम् । क्षा.. वा । लाजमोक्षगं कृतम् । अन्यरममानित क्षणमध्ये मौक्तिकमोक्षगमपि क्षण तदनमा मानया, 'णिचश्व' इति कमिप्राये किरासन तरस्याम्' इत्यत्र 'अमिवादिशोरात्मनेपदे- इति रूपकोत्येति तकर. । तेन 'मिभूपणानि रललोचनरन्योन्य पदान्ता- कर्मफन्वात्ससीमिति कर्मवन् । 'ससी.' इतिवार '३३४ IT ITT-TT घन इति ॥ नलः समना येऽपवना हनमन कारावानि नान. इमामो मंगना एनागमभ्रममार-- वलम्बत एयंशीलानि तत्र स्थितानि तेषां निभूपमानां घने गा- विदर्भनाम्नमिदिवम्म चीमित न्ने मणिमण्डले रनसले स्वरूपस साकारत रेगां परमा गोमां स्वलावण्यपरमां मयांदा वावलोक्य संक्या रिता प्रमिताः मेगा. रसोदवादामरसम्नमुना चतुरा नापितादयस्तेषां दर्पणापंणा प्रतिविम्वदना मुझराणा गृहाहादेल अनप्रमावना निष्फलीचकार । आदर्शकृत्यस्य रनरेव कृतवादिनि ना। मर- लमादर्श इति बुझ्या तैदपण आनीतः । तेन च विलोकिन इनि बगगनगनाजपथानयाविम् तेपां सेवाचातुर्यम् । सेवाचणेनि 'तेन पित्त.-' इनि नेण ॥ विदनि ॥ जागागेशानन्ना वेदमंत व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुपिनरूपम्य वगंधामग्म. सुन्दरनार पर न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः । प्रकाशमान मन साररूपं पान नल ( अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनः रागानिशानोतिनुशेपंग इट लामा परस्परेणेव विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ मगो गृयामादेन्यागत्य निसर्गरम्यानमारकर गनयन् । नगोगानंयधिक शुगुमिर इत्यः । व्यलोकीति || चलन्ती व्याघुयोत्पाद्यमाना गुगस्य तेग नि- गमुक्कन् । सो अपि तदर्शनार्थमागता इति नर रन्तरहर्पण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरणानामपंणातुतिः संस्थानविशेपे स्थापनजनिता शोभा केवलं न व्यलोकि किंतुी. अजानती कापि विलोकनोन्नुका स्फारितानि प्रसारितकिरणानि रखान्येव लोचनानि येपामी। विस्फारितैः रखलोचन. कृत्वा वा । अचेतनविभूषणरपि परस्परे- कुचेन तस्मै चलतेऽक्रगेत्पुरः णान्योन्यस्य द्युतिरदीव बिलोकितेव । अन्योन्यशोभारिलोकना- थमचेतनैरपि तैनत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । आभरणशोभा सौ. विलोकित्ता । मण्डनमानं च सचितरलमित्यर्थः ॥ जजानतीति ॥ नलय बिलोकनोल्नुका अन ततोऽनु वार्णेयनियन्तकं रथं 'धूनाध कम्पिनामपि स्ननाशुर चोलकारर युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नत्यनाथपपनी कापि पुराना चलने (१२ . लाय पुरोऽप्रभागे कुचन वा मालकुम्मन्य ।' नृपः पृथामनुरिवाधिरूढवा- पपूर्ण कुन्भस संभृति संभारमुपदामकरोत् । यनामा नियन्ता सारथिर्यस्य । अवच-कृष्ण. सारबियंस्य । त मभिप्रैनि स संप्रदानम्' इति संप्रदान वन् । रथ किरीटवान्सहजकिरीटयोगाकिरीटनामा पृथासूनुरर्जुन इ. सखी नलं दर्शयमानयाङ्कतो वारूढवान् । किंभूतो नलोऽर्जुनश्च-युधि क्षिता भन्न प्रापिता अरिक्षितिभृतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रथा येन । क्षितवैरिनृपश्चासौ जयद्रथो यस्येति वा । क्षिता वैरिनृपाणा ज- यन्तो रथा लक्षणया अगआदित्वाहा महारधातिरथास्थिप्रमुसा योधा येनेति वा । अर्जुनपक्ष-युढे हतोऽमिमन्युवधादरिः शत्रु. भूतः क्षितिभूदाजा जयदयो येन । शितोऽरीणा कौरवाणा सं. वरम्नत्संवन्धिन्या यात्राया मुदितो हृष्टः । जन्या वरपक्षीयान. काशाजवाद्वेगादुदस्तयोक्षितस करत सह यात्रया वा हृष्टः । अयच-युदसंबन्धिन्या विजययात्रायां हृष्टः । तया-मुकुटेन मण्डित. । वरयात्रा निर्गत इत्यर्थः । 'नवृतश्च' इति कप् ॥ १'अव समाध्यलकार' रति जीवातु. ! २ 'परत्सरेणव' इति पाठ तुमोनेला इति सुखाववोधा । ३ 'जयापत्तिरलकार. । सा 'रललोचन' . जवादस्तस्स करस्य को। विपज्य हारेखटितैरतकितैः कृतं कयापि क्षणलानमोबा - करस सुबह - वादृश्यन्त' इत्युत्प्रेक्षा मन्यते' इति जीवातुः । ४ टीकापुस्तके क्षताः' इत्येव पाठ. । नयापि प्राचीननूनपुन्नकस 'क्षिता' इति पाठा- नुरोधादित्य वृतन् । लसन्नसादर्शमुखाम्बुजलित- ग्रमनवाणीमधुपाणिपछाम् । - ·पाइदशः सर्गः। ३३५ रियासतस्तस्य तृपय जज्ञिरे पदानमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ।। ७९ ॥ देति ॥ तद्युक्त्तीना समूहो चौवनमेव रियासतो वरया दिक्षुरिति ।। नलं दिनु , अत एव दर्शनानुरागवशेन वि. र तत्व नृपस प्ररालवत्तनि शुभसूचकमालद्रव्याणि गतपक्षमसंकोचे वीक्षणे विशिष्ट नेत्रे यत्ताः सा । तथा-नृगां किन्तम्-नसा एवादर्शाः, मुखान्येवाम्बुज्ञानि, लि- भूलोकवासिनामयोग्या दिव्या तनुश्रयं दधतो अन्या काचिनारी सूनानि पुष्पाणि, वार एव मधूनि, पागय एव पह- इत्यं प्राप्तदेवानप्लान्यापि दर्शनोत्सुस्वात्पदानमात्रेणैव यचला. तरतरयोगः समाहारो वा । लसन्त. फुरकान्तयो नत्रा- महीनस्पृशत्तावता केवलं तावन्मानेगैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर यस तत् । एवविधपुरनारीदरांना मीपाणित्रहो नि- सोप्यनिमेपनेत्रा मनुप्पानहीं देवभोग्यां काचकान्ति विभागाः शुसाव भवितेति तत्व बुद्धिर भूदिति भावः । अनि- केवलं पदैकदेशेनापि भूनि न स्पृशन्ति । इयं तु निनिमेपदर्शनो- जाता सूचितन् । 'वध्यामादशादिवरांनं शुभावहन्' स्तुकतनामुष्टादिमात्रेण स्पृशी तेनैव धर्मेण तत्तुल्या नाभूत् । न्तराजमन्ये ज्ञातव्यन् । आरोपनाणस प्राधान्याजज्ञिरे अन्यत्सवं सादृश्यमेवेत्यर्थ । अप्सरोभवदिति चि' । अप्सर.श. वचनम् ॥ दल बहुत्वेपि अन्या इत्यपेक्षयाभवादनित्येकवचनमपि युक्तम् । करसताम्बूलजियत्सुरेकिका आप सुमनलो वर्षा अप्सर तिकतासमा. । एताः विनां पहुवे सुरेकन्वेऽप्युत्तर अचम् ॥' इति वचनादेकवचनान्ताप्सर शब्दा- विलोकनैकाग्रविलोचनोत्पला । चिव' । बहुजनपृष्ठवतिनो निवादियवाहिता वा पादानुटनानेग मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता- नु स्थगन्त. प्रोमितालाः पहनन्तोति दिदगां खभाव. ॥ ... रुपेव लीलाकमलं विलासिनी ॥ ७७ ॥ विभूषणत्रमनशंसनापितैः ते॥ एक्किा कापि विलासिनी पुरनारी करस्य तान्बूलं करप्रहारैरपि धूननैरपि । क्षियितुमिच्दुः सनी परस्य लीलाकमल मुरी निरिक्षेप । अमान्तमन्तः प्रसभ पुरापरा 'विरोस्ने विपये एकाने तत्परे विरोचनोन्पले यस्या. सखीपु समापयतीव संमदम् ।। ८० ॥ न्यूलनान्या कमर मुसे निक्षिप्तमित्यर्थ । कयेय-मुख- जिनि विचनाने कमलस द्वितीया राजता तपा जाता पा विभूपणेति ॥ अपरान्न र शरीरमध्येमान्त समद शरी- स्नियेव । उत्तमेन मन्मुसेन महतस्पर्धन इनि गोधादिव रमानादविरमान रहेरचन्दिर नदर्शनन प्रमोद विभूषगाना ल निक्षिप्तमित्यर्थ । नल्सीन्दांनिदारदर्शनेन विमन. मसनव सामने र नन्दन गन्, ना मान गदितमिति ।। जिचन्नु , 'टइसनोधस्ट' इत्यदर्घस्लादेशे, 'पल प्रत्येक विषयतिर। कराहार मनचरीरक- इत्येतलादा ससन्तादु । 'न रोका-'इनि पानिपेधा- मनत्र रामनरेगा पुरा मनाप्रा. जिवनुरिति द्वितीयायाम् द्वितीया' इति पोगवि. विरि । मिचिन न रंग नाही, पर- विनतनुपम दिनदनार पनेर, नया-परम् कदापि वीक्षाविमनस्कलोचने हादानासोपना हर मास मदत करेग करनाइने रहनामारीन । नदर्शनानु. समाज एवोपपतेः समीयुपः। समानता । दुगना HIT पनं सविसं परिरम्भनाहलै- लदा तदालोकनमन्वयन ॥ ७८ ॥ नरदेन न न न न - तिस्यापि वा नोक्षदा नरनिन मासे नीलान्नरटेन किटमा पर तोचले लालिममा जबरः रतनपुर विनाने पिम्नीयमस्तः । बारपरक मतले निजी दर्शनमा पार नरेसनद. न नितरामपिया ना ! - नदेन मशीन 22॥ A १दा .. (15) कि .. १.६ : । པ་ ཤུདྡྷ་ ས་ सानोमा सीडी ·- पुराङ्गना मङ्गलकुम्भसंभृतिम् । . न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२ ॥ चेतनस्गाप्यनुरागोत्पादना, कुचस्थातिसोदयमित । तत इति ॥ ततो भूपणवारणादनु पश्चारस नलो नृपो वाणे-/वरस्य च पुरः पूर्णकलशदर्शन शुभाय भवति । तब सखीमिति ॥ मोऽयं नलः समाग समी राजा रहयो येनेति वा । तयानी वधूमहति जन्यो दर्शयमानया दर्शयन्त्या कयापि प्रदर्शनामा सावत्रा वा हा । अयन- युवन्धिन्या विजययावाया ग्रभागे करणारये भूपगे निपज्य गामिन तैश्लिनहारनलविलोकनरमादातरजात या। लाजमोक्षण कृतम् । मन्यरम क्षगमध्ये मोतिमोक्षगमपि मग तनाव मानया, 'णियश्च इनि मिनाया तरस्याम्' इत्यत्र अभिवादमाराम15-- पर कियामतीमिनि कर्मवन'म'ti ३३४ नैषधीयचरिते घन इति ॥ नलः समस्ता येऽपवना हस्तमस्तकाद्यङ्गानि तान इदानीं वरसंदर्शनार्थ पुरनारीसंब्रममा- वलम्वत एवंशीलानि तत्र स्थितानि तेषां विभूपणानां घने सा- विदर्भनाम्नखिदिवस्य वीक्षित न्द्रे मणिमण्डले रत्नसङ्ग्रे स्वरूपस्य स्वाकारस्य रेखां परमां शोभा स्वलावण्यपरमां मर्यादा वावलोक्य सेवया वित्ताः प्रसिद्धाः सेवा रसोदयादप्सरसस्तमुवनम्। चतुरा नापितादयस्तेषां दर्पणार्पणां प्रतिविम्बदर्शनार्थ मुकुरार्पणां गृहाट्टहादेत्य धृतप्रसाधना निष्फलीचकार । आदर्शकृत्यस्य रतैरेव कृतत्वादिति भावः। मङ्ग- लमादर्श इति बुद्ध्या तैर्दर्पण आनीतः । तेन च विलोकित इति व्यराजयनाजपथानथापिका तेषां सेवाचातुर्यम् । सेवाचणेति 'तेन वित्तः' इति चणम् ॥ विदर्भति ॥ अथ रथारोहणानन्तर विदर्भर व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुण्डिनरूपस्य स्वर्गस्याप्सरसः सुन्दरनार्य एवं न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः । प्रकाशमानं मूतं शृङ्गाररूपं वा त नल । अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनैः रागाभिवृद्धिहेतोर्वीक्षितुं विशेषेण इटु नप्रमाला परस्परेणेवे विभूपणैरपि ॥ ७१॥ सत्यो गृहाद्नेहादेत्यागत्य निसर्गरम्यानराजपथानीय राजयन् । तद्योगात्तेऽप्यधिकं शुशुमिर इत्यर्थः । । व्यलोकीति ॥ चलन्ती व्याघुट्योत्पाद्यमाना मुद्यस्य तेन नि-यमुक्तम् । सर्वा अपि तदर्शनार्थमागता इति भार रन्तरहण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरणानामर्पणाधुतिः संसाननिशेपे स्थापनजनिता शोभा केवलं न व्यलोकि किंतु वि. अजानती कापि विलोकनोत्सुका स्फारितानि प्रसारितकिरणानि रतान्येव लोचनानि येपामेवंविधैः समीरधूतार्धमपि स्तनांशुम्। विस्तारित. रसलोचनैः कृत्वा वा । अचेतनैर्विभूपणैरपि परस्परे- कुचेन तस्मै चलतेऽकरोत्पुरः पान्योन्यस्य धुतिरदीव विलोकितेव । अन्योन्यशोभाविलोकना- थमचेतनैरपि तैनत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । आभरणशोभा सवै- रिलोकिता। मण्डनमानं च खचितरतमित्यर्थः । अजानतीति ॥ नलस्य विलोकनोरमुका कर, ततोऽनु वार्ष्णेयनियन्तकं रथं धूताधं कम्पितार्धमपि स्तनांशुक चोलकाव्यं युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नत्यनावृण्यती कापि पुराङ्गना चलते लाय पुरोऽग्रभागे कुचेन कृत्वा मालकुम्भव . ' नृपः पृथामृनुरिवाधिरूढवा- पपूर्णकुम्भस्य संभृति संभारमुपदामकरोत् ! : यनामा निरन्ना सारथियस्य । अथच-कृष्ण. सारथिय॑स्य । तं मभिप्रेति स संप्रदानम्' इति संप्रदानखम् ॥ रसं किंगटवान्महनकिरीट योगाकिरीटनामा पृथासूनुरर्जुन इ. बारूदवान् । किनूतो नलोऽनश्च-युधि र्शिता भङ्ग प्रापिता जतिना फैरनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रथा येन । निरनृपवामी जयद्रयो यस्येति वा । क्षिता वैरिनृपाणा ज. यन्नो रथा टशगया प्रभादित्वाहा महारथातिरथाधरयप्रमुसा पायेनेति वा । अनपक्ष-युद्धे हतोऽभिमन्युववादरिः शत्रु- भून निन्द्राजा जयदयो येन । सिनोऽरीणां कौरवाणा सं. वरन्न सकिन्या यात्राया मुदतो हट न्यायकाशाजवाद्वैगादुदस्तस्पोक्षिप्तस्य काय 7 तथा~मन नांग्टन. । बग्यात्राय निगन इत्यर्थः । नाइने का दीवान। परम्परा पाठे : नुमको न बार पानी- .: जीवात । पु सखी नलं दर्शयमानयानो जवादुदस्तस्य करस्य काणे। विषज्य हारैटितैरतकितैः कृतं कयापि क्षणलाजमोधर । प 4. HA लसन्नखादर्शमुखाम्बुमित ritagথাসা।

·पजदानः तमः। ३३५ येयासतस्तस नृपस जजिरे पदानमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रात्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ।। न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ॥ ७९ ॥ देति ।। तपुवनीनां मनूहो चौवतने विचारतो वरया. दिक्षुरिति ॥ नलं दिक्षु . अन एव दर्शनानुरागवशेन वि. तन्य नृपन्य प्ररान्तवन्नि शुभचकमनलद्रव्यानि गतपन्नाचे वीगे विनिटे नेत्रे यत्ता सा । तया-नृणां किंभूनम्--नखा एवादशां , मुखान्येवान्बुजानि लि- भूलोकवानिनामयोगमा दिया ननुनिन दधती अन्ना काचिनारी चूनानि पुनानि, बान एव ननि, पागर एव पल्ल- इन्यं प्रातवान्न नामानि दगंन मुस्वापदानमात्रेव पचला. रिनरोग. मनाहारो वा । लसन्त तुरकान्तयो न वा- नहोमनतवना वलं ताबलाव नाप्रोऽनन् । अमर पन्य तत् । पुवंत्रियपुरनावरांना नीपाणिग्रहो नि- लोपनिनेपनेत्रा ननुमानहाँ कनोवा कापचान्ति विधाना. गुनाव नविननि तन्य बुदिर नि नाव । भनि- ववलं पकनेनानि भूनि न सन्ति । इयं तु निर्मिनेपदगंनो. जाला सूचितन् । दबावादनादिवरानं शुभावहन्' नुनादुटानाग रातो तेनैव धर्नग तत्तुल्या ना भूत् । तराननन्य ज्ञातव्यन् । आरोचनापन्न नाधान्यानाझरे अन्यन्नमाम्यनेयर्थः । अपरोनवदेने नि । अप्सर.. निन् । अन्य बहुबनि भन्दा इबोजवान तिवचननापि युजन् । करस्वताम्बलजिघन्मुकिका आप सुनननो बयां अपर मिनालना । एका विमा हुने सुरमुर वान् । इ वचनानान्ता पर गन्दा- विलोकनकाबविलोचनोत्पला। वित्र । बहुजनकृष्टयानो सियाचिन का पादास्नान मुख निचिक्षेप मुखद्विराजता- नुवं गन्न बना. पन्नी देका वभार.॥ क्षेत्र लीलाकनलं विलामिनी ॥ ७७ ।। विमानमनगमनापितः ॥ एरिश कारि दिमिनी पुरनारी कन्य नायर कबहानगरे ननरनि । क्षमिनितु सनी करन्थ लीलारमल मुगे निविशेष । अमान्ननन्तः जननं दुगारा चिक्ने विषये पुराने नपरे विचनां पर या नीर नासपतीय ननदम् ॥ ८ ॥ मान्या नर मुले निक्षिप्तमिन्य र-मुग्ध अनि विद्यमाने पमत्र दिताया गतना नया जाना या विनृपति रामन ममदमागे. नर । उत्तमेन मन्मनेन महतपन दार वीमान सरदार 11 HIT द निरिक्षामन्यो । नल पादचातापदान दिन । जिधनु , 'टरमनोरंट' यंदा ..... देतानाहा मसन्ता। नो-हात पापा जिव गुरत दिशामाया- न ...... - . २ । . 3 . -- . - . १ । . 4 . फगापि पीविमनसतोचने नमाज एकोपपनेः नमीपः । धनं नविन परितनमान नमा ८ . 1 . - 4 . 4 . --- ·, - पुराङ्गना मगलकुम्भनंभृतिम् । न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२ ॥ चेतनस्याप्यनुरागोन्पादना, कुचन्यानिनन्दन तत इति ॥ ततो भूषणधारणादनु पश्चात्स नलो नृपो वार्गे-वरस च पुरः पूर्णकलशदशन शुनाय नवादा सखीमिति ॥ सोऽयं नल. सनावदीवार वन्धी राजा जयद्रथो येनेनि वा । तथा-जनी वधूमहति जन्यो दर्शयमानया दर्शयन्त्या कयापि प्रदान सह यात्रया वा हट । अथच-युद्धमंवन्धिन्यां विजययात्रायां ग्रभागे कड़गास्ये भूपगे विषय वेगानित तमिछनेहीनिलविलोकनरसादम्तिरतानवर वागर., वृष्णेरपन्यन्, इनचानिन' इनि टक् । नियन्तृका, दीयमुक्ताफलः कृत्वा क्षगं क्षगमात्रन् । अम. 'या । लाजमोक्षण कृतम् । अन्यामनन्द क्षगमध्ये मानिकमोक्षगमपि क्षगं तद्रनाम मानना, णिच' इति कनियाय किमान तरस्याम्' इत्यत्र अभिवादशोरामनगर- कर्मकन्वान्मसीमिति कर्मवन् । 'मो. इतर ३३४ नपधीयचारत घन इति ॥ नलः समन्ता येऽपवना हन्नमम्नकाद्यनानि तान इदानीं वरमंदगनाथ पुग्नार्गमंत्रममार- वलम्बत एयंशीलानि तत्र स्थितानि तेषां विभूपणानां बने सा- विदर्भनाम्नत्रिदिवस वीनिं न्ने मणिमण्डले रत्नसङ्के स्वरूपस स्वाकारस्य रेसां परमां शोभां -स्खलावण्यपरमां मर्यादां वावलोक्य सेवया वित्ताः प्रमिद्वाः सेवा रसोदयादप्मरसम्तमुज्वलम्। चतुरा नापितादयस्तेषां दर्पणार्पणां प्रतिविम्बदनाथ मुकुरापंगा गृहागृहादत्य धृतप्रसाधना निष्फलीचकार । आदर्शकृत्यस रखरेव कृतत्वादिति भावः। मन- लमादर्श इति बुद्ध्या तैदपण आनीतः । तेन च विलोकित इनि व्यराजयबाजपथानयाविम तेषां सेवाचातुर्यम् । सेवाचणेति 'तेन वित्तः-' इति चणम् ॥ विदर्भति ॥ अथ रथारोहगानन्तर विदन्त व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुण्डिनरूपत्य स्वर्गस्याप्मरम. सुन्दानाय एवं न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः। प्रकाशमानं नृतं माररूप वा न दर . अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनः रागानिवृद्धि हेनोवांभितुं विशेषेण द्रष्टुं स्तनमान परस्परेणेवे विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ सत्यो गृहाटेहादेत्यागन्य निसर्गरम्यानराजय राजयन् । तद्योगात्तेऽधिकं शुगुनिर इच.। व्यलोकीति || चलन्ती व्याघुद्योत्पाद्यमाना मुद्यत्स तेन नि-यमुक्तन् । सवा अपि तदर्शनार्थमागता इलेकर रन्तरहण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरणानामपंणाधुनिः संस्थानत्रिोपे स्थापनजनिता गोभा केवलं न व्यलोकि किंतु वि. अजानती कापि विलोकनोन्मुश स्फारितानि प्रसारितकिरणानि रलान्येव लोचनानि येपामेवंविधैः समीरधृतार्थमपि तनांशुम् त्रिस्फारितैः रखलोचन. कृत्वा वा । अचेतनविभूषणरपि परस्पर- कुचेन तसै चलतेऽकरोत्पुरः णान्योन्यस्य द्युतिरदर्शीव बिलोकितेव । अन्योन्यशोभात्रिलोकना- थमचेतनैरपि तत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । आभरणगोमा सर्व- विलोकिता । मण्डनमात्रं च खत्रितरतमित्यर्थः ॥ अजानतीति || नलस बिलोकनानुका नाम ततोऽनु वार्णेयनियन्तृकं रथं धूता, कम्पिताधमपि तनांशुकं बोलकाय युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नत्यनावृण्वनी कापि पुगतना चलने ... लाय पुरोऽग्रभागे कुचेन कृत्वा नालकुम्नत्र, नृपः पृथामृनुरिवाधिरूढवा- पपूर्णकुम्भस्य संमृति संभारनुस्दामागेत ! 7: यनामा नियन्ता सारथिर्यस्य । अथव-कृष्ण. सारथियंत्य । ममिनि स संप्रदानम्' इति संग्रदानचन् । रथं किरीटवान्सहनकिरीटयोगाकिरीटनामा पृथासूनुरर्जुन इ. वाल्टवान् । किंभूतो नलोऽर्जुनश्च-युधि क्षिता भङ्गं प्रापिता अरिक्षिनिभृतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रथा येन । क्षितवैरिनृपश्चासौ जयदयो यस्येनि वा । क्षिता वैरिनृपाणां ज- यन्तो रथा लक्षणया अगंमादित्वाहा महारथानिरयाधरथप्रमुखा योधा येनेति वा । अर्जुनपटे युद्धे हतोऽभिमन्युवबाढरिः शत्रु. भूनः क्षितिद्वाना जयदयो येन । क्षितोरीणां कौरवाणां मं. वरन्नन्संबन्गिन्यां यात्रायां मुदिनो हृष्टः । जन्या वरपक्षीयानः काशाजवाद्वेगादुदतयोक्षितस हृष्टः । तथा-मुटेन मण्डितः। बरयात्रा निर्गत इत्यर्थः । 'नवृतथ' इनि कम् ॥ १ 'भत्र ननामगार' इति जीवानु.। • 'परीव' दनि पाठे टोलेनादति मुन्नावोधा । ३ 'मसापानापारः । मा रललोचन' रति सारयति परः । दन निमामान रतलोचनरन्यान्न पचना- साहसन्न' प्रेक्षा करते' इति जीवानु । ८ टीनायुन्ना इन:' देवकः । नाति प्राचीनन्दनगन्य जिना' रति पाठा- गले मान्य नन्। सखी नलं दर्शयमानयाङ्कतो जवादुदस्तस्य करस कने। विपज्य हारैखटिनरतकितैः कृतं कयापि क्षणलानमोना । - शरस पर - है लसन्नखादर्शमुखाम्बुजमिन- अमनवाणीमधुपाणिपछाम्।

·पजदशः सर्गः। ३३५ - - यियासतस्तस्य नृपस्य जज्ञिरे पदानमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ॥ ७९ ॥ अदिति । तयुवतीनां समूहो चौवतनेव रियासतो वरया दिक्षुरिति । नलं दिनुः, अत एव दर्शनानुरागवशेन वि. इस तस्य नृपस प्रशलवस्तूनि शुभसूचकमालद्रव्यागि गतपड्मसंकोचे वीक्षणे विशिष्टे नेने चलाः सा । तथा-नृणा । किभूतम्-नखा एवादा , मुखान्येवाम्बुजानि, लि- भुलोस्वासिनामयोगां दिव्यां तनुत्रियं दधती अन्ना काचिनारी प्रचूनानि पुप्पाणि, वाग्य एवं मधूनि, पाणय एव पछ- इत्यं प्राप्तदेवाननासायापि दर्शनौत्सुक्यात्पदानमात्रेणैव यद्यला. इतरेतरयोगः समाहारो वा । लसन्त स्फुरकान्तयो नखा- महीनस्पृशत्तावता केवलं तावन्माणैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर को यस तत् । एवविधपुरनारोदर्शना नीपाणिग्रहो नि- सोप्पनिमेपनेत्रा ननुप्पानहीं देवकभोग्या कायकान्ति निनागाः म सुनावैव भवितेति तल उद्विरभूदिति भावः । अति- केवलं पदैकदेशेनापि भूमि न त्शन्ति । इन तु निनिमेपदर्शनो- ताना सूचितन् । 'ध्याज्मादशादिदर्शनं गुभावहम्' त्सुक्तनाष्टाडिमात्रेण स्पृशती तेनैव धर्मग तत्तुल्या ना भूत् । सन्तराजनन्ये ज्ञातव्यन् । आरोपमाणस प्राधान्याजज्ञिरे अन्यत्तवं सादृश्यमेवेत्यर्थ । अप्सरोभवदिति चिः । अप्सर.श. हुवचनम् ॥ ब्दत्व वहुत्वेपि अन्या इत्यपेक्षयाभवदितित्येकवचनमपि युक्तम् । आप तुमनमो वा अप्सर सिझतासना.। एताः वियां पहुवे करसताम्बूलजिघत्सुरेकिका सुरेकवेऽपुनर अयन् ॥' इति वचनादेकवचनान्ताप्सर शन्दा- विलोकनकानविलोचनोत्पला। विव. । बहुजनपृष्ठवतिनो मित्त्वादियवहिता वा पादानुटनाग मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता- भुरं स्पृशन्त. प्रोमिताहाः पश्यन्तीति दिदृक्षणां स्वभावः ॥ रुपेव लीलाकमलं विलासिनी ॥ ७७ ॥ विभूपणवंसनशंसनापितः ति ॥ एकिका कापि विलासिनी पुरनारी करस तान्बूल करप्रहारैरापे धूननैरपि । मक्षयिनुमिच्छः सनी क्रस्य लीलाकमल मुखे निचिक्षेप । अमान्तमन्तः प्रसभं पुरापरा रनिलोकने विपये एकाने तलरे विरोचनोन्पले यत्सा ससीपु समापयतीव संमदम् ॥ ८॥ न्यूलान्या क्मलं मुसे निक्षिप्तमित्यर्थः । क्येर-मुख- राजनि विद्यमाने पमल्ल द्वितीया राजता तया जाना या विपोनि ॥ भपतन्न र शरीरमम्मान्त ममदं शरी. पतयेव । उत्तमेन नन्मुसेन महतस्पर्धत दनि गोधादिर रमानाददिकनान हस्पति नागना प्रमोद शिभूगगाना मलं निक्षिप्तनित्यर्थ । नल्सौन्दानिशयदर्शनेन विमन. वसनर मरने नर मदन नि, नर मदन गनिनमिति । जिपनु , 'लुइसनोपस्ट' इत्यदर्घस्लादेशे, 'वस्ल प्रत्येक ने विपक्षीद रमहा पूनरोप नजर इत्येतलादा सजन्तादु । 'न रोका-'इति पानिपेधा- मन र राप्रपन र बोलना र पुरा समाप प्रा. जिपमुरिति द्वितीयायाम् द्वितीया' नि पोगति विवाहिर मिति नदिनपन, न नाही, प.. चिस्मतनुपम नरनार लेन, नगर प. कयापि वीक्षाविमनस्कलोचने नादारमाहोरना दे र मास मदत करे। कराने सतनागर । नना समाज एवोपपतेः समीयुपः । समाद नग इनार न । मसनार । पनं सविसं परिरम्भमाहसे- पुरे हारने दर स्तदा तदालोकनमन्वयन ।। ७८ ।। विमर देन न न न {T- ति ॥ समापि सरिया पीया सददिन चिनासे यांननीलामुन्ना किया ५ एमालरोया दलालिन्सनाले जनसर ममनोपुर दिलोनाने सिननीरममतः । 'पापरले जारव नाप तन्का- सरि ती दाननम्तमा रदाता बन जरासन द. तिदा सन्मानारू म सगरमा ८१ สาขา ११.६ (7) ', दि. 14 समय -- निरन्वा विनिर्माना नलागोमा पनी विषम् । -- ܕ݁ܢܺ' ܨܪܰܪ̈ܪ̈ ܐܶܝܺ "5),FIܬܪ̈ܪܪܪ ?"f * fܝܺܕ݁ܐܺܙ܂ . -

·No text on this page.

·No text on this page.

·यामननप: Art समीरधुतार्थमपि तनांशुम । पपूर्णकुम्भस संभृति संभारमुस्दानगंन । सखीमिति॥ माध्य नद.मना द्र नरव । नया-नी व पूननि त्यो दयनानया दर्शयन्या कपार EART - 12- मुनिया विजययात्राया प्रमागे कमाये भूपता विषय :- देर ६८६। दयन्नन्, डायनुनाफवाहा ननावर या। नानानन् । 4-417114 मानना, मन इतना दाम्यान' यत्र निiner .३३४ नैषधीयचरिते धन इति ॥ नलः समन्ता येऽपवना हनमतकाद्यनानि तान इदानी वरसंगनाय पुरनारीसंग्रमान- बलम्वत एवंशीलानि तन सितानि तेपां विभूषणानां घने सा- न्द्र मणिमण्डले रजसो खल्पस वाकारस रेखां परमां शोभां विदर्भनाम्नखिदिवस वीसि ललावण्यपग्मां मयांदा वावलोक्य सेवया वित्ताः प्रसिदाः सेवा रसोदयादप्सरसस्तमुममा चतुरा नापिताइयत्तेपां दर्पणापंगां प्रतिविम्बदगनाथ मुकुरापणां निपलीचकार । आदर्शकृत्यस रवैरेव कृतत्वादिति भावः। मग- गृहागृहादेस धृतप्रसाधना टनादगं इन बुद्ध्या तंदपण आनीतः । तेन च विलोकित इति व्यराजयन्नाजपथानवाधिमा तेषां संवाचातुर्वन् । सेवाचणेति 'तेन वित्त.-' इति चणम् ॥ विदर्भति ॥ अय रथारोहणानन्ता व व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुण्डिनरूपस स्वर्गस्याप्सरस. मुन्दानावं पर न्मुद्दा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः। प्रकाशमानं मूतं हाररूप वा तं नर अदशि विस्तारितरनलोचनः रागाभिवृद्धिहतोयी शिनुं विज्ञपेग द्रष्टुं पत्रकार परस्परेणेव विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ मस्यो गृहातेहादेत्यागत्य निसर्गरम्यानमारमा राजयन् । तद्योगात्तेऽप्यधिकं गुगुमिर इन व्यलो कीति ॥ चढन्ती व्याघुब्योत्पाद्यमाना मुद्यस तेन नि-यमुक्तम् । सर्वा अपि तद्दर्शनार्थमागता इन मन रन्तरता गोऊन तदीयानां नलीयानामाभरणानामपणाधुनिः मंगानगर सापननिता शोना केनलं न व्यलोकि किंतु वि. अजानती कापि विलोकनोन्मुस नानि प्रमारिनाकम्गानि रवान्येन लोचनानि येपामेवंविधः विस्तार पचन. हया वा । अचननर्षिभूपर्णरपि परस्परे- कुचेन तसे चलतेऽकरोन्पुरः मापन गुरदीप विलोकिनेर । अन्योन्यशोभाविलोकना- मनंगागि प्रमाग्तिानीत्यर्थः। आभरणशोभा सवै. विकना । मनमा च चितरलमिय. ॥ अजानतीति ॥ नलस्य विलोकनोमुकाम नवोन्नु पाणयनियन्तृकं रथं धूता, कम्पिनाधमपि सनांशुक वाटाण यधि शिनारिथिनिभृजयद्रथः । नन्यनावृण्वनी कापि पुराना चलने वाला लाय पुरोऽप्रभागे कुचन कृवा मारना उपः पृयामृनुरिवाधिरूढया- मनन्ययात्रामुदितः किरीट्वान् ॥ ७२ ॥ चेननशाप्यनुरागोत्पादना, कुचम्यानिर्मा, नन नि : ना मग पार गाइनु पश्चाग्म नलो नृपो वाण-वरस्य च पुर. पूर्णकलशदर्शनं गुभाय मान ना मान्य । प्रयच-ग. मारथियस्य । तं, ममिति स मंप्रदानम्' इति मप्रदानवम् । • ६ ...गट योगागिटनामा पृथामृनुरन इ. +) कननो नोनच-युवि क्षिता मा प्रापिता करना उयला यिदानागापि रथा यन । पद्रवी पम्यान वा । सिना बग्नृिपागाज- - .... देवाहा महारवानिरवायायामुन्या र अनायु तो निमन्युव यादीर, शत्रु. ' पट्टयन। जिनोगगा चरवागां मं. मुटनो । जन्या चापीयान हाशानदगादुदन्तन्योक्षितम वग्य, लगन सय दिनानिलो नाममा पुराङ्गना महलकुम्भमंदिर सखी नलं दर्शयमानवानी जवादस्तस्स कास्य का विषय हारनुर्टिनरततिः कृतं कयापि बगलामो अगन मोर gi. * . roo लमनावादावनाका मनपानीमा माटम ·1 पञ्चदशः सर्गः। ३३५ hua - यियासतस्तस्य नृपस्य जज्ञिरे पदानमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ॥ ७९ ॥ अदिति । तद्युवतीनां समूहो यौवतमेव यियासतो वरया दिदृक्षुरिति ।। नल दिक्षु , अत एव दर्शनानुरागवशेन वि. रस्य तख नृपस्य प्रशस्तवस्तूनि शुभसूचकमगलद्रव्याणि गतपक्ष्मसकोचे वीक्षणे विशिष्टे नेने यस्सा. सा । तथा-नृणां । किभूतम्-नखा एवादर्शा., मुखान्येवाम्बुजानि, सि- भूलोकवासिनामयोग्यां दिव्यां तनुध्रिय दधती अन्या काचिनारी प्रसूनानि पुष्पाणि, वाण्य एव मधूनि, पाणय एव पल्ल- इत्थ प्राप्तदेवाशनासाम्यापि दर्शनौत्सुक्यात्पदानमात्रेणैव यद्यसा. इतरेतरयोगः समाहारो वा । लसन्त स्फुरत्कान्तयो नखा- न्महीमस्पृशत्तावता केवलं तावन्मात्रेणैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर ो यस्य तत् । एवविधपुरनारीदर्शनारैमीपाणिग्रहो नि- सोप्यनिमेपनेत्रा मनुप्यानीं देवकभोग्यां कायकान्ति विभ्राणाः म शुभायैव भवितेति तस्य बुद्धिरभूदिति भाव । अति- केवलं पदैकदेशेनापि भूमि न स्पृशन्ति । इयं तु निनिमेपदर्शनो- तासां सूचितम् । 'दध्याच्यादर्शादिदर्शनं शुभावहम्' त्सुकतयाङ्गुष्टादिमात्रेण स्पृशती तेनैव धर्मेण तत्तुल्या नाभूत् । 'मन्तराजग्रन्थे ज्ञातव्यम् । आरोप्यमाणस्य प्राधान्याजज्ञिरे अन्यत्सव सादृश्यमेवेत्यर्थः । अप्सरोभवदिति चिः । अप्सर.श. हुवचनम् ॥ ब्दस बहुत्वेपि अन्या इत्यपेक्षयाभवदितित्येकवचनमपि युक्तम् । करस्थताम्बूलजिघत्सुरेकिका 'आप सुमनसो वर्पा अप्सर सिकत्तासमा । एता. त्रियां बहुस्खे त्युरेकत्वेऽप्युत्तर त्रयम् ॥' इति वचनादेकवचनान्ताप्सर शब्दा- विलोकनैकाग्रविलोचनोत्पला । चिव । बहुजनपृष्टवर्तिनो भित्त्यादिव्यवहिता वा पादाङ्गुष्ठमात्रेण मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता- भुवं स्पृशन्त प्रोन्नमितागा पश्यन्तीति दिदृक्षुणां स्वभावः ॥ रुपेव लीलाकमलं विलासिनी ॥ ७७॥ विभूपणस्रंसनशंसनार्पितैः ति ॥ एकिका कापि विलासिनी पुरनारी करस्थ ताम्बूल करप्रहारैरपि धूननैरपि । भिक्षयितुमिच्छुः सनी करस्थ लीलाकमल मुसे निचिक्षेप । अमान्तमन्तः प्रसभं पुरापरा लविलोकने विषये एकाग्रे तत्परे विलोचनोत्पले यस्या. सखीपु समापयतीव संमदम् ॥ ८० ॥ म्बूिलभ्रान्त्या कमल मुखे निक्षिप्तमित्यर्थः । कयेव-मुख- -राजनि विद्यमाने कमलस्य द्वितीया राजता तया जाता या विभूपणेति ॥ अपरान्त करणे शरीरमध्येऽमान्तं समद शरी. उस्लयेव । उत्तमेन मन्मुखेन सहतस्पर्धत इति कोधादिच रमानादविकमान पहिरवम्बित नलदर्शनज प्रमोद शिभूषणाना मल निक्षिप्तमित्यर्थ । नलसौन्दर्यानिशयदर्शनेन विमन- समनस्य गसने तर मण्डन गलितम्, तर मण्डन गलितमिति । जिघत्सु , 'लुइसनोर्घस्ट' इत्यदेघस्लादेशे, 'घस्ल प्रत्येक कथने विपपिनदने परमहाररपि धुननरपि तच्चरीरक- इत्येतसाद्वा समन्तादु । 'न लोका-'इति पष्टीनिषेधा. म्पनैश्च कृपा प्रसन ग्ला मारेग नमी पुरा ममापयनी प्रा. जिघरमुरिति द्वितीयायाम् 'द्वितीया' इति योगवि- पिशविर । पिचित्त रेन दादन-रचन्, करेग नादाने, पतित- विस्मृतभूपणादिसंवेदनार कम्यते चेति, नया~जन्यदपि ग. कयापि वीक्षाविमनस्कलोचने लादारमाशोधूनादि और मलित सदलात्कारेण करताउन करकृत ननधान्तमारत इति च शक्किी रीनि । नददर्शनानु. समाज एवोपपतेः समीयुपः। रागादतिपिननस्कान्ना जाना इति नार । पुरा समापयतीनि 'धनं सविमं परिरम्भसाहस- 'पुरि लुर चात्ने' इति रह। स्तदा तदालोकनमन्वभूयत ।। ७८ ॥ पिनूपगना सन्देन फिनिति नापिन इयत :- ति || पवापि स्वैरिण्या दीक्षा नरदर्शनेन गिनन वसननीलाम्मुरहेग किं दृष्ट्या पियान्तरे तोचने यस्पास्सिन्सनाजे उनसह एर सनीयुप. विलोमाने विमनीव मदतः। योपपनेजारस परिरम्न आरिलनविषये साहसनिधिया- पान या तदा नविनसमये तदालोपन नरद. अपि श्रुती दाननतनमा * नितरा सपिट यमा नपारनपतानुन्नन् । जारस्त न नेन ने शुक्षुरनुगीनाम् ।। ८१ ॥ परवा आरियानातवा र नापनदान । यनि । नेममा 11. तदा पनि मारिन ( प्राय) सागर परिकामा नेपाली तु निरन्तरमिर का । पारमादिको ' गन नाम: नाम नमर उन नाम सदर रस । पुन # दिशुरन्या विनिमेपपीता नुनामयोन्या दपी नविपन् । 1- रमास. ॥ स । ; 4 ·व्यलोकीति || चलन्ती व्याघुब्योत्पाद्यमाना मुद्यस्य तेन नि-यमुक्तम् । सर्वा अपि तद्दर्शनार्थमागता इति का नत्यनावृण्वनी कापि पुराना चलने वाया न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२॥ चेननस्याप्यनुरागोत्पादना, कुचसानिमान्दन्ति । तत इति ॥ ततो भूपणवारणादनु पश्चारस नलो नृपो वाणे-/वरस्य च पुरः पूर्णकलशदशन गुभाय भरत। सखीमिति ॥ सोऽयं नलः समागचगंबर बन्नी राजा जयद्रयो यनेनि वा । नया-जनी वधूमहति जन्यो दर्शयमानया दर्शयन्न्या कयापि प्रदाना तदिनहारनलविलोकनरमादस्निग्ज्ञानी' सह यात्रया वा हट । जयच-युद्धमंवन्धिन्या विजययात्रायां ग्रभागे करणारये भूपगे विपञ्च चंगानिकता पा। लाजमोक्षगं कृतम् । अन्यरमानन्द क्षणमध्ये मानिकमोक्षगमपि क्षगं नहन मानया, 'णिच' इति स्वमिप्राय int नरम्याम्' इत्यत्र 'अभिवादितशीराम- वार, ऋोरपन्यन्, दनवानि'र' इति टक । नियन्तृकम् , दीयमुक्ताफल. कृत्वा क्षगं क्षगमानन् । तितकर देन मानिनोचनग्न्यान्य पसना कर्मकवामसीमिति कर्मचन् । 'मती. घन इति ॥ नलः समस्ता येऽपवना हस्तमस्तकायनानि तान- वलम्बत एयंशीलानि तत्र स्थितानि तेषां विभूपणानां घने सा- -न्द्रे मणिमण्डले रत्नसझे स्वरूपस्य स्वाकारस्य रेखां परमां शोभां विदर्भनाम्नस्त्रिदिवस वीवितुं स्वलावण्यपरमां मर्यादां वावलोक्य सेवया वित्ताः प्रसिद्धाः सेवा रसोदयादप्सरसस्तमुज्जलम्। चतुरा नापितादयस्तेषां दर्पणार्पणां प्रतिबिम्बदर्शनार्थ मुकुरापणां निष्फलीचकार । आदर्शकृत्यस्य रवैरेव कृतत्वादिति भावः। मग- गृहागृहादेत्स धृतग्रमाधना लमादर्श इति बुद्ध्या तैर्दपण आनीतः । तेन च विलोकित इति व्यराजयत्राजपथानथाविक तेपां सेवाचातुर्यम् । सेवाचणेति 'तेन वित्तः-' इति चणप् ॥ विदर्भति ॥ अय रथारोहणानन्तर विइनेंत व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुण्डिनरूपस स्वर्गस्याप्सरसः सुन्दरनायं पुत्र न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः। प्रकाशमानं मून रहाररूपं वा तं नल (. अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनैः रागामिवृद्धिहेतोर्वीक्षितुं विशेपेण द्रष्टुं मृतकमार परस्परेणेवे विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ सत्यो गृहाहादेत्यागत्य निसर्गरम्यानाजपयरक राजयन् । तयोगात्तेऽप्यधिकं शुगुमिर दया । रन्तरहर्पण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरणानामपणाद्युतिः संस्थानविशेपे स्थापनजनिता गोभा केवलं न व्यलोकि कितु वि- स्फारितानि प्रसारितकिरणानि रलान्येव लोचनानि येपामेवविधैः। विस्फारितः रखलोचनैः कृत्वा वा । अचेतनर्विभूपणैरपि परस्परे- णान्योन्यस्य द्युतिरदर्शीव विलोकितेव । अन्योन्यशोभाबिलोकना- थमचेतनैरपि तैनत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । आभरणशोभा सवै. विलोकिता । मण्डनमात्रं च सचितरत्नमित्यर्थः ॥ ततोऽनु वार्ष्णेयनियन्तृकं रथं युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नृपः पृथामृनुरिवाधिरूढवा- अजानती कापि विलोकनोत्सुका समीरधुतार्धमपि स्तनांगुरु कुचेन तस्मै चलतेऽकरोत्पुरः पुराङ्गना महालकुम्भसंभृतिम् । अजानतीति ॥ नलस विलोकनोन्मुका बार धूता, कम्पिताधमपि खनाशुरु बोलकाय लाय पुरोऽग्रभागे कुचेन कृत्वा मालकुन्नन्य ११ पपूर्णकुम्भस संभृति संभारमुपदामकरोत् । ममिति स संप्रदानम्' इति संग्रदानन्वन् । सखी नलं दर्शयमानयातो जवादुदस्तस्य करस करो। विषय हारेवुटितरतर्किनैः कृतं कयापि क्षणलानमोबा यनामा नियन्ता सारथियस्य । अयच-कृष्ण. सारथिय॑स्य । तं रथ फिगट्वान्महजकिरीट्योगाकिरीटनामा पृथासूनुरर्जुन इ. वाटयान् । किंभृतो नलोऽर्जुनश्व-युधि क्षिता भङ्ग प्रापिता रिक्षितिभृतां वरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रया येन । क्षितरिनृपश्चामौ जयदयो यस्येति वा । क्षिता वैरिनृपाणां ज- यन्तो रथा लक्षणया जगआदित्वाहा महारथातिरथाधर यामुसा योधा यनेति वा । जनपक्ष-युद्धे हतोऽमिमन्युव वादरिः शत्रु- भूतः शिनिद्राना जयदयो येन । निनोरीणा कारवाणां मं. वरन्नमन्दिन्या यात्रायां मुहिनो दृष्टः । न्यायालया. काशाजवाद्वेगादुदस्तस्याक्षिसत्य हरः । तथा-मुटेन मण्टिन. । बग्यात्रायं निर्गन इन्यर्थ । 'नवृतश्च इनि कम् ॥ मानन' जीवान ! २ 'पापीर' इति पाठे मुन्धावनोपा। 3 ...1 मार । ना रनोचन' लसन्नखादर्शमुखाम्बुजमित प्रमूनवाणीमपाणिवार- नन्द' को न जीवातुः । ८ मायनपु 17.12 गनगन्दगन्य पिता' ले पाठा- रे ।

·पञ्चदशः सर्गः। ३३५ चिनम् ॥ .. - यियासतस्तस्य नृपस्य जज्ञिरे पदाग्रमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ॥ ७९ ॥ देति ॥ तयुवतीनां समूहो यौवतमेव विपासतो वरया- दिक्षुरिति ॥ नलं दिक्षु , अत एव दर्शनानुरागवशेन वि- | तत्व नृपत्व प्रशलवस्तूनि शुभसूचकमङ्गलद्रव्याणि 'गतपक्ष्मसंकोचे वीक्षणे विशिष्टे नेत्रे यसा सा । तथा-नृणां केंभूतम्-नखा एवादाः, मुखान्येवान्बुजानि. लि- भूलोकवासिनामयोग्यां दिव्या तनुत्रियं दधती अन्या काचिनारी सूनानि पुप्पाणि, वाण्य एव नधूनि, पाणय एव पल्ल- इत्थं प्राप्तदेवाशनाताम्यापि दर्शनौत्सुक्यात्पदानमानेणैव यद्यला. रेतरयोगः समाहारो वा । लसन्त स्फुरत्कान्तयो नखा-न्महीनस्पृशत्तावता केवलं तावन्मात्रेणैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर पल तत् । एवंविधपुरनारीदर्शना मीपाणिनहो नि-सोप्यनिमेषनेत्रा मनुष्यानीं देवैकभोग्या कायकान्ति ग्भ्रिाणाः शुभायैव भवितेनि तल बुद्धिरभूदिति भाव । अति- केवलं पदैकदेशेनापि भूमि न स्पृशन्ति । इय तु निनिमेपदर्शनो- सां सूचितन् । 'दध्यायादशादिदर्शनं शुभावहन्' त्सुकतयाङ्गुष्ठादिमात्रेण स्पृशती तेनैव धर्मेण तत्तुल्या नाभूत् । तराजनन्ये ज्ञातयन् । आरोपमाणस प्राधान्याजज्ञिरे अन्यत्सव सादृश्यमेवेत्यर्थ । अप्सरोभवदिति चिः । अप्सर.श. व्दख बहुत्वेपि अन्या इत्यवेक्षयाभवदिनित्येकवचनमपि युक्तम् । करस्सताम्बूलजियत्सुरेकिका आप सुमनसो वा अप्सर. सिकतासमा.। एताः खियां बहुखे सुरेकन्वेऽप्युत्तर त्रयम् ॥' इति वचनादेकवचनान्ताप्सर शब्दा- विलोकनकाग्रविलोचनोत्पला। चिव । बहुजनपृष्टवर्तिनो भित्त्यादियवहिता वा पादानुष्ठमात्रेण मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता-- भु स्पृशन्त. प्रोनमितादाः पश्यन्तीति दिलणां खभावः ॥ रुपेव लीलाकमलं विलासिनी ॥ ७७ ॥ विभूषणसंसनशंसनापितैः ॥ एकिका कापि विलासिनी पुरनारी करस्थ तान्यूल करप्रहारैरपि धूननैरपि । क्षयितुमिच्दुः सनी क्रस्य लीलाकमल मुसे निचिक्षेप ।' अमान्तमन्तः प्रसभं पुरापरा विलोक्ने विषये एकाग्रे तत्परे विलोचनोत्पले यत्सा' सखीपु समापयतीव संमदम् ॥ ८॥ यूरमान्या कमलं मुसे निक्षिप्तभिन्यर्थ. । कवेर-मुख- जनि विद्यमाने क्मरख द्वितीया राजता तया जाता था विभूषणेति ॥ अपरान्न र शरीरमम्मान्त संमदं गरी. लयेव । उत्तमेन नन्मुसेन सहतस्पर्धत इनि धातिय रमानादविरमान पहिरगन्धित ननदर्शनात प्रमोड शिभूषणानां र निक्षिप्तमित्यर्थ । नरमौन्दर्यानिशयदर्शनेन विमन- बसनल गलने तर मग्डन गम्, ना मण्डन गरितमिति । जिघत्नु., 'लुइसनोपस्ट' इत्यदर्घस्लादेशे, 'यस्लु प्रत्येर र पने विरोदिन रमहारैरपि सनरापि तमगरक- इत्येतसादा सान्तादु । 'न लोका-'इनि पधीनिषेधा- मनै रासन कारेनन्धमयोपु पुरा ममापय प्रा. जिधनुरिति द्वितीयायाम् द्वितीया' इति योगवि. विशाहिर । मिविन रेन सदनन, संग नाटा, पतिन- मिलतपमादिमनार काले चन, नायपि एम्. कयापि वीक्षाविमनस्कलोचने तादानापन र नलिन मद कारे करतान. करने पूनमनामानवीगन । नदीनानु. समाज एवोपपतेः समीयुपः। सलादगिनिन र तार । । युग मनापमान घनं सविमं परिरम्भमाहसै- पुरे ८. नंदीर. लदा तदालोकनमन्तभ्यत ।। ७८ ॥ दिनमा पदेन न न न दल सह- तिवमा स्वरिष्मा नक्षमा नरनिन मिनाक बनिनीलामुल्देन रिटमा मान्तरलोचन दलालम्सनाजे मल पर सनीपुर विनोकमाने विमनोरमतुः । सोपपरिव पनप सकस "नि जी दानवेतना ने या तस तदनकर द. तामायापरबत्। देव हसननीराम ।।८ न उial . दिग्न्या लिनिनोनीत नमानपीना दी .

·नरवामन्यानिन नंबन्। पनि ३ न्मजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२ ॥ चेननलाप्यनुरागोन्पादना, कुवन्या मन्दा || वनो भूपगधारगादनु पश्चारस नलो नृपो वागवरस च पुरः पूर्णरलगदान शुनारनाथ दाजा जयद्रयो यति वा । नया-जनी वधमहति जन्यो यमानया दर्शयन्न्या च्याति प्रदान सखीमिति ॥ मानल. मनावर मा यात्रा द' दट ।च-युद्धन्वन्धियां विनययात्रायां नागे कगारये भूपन विषयगर , वर. कृपयन्, दतवानिनः' इति । नियन्नम्म, दीयनुशाला हवा क्षयं अगर ना-नुन नटत् । बयात्राय लिगंन इत्यर्थः। नदिहांग्नल बैटोग्नरमात दाबी या। हाजनोक्षग हनन् ! दार अनन मानिनोक्षगमाप अनान" मानना, निचर' इति नि: नरम्यान दत्र अनिवादा:- ३३४ नेपधीयचरिते घन इति ॥ नलः समन्ता ये पवना हन्नमन्तकाद्यनानि तान इदानीं वरमंदानाय पुरनागपंप्रमाद- वलम्वत एवंशीलानि तत्र यिनानि तेषां विभूषणानां घने सा- न्द्र मणिमण्डले रत्नसङ्ग्रे स्वरूपस स्वाकारस रेखां परमां गोमां विदर्भनाम्नविदिवस वीकि खलावण्यपग्मां मयांदा वावलोक्य सेवया वित्ताः प्रसिहाः सेवा-' रसोदयादप्मरसम्तमुक्ता चतुरा नापितादयस्तेषां दपंगापंणां प्रतिबिम्बदनानाथ मुराणां निकलीचकार । आदगंकृत्यस रवव कृतत्वादिति भावः। मङ्ग- गृहाट्टहादत्य वृतप्रसाधना टनादा इति बुद्ध्या तैदपण आनीतः । तेन च विलोकिन इनि व्यराजयबाजपथानवाकिम तेषां सेवाचानुयंन् । सेवाचणेति 'तेन वित्तः-' इति चणम् ॥ विदति ॥ अथ रथारोहगावना वह व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुण्डिनरूपस स्वर्गन्याप्पग्सः मुन्दादात न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः। प्रकागमानं भूतं शाररू वा तं नर अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनः रागानिवृदिहतोबीमितुं विदाग द्रष्टुं समापन परस्परेणेव विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ मस्यो गृहाहादेयागा निसर्गरम्यानमा राजयन् । तद्योगात्तेऽप्यधिकं शुनि वर व्यलोकीति ॥ चलन्ती व्याधुबोन्पायमाना मुद्यन्य तेन नि-यमुक्तन् । सर्वा अपि तद्दर्शनार्थमागता हुने गरे रन्तरहपंग लोकेन तदीयानां नलीयानानामरणानामपणाद्युतिः संस्थाननिहाप सापनजनिता गोमा केवलं न यलोकि किंतु वि., अजानती कापि विलोकनांना स्तरितानि प्रसारितकिरगानि रवान्येव लोचनानि येपामेवंत्रित्रः विस्तारितः रपलोचनः कृत्वा वा । अचेननैर्विनूपणरपि परसरे- कुचेन तसे चलने करोन्पुरः जान्योन्यस युनिरदीव दिलोकिनेव । अन्योन्यशोमाविलोचना- मननरपि ननत्रागि प्रमारितानीत्यर्थः । आभरणगोमा सबै- पिलान्तिा । मण्डनमात्रं च सचितरलमित्ययः ।। अजानतीति ॥ नलन्य विदोकनानुक ततोऽनु वायनियन्तृकं रथं धूतार्थ कम्पिताधमपि नुनांगुकै बोटकल , युधि क्षितारिक्षितिभृञ्जयद्रथः । नन्यनावृग्वती कापि पुराना व लाय पुरोधनागे कुचन कृत्रा नाय नृपः पृथामृनुरिवाधिरूढवा- पपूर्णकुन्नस संनृति संभाग्नुमदानका । तत पनाना निरन्ना मारपियंत्य । अथच-कृगः सारथियंन्य । त मनिप्रति स संप्रदानन्' इति मंदावन् । रवं किंगटवान्महांकरीटयोगागिटनामा पृथामनुरंतुन इ. मखी नलं दश्यमानयाको बाल्टयान् । निनो नोनश्च-युधि क्षिना नहं प्रापिता क्षितिन्ना कग्निागा जयन्नो जयद्वातारोऽपि रथा येन । विग्निाबामा जयदयो यस्येति वा । निता वरिनृपागां ज. पन्नो स्था मनवा अगादित्वाबा महारथानिरवास्थामुना यंत्र वा । अनन-युद्ध हनो निमन्युववादरः गत्रु- नत. निद्राना हरदयो यन। बिनोगगां कारवागां मं. न्टमकाया गनायां नुढो दृष्टः । नन्या वयान बावाजवाडेगादुदन्नन्योक्षितन्य काम्य । । समीरधुनाथमपि स्तनांशुम्म . पुराङ्गना मालकुम्भनंनतर जवादग्नस कस का विपन्च हारनटितरतर्कितः कृतं कयापि अगलातील । . " नावान, मदन 4 नुवाकांक wom 17- पटः ! । म लमनवादामुवाम्बुजवि अवनवागीनगमिष्टम ·पदशः सर्गः। ३३५ चियासतत्तस नृपस जज्ञिरे पदानमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ।। ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ॥ ७९ ॥ दिति ॥ तदुवतीनां मनूहो चौवनमेव विचारतो वरया दिक्षुरिति ॥ नलं दिक्षु . अत एव दर्शनानुरागवशेन वि- ल तस नृपस प्रसत्तानि शुभसूचक्नालद्रव्याणि गतपक्षमसंकोचे वीक्षने वितिए नेत्रे यताः सा । तथा-नृजां किंभूनन्-नसा एवादा, मुखान्येवान्नुजानि, लि- भूलोकवातिनामनोमां दिव्या तनुत्रियं दधतो अन्या काचिनारी प्रसूनानि पुप्पाने, वान एवं मधूनि, पाणय एव पह- इत्यं प्राप्तदेवानन्सान्नापि दशनौन्तुचापदानमात्रेणेव यगला. तरेतरयोग मनाहारो वा। सन्त स्फुरकान्तको नवा- न्नहोनत्नत्तावता केवलं तावन्नावगैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर । यस तत् । एवविधपुरनारीदर्शना मीपाजिनहो नि- सोप्यानोपनेत्रा ननुप्पानहीं देवभोयां कारान्ति विभागाः र गुनाव नविनति तत्व उद्विरभूदिति भावः । अति- केवल पदेकदेगेनापि नूनि न सन्ति । इयं तु निर्मिनेपदरांनो. तामा सुचिनन् । 'दघाज्याइदिदानं शुभावहन्' त्सुकनवानुवादेमात्रेण त्ततो तेनैव धर्मग तनुल्या नाभूत् । निराजनन्थे ज्ञानन्यन् । आरोपनास प्राधान्यानज्ञिरे अन्यमवं नाटश्यमेवेत्यर्थः । अप्सरोभवदिति नि । अप्सर श- वचनन् । ब्दत्व रहुन्वेपि भन्या इत्यपेक्षवानव देखियेवचनना युन्नन् । करसताम्बूलजिपत्लुरेकिका आप सुमनमो वा अप्सर निम्नासना.। एता. तिवां वे रेफ येऽपुन अन्न् । इति वचनादेकवचनान्ताप्सर सदा- विलोकनकाविलोचनोत्पला । वि.। बहुजन वतिने निवाडियाहिता या पादासनानेन मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता- नुवं गन्त. मोनिताला पसन्नी दाना बनायः ॥ रूपेव लीलाकमलं विलासिनी ।। ७७ ॥ विभूपणमनगंमनापितः नि ॥ एपिरा कापि पिलानिनी पुरनारी करत तान्यूर कन्ग्रहारंगपे 'पृननैरपि। क्षपिनुनिच्छुः मा रम्य लीलारमल मुरो निचिशेप । अनान्तमन्तः सम पुगपरा -पितोक्ने विषये एमाले नरे निरोचनापले न्या नवी नात्यती संनदम् ॥ ८॥ वृषभान्सा बनर मुसे निक्षितमित्यर्थ । कयर-मुख गजनि विद्यमाने मरर द्वितीया राजता नया जाना या विनुमति .. सन्न र गरम मान्न मगरी पतयेय । उत्तर्मन मन्मुसेन सहन स्पर्धन दरि मोवावि रमादरमन का दाना मर निक्षितमित्या नरमीन्दगानदायसनन रिमन का: 31 मार । विधमु , 'उस्मनाभस्ट' पदरावी, .. ग्यतसादा ससन्तादु । 'न लोमा- द पानिमा मा .in जिमनुति हिलायायान् दिनासा' र मोगा. . . -4 १ . ६ 4 . + -- . e- . + 1 - " - क्यापि पीक्षापिमनस्सलोचने नमाज एपोपपतेः सभीयुषः । पन सपि परिरम्भनारी- सदा दामोनिमय पर ।। ८ ॥ नि 1. ५....... १५.१ ६. A ܝܕܙܝ ; ܀ ܢܝ ܢ 1- - भ " ·. - . घन इति ॥ नलः समन्ता येपवना नमनागमति नान शानी ना मार्गमममार- पलम्बत एयंशीलानि ता सितानि तेग गाना मा. न्ने मणिमण्डले रनमो म्यरूपरा साकारन रेगा परमा सोना निदर्भना प्रमिदिवस पीकिन स्वलावण्यपरमां मर्यादा वावलोग सेता प्रमिदा मेगा. रमोदगादप्मरसम्तमुजान। चतुरा नापितादयस्तेषां दर्पणापणां प्रनिनिम्मानना मुराणा निष्फलीचकार । आदर्श करारा गरा कृतवाहिनि भाः। मल- महाददादा भुतप्रसाधना लमादर्श इति उसा तैदर्पण आनीतः । नेन नतोकिन इनि गगजगत्राजपशानयाविक तेपां सेवाचातुर्यम् । सेवाचणेति 'सेन ति:-' इति पण ॥ मिति ॥ मारणागाशानन्तर विन व्यलोकि लोकेन न केलं चल- पिगंलामरण गुमानार पत्र न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः । प्रकाशमान माररूपात नर . . अदर्शि विस्तारितरतलोचनः रागामिशिगोशिशोग द्रष्टु तामा परस्परेणेवं विभूपणैरपि ॥ ७१ ॥ मणो गुलालादेगागा निसर्ग राजगन् । तगोगायति शुशुनिर इत्यो । व्यलोकीति || चलन्ती व्यायुयोरपायमाना मुगस तेन नि- गेमुकम् । गा अपि तदर्शनामागता इति भने' रन्तरहर्पण लोकेन तदीयाना नलीयानामाभरणानामपणातुति संस्थानविशेपे स्थापनजनिता शोभा केवलं न यलोहि किनु. अजानती कापि विलोकनोत्सुका स्फारितानि प्रसारितकिरणानि तान्येव लोचनानि येपामा विस्फारिते. रसलोचनैः कृत्वा वा। अचेतनैषिभूषणैरपि परस्पर कुनेन तस्मै चलते करोत्पुरः णान्योन्यस्य द्युतिरदर्शीव विलोकितेय । अन्योन्यशोभागिलोकना- थमचेतनैरपि तैनत्राणि प्रसारितानीत्या । आभरणशोभा सी. विलोकिता । मण्डनमात्रं च सचितरलमियं. ॥ जानतीति ॥ नलस्य निलोफनो सुका मन ततोऽनु वार्ष्णेयनियन्तृकं रथं भूता कम्पिनामपि न्तनागुरु बोलकारस युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नत्यनापती कापि पुराना चलते 41 लाय पुरोऽप्रभागे कुचेन हना न नृपः पृथासूनुरिवाधिरूढवा- पपूर्ण कुम्भस्य संभृति मभारमुपदामकरोत् । :: यनामा नियन्ता सारथिर्यस्य । अथच-कृष्ण. मारवियस्य मभिप्रैनि म संप्रदानम्' इति संग्रदान पम् । रथं किरीटवान्सहजकिरीटयोगाकिरीटनामा पृथासूनुरर्जुन इ. वारूढवान् । किंभूतो नलोऽर्जुनश्च-युधि क्षिता भन प्रापिता अरिक्षितिभृतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रथा येन । क्षितवैरिनृपश्चासौ जयद्यो यस्येति वा । क्षिता वैरिनृपाणां ज- यन्तो रथा लक्षणया अर्शआदित्वाद्वा महारथातिरथार्धस्थप्रमुसा योधा येनेति वा । अर्जुनपक्षे-युद्धे हतोऽभिमन्युवधादरि. शत्रु. भूत. क्षितिभृद्राजा जयद्रयो येन । क्षितोऽरीणा कौरवाणा स. न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२ ॥ चेतनस्याप्यनुरागोत्पादना, कुचवानिमान्दप । तत इति ॥ ततो भूपणधारणादनु पश्चारस नलो नृपो वाणं-वरस्य च पुरः पूर्णफलशदशन गुभार भवति । म वन्धी राजा जयद्रथो येनेति वा । तथा-जनी वधूमहति जत्यो दर्शयमानया दर्शयन्त्या कयापि प्रदर्शनाय मेगा सह यानया वा हृष्ट. । अवच-युद्धसंबन्धिन्यां विजययात्रायां ग्रभागे करणाख्ये भूपणे विपज्य वेगानिवातका वरस्तत्संबन्धिन्या यानायां मुदितो हृष्टः । जन्या वरपक्षीयास्तैः काशाजवाद्वेगादुदस्तयोक्षिप्तस करस सुकर' हृष्टः । तथा-मुकुटेन मण्डित.। वरयात्रा निर्गत इत्यर्थः। तैश्छिन्नहारै लचिलोकनरसादततिरक्षातविधा। वार्ष्णेयः, वृष्णेरपत्यम्, 'इतश्चानिज.' इति ठक् । नियन्तृकम् , दायमुक्ताफलः कृत्वा क्षणं क्षणमात्रम् । वा । लाजमोक्षणं कृतम् । अन्यरमगीनिरन्तान मानया, 'णिचश्व' इति कत्रंभिप्राये क्रियान क्षणमध्ये मौक्तिकमोक्षगमपि क्षण तहमदास इति रूपमोत्येति सकर । तेन 'निभूपणानि रतलोचनेरन्योन्य पश्यन्ती-कर्मकत्वात्ससीमिति कर्मत्वम् । 'सखी. इतकार। तरस्याम्' इत्यत्र 'अभिवादिदृशोरात्मनेपदे- समीर तामपि तनांशु पुराना महालकुम्भसंभृतिम् । सखी नलं दर्शयमानयाङ्कतो जवादुदस्तस्स करस्य को! विपज्य हारैलुटितैरतकितैः कृतं कयापि क्षणलाजमोक्ष सखीमिति ॥ सोऽय नलः समागच्छनी देवर लसनखादर्शमुखाम्बुजस्मित- -- । 14 . " 'नवृतश्च' इति कप् ॥ १ 'जन समाध्यलकार' इति जीवातुः। २ 'परस्परेणैव पति पाटे लुप्तोत्नेक्षा इति सुखाववोधा । ३ 'अर्धापत्तिरलकार. । सा रतलोचन' वादृश्यन्त' रत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते' इति जीवातुः । ४ टीकापुस्तकेपु क्षता.' इत्येव पाठ । तथापि प्राचीनमूलपुस्तकस्य 'क्षिता' इति पाठा- नुरोधादित्य कृतन् । प्रवनवाणीमधुपाणिपञ्चनम् ।

·पत्रदशः सगः। ३३५ - -- Amar 1 यियासतस्तस्य नृपस्य जज्ञिरे पदानमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवत् ॥ ७९ ॥ नदिति ॥ तयुवतानां समूहो यौवतनेव चियामतो वरया दिक्षुरिति ॥ नलं दिक्षुः, अत एव दर्शनानुरागवशेन वि. ल तत्व नृपस मरतवस्तूनि शुभसूचकमालद्रव्याणि गतपक्ष्मसंकोचे वीक्षणे विशिष्टे ने यला. सा । तथा नृगां । किंनूतन्नता एवादर्शा , मुखान्येवाम्बुजानि, लि- भूलोकवासिनामयोग्यां दिव्यां तनुत्रियं धनी अन्या काचिजारी प्रतूनानि पुष्पाणि, वाग्य एव मधूनि, पागय एव पल्ल- इत्यं प्राप्तदेवानालाम्नापि दर्शनौत्सुक्यात्पदाममात्रेणैव यद्यला. 'तरेतरोगः समाहारो वा । रसन्त. फुरकान्तयो नखा- न्महीनस्पृशत्तावता केवलं तावन्मात्रेणैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर । यस तत् । एवंविधपुरनारीदर्शना नीपाणिग्रहो नि- 'सोप्यतिमेपनेत्रा मनुपानहीं देवकभोग्या कायकान्ति चित्राणा: रशुनाव भवितनि तत्व बुद्धिरभूदिति भाव. । अनि फेवलं पदेकदेशेनापि भूनि न स्पृशन्ति । इयं तु निर्निमेपदर्शनो- तानां सूचितम् । 'ध्यानादशादिवानं गुभावहम्'त्सुकतवाङ्गुष्टादिमात्रेण स्पृशती तेनैव धर्मेण तत्तुल्या नाभूत् । अन्तराजप्रन्ये ज्ञातव्यम् । आरोपनाणस प्राधान्यानक्षिरे अन्यत्सव सादृश्यमेवेत्यर्थः । अप्सरोभवदिति चिः । अप्सरःश- विचनम् ॥ व्दस बहुत्वेपि अन्या इसपेक्षयाभवदितित्येकवचनमपि युक्तम् । करस्यताम्बूलजिघत्सुरेकिका भाप सुननसो वर्षा अप्सर सिकतासमाः । एताः खियां बहुत्वे सुकन्वेऽप्युत्तरं त्रयम् ॥ इति वचनादेकवचनान्ताप्सर शब्दा- विलोकनैकापविलोचनोत्पला । वि. । बहुजनपृष्ठवर्तिनो मित्त्वादियवाहिता वा पादानुष्ठनाग मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता- भु शन्तः प्रोतमिताहा पसन्तीति दिक्षणां खभाव. ।। - रुपेव लीलाकमलं विलासिनी ॥ ७७ ॥ विभूषणसंसनशंसनापितः ते !! एकिका कापि विलातिनी पुरनारी करत्य तान्बूल करप्रहारैरपि धूननैरपि । क्षियितुमिच्दुः सती क्रस्व लीलाकमल मुखे निषिक्षेप । अमान्तमन्तः प्रसभं पुरापरा .. टविलोकने विपये एकाग्रे तत्परे विलोचनोत्पले पसा सखीपु समापयतीव संमदम् ।। ८० ॥ . न्यूलनान्या कनर मुखे निक्षिप्तमित्यर्थः । कयेव-मुख. जिनि विद्यमाने पमरस द्वितीया राजता तया जाता था विभूषणेति ॥ अपरान्न करने शरीरममान्त समदं शारी- रतपेव । उत्तमेन मन्नुसेन सहतस्पर्धत इति शोधादिव रमानादविकमान र हिरवन्धित नरदर्शन प्रमोद विभूषणाना सलं निक्षितनित्यम् । नरमौन्दांनिशरदर्शनेन विमन बननत्व गनने तर मन्डन गरिनन्, नर मण्डनं गलितमिति । जिवत्नु , 'लुइसनोघल' इत्यदेघस्लादेदो, 'पल प्रत्येक कपने विपरिदने महाररपि धुननरपि तन्दरीरक- इत्येतलाहा सन्नन्तादुः । न रोका-'इति पनिषेधा. मने राप्रपामाराममायोपु पुरा मनास प्रा. विधानुरिति दिनीपायान् 'द्वितीना' नि योगवि. विहिर । विचिन न दादन गन, करंग नायने, पतित- बिस्तनपनामिदनार जन्मते चन, नया-ना. कयापि वीक्षाविमनस्कलोचने लाहारमाहोमादि हरेर नलिन मद मारग करतान. करनननननादान लीग'ने । नानानु- समाज एवोपपतेः समीयुपः । सवानिपिनमा जनाइन नाम । उग मनाना 'धनं सविमं परिरम्भमाहसे- 'पुरि बन्ने डर लदा नदालोकनमन्वन्पत ।। ७८ ।। पिपरादेन दिन न त दन्त :- तिपादिस्परिप्या पक्षमा नादानेन विनर वनमनीलान्या किया :नरे सोचने पता ललनाने जबलर एर सनोपुर बिलोकमाने पिमनीवरतुः । १ सोपपनेजरव परिजन परे सारनै नविना- अपि सुनी दानमलचेतना इन पाताले नवमरे तदान रद- समरियमा नपापमुदाय स्तन् । जसले न तेन ते हनुमान ॥ ८१ ।। चार दर ! संतत: मना :: :... • पारिरि () नारि र मन साकीनी . नन: पाटन नामद . . दिशुरन्या सिनिमाला नमानयोग्य दपकी नियन् । - - 11 ·घन इति ॥ नलः समन्ना माना नमन काममान तान नां परमाना नागपत्रकार- पलम्बत एयतीलानि नत्र गितानि नेपा लिन मा. न्ने मणिमण्डले रनमः म्यरूपन माकारमा रमा मना विमनानमिदिवस पनि स्वलानण्यपरमां मयांदा पापलोमा मेघा मा . मोदवादप्मरसम्युलनमः चनुरा नापिनादयस्नेषां दपंगाणां प्रनिविपना गुडगांगा निष्फीचकार । भादगंन्यन्य बैच मनाला गर- गृहाहहादला लप्रमानना लमादर्श इति उमा तदर्पण मानीतः । नेन न मिलोकिती নানান तेपां सेवाचातुर्यम् । मेवाचणनि तेन विरा.-' इति नगर दिनि रमानना का व्यलोकि लोफेन न केलं चल- मुग्लिनगंगासम्म उमानाचा न्मुदा तदीयाभरणार्पणाझुनिः। कामनामना करने पर अदशि विस्तारितरनलोचनः रागानि गीर उमा परस्परेणेव विभूषणरपि ॥ ७१ ॥ मणो गाय नम गतान् । गोगा मुनि दया व्यलोकीति || चलन्नी व्याघुयोग्पायमाना मुसम्म नेन नि मनुजन् । गत अपि नाशनार्थमागता हुने भर रन्तरहर्पण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरगानामगावुनि. संस्थानविशेष स्थापनजनिता शोना केवल न योकि yि वि. বনাননা চাবি দ্বিাধনী स्फारितानि प्रसारितफिरणानि रवान्यन लोचनानि यपानाती। विस्फारितैः रखलोचनः कन्या या । अचेतनर्षिभूषगरपि परम्परे- णान्योन्यस युनिरदीव बिलोकितेन । अन्योन्यशोनादियोकना- कुन ती चलते कगेन्पुरः धमचेतनैरपि तनत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । माभरणनीना सी. विलोकिता । मण्डनमात्रं च गचितरलमियः ॥ गजाननीति || नदम्य विलोफनो मुसा ततोऽनु वार्णयनियन्तुकं रथं पुनार कम्पिनारंगपि ननामुलं बोट काय . युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नयनावती कापि पुगाना चलने 41५१ . नृपः पृथामृनुरिवाधिरूढवा- लाय पुगेप्रमागे कुचन हा मानन्ध : पपूर्ण फुन्नन्य मंति मभाग्नुदानको ! . तत इति ॥ तनो भूपणधारणादनु पश्वास नलो नृपा वाग. बाय च पुरः पूर्णरशदशन गुनासो न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७२ ॥ चेतन साप्यनुरागोत्पादना, वयानन्द यनामा नियन्ता मारपियंस । अथचन्ग सारपियंस । तं मानप्रति म मंग्रदानन्' इति मंग्रहानन्वन् । वन्धी राजा जयदयो येनेनि वा । तथा-जनी वधूमहति जन्यो देशयमानया दर्शयन्या कपारि प्रदर्शन ससीमिति ॥ मोऽयं नट. समागमता सह यात्रया वा हृर. ! अयच- युवन्धिन्या विजययात्रायां ग्रभागे कगात्ये भूपगे विपन्य गानिवतर तदिनहारनलविलोकनरमादग्निहातवः या। लाजमोक्षगं नन् । जवानांनत क्षगमध्ये मौक्तिकमोक्षगनपि शगं तहका मानना, गिचच' इति कनिमारे विमान तरसान्' इत्यत्र अभिवाददगोरान-1 कर्मफन्त्रा.सखीमिनि कर्मवन् । 'नाइने मनीरधुतार्थमपि तनांकुर पुराना मालकुम्नसंगति सखी नलं दर्शवमानवानो जवादलस करस का विषय हारेनुटितरततिः कृतं कयापि क्षणलानमोजन लसन्नखादर्शमुखाम्बुजसित- प्रमूनवाणीमधुपाणिपछाम् । - रथं किरीट्वान्सहजकिरीटयोगाविर्गटनामा पृथासूनुरंतुंन इ. वाल्टवान् । किंभूतो नलोऽर्जुनश्च-युधि र्शिता भाग प्रापिता अरिक्षिनिभृतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रथा येन । क्षितवैरिनृपश्चासौ जयदयो यस्येनि वा । क्षिता वरिनृपाणां ज. यन्तो रथा लक्षणया अगादिन्वाहा महारथानिरचाधरथप्रमुखा योधा येनेति वा । अर्जुनपक्षे-युद्ध हतोऽनिमन्युश्वारि. शत्रु- भूनः क्षिनिद्राजा जयद्रयो येन । शितोऽरीणां कारवाणा मं. वरन्नरसंबन्धिन्यां यात्रायां मुदिनो हृष्टः । जन्या वरपक्षीयाना काशाजवाद्वेगानयोक्षितत्व हृष्टः । तथा-मुकुटन मण्डितः । वरयात्रार्थ निगन इत्यर्थः । वाणयः, वृष्णेरपत्यम्, ‘इनवानिन.' इति टक् । नियन्तकम् , 'नवृतश्च' इनि कप् ॥ १त्र ननाघमारः' अनि जीवानु.। . 'परसव' अनि पाठे मोनाति सुखावयोवा । ३यापचिरटकारः । सा 'लोचन' दति रूपतत्यति सतरः । तेन निमानि लोचनैरन्योन्य पचली- वादृश्यन्न' इन्युन्प्रेक्षा व्यन्यते' पनि जीवातुः । হাল क्षताः' इत्येव पाठः । तथापि प्राचीनन्गुनन्य जिना' ते पाठा-, नुगेमादित्य टनन् । ८ ·पत्रदशः सर्गः। ३३५ . -- . यियासतस्तस्य नृपस्य जज्ञिरे पदानमात्रेण यदस्पृशन्महीं प्रशस्तवस्तूनि तदेव यौवतम् ॥ ७६ ॥ न तावता केवलमप्सरोऽभवन् ॥ ७९ ॥ दिति ॥ तद्युवतीना सनूहो चौवतमेव रियासतो वरया दिदृक्षुरिति ।। नलं दिक्षुः, अत एव दर्शनानुरागवशेन वि- व तस नृपस प्रशलवस्तूनि शुभसूचकमगलद्रव्याणि गतपक्ष्मसंकोचे वीक्षणे विशिष्टे नेत्रे यत्सा सा । तथा-नृगां । किभूतम्-नखा एचादर्शाः, मुखान्येवाम्बुजानि. लि- भूलोकवासिनामयोग्या दिव्या तनुत्रियं दधती अन्या काचिनारी प्रसूनानि पुष्पाणि, वाण्य एव मधूनि, पाणय एव पल्ल- इत्यं प्राप्तदेवाजनासाम्नापि दर्शनौत्सुक्यात्पदानमात्रेणैव यद्यला. इतरेतरयोग समाहारो वा । लसन्त स्फुरत्कान्तयो नखा- 'न्महीमस्पृशत्तावता केवलं तावन्मात्रेणैव नाप्सरोऽभवत् । अप्सर । यस तत् । एवंविधपुरनारीदर्शना मीपाणिग्रहो नि-'सोप्यनिमेपनेत्रा मनुप्पानहीं देवभोग्या कायकान्ति विभ्राणाः शुभायैव भवितेति तत्व बुद्धिरभूदिति भाव । भनि- केवलं पदैकदेशेनापि भूमि न स्पृशन्ति । इय तु निर्निमेपदर्शनो- तासां सुचितन् । 'दयाचादशादिदर्शनं शुभावहम्' त्सुकतयाङ्गुष्टादिनात्रेण स्पृशती तेनैव धर्मेण तत्तुल्या नाभूत् । सन्तराजनन्थे ज्ञातव्यन् । आरोप्यमाणस प्राधान्याजज्ञिरे अन्यत्सवं सादृश्यमेवेसर्थ । अप्सरोभवदिति चि । अप्सर श. वचनन् । दस वहुत्वेपि अन्या इत्यपेक्षयाभवदितित्येकवचनमपि युक्तम् । करसताम्ब्लजियस्सुरेकिका आप सुमनसो वा अप्सर तिकतासमाः। एताः खिमां बहुत्वे सुरेकन्वेऽप्युत्तर प्रयन् ॥' इति वचनादेकवचनान्ताप्सर शब्दा- विलोकनैकाग्रविलोचनोत्पला। चिवः । बहुजनपृष्ठवतिनो मित्यादिचवहिता वा पादानुष्ठमानेग मुखे निचिक्षेप मुखद्विराजता- नु स्मृगन्त. प्रोन्नमिताड़ा पश्यन्तीति दिक्षुणां त्वभावः ॥ -- रुपेव लीलाकमलं विलासिनी ॥ ७७ ॥ विभूषणसंसनशंसनापितैः ते॥ एकिका कापि विलानिनी पुरनारी करस्थं तान्यूलं करप्रहारैरपि धूननैरपि । क्षियितुमिच्छुः सती करस्थ लीलाकमल मुखे निचिक्षेप । अमान्तमन्तः प्रसभं पुरापरा "पिरोकने विपये एकाने तत्परे विलोचनोन्पले यत्ता सखीपु समापयतीव संमदम् ॥ ८० ॥ न्यूलनान्त्या कमलं मुसे निक्षिप्तमिलर्थः । कयेव-मुख. -जनि विद्यमाने क्मलस द्वितीया राजता तपा जाता था। विभूपणेति ॥ अपरान्न करने शरीरमम्प्रेऽमान्तं समदं शरी. नियेव । उत्तमेन मन्मुसेन सहैतस्पर्धत इनि गोधादिय रमानादविरमान रहिरपन्धित नलदर्शनज प्रमोद विभुषणाना ग्लं निक्षिप्तमित्यर्थ । नरसौन्दर्यानिशयदर्शनेन विमन- समनत्य सनने तर मदन गटिनन्, तर मण्डनं गलितमिति .। विषालु , 'लुइसनोघंस्ट' इत्यदेघस्लादेशे, 'यस्ल प्रत्येक कथने विपनदंने रमहारपि धूननरपि नचरीरक- इयतलाद्वा सन्तादु । 'न लोका-'इति पानिपेधा. मनै राप्रवन स गरेग समनी पुरा मनापीर प्रा. जिघरमुरिनि द्वितीयायान् 'द्विती।' इति योगनि विसदिय । विचित्त न गन्दन पन, करण तायले, पनिन- विस्तभूपणादिमवदनारनपने येति, तथा-अन्यदपि उग. कयापि वीक्षाविमनस्कलोचने लादापमाडोधनादि हरेर मलित सरासरण करतान: करतननेभालीन इन ची गति । नगेनानु- समाज एवोपपतेः समीयुपः। रागादनिरिमनामन्ना ना नार । 'पुरा मनापरतानि धनं सविघ्नं परिरम्भमाहसै- पुरि चने' शी र । . स्तदा तदालोकनमन्मभूषत ।। ७८ ॥ मिभूपनमा सन्देन सिमित न हालत ना:- ति॥पचापि वैरिया या नरदर्शनेन दिननसे वननीलान्युरा किंमा - पातर लोचने सालिन्सनाजे जनतर एर सनीदुप बिलोकमाने विमनीपबतुः । खोरपतेसार परिमारिन पिये वाहनचा- अपि शुती दमननचेतना पकने वातानमनतम तदाहोरन द. नितरा नबित पसा नमान्दनदनानुननन । म न तेन ने शु अनुनीटयाम् ।। ८१ ॥ २ वी रियासतकार सन्मदर । तंति :२.. रा विकार (R) नीमरन 7 ." न निजामानामापरलो ८ नरसन TY रिहरन्पा तिनिशिता नुमानयोला दपकी उभियन् । - + .

·धन इति || नलः समन्ता येऽपवना हस्तमस्तकाद्यमानि तान इदानीं वरमंदर्शनार्थ पुरनार्गसंम्रममाह-- वलम्बत एवंशीलानि तत्र स्थितानि तेषां विभूषणानां घने सा- न्ने मणिमण्डले रत्नसङ्ग्रे स्वरूपस्य स्वाकारस्य रेसां परमां शोभां विदर्भनाम्नखिदिवस्य वीभिर्नु स्वलावण्यपरमां मयांदां वावलोक्य सेवया वित्ताः प्रसिद्धाः सेवा. रसोदयादपसरसन्तमचरम्। चतुरा नापितादयस्तेषां दर्पणापंणां प्रतिबिम्वदर्शनार्य मुकुराणां निष्फलीचकार । आदर्शकृत्यस्स स्लैरेव कृतत्वादिनि भावः। मन- गृहाट्टहादेय धृतप्रमाधना लमादर्श इति बुद्ध्या तैदपण आनीतः । तेन च विलोकित इनि व्यराजयबाजपथानथाविस तेपां सेवाचातुर्यम् । सेवाचणेति 'तेन वित्तः-' इति चणम् ॥ विदर्भति ॥ अथ रथारोहणानन्तर विदन्ते । व्यलोकि लोकेन न केवलं चल- कुण्डिनरूपय खगन्याप्सरमः मुन्द्रानाड न्मुदा तदीयाभरणार्पणाद्युतिः। प्रभागमानं मृत शाररूपं वा नं नई ... अदर्शि विस्तारितरत्नलोचनैः रागामिवृद्धिहेतोर्वीक्षितुं विशंपेग द्रष्टुं तामा परस्परेणेवे विभूपणैरपि ॥ ७१॥ सत्यो गृहाहादेयागन्य nिtirirmat. राजयन् । तद्योगात्तेऽप्यधिकं गुनिर इव । व्यलोकीति ॥ चलन्ती व्याधुन्योत्पाद्यमाना मुद्यस्य तेन नि-यमुक्तम् । सर्वा अपि तदर्शनार्थमागता इति कर रन्तरहर्पण लोकेन तदीयानां नलीयानामाभरणानामपंणायुतिः संस्थानविशेपे स्थापनजनिता शोभा केवलं न व्यलोकि किंतु वि. अजानती कापि विलोकनोन्मुश स्फारितानि प्रसारितकिरणानि रवान्येव लोचनानि येपामेवंविधैः विस्फारितैः रखलोचनैः कृत्वा वा । अचेतनर्विभूपणैरपि परस्परे- णान्योन्यस्य द्युतिरदर्शीव विलोकितेव । अन्योन्यशोभाबिलोकना- कुचेन तस्मै चलतेऽकरोत्पुरः धमचेतनैरपि तैनत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । आभरणशोभा सबै- विलोकिता । मण्डनमानं च सचितरलमित्यर्थः ।। ततोऽनु वार्ष्णेयनियन्तृकं रथं धूताधं कम्पिताधमपि तनांशुकं बोलकास्ट युधि क्षितारिक्षितिभृजयद्रथः । नत्यनावृण्वनी कापि पुराना चलने १५१ . लाय पुरोऽग्रभागे कुचेन कृत्रा मालकुन्नन् । नृपः पृथाम्नुरिवाधिरूढवा- --- न्सजन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥७२॥ चेतनस्याप्यनुरागोन्पादना, कुवसानिमान्दरमैन तत इति ॥ ततो भूपणधारणादनु पश्चारस नलो नृपो वाणं-वरस च पुरः पूर्णकलशदशन शुभाय भवन । हक मन्त्री राजा जयद्यो येनेति वा । तया-जनी वधूमहति जन्यो दर्शयमानया दर्शयन्त्या कयापि प्रदसनाक यरन्नन्वन्धियां यात्रायां मुदितो हृष्टः । जन्या वरपक्षीयान. काशाजवाद्वेगादुदलखोक्षितत्व करना मह यात्रया वा हट । जयच-युद्धमंवन्धियां विजययात्रायां प्रभागे करणारये भूपगे विपन्य नगानिक वार्गेयः, वृष्णोरपन्यम्, इनचानिन.' इति टक । नियन्तृका, दीयमुक्ताफलः कृत्वा क्षगं क्षगमात्रन् । तैग्छिनहारनलविलोकनरमादम्बिरहाती या। लाजमोक्षग कृतन् । अन्यरमांना क्षणमध्ये मोनिकमोक्षगमपि क्षगं नदनाद संत गोयल नरः । दन विमायानि रन ठोचनेरन्योन्य पदान्ता- कर्मकत्वात्मसीमिनि कर्मवन् । 'मती.' मानया, 'णिचच' इति कत्रंभिप्राये बिना तरन्याम्' इत्यत्र 'अभिवादियोरान्नने- नेपधीयचरिते समीरधुतार्धमपि स्तनांगुन पुराङ्गना मगलकुम्भसंमृतिः अजानतीति ॥ नलख विलोकनोनुका पपूर्णकुम्भस्य संभृति संभारमुदामकरोत् ।। सखी नलं दर्शयमानयाङ्कतो जत्रादुदस्तस्य करस्य कहने विपज्य हारैजुटितरतर्कितैः कृतं कयापि क्षणलानमोगा सखीमिति ॥ सोऽयं नल. ममा . यनामा नियन्ना मारविर्यस्य । अथच-कृष्ण. सारधियय । मभिप्रेति स संप्रदानम्' इति संग्रदानन्छन् । रथं किरीट्वान्सरजकिरीटयोगाकिरीटनामा पृथासूनुरर्जुन इ. वारूटवान् । किंभूनो नलोऽर्जुनश्च युधि क्षिता भन प्रापिता अरिक्षिनिभृतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारोऽपि रथा येन । क्षितवैरिनृपश्चामा जयदयो यस्येति वा । क्षिता वरिनृपाणां ज- यन्तो रया लक्षणया अगादित्वाहा महारथातिरथाधरथप्रमुखा योधा यनेति वा । अर्जुनपक्ष-युद्ध हतोऽभिमन्युववादरिः शत्रु- भूनः क्षितिन्द्राजा जयद्रयो येन । शिनोऽणा कारवाणां सं. । हरः । नया-मुटेन मण्डिन । बरयात्रा निर्गन इत्यये । , 'ननश्च' इनि कप ॥ १ पत्र मनानकार 'तिजीबानु | पन्यगर' इति पाउँ उनादति मुगाबयोधा । ३ भापतिरकार, 1 मा लगेचन' महामन्द' रक्षा बन्ने' नि जीवानुः । ४ कापुन्नायु अ' दरव. प्रायननृगुनन्य बिता' इति पाठा- दोन। लसन्नखादर्शमुखाम्बुजमित- प्रमनवाणीमधुपाणिपटार ·पोगः सर्गः। . ३३९ सुरामम् , अनामिविधाययीभारे त' इति टन् । नना, तन नामज्ञानिमये नए गांतम गोतमगोत्रमेतनामानं या पुरो धर्म दादित्वापर॥ विधा नाभ्यां प्रकारान्यां पुरस्कन्याग्रे हवामपन्य च विवाहमा घालेपुरनुप्रतीकनिलयालंकारसारश्रिया यभार तसितारोप्य वा गृहीतानि स्वीकृतानि दध्यक्षतपूर्णकल. शादीनि मालानि येन । रथे. सह वर्तमानः पुरुषमा । मतस्ये, हंकुचनुरामणीयकममूरालोक्य पौरप्रियाः । 'समग्रनिन्यः स्वः' इति तर॥ निन्दाः कुरुविन्दसुन्दरकरस्यानन्दनं स्वन्दनं विभूषणांशुप्रतिविम्वितः स्फुट - तसाध्यास यतः शतक्रतुहरिक्रीडादिमिन्दोरिव ।। भृशावदातैः स्वनिवासिभिर्गुणैः । इतीति । अनू पौराणां प्रिया इनि पूक्तिमकारेण यथास्कृति मृगेक्षणानां समुपासि चामरै- थाभिप्रापमन्योन्यमालेपु. संपादं चकु. । किभुता.-कुरुविन्दर भिरागयत्सुन्दरी रक्ती करौ यत्सा आनन्दनं वेगपपादिगुणयो. विधूयमानैः स विधुप्रभैः प्रभुः ॥ २ ॥ पदानन्दकारिणं स्पन्दन रथमध्यास यतो गन्चतन्तत्व नलसा- विभूषणेति ॥ मृगेक्षणानां चामरधारिणीनां विधुप्रभैश्चन्द्रध- प्रतीकं प्रत्ययययं निलय. स्थानं येषां तेपामरंकाराणा सारप्रिया'चले. । तथा-विधूयमानैश्चाल्यमानैश्चामरैः स प्रभुनलः समुपाति शोभया कृत्वा करतौन्दयादहनधिकमिति हस्तसौन्दयं पदति, योज्यते स । स्फुटमुत्प्रेक्षते-विभूपणानां रलखचितनिजमण्डना- स्तसौन्दर्यादहमधिकमिति करसौन्दर्यमित्येवं प्रत्येकमहकुद नामंशुपु फिरणेषु प्रतिविम्वितैः । तथा--भृशानदातैरत्युवलैः कारं कुत्तनुरामणीयकं शरीरसौन्दर्यमालोक्य सानन्दा हर्पपरा । खलिनिवसन्त्येवशीलैः श्रुतशीलसौन्दयादिमिर्गुणैरिव । प्रत्यक्षी- स्पेिव-पमरागवगतकिरणल नन्दनयनमभिव्याप्य मर्यादीकृत्य, भूतैनलगुणरिव चामरैरुपासीत्यर्थः । चामराण्यपि विभुषणरश्मिप्र- खितं नन्दनवनसमीपे स्थितं शतकतोहरिदिफ प्राचीदिक तिविम्वितानि । स्फुटं निश्चितम् । इंदशैश्चामरैरेव गुरिति वा । त्साः फीडादिमुदयाचलमधिष्ठाय गच्छत उदित्वरस्येन्दोरिव परार्ध्यवेपाभरणैः पुरःसरैः तत्कायकान्ति विलोक्य यथा सानन्दा भवन्ति तथेत्यर्थः । चन्द्रो. दये स्त्रीणां हर्पःसन्दनम् , 'अधिशीट-' इत्याधारत्य कर्मत्वम्। समं जिहाने निपधावनीभुजि । यतः, इण. शतरि रूपन् । दधे सुनासीरपदाभिधेयतां श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं स रूढिमात्राद्यदि वृत्रशात्रवः ॥३॥ श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । परायेति ॥ निपधावनीभुजि नले पराानि श्रेष्ठानि वैपा- यातः पञ्चदशः कृशेतररसस्वादाविहायं महा भरणानि ल्पालंकारा येपां तै. पुर सरै. समं सह जिहाने चलति काव्ये तस्य कृतौ नेलीयचरिते सर्गो निसर्गोजला सति स वृत्रशात्रव इन्द्रः सुनासोर इति पदत्याभिधेयतां वाच्यत्वं यदि दधार तर्हि रूढिमानाद्दधार, नतु शोभनं नासीरं सेनामुख श्रीहर्पमिति ॥ कृशेतरेणातिन भूयसा रसेन स्वादावमृतरूपे यत्येति यौगिकतया, मुख्यवृत्त्या मुल्यया वृत्या नल एव दृश्यते, नलीयचरिते पञ्चाधिकानां दशानां पूरणः पत्रदशः । 'वादी' नविन्द्र त्रिविधाः शब्दा.-~-केवलयौगिका, केवलरोटिका', इति भापितपुंस्कन् ॥ योगदाश्चातन-पाचकादयो यौगिकाः, तैलपायिकादयो रौढि- इति श्रीवैदरकरोपनामधीमबरसिहपण्डितात्मज- काः, आतपत्रादयो योगरूढाः । तदेवमेतादृशाग्रेसराभावादिन्द्रत्य नारायणकृते नैपधीयप्रकाशे पञ्चदशः सर्गः ॥ सुनातीरपदवाच्यत्वं यद्यस्ति तहि रुयैव । व्युत्पत्त्या तु नल एवोचित्तमित्यर्थः । इन्द्रादप्यधिको नल', तत्पुर सराश्वेन्द्रपुर.. षोडशः सर्गः। सरदेवेभ्योऽप्यधिका इति भावः । परार्धे भवानि, 'अर्धाद्यत्' 'परावराधमोत्तमपूर्वाच' इति यत् । शत्रुरेव शानव । प्रज्ञादित्वा- वार्थेऽण् । 'वृद्धधवा. सुनासीर' इत्यमरः ॥ वृतः प्रतस्ये स रथैरथो रथी नलस्य नासीरसृजां महीभुजां गृहान्विदर्भाधिपतेर्धराधिपः। किरीटरत्नैः पुनरुक्तदीपया। पुरोधसं गौतममात्मवित्तम अदीपि रात्रौ वरयात्रया तया द्विधा पुरस्कृत्य गृहीतमङ्गलः॥१॥ चमूरजोमिश्रतमिस्रसंपदा ॥ ४॥ वृत इति ॥ अथो रथारोहणानन्तरं रथैः 'कुन्ता. प्रविशन्ति' नलस्येति ॥ तया वरत्य भैमीवरत्व नलत्य यानया । वरा वा इतिवद्राथमिः वृत. तथा रथी प्रशतरधोपेतः स धराधिपो यात्रा तया । रावावदीपि शुशुभे । किभूतया-जलस नासोर- नलो विदर्भाधिपतेहान् प्रति प्रतत्थे ययौ । किंभूत आत्मवि- राजा सेनायाभग्रेसरीभूतानां महीभुजां राज्ञां किरीटरवैः वेनैवा- न्धकारनिराकरणात्पुनरुक्ता व्यर्थीकृता दीपा यत्यां तया तथा-च. १ पौरलिय.' इति पाठो जीवातुसमतः । २ 'कावे तस हि वैर- निचरित' शत जीवातुननत. पाठः। १'लभूषनाशु' इति पाठो जीवातुसुखावयोधातमतः । W ·'चीनः । आत्मानं त्रिदशप्रसादफलतां नयन्त्या प्रापयन्वंत्र' - 2 मागच्छनि स तस्य दाक्षिण्यं कुर्वन्नां मारीत्युपिउनाका राजसु सकृपत्वेनेन्द्रादीनपि भैमी नावृणोत् । ततश्च पर ऽपि त्यक्तास्तत्र मानुपाणामसाक का कवेति नेश द्वार भिमन्यव युक्तं कृतमिति भावः । स नलोऽर्थः प्रयोजन ना यानि वृत्तानि पद्यानि तेषां क्रमैनलविपये कविभि. कृतरसदादि-वा । त_न्द्रादीनां लन्ना रोपोऽकीर्तिश्च कृतेति देवदोहार निश्च पटितः कार्य । तस्या भैम्या वृत्तरतीत सकलद्वीपाधिराजे-शहां परिहरति-अनया भैम्या पत्ये नलायात्मान विकार भिर्वा। कृत्वा वैदा भम्या विपुलस्य नलविषयानुरागस्य कलना-हीरोपापयशसां कथायाः कयामात्रस्याप्यनवसरोजानार न्द्रदेवेन्द्रादिदिक्पालपरित्यागरूपस चरित्रस्य क्रमः परिपाटी-दस्त देवप्रसादत्य फलतां वररूपत्वं विधाय सुराणामिन्द्रामा ज्ञानादखिलक्षोणीचके शतक्रताविन्द्रेऽस्सिनले स्वीसंबन्धिसफल-सृष्टः कृतः । अस्मान्नावृणोदिति सजातीयान्प्रति का वरप्रेमास्पदवादिलक्षणं सौभाग्य निजगढे स्पष्टं कथितम् । निश्चि- प्रति लना । अस्माकं पश्यतां नलमवृणोदिति रोष ।' देनमवृत, तसादयमेव सुभगतमो नान्य इति संवनिश्चितमि त्वेन नलाय भैमी दत्ता । एतदर्थमेव भूम्यामागता., न सर्वःभिमीहताबलविषयविपुलानुरागत्यादीकरणाद्वैतोस्तस्या एव मिलापेणेनि लोकमतीते । भैग्या देवानामपि नारिक २ 'मन्विलन्' इति पाट नामाग्यविशेषणवेन योन्यनिनि सुखाव- शुभशकालेशोपीति भाव । 'पत्ये नयन्त्या' इति पाठ ३३८ भैषधीयचरिते मञ्चस्थ मधुसूदनम् । रथस्थं वामनं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न बिगते ॥' त्तस भूतरा च.नी मार इति । तथा-यया खिया अधातिवानिनि पातविनाशिनि तम्य चरित्रम्य कमैः । तेनिप्रमिदा ये वृत्तममान्दैवी यमुनागगौघयोर्योग संगमे प्रयागाग्ये माघ मने मारस्थे भेम्या पाय रवौ माघे मास्यविच्छेदेन नान कृत, सास नलस पतयालुभि- मालसौभाग्यनिवानमिनि सपा पुरन्नात्कयितामिति न रतिचञ्चलैः शितिसितैः कृष्णधवलाचामरनेत्ररेल चामरैनेत्र- मुग्गोऽयः । वैदभ्यो रिपुलानुरागेण नलम्य बन्य(वा, व्यापाररूपैश्चामरैः स्रीराट् स्त्रीराजय सागवेदिनि मन्महे । वा। सिं चान्यन-अम्मारुमयमाम्माझ म वामी नरेन्द्र राजा हि कृष्णधवलैश्चामरैर्वीज्यने । प्रयागे मावनानजन्यमुक- -मन्नम्मानपतीति भूः भी तात्स्त्री राजत्वं प्राप्नोति तत्र मानेन । 'मितामिते तु ये मान तग उत्पत्तये महाममृत्यर्थ वा । इन्द्रन्यायग्णन त्या तम्याः मुभगता सामाग्य । माघमासे युधिष्टिर । न तेषां पुनरावृत्तिः कपकोटिशतैरपि ॥' भाोन प्रमादितया मनोपितया शच्या विधामित दन . इति वचनात् । स्त्रीपु श्रेष्टा मैव भवेदित्यर्थः । अयं च कटाक्षया पुत्रागविधवा भव' इत्यादिकमाशीपंचो लग्नकं । पश्यति सा तु सर्वाभ्योऽप्यधिका । साच भैम्येव नान्या। शचीदत्ताशी महमयलाम्यपि सुभगेनि निश्चितमित्रत्र । भैम्या च प्रयागे सकलमाघम्नानफल लब्धम् । भैमीमदगी कापि शी.धुति.' इति पाठे आगिपा श्रवणम् । मन कुन्नापि नाम्नीति भावः। ज्यैष्टीति, ज्येष्टानक्षत्रयुक्ता पर्णिमामीति सत्यवानुतिर्वेद इत्यर्थः । अय तु पाठ. मावीयान् । 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यणि वृद्धिः। तद्युक्तमामामिधायिलेऽपि न्योन्यमनुरागोचिनं मीभाग्यमपि भविष्यतीन्यनुमानम 'सास्सिन्पौर्णमासी-' इत्यादिना ज्येष्ठ इत्येव भवनि । 'ज्येष्टी' 'णेरध्ययने वृत्तम्' इनि माउः । 'आम्लाक' इति मकर इति पाठे वृद्ध्यभावश्चिन्त्यः। संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वादृमभाव सिन्नपि च-' इन्यन्माकादेशः । लग्नकशब्दो नपुमी कथंचित्समर्थनीयः । 'स्त्रीराद' इति संबन्धपष्ट्या निधारणसप्तम्या भैम्या वृत्तानां जातानां वृत्तानां हंमप्रेषणादिचरिताग वा समासः । पृथग्वा पदम्-राजैव सा स्त्रीत्यर्थः । 'कालभावा- पाव्यन्ननिजगद इनि वा ॥ ध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा द्यकर्मणाम्' इति देशश्चाकर्मकाणा कर्ममंत्रो भवतीति वक्तव्यम्' इति वचनान्मावस्य कालवाचित्वात्कर्मत्वे आसुत्राममपासनान्मखभुजां भैम्येव राजन धातोः कर्मणि विहितेन तडा तस्यामिहितत्वान्माधः सन्ने इनि तादर्थ्यागमनानुरोधपरया युक्तार्जि लजामृत्रा। प्राप्ते मावमिति द्वितीया चिन्त्या । अत्रार्थ हरदत्तमित्र 'गति- आत्मानं त्रिदशप्रसादफलतां पत्ये विधायानमा बुद्धि-' इत्यादिसूत्रे 'अकर्मकाणामिति कालभावाध्वदेशव्यतिरिक्त- कर्मरहितानाम्' इत्यर्थो ग्राह्यः-इति सिद्धान्तितम् । एवं लम हीरोपापयशकथानवसरः सृष्टः सुराणामपि ॥ णिच-' इत्यादावपि यत्राकर्मकग्रहणं तत्र सर्वत्र द्रष्टव्यम् । तेनान आसुत्राममिति ॥ भैम्या एव आनु माघस्य कर्मत्वे 'सन' इति लिद सिद्धो भवति । यद्वा-मा अधं मखभुजां देवानामपासनात्यागाद्धेतो राजनने विषये : यस्या क्रियायां यथातथा नाताया मम सर्वपापक्षयपूर्वकसर्वमनो- मजा परिमार्जन युक्ता आजि कृता । यत्कृतं नपुर्नया रथसिद्धिर्मवत्विति संकरप्येत्यर्थः। 'कलुपं वृजिनैनोघम्' इत्य- यतः-तरी इदं तदर्थ तत्य मरः । यमुनागङ्गेति पूर्वनिपातानियमः । पूर्ववत्परिहरणीयः ।। मागमनं तन्निमित्तोऽनुरोधो दाक्षिण्यं तत्र परवा । यो वैदर्भीविषुलानुरागकलनात्सौभाग्यमत्राखिल- क्षोणीचक्रशतक्रतो निजगदे तद्वृत्तवृत्तक्रमैः । मदर्थमागतानामेपां मयातिनाभूत् , लन्नाच जातेत्ययुगमा किंचासाकनरेन्द्रभूसुभगतासंभूतये लग्नकं वैदर्भीति ॥ हे सख्यः, तस्य नलसंबन्धीनि वृत्तान्यधीतानि पक्षपातन्तनिष्टया नलानुरक्तया । अत एवेन्द्रादीना त्याला तनमाM तमलानिरिति यावत् । अतिसुन्दरीयमिन्द्रादीन्परित्यज्य यस्सा-स्वीकृत्य देवानपमानितवतीत्यपयश. । देवैः प्रमजान । २ 'आशीततिः' इति पाठः मुपावबोधान्य, ।

·पोडशः सर्गः। ३३९ । -- - सुनामम् , अत्राभिविधायव्ययीभावे 'अतः' इति टच् । मुजा, तमं ब्रह्मज्ञानिमध्ये श्रेएं गौतमं गोतमगोत्रमेतनामानं वा पुरोधसं दादित्वादइ॥ द्विधा द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां पुरस्कृत्याने कृत्वा संपूज्य च विवाहका- यालेपुरनुप्रतीकनिलयालंकारसारश्रिया यभार तसिजारोप्य वा गृहीतानि स्वीकृतानि दध्यक्षतपूर्णकल- शादीनि मालानि येन । रथै. सह वर्तमान पुरुपैर्वा । प्रतस्थे, हंकुर्वत्वनुरामणीयकममूरालोक्य पौरप्रियाः । 'समवनविभ्यः स्वः' इति तङ् ।। निन्दाः कुरुविन्दसुन्दरकरस्यानन्दनं वन्दनं विभूपणांशुप्रतिविम्वितैः स्फुट - तस्याध्यास्य यतः शतक्रतुहरिक्रीडादिमिन्दोरिव ।। भृशावदातैः स्वनिवासिभिर्गुणैः । इतीति ।। अमूः पौराणां प्रिया इति पूर्वोक्तप्रकारेण यथास्फूर्ति मृगेक्षणानां समुपासि चामरै- थाभिप्रायमन्योन्यमालेपुः संवादं चः। फिभूता'-कुरुविन्दव- "भरागवत्सुन्दरौ रक्तौ करो यसा आनन्दनं वेगवत्वादिगुणयो र्विधूयमानः स विधुप्रभैः प्रभुः ॥२॥ दानन्दकारिणं वन्दनं रथमध्यात्स यतो गच्छतस्तत्व नलसा- विभूषणेति ॥ मृगेक्षणानां चामरधारिणीनां विधुप्रभैश्चन्द्रध- प्रतीकं प्रत्यवयवं निलय. स्थानं येषां तेपामलंकाराणा सारप्रिया वलैः । तथा-विधूयमानचाल्यमानश्वामरैः स प्रभुनलः समुपासि "शोभया कृत्वा करसौन्दर्यादहमधिकमिति हस्तसौन्दयं वदति, वोज्यते स । स्फुटमुत्प्रेक्षते--विभूपणानां रनखचितनिजमण्डना- सौन्दर्यादहमधिकमिति करसौन्दर्यमित्येवं प्रत्येकमहंकुर्वद नामंशुपु किरणेषु प्रतिविम्वितैः । तथा भृशावदातैरत्युज्वलैः पर कुत्तनुरामणीयकं शरीरसौन्दर्यमालोक्य सानन्दा हर्पपरा। स्वलिनिवसन्त्येवशीलैः श्रुतशीलसौन्दर्यादिभिर्गुणैरिव । प्रत्यक्षी. देव-पभरागवद्तकिरणल नन्दनवनमभिच्याप्य मर्यादीकृत्य भूतैर्नलगुणैरिव चामरैरुपासीत्यर्थः । चामराण्यपि विभूषणरश्मिप्र- सितं नन्दनवनसमीपे सितं शतकतोहरिदिक् प्राचीदिक् तिविम्वितानि । स्फुटं निश्चितम् । ईदृशैश्वामरैरेव गुणैरिति वा ॥ गः क्रीडादिमुदयाचलमधिष्ठाय गच्छत उदित्वरस्येन्दोरिव परार्ध्यवेपाभरणैः पुरःसरैः कापकान्ति विलोक्य यथा सानन्दा भवन्ति तथेत्यर्थः । चन्द्रो. खीणां हपः। लन्दनम् , 'अधिशीङ्' इत्याधारस कर्मत्वम् । समं जिहाने निषधावनीभुजि । r, इणः शतरि रूपम् ॥ दधे सुनासीरपदाभिधेयतां हर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं स रूढिमात्राद्यदि वृत्रशात्रवः ॥३॥ श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । पराध्यति ॥ निपधावनीभुजि नले पराानि श्रेष्ठानि वेपा- तः पञ्चदशः कृशेतररसखादाविहायं महा भरणानि रूपालंकारा येपा तैः पुर सरैः समं सह जिहाने चलति काव्ये तस्य कृतौ नलीयचरिते सो निसर्गोचलः सति स वृत्रशानव इन्द्र. सुनासीर इति पदस्याभिधेयतां वाच्यत्वं यदि दधार तर्हि रूढिमात्राद्दधार, नतु शोभन नातीरं सेनामुख श्रीहर्पमिति ॥ कृशेतरेणातिभूयसा रसेन वादावमृतरूपे यस्येति यौगिकतया, मुख्यवृत्त्या मुख्यया वृत्त्या नल एव दृश्यते, हीयचरिते पञ्चाधिकानां दशानां पूरण. पजदशः । 'स्वादौ' नविन्द्रे विविधाः शब्दा-केवलयौगिकाः, केवलरोडिकाः, ते भापितघुल्कम् ॥ योगरूडाच। तत्र-पाचकादयो यौगिका., तैलपायिकादयो रौढि- इति श्रीवेदरकरोपनानकधीमवरसिहपण्डितात्मज काः, आतपत्रादयो योगरूढाः । तदेवमेतादृशाप्रेसराभावादिन्द्रस्य नारायणकृते नैषधीयप्रकाशे पत्रदशः सर्गः ।। सुनातीरपदवाच्यत्वं यद्यस्ति तहि दयैव । व्युत्पत्या तु नल एवोचितमित्यर्थः । इन्द्रादप्यधिको नलः, तत्पुर सराश्वेन्द्रपुर:- पोडशः सर्गः। सरदेवेभ्योऽप्यधिका इति भावः । परार्धे भवानि, 'अर्धायत्' 'परावराधमोत्तमपूर्वाच' इति यत् । शत्रुरेव शात्रव. । प्रज्ञादित्वा. खार्थे । 'वृधवा सुनासीरः' इत्यमरः ॥ वृतः प्रतसे स रथैरथो रथी नलस्य नासीरसृजां महीभुजा गृहाविदर्भाधिपतेर्धराधिपः । किरीटरत्नैः पुनरुक्तदीपया। पुरोधसं गौतममात्मवित्तमं अदीपि रात्रौ वरयात्रया तया द्विधा पुरस्कृत्व गृहीतमङ्गलः ॥१॥ चमूरजोमिश्रतमिलसंपदा ॥४॥ वृत इति । अथो स्थारोहणानन्तर रौ. 'पुन्ता. प्रविशन्ति' नलस्येति । तया वरस भैमीवरल नलस यात्रया । वरावां तिवद्रधिभिः वृतः । तथासी प्रशत्तरथोपेतः स धराधिपो यात्रा तया । रावावीपि गुगुने । फिनूतया-लस नातीर- लो विदर्भाधिपतेहान् प्रति प्रतस्ये ययौ । फिनूत.--जान्नवि. सृजा लेनापानसरीभूतानां नहींनुवां राज्ञां स्रीिटरवैः नवा- न्धकारनिराकरणासुनरनार्थीकृता दीपा यत्सा तया। तथा-च. १रिप.' शव को जीवातुल्ला ! २ 'काले दल पेरल, निवरते ते जीवातुन्मतः पाठः । १ समासु' गते पाटो जीवातुनुसावयोधाननतः । - . -- ·. गच्छति सति प्रेयस्यां प्रपया तुणी न्यिताना वापर स्थाने, त्यनि.वनाथ मुखागतमनस्याने, सलाद हया तसेनायामुपरितनं नन भामागं वनं विपिनतुल्यम-पयुन पुरः पश्चाच प्रलम्बियनुलभागद्वयं कदलीय बिनविति ॥ नरेन्द्री भीमनला तयो. सने नया नदीमलक्षणं भयं तरमाहीनिन्नया दान्नयो.. दिलदो भवति, परं पाहाहानियमनपानमांना मादन्योन्यसादनवासमलय शमं मरणं पनामलकर नथा-कारोनिमहान्मुमारवस्याम्फुटबर्गविशंपन्य 3 गतं नमथिट मुदा विदनगद !!? ३४० नेपधीयचरिते मूरजोभिर्मिश्रा बहूकृता तमिन्नमंपत्तिभिरमंवो यया । महान्धका- किंभूताम्-द्वारे निवद्वा गजास्तेपामाठि.पा. रेऽपि रतदीपप्रकाश विष्टमकागबाढीपीत्यर्थः । महान्धकार एवं कृत्वा सेलनि चलनीति खेला तया निजया माश्य हि दीपाः गोमन्त इत्यर्थः। राज्ञां सेनामुखाग्रवर्तित्वेन नलस्य लरचितया तोरणसना ताणया अ चक्रवर्तित्वं सूचितम् । अदीपि, भावे लः ॥ आवयन्नी गीतमागच्छेति मंज्ञयाकाग्यतान् । विदर्भराजः क्षितिपाननुक्षणं ध्रुवावयनि । राजगृहद्वारदर्शनेनानिमन्त्ररोऽनति का शुभक्षणासनतरत्वसत्वरः । द्वाद्वारं प्रतीहारः' । (खेलया-) पचायच् । प्रतीहार पनि-' इति दीर्घः॥ दिदेश दूतान्पथि यान्यथोत्तरं चम्ममुप्योपचिकाय तच्चयः ॥५॥ लथदलः स्तम्भयुगस रम्मयो- विदति ॥ विदर्भराजो यान्क्षितिपानेव दूताननुक्षणं वारंवार श्वकास्ति चण्डातकमण्डिता न मा। नलाकारणार्थ दिदेग प्राहिणोत, तंपां च यः पूर्वमेकः प्रेपितः ग्रियासखीवास्स मनःस्थितिस्फुरत्- तदनन्तरमन्यः तदनन्तरं चान्यः, एवमुत्तरोत्तरमननिकम्य पथ्य- मुखागतप्रनितूर्यनिःखना ॥४॥ मुन्य नलख चम्मुपचिकाय भूयसीमकृत । किंभून:-शुभस क्षणन्य लग्नसमयन्यासनतरत्येन नकव्यन सत्वरो वेगवान् भूयांसो शकुनाथ च रोपितम्भयुगस्य छेवशाद्वायुवसादा लथरिति ॥ सा द्वारभूमिः रम्मयोः । नृपा दृताः प्रपिता इत्यनेनादरातिशयः सूचितः ॥ पत्रः कृत्वा नीललम्बमानचण्डातकसंजन बनाना हरिद्विपदीपिभिरांशुकनभो- तास नलस्य प्रियाया भन्याः सखीव चमानिल नभखदामापनपी नितरभून् । सा-अनुरागवशान्मनस्सन्तःकरणे या नलस विन्द तरस्त्रदयध्वजिनीबजर्वन न्सदा चित्तनिवासेनोल्लमन्यः मुखागतस मुन77 संवन्धी प्रश्नः मुखेनागत इत्येवंरूपः म कृत. प्रति । विचित्रचीनाम्बरबल्लियल्लितम् ॥ ६॥ प्रनतां प्रापितस्यनि.स्वनो यया। चिरप्रोपिने हिना दरीति ॥ तरन्यनां वेगवतामधानां बजिनी सेना। तरस्त्र. न्तोध्या यन्यां मा वा । तस्या बनभूतरांशुम्यंत्रनिर्मिनः । तथा- तससी मुपागतमन्नं करोतीनि स्थितिः । अत्र दलाने । वः मनीयमिहादिनुल्यहरिमि. सिंहः, द्विपहन्निमिः, द्वीपिभि- नीयो । 'अधारकं बरीणां स्याबण्डातम्मगुरुन्' इन्दन व्यांत्र. भूदानि । किंभूतं बनम्-विचित्राणि नानावणानि चीनदेयो- कीमिरन्तः परिधीयमानं चण्डातकम् । प्रभितात, ' समान मूदनागि घनमंबन्नानि चाम्बराणि वनाणि तान्येव इति ण्यन्ताविष्टा, न तारकादिः ॥ स्टयां लनामानिडिनं वेष्टितम् । बने पि सिंहादयो वृक्षा विनेतृभयभीतिदान्तयोः टना मन्नि। चतपदेन वृक्षा अपि लक्ष्यन्ने । तरपन्नाच्या यन्न न स । तरचया वा या चजिनी । महनवानम्यत्र । परस्परसादनवाप्तवंशसः । मा बनिनी ननन नमबदामापनपी नितरांगुकवतः पना- अजायत द्वारि नरेन्द्रमेनयोः निः या वनमभूत् । किंभूना यतिनी-दरिमिरव, द्विपह- निमः, दीपिनिटीपान्तरवामिनिः सनाचगंभून रातमिरूपल- ना। पद मिहानिदालक्षितम् । विचित्रनि पूर्ववदिनि स। रनर-चांनो मृगोपः । उर्जविस्तृतबादम्यागा- राजगृहद्वारि एवंभूतो जायत जातः । वाड्यन्नी निजतोगायना नाभ्या नियमितवादानालबादिसंबन्धयो । तर मजालिकगानिललया ततः । दृानिव नामजन्मनः दन्तीबाग्मदी नहीपतिः ।। ७ ।। हम उदयो यत्र॥ मददन्दर र मदनदन्तय नीनन्य निर्दिव्य बन्धूनिन इत्युदीरित में मददी न्या वानिय दृशं । ', '-'वन्तः। विनीतमा द्वारत एव पहनां सुनो। ! - , समागमः स्फारमुखारवोद्गमः ॥ निन्दो य.. . स - दमन गत्वाधप] कताहगम् । - ·३४१ पोडशः सर्गः। दिश्यति ॥ विदर्भराट भीमो मुदा उचितो जामातेति इदानी विवाहविधिमाह- तमैक्षिष्ट नलमद्राक्षीत् । किंभूतम्-भीमेनैवं संमुखं गत्वा असिखदद्यन्मधुपर्कमर्पित न्सुहृदो भातन्वा स्वमातापितृसंवन्धिनो निर्दियाज्ञाप्य प्र- स तयधात्तमुदर्कदार्शने। न्य इतोऽनेन पथा आगन्यतामित्यादिप्रकारैरुदीरितमुक्तम् । मुखेन ज्ञापितमार्गम् । तथा-दमारयेन भैमीभ्रात्रार्धपधे यदेप पास्सन्मधु भीमजाधरं -हिणा अर्यादिपूजा यलै तम् । तथा-अनुदतवेपत्वाद्विनी मिषेण पुण्याह विधिं तदाकृत ॥ १३॥ । अत एव-दारत आ द्वारसीमामेवावधीकृत्य रथादुः असिस्वददिति ॥ स नल अर्पित भीमेन दत्तं सहमिश्रित- पद्धतां पादचारित्वं गतं प्राप्तम् । दमेनैव बन्धून्पुर. प्रत्याप्य कास्वपात्रत्वदधिमधुघृतरूपं मधुपर्क यदसिखददाखादितवान्त- इत्युदीरितमिनि वा । आ द्वारतः । पदद्वयम् । पद इति, दुदकंदर्शिने विवाहोत्तरफलपरिपाभूताधरचुम्बनादिविचारिणे इस पदाज्यातिगोपहतेपु' इति पादत्य पत् ॥ लोकायेति तर्कमूहं व्यधाचके । इति किम्-यद्यस्मादेष नलो अधायमुत्थाय विसार्य दोयुगं भीमजाधररूपं मधु पात्यन्पात्यति तलात्तदा मधुपर्कदानावसरे मुदा प्रतीयेप तमात्मजन्मनः । मधुपीत्वादनमिषेण पुण्याहविधि शुभनक्षत्रादियुक्तपुण्यदिन- कृत्यं मङ्गलपूर्वमुपक्रममकृत । अन्योपि शुभकार्य करिप्पञ्शुभवि- सुरसवन्त्या इव पात्रमागतं वाहदिनादौ तदीयमारम्भं करोति तथा-अनेनापि भैम्यधरपाने भृताभितोवीचिगतिः सरित्पतिः ॥११॥ मुहूर्तश्चक इनि जनेन तर्कितमित्यर्थः । अधरस्वातिवादुत्वमुक्तम् । अथेति ॥ अथ नलदर्शनानन्तरन भीम उत्थाय प्रत्युत्थानं ते पवाभावभिन्त्य । 'असिवदत्' इति पाठाभावाद(णि- 'अतिवदत्' इति चौरादिकात्वदेश्वङ् । ये तमपि पोपदेशं मन्य- ज्वा आत्मजन्मनो भैन्याः पात्रं योग्यमागतं तं नलं दोगुंगं सार्य प्रसार्य मुदा प्रतीयेपाऽऽलिलिङ्ग । कः कमिव-सारेत्पतिः इति शता । पुग्यं च तदहश, 'राजाहः-' इति टचि 'पुण्यसुदि- ज)यल दुर्योजचाच चौरादिक एव । पास्यन् , 'लटः सदा' रखपन्त्या भागीरच्या आगतं पात्रं प्रवाहमिव । नौकादिकं वा । नावानह कीयतेष्टा' पुण्याहं तत्र विधिरिति विग्रहः ॥ भूतः-भृते तेऽमितः पाचवे वीचिगी तर परम्परे येन । चितति.' इत्यपि पाठः ॥ वरस पाणिः परघातकौतुकी यथावदसै पुरुपोचमाय तां वधूकरः पङ्कजकान्तितस्करः। स साधुलक्ष्मी बहुवाहिनीश्वरः । सुराज्ञि तो तत्र विदर्भमण्डले शिवामथ खस्स शिवाय नन्दनां ततो निवद्धौ किमु कर्कशैः कुशैः ॥ १४ ददे पतिः सर्वविदे महीभृताम् ॥ १२ ॥ वरयेति ॥ वरत्व पागि परघातकौतुकी शनुमारणातून वकर. परजज्ञान्तिनकर.क्मलप्रीचोरो यलात्तसाकारणा यथावदिति ॥ अधालिगनानन्तर नहीभृता राज्ञां पतिर्यहु- नु नराज्ञि भीमेन राजन्यति तत्र तलिन्यिदर्भमण्डले पिद :: वाहिन्या ईश्वर स्वामी स भीमः सर्वविदे सर्वविद्याविज्ञाय शि. तो परवरी को सैनिनरा बदौ । उभयहनयो कुरा वाय शुनधयणकीर्तनाय अत एव पुरपोत्तमाय पुरपश्रेष्ठायाले नए पानिप्रभूत् । तत्र कुशन्धने कारणोरप्रेशा रित नाप साधुरी समीचीनकायकान्तिम् , अत एव शिपां शुभएको हिंता, अपरचार इति सापराध मालिका पदापिर रूपा ता भैमी स्वस नन्दना कन्या यथापद्वेदोक्तविधिना ददे । अवापि सौरान जयपातस्तस्करी कटिनद्वारका 'नथुपारपूर्व(पूर्व) कन्यादानम्' इत्याचार' । मधुपर्यादिपि. पारिजात बालनिति भार । कुरीपानिवन्धनं देशा पिपूरं ददे दानुमाररूपयानिति या । अथ प-बहनदीवर मनुदः पारनं करयो सायं नादयं च भूचितन् । मुराति, 'र * पुरषोत्तमाय ता सरन्या रश्नी यथापददे त'साधु । तपा- इवल निपतनपुरपयेपर यात्, नत्र यदुनीहिविपर नराजो रिनारयः सर्वज्ञाय श्रीमहादेवाय वपुत्री पार्वती दे भार !! तदपि साधु । पद्धा-भेनादिपर्वताना पालपिता समुद्र. शिव- विदर्भजायाः करवारिजेन य- विष्णये गुमरूपां लक्ष्मी ददे तत्साधु । अपच-मन- रूपाय मो हिमालय पुरषोत्तमरूपाय श्रीहराम श्रीपाती ददे । मलल पारपरि स्थितं किल । पागाल्पा मार, रश्मीरूपा पार्यानिनि पा । नार विरार नवं पुरपावितस त- पुरपोशनार सिवानी लक्ष्मीनियमिमानिह मीन लनुद द्रविप्यतोप्लापि तदादालिनि सहिमपानिपुनरो मन्यते । सलमानिलय तना- सान्तभिरमिल गयभार । दिति सिदडा वाटेन रनटा देनरल परे स्तिन् । तदुन्निड ཁ: ，་;ས༌པ༑ ·। . - । वहोरिति ॥ यचिन्तामणिदाम यभीतराम् । भूतम्-यहाँ तराण्यापानि सूक्ष्माण्यमान्याकानि मुद्पत्रीवहारा रपरिमितस्य, तथा-दुरापस्य दुलभस्य दिव्यस्य पराय तामात्र मनन जीवन यत्र । तदाधार इति यापत् । सान्दताव दातुं चितस्य पुरः पुजीकृतस्य रताहेमवमनहस्त्यवादेर्यस्तुनः नामेनाजाना काननं ममूहो यत्र । उदयाचलप-7 स्वस्य मध्ये स्थितमर्थिने याचकायाभ्यर्थितं सत्तदानीमेव दातुम लोहफारचक्रमणेन धौतयोजनलीकरणेन दत्ता 'यदा यद्यो याचिप्यते तदेव तद्वस्तु तसे दातव्य'मिति वुया, लोऽपि सनिशरो भवति । तथा-क्षतेभ्यः खरिडतेल कृत्वा सनिशरः सप्रवाहः । धारेव निझरीभुतेत्ययः ।। स्वनाम सार्थकीकतु वस्तुजातमन्तः स्थापितमिवेत्यर्थः । वहाराित जातेनासृजा रक्तन कृत्वा सम्यक रूढा प्राप्ता सध्या संध्यास्थाने रक्तमेव येन तमित्यर्थः । सम्यग्धता ना लफसंधिय॑न । अतिदृढसंधिरित्यय इति वा । यहा- सृजा समूढः प्राप्तः संधिय॑स्य । सरुफलकसंधिपर्यन्त । निमग्न इत्यर्थः । उदयाचलोऽप्यूढप्रात.सध्य. । उदार |ऽभूदित्यर्थः । तमदत्त इति पूर्वण संवन्धः । अहस-1 तमात्मजां याचितुर्थिना भृशम् ।, रणस्य रसभहजनकत्वाच धवनामधारिणेः 'भीम' इति शिवनाम-धौतधारया' इति पाठ । 'शाणन इति पाठचिन्त.- आत्मवैरिदलनानन्तर स्वस्य प्रयोजनासावात्सुरतासक्तत्वे खजधा- यदध शरीरवामलक्षणम्' इति वा-इति सुसावरोधा। १. १ 'पराध' इति काचित्के पाठे 'पराधसख्यानान्' इति, पार ३४२ Ito rint तरते भविष्यतः पुरुषारित मापदानांगतो निमामिणाना। नि गायत् । सूर सुननाकारि शिशिरा भर कोy. TE THAT Tो मारते बिलोकनार्थ निकटविनाभिन्न हाधिभिभमीम मिरगी TTE TERE भामर भाग-' ! सितम् । विपरीतरते हि सीपानिपरि भनि । सिाहे जरो वरकरसोपरि भाति । 'सा तु सुमारे इतनी ॥ मारि पाहिगामुगदिश पाणम मे नमदत मुदः। इदानीमित आरग न तेन वाहेगु-' (11३१) दी. द्विवाहोचित यौता प्रतिपारगति- गदागिनमा दिसामजिना सखा यदसै किल भीमसंगा दक्षिणान परादारणः ॥ स यक्षसख्याधिगतं ददौ भवः । भारीति ॥ महिनापुरहिया गंगा प्राग्यः . ददौ तदेप श्वशुरः मुरोचित का मादाला भीमााण सामगारपूर- पान। नागारागार-हि पन्ना नलाय चिन्तामणिदाग कामदम् ॥ १६॥ ord: शिप्राष्टेिन तन्या । सखेति ॥ भीगसंज्ञगानीम' इति नाममाण मासा. 'गानगर दक्षिणमागे रामारो यंहारक पि भीमनामस्वात् फिलोत्प्रेक्षायाम् । भगे महे धरोमी भीमा दागि TEE ममोन मा विशता न यक्षेण कुबेरेण सह यत्सरणं मैत्री तेनारिगतमा चिन्तामणीनां मानित इति लिया। मदायि' इति ।- दाम मालां ददौ, एप पशुरो भीमम्म हाम मालामिति रागि Timi मारा: अपर सुराणामुचितं देवधाय चिन्तामणिदाम नलाग । उaशा- 'गोगो मालिस हदः' इत्याः । मेव तारपर्यम् । 'सुतोचितम्' इति पाटे भैम्युनितम् ।। उगाह या सान्द्रतराकाननः तदेव वर्णयति- सगीयंगदियानत्रतम् । वहोर्दुरापस्य वराय वस्तुन- सनियरः शाणनधौतधारया थितस्य दातुं प्रतिबिम्बकैतवान् । वभौतरामन्तरवस्सितं दध- उवादेति ॥ य सम्बस्य भीमस्य समत्येव वा घदर्थमभ्यर्थितदेयमर्थिने ॥ १७ ॥ परूपो ग. सगेम्नस्योदयातरमनन्धी पर्वत उदया नियम सदास्योदयकारिलक्षणमुपाहा रत । हमर्थ वस्तुजातं दधद्वारयदिव । 'तददाविति' पूर्वणान्वयः । यमेन जिहा प्रहितेन या निजा समुहसंव्यः क्षतशत्रुजासजा ॥ २० 1 . भापितपुंस्कम् ॥ असिं भवान्याः क्षतकासरासुरं वराय भीमः स ददाति भासुरम् । ददे हि तसै धवनामधारिणे स शंभुसंभोगनिमग्नयानया ॥ १८ ॥ 'अल्पे' इति केन् ॥ असिमिति ॥ भीमः क्षतो हतः कासराख्यो महिपारयोऽसुरो येन तं भासुर देदीप्यमानं भवान्या दुर्गाया असि खनं वराय ददाति स । तस्याः खगस्तेन कथं प्राप्त इत्यत आह-हि यसात्स्फुट वा शंभुना सह संभोगस्तत्र निमग्नया' सुरतरसासक्तयानया दुर्गया -- - , धारकाय शंभुसेवकाय तस्मै भीमाय ददे शंभौ सम्यगविच्छेदेन योधा । ३ 'रूपकालकारः-' इति जीवातुः । - ·पोडशः सर्गः। स तां ददेश्ले परिवारसोभिनी ति एवंसी नातिना पुरैव दूरगावसर एव यो त्यन्नालन्नीने करमहानितिपुत्रिज्ञामपि ॥ २१ ॥ सन्देशि पितो दत्तः । नमो नाप तं रथं विभागति ल। निभूतन् सुन्दा अनापतिनातिकमनीया भट्टोयुताः भेनेति ॥ स भीतवानीपुत्रिज्ञ चुरिजानपल दे। न सनुदाः, कापथा विपना लनगला नागांत्र पस । सर्वत्र तजमिखोरयः । न केवलं पुत्रीमति तु दुरिकानपि । तां संचरनसमर्थन् । युवा शरयः सनौ' इसनरः । कापय इति पुरानपिना मैन्यान्नुरागिना पनेन तं नीनं नैनी नर्स 'का पक्षोः' इतिजादेशः । 'म-नादिना सनातान्तः ।। नां पाक्तुिंगोषणावसरे निजा खोया प्राहेता प्रेषिता वमेवयनि- । नितं मानहारिवानिवद्वानुत्वानेवाला । सान, नोवां मोनाय दत्तवान् । किन्तान् परिवारमालिनों अनुतवत्ता नलवरान्वय- शिन शोनमानान् । अपच-सखोलनपरिजनोमिनीन् । प्रकाशितासापि महारथस यन् । हाहा हत्तत्रहयोपान् । ताऽनुप्रिदेशान् । पूर्व पति कुबेरदृष्टान्तवलेन पुष्पक- दज्ञा. पानि परिवारसायनेदानों इसवी । सुरक्षां प्रकृष्टततस ततोऽनुमीयते ॥ २४ ॥ चौतात्वेन ददाविति भावः । 'दुरिता चालपुत्रिका सोयाचिकिमी ॥ प्रस्तति ! जतानि नोनेन नलय दत्तलान नहतो जवा- दिगुन्युच्च स्थल पहा तवचा तो विझते स स सूत- यदङ्गभूनी वभतुः खयोपिता- वान् तनावः सुनवचा सारयिनवा प्रहमासी सुतः तचा वा। मुरोजपत्रावलिनेकजले। पघलाइलल रेन युगंधरेल सह पोऽन्वःसंवन्धः। नलेन रपसलसण्डिलशायिवान- सह वाचः बरसान्वः। तेन प्रजासता प्रस्टीना सोनिता च। ततन्दलादेतोरेवस नहारयल पुमानगानिधनवि- हीतदीदेखि दक्षिणीकृते ॥ २२ ॥ मानवतोगुन्युन्ता । मादा वा गैर- दिति पत्सा शायनान्नो पहिसा बांधोदशौल विकता। कुबेत्स दृष्टान्त उदाहरण तल रलेन साननानुनी- लनीजनामावाले कारक लिखितनावरही यमुनानन्दज्ञानल विलोकिते। न केवई उमेरल महा. लंवले इस मनुः मुनाते। जिन्ते-गल्ले पा स्यन्य. चियापति तनुन मान्दिनपुर नरनार इत्यादिता । जवसायो देश ले त सन्डिल नगनने चालगिन्दः । साति महारथलायुततंयो. तदार एमतत्र विपरे गृहीता दीक्षा वैः स्वीकृत ध(ह)उम्मनः () पुमानान्न पाता मन वित भूपतितः रहन्दिक्षिीने मताक्षिमावेन तुमचा पत। तेनेलनानता शभरते रहा- इने । दोस्रोपदेखिने हि तोलंकरदे दक्षिनावेन न्तनल एनन्द उनमाला नगरनोरनुनीपते । पतो. ! रिकवरूनारद्वारा राना रनडिला- यानि उनि न्हा नवीन सतानेन र मारता देमन्नन् नलारले ने दक्षिाचन दने । पत्रकहीर माता गोमिता प्रदाना जनता इने मारपन्न: स। इस नयनों स्नावहीन्यावर गेले. संगमन । अनुमान रन्-पितो नहाय नमो न. । इदुर लिपिकाविला । रिनार वैभमाप निटनहले नहायानन्नर पद । को को नदन- पार रूपः । सटल पर समान । रयान्वरनरन्तर लाया था और इय- जातोन्नती दानी ने इलेनिन । बनानमनदेवदत इति साम्सो सः । पुरैव तलिन्सनदेशि तन्नुता- नपुर रे । उनलनदः परमिनानि इल निकेन यः सौहंदनादिनानिना । देन नुसन।स्ट न उनी । जब ट नः नारन रनर इन नारः । नलाप विधानपति लतुं रथं नमः तुलड्पादिनस्कारयन् ॥ २३ ।। नहेन्द्र भवना प्रवाये य- ति - G551 Gift i = - निवेन पलाउनु निन्सुन्वितन् । र उनी पुनरजननरनि. तलासन और वह न देने हसरवर्तित पुग-न्यं न च्युतान् ।।२।। महेन्द्रनिति. मुट :- । -- N ·ܕ ܩܐ ܝܢܩܬ ·पोडशः सर्गः। ३४५ - छदे सदेव च्छविमस विभ्रता चमारेति ॥ यो गजो निजकीर्तये रदो दन्ती बीजं कारणं न केकिनां सर्पविषं विसर्पति । भार । विपानकीत्य दानविष्ठपो दानोदविन्दूनेव कारण उभार । सरप्रेक्षायाम् । दन्तायां परविदारणालयश समुत्पत्तेतमोः न नीलकण्ठत्वमधास्पदन्न चेत् कीर्तिकारित्वम् । अथव-कीर्तिलक्षणस कास शुन्नत्वाकारणे. स कालकूटं भगवानभोक्ष्यत ॥ ३०॥ नापि तादृशेनैव भवितुं युक्तमिति कीर्तिनीजभूतकन्दादिव । म. दे इति ॥ अस भोजनपात्रल छवि नीलां पुति सदेव दे दललगन्धानागमात्रेण परगजानां भगादानविन्दूनां तदकीर्तिका- विनता किनां मयूराणां सर्पविषं न प्रसपंति । तच्चरीर रणवन् । कार्यल सामत्वात्कारणेनापि तादृशेनैव भवितुं युक्त- मिनीत्यर्थः । स भगवान्विोऽन पात्र एतदाधारत्वेन काल- मिति सामदानबिन्दव एवाकीतवीजमिवेत्युप्रेक्षा । तथा-मुहु- वेदनोक्ष्यत तहि नीलकण्ठत्वं नाधासत् । अत्र पाने विष- मुंहुगतागतैः अव अनै. कर्णप्रयासरेव व्यजनचालनैः कृत्वा में कृते तति तजीर्णतया नीलकण्ठत्वं न साहित्यर्य. । फि- कुम्भाषेव कुौ यसाला मदखेदवती दानरूपवादयुक्तां पत्तो लूछ । 'भुजोऽनवने' इति तङ्॥ शिर.प्रियं धर्मजलापहरणद्वारा तत्सा एव मुद्दे हपीयोपान्न ति- विराध्य दुर्वाससमस्खलदिवः पेवे । एवंभूतं शिरो दधान. प्रीनिमुदपादयदित्यर्थः । कामकेलि. 'तिनां कुम्भकुचां कामिनी वेदमपनयन्कामी तालवृन्तचालनेन सनं त्वजन्नस किमिन्द्रसिन्धुरः । वीजयतीति मदल वेदरूपेण शिर श्रियः सीवरूपणन् । अध- अदत्त तसै स मदच्छलात्सदा त्तेति, 'मुदा' इत्यपि पाठः॥ यमभ्रमातङ्गतयैव वपुकम् ॥ ३१ ॥ न तेन वाहेपु विवाहदक्षिणी- विराध्येति ॥ त भीमतलै नलार नदलाद्दानजलब्याजा कृतेषु संख्यानुभवेऽभवत्क्षमः । 7 वर्षकं वर्पणशीलं यं हलिननदत्त । स दुर्वाससं विराध्य चित्वा तच्छापादिन्द्रतिन्धुर ऐरावतो दिवः सकाशादत्वलत्प- न शातकुम्भेषु न मत्तकुम्भिषु 1: फिन् । भुवनागत ऐरावणः किमित्यर्थः । विराधे हेतु:- प्रयत्नवान्कोपि न रनराशिषु ॥३४॥ र दुर्वाललः खजं मालां सजन्मुवि क्षिपन् । अत्र पौराणिकी नेति ॥ तेन नीमेन नलाय विवाहे दक्षिणीकृतेपु कन्यादान- कदाचिदैरावतनास्य गच्छत इन्द्राय दुवालला प्रसादेन दक्षिणात्वेन दत्तेषु वाहेषु स्यादिषु तुरगेषु वा संख्यानुनये दारपुजनाला दत्ता, सा चन्द्रेग करीन्द्रकुन्ने सापिता, स तां संत्याज्ञाने प्रयतवानपि कोऽपि कचिदपि क्षम इयन्तो वाहा डादण्डेनाधविक्षेप, ततः कुपितेन नुनिना वनपि नालावधः दत्ता इत्येवं संख्यापरिच्छेदे समयों नाभवत् । तथा-शातकुन्ने- ति शप्तः। तन्मूलेपनुपेक्षा । वर्पकत्वेन पुनल्यक्षते-अनना- बनेकनूपगभूतघटितापटितकावनेषु न । तथा मचकुन्निपु तथा ऐरावतत्वेनेव । ऐरावतो हि सदा नदजलं वर्पति अ-, गलन्मदमातङ्गेषु च न । तथा रखराशिपु न । सनोऽभवदिनि पि तावत्वाद्रष्टः स एव इति सदा दानजलं मुचतीत्वयः । सर्वत्र, विवाहदक्षिणीकृतविति च । बहुतरं यौतकं दत्तनिति प्रवन्नातनचत्तया वा । इयानत्वात्मजलधनतुल्य इत्यर्थः । मस, भावः ॥ मल संवन्धित्वेन अस्सलत् किनिति वा । वर्युकन् 'लपपत-' करग्रहे वाम्यमधत्त यस्तयोः युवम् ॥ प्रसाद्य भैम्यानु च दक्षिणीकृतः । मदान्मदने भवताथवा भिया परं दिगन्तादापे यात जीवत । कृतः पुरस्कृत्य ततो नलेन स प्रदक्षिणतत्क्षणमाशुशुक्षणिः ॥ ३... इति स यो दिक्षरिणः स्वकर्णयो- विनेव वर्णलजमागतेर्गतः ॥ ३२ ॥ करेति ॥ य नामुमुक्षनिरतिन्तयोः कन्नडे निमः मदादिति ॥ यो गजः त्वर्णयोरागतगतैरागननैर्गननैश्च पूर्व विरद्धोऽभूत्, अनु पश्चावलबरणारे न्य वान्यं वत्वनधत्त भेजे । भैन्यानेलापारवाना त्वा वर्णख वर्णमालां विनैव विरिणो दिग्गजान्प्रति इत्याह दिना प्रसाद्य संतोप्य दक्षिणीकृत अटकट वि। इति चिन्-लो दिन्गजा, भवतां पलानिनानदात पानिजहनानन्तर हि नदापुदं कर्नु पूर्व नदने भवत नन पुरखात्तिष्टत । अथवा पाप वक्षनं तलिन्विवाहम नलेन पुरस्कयोदता न्लदो नाति, तहि मिया दिगन्तच्या पूर्व दिगन्तादपि परं दूरं दक्षिनानेन वल्याबारे :- ति गत, पापिताध सन्ततत्रैव तुसेन जोक्त समानान् काले वामनानेऽभूत् , म तिति । इयं टप्तोमेशा ॥ हतः। अथ चदधिमा वभार वीजं निजकीतये रदौ सुतराननुलतः ! द्विपामकीलें खलु दानविप्लुपः । कृतः। अन्यो- श्रवःश्रमैः कुम्भकुचां शिरःश्रियं मुदे मदखेदवतीमुपान्त यः ।। ३३ ।। --- ग. १. सन्तु

·No text on this page.

·पोडशः सर्गः। ३४७ - a ऽग्नावनया हुतै रदावलेर्दन्तपढ़ेयुतिः शोभा भेजे । मुखे च द-आधातिशयाद्रोमाजमितेपु प्राप्तेपु जनेपु मध्ये तयोभैमीनलयोः न्तपहियुक्ता । वैधो लाजहोमतया कृत इति भावः ।। कण्टककुलनियः कण्टकालिकाशोभा मिश्रतामैक्यं ययुः प्रापु.। सात्विकोऽपि रोमाजोऽन्यजनवदाश्चांदयं जात इ.स. तया प्रतीष्टाहुतिधूमपद्धति- पलपित इति भावः॥ गता कपोले मृगनाभिशोभिताम् । बभूव न स्तम्भविजित्वरी तयोः ययो दृशोरञ्जनतां श्रुतौ श्रिता श्रुतिक्रियारम्भपरम्परात्वराः। तमाललीलामलिकेलकायिता ॥४१॥ न कम्पसंपत्तिमलुम्पदग्रतः तयेति । तया भैन्या प्रतीष्टा करयलाभ्यां स्वीकृता आहु- स्थितोऽपि वह्निः समिधा समेधितः॥४४॥ तिधूमपद्धतिहुंचमानलाजादिङ्गव्यसंवन्धिनी धूनपरम्परा कपोले मृगनाभिशामितां पस्तूरीमोमां गता प्राप्ता । तत ऊवं गच्छन्ती बभूवेति ।। भुनिक्रियाया वेदविहितलाजहोमाग्निपरिभ्रमणा. शोभापोरसनतां ययौ प्राप । ततोऽप्यूचं गच्छन्ती श्रुतौ कर्ण- दिकाचा आरम्भस परम्परा एकलादनन्तरमन्यत्यारम्भः, तला. पोतनाललीला वतंसभूततनालदलला निता । ततोऽप्यू- 'दनन्तरमन्यत्व, एवमव्यवहितो य उत्तरोत्तरभावलद्विपया त्वरा तर गच्छन्ती अलिके ललाटेऽलकाविता चूर्णकुन्तलवदाचरिता। येगिता तयोः सात्त्विकभावजनितत्साझाचलनात्मस्व लन्भस तत्तुल्या जातेत्यर्थः । कपोले कस्तूरी, शोरञ्जनम् , श्रुतौ तमा- विजित्वरी जवनतीला न बभूव । तं नापललापेत्यर्थः। अपमा लन् , ललाटे चालका इनि युक्तम् । वैधं धूमग्रहणं कृतमिति पेक्षितायामपि कर्मवेगितायां सात्विकन्तम्भवशात्तौ किमपि कर्म भावः । मृगनाभिशोभिनीति 'कयुपमाने' इनि गिनी मृगना- शीघ्र क्तुं समथो नाभूतामिनि भावः । तथासमिधा काप्टैः निमोमिनी तला भावतत्ता 'वतलो.-' इति पुर्वत् ।। समेधितः संवर्धितद्युतिरप्यन्नतः स्थितोऽपि तयो. कम्पसंपत्ति सा- स्विकं कम्पमाहुल्यं नालपन शनयनि ल । शीत हि कसं वि- अपहुतः खेदभरः करे तयो- निष्टोऽग्नि. शमयनि, न तु साविकम् । तत्र तत्रासमर्थवादि- खपाजुपोर्दानजलैमिलन्मुहुः। त्वधे । तयोरन्यताविकपलापेनि तम्मन्पा लोरेज्ञातायेवेति दृशोरपि प्रसुतमसु सात्विक भाव. । 'अवतंतातन्म-' इनि पाठे न लन्भनिजिवरीति नभ्य घनैः समाधीयत धूमलङ्घनैः ॥ ४२ ॥ माल । अलुम्पत् , 'शे मुचादीनाम्' इति नुम् ॥ इति ॥ पाजुपोटजावतोलयो. करे वर्तमानः खे. दमखसुः पाणिममुप्य गृहतः अपभुत दभरः सात्विकपनंजल्सहो दानजनालणेन्यो दक्षिणादानार्य पुरोधसा संविदधेतरां विधेः। मुत्सऐ. सकारवरमुहुर्वारवारं मिरन्सयन्धं प्रामुवन्सन् अपडतो- महपिणेवाहिरसेन मागना उपलपितः । दानजलयोगात्सास्विरः खेदोऽयमिति तोक्न न हात इत्यर्थः । करे नुहुर्मिरन्पुन पुनररन्दानजरपात इति पुलोमजामुदहतः शतकनोः ॥ ४५ ॥ वा । तत्रापि कामविकारवशाल्वदं रोरो ज्ञात्वनाति मिया वा। दमेति ॥ दनवनु पानि गृहनोऽनुप्य नलन्य मंगन्धिनो शोरपि प्रसुत गलित सात्विक सामविकारजमख धने. सान्दै वैवाहिकल प्रोतल विध साइना नामारिन्यं पुरोधमा मंपि- (नरस्नमारमण प्रत्या समाधीपत परितं तान्यामित्वचीत् । दधेतरा नितरा साउन । प्रधानना नलेन हनन्, .. उप निरपरपित पा । परस्परसंपत्तियो. खेदाइयः सा- शानि नु पुरोगना रानीति नायः । न्न रेनेन-दोन पिका भाषाः मवृत्ता इनि भाव. ॥ दहतः परिगदन रातमतो. मगन्धिनो बिय मारना नाकर वहूनि भीमस वनि दक्षिणां महर्षिता वृहत्सदिने । प्रपच्छतः सचनवेश्य तत्क्षणम् । स कौनुकागारमगात्पुरत्रिनिः जनेषु रोमाञ्चमितेषु निश्तां नहबरन्ध्रीनमीक्षितुं नतः । ययुस्तयोः कण्टकलश्रियः ॥ ४३ ॥ जधान्मनाक्षनमुत्रमिवना- बानीति ! म पनि दक्षिला प्रप्यतो दशियन मषिष्टितं परमुनु नि ददतो मीनल सार दाम्पोष्ट नदेव ताण तालदेर मरे स रति . बने ..... पुरनमानसमा । * और ·एवनुता , 4 साधुः । न्यह, समाहारे द्विौ 'राजाह.-' इत्यादिना टन् । वदतु । 'स्वात्तेमनं तु निष्टानन्' इत्यमरः । पूर्वचार 'न संख्यादेः समाहारे' इत्यहादेशाभाव । 'रानाहाहा. पुंसि न्युनयत्र योज्यन् । मुख सर्वत इति, 'उमसतमो:- कटाक्षेति ॥ भोजकुलस भीमपूर्वजमोजास्यक्षत्रियवंशत्या-त्वात् । संमुखमिति यावत् । त्वदुपायेन वा । लदान जन्यजनैरियात्रिनलपक्षीयः सह निजाः प्रजाः परिहासपात्र-मयाच्य संप्रार्य मुखेनोपविशत्विनि मृष्टा दुचानुमाउँला भूतपरिवारन्त्रीमुन्यातानिः प्रयोज्याभिरित्यय । कटाक्षणावेत्रसं./तं वारयात्रिक पश्चादहसत् । हासे कारणमाह- यमन ज्ञया परीहानं वेपवकोत्यादिनाधान्तरोपदर्शनरूपमुपहासमची- धनेन किलोपविश्यते स हि वराननागो गादेग । प्रमुख नागताचलपक्षीयानन्याराजलोकान्धराप्सरोनिदांसीचरिणांसर- वित्येवमर्थपर तद्वचनमज्ञात्वा तेनानुज्ञासंदचानां । न्धीमऋतिनिः पुरसुन्दरीनिवागगनामिरनोत्रयोजनमकारयत् । प्रदेशेन किलोपविश्यते इत्येवं वदतानेन समुत्र बाब परिवेपनाय काबिसहनोजनार्थ काविदादिष्टवानित्ययः । विवाहे यस्लात् , तलादासं युवमित्यर्थः । सर्वजनयोरपुरर.. शान्दात् करोनि--' इति मन्ताल्युह । निजमना', 'हमो.-शन्विति प्रयाच्च तदीयं जुगुम्सितनधनगृटीवा कई दत बनवन् । नागनान् , नुजः प्रत्यवमानार्थयात् 'गनिबुद्धि-हमत् । 'नुन्वं नि सरण व प्रारम्नोपायोपि' इति ३४८ नेपघीयचरिते प्यादिरचितबहच्छिद्रगवाक्षं वधूवरसंवेशार्थ रचितगृमारवेदिक तमेव प्रकारमाह- कौतुकागार कुतूहलावहं दूर्वायवाकुरादिनवमङ्गलद्रव्यसहितं गृ. स कंचिदूचे रचयन्तु तेमनो- हमगाद्ययौ । यद्गृह जिष्णुना जयशीलेनामुना नलेनाधिष्टितं स. पहारमत्राङ्गरुचेर्यथोचितम् । द्विलोकितुं नेत्रसहस्रावकाशरन्ध्रधारिणा सहनाक्षस्य तनुत्रेण पिपासतः काश्चन सर्वतोमुखं कवचेन सह मित्रतां साम्यमधाइभार। तदपि जिष्णुनेन्द्रेणाधि. टीयते । खलूप्रेक्षायां निश्चये वा ।। तवापयन्तामपि काममोदनम् ॥ ४१ तथाशनाया निरशेपि नो हिया स इति ॥ स दम. कंचित् नलपक्षीयमेवमूचे । न नेति शेपः । अङ्ग हे वारयात्रिक, अन पाने । आमु १६ न सम्यगालोकि परस्परक्रिया । मध्ये वा। काश्चन नियन्नव रुचरमिलापस योनि विमुक्तसंभोगमशायि सस्पृहं तिक्रमेण तेमनाग्यस्य व्यञ्जनसोपहारमानयनं वरन्तु . यावदमिलाप तेमनमानयन्नु किमिति प्रश्नकाउ (इ.), वरेण वध्वा च यथाविधि व्यहम् ॥ ४७॥ एवं कुर्वन्तु, त्वं मुश्चेनि भोजनोपदेशो वा। तथेति ॥ वरेण वध्या चाशनाया बुभुक्षा हिया कृत्वा तथा तया-पिपामतत्तृपालोन्नव पानाथ मनोमुवं 14 पूर्ववन्नो निरशेपि न नि.शेपिता । आतृप्ति न भुक्तमित्यर्थः । ददतु । तथा-ओदनमपि कामं यवेच्छमपंयन्तान् । तथा-परस्परक्रियान्योन्यं चेष्टादिव्यापारोऽपि वियैव सम्यक्सं- परिहासस्तु ॥ अत्र आमु मध्ये। विविळ त्याने दा मुखदर्गनेन नालोकि न विलोकित.। किंतु दृगन्तमात्रेणेत्यर्थः । मरवेः लनजवनायगानां त्वदर्शनाद्यनिलायलोचित कर तथा व्यहं दिनत्रयं यथाविधि विमुक्तसंभोगं त्यक्तमुरतं यथा वनि तथा तव मानसोपहारनपहरणं रचरन्तु । तथा परं सस्पृहं सुरतेच्छासहितं यथा तथाशायि शयितम् । व्य- दिनान्त.करणहरणं कुर्वन्वित्यर्थः । कायकान्नहतोः हमिति सर्वत्र योज्यम् । विध्यतिक्रमभयादिनत्रयं ताभ्यां सह शयान्मनोहरणं कुर्वन्विनि वा । तया-१५514 भुक्तम् , अन्योन्यं विलोकितम् , सह निहित च । परं लजया न सर्वतो नेत्रादिचुन्वनत्याने दर्शनमात्रेण कामस हरकर यावत्तृप्ति भुक्तम् , नाशेपार्टी दृष्टम् , न च चुम्बनालिङ्गादिपूर्व यन्तान् । बहूनां चुन्यनत्यानानानेकत्र मुखे बना शयितमित्यर्थः । 'एकत्र शयनं विरानं ब्रह्मचर्य च' इति विधिः । तब ददलित्यर्थः । अथ च-झानस हपंकर वादनार अशनाया, 'अशनायोदन्यधनायाबुभुक्षापिपासागपु' इति नार्थमर्पयन्तान् । अथ च-मुलं पिपासतलव सवंदा । इति पुंस्त्वम् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । त्र्यहं विमुक्तसंभोग-तीया । तब, ते इति च संबन्धसामान्ये पंटी ॥ मिति योजना ॥ मुखेन तेत्रोपविशवसाविति कटाक्षणाजन्यजनेनिजग्रजाः प्रयाच्य सृष्टानुमति खलाहलन् । क्वचित्परीहासमचीकरत्तराम् । वराङ्गभागः स्वमुखं मतोऽधुना धराप्सरोभिर्वरयात्रयागता- नभोजयनोजकुलाङ्कुरः कचित् ॥ ४८॥ मुखेनेति ॥ काचित्खला वक्रोक्यादिनारित है त्रिक, असौ मत्सखी पुल्पो वात्र त्याने ते तब ७: करचरामतितरां कारयानाम। तथा-कचिच वरयात्रया निमित्त- नेन वत्सान्मनो नुखं कुदं नितिनं मनः। कीयमानको हासकारणवीरपत्वादारपदप्रयोगो युतः । कटा- इति कन्यन् । अनोजयत् , 'निगरगचलनान्यत्र' इति पर- १ 'भत्रीनवारयवाविवशिदतन पटनाये हेदन ॥ जीवानुः। स हि स्फुटं येन किलोपविश्यते ॥ ५२ मुडेन वा। अयच-ते मुखनोपविशनु, अपितु पु ·पोइनः सर्गः। ३४२ 11 युवामिमे मे वितमे इतीरिणी पुर इति ॥ करिखला धनी समागताय कलेचिद्विजार गले तथोक्ता निजगुच्छमेकिका । पुर वन वितं लालं पुच्छे वत्सां कियाचा तपा तथा कुमा. कारां वृसीपीणानासनमनाइनबनी। पर श्रेष्टः । वरस नलल न भासदस्तुच्छगलो वदनिति वा । द्विजतत्र तत्वां पुर वलालावानेव चुलामुपाविशदुप. न्यधत्त जन्यस ततः परापत् ।। ५१॥ विष्टः । यत.-जुतसा. कौटिल्यनजानान । सा च सला युवामिति ॥ इने पुरोवर्तिन्यो युवां ने मन (नेन) स्त्रितने निजामते स्वीयाज्ञानन्य भासन नया नात्याऽन्यथा स्थापितम् चिने चिनी भवादो बार न दृष्ट इतारिणो बदन. तुवत । इति वदा । खाज्ञान नायन्नालयं । तं पुनस्यार पाहतं यवनामान्धिन्दी नियनने भवेतामिति वा परिहानाइदतः। पुच्छं यखा. सा एवंभूना चालो सा व वृतो तो प्रददाति प्रद. दाचिजनस वरपक्षीयन्य गले तथा यथा त्वयोन्यते तन्युक्त्वा इत्येवंभूता सचहमन् । उपविष्टलोत्दयनान्तरे रितमासन- यो योर्मधे परिका एकैच निजगुरनुलाने हारविरोपवे- पुच्छ शिश्नमिव भविष्यति इति उमा नका पुगेलाल मापन युन्या न्यधत्त । इनीति किन्-हे जन्य, त्व अद पूर्वान इने क्षितन , अब तु मदनितारमजानानोऽचनुर पशुतुच । पसोब व इति शब्द बदन्कुर्वन् , नु पुनश्चगलदकागो न भानि । अ- पश्चादेव उच्छन भवितव्यमति ज्ञापितुं परिहास उौन तो पता पेनु एव गढ़ उपन्याग एव स्फुरनि । अथव-~-तुच्छ नन- पुच्छ ददानाऽहमदिने नात्र । अक्षया मोरहाबनान लोर. यो गल कण्टो यत्व पर भूतो न भामि । अजस गले ननौ हामाय प्रवृत्तनित केचिन् । जापनसारनाननिज्ञाना निनात. तेष्टन , वं नु तादादोऽपि ननमून्य इति कारणान गोनने। खमत्या अमवेदेति वा । 'सोन नापन तुनी' इत्यानर : अथच रनरहितकण्ठो न मानीति रनुत्याने हार धनं ने यु- वयं कथाभित्ररसानुभ्रवः मनोरन्यमानो हार एव गरन्ननन्यान नचियर्थ । नतो. इनन्नर परा द्वितीया स्तबद्धारनेर ध्वाजनित्र तमारकण्डे सिरीजतायाः पदयुग्मनन्तरा । बता दर निनाय । भजो हि मिशन्दी ग्या कर्ण बता पण पवानिभृतं न्यधारय- कृपने इनि परिहार. I अथव-निकायों मामरहिलो न मा दृदा चादान इसन्त॥५१॥ नीति निजगुच्च न्यनस्थित पहरलपक गले मुमान्न जान निता बरानिक्षेप, द्वितीया च दत्तपहरमानं डागमित्र कति स्वनिति ! बाबर ना T FIL. परिहार । अपच-एबमलतुनि तुर्वन् रातो हान. मिनदया। ITTET पण्टो न नामीनि चदन्नी हार पग्निायनाबिपति का। घरको मुसनो - यहा सगा भवन्या में प्रिपन दनि चदन र न्याटा नाकाका TE... रे ! 1 17:17 न जानि मयापि पचरगीय दात मालसान हारर चिप । नPTER.''. परा चय(न)नया पाहायमिपंग मोगामेर चना२६ । E.....: . भार । भिमेने दनि पारहारपले युवामित वि.दुग्गुत, न एव २५ ध। . . पदावा नागरात पा पाया । प ३ ॥ REnr. जलाप बालच्यजनं भिन्नती दमम्प दावा निमृत पदे पितात् । जहाति तो सरटापटालिनी संयन हायतितापनः ।। ५२ ।। पति , 1 r । । -- " H भर - ·. । कृतेऽनया हास्य पूर्व लजितं चेत्तहीयं मय्यनुरक्तति निश्चितवन्तं नेत्रलक्ष्यं युवानं प्रति लक्ष्यीकृत्य गाइवन्यतां हडपसनव' तत्सितमेव कामवाणीभूय न्यपीटयदिति भाव. । चालत्वादपि वभार । अहो आश्चये। कलानिधौ च परिवेपो युक्तः सया मालिङ्गितवती मामेवालिलिटेति तदाशयमज्ञासीदिति नार! नतति ॥ सरस बाणैर्नृशं क्षतो नितरा पीडित.। म वारि अधात्परावनितम् । तदेवान्यकरणचक्षुवारणरूपं द्वयमेव कामी स्वच्छनवेपु तटीयनिर्मलनयनुग्विनचलनी पुन. दिक्षु दर्शनच्छु किंचिदृगन्तमात्रेण इष्टुं प्रवृत्तमपि चक्षुर्यद- स्फुटः प्रकटः सात्विकः कम्प• कण्टका रोमावाब पवन गो कामुक विषय तदीयन्य हृदो बालामंबन्धिनो मनमोऽपिला स्वच्याजेन पयो दुग्धं जलं वा परिवेषयन्त्या पायवनानाम वानांमाशय जगाद । यन. । ग्बल सूचकम् । बलप्रेक्षे निश्चितं साचिनतनववरणे एवं शरणे रक्षितृणी न्यविक्षत मा.वार। या। दुनो सन्यीयमनोगतमन्यन्न निवेदयति । लजानुभाव- कामपीडाशान्त्यर्थ चिरं चरणावलोकनच्याजेन प्रायनप्राश पशादियं मय्यनुरननि सोऽजामीदिति भाव. । 'पले' इति पाटे मकादिति भावः। भीतः सकम्पो वाण मरायःमन ' रणं विशति, क्षन इवनि लुप्तोत्येक्षा वा । 'घरगोऽसिमान्' मरोनबरण द्वितीयाद्विवचनान्तम् । 'चरणा' इति । ,"शरणम्' इति पाट चरणरूपढ़यं रक्षिनारमिति यानेच 'भरोइ दिनानादिननानम, मन्यन्नवी यासु तथा-विलासैः पूर्वक्तिरेव त्याजिता धैर्यसंपद्याभिः, यासु ता कृतोद्यमेन । अत एव माहसिकेनानिचार्यकारिणा वा । तथा-कामजनिता वरवर्गस्य विक्रिया विकाराः को बि- मुकेन पतद्वारिणि पदे मन्दपाणिना विलम्बाथं गिरलाल लोककं लो मुहुरहासयन्निति वा । इदानी कामचेष्टापुर सर हुगलजलपाणिना सता । पादप्रक्षालनालमपाणिना बान परिहासःप्रवृत्त इति भावः ।। अन्यस्यां चुम्बनसामठ्यां सन्यामेकपक्षिनिविष्टानामन्येशान तदेवाह-- चरतां वा । इक्षणस्य दर्शनस्य इक्षणानां नेत्राणां वा र तिरोवलद्वक्रसरोजनालया प्रतारणार्थमनीक्षणार्थ क्षणोऽवसरः प्रतीक्षितो बिलम्बन गर पानपझे-पदे चरणे बिरलाङ्गुलिभ्यः पतद्वारि पन्निनेनन् सिते सितं यत्खलु यूनि बालया। पादप्रक्षालनपक्षे-पतद्वारिणि पदे मन्दपाणिनेति चोचन् !' तया तदीये हृदये निखाय त- न्यानिरीक्षणावसरं प्रतीक्ष्य तन्मुसं चुचुम्वेति भावः ॥ ध्यधीयतासंमुखलक्ष्यवेधिता ॥५६॥ युवानमालोक्य विदग्धशीलवा तिर इति ॥ कस्मिंश्चियुनि तरुणे सिते सानुरागं हसिते सनि स्वपाणिपाथोल्हनालनिर्मितः । कयाचिद्वालया निरो वक्र यथा तथा वलहक्रसरोजनालया वलितः श्लथोऽपि सख्यां परिधिः कलानिया चलन् मुखकमलस दण्डो ग्रीवा यस्याः एवंभूतया सत्या दधावहो तं प्रति गाढवन्धताम् ॥ यस्मितमीपदहासि । तया वालया तदीये हृदये हसिनुर्वक्षसि तस्मितमेव निखाय खनित्या आरोप्यामंमुखस्य लक्ष्यस्य वेव्यस युवानमिति ॥ विदग्धशीलया चतुरया कयाचिम्सुन्दा । वैविना वेधकता व्यधीयत कृता । खलूप्रेक्षे । परामुखलक्ष्यवेध- वानं कंचित्तरुणमालोक्य कलानां सकलविद्याचानुपांत कत्वं धनुर्विद्यायां निपुणस्यैव भवति । यः पराञ्जखः सल्लक्ष्यं स्थानभूतायां स्वाशयज्ञायां प्रियसरयान् । अब २ विध्यति । परामुख्यापि तसिन्नात्मानुरागो निवेशित इत्यर्थः । चन्द्रे स्वपाणिभ्यामेव पायोरहनालाभ्यां कमलनालान्या सितं लना चानुरागसूचिका । मया स्वानुरागद्योतनाथं हास्ये रचितः कण्ठालेपल्पः पारिधिः योऽपि शिथिलबन्योनी वलितग्रीवत्वम् । प्रौढा तु संमुखमेव हसनि । सिते, सितमिनि ढत्वविरोधारसख्यां चन्द्रे या कृतस्यालिनिस परिधेन कतरि भावे च क्तः । वैधिता, विधम्नौदादिकात्ताच्छील्ये णिनि. ॥ नस्वरूपत्वादाश्चर्यम् । मदालिङ्गनेच्छुरियं खाशयज्ञापना कृतं यदन्यत्करणोचितत्यजा दिक्षु चक्षुर्यदवारि बालया। नतभ्रवः स्वच्छनखानुविम्बन- हृदस्तदीयस्य तदेव कामुके च्छलेन कोऽपि स्फुटकम्पकण्टकः । जगाद वार्तामखिलां खलं खलु ॥ ५७ ॥ पयो ददत्याचरणे भृशं क्षतः हतमिति ॥ करणस्य ऋतव्यस्योचितं परिवेपणादि सजति तया बालया यदन्यदग्रस्तुत व्यापारान्तर कृतम् । तथा-पुन. वासययोननरगितज्ञानचनुरे इति कामुकविटोपणम् ॥ जलं ददत्याः कलिनानतेमखं व्यवस्वता साहसिकेन चुम्बितम् । न्यविक्षत, 'नेविंशः' इनि तर॥ पदे पनदारिणि मन्दपाणिना मुखं यदसायि विभुज्य मुश्रुवा प्रतीक्षितोयक्षणवञ्चनक्षणः ।। ५८ ॥ अनिनि । चिनियानं जलं पारयनानायाः पादप्रक्षा- नारदा चिज ददन्याः । तर कटिनाननेनंत्रीभूना- न्यानचन्द्रयाः समीपनि मुन्न जनमान्य चम्मित अन्य सामान कागदम्बा' : प्रीपष्ट । सरस वाणः शरणे न्यविक्षत ।। ६० ।। : - हियं यदालम्ब्य नतासमामितम् ।

·पोडशः सर्गः। ३५१ । विन्यः॥ अवादि वा यन्मृदु गद्गदं युवा भाव. । लतायावचलदलवं युनम् । व्यजनचालनच्याजाचलनो भुजसापि तनसंपरों स्पृष्टकालिनन युक्तम् । 'नलजाल-' तदेव जग्राह तदाप्तिलग्नकम् ॥ ६१ ॥ इति पाठ. । 'गलनाल-' इनि पाटे नानाविधा. कण्ठनालसंर- मुसमिति ॥ तवैवान्यया या तुभ्रुवा निभुज्य मुख वक्रीकृत्य निधन्यः कण्ठबन्धनकारिण्यः शूडला इत्यर्थः ।। यदलायीपदहाति । तधा-दियमालम्ब्य लज्जामानित्य नतास्यं नम्रमुख यथातथा यदामित रियतन् । मृदु मञ्जुलं गद्गदमस्पष्टवणं अवच्छटा कापि कटाक्षणस सा यथा तथा यदवादि । युवा तदेव त्रयं तत्वा आप्तिन्नसा रन तथैव भङ्गी वचनस्य काचन । कम् । प्राप्तिनिधारकमित्यर्थः । जग्राह । ज्ञातवानित्यय. । लि. यथा युवभ्यामनुनाथने मिथः ताद्यनुनावशादियं मया लग्धैवेति निश्चिकायेति भावः । वा कृशोऽपि दूतस्य न शेपितः श्रमः॥६४ ॥ समुचये ॥ विलोक्य यूना व्यजनं विधुन्वती- अवेति ॥ सा कापि वर्णयितुमशक्या भाचोलमनचतुरा स्टा. क्षणस नेत्रप्रान्तवफजीक्षणस्यावच्छटा भगिपरम्परा वा । तथैव मवाप्तसत्त्वेन भृशं प्रसिविदे। तदुचितैव सा काचन कापि वक्रोक्त्यादिरूपा वचनस भनी रच- उदस्तकण्ठेन मृपोप्मनाटिना नाप्यभूदिति शेप । सा कायया कटाक्षावच्ठट्या वचनभद्या विजिस लजां ददृशे तदाननम् ॥ ६२॥ च कर्या युवाभ्या मिथः परस्परमनुनाथनेऽन्योन्यप्रार्थने विषये विलोक्येति ॥ यूना व्यजन विधुन्वती चालयन्ती सुन्दरी- कृशोऽप्यल्पोऽपि दूतत्य श्रम प्रयासो न शेपितोऽवशिष्टीकृतः । नकलाद्विलोक्य तद्दर्शनादेवाप्ततत्वेन प्राप्तताविकभावेन सता, यया कृत्वा युवभ्यां न शेपित इति वा । आत्मनैव चेष्टाविशेष- भृशं प्रतिप्विदे । सात्विक. वेदः प्राप्त इत्यर्थः । आनन्दोदिक्तो रचनाद्वारा त्वं किमेष्यति, अहं वैष्यामीत्यादिप्रश्ननिश्चयातत्या- मनोविकारः सत्त्वम् । तमेव प्रत्वेदं निहोतुं नृपा अलीकमूप्माणं नवसर इति भावः। यूनोवैदग्ध्यं सूचितन् । 'युवतिश्च युवा च' प्रत्वेदनिमित्तं संतापं नाटयति एवंशीलेनाभिनयता स्वेदापाकर- इत्यत्र 'पुमान् स्त्रिया' इत्येकशेपः । कर्तरि तृतीया चतुर्थी वा । गन्याजेनोदलकण्ठेनो/कृतमुखेन सता लजां विजित्य परित्यज्य शेपित., 'तत्करोति-' इति ण्यन्तानिष्ठा ॥ ..' तदाननं तत्सा मुखं ददृशे । खकानपीडाज्ञापनार्थ तधापश्यदिति पपौ न कोऽपि क्षममास्यमेलितं भावः । प्रसिप्विदे, पोपदेशत्वात्पत्वन् । प्रतिखिदे' इति पाठ- जलस्य गण्डूपमुदीतसंमदः। स तत्कुचस्पृष्टकचेष्टिदोलता- चुचुम्न तत्र प्रतिविम्बितं मुखं चलद्दलाभव्यजनानिलाकुलः । पुरः स्फुरत्याः सरकार्मुकभुवः ॥६५॥ अवाप नानानलजालशृङ्खला- पपाविति ॥ कश्चित्कोपि युवा आलेन मुखेन मेलितं योजितं निवद्धनीडोद्भवविभ्रमं युवा ॥ ६३ ॥ करपुटे पानार्थ तं जलत्य गण्डूपं पेयं जलं क्षणमात्रं न पपौ। यत.- उदीतसंमद उत्पन्नानुरागः। तथापि किमिति न पपावित्यताह- स इति ॥ स पूर्वोत्तो युवा व्यजनं चालयन्त्यातयाः पूर्वो-तत्राधरसंपृके करपुटे श्ते प्रतिविन्वितं पुरः स्फुरत्या विलसन्याः काया. स्त्रिया. कुचयोः स्पृष्टकाल्यमालिशनं चेष्टते करोति एवं सरकार्मुकवट्ठवौ यत्सातत्या मुतं चुचुन्य उदीतसंनदः सन्वा शीला दोर्हता वाहुवल्ली तसा संबन्धि चलद्दलाभं चपलपर्णतुल्यं 'चुम्बितवान् जले। पीते प्रतिविम्बासंभवात्पानाथं गृहीते जले तु- व्यजनं तालवृन्तं तसानिलेन कम्पनसंजातवायुना आकुलो विवशी- त्या मुखप्रतिविन्ये प्रतिबिन्वितनिजमुखचुम्बनदर्शनकोहलन- कृतः स्तनपार्शभुजचालितव्यजनविलोकनमानसंजातानुरागतरल. 'शात्तत्सा यावदवत्यानं तावत्र पपौ । गतायां तु प्रतिविन्वान - सन् नानानलानाननेकशरकाण्डानां जालस सद्धत्व (नैलनालानां त्पपाविति भावः । पकित्सान्वे(न्ये )क्षणवचनं यास , नलदण्डानां वा) चा शृडुला निर्बन्धनहेतुत्वात्तेपां परस्परप्रथ- तेरीक्षिते तु जलं पपौ। पुर. स्फुरत्या जलं दृढ़या त्र ननिर्मितः पारन्तया नितरां वद्धः संकुचितप्रचारीकृतो यो नी- मिति वा ॥ डोद्भव पक्षी तत्त्व वित्रन पञ्जरमध एव यद्दिशिष्टं भ्रमणम् ।। हरिन्मणेभोजनभाजनेपित -' अध च-तत्व विलाससान्यमवाप । जननर्देऽप्पनुरागातिशया- बजनचालनचलगुजान्तर्वतितत्तुचयोः परम्परयापि संपर्श सांस गताः प्रकोपं किल वाला गिकप्रीत्या साक्षादिव तनुचस्पृष्टकालिइनननुभवजनशझ्या य भृतं न शाकः प्रवितीनति- । थेटं चेटिनुनशक्तः कानातुरः पञ्जरवपक्षिनिर्वन्धमिवानुबभूवेति स्त्विपेदमेवं हरितविदिताः ॥ ३३ 11 १ 'अत्रागन्तुरेन पनवेदेन सहजगाखिन्वेदनहनान्नीत्नात्कारः' हरिदिति ॥ हरिनार न करे इते जीवातुः ।' २ 'पेट' दवे पो जीवातुसुखावबोधारन्तः । पुरत्यापिते सर्व पात्रता मानता का ३ 'नानाननाल-'पा नटनाराना नरसाउदन्यानन्' इति स्फुटं प्रकोपं दिनां मना र बाल्येरन्-'ने सुखारबोधा । जीवातावाने 'नानाल-' इलेव नीननंदन्विनिवः। इति दिन- पाटो तन्यते। प्रवितांन पात्रं द्यावाटक 21 ·1 -- ---- -- 3 । -~- - कृत्रिमाल्पसरितां तटयोः सकतं कृतम् । पूर्व पायसं परिवंत. स्योपरि धाराप्रवाहरूपे घृने क्षिप्ते द्विधाभूय घृतमभितः ।। स्पृहां यदसै दधते सुधान्धसः ॥७१॥ यदपीति ॥ यदपि यद्यपि वसुधालयैर्मनुष्यै. सुभान। णुत्वे चागलद्वाप्पत्वम् , मार्दवत्यागेऽन्योन्यं वियुक्तत्वम्, अन्त:- सकाशात्स्वादु' मिष्टमित्यनुमीयते । यद्यसात्सुधान्धसोऽमृताबाई पीता तदपि तथापि सुधारसाज्ञानेऽपि अदः आज्यं ततोऽनुत वा अपि ऋतावुपर्बुधेनाग्निना दग्धगन्धिने विनाशितसोरभाव प्यसै घृताय स्पृहामिच्छां दधते । यागे हि हुतं घृत देश । अते । यद्यमृतादविकरसं नाभविष्यत्, तबमृतादा और यागानलविकृतगन्धमप्येतत्सानुरागं कथमभ्यवाहरिप्यन् ।। भ्यवहरन्ति तावत् । तसादमृतादपि विक्रतगममा वय इति ॥ सुन्दरे जन्यजने दृशा वयोवदशेन निर्गच्छदागच्छ- हयन्ति, तस्मादपि हेतोरदो घृतं सुधायाः स्वादुतरमनुनीमा मधिकरसम् , किमुत स्पष्टसौरभमिति भावः । मनुध्यापन नौ यस्यान्नां वय.संधी वर्तमानां मुक्तां(ग्धा) तिरस्तिरो वक्रतामृता अपि यसादृताय स्पृहयन्ति, तसादेतद्यादमनार यथा तथा (दशा) चुम्वति पश्यति सति सानुरागकटाक्षमात्रेणा-धिकमेतदप्यनुमीयत इति वा । क्रतूपव॒धेन दग्पनासी । पि चुम्बनजन्य मुखमनुभवति । गुरन्ननी तारुण्यभरपीवरदृढतर- मोस्त्यस्येति कर्मधारयादिनि.। 'स्टहेरीप्सित.' इनि मप्रदान नैषधीयचरिते रेव वा न भृतं तद्रचितं पूर्ण वा । किंत्योदनादियुक्तमपि हरिता हृदयावरणवरां बलाद्विगलित कृत्या पुनन्तदाच्छादनावदी नीलया विपा भृतम् , न पन्नावली, नापि शाकेत्येवं ज्ञापिताः । चकार । मुग्धां प्रत्यनक्षर दृदयावरणसंज्ञान चकार ।।। ततस्तुष्टा इत्यर्थः । वारयात्रिकाः वरयात्रा प्रयोजनमेपाम् , 'प्रयो- रीतिरीदशी । अथ च-त्वमिमामल्पन्ननी मुग्धा पत्नन जनम्' इति ठक् ॥ नां किं पश्यसि । किंतु पीनघनम्तनी स्वरसंभोगक्षमा मां ध्रुवं विनीतः सितपूर्ववाग्युवा स्वाशयज्ञापनायादृष्टमपि पीनघनस्तनयुगमदर्शयदिति ।। किमप्यपृच्छन्नविलोकयन्मुखम् । हीणतरा, 'तसिलादिपु-' इति पुवद्भावः ॥ स्थितां पुरः स्फाटिककुट्टिमे वधू यदादिहेतुः सुरभिः समुद्भवे तदनियुग्मावनिमध्यवद्धदृक् ॥ ६७ ॥ भवेद्यदाज्यं सुरमिधुवं ततः। ध्रुवमिति ॥ विनीतो ध्रुवमाचारवानिव सितपूर्ववाग्मुखं नवि- बधूभिरेभ्यः प्रवितीर्य पायर्स लोकयन्नपश्यन् युवा तस्या अघियुग्मस्यावनिमध्ये भूमिभागे बद्ध- दृग्योजितनेनः सन् पुरः स्फटिकनिवद्धभूमौ स्थितां वधू किमप्य- तदोषकुल्यातटसैकतं कृतम् ॥ ७० ॥ पृच्छत् । अग्रे स्फटिककुटिमप्रतिविम्विततद्भगदर्शनसंजातस्मित. यदिति ॥ सुरभिः कामधनुगौा । अथ च-सोरम्बा पुनरपि भगदर्शनार्थमेव गोष्ठीमिपेण तां स्थिरीचकारेति भावः । दार्थः । समुनव उत्पत्तिविपये यस्यादिहेतुर्दुग्धादिद्वाग अधोदर्शनार्थमेव मुखं न विलोकितम् । अयं श्लोकः कचित् ॥ मूलकारणं ततो ध्रुवं तस्मादिव सौरभ्यधर्मयुक्तकारणादिवान अमी लसद्वाष्पमखण्डिताखिलं सुरमि भवेत्स्यात् 'कारणगुणा हि कार्ये समवयन्ति' इति । वियुक्तमन्योन्यममुक्तमार्दवम् । भवितुमर्हति । तदाज्यमेभ्यो जन्यजनेभ्यो वधूमिः नविन वेष्य पायसं क्षीरपकतण्डुलमन्नं तदोधकुल्यानां धृतना रसोत्तरं गौरमपीवरं रसा- दभुञ्जतामोदनमोदनं जनाः ॥ ६८ ॥ अमी इति ॥ अमी जना रसास्वादविशेपानुरागादोदनमभु- सौरभ्यबाहुल्यमुक्तम् । यदाज्यमित्येव पाठ ॥ पायसं शुभ्रत्वाद्धृतकुल्यासैकतमिव शोभते सेति भावः। ' अत । किंभूतम्-लसद्वाप्पं विद्यमानोप्माणमीपदुप्णम् । त- था-अखण्डितश्वासावखिलः संपूर्णश्च तम् । पाकेप्यविच्छि- यदप्यपीता वसुधालयैः सुधा नतण्डुलमिति यावत् । अभग्नमखिलं स्वरूपं यस्येति वा । तथा- पाकसमये नवनीतक्षेपाद्वियुक्तमसंलग्नसिक्थम् । तथा-अमुक्त- तदप्यदः स्वादु ततोऽनुमीयते । मत्यक्तं मार्दवं येन सुजातिशालिबीजत्वादतिकोमलम् । तथा- अपि ऋतूपqधदग्धगन्धिने रसोत्तरं स्वादुवहुलम् । तथा-गौर चन्द्रधवलम् । तथा-अपी- वरं जीरकादिसुजातिशालिबीजत्वात्सूक्ष्ममदीर्घतण्डुलम् । अत ए- व-आमोदन हर्पहेतुम् । परिमलबाहुल्याद्वा आमोदनम् । अ. करणमार्दवे परस्परविरोध इति च विरोधाभासः ॥ वयोवशस्तोकविकस्वरस्तनी तिरस्तिरश्चुम्बति सुन्दरे दृशा । स्वयं किल सस्तमुरःस्थमम्बरं गुरुस्तनी हीणतरा पराददे ॥ ६९ ॥ छैदशावतारण्यपारतन्त्र्येण म्तोकमीपद्विकस्वरावुल्लसितमण्डलो अन्ये च एकेऽल्परसत्वाद्बुद्धिपूर्वममृतं नास्वादयन्त्येव, कुचा अपरान्या नी तदनुरागाद्रीणतरातिमलना सती यथास्था. नलितमपि सयमात्मनैव सनं स्थानच्युतं जातमिवोर स्यमम्बर अबोधि नो हीनिभृतं मदिङ्गितं १ का पतनाद्यान्नस्तनागने पत्रकाजनतान्तिनिवन्धनाद्रा- प्रतीत्य वा नादृतवत्यसाविति । •dreni.'पति जीवातुः। २'अत्रचून वामनापणे पाटारकनेन लुनाति यूनः स धियं कियद्गता मुलावरोकनादितिरस्करणमनोगादिनातत्वोयेशा' इति जीवातुः। निवृत्य वालादरदर्शनेषुणा ॥ ७२ ।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·पोडशः सर्गः। ३५५ - - रं पिपासुरन्तीत्येतदारायमियं नाजानादिति कृताद्धास्वादिय सैदु स्वादु सुगन्धि पाकेन परिमलविशेषयुक्त च यत्तेमनारयं तदाश ज्ञात्वा गलन्तिका पुनरस्थापयदिति भाव. । 'पूर-व्यञ्जनं सूपकारैरराधि साधितम् । तदाहुल्यालोकैः संरयातुमपि T-' इत्यादिना सुहितार्थयोगे पष्ठीसमासनिषेधादेवं वा. न शक्यते स । जेमितु तु पुन कुत एवाशाकि । अपि तु भोक्तुं • इति पष्टी॥ शस्यं नाभूदेव । जेमितुम्, 'जिमु अदने' ॥ युवा समादित्सुरमत्रगं घृतं कृतार्थनश्चाटुभिरिहितैः पुरा विलोक्य तत्रैणदृशोऽनुचिम्बनम् । परासि यः किंचनकुञ्चितभ्रुवा । चकार तन्नी विनिवेशिनं करं क्षिपन्मुखे भोजनलीलयाजुलीः बभूव तच स्फुटकण्टकोत्करम् ॥ ८५ ॥ पुनः प्रसन्नाननयान्नकम्पि सः ॥ ८८॥ वेति ॥ अमनगं पानल घृतं समादित्तुग्रहीतुकाम. कधि कृतेति ॥ किचन किचित्कुचिते वक्रीकृत्योरिक्षप्ते ध्रुवौ यया तत्र घृते एणदृशः पुर वाया मृगामा. परिवेपिकाया अनुवि- कयाचिदिशितैरालिवन्धादिचेष्टितैश्चाटुभि. प्रियवचनैश्च कृता प्रतिविम्ब विलोक्य कर वहतं तस्य विम्बत्त्य नीविषु भङ्गीनि- अर्थना संभोगप्रार्थना येन तथाविधो यो विट. पुरा पूर्व परासि निचुम्बितविवस्त्रविच्छित्तिषु निवेशनशीलं चकार । तत्रास्था- निरस्त, प्रसनाननया सरसदृष्टिव्यक्षितप्रसादमुख्या तया भोज. इत्यर्थ । तच तस्या प्रतिबिम्ब फुटाः कण्टकोत्करा यलिन् । नलीलया ग्रासमिपेण मुखेऽङ्गुली. क्षिपन्नगुलीसंस्पर्शन तां प्रति नाचनभूदित्यर्थः । स्वप्रनिपिन्वनीचीनन्धिविमोचनार्थ ना- दीनत्वं सूचयन्त पुनरन्वकम्प्यनुगृहीतः । तद्वैन्यं दृष्ट्वा संभोग विसविधे सरकारिणतत्करस चेष्टां दृष्ट्वा तस स्वतंभोग- तयानुमत इति भावः ।। नां ज्ञात्वा तदानीमेतलिनुरागाहोमाज्ञिताभूत् , तादृश्याश्च। अकारि नीहारनिभं प्रभञ्जना- विम्बितत्वात्प्रतिविम्बनपि रोनाजितमभूदिति भावः । द्वयो. नुरागस्तुल्यो जात इनि भाव ॥ दधृपि यचागुरुसारदारुभिः । प्रलेहजस्नेहधृतानुविम्बना निपीय भृङ्गारकसङ्गि तत्र तै- रवर्णि वारि प्रतिवारमीदृशम् ॥ ८९॥ चुचुम्ब कोऽपि श्रितभोजनच्छलः । अकारीति ॥ यद्वारि प्रभञ्जनाद्यजनादिवायुसंयोगाद्धेतोनी मुहुः परिस्पृश्य कराङ्गुलीमुखै- हारनिभ तुपारतुल्यमकारि, यचागुरुसारस कृष्णागुरोरुभिर- स्ततो नु रक्तैः स्वमवापितैर्मुखम् ॥८६॥ धूपि धूपितम् , भृक्षारके सुवर्णपानपाने सग. स्थितिर्यस्यान्तीति, प्रलेहेति ॥ कोऽपि विटो लियत इति लेह , प्रकृष्टो लेह. प्र. तद्वारि तत्र भोजनावसरे । भीमगृहे वा । निपीय नितरा पीत्वा : सूरगादिद्रव्ययुक्त आकादिनस्कृततकादिनिर्मितो द्रवद्रव्य- तैर्जन. प्रतिवार पुन पुनरीदृश वक्ष्यमाणप्रकारेणावीलानि । प्र- पिललाजाते नेहे तैलादी इतननुचिन्तनं यया । धृत त्थित- तिवार निपीयेति वा । 'गुरु' इत्येव पाठः । 'भृशारः कनका- निरनं यत्वा वा । एवंविधां पुरलां सुन्दरी धित भोजन- लुका' इत्यमरः । अल्पत्ये कन् ॥ लं येन एवंविध सन् प्रतिविम्बितां तामेव पराजुलीनां मुखै- जलवर्णनमेवाह- र्नुहुः परिदृश्य स्पृष्ट्वा चुचुन्य । कीहरी त्वया विधातर्यदकारि चामृतं पेतः । तथा-रत अरगैः स्वभावात् , उणय तत्व स. कृतं च यजीवनमम्बु साधु तत् । द्वा । ततो नु तलादनुरागाकिन्, अमुल्य रक्त्वादनुरागा- बता किमित्युत्प्रेक्षा । रिक्त.' इति पाठे नुहुः परित्र ततो वृधेदमारम्भि तु सर्वतोमुख- तदनन्तरमेव रिक्त प्रलेहान्यः त्वमुखं प्रापित कराङ्गुली. स्तथोचितः कर्तुमिदंपिवस्तव ॥ ९० ॥ वधुचुन्नेत्यर्थः । प्रलेहे पटकादिनिक्षेपातलादिनिन्दवन्तरन्ति त्वयेति ॥ हे विधातः, स्वया चाम्यूदकं यदनुतमंह, यच जीव. । जातं प्रतिदिन्मल्ला स्मृति प्रदेहचलनानिवियना- 'नसंज्ञमारि कृतं तद्यमपि साचितमेव कृतम् । अमृततुल्यरस. सदगुल्वरेहनचरात्परम्मत्या चुम्मितवानिति भावः। तां वात्, प्राणधारगहेनुन्वाचान्वर्धत्वाद्युन्नमयैतत्तसमंज्ञाद्वयमित्यर्थ । खानुरागमदर्शयदिति च भावः ॥ तु पुनरिदं नवतोमुन्नसंज्ञ वृथा भारम्नि हतन् । अन्यधामावा- अराधि यन्मीनमृगाजपविजेः जिरर्थस्नेतत्कृतन् । पलादिदं जलं पिपतीदंपिनो लदादि. पुर- पलैदु खादु मुगन्धि तेमनम् । पन्नथा मर्वत. नदिक्षु मुखानि यस परिधिन्नर कमुचितः। भलदाहनि मुखानि संपप्परयरेषु वं चेदकारप्प , ता. अशाकि लोकेः हत एव जेमितुं सदादिरिदनान्ति पानुनदास्यत् नारन मुनिति । नितरा . न तत्तु संख्यातुमपि ल शक्यते ॥ ८७ ।। १. सलमाननन् । नन्दनः अराधीति नीन्यो नन्न्य , विवादिनगन्य , अन्य- नार-दर-पीना.कान्, '. मगेन्यः पविन्पनितिरिलायमादिभवशिन्दननानःपारान -' हे नुसावयोधा । -खनुस समवाप्ति + . .

·. । - । । 1 भावः ॥ - चंता जगत्कृता इतस्तत. सर्वप्रदेशेभ्यः तदधि सटमा न दृष्ट इत्यत आह-यतो मायिना । अदृश्यतयापहनने अन्यथा छिद्राणि कथं दृश्यन्ते । अन्येन ग्रहीतु न शस्त! स्प्रेक्षा-येन निर्मितं तस्य ब्रह्मणोऽपि जिलाचावल्यनियर व्याजान्मासव्याजादिम्बसंज्ञ फल परिवेपितं मामपहना यि दत्तम् । तद्विग्याफार फल तसे अरुचर । वादित मदभिलापं ज्ञात्वा स्वीकारपुर.सर पलरूपसिम्यया नमेवानया प्रतिज्ञातमिति संतुष्टोऽभूदिति भारी हे विम्बोष्टि, यदुचे. प्रीतेरास्पद यन्न वस्तुनि मममा. गझं न ददासि । यद्वा-यदुचे प्रीतेरासद नमार, मदितर नि.ने नया-यं द्विपल्या प्रवरिण्या महिन्या ददामि। तथा-मम यस्सा राग. मीनिनालियानगर करयापि फिम् । अपि तु-ज किचिन्मयोजनम् । नाम कियाच्यमित्यपिना सुच्यते। बच-यालीदिन ३५६ नैषधीयचरिते त्यमाधुर्यादिगुणयुक्तमेतदिति भावः । चौ तुल्ययोगत्वद्योतको । रया मृदिताऽल्पकणत्वं प्रापिता शर्करेव, सुपा०६४:1 'पयः कीलालममृतं जीवनम्', 'पुष्कर सर्वतोमुखम्' इत्यमरः । इति दधिविपयमेवोत्प्रेक्षाद्वयं वा । दन. शैत्यं शार इदंपिवः, 'पाघ्राध्मा-' इत्यादिना शः ॥ घनत्वं सूचितमेतेन । 'पयः नृतम्' इति पाठे - - सरोजकोशाभिनयेन पाणिना शृतं पक्क तप्त महिपीपयश्चाभोजि । दधि चाभोजीति - 'चिरसूता वष्कयणी' इत्यमरः । महिप्या दधि स्वादुतर र स्थितेऽपि कूरे मुहुरेव याचते । 'द्विप. शतुर्वा' इति वचनात् 'हयं द्विपति' इनि द्विार सखि त्वममै वितर त्वमित्युभे तीया श्रिता-' इति योगविभागात्समासः। द्विपदाकारा मिथो न वादाद्ददतुः किलौदनम् ॥ ९१ ॥ वत्कर्मधारय-' इति पुंवद्भावः । 'शृतम्' इति 'व इति साधु ॥ सरोजेति ॥ उभे सख्यौ इति मिथो वादाद्वैमत्यात्किलौदनं न ददतुः । किलेति व्याजे । इति किम्-हे सखि, त्वं पात्रमध्ये तदन्तरन्तः सुपिरस्य विन्दुभिः फूरे ओदने स्थितेऽपि मुहुरेव वारंवारम् सरोजकोशवदभिनय करम्वितं कल्पयता जगत्कृता । आकारो यस्स स्तनवराङ्गप्रार्थनासूचकेन पाणिना कूरं याचतेऽसै इतस्ततः स्पष्टमचोरि मायिना कामुकाय कूरं वितर देहि । द्वितीया वदति-त्वं वितर इति वि. बदमाने । तत्प्रार्थितस्तनवराङ्गदानेऽन्योन्यं प्रवर्तयन्त्योर्मध्येऽन्यो- निरीक्ष्य तृष्णाचलजिढताभृता ॥१ न्यलजावशादेकतरा रिरंसुरपि नाझीचकारेति भावः । 'अनुवा- दात्' इति पाठे उक्तरूपानुवादादुभे अपि स्वल्पमोदनं किल सनया चला चलाधरमान्तलेहिनी गलजला जिह्वा तदन्तरिति ॥ तधि निरीक्ष्य रसातिशयात्तृप्मचा ददरित्यर्थः । ओदनदानव्याजेन तत्प्रार्थितदानमझीचकुरिति भावari विभ्रता । तथा अन्तरन्तर्मध्ये मरे : छिद्रस्य विन्दुभिः करम्वितं मिश्रितं व्याप्त तधि काण इयं कियच्चारुकुचेति पश्यते पयःप्रदाया हृदयं समावृतम् । मपहृतम् । स्पष्टं संभावनायाम् । अपहृतमिवेत्यर्थः । ॥ ध्रुवं मनोज्ञा व्यतरद्यदुत्तरं सफेनक्षीरस दध्याकारेण परिणामे दधनि जिदानि । मिपेण भृङ्गारधृतेः करद्वयी ॥ २ ॥ ब्रह्मणादृश्यतया दधनि वर्तमानः सारो भोक्तुमिच्छया इयमिति ॥ पय प्रदायाः समावृत वस्त्राच्छन्नमपि हृदयमिति विचार्य पश्यते पृच्छते कामुकाय ध्रुवं निश्चितं मनोज्ञा। अथ च-पराशयव । तस्या. करवयी भृङ्गारस्य तेर्धारणस्य मिपेण तम दधीति ध्वन्यते॥ यद् यस्मादुत्तर तदीयप्रश्नस्य प्रतिवचनं व्यतरददी । इति किम्- ददासि मे तन्न रुचेर्यदास्पदं इयं सी कियन्ती किप्रमाणो चारू सुन्दरौ च कुचौ यस्याः सेति । स्वर्णकलशीपरिमाणौ स्वर्णवों चैतस्याः कुचाविति तं प्रत्यसूचय- दित्ययः । उनावपि मियोऽनुरागादन्योन्यविलोकनपरावेव तस्थ. इतीरिणे विम्बफलं पलच्छला- नुरिति भावः । अन्योप्यभिप्रायज्ञः केनचिन्मिपेण प्रश्नस्योत्तर ददायि बिम्बाधरयारुचच तन् ॥ ११ ददाति ॥ ददासीति ॥ विन्धफलतुल्योऽधरो यस्याम्नया सुन्दर्भ अमीभिराकण्ठमभोजि तद्गृहे तुपारधारादितेव शर्करा। कार कृत्या इतीरिणेऽधरचुम्बनवासनया भाषमाणार यद्विपद्रप्कयणीपयःमुतं मुघाइदात्पदमियोद्धृतं दधि ॥ ९३ ॥ अनानिरिति ॥ अनीमिर्जन्यानन्हे भीमगृहे माकण्ठम- निबटु स्थानमा दारा नोति मुन्ता । तुपारधारया रिमोदकेन सम्माविरमगामा पयो दुध तन्नान्मुतं जात दुग्धपरिणा- मान दमयनान । मुगाइदाहनवागापनलाशयादुद्भुत प६. शकरयापि प्रयोजन नानि, अनिलापाभावात् । र परेवा । गगनशीना शुत्रा च, दयायमनरल्यादु गुओं म.न. । वाटेनानिर्दिशिय दयनोति । तुपार पा. बेनया प्रकरणाच्यापि किम् । तसावत्र 7 . . . am 'नहा' जानु.: 1 ... - - न यत्र रागः सितैयापि किं तया। । - - - है ·पोडशः सर्गः । ३५७ .. तर, तन्मां देहीनि । 'कृतं तगा' इति पाटे तया पूसंताम् । समाप्तिलिप्येन भुजिक्रियाविधे- कलच्छलात्' इति, पाठे फलदानप्रसाच्याजात् । निम्बाकारोऽ. दलोदरं वर्तुलयालयीकृतम्। रो यस्सा इनि 'सप्तन्युपमान-' इत्यादिनोत्तरपदलोपी समास । अलंकृतं क्षीरवटैस्तदश्नतां रुचत् , पुपादित्वादर । 'धुच्यो लुटि' इति परलैपदम् ॥ समं ययोरिङ्गितवान्वयस्सयो- रराज पाकार्पितगैरिकश्रिया ॥ ९८॥ समाप्तीति ॥ क्षीरवटै. दुग्यमध्यक्षिप्तमीपसाधितर्यटकारयैः स्तयोविहायोपहतप्रतीगिताम् । पकाजविशेषै. वसंबन्धादलकृतं तत्पूर्वोक्त घटस्च्यतिरिक्तं व्यञ्जनं अकारि नाकूतमवारि सा यया वर्तुलया वृत्ताकारया पाकेन ततनेहदारकानिसयोगेनापितया निर्मितया गैरिकत्रिया शैलरक्तधातोरिव शिया वटकानामेव विदग्धयाऽरञ्जि तयैव भाववित् ॥ ९६ ।। शोभया रराण। विशिष्टवटकसन्धावानान्तर रेजे इमर्थ । सममिति ॥ यो ययोर्ययत्वयोः सरपोर्षिपये स्वाभिप्रायज्ञाप-विशिष्टया धियोपलक्षित क्षीरवटैरलंकृतं सद्रेजे इति वा । थं समं युगपदिमितवान्भ्रूक्षेपाहि चेष्टितवानभूत् , स तयोर्मध्य क्षीरवटै. कर्तृभि. त्रिया कृत्या अलकृत सद्भेजे इति वा । उपहृतं कृतं प्रतीक्षित तदभिलापस्वीकारसुचनप्रतिचेष्टित यया किमिव-अनता भुझानाना तेपां भुजिक्रियाविध जनविधेः मेकां विहाय स्थित सन् तवैवारनि द्वितीययैव प्रत्यनुरक्षित समाप्तेः वटकदर्शनमात्रेणान्यन्न रुच्यभावाबञ्जनान्तरविरते संब- या कया-यया चतुरचा विन्धया आतं प्रतीजितं ना- धिन्या लिप्गा समातिसूचिकया छकाररूपपुष्पिकाल्पया आल- हारि । प्रतीक्षितं कुर्वाणा जैव सखी जनसमक्षमितिकरणम-यीकृतं आस्पदीकृतं दलोदरं श्रीतालादिपत्रमध्यमिव इन्यु- उक्तनित्यवारि निपिद्धा । यतो भावविद्वैदयल पेत्ता । पमोत्प्रेक्षा या । वृत्तया समाप्तिलिप्या श्रितं पाकेन बाल- द्वतीया तदितिदर्शनात्तलिजनुरागाल्लजित्वा प्रतीङ्गितं ना- केनापितया गैरिकत्रियाऽलंकृतं दलोदरमिति वा योज्यम् । करोत् । जनसमक्षमेतदनुचितमिति ब्याजेन नत्प्रियं प्रतीयनि- 'पोतः पाकोऽर्भकः' इत्यमर । ग्रन्थलेखनसमाप्तिपत्रे समाप्तिस्- देत किमिति फरोतीति तापत्या च तां वारितवती इति चकं छकारादिवर्तुलमक्षरं क्रियते, गैरिकचिह्नितं च क्रियते । एवं सा वैदग्ध्यन् । स च तदीयगुप्तभावज्ञानाद्भाववित् । सहचरी- भोजनसमाप्तिसूचकं क्षीरवटकादि ।। उनक्षनिहितं कुर्वाणयमचतुरा, द्वितीया इजितं नाकरोत्, तां च चवारयदितीयमेव चतुरा मरपनुरक्ता चेति चतुरो द्वितीयत्वामे- चुचुम्ब नोवलयोर्वशी परं गनुरतोऽभूदिति भावः । रिहाय त्थितः सन् इति योजना । अ पुरोऽधिपारि प्रतिविम्बितां विटः । यथा हानख पुरुषः कर्ता, रजनस ती, इति मिनकर्तृकत्वा. पुनःपुनः पानकपानकैतवा- रत्वा न स्वादिति । अरक्षि, प्यन्ताचि ॥ चकार तचुम्बनचुंकृतान्यपि ॥ ९९ ॥ सखी प्रति माह युवेगितेक्षिणी चुचुम्बेति ॥ कश्चिविटः पुरोऽग्रेऽधिपारि पानकरसपूर्णे सुव- क्रमेण तेऽयं क्षमते न दित्सुताम् । दिपानपाने प्रतिविम्वितामुवावलये उर्वशीमिवातिसुन्दरी कां- विलोम तब्यञ्जनमर्यते त्वया- चित्परं केवलं चुचुन्नेति न कितु पुन पुन. पानकत्य द्राक्षादि- साधितमधुररसमधानपेयद्व्यरूपत्य यत्पानं तस्य कैतवात्प्रतिबि. वरं किमसे न नितान्तमार्थिने ॥ ९७॥ न्वितायातत्याधुवनस्य संवन्धीनि चुकृतानि चुम् इति पानका- सखीनिति ॥ यून इङ्गित चेष्टामीक्षते एवंशीला काचिल्ल. नुकरणशब्दतत्व करणान्युशारणााने तान्यपि चकार । चुम्बना- सखी प्रत्याह ल इत्यवोचत् । हे सखि, यलादयं क्रमेण परि. दिना तत्वां त्वानुरागं प्रक्टीचकारेनि भाव. । 'झल्लरी वर्वरी पाव्या ते दित्सुतां त्वकर्तृकां व्यञ्जनस्स दानुमिच्छुतां न शनते। पारी पानपात्रम्' इति क्षीरत्वानी । सप्तन्यर्थेऽव्ययीभावः । चुं- तलावया नितान्तमनिचलतयाऽधिने याचनानापाले यूने कृतानि, नपुंसके भावे क.॥ वर घेष्टनभीष्टं तत्तेमनादिव्यञ्जनं विलोन विपरीतं क्रमरहितं यथा धनरमीषां परिवेपकैर्जन- तथा कि नापते दीयते । अपितु ल्लजिहायाले युगपरिक्षापता- खर्पि वर्पोपलगोलकावली। निति लोक्तिः । अयनालिङ्गनचुन्यनादिवासरतपरिपाया तव वराङ्गदानेच्छनां न सहते। तलाइनितरलतयार्थिने संभोगविल म्बनसहमानायालै परं देगलं । श्रेष्टं वा । न विद्यते वरं धेष्टं य. धृतेन्द्रचापैः श्रितचान्द्रसौरभा ॥ १०० ॥ लात्तदवरमनिष्ठं वा । अवरमधोदेदो वर्तमानं वा । रोनरहित धनैरिति ॥ धनबहुभिः परिवपत्रनेस्न्यजनदायिनिनः । तङ्गगलक्षणं व्यसननवयव किनिति त्वया नाते। अपि वपं. चेत्युपहातः । अतिसंभोगाजितरां तान्तं लाननिति बनविते. तैरेव धनरमीपा भुतानानां राज्ञा ने वपोपला. करमाननु- पणं वा। 'व्यञ्जनं सान्नमन्धिानावरवेष्वपि' इसनर.। ल्यानानेलापूरसंगलरलतम्लपिष्टरचितानां गोलकानामनि. - नितरां तान्तनिति पक्षे अनुनानिकल हि-' इति 'दीय.॥ वृत्तानां दुनिदोपानान् । अथ चरकाल्पागां गोल्माना। आवली पहिरवर्षि विनीम वृष्टा च । शहंश-परिवेपनम्र- १ जान्नरला विश्तित्वालेवनलेः' ते जीवातुः। शाचरन्त्यो या भुजान्नासां नपणेषु रवानि तेषां रोचिपा कान्या . चलगुजाभूपणरतरोचिपा ·. हिगाश गुरुगमिती सीजने । गिलोक सागतरेण नाकामुकेन सही तामेनाजानीहाति संज्ञा चहारेति भान. । सांसद्हे २७ शारी पुनिता दी । शहरापुरिकापरिवेपणमिरेश र भजामीति स्वदानसंज्ञानमारोदिति भावः । इति पा 17 निरीक्ष्येति ॥ वहुभुक्तवत्तयात्याहारेणाशवलिभोना यदुज्झिता व्यञ्जनपुजराशयः ॥ १०५ वान् , अतिचतुरोऽय मय्यनुरक्तश्चेति तदनुगुणैः स्वीयचेष्टितैस्ता थैरेभिर्वारयात्रिययमाहाजनपुनाना राशय. परम्परा उन स्वाशयं वोधितवानिति भाव. । वालाया अपि विदग्धसखीशि-तारत्यक्ताः, तसादम्याः परित्रपिता निरीक्ष्यावाप्सतुमिनि क्षया वैदग्ध्यादिशितकरणम्, सहजमोग्ध्यात्सलजया तद्गोपनं च बुभुक्षरेतैर्भुक्तमेव नेति ध्रुवमहं मन्ये । यावक्षित तावात युक्तम् । विदग्धः कश्चन युवा, बाला च काचन, तयोरिशित- दर्शनादियमुत्प्रेक्षा । एता निरीक्ष्याचाप्तततिभिरेतैर्धर गुप्तिवों । यद्वा-चिदग्ध्यस्येशित बालायाश्च गुप्ति. अर्यादिडि-नैव भुक्तमिति वा । यथा लोको मत्यत इति शेप.. यथाना तस्यैव । तयोपिये या चातुरी तन, प्रवाहिकोरपाटनपाटवे विपये, नपुञ्जपरम्परास्त्यक्ताः, यथेभिन भुक्तमिति लोको मन्यत । प्रधामनना नानाजानी।~15 येन्द्रनागो मेगा कोडगो-fine मोना गभ्यं गया। अब-TETTI..मरमर कुमाः। चान्नसोरमा, सिता नामामामा साधा.it prinin 17571 नसूगंसदशीयः। रागिन हो तिसहशी। बसंगपिन मामा-माता . " नमिलेगानगर निदंगम् ॥ कान्ताः, तेषां मा पिता या पानामा मनोशापा trati.iramin दृदयं धित गयेति वाकाश मुनिसको मनोमानी ॥ हो पर "ATTTTET Trasi फिगदह गजनमतदा I fat if spons i partitori greitai 727144 ममेति तदतां पुनःपुनः। यो पोगोनार नाना : matts, TUTES AREETरी AT अमूनि संख्यात्मसा-ढोकिते. पनि नाना लिपिति का पछलेन तेषां कठिनी। भूयसी ॥ १०१ || IIT ... Tirt: ॥ फियदिति ॥ एतरामनानिमम परिमाण । लोसिमितरण समिनं सप्यते । अपितु नसा बगमिनि नाणोगामिनि टेनो पुन पुन पदतां तेषां जलगाना परम पुनम नमो' गी 'एतरहुत्यसंग्येयता भवति ने किर' दलित नामुनि सदालिरानी गलोजणि शारी व्यजानानि संगयानु गणयितुमसौ गोलमाली भूसी पुरा कठिनी सटिका इस तैः परिगरिक गपिता । मारि... करे ददौ तस विहस गुत्रिकाम् ॥१ संख्या पृटा, तनया कठिन्या एतानि गणपति डनी शापि. तेत्युरमेक्षिता । इति पाताममूनि मंगानुमिर गानेनामी समित लोको गतिलोनानन्तर दिशा : तरा कठिन्यर्पितेति या योज्यम् । कठिन्या संध्या परा जुन गिते गो गति सीमगसालि ससी अनम् अभूनीति, ममेति, अभीपामिनि हरयायनानि कमाल स्थानापारी शरारन्यनिर्मिता : जातिव्यक्तिविवक्षयेति ज्ञातव्यानि ॥ गिदस मुख्यालहानस तत करे दो । " विदग्धवालेगितगुप्तिचातुरी- नायागु सरायरमानेनामयसमेर दरासामि । ' प्रवाहिकोत्पाटनपाटवे ह्दः । मिते सनि तासा सपना माचिसपी तदन्तरतिनी, निजस्य टीका प्रवन्ध कामुकः विदग्धेति ॥ कश्चित्कामुकः विदग्धायाधतुराया वालाया मु. ग्धाया इगितगुप्तो चेष्टितगोपनविपये चातुरी यत्कौशल सैव निरीक्ष्य रम्याः परितेपिका ध्रुवं दुर्शयत्वात्प्रवाहिका गुप्ताभिमाय. प्रवन्ध विशेपस्तस्या उत्पाटने भे. न भुक्तमेवैभिरवाप्तवृप्तिभिः । दने ज्ञानविषये यत्पाटव सामथ्र्य मावीण्यं तत्र चिपये तदोचिती विदग्धवालेङ्गितानामानुगुण्य स्पृशतिः गतेस्तदनुरूपैराकृतशतै- अशषद्भिबहुभुक्तवत्या बहुभिरिङ्गितैः कृत्वा निजस्य हृदः स्वीयाभिप्रायस्य टीकां वि. वरणं प्रववन्ध प्रकर्षेण कृतवान् । गुप्तान्यपि मदिशितानि ज्ञात- तयोरौचिती स्पृशनिः । अन्न द्वयोरपि भवतोराशयो मया ज्ञात इति वा ॥ इतीङ्गितैस्तज्ज्ञापनद्वारातिचतुरोऽहमेव त्वया भजनीय इति बाला प्रति स्वाशयं ज्ञापितवानिति भावः । अन्योपि चिदग्धोऽतिगह- पृथक्प्रकारेभितशंसिताशयो नायाः प्रवाहिकाया भेदने विपयेऽनेकैराशयाख्यां करोति ॥ . युवा ययोदासि तयापि तापितः ।

·पोडशः सर्गः। ३५९ । । ततो निराशः परिभावयन्परा- गसंपुटान्सजन्रचपन् । अझलीनिनि बचनेन वारवारमाले. क- रणं सुचितम् । वारिधाराकम्पनेन स्वप्रार्थना मवाङ्गीकृता, कर- मये तयातोपि सरोपयैव सः ॥ १०६॥ युगपोजनाद्विरमेति सूचितम् । इयं स्वीकारचेश । करक्षालनं भु. पृथगिति ॥ पृथत्यकारेनानाविधैरिजितेप्रेष्टितै. कृत्वा शंसित. जिक्रियासमाप्ति द्योतयति ॥ थित आरामोऽभिप्रायो चेन स युवा चया खिया उदात्युदासीनः न पड्विधः पिङ्गजनस्य भोजने तीक्षितेन न संभापितः, तवा तापितो व्यथित. । उदासीनो हि तथा यथा यौरतविभ्रमोद्भवः । खं न जनाति । अनचापि तु तानापि दु.सं जनितमिति रोधार्थोऽपिशब्दः । ततोऽनन्तर तसा निराश , तत्या. सका अपारशृङ्गारमयः समुन्मिप- जिराशो निर्गतानिलापः सन् परां तदन्या परिभावयनिहिते भृशं रसस्तोपमधत्त सप्तमः ॥ १०९ ॥ नुकूल्यन्सानुराग पश्चन्न युवा सरोपया तव पूर्वमुद्दानीनयै- नेति ॥ पविधी मधुरामललवणतिलकटुकपायावादरूप. पद- तोपि परितोपित , न तु दिनीयवेत्यर्थः । अये आनरें। सरोयो प्रकारो रसः पिङ्गजनस तिककामुकसास भोजने विषये तथा इ दु.खं जनयति न सुखन् । तथापि तादृश्यापि सुखं जनित- तोप नाधत्तोदपादयत् । यथा-चौवत चीसद्धस्तल विभ्रमो ति विरोधादावर्यन् । जनसमक्षमिनितकरणमयुक्तमिति तये- बिलासतलाडुङ्गयो यस स नृशं समुन्मिपन्वधमानोऽपार. तं पूर्व न कृतन् । स तु तदारामजानानोऽननुरागणेयं प्रनी- जारनको निर्मयांदानेकविधविभावानुभावन्यभिचारिसंयोगजन्य- तं नारोदिति बुसान्यानपात् । ततश्च ला सपनीउज्या माररूप. ससमो रस तोपमधत्त । ससमल मधुराद्यपेक्षया प्पी जातेति मयनुरनवेनन् । पूर्व तु गाम्भीवादिङ्गितं ना. रोत् । सानुरागैव च सरोपा भवाति रोपादनुरागमनुनाय क्षेचं, न नु नान्यरसापेक्षया । पङ्गो रसेन्योऽन्यसाभावाभोजने तुष्ट इनि नाव । 'उपेतया' इति पाठे रोपात्तदपसारणार्थ समी- सप्तमरसल सद्भावादाश्चम् ॥ निागतयेत्व.॥ मुखे निधाय क्रमुकं नलानुगै- पयालिता मण्डकमण्डनान्मरा स्थौझि पोलिरवेक्ष्य वृश्चिकम् । चटाननेन्दुः पृथुलकरतनी। दमापितान्तमुखवासनिर्मितं पदं स्चेभोज्यनुजां भुजिक्रिया भयापिलः खनमहासितासिलैः ॥११॥ प्रिया बभूवोमल रहारिणी ।। १०७ ॥ मुखे इति । अथ हनशालनानन्तर नलानुगेनै राजभि. क. गुरु पूगपाल नरो निधार मृतिका मेनापिता दत्ता पां- पय इति ॥ नजिदिया भोजनरिया भोज्यभुजां भयं भुज्ञा दिनांगवहादला जिवाभाविकम् -अन्नमुंग नाना तेपा प्रिया तृप्तिजननी । अथ च स्त्री व नूर ।किनूता-पको चासन कारपस्तूगेदरमारा दा नगमाग गत्तरिगा नि- दुग्धव लित हानो पला । तथा-चिन्मृदुनूश्मा , पचि- निनन् । किन भन दशनाममा जानिन । मनपर दत्यन्तानियोगेन गोणविन्दवो नण्डरा अपूपा एव पहसूत्रादिर- वनावि प्रजा हानिना द्वार प्रापिता बता चितरूपररूपनाउनघुनान्चल कार नूतानि पाऽनराणि पखाणि इप्परो । दमेनारित पनि नानो पोन्नमुंगवामान यसा । तपा-अतिवृत्तनापसाबितररररूप नोरतारतना- तिमा पेनालादक जाननेन्दुर्मुखचन्द्रो यस्सा. । तपा-पुलरन्लनी अमी तथ्यानृतरजाती- भूरानिपाटिनमोदरल्मोननो यस्ता सा । तपा-उमरा- रिणी विस्निगुनौदनरूपनति कमालयी। जब च-उपरा राटगदचाननितान्त वातोः । रेण ननोहारिणी । यत रचनावामिलापस । अपच-माने, समृदा कमिन्युट्टी न. अनुरागत। पर लानन् । मियानि पूनमसला रये पद बन्न । त प्रिया त मोटर नये' निक इयं ददी गाजियारे दमन् ॥ ११ ॥ चिरं मानतः नाचन- अनाचिति । इरादरदरा दो सा पार निम-दर - द पानी नानी रिंमोहिमपा च नितः । सनसन म ... सजनमराटनगली. 3 = 1 ; 7- - - - - .. नतिनिधिपारपा । १.८॥ चिमिति ... + 1 4 .

·वभूवतुः, तथा आतल र
जान्मण्डलावधे. सकाशानिवृत्तौ परावृत्तिसमये चटु मिसन
परस्येति ॥ इति नुवन्स नलो भैमी स्वयमात्मनेव रथेऽय/ताङ्गीकृता नलकृता आनतिनमस्कारो येन स एवभुत. सन्न
स्पर्शनेन्द्रियविपयीकतु परस्य मदन्यस्य नाधिक्रियाधिकारः, प्रिया यथानिलं वायुमनुव्रज्य तदानिवृत्तो चटुला आपो यसमा
रूरुहदध्यारोपयामास । इति किम्-इमां पतिव्रतां भैमी स्पष्टं/ववृते निजगृहान्प्रति परावृत्त । क इव-तडागकहोल हर।
रोदुमसमर्थेति । तत्तस्मादेतोजनेक्षितो लोफैर्विलोकितः सन्निमा लाप इत्यत्र 'कर्मण्यण्' पक्षे 'ऋक्-' आदिना समामान्नु ।
गतः सन् तीरात्सकाशात्तडागतरङ्गो व्यावर्तत इत्युपमा ।
जामौरमी स्वीयक्षेत्रयीजाभ्यामुत्पादितां भैमी व्यसनादिक
इति द्विकृत्वः शुचिमृष्टभोजिनां
स्खलिष्यति स्निग्धतनुः प्रियादियं
दिनानि तेषां कतिचिन्मुदा ययुः ।
अदीयसी पीडनभीरुदोर्युगात् ॥ १०
द्विरष्टसंवत्सरवारसुन्दरी-
इतीति ॥ इति हेतोः शीघ्रमतिस्त्वरितबुद्धिः दीप्रति
परीष्टिभिरतुष्टिमुपेयुपां निशि ॥
गस्फुरणशीलस्तयोरन्योन्यविपयः सरन्तं नल वधु नैमी :
१२॥
रोमाजानां भरेण बाहुल्येन कर्कशत्वचौ चकार । अन्याय
इतीति ॥ इति पूर्वोक्तप्रकारेण द्विकृत्यो द्विवारं दिवा रात्रौ च शीदुत्पन्नसात्त्विकरोमाञ्चौ तौ जाताविति भावः । इति किन् ।
शुच्यदोपं मृष्टं स्वादु च भोजिनां भुजानानां तेपा वारयात्रिकाणां दीयसी निग्धतनुनितरां कोमला सस्नेहाली चेर भनी।"
कतिचित्पञ्चपाणि दिनानि मुदा ययुः । पञ्चपाणि दिनानि सह- प्रियानलात्सकाशास्तलिप्यति नि सरिष्यति । यतः पीडके
पस्तित्रोपुरित्यर्थः । किंभूतानाम्-निशि द्विः द्वौ वारावष्टौ द्विर- बिडधारणे भीर दोयुगं बाहुयुगं यत्स तलाrailer
प्टौ पोडश संवत्सरा यासां ताः वारस्य सदस्य सुन्दयों वेश्यादा- इति ॥ 'इतीव तं शीघ्रमति. त्वरोऽकरोद्वधूम्' इति पाठ. 1
स्यादयस्तासां परीटिभिश्चम्बनादिसेवाभिस्तुष्टि संतोपमुपेयुपां
प्राप्तवताम् । 'द्विरष्ट' इतिवत्सुचः कृत्वसुचो वाधकत्वात् 'द्वि.'
तथा किमाजन्मनिजायधितां
इति प्राप्ते 'द्विकृत्वः' इत्यन्न 'अपवादविषये कचिदुत्सर्गस्यापि स-
प्रहित्य पुत्रीं पितरौ विपेदतुः।
मावेशः' इति परिभापया यथाकथचित्परिहर्तव्यम् ॥
विसृज्य तौ तं दुहितुः पतिं यथा
उवास वैदर्भगृहेषु पञ्चपा
विनीततालक्षगुणीभवद्गुणम् ॥ ११६
निशाः कृशाङ्गी परिणीय तां नलः ।
तथेति ॥ तो पितरौ तं दुहितुः पति जामातरं नलं .
संप्रेप्य यथा विपेदतु. विपण्णी
अथ प्रतस्थे निपधान्सहानया
प्रभृति निजाक्ष्यो. स्वीयोत्सगयोवर्धितां वृद्धि प्रापिता ।।
रथेन वाष्र्णेयगृहीतरश्मिना ॥ ११३ ॥
प्रस्थाप्य विपेदतुः किम् । अपितु नेति वैधयोपमा । पा.
उवासति ॥ नलः कृशाङ्गीं तां परिणीय वैदर्भगृहेषु पञ्च गुणा यस्य तम् । सुताबियोगादपि सगुणजामातृवियोगो के
किंभूतम्-विनीततया स्वविनयत्वेन लक्षगुणीभवन्तः ।
पड् वा प्रमाणमासां ता निशा उवास । पञ्चपाणि दिनानि तत्र तयोर्दु सहो जात इत्यर्थः । प्रहित्य, 'हिं गतौ' क्त्वो ल्यो
स्थितवानित्यर्थः । अथ सप्तमे दिनेऽनया भैम्या सह रथेन निप- विषेदतुः, सदेरेत्वाभ्यासलोपौ । 'सदिरप्रते.' इति पवन् ।
धान्प्रतस्थे । किंभूतेन-वाणेयनान्ना सारथिना गृहीता रश्मयो
यस्य । पञ्चपाः, 'संख्ययाऽव्यया-' इति समासे 'बहुव्रीहौ संख्ये-
निजादनुव्रज्य स मण्डलावधे-
ये-' इति उच् , टिलोपः। निशा., अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥
नलं निवृत्तौ चटुलापतां गतः।
परस्य न स्पष्टुमिमामधिक्रिया
तडागकल्लोल इवानिलं तटा-
प्रिया शिशुः प्रांशुरसाविति ब्रुवन् ।
द्धृतानतिर्व्याववृते वैराटराट् ॥ ११७॥
रथे स भैमी स्वयमध्यरूरुह-
निजादिति ॥ स वराटराद् भीमो नलमनुव्रज्यानुगन्य
भैमी शिशुरल्पप्रमाणा, असौ रथश्च प्रांशुः उचतर इति स्वयमा-
भैमी नालिलिङ्ग । किलेति व्याजे । तत्वतस्तु जनसमक्षमालिलि- स तु तत्पुरुप एवेति कश्चित्तदुपेक्ष्यम् ॥
हैव । कित्येवं त्रुवन्धाष्टय परिजहारेति भावः । कर्मत्वस्याविवक्षि पितात्मनः पुण्यमनापदः क्षमा
तत्वादथे इत्यधिकरणे सप्तमी । अध्यरूरुहत् , 'णौ चडि-' इत्यु-
पधाहस्वत्वे 'दीर्घा लघो' इत्यभ्यासदीर्घत्वम् । अनिक्षत्, 'लि-
धनं मनस्तुष्टिरथाखिलं नलः ।
प जालिगने' इति नमः । अश्लिप्यत्' इति पाटे लइ ।।
अतः परं पुत्रि न कोऽपि तेऽहमि-
इति सरः शीघ्रमतिश्चकार तं
वधूं च रोमाञ्चभरेण कर्कशौ।
पितेति ॥ इत्युक्त्वा उद्गतान्यसूणि यस्य स एष भीनो
१ मुसावनोधाया पूर्णचराच्यवानः ।
२ 'विराटराट्' इति पाठ सुखावबोधासमा ।
.
।
।
ne
--
त्युदखुरेप व्यसृजन्निजौरसीम् ॥ ११८ ॥

·पोडशः सर्गः। ३६१ - प्रति क्म्-िहे पुनि, आत्मनतर पुण्र धर्म एव पिता हितका- मिर्मण्डितः । किंभूनरोपसरूगा-हरिणानामीक्षणस, हस्तिनां रेत्वात् , अहितनिवारकत्वाच । तथा-तर क्षमा. सहनशक्तयो- भक्षणय गमनस्य वा सानभूतया । तथा-कृता प्रत्यन्तपर्वतानां ऽनापदोन विद्यन्त आपदो यास्मता । आपनाशिफा इत्यर्थः । सेवा आश्रयणं यया । कृता प्रत्यन्तपर्वते. सेवा यत्या इति वा ॥ तव मनसस्तुति संतोपोऽलुन्धत्वमेव धनम् । अथानन्तरमसि- तदेकतानस्य नृपस्य रक्षितुं लमपि तवेषं नल एव । कि बहुना-एतदतिरिक्तसकलाभीष्टद- त्वात्सवं नल एवेत्यर्थः । अतः परमद्यतनदिनप्रभृत्यहं भीमस्ते चिरोढया भावमिवात्मनि श्रिया। कोऽपि संबन्धी बान्धवो न भवामीति ॥ विहाय सापत्यमरजि भीमजा मियः प्रियकाचरणाचिरेण तां समग्रतद्वाञ्छितपूर्तिवृत्तिभिः ॥ १२१ ॥ पितुः सरन्तीमचिकित्सदाधिषु । तदिति ॥ चिरोठया चिरकाल ब्रियमाणया । अथ च-चिर- तथास्त तन्मातृवियोगवाडवः परिणीतया प्रिया राज्यलक्ष्या तदेकतानस्य तदेकनिष्ठस्य भैमीत- स तु प्रियप्रेममहाम्बुधावपि ॥ ११९ ॥ परस्य नृपस्वात्मनि स्वविपये भावमनुरागं रक्षितु स्थिरीकर्तुभिव सापत्यमेकभर्तृकतीदयान्योन्येप्यां विहाय समग्राणां तत्याभैम्या प्रिय इति॥ प्रीणानि हपं जनयतीति प्रियो नल. पितुः लरन्ती वान्छिताना पदार्थानां पूर्तिः पूरणं तयां वृत्तिभिर्वतनैरुपायै. तां भैनी प्रियल मनीपितत्य एकल वस्तुन आचरणाकरणान्म- कृत्वा भीमजारञ्जि प्रीणिता । संपद्वैभवेन दुर्लभान्यपि तद्वान्छि- नापितत्य यदेकं मुख्यं स्वलं वा करणं तलादाधिपु पितृवियो- तानि नलेन पूरितानि, ततश्च सा परितुष्टेति भावः । अन्यापि गजमानतपीजासु स तु चिरेण बहुना कालेनाचिकित्सदुपचचार। चिरपरिणीता विदुपी नवोढायामनुरक्तस्वामिन आत्मन्यनुरागर- क्यचिदिष्टत्व मेलनापितृवियोगजन्यदुःखं चिरेणात्याजयदि- क्षणार्थ सापत्यं त्यक्त्वात्मनो ज्यध्वं रक्षयन्ती सनी नवोढाया सर्थः । चिरकाल पितुः लरन्तीमिति वा । स सर्वजनप्रतिद- हितकरणेन प्रीति जनयति ॥ तला मातृवियोग एवासरतरत्वाद्वाडवो वडवानलः । तु पुन., प्रियल नलल प्रेमा नित्पाधिका नेहस्तद्रूपे महान्बुधौ सत्यपि मसारमालावलितोरणां पुरं तथाप्रच्युत्माचरूप एवात पितवान् । तलिततिप्रियं वत्यपि, निजाद्वियोगादिव लम्बितालकाम् । स तोकनपि न शान्त इत्यर्थः । पितृवियोगदु खान्मातृवियोगस ददर्श पश्यामिव नैषधः प्रिया- गौरवं सूचितन् । विद्रोपतन क्न्यानान् । अपिरौचित्ये। जलानल- योविरोधेऽपि वाडवत्तान्बुधावेव सितिर्युक्तेलः । शशान (तृती- मथाश्रितोदीविकमुन्नतेहैः ॥ १२२ ॥ यचरणे), 'नतु प्रिय-'इलपि च पाठौ पप्पार्थी। पितु 'अधीगर्थ-' मसारेति ॥ अथ बहुमार्गलद्धनानन्तरं नैपध पुर प्रियामिव इति षष्टी । अचिरित्सत् । क्ति निवाते रोगापनयने च' इत्यलात् ददर्श। किंभूतां पुरम्-मसारमालावलिरिन्द्रनीलमालापरम्परा गुप्तिकिय.-' इति रुप्रतीकारे त्वार्थतन् कितेचोदात्तेत्तु पाठात् एवान्नदलादिरचितमालाल्पाणि तोरणानि यत्वाम् । इन्द्रनीलमा- सन्तादपि परलैपदमेव, न त्वात्मनेपदमिति सिद्धान्तः ॥ लावलियुक्तानि तोरणानि वहिाराणि यत्साताम् । तथा-अत असौ महीभृद्भहुधातुमण्डित- एव-निजाहियोगालम्बितालकामिव प्रसाधितचूर्णकुन्तलामिव । तथा-उन्नतैरत्युचैगृहैः कृत्वाभानिताहीकृता उद्रीनिफामू/कृ- तया निजोपत्यकयेव कामपि । तकण्ठतया विलोकनं यथा सादेव पश्यामिव विलोकिकासिव । भुवा कुरक्षणदन्तिचारयो- उचगृहत्वादरत एव दृष्टवानित्यर्थ । 'पयाम्' इति पाटे मार्गाणां र्वभार शोभां कृतपादसेवया ॥ १२० ॥ पशामिव । अन्यापि नायिका प्रोपिते नायज्ञप्रसाधितालका सती उद्गीविकया प्रियागमनमार्गान्पश्मति । नसाराणां नीलल्वा- असाविति ॥ असौ भूलतु पुनर्वहुधानेकप्रकार मण्डितो दलकत्वम् । पधानिनि कतकर्मणो.-' इनि कर्मणि पष्ठी ॥ नानारतादिभिरक्ततया भैया कामप्यतिदायितां शोभावभार। किभूतपा-कुरजवदारणवदीक्षगं विलोकनन्, दन्तिबदत्तिव- पुरीनिरीक्षान्यमना मनागिति चारो गतिः तपो वा सानभूतया हरिणाझ्या गजगत्या प्रियाय भैम्या निभृतं विसर्जितः । च । तपा-कृता भर्नुः पादसेवा यया। क्या इव-निजोप- ययो कटाक्षः सहसा निवतिना वकया परंतासजनुन्या नहीलर्वत इव । बहुमिगरिमादिधातु- तीक्षणेनार्धपथे समागमम् ॥ १२३ ॥ १ 'तपाच जन्मोन्मानापमानापनेपादितो मला मारमन- सोले लाभ रेस्तुत पसन्दालापपासानार- पुरीति | अरं नश्रियो मनान ईपपुर्गनिर्गक्षा अन्यमना ले खण्डनप्रकाशे- बरेल्लान् रे दुः । पाने . दुभित्त इति हेतोरलिमरनरेष नन्नागिरीक्षितु शस्थत इनि बुवा भन्या मियाय प्रियं वाशिनु निनुन गुतं यथा तथा विसर्जितः पल्लोपलेन मनापल जि ना' रते पापारदरारेलादालनात -विपनान्स रिन्यो १ विपन्' ति पर जाम ! मारवामिति' इति सुतापनोधा। བབས་དུ: • འ༈ 4、 ༧༢ | - । R ·-- - निपधेति ॥ अखिलानां सालानां पुरपुरन्ध्रीणा नगरकार नेत्राण्येव नीलोत्पलानि निपधनृपस्य मुखेन्दुश्रीतल्लक्षणा मुम् मीपगत्या, पौरस्त्रीणा च गवाक्षान्तर्गत्या, कौतुकमानेण रा जवेन कनीनिकानीलरश्मीनां नालारूपाणामुचिततरत्वमुन्नन् । अन्योपि पिपासात्यन्तशुप्फकण्ठो दूरस्थं कूपाधुदा सरिया मलनालादिना पिवति । नत्येकवारमेव बहु पियन्त्यन्त दर ३६२ नैषधीयचरिते प्रेपितः निजः कटाक्षः सकलां पुरीमविलोक्यैव किचिनिरीक्ष्य अभिनवदमयन्तीकान्तिजालावलोक- भैम्यनुरागवाहुल्यात्सहसा असमय एव पुरीनिरीक्षणान्निवर्तिना शीघ्रं परावृत्तेन तदीक्षणेन नलकटाक्षेण सहार्धपथ एव समागम प्रवणपुरपुरन्ध्रीवकचन्द्रान्वयेन । संबन्धं ययौ । उभावपि परस्परानुरागेण क्षणमात्रमप्यपलोकना निखिलनगरसौधाहावलीचन्द्रशाला: न्तरायं न सहेते स्मेति भावः । नितरामनुरागः सूचित्तः । 'पुरी निरीक्ष्य' इति पाठे पुरी निरीक्ष्य ईपदन्यमनाः किमिति बुवा क्षणमिव निजसंज्ञा सान्त्रयामन्वभूमन् ॥१२० प्रेपितः । रहस्यं ज्ञातुं दूतोपि गुप्तं नेप्यते । प्रियाय, 'क्रियार्थीपप अमीति ॥ निखिलानां नगरसंबन्धिनां सौधाना ३ ॥ दस्य-' इति चतुर्थी ॥ लितगृहाणामहावल्य उपरितनगृहविशेषपयलासामपुर : अथ नगरधृतैरमात्यरत्नैः न्द्रशालास्तृतीयशिरोगृहाः । अहावलीनां गवाक्षविवरागि का पथि समियाय स जाययाभिरामः । ता अभिनवा नवोढा दमयन्ती तसाः कान्तिजाललाई त्यावलोके प्रवणानामुन्सुकानां पुरपुरन्ध्रीणा 4aarent मधुरिव कुसुमश्रिया सनाथः संबन्धेन कृत्वा क्षणमित्र क्षणमात्र यावत्तन्मुससबन्धलापन क्रममिलितैरलिभिः कुतूहलोत्कैः ॥१२४॥ निजसंज्ञां स्वीयं नाम मुखचन्द्रसंबन्धतया सान्वया चन्दा अथेति ॥ अथ पुरसमीपप्रात्यनन्तरं जायया कृत्वाभिरामो इति योगसहितामन्वभूवन् । सान्वयामिवेति वोत्प्रेक्षा । शालाः गृहाणि चन्द्रशाला , चन्द्राणा वा संवन्धिया र मनोहरः स नलो नगरे प्रतैः स्थापितैरमात्यरनै सह पथि समि-अपि पुरनार्यो गवाक्षविवरेभैमीमपश्यन् । तानि च तन्मुखर याय मेलनं प्राप । किभूतै.-कुतूहले भैमीसहितनलदर्शनको- संवन्धेन यौगिकत्वेन कविनोत्प्रेक्षितानि ॥ तुके विपय उत्कैरुत्कण्ठितैः । तेन वा उदूवं कं शिरो येपाम् । ऊर्वीकृतशिरोभिः । कः कैरिव-कुसुमश्रिया चम्पकादिपुप्पशो- निपधनृपमुखेन्दुश्रीसुधां सौधवाता- भया सनाथो रमणीयो मधुर्वसन्तः क्रमेण वसन्तागमपरिपाट्या यनविवरगरश्मिश्रेणिनालोपनीताम् । मिलितैर्मध्वास्वादकौतुकेनोत्कण्ठितैरलिभिभ्रमरैरिव यथा संयुज्यते पपुरसमपिपासापांसुलत्वोत्परागा- तथेत्युपमा ॥ कियदपि कथयन्ववृत्तजातं ण्यखिलपुरपुरन्ध्रीनेत्रनीलोत्पलानि ॥ १२८॥ श्रवणकुतूहलचञ्चलेषु तेषु । कियदपि निजदेशवृत्तमेभ्यः श्रवणपंथं स नयन्पुरी विवेश ॥ १२५ ॥ नाना विवभ्याश्या गच्छन्त्यो बहिर्निगच्छन्त्यो रसिनेमन कियदिति ॥ स नलः पुरी विवेश । किं कुर्वन्-स्वयंवरवृ- नयनकिर पलयस्तद्रूपा ये नाला विसयुक्तत्यादल्पजलपानसार त्तान्तश्रवणकुतूहलचञ्चलेषु तेषु मन्त्रिप्रवरेषु कियदपि Hary नभूत कमलनालदण्डास्तैरुपनीता नेत्रसमीपं प्रापिताम् ।। वृत्तजातं स्वदूत्येन्द्रादिमायाप्रभृतिरूप मुख्यं वृत्तान्त सोपण भूतानि नीलोत्पलागि-असमयातुल्ययातिभूयस्सा पिपानमा कथयन् । तथा-कियदपि निजदेशवृत्तं स्वराष्ट्र जातमेभ्योऽमा- पानेच्छया पांसुलत्वं शुष्कत्व सोत्कण्ठतरत्वं च तेनैवोत्कृष्टा उपा त्येभ्यः सकाशाच्छ्रवणपथं नयनाकर्णयन् । ग्रामगजात तो वा परागाः कौसुमरजासि येषु तानि । गवाक्षविपरः । मुत्र-' इति पाटे अदः परसिन्नत्रापि' इति वचनादमुनेत्यनेन नलमुखशोभा सर्वा अपि सादरं ददृशुरित्यर्थ । कुमारीमा । व्यवहितोऽपि स्वयंवर. परामृश्यते ॥ अथ पथि पथि लाजैरात्मनो बाहुवल्ली- मुकुलकुलसकुल्यैः पूजयन्त्यो जयेति । क्षितिपतिमुपनेमुस्तं दधाना जनाना- ममृतजलमृणालीसौकुमार्य कुमार्यः ॥ १२६॥ अवनिपतिपथादृस्णपाणिप्रवाल- अथेति ॥ अथ पुरप्रवेशानन्तरं जनानां कुमार्याऽकृतविवाहाः कन्यान शितिपनिमुपनेमुः समीपमागत्य नमः । फिभूता स्खलितसुरभिलाजव्याजभाजः प्रतीच्छन् । पवि परि प्रतिमार्गमात्मनो बाहुबलीनां भुजल्पलतानां मुकुल- उपरि कुसुमदृष्टीरेप वैमानिकाना- उन कलिकायन्दन मल्यलत्तुन्यलोनमालदव्यतया शकुन- दोन जर नोंकण वर्तन्यति शब्दपूर्व पूनयन्त्य. । तथा- मभिनवकृतभैमीसौधभूमि विवेश ॥ १२९ ॥ अमुनजलेः जाताया मृगाल्या विमन्येव मोठमाय मार्दवं द- नः । पुरवा दानाय माय इत्युक जान को च पाठ मुक २ 'जयनिपतिरयोग- पाठो जीवातुमाल । २ योधासमत.। -सोधरातन डाभिया ॥ ..

·तप्तदशः सर्गः। - . --- सप्तदशः सर्गः। अवनीति ॥ एप नलोऽभिनयकृतस्य नूतननिर्मितस भैमी- 'गणत्वात् तान्तत्वाभावं वा संपाय, कान्तत्वेऽपि 'क्लहसरागम- संबन्धिनः सौधल शान्तिहोनाघलकृतां भूनिमुपरितनी वा भूमि हित' इत्यादि भनियोगे समासदर्शनात् 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यः' विवेश । कि कुर्वन्-कौतुकत्रिलोकनाथ गगने लितानां वैना- इति चकारामृतेऽपि शिष्टप्रयोगानुसारेण क्तप्रत्ययमगीकृत्य, तल निकानां देवानां कुतुमवृष्टीसरि शिरसादरेण प्रतीच्यन्वीकु. च वर्तमाने' इति पटीप्रात्यभावात्कर्तरि तृतीयवेनि वा यथा- 4न् । फिभूता वृधी.-अवनिपतिपथे राजनाऽद्देषु विपनिले- कथंचित्समधनीयम् । चनुर्दशतयीमिति 'संरयाया अवयवे-' इति प्बहालकेपुवामानाना नानांतीवृन्दानां पागिप्रवालेवः स्व• तयपि 'टिड्डाण-' इति डीप् । विद्यां चिदङ्गिः 'न लोका-' इति लिताः सुरभयः पजपरिनलविशेषयुक्ता लाजातेषा व्याज मिपं पष्टीनिषेधः । तद्भुवि, भापितपुंस्कत्वानुमभावः। पोडश. पूर्ववत्॥ भजन्ति । सानार्थ विकीयंनाणानां लाजानां शुभ्रत्वादूचंदेशत्र-' इति श्रीवेदरकरोपनामकश्रीमतरसिहपण्डितात्मजनारायणते सनाच पुप्पवृष्टित्वन् । ता अपि पल्लवेभ्यो निर्गच्छन्ति । वैना- नैपधीयप्रकाशे पोडशः सर्गः ॥ निकाः, चरत्यय उक्॥ इति परिणयमित्थं यानमेकत्र याने दरचकितकटाक्षप्रेक्षणं चानयोस्तत् । दिवि दिविपदधीशाः कौतुकेनावलोक्य प्रणिदधुरित्र गन्तुं नाकमानन्दसान्द्राः १३० अधारभ्य वृथाप्रायं धरित्रीधावनश्रमम् । इतीति । दिविपदा देवानामधीशा इन्द्रादयात्रवारो देवा मुराः सरखदुल्लोललीला जग्मुर्यथागतम् ॥ १॥ नाकं स्वर्ग प्रति गन्नु प्रनिदधुरिव गन्तुमचिन्तयन्निव । तत्त्वत अथेति ॥ अथ स्वगंगमनचिन्तनानन्तरं धरित्री प्रति धार- तद्विहाय वान्टा नाल्येवेतीवरान सूचति । किभूता --अन- नेन जनितं प्रयास वृधव वृथामायं व्यर्थमिवारभ्य विधावानापरे. पोनीनलयोरिनि पूर्वोक्तप्रकार परिण विवाहमित्यमुक्तरीत्या नानुपलक्षितहविपादतया । अथ चतरभुनि प्रति निमयो- च एकत्रकलिन्याने रथे यानं त्थित्या गननन् , तधा-दरचकि- जननायगननेन तत पुनधागतं व्यावतेनेन च । सरस्वत नमः तीपत्ननर तलनं यस्याःन्योन्यविलोकनं, तच्च एतत्सर्व सोलोरानरमातहीला येपा तत्तुल्या सुरा आगतनननि- दिव्यापारी खित्वा कौतुकेनावोक्यानन्देन परनहर्पण सान्द्रा. मन्य धागतं स्वर्ग जग्नु । भैमीमप्राव जग्मुरित्यये । पूर्णाः । 'प्रनिदधुरथ- इति पाठे तयोहप्रवेशानन्तरमित्यर्थ । भैरलाभाचनस वैयन् । नलभैनीवरदानद्वारा मनोरनरक्ष- खपवरानन्तरने देवा निर्गता इति चतुर्दशे सगै यद्यप्युनत त- जापान प्रायोति, न तु पर्योगम् । वृथा TET प्रायने थापि नूमनिर्गल नल् पुरनवेशपर्यन्तं नरमैनीसैनुकविलोकनार्य प्रामोति पा थानापन् । यथागतम्, अव्ययीभार. । क्या गगने पिता इनि दिविपदेन सूचितन् । इदानी पुन. स्वगं प्रति आगतं यथा जमुरिति । निगंता इत्युनेनं कोऽपि विरोधः । किचानन्तरसगंसगत्यै करिन- रदेपारम्भस्वारस्तुततां परिहतुं नर पुर प्रविष्ट , देवाध वर्ग तदेवाह- जन्नु । गच्छता च तेपा नमागं फोरत्तरमयुत्तरदानादिपस भैमी पत्ते भुवनले चिरं चित्ते तामपि । मानुमपत्नपातरणार युगमुगन् । विद्यामिव विनीताय न विपदः प्रदान ते ॥ २॥ श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं नितिने देवाबिर विन नानी मनी नन परे धीहीरः सुपुर्व जितेन्द्रियचयं मामलदेवी च यम् । न्लापनदार दया न विपदः । प-माना न माता दी । कादमीरहिते चतुर्दशती विद्यां विदद्भिर्महा- सानिर-निीताप हिपार चिर दिने मान-सन्माला दनार विदा चिनापया नोपरनान, दया ना नाना नद. कान्ये तदुवि नेपधीयचरिले नगोडामत्सोडशः १३१ मनपा तेरा दित्त जोरतति । श्रीहनिति । पूर्व पर । किनूते का नुर्दश- कान्निमन्नि विनानानि नेजिरे नानुगः नुगः । सदी विद्या पिदजिननि सरवनीप्रदधियानरमार देतो. सविलिनि. परीक्षा करने परेने। दोपदेगार तरले स्तटिनादन्नटानीय प्रतिनिम्मा तिमतः॥३॥ गगनाले।ा-वितलान नला सालीति . ना मा .... रविवापस-रनले परार... सारदेन् । पानसरे पर चर कति नद भरा : ༣: ས བ སུ་ཝ༌1{ :: བྷུ༌ཥཨགསའ༌ པཱ་པར་བཀག ：༦ ཀཾ ཀཱ༌ ས༌པ་ नयार, रोजगानगेनर' सामान देन । म मर :. सामनमानि । - ..

·* 4THE नान वानमय-चामादितानमालाम्गनिनिकानागान्धमाराय-11111 11.5.6"नाया I. मागण' intine । में ना देगाना न निगुता यति किमिति गीपा दाना मानिनजागर तकी भारती नौ विरहातमागणी तन्मणाविति। भारती Mirmire Aftपन न. निता पिताना मनती गाना MEANI नैषधीयचरिते जवादिति ॥ जवानिजवेगाजातेन वातेन कृत्वा बलादाकृष्टाः स्फुटं सावर्णिवंश्यानां कुलच्छवं महीना सइवरीना नेघा चैरेपां देवानां रथैः श्वसनाद्वायोः सकाशात्स्व- सामनः शोजगामित्वं द्रष्णामग्रेकथीव कथितमिव । आकृष्टय. चक्रे दण्डभृतथुम्बन्दण्डअण्डरुचि कनि।' लामन्य वायोः पश्चाद्वामित्वात्पुरचलितानां स्थानां शीघ्रत्वमि. स्फुटमिति ॥ दण्उभृतो यमस्य दण्ः विदामा त्व । शीवादोन मिवचनः। वेगजेन वातेन गमनेनेति रुचिं सूर्ग चुम्यन्स्टशन्सन् त सूर्यमे। सारणभनी वा। वाधानोनीय तः । सनात् , 'पञ्चमी विभक्त' इति महीभुजां कुलच्छन कुलश्रेष्ठम् । अथ च-TOP चित स्फुटमिव चके । स्वयं वृत्तवात् , अभो या क्रमाइवीयसां तेषां तदानीं समदृश्यत । छत्रमिवेत्युत्प्रेक्षा । ते सूर्यमण्डल प्राप्ता इति ना | सष्टमयगुणधर्यात्पर्यवस्सनिवाणिमा ॥५॥ अस्तमये च समानो वर्णोऽस्य स साणः सूर्यमाला ॥ 'अत इन्' । वंश्यः, दिगादिः । कमादिति । कमाइननावीयसां दूरतराणा तेपां तदानीम- मिस प्रारं समाश्यत । तिभूत इन-अपानां गुणा- नलभीमभुवोः प्रेमिण विसिताया दधौ दि। मानामधदाधिपतात्पर्यवस्खतिर । पृथग्भूत इर । पाशिपाशः शिरकम्पसस्तभूपाविषम् ॥' मीनी मनादि-गोगुन. पृथग्भूतनादिरा स्पएं दृष्ट इत्यर्थः । नलेति ॥ पाशिपाशो वरुणपाशो नकभीम और रनो दूरगा मुश्न दसते तेपामष्टौ गुणा नियन्ते तन्म- सताया कि निमायाशा मिली हार, नान्य इत्यर्थः । तसिान्काले १६ मा । स्पष्टमा । तेषां रथानामिति । ततः कर्ण हा शुशुभ इत्य: । it सस्ता भूपा भूपण यस्मादेवंविधस्य धाराः कर्णr in समलाइयायणिमा ममागत इति नायिकात्वं गज्यते ।। मारो दुराणाम्, इंगमुनि 'स्युलदूर-' पा र गुगः । अणमा पशादिः ।। पानस्कन्धमारुहा नृत्य तरकरः शिली। हानि न पीनानानाम् । अनेन प्रापि भैमीति भ्रमं च नमःराहा। एमिनो मामालगुनः कचित् ॥६॥ परनेति ॥ पवनला जन्मगुर्गा यागारेमा दापि 'Try मेगु मध्ये ताराचकाधारभूत मारुय ! " in 4 . 4 diaf.s द प्रदेश लडा. कनुशियाकरणलारूपा यस्य स शिणी पहिरोना ना कुनार यानि गायन प्राणीशान मा चके | airplus in : पति पापोदाहिए। ....मनुः ॥ ७ ॥ मगनी भनिमिणानुकल्पानोद | " • ..न . .........! in if we time af, in ritika of talk 44; 41. CHRISTity isit hiinik .५f. . A - 2 M . + है + 4. : -- पतः। अमावान्तवनाने ग-१, पदमग्री या मिल in Hits + at:- 4.15A4 HR1 5 . . 4 . .

·सप्तदशः सर्गः। ३६५ अद्राक्षुराजिहानं ते लरमग्रेमरं मुराः । यस्तेन सह सधते इत्यर्थः । प्रत्यनीकाने आयुधनिष्कृता स्त्री येनेति विनाअलीबारणे विरोधाभास अथवायाइश्चरेण ती कृता अक्षाविनयशिक्षार्थ कलिनेव पुरस्कृतम् ॥ १४ ॥ सानेनान्त्री कृतेलपि प्रतिकूलाचरणेनेवरेण सह सर्धते । अथवा- -- अद्राक्षुरिति ।। ने मुरा असर पुर नरमाजिहानमागच्छन्तं ईश्वरेणापि विरवधे मोहिनी स्त्री मोहतानेनापि त्री गली- "जरमद्रानु । उप्रेक्षने-तजनौपचामिना बाटिनाक्षाणामिन्टि- कन्येविषयतका सयो । गनिल्लो हि श्रीविप्नुचिपुरवः भागान् । जप-नपागमानान्। नंबन्धिनोऽविनयन्याविनी- लगता शरतां नीत इलाान । अनुलरन्' इति पा लुतो- वन्य निक्षायं पुनियानेनमिव । अथ च-पूजिनमित्र ।' प्रेक्षा । मृपिगग्दो नियतन्त्रीलिङ्गः । तत्परामांच इमामिति सरो हीन्द्रियबहन जानातीतान्द्रियार्या जगन्नन्दन निदंग । अन्बीहतेचतानन्त्रमन्नं कृतान्बोकनेति चौ' इतीकार । नारा पिपरे ननदिन शिक्षयितु पागमज्ञानद्वारा नल पो-न लो अन्दी, अनीता स्त्री येनेति समान । 'नानध' नेत्री करिना पूजित पुर गपिनत्र । प्रायणेन्युप्रेक्षा ।। इति कप् । कुलमन् ॥ . अंगम्याथ तृणग्राणाः पृष्ठस्वीकृतभीहियः । के शमादिनत्राणां सरः पीतनलश्रियाम् । शन्नलीमुक्तनन्या जना यत्पारिपाधिकाः॥१५॥ अपि देवतवैद्याभ्यामचिकित्समरोचकम् ॥ १८॥ चक्र इति।लर कान. पीतनलनिमा मादरहटनलशोभानां अगन्येति । एजभूता जना ल कामस्य पन्ति पायो- अग्नानि पारिपाधिका । वरन्या इत्यर्थः । सेवा वा । गरगहनेवागनिन्द्रामाडिनेत्राणां दैवतचाया नाललायामा न चिरिन्यं तिरमारपनगवा रच्च नाव बके। अधिकार मना --गन्तुमसरवानाननीणा राख्यादीना मात्रादीनां च में- मांगावं कृमिनानासानन्याया. प्राणाचा ने । अन पर- नल्य यन्. नवीनल्नेलरे दृष्टे तजेता प्रोनिन जाता। दृष्टीने पाल परिव भारिया यन्ते । बभर पापभय न केवलं ला दवा न नीताले. स्तुि दनावर । तमेरपि नला. गरना च, ग याचा ने नाममा । निया नदीन याद न्यानोविरुदीन्यते। मरम. यो । नया-प्राप्यागनीने नननितानि मामलोमि नान्य सुरलियन भार । -रोक लांबालादेह. चना जाना मकान. नाभिक सर्वन्य यंपा ने । सनि दोष । पारिपारि . "या॥ मार मार ! नाम नIT. म्। Rain Irr. विननि लोकनिदानं उद्वस स्पर्थयन यः । यस्खेगनुलगेगान कन्धमार्गरिणः ।। १६ ।। 'HITI मितानि ॥ ६ सो को पनाति रो नाम नाम . ।। Ri ताजिलि । उतार-जब मयि Int र मारहार- It' .in: नालाप ---ht.itik': ... सदरलाइन्सार ना.... नाराय...! 14.३ ५। । ......... - । * Y , ३ . Nar -- . J - -- . . . . । 1 . . ६ 4 १ रे न.. । - . 4 1 - . पर ... का . . . . १ - - है .

·- । च किमित्यादिदुष्टदृष्टयाशयादिनाम्यवारतो हिसादी प्रीति जनयन्महानिष्टोत्पादनानुशयाप्रायश्चित्तास्त्वनि बन्नलोपश्च' इत्यत्र 'स्तेनात्' इति योगविभागात्व्यञ्)। आन धनीति ॥ संप्रदानभूतब्राह्मणहस्ते विपये समृधनमा व्दस्य लोहित्याभावप्रीत्यभावार्थश्लेपात्, तमाशब्दस्य चान्धकारा-वृष्टेश्चावग्रह: संभाव्यते । महाधनिकोपि यशापात्रपाणी 1 नराणां संकल्पसंबन्धिजलवर्पणस्य यो लोभः प्रतिबन्धकः । न वितरतीत्यर्थः । तथा-नि.स्वानिर्धनात् (हेतो) खानामर स्वीयान्पुत्रदारादीन्या । धनिकेपु विपये निर्गतस्नेहामिनार. कश्चन विनिमये स्ववशवर्तिनो दासीपुत्रानिव यो विकी एकेति ॥ ब्रह्मवधादिपञ्चमहापातकसमध्ये एकल महान २ 'जय पाठ सर्वत्र नोपलभ्यते' । २ 'नि.खान् धनदानान'। ३६६ नैषधीयचरिते ल्याः संरम्भनिर्गच्छन्नासापवनानां फरकारा येपामेभूता जना गं हीतारिजग इनि सप्तमीसमासः । अरेगकाल इति पष्टीक सेवन्ते । तं बुबुधिरे इति पूर्वण संबन्धः। क्रोधवशान्तरोछो दश्यते वा । पत्रभिः कुल कम् ॥ नेने रक्त जायते । तेन श्वासफूटकारा निर्गच्छन्ति । गस सेकका एवंविधा इत्यर्थः । रूपकम् । क्षतशोणितस्य, चक्षुस्थितेन्त रणाः ॥ हस्तौ विस्तारयनिभ्ये विभ्गदर्घपथसपाछ। दुर्ग कामाशुगेनापि दुर्लड्डयमवलम्व्य यः । सूचयन्ताकुमाक्र्लोभस्तत्र व्यलोकि तैः २४ । हस्ताविति ॥ इभ्रे धनिनि विपये द्वारपि पानी में दुर्वासोहृदयं लोकान्सेन्द्रानपि दिधक्षति ॥ २ ॥ प्रसारगन्, दास्यनि न वेति हेतोभय प्राप्नुवन् अत एवाधंरक दुर्गमिति ॥ यः क्रोधो मदनबाणेनापि लायितुमशयमत एव वाह हदगानिर्गस कण्ठमागरा मुखादनि सरन्ती वाणी पर दुर्गम् । अथ च-गिर्यादिविपमदुर्गरूपम् । एवभूत रुद्ररूपन्य भूनः, तथा-भास्तनिजदैन्यज्ञापकैवेष्टितैः काकु सा. दुर्वाससो मुनेर्मानसमाश्रित्य शमादिसहितान्सप्तापि लोकान्शापा- जन्ग ध्वनिविकार सूचगन्ज्ञापगन् । सण्डोक्ति वदजिनि वावर ग्निना दग्धुमिच्छति । दुर्वासा हि सर्वदा क्रोधाविष्टः सर्वमपि शा. तथा-अलीमुसनिोपादिचेष्टितर्देहि देहीत्यादिभग्दैन्यान पाग्निना दग्धुमिच्छति । अन्योऽपि क्षुद्रो वाणेनाप्राप्यमतिविपम क्रितां वाणी नदन् , एवभूतो मूर्ती लोभन्तत्र जनोघे ते गिर्यादिदुर्गमाश्रित्य सर्वानपि पीउयति । रूपकं, यत्तु-धनिनि विभ्यदिति । तदव्यारयानन् । समामोनिश्च भयहेतुः' इति पचमीप्रसमात् । 'इभ्य आट्यो धनी नई वैराग्यं यः करोत्युच्चै रञ्जनं जनयन्नपि । 'काकुः सिया विकारो यः शोकभीत्यादिमिध्वने.' इति बर। लुन्धस्येय जातिः ॥ सूते सर्वेन्द्रियाच्छादि प्रज्वलन्नपि यस्तमः ॥२२॥ दैन्यस्तैन्यमया नित्यमत्याहारामयाविनः । वैराग्यमिति ॥ यः क्रोधो नितरां मुखादिलौहित्यं कुर्वन्याव- स्वकार्य करोति तावदुद्वेगमपि जनयति । तथा नितरां प्रदी- भुजानजनसाकूतपश्या यस्यानुजीविनः ॥ २५॥ तोऽभिवृद्धोऽभिभवेच्चक्षुरादीनि सर्वाणि वाह्याभ्यन्तरेन्द्रियाण्या- दैन्येति ॥ नित्यं दैन्यस्तैन्यमया सदा दीनत्वचारवं 4 च्छादयत्येवंशीलमज्ञानमप्युत्पादयति । प्रसिद्धं तम आलोकाभावा- येपु तादृशा दैन्यचौर्यरूपा वा, तथा-जाठरवह्वयननुमा चक्षुरिन्द्रियमेवाच्छादयति रूपाग्रहणात् , नतु रसादीनि । तमस्याप गौरवादजीर्णरसत्यानित्य दीर्घरोगिणः, तथा-अयमेव सर रसगन्धादीनां ग्रहणस्य सर्वसाक्षिकत्वात् । इदं तु क्रोधवशान्म- भोक्ष्यते मह्य भोक्तुं न दास्यति, कीदृग्घृतं दधि च मा नसोऽनवस्थानात्सहकारिसंनिधानाभावाचक्षुरादीनां रूपादित्व- वितीर्यम् , अस्मै विषयग्रहणासामर्थ्यजननात्सर्वेन्द्रियाच्छादि । एवमाश्चर्यजनक लोकस्य साभिप्राय विलोकका एवभूता यस्य लोभस से • तमश्च यः सूत इत्यर्थः । अपी परस्परसमुचयाौँ । अथ च यो सध्यलोकोति पूर्वेण संबन्धः । इयमपिजाति । (स्तैन्येति से दानभूतं वैराग्यं जनयति । अथ च पूर्वोक्तप्रकारेण वैराग्यं फलभूतं वीति, 'सर्वत्रामयस्योपसंख्यानम्' इति दीर्घश्च ॥ जनयितुं रञ्जन करोति । प्रज्वलितु च तमः सूत इति वा यथा- कथंचिद्धतौ शत्रा व्याख्येयम् । अथवा-अपी विरोधार्थो । यो धनिदानाम्बुवृष्टयः पात्रपाणाववग्रहः । लौहित्यं च जनयति, यश्च प्रीतिमुत्पादयति स एवाप्रीतिमिति खान्दासानिव हा निःखाद्विक्रीणीतेऽर्थवत्सु यः कथम् । यश्च प्रकर्पण दीपस्तेजोरूपः सोऽन्धकार रजनं च कथं सूते, तत्रापि सर्वेन्द्रियाच्छादिनमिति विरोधाभासौ । वैराग्यश- थश्लेपात् । तत्परिहारस्तूक्तप्रकारेण ॥ पञ्चेपुविजयाशक्तौ भवस्य क्रुध्यतो जयात् । पश्चेप्विति ॥ पञ्चेपुविजयाशक्ती कामजयविपये अभिनिवेशा- स्वेच्छया धनार्थ विक्रीयन्ते, तथेत्यर्थः । अवग्रहः पूर्ववत् ॥ भावादशक्ती सत्यां कुप्यतो महेश्वरस्य जयात्स्ववशीकरणाद्धेतोर्येन एकद्विकरणे हेतू महापातकपञ्चके । फोन परेण प्रारब्धविग्रहे शत्री स्वजयस्य समय. तत्पराभवार- म्नसमय. स इत्येवंरूपो नीत्युपदेशोऽगीकृतः । अन्यदा यो जेतुमदात्य सोऽन्येन विगृहीतो यदा भवति तदा जय्यो भव- तीति नीत्युपदेश । अन्यदा जेतुमशक्यस्य भवस्य सरेण सह तकस्य द्वयोश्च करणे क्रमेण कारणभूतो यसाद्, अत एवं विग्रहसमये जितस्वाच्छित इवेत्युत्प्रेक्षा। महेश्वरोऽपि येन स्वव. शीकृत., तस क्रोधस माहात्म्यमशक्यवर्णनमिति भावः । विगृ-जीवातुः । , न तृणे मन्यते कोपकामौ यः पञ्च कारयन् ।।२ तर -- ·सप्तदशः सर्गः। ३६७ - . । रकार्यकारित्वादुभी कोपकामौ चो लोभत्तृणतुल्यावपि न मन्यते श्वाश्वः प्राणप्रयाणेऽपि न सरन्ति सरद्विपः । त.वयं पज्ञापि नहापातकानि नरादिना कारयन् । कोपाच मनाः कुटुम्बजम्बाले बालिशा यदुपासिनः ॥३०॥ ऽपि ब्राह्मणो हन्यते. तबकं ब्रह्मवध प्रति हेतुत्वन्. कानात् बीकानाच तगर्नालणस वधति महापा- व इति ॥ रख मोहल सेवका बालिशा मूखीः । अथवा गुरुतल्पगमनन्, कद्वयं प्रति तस हेतुत्वम् । धनादिलोभात्तु-प्रसवधः, स्वयंप्र(वन)ज्ञवाभिमानात्, परोपदेशानङ्गीकाराच शिशु- वर्गलेच च । रसलोनात्सुरापानम् । कामलोभास्त्रीजाति- भूताः । एवंभूता जना पुनकलनादिरूपसुटुम्वरूपे कर्दमे बुड़िता दर्शितधनलोभादा गुत्तल्पगमनन् , इष्टसंग्रहलोभादेतचतुर्भि- अपि मृतोऽहम् , अयं पुत्र. किं करिप्पति, इदं कलत्रं वा कि पि सह संसर्ग इत्येव लोभत्स पञ्चापि महापातकानि प्रति हेतु- करिप्पति, अत्य क्षेत्रादे कि भविष्यतीत्यादिप्रकारेण पुत्रादियो- वादधिकवाकोपकानावपकिचिवरौ मन्यते । ताभ्यामप्यधिको गक्षेमविचारणामात्रपरा शिश्नोडरपरायणाः सन्तः परेचवि । अ- भ इति भाव । एकदि-' इनि द्वन्दवाडुनभावः । 'संरयाया तिसंनिहित इति यावत् । 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इत्यादिवचन- ल्पीयत्वा 'इन्येकान्दत्व पूर्वनिपात । यदा तु एक वा द्वौ प्रामाण्यादनातुरत्वेऽपि संनिहिते प्राणगमने ज्ञाते । संनिपातादि- ा प्रनाणं येपामिनि सनाते 'बहुचीही संत्येचे उजबहुगणात्' नानुरत्वेऽपि वा श्र. प्राणप्रयाणे निश्चिते सत्यपि संसारसमुदता- ले डच्प्रतात्तदा 'एकद-' इति पाठो युक्तः । तृणे इनि, 'मरकं लरहर न ध्यायन्ति । किवतप्रकारेण मरणसमयेऽपि कुटु- यकर्मण्यनादरे विभापामाणिपु' इनि चतुचो वैकल्पिकत्वात्पक्षे वचिन्तामेव कुर्वन्तीत्यर्थ । इदमपि मूढलक्षणम् । जम्बाले नि. द्वनीचा ॥ मनोऽन्योऽपि किमपि न सरनि । वि.स.' इति वीप्सायां द्वि । यः सन्द्रियसमापि जिहां बबलम्बते । 'श्व खप्राण-' इति स्वत्व प्राणानामित्यर्थः । सरद्विप. इति 'अधोगये-' इति कर्मणि पष्ठी । 'द्विपम् इति पाटे कर्मत्वविव- तसामाचार्यकं याजाचटवे पाटवेऽजितुम् ॥२८॥ क्षया द्वितीया ॥ यः सर्वेति ॥ यो लोभ सबैन्द्रियाणि पहिन्द्रियानि समानि पुंसामलब्धनिर्वाणज्ञानदीपमयात्मनाम् । रस एवंविधः । प्रागं गन्धलुन्धन् , चक्षु रूपलुब्धमित्यादिप्रका- अन्तापयति व्यक्तं यः कजलबदुचलम् ॥३१॥ लर्थ । अपि बहु यथा भवति तथा जिह्वामवलन्बते। कि तुम्-तत्सा जिद्वारा पाजावटये याज्जावटुब्रह्मचारी दिशप्पलले पुंसामिति ॥ यो मोहो न ल निर्वाणं विनाशो येन स गटवे पटुत्वविपये यालाचाटूनिकोशले आचार्य गुरचनर्जिनुन् । ज्ञानरूपो दीपत्तन्नरत प्रचुर आत्मा मनो येषां वसिष्ठादीनां मुन्धस्वैपा रीनि । अयनत्र तात्पर्य --यो लेभो दुर्वाचे वि- ज्ञानिना पुंसामुचलमपन्तो निर्मलमप्यन्त करणं व्यक्तं प्रकट प्रियदास्यवचनाय पत्तानचं नैपुण्यं तद्विपये गुरुता विधानु- म्लापयति मलसहितं करोति । नोदनोहिता. कामाधीना. सन्तो निवासाः समाप्रियवचनतंभापगान्यासं कर्तुमिव शिष्यभूत ज्ञानिनोऽपि विधानिनादव. स्वमनो मेनकादिदेगानाप्रवर्ग च. ताननितरां सेवत इत्यर्थ । लोनशालयोऽपि यावाप्रियवाक्या. पूर्वनुचल्लापि मनमो नोहेन मालिन्य हनन्, 'ज्ञानिनामपि नि नूत इति भार. । 'पासाव(च)टवे पटवे' इति पाठे पटुने चेतानि-' इत्यादि माग्डेयपत्र प्रनागन् । न लब्ध साक्षात्कृतो रदार पाझार(च)टव इत्यर्थ । पाला चाटुपाटवे विपये निर्माजोपयोगी नोक्षोपयोगी ज्ञानदीपररूप. स्वप्रकाशज्ञानरूप स्वता गुरुता विधातुनिवोत्प्रेक्षा । योपधात्-' इति युनि 'भा. भात्मा पैत्तेपानद्धनज्ञानर तानानिति या। किर्मिर जलपर चार्यकम्' इनि साधु । 'व(च)टवे पटये' इनि भापितपुतन् । या नये स्वपिनल दीपल कालं मुधामलिताना घटा दीना नम्नलिनयति । पथ्यां तथ्यामगृहन्तनन्धं बन्युप्रबोधनाम् । ब्रह्मचारिखनन्धायियतयो गृहिणं यथा । शून्यमाश्लिप्य नोझलं मोहमैक्षन्त हन्त ते ॥२९।। त्रयो यमुपजीवन्ति कोषलोभमनोनवाः ॥ ३२ ॥ पध्यानिति ॥हिता सला बन्धुना मातापित्रादिना देता ब्रह्मेति ॥ नलवान, बनवापी वानवस, पनि मंचानी, प्रबोधना सरन पर, अनन्नासपीरित्वादिल्या प्रवर्तनानी- एने अपोपि माधमिलो दिन गृहन्ध पचानासानानुपनी- यजन् । पन. -अन्यनज्ञानबहुलन् । तपा-(पन्) अली- चन्ति सेवन्ते । पलामोडमानिनो ज्ञानेनाग्रेन कनाडा । "रजनदेन, अनानभूतानि उदा- गृहपरेर धान्ने नलाग्यो गृहाबनी इन मानान् । देहेन्द्रियान्पविद्यारिलासासादामरेन, हिप्प नसीर का प्रानसरन ल, तातोपानमनोमया मानव सहसो पोधनानमन न लजन्न एपन्न मोहं ने चमेहं नरन् र दा नरूर रनले।मद पर यो देवान नारे दह । हितस मिल च.नीकरण मा- उन्म जानी र भरत । हिन्यालागार । हन्त' रसा संदे । महदेव जातानपि निद्रा २. पातानरियोन्यता! गुरे नलमिजार : प्रसादपि न बननः३३ १.८... भोपा जाननामिनि पोती मममी. पनि. रिम् ॥ २३ जाता। .

·- आचूड शिखामभिव्याप्य मर्यादीकृत्य वा एनसा पापरूपेण कञ्ज- हेतुना यसाजगदस्थिरं जगदे । तस्साकेनापि लोगोचर स्वमतं वेदाप्रामाण्यं बौद्धसंवादेन द्रढयति-जेनेति । नार केन मेचकाः श्यामवर्णाः। यो हि नीलवनादिनावृतदेहः, स तेनैव चार्वाकेण वेदमर्मभेदाय वौद्धेन जातम् । तदीयमताम णात्तद्रूपेणैव जातमित्यर्थः । 'जगाद' इति पाठे यदोधिसत्व र दस्थिर जगादेति व्याख्येयम् । क्षणिकत्वे सिद्धे येन पाप न । प्रज्ञापौरुपनिःस्वानां जीवो जल्पति जीविका ॥३१॥ अग्नीति ॥ नित्यं काम्यं च सायंप्रातहोमरूपमग्निहोत्रासन त्रयी च तत्रं मीमांसा, वेदनयसंबन्धि वा यत्तत्रं वेदविहित |ऽन्योऽपि कर्मकलापः, तथा-त्रयो दण्डा यन तत्पाशुपतमनन प्रज्ञाया बुद्धः पीरुपेण सामध्येन तीक्ष्णया प्रज्ञया नि खाना होगा ग्रावेति ॥ ग्रावोन्मजनवत् 'ग्रावाणः प्लवन्ते' इति प्रतिपा- तुमसमर्थानां पुरुपाणां जीविका जीवनोपाय । तपिधारा दितपापाणतरणवज्योतिष्टोमादियज्ञाना साध्ये स्वर्गादौ फलेऽपि द्रव्यमर्जयितुमेव । न तु तात्त्विको धर्म. परलोकमाधनन् । 'ज्योतिप्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिश्रुतीनां सत्यता यथा- एवं वेदप्रामाण्यवादिनां भवति । जीवो बृहस्पतिरपति यदाने! र्थता । प्रावोन्मजनवाक्यस्य प्रत्यक्षवाधितत्वात् , यागानन्तरमेव वाक्यार्थः कर्म । तदुक्त तेनैव-अग्निहोत्र नयो वेदानित १ इदं पप जीवातो न व्याख्यातन् । करिमश्चिन्मूलपुस्तकेऽपि नोप- इति । तस्मादग्निहोत्राद्यप्रमाणमेवेति भावः। 'जीविका' ही भसपुण्डूकम् । बुदिपौरुपहीनाना जीविकेति गृहलते।' ३६८ नैषधीयचरिते ता चक्षुराच्छादनाद्रष्टव्यदर्शनाभावरूप सदसहस्त्वग्रहणम् । स- मर्गादेरदृष्टयाउन्योतिष्टोमादियागप्रतिपादिका युनिगरे प्रय सारस्यानित्यदुःसरूपतां जानतामपि तदपरित्यागहेतुसादज्ञान-विता । तभान यागनिरप्रमाणम् प्रत्यक्षविरबादावोस रूप इत्यर्थः । तथा-यः श्रुते शास्त्राधिगमे सत्यपि मूढत्वेन से- शुतिनन्' इति प्रगोगाद्याग उतेरपि खांदापमन्यतेति व यानुरूपं जाट्यम् । विधिनिषेधाद्यनिर्णयरूप इरार्थः । तथा गम् । भरिलक्षणया सत्यतेत्यस्याऽसत्यनेत्ययः । एवन्द यश्च प्रकाशे सौराग्नेयचाक्षुपाद्यालोके सत्यपि द्रष्टव्यघटपटाघाच्छा- मपि येदवास्यानां पुनियाविरोपादप्रमागत्वे हे घीद्वा. II दनरूपतयान्धकाररूपः । प्रकटेऽप्यर्थे प्रतीतिप्रतिवन्धक इत्यर्थः॥ मन्तो देवान्ना फले धुतौ वा गुम्माक का अदा थमानित कुरुसैन्यं हरेणेव प्रागलजत नार्जुनः । अपि समामाणिोऽयं धता न कायो। गयेन झारणेन पदा क्तविद्याति कममिया कामाना गहन्याचारमार्ग. सिलीकृतोद, हतं येन जयन्कामस्तमोगुणजुपा जगत् ॥ ३४ ॥ त्यक्त इत्यर्थः । श्रुतिमानस्याप्रमाणत्वाद्यशे यजमानजिक कुर्विति ॥ तमोगुणजुपाज्ञानरूपतमोगुणसेविना येन मोहेन चिदहानि यमचयं तदप्यमामाणिलस्यात्यजतेति भावः । हतं जगजयन्कामो नालजत । क इव-तमोगुणजुपा आश्रितत- गृवा.' इत्युपहासे । अतिमूसी भवन्त इत्यर्थः ॥ मोगुणेन हरेण संहारकारकेण रुद्रेण प्राप्तकालतया प्राक् हतं प्रस्त कुरुसैन्यं पश्चाद्विनाशयन्नर्जुन इव । मया हतमित्यमिमानेन लजा केनापि बोधिसत्त्वेन जातं सत्त्वेन हेतुना। नाप । अन्येन हतस्य पश्चात्स्वेन हनने हि लजा युक्ता। सा तु यद्वेदमर्मभेदाय जगदे जगदस्थिरम् ॥ ३८ ॥ कामस्य न जातेत्यर्थः । मूढ एव कामपरवशो भवतीत्यर्थ. । ई- श्वरः प्राकुरुसैन्यं शूलेन हन्ति, पश्चाच्छरेणार्जुन इति द्रोणपर्व- केनेति ॥ केनाप्यज्ञातनामा बोधिसत्वेनातिप्राज्ञेन जिरमा कथा । कुलकम् ॥ रकेण वेदस्य मर्ममेदाय रहत्यभनाय जातमुत्पनम् । ११ननर चिह्निताः कतिचिद्देवैः प्राचः परिचयादमी। कर्तुमारब्ध इति यावत् । कथमत आह-यद्यलात्सत्वेन हा सत्त्वरूपेण लिनेन यत्सत्तक्षणिकन् , यथा घट इत्यादिरूप अन्ये न केचनाचूडमेनःकञ्चकमेचकाः ॥ ३५ ॥ गदस्यिरं क्षणिकं जगदे प्रत्यपादि । सत्वलिङ्गेन विश्वस्य त्वसिद्धावुभयलोकगतं स्थिरमेकं कर्तारमधिकारिणमात्रिय ॥ चिह्निता इति ॥ अमी कामादयः कतिचित्कतिपयैर्देवैरि-विहितानां विधिनिषेधानां निराश्रयतया वेदत्याप्रामाण्यापार न्दादिभिः प्राचः पूर्वजातात्परिचयात्पटुतरासंसर्गाचिहिताः चि-दमर्मभेदः कृत इत्यर्थः । बौद्धसिद्धान्तस्तु ग्रन्थान्तराोइन। हनिश्चिताः । देवानामपि कामाद्यायत्तत्वात्प्राचीनः परिचय. वितरभयादव नोक्तः । अयं वक्ता पूर्वसानित । चार्वाकता विशेपतो न लक्ष्यते । श्यामत्वान बुद्धा इत्यर्थः ॥ तत्रोद्भूर्ण इवार्णोधौ सैन्येऽभ्यर्णमुपेयुपि। कस्याप्याकर्णयामासुस्ते वर्णान्कर्णकर्कशान् ॥३६॥ नष्ट एवेति किमिति पापाइयमित्यादि प्रकरणाज्ज्ञेयम् ॥ तत्रेति ॥ उद्गुणे त्यक्तमर्यादेोधौ समुद्र इवातिगभीरे तत्र अग्निहोत्रं त्रयीतत्रं त्रिदण्डं भसपुण्डूकम् । तस्सिन्कलिसैन्येऽभ्यर्णमुपेयुपि सामीप्य गते सति ते देवाः क- स्याप्यनुपलक्षिताकारस्य चार्वाकस्य कर्णकर्कशान्वर्णानाकर्णया- मासुः । अभ्यर्णम् , 'अभेश्वाविदूर्ये' इति नेट् । 'गुरी उद्यमे' म- यादाधारणे उद्यमत्यागिनीत्यर्थः ॥ तानेव वर्णानाह- ग्रावोन्मजनवद्यज्ञफलेति श्रुतिसत्यता । तथा-भस्मनः पुण्डूकः तिलको यत्रैवविध शैवादिवत एनमः का श्रद्धा तत्र धीवृद्धाः कामावा यत्खिलीकृतः ३७ प्रजया पौरुपेण च वा हीनाना, वचनेन चौर्येण च बलाही लन्यते॥ धात्वर्थनिर्देशे ण्वुर ॥

·ततदशः सर्गः। - - द्वानों नालपाहिजानिधनानसहनानो जाति दूषयनि भोजनामिलापे सत्यापि न मुझे अभिलापे सत्येवा(लप)मावा- शुद्धिवंशद्वयीशुद्धौ पित्रोः पित्रोर्यदेकशः । त्यादौ सीनिवृत्ति , नाति च तीयांदी, वृथैव कानोपहतचादि- त्यर्थः । बहिः शोधयन्तु, अन्तरजुइन् । झामेति, 'क्षानो म'। तदानन्तकुलादोपाददोपा जातिरन्ति का ॥४०॥ इष्णेया रक्षतो नारीर्धिकुलस्थितिदाम्भिकान् । शुद्धिरिति | विजुदमातापितृजन्यच मालवादेलक्षणन् । ग गुदिटुंनिरूपा । पचलान्नित्रोनांतापित्रोनों पितरो नातामह- सरान्धवाविशेषेऽपि तथा नरमरक्षतः॥४२॥ पतामही, नातानहापितानसौ च, तपोरेका प्रत्ये वनयी ईध्ययेति ॥ इपंचासहनन्यमानेन नारी रक्षतन्तासा परपुरु- Jही मन्यान् , एव तयोरपि पितृपित्तामरीमातृपितानहातिमा- पदनमपि कभनयच्छत कुलविति. नामग्यादेशातेरसांकरें- नरनातुः, पितामहादिनानानहीनानु , पितामहाविमुद्री न- गावत्यानं तपेन दम्भन चरन्ति ये तान्पुरुषान्तीरक्षण एवं पान् । एवं प्रसाणं यावन ये सुद्री नयां शुद्धि. परीक्षगीया। कुलस्थिति मन्यमानान्धि ते निन्द्या. । निन्द्यन्ये दाम्भिवमेव तिलाइनन्तकुरा एवनपरिनितवराभेता अन पुत्र द्रोपाइविज्ञे- हेतुः । किभूतान्-निर पुरुषाश्च विवेकशून्या यतः, अत - मुद्विमनानन्त्रीपुंसपारननया मुद्धे नदेहात्, इन्द्रचन्द्रादीना लरान्यन्यसाविशेरे नाधार सत्यपि तथा नारीवानिवन्धन र पुरालमानान व्यभिचान्दननादमुनिश्चयाच, जानिमकर- नरमरक्षतः परदारसमादनिवारचन । नहि जातिसंकरो नारीगा. मारोपाचा जानिर्निदीपानि । अपि तु न कापि । यहाहु- मेव व्यभिचारेन यत ता व रक्षनीवा कि तु पुरुगणामपि अपेकपरवा नाभीयाने स्वजनैरपि । को हि जानानि कि व्यभिचारेन । यदि रसगोयन् , तहि दवमान । न चैव स्यिते। लिप्रपात भवेत् ॥ इति । नया-'अनाहानिह संसारे तलादन्यारव सो जानकल नाइवत्या ललिलभा. बारे मारपजे । उठेच पानिनीमूल का जानिपरिकलना ॥' वाचार्गमावरक्षगं नेवां इन्न एच.। तलाटीयं सत्या ति। तन्लामीयोनिकामी अपि जाननो दुष्टा एति नरन्य वेश्यान्नमहावित्र, नीगामपि नरान्तरे प्रातितिरेर मा तातिधनांबिहार बंचाचार उत्तेति भार.। यहा-नलाढा दुनिति भाव ।देना इत्यनेन इंवार हेतुन तु धर्म सी लामननन्तानां लानानदोषाहोपाभावाव्यनिवारादिदोपर्गना भूचितम् । अरव लावारिसेति नारी रतनोकर. जानि साा, ला कापन्नि, जापि नु न कापि । पित्रादि तिव, रिकनेकन्या गंन नर उ नोरा ।नित चभिचारादिनोपामपि जातिदुष्टेति व्याया । पदा नदा' ग्था एक पर नया नरमी न.कि तु रही हो. नि पाट मन्या । तो पिनारनन्तराना दोपानावन ना नि । नन किमाने । पाता। दोपा जानिरनि । अपि तु नहति को कन्यचिट्टोपननमानसापि परदारनिनिया नोमाननादतः । जानिष्टयर दनि व्याया। पच्चन्दमानवांत्तन्न्दायादार । एका , सरवचनार' एनिम् ।। जदयाकविनोदेन दमो दम्मोकिमागिना||३|| जन्यदप्ताह- कामिनीवर्गसंमगैन का संक्रान्तपातकः । पुन .....: : पन. नानाति नाति हा मोटाकामक्षामवनं जगत् । १ नम्लो दम -१ मानिनीति !! बजार जाहान माता का । पो परसार कान- पान' : निदर..- मायाजा पुरपा मारा...ना ... . . . . .: - पाना नं मा in... R.स. ५५ ५.५ जीन। :-कर, र ८ -:.::: it स्तन ....... ...124.16.xi. २. तुम सो मन परवाना ना चल दिया। सायदान -- 4 A . * 4 - । . . -- # ·- रते कामिनीरतिविपये कथं न किमिति न । अपि तु तसा इति निबिय पापात्मुगमनुभूयत इति पार्प सः कार्यमिति भावः। अन्ते कावसान एव सुखमेधते । अनुभूयते पुरुषेणे.या। न्मान्तरे प्रतादिजन्यं सुसं संदिग्धम् , मुरतजन्य च सांस नुभवसाक्षिकम् । तस्माच्चान्द्रायणादि सुकृतं त्यस्या म्बितम् । 'दुरिते च' इनि पाठे परदारगमनादापिन्य ' बलादिति ॥ भो द्विजा., यूयं पापानि परस्त्रीगमन सर्वान्वलकृतान्दोपानकतान्मनुरवीत् ॥१. मरर इन दवनिपनेब, अन्यदेहाते देहान्तरप्रातः संदह लादनुमती असत्यामपि कुरत । नानि पापानि , aire करोडोप. सोनंव्य इति न्यायेन यदि देहान्तर तान्यायकृतानि मन्तु । फलदायीनि मा भूया मनु बलेन तान्यानवान्यापारानानानेगा। नाद बोरियपदन्दोयापिनी अमिष्टादयो यूयं बढाउ बलान्यामीकुन च यत्' सन्यासी मानंदन त-पदमाया पन्धिना इंदनावीन्तरपारसत्यनया प्रने निदान ३७० नैषधीयचरिते. शोऽपि न । तत्सेवका यूयमपि गुरुतल्पगमनं कामं कुरुतेति भावः। 'पाक्षिकोऽपि दोपः परिहरणीयः' इत्यनेनैव न्यायेन यथोक्तम्-'राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे समाः । रा- त्यजत । न चेदेवं पापमपि कुरुतेति भावः । 'संश्रयात्' इ. जानमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजाः ॥' इति । अयमप्युपहासः। संबन्धादित्यर्थः । 'कलुपं वृजिन-' इत्यमरः ॥ गुरुशब्दच्छलेनैवमुक्तम् । 'महः' इति पाठे उत्सवः । अथ च- 'त्याज्यमेवाशुभं बुधैः' इत्यपि सव्यभिचारमाह- तेज.समूहः गुरुतल्पगमनेऽपि प्रत्यहमुदेत्येव, न तु पतित इत्यर्थः। इन्द्रादिनिकटे वाल्मीकिप्रमुखा द्विजास्तिष्ठन्ति तेषां संवोधनम् । यत्रिवेदीविदां वन्द्यः स व्यासोऽपि जनता र बृहस्पतिभार्यायां गर्भमुत्पाद्य तत्सुतस्वीकारार्थ सोद्यमानिन्द्रादी- रामाया जातकामाया प्रशस्ता हस्तधारणा ॥ न्प्रति चन्द्रेण महारणारम्भसंरम्भेण तेजः प्रकटितम् । अनन्तरं ब्रह्मणा गुरुभायां याजितोऽपि गर्भज पुत्रं गृहीतवानिति पुराण- य इति ॥ यः त्रिवेदीविदां वेदत्रयवेदिनां वो युग्ना । कथा । 'तल्पं च शयनीये स्यात्तल्पमहकलनयो.' इति विश्वः ॥ नमस्करणीयः स व्यासोऽपि इति भारतादौ जजल उपा: इति किम्-जातकामायाःकामार्तीया रिरसो रामाया भइ.. 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा, पापः पापेन' इत्यादिश्रुति दूपयति- शीलाया अपि रमण्या हस्तधारणा पाणिग्रहणमझीकरण : पापात्तापा मुदः पुण्यात्परासोः स्युरिति श्रुतिः । युक्तैव । न केवलं वाल्मीकिः, कि तु व्यासोपीत्यपिशन्दन। वैपरीत्यं द्रुतं साक्षात्तदाख्यात बलावले ॥ ४५ ॥ दाना यो न कामयते स्त्रियम् । ब्रह्महा स तु विज्ञेयो मन्च चन पूज्यत्वाद्वद्भिरङ्गीकर्तव्यमित्यपि सूच्यते । 'सराता । पापादिति ॥ परागता असवः प्राणा यस्य । मृतस्यैत्यर्थः। तस्य नमब्रवीत् ॥' इत्याद्यर्जुनतीर्थयात्राया नागानासंबन्धानरेन प्राणिनः इह कृतान्निपिद्धाचरणजात्पापात्तापाः दुःखानि, पुण्या- श्यादिप्रसङ्गे स्वर्गगमनावसरे च भारतादौ । रामायणे । दिह कृताद्विहिताचरणजाद्धर्मान्मुदः सुखानि स्युः भवन्तीति श्रु- युक्तौ प्रसिद्धम् । ततश्च पापं वयम् , कार्यमित्यप्युच्यते। तिराह । साक्षात्प्रत्यक्षेण दुतं शीघ्र वैपरीत्यम् । दृश्यत इति शेषः। पि दोप इति भावः । वेदविदामिति, ‘कृत्यानाम्-' इति प्रयागादौ मातर्माघस्रान कुर्यतो भवदभिमतसुकृतकारिणः पुरुपस्य युक्त्यन्तरेण पूर्वोक्तमाह- तदानीमेव दु.सं भवति । भवदनभिमतपरदारसंगमादिपापका- रिणम्नदानीमेव सुस भवतीति वैपरीत्यमनुभूयते । अथ च-एवं सुकृते वः कथं श्रद्धा सुरते च कथं न सा । भुति. प्रवणमात्रम्, न तु तत्र किंचित्प्रमाणम्। किं च मृतस्य कि वा तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनान्ते सुखमेधते भविष्यतीति को वेद । जीवता तावद्वैपरीत्यमनुभूयते । तत्तस्मा- छुतिप्रत्यक्षयोर्विपये यूयं बलावले स्वयमेव आख्यात कथयत । सुकृत इति ॥ सुकृते चान्द्रायणादौ यो युधमाकं ।' भनन्त एव विचारयन्त्यित्यर्थः । प्रमाणयो. परस्परविरोधे सबलत्वे हेतुना श्रद्धा आस्तिकता । अपि त्वनुचितमेतत् । साय विरोध प्रत्यक्ष वलीय, तथा-श्रुतिप्रत्यक्षविरोध प्रत्यक्ष वली वितुं युक्तम् । यस्मात्पुरुषः तस्कर्म व्यापार कुर्यात् येन में । प्रपलबंटवयवस्थापकस्य न्यायस्याययमुपहामः ॥ मंदिग्यपि परे लोके त्यान्यमेवाशुभं बुधैः' इत्यादि प्रति- जीकर्तव्यमिति भावः । एतेन मासैरष्टमिरवा च पुन उन्या दूपति- युपा । माज्ञम्नत्कर्म कुर्वीत येनान्ते मुखमेधते ॥' गा संदेहेऽप्यन्यदेहाप्तेविवज्यं वृजिनं यदि । सजन श्रोत्रियाः सत्रं हिंसादपणसंशयात् ॥ ४६॥ गमनायनन्तरमेव सुख दृश्यते यतः ।। संदेह इति ॥ नत्र नत्र व्यनिग्निवानिप्रामाण्यानिश्चयात् , पान कार्य जन्मान्तरे निरयादिदममयान्' इत्येके बदन्ति, अन्य चयन हुन मन दयः अवदहमातिन्तन्य स्यादिन्यत्र का' रागमनन्यतेनि सायद जिन पारं पाय नन् । न दिया लवांददार इन महिला या नवनिका श्रीमान हायं । ५.नन मान्य नसः वागीप- • ना . . . . . . " , ददा नेपाल पवन्यादन " .., बलात्कुरुत पापानि सन्तु तान्यकृतानि । - में ·तप्तदशः सर्गः। ३७१ - खागमार्थेऽपि मा स्थानिस्तीथिका विचिकित्सवः। चेत् । स चेल्फलस भोक्ता, तर्हि आत्मेति हेतोः । आत्मत्वा. विदोपादिति यावत् । तलाकाप्यात्मान्तरेऽपि तकि न सात् । तं तमाचरतानन्दं स्वच्छन्दं यं यमिच्छथ ॥५०॥ अपि तु भवितव्यमेव । तेन देहेन पातके कृते तदतिरिक्तनात्मना स्वागमेति ॥ भोलीधिकाः संप्रदायागतविधा., यूयमलि-'चेत्फलं भोक्ष्यते तहि देवदत्तेन पापे कृत आत्मत्वाविशेषाद्यज्ञद. र्वोतमनुवचनरूपत्त्वीयागमप्रतिपाद्येऽर्थे प्रनेये 'आत्मारामः तेनापि तत्फलमुपभोक्तव्यमित्यप्यापयते कि च पापफलदुःखानु- त्' इति श्रुत्वधै वा विपये विचिकित्सवः संशयालयः ना त्य भवे तस्य देहल नाशे तत्पातकफल देहव्यतिरिक्त परप्रत्ययवेद्य वयं इदं कार्य नवेति संशत्र परित्याज्य इत्यर्थः । मनुना आत्मनि चेद्भवेत् , तथापि न दोष । दु ख थुपभुज्यमान प्रति त्या वा इंदृक् कथं प्रतिपादितमित्युभवत्रापनादरपरा वा मा फूलं भवति, उपभोक्ता चाहंकारासदं देहो विनिष्ट., आत्मातुनो. वत । तहि कि कार्यमित्यत आह-यूयं च यमानन्दं परदार पभोक्तनि फलसबन्धेऽपि न दोषः । ततश्च पापकारिणो देहत्य मनादीच्छत, तं तं त्वच्छन्दं त्वेच्छया नि संशयनादरेण चाच-विनष्टत्वान्मृत्योरेव चापवर्गवान कश्चित्फलभोक्तेति । स्वेच्छा. त आनाराम सामिनि भुनिप्रामाग्यात्पूर्वोत्तत्मृतिप्रामाण्याच चारमेव उत्तेति भाव । यहा-परवासी साक्षी व परसाक्षी स तयं परिन्यज्याइरेण यदृच्छया मुखमुपनुइग्ध्वामिनि भावः । एव परसाक्षिक आत्मत्यात्मलक्षणे परे देहानिरिने साक्षिणि तट- लदागमे निन्दापराः, तथापि त्वागमे निन्दा न युक्त्यपिना ले चेत्तत्फलम् , तर्हि वापि पापागादौ वा तत्फल कि न सात् चितन् । ना निरनुबन्धक ततो न लुङ । तीर्थन आगमेन अपि तु सादेवात्मन्चाविशेषात् । तलाहेहातिरिक्त आत्मा नात्ये. परनि ठक् । सदुपाध्यागो वा तीर्थन् . तलादस्त्यर्थे उन् ॥ व, देहच नष्ट , कत्ल पापफलं खादिति भावः । यद्वा-कापि पूर्वोक्तयुनिस्मनीनानर्थमज्ञाचा त्वरैवमुक्तं व्याख्यानमप्रमाण. जन्मान्तरीयदेहान्तरे आस्मातीनि पापफल चेत्त्वात् , तहिं परो मेलारावाह- देवदत्ताद्यात्मा साक्षी यत्स तलितास्मान्तराधिष्ठित देवदत्तादि- श्रुतिस्मृत्यर्थबोधेपु कैकमत्यं महाधियाम् । देहेपि । परल वा देवदत्तादिदेहत्य साक्षिणात्मनि किन सात् ॥ व्याख्या बुद्धिबलापेक्षा सा नोपेक्ष्या सुखोन्मुखी॥ अपित्वविदोपात्यादेवेति । अलमनिप्रसङ्गेन ॥ श्रुतीति ॥ श्रुतिस्मृत्यर्थयोधेषु नहाधियामप्पैनियमविसंवाद पुनरपि देहानिरिक्तात्मवादिनमुपहसनि- शान्ति, अपितु सर्वत्रापि विसंवाद एव । बुद्धिबलेन परस्पर मृतः सरति जन्मानि मृते कर्मफलोर्मयः । विजयात् । एवं सति व्यारया पदार्थवास्यार्थनिरूपणं बुद्विवल अन्यभुक्तैर्मृते तृप्तिरित्यलं धूर्तवार्तया ॥ ५३॥ प्रजावरमपेक्षते एवंभूता । यस यथा स्फुरति, स तथा व्यारवा- ति । अन एवाईतवादिन धुतीरभेदपरत्वेन. द्वैतवादिनस्तु भेद मृत इति । गतप्राणो नष्टशरीरवासिरन्ययचतानुभवसं- सारोद्धोधोऽपि पूजन्मान्यनेकजन्मतःकर्मनात्यादीनि पूर्वमहं पत्येन व्याचक्षते मा व्याख्या तुसोन्मुरचनायाससाध्या । अथ. च-नुसपर्यवनायिनी । नोपेक्ष्या नानादरणीया । सैवाहीकायें नालगोऽभूवभिन्यारीनि लरनि । मुने च कर्मगा मुनदुष्कृतक नणा फलानि त्वर । क्षेच्छाचारमेव पुरनेति भाव । एक सनाना अविसंवा- नुस मल्लानि तेपानुनय परम्परा भोगा वा भवन्ति । नदधिररणा भगन्तीत्यर्थ.। तपा-अन्येपानामगाना दिनी नति। चातुर्वर्यादित्वात्सायें पर ।। नुकभीजन या मते पनदेह मेने तृप्ति पनाति पवांना पर. वन्मतातीसरे निरयादिमाप्ति साहित्यामाह- वजनमानेग वोपजीविनां पानंया मानानि पानांमागाल. यसिन्नलीति धीदेहे तद्दाहे वः किमेनसा । न् । सा न मारेलयं. । समपनयरिग वादनुपपअन् । य. कापि तक फलं नस्सादात्मेतिपरसाक्षिक ॥५२॥ भोजनादिरानार पर प्रनारयन्नि । तल पानी नाय । यलिजिति ॥ यलिन्हे अहनलि इति धी , गौर जा जन्मनुकानि' इति पाटे मन्ये मुकानि' इति दोषपटीममाम ।। रलाधाार प्रलपतस पारीरत्व दाहे सनि यो युप्मारनेर देहातिरिका नमनिमादिका मुतिसमनि- एनसा पापेन रिन् । अपि तु पापेन हिरवानादि विचिदपि जनेन जनतालीति का नायं चमित्यौ। नाचने । अपनान- देह एपाना. देहातिरिनो वा। त्याज्यने वाहने चान्यदहोश्रुत्सानियतया ।। ५४ ॥ साद पसनदेन रेन पार स्न तल पिनए साडेहानमा. दिना द पान कि सपने । अपि नुन रिदिल । अनेनेति , प्रतिमा निनस परपउनसमा नाकाम' अपहनिरन पर दो दिन पितरे देशान्तर का.इते नदार नहान्न ना'दीया प्रोतः नारे पर मोगाति । ताप्दर नमन । पन् अलि' इन हायर इनता मरन, ' वनाजिर परमादिको ना!"८-मदर टेररिस पहारको देरर नट वरी 21. परिमारना। नर नहा रानान इन इन्नन सन - उपनामा पुनरावी-मोद (R) नरमी सरकार । - नन्द निरसन करन:- བས༔ सदर .

·द उनपनी ननदन नयनयान्-निमुदिपु 'जनपरयोः' इत्यत्र 'देवस्येति च दयन' , -- - पश्चाहुः। सामग्रीसाकल्याभावाद्यथोक्तदक्षिणाभावात्फलं न जा-सारत्वेन तृणानीव विधूनय त्यज । यत.-ताशस मामाका कः श्रौतस्यात्मनो भीरो भारः स्यादुरितेन ते ५६ वेदोऽपि देवकीयाज्ञा तत्राज्ञाः काधिकार्हणा॥५११ नानन्तेऽक्षये तापे निरयादिदु से निमजतोऽनन्तदुःखमनुभवत सुरपतिरभूदात्मतनयां प्रजानाथोऽयासीत्' इत्यादि सरगाना सतः श्रौतत्य 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' 'नेह नानास्ति किचन' इ. प्णुमहेशादिभिरप्यलचितां काम एव देवः, तस्य म्रीपारसपर ते तव एकत्य दुरितेन को भारो गौरव स्यात्, अपि तु पूणस्य श्रीभगवद्वचनाद्देवकीया आज्ञा । अतः-तत्र वेदरूपाया देकर पिसवाग्मनो यदि सफलशरीरोपाधिकृतपापमंबन्ध., तदा त-शेपावेदाज्ञेव कामाज्ञापि माननीयवेत्यर्थ.। आज्ञाद्वयमपि मनान, त्फलानन्याविरयादिदुःसानुभवावमरे तवैकपापेन कृत्वा पापाक्ष- तस्मात्कामाज्ञामपि कुरुध्वम्, न खेकन्न पक्षपात, कार्य इतना रिन्ययः । अपि चान्नक्याम्वपरव्यवहाराभाये परदारत्यपरस्वत्वा इति यूयमेव कथयतेति ब्रह्मादिभिरप्यतीतत्याटिया वर्चस्व कृतमिति पापे कृतेपि नव दोपो नेति ययेन्ठं पापं कु-तु पूर्ववदविशेषाद्वे अपि समे एवेत्यर्थः । द्वयोमध्ये प्रतिमा बिरामीगे नापपोलोचनया विना भयगील, इत्युपहामवेदो हि ब्रह्मादीनामेवाज्ञा, ब्रह्मादयध कामदेवाज्ञानारिंग, 1 त्वलक्षणग्रामाण्यात्, प्रत्यक्षसुराहतुवाच कामदेवावारि मनुष्टयति भाव इति वा । पक्षपातात्तारतम्याज्ञानारद यदीयाज्ञा भवनिरनुष्टीयते, तैरपि याऽनुष्टीयने मा नाना मुम नेतन्दनादन्यामान जनकदमनना. तत्र कामाज्ञायांना निन्दा । कोनादर इयर rare, या ब्रह्मादिमिर यनुष्टिनवादिति बाजा निगना' ३७२ नैषधीयचरिते अहो आश्चर्यम् , कष्टं वा । महदनुचितमेतदित्यर्थः । 'देह आत्म किमिति ॥ भो देवपूजक, वृन्तात्यसवबन्धनासकार भावं परित्यज्य तदन्यसिन्नात्मनि नित्यतां गृहीत्वा दीक्षातपआ- मवचितं चम्पकादिपुप्पं तस्माद्धेतोस्ते तव किं प्रयोजनम्।। दिभिदेहं कर्शय, तदतिरिक्तात्मवेदनं कुरु' इति श्रुत्या लोक उप- दोप एवेत्यर्थः । हि यस्माददः पुप्पं तन्माने वृक्षावृन्त एस दिश्यत इत्यर्थः । विप्रलम्भकवाक्यत्वेन श्रुतिमानमप्रमाणम् । मानमेव फलति फलरूपेण परिणमते, नतु तेन विना ।। वार्तामात्रेणालम् । सा न कार्येत्यर्थः । अन्योपि धूर्तीन्येन रत्नादि चिते फलोत्पत्तिप्रतिवन्ध एव भवति । नत्वन्यत्रफळमक त्याजयति, काचादि ग्राहयति । कद्वयस्थानमिहितत्वादुभयन्त्र अथ देवपूजादौ विनियोगात्साफल्यमिति चेत् । तदप्पसत् ।। तृतीया ॥ श्मनः शालग्रामशिवलिङ्गादेः पापाणस्यैव मूर्ति याच ननु पुत्रेष्टया पुत्रस्य प्रत्यक्षोपलम्भाज्योतिष्टोमादेरपि फलस्या- चेत्तत्र न्यस्त सत्फलाय भविष्यतीत्याशय., तीनन्यस कि नुमानाच्छुतिमात्रप्रामाण्यात्कथं श्रुतेधूर्तत्वमित्याशक्य दूपयति- भिन्नस्य पापाणसदृशस्य स्वस्य मूर्ति तत्पुप्पं न्यख नियहि । एकं संदिग्धयोस्तावद्भावि तत्रेष्टजन्मनि । नन्यस्यैवेति वा । नास्यमेवेति वा । किं च भवन्मते भेदन हेतुमाहुः स्वमत्रादीनसङ्गानन्यथा विटाः ॥५५॥ चिकत्वात्परमेश्वरस्य सर्वत्र सत्वाच्छालग्रामादेस्त्वच्किरसंक- एकमिति ॥ भवनाभवनाभ्यां संदिग्धयोरर्थयोः पुत्रादिला- भावः । न्यास्य, हलन्तत्वापण्यत् ॥ हेवपूजापि पृथग्वृथति स्वशिरस्येव पुष्पाणि क्षिपेत्युपहान भालाभयोर्मध्ये एकमनिष्टं वा तावनिश्चितं भावि भविष्यति । तत्र तयोर्मध्ये । तथा सति वा । इष्टस्य पुत्रादेर्जन्मनि लाभे सति वैराग्यजननार्थमन्यदप्याह- विटा धूर्ताः परवञ्चनचतुराः स्वमन्त्रादीन्हेतुं कारणभूतानाहुः । तृणानीव घृणावादान्विधूनय वधूरनु । असाभी रुद्रजपादि त्वदथं कृतम् , तेन त्वया पुत्रादि लब्धमिति तवापि तादृशस्यैव का चिरं जनवञ्चना ॥ ५४॥ वदन्तीत्यर्थः । अन्यथा पुत्राद्यलाभे तु तानेव मन्त्रानसाझानहावि- कलतया फलस्यासाधकान्प्राचीनपुत्रवियोगादिविपरीतफलकारि- इत्यादीनि बधूरनु स्वोरुद्दिश्य घृणावादाञ्जुगुप्सावचनाने के तृणानीति ॥ हे पुरुप 'मुखं श्लेष्मागार, स्तनी मांग नादृष्टफलेष्वपि फलकल्पना निरवकाशेति श्रुतिरप्रमाणैवेति भावः॥ जना लोकप्रतारणा का । अपि तु न कार्येति भाव।। श्रुतिप्रामाण्यमभ्युपगमवादेनाङ्गीकृत्याप्येकात्मवादिमतमनिष्टा- पत्या दूपयति- व्यभिचारिण्यः पापनिरता इति निन्दावाक्यानि तवापि में एकस्य विश्वपापेन तापेऽनन्ते निमजतः । चारिणो न युक्ता इति वा ॥ कुरुध्वं कामदेवाज्ञां ब्रह्माद्यैरप्यलचिताम् । एकस्येति ॥ विश्वेपां सर्वपां परदारगमनजनितेन पापेन हेतु. कुरुध्वमिति॥हे अज्ञा मूसी ब्राह्मणाः, यूयम् 'अहन्यापैक । . - - - यराशिनृतन्तस्य न कोपि भार सात् । किं च तयत्पुण्यं कृतम् , यद्वा-तत्र द्वयोराज्ञयोमध्येऽधिकमहणं यस्याः सा का नाम बनादापरदारगमनादी पापलेशन्याप्यभावात्मेच्छाचारमेव कु- तसादेकन्नथुनियामनपरा ज्ञेया, न नु तात्विकीति भावः ॥ देवादि निराग्गेनि- किं ने वृन्ततात्पुष्पानन्मात्रे हि फलत्यदः । न्यन्न तम्झिनन्यस्व न्यान्वमेवाश्मनो बाद ५७ विवाह इतित्र पदविकाधा प्रापन-दानंद - यमा सारोगा। मन्त्र कला निकायः उपमा व्याब्द. ॥

·सप्तदशः सर्गः। ३७३ - - श्लोक्त्रयेण मीमांसकान्परिहरति- को हि वेदास्त्यमुष्मिन्वा लोक इत्याह या श्रुतिः। प्रलापमपि वेदस भागं मन्यध्व एव चेत् । तत्प्रामाण्यादमुं लोकं लोकः प्रत्येतु वा कथम् ६२ केनाभाग्येन दुःखान्न विधीनपि तथेच्छथ ॥६०॥ को हीति ॥ 'को हि तद्वेद यद्यमुस्मिलोकेऽस्ति वा न वा' इति 'दिश्वतीकाशाकरोति' इत्यादिर्या ध्रुतिः, भमुप्निहोके परलोके प्रलापमिति ॥ महता प्रयासेन यत्व प्रामाण्यमुपपादितम् , विषये सुखादिकमन्ति वास्त्येव नास्त्येव इति वा हि निश्चित को स वेददैव कंचन भागमशं 'सोरोदात्, यदरोदीत्' इत्याद्यर्थ- वेद । अपि तु न कोऽपि । इत्साह ब्रवीति । तस्याः श्रुतेः प्रामा- दमन्त्रनामधेयात्मकं प्रलापमिवानर्थकवचोल्प चेन्मन्यध्वे कुरुध्ये आनायत्य कियार्थत्वादानर्थक्यमतदानाम्' इत्यादिना पूर्वपक्ष- यादमुं लोकं परलोकं लोकः परीक्षकोऽलदादिः कथं वा कथ- मिव प्रत्येतु विश्वासेन निश्चिनोतु । अपितु न कोऽपि । यदीया. सूत्रेण प्रतिपादितत्यानर्धयत्व 'विधिना त्वेकवाक्यत्वात्' इत्या- स्तित्वनालित्वयो. श्रुतेरेव सदेहत्तत्प्रामाण्यात्पामरो भवादश एव देना सिद्धान्तसूत्रेण तुत्यर्थत्वादिनाऽर्थवादादेल्पयोगेऽभिहितेऽपि परलोकं मन्यते, नतु प्रामाणिकः कश्चिदिति भावः ॥ जार्यक्यानावादनिराकृतत्वार्धवादादिवेदभागमनर्थकवचनप्रापचे- न्मन्यचे, तहि बहुधनव्ययायाससाध्यत्वात् , दुखजनकान् ज्योनि- स्मृतिप्रामाण्यमपि दूषयति- टोमेन वर्गकामो यजेत' इत्यादीन् विधिभागानपिक्न भाग्याभा धर्माधर्मों मनुजेल्पन्नशक्याजनवर्जनौ । वेन तथा प्रलापरूपात इच्छत नागीकुल्थ । अपितु तानपि प्रलाप- व्याजान्मण्डलदण्डार्थी अंदधायि मुधाबुधैः॥३३॥ रूपानेव स्वीकुल्थ इत्यर्थ । सर्वोऽपि वेदो विधिरूपःप्रलापल्लो वा अस्तु । नत्वर्धजरतीयन्यायः समाधयितुं युक्त इति भाव । वेद- धर्मेति ॥ बहुधनव्ययायाससाध्यत्वात् , शीतभयात्तीर्थना- त्वाविदोपेऽप्यभाग्यमेर वैपन्यहेतुरित्यर्थः । दुःखदाब्दस्य नपुस- नाघशक्तचात् , अनौ चरणसंतापनादिरूपतया तत्तदिन्द्रियवेग- त्वेऽपि दु ख क्रोनीति पयन्तात्पचायचि दुखानिति ज्ञेयम् ॥ स परिहमशक्यत्वात् , सुखानुभवमूलत्वाच, क्रमेणाराक्यमर्जनं करणं, वजनं च ययोतो धर्नाधमा वुद्धिपूर्व जल्पन्बहुधा प्रति- प्रकारान्तरेणापि मीमासकानुपहसनि- पादयन्मन्वन्तराधिपतिरादिराजो मनुर्मुख्यत्मृतिकर्ता ब्रह्मपुत्रः श्रुति श्रद्धत्य विक्षिप्ताः प्रक्षिप्तां ब्रूध च स्वयम् । स्वायंभुवः व्याजावनाधर्मोपदेशकल्नुतिप्रणयनमिपेण विधिनि- पेधातिनानिमित्तप्रायश्चित्तद्वारा मण्डलस राष्ट्रल लोकत्सापराधे मीमांसामांसलप्रज्ञास्तां यूपद्विपदापिनीम् ॥३१॥ | निमित्तीकृत्य दण्डाधी द्रव्यममिलापुको यतः, तसादुधैः पण्डितं. श्रुतिमिति ॥ हे भीमासायां वेदविचारे मासला परिपुष्टा प्रज्ञा भन्यैर्नुधा वृथैव अद्यापि आदता । अधर्माचरणं सुकरमित्यधर्म- बुद्धिर्यपां ते यूपं श्रुति वेदं प्रत्यक्ष श्रद्धय आदरेण स्वीकुरथ । अ-' मेव सर्व क्रोति । ततः येन केनाप्युपायेनार्यग्रहणोपाय एप क्षरमानमपि सार्थकं मन्यध्धे । तथा-विक्षिप्ता वादिभिनिराकृता दण्डो ननुनाऽनिहेित , ननु धर्म इत्यधे । भाउरिति वा । मनु. भ्रान्तचित्ता. पूर्वापरानुनधानविरला. सन्तः तामेव भुति यूपसब-' वचननूर वात्स्नुतिमात्रलामामाग्यमुनम् ॥ धिन द्विप दापिनी दापयन्ना स्वयमाननवाजीकृतप्रामाण्यामपि पुराणमानान्यं दूपपति- प्रक्षिप्ता केनचिदजन सिररूपा निक्षिप्ता च नूथ । चकार. पूर्वाप- रविरोधचोतनार्थ. । पूर्वापरानुनधानविपरत्वादविचारचतुरासा- व्यानसैव गिरा तलिञ्चदेत्यद्धा स तात्रिकाः। भी भवता उद्धिरित्युपहासाचं 'भीमासा-' इत्यादि सोधनन् । मत्सवाप्युपदेयान्वः को मत्सानपि भापतां ६४ मालला-इत्यनेन च त्यूरदृष्टय जापातग्राहिगो यूपन् , न तु कुदा व्यासत्येति ॥ दासदारिकाम्यनिवारजानल माननाया पु. प्रबुद्धयति सूचितम्।मविजो यसमध्ये यजमान यज्ञसमापनाग्रह नोवादिन इलादेशीदल नामवर सरिरल्पया गिरा तनि. शील समाप्त्युत्तरकालभावि स्वाजन्य विदित्वा कार्यपत्तादेरापानेव भने । परलोकगा। मान पर वा। अदा भावना नानिमय- स्वय यूपे यूरे हलिनो बड़ा रविन्यो दद्यात्'इत्येत प्रतिपादकानि बुद्धिरिति इत्येतलादेतोरता निहित यू तात्रिका युनिया वाय. पेदवास्यानि यजमानस प्रद्धाजननाथं पटिया याचन्ने । प्रत्य- विचारचतुरा. व भरपबिरसाना-एर विगनेन या. क्षश्रुतिपिहितवान्तरनिदर्शनव्यामोहित स यजनानः प्रधान सेन प्रतिपादिते धने परदो तसिन्वा येपानानियत तया तथैव प्रतिपय तेन्य प्रयत्नाति तैरनेपा लति. मरनिता ते पूय संतना इति भावः । अथ ब-नातिका गन्दतुल्या मादित्वास नेय पदमूला' इति लिनपूर्वकनेनिरनन्' इति नतो दन्दः । समले देवनेन, एकारेत पर मूरि पेदवारमानानपारचनररोति । ततः सानिविदापति प्र. न् । न्लानराला भारदादीना पुराना नाम. र । धानानि, कानिषिदाभान लिजरतारन्यायलदरसोल । नाएर नं तु ना बिना ननरनि 'पहन्निनो दानापन्न दनि स्रने भूना नि! स्तिनपारेर या तीक्षा । नाम दुने र नगर-नानी ननुपरति-चन्न संसद विरा का नान् समानता काय मजद ने भन्नता माननादानन्द नो रथा पर जिन । रातो . जान्ट रेनो इमानदान . । - दुरापा।

·- माणमेवेति भावः । अन्योपि पण्डितः प्रभुचित्तानुगुणमेव व्यवह- अन्येषां तु यावजीवमेव कामुकत्वम् । यज्वना तु मरणानन्तरम ति प्रेत्यापीत्यनेन सूचितम् । तस्मातीक्षासमयेऽपि ब्रह्मवीर प्तस्तस्यां सक्त इति वदन्ति । तस्मात्तद्यथा, तथास्वित्यर्थः । तदा क. । अपि तु न कोऽपि । शमाजीकरणेन परलोकसाधनेपि भार कइति ॥ हे प्राज्ञाः प्रकणाज्ञाभो मूर्खा , तसाच्छमः शान्ति पुत्रोत्पादनोपलक्षिते काले दास्यां रत मासीदिति यत्प्रसिद्धम् । मानकमनीयकामिनीसंभोगफलत्वाद्यथैव शान्तिः । तखान ने तत्र दासीरतेऽपि माना सत्यवत्या अदेशि आदिष्ट. किम् । कथय-/त्यर्थः । तर्हि कि कार्यमित्यत आह-प्रियायास्तरुणरमणीयरनम तेति प्रश्नकाकुरुपहासार्था, अपि तु तन तावन्नादिष्ट., तसादुभ-/प्रीतौ प्रेरिण तस्या. सुखोत्पादने विपये परिश्रम. भ्यान्तरण यत्रापि स्मरपरवशत्वादेव प्रवृत्त । एवंविधस्यानाप्तत्वात्तद्वचनम-कार्य. क्रियतां कर्तव्य.। शान्ति. का, अपि तु न कापि । भो. प्रार. बुद्धिमन्तस्तारतम्यविचारचतुरा., प्रियाप्रीतौ प्रयासः कार्य. तर सुखहेतुत्वादिति वा । परस्त्रीगमने लोकान्तरे निरयादिभव नाई गां नतैः किं न तैव्यक्तं ततोऽप्यात्माधरीकृतः॥६७ परलोकस्यैवाभावात् , तत्सद्भावेऽपि च देहस्यैवात्मत्वात्, प्यतीत्याशङ्कयाह-भस्मीभूतस्य मृतस्य भूतस्य जातस्य । देड वा । पुनरागमनं लोकान्तरे क्रिम्यादिदेहप्राप्तिरिति यत्, सन देवैरिति ॥ देवब्रह्मादिभि , द्विजैर्याज्ञवल्क्यादिभिश्च कृता ग्र-/मसीभूतत्वारकेन नरकादि भुज्यते । तसाद्यावजीय यथेचना मोक्षेऽधिकाराभावाद् ब्रह्मचर्यपरित्यागेन काम एव सेवकार १'मजेत्' इति पाठे सअधातोर्नकारस्य 'दशस---' इतिते। ३७४ नेपनीयचरिते स्यान्को वदतु । अपि तु न कोऽपि । यतो मत्स्यसोपदेशान् । स्कागापेक्षगा नमकीनजागशोरपि सकागायन्तो न जलस्थलचारिभ्यो यो हीनो मत्स्यः, तस्यापि शिष्याम्त निदेशका- इत्यर्थः । गक मन्ये इनि गादिति ।। रिणः । ततश्योपदेशकापेक्षयोपदेश्यस्य हीनयान्मत्स्यशब्देनापि माणलादेवनाहाणसुरभिभजन निमल पात्याव्यमिति भावः । नाभिधेया इति भावः । एवं कूर्मपुराणादीनामुपहासः। अथ न दिनेः कुता प्रन्या गेगा : पन्याः प्रमाणम् , मनुसंबन्धित्वेन सर्वेऽपि मानवशब्दवाच्या गथा, तथा मत्स्यसंव-पां देवादीनाना, ग्रन्धादीनां ना, आदरणनिमित्त गा नतः । , तभगिनत निधनो मात्स्यशब्दाभिधेयत्वमेव युक्तम् , नतु मत्स्यशब्दाभिधेग- तोऽग्यात्मेति पूवित् ॥ त्वमिति को मत्स्यानपि भापतामिति युक्तमुक्तमिति गाण्येयम् । तान्त्रिका इति, 'तन्त्रमधीते वेद वा' इत्य” वसन्तादेराकृतिगण- इदानी परलोकमतीकलापि गज्जनां नमर्यादि परिहा. त्वाहा । मत्स्यस्येति 'कृत्यानाम्-' इति कर्तरि पष्ठी ॥ साधुकामुकतामुक्ता शान्तस्वान्तमसोन्मुखः । पूर्वोक्तमेव व्यासस्याप्रमाणत्वं श्लोकद्वयेनाह- सारङ्गालोचनासारां दिवं प्रेत्यापि लिप्सुभिः॥३. पण्डितः पाण्डवानां स व्यासश्चाटुपटुः कविः । साध्विति ॥ शान्तं निषयभोगपरामुखं स्वान्त चित्तं वेग निनिन्द तेषु निन्दत्सु स्तुवत्सु मसोन्मुसेगृहीतदीक्षैरपि यज्ञेषु सोल्माहं प्रवृत्तैयाक्षिक तु स्तुतवान्नकिं ६५ संभोगलोभिता यदमुक्ता न त्यक्ता, तत्साधु युक्तम् । रहा पण्डित इति ॥ पण्डितो बुद्धिमान् , अत एव कविरीत्प्रे-धी सुसकारिणी सा नासौ कामुकता च सा न मुक्ता । शाद क्षिकस्यार्थस्य वर्णकः, तथा–पाण्डवानां युधिष्ठिरादीनां चाटुनि न्तैर्यज्नभिः कामुकता साधु मुक्ता त्यक्ता । साध्विनि काज्ञान प्रियवचने पटुः एवंभूतः स भवद्भिराप्ततमत्वेनाशीकृतो व्यासम्नेषु द्धलक्षणया नैव मुक्ता, किंतु संभोगैकनिष्ठा एव त इति व्यायन पाण्डवेषु दुर्योधनादीन्निन्दत्सु सत्सु न निनिन्द किम् । तथा सर्वत्रापि हेतुगर्भ विशेषणमाह-किभूतैः-सारङ्गलोचनानि तेषु श्रीकृष्णादीन्स्तुवरसु सत्सु न स्तुतवान्किम् । तेषु निन्दत्सुन्दरीमि. सारां श्रेष्ठाम् । ता एव सार श्रेष्ठः पदाथो यस्यां । स्वयमपि निनिन्द, तेषु स्तुवत्सु स्वयमपि तुष्टावेति पूर्वविशेषण- वा। दिवं प्रेत्यापि मृत्वापि लिप्सुभिः । रम्भादिकाम्ब(नायव युक्तस्यापि व्यासस्य पराधीनत्वादनाप्तत्वाच तत्प्रणीत भारता- हुधनव्ययायाससाध्यान्यज्ञान्ये कुर्वन्ति, ते. कामुकता नैव र रति, तद्वदयमपीत्यर्थः ॥ न भ्रातुः किल देव्यां स व्यासः कामात्समासजत् । निषेधाद्वितीया ॥ णेनात्मा न वञ्चनीय इति भावः । दिव, 'न लोका-' इति का दासीरतस्तदासीद्यन्मात्रा तत्राप्यदेशि किम् ॥६६॥ एतदेवोपजीव्याह- नेति ॥ स भवदीयो व्यासो भातुर्विचित्रवीर्यस्य देव्यां महि- प्यां कामात्स्सरपरवशत्वादनुरागान समासजयवहरति स्म । कि- कः शमः क्रियतां प्राज्ञाः प्रियाप्रीतौ परिश्रमः । लेत्युपहासे श्रुतौ वा । असदुद्ध्या तावरकामादेव संगतः। पौरा- भसीभूतस्य भूतस्य पुनरागमनं कुतः ॥ ६९ ॥ णिकास्तु-देवरात्सुतोत्पत्तेधर्म्यत्वात्तस्यां सुतोत्पादनाथं मात्राज्ञ- प्रमाणमेवेति भावः । समासजत् , 'दंशसञ्ज-' इति नलोपः ॥ इदानी देवद्विजगोभजन दूपयति- देवैर्द्विजैः कृता ग्रन्थाः पन्था येषां तदाहतौ। न्धा. पुराणानि स्मृतयश्च त एव येपां भवादृशां वैदिकानां तदा- भोक्तव्यमिति भाव.। 'प्रियाप्राप्तौ' इति च पाठ. रतो तेपां देवानां द्विजाना चाहतावादरे विपये पन्था.। देवा ब्राह्म- णाश्चावश्य भजनीया इत्युपदेशपरा. प्रमाणमिति यावत् । स्वपूजार्थ- इति शब्दच्छलेन वृद्धसंमत्या स्वीग मत द्रढयति- मेव तैर्ग्रन्या निर्मिता., तद्वचनप्रामाण्याहेवादीनाद्रियन्ते एवभूता मूर्खा ये, तयुप्माभिस्तद्वन्धप्रामाण्यादेव गां पशुरूपा सुरभि नतै. उभयी प्रकृतिः कामे सजेदिति मुनेमनः । सद्भिततः पशोगारपि सकाशादात्मा स्वरूपं व्यक्तं स्पष्ट नाधरीकृत. अपवर्गे तृतीयेति भणतः पाणिनेरपि ।। ७० ॥ किम् । ननःअधच-हीनः । न कृत. किम् । अपितु-कृत एव नम- - । ।

·सप्तदशः सर्गः । ३७५ , - . M उभयीति ॥ अपवगे तृतीया' इति भणत. पाणीनेरपि मुने एनरनि । अनेन लोकै क्रियमाणेन ब्रह्महत्याग्रेनसा पात- रुभयी प्रकृति. वीपुसलक्षणा द्वयी व्यक्ति कामलक्षणे पुरुषाधै केन तियतिमिपक्ष्यादि साहित्याहिरेवंप्रकारिका विभीपिका नैधुने मिधुनधर्म सजेदासक्ता भवेदिति मनोन्त करणाभिप्राय. भगोपदर्शन किम् । अपि त्वनिष्टहेतुत्वाभावान किचिदेतत् । हि लक्ष्यत इति शेप ॥अयमाशय -'अपवर्ग तृतीया' इति वदत यलाद्राजिलोऽपि तिर्यश्वनिहीन सर्पविशेषो जलव्यालोऽपि स्वै. पागिन धुनधर्मशक्तेन नपुसक्न तीर्थयात्राब्रह्मवादिद्वारा मोशे स्वीयै सुखहेतुभिर्भकभक्षगजलाहारसजातीयतरुणीसंभोगादिभिः प्रयनितव्यन्, तोपुंसलक्षणा व्यनिथुने शक्तत्वात्कामभोगेऽधि- सुखकारण राजेच सुखी । खजात्यनुगुणाहारविहारसंभोगादीनि कारिणी, न तु तीर्थयात्रादिद्वारा मोक्षे इति । तलाकामावका- विचित्राण्येव सर्वेषां सुसमाधनानि न तु नियतानि कानिचित् । त्यर्थः । न केवलमलदाचार्यत्वैव संमतम् , किंतु भवदीयसपा- ततश्च पापफलभूते तिर्यग्योनित्ये जातेऽपि सुखसद्भावान क्रिचि- गिनेरपीत्यपिशब्दार्थः । अथ चैवं वदतः पापिनेरप्ययमाशय. दनिष्टमित्यर्थः । 'समौ राजिलडुण्डुभी' इत्यमरः । विभीपिका, धर्मार्धलक्षणा व्यक्ति । अथ च-पूर्वप्रयोज्यत्वात्प्रकृति कामे सं. 'धात्वर्थनिदेशे खुल' इति ण्वुल । 'भियो हेतुभये पुन्' इति पद्धा भवेत् । 'धर्मार्थकाममोक्षाः स्यु -' इत्यादी कामादन्यवहि- पुक् । 'प्रत्ययस्थात्-' इनीत्वम् ॥ तपूर्वत्येन तसा उक्तवात् । तुतीया तु कानलक्षणा व्यक्ति । अथ युद्ध हतानां स्वर्गप्राप्तिरित्यादि भारतादिवचनं दूपयति- च-पूर्वप्रपोज्यप्रतिरपवन संबन्धुनो । अपवर्गादयवहितपू. 'बत्वेन तसा उक्तवात् । तलादपबगै निमित्ते कामाख्या तृतीयैव हताश्चेदिवि दीव्यन्ति दैत्या दैत्यारिणा रणे । व्यनियुक्तेयुक्तत्वात् । नोक्षनागं प्रति कानत्वैव हेनुत्वात्प्रिया- तत्रापि तेन युध्यन्तां हता अपि तथैव ते ॥ ७३ ॥ 'प्रीतिरेव सुतरां कार्येति भावः। अपवर्ग फलप्राप्तिरि(ती)मं सू. ब्रायं शब्दच्छलेनान्यथोलेर वृद्धसननिः स्वीयनतसमर्थनार्थ हता इति ॥ सङ्ग्रामे हता. संमुख पतिता दिवि दीव्यन्ति की- - दर्शिता। 'तृतीयाप्रकृति. पडः' इत्यमरः । उनयीत्यत्रायवः स्वा. डन्ति इति चेद्यदि तहि दैत्यारिणा श्रीविष्णुना रणे हता हिरण्य- ‘निवत्त्वात्तयग्रहणान्टी। सजेत् अहाथै लिङ् ॥ कशिपुप्रभृतयो दैत्यात्तत्रापि खगेपि तेन सह युध्यन्तां युदं कुर्व- न्तु । यलादता मारिता अपि ते दैत्या भवदीयमते तथैव रणे गङ्गानाचिनो दूपति- 'संमुखपतनात्स्वर्ग जीवन्त एव । ततश्च यं यं वापि लरन्भावं-' विभ्रत्युपरियानाय जना जनितमजनाः । इत्यादिवचनमानाग्यान्मरणसमयेऽपि दैत्यदत्यारिणा सह विरो- धत्व चित्ते तत्वावर्गप्राप्तावप्यतुरनावत्य तथैव वर्तमानत्वात्त- विग्रहायाग्रतः पश्चाद्वरोरभ्रविभ्रमम् ॥ ७१ ॥ त्रापि तेन सह योग्यमेव । तत्रापि युध्यन्त एवेति कुत्रचित्पुरा- विनतीति ॥ उपरि यानाय स्वर्ग गन्नुन् । अथ च-अध्य पादौ नाकर्ण्यते । तलादणे पतितानां भरणादधिकं किचिदपि देशं गन्तुन् । जनितमजना कृतगङ्गानानाः । अथ च-कृताधो- नातीति ‘रणादपलायनात्वर्ग.' इत्यादिक्षात्रधर्मप्रतिपादकं वा- गनना जना अप्रत विनहार युद्धाय पश्चाइत्वरः पश्चाइननशील क्यजातनमनाणमेवेति भाव । हता अपीलन हतो, अपि' इति उरम्रो नेपत्तत्व विभ्रनं सादृश्यं विननि धारयन्ति । मजनार्ध पदेन हतौ हितायां कृतापामपि मरणे प्राप्तऽपि । अन्यत्पूर्ववत् । गननं विरुद्धनिति विपरीतार्थकारित्वान्नेपवन्मूर्खा एवेति । गङ्गा- 'हतावपि' इति वा पाठ ॥ खानेन वनों भवतीति भ्रान्तिरेवेति भाव । दिनहल' इनि पाठे इदानी नागावेदान्तसिद्धान्तं दूपयति- उपरियानाय कृतगगावाना जना माने गच्छतो मेपत्त्य भ्रान्ति सारं वा धारयन्ति । शीतदाधवा नीचत्रीवतया गमनाचरीर- स्वं च ब्रह्म च संसारे मुक्तौ तु ब्रह्म केवलम् । स्वात शिरोदेशे प.आत्काटेदेशे च हत्तपोर्धारणाकृतगङ्गास्नानानां इति खोच्छित्तिमुत्युक्तिवैदग्धी वेदवादिनाम् ॥७॥ गहातानसमयेऽपि नेपतुल्यत्वन् । तथा उरमध्येऽधनपंगवशाह- क्षिणकरेग प्राणानायच्छत. पृष्ठस्थितवानहलल नीचत्रीवतया पुरः स्वमिति ॥ संसारे संसरणावसरे वं जीवा नवरूपः प्रप. सादृश्यन् , पश्चारित्वतहन्तल च पुच्च्सादयनिति नेपतुल्यान्ते व , तथा-अनाद्यविद्यानिलामवासनाविद्यमाननेदं ब्रह्म च, ना उजिंगमिपोनोंर्भावस विरद्धल सारगादुपहास इतिव्यारये. इति दयनपन्ति । चौ सनप्राधान्यद्योतनायौं । मुनी तु मोदी पन् । चानाय पिनहानि च नुनीच-' इति चतुधी । संजाते पुनराविद्यरुजीवनपहारनिवृत्त फेलं वपनरहितं नव वर्तते । पटोराधिनिवृत्तेनंटाकशनिवृत्तावामानानन्यार. परलोकमलादेऽपि देहान्तरमाप्तादपि च न किचिदनिष्टन स्थानमारोपामिनिने. सनिघुनी एकमेवाद्वितीयं ना' - सामना संपनिर्भरतापर्य । तथापि प्ररजन्य निरजतान्निध्या- एनसानेन तिवसादित्यादिः का विभीषिका । सत्यादिन्येवं खलोचिन्तिरेव मुनिन्नन्या उनिचनं ना- उन्नी नानापोनिनिल्लनगल ददनां दालमतानुमा. राजिलोऽपि हि राजेव वैः मुखी सुखहेतुनिः।।७२।। गान् । जनानन्, नोटः प्रतिपादन इन ना. परन्, इति नामारंटान्तनतोहान । दादिनानिनि मन्द. : आकार का काले फिदिपि न माननीले नदिन्न । अपि च ममारे हरन, अरः। सोनाचा दर नदेन, नतः हर का नोटर मानक नून- १ देनशान भोपाः। दन्द कोविदले । दसन्नन न इति नार. । यो -- । -- ·मामाययोरपीत्यये। मतभ्यो निः । नाना मरान, गगनमनियमम्मदादिवाधिवासन.net . 1A - मनार कामपायनान्निष्टनात्ययं । तम्लान मुक्ता इति नामप्रामाण्यं स्यात् । अपितु-तुल्यबल वन पामा । सन सदन्ति न शिरत्यक्षरहयम्' तया-'म- 'माणपमेव स्यात् । किच-मन् मनिपक्षा विकाया या मग मामेति पारदर' इत्यादिवचनहयादिभ्या- 'यम्य तदनुमानं स प्रतिपक्ष तद्वत्तम्यवापामाप IAS नमामिले प्रतिपादयत वादिशाम्रम्य मुक्तयभा. वोषिकादया यया कृतकवादटवदनियम पनि निरवयवत्पादारमवविश्य शरद पदन्तिात्रीनरंग Pint पविरोप पूर्वस्य ययाऽमामाण्य तयत्ययं । रानिपान* यन्न तकी मनुमानानि नामानिष्टया mit ३७६ नैषधीयचरिते नाम्' इति च पाठः । पूर्व एव भावः । 'वेदवेदिता' इति पाटे त्याद्यभिलाषिणो नोऽस्मान् भवन्तः प्राप्तमनोरथा खोच्छित्तिमुत्युक्तिवैदग्धीरूपा वेदार्थज्ञातता आत्मविनाशोक्ति- वाग्व्ययमात्राद्वानिर्गममात्रेणाव्ययेन कि कलाश र्वेदार्थपरिज्ञानं नामेत्युपहासः ॥ मनोरथान्करोति । कथयतेत्यर्थः । न्यायवैशेपिकसिद्धान्ताभिमतां मुक्ति दूपयति- पि चेन्न ददाति, तस्मानास्त्येव । पचम च कृतार्थयति तस्मानास्तीति भावः । अनेनाप्युपहान, मुक्तये यः शिलात्वाय शास्त्रमूचे सचेतसाम् । इदानी कर्ममीमांसकमतावलम्बनायोग्योपलम्भनना- गोतमं तमवेश्यैव यथा वित्य तथैव सः ॥ ७५॥ भविनां भावयन्दुःखं स्वकर्मजमपीश्वरः । मुक्तय इति ॥ यः सचेतसां चैतन्यवतां सुखदुःखाद्यनुभवा- सादकारणवैरी नः कारणादपरे परे ॥ ७ ॥ भावाच्छिलावाय पापाणावस्थारूपायै मुक्तये मुक्ति प्रतिपादयितुं शान्त्रमूचे न्यायदर्शनं निर्ममे 'तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग.' इत्यनेन भविनामिति ॥ भविनां संसारिणां स्वकमी : सकलविशेषगुणोच्छेदो मुक्तिरिति मुक्तस्य शिलातुल्यत्वं प्रत्यपाद- भूतं दुःखं भावयन्कुर्वन्स्वयं भवदपि भपने पुनः न्वय 4. यत् । यूयं तं स्वगमेघावेत्य विचार्यैव गोतममेतन्नामानं मुनि श्वरो नोऽस्माकमकारणवैरी दायादत्वादिहेतु पिनेर ग यथा वित्थ जानीथ स एव तथा नान्य इत्यर्थः । एवं येनोक्तं स अपरेन्ये पुनः कारणाहारक्षेत्राद्यपहारबन्धुवधादेवरदेतो ( गोतम इनि यथा युप्माकं संमतः, तथा ममापीत्यर्थः । वैशेषिका- रिणो भवन्ति । भविनां न इति वा सबन्धः । 'ईश्वरप्रेत स्तु तदीयमतानुसारिण इति भाव । अथवा-नायं परं नान्ना गो- स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा।' कर्मफलदातेश्वर इति मो में तमः। कि तु प्रष्टो गौौतमः पशुरेव सचेतसां शिलारूपमुक्ति- फलं भवेत् तश्विरेण कर्तव्यं न किचिदन्ति, ताशः प्रतिपादनादित्यर्थतोऽपि गोतम एवेति भावः । आत्यन्तिकी दुख- दु.खोत्पत्तेः । एवसति स चेदनुभावयति तबस्सवादीना । नितिमोक्ष इति, मुसमपि दुःसानुपनित्वाद्धेयमेवेति वदताम् तेन कृतः स्यात् । तस्मात्तस्य दयालुत्वादयो गुणा गताः । 'सर्गर पा र गन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः' इति च तन्त्र प्रमाण-मण एव प्राधान्यादीश्वरो नास्त्येवेति भावः। 'पनमोहन मुदाहरना बोषिकाणामपीयमेव मुक्ति. समतेति न्यायवैशेषिक विभागात् 'कारणाद्वैरी' इति समास कृत्वा पानासमानः । गिद्वान्नोपहामोग्नेन हत इति ।। अन्यदप्याह- हरिहरादियानान्मुकिरिति वचनानि दूपयति तर्काप्रतिष्ठया साम्यादन्योन्यस व्यतिमनाम् । दारा हरिहरादीनां तन्मममनसो भृशम् । नाप्रामाण्यं मतानां सात्केपां सत्प्रतिपक्षन् । किं न मुक्ताः कुतः सन्ति कारागारे मनोभुवः॥७६॥ तकति ॥ प्रमाणानुग्राहकयुक्तिसंघरूपस nieuai.. तयाऽपर्यवसानेन कृत्वा यरसागं तुल्यवं तमा तुल्य ।' दारा इति ॥ हरिहगदीना लगादयो दाराः नियः भृशं दोपसुन्दन्यायेन विनिमयेनान्योन्यस परस्पर व्यतिता। निरन्तर नाना पाननिबट मनो यामागविधा अपि कि कयामतानाप्रमाणत्वेन समानानामनुमानादीनान् । मातो. न मुका । प्रत्युत कमाइतो. मनोव. कारागार वामनायसवाचानीश्वरवादि प्रतिपादन । म - नानकार माना ग्यन् । -- मानवान्दवान-- वदन्ति मनः ककना नागवन्ध्यवाक । नत्रानः कृतार्थयति नायिनः ॥७॥ बिनम्वरूपनयन्गय इनि या यात्येयम् । गगन नमान ३। म कय बादाद' त्यादिना पानि म प्रनिगमानुमानयोग्य गय ॥ कसद लोन की नपिनमः। - HTE दमनीवर ... जनपद: अक्रोध शिक्षयन्यन्यः धिना व नापना दि निधनाने बनायव याबादोदिशिनः ।' . * :-... . .." , 110 RE .

·सप्तदशः सर्गः। ३७७ . - 4 .. । लोट् ॥ अकोधमिति ॥ झोधना अकारणरोपणा ये तपोधना. तप.- मित्यर्थ । तसापरप्रतारणप्रयोजनक एव दानधर्नायुपदेश इति पंखा दुर्वास प्रभृतयस्ते 'झोधो बहनर्धकारिवालधा त्याज्य भाव. परप्रतारकरबापानत्वाभावाहान ग कर्तव्यमित्यर्थः । 'चि. “यत्तो, कोधाभावमन्यै. प्रयोज्यैः शिक्षयन्ति । अन्ये क्रोधाभावं पर' इति पाठे लोभातिरेक बलानिरुध्येत्यर्थः। दोग्धा, दोग्धा, क्षन्ते, तान् क्रोधो न कार्य इति प्रयोजयन्त्युपदिशन्तीति यावत्। ताच्छीत्ये तृन् । तयोगे च 'न लोका-' इनि पष्ठीनिषेधाद्धनिन यं तु कुद्धा यत्किचिदाचरन्ति भन्यांत्वेतदुपदिशन्तीत्युपहास । इति द्वितीया । एको द्वौ वा एकदा , 'संरययाव्यया-' इत्यादि- रा-येऽतिनिर्धनाते धनायैव स्वस धनप्राप्त्यर्थमेव लोहादिधातूनां ना बहुबीही 'बहुव्रीही संरये' इति उच् समासान्त. ॥ रन्धिनं वाद स्पष्टं वचनमन्योन्यरिपुमिनभावज्ञानेन धातूना इदानी विधिनिषेधजातं दूपयनुपसंहरति- योगात्स्वर्णरूप्यादि मया कर्तुं शक्यते, मदुपदेशात्वमपि कुवित्ये दैन्यस्यायुष्यमस्तैन्यमभश्यं कुक्षिवञ्चना । रूपं धातुवादमुपदिशन्ति एवंशीला भवन्ति । पर तु स्वलै फि. तेन दातव्यमित्येवं परप्रतारणव नतु तत्वत्त । यतः स्वयं स्वाच्छन्धमृच्छतानन्दकन्दलीकन्दमेककम् ॥८३॥ र्धनाः। इनि हेतुः । ताइक्सामर्यसद्भावे तेपामधनत्वं न युज्यते। देन्यस्येति ॥ अस्तैन्य चौर्याभावो दैन्यस्य निर्धनत्वस्यायुप्य- TH 'यः स्वयमतीर्णः स कथ परास्तारयति' इत्यनेन धातुवादि- म् । वर्धकमित्यर्थ. । चौयं यावन क्रियते तावदैन्यं नापयाति । मप्युपहास. । अन्यः प्रयोज्यकर्तुरनमिहितत्वात्तरि तृतीया। तलात्तत्कर्तव्यमेवेति भावः । तथा-अभक्ष्क्ष लशुनगृञ्जनग्राम्य- धिनाः, 'कुधमण्डाधैन्यन्त्र' इति युच् ॥ सूकरादि । तदुर्जनमिति यावत् । तत्कुक्षिवज्ञना खोदरविप्रल- इदानीं दानधनं दूपयति- म्भनमेवं खादुतमभक्ष्यपरिहारे जठरवज्ञनैव भवति, न तु स धर्मः । तसाकि बहुना-आनन्दस्य सकलसुसत्य कन्दलीकन्दं किं वित्तं दत्त तुष्टेयमदातरि हरिप्रिया । प्ररोहमूलभूतमेकमसहायं केवल स्वाच्छन्यं स्वेच्छाचारित्वमृच्छत दत्त्वा सर्व धनं मुग्धो बन्धनं लब्धवान्वलिः ८१ आध्यत । श्रौतसातसकलनिषेधान्परित्यज्य सर्वसुखहेतुत्वात्स्वे- च्छाचारमेव कुरुतेत्युपदेशानससमाफर्णयतेति भावः। आयुष्यं, किमिति ॥ भो जनाः, यूयं वित्तं वर्णादि यज्ञादौ दक्षिणात्वेन वेभ्यः किमिति दत्त । अपि तु–कलैचिदपि न देयम् । यसाद् । 'तलै हितम्' इति यत् । अस्तैल्यं स्तेनशब्दात् 'तेनायबलोपश्च' यं हरिप्रिया विष्णोः प्रेयती संपद्रूपा लक्ष्मीरदातरि अक्तदाना- इत्यत्र 'स्तेनाद्' इति योगविभागात् पनि अर्थाभावेऽव्ययीभावः । भोगे कृपणे तुष्टा प्रीति प्राप्नोति । तत्रैव वसतीत्यर्थः । दाने वा- एवमभक्ष्यमित्यत्रापि । 'विन्दत' इति वा (पाठः)। 'विद्ल लाभे' ‘कमाह-पलात् मुग्धो सूखौ दानव्यसनपरः, तधोदकविचार- न्यः स्मृतिपुराणादौ श्रद्धावांश्च दलि. सर्व धनं श्रीवामनाय इत्थमाकर्ण्य दुर्वण शक्रः सनोधतां दधे । बा बन्धनं लब्धवान् । वाक्पाशेन बद. सम्पातालप्रवेशरूपं अवोचदुच्चैः कस्कोयं धर्ममर्माणि कृन्तति ॥८४॥ “न्धन प्राप्तवानिति पुराणकथा । दानं कर्तव्यनित्यत्र स्मृत्यादिक- 'व प्रमाणम् , दानमशुभोदकं जातमित्यत्रापि तदेव प्रमाणम् । दुष्टवर्णवाक्यमाकये सक्रोधतां दधे । सकोपोऽभूदित्यर्थः । अन- इत्थमिति ॥ शक इत्थं पूर्वोक्त दुर्वणं वेदादिदूपकं चार्वाकरस या च-कर्तृव्यपात्रगुयादियुक्तऽपि दानविधी सति विदफन्तरमुच्चैनितरां तारत्वरमित्यवोचत् । इति किम्-एतेषु मध्ये दर्शनात् अदातार च लक्ष्याः स्वैर्यदर्शनादन्वयव्यतिरेकान्यां • निधर्मः सर्वधा त्याज्य एवेत्युक्तमिति भावः । हरिप्रियेत्यनेन अनिश्चितरूपोऽयं क्स्कः श्रुत्यादिमूलानि धर्मरहत्यभूतानि मर्मा- रोहरिणाऽपि याचकत्वाङ्गीकारालक्ष्मीप्रीत्यर्थमदातृत्वमेवाझीकृत- णि वेददूषणात्कृन्तति छिनत्ति। कोऽयं कोयमेवं भापत इति वक्तृ- विशेपनिश्चयाय कोपाभिव्यञ्जकतंत्रमोक्तौ । कस्कशब्दः कलादि- मेति च सूचितम् ॥ त्वात्साधुः॥ पात्रानावादानं न कर्तव्यमित्याह- मोधमेव द्योतयन्वेदनामा प्रतिजानीते- दोग्धा द्रोग्धा च सर्वोऽयं धनिनश्चेतसा जनः । लोकत्रयीं त्रयीनेत्रां वजवीर्यस्फुरत्करे। विसृज्य लोभसंक्षोभमेकदा यधुदासते ॥ ८२॥ क इत्थं भापते पाकशासने मयि शासति ॥८५॥ दोग्धेति ॥ अयं प्रत्यक्षग्रहणयोग्य सवापि जनो धनिन ना लोकति ॥ पाकशासने पाकासुरमर्दने मयि त्रयीनेत्रां प्रति- ब्यावरान्दोग्धा दोहनशीलः । स्वामिभक्तदानादिविध्युपदेशादि- दचक्षुईयागोचरार्थगोचरीकरणसमर्थवयरूपनेत्रा वेदविहिता- ना येन फेनाप्युपायेन धनिन्दो धननापतीत्यर्थः । तथा- चरणवेदनिपिवर्जकारिणी स्त्रयों धर्मत्यापनपूर्व शामति दोधा मनसा तद्विपये द्रोहरणशीलः । कथमेनं हन्यान् , ए. परिपालपति सति क इत्यने सस्लधर्मदपगप्रकारेण भापते । तल धनादि च क्यं गृहीयामित्यादिप्रकारेण तद्विपये होहनेव' किंभूते-वत्रीयंग पुरन्प्रकाशमानः करो यस तलिन् । यत्रे- चिन्तयतीत्यर्थः । ननु सशेप्येवनिति कपमुजत इत्यत आह- त्यादिना येदादिनिन्दरस रण्ठच्छेदनानमं बस सूचितन् । लेभसंशोनं द्रव्याधनिलापजनित मनतो नितरा क्षोनं हाय- नीति स्रेण हृदयत्तसनपूर्व कोषाहंकाराविष्कारानिनः। 'व. ., पारवश्यलक्षणं विज्ञारममिलापानिरकं वा विराज्य ययुदासत उ- ब्रहत्तः पुरदर' इत्यादिवाक्यमनिपाये नपि प्रत्यक्षदृश्ये सनि दासीना भवन्ति परवापनादेलरता भवन्ति तर्हि एज्दा भुतिमाना ते चान्यपातुं मनी इले 'वत्री-' इत्यनेन एको दो वा, न तु तृतीपः । वाहशत्वलीपान् तलायुसनेवो. विनहरत्वं सूचितन् । 'नागोन्ननबन्-' 'अग्निहोतं त्रयी.

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। ३७९ । मदृष्टं भो नातिका अवैदिकत्वाद्रष्टुमनाः, वो चुप्माकं मन हु- वविध इति प्रकाराकभुतिस्मृतिप्रमाणेषु यथा स्वर्गादिरूपं भुतन्, यं किं न भिनत्ति, अपि तु विदारयत्येव । कुतो हेतोनं मिनत्तीति तारशरीव तस कथनात्संवदन्ली संवादं कुर्वती परलोकतंबन्धि- । एतनिदर्शनेन सचेतसो हृदयेन विदरीतुंयुक्तम् । तत्र जातनि- नीमस्तिवकयां कथ कुतो हेतोत्वं न श्रद्धत्से परलोकातित्वे राश्यम् । मूर्ततना भवन्त इत्यर्थः । कर्म वो नर्म दर्शनरहत्यल्प प्रमाणरूपां न मन्यसे वद । न किचिद विश्वाले कारणमस्ति । | किं दूपनि, कि तु दुपयत्येवेति वा । सबोंडेशेन नान्तिका इति तजापरलोकोत्पेवेति भावः ॥ हुवचनम् । गृहत्यात्रिचनुरानु पवीपु सतीष्वपि पुत्राद्यसंभचे एवं जवाल ज्वलनः क्रोधादाचख्यौ चाक्षिपन्नमुम् । दिन्ति-अलारिपत्यप्राप्तिहेतुकं कर्म मानकृतन् । भजातसन्य- प्रेतकृत्येनालदृश्येन केनचित्रेतेन प्रतिबन्धः कृतः, तसादपत्वं, किमात्थ रे किमात्थेदमसदने निरर्गलम् ॥ ९२॥ भवतीत्यादि वा क्यान्ति । तलालोकप्रवादपारम्पयांदोपत्ति जवालेति ॥ अथ ज्वलनोऽतिः क्रोधाजज्वाल । अमुं चावी. रएं कारणान्तरनीकरणीयम् । आदिशब्दाभ्यां कृषिवाणिज्य कमाक्षिपन्पत्पभापगैरधिक्षिपतित्याचल्यावूचे च । इति किम्-- बानिलेवादिव्यवसायातत्फलावाप्तवत्र व्यारयाता. ॥ रे चार्वाक नीच, त्वमलाक वैदिकानाम निरगल निभयं यथा 'मृत. लरनि-''भन्यभुक्तते तृप्ति -' 'संदेहेऽप्यन्यदेहाते.-' तथा इदं पूर्वोक्तप्रकार विनात्य मिाथ कि पे किं वूष इति । (अत पर चेद्वक्ष्यनि, तर्हि तब कण्ठोष्ठमेव कुण्डविप्पामीत्यर्थः।) इत्यादेरत्तरमाह- जोधाविष्टल जानिरियम् । धावेराघोतनामेव वीप्सया पाचतः खगयाश्राद्धं प्रेतसाविश्व कंचन । पुनरन्तिः ॥ नानादेशजनोपज्ञाः प्रत्येपि न कथाः कथम् ॥९॥ इदानीं 'नानाति नाति-' इत्यादेहत्तरमाह- चाचत इति ॥ पापवगादप्राप्तमद्भनेः पिशाचयाढियोनि प्रा.' महापरामिणः श्रौतधमैकवलजीविनः । तत्व बमबन्धिनन्, उदानीनं या, य कंचनाविन सूक्ष्मरूपेण क्षणाभक्षणमूर्छाल लरविलयसे न किम् ॥९३ ॥ तच्चरीरमधिष्टार स्वमपन्धि गाभाद निजदुर्गनिपरिजिहीका महति ॥ हे क्षन जननायनमागेनानाननेन मुचोलागिरि- गराचा प्राद प्रधागे माघचानादिनन्य पुण्यविशेष याचनो मन दल रे नानिक, दादमादिग्टुदिरसोरगापमाचमहापरारा. सद्गनिमास्यमिद करपायमिनि प्रार्थनमानस एवं कृने एन तवतन्नद्रनचाग्नि पीनमरून सोन जोगिन प्रागधारग- मोक्षानीति वदनः प्रेतस सम्धिनीनानादेदोम्ब आगता जना. पालानेवभूतान्ननुपान्नाकि न रिम्नामे । पशामिन नभ्य उपज्ञा भुता, ता ज्ञाता सत्यत्वेन संवेपा ममता' कथा दिनान्नानीजना स्थनामा दमान प्राप्तापि पुनधि पथ न प्रत्यापि तानु कथन विश्वनिपि, अपि तु नानाविधमाना तम् । समानयजने या भोगनुभो, मामोपमा. 'सिजननवादलितवारपूर्वजन्मकथनात्पूर्व मपात्रताय मुवमादि दिसामा र चमकर नामा निक्षित तत्पश्पतनि निध्यादिदर्शनसवादा देशान्तरकारान्तरम. नृती न दिलासादरनमी रममा- सिरधनाद्याधादादा कृते तस्य नद्भतेरनुमानाच ता सर्वधा दि. नामोदर सामादि मन .. भनित योग्या एत्य । एतेन नामादिप्रभावविशेषपरलोहा. पानि 7 रन FREE न्तरप्रातिधर्माधर्मभूगवनरकादिमातीनां मानापा समर्थितन् । पदम् । कम्पन नानाददाजन उपज्ञोल्नुभविता याला ता सलाशिका पर्व ।। ना निमावि '' ।। पोहिद-रत्यारत्तरमार- मादुर पटना । नीतानां यमदतन नामभ्रान्नेहपागतो । इटाने -':...:-: .. असे संबदन्ती न परलोकमां कपम् ।। ९ ।। ..

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। ३८१ , . - कस्यापि कन्यादानादिप्रतिपादकस्यान्यमतल स्वीयमतस्यैव पामनुमते विहिते चेज स्थीयते तहि 'विहितस्याननुष्ठानात्' इत्ति त्यत्वाङ्गीकारात् 'सर्वमप्रमाणम्' इति सर्वासत्यत्ववादिनो स्मृते. पातित्यम् । सर्वपां विमते निपिद्धे चेत्स्थीयते तथापि निन्दि- परतापसिद्धान्ताभ्यां दूपिता एवेति वैदिकसिद्धान्तो निदोष तस्य च सेवनात्' इति स्मृते पातित्यमित्यर्थः । तथा च विहितानां यात न वेति । पले-नास्तिकमतसाप्यसत्यत्वादसत्यभूतस्य केपांचिगवगिरप्यनुष्ठानात् , निपिद्धाना केपाचिगवनिरपि पर्जना. स्वाभावातिदोपो वैदिक. पक्षः सिद्ध एवेत्यपि नालिका त्तदृष्टान्तेनान्येप्वपि विधिनिषेधारोपु तत्कृते. श्रौतत्वाविशेषा- ताः । निदोपत्वेपि वैदिकपक्षानगीकारे स्वपक्षोऽपि तैर्नागी- देव हेतो. स्थातव्यम् । तेऽपि प्रामाणिकत्वेन स्वीकार्या इत्यादि इति ज्ञेयम् । एवंच तस्यैकस मतस दृष्टया सत्यताज्ञा- ज्ञातव्यम् ॥ भयवादिसिद्धतया पुढेष्टयादौ पुत्रजन्मादिफलसिद्धौ सत्यां वभाण वरुणः क्रोधादरुणः करुणोज्झितम् । कचित्फलयभिचार , तत्र कर्मणो वैकल्यायर्धतामात्र वैयर्थ्य- किं न प्रचण्डात्पाखण्डपाश पाशादिभेपि नः॥१०२॥ । फलसाधनत्वराहित्यमानम् । तु पुन, अधर्मः प्राचीनपुत्र- गादिरनयों दु.खराशिधर्मजो न पुत्रेप्ट्यादिधर्मजन्यो न चभाणेति ॥ क्रोधादरुणो रक्तकायकान्तिर्वरुण करुणयोन्झितं ति । विपरीतं तु धर्मण न जन्यते, किंतु प्राचीनदुप्फर्मनिमि- वचो नितरां परुप यथा तथा वभाण। हे पाखण्डपाश नास्तिकाधम, व । देवलं तु काकतालीयन्यायेन तख पुढेष्टयाधनन्तरभा-त्वं नोऽस्माकं प्रचण्डाढु.सहारपाशान विभेपि किम् । कुत्सायां वम् । नच तावतैव तत्कार्यत्वमतिव्याप्तेरित्यर्थ इत्यादि ज्ञात- 'याप्ये पाशप्' इति पाशप्प्रत्ययः ॥ । करिसन्नपि मातृगमनादिनिषेधे स्वकन्यादानादौ च वि. वैदिके मते सत्ये सति तलिजशे सत्यत्वेऽशीकृते सति स. मानवाशक्यनिर्माणा कूर्माद्यकविला शिला। मिसंगतमिति वदन्तो नास्तिका हताः। मातृगमननिषेधादेर- न श्रद्धापयते मुग्धास्तीर्थिकाध्वनि कः कथम् ॥१०३॥ न भवगिरपि परिपालनादित्यर्थः । तथाच तदृष्टया कन्यादान- तृगमननिषेधरूपाणां सत्यानां विधिनिषेधांशानां दृष्टान्तेना. मानवेति ॥ मानवैर्मनुष्यैरशक्य निर्माणं यस्याः, तथाकूर्म- वाशे व्यर्थतामात्र वचनमात्रेण व्यर्थमित्युच्यते । नतु धर्मजो वराहनरसिहादयोऽकाधिद्वानि येपामेवविधं बिल विवर यस्सा. लवोऽनर्थ प्रयोजनाभाव. । तदृष्टान्तेन व्यर्धतामात्रम् , अन्य- सा शिला गण्डकास्यतीर्थविदोपसभवा शालग्रामशिला भो मुग्धा व्यतिवेत्वलमतिप्रसझेन । मूखीः, तीथिकाध्वनि सेश्वरमार्गे वैदिकाध्वनि वा वो युप्मान्कथं न श्रद्धापयते आन्तिर न मापयति । चित्रमेतत् । भवता मूखंत. उपसंहरति- रत्वमित्यर्थः । मनुप्पैरराज्यरचन सावयवत्वेन कायं शिलादि स्वनि- पि सवैरवैमत्यात्पातित्यादन्यथा कचित् । माणशक्तमिच्छामात्रेण कार मनुपाद्विलक्षणमीश्वरमाक्षिपति । "विमतंसकतृकार्यत्वाइटपत्' इत्यनुमानास्पक्षधर्मतारलादिलक्षणे तव्यं श्रौत एव साद्ध, शेषेऽपि तत्कृतेः ॥१०१॥, कर्तरीधरे सिद्धेऽपि कथननाधास इत्याशय. । एतेन 'देवश्वेदात झापीति ।। सर्वैर्नान्निवैरपि कापि कलिजपहिसामन्यादा- सर्वज्ञ -' इत्यादेरुत्तर दत्तमिति ज्ञेयम् ॥ दो श्रोते वेदोक्त एव धर्मे त्यातव्य वर्तितव्यम् । कुत -भ-शतक्रतूरुजाद्याख्याविख्याति स्तिकाः कथम् । त्यात् । सउँपामिनि शेप । श्रौताना बौद्धनाध्यमिकादीनामपि श्रुतिवृत्तान्तसंवादैर्न वथमदचीकरत् ॥ १०४ ॥ प्रतिपत्ते. । अहिलादेस्तैरप्यनिपिद्धत्वादगीकृतत्वाचेत्यर्थ ।स्या- व्यमेवेति वा । तथा-पचिर्णाधमाधिकारविहितेऽन्यधारणे- शतेति ॥ भो नातिका, सनस्तुध श्रीविष्णोरूम्मा जायत पिशाचरणे पानित्यदोषाद्विहितावरणनिपिदाचरणप्रत्यवाय- इत्यूरतो वैश्य स नादिराद्यो वा येषा ते नालगादिगांध नेपा. यादपि श्रौत एवं धर्मे सातव्यम् । अन्यथा वमत्येपि श्रौत एर मारदा शतस्तु , मुसज्ञो वाहुन उरन इत्यादीनि नामानि नेपा चित्तलिजिदने स्थातव्यम् । ति -पानियात् । पत्र तु नर्वत्र विशेगरपानि को निरचान्नसंगारदाकनिहाम कर. ते धनं तेषां विप्रतिपत्तिस्तदनही करेऽपि प्रत्यार. ला पैरों युप्माकर न चमददीझरचनकार नाकारयन् । अनि मा. इत्यहीकार्य एवेत्य इति वा । एर शेपेपि निलननित्तिका- भरतां तनोत्सायन् । चनदियनरमायया। नायने यानातरित काम्पे ज्योनिशोभादायपि त्यातमम् । कुत त मनुकार्गन्द्रो भवति' इनान्दसैर गनदरदनोगन् । यो नल वेदल ने करणात् । देदवित्त विशेषादिन्यः । नापीन्द पर सतरतुझेन भवहिपने ननु पदाहाल । नपा- मातहतेदमूर पापे लातषि धने त्यातलन् । सदाबा. मस्कोर नसनामोन्-' इत्यादि कुन्या नास्माभिमादीना मु. नुमितरत्या उनेरनुमानालाधिर्ना अपि वेदना पनि तेऽद. सारसबागुनन् । रोनारि जनरबादय पर मुमता. कला व । एकर • सोन जानता-' इति 'एकस दि. निवदिपन्ने, ,न्तु विकारहीन मदोरना. असन-' 'स्व पर - लारे सालाप्पुत्तर दत्तन् । धातु- नुनपनाना में शादी कसोट नव को सार . गदिक सामाजिरनेर, अनिदितु तापमान मरिनासन दिन, दि. जनित रेयम् । तिने' ती पाउ रेनुगोपनन् । तलाउ सरनार अरबाद नसे. 1 ER. मनानानानापन् । उतिस्पनरदलित समना ! सन .... सायि । विकास मनन दुका दनद सन र सपना सो च प सायन् । चुनावतारे इनका नाममा ·सखे काल सुखेनासि पाशहस्त मुदस्तव ॥ ११३॥ --- का दर्शनानन्तरं विडोजस इन्द्रस्य तेजसा आक्रान्तः पराभूत... ततेजस्फः सन् अवज्ञा त्यक्त्वा स कलिरनमन्त्रापि बानते संरम्भैरिति ॥ अथ देववचनानन्तर जम्भजैनः शक्र आदि-शकतेजसैव वा नमितो नन्नीकृतो मस्तको यस्यैवभूतो पूरा र्यस्य इन्द्रानलादीनां संरम्भबृंभणायाकारविकारैर्भातेन कलिना इन्द्रादीनमश्चकारेत्यर्थः । क इव-निशकुनामा सूर्यो । पुरश्चालितुं स्तभ्यमानान्निपिध्यमानानिन्द्रादिसंरम्भान्दृष्ट्वा भयात्त- इव । स हि स्वयाजने प्रार्थितेन पुरोधसा वसिष्ठेन निरस्तो मुसा चिडाप्टर्थमवलम्व्य द्विनाणि पदानि संमुखमागच्छन्दीनत्वद्योतन- सार्वकामिकं क्रतुं याजितस्तत्प्रभावात्सशरीर एव वर्ग पर पापरूपत्वेनाज्ञातनामा वा चार्वाको देवानेवं वक्ष्यमाणप्रकारेण नमितमस्तकोऽभूदिति पुराणेतिहासः । रीठावमाननाइश नेति ॥ हे नाकनायका इन्द्रादयः, अयं मल्लक्षणोजनोऽपराधी विमुखानिति ॥ मत्तः सगर्वोय कलिः सहेल सविनायड न यतः-पराधीनः । तदेवाह---कलेः कलिनान्न. कालस्याहं पेत्य समीपमागत्य एवं तान्देवान्समसापत । किभूतान-इन वन्दी स्तुतिपाठकः । अत एव-तस्य चाटुनि प्रियवचनविषये कलिं द्रष्टुमपि न केवलं भापितु स्पष्ट कितु वीक्षितमपि विमुस चटुलं प्रियवादि वावदूकं वाननं यस्यैवंभूतः । अथ च-कालस्य ननहन्सिावज्ञान् । कः कानिव-मत्तो निरर्गलो मदिरामत्तो का कृतान्तरूपस्य । बन्दिनो हि यमाश्रयन्ति तप्रियं वदन्ति, न च जनगमश्चण्डालो द्विजानिव । किभूतान्-एवं चण्डाल दाना दण्डाहीः तस्मादेतत्प्रियं वेदादिभूपणं मया कृतम् । यदि न नहाँन् । 'चण्डालप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजनंगमा.' इत्यमरः । स्वस्ति वास्तोप्पते तुभ्यं शिखिन्नस्ति न खिन्नता। मेनकादीनां च तेषां प्रसिद्धिदात्तान्तमात्रा देईतुभिमा कपमा- इति तशिलदोन देशाः सन्दनमन्दिरम् । भयं नाचीकरत् । लोकोदप्रति हानिन्दानुशाग परसोनान्स कलिमालगांन द्वापरं नागरं पुरः ॥ १९॥ वान्प्रत्यक्षेणानेव पश्शतेराः । ततः तन्मूल परलोकादिन प्रामाणिकमेवेति भाव इति वा । प्रथमयान्याने व इति को:-' दतीति नाम के इति पुर्याकप्रकार इत्यणौ को कर्मयम् , नमदिति च कमान्तरम्, सारिनि पमाणे मग मदनमनिपर गाय कलिम्, पर दिया। करणे तृतीया । पक्षान्तरे तु तेनैव सरोणाणो को करा. पुरोग आकलगायः ॥ ल्पिकत्येन कर्मस्वाभावादनभिहिते कर्तरि संगारिति तुतीगा, न संददर्शोनमदीतः श्रीवत्वकृतागुतान् । इति पाठी ॥ तत्तत्यापपरीतम्तान्नाकीगानारकीय सः॥ ११० तत्तजनकृतावेशान्गयाश्राद्धादियाचिनः । समिति ॥ तमोः प्रसिलालादिमितः पारे, भूताननुभवन्तोपि कथं श्रद्धत्थ न श्रुतीः॥ १०५ ॥ निः पुरुषता परीतः समन्तायातः, तथा-उन्नमन्त्री तदिति ॥ तेषु तेषु जनेषु कृतावेशान्कृतसंचारान् , तथा--मुखा मीना गाभूतः स कलिः श्रीवतुरोन गयाश्राद्धादियाचिनो गयापिण्डदानादिपुणे गाचतः प्राप्तप्रेत- मंगमाहुल्येन वा ऊनाजुतान्ता anise भावान्भूतान्प्राणिनोऽनुभवन्तोऽपि पश्शन्तोऽपि यूग श्रुनी. काभाना तानियादीमाशं । इप-नारकीर । यी न भन्दस्थ सत्यत्वेन मन्यध्व इति । पानहाय न शनीयम् , हत्यादिकारी गारुण्ठ नरके मा अप्रीयो नरकय. पुर भिन्नवकृत्वात् । एवमुत्तरमापि ज्ञेयम् ॥ पापकारितापहमे रूपः, पुण्णरायते दीपस्वरूपा इति नामभ्रमाद्यमं नीतानथ स्वतनुमागतान् । धानरतस्थोपि 'मानमुखाउनु संवादवादिनो जीवान्वीक्ष्य मा त्यजत श्रुतीः ॥१०६॥ पाठ । नासीयानिनि हितार्थे तसे हितम्' इति, युइन कृतपश्चात्तापः मुरानाततया पश्यतीत्युपमा । 'उन्नतनाव, नामेति ॥ नामनमायमदूतैर्यमं नीतान्प्रापितानथ मुक्तया- इति वा । नारतो, नारकशब्दात् 'पत हुन् । स्मत्यावृत्य स्वतनुमागतान्प्राप्तान्संवाद चन्द्र क्षयी-' इत्यादिवेद गुरुरीढावलीडः प्रागभून्नमितमस्तकः । संवादं वदन्त्येवंशीलाजीवान्वीक्ष्य श्रुनीर्वेदान्मा त्यजताप्रामाणि- कान्मा बूत । एवं वेदप्रामाण्योपसंहारास्मृत्वादेरपि वेदमूलया- स विशडरिवाक्रान्ततेजसेव विडौजसः ॥ ११॥ त्तदुक्तसर्वधर्माणां प्रामाण्यं व्यवस्थापितम् ॥ गुर्विति ॥ माग्दर्शनात्पुर्व इन्द्रादय. के नाम वरामा " संरम्भैर्जम्भजैत्रादेस्तभ्यमानादलाद्वलन् । रूपया गुा महत्या रीढयावज्ञयावलीटो व्याहस्तेषु तर मूर्धवद्धाञ्जलिर्देवानथैवं कश्चिदूचिवान् ॥ १०७ ॥ पुरःसरं शक्रादिनमस्कारार्थ मूर्ति बद्धाञ्जलिः कश्चिदज्ञातनामा निन्द्रेऽपि कृतावज्ञः संस्तत्तेजसा पराभूतः इत्यमरः ॥ नापराधी पराधीनो जनोऽयं नाकनायकाः । विमुखान्द्रष्टुमप्येनं जनंगम इव द्विजान् । कालस्याहं कलेबन्दी तच्चाटुचटुलाननः ॥ १०८॥ करोमि तर्दयं दण्डयिष्यतीति परमयुक्तत्वान्नाह दण्ड्यः श्रीम- इति खच् , खित्त्वान्मुम् ॥ निरिति ॥ गर स्वर्गादति ऊचे॥ एप मत्तः सहेलं तानुपेत्य समभापत ॥ ११२॥ - १ 'मार्मि इति काचित्क. पाठ' इति सुखावबोधा।

·सप्तदशः सर्गः। ३८३ । स्वस्तीति ।। हे वात्तोपते इन्द्र, ते तुभ्यं त्वति क्षेममति द्रोहिणामिति ॥ दुहिगो ब्रह्मा त्वामवकीर्णिनं क्षतवतमा- चेत् । तधा-हे शिखिसले, तव खिबता चित्तल्लेशो नास्ति कार्य निजाज्ञानाद्रोहिणं गुरुद्रोहकारिणं वेत्तु । एव त्वया कृते चेत् । हे सखे काल यम. सुखेनात किम् । हे पाशहस्त रुग, ब्रह्मा एवं ज्ञालतीति यावत् । वायवा तेन ज्ञातेऽपि तव किं भय- व मुदः सन्ति कचित् । गृहमात्रलाधिपत्यादसान, वृथैव मिनि सोपहासमाह-बजनस्त्वदुपजीनिमिः कामकोधादिभि- लाजटिलत्वम् . कुत्सितरूपत्वम् , मायुधधारणवेयर्य व संबु- रपि धातु तेतुकृता धर्ममर्यादा लक्ष्यः । त्वया (पुन ) कि इनि. सूचितन् । उत्तनानां कुशलप्रश्नस्तैः सह लान्यं, तेन्यो- न लद्धयः । त्वदीयाः सेवका अपि ब्रह्माज्ञां लद्दयन्ति, व लब- धेकत्वं सूचयति । इन्द्राय स्वस्तिप्रयोगः खामिभावं, नामग्यं यतीति किनाश्चयमित्यर्थः । परा-त्वननैरपि तेतुन लय , किलेद्योतयति । वर्णसान्येन यमे तखिशब्दप्रयोगः । भयमेव च त्वया न लक्ष्य इति कि वाच्यम् , तदाज्ञालानमनौचित्यात का. वोऽवज्ञा चेति संपन् । 'स्वत्त्याती.मपुण्यादी' इत्यमरः । वा- यमित्यर्थ इति का । 'धातालयोनि हिण.-' इलमरः । दुपत्य. गोपतिगृहमेधाच्छ च' इनि लिगवातोप्पतिशन्दः साधु । तु- सुरेभ्यः। नौणादिक. किन. ॥ पमिति 'नमः स्वात-' इति चनुर्थी । इतरत्र तवेति सं वयवरं प्रचगमने हेत्वन्तरनपि बुवते- न्धनीयन् ॥ अतिवृत्तः स वृत्तान्तखिजगावगर्बनुन् । स्वयंवरमहे भैमीवरणाय वरामहे । आगच्छतामपादानं स स्वयंवर एव नः ॥ ११८ ॥ तदसाननुमन्यध्वमध्वने तत्र धाविने ॥ ११४ ॥ अतीति॥ एकं बिना सर्वपरित्यागविजगत्सु वमानानां स्वयमिति ॥ हे देवा. व स्वयंवररूपे नह उत्सवे भैमीवर- तत्गानां सौन्दयादिविष गवं नुदतीति नुत् नाशक स वृत्तान्तो र पलावरामहे सवेनाः ल तत्तलात्तत्र धाविने त्वयंवरत्वानं भैमीस्वयंवरोऽतिवृत्तोऽतिकान्त.। संजात इत्यर्थः । भवद्भिः कथं नि मजुगामिनेऽश्वनेलाननुमन्यध्वनाज्ञापयत। त्वरावशा- ज्ञातमिलत माहुः-स स्वयंवर एवागच्छतां नोऽलाम्मपादानं न्या गोष्टी न क्रियते, आईव दीयतानित्यर्थः । भवने, ताद लिबलोऽवधिभूतोऽर्थ इत्यर्थः । वयमपि तत्र गतातत एवाग. तुर्थी ॥ स्याम इति सर्वापि वृत्तान्तोऽलामिज्ञायत इत्यतोपि त्वया न तन गन्तब्यनिति भावः । विपे चञ्चल त्थिर चा यदुदासीनं तदपा. [ऽवज्ञाय तमसोचैरहंकारमकारणम् । दाननिनि वैचाकरणाः ॥ चिरेऽतिचिरेणैनं लिवा दृष्टमुखा मिधः ॥११५॥ कपं यूनां गवनोदः, को वा तथा वन इत्याराहायानातुः- त इति । ते देवा पूर्वोतनकारणं निर्हेतुक्नुचरतिशायित- नागेपु सानुरागेपु पश्यत्सु दिविपत्सु च । व क्लेरहकार दर्पनवज्ञाय नियोऽन्योन्यं दृष्टमुखाः सन्त. खोऽ स्वयंवरवाता पोतीति लिवा हात्यं कृत्वानिचिरेण भूमिपालं नरं भैमी वरं सावबरदरम् ।। ११९ ॥ पीपसानेन सह क्यं वा वक्तव्यानिति बुस्सा भूयासं कालं पि. नागेविति ॥ नागेषु पानुस्मिनुतिषु मानुरागेपलदादे 'स्प एन कलि प्रत्यूविरे वक्ष्पनाण वनापिरे ॥ दिविपत्नु देशेषु च पश्यनु नानुरागां मना लोयानियोतन पुनर्वक्ष्यति मा मेवं कथमुद्रक्ष्यते तु सः । विलोपनु सनु । अधा-असदन्ये देवेषु मानुरागेपन्न. दादिपु नुसादर पसनु । तान्नमांननाइन्य मा भनी सृष्टवान्परमेष्ठी यं नैष्ठिकब्रह्मचारिणम् ॥ ११६॥ नानापेक्षा पर मर्चगुणामयाभूपाः सानोम नर पुनरिति ॥ हे फते, त्वं त्वयंवराचं गमिष्यानत्ये पारनशाना- नुपर पर परिनतारमग्दरमामास । नानादरेन नजमाना दुषन् , तदिदनत. पर पुनर्ना ना एवं वानि ना ना बोच । रमा सन्दवादिदो गत दरसनु दनिपचिरना. लात्परमेटी बनानरम गुरस्लनिवातिन नारेमनचारिग लानिः शारदानादर नमनन्, न तु नामित ध्यान् । लतु पुनस्त्वं स्थनमले परिजेप्पलि । नपुग्ना- झारपानरेग सचिव पन् । नागरियादी पटी पानादरे' सो निकलना एव म । तलत्ता सबरवातानुदिता अर• इति सतनी । अपचर , रमाकान्' इन चुराडादना निदापात्तात् । तलाव पुना जपोच रत्व । पागल करनादुरले बीरबहादानासंसार र महासपचनतर । नासल निरनुपम पमनान रचे- पानार । नानि निपंधानाचार्य पीप्नाला दिति । परमं साने निकात परनेल दिखान , म चरिद, सन जालोर। अन्दर-ले सुन र यन् । तर परमे १र-रले ती भुजोमानमान्नानगनिदागनगन् । रतननन् । नागोराव तु बसेदार मिनभी। न. अमरान्सामगन्नी नलं वेद गुमोजन् ।।१२० ॥ दमाम तनपानमा दति मरे - द्रोहिन हुहिनो मेनु वानाकपबिजीभिनन् । खजनरपि वा धातुः नेनुर्ल: स्वपान जिन् ।।

·ब्रह्मणः स्वाच्छन्द्याद्भवतां सुतरां स्वाच्छन्द्यमिति स्वयमित्यनेनो./प्माकादेश. । 'युप्माकम्' इति पाठः साधुः । एवमेवालाकी पेक्षया समानकर्तृकत्वम् । यौमाकीति तसिताणि च-' इता यूय ब्रह्मादय. सर्वेपि स्वेच्छाचारिणः स्वाच्छन्द्य कुरुत नाम, क. स्थितम् । औदासीन्येनेति शेपः । असाप्रतम् । अनुचिकनी स्थितमिति ॥ हे देवाः, तबलवरणं पश्यनिर्भवद्भिः लिस्तु न तादृगिति ब्रीव चतुर., युप्माकमप्यतिप्रियाय भैमी-दित्यर्थः। दुर्विदग्धा भवदवज्ञानादचतुराचारा सा भैमी जान भैमीप्राप्तये प्रवृत्तस्य मम मरणं चेत्स्यात् , तदप्यस्त्विति भावः। सुतरां न भस्मसात्कृता । अपि तु ताहक्सामर्थसद्भावे ला लक्षणाय वस्तुने म्रियताम् । भवद्वत्स्वेच्छाचार न करोमि कि तु देदीप्यमाना कुत्कोधो यस्यां तया दृशा कृत्वा किमर्थन अनाप्युपहास एव तात्पर्यम् । क्रीडार्थत्वेति (पि) 'दिव. कर्म सापराधत्वे दग्धुमुचितम्, तदपि न कृतमित्येतदप्युचितमेवैया 'युक्ते द्वे सांप्रतं स्थाने' इत्यमरः । भोरिति प्रत्येक संबुद्धि । महावंशाननादृत्य महान्तमभिलापुका। यं तत्कुर्वतां सर्व श्रोतुं यद्विभितः श्रुती ॥ १२३॥ स्वीचकार कथंकारमहो सा तरलं नलम् ॥ १२७ ॥ मन न कार्यम्' इति धर्मदेशिनां धर्ममुपदिशतां स्वय तद्रह्महत्या-/लापुका सा भैमी कश्यपसुतत्वान्महावंशान्दिव्यवस्रादिभूपितत चर्यति ॥ हे देवाः, परसा अन्यसै जनाय 'स्वसुतादिग- महेति ॥ कुलशीलादिना महान्तमत्युत्कृष्टं नल (पर). १ 'अलम्भि लब्धा । लभेयन्तात्कर्मणि लुहिरिभाषावि नपानीगरिते --- 1 भुजगेशानिति ॥ भैमी भुजगेशान्नासुक्रिप्रमुगान्फणागणजि- मुतादिगमन गां निषि कर्म कुता पो युष्मान सालालनादिवरूप्यादसद्धेशानमनोहराकारानोद जानानि । तया- मेनगी भानाररीनिः गपिनु न कापीलाईष । इतरानलादन्यानरान्मनुजाधीशांधापल्यनिर्गुण गाभ्यां गनराद। धुनी रुणी गागमहलादिगमनं कर्म श्रोतुं विमिन, तथा-अमरानचतुरस्वापामरानीचाद। केगल नलमे र गुणोजनल मेनारिणां भातां परपीडायामेव तात्पर्यमिनि नाव.। श्रुतवीर्योदार्यसौन्दर्यादिभिः प्रकाशमानं वेद । सांगुणा करा- भारे 'गदम-' इति यत् ॥ नल एव तया वृतोऽन्ये तु परित्यक्ता इयर्थ । 'निवणः पामरो नीचः' इत्यमरः । वेदेतीदानीमपि तथैव प्रतीतेः सम्पादतमानता, तब सयंवरेऽलम्भि भुवः श्रीनपधेन सा । विभक्तिप्रतिरूपको निपातो वा । तथा चाज्ञासीदियः ॥ जगतो हीस्तु युष्माभिलाभस्तुल्याम एव वः ॥ इति श्रुत्वा स रोपान्धः परमथरमं युगम् । जगन्नाशनिशारुद्रगुदरतानुक्तवानदः ॥ १२१ ॥ तत्रेति ॥ तत्र स्वयंवरे नेपवेन भुवः श्रीः सद, लक्ष्मीः सा भैमी अलम्भि प्राप्ता । युप्मामिस्तु । इतीति ॥ चरमन्त्यं युगं स कलिः इनीन्द्रादिवचन श्रुत्वा होलोगे गायनी वर्तते मा लजा, जगतः सकाशादा, १. परमोऽत्युत्कृष्टो रोपान्धो रोपानितरां निर्विचारतया पुर.स्थमपि तताया लना मा लब्धा । इति यो नलस्य युप्मा १२० वस्स्वजानन् , अत एव-जगनाशसंबन्धिनी निशा । यस्यां निशि पूर्यास्तुप्राप्तिस्तुल्य एवाभासते तुल्याम एव । । जगन्नाशो भवतीति यावत् । तत्संवन्धी प्रलयकाले सालभूतग्रा- बैरूप्यमितरत्तुल्यमेवेति । भागिल व लब्धा, नतु भैनातन सलालसासंपन्नो रुद्रस्तद्वन्मुद्रा आकारो यस्य । क्रोधवशाशि- दो तृयवेति भावः । अयं च यूयं च यूय तेषां वः । एक तरां विकृताकार इति यावत् । एवंभूतः संस्तान्सुरानदो वक्ष्य- माणमुक्तवान् ॥ दूरान्नः प्रेक्ष्य यौष्माकी युक्तेयं वक्रवक्रणा । 'पुनर्वक्ष्यसि मा मैवम्' इत्यादेरुत्तरमाह- लजयवासमर्थानां मुखमासाकमीक्षितुम् ।। १२ कयापि क्रीडतु ब्रह्मा दिव्याः स्त्रीर्दीव्यत स्वयम् । दूरादिति॥ आगच्छतो नोऽसान्दूरादुरत एव कलिस्तु चरतु ब्रह्म #तु वातिप्रियाय वः ॥१२२॥ वक्रवक्रणा मुसकौटिल्यकरणं युक्तैव । किंभूताना युप्मा कयेति ॥ हे देवाः, ब्रह्मा कयाप्यतिसुन्दर्या गायन्यादिपद- गुणीभूतस्य विग्रहान्तर्गतस्य युग्मच्छब्दस्य विशेषगन् ! वाच्यया । अज्ञातनामजातिगोत्रया वा । अथ च-अगम्यत्वाद्यस्या भैम्यवृतत्वात्सजातया लजयैव हेतुना आसार मुखमार नामकथनेऽप्यस्माकं लज्जा भवति तया सुतया । सह सुखेन क्री- मसमर्थानाम् । लज्जाशीलो ह्यन्यं दूरादेव दृष्ट्वा लजया , इतु । तथा-यूयं स्वयमात्मना दिव्याः स्त्री. स्वर्गभवाः रम्भादी। दर्शयति । तस्मात्सलजा भवन्त इति । युक्तमेवेतदिति मन अहल्यामुख्या वा । रमणीर्दीव्यत स्वेच्छया तामिः सह सुरत- अयमप्युपहासः । 'लजयेव' इति पाठे उत्प्रेक्षा । प्रेक्ष्योति । क्रीडां कुरुत । 'प्रजापतिः स्वां दुहितरमभ्यधावत्' इति श्रुत्या तम् । कलिस्तु पुनर्ब्रह्मचर्याख्यं व्रतं यावजीवं चरतु । वा अथवा त्रापि द्रष्टव्यम् । वक्रणेति नामधातोर्युच् ॥ जीवन्कलिरसानुपहसिप्यतीत्यनेन न जीवितव्यमिति यो युप्मा- स्थितं भवद्भिः पश्यद्भिः कथं भोस्तदसांप्रतम् । कमतिप्रियाय नितरां तुष्टयै प्रेतु म्रियताम् । स्वयं सवैः स्वेच्छा- चारः क्रियते, मया तु स्वेच्छाचारो न कर्तव्य , मर्तव्यमेवेति कीदृशीयं भवतां परमद्वेपरीतिरिति लोकरीत्योपहासः। अथ च- - पान न च' इति करणस्यापि कर्मत्वात्स्त्रीभिरित्यर्थे द्वितीया ॥ उपहासमेव प्रकटयति- चयॆव कतमेयं वः परस्मै धर्मदेशिनाम् । १ 'परमम्' इति तु युक्त पाठ । तत्र परम रोपान्ध रति योज्यन् । रति सुखावयोधा। इति निकल्पानमागम' इति मलिनाथस्तु भ्रान्तः । वः मा ·नमदगः नर्गः। ३८५ -- ---- . . परित्यज्य तरल चनभानमनिजिद नल कमकार कय- मुचपाचो वा । क्षमा परित्यज्य भपहिरन्यनरम्य चंद्रायोगिवन हबीचकार । अहो आनन् । महान्त कामयनानपा देवप-तघयता नाभविपदिनि नार ॥ गगेन मनुप्पचरगान्महचित्रमिन्यो । अब चया महापरि- सा बत्रे यं तमुत्गृज्य महामी योजुपः स किम् । गवान्दनि मातिविशालान्दान्वेन्परिन्यज्य तरङ्गम्यगंना. पि चञ्चल हत्वं नलामा गमतीकरोनीनि चित्रमेर । अत एम चूनागः समनस्तरमाच्छद्मनाद्याच्छिनभि ताम् १३१ कि न भवनिदग्धति भार । नमिलापुका, 'लपपत-' इन्यु- सेति ॥ हे देवा , मा भेमी य बने त नलमुत्सृज्य यूय मय । महान्तमिति, 'न लोका-' इनि पष्ठीनिषेधाद्विनीया । कलये फिमितीप्यांनुपोऽशान्तिपरा स्व भव । अपराधिनन्नन्या. का पूर्वपत् ॥ परमशक्ता सन्तोऽनपराधाय मय फिमिनीप्यांयुका खेन्युपहा- इदानी नल. का सोद इत्याह- स, तलावूय मूत कथयत-अह तलाजलासकासामना कप- टेन क्यमपि वयित्वा तामाग्निशि आहरामि । यत -आगमो भवादृशैदिशामार्शमग्यमाणां मृगेक्षणाम् । भवदनादररूपापराधस समाधरभूत , तम्मादविलम्नेनैव तामा- स्वीकुर्वाणः कथं सोडः कृतरीढस्तृणं नलः॥१२८॥ हरामि। गच्छेति मामनुमन्यध्यमित्यर्थः । अन्येनापराचे कृतेऽन्यसै दुखत इति युक्तमिति लोफरीन्योपहास । बेत नो युप्माकमलाक भवाशेरिति ॥ भो देवा, दिशामीशेर्महासमृद्धिमिवार-चाग समानादरणादपराधिनी तां नलादानयानीति वा । मा, मुंग्यमाणा कान्यमाना मृगेक्षणां भी स्वीकुर्माण समुदहन् । 'क्रुधद्रुह-' इति चतुर्थी । भाच्छिनमि, वर्तमानसामीप्ये लद ॥ त एव भरत्सु कृतरीढ कृतारज्ञ , तृणनुन्योऽतिनि.सार , अथ यतध्वं सहकतुं मां पाञ्चाली पाण्डवैरिव । -नलशब्दवाच्यत्वातूणभूत , स नलो भवद्भिः कथ केन प्र- रेण सोढ. क्षान्त.। सा भरद्धिरनिलापिता तया भवन्तोऽनार सापि पञ्चभिरमाभिः संविभज्यैव भुज्यताम् १३२ । इत्युपहास । मृगेक्षणा, 'न लोका-' इति पष्ठीनिषेध । यतध्वमिति ॥ यूय मां सहकतुं यतथ्य यतं कुरुत । भैमी- ढ , 'तीपसह-' इनीरिकल्पाद् 'यस विभापा' इति निष्ठाया मानेतुमहं गच्छामि, यूयं मम सहायार्थमागच्छतेत्यर्थः । तब साहाय्यकेऽसाक किं फलमित्यत आह-अलामिरिन्द्राग्नियम- दारुणः कूटमाश्रित्य शिखी साक्षीभवनपि । वरुणैर्मया सह पत्ननिः सा भैन्यपि सविभज्य संभोगकालं समा- नावहक्कि तदुद्वाहे कूटसाक्षिक्रियामयम् ॥१२९॥ नभागमेव कृत्वैवोपभुज्यताम् । तथाच भवतामपि फलमस्तीति भाव. । के केव-पञ्चमिः पाण्डवै पाञ्चाली द्रौपदीव । पाञ्चा- दारुण इति ॥ भयं दिली वहिर्दारुण. फूटं काष्ठराशिमाधि- लीदृष्टान्तेनैकत्या. पतिव्रताया बहुमिरुपभोगो न दृष्टचर इत्यलो- निसाक्षिके विवाहे साक्षीभवनपि तत्र प्रकाशमानोपि तयोमैं- किकत्वं परिहृतम् । पाण्डवानामग्रभावित्वात्तदानीं दृष्टान्तत्वेन नलयो तत्स, तस्या वा, उद्वाहे विवाहे विषये कूटसाक्षिणो- कलेयोगित्वाझविष्यदर्थज्ञानसामर्थ्याद्वचन युक्तम् । जगत्प्रवाहा- लोकसाक्षिण क्रिया सत्यापलापलक्षणां कि नावहत् । अपितु-नादितया पाण्डवपाञ्चालीवृत्तान्तानामतीतत्वात्तदुदाहरणीकृत्यै- तदप्यनुचित कृतम् । कूटसाक्षी तु परकीयं वस्त्वन्यले दापयति। तदुक्तमिति वा । पाचाली। जनपदवाचिनः क्षत्रियाभिधायिनः दिनेन प्रायशस्तत्र न स्थितमित्यग्निसाक्षिको विवाह एव न भव-पाञ्चालशब्दात् 'जनपदशब्दात्-' इत्यपत्येऽञ् ॥ गाति । भैमी नलेन नोटेति भैमी नलादन्यले भवत्त्वेव मध्ये अथापरिवृढा सोढुं मूर्खतां मुखरस्य ताम् । कलैचित्किमिति न दापितेत्यर्य । अथ च-दारुण.। पापकारि- चाइतिकर. पुरुष. कपटमाश्रित्य व्यवहारे साक्षीभवपि तस्य चित्ते चक्रे गिरा शराघातं भारती सारतीव्रया ॥ १३३ ।। रतस्य कार्ययोद्वाहे निर्वाहे कूटसाक्षित्व धत्ते । अत्र तु अथेति ॥ अथ पूर्वोक्तकलिवचनाकर्णनानन्तरं तामुक्तप्रकारां नेत्याश्चर्यम् ॥ मुखरसानुचितभाषणशीलस्य कलेमूर्खतां सोढुं क्षन्तुमपरिवृढा- समर्था भारती सरस्वती अर्धगाम्भीर्यात्सारया श्रेष्ठया, परुपत्वाच अहो महासहायानां संभूता भवतामपि । तीनया दु.सहया गिरा कले. शराघातं वाणव्यधमिव चके । वा. क्षमैवासै कलङ्काय देवस्सेवामृतद्युतेः ॥ १३० ॥ णवत्पीडाकर परुपं वचनमूच इत्यर्थः । 'भारतीव्रया' इति पाठे- अर्थगाम्भीर्यण दु सहया ॥ अहो इति ॥ भो देवा , मह सहायानां तेजस्विना दिव्यमूर्ती- ना भवतामपि क्षमैवानै कलाय इन्द्रादिषु सत्वपि भैमी नलं कीर्ति भैमी वरं चासै दातुमेवागमन्नमी । वृतवतीत्ययशसे । भय-नलकृतानादररूपाय।भय च-लजा-न लीढे धीरवैदग्धी धीरगम्भीरगाहिनी ॥ १३४ ॥ वशादन्यवदनवीक्षणाशक्तिमुसमालिन्यरूपाय कलष्ठाय संभूता। । अहो महदाश्चर्यम् । गुणभूता क्षमा दोपाय जातेत्यर्थः। मह सहा १'शतेषु पट्भु सार्थेषु व्यषिकेषु च भूतले । कगतेपु वपु प्राभवन् यत्स तेजस्विनोऽमृतपतेदेवस दीप्यमानस चन्द्रदेव । यथा चन्द- कुरुपाण्डवा ॥' इते राजतरपिनीत. पाण्टवाना कल्यन्तर्गतत्वेनेनि वो- स्य क्षमा भूमि कलशाय ज्ञाता । भवतामपीत्यपिशब्देन यत्र कल-धन् । २ 'नालीढ'इत्लपि पाठ -' इति सुखाववोधा । ३ 'गाहिनीम्' सशक्षापि नास्तीति सूचितम् । भूश्चन्द्रकलय.' इति ज्योतिर्विदः । इते पाठे विरुद्धरगया धारे तदोष गन्नौरार्थस्स गाहेनी धीरवैदग्धों मह सहायानामपीति वा । चन्द्रस यथा तथा भवतामपीति स-न लोडे शते व्याख्येयन्' इति सुखाववोधा। ।

·पत्साधु, उचितमेतत्त्वया विचारितमित्युद्वीपयामास । तर त्तापमानं भवति, न तु तल्लाभः परदारत्वात् , गतशोको न कतव्य क्षसे जानासि । पराशयवेदितया तव तीक्ष्णबुद्धित्वाद्वय विलितः किं कार्य कुर्मः, अपि तु किंचिदिदानी कर्तुं न शक्यम् । पश्चा-यमारवमस्मासु वर्तमानं वैलक्ष्य सलज्जत्वं साधु सम्यकप्रकारे विस्मयेति ॥ हे कले, त्वं विलेयाश्चर्यहेतुर्मतिर्यस्यैवविधोने। स्वयंवरसमये वयं तत्र नाभूम स्थिताः। तदानी चेत्तत्राभविष्याम, कथं भवत्सु लक्ष्यस्यौचित्यमित्याशय समर्थयते-या पुरा इति च । तस्मात्तां प्रति वान्छित त्यक्तमित्यर्थः । यतो यस्मात्तदा सेत्युपहासः । साधूचितं यद्वैलक्ष्यं तद्यसादीक्षस इति । पुनर्भम्या नले वृते सत्यपि कालोचितं, नोऽस्माकमालोचितं विस्तदल्पवस्तुदान कर्मात्मने स्वसै हियमेव दत्ते । महते यदल |ऽनल्पाय महते पुरुपायारपमतितुच्छ वस्तु दत्त इति यत्, सपा कारमाकर्णयतेत्यर्थः। न., 'असदो द्वयोश्च' इति बहुत्वम् । आको-लज्जैव भवतीत्यर्थ इति वा। तथा च महते नलायासामिरलना चार शृणुताकर्णयत । नले कृपालेशोपि नास्तीति मयोक्तम् , तत्प्रयते तदल्पदानमेव कर्तृ दाने पुरुपाय लज्जामेव दत्ते । तेन तम दत्तमिति लज्जा युक्तवेति भाव. । अतितरां नलमाहाल्न पूर्व तम् । एतेन 'दूरान्न. प्रेक्ष्य-' इत्यस्योत्तरम् । यद्यदि, तहत १ 'हन्त हर्षे । आत्मन सकाशादधिकेन नेपधेन निरोपाहोना ३८६ नेवीग-नारिते - - । नपत्र कीर्तिमिति ॥ हे कले, अगी देश अमो नलाग भैमी - प्रतिनिता का प्रतिज्ञा विवाह मेव, तथा-भैमी कामयमानोऽपीन्दाग मेगा पर दूग नरिनि गेलः । इमिति किम्-भई न नरेन कृतवान् , एवंविधोऽतिधीरः कोपि नालीनि फोति गरा , तमा-गी च भूमि न साजगामि शीत्र मोचगामि। ९ भैमी च प्रत्यक्षलभ्याम् , तथा-उत्तप्रकारावरा असो नाग मीनि मनिशा ममतम्रो त उनि भामिनांत दातुमेवागमन्वयवर गतवन्तः । ननु भैमी वर्गमिति रा नो मगा हमने तदा कर्णवामिणः । कलेमनेत्या वेत्सीति शेषः । देवा हि केनापि प्रकारेण परीक्षण परितुष्टाः मन्तो नितः । तेन, जनुक्ते कतरि गुनीगा, साजयामि, जयानांत वर ददते । कुतोऽहं न वेमीयत गाह-गस्मादगम्भीरसोत्तान-मानसामीप्ये भारति लद ॥ स्थार्थस्य गाहिनी स्पर्शिनी गम्भीराभग्राहिणी न भवतीत्या. एवंभूता मूढानां बुद्धि(राणां महाशयानां चैदी चातुरी न नैपोन विरोध मे नण्डतामण्डितौजसः। लीडे न येत्तीत्यर्थः । त्वं तु मूर्यस्यादेतेषाममिप्रागमज्ञायोप- जगन्ति हन्त गायन्तु रवेः कैरववैखत् ॥ १३१) सितयानिति भायः । अधीरेत्यकारणलेपेण सबोध्य, अगम्भीरगा- हिनी ते धीः वैदग्धीम् । अथांदेतेषां न लीउ इति वा । हे भगी- नेपधेनेति ॥ चण्डतगा भूमीपरित्या : बुद्धिरहित मन्दबुद्धे कले, अगम्भीरगाहिनी ते घीरनैदग्नीमचा- साजिदंगरलेन मण्डितोजमोऽलनतेजमो मे मम तुयं नास्वादयति । अपि तु प्रामोत्येवेति काफा या व्यास्येयम् । विरोध जगन्ति गोऽपि लोका गायन्तु कीर्तयन्तु । कर लीडे, लिहेः स्व रितेत्त्वात्तर । कचित् 'लेठि' इति पाठ. ॥ मिन-चण्डतामण्डितौजसो रवेः सूर्यस्य कैरवै. कुमुदै. मह द्विरोधमिर । हन्त रोदे । भयोग्येन हीनतेजसा नलेन तह वाग्मिनी जडजिह्वस्तां प्रतिवक्तुमशक्तिमान् । धारम्भानेलोक्ये यद्यप्रायशो भविष्यति, तथापि किं उन लीलावहेलितां कृत्वा देवानेवावदत्कलिः ॥ १३५ ॥ रोदे । भयश समुदयेऽपि सूर्येण कैरववेरवन्मयापि नहर रिप्यत एनेति भानः । एतेन दर्पः सूचितः ॥ वाग्मिनीमिति ॥ कलिवाग्मिनी वाचोयुक्तिपरम्पराचतुरा तां देवी प्रतिवक्तुं प्रत्युत्तर दातुगशक्तिमानसमर्थो यतः-प्रत्यु- द्वापरः साधुकारेण तद्विकारमदीदिपन् । तरास्फुरणानढजितः कुण्ठितबदनशक्तिः, अत एव ता लीलया प्रणीय श्रवणे पाणिमयोचनमुचे रिपुः ॥ १४० विलासव्याजेनावहेलितामवज्ञातां कृत्वा नियं त्वां प्रतिवक्तुमयुक्त. मित्येवंप्रकार परिहस्य देवानेवावदत् ॥ द्वापर इति ॥ द्वापरस्तृतीययुगरूपः सहचरन्तय : प्रौञ्छि वाञ्छितममाभिरपि तां प्रति संप्रति । नलेन सह विरोधरूपं साधुकारेण । तसिन्नले न लेशोपि कारुण्यस्सास्ति नः पुनः ॥१३६ ॥ साहनं चकारेत्यर्थः । अथ नमुचेर्दैत्यस्य रिपुरिन्द्रो युध्दात हाय्यं कर्तव्यमिति कलिनोक्तस्य वचस छ । मिलापः प्रौन्छि परिमार्जितः । त्यक्तमित्यर्थः । नोऽसाफ पायवाचरितं तदसाभि श्रोतुमप्यनहमिति प्रौञ्छीति ॥ हे देवाः, संप्रत्यस्माभिरपि तां भैमी प्रति वा-मनस्थीयत इति लौकिकाभिनयव्यञ्जनवशायो पुनः कारुण्यस्य लेशोपि तस्मिन्नले नास्ति । नलमपकतुं प्रवर्तामह णिभ्यां को पिधाय कलिमवोचत् । अदीदिपत्, इत्यर्थः । प्रौन्छि, उन्छेवर्जनात्कर्मणि चिण् ॥ 'श्राजभासभापदीप-' इत्यादिनोपधाहस्वविकल्पः ॥ वृत्ते कर्मणि कुर्मः किं तदा नाभूम तत्र यत् । विसेयमतिरसासु साधु वैलक्ष्यमीक्षसे । नः कालोचितमिदानीं मः शृणुतालोचितं पुनः ॥१३७॥ यदत्तेऽल्पमनल्पाय तदत्ते हियमात्मनः ॥ १४१॥ वृत्त इति ॥ हे देवाः, स्वयंवरलक्षणे कर्मणि वृत्ते जाते सति - 4 दीपेयंन्तरा तर्हि तथैवाकरिष्याम, तन्नाभूदित्यर्थ. । हे देवाः, यूयमिदानीं चितं, भावे क्तः॥ तदेवाह- प्रतिज्ञेयं नले विज्ञाः कलेविज्ञायतां मम । तेन भैमी च भूमि च त्याजयामि जयामि तम् ॥१३८॥ यशो भावीति हर्ष.' इति सुखावबोधा । श ·सप्तदशः सर्गः। ३८७ - । .. योज्यम् । यद्वा-अनल्पाय न विद्यतेऽल्पो यला । अनि एतदेव स्फुटयति- येत्यर्थः । यदलदादिरल्पं 'कस्को धर्ममर्माणि कृन्तति' न पश्यामः कलेस्तसिन्नवकाशं क्षमाभृति । शुपालनवचन दत्ते करोतीनि तस्वलै हियमेव दत्ते । अ- व नहोपालभियोग्यत्व तवाल्प एवोपालन्भः कृत इति निचिताखिलधर्म च द्वापरयोदयं वयम् ॥ १४४ ॥ दादलाकं वैलक्ष्यं युक्तमेवेति न्यारयेयन् । अधनायाल्प. नेति ॥ वयं तलिन्क्षमाभृति रानि नले कलेस्तुर्ययुगस्य तबा- पालन्मादि पदत्त तत्वले हे दत्ते । अधमेन सह संभा. वकाश प्रवेशायसरं न पश्याम. संभावयाम. । तथा भवन्मि. धात्तत्योपालन्नोऽपि न कार्यः । स त्वत्साभिः इतः । बस द्वापरत्य चोदनं नलपराभवनसामयं न संभावयामः । च पापरूपेण भवता सह संभाषणमलाभिरनुचितं इतमिति यतः-नितरां चिता अजिता असिला धर्मा येन । श्रौतलात- दादलातु वैलक्ष्यं चुन्नमेवेनि वा । इयमपि वक्रोक्तिः ॥ धर्मानुपातरीत्युभयन हेतुः । तत्स धर्ममयत्वात् , युवयो. पाप- हानालस्वनलमहत्त्वप्रक्टनपूर्व वैलक्ष्यलौचिती समर्थयते-- रूपत्वात्तत्रावकाशलेशोऽपि न संभाव्यत इत्यर्थः । यद्यपि देवा सीमां चतुर्वर्ग यच्छतांशोपि यच्छति । नलपराभवत्स भविपत्तां जानन्ति, तथाप्युत्साहभगद्वारा कलि- निषेध एव तात्पर्यादवकाशं न पश्याम इत्यूचुः । यद्वा-पश्याम सालदुपना सा भक्तिभूतावकेशिनी ॥ १४२ ॥ इति वर्तमानसामीप्ये भविप्पनि लट्प्रयोगात्प्रस्तुतमवकाशो ना- कलेति॥पला नलभक्तः शताशोपि शततनो भागः फलस लि, विलम्वेन भविष्यतीति सूचितमिति ज्ञेयम् । अथ च- मर्यादाभूतं निरतिशयफलरूपं चतुर्वर्ग धर्मार्थकाममो- यथासंख्येन तितिक्षाशीले कलहावकाशो न, निश्चितसकलधर्म- सं पच्चति नाप दातुं शक्नोति, सालदुपताऽलदानवाऽल. रहस्ये च संदेहत्योदयो न भवतीति युक्तम् ॥ या नलस भक्तिरपशिनी निष्फला भूता जाता । यत्या. भैन्यपि न बाध्येत्याह- तमाशेन वशीकृतरलानि. संतुष्प फलरूपत्वेन चतुर्वगोऽपि र दातुं शक्यते, तला निरतिशपायाः परिपूर्णायानुवादः सा विनीततमा भैमी व्यानर्थग्रहैरहो। तनस फलसाभावादलाकं दातुनसानाला निष्फलैब कथं भवद्विधैर्याध्या प्रमितिविभ्रमैरिव ॥ १४५ ॥ तेत्यर्थः । निरतिशयमन्युकवान्नहते नलार चतुर्वगोऽप्पल्पत-' लेति ॥ पातिव्रत्यादिधर्मनिष्ठत्वाद्विनीततमा सा भैमी व्ययों ल्वानुनयुक्तः । ताशाय नैनीलक्षणालतमफलदाने इते- निहतुको वैराचरणलक्षणोऽनर्थतत्र ग्रहोऽभिनिवेशो येषां तैर्भ- लिजा युवेति भावः । यच्छततनांशवशीहतरलानिर्द- वविधैः कथमिव बाध्या पीडनीया । अपितु अनुचितमेतत् । नाममो नलोप्पन्पले जनाय फलावधि चतुर्वगं दातुं शनो- अहो कष्टं, संवृद्धिा, आश्च वा। कैः केव-विशिष्टैनैविपनं. ते पावत् , सा भतिरपूर्ण निष्फला जातति वा ब्यारये.. । सोऽपि' इति पाठे चतुर्वर्ग ददतामलाकं स नलोपि क्रि- यज्ञानविनीतं सुतरामपाकृतं तमोऽज्ञानं ययैवंभूता भ्रान्तिज्ञान- सागकर्मफ्लनर्यादा ब्रह्मार्पणरूपेण ददाति तत्सा पुनः प्रत्य- विरोधिनी प्रमितिः सन्यगनुभूनितात्विका रजतादिधीरिव । कथं वाध्येत्यर्थः । विभूतैर्विननैः-व्यथों निष्फलोऽनयल शुक्ति- हात्तत्वालाच सान्ममेव । क्तुि नलसालदिपया सा नि- रजताग्रहो ज्ञानं येषां तैः । अविनीततन भाः' इति पदरछेदः। शया कर्नमात्रसापि ब्रह्मण्येवाजाकलाभिसंधानरहिता भ- आ. कोपे । नितरामविनीत अधम कले इति वा ॥ संन्धा जाता, ताहन्नतिफलादानेलास्मसामर्थ्यात् । तथा च इश्यं युचनेवति माल्येयन् । यच्छतान् । संबन्धे पटरी । शतं उक्तिविशेषेण पद्भिः शोकः पुनरपि तौ न वाध्यामित्याह- सावंशति विगृय लक्षणया शततनोश इनि । 'उपन्न आध्ये' तं नासत्ययुगं तां वा त्रेता स्पर्धितुमर्हति । ते सानुः॥ नलो वैराहों न भवतीत्याह- एकप्रकाराधर्माणं न कलिद्वापरी युवाम् ॥१४६॥ यो न व्यवसायले नले साधुमतौ कले। तमिति ॥ न असत्यं नासत्वं स्नुि सत्यमेर युन सत्ययुगन् । कपालविशालोऽयं निषधानां सुधाकरः ।।१४३॥ महति । तपा-बेतायुगनपि सरिनुनहनि न तु जनुमित्यर्थः । कृतयुगनिति यावत् । तं नलं ता भैमों वा सधि नुरमिनु- भर रति ॥ हे स्ले. रागद्वेषादिराहिपेन सार्या निर्मा यानरयेन या योज्यन् । यलादेशे नुन. म चामो प्रकाश- निस लिन नटे विषये ते सतायो औरफरोदमो नमः धर्मा च तन् तां रा, प्रमादा मनिडोपनों वन्य पदार । प. मोदी न । यि च निपपदेशानानालादा गनुधारभन्दो शादेकान्देन नपारय । लेखापालन तार पाया. लोलेकालाढतारातदोरेनशाने शोभते सानातिन नै । पन , नलानपगन्नारि तुभरमर गादेगा. दिना । तदानादा लेकमालपमहासः। अतन तह सनदुग सक्दिनईल नावाल विराट- र तर भोदर न भरतीति न तमामेवयः । मते इति दसरा धर्मात्मागतारन्यांदाच सभा- अनामी नवी पतिविपरन् । 'नतः ' इन मावि साटनही दर्द। करदारी दुर्ग गएनना गरि असायोमरानुनत ने मातापविशेषन् । नाव दल बिमिरेन सः । नमोनियान- द, पुरोगाधनगग नो टरिटनमनाया, ३. नुसारोधात पुननिर । नाम नदेन नत्र द्वारयन् । तर । -

·No text on this page.

·सप्तदशः सर्गः। ३८९ पश्चात्पव्यमान त्वान्तरा नलं भैमी नाकस्मात् प्रवेक्ष्यसि । न्प्रत्येकश एकैकमुद्दिश्य मिथोऽन्योन्यं समैवर्णस्तुल्यैरक्षरैः श्लिष्टः शब्दैः सोपहासमुपहासवाक्यसहितं काल कलहं वाग्युमित्य णां चक्रमसंयुक्तं पठ्यमानं डकारवत् ॥ १५१ ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण व्यररचन् , व्यररचच कृतवन्त. कृतवाश्चेत्यर्थः । गत्वेति ॥ हे कले,निपधदेशान्गत्वा प्राप्य नलं भैमीभन्तरा व्यररचत् , रचयतेचौरादिकस्यादन्तवादग्लोपित्वान सन्वगावः । उभैम्योर्मध्येऽकलाच्छीघ्रं दुरितलक्षणकारणमन्तरेण वा त्वं न व्यरचयदित्यपि पाठ. ॥ वेक्ष्यसि । नल्स पुण्यश्लोकत्वात् , भैम्याश्च पातिव्रत्यादिधर्म इन्द्रः कलि प्रत्याह- तत्वात् , तौ पराभवितुं न शक्नोपोत्यर्थः । क इव-असयुक्त तवागमनमेवाहं वैरसेनौ तयावृते । । विसंधितया पृथकृतप्रकृतिप्रत्ययविभाग हितया प्रयोगार्हन् । उच्चार्यमाणमिति यावत् । एवभूत पण्णा उद्वेगेन विमानेन किमनेनापि धावता ॥ १५४ ॥ कं पण्णामिति शब्दरूपसवर्णवृन्दमन्तरा मध्ये डकारवत् । तवेति ॥ हे कले, तया वैरसेनौ नले वृते सति तवागमनं कारो वणों यथाऽकलाद्विधिमन्तरेण न प्रविशतीति साधयों- गमनाभावोह युक्तम् । उद्वेगेनोत्कृष्टजवेन, अत एव-धावता मा। पप्शदात्पष्ठीबहुवचने 'पदचतुश्च' इति नुटि तत्सहित शीघ्रगामिनाऽनेन प्रत्यक्षदृश्येन विमानेनाकारागामिना रथेन रामि त्वादिप्वसर्वनामस्थाने' इति पूर्वपदत्य पदत्वात् 'झला किम् , अपितु-न किचित्प्रयोजनमस्ति । अन्यत्व वृतत्वादित्यर्थः । शोऽन्ते' इति जश्त्वेन पकारस्य डकारे 'न पदान्तात्-' इति वैरसेनावुत्तरेग वा संबन्धनीयम् । अनया नलेऽवृते एव तप पेधल 'अनान्नवति-' इति निषेधात् 'टुना टु.' इति ष्टुत्वेन वपुरागमनं युक्तम् । नलवरणानन्तरमिदानी सर्वथा गमनं न कारस गकारादेशे ‘यरोऽनुनासिके'-इति उकारस्याप्यनु- कार्यमित्यर्थ इति वा । एतावत्पर्यन्तं कि कृतम्, इदानी किमर्थ सिकस व्यवस्थितविकल्पत्वादनुनासिकत्सात्र नित्यत्वेन णकारे गभ्यत इत्युपहासः॥ गते सर्वथापि न स्वेन रूपेण 'पप्णाम्' इति पदमध्ये डकारो था प्रवेशं लभते, तथा तयोर्मध्ये त्वमपीत्याशय. । अन्यथा एतदेव वाक्यं कलिरिन्द्रं प्रत्याह-हे शक्र, भैम्या नले वृते वेकल्पत्वात्पक्षे पदामिति स्यात् तन्मा भूदित्यत्र व्यवस्थितवि- सति तब यधागतमागमनमेवाकृतकार्यत्वादिदानी स्वर्ग प्रत्यगम- रापाशीकरणीया । पग्णां चेति चकारो भैमी चेनि योञ्चः । नमेव युक्तम् । निजत्वमगीकृत्येन्द्राण्यादीनामने कब मुसं था चक्रमेण परिपाट्यां सयुक्त पण्णामिति कर्मभूतं शब्दरूप- दर्शयिष्यसि । अपि तु अनुचितमेतत् । सर्वधा स्वर्ग प्रति न पन्तरा डकारो यथा न प्रविशति । असयुक्तावत्यायां यद्यपि गन्तव्यमेव युक्तमित्यर्थ इति वा । विमानेनाहंकाररहितेनापिधा स्वेन रूपेणावस्थान वर्तते, तथापि सयुक्तावत्यायां नास्तीत्यर्थ तिरोधानं तयुक्तेन नितरा गोपितेनानेन मुखदर्शनानुमितेनोद्वेगेन इति वा । पण्णामित्यत्र प्रकृतिप्रत्ययदशायामकलादागन्तुकादेश- निवदेन किन् , अपि नुतगोपन व्यर्थम् । धैर्यमवलम्म्य रूपतया डकारो यथा प्रविशति, तथा त्व न प्रविशसीति वैध- निवेदो यद्यपि त्वया गोप्यते, तथापि ममा ज्ञात पुर । अथ योपनया वा व्यारयेयम् । 'टकारवत् ' इति पाठे-'वावसाने' च-भैमीनलान्या परदानार्थमेर नयागतमित्यादिव्यानेन नि. इत्यवसान इव चवंचिकल्पात् , खरश्वाभावात् पद , पवित्यादि. दगोपनं किरते, तथापि स निवेदो ज्ञात एर । अभिमानशून्य- वत् पपगामित्यत्र खरवसानयोरभावासकारो यथा न प्रविशनीति त्वात रिचिदनेन निवदेन सापयितुं शक्यते, तलामथा दु.पं ताधोपनैव । क्षेपकोऽयम् । नल भैनी 'अन्तरान्तरेण-' इति ना कार्पोरिचुपहनिनगानित्यर्थ. । विमानेनान्यवरणादपमानेन द्वितीया ॥ हेतुना य उद्वेगलेन प्रमटेन किम् , अपि नु-ते गोपायेति ना। विगतनानानामिन स्वामिनितरामनिनानन्य इन्द्र, गोपितेन अपरेजपि दिशामीशा वाचमेतां शचीपतेः । चानेन निदेन किनिन पा। उगेन फिन् , अनेन धारना अन्वमन्यन्त कित्वेनां नादत्त युगयोयुगम् ॥ १५२ ॥ विनानेनापि फिनिति वा । पिया, 'जानधोपमगे' दन्य अपरे रति ॥ अपरे दिशाभीसा पसादर. शचीपतेरेना पूर्वांना वाचनन्वनन्यन्त । 'इन्दो युननाज्ञापयति' इलेवन- वति मटिमाइ- न्यनन्दन् । पितु पुनसं युगदो रविदापरयोगमेनानिन्दगिर पुरा याति वरीतुं पामग्र एव तया वृते । नादत्त नानीचके । दिगीमानामपि मनाया वाचि तमोरममतः किंतु सदन मूखतरत्वनाहित्य चोतन् । एनान् , म भन्पलिन्भवतो हावं वृत्तमेतत्रपाकरम् ॥ १५५ ।। यादेवी एनादेशः । आइज, अनारनिहरमात्तर। पुरेनि ।रेर वंका गन्तिोष पुरा यानि गरियन कलिं प्रति कलिं देवा देवान्प्रत्येकाः कलिः। तमात्र दान संशयलिगा पानी मिनं भरतपनाकर हान्य सवान न दन् । जननी * सोपहातं सर्वरित्यं पररचन्मियः ।। १५३ ॥ इसापानमनन् नि कपाती। फलिनिति ॥ का सर दुगर लाईव देश- - प्रत्ययः॥ . . ... नमोका भ ·M - पत्र . ~ शिनाता हयेन वा समूउम्तामारूडो यस्त्व पासिल परमयामीः, तस्य तवान्यसिम्तया वत्समक्ष वृते ही. भनति । अअप निलमोति धिकारः । अह तु तदा नाम न गतोऽपि न वृत इत्यपमानालजया भवितुं युक्तम् । पर, नयुक्तोऽसि यां वरीतुमेव गच्छसि तया पूर्वमेवान्यसिन्पो जायत इति चित्रम् । अत एव चात्रपत्वमित्यर्थः । - वृते स्वभर्तृत्वेनाजीकृते सति भवतः कोपस्य रोधो निवासन नियसे इत्यमर । अन्योप्येषमनादरे कृते लजगात्रि स्तानवतु । यतोऽक्षमस्यासमर्थस्य अत एच---वृथा रुद कोपोनिलंगो न नियस इति चिनमित्यर्थ इति वा । अत्रपा. यस्य । तस्मादिदानी कोपो रोद्धव्यः, न कार्य इत्यर्थः । नलडे/भावनामरत्येकं पदं वा । पाया सत्यामप्यमरोति वा ! १५ लजाभावेनामं रोगं पीडामसादृशां रासि ददासीत्यत्रपान निलंजत्वेन वयमतिदु खिनो भवाम इत्यर्थ इति वा । एने कलिरेतदेव यममाह-हे यम, यां वरीतुं गतवानसि तया सर्वत्रानुस्यूत. । तत्रापि पूर्व देववचः, पश्चात्कलिवच1 ११, नले पत्यौ वृते भवतः सकाशादन्योऽधस्तादधरो हीनः क , अपि तु / 'अर्वणस्वसौ-' इति नन्तादेश , 'आन्महतः-'इत्याकार. 17 देवा धियं दधुः ।। १५४ नलमिति ॥ देवा इन्द्रादयस्तार्तीयीकतुरीययोस्तृवीयउन अस्मादृशानामेव रोपा. सफला., न तु भवाशानामित्यर्थ इति योर्युगयोापरस्य कलेश्च युगलं द्वयं नलं प्रत्युद्दिश्यानपेतास चा । अक्षमासहनासमर्थ यम वृथा निफारणमसान्प्रति रुप. गतव्यथ 'सर्वथा नलः पीडनीयः' इति नलेऽनिवृत्तापकारखान कोपान् स्य मा कुर्वित्यर्थ इति वा । यस्यै यदर्थं 'चतुर्थी तदर्था-बुद्धा दिवि धियं दधुः । 'युगद्वयमसद्वचन न भूगोति इतर पष्ठी पञ्चमी च दिग्गोगे । पक्षे प्रथमा 'अधातो.' इति प्रति- तार्तीयीक. पूर्ववत् । तुरीयः 'चतुरश्यतावाद्यक्षरलोराइल भवत. यत्किचिगवतु, किमस्माकम् इति विचार्य स्वगं गन्तुमीपुरिया नलनिग्राहिणी यात्रां जग्राह ग्रहिलः किल ।। १५९४ गुततास गमनाना हालतमतं मारे माना Thtrar नि शेष इति वा । एतहो के किमान तान राति एवविध पत्तं जातमागमेोनि वा । गाउपडाम ॥ गासि पार जगमान्या गाजनी महाग महतं न्यगिकिन हान्नेत्र पामर', इदानी कतिरतिमाह-हे रहे. या परी पुरा गा. यासी., तगा तासमक्षमेरामनारसायभिारत ने तीन-. गामीति॥है, तान्या सर .11.41 वक्षश गुत्त गर्नुलमा गुमनामा सामोन रोनि निरी TrafHTETमहामोल मिलो मन का लनामहं जातमिनि शेषः।हा एम् । मया दुत राया- रोजनो मोगराजनरामामानारमिशानिनी । दत्ते लजास्पद वृत्तं जातमिनि । । हे . पुरामनार मन्. । मारे पामर गीत, स... यां वरीतुमयासि राया प्रायोकारि गरे अनि गनम् । पनि मानतादीनि से यहा~सस गमनापूर्ण दूनीहस्तेनोपरामदानादिरा गांग भीमगो। मागिनी गाना लामागण गांप, प्रयतोऽकारि, तया ता समक्षमेव नते ते पनामा प्रयागमन सम्मानमर्ग पोल: । रोनापुर मरमतिगोर कान १० लक्षणमाचरण तापांन रोतीति गाकर लगानानि । सकारकाया पराभा क । तया-उनाद ना, एव वृत्तपि निलंगः सन् सगृह गान् सां निता गुग का पराभा का प्रमरगा शामकान्या सोमेनामनेनर दर्शयितास इति भार नि। तगानित मगमनागरण लगा. सामी जतिकरूप. एाभूतो सोन समूह यहं सदहास्यं हामगोग्ग न, अपितु-दो गाऽस्मिन्यते रागपि गासि । भयो म्यपपरम् । तस मुरा लजाकरम् , तमाचरणमपि लजाकरमिनि ।। (पुरा) सगारे पाहीः किन भोत् । अपि तु भोलि वा यासीति 'यावरपुरा-'इति भीमति लापो 'पुरिना-' एवंदा हलियरणमाद- अमर देव परुण, इति भूते लट् । पक्षे 'यसु प्रयो' भाये निण् ॥ वास्या योजनोर दूर व रामदीन कुर्वन् । जनाव यमः कालिमाह- लोकममूह पा रायनया, रूपनsel९३५ रमनि सानुराग कुपनतिनययुतेन विमानेन महता र पत्यौ तया वृतेन्यस्सिन्यदर्थ गतवानसि । भवतः कोपरोधस्तादक्षमस वृथारुपः ॥ १५६ ॥ पत्याविति ॥ हे कले, स्य यदर्थ यस्या निमितेन गतवान्गम. कारणाभावाद्वा निष्कारणरोपस्य । यसादसहनस्यासमर्थस्य वा रुपो वृथा कोपा निष्फलाः, तसाकोपो निवार्य इति वा ॥ रोपि श्लोका यथाक्रममिन्दादिदेववचनत्वेन ज्ञेयाः त्वमेव । त्वत्सकाशादन्योऽधो हीन. क. स्तात् , अपि तु-त्वमेव स्मृति पक्षे 'लट् से' इति भूते लद ॥ हीन इति वा । अपरोत्विदन्यो भवमुत्पत्ति तस्यत्युपक्षयं नलं प्रापयतीति भवतो निरर्थकजन्मा, अत एव अधो हीनः का प्रत्यनपेताति स्तात् , अपि तु-स्वमेव हीन इति वा। संयुध्यन्तं वा निरर्थक- युगयोर्युगलं वुद्धा दिवि जन्मनित्यर्थः । अक्षमस्य भूस्पर्शरहितस्य देवस्य रुपो वृथा । इति समास. ! गतवान्मतुप् । पक्षे भूते क्तवतुः । पेधात् 'अस्वसन्तस्य इति न दीर्घ, । अधस्तादिति दिक्- छश्व लोपश्चेति ॥ शब्दत्वादधरशब्दादस्ताति., 'अस्ताति च' इत्यधरस्याधादेशः । अध इति। तलादेव 'पूर्वावरा--' इत्यसिरधरस्याधादेशश्च । स्येति द्वापरैकपरीवारः कलिमत्सरमूर्छितः । 'पोऽन्तकर्मणि ॥ RAM - . तार्तियीकतुरीययोः। - ·सप्तदशः सर्गः। ३९१ दापरेकेति ।। कामादिसैन्यं परावत्य द्वापर एवैकः सहायो कमपि चरणन्यासं प्रसारयितुं नापारयत् । पापल्पयादित्यथैः । । तथा-मत्सरेण नलशुभद्वेपेण मूर्छितो विनष्ट इब, अनि- एतेन नलपुरस्य धर्मपूर्णत्वमुक्तम् । वेदान् , शतृयोगे 'न लोका-' रेप प्रवृद्धो वा । तथाप्रहिलो निवारणखानाकर्णनादाग्रह- इति पष्टीनिषेधः ॥ कलिरवयं नर निग्रहीप्यामीत्येवरूपा नलनिग्राहिणीं यात्रां श्रुतिपाठकवक्रेभ्यस्तत्राकर्णयतः क्रमम् । ह निपधान व इत्यर्थः । किल चलात्-प्रहिल., तला- से । उपहाले वा । एक. परिवारो यस्येति विगृह्य द्वापरेणै- क्रमः संकुचितस्तस्य पुरे दूरमवर्तत ॥ १६४ ॥ रीवार इनि समासः । परीवार' 'उपसर्गस घनि-' इति दी- श्रुतीति । तत्र पुरै श्रुतिपाठका वेदाध्यापयितारस्तेषां वक्रेभ्यः म् । नित्राहिणीमावश्यके गिनिः॥ सकाशात्क्रम पूर्वपदपरित्यागेनोत्तरपदग्रहणादिकं क्रमसंज्ञ ग्रन्थमा- रेष्टापूर्तसंपूर्तेर्दरं दुर्गानमुं प्रति । कर्णयत. शृण्वतोऽस कले क्रमश्नरणो गतिवी दूर नितरां संकु. पेधन्निपधान्गन्तुं विघ्नः संजघटे घनः ॥ १६० ॥ चितोऽवर्तत । माकर्णनायेन पापः पदमपि पुरचलितुमशक्क. स्ततो देशाद्रुतं न्यवृतदित्यर्थः ॥ नलेति॥ नल्स इष्टापूर्तानां चागतडागादिधनांगा संपू पूर्णत्वाद्धेतोनितरां धर्मबाहुल्यात्यापरूपं प्रस्थितमनु प्रत्यनु दूर तावद्गतिधृताटोपा पादयोस्तेन संहिता। संन्दुरीमाननेन प्रदेष्टुमशत्याविषधान्गन्नु गमनायाम निपे- न वेदपाठिकण्ठेभ्यो यावदश्रावि संहिता ॥ १६५ ॥ बारयन्यनो महाजिरन्तरश्च विघ्नो वक्ष्यमाणप्रकारेण सजघटे जज्ञे । धर्मवाहुन्यं दृष्ट्वा सहसा तान्प्रचेष्टु सहित इत्यर्थः । अथ वत्माहत्ता पदक्रमल्पावत्याद्वयविलक्षणा गादिरूपा नानाधि तावदिति । तेन कलिना वेदपाठिना कण्ठे-मो मुखेभ्यो या- -धनो मेयो जलपूतदुगनं देणं गन्तुं विनरूपो भवनिषेधति । नाकर्णिता तावत्कालं तावद्वेशपर्यन्तं च प्रनियन्धराहित्यासुताटोपा च पून चेनि द्वन्दे 'अन्येपामपि दृश्यते' इति दीर्घ. ॥ मृतसरम्भा सत्वरा पादयोर्गति. सहिता संयोजिता । यावत्कालं पडलं निपधेन्द्रस्य चन्द्रसेवामलं कलिः । यावनि च देदो संहिता नाकर्णिता, तावत्काल तावद्देशपर्यन्त च प म्लापयितुं पापः स्वर्भानुरिव संग्रहात् ॥१६१ ॥ प्रतिबन्धराहित्याचीघ्रगनिरभून् । यदा यलिध देशे सा श्रुता मण्डलमिति ॥ पाप. कलिः, पापग्रहन गणितवापाप तदैव तत्य गतिभनोऽभूत्यर्थः। यान्मंहिताऽप्रापि, तात्पदयोः भानुरियामल निमापं निपधेन्द्रल मण्डलं राष्ट्रन् , जमलं परि- सम्बरा गतिनं योजिता, अपि तु तावदेव गोविता । सहिताय. णपन्तमेर पचरगनिः मोऽभून् , नानन्तरमित्य इति का ॥ प्रा चन्द्र भण्डल रिम्बमिव सम्पन्नहाठादहणयोगर शरापचितु विनाशयितुं प्रसिद् च प्राप ॥ तस होमाञ्यगन्धेन नामा नागमिवागमन् । यतापि च कालेन कालः कलिरुपेयिवान् । तथातत दृशो नासो ऋतुधूमकदार्थतः ।। १६६ ॥ मीभतुरहमानी राजधानी महीभुजः ॥ १६२ ।। तस्येति । नव नाला होगदिहोमाग होममन्दि कियतेति ॥ कारो युगरक्षण' समयल्प. । अब च-पाप- धृत तल गन्न परिनीन गुना नामनिर भरगोस्लानिराग. पत्याउमामरण । अपच-दारणत्वात्कृतान्तनुल्य । तदा- मदनदिपुरता । ससद परकारापी गरजमा नरा. नानी नपाउनेऽहंकारवान्मालि. रियतापि भूयला पाटेन रणाली सहित नेन दमित पाइने तो ना नान मीनतमीनुसो नलत्य राजधानी चोपैरियामायान् । पूर्व प्रसारितगन्, पवित्र दसोयो । मानस्तानमधमा प्राधिसन् , उदानी न राजधाननिी पाई । भूमीनो बेग रियारला जात ननोने मिति नाग. लिने पतिरनिनिधशानिमायो विशेपणन सुचते । पिता- पातलो' इनि पाहिनियो नकारत हाराहा. पानि पा । हामिति ननननरमान , सोपानीति म. तोपदेशवननि-' दलननार ।। पिंपददति मन्यते तर इति पा ॥ अतिथीनां पदाम्भोनिरिमं प्रत्वतिविधिले। सानी पुरमदेशविताना- अहो गृहिलांना मनानेन च ।। १६७ ।। दानुदरतां तन मुसादाकर्णपन्पदम् । निपीनानिनि । मन न .. प्रसारपितुं कारः कलिः पदमपारपत् ॥ १६३ ॥ ने करू । बन्लाईन का पशानिनि । तर पुरे र मानिदरला निकायला .... पिसापक सदन. .... हामी मार नटोनिः। नसलनमा मिनबनानिलः ।। १६८ '' - *

·।
प्रस्थैर्घने व्याप्ते वने, तथा-यतीनां परमहंसानां सन्यासिनाना
क्कापीति ॥ असौ कलिस्तत्र पुर आत्मनः प्रियामिष्टां निविदा
| हिंसाम् । अथ च-स्त्रियम् । अन्विष्यन्नपि कापि कसिनाप दो।
नापश्यत् । तथा कलहप्रियत्वान्नामसाम्याच स्वस्य मिन का।
न कलहायन्ते हिसाकलहयोरभावात्तत्र स्थिति न लेभ इत्यर्थः ।
अन्योऽपि यत्र स्वस्त्रीमित्राद्यभावस्तत्र क्षणमपि न तिष्ठतीत्युक्ति।
हिंसेति ॥ मखे गोमेधाख्ये यज्ञे हिसागवीं हिसासवन्दिर
गवी वीक्ष्य रिरसुहष्टचित्तः स 'निपिद्धगोहिसा मत्प्रिया' इत/
३९२
नैषधीयचरिते
ममिः प्रकृष्टतापैः कृत्वा पुटाभ्यां पुटयोर्वा पारुमुभयपार्ययोः तादशी कृतामिन मेने । कीलमपादिभित्र्याप्त स्थान यथा प्रबंटन
पानादिसान्तरमग्निसंयोगमिव प्रापत् । प्रतिगृहं यागयाहुल्याद्वाम- रायम् , तथा सा पुरी तस्य प्रवेष्टुमराम्या जातेत्यः । 'व्यागे
दक्षिणपार्श्वयोर्वह्नितापैनितरां पीडामन्यभूदित्यर्थः । तथा- पूर्तानां भुजगमे कूरे श्वापदे दुष्टदन्तिनि' इति विश्वः । रेफान्तः पु शन्द'
धार्मिकनिर्मितवापीकूपतडागादीनामूर्मयस्सरहास्तदूपाणि व्यजना- म्रीलिजः । चः समुचया इवार्यो वा ॥
नि तेपामनिलैर्वायुमिस्तस्य प्रत्यहं सर्वाङ्गमीय छिनमियाभूदि- स पार्श्वमशकद्गन्तुं न वराकः पराकिणाम् ।
त्युत्प्रेक्षा । प्रत्यवयवकर्तनेन च पीडातिशयाद्वाप्यादितरगवायुस्प-
शमात्रेण नितरां व्यथितोऽभूदित्यर्थः । 'गर्हिः शुष्मा कृष्णवरमा मासोपवासिनां छायालङ्घने घनमस्खलत् ॥ १७३॥
इत्यमरः।
स इति ॥ वरातः कचिदपि स्थानालाभादीन स कलि
पितॄणां तर्पणे वर्णैः कीर्णाद्वेश्मनि वेश्मनि । पराकिणां द्वादशरात्रोपवासरूपपराकारयकृच्चविशेषत्रतचारिजा
कालादिव तिलात्कालादूरमत्रसदन सः ॥ १६९ ॥
पाधं गन्तुं नाशकत् । तथा-मासोपवासिनां कायप्रतिच्यापाया
अपि लइनेऽतिकमणे तस्या अपि समीपे गन्तुं धन नितरामत्त्वउ
पितृणामिति ।। अत्र पुरे वेश्मनि प्रतिगृहं बामणादिचतुर्वणैः अमरपदोभूत् । तच्छायामपि नटु नाशकदित्यर्थः । वराम:
पितॄणां तर्पणे जलसमर्पणे विपये कीरिक्षप्तापितृप्रियाकाला- 'जत्पभिक्ष-' इति पाकन् ॥
स्कृष्णवर्णात्तिलासकाशारस कलिः कालात्कृतान्तादिव दूर नित-
रामत्रसद्भयमाप। 'तर्पणैः' इति पाठे-तर्पयन्तीति तर्पणैरिति आवाहितां द्विजैस्तत्र गायत्रीमर्कमण्डलात् ।
वर्णविशेपणम् । तिलादिति जाताचेकवचनम् ॥
स संनिदधतीं पश्यन्दृष्टनष्टोऽभवद्भिया ॥ १७४ ॥
स्नातॄणां तिलकैर्मेने स्वमन्तर्दीर्णमेव सः ।
आवाहितामिति ॥ तत्र पुरे स द्विजैजैवर्णिकै 'आगन्ड
कृपाणीभूय हृदयं प्रविष्टैरिव तत्र तैः ॥ १७० ॥ वरदे-' इत्यादिमत्रैरावाहिताम् अनन्तरमझमण्डलाशत्यतिमात्र
सामर्थ्यात्सूर्यविम्यान्निर्गत्य दिव्यरूपेण संनिदधती तत्समीप
मातृणामिति॥स कलिः स्नातॄणां नानं कुर्वतां वैदिकानातै गच्छन्ती प्रात.संध्याधिदेवतां गायत्री पश्यन्गायन्याः सकाशा
स्तादृशोपीचन्दनादिरचितैर्ललाटादिस्थानस्थैर्वादशमिस्तिलकै. कृ- येन गायव्यवादी दृष्ट. पश्चात्तदानीमेव नष्टोऽदृश्योऽभवव
पाणीभूय खड्गतामङ्गीकृत्य तस्य कलेहृदयं विदार्य प्रविष्टैरिव स्वं संध्यावन्दनं कुर्वतो द्विजान्दृष्ट्वा गायत्री मां विनाशपिप्पता
खकीयमन्तः शरीरमध्यं दीर्णमेव शकलीभूतमेव मेने । कृपाण- ततः स्थानास्पलाय्य गत इत्यर्थः । गायत्री सूर्यविम्बस्याह
हि विदारणं भवतीति युक्तम् । खट्नाकारांस्तिलकान्दृष्ट्वा विव्यथ ध्यानम् । अर्कमण्डलादावाहितामिति वा । दृष्टनष्टः ‘पूर्वकाल-
इत्यर्थः ॥
इति समासः॥
पुमांस मुमुदे तत्र विदन्मिथ्यावदावदम् ।
स गृहे गृहिभिः पूर्णे वने वैखानसैर्घने ।
स्त्रियं प्रति तथा वीक्ष्य तमथ म्लानवानयम् ॥१७१॥ यत्याधारेऽमरागारे कापि न स्थानमानशे ॥ १७५ ॥
पुमांसमिति ॥ तत्र पुरेऽयं पुमांसं मिथ्यावदावदं मृपाभा-
स इति ॥ स गृहिभिर्गृहस्थैः पूर्णे गृहे, तथा वैखानसैवांच
प्रत्युद्दिश्य तथाऽलीकभापिणं वीक्ष्य ज्ञात्वा मित्रनाशादिव
धार आश्रयभूतैर्व्याप्तेऽमरागारे । कापि कस्सिन्नपीति सहा
दुःखवशाम्लानवान्म्लानतां गतः। पत्नी प्रति क्रीडायामसत्यदो-
पाभावाद्यथितोऽभूदित्यर्थः । 'न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति स्त्रीपुं- पूर्ण सतीति सतिसप्तमी वा सर्वत्र ॥
योज्यम् । देवालये स्थान न आनश आश्रयं न प्राप । गृहिभिा
सयोः-'इति भारतादौ । विदन् 'विदेः शतुर्वसुः' इत्यत्र
विकल्पानुवृत्तेर्वसोरभावः । एव 'चतुर्दशतयीं विद्या विशिः कापि नापश्यदन्विष्यन्हिसामात्मप्रियामसौ ।
इत्यत्रापि ज्ञेयम् । वदावद चरिचलि इत्यादिना द्वित्वम- समान प्रमोदपि मूर्खमुखे कलिम् ॥ १७६॥
भ्यासस्थाक । म्लानवान् क्तवतोस्तकारस्य 'संयोगादेरातः-
इति नः॥
यज्ञयूपधनां जज्ञौ स पुरं शङ्कुसंकुलाम् ।
यशेति ॥ स यज्ञयूपैः खादिरौदुम्बरपशुवन्धस्तम्भैर्घनां नितरां
व्याप्तां तां पुरं शङ्कुभिस्तीक्ष्णाग्रकीलैः संकुलां व्याप्तामिव जज्ञौ
मेने । तथा-धर्मधनैर्जनैः कीणां तां पुर व्यालैः सर्दुष्टश्वापदेवा हिंसागवीं मखे वीक्ष्य रिरंसुर्धावति स सः ।
१ विन्दन्' इत्यपि पाठ. सुखावतोधायाम् । २ च्याट'इत्यपि पाठः
सुखावबोधायाम् ।
-
दुष्टेजवा क्रोळीकृता सर्वत्र पूर्ण ब्यालाः कोड मध्य यस्यासतम सात सयपासक्ता खरं दूरान्निरास तम् ॥१७॥

·सप्तदशः सर्गः । ३९३. - - धावति स । सा तु हन्यमाना गौः पुन. सौम्ये सोमदेवताकद- आपाठ.', 'वर्णिनो ब्रह्मचारिणः' इत्यमरः । मौजी विकारेन । व्यसाध्ये वृपे धर्म आसक्ता तत्संबन्धिनी तत्साधिका सती । वर्णोस्त्येपाम् 'वर्णाद्ब्रह्मचारिणि' इतीनिः ॥ अभिचारादिदुष्टकर्मराहित्यात्सौम्यो रमणीयः पारलौकिको धर्म- दृष्ट्वा पुरः पुरोडाशमासीदुत्रासदुर्मनाः । स्तत्साधिका वा । खरं पापरूपत्वादु सहम् । रलयोरभेदात्खलं वा। पापरूपं दूरादेव निरात निराचकार । अधर्मसाधनं गोहिसादि मन्वानः फणिनीस्तत्र स मुमोचासु च सुचः॥१८१॥ दृष्ट्य प्रवृत्तेः पश्चाद्धर्मसाधनमनीपोमीयवैदिकपशुहिंसादि दृष्ट्वा दृष्टुति ॥ स तत्र पुरि पुरोऽप्रेऽश्वशफमात्रं पुरोडाशमष्टाद- मत्प्रिया हिंसा न भवतीति दूरात्परावृत्त इत्यन्वय. । 'मुखे', शकपालादितंत्कृतं पशुशरीरावयवं दृष्ट्वा उनासेनोत्कृष्टभयेन दु. इति पाठे-हिसाप्रतिपादिकां गा वाणी यज्वनां मुखे वीक्ष्य । मना दुखित आसीत् । तथा-सुचः सर्पफणाकारपुरोभागा भुत्वेति यावत् । रिरतुरधावत् । सा तु वाणी सौम्यप्रतिपादिका वैकङ्कतादीर्जुहू फणिनी. सर्पिणीर्मन्वानोऽसु मुमोच । दंशनमिया सती तमखरम् 'अनीपोमीयं पशुम्-' इत्यादिवाक्याकर्णनमा-हरोदेत्यर्थः । पुरोडाशोऽकारान्तः । 'पुरोदाशभुजामिष्टम्' इति - त्रेण दु खवशातितेजस्क दूराजिरासेति वा । अथ च-कामातुर. माघे ॥ सुरतेच्छु. खरो गर्दभो गां वीक्ष्य यद्यपि धावति, तथापि सा रम- मुमुदे मदिरादानं विदन्नेप द्विजन्मनः । पीयवृपभानुरक्ता सती विजातीयत्वादर्दभं दूराबिराचकारेति । मुखे यज्ञप्रारम्भ इति वा । अथच-गौर्यथा सौम्यं वृपभमनुस- दृष्ट्वा सौत्रामणीमिष्टिं तं कुर्वन्तमयत ॥ १८२ ॥ रन्ती ऋर वृपनं त्यजति । 'सुकृते वृपभे वृप.' इत्यमरः । हिसाग- मुमुद इति ॥ एप द्विजन्मनो ब्राह्मणस मदिरादानं मदिरा- वीनि 'गोरतद्धित-' इति टच् ॥ स्वीकारं विदानन्पश्यन् 'अयं महापातकी' इति बुझा मुमुदे । मौनेन व्रतनिष्ठानां खाक्रोशं मन्यते स सः । अनन्तर च सौत्रामणीमिष्टिमिन्द्रदेवताकं यागं कुर्वन्तं तं द्विजं वन्धवन्दारुभिर्जज्ञौ खशिरश्च पदाहतम् ॥ १७८ ॥ श्रुतेर्मदिरादानस्य वैधत्वासन्धाश्रयविनाशादिव विव्यय इत्यर्थः । दृष्ट्वाऽदूयत । 'सौत्रमण्यां सोनग्रहान्सुराग्रहांश्च गृह्णन्ति' इति मौनेनेति ॥ स कलिव्रतनिष्ठानां वाग्यमवतिनां संचादिजप- सौत्रामणी देवतार्थे संवन्धमाने वाण 'अन्' इति प्रकृतिभावः ॥ मौनिनां वा मौनेन वानियमेन कृत्वा त्वत्सात्मन आक्रोशंगालीप्र- अपश्यद्यावतो वेदविदां ब्रह्माञ्जलीनसौ । दानमेव मन्यतेल।तथा-वन्येपु नमस्काराहेपु गुर्वादिषु वन्दार- मिनमकुर्वद्भिनरे त्वशिरश्च पदाहतं चरणताडितमिव जज्ञावज्ञा- उदडीयन्त तावन्तस्तस्यासाञ्जलयो हृदः ॥१८३ ॥ सीत् । च इवाओं वा । वन्दारु 'शृवन्योरारू । इत्यारु.। चन्यान्' अपश्यदिति ॥ असौ वेदविदा यावतो यावत्संरयाकान्बहू- इति पाठे--तद्योगे 'न लोका-' इति पष्ठीनिषेधाद्वितीया ॥ नहाञ्जलीन्नमयज्ञसनये फ्रियमाणान् , हनखरकल्पनायं संयोजि- ऋषीणां स वृसीः पाणी पश्यन्नाचामतामपः। तान्करपुटान्वा, सूर्योपत्यायिना गायत्रीमग्रजपाजलीन् 'नतारन्मे- ऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा । संहत्य हन्तावस्येयं स हि मेने घनरमी हन्तुं शप्तुं मामनिरुद्यताः ॥ १७९ ॥ नमाजलिः स्मृतः,' इति मनूक्तलक्षणान्फरसंपुटानपश्यत् । तार- ऋषीणामिति ॥ स कलि. पीणां पाणौ हस्ते वृत्तीः कुशास- न्तस्तत्व कलेहंदः सकाशादसाञ्जलयो रक्तपूर्णा अझलय उदडी. नानि पश्यन् 'अमी कपयो घनोहमुद्रैमां हन्तुमुद्यताः' इति यन्त उत्पतिता निर्गताः । तइर्शनमात्रेण नितरा विदीर्णहृदयोऽभू- भेने । तथा आचामतां तेपामेव हत्ते आचननाथं गृहीता अपः दित्यर्थः । तदत-' इति पाठ उपेक्ष्यः ॥ पश्यन् भनी नामगिध त्वं भलताद्भव' इति शनुमुद्यता इति स्नातकं घातकं जज्ञे जज्ञौ दान्तं कृतान्तवत् । मेने । ततोऽप्यतिभयेनापासरदित्यर्थ । पांचिद्धस्ते वृत्ती ,केपां- चिद्धन्नेऽप. पश्यनिति वा । हन्तुमिव, शनिवेति प्रतीयमानो- वाचंयमस्स दृष्ट्येव यमसेव विभाय सः॥ १८४॥ प्रेक्षा । स शान्' इति पाठे-कुशानपश्च पश्यनित्यर्थः । अत्र नातकमिति॥ स विद्यानातकन् , यतचातकन्, उभययातकं देत्कुशा एव घनतुल्या. । आचामतां प्टिवुनु-' इति च खत घातक विश्वासघातिनं जज्ञे नेने । तया-दान्तं तप.. हेशतह जितेन्द्रियं नरं कृतान्तवद्यननिर भयहेतुं नही ज्ञात- मौजीधृतो धृतापाढानाशके स वर्णिनः । वान् । तधा-वाचंयनल नौनिनो दृष्टचैव दाननाबेग मौनिक दृकतकर्मक-सम्मोनिस्कदर्शनेनर वा निभायात्रमन् । रज्वामी वन्दुमायान्ति हन्तुं दण्डेन मां ततः॥१८०॥ देव-पनत्येव । यमसन्दर्मक त्वम्यनम्मकदर्शने- मोजाति ॥ स कलिनौजीतो नुतनमेखराधारित. तथा नेव । यनेन दृष्टे, पने वा हरे, यथा भयं, तथा मौनिन इत्यर्थः । -हत आपाद. पालाशदण्डो देलान्वनिनो नलचारिणः एव- बातमत्वाउनो नती,' 'तर शमहो दान्त ' दयनर । 'गुर भूतानाशनेने । अनी पुरपा रब्बा ना बन्दु ततो पंक्षानन्तर नु वरं दत्वा सापाच नदनुज्ञया । वैदरताने या पार नामा च दग्न नाहन्नुमायान्नानि । नौजीस्तो एतापाडा स्ते में सुनपने वा' इति पानवाला । नानानि यातकः यानकादि. पचारिजो न भवन्ति, रितु नां रा पन्डन् ,दण्डेन हन्दुनापा- समापुंढन्न । गत हन्नन्मुंद्रि हनन.' । वही उन इनि लोत्यारा इति या । एतापावाला- न पाटे-बनता- मलचारिग इलि नागर, किषियुतरार्थन् । पाटालो दल १ दनुवारसरमः। - । दीर्घ.॥ - .

·ददर्श । 'राजसूये यजमानोऽक्षैर्दीव्यति' इति श्रुतेर्विहितत्वाद्द्यूत स मम्लौ तं विभाव्याथ वामदेव्याभ्युपासकम् । - मेव परमिति मेन इत्ययः । तदपि वा दु.सितोऽभूदिनि नार। मपि प्रश्नकाम. प्रष्टुं वान्छन् । अत एव तनपुरे कथास्वनि पणार्थ परिभ्रमन्परितो विचरन्स कालः कचिदपि स्थाने किमि स्वस्य परिचितं जिनक्षपणादिमित्र नादाक्षीत् । नलेन भैार तत्रत्येन जनेन वा कृतेपु कचिदपि केपुचिदपि महापातकोपर मण्डलेति ॥ एप स्थण्डिलशायिनो वेदिकाशयननतचारिणो कादिपु मध्ये किचिदपि परिचितपातक नादाक्षीत् । त्वया मला स्वविद्विपां श्रियं तमिन्पश्यन्नुपतताप सः ॥१९३॥ तप इति ॥ पञ्चाग्निसाधनादि तपः, वेदपाठरूप. स्वाभारत | देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागो यागो यज्ञ., एपां स्वस्य पापरूपसी द्विपां वैरिणां तसिन्पुरे श्रिय समृद्धि बाहुल्य पसनम रिणामजिन कृष्णमृगचर्मोत्तरासगमपश्यत् । क्षपणेन दिगम्बरेण अतिदुःखितोऽभूदित्यर्थः । अन्योपि स्ववैरिलक्ष्मी पश्यपतमा अपश्यदिति ॥ स जिनं बौद्ध विशेष स्वमित्रमन्विष्यन्ब्रह्मचा- निष्कारणमेव द्विष्टास्तापसा येन स कलिरुपतापातिदाहमार। पाशकाभ्यां पण क्रीडां पाशकसंवन्धिजयपराजयदेय राशीकृतं धनं कनं तनोपनमाया विश्वस्या वीक्ष्य तुष्टवान् । ३९४ नेपानीगचरिते जानातेः कर्मभिप्रागफियाफलणीवक्षगा 'शेषात्कर्तरि-' इनि पर 'गुक्तम् । मां नमामिामा ज्ञातान् , ननु भित्र पदम् । तद्विवक्षया तु 'अनुपसर्गाज्ञः' इति तइ । हानि राणः । पण निगं पण.' इस ॥ भयहेतुत्वाविरक्षयानपादानरयम् ॥ जगतामक्षमालागु बीजाकणदर्शनान् । स पाखण्डजनान्वेपी प्रामुवन्वेदपण्डितान् । म जीनाकटिकष्टानि विपरीतहगनभत् ॥ १९ ॥ जलार्थीवानलं प्राप्य पापस्तापादपासरत् ॥ १८५ ॥ यतामिति ॥ ग जपता नराणामक्षमालामु पनाक्षरता? स इति ॥ स पासण्डजनान्वेषी स्वपक्षीगानेदपकाभिचारग. दिमणिनिर्मितनमालिकामु मानानां पमाक्षादिनी पाना : सन् वेदेषु पण्डिताम्श्रौतसानेकर्मठान्प्रामुगन्पश्यनापाइनिया- गणनामाण तम शिंनाइनो गाना प्राणानामावृष्टिराका खेतोरपासरत्पलायितः । यत.-पापरूग. । कहा-अनल प्राय तगा जातानि कपानि दुगागनभूत् । यस्लाद्विपर्गना। जलार्थीव । तृपितो जल विचिन्वनानि प्राप्यौगाहर पलागते ॥ रुदी सहित शर्ममहितस्वेन जानानन्नारग्मदशनमात्र तत्र ब्रह्महणं पश्यन्नतिसंतोषमानशे । महहु समाभूदिताय । अब च-परीतदर्शनशीलवादीनेयव गानमानगरायेन, नागो. सायेन च जीवति नमान निर्वर्ण्य सर्वमेधस्य यज्वानं ज्वरति सा सः॥१८६ ॥ जीवाधिकष्टानुभननं गुक्तम् ॥ तत्रेति ॥ स तत्र प्रमाण नर पश्यन्महापातकिरापारमान- त्रिसंध्यं तत्र विप्राणां स पश्यन्नघमर्पणम् । यादतितरां संतोपमानशे प्राप । अनन्तर सर्गमेधाख्या गगान स प्रोक्षणायदानादिसंस्कारादिकर्मणा निर्मण्यं निर्धार्य गरति म वरमैच्छदृशोरेव निजयोरपकर्षणम् ॥ १९१॥ नितरां संतप्तोऽभूत् । सर्वमेधे हि तत्तजातीयकमाणिहि. विसंध्यमिति ॥ स तत्र त्रिमध्यं प्रातमध्याह्नमायामा साधिकारात् 'ब्राह्मणो ब्राह्मणमालभेत' इति ब्रावधस्य वैधरना- संध्यालयमभिव्याप्य निप्राणामघमर्पणम् 'मत च-' इति नग्न निराश्रयत्वासंतप्त इत्यर्थः । ब्रह्महणम् ‘ब्रह्मभ्रूण-' इति फिप् । नासापांभिमनित चुलकोद तत्प्रक्षेपोदक या पश्यनिने ज्वरतिर्वादिः ॥ शोरपार्षणमुन्मूलनमेव वर श्रेष्ठमित्यैच्छत् । मदीयनो इन यतिहस्तस्थितैस्तस्य राम्भैरारम्भि तर्जना। कोप्युदमूलयिष्यत् ततिदुःसमूल नादमयत । तसावेत्रोन्नर- दुर्जनस्याजनि क्लिटिहिणां वेदयष्टिभिः ॥ १८७ ॥ अधमर्पणदर्शनव्यथा नेनापकर्षणव्यथातुल्या । त्रिसध्यमत्यन्तन यतीति ॥ यतीनां संन्यासिनो हस्तस्थित राम्भवणुदण्डैस्तस्य योगे द्वितीया । कलेतर्जना भर्सना आरम्भ्यकारि । तथा गृहिणां गृहस्थाना अद्राक्षीत्तत्र किंचिन्न कलिः परिचितं कचित् । वैदरेव यष्टिभिर्दण्डैवंदानां कमजटारूपाभिर्वा यष्टिभिन्तस्य दुर्ज- मीनलव्यलीकाणुप्रश्नकामः परिभ्रमन् ॥ १९॥ नस्य क्लिप्टि. केशोऽजनि । राम्भयष्टीदृष्ट्वा भीत इत्यर्थः । 'राम्भस्तु वैणव.' इत्यमर. । रम्भो वेणुः 'तस्येदम्' इत्यण् । लिप्टिः अद्राक्षीदिति ॥ भैमीनलयोयलीकस्यानृतस्थाणु दोपरेन 'तितुत्र-' इतीनिषेधः ॥ मण्डलत्यागमेवैच्छवीक्ष्य स्थण्डिलशायिनः । पवित्रालोकनादेप पवित्रासमविन्दत ॥ १८८॥ यज्ञाद्युपकरणादीनामालोकनात्पवेर्वज्राद्यनासस्तमविन्दत प्राप । पापं नास्त्येवेति भाव इति वा ॥ ततोपि महद्भयमापेत्यर्थ. । 'अगभौ सानो दर्भो पवित्रम्' इति कात्यायनः । स्थण्डिल एव शेते व्रतवशात्स स्थण्डिलशायी। तपः स्वाध्याययज्ञानामकाण्ड विष्टतापसः । 'व्रते' इतीनिः ॥ अपश्यञ्जिनमन्विष्यन्नजिनं ब्रह्मचारिणा । क्षपणार्थी सदीक्षस्य स चाक्षपणमैक्षत ॥ १८९ ॥ वेदवायेनार्थी (व) प्रयोजनार्थी तमपि गवेपयन्यज्ञदीक्षासहितस्य यज्ञापेक्षया स्वाध्यागस्या यहितत्वात्पूर्वनिपात ॥ यज्वनोऽक्षपण दीक्षागधर्मपरित्यागाभावमैक्षत । यद्वा-अक्षाभ्यां ·सप्तदेशः सर्गः। ३९५ कनमिति ॥ स तत्र पुरे उपनन्नाया उपासकल समीपमागत्य भुजानान्दृष्ट्वा तुतोप । उच्छिष्टाना मिथः स्पर्शनिपेचात्तदतिक्रम- स्वितायाः स्वजातीयाया विजातीयाया गम्याया अगम्याया वा कारिणः स्वाध्यत्वेन संभाव्य हष्ट इत्यर्थ । अनन्तर होमोपी. विश्वस्याः सर्वत्याः सिया. कन्नं कामुकं ता संभुञान कंचन नर भवन्होमावशिष्टः सोमस्तं भुञ्जते सोमलताचूर्ण भुनानांस्तान्वी वीन अयं महापातकी ममानयो भविष्यतीति बुज्या तुष्टवान् । क्ष्य विचार्य दूनवान्व्यथितोऽभूत् । 'न सोमेनोच्छिष्टो भवति' अथ पधाद्विचारणायां क्रियमाणायां तं कर्म वामदेवेन मुनिना इति भुते. । 'इक्षुदण्डे तिले सोमे नोच्छिए मनुरब्रवीत्' इति दृष्टं ब्रह्मसाम 'कयानचिन्न-' इत्यादि वामदेव्य नाम साम तस स्मृतेश्च सोमभक्षणेऽनुच्छिष्टत्वादन्योन्यस्पशेऽपि पापाभावाहु सि- ब्रह्मविद्याया अभ्युपासकं विभाव्य मत्वा मम्लौ दुःखितोऽभूत् । तोऽभूदित्यर्थः ॥ 'वानदेव्योपासने सर्वाः खिय उपसीदन्ति' इति भुतिः । 'एं श्रुत्वा जनं रजोजुष्टं तुष्टिं प्राप्नोज्झटित्यसौ । साम' इत्यर्थे 'वामदेवाहब्बड्डयौ' इति व्य. ॥ तं पश्यन्पावनस्नानावस्थं दुःस्थस्ततोऽभवत् १९९ वैरिणी शुचिता तस्मै न प्रवेशं ददौ भुवि । श्रुत्वेति ॥ असौ कंचन जन रजोजुष्ट धूलिमलिन श्रुत्वा नि- न वेदध्वनिरालम्बमम्बरे विततार वा ॥ १९५ ॥ पिद्धस्त्रीरज.स्पर्शवुया खरादिनिषिद्धरज स्पर्शवुझ्या दृष्ट्वा स्वाश्र- वैरिणीति ॥ शुचिता लोकानां वाह्याभ्यन्तरसुचिता मन.शु-याशया झटिति शीघ्रं तुष्टि प्राप्नोत् । ततोऽनन्तर विचारावसरे दिगोमयाद्यनुलेपनजनिता च शुचिता भुवि प्रवेशं तसै न ददौ । पवनसंवन्धि पवित्रं च यद्गोरज.सानं तत्र तेन वाऽवस्था स्थिति- यलादशुचेतस वैरिणी । नगरमध्ये सर्वेषां जनानां भूमेश्च शु- र्यस्य तत्र वाऽवतिष्ठते तं पश्यन्दु स्थो दूनोऽभवत् । 'वारणं तु चित्वाल्ल्यातु नाशकदित्यर्थ । तथा-वेदध्वनिरम्बरे शब्दाश्रये जलनानमापोहिष्ठेति मात्रिकम् । वायव्यं गोरजातानमाने नगरसंबन्ध्युपरितनाकाशदेशे आलम्बमाभयं न विततार । भलनोदितम् । यत्तु सातपवर्पण दिव्य तदिति पञ्चधा' इति अम्बरस वेदध्वन्याध्यत्वात्तत्रापि स्वातुं नाशकदित्यर्थः । वा मनुः । पावनतानत्य धयंत्वानोऽभूदित्यर्थः । प्रामोत् लर । समुच्चये । अन्योऽपि वैरिणे स्वानं न ददाति ॥ 'प्राप्त.' इति च पाठ.॥ दर्शस्य दर्शनात्कष्टमग्निष्टोमस्य चानशे । अधावत्कापि गांवीक्ष्य हन्यमानामयं मुदा । जुघूर्णे पौर्णमासेक्षी सोमं सोऽमन्यतान्तकम् १९६ अतिथिभ्यस्तथा बुद्धा मन्दो मन्दं न्यवर्तत ॥२००॥ दर्शयेति ॥ स दर्शयाग्निष्टोमत्सामावात्यायागत्य दर्शनात्कष्टं, अधावदिति ॥ अयं कापि यज्ञशालायां गृहे वा हन्यमाना नहढुःखनानशे प्राप। तथा-पौर्णमासं यागमीक्षते एवशील सन् गां वीक्ष्य स्वाध्याशया मुदाऽधावत् अनन्तर तु पुनतां गामनि- उपूणे वनाम । तद्दनेन नुमूच्रेत्यर्थः । सोनयागं त्वन्तकमेवाम चिन्नोऽभ्यागतार्थ हन्यमानां बुना मन्दो मूसोऽसौ दु सवशान्मन्द न्यते । तद्दर्शनान्नरणमेवान्वभूदित्यर्थः । अन्यत्सापि ज्वरादिपीडा, शनैर्यवर्तत परावृत्त । क्षणमपि तत्र त्यातुमशक्तः सतमन्दं पशान्ना, अनन्तरं च मरणं भवति ॥ शीघ्रं परावृत्त इति वा । 'महोक्षं वा महाजं वा श्रोत्रियागोप- तेनादृश्यन्त वीरना न तु वीरहणो जनाः । ल्पयेत्' इति स्मृतेः ॥ नापश्यत्सोभिनिर्मुक्ताञ्जीवन्मुक्तानवैक्षत ॥ १९७॥ हृष्टवान्स द्विजं दृष्ट्वा नित्यनैमित्तिकत्यजम् । तेनेति ॥ तेन कलिना वीरारान्नन्तीति क्षात्रधर्मजीविनो यजमानं निरूप्यैनं दूरं दीनमुखोऽद्रवत् ॥२०॥ धानिका अदृश्यन्त । वीराधेष्टानाचारवतोनन्तीति वीरहपो जना हटवानिति ॥ स द्वितं नित्यानि संध्याबानादीनि, नमित्ति. न रपाः । शूरा एव चैहन्यन्ते, न तु सदाचार.। तादृशा महा- कानि ग्रहणतानादीनि सजाने तमांग ट्दा दृश्यान्साधना- वीरा एव तत्र तेन दृष्टा इत्यर्थः। यद्वा-वीरयते शूरो भवति शया जहपं । अनन्तरनेनं यजनानं यागे कृतीक्षं निरूय निति- वीरोऽतितेजवी वाहिलं नन्त्युपेक्षया नारायन्तीति वीरहणो नहा- सपने पुनर्न रपा । सर्वोऽपि गृहत्वः साग्निक एव तत्रेत्यर्थः। त- दीक्षितो न ददानि न होनि' इत्यादिश्रुतगनित्तिार- त्य निराशत्वाहीनमुनः सन् भद्रवत्तलान्प्रदेशादर पलारा। था-लोऽभिनिर्नुचान्येपु सुतेपु सूर्योऽलमेनि तादृशान्सूर्यालनय- त्यागल वैधन्वाहोपानावात्ततोऽपि पलागिन दल्यो । नमिनिका, सनये निद्भिताननाचाराला नापश्यत् । दिनु-जीवन्त ते आगताथै नवाथै वा टर ।। मुक्तान तान्त्रिपपपरित्यागिनोधह्मज्ञानिनोऽक्षत । वीरता वीर- , हननयोग्या रा. न तु ये वीरान्हतवन्तले रा.। परनारनन आननन्द निरीक्ष्यायं पुरे नत्रात्मघातिनम् । पि तत्र राष्ट्रे न रिक्त इत्पर्य इति वा । नुप्से पलिबलनेति नुप्ते सर्वखारस यन्बानमेनं दृष्टाध विधये ।। २०२॥ पलिदेति च । संगुमानमिनि नान्युदितौ नु पधारनन्' इल्नरः। वीरमाः मूलाग्नुमादिवासः ॥ आननन्दनि । अरं तत्र पुर जाना न करा. स तुतोपानतो विप्रान्दृष्ट्वा स्पृष्टपरस्परान् । ननन्द । नरंतु एकानानं गोपात् इति किमासार- पंचननामद साईत कुमावदा । ना विचारमा होमशेपीभवत्सोमभुजत्तान्वीश्य दनवान् ॥१९८॥ सामानमानिन नामाचार बार पसार पाना त इति ॥ स विमान्त परत्तर देतानन्योन्दतमिनी तो ज्ञान दिन्न । कसरी निविदरोगान्ता ५२ 1 1. 4 ·राजाज्ञावन्निर्विचारं वेदार्थोऽनुछेयः । अश्वमेधप्रकरणे 'अश्वस्य मर्पणच निश्वसन्स कलिः रामेण श्रीरामेण समा तुल्या श्री शोना- रामं प्रासादसमीपवर्ति क्रीडावनमगच्छत् । समीपे स्थिती दिन माणायां नलदोपविचारः सुशक इति गृहारामं प्राप्तवानित्यम् । श्रीरामसाम्येन नलस्य पावित्र्यं सौन्दर्य संपदाधिक्य भाविरार यम्-दुष्टा मत्सरादिदोपोपहता हग् बुद्धिर्यपां तैः पापरूपैर्दु- रक्षीति ॥ कलिस्तत्र पुरे रक्षिणां रक्षकाणां लक्ष संपत्तन रालोकं पुण्यश्लोकत्वात्पतिव्रतया तया च युक्तत्वात्कलिप्रभृतिभिः यद्धृतत्वं परिवेष्टितत्वं तेन हेतुना प्रवेष्टुमप्यशस्यत्वात्तपोधन सुखेन द्रष्टुमशक्यम् , काचकामलादिदोपदृग्भिर्दुर्दश च ।प्रकृष्ठाभा कृत्वा न बाधन बाधयतीति वाधनमेवविध न भवति तापसारा कायकान्तिर्यस्या इति भैमीविशेपणं च । प्रकृष्टया कायकान्त्या तन्नं प्रवेशाभावात्तापसनिमित्तस्ववाधारहितम् , अत एव-सना पापिभिर्दुरालोकं नलमिति वा । दुरालोक खल, तद्योगे च 'न ईपत्स्वानुकूलं स्वसै हितम् , एवविधं मेने । विशेषणवलाहिर प्याक्षेपात्तमारामं स्वहितं मेन इत्यर्थः । यतो-मानी अभिनर |वान् । नलपराभवार्थ तत्रैव निवासवाञ्छां दधारेत्यर्थः । प्रसिद्धौ । रक्षिलक्षवृतत्वेनैव वाधकम्, न पुनस्तपोधनधिकम् । नुरागोकप पश्यन्शल्यमिव हृदि नाराचव्यधमिवानशे प्राप । धन इति मनागित्युक्तम् । एव संकटे किमित्यवासादिका तयोरिति ॥ स तयोर्भमीनलयोः सौहाद सान्द्रत्वमन्योन्या- बाधने सत्यप्यदृश्यतयापि स्वस्थ प्रवेष्टुं शक्यत्वानतु तपोधना आह-यतो मानी । अभिमानसाधनाय संकटमपि मानिन । १ 'भाण्डा-' इति पाठे-'भण्डानामिद भाण्ड तच तदकाण्ड हन्त इत्यर्थ इति वा । रक्षकवृतत्वेन मुनिकर्तृक वाधन मना ३९६ नेपधीयचरिते धिकारी । 'सोऽन्त्येष्टौ सर्वस्वाराख्ये यज्ञे आत्मानमेव पशुमन्त्रैः तत्तुल्यदुःसोऽभूदिरायः । तथा-मिथोऽन्योन्नं तयोनमामितिः संस्कृतं घातयित्वा यज्ञभागमर्पयति' इति श्रुतिः । वैधत्वादात्म- क्रीडाकलोलैः प्रीत्यालिशननुम्बनादिमिरनुभावैः हवा मर्म भातदोपाभावाव्यथित इत्यर्थः । आत्मघातिन, ताच्छील्ये णिनिः॥ दमिव प्राणहरणशरीरावयनतनमिवानच्छ प्राप । सौहादसान्द्र ऋतौ महाव्रते पश्यन्ब्रह्मचारीत्वरीरतम् । त्यस कारणवादालिजनादिनमणध कार्यवान पौनरुत्यागया । सौहार्दम् , युवादिवानावेऽणि 'हङ्गग-' इन्युभयपददिः । जज्ञे यज्ञक्रियामज्ञः स भण्डाकाण्डताण्डवम् २०३ क्रताविति ॥ स महानताख्ये ऋतौ ब्रह्मचारी चेत्वरी च तयो अमर्यादात्मनो दोपात्तयोस्तेजखितागुणात् । रतं मैथुनं पश्यन्यज्ञक्रियां भण्डानामसत्यभापणादिव्यापारशीला स्पष्टुं दृशाप्यनीशस्तौ तस्मादप्यचलत्कलिः।।२०७॥ नामकाण्डताण्डवमसमयोद्धतनृत्तमिव जज्ञे मेने। यतोऽज्ञो मूर्खः । अमर्यादिति ॥ कलिरमपी मीनलप्रीतिनीसहनशीटर- भण्डा यथा बहुजनसमक्षं गुह्यादि प्रकाशयन्ति, तथा-दिवैव बहुजनसमक्षमश्लीलव्यापारकरणायागकर्म भण्डव्यापारतुल्यमिति रूपाद्रोपात् , तथा-आत्मनो महापातकादिरूपाडोपाद्धानिक यज्वानः सर्वेऽप्यसभ्या इति मेन इत्यर्थः । 'महानते ब्रह्मचारिपुं- श्रयणाशक्तः, तथा-तयोभेमीनलयोस्तेजस्वितागुणात्कापकान्ति. श्चल्योः संप्रवादः' इत्युपनिपत् । एति तच्छीलेवरी स्वैरिणी, रूपागुणात्सौन्दर्यातिशयाक्षात्रतेजसश्चाधर्पणीयत्वरूपादुणादि 'इण्नश-' इति करपि तुकि च 'टिहाणन्-' इति डीप् ॥ वंहेतुनयात्ती भैमीनलौ न पर मनसा किं तु दशापि नयनरनि नापि स्पष्टुमनीशोऽसमर्थः । कि पुनर्हस्तादिना, एवभूतो यतोऽ- यज्वभार्याश्वमेधावलिङ्गालिङ्गिवराङ्गताम् । स्तरमाललावासाप्रासादादपि सकाशात्स कलिरचलनिर्गत. । एक दृष्ट्वाचष्ट स कर्तारं श्रुतेर्भण्डमपण्डितः ॥२०४॥ विधौ तौ दृष्ट्वा तत्रापि प्रवेष्टुमशक्तस्ततोऽपि प्रस्थित इत्यर्थ । अन्योपि मलिनस्तेजस्विनं दृशा वीक्षितुमप्यशक्तततः पलायने । यज्वेति ॥ स यज्वनो यजमानस्य भार्याया अश्वमेधास्यस्य यज्ञस्याश्वस्तस्य लिङ्गमालिगत्येवंशीलं वराचं. गुह्यं यस्यास्तस्या अंगच्छदाश्रयान्वेषी नलद्वेषी स निश्वसन् । भावस्तत्ता तां दृष्ट्वा श्रुतेर्वेदस्य कर्तारं भण्डमाचष्टाऽकथयत् । अभिरामं गृहारामं तस्य रामसमश्रियः ॥ २०८ ॥ द्वापरस्यान इत्यर्थः । उन्मत्तत्वादात्मानं प्रत्येव वा । यतोऽपण्डितः शास्त्रानुसारिवुद्धिरहितः 'पुराणं मानवो धर्मः साङ्गो वेदश्चिकि- अगच्छदिति ॥ नलद्वेषी नलद्वेपपरः, अतएव तत्परानव सितम् । आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हातव्यानि हेतुभिः । इति माश्नयान्वेपी निवासं मृगयमाणः कुत्रचिदपि तदलाभादु.ला. शिश्नं महिष्या उपस्थे निधत्ते' इत्यादिश्रुतेः । 'कर्ता भण्डः' इति संपद्यस्य तस्य नलस्याभिरामं वृक्षादिसमृद्धिमत्वादमणीय श्रुतिकर्तुर्भण्डत्वाभिधानान्मूर्खः । अथ भीमजया जुष्टं व्यलोकत कलिनलम् । अथेति ॥ अथैवं पुरपरिभ्रमक्रमवशा( त्सकलनगरे धर्मात्म- भूतत्वात्प्रवाहस्यानादितया वा भूतत्वादुपमा युक्तवेति ज्ञेयम् । नामेवे दर्शनेन चित्तखेदा)दनन्तरं कलिर्भीमजया भैम्या जुष्टं रक्षिलक्षवृतत्वेन वाधनं न तपोधनैः । प्रीत्या सेवितं नलं व्यलोकत । कमिव-अभया संज्ञादेव्या, भथच-असह्यतेजसा, जुष्टं प्रभाप्रभुं सूर्यमिव । किंभूतमुभ- मेने मानी मनाक्तत्र खानुकूलं कलिः किल २०१ लोका-' इति पष्ठीनिषेधादुष्टदृग्भिरिति तृतीया ॥ तयोः सौहार्दसान्द्रत्वं पश्यञ्शल्यमिवानशे । . 1 . ताण्डवा' इति व्याख्यन्-रति सुखावयोधा। तनारामे नास्तीति तं स्वानुकूलं मेन इति वा ।।

·समानः सर्गः। ३२७ । दलपुष्पफलैंदेन द्विजपूजाभिसंधिना । करे पर चरण., अवच-सानम् , अमिर पनात इत्यहं मन्ये। म नलेनाजितान्प्राप तत्र नाक्रमितुं दुमान् ॥२१०॥ कां कर्म युज्यते इनि न्यायेन कालान्तरे पापडतं तापदेव त- दलेति ॥ म कदिन योगानाने दले पर पुन कर दानी नेन लब्यमित्यह मन्त्र स्युप्रेशा । धर्मस संबन्धनानि. जया पाठी॥ जाना दिनानामनिपीना च नातहियोगामिमधिनास- येन ज्या देवहिजपूतवाभिमधिरासयो वनाविधन या दला. उदिविरचितावासः कपोतादिव तत्र सः । दिभिदापूजा रामेन नदेनाजिनानारोपितानानादिनानाक- रातः सानेद्विजादसात्संतापं प्राप दीक्षितान् ॥२१५।। मितुमारोमानितु च न माप । नेपा धापयोगिधात्, स्वस उद्गिदिति ॥ ततोयान उहिदि वृक्षे विभीतके विरचित च पापरूवातानाधरिनु नाराकदिन्ययं ॥ आवास स्थिनियन स. कलिः सामेरग्निहोगपतो द्विजारक्षप्रियात्, अथ सर्वोद्भिदासत्तिपूरणाय म रोपितम् । तया-दीक्षितात्वीझनामिहोत्रदीक्षादसादाज्ञोऽमिपेकादिगुणयु- विभीतकं ददर्शकं कुटं धर्मेऽप्यकर्मठम् ।। २११॥ कासलात्माशा मम्यर धामं महाशापनिग्रह प्राप । 'राज्ञो द्वि- अथेति ॥ अथ न करियन धर्मकार्य विषयेऽकर्मठमकर्मगुर- दीक्षितान्' इत्येतान्या च तपोजनितं शापे सामय्यं सूचितम् । जान्' इत्यताना स्वाभाविकं निग्रहे सामन्यं सुचितम् । 'साने. मपि पप्रादीना बाधनुपरोगादकापानमपि सर्वपामुद्भिदा एपविधोऽय समीपस्थितं मा निश्चयेन ज्ञापति, शाप च दास. वृक्षाणामासते. सानिधस प्रणाय गृक्षरतागुल्नादिजातमत्रा तीत्यन्तहलय प्रापेत्यये । अग्निहोत्रिणो नलस संवन्धिनः नीति कीर्तिपुर्तिमात्राय तमोगाने नलेनारोपितमे साक्षास- कृतयज्ञदीक्षात्तलादनिप्रसिदाद्विजाद्राह्मणागौतमात्पुरोधसः सका. तिपूरणलर कुतत्वादेकनर बिभीतक जुटं वृक्षं ददर्श । शाग प्राप । नलाग्निहोत्रपरिचयाथ तत्र वर्तमानात्त्वयमप्य- 'अनोव्ह. उट' गाल.' इत्यमरः । कर्मगि घटत इति 'कर्मणि ग्निहोत्रादिदीक्षायुक्ताय गौतमात्पुरोधस सकाशादीत इत्यर्थ इति घटोम' । 'फर्मरन्तु कर्मठ', 'उभिदन्नरगुल्मायाः' इत्यमरः॥ वा । कलादिव-कपोतादिव । यथा-अग्निसहितादारभक्षिणः, स तं नैपधसौधस्स निकटं निष्कुटध्वजम् । तथा-इक्षितात्कपोतनामो द्विजात्पक्षिणः सकाशाद्ले विरचिता- बहु मेने निजं तसिन्कलिरालम्बनं वने ॥ २१२॥ वासः कामादिः पक्षी पुरुपो वा वृक्षारूढो वृक्षाध स्थायी वा भयं स इति ॥ स तलिन्वने नेपधौधरस निकटं सनीपपतिनं प्रापत्पूर्व कदाचित् , तथेत्युपमा । स यथा प्राप्नोति, तयेत्यर्थः अग्नि. कपोतजठरमन्त प्रविष्टोऽत एव तदक्षिता पापाणकणि- निप्पुटस गृहारामल ध्वज लान्छनभूतम् , अपच-उचोचतर- कापि जीर्यत इत्यतिह्यम् । सामेरझारभक्षिण. कपोतविशेषो सना- वाजनिव तदनस्थित्या नलदर्शनवशात्तदीयदोपविचारोपाय- भूतं तं विनीता निजं त्वीयमालन्यनमाधार यहु मैने । 'गृहारा-रिनेत्रात्वोपवेशमात्रेण गृहदाहायनिष्टसूचकाद्गृहोपरि विलोकि- रान्नक्षयति । उगिदा तृणकाष्ठादिना निर्मितगृहः पुरुषोऽन्युद्गा- नास्तु निप्कुटा.' इत्यमरः ॥ तात्कपोताहकात्पक्षिण सकाशाद्यथा भयं प्राप्नोति तथासावपि । निष्पदस्य कलेतत्र सानदानाद्विभीतकम् । कपोतो हि गृहं प्रविष्टोऽनिष्टसूचकः । एवमद्भुतकर्मणो. कलिद्रुमः परं नासीदासीत्कल्पद्रुमोपि सः ॥ २१३॥ ऽतिस्थूलाञ्च वृक्षादिरोहिणो दृष्टास्कपोतात्तदृक्षवासी पक्षी नरो निप्पदस्येति ॥ तन्न पुरे वने च निष्पदत्याभयरहितत्व वा खत्यापि भक्षणशङ्कया शाखापतनशया वा यथा विभेति तथेत्यर्थ । एवं यथामति व्याख्यातव्यम् ॥ कले खानदानात्वेनैव तदाधारभूतत्वात्स विभीतक केवलनि- वासभूतत्वात्कलिजुनः कलितंबन्धी दुनः परं केवलमासीदिति विभीतकमधिष्ठाय तथाभूतेन तिष्ठता । न । किंतु कलि प्रत्यभितापपूरणात्यल्पद्रुनोप्यातीत् । अन्योपि तेन भीमभुवोऽभीकः स राजपिरधर्पि न ॥ २१६ ॥ निराश्रयत्सायदानात्कल्पगुनत्वेन ब्यपदिश्यते । 'भूतावासः कलिदुनः' इत्यमरः ॥ विभीतकमिति ॥ विभीतकमधिष्ठायाश्रित्य तथाभूतेन ति- पापिनापि कलिना विनीतका स्थान प्राप्तमित्यत्र हेतु-टत तत्वा धौपयोगाभावागयराहित्येन स्थितवता, अध च- मुत्प्रेक्षते- तादृशनलदर्शनात्पूर्वोक्तप्रकारेण विभ्यता सता स्थितेन कलिना भीनभुवोऽभीकः भैम्या. कामुक. स राजा चासावृपिश्च राजत्वेपि ददो पदेन धर्मस स्थातुमेकेन यत्कलिः। धर्मप्रधानत्वान्मुनितुल्यो नलः नाधर्षि न पराभूत. । अपराभवे एकः सोपि तदा तस्य पदं मन्येऽमिलत्ततः ॥ २१४॥ राजपित्वमेव हेतुः । अथच-विभीतकतुल्यं तस्मानित्य तिष्टता, ददाविति ॥ यद्यलादेतो. कलि. प्रवाहानादितयाऽतीते क- तथा अनिमहता भूतेन भूतत्वं प्राप्तेन केनचितेन पिशाचेन लियुगसमये धर्मसैन पदेन चतुर्थांशेन लानं ददौ । ततल- भीमाया भयानकाया भूमे रणभूमे दभूमेवा हेतोरभीको भ- लात्तादा नलराज्यलनये कृतयुगे त विनीतकोप्येक एव तत्स यरहितो राजर्पिर्धानिको न पराभूयत इत्युचितम् । भीमां भूमि- मनाइत्व निर्भय इत्यनादरे पष्ठी ॥ १ ‘नि सन्दस' रवि पाडे-पदनावमलेगन्तुनचनसोते व्यार पन्' इति सुत्तावयोधा । २ 'साननेते शरेत वाय. तमालम्बनमासाद्य वैदीनिपधेशयोः । सुखाववोधा। कलुपं कलिरन्विष्यन्नवात्सीद्वत्सरान्वहून् ॥२१७ ॥ .

·- - भैमीवरी विशेपस्य प्रशस्तेवर्णनाग्रन्थस्य सुसहशि तत्तुल्ये तरि श्रीri. च्छदच्छायान्यङ्गोचिनरुचितयालाञ्छनमृगः२२० वन्ति । 'छन्द प्रशस्ते.' इति पाटे-उन्दोवन्धरूमम्वरूनिया शस्तिरपि ग्रन्यो मया कृत इति सूचितम् । सोदयाब नुन्या । इति श्रीवेदरफरोपनामकरीमन्नरसिंहपपिस्तात्मननासा ३९८ नैषधीयचरिते तमिति ॥ कलिः त विभीतकमालम्बनमाश्रयमासाद्य प्राप्य दूपकोऽभूदित्युक्तम् । तत्र न्यवात्सीदित्यर्थः । पुष्पफराना वैद निपधेशयोः कलुपंपापाचरणमन्विष्यन् , गवेपयितुमित्यर्थः। कालिकसमृद्धये वृक्षेषु वृक्षायुर्वेदोक्तो धूपादिदोहदः दिने । वहून्वत्सरानवात्सीत् । दोपसंस्पर्शनेन विना तयोः पराभवेऽशक्त- यथा-चम्पके पिण्याकादिजलक्षेपः, वकुले सुन्दरीगड्मयम स्वाहोपपरीक्षार्थ बहुकालं तत्रैव स्थित इत्यर्थः । अन्विष्यन् , हेतौ दिरासेकः, रक्ताशोके च तरुणीचरणप्रताडनमित्यादिः ॥ शता । अवात्सीत् , बसेलुंडि सिचि 'वदव्रज-' इति वृद्धौ ‘सः त्याधधातुके' इति तत्वम् । वत्सरान् , अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ स्फारे ताशि वैरसेनिनगरे पुण्यैः प्रजानां धनं यथासीत्कानने तत्र विनिद्रकलिका लता। विघ्नं लब्धवतश्चिरादुपनतिस्तस्मिन्किलाभूत्कलेः । तथा नलच्छलासक्तिविनिद्रकलिकालता ॥ २१८ ॥ एतस्मिन्पुनरन्तरेऽन्तरमितानन्दः स भैमीनला- यथेति ॥ तत्र कानने तस्सिनुद्याने यथा येन प्रकारेण विनि- वारार्द्ध व्यधित सरः श्रुतिशिखावन्दारुचूडं धनुः२२१ द्रकलिका विकसितकोरका लता वल्ली आसीत् , तथा तेन प्रका- स्फार इति ॥ स्फारे विशालतरे तादृशि उक्तप्रकारेग रेण नलस्य छले आसक्तिरभिनिवेशस्तद्वशाद्विगतनिद्रो जागरूक. बहुले स्फारत्वेपि सर्वत्र धर्मपूर्ण वैरसेनिनलस्तस नगरे प्रजन सावधानः कलिलक्षणः कालः समयो यन्त्र तद्भावस्तत्ता सापि पुण्यहेतुमिर्घनं भूयांसं विप्नं लब्धवतः प्राप्तवतो निराधार वने आसीत् । विकसितकोरकवल्लीसंवन्धस्तस्योद्यानस्य यथाऽभूत् , कलेस्तसिन्नलोद्याने चिराद्वहुकालं नलदोपगवेपणार्थमुपनतर तथा सदा (जाग्रत्)कलिसंबन्धोऽप्यभूदित्येतावन्मात्रेण श्लेपमात्रेण स्थितिः किलाभूत् । किलेति पुराणादौ श्रूयत इत्यर्थः । प्रजा चौपम्यम् । नलच्छलनार्थ, नलदोपान्वेषणार्थ च जागरूकः स पुण्यैः स्फारे व्याप्त इति वा हेतुगर्भ विशेषणम् । एतलिजन्न कलिस्तनावात्सीदित्ययः ॥ ऽवसरे पुनरन्योन्ययोग्यमेलनादन्तर्मनस्यमितानन्द' प्राप्ताले पैन एवं कलेरवस्थानं निरूप्य द्वापरस्यावस्थानमाह- महर्पः स प्रसिद्धप्रभावः मरो भैमीनलावारादु सेवितु मुद्रा पीडयितुं वा धनुः श्रुतिशिखा कोर्ध्वदेशस्ता वन्दारुः सामना दोपं नलस्य जिज्ञासुर्वभ्राम द्वापरः क्षितौ । चूडा अग्रभागो यस्यैवंविधमाकर्णपूर्ण व्यधित चकार । अदोपः कोपि लोकस्य मुखेस्तीति दुराशया ॥२१९॥ नगरं प्राप्तौ सुरेषु स्वर्गतेषु कलौ च वनालम्बिनि सतीतरेतरतु रागातिशयेन चिरविरहिणाविव सस्पृही सराराधन चतुरत दोपमिति ॥ लोकापवादरूपमभिशस्तिरूपं वा नलस्य दोपं भावः । अनेनोत्तरसर्ग संभोगारम्भवर्णनरूपा संगतिः सूचिता । जिज्ञासुापर इत्यघटमानया दुराशया क्षितौ वश्राम । इति कलिकर्तृकपराभवस्य जिम्-लोकस्य मुखे जनवार्तायामदोपो दोपरहितः कोपि नरो स नोक्तः ॥ नालि, मो जनो य निर्दोपमाह तादृशः पुरुप एव नास्तीति नतसापि कचिदोपं कोपि वदिप्यतीति । 'नदोष.' इति पाठे- श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं दायात काम संभावनपरयन व्याख्येयम् । दोप न लोका-यात सप्तदशः खसुः सुसशि छिन्दप्रशस्तेमा रोकोक्तावरपोपि दोपो नास्ति, अपितु प्रायेण भविष्यतीति दुरा- श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् इति पष्टीनिषेव.॥ काव्ये तद्भुवि नैपधीयचरिते स! निसर्गोऽजला भमुग्मिन्नारामे सततनिपतदोहदतया श्रीहर्षमिति ॥ एककर्तृकत्वात्स्वसुभगिन्यारिसन्दस्य र. प्रमूनरुन्निद्रैरनिशममृतांशुप्रतिभटे । असौ यद्वालम्बः कलिरजनि कादम्बविहग- रचिते सप्तदशानां पूरण. स्वभावसुन्दर. सर्ग. समाप्त । निन्दन अनुप्मिमिति !! असो कलि. इयामपक्षहंसजानीयाः काद- णपरस्य ग्रन्थस्येत्यर्थः । सप्तदश इति तस्य पुरणे-' इति । विदना करहमास्या पक्षिविदोपान्नपां छटा. पक्षानेपा तद्भुवि भापितपुंस्कम् ॥ मामा. सतरन्या उचिता योग्या तेलान्यनेनेव स्वमंस्प- नजातिगरचारिणी याननरा रचि. कान्तियंस तस विरचिते नेपवीयप्रकाशे सप्तदश. सगे । नाना नाना व चन्द्रलान्टनमृग. कलमृगोऽ- नन्त जनांमदा निपतविधिप्यमाणो धूपादिोहदो न त मानता दवाना मदा इसिविकनिनः प्रमूननाल- निरोपटपादानन्ददाविवादामृतांगोबिन्द्रन्य - नविन कटल्यानुनिपूर्वत आराने नलोद्याने १ डिपुस्तकानुरोपनेत्य लिसिन् । पान:- पनि माशेपरामचन्द्ररिचितालानमनाया कामो कालो मेन म.। चन्द्र ग्लन नविनव्यन् । पयसारया माश. गर्ने ? ! .. तामिल नद्यान । एतेन कालीन विमाना। भविष्यत्त्वान्नायकापकर्षसारर्णनीयता H मा - . - - - . । - ·अष्टादशः सर्गः। ३९९ -- । ---- अष्टादशः सर्गः। नानावर्णरतसमूहबद्धभूमिके, तथा-हेमभूमिभृति सुवर्णभूमि- धारिणि सौधभूधरे प्रासादरूपात्युचे पर्वते प्रियासख. सन् मदन- मादरादासत्त्या आरराध सिपेवे । प्रियासख इत्यालम्पनवि- सोऽयमित्थमथ भीमनन्दिनी भावः, कामस धर्मविपयत्वं च प्रतीति। नैकवणेत्यादिविशेषण- दारसारमधिगम्य नैषधः । सामर्थ्याधरो हेमाद्भिः सोधभुव धरति । नलप्रासादाकारेण तां तृतीयपुरुषार्थवारिधः परिणतेऽनेकवर्णमणिकुट्टिने हेन सुवर्णख भूमिति पर्वते हे- मादौ प्रासादसौन्दर्यमुच्चत्वं च सूचितम् । इत आरभ्य 'तत्र पारलम्भनतरीमरीरमत् ॥ १॥ सौध-' इति यावन्महाकुलकम् ॥ सोयमिति ॥ सर्गसंगतिरक्तव । सोऽयमुक्तसौन्दर्यादिगुणप्र- वीरसेनसुतकण्ठभूपणी- वो नल इत्यनुतप्रकारेण त्रैलोक्यनायकसमक्षं दारतारं स्त्री- भूतदिव्यमणिपक्तिशक्तिभिः । लभूतां तामिन्द्रादिमिरपमिलप्यनाणां भीमनन्दिनीमधिगम्य तीयपुरुषार्थवारिधैः कामरूपदुरवगाहजलधेः संवन्धिनी पारल कामनोपनमदर्थतागुणा- भनतरी परतीरमापणनौकारूपां तां भैमीनरीरममयामास । वस्तुणीकृतसुपर्वपर्वतः ॥४॥ साविना कामपुरुषार्थपारं कानशास्त्रोक्तनानारतपार न प्राप्त वीरसेनेति ॥ यः सौधभूधरो बीरसेनसुतस्य नलस कण्ठ- त्यनेन लौन्दर्यातिरायः सूचितः । अन्यापि तरी वारिधेः पार उपयति । 'तारणतरीन्' इत्यपि पाठः । अरीरमत्, रमेयेन्ताल्लुडि भूपणीभूता दिव्या मणयन्तेपा पड़ियोतकलब्धोत्तमचिन्ताम- डि सन्वद्भावादेिवादि ॥ णिमाला तत्साः शक्तिमिरलौकिकसामः कृत्वा कामनयाऽमि. अनुरागातिशयादहोरात्रं तत्संभोगे दोपनाशय परिहरति-लापमात्रेणोपनमन्तः संनिहितीभवन्तो नलेनान्येन वा लभ्यमाना इष्टा अर्थाः पदार्था यत्र तगावत्तत्ता सैव गुणतलावेतोस्तृणोकृतः आत्मवित्सह तया दिवानिशं सुपर्वणां देवानां पर्वतो मेल्येन सः । सर्वार्थदायिचिन्तामगिरवस भोगभागपि न पापमाप सः । मेरावन च विद्यमानत्वाचो मेरुतुल्य इत्युपमा । अत्र बहूनां चि- न्तामणीनां सनावात्ततोप्पाधिक्यं वा ।। आहृता हि विपयकतानता ज्ञानधौतमनसं न लिम्पति ॥२॥ धूपितं यदुदरान्तरं चिरं मेचकैरगल्सारदारुभिः। आत्मविदिति ॥ स नत्तपा सह दिवानिशं भोगनाक् स- अपि दिवानधुननिषेधातिकमजनितं पापं नाप । यत-आत्म- जालजालधृतचन्द्रचन्दन- विजीवनलाभेदबुद्धिनान् । उननर्थ युक्त्यन्तरेण ढयति-हे क्षोदमेदुरसमीरशीतलम् ॥ ५॥ पलादाहता कृत्रिना विषयकतानता सरवन्दनादिविषयपरता' धूपितमिति ॥ नेचकैः श्यामलेरगरमज्ञः सारैःश्रेष्ठदार मिः ज्ञानेन परनान्नज्ञानेन धोतं क्षालितं कामशोधादिनलिनं मनो, काप्टेभिरं यदुदरान्तरं पदीयो गर्भभागः धूपितं वानितन् । पत्स तं पुस्पं न लिन्नति पापसंत्पर्शिनं न करोति । स्वाभाविकी यदुदरान्तरधूपाचं दानानतैरपितपरिमल मित्सर । तथा-प. हि विषयपरता पापासजिनी, परनान्नज्ञानवतन सा न भवति जसंतापत्याजनाय जालप्रकारेपु जालनालेपु नपु गमारे जा. रितु भोगात्पूर्वनक्षपार्थमेव सा (स) विषयपरतामङ्गीकरोति । लानां वा जालेषु गवाक्षयोपु रत त्यापितः चन्द्रयन्दनक्षीद आहार्या विषयपरता नलज्ञानिनं पापिनं न रोतीत्यात्नबिल्ल कपूरचन्दनचुग तेन नेदुर. पुटन्न तरवशारिभिरतर. परिमल पापं नापति युत्नेवोक्तनित्यर्थः । विषयपरताया आहार्यत्वे दो. परध यः समीरो वाचुनेन शीतलं शीततरन् । मप्येत उटी. पानावाहिशोरावं तरा सह चित्रीदेवः । दिवानिरान्, अत्य- पनातिनावा जालजालेति प्रकारे द्विरनिः, पटीसनामो या ॥ न्तपोने द्वितीयाँ ॥ कापि कामशरवृत्तवतेयो दिवानि भोगे राज्यरक्षधं जातमिलत नाह- यं महासुरभितलदीपिका। न्यल मत्रिपु त राज्यमादरा- तेनिरे वितिमिरं सरस्फुर- दारराध मदनं प्रियाससः। नैकवर्णमणिकोटिकुडिने हो.प्रतापनिकराश्रियाः ॥६॥ इति महानुनि नदिन मुगन्धिना पानु पर- हेमभूमिमृति सोधभूधरे ॥ ३॥ विधा दीक्षित मरनसरी मनीनदान दो दिनभर न्यत्येति ॥ स नो नत्रिपुरा पल नम्वननिहिने बिगनायजर नेनिरे प्रकाशनानगर्न घर । किता-कान- मोजोवारनुसावधान.. सरना कानारंग कानात गंग साविहीन सरन्- जोपालः । । : च. रा वृत्तान्त सपना पन्ना रचित टोगमार जनमोरच चर- .... 3 ला सपना दः । नायनलमा मन्दो . समाधान निरी. मोना जाना। दलनुपात . ! - ·निका वा यत्र । रचितेन चित्रेण शालते तन्ठीलो ना। ऋद्धति ॥ आशुगो वायुः रद्धाः फलपल्लवादिसमृदिनक भ्रकर्पूरचूर्णः क्षालिताश्छुरिताः कृतरङ्गमालिका इत्यर्थः । अत्र सर्वऋतुवृक्षा वसन्तादिसकलर्तुसंवन्धिन आनादयो वृक्षा बल |सा, नन्दाः सर्व ऋतवः सर्व वृक्षाश्च यस्यां वा तथा वाटिका मानवृक्षाणां पुष्पाणि फलानि वा तेपां शीकरैर्मकरन्दविन्दुमिर यासविन्दुभिर्वोपदाभिस्तद्रूपैरुपहार. कृत्वा यजुपो यत्सौधोग नलस्य भम्या वा यस्य कस्यापि वा प्राणवात नासाश्चामा प्राणाख्यं वायु, यजुपो यत्संवन्धी वा वायुरर्थी मीनलयोन तरस्य वान्छति माऽपूपुजत् । उपहाररुपतिष्ठते सेति वा।। टस्य तिलकस्तस्य प्रगल्भता रमणीयताऽभाजि पृता । पुप्पशय्या जनं सुखयति स्मेत्यर्थः । सहकारशीररित्यनेन वायो. शेप यमेललाटतिलक इव रेज इत्यर्थः । कीदृश्या-नलाङ्गस्य परि• गन्ध्ये, अञ्चतीत्यनेन मान्द्यं च सूचितानि । सर्वमालित्यत्र भूत आमोदः सौरभ मार्दवं मनोज्ञ. सदैवाम्लानत्वात्सुन्दरो व- 'पुष्पमूलेपु-' इति लुप् । 'फले लुक्' । इति वा लह । या त्यकः' इति प्रकृतिभावः । सहकारेत्यत्र पुप्पे फले वा प्रयास नातिटकमगमता यान्तीत्यर्थ.'दति सुसावयोधा । ३ 'निदर्शनालं-तथा-कुत्रचिचिताचित्रशाला उपरितनोत्तमगृहरिदास, भाजतिलरमग मतान्' रति पाटे-'यत्य भूनतः मूनशय्यया हत्वा मूधाधोभागादि यसैवविध. कापि विमले रातो रतन कुत्रेति ॥ यः सौधः कुत्रचित्कचित्यदेशे कनफेन निर्मितमता ४०० नैषधीयचरिते एतादृग्दीपिकादर्शनमात्रेण कामोत्पत्तेस्तुल्यरूपत्वाच्च दीपिका कापि यनिकटनिष्कुटस्फुर- कामप्रतापाङ्कुरा इवेत्युपमोत्प्रेक्षा । राजनिकटस्था दीपाः कर्पूराः- दिवृत्तवर्तयः क्रियन्ते । 'पुरसर्जाभयालाक्षानखानादिजटागदैः । कोरकप्रकरसौरभोर्मिभिः। समैः समधुभिधूपो मतः कामशराभिधः' इति कामशरो धूपः ॥ सान्द्रमाद्रियत भीमनन्दना- कुङ्कुमैणमदपङ्कलेपिताः नासिकापुटकुटीकुटुम्बिता ॥९॥ क्षालिताश्च हिमवालुकाम्बुभिः। कापीति ॥ कापि कचित्प्रदेशे यस्य सौंधस निकटे नि. रेजुरध्वततशैलजसजो गृहारामे स्फुटन्तो विकसन्तः कोरकप्रकरा मलिकादिकनिक यस्य मुग्धमणिकुट्टिमा भुवः॥ ७ ॥ मूहास्तेपां सौरभोमिमिः सौगन्ध्यपरम्परामि मनन्दनाया बडे कापुटकुटी नासिकापुटरन्ध्ररूपमल्पगृहं तत्र कुटुम्विता र कुखमैणेति ॥ यस्य मुग्धानि रमणीयानि मणिकुहिमानि कलत्रादिसहावस्थायिता सान्द्रं नितरामाद्रियताङ्गीकृता । जर यासु ना भुवो रेजुः। किंभूताः-कुकुमं चैणमदः कस्तूरी च तयोः गृहे वहुकुटुम्यो यथा संमर्दन वसति तथा, भैमीनासिकाशा पङ्केन कर्दमेन लेपिताः । तथा—जलमध्ये निक्षेपाद्रवीभूतहिमवा. रुपितमित्यर्थः । वनोपान्तेषु दत्तदृष्टिभैमी सकलपुष्पपरिमल बस लुकाम्बुभिः कर्पूरवासितोदकैः क्षालिताश्च । तथा अध्वनि नला- प्रत्यहमन्वभूदिति भावः । अथच-भैमीनासापुटकुश्या गमनमार्गे तता विस्तारिताः शैलजा हिमवत्समुद्भूतमालत्यादि- म्वितासादृश्यं धृतम् । कुटुम्बिनो हि सजातीया भवन्ति । । माला यासु । अतिस्नग्ध्यसौगन्ध्यार्थ पूर्व कुकुमकस्तूरीलेपः कृत., नासाश्वाससौरभतुल्यता यन्निकटवर्तिवनपुष्पसौरभैर्धतेत्यर्थः । अनन्तरं च तत्पङ्कस्पर्शमिया कर्पूरजलैः क्षालनं कृतम् , तेन पको गतोऽधिकं च सौगन्ध्यं जातम् , अनन्तरं च भैमीनलचरण- ऋद्धसर्वऋतुवृक्षवाटिका- योर्मुदुतरत्वान्मणिवद्धभूकाठिन्यपरिहारार्थ मृदुतरशैलजप्रक्षेप इति कीरकृत्तसहकारशीकरैः। पाठक्रमादर्थक्रमो बलीयानिति पूर्व कर्पूरोदकैः क्षालिताः पश्चाद्गो- मयस्थानीयकुङ्कुमकस्तूरीपक्केन कृतागोद्वर्तनाः, अनन्तरं च धृत. यजुषः स्म कुलमुख्यमाशुगः शैलेयमाला तसुन्दरमणिखचितमणिभूपणाः सत्यः शुशुभिर प्राणवातमुपदाभिरञ्चति ॥ १० ॥ इति वा । 'यत्र' इत्यपि पाठः । 'वालुकांशुभिः' इति पाठे-शु- शाब्दोपि क्रमो घटते । लेपिताः, ण्यन्तानिष्ठी ॥ नैंपधानपरिमर्दमेदुरा- कीरैः शुकैश्च पुटैः कृत्वा कृत्तानि खण्डितानि यानि सहकाराचा मोदमार्दवमनोज्ञवर्णया। यद्भुवः कचन सूनशय्ययो- भाजि भालतिलकप्रगल्भता ॥८॥ नेपधेति ॥ कचन नलनिवास्थानदेशे सूनशय्यया पुप्परचि- तास्तरणेन यस्य सौधभूधरस्य संवन्धिन्या भुवो भूमे लस्य लला- कुलवृद्धश्च तदीयैः पूज्यते । सात्-कुलमुख्यं पञ्चवायुमध्ये प्राणस्यादिभूतत्वाकुलइस पूज्यते । आम्रशीकरानानयन्वायुयत णश्च यस्यालया। तिलकोपि कस्तूर्यादिनिर्मितत्वात्सुगन्धिः मुवः इति किवन्तात्पष्ठी, पक्षे इगुपधाक. ॥ पंश्च भवति । अथच-यदसंबन्धिनि कचन देशे नलाङ्गसंवन्धे- नामोदादियुक्तया पुष्पशय्यातुल्ययाऽतिमृद्ध्या भैम्या भालतिल- कुत्रचित्कनकनिर्मिताखिलः फेन या प्रगल्भता प्रकाशमानता सा अभाजि भञ्जिता । संभो- गवशात्तिलकत्य सृष्टत्वादित्यर्थ इति वा । अभाजि, पक्षे 'भजेश्व कापि यो विमलरत्नजः किल । चिनि' इति नलोपः॥ कुत्रचिद्रचितचित्रशालिकः कापि चास्थिरविधैन्द्रजालिकः ॥ ११ ॥ १ नदिनदन्तुवर्णनादुदात्ताल कार.' इति जीवातु.। २ यान्ति .. कारः' इते जीपातुः।

·अष्टादशः सर्गः। ४०१ चास्थिरामिरव्यवलितामिविधाभिः प्रकाशान्धकारादिरूपैः प्र तामतीप्विति ॥ यः सौधतामतीप्वपि तमीपु तमोबहुलक- कारैः कुवा ऐन्द्रजालिकोऽनेकचन कारकारी । शालिकेति शाला• गपक्षरात्रिपु मित्तिने रवरश्मिनिः कुरखचितरवकिरणैः तु. शब्दात्त्वार्थे संज्ञार्थं वा कनि प्रत्यपत्याकात्-' इतीत्वन् । वर्णादिपु प्रतिफलितर्मगिवद्धभूमिकिरणोऽनन्दा भूयती च. पक्षे-ताच्चील्यगिन्वन्तारला कन् । ऐन्द्रजालिका, 'शिल्पम्' न्द्रिका ज्योत्स्ना यत्र । तमोलेशलापभावात् । तथा-तपेऽप्युप्ण. इति ठक् । 'विधा विधौ प्रकारे च' इत्यमरः ॥ बहुले ग्रीप्नतांबपि जलधारासंचारिमण्डपत्तन्मादिरचितजलय- वेभ्यः पातुनिर्गमनशीलरासारधारासंपात र नितरां धुता नि- चित्रतत्तदनुकार्यविभ्रमा- राकृता तापजनिता तन्द्रिका मूच्छा नि संज्ञता येन स. । शीतत्वा- धाय्यनेकविधल्परूपकम् । तुलकर इत्ययः। तानती, मत्वर्यापप्रकरणे ज्योत्स्नादेभ्य उपसं. वीक्ष्य यं बहु धुवशिरो जरा- त्यानन्' इत्यम् । तन्द्रिका, तन्द्रीसदारवायें कनि केला.' वातकी विधिरकल्पि शिल्पिराट् ॥ १२ ॥ इति इत्त्वः ॥ चित्रेति ॥ यं सौधं योक्ष्याश्चर्यानिशयाइहु वारवार शिरः यत्र पुष्पशरशास्त्रकारिका- धुवन्कापयन्टिल्पिनामतिचनकारिनानावस्तुनिनांणनिपुणानां राद सारिकाध्युपितनागदन्तिका । राजा श्रेष्ठो विधिमा विश्वकर्मा वा जरया वृद्धत्वेन वातकी भीमजानिपधसार्वभौमयोः वातरोनाल्मि तक्तिो देवादिनिरिति नेपः । किंभूतम्-चित्र प्रत्यक्षत रते कृताकृते ॥ १५॥ आलेरचे चित्राग्याचर्यरूपाणि वा तेपां तेषाननुकायांगानमिने- याना देवर्पिमनुप्पादीनां विननं विलानं विशिष्ट तत्तद्रान्ति यत्रेति ॥ चत्र सौधेऽध्युपितोऽधिष्टितो नागदन्त. रायनरूपाने वाधापीन्युत्पादयन्त्येवं भूतानि शुक्लनीलपीतादिवर्णवशाकाष्टपा. गृहावयवभूनगनदन्तनिर्मितः पारो या सा। तथा-पुनशरत्य पागल्यत्त्वर्णादिघटितत्वाद्वानेकविधरूपाणि नानामफारस्वरूपाणि कानत्व वात्सायनाढिवणोतं शातं तत्व कारिकाऽन्नासाहल्या- रूपकाणि प्रतिमा यत्र । चित्रमाश्च तन्वन्ति चिनारयन्ति चित्रत- कामशास्त्रनिनांगसनशब्द करोति एवंभुता सारिका पक्षियों भी- न्ति तादृशानानि पूर्ववत् । अर्चननाखलीकास्वपि प्रतिमान चेनन- नजानिषधसापभानोनीनल्यो रते विषये चुम्ननाल्जिनादीनां त्वादिननोत्पादिनिर्माणनैपुण्यागुतभरकम्पितशिरा. शिपिराडपि कृताने विहिताविहिते कर्मभूने प्रयशनानुकारेगानुमदो। ना. ब्रह्मा विश्वकनी नियं उरवा निमित्तोद्भुतवाताधिक्यप्रचलित- दिननादीनां वहयो भेदा. कामगाले निरूपिता । ताकिनिदान ग्रीव इत्युत्प्रेक्षित इत्यर्थः । रमायतनोऽयमिति भाव. । 'यातरी मनं कृतन् , किचित्र तिमियाधारदियो । अनुमति लच। वातरोगी वात्' इन्यमर । वाती, नत्ययें 'वातातीसाराभ्या अनुचकार येयर्थ । गारी करूमा मारिका भान्ति । यादी कुक' इनीनि. कुक । नसापि नारतासको मार । नागदन्तिका, दोपदिनाला' इति पनि पा-'इनोपन् । भित्तिगर्भगृहगोपितैर्जन- पत्र मतरुलपिकनीलिना- र्थः कृताद्भुतकथादिकौतुकः । लीलरलिपुनरूतानमः। सूत्रयनजविशिष्टचेष्टया- कापि दृष्टिभिस्वापि वापिका- वर्यसजिबहुशालभजिकः ॥ १३ ॥ तनहननिधुनमगेनाः ॥ १६॥ नित्तीति ॥ च. लौषी नितिगने ये गृहा मित्तिमिराजादि पनि । पत्र मोरे न कर पाना तान्पदयनानविपराजिनागार नितेषु तवी गोपितराय देन स्थापितजन रवा इतनतरवादियौतुबमानस बिना न उपनामा गोरीगीतन्त्तवादिनादिस्यन्धिीतूहल ऐन त । नर्मदला. हननकाना नुनकर कर मेरो नानपनान दानिय एवं मोर दि पन्त र सन्तुः परियामानाना बनाना हर व पोदई । तपा-स. उत्ताने नानाने र मनले मनन प्रामा नसमनिनादिसपातितन्ना दायित्परता का सरेन वारा सोना सानरचनाविशेषा स्वरूपा गया कि अपना- सि.न्योनचुमनाम हसनसन चले न लगन्नर... Fiमो.कोम. पर्णगनराविनिकिता मिस ... ताननीपपि वनीए नितिन पानी- नवीमनिरनन्द्रमादिक। गपरनी पन्नारि जलपकार नारदजान्दिनः । १३ . .

·- . - SHI ऋद्धति ॥ आशुगो वायुः ऋद्वाः फलपल्लवादिसमृद्धिमतः |सा, नन्दाः सर्व ऋतवः सर्वे वृक्षाश्च यस्यां वा तसा वाटिम कीरैः शुकैश्च पुटैः कृत्वा कृत्तानि खण्डितानि यानि सहकाराम सबिन्दुभिर्वोपदाभिस्तद्रूपैरुपहारैः कृत्वा यजुपो यत्सौधसेविगे नलस्य भम्या वा यस्य कस्यापि वा प्राणवात नासावामहल तरस्य वान्छति साऽपूपुजत् । उपहाररुपतिष्ठते सेति वा। तास्तरणेन यस्य सौधभूधरस्य संवन्धिन्या भुवो भूमे लस्य लला- कुलवृद्धश्च तदीयैः पूज्यते । आनशीकरानानयन्वायुयं सेवक टस्य तिलकस्तस्य प्रगल्भता रमणीयताऽभाजि धृता । पुष्पशय्या जनं सुखयति सेत्यर्थः । सहकारशीकररित्यनेन वायो. शगयो यमेललाटतिलक इव रेज इत्यर्थः । कीदृश्या-नलाङ्गस्य परि• गन्ध्ये, अञ्चतीत्यनेन मान्द्यं च सूचितानि । सर्वमालित्यत्र । मर्दैन संस्पर्शेन वरणस्य वरदानसामान्मेदुरो नितरामधिकी- त्यकः' इति प्रकृतिभावः । सहकारेत्यत्र पुप्पे फले वा प्रत्यय भूत आमोद. सौरभ मादवं मनोज्ञ सदैवाम्लानत्वात्सुन्दरो व 'पुष्पमूलेपु-' इति लुप् । 'फले लुक्' । इति वा लए । या कापि चास्थिरविधैन्द्रजालिकः ॥ ?? / नातिसममननगन्' इति पाटे-बन्ध नूनतः ग्नशय्यया रत्वा मुधाधोभागादि यस्यैवविध कापि विमो रसैनातो रति । कुत्रेति ॥ यः सौधः कुत्रचिकचित्यदेशे कन केन निमित। विका वा यत्रा रचितेन चित्रेण शालने तीनो ४०० नैषधीयचरिते एतादृग्दीपिकादर्शनमात्रेण कामोत्पत्तेस्तुल्यरूपत्वाच्च दीपिका कापि यन्निकटनिष्कुटस्फुर- कामप्रतापाकुरा इवेत्युपमोत्प्रेक्षा । राजनिकटस्था दीपाः कर्पूराः- दिवृत्तवर्तयः क्रियन्ते । 'पुरसर्जाभयालाक्षानखानादिजटागदैः । कोरकप्रकरसौरभोर्मिभिः। समैः समधुभिधूपो मतः कामशराभिधः' इति कामशरो धूपः ॥ सान्द्रमाद्रियत भीमनन्दना- कुङ्कुमणमदपङ्कलेपिताः नासिकापुटकुटीकुटुम्बिता ॥ ९ थालिताश्च हिमवालुकाम्बुभिः । कापीति ॥ कापि कचित्प्रदेशे यस्य सौधस्स निकटे नि रेजुरध्वततशैलजस्रजो गृहारामे स्फुटन्तो विकसन्तः कोरकप्रकरा मलिकादिकलिका मूहास्तेपां सौरभोमिमिः सौगन्ध्यपरम्परामि मनन्दनाया नान यस्य मुग्धमणिकुटिमा भुवः॥७॥ कापुटकुटी नासिकापुटरन्ध्ररूपमल्पगृह तत्र कुटुम्विता . कुडमैणेति ॥ यस्य मुग्धानि रमणीयानि मणिकुट्टिमानि कलत्रादिसहावस्थायिता सान्द्रं नितरामाद्रियताङ्गीकृता । एक यासु ना भुवो रेजुः। किंभूताः-कुङ्कुमं चैणमदः कस्तूरी च तयोः गृहे वहुकुटुम्यो यथा संमर्दैन वसति तथा, भैमीनासिकायां के पकेन कर्दमेन लेपिताः । तथा जलमध्ये निक्षेपाद्रवीभूतहिमवा- रुपितमित्यर्थः । वनोपान्तेषु दत्तदृष्टिभैमी सकलपुष्पपरिमल न लुकाम्बुभिः कर्पूरवासितोदकैः क्षालिताश्च । तथा अध्वनि नला- प्रत्यहमन्वभूदिति भावः । अथच-भैमीनासापुटकुया ! गमनमार्गे तता विस्तारिताः शैलजा हिमवत्समुद्भूतमालत्यादि- स्वितासादृश्यं धृतम् । कुटुम्बिनो हि सजातीया भवन्ति । माला यासु । अतिस्तैग्ध्यसौगन्ध्यार्थ पूर्व कुङ्कुमकस्तूरीलेपः कृतः, नासाश्वाससौरभतुल्यता यन्निकटवर्तिवनपुष्पसौरभैतेत्यर्थः । अनन्तर च तत्पङ्कस्पर्शमिया कपूरजलैः क्षालनं कृतम् , तेन पको गतोऽधिकं च सौगन्ध्यं जातम् , अनन्तरं च भैमीनलचरण- ऋद्धसर्वऋतुवृक्षवाटिका- योर्मदुतरत्वान्मणिवद्धभूकाठिन्यपरिहारार्थ मृदुतरशैलजप्रक्षेप इति कीरकृत्तसहकारशीकरैः। पाटक्रमादर्थक्रमो वलीयानिति पूर्व कर्पूरोदकैः क्षालिताः पश्चाद्गो- मयस्थानीयकुङ्कुमकस्तूरीपक्केन कृताङ्गोद्वर्तनाः, अनन्तरं च धृत. यजुपः स्म कुलमुख्यमाशुगः शैलेयमाला पृतसुन्दरमणिखचितमणिभूपणाः सत्यः शुशुभिर प्राणवातमुपदाभिरञ्चति ॥१०॥ इति वा । 'यत्र' इत्यपि पाठः । 'वालुकांशुभिः' इति पाठे-शु- भ्रकर्पूरचूर्णः क्षालिताइछुरिताः कृतरङ्गमालिका इत्यर्थः । अत्र सर्वऋतुवृक्षा वसन्तादिसकलर्तुसंवन्धिन आनादयो वृक्षा पर शान्दोपि क्रमो बटते । लेपिताः, प्यन्तानिष्ठी ॥ नैंपधानपरिमर्दमेदुरा- मोदमार्दवमनोज्ञवर्णया। माम्रवृक्षाणां पुष्पाणि फलानि वा तेषां शीकरैर्मकरन्दविन्दुमिर यद्भुवः कचन सूनशय्ययो- भाजि भालतिलकप्रगल्भता ॥८॥ प्राणाख्यं वायुं, यजुपो यत्संवन्धी वा वायुरर्था मीनलयोन णश्च यस्यालया। तिलकोपि कस्तूर्यादिनिर्मितत्वात्सुगन्धिः मुव- इति कियन्तात्पष्ठी, पक्षे इगुपधात्कः ॥ पश्च भवनि । अथच-यमंबन्धिनि कचन देशे नलागसंवन्धे- नामोदादियुक्तया पुष्पशय्यातुल्ययाऽतिमृया भैम्या भालतिल- कुत्रचित्कनकनिर्मिताखिला केन या प्रगल्भता प्रकाशमानता सा अभाजि भञ्जिता । संभो. गवशात्तिलकस्य मृष्टवादित्ययं इति वा । अभाजि, पक्षे 'भजेश्व कापि यो विमलरत्नजः किल । चिणि' इति नलोपः॥ कुत्रचिद्रचितचित्रशालिकः १ सदिइन्नुवर्णनादात्तालकार.' इति जीवातु । २ 'यालि कार. इन जीवातुः। भूतत्वाफुलाइन - * ·अष्टादशः सर्गः। ४०१ गपिरामिरव्यान्वितानिर्विधानिः प्रकाशान्यकारादिरूले प्र. तामसीप्विति ॥ य. मौधतामतीप्वपि तमीषु तनोबहुलक- कारः कृपा पेन्द्रजालिमोऽनेकचम कारकारी । शालिकेनि माला. प्णपक्षरानि मित्तिगै रवगरिममि इयतचितरलकिरणे सु- वन्दात्स्वार्थ संज्ञार्थ वा कनि 'प्रन्ययस्था कान्-' इतीत्वम् । वर्णादिषु ननिफलिमणिबदमिकिरणेवोऽनन्दा भरनो च- क्षे-ताच्छील्यजिन्वन्तारस्वार्थ रन् । ऐन्द्रजालिक , 'शिसम्' न्द्रिका ज्योल्ना यत्र । तमोलेशसावभावात् । तथा-तपेऽपुष्ण. इति टक । 'विधा विधी प्रकारे चइत्यमरः ।। बहुले ग्रीप्नतावपि जलधारासंचारिमर पत्तस्मादिरचितजलय. वेभ्यः पानिननननीलरासारधारासपातदूर नितरां धुता नि. चित्रतत्तदनुकार्यविभ्रमा- राकृता तारजनिता तन्द्रिका भूच्छा नि संज्ञता येन स.। शीतवा. धाग्यनेकविध रूपरूपकम् । मुबार इत्यय । तामती, नत्वाचन करणे चोल्नादिन उसन. वीक्ष्य यं बहु धुवशिरो जरा- स्यानन्' इत्ल । तन्द्रिका, तन्द्रीराब्दाखा कनि डा' वानकी विधिरकल्पि शिल्पिराट् ॥ १२ ॥ इति हुन्व. ॥ चित्रति ॥ य लौव वीक्ष्याश्चयांनिगयाहु वारवार गिर. यत्र पुप्पशरशावकारिका- धुवन्कम्पयन्छिरिपनामनिचमकारिनानावस्तुनिर्माणनिपुणाना राट मारिकाध्युपिननागदन्तिका। राजा श्रेष्टो निवित्रमा विश्वकर्मा वा जरया वृदन्येन वानकी भीमजानिपधसावभौमयोः वानरोग्यफरिप फिनो देवादिभिरिनि प. । किंभूतम्-चित्र प्रत्सवमत रते नाते ॥ १५ ॥ आलेरये चित्राण्याश्चर्यरूपाणि वा नेपा नेपामनुकार्याणाममिने. याना देवपिमनुप्यादीना मित्रम दिलामं विशिष्टां तनहान्नि यति ॥ यत्र माउनेलोपेटिको नागान्त सपना पाधायीन्यु पादयन्येव भूतानि शुलनीलपीनादिवर्णपशा काष्टमा. गृहावर नृतगजहन्नाने त रोजगमात- पाणरूप्यम्यादिघटिन वाहानेकविधम्पाणि नानाप्रकारल्यागि कानन्य वाया ताल तल सरेका गाया रूपकाणि प्रनिमा यत्र । चित्रमावर्य नन्वन्नि निम्नारयन्नि चित्रत. कामगारख नमसनकट रोराना मारेको नि ताशानानि पूर्वया । अचन नायलाकाम्यपि मानमानु चनन नमानस को-को ना त्वादिब्रमोन्पादिनिमाणन पुण्याहुनगरकम्पिटिस शिपमपि माने २-२५१.२ रे ! . ब्रामा विश्वकमा किम जरया निमित्तोलनपानाविषयमचरित मा. ना..' 1 1 . मीर इन्यु मेक्षिन इन्यत्र । रमणायामोऽयमिति गार पानी 11 , . पातरोगी ग्यात' इत्यमरः । चातको, मनई पातानी गुर क' इनानि ॥ मिचिगर्भगृहगोपिनन- । यः नानुन स्थादि । सुनयन पिसिएनएया- वर्यमजिमशालमतिः ॥ १६ ॥ गितानि || धोintunal u 1 Mint int., : .. ना. बयान 11 ... ..., - +rt पनि vilet.itri urat {"... - ..., . - 4 - - 4 T - - + . . 3 J . . । 4 * titi.11 ५।' + 11 ......... T . " - , t ·1 . ऋद्धति ॥ आशुगो वायुः ऋन्दाः फलपल्लवादिसमृद्धिान्त सा, नन्दाः सर्व ऋतवः सर्वे वृक्षाश्च यस्यां वा तस्यां वाटिमम मानवृक्षाणां पुष्पाणि फलानि वा तेषां शीकरैर्मकरन्दविन्दुसित यीसविन्दुभिर्वोपदाभिस्तद्रूपैरुपहारैः कृत्वा यजुपो यत्मधिसेचने नलस्य भम्या वा यस्य कस्यापि वा प्राणवात नामाचामन सात्-कुलमुख्यं पञ्चवायुमध्ये प्राणस्यादिभूतवारकुलबम् । टस्य तिलकम्नस्य प्रगल्भता रमणीयताऽभाजि धृता । पुप्पशय्या जनं सुखयति स्सेत्यर्थः । सहकारशीररित्यनेन वायो. शेनमे कुलवृद्धश्च तदीयः पूज्यते । आनशीकरानानयन्वायुयरमेन यमेरलाटतिलक इव रेज इत्ययः । कीदृश्या-नलाशय परि-गन्ध्ये, अवतीत्यनेन मान्द्य च सूचितानि । सर्ववियन इ. भूत आमोदः सौरभ मार्दवं मनोज्ञ. संदेवाम्लानत्वात्सुन्दरो व 'पुष्पमूलेपु-' इति लुप् । 'फले लु' । इति वा लुह । या नाकमा नतान्' पति पाटे-वन्य नूनवः मनभव्या हला मूघांधोभागादि यसैविप्रः कापि रोतांना ही मटविकास भगवान्दीय.' इति मुनावोधा। ३ निदर्शनास-तथा-कुवचिद्रचिताश्चिमशाला उपरिननोचमगृहरिः ! कुत्रेति ॥ य. सौवः कुत्रचित्कचित्प्रदेशे कन केन नितिन । ४०० नैषधीयचरिते एतादृग्दीपिकादर्शनमात्रेण कामोत्पत्तेस्तुल्यरूपत्वाच्च दीपिका कापि यन्निकटनिष्कुटस्फुर- कामप्रतापाङ्कुरा इवेत्युपमोत्प्रेक्षा । राजनिकटस्था दीपाः कर्पूरा:- दिवृत्तवर्तयः क्रियन्ते । 'पुरसर्जाभयालाक्षानखाबादिजटागदैः । कोरकप्रकरसौरभोर्मिभिः। समैः समधुभिधूपो मतः कामशराभिधः' इति कामशरो धूपः ॥ सान्द्रमाद्रियत भीमनन्दना- कुङ्कुमैणमदपङ्कलेपिताः नासिकापुटकुटीकुटुम्बिता ॥ ९ क्षालिताश्च हिमवालुकाम्बुभिः। कापीति ॥ कापि कचित्प्रदेशे यस्य सौधस्स निकटे सिर रेजुरध्वततशैलजसजो गृहारामे स्फुटन्तो विकसन्तः कोरकप्रकरा मलिकादिकटिका मूहास्तेपां सौरभोमिमिः सौगन्ध्यपरम्परामि मनन्दनारा नाने यस्य मुग्धमणिकुट्टिमा भुवः॥ ७ ॥ कापुटकुटी नासिकापुटरन्ध्ररूपमल्पगृह तत्र कुटुम्रिता व कुम्हमैणेति ॥ यस्य मुग्धानि रमणीयानि मणिकुहिमानि कलत्रादिसहावस्थायिता सान्द्रं नितरामाद्रियतागीकृता । जा यासु ना भुवो रेजुः। किंभूताः-कुङ्कुमं चैणमदः कस्तूरी च तयोः गृहे वहुकुटुम्यो यथा संमर्दन वसति तथा, भैमीनासिकार है पङ्केन कर्दमेन लेपिताः । तथा-जलमध्ये निक्षेपाद्रवीभूतहिमवा- रुपितमित्यर्थः । वनोपान्तेषु दत्तदृष्टिभैमी सकलपुष्पपरिमल व लुकाम्बुभिः कर्पूरवासितोदकैः क्षालिताश्च । तथा अध्वनि नला- प्रत्यहमन्वभूदिति भावः । अथच-भैमीनासापुटकुळ्या ।। गमनमार्गे तता विस्तारिताः शैलजा हिमवत्समुद्भूतमालत्यादि- म्वितासादृश्यं धृतम् । कुटुम्बिनो हि सजातीया भवन्ति । भी माला यासु । अतिस्तैग्ध्यसौगन्ध्यार्थ पूर्व कुङ्कुमकस्तूरीलेपः कृत., नासाश्वाससौरभतुल्यता यन्निकटवर्तिवनपुष्पसौरभैतेत्यर्थः । अनन्तर च तत्पङ्कस्पर्शमिया कर्पूरजलै. क्षालनं कृतम्, तेन पको गतोऽधिकं च सौगन्ध्यं जातम् , अनन्तरं च भैमीनलचरण- ऋद्धसर्वऋतुवृक्षवाटिका- योर्मदुतरत्वान्मणिवद्धभूकाठिन्यपरिहारार्थ मृदुतरशैलजप्रक्षेप इति कीरकृत्तसहकारशीकरैः। पाटक्रमादर्थक्रमो बलीयानिति पूर्व कर्पूरोदकैः क्षालिताः पश्चाद्गो- मयस्थानीयकुलमकस्तूरीपन कृताङ्गोद्वर्तनाः, अनन्तर च धृत- यजुपः स्म कुलमुख्यमाशुगः शैलेयमाला तसुन्दरमणिखचितमणिभूपणाः सत्यः शुशुभिर प्राणवातमुपदाभिरश्चति ॥ १०॥ इति वा । 'यत्र' इत्यपि पाठः । 'चालुकांशुभिः' इति पाटे-शु- अकर्पूरचूणैः क्षालिताइछुरिताः कृतरङ्गमालिका इत्यर्थः । अन सर्वऋतुवृक्षा वसन्तादिसकलर्तुसंवन्धिन आनादयो वृक्षा पण शान्दोपि क्रमो घटते । लेपिताः, प्यन्तानिष्ठी ॥ नैंपधाङ्गपरिमर्दमेदुरा- कीरैः शुकैश्च पुटैः कृत्वा कृत्तानि खण्डितानि यानि सहकाराश मोदमार्दवमनोज्ञवर्णया । यद्भुवः कचन सुनशय्ययो- भाजि भालतिलकप्रगल्भता ॥८॥ प्राणाख्यं वायु, यजुपो यत्संवन्धी वा तरस्य वान्छति साऽपूपुजत् । उपहारैरुपतिष्ते सेति या।। ताम्तरणेन यस सौधभूधरस्य संवन्विन्या भुवो भूमे लस्य लला- मर्दैन संस्पर्शेन वरणस्य वरदानसामान्मेदुरो नितरामधिकी- त्यकः' इति प्रकृतिभावः । सहकारेत्यत्र पुप्पे फले वा प्रत्यय पत्र यत्सान्नया । तिलकोपि कस्तूयादिनिर्मितत्वात्सुगन्धिः सुव- इति कियन्तात्पष्टी, पक्षे इगुपधाकः ॥ पोध भवति । अवच-यद्संबन्धिनि कचन देशे नलागसंबन्धे- नामोदादियुक्तया पुष्पशय्यानुल्ययाऽतिमृद्या भैम्या भालतिल- कुत्रचित्कनकनिर्मिताखिलः ऊन या प्रगल्भता प्रकाशमानता सा अभाजि भक्षिता । मंभो- ग्वाचिटकन्य मृष्टवादित्यर्थ इति वा । अभाजि, पक्षे 'भजेश्व कापि यो विमलरत्ननः किल । चिनि' इनि नलोपः॥ कुत्रचिद्रचितचित्रशालिकः कापि चास्थिरविधैन्द्रजालिकः ॥ १? १ मानिदन्तुनादाचा मारः' इति जीवातुः। २ यानि । वायुरथा मीनलयोन - कार'ले जीवातुः। --- त्रिका वा यत्रा रचितेन चिगवाने तरीलो ·अष्टादशः सर्गः। ४०१ । । - चास्थिरामिरव्यवलिताभिविधाभि प्रकाशान्धकारादिरूपैः प्र तामसीविति ॥ यः लोधतामसीप्वपि तमीषु तमोबहुलक- कार. कृत्या ऐन्द्रजालिकोऽनेकचनाकारकारी । शालिकेति शाला-प्णपक्षरात्रिषु मित्तिने रखरश्मिभिः कुख्यसचितरवकिरणे. सु- शब्दात्त्वार्थे संज्ञाय वा कनि 'प्रत्ययस्या कात्-' इतीत्वन् । वर्णादिपु प्रतिफलितैर्मनिबद्धभूमिकिरणेवाऽमन्दा भूयसी च. पक्षे-ताच्चील्यगिन्यन्तारस्वार्थे रन् । ऐन्द्रजालिका, 'शिलन्' न्द्रिका ज्योत्स्ना यत्र । तनोलेरासापभावात् । तथा-तपेऽप्युप्ण- इति टक् । 'विधा विधौ प्रकारे च इलमर ॥ बहुले प्रीप्ततावपि जलधारासंचारिमण्डपत्तम्भादिरचितजलय. बेभ्यः पातुकनिर्गमनशीलरासारधारासंपातैदूर नितरां शुता नि- चित्रतत्तदनुकार्यविभ्रमा- राकृता तापजनिता तन्द्रिका मूच्छी नि.संज्ञता पेनस । शीतवा- धाय्यनेकविधरूपरूपकम् । सुखकर इत्यर्थः । तामती, मत्वर्थीचमकरण 'ज्योत्तादिन्च उपसं. वीक्ष्य यं बहु धुवशिरो जरा- ख्यानम्' इत्यण् । तन्त्रिका, तन्द्रीराधास्वायें कनि 'केटा.' वातकी विधिरकल्पि शिल्पिराट् ॥ १२ ॥ इति हत्तः ॥ चित्रेति ॥ च सौ, याक्ष्याश्चर्यातिनयाहु वारवार गिर. यत्र पुष्पशरशास्त्रकारिका- धुवन्कम्पयन्टिल्पिनामनिचमकारिनानावस्तुनिमाणनिपुणाना राद सारिकाध्युपितनागदन्तिका । - राजा श्रेष्ठो विधिमा विश्वकर्मा वा जरया वृद्धत्वेन वातकी भीमजानिपधसार्वभौमयोः वातरोग्याल्डि तस्तिो देवादिभिरिति शेषः । किभूतम्-चित्र प्रत्यक्षत रते कृताकृते ॥ १५॥ आलेरये चित्राग्याचयरूपाणि वा तेपा तेपाननुकार्याणानभिने- यानां देवपिननुप्पादीनां विन्ननं विलामं विशिष्टा तत्तद्रान्ति यति ॥ यत्र सोधेऽन्युपितोऽधिपितो नागदन्त. शवनसाने वाधावीन्युत्पादयन्त्येवंभूतानि गुरुनीलपीतादिवर्णवशाकाष्टपा. गृहावरवभूतगजवन्तनिर्मित पारो यया सा। तथा-पुष्पशरल पाणरूपवर्णाडिघटितवादानेकविधरूपाणि नानाप्रकारवरूपानि कानव वान्यायनादिप्रणीतं शालं तस्य कारिका यामाहुचा- रूपकाणि प्रतिमा यत्र । चित्रमाश्चयं तन्यन्ति बिन्नारयन्ति चित्रत- कानगावनिनांगसमग रोनि एवभूता सारिका पक्षिला भी. न्ति तादृशानीनि पूर्ववत् । अचेननास्वीकास्वपि प्रनिमानु चेतन नजानिषयमाभानोमनीनल्यो ने विषो जुम्मनानादीनां १. स्वादिननोत्पादिनिर्माणनैपुण्याहुतभरकम्पितशिरा. टिपिराडपि स्नाकृते विहिताविहिने कनमूने वातानुकारेगानुमाये।ा. नमा विश्वकर्मा स्नियं जरया निमित्तोतयाताधिक्यप्रचलिन- रिनादीना रहयो मंदा मानसामे निरूपिना. ना किविता श्रीव इत्युन्प्रेक्षित इत्यर्थः । रमणीयतनोऽयमिति नार । 'पानी मन रतन् , विचित्र मिनायदिनी । अनुपनि मन । पातरोगी वात्' इत्यमर । वानकी, मवर्य 'वातानीसारा या अनुचक र य । गाय मारमा परेका नाति । यता कुक' इनानि. उक॥ नहामिलामाको नानातिका, गादिनापा' इन सपि - ! भित्तिगर्भगृहगोपितर्जन- पा मनसाकिनीलिमा- : कृताद्रुतकथादिकौतुकः । सील लिगुनना नोः। सूत्रयनजविशिष्टचेष्टया- वारि दृष्टिनिमामि पिका- वर्यसजिब दुशालभजिकः ॥ १३ ॥ तनमान पुनमगमाः ॥१६॥ नित्तीति ॥ य. सादो नितिगर ये गृहा मितिभिरालाई पति - +...ना । तान्यदयमाननियराणि नाराज ना तथा जोतिराव देन स्थापिनजने वा तमा समादेशमा जनानाड मारी.. २ गोरीगीतनृपयादिनानिन्धित देन न । न. नयना नाम : नामस्नान पानिमय एप जोन चिर-:, : ...... + परियं नानाना जनाना पसल । त-ह. - ने सर - 1 प्रका नसानसात ना ६.५ रन सानापनापि नरपार ८. - दादा सा.पोरन... ना । . . . - -- । 4 सपनदEneri जानकीरदिन नि भानगिरनाम: । दरमः .

·-- -- । . ऋद्धति ॥ आशुगो वायुः रद्धाः फलपल्लवादिसमृद्धिमत यासविन्दुभिर्वोपदाभिस्तद्रूपैरुपहार. कृत्वा यजुपो यत्सौधसेचिने निलस्य भैम्या वा यस्य कस्यापि वा प्राणवात नासाश्वासन टस्य तिलकस्तस्य प्रगल्भता रमणीयताऽभाजि ता । पुष्पशव्या जनं सुखयति स्सेत्यर्थः । सहकारशीकररित्यनेन वायो रानी यद्मेललाटतिलक इव रेज इत्यर्थः । कीदृश्या-नलाङ्गस्य परि-गन्ध्ये, अञ्चतीत्यनेन मान्द्यं च सूचितानि । समलित्या का भूत आमोद: सौरभ मार्दव मनोज्ञ. सदैवाम्लानत्वात्सुन्दरो व- 'पुप्पमूलेपु-' इति लुप् । 'फले लुक्' । इति वा लुरु । या कापि चास्थिरविधैन्द्रजालिकः ॥ ११ ॥ भालतिरकप्रगन्नतान्' इति पाटे-'यस्य भूमनः मूनशय्यया हत्वा मूधांधोभागादि यस्यैवंविधः कापि विमल रत्नेनांतो रविव । कुत्रेति ॥ य. सौध. कुत्रचित्कचित्प्रदेशे कनफेन निर्मितमाना भाटतिडकमगरमता यान्नीत्यर्थः' इति सुखावयोधा । ३ 'निदर्शनारं-तथा-कुत्रचिदचिताचित्रशाला उपरितनोत्तमगृहविशेषा. ४०० नैषधीयचरिते एतादृग्दीपिकादर्शनमात्रेण कामोत्पत्तेस्तुल्यरूपत्वाच्च दीपिका कापि यन्निकटनिष्फुटस्फुर- कामप्रतापाडुरा इवेत्युपमोत्प्रेक्षा । राजनिकटस्था दीपाः कर्पूरा:- दिवृत्तवर्तयः क्रियन्ते । 'पुरसर्जाभयालाक्षानखानादिजटागदैः । कोरकप्रकरसौरभोमिभिः। समैः समधुभिधूपो मतः कामशराभिधः' इति कामशरो धूपः ॥ सान्द्रमाद्रियत भीमनन्दना- कुङ्कुमैणमदपङ्कलेपिताः नासिकापुटकुटीकुटुम्बिता ॥ ९ थालिताच हिमवालुकाम्बुभिः। कापीति ॥ कापि कचित्प्रदेशे यस्य सौधरस निकटे नि रेजुरध्वततशैलजस्रजो गृहारामे स्फुटन्तो विकमन्तः कोरकप्रकरा मल्लिकादिकलिया मूहाम्नेपां सौरभोमिमिः सौगन्ध्यपरम्परामि मनन्दनाया नग्न यस्य मुग्धमणिकुट्टिमा भुवः॥ ७॥ कापुटकुटी नासिकापुटरन्ध्ररूपमल्पगृहं तत्र कुटुरिता पुर कुखमैणेति ॥ यस्य मुग्धानि रमणीयानि मणिकुहिमानि कलत्रादिसहावस्थायिता मान्द्रं नितरामाद्रियताझीकृता । अप यासु ना भुवो रेजुः। किंभूताः-कुङ्कुमं चैणमदः कस्तूरी च तयो. गृहे वहुकुटुम्यो यथा संमर्दैन वसति तथा, भैमीनासिकाया । पङ्केन कर्दमेन लेपिताः । तथा जलमध्ये निक्षेपाद्रवीभूतहिमवा- रुपितमित्यर्थः । वनोपान्तेषु दत्तदृष्टिभैमी सकलपुष्पपरिमल कच लुकाम्बुभिः कर्पूरवासितोदकैः क्षालिताश्च । तथा अध्वनि नला- प्रत्यहमन्वभूदिति भावः । अथच-भैमीनासापुटकुळ्या ।। गमनमार्गे तता विस्तारिताः शैलजा हिमवत्समुद्भूतमालत्यादि-म्वितासादृश्यं धृतम् । कुटुम्बिनो हि सजातीया भवन्ति । नेक माला यासु । अतिस्तैग्ध्यसौगन्ध्यार्थ पूर्व कुकुमकस्तूरीलेपः कृत., नासाश्वाससौरभतुल्यता यन्निकटवर्तिवनपुप्पसौरभैर्धनेत्यर्थः । अनन्तर च तत्पङ्कस्पर्शमिया कर्पूरजलैः क्षालनं कृतम्, तेन पको गतोऽधिकं च सौगन्ध्यं जातम् , अनन्तर च भैमीनलचरण- ऋद्धसर्वऋतुवृक्षवाटिका- योHदुतरत्वान्मणिवद्धभूकाठिन्यपरिहारार्थ मृदुतरशैलजप्रक्षेप इति कीरकृत्तसहकारशीकरैः। पाठक्रमादर्थक्रमो वलीयानिति पूर्व कर्पूरोदकै. क्षालिताः पश्चाद्गो- मयस्थानीयकुकुमकस्तूरीपङ्केन कृतागोद्वर्तनाः, अनन्तरं च धृत- यजुपः स्म कुलमुख्यमाशुगः शैलेयमाला कृतसुन्दरमणिखचितमणिभूपणाः सत्यः शुशुभिर प्राणवातमुपदाभिरश्चति ॥१०॥ इति वा । 'यत्र' इत्यपि पाठः । 'वालुकांशुभिः' इति पाठे-शु- भ्रकर्पूरचूर्णैः क्षालिताइछुरिताः कृतरङ्गमालिका इत्यर्थः । अत्र सर्वऋतुवृक्षा वसन्तादिसकलर्तुसंवन्धिन आम्नादयो वृक्षा पा शान्दोपि क्रमो घटते । लेपिताः, पयन्तानिष्ठी ॥ सा, ऋद्धाः सर्वे ऋतवः सर्वे वृक्षाश्च यस्यां वा तस्यां वाटिकाम नैंपधाङ्गपरिमर्दमेदुरा- कीरैः शुकैश्च पुटैः कृत्वा कृत्तानि खण्डितानि यानि सहकाराम मोदमार्दवमनोज्ञवर्णया। माम्रवृक्षाणां पुष्पाणि फलानि वा तेषां शीकरैर्मकरन्दविन्दुमित यद्भुवः कचन सूनशय्ययो- भाजि भालतिलकप्रगल्भता ॥८॥ प्राणाख्यं वायु, यजुपो यत्संवन्धी वा नेपधेति ॥ कचन नलनिवास्थानदेशे सूनशय्यया पुष्परचि- तरस्य वान्छति साऽपूपुजत् । उपहारैरुपतिष्ठते सेति वा ।। तास्तरणेन यस्य सौधभूधरस्य संवन्धिन्या भुवो भूमे लस्य लला- सात्-कुलमुख्य पञ्चवायुमध्ये प्राणस्यादिभूतत्वाकुलवृदम् कुलवृद्धश्च तदीयैः पूज्यते । आनशीकरानानयन्वायुर्यरसोलेर मर्दैन संस्पर्शेन वरुणस्य वरदानसामर्थ्यान्मेदुरो नितरामधिकी- त्यकः' इति प्रकृतिभावः । सहकारेत्यत्र पुष्पे फले वा प्रत्ययन र्णश्च यस्यालया। तिलकोपि कस्तूर्यादिनिर्मितत्वात्सुगन्धिः सुव- इति किवन्तात्पष्ठी, पक्षे इगुपधात्कः ॥ णश्च भवति । अथच-यद्संबन्धिनि वचन देशे नलाङ्गसंवन्धे- नामोदादियुक्तया पुष्पशय्यातुल्ययाऽतिमृद्ध्या भैम्या भालतिल- कुत्रचित्कनकनिर्मिताखिला केन या प्रगल्भता प्रकाशमानता सा अभाजि भजिता । संभो- गवशात्तिलकस्य मृष्टत्वादित्यर्थ इति वा । अभाजि, पक्षे 'भजेश्व कापि यो विमलरत्नजः किल । चिणि' इति नलोपः॥ कुत्रचिद्रचितचित्रशालिकः १ ‘समृद्धिमदन्तुवर्णनादात्ताकार.' इति जीवातुः। २ 'यान्ति . वायुरर्थी मीनलयोन - कार.' इति जीवातुः। त्रिका वा यत्र । रचितेन चित्रेण शालते तरठीलो पा ।

·अष्टादशः सर्गः। ४०१ *.- चास्थिरामिरव्यवस्थिताभिविधाभिः प्रकाशान्धकारादिरूपे तामसीविति ॥ यः सोधतामसीप्वपि तमीपु तमोबहुलक- कारैः कृत्वा ऐन्द्रजालिकोऽनेकचमकारकारी । शालिकेति शाला-प्णपक्षरात्रियु मित्तिमै रतरश्मिभि. कुड्यखचितरलकिरणे. सु- शब्दात्स्वार्थे संज्ञाद्यर्थे या कनि 'प्रत्ययस्थाकात्-' इतीत्वम् । वर्णादिषु प्रतिफलितर्मणिबद्धभूमिकिरणैर्वाऽमन्दा भूयसी च- पक्षे-ताच्छील्यणिन्यन्तात्स्वाथै कन् । ऐन्द्रजालिका, 'शिल्पम्' न्द्रिका ज्योत्ता यन्त्र । तमोलेशस्याप्पभारात् । तथा-तपेऽप्युष्ण- इति ठक् । 'विधा विधौ प्रकारे च' इत्यमरः ॥ बहुले ग्रीष्मावपि जलधारासंचारिमण्डपस्तम्भादिरचितजलय- नेभ्यः पातुकैर्निर्गमनशीलैरासारैर्धारासपातैर्दूर नितरा धुता नि- चित्रतत्चदनुकार्यविभ्रमा- राकृता तापजनिता तन्द्रिका मूळ नि.संज्ञता येन स । शीतत्वा- धाय्यनेकविधरूपरूपकम् । सुखकर इत्यर्थः । तामसी, मत्वर्थीयप्रकरणे 'ज्योत्सादिभ्य उपसं. वीक्ष्य यं बहु धुवशिरो जरा- ख्यानम्' इत्यण् । तन्द्रिका, तन्द्रीशब्दारस्वार्थ कनि 'केऽण.' चातकी विधिरकल्पि शिल्पिराट् ॥ १२ ॥ इति हस्वः ॥ चित्रेति ॥ यं सौध वीक्ष्याश्चर्यातिशयादहु वारवारं शिर. यत्र पुष्पशरशास्त्रकारिका- धुवन्फम्पयन्छिल्पिनामतिचमत्कारिनानावस्तुनिर्माण निपुणानां राट् सारिकाध्युपितनागदन्तिका । - राजा श्रेष्ठो विधिब्रह्मा विश्वकर्मा वा जरया वृद्धत्वेन वातकी भीमजानिपधसार्वभौमयोः वातरोग्यकल्पि तर्कितो देवादिभिरिति शेप । किंभूतम्-चित्र प्रत्यक्षत रते कृताकृते ॥१५॥ आलेल्ये चिन्नाण्याश्चर्यरूपाणि वा तेषां तेपामनुकार्याणामभिने- यानां देवर्पिमनुप्यादीनां विनमं विलासं विशिष्टां तत्तद्धान्ति यत्रेति ॥ यत्र सौधेऽध्युपितोऽधिष्ठितो नागदन्तः शयनस्थाने वाधायीन्युत्पादयन्त्येवंभूतानि शुक्लनीलपीतादिवर्णवशात्काष्ठपा-'गृहावयवभूतगजदन्तनिर्मितः पञ्जरो यया सा। तथा-पुप्पशरस्य पाणरूप्यस्वर्णादिघटितत्वाद्वानेकविधरूपाणि नानाप्रकारस्वरूपाणि, कामस्य वात्स्यायनादिप्रणीतं शास्त्रं तस्य कारिकाऽभ्यासबाहुल्या- रूपकाणि प्रतिमा यत्र । चित्रमाश्चयं तन्वन्ति विस्तारयन्ति चित्रत-त्कामशास्त्र निर्माणसमर्थशब्द करोति एवंभूता सारिका पक्षिणी भी- न्ति तादृशानीति पूर्ववत् । अचेतनावलीकास्वपि प्रतिमातु चेतन- मजानिपधसार्वभौमयोभैमीनलयो रते विपये चुम्बनालिगनादीनां त्वादिभ्रमोत्पादिनिर्माणनैपुण्याद्भुतभरकम्पितशिराः शिल्पिराडपि कृताकृते विहिताविहिते कर्मभूते प्रत्यवेक्षतानुकारेणानुसंदधे । आ- ब्रह्मा विश्वकर्मा किमयं जरया निमित्तोद्भूतवाताधिक्यप्रचलित- लिङ्ग नादीनां वहयो भेदा. कामशास्ने निरूपिताः। तत्र किचिदाल- ग्रीव इत्युत्प्रेक्षित इत्यर्थः । रमणीयतमोऽयमिति भावः। 'वातकी जनं कृतम् , किंचिन्न कृतमित्याद्यपश्यदित्यर्थः । अनुवदति लच। वातरोगी खात्' इत्यमरः । वातकी, मत्वर्थे 'वातातीसाराभ्यां अनुचकार चेत्यर्थः । शास्त्रे श्लोकरूपा. कारिका भवन्ति । यज्ञादौ कुक' इतीनि कुक ॥ ब्रह्मापि कृताकृतावेक्षको भवति । नागदन्तिका, 'शेपाद्विभाषा' इति कपि 'प्रत्ययस्थात्-' इतीत्वम् । भितिगर्भगृहगोपितर्जन- यः कृताद्भुतकधादिकौतुकः। यत्र मत्तकलविङ्कशीलिता- श्लीलकेलिपुनरुक्तवत्तयोः। सूत्रयबजविशिष्टचेष्टया- कापि दृष्टिभिरवापि वापिको- श्वर्यसजिबहुशालभञ्जिकः ॥ १३ ॥ सहसमिथुनस्मरोत्सवः॥ १६ ॥ भित्तीति ॥ य. सौधो मित्तिगभे ये गृहा भित्तिभिराच्छादि- यत्रेति ॥ यत्र सौधे मत्त. कलविहचटिकैः शीलिताना तान्यदृश्यमानविवराणि गर्भागाराणि तेपु तैवी गोपितरदृश्यत्वेन स्थापितैर्जनैः कृत्वा कृतमद्भुतकधाठिकौनुस्माश्चर्यजनकरमणीय- मुहुः क्रियमाणानां चुन्यनादिराहित्याज्ञनसमक्षं करणाघाली. गोष्टीगीतनृत्तवादित्रादिसंवन्धिकौतूहलं येन त । गर्भगृहत्या- लानां नान्याणां फेलीनां तुरतकीडानां पुनरक्तं वर्तते पत्र, तो नामदृश्यमानत्वागित्तय एव गोप्यादि कुर्वन्ति चित्रमेतदिति कृत्वा पुनरुक्तियुक्तं, यथा तथा कापि कलिबियदेशे वापिकाया पहिर्वर्तनानानां जनानां कौतूहलं य. रोतीत्यर्थः । तथा-सू. उत्तंतभूतानि भूपणीभूतानि तत्र वर्तमानानि हंसमिथुनानि त्राणां तत्तव्यनिनाहिसंचारिततन्तूनां यत्रानियननादनुपरक्षित- तेपां लरोत्सवः सुरतकीडा तमभिमीनलयोटिनिन्नद्यापारियों अवाप्यलन्नि । अदीत्यर्थः। आदी करविलिदंष्टा, अनन्तर स्थानरचनाविदशेपासूत्ररूपाद्वा यत्राजातया विशिष्टयाऽद्भुतया चेष्टयाऽन्योन्यचन्दनालिजनतारयन्तवालव्यजनादेचालनक्रियया च हसकेलिरिति पुन पुन नुरतदर्शनात्पुनरुनि तान्न थी. फुत्वानसञ्जिन्योऽतिचमकारकारिण्यो बहर. शालनजिकः सु. भूतगात्रागां कामिनां नियंगादिमनोगदर्शनं पुनः कामोद्दीप वर्णगजदन्तादिनिर्मिता पुत्रिका पत्र ल.गोपितैः, प्यन्ताविधा। भवति' इति कानशाखातिरस्मनोगं पसनः सनि भारः ।। तामसीवपि तमीषु भित्ति पत्र वैणखवेणवन्वर- रनरश्मिभिरमन्द्रचन्द्रिका । हुंकृतैल्पवनीपिकालिनाम् । यत्तपेपि जलपत्नपातुका- पुननिन्। नामिनिटे--समान व सारदूरधुततापतन्द्रिकः ॥१४ ।। नुसारोगा। , ·त्रिका वा यन्न । रचितेन चित्रेण शालते तच्छीलो र with ऋद्धति ॥ आशुगो वायुः सदाः फलपल्लवादिसमुदित सा, ऋद्धाः सर्व ऋतवः सर्वे वृक्षाश्च यस्यां वा तसा वाटिका कीरैः शुकैश्चअपुटैः कृत्वा कृत्तानि खण्डितानि यानि सहकाराम यासविन्दुभिर्वोपदाभिस्तद्रूपैरुपहार. कृत्वा यजुपो यत्सौधोत्रा |नलस्य भैम्या वा यस्य कस्यापि वा प्राणवात नासावामन प्राणाख्यं वायु, यजुपो यत्संबन्धी वा वायुरर्था मीनलयोन सात्-कुलमुख्यं पञवायुमध्ये प्राणस्यादिभूतत्वालबार । टस्य तिलकस्तस्य प्रगल्भता रमणीयताऽभाजि ता । पुष्पशय्या जनं सुखयति सेत्यर्थः । सहकारशीररित्यनेन वायो. शान कुलवृद्धश्च तदीयैः पूज्यते । आनशीकरानानयन्वायुर मेशिन यन्मेर्ललाटतिलक इव रेज इत्यर्थः । कीदृश्या-नलाङ्गस्य परि-गन्ध्ये, अञ्चतीत्यनेन मान्द्यं च सूचितानि । समित्पित्यत्र मर्दैन संस्पर्शेन वरुणस्य वरदानसामर्थ्यान्मेदुरो नितरामधिकी- त्यकः' इति प्रकृतिभावः । सहकारेत्यत्र पुप्पे फले वा प्रयाब भूत आमोदः सौरभ मार्दव मनोज्ञ. सदैवाम्लानत्वात्सुन्दरो व- 'पुष्पमूलेपु-' इति लुप् । 'फले लुक्' । इति वा लुरु । या १ 'मदिनदन्तुवर्णनादात्तालंकारः' इति जीवातुः। २ 'यान्ति कुत्रेति ॥ यः सौधः कुन्नचित्कचित्यदेशे कनन निर्मितमान्दा भालतिरूपगमतान्' इति पाटे-'यस्य भूनमः सूनशय्यया हत्वा मूधांधोभागादि यत्यैवविध कापि निमई रत्नांतो रवित । माइतिहरमगरमता यान्नीलधं.' इति सुखाववोधा । ३ निदर्शनाल-तथा-कुत्रचिदचिताश्चित्रशाला उपरितनोत्तमगृहविदास ४०० नैषधीयचरिते एतादृग्दीपिकादर्शनमात्रेण कामोत्पत्तेस्तुल्यरूपत्वाच दीपिका कापि यन्निकटनिष्कुटस्फुर- कामप्रतापाकुरा इवेत्युपमोत्प्रेक्षा । राजनिकटस्था दीपाः कर्पूरा:- दिवृत्तवर्तयः क्रियन्ते । 'पुरसर्जाभयालाक्षानखानादिजटागदैः । कोरकप्रकरसौरभोमिभिः। समैः समधुभिधूपो मतः कामशराभिधः' इति कामशरो धूपः ॥ सान्द्रमाद्रियत भीमनन्दना- कुङ्कुमैणमदपङ्कलेपिताः नासिकापुटकुटीकुटुम्बिता ॥९॥ थालिताच हिमवालुकाम्बुभिः। कापीति ॥ क्वापि कचित्प्रदेशे यस्य सौधरस निकट है। रेजुरध्वततशैलजस्रजो गृहारामे स्फुटन्तो विकसन्तः कोरकप्रकरा मल्लिकादिकति मूहास्तेपां सौरभोमिमिः सौगन्ध्यपरम्परामि मनन्दनाया जा यस्य मुग्धमणिकुट्टिमा भुवः॥ ७ ॥ कापुटकुटी नासिकापुटरन्ध्ररूपमल्पगृहं तत्र कुटुम्बिता र कुडमैणेति ॥ यस्य मुग्धानि रमणीयानि मणिकुहिमानि कलत्रादिसहावस्थायिता सान्द्रं नितरामाद्रियताङ्गीकृता । भी यासु ना भुवो रेजुः। किंभूताः-कुङ्कुमं चैणमदः कस्तूरी च तयो. गृहे वहुकुटुम्बो यथा संमर्दैन वसति तथा, भैमीनासिकाया पङ्केन कर्दमेन लेपिताः । तथा–जलमध्ये निक्षेपाद्रवीभूतहिमवा- रुपितमित्यर्थः । वनोपान्तेषु दत्तदृष्टिभैमी सकलपुष्पपरिम श लुकाम्बुभि. कर्पूरवासितोदकैः क्षालिताश्च । तथा अध्वनि नला. प्रत्यहमन्वभूदिति भावः । अथच-भैमीनासापुटकुळ्या में गमनमार्गे तता विस्तारिताः शैलजा हिमवत्समुद्भूतमालत्यादि- म्वितासादृश्यं धृतम् । कुटुम्बिनो हि सजातीया भवन्ति । में माला यासु । अतिस्नग्ध्यसौगन्ध्यार्थ पूर्व कुङ्कुमकस्तूरीलेपः कृतः, नासाश्वाससौरभतुल्यता यनिकटवर्तिवनपुष्पसौरभैर्धतेत्यर्थः । अनन्तरं च तत्पङ्कस्पर्शमिया कर्पूरजलैः क्षालनं कृतम् , तेन पको गतोऽधिकं च सौगन्ध्यं जातम् , अनन्तर च भैमीनलचरण- ऋद्धसर्वऋतुवृक्षवाटिका- योHदुतरत्वान्मणिवद्वभूकाठिन्यपरिहारार्थ मृदुतरशैलजप्रक्षेप इति कीरकृत्तसहकारशीकरैः। पाठक्रमादर्थक्रमो वलीयानिति पूर्व कर्पूरोदकैः क्षालिताः पश्चाद्गो- मयस्थानीयकुकुमकस्तूरीपन कृताङ्गोद्वर्तनाः, अनन्तरं च धृत. यजुपः स्म कुलमुख्यमाशुगः शैलेयमाला पृतसुन्दरमणिखचितमणिभूपणाः सत्यः शुशुभिर प्राणवातमुपदाभिरश्चति ॥१०॥ इति वा । 'यत्र' इत्यपि पाठः । 'वालुकांशुभिः' इति पाठे-शु- अकर्पूरचूर्णैः क्षालिताश्छुरिताः कृतरङ्गमालिका इत्यर्थः । अत्र सर्वऋतुवृक्षा वसन्तादिसकलर्तुसंवन्धिन आम्रादयो वृक्षा पर शाब्दोपि क्रमो घटते । लेपिताः, प्यन्तानिष्ठी ॥ नैंपधाङ्गपरिमर्दमेदुरा- मोदमार्दवमनोज्ञवर्णया। माम्रवृक्षाणां पुष्पाणि फलानि वा तेषां शीकरैर्मकरन्दविन्दुरि यद्भुवः कचन सूनशय्ययो- भाजि भालतिलकप्रगल्भता ॥८॥ नेपधेति ॥ वचन नलनिद्रास्थानदेशे सूनशय्यया पुप्परचि. तरस्य वान्छति साऽपूपुजत् । उपहारैरुपतिष्ठते सेति पार तास्तरणेन यस्य सौधभूधरस्य संवन्धिन्या भुवो भूमे लस्य लला- र्णश्च यत्यालया। तिलकोपि कस्तूर्यादिनिर्मितत्वात्सुगन्धिः सुवः इति वियन्तात्पष्ठी, पक्षे इगुपधात्कः ॥ णश्च भवति । अथच-यद्भूसंवन्धिनि वचन देशे नलागसंवन्धे- नामोदादियुक्तया पुप्पशय्यानुल्ययाऽतिमृद्ध्या भैम्या भालतिल- कुत्रचित्कनकनिर्मिताखिलः केन या प्रगाभता प्रकाशमानता सा अभाजि भजिता । संभो- गवतात्तिलकत्य सृष्टत्वादित्यर्थ इति वा । अभाजि, पक्षे 'भक्षेश्व कापि यो विमलरत्नजः किल । चिणि' इति नलोपः॥ कुत्रचिद्रचितचित्रशालिकः कापि चास्थिरविधैन्द्रजालिकः ॥ ११ ॥ मा कारः' इति जीवानुः ।

·अष्टादशः सर्गः। ४०१ । चालिरानिरयलितानिधिानिः प्रशासन्धिकारादिरूपः - तामतीप्विति ॥ यः सौधन्तामनीवपि तमीपु तनोबहुरक- कारः क्या पेन्द्रजातिकोऽनेकाकारी । शालिगति शाला- अपक्षरात्रि मित्तिनै रवरदिननिः कुञ्यसवितरवारः तु- शब्दासाथै संज्ञाय वा कति प्रललाकाल- इनालन् । वादिषु प्रतिफलित बिद्रभूमिनिस्वाऽनन्दा भूपत्तो च- , पक्षे तान्छील्यनियन्तावा । ऐन्द्रजालिका, शिलन् निशा ज्योना पत्र ! तनोलेरासापमानात् । तथा तपेऽप्युला- इति । 'विधा विधौ प्रकारे इत्यमरः ॥ बहुते प्रीप्ततावापे जलधारासंचारेनापन्नम्भाजिरचितजला- चित्रतत्तदनुकावैविभ्रमा- वेन्यः पानिगेननशीररासारधारापातर नितरी पुता ने राहता तापवनिता तान्त्रका नजानि संज्ञता येन सः। शीतला. धाप्यनेकविधल्परूपकम् । सुतकर इत्ययः । तानतो, नवचनकारने ज्योल्लादिन्य उपसं. वीय यं बहु धुवञ्चिरो जरा- त्यानन्' इलन् । तन्द्रिका, तन्द्रीमारवायें कने केस.' वाती विधिरकल्पि शिल्पिराद ॥ १२ ॥ इति हनः ।। चित्रेति ॥ यं सौध वोन्यायानिनवादहु बारवार निरः पत्र पुष्परारशास्त्रकारिका- धुवन्कन्सयन्चिालनानानेच जारिनानावत्लनिनांगनिपुणानांसद सारिकाध्युपितनागदन्तिका । राजा ग्रेटो विधिला विकलां वा जरया वृइलेन वानी भीनजानिपधसार्वभौमयोः वातरोनकाल तस्तिो देवादिनिरिने नेर । कितन्-चित्र प्रत्यवक्षत र कताकते ॥ १५॥ भालेरये चित्रामाचल्लाने वा तेषां तेराननुकापांगाननिन- पानां देवर्षिननुप्यादीनां विनन बिलानं विनिय तजहान्ति योनि । यत्र सौधेऽयुतितोऽधिष्टितो नागदन्त रायनस्थाने वाधापीन्युराहरन्त्येवंभूतानि नीलपीतादिवगंवाकाटना- गृहावयाभूतगादतनर्मितः पारो यवाला। तपा-मुम्नारस पानरूप्यत्वनादेवाटेनवाहानेकविधल्लाने नानासकार लाने कानन्य वात्सायनातिनातं शावं तस कारेकामामबाडचा- पानि प्रतिना पत्र । चिनाय तन्वन्नि बिन्नारयन्ति चित्रत- कानसात नेमांचनगद करोति पुर्वभूतामारिका पक्षिा भी. न्ति तासानाति संवत् । अचेतनास्वतीकान्वपि प्रतिमान वेतन- नमानिसमारंभानगीनल्यो ले विगने चुम्बना नाना त्वाईननोपाटिनिनाजनैपुण्याहुतनरकन्मिताराः जिविराति कमाते विनाविले कनभने नक्षतानुकरेगानुनंदये। आ. नला विश्वनां निपं जता निमित्तवातापित्याचल्ति लगनाहाना कहको भेदा जानना होता. नाकिलिदान भीर चुमेक्षित इन्स्य । रमायतनोपनिति भाव. । 'गरी ग्नं नन् । किवि चापालादेन । अनुग्दलिय । पातरोनी बाद दन्यार । यातरी, मय वातानीकारान्या अनुचर या ने रोका हारेका मालि। शादी कुक' दानि. फुक॥ हाविनको भरने । नागदनिका, पदिना' दाने का मार-रन् । नितिगर्भगृहगोपितजन- कृनाइतक्यादिकातकः । पत्र ननरूलविहमीदिना. सील फलिपुनरानः। त्रपत्रजविशिष्टचेट्या- सरि इष्टिनिग्यापि वापिका- वर्यमजिपहुशालभजिकः ॥ १३ ॥ नहमनिनन्नगेन्नाः ।। १६ ॥ भित्तीति ।। २ सोधी नितिन गुहा मिनिमराठी पनि नाई न ना तान्यानानिपानिपनगर निदे गेसन ཝིནིཡཱནཾ ག ག་ གས་ལས་ ：：འུ <; ཙ ་གོc ཆེ ཧ ༌ ༌ ； ·ས་པསལཡ་པས गोकतान्ति हरर । नत्या. नाना नाना रस, नमानान कर पाने व सर...... परमाननामा सोम- का ना ना ग र उल्टर - सरमोिपामर - ८ རོགས་ ནས་ PG ss , 5 , visit is crº पर - ...स दाननीय वन नि परी- ་བ་པེ༔ ཙ नि पनीर लव नारदरादिः . न मानस .

·-- . ऋद्धति ॥ आशुगो वायुः अदाः फलपल्लवादिसमृद्धिमन्ना सा, ऋद्धाः सर्वे ऋतवः सर्वे वृक्षाश्च यस्यां वा तस्यां वाटिका यासविन्दुभिर्वोपदाभिस्तद्रूपैरुपहार. कृत्वा यजुपो यत्सौधसेविगे नलस्य भैम्या वा यस्य कस्यापि वा प्राणवातं नासाश्वासह प्राणाख्य वायु, यजुपो यत्संबन्धी वा वायुरर्थाद्वैमीनलयोन नैपधेति ॥ वचन नलनिद्रास्थानदेशे सूनशय्यया पुष्पराच-सात्-कुलमुख्यं पञ्चवायुमध्ये प्राणस्यादिभूतत्वालदम् । टस्य तिलकस्तस्य प्रगल्भता रमणीयताऽभाजि धृता । पुप्पशय्या जनं सुखयति स्मेत्यर्थः । सहकारशीकररित्यनेन वायो. शेखमा यन्मेर्ललाटतिलक इव रेज इत्यर्थः । कीदृश्या-नलाङ्गस्य परि-गन्ध्ये, अञ्चतीत्यनेन मान्द्य च सूचितानि । सर्वकात्वित्यत्र '५ मर्दैन संस्पर्शन वरुणस्य वरदानसामर्थ्यान्मेदुरो नितरामधिकी- त्यक.' इति प्रकृतिभावः । सहकारेत्यत्र पुष्पे फले वा प्रत्यास भूत आमोद. सौरभं मार्दवं मनोज्ञ. सदैवाम्लानत्वात्सुन्दरो व. पुष्पमूलेपु-' इति लुप् । 'फले लुक्' । इति वा लुरु । या कापि चास्थिरविधैन्द्रजालिकः ॥ ११ ॥ भालतिलकप्रगल्भताम्' इति पाटे-'यस्य भूमयः मूनशय्यया कृत्वा मूर्धाधोभागादि यसैवंविधः कापि विमलै रत्नेनांतो रचित । कुत्रेति ॥ यः सौधः कुन्नचित्कचित्यदेशे कनफेन निमितमनिक भालतिडकप्रगल्भता यान्तीत्यर्थः' इति सुखाववोधा । ३ 'निदर्शनालं. तथा-कुत्रचिद्रगचिताश्चित्रशाला उपरितनोत्तमगृहविदोषा. 5 त्रिका वा यत्र । रचितेन चित्रेण शालते तच्छीलो वा । ४०० नेपधीयचरिते एतादृग्दीपिकादर्शनमात्रेण कामोत्पत्तेस्तुल्यरूपत्वाच दीपिका कापि यन्निकटनिष्कुटस्फुर- कामप्रतापाकुरा इवेत्युपमोत्प्रेक्षा । राजनिकटस्था दीपाः कर्पूरा:- दिवृत्तवर्तयः क्रियन्ते । 'पुरसर्जाभयालाक्षानसाबादिजटागदैः । कोरकप्रकरसौरभोमिभिः। समैः समधुभिधूपो मतः कामशराभिधः' इति कामशरो धूप. ॥ सान्द्रमाद्रियत भीमनन्दना- कुङ्कमैणमदपङ्कलेपिताः नासिकापुटकुटीकुटुम्बिता ॥ ९ थालिताश्च हिमवालुकाम्बुभिः । कापीति ॥ कापि कचित्प्रदेशे यस्य सौधस्स निकटे निरक रेजुरध्वततशैलजस्रजो गृहारामे स्फुटन्तो विक्रमन्तः कोरकप्रकरा मल्लिकादिकलिकाः- मूहास्नेपां सौरभोमिमि. सौगन्ध्यपरम्परामि मनन्दनाया नाम- यस्य मुग्धमणिकुट्टिमा भुवः॥ ७ ॥ कापुटकुटी नासिकापुटरन्ध्ररूपमल्पगृहं तत्र कुटुम्विता पुर कुखमैणेति ॥ यस्य मुग्धानि रमणीयानि मणिकुहिमानि कलत्रादिसहावस्थायिता सान्द्रं नितरामाद्रियताङ्गीकृता । जन यासु ना भुवो रेजुः। किंभूताः-कुलमं चैणमदः कस्तूरी च तयोः गृहे वहुकुटुम्यो यथा संमदन वसति तथा, भैमीनासिकाया । पक्केन कर्दमेन लेपिताः । तथा जलमध्ये निक्षेपाद्रवीभूतहिमवा- रुपितमित्यर्थः । वनोपान्तेषु दत्तदृष्टिभैमी सकलपुष्पपरिमल इस लुकाम्बुभिः कर्पूरवासितोदकैः क्षालिताश्च । तथा अध्वनि नला. प्रत्यहमन्वभूदिति भावः । अथच-भैमीनामापुटकुळ्या र गमनमार्गे तता विस्तारिताः शैलजा हिमवत्समुद्भूतमालत्यादि- वितासादृश्यं धृतम् । कुटुम्बिनो हि सजातीया भवन्ति । मैले माला यासु। अतिस्नग्ध्यसौगन्ध्यार्थ पूर्व कुक्कुमकस्तूरीलेपः कृत., नासाश्वाससौरभतुल्यता यन्निकटवर्तिवनपुष्पसौरभैतेत्यर्थः । अनन्तरं च तत्पङ्कस्पर्शमिया कर्पूरजलैः क्षालनं कृतम्, तेन पको गतोऽधिकं च सौगन्ध्यं जातम् , अनन्तरं च भैमीनलचरण- ऋद्धसर्वऋतुवृक्षवाटिका- योHदुतरत्वान्मणिवद्धभूकाठिन्यपरिहारार्थ मृदुतरशैलजप्रक्षेप इति कीरकृत्तसहकारशीकरैः। पाठक्रमादर्थक्रमो बलीयानिति पूर्व कर्पूरोदकैः क्षालिताः पश्चाद्गो. मयस्थानीयकुङ्कुमकस्तूरीपङ्केन कृताङ्गोद्वर्तनाः, अनन्तर च पृत. यजुपः स्म कुलमुख्यमाशुगः शैलेयमाला धृतसुन्दरमणिखचितमणिभूपणाः सत्यः शुशुभिर प्राणवातमुपदाभिरञ्चति ॥१०॥ इति वा । 'यत्र' इत्यपि पाठः । 'वालुकांशुभिः' इति पाटे-शु- भ्रकर्पूरचूर्णैः क्षालिताश्छुरिताः कृतरङ्गमालिका इत्यर्थः । अत्र सर्वऋतुवृक्षा वसन्तादिसकल संबन्धिन आनादयो वृक्षा या शान्दोपि क्रमो घटते । लेपिताः, प्यन्तान्निष्ठी ।। नैंपधाङ्गपरिमर्दमेदुरा- कीरैः शुकैश्च पुटैः कृत्वा कृत्तानि खण्डितानि यानि सहकाराक मोदमार्दवमनोज्ञवर्णया। मानवृक्षाणां पुष्पाणि फलानि वा तेषां शीकरैर्मकरन्दविन्दुमिन यद्भुवः कचन सूनशय्ययो- भाजि भालतिलकप्रगल्भता ॥८॥ तरस्य वान्छति साऽपूपुजत् । उपहाररुपतिष्ठते सेति वा ।। तास्तरणेन यस्य सौधभूधरस्य संवन्धिन्या भुवो भूमे लस्य लला- णेश्च यस्यास्तया । तिलकोपि कस्तूर्यादिनिर्मितत्वात्सुगन्धिः सुव- इति किवन्तात्पष्ठी, पक्षे इगुपधात्कः ॥ णश्च भवति । अथच-यसंवन्धिनि कचन देशे नलागसंवन्धे- नामोदादियुक्तया पुप्पशय्यातुल्ययाऽतिमृद्ध्या भैम्या भालतिल- कुत्रचित्कनकनिर्मिताखिलः केन या प्रगल्भता प्रकाशमानता सा अभाजि भञ्जिता । संभो- गवशात्तिलकस्य मृष्टत्वादित्यर्थ इति वा । अभाजि, पक्षे 'भजेश्च कापि यो विमलरत्नजः किल । चिणि' इति नलोपः॥ कुत्रचिद्रचितचित्रशालिकः १ 'समृदिनदस्तुवर्णनादुदात्तालकार.' इति जीवातुः। २ 'यान्ति कारः' इति जीवातुः। . को T4Vo- ·अष्टादशः सर्गः। ४०३ - - । 7 -- डिण्डिमायितम् , उपमानाकर्नु. क्यहन्तासिधा । परदारान्गच्छति शंभिवति ॥ यस सौधस्स हाटकविटङ्गं सुवर्णघटितकपोतपा. पारदारक', 'गच्चत्तौ परदारादिन्यष्टवक्तव्यः' इति उक् । उटङ्कि, लिका शभोदारुखने मन्दरकन्दरायां देवदारुवने गौर्या सह दि- 'टकि बन्धे इत्यलात्कर्मगि चिण् । यसहस्रवर्पपर्यन्तं या सुरतकीडा, माधवत्स श्रीकृष्णल ब्रज. उच्चलत्कलवालिकैतवा- वधूभिगोपिकामि. सह बिलासो रासक्रीडादिः, तयोविपन उश- नसा शुक्राचार्यण गुम्फितै श्लोकरूपेण प्रयितै. सुभापितैरतिचम- द्वैजयन्तविजयार्जिता जगत् । कारकारिनवीनार्धशब्दविशेपैः करणे. कमिवाऽतितं चितितन् । यस्य कीर्तिरवदायति स सा हरकृष्णकामविलासवर्णककाव्यरचितकाव्यश्लोका कामोद्दीपनार्थ यदीयहाटकविटके टहरुद्दशिता इत्यर्थः । 'कपोतपालिकायां तु कार्तिकीतिथिनिशीथिनीवसा ॥ २२ ॥ विटई पुनपुंसकम्' इत्यमर । विशेषेण टकरते बध्यत इति विटकं उचलदिति ॥ उच्चत्वसौन्दर्यादिना वैजयन्तास्यस्पेन्द्रप्रासा- पक्षिविधमार्थ कुड्याद्वहिनिर्गतं दारु ॥ दरस विजयेन चार्जिता लब्धा सा कार्तिकी कृत्तिकानक्षत्रयुक्ता तिथिः पूर्णिमा तत्सा निशीथिनी रात्रितत्याः स्वसा तद्वदत्युञ्चला अहि भानुभुवि दाशदारिकां यस प्रासादस कीर्ति. कान्तिरुचलतामुडीयमानानां कलरवाणा यचरः परिचरन्तमुजगौ। पारावतानामालिः पतित्तत्या. तवायाजाजगदवदायति ल शो- कालदेशविषयासहात्सरा- धयति ल । उञ्चलं चज्ञारेत्यर्थः । एते कलरवा न भवन्ति, कितु शरचन्द्रचन्द्रिकातुल्या कीतिरेवैतलेत्यर्थः। 'पारावतः कलरव.' दुत्सुकं शुकपितामहं शुकः ॥ २५ ॥ 'वायासादो वैजयन्तः' इत्यमरः । दापति, 'दैप शोधने' इति । अह्रीति ॥ यलिन्सौधे चरतीति यच्चरः शुक्र पक्षी शुक- भ्वादिरवपूर्वः सकर्मक', 'लह ले' इनि लद । कार्तिकी, 'नक्षत्रेग पितामहं पराशरमुजगौ तारस्वर गायति ल। किंभूतन्-अति युक्तः काल.' इत्याग डीप्, नत्र कृत्तिकायुक्तो दिवसः कार्तिक दिने भानुभुवि सूर्यपुत्र्यां यमुनायां विपये दाशदारिकां कैवर्त- इति भापितपुंकत्वतंभवेऽपि 'निथयो द्वयोः' इत्यभिधानात्पुंलि- मारी योजनगन्धा परिचरन्तं संभुञ्जानम् । अतएव-यया- जैन तिथिशब्देन सनाते तीलित्य सनानाधिकरणलोत्तरपद मं कालस राज्यादेरनिपिद्धत्य, देशल तीर्थदेवस्यानादिव्य- साभावात् 'पुंवकर्मधारय-' इति सूत्रेण न पुंवत् । ततश्च तिरिक्तत्यानिपिद्धत्य निजशयनागारादे , विषयत्व परदारादिव्य- कार्तिकी चासौ तिविधेति समास.॥ तिरिक्तत्व स्वभार्यालक्षणत्व, असहाकालादीनसहनानादधैर्य- गौरभानुगुरुगेहिनीसरो- जनात्लरादेतोख्तु कामातिरेकं सोडुनसमर्थमित्यर्थः। पौरा- निकायमानभारतादिकथाश्रवणमात्रेण प्राज्ञः शिक्षानियाद- दृत्तभावमितिवृत्तमाश्रिताः। तिनुतरो यद्विहारी कीरतादृशी भारतायुक्तां कथामुञ्चैरनूदितवा- रेजिरे यदजिरेशभिनीतिभि- निति भावः । महीत्यादिना कानानुरल कालाद्यसहनत्वं सम- र्नाटिका भरतभारतीसुघा ॥ २३ ॥ थितन् । अन्योऽपि साधुरवंभूतं त्वपितामहनपि निन्दति । 'कैवते दाशीवरौं' इत्यमरः । यचरः, अधिकरणे चरेष्टः ॥ गौरेति ॥ गौरभानोधन्द्रल गुरनहिन्यां वृहत्पतिनार्यायां तारायां विपये लरजनितो व उत्तिभावो गुरतल्पगामित्वादाचार नीतमेव करलभ्यपारता- त्यागित्वं, चन्द्रतारयोविपये लरलोदत्तभाव कानजनितलाना- मप्रतीर्य मुनयत्तपोर्णवम् । तिशयतहक्षगं वा, इतिवृत्तं पुरात्तनाधिताः प्रतिपादयन्त्य, तथा भरतेन मुनिना प्रणीता भारती भरतारयो नाट्यवेदतलि अप्सर कुचपटावलम्बना- न्तुधा अमृतरूपाः। भरतोचनावरीत्याऽमिनीपनाना नत्वः, तु. त्यायिनः कंचन यत्र चित्रगाः ॥२६॥ धामाया इति यावत् । एवंभूता नाटिका दशरूपकान्तर्गतचतुर- बन्धविशेपा पल सौधत्साजिशोऽनिनीतिनिः सात्विकादिक नीतमिति ॥ मुनयः परनाग्मज्ञानचतुरा नपको यत्र मोरे वाचिकाहार्यभेदनिधनुविधेनंदामिनीपनानरनिनये. कृत्वा रेजि- कचन ऋलिपि नित्तिनाचे चित्रगाभिने लिन्दिता वर्तन्ते । रे। तयोः लरोद्त्तनावल नितिः सन्मसरिन्जिनिः मैव वृनं किंभताः-करलनं पार परतारं रस तद्भावनना नाननेर टा. व्यापारोशीतं वा प्रचं पविधनाटकादिमयन्यनाधिता गया संनिहितनाविफलवासनाति प्रापिनमारमंवय च- इनि वा ॥ संनिहितपरतीरमपि तपो दुन्दरनगरं मनुदनमदारगम शंभुदारवनतंभुजिक्रिया- नापानुनी व तोविनायनिन्द्रग प्रेपितानानप्मरमा रम्नाटी- नान युसमातिन दलक्षनानां पटानामबलन्दनाद्वारनाहाकारादे- माधवत्रजवधृविलासयोः। तो लादिनः स्यानु दाकाः । चनदनादिनभोगगरिन दन्यः । गुम्फितेहानसा तुनापित- पोमवानानंनद नदादि दा दोरे मंनिहितभी भान्निर. ल हाटकविटकनकितन् ।। २३ ।। गाटुनर्गठनमःम रनर पर पसादिकमरबननामाव चिडचित दर तन्टिष्टन । कुटति पाडे-टः कोटे परे १ टेनपारधारः। है ·R - M । ममा पराग तिल-पोहा दधति पदिन्न । यति ॥ मग सोग गंभोगपरे नल्लभीमभो - f-गोगितामा । तमा-स्वामिन के म् । संभोगयुफी सीपुंसी माऽन्यारपिसीपुंसातुदीतगारी भत इश्या तया मानां प्रापीति भार । सीपयपि विशेषाने स्वामिनी रामतरुणाचापलयावासीभूतया नालया भर मास रतिकामौ संजातसुरतेग्छी जाती, तथा-सौन्दयातिशयातनं दतुगमाणि । जय च-श्रितो नलविषयो भागो रमणानिलने काम इति, कामस्य च भैम्या रतिरिति संजातभ्रमी च जातीयताश्यापि स्वामिनि भरि नले महायं प्रापि । पत- पूर्वोक्तगुणविशिष्टे पूर्वोक्तगुणविशिष्टया चेति । एराभूतेऽपि नसे मेव च तयोर्जयः। अथ च-स्वसंभोगदर्शनात्तयोरपि संभोगवान्दो एव, तथापि किचि साध्वस परित्यक्तम् । यसात्-रितो नर | एवभूतया तया साध्वम मियदरपा प्राप्तम् । बहु साधत बात विपयो रमणाभिलापो ययेति वा । अथ च-नित. परिशोदितो ज्ञातो नलाशयो यया पाल(ला)या मम कण्ठोपभोग न करित्र तोऽनुष्ठितो नलाशयो यया नलभावानुकूलवर्तिन्या प्रथमसंमोने जितावित्यपि ते चेतव्ये इति स्पर्धयेव जयतोरिति यथाश्रुत एवं प्रियभावानुकूलमाश्नयतीति । एतदनुभवसाक्षिकमिति भावः ॥ |शवा किमत्र भावीति सभया किचिदप्यजानानाऽल्पभय विहार इदानी लजानुभावपूर्व कामशास्त्रानुरोधेन प्रथमसंभोगकन दूत्येति ॥ इयं प्राक् विवाहारपूर्व दूत्येन देवदूतव्यापारेमस गति गतं सबन्धं प्राप्तं साक्षादृष्टं नलं प्रियमात्मनो बिरहामा स्वामिना चाहता न तं मया नाम: स सारः मुरत नाजितः। पायलागि शिविताः ॥ योगमीगिति नृत्यतेस. न । rani केकिना मुरजनिसानैवनैः ॥ २७ ॥ मा भाग it -11 स्वामिनेति ॥ यस मोम संपनिना सेना को भगोता rint or uTE IT सपनामा मानना न ६ पनि देतोपनिरिडेमुर जनमुनिभिः । मेनृताते स । दीकिम्-योगमोगादिगो कार कागे भने पराभोग गरिमा निराशन महाप्रभारः मरः स्वामिना काति केगेन प्रभुमा सामान पा TRA नानासा II. I गर्नना सं वहता पुछेन पारगता मगा मयूरेश सुनानाति है। का कामा गया Trit मागमपि इस चायन्योन्यसगुपये । कुमारस नेमिरापो 1 दाने लिया. जोगे॥ वर्गकामभाना नेगोपान्तरमाण निगमनाममा पौराति गोगिता नले तूनां मगरीनुगमणमाग गर्भमभोलि परतणारे सामिनि बिगतदीयमानगा। त्पागो जगहेत. । मगरा मेगा मेला ॥ गुनि शैगामनीर्णया किग- या वीक्षा नलभीमसंभो पाणि भीममुतगान साननम् ॥ ३० ॥ मुरातो रतिरतीशयोरपि। स्पर्धयेव जयतोर्जयाग ते पोमामिति ॥ ममुपा पामते नले अगर for arirमाण मानप्रापि, अपितु भाका कामकामरमणीयभूततः ॥२८॥ वीदरा मुरातोः गुरताभिलाषियो., आT-प्राप्ति | मन ममी सम-वितोभीकृतलदीपमान तधा-जयतो सौराणपतमानयोग-लीगीता frryा लामीभूतानि तरुणे । स्वा कुर्वतो., रतिरनीशगो रति कामयोः स्माया गया जगाती रोशा बागमणिपातिकमा यमवर्तमानया। पान कामझामरमरभूपतुः गाररती अभूता. इति ताशी भैमीनलो हा प्रतिष्ठाशातग कृतावामी चेतना रतिकामावेवाभूतामिति रतिकामयोर्द्वन्द्वद्वय जातमित्यर्थः । अय. त्पादनाजय. तज्जयाथं बुद्धि पूर्वव्यापाराभावात्स्पर्धयेवेत्युत्प्रेक्षा । स्पर्धाकारण तूक्तम् । अथ च-रतिकामसंनिधाने यथा सीपुसयोः संभोगवान्छासमुदय., तथाऽनयोरपि रतिकामसंनिधानमेव प्रेमर- तीति निश्चितनलाभिप्राया भयं न प्रापेति भाव इति वा । सातिशयादन्योन्यसनिधानमानेणैव कामसंमोहः प्रादुरासीदिति भावः । नलभैम्यौ दृष्ट्वा मोर भजतोः अतएव नलीमाभ्यामा पौरुपमवलम्ब्य क्रीडाकौतुककारी भवति, कान्ता वा संवन्धः । अत्र सर्वत्राल्पान्तरत्वान्यायमाप्तोऽपि पूर्वनिपातो रतेनले कामभ्रमोदयानलरतिकामपदानां प्राक्प्रयोगस्य, रतीशस्य भैम्यां रतिभ्रमोदयादीमसंभवारतीशकामरमणीपदानां पश्चात्प्रयो- माह- औचिती सूचयतीति ज्ञेयम् । रतिरतीशयोर्विपये स्पर्धयेति केचित् । ते प्रथमाद्विवचनान्तम् । कामकामरमणीवभूवतुरिति दूत्यसंगतिगतं यदात्मनः प्रागशिश्रवदियं नियं गिरः । तत्र सौधसुरभूधरे तयो- तं विचिन्त्य विनयव्ययं हिया राविरासुरथ कामकेलयः। १ भय भोको जीवातौ न व्याख्यात. । मागतो - वि गस्य, रिवः । कुलकम् ॥ न स वेद करवाणि कीदृशम् ॥ ३१॥ Ans- ·अष्टादशः सर्गः। शिनीनवमसोक्ता गिरो वाणीरशिवदाधावयामासेनि यत्, तं मानाभेनम्रीभावं दधानया, तथा दारि गृहद्वारदेशे चित्र- प्रियस स्ववचनभावणलक्षणं विनयस व्ययं नाशं धाष्टय विचि- लिखितयुवतिवत् श्री. शोभा यथास्तया लजाभयाभ्यामन्तः- न्य विशेपेण स्मृत्वा हिया कृत्वा कीदृश करवाणीति न वेद स प्रवेष्टुमशक्ततयाऽतिनिश्चलया तत्रैव स्थितया भैम्याऽपि भैम्या- - नाज्ञासीत् । तदानीं मया यदुक्त तन्महदनुचितं कृत, तत्मति- गच्छेति भर्तुनलत्य हूतीनामाहानानां शतमश्रुतीकृत श्रुतमबुतं -हिया कीदृशी, प्रकृते चार्थे कि कार्यमिति विनयव्ययसरणाजा- 'कृतम् । श्रुत लन्नाभयाभ्यामनुत्तरदानागमनाचाश्रुतमिव कृतमि- - तया हिया किकर्तव्यतामूदाभूदित्यर्थः । उत्तमत्वं सूचितम् । उ- त्यर्थः । नवोढाजातिरियम् ॥ तमा हि पूर्वानुचितसरणालजन्ते । अनीतसरणेनापि सल्लनाऽभूत्, वेश्म पत्युरविशन्न साध्वसा- प्रारब्धसंभोगानुनवदशायां तु सलजत्वं कि चाच्यमिति भावः । मशिनवत्, गोतेणौ चहि द्विर्वचने उपधाहत्त्वत्वे 'सन्वल्लघुनि-' द्वेशितापि शयनं न साऽभजत् । इति सन्वभावे 'तवतिशृणोति-' इत्यभ्यासस वेत्त्वम् । प्रियं, भाजितापि सविधं न सास्वप- शृणोते. शब्दकर्मत्वाग्गो कर्मत्वम् ॥ स्वापितापि न च संमुखाभवत् ॥ ३५ ॥ यत्तया सदसि नैषधः स्वयं वेश्मेति ॥ सा फिमने भविष्यतीति साध्वसानयारपत्युर्वेश्म प्राग्वृतः सपदि वीतलजया । न स्वयमविशत् । अनन्तरं सरया नलेन वा वेशितापि गृहमध्यं तन्निजं मनसिकृत्य चापलं प्रापितापि शयन नाभजत् । ततोपि सख्या नलेन वा शयनं भा- जितापि सा सविधं नलसमीपं यथा तथा नास्वपत्, किंतु दूरत सा शशाक न विलोकितुं नलम् ॥ ३२॥ एव निद्राति स । ततोपि सख्या नलेनैव वारूपाल्यादिना सविध यदिति ॥ तथा सदति मिलितलोकनयसमक्षं वीतलजया 'स्वापितापि न च संमुखाऽभवत् , किंतु शय्यापार्श्वपट्टिकावल- निर्लजया सत्या तपदि त्वयं परप्रवर्तनाधभावेप्यात्मनव वरण- स्विनी परामुस्येवाभूदित्यर्व । प्रथमसंभोगे मुग्धाया जातिरि- मालया कृत्वा प्राक नैपयो वृत इति यत्, सा तत्तथा नलवरण- 'यम् । सावसादिति सर्वत्र । अस्वपत् 'अनार्य-' इति लड्यद । लक्षणं निजं चापलं धाष्ट मनतिकृत्य विचार्य तदानी लजां संमुखा, 'स्वाहाचोपसर्जनात-' इति विकल्पान डीप् ॥ त्यक्त्वा मया नहदार्श्वमवलम्बितमेतदनुचितमिति स्मृत्वा ल- कैवलं न खलु भीमनन्दिनी जातिशयवशात्तदानीं नलं विलोक्तुिमपि न शशाक । अत्राप्युत्त- मत्वं सूचितम् । तच्चापलं मनसिकृत्य विशेपेणेता प्राप्ता चासौ दूरमत्रपत नैपधं प्रति । लजा च तया कृत्वा नलं वीक्षितुं नाशकदिति वा । मनसिकृत्य भीमजाहदि जितः स्त्रिया हिया पूर्ववत् ॥ मन्मथोऽपि नियतं स लजितः॥ ३६॥ आसने मणिमरीचिमांसले केवलेति ॥ भीमनन्दिनी विलं नैप, प्रत्युद्दिश्य दूरं नि- यां दिशं स परिरभ्य तस्थिवान् । तरामतपत लनां प्रापेति न, फितु भीमजाहृदि वर्तमानया हिया तामयितवतीव मानिनी लजारूपया स्त्रिया जित खलु जित एव सोऽतिमतिदुपराक्रमः न व्यलोकयदियं मनागपि ॥ ३३॥ हृद्येव वर्तमानो मन्मथोऽपि नियतं बहुकालं लज्ञित. । अथच- मनो मनाति पीडयतीति मन्मथ पृपोदरादिः । एवंविधोऽपि जितो आसन इति ॥ अनुरागानिशयादेकासने वर्तमानयोतयो- लजित. संकुचित ति चित्रम् । हीवशालनिषयोऽनिपीडाफरोपि मधेस नो ननिमरीचिभि खचितोत्तमरत्रप्रसारिकिरगनांसले कामो बहुकालं ताननिभवनि लेति भावः । अन्योपि लिया व्यास भासने सिहासने (स नलः) यां दिदा परिरभ्य यं सिहा- जितो लजते ॥ सनप्रदेशमाश्रित्य तसिवान्, इयं भैमी तां दिशं मनागपि न आत्मनापि हरदारसुन्दरी बलोक्यत् । उत्प्रेक्षते-असूपितवतीव इर्यावतीव । विशः ची- वाडियं नालिपितति सपलीवुसाऽसूयां कृतवतीव तां नाप यत्किमप्यमिललाप चेष्टितुम् । दयदित्यर्थः । यतो नानिनी। रजानपान्यां नापश्यत्, तत्रेयनु. खामिना यदि तदर्थमर्थिता स्पेक्षा । भसूचितवतो कदादियगन्तात् कवतु , उगिवान्ती ।। मुद्रितस्तदनया तदुद्यमः ॥ ३७॥ हीसरिनिजनिमजनोचितं आत्मनेति ॥ हरदारपद्दौरीव नुन्दरी सा आमनापि पप- मौलिदूरनमनं धानया । मेर पकिमपि यकिपिष्टुिं तवसरोचितं कटाक्ष क्षमता द्वारि चित्रयुवतिश्रिया वया रदान्तारसुन्तचालनादनिस्टार कमन्छन् । तदर्थ वने. भइतिशतनश्रुतीकृतम् ।। ३४ ॥ पोजनाप तइन्नुदानाप दिनईन नगनना नंदन नाटद. होति पनिर्मिता पापिता नर्शनमा मन्मा नन्न नामोदनी हीति ॥ निरन्तरराहरूपवानीपाद नरिति निजलाननो निमजनं तलोचितं पोप नौलेः सिमो दूर निवरा ननन. १२.जीपाती. - ·-- दिनुम्मनस्याशयवार . -कितनुम्मनभयरमारपूसरापेक्षया दरमा गाभयाग्छीन परिचुम्ब्य दुभाघरचुम्बनलाभानितानन्दक सिदिमय इंपदव्यक्तमहरात् । स्फुरहासे पुनलजा स्यादिति मा. दानी मया लव्यमिति हास । कलादादीनि कामशास्त्रोकार लजयेति ॥ ललाटादिचुम्बनक्रमानुभवजातसुखविशेषोहन समीपे स्थापिता । विजनोचित स्वीयमिङ्गितमदर्शयत्, तदीय एवार्भको मुग्धत्वादप्रोड. सर. प्रथमं चुम्बनजनितया । चापश्यदिति भावः। कन्याविनम्भप्रकारोऽयम् । आगमि पय- एत्यागत्य हुकृत. हुंकारेण निपिद्धः । अथ पश्चादलिना प्रबले न्तात्कर्मणि चिण '(विभापा) चिपणमुलो:-' इति दीर्घविकल्पा-चुम्बनजन्येन साध्वसेन सात्विकभयेन तर्जितो भसितोऽमहीर भ्यां भसित इत्यर्थः । एवकारो पिलम्वद्योतनार्थः । जोशी |किंचिचेष्टितुमुद्युक्तो मात्रा पूर्वमागत्य हुंकृत्य पश्चात्प्रभुणापि पापा तर्जित. सन्संकुचितो भवति । हुंकृत इव तर्जित इवेति व पत्र ५०६ नेवारते गाचनप्रगतो मुदित. तागलादीनाम दानाही कुतः । तेन मा. संनिशान it. मगमा नो निता सती न ददारिति भा । आपरेशान । मामिनेगनेना. नितिन जगनमोणे गोवानि पीमि - श्यकतव्यतायां सलामगीनि सुनितम् । गोगा मर्मभोगे नामनिमाभाग पशिन मीना हरेणाधिता सत्यामेरोदिति पनिः॥ विशेषल कारण का मनिमानसात- हीभराद्विमुसया तया भिग कुसुमकः कामन्तम नाणो शानोनीत तिन् । सवितामननुरागशतिनि। पाननाापिमानित यो गगां मनिधिलाना । काममा आयोग नापि चालान स खचेतसि लुलोप रांगार- म्हात। मामीगा भीर र मंनिया। न्दूत्यकालकलितं तदाशगम् ॥ ३८॥ नियामा गामालानाराजगजामगा। मंजिन- हीभरादिति ॥ दूत्य झाले फलितं परीक्षिनं सहाराण भग पनगान गाउमालिगमानिसमानिति मायः॥ भिप्राय सम्पदा संस्कारतया स्मरणपभारूः सारगिस पागनुम्बदलि के हिमानता नलो हीभराहिमुरामा तगा विमुगमाननुरागरानी क्रिममा तां क्रमादरनता पोलयोः। मस्यनुरागो नास्तीति शहाशीले सचेतसि सहिता जनिताम तेन विद्यसितमानयां शटि- नुरागाभावसभावना भीति लुलोप निरानि मा । दूरगाासरे मय्पनुरागातिशयादिन्यादीनषि परिलाय मला तिमरण- सानने रा परिनुम्ग सिप्मिये ॥ ४१॥ निधयेयमिदानीमनुराग न पतीति निभिरा जाता प्रागिति लिया जानतामनितम्रो ता प्रागलिक उमर त्यान । मुग्धा लनाभरादेव मिगुगीयं नरमगनुरागादिति निधि पानुमत् । अतिनप्रणात हानी पोजगा कायेत्यर्थः । तदाशयं शेपवाविवक्षगा पञ्चभावः ॥ पार्थमागमि निजं सहालिभि- हिनिदुसतमुनी मारपरिपाया तहानीमेवान्यदा या कि स्तेन पूर्वमथ सा तयैकया। योरपि पोलयोधगुम्म । तेन कपोलसुम्पनेन ततोपिर कापि तामपि नियुज्य मायिना मित मानम यस्पासा ततोऽप्युनतमुग्गीमानने दाटिति मुखा स्वात्ममात्रसचिवावशेपिता ॥ ३९ ॥ पार्थमिति ॥ तेन नलेन भयवशादेकाकिनी नलस्य सवि. दीपमहासेत्यर्थः । अथ च यदेतात्पर्यन्तं स्यया यजिन तक प्रापिता । भवतीमिरपि किंचित्कालमनया साधमागन्तव्यमित्या- तुम्यनस्थानानि । इयमपि विनम्भणरीति. ॥ दिष्टामिस्वामिस्तां स्वसंनिधि प्रापितवानित्यर्ग. । अथानन्तर कि लजया प्रथममेत्य हुंकृतः यतापि कालेन किचिद्विश्वासप्रायनन्तरमेकयैकाकिन्यैव तया सख्या सह सख्यन्तरपरिहारेण संनिधि प्रापिता । अथानन्तर साध्वसेन बलिनाथ तर्जितः । कियतापि कालेन तामपि सखी कापि गन्धमाल्यताम्बूलाद्याहरणे किंचिदुच्छसित एव तद्धृदि घिपयेऽलीकं नियुज्य गन्धाद्यानयेति व्याजास्प्रेष्य यतो मायिना कामशास्त्रोक्तकन्याविनम्भणकपटपटुना चतुरेण तेन स्वात्ममानो नल एवं सचिवः सखा यस्याः स्वसहायैवैकाकिनी अवशेपिता स्व-तकामोदयायास्तस्या हृदि मानसे किचिदुच्छसित स्पक्षे ह्रस्वः॥ संनिधावपि निजे निवेशिता- भैमीहृदयलक्षणं स्थान त्वया प्रविष्ट तिठेत्याक्षेपपूर्व लगाममा मालिभिः कुसुमशस्त्रशास्त्रवित् । आनयन्धवधिमानिव प्रिया- यमानोत्प्रेक्षा॥ मकपालिवलयेन संनिधिम् ॥ ४० ॥ वल्लभस्य भुजयोः सरोत्सवे १ वहुत्रोपलभ्यमानमपि विभापापदमत्र प्रक्षिप्तम् । 'विभापा चिण्ण- दिसतोः प्रसभमङ्कपालिकाम् । मुलो' इति सूत्रस्य नुम्विधायकत्वेन दीर्घविधायकत्वाभावात् । तस्मात् एककश्विरमरोधि वालया 'चिण्णमुलोदीपोऽन्यतरस्याम्' इति सत्र मोध्यम् ॥ तल्पयन्त्रणनिरन्तरालया ॥४३॥ - न्यग्मभूव पुनरर्भकः सरः ॥ ४२ ॥ एव विकता ·अष्टादशः सर्गः। ४०७ वल्लभस्येति ॥ सरोत्सरे सुरतोत्सबारम्भेऽपालिकां कृत कम्पितं शयमपासयन्नयं एचेष्टनबाहुवलयालिङ्गन प्रसभं हठादित्सतोः कर्तुमिच्छतोर्वल्लभस दोलनैर्जनितबोधयाऽनया ॥ ४६॥ नलस भुजयोर्मध्ये एकको भुन. बालया सुरतामोठया तया चिर- मरोधि प्रतिवद्ध। कीदृश्या-तल्पत्य शय्याया यन्त्रणेन स्वपृष्ठ नीवीति । जाग्रदयस्थायां कर निराकारप्यतीति उद्या निदि • एडपीडनेन निरन्तरालया निरवकाशया। आलिङ्गनाथं पृएदेशे निद्या निपिन्द्धा वारिता सपिज्ज्ञानं यस्यास्तस्या. सुभ्रुवो भैम्या नलभुजप्रवेशो यथा न भवति तथा दृढ शय्यासलीनयन्त्रणेन नीपिसीनि रसनाकलापमोचनार्थ वसनपट्टिकापरिसर निहिते निरवकाशत्वाइजरोधनाचालिङ्गनविघ्नं समाचरदित्यर्थः । अवल- स्थापित एव नीविस्पर्शमात्रेण कम्पितं साविककम्पयुक्तं शयं रवादेकदेव द्वयोर्भुजयो. प्रतिरोदुमशक्यत्वाहाभ्यामपि निजभुजा- हम्त स नलो दोलनः समुद्भूतस्वगतसात्विककम्पनिमित्तहस्तचाल. भ्यामेकैफस्स नलभुजल पर्यायेण रोधनादेकक इत्युक्तेपि द्वावपि नैनितयोधया लाजितनिद्याऽनया भैभ्या करणभूतयापास नि- भुजौ निरुद्धाविति क्षेयम् । एकक इति पर्यायाशयेनोक्तम् । द्वाभ्या- राकृतवान् । कीदृश -अयं शुभावह विधिम् । सभोगानन्दमिति मेकस्यैव निरोधेऽपि द्वितीयेन स्पर्शमानं कतुं शक्यते, न तु द्विभु-यावत् । तं यन् प्राप्नुवन् । 'अपासयनिजम्' इति पाठे-भैम्या जसाध्यमकपाल्यालिजनमित्येऊक इत्युक्तमिति वा भन्योन्याभि-प्रयोज्ययास प्रयोजको नलो निजं करमपासयदमोचयदित्यर्थः। कम्प- मुख्येन सुप्तयोत्तयोरधस्तनयाहू शय्यासंलगत्वाच्छय्ययैव निय- मानकरसंस्पर्शमात्रेण जातवोधया तदीयः करो निराकृत इत्यर्थः । त्रितौ । आलिङ्गनोयुक्त. शय्यासलगो नलमाहुत्तल्पयन्त्रणनिर- अनयेति करणे तृतीया । पाठान्तरे तु प्रयोज्यकर्तरि ॥ वकाशत्वात्पृष्ठदेशे प्रवेष्टुमशस्यत्वादवरुद्धः। उपरितनस्तुपरितनेन स प्रियोरुघुगकञ्चकांशुके 'भैमीवाहुना चिर प्रतिरुद्ध इत्याशयः ॥ हारचारिमविलोकने मृपा- न्यस्य दृष्टिमथ सिम्मिये नृपः । कौतुकं किमपि नाटयन्नयम् । आववार तदथाम्बराञ्चलैः सा निरातिरिव त्रपाबृता ॥४७॥ कण्ठमूलमदसीयमस्पृश- पाणिनोपकुचधाविना धवः ॥ ४४ ॥ स इति ॥ स नृपः प्रियाया अस्युगस्य कक्षुकांशुके आवर- णभूते वरो दृष्टि न्यस अथानन्तरमेव सिपिमये ईपदहसत् । सू. हारेति ॥ हारत्व एकावल्यादिमुक्ताहारत्व चारिमा सौदयं मवस्त्रावृतत्वात्सर्व मया द्रष्टुं शक्यत एवेत्याशयेनेत्यर्थः । ल्यपा तत्व विलोकने विपयेऽतिवृत्तस्यूलमुक्तायुक्तोऽत्यद्भुतोऽयं त्वदीयो पूर्वकालत्वेऽभिहिते लितत्यानन्तयेप्यव्यवहितेतरत्वद्योतनार्थमथ. हारो दर्शय दर्शयैनमित्यादि किमपि लोकोत्तरं मृपाकौतुकं नाट- शन्दः । नीवित्यापितकरापासनानन्तरमिति वा । अथ नललि. परभिनयजयं धवो भर्ता नल स्पर्शलोभवशादुपकुचं स्तनसमीप तानन्तरं निरावृतिरिव वखरहितेव नपावृता सती सा तदूर- धावत्येवंशीलेन पाणिनाऽदतीय भैन्या. संबन्धि कण्ठमूलं कण्ठा- युगवत्वं वस्त्रत्य तस्यैवाञ्चलैरप्रभागेराववाराच्छादयामास । वलसा- धोनागनत्पृशत् । सार्वभौमत्स तत्यापूर्वल वस्तुजातत्य दृष्टत्वा-तिसूक्ष्मत्वादृथासंभावितनिजगोप्याङ्गदर्शना सनी धनावयवत्वसं- कुचस्पर्श एव तात्पर्याचात्त्विककौतुकाभावेऽपि साक्षात्करत्पर्श-पादनार्थ तस्त्रं तदञ्चलैरेव प्रावृगोदिति भावः ! कामिनोनि , मसहमानायातला हारसौन्दर्यदर्शने मृपाकौतुकनाटनेन कण्टमूल-जातिः। भजलैरिति बहुत्वं पुन पुनरावरणक्रियाभेदात् ॥ स्पर्शव्याजेन कुचावेद स्पृशति । मुग्धावितम्भणजातिः ॥ पुन. तनपर्श उपायान्तरमाह- बुद्धिमान्व्यधित तां क्रमादयं यत्वयालि सदसि स्वजाश्चित- किंचिदित्थमपनीतसाध्वसाम् । स्तन्मयापि भवदहणार्हति । किंच तन्मनसि चित्तजन्मना इत्युदीर्य निजहारमर्पय- हीरनामि धनुषा समं मनार, '! नस्पृशत्स तदुरोजकोरको ॥ ४५ ॥ बुद्धिमानिति ॥ बुद्धिमान् कामगात्रोत रचतुरोऽयसित्वं पूर्वोक्तरीत्या कमायोपः नाम यदिति ॥ स इत्युदीयोक्त्वा भैमीकण्ठे निजमुक्ताहारम- त्याजितालिकसंभोगनयां व्यषिताश्त पंयन् सन् हारार्पणमिपेण तला उरोजावेव काठिन्यादिगुणत्वेन परमेतावदेच, क्यिन्यत्र-तन्या उन्नत कोरको पत्पर्श । इति निम्-ई भैमि, सदति सनामध्ये स्वया• वितेन चित्तजन्नना वधनुषा ता - "; हं सजा मधूकमालया कृत्वा यासादजित. सर्वेपां समक्षं पू- रिता ।कानेन धनुपि क्रिनिदान जितोऽलि । तत्तलान्तयापि नर्तृका भवत्या अर्हणा पूजा :- पूर्व कानो भपटवान्यां - कर इति । उपकारस मृत्युपस्तव्यमिति न्याययुकेति । नर्हणा इ. निराहतन् , एका नीद है ना तेत्वपि पाठ ॥ नयलजयो. किंनिदानला नीविसीन्नि निहितं स निद्रया हरासेनि भारः! - चान् सुभ्रुवो निशि निपिद्धसंविदः । । भ H 1 ·। - । । । हीश्च तमीक्षितु नादत्त । यस्मात् , तस्मात्तस्सा हा .. द्वत्वाच तदीक्षणानिति भावःलिनाकामयो मनमा ''- नानुनमन...-.:17मोन नायि, पगेअनामगोचावनपिनमापान नति ।। अनया पनि, त्रियो नत्रयो गोrite अना वा नवंदपगमता ना भवन,मनपा, 1/4t मन ---" मनापाददि-बलु यन्नानाथ हायसन.in नेपधीयचरिते पाक्षिकत्वान्मित्वाभाव इस्वाभावः। मित्त्वेऽपि वा 'चिण्णमुलोः'- याचत इति ॥ मा यदा यस्सिन्समये परिधापयत्नातक इति पाक्षिको 'दीयः॥ धापिकाः सखीः स्वनीच्या आत्मीयवन्नमेसलाबन्यस प्रद सिप्मिये हसति न म तेन सा कियां गादवन्धनं याचते स्म प्रार्थितवती तदा ताः सम्योज- ग्रीणितापि परिहासभापणैः। न्यविलोकनपूर्व निहस्यान नीविबन्धलथीकरणाचं वृत्त जात पाणिचापलं बलादुन्मोचनव्यापारमन्वमिन्वन अनुमितिका स्खे हि दर्शयति ते परेण का- न्यथानुपपत्त्येवं प्रार्थनं युज्यत इति पूर्ववृत्त निश्चितवत्य इवा. नय॑दन्तकुरुविन्दमालिके ।। ४९ ॥ याचिदिका । अन्वमिन्वत मिनोतिः, स चानुपूर्वो ज्ञाना। सिप्मिय इति ॥ तेन परिहासभापणैः परिहासप्रधानः स- कुर्वती निचुलितं हिया किय- प्रेमवचनः प्रीणिता जनितग्रीतिरपि सा तस्सिन्हसत्यपि विकस- सौहदायितसौरभ फियत् । कपोलनयनमलक्षितदन्तं सिप्मिये सितं चकार । दर्शितदन्तं कुद्मलोन्मिपितमनसे विनी प्रमरदासं तु न चकार। अन्या तु परिहासप्रीणिता हसति, इयं नु नेनि चित्रमित्यपिशब्दार्थः । हि यस्मात्ते प्रसिद्ध अनध्या नि- पद्मिनी यजति सा स पद्मिनी ।। ५२॥ मूल्याः सुलक्षणा दन्तास्त एव ताम्बूलरागत्वाकुरुविन्दानि मा कुर्वतीति | कामशास्त्रोक्तलक्षणा पद्मिनी सा भैमी परिनों णिक्यानि नेपां मालिके अल्मे हस्ते वा माले । स्खे आत्मीये सर्व मलिनी जयति स्म । किंभूता-कियत्किचिबुन्चनादि मनोगक स्वरूपे का कुलीना स्त्री परेणान्येन हास्येन येन केनचित्पुरुपेण हिया निचुलितं स्थगितमप्रकटं कुर्वती (तया-) किया । च दर्शयति दर्शनवत्यौ करोनि । अपि तु हास्यं स्त्रीणां दोपायेत्यु- नाठिकं सौहृदाञ्चित्तसौख्यादिवृत्तं प्रकटितं सौरभं शामशा तमस्त्रीत्वात्प्रकटितदशनं हास्यं न चकारत युक्तम् । नानयंव- कौशलं यत्र एवंभूतं कुर्वाणा । किंभूतां पद्मिनीम्-कुत्रो स्वन्यस प्रदश्यते । तेन स हसनि सेति वा मितहसितत्रिह- पितानि मुकुलान्येव प्रफुटानि सूनानि पुष्पाणि सेवते भत्रका सितोपहामाहासप्रकारहीत्यरसो भरतेन पञ्चधा निरूपित इति लाम् । अर्धविकसितपुष्पवतीम् । निचुलितं कलिकान्यानायर सितहसितयो दः ! 'अणौ यः कर्ता' इति कर्तृमंज्ञानुवादेन बितृतसौरभं विक्रमितपुष्पस्थानीयम् । कियकालिकास्पा किंग कर्मत्यविधानात्संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वात्परेणेत्यत्र दृशेषुव्यर्थत्वाद् कसितकमला कमलिनीव साऽभूदित्यर्थः । विकृतं सौरभ मनोजन 'गनिउद्धि-' इति प्राप्तकर्मयाभाव. ॥ सौगन्ध्यं वा यस्येति वा ॥ वीक्ष्य भीमननयास्तनद्वयं नाविलोक्य नलमासितुं सरो मनहारमणिमुद्रयाङ्कितम् । हीन बीक्षितुमदत्त सुभुवः। सोढकान्तपरिरम्मगाढता तदृशः पतिदिशाचलन्नथ सान्त्रमायि मुमुखी सखीजनैः ॥ ५० ॥ वीडिताः समकुचन्मुहुः पथः ।। ५३ ॥ नेति ॥ सर. सुनो भैम्या नामबिलोगाऽसिनु स्यानु नाश्त म्भागामालमनानां गाटता दृटपीटनं यया एवंभूताऽन्यमाय्य- Aण पातदिशा नलाधिष्टिन देशमुति । नुमिता। किं कृया-भीमतनयायाः ननद्वयं सनद्वये मनाना; दारनगीना मुद्दया किंचिदम्भीरनीभूनन्यानश्रियाऽदिनं चि.' लिनग्रीवं वारवारमचलन् । अब पश्चादमिमुर नलनेमन दिनं योश्य। ननयोर्ममहारमणिदानादन्यथानुपपत्या गाटालि- मन्यनन्तरं ग्रीटिता, मन्यो नलमप्राय पयो नागांदर मुह इनननया मोमिनि मनोमिनातमिन्ययः । मुमुग्गीयनेनालिग- समचन्परागृत्ताः कामप्रेरितत्वादीक्षिनुमारेमे, बना नमजानहोपि भूचितः ।। वर्मधिः । क्षाः व्यापारापेक्षया बटुवम् ॥ याचने ल परिवापिकाः सखी: मा उनीविनिविडकियां यदा। नाऽनया पतिरनायि नेत्रयो- लक्ष्यतामपि परोक्षतामपि। अन्वमिन्वन नदा विहस ना वीक्ष्यते म खलु यद्विलोकने वृनमत्र पतिपाणिचापलम् ।। ५. ।। तत्र तत्र नयने ददानया ॥५४!! ..' रन । 4. दिन । -- .:::.... , ·अपादशः सर्गः। १०९ . कुची दृढम् । - कने सनि म नलो जीने ना तानिनुनि पिये नग्ने नरक मिसय प्रियाचानि तद्पाग्यनुमत्रगानि रहन्यमन्त्र. बदानमा प्रेमल्या । नुहुराषिलोकने ना ना प्रनिविन्धितो जपान्तरलेनि अदीपि, प्रकाशीतसामथ्योऽकार्गयो । नाना- नरोज्नुपलशितदर्शनेन रप्टो मामिां पातीति तेनाज्ञानपात, शासनवचने गुनरदीप्तफामा जानेति भान. । अन्योपि वहिरीप. उद्देश्यता निम्बस्तु न दृष्ट इनि निपान्तरपिलोग्नव्याजेन धप्रतिरगति सुनिदरसिमकारामतः पुनरुदतेजि उडीयते प्रमदात्मजातदगंनल नल्लोनल्लताफारेग चियादिकत्सापि स । 'निज निशाने' निशानमुडीप्तकरणम् । अत्र क्षमायाभावात निल्दोभाल्पभोसम्कारेन्द्रिनामांमहोत्पादनाच्या प्रत्यनि- सन् ॥ ज्ञापन्, रोके च सरनुरगोभयोत पाइसरचय उनेत्यर्थ । रजा- यद्विधूय दयितापितं करं वशामाक्षायद्यपि नापसत्, तथापि कानप्रेरितन्वाइपंणादिद्वारा. ऽपश्यदिति भार । बीते लेनि पाठ. सुयोज । यद्यलादिलो- दोद्वयेन पिदधे कननिमित्तं तत्र तत्र वस्तुनि नेने ददत्या स पोसते लैस, तला पार्श्वगं प्रियमपास सा हिया लक्ष्मता परोक्षता च नानातीति वा ॥ तं हदिस्थितमिवालिलिङ्ग तत् ॥ ५८ ॥ वासरे विरहनिःसहा निशां यदिति ॥ सा दरितेन मर्दनाथ कुचयोरुपपितं कर कराभ्यां कान्तसङ्गसमयं समेहत । विधूय निराकृत्य वंटोद्वयेन कररूपेण रदं उचौ यत्पिदधे तत्तेन सा हिया निशि पुनदिनोदयं कुचपिधानप्रकारेण पार्श्वगं पुर. समीपे सित मितं हिवाऽपास हदि सितं तमेवालिलिवेत्युत्प्रेक्षा । वीणां याचने यनिवारणं वाञ्छति स पतिकेलिलजिता ॥ ५५ ॥ तदेव कामल परमायुधम् । आलिङ्गनेन यथा कामः प्रदीप्तो भ. वासर इति ॥ सा पलादासरे दिने निरहनि सहा संभोग- वति, तथा कुचमर्दन निषेधपरेण कुचपिधानेनापि नल. प्रदीप्तका- विच्छेद सोनशक्ता. तलाकान्तत्व सासनयं संभोगसमयल्पां मोजात इति भावः । मुग्धाजातिरियम् ॥ निशां समेहत रात्रि क्दा वा सनेपतीति । निशि प्राप्ताया पत्यु : अन्यदसि भवती न याचिता केलिभिनवनवकामकीडानिलंजिता, अत एव-हिया कृत्वा पु- नदिनोदयं वाञ्छति स प्रभातं ज्दा वा समेप्पतीति । हेतुहेतु- वारमेकमधरं धयामि ते । महायान पौनरुत्यन् । सहजया हिया युक्ता ततोपि पतिकेलि- इत्यसिखददुपांशुकाकुवा- निविदशेपेण लजितेति वाऽपौनरुत्यम् ॥ क्सोपमर्दहठवृत्तिरेव तम् ॥ ५९॥ तत्करोमि परमभ्युपैपि य- अन्यदिति ॥ इति एवंप्रकारा उपांशुमन्दा भीत्या प्रार्थनादेव- न्मा हियं व्रज भियं परित्यज । (न्य)वशात् , काकुर्वनिधिकारयुक्ता वाक् यत्त्य स नलो दीनप्रार्थ- आलिवर्ग इव तेऽहमित्यमूं नवशाकिचिदनुनतो सत्यामुपमर्दै दन्तदशनौष्टपीडनगाढालिङ्ग- नादौ यो हठतेन सहिता वृत्तिरधरपानादिव्यापारो यत्स, सोप- शश्वदाश्वसनचिवान्नलः ॥५६॥ मर्दा करधूननादिना सविनाऽधरपानहव्वृत्तिर्यत्व वा एवंभूत एव तदिति ॥ नलोऽy भैनी शवनिरन्तरमित्याश्वसन विश्वासहेतुं सन् तमधरनसिखददपात् । एवमालिङ्गनाद्यपि । इनि किम्-हे वच उचिवान् । इति किन्है नैनि, बहुविधेप्वालिगनचुम्ब- भैमि, अहं भवती त्वामनगदपरं किमपि कुचमर्दनादि न याचि- नादिपु मध्ये यत्त्वमन्युपैपि मन्यते तत्परं फेवलं करोमि, नान्यत्। तालि याचिप्ये, किं तहि-अहमेवार तेऽधर धयामि पिबा- तलाद्रियं ना ब्रज पुनङ्गसज्ञेन किं वा भावीनि चित्ते भृतां भिय मीति । आशया दीनवचनन्, पाने तु बलात्कार. । एकवाराधर- परित्यज । यतोऽहं त आलिवर्ग इब ससीसमूहनुल्य । तलात्त- पानानुनतेल्पनर्देन भदेन सहिता हठवृत्तिरननुमतद्वितीयाद्यधर- लिन्यथा विधतिपि तथा मयपि विश्वतिहि । भय मा याती- पानव्यापारो यत्तेति वा एकवाराधरपानमात्रानुनतो लब्धायामा- रिनि । इह त इति पाठे-इह चुम्वनादौ विषयेऽई तवालिबर्ग लिदनाद्यपि द्वितीयाद्यधरपानमप्परोत्, अपराधनार्जनं त्वन- ए (इ)व । सखीकर्तृक चुन्दनादौ यथा कापि न भीतितधानापी• न्तर करिप्पानीति तुयेति भाव. । पूर्वमोष्टपानमात्रमकरोत् अन- न्तर नखक्षताद्यपीति केचित् । अन्यदेनि पाठे-क्षणान्तरे पुनरध- येन तन्मदनवह्निना स्थितं रपानमपि न याचिष्य इत्यर्थ । सोऽयमधेति पाठे-सोऽयमध. किचिन्नात्रो हटो यत्रैवंविधो व्यापारो यत्स । पूर्वपाठे स इति ह्रीमहोपधिनिरुद्धशक्तिना। ज्ञेयम् । याचिता तृन् । वारं काले द्वितीया ॥ सिद्धिमनिल्दतेजि तैः पुनः पीततावकमुखासबोधुना स नियप्रियवचोभिमत्रणैः ॥ ५७ ॥ भृत्व एप निजकृत्वमर्हति । येनेति ॥ येन तसा नदनल्पेण वाहिना होरेव नहीपधि- दियौपधितमा निदा शक्ति. सानघ यस तेन ना निली १.खास्त कसरूवरददेन' रतिगालगातानुदेनसाठ.२ अपाने' नेन सितं त कामाग्नि. पुनः तिदिनद्भिः प्रकृतार्थसाधनसन/- शत फलेकातानुदितताः । ३ अन को जीवातौ न व्याल्लातः। त्पर्य ॥

·No text on this page.

·अष्टादगः सर्गः। ४११ - - ++ . रता दुबित्ता जना पत्रवभूने दिनेऽपि इन्दुरलीनि वीक्षिता माऽनेन तां मिथोऽभिदधतीं सखी प्रिय- खास ज्ञापितनि भाव.। या-स्वा पश्यामि तदेव मर्मव सात्मनश्च स निशाविचेष्टितम् । वान्दोदेति, पहरानमेव सभोगसमय इति च ज्ञापितेनि भावः । पार्श्वगः मुरवरात्पिधां दध- उत्सुक्सपोजनेऽलिते मीडितेनि पाठे-रात्रिहत्तप्रभवान्दागोपनार्थ तलालजा ना भूदित्यालिते लितरहित एवनिधे ज्ञातुमेनोत्सुके दृश्यतां श्रुतकथो हसनगतः ॥ ६८ ॥ सपीजने ससीजनसनिधी पूर्वानप्रकारेण मा तेन सकेनिता श- तामिति ॥ स नलस्तां भैमी हसन् सन् दृश्यता गत. स्वच्छ- न्दिता । यात्रावाचरितं बाहुबन्धादि तदिदानीमिच्छरलीनि येव नयनगोचरत्व प्राप्त । किभूताम्-प्रियस नलत्यात्मनः रात्रिवृत्तज्ञापनाथं ससीसनिधावेमुवाचेत्यर्थ । अत एव सा नी- स्वस च स्वमखी प्रति मिथो रहसि निशाविचेष्टित संभोगादिरा- -- डिता । उत्सुके ससीजने लिते प्रारब्धहाले सति नीढितेति विवृत्तान्तममिदधती कथयन्तीन् । किंभूत -सुराणा वरात्पि. या । हे भैमि, ते पाहादियन्यादीन् दिने पीक्षिता द्रष्टा एपभूधामाश्यत्वं दधत् । अत एव-पार्श्वगो निकटस्यः । अत एव- तोऽमिलापुतोऽलि । रात्रौ यद्यपि कृता , तथापि न दृष्टाः तला. भुता भैम्याऽभिधीयमाना रात्रिवृत्तान्तकथा येन । भदृश्येन मया- हिने तदर्शनेन्दुरलीत्येव सा तेन शन्दिता । न परमहमेव, फितु व स्थित्वा सर्व श्रुतमिनि प्रत्यक्षो भूत्वा हसन् , न चाकथय- वलपीजनोऽपीन्युन्नुरूपदेन सूचितमिति वा। व्यारवानान्तर दित्यर्थः । हसद्त इति पाटे-श्रुतकथो दृश्यतां गतन्नामहसदि. अन्यगौरवभयानोक्तम् । नारित्यत्र इच्छुनीक्षितेत्येतान्यां योगे त्यर्थः । पिधेति, 'आतचोपसर्गे' इत्य ॥ 'न लोका-' इति पष्ठीनिषेधः॥ चक्रदारविरहेक्षणक्षणे प्रातरात्मशयनाद्विनिर्यती विभ्यती धवहसाय साभवत् । संनिरुध्य यदसाध्यमन्यदा। कापि वस्तुनि वदत्यनागतं तन्मुखार्पणमुखं सुखं भुवो चित्तमुद्यदनिमित्तवैकृतम् ॥ ६९ ॥ जम्भजित्क्षितिशचीमचीकरत् ।। ६६ ॥ चक्रेति ॥ सा भैमी चक्राणां चरुवाकाणां दारेश्चक्रवाकीमिः प्रातरिति ॥ भुवो जन्नविहीन्द्रो नलः प्रातरात्मशयनादु- सह विरहत्तत्येक्षणक्षणे दर्शनकाले संध्यायां ममापि प्रियेण स- त्याच विनियंती शीघ्रं वहिनिर्गन्तुकानां संनिरुध्ध चेलालादौ हैतद्वियोगो मा भूदिति क्षणमात्रमपि वियोगाद्विभ्यती धवस सन्यारत्वा झिनिशची भूमीन्द्राणी सुन्दरी सौभाग्यवती चान्य- नलस हसाय हात्यार्यमभवत् । संध्यावन्दनमात्रजन्येन बियोगेन दाऽन्यलिन्काले रात्री प्रागेव हीभयवशायदसायनप्राप्यं तत्तत्या' चक्रवियोगदर्शनमात्रेण च किमिति विभेषीत्येवं सा प्रियेण हसि- नुखार्पणं मुखनादिर्यत्व तत्सुखं सुरतमचोकरत् । रात्रिप्रान्तसमये तेत्यर्थः । तावतैव वियोगेन तद्वियोगदर्शनमात्रेण च किमिति भीते- त्वं नदुक्तं चेत्कारपति तर्हि दुप्फरनप्राप्यं तुभ्यं दात्यामि नान्य. त्याशझ्याह-कापि कलिंश्चिद्वस्तुनि विषय उद्यदुत्पद्यमानमनिमि- येति तां संध्यालिगनादि कारतवान् । सा गन्तुकामापि चेदेत- त्तनकारणं वैकृतं हर्पशोकभयादि यलिन्नवंभूतं चित्तं कर्तृ अना- दुक्तं न करिष्यानि, तवयं गन्तुं न दासनि, सखीनां चायनत्राग- गतं भाविनमय शुभमशुभं वा वदति । तलाझाविवियोगस्- मनसनय इति विचार्य चुन्दनादि दत्त्वा शीघ्र निर्गतेति भावः । विका साधारणी तत्या नीतियुक्तेत्यर्थः । भावी विरहः सूचितः । सुखमनायासेनाचीकरदिति प्रियाविशेषणं वा । 'प्रभातग्रहरे इयं ज्ञातावादा मय्यनुरका चेति संतोपवशात्सा तेन हतितेति पद्मिनी रन्तव्या' इति कानशाखन् । क्षितिशचीमिति, 'हतो.-' भाव । विन्यती स परिरन्य नामुचदिति पाठे-भयमोचनायं इति कर्मवन् ॥ गाइनालियैव तत्यावित्यर्थः। विकृतिरेव वैकृतं, प्रज्ञादित्वादण् ॥ नायकस शयनादहर्मुखे चुम्बितं न मुखमाचकर्ष य- निर्गता मुदमुदीक्ष्य सुभ्रुवाम् । त्पत्युरन्तरमृतं ववर्ष तत् । सा नुनोद न भुजं तदर्पित आत्मना निजनवसरोत्सव- तेन तस्स किमभून्न तर्पितम् ॥ ७० ॥ सारिणीयमहीयत स्वयम् ॥ ६७॥ चुन्वितमिति ॥ सा क्रमेण गतीर्गतलजा च सती चुम्वितं नायकत्येति ॥ अहर्नुते प्रातर्नापास शयनानिर्गता इयं प्रियेण चुन्दितुनारब्धं मुलं याचक वक्रीचके, तचुम्व्यमानमु- नैनी तुवां प्रौटानां सुन्दरीणां सल्यादीनां त्वत्वप्राणेशसुरतब- खानाकर्षणं कर्तृ पत्युरन्तचेतसनृतं ववर्ष । तदीयं मन सुधा- नितां नदमानन्दनीयात्मनैव निजः स्वीयः नवः लरोत्सब सं- वृष्ट्येव परितुष्टं चक्र इत्यर्थः । तथा-तेन लनादावर्पितं भुवं न भोगत्तस लारिणो लरणशीला तो सपनेवाहीयत लजिता । नुनोद निराचकार, तेन भुजवीकारेण प्रयोजकेन तल किमहं अनतिप्रौदोचनतीजातिः शयनानिर्गता सखीनानोष्टयावस्पो- तपितं नाभूपि तु सर्वाङ्गं तेन प्रीनितनभूत् ॥ लपत्रवहीनानादि वा स्वतंभोगचिहृन खस्वरूपेण कृत्वा नि- नीतयोः स्तनपिधानतां तया जनवलरोस सखोःलरयत्येवंशील सती स्वयं टलने । निज- धवेत्यापि पाठः । होर कदादिः ॥ दातुमाप भुजयोः करं परम् । -- , । .

·No text on this page.

·पाटन. सगः। १३ Pawa नाविनीति निविडं पुगका- नंगी महान मांसलर ,मी-Tी' इत्याद पाणिनाथ गिविलेन नत्करम् । किनार गाना वीरमान पदाच गारिया, नया-निन मांदा करिता चीनपाइननायलया मा कमेण नननेति वादिनी नादिकलावना निना जनता ननियुनना च मारिया। विनमाचरदमुप्प केवलम् ॥ ७८ ॥ आनिग तिगामनिया नयहोरात्रनिलयं पनि ना। नीतीनिमा पुरा प्रामसभागारम्ने नीविमान बनान बामपयितुमेत्य वामतां बनायनानिनिनिगाथा तथा अयान- रोपितं प्रियमथानुनीय ना। न्नर मेग भवनमानन्तर दिनान्तर निनन्यसनांगाग्नि नर मिकिन पाशिना नोर। ननोऽपिलानिजानन्तान आतदीयहठतंबुभुसुनां न नेति वादिनी सनी जामुन नस्सारच नाव ना फेवल विशनाचार। ननने उक वन नियंता. तहमा निगुनन् , नान्तमन्यत पुनस्लमर्पिनम् ॥ ८१ ॥ पदान नारदेवमिति बमोनल विजनाचरत् , न तु कर्मति स्वा,निति ॥ मा नंभोगाधिने नसार न्वा ननादिक भार । मुग्धाजति । नव नात्याग. भूचितः ।। निजमानपनि दातुं मिचिद्धामतां प्राचिनेय मिचिदानद- रूपवेपवसनावासना- चा, अथानन्तर तेनर व्यापारेन रोपितम्यादितरोपनौदासीन्य प्राप्त प्रिय नलं जुन्यनालियनाचरगपन्नादिनाऽनुनीर प्रसादा- भूपणादिपु पृथग्विदग्धताम् । नन्तरमियं मा प्रसादपति तर्हि मदीप्नितं करिप्यतीनि उज्जा सान्यदिव्ययुवतिभ्रमक्षमा पुनरपिनं तदा याचनान तं तदीयां नलीना हालाकारेग नित्यमेत्य तमगानवा नवा ॥ ७९ ॥ सउनुक्षुतां संभोगतान् भा नांदाशत नान्दमन्यत तापना- स्पेनि ॥ मा रूपेषु देवसरदाना कायधारणानिर्मितेषु सौन्दर्य- नुमेने । पूर्व यासापूर्व मंभोगे प्रवृत्त , अनन्तर तदीवानचा- द्रोपवशादौदासीन्य गत स्वन्तरं प्रति गनिप्पनीति बुया तवाs- विपच, वोमु महारागटगुजरातियोरतरखालंकारादिक्षार- नन्तरमनुनीतः सन् पुनरर्थपनानोऽपि यावदलालभोगं करोनि भगीय, पमनेषु नीलपोतदुलादेवनेषु, अनवासनानु चन्दनक- तापूरामरागैरगुरुवन्दनाविभूषेध कृतेषु देहानोटेपु, भूपणेपु नने ताशोऽनुरागो न वर्धते । तदीयननुरागमात्मनि परां को- तावनानुमतः, अनन्तरं त्वनुमत इत्यर्थ । यासानन्तरनेवानुम- सोनपु मुहानानिरवीरमदिरवितेपर तारेषु, तदादिपु च टि प्रापचिर्नु हठसंभोगवैच्छदिनि भाव. । अनुनयानन्तर संभोगे भापान्तरेषु विपये पृथक् प्रत्येकं प्रतिदिननन्दला दिव्ययुक्ते र- कृतेऽप्यनुरागानिशया पुन सुरतामिलापे नानुनेन इति पुनः- म्नदिवगड़िया ने क्षमा समयां रन्मादिरियमेवेति भ्रान्ति- कारिणी विदयतां चातुर्गनेव प्राप्पात एर नवा नवा नूतना यीभावो नपुसकत्वाद्रवत्वन् ॥ शब्दाधो वा । रोपित, प्यन्तानिष्टा । आतदायेति, नीदानानन्य- नूतना सनी निन्यं तमगात् । संउनुज इत्ययः । अन्वहनन्वेय. मिनि तल चेतति हरितेत्यर्थः । वा दवार्यः । निलं नवेन ना आद्यसंगमसमादराण्यधा- गात् , अपि तु नवीनेव जगामेति कार्वा । अन्वहं नूतनत्वादनु- इल्लभाय ददती कथंचन । रागानिशपाइन्यावरोधाइनासंनोगविमुखो नलो जातइति भावः। समेत पाटे-मैनाविदोपगन् । अङ्गकानि धनमानवामता- इहितेन निजरागनीरधि बीडलम्भितदुरापतानि सा ॥ ८२ ॥ संविभाव्य चटुभिर्गुणज्ञताम् । आद्येति ॥ सा अङ्गकानि हतानि सौकुमार्यातिशयादनुक- पानि निजान्यद्वान्यायसंगमेन प्रथमसंभोगेन समतुल्य आदरः भक्ततां च परिचर्ययाऽनिशं प्राप्त्युपायातन्येिषु प्रथमसंभोगे नलजात्यागपूर्व विधासार्थ साधिकाधिकवशं व्यधत्त तम् ॥ ८॥ यावान् प्रतारणायुपायः कृतः, तावानेव पाधाचेप्वपि संभोगेपु इडितेनेति ॥ ताअधिक तरंगुस्कृष्टा चतुराच तनधिज्ञान- यत्प्राप्तये नलेनोपायः कृतः, तादृशी नीति यावदधाइयार । नितरां बसनानन्यनुरागिणं बात चतरा किचित्प्रौटाभूदित्यर्थः। यत-वहभायातिप्रेयते न्लाय कथंचन भूयला प्रभातेन तान्देव कि हवा-इद्धितेन तल्यादिपु नगुणवर्णनपूर्व भापगन्, तदो- ददनी । तत्रापि हेतु यत.-घनैनानवानतानीः नानः पापलापः, पधादामिनुल्येन शयनन् , पूर्वमुल्यानन्, भागनने प्रीनिकलहजोदासीनता, वामता खाइसनपमानित्यन्, ब्रीडा नुपिः, प्रवासे रैननत्यम् , सदा तनसुखदु खता,' इलायनुराग- लजा, तैः घनेन मानेन या वानता तया लजा च, लग्निना चोतन चेष्टितेन निजन् अगाधलाइनुरागनेव नारधि नलं संवि- मान्य सन्यज्ञापयित्वा. तथा-बटुनि भिवादशोऽनेतुन्दरोऽति- पटियां प्रति यदत्तजता (बखरन्य लयुतां यनया। पन्युरन्वहनहीरत सुटं तरिहियत तत मानसन् ।' नारदः' इसे जीवातुः। इसपिज्ञः से. इसने ·- -- - . तमिति ॥ सा तं नलीयं मुकुटमणि पिधाय कर्णोत्सलेनाद्धार मुदिता सती अथ पश्चात्स्वयोनिजयोरुभयन इयोमिदक्षियो पार्श्वयोर्दीपं वीक्ष्यार्थाद्वी दीपो दृष्ट्वा स्वचित्तमघटमानघटना तुकं तदर्शनजातमाः किमेतदिति चमत्करणमद्भुतमाश्चर्य, र पा, आकस्सिकदीपदर्शनादातको भय गोप्यान्यपि मदीयाशाचे सा विधव न यया यया न वा ॥ ८४ ॥ प्रियेण दृष्टानीति शज्ञातिशये वातकः, तेपा सकटे संमदेम निवेशितः मरो यन्न तदेवंभूतमाप । विशेषणविधौ तात्पर्यम् । एककस्यति ॥ द्वयोर्दीपयोर्मध्य एककस्य दीपस्य मुखचेला पेधो न, मनुप्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येति ज्ञेयम् । क्रीडिता, 'गत्यर्था-लादिना शमने निर्वाणे क्रियमाणे सति पूर्वशमितमपि त द्वितीय दीप नलेच्छामात्रेण पुनरपि जाग्रतं प्रदीप्तमवेक्ष्य जाता वहिवरस मील निमीलितवती । लजामिनयः। कौतुकवशात्तदीयगोपावर स्मृतिर्यस्याः सा सरणाभिनयवशाद्वा शिरो विधूय केलं निमि- वविलोकनार्थ तस्या निरुपायत्वार्थ पुनः पुनः शामितानपि दीपा निच्छामात्रेणाजिज्वलदिति भावः । एकस्य शमने कृतेऽपरहीर जाग्रतं दृष्ट्वा शमितमपि पुनर्जाग्रत दृष्ट्येति व्याख्येयम् । एका ४१४ नैषधीयचरिते प्रापिता दुरापता दुर्लभता येषां तानि । आदौ विवाहारपुर या प्रकाशमानो दीपो गगा नगा भतमोलो मणयो मुकुटरबान टै संगमस्तत्कालीनेनादरेण तुल्यादराणीति वा। मानादिना तदा-पिताः प्रकाशिताः ककुभो दिशः निसयेन निपितरि । नां दुपापरवादिच्छाविवृद्धर्नलीयोऽनुरागः प्रत्यह परां कोटिमध्या- कशमग प्रकारा इलावर्गण निभालिता विलोकिताः । वप्रकाश रोहदिति भावः। आकानि, 'हस्से 'अनुकम्पायाम्' इति वा ज्ञानाद्विस्मयः, लाभातिशगाहा ॥ कन् । वामतायुक्तो नीठ इति समासः ॥ कान्तमूर्भि ददती पिधित्सया पत्युरागिरिशमातरु क्रमा- तन्मणेः श्रवणपूरमुत्पलम् । स्वस्स चागिरिजमालतं वपुः । रन्तुमर्चनमिवाचरत्पुरः तस्य चाहमखिलं पतिव्रता सा स्ववल्लमतनोमनोभुवः ॥८६॥ क्रीडति स तपसा विधाय सा॥ ८३॥ कान्तेति ॥ तस्य पूर्वोत्तस्य दिक्षु दीप्तस्य मुकुटमणेः पिशिष्ट या आच्छादितुमिच्छया श्रवणपूर कर्णभूपणीकृत नीलोत्पलं का पत्युरिति ॥ सा पतिव्रता धर्मण कार्य कारणोपचारात्त- न्तमूर्ति दधती स्थापयन्ती सा रन्तु स्ववल्लभस्येव तनुः द्वार पसा तपाफलेनेन्द्रादिवरदानेन वा पत्युनलस्य वपुरागिरिश हर- यस नलदेहव्यानं धारयतो मनोभुवः पुर आदी सुरतान मारभ्य आतरु वृक्षपर्यन्त, तरुमारभ्य गिरिशपर्यन्तं वा तं, त-चनमियाचरस्पूनामिव चकार । पुष्पपूता शिरसि कर्तुमुदिशा। था-स्वस्य चात्मनः शरीरमागिरिजं गिरिजा पार्वतीमारभ्य आ. रतारम्भे च मरः समुचिता देवतेति तत्पूजा युक्ता । प्रकाशान लतं लतापर्यन्तम् , लतामारभ्य पार्वतीपर्यन्त यारो(हावरो)ह-वार्थ कर्णोत्पलेन मुकुटमणि पिदधाविति भावः ॥ क्रमेण प्रथम प्रियस्य, पश्चादात्मन इत्येवंरूपेण, गिरिशरूपे गिरि- जारूपं, तरुरूपे लतारूपमित्येवं वा क्रमेण विधाय तत्तद्रूप विरच- तं पिधाय मुदिताथ पार्श्वयो- व्य तस्यावलम्वितशरीरान्तरस्य संयन्ध्यसिलं यदापादि क्रीडादि वीक्ष्य दीपमुभयत्र सा स्वयोः। चाहं योग्यं तदपि विधाय क्रीडति स । यतः-पतिव्रता । नहि चित्तमाप कुतुकाद्भुतत्रपा- पतिव्रतानां किंचिदसाध्यमस्ति । चोऽवधारणे । असिलं भापावे. तकसंकटनिवेशितसरम् ॥ ८७॥ पादि तस्यैवाह यथा तथा रेमे इति वा ।। न स्थली न जलधिन काननं नाद्रिभून विषयो न विष्टपम् । क्रीडिता न सह यत्र तेन सा मेति ॥ सा तेन सह यत्र न क्रीडिता संभोगं नाकृत सा स्थ- ली अकृत्रिमा भूरेव नास्ति । तथा-जलधिः कूपमारभ्य समुद्र- दीपो दृष्ट्वा कौतुकादिसहिताभूदिति भावः ।। पर्यन्तं स जलाशयो नास्ति । तथा-काननं तदुर्गम वनं नास्ति । एककस्य शमने परं पुन- साऽद्रिभूर्नास्ति । स विषयः कर्णाटादिरूपो देशविशेप एव सुख- र्जाग्रतं शमितमप्यवेक्ष्य तम् । हेतु. सकन्दनादिर्वा नास्ति । तद्विष्टपं भूर्भुव.स्वरायेव नास्ति । यस्यां यसिन्वा तेन सह न चिक्रीडेति प्रत्येकं योज्यम् । वा समु. जातवहिवरसंस्मृतिः शिरः चये । तथा-सा विधैव पुरुपायितादिरूपः : कामशास्त्रोक्त. प्रकार एव नास्ति । यया यया येन येन प्रकारेण सा न क्रीडिता । जला- न्तःसंभोगनिषेधे पूर्वश्लोके नानारूपधारणोक्तमत्स्यादिरूपत्वान्नि. कर्मक-' इति कर्तरि निष्ठा ॥ नम्रयांशुकविकर्पिणि प्रिये वक्रवातहतदीप्तदीपया। भर्वमौलिमणिदीपितास्तया विसयेन ककुभो निभालिताः ॥ ८५॥ पूर्ववत् ॥ नम्रयेति ॥ प्रियेऽशुकविकपिणि सति लजावशाद्गुप्तावयवान- वलोकनार्थ नत्रया, अत एव वक्रवातेन हतो निर्वापितो दीप्तः सा विधूय निमिमील केवलम् ॥ ८८ ॥ पश्य भीरु न मयापि दृश्यसे यन्निमीलितवती दशावसि ।

·अष्टादशः सर्गः। ४१५ इत्यनेन परिहस्य सा तमः खेप्सितोद्गमितमात्रलुप्तया संविधाय समभोजि लजिता ॥ ८९ ॥ दीपिकाचपलया तमोघने । पश्यति ॥ जनेनेति परिहत्व लोपहासमुक्त्वा तदीयलजापा. निर्विशङ्करतजन्मतन्मुखा- करणाध दीपाभावेच्छामात्रेग तमः संविधायान्धकार निर्माय सा कूतदर्शनसुखान्यभुत सः ॥ ९२॥ सममोजि संभुक्ता । ततो लजिता । इति किम्-हे भीर लजा- भपकातरे, यद्यलात्वं दशौ निमीलितवत्सति तलात्वं मयापि न खेति ॥ स तमसा घने तलिन्सौधे, अथ च, तमस्तुल्ये धने दृश्यते पश्य नेत्रनिमीलनात्वया यथा बीयननं न निरीक्ष्यते, मेधे तमोल्पे मेघे खप्तितेन त्वेच्छामात्रेणोद्गमितमात्रा प्रकाशि- तथा मयापि त्वदगमित्यर्थः । अध च-चया नेत्रे निमीलिते, ता चासौ तदानीमेव लुप्ता शमिता च, तथा-दीपिकयैव चप- मया तु त्व न दृश्यते चित्रनेतत् । यत्लान्मया न द्रष्टव्यमिति हे- लया विद्युता दृष्टनष्टया निर्विशकं यद्गतं तलाजन्न येषां तानि तोत्वया नेत्रे निमीलिते, तावतैव मया न दृश्यते, अपि तु दृश्य-च तानि तत्ला मुखाभूतानि वदनेगितानि तेषां दर्शनानि तज. स एव । भन्या हि गोप्यननं वस्त्रादिनाच्छादयति, त्वया तु नेत्रे न्यानि सुखान्यभुक्तान्वभूत् । अन्धकारवशा मी वेगविरचित- एव निमीलिते । तथा च मया त्वदीयगोप्यननं कानं दृष्टमेवेति मुखाकृतदर्शनसुखानुभवाचं वहिवरदानवशात्तदानीमेव दीपिका किं नेत्रनिमीलनेन पश्येति । भमुना नलेन लजिता सा तमः स-प्रकाशितवान् तदानीमेव च लजावती लादिति भिरा पुनस्तां म्यग्विधायानन्तर चैवं परिहासपूर्वमुक्ता । भीर, अन्तत्वाबदी- शमितवानिति भावः । विद्युदप्येवंभूता भवति । लक्षेत्यन्त वि. त्वादस्वः । तत्सामान गुण. ।। तपय क्षेच.॥ चुम्ब्यसेयमयमवसे नखः यद्भुवो कुटिलिते तया रते श्लिष्यसेयमयमlसे हृदि । मन्मथेन तदनामि कार्मुकम् । नो पुनर्न करवाणि ते गिरं यत्तु हुँहुमिति सा तदा व्यधा- हुं त्यज त्यज तवासि किंकरा ॥९० ॥ तत्लरस शरमुक्तिहुंकृतम् ॥ ९३ ॥ इत्यलीकरतकातरा प्रियं यदिति ॥ तया रते ध्रुवी कुटिलिते पकिने इति यन् , तन्म. न्नयन कार्मुकमेवानानि । यत्तु पुनः सा तदा मुरतसगये सुर- विप्रलभ्य मुरते हियं च सा । तसमदनि सहतासरनमाजेन इंतुमिति रतिलप्तसन्न व्यधात्, चुम्बनादि विततार मायिनी तरलरव सरमुन्दुिस्न वागमोचनकालीनं टुकारनेगात हुकार किं विदग्धमनसामगोचरः ॥९१॥ युग्मम् मत्वायनादिना काम. पुनरम्भिा पवाभूदिति भावः ।। पुयाभून् । तत्वा हुकरन कानन्य चारनामनामेसर्थ । कामस वा. चुन्न्यसे इति ॥ इतीति ।। युग्मन् । हे प्रिय, मयाऽयं वं यु. इक्षितोपदिशतीन ननितुं ज्यसे, अपं स्वं नरकासे पितरसे, अब व लिपस आलि.प. से, भयं त्वं हदि अप्पते हृदयोपरि धार्यसे । ते तव पुनरह गिर नक्षपोदिनमुदं मनोनुनम् । नो करवाणोति न, अपि तु फरोन्येव । यत्यया चुन्दनादि पापि-' कान्तदन्तपरिपीडिताधरा त तत्सवं करोग्येव । यत इत्यर्थः । दुनिति सुरतनासहस्पेन पूर्यतामित्वर्थे । त्यज पज इति पीडानटने । मुर नुज नामित्वः । पाणिभूनननियं विनवती ।। ९४ ॥ भहं तप फिस्रालीति दैन्य नटने । इत्येवंगारेगालीरते निदेव इक्षितेति । चुन्नरला सन्नद परसोनिाराक्षस, नुरते कातरा भीर । नुरते विपये पलवारनीता सती जानान अत रस-मानिनन पिनयन दर को नुग्लनमा १० पसारथपिन्नोरपिनुप बदनि, न तु रेल्देति । सा-दा- नई समानहानगेनुरनटिनामदार पीपनमोरति प्रिय विमलय प्रतार्य एतासी भाउदि ततोला- पेशिता । पाने नत्य दिसते मपहन कामिन र..न प तथा दिपमपि प्रलार्य मानियन पापि न मुर। पता करभ- रोले । दिदी, नान्दो -'R 4. मना ! पायुम्दनादि ररोतिन तु वात रासनमहल ना मारु परिमनदारिनी पुनादि सरापे रतलनार मोटर वितर. पार सौ । सो नादिनी मारतानसरेल दाल नाहिलं उदाः प्रिनन। दिनित्रामोन्मासहिन पर पल-पलहा. करने व नन नपुरका रोमानानुनि र समानारदा मत : .! སཙྩོ iཙn { gཔ་ ༤ ཝསཧཱུ པས་ ནི • तर सारे...२३, 3. पार-र न - । . .

·मानन.mptinent नैषधीयचरिते भारगात्समास.॥ - योजनानीति ॥ तो रोमहपंग साविकमावोगमाया" बोधतः सा अजान(नी)ताम् । तथापि मियो । न्योन्यविलोकनेऽत्यला निमेषमक्षिपममंकोचममयमा ।। रमंधान एन् । मुमधीक्षण दिने रामापति जासिष्टाम् । अल्पीयमापिदेशकालयामानेन प्रमा दिच्छेदम्तायाममानीन्या योजना,' गुमने पश्यति नई या tamil ४१८ वत्सरव्यवधिमध्यगच्छताम् ।। ११३॥ खानुमिममदर्शना नाम ! ??/ ' यदिति ॥ हारमौक्तिकैस्तदीये हृदि वक्षसि, अथ च-चित्ते, तया तर्पितान्सुखितानमन्यत । तथा--तद्विलोकनं एम यदासि स्थितं लग्नम्, तत्र गुणो दोरकस्तारत्वादिरेव कारणं हेतुः । योरमृतस्य सारेण श्रेष्ठभागेन पारणां तद्रूप तृप्तीकरणमार अन्यथा नचेदेवं तर्हि तदा सुरतसमये गुणच्युतैः सूत्रभ्रष्टैस्तैमाँ- बुधे । पुनःपुन:मीगाढालिगनदर्शनादन्तर्वहिन प्रीति क्तिकैरमुत्र तदीये हृदि वर्तितुं स्थातुं कथं कसानाशाकि सम- त्यर्थः । अन्तरशब्दाद्वा भवार्थेऽण् । तर्पितान्, बैंने जातम् । अथ च-तारत्वादिगुणहीनैौक्तिकैस्तदीयहृदये न मणि क्तः ॥ स्थीयते किंतूत्तमैरेव । तस्मादुभयविधेऽपि भैमीहृदये स्थातुं मौ- क्तिकानामन्वयव्यतिरेकाभ्यां द्विविधोऽपि गुणो हेतुरित्यनुमानम् । भूपणैरतुपदाश्रितैः प्रियां सुरतसंमर्दान्मुक्ताहारसुटित इति भद्यन्तरेणोक्तम् । अन्यस्यापि प्रागथ व्यपददेप भावयन् । विदग्धहृदयगामित्वे गुण एव हेतुः, गुणहीनेन तु चित्ते स्थातुं न तैरभावि कियदङ्गदर्शने शक्यते इति भट्या सूचितम् । गुणच्युतः, 'पञ्चमी' इति योगवि- यत्पिधानमयविनकारिभिः ॥ ११२॥ एकवृत्तिरपि मौक्तिकावलि- भूषणैरिति ॥ एप नलः प्रियामानितैः स्वशरीर मगर श्छिन्नहारविततौ तदा तयोः । स्ताटकादिभिर्भूपणैर्दष्टैः प्रागतुपत्पूर्व संतोपमगात् । स . न्तर भावयन्विचारयन्व्यपदद्विषण्णोऽभूत् । यद्यस्मात्तैगोर छाययाऽन्यहृदये विभूपणं कियतोऽलंकृतस्याल्पस्यास्य दर्शने विपये पिधानमयानामा श्रान्तिवारिभरभावितेऽभवत् ॥ १०९ ॥ दनरूपाणां दर्शनान्तरायाणां कारिभिस्तदेतुभूतेरभावि जाप अनलंकृतं चेत्तर्हि सर्व दर्शनगोचरोऽभविष्यत् , नरोवम् एफेति ॥ तदा संभोगसमये तयोर्द्वयोर्मध्य एकस्मिन्नल एव व्यपददित्ययः । भैमीसौन्दयं तस्यां नलानुरागातिशय- मोर गृत्तिर्गम्पा एपंभूतापि मौक्तिकायलिरन्यस्या भैम्या हृदये छायया रतसमये भूपणमोचनस्यैव युक्तरवाभूपणसमापवर्णन यात शिभूषणमभवत् । किंभूतेऽन्यहृदये-छिन्ना हारस्य विततिर्विस्ता-तम् , तथापि यावद्भपणानि मोचयति, तापदपि विलम्चामा रो यस। यतः-श्रान्तिकारीणि स्वेदबिन्दयस्तेषां भरः पुरस्तेन तया हठसुरतसूचनापणवर्णनौचिती न दोपायेति, तर भापित व्याप्त । द्वयोः समीपे समुपस्थितयोमध्ये मैग्या हारे - परिहार्यभूषणाभिप्रायेण येति शेयम् । 'यहमन्यत दशा न मदालपूरित हृदये प्रतिविम्बितो नलस्य हार एवाभरण भूषणानि स विदर्भसुभ्रवः' इति वा पाठः सुगमः। चरेत्यर्थः । अन्य हृदय इति सर्थनामस्वात्पुवनावः ॥ पुपादित्वादश ॥ नामपादतललुप्तमन्मथ- योजनानि परिरम्भणेऽन्तरं श्रीमदेन मुसवीक्षिणानिशम् । रोमहर्पजमपि स बोधतः। मुन्यमाननवयौवनामुना तो निमेपमपि वीक्षणे मिथो पारसीमनि चचार सा मुदाम् ॥ ११० ॥ पामेति ।। पानपानटेन लुप्तो मन्मयधीमदः काममौन्दर्य- .. वनानमन्दोगाप्यनितं नमीमुम्पीक्षिणा केवल भैम्यधीने. नाना नदेन गुयनानं नां नूननं यावनं तारुण्य यस्याः सा मत्यत्पमप्यन्तर परिरम्भण आलिन्ने विषय पनि पता ना मानसमय प्रात्ययः । वामपादतल-,मुम- -, नहर दि. ! एव भूतेन च मुज्यमान वर्षेण व्यवधि व्यवधान गहापदर्शनविर61-6H All ... दमयन । कान्त मनपिनमन- भयोग दर॥ लतानदयाननन्दन। वीदव भावमधिगन्तुमुन्गुको नेत्रमितमामाना पूर्वमच्छमाणि हिमे मृदुम् । दाद कनचितवनलः ॥ ११ ॥ कोन्यमिन्युदितमंचमी १४. कानामाग्न दिनो गृहय. *२१६६६ नमन ययनियम- नाम्, 4-aintinentaff • गनुमा iisast cm . M - . . In .

·अष्टादशः सर्गः। ११९ - तथा-सितैः भयामपि नल्ल्पधारिणान्येनाहनुत्तति बुधा सुरतसमयसमाग स्वेनेति ।। स तु नलः पुनः खेन स्वयमेव भावजनन उभयो- जनान्तरदर्शनाद्वा उदितनमीक्षतां समुत्पादितभयां विमनस्क र्भावप्राप्तिसमये खेन सह वा खेनात्मनैव का यशाबजननं त- या प्रतिबद्धनाबोदयाम् , अनन्तरं का कुत्र तिनीति कृतप्रक्षां लिन्सति वा । खस भावजनकतमय इति यावत् । तत्र बाहुमूलं भैमीमच्छमाहिने निर्मले मानवद्धमित्तिभागे स्वापिन कक्षा, कुचौ, नामित्र एतेषां चुम्वनैः कृत्वा रतस रहाले समा. प्रतिबिम्बमददर्शत दर्शयामाल । नायमपूर्वः कश्चित् , स्नुि पना तजनितं परमकाष्ठापनं गर्म सुखं, सनापनाल्पो चा शर्म- दोयमेवेदं प्रतिनियन् तत्र नमान्य इति भ्रान्तिवातेति स्वप्र- सारतत्व समस्तुल्यो य. सविभागोऽशतदती समरतप्रापणेन सु- विन तामदर्शयदित्यर्थः । अन्यतरस पूर्व बिन्दुपतने विपन- तिनी निर्ममे चकार । नेत्वस प्रथम द्वितीयचारयोः कक्षा- तत्वाद्वैरत्वं लादिति विन्दुत्तन्भाधम् 'अन्यचित्ततया संभ्रमज- दिचुम्बनं जातिः । तृतीयायां तु-कक्षादेनिरन्तरं कामाभिधान- नेन च भावबन्धं कुर्यात्' इति कामशास्त्रात्तला बिन्दुपातप्रति- त्वात्तचन्वनरूपायै खल भावप्राप्तिसमये तानपि भावमलम्भय- धमकरोदिति भावः । भददर्शत, 'निव' इति ता । (ऋड- दिनि भावः । 'भावभजनेन तु-' इति पाठे-खीयेन भावनज- गोडि गुणः')। तां दुसर्थलाकर्मत्वम् ॥ नेन निमित्तेन वादादिचुम्बनैरिति व्याल्या ॥ एवं भैम्या भावलामवेगनकोपापमुक्त्वा नलस भावलाभवे. पुनरपि भड्यन्तरेण तदेवाह- भिगभगीमाह- विश्लथैरवयवैनिमीलया तत्क्षणावहितभावभावित- लोमभिद्रुतमितैर्विनिद्रताम् । द्वादशात्मसितदीधितिस्थितिः। खां प्रियामभिमतक्षणोदयां सूचितं वसितसीत्कृतैश्च तो भावलाभलघुतां नुनोद सः ॥ ११५॥ भावमक्रमकमध्यगच्छताम् ।। ११७ ॥ तत्क्षणेति । स प्रियाय अमिलते क्षणे वेष्टसमये नैनी- दिथिलीभूतत्वयवरः, तथा निद्राभावेऽपि निनीलया अनज- विश्लथैरिति ॥ तो भावलानश्रमवशात्वोहहनेऽपि मिलनैः सावकामौत्तुस्यापूर्वनेवोदय उत्पत्तिः सनयो यत्साता भावलाने खां निजां विन्दुपुतो लघुतांशीघ्रता नुनोद । अन्यचित्तीकरणेन नितनयनसंकोचत(न), तया-तालक्षणे द्रुतं शीनं पिलद्र- तामुहासमितैगोनभी रोनाचे, अननमुस- बतन्ययादेवयः। तदेवाह-फिभुतः-तलिभेव क्षणे निजनावौ- नासिकाश्वासः सीकृतैध तैः सः सूचितनफनक युगपत्संजातं सुयसनयेऽवहित नावनैतला इव ननापि भावलानशेसात् , मिन्दुपुतिनन्दनुखरूपं भावनगजतान् । सनरतं प्राप्तादि- उहि विषमरतत्वादेरलनेव सात् . अतस्तुत्यकालमेवोनयोनांव- त्ययः। भोगिनोः संभोगान्ते स्थापयत्यादि जातिः । कम, टानं करवानीति सावधानतयोक्तप्रकारेणैव सावधाने वा भावे ‘कनादन्यो बुन्' इति वुन् । चित्ते भाविता ध्यानवासनादिनिश्चिन्तिता द्वादशाननः सूर्यल, सितदीधितेश्चन्द्रल, थितिर्नर्यादा गगनगननादिप्रकारो पेन आत्त भावमधिगच्छतोत्तयोः सः। तस्मानेन निजदीजतन्मनाथ खत्वैव संपादितवैचित्यः स. संमदपु करजलतापणा। शिति यावत् । नय च-सावधानतया इता सूर्यचन्द्रापरपर्याये- फाणितेषु मरिचावचूर्णना रापिङ्गलास्पदक्षिजवाननाडोल्पोर्नस्तोः वितिः दैवं येन । फुम्मितपवन इत्यर्थः । अन्यचित्ततासंराइनेन नालाबायुत्तन्म- सा स्फुटं कटुरपि स्पृहावहा ।। ११८ ।। नेन चोपावेनेस्तनपोभरनावप्रातिपर्यन्तं वो भावं सिरीच भातति ॥ एवं भारनपिनाउनोः मुरतान्तमुन्ननुभवतो. कारेति भावः । एतेन नासा नल्स पोगान्यालोऽपि सूचितः, तपो रनक्षतानां नसतानानांना दानं संनदेय परनाना बन्येन तथा नशस्यत्वात् । दक्षिणनातानुदो पुल्पल, मध्ये लाखाभूत् । मानन्दवादिगाभूदिल्यः । ननु नित्य सुर- बाननासिकानदणे पोषितो बिन्दुतन्नो भवति' इले कामा- दापिचं कथानलत भाइ सुटं पला फार दुरीकार. सासोपं तदीयं च भावं स्थिरीवकारेति वा । रितरेजालन् ५ रूसंपु सददिकारेषु वा पान मसा नामावदा नार. इसानी सनरतमाह- चारचूना दुरमापि समारहा नरम-न्यारकिरदात खेन भावजनने त तु प्रिपां डानिडानावहति, उमा-कदः पीडाइनकार नमानमा मुसारेदेवानदेपर्यः । ननंदपु नगनासकोरेग मुरते ना बाहुम्लकुचनानिचुम्बनः। सदनोटपोलिश मनरेना कानावना ? . निर्ममे रतरहासनापना- उदकवि नसताना दहा टन । शर्मसारसमसविनागिनीम् ।। ११६ ।। रेप डेर-नेर हामार मारदार ! र पीर मुलेटर मरा AIR. मानेर दरी दुरा रा पाना मानेसर मा तुर लपकने दर नहान. , कार या रस, . MA ·विपद खेदेति ॥ नैपधस्य एक्स्वेदवारिणा सुरतश्रमजलेन पनि वीतेति ॥ स सुरतसंमर्दाद्वीतमात्याप्रयुतकुसुमाः कवाला विन्दुकाः संजाता यस्यास्तादशी नासिकाशिखा नासाग्रं यस्य । तया भैम्या स्फुटीकृतं तदतिरमणीयं कामवसतिस्थानमुज्वर खेदेति ॥ तस्या मुखं नैपधं सुखयति स्म । किंभूतम्-खेद- स्तेपां संयमाय ग्रन्थिवन्धनाय व्यस्तमूर्वव्यापारित हतयुगं यक तथा--प्रोपितो गतोऽधरशयालुरोष्ठस्थितो यावको यस्य । तिगौरं वाहमूलं वीक्ष्य सौख्यजलधौ ममज । निरवधि सुखम तथा-परिचुम्बनवशारकपोलयो. साग्यध लुप्ताः पुलका रोगाला न्वभूदित्यर्थः । वान्तेति वा पाठः । कचहस्त इति हस्तान वीश्येति ॥ सा कृशोदरी नेत्रचुम्बनवशात्संलग्ननिजेनयना । जमिन्नवर्णतया मञ्जुलं शोभमानं पत्युरधरं भूनेण कान्तचेतसि विपय आदरातिशयालक्षं लक्षसंरयं द्रव्यमलभत । त्पद्यमानं स्मितमीपदास्य संवरीतु गोपायितुमुत्पद्यमानमेव ह्रीणमिति ॥ तदतिसुन्दर तदीयमाननं तदा सुरतान्तसमये संगतं मिलितं पीयमानमकरन्दं बन्धुजीवपुष्पमिव पीक्ष्य सम. मूल्यरहितेऽत्युत्कृष्टे वस्तुनि 'एतल्लक्षं लभते' इति लोकोत्था रोर्बु वा नाशकत्समर्था नाभूत् । उत्तमस्त्रीत्वात्मलजयामा ४२० नैषधीयचरिते अर्धमीलितविलोलतारके परमोत्कर्षस्यामिगलाना परमत्युको प्रापेत्यर्थः। किन्नम् । राा दृशौ निधुवनलमालसा। तमुगानुभववेगमंजातमीगमरवापलसारणापुरुषावितसरनन्द यन्मुहूर्तमवहन्न तत्पुन- बहुत हीणं लजितमे।। तथा-गुनः सुरतामिलापधारमा यदीपन्ससरमुडीप्तकामम् । तथा-सोमायांनिशयायपासून स्तृप्तिरास्त दयितस्य पश्यतः ॥ ११९॥ यादतु सुतरां सान्त म्लानमेव । तथा--प्रलयाम्यया कमय अर्धेति ॥ निधुवनलमेन सुरतश्रमेणालसा । सुतागासनिः- सगा साध्यमापनभेदागिमराहिलादेकीभावात्परब्रह्मानन्दपुर- सहाहीत्यर्थः । सा दृशो मुहूर्त क्षणमात्रमर्धनिमीलिते इंपन्संकु- वादिर महासुखानुभाषियसुखापलापानमनाङ्गिीतमा मुचे चिते विलोले तारके ययोस्तादृशे(शौ) यदवहधार, तत्तादग्भैमी- तम् । विस्मृतानुभूतमुरामिति यावत् । 'स्तान्तसमये योन्तु नेत्रावस्थानं पश्यतो दयितस्य पुनस्तृप्तिनास्त मा भूत् । पुनः समसादरकारि भाति' इति कामशास्त्रम् । तदा ताइभइस पुनः पश्यत इति वा (भाष )। पौन.पुन्यदर्शनामिलापस्यानि-हवा पुनः समदनोऽभूदिति भावः । अथ चला वृत्तत्वात्पश्यन्नेव स्थित इत्यर्थः । ताशी तस्य सुतरां सुमायाभू- लभतेत्यर्थः ॥ दिति भावः ॥ तत्कमस्तमदिदीक्षत क्षणं खेदवारिपरिपूरितं प्रिया- तालवृन्तचलनाय नायकम् । रोमकूपनिवहं यथायथा। तद्विधा हि भवदैवतं प्रिया नैपधस्य दृगपात्तथातथा वेधसोऽपि विदधाति चापलम् ॥ १२० ॥ चित्रमापदपतृष्णतां न सा ॥ १२३ ॥ तदिति ॥ इदानींतनस्तस्याः कमः सुरतजः श्रमः नायकं सैन्यस्वामिनं राजानमपि तं क्षणमात्रं तालवृन्तचलनायादिदीक्ष- प्रियारोमपनियहं यथा यथा यावदपात्सादर व्यलोकयत्, न तोपदिदेश । सुरतश्रान्तां तां दृष्ट्वा व्यजनवीजनेन श्रमापनयनं नलहर तथातथा तावत्तावदपतृष्णता तृप्ति नापदिति चित्र चकारेत्यर्थः । हि यतो-भवस्य संसारस कामसुससवस्य पुनःपुनरवलोकने हि तृप्तिर्भवति अन तु न जातेत्यावर दैवतमिष्टदेवता तद्विधा भैमीसदृशी अतिसुन्दरी प्रियसौभाग्य- त्यर्थः । अथ च-पिपासोरञ्जलिजलेनापि पिपासा शाम्यति, में वती प्रिया वेधसो ब्रह्मणोऽपि स्वविषये चापलमनुरागतरलता सारत्वाकण्ठवारिपूरितकूपसदस्य पुनः पुनः पानेऽपि पिपामा विदधाति करोति, किं पुनर्मनुष्यस्य नलस्येत्यर्थः । पुनरपि सानु- शान्तेति चित्रमित्यर्थः । रागो जात इति भावः । 'व्यजनं तालवृन्तकम्' इत्यमरः । अदि- सकामोऽभूदिति भावः ॥ दीक्षत, नियमार्थाद्दीक्षेहेतुमण्णिच् चड् ॥ वीतमाल्यकचहस्तसंयम- खेदविन्दुकितनासिकाशिखं व्यस्तहस्तयुगया स्फुटीकृतम् । तन्मुखं सुखयति स्म नैपधम् । बाहुमूलमनया तदुज्वलं प्रोपिताधरशयालुयावकं वीक्ष्य सौख्यजलधौ ममज्ज सः ॥१२४॥ सामिलुप्तपुलकं कपोलयोः॥ १२१ ॥ यस्य एवंभूत दृष्ट्वा स सुखी जात., संजातकामश्च जात इत्यर्थः । प्रशंसावाची । सुखमेव सौख्यं चतुर्वर्णादित्वात्प्यन् ।। अत्र पूर्वोत्तरार्ध व्यत्यस्ते पठनीये, अन्यथा समाप्तपुनरात्तदोपा- पातः । सुखयति, मतुवन्तात् 'तत्करोति-' इति णिचि 'णाविष्ठ- वीक्ष्य पत्युरधरं कृशोदरी चत्-' इति मतुल्लोप. ॥ बन्धुजीवमिव भृङ्गसंगतम् । हीणमेव पृथु ससरं किय- लान्तमेव बहुनिवृतं मनाक् । कान्तचेतसि तदीयमाननं तत्तदालभत लक्षमादरात् ॥ १२२॥ एवंभूतभैमीरोमकूपदर्शनमात्रेण पुरु मञ्जुलं नयनकजलैनिजैः संवरीतुमशकत्सितं न सा ॥ १२५ ॥ अमर ने ·अष्टादशः सर्गः। ४२१ -- . ...शस्य सविधे लितं कर्तुमयुक्तं यद्यपि, तथापि स्वीयसंभोगसौभा दन्तदंशमधरेधिगामुका ग्यवशादुत्पजस लितस संवरीतुमशक्यत्वात्सपतीदर्शने च सल- सास्पृशन्मृदु चमच्चकार च ॥ १२९ ॥ जत्वेऽपि प्रागल्भ्यागमनशाया सिपिमय इति ॥ तां विलोक्य विमुखश्रितसितां सूनेति ॥ सुननायकस कामस्य निदेश आज्ञा तस्य विभ्र- मैविलासैहेतुभिरप्रतीतचर. पूर्व संभोगवेलायामज्ञातो वेदनो- पृच्छतो हसितहेतुमीशितुः । दयः पीडोङ्गयो यसात्तं दन्तदरामधरेऽधिगामुकाधुना पीडाका- हीमती व्यतरदुत्तरं वधूः रिणं ज्ञातवती सा मृद्वनिष्ठुरागुलीस्पर्श यथा तथा दन्तदष्टा- धरमेवास्पृशत् । अनन्तर च स्परांजपीडानुभवाचमचकार स. पाणिपङ्कहि दर्पणार्पणाम् ॥ १२६ ॥ सीत्कारमझकम्पमपि चकार । आकस्लिकतयैव किमेतत्कदा जात. तामिति ॥ वधूभैमी विमुखं तिर्यअखं यथा तथा पराङ्मुखी- मिति साधर्या चाभूत् । दन्तदंश, 'न लोका-' इति पष्ठीनिषेधः॥ भूय प्रितलिता कृतेपदासा चिमुखी चासौ प्रितसिता च वीक्ष्य वीक्ष्य करजस्य विभ्रमं तादृशी वालां विलोक्य हसितहेतुं पृच्छत इशितुर्नलस पाणिरेव प्रेयसार्जितमुरोजयोरियम् । पकरद कमलं तलिन्करकमले दर्पणलार्पणानेवोत्तरं व्यतरद्ददौ कान्तमैक्षत हसस्पृशं किय- लितहेतुनाचष्ट । यतो-हीमती । वनेत्रचुन्वनवशात्तवोठे नेत्र. कजलं लग्नमिति लजावशात्साक्षादुत्तर दातुमशक्ता कजलाड़ित कोपकुञ्चितविलोचनाञ्चला ॥ १३० ॥ स्वाधरं पश्येति भावेन दर्पणार्पणामेवोत्तरं ददावित्यर्थः ॥ वीक्ष्यति ॥ इयं प्रेयसा नलेन उरोजयोरुपरि बुद्धिपूर्वमजितं लाक्षयात्मचरणस्य चुम्बना- कृतं करजस नखस विनमं कोपसंभ्रमवशाहीश्य वीक्ष्य बार चारुभालमवलोक्य तन्मुखम् । वार विलोक्य, अनन्तरमेव क्यित्किचित्कोपेन कुजितावुमील्य सा हिया नतनताननाऽसर- मुकुलितौ पर्यायेण विलोचनाञ्चलो नेत्रपल्लवी यया एवंभूता सती स्वयंकृतत्वान्संभोगसमये तया ज्ञातत्त्वाच हसस्पृशं श्रित- च्छेपरागमुदितं पति निशः ।। १२७ ॥ लितं कान्तनैक्षत । कोपेन वक्रमपसदित्यर्थ. । कोपसाल्पवे. लाक्षयेति ॥ कुपितभैमीप्रसादनार्थ चरणे पतनाङ्गैन्याः प. नोत्तमत्वं धीरत्वं च भैया व्यज्यते । वीश्य संभ्रमे द्विशक्ति । मिनीत्वात्पङजालनयन्धेन सुरतारन्भवशाहात्मचरणस्य लाक्षया हसत्पृशं, 'स्पृशोऽनुदके-' इति छिन् । चुन्यनामवन्धातोश्चारु भालं ल्लाटं यत्यैवभूतं तस नलस रोपलंपितमुखीमिव प्रियां मुखमवलोक्य निजतुरतधायलरणजातया ह्रिया हेतुना नत- वीक्ष्य भीतिदरकम्पिताक्षराम् । नतं नतमकारमाननं यत्या सैवभूता सती उदितं प्राप्तोदयन् , उदयानन्तर च कालकनापनीयमान शेप क्यिदवशिष्टो रागो तां जगाद स न बेमि तन्वि तं रोहित्यं यत्स तं निशो सन्या पति चन्द्रमलरत् । तन्मुखं ताह कवकार तब कोपरोपणाम् ।। १३१ ।। गभूदित्यर्थः । ईपदवशिष्टरक्तिमचन्द्रदर्शने यथा प्रीतिर्भवति, रोपेति ॥ स रोपलपितं कोपयुक्त मुसं यन्वान्नामिर दन्तदं- तथा ताहमुखदर्शनेऽपि तत्ता प्रीतिर्जातेति भावः । नतनतेति शादे सुसकारिव्येन तत्वतः कोपरहित रेऽपि निमकोपेन कु. प्रकारे द्विरक्ति । पति मत्वविवक्षया पध्यभावः ।। टितमुखीं प्रियां वीक्ष्य भीत्या दरनीयवास्पितानि संगादान्य. खेदभाजि हृदयेऽनुविम्वितं क्षरानि यसा क्यिाचा तद्यथा नामिनि जगाद । इनि रिम्- वीक्ष्य मृर्तमिव हृद्गतं प्रियम् । तन्वि, अहं तं न वेभि, तर कोपरोपगा चार । नहि सालि तर कोपरोपिणन्' इनि पाटे-कोपत्स रोपिणनावायाम् । निर्ममे धुतरतश्रमं निजै- 'न बेनि' इत्याननः कोपरोपित गोरापति ।। हीनतातिमृदुनासिकानिलैः ।। १२८ ॥ रोपामविलेपनान्मना- खेदेति ॥ रहाटलाक्षादर्शनसंजातनिजतुरतधाप्टलरणवशा- अन्ववाचि यातन्त्रवाचि ते । द्रिया नता सा खेदभाजि अनजरयुते रूहदयेऽनुविम्रितं भियं नले भूतं साकारं हतं चित्तानिय पोश्य निरनिगदुनिरि- भुदयुक्तनमर्यव रञ्जना- धान्तिकुनमन्दीभूतानिशानिरैः हा पुतोऽरनीतो सधनो मानने विविधेयमानने ।। १३२ ।। दसैतार निर्मने सार । रजाननवाजानासानानां हृदयर. रोति । पुनरनि, दलेरनु गनु मा.की. निनिलितमियनयन्धानापनोदन पुगन् । निर्नन सोना परवानपनापन नपासरि नतीने, या तारती तास गत मन सहर्ष तजाल , सति तं ता- न किया जात. नर ....! संजा हान्नन्दतराजलाससान्नुनापति भार । सुननायकनिदेशावित्रने- रखतीतचरवेदनोदयन् ।

·1 -. बिन्दु फिर सत्सत् तावकीस् वदीया नखादिजा नखक्षतादिसमु-तस्य मणेरागस्यपराधे पर केवल करादिवत्समर्थना परिसा । वापरावनिति । भनि, मकरन्नर पयोधरे स्तने मुरवः स्पर्शिनश्चिकुराः केशा यस्य रा आगममौलिमणिमानिनि कि वाचमुपहृत्योपहारीकृत्य प्रणामकरणवशारम्पमित मणिद्युतिन्नदूपा भगिनी नदी तां तापदे भैमीचमा दिए बानमन ना तम्या. ममायाद्रपतीति भूम्नया मरोने तदिनी मवद्वा चहार । मणनामेय. / 100 .. - नट, मो.मा.पिया सम्बनमेवातानुअम्मर ४२२ नैषधीयचरिते चन्द्राधिके तवानने रोपरूपेण कुकुमेन विलेपनाद्धेतोर्मनागल्पी-जनीयस्य सः । करोतीति करः पचायच् । सुरधनुष यसी इयं रञ्जना रक्तिमसंपादना मा भूतु न कार्या। यमादयु-पष्ठीसमासः चलना न्यन्तायुच् । मित्वस्य पाक्षिकवाहविः । कसमौवाग्रस्तावसमुद्भूतैव । किमपि मया नापराद्धमिति निहें- तुकेयमनुचिता कोपरजना त्यजतामित्यर्थः । अथ च-अयं संभो. आननस्य मम चेदनौचिती गसमयो रात्रिरियं, नतु कोपरञ्जनासमयः, तस्मादन्यदा कोपः निर्दयं दशनदंशदायिनः। कार्यः, अधुना तु स्यज्यतामित्यर्थः । अथ च-चन्द्राधिकं तव शोध्यते सुदति वैरमस्य त- मुखम् , इदानीं रोपरूपितं सन्यून भविष्यतीत्ययुक्तसमया रञ्जना न कायर्या कोपस्त्यज्यतामित्यर्थः । अथ च-कोपकुङ्कुमविलेपनर. त्कि त्वया वद विदश्य नाधरम् ॥ ११९ अनाऽयुक्तसमया । यतः, तसान्नैव कार्या। शीतकाले शुष्णवी- आननस्येति ॥ हे सुदति, ममाननस वेवचनोति यतया वदनप्रसाधनं कुङ्कुमविलेपनं युक्तम् , इदानीं वसन्तजेन यतो-निर्दयं यथा तथा दशनदंशदायिनो दन्तक्षतदानशोला' अमजेनोप्मणा श्रीखण्डपाण्डिमैवाननप्रसाधनायालम्, न कुछ तसात्तस्य यद्यपराधिता तत्तर्हि अपराधकारिणोऽस्य मन्मुक्त मरक्षनेत्यर्थः ॥ धरं विदश्यातितरां खण्डयित्वा यया किमिति वैरं न शोध्यते त्वं वद कथय, अपि त्वपराधिनोसावयवमोऽ गये क्षिप्रमस्य तु रुजा नखादिजा- खण्डयित्वा वैरनिर्यातनं कुरु । तथा च समः समाधिरियर्थः । स्तावकीरमृतसीकर किरत् । दीपलोपमफलं व्यधत्त य- एतदर्थमिदमर्थितं मया स्त्वत्पटाहृतिषु मच्छिखामणिः । कण्ठचुम्बि मणिदाम कामदम् ॥ १३३ ॥ नो तदागसि परं समर्थना सोऽयमस्तु पदपातुकस्तव ॥ १३६॥ क्षिणमिति ॥ हे भैमि, कण्ठचुम्बि मम कण्ठे स्थितं, तथा--- कामदमिच्छादायि, अत एव एतदर्थ स्वदीयकरजरदनक्षलपी- दीपेति ॥ हे भैमि, यो मच्छिसामणिस्वत्पदाहृतिषु : आपाकरणाधं भैमीकरजादिक्षतपीडापनोदन कुर्विति मयाsणित यवसनकर्षणेषु सतीपु लज्जावशान्मुखवाय्यादिना सया प्रार्थित सदिदं चिन्तामणिरतानां दाम मालामृतसीकरं सुधा- दीपलोप स्वकिरणैरेव तिमिरनिराकरणादफल व्यर्थ आपण मारता: पीडाः क्षिप्रमस्यतु । शमयस्वित्यर्थः । तमका अस्ति, तसादुपायान्तराभावात्सोऽयं मौलिमणिस्तप पदयो। मा कापीरिति भावः । अर्पितमिति पाठे-पीडाशान्य मया तुको वन्दारस्तु । उपायान्तराभावे हि नमस्कारेणाप्यारा पदीय क्षित सपदीयफण्ठचुम्बीति व्याख्येयम् । रुजा, जनं क्रियते, तस्मादयमपि नमस्कार करोस्थित्ययः ।। निदाद पादर॥ इत्थमुक्तिमुपहत्य कोमलां वापराधमलुपत्पयोधरे तल्पचुम्बिचिकुरथकार सः। मकरः मुरधनुप्फरनन । आत्ममौलिमणिकान्तिमहिनी मेवया व्यजनचालनाभुवा तत्पदारुणसरोजसङ्गिनीम् ॥ १३७॥ भूय एवं चरणा करोतु वा ॥ १३४ ॥ इत्थमिति ॥ स इत्यमुक्तप्रकारेण कोमलां सामएका इन्द्रवान्यनमसनविरमार्गमन् नखक्षनपीडाकरण मनाउन मदतमा मेश्यालुपन् । बाध्यवा एतावत्यापि ..ननन । य एव पुनरप्यायं करन्नव चरणी मादकार ने अपगधनानं भवति, तम्मा. पर च-पानी गंभोगार्थमूलारोधि. र र वजनानुदिमायुकवायाच मुरधनु -- .: बागी नन्दानावरे मापनुथुन्ने- नरेदमायमरावत रन । नामाननरि गरियर्थः। वाटे-मानदात. पानानु. . - रोत्पलमयमो युक्त एका तलाचुम्बीन्यनेन १८१६५६:०१ गामः सुचितः । महानर: यम्या सनि pिs. वत्पदाखिलनसानुविम्वनैः सः समेत्य समवामियायमः। रुद्रभूमविजिगीपया रति- यामिनोपदशमूनितामृता ।। १३८ नदिति । FATHEMAtition, Hit - K ·अष्टादशः सर्गः। ४२३ .. इस भूमा बहुत्वमेकादशत्वं तत्सापि स्पर्धावशाद्विजिगीपया जे- नुरागविवृद्धहेतोः, अध च-प्रीतिरेव रसायनं प्रशान्तसुरते. मिच्छयोपदशमूर्तितां धारयता रतिस्वामिना कामेन समतां सा- छाया. पुनरुजीवनौपधं तलादेतोः, पुन. संबुभुक्षुमनसौ सुरता- यमिमाय मदीय. शत्रुर्यधेकादशत्वं धारयति तर्हि मयापि ताव- मिलापिचित्तौ च यभूवतुः । द्वितीयसुरतेच्छू जातावित्यर्थः । तु संस्थाकेन भवितुं युक्तमिति । एकादशत्वं यदि कामो धारयेत्, पुनः रजनिस्तयोर्मनोरथं द्वितीयसुरतवान्छा न चक्षमे विपेहे । हिं भैमीदशनखसंजातत्वप्रतिविम्वतंबन्धादेकादशमूर्तिधारी न-यतः-दुष्टा जनिर्जन्म यस्साः । तथा अल्पं जीवितं सत्वं यस्या- इस्तेनोपमीयेतेत्यभूतोपमा । रुदभीतीति पाठे-एकादशभ्यो रु- तादृशी संजातप्रभातसमया । अथ च-अल्पायुषो जन्म दुष्टमे- देभ्यो भीतेविजिगीपया तदपाकरणाद्धेतोर्योकादशमूर्तितां मदनो वेति । यहा-प्रभातत्यासजत्वाद्विरहसंभावनावशाद्वा दुष्टा व्या- पारयेत्तहि स्वप्रतिविम्बयोगादेकादशमूर्तिस्तेनोपमीयेतेत्यर्थः । प्र-कुला जन्यो नवोढा यसां सा दुर्जनी। संभोगेच्छा तु न नि- गामवशात्तजखेषु प्रतिविम्बित इति भावः । दशानां समीपे उप- वृत्ता, पर प्रभातसमयस जातत्वात्संभोगं न चक्रुरिति भाव. । दशाः 'संख्ययाऽन्यया-' इति समातः । 'बहुव्रीहौ संत्येये' इति अन्योपि सुरतविपये यदसायनं वीर्यवृद्ध्यर्थमौषधं सेवमान. पुनः इप् । उपदशा मूर्तयो चखेति समास. ॥ पुनः सुरतेच्नुर्भवति । अल्पचित्ताऽन्यापि दुष्टा वधू सपत्यादि- आख्यतैप कुरु कोपलोपनं स्त्रीपुरुपयोः संभोग न क्षमते । जननं जनि. 'जनिघसिभ्यामि (ण), 'जतिवध्योश्च' इति वृद्धिनं । 'ठूलोपे-' इति दीर्घः । पश्य नश्यति कृशा मधोनिशा। पक्षे-समासान्तविधेरनित्यत्वात्कवभाव. ॥ एतमेव तु निशान्तरे वरं खप्तुमाप्तशयनीययोतयोः रोषशेपमनुरोत्स्यसि क्षणम् ॥१३९ ॥ खैरमाख्यत वचः प्रियां प्रियः। आख्यतेति ॥ एप तामित्याख्यतावोचत् । इति किम्-हे भै- उत्सवैरधरदानपानः नि, त्वं फोपलोपनं कुरु । नधोर्वसन्तल कृशा दिनापेक्षया स्वभा- वत एवाल्पपरिमागा, अथ च-प्रतिक्षणमपचीयमाना, निशा सान्तरायपदमन्तरान्तरा ॥ १४२ ॥ नश्यतीति पश्य । कोपापरित्यागे एवंप्रकारेणावशिष्टा रानिगमि. खामिति ॥ स्वप्तुमाप्तं शयनीयं शय्या याभ्यां तयोर्मध्ये प्यति, तलाको मुत्र । तु पुनत्वमेतमेव रोपशेपं निशान्तर प्रिय. मियां प्रति स्वैर रहति स्थितत्वात्स्वच्छन्दं यथा तथा मा. आगामिरान्यन्तरे दिनापेक्षयाऽधिकपरिमाणायां शिशिर रात्री त्यताबोचत् । किभूतं वच.-परस्परमधरस दानं सण्दन पानं क्षणमानननुरोत्पति कानपिप्पले वरनेतन्ननागिष्टम् । शिष्टं कोपं च तान्यां जातैरत्सवै परनानन्दकारणैनिमित्तैरन्तरान्तरा मध्ये तदा कुर्विदानी संभोगार्थ प्रलजा भव । सर्व कोपनिदानीमेव मध्ये सान्तरायाणि सरितानि कियन्तं कालमनुचारितानि सुप्ति- चेत्करिष्यति, तहिं तदा कि करिष्यति, तलादलं रोपं निशान्तरार्थ दन्तानि पदानि यत्र तत् ।। स्थापयेति रौस्किरीत्याऽधुना तावत्कोपं त्यजेति भैमी प्रार्थयात क्नुिवाचेन्याह- लेयर्थः । आरयत्, 'चक्षितः ल्यान्' 'अत्ततिवति-' इत्यइ, हिवात्तङ्॥ देवदूत्यमुपगम्य निर्दयं साथ नाधमनयत्कृतार्थतां धर्मभीतिकृततादृशागसः। पाणिगोपितनिजानिपङ्कजा । अस्तु सेयमपराधमार्जना जीवितावधि नलस वश्यता ।। १४३ ।। तत्प्रणामधुवमानमाननं सेरमेव सुदती वितन्वती ॥ १४० ॥ देवदूत्यमिति ॥ देवदूत्वमुपगन्यानीय निर्दयं यथा तथा धर्मागीत्या चित्तमुसा दूत्यामरणे प्रनिश्रुतापरिपालनारनों लु. सेति ॥ अथ प्रगानभाएगानन्तर प्रगानं मा फापोरित्यादिव- प्येतति लुपनानादुनादीला धर्मवर पा भीतिगेपलाना चनपूर्व पाणिभ्या गोपिते निजानिपजे यया तया तल प्रमानेन तपा हेतुभूतया कृतं वाहननिर्माचं नरन्पीडनरूपनुनमारमा. धुतो निरलो मान. रोपजनौदातीन्यं यत्वंभूतमाननं प्रतादा-मोऽपराधो येन तसारारिनो नरसनन नीविनारि पारतीय ले ललितमेव वितन्वती पूर्वमा सती सा तुदती नाथं हता. या पदयता नवधीनता सेवनागरन्त नागा गोपरिन्यन्नु । पंता इतकृत्यताननयमापदानात । तारन्नाग सदाऽभूदिति जानते पारदह अंगन तारनर पर किसर पर प्र. तिज्ञा तया ना तनाराम नन्दवरत नार.नाना, तो मिथो रतिरसायनात्पुनः पदन्तादारे दुन् । संबुभुक्षुमनतो बभूवतुः। सक्षमः मुनि पचदीक्षा चक्षने नतु तयोर्ननोरचं तुच गम्चनुन् पन पनि। दुर्जनी रजनिरलजीवना ! १५१ ॥ वजनसमुपसानियन तावितितलियोऽन्योन्य समस्यामा परम्परा. पचद निम्नविनमः ।। १४१ ।। - भाव.॥

·स्वभावत एव चलत करपस्य पलान्मामाददामिनन्यया , . -- 1 - नाम शर्म व्याहरदुवाच । अभयदान मादात् । इति किम्-हे भमि, IN | त्ससीसमूहेन सह गोध्या प्रस्तायां प्रसनाका करमादिभनि करमादिति तव्य कथ्यतामित्यन्योन्य भगहेतुप्रो ने सुतार निमीलित. संचित. तसाचपाडालुमनकादोपरि स्पृष्टानि पनाणि यस्यैवं भूतोऽगुल्यादिना स्पृष्टमात्र. मग काशादहं सुतरां विभमीति कयाविदुलम्, न चाप- (IA तम् , अनिशं शिरोमुनो मूपानं सम्पयन प्रतिभागमय. वर पाते। विभोर वेन गृहान दम्नुले तु सनि नलवियोगानोरई विनि धमाधनारी नन 44 ४२४ नैषधीयचरिते स इति ॥ हे सुमुखि, यत्त्वदीक्षणं स एव नलस्य क्षणो म- वत्यसि तावत् , तस्मादेवमपि मया याचितुमयुक्तमेवेति । हानुत्सवः, शोभनवदनत्वादेवेत्यर्थः । अथ च यत्र महत्यपि काले किंकरोस्मीति भावः । दिवस्पति, दयापणेनेत्येताभ्यामिन्द्रापल भवदीक्षणं स महानपि कालः सुखरूपत्वारक्षणतुल्यः । सुखेना- त्वदपेक्षया चाहमतितरां गुणवानिति वृत इति न, किंतु नावे तिवाहितुं शक्य इत्यर्थः । तथा~येन त्वद्विषये मदीयेन मद्वि- तव कृपैव हेतुः, सा यावजीवं कार्यत्यर्थः ॥ पये त्वदीयेन व्यापारेण त्वं रज्यसे प्रीता भवसि तच्च तदेव मम उरु महद्राज्य त्वदनुरागहेतुव्यापार एव साम्राज्यम् , नतु सकल. शृण्वता निभृतमालिभिर्भव- भूमण्डलाधिपत्यमित्यर्थः । तथा–यस्त्वदनस्य परिरम्भविभ्रम द्वाग्विलासमसकृन्मया किल। आलिङ्गनविलासस्त्वच्छरीरेण मदने कृतो वा परिरम्भविनमस्तदेव मोघराघवविवय॑जानकी- नलस्य मम सुधयाऽमृतेनाभिपेचनमभितः सानम् । सुधामि- पेकादपि भवदगसुखकर इत्यर्थः । सर्वथा त्वमेव मम सकलपुरु- श्राविणी भयचलासि वीक्षिता ॥ १४७ । पार्थसर्वस्वभूतासीत्यर्थः ॥ शृण्वतेति ॥ किल कदाचित्समये आलिभिः सह अमहा- त्या वाग्विलासं कथासंवादं निभृतं पश्चादागत्याज्ञात यकता शर्म किं हृदि हरेः प्रियार्पणं वरदानाददृश्यत्वेन वा गुप्तं यथातथा शृण्वना, निभुत रहने किं शिवार्धघटने शिवस्य वा । स्थितत्वान्मच्छावणशङ्काभावात्स्पष्टं स्वच्छन्दं सखीमि. सहन संवादं किल शनैः पश्चादागमनाददृष्टिकरणादिना कपदेन शुरु कामये तव महेषु तन्वि तं ता सता वा, मया त्वं वीक्षिता एवंभूता दृष्टाऽसि । किभूता- नन्वयं सरिदुदन्वदन्वयम् ॥ १४५ ॥ मोघ वह्नौ परीक्ष्याप्यकारण श्रीराघवेण विवज्या त्यक्ता खाली वानुरक्तामपि जानकी शृणोतीति तच्छीला, सीतेव भयेन सब शर्मेति ॥ हरेः श्रीविष्णोर्हदि प्रियार्पणं लक्ष्म्याः स्थापनं किं गशवाभीत्या चला व्याकुला । (तसाकिंकरभूते सुसम् । तथा-वाऽथवा शिवस्य शिवायाः पार्वत्या कार्येति भावः।) यद्वा यस्माद्गीता दृष्टासि, अर्धेन घटन किं शर्म तदप्यल्पीयः । तर्हि किं नाम परमं सुख- तवानुरागोऽस्तीति निश्चित्य धीयतां मयि-' इति वक्तुमयुक्तभिने मित्याशयाह-ननु तन्वि भैमि, महेपु सुरतोत्सवेषु तव तम- भावः । राघवः गोत्रापत्ये विदादेराकृतिगणत्वादन् । बहुवे तु । तिप्रसिदं सरिदुदन्यतोनंदीसमुद्रयोरियान्वयमभिन्नजलोपलम्भेन जनोश्च' इत्यजो लुक् । तेन 'रघूणामन्वयं वक्ष्ये' इति साधुः । तादात्म्यलक्षणमयमहमयं शुभावह विधिरूपं वा संबन्धं कामये पान्धामि । इष्टदेवताभ्य इति शेपः । महेपूत्सवेपु मध्ये तव स- छुप्तपत्रविनिमीलितात्क्षुपा- रिदुदन्बदन्वयमेकं कामये नत्यन्यमिति वा । हरेर्हदि प्रियार्पणे, कच्छपस्य धृतचापलात्पलात् । शिवस्य च शिवार्धघटन आलिङ्गनादीनां पृथस्थितभिन्नदेहसा त्वत्सखीपु सरटाच्छिरोधुतः ध्यत्वादागिनादिजन्यं सुखं तावनास्त्येव किंत्वेकदेशस्पर्शमात्र- नन्यमेवास्ति, तसादावयोयदि पृथक्त्वम् , तर्हि तदा सुरतसमये खं भियोऽभिदधतीषु वैभवम् ॥ १४८ ॥ क्षीरवदेकीभावोऽस्तु । यद्यपृथक्त्वमिष्टम् , तर्हि नदीसमुद्रजलव- त्वं मदीयविरहान्मया निजां त्तादाम्यमेव भवतु, नतु हरिलदम्यादिवढ्दोल्लेख इति भावः । भीतिमीरितवती रहः श्रुता। नन्वहमित्यापि पाठः। 'तव मयेह-' इति पाटे-अयमहमिह भूटोके मया सह तब तं तादृशं सरिदुदन्वदन्वयं कामय इत्यर्थः॥ नोज्झितासि भवतीं तदित्ययं धीयतां मयि दृद्धा ममेति धी- वक्तुमेवमवकाश एव कः। यद्विध्य तृणवदिवस्पति कीतबल्यमि दयापणेन माम् ॥ १४६ ॥ धीयनानिति !! हे भनि, मयि वं नमेनि वीनिश्चिता बुद्धि- वामे नियटन यवनाशो कसर एन , अपि तु-तात्विके ये एर बनायासमोरि नानि, ययजादेनोर्दियानिमिन्द्रं तृ- गरनगन टरं वने तपावर का नया तुगनिय परिबन्य रदाहकलामा सकाशादहमियपरया, स्थायी तसादर व्याहरद्वरमसत्यकातरः ॥ १४९ ।। छुमेति ॥ त्वमिति ॥ युग्मम् । अयं नलस्ता प्रनीति रामनार - वैभर हेतुमभिम्धनी नापमा गाम मirst द बनान्सत नागमो न प्रायन इलय: । यदि नमन किया। इन्द्र पांग्मय ना नानाध्य.। नृत. १. पाट पुया. ३ ·अष्टादशः सर्गः। १२५ । निति तलादेव विनेति नत्वन्यलादिति नदीयविरहाविजां भी- वशादिव प्रातनिमीलपति, तसाड़ियमपि । प्रतीयमानोत्प्रेक्षा। ति रहति हरितवती वं नया धुताति बलात् तलान्ना भैपीरहं न्यनीमिलाइति पाठे-गौ चडि 'भाजनास-' इति पाक्षिक उप- भवती कदाचिदपि नोज्ञितालीति । चत.-ससे नारीप्रलो- पाहूखः । जागरागावे पनि जानोऽविचिगल्डिन्सु' इति वृद्य- भनवचनविपये कातरो भीरु भाचिनत्यागल देवाधीनत्वाज्ञा- पवादो गुण ॥ सत्सवादिवनिति भावः । पदा-असतीप्वज्ञातरः, सतीपु विपये मिश्रितोरु मिलिताधरं मिथः भीररेव । तद्गनिराकरणार्यमेवनबददित्ययः। सुक्षेति कुप सशे,' इति तौदादिकादनिटो निष्टा । शिरोधुत इति चिन्तन् ॥ स्वप्नवीक्षितपरस्परक्रियम् । संगमव्य विरहालि जीविका तौ ततोऽनु परिरम्भसंपुटैः येव वामथ रताय तत्क्षणम् । पीडनां विदधतौ निदद्रतुः ॥ १५२ ।। हन्त दत्य इति रुष्टयावयो- मिश्रितेति ॥ ततोऽनु ताइविभागमध्य एवं भैमीसंभो. गरतानन्तरं परिरन्तरूपे संपुटे। सलेमपेटिकामानिति यावत् । निंद्रयाऽद्य किमु नोपसद्यते ॥ १५० ॥ तत्र पुनरपि पोडना गावालिङ्गनां विदधतौ कुवांगी तो निश्रिते संगति ॥ हे भैनि. इत्यतो हेतो रुपया कुपितयेव निद्रयाऽ• परसरान्तरालघाटते करू यसा क्रियानां तद्ययातया, निय. पा. चाला रात्रावाचोनोपलवते भासन्नचा न भूयते किन्विति वित- नवशादन्योन्यमिलितावधरौ यसा क्यिानां तद्यथातथा, स्वमे के । इनि किन्हे भैनीनलौ, चैवाहं निद्रा विरहे विवाहापूर्व बीक्षिता परत्सरक्रियाऽन्योन्यचुम्बनादिव्यापारो यत्सां निवाया वियोगसमये वां युवां त्वमदर्शनादिवशासंगमय संयोग प्रापच तद्यथातथा निद्तुः क्षीरनीरालिङ्गनं कृत्वा निद्रितावित्यर्थः । युवरोजौनिकालि प्राणधारणहेतुरभूवमित्यर्थः । तक्षणं तला नन पोडनां, पन्तत्वाद्युत् ॥ संबन्धिनं क्षगं रात्रिलक्षणं सनपनवसरं वा अय विवाहानन्तरं तद्यातायातरंहच्छलकलिनरतश्रान्तिनिवासघारा- बकायायं रताप युवां इत्यः । रात्रिल्स नदीयसनय एव तुर- तत्य क्रियमाणत्वात् । हन्त कष्टमनुचितम् । तिनुपकार न लर- जलव्यामित्रभावस्फुटकथितमिथःप्राणभेदव्युदासम् येत्यर्थः । आपाद कृतोपारा हे तदीयेऽवसरेऽन्यलै दत्ते स. वालावक्षोजपत्राकुरकरिमकरी मुद्रितोवीन्द्रवक्ष- ति कोपात्त्वामिनीपं नागच्छन्तीत्वापदे कृतोपकाराया मन रा विद्वाख्यातेकभावोभयहृदयमयावन्द्वमानन्दनिद्राम् ॥ दिल्पोऽवसर सुरताय दत्तो युवान्यान् मझं तु मदीयवासरत लेशोपि न दत्त, प्रभातपर्यन्तं सुरतवैव करणादिति कोपवाद तदिति ॥ तद्न्दं चोपुंसमिधुनमानन्देन लनोगमुखभरेग वापयोनिद्रा नापातति नलतानवोचदित्यर्थः । आप्रभातं तान्या निदानपायाप । शिभूतन्नद्रागन्धि गमानां पातायानयो. कानक्लयः इत्ता इति भावः । न क्षगनिति पाठे-पैर जीविका निगममगोः संपन्धिनो रहसो वेगस देन यान कलेता वसा नन रतारप्रीतये क्षमसनपि सन न दत्य इति रपये- जीता पा रतभान्निनिवामपारा मुरत अनमगावनेचामपर- नि व्यारवेपन् । संगनम, त्यपि लघुपूर्वात्' इति पेरपादेश.। मरलतानन्योन्दननासमनपस्तं नुतरा चामनार है- जीविका, क्तरि मुन्। वां, पटोदिनीयाद्विवचने वानादेशः ॥ दावामीनातानिगंतवासारत्नरानु निद्रापरानलनामानिर्गन. ईदृशं निगदति प्रिये दृशं निधासपरम्परा प्रविष्टा , एवं सरीपेनाले ज्ञानलन् । मनोने- शासधारा निगंब नलनिशानसारमा मह निरा नदनानिहा संमदाकियदियं न्यमीलयन् । परिगति, सत्रापि वैषीय ज्ञानसन् । इति मिनीनावानर प्रातरालपति कोकिले कलं पातायाते। तथा च-बरे जसरगरदन्योन्न्त निवामारा. राजानततरामदोपरान इन पार । तेन तेनूनन पर जागरादिव निशः कुमुद्धती ।। १५१॥ स करितः नियोऽन्योन्य साना दगुद को रोदन । ईशनिति ॥ वं प्रिये इंसनेमारनपदारे निगदत प्रारपल तपाकर रोजाना ना ग . सपेर सनदादात् । तुरतानन्दजभनादिति पार । तलादेतो. पण्डोन्ता तपस्टीम बनाना लहान नेशियाकरितपनील्परिनीरितरती। अगसंज्ञातवा नि- हनिम्तनिदंडित विन विमान दमायोजित दोष रिमारिलो हतिदा । मरना नुन्टर रमा सनदारे गदति बनी पानी पर । नदीस नि रुई करेन एम्न मी मन सदियोनिभवनावरसास्वादनानुबन-हंदर पदवि। .. भनन् हि निनोतिनति प्रनयना गा.किरदेव इट लन् , .:. :: नेन मोनीलाल मति मला नरेनन् । रमानः कोटि जनाए मोदक.. ति उदगीर । उनी समान माईत नास्लादियो । ईल दिन नान्टुकी रकः', हे माता न लगा. उरेनीट' . 10 . । ।

·- शुभसूचक वस्त्वस्तु । तत्स्थाने भैम्येव भूयादस्थितः सन् जो लोटि तमपि 'किमेत्तिक-' इत्यामुः। शय्योरथायम्, 'अपादाने। ऽतिमपुरा पदारू मुतिङन्तपदमाला तस्या वैदग्ध्या वक्रोत्यादिर- हरिदिक् इतः प्राग्भागेऽक्षः प्रारम्भभाग एन निजमुख तिमिरपाल वरुणेति ॥ हे राजन्, हरेरिन्द्रस्य महिपी राजी अमापार भाविका रत्यादित्यायिव्यभिचारिसहचारिरूपभावयुक्ता । ज्ञापिता कथंभूतेव-वरुणस्य गृहिणी भार्या प्रतीचीमाशामामायनमा चनाचातुर्वेग विनाविना बनिवृत्त्या व्यञ्जनाच्यापारेण प्रकाशिता प्रसादमिपानर्मल्यव्याजारसेर सहासं धत्ते निभर्ति | rat पानशेनमारस्यनियर्थ । रन्यादय न्यायिभावाः, निवंदादयम्रय- विवयममुं तुहिनमहसं पश्यन्तीव । मय्यनुरकस्ययुगमनका मरि पदं नीरस तानु नात्यतिरसिका । नलग्रवोवाय मागधर्मधुर भागापगमक्रमेण निर्गता अंशवो यस्य तं निरकम् , ar गिहावा. । 'तालिका, बोरकराः' इत्यमर । दामोऽवस्थावि- इदानीमन्यस्यामनुरक्त इमा दशामापसोध्यमिनीरदार शेगोवियते यन्याना दशनी इ. अन इनि। योगरूटोयं शब्द। न्यापि नार्यनुरागातिविदल गलयं परणी सेवमाना रानन्या पदावा भागे शानिनेति वा । विनिष्टन्तालो विताळ. मुखं सेर करोतिापाच्यामरणोदयोऽभून, प्रतीच्या - समिरा देगा तालिका गिवन्' इति वा । सोनशायिका प्रमरणवशाबन्द्रो निन्प्रभोत जिगमिपुरनि, तनाia- < र मोमन कटापन्मान्नु चाम्टिका । जागिर पंग पटीममास.इत सतम्य तमिः।पानून नैषधीयचरिते यातोऽसिशिवशक्तिसिद्धिभगिनीसौभ्रात्रभव्ये महा- जय जय महाराज प्राभातिकी सुपमामिमां काव्ये तस्य कृतौ नलीयचरिते सर्गोयमष्टादशः १८ सफलयतमा दानादक्ष्णोर्दरालसपक्ष्मजी। श्रीहर्षमिति ॥ शिवस्य शक्तेश्च सिद्धिर्यत्र (शिवशक्तिसाधनं प्रथमशकुनं शय्योत्थायं तवास्तु विदर्भजा यत्र कृतं) स शिवशक्तिसाधननामा ग्रन्थः । शिवभक्तीतिपाठे- दिशवस्य भक्तेः सिद्धिर्यत्र शिवभक्तिप्रतिपादको ग्रन्थविशेपः । प्रियजनमुखाम्भोजात्तुङ्गं यदङ्ग न मालम् ॥ तस्य (सैव) भगिनी एककर्तृकत्वात्, तस्यां सौभ्रात्रेण शोभनभ्रा- तृभावेन भव्ये प्रशस्ते तत्तुल्यसरसशब्दार्थन्यासे नलीयचरितेऽष्टा- जयति ॥ भो महाराज, त्वं जय जय सर्वोत्कर्षेण वतप । दयानां पूरणः सर्गः समाप्तः । शिवशक्तिसिद्धिरपि मया कृतेति त्वमिमा प्रत्यक्षदृश्यां प्राभातिकी प्रातःकालसध्यादिजानितां मुस सूचितम्। सौभ्रात्रमिति भावे युवादित्वादण् । अष्टादशः, 'तस्य अमाप पक्षमणी ययोरक्ष्णोर्नत्रयोर्दानाद्विषयीकरनाईत परमां शोभा दरमीपदलसे तत्कालमेव निद्रात्यागादीपाइपन्न पूरणे उद' । इति श्रीवेदरकरोपनामकश्रीनरसिंहपण्डितात्मजनारायण- सफलयतमामतितरां सफलां कुरु । त्वत्कृतदर्शनेनेय धन्या विरचिते नैपधीयप्रकाशेऽष्टादशः सर्गः समाप्तः प्यति तमाच्छीघ्रमुबुध्यस्वेति भावः । विदर्भजा वाग्योत्थार । व्यायाः सकाशादुत्थाय तव प्रथमं पूर्व प्रातःकालभर बा एकोनविंशः सर्गः। स्थितभैमीमुखमेव प्रथमं पश्येत्यर्थः। यद्यसात्-हे अम स्थान नियाजनस्य मुखाम्भोजादन्यत्तुनमुत्कृष्टं मङ्गलं शुभावह नास्ति । प्रातरुत्थाय प्रथमं प्रियजनमुस द्रष्टव्यमिति गोल निशि दशमितामालिङ्गन्त्यां विबोधविधित्सुभि- स्थितिः । त्वत्तः पूर्व भैम्युत्तिष्ठत्विति भावः । दरालसपा तत्कालमुहन्दस्य जातिः । 'पश्चाच्छयनं पूर्वमुत्थानम्' इति स्थल निपधवसुधामीनाकस प्रियाकमुपेयुपः। उत्तमकुलखीजातिश्च । जय जयेति वीप्साया द्विरुक्तिः । प्रा श्रुतिमधुपदस्रग्वैदग्धीविभावितभाविक- भवेति 'कालाहन्' । सफलयतमाम् 'तत्करोति-' इति स्फुटरसभृशाभ्यक्ता वैतालिकैर्जगिरे गिरः॥ १॥ सप्सायाम्' इति णमुल । पराप्सा त्वरा । 'तृतीयाप्रभूगोन निशीति॥ सर्गसंगतिः स्पष्टा। पैतालिकैर्वन्दिभिर्गिरोजगिरे। इति समासः ॥ किंभूतैः-निशि रात्री । 'वाल्यं वृद्धिर्वपुः पुष्टिः प्रज्ञोत्साही बलं महः । दशकेन निवर्तन्ते मनः पञ्चेन्द्रियाणि च' इति वचनादश- वरुणगृहिणीमाशामासादयन्तममुं रुची- दशकस शतायुप. पुरुपस्यावसानोपलक्षकोऽवस्थाविशेपो दशमः निचयसिचयांशांशभ्रंशक्रमेण निरंशुकम् । स विद्यते येषां ददामिनो वृद्धास्नेपां भावो दशमिता तामालिङ्ग- न्यामवसान प्राप्ताया संजातपायप्रभातायां सत्यां प्रियाक भैमीस. तुहिनमहसं पश्यन्तीव प्रसादमिपादसौ मीपमुपेयुपः प्राप्तवतम्तया सह निद्रितस्य निपधदेशवसुधायां निजमुखमितः मेरं धत्ते हरेमहिपी हरित् ॥३॥ मीनास्य कामस्य नलस्य विवोध जागरा विवित्सुमिः कर्तुमिच्छु- नि. । कीरश्यो गिर -श्रोतृणां श्रुत्यो. श्रवणयोर्मयु अमृतरूपा- इल यावत् । तादृशा. स्टा. प्रमन्ननरन्वेन बालिशैरपि प्रतीता गच्छन्तम् । अत एव-रूचीनिचयस कान्तिममूहका रे रमाः नारायनशं नितगमन्यक्ता. सर्वत मिक्ताः । एक- यस्य वनस्यांशा भागास्तेषामप्यशेन लेशेन प्रशस्तस्य तदुन्छन्- नाटिगन्नु कयने विमि. सासशा मेति । अदोन अंश , तृतीया-' इति योगविभागा मन । i द' नश् । मन्तिनों न.-' (१९५६) इनि पसंद। - १'मनरल्यास तीचातुः।

·एकोनविंशः सर्गः। ४२७ .: - इतोऽस्लादेतोरिवेति । इतो दृश्यमानादलात्प्रसादमिपादिति वा कालिमन्या, 'आत्नमाने खच' इति सर, दिवादित्वाभ्यन्, संवन्धे पंचायेव ॥ 'खित्यनव्ययत्व इति हव. 'अरुद्धिपद्-' इति मुम् । लाक्षा. अमहतितरास्ताक्तारा न लोचनगोचरा लक्ष्मी, 'न लोका-' इति पष्ठीनिषेधैः ॥ स्तरणिकिरणा द्यामचन्ति क्रमादपरस्पराः । रजनिवमधुप्रालेयाम्भःकणक्रमसंभृतैः कथयति परिश्रान्ति रात्रीतमस्सहयुध्वना- कुशकिसलयस्याच्छैरग्रेशयैरुदविन्दुभिः । मयमपि दरिद्राणप्राणस्तमीदयितस्त्विपाम् ४ सुपिरकुशलेनायः सूचीशिखाङ्कुरसंकरं अमहतीति ॥ भो राजन् , अमहतितराः स्वरूपेणैव सूक्ष्म- किमपि गमितान्यन्तर्मुक्ताफलान्यवमेनिरे॥६॥ तरा ध्रुवारन्धत्यादयस्तारा इदानी तादृक् पूर्ववल्लोचनगोचरा न रजनीति ॥ रजन्या वमथुवत्करिणीवदननिर्गतजलवामाले- भवन्ति । स्वरूपेण सूक्ष्मत्वात्पूर्वमपि चक्षुप्मतामपि नहता चलेन याम्भसो हिमजलस कणा लेशास्तयां गलनक्रमेण संभृते. सं- या दृश्यन्ते ता इदानी सर्वथा न श्यन्त एवेत्यर्थः । तादृश्यो बहु-'चित कुशकिसलयसाप्रेशयैरप्रतितै. सूचीतीक्ष्गाप्रभागे सितै. सरयाः पूर्व प्रकाशमानाच यातारकाः त्वात्याादयस्ता. सप्रति रच्छैर्निर्मलतरैल्दविन्दुभिर्हिमजलकणे. कर्तृभिर्मुक्ताफलान्यपमे. सुतरामल्पा. सूक्ष्माश्च सत्यो नेत्रगोचरा न भवन्तीति वा । यलात्त- निरेश्वगणितानि । मौक्तिमतुल्लैर्जातमित्यर्थः । किभूतानि मुक्ता- रणेः सूर्यस किरणा अपरस्परा अहमहमिकया सततमविच्छेदेन फलानि-सुपिरे विवरकरणे कुशलेन मगिकारेण मध्ये किमपि प्रवृत्ता सन्त ऋमाइया गगनमञ्चन्ति गाहन्ते । सूर्यकरत्पर्शान्नि- लोकोत्तर, स्तोमं वा, अब सूच्या लोहसूया येधनशलाकायाः प्यभत्वात्तारा न दृश्यन्त इत्यर्थः । तधा-दरिद्राणाः क्षीणाः प्राणा शिखैव सूक्ष्मत्वादहरस्तेन सकर संयोगं गमितानि प्रापितान्यर्ध- असवो यत्वैवंभूतोऽस्तं जिगमिपुरयं तमीदयितो निशानाधश्चन्द्रो- विद्धानि । 'वमथु. करिशीकर' इत्यमरः । 'द्वितोऽथुन्'। भने- ऽपि रात्रीतमसा सहयुध्वना संघानं कुतीनां निजत्विपान् परि- शयैः, 'अधिकरणे शेते.' इत्यजन्ते शशब्दे 'शयवास-' इति श्रान्ति सामत्येन म्लानि रगपातं च कथयति न केवलं त्विप सप्तन्या अलुक् । सूची, 'कृदिकारात्--'कीए । सकर, 'ऋदोरे ॥ एवं दरिन्द्राणप्राणा कितु चन्द्रोऽपीत्यपिशब्दार्थः । अतिशयेन म. रविरुचिऋचामोंकारेषु स्फुटामलबिन्दुतां इत्यो नहनितरा. 'घरूप-' इति हत्वः, ततो नम्समासः । गोचर गमयितुममृरुबीयन्ते विहायसि तारकाः। पुमान् । अपरे च परे च 'अपरस्परा. क्रियासातत्ये' इति तुद । द्या सततनविच्छेदेनाजनीत्यर्थ । सहयुध्वना, 'सहे च' इति युधे स्वरविरचनायासामुच्चैरुदात्ततया हताः कनिपि वनो र च' इति प्राप्ती डोत्री 'वनो न हश.' इति निपे शिशिरमहसो विम्बादसादसंशयमंशवः ॥७॥ धान भवत । दरिद्राणेति, 'दरिद्रातरार्धधातुके-' इत्यादिना रवीति ॥ रखे. पौरांतिरको रुचय एवं नयनमा [प्रात:- प्राप्तोऽप्यारोपो 'न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे च नेप्यते' इत्या काले रविकिरणानानपनान् । गरिमा पूर्वाहे दिनि देव इयते दिनिधार भवति ॥ यजुवेद तिष्टनि मध्येऽल.' दन्यादिभुते सम्मेदवास्यानामोकारेणु स्फुरति तिमिरस्तोमः पङ्कप्रपञ्च इवोचकैः प्रारम्भप्रगपु, अप रसगया प्रारम्भदयममयेा स्फुटा पुरुसितगरुचश्चयपुटस्फुटचुम्बितः । प्रकटानमलां स्वरोचारणादिदोपरहितां विन्दुतामनुस्वाररूपा ग. अपि मधुकरी कालिंमन्या विराजति मयितुनर्विहापनि सितानारका नाप्युचीयन्तेऽपचयेन मं. गृह्यन्त एव । वृत्तामल पाद्योग्यत्वाच रागामिन्दुगिर्मागा- च्छविरिव खेाक्षालक्ष्मी करैरतिपातुकैः॥५॥ नेता गृह्यन्त इव ततो न दान्त इत्यर्थः । प्रत्यमा मारमनाया स्फुरतीति ॥ हे राजन्, तिमिरत्व तोमः तन्ह. राक्षा तदाहुल्यात्तारापिन्दूनामपि बहुपन् । अथ च-उद् अर्थ लक्ष्मीमतिपानुरितिकानशिलतोऽपधि रक्तर रवे. फरैः कृया चीपन्ने, नोपन्त इति पावन् । सूर्यमनोदय पर तारका न. पुरूणां पहूनां सितगरतां श्वेतपक्षाणा रजनिश्चपटे , अरनिया न्तीनि भार । तथा-अननोन्नुनादन्नास्टिमरनदम बन्दना विरसगिर्वा चऋपुटै स्फुट यथा तथा चुन्रितः स्पष्टः पकस विन्यासकाशादशमोऽपालामुदानुनितरामु नान या गुदी- अपर समूह इवोचरतितरा स्फुरति शोभते । निमिरलोमो- ततपा, अब य-टमगारमादिगारतोगरिधितनमा पा, पर ऽन्तराप्रविष्टसूर्यफिरणस्पर्शादिसपननार्य पमनिसारणचपल- च-उधेरदान.' दरदानर मनोगादुरदान न पाम पा. चनपुटवलरकपलोभतेतरानित्यर्थः। तथा-आमान काल दुदात्तत्रय मिरवनार निमानार मा नना मन्यते कारिनन्या अतिकमा मनप्परगतरे सर्वधिनता दर । उदानव रन्थाइत्तम 7. राविरिय पत्रकारमान्तिरेव सोनतेतराम् । सूर्यररा पन्ना रस्ते । इदे बरकरारा नानदार' (... निनिर चारपीभूतनिनि माप । जूनला पोहते' दव- नुदान ), कनर नन' र म । र. नर । उौ , समस्यादरम् । नपरी, अनिमादि। धूमल- ॥ अपार । सजीवाः। ૧૬ ·किमपि मघवप्रासादस्य प्रघाणमुपानताम् । नयतीति ॥ अम्भोजस्य कमल फुलस्यानिवन्धनसभोकार न्द्रस्य वैजयन्ताख्यस्य प्रासादस्य प्रघाणमलिन्द किमपियो यथातथोपन्नतामाश्रयतां नयति प्रापयत्यानयति । तार पनर मागत इत्यर्थः । अथ च-तंश्लिष्यति । परालमानो. गाल ध्वान्तं तस्य प्रतीच. पश्चिमाशाया. मंबन्धिान रियायोग वालेयां मिथुनं तन्य क्रीडासंबन्धिनि तल्पे मवरूपे विहायसि लयनमिति पाटे-संधिभावेन यत्तिरोधानं सामन्यनादन विदशेति ॥ ग्रहसंग्रहः शुक्रादिस्थूलताराममूहः विदशा दे. मार्ग मण्डल्या संधिभावेन यल्लगनं संश्लेप. प्रत्यदिगन्तयामा, गगने निचुवनं मुरतमंमदनेन धुता विकीर्णा. खजः पुष्पमाला- फलन्सफलो भवन्नधान्तो निरन्तरः सणांचलस्य मेरो. प्रदर्शित तामा भाग एकदातर श्रीनर दोनानिमायं गाहते। तया-लक्षणा भ्रमः स एन विधमो विलायो यस्य । सम्परा स्थापनाननं शुत्रतरोच्छीमकार न परिहरनि न त्यजति, तथा स्वांचलरक्षणाय सूर्यस्य प्रमणविलासमाफटा युनिया रखण्ड पूगी वृत्तचन्द्रो गण्डोपधानविधा कपोलतलाव: नाय रात्री भ्रमतो यामिकम्य चौरपलायनेन या मास भीमरोयेर, तदन्कोनत इत्ययं ।भूितो वि.-मृदुनरकरा. 'अत एव स्वर्णाचलपदं प्रायोजि । जनापि न कारेरतिदुरदिनलोडोत्कर. कापीयमहरुदरंनरिः परिपूरित• ज्ञातव्य.। 'प्रधागप्रवणालिन्दा.' इत्यमरः । वान्स, ४२८ नैषधीयचरिते णानामप्यस्तमये उपरिगामित्वात्सूक्ष्मोपरितनरेखातुल्यत्वादेवमु- भरिः, 'फलेगहिरामभरिश्च' इति चकारखानुक्तसमुच्चयापक प्रेक्षितम् । सूर्यप्रभोद्गमक्रमेण चन्द्रकिरणा अपि कृशीभूता इति दिन् नुमागमश्च ।। भावः । वृता इति पाठे-स्वीकृताः । असंशयमुभयत्रापि यो- ज्यम् । रुचिचाम्, 'ऋत्यकः' इतिप्रकृतिभावः ॥ दशशतचतुर्वेदीशाखाविवर्तनमूर्तयः सविधमधुनालकुर्वन्ति ध्रुवं रविरदमयः । व्रजति कुमुदे दृष्ट्वा मोहं दृशोरपिधायके बदनकुहरेऽप्यध्येतॄणामयं तदुदञ्चति भवति च नले दूरं तारापतौ च हतौजसि । श्रुतिपदभयस्तेषामेव प्रतिध्वनिरध्वनि ॥ १॥ लघु रघुपतेर्जायां मायामयीमिव रावणि- दशेति ॥ दश शतानि यासां ता एकसहतसंस्थातुमुते स्तिमिरचिकुरग्राहं रात्रि हिनस्ति गभस्तिराट् ८ दादिवेदानां समाहारश्चतुर्वेदी तस्याः शाखानामावलायनतोक, यकादिसंज्ञानां तत्तद्वेदभागानां विवर्तनरूपा अताविका अन बजतीति ॥ गभस्तिराट् सूर्यः तिमिरमेव चिकुरास्तिमिरतुल्याः थाभावरूपाः शाखारूपतां प्राप्ता मूर्तयः स्वरूपाणि येपाना केशास्तेषु गृहीत्वेति ग्राहं रात्रि हिनस्ति लघु शीघ्रं विनाशयति । रविरश्मयो ध्रुवं यसादधुना प्रात समये सविधमसदादिमका कः कामिव-रावणिरिन्द्रजिन्मायामयीं मायानिर्मितां रघुपते- देशं भूपयन्ति सर्वपि समीपदेशमागच्छन्ति। तत्तस्मादयमध्ये र्जायां सीतामिव । कस्सिन्सति-वाक्यार्थस्य कर्मत्वात्तदीयं रा- वेदं पठतां वदनलक्षणेषु कुहरेषु दरीपु विषय आकर्ण्यमान त्रिहिंसनरूपं कर्म दृष्ट्वा कुमुदे कैरवे मोहं संकोचं जति सति । नुरूपस्तेषां वेदशाखीभवन्मूर्तीनां सूर्यकराणामेव भुतिपदमयो । अथ च सीताहिसनरूपं कर्म दृष्ट्वा कुमुदाख्ये वानरे मूच्छां दपदरूपः प्रतिध्वनिः प्रतिशब्दोऽध्वनि गगन उदञ्चत्यूचं प्रसरत. गच्छति । तथा-नले च भवति त्वयि दृष्ट्वा सूर्योदयसमये ज्ञात्वा दरीपु प्रतिशब्दो युक्तः । अध्वनि मध्यतारध्वनिरहित यया । दृशोरपिधायके उन्मीलितनेने सति । यद्वानले त्वयि नेत्र- थेति । अध्येतारो हि प्रातर्मन्द्रध्वनिना वेदानधीयते । शुनपुर, योराच्छादके भवति सति । अथ च-नले वानरसेनापतौ दारुणं क्षायां वा। सूर्योदयो जातः, तदीयं कर्म दृष्ट्वा किमपि कर्तुमशक्यत्वाइ खवशाद्वा तारापतौ च दशशतेति मूर्तिविशेषणम् । चतुर्वेदी, समाहारे द्विगोडीम् । पर सुग्रीचे दृशोरपिधायके हतौजसि च निस्तेजस्के म्लानवदने च यः, तादूप्ये मयट् ॥ सति । रात्रिर्गता, रविरुदितः, कुमुदं च निमीलितम्, कमल घोन्मीलितम् , चन्द्रश्च निष्प्रभो जात इत्यर्थ । मायामय्याः सी- नयति भगवानम्भोजस्यानिवन्धनवान्धवः ताया वध इन्द्रजिता कृत इति रामायणे । मायामयीं, प्राचुर्य मयटि डीप । रावणिः, अपत्यार्य बाहादित्वादि । चिकुरग्राहं, सप्त- अपसरदरिध्धान्तप्रत्यग्वियत्पथमण्डली- म्यन्त उपपदे 'समासत्ता' इति ग्रहेणमुल । गभस्तिभी राजते लगनफलदान्तस्वर्णाचलभ्रमविभ्रमः ॥११॥ गमतिराद, 'सत्सुदिप-' इति किम् ॥ त्रिदशमिथुनक्रीडातल्पे विहायसि गाहते मित्रं तदानन्दकारी भगवान् पद्गुणैश्वर्यसंपन्न. श्रीसूर्या माता निधुवनधुतस्रग्भागश्रीभरं ग्रहसंग्रहः । मृदुतरकराकारैस्तूलोत्करेन्दरंभरिः वि । अध्येतारश्च वेदानधीयत इत्या । - - स्मृतरान्गरानावनागमननुया इतन्नतो दृश्यन्ने । चन्द्रापसारममावान्यानवयन मंदिनानि कान्तिनिर्मव्यर, मन को माना गोनालनमोन्मुमो जान इति भार-पान में 1.111...!!! 'वानुः । मंत्र, मनपन इत्यर। उकर, टार' । उदर- पीर । निरिसम्', 'मान' ।'

·एकोनविंशः सर्गः। ४२९ , , - - कदेशे प्रचणः प्रधाण' (इति) 'उपप्न आध्ये' इति च प्रघाणो- दिवि सीदन्तीति गुसद, 'सत्सुदिप-' इनि किए 'हशुभ्यां परान्दो साधू । प्रत्यर, देवान्देन्य.-' इलताते. 'अलर' डेपरवानन्' इतकुमाप्तावपि तत्पुरपे कृति बहुलन्' इति इति लुक् । 'ततिलादित्तद्धित.' (8) इत्यययत्वम् ।। याहुलझान्डेलुक, 'दिव उत्', 'सात्पदाद्यो.' इति पत्वनिषेधः । नभसि महसां ध्वान्तवाप्रमापणपत्रिगा 'बहुकर.' खलपूपक्षे 'दिवाविभा-' इति दः। उपधि. 'उपसर्ग घो. शि:'। मिह विहरणैः श्येनंपातां खेरखधारयन् । प्रथममुपहृत्वा तारैरखण्डिततण्डुलै- शशविशसनत्रासादाशामयाचरमां शशी स्तिमिरपरिष पर्वावलीशवलीकृतैः। तदधिगमनात्तारापारापतैल्दडीयत ॥ १२ ॥ अध रविरुचां ग्रासातिथ्यं नमः स्वविहारिभिः नमसीति ॥ राशी निजागतिशशारपशुविदोपत्ल विशलनं सृजति शिशिरक्षोदश्रेणीमयैरुदसक्तुभिः॥१४॥ मारगं तलायनासोभयं तलाचरमामाशां पश्चिनांडिकामयाचयो। तथा----तारा नक्षत्रानि तद्रूपं पारापतत्तल चन्द्रपलायनवृत्तान्तत्व प्रथममिति ॥ नभ. कन रविरुवां तिमिरपरिपत्तन समूह- सूर्यख मृगयारन्मवृत्तान्तर चाधिगमनान्परिज्ञानादुडीपत तद्रूपा दूर्वापर्वावल्यो दूर्वाग्रन्थिपरपरातानि. शवलीलतः करी- फ्लायितन् । किविधः शशीननासे गगने घान्तमन्धकारन वृत्तनिधितन्तानक्षत्ररूपैरुवश्चासपिडततण्डुलैरभन्ननित्तुपमा- द्रूपाणां ध्धाकाणां काकानां प्रमापणे नारणे विषये पत्रिणां श्ये- लिबीजैः कृत्वाचं पूजां प्रथमनुपहल दत्वा, अथानन्तरने नारयपक्षिरूपाणां नहसां सूर्यतेजसानिह प्रानाने विहरण. क्री- स्वविहारिभि सालबमान. स्वसत्तात्र मिशिरस हिमत ढन रये. श्रीसंत नंपातां मृगयामवधारयनिधारयन् । झोदश्णविन्दवतेषां श्रेजोमय परमरारूपैरुदलनुनिलमिक्षा. अन्यलिपि राज्ञि मृगपाश्येनपातेन काकादीन् हिमान सति वर्गांसानिध्य भोज्यादानरागमतिथिपूजन मुजति करोति । शराबुनः पुरपो नदी शरानपि मानार्थमेतदीपा श्येना हनि- अन्योपि तण्डुलबांदल्युतेन जलेन पूर्वनयं दत्वा सस्वादना पन्तीनि निरा पलार गच्छति । पारापता अप्युडीर यान्ति। स्वगृहनातायानियये भो ददानि । सूर्यदीप्तप. पूर्व तारान्तिमिर सूर्यकिरणा गगने खेलन्ति, चन्द्र. प्राची गत , ताराच न दृ. व हिनजलकगानप्वपन सन्ति लेनि भार.। 'मूल्ये पूजाविधान' दरन्त इति भाव । इह ननमीनि वा । गगेन नित्ययुक्त शशी। मुन्धाशुद्धी व नार. सान इन्चनर । मा तारसद पुलिसः। बानादिव, तदधिगमनादिवेति च प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । 'लय श. तारयति सानातिकानित पन्नात्तरने पचाय । रपिस्वां, सर- शादन । पत्री श्येन. 'इर्शनंपाता च मृगया' पाराबन कररच.' बनानान्यविमा पसे । उदयुना. सकार' मयमयदलोपी, इत्वनर । पनन पात । भावे धन्, अनाना पात. इनपान उपानि मान या समास । 'मम्मोदन-' उनादेश ।। सोऽसा रिवाया वर्तते इनपाता नृगयेति घन. लाखा रिया-' अनुरहितमपादियोन्या विपतिमुपागतं इति न , अननिलव-' इति मुन् ॥ भृशमविभरतारा हाराज्युता इव मौक्तिकाः दितिसुतगुरुः प्रागपातुं न किमानमः। नुरमुरतजक्रीडालूनादसद्वियदनगम् । पठति लुटती कन्ठे विद्यामयं मृतगोनी बहुकरकृतात्यातःसंमार्जनादधुना पुन- यदि न बहने संभामानवतव्यय नीलाम् १५ निरुपधिनिजावस्यालक्ष्मीविलक्षणनीपते १३ अलिति । दिनभुनाया मुझ .. दोरेटर नन्, नर-नर दामिति ॥ तुरतुरतं देवमिनरल तलाजाता घोडा रि. नार करतानमरेको ना समनन, अब ६-तुरतुल्यराजाहिरतनीरासन, तेन दना- रविवाभादानी नन धारिताबारामदुता मुना व उत्तरातारा पुनहियदा तुरा ना ना नाना की 'T. नारन्न गर्न म नितरामरिमरपुरा । तमन्नाना ने ? देर रटा ! it. पुन दहब, सरस रा स स सूर्पनेन, पद-दोन नामकार... परपा रात रूमाना साना पनि रान दोन - +: ....। पोरनार -सन्मारपदोन-तने न ..... रिपिरपिरता लामो सजदार उदरशिक्लिक करा : रिक्षामा तीनको - SEE गायिकामद, ना करे दिदी । उट , + -- . र ·आश्मं, विकारेऽणि 'अश्मनो विकारे टिलोप.' इनि टिलोप./ 1 - तिवलः शत्रुः प्राचीवर्तीन्द्रस्तस्य बल सैन्यं तनावस्थायिन्यो म-अपि त्वौचित्यमेव । यद्यसात्ताभ्यां तारापतिविभावरीम्या गरे ध्यवर्तिन्यो वडवास्तुरङ्गयो गाढप्रेमाः सूर्याश्वेपु दृढानुरागाः सत्यो योऽल्पो रुचीगणो दीप्तिसमूहः (यस्य सः)क्षीणतेजाः पनि.पा रविरथहयान्समीपगान्समीक्ष्य मैथुनार्थमात्मनोऽस्वानिच्छन्ति णेशश्चन्द्र इहास्सिन्समये न दृष्टः । तस्मात्तयोरीचित्यमेवेत्यर्थः । ध्रुवमुत्प्रेक्षायाम् , निश्चितं वा । इच्छन्तीवेत्यर्थः । यत.-सरशर- 'धन्यास्तात न पश्यन्ति पतिभङ्ग कुलक्षयम्' इति वचनाली क्यपि निज स्वीयं परिवृढं चक्रवाकमिदानीं प्रातः, समीपमागतं प्रकाशमाना कलकन्याजेन मलिना कृष्णा आश्मनी पापागार मैथुनवाञ्छया वृपस्यति ।वृपवद्वलवन्तं तं मैथुनाथं कामयत इत्यर्थः। हृदयम्, स्फुट निश्वितमाश्म पापाणविकाररूपम् । पापागघटित दृष्ट्वा कामवाणवशचित्ता, अत एव-रात्रियोगेन दृढानुरागा सती निधनी छविः कान्तिर्यस्यैवंभूतमुडपतेर्वक्षो मध्यम्, अथ 3- सूर्याश्वाः पूर्वस्यामागता., चक्रवाकयोश्च संगमो जात इति भावः। मिवातिकठिनं मलिनं चेत्यर्थ । यद्यसादनयोतारारामोरिङ अश्वस्यति वृपस्यति आत्मनोऽश्वानिच्छति वृपमिच्छति च, क्यचि-वियोगे, अथ च--विनाशे सत्यपि द्रुत शीघ्रं न दुत स्फुटितम् । 'अश्ववृपयोमथुनेच्छायाम्' इति मैथुनेच्छायामसुगागमः । व्युत्प- पापाणनिर्मितमेवेत्यर्थः । यत खेदे । यत् । वक्षोविशेषगवा। त्तिमानं चतत् । रूट्या तु मैथुनाथमिच्छन्तीत्येवार्थः । तथाच-खस्यापि विलये निकटे सत्यपि तत्पतिना चन्द्रेण स्वप्रेययोः प्रेम इति च कालिदास. । 'प्रभौ परिवृद.' इति निपातः। गादप्रेमेति, विनष्टा । चन्द्रोऽपि क्षीणतेजा आसन्ननाशो जात इत्यर्थः । आ. 'डाबुभाभ्याम्-' इति पक्षद्वयेऽपि डाप् । डापो वैकरिपकत्वा-न्तीति पाटे-'अह. प्रशसायाम्' इति शतरि, अहंतो भाव इव देकन नान्ततापि । विहगमी, जातित्वान्डीप् । स्थाई चासो ब्राह्मणादित्वात्यनि पित्वान्डीपि 'अर्हतो नुम् च' इति नन। ४३० नेपधीयचरिते प्रस्थानि शिसराणि कर्तृप्यूप्मभिः प्रातःकालीनातपमंतापैः दुता. नामश्मजतूनां शिलाजतूनां सवान्प्रवाहान्दधति । यदा-क्षण निशि निरशनाः क्षीरस्यन्तः क्षुधाश्वकिया उत्सवतुल्ये रानिपिनाशफारिवासनाम इव सद्रामे मिहरन्तयो- मधुरमधुरं हेपन्ते ते विलोलितवालधि युद्धकौतुकदर्शनेन परिफ्रीडमानः ऊपा सूर्गा प्रहराजो यौवभू- तुरगसमजः सानोत्थायं कणन्मणिमन्यभु- तान्युदयाचलसानूनि बालातपमंतापविलीनशिलाजतुनावत्प्रवाहा धरभवशिलालेहायेहाचणो लवणसति नेव कियत्कालविलम्बधूमलीभूतरुधिरप्रवाहान्धारगन्ति । रण. भूमिपु हि कालविलम्बेन धूमला रुधिरप्रवाहा भवन्ति । अत निशीति ॥ भो राजन् , निशि रात्रौ निरसना लिन एव-उदयन्नुदयं प्राप्नुवन्नरुणोऽग्रजस्तत्संबन्धिनि प्रदीभावे नम- अत एव-शुधा क्षीरस्यन्त आत्मनोऽत्यथं क्षीर दुग्न स्कारे विपये य आदरो भत्तयतिशयम्तस्माद्वेतोररुणानुजे मिलति ते अश्वकिशोरका अतिमसिद्धा अग्रवालका. मरनपुर में संगमं प्रामुवति सति तयोररुणगरुडयोः सङ्गान्मेलनाद्वेतो. रक्त- तिलकशब्द, तथा-निलोलिताः पुन पुनश्चालिता पालभ- प्रदीत्या नवास्तत्कालमापाकादाकृष्टा इष्टका यत्र तादृशी नूतनेष्ट. च्छानि यस्यां क्रियायां तयथा तथा हेपन्ते हेपारख कु- कानिर्मिता वेष्टना, नवा इष्टका यत्र शिल्पे तनवेष्टकं तेन वा तथा-तर मन्दुराया स्थितस्तुरगाणा समनः समूह' सान वेप्टाना प्राकारः किमु न शया न तक्या, अपि तु सैव तस्यैत्यर्थः। शय्यास्थानाच्छीघ्रमुत्थाय फणन् हेपमाण मणिमन्यनान परिवारभूते दिनप्रकाशे युध्यमाने तदर्शिनो लीलाविहारिणो ग्र. भवानां जाताना शिलानां सैन्धवशिलाना लेहापास्ता हराजस्य स्वामिनो महाराजोचितगैरिकसुवर्णभूपितनवेष्टकानिर्मि- ईहया इच्छया पुनःपुनर्मुसादिचालनचेष्टया वा चण' रपात तप्राकारोलस्थितिरुचिता संभाव्यते । अथ च दिनराग्योः सेनानी- लवणसत्यात्मनो लोलुपत्येन लवणमिच्छति । अवको भूतयोः सङ्ग्राम उदयाचलसानूनि तगटतुल्यानि रुधिरं धारयन्ति । प्रातः क्षीरपानार्थ हेपन्ते, अवास्तु प्रात सैन्धवावादनार भटा प्रहारवशाक्तसिक्ता भवन्ति । तत्र च दिनपक्षीयप्रस्थानां इति जातिः । सूर्योदयो जात इत्यर्थः । क्षीरत्वन्तो, लबान जयित्वात्सुवर्णमयगरुडसंपर्काद्वेष्टकस्य वेष्टना सुवर्णपटिकाया घा-लालसायाम्' इति वचनालालसायामसुर किशोरका में त्यत्र चारमेच्छायां क्यचि 'अधक्षीर-' इत्यादिना 'क्षीरस्वम रणा न ता किमु अपि तु जयिनां तया भवितव्यमेवेति । ग- रुडस्तेषां सुवर्णमयवीर(विरुद)पटिकास्थाने जात इत्युचित- पयस्यात् "समुदोरजः पशुपु' इत्यम् । स्थानोत्यायन, ' इति कन् । मधुरमधुर प्रकारे द्विः । हेपङ खने' । समज. म मित्यर्थः । नवेष्टकवेष्टनेति, 'स्नियाः पुंवत्-' इति पुंवत् । वेष्टकः, दाने परीप्सायाम्' इति णमुल । लेहः, आवे घञ् ॥ रविरथहयानश्वस्यन्ति ध्रुवं वडवा बल- उडुपरिषदः किं नाहत्वं निशः किमु नौचिती प्रतिवलवलावस्थायिन्यः समीक्ष्य समीपगान् । पतिरिह न यदृष्टस्ताभ्यां गणेयरुचीगणः। निजपरिवृढं गाढप्रेमा रथाङ्गविहंगमी स्फुटमुडुपतेराश्मं वक्षः स्फुरन्मलिनाश्मन- स्मरशरपराधीनस्वान्ता वृषस्यति संप्रति ॥१७॥ श्छवि यदनयोविच्छेदेपि द्रुतंबत न द्रुतम् रवीति ॥ भो राजन् , संप्रति प्रातःकाले वलस्य दैत्यस्य प्र-न, आधारमवतत् । तथानिशी रानेरौचिती न कि उदिति ॥ हे राजन् , उडुपरिपदो नक्षत्रपरम्पराया अहवा कतरि ण्वुल् ॥ १ ९ - - 'वृपस्सन्ती तु कामुकी' इत्यमरः । 'इति रामो वृपस्यन्तीम्' न दर्शितमिति तस्यानौचितीत्यर्थः । तारापरम्परा रात्रि विहंगभी चेति समासः॥

·एकोनविंशः सर्गः। ४३१ + । इमनेति संवन्धेऽणि विकाराभागाहिलोपाभावे आश्मनी चासौ क्तम्, तथापि रोपो न कार्य. परुपस्यापि पुण्यहेतुत्वाद्धोऽपि य. छविश्नति समासे 'पुंवत्कर्मधारय-' इति पुंवत् ॥ लागविष्यति । तथा च हितवादित्व एव तात्पर्याप्रियवचनचातु- यमन्याहतमेवेत्यर्थः । क्रीडां विहाय शीघ्रमुत्तिष्ठतमिति भावः । अरुणकिरणे वह्नौ लाजानुडूनि जुहोति या रतीत्यादिविशेषणेन दयोरीचिती सूचिता । वा युवयोर्मध्येऽरुपे परिणयति तां संध्यामेतामवैमि मणिर्दिवः। रोपहीनाय एकसै भैम्य मुदे नोदेतु । भैन्याः संभोगप्रियत्वानर्म- इयमिव स एवामिभ्रान्ति करोति पुरा यतः विघ्ने यद्यपि संतोपो न भवेत्, तथापि तव प्रियपुण्यत्वादेवालामि- करमपि न कस्तस्यैवोत्कः सकौतुकमीक्षितुम्२० रुच्यत इत्यर्थ इति वा । भैम्य कोपाभावायापि नोदेतु मुदेपि नोदेतु । भैम्या रोपो वास्तु होपि वा माभूत्, तथापि समयो. अरुणेति ॥ भो राजन्, या संध्या भरुणस किरणरूपे वहौ चितमुच्यत एवेति वा । तत्तलादवसरोचितभापित्वात्पुण्यदुहो • उडूनि नक्षत्राण्येव लाजानुहोति, दिवो मणिस्तामेतां प्रात.संध्या नर्मण. परुपं यथा तथा विरचितो चिनोपि निश्चितमकोपाय केव- परितो नाति प्रापयति विवाहयतीत्यहमवैमि मन्ये । यत इयमिव लमुदेविति न, जितु मुदेऽप्युदेतु । सदा स्त्रोपजीबिनामिहितेपि संध्या यथा रक्तवर्णत्वादग्निनान्ति वह्निविपर्ययज्ञान पुरा करोत्यक- परुपे रोपो न भवति, किंतु हर्ष एव भवतीत्यर्थ इति वा। किंच ' रोत् । यदा-यधेयं करोति, तथा स एव सूर्यापि रततरत्वादुष्णकर- प्रियवच प्रवीणा अपि वर यतो नग्नाचार्या जितलजाः, अत. स्व. त्वाच वहिबुद्धि पुरा करोत्युदितमात्र एव करिष्यति । अथ चेयं च्छन्द बदाम इति भावः । 'नग्नो वन्दिक्षपणयोविवस्ने तु' इति संध्या पुरा प्रथमं वहिप्रदक्षिणपरिभ्रमणं यथा करोति, तथैवात्सा विश्वः । द्वैतं पूर्ववत् । 'शेषाद्विभापा' इति कप् । वदामतमां, अनन्तरमेव सूर्योपि वहिप्रदक्षिणपरिभ्रमपमिदानीमेव करिष्यति। 'पातिसर्ग-' इति प्राप्तकाले लोट । 'तिडश्च' इत्यतिशये तमप्। एवकारोऽप्यर्थः । यतत्र सकौतुकं यथा तथा तत्व सूर्यस्यैव कर पुण्यगृह. 'सत्सूद्विप-' इति कि । उदेतीनि पाठे-'वर्तमानसा. चिरणमपीक्षितुं क. पुरुषो नोकः नोक्षिप्तजला, अपितु मन्देहराक्ष- मीप्ये-' इति लद । एकसै, तादीमावविवक्षया चतुर्थी । . सनिराकरणद्वाराऽत्य किरणमीक्षितु सर्वोप्ययंदानं करोतीत्यर्थः । अथच सकौतुकं माङ्गलिकसूत्राणेन सह तत्व विवोड. सूर्य- भव लघुयुताकान्तः संध्यामुपास्स्व तपोमल स्यैव हत्तमपि वीक्षितुं कः पुरुषो नोन्मना , अपि तु—सकरणं त्वरयति कथं संव्येयं त्वां न नाम निशानुजा। वरपर सवापि इटुमुल्कण्ठित एव । या च वधूः परिणीयते, सा द्युतिपतिरथावश्यकारी दिनोदयमासिता प्रदीप्ते वही लाजा होति । सा च वहि पूर्व प्रदक्षणीकरोति; वरोऽपि तथा सह पञ्चाप्रदक्षिणीकरोतीति संधार्ययोर्वधूवरत्व- हरिपतिहरित्पूर्णभ्रूणायिता कियतः क्षणान्२२ मुकन् । अल्मोदयो जात. तभया च तारा न दृश्यन्ते, संध्या- भवेति ॥ हे राजन्, त्वं तलाल्लघु शीघ्रं युता पृथग्भूता का- सनयधजात, अधुना रविरुटेतीति भावः । 'कौतुकं कुतुके ख्यातं न्ता यलादेवंभूतो भव । इदानीं भैया सह क्रीडां त्यज, तत. हतसूत्रेऽपि कथ्यते' इति विश्वः । किरण इति पढे जातायेकवच- संधां नित्यकृत्योपासनामुपास्व कुरु । हे तपसा नित्यकर्मीद्यनु- नन् । परिणयति, णोपदेशत्वापगवन् । इयमिव पुरा करोतीति पानरूपेणामलोबल निदोप, निशानुजा राज्यनन्तरजाता प्राभा- पक्षे 'पुरि लुइ चास्म' इति पद । पक्षान्तरे तु यावत्पुरानिपात-तिकीयं संध्या त्वां कथं नाम न त्वरयति, अपितु त्वरयत्येव। अथ योद' इति भविष्यति लद ॥ मुहूर्तानन्तरक्षणे द्युतिपतिः सूर्यो दिनोदयं दिवसप्रारम्भमवश्यं- रतिरतिपतिद्वैतश्रीको धुरं विभृमस्तरां कारी अवश्यं करिपति । उदेष्यतीत्यर्थ । यत -हरिरिन्द्रः पतिय- प्रियवचति यन्नन्नाचार्या वदामतमां ततः। वात्तत्सा हरितो दिश प्राच्या पूर्णभ्रूणो दशनासगर्भ इवाचरितो रकतर. कियततिचतुरानेव क्षणानासिता स्थाता । प्रात संध्यायाः : अपि विरचितो विझः पुण्यद्रुहः खलु नर्मणः सूर्योदयात्यागेव विधानाच्छीघ्रमुत्थाय प्रात.संध्यामुपास्त्वेत्यर्थः । पषमरुपे नैकसे वासुदेति मुदेपि तत् ॥२१॥ युतेति, 'यु मिश्रणामिश्रणे' क. । त्यक्तादिपदत्यागेनामहलपनी- तिपरिहारार्थ युतेनि लिष्टपदं प्रायोजि । संयापदेन कानुष्टान- रतीति ॥ रतिरतिपत्यो रतिकानयोहितैव दैतन् । रतिद्वैत पर्यन्तमेव कान्तारहितो नव, तदनन्तरं पुनरपि युता मयुक्ता कानद्वैतं चेति यावत् । तत्वैव श्रीर्ययोलसंबोधनं हे भैनीनलौ, नन्नानां वन्दिनानाचार्या वैतालिका वयं प्रियेऽनुले वचसि कान्ता येनेति मिश्रणमपि विवक्षितम्, एतदर्थनेतन्यायोति वा । कान्ताशब्दस मियादित्वाघुतेत्यत्स न पुंवत् । परयति । हेतुन- यघलादुरं भार विमतरां चाटुवचनेषु वयमेव प्रगल्भतरालत- पिणच् । कारीति भविष्यत्यावश्यक जिनि तद्योगे च अफेनो- तलादानतमानतितनां त्रुवान । सूर्योदयो जात., तलाकीटां इति निषेधाविनोदयनिनि पचनावः। आसिता,लुर । णायितः, सन्वा शीघ्र शय्याचा उत्तिष्ठतनिति वचनेऽलाकं प्राप्त. काल इति आचारस्यङन्तात् कः । क्षमान्, शल्पाचित्वाद्वितीया ॥ धाष्टयन बेन इत्यर्थः । यद्यूयं प्रियवचनचतुरात्तसेवं पत्पक्षिमिति वयेत्साशाह-तदलदुर्ग पत्यं बच एवं पुण्यदुहः प्रात . मुपिवमनसश्चित्रं भैमि त्वयाद्य कलागृहै- कालीननानसंधाधिनविरोधिनः नर्मणःपात कालीनालिजनचु- निपधवमुधानाथसापि लवलवता विधा। न्यनादिविलासस पुनः प्रयोधपूर्वमुत्थापनाविरचितः परपल्लो अजगणदयं संन्यां बन्ध्यां विधाय न दुतर्ण विनोपे वां युवयोरेजस भरते केवलाय कोधानाशय उत्विात नमसितुमना बन्नान सान मंप्रति पृषणम् न, लिनु खलु निधिन मुटेपि हर्षायापुढेतु । यद्यप्तपरसन- - ।

·No text on this page.

·एकोनविंशः सर्गः। - पला उत्स्टानयोऽतिष्टाः, अत एव अननिशिपिले विकालो- मलानि विकनितानि, भ्रमरात्र तन्मधाने भ्रमपंधर व पिबन्ती. नुसत्यनमलिझाबन्धकाठिन्येऽपि पाधोजाले कमलनुखे मकर- त्वर्थ । मधुप इति साभिप्रायन् । मद्यपा अप्येताहता भवति । न्दग्रहणाथै प्रसनं हातिविश्व प्रविश्य निरिचरा निर्गनननीला समन्तादावा. साराविणानि, 'अमिविधौ भाव इनु' इतीनुन- एवंभूता अलयो भ्रमराः निमपि कियद(मु) मुन्वतो नुखे कृ- न्तास्वार्थे 'अजिनुग' इत्यम् । खाडुकार, 'वादुनि णमुर' वाऽऽनीतं रिनपपूर्वरसं लाडुतर सरोजिनीमधुरस कमालिनी- मान्तत्वं च पूर्वल स्वादुनि' इति निदेशात् ।। मकरन्दरूपं रसमास्वायं वस्तु उपोदोगे प्रभातकाले विनाये बन्चा, गतचरदिनसायुधंगे दयोदयसंकुच- नगरानं नूतनमपूर्वन्, अय --प्रेमभरास्वपनभुनमनुपिन्, असं जानां मधुक्या अचीकरन्कारयामानुः । अविकनिते करिने, कमलमुकुलकोडानीडप्रवेशमुपेयुपाम् । कमलेशल वाप्रवेष्टमाना एता इनि कृचा पौरपेण स्वयं तत्र इह मधुलिहां भिन्नेष्वम्भोरहेषु समायतां प्रविश्व मकरन्द मुखे कृत्वा समानार मधुकरीन्यो दवा ता सह सहचरैरालोक्यन्तेऽधुनामधुपारणाः॥३०॥ नितनोजवानानुरित्यर्थः । किचिद्दामनासौरप्रकाराचा कालानि गतेति ॥ गतवरदिनस्वातीतानन्तरादिनसापुत्रंशेऽऽपलान. विकासोन्मुखानि जातानीति नाय । अन्येनापि मात. गुभयो। काले सायंसनये दयाना उदयादिव सहचता लानाना क. वानप्राशन कार्यते। उपाधोगति पाठे-'विनावरी ननमुषा च मलानां मुकुरान कल्किालेग कोडान्ममादेतोनौ प्रो. शबरी-' इनि हलायुध । उपाना भूयाडिनेन मह योगे। प्रान- रित्वयः । निरित्वरा , 'इप्नग-' इनि घरपि नुरु । मुन्नन र मयेऽपि कमलेषु लितानान्, अनन्तर व तेउ संकुनिते गमुपेनुपां जातानान् । मकरन्दावादलमन्यायालयान- त्वनि 'स्वाझं तत्प्रत्यये दनि कृन. क्वा। जायान्, 'हको-' इति बहिनिन्दनमच्चाउचकमगले नोडे सितानामित कर्मवन् । जाना इत्यपि पाव.॥ यावत् । मोडन् इन पांडे विरोष्टरमकोउमेर नीउप्रोश मिहिरकिरणाभोग भोक्तुं प्रवृत्तनया पुरः गतानान्, अनन्ता व सवारनीतातानिह प्रातमध्यानको नि. कलिनचुलुकापोशानस ग्रहाथमियं किमु । में इंपदिकमबभोरटे समानांकितानाम् । मा- इति विकसिनेनैकेन प्राग्दलेन सरोजिनी पूर्वदिनान्तरित पाचदुन्निलिमनु मुगेन निगा शक- याने सादनम्मलने उहिरा समागमताम् । जनयति मति साक्षात्कर्तुर्जनस दिनोदये २८ नरिमना मी नमामको गरम मिहिरति ॥ सरोजिनी कमलिनी दिनोदये प्रान राई प्रा. वोडारि सहा मरकाने न गन्यदलापेक्षा पूर्वविकसितनान दलेन पनेणोलिना मा. सरन्दन करो। क्षात्य रामान पश्यनो जनसैनि ननि जनपनि । इनि विम्- लोहोर दय मिहिरन्य सूर्यस्य किरणानानाभोग परिपूर्णता मान मम वार , १ . स ... बिनुन्, सर च-नाचिनु प्रवृत्तनया तमारम्मतका हेतु भूतका . पुरो भोजनादायमा(ल)मामृतररणासापोशानसातोपात. मन मनोदरस्त्र प्रहार्थ परितो पर अलक मत्तातविरोध पसा .: 1 | | एनना स्नुि । भोजने प्रवृत्तिनापोशानरियापूर्वनादायले चन 4. {i.in मौनयन्' इति स्मृते । आपोशान नहीता परखनले एका . लि ... HIT: नियामहरि प्रसार पनि, बन्दा सपोचयताले ताक. । स्मरविवाखसमयो जात , तलाय ते मार । मर तटनरसगगीताराविरिष साप्रतं सरनि पिगलनिद्रामुद्राजनिष्ट नरोजिनो। अपरनुधया मध्ये मध्ये मुखसम्पया पपति न गुपः साकारं म पनि कोस्टान् वन संपति' 1 - १ 11 , - + . - 4 । -- . - .. है Mint mai fi mai । * . प .

·रात्रि तर्पित्वा वियुक्तत्वाकुमुदमकरन्द परित्यज्य पिपासयैव स्थि-डासरसि वा बहु वार वारं आह्वयन्त्याकारयन्ति। अन्योऽप्यतिकि. - - । पाम् । विकस्वराणीत्यर्थः। अथ च-यदि मित्रस्योदयो भवति, सेवनाद्विरागो भवेदिति वियुज्य संभोग. प्रत्यप्रसंभोगवद्रमात सुहृच्चन्द्रो यस्य ताशम् । चन्द्रोदयविकासिनः कुमुदस्य चन्द्र सुराणां भर्ता स्वामी । सुलसतरामृत इति यावत् । विभुयारक विनिमयेन गृहीतम् । किंभूतं सितम्-हिमगिरेहिमाचलस्य गमापत्प्राप । तत्तस्मात्तत्परिहारार्थ विपं बुभुजे। सततमधुरतरा ममृतलक्षणादेवाहारानयादरोचकममृतात्यन्तानमिलापरूप से प्रातस्तु कमलानां विकास', कुमुदानां च संकोचो दृश्यते, ततः पूर्वः संभोगो नितरां रुचिमुत्पादयतीति बुवा चकनाकाभ्यां कि दिनमणिमणिं तापे चित्तानिजाच यियासति। मिह सहचरी नामग्राहं रथाङ्गविहंगमाः॥३५॥ धयत्विति ॥ अभिनवो नूतन. प्रभात आगतो भ्रमरोत्करो रुचं शीतांशु विशति सति, यतो-रात्रीमुच रात्रीलक्षणाप्रिया विशतीति ॥ युवतित्यागे चक्रवाकनिष्ठे स्त्रीवियोगे मिहिका नलिने वर्तमान माध्वीकं मकरंद धयतु पिवतु वा न वा । यतः- त्यागिनम्, तथा-वियोगजन्ये तापे परितापे औपण्ये च निजा. रात्री कुमुदमकरन्दीधैः कुक्षिभरि. परिपूर्णीदर आकण्ठतृप्तः । रात्री चित्ताचक्रवाकहृदयात्सकाशाहिनमणिमणि सूर्यकान्त यियामत कुमुदमकरन्दवृन्दै. पूरितोदरत्वात्प्रातर्मधु पिवतु वा मा पिवतु जिगमिपति सति विरहेण तरलन्ती तरलेवाचरन्ती विदलीभवन्त्री भुक्त न वा, न तनादर. । रथागविहंगमास्तु रात्रीतप सकलां हचरी चक्रवाकी नामग्राहं स्वसंकेतेन नाम गृहीत्वेह प्रभाने की. वा । न तत्रासाकमाग्रह इत्यर्थः । अन्योऽप्याकण्ठतृप्तोऽतिधि-स्खलन्ती जिह्वा येषां ते रथाङ्गविहगमा. विरहेणातिविदला ३. नेपनीयन रिते लाना हसितेर्षिकासैः कृत्या श्येनी घेतपणेन नो जीगते न ता इह प्रराश्ये निगाभाकरमणेऽनोजे वर्तमाननधरनाम- क्यते, अपितु-सर्वा अपि सरसस्तेः गुआगन्ते । गन्गापि प्रिय- कमोएमंज म मधुना प्रात.समय लिन्त आवादयन्ति । एत प्राप्तेः कमलतुल्यमुराहसितैः गेता भवति । एकै गगनगिरारं गुक्तम् । ताता चाम्भोनसापि ताव मानमित्ययः । जन- गगनमध्यभागः शरणार्थ स्वपरित्राणाय गगन प्रति मिलितरा वापि गुप्तापेशगोपोपिनभोजन युक्ततर भवति । बमरा नमान्त प्रत्यागतस्य ध्वान्तस पसिनी निनाशिनी या सूर्गप्रभा तथा मास्वादशान्ति, नका प्रातवियोगापगमारकमलमकरन्दनना आदरधारणावेतोनिजैरयशोभरैःम्बीगैरकीर्तिममनीलति शाम इरा निनसा नरीमन्नीनि भानः । 'फलेग्रहिरात्मभरिश्व' इन इवाचरति, अन्योपि शरणागतं परिराज्य तरिणमादरेणाजी- चारक्षिभरिः । रागीताम्, 'अरातितुपोः-' इति णमुक्, न न्दुर्यशसा श्यामो भवति । दिशः सरांसि व प्रसेदुः, गगन च गाप्रमृतीनि-' इनि समासः ॥ नक्षत्राहार्यशोभापगमानिज नीलिमानं प्राप्तमिति भातः । पाण्डू यन्ते, उपमानादाचारेथै 'कर्तुः पर-' इति क्गर 'गरुत्सा- जगति मिथुने चक्रावेव सरागमपारगौ धातुकयोः-' इति दीर्घः । श्येनी, ३येतशब्दावर्णवानिनो नवमिव मिथः संभुञ्जाते वियुज्य वियुज्य यौ । 'वर्णादनुदात्तात्-' इति डीप तस्य नश्च नीलति, 'नील वर्णे' इति सततममृतादेवाहाराबदापदरोचकं धातुः । आचारफिवन्ताजीलशब्दात्तिम्या ॥ सरसिजवनान्युद्यत्पक्षार्यमाणि हसन्तु न तदमृतभुजां भर्ता शंभुपिं बुभुजे विभुः ॥३४॥ जगतीति ॥ जगति त्रैलोक्यमध्ये चक्रावेव मिथुने बीउ क्षतरुचिसुहृच्चन्द्रं तन्द्रामुपैतु न कैरवम् । मरागमपारगौ कामशास्त्रपारगामिनी तगृहस्सवेदिनी नान्यो। हिमगिरिपदायादधि प्रतीतमदः सितं यद्वा-जरागमपारगो चाकावेव जगति मिथुने । नान्ने कुमुदविपिनस्याथो पाथोरुहैर्निजनिद्रया॥३२॥ एतादृशे चतुरे मिथुने स्त इत्यर्थः । कुत एतज्ज्ञातमित्यत नाह- सरसिजेति ॥ सरसिजवनानि न हसन्तु, अपि तु-विकस- प्राप्य मियोऽन्योन्यं नवमिवातिपरिचयजन्यावर यो चक्रपाकग्रीपुसौ वियुज्य नियुज्य पुनः पुनरन्योन्येन ना न्त्येव । यद्यसादुद्यनुदित्वरः पक्षः सहायभूतः अर्यमा सूर्यो ये शून्यं सातिस्पृहमिव संभुनाते सुरतसुसमनुभवतः । अजनक तदा सर्वापि हर्षवशाद्विहसत्येव । तथा-कैरवं कुमुद तन्द्रां यमकारका भवति, कामशास्त्ररहस्यं ज्ञात्वैव तावेव कुर संकोच नोपैतु, अपितु-प्रामोत्वेव । यतः-क्षतरुचिगर्तलक्ष्मीकः इत्यर्थः । अत्र दृष्टान्त. युक्त मीलति । अथो अथवा पायोरुहैर्विकसितकमलैः रात्रिसंवन्धिन्या रोगकरणद्वारा सर्वेपामारोग्यसुखकार्यसभावितरोगोपीश्वरः सा दृपदां शिलानां दायादांशभागिनी सदृशी श्रीः शोभा यस्य । शु- स्वादजन्यारुचिपरिहारार्थमेव स कालकूट भक्षितवान् । जनता अतरमित्यर्थः । कमलानां रात्रौ निद्राभूत्, कुमुदानां विकास. । च पुनरमृतभक्षणे प्रत्यप्रैव रुचिस्त(य)या जायते तथा इति संभाव्यत इत्यर्थः । सूर्य उदितः, कमलानि विकसितानि, त्यता- इति डा। संभुनाते', 'भुजोऽनवने' इति तछ । कुमुदानि च संकुचितानीति भावः । प्रतीतम्, प्रतिपूर्वादिणो संभोगस्य वियोगादेव नूतनत्वं भवतीति सूच्यते ॥ निष्ठा । 'प्रतीप्टम्' इति च पाठ. । अर्थः पूर्वोक्त एव ।। धयतु नलिने माध्वीकं वा न वाभिनवागतः विशति युवतित्यागे रात्रीमुचं मिहिकारुचं कुमुदमकरन्दौधैः कुक्षिभरिभ्रमरोत्करः । इह तु लिहते रात्रीतर्प रथाङ्गविहंगमा विरहतरलजिहा बहावयन्त्यतिविह्वला- मधु निजवधूवक्राम्भोजेऽधुनाधरनामकम् ३३ - -ययमादमृतभुजा केवलपीयूपाहारण । - अनेन ma -- ·एकोनविंशः सर्गः। ४३५ शुद्धलो वार वारमाकार्यते ।श्वसिति न वेति संदेहात् ।प्रातश्चक्रवा- कराहुलीविवरेभ्योऽधो गलिताः कृत्ला जलविन्दव इव भृङ्गा कानां संयोग. परितापत्याग परस्पराह्वानम्, चन्द्रे धूसरत्वम्, गगने शोभन्त इत्यर्थः । चुलकितेति करविशेषणं वा । अनुपदं . सूर्यकान्ते तापश्च । 'प्रालेयं मिहिका' इत्यमरः । रात्रीमुचम्, 'शि- गगनारसकाशात्कमलानि प्रति पातानन्तरं शतदलाख्यान्यतिस्थू. प्च' इति झिप् । रुगिति संपदादित्वात् । मिहिका रुग्यस्येति स-लानि कमलानि तेपो मधुस्रोतसो मकरन्दप्रवाहस कच्छवयी मासः । तरलजिह्वा, तरलेवाररतीत्याचारधिचन्ताच्छतरि (डी- मकरन्दाभागद्वयं यत्तटद्वय तस्याः परिरम्भणात्सपादुनयत- पपि) पुंवत् । लाह्वयन्ति, स्पधाभावात्तइभावः ॥ बत्र लगनादेतोरमी भृङ्गा भद-पकाराक्षाममुप्य पीतल तम.. सिन्धोरध.लितावशिष्टकर्दमसंभावनां नम चैतालिकस्य मम त. खमुकुलमयत्रैरन्धंभविष्णुतया जनः न्वते वित्तारयन्ति । सकलेऽपि तमोजले पीतेऽवशिष्टतदीयपक किमु कुमुदिनीं दुर्व्याचष्टे रवेरनवेक्षिकाम् । इव भृगा. शोभन्त इत्यर्थ । अमुप्या मकरन्दप्रवाहकच्चद्वय्याः लिखितपठिता राज्ञोदाराः कविप्रतिभासु ये पर इति वा । प्रवाहतटद्वये पनो युक्तः । ज्ञाश्च मकरन्दखो. परि नोपविशन्ति, किंतु अभित इति तेपा जानि । प्रातःकालो शृणुत शृणुतासूर्यपश्या न सा किल भाविनी ३६ जात., अन्धकार. साकल्येन विनष्ट', भ्रमरातरुनीडेभ्यो निर्णय स्वेति ॥ जनो लोक. स्वमुकुलनचैरात्मीयकलिकारूपैनॆत्रैः गगनमुडीच मधुपानाधं कमलान्युद्दिश्यायान्तीति भावः । चुल- कृत्वान्धभविष्णुतया अनन्धाया अप्यन्धत्वाङ्गीकारावेतो वेरन-कित इति 'तत्करोति-' इति ण्यन्ताक्तः । शुभ्यते, 'शुभ वेक्षिकामनवलोकिकां कुमुदिनी किनु किमर्थ दुर्व्याचष्टे दुष्टां कप-दीप्तौ' भावे यक् ॥ चति । भवनदर्शनीयपवित्रसूर्यादर्शननियमादि मित्रोदयं न घुसूणसुमनःश्रेणीश्रीणामनादरिभिः सरः- सहत इति रोकः किमिति निन्दति, अपित्वयुक्तेयं निन्देत्याक्षेप । परिसरचरैर्भासां भर्तुः कुमारतरैः करैः । नु अहो कि निन्दतीति वा । अन्धनविप्णुतयाऽविचारतया रह- त्यनजानलेव किमिति निन्दनीति जनविदोपणं वा । कयमयुक्तमि- अजनि जलजामोदानन्दोत्पतिष्णुमधुव्रता- त्यत आह-हे श्रोतारः, यूयं शृणुत तत्वाः सूर्यादर्शने हेतुमाक बलिशवलनाद्गुञ्जापुञ्जश्रियं गृहयालुभिः॥३८॥ भयत । ये राज्ञो नृपस दाराः क्वीना पाणिन्यादीना प्रतिभासन घुसणेति ॥ घुमृणसुमनसः कुमकुसुमानि तासां श्रेणिन्नसा. त्पन्नेषु व्याकरणादिनन्थेषु विपये लिखितान्तच्छिप्पैः पठिताश्च, प्रीणा कान्तीनामनादारभिरनादरणशीलतान्योऽपि रक्ततर. स. सतोऽवश्यदर्शनीयं सूर्यनपि न पश्यन्तीत्वसूर्यपश्या राजदारा रस.परिसरचरन्नीरसंचरणशीलै. कुमारतरेरनिरालभोसा भर्नुः इत्येव लिखिताः, तच्छिप्पैश्च तथैव पठिता. । ननु प्रकृते किमि- करैः सूर्यकिरगैलजामोदो गगनापगाहियमलपरिमउन्नतिपय वाशयाह-सा कुमुदिनी किल प्रसिद्ध न भाविनी भविष्यति, आनन्दनेनोत्पतिष्णुरु पननशीला मधुनतापलिनया सवलनान्मि- अर्थाद्राज्ञो दाराः, अपि तु राज्ञश्चन्द्रत्व, अध च-नृपत्व दारान- अगादेतोगुंजापु.प्रियमधरकारुप्यनाराशियोमा गृहयानु- वत्येव । राजनहियो सतिसुरक्षितत्वादसूत्रपश्या , इयमपि तथा निर्वहनशीलरजनि । तमाशेजातमित्यर्थ. । पाला अपि मुम- तलादेतसा अप्यसूर्यपश्यता युक्तति रहत्यानभिज्ञो जनो वृथै- 'नसां धीरानामप्पनादरिनो भपन्नि, वाटा अपि रन करा भर. वैता निन्दनीवर्ध. । क्लिशब्द किनो वा । अत्र य इनि कुमुदि- तीति केचित् । अनि, भारे चिन् । उपनिगु , महा-' नीपरानशेपि दारै सानानाधिकरण्याबहुवचनम् । येनि पाठ स-इतीप्णुप् । सरलनं, 'त-करोति-' इति पन्ना जमले नारे नीचीन । पठिता, एक्वचन बहुवचनं वा । सूर्योदयवशाकुनु खुद ॥ दिनी संकुचितेति भाव । अन्धंभविष्णुतया, 'कर्तरि भुव खि- रचयति रुचिः शोणीमेतां कुमारितरा से. गुप्-' इति ध्यर्थेऽन्धराब्द उपपदे भुवः सिप्गुर सित्वान्नु- म् । अवेक्षिका, एबुलि 'प्रत्स्यत्वात्-' इति कात्पूर्वसैनन् । दलिपटली नीलीकतुं व्यवस्सति पातुका । रिसितपटिता , कर्मधारयो द्वन्दो वा । असूयंपदपाः, 'अर्पल. अजनि सरसी कल्मापी तद्रुवं धालस्फुट- लाटयो.-' इति सरा, सिवान्नुन् । अत एवं ज्ञापारियायो. कवलकलिकापण्डः पाहतोदरमाला ३१ निनोऽपि नज. समासः ॥ रचयतीति ॥ ययलादरे. उमारनरातरगचिोला स. चुलकिततमःसिन्धो रैः करादिव शुभ्यते रसी सोनी करना रचति । पलाच मनटमरन्दा नभसि विमिनीवन्धोरन्ध्रच्युतैरुदरिन्दुनिः । पालका अमिटती नामो समयदेता होना। दत परानां दन्टीना ना ना शतदलमधुनोतःकच्छचीपरिरम्भणा- पटे मई सदानन्दरमादरममा न:। दनुपदमदःपहाराकानी मन तन्वते ।। ३७ ।। नल दर निरिन - " । । चुलुफितेनि ॥ नमो गरिएन्टामारेर ननने सनम मुन्य दीप्यते । रिनारदषिमुनि-उर इमरे से मना को समर, ........., : पीतन्न नि तिमिरलनमो न तल मिल्यो सर:-ना । मनल सूदल रनर हन्दी न्' 7- रेन्द-बुन । उन दोन किन्धरस्कल है न.. - - --

·।
-
भागुदिपर आरक्तकिरणरूपमेक कुण्डल व्यलोकि दृष्टम् । प्रार
रहमणिनवतरास्तत्कालनिर्गताः करा रक्ततरकिरणातदूपसर्गसाये
सुवर्णसवणशीलं तादृशमेव द्वितीय कुण्डलं विलोक्यते । तला
त्तस्य तद्वय तेन प्रत्तमित्यह शङ्क इत्यर्थ । सूर्यस्य कुण्डलसन
यदिति ॥ यद्यदि त्वं भानावतिमहती भक्तिर्यस्यैवंभूतो वर्तसे रणः सूर्य उत्तमसुवर्णस्राविकर्णकुण्डलमिव शोभत इति भावः।
'अध्वन्यम्' इति पाठे-अध्वरपद्धतेरध्वानमलंगामिनम् । भक्ति- लक्षणे पत्यौ गतवासरप्रशमे पूर्वदिनावसाने सायंकाले प्रशमसमः
दहनमिति ॥ या दीप्ती रागिण्यारक्ता सती विवस्वति सूर्य
शब्दस्य नियादित्वात्पुंवद्रावाभाव. । अध्वन्यम् , अलंगास्यर्थे 'अ-यमस्तमयकालं प्राप्ते, अत एव-अस्तं विनाशमस्ताचल वा गते
ध्वनो यत्खौ' इति यत् । उदवजेति, 'मन्धौदन-' इत्युदकस्योदा- प्राप्ते सति । 'अग्निज्योति-' इत्याद्यग्निहोत्रमन्नादिप्रामाण्या
हनमविशत् । सैपा दीप्तिरधरभुवनात्पातालासकाशाद्धठाइला
कारेणार्थात्तरणिमेवोत्योदयं प्रापय्य तरणेरने कृतामरपतिपुरस
१ 'अत्र सूर्यमण्डल्यादीना सनित्वाधारोपाद्रूपालकार 'इति जीवातु ।
नागनारे
कमलकुशलाघाने भानोरहो पुरुपवत
रगनिदा मान्नध्यामा विजय पिराविकां
यदुपकुरुते नेत्राणि श्रीगृहत्तावित मुभिः । नाल कनीनां जाने जनेन विमुद्रिना॥१५
कविभिरुपमानादप्यम्भोजतां गमितान्यसा-
यति माणः ममता नाली उदाना
वपि यदतथाभावान्मुन्नत्युलू कविलोचने॥४०॥ TITLE TA नानापिनी मानाया गर्न
कमलेति ॥ कमलमायस कुशलतापाने आनुयाणे भा. शि:एतराणि महामि तेजामि तापामाणिश्यानि नेश नमन
नोरहो अत्याधरूप पुरुषसंबन्धि त निगम । जोतपारेपा तिमिसन लिमिण शान्ताव शामा पिपरिकामानन्
लनशीलत्वमितियावत् । यं या हो मारूप पुका इनि सो रागादि का रजानरूपा पर शिता विसापनीर कतनेन म
पदन्ति । कुतो ज्ञातमत आह-यमगातारवानि गनेन सिमुस्लिो मास्तिनि न राना गाने । रात्रिविगने र
विकासयतीति कि याच्यम् । किंतु भिगोः कान्तिपोलान । आया. कने । न जागे । भयांत्त जना
स्थानतां निवाभियंकुमिच्छभिासपालमीकि कालिदामादिभिः इति । । गगापि माणि पापियनिः पातारास्यायिनी अच
कविभिरुपमानारिफचिञीगृहस्वादिगुणमाइमादप्यम्भोगतो . तरशिलापिहिता केनापि भागानोमाध्यते । पतिरायित'
मलत्व गमितानि प्रापितान्यारोपितकमलानगपि गमला.
तमो
नया तेन गिरिरा नजाने, अपिगमेव जानाने ।
नीति निर्दिष्टानि लोकनेत्राण्यसौ रविरुण कुरते उन्मीलगान । 5. हालपरिनन मारिणा अगोद्रादितत्यर्थ इति कायो । तर
दित्वरे हि सूर्य लोकनेत्राण्युन्नीलन्ति । अब चटा गल गनिरगुरपेक्षा जा । तम., उतमय्, भतिराने लायक
णसमथानि करोति । यत आलोकसहरुतमेन गा. पदार्गा
हणसमर्थम् । यदप्यतथाभावाच्छीगृहत्याभावार कविभिः कमल सुरपरिढः कात्मत्यग्रहीक्किल कुण्डल-
त्वेनानुक्तत्वादुलूकविलोचने नोन्मीलयति, न च पदायान्ग्राह-
यति । यत्रोलकत्स दृष्टिलवालक्ष्मीरिति लोकप्रसिदनोगयो.
दयमथ खलु प्राच्य प्रादान्मुदा स हि तत्पतिः।
श्रीगृहत्वं दूर निरम्तम् । सूर्यण कमलानि कमलनुल्यानि लोक.
विधुरुदयभागेकं तत्र व्यलोकि विलोक्यते
नेत्राणि विकास्योलकनेत्राणि कमलगुणयोगाभावादपिकात्यान्न
नवतरकरस्वर्णसावि द्वितीयमहर्मणिः॥४३॥
यव्यतिरेकाभ्यां स्वप्रतिज्ञा सत्या कृता । एवंविधः सत्यप्रतिज्ञ
कोप नास्तीत्यर्थः । कमलानि विकसितानि, सर्वापि लोकः प्र-प्राण त्या प्रतिमहरूपेणाप्रीत् । फिलेति पुराणादौ । ।
सुरेति ॥ सुरपरितृा. शक्रः कर्णात्कुण्डलद्वय कर्णनुपमपुर
बुद्धः, कौशिकनेत्रे च निमीलिते । प्रात.कालो जात इति भावः । प्रानन्तर मुदा तरकुण्डलद्वयं सलु निश्चित प्राच्य दिशेची
श्रीगृहत्वविवक्षुभिः, द्वितीया' इति योगविभागात्समासः । उप- दात् । यसास शास्तस्याः प्राच्याः पतिर्धवो रक्षिता है
मितिरुपमानम् । नपुंसके भाये ल्युट् । उपमीयतेऽनेनेत्युपमान दायमा निर्णादिभुषण प्रयच्छति । तत्र दसदी
सादृश्यमिति वा ॥
कुतो ज्ञातमत आह-तन प्राच्या तयोर्द्वयोर्मध्ये वा सायनुस
यदतिमहती भक्ति नौ तदेनमुदित्वरं
त्वरितमुपतिष्ठस्वाध्वन्य त्वमध्वरपद्धतेः ।
इह हि समये मन्देहेषु व्रजन्त्युदवज्रता-
तत्तर्हि हे अध्वरपद्धतेर्यज्ञमार्गस्याध्वन्य महायाज्ञिक नल, उद- कर्णेनेन्द्राय कुण्डलद्वय दत्तमित्यारण्यके पर्वणि कथा ।
स्वरमुदयशीलमेन सूर्य त्वरितमुपतिष्ठस्स पूजय । शीघ्रमुपस्थाने
हेतुमाह-हि यस्मादिह समये प्रभाते किल प्रसिद्धं रविमभि-
दहनमविशद्दीप्तिर्यास्तं गते गतवासर-
लक्षीकृत्योपस्थानमन्त्रेणोध्वंक्षिप्ता जलाञ्जलयो मन्देहाख्येषु राक्षसे-
प्रशमसमयप्राप्ते पत्यौ विवस्खति रागिणि ।
पूदवनतांजलरूपाशनिभावं व्रजन्ति वज्रीभूय तान्भसीकुर्वन्तीति
अधरभुवनात्सोद्धृत्यैपा हठात्तरणेः कृता-
श्रुतावुक्तमित्यर्थः । 'तिस्रः कोट्योऽधकोटी च मन्देहा नाम रा.
क्षसाः' इति पुराणं च । तस्मादुदयात्पूर्व शीघ्रमुपतिष्ठस्वेत्यर्थः ।
देशः । 'अभिरभागे' इत्यभे. कर्मप्रवचनीयत्वाद्वितीया ।।
उदयशिखरिग्रस्थावस्थायिनी खनिरक्षया
शिशुतरमहोमाणिक्यानामहर्मणिमण्डली।
मरपतिपुरप्राप्तिर्धत्ते सतीत्रतमूर्तिताम् ॥ ४४॥

·एकोनविंशः सर्गः । ४३७ -- स्वर्गल प्राच्या वा प्राप्तिर्षया एवंभूता तीव्रतया तीक्ष्णतया सह मवात्तावपि कालावुदपादयदित्यर्थः । उदयमानेन सूर्यण दिवसः वर्तमाना मूर्तिर्यसातत्तां धत्ते । सूर्य जयदेशं प्राप्ते दीति खर- कृत इति भाव. । प्रात काले क्रियमाणोऽभ्यासः पटुतरो भवति । तरा जातेति भावः । या नारी भर्तरि बिनाशसमयं प्राप्ते विनष्टे चिराभ्यासम्, मयूरव्यंसकादित्वात्समासः। यद्वा-अकारान्तस्य सति तलिजनुरागिणी सती जन्मान्तरेऽपि तत्माप्त्यर्थमनिप्रवेशं चिरशदस 'अत्यन्तसयोगे च' इति समास. । प्रतिक्षणदात्यये, कुरुते सा दुष्कृतैः पातालप्राप्तमपि निरयपतितं 'व्यालग्राही यथा चीप्सायामव्ययीभावे 'नाव्ययीभावात्-' इनि सुपो न लुक् । ब्यालन्-' इत्यादिवचनप्रामाग्पानिरयाइलादुत्व तत्स कृतवर्ग- 'अत्ययम्' इति पाठे पक्षे 'तृतीयासतम्यो.-' इत्यम् । काल- प्राप्तिः सती सतीनां पतिनताना व्रतमेव मूतिः शरीरं यत्सा , प्रसूति. पुर्वत् ॥ सती गौरी तत्सा व्रतमुक्ता तिर्यवान्तां धत्ते । गौरीवदियमपी- रुचिरचरणः सूतोरुश्रीसनाथरथः शनि त्यर्थः । समयप्राप्ते, प्राप्तापने व द्वितीयया' इति सनात.॥ शमनमपि स त्रातुं लोकानमूत सुताविति । बुधजनकथा तथ्यैवेयं तनौ तनुजन्मनः पितृशितिहरिद्वर्णाद्याहारजः किल कालिमा । रथपदकृपासिन्धुर्वन्धुर्दशामपि दुर्जनै- शमनयमुनाकोडैः कालैरितस्तमसां पिवा- यदुपहसितो भाखानासान्हसिष्यति कः खलः दपि यदमलच्छायात्कायादभूयत भाखतः४५ रुचिरेति ॥ सुजनैरेवंभूतो यो भाखानिनि संस्तुतः दुर्जनैर्य- घलादेवमुपहसितः,तलादतितुच्छापरवर्णनोपजीविनः को नाम बुधेति ॥ तनुजन्ननोऽपत्यत्य तनौ वर्तमानः कालिमा श्याः खलो नोपहसति, अपि तु सर्वोऽप्युपहसत्येव । यथा--उदिते नत्वं क्लि प्रतिदं निश्चितं वा पिनुः पित्रोर्वा शितिहारदर्णादीनां सूर्य सङ्गिः सूर्यलार्हणा क्रियते, तथा खलैन । एवं तुच्छा एते कृष्णनीलवर्णपनशाकादीनां य आहारो भक्षणम्। शिति हरिद्वणं सोदरभरणाय यत्किचिद्वदन्तीत्यलाकं खलैनिन्दायां कृतायां भ- यदायनदनी पत्रकादि वा । तलावातः ‘स क्यानो नि- वाशै राजशिरोमगिभिरलाकमहणा क्रियत एवेत्यर्थः । एवं कथ प्रातनयत्वात्' इत्यादि बुधानानुदयनाचार्यादीनामियं कथा गोष्ठी तयैव सदैव । यद्यलादेतोनीखत इत. प्रत्यक्षश्यामलछा- स्तुतः कथमुपहसित इत्यत आह-स सूर्यः रुचिराचरणा लक्षित- लक्षणया किरणा यस, तथा-सूतत्सालगत्योर्मा महत्या प्रिया, पादुज्वलज्ञान्तेः शुलनात्वरादपि तमसां पिबात्तमिलेकाहारा- स्ता सूर्येणैव प्रसूता उर्वी श्रीलमा सनायोऽलंकृतो रथो यस त्याच्छमनयमुनानोडेनयनुनाशनैश्वरैः कालैः श्यामरभूयतो- सा। तथाशनि शमननपि शनैःवरदण्डधरौ सुतौ लोकानातु- पचन् । सूर्यज्ञायत्योबलत्वेऽपि श्यानतनतमीतमिताहारपरिण- निवशाद्यनादिभिरपत्रः सानैर्यतो जातम् । तसादियं पाण्डत- मस्त शनिर्हि भुत्यादिसिद्धया नहेषु लोकपालतया लोकानक्षति, कथा लत्यैवेत्यर्थः । सर्वनपि तनः सूर्येण नाशितमिति भावः। वृत्तिजननद्वारा रक्षति । एतादृशौ परोपकारपरौ पुत्रौ प्रासूत । यनोऽपि दुष्टादुष्टयोनिनहानुनही कुर्वन् धनाधर्माचरणप्रवृत्तिनि- भावन, भदेः 'महलोपेत् । काली काली चेति पुमान्त्रिया' इत्येकोपः । तमला, कर्मनि पष्टी। अभूयत, भावे तङ् । 'कोड: तथा स्थपदानामनाधानां चक्रवाकानां कृपासिन्धुदंयासमुनः स्थत्य पदेन व्यवसायेन गत्या जगतो दयासमुद्रो वा । राथा- कालोऽसित. पॉर्मन्दश्यायालुतः शनिः' इत्यमरदोपः ॥ सस्लपदार्थग्रहणसहकायालोकतपाइनद्वारा दृशा सरंजननेग्राणां अभजत चिराभ्यासं देवः प्रतिक्षणदात्यये वन्धुनिधन् । एवंभूत सुन्दर परोपकारकरणेझवभावोऽपीति दिनमयमयं कालं भूयः प्रन्य तथा रविः । तुतिपक्षः ॥ चित्तेजोस्पः॥ तापकर इति यावत् । तथा-अचरणभर- न खलु शकिता शीलं कालप्रसूतिरसौ पुरा परहित., यद्वा-विपरीतरक्षगया रचिरौ चरणी यल, पुरागादी यमयमुनयोर्जन्माधानेऽप्यनेन यथोज्झितुम्४६ चरणाहुल्यादिधाने जुटाउदुष्टफलश्रवनात् । ध्यानेऽप्पचरग एर अभजतेति ॥ अयं रविदेवः क्षणदा रात्रितत्सा अलये प्रत्यूपं सूर्य, विश्वनगा कुन्द भारोपितल मुरंस तेजसा दु सहयाचरणा- पनि । राज्यक्तान इत्यर्थः । दिनरूपं कालं त्रुयादिलक्षगतनयन्, कारोन निर्मित इति वा । अन्य प्रति नुनेवरवचनरदचरणस्यापि भय दतदूपं पानं वस्तु भूतो बहुतरं यथा तथा पौन पुन्येन रदिस्वरमयोयोपहारः । तथा-सूतत्यानुरोः सारपेरूशो- वा मोलाच चिरं यहुकारनन्यास तथा तेन प्रकारेगामजता- भया सनायो रथो पस न इन्यपि बिरदुल्झना। तथा-नाने विधिवत् । यथा येन प्रकारेग पुरा पूर्व कालः प्रवृत्तिल, अब अमहत्वाचिरकारनौपदु सदनात, यनसापि नगमानहरग- द-काली पाना प्रसूतिलवंभूतोऽनो सूर्यः । पनपनुनदोरपि शीलवान, परसीडाहरनगरभाग दानीराननी पुत्री लेकमा. मलवियतोचलाधाने जन्नार्य चीजक्षेपत्तनप्यनेन चिराभ्यासेन नसूनपरि बिस्वक्षमा । दया-विमोनिविशेषरा. हेतुन गोलं कारोलादनत्वभावगुन्जि, ब्लु नितिं न पारिता कामानेर दयानन्ध नन्देश नागरगन् । तपा-मामेर नसल्यों भविता । कालपरतिलभारः बनारस दुरतिर- न्यु, नन्गन् । पद्धा -नसीनरेनन पानगाद- १ सदविपन्, परन से। - - : , . (मः स्मरेसहर' बोर। ----- किनन्दनेनगरहर

·No text on this page.

·एकोनविंशः सर्गः। ४३९ . 1 वा स्वयमेव संकुचितुं कृतारन्ननिति वा ब्यारयेयन् । न्यू- न्तयः । दृश्यन्त इति शेषः । तथा--जालेवन्तःप्रवेशिभिगंवा. नि पाशचिन्त्यः । अन्धविस्तरभयासाधनिकादि नोक्तन् । क्षादिविवरमध्यप्रविष्टः, अतएव-आयतैलशादेव दण्डादीघो- बुद्धिमिविविध योद्धव्यन् ॥ भूतरेपामेव चिदवयवै कतिपयैरवयवैः करणरेषां किरणानां युतिमयतनो नोजानेवनेरधराधना पाणीनां च च मालिशित्तः संबद्धश्वासावॉलिलङ्गिमा च, अजुलि- वल्लङ्गिमा मञ्जिमा, अथ च-अनुलिमिलनिमा मालिङ्गिता- वहरणकृतः शाखा साक्षाच्छतानि दश विपाम् । लिलङ्गिना तदुचितमुचितन् । इयमतिशयेनौचिती । गवाक्षवि- नेशि निशि सहसाभ्यां दृग्भिः शुणोति सहखराः वरप्रविष्टः क्रिगावयवैः किरणानामलिनुल्यत्वादाश्रितालिव. धगहिपतिः पश्चत्लखाक्रमेण च भाखराः॥ ५२ ॥ चारला युव । पाणीनामपि दोघै. कतिपपैरडुलिकृता चारुता भवनोत्यपि युकवेत्यर्थः । जालेवन्त प्रवेरिभिरायतरेषां किया श्रुतीति ॥ अहिपति शेरो चोति मानानुसारेणाचने मेर- दवयवै. निरङ्गुलिलगिता आलिगिता गवाक्षविवरप्रवेशान- राधनाधतनेन नागेन पातारनागेंग रात्री विहरणकृत. परि- न्तरं मनालिङ्गिप्पन इन्सुचितन् । अंगुलिचारुता' इति पाउः मित , तथा-पुतिनयी वेदपा तनुदेहो पल तलास भा. सवार्य । 'नखोऽत्री नखरः' इत्यमरः । उचितमुचितन् , वी. त्विषां दन तानि एक्लहतनेव दश शतानि ककण्वादि- शाखा निति रात्री सत्रफलवालतिफणं व नेत्रद्वयसावा- आलिङ्गना. लिागेधातोः पोकले लुर पक्षे निष्ठा । लगानि सायां द्विरकिः । प्रवेशिमिन्नन्छील्य आवश्यक वानिनि। जया नहतान्यां दन्भिः सहस्त्रद्दयपरिमिताभिदृष्टिभिरकमेग यु नया विनामोतोले गलांडागधातो पचायाचे पुमा- पिपरभु अवस्वानाक्षावृणोति परमति चेत्यहं जाने । कि. देराकृनिगगवादिननि समर्थना ॥ गये क्रमेण हेतुद्वयम्-यत सहस्वरा स्वरूपेगोदात्ततमोटात्ता- दस्तरैःतह वर्तमानाः । स्वराणां शन्दमत्वाच्वृणोति । नया- नय नयनयोद्राक्पयत्वं प्रविष्टवतीरम्- नाखरा गुरुमालररूपाः । तत साक्षा सनि च रानी पा. भवनवलभीजालानाला इवाकेकराहुलीः। लगामित्वात्तत्र च शेपत्त वर्तमानवावेदनशरीरन्य किरण- भ्रमदगुगणकान्ता भान्ति भ्रमन्त्य इवाशु याः रहसल्प शाखासहवं टोपो नेवमहलद्वयत्व मत्वायुगप एयरेन पुनरपि धृता कुन्दे किंवा न वधकिना दिवः॥ जमहलेप भगोनि. द्वितीयेन च पश्यतीति युगपत्पृथक् अपग- नाभ्यामेव दोपनेतलहलयस मार्यस्यमभूदित्यर्थः । 'मुनि- नयेति ॥ भो राजन् , नानवालो गुहसोगरे सामानाना यतरो.' इनि पाठे-वेदवृक्षल्पर वृक्षस शाखा युका ।भ- बीना रविना जागोरालोनीयात्रा चना दलिसानेनि पाटे-'यटिसन रमानलम्' इत्यभिधाना. विष्टरमारनरकालवा अनार्य करार, तएवार्य । दासतानानि का काक्षिवदुभयत्रापि मबध्यते । सह- भर पाना मगाम in . बरा , 'पोपसजनल इनि पाक्षिकत्वात्सनावाभाव. ॥ मरमानना (4) पार पादरी बहुनखरता येपामग्रे सलु प्रतिभासते विसमागम इ. 1 । कमलनुहृदस्तेऽमी भानोः प्रयालरुचः कराः । उरना करना Edit उचितमुचितं जालेप्षन्तःप्रवेशिभिरायतैः का-कामना मन.. सादरूतररानीनजनन 'ft II, Kr- किपदवयवैरेपामालिङ्गिताइलिलडिमा ।।५३।। दिको न स *7. Ty पद्धिति ॥ पा राणा परता ती जताने पूर्व पूइसमये का नाम नहान परततरा न प्रतिभालते उरते । सर्वधा नोरला एस.। न - -*- it. पदा-समासेन नखरता भासता । पूड पानतिरा - वारेन नो . . . .. ५.. भगनार उपर-यने । उ निभान की चपेपर नगद । .:: पु५। को बहवो नसरा नसाया तोपरयो । तमोपकार पर लोन ...... विजया मना तुदो बन्योनो को . रा दिला. प. प.पो.दुस- दिननिर दिया नरेटः 8-मो. -", -- , ६ ·नेपानीगनरिने --- - - - -- तारेति ॥ विशाखानक्षत्ररूपत्य मातृमण्डलसंज्ञस शलार त्वाच्छदस्य विलोपक. स्वप्रभया विनाशकस्तस्य, तथा बना तव यश इत्यर्थः । शङ्खस्वनो हि मङ्गलदायकः। त्वद्यशोऽपि लो- वर्पणवशात्साटोपं गमनागमने कुर्वता । करेण रश्मिना पामिन च निबिडां निप्पीडनां वाधां दृढां यन्त्रणां च लम्भितः प्राप्तिः। यदम्बु जल तस्य कम्बुजरजोजम्बालश्छिद्यमानशकसंजातरजार त्वास्तिक्यबुद्धिजनकं करच्छेदं किरणविनाशमपि पश्य । शद्धेऽपि पनं तद्भावमिह प्रात.समये वहति । शाक्षिकशिल्पिनो हिज कर्दमः । उदकसंवन्धाद्रजः कर्दमीभवति । तेन पाण्डूभवलोहम किरणा न सन्ति, अस्यापीदानी न सन्ति । किंच-अस्य हरिण-सौकर्यार्थ छिद्यमानशङ्खादिदेशे जलं क्षिपन्ति । दृढतरप्रन्थिले संबन्धी हारिणो य. कलङ्कस्तद्रूपं नितरामतिशयित म्लाने. श्या-दादी च करपत्रं करेण निविडं पीडयन्ति । शादिच्छेदकमा यत्वादधवलमपि धवलपरवशावलं भवद्यखच्छेदकारि म मतायाः स्थानमपि पश्य । शङ्कस्याप्युदरभागे नितरां श्यामतास्ति- चार्धचन्द्राकारं संजातरजःपक्षपाण्डुर च भवति । अस्तमिता द्दधतमधुना विम्ब कम्युच्छिदः करपत्रताम् ॥१७॥ जलजेति ॥ जलज कमलं शतश्च । करेणाशुना पालिका दिनमिति ॥ दिवाकीतिरिव नापित इव दिन दिवसन्नीक्षणेः निकल गामाता गशोभूमो, नतु साला चन्द्रमिति सवितुः करैरेव क्षुरैनिशां तिमिरेकवरीलूनां तमोरूपा वेणी छिन इनि । भय न-हे राजन् , ता यश श्रेयसे पशोषि मूलां कृत्वा निरदीधरनिर्धारितवान् । मुण्डगिया कापि कधि- रापशब्द विरचितस्पतिवार नामानं मुनि नूनः । १. केशोऽवशिष्टः स्यादिति गरेपितवानित्यर्थः । अथ च-बहिर्निप्फा- गशोविगइये स्मृति चकारेगर्थः । गस गजमुनेः सोदो सयामास । नापितोऽपि व्यभिचारादिदुष्टां स्वीगां परकीयां वा म लिशितनामा दिनेन्द्रो नामणोटो दिपि स्पष्टनन्ति । स्वियं क्षुरैर्मुण्डयित्वा देशाद्वहिनिष्कासयति । ततोऽनन्तर, त- लिसिते अद्धार सीधासकारकमद्धा साक्षानित्रित वाम सान्मुण्डनाद्वा परितस्तत्र ता पतयालुभिरधः पतनशीलैः केश- पाण्गोश्छेद कर्तनमपि पश। अथ च-श्रेयसे लोकानां में स्तोमैः कृत्वावनीतलं तेषां तेषां वृक्षादिपदार्थानां छागा प्रति-णाग सृष्टः पुण्ग(लोको) नल इति शब्दो गस्मिन्नेवन्त विम्ब तस्य छलाग्याजेन ध्रुवं निश्चितमधवल शाम स्फुरति शो- गश राजनामानमपि नमः समानधर्मत्वात् , ननु तगात भते । वृक्षायधोभागे कृष्णत्वं मुण्डितकबरीपतयालोशसंबन्ध- नित्वात् । मोपि धर्मा स्मृनिवाक्यानि सृष्टवान् । यस्य जा कृतम्, नतु प्रतिविम्बकृतमित्यर्थः । छायाव्यतिरिक्त सर्तमपि पूर्ववत् । लिरितस्य शौग हन्तच्छेदश्च भारते ज्ञातव्यः । का तमो दिवसेन सूर्यकरै शितमिति भावः । 'दिवाकीर्तिस्तु ना- कास्वत्प्रबोधार्थ र वादयन्ति तसाच्चीवमुत्तिष्ठनि नाव. पितः' इत्यमरः । कचरी 'जानपद-' इति की । लूनाम् , पा- लिसितमुनिरेव दिवि ताराशझो जात इति केचित् । समागेर दित्वान्निष्ठानत्वम् । निरदीधरत्, धारेश्चति णौ चडि-' इत्युप-शयित इत्यर्थ 'सोदराद्यत्' इति यत् । असादेव निर्देशापत्रक धास्वत्वेऽभ्यासस्य सन्वभावादित्वम् , 'दी| लवो.' इति दीर्घः। 'यविवक्षायामेव 'विभापोदरे' इति पाक्षिकः समानस्य से तत्तच्छायेति, 'विभाषा सेना-' इति वा नपुंसकत्वम् ॥ हारिणः, संबन्धेऽण् , पक्षे आवश्यके णिनिः ।। इदानीं शाहिकानां शङ्खशब्दं श्रुत्वा तव्याजेन नलयशोवर्णनं कुर्वन्ति- ताराशकविलोपकस जलजं तीक्ष्णविपो भिन्दतः ब्रूमः शङ्ख तव नल यशः श्रेयसे सृष्टशब्द सारम्भं चलता करेण निविडां निष्पीडनां लम्भित यत्सोदर्य स दिवि लिखितः स्पष्टमस्ति द्विजेन्द्रः। छेदार्थापहृताम्बुकम्बुजरजो जम्बालपाण्डूभव- अद्धा श्रद्धाकरमिह करच्छेदमप्यस पश्य च्छड्वच्छित्करपत्रतामिह वहन्नस्तंगता? विधुः ॥१॥ म्लानिस्थानं तदपि नितरां हारिणो यः कलङ्कः ॥५६॥ ब्रूम इति ॥ हे नल, वयं श्रेयसे मङ्गलाय सृष्टः कृतः शब्दो यस्य तं शङ्ख तव यश एव ब्रूमः त्वत्कीर्तिमेव शङ्करूपतया वर्ण- कमलानि भिन्दतो विकासयतः। अथ च-यतत्ताराशजविगो यामः । शाजिकैर्यः शङ्खो वाद्यते तत्त्वयश एव । तद्वदुज्वलतर शाकशिल्पना सारम्भ सोद्योगं चलता प्रसरता । अध रूम कस्स, अतएव जलज शङ्ख सण्डयत । तीक्ष्णत्विप. सूर्यस्खा कानां शुभाय तव पुण्यश्लोकत्वाद्भवति । यस्य शद्धस्य यशसश्न सिद्धो द्विजेन्द्रश्चन्द्रो दिवि स्पष्टं लिखितोऽस्ति । निष्प्रभत्वाचि- नंलिखित इव निर्व्यापारः स्फुटो दृश्यत इत्यर्थः । त्वमिह गगने प्रत्यूपसमये वास्य चन्द्रस्याद्धा निश्चितं श्रद्धाकरं शतसहोदर- सा चन्द्रपि । तस्मादपि चन्द्रस्य शससोदर्यत्वं निश्चितं, चन्द्रमपि तव यशो बूम इत्यर्थः । उक्तप्रकारेण शसोदर्यत्व न्द्रस्ताहकरपनतुल्यो दृश्यत इत्यर्थः । सूर्योदयो जात., चन्द्रस्य ययप्यस्ति (तदपि ) तथापि हरिणसंवन्धी यः कलक-करणाच पक्षे जात्येकवचनम् । पाण्डूभवदिति स्विः ॥ कमलानि विकसितानि, चन्द्रश्वार्धनास्तमित इति भावः । जल, स्तदस्य सुतरा म्लानिस्थानं पश्य । चन्द्रस्य श्रद्धेयशसभ्रातृत्वेऽपि जलजभिदुरीभावं प्रेप्सुः करेण निपीडय- त्यशिशिरकरस्ताराशङ्खप्रपञ्चविलोपकृत् । रजनिरमणस्यास्तक्षोणीधरार्धपिधावशा- च । अयं श्लोकः पर्वेग समानार्थलापका ॥ तथा तारालसा १ निशा शर्वरी तिमिरकवरी धान्तलक्षणा वेणी लूना कृत्वा छिनमूला विधाय । 'तिमिरकारीलूनाम्' इति पाठस्तु लूनशब्दस्य कान्तत्वेन पूर्वनिपातप्राप्तरुपेक्ष्य' इति सुखाववोधा । 'जातिकालसुसा- दिभ्य परवचनन्' इति लूनेति निष्ठाया (न्तत्य ) परनिपातः । 'बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात्' इति डीप्' इति जीवातु. । एवच 'लनीन्' इति पाठो जीवातुसमतः प्रतिभाति ।

·एकोनविंशः सर्गः। ४४१ । - . यत्पाथोजविमुद्गणप्रकरणे निनिद्रयत्यंशुमा इत्यहममि । पुरा प्रयतीति, 'पुरि लुइ चास्मे' इति भूते लद । नदृष्टीः पूर्णयति स यजलरुहामक्ष्णा सहस्रं हरिः। भीमशब्दार्थाद्धर्णिजन्तात् 'प्यासनन्ध-' इति यु साजात्यं सरसीरुहामपि दृशामप्यस्ति तद्वास्तवं इह किमुपसि पृच्छाशंसिकिशब्दरूप- यन्मूलाद्रियतेतरां कविनृभिः पद्मोपमा चक्षुपः॥५८॥ प्रतिनियमितवाचा वायसेनैप पृष्टः । भण फणिभवशास्त्रे तातङः स्थानिनौ का- यदिति ॥ अशुमान्पाधोजानां कमलानां विमुद्रणप्रकरण उ- विति विहिततुहीवागुत्तरः कोकिलोऽभूत् ६० न्मीलनप्रस्ताव एव यद्यलादृष्टीलोकनेत्राणि निनिद्रयति विगत- निद्राणि करोत्युन्मीलयति । यलाच हरि. श्रीविष्णु शिवपूजास- इहेति ॥ इह प्रभाते पृच्छाशसिन. प्रश्नवाचिन. फिशब्दस्य मये एककमलन्यून जलल्हां कमलानां सहस्रं त्वीयेनाक्ष्गा प्रथमान्तं रूपं तेनैव प्रतिनियमिता प्रतिक्षण शब्दान्तरभापणा- पूर्णयति ल । तत्तलासरसीरुहां दृशामपि वास्तवमवाधितं सा- द्यावर्तिता वाग्येन को कौ इति नियतभापिणा वायसेन काकेन जात्यं तुल्यजातीयत्वमत्ति । चत्साजात्यं मूलमारोपकारणं यत्सा. फणिना शेपानवमुत्पलं महाभाष्यलक्षणशास्त्रम् । पाणिनीयमिति नाशी यजिवन्धना चक्षुप. पद्मेन सह उपमा सादृश्यं कविनृभिः यावत् । तत्र तातङ्लक्षणादेशल स्थानिनौ आदेशिनौ को भण कालिदासाहिनि कविभिराद्रियतेतरामत्यादरेणोपनिवध्यते । यदि कथयेति पृष्टः कृतप्रश्न एप कोकिलो बिहिता कृता या तुहीनि- नेत्राणि कमलसजातीयानि नाभविष्यन् , तर्हि रवि. कमलोन्मी- वाइ सैवोत्तर यत्वैवभूतोऽभूत् किम् । काकः प्रात. स्वभावतः लनप्रतावे तानि नोदीलयिष्यत् । श्रीविष्णुश्च कमलसहस्र 'कौ कौ' इति वदति । कोकिलश्च 'तुही तुही' इति । काक स्व- नेत्रेण नापूरयिष्यत् । न ह्यन्यप्रस्तावेऽन्यत्स योग्यताऽस्ति । तला- भावात् 'कौ कौ' इति प्रथमाद्विवचनान्तं प्रश्नशब्दं ब्रूते, कोकि- दृशां कमलानां च साजात्यं वास्तवमल्येवेत्यर्थः। उदित. सूर्य , लश्च 'तुही तुही' इति । तत्रोत्प्रेक्षा । तुश्च हिश्च तुही, तुह्योतात. कमलानि विकसितानि, सर्वोऽपि जन प्रबुद्धः, तलात्वमपि प्रवु- शशिष्यन्यतरस्यात्' इति पाणिनिसूत्रलरणशीलः सन् तुहित्वाने मलेति भाव. । विष्णुः स्वचक्षुपा कमलसहस्रं पूरितवानिति लि- तातहो विधानात्तुहीति तातड़ सानिनावित्युत्तर कोकिलो दत्त- जपुराणादौ दृष्टव्यम् । विमुद्रणेति, विगतमुई करोतीति पयन्ता- वान् । किम् । प्रभातं जात, काकादय. शब्दायन्ते इति भावः। भावे ल्युट् । निनियति, 'तत्करोति-' इति णिच् । पूर्णयतीत्य- सूत्रवार्तिकयोर्महाभाप्येणैवार्थसपादनात्फणिभवेत्युक्तम् । स्थान ' त्रापि । समाना जातिः साजात्यमिति विग्रहे चातुर्वण्यादित्वा-'प्रसङ्गः सोऽत्त्यनयोरिति त्यानिनौ, अत इनिः ॥ स्वार्थे प्यञ् (नतु) समानत्य' इति योगविभागात्सनानस्य स.। दाक्षीपुत्रस्य तत्रे ध्रुवमयमभवत्कोप्यधीती कपोतः वान्तवा , आगतार्थे संवन्धे वाऽण् । तत्त्वपर्यायाव्ययवस्तुशब्दा- कण्ठे शब्दोषसिद्धिक्षतबहुकठिनीशेषभूषानुयातः । प्रज्ञादित्वात्स्वाय वा । पद्मोपना, पष्टीसमास.॥ सर्व विस्मृत्य देवात्स्मृतिमुपति गतां घोपयन्यो घुसंज्ञां अमि कमलाकरे निखिलयामिनीयामिक- प्राक्संस्कारेण संप्रत्यपि धुवति शिरः पट्टिकापाठजेन ॥ श्रियं श्रयति यत्पुरा विततपत्रनेत्रोदरम् । दाक्षीति ॥ अयमाझयमानशब्द. कोऽपि कधिकपोतो धुऊ- तदेव कुमुदं पुनर्दिनमवाप्य गर्भभ्रम- लक्षणः पक्षी दाक्षीपुवत्स दागोत्रसजातमातृकस पागिनेन्नने पाणिनीयच्याकरणेऽधीतं पटनमत्यातीति पटितपागिनीययार. विरेफरवघोरणाघनमुपैति निद्रामुदम् ॥ ५९॥ णोऽभवत् । अनेकेषु पाणिनिशिष्येषु मध्ये कोऽपि कपोनरूपः शि- पोऽभूत् । ध्रुवमित्यहमुन्टे । किंभूत -तदययनरशादर अवैमीति ॥ यत्कुमुदं कमलानामाकरे ख(प)ण्डे सरनि वा । क्ण्टे देवाडिशब्दोघानां लिये उदाहरणसाधनाय क्षता पृथ अथ च-फमलाया संपदूपाया रम्या वाकरे गृहे रोशागारे, यही काटिनी खटिका तत्या. दोपोऽदुलीलमोजामिष्टभागनदूपया विततं विस्तारितं पनरूपनेत्रागामुदरं येन, बिततानि पाण्येव भूपयानुयात. संरदः सटिकादोपपया क्ण्टेयान इत्य नेत्रनध्यानि येन, तद्विकखरन् । अब च-प्रसारितपश्मनेत्रोदरन् वाला हि पहिसादौ सटिस्था डिग्निं पटिया मरन्बतीमा उन्नीलितनेनन् । सत् (सा) निखिलपानिन्यासक्लरात्रिनंद- सापं लिपिमोन्टनादुटिला टिकादेरनमा क रचनानि । निधनो यानिकल रात्रिचतु प्रहरमाहारऊस सफररानिजगरूपल फोतल धुनरे कण्टे स्मारनेर धरला रेगा नवति । य कपोन: श्रियं शोभा पुरा धपत्यशिधियत् । तापनारम्य सूर्योदयापरि सर्वनपि शास्त्रं विन्टर देशान्यन गनानुनि प्रात. म्ना दा पदिकतितनभूत् । अप च-सरला रारि जजागार, तदेव . क्षा पदार' इति पानिनिगला धुमज्ञा पुनर्विज्ञाननिया मेपर- वं पुनरिदानी दिनमवाप्प गर्ने अनन्त सरिरमनबन्धसंजा- न्सुन पुन पटन्मन् पनि गंभीमरी प्रा. माट. संकोचवशानिगन्तुनसरन्त संचारको द्विरेषानेपा निरं पटितावितन्नाटा पाटेन मान पटुतरा बाना घसंजातो स्वत्यूपा या धोरणा प्रतुलवारबाइबरला पन निदिई यथा तथा निद्रानुदं न्द्रिावधिनुपरे । अन्ना- तेत्रमरः सन् संचालयः । अथर- शमारे सम्रा :- भरत। रात्रि जागतिक दिवते धोरनापनं पा तथा गिटार्गदर्य।

·जते पम्बित वेगवत्तर मोरं निष्पलं वितनुते विन्नारयति । निहितां स्थापिताम् । इति किम्-मागमाः, अनया - - शोणयन्ति रक्तीकुर्वन्तीति प्रश्नद्वयम् । यद्वा-स्वीय सास धत्त इति कुतो ज्ञातमित्याशय प्रत्यक्षं प्रमाणयति यामा मिर च सर्व निरस्तमिति भावः । 'घुसूणसुमन.-' इति पाटे-येण न त इति ज्ञायत इत्यर्थः । एवंविशिष्ट सूर्या दूराम कुकुमकेसरश्रीजुप इत्यर्थः। 'तोकैः' इति पाठे-तोकमपत्यम्, संज्ञातः, तसादद्यापि सूर्यकिरणाः स्वीय शुरुभास्वरब किन दधते 'दध धारणे' एतस्यैकवचनान्तम् , धानश्च वाचनान्तम् । श्वेतिमा, पृथ्वादिः । शोणी कुर्वन्तीति 'तत्करोति' इति मन्त क्रोधावेगसरागलोचनरुचा दारिद्यविद्राविणीम् । प्रातरिति ॥ सूता मागमा मण्डनमाली भूषणग्रेजी मनुइनाना द्विवरेव करन्नमाविनाशे पाविकामे च पुरीभिररोधमंचारिणीभिः सतीभिरिल्युरा रो माया ४४२ नैषधीयचरिते तवासनया शिरो धुवति । विस्मृतस्य प्रातः स्मृतिर्भवति । कपोताच किंभूतम्-~अत एव-पिष्टस्य पिष्टं पिष्टपिष्टमतत्तस्कृत पिक प्रातघुशब्दं कुर्वन्ति, शिरश्च कम्पयन्ति । तस्मादियमुत्प्रेक्षा । वा-कृतमत्यन्तचूर्णीकृत मादिग्व्योम्नां भूदिग्गगनानां तम रस लाश्च श्यामासु काष्ठघटितपट्टिकासु खटिकादिलिखितं धवलाक्षर मालिन्यास्पातकं येन । तिमिरविनाशस्य कमलविकासस्य जी सूत्रपाठाद्यावेशेन घोषयन्तः शिरः कम्पयन्ति । योपि विस्मृतं रेव किरणैः कृतत्वादन्यकिरणैस्तत्करणे पिष्टपेषणात्तद्वैषध्यमिक पुनः सरति सोपि शिरः कम्पयति । दक्षस्थापत्यम् , 'अत इञ्' 'दवदावी वनारण्यवती' 'किरणोखमयूख-' इत्यादि, इतीनि 'इतो मनुष्यजातेः' इति डीए । तन्ने 'क्तस्येन्विपयस्य दिनाहनी-'इत्याद्यमरः । द्वौ वा त्रयो वा द्विवाः, 'मला कर्मणि' इति कर्मणि सप्तमी । अधीतमनेनेत्यधीती इष्टादेराकृति- ऽव्यया-' इति ब्रहुवीही 'बहुव्रीहौ संरयेये-' इति उना गणत्वादिनिः । घोपयन चौरादिकादुषैः शता । धुवति, दीर्घा- भावुकैः, भुवो 'लपपतपद-' इति ताच्छील्यादावुकनि तौदादिकात् 'धू कम्पे' इत्यमाच्छस्य ङित्वाद्गुणनिपेधे उवङ् ॥ दवा भावुका इत्यर्थे चिः । व्यश्राणि दानार्थाच्छृणतेः चारारक- पौरस्त्यायां घुमणमसृणश्रीजुपो वैजयन्त्याः च्छ्राणयतेर्वा कर्मणि चिण् । चुम्बितम्, पिष्टीकृतमिति च की भावे च निष्ठा ॥ स्तोमैश्चित्तं हरिति हरति क्षीरकण्ठैर्मयूखैः। दूरारूढस्तिमिरजलधेर्वाडवश्चित्रभानु- भानुर्जाम्बूनदतनुरसौ शक्रसौधस्य कुम्भः र्भानुस्ताम्बदनरुहवनीकेलिबहासिकोऽयम् । स्थाने पानं तिमिरजलधे भिरेतद्भवाभिः ६२ न स्वात्मीयं किमिति दधते भाखरश्चेतिमानं पौरस्त्यायामिति ॥ जाम्बूनदतनुरुत्तमस्वर्णतुल्यस्वरूपोऽत्त एवं शक्रसोधस्य वैजयन्ताख्यस्योपरिवर्ती सुवर्णकलशरूपोऽसौ द्यामद्यापि बुमणिकरणश्रेणयः शोणयन्ति । भानुः पौरस्त्यायां हरिति प्राच्यां दिशि कुडमेन कुङ्कुमवद्वा मसू. दूरेति ॥ अयं भानुस्तिमिरजलधेस्तमःसमुद्गत्य शोपकमा णा स्निग्धरक्ता या श्रीः शोभा तां जुपो भजन्त्या वैजयन्याः पता- डवो वडवानलः चित्रभानुर्विभावसुः । तथा-ताम्यन्याः ने कायाः स्तोमैः संघरूपैः क्षीरयुक्तकण्ठैर्लक्षणयातिवालैमयूखैः कृत्वा दन्त्या धनरुहवन्या. कमलवन्या एच कान्तायाः केल्या गीत चित्तं हरति । इन्द्रसोधस्योपरिवर्तमाना वालतराः सूर्यकिरणा- वैहासिकः परिहासक. क्रीडानकारी हेलामात्रेण विकासका स्तदीयरक्तपताकासमूहा इव, सूर्यश्च स्वर्णकलश इव शोभत इ. तथा~-दूरं गगनमार्गमारूढ ऊर्ध्वमागतः, एवंभूतः सन् साकार त्यर्थः । राजादिप्रासादेपु हि रक्ता भूयस्यः पताकाः सुवर्णकल- स्वीयं तेजोरूपत्वात्सहज भास्वरश्वेतिमानं वपरप्रकाशन शाश्च वर्तन्ते । यतोऽयमिन्द्रसौधस्य स्वर्णकुम्भरूपः, अत एव- स्वररूपत्वमद्यापि दूरारूढत्वेपि किमिति कुतो न दधते धारा एतसादवामिरुत्पन्नाभिर्भाभिः कर्तीभिः तिमिररूपोऽतिश्यामो तथा~-युमणेः सूर्यस्य किरणश्रेणयश्चाद्यापि द्यां गगनं किया रूपकुम्भोद्भवत्वात्समुद्रपान युक्तमित्यर्थः । सूर्य ऊर्धमाः, तथापि सूर्यकिरणपङ्गयो द्यां शोणयन्ति, तसानास्वरश्चेतिमा । पताकाया अपत्यरूपैस्तरसदृशैरित्यर्थः । पुरोदेशे भवा, दक्षिणाप- न दधते न धारयन्ति । अर्धमागतः सूर्यः, कमलानि च । श्वात्पुरसस्त्यक्' 'किति च' इति वृद्धिः । 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति सितानि, तस्माच्छीघ्रमुत्तिष्ठति भावः । 'चित्रभानुदिनाउन करि प्राप्तापि पष्ठी 'उभयप्राप्ती कर्मणि' इति नियमेन व्यावर्ति- इत्यमरः । दूरारूढः, गम्यादिदर्शनासमासः । विहासे नियुक्त तत्वात्तिमिरजलधेरित्यत्रैव भवति, भाभिरित्यत्र तु कतार तृतीया प्रयोजनम्, शिल्पं वास्येति तत्र नियुक्तः' इति 'शिल्गर' है, द्विबैरव तमस्तमालगहनग्रासे दवीभावुकै- वा ठक् । 'प्रयोजनम्' इति वा उन् । स्वास्मीयं, '' रुसैरस्स सहस्रपत्रसदसि व्यश्राणि घस्रोत्सवः। धर्माणां रपचुम्बितं वितनुते तत्पिष्टपिष्टीकृत- 'णाविष्टवत्' इति पुपदावष्टिलोपो वा ॥ मादिग्व्योमतमोघमोघमधुना मोवं निदाघद्युतिः६३. प्रातवर्णनयानया निजवपुर्भूपाप्रसादानदा- द्विवैरिति । तमन्तमालानां तिमिररूपातिझ्यामलतरूणा गह- देवी वः परितोपितेति निहितामान्तःपुरीभिः पुरः । नस गाम्भीरखैर वनस वा ग्रासे विनादो दवीभावुकैवनवतितां अदिदिबैरल्पनंबरेवात्य सूर्ययोच. किरण. महम्रपयाणा स. इचारे धनोल्मो दिनबन्धी हा विकामो यमाव्यप्राणि वि. । नचलाकारणाविदाययुतिः सूर्यः वाणामुष्णानां कि-'दपुः तत्तद्वन्नकांद्यययवेणु धारयामासुः । -

·विशः सगः ।
-
।
नया प्रयोजिकया परितोपिता नितरां संतोपं प्रापिता देवी कृता श्रीहर्यमिति ॥ मुरयां नवार्यघटनामपूर्वार्धनिर्मितमत्यजतो-
-भिपेका राजी भैमी निजवपुर्भूपाः स्वीयशरीरालंकारभूता अनेक- ऽमुजतो नूतनमेव प्रमेय सर्वत्र वदतः श्रीहर्पस । एकानविंशः
विधसुवर्णमणिप्रनृतीनि भूषणान्येव प्रसादान्पारितोपिकाणि को विशतेः पूरण इत्यथै उटि 'ति विशतेडिति' इति तिलोपे च
युप्मन्यमदादिति । पुनः फिभूताम्-माणिक्यरोचिर्मय्या पद्म- विशः । तत एकेन न विश इति 'तृतीया' इति योगविभागास-
- रागप्रभारूपया क्रोधलायेग आडम्बरलेन सरागलोचनरुचारुण- मासे 'एकादिश्चैकस्य चादुक्' इति ननः प्रकृतिभावः, एफशब्द-
नेनरचा कृत्वा दारिद्यस विद्राविणीं पलायनकारिणीम् । मयि सादुगागमः ॥
-लितायामप्यत्र दारिश, त्वं कथ नान स्वातुमिच्छसीति कुदया
इति श्रीवेदरकरोपनामश्रीमनरसिहपण्डितात्मजनारायण.
~या माणिक्यप्रभारूपनेनारुगकान्त्या कृत्वा दारियं दूरादपसारि-
कृते नैषधीयप्रकाशे एकासविराः सर्गः ॥
- तम् । एवं प्रभातवर्णने क्रियमाणे भैम्या निजशरीरभूपणैस्ते सं.
मानिता इत्यर्थः । अन्योपि रोपारुणलोचनरुचा किचिद्विदावयति ।
आन्त पुरीनिरिति बहुत्वेन माणिक्येत्यादिना च भूपणानां बहुत्व-
विंशः सर्गः।
ममूल्यत्वं च सूचितन् । देशी प्रादादित्यनेन च नल. नानार्थ गत'
नासादे नास्तीति सूचितम् ।प्रातलुप्तपष्ठीकमव्ययम् । परितोपिता,
ज्यन्तानिष्ठा । आन्त पुरीभिः, संबन्धेऽण् 'आन्त पुरिक्या' इति सौधाद्रिकुट्टिमानेकधातुकाधित्यकातटम् ।
पाठे-~अन्त पुरशब्दात् अन्त पूर्वपदाह' इति भवाथै ठन् ।
स प्राप स्थपायोभृद्वातजातजयो दिवः ॥ १॥
रोचिर्मति, 'वियाः पुंवत्-' इति पुंवत् ।।
सौधेति ॥ सगसंगतिरुक्कैव । स रथ एवं पायोनृन्मेवः दिवः
आगच्छन्भणतामुपः क्षणमधातिथ्यं दृशोरानशे
स्वर्गाहगनाच सौधो राजसदनमेवाद्रिस्तस कुहिनो नानावर्णानेक-
स्वर्गङ्गाम्बुनि वन्दिनी कृतदिनारम्भाप्लुतिर्भूपतिः ।
मणिबद्धभूनि सैवानेकधातुका नानाविधरिकादिधातुयुक्ता अधि-
आनन्दादतिपुष्पकं रथमधिष्ठाय प्रियायोतके त्यको भूमित्तत्वातट पर्यन्तप्रदेशं प्राप । जिभूत.-वातात्सका-
प्राप्तं तैरवरागौरविदितप्रासादतो निर्गमः ॥६६॥ शाद् (अर्थादधिको) जातो जवो वेगो यत्स्व । यदा-जातो जयो
आगच्छन्निति ॥ अथ भुपतिनरो वन्दिनां दृशोराति . यस स जातजर , बातो जातजवो यस्लादेतोः, तेनापि यला.
यासकाशाद्वेग. दिशक्षित । अथवा-(पा) तेन जातः । मेघो.
क्षणविशेषद्योतितप्रेमविवाहुल्यनेत्रगोचरत्वनानशे लेभे । किभू.
प्युक्तविशेषणविशिष्टः पर्वतोदेशं गगनास्पतति । धातुति
तानान्-क्षपनाननुपः प्रभातसमयं भणतां वर्णयताम् । किंभूत.
'शेपादिनापा' इति रुप् ॥
स्वर्गङ्गान्बुनि मन्दाक्निीजले कृतदिनारम्नानुति. कृतप्रात
नानः । तथा अपरागते त्यहिर्गमनानन्तरनागतेलांगधैरदि- ततः प्रत्युदगा मी कान्तमायान्तमन्तिकम् ।
दतोऽज्ञातः प्रातादतो निर्गमो राजगृहादहिनिर्गमो यत्य । तथा- प्रतीचीसिन्धुवीचीव दिनोंकारे सुधाकरम् ॥ २॥
प्रियायोतके भनीपाचित्रहपसनये कन्यादानप्रतिष्टाङ्गतया दीय-
तत इति ॥ तत. सौधोपरिभूमिप्रात्यनन्तर दिनोकारे दिन-
नाने वस्तुनि मध्ये प्राप्तमतिपुष्पमतिकान्तपुप्पकाल्यकुवेरवि-
प्रारम्ने प्रभातेऽन्तिमायान्त सुधार चन्द मनीचीसिन्धुरीचीय
माननतिरमणीयवेनवचर सर्वत्राप्रतिहतगननं च रथमविष्टाचार.
पश्चिमदिरसमुद्रल्हरीप नैनी रथादवतीयान्तिकं गृहपरिसरप्र.
सानन्दात्तवातिशयसंजातहप्दागच्छन् । नागधागमनात्पूर्वन् ,
देशमागरटन्त कान्तं नल प्रनि लसीकृत्योदगाप्रत्युनगान । ए-
नतु वर्णनानन्तर प्रवुदः प्रासादानिर्गमित्यर्थः । अत एव भै-
तेन मा नल आदरातिशार. सुचितः । अन्तिरे' इत्यपि पाठः।
वैव ते संभाविता इनि पूर्वशोक उतन् । तल परनधानिकत्वं
सूचितम् । कृतदिनारम्भाऽनिरागनित्यनेन वक्ष्यमापनी- अधिररणे च' इति चाम्मतनी । गोची, 'मृदिकारान्-इनि
हमनन्, उत्तरासंगतिध सूचिता । नरस पुण्यशोकयातीप् । दिनोधारे, लोनाओ' इनि पररूपन् ।
धामनिहतगतित्वात्तल व स्थल पूर्वमेव 'सुलत्यादिलनुदरा- स दूरमादरं तसा बदने मदनैकदक् ।
पयन्' इत्यादिना सर्वत्राप्रतिहतगतित्वोधानिपुपपन्योते- रूदृष्टमन्दाकिनीमारविन्दश्रीरविन्दन ।। ३ ।।
गंगमनोतियुतव । आनदो, 'असोतेध' इति नुस् । अनिपुपरन्,
स इति !! शमन्दारिन्पा माररिन्दान न नटनन्या
असादयः कान्तार-' इनि समास । स्थन् . अधिशीरद.
पहने दुर सानापि निनसनादरनरिन्दन देने । नन पर
साधारस कर्मवन् । 'चौतकमान् इति पाटे-से-'
नदी एका दावा सायम.! सिमलाद
शति समासः अवरागते, शराः' इति दिनीयानमालामा
तातो रजनी' ही योगविभागा मातादीदने का मन का मान. | मादल
श्रीहा कविराजराजिमुटालंकारहीरः सुतं नरम नरन र मननारिलो
श्रीहीरः तुपुत्रे जितेन्द्रिय मानदेनी च पन् ।
एकानवनतो नवावटनामावविशो नदा-
नेन संदेश देत ना स्गेटो।
काव्ये तसतो नलीयचरिते नगोपनलिममा १९ नवाजे विनती पन वोनिद्राम ॥ ४॥

·No text on this page.

·विंशः सर्गः। ४४५ । - कारिणामियं जातिः । प्रसूतिप्रमाणे दृशाविति सूचितम् । प्राहे स्पारपर्वमेव स्वराभ्यां रुदा निवार्य तं स्टा:रममुहकामाधीनं तनी, 'सायंचिरम्-' इनि बुस्तुह च, टित्वान्दी । मीलेरम- चकार । एवं तया विलोकित एव कामवशो जात इति भावः । 'कवात् 'गतिबुद्धि-' इत्यादिताऽपो कौ कर्मत्वादृशाविति पदासत्यै, तादर्भमाने चतुर्थी । मुहेरकर्मकत्वात् । 'गनियुदि-' - द्वितीया । मापयन्, 'मा माने' अलादेतुग्गिचिशता ॥ इत्यादिनाऽणौ कर्तुगौ कर्मत्वात्तमिति द्वितीया । अमूमुहत्, हेतु- तर्कितालि त्वमित्ववाणीका पाणिमोचनात् । मपिणचि चड युपधाहस्वादि ॥ अबोचत ततस्तन्वीं निपधानामधीश्वरः । ज्ञातस्पर्शान्तरा मौनमानशे मानसेविनी ॥१३॥ तदपाङ्गचलत्तारझलत्कारवशीकृतः ॥ १७ तकितेति ॥ हे आलि सखि. नया नेत्रपिधायिनी त्वं तर्किता - ज्ञातातीत्येवंल्पार्धा नां मुजेसाधवचनादपरिपूर्णपदा वाणी अवोचतेति ॥ ततत्तत्सातादृशकटाक्षविलोकनानन्तरं निपधा- नामधीश्वरतन्वीं वक्ष्यमाणमवोचत । किंभूत.-तारशब्दस कनी- यत्याः सा, तथा-वकरायां नलपाग्योनोंचनाद्धेतोः ज्ञातं प. शान्तरं त्वीयत्पादिलक्षणो नलपरी इति यया, ज्ञातत्पर्शमा- निकावाचित्वे नपुंसकलिङ्गत्वात्तत्सा अपाङ्गे चलतलारस क्नीनि- न्तरं चेतो यत्सा इति वा । ता मौनमानशे प्राप, यतो मानते कायाः किरणोल्लासलक्षणदर्शनचमत्काररूपो झलकारतेन वशी- विनो नानिनी । सर्शन नलं ज्ञात्वा मानवज्ञाय त्रेतायामनुरतो- कृतः । यहा-चलन्ती तरला तारा यत्र तादृशाश्चासौ झलकारच ऽधुना वृयैव विमित्यागत इत्यभिमानाकिमपि नावदित्यर्थः । ततः पूर्वेण पष्ठीसमासः । झलकार इति देश्यपदम् ॥ वागोदेति. नद्यन्तस्वात्कम् ।। कटाक्षकपटारब्धदूरलबनरंहसा । सानादि सुतनुस्तेन कोपस्ते नायमौचिती । दृशा भीत्या निवृत्तं ते कर्णकूपं निरूप्य किम् १८ त्वां प्रापं यत्प्रसादेन प्रिये तन्नाद्रिये तपः॥१४॥ कटाक्षेति ॥ हे प्रिये, कटाक्षकपटेत नेत्रप्रान्तवक्रविलोकनव्या- लेति ॥ तेन नलेन सुतनु शुभाड़ी सा इत्यवायुक्ता । (इति जेनारब्धं कर्नु व्यवसितं दूरलानेऽतिदूरदेशानिक्रमणे रहो वेगो चिन्-) अपि प्रिये भनि, तवायं मयि कोपो नौचिती। यया एतादृश्या ते दृशा कर्णरूपं कूपमने निरूप्य निलोय भीत्या औचिताराब्दलाविष्टलिङ्गत्वादुचितोयं नेत्यर्थः । अहं यस तपसः पुननिवृत्तं परावृत्तं तिमित्युत्प्रेक्षा । दूरं गन्तुमुपक्रान्ता हि महान्तं प्रसादेन त्वां प्रापं प्राप्तवानलि, तत्तपोऽग्निहोत्रादि नाद्रिय आ. कूपं पुरो दृष्ट्वा भयेन शीघ्र परावर्तन्त एव । दोत्यनेन तीवं दरेण न कुर्शनिलाक्षेपकाकुप्रक्षः । एवंविधनहाफलस तपसो- । चिया हि भीतिर्युक्ता ॥ युज्यते त्यादरो एवेत्यर्थः । त्वयापकत्वादेवात्सादरः क्रियते, न युक्त सरोपापि सरोजाक्षि त्वमुदेपि मुदे मम । वन्यथा, तलाकोपं ना कार्पोरिति भावः ।। तप्तापि शतपत्रस्य सौरभायैव सौरभा ॥ १९॥ निशि दासं गतोऽपि त्वां लात्वा यन्नाभ्यवीवदम् ।' सरोपेति ॥ हे सरोजाज्ञि, सरोपापि त्वं मम मुद्दे हायपो- तं प्रवृत्तासि मन्तुं चेन्मन्तुं तद्वद वन्यसे ॥१५॥ देपि भवति । अलानानारि जनार्थ दुरापयन स्पृहणीयतस्था- सौन्दर्यानिशयाचलर्यः । यत्लात्तताप्पुनसशापि नर. सूचनाम- निशीति ॥ हे भनि, अहं निशि तब दासनालिङ्गनचुन्व- वन्धिनी सोरी ना दीप्ति शतपास कमलस विनास सौर- नादि चरमपर्यन्तसेवामारेत्वं गतोपि सन् प्रात खात्वा त्वां ना- भाव भवति, न तु न्लान्यै । सौरभेत्यत्र 'पुंचकर्मधारय-' इति न्यवीवदं न ननस्कृतवानिति यत्, तं नन्तुमपराध मन्तुनङ्गीन पुत् ॥ प्रताति चेत्, तत्तर्हि वद तदपराधनार्जनायेदानीनैव वन्यसे छेत्तुमिन्दो भवक्रिविम्बविभ्रमवित्रमम् । नमत्कियते । रात्रौ दालं नात इत्यनेन सखोपु भैमीरात्रिवृत्तमपि चितन् । अन्य वदनभिपूर्वानमारार्धाचौरादिकादे खा- राधे शशाङ्कमानङ्के भिन्नभिन्नविधिविधिः।।२०॥ निचि चाड च •जो चडि-' इत्युपधाहवः ॥ छेत्तुमिति ॥ हे भनि, विभिनंसा पूर्व निप्पलगोन्दो रि. इत्येतस्याः पदासत्त्यै पत्यैप प्रेरितो करौ। पतिताइयायतिक्ष भरतपद्यनानो माया पा सरसन्न चिन्ननो विक्षिा प्रान्तिलल विधनं विटामदेनु सामान रक्षा तकोपं सातई तं कटाक्षरम्मुहत् ।। १६ ।। रात करन चिड़ितपानिला। तो नियमित ति. इतीति ॥ एप ददेवमुक्तकातला न्याः पदातवै चरण- मकर किंपिनो विभिटरादेशिन पर माना। निस्टीनापाय प्रमानार्थ पला मेरिती करो ननसारारम्भानौपिला- तलाइरन्मुखनगालोर सपनानमारमान्तिानरमानन्द दानिवृत्तल प्रस्टनेन या तरोपं पति रसीदचरणयोः पर• करन रिदिनानिन्दयं । इरई मन्ये । निकर सरलानाचियादा आतड़ो भयं तेन व सर पका तथा दरम- चन्द्रादपविनिमरान, निजनिने सर हिन्दि १ र रातो गुम्मन्न दुर 'कान्ट जनर..ग. काः। ३ पोरी पार दुगता। पति नपाराधा- "र 1 ·कथं वयेदिति तावच्छब्दार्थ. । अलीकवा प्रतारयनानि वि. रूक्षः शामः मेयो यथा वीनां रेपो योगः शरदाढी सदा गगने विमलभते, अपि तु ता अपि वयस्येव, अस्माशांकाने रीतलक्षणया सोलुण्ठभापणाद्विमभलत एवेत्यर्थः । आलीना काकुवी । तस्मादियमसाक न दयत इत्येव तथ्य जानीन, मांग वास्या वचसि भवतीभिन विश्वसनीयमिति भारः । एलेन मा. नयन दर जी. रिन्-मानलादन्य मनमागिन नानि । न: ४४६ नैपधीयचरिते -- मुक्ता च ॥ । ताम्रपर्णीतटोत्पत्नैौक्तिकैरिन्दुकुक्षिजैः । चुचुम्बेति ॥ असौ रसमग्नः प्रेमभरपरवशः सन् तर पद्धस्पर्धतरा वर्णाः प्रसन्नाः स्वादवस्तव ॥ २१ ॥ रोपवादालिङ्गनसुखाच श्रितस्मितमास्यं चुचुम्ब । कः किमिन धुमध्येऽनुविम्वितः प्रतिफलितः, अत एव रसमग्नो नर्भ ताम्रपर्णीति ॥ तव वर्णास्त्वद्वदननिर्गता वर्णाः प्रसन्नाः सूर्योऽम्भोजमिव । तदपि त्रितविकासम् । सूर्यपद्मयो(रदे स्पष्टतरा निर्दोपत्वादुज्वलाश्च, तथा-स्वादवो मधुरा सुश्राव्याः कथ चुम्बनमिति प्रश्ने मधुमध्यानुविम्बित इत्युत्तरम् ॥ क्रमेण मलयनिर्गतदक्षिणसमुद्रगामिताम्रपाख्यनद्यास्तटे उत्पन्न., तथा-अमृतमयस्येन्दोः कुक्षौ जातैमौक्तिकै. सह वट्वा पृता अथाहूय कलां नाम पाणिना स प्रियासखीम्। स्पर्धा सादृश्यदो यैस्तेऽतिशयेन बद्धस्पर्धा बद्धस्पर्धतराः । इक्षु- पुरस्ताद्वेशितामूचे कर्तुं नर्मणि साक्षिणीम् ॥२ कुक्षिजैः' इति पाटे-इश्चकुक्षेतिमौक्तिकैः । ताम्रपर्णीजातस्य मौक्तिकस्य सौन्दर्यम् , न माधुर्यम् । इक्षुकुक्षौ यदि मौक्तिकानि अथेति ॥ अथ चुम्बनानन्तरं स पाणिना हस्तसंज्ञया जायेरन्, तदा माधुर्यातिशयात्तै. सह बद्धस्पर्धतरा इत्यभूतोपमा। नाम प्रियायाः सखीमाहूय ऊचे । किंभूताम्-नर्मण्यन्योत्परः इक्षुवंशविशेषः, तत्रोत्पन्नस्य माक्तिकस्य वैद्यकनिघण्टौ शैत्यं माधुर्य क्रीडाहासे साक्षिणी कर्तुं पुरस्तादने वेशितां स्थापिताम् । वर्ष पित्तोपशमकत्वं चोक्तम् । वंशान्मौक्तिकोत्पत्तिः प्रसिद्धा पूर्व- ताम्, ण्यन्तान्निष्ठा ॥ कस्मादस्माकमजास्था वयस्या दयते न ते । त्वगिरः क्षीरपाथोधेः सुधयैव सहोत्थिताः । आसक्ता भवतीष्वन्यं मन्ये न बहु मन्यते ॥२७॥ अद्ययावदहो धावदुग्धलेपलवमिताः ॥ २२ ॥ कस्मादिति ॥ हे कले, अजास्या पद्ममुखी ते वयस्या भैमा कस्मात्कारणादस्माकं न दयते कृपां न करोति, कथय पृच्छ त्वदिति ॥ तव गिरः क्षीरपाथोधेः क्षीरसमुद्रात्सकाशात्सुध- सेपः । स्वयमेव कारणमाशङ्कते-भवतीपु भवादृशीपु सखी यैव सहोस्थिता उत्पन्नाः । यस्माद्-अद्ययावदद्यतनदिनमवधी- मध्य आसक्ता सामस्त्येनानुरक्ता सती हितकारिणमप्यन्यं माइश कृत्याद्याप्यहो चित्रं धावत्प्रसरहुग्धलेपलवरूपं स्मित हास्यं यासु वहु यथा तथा नितरां न मन्यत इत्यहं मन्ये । तेन मयि कृपा तादृशः । अमृतेन सह निर्गतत्वादमृतवन्मधुरा., क्षीरसमुद्राच करोतीत्यर्थः । राजावात्मानं मम हस्तेन स्पष्टुमपि नादादिति तो निर्गतत्वात्सितव्याजेन तदुग्धलेपलेश एवायाप्यनुवर्तते । तद्वद्धव- प्रति सच्यते । भवदासक्रमाकमियं दशाऽनया कृतेति की लसिताश्चेति भावः । धावत्, 'धावु गतिशुयोः' इत्यमाच्छता ॥ प्रत्यपि सोलुण्ठम् । अथ च-नवपरिचयेऽप्यस्माक दयते, चिर पूर्वपर्वतमाश्लिष्टचन्द्रिकश्चन्द्रमा इव । रिचयेपि ते तुभ्यं न दयते । कुत.-भवतीपु नासक्ता सती अन्न अलंचक्रे स पर्यकमङ्कसंक्रमिताप्रियः ॥ २३ ॥ मल्लक्षणं बहु मन्यते यत इत्युत्तरानुरोधेन व्याख्येयम् । अस्सामा पूर्वति ॥ स नल. पर्यहमलंचके । निभूतः-अङ्के संक्रमिता 'अधीगर्थ-' इति पष्ठी, 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येकत्वेपि बहुवचनम् ॥ समारोपिता प्रिया येन सः । क. कमिव-आश्लिष्टा चन्द्रिका को. अन्वग्राहि मया प्रेयानिशि खोपनयादिति । मुदी येन स चन्द्रमा. पूर्वपर्वतमिव । न विमलभते तावदालीरियमलीकवाक् ॥ २८॥ प्राडारम्भणाम्भोदः स्निग्धां द्यामिव स प्रियाम् । अन्विति ॥ अलीकाऽसत्या वागस्याः सेयं इत्युक्त्वातित्रि- परिरभ्य चिरायास विश्लेपायासमुक्तये ॥ २४ ॥ श्वासस्थानभूता भवादृशीरालीः सतीस्तावन्न विप्रलभते प्रतारयते। प्रावृडिति ॥ स प्रिया विश्लेपः प्रातःस्नानादिनित्यकर्मानु- इति किम्-मया निशि आलिङ्गनचुम्बनादिना स्वस्सारमशरीर टानवशेन तावन्मात्रनिदेशावस्थायितया वा वियोगम्तजनितो स्योपनयाहानादानुकूल्येन रमणान्मया प्रेयानलोऽन्वकम्पीति (वि. य आयास. सेदन्नस्योभयोर्वा मुक्तये निवृत्तये परिरभ्य चिरा- प्रलभते प्रतारयति)। मादृशान्यपि वचयनि, तथापि भवादशी. यास तस्थौ शुशुभे वा । क कामिव-पावृद्धारम्भणे वारम्भे. भोटो मेधो द्यामिव । (किभूतो मेघः-) सिग्ध. सजलरवाद- कीडनि. पक्षिनियः श्लेष. संबन्धन्नजनितदुःसपरिहाराय जल- निया पक्षियां नीटनिवेशवात्तयोगे देशमुक्तये दिवमालिगय चिर निष्टले । किंभूतः। म.-निम्बोनिमीनिमान् । आस, 'अस- पायप्रयोगः कृत इति सूचितम् ॥ गनिदीबाटानेषु ॥ । पुनरयलीफनामेवाह- चुचुम्बाखममा तखा रसमनः श्रितम्मितम् । आह सैपा नलादन्यं न जुपे मनमेति यत् । ननोमानसिाम्नोनं मधुमध्यानुविन्धितः ॥२५॥ यौवनानुमितेनासास्तन्मृपाभू-मनोमुना ॥ २१ ॥ आटेति ॥ प्रपा भवाशीना पुर नि यदास । प्रतिज्ञापारस यौवन प्रोतलमान - - -'.

·४४७ रागनिति ॥ हे कले, संपा चपला वाटशी स्नृतानि दि. तया च विपरीताररमादनाचारयोः।प्रत पर पनुन्य पग-गुप विंशः सर्गः। भू पानं यस तेन कामेन कृत्वा मृपा मियाभूत् । मदन्यस्य यसत्यानि वचनानि तद्रूपरन्तः कृत्वा रागं निजां प्रीति दर्शयते कामत्य मनसि धारणादसत्यप्रतिशेयमिति निन्दा । वस्तुतस्तु ता. बोधयते । भवनीप्वतितमां मम प्रीनिरिति ज्ञापयतीत्यर्थः । रुग्यमारभ्य भय्येवानुरक्तति स्तुतिरेवात्साः कृता । व्याजस्तुतिः ॥ मां पुनः त्वं ममेत्येतावन्मानमपि वक्तुं मानिनी । तूप्णी भव- तीत्यर्थः । यतो वृथैव मानिनी धृताभिमाना । नहि मया कि- आस्ससौन्दर्यमेतस्याः शृणुमो यदि भापसे । मप्यपराद्धमित्यर्थः । वं मदीय इत्येतावतैव वचनेनाहं सनाथः, तद्धि लजानमन्मौले परोक्षमधुनापि नः ॥३०॥ परं तावदपि न वदति, मय्यत्साः कृपा नास्त्येवेति सोलुण्ठम् । आस्येति ॥ हे कले, त्वमेतत्सा आत्यसौन्दर्य चिरपरिशीलन- लजावशान वदतीति व्याजेन स्तुतिया । दर्शयते, 'णिचश्च' ज्ञानारोपविशेषत्वादि भापसे तर्हि वयं शृणुनः । आदर्श हलक- इति तइ । वयसाः, दृशेर्बुद्ध्यर्थत्वात् 'गतिबुद्धि-' इति भणी गदर्शनवदसंगतनेतदित्याशा हेतुनाह-हि यलात्तदेतदास-कर्तुणो कर्मत्वम् ।। सौन्दर्यनधुनापि विवाहनार याद्यतनक्षणपर्यन्तं नोऽलाकं परोक्ष- कां नामन्त्रयते नाम नामग्राहमियं सखीम् । नप्रत्यक्षन् । नेत्रविषयो न जातमित्यर्थः । यतः-लजया नम- न्नौलेननमत्तकायाः। नन्नमौलित्वादेतन्मुखं कदापि भया न कले नलेति नासाकी स्पृशत्याहां न जिह्वया ३४ दृष्टन् । तलादेतदात्ससौन्दयं त्वं कथयेत्यर्थः । एतत्या मुखमपि कामिति ॥ हे कले, इय का नाम सखी नामनाहं नाम गृ- न दृष्टं संभोगकथा तु दूरापाता । तलादेतदीयवचने सर्वथा न हीत्वा नामन्त्रयते संबोधनपूर्व नाह्वयति । अपितु सर्वानपि । नाम विश्वसनीयमिति भावः । अधुनेत्यस वर्तमानार्थत्वात्परोक्षस भू- शिरश्चालने । भालाकीमलसंबन्धिनी तु पुनर्नलेति संबुद्यन्ता- तार्थत्वाद्वर्तनानस भूतत्वविरोधात्परोक्षाधुनाशन्दयोरर्थान्तरपरि-माहां संज्ञां जिया न स्पृशति नोच्चारयत्यपि । रहस्यभापणं तु महाद्विरोधाभासोऽपि ॥ दूरापात्तमित्यर्थ । स्त्रीणां भर्तृनानग्रहणस निपिद्धत्वादनौचित्या- रोपेणोपालम्भाधाजस्तुतिः।आह्वानमाबा, 'आतश्चोपसर्ग' इत्य॥ पूर्णयेव द्विलोचन्या सैपालीरबलोकते । अस्याः पीनस्तनव्याप्ते हृदयेऽसासु निर्दये । द्राहगन्ताणुना मां मन्तुमन्तमिवेक्षते ॥३१॥ अवकाशलवोऽप्यस्ति नात्र कुन बिभर्तु नः ॥३५॥ पूर्णवेति ॥ लैपा आलीभवादशी पूर्णवैव विलोचन्या नेत्र- येनावलोक्ते, नां तु पुनः नन्तुनन्तमिव सापराधमिव एकत्सा अस्या इति ॥ असाः परिदृश्यमानेऽत्र हृदये अवकाशलवः अपि दृशोऽन्तः प्रान्तदेशतत्याप्यणुलेशन्तेनापि दाह झटिति क्ष. त्यापनलेशोऽपि नाति । तलानोऽलान्कुन कलिन्त्याने विभत् पनाननेवेक्षते । पूर्णविलोचन्या चिरकालविलोकनस का कयेत्यर्थ । धारयतु । अवकाशलेशाभाव हेतुमाह-यलात्पीनान्यानाबाहुमू- सापराधोऽपि सरोपया दृशा विलोच्यते । मियया च प्रेयान्दगन्ते- लपत्ताभ्यां तनाभ्यां व्याते समन्तादावृतेऽतिसंकटे। संकटेपि नैव विलोक्यते । सल्यादिवान्धवजनतु सरलैः सकलैनेत्रैः। द्वि. दयया समावेशो भवःत्याशय सापि नालीत्याह-अलासु नि- रोचन्या, समाहारद्विगौ 'द्विगोः' इति ठीप् ॥ दयेऽलद्विपये कृपारहिते । एतेन नात्याः कश्चिदपराध इति सो. लुण्ठन् । उच्चकुचाभ्यानहमुपयेव प्रिये, ननु मन हृदयस्पर्शः क- ने लोकते यथेदानी मामियं तेन कल्पये। | दापि दीयत इवौचित्येऽप्यनौचित्यारोपाद्वक्रोक्तिव्यांजल्तुनिवा ॥ योऽहं दूत्येऽनया दृष्टः सोऽपि व्यसारिपीदृशा ३२ अधिगयेडगेतस्या हृदयं मृदुतामुचोः । नेति ॥ हे सखि, यथा येन प्रकारेण । यत इति यावत् । यला प्रतीम एव वैमुख्यं कुचयोर्युक्तवृत्तयोः ॥ ३६॥ देदानोनियं मां न लोकते तेन हेतुना योऽहं दूत्यावसरेनया ह- टोप्यहनीदृशा सर्वथानवलोकिन्याऽनयैव व्यलारिप बिल्लत इति अधिगत्येति ॥ हे कले, वयनीदृगेवं पूर्वोकप्रकारेण कठिन- कल्पये संभाक्यानि । संप्रति जिज्ञातितादोपविशेपं नां दायतीति नेतत्वा हृदयमधिगत्य प्राप्प ज्ञाचा वा मृदुतामुचोः कठिनात. नु क्या दूरे। क्नुि सर्वथा नावलोक्यत्यपीत्यर्थः । स एवायनिति यवशात्काठिन्यं भजतोः । कदाप्यनाटिन्नान्नयि विपये निय- प्रत्यभिज्ञानं यद्यनविपत् , तर्हि ताहगेव न्यलोकयिपदपि, न- योरिति यावत् । वधा युक्तनुचितं वृत्तनाचरणं ययोः । कदा. त्वेवं तलाविल्लत एवाहननयेनि कल्पना युक्तति सोलुण्ठन् । चिप्यालिगनाकरणादेिरदलक्षणयाऽनाचारशीलगोरिति यावत् । पूवक्रोक्ति। कल्पये चिन्तार्याचौरादिकाकृपेः 'पिचञ्च' इति एवंभूतयोरखाः बनरोः कदाचिदपाटिलनादानामुन् परामु. नि. वह । यलारिपि, लत्तेः कनाले लुकुत्तनैकवचन इटि 'यति खत्वनेर प्रतानो बानीनः । आलिस ने कुचौ ननुत्ती भवतः, चनीयुट्-' इत्यादिना तिच इडागने तल चिवदावे 'अचो- दयहृदयत्वादेतलाः परामुखत्वादेवंभूनात चारपि मदा न परानुसावेव जानावित्यर्थः। अथ च-नीना ददयन्मानिदु- ऽगिति' इति वृदिः॥ बादेतला हृदयनीदगतिस्तु ज्ञात्वापि सन्धि तन्वारनाजिई. रागं दर्शयते लैपा वयसाः सूनृतामृतः । पत्वं भजतोः । अत एव विपरीतटक्षनया युनानयोरनाचारगी- मम समिति वक्तुं मां मौनिनी मानिनी पुनः||३३॥ ब्योः । मृदं मन नदुनर नविनन्, गोपनन्तु मा प्रत रन् । अब च निरनुमा हानीन पर । जनानारगीगे है कलंचिति त्तनु न दगति नन्दिननुषा नरनि । .. २ 'नालेोक्ते' शत पाटो जीवातुसुसारबोधान्नर। M - --

·No text on this page.

·विंशःसर्गः। ४४९ - सदानृतवादिनं वा वदन्ति तत्यानृतवादिनस्तवान्यधालपनाऽस. ति, तथा तुल्यशोभत्वेन निधेतुमशक्यत्वात्सरपरित्यागे भवा. त्यवादिनी सहशी योग्या न स्यात् फित्वसत्यवादिन्येवोचिता । नेव परित्यक्तः स्यात् तन्मा भूदिति त्वय्येव साभिलापतया द्वावपि कृतमपि संभोगमहं न कृतवानिति वदति, तथेयमपि रात्रौ कृत- न मुञ्चतीत्यर्थः । त्वदर्थमेव कामं धारयति, न तु कामायं त्वा- मपि सभोग नेति वदति । 'योग्यं योग्येन सबध्यते' इति न्यायो मिति भावः । त्वयेति पाठे—वया हेतुना यार्थिता तयेत्यर्थः न युकः । इति द्वावपि प्रति सोहुण्ठम् । भो राजन्, बयोपि लोका 'पूर्णया-' (२०३१) इत्यादेरुत्तरमाह- नासत्यवदधिनीकुमारयन्मुखं यत्स तमतिसुन्दरसुखं वदन्ति तस्य त्वयि न्यस्तस्य चित्तस्य दुराकपत्वदर्शनात् । तब प्रियाऽन्यथा कुरूपं लपनं मुखं यखातादृशी तुल्यरूपा न स्यात्, किंतु सुन्दरतरवदनैव योग्या सात् । तथा च त्वन्मुसव- शङ्कया पङ्कजाक्षी त्वां गंशेन स्पृशत्यसौ ॥४४॥ देवतला अपि मुख सुन्दरमिति जानीहीति भावः ॥ त्वयीति ॥पहजाक्षी असौ त्वयि न्यस्तचित्तस्य दुराकर्पत्वस्या- प्रत्यावर्तमानत्वस्य दर्शनाद्धेतोः शक्या चित्तवत् पुनरप्रत्यावृत्ति- 'आह ल-' (२०१२९) इत्यादेः श्लोकत्रयेणोत्तरमाह- भिया त्वां गंशेन नेत्रप्रान्तेन स्पृशति पश्यति, नतु पूर्णया द्वि- मनोभूरस्ति चित्तेऽस्याः किंतु देव त्वमेव सः। लोचन्या । त्वयि न्यस्तस्येति अनुरागातिशयः, पहजाक्षीति च त्ववस्थितिभूर्यसान्मनः सख्या दिवानिशम् ४१ दृशोरतिसौन्दर्य सूचितम् । सुन्दरस्य वस्तुनः पुनरप्रत्यावृत्तौ मह- यमिति च सूचितम् । शरयेवेति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ॥ मनोभूरिति ॥ अत्याविते मनोभूः कामोऽस्ति सत्यम् । हे 'नालोकते-' (२०३२) इत्यादेरुत्तरमाह- देव. कितु त्वमेव स मनोभूः । नतु त्वदन्यः कश्चिदित्यर्थः । इत. यसात्कारणात् सरया भैग्या मनो दिवानिशं तवावास्य- विलोकनात्प्रभृत्यस्सा लग्न एवासि चक्षुपोः । तेः वानन् । कामपरत्वे मनसि भवति, नलपरत्वे मनो भू खेनालोकय शङ्का चेत्प्रत्ययः परवाचि कः ॥४५॥ स्वानं यत्स असावेतसि सुन्दरतरो मनोभूत्त्वमेव वर्तसे नान्य विलोकनादिति ॥ विलोकनात्प्रभृति अनया त्वं यदा ह- इति ॥ प्टोसि तदारभ्य त्वमस्याश्चक्षुपो. संलग्न एवासि । त्वामेवेयं सदा यद्यहमेव कामतहि मद्विपयेऽस्सा. कामो नास्तीति नलीयावा- पश्यति नान्यत्किचिदपीत्यत्यास्त्वयि महती नेत्रप्रीतिरित्यर्थः । न्तरच्छलाशज्ञानिराकरणग्याजेन प्रकारान्तरेण तवैवोत्तरमाह-एवं सति मद्वचने इयं मिथ्या वदतीति शाऽविश्वासश्चेत् , तर्हि एतदीयचक्षुपोर्मध्येऽहं वर्ते नवेति निश्वेतुं स्वेनात्मनैवालोकय । सतस्तेऽथ सखीचित्ते प्रतिच्छाया स मन्मथः । एतदीयचक्षुपी पश्य, अहमत्र वर्त इत्यनुभवेनैव निर्धारयिष्यसी- वयास समरूपत्वमतनोरन्यथा कथम् ॥४२॥ त्यर्थः । खेनालोकने हेतुमाह-परवाचि को नाम प्रत्ययो वि. सत इति ॥ अधाधवा स मन्मथो(धः) सख्या भैन्याश्चित्ते श्वासः, अपित्वनुभवयोग्येऽर्थे परवचनमप्रमाणमेवेत्यर्थः । दृश्य सतो वर्तमानस तव प्रतिच्छाया प्रतिबिन्य एव, नतु स्वतन्त्रो कनीनिकायां संमुखं दृष्टुरवश्यं प्रतिविम्बो भवत्येवेति छलोक्तिः। विन्वरूपः । प्रतिविम्बध स्वच्छ एव मुकुरादौ भवतीति भैमीन- अध च-नेत्रलग्नत्वादेव नेत्रकजलवदीक्षितुमसामर्थ्यानालोकत नसः त्वच्छतरत्वं द्योतितम् । ति एतदित्याशयान्यथानुपपत्ति इति त्वया सत्यमेवोक्तमित्यर्थः । अथ चेत् शङ्का तर्हि स्वनेत्रगतमेव मनाणयति अन्यथा यदि प्रतिच्छाया न भवेत्, तीतनोरशरी- गोलकादि स्वयमालोकय तदा ज्ञात्यसि परवाचि क. प्रत्ययः । विलोकनात्, 'आरभ्यायोगेऽपि' इति पञ्चमी ॥ रत्साल कामत्य त्वया सह समरूपत्वं कथं खात्, अपि तु न क. यचित् । एतेनासत्यादीनां सशरीरत्वात्त्वया सह सारूप्प (न) 'रागं दर्शयते-' (२०३३) इत्यादेहत्तरमाह- - युज्यते । अथ त्वतनुः तलादत्व प्रतिविन्दत्व एवं त्वत्सारूप्यं यु- परीरम्भेऽनयारभ्य कुचकुङ्कुमसंक्रमम् । ज्यते प्रतिविम्वमेव शरीरमपि तुल्यरूपं भवति तलाव्यतिवि- म्वत्स विन्दं विना सातुमशक्कत्वान्मनसि तव धारणात्सारूप्यम्। त्वयि मे हृदयसैवं राग इत्युदितैव वाक् ॥ ४६॥ त्वयतिबिम्बभूत त्वदेकविपयं कामं नान्तरीयकतया धारयती- परीति ॥ अनया परीरम्भ गाढालिने क्रियमाणे तव हृदये त्पर्यः । विम्बत्वेऽनङ्गत्वेन सारूप्यानुपपत्तेः प्रतिबिम्ब एवायनि- फुचकुडमत्त संक्रममारभ्योपान्य तयाजेन मे हृदयत्स मनसः । त्लनुमानन् । अथ च-वक्षस. । त्वय्येवमनेन प्रकारेण रागः । अथ च-र. किमा । एतादृशी वागुदितैव । साक्षाद्यद्यपि नोक्तं तथाप्युनमाय- को सरः कस्त्वमति संदेहे शोभयोभयोः। नेत्यर्थगाडालिलनं सनुरागं विना न घटत इति गाडामिने सय्येवार्थितया सेयं धत्ते चित्तेऽधवा युवाम् ॥४३॥ फुचाकुमानरागलेपनच्याजेन मन वय्येवमनुरागो वन इन्यन्त. क इति ॥ अधबोभयो योर्भवतोस्तुल्यया शोभया पृचान दु- गतोऽनुरागभर एर प्रस्टीकृत इनि भावः। दृढयत्तर' इनि पाठे गोर्मध्ये लरक, त्वं नल, इति सादृश्यास्तदेहे सति अबा- त्वष्यति योजना । त्वयि ने दयन्वर रागो नतु माचिस, स. लिन्संदेहे सति वा त्वरयेर विपयेऽथितया सानिटापतया तेयं सादा नु पासागर रागो ननु ददपत्येति वा । 'उदिने' इनि भैनी युवां द्वावपि लरनरौ चित्ते धत्ते । तरों सतितारापोः का- पारे-उदेक्षा । अनया गाटाटिमनेन तर दये टम्मभिद पार चमण्यादेपदार्थयोः संदेहे एकतरपरित्यागे नारेव परित्वक इसनानं समादिस्नर तनरि रात्रिनान्तमन्लान्यो लात्, तन्ना भूदिति नग्यधित्वेनैव पावनिपं सचनरि न नु- बीवि गुपैर सपनीति न्वितन् । - --- ।

·प्राचीनलिसितप्रकाशटीकापुस्तकयोस्तु 'णिसि-' इत्येव पाठो दृश्यते। २-'श्य वयस्याऽस्य दिनस्य मन्तु क्षतु त्वया व्यवस्यता व्यवमाप - दिपरिहासविलासाय स्टहयालुरभिलापुको भूपतिस्तस्याः सखों कलां सस्सितं यथा तथा आह स । विलासाय 'स्टहरीप्सित.' इति संप्रदानत्वम् । सहप्रियः, 'वोपसर्जनस्य' इति पाक्षिकत्वा रात्री हि संभोगसमये निर्विघ्नं स्तनदर्शनं भवेत् , दिवा तु नखक्ष- नस्य मन्तुमपराधं क्षन्तुं सोढुं व्यवस्थतात्प्रथयतात् । कोपराधो दर्शनं स्यात्, न कर्थचिदित्यर्थः । दोपया रान्या त्यक्तौ राने- 'निशि चुम्बने' इति पठितस्य धातोरर्थमन्त्र दिने नाचरति । रात्री ख्यमेव तयोर्युक्तमित्यर्थ इति वा । बहिःस्थितं त्वां प्रति वैमुख्या- दिनस्यैवापराधः, तस्मात्तस्यापराधं क्षमस्वेति प्रार्थ्यत इत्यर्थः । १ 'आभरणकारस्तु तालव्यान्तोऽयमिति वभ्राम' इति सिद्धान्तकौमुदी। प्रतिष्टो धनादिग्रहणेन पीडितो नासादिकतनेन कृतवणो लज्जितः तम् । 'तालव्यान्तरस्याप्यनीकारे न वाधकमित्यन्ये' इति शब्दरलन् । १ 'यदि वा दोपा वाहुना उच्चत्वात्पीनत्वादुज्झितौ' इत्यपि सुखाव-प्रार्यतामिति कर्मण्यात्मनेपदमिति केचित् । तदपीत्वप्राप्ती व्यवनायता. ४५० नेपधीगचरिते 'को नामन्त्रयते-' (२०३५) इत्यादेहत्तरमाह इत्यसौ कलया मूक्तैः सिक्तः पीयूपवर्षिभिः । मनसायं भवन्नामकाममूक्तजपव्रती । ईडगेवेति पप्रच्छ ग्रिगामुन्नमिताननाम् ॥ ५० ॥ अक्षसूत्रं सखीकण्ठथुम्वत्येकावलिच्छलात् ॥ ४७ ॥ इतीति ॥ लगा पीयूगाणिमिरगृत क्षरनिरतिमधुरैः सून मनसेति ॥ अयं सरया भैम्याः कण्ठः मनसैर भरतो नलेति शोभना कोतमादिरूपः सिक्त. संजातगाउनेमभरोऽसौ नम नाम तदेव कामसूक्तं सररहस्यप्रकाशको मन्जस्तस्य जपः स एन उनमित पाणिना नितु लोभीकृतमाननं यस्यास्ता प्रिया भर नतमस्यास्तीति तादृशः सन् एकावलिच्छलादेऊयटिकमुक्ताहार- इद कलााचनमीढगामेवेति सत्यमिति पप्रच्छ । उन्नमितेति । विशेपव्याजादक्षसूत्रं पद्माक्षादिरचितां जपमालां चुम्बति । भर्तृ. लवल-' इति मितपक्षे इसः ॥ नामग्रहणनिषेधात् 'साहस्रो मनसो जपः' इति मानसजपे फल- बभी च प्रेयसीवर विशेपश्रवणाच मुक्ताहारजपमालिकया त्वनामैव मनसा जपनीनि चिरेण लब्धसंधानमरविन्दमिवेन्दुना ॥ ५१॥ पत्युरुन्नमयन्कर। भावः । नलेति सरणमात्रेणैव कामोद्रेकानामः कामसूक्तत्वम् ॥ 'अस्याः पीनस्तन-' (२०३५) इत्यादेखत्तमाह- वभाविति ॥ पत्युः करोऽरविन्दभिव वभौ च । फिभूत.-- अध्यासिते वयस्याया भवता महता हृदि । यसीवरुमुन्नमगन् । सिंभूतमरविन्दम्-चिरेण कालेन वेर वि स्मृत्य निवृत्तवैरतया इन्दुना सह लब्ध संधानं येन । अभूतो स्तनावन्तरसमान्तौ निष्क्रान्तौ महे बहिः ॥४८॥ पमा। चन्द्रकमलयोः सदा पैरम् ॥ अध्यासित इति ॥ महता नितरां गौरवयुक्तेन । अब च- हीणा च सयमाना च नमयन्ती पुनर्मुखम् । महापरिमाणेन भवता त्वया वयस्याया भैम्या हृदि अध्यासिते दमयन्ती मुदे पत्युरुचैरप्यभवत्तदा ॥ ५२ ॥ समावृते सति अन्तर्हदयमध्येऽसमान्ती स्थातुमशक्ती स्तनौ हृद- यावहिर्देशे निष्क्रान्तौ इति वयं ब्रूमहे संभावयामः । यदाप्रभृति सयमानाच, अत एव लजावशेन स्मितं च नलेन द्रष्टव्यमिति हीणेति ॥ नलोक्ते. कलोक्तवकोक्तिप्रत्युक्तिपरिहासेन हीणाच त्वं चित्ते लग्नः, तदाप्रभृत्येवैतौ वहिदृश्येते, तस्मात्पूर्वमन्तरेय उज्याऽत्युचैनितरामुन्नमितमपि मुखं पुनर्नमयन्ती दमयन्ती सर स्थितत्वावहिर्न दृश्येते । त्वदधिष्ठानानन्तर तु बहिनिर्गतौ इति तासन्मुसोन्नमनसमये पत्युर्मुदेऽभवत् । अत्युचैर्मुदेऽभूदिति वा तवैवावकाशोऽभूत् नतु कुचयोः, तस्मादमानेव प्रतारयसीति तादशी तां दृष्ट्वा दृष्टोऽभूदिति भावः ॥ भावः । अन्योपि महताधिष्ठिते स्थाने स्थातुमशक्तो बहिर्निर्गच्छ- त्येव । बहिरपि यदादि त्वया हृदयं स्पृष्टं तदादि साटोपं निर्ग- भूयोऽपि भूपतिस्तस्याः संखीमाह स ससितम् । तावित्यर्थः । अध्यासिते हृद्यन्तरसंमान्ताविति वान्वयः ॥ परिहासविलासाय स्पृहयालुः सहप्रियः ॥ ५३॥ 'अधिगत्य-' (२०३६) इत्यादेरुत्तरमाह- भूय इति ॥ सह प्रियया वर्तमानो भूयोपि पुनरपि वक्रोक्या- कुचौ दोपोज्झितावस्याः पीडितौ व्रणितौ त्वया । कथं दर्शयतामास्वं बृहन्तावाटतौ हिया ॥४९॥ कुचाविति ॥ दोषेणोज्झितौ निर्दोषौ, अथ च-दोपायां त्सादेशाभावः ॥ राज्यां (अर्थात् ) कूर्पासकेन त्यक्ती, तथा बृहन्तावति पीवरौ, क्षन्तुं मन्तुं दिनस्यास्य वयस्पेयं व्यवस्थतात् । अत एव त्वया पाणिभ्यां पीडितौ मर्दितौ वाणितौ नखैश्च क्षत- निशीव निशिधात्वर्थ यदाचरति नात्र नः ॥ ५४॥ युक्तौ कृतौ अस्याः कुचौ दिने हिया हेतुना आवृतौ वरणाच्छा- दितौ आस्यं चूचुकामं कथं दर्शयताम्, अपि तु न कथंचित् । क्षन्तुमिति ॥ हे कले, इयं तव वदस्याऽस्य वर्तमानस्य हि संभवाद्धृदयस्थितस्य तव स्वमुखं कथं दर्शयतामिति हिया व्यवस्थताम्' इति पाठे आत्मनेपदं चिन्त्यम् ॥ भैम्याः पराड्मुखत्वाद्वा कुचौ स्वमुखं नलस्य न दर्शयतः । स्वाश्र. यभूतस्य मैमीहृदयस्य वा कुचौ स्वमुखं न दर्शयतः । नहि कुचौ हृदयस्य संमुखौ भवतः । अन्योपि दोपोज्झितो निरा अतएव भाष्ये निसे. (पत्वस्व)प्रतिषेधोवाच्यः । निरसे निस्त' कस्याप्यग्ने मुखं न दर्शयति । व्रणिती, तारकादित्वादितच् ॥ बोधायाम् ॥ मिति प्राप्तेरुपेक्ष्यम्' इति सुसाववोधा। - .

·विंशः सर्गः। ४५१ - दिनेनास्या मुखस्येन्दुः सखा यदि तिरस्कृतः। सृणीपदमुचिता श्रीश्चोरिता कुम्भिकुम्भयोः । तत्कृता शतपत्राणां तन्मित्राणामपि श्रियः ॥ ५५ ॥ पश्यैतस्याः कुचाभ्यां तन्नृपस्तौ पीडयांनि न ॥ ५८ ।। दिनेनेति ॥ दिनेनात्या मुसल सखा इन्दुर्यदि तिरस्कृतः नि सृणीति ॥ एतस्याः सृणीपदमकुशाघातक्षतमेव शोभनं चिह्न पभीकृत्य पराभूत. । एनमपराधं चेन्मन्येत तत्तर्हि तख भैमी- यत्या., अधच-अनुशाफारनसपदविशेष एव शोभन चिह यत्या मुखत्य सादृश्यान्मिनभूतानां बहूनां शतपराणां कमलानां बियो सा कुम्भिन करिण. कुम्भयो. श्री शोभा संपच्च यलाचोरिता । विकासलक्ष्य., अधच-संपदोऽपि, कृता. । अनेकापकारका- पश्य एतत्कुचयोरकुशाकार नखं नास्ति तर्हि त्वमेव विलोकय । रिण्येकलिन्पराभूते यदि बहूनां क्षेमं भवति तदा महानुपकार तत्तलातृपो दण्ड्यदण्डकरणाधिकारी अहं तो स्तेयकारिणायेत. एवेति । त्वन्मुखमित्रभूताना कमलानां प्रकाशकरत्वाद्दिनेनोप- कुचौ न पीडयानि, अपि तु-पीडयाम्येव । तयोः पीडनं दण्ड. कार एव कृतः, नापकारः । तलादेतत्वापराधो नास्तीति मन्मुख रूप नखक्षतादिरूपं चोचितमित्यर्थ । राज्ञा हि चोरस्य दण्ड चुम्वनं दिनेपि कुर्विति नाव. । 'एकलिन्धर्पिते पापे बहूनामप- क्रियते, ममापराधो नास्तीति भाव.। 'अकुशोऽस्त्री सृणियोः' कारिणि । बहूनां भवति क्षेमं तस पुण्यप्रदो वध ॥' इत्यायुक्ते । इत्यमरः । सृणी, 'कृदिकारात्' डीप् ॥ 'कृता' इति पाठे-दिनस्य मित्रभूतानां तत्सबन्धात्सलक्ष्मी. कमलानाम्, अपच-शतसंख्याकान यान अधरामृतपानेन ममास्समपराध्यतु । पञ्चाणि वाहनानि येषां मित्राणां श्रियोऽपि तेन चन्द्रेण कृत्ता- मूर्धा किमपराद्धं यः पादौ नाप्नोति चुम्बितुम् ॥५९॥ शिछता. रात्रौ संकोचकरणात् । दिनेन तु त्वन्मुखमिन्नं चन्द्रो ध. अधरेति ॥ ममास्यं मुखमेतसा अधरामृतत्य पानेन कृत्वा. पितः, चन्द्रेण तु दिनमित्राणि बहुनि कमलानि धर्पितानीति ऽपराध्यतु । अयं मुखस्वापराधोऽङ्गीकृत इत्यर्थः । मम मूर्मा पुन: चन्द्रेण त्वयं वैरनिर्यातनं कृतमेवेति दिनत्वापराधोऽनया न गण- किमपराद्धम् , यो मस्तक प्रणामहेतुनास्याः पादौ चुग्वितुं स्त्र. नीय इत्यर्थः । त्वन्मुखमित्राणां कमलानां नियोऽपि छिन्ना, टुनपि नाप्नोति नमस्कर्तुमपि न ददाति । कोऽपराधोऽनेन कृतः, अपि तु न । कित्वभिवृद्धिमेव प्रापिताः। तलात्पूर्ववदेवापराधो पृच्छेत्यर्थः ॥ नास्तीति काकुळ । त्वन्मुखमित्रं चन्द्रो यदि तिरस्कृतः, तह दिनमित्राणां कमलानामपि नियत्तेन त्वन्मुखेन छिनाः स्वकान्त्या अपराद्धं भवद्वाणीश्राविणा पृच्छ कि मया । तेषां निष्प(शो)भीकरणात् । वैर निर्यातितमेवेति दिनत्याप- वीणाह परुपं यन्मां कलकण्ठी च निष्ठुरम् ॥६० ॥ राधो न गणनीय इति भाव इति वा ।। अपरामिति ॥ भवद्वाणीनाविणा त्वद्वचनामर्णनशीलेन लजितानि जितान्येव मयि क्रीडितयाऽनया। मया वीणाया• कोकिलायाश्च तव वा किमपराद्धम् को वापराध. कृत इति कले, त्वं भैमीमनेन किमपराद्धमिति पृच्छ । यद्यसा- प्रत्यावृत्तानि तत्तानि पृच्छ संग्रति कं प्रति ॥५६॥ द्वीणा साप्रतं परुपमाह, कलकण्ठी कोकिला च मां प्रति निष्ठुर लजितानीति ॥ हे कले, अनया मयि विषये तावल्लजितानि यूते । तलादपराध. संभाव्यते । येन हि यत्सा. कश्चिदपराध कि- लजाविशेपा जितान्येव निरखान्येव । यतो रात्री क्रीडितया कृ- यते त प्रति सा तदीयो वा तत्सदृश. कश्चित्परप भापते । अथच- ततुरतमीडया मयि प्रदर्शितवहुविधतुरतचातुर्यया तत् तलासं- वीणाकोकिलयो. स्वरे यलान्माधुयं नाति तलापवादागत्य नि- प्रति तानि लजितानि यत्पुनः प्रत्यावृत्तानि तत्कं प्रत्युद्दिश्येति त्व- भृतं नयाऽसमक्षभापमाणाया भवत्या भारती श्रुता, नचन्येन मेनां पृच्छ । मयात्या तुरतचातुर्यधाष्टयं बहु बहुवारं दृष्टमेव पेनाप्याशयेनेति सोप्यपराधो न भवतीत्यर्थः । वीणाकोकिलाला- लामेव प्रतीयं लजत इति जानीहीति भाव ॥ पापेक्षया भैमीवागी मधुरतरा, रात्री एतद्वागीना नया पद्ध- नुभूतम् । इदानीं तु त्वां दृष्ट्वा मा प्रति तूगीमान्ने इति । पर इदानीं श्लोकचतुष्टयेन वापराधमाशय परिहरति- निष्टर च क्रियाविशेपगन् । पत्यं नि.नेहन, निटुर सनिरस्कारन् । निशि दष्टाधरायापि सैषा मह्यं न रुप्यतु । फलकण्ठी, 'अङ्गगान-' इति डीप् ॥ क फलं दशते विम्बीलता कीराय कुप्पति ॥ ५७ ।। सेयमालिजने स्वस्थ त्वयि विश्वस्य भापताम् निशीति ॥ सैपा निशि दष्टोऽधरो येन तला अपि मयं न ममताऽनुमताऽमासु पुनः प्रसर्यते कुतः ॥ ११ ॥ प्यतु कुप्यतु । यलात् बिन्नीलता फलं पक पिन्नीफलं ददाते सेति ॥ हे फले, सेयं खत्खादिजने चयि विपये निधन्य आत्वादितवते कीराय छ कुप्यति, अपि तु न तोपि । किंतु (विधासमधिगन्य) भापता कथयनु । अलानु विषयेऽनुनना. वन शोभाहेतवे तले निसत्येवेत्यर्थः । दन्तश्ते कृतेऽपि नीता ममता नीयताननि. पुन. उत प्रलने दिन्नने दति शाजितरामधरशोभाकारित्वेन नई प्रसाद एवं युग त्वं पृच्छ, इयं च वय विचल चन्द । रामो रनानु ननु कोप इति भावः । सपति' इनि पाटे-निदरलारेगोनिः। ल्यनाचरितननया, इदानी नु तर मनशं प्रातिय किनिन्या. नयं कीराय च, 'कुधदुह-' इति (संप्रदानन्ये) चर्तुथी । ३- -- . - -- १ 'इष्टान्ताल्पारः' इति जीवातु. !

·No text on this page.

·विंशः सर्गः। १५३ - । भापते इति ॥ हरेन्द्रिय नेपधल छायायाः कान्ते या का- रति, नाभौ करकमलधारणाच्ट्रीविष्णुरूपा जाताति । नहि विष्णु पन्यं नया स्वयंवरकालेऽनापि ज्ञातेती मां भापते । स्वयंवर- बिनाऽन्यस नाभौ कमल्नन्नीत्यर्थः । निद्रितातोति बुजा वस- काले तव परवीवानावाजलल्प इतन् , इदानी नु परतीत्वभिः नत्तंसनाथ नाभिसमीपे नया करेऽपिते तत्संसशीजातताविक- यैवं न करिप्यतीति नवा प्रत्युत्ता सती भनी अहल्यानां गोत- रोमाज्ञा जाताति तलरेति भाव । आनन्दोल्लातिलोनेति नि. मपन्यां तस्येन्द्रलाकर्णितो व्यभिचारलक्षणो दुष्टो नो यया, दाया अलीपत्वं घोनितन् । नहि निद्रायाः सत्यत्वे करपशीद्रो. एवंविधाहनिति च भूते । परखीवभीतिरपि तस नाति, तला- माजोगमो भवति । भैनीपझे पद्मनाभीति चिः।लरतियोगे त्व. दिन्द्र एवायमिति त्वयाऽभ्यर्थना न कार्यति नां प्रति भापत इति (नवतन)भूतपि 'अभिज्ञावचने ल्ह इति लत्' । 'तदानन्द-' भाव. । नेपधसेव घाना यत्सामिति मायाविशेषगत्वेन पृथवा ॥ इति पाठ सन्न.॥ संभावयति वैदर्भी दर्भानाभमतिस्तव ! जानासि हीभयव्यग्रा यन्नवे मन्मथोत्सवे । जम्मारित्वं कराम्भोजाइम्भोलिपरिरम्भिणः ॥७१॥ सामिभुक्तैन मुक्तासि मृति खेदभयान्मया ॥ ७५ ॥ समिति ॥ कुशानामा नतिर्यस्याः सा वैदी दम्भोलि. सा. जानासीति ॥ हे नृद्धि सुकुमाराजि, शीघ्रदाविने व भैनि, भौमत्वसूचकं वजं तत्परिरन्मिणलघुक्ताकरान्भोजा तोन्नव ज- नया नवे नन्नयोत्सवे हीनयाभ्यां मना व्याकुलचित्ता वं अति- न्मारित्वमिन्द्रत्वं सभावयति तकंचति । नसनिन्द्रो वज्रहनः । मृदुत्वान्संपूर्णसंभोगोपनदांसहता तब सेदो भविष्यतीति भ. रेतारूपादपि वज्रादेवमनुनानाशानबुद्धित्वनस्या. ॥ यासानि अधं भुवाप्राप्तसुरतावसानैव यन्मुक्ताति तनानाति अनन्यसाक्षिकाः साक्षातदाख्याय रहःक्रियाः । लनि । तानिनुना. सानि इति समास.॥ शशातङ्गं तुदैतस्या यदि त्वं तत्वनैपधः ॥ ७२ ॥ लर जित्वाजिमेतस्त्वां करे मत्पदधाविनि । अनन्येति ॥ तलागो राजन् , त्वं याद तत्त्वेन नैषधो भवनि, अङ्गुलीयुगयोगेन यदाश्लिक्षं जने घने ॥ ७६ ॥ ननु छद्मना तत्तहिं न विद्यतेऽन्यो भैनीभवद्यनिरिक साक्षी स्मरेति ।। हे भनि. आज पातु + युवान्वानेव चा ज्ञायन्त इत्यर्थः । तादृशी रह.क्रिया ए- नेत प्राप्तोऽहं नमस्काराध शालनार्य वा नपशीने मगरग- जिवा त्यामा सामुग्रे सदान मान्तरीडाः साक्षात् त्वरनेव, अथ च व्यपवृत्ति विना आ: ससिनि तर करेगुलीयुगयोगेन मदीयचरगाजुलीद्वामान रचार प्रकटं क्ययित्वा एतसा शहातहमिन्द्रनायासरापानय त्वं नुद निराक्त । एतव्यत्यायिका कीडासनयचेष्टामुक्त्वाऽलनेत दर्शनार्थ सनागने घने भूवने उने मध्ये पदाडिशनारक्षित साच संदेहनपतुदेत्यर्थः । 'सत्यनैपध.' इति च पाठ ।। वान् तलर । जनतन माज्ञादागिनन्यानोनित्या प्रमागोक. पानरतरत्नमा चरनापुरियन पापडासारदात इति तत्सुप्रयुक्तत्वनिद्भुतीकृतकैतवाम् । नवान् वा प्रति योनिगमरन आतिन, 7 वाचमाकर्ण्य तद्भावे संशयालुः शशंस सः ॥ ७३ ॥ आरिजने' इति टाननेकापने से क्स । निमा दति सियार । इतीति । इत्युक्तप्रकारेण तया क्ल्या तुप्रयुनत्वेन फैतवयो- तकहास्यादिविकारयतिरेकेण तुवर्णकमलदानादीन्द्रलनिकायको वेत्थ मानेपि मत्यागदूनां पं नाच पन्मियः । पपत्तिनत्तया च सन्यमयुक्तस्येन निगुतीकृतमाम फैतर उन मद्दष्टालिस्प पश्यन्ती व्यपाधा पवादलग ।। ७७।। पस्यान्ता कलां वाचनापर्य तगाये नवीन्द्रमानदेय चुम्मनादि न करोति सिनिति न्यारा सायालुः सदिहान स नरो भै. वेत्येति भने नरोन' :. मोनान्तिनिरासार्थ शशस । रहोवृत्तनित्पर्य । नेन नकारन ना TRI नर मो. राना मन नेतना सरसि उपनिद्रालुया नाभौ यार्पपात् । रद पवन मासनम पदानन्दोल्लसल्लोमा पमनानीभविष्यति ॥ ५ ॥ सानोमा म .. मरतीति ॥ रे मैमि, उन्ना निदानालामा दादा सान लोद नया नाभौ सपल करस्मल्लाबादेलेरोन ह.. कानोउत्तन्ति सेनानि दलालीम समानितनो मन्मन बना दयन्दननादि। माता सती समझा मामलों में चले - सोमनाने की .. मतरते। पास्रोिमान्स... नानी तरसत सरेप :: :: सनास ताला-3.3 .. བ་ 'གལཱཔ ས ： रोनालगनेरेट. ! .:-.. माना जोनि.. - - 1 .

·४५४ नतु यथावस्थितयोः कोपत्याजनपूर्व यत्प्रसादितासि तदध्ये(घी)हि । सरेन्यो । याडावोनमुन्यत्तान्ताम्बूल फालिका. ( यदहमयाचिप) पुनर्मदा मम न सरसि प्रायस्तव नैव स्मरामि तत् ।। ८७॥ ताम्बूलेति ॥ खं वदीयकरपड़ने मम ताम्यूददानमन्यन्त पिनास त्वया गुम्बाकत क्षतम् ॥८३॥ बाटल्येन नैर सरानि। किंतु-अन्योन्यमीटिहादानाने रजमक्षिप्तनसक्षनं प्रायो वाढत्येन न सरमि । सहमपि मी. यपाणिपने सनं तृपारडेदकं यथा ताडदानमजितनना नैषधीयचरिते प्रस्मृतमिति ॥ हे भैमि, मोहनेन सुरतेन विशेपेण मोहितः चित्त इति ॥ मयि प्राक् त्वय्यप्राप्तसुरतान्तसुखायामेव सत्यां सुरतपरवशः, अथ च-मोहनकारिणा कामवाणेन मोहितो नि- यो भावाधिगमः सुरतान्तसुखप्राप्तिस्तद्रूपे आगस्यपराधे तिष्ठति रस्तविवेकोऽहं तवाधरपानेषु अतृप्तः संस्तव रसनां जिह्वामपि यद- एवभूते सति मयि विपये वा समरतस्यैव सुखहेतुत्वाद्विषमरत- पिवं तत्तावत्साकल्येन त्वया न प्रस्मृतम् । जिह्वाग्रलेहनमपि का- स्थासुखहेतुत्वानुधा मध्य एव सुखजन्याद्रोपाद्धतो खज भत मशास्त्रोक्तम् । प्रशब्दः प्रगतार्थः । 'अधरपानानाम्' इति पाटे त्वया शम्बाकृतं प्रथमं फालकृष्टे क्षेत्रे पुनरपि सा (सी)रावा- तृप्त्यर्थानां करणे पष्ठी वा ॥ रणवत्प्रथमकृतनखक्षतमध्य एव पुनरपि गाढतर नखक्षतं यदा- त्वत्कुचानखाङ्कस्य मुद्रामालिङ्गनोस्थिताम् । रोपितं तत्ते चित्तेऽस्ति कचित् । तत्स्मरेत्यर्थः । 'शम्बाकृत द्वितीय सरेः स्वहृदि यत्स्मेरसखीः शिल्पं तवानवम् ॥ ७९ ॥ लक्षणया प्रयोगः ॥ स्यात्' इति निघण्टुः । शम्बाकृतं, 'कृजो द्वितीय-' इति ढाए । त्वदिति ॥ अहं स्वहृदये तवालिङ्गनोस्थितां तव कुचे तात्का- खदिग्विनिमयेनैव निशि पार्थविवर्तिनोः। लिकत्वादास्याशुष्करुधिरस्य मया कृतस्य नखाङ्कस्य मुद्रां नख- क्षतदर्शनादेव स्मेरसखीः हास्यपरास्तव सखीः प्रति तव शिल्पं स्वप्नेष्वप्यस्तवैमुख्ये सख्ये सौख्यं स्मरावयोः ॥४॥ भवत्सख्या भैम्येदं नखक्षतं कृतं पश्यतेति त्वन्निर्माणं यदववं तत्स्मरेश्चिन्तयेः । 'स्मेरः' इति पाठे-स्मेरः सन्नहमित्यर्थः। सखी:, स्वेति ॥ स्त्रीयस्त्रीयदिशो विनिमयेनैव परिवर्तनेनैव निशि पा मुख्यं कर्म । शिल्पमिति, 'अकथितं च' इति कर्मत्वम् ॥ श्वविवर्तिनोामदक्षिणकुक्षिपरिवर्तनशीलयोः संमुखयोरेवैवंभूतयोरावयोस्तव मम च स्वप्नेप्वपि निदाखपि मध्ये त्वयान्याः क्रीडयन्मध्येमधुगोष्ठि रुपेक्षितः । अस्तं त्यक्तं वैमुख्यं परामुखत्वं यत्र तादृशे सस्ये मैत्रे यत्सोल्ल वेत्सि तासां पुरो मूर्धा त्वत्पादे यत्किलास्खलम् ८० सुखं सुखित्वं वा तत्स्सर । संमुखयोर्हि यथावस्थितयोरेव पाई त्वयेति ॥ मधुगोध्या मद्यशालाया मध्ये मद्यसहपानावसरे परिवर्तने द्वयोरपि पृष्ठभागघटनात्परामुखत्वमेव स्यादिति स. अन्याः सपतीः क्रीडयन् स्वया रुपा रोपरूपितया दृशा ईक्षितोऽ- मयाप सामुख्यन यदावयोमैत्रीसौख्यं तत्स्मरेत्यर्थः । स्वस्वदितिः स्वदिग्विनिमयपूर्वकमेकदैव पार्श्वपरिवर्तने वैमुरयाभावान्निद्रास हं तासां सपत्नीनां पुर. समक्षमेव किल मद्यमत्तत्वात्स्खलनव्या-पापारने चान्योन्य सांमुख्यमेव भवतीति सर्वसा जेन त्वत्पादे मूभी यदस्खलं स्खलित्वा यदपतं तद्वेत्सि जानासि । स्खलनव्याजेन प्रणामेन त्वां प्रसादितवानरिम तत्स्मरेति भावः । क्षिकम् । सौख्यम् , स्वार्थ भावे वा प्यञ् ।। मध्येमधुगोष्ठि, 'पारे मध्ये पघ्या वा' इति समासः ॥ क्षणं प्राप्य सदस्व नृणां विमनितेक्षणम् । वेत्थ मय्यागते प्रोष्य यत्त्वां पश्यति हार्दिनि । दर्शिताधरमदंशा ध्याय यन्मामतर्जयः ॥ ८५ ॥ अचुम्बीरालिमालिजय तस्यां केलिमुदा किल ॥ ८१॥ क्षणमिति ॥ सदस्येव सभायामेव वर्तमानापि त्वं सभास्थानो वेत्येति ॥ मयि प्रोष्य विजययात्रां कृत्वा आगते, अत एवं नृणां विमानतानि कार्यान्तरदर्शनपराणि कृतानीक्षणानि या येन हार्दिनि प्रेमभरतरले त्या पश्यात सात आमालय वा तादृशं क्षणमवसर नृत्तायुत्सवं वा प्राप्य मह्यमनुल्यादिना अन्या प्रति तस्यां कलिमुदा क्रीडाहर्पण किल लदर्शितोऽवमानो मईशो मस्कृतो दन्तनणो ययैवंभूता सती व्याजेन यत्तामचुम्बी. तद्वेत्थ सरसि । कामशास्त्राभ्यासकौशल- तर्जन्यादिना मां यदतर्जय., तशाय स्मर । विमनितेति, वशान्सरयालिगनचुम्बनव्याजेन मां प्रत्यालिङ्गनचुम्बनद्वारा स्व. रोति-' इति णिचि ‘णाविष्टवत्' इति टिलोपः ॥ प्रेमभर यन्सूचिनवत्यसि तत्स्मरेति भावः । हे हार्दिनीति भैमी- तथावलोक्य लीलाब्जनालभ्रमणविभ्रमात् संबुद्धिवी । प्रोग्य, प्रपूर्वाद्वसेः क्यो ल्यपि यजादित्वात्संग्रसार- गम् । हार्दिनि, (युवादित्वादणि) 'हृदयस्य हल्लेख- हातहार करौ योजयताध्ये(धी) हि यन्मयासि प्रसादिता ।।८६।। च अत इनि. ॥ जागर्ति तत्र संस्कारः स्वमुखाद्भवदानने । तथेति ॥ तथा अधरदन्तक्षतदर्शनपूर्व तर्जनीतांनाप्रकारम- वलोक्य लीलालनालस्य कराभ्यां भ्रमणरूपादिभ्रमात्तयागा- जागर्तीति ॥ अहं तान्यूलस चर्वितपूगफलनागवल्लीदलस्य कालिकाः शकलानि स्वमुखात्मकाशागवत्या आनने निक्षिप्य नि- 'इक सरणे॥ वाय 'यदीयो निक्षेपः स तलै दातव्योऽन्यथा दण्य' इति न्या. ताम्बूलदानमन्यस्तकरजं करपङ्कजे । .. । ॥ 1 + दर्शन पाचितवान् , तत्र विपये लरणभूनो भावनाग्थ्य. मंन्कारो आप स्कुरदूषो बनते नन्सरनि किमित्यर्थ इनि प्रभ. ॥ पिन वदन्ति कचिने नखजे यत्क्रुषा क्षतम् ।

·विगः सर्गः। ४५५ - --- रापानिपगारोपितनखक्षतमेव सदा तान्बूलहानमावयोः, धिनं किमिति स्वादातिशयानतिस्तुवन् वारं वारं तदेव वर्गवजह रिलरेति भावः॥ सर्वानिशाचिरसमेतच्चानिति तुनी अधरस्यापि समधुरव- दिध्ये(धी)हि मृपोचं मां हित्वा यत्त्वं गता सखीः । वर्णयान, ननु तहि अग्रप्रभृत्ति अयमेतदेव रसपतु मम तु कथा- गान्त पानितया निन्दापर्यवसानान्नदपेक्षाप्येतदधिकरसमित्या त्रापि मे गतस्याग्रे लीलयैवाच्छिनस्तृणम् ॥ ८८ ॥ पनेन न क्रानि त्वनिन्दया रोपन्नेन रजात्तवाधरा पुनर्गदभैष तदिति ॥ कमपपराधं कृत्वापहमेतनाकापमित्यादिनृपोच-'भीतवानलि तलर । कोपेन लौहित्वं युन्छन् । त्वदपरकल्पसार- लोभाषिणं मां कोपेन हित्वा सखोः प्रति गता व तत्रापि वर्णनया कुपितया त्वयाधरस्फुरणादिना चञ्जिताकोपारदर्भ रखीसमीपे भवदीयपृष्ठदेशानुवर्तित्वेन गतस्य मेऽने लीलव स्व- 'तलरेति भावः । शार्करन् , विकारे संस्कृतार्थ वाग् । अधरात् , रानव यत्तणमच्छिनश्चिच्छेद (दिथ), तदध्ये (घी)हि इति भीत्रा-' इत्यपादानस्वन् । संवत् । अधप्रनृत्यलीरभापिनन्नवाहं न कापि, त्वं मम न को. मुखादारभ्य नाभ्यन्तं चुम्यं चुम्बमतृप्तवान् । ति मैत्रीविच्छेदसूचकं तृणच्छेदं यथा बालकाकुर्वन्ति, तद्वत्व- वापि कृतनिनि लरेत्यर्थ । मृपोद्यन् 'राजसूय-' इति निपातः॥ न प्रापं चुम्बितुं यत्ते धन्या तचुम्बतु स्मृतिः ॥९२॥ मरसि प्रेयसि प्रायो यद्वितीयरतासहा । मुखादिति ॥ मुबादारभ्न नानन्तं नामिनन्तं यदा नुम् चुन्नं चुन्बिचा चुन्विचा अमृतवान् असमाप्तगुरने (7) शुचिरात्रीत्युपालब्धा त्वं मयापिकनादिनी ॥ ८९ ॥ मन लरमन्दिरं पवन पायादेना प्रतिपन्यासमातिश गदा लरसीति ॥ हे प्रेपनि, चारचासौकुनायविशेपाच द्विती- गोविनवाजुन्वितुं न प्रारं तलरनन्दिर भन्या त्ननि जम्मा। तलरनन्दिर मुतिविषयीमयतु । अतिरागारमन्दिरमा नु. परताभिलापिणो मन द्वितीपत्य रतत्यासहा, तथा-पिकवन- चितुं वृनन्य नन तज्ञ दननी तलरेनि भार । चकातिनापि इति तच्चीला कोक्रिनुल्यकृजना त्वं नया शुचिरात्री प्रोप्ननुमं. नया यचन्धित न प्रातं नन्नुमा प्रासन. आपा मा पन्चेशी पन्धिनी रात्री पारब्धा नोपालम्भनामत्रितानि तयार लनि भार । नुरक्षिरता पनामिनासाराभागा मनमानानि ।। थियेत्यर्थः । शुचिराविरपि स्वरसप्रमाण वादेकवारनुग्ननिर्माणनव जानन नातवाहिनीपसुरननिर्माणामहा वसन्तनम्याच पिकना- कमपि नरकलितं लरका भानिनि । तोऽन्यां वर्तन इति । तदापि प्रभाने पोपिलालापो भवान्यर्थः । नया विहिनलंबुदिौडिना मितालमि ॥ १३॥ पहा-सन्तस्वातीत वादोरितानामभागापिकव्यनिग्निा क्षणोऽपिया , तज्ञादयुता ॥ समिति ! TER पोतराया। मरर ! (-) TRP पुस । attr. मुखानस्य नवं निम्मं परिवेविपती मधौ । गा सपत्नीप्वपि मे रागं संभाव्य वरुपः लरेः ॥ ९० ॥ हिसार सुजानतेति ॥ मया बसन्ने नय नगनवनागतपत्रमुपाद नीरंदाचिया मदान माना। पशान् पुन पुन नियमेव नम भोजनाचं परिवरिपती पाने परित लर हारमनी ! ना..|| क्षिपनी पसरप न्वीयान्योपान् स्वकोपला लरे । नर. नी-विनि , तरसातदिपरिलायनानिपटरले पि रच रचित नया समानहीनासु नरपानीपप्पस संच सापति समान तर निम्पनेर नरपति पार पारन-मनन सोपान्ना मात्र मतिपल मे न लानि नाम । सिन्ने च उना निम्न माने । परिदेको, पर साहो' ति निर्वचनम् बरप, योग- ३.. रविवाशितदा पा॥ लर शाकिरमासाप त्या गदलित वरम् ! भनिन्दारोपरजान दाइ ! 5: :: T - . २ . - + , . . . - . 4 . - ~ - . . .

·शीताशोरालोकात्प्रकाशाजातं कुमुदश्रेण्या जम्भणं विकामनाम 'यति, शिष्ट वाहणयिन्यनीनि मावामाभूदिनि मा. I -117 नचिननिय वपदीय ट्रा जानवलो भाति । रामोना। वण तु कर्णपिपानात्पूर्वमेत जावयम् । अन्यथा मरता 'पते । ममीकरयो. कोमलतरतया कर्णनिविपीन पाना ४५६ नैषधीयचरिते स्मरेति ॥ अहं अत्रासिस्ते तवोरौ को नखमधा [दा]इत्तवा- तदिति ॥ वैदर्भी सखीको प्रविष्टं तत्पूर्वोक्त रहता निति मृपा असत्यभापी सन् हीरेव दैवतं यस्य तत्, अत एव त्युरालपितं स्वरहस्यमेतत्कर्णाभ्यां सकाशाद्वहिर्मा गादियानिमा रतस्य परोक्षणं परोक्षकरणं ब्रह्मचर्यरूप सुरतप्रतिवन्धकं व्रतं नि- नाभिप्रायेणेव ह्रिया पिदधौ आच्छादितवती । अन्यदरि गोन यमं यदलुम्पं निवर्तितवान् तत्सर । परपुरुपसंवन्धशकोत्पाद- वस्तु भाण्डे निक्षिप्यान्यो मा म ज्ञासीदिति तद्वार पिधीयते । नार्थ नृपाभापणेन रसान्तरमुत्पाद्य लज्जाकृतं सुरतप्रतिवन्धकम- नुद्योगं यनिवर्तितवांस्तत्स्मरेत्यर्थः । व्रतं सदैवतं भवतीति हीदेव- तमालोक्य प्रियाकेलि नले सोत्प्रासहासिनि । तमित्युक्तम् ॥ आरातत्त्वमबुद्धापि सख्यः सिष्मियिरेऽपराः ॥१०॥ वनकेलौ सराश्वत्थदलं भूपतितं प्रति । तमिति ॥ आरारे स्थिता अप्यपरा सरयस्वाय नउहास देहि मह्यमुदखेति मदिरा ब्रीडितासि यत् ॥ ९६ ॥ प्रियाया कैलिमालोक्य सोत्प्रासहासिनि उत्प्रासेनोबैस्वेन म कारणमबुद्धवापि सिम्मियिरे जहसुः । कस्सिन्सति-नले त पुताई धनेति ॥ त्वम् इति मद्राि यद्रीडितासि तत्सर । इति यथा तथा हसति सति । नलाट्टहासनवणमात्रेण सिग्निता किम्-हे भैमि, त्वं वनकेलौ आरामविहारसमये भुवि पतित- इत्यर्थः ॥ मश्वत्थदल प्रति उद्दिश्य इदम् उदस्य पाणिनोत्क्षिप्य मयं दे- दम्पत्योपरि प्रीत्या ता धराप्सरसस्तयोः । हीति । 'अश्वत्थपत्रसदृशं विपुलं च गुह्यम्' इति कामशास्त्रवचना- भूपतिताश्वत्थदलयाचनेन वराङ्गयाचनस्य सूचितत्वाद्यद्रीडितासि वपुः सितपुष्पाणि सुरभीणि मुखानिलैः ॥ १०१॥ तत्सरति भाव. ॥ दम्पत्योरिति ॥ ताः सख्य एव धरायामुर्वश्यायप्सरसस्तो इति तस्या रहस्यानि प्रिये शंसति सान्तरा । दम्पत्योरुपरि प्रीत्या प्रेमातिशयेन सुरभीणि मितान्येव पुष्पाचे पाणिभ्यां पिदधे सख्याः श्रवसी हीवशीकृता ॥९७॥ खानिलसुरभित्वेन तासां पद्मिनीत्वं सूचितम् । तयोः, पर वपुः । सर्वा अपि सख्यस्तावुभौ क्रीडावशाजहसुरिया । इतीति ॥ सा भैमी प्रिये इति पूर्वोक्तप्रकारेण तस्या भैम्या सर्थ-' इति पष्ठी ॥ रहस्यानि एकान्तरतवृत्तानि शसति सति हीवशीकृता लज्जिता तदास्यहसिताजातं मितमासामभासत । मती अन्तरा मध्य एमासमाप्त एव वचने पाणिभ्यां सख्या. क- लाया अपमी की पिदधे आच्छादितवती । इतः परमप्य(ति). आलोकादिव शीतांशोः कुमुदश्रेणिजृम्भणम् ॥१०२॥ संगुप्तमपि रहसमस्यै कथयिष्यति, तदनया नाकर्णनीयामात तादाताला परमात्माट मिताजातमासा सखोना मित पुदरा तथाः कणों प्यधत्तेत्यर्थः ॥ कोरिधान एपोप्रेक्षते- वाभासत । तदस्य' इति कचित्पाठः ॥ कमों पीडयती सख्या वीक्ष्य नेत्रासितोत्पले प्रत्यभिज्ञाय विज्ञाथ स्वरं हासविकखरम् । अप्यपीइयतां नमीकरकोकनदे तु (नु) तौ ॥ ९८ ॥ सख्यास्तासु स्वपक्षायाः कला जातवलाऽजनि १०१ काविति ॥ नमी करायेव कोकनदे रनोन्पले अपि कतारी प्रतीति ॥ अथ सपीसमूहहामानन्तर विज्ञाऽतिचतुरा । (१) सरया कलागा नेत्रे एवामिनोपले तस्या एव को पीड तासु सतीषु मध्ये स्वपक्षापा निगमित्रभूतागा. कस्याबिग नवली पर ती कलाही कर्मभूती अपीडयतां नु स्वर हासेन विकस्वर सुयक्तम् , अत एर-सोऽयं मग्माया ! इनको लयोरा गंपूर्णतया कांक्रमणा-पीडाकरणमिव स्वर इनि प्रत्यभिज्ञाय परोक्षप्रत्यशोभयाशामावानविषय " भनी सनोपटे अपि मानान्यावेवनीलोत्पलसाहायकाचरण- जान बल यस्याम्तादशी, भमीप्रतारणार्थ गसहायोल्माया रसस्वर बा (नीमरोमन अपि) तकी पीडयामा- वाऽसनि । मत्पशीयान लियतेऽतोडम्या. महाशाम मा १ निन नव। मवर्गयो. मादायकं स्यमी च युक्ता। पी- ली, कान समय इन नुमनाव. । - 7 । - उति नीको पन्युगलपिनं लिया । सियादिव वेदनी वरदयानिधिना ।। ११ ।। बेन पावणोपपनि ॥ मायोचिग्योचे तामेहि वर्गण पत्रिने । पिव वाणी मुधावणीपचन्द्रस मुन्दरि ॥ १४ ॥ ..," - 1 4 , gi पा। - ...।

·विंशः सर्गः। ४५७ - तेति ॥ अथ स्वपक्षीयन्वरप्रत्यनिज्ञानानन्तरं मा कला तांत्व-कारं कारं तथाकारमचे साऽशुणवंतमाम् । ससीनुचन्तारस्वरं यथातथाहूय इति ऊचे । इति किन्दूरत्यः मिथ्या वेत्थ गिरश्चैतन्याः स्युर्मम देवताः॥ १०८ ॥ चात् है स्वर्गनुखेन वञ्चिते सुन्दरि, पहि समीपमाग, आगत्य त्वं नृप एवाहादकत्वाचन्दन्नत सुधागारमृतप्रवाहरूपा वाणी कारमिति ॥ सा क्ला तथा पूर्वानं भन्या. लपक्षसरया पिच मादरमाकर्णवेति वगैपि चन्द्रानृतपानमेव विशिष्टं नल-' वा नलनोलिमगिदृष्यं मुखबीडाहपांचाफार कार कार कृत्वा कृया परिहामारणननुसं वर्गनुखमेव तदनुनयन्वर्थ ॥ अनया संयं श्रुतमिति यया प्रतीनिर्भवति तथामिन कृया इति ऊचे । इति किम्-अहं भवदीय सवं वृत्तान्तम गवतमा नित. सारणोत्तस वाग्भागमनत्वासत्तिमत्यपि। रामाणितवत्यलि । हे भनि, त्व भवद्वाचनप्रगचिका मन कल्पग्रामाल्पनिर्योपं बदरीव कृशोदरी ॥१०५॥ गिरो निया चद्देश्य जानो । अनागितमप्यानिमित पद- नीति मन्यसे वेत्तत्तहिं अभीपतिसर्थ प्रत्यहं पुज्यमाना मन सेति ॥ कलया आहूता अनत्त्वात्तिमत्वर्षि अत्यन्तनकव्यर- गौयादीष्टदेवता निष्फला. सुरिप्रदायिन्यो मा भूपनिति मया हितापि यत्र स्थितो किंचियते फिचित्रति नत्र स्विता कृशो- शपथ रिचत इति नलं वयवोचदा । अश्वगतनान्, 'तिक दरी मा क्लामली तत्य वाचो भागं शिष्टमशनगृणोत् । कला- इति तनर ॥ वर्णयोभन्या पिहितत्वादाहूना ससी नलक्ष्यमानरहस्यकथादोष- मत्कणेभूपणानां तु राजनिविडपीडनान् । मरणोदित्यर्थ । का कमिव कृशोदरी कृरामध्या । अवजनेति पावत् । एवभूता बदरी करपत्रामनाम्नो प्रामन्याल्पनियोंप रोक- व्ययिष्यमाणपाणिन्ते निपेडुमुचिता मिया ॥ १०९॥ कर क्ल तत्र पठनां वेदध्वनि वा नमिव । बदरिकाश्रनन्यो लोक इति सा मोत्रयांचके को सख्याः करमहान् । , मुनिजनस्थानभूनरपत्रामनिवामिनो जनस कोलाहल शूणो- नीनि ना(ते)र्थिकप्रनिदि ॥ पन्युगवतां यान्त्या मुधावामनिपेधिनः ॥ ११ ॥ अथ स्वपृष्ठनिष्टायाः शृण्वत्ला निपधाभिधाः। मदिति । दने । कुम्मन् । मा | ST TIRT उस्माना रिपसा -पोमकामा नलमौलिमणी तसा भावमाकलयत्कला ।।१०६।। का नेकपा मेगा । () TET ~~ सालमा मात्र अथेति ॥ अब लासल्या नल्यापटीपणानगर रला वो निष्टा स्थिति खा. कर्णपियानपरतया सरापबाहाने. नाया , तथा-बलासपी पनि रहस्व अपनो नेपप गाविधा क. IT नानि पत्यालस्था मा नार रहसपचनाहासोमानिय जरगुपचेष्टाविदोष नल्स मारिमा शिरीर मामा समापदज्ञासीत् । दशवर्ष ननावीर जन्दा हान्बयोपादिचेष्टा नरमारिसे प्रतिदिन का ददर्श नवोदित्यर्थ ॥ प्रतिविमेक्षितैः सख्या मुसारतः कुनानुमा । तद्रीयनुर्वाणा शुभतीवानमा सा॥२॥ नलगे.... , जमान हवा..... प्रतिदिति ॥ प्रतिम्सिनालने का नया बरसा गुनन... ities पा का मान, ५... - 1 २ . . r ४ Tण. . म . - . . A 1 - . . . 4 म . -- . 4 - .. का . - -- - "- ·* - त्वं मिथ्या चेत्थ तासा गिरामनुकरणशब्दत्वादर्थशून्यत्वानिरर्थ- मपलपसीत्यत आह-'सत्येनापि शपेद्यस्तु देवाग्निगुरुसनिधौ । न्यसंभोगाभावविपयवृत्तान्तारम्भैमिथोनुभूतसुरतभरनिहवै. कृत्वा चितकारिणी हन्त कष्ट चिनं वेति काकु.। भवन्यामहं वञ्चनीया ४५८ भानीयवरिते सेति ॥ सा कला ततोऽनन्तरं तमा म्युगणेशनगानाहानाला मगनां निषायनि- सकाशास्कियत्किचिहरमपसृत्य गत्वा मुगुदे गिरिमगे । प्रतारण- सत्यं खलु सदाश्रीगं परं गुगुमास्तम् । कौशलवशाजहास च । तां स्वस शुतनलमनामेत्ये वय- माणं काकुभिरर्थविशेषव्या रचनी निविकारः पणभाषण- शुणोमीयेत नालो नतु लद्वानमित्यपि ॥ ११७ ॥ ययाचे च । अयोचदिति यावत् ॥ सत्यमिति ॥ जहं तदा प्राणपिधानकाले रालु निधितम- अभिधास्से रहस्सं ते यदावि मयानयोः । श्रीपमिनि सराम् , परं काल गुमुगुमारां नतु वचनम् । त- गाव-श्रणमा रातामेचेलारापरणसमये पातो. मक वर्णयाकर्णितं मह्यमेटालि विनिमीयताम् ।। ११३ ॥ मकरोषि कमाता शृणोमीप चानोचम् , नतु त्वद्वाचमिति अभिधास्य इति ॥ हे ससि, मयाऽनगोर्याहसमथाति, विशेषणमागोनम् । शपगोपि सा गारणश्रवणमाविषयत्यासत्य अहं तदहस्यं तुभ्यमभिधास्से, मकर्णपिधानानन्तरमनयो रहस एनेति न काचिदपि ममालीकभाषित त्वया शहनीयमित्यर्थः । त्वया भाणितं तवं मह्यं वर्णय कथय एहि शीघ्रमागच्च शिनि- अनृणांतमामिति तत्रोक्तत्वादन ऋणोमीति श्रवणमात्रोपलक्षणपर मीयतां परिवृत्तिः क्रियताम् । मह्यम्, 'क्रियया यममिति नतु भूतपर्तमानपरमिति ज्ञातव्यम् ॥ इति संप्रदानत्वम् । मिसवाक्यस्वादन्वादेशाभावास मयादेश. ॥ 'व्यथाः स्युर्मम देवताः' (२०१०८) इत्यत्र देवताशब्दया न्यायस्वेन 'शपथो मया न कृत एन' इति समर्थयते-- वयस्याभ्यर्थनेनास्याः प्राकूटश्रुतिनाटने । विसितौ कुरुतः सैतौ दम्पती कम्पितं शिरैः॥११४॥ आमच्य तेन देव त्वां तद्वैयथ्यं समर्थये । शपथः कर्कशोदर्कः सत्यं सत्योपि दैवतः ॥ ११८ ॥ वयस्येति ॥ अश्रुतरहस्यश्रवणार्थमाहूताया वयस्याया अभ्य- र्थनेन स्वाश्रुतश्रवणप्रार्थनेन हेतुनास्याः कलायाः 'अशृणवंतमाम्' आमन्येति ॥ हे राजन् , अहं तेन 'व्यर्थी. अहंतेन 'व्या. स्युः-'(२०१०८) इत्यादि प्राटश्रुति. पूर्व कृतं मिथ्याशिर.कम्पादिपूर्व प्रवणं तस्या इत्यादिवास्येन देवेति स्वामामन्त्र्य संबोध्य ताः श्रवणप्रतिपादका नाटनेऽभिनये विसितो अनया कथमावां प्रतारितो स्वः दृष्टं दृष्ट- अशृणवंतमामित्यादयो मम गिरो व्यर्थी अलीफा. स्युः, यथा त्व मिति मिथोवचनपूर्व साश्चयो ती दम्पती शिर. कम्पितं कुरुत. मिथ्याभूता वेत्थ तादृश्य एव कामं स्युरिति अणवंतमामित्यादीना स्म । नाटने, चौरादिकान्नाटेर्नपुंसके भावे त्युद ॥ स्वदचनप्रतिपादिकानामपि गिरा वैययमेव समर्थये सिद्वान्तत्वेन तथालिमालपन्ती तामभ्यधानिपधाधिपः । प्रतिपादयामि । अथ च-या गुमुगुमारवरूपा अनौपम्, यात्र आस्ख तद्वञ्चितौ स्वचेन्मिथ्याशपथसाहसात् ॥११५॥ कत्याद्वैयथ्यं समर्थये । पूर्व कृतस्य शपथस्यान्यमर्थ कृत्वा कप: तथेति ॥ निपधाधिपः तथा रहस्यविनिमयकथनप्रार्थनरूपेण यस्तो राजा धर्मसा, निकृन्तति ॥' इत्यादिमन्वादि- स्वपक्षभूतामालि प्रत्यालपन्ती तां कलामभ्यधादवोचत् । हे कले, वचनप्रामाण्यादेवतासंवन्धी सत्योपि शपथ. सत्यं निश्चित यला मिथ्याशपथरूपात्साहसादविचारितकारित्वाद्धेतोश्चेदावां कर्णमो- कर्कशोदकः दारुणपरिणाम., कि पुनरसत्यः तस्मादिति झाला चनार्थमेव तयालीकवचनोक्त्या वञ्चितौ प्रतारितौ स्वोभवावस्तर्हि- मया शपथो न कृत एव पर देवस्यैव शपथभ्रान्तिर्जातेत्यर्थः। मत आस्व तिष्ठ । तत्तर्हि आस्वेति भिन्नं वा । प्रतारणनिमित्तां तर्ज व त्या देवत्यामप्रितवती । देवत. सत्योपि शपधः कर्कशोद; नोक्तिमूचे इत्यर्थः ॥ इति यन्मन्वादिभिरुक्तम्, तत्सत्यं यस्माच्छपथभ्रान्त्या प्रत्यालापीकलापीमं कलङ्कः शङ्कितः कुतः। त्वया मयि कलङ्क आरोपित इत्यर्थ इति वा ॥ प्रियापरिजनोक्तस्य त्वयैवाद्य मृपोद्यता ॥ ११६ ॥ इदानीम् 'आर्जव हि कुटिलेषु न नीतिः' इति न्यायादलीक भापणेऽप्यदोपत्वमाह- प्रतीति ॥ कलापीमं नलं प्रति उद्दिश्यालापीदवोचत् । है वचनस्यैतावत्सु दिनेषु मध्येऽयैव भूपोऽधता मियाभापणतारूप. हन्त सेयमनहन्ती यन्न विप्रलभे युवाम् ॥ ११९॥ राजन् , त्वया प्रियाया भैम्याः परिजनस्य सेवकभूताया ममोक्तस्य असंभोगकथारम्भैर्वश्चयेथे कथं नु माम् । कलको दोप कुत. करमाद्धेतो. शक्तिः संभावित , तत्कारणं कथयेति । सत्यवादिन्या भैम्याः परिचारिकाया ममालीकभापित्व असंभोगेति ॥ हे भैमीनलौ, युवां भैमी मह्यं स्प्रष्टुमपि न द संभावयितुमप्यशक्यमित्यर्थः । भैमी रानिवृत्तमपि सुरतमसदने- दाति, नलेनाह कदाचिदपि न स्पृष्टापि' एत्यसंभोगकथारम्भैरन्यो. ऽवृत्तमिति कथयति । परिजनश्च प्रभुसदृशो युक्तः। तथालीकभा- पणं मम गुण इव नतु कलक इत्यपि । 'परिजनस्योक्तौ' इति च मा कथ नु कथमिव वजयेथे प्रतारयथः । यत् तु पुन. अह के मर्मीभूतो युवां विमलभे प्रतारयामि सेयमनहन्ती अयोग्या अनु. - संप्रत्येव पाठ.॥ १ 'एोति' इति पाठे-'सभ्रमे द्विरुक्ति' इति सुखाववोधा । १ 'शिरःकन्प चक्रतुरिति निस्सयभावोक्ति.' इति जीवातुः। ग्यता । अर्थान्ममेत्यर्थ' इति सुखावयोधा । १ 'अनाहन्तीतिपाठे'-यत्पुनर्युवामह विप्रलभे सेयमनार्दन्ती अयो- ·विंशः सर्गः। ४५९ . .. मया तु भवन्तौ न वचनीयौ का वा रीतिरियम् , वचन- किम्-हे भैमि, अह दुविनीते दुष्टे नितरां विश्वासघातिन्यों करणसाम्यात्तमदोपगुणो, 'युवामहं' चेति भावः । अहंन्तीति अमू सस्नो गृहारहि कुवै निष्कासयामि भणाज्ञापय । एतेन न. 'भह. प्रशंसायाम्' इति शतरि उगिवान्डीपि नुम् । युवां लख संभोगेच्छुता व्यज्यते । तदर्थमेव कुर्व इति लट् । 'व्युत्थानं कर्तृत्वेन (कर्मत्वेन) चावृत्त्या योज्यम् ॥ प्रतिरोधे च विरोधाचरणेऽपि ' इत्यभिधानादूर्भकर्मत्वाभावात् कर्णे कणे ततः सख्यो श्रुतमाचख्यतुर्मिथः । 'उदोऽनूकर्मणि' इति तद । व्युत्तिष्ठमानाया विरोधाचरणे कु. तोचमायां वा ॥ मुहुर्विसयमाने च सयमाने च ते बहु ।। १२० ॥ शिरःकम्पानुमत्याथ सुदत्या प्रीणितः प्रियः । कर्ण इति ॥ तत. स्ववचकत्वदोपपरिहारानन्तर भैमीसुरत- चुलुकं तुच्छमुत्सप्य सख्योः सलिलमक्षिपत् ॥१२५॥ प्रागल्भ्ये मुहुविलयमाने आयं कुर्वाणे च बहु नितरां लयमाने हसन्यौ च ते कलाकलासखीलक्षणे सत्वौ मिथो भन्या वा सह- शिर इति ॥ अथोक्तविषयप्रश्नानन्तर सुदत्या भैम्या शिरः- चचों मियोन्योन्यत्व कण कणे स्वस्वश्रुतं स्वरहत्यमाचल्यतुः । कम्मेन या सखीनिष्कासनत्यानुमतिरनुज्ञा तया कृत्वा प्रीणितो चावन्योन्यसमुच्चये । अन्योन्यकर्णापेक्षया वीप्साया द्विर्वचनम् ॥ जनितानन्दः प्रिय सत्योविषये तुच्छं रिक्त चुलुकमुत्सप्योद्यन्य वरुणवरेण प्राप्तं सलिलं तनिष्कासनार्थमक्षिपत् । सख्योर्दुष्टत्वा- अथाख्यायि कलासख्या कुप्य मे दमयन्ति मा । च्छिर कम्पन भैन्या तदाहि करणमङ्गीकृतम् । नलस्तु स्वाशया- कर्णाद्वितीयतोऽप्यस्याः संगोप्यैव यदनवम् ॥ १२१॥ नुसारेण भैन्यपि सभोगेच्छयैवैता बहि. कनुमिच्छति मत्सभोगो- नुमतोऽत्या इति संतुष्टः, अत एवं तनिर्गमनाथं जल निक्षिप्तवा. अधेति ॥ अधान्योन्यकर्ग तद्रहत्यकथनानन्तरं कलागा निति भावः । शिर कम्प एवानुमतिययात्तथा सुइत्येति या ॥ सत्या कलयैव सत्या वा भैमी आल्यायि इति उत्ता । हे दम- पन्ति, त्वं मे मय मा कुप्य । अह यदप्रवं तदत्याः द्वितीयतोऽपि तचित्रदत्तचित्ताभ्यामुच्चैः सिचयसेचनम् । कर्णात्सगोप्यैवाप्रवन् । अस्या एफेन कर्णेन श्रुतं नतु द्वितीयेनेति ताभ्यामलम्भि दूरेऽपि नलेच्छापूरिभिर्जलैः ॥ १२६॥ लौकिकादाभाणकारपरिहासोऽपि । 'एवम् इति पाठे-एवंप्रका- तदिति ॥ नुच्छचुलुकमोचनमात्रेग जलसेचनात् तेन नलेन रेण संगोप्येति । कुष्य मे, 'अधद्रुह-' इति संप्रदानत्वम् । मा नि. चित्रे आश्वय दत्त स्थापितं चित्तं ययोन्ताभ्या सखीन्या तुच्छ नु- रनुवन्धकः । अनवम्, लक्॥ लुकं नलेच्छामात्रेग पूरयन्ति समाप्तापयन्ति तच्चीले परिपूर्ण- प्रियः प्रियामधाचष्ट दृष्टं कपटपाटवम् । तरल कृत्वा उचैनितत सिचयस वखस सेचनमाद्रीभार. अ. वयस्खयोरिदं तेऽसान्मा सखीष्वेव विश्वसीः ॥१२२॥ लम्नि प्रापि ॥ वरेण वरुणसायं सुलभैरम्भमां भरः । प्रिय इति ॥ अथ सरयुक्त्यनन्तर प्रिय प्रियामाचष्ट इत्यूचे इति क्म् िहे भमि, त्वं वयस्सयो. कपटपाटवमिदं वचनानु एतयोः तिमितीचके हृदयं विलयैरपि ॥ १२७ ॥ टननुभूतं यतः, तलासखीप्वेव मा विश्वसी, कि तु मयि फ. वरेणेति ॥ अब नल परस परेण मुलनरनायामल पर- दाचिद्विश्वसिहि । लसीपु नैव विश्वसी., फितु नय्येवेनि वा । भिसा पूरै , तथाकलितांनप्रनिराधारपि का पदा-मा विश्तीरव ।। एनयो. सल्लो समेग हृदयमुर स्थलनान्तर चनिनिचिके. आलापि कलयापीयं पति लपति कचित् । मनाईनप्याई चके, तथा अनि बग्मी निबटी। नारण. सेनानिनरा सा जाने इयो । तिन दिम नादाना। रहस्सेऽसौ रहवं तत्सभ्ये विखभ्यमीदृशि ॥ १२३ ।। तेनापि नापमपन्यो दमयन्तीमयं ततः । आलापीति ॥ कलयापीयं भनी नधुरकाच्या आलापि इ. हगादयित्पश्य नन्विमे नन्धि मे पुरः ॥ १२८ ।। खुत्ता । इति किम्-हे वपले, असा तव पनि कचिदपि देदो जने वा त्वदहत्वं नालपति, वितु गोपापत्येव । तत्तलादीदशि लिन्नीकृत्वाम्भमा बवं जनप्रजिताते । एतत्तदशेन्पलिपि सन्ये साधौ विराम्य विश्वसनीय लया नख्यो नामभावसि निर्विनननदयने ।। १२२ ।। पुनरेतलिजिति बिररक्षगया-अर सरसाने बदहवं मकर तेनेति । । उनन् । नगे दोन tort पत्येव, असन्यत्रापनिललितनुरपेयलिपि नैव विवनी- नरत्न करना उन नं..in रिति । नालपनि, अपि वालपति । पिसन्पनापि न नेत काररां। नेकाको उपद-लेन 'बाप' इलार शपिसाट इति व्युत्तिष्टमानायां तलान्चे नलः प्रिपाम् । वन, तन मन भग भैमि पहिः उसे दुर्विनीने गृहरादनन् ।। १२? !! इतीति । नरः ला ला ला. ཏིག་ཏི། ཀཱ་པ་ད：བ ༌༦ 1 ༨ " .

·हती अनौचिती अहो चित्रम् । कैरिव-दोपारोपरूपपरुपभापण-प्रसीद प्रसीद मह्यं सुरतं देहि देहि । दिने रन्तुमनुचितत्वाको वशात्तीक्ष्णमुखर्दु सहवदनै. खलैरिव । यथा-खलै शुद्धेऽपि पु-पव्याजेनापि दिनं गमयितुं तामकोपयदित्यर्थः । प्रसादनमपि कोप नैषधीयचरिते स्थापितामुपरि स्वस्य तां हृदा स मुदा वहन् । शुभग्रहगोगानुकूलममगविशेषयोचित भोग लभते स एड सुन्द- तदुद्वहनकर्तृत्वमाचष्ट स्पष्टमात्मनः ॥ १४४ ॥ रतररमणोनितम्बोग्नुम्बन तरकुचालिङ्गन च लभते नान्य इति । त्वनितम्यापिनुम्बनकारिणो मत्तोऽपि यसनमेव पन्यमिति । नेत- स्थापितामिति ॥ स मुदा कामाभिलाषेण स्वस्योपरि स्थापितां बोर, प्राण्यालादेकवादानः ॥ वक्षसि निवेशितां तां वहन् सुसातिशयाजहर्ष स्पष्टमुत्प्रेक्षे । लीनचीनांशुकं खेदि दरालोक्यं विलोकयन् । आत्मनस्तस्या भैम्या उद्वहनं विवाह प्रति, अथ च-ऊर्भधारणं प्रति कर्तृत्वमाचष्टे चेति शब्दच्छलेनोत्प्रेक्षा ॥ तनितम्ब स निवस निनिन्द दिनदीर्घताम् ।। १४९॥ खिद्यत्करामुलीलप्तकस्तूरीलेपमुद्रया । लीनेति ॥ माविकम्वेदनशादतिसुक्ष्मत्वात्ममवीनूप जीन संलगं चीन नेवारयमगुरु या, तथा-स्वेदि सात्विकसेहयुद्ध पूत्कार्यपीडनौ चक्रे स सखीपु प्रियास्तनौ ॥ १४५॥ म् , अतएर-दरालोक्यमीपदृश्यं तस्या नितम्य विलोक्यन् म स्विद्यदिति ॥ स प्रियास्तनौ स्विद्यन्तीभिः संजातसात्विकस्वे- कामोन्मत्तो भूत्वा निश्वस्य दिने सुरतनिपेधानिराशतया निश्श. दाभिः कराद्गुलीभिर्खप्तया कस्तूरीलेपसंबन्धिन्या मुद्या पनवल्ली- समोचनेन दु.खममिव्यज्य दिनस्य दीर्घतां कथं वा दिन शीघ्र रचनाविशेषेण कृत्वा सखीपु विपये पूत्कायं महाफलकलकथनीय गमिप्यनीति निनिन्द । सुरतार्थ दिनावसानममिललापेयर्थः । पीडनं मर्दनं ययोर्याभ्यां वा तथा चके। भैमीकुचयुगले स्वरचिता कामपरवशत्वात्संभोगेच्छुरभुत् , दिवा तनिषेधाच सुरते सहमा न प्रवृत्त इति भावः ॥ कस्तूरीपत्रवल्लीरचना प्रोन्छितां दृष्ट्वा प्रियेण गाढमेती पीडिता- विति अन्योन्यमुचैः कलकलं सख्यो यथा कुर्वन्ति वृत्तं कुचमर्दनं देशमेव ददंशासौ प्रियादन्तच्छदान्तिकम् । स्वयमेव जानन्ति तथा तत्कुचौ ममर्देति भाव.। लोकेऽपि स्वकृतां चकाराधरपानस तत्रैवालीकचापलम् ॥ १५० ॥ मुद्रां लुप्तां दृष्ट्वान्यथाभावशङ्कयोचैः पूत्कारं कुर्वन्तीति ॥ देशमिति ॥ असौ प्रियाया दन्तच्छदोऽधरस्तत्यान्तिक समी तत्कुचे नखमारोप्य चमत्कुर्वस्तयेक्षितः । पवर्तिनं देशं कपोलचिबुकादिभागमेव पूर्व दशनैर्ददंश । अनन्तर सोवादीत्तां हृदिस्थं ते कि मामभिनदेप न ॥१४६॥ तत्रैवाधरसमीपदेश एव अधरोपान्तस्थापितमुख एवाधरपानस्या- तदिति ॥ तस्याः कुचे नखमारोप्य निखाय स्वयमेव चमत्कु- लीकमेव चापलं (पुन.) पुनरोष्ठचालनचुंकारादित्वरा चकार । र्वन्नसंकोचाभिनयपूर्व शङ्कमानः नखक्षतपीडाविशेषादेव तया चापलस्यालीकत्वं च तागभिनयमात्रकरणात्तात्विकचापलकरगे- किंचित्कोपेनेक्षित. स तामवादीत्-हे भैमि, एप नखस्ते हृदिस्थं ऽप्यधरसंवन्धाभावाज्ज्ञेयम् । संबुभुक्षातिशयाद्यावता क्षणेनाधर- मां किं नाभिनद्, अपितु-मामपि व्यदारयदेव अन्यथा कथं श्रुन्वितुं प्राप्यते तावन्तमपि विलम्बं सोढुमशक्त सन्नयमधर त्वदीये हृदि नखे क्षिप्ते ममागचमत्कार इति ॥ एवेति भ्रान्त्या वाऽधरोपान्तदेश एव दंशादि चकारेति भावः । अतिरिरंसोरियं जातिः ॥ अहो अनौचितीयं ते हृदि शुद्धेऽप्यशुद्धवत् । न क्षमे चपलापाङ्गि सोढुं सरशरव्यथाम् । अङ्कः खलैरिवाकल्पि नखैस्तीक्ष्णमुखैर्मम ॥ १४७॥ तत्प्रसीद प्रसीदेति स तां प्रीतामकोपयत् ॥ १५१॥ अहो इति ॥ हे भैमि, तीक्ष्णमुखैर्नापितकल्पितशितात्रैर्मम नखै शुद्ध निष्कपटे हृदि अशुद्धं रुधिर वर्तते ( कल्पते) यत्र त- प्रसन्नामपि तामित्युक्त्वाकापयत् । इति किम्-हे चपलापानि, नेति ॥ स परिहासादिवशादालिङ्गनादिवशाच पूर्व प्रीता द्यथा तथाऽको मयूरपदादिचिह्नमकल्पि अकारीति यत्, सेयं म- अमरशरव्यथा सोलु नक्षमे शक्तोऽस्मि यत', तत्तस्मात्त्व मम रुपे अशुद्धवत्सदोपपुरुष इवाको दोपारोपः कल्प्यते, सा यथानौ- विना न संभवतीति कोपसंपादनम् । शरव्यतामिति च पाठः । चिती । नखक्षतेन रुष्टाया स्वेनैव नखानामनौचित्यप्रकटनव्याजेन चपलापाङ्गि अङ्गगात्र-' इति ङीष् ॥ प्रसादनामकरोदित्यर्थः । अशुद्धवदिति पक्षे सप्तमीसमर्थाद्वतिः॥ नेत्रे निपधनाथस्य प्रियाया वदनाम्बुजम् । यच्चुम्बति नितम्बोरु यदालिङ्गति च स्तनौ । ततः स्तनतटौ ताभ्यां जघनं घनमीयतुः ॥ १५२ ॥ भुङ्क्ते गुणमयं तत्ते वासः शुभदशोचितम् ॥ १४८ ॥ नेत्रे इति ॥ निपधनाथस्य नेत्रे पूर्व प्रियाया वदनाम्युजम् । यदिति ॥ हे भैमि, गुणमयं सूक्ष्मश्लक्ष्णतरतन्तुकं ते वासः ततोऽनन्तरं स्तनतटौ, ततोऽनन्तरं च ताभ्यां स्तनतटाभ्या सका नितम्बोरु जघनमूरू च यद्यसाचुम्बति स्पृशति, तथा यसाच्च ते स्तनौ आलिङ्गति तत्तसाकारणाच्छुभानां रमणीयानां दशानां १ इदं च व्याख्यानं 'आत्मवित्सह तया दिवानिश भोगभागपिन पा. प्रान्ततन्तूनां यद्योग्यमुचितं तद्भुले तादृशं भोगमनुभवतीत्यर्थः । पमाप स. । आहता हि विषयकतानता शानधौतमनत न लिपति' (१८ यत्तदौ वासोबिशेपणे वा । अथ च-यो गुणमयः शौयाँदार्याः समें २) इति प्रायुक्तविरोधाचिन्त्यन् । तलादस्य ग्रीप्न परतया व्या दिगुणपूर्ण निर्दोपश्च शुभाया दशायाः पूर्वाचरितपुण्यपाकोपनत- रयान कल्पयित्वा यथाकथचियोजना कार्या ।

·विंशः सर्गः। - शात् घनं पीवरं जघननीयतु. प्रापनु । तुरतौन्सुक्यात्सादरं वद- प्रियस्याप्रियमारभ्य तमन्त(नयाऽनया । नादिक्रमेणालोक्यदिनि भाव. । अन्वुजतदघनपदै. सादरावलोक- नाहत्वं सूचितन् । धनपदं सादरावलोकनद्योतनाथ क्रियाविशेष- शेके शालीनयालिभ्यो न गन्तुं न निवर्तितम् ॥१५७॥ गत्वेन सर्वत्र वा योचम् ॥ प्रियस्येति ॥ प्रियत्स तसंभोगप्रातिकूल्यलक्षणमप्रियमारन इत्यघीरतया तस्स हठवृत्तिविशकिनी । कृत्वा तदशादेवान्तहृदये दूनयोपतप्तमा । प्राप्तपत्रात्तापवेति या- वत् । द्वारबाहिदेश प्राप्तयाऽप्यनया प्रियत्सानभीप्सितावरणान- झटित्युत्थाय सोत्कण्ठमसावन्वसरत्सखीः॥१५३॥ न्तर तल प्रसादमकृत्वव सबी. प्रति गन्तुमयुक्तमिति बिचायो- इतीति ॥ इत्येवं वदनादिविलोकनपूर्व जपने चिरकालं साद- लीभ्यः सखीः प्रतिगन्तुं न गेले न समीभूतन् । तत्रैव तत्यावि- रदृष्टित्यापनद्वाराऽधीरतया रतोत्सुकतया हवृत्तौ बलात्तुरतारम्भे त्यर्थः । सखीन्यः सकाशाजिवर्तितुं नलं प्रति परावर्तितुमपि न विशानी विशेषत. नाना तंभावयन्ती असौ झटिनि नजादु- शेके । यत शालीनयाऽपृष्टयाऽनिसलजया असदुद्देशेनागतापि स्थान चिरनिगंतसखोगवेपणाय सोत्कण्ठं यथातथा कलाधाः सुरतार्थ प्रियं प्रति पुनर्गतेति सत्यो वदिष्यन्ति, तथा च लजा सखोरन्वसरत् । सरयनुसरणोत्कण्ठायाजेन प्रियसुरतारम्भ पर्व- साहिति प्रिया पुनर्न निवृत्तेत्यर्थ । नलविपरैव वा लजा क्षण. हापीदिति भावः । अनितरां रसपरवशता दोपाय, रसत्यागन नात्रं मार्गमध्ये चिन्तावशात्तप्णी सितेनि भाव. । आलीन्य, नायकत्व नीरसतामेवापादयतीति तदुभयपरिनिहीपैया रसान्तर- ''गत्यर्यकर्मजि-' इति चतुर्थी, निवृत्ति प्रत्यपादानत्वात्पञ्चमी च ॥ द्वारेण सभोगनारं पर काष्टां प्रापयितुं श्रीहग भैमीनलयो- अचकथदथ चन्दिसुन्दरी द्वा:- मिजदेशावस्थायित्वकथनोपन्नः कृत.॥ सविधमुपेत्य नलाय मध्यमहः । न्यवारीव यथाशक्ति स्पन्दं मन्दं वितन्त्रता। जय नृप दिनयौवनोप्मतप्ता- भैमीकुचनितम्बेन नलसंभोगलोभिना ॥ १५४ ॥ प्लवनजलानि पिपासति क्षितिस्ते ॥१५८॥ न्यवारीति । नलसंभोगोभिना भैनीकुचनितन्येन नन्द। अचकदिति ॥ अथ परिहासपूरं भैमीरहिनिगेमनानन्तर शनै. सन्दं गमनं वितन्वता वीरपीवरतानिशयेन शीघ्र गन्नुन- पुरुपत्तान्त. प्रोटुमसनवादयसरज्ञापाचनस्वापस गावगीय- ददता सता नैनी, शक्तिमनतिकार शीघ्रगमनप्रतिवन्धकवरूप बान्दिनुन्दरी विदग्धमागधरनिता दा मधिं द्वारदेशसमीपमु. निजात्यनुसारेणेतो रनिगृहाइहित्त्वया न निर्गन्तव्यमिनि न्य. पेन्य इति अदो मषं मध्यासमय यत् । बज्ञापयदिन्यर्थ. । इति वारीव न्यपेधीव । निर्गतापि तननितन्यभराकान्तवासीघ्रं गन्नु निन्-2 नृप, जर लोक संस्व । दिनव यौवन मध्या. न शाति भावः । कुवनितन्येन, प्राङ्गन्वादेक्सद्भाव । रोदन सम्धिनोप्मना नता आतपसताना मनापी शि. भिना, अत इनिः॥ तिले आपनवलानि नामाशिस्त्रानजलानि पिपासान पानुमि- अपि श्रोणिभरखैरां धतु तामशकन्न सः । उति । जयापन, परन्लायर । अस्यपादेनि पादे-दान. साप स्यिया पननिति-' इनि ममदानान् । तदङ्गसङ्गजत्तम्भो गजस्तम्भोरुदोरपि ।। १५५ ।। उपहतमधिगङ्गमम्मु कम्यु- अपोति ॥ स प्रोगिभरेज नितम्बभाराधान्तत्वेन सरां मन्द च्छवि नव वाञ्छति के महिमहान् । गामिनीमपि सनीपे गच्छन्नीमपि तां खय गवरन्धनन्नन्भरदूरू अनुभवितुमनन्तरं तरला. दीयों पोवरौ च दोषी याहू यत्वंभूतोपि समाल्या धतुं नाश- समशमनन्यमियनारयोनाम् ।। १५९ ।। । यत---तला असलाजपनायास्पर्शाजातो निष्किन्वरूप ताविकभावः सभी पल स सारिपरभवशात्ता धर्नु नाश उपेति !! अनिगमानयि माननुमत नानीरा. दिल । भरारामिति पाटे-प्रोधिनरनिनिन्नवैरा स्वामी नादानीत बन्नुपी गड मरन नाti. ना न भवति तदधीनैव तारसमिलयः॥ सालभनि रेग्मर. मदनमस्कार मय आलिशालिजर शते तर वासना अनुचला ना र. तन्वति मामिलर्धगिरं प्रियम् । नवना पीनी पनुना ना मानन... लिला निवल पश्यन्ती द्वारपारमगादनौ ॥१५६|| मने रोमानानुनय : आलिति । अती नैनी ने नगर - मटर पोपं वासन मि नलिसीरता रेन रनिया रे । र -- पुत्र रावल टिभीर परसन्नती सरल འད། 13-• ས་༔ ་ ཡཱ་པ༌ जाति जारपसमा (ला) मातील विनायका गहरभिउरूरता का नाम - पारलगदा मनोरममा AN 4 -- ·- । छादितापि सती पद्धतिस्तस्य नलस्य पदयुगात्साशात्कठिनेति । ने! पुरमयनमुपास्य पण पुणे- एकागः सर्गः। रचरितमेनमनन्तरं तहागः ॥१३॥ तपतीति ॥ हे राजन्. मनोसा ना करो। यस स सीरमामधाममरेजगत पनि लागेमा तपनि । कहा-अभिा । मगात पताम. IT लेगो मारने- पहानी मारना सरा विशी वरयमारोग तमाम राजा, तयेत्या मध्याहसमतो नि तो तितो । गत पापुरम दिमणीमणिगौमा- धन हरमुपासारायोपातिारेनि मेर । एसो. पुण. देवनानन्तर समेन सूर्गमपरित मनकोपारेभागागाति it दजिहान मनुदागिनसः। संग्गगनभागे वतमानमेन सूर्य पश्य । मानन्तर हिम अपणानिरश नरेन्द्र नमस्कियत इत्याचारासमनापराई सूर्य नमाविति भार । अधुना तु यसरशः हरपूनाजनितपुण्यस्तया जिनोमोगतो, रात्मनः करदता पुनरूने ॥ १॥ भविष्यतीत्यी॥ नमितिमा मेमाणेसोमानिाइनुपात आनन्दं हठमाहरनित हरध्यानाननादीक्षण लिमामानात हिनिमा मनु लसीऽत्यता स्थासत्तावपि भूपतिः प्रियतमाविच्छेदोदालसः । मन्त पुरवारि प्रणामादिना ज्ञापिता से परासरपन्त रहे । पक्षद्वारदिशं प्रति प्रतिमुहुर्दानिर्गतमेगसी- रिसोरारजेनरे- जाना निनारमापादेतो. रमनः सा रता पुनलो पुतहका के इत्यो । यसको प्रत्यासत्तिधिया दिशन्दशमसौ निर्गन्तुमुत्तस्थिवान् ॥ राजानो मनिस्पकरमणारा अन, इदानीं तु सोराल. आनन्दमिति ॥ असो भूपतिः नानाग पहिनिगेन् मागणारोहतो गलाना निगपाणिसमपंगावरहा शय्यायाः सकाशादुत्तम्भिवान् । भूत-पार समिति पनि जाता इति लेगोशा । एतेन नलसा कार्तिवं प्रोत्यते ॥ गंतायाः प्रेयस्या भम्याः प्रत्यासतिधिया परायागमनस गुना तस्य चीनसिचयैरपि बद्वा पुनरप्यागमिष्यति किमिति सभावनया तद्विलोकनाथ पशद्वार- दिशं पार्थद्वारप्रदेशं प्रति लक्षीकृत्य प्रतिमुहुमंहगंडुरंशं दिशन् पद्धतिः पदयुगात्कठिनेति । ददानः, तथा-प्रियतमाया विच्छेदो वियोगलनान्येन रोदेन दु. तां प्यधत्त शिरसां खलु माल्यै- खेनालसोऽपि । तथा~हरध्यानार्चनादेः क्षणस्य मध्यावस्यासत्ता. राजराजिरभितः प्रणमन्ती ॥२॥ वतिनैकट्ये सत्यामपि हठ यथा स्यादेवं बलारकारेण गतमप्यान. न्दमाहरनिव परावर्तयलिव । भर्चनादिरेव क्षण उत्सवस्तदासत्ता- तस्येति ॥ रात्वितीर हेतोरभित. पार्थद्वयेऽपि प्रणमन्ती रा. वपीति वा । विरहसेदायासे सत्यपि नित्यानिककाललोपभिया जमिनुपपरम्परा ता सिद्धामपि पति शिरसा माल्यैः शिवभक्त्या च सानन्दं चलाहिर्निर्गत इत्यर्थः । श्लोकचतुष्टयेनो- शिरसि ताभिः पुष्पमालाभिः प्यधत्त आच्छदयति ल । तरसर्गसंगति. सूचितेति ज्ञेयम् । प्रतिमुहुर, मुहुरित्यर्थे प्रतेर्मुहुः किम्-चीनसिचपैर्देशविशेपोद्वै. सूक्ष्ममृदुभियनेर्वदा सजिता शब्देन 'सह सुपा' इति समासः । मुहुर्मुहुरित्यर्थः ॥ श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं मृदुतरयोहि चरणयो दुतरपुष्पबहाया भुवि गमनं युकम् । श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । शिरोहतपुष्पससन यावद्भवति तावत्पर्यन्तं मध्येमागं तर सादर अन्याक्षुण्णरसप्रमेयभणितौ विंशस्तदीये महा- दण्डवप्रणाम सर्वेपि चरित्यर्थ ॥ काव्येऽयं व्यगलन्नलस्य चरिते सर्गो निसर्गोज्वलः ।। द्रागुपाहियत तस्य नृपैस्त- श्रीहर्षमिति ॥ अन्यैः श्रीहर्पव्यतिरिक्तैः कविभिरक्षुण्णा रस- दृष्टिदानबहुमानकृतार्थैः । स्य शृङ्गारादेः प्रमेयस्य समासोक्युत्प्रेक्षादेश्च भणितिर्गुम्फना यत्र तादृशेऽपूर्वरसादिमति महाकाव्ये विशः सर्गो विशतेः पूरणः स्वस्य दिश्यमथ रत्नमपूर्व व्यगल समाप्तिमितः । भणितो, भापितपुंस्कम् । पूरणे डटि 'ति यत्नकल्पितगुणाधिकचित्रम् ॥३॥ विशते.-' इति तिलोपः ॥ इति श्रीवेदरकरोपनामकधीमनरसिहपण्डितात्मजनारायणकृते द्रागिति ॥ अथ प्रणामानन्तरं तेन कृतं दृष्टिदानं नेत्रनिरी नैषधीयप्रकाशे विशः सर्गः ॥ क्षणं तल्लक्षणेन बहुमानेन कृतार्थैः सफलनमैर्नुपर्दिशि भवं दिश्यं स्वस्य दिश्यं स्वीयदेशभवं तन्नान्यन वा पूर्व दुर्लभमत्युत्तमम्। १ अन्याक्षुण्णेति पूर्वपद भापितपुस्कमतः पुवदित्यर्थः । यथाश्वतन्या- वारणायगयाकत्वादिगुणविशेपैराधिक नितरा चित्रमा सस्तु चिन्त्यः। श्चर्यरूपं सहजैराहितैश्च गुणैरतितरामाश्चर्यकारिमणिमुक्ताकरितुर- तथा~यनेन बुद्धिपूर्व शिक्षावशेन कल्पितरारोपितैर्वृत्तत्वोजवल- ·एकविंशः सर्गः । ४६५ . 1 - ---- गादिरतं वलु तल दाज शीनं प्रणानानन्तरनयवाहतमेवोपा. जनतत्तन्हं, चारु लन्यग्वाऽनुशिष्य शिक्षायित्वा लितः, अन. हिपतोपदोकृतम् । तत्रोपदीहते रखजाते दृपिदानमेव बहुमान न्तर श्रमवशाबाता ये खेदबिन्दुकाते संजाता यस तादशो गो- इति वा । केनदनानीतनित्यादरप्रभपूर्व तेषु राजस्खपि दृष्टिदान- चिल्लादं यत्स, अत एव-धीरं दोघं न धीरमधीरमरूपं असन् । मेवेति वा । स्वत्वेतिपाठेवं त्वं च तहिश्यं चेत्यर्थः । पोनि बिन्दुकेत्यल्पाथै कन् । तारमादित्वादितम् । 'लाटमलिकं गोधिः' पाठे-पत्कल्पितगुणाधिकाचित्रं न भवति, स्नुि खाभाविकगुणा- इत्यमरः ॥ विकचित्रमेव, तलमिति संबन्धः । दिश्यन् , भवाथै विगादित्वा- यक्षकर्दममृद्न्मदिताङ्गं यत् । देश्यनिति पाठपि ! रजातामवचनन्। एवमुत्तरलोकपि॥ अजुलीचलनलोचनभङ्गि- प्राकुरङ्गमदमीलितमौलिम् । भूतरङ्गविनिवेदितदानम् । गन्धवाभिरनुवन्धितभृङ्ग- रत्नमन्यनृपढौकितमन्ये रगना सिपिचुरुचकुचास्तम् ॥ ७ ॥ यक्षेति ॥ उच्चकुचा भगनान बहलपरिमलेन अनुगन्धिता तत्प्रसादमलभन्त नृपातत् ॥४॥ मिलन्तो मृदा येषु तेगन्धवारिनि करबानितजलैः सिपिचुः । अङ्गुलीति । अन्ये चिरकालतेविनतदानीमेवागता वा नृपा अन्यान्चाननकारयनित्यर्थः । किंभूतम्-पार पूर्व करंगगल्क- अन्नपैठौकितनुपीतं तत्पूर्वोकं नागेनुकादिरतनातनेव तल वीचन्दनसकोलचूर्णरूपेण यक्षकईभेन सुगन्विदम्ग कृत्वा मृदु नलस प्रसादं पारितोपिकं दाननलमन्त । किंभूतन्-अहुलीचल- यथा तया शनमुदितनङ्गं यस पश्चापुरानदेन कस्तूरिकमा मी- नेन लोचननया प्रसादसूचनेत्रवीक्षगविशेपेग अंतरङ्गेण च लितः संबन्ध प्रापितो मौलियेल । कस्तूरिकानिर्वासिततैलशिरस- एतले एतत् , एतलै एतदेहोति सेवकान् प्रति एतत्वं गृहान, मिति यावत् । 'तथा कपूरनगुरुः कस्तुरी चन्दनं तथा । कोलंच एतत्वं गृहाणेने राज्ञः प्रत्येव वा विशेषेण निवेदेतं दानं यस । भवेदेनि. पञ्चनियंक्षकदमः ॥' इले गरुडपुराणम् ॥ अन्वैरानातनन्येन्यो इत्तवान् न नु कोशागारे निवेशितवानित्य- भूभृतं पृथुतपोधनमाप्तस्तं शुचिः नपयति स पुरोधाः। ददाति । अपुल्यादिचालनेन दाननिवेदनमीश्वरजातिः॥ संदधजलधरस्खलदोघन्तीर्थवारिलहरीपरिष्टान् ॥८॥ तानसौ कुशलमन्ततेक- भूमृतमिति ॥ अन्यानानानन्तरं शुचिः माचार' प्राप्तो हितः परपरायानः पुरोधा. जलपराज्ञलावर्गलशास्सलन् स्तर्पितानध पितेव विसृज्य । पतन जोर संततधारापरमरा यानां ताः प्रधागादेनोरंवारीला अवशवतुरलीषु विनिन्ये लहरीन्नरजानुपरिवारसंधत् प्रक्षिपन्मन् पृथुना तपमा चान्द्राय. शेप्यकोपनमितानमितोजाः ॥५॥ पादिजन्येन पुग्येन धनं पूतं तं भूभृतं नलं सानि न्न । पूर्व- मुजोदनानेन शरीरादि कारपिया मरसवं शीतलादन तानिति । अय नुतनागतराजकृतोपदादानानन्तरं चिरागत- वेदोन्नत्रवाननकारदेति भावः । गुचिरापाः ना तपमा राजयो बितरणानन्तरनसो जनितोका अतुल्यपरानो नलो न मानानानं नारनारन्त क्षानां गदिनयादगहनन् , पर- नागताराज्ञः उल्नृततेकैः कुशलप्रसंसन्धिसत्यप्रियवच भूतं पर्वतमभिपिउजाति वा । नानुत्तेवनः भवत राष्ट्रे देहे च कुशलं, भवतां कार्य कारे- मुचिल्यपन् । भागडे' इति च ॥ तरा मारे(थ)' इत्यमरः । प्पाने' इत्देवंरूपैः इत्या तस्तिान् प्रीतिवान् तरहुनानं स्वशि- खानननाह- निर प्रति बिचच सैप्पन शिवनावन प्रयोजनोपननितान्त- नोपनालतानादेशिक्षा सनौरमागतानापानापावा- प्रेयसीचरियोगहविर्नजन्मनजितनीखि विनन् । दोन्ने, शताने मानादीने तेषां सुरलीपु हतवरमादितंसान- नायिनः करमरोल्हयुन्नं तख नभधृतदनमगजन ९ पाटविशेषु विनिन्वे । तापपरालमविज्ञपदेलः। 1 प्रेशनीति यदिनो नानीरामान हर-स्तिव । सैप्पी नावे पोपभादु । सिपनेवि व रा॥ खनाल नन्द सरसन्न मन नर्सदुष्प्रचरमतविचार त्यस्ता दनी दैन्यंभूननर पर गने । नम:---- चारुशिप्पजनताननुशिष्य। इ- नाक नम: धनीरनिदिन । दलानर खेदविन्दुक्तिगोधिरधीरं सशनननवदाप्लानेः ॥ ६ ॥ कल्पननसनाचननाम ल मति नबनेर भारद । रिभूत दुपारी ३.२ दुसरं नमन र नोजोहार सरक र - पर निर्भरत ने उतातिनिधी ·4 4 + 1 ·एकविंशः सर्गः। - . - राजन्तावुरोजौ कुचौ यस्याः सा । तधा-अध्यवृत्ततिर्यगच. राज्ञि विषये लोकल भ्रान्तयो नलाङ्गप्रभानसरे प्रकाशमाने सति न्द्राकारा वर्णानां क्रमात्तिलका.' इति दक्षवचनाललाटे धृतो निशाणचक्रपरिभ्रमत्सूर्यसंभावना लोकल चक्रुरिति वा । राज्ञा गौरमृत्तिलकावन्दुर्गझातीरगोपीचन्दनादिरचितो वर्तुलन्तिलफ. स यदम्बु गृहीत तलिक्षिसे जले सुरति प्रतिफलति रवितेजसि एव गौरवृत्तवान्मुखेन्दुर्यत्या सा। तथा-'हत्तवस्त्रैर्न माजयेत्' जाबमाना भ्रान्तयो भ्रमणानि त्वतञ्चलदकविता च । इनि व्यासवचनेन वैधतानानन्तर वखादिना केशपरिमार्जनस उक्षिप्ता आपो विचति अनन्य पतन्ति, तत्प्रतिविम्बित तेजसपि निषेधाकेशेषु शेप जलं केराप्रान्तेभ्यो गलयजल जलविन्दवन्त एव भ्रमणानि जायन्ते, तत्रोप्रेक्षति वा । अर्घद्वान सूर्योपलानं च मौक्तिकानि दन्ताच यस्याः सा । यहा-जलमौक्तिकानि मुक्ताव- कृतवानिति भाव. । फुरिततेजतीनि पाटे नलविशेषजम् ॥ स्यूलजलबिन्दवत्त एव दन्ता यस्या सा। एवभूता रमणीयद- सम्यगस जपतः श्रुतिमत्राः शना तिलकं दधारेति भावः। अन्याप्येवविधा तरणी कंचिङ्ग- संनिधाननभजन्त कराओ। जत इति ॥ धैत्यशैत्यजलदैवतमन्त्र- शुद्धवीजविशदस्फुटवर्णाः स्फाटिकाक्षवलयच्छलभाजः ॥ १९ ॥ स्वादुताप्रमुदितां चतुरक्षीम् । सम्यगिति । शुनिमत्रा सम्यग्जात सानिधादिममा. वीक्ष्य मोघधृतसौरभलोभ वृत्योपांचारयतोऽस कराने सनिधानमलमन्त । किभूना घ्राणमस्स सलिलघुमिवासीत् ॥ १७ ॥ गुरागमोक्रनोचारननिर्मलपतिवारमादिनीने ज्या रिशदा स्फुटा मात्रादिसाफल्योचारणेनामादिग्धा वो असरारी येतु, वैत्येति ॥ श्वैत्येन शैत्येन च अल दैवत येषा तैराप्पै., जल- अथ च-गुइषु प्रामादिदोषरहितेतु बीजेपु स्फटिकगाटे कामु देवतं वरुणस्तत्सबन्धिभिवा वारण मन्त्रै. शब्दान्म. स्वादुतथा विशदो धवल प्रस्टो वर्ग कान्तिपाम् । सदा-निदोपस्का. मधुररसतया च जर गतविशिष्टरूपस्पशंशब्दरसरक्षणन्बीयन्वी- टिक्योजान्येव पवन प्रस्टा वा सो तु । नपा-- चविषयलाभेन प्रमुदितामनितरा संतुष्टां चनुरक्षी क्रमेण बनु साटिकासामा सच मानते, नाकारे । स्त्वक्प्रोनरसनसमाहाररूपा नेत्रादिचतुष्टवीं वीक्ष्य अन्य प्राप्त परिणता । नन निगमानना नरामनिश मली। न्द्रिय सहजगन्धस्य पृथिव्यसाधारणगुण वाजले तदननवार उपचानानन्तरमा पानिारा॥ रादिशातितत्व च जरस देवस्नपनादिधर्मर्मनु प्रनिप पाडापा पानियोगाः पुनगम्य धिस्त्याप्पसभवान्मोघो निष्फल एव पृत. मौरने सोमनगर रोमो येन, लोभमजातीचस्प विगलितविवेक सन् 'मन घ- देवतापमान। इत्यादिसध्याघमर्पणचुलुसरोदयस्पर्शमिषेण सतिल जिप्रतातिल. सुपनानासोगितिक लिरनं जलाघ्राण कुपंदिवाभूत् । लोनस्पोन्ना वितिकि नम्ननिदान।। २ ।। वैसे यविपयेऽपि प्रयन्ते । मध्याघमर्पण चकारेति नाव । जेल, पापानि वर्णवाचित्चात्त्यन् । चनुरक्षी, समाहारदिगो द्विगो' इति । मानो कार jnition सरिलनम् , मादन्तत्वात ॥ देना....! राति भानुमदुपस्थितयेऽलि- नात्तमम्मु किरति सरेप। भ्रान्तयः स्मरति तेजति चा- स्त्वष्टनर्कुचलदकपितकम् ।। १८॥ रासीति ॥ अलिन् शिनानुगत सूचना मानामा तन ... 'नादादित्य - सावन 1 4 1 - - . . 4 । । 1 . - , . मिरर सर ..... ... ( ·४६८ नैषधीयचरिते पूतेति ॥ एप राजा चासो सपिर्मुनियमाचरणशीलो नगो यत्र माक्तिकमणनिरहण देवपूजागृहप्रवेशोचिला पूत जलशालित पाणिचरण गेनेर- प्रीतिकामतातिपदेन । भूतः सन् शुचिना गोमयोपलिप्तेन पनित्रेण, तथान(इ) तरस्य नलातिरिक्तस्य पादेन हतेन, अन्गचरणस्पशापितेनेलार्शः। फुगेन परिगरितमन्तः उचरूमध्वना सोपानवदमार्गण, गहा--अनितरपारहतेन, शुक्तगः शुशुभिरेऽनुभवन्त्यः ॥ २४ ॥ अतएवोचनितरां शुचिना, बहाचारिण उपनीता हिताः परिचारिणो योति ॥ गावागारे मौकिकमणे जिगनमरा चिरहेग की देवसेवाकारिणो यौवंभूत सुराचा वेश्म सुरणादिनिर्मितमन्त्रस. स्कृतप्रतिमागृह देवपूजासबन्धि वा गृह विवेश ॥ कुतुमस खोसीपनहेतुनया प्रीनिन्नगा कामं इत्त कामेन कत्रों या दत्त को परवाह कादिरूगोजीकारनप निह पा गस तेन कु. कापि यनभसि धूपजधूम- कुममरेण परिपूरितमन्ताधियभागमनुभान्यो चित्रागाः शुक्तयः मेंचकागुरुभयैर्भमराणाम् । शुशुभिरे । विगोगिन्गो हि रिहामितप्त यमनुभवन्ति । कुछ मपूर्णाः शुन्कगो रियोगिनीरूपण वर्णन्ने । गहा-मोक्तिकमगि- भूयते स सुमनःसुमनःस- निरहेणोपलक्षिता शुक्तग उमरा कामोद्दीपनहेतुतया या ग्दामधामपटले पटलेन ॥ २२ ॥ प्रीतिनगा युक्तेन कामेन । गन्यापूर्ववत् । प्रीतो हि किचित्पदं केति ॥ यस्य देवपूजागृहस्य नभसि अन्तरावकाशे कापि क- रहेण पूर्ण मध्यमनुभान्य हा शुशुभिर इनि मनीगमानोत्प्रेक्षा वा! ददानि शुक्लयो विशिष्टेन रुकुमेनोपलक्षिता सत्यो मौक्तिकमणिनि- स्मिन्नपि प्रदेशे सुमनसां देवानां पूजार्गमानीता सुमनमः पुष्पाणि प्रतिपाठे-खोटीपात्लेन प्रीतारकामात वरेण लब्ध वह्निपद तासा खग्दामानि मालापरम्पराः, यद्वा-सन कण्ठमाला., दामानि येनेत्यर्थ । मुक्ताफलोत्पत्तिहेतुभूताः शुक्कम पुत्रपिरहेण मातरो शिरोमाल्यानि, तेपा धामानि स्थानानि मध्यस्थापितगुप्पवेणु- यया हृदयान्तर्दहन्ति, तथा कुमरूपमन्तर्दाह वहन्त्यः शुगु सुवर्णादिपानाणि तेपां पटलेपु समूहे विपये तेपामुपरिष्टान्मेचका- भिर इति वा ॥ गुरुभवैः कृष्णागुरुसमुद्भवैधूपजैः सौगन्ध्यार्थ रचितैधूपोत्पन्नधूमै- रेव भ्रमराणां पटलेन गणेन भूयते स जातम् । पुष्पाणामुपरि अचुम्बिधनचन्दनपा भ्रमरैर्भाव्यम् , तथाच-धूपजधूमा एव तत्स्थाने जाता इत्यर्थः । यत्र गारुडशिलाजममत्रम् । सुमनसो मालत्याः पुप्पाणां माला परम्पराः, तासां स्थान । तद. प्राप केलिकवलीभवदिन्दोः चितमिति यावत् । एवं(भूत)पटल वितानं यत्र तादृशो वा । देवा- सिंहिकासुतमुखस्य सुखानि ॥ २५ ॥ नामुपरि पुष्पवितानमपि यत्रेत्यर्थः। देवपूजार्थमुपहृतपुप्पमाला- परम्पराणां स्थान भूतं पटलं गृहनान्तच्छदियंत्र तादृशे । यदन्तर- अङ्केति ॥ यत्र देवांगारे अचुम्बी मध्यवर्ती घनश्चन्दनपको प्रदेशे । देवतागारे हि छदिः प्रान्ते सोरभरामणीयकाथं पुष्पमाला यस्य तस्य गारुडशिलाजमनिनीलस्थूलगरुडोद्गारमणिघटितममन्न वध्यन्ते, तासामुपरि धूमा एव भृङ्गा जाता इत्यर्थ इति वा । पानं केल्या लीलामात्रेण कवलीभवन् ग्रासीभवन् मुखमध्यवर्त्यर्ध- वहुतरा धूपाः पुष्पमालाश्च यत्र सन्तीति भावः । 'सुमना मालती भाग इन्दुर्यस्य सिहिकासुतमुखत्य राहुवदनस्य शीतान्नभोजन- जाति' इत्यमरः । 'पटलं छदि.-' (इति च) । 'नैकवर्ण-'इति सुखानि प्राप । तत्सममभूदित्यर्थः । गारुडमणिपात्राणि यत्र चन्द यावदादिकुलकम् ॥ नभृतानि सन्तीति भावः । अमत्रमिति जात्येकवचनम् । भवदि- न्दो. भापितपुस्कम् ॥ साङ्कुरेव रुचिपीततमा यै- यः पुरास्ति रजनी रजनीव । गर्भमैणमदकर्दमसान्द्र ते धृता वितरितुं त्रिदशेभ्यो भाजनानि रजतस्य भजन्ति । यत्र हेमतिलका इव दीपाः ॥ २३ ॥ यत्र साम्यमगमन्नमृतांशो- साकुरेति ॥ यत्र गृहे ते दीपा हेमतिलका इव त्रिदशेभ्यो रङ्कर कलुपीकृतकुक्षेः ॥ २६ ॥ वितरितु समर्पयितुं धृता. स्थापिताः सन्ति । ते के–यैर्दीपै गर्भमिति ॥ यत्र देवागारे एणमदः कस्तूरी तस्य कर्दमस्तेन रुच्या दील्या पीतं ग्रस्त तमो यस्यास्तादृशी सती सा भूता भवि- सान्द्र पूर्ण गर्ने मध्य भजन्ति विभ्राणानि रजतघटितानि भाज- वा रजनी राग्नि. साकुरेवोनिन्नप्रत्यग्रतेजोडरसहितव नानि अकरत. कलङ्कमृगस्तेन कलुपीकृतो मलिनीकृत. कुक्षियस्य ति अभूत् भविष्यति वा । तथा-यै. कृत्वा कान्त्या पीततमा तस्यामृतांशोश्चन्द्रस्य साम्यमगमत् । देवपूजार्थ रजतपानाणि 1. पीतवर्णाऽन्यन्तगौरी रात्रिरुजिन्नप्रत्यग्राकुरा रजनीव कस्तूरीपूर्णानि यत्र सन्तीति भावः ॥ भूनविष्यति वा । रानि. पीनीभूततया हरिदेव, प्रदीपक उजिहानशुकृताङ्कुरशङ्का व तदकुरा इवेत्युटोशोपमा वा । 'निशास्या कानी पीता' यत्र धर्मगहने खलु तेने । १. पीततमा पले सान्तम् , पक्षे तमवन्तम् । पुरास्तीति लुइ चास्ने' इति (भूते) यावरपुरा-' इति भविष्यति भूरिशर्करकरम्भवलीना- मालिभिः सुगतसौधसखानाम् ॥ २७॥ । . ॥

·एकविंशः सर्गः । *४६९ -- उजिहानेति ॥ धर्मण गहने निविडे, अध च-पुण्यकानन- प्रियपाणिगृहीता नीलमणिरश्मितुल्या सुनीला. फेशा यासां रूपे यत्रोच्चवर्तुलधवलतराणा सुगतसौधानां चौद्धदेवालयानां कृतकचग्रहा. सत्यश्चम्बनादिपरिहाराय शिर कम्पनरूपान् मिला- सखायः सदृशान्तेषां भूरि शर्करा येषु तेषां करम्भवलीना दधि- सान् कुर्वन्ति । नानामणिबदा भूमयो देवसेवका गायकाच यत्र सक्तूपहाराणां दध्योदनोपहाराणा वा आलिभि. पलिभिरुजिहान सन्तीति भावः ॥ उगच्छन् सुकृताकुरस्तस्य का संभावना पलु निश्चित तेने व्यरचि नैकवर्णमणिभूपणपूर्ण आत्रादिवने ह्यान्नाधारा एवोदच्छन्ति, तथा धर्मकानने धर्माकुरा एवेति । यन शर्करामिश्रदध्योदनवलिश्रेणय उपकल्पिता: सन्तीति स क्षितीन्दुरनवद्यनिवेद्ये। भावः । सखाना, राजाह-' इति टच् ॥ अध्यतिष्ठदमलं मणिपीठं खर्वमाख्यदमरोघनिवास तत्र चित्रसिचयोचयचारौ ॥ ३१ ॥ पर्वतं कचन चम्पकसंपत् । नेति ॥ स क्षिनीन्दु चन्द्रो नललत्रोक्तरूपे देवपूजागृहे अमलं मणिभी रवै खचित पीठमध्यतिष्ठत् । फिभूते-नैरुवर्णा मणो मल्लिकाकुसुमराशिरकापी- येषु देवार्थ कल्पित नावणभूपगैः पूगें । तथा अनवधानि मो- द्यत्र च स्फटिकसानुमनुचम् ॥ २८ ॥ दकादिनिवेद्यानि यलिन् । तपा~चित्राणां नानावर्णानामा- खर्वमिति ॥ यत्र कवन प्रदेशे विकसितचम्पककुनुमानां पारी रमणीये पूर्ण । मणिपीठम् , 'अधिशीद-' इति कर्मत्वन् । कारिणा वा देवार्थमानीतानां सियाना वसाणामुच्चयेन राशिना संपदुच्चतरपुञोऽमरौघानां निवासभूतपर्वत मेरु खवं हूस्वमाल्य- चाविति पाठे-पीठविशेषणम् ॥ त् । सुवर्णमेस्वर्णश्चम्पकराशिमेरोरप्युञ्चतरो यन्नातीत्यर्थः । तथा- मल्लिकासुमराशि स्फटिका एवं शिखराणि यत्स तं कैलाल. पञ्चायतनपूजायां प्राथम्येन सूर्यपूनाया निहितमा प्रथम पर्वतमनुचं खर्वमकापीत् । शुभ्रतरत्फटिकवर्णमल्लिकापुष्पराशिः सूर्यपूजामाह- कैलासादप्युच्चतरो यत्रालीत्यर्थः । पृधगन्वयात्सर्वानुचपदद्वय सम्यगर्चति नलेऽर्कमतूर्ण भिसमिति नेयम् ॥ भक्तिगन्धिरमुनाकलि कर्णः। खात्मनः प्रियमपि प्रति गुप्ति श्रदधानहदयप्रति चातः कुर्वती कुलवधूमवजज्ञौ । साम्बमम्बरमणिनिरचैपीत् ॥ ३२ ॥ हृद्यदैवतनिवेद्यनिवेशा- सम्यगिति ॥नले सूर्यकान्तमणिरूप सुगादिवदितमतिमा. वत्र भूमिरवकाशदरिद्रा ॥ २९ ॥ रूपं वाऽ सन्या नन्नानमागंज जत्गं बरारहिन साधान. स्वात्मन इति ॥ यत्र यानां वर्णरयादिना मनोहारिणा तया चिरकालमर्चति मनि अमुना नगेंग को रायो पनि देवतासंवन्धिनां निवेद्यानां पखाद्याद्युपहाराणां निवेशादवस्या- गन्धिः अत्ता भनिच तादशोकादि गालि । सुमन गि पनादतोन्तिलमात्रावकाशेनापि दारेट्टा रहिता भूमिः त्वात्मनः क्यों नलापेक्षयाऽनहीन एपेलि मुगान्तनिजिन इला । न -- नले निरचति सति अमरमगि सो बीमार मा. प्रियं प्रत्यपि लक्षीकृत्य गुप्ति सर्वाङ्गसवरणरूपं गोपनं कुर्वती मन्त रणे प्रधानदयमनि बहानदयमा। निर. सोननस स्वत्व बा देहत्य गोपन कुर्वती वा तिरमात्रमपि प्रदेश तवान् । सान्योऽपि जनता प्रनिद्रोग्य INTERE , . इष्टुमददाना सती कुलवधूनवजज्ञी अवमेने । कुलसीतुल्या. भुदित्यर्थः ॥ स्पदत्यन्त भन्न इनि निकायेन्या । इना-गानी गाना.. रस नहनी नरिभूति नार । रतीय नागना यत्र कान्तकरपीडितनील- दाता। भनिगन्धि, जवाना गन्यमेत । .. ग्रावरश्मिचिकुरासु विरेजुः । मलिना नावा' इन्वन्यजीनार ! गातृमूर्धविधुतेरनुपिया- तत्तदर्थमरहसनपेषु तुहिमक्षितिषु कुट्टिमितानि ॥ ३०॥ चायः वाचनम नाज। रक्तिमानमिव शिक्षिता यति ॥ मन पर्ननानानु हिनक्षितिषु बन्नसान्नादिनदि- रतचन्दनजाननमाः || ३३॥ पदभूमिपु देवपूजापसरे गाव गायराना नागरमानविते शिर पलानुदिन्यासतिपिलादेनोन्याजेन परिनितानि इट नदिनि नेतनमान रिपनाचुन्चनादिपरिहाराय शामिनतिर पनि नितानार दि. • साना :: .. रेज. । रिभूतानु-भीनी भीननेनरत् कान्नानानन्द्र. कान्ता वा तेपा पहिले पनि पुरम इन्न प्रा. वैय बनाना इति सापनीर चिराः ननौरा केला पालांतानु मानिन्यो सरगना । 1 * ·४६८ नैपधीयचरिते पूतेति ॥ एप राजा चामौ अपिM निधीचरणशीलो नलो यत्र मौक्तिकमणेविरहेण देवपूजागृहप्रवेशौचित्यार्थ पूत जलक्षालित पाणिचरण येनैव- ग्रीतिकामधृतवहिपदेन । भूतः सन् शुचिना गोमयोपलिप्तेन पवित्रेण, तथा-(इ) तरस्य नलातिरिक्तस्य पादेन हतेन, अन्यचरणस्पशाहूपितेनेत्यर्थः। कुमेन परिगरितमन्तः उचैरूमध्वना सोपानवद्धमार्गेण, यद्वा--अनितरपादहतेन, शुक्तयः शुशुभिरेऽनुभवन्त्यः ॥ २४ ॥ अतएवोचैनितरां शुचिना, ब्रह्मचारिण उपनीता द्विजाः परिचारिणो यति ॥ यत्र देवागारे मौक्तिकमणेः प्रियतमस्य विरहेण का देवसेवाकारिणो यत्रैवभूत सुरार्चावेश्म सुवर्णादिनिर्मितमन्त्रसं- स्कृतप्रतिमागृहं देवपूजासंबन्धि वा गृह विवेश ॥ कुकुमय स्त्रोढीपनहेतुतया प्रीतिन्नया काम दत्तं कामेन का वा दत्त वहेः पदं दाहकत्वादिरूपोऽधिकारम्नद्रपं चिह्न वा यस्य तेन कु- क्वापि यन्नभसि धूपजधूमै- कुमकेसरेण परिपूरितमन्तर्मध्यभागमनुभवन्त्यो वित्राणाः शुक्तयः #चकागुरुभवैर्भमराणाम् । शुशुभिरे । वियोगिन्यो हि विरहामितप्तं हृदयमनुभवन्ति । कुङ्क- मपूणीः शुक्तयो वियोगिनीरूपोण वर्णन्ते । यद्वा-मौक्तिकमणि- भूयते स सुमनःसुमन:स्स- विरहेणोपलक्षिता' शुक्तय. कुकुमस कामोद्दीपनहेतुतया या ग्दामधामपटले पटलेन ।। २२ ॥ प्रीतिम्तया युक्तेन कामेन । अन्यत्पूर्ववत् । प्रीतो हि किचित्पद केति ॥ यस्य देवपूजागृहस्य नभसि अन्तरावकाशे कापि क- रहेण पूर्ण मध्यमनुभवन्त्य इव शुशुभिर इति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा वा। ददाति शुक्तयो विशिष्टेन कुकुमेनोपलक्षिताः सत्यो मौक्तिकमणिवि- स्सिन्नपि प्रदेशे सुमनसां देवानां पूजार्थमानीता सुमनसः पुष्पाणि प्रीतेतिपाटे-खोडीपकत्वेन प्रीतात्कामाद्भुतं वरेण लब्ध वहिपद तासां खग्दामानि मालापरम्पराः, यद्वा-स्रजः कण्ठमालाः, दामानि येनेत्यर्थ । मुक्ताफलोत्पत्तिहेतुभूताः शुक्तयः पुत्रविरहेण मातरो शिरोमाल्यानि, तेपां धामानि स्थानानि मध्यस्थापितपुप्पवेणु- यथा हृदयान्तर्दहन्ति, तथा कुकुमरूपमन्ताह वहन्त्यः शुशु- सुवर्णादिपात्राणि तेषां पटलेपु समूहे विपये तेपामुपरिप्टान्मेचका- भिर इति वा ॥ गुरुभवै कृष्णागुरुसमुद्भवैधूपजै. सौगन्ध्यार्थं रचितै—पोत्पन्नधूमै- रेव भ्रमराणां पटलेन गणेन भूयते स जातम् । पुष्पाणामुपरि अङ्कचुम्विधनचन्दनपर्धा भ्रमरैर्भाव्यम् , तथाच-धूपजधूमा एव तत्स्थाने जाता इत्यर्थ । यत्र गारुडशिलाजममत्रम् । सुमनसो मालत्याः पुष्पाणा माला परम्परा', तासां स्थान । तद्ग प्राप केलिकवलीभवदिन्दोः चितमिति यावत् । एव(भूत)पटलं वितानं यत्र तादृशो वा । देवा- सिंहिकासुतमुखस्य सुखानि ॥ २५ ॥ नामुपरि पुप्पवितानमपि यत्रेत्यर्थः। देवपूजार्थमुपहृतपुष्पमाला- परम्पराणां स्थानभूतं पटलं गृहमान्तच्छदिर्यत्र तादृशे । यदन्तर- अङ्केति ॥ यत्र देवागारे अचुम्बी मध्यवर्ती घनश्चन्दनपो प्रदेशे । देवतागारे हि छदिः प्रान्ते सौरभरामणीयका पुष्पमाला यस्य तस्य गारुडशिलाजमतिनीलस्थूलगरुडोहारमणिघटितममत्र वध्यन्ते, तासामुपरि धूमा एव भृङ्गा जाता इत्यर्थ इति वा । पात्रं केल्या लीलामात्रेण कवलीभवन् ग्रासीभवन् मुखमध्यवर्त्यध- वहुतरा धूपा. पुप्पमालाश्च यन्न सन्तीति भावः । 'सुमना मालती भाग इन्दुर्यस्य सिहिकासुतमुखस्य राहुवदनस्य शीतानभोजन- जाति.' इत्यमरः । 'पटलं छदिः-' (इति च) । 'नैकवर्ण-'इति सुखानि प्राप । तत्सममभूदित्यर्थः । गारुडमणिपात्राणि यत्र चन्द- यावदादिकुलकम् ॥ नभृतानि सन्तीति भाव. । अमन्नमिति जात्येकवचनम् । भवदि- न्दो. भापितपुंस्कम् ॥ साङ्कुरेव रुचिपीततमा यै- यः पुरास्ति गर्भमैणमदकर्दमसान्द्र रजनी रजनीव । ते धृता वितरितुं त्रिदशेभ्यो भाजनानि रजतस्य भजन्ति । यत्र हेमतिलका इव दीपाः ॥ २३ ॥ यत्र साम्यमगमन्नमृतांशो- साकुरेति ॥ यत्र गृहे ते दीपा हेमतिलका इव त्रिदशेभ्यो रङ्करङ्कुकलुपीकृतकुक्षेः ॥ २६ ॥ वितरितु समर्पयितुं रता. स्थापिता सन्ति । ते के–यीपै गर्भमिति ॥ यत्र देवागारे एणमद कस्तूरी तस्स कर्दमस्तेन रच्या दीया पीत ग्रन्नं तमो गस्सालादृशी सती सा भूता भवि- सान्द्र पूर्ण गर्भ मध्यं भजन्ति निभ्राणानि रजतघटितानि भाज- प्यन्नी वा रजनी राग्नि. साकुरेवोनिन्नप्रत्यग्रतेजोहरसहितव नानि अकरक. कलमृगोन कलुपीकृतो मलिनीकृत. कुक्षिर्यत्य ऽम्नि अभूत् भविष्यति वा । तया-ये. कृत्वा कान्त्या पीततमा तस्यामृतातोश्चन्द्रस्य साम्यमगमन् । तर पीतवर्णाऽन्यन्तगौरी रात्रिसद्धिन्नप्रत्यग्राकुरा रजनीय कस्तूरीपूर्णानि यत्र सन्तीति भावः ॥ 2 भूनविष्यति वा । रानि पीतीभूततया हरिदेव, प्रदीपक उजिहानसुकृताकुरशङ्का । तदरा इवेत्युटोक्षोपमा वा। निशारया कानी पीता' यत्र धर्मगहने खलु तेने । म.: । पीततमा पले सान्तम् , पजे तमवन्तम् । पुरास्तीति तुइ चास्ने' इनि (भूते) याव-पुरा-' इति भविष्यति भूरिशर्करकरम्भवलीना- मालिभिः सुगतसौधसखानाम् ॥ २७॥ - देवपूजायं रजतपात्राणि . - लद।

·No text on this page.

·४६८ नैषधीयचरित । पूतेति ॥ एप राजा चासौ ऋपिर्मुनिधीचरणशीलो नलो यत्र मौक्तिकमणेविरहेण देवपूजागृहप्रवेशौचित्यार्थ पूत जलक्षालितं पाणिचरणं येनैवं- प्रीतिकामधृतवह्निपदेन । भूतः सन् शुचिना गोमयोपलिप्तेन पवित्रेण, तथा-न(इ) तरस्य नलातिरिक्तस्य पादेन हतेन, अन्यचरणस्पशाहूपितेनेत्यर्थः । कुडमेन परिपूरितमन्तः उच्चैरूमध्वना सोपानवद्वमार्गेण, यद्वा-अनितरपादहतेन, शुक्तयः शुशुभिरेऽनुभवन्त्यः ॥ २४ ॥ अतएवोचैर्नितरां शुचिना, ब्रह्मचारिण उपनीता द्विजाः परिचारिणो यति ॥ यत्र देवागारे मौक्तिकमणेः प्रियतमस्य विरहेण का देवसेवाकारिणो यत्रैवभूत सुरा वेश्म सुवर्णादिनिर्मितमन्त्रसं- स्कृतप्रतिमागृह देवपूजासंबन्धि वा गृह विवेश ।। कुकुमस्य स्त्रोढीपनहेतुतया प्रीतिन्तया कामं दत्तं कामेन का वा दत्त बहेः पद दाहकत्वादिरूपोऽधिकारस्तद्रूपं चिह्न वा यस्य तेन कु- कापि यन्नभसि धूपजधूमै- कुमकेसरेण परिपूरितमन्तर्मध्यभागमनुभवन्यो विभागाः शुक्तयः मचकागुरुभवैभ्रमराणाम् । शुशुभिरे । वियोगिन्यो हि विरहाग्नितप्त हृदयमनुभवन्ति । कुई मपूर्णाः शुक्तयो वियोगिनीरूपकेण वर्ण्यन्ते । यद्वा-मौक्तिकमणि- भूयते स सुमनःसुमनःस्त्र- विरहेणोपलक्षिता शुक्तय. कुडमत्य कामोद्दीपनहेतुतया या ग्दामधामपटले पटलेन ॥ २२ ॥ प्रीतिस्तया युक्तेन कामेन । अन्यत्पूर्ववत् । प्रीतो हि किचित्पदं केति ॥ यस्य देवपूजागृहस्य नभसि अन्तरावकाशे वापि क- रहेण पूर्ण मध्यमनुभवन्त्य इव शुशुभिर इति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा वा। ददाति शुक्तयो विशिष्टेन कुडमेनोपलक्षिताः सत्यो मौक्तिकमणिवि- स्मिन्नपि प्रदेशे सुमनसां देवानां पूजार्थमानीता' सुमनसः पुष्पाणि प्रीतेतिपाठे-सोहीपकत्वेन प्रीतात्कामाद्धत वरेण लन्म वह्निपद तासा खग्दामानि मालापरम्पराः, यद्वा-स्रज कण्ठमालाः, दामानि येत्यर्थ । मुक्ताफलोत्पत्तिहेतुभूता. शुक्तयः पुत्रविरहेण मातरो शिरोमाल्यानि, तेपा धामानि स्थानानि मध्यस्थापितपुष्पवेणु- यथा हृदयान्तर्दहन्ति, तथा कुडमरूपमन्तर्दाहं वहन्त्यः शुशु- सुवर्णादिपानाणि तेषां पटलेपु समूहे विपये तेपामुपरिष्टान्मेचका- भिर इति वा ॥ गुरुभवैः कृष्णागुरुसमुद्भवैधूपजैः सौगन्ध्यार्थ रचितै—पोत्पन्नधूम- रेव भ्रमराणां पटलेन गणेन भूयते स जातम् । पुष्पाणामुपरि अङ्कचुम्विधनचन्दनपई भ्रमरैर्भाव्यम् , तथाच-धूपजधूमा एव तत्स्थाने जाता इत्यर्थः । यत्र गारुडशिलाजममत्रम् । सुमनसो मालत्याः पुष्पाणां माला परम्पराः, तासां स्थानं । तद्ग. प्राप केलिकवलीभवदिन्दोः चितमिति यावत् । एव(भूत)पटलं वितानं यत्र तादृशो वा । देवा- सिंहिकासुतमुखस्य सुखानि ॥ २५॥ नामुपरि पुष्पवितानमपि यत्रेत्यर्थः । देवपूजार्थमुपहृतपुष्पमाला- परम्पराणां स्थानभूतं पटलं गृहमान्तच्छदिर्यत्र तादृशे । यदन्तर- अङ्केति ॥ यत्र देयागारे अङ्कचुम्ची मध्यवर्ती घनश्चन्दनपो प्रदेशे । देवतागारे हि छदिः प्रान्ते सौरभरामणीयकाथं पुष्पमाला यस्य तस्य गारुडशिलाजमतिनीलस्थूलगरुडोहारमणिघटितममा वध्यन्ते, तासामुपरि धूमा एव भृङ्गा जाता इत्यर्थ इति वा। पानं केल्या लीलामात्रेण कवलीभवन् ग्रासीभवन् मुखमध्यवर्त्यर्ध- बहुतरा धूपा. पुप्पमालाश्च यत्र सन्तीति भाव । 'सुमना मालती भाग इन्दुर्यस्य सिहिकासुतमुखस्य राहुवदनस्य शीतालभोजन- जाति' इत्यमरः । 'पटल छदि.-' (इति च) । 'नैकवर्ण-'इति सुखानि प्राप । तत्सममभूदित्यर्थः । गारुडमणिपात्राणि यन्त्र चन्द यावदादिकुलकम् ॥ नभृतानि सन्तीति भावः । अमन मिति जात्येकवचनम् । भवदि. न्दो. भापितपुंस्कम् ॥ साङ्कुरेव रुचिपीततमा यै- यः पुरास्ति रजनी रजनीव । गर्भमैणमदकर्दमसान्द्र ते धृता वितरितुं त्रिदशेभ्यो भाजनानि रजतस्य भजन्ति । यन हेमतिलका इव दीपाः ॥ २३ ॥ यत्र साम्यमगमन्नमृतांशो- साकुरेति ॥ यत्र गृहे ते दीपा हेमतिलका इव त्रिदशेभ्यो रकरडकलुपीकृतकुक्षेः ॥ २६ ॥ वितरितुं समर्पयितु रता. स्थापिता सन्ति । ते के यदीप गर्भमिति ॥ यन्न देवागारे एणमद. कस्तूरी तस्य कर्दमत्तेन रच्या दील्या पीत ग्रन्नं तमो गस्यास्तादृशी सती सा भूता भवि- सान्द्र पूर्ण गर्भ मध्य भजन्ति निभ्राणानि रजतघटितानि भाज- प्पनी वा रजनी रानि माकुरेवोनिन्नप्रत्यग्रतेजोहरसहितव नानि अकरा. कलमृगस्तेन कलुपीकृतो मलिनीकृत. कुक्षियंस पुराऽन्नि अभृत् भविपति वा । तथा-यै. कन्या कान्त्या पीततमा तस्यामृतांशोश्चन्द्रस्य साम्यमगमन् । अनितरां पीतवर्णाऽन्यन्तगौरी रात्रिरहिन्नप्रत्यग्राकुरा रजनीय कस्तूरीपूर्णानि यत्र सन्तीति भावः ॥ हनाभूनविष्यति वा । रानि पीतीभूततया हरिदेव, प्रदीपक उजिहानसुकृतारशका दि काश्च तदरा इत्युक्षोपमा बा । 'निशारमा कानी पीता' इत्यमरः । पीततमा पर्ने सान्तम् , पक्षे तमवन्तम् । पुरातीति यत्र धर्मगहने खलु तेने । 'पुरि लुद चारने' इनि (नुते) यावत्पुरा-' इति भविष्यति भूरिशर्करकरम्भवलीना- मालिभिः सुगतसौधसखानाम् ॥ २७॥ देवपूजार्थ रजतपात्राणि ।

·एकविंशः सर्गः। •४६९ उजिहानेति ॥ धर्मग गहने निविडे, अध च-पुण्यकानन- प्रियपाणिगृहीता नीलमणिरश्मितुल्या. सुनीलाः फेशा यामा रूले यत्रोचयर्नुलधवलतरागां तुगतसोधाना बौदेवालयानां कृतकचग्रहाः सत्यधुम्बनाद्विपरिहारार शिर कम्पनरूपान् बिला- सखायः सदृशातेपा भूरि. शकरा येषु तेषां करम्भवलीनां दधि- सान् कुर्वन्ति । नानामणिबदा भूनयो देवसेवका गायकाल पत्र सक्तपहाराणा दमोदनोपहाराणा वा आलिसिः परिभिरुजिहान सन्तीति भावः ।। उइच्छन् सुस्तापुरत्तख शहा संभावना खलु निधितं तेने चरचि नेकवर्णमणिभूषणपूर्ण आत्रादिवने खानावरा एवोदच्छन्ति तथा धर्नकानने धर्मारा एवेति । यन शर्करामिभ्रदध्योदनवालिफ्रेणय उपकत्पिता सन्तीति स नितीन्दुरनवद्यनिवेद्ये। भाव.सखाना, राजाह-' इति टन् । अध्यतिठदमलं मणिपीठ खर्चमाख्यदमरौघनिवास तत्र चित्रसिचयोचयचारौ ॥ ३१ ॥ पर्वतं कचन चम्पासंपत् । नेति ॥स भितीन्दु चन्द्रो नललनोनरूपे देवपूजागृहे अमलं मणिभी रने. खचित पीठमध्यनिष्ठत् । किभूते-नवां मगयो मल्लिकाकुसुमराशिरकापी- येषु देवार्थ कल्पितैनानावगैभूषगै पुगें । तया-अनवगानि नो- यत्र च स्फटिकसानुमनुवम् ॥ २८ ॥ दकादिनिवेद्यानि बलिन् । तपा-चित्रागा नानावणीनामा सर्वमिति ॥ यत्र कवन प्रदेशे विकसितचापकनुमाना चारी मगाये पुगें । मनिपीठम् , 'अपिशीर-' इति कर्मत्वन् । कारिणां वा देवार्थमानीतानां सिमानां बताणामुचयेन राशिना संपदुञ्चतरपुञोऽनरौघाना निवानभूतपर्वत मेलं खर्व इवनात्य- चाविति पाटे-पाठविशेपणम् ॥ त् । सुवर्णमेल्वर्णश्वपक्रागिरोरप्युञ्चतरो यत्रान्तीत्यर्थः । तथा- मल्लिकातुनराशि: स्फदिशा एव शिखराति यत्स तं फैलास पञ्चायतनपूज्ञायां प्राथम्येन सूर्यपूनाया विहितवामपनं पर्वतमनुचं सर्वनकार्यात् । सुनतरस्फटिकवर्णमल्लिकापुपराशि. सूर्यपूजामाह- कैलालादप्युचतरो यत्रान्तीयर्थः । पृथगन्वयात्सवांनुञ्चपदद्वयं सम्यगर्चति नलेऽर्कमतूर्ण मिसमिति संयन् ॥ भक्तिगन्धिरमुनाकलि कर्णः। स्वात्मनः प्रियमपि प्रति गुप्ति अधानहदयंप्रति चातः कुर्वती कुलवधूमवजज्ञौ । साम्बमम्बरमणिनिरचैपीत् ॥ ३२ हृद्यदैवतनिवेद्यनिवेशा- सन्यगिति ॥ नले कान्ननगिन नगरिदिनप्रतिमा. द्यत्र भूमिरवकाशदरिद्रा ॥ २९ ॥ रूप पा सम्मा तन्मानेमागंग जन विरारहित मारधान- स्वात्मन इति । चत्र हृद्यानां वर्णरमादिना मनोहारियां तथा चिरकारमयति मति अमुना नग की रायो भार देवतासंबन्धिना निवेघानां पजखायादुपहाराणां निवेशादरला. गन्धि. असा भनिन्य नामोकाट सना । मनकामी पनादतोन्निलमात्रावसादोनापि दरिद्रा रहिता भूमिः स्वामन गों नापेक्षयातहीन एरेन नगानिधन दलो- नले वानरचति नत अम्बरमात सूरी या गाम प्रिय प्रत्यपि लसीहत्य गुप्ति सर्वाङ्गनंवरनरूपं गोपनं उर्वती मन्त र प्रधान दयमान बहानामा निरा. सोननल खस वा देहत्य गोपनं कुर्नती वा निरनावनपि प्रदेश नगन् । तान्योऽपि मनमा प्रमोशन, नर र बटुनददाना सती उल्बधनवती अवनेने । हलबीनुल्या. पदन्त भन्न दले निकाली। उभा रानी Rani.x. मुदित्यर्थः ॥ एम नरं महनी भनिरनीत भार । नाग-नारामारी यत्र कान्तकरपीडितनील- सना । भनिगन्धि, गन्यमंत् । "ही मा ग्रावरश्मिचिकुरालु विरेजुः। प्रतना नान' इतन्नतीन ! गावमधविधुनेरनुनिम्बा- तनदयमन्हलजा कुहिमक्षितिपु कुहिनितानि ॥ ३० ॥ दिनमःराममनुमनान। रक्तिमाननिर शिक्षित यति । चत्र वनानानुलहनक्षित बन्टमन्नादिन दनिपु देवप्नारगारमा मानन्धरले रनचन्दनजीवनमान: 11 ३३ र मसानुनिक प्रतिक्विानोमान सन्निानि हट रिपमानचन्दनपरिहात कारिननर विना ! रेडः । दिनानु-भोली भीनन्दन मानन्द गन्ना वा पा रैःकि.मनात. वा नमूना पात् ।नोर विराः ननौरा सा पानी तानुमन्यो रमानना . -

·४७०
नेपधीयचरिते
कारूप. रक्तचन्दनकाष्ठजानां बीजानां कृतच्छिद्रमणीनां फलमध्य. पक्षे आप्नोतेगावादणौ गर्नुणों कर्मत्वम् । नियंगवागिति वा.
वर्तिवीजानां वा समाजः समूहो जपतोऽमुप्य शय हस्त बभाज ऽव्ययम् , अतिगंगवार चामौ दिर चेनि समासः ।।
सिपेवे । उत्प्रेक्षते-तत्करे वर्तमानमुच्चैरतिशयितं रक्तिमानं रक्त-
त्वं रक्षितुमिव । अन्योपि शिप्य उपाध्याग सेवत एव । रक्तचन्द-
नीलनीररुहमाल्यमयीं स
नवीजजपमालिकाजपेन सौरमन्त्राणां शीघफलत्वात्सौरमन्त्रारत न्यस्य तस्स गलनालविभूपाम् ।
चन्दनमालिकया जजापेत्यर्थः । सड्मयः, एकाच्वान्मयः ।। स्फाटिकीमपि तनुं निरमासी-
इदानीं श्लोकाप्टकेन हरपूजामाह-
नीलकण्ठपदसान्वयतायै ॥ ३६॥
हेमनामकतरुप्रसवेन
नीलेति ॥ स नलस्तस्य हरस्य स्फटिकनिर्मितामपि तनु हरप्र-
तिमां नीलनीररुहाणां माल्यं माला तन्मर्या गलनालः कण्ठस्तस्य
व्यम्बकस्तदुपकल्पितपूजः ।
विभूपां भूपणं न्यस्य आवध्य नीलकण्ठवाचक पदं तस सान्वयता-
आत्तया युधि विजित्य रतीशं
यै अन्वयसाहित्याय नील कण्ठोऽस्पेनि सबन्धसार्थक्यार
राजितः कुसुमकाहलयेव ॥ ३४ ॥ निरमासीनिमितवान् । नीलोत्पलमालां कण्ठे बद्धा फाटिकी-
मपि शिवप्रतिमां नीलकण्ठपदसहितामफरोदित्यर्थः । झण्ठे एव
हेमेति ॥ हेमनामकस्य धतूरस्य तरोः प्रसवेन विकसितकुसु. नीलोत्पलपूजा चकार, अन्यत्र तु चन्दनश्वेतपुष्पादिभिः पूजितवा-
मेन कृत्वा तेन नलेनोपकल्पिता पूजा यस्य स त्र्यम्बको राजितः निति भावः ॥
शुशुभे । उत्प्रेक्षते-रतीशं युधि विजित्य बलादात्तया गृहीतया
कुसुमरूपकाहलया धत्तूरपुप्पाकारवाद्यविशेपेणेव । कुसुमकाह-
प्रीतिमेष्यति कृतेन ममेह-
लयोपलक्षित इवेति वा। शराणां कौसुमत्वाद्वादित्राणामपि को कर्मणा पुररिपुर्मदनारिः।
सुमतया युक्तत्वात्कामकाहलायाः कौसुमत्वमुचितमेव । पराभूता-
कामावलाद्गृहीतया कौसुमकाहलयेव धत्तुरपुष्पेण रञ्जित इत्यर्थः।
तत्पुरः पुरमतोयमधाक्षी-
अन्योपि
शत्रु जित्वा बलाद्गृहीतेन तच्छववादित्रादिना शोभते
भ्रूपरूपमथ कामशरं च ॥ ३७॥
सौन्दर्येण स्वस्पर्धितया स्वस्य शिवभक्तत्वात्कामस्य च शिवविरो-
प्रीतिमिति ॥ पुराणां दैत्यविशेपाणां रिपुः, तथा-सदनत्सा
धित्वात्स्वविरोधिनं स्वस्वामिविरोधिनं च सर रणे जित्वा तसा- रिः शिवो मम कृतेन ईदृशा कर्मणा पुरकामशरदाहरूपव्यापा
द्वलान्नलेनैव गृहीतया कुसुमकाहलयेव धत्तुरपुष्पेण कृत्वा नलेन रेण प्रीतिमेप्यति प्रसन्नो भविष्यति । अतो हेतोरिव इति बुला
कृतोपदः, अथच-कृतपूज. शुशुभे । सेवको हि स्वविरोधिनं वायं नलस्तस्य पुररिपोः कामारेः पुरो धूपरूपं धूपस्वरूपम् , अथ
स्वस्वामिविरोधिनं वा रणे जित्वा तच्छस्त्रधादित्रादि बलाद्गृहीत्वा च-धूपवेपधारिणं पुरं गुग्गुलुमधाक्षीत् ददाह । अथ तबाहान
स्वामिन उपदीकरोति । तेन च स्वामी शोभते इति वा । प्रिय- न्तर धूपविशेषरूपं कामशर कामवाणं च ददाह । यत्यारिर्यद्रि-
तरेण धत्तूरपुष्पेण स नलः शिवमपूपुजदिति भावः । 'धत्तूरः पुरश्च यदने येन दह्यते स तस्मिन् प्रीत एव । शिवभयेन
कनकायः' इत्यमरः । 'वाद्यभाण्डविशेपे तु काहला' इति विश्व॥ वैपान्तरधारिणं पुर दैत्यं कामवाणं च मोहनाख्यं ददाहेत्यर्थः ।
अर्चयनहरकर सितभाजा
धूपसमर्पणान्तां शिवपूजामफरोदिति भावः । ईदृशा पुष्पपूजान्त-
नागकेसरतरोः प्रसवेन ।
न भक्तियुक्तेनापि कर्मणा पुररिपु कामारि. शिवो मम कृते
मदथं मयि विपये प्रीति न यास्यति एतावतापि सतुष्टो न भवि-
सोयमापयदतिर्यगवाग्दि-
प्यति, अतः कारणादिव तदने पुर कामशरं च ददाह । एवं कृते
पालपाण्डुरकपालविभूपाम् ॥ ३५॥
शंकरस्तुष्टो भविष्यतीति भाव इति वा । पुररिपुर्मदनारिरिति च
योगस्यैवान्न प्राधान्यान पौनरुत्यम् । 'गुग्गुलौ कथित पुर.' इति
अचर्यनिति ॥ स्मितं विकासं भजते सितभाक् तेन विक- विश्व । तत्पुर. शेषपष्ठीसमासः । अन्यथा--अव्ययेन सह
सितेन नागकेसराख्यस्य तरो. प्रसवेन पुप्पेण कृत्वा हरकर सुव- पठीसमासनिषेध. स्यात् । तदिति लुप्तपठीक विभक्तिप्रतिरूपक-
र्णादिघटितदक्षिणामूर्त्यादिशिवप्रतिमापाणिमर्चयन् पूजार्थ स्थूल मव्ययं पृथक्पदं वा ॥
तर शुभ्रतरं केसरतरुकुसुम तत्पाणी
स्थापयन् सोयं नलस्तिरश्चया
दिशः प्राच्यादिदिगष्टकाद् अवाच्या अधो दिश. सकाशादन्या-
तन्मुहूर्तमपि भीमतनूजा-
ऽतिर्यगवाग्दिक ऊर्जा दिक् तस्याः पालो रक्षको ब्रह्मा तस्य चिर विप्रयोगमसहिष्णुरिवायम् ।
कालघर्पणाद्गतकृत्ति पाण्डुरं धवलतरं कपाल शिरस्तेन ब्रह्माकपालेन शूलिमौलिशशिभीततयाऽभू-
कृत्वा विभूपामलंकृति कपालरूपा विभूपामापयदलम्भयत् । हरेण
ब्रह्मण. पञ्चमं शिरश्छिन्नं प्रायश्चित्त कुर्वतो हरस्य भिक्षार्थ करे
तिष्ठति । ततश्च तत्प्रतिमायामपि तेन भवितुं युक्तमिति केसरपुप्प- तदिति ॥ स चासौ मुहूर्तश्च तमपि तसिन्देवपूजाक्षणेपी-
रूपेण ब्रह्मकपालेन तत्करमलंचकारेत्यर्थ. । 'चाम्पेय केसरो नाग- त्यर्थः । भीमतनूजाविप्रयोग वियोगमसहिष्णुरय नल
सरः काञ्चनाह्वयः' इत्यमरः। हरकरम् , अर्चनापेक्षया कर्मत्वम्। वर्तमानाशनी भीततयेव नेन्नध्यानेन यन्मूर्छनमेकाग्रताल-
-
-
-
ध्यानमूर्च्छननिमीलितनेत्रः ॥ ३८ ॥

·एकविंशः सर्गः। . क्षग. प्रलयतेन हेतुना निमीलिते संकोचितपक्ष्मीकृत नेत्रे नवं रुद्राक्ष इत्याविहारीनोको हरोना जपमाराविधिदष्टञ्चः । भूतोऽभूत् । विरहित्वादरनिरश्चन्द्रदर्शनस्य नितरां संतापकार- अणिमादिसिड्ये पामो रौनाजति ज्ञातच ॥ बामा ध्यानच्छेनव्याजेन नेत्रे निमीलितवानिलयः । पूजान उत्तम स महति स महीभृ- न्तर शिवत्व धानं चकारेति भावः । शूलधारिणापि यः शिरति पूरुपं पुरुषसूक्तविधानः । प्रतः, तलादधिकं भयं चुक्तमिति सूचयितुं भूलिपद प्रायोजि तन्मुहूर्तन् , अत्यन्तसंगोगे द्वितीया । विप्रयोग, 'न लोका-' द्वादशापि च स फेसवमूर्ती- इनि पष्टीनिषेधाविनीया ॥ द्वादशाक्षरमुदीर्य बन्द ॥ ४२ ॥ दण्डबद्भुवि लुठन्स ननाम उत्तममिति ॥ स नहोमुतान उत्तनं परन पुरुष पुत्पोत्तम व्यम्बकं शरणभागिव कामः । पुरपन्न्य सहनशी पुत्र- इत्यानिपोडगचेव मुनल आत्मशस्वविशिखासनबाणा- विधानैरनुशानकारविदाये । दवा उरुग्नुन्न । पुमागरपुर वा। अनि साजगह न सर्व वरावरन् । आनुटुभरा सुनल व्यस तत्पदयुगे जुनुमानि ॥ ३९ ॥ निवन्तल देवता । उत्तो पो जगदीजनपिनासन: दण्डवदिति ॥ स नलो दण्डेन तु साटासपातेन भुवि स्मृत. ॥ तथा कारक व पोडस पाजावा. लुन् सन् श्यन्यकं ननाम । कि कृया-तस्स हरल पदयुगे हनापनं पावन माननेवान् । नान पोरगत व गरमा- पुष्पाञ्जलिदानार्थमजलिदानार नानि कुनुनानि न्यस समयन्यानि व मात्र । सुर व नै नगर प्रदयिम् । तत्रोप्रेक्षते-तान्येव कुनुमानि आमन सदादि मनं निशि. पोइम्योहारनं कुदेर नारा जो तो ५ इनोवारको सासनं धनु , बाणान् स्वशवभूतानि पुष्पाजि हरपदयुगे समर्थ हेतं चम्नटि गोडगोनारने माना। मनस 'पद्यमनि शन्न न धारवानि दामोलि मां रक्ष' इत्यादे बदन पत्रादेवा नेवगन नोनगेन् मुकमोपासावर - शरणं रक्षितारं शिवमेव भजनानो रूपमान्याकाम इव ध्यानान- मुदेवनागोगो मारो शाश. न्तर पुष्पाञ्जलिदानपूर्वरं शत्यनिसवेन दण्डारणानमयो समापन्नत योग दित्यर्थः । विशिखासन तूगीर वा । अन्योऽपि शरणागने परमंत्र प्रयनान वा का सामी 1 करोनि ॥ दरRTI RETTET . जानन महार व्यम्बकख पदयोः कुसुमानि नेह र ? । न्यस संप निजशखनिभानि । नाम ... 1. I.. दण्डवगुवि लुठन्किमु काम- स्तं शरण्यमुपगम्य ननाम ॥ ४० ॥ रवकत्येति ॥ क्षेपक. । सैप इलत्र सोचि ला दर्-'T } इति नुरोपः। पूर्व रोक पवार्य ॥ तन ननदन्न्न व्यापूनस शतरद्रियजनो पाणिनस नवपलालीलम् । मृगभगिरिव रुद्रपराक्ष- पिर-वन रदएरस ॥ ११ ॥ ज्यापुनवेति । - रमजाकामियर पर 101 - २ का मन्दिनगर : -- , - . -- T म . . 1 . . . . १ 1 . . 1 1 + - * . . 4 ·४७२ नैषधीयचरिते तं पुरुषोत्तमं साक्षात्तत्वतः कुण्डलिनां चक्षु श्रवसामिन्द्रः शेप- तैनानाविधौदनानामुपहारैः कृत्वा नाल्पोऽतिमहान् भनपति- न्तत्य तनुः शरीर तस्य कुण्डलं पुच्छवेष्टितवलयाकारशरीरभागं रोदनोपहारो यस्य, अथ च-अतिमहान् भक्तः भद्रापरो तद्गजते इति कुण्डलाकारशेपशरीरे वर्तमानमिव ऐक्षत । दुण्ड- बलि_रोचनिर्यस्य, एवभूतोऽभूत् । तथानलसमपितेन हारि भस विफणतया साम्यात्स्थूलघनतरे पुष्पदाग्नि दुण्डुभपद लाक्ष- णमदेन कस्तूर्या कृष्णवर्ण , अथ च-कृष्णनामा, अभूत् । तथा- णिकम् । दुण्डुभप्रतिकृतिर्दुण्डुभकः 'इवे प्रतिकृती' इति कन् । हेमरूप्यादिवद्वदक्षिणावर्तादिशबाना चक्र समूहस्तन सितेन 'दुडि निमनने' दुण्डतीति दुण्डुभ इत्यौणादिकः पृषोदरादिर्वा ॥ जलेन कृत्वा या पूजा अभिपेकार्घदानादिरूपा तया कृत्या शह मेचकोत्पलमयी बलिवन्दु- चक्रजलेन जातवती संपन्नार्चा पूजा यस्य, अथ च-शहा पाञ्चजन्यः, चक्र सुदर्शनः, जलाजात पम, तानि विद्यन्ते य स्तदलिखगुरसि स्फुरति मा । स्यास्तादृशी शड्डचक्रपद्मयुक्ता अची प्रतिमा यस्यैवनिधोऽभूत् । कौस्तुभाख्यमणिकुट्टिमवास्तु- पुरुपोत्तमसंवन्धिनामेतेपा शब्दानामन्वयत्वमेव तस्कृतानिया श्रीकटाक्षविकटायितकोटिः ॥४४॥ दिसमर्पणेनेदानीमभूदित्यर्थः । एतनिवन्धना एवायैताः सज्ञा इति वा । अन प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । 'प्रतिकृतिरची पुंसि-' इत्यमरः । मेचति ॥ मेचकोत्पलानि नीलोत्पलानि तन्मयी तद्वलि. नाल्पेति नकारसमासः । हारिणेति संबन्धेऽण् । सह तेन नलेन समर्पिता वलिखा पूजामाला बलिबन्दुर्वले. बन्धनकारिण. श्रीविष्णोरुरसि स्फुरति माशोभत । उत्प्रेक्षते- राज्ञि कृष्णलघुधूपनधूमाः कौस्तुभारयमणेः संन्धि टिम कौस्तुभमणिबद्धा भूर्वक्षोलक्षणा पूजयत्यहिरिपुध्वजमसिन् । तद्वास्तु यतिस्थान यम्यान्नस्याः श्रियः कटाक्षाणां विकटायितानि निर्ययुर्भवता भुजगा भी- निमारानीलसरनेनगोलकरपिस्फुरितकिरणास्तेपां कोटि. पर- मरे । नीलो पलमालाया वक्षस्रोन वर्तमानत्वात्तत्रैव च लक्ष्या दुर्यशोमलिनिता इव जालैः ॥ ४७ ॥ अपि पमानवामाम्गा कटाक्षविटायितं कोटिरिवाशोभतेति राशीति ॥ कृष्णलघुः कृष्णागुरुस्तस्य धूपनधूमा धुपकरणमं प्रतीयमानो प्रेक्षा । यदिगन्दु., तृनि पूर्वण 'द्वितीया' इति योग- वन्धिनो धूमा अस्मिन् राज्ञि नले अहिरिपुर्गरुको भने रासस । विभागाममासः । विकटायितम् , आचारस्यदन्तादावे निष्टा ॥ गरुडध्वजं पुरुषोत्तम धूपोपचारेण पूजयति सति जालगंगा,हे. सर्णकेतकशतानि स हेम्नः बहिर्निर्ययुः । उत्प्रेक्षते-भीरेव दुर्यशो(.) गरुडामत्तिभयजन्येना- यशसा स्वतो धवलतरा अपि मलिनिता यामीकृताः दातागार पुण्डरीकघटनां रजतस्य । स्थितेन भवेन हरेण स्वदेहे भूपणत्वेन पृता वासुक्किममुग्गा नामा मालयाम्णमणेः करवीरं इव । अयमस्म निपुफेतु पुजयनि, अतो रिपुनिकटे गानुगामिनि नस्य मूर्ति पुनरुक्तमकापीत् ।। ४५ ॥ हराश्रिता. शवला अपि सपी भीदुर्गशोमलिनिता इस मा खति । म न उन्नन्य पुरुषोतमस्य मूर्ति हेग्नः सुवर्णघटि- जालादिद्वारेण वहिनिर्गच्छति । पन-' इत्यपि पाह, । अपुर मानकृष्णवूमव्याजेन जालनिर्ययुरिन्गी । अन्योऽपि भीनिमलिना समागा मालया हया मर्गकनकीपुष्पाणा शतानि, तथा- पयायो लघुशब्दः । तेन कृष्णागुरुरिग ।। रनर रूपटनागा मालया या पुण्डरीकाणा मिता- नाना पटना मनांगा नया-अरणमण समर्पितमाणिक्यप- अर्घनिःस्वमणिमाल्य विमित्रैः मदर वर्णनणानां नालया चया करवीरपागि, एत. मेरजातिमयदामसहदैः। को पुनरचनात् । मवानान्येनेर पूताया मिदवारम्वर्ण. तं पिधाय विदधे बहुरन- निरकारेय । किनकादिभिः मुवर्णपटि- नादिनि रमोन्नमदनि नाच क्षीरनीरनिधिमग्नमित्रपः॥४८॥ । विष्णुपजाया मरम्पयनरताना रनपुयाणा निषेध., नयानो र , दन्यरिगेम । पुनमक, न तमानामाना मामलामियम Halkrit stor: अनि ॥ पाप नल जोग मूल्येन निम्मा intrik नमोन-'पोपहानी । विकमिनमालनी कुसुममादाय होना it ti' tit नागालय वाननिवेद्य- पनि स्वानि यामा नूनी 4. शीना ! मनमिर विय चार मना tri नन्द हातानंदन म हुम्नः । गुणमालानि मस नम:t to जनजातपटचः बियाने मान्यवर मनमनपा ४६।। पनि karitra {{{... यी Anti .titi ki ! बाद ट बन ग. अश्वगामी गरम मसा - ।

·एकविंशः सर्गः। ४७३ ܙܟ शौरिमृक्तजपितुः पुनराप- मोनिज्ञानि तन्मयहोरमावल्यादिहाररेवोपहारैः पूजनैः कृया हरेभन्मिहतारतेलथं । सन्यवडिक पूजनं कृत्वा श्रीपुरुषोत्तम- त्पझमझचिरवासविलासम् ॥ ४९ ॥ दशावतारादिस्तुति प्रारम इति भाव । इति किन्न विद्यने अझेति ॥ अक्षत्रं उपनालां गतानि प्राप्तानि तत्र वर्तमा- अब दुखं पापं दारिब ३ पलादुनो सोऽनयः पुग्यलोक. नानि पुरवीजानि मलबीजानि तेपां प्रेणि. पद्माक्षरचिता श्रीविष्णु हृदयसनेन लापनेन हवा कनरायां लायां नि- सनालिका गौरिसूक्तमपितु विजोर्नु कन्-' इत्यादिविष्णुसू- पचे स्वस्थानुरागं प्रेमभन तांति रोकं प्रति वा सूचनपि श्री. जपतीलयास नलस करनकर पाणियामबन्धमेल प्राप्य गृहानिजहदयावूर्व उपरिभाने वर्तमानो निजकन्नत्र निशा- पुनरपि पमरूपे सानि खगृहे चिरं कम सितितेन कृत्या त्यापनादेतोपांगविडेया. सरत्या गौरव अधित बहु नमानस- यो दिलान. जोना तनापसाप । विप्नुमत्रा हि पनानमालया कृत । अन्योऽपि राजाईरेका नियानयोनाने स्थापनालिजना. जयन्ते, नल्करच पद्मसहन , तत्मबन्धा पद्माक्षमाला पुनरपि दिना सभावयनन्यां तनावी नियतनां तदीय गृहलो नोगे पनि ननिदान प्राप्ता वेति प्रतोयनानोन्त्रता। पुष्करान्मोत्हागि स्थापयन् कठारे व कुवन्या गौरव करो । तया विनो- च' इत्यार । जपितु , तादील्ये तृनि द्वितीया इलि योगवि- क्षति लनान्निउत, तदुपरिभागे डे परमनोति विष्णोः सरल. भागा-पूर्व समान ॥ त्यां गौरवनाधिननिति ज्ञावा सरन्वत्या या स्तुति वक्र इत्य कैटभारिपदयोनतमन्ना मौनिकरूपेण सूतन्मल्ल लुच्चा स्तुत्वा नल्य भनरनिरा सशिता विचकिलसगनेन । वनौयं परहरन्तुतिमा-- जहुजेब भुवनप्रसुणाऽभा- दूरतः स्तुतिखामियने लेवितानुनयतायतमाना ॥ ५० ॥ त्पमलदगिधा ना निन्दा । केटमेति ॥ अनुनयता अान्नामेव चागलीप मापना नक्षमय यदलपानी- नुवनानुगा लोमनाथेन नतमृता ननगिन्ता प्रपानलग पोट- गनुपचार दुर्वनाऽनेन नलेन कैटभारे श्रीविग्मो पदयों नक्षिता दुनिनियमनदीचत् ।। '५३ ॥ उपराझरिवन समर्पिना आयतमानातिनी विचारका T5F11 iit 1717 17 महिपानाला जहाजा गोवानात् । चरनमनपानांहर मा... - नरवाद गर ान इन्वय । साऽप्पचविना । (जयर-) अन्नाति नातिनी नारित एरिया प्रियानुनीने, . नृलोर प्रकिगना ननाना समाना अतएव-नु- :- ना पर पुनरपि नसतो. पापता पुनरमानन्नयमित --२ मायनानि नती लोपनापन नलमा रिता जालनीर स्वामभुगा रटेन वा । उनविशेषादि गजन मरगा तदिनिका । मानानता पोटसोपचारपूजा समा- स्तुनो विचारते नरीमनेरे नदी ये च वन दान , 1 1 * . 1 2 . - . . . . . १ 14 4 . 4 . + पतभार १ + सानुगमनधः कमलायां सूचयानपि हरि पानेन । गौरवं व्यक्ति नामनिदेयाः वीरहोनिजाइनिग ।। ५ । इल नमुना निसान गति नियम.. .

·- उद्धृतीति ॥ हे केल्या क्रीडामात्रेण कोल तवराहरूप भग• छद्मपदेन सूचितम् । सागरोदकस्याश्रयोपाविकतया प्रतिभासमान-वन्, हिरण्याक्षं दैत्यं हत्वा पातालारसकाशादुतावुद्धरणसमये ४७४ नैषधीयचरिते ननु यदि त्वं जडो मदीयस्वरूपं न जानासि, तर्हि त्वदीये भूरीति ॥ हे भगवन् , तव कमठसंज्ञा मूर्तिर्जगद् अवतु । वाङानसे कथं मत्परायणे इत्याशकां परिहरन् स्तुत्यवसरं किंभूता-भूरिपु सृष्टिपु प्रतिसगं भूतानां भूवलयानां किगैरति- दातुमाह- घर्पणनिष्ठुरीभूतसंजातवैवर्ण्यत्वग्वणैरिव चक्रैश्चक्राकाररेखाविन्या. मैव वाड्मनसयोर्विषयो भू- सविशेपैः पृष्ठस्य सीमनि स्थले चुम्बिता स्पृष्टा । किभूतस्य- स्त्वां पुनर्न कथमुद्दिशतां ते । क्षितौ क्षये प्रलये रक्षायां च कर्मठस्य कर्मशूरस्य पृष्ठे धारणेन क्षितिरक्षणक्षमस्य । पृथ्वीधारणद्वारा लोकानुग्रहार्थमेव कमठरूप उत्कचातकयुगस्य घन: स्या- त्वया पृतमिति भावः । सप्तपातालान्तेऽधस्तात्फणामण्डलेन शेपो तृप्तये धनमनाप्नवतोऽपि ॥ ५५ ॥ भुवं विभर्ति, ततोऽप्यधो ब्रह्माण्डाधः कटाहस्य भार पृष्ठे वहन् मैवेति ॥ हे भगवन् , त्व 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य ब्रह्माण्डावरण(जलावरण)रूपे जले कूर्मराजो वर्तत इति पुराणम् । मनसा सह' इत्यादिश्रुतिप्रामाण्याद्वाङ्मनसयोर्विपयो गोचरो एतेन प्रतिसर्गमनन्तभूमण्डलधारणेनानिर्वाच्यमहिमत्व सुचितम् । मैव भूः ताभ्यां ग्रहीतुं न शक्यः स एव यद्यपि, तथापि ते कमठपृष्ठे च स्वभावतश्चक्राणि भवन्ति ॥ वाडानसे पुनस्त्वां कथं नोद्दिशताम् , अपितु अविषयमपि त्वामु श्लोकद्वयेन वराहं वर्णयति- द्दिश्य प्रवर्तेतामित्यर्थः । दृष्टान्तमाह-अतिदूरवर्तित्वात् घनं मेघमनाप्नवतोऽलभमानस्याप्युत्कस्योत्कण्ठितस्स चातकस्तीपुंसयु- दिक्षु यत्खुरचतुष्टयमुद्रा- गस्य घनो मेघो जलदानेन तृप्तये स्यादेवेति दृष्टान्तेनाविपयोऽपि मभ्यवैमि चतुरोऽपि समुद्रान् । भवान् स्तुतो ध्यातश्च मोक्षहेतु. । स्वयमेवानुग्रहीप्यतीति तव तस्य पोत्रिवपुपस्तव दंष्ट्रा स्तुतिः कतुं युक्तैवेति भावः । वाङ्मनसयोः, 'अचतुर-' इत्या- दिना साधुः॥ तुष्टयेऽस्तु मम वास्तु जगत्याः ॥ ५८ ॥ इदानी प्रथम मत्स्यावतारं स्तोतुमाह- दिक्ष्विति ॥ अहं चतसृपु प्राच्यादिदिक्षु चतुरोऽपि समुद्रान छममत्स्यवपुपस्तन पुच्छा- यस्य वराहस्य खुराणां चतुष्टयस्य मुद्रा विन्यासं स्थापितचरणा- स्फालनाजलमिवोद्धतमधेः । तिभारसंजातभूगर्तमेवाभ्यवैमि जाने, तस्य पोत्रिवपुपो महापरा- हदेहस्य तव दष्ट्रा मम तुष्टये कामपूर्त्यानन्दायास्तु । फिभूता श्वैत्यमेत्य गगनाङ्गणसङ्गा- दंष्ट्रा-जगत्याः पातालादुद्धरणाझूमेर्वास्तु वसतिगृहम् । धृतभूः दाचिरस्ति विबुधालयगङ्गा ॥ ५६ ॥ मिरित्यर्थः । 'कोलः पोत्री किरिः किटिः' इत्यमरः । पित्वमाप्तस्य डीपोऽनित्यत्वाइंष्ट्रा ॥ छति ॥ हे हरे, शङ्खासुरापहृतवेदोद्धरणरूपच्छद्मना मत्स्य एव वपुर्यस्य तस्य तव पुच्छेनास्फालनादाघातादूर्ध्वमुद्धतं क्षिप्त उद्धृतिस्खलदिलापरिरम्भा- मुच्छलितं सागरजलमिव गगनाङ्गणस्य सगात्संवन्वाच्चैत्यं धव. ल्लोमभिर्वहिरितैहुहृष्टैः। लतामेत्य प्राप्य विबुधालयस्य स्वर्गस्य गङ्गा मन्दाकिनी आविरस्ति प्रकटीभवति । तदेव जलं मन्दाकिनीभूय गगने स्फुरतीत्यर्थः । ब्राह्ममण्डमभवद्वलिनी वेदसंरक्षणद्वारा लोकानुग्रहार्थमेव त्वयात (त्त)च्छरीरं धार्यते इति केलिकोल तव तत्र न मातः ॥ ५९॥ भावः । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । श्वैत्यमेत्येवेति वान्वय. । 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत' इत्यादि श्रीकृष्णवचनमेव , - -- - । स्यापि गगने क्षिप्ततया निरुपाविकं शुक्लमेवापा रूप प्रकटितमित्य- स्सलन्त्याः पतन्त्या इलाया भुवः परिरम्भात्समारम्भेण धारणा नेनानिस्थूलतरशरीरवत्वं सूचितम् । नदी चाद्यापि तथैव तिल, दालिङ्गनाच हेतोहु नितरा हटैरुन्नतीभूतैः, अतएय-ब्रह्माण्ड नत्वध. पततीति सामर्थ्यातिशयः सूच्यते । यद्यपि नलः शैव निर्भिद्य वहिरितैर्निगतै.मभिः कृत्वा ब्राममण्डं तर बलेः पुनायाः इति प्रथा तथापि शिवस्य विष्णुभक्त वाद्विष्णुस्तुत्यैव शिवस्य संवन्धि नीपं तत्कालविकसितकदम्बकुसुममिवाभवत् । जिभूः ग्रीनिसंभवादकल्प्याच नलस विष्णुस्तुतिकरणम् । श्रीहर्षस्य तस्य: -तत्र ब्रह्माण्डे स्थूलतरदेहस्वान्न मातः समानुमाकर । च परमवैष्णव यापुरषोत्तमस्तुनिनियन्यनं युक्तमेवेति न काचिद एवंविधकुसुमपूजायोग्यस्त्यमेव भयीत्यर्थः । अन्योऽपि योपिदा नुपपत्तिः । अतएवोपमंहारेऽपि 'हरिहर परिपूज्य' इत्युक्तम् ।। लिनादुदितरोमाचो भवति । 'ब्राझोजातौ' इति साउः । माता, म वर्णयनि- 'मा माने' इत्यमाच्छता ॥ भूप्रितष्टितभूवलयानां लोकद्वयेन श्रीनृमिह वर्णयनि- पृष्ठमीमनि किरिव चक्रः। दानवाबगहनप्रभवस्त्वं चुन्वितावतु जगत्मितिरक्षा- सिंह मामन रवैर्वनघोरैः। कर्मठस कमटस्तव मूर्तिः ॥ ५७ ॥ १ भानुः इति पाठो जीवानुनमनः ।

·एकविशः सर्गः। ০৩। - - - वैरिदारिदि विपत्सुकृतात्र- मम वा मनमः प्रमद हपं धेहि सर्वामिलापपुरण कुर्विवर्य । ग्रामसंभवभवन्मनुजाधः ॥ ६० ॥ पटवन क्पटवाचो भवन्ति । इति किम्-पादनयमानस्थलया- चिनि वामने 'किमेतदल्पीयस्त्वया याचितं सकलमेतद्भुवन गृहाण, दानवेति ॥ हे मिह. दानवानानारास प्रथमस हिरण्यकशि- अह ददामि' इति दानशूरवाइलिचतिनि भापमाणे लेपवक्रो. पोगंहनं मरणरूपं संन्टं तदर्थ प्रनन उत्पत्ति प्राकटर यख क्तिच्छलेन वामनस प्रत्युत्तरमेतत्-भो बले चक्रवर्तिन् , भवता तन्नारगार्य उतारतार', अधच-दानवो हिरण्यकशिपुलप- खेनात्मना हेमरत्नादिना द्रव्येण वा इयं मदीया सकलाशा सा- नाय पुरातन बदहन रन तत्र प्रभवो यत्स । पुरातने हि बने ऽप्यभिलापो न पूर्यते, अपितु परिपूगा करिष्यत एव पर मन सिंहसंभयो युक्त . अथर-दानवानामाद्य श्रीहरिभक्तवान्नुस् । (यतत्य) भिक्षो. नि त्गृहस वा किं प्रयोजनमिनि शेप । त्वं महादन्नत्य गहने पितृमारितताइनादिदु सनिमित्ते हिरण्यकशि- समर्थ एव पर तावता मम प्रयोजनं नास्ति । कुटीनिर्माणार्थ पद- पुविदारणद्वारा भक्त प्रहादसंरक्षणार्थ धृतोत्पत्तियन तादृशस्त्वं त्रयमितं पलमेव देहीत्यर्थः। त्वेनात्मीयेन बलेन च सैन्येन च पनवन्नेघवदोरेगन्भीरनिविडेभोपगैध वा स्वैः सिहनादानव । निजशक्त्या वा सकला दिक् भवता पूर्यते वियत एव, तथापि विभूत चरिण शत्रुन्दारपन्ति तच्छीलानि दिविषदां मुनीनां मम कि तेन, यो यद्याचते तलै तहदानीति प्रत्यक्षदर्शनाद्वत्ता- देवानां च तुक्तानि अतानि च तेषा प्राम. समूहललात् संभव मिनयदर्शनीयेयं सकलाना जनानां तृप्गा भो बले, त्वया परि. उत्पत्तियत्य तादृशो भवन् संपचनानो ननुजो मनुष्प एवार्ध एक- पूर्णा क्रियते यत , अतो मम कलया लेशेन सहिता । अत्पी- देशो यत्स । 'दानवाघ-' इनि पाठे-दानवानां पापानि तेषा यतीति यावत् । एवंभूता पदनयमिता तृष्णा किं न पूर्यते अपि गहनं लक्षणया बाहुल्यं तेन प्रभवो यत्त्व । दानबदुरितोद्रेकात्ति- तु पूरमिष्यत एव । अथ च-भो वले, इयं सकलापि डिशा मन पंचोनितिहरूपत्वं. दिविपरपुग्यो काचोत्तमयोनिमनुप्परूपत्व- त्वेनात्मना न पूर्यते, अपित्वावरिप्पत एव । भवता किं कर्नु श. मित्यर्थः । दानवानानाद्यत्य हिरण्यकशिपोर्गहने सभामहोद्याने त्यते, अपि तु न किंचिदित्यर्थ इनि वा । मया सक्लाप्याशा प्रभव प्रस्टनं यत्स वा । एतेन त्वर्गवातिनां पुण्यैरतैध कृतन-सकला दिगामना पूर्वते, भवता वलेन मन कि कतुं शक्यत इति नुप्पाधंदेह त्वतेजोनिर्मिततिहाधंध नरहरिहिरण्यकशिपोर्महास- वा । अथ च-भो बले, पादत्रययाचनविषया मम सकला तृष्णा भोपवने एवावततारेनि सकलपुरागसंवादः प्रकटित । तन्नादिति। भवता खेनात्मस्वरूपेण स्वदेहेन कि न पूर्यते, अपि तु पूरपिप्पत तु प्रवादनाननिति भागवतविरोधादुपेशन् ॥ एव । नहीय.शरीरधारणेन लोकद्वये पदव्येन मया व्याप्ते प्रति- दैत्यभर्तुरुदरान्धुनिविष्टां श्रुतं तृतीयं पादमदातुनिरयो भविष्यतीति भिया शिष्टपदत्याप- गसंपदमिवोद्धरतस्ते । नाथ स्वशरीरमेव त्वया दात्यते इत्यर्थः । त्वां पाताले पातयिप्पा- मीति भावः । भूत्वर्गरूपं लोकद्वयमेव बलेः खन् । नरकपतन- पातु पाणिगृणिपञ्चकमसा- मिया स्वशरीरमेव तृतीयपदत्वेन दत्तमिति श्रीभागवते 'पदं तृ- छिन्नरज्जुनिभलमतन्त्रम् ॥६१॥ वीयं कुरु शीणि मे निजन्' इति वचनात् । इत्यादिकपटवाग्जे- दैत्येति ॥ हे श्रीनृसिह, ते पाणिसंबन्धिनां पीनां तीक्ष्ण- या। प्रमदसंनदो हो' इति साधु ॥ तरनतरूपाणानशानां पज्ञानलान्पातु । किंभूतत्वैव तव- एवं वामनेनोक्त बलिरुत्तरमाह- दैत्यनtहिरण्यकशिपोत्दरलक्षणेऽन्धौ कूप निविष्टां पतितां शक- दानवारिरसिकायविभूते- संपनमुद्धरत इब तलाद्दहिनिगमयत इव । किभूतं पज्ञकन्- वैश्मि तेलि सुतरां प्रतिपत्तिम् । विचरनिनानि नध्यत्रुटितपूर्वपनितदोरकतुल्यानि लमानि तत्व देवरिपोत्तरल चान्नानि यत्र यत्य वा यथा उपपतितं वत्तु तनु- इत्युदग्रपुलकं बलिनोक्तं उन लोहनिनिताशप कृपमध्ये निक्षिप्य चालयित्वा पूर्वनि- त्वां नमामि कृतवामनमायम् ॥ ६३ ॥ नरजुतण्डसहितं तदादाय निर्गच्छते तथा तब रबुत्सानीय- सुबदण्डकमाजिशनिपज्ञ देवराजोदरपपतितानिन्दसंपदनु- दानेति ॥ अहं कृता वामनल द्रवपुत्पल मारा येन तया- दरनिरजुनिनलमतन्न सन्नानवचित्यर्थः । शगाति हिनति, हमनेन ज्ञात इनि ज्ञात्वा जाताधशादुदनपुर संजातरोमा भनिरोणादिक अलदो योत्र' इति रहुत्वन् । बलिना इति पूर्वार्धोक्तप्रकारेग बलिवनतिनो भारितं या नमामि । इति रिन्-हे नसन् , अलि जहं दानवागिन रसिकार सोचतुष्पेन वाननं वयनि- तानिलापार ते नुन्यं विभूते. नीयनंपटः मुनरा प्रतिनि खेन पूर्यत इयं सकलाशा मंन्सन दानं पदिन इटानि मापदं नुन्न दानुनिहानि मो बले न मम किं भवतेति । अध च-दानानानार दानुरन ते तर कारिभूने नगर- वैनत्य प्रतिनि ज्ञानं नितरानहनिष्टानि । नागर त्वं बहः धारपिपनि, दमानीदः । यहा नर सनरन्न प्रति. न्देहि वामन मनःमनदं नः ॥ ६२॥ पनि मान्नमातिन । मन्नर रविमानात मान- लेनेति ॥ हे वामन, इति पूर्वाधीका कटरा तलां विपये चिवन् । दनुजेन गारनियर कमर इत्या माना पीपानतिनियुलो रटुलचारिपधारी झाल्त्वं नोडलदाीगं नमपन् । कपटवाचि पटीया- ·पांसुलेति ॥ नियतं सर्वदा पांसुला धूलिबहुला वहयो (कृत्वः क्षत्रियमानं हत्वा निष्कण्टकीकृत्य प्रतिवार ब्राह्मणेभ्यो कर्पण वर्तताम् । एवविधमतिशूर दानशूर च त्वा प्रति प्रणतो- ४७६ नैषधीयचरिते एवं वलिनोके वामनः प्राह- सोनयेण परशुरामं मोनि- भोगिभिः क्षितितले दिवि वासं क्षत्रजातिरुदियाग भुजामां बन्धमेष्यसि चिरं ध्रियमाणः । या तवैव भुतनं सृजतः प्राक् । पाणिरेप भुवनं वितरेति जामदग्यवपुपस्तन तसा- छद्मवाग्भिरव वामन विश्वम् ॥ ६४ ॥ स्तो लगार्थमुचितौ विजगताम् ॥६६॥ क्षत्रेति ॥ हे भगवन् , ता तो भुगो विजयेतां सर्वोत्कर्षण भोगिभिरिति ॥ हे वामन, इति एवंरूपाभिश्चमवाग्भिः वर्तताम् । तौ को-पार सृष्टवादी भानं मृनतो ब्रह्मरूपिणत- कपटवचनैरुपलक्षितस्त्व विश्वमव रक्ष । इति किम्-बले, वेव 'बाहू राजन्यः कृत.' इति शुनियामाण्यानुजाभ्या प्रकाशाया चिरं चिरायुपेण वहुकालं क्षितितले भूलोके दिवि वा ध्रियमाणो. शतजानि. क्षनियमानमुदिगायोत्पन्नम् । तस्याः क्षत्रजातेलयार्थ ऽवतिष्ठमानस्त्वं भोगिनिर्मिनभानातिथिभिः सह संयोग प्राप्स्यसि शया जामदग्गएपन्ना तौ (गो) भुजौ उचितौ । कारणे कार्य- यदि । यदि भूलोकेऽवस्थितिमिच्छसि तहिं तत्र, यदि दिवि तर्हि लयस्यौनित्यात् । 'अन्योऽग्निप्रातः क्षत्रमश्मनो लोहमुस्थितम् । तत्र वा, मित्रादिभिः सह सुखेन चिरकालमवस्थिति प्राप्स्यसी- एषां सर्वनगं तेजः स्वासु योनिए शाम्यति ॥' इति भारतवर- त्यर्थः । इत्याशीः । एप प्रतिग्रहार्थ प्रसार्यमाणः प्रत्यक्षदृश्यो मम नाच । अवतारमयोजनमुक्तम् । जातेनित्यत्वादुत्पत्तिविनाशावयु करोस्ति तस्मादत्र पाणी पदनयदानसंबन्धि भुवनं जलं चितर काविति ये आक्षिपन्ति, ते आविभावनिरोभाषयोविवक्षितवे- देहीति । अथच-क्षित्यास्तले पाताललक्षणे दिवि रमणीयत्वा- नोत्तरणीयाः । वेदान्तसिद्धान्ते जातेनित्यत्वाभाव इत्यपि । जाम- स्वर्गे भोगिभिः सर्धियमाणो वध्यमानः सन् चिरकाल वास दग्न्येति गगादिपु पाठसामांयनिति ज्ञेयम् । विजयेता, 'विप- दुःखबहुलत्वादसतिरूपं वन्धं वन्धन प्राप्स्यसि । यद्वा-चिर जी-राभ्यां जेः' इति तर ॥ वन् पाताले सपैः सह वासं वन्धनं चैप्यसि । यद्वा-सपै. फ्रिय. पांसुला बहुपतिर्नियतं या माणं वन्धनं ध्रियमाणो धारयन्सन् पाताले वासभेप्यसि वा। इवार्थो वा दिवि वेत्यर्थः । यथा सुसिभिः सह स्वर्ग तिष्ठन् संवन्ध वेधसारचि रुपा नवखण्डा। मामोपि तथेदानीमेव पाताले सः सह संवन्धमेष्यसि । यद्वा तां भुवं कृतवतो द्विजभुक्तां अदिवि स्वर्गव्यतिरिक्त पाताले तृतीयपादार्थ स्वर्गात्सकाशात्वाम- युक्तकारितरता तब जीयात् ॥ ६७ ॥ स्वर्गरूपे पाताले पातयिष्यामीत्यर्थः । एप चक्रविक्षेपतत्परो मम करोस्ति, इन्द्राद्गृहीत भुवनं त्रैलोक्य देहि पुनस्तस्मै समर्पयेति । भुवनं वितरेत्यवतारप्रयोजनं सूच्यते । 'जीवन भुवनं वनम्' वि-मन्वादय. पतयो यस्या. सा मन्वादिभि पालिता च या भूर्वेधसा ष्टपं भुवनम्-' इत्यमरः ॥ रुपेव नवखण्डा भरतादिनवसंख्याविभागा अरचि निर्मिता, ता नवखण्डामपि सकलां भुव द्विजभुक्ता कामादिपक्षिमि कृतोप- एवं वामनेनोक्ते बलिः पुनराह- भोगां व्याप्ताम् । अथ च ब्राह्मणैर्गृहीतफला कृतवतस्त्रि सप्त- आशयस्य विकृतिः क्रियते किं ददतस्तव युक्तकारितरता नितरामुचितकरणशीलता जीयात् सर्वो- दित्सुरसि हि भवचरणेभ्यः । विश्वमित्यभिहितो बलिनासा- ऽसीत्यर्थः । नियतमित्युत्प्रेक्षाया वा । रुपा नियत रुपेवेत्यर्थ इति वा। अथ च-या स्वैरिणी अत एव बहुभिजीरैर्भुक्ता सती तना न्वामन प्रणतपावन पायाः।। ६५ ।। कोपेन करचरणादिसंधिपु पृथक्छेदेन तत्काल नवानि प्रत्यग्राणि आशयस्येति ॥ हे वामन, प्रणतपावन, बलिना इति पूर्वो- खण्डितानि यस्यास्तादृशी कृतानां खण्डानामग्निसस्कारनिवार- कप्रकारेणाभिहित उक्तस्त्वमस्मान् पाया रक्ष। इति किम्-णादेतो. काकादिभि. पक्षिभिर्भक्षिता कुर्वतो भर्तुर्युक्तकारिता भो वामन, त्वया शयस्य पाणेविवृतिः प्रसारणं किं क्रियते, सवैः कीर्त्यते । 'स्वैरिणी पांसुला समा' इत्यमरः ।। अपितु तन्न कर्तव्यम् । आशब्दोऽयोग्यतया शिर कम्पपूर्ववारणा कार्तवीर्यभिदुरेण दशासे भिनये । अनुचितमेतन्न कर्तव्यमित्यर्थः । आ सामस्त्येन नितरा रेणुकेय भवता सुखनाश्ये। शयस्य विवरण किं क्रियते अपितु तन्न कर्तव्यमिति वा । वाक्य- पूरणे वा । हि यस्माद्भवचरणेभ्यः पूज्येभ्यो भवन्यो विश्वं सकलं कालभेदविरहादसमाधि हेमरत्नादि वा दित्सुर्दातुमिच्छुरस्मि । चरणशब्द पूज्यार्थः । अहं नौमि रामपुनरुक्तिमहं ते ॥ ६८ ॥ सर्वमिदानीमेव ददामि किमिति पाणिप्रसारणेनैतदधैर्य प्रकटी. क्रियत इत्यर्थः । अधच-सहस्रपावादहुभ्यो भवदीयपादभ्य कार्तवीयति। हेवणाप बहूनि वर्षाणि अतिष्ठत्, त कात- कार्तवीर्येति ॥ हे रेणुकेय रेणुकापुत्र, कार्तवीर्यभिदुरेण यदी- सर्व दित्सुरसि सर्वस्वदानेन भवचरणान् पूजयिष्यामि । तस्मा- करप्रसारणं किं क्रियते ॥ १ 'दिलोक्या परशुराम स्तोति' इति सुखाववोधा । - ·एकविंशः सर्गः। दूपणमशमनाय समर्थ - -- ना सहनानं हताता भवता दशाये तुखेन केशरहितमना. उद्भवाजतनुजादन काम पातेन नाश्ये हन्नु शत्ये मति कालभेदस निरहादुभयोरवतार- पोरेककालानत्वानयादमनाधि परिहाररहितां मनुप्पावतारेण विश्वभूषण न दूपणमत्र । त्रिगलर रावगे हन्तुं शक्ये सति ननुप्पावतारेण क्षत्रियेग दाशरथिना राग विधेयान्तराभावादह तलिनेव काले किमर्य- येन देव तव वैभवमेव ॥ ७० ॥ नागमिति वनरायन्वात्प्रयोजनाभावादहं ते रामपुनरुक्ति दारारयिरूपां वा जामदासल्पा चा नौमि तौनि । अन्यत्र तु उद्भवेति ॥ हे अज जन्मरहित श्रीरामचन्द्र, मजल रघुपुत्रत्व पुनरुनेः कायदाकालभेदावा परिहारः कतुं शक्यते। वीप्सा- तनुजाइशरथासकाशात् कानं खेच्या उद्भवोत्पद्यत्व । भो वि. वामप्येकमालप्रयुक्त्यापि शब्दत्य नयादरसंभ्रमादिना परिहारो- अभूपण जगदलकारभूत, अत्र दशरथादपि जन्मविपये, अज- स्येव । अन तु पूर्वगैरोत्तरावतारकार्यवापि कनुं शक्यत्वाकार्य- सापि जन्मविपये दूपणं दोपलेशोऽपि नाति । यस पितामहो- भेदाभावाय परिहारो नास्तीत्यर्थ । स्वतन्त्रत्व तब केनाप्पनुप- ऽप्यजो नोत्पन , तपुत्र' स्वपिता कुततरामुत्पन्नः, तत्पुत्रपुत्रः योग गर्नु न शक्यते इति भावः । जामदग्न्यस मानुपत्वेऽपि स्वर तितमामुत्पत्त्यते, तथा स्वयमप्यतः कथं जायते इत्याश- दैवज्ञान( भाव )स तथैव तद्भावात् , देवाचावध्यत्वास रावणेन ज्ञायां स्वेच्छामात्रविलसितमित्याशङ्कापरिहारः । ब्रह्मैव हि खादि- वृतत्वात् , तल तेन हन्नुमशक्यत्वात् , रावणवधपर्यन्तं च श्री- यया संसरति, मुच्यते च' इति न्यावात् । विश्वभूपणस तव रामल दैवज्ञानाभावान्नानुपचेन तेनैव हन्तुं शक्यत्वात्कार्यभे- दूपणरूपत्वाभावादपि दूपणलेशोऽपि तव नातीत्यर्थः । अथव- दादेकालज्ञपि कालेऽवतारान्तरस युक्तचातुक्ष्मः परिहारो-'भजतनुजादजस्योत्पत्तियुक्तैव । अजो हि उगलतत्व पुत्रोऽप्यन इत्येव तथापि त्यूलदृष्टया परिहाराभाव उक्त इति संयन्। नर्म- एव जातिनामत्वादजशब्दसत्यपि दूपणाभावः। दूपणाभावे हेव- द्वानां जलकीडां कुर्वता सहसाउँनेन रावणः कारागारे निक्षिप्त न्तरनप्याह-येन कारणेन हे देव श्रीरान, तव वैभवमेव मनाव इतीतिहास । रेणुकेयेति क्षत्रियत्वसूचनन् । अपत्यार्थे, 'वीन्यो एव दोपाणां प्रकर्षण शमनाय नाशाय समर्थ। चत्लरणादिवैभ- वाद्वान्येपामपि भक्तानां दोपा नश्यन्ति, तत्वल्पे दोपलेशसंस्प- शोऽपि कयंकारं सात्, अपितु न कथंचिदित्यर्थः।अपर-दूषणा. अथ दशभिःलोरदाशरथि रानं तौति- त्यराक्षसविनाशाय तवैव सासव्यं यत., तलादत्र तवैवोत्पत्ती हस्तलेखमसृजत्खलु जन्म- सत्यां दूपणाभावो युक्त एवेति ठलन् । अयन-परशुराने सत्यपि तलिनेव काले त्वं दशरथासुखेनोत्पद्यत्व, अत्र तवोत्पत्तौ विपये सानरेणुकमसौ भवदर्थम् । दूपणं पुनरुजदोपो नाति यतो दूपणादिरावणान्तराक्षसविना- राम राममधरीकृततत्त- शाय तवैव सामध्यं, नतु परशुरामत्येत्यत्र दूषणशब्द उपलक्षण- ल्लेखकः प्रथममेव विधाता ॥ ६९ ॥ परः । तलादेककालीनवेशप कानेदाब पुनरुक्तिदोष इत्यर्थः । एतेनावतारप्रयोजनमुक्तम् । 'मनुकानन्' इति पाठे-कानं हत्तेति ॥ भो राम दाशरथे, असौ विधाता भवदयं त्वाद- लक्षीचर यच्छमित्यर्थः ॥ शोत्तनशिल्यनिर्नानाथ जन्नत्यानं रेणुका एकवीरा यस्य तादृशं नो ददासि यदि तनधियं मे रान प्रथनं त्वदपेक्षया आचं जानदायं खलु निश्चितं हतलेख- मेवातवत् चके । त्वविनर्माणार्थ जानदान हताक्षराभ्यासनेवाक- यच्छ मोहमपि तं रघुवीर । रोदेवर्यः । सल्विवार्थो वा । हतलेखमिव चके । किंभूत येन रावणचमूर्युधि मूढा अधरहता एतादृशानिर्माणासनचाबिहीना. कृतास्ते ते प्रतिद्धा तन्मयं जगदपश्यदशेपम् ॥ ७१ ॥ देखा देवा इन्द्रादयो दक्षप्रवृत्तयोऽष्टौ प्रजापतको वा येन नो ददासीति ॥ हे रघुइयानां मध्ये वीर ईश्वरतन श्रीरयु- वादशः । अयवा-अनधरा वर्गला अप्यधरा. कृता भूनावब- नाथ, त्वं तवधियं मोक्षोपयोगिनना मतपमाक्षात्कारं यदि ने वारितास्ते ते हनुनत्तुनीवादिरूपा इन्द्रादयो देवा येन तः। सं नो ददानि तहि तं मोहनपि ता विशिष्ट प्रान्तिमेव पाठ अपनत्व हस्तलेखरूप निहीनत्वं ननु द्विवीरस्येन्यत्रोक्न् । देहि । तं कन्येन मोहेन नयेन तंबातम्रान्तिलासेन बुद्धि- चलनेवायनेव रान तु द्वितीय वानिति वा । उत्तमरिज-न्दा रामचनुरोपं सरलं जगन् बन्न धीरानन्दरूपना- नांगाय हि हतलेख एवं क्रियते । निहीनाः कृताते तेना- दयन् । रावणतेनया च नोहेन गद्रानान निति मडराने । लेदा लेखा लिपिकरा देनस इति वा । अक्षरान्यातदेवं आज्ञया च पितुरतानिया च रिते। जन्मलाने रेणुकादेचूनला पांनुसैनासं हत श्रीरहीवन महीमनवा द्विः । देवन् । (अधरीक्ततत्तईसक) दोषादिनापा' इति ५५ १ . 'कार: १ सुतारशेधादा माता ... रन जोन, दर रेनुसारमोश। २ र रोजगानमनदः ।

·४७८ नैषधीयचरिते -- लहितश्च भवता किमु न द्वि- दस्तं विनाशमाप । तच्छम्बुकनानः शूदस्य अम्बुधिचुम्बि समुद्र रिराशिरुदकाङ्कगलङ्कः ॥ ७२ ॥ मध्यवर्ति यशः कम्युकदम्ब शन्द धवलतया कि न हसति, आनयेति ॥ हे श्रीरामचन्द्र, भवता महीप्रभवा कृप्यायुपायै- वणो हतस्तेनैवान्त्यवर्णोऽधमो दुर्वलः शम्सुकोऽपि हत इति मह. अपितु~-हसत्येव, तत्तुल्यं भवतीत्यर्थः । येन त्वाकरेणातिस्रो रा. भूलोकोत्पना श्री राज्यलक्ष्मीः, अथच-भूमेरुत्पना लक्ष्यवता- त्तस्य भाग्यमित्यर्थः । यो तुस्कृष्टं वलिनं हन्ति, तेनेव हीने दुर्यले ररूपा जानकी, क्रमेण पितुराज्ञया च अज्ञेभ्यो भिया च मूर्ख- हते दुर्बलस्य महाशो भवति । बालबामणपुत्रमरणनिमित र जनावादभयन च द्विद्विवारमहीयत त्यक्ता । वनवासाजीकारा- दाणामविहितं धूम्रपानं कुर्वन्तं शम्बुकशद श्रीरघुनाथो हता व्राज्यलक्ष्मी, जनापवादभयाच वह्नौ विशुद्धाऽपि सीता त्यक्तेत्येवं नितीतिहासः । अथच-शम्बुकस्य जलशुक्तः चैत्यरूप यशः समु. द्विप्रकार न्यायः । एव पितुराज्ञाकारी लोकापवादभीरुश्च कोपि दमध्यस्थं शयन्दं हसति तत्तुल्य भवतीति युक्तमेन ।नामशेषि. नास्तीति भावः । चावन्योन्यसमुचये । तथा~वारिराशिः, अरि- तेति, 'तत्करोति-' इति ण्यन्तानिष्टा ॥ रामिया विविवार द्विधा च न लक्षित. किमु, सेतुं बड़ा समुद्रोपि लक्ति एव, तथा--रावणादिः शत्रुसमूहोऽपि पराभूत एव । वा मृत्युभीतिकरपुण्यजनेन्द्र- चार माधों वा, अरिराशिधारिराशिरिव वा । गन्धनार्थाद्वातेः त्रासदानजमुपायं यशस्तत् । लिपि पानानि वा , स चासापरिराशिच सालो वैरिसंघ इत्यर्थः । किनून ---उपकागा जलमध्यगा लका यस्य । यदीयजलमध्ये हीणवानसि कथं न विहाय समानी । गरिरागिरपि~समुनजलमध्यरतिनी लका यस्य । क्षुद्रदुर्जन भिया निजदारान् ।। ७५ ॥ मनुमा गम्त्यम्पोरन संबन्ध., अरिपक्षे तु लकायाः एता. गरिशंप । मकदुग यम्पास्वादशी अदगा लका यस्येति मृत्युभीतीति । यस्मान्मृत्योर्यमादन्येषा भीतिः, गुल्यो मागरस्थापि भानामारणस्यापि वधाचेताहशो महाप्रभावः तिकर. पुण्यजनेन्द्रो राक्षसेन्द्रो रावणस्तस्यापि मरणपन्तं राम- कारयः कोपिनास्तीनि भागः ॥ दानागयोत्पादनाद्धेतोर्जातं तदतिप्रसिद्ध लोकनये गीयमान यश उपाय शुद्रोऽत्यल्पको दुर्गनस्तस्मानिया भयेन पामरलो हा. कामदेव विशिसः रालु नेशं वादभिया निजदारानात्मन. प्रिया सीतां विहाय परित्यज्य का मापर्यजनजामिति रक्षः। नहीणवान् लजितवानसि । लजितव्य तारयेत्या । यो गा. दानादमरणे वरवाश्यं णाय भय दत्तवान्तस्य दुर्जगभीत्या निर्दष्टजनप्रियापरित्यागे हि लजव युक्ता । अतिमान निजमीहती रावणो नाशितो लो. नथ्ययत्म्यमपुनाद्भवदयैः ।। ७३ ।। वादभयाच सापि परित्यक्तेति । एतादृश, शूरोऽभिमानी लोका. समिति । रसोराया इसीर नार्दरतादमरणे मरणामाव- वादभीरुश्च कोणि नास्तीति भावः । 'यातुधान. गुगतान.-'.. दानाने मारण्यानि प्रमगो वरपास्य तव्ययत् सत्य मरः । भीति करोनीति ताच्छील्ये ट: ॥ ११ मम मानपदवरपुनाद पुन मतमय चकार । इति किम्- इष्टदारविरहॉर्वपयोधि- सामना गमायापरदार र कामदेवम्य मोहनशी. दान नितिनमा नेग तद्विरहमंतापशान्तो स्त्वं शरण्य शरणं स ममैधि । ना मुमति । नानाप्रय कानन्य देवत्वात्तद्राणमरणे परवा. लक्ष्मणक्षण वियोगशानी म सानी नानददरवाश्यमन्यवार्य मानुपावतारका. रूपमा समान नाभन शानियो। घामबाणारगरविना. यः स्वजीवितहणाहुतियमा ।। ७६ ।। मारन मरं ममातुने पापय इनि महा- ऐति ॥ ६शय शरणागतना l, WHit २. द वन न्यूयते । नेशन, माश्योगादर मा MEHEK १५ मा ANN तान- इन मन्दाना । सिर पर दु महाबादी Amrit will देवा हमति कन्युकदवं मन र ममासमा गि. Ent अनकन्नन किनन्यविधि । 'मानुन्ना affaiनाना-माना TIME.In सानोतिनमनन्टवान्या- नामदाय या दोना, योiti in 34 नामाया मामान 1. 1, " { { htt हम दम दर दनात ॥ ५ र tifi14. । । " ' ... ... I दून 1 44 14:५६.f ' *2 -- - - बनाना। ... http:18 at: 4 .

·एकविंशः सर्गः।
४७९
तृवियोगदुदु महमिनि सुचितम् । परमकारुणिकत्वं शरणा- मुक्तिप्रदैश्चतुभिहस्तैः सोऽतिप्रमिद्धः कल्पविटपी कल्पितफल-
गत मामपि रक्षेति सूचितम् ॥
दानसमर्थः पारिजातवृक्ष उदपाटि उन्मूलितः । किं कुर्वनिव-
माइश करिपतदानसमर्थ कोपि नास्त्येवेति दानल मदेन दण
क्रौञ्चदुःखमपि वीक्ष्य शुचा यः
तैर्भुजै सह समान इत्र ते वाहयो मे दुरितानां व्रतति लतां
श्लोकमेकमसृजकविरायः ।
देन्यमंतात हरन्तु उन्मूलयन्तु । ये पारिजातलक्षणमहावृक्षोन्मू-
स वदुत्थकरुणः खलु काव्यं
लने समस्तपा लतोन्मूलने सुतरा सामर्थम् । कपटदावानलदे-
श्लोकसिन्धुमुचितं प्रवन्ध ॥ ७७ ॥
हल व भुनाना वृक्षलतायुन्मूलने सामध्य युक्तमेवेत्यर्थ. । दान-
शरो महाप्रभावश्च त्यादृश. कोपि नास्तीति भावः। ससभामया
कञ्चति ॥ देवी यार येन भुवं प्रति प्रथनमानीता स आद्य याचित पारिजात इन्द्र जित्वोन्मूल्य सत्यभामाहणे श्रीकृष्णेन
प्रथम कावेरेको यो बाल्मीकि. क्रौञयो पक्षिविदोपयोर्मध्ये स्थापित इति हरिवंशोक्ति । नितिनतमिति पाठे-'स्याद-
रिसायकलिन् व्याधेन हतेऽन्यत्स दु.सं शीक्ष्य तिर्यग्योनेरपि तस्य लक्ष्मीस्तु निर्गति' इत्यमरः ॥
दु.खं दृष्ट्वा उम्पसमा शुचा शोकेन हेतुना 'मा निपाद प्रतिष्ठा
वन्-'इत्यादिक सोनिसृजत् । स कवित्वयि उत्पन्नः करुणा बालकेलिपु तदा यदलावी
रसो यत्त्व सीताविरह विवलमहानुभावभवदर्शनोत्पनशोक इव
कर्परीभिरभिहत्य तरङ्गान् ।
लोकानां सिन्यु सागरभूतं चतुविशतिलहलमितं रामायणात्य
काञ्चनुचितं योग्यं प्रवन्ध । नियमोनिविपये शोकन येन लोक. भाविवाणभुजभेदनलीला-
कृतः, तत्य उत्तमपुरुपविपये महाकाव्यनिर्माणमुचितमेव । अथ
सूत्रपात्र इव पातु तदस्मान् ।। ८०॥
-त्वमा सिन्धुबंद्ध , अयमपि त्वदेकचित्तः सिन्धुं बवन्धेत्यु-
चितन् । परित्यक्त्सर्वनगो मुनिरपि त्वद्वर्णनां कृतवानेतादृशः पर वालेति ॥ हे कृष्ग, वं तदा कृष्णावतारममये भूपनीयु वा-
पुल्पोऽसीति खल्वित्वर्थ. ॥
लकेलिपु मध्ये कर्परीमि. स्फुटितपटशकले. कृत्वा यमुनाजलतर.
गान् अभिहत्य तेपामभिघातं कृत्वा तानेकमयवेनालावीरच्छेत्सी-
विधवः पितृकयाप्नुमनई
रिति यत्, तत्कपरी भिस्तरङ्गलवनं कर्नु उपाहरणावसरे भावि क-
सश्रवस्त्वमनयेत्युचितज्ञः।
रिपमाणं बाणासुरभुजभेदन तलक्षणा लीला बिलासत्तत्संबन्धी
किं चकर्तिथ न शूर्पणखाया
सूत्रपात इव प्रथममार्जवच्छेदनानासरूपमिवालानक्षनु । अक्षर-
'पद्धे जुत्वार्थ प्रथनं खटिकादिन्नक्षितसूत्रपातनं क्रियते। तक्षादि-
लक्ष्मणेन वपुपा श्रवसी वा ।। ७८ ॥
निरपि काष्टसार्जवच्छेदनार्य गैरिकादिन्नक्षिनत्रपातनं क्रियते ।
विश्व इति ॥ हे रघुनाथ, इति हेतोतचितं जानाति स उचि. तद्वाणासुरभुजावच्छेदनायं करीभिरभिहत्य तरलयन यद-
कारी वं चतुर्धावतीर्णत्वालक्ष्मणलक्षणेन स्वीयेनैव चपुपा शूर्प- कारि तत्तव वालकीडनमलानवत्वित्ययं । कर्पयाघातेन तरमच्छे-
पखायाः श्रवती की किं वा न चर्तिय कृर्तितवान्, अपितु दन वालजाति । अवतारप्रयोजन चोक्तम् ॥
ऋतितवानेव । इति दिन्-विधवा मुनि पिता यखाः, अथव--
कर्णरहित. पिता यत्साललाः शूर्पणखाया. सभ्रवत्वं सकर्णत्वमा-
कर्णशक्तिमफलां खलु कतुं
सुननहननोग्यमिति । स्त्रीवधवानौचित्याकर्णच्छेद एवोचितो यतः, सजितार्जुनरथाय नमस्ते ।
कर्णपितृशाया अर्णवत्यौचित्याको लक्ष्मणेन कतैयामाति-
केतनेन कपिनोरसि शक्ति
येत्येव विविधः समुचितकारी महाप्रभावोसीति भावः । या इवा-
यौ वा । इनीव तोरिति योजना । विध्रव पितृक्या, 'नघृता' लक्ष्मणं कृतवता हृतशल्यम् ॥ ८१ ॥
इति स्प् । शूर्पणखा, पूर्वपदात्संज्ञायाम्-' इति णत्वन् । नखस
कर्णति ॥ हे श्रीकृष्ण, ते नमोस्तु । किभूताय ते-उरम
बाजन्यपि 'नखनुलासज्ञापान्' इति डीवभाव. । अन्वर्धा
रना इन्द्रजिन्नुना शमियन्य तं लक्ष्मद्रोगनानीतविल्या.
पधिप्रोपेग हन निजामिनं शान्धिलक्ष शल्यं यन्य नाशं इन-
नवनिःश्लोक श्रीकृष्णं वर्णपति-
वता केवनेन भवान्नानपनाकारून पिना दन्नता या .
पल शनिनादिक रलं, अपरदन्यदना शनिम्, अफटा पर्नु.
निनबीनो चोजितोऽनिरधो देन नल । नरनारायारूपाय ।
यैः स कल्पविटपी तब दोभिः ।
योहि पत्र स्नान दृष्टशदि. म पर ना निमोनमुनिन । इन
मांध दानिवलीचरने रमनारतलगंगामाटाररला.
अनिवार्टनर नं मानिसनीन मकामगर उन्नं नम
त इति ॥ साहितत्तईत्वनारपल्लवना पाटरज्ञा ननुन्ध, इन्दर्यः । को नर्मदन र सामरिकामोनिया
अथ यानि नया. एरंभूत मानो दरला नापान नुन बिपीको विचंगार रस
सादिवंशवनवाहिरीर, श्रोतापल तर पट्टोनिनन्द अनुनन मद्-'मदर ।
,
च
ते हरन्तु दुरितवनति मे
छायादवतनोदपाटि
स्पधमान व दानमदेन ॥ ७९ ॥

·नेपधीगचरिते . नापगेयमनयः सशरीरं राधापुत्रारानुमेत्री कथंकारमुचिता, अपिवयुक्तेन रोिगादित्य यां वरेण नितरामपि भक्तम् । एकत्र राधा गोपिका, अन्यत्र तु कर्णपालनकारिणी करने परिहारः । निय. प्रियस्य श्रीवल्लभा यस्य तस्य तव श्रीवत्सं ना- मा स भूत्सुरवधूसुरतज्ञो पदन्यासरूप लान्छनम्, अथच भिगो परमं पुनम्, अनम दिव्यपि व्रतविलोपभियेति ॥ ८२ ॥ महदि धतुं सहगेन उचितमेव गस्य हि श्रीवल्लभा, स तत्पुत्र नेति ॥ हे कृष्ण, त्वं नितरां भक्तमपि आपगेय भीष्मं सश- वक्षसि सदा विभीति युक्तमेवेत्यर्थः । एतादृशः स्वपक्षपात रीरं वरेण प्रसादेन कृत्वा इति विचार्य कारणाद्वा या स्वर्ग नान- लोकशिक्षाथं ब्राह्मणभक्तिपरश्च कोपि नास्तीति भावः । प्रणयि यः न प्रापितवानसि । इति किम्-स भीप्मः अनेन शरीरेण धेति सियाः पुवत् ॥ सुरतं न करिष्यामि, अद्यमभृति मम ब्रह्मचर्यमेवेति व्रतविलोपाद् तावकोपरतनोः सितकेश- भिया हेतुना दिव्यपि स्वर्गऽपि सुरवधूना रम्भादीनां सुरतज्ञो मा भूत् इति । भक्ततमस्य वरदानेन यद्यपि तेनैव शरीरेण स्वर्गप्रया. स्त्वं हली किल स एव च शेपः । णमुचितम्, तथापि तस्य शरीरस्य स्वर्गप्रयाणेपि न कोप्युपयोगः, साध्वसाववतरस्तव धत्ते तेन तच्छरीरस्यातितुच्छत्वात्तच्छरीर विनाश्य तं स्वर्गमनयत् नतु तच्छरीरसहितस्य प्रापणे तवाशक्तिरिति भावः । यद्वा मुक्त्यपेक्षया तेजरचिकुरनालविलासः ॥ ८५ ॥ स्वर्गभुक्तरप्यतितुच्छत्वात्तच्छरीर विनाश्य तं मुक्तिमेव प्रापितवा तावकेति ॥ हे कृष्ण, हली लागलधरो बलभद्रः स एव च निति हेतुः । आपगेयम्, अपत्यार्थे 'स्वीभ्यो ढक्' । शेपोऽनन्तस्त्वमेव । शेपावताररूपोपि वलभद्रो भवानेव, नतु स पातितार्कसुतकर्णदयालु- त्वत्तो भिन्न इत्यर्थः । त्व बलभद्र. म एव शेपः । त्वत्तो हली न भिद्यते, हलिनश्च शेपो न भिद्यते इति वा । यत' कायस बैंत्रितेन्दुकुलपार्थकृतार्थः। संबन्धाजरसा सितकेशो धवलितकच किलेत्यागमे विष्णुपुराणादौ अर्धदुःखसुखमभ्यनयस्त्वं च यदुक्तम्-'उजहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ ततः प्रभुः' इति सासुभानुविहसद्विधुनेत्रः ॥ ८३ ॥ न विद्यते परोत्कृष्टान्या यस्याः सा तावकी अपरा तनुस्त्वत्संब- घातितेति ॥ अर्जुनेन प्रयोज्येन समरे घातितोऽर्कसुतः कर्ण- तवावतारोऽशावताररूपोऽसौ हली त्वं किल । त्वदवयवभूतके- न्धिनी सर्वोत्कृष्टा सत्त्वमूतिस्तस्याः सितकेशः श्वेतकेशरूपो हली स्तस्मिन्विपये दयालुः सकरुणः । तथा-स्वसामर्थेन जैनितो जेता शरूपत्वात्तस्य । स च हल्येव शेप इति वा । शेषरूपबलदेवल कृतो दत्तजय इन्दुकुल सोमवशभूतः पार्थोऽर्जुनस्तेन कृत्वा कृतार्थः क्षणोऽसाववतरो मूर्तिः । अत एव तस्या भवदीयापरतनोर्जरतो संपादितावतारप्रयोजनः कृतकृत्यत्वात्सहर्पः । अत एव क्रमेण जरसा धवलीकृतस्य चिकुरनालस्य केशदण्डस्य विलासं वर्ण- पुत्रशोकवशात्साञः सबाप्पो रुदन् य. भानुः सूर्यः, पुत्रविजयाच सारूप्य साधु यथा तथा धत्ते । अतिगौरो वलदेवस्त्वदीयापरतनु- विशेषेण हसन हर्पानुभवं कुर्वन् विधुश्चन्द्रस्तावेव दक्षिणवामे नेने धवलकेश इव भातीत्यर्थः । शेपस्यापि दीर्घत्वधवलत्वाभ्या जरा यस्यैतादृशस्त्वं यथाक्रमम् अर्धदुःख अर्धसुखं च अभ्यनयः अभि- धवलदीर्घकेशसारूप्यधारण युक्तमेव । 'कारणगुणा हि कार्य नयेन युगपदर्शितवानसि। परमार्थतोऽविद्यमानमप्यविद्याविलासा- गुणानारभन्ते' इति न्यायाच युक्तमेव । 'अंशावतारो वलभद्रः द्वहिर्नाटितवानसीत्यर्थः । सूर्यचन्द्रयोर्विष्णुनेत्रत्वाकर्णस्य च सूर्य- इति चोक्तम् । अन्न श्वेतकेशः सहज एव, नतु जरायोगात् । इति पुत्रत्वात्तन्नाशे शोकात्सूर्यस्य साश्रुत्वात् अर्जुनस्य च सोमवंशस्थत्वा- वा। यतो हरिनित्यतरुण इति पुराणादिप्रसिद्धिः । वस्तुतस्तु- द्विजये चन्द्रस्य हर्पण विहसितत्वात्, ताभ्यामधंदु खसुखाभिनया- कस्य ब्रह्मसुखस्येशौ सुखरूपावित्यर्थ. । प्रकाशकत्वेन सत्यस दद्भुतरूपोसीति भावः । घातितेति हेतुमण्ण्यन्तान्निष्ठा । जैवितेति, सितशब्दवाच्यत्वात्, मोहकत्वेन च तमस. कृष्णशब्दवाच्यत्वा तस्करोति- इति ण्यन्तानिष्ठा । पार्थति कुरुत्वात् 'ऋप्यन्धक- कृष्णा सत्त्वतमोगुणद्वयात्मकायेतावयतारौ भूभारोत्तारणार्थ इत्यण् । अधं च तहुःखसुखं चेति द्वन्द्वगर्भः कर्मधारयः ॥ प्रभुरादिनारायणः स्वस्मात्प्रकटीचकारेति विष्णुपुराणस्थसितकृष्ण- प्राणवत्प्रणयिराध न राधा- पदस्यार्थः । 'कृष्णस्तु भगवान्स्वयम्' इति भागवतवचनेन कृ. पुत्रशत्रुसखिता सदृशी ते । प्णस्तु लीलाविग्रहधारी परब्रह्मैव समोऽह सर्वभूतेषु न मे श्रीप्रियस्य सहगेव तव श्री- द्वेप्योऽस्ति न प्रिय' इति भगवद्वचनात् । बलभद्रस्त्ववतारः 'रामो रामश्च रामश्च' इति वचनात् । अन्यथा वलभद्स्य सत्व वत्समात्महदि धर्तुमजस्रम् ॥ ८४ ॥ मूर्तित्वम्, कृष्णस्य तमोगुणमूर्तित्वमापयेत, नच तथास्तीति प्राणेति ॥ प्राणवत प्राण इव प्रणयिनी निरुपाधिपरप्रेमास्पदं बलभदस्य तम प्रधानत्वदर्शनादित्याशयः । 'शितिकेश.-' इति राधाख्या गोपिका यस्यैवभूत श्रीकृष्ण, ते तव राधापुत्र कर्णस्तस्य पाठे-शिती धवलमेचको' इत्यभिधानात्वदीयपुराणतनोःसबन्धी शत्रुरर्जुनस्तस्य ससिता मैत्री सदृशी योग्या न । राधावल्लभस्य हि १ अय सोको जीवातौ नास्ति । १ ‘मा रम इति पाठो जीवातुसुसावबोधानमत । २ 'नुरतारपुवावप्रतिप्रसस्त्रास्फुरणनिलसितत्वापेक्ष्य' इति सुसावयोधा । इति पारमाथित्य 'नरत सभोगत्तस्याशोऽनभिगो मा स्म भूदिति व्याख्याय वजरत इति पाठे-पुराणपुरुषस्य तव जरन् यश्चिफुरनाल. इति 'मुरतदक्ष इति पाठन्तु दुर्योज्यत्वादुपेक्ष्य.' इति सुसावबोधायामुक्तम् । व्याख्येयगिति' सुसाववोधा। - २ 'तावकीपरतनो' इति पाठ ·एकविंशः सर्गः। ४८२ - - अध रितिकेशः श्यामकेशरूपत्वं, हली च धवलकेशरूप', स एव च एवोद्दीपरत्वादन्धुर्यस, अथ च-प्रधुनावतारः कामता प्रीति. हली शेप. बलभद्रः शेषावतार., इति पुराणादौ । स त्वदीयध- यलिन्पुत्रत्वादिति वा । अथ च--बलभद्रूपस्त्वम् उल्लसन्ती वरवेशविलासं धत्ते तत्साधु । कृष्णख कृष्णवर्णत्वाइलिनधाति- कुमुदत्व बन्धु कैरवसदृशी गौरतरा, कुमुदयन्धोधन्द्रसेव वा गौरवत्वाद्यथाक्रमं श्यामतितकेशत्वमौत्प्रेक्षिकत्वेनैव व्याख्येयमि- गौरतरा, कान्तियंस । उल्लसन्नी कु' पृथ्वी यलात्तलिन् मुदे त्यलमतिविस्तरेण । 'तावकापर-' इति पाठ साधीयान् । यत सहर्षे बन्धावनुजे श्रीकृष्णे प्रीतिपल वा । उललाकुमुदअन्या- 'युप्मदलदो.' इत्याणे तवकादेशे वृद्धौ च वृद्धिनिमित्तत्य-' युक्तप्रकारेण प्रघुन्ने प्रीतियंस वा । अथच दोपल्पवन उल्ल इत्यादिना पुंवद्भावप्रतिषेधे प्रसोऽपि कर्मधारयत्वात् 'पुंवत्का सन्ती कुमुदनान्नि सं सुहृदि प्रीतिचेल । उल्लसन्नी चन्द्रसेन नधारय-' इति प्रतिप्रसवापुंवद्भाव. । अवतर. पूर्ववत् ॥ धवला कान्तियेव वा । उल्लसन्नी उमुदत्य चन्द्रस बन्न सदशी कान्तिस वा । उल्लसम्युचीर सहपं. सुहसु जीनियेल वा । हयगन्धवहभोगवतीशः शेपरूपमपि विभ्रदशेपः । 'कुमुद्देऽपि कुमुप्रोक्तम्' इनि विश्व । गोत्रा हु मृत्रियी' इत्य. भोगभूतिमदिरारुचिरश्रीरुल्लसत्कुमुदवन्धुरुचिस्त्वम् ॥ मरः । भोग सुखे वधे चाहे शरीरफण योर्मत ' ते विध । 'इरा वारिसुराभूनिभारतीषु' इति च । अति , अपने मिति हृद्येति ॥ हे हृयो हृदयानन्दकारी गन्धश्चन्दनादिसौरभ तं वहसि धारयतेवविध सौरभधारिन् श्रीकृष्ण, त्वं दोपरूप बल दिम् । पक्षे मतुम् । मुड , इगुपधाक ॥ वरवर-' इनि वयोधाया बोर । मदिन मातर्मनाते। भद्ररूपम् , अथ च-नागाधीशरूपं विनद्वारयन्नप्यशेप उभय विधोऽपरोप. शेपो न भवतीति विरोध. । अथ च न विद्यते खतीगनुपमा फिल नील- रोप. दिष्टं भिन्न पलादसावदोपः सकलजगदान्मत्त्वमिति साम्बरस रुचिरा तनुभासा । परिहार. । अथ च बलभद्रोऽप्यनिशृङ्गारित्वाद्यगन्धवहः । अत कामपाल भवतः कुमुदावि- एव भोगवतीना सुसिनीनां गोपिकादीनामीश. प्राणप्रिय , भावभावितरवेचित ।। ८७ ॥ च-भोगवत्या अनितरा सुखिन्या रेवत्या इंशः पतिः । श्री. गोपि हृद्यं गन्धं शारीर स्वाभाविक चन्दनादिजन्य च गन्ध रेवेति । हेरीनाग किस देश, ता ताना वहनीना नुखिनीना भोगवनीना गोपिकादीनानीदा शेपोऽपि (कानाकर यो तन्ना नुको ritait प्रामोर जरीडाक्षालितचन्दनकर्पूराग्रङ्गरागनंबन्धियनारन पारिया भागिता नचनिनि ना T IT भोगवत्या. पातालनद्या पनि. । 'रादिबटुलसारभयुनाया नाग जिय नुन पा र परल । र नगा वा। तृप्तिहेनुत्यासुद्यो गन्धवहो वायुयंस म चाना नागपुन 117 समानता THAT IT सना नया वा पनि । तथा कृष्णरूपत्वं भोगस्य नुपन्य भूनेहनोनीदरा वारेम... THE वद्रुचि सुख रानि जननि तादशी श्री. कायकान्तिलन नग"': होपफण , त कायो वा स एव भू स्थान तसा तिरसन स्वाति नका . . . . E 1-1 की धानेन रक्षण तेन माद्यनि हप्पीति भोगभूतिनत् । तपा- नका. . . . tatti !)!! इराया भूमेरिव र चिरा रमणीया यान्तिर्यलादिति वा । नदोर चि - न . . . न E} {{{-...! नमो. मपत्योरपि प्रीति इदाना सनरतिनी धीटहिस्सा हमी. नासा करना।' पंत्येति वा । भोगाना काली रफगाना भूतिरैश्चर्यजनितो दल लागे नम्नानि तातो वा । पृचन्वा पदम् । गोपिकादिनमोगनु सा- विभौगभूनिलद्वाधालायुक्तरीत्या दारचिरीति वा अपमान परमदल्पल्प भोग सुखस भूनिर पचि रेलमारको दया रवा रमपीया सराना कान्ति सोना दल को, - नमानीरामल । उपध-सोपात्र मोल .. जिाना पा भूल समिटानापानर नर नेन नायरा । स पाली वर तुरः भारनितिन Iiii-... - - - . . . 4 . 4 1 . - . T - -- पर मात माहितीपी . RATES... रेरा। मेरी ·४८२ नैषधीयचरिते - सताप्रतिपादनेनैकस्या ज्ञानाकारताया एव सत्यताङ्गीकारादद्वैत- नतु नित्योऽन्यः कश्चित्' इत्यादिप्रकारेण सर्वभावानां क्षणमात्रा वादिन् , त्वं मां पाहि । किंभूतः-एकैव चित्तततिज्ञानसंतति- वस्थायिता नैरात्म्यं च स्वदर्शनोक्त समाधिना साक्षात्कुति यस्य दीपकलिकान्यायेन क्षणिकज्ञानप्रवाह एवैको यस्य मते, सति पुष्पशस्त्रस्य कामस्य शरसंततिर्वाणपरम्परारूपा सुरहस्ता नतु तदतिरिक्तं किंचिदप्यस्ति, तादृशः, अत एव-अद्वयवादिन् पुष्पवृष्टिरेवापतत् । अतिवले हि शत्रौ करादायुधानि पतन्ति । इति योजना । तथा-त्रय्या परिचितो ज्ञातस्तादृशो न भवसी- कामोऽपि त्वत्तो भीतः पुप्पशरश्च । तथाच तस्य करात्त्वगयेन त्यत्रयीपरिचितः । नसमासो वा । नेति पृथग्वा । वेदत्रयोगम्यो- पतिता पुष्परूपवाणपरम्परा क्षणिकतात्मनिपेधौ साक्षाकुर्वति ऽपि न भवसीत्यर्थः । अथच-वेदनय्यां परिचितः कृतपरिचयः स्वयि विपये सुरमुक्ता पुष्पवृष्टिरिवापतदित्युत्प्रेक्षा । कामेऽपि वेदनयी परिचिताभ्यस्ता येन तादृशो वा न भवति । सर्वस्य क्षणि- देवत्वमेव पुष्पवृष्टिमोचने हेतु. । यो हि लोकोत्तर वस्तु प्रत्य कताङ्गीकाराद्धर्माधर्मभोगव्यवस्थाया निरासादनङ्गीकृतवेदप्रामाण्य क्षगोचर करोति, यश्च कंचन विजहते, तयोरुपरि देवैः पुष्पवृष्टिः इत्यर्थः । अत एव बुधः पण्डितः । नहि पण्डितं विना वेदादि- क्रियते इत्यादि ज्ञातव्यम् ॥ सर्वदूपणसमर्थाऽन्यस्य बुद्धि. संभवति । अथच-अत्रयीपरि- चितोपि बुध इति विरोधाभासः । नहि वेदत्रयमजानानस्यापि तावके हृदि निपात्य कृतेयं पण्डितत्वं संभवति । अथच-यः पण्डितः 'एकमेवाद्वितीयं मन्मथेन दृढधैर्यतनुत्रे । ब्रह्म' इति मन्यमानो वेदान्ती स वेदत्रयीं न मन्यत इति वि कुण्ठनादतितमां कुसुमानां रोध. । वेदान्तिना हि वेदप्रामाण्यस्य स्वीकृतत्वात् , अथच- छत्रमित्रमुखतैव शराणाम् ॥ ९०॥ अद्वयवादावित्वसंख्यामपि नागीकरोति । स त्रित्वसंख्यां न मन्यत इनि युक्तमेवेत्यर्थः । तथा-माध्यमिकानामपि कियन्मानमतभे. तावक इति ॥ मन्मथेन दृढमभेद्य धैर्यमेव तनु काच देन बौद्धसिद्धा(न्ता)न्तःपातित्वात् । 'न सन्नासन्न सदसन्न यस्प तसिस्तावके हृदि मनसि, अथच-वक्षसि अर्थाच्छरानि- चाप्यनुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविनिर्मुक्त तत्त्व माध्यमिका पात्य नितरां दृढाघातपूर्व यथातथा पातयित्वा दृढतनुत्रत्वादे- विदुः ॥' इति अनिर्वचनीयमपञ्चवादित्वाद्विधुत निराकृतं सदस वातितमां कुण्ठनात्तैक्ष्ण्यकत्यागाद्धेतो. कुसुमरूपाणा स्वीयशराणा सदसद्वैलक्षण्यलक्षणं कोटिचतुष्कं प्रकारचतुष्टयं येन, अथच- छत्र मिन्नं येषां तानि, छत्रस्य वा मित्राणि, मुसानि येषा तेषा त्रित्वनिषेधानिरम्नचतुष्टयः । तथा-विरक्त वाद्दिगम्बरत्वात्पञ्च- भावस्तत्ता सूचीमुखतापरित्याजनेन छन्नतुल्यवृत्तमुरोनेय पराक्ष: वाणः कामन द्विजयी मारजित् । अयच'वण शब्दे' इत्यस्मा. दृशा कृता । दृढतनुन्ने हि पातितो वाण कुण्ठितत्यागुत्तमुग्यो दनि वाण. शब्दलं पञ्चसंरयावाचिन पञ्चशब्दं न सहत इत्यर्थः । भवति । स्मरशरा. शरत्वात्पूर्व सूचीमुसा आसन्, इदानी तु यो हि चतुष्टयं न सहते स पञ्चापि न सहते इति युक्तमेवेत्यर्थः। धैर्यकचके त्वदीये हृदि निपत्य नितरा कुण्ठनादिव तेपा पुष्पस तया-देशादिच्यवहितवस्तुदर्शनम् , देशादिव्यवहितशब्दश्रवणम् , पाणां छत्राकारमुखता जातेत्युत्प्रेक्षोपमे । विकसितानि पुष्पाणि अतीतजन्मस्थिनिस्सरणम् , परचित्तज्ञानम्, अविद्यासितारागद्वे- छत्रतुल्यानि भवन्ति । अथच-उग्रं छायाकारितासुपदमेन यथा पाभिनिवेशाज्यपावकेशक्षय., अणिमादिसिद्धिश्चेति पडभिज्ञा नतु दुःखदम्, तथा कामशरा अपि स्वक्षुदयस्यानिपीपका एक ज्ञानप्रकारा यस्य । वेदानुसारिभिदैत्यै. पराभूता देवा ब्रह्माणं जाता नतु त्या जेतुमशान्नित्यर्थः । एतादृशो जितेन्द्रियः कोपि शरणं गताः, ब्रह्मणा प्रसादितो नारायणो बुद्धरूपेणावतीर्य दैत्य- नास्तीति भावः । निपात्य, ण्यन्तावत्यो ल्यप् ॥ बुद्धि वेदार्येभ्यश्यावयित्वा बौद्वमतमुपदिदेश, अतस्ते देवानां यत्तव स्तवविधौ विधिराये जय्या संपन्ना इति । अतएव चैतदीयमतपरिभाषयव स्तुनि- चातुरी चरति तच्चतुरास्यः। रकारि । 'परिचिताथ बुधस्वम्-' इनि पाटे-नेति पदं भित्वा खया वेदत्रयी न परिचिता न स्वीकृतप्रामाण्या । अथ विरोवे । त्वय्यपविदि जाग्रति शनैः तथापि वुवस्वनियर्थ । परिचिताध्वबुध -' इति पाटे-नयी- सर्वविठ्ठवतया शितिकण्ठः ॥ ९१ ॥ परिचितानां वैदिकानां मार्ग पण्डितो न भवनि । अबढिकमा. गंमेव जानान इत्यय.॥ यदिति ॥ विधिम्नय स्तुतिविधी बहुमिपश्चातुरी दर यद्यदि चरनि प्राप्नोति नानाप्रकारयदि सवर्णन कति कम तत्र मारजयिनि त्वयि साक्षा- चतुराणि वर्णन निपुणान्यास्यानि यस्यैताहशो गीत नान्या । स्कुर्वति क्षणिकतात्मनिधी । अब च-वर्णनबियो यस्माचातुरी प्राप्नोति तस्मादर लोध पुष्पवृष्टिरपतत्मुम्हना- राण्याम्यानि यम्येति चतुरास्यो, ननु चन्वायांमानि यति । न्युष्पशवशरमंततिरेव ।। ८१. ।। ग्रहण चतुरास्य. । आम्याना च गाण नत्राय गीताना ॥ अत्र तु गौरवमहापातर्थयोच्यन इलया। टीयनितर . तवेति ! ना तन्निन बुदावताररूप मान्दयोजितन्द्रिय. अशी लोकत्रये येव कीतिर नीति भार मरवाने कानव वे वार अगिता मवं शमि म्बयि बुदण्वाशेप मा पनि Aditani र, मानने पर मनन्द्रियान्यनलीना- मामान ने int निकलनामनोदलान नदिवाना, ना कटन शिकण्ठो 2, न १६ सरन्ते, मनन करोगे जाननाने, तन्नादयाना न खानया लोग मदेश * .

·एकविशः सर्गः। ४८३ .. - . - बजमहगा वामान नमामात् चमेव परमपुरुष. सन- अद्वयमयेऽपनि अद्वैतमार्ग ऐकात्म्यवादे सन्त वर्तमान, तथा- अनि मात्र । अन्यन्यायमस्तुन्या संसनिधी लजया मालिन्यं अर्जुनस्य कागीयाजुनस यशसो यदर्शन तस बीज मूलम् । भन । सनियनि विदुपिनियत् ॥ कार्तवीयेणाराधितो दत्तात्रेयलव यशो लोकव्यापि भविष्यतीति छोरोन करिकन नौनि- पर दत्तवान् । 'अजुन-' इति पाठे-अर्जुनयश एवार्जुनो वृक्षा, तस चीजम् । वृक्षसोत्पत्ति:जादेव युक्ता । अवच-अर्जुन धूमवत्कलयता युधि कालं धवल यशो यन्यैवविधोऽर्जुन कार्तवीर्यस्लख बीजम् । तथा-अ. म्लेच्छकल्पशिसिनां करवालम् । प्टामयोगेन जनितोत्पादिता पापादिराहित्यादनध इत्यपरा सज्ञा कल्किना दशतयं मम कल्कं यस्य । तदा हि देवयोगवाहुल्यादनवेत्ति संज्ञा कृता । तथा-~~~ त्वं व्युदय दशमावतरेण ।। ९२ ॥ अलर्कनास शत्रुध्वजमदालसापुत्रस राज्ञो भवमोहो ममतादि- रूपः संसारमोहः स एव तमोऽन्धकार तत्य विनाशहेतुत्वाद- धूमवदिति ॥ च धूमयत् कालं करयालं स युधि म्लेच्छ लम् । योगमार्गापदेदोन तस्य मोह चिच्छेदेति पुराणकथा । सह युद्ध फलपता धारयता, मृत्युरूप सा धूममिव धारयता चा, अत एव लेजाना करपशिखिना प्रलयकालानलरूपेण, एर दशावतारानिर्वर्ण्य भत्यतिशयेन पुनरपि कियतस्ताने- न्लेल्या ग्लेच्छा. पापिनस्तेपा वा, म्लेच्छप्रायाणा वा, एवं: गोकर्णयति- वावतारासिविक्रम हरिहरौ बालमुकुन्दं च संक्षेपेण चतुर्विशत्या भूतेन कल्किसक्षेन दशमावतारेण कृत्वा मन दशतयं दशावयवं करकं पाएं ज्युदल निराहरु । समूलमुन्मूलयेत्यर्थः । अधच भानुसूनुमनुगृह्य जय त्वं यः स्वक्की, सोऽन्यकर विनाशयतीति विरोध. । कल्किश. व्दल विष्णुनामत्वात्परिहार. । म्लेच्छफल्पदिशखिनेत्यवतारप्रयो- राममूर्तिहतनहपुत्रः । जनमुक्तम् । अदत्तल वस्तुनः स्वयं महणम् , यागीयातिरिक्ता इन्द्रनन्दनसपक्षमपि त्वां हिसा, परसीगमन च, विविध कायिकम् । पारुप्यम् , अनृतम् , नौमि कृष्ण निहतार्कतनूजम् ॥ ९५ ॥ पैशुन्यं, असबप्रलापवेति चतुर्विधं वाचिकम् । परद्रव्यग्रह- च्हा, परानिष्टचिन्ता, वथैव परेषु दोपाभिध्यानं, चेति त्रिविधं भानुसूनुमिति ॥ हे विष्णो, भानुसूनुं सूर्यपुत्रं सुग्रीवमनु- मानसम् । इति दशविधं पापम् । चक्षुत्वक्प्रोत्रघ्राणजिहापाणि- गृह्य वालिहतां तद्वधू तारां तले दत्वा राज्याभिषेकद्वारा कृता- पादपायूपत्थमनोजन्यं वा । दश मासेषु भवत्वाद्गर्भवासलक्षणं थींकृत्य राममूर्त्या रामावतारेण हतो मारितो बृहन्नणः(न.) दुःखमिति वा । 'कल्कः पापाशये पापे' इति विधः ॥ इन्द्रस्य पुत्रो वाली येन स त्वं रामो जय सर्वोत्कर्पण वर्तस्व । नमयोऽसीत्यर्थः । तथा--भो. कृष्णावतार, अहं इन्द्रनन्दनसा- देहिनेव यशसा भ्रमतोया र्जुनस सपक्षं मिनभूतन् , अत एव-निहतो मारितोऽर्फतनूजो पाण्डुरेण रणरेणुभिरुचैः। येनेति वा । यो भानुनुमनुगृह्णाति स निहताकतनूजः कथम् । विष्णुना जनयितुर्भवताभू- तथा-यो हतेन्द्रपुत्र. स इन्द्रपुत्रमित्रं कथमिति निरोधाधोऽपि. शब्दः । निग्राह्यानुग्राह्ययोस्तत्पुत्रयो रामकृष्णावतारयोश्च भेदात्तु नाम विष्णुयशसश्च सदर्थम् ॥ ९३ ।। विरोधपरिहार । एताविरुद्धचरितत्वादुविज्ञेय. परमपुरुपोऽसीति देहिनेति ॥ विष्णुयशलखनामकस जनयितु पितु विष्णु- रिति नान भवता च त्वयैव कृत्वा सदर्थ सान्वयमभूत् । किंभू. वामनादणुतमादनुजीया- तेन भवता-रणरेणुनिरचै पाण्डुरेण धवलतरेण, तथा-दुष्ट. स्त्वं त्रिविक्रमतनूभृतदिकः । गपणामुध्यां भ्रमता विष्णुना व्यापकेन विष्णुसंज्ञकेन च पा- पडरत्वाद्यापित्वाच देहिना शरीरधारिणा यशसेव यशोरूपेण वीतहिंसनकथादथ बुद्धा- विष्णु च्यापर्क यशो यत्स त्वया पुत्रेणेति यावत् । तत्य तव पितु- कल्किना हवसमस्त नमस्ते ।। ९६ ।। र्नान सान्वयमभूत् , जातप्रायमेवेति भाविन्यपि भूतवदुपचार । अतीतकलियुगान्तावतारापेक्षयाऽभूदिति निर्देशो वा । पूर्व तु डि- वामनादिति ॥ हे विष्णो, अणुतनाद् इवतमशरीरादाम- नावतारादनु पनात्रिविक्रमावतारत्य तन्वा शरीरेण त्रिविक्रमार- त्यादिवत्तज्ञानाभूत्, त्वय्युत्पने तु तत्सार्थक्मभूदित्यर्थः । ताररूपया वा तन्वा नृता व्याप्तर दिशो येन स त्व जीया सर्वो. दत्तात्रेयं तौति- कण वर्तत । तथा---पीता निहत्ता हिसनकथा मानिवपवा- सन्तमद्वयमयेऽध्वनि दत्ता- तापि यलात् एव भूताइदारतारात्, अब पवान् कल्किना दश- मावतारेण कृत्वा हतं नारितं रूटिनलपिनं सनन्तं प्राणिजातं त्रेयमर्जुनयशोर्जनवीजम् । वेन ताशा विष्णो, ते नुन् नमः । यो राणुतमः स एव तनूत- नौमि योगजयितानघसंज्ञ दिको व्यापन्देहः कथन् । तथा--ब यीतहिमनग्यः स पर त्वामलर्कभवमोहतमोर्कम् ॥ ९४ ।। हतसनल इनि विरोध , अवतार ट्रेन परिहार । दुविज्ञपयन- सन्तमिति ॥ अहं दत्तात्रेयनामानं ला नौनि । किंभूतन्- तोलीनि नानः । वाननत्रिविनो ६३ । .

·चोन्नतपीवरतनया कैरवविकासकारिणोंऽशवो यस्य स चन्द्र. नयनायित ने. नमिवाचरितं विम्बं यस्य तथाभूत' सन् त्वदीयवामनयनीभवं. भाग्यं पभचन्द्रयोरद्यापि नागतमिति सूच्यते । 'पाञ्चजन्य-' ४८४ नैपधीयचरिते मां त्रिविक्रम पुनीहि पदे ते कुरुथेति अचेतना अपि मगि विरोवं नाचरन्ति, किमुत मरण- किं लगन्नजनि राहुरुपानत् । भीताः सर्वज्ञाः । तस्मान्मगि विरोध मा म कदम् । शब्दत किं प्रदक्षिणनकृमिपाशं एव विरोधः। अद्वयेन तत्परिहारः । अथना-अचेतन एवं मयि मुक्तविरोधः शश्वत् । यूगं तु सचेतनाः स्य, तसामयि जाम्बवानदित ते बलिवन्धे ॥ ९७ ॥ विरोधमाचरथेति शवद्वतोऽपि यावदचेतनान्न कुर्वे, तावद्वि- मामिति ॥ हे त्रिविक्रम, त्वं मां पुनीहि । तथागन- रोधो न त्यज्यत इति, अथवा-अचेतनोऽपि शहो मयाद्यापि व्यापिन्यूर्वीकृते ते पदे विष्णुपदे लगन् नक्षत्रमालामध्यवर्ती न मोच्यते, सचेतनास्तु शहादयो भवतः कथं वा मया मोच्ये- श्यामरूपो रन् । अपितु मारयिष्याम्येवेति वक्षीत्यर्थः । अधिगत्य च अधि अजनि किं पादरक्षिकैव जाता किम् । राहुरुपानद् एताचदतिमहच्छरीरं धृतम् , यस्य चरणस्थाने गगनस्यो राहुरु- गत्यैवेति वा पक्षे संबन्धः । अचेतनोऽपि मयि मुक्तविरोधः कि पानदिव जात इत्यर्थः । सापि हि श्यामा, चरणे च लगति । न पश्यतेति वा । अपामिति कर्तरि 'हत्यनाम्' इति पष्ठी ॥ तथा-प्रदक्षिणनं प्रदक्षिणाख्यं पञ्चदशमुपचारं कुर्वन् जाम्बवान् तावकोरसि लसदनमाले ऋक्षराजो ब्रह्मावतारो वलिनिवन्धननिमित्तं ते तुभ्यं अमिपाशं परिभ्रमणरूपं वलयाकारवेष्टनमेव पाश बन्धनरज्जुमेवादित दत्त- श्रीफलद्विफलशाखिकयेव । वान् किम् । यो हि कंचिद्वन्दुमुपक्रमते तसै केनचित्पाशो दी. स्थीयते कमलया त्वदजस्त्र- यते । यद्यपि देवेन वलिर्वाग्वन्धमेव प्रापितः, नतु रजवादिब. स्पर्शकण्टकितयोत्कुचया च ॥ १०० ॥ न्धम् । तथापि लोके बद्ध इति प्रसिद्धिवशाद्वन्धशब्दच्छलेन कविः पाशशब्दं प्रायुङ्ग । जाम्बवान् किल तदा त्रिविक्रमस्य तावकेति ॥ कमलया लक्ष्या लसन्ती पत्रपुष्पफलमयी वन. पोडशोपचार पूजामकृतेति प्रवादः । अत्रापि त्रिविक्रमो वर्णितः । माला यसिस्तसिस्तावकोरसि श्रीफलस्य विल्ववृक्षस्य विफलशा- 'बन्धे' इति पाठे तृन्नन्ताद्वन्धेश्चतुर्थी 'ते' इत्यस्य विशेपणम् । खिकयेव फलद्वययुक्तया हस्त्रकोमलशाखयेव स्थीयते । किंभू- 'वन्धः' इति तसादेव संबुद्धिः ॥ तया श्रिया-तवाजसमनवरतं स्पर्श आश्लेपस्तेन कण्टकितया संजातसात्विकरोमाञ्चया, तथा-उत्कुचया अर्धचक्रवपुपार्जुनवाहू- च । यत्र हि वनानां माला परिविलसति तन सकण्टकया फल. न्योऽलुनात्परशुनाथ सहस्रम् । सहितया च बिल्वशाखया स्थीयते, तथानापि लसद्वनमालत्वादि. तेन किं सकलचक्रविलूने शिष्टया लक्ष्म्या विशिष्टवित्वशाखयेव स्थीयते इत्युपमोत्प्रेक्षा वा । शाखिका, अल्पत्वे हस्वत्वे वा कन् ।। पाणबाहुनिचयेऽञ्चति चित्रम् ॥ ९८ ॥ त्यज्यते न जलजेन करस्ते अर्धति ॥ यो जामदग्न्यो भवान् चक्रस्याधं समो भागस्तस्यैव शिक्षितुं सुभगभूयमिवोचैः। वपुः स्वरूपं यस्य तदाकारेण परशुना कृत्वा सहस्रम् अर्जुनवाहून आननं च नयनायितविम्बः शीघ्रमेवालुनात् चिच्छेद । तेनैव भवता सकलेन सुदर्शनचक्रेण विलने वाणासुरस्य वाहुनिचये विपये लोकश्चित्रमाश्चर्यमञ्चति सेवते कुमुदहासकरांशुः ॥१०१॥ किम् , अपितु न प्राप्नोति । अथच-किमिति प्राप्नोति, अपितु पृथैव तत् । येन पूर्वमेकस्य बाहुसहनं छिन्नं तेनैवान्यस्य वाहु- कदाचिदाप न त्यज्यते, सशङ्खचक्रगदापनत्वात्तवेत्यर्थः । तत्रो त्यज्यत इति ॥ जलजेन शङ्खन, अथच-पनेन, ते करः सहने छिन्ने न किंचिचित्रम्, तत्र लप्तशक्तिवादित्यर्थः । येन प्रेक्षते उरत्यन्त सुभगभूयं त्वत्करकमलरक्तिमादिसौभाग्य चार्धेन चक्रेण वाहुसहनं छिन्नम् , तेनैव समग्रेण चक्रेण वाहुस- शिक्षितुमिव । गुरुशुश्रूपा हि विद्याप्राप्तिहेतु. । तथा-कुमुदहा हस्रे छिन्ने सुतरां न चित्रमित्यर्थः । परशुरामकृष्णौ वर्णितौ ॥ पाञ्चजन्यमधिगत्य करणा- पाञ्चजन्यमसुरानिति वक्षि । श्चन्द्र परमं निष्कलङ्कत्वादि त्वन्मुखसौभाग्य शिक्षितुमिव त्व. दाननं गुरुं च सेवते । त्यज्यते सेवते इति लटा-अनयोः सौ. चेतनाः स्थ किल पश्यत किं ना- चेतनोऽपि मयि मुक्तविरोधः ॥ ९९ ॥ इत्यादिश्लोकत्रयेण मूलप्रकृतिरेव वर्णिता । नयनायितेति आचा- पाञ्चजन्यमिति ॥ हे विष्णो, त्वं वामकरेण पाञ्चजन्यना- रक्य(ङ)जन्तानिष्ठा । 'हासकर-' इति ताच्छील्ये टः ।। मानं शवमधिगत्य स्वा, तथा-अपां (जलानां) च जन्यमु ये हिरण्यकशिपुं रिपुमुच्चै स्पायं कमलं च दक्षिणकरेण धृत्वाऽसुरान्दैत्यानिति वक्षीव प्रति- रावणं च कुरुवीरचयं च। वदसीव । इति किम्-हे दैत्या., अचेतनोऽप्ययं शतो मयि मुक्तविरोधः कि न, अपितु त्यक्तविरोध एव । किल यसाल्पाञ्च- हन्त हन्तुमभवंस्तव योगा- जन्यत्वे सत्यपि अपाञ्चजन्यत्वमङ्गीकरोति । यूयं पश्यत, यत. स्ते नरस्य च हरेश्च जयन्ति ॥ १०२ ॥ 1. स्थ चैतन्ययुक्ता वर्तध्ये, कस्मान्मयि विपये विरोधं य इति ॥ हे विष्णो, ये तव क्रमेण नरस्य मनुष्यस्य च हरेः सकराः । A पा . M ११ ·एकविंशः सर्गः । . -- मिहम्य च । तयारस श्रीरामचन्द्रल, हरे. सुग्रीवस । द्वारा प्राप्तपरमात्मरूपसाक्षात्कारेणैव प्राचीनतत्तजन्मार्जितकर्मणां तथा नरय अनन्य, हरेः श्रीक गत्य च । सयोगा उचैरधिक समुन्मूलनादिदानीमन्यकनारम्भे प्रात्यकर्मणां भोगादेव क्षया- रिपु हिरण्यकशिपुं हन्तुम् , तथा रापण च हन्तुम् , तथा कुरु- नैष्फम्र्य संपने मुक्तियुज्यत एवेति सर्वपामपि वादिनां त्वत्समा- वाराणा भीमादीना चयं च हन्तुमभवन् । ते तब नरव हरेन धिरेव सिद्धान्त इत्यर्थ । मुक्तिहेतुस्वमेवेति भावः । न ताव- योगा जयन्ति मनाकर्षण पतेन्ते। हन्ताधयम् अरतारनयमपि स्फुरतीति वा ॥ नरहरियोगारलनात् । योगः मलपो मैत्री च ॥ ऊर्ध्वदिक्कदलनां द्विरकापीः केयमर्धभवता भवतोहे किं तनुं हरिहरीभवनाय । मायिना ननु भवः सकलस्त्वम् । किं च तिर्यगभिनो नृहरित्वे शेषतामपि भजन्तमशेष का स्वतन्त्रमनु नन्वनुयोगः ॥ १०५॥ वेद वेदनयनो हि जनस्त्वाम् ॥१०३ ॥ ऊध्वति ॥ हे विष्णो, व हरिहरीभवनाय हरेहरस्थापि भव- केति ॥ हे विष्णो, तव इयं पुराणादिपु दृश्यमाना अध नाय हरिहरमूर्तीभवितुमूळ विग्यलिन्दलने तदूर्धदिक्कमेवंभूतं भवो महेशो यस तादृशोऽधंभवतत्ता हरिहरमूर्तिता काप्यपूर्वा- दलनं विभागो यस्यान्तादृशीं तनुं द्विःप्रकारां किमकाः । धर्यकारिणी मायिना भवता उहे (अडा) मुखाप्रभृति चरण- हरिहरमूर्ती चरणादिकमचंपर्यन्तं तत्तद्विसदृशवर्णादिधारणादधो- पर्यन्त श्यामवादितत्तदसाधारणचित उक्ततार्धस्स अर्धस्य च धव- भागमारभ्योर्वभागपर्यन्त किमकापीः । नृहरित्व इव तिर्यग्वि- लत्वाद्यसाधारणचित उक्तता, एतादृशी लोकोत्तरा तव मायाश्चर्य-भागामेव किमिति नाकार्षारित्यर्थ. । चरणादेवारभ्य देवतावर्ण- कारिणीत्यर्थः । अथ च केयम् , अपित्वनुचितैव । ननु अहो य- तस्य कतुं युक्तत्वादूचंदिकेत्युक्तम् । यदि च हरिहरत्वे तनुमूर्ध्व- लात्वं सकलः समग्रो भवो महेशः, अथ च-चन्द्रकलासहितो दिकविभागामकात्तिहि नृहरित्वे नरहरीभवितुं तनुं तिर्यग्यथा. यो महेशः स्वतन्त्रमूर्ति स त्वमेव । तथा च सकलभवरूपसार्थ- तथा किमिति अभिन विभक्तवानसि । कण्ठादधोभागे नरवेन, भवरूपता विरोधादयुक्ता । आश्चर्यकारित्वेऽप्ययमेव हेतुः । हरि ऊर्ध्वमागे सिहत्वेनैव तिर्यग्दिकविभाग किमित्यकारीं । हरिह- हरात्मकता चावतारान्तरमित्यवतारभेदेन तु विरोधपरिहार.। रत्व इवोचंदिकविभागमेव किमिति नाकापीरित्यर्थः । एवमाक्षे- भवतयमभवता का अहे जढेत्यर्थ इति वा । अथ च-तवेयम- पद्वयं स्वयमेव परिहरति-ननु विष्णो, स्वतनं वामनु प्रति धंसंसारता का, अपि तु-विरदा चित्ररूपा वा । यतः-सममः भनुयोग. प्रश्न. कः, अपितुन युकोऽयं प्रनद्वारक आक्षेप । क्लाभिरवयवैः सह वर्तमानश्च संसार उत्पत्तिधर्मा त्वमेवेति वा । समर्थो हि स्वेच्छया यत्किचित्करोति, परं किमर्थमेवं करोपीत्या- हि यलादेदा एव नयनानि यत्स सकलवेदार्थनिश्चयदृढप्रत्ययो क्षेपार्हः स न भवतीत्यर्थः । 'न खलु परतन्त्रा. प्रभुधियः' इति अनो लोकत्वां शेपतामेकदेशनूततां पृथग्भूततां भजन्तमपि न्यायेन स्वेच्छामात्रेण तथातथा रूपं करोपीति भाव. । अत्र हरि. भशेष चराचरजगद्रूपं च वेद जानाति । 'सर्व विष्णुमयं जगत्' हर-नरहरिवर्णनम् । ऊर्ध्वदिक्केति बहुव्रीहौ कम् ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिमित्तब चराचररूपत्वप्रतिपादनात्वयि सकलभ- वत्वं युक्तमेवेत्यर्थः । किंपुनहरिहरादिविचित्ररूपसाधारणम् । अ आप्तकाम सृजसि त्रिजगत्ति थच शेपोऽपि विष्णोरेव भूतिरनन्ततां भजति, स एव कथमशे- किं भिनत्सि यदि निर्मितमेव । पोऽनन्तो न भवतीति च विरोधः। व्याल्यान्तरेण तत्परिहार ॥ पासि चेदमवतीर्य मुहुः किं प्राग्भवैरुदगुदग्भवगुम्फा- खात्मनापि यदवश्यविनाश्यम् ।। १०६ ॥ न्मुक्तियुक्तिविहताविह तावत् । आप्तेति ॥ हे आप्तकाम अवाप्ससकलाभिलाप विष्गो, वं त्रिजगत् किं सूजति । यदीदं निर्मितमेव, तर्हि निष्पयोजनमेव नापरः स्फुरति कस्यचनापि कि मिनसि । यदि चेद स्वयमात्मनापि निश्चयेन संहरणीयमेव त्वत्समाधिमवधूय समाधिः ॥ १०४ ॥ तर्हि मुहुवारवार तेनतेन प्रकारेणावतीर्य जन्मादिकेशमनुभूयेदं प्राग्भवेति ॥ प्राग्नवै. प्राक्तनैः पूर्वजन्मोपार्जितैः कर्मभिहेतु-' जगत् किमर्थ पासि च । यदवश्यं विनाश्यन्, तरकोऽपि नहि मित्दगुदग्भवत्योत्तरोत्तरस्य संसारस्य जन्मनो वा गुम्फायना- त्वात्मना स्वयमेव पालयति । प्रयोजनाभावात् सृष्टिपालनसहारा- देतो भात्यन्तिको दुःखनिवृत्तिः, अविद्याखमयो (वा) नोक्षः' किमयं करोपीत्यर्थः । अत्रापि 'क. स्वतन्त्रम्-' इत्यादि. पूर्व इत्येवल्क्षणाया मुक्युतियोगः । प्राप्तिरिति यावत् । तता दि. एव परिहारः । ब्रह्मादिल्पत्याने भाव. । इष्टप्रातिरनिष्टनिट हताबनेकजन्नसु तत्तत्तुकृतदुप्कृतरूपकर्नार्जनान्मूलसद्भावात्स- तिति द्वयं प्रयोजन तास । ततश्च--इष्टप्राप्तावनिष्टनिवृत्तेरन्त- सानिवृत्तो कथं नाम मुक्तिः संभवतीत्यादिभियुक्तिभिरनुपपद्य- भवं मन्यमानः श्रीहर्ष: 'आतनाम' इत्येव मंदिनहान मानतायां तावनिधयेन सत्यानिहवं पूर्वपले विपये कसवनापि ज्ञेयम् । वादिनस्त्वयि सनाधिधित्तैकान्य थानं संततानुचिन्तनमवध्य जाह्नवीजलजकौस्तुभचन्द्रा- पादपाणिहृदयक्षणवृत्तीन् । . परिहलापरोऽन्यः लनाधिः परिहार सिद्धान्तल्पो न परति मकाशते । उत्तरीत्या पद्यपि मुक्तिविहतिखथापि तव ध्यानादि- ·पारपायहनुनया प्रमयिकाममोक्षाबिना दुपात it १८६ नैषधीयचरिते उत्थितान्धिसलिलावयि लोला श्वरो योऽहमुदरं प्रविष्टः स कः, यश्च पूर्वमेवोदरे वर्तते सका, श्रीः स्थिता परिचितान्परिचिन्त्य ॥१०७॥ इति भवन्मायोपवृंहितत्वाद्विशेपेणाजानन् स कतमो द्वयोरन्तर्व- जाह्नवीति ॥ अब्धिसलिलात् उत्थिता निर्गता लोला स्वभा- भवन्निश्वासेन सहोदरं प्रवेश्य तत्र च लोकत्रयं प्रदश्य मार्कण्डेय. हिश्चरयोर्मध्ये क इति विवेक्तुमशक्नुवन् निर्ययौ । मायावालको वतश्चपलापि लक्ष्मीः यथाक्रमं जाह्नवी च जलजं पाञ्चजन्यश्च कौस्तुभश्च चन्द्रश्च तान् पादे पाणी हृदये ईक्षणे वामनेत्रे च वृ. नीपे नान्य इत्यर्थः । अयमितिहासो हरिवंशादवसेय इत्यलम् । स्तस्य वनाच्छनैर्विनिर्ग(मि)तः स कतम इति त्वमेवावपि जा. त्तिरवस्थानं येषामेवंभूतान्परिचितान्समुद्रकाश्रयतासहवाससंजा- बालमुकुन्दरूपोऽपि त्वमेवासीति भावः । यद्वा यस्य तवोदरे तस्नेहान् सुहृदस्त्वयि विष्णौ परिचिन्त्य विचार्य दृष्ट्वैव त्वयि स्थिता किम् । चाञ्चल्यं परित्यज्य त्वयि नित्यावस्थितिरभूत् स्वमजानन्सन्निर्ययौ स कतमोऽनेकेष्ववतारेपु मध्ये स को वा बाह्यं सर्व वस्तु दृष्ट्या मार्कण्डेयो जठरस्थेन स्वेनैव विमिश्रमुभयं किम् । जाह्वव्यादयो लक्ष्मीश्च तव सेवां कुर्वन्ति, एतादृशः पर-विशिष्टस्तवावतार इति त्वमेव जानीपे, नान्यः कश्चित्त्यां जानाति मपुरुषोऽसीति भावः ॥ स्वप्रकाशत्वादित्यर्थ इति व्याख्येयम् । अन बहुजातिपरिप्रभवि. वस्तु वास्तु घटते न भिदानां पयत्वाडुतमच् ॥ यौक्तनैकविधवाधविरोधैः । ब्रह्मणोऽस्तु तव शक्तिलतायां तत्वदीहितविजृम्भिततत्त- मूर्ध्नि विश्वमथ पत्युरहीनाम् । झेदमेतदिति तत्वनिरुक्तिः ॥ १०८॥ बालतां कालयतो जठरे वा यस्त्विति ॥ हे विष्णो, घटपटादिवस्तुजातं योक्तैर्युक्तिसंब- सर्वथासि जगतामवलम्बः ॥ ११०॥ धिभियुक्तिकृतैन्यायोयन कविधैर्यहुप्रकारैर्वाधः साधारणदूपणैः तधा-निरोधनमाद्वैतप्रतिपादकमर्वोपनिपद्वाफ्यवैपरीत्यरूपैरसा- ब्रह्मण इति ॥ भो विष्णो, स्थावरजङ्गामारमकं विश्व माणः परमात्मस्वरूपस्य तव शक्तिरूपायां सामर्थ्यरूपायां लतायां हटे। धारणपणः, यहा–नेकविधान् भिन्नान् घटपटादीन् बाधन्ते इनि नेकविधयाधाम्नयाभूपिरोधैर्हतुभिरिदमसानिन्नमित्येवं वि-पुराणोक्तिः । तथाच त्यन्मायालतायां विश्वं वर्तते अब सृष्टयन प्राक् अस्तु वर्तताम् । 'सृष्टेः प्रागमूर्ते ब्रहाणि विश्व लीयते' इति दोषणायन प्रतीयमानानां भिदानां वास्तु आधारो (वस्तु पदार्थो) न घटने न प्रयुज्यते । फिरवभिन्न ब्रह्माद्वैतमेव घटत इत्यर्थः । प्रलय हारा बालता मायाशिशुस्वं कलयतोऽकीकुर्मतमा न्तर सृष्टं विश्व त्वदशस्य अहीनां पत्युः शेषस्य मूभि वर्तताम् । साहि भेदातीतः का गतिरित्यत आह-तदिति । तस्मादुक्तहेतु- वैव जठरे चास्तु समस्तमास्तामित्येव सर्वथा सर्वप्रकारेण राजग निदन्नविशिष्टं वस्तु वा न घटते तस्मादनिवर्याच्यानायविद्यारू- पेग बाहितेन, अनिर्वचनीयरयादिनानिप्रसिद्धेन त्वदीहितेन वा त्वमेवेति सूचितम् । 'अम्ति-' इत्यपि कचित्पाठः ।। तामवलम्बोऽसि । वा समुच्चयायः । एतेन सृष्टिस्थितिलयकती करपेन गा वा पितृम्भित. प्रकटीभूत. कृतो वाविद्यमानो. ग्यारोप्यत्वेन प्रत्यायितः स स घटादिरूपो भेदो यस्य तादृशमेत- धर्मवीजसलिला सरिदशा- दस्तुनानमिन्ये तत्वम्य प्रामाणिकस्यार्थस्य निरनिनिर्वचन निधि वर्थमूलमुरसि स्फुरति श्रीः। तोक्तिः। अभेददानोनयुक्निदातवाधानत्तत्रुनिविरोधाच तत्त्वतो कामदैवतमपि प्रसवस्ते वस्तुभेदानावे प्रतिभायमानस्य च भेदस द्विचन्द्रबुद्विवदनामा. शिवे सफलमिदं जगदनिवामिनि श्रवणमननादिक्रमेण संजात- ब्रह्म मुक्तिदमसि स्वयमेव ॥ ११ ॥ भरमाक्षाकारस्य मचिदानन्दघनस्वमेकः, ननु त्वदतिरिक्तं कि. धमेति ॥ हे विन्यो, धर्मस्य प्रथमगुरुपाम्य गीत प्रो. चिदिति बोधः समुदेनानि नवनिर्णय दनि भाव । एतेन 'त-रण मल्लिं यस्या सासरिता चरणे स्फुरति शोभन स्वमनि' इत्यायुपनिषदोऽपि मंगृहीन इति शेयम् । योनि तथा अर्थस्य विनायगुरुपास मूलमादिकारणं श्रीमयोग मंन्येऽन् । युन्यन्तर अन्यान्नगन्मुधिया बोदयन् । विन्तः स्फुरन । तथा-कामरू देव हामरूनीयाaft रनमत्र न लिनिनन् । ने ग्रामवः कृष्णम्पस तव प्रगुमलाया पुत्र irct 'पु. वस्तु विश्वयुदरे नव दृवा यादीन एवेत्यर्थः । तथा-मुन्दि चतुपुरुषाय नमोहन वागवकिट मृकण्डतन्तः। समय प्रा परमारमहा मायमेन tari. यं विनियमन न विविश्न- निरनी म कतमम्वपि ।। १०१ ।। इदानी निर्मिती मालाममनमा - निरनिटेनमे।लो, मुलतो मार लीलयापि तव नाम जना ये १. उन २६ बन्द दर नवादी वर्ग, + सायन्न पारंग गृतले नाफनाममा बाल नभ्या नामनितानी- ETE पर निन्दन् । । । । नावः॥ } -- है A नं नु पियतु नियः॥ १.२ ·एकविंशः सर्गः। । - लीलयेति ॥ विष्णो, ये जना नरकस भौमासुरस नाशकर- रहिते वा क्रियमाणेऽपि भविना संसारिणां हदि मनसि येऽज्ञान तस, अपच-पुण्यश्लोकस्यानिरयनाशकारिणस्तव नाम राम, प्रमादकता अवकरा रागादिदोपा उद्भवन्ति तेषां दोपाणां भवत विष्णो, इत्यादि संज्ञा सहेतपरिहासादिप्रसमान्तररूपया लीलया ऽनुस्मृतिध्यानं तस्या धारा परम्परा शोधनी प्रक्षालनहेतुः, नान्ट बिलासमानेणापि गृहते उच्चारयन्ति तेभ्य एव त्वनाममाहिभ्यो न- कधित् । कस्सिलिव-मन्दिरोदरे गृहमध्य इव । यथा पुन.पुन न्य एव सकाशात् पातकियातनात्यानभूतैर्महारौरवादिनरी-मार्जनेन चिरजस्त्वे क्रियमाणे गृहमध्ये ये तृणरज.पुना न तत्कनुका तदधिकरणिका वा भीतिरुचिता योग्या । तेभ्य एव नवा उद्भवन्ति तेषां शोधनी समार्जनी भवति तथेत्यर्थः। भवन तैर्भयं प्राप्तुमुचितमित्यर्थः । ते तु नरकनाशकारिभवज्ञामग्राहिणः नुस्मृतिरेव चित्तशुद्विसंपादनद्वारा नैष्कम्र्यसंपादनेन मोक्षहेत क्षीणपापा नराः पुनः कथं नाम विभ्यतु भयं प्राप्नुवन्तु, अपितु, रिति भावः । 'भुवि' इति पाठे-चेतस्येव भुवि साने इत्यर्थः न कयंचित् । तदुक्तं श्रीभागवते-'साढत्यं परिहास्यं वा तौभं 'संमार्जनी शोधनी यासंकरोऽवकरस्तया । क्षिप्ते' इत्यमरः ॥ हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेपाघहरं विदुः ॥' इति । ली. पुनरपि नामान्तरापेक्षया रामनानो माहाल्यमाह- लयापीत्यपिशब्देन ये तु बुद्धिपूर्वमेव भवनामजपमेव कुर्वन्ति तेन्यो नरका विन्यतीति किनु वक्तव्यमिति सूचितम् । नरकैी- अस्मदाद्यविषयेऽपि विशेपे रिति 'र्तृकर्मणोः कृति' इति पष्टीप्राप्तावपि सपदादित्वाविपः रामनाम तव धाम गुणानाम् । ख्याधिकारविहितत्वात्तीप्रत्ययत्वे 'शेपे वीप्रलये वा' इति वाति अन्ववन्धि भवतैव तु कसा- कापक्षे 'कर्तृकरणपो.-' इति तृतीया ॥ दन्यथा ननु जनुत्रितयेपि ॥११५॥ मृत्युहेतुषु न बज्रनिपाता- अस्मादिति ॥ अत्रैते गुणाः सन्तीति विशेपाकारेण विशेपे नीतिमर्हति जनस्त्वयि भक्तः। लिदादीनामज्ञानामविपये बुड्यगोचरे सत्यपि तव सहस्रनामस यत्तदोचरति वैष्णवकण्ठा- मध्ये रामेतिनाम गुणानां धाम स्यानन् । यद्वा-हे राम, तब निष्प्रयत्नमपि नाम तव द्राक् ॥११३॥ नाम गुणानां स्थानम् । अज्ञातेपि विशेपे कुत एतनिर्णीतमित्याश. मायापत्ति प्रमाणयति-अन्यथा तु पुनयंग्रेवं न स्वातहि ननु मृत्युहेतुग्विति ॥ है विष्णो, स्वनि विपये भक्तो जनः अने- जनुखितयेऽपि जामदग्न्य-दाशरवि-बलभद्रल्पजन्मत्रयेऽपि भरतय केषु मृत्युहेतुपु मध्ये वननिपातरूपान्मृत्युकारणात्तकाशाङ्गीति कला तोराग्रहेण पौन पुन्येन रामेत्येव नाम अन्वन्धि अनी- नार्हति भयं प्रातुं योग्यो न भवति । यद्यलात्कारणात्तदा वज्रपात- कृतन् । अनेकजन्मत्त्वेतस्स त्वयैव स्वीकारात्तवाप्येतत्प्रियतममिति समये तत्त्व वैवस्य कण्ठानिप्पयतं निरन्तरहरिलरणान्यासय- ज्ञापते। तलादामनाम गुणगणल्यानमित्यर्थापत्तिः । तथाच शि- लेन तलिकाले विशिष्ट धनं विनापि तव श्रीरामकृष्णादिनान वेनापि राम रामेति रामेति-' इत्यादि पार्वती प्रत्युतम् ॥ द्राक् शीघ्रनुचरति निर्गच्छति । वज्रनिपातान्मरणे संजातेऽपि त. लिन्सनये उतरीत्या नानोचारणसद्भावाचावन्मात्रेण मोक्षप्राः भक्तिभाजमनुगृह्य दृशा मां पुनर्जन्नाभावान्मृत्योर्नयं वैष्णवस्व नातीति भावः । मृत्युहेतुपु भास्करण कुरु वीततमस्कम् । मध्येऽन्यापेक्षया दारुणान्तृ युहेतोपत्रनिपातादपि सकाशाद्देप्नवो अपितेन मम नाथ न ताप भयं नाहतीति किं वाच्यमित्यर्थः । तलान्मृत्युसमये वैष्णवकण्ठा. लोचनेन विधुना विधुनासि ॥ ११६॥ निष्पयतनापि तव नाम दाङ्गिच्छति । व्याघ्रायनेकमृत्युहेतुपु हरिलरणादेव मृत्युभयं नास्तीनि ज्ञातव्यम् । उच्चरनि, सर्म- भक्तीति ॥ हे नाथ, त्वं भास्करण सुर्यरूपया दलिगमा कृत्वाभावात् 'उदधरः सकर्मकात्' इति न तङ् ॥ स्वपि भक्तिभावं माननुगृस मयि प्रसादष्टिपातं कृपा चीननम- स्कं ताज्ञानं कुरु। प्रसादरधिपातान्नन मस्लामप्यरिया गिना. अथ लरपानाहात्स्यनाह- शयेत्यर्थः । सूपैन च तिनिरं निरसने नया मार गिनन प्रमाद- सर्वथापि शुचिनि क्रियमाणे निहितेन विना चन्द्ररूपेग वामलोचनेनारामन विपना मन्दिरोदर इवावकराये। वा न विएनानि न दूर्गकरोषि, मरिनु निरागिरि का। चन्दन वशीतचात्तापशान्तिः यिने । पर तुरन्न नाममा. उद्भवन्ति भविनां हदि तेषां एका विरोध नाति नार । शोधनी भवदनुस्मृतिधारा ।। ११४ ॥ लड्यन्नहार्भददाता- सर्वधेति ॥ हे विनो, सर्वधा मनोवाकायनिपननामनेर मलि हा विधिनिषेधमयीं यः। भनितपापतया शुचिनि गुदे मलाप्तिपट रेन इन्धन- दुर्लभ न नानापि निंग दत्यनादमदनिच्ग्लजः ॥ १९७।। र विपन्न किपडेदन - सापतितिद, चोर मन' सरः। सरदादा मन m ·नेपालगनरिते तिरूपामहरहः प्रतिदिनं लकनिकामन् यत् काँगनमा यो कारमाकासामाना गयानमारमकान पदिष्ट तन करोमि, गच न कसैगमित्युपदिष्ट तफरोम्योनि इनि गमागम् ॥ स्यदाज्ञा लजगन्सन् असिस गर्ने । दा एमनुनितकारी । मोहं महीयसापि तपसा दुर्लभं राप्रसादमिछुः 'प्रगीर' इति विप्रमाणिए भृशं मुवी गिरैव प्रार्थयमानः सजलजो निलंगोऽसि । यो हि एकदापि पावसात्कृतपित रुतुकगः। प्रभोराज्ञां करोति सोऽपि काचिरस्वामिप्रसाद तभते । गस्तु अगसा हरिहरं परिणज्य कदापि स्वाम्गाज्ञा न करोति स दमोऽपि जायेण प्रमादमि- निर्लज एव । प्रसीदेति भावः । राप्रसादमिनि 'न लोका-' प्रड एग शरणं प्रविवेश ॥ १२० ॥ इति पठीनिषेधः ॥ विप्रेति ॥ पागल. मह मन् शरणं भोगना प्रतिमेश । विश्वरूप कृतविश्व कियत्ते नसा गुदगोशिनो जानि: । किता-मपाणि भुरा नित्यदा- नमंति मु गोभूहिराणादि योगील: तगा पात्रमारकृतं वैभवाद्भुतमणी इदि कुर्वे । निशातगोताकपालाणाधीन ग त पितृस्नुमन्य नि- हेम नहाति कियनिजचीरे राथापितुगमामि गगेन । तमा-गमा सानोता. काञ्चनाद्रिमधिगत्य दरिद्रः॥ ११८॥ मिनिरासननिराशाद्वान्त कमानुपानजन्येन पुण्येन पुष्पादिना व हरिदरमभेगाना fणुशारू नारागण परिपूजा तसिनद विश्वेति ॥ शिवरूप शावरणमामा, तमा-कृतशि. पणेन त परितो भक्तिनाः सनमस्कार करता नित्यश्राद्धान्त स्थावरजमकारिन् विष्णो, अहं से तब भारत सामगांति- 'माण करता भोजनायं गुह प्राविदिति भार । 'हव्यकव्ये शयनन्यं तप पाश्रमणो परमाणुरूपे ही मनसि कियत् बिपिन्गे' इसमरः । पारमात्, 'देये गा च' इति साति. ॥ परिमाणं कुर्वे । अपितु-आधारस्यापीगस्वात् , आयसा च महीयस्वारसर्व वैभवायुतमणी हदि धारयितुं न होगीलार्थ. माध्यंदिनादनु विधेर्नसुधासुधांशु- यद्यपि ते सामध्यं महत् , तथापि झियवल्पमेन धारयामीति या। राखादितामृतमयौदनमोदमानः। युक्तमेतत् । यसादरिद्रोऽकिचनो जनः कायनानि मुमेरुमधिगय प्राश्च स चित्रमविदूरितवैजयन्तं प्राप्य स्फुरदुरसुवर्णग्रहणाभिलापोऽपि सन् शतधा सफलीभूते वेश्माचलं निजरुचीभिरलंचकार ॥१२१॥ ऽत्यन्तजीर्ण निजचीरे स्वीये वरो फियरिंकपरिमाण हेम नयति ब. भाति, अपित्वल्पमेव अन्धो बनात्यसामथ्यात् , तथा सकलगुणन. माध्यंदिनादिति ॥ स वसुधासुधाशु चन्द्रो नलो माध्य- नामिलापे सत्यपि सामयाभावारिकयन्मानगुणवतंना कृतेति दितान्मध्यंदिने विधेयादिधेरनु पचापचमहायज्ञनिर्वपणानन्तर- भावः । इति स्तुत्युपसंहारः ॥ मास्वादितोऽमृतमय. शासूपादिव्यअनादिनामृतरूप ओदनः, तेन शालितण्डुलप्रभवेणौदनेन कृत्या मोदमान. आस्वादितोऽ. इत्युदीर्य स हरिं प्रति संग्र- मृतमय ओदनो येन अतएव मोदमानो दृष्यत्तमः । एवंभूत. सन् ज्ञातवासिततमः समपादि। मात्र यत्र भैम्या सह परिहासविलासं कृतवास्तं पूर्वम् । अथच- वास्तुशास्ने 'शयनस्थान प्राच्या कर्तव्यम्' इत्युक्तत्वान्मुरयराज भावनालविलोकित विष्णौ प्रासादात्पूर्वदिक्स्थम्, चित्र चित्रलेख्ययुक्तमद्भुतरूपं वा । तथा प्रीतिभक्तिसदृशानि चरिष्णुः ॥ ११९॥ अत्युचत्वाच्छोभासाम्याचाविदूरीकृतो निकटीकृतो महेन्द्रप्रासादो इतीति ॥ स नलः हरि प्रति इत्युक्तप्रकारेणोदीर्य प्रसादं सं- येन वैजयन्ततुल्यं वेश्माचलं प्रासादरूपं पर्वतं निजरुचीभि स्वी प्रार्थ्य द्विविधसमाधिमध्ये संप्रज्ञाताख्येन समाधिना तन वासि- यकायकान्तिभिरलंचकार । भोजनं कृत्वा तं प्रासादमारूढवा- ततमः अतितरां संभावितमनास्तदेकतान. समपादि जात. अ. नित्यर्थः । चन्द्रोऽपि उदयन्नास्वादितामृतरूपेणौदनेन मोदमानः तएव भावनावलेन संप्रज्ञातध्यानयलेन विलोकिते साक्षात्कृत सुधापूर्णोऽद्भुतरूप प्राच्या वर्तमानत्वादुयत्वाच संनिहितवैजयन्तं विष्णौ विपये प्रीतेः सहजप्रेम्णः भक्तेश्च सदृशानि योग्यानिक प्राच्या वर्तमानमुदयाचलं निजकिरणैरलकरोति । अथच-चित्र- मर्माणि आनन्दवाप्पगीतनृत्यादीनि चरितुं कर्तुं शीलमस्य सः । मिति विरोधादाश्चर्यम् । चन्द्रो हि मध्यंदिने वर्तमानं मध्यदिनस तदुक्तं श्रीभागवते-'शृण्वन्सुभद्राणि रथाङ्गपाणेर्जन्मानि कमयानन्तरमस्ताचलमेव रुचिभिरलंकरोति, नतु प्राच्यमचलम् । मर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन्वि- अयं तु चन्द्रोऽपि मध्याह्वानन्तरमपि प्राचमचलमलंचकारेत्याश्चर्य- लजो विचरेदसङ्गः ॥' इति । एव संप्रार्थ्य प्रतिमादिसाकारध्यानेन मित्यर्थ । 'विवस्वान्-' इति पाठे-पूर्ववदन्यत् । आस्वादित विष्णु साक्षादकृतेति भावः । 'विष्णुः' इति पाठे-भावनावलेन सर्वेभ्यो गृहीतं यदमृत जल तद्रूपेणौदनेन मोदमानः सूर्योऽप्येवं- विलोकितो विष्णुर्यन सः । अतएव-प्रीतिभक्तिसहशानि चरि- भूतमुदयाचलं निजदीप्तिभिरलंकरोति । अथच-सूर्योऽपि मध्या ष्णुः । ऐकपये-विष्णुप्रीत्यर्थ भक्तियोग्यान्युपहारादीनि । ध्यान- हानन्तरमस्ताचलमेवालंकरोति, नतु प्राञ्चमचलम् । अय तु सूर्य समाधिर्द्विविध:--संप्रज्ञातोऽसंप्रज्ञातश्च । तत्र ध्येयध्यातृभाव- प्राञ्चमचलमलंकृतवानिति चित्रमित्यर्थः । प्राञ्चम्, 'ऋत्विग्-' युक्तसाकारध्यानसमाधिः संप्रज्ञातः, संविसंवेद्यविलोपेन निरा- इत्यादिना फिनि 'उगिदचाम्-' इति नुमि श्रुत्वम् ॥ १ 'भावनावशविलोकित-'इति जीवातुसंमत पाठ.। १ इद त्वनुस्वारदृष्टया श्रुत्वस्यासिद्धत्वविस्मरणमूलकम् । ..

·an एकविंशः सर्गः। - भीमात्मजापि कृतदैवतभक्तिपूजा तिर्यग्धृतस्फटिकदण्डकवर्तिनका पत्यौ च भुक्तवति भुक्तवती ततोऽनु । तामन्ववर्तत पिकेन मदाधिकेन ॥ १२४ । तस्याङ्कमङ्कुरिततत्परिरिप्समध्य- कूजेति ॥ एका सखी पिकेन कोकिलेन सहोपललिता वा त. मध्यास्त भूपणभरातिभरालसाङ्गी ॥१२२॥ भैमीमन्ववर्तत लक्ष्यीकृत्य जगाम । किभूतेन पिकेन-जय भीमेति ॥ ततोऽनु नलप्रासादारोहणानन्तर भीमात्मजापि मधुराव्यक्तेन शब्देन सहात्मानं युननि युरु, तेन । कुहूशन तत्यानध्यात्त । कीदृशी-कृता गौर्यादिदैवतानां भक्त्या पोडशो- कुर्वता । तथा-बहुलो भूयान्य पक्षाणां शितिमा कृष्णव तलि. पचारपूजा यया । तथा-पत्यौ च भुक्तवति सति स्वयमपि भुक्त- न्सीन्नाऽवधिभूतेन । अतएव विशेषणक्रमेण ( विशेपेण) 'कुहूः वती । अनन्तरं च भूपणभरेण अलंकारबाहुल्येन योऽतिभरो इति पदत्य शब्दस, तथा पदार्थस तत्पदवाव्यस्यामावासारू- गौरवं तेनालसमङ्गं यस्या. सा । भूषणबाहुल्येनातिभरं यथा तथा पत्य च मियोऽन्वयोऽन्योन्यसंबन्धो यत्र तादृशेन च स्पष्टमुत्प्रे वा भूपणभरमपि वोडमसमर्थाऽतिमृद्दी तद्वशान्मन्दगतिर्वा । क्षायाम् । कुहूपदयोगिचात्कृष्णतमत्वाचामावासा (वात्रि) वि. कीदृशनम् अकुरिता समुदिता तत्परिरिप्सा भैन्यालिङ्गनवान्छा पये कुहूपदपदार्थयोलादान्यरूपेणेति यावत् । अमावास्यापि पस तादृशो मध्यदेशो यस । उक्तविशेषणविशिष्टा सती नला-'कृष्णपक्षसंबन्धिनी मर्यादा भवति, अतएव कुडूशब्दवाच्या च । ज्ञया तदरू समुपाविशदिति भावः । अपिनलदेवपूजापेक्षया तथा-तिर्यक निरवीनं (यथा तथा) करे त. स्फटिकदण्डकत्तत्र समुच्चयार्थः । पत्यौ भुक्तवतीनि पतिव्रताजानि. । 'परिरिप्सुम- वर्तिना स्वितेन । तथा-सदाधिकेन मदोन्मत्तेन । दण्डकेति ध्यन्' इति पाठे भैमीस्पर्शसंजातसात्विकरोमाशं तदालिङ्गनेच्छु 'हूखे' इति कन् । हले दण्डे इत्ययः ।। मध्यं यत्स । 'भरातिभरा' इत्येव पाठ साधीयान् । पाठान्तरं चिन्त्यम् । भङ्गम्, 'अधिशीइत्यासाम्-' इति कर्मवन् ॥ शिष्याः कलाविधिषु भीमभुवो वयस्सा वामन्वगादशितविम्बविपाकचञ्चोः वीणामृदुकणनकर्मणि याः प्रवीणाः । स्पष्टं शलाटुपरिणत्युचितच्छदस । आतीनमेनमुपवीणयितुं ययुस्ता कीरस्य कापि करवारिरुहे वहन्ती गन्धर्वराजतनुजा मनुजाधिराजम् ॥१२५॥ सौन्दर्यपुञ्जमिव पञ्जरमेकमाली ॥१२३॥ शिप्या इति ।। या भीममुग भेगमा यस्ता सय कतानि. तामिति ॥ काप्यनिर्दिष्टनामातिसुन्दरी याला सपो ता विपु च पटियाकर्ममुसिय नगाएर निया., नया-ची. मीननु लक्षीकृत्य पश्चादगात् जगाम । कोशी-कीरस शुफसक पाया सदुन्नम्मको मरमसले पारे प्रगामा. ग. पञ्जर करवारिरहे पाणिपमे वहन्ती । उत्प्रेक्षते-गुस्स्सात्मनो पा रातो विधारनुमान ननुमा कमलामनुथा पा मामाई नामो. सुवर्णादिघटितत्वात्पञ्जरत्यैव वा मूतं सौन्दर्यपुजमिव पृथारे ननेनं मनुनाचिरानमेननुरोगामि गंगोपगापा मा.। पजररूपेण वहन्तीति संबन्ध । फिनूतत्व कीरत्व-अशिनल उपरीदिनु पूर्ववत् । भक्षितत्व परस्य विम्बल विम्पीफलस विपाय परिणामतमा चजुर्यस्य । अतिप्रियभुक्तपकविम्यफलमेव यदीयचत्वाकारेण परि. वानामनामत कुरडयां विपदी पतमिति यावत् । तारदात्वातिरक्तचनोः । तथा सए सर्वथापि किंचित्पुरः कलित निकलालीका। सलाटुरपकं यत्किचित्फलं भुक्तं पिच फरमेव पा, तस परिपति- भनीनपामार कन्टल तोपकाटे रतिनीलता तस्या उचितालयोग्या अनिनीलाग्दा पक्षा पल । अपकानि स्यानानि भक्षितानि फलान्तराति पिम्पोलान्देर बा सन्दापितुं प्रथममप्रति नाती || १२६॥ पदीयउदाकारेण परिणतानीति पावत् । तारालानिहारताल तासामिति । मा... वीरस वं नीलपक्षत्वं जाति । पादितमुशादिपरदेशा- रियाः सरया अपि नादिकानुगमन जाति । नोडन्न्नर ::मनरेन पाटितगुरुसारिकाशिदानां गोतस प भान नरेन चशीलनं राज्ञानपि जाति. । आने परे ? ' दिनरः॥ 4 + - . . M राजापुजा पहुलपक्षशितिशिनीमा पएं उपरसदापनि पोनपेन : " ·४२० नैषधीयचरिते सा यद्धृताखिलकलागुणभूमभूमी- आकृष्य सारमखिलं किमु नलकीनां भैमीतुलाधिगतये स्वरसंगतासीत् । तस्या मृदुम्बरमराणि न कण्ठनालम् । तं प्रागसावविनयं परिवादमेत्य तेनान्तरं तरलभावमवाप्य वीणा लोकेऽधुनापि विदिता परिवादिनीति १२७ हीणा न कोणममुचकिमु वालयेषु ॥१२९। सेति ॥ सा विपञ्ची भूतानामसिलानां गीतनृत्तादिचतुःपष्टि- आकृष्येति ॥ नमणा वहीना वीणानामगिलमान्तर सार फलानां सौन्दर्यादिगुणानां च भूमो याहुल्यस्य भूमी स्थानभूता श्रेष्ठ भागमाग तसा भैम्या. रुण्ठनाल प्रीनादण्डः किमु ना- भैमी तस्यास्तुलाधिगतये साम्यप्राप्तये स्वयमपि पूर्वोक्तप्रकारेण सजि सृष्टम् । गपिनु तमेा सारमाटा तग कण्ठनाल सृष्टम् । तादृशी सती भैमीस्वरतुल्यत्वप्राप्तये यत् स्वरैः परजादिभिः सं. यतो मृदुस्वरमालनीणासारनिर्मितलादेन भैमीकण्ठस मारत. गता संबद्धा आसीत् । अथच-भैम्या साध साम्यप्राप्तये स्वरस मत्व जातमित्यर्थः । यसादां तेनैन हेतुना इतमारतयैवान्तर स्वाच्छन्द्यामिलापं गताभूत् । असौ निपजी तं भैमीसाम्गस्या- वीणादमध्यगत तरलभार लक्षणगा मन्दशन्दवमनाय हीणा छन्याभिलापलक्षणमविनयमत्युत्तमावमाननामेन परिवाद स्फुटं किमु लजितेा वीणालयेषु स्वरविश्रान्तिरूपासु मुच्छंनासु विपये दोपं प्राक् पूर्वमेत्य प्राप्य, अथच परिवादं वीणापादनसाधन कोणं वा लीलाधनु.सशाकार वीणावादनसाधन नामुचत् । तद्रूपमविनयं प्राप्य अधुनापि अद्ययावदपि लोके परिवादिनीति गृहीतसारोऽन्योपि निःसारतयैवागम्भीरान्त करणता प्राप्य हीणः विदिता ख्याता । परिवादयोगारपरिवादिनीत्ययापि गीयत समालयेषु गृहेषु कोण कुज्यभागदयसयोगस्थानं न मुञ्चति इत्यर्थः । अथ च-वीणावादनसादनयुक्ता । यद्वा-सप्ततग्री- पुष्फलरियस्य वीणादास स्वरोऽतिगम्भीर प्रशन्ततरो भवति । युक्ता वीणा परिवादिनी । 'भीतो भयानि पश्यति' इति न्यायेन मधुरतर वीणा कणति स्मेति भावः । बीणास्वरापेक्षया भैमीस्वर- पूर्वमपि लोके दुष्टतां प्राप्ता पुनरपि चोत्तमस्य पुरस्तात्प्रागल्भ्ये स्पाधिक्यमेतेन सूचितम् । वीणादण्डस्य सच्छिद्रत्वेन नि.सारत्वो. दोपान्तरं शकमानेवा प्रतिभावतीति प्राचीनलोकार्थहेतुतया स्प्रेक्षा । 'वीणादिनादने कोणोऽप्येकदेशो गृहस्य च' इति विश्वः ॥ योज्यम् । 'परिवादः कलके स्याद्वीणावादनवस्तुनि' इति विश्वः॥ तदम्पतिश्रुतिमधून्यथ चाटुगाथा नादं निपादमधुरं ततमुजगार वीणास्तथा जगुरतिस्फुटवर्णबन्धम् । साभ्यासभागवनिभृत्कुलकुञ्जरस्य । इत्थं यथा वसुमतीरतिगृह्यकस्ताः स्तम्बेरमीव कृतसश्रुतिमूर्धकम्पा कीरः किरन्मुदमुदीरयति स विश्वाः १३० वीणा विचित्रकरचापलमाभजन्ती॥१२८॥ तदिति ॥ अथ काफल्युगिरणानन्तर गन्धर्वराजकन्यानां भैमी. नामिति ॥ अवनिभृतां कुलं वंशस्तन कुञ्जर. श्रेष्ठस्तस्य नलप्रियस्तुतिकारिणीश्चाटुगाथाः लोकान् तथा तेन प्रकारे- वीणाः तयोर्दम्पत्यो. श्रुतीना कर्णाना मधूनि अमृततुल्या नलस्याभ्यासभाक् समीपवर्तिनी सा तन्त्री वीणावाद्यरूपा नि- णातिस्फुटो वर्णवन्धस्तत्रीनिवद्धाक्षरविन्यासो यस्लिस्तयथातथा पादस्वरेण मधुरं श्रव्य ततमत्युचं नादमुजगारोद्गीर्णवती । किभू-जगुः । यथा येन प्रकारेण वसुमत्यां भूमौ रतिरूपाया भैम्या ता-कृतः सश्रुतीनां द्वाविशतिश्रुतियुतानां पड्जादीनां मूर्धनि गयकः परेवरुद्धः शुकः मुदं किरन् श्रोतृणां हर्षमुत्पादयन् नादप्रान्ते कम्पः कम्पितस्वरो यया कृतः सह श्रुतिभिर्यथातथा विश्वा. सर्वास्तत्तद्वर्णमात्रादिसहितास्तास्ता गाथा इत्थ वक्ष्यमा मूर्धनि वीणाया एवोपरितनभागे कम्पितस्वरो यया वीणोध्वं समग्रा रीत्या उदारयति सतियग्योनिः शुकोऽपि यथा श्रवणमाने डुलीसंयोगाद्धि निपादस्वरो जायते तादृशी वा । कृतः सश्रुतीना सर्वा अपि गाथा अनुवदितुं शक्नोति तथा तन्त्रीपु स्फुटतराक्ष द्वाविशतिविदां संगीतशास्त्रविदां मूर्धकम्पो यया वा । तथा-वि बन्धान्भैमीनलस्तावकश्लोकान् चित्र करचापलं नानारूपमारोहावरोहादिक्रमेणाङ्गुलीप्रान्तस्पर्श- वशेन वादकपाणिचाञ्चल्यं तत्क्षणमेवानेकस्थानावस्थानलक्षणमा प्रजातिशयश्च सूचितम् । 'गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्य- भाव. । एतेन गन्धर्वराजकन्यानां वीणापावीण्यम्, शुकस्यापि सामस्त्येन भजन्ती निपादप्रधानं ललितादिमङ्गलगीत प्रकटीच- काश्च ते' इत्यमर.॥ कारेत्यर्थः । केव-स्तम्बेरमी हस्तिनीव । सापि अवनिभृत् पर्वत. कुलं वंशः उत्पत्तिस्थान यस्य तादृशस्य पर्वतभवस्य हस्तिश्रेष्ठस्य 'इत्थम्' इति यदुक्तं तदेवाह- राजसंवन्धिनो वा हस्तिनः समीपवर्तिनी सकामा। तथा--जाति अस्माकमुक्तिभिरवैष्यथ एव बुद्धे- स्वभावात्कृतसकर्णशिर कम्पा कृतसशब्दशिर कम्पा वा । तथा धं युवामतिमती स्तुमहे तथापि । नानाप्रकारं शुण्डादण्डताण्डवं भजमाना सती ततमत्युचं 'नि- पादं च गजो ब्रूते' इति शास्त्रप्रामाण्यान्निपादस्वरेण मञ्जलं नाद- ज्ञानं हि वागवसरावचनाद्भवह्या- मुगिरन्ती । 'चापलभाम्भवन्ती' इत्यपि पाठः । स्तम्बरमी स्तम्ब- मेतावदप्यनवधारितमेव न स्यात् ॥१३१॥ कर्णयो रमिजपोः' इत्यचि 'हलदन्तात्' इत्यलुकि जातिवाचि- ५॥ १ 'चारुगाधा' इति पाठोऽपि सुखावबोधासमत. । वीणाः स्फुटं गायन्ति स्मेति ।

·एकविंशः सर्गः। ४९१ जलाकामिनि ॥ यति अनिरपिता मनिपाली युवामला• चि । अननसाकान्ति पुत्री, रनिब त-पुत्री, सा यत्या नात्री, मुकिमिगोपाल्पानिमालहानचनाभिरलाकं उदगांधमुत्ता- सय सय रतिरिति कस वा चेतसि मनि खान्, न कत्यापीत्यर्थ । नामवर पुर जासय पर, तथापि व युवा लुनहे अथवा चयपि निपये वैयक्षेण हरसंबन्धिना वीक्षणेन तृती- स्तुन एन । हि यसाझाचा पागवसरे नारकादिपचनापपरे यनेबेग सिलीतो न्यूनीकृतो निर्जरत्वेन देवत्वेन सिद्धोऽमरत्व- पचाप अपचनादभापगादेनारेतापदन्तामत्यल्पमपसी रूप आयुषोऽध्वा मागों यत्स तादास मकरध्वजस कामल ज्ञानमनधारिनमेव न सान्, अज्ञातमेर न सात् तन्मास्नु मंशयं रूपसादृश्यान्किम काम इति मदेहं को वा तनोति, अ. इत्यरं । तलास्तुमह एर । वर्णनायां नियमागारामयमल पिनु न कोपि करोनि। कामल हरेण दम्पत्वात्सदेहनिवृत्तरित्यर्थः । ज्ञानो तुज्ञान इनि या ज्ञानुरले प्रसिद्धो भवति । तलादर्णयाम आ इत्याश्चर्ये । यत्य तवाजा कान्तियतो रति सुते ततो रति- इति भारः । इत्येवं योगानिरगन्धर्मपुत्रीपचनं शुकोऽन्वपदादिलवापि नष्त्री सा कामस नी । तलात् त्वयि कामसंशयं कोऽपि न्यो । एवमुत्तरवापि ज्ञेयम् । एतेन गन्धर्षपुत्रीभि. समौद्धत्यं न करोतीत्यर्थः । इति नलं प्रति तद्वचनं शुकेनान्ववादि इति वा। पारेहतम् ।। रतिकामाभ्यामपि युवामतितमा सुन्दराविति भाव. । त्रैयक्षेति भूभृद्भवाइभुवि राजशिखामणेः सा संबन्धेऽगि 'न स्वाभ्याम्-' इति वृद्धिनिषेधे पूर्वमैजागमः ॥ लं चास भोगसुभगस्य समः क्रमोऽयम् । एतां धरामिव सरिच्छविहारिहारा- यन्नाकपालकलनाकलितस्स भर्तु- मुल्लासितस्त्वमिदमाननचन्द्रभासा । रत्रापि जन्मनि सती भवती स भेदः १३२ विभ्रद्विभासि पयसामिव राशिरन्त- वेदिश्रियं जनमनः प्रियमध्यदेशाम्।।१३४॥ भूभृदिति ॥ सा भूभृद्भवा हिमाचलसुता पार्वती भोगै;- सुस्यादिसर्पशरीरैः सुभगस भूपितस राजा चन्द्रः शिखामणि. एतामिति ॥ है नल, वं विभाति । किंभूत-एतां भैमी पंस चन्दनौलेरभुवि उत्सादेशे। वर्तत इति शेपः । प्रियतम-वित्रत् अहे धारयन् । किंभूतान्-सरितां नदीनां छवि कान्ति वात् । वं व वनपि भीमपुत्री चन्दनादिभोगैमनोहरत्य राज्ञां हरन्ति तच्छीला उचलतरा मौक्तिकहारा यत्सात्ताम् । तथा- मुकुटमणेः श्रेष्ठतमसाल नलस्योत्सनदेशे वर्तल इत्य नमः समः वैद्यामन्तवैदि वेदिकामध्यं तद्वदतिकृशा श्रीः शोभा यत्सा । अ. परिपाटी उचिता। पार्वत्या नहेशत्व च, तव नललच, राजक न्तर्मध्ये वेदिवदतिकृशा श्रीयत्वा वा । तथा जनमनसां प्रिय न्याया राजश्रेष्ठत्सान्योन्यसंबन्धः समुचित एवेत्यर्थः । अथ च- आनन्ददायी मध्यदेशः शरीरमध्यभागो यत्सान्ताम् । किंभूत.- समतुल्यः । यथा तयोः संवन्धतथा युवयोरपीत्यर्थः । अथव-अस्या भैम्या आननमिदमाननं तल्लक्षणश्चन्द्रतत्य भासा कान्त्या अयं शब्दरूपरूपः संवन्धत्तुल्यः । एवं यद्यपि क्रमः समः, त-उल्लासितो हर्ष प्रापितः। क इव-चन्द्रभाता वृद्धि प्रापितः थापि स पुनर्भेदो विलशचन्, यत् नाकपालत्येन्द्रस कलनांड-' पयसां राशि समुद्र इव । कामिव-धरां भूमिमिव । यथा शत्वनैकीभवनं तया कलितल व्याख्यातस राजत्वादिन्द्रांशत्वेन पृथ्वीमके धारयन् समुद्रः शोभते। किभूतां धराम्-सरितो प्रसिदत्य भतुनलल संवन्धिनी अवाप्यलिपि जन्मनि भवती नद्य एव छच्या कान्त्या हारिणो मनोहरा हारा यत्साताम् । तथा सती पतिव्रता । अपिशब्दाब केवलमत्रैव किंतु जन्नान्तरेऽपि भन्तवैद्यात्यया गडायमुनामध्धभुवा श्रीर्यत्यान्तान् । तथा- त्वं लत्येव अन्यधात्रापि सतीत्वानुपपत्ते. पावती तु ब्रह्मकपाल- जनमनसां प्रियो मध्यदेशो विन्ध्यहिमाचलान्तरभूभागल्प आ- सकलनया करेण धारणया कलितो विदितो न भवति भकपाल- यावर्तापरपर्यायः पुण्यभूतो मधदेशो यत्साताम् । 'हिनवद्धि- कलनाकलितः तादृशोऽपि न भवति कपालिल्वेन ल्यावस भर्नु न्ययोर्मध्यं ययाइनखलादपि। प्रत्यगेव प्रयागच्च मध्यदेशः महेशल संबन्धिनी, पूर्वजन्ननि दक्षापयत्व एव सती नतु हिम- प्रकीर्तितः ॥' इति मनुः । इदमाननन्, पष्ठीसमास. ॥ वदपत्सत्वेऽपीति नहद्वैपन्यन् । हरस नलस चोकतकललेपला दत्त जयं जनितपत्र निवेशनेयं न्यपि पावसातव व किचिदेव शब्दरुपसान्यं नतु सर्वमुपरीत्या साक्षीकृतेन्दुवदना मदनाय तन्वी । तवाधिकवादित्यर्थः । हिनवदपत्यत्वे पार्वत्या असतीत्वोले निन्दा मध्यस्सदुर्वलतमत्वफलं किमेत- नाशलीचा, नैनीतुतिपरस सतीशन्दल पार्वत्या नानपरत्वमा- मावर्तकत्वेनोलेनिन्दापर्यवसानाभावात् ॥ झुक्तिर्यदत्र तब भत्सितमत्वकेतोः॥१३५॥ एपा रतिः स्फुरति चेतसि कस यसाः दत्त इति ॥ जनितानि सखीनिः कस्यादिविरचितानि पत्र- निवेशनानि मझराद्याकारपत्रवडीलेखनानि यस्याः सा, पराडी. स्ते रतिं द्युतिरथ त्वयि वा तनोति । भूपिता। तथा-अक्षिन्यां सह वर्तनानः साक्षः असाक्षः साक्षः कृत. सनेत्रता प्रापितः साक्षीकृत. स चानाविन्दुश्च स एव बदनं सिद्धायुरध्वमकरध्वजसंशयं कः॥ १३३॥ यत्ता. ता, चन्द्राधिश्वदना । तन्वी कशाली भैनी नदनाय एपनि ॥ एपा भैनी कस वा चेतत्ति रतिः कानप्रियाने क अय च-कामाय जयं दचे । एवंविधन दर्शनवशाहत कार्मन रति अपितु-न कलापि। यतः-पला एतला युतिः काय- १ पवामिन्सन'ले पाउन्नमुन्दरेमदद। । त्रैयक्षवीक्षणखिलीकृतनिर्जरत्व- कान्तिः रति कानप्रियां सूते । अपर---अनुरारं प्रस्ते, भाव- ·४९२ नैषधीयचरिते जीयस इत्यर्थः । यच्च कायकान्त्या भरिसतो जितो मत्स्यकेतुः कामो छायैव वामथ गतागतमाचरिष्णो- येन तस्य तवान भैम्या विपये भुक्तिरेव तच्छरीरोपभोग एतन्मध्य उदरभागे स्थितस्य वर्तमानस्य दुर्बलतमत्वस्यातिकायस्य फलं स्तस्साध्वजश्रमहरा मकरध्वजस ॥१३७ परिपाकः किमिति प्रश्नः, संभावना वा । अतिसुन्दरस्य तवैवैतच्छ अस्या इति ॥ हे नल, अस्या भैम्याः सकाशाद्गवन्तं गच्छन् रीरभोगेऽतिकृशैतदुदररामणीयकमेव प्रयोजकमित्यर्थः । अथ च-तथा-भवतः सकाशादेनां भैमी गच्छन् प्राप्नुवन् कामः कथं ना- मध्यदेशवर्तिनोऽतिकार्यस्य फल(त्व)मेतदेव, यदतिसुन्दरस्य श्रमं न अच्छतु गच्छतु, अपितु सदा यातायाते कुर्वन् अन तवान भुक्तिीमत्यर्थः । कामेन तव विजये एतन्मुखचन्द्रस्य च गच्छत्येव । अथवा यस्माद्वां युवयोश्छाया कायकान्तिरेवोक्तरीत्य साक्षाद्रष्टत्वात् साक्षित्वं युक्तम् । अथ च-कामेन जितमिति गतागतमाचरिष्णोस्तस्य मकरध्वजसाध्वनि जात श्रमं हरति कामस्य जयदाने साक्षीकृता इन्दुवदना स्वसख्यो यया । ता एवंभूता भवतीति शेपः । दृश्यमानभवच्छोभालोभादेव याता- अपि हि कामेन नलो भैमीवश. कृत इति जानन्ति । एवंसत्यपि यातश्रमं न वेत्तीत्यर्थः । अथच-वृक्षच्छनादिनिर्मिता छाया क्रूरोक्त्यादिना तर्जितः कामो येन तस्य तवान्यस्मिन्भैमीविपये मार्ग गतागते कुर्वतः पुरुपस्य श्रमं हरत्येव । भैम्यास्त्वय्येव वा विवादविपये यो भोगः। लब्धजयं कामं झूरोक्त्या संतयं कामः, तब च भैम्यामेव नान्यत्रेत्येवं परस्परानुरागः कुत्रापि तदीयमपि विपयं वलादन्यायेनैव भुत इत्यर्थः। अथ च-मध्य- नास्तीति भावः ॥ स्थानां सभ्यानां दुर्वलतमत्वस्य ज्ञानदौर्बल्यस्य नियन्तुमसाम- र्थ्यस्य स्वदत्तजयनिर्वहणाशक्तत्वस्य वा फलं परिपाकः किमय- खेदाप्लवप्रणयिनी नवरोमराजी मिति संभावना । अन्यत्रापि विवादपदे साक्षिवादन कृत्वा रत्यै यदाचरति जागरितव्रतानि । जयपत्रदानपुर.सरमेकस्मै जयपत्रं दीयते, तत्र निर्णये कृते मध्य- आभासितेन नरनाथ मधूत्थसान्द्र- स्थाश्चेद्दुर्वला भवन्ति तर्हि पराजितोऽप्येको लब्धजयमपि द्वितीयं तिरस्कृत्य तदीयं विवादपदं क्षेत्रादिकं बलागुते । कथमन्यथा मनासमेपुशरकेशरदन्तुराङ्गः ॥ १३८ ॥ ससाक्षिकजयपत्रहस्तं निर्भान्योन्यदीयभुक्ति करोतीत्यर्थापत्तिः खेदेति ॥ हे नरनाथ, स्वेदो धर्मजलं तमिस्तेन वा आप्लवः साक्षीकृतेति 'तेन सहेति तुल्ययोगे' इति वहुव्रीहिः 'बहुव्रीहौ सानं तन्न प्रणयिनी प्रीतिमती सात्विकसंजातस्वेदपूरव्याप्ता तव सक्थ्यक्ष्णोः-' इति पचि वि. । पक्षे 'साक्षाद्रष्टरि- रोमराजी रत्यै सुरतार्थ जागरितस्योबुद्धस्य व्रतानि उद्गतरोमाञ्च- इतीनौ चिः॥ नियमान्यदाचरति । उन्निद्रा भवतीति यावत् । तेन कारणेन चेतोभवस्य भवती कुचपत्रराज- रोमाञ्चेन वा त्वं मधुनः पुष्परसस्योत्थानेनोदयेन सान्द्राः पुष्पर- सपूरेण निरन्तरव्याप्ताः मन्नाः त्वच्छरीरान्त प्रविष्टा असमेपोः धानीयकेतुमकरा ननु राजधानी । कामस्य पुष्परूपाः शरास्तेषां केसरै पिच्छप्रायैर्दन्तुरमुच्चावचीकृत- अस्यां महोदयमहस्पृशि मीनकेतोः मजं यस्य, स्वेदरोमाञ्चो (भय)युक्तत्वात्प्रत्यङ्गमन्तर्मग्नसमधुकाम- के तोरणं तरुणि न त्रुवते भ्रुवौ ते॥१३६॥ वाणसंवन्धिवहिरवस्थितपतत्रपत्ररागव्याप्ताङ्ग इवाभासि । भैमी- योगात्सवदरोमाञ्चो रिरंसु कामशास्त्र(योजित) सुतरा चेत इति ॥ ननु भैमि, भवती चेतोभवस्य राजधानी नगरी। इत्यर्थः । अथच-रोमराजितीस्थानीया, तथाच-तव दूतीर कीदृशी-कुचपत्रेपु राजानः श्रेष्ठाः पत्रवल्लय इत्यर्थः। तेषु धा- रोमराजिः कृततीर्थस्नाना रत्यै कामप्रियां त्वदधीनां कर्तुं यमा नीयः स्थापनीयः। यद्वा-कुचपत्रमेव राजधानीयो राजधानी- जागरणादिनियमान् करोति तेन कारणेन विशिष्टनिमनकामयाणा संवन्धी केतुर्वजश्चिह्वभूतो मकरो मत्स्यो यस्यां सा। राज्ञो मु. पिच्छसंभृताङ्गवच्छोभसे। अन्यापि तरुणी कृतस्नाना रत्यर्थ का- ख्यावस्थाननगयां राजधान्यां साभिज्ञानश्चिह्नरूपः पताकादिध्क्जो न्तेन सह सहस्वेदा सकलां रात्रि जागर्ति ॥ भवति । तथा च केतुभूतस्य मकरस्य त्वत्कुचयोर्वर्तमानत्वात्वं कामराजस्य राजधानी । साक्षान्मदनस्त्वय्येव वर्तत इत्यर्थः। प्राप्ता तवापि नृप जीवितदेवतेयं अत एव हे तरुणि आरूढयौवने भैमि, के जना मीनकेतोर्मकर धर्माम्खुशीकरकरम्बनमम्बुजाक्षी ध्वजस्य संवन्धिनं महोदयरूपं महमुत्सवं महानभ्युदयो यास ते ते यथा रतिपतेः कुसुमानि वाणाः स्तादृशं वोत्सवं स्पृशन्त्यां स्वस्वामिकामोदयोत्सववत्यामस्यां भव- खेदस्तथैव किमु तस्य शरक्षतास्रम् ॥१३९॥ दूपायां राजधान्यां ते तव ध्रुवौ तोरणं न बुवते । अपितु-स- पि जनास्वदयुगं कामाभ्युदयोस्थितवक्रितशिखं वंशद्वयनिवद्ध प्राप्तेति ॥ हे नृप, अम्बुजाक्षी तव जीवितदेवता प्राणेश्वरी मानादिमाङ्गलिकसुनीलपल्लवरूपं तोरणमेव वदन्ति। कामत्व- इयं भैम्यपि धर्माम्बुशीकरकरम्बनं स्वेदजलबिन्दुमिश्रणं पाता। देकाध्य. सन्सर्वोत्कर्पण वर्तत इति भाव । 'पत्रराजी- इयमपि त्वदीयस्पर्शवशात्सात्विकस्वेदयुक्ताभूदित्यर्थ । न केवल इत्यपि पाठ स्पष्टार्थ । राजेति पाटो मुख्य. । 'राजा-' इत्यादिना त्वमेव स्विन्नः, अपि त्वियमपीत्यपेरथः । अथच-देवतायाः स्वेदो नास्ति, इयतु देवतापि मस्सेदेति विचित्रमित्यपिशब्दार्थ । अतश्च असा भवन्तमनिशं भवतस्तथैनां कुसुमान्येव यथा येन प्रकारेण ते ते भैमीकरचरणादिरूपेण प्रमि- दपराक्रमा मोहनशोपणादिकामवाणास्तथैव तेनैव प्रकारेणाय कामः श्रमं न कथमृच्छति नाम गच्छन् । खेदलस्य कामस्य संवन्धि कामेन रचित शरक्षतास स्वीयवाण- शोभस समासान्त ॥

·एकविंशः सर्गः। १९३ बगलपिरं किनु । एतत्साः कानयागविद्धवावेदतजन्यनगरुधि. कुपितनिजसखीदृशादृष्टाः रत्वेनैव संभावयितुं युक्तः । 'यादृशो यक्षतादृशो बलिः' इति कमलतयेव तदा निकोचवत्यः ॥ १४२ ॥ न्यायेन पुष्पबागानां धवलवात्तजन्यं घिरनपि ताडगेव चुक्तन् । खेदज्ञलस पिरत्वं युक्तमित्यर्थः । कुनागरागलगनाद्वा रन्माला- इतीति ॥ ता गन्धपुन्य. सरचा मुके इति पनि न्यनं ना. खेदजलल भिरवं युजन् । इयमपि कानविदा रिंतुरलीति पमागे सति गन्धपुत्रीबीजानिवद्धा गाथा. सपननुवदति सति सांधिवेलं दिनरात्रिसधिवेलामवं बहुपकलं संचावन्दनलाय. होमादिकं नलस निलं कमावत्य ज्ञाला मुपालीकनेवावेदानी रागं प्रतीत्य युवयोस्तमिमं प्रतीची भवताभिनं त्यातयनिति सुकोलाविष्कारापति तहि वर्ष यान भानुश्च किं द्वयमजायत रक्तमेतत् । इति मिपमात्रेग क्युः गृहाहाहनिजग्मुः। रिरसुरपि नलः संचाल- तीक्ष्य वां किमिह केलिसरित्सरोज मये नित्यकनीनिकन्य संभोग न करोति, रिरसुन्यपि त्वरं महं न करोतीति यद्यपि ता जानन्ति तयार भैमीपरिहासाथ ताइशं कामेपुतोचितमुखत्वमधीयमानम् ॥१४०॥ मुवचनमेव ज्याजीकृल बहिनिता इलथे । जिभूताना.. रागनिति ॥ प्राची दिनानुतयं युवमोतं सात्विस्खे- कमलतयेव कमलरूपत्वेनेव तदा संघासन निकोचायः संतु. दरोनाजचितमिनं प्रलक्षचनियानुरागं प्रतीत्य किं ज्ञात्र बन्यः । कमलानि संचयां संकुचन्ति। तादृश्य. पयागमनारम्भेग रजनजायत लोहेतवर्णनभूत् । भैनोनलाविदानी रिंसू अपि नीडालोलासंबननारपिताका निजपरका भन्या दशा अनेक- दिवा धुननिषेधनिया ताराझे वतेते । तलादात्रि करिप्यानीले देशेन दृपा विलोरिताः । सोपवावावभागतियच्यापारगे. सूचनतं प्रापदिनुनिव प्रताची रजवाभूत् । इद्वानों नयायनं पट्टष्टा. । कुपिता हि नानेनो डगन्तेन पसले । निकोच, गन्तुं योग्यनितीव सूत्रोऽपि रकवोऽनुदिन्ययः । अथ ३–युव- भावे छन् । पोरेव लिसारतः सरोजेः कनसद्भानुप्राचीन रकं मिथुनं वीक्ष्य भनीनली व रचौ वीक्ष्य कि दृष्ट्ववेह मंधाननये का- अकुत परभृतः स्तुहिस्तुहीति- नल इपुतोचितं शरवयो नुखननं येपा तावत्तीमाप्रवन श्रुतवचनवगनूक्तिनुश्चचक्षुः । धीपनानमन्पत्सनानं विद्यते' इति दोपः । तहां च सानुरागी पठिननलनुति प्रतीर कीर दृष्ट्या कादंबलीनवनव्याजेन पुनरागाणाप्रवननुभूपते तमिव नृपं प्रति जाननेवरागः ।। २४३ ॥ किन् । कानो हि रिंसू खीपुंनौ दृष्ट्वा नक्षानुवैः परिचिती- स्वयः। अथ च एतौ भनीनरी प्राचीनाकरीच पदेसत. भानेनि ।मा पुरमानात पाना ममत गौ जाती तोंदानी रात्रिः संनिहेतालायलानि,रीनार र नागरमो मेरो रामोसमा माहनुचित इति तैरपि नुकुलोभूनन् । पाना संकुचित नगर तहटाना कि मादपुर कानशरपोचतानुसीनादेनोक्षितन् । समाजालो जाता, दलका गुर । - कलानि नुटितानीति भावः ॥ पारिता नन्ननु हुन सा मुक वंदिरातो सार.... अन्योन्यरागवरायोर्युवयोविलास- मनोनीत परमारे शरद... सच्छन्दताच्छिदपयातु तदालिवनः । मानदेय बन iit ......... अत्लाजवन्तिचपमाजिनकारयन्वा सुगर नेटवरिन ..! at . दन्तैनलैश्च नदनो नदनः कथं सार १४१ का बापने का . . . . . . अन्योन्येति । आर. जन्तोन्मेर रतन रनसामिाज परापोपलो रेल योन्या नोट . - . - . . नजानेरी पलार, तसारपसररह-८ । ८. सन्नदन. सन ने म....... वमा- ...तर नानुदिरहम - - - य नदना. न इति टीएमस: रासस ·४९४ नैषधीयचरिते । अधोदेशे स्थिता स्वयं महीयस्युच्चतरदेशे स्थितां भैमी प्रत्यणी कुमुदमुदमुदेष्यतीमसोढा यस्वेन प्रतिभासमाना ताम् । तथा--अस्तगामिनोऽर्कविम्बस्य प्रतिकृत्या प्रतिविम्बरूपेण महाप्रकाशेन मणिना राजमानां प्रति- रविरविलम्बितुकामतामतानीत् । विम्बितास्तगामिसूर्यविम्बाम् । तथा-वक्रं वक्रं स्वभावकुटिलं प्रतितरु विरुवन्ति किं शकुन्ताः प्रजन्तीं गच्छन्तीम् । अतएव-फणियुवतिः कृष्णसर्पिणीयमिति खहदि निवेशितकोककाकुकुन्ताः ॥१४७॥ त्रस्नुभिस्त्रासशीले स्थपदमिथुनैश्चक्रवाकस्त्रीपुंसयुगलैर्व्यक्तं स्पष्टं मुक्तं त्यक्तमन्योन्यं परस्परं यथतथा तीरे विपये विद्रुत्य पलाय्य कुमुदेति ॥ हे प्रिय, रविरुदेष्यतीमुत्पत्स्यमानां कुमुदानां कर्मभूते वा द्वे तीरे प्रति गत्वा अर्तिरुत्या विरहपीडासंबन्धिना मुदं विकासरूपं हर्पमसोढेवाशक्नुवन्निवाविलम्बितुं सत्वरं गन्तुं रुतेन कृत्वा सूचितां प्रकटीकृताम् । सांध्यतमसावृतत्वाच्च स्पष्ट- कामो यस्य तद्भावस्तत्तामतानीत् विस्तारितवान् । आसन्नास्तमयो तरमदृश्यमानामपि नदीयमिति चक्रवाकशब्देन ज्ञापितां फणि- वर्तत इत्यर्थः । तथा-शकुन्ताः पक्षिणः प्रतितरु 'विरुवन्ति युवतिरिति सूचितामिति वा । कृष्णसर्पिण्यपि कृशा भवति सूर्य- विशेषेण रुतं कुर्वन्ति । आसन्ननेत्रनिमीलना वासार्थिनो विरुवन्तः बिम्बतुल्येन शिरःस्थेन मणिना शोभते । वक्रं वक्रं च ब्रजति । तां सन्तः स्वस्वनिवासवृक्षं प्रति गच्छन्तीत्यर्थः। तत्रोत्प्रेक्षते-स्वहृदि च दृष्ट्वा जनाः पक्षिणो वा पलाय्य दीनस्वरोपलक्षिताः परस्परं निवेशिताः कोकानां काकवः शोकविकृता विरावा एवातिपीडा. सहवासं मुञ्चन्ति । सूर्यमस्तं जिगमिपुं दृष्ट्वा चक्रवाकमिथुनानि कारित्वात्कुन्ता भल्ला यस्तादृशाः किम् । चक्रवाकशोकपीडिता सांध्यविरहपीडया रुतं कृत्वान्योन्यं मुक्त्वा पलाय्य केलिकुल्याः इव पक्षिणः क्रन्दन्तीत्युत्प्रेक्षा । अन्योपि वैरिणामुदेष्यतीममित्र- पारावारे तीरे तिष्ठन्तीति भैमी ददर्शेत्यर्थः । उष्यतेऽस्मिन्निति द्विमसहमानः सत्वरं कुत्रचिद्गच्छति । तथा-अपरः सकृपः कथि वासः । तुङ्गमासादवासमारुह्याद्राक्षीदिति ल्यब्लोपे वा ॥ दुःखितं कंचिदृष्ट्वा क्रन्दति । सोढा, तृन् । मुदम्, 'न लोका-' इति पष्ठीनिषेधः । उदेष्यतीम्, 'भाच्छीनद्योः-' इति वैकल्पि- अथ रथचरणौ विलोक्य रक्ता- कत्वान्नुमभावः ॥ वतिविरहासहताहताविवाः। अपि विरहमनिष्टमाचरन्ता- अपि तमकृत पद्मसुप्तिकालं श्वसनविकीर्णसरोजसौरभं सा ॥ १४५ ॥ वधिगमपूर्वकपूर्वसर्वचेष्टौ । इदमहह निदर्शनं विहंगौ अथेति ॥ केलिकुल्यादर्शनानन्तरं सा भैमी रक्तौ परस्परानु- रक्तौ स्वभावेन रक्तवर्णां च अतिविरहासहतया नितरां वियोगास. विधिवशचेतनचेष्टनानुमाने ॥ १४८ ॥ हिष्णुतया हतौ कामशरविद्वौ सरशराघाते सति अझै रुधिरैरिव अपीति ॥ हे प्रिय, स्वस्यानिष्टमपि विरहमाचरन्तौ स्वयमेव कु- रक्तौ रथचरणौ चक्रवाको विलोक्य तं पद्मानां सुप्तिकालं संको- णौ । तर्हि सदा स्वानिष्टाचरणस्वभावावेव भविष्यतइत्यताह- चसमयं सायंसंध्यासमयमपि विरहपीडितकोकदर्शनादु.खसंजातः अधिगमो ज्ञानं तत्पूर्विकाः पूर्वा विरहाचरणात्प्राचीनाः सर्वाश्वष्टाः श्वसनो नि.श्वासभरस्तन्निर्गमनेन कृत्वा विकीर्ण सरोजसौरभं कर्तव्यता ययोस्तौ वा । अधिगमो लाभो हितमिति यावत् । तत्पू: यसिस्तादृशमकृत । संध्यासमये पद्मसंकोचासौरभासंभवेऽपि नि- विकास्तदुद्देश्या. पूर्वाः सर्वाश्चेष्टा ययोस्तादृशौ वा । बुद्धिपूर्वकारी श्वासमोचनेन पद्मिनीत्वात्पद्मसौगन्ध्यं तदानीमपि विस्तारयति हि स्वाहिते न प्रवर्तते ।कोकयोश्च दिने भोजनादयः सकलाचेष्टा स्मेत्यर्थः । कोको तादृशौ दृष्ट्वा भृशं निशश्वासेत्यर्थः । अन्यो- ज्ञानपूर्विकाः स्वहिताश्च । एवंसत्यनेनैवस्वभावावप्येती संध्या- प्यस्वक्षतं रक्तव्याप्तं दृष्ट्वा भृशं निश्वसिति । विरहासहनौ हता- यामकस्मादेवान्योन्यविरहं स्वयमेव यसादाचरतस्तमाद् विधि- विवास्त्रै.' इति पाठः सुयोजनः । अस्पैः कामस्य । रथचरणौ, वशं देवाधीनं चेतनानां प्राणिनां चेष्टितं पूर्वकर्माधीनं प्राणिनामा 'पुमान्स्त्रिया' इत्येकशेपः ॥ चरणमित्येवंरूपेऽनुयाने कार्याकारणविशेषज्ञाने विषये यावेनी विशिष्टौ विहंगी कोको इदमेव निदर्शनमयमेव दृष्टान्त । अहह अभिलपति पतिं प्रति स भैमी अद्भुते रोदे वा । तस्मात्प्राचीनकर्मानुसारेणैव प्राणी कदाचिद्धित सदय विलोकय कोकयोरवस्थाम् । कदाचिचाहितमाचरतीति भावः । प्राणिनो देवानीनचेष्टिताः मम हृदयमिमौ च भिन्दतीं हा प्रतिकूलतया ज्ञातेऽपि प्रवर्तमानरवाचक्रपाकवत्' इत्यनुमानम् ॥ क इव विलोक्य नरो न रोदितीमाम्१४६ अतिस्थारुणिमेष्टकाविसरणैः शोणे कपाणः स्फुटं अभीति ॥ भैनी पति प्रति इति अभिलपति म अबोचत् । कालोऽयं विधिना रथाङ्गमिथुनं विच्छेत्तुमन्विच्छता। इति किम्-हे सदय मकरण, स्वं कोक्योरवस्यां विरहविदलत्वं रश्मिग्राहिगल्त्मदग्रजसमारब्धाविरामभ्रमी विरोग्य । हा स्टनिनी कोको निन्दन्ती पृथग्देशावयिनी कुत्र- नोन, अतएव-मन भैन्या अपि हृदयं च पनच्ट्रोकेन विदार- दण्डमाजिनि भानुशाणवलये संसज्य किं निज्यते । यन्तीनिन कोम्योरपस्यां विरहविद्रत्वं विलोक्य क इन नरः अनीति ॥ स्फुटमुरप्रेक्षते- प्रिय, रथामिथुनं दिनु सरेता मनुमो न रोदेनि, अपितु मत्रापि परिदेवनं करोन्यत्र । नियोक्तम्, अब विशेषेण विदारयितुमन्दिरछना विदिता दुन्न नविष्यतीति कि नियमित्यर्थः ।। ब्रह्मगा देवेन पायं कालः सायंसंध्याममय पर शुष्टं मागुन- - ·एकविंशः सर्गः। ४९५ । - राजैव रूपेषु य- योगात्कालः कृष्णः लोहमयः कृपाणः भानुशाणवलये सूर्यरूपे शा- कामयोः संबन्धिनी द्विनलिकी नालीकमोचनोपायभूतसरन्ध्रवं. पचक्र संसज्य संयोज्य निज्यते किम् , तीक्ष्णोक्रियते किमित्यर्थः। शपर्वद्वयं त्वनासाच्छलेन त्वदीयवामदक्षिणनासापुरद्वयव्याजेन किभूते वलये अस्तमयकालसांनिध्यादद्भिस्थ किरणस्योऽरुणिमा निद्भुतां गोपितां जानामि । त्वज्ञासापुटद्वयमेतत्र भवति, किंतु स एव इष्टकाविसरणानि इष्टकाचूर्णप्रसारणानि तैः शोणे रकवणे। नालीकद्वयमुच्युपायभूता द्विनलिकीत्येवाहं शङ्क इत्यर्थः । तथा- तथा-रश्मिनाहिणा गल्मतोऽप्रजेनारुणेन समारब्धाऽविरामा त्वनिश्वासलते तव वामदक्षिणनासानिश्वासधाराद्वयं तयो रति- निरन्तरा भ्रमिभ्रमणं यस्य तलिन् , सदाऽरुणेन कृतभ्रमणे । अथ कामयो. प्रत्येकं मधुश्वसनजं वसन्तकालीनमलयानिलप्रभवं वाय. च-आकर्षणरजुमाहिभिररुणसमैतद्वत्तेजस्विमिर्वलिभिः पुरुपैरा- व्यं वायुदेवताकमस्रमेव वेद्मि । सुन्दरत्वनासाद्यवयवदर्शनमा- धनिरन्तरभ्रमणे । तथा-दण्डसंज्ञकेन पारिपार्श्वकेन भ्राजिनि त्रेण कामवशत्वं भवतीति भावः । दिनलिकी, समाहारद्विगौ शोभमानशीले, अथ च-शाणचक्राधारभूतेनाकर्पणरजुसंयुकेन डीए । वायव्यम् , 'सास देवता' इत्यर्थे 'वारवृतुपित्रुपसो यत्' दारुनयन दण्डेन शोभमाने। संनिहितातमयसूर्यसायंसंध्यासम- इति यत् ॥ पसांनिध्याचक्रवाकयुगं तीक्ष्णतरखड्गविदारितमिव विधिवशाद्वि- चुकं सद्ययत इति भावः । अन्योऽपि किंचिच्छेत्तुं खड्गमुक्तविशे-पीतो वर्णगुणः स चातिमधुरः कायेऽपि तेऽयं यथा पणविशिष्टे शाणचके तीक्ष्णं करोति । 'किरणप्रग्रहौ रश्मी', 'मा-यं विभ्रत्कनकं सुवर्णमिति कैरादृत्य नोत्कीर्त्यते । ठरः पिङ्गलो दण्डचण्डांशोः पारिपाचिका.' इत्यमरः । भ्रमाविति नापितपुंस्कम् । निज्यते, 'णिजिर् शौचे' इत्यलाकर्मणि यक् । का वर्णान्तरवर्णना धवलिमा नझारे तकारभ्रान्त्यैव तिचत इति पठन्ति तदसत् ॥ स्तद्योगादपि यावदेति रजतं दुर्वर्णतादुर्यशः ॥१५२॥ इति स विधुमुखीमुखेन मुग्धा- पीत इति ॥ हे भैमि, वर्णेषु गुल्लादिरूपेषु मध्ये गुणो वैशे. लपितसुधासबमर्पितं निपीय । पिकादिभिर्गुणपदार्थत्वेन निर्दिष्टः पीतो हरिद्राभो वर्णः स च स एवातिमधुरो रमणीपतरो, ननु वान्तर मधुरमित्यर्थः । यथा येन सितशवलवलन्मुखोऽवदत्तां कारणेनायं पीतो वर्णस्तेऽपि काये देहे वर्तते । अत्युत्तमया प. स्फुटमिदमीशमीदृशं यधात्थ ॥ १५० ॥ यापि शरीरे धार्यते तलादयमत्युत्तम इत्यर्थ । अथच-रूपा- न्तरापेक्षया गुरुरूपस्यैव प्रधानवादन्येषां चाप्रधानपावणेपु इतीति ॥ स नलोऽपि तां भैमीमिति अवदत् । इनि किम्- म गुणोऽप्रधानभूतोऽपि यो हरिद्राभो वर्णः स एवातिमधुरः । हे प्रिये, त्वं यथात्थ, तदिदं स्फुटं निश्चितनीहशनीडां सत्यमे- वेत्यर्थः । किभूत - इति पूर्वोक्तरीत्या विधुमुल्या भैम्या मुखेना केनचिदत्युत्तमेनानहित यादि प्राधान्यं भवति, तथा पयागी प्रधानभूत इत्यर्थः । पलादयं ते काये पाते। अप्रधानसापि पितं दत्तं मुग्धं मनोहारि आलपितं मञ्जुभाषितमेव सुधासवं तत्वादप्रधानन्याप्पस प्राधान्य युक्तीत्यर्थ । अथ च-गुगः रसाहुल्यादमृतं उन्नादवाच मद्य निपीयास्वाद्य सादरनाकर्य पीत चलितेन शवलं मिश्रितम् वलत् भैमीमुखं मुखं यत्व सः! इत्यर्थः । स एष चानिन पुर. उभयपि हेतु -पतोय तर गुगा , पीतवर्ग एन गुणरूपोऽन्ये तु दोपहा कामिनो हि कामिनीमुखार्पितमयं सानुरागं पिबन्ति, अनन्तरं काये वर्तते तलादुनोऽतिन पुरत्यय. । धन-तं तर काय वलितमुखाः सहातं विचिद्वदन्ति च ॥ वर्तमानोऽयं प्रत्यागमोऽनिन पुरो रमो यथा मया पीतनत्त गुम्ब नत्तानचुन्नरसेनावादितः, तथा नर काय सोनियामेरी स्त्रीपुंसो प्रविभज्य जेतुमखिलावालोचितौचित्ययो- वर्षगुनो गौरिनारि पीन सादर निति । भयर-दारदान ननां वेमि रतिप्रसूनशरयोश्वापद्वयीं त्वद्भुवौ । इत्यर्थः । च , अरिधान्चोन्नननुररे । मोना रो माया वन्नासाच्छलनिहुतां द्विनलिकी नालीकमुक्त्येषिणो- नया पोतः, तपार वर्गगुनोरि गीत एपॉन या मार तरातिनपुरो इन्गुनो मान्दा गुगो या यो। स्त्वन्निश्वासलते मधुश्वसनजं वायव्यमवं तयोः ॥ आवादित , अनिमारा तर साद.tu.t। स्त्रीति ॥ अयि प्रिये, अहं पस्तरे त्वदुबौ रता प्रतूनार. एरं रेनोल्स प्रस्तांतरू र मिरर' काम तो नन्नां खोजदार रला जवार र सानेनार्गना पर निरन रित् स्ना मन ... प्प वकिता चापदी देसि, त्वद्भुपादेव इयोनी दलकः । नरवाने को विभूतयो. अखिरी विजगति वर्तमानौ तपााची सोती तटबर्मन मुनि पविभय विभाग करा पुभयर जेतुनालोचित विचारतनी रार पंत की. चिल पान्यां तपो । तिवाः सपेर सोपा कर उसने मुल नानी लालोचितीचित्लयोरिलः । तसा होरन मिना वाट- लोकारवारविशेषता मुकि नोना ली :- एव, नान्ये r । . -- ·४९६ नैषधीयचरिते । - वर्णानां वर्णना का, अपितु-सा नैव कुत्राप्युपयुज्यते तत्कथा न नव्यामिक्षुरसोदधेर्यदि सुधामुत्थापयेत्सा भव- कायैव । यावत् यतः कारणाद् यो धवलिमा शुक्लगुणः पट्विधेषु रू-जिह्वायाः कृतिमाहयेत परमां मत्कर्णयोः पारणाम् ॥ पेषु मध्ये राजैव श्रेष्ठतम एव। निर्मलत्वादभ्यर्हितत्वाद्रूपविभागवे- लायां वैशेपिः प्रथमोच्चारितत्वाच प्रधानभूत एव । तस्य प्रधान- उन्मीलदिति ॥ अमृतमेवान्धोऽन्नं यस्य देवत्वात् , तादृशो भूतस्यापि योगात्संवन्धाद्जतं दुष्टोऽसमीचीनो वर्णो यस्य तस्य भवन्सरो यदि इक्षुरस एवोदधिस्तस्मात्सकाशाग्नव्यां नूतनां भावस्तत्ता दुर्वर्णशब्दवाच्यता तद्रूपं दुर्यशोऽकीर्तिमेति । नीलादि देवासुरोत्थापितपूर्वसुधाया अन्यादृशीं सुधामात्मनैवोत्थापयेमि- वर्णान्तरयुक्तं तु दुर्वर्णतां प्रामोतीति किं वाच्यमित्यर्थः । यावत्स- र्गमयेत्, तर्हि सा मधुरतमा सुधा मकर्णयोः परमां पारणामद्वि- कलं रजतमिति वा । अप्रधानस्यापि पीतरूपस्य भैमीशरीरेणानगी- तीयतृप्तिहेतुं भवत्या जिह्वायाः कृति त्वद्सनानिर्मितां वाणीमाह. कृतत्वादेवोत्तमत्वम् । तद्योगात्काञ्चने सुवर्णमिति कीर्तिः । भैमी- येत् स्पर्धापूर्वमाकारयेत् । किंभूतः सरः-उन्मीलन्नतिप्रकाशमा. शरीरेणाङ्गीकृतत्वादेव चोत्तमस्यापि धवलिनोऽनुत्तमा । धव- नोऽतिशयितो गुडस्येचरसविकारस्य' पाकस्तजन्या ये तन्तव इव लिमा, वर्णवाचित्वाद्गुणवचनत्वाद्वेमनिच् ॥ तन्तब ऊोर्ध्वप्रसारितगुडनिर्गतदोरकास्त एव दैालता तयैक रज्ज्वा मन्थभ्रमणदोरकेण कृत्वा दानान्तस्तुलापुरुपदानादिमध्ये इदानी नवभिः श्लोकै.मीवाणीं वर्णयति- आयुरारोग्यादिफलकः श्रुतः शर्कराचलः स एव मन्था मन्दरस्तस्य खण्डक्षोदमृदि स्थले मधुपयःकादम्बिनीतर्पणा- भ्रमीभ्रमणानि अर्जयन् कुर्वन् । तया रज्ज्वा शर्कराचलरूपं मन्यानं चालयन् । अतिमधुरसामग्रीसंपादितं हि मधुरतमं भवतीत्येवंवि- स्कृष्टे रोहति दोहदेन पयसां पिण्डेन चेत्पुण्ड्रकः । धमधुरसामग्रीकत्वान्मधुरतमापि सुधा भवद्वाणीतुल्या भवेत्रवा स द्राक्षाद्रवसेचनैर्यदि फलं धत्ते तदा त्वगिरा- अन्या तु नैवेत्यर्थः । 'अथातः संप्रवक्ष्यामि शर्कराचलमुत्तमम् । यस्य प्रदानाद्विष्ण्वर्करुद्रास्तुप्यन्ति सर्वदा ॥' इति दानसण्डे । मुद्देशाय ततोऽप्युदेति मधुराधारस्तमप्प्रत्ययः ॥१५३॥ आवयेत, स्पर्धायामाइः' इति तइ ॥ सण्डेति ॥ हे भैमि, पुण्डूकः स्थूलेचविशेषः पयसां पिण्डेन आस्से या तव भारती वसति तल्लीलारविन्दोल्लस- दुग्धानामत्यन्ताग्निपाकघनीभूतेन गोलकेनैव दोहदेन एवंभूते द्वासे तत्कलवैणनिकणमिलद्वाणीविलासामृते । स्थले क्षेत्र चेद्रोहति सारो भवति । किंभूते स्थले-पण्डः श- तत्केलिभ्रमणाहगैरिकसुधानिर्माणहाधरे कराचूर्णमेव मृगृत्तिका यस्मिन् । तथा-मधु अमृतं माक्षिकमेव या पयो यस्यातया कादम्विन्या मेघमालया तर्पणात् पूर्णजल तन्मुक्तामणिहार एव किमयं दन्तस्रजी राजतः ॥ पकरणादेतोद्विगुणाकृष्टे । मेवमालावृष्टनलं हि क्षेत्रं पुनः कृप्यते, आस्येति ॥ अयि प्रिये तवास्ये या भारती सरस्वती वसति । ताशे ममीकृते उत्तं हि बीनमकुरा) पुन. पयोऽपेक्षते । तत्स्थाने- किभूते आप-तसा भारत्या एव हस्तस्थितस्स लीलारविन्दस्य. प्र दुग्धगोलकः । दोहदेनेत्यनेन निरातकमभिवृद्धिः सूचिता । बोलसन् प्रसरन् वासो गन्धो यस्मिन् । पमिनीत्वात्पमतुल्यपरि- अनन्तरं च प्ररूडाकुर. मन् पुष्ट्रकः फलोत्पत्तिसमयपर्यन्तं द्रा- मले । तथा-तस्या एव कलो वैणो निकणः म पुरास्फुदो यीणा क्षागा दवः पम्फलनिष्पीडितरसस्तस्य सेचनैः कृत्वा इक्षुदण्डादपि संवन्धी नादम्तद्रूप मिलसंवध्यमानं वाणीविलासरूप योया परिणतमाधुर्यानिशयफलं यदि धत्ते तदा तर्हि ततोऽपि विशिष्टेच- दिनानाविधवाग्विलासरूपममृत यसिन् । तथा--तस्या एवं फलादपि सकाशात्वद्विरा तव वाणीनामुडेशाय निर्देशार्थ मयुर- लिभ्रमणालीलागमनयोग्य गरिकेण रक्तपातुविशेषेण माया सन्द आधारो मूलप्रकृनियस तादास्नमप्प्रत्यय उदेति उत्पद्यते । मोटग्या बागोनि पृष्टे उक्तविदोषणविशिष्टादिशुफलादपि म-यद्वय गृह तपमतुल्योऽधरोष्ठो यसिन् तास भास्ये पुरो. सुवया धवलनसाधनचूर्णद्रव्येण च चित्रादिनिर्माण यत्र ताइस धुरतमेति तदा निदष्ट शक्यत इत्यनिशायने तमम् तदैव संग दृश्यमाने ये दन्तम दन्तमाले राजत. शोभेने, सपोय छत इत्यर्थः । एवंविशिष्टं फलं यदि भवेत् , तर्हि तदेव तावद- पुगेदृश्यमान तस्या भारत्या मुक्तामगिरनिती हार पर कि, तिम र तलादपतिमधुर वस्तु विद्यने किमिनि पृष्टे नि मीमम- तद्वत रतात इत्यर्थः । सरम्बनायीणाकणितनुल्या तर मागासका। धुरतनत्यान्यन्यानावातमा प्रत्ययान्तम पुरसब्देन भवद्वाण्ययोत्तर अमावान्यन वाणी वर्णनम्, अन्य प्रालिका । समग fe. बन दातुं बोला नतु विष्टिमीशुल, नि मीममा पुर्या भावान मुंगे भारतीवामोऽनुमीयते । इश्वराणां गृहं गरिमादिविचित्र ". अपारने, रिगुन म पुगलि द्रयान्तरातीनि भवद्वाणाव- यनि । गरिफयुक्ता मुनि या ॥ नरन रन्ट चिदपि न पनिने नाव. । एववित्र पोरोइन, न च परसा पिण्डेन दोर्दन, हादरले. वाणी मन्मथतीर्थमुचलरमनोनयंती कापि ने चन देन छ रन नि वा! मम्बिनी मेरमाटा' खण्डः मुण्ड इनीदनीय पुलिनसालप्यन वाहा। जो देशोभुनेटो-' इन विन। तन Pाना: । ..."ना....' उनीमकरन्दरतया ग्धा अमीग्नेय- ............ :: ... दन्तः सुनारगर वेनामृतान्याः सः। - :' .-14 ... -- - . . . . ।

·एकविंशः सर्गः । ४९७ . - ॥ एतत्तीरमृदैव किं विरचिताः पूताः सिताचक्रिकाः स ग्राम्यः स विदग्धसंसदि सदा गच्छत्यपालेयतां किं पीयूपमिदंपयांसि किमिदंतीरे तवैवाधरौ ॥१५६॥ तं च स्प्रष्टुमपि सरस्य विशिखा मुग्धे विगानोन्मुखाः । वाणीति ।। हे भैमि, ते वाणो कापि वर्णयितुनशक्यत्वाहो- यः किं मध्विति नाधरं तव कथं हेमेति न त्वद्वपुः कोचरा, अथ अनिर्दिष्टनाना, उज्वलरलतोतवती गृहा- ररसतंबन्धिनी नदी, अथ च निर्मलजला निर्मलजलसंबधिनी कीङ्नाम सुधेति पृच्छति न ते दत्ते गिरं चोत्तरम् ॥ वा नदी। अत एव-मन्मथल नीर्थ कामोद्दीपिका । तथा-इदमी. स इति ॥ हे मुग्धे सुन्दरि, यः पुरुषः मधु फिनामेति गु. पत्र मला नद्याः संबन्धिनः पुलिनस संबन्धिनी वालुकैव इक्षु- च्छति प्रश्नं कुर्वाणे जने विपये तबाधरमेवोत्तरं न इत्ते, स मान्यः विकाररूपः खण्ड खण्डमिसालप्यते गीयते । तथा-पूता नि- पामरोऽचतुरः, नतु नगरनिवासमोन इत्यर्थः । तथा हेम मलाः सिताः शुभ्रान्तिकाः शराइतकानि एतत्सातीरत्व किप्रकारकमिति प्रश्नं कुर्वाणे यत्वद्वपुरेवोत्तरं न दत्ते, स विद. सुदैव धवल्मृत्तिकयैव विरचिताः किन् । तथा-पीयूपममृत. ग्धानां चतुराणां संसदि सभायां सदाऽपालेयतां पतिबहिर्भूतत्वं मलाः संवन्धीनि पपांति इदंपयाति किन् । अत्ला जलान्येवास- पातित्यं गच्छति । तेषां पौ नोपवेश्यते सोऽप्यचतुर इत्यर्थः। तत्वेनालप्यन्ते फिनित्यर्थः । तथा-तवाधरावेव इदंतीरे असा तथा-सुधा नाम कीहक् इति च प्रश्नं कुर्वाणे ते गिर चोत्तरं न नद्यात्तीरे उभौ तटौ क्न् ि। झाररसप्रधाना कामोद्दीपिका भव- दत्त, लरस विशिलान्तं च पुरुपं पटुमाप विगानोन्मुखा जुगु- दापी नधुरतमेति भावः ॥ प्लाचे कृतोचमा, नीरसोयम्' इति जुगुप्सयां तं न स्टान्ति परभृतयुवतीनां सम्यगायाति गातुं न निन्दन्तीति कि वाच्यम् , सोऽप्यचतुर इत्यर्थः । सिद्वानी न तब तरुणि वाणी यं सुधासिन्धुवेणी। सुधाया अपि मधुरतनेति भावः । अधरादिवणेनं तु प्रासनिकम् । मान्यः, 'मानाचखजौ' इति भावायें यः । पायः, नया- कति न रसिककण्ठे कर्तुमभ्यसतेऽसौ दित्वादुक्॥ भवदुपविपिनाने ताभिरात्रेडितेन ॥१५७ ॥ परेति ॥ हे तरुनि प्रादुर्भूतयौवने, सुधासिन्धुवेपो नुधानी: जाग्रचेतोवशित्वासितकृतलधिमा नां प्रतीशिवपि । मध्ये बद्धाणिमा यत्सगरिममहिमश्रोणिवक्षोजयुग्मा प्रवाहरूपा तवेयं वाणी परभृतयुवतीनां सन्तमायाल्देन गार्नु मापितुं नायाति, पलादेतोलानि. कोक्लिामिरतो त्वदाणी भ मुक्तोप्राकाम्यरम्यादिशिविदिशियशोलब्धकामासा- क्त्या उपविपिने स्वितो य आत्रवृक्षतलिन्सित्या रसालारावा- या भूतीरष्टावपीशत्तदादित मुदितः स्वस्थ शिल्पाय देन रसिकेऽतिनधुरे, अधच-सनाप्येवाणी भरवसानिरापे, तुभ्यम् ॥ १६०॥ कण्ठे कर्नु कन्टयां कर्तुमानेडितेन पुन पुनघोंपलेन मनि पारा- बाभ्यसते, अपितु बहुवारनन्दसत एव । तलादद्यापि तामां मध्ये इति ।। है प्रिये, व पलादतीनं ये गरमागे रहो भवद्वाणी न्यायातीति ज्ञायत इत्यर्थः । कोकिलालारादपि त्व. इतः अनिना मौमानिसमा यया मा कुमोदरी, तमा-गांगमन- द्वामी नधुरतनेति भावः । निक्षाटनेन विद्यावालः तुमर इले हिनन्नां गुर महत्वाचा मह रतनान गोगनिदान, Tit. तूचना परनृतपदन् । पुमपेक्षया तीनां विशेषततलीलानित जपुग्नं च पत्ता ला गुरपुर ननन्या नहोय ज्यान । तरा- सूचनार्थ युवतिपदन् । जानन सुरप येतान समरजितेन्द्रिग्ला पन्ना. मा पता। तपा-लिने इंशदानेपिलो लविना पायथा गा, किया। ऊर्जत्ते रदनच्छदः सरधनुर्वन्धकमालामयं तथा-मा प्रयुदिदर हेचि मानतानेर मन प्रारा नया मौर्वी तत्र तवाधराधरतटाधानीनलेखालता । मुन्नी बदन तो सिरे मापन एपा वागपि तावकी ननु धनुर्वेदः प्रिये मान्मधः सेनादेनान प्रकारांनी नको ५.१ ( तोयं कोपधनुप्मतीनिलचितं वीणाभिरन्यसते १५८ नपा पनेर ने नन्दान" . . . पदो २ पन मंदीर कार्य इति ॥ हे पिये. ते कालो रदनद और हर सन् जनालान लरथनु । तपाथरापरतरलापनी- मानदायां पना लेता र दया ना न करता : : वारेनौतीपा तारी मारे मर र तपादो परेर एर ! तो को पद उचितं पो ा तपाको पलाइंसानिमानिन्दलते परनी पौलतादिनसीम स्ने चौरिन् । पत्नी पन्ना 4 . .

·१९८ नेपधीयचरिते - -- समाप्त.॥ वश इन्द्रियाणां स्वाधीनत्वम् , तदस्यालीति पसी, तमानो पगिरा दिक कर्म सिभित्मः कलाम. गन् मामादारहिरभूत , निरगा- जितेन्द्रियत्वम् । ईशनमीश धियं तदस्याम्ति इंशी तमायः॥ दिलाये । किमाइनियाजादेवकारेण सूगांनुनयसगीगरे- त्वद्वाचः स्तुतये वयं न पटवः पीयूषमेव स्तुम पणमिण गहनरी भैमीमालिगु सगीपु चलितं गोषणोत्मुफनित्त स्तस्यार्थे गरुडामरेन्द्रसमरः स्थाने स जानेऽजनि। गसानाशी सगा। इनि किम्- पिगे, अा सूर्यानुनयाचं नदी प्रति गमिष्यामि, भानी च निजालीनां निजससीनामिहा- द्राक्षापानकमानमर्दनसृजा क्षीरे दृढावज्ञया बैन कस्सिशिप्रोशे वगान व्यमिति लीना गुप्तां स्थिति य. यसिन्नाम धृतोऽनया निजपदप्रक्षालनानुग्रहः ॥१६१॥ रुक तारकर्म मा परिहमितं परिहासकोड कन्दो मूलमुत्पत्ति- त्वदिति ॥ हे प्रिये, वयं स्वद्वाचः स्तुतये न पटनः, तसारपी- हेतु तादशं गत्तजनिताग तामा ससीनामानन्दाय मुहूतं . यूपममृतमेव स्तुमः । तस्यामृतस्याऽमृतनिमित्त स पुराणाविप्र- गगनां गोपगलिति । एतवनानैमी कनिछीनाः ससीगंवेप- सिद्धो गरुडस्यामरेन्द्रस्य च समरः अननि त्याने युक्त तदित्यहं गितुं निर्गता, नलोपि सागंमं गां कतुं वहिनिरगादित्यर्थः । साय- जाने मन्ये । नाम यसावेतोरनया तव वाण्या यस्मिनगते निन· तनेत्यादिनोत्तरमगंमंगनि. सूनिता । विधिविधित्सु , 'द्वितीया' पदयोः प्रक्षालनैवानुग्रहो पृतः कृतः । फिभूतया द्राक्षापान- इति गोगविभागारसमामः ॥ कस्स पफदाक्षासंबन्धिनः संस्कृतरसविशेषस्य मानोऽहंकारः तस्य श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं मर्दनं सण्डनं सृजति तया । तथा-क्षीरे दुग्धे विषये डा श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । अन्येन त्याजयितुमराम्यावना यस्यास्तया । अथ च--यास्मिन्पी- यूपे भवद्वाक्यभूतया वाण्या स्वीयसुप्तिन्तरूपाणा पदाना प्रक्षा- तसागादयमेकविंशगणनः काव्येऽतिनव्ये कृती लनादनु पश्चाद्रहणं ग्रहः कृतोऽस्त्येव । अमृतक्षालिततयेय निपिं भैमीभर्तृचरित्रवर्णनमये स! निसर्गोउबलः २१ मधुर च त्वं वदसीत्यर्थः । द्राक्षाक्षीरे तिष्टता, पीयूपादपि यद्वाणी श्रीहर्षमिति ॥ तस्य कृतौ श्रीहपंकृते अतिशयेन नव्येऽपूर्व- मधुरतमेति भावः । प्रभोर्यसिन्ननुग्रहातिशयः स एव चरणक्षाल- तरप्रमेयपरिपूर्णे भैमीभ चरित्रवर्णनं प्राचुर्येण प्रस्तुतं यत्र तादृशे नादि करोति ॥ काव्ये एकविशतेः पूरणं एकविशं गणनं संख्यानं यत्य, यद्वा- शोकचेत्कोकयोस्त्वां सुदति तुदति तयाहराज्ञाकरस्ते एविशतेः पुरणी एफविशी गणना संख्या यस्य स सर्गोऽगात् गत्वा कुल्यामनस्तं वजितुमनुनये भानुमेतजलस्थम् । इति श्रीवेदरकरोपनामकश्रीमनरसिहपण्डितात्मजनारायणकृते बद्धे मद्यञ्जलावप्यनुनयविमुखः स्यान्ममैकग्रहोऽयं नैपधीयप्रकाशे एफविश. सर्गः ॥ दत्त्वैवाभ्यांतदम्भोञ्जलिमिहभवतीं पश्यमामेष्यमाणम् शोक इति ॥ हे सुदति, कोकयोर्विरहजनितः शोकः सदय. द्वाविंशः सर्गः। स्वात्त्वां चेत्तुदति तत्तर्हि व्याहर आज्ञापय । ते आज्ञाकरोऽहं कु- ल्यां गत्वा एतस्याः कुल्याया जलस्थमुदकप्रतिविम्बितं भानुं सूर्य- इदानी पूर्वसर्गान्तप्रस्तावितं सायंकालं वर्णयिष्यन्कविद्वाविश मनस्तमस्ताभावं ब्रजितुं प्राप्तुम् अस्तमगन्तुम् , यद्वा-अनस्तमस्ता- सर्गमुपक्रमते- चलप्रतियोगिभूतमुदयाचल गन्तुमनुनये प्रार्थये । इदानीं त्वया- उपास्य सांध्यं विधिमन्तिमाशा- स्तो न प्राप्तव्यः पुनरुदयाचलो वा गन्तव्य इत्येवं सूर्य करसंपुटयो- जनपूर्व संप्रार्थ्य पुनः प्राची नेप्यामीति यावत् । यदि मयाजलो रागेण कान्ताधरचुम्बिचेताः । बद्धेऽप्ययं सूर्यो ममानुनये प्रार्थनायां विमुखः स्यात् , यतः अवाप्तवान्सप्तमभूमिभागे एकः केवलो ग्रहोऽभिनिवेशो यस्य, अथच-मुख्यो ग्रहो ग्रह भैमीधरं सौधमसौ धरेन्द्रः ॥१॥ राजः, तत्तर्हि सूर्यायदानसंबन्धिनमम्भोजलिमाभ्यां कोकाभ्या- मेव दत्त्वा इह प्रासादे भवती प्रति पुनरेप्यमाणमागमिष्यन्तं मा उपास्येति ॥ असौ धरेन्द्रो नलः सायंसंध्याप्रान्तभवेनान्ति- पश्य । एवं कोकशोकापनोदनव्याजेन 'बहिः संध्यामुपासीत' इति माशायाः प्रतीच्या आशाया दिशो रागेण रक्तवर्णेन हेतुना का. वचनात्सायंसंध्योपासनानिमित्तं बहिर्निर्गमनार्थमनुज्ञां याचितवा- न्ताया अधरचुम्बि अधरोष्ठस्मारि चेतो यस्य तादृश. संध्यारागस- दृशभैम्यधरस्सारी निति भावः । सुदतीत्यनेनोक्त्यनन्तरमीपद्दशनकिरणप्रकाशेन मम सन् तद्विरहासहिष्णुतया बहिरवस्थातुमशक्तो महानानन्दो जनिष्यते तदर्थ व्याहरेति प्रार्थ्यस इति सूच्यते । द-पर्वतरूप सौधं हम्यं प्रासादस्य सप्तमीमुपकारिकामवाप्तवान् । यत्र सा विद्यते तं सप्तमे भूमिभागे कक्षायां स्थित भैम्या. धर कि स्वेति पाठे-उत्प्रेक्षा । एष्यमाणम् , गत्यर्थादीडो लूटः शानच् ॥ कृत्वा-सांध्यं संध्यासंबन्धिनं संध्याजपादिविधिमुपास्य कृत्वा ॥ तदानन्दाय त्वत्परिहसितकन्दाय भवती निजालीनां लीनां स्थितिमिह मुहूर्त मृगयताम् । प्रत्युद्जन्त्या प्रियया विमुक्तं पर्यङ्कमङ्कस्थितसजशय्यम् । इति व्याजात्कृत्वालिघु चलितचित्तां सहचरी अध्यास्य तामप्यधिवास्य सोयं खयं सोयं सायंतनविधिविधित्सुर्वहिरभूत् ॥१६३॥ संध्यामुपश्लोकयति स सायम् ॥२॥ तदिति ॥ सोऽयं नलः स्वयं सायंतनं विधि संध्यामिहोत्रा प्रतीति ॥ सोऽयं नल. सायंकालसंबन्धिी संध्यां रात्रिदि- ·द्वाविंशः सर्गः। नसंबन्धिनं मुहूतं भैन्याः पुर उपलोकयति ल लोकैः स्तौति ल। रक्तीकृता । उत्प्रेक्षा । किंभूतस्य-अत्तादेधडा शिखर सैवालयः किं कृत्वा-प्रत्युद्जन्त्या संमुखसागच्छन्त्या प्रियया विमुक्तम् । स्थानं यस स पकणः शबरगृहं तखालिः समूहलन छेरुलास- अङ्के मध्ये स्थिता सना आस्तृता शय्या तूलिका यत्र तं पर्यकम- कस्य शवरैर्गृहेषु संगृहीतत्व । कुकुटानां कूजनेनोन्नमितशिसत्वं घास स्वयमधिष्ठाय तां भैमीमप्यधिवास तत्रोपवेश । पर्यकम् , जातिः। ते च यामान्ते जन्ति सायंसमये जनादुरफुल्लशिखा- 'अघिसीङ्-' इति कर्मत्वम् । अधिवात्स, ण्यन्ताद्वसतेल्यं । न्दसंबन्धादरुणीभवनसंभवाय यामान्तेत्याधुक्तम् । परुणः शर- तल धात्वन्तरत्वात् 'उपान्वध्यावसः' इति कर्मवाप्राप्तेत्तामधि- रालय.', 'गृहालक्ताः पक्षिगाश्छेकाते गृह्यकाश ते' इत्यमरः । वास्येत्यत्र सामर्थ्यात्तत्रैवेति नेयम् । उपश्लोकयति, 'सत्यापपाश-' 'पेटकं पुस्तकादीनां मञ्जूपायां कदम्बके' इति विश्वः ॥ इति णिच् । लयोगे भूते लद ।। विलोकनेनानुगृहाण ताव- पश्य दुतास्तंगतर्यनिर्य- करावलीहैडलवेत्रयात्र। दिशं जलानामधिपस्स दारान् । निपिध्यमानाहनि संध्ययापि अक्षालि लाक्षापयसेव येय- रात्रिप्रतीहारपदेऽधिकारम् ॥ ६॥ मपूरि पक्रैखि कुङ्कुमख ॥३॥ विलोकनेनेति ॥ हे प्रिये, वं जलानामधिपत्य वरुणत्व दारान् संबन्धित प्रतीहारस्य दौवारिकस्य पदे अधिकारमास्पदमाप पश्य पश्यति ॥ संध्यया अत्र सायंसमये चन्दल नायिकाया रात्रे भायां पश्चिम दिशं विलोकनेनानुगृहाण कृतार्थीकुल, तावदादौ विलोकय । किभूतथा दुत शीघ्रमतं गतस्त्र सूर्यस नियंती विलोकनेनानुगृहाण, वर्णनया तु पश्चादित्यर्थः । यावञ्चन्द्रोदया. बहिनिगच्छन्ती करावली किरणपरम्परैव हैजुल हिलारयेन दिना प्राच्यां रामणीयकं भवति तावत्संधारागेण कृतरामणी. रजकरक्तदन्यविशेषेण रनं वेत्रं दण्डविशेषो यसान्नपा । शिभूते यका पश्चिमां दिशं विलोक्येति धा तावच्छन्दार्थः । जडाधिपल पदे-निपिधमानं निवार्यमाणप्रवेशमहो दिन यलिन् । मिया च भार्या दुःखिता बिलोकनादिनानुग्रहीतुनहीं भवतीत्युक्तिः । हि दौवारिकी व्येव युक्तेति संचैव रानदीपारिको जातेयर्थः । येयं पश्चिमा दिइ लाक्षापयसालतकरलेन कृत्वा केनाप्पक्षालीव सुनोन्नमित , दिनं गतम्, रात्रिरागतेति मारमधमा ज्ञाप्यत क्षालितेव । तथा-कमल प? कृत्वा केनाप्पपूरीव पूरितेव । इति भावः । दौवारिक्यपि हैलवेत्रपाणि सती प्रविशन्त रुमपि एवंविधा रका दृश्यते, यतत्तलादमीयामेतां विलोक्येत्यर्थः ।। प्रनिपेधपनि । 'नियंझरा-' इति (पाठे-)नियंचन्निर.प्रसारिण। उच्चस्तरादम्बरशैलमौले- ते कराधेति । अहनीत्यत्र तत्पुरुषवाभापाहाभार.॥ श्युतो रविगैरिकगण्डशैलः । इदानी संध्यानावमपोगं वर्णयनि- तस्यैव पातेन विचूर्णितख महानदः किं नु सभानुरागे संध्यारजोराजिरिहोलिहीते ॥४॥ संध्याय संध्यां कुनटीमपीमाम् । उथैरिति ॥ हे प्रिये, रविरेव रिकारवधातुविशेपस्वन्धी तनोति तन्वावियनापि तार- गण्डशैल. उच्चतराइत्युनतादन्यरशैल्स गगनगिरेनौले. मिसरा श्रेणिवना सांयतमनहारम् ॥ ७ ॥ सकाशाच्युतः पतित. स्थूलपापाप एवाधः पतितः, अपच-सं- महानद इति । अनि, महान् म.गोगामना लिहितः, पातेनोचतरगिरिशिखराध.पतनेन हेनुना विचूर्णितल विदोऐन सूक्ष्मचूर्गीकृतल तलैय गैरिकाजोलल धिना मिशन , तपा-अगला या महामा पंतन , पहा~महामारने करो ना नरे को निन् । संध्यैव रजोराजिः । संध्यासंबन्धी राग इत्पर्य । इह लापंसते होवो नुलने । मकान मारमसामनर मनी र पनिमादिशि वा उजिटीते उपरियामसरन । अलसन तूपल राने रोहनननिसले रमानन्ला नग. in रक्तवादगनगिरिशिखरापुतत्वावरिस्गदर रन् । उतरा. यदेशापतितो गोलभून भरति चुनीभूतल च तोडेरू बने मजा मन कविर कुनती मेला' मानिननन it. -..." मसरनि तजोराजिव संध्याता प्रापेलो मरनाल । साउना, At :- अस्ताद्रिचूडालयपकपालि- सल, ~ TE दर कन्या र .. च्छेकस किं कुछुटपेटकस। - - । यामान्तकजोलसितैः शिखोपै- दिग्वालपी द्रागनीदेवन् ।। ५ ।। सत्तेति ॥ हे दिये, दुमाल नाल पकने दर ..... महरान्ते या जा सदित ताना. धोनूतरुनानन्द लिन रेले समानान्दैः किनिर : .

·५०० नैषधीयचरिते -- ... - टोऽस्ति, मुक्तातुल्यानि नक्षत्राणि च तिनिहरगानि जातानीति भूपासिदामनुटिनरा नाट्या- भावः । तन्वा तार श्रेणियजोपलक्षितेन ताकेन निगता गगने. नैव हार तनोतीति वा । संध्यामेजविधां विज्ञाय तूणीभूत इति त्पश्योडकोटीकपदं वद्भिः । न, कित्वाचित्याद्विशिष्टया वारश्रेणिमजा हारमपि रचयती दिग्मण्डलं मण्डगतीह खण्डैः इति वापिशब्दार्थः। अथ च-स प्रसिद्धो महानदस्ताण्डानृत्तकता सायंनठम्तार रुगदकिरीटः ॥ ८ ॥ शिवो भानोः सूर्यस्य रागे सति । अस्तमिताधं सूर्य सनीनि भूपेति ॥ हे भैमि, ताराराम चन्द्रः किरीटो यस्य म शंभुः यावत् । तत्र संध्यासमये मन.शिलातुल्यवर्णामचिरस्थानुवार- साग नटनीति मायनटो न उतानाम्यावृत्तादेनोटितन्य भूषण सितनर्तकीरूपां वा ईशा देवी संध्या सम्यग्ध्यात्वा सायसंध्याय- मां दानो मालाया उलित राई शालेनैरे उदुकोटीपर्ट न्दनं कृत्वाप्टासु मूर्तिषु मध्ये तारापरम्परैव माला यस्या तगा सोटिसंरगनक्षत्रव्याज नहानिधारयतिः सनिरिह मासमये दि. गगनरूपयापि अमूर्तयापि मूां कृत्वा इदानी संध्यानन्दनानन्त- ग्मण्डलं मण्डगति पश्य । एतानि नक्षत्राणि न, कितु ताण्डवत्रु- रमज़हार मुसफरपायनाना समतालमानं निक्षेप करोति सिं-टितास्थिमालोलच्छालान्गो दिक्षु शोभन्त इत्यर्थः । अन्योऽपि त्रिति वितकः । अमूर्तस्याहारकरण चियमिति विरोधार्योऽपि-चन्नतुल्यकिरीटो नृत्यगुदितहारपण्डे. ग्रीन्दं मण्यति। 'मण्ड- शब्दः । न केवलं चन्द्रसर्पभोगादिभूपितयैव तन्वाजहार करोति यतीर' इनि पाठे--उत्प्रेक्षा । किंतु वियतापि तन्वेति समुच्चयार्थी वा । ईश्वरो हि सायंसमये कालः किगतः स्फुटपाकस्स नृत्यति । भानुरागे मनःशिलातुल्यवां संध्यामपीशां स्वसहचरी पार्वती विचिन्त्य विशिष्टया वियपयापि तन्वाजहार तनोति ।। वधं व्यधाद्यस दिनद्विपस्स। पार्वतीसमीपेपीश्वरो नृत्यति ॥ ॥ अथ च-महानतिप्रवीणो तस्व संध्या रुचिरात्रधारा नटः कुत्सिता नटी नृत्तेऽनतिचतुरामपि संध्या वय.संधौ वर्तमानां ताराश्च कुम्भस्थलमौक्तिकानि ॥९॥ तरुणी रसभावसंधौ वर्तमानां वा रसभावज्ञाम् , अत एव- सभाया अनुरागे ईशां सभ्यानुरागजनने समयां संचिन्त्य नियत्तु. काल इति ॥ हे प्रिये, काल. संध्यासमय एव किरात., अथ- ल्ययातिविशालया शुद्धमौक्तिकपरम्परारूपया मालयोपलक्षितया च-कृष्णवर्णी हिसम्यान्मृत्युरूपो वा कालो गिरिमहारण्यसं- तन्वागहार तनोति तदसांप्रतं किम् , अपितु-रसभावादि जन-चारी शबर. स्फुटानि विकसितानि पमानि यसिन् । यदा-वि. यन्त्या तया सभ्यानुरागे समुत्पादितेऽपि नृत्तकर्मकौशलेनापि स- कसितकमल क जलं यसिन् , अथच-प्रकटीभूतं शुण्डादण्डाने भ्यानुरागार्थ स्वयमङ्गहारं तनोतीति युक्तमेवेत्यर्थः ॥ ॥ अथ प्रकाशमान पमरु रक्तपिन्दुवृन्दं यसितादृशस्य दिनरूपत्य द्वि- च-महान्नर्तको वयःसंधौ रसादिसंधौ वा वर्तमानां तथा समृ-पस्य वधं व्यधादकरोत् । तस्यैव हतस करिणो रुचिरा रम्या द्धिमतीमपि स्त्रियं कुत्सितां नटी नृत्तानभिज्ञां ज्ञात्वा सभानुरागे संध्यानधारा रुधिरधारा । ताराश्च नक्षत्राणि विदारिततदीयकुम्भ- निमित्ते विशिष्टया तन्वा स्वयमङ्गहारं तनोति तदसांप्रतं कि नु, स्थलमौक्तिकानि । संध्यारागो रक्तधारा ताराश्च स्थूलमुक्ता इव अपितु तस्या नृत्यकौशलाभावानुत्तेन सभानुरजने सामर्थ्याभावा , शोभन्त इत्यर्थः । स्फुटपमास्येति बहुव्रीही कप् ॥ सभानुरञ्जनार्थ स्वयमेव निपुण नृत्यतीति युक्तमेवेत्यर्थः ॥ संध्यासरागः ककुभो विभागः अथ च-अन्योपि महानतिसमृद्धोऽटति सर्वत्र गच्छति तादृशो- शिवाविवाहे विभुनायमेव । तिचञ्चलोऽतिप्रसिद्धो विटः कुनटीमपि नृत्तविद्यायामचतुरामपि दिग्याससा पूर्वमवैमि पुष्प- मया कायकान्त्या कृत्वा योऽनुरागस्तद्विपये ईशा सौन्दर्यातिशये. नैव रागमुत्पादयन्तीम् , तथा-शैशवतारुण्ययो. संधौ वर्तमानां सिन्दुरिकापर्वणि पर्यधायि ॥१०॥ प्रादुर्भूतयौवना रसभावसंधिस्थत्वाद्रसभावज्ञा वा संचिन्त्य काय. संध्येति ॥ विभुना प्रभुणा हरेण पूर्व शिवाया. पार्वत्या वि. कान्त्यानुरागे सति कुनटीमपि तरुणी रसभावशां वा तथेशा संप- वाहावसरे संध्यया सरागो रक्तवर्णोऽयमेव ककुभः पश्चिमाशाया नां च विचिन्त्य तदीयशरीरस्यातिविस्तृततया शुद्धमौक्तिकमालया विभाग, प्रदेश. पुष्पवर्णयुक्ता सिन्दूरिका रक्तवस्त्रं तत्संबन्धिान हार विरचयति । तत्रानुरक्तः संस्तस्यै मुक्ताहार वितरतीत्यर्थः । तद्योगात् पुष्पसिन्दूरिकाख्ये पर्वण्युत्सवे पर्यधायि परिहितः। एवमन्या अपि योजनाः सुधियोहनीया. । 'सभानुरागै. संधाय' यतो दिग्वलयमेव वासो यस्य तेन रक्तवस्त्रपरिधानावसरेऽपि दि. इति पाठो बहुपु पुस्तकेष्वदृष्टत्वादुपेक्ष्य. । अट , पचायच् । सं- ग्यासस औचित्याद्क्तदिग्भाग एव परिहित इत्यवैमि शके । वि. ध्याम् , दिगादित्वायत् । तारशब्दस्य नक्षत्रकनीनिकाभिधायित्वं वाहस्य चतुर्थे दिने प्रथमदिनपरिहितानि वस्राणि प्रक्षालनार्थ दशमसर्ग एवोक्तम् ॥ परित्यज्य पुष्पसिन्दूरिकाख्यपर्वणि कौसुम्भादिरक्तवस्त्राणि वधूव: रेण परिधीयन्त इति वृद्धाचारः । तत्रेशस्य दिग्वसनत्वागतपत्रि- १ 'अथच-~-महानटोपि सध्या वय सधौ वर्तमानाको भुवि नटी क्षि-मभाग एवानेन परिहित इत्यर्थ । वर्णकभूतपुष्पस्थाने ताराः, तावद्वितीयनाटककीम् । अतएव सभानुरागे ईशा सधाय ज्ञात्वापि वि- सिन्दूरिकास्थाने संध्यासराग. पश्चिमदिग्भाग इति भावः ॥ यतातिविशालया तारश्रेणिस्रजोपलक्षितया तन्वा खकीयवपुषा यदङ्गहार प्रात.सायंसंध्ययो. प्राचीप्रतीच्योद्वयोरपि तुल्यवर्णत्वात्सायंसं. तनोति तत्कि साप्रतम् , अपितु नटीनृत्यावसरे तस्य नृत्य तथाविधरसा- ध्यारक्तपश्चिमदिश एव पुष्पसिन्दूरिकात्वं कथं वर्ण्यत इत्याझेपे चतमेलयं.' इति सुखाववोधा । तत्परिहारार्थ प्राच्या अपि तद्भावमाह- ना ·द्वाविंशः सर्गः सतीमुमामुहहता च पुष्प- दित जग्राह । उत्तनं सुवर्ण रकपीत भवति । तथाच रकपोतनु- सिन्दृरिकार्थ वसने सुने।। वर्णगोलकल निपराज्ञितसुवर्णरेखेव संध्या दृश्यते, तारा बराटा इव दृश्यन्त इत्यर्थः । चौरिति लोकन्यवहारानभिज्ञय. दिशौ द्विसंधीमभि रागशोभे घोतनाथ वीलिङ्गनिदेशः । नीहि सुबर्ग दत्त्वा भूसंता वराड- दिवाससोभे किमलम्भिपाताम् ॥ ११ ॥ कान्गृह्णाति, धूतन वसते व । वराकञ्चवहारे देगे सुवर्णमापे सतीमिति ॥ हे सुनेत्रे, सती दाक्षायीमुनां पार्वती चोह. दत्वा वराडका एवं गृह्यन्ते ॥ हता परिणयता दिग्बालसा हरेण पूर्वोकपुष्पसिन्दूरिकार्य द्विसंधी पचेलिमं दाडिममर्कविम्ब- नभि द्वे अपि प्रात सासंध्ये लक्षीकृत्य दे प्राचीमनीच्या दिशा- मुत्तार्य संध्या बगियोज्झितास । वेव रागेण रकवर्णन शोभा यचोस्ते, रजवर्णन शोभते इति वा, ताशे रके उने दे बनने अलन्भिपाता प्राप्ते रिन् । विवाहदचे तारानयं वीजभुजादसीयं संध्माद्वयरक्तदिन्दयमेव दिग्वसनबादतवनद्यं शिवन त्यनि कालेन निव्यूतमिवास्त्रियूथम् ॥ १५ ॥ त्वहं मन्य इत्यर्थः। शिवेन हे दिसावेव वले हे संध्ये लक्षाकृत्य पचेलिममिति ॥ दाडिमबीजभुजा कालेन मारिनेक रागेण रजकद्रव्येण कृत्वा ये शोने कर्मभूते ते प्रापिने किन् । विवाहे वस्त्रं रञ्जनाय कत्तचिकर समापने. तलाशियेन विन्य- विचा बोजनहाय मित्त वा संचारविल्वर हारे. पलिनं तरोत्सव व कं दाडेम मलमुत्ता गगनारोमो. लयरूपे नन दे बन्ने नवतीयां रकमोने जापाये इति संध्या- मन पावादतिरिवोल्झिना परिचा। तहोजनागा- दयनातं महिन्द्वरं रक्तगोन चमारत्व इति वा। सुनीति नुचरितन्धोवकोश तयारयता । तपा-पोतकार पाठे-'असंयोगोपधात्' इति निषेधान्टी चिन्त्य । हिमंत्रीन्. समाहारदिगोरेक्त्वे आवन्तो वा' इति स्खी ये व द्विगो. दति सबन्धि अन् योजनाना गुरतुर Aat. तारानारामनदीपमनुन दागिनल मोगा. दीपि सध्याशब्दत्व तदिनयदन्नन्यात् हलनविनय इति य होना जाने का काम तदन्तत सोप. । 'अभिरभागे इत्यमे. कर्मवचनीय वात्तमांगे द्वितीया। पुनस्यूलर । नका पदः भूमान न । गत्यर्यत्वादणी फणी कर्म पक्षे ॥ अन्योरेशान TTER PR आदाय दण्डं सकलासु दिक्षु योऽयं परिभ्राम्यति भानुभिक्षुः । नारातियोजनियादमाद. अन्धो निमजन्निव तापमोऽयं निरनिति गम् । संघाभ्रकापाचमधन सायम् ।। १२ ।। मनागीता आदायेति ॥ यो नानुरेव मि परिमार दण्ड - ...if || .:॥ विवनेर देणपष्टिनादार सपलानु पिउ परिधान मो. परिस तापम परिवार मायाले अनी निननन् सातार अध च-दहुनते जलासये जान सन् सामान .. ': तदेव पायरन वसनपत्ता उपार ललोमा, अं- सतरलोपरि दम लापरे वा निजमातीपर ... NEE पतिरपि पावत्यानल निरि दुन.. कापाय पंसं धारयनि। ५.पामा काम 'माटर पिलोदर (पा ९...... कर्मन्दा रनर । ५ पाद, ---- अन्तारतेऽलिजिमोलाने संध्याको समय वित्रीय नरिसर . . - १ . 4 4 3 न - . 4 * . १० 4 - 4 . , . - . १ नामकर... ช่อง 3 . + ·५०२ नैषधीयचरिते लासफटिकखण्डा एव गगने तारारूपेण शोभन्ते। उत्पतयालुभिः मुना ऊचं क्षिप्ताः शुभ्रपुष्परूपाः शरा एव तारा इसहं शहे। 'स्यूहिगृहि-' इत्यालुच् ॥ ननु कामस्य पुष्पशरस्वेऽपि पञ्चत्राणत्यात्ताराणां बहुतरवारकथं इत्थं हिया वर्णनजन्मनेव कामवाणत्वमित्याशय समर्थयते -सलु यमात् परशरस्य नानि संध्यामपक्रान्तवती प्रतीत्य । पूर्वपदत्वेन वर्तमानः पशब्दः प्रपश्याची प्रकृष्ट पनो निम्तार• स्तद्वाचकः, नतु संख्यावाचकः 'पचि विस्तारवचने' इति स्वाणि. तारातमोदन्तुरमन्तरिक्षं जन्ताद्धातोः पचाद्यचि पञ्चयन्ति विस्तृता भवन्ति पवारा निरीक्षमाणः स पुनर्वभापे ॥ १७ ॥ यस्येति विग्रहः, नतु पञ्चसंरयाकाः शरा यस्येति । तस्मात्पुण- इत्थमिति ॥म नलः पुनभैमी बभापे। किंभूतः--इत्यमुक्तप्र- वाणत्वं ताराणां युक्तमेवेत्यर्थः । कन्येर-पचास्यपत् 'सिंहो मृगे. योग्ण वर्णनजन्मना स्तुतिजातया हियेवापकान्तवती निर्गतां न्द्रः पचास्य.' इति सिंहाभिधायिनि पचास्यशब्दे सिंहस्य पञ्चमं. संध्यां प्रतीत्व निश्चित्यान्तरिक्षं गगनं तारातमोभ्यां दन्तुरितं स्यमुसत्वाभावात् पचयति विस्तृत भवति पचं विस्तृतमास्यं मिश्रितं निरीक्षमाणः। अन्योऽप्युत्तमो निजवर्णनजातलजयाप- यस्यासो पचास्य इति व्युत्पत्त्या पशब्दो यथा निम्तारवाची तये. जामति ॥ ति । 'व्यासः प्रपचो विन्नारः' इनि हलायुधः । रामेपुमर्मत्रणनातिवेगा- नभोनदीकूलकुलायचक्री- द्रनाकरः प्रागयमुत्पपात । कुलस्य नक्तं विरहाकुलस्य । ग्राहायकिमीरितमीनकम्यु दृशोरपां सन्ति पृपन्ति तारा: नभो न भोः कामशरासनभु ॥ १८॥ पतन्ति तत्संक्रमणानि धाराः ॥२०॥ रामेति ॥ कामरामनमा ध्रुपी ययाः, भूशनमात्रेण नभ इति ॥ नक्तं विरहेणाकुलस्य पीडितस्य नमोनया मना- मोदय मारिता भाम, रामभ्य नामदम्यन्य वा इपुणा ममणो किन्याः हलमेव कुलायः स्थान यस्य तस्य चक्री कुलस्य चकाकी. मानादिना दनोरमा मानिः पोडा तभ्या रोगादाधिायादेतो- समूहस्य दशौर्नेग्रयोरपामधुजलानां पन्ति ये विनयः मन्ति निमानेपानुमान मन् भीन्या रसासर एनायं प्राक् तस्मि- त एव तारका अध.स्थितनश्यन्ते । तया-तामा ताराणा म. सामगान्। नेद नमः। यः पूर्वमुत्पतितः स , क्रमणानि पुण्यक्षयवशाभूमि प्रत्यागमनानि गलबाप्पालाना धारा पाना रवाना कर एनाय न घेतलम इत्यर्थः ।। पर पतन्ति । योः मन्ति चिरस्थितिमन्ति यानि नापति माहाना पारिणा जन्तूना गावस्तेन किमीरिता मि- तानि नारा इति वा । तमंक्रमणानि धितनाराप्रनिनिति fiला भाना सम्म शायम्मिन् । नभन्नु ग्रहमंत्री औषः तत्तुल्यानि पतन्ति अधःपातीनि यानि पनि तानि धारा म. या यतारामहामह. गुपमण्डलमहर्मबन्धी समूहो वा प्रवाहा । तामा नाराणा संक्रमणानि वीथयो मलादिमकानयाँ int kit मीनार यो राशि. कम्यु, शलाकारविज्ञापानक्षत्र या वारा अश्रृणा प्रवाहा इनि पा। ग्रियो दि रिहाणहमाना जिन् । सुनायेन किल सेतुपयमये शरण समुद्रो मनु- दन्ति । मन्ति, पनन्नीति च निन्नम्, पाहिदोपग या ।। ना... सरमाया पाडानियाटुानित इत्युच्यते । पर- अमूनि मन्येऽमरनिर्झरिण्या धरा मिनिजामन्य ममुद्रो यागन परानः मनुत्पनिन । यादांमि गोधा मकरः कुलीरः । मददगारमाद्रिमा, न तु गगनन्य । दानितभ्य समुद्र का बोदवो नाने स्त्रमादीनि अब यिनेन अनेन मगन नवलन्मुगमीनिदूरो कन्ने ! मादाय. मासान्नानादय एव ननु राश्या- मनान्यथः स्पष्टमितः प्रतीमः || २१ ।। बन्द' नाम.मानदिनाकितान्यव, ननु नाग इत्या- अनुनानि ॥ प्रिय, गोमादयाना Hit नन् । रामनगंट विमान वावदीवानाबादच. चिन्वन्ना। मका, दीर, infantra " नान्ट बनामवन' वामनर्थनाया। टी., नयान प्रयवयायमाirat an instit मगनवय. दानापा 4. म । माया. महार देवानानां विष्का- र दिन 14सामानमाया 41 } नामः आगः पृभान । पर मादेन योग्य , Hut frint disk : या Cart art. FREn: 4' जानसन्मादयन्दनानि २८ 141511815 का बल चार?' मार मदन म } fat -4-15 AParent -, MPita Rit ----21- . :: पर । नाम iiiafet दिनविन - क * + ·द्वाविंशः सर्गः। ५०३ A कसापरसोडमयैः प्रमून- पुप्पतुल्यानि नक्षत्राणि निजयोगादगने दर्शयतीति भावः । वादिनशक्तिर्घटते भटस ॥ २२ ॥ निदर्शनं करोतीवेति प्रतीयमानो प्रेक्षा ॥ सरत्येति ॥ त्रिलोकीजये वादनीयो वादनाहः सरल सं- एणः सरेणाङ्कमयः सपत्रा- बन्धी अयं प्रत्यक्षसो विशाखानक्षत्ररूपः कन्युः शहः दिवि कृतो भवद्भयुगधन्वना यः। चास्ति किम् । उच्चतरप्रदेशे वादितं वाद्यं सर्वत्राकर्ण्यत इति मुखे तवेन्दौ लसता स तारा गगने स्थापितो लोकत्रयविजनवादनाहः कामत्यैव कन्बुः किमि- पुष्पालिवाणानुगतो गतोऽयम् ॥ २५ ॥ त्यर्थः । यलादपरत्व कस्य भटत्योडुमयैतारारूपैः प्रसून. कृत्वा वादिनशक्तिर्वाद्यनिर्माणं घटतेऽपि । लरस्मैव धनुर्वाणानां पुप्प- एण इति ॥ हे भैमि, तव मुख एवेन्दावाहादकत्वादिगुणो. रूपत्वदर्शनात्तदीयत्यैव वाचस पुप्परूपत्वसंभावनाया युक्तत्वात गाञ्चन्द्र लसता प्रकारामानेन, तथा भवद्युगमेव धनुयंस तेन ताराकुसुमल्प. कामशज एवार गगने शोभते, न त्वन्यदीय लरेण तव मुखेन्दौ 'विमतो मृगवांश्चन्द्रत्वात्संप्रतिपनवत्' इत्यनु- इत्यर्थः ॥ भानप्रसिद्धो योऽहमय. कलकल्प एणो मृगः सपत्राकृत.। मुरो किं योगिनीयं रजनी रतीशं तचापदर्शनाजठरावयितपत्रस्यैव बाणसापरपाचे निर्गमन चया भवति तथा व्यथित. स एव मृगस्तारापुप्पालिनेक्षनरूपपुष्पपति- याजीजिवत्पद्मममूमुहच । स्तलक्षणो बाणस्तेनानुगतः सन् सहित एव पलाय गतोऽगगने योगद्धिमसा महतीमलग्न- दृश्यते किम् । चन्द्रे मृगेग भान्यम्, स चार नान्ति, सबापः मिदं वदत्यम्बरचुम्बि कम्बु ॥ २३ ॥ कामच मुखे लसति, गगने मृगशिरा नक्षत्रं मुगार चाणाकार- किमिति ॥ येयं रजनी योगिनी जीपुंसयोगवती, अथव- हिनिगतवागसहितो व्यथितः पलाय गत स एवार मगो दररते पुप्पतुल्यतारानुगतं दृश्यते । तर्हि कामेन विद्धोऽन्तर्गतपत्रपार- शाक्तनन्नतिद्धा मारणोच्चाटनायभिज्ञा स्त्री किन् । या रतीशं विमिति प्रतीपनानोत्प्रेक्षा । 'सपत्रनिपत्रादनियने' इति च ॥ दिवा निर्जीवमिव निजसंनिधे अजीजिवत् सजीव चके । पद्मम- नूमुहत् पद्मानि च सनकोचयत् । रात्रौ हि त्रीपुलयोगे काम लोकाश्रयो मण्डपमादिसृष्टि- उद्दीप्तो भवति, पानि च संकुचन्ति । अलनं निराधारमन्बरचुन्नि ब्रह्माण्डमाभात्यनुकाष्ठमस। आकारावर्ति तारामात्रात्मकत्वादलननराशिभूतं वा इदं प्रत्यक्षदश्वं खकान्तिरेणूत्करवान्तिमन्ति कन्बु तारारूप. शोऽत्सा रात्रियोगिन्या महती योगद्धि योगस.। घुणवणद्वारनिभानि भानि ॥ २६ ॥ मृद्धि वदति । दिवादर्शनाभावादिदानी समान राजो रात्रि- तिति कथयति । योगशक्ति विना निराधार वस्तु क्यं वापयेत् । लोकेति ॥ है भैनि, नमाग्नादौ सानाशी गएि. योगिन्यपि हि नृतमपि कंचिजीवयति । कंचिच नोहयति नूचा निनांग यल, अथर-चिरकालनिर्मिन पुरागन् माडामिति प्रापयति भ्रान्त रोनि वा तलायोगिनी रिमित्युत्प्रेक्षा । साभानि तदर शोभन इत्यर्थ । यनो-कोसानो गावामी अन्जुशब्दख नपुसकत्वमप्रतीति पूर्वनेवोक्त लतव्यन् । अजी- आश्रर नसन्दाधार गनगनान् । मन्डपी गेनामा यः, जिवत्, अन्नुहदिने 'पो चाहि-' इत्युपधाइत्व. ॥ तच्यापानिपानिगरोजानान् । नायनान 1 - प्रबोधकालेऽहनि बाधितानि अल नसान्दनन्दात अनुसार सानु दिउ, अपचन नरन्योने ! . ताराः खपुप्पाणि निदर्शयन्ती । ते भानि न स्वातेमाललायो घर नो निशा ह शून्यावनि योगिनीयं पान्तिरबारदन्ति सुना दिनेमती : मुपा जगदृष्टमपि स्फुटाभम् ॥ २४ ॥ दुख तधिनानि हनुमान ने द.. नुसनेर सरसन्न : प्रवोधेति ॥ है प्रिये, प्रसोधकाले जागरजलनये, जर - पदा भरते नदा : सन्यज्ञानोलतिसमये, अहनि दिने गदितानि स्मोजिमला. उन निगरा नानि, अपर-प्रान्तिकारजनालाजिरसरतीनि तरारत कर रूमाल सपुपानि गगननरन्धीनि उनुमानि नितरां संपन्न, भय च-पानीपती, सन्याभराने दाएदेने नाम कर विपये पोगिनी तहसनरहल मानवी कारेमा बता गुचीनामा दिसि परी सुटनानाति तापमपि सोगीर- दनदगिन नानकं सालं जगन्नपातमारो । इन मारना न्यतिलो निम्पति रे, जयनारे मिलने . . . । .. 4. . . । . . लैप रहिटाचारवाहातरिम : ई- - मोदी नुस्रोपा ·५०४ नैषधीयचरिते . तस्या वासररूपस्य सेतो सूर्यप्रभामर्यादाया नाशात् उच्छृङ्खलो दिशस्तमश्चैत्ररथान्यनाम- निरगलः शक्रेभस्य दानद्वो दानोदकं तस्य निर्झरः प्रवाहस्तस्य पत्रच्छटाया मृगनाभिशोभि ॥ ३०॥ श्यामः पूर इव पोप्लूयते भृश प्रसरति । प्राच्यां व्यामोतीत्यर्थः । त्वं पश्य । प्राच्यामेव चैरावतदानजलप्रवाहपूरसंभवः । जलपूरोपि पत्युरिति ॥ चैत्ररथं कुबेरवनं तदेवान्यन्नाम यस्यास्तादृशी वन्धापगमादप्रतिहतप्रसरः सन्नतितरां प्रसरति, 'सुङ सर्पणे' पत्रच्छटा पत्रवल्ली यस्याश्चैत्ररथास्यवनरूपपत्रवल्लीकाया उत्तरस्या इत्यस्सादृशार्थे यङ् द्विवचनम् ।। दिशो मृगनाभिः पत्रवल्लिरचनासाधनभूता कस्तूरी तद्वच्छोभते दक्षिणदिग्व्यापि तमो वर्णयति- एवंशीलं कृष्णतमं तमो गिरीणां पत्युहिमाचलस्यायश एव । यत.-सुमेरोः प्रदक्षिणीकरणाद्भास्वता सूर्येणादृतस्यावज्ञातस्य । रामालिरोमावलिदिग्विगाहि हिमाद्रिर्यद्यपि गिरीणां पतिः, तथापि सूर्यानादृतत्वाधीन एव, ध्वान्तायते वाहनमन्तकस्य । मेरुरेव महान् । 'अस्योद्यानं चैत्ररथम्' इत्यमरः ॥ यद्वीक्ष्य दूरादिव विभ्यतः स्वा- अवंदिग्व्यापितमो वर्णयति- नधान्गृहीत्वापसृतो विवस्वान् ॥ २८ ॥ ऊध्र्व धृतं व्योम सहस्ररश्मे- रामेति ॥ श्रीरामस्यालिः सेतुः सेतुबन्ध एव श्यामत्वाद्रोमा दिवा सहस्रेण करैरिवासीत् । वलियस्यास्तस्या दक्षिणस्या दिशो विगाहि नितरां व्यापकम् अन्त- पतत्तदेवांशुमता विनेदं कस्य दिक्पतित्वाद्दक्षिणदिक्स्थं तद्वाहनं महिप एव ध्वान्तायते कजलनीलोऽन्धकार इवाचरति । विवस्वान् सूर्यः यद्यमवाहनं नेदिष्ठतामेति कुतस्तमिस्रम् ॥ ३१ ॥ दूराद्वीक्ष्य सहजाश्वमहिपवैरस्मरणाद्विभ्यतः सभयान् स्वानश्वान् ऊर्ध्वमिति ॥ तमालश्यामलं ययोम दिवा सहस्ररश्मेः सह- गृहीत्वापसृतः पलायित इव दक्षिणदिशि तिमिरं यममहिपवच्छो- संख्यैः करै किरणे., अथ च-हस्तः ऊवं दूरोचप्रदेशे पृतमि- भते इत्यर्थः । अन्तकपदेन तद्वाहनस्य दारुणत्वं सूचितम्, अत वासीत् तन्नभ एवेदं तमालश्यामलमंशुमता विना सायंसमये एव ततोऽप्यश्वानां भयं युक्तम् । ध्वान्तायते, 'उपमानादाचारे' सूर्यविनाशाद् धारकेण तेन विनाध-पतत्सन् नेदिष्ठतामतितमां 'कर्तुः क्यइ-' इति क्यङन्तात्तक । 'सेतुरालौ स्त्रियां पुमान्' नैकट्यमेति । तमिस्र कुत. कस्मादागतम्, अपितु तिमिर नाम इत्यमरः॥ किमपि नास्ति, कितु निकटीभवद्गनमेव तमिस्रमित्यर्थः । पतन्यो- प्रतीचीव्यापितमो वर्णयति- मैव तमिस्र कुतो भूमौ निकटतामेति नतु तदतिरिक्त तमोस्तीति- पकं महाकालफलं किलासी- वा, अन्यदपि प(त)त्कस्यचित्कराभ्यामूचं धार्यते, तदभावेऽधः त्प्रत्यग्गिरेः सानुनि भानुबिम्बम् । पतत्येव । नेदिष्ठताम्, अतिशायने इष्ठनि 'अन्तिकबाढयो:-' इति नेदादेशः । कुतः पक्षे सार्यविभक्तिकस्तसिः । भिन्नस्य तस्यैव दृपन्निपाता- अधोदिग्व्यापि तमो वर्णयति- द्वीजानि जानामितमां तमांसि ॥ २९ ॥ ऊर्धार्पितन्युजकटाहकल्पे पक्कमिति ॥ भानुविम्बं प्रत्यग्गिरेः प्रतीच्यां वर्तमानस्यास्ता- यद्योग्नि दीपेन दिनाधिपेन । चलस सानुनि कालवशात्पर्क महाकालस्यैन्द्रवारुण्या. फलमा- न्यधायि तद्भूममिलद्गुरुत्वं सीत् किलाहं मन्य इत्यर्थः। तथा-अहमतिपकत्वादृन्तश्लथत्वादु- चतरप्रदेशादधस्ताद् दृपदि शिलायां निपातात्तदभिघाताद्धेतोभि भूमौ तमः कजलमस्खलत्किम् ॥ ३२ ॥ वस्य विदीर्णस्य तस्य भानुबिम्वरूपस्य महाकालफलस्य कृष्णत ऊर्वेति ॥ सामाद्विधिना अवं सूर्यदीपस्यैवोपरि भागे मानि वीजान्येव तमांसीति जानामितमा नितरां मन्ये । पर्वतादि- अपितो न्युन्ज कजलधारणार्थमधोमुसो महान् कटाह. कपर त- कठिनभूसमुद्भवं जम्बीरवर्तुलं पकं सदतिरक्तं कृष्णबीज महाकाल- कल्पे तत्तुल्ये कृष्णतमे व्योग्नि अधिकरणे प्रकाशकारिणा काल. फलं ग्रहोपसर्गनिवारणार्थ गृहद्वारे वृद्वैवझ्यते। अम्तमयसमयसंव- धारणार्थेन दिनाधिपेनव दीपेन करणेन यन्काल न्यधायि न्य. न्धात्परिणतझालं रक्तं महतः कालस्य फलभूतं च भानुबिम्ब नम्, तत्कजलमेव तमो भूम्ना क्रमसजातवाहुल्येन कृत्वा मिल महाकालफलमिव, तमांसि च विदीर्णस्य तस्य कृष्णतमानि बी-युक्तं पतनारयकर्मकारणं गुरुत्वं यस्य तादश पदमावस्यलर जानीव प्रसरन्तीत्यर्थ. । अन्यदिगपेक्षया प्रतीच्यां सायंसमये किम् । अनिभारेण पतितं किम्, गुरुवादि पतन युक्तम् तर सूर्यसंध्यासंबन्धिन प्रकाशस्यामन्नत्वादपान्धकारसूचना तमसा जलमेव भूमौ पतितं किम्, अपितु तमो नाम न किचिदिः बीजवन निरूपणम् ॥ सर्थ इति वा । कबालमपि ऊपरे कृतं क्रमेण या भगनुरूवादः उदीचीच्यापि तनो वर्णयदि- पतनि । 'फटाह. कपरे तथा' इनि निघण्टु । पदममाशी करपर ! पत्युगिरीणामयः मुमेल- ध्वान्तणनाभ्या शितिनाम्बरेण प्रदक्षिणाद्भावदनाहतस्य । दिशः शरैः मूनशरस तारः । विमन्नादान'मायबोचा। १ ५६.परम्नेः' मुमावतोपानन । मठ.।

·द्वाविंशः सर्गः। ५०५ - - मन्दाक्षलक्ष्या निशि मामनिन्दौ ध्वान्तस्य वामोरु विचारणायां सेा भवायान्त्यभिसारिकामाः ॥३३॥ वैशेपिकं चारु मतं मतं मे । घान्तेति ॥ ध्वान्तेनैवैणनान्या कस्तूर्या । तथा शितिना औलुकमाहुः खलु दर्शनं त- नीलेनान्वरेण गगनेन, अध वसेण, यद्वा-ध्वान्तणनाभ्या कृत्वा नीलेन गगनेनोपलक्षिता । तथानिशितलापुप्पतुल्य- क्षम तमस्तत्वनिरूपणाय ॥३६॥ रूपत्वाशोज्ज्वलै तारैनक्षत्ररेव सुनसरस्व कामस्य शरैरुपलक्षिता, ध्वान्तस्येति ॥ हे वामोरु, अतिसुन्दरोरु, वान्तल विचार- जय च-तारैरज्ज्वलैः पुप्पैरुपलरिता । तथा प्रकाशाभावान्म-मायां तम स्वरूपनिरूपणविषये वैशेषिकं मतं पदपदार्थसाधम्र्य- न्दाक्षर्मन्दनयनैनरैया लक्षणीया , अथ च-मन्दाक्षस्य ल वैधम्यनिरूपणात्मकं काणाद दर्शन चार सदुपपत्तिकं, नत्वन्य- जारा विषयभूताः सलजा । अत एवाभिसारिकामाः वैरिणी- दिति मे मतं संमतम् । खलु पलात्कारणात् संप्रदायविदन्तदर्शनं तुल्या दिशोऽनिन्दौ चन्द्ररहिताचामनुदितचन्द्रत्वाच्च्यामायां वैशेपिकं शास्त्र औलूकमाहुदन्ति । अतएव तमसन्तत्त्वनिरूपणा- निशि नानासान्ति प्रत्यागच्छन्ति । तलासपवीधान्या वं यानारोपितस्वरूपनिरूपणाय क्षमं समर्थन् । उलूकस कस्य तेा भव । अभिसारिका अपि शुभ्रायां रात्रौ शुभ्रवखाद्या-' संबन्धि दृश्यतेऽनेनेति दर्शनं नेत्रं हि तमस्वपि घटपटादिवरू- भरणा, कृष्णायां च रात्री कृष्णववाद्याभरणाः समायान्ति, ता' पाणां याथाम्यदर्शनसमयं भवति । वैशेपिकमप्युलूकापरनामा अपि कस्तुरीकृताङ्गरागा नीलवसना. प्रच्छाश्तपुष्पाः कामयाण- कणादमुनिना प्रोक्तमित्यौलूकं दर्शनम् । ततश्चैतदपि तमन्तत्वानि- पीडिताः सलमा. सत्य. कामुकं प्रति समायान्ति, तदीयनायिका रूपणाय समयमिति युन्तमित्यर्थ इति शब्दलम् । वैशेषिक- च सेा भवति तथा दिशोऽपीत्यर्थ । सवा अपि दिश एकत्र दर्शने व किमिद तमो भावरूपम् अभावरूपं श्रेति संदेहे 'भा. मिलिता इति प्रतीतिः । तियंच्यापि तनो वर्णितमनेन । 'कान्ता-'सामभाव एव तमः' इति सूत्राविरोधेन व्योमसिकाचार्यादयः धिनी तु या चाति संस्तं सामिसारिका' इति । 'मन्दाक्षनन्दा.' पदपदार्यवैधयेणाभावल्पमेव तमो न्यरूपरन् । श्रीधराचार्या इति पाठे मन्दनयनानामल्पमालमोबाहुल्यात् । अथ - स्वारोपितं भूरूपमेव तन इति निषेण्ये भासामभारे सत्येन तनोबाहुल्यान्मन्दाक्ष्य , अतएव नन्दगमना इत्यर्थः । तारसन्द. तम प्रतीते भाव एव तम इत्युक्तमिति सूत्रविरोध परवाएं। पूर्ववत् । मन्दाक्षेति पुंवझाव. ॥ एतदसहमाना श्रीमदुदयनाचा दय. पुनर्भासामभारमेर तम- भाखन्मयीं मीलयतो दृशं द्रा- त्वेन निरगपुः । यलात्तदौलूक दर्शन वैशेपिफारिशाम तमल. निथोमिलबञ्चलमादिपुंसः । त्वनिरूपणायां क्षमं ममर्थमाहुरिति वान्वयः । महत्ययकारे सत्यपि घटादिपदार्थजातं को वा पश्यतीनि पान्तनिरूपगायो आचक्ष्महे तन्वि तमांसि पत्म नियमानाया धूमनेनमेन चारु सरेन्योऽपाधिसमिति मन मतं श्यामवलक्ष्मीविजितेन्दुलक्ष्म ।। ३४ ।। मत पुन. पुन ममत्तमित्यर्थः । उलूकने उमेर महान्धमारे पदादि भास्वदिति ॥ है तन्दि शादि, भावन्नी रविरूपां बिलोजयितुं समर्थन् । अन्यदीयनेत्रामा चान्ध्यनेर जानिरी दक्षिणां दशमलनयच्याजेन आर शीघ्र नीलपत संकोचयत भाव । यतो वैशेषिक पटादोविशेषाति तादाम् । महा. आदिपुंसः श्रीविष्णोनियोऽन्योन्य मिलन्तौ दावपजलापूांध . न्धकारे धुकनेत्रनेर घटादान्भेदेन जानाति, न पनदीप नाम, पुटे यस निमीलनवशादन्योन्यसंलमपुटत्वाशिपिउरोनकर, अत तलातदेव चारिनि । तय समयमुत्तरान् । उला कमानतीति कनादः, तर मारपीट इस नाम न मो. एवं श्यामललल्या विजितं नितरां परानुतमिन्दुलन न ता. दगं पल नेत्रबन्यूर्वाध पुटपनीभूतरोनायर तनात वर हवादाटम्न् । सानं मय प्रताप र यो नमुन्यो नि नाचनहे नमः, ननु ततोऽन्यानि तमानीवर्ष । तिमिरव्याहवा विधः । पानोर, महेनराम-' इत्यादिनानिमिया टस्न, तेन मन्' इत्या । रोस्पेटन्। किमपि न दृश्यत इति भाव ।पक्षनेति जात्येकवचनम् ।। विवसतानाविपतेव मिश्राः न्लानियः मानिधनमः खगोसहवेण समं जनानाम् । नेयं विगाहोरिर नंपन्न। गावोऽपि नेत्रापरनामधेया- न निविदन्यप्रति सोनिकाय तेनेदनान्थ्य खलु नान्धकारैः ॥३५ ।। सो विहार मिरमातनोति ॥३॥ विवसतेति ॥ निपलता निसार मनव . माननि . " ...... शुल्पा जनानां गायोपि लत न मिलना सहन करा. . . . . . taar निधा दिने मिरिताः सयोनापार गीता र पल लेन न.-, -: !..: ...: लुतेदना प्रभागाकार रूप, र कर सकार दिनसन् ! तर मी न माया भावः । अन्येनारगोन बोकल ने संगनी :- गावो नीपन्त रति । । M .

·५०६ नैषधीयचरिते करोति फितु तदीये एव नेत्रे लक्ष्यीकृत्य हितं करोति । अन्य- समागतास्तास्तत्रत्यवृत्तान्तं प्रष्टुमिव पुनः मावेशयत् । निजनकल्या यति किचिदल्पमपि प्रियं नातनोतीति वा, अन्धकारे सुलूक- मित्यर्थात् । इति किम्-ममान्धकारस्य द्वेपिणि मामसहमाने नेत्र एव पदार्थान्पश्यत इति तत्संपत्तयोः प्रिया । विरामोश्च दिने विपये एपां वस्तूनां कीटक प्रचारो विहरणम् सेहादिव्यमहा. संपद्विवामित्रस्यैव नेत्रयो. प्रिया, नान्यस्य । एतदुपाख्यानं रामा- रश्चेति । दिवा प्रतिपदार्थसंवद्धाश्छाया एव रात्री समागत्य मि. यगादौ प्रसिद्धन् । कौशिकीये, 'वृद्धाच्छः' । लिता निजस्वामिनमन्धकार प्राविशन् । रात्रौ हि प्रकाशाभाने मूर्धाभिषिक्तः खलु यो ग्रहाणां छाया अन्धकारेण सहकीभवतीति तत्संबन्धादेव महानन्धकारः प्रतीयत इति भावः । एतेन प्रतिच्छायापि तम एवेति वर्णितम् । तद्भासमास्कन्दतकक्षशोभम् । अन्योपि रात्रौ लोकस्थिति ज्ञातुकामः स्त्रीणां सर्वत्र प्रवेष्टु शस्य. दिवान्धकारं स्फुटलब्धरूप- स्वाच्चारनारीः संप्रेष्य तनत्यं वृत्तान्तं विचार्य समागतान्ताः प्रष्टुः मालोकतालोकमुलूकलोकः ॥ ३८॥ मात्मसविधं प्रवेशयति । छाया एव चारीः प्रतिवस्तुलग्नापा. मुधति ॥ यो रविः नवानां ग्रहाणा मध्ये सलु निधितं येति वा । चारपदं दत्वा यदिनं प्रत्येव प्रेषयामास । अत एप सुधाभिषिको राजा । उनकानां लोकः सबस्तस्य रवेर्भया दीया ता दिने प्रतिवस्तुलग्ना दृश्यन्त इति वा । चारी., पुंयोगान्दीर ॥ समारकन्दिता नितरां पराभूता शोभा नक्षत्रकान्तियमि इदानीं चन्द्रोदयं वर्णयितुमुपक्रमते- ना। तथा-फुटमुपलब्धानि अन्येन जनेन दृष्टानि घटादि- ध्वान्तस्य तेन क्रियमाणयेत्थं बरूमा यम्मिन्नादरामपिदिना कमीभूत दिनमन्धकारमेवालो द्विपः शशी वर्णनयोऽथ रुष्टः । स्ना दिने सरर दरांनाएकदिनमन्ध काररूपत्वेनैव मेने इत्यर्थः । नया-वर सन्मानि घटादिरूपाणि यत्र तादृशमन्धकारमेवा उद्यनुपाश्लोकि जपारुणश्री- अमरशीनमहकारित्रमालाना मेने । अधीनानावि. नराधिपेनानुनयेच्छयेव ॥४०॥ । र एफुटसरूपमिसावत्या योज्यम् । तेन ध्वान्तस्येति ॥ तेन नराधिपेन नलेन इत्थं क्रियमाणया नममा निदाएर भवनानि व्यज्यते । एवंविधमन्धकारं द्विपः शत्रुभूतस्य धान्तस्य वर्णनया रुष्टः क्रुद्ध इव जपाकुसुम पदमामि गुरुगाधरामक लयं रूपं येन तादृशमा- दरुणा श्रीर्यस्य स उद्यबुदयं प्राप्नुवन् शशी तेनैव राज्ञायानन्तर- पास। कृष्णरूपमपि तमः शुलभास्वरालोकरपेनापश्य. मनुनयेच्छये पराादनवान्छयेवोपाश्लोकि श्लोकः स्तोतुमारभि । नरिच-यो ग्रहराज सूर्यः, आक्रान्तन- अन्योऽपि वैरिवर्णनया रुष्टः सन्नरुणो भाति तपरिहारामुहितः uttin नाम मातिमेगायमुलकलो हो दिवा दिनेऽन्ध- सन् वर्णकेन प्रसादनाथ स्तूगते। प्रनीयमानोटोदा । इशारा दस्यो. winitiरामी पाप कारमालोकमपश्यत्। दिने सूर्यालोक भयत्र योजना वा। उपालोकि, 'सत्या-' इति णिन्तिारकर्मणि नारा, रानी र तम एर मुयालो इनि दर्शययः । की- 'निण् । Cir मामा-भानन्यारम्-स्टमुपलब्धानि पटादि पश्यावृतोऽप्येप निमेपमद्रे- रूमा सामन्यादेन नाशीम्, स्फुटं मनातस्वरूपलाम चे. रचित्यकाभूमितिरस्करिण्या। iriniti म मोपलावन या व्याख्येयम् । पत्रपति प्रेयसि चन्द्रिकामि- भूनानारामुना नक्षत्रलमीपत्र तमन्यबार- । सपा सूरदातर मायातिर हुननसमोनमित्यर्थः । श्यकोरचञ्चनुलुकप्रमिन्दुः ॥ ४ ॥ रे। मन मन्दन वाम-यातना रात्री यत्तिरम्मरण पश्येति ॥ गमि, प्राणप्रिये पा लिdिit न न. पलिन या यादिव्याग्यानानि जान• राणा चन्द्रिकामपनगाविना पक्षिणा [br.f. द। * नारे-नदी :पि ममामानविरनिन्य- पूरयिया प्रण नि मुशामियानयाना kali songs H! नर्गन ना राजन्य' या नियाम्' र नाति तावन्नमाण पतीनी पक्ष ht दयाचदन्याविन्यताप्यो गिरणा लिFarun Mit दिने मम डमिनि कीहोपां कया निमंप अगम पलमानोमिन् । मgiigirit प्रचार चाकवनाय चार्गः। प्रथमदाkिin inामानोt, th1 असा विकार प्रतिवन्तुलनाः 91-44 H I dairytail pricipiteritorghing पोनि ! , it. THE sat नविकारयनिकायकाः ।। ३ ।। दिनकर भाने दुमालाननिमारिका :: Ariit. मनिमाया। दायाला अनाथा यादान यांना '४॥ . , . .

·द्वाविंशः सर्गः। .. ध्वान्त इति ॥ हे प्रिये, त्वं चन्द्रोदयात्पूर्व ध्वान्ते सति प्ययमचलादेवोत्पन इति निधिनुम इत्य. । उदया दुमान्तान् तरुनिस्टदेशानेव वृक्षाधोभागानेव सभोगाचं कामुक-चन्द्रोऽतिकामतीति भावः ।। दन सस्तनिकेतनाता. प्राप्ता अभिसारिका वैरिणी. राहत्व संभावय । तथा इदानी चन्द्रोदये सति वृक्षाधोभागवर्तिच्छाया- निजानुजेनातिथितामुपेतः छलादुनितं पूर्व श्रुतं तमोनुकूलं नीलं चेल वस्त्रं याभिस्तादृशी: प्राचीपतेर्वाहनवारणेन। सती. सवर्णत्वाम्मोत्तानुकूलैचन्द्रिकानुगुणैर्धवलतरैर्दुकूलैरुपल सिन्दूरसान्द्रे किमकारि मूर्ति क्षिताः सतीचलिता. संभोग कृत्वा स्वगृह प्रति पुन. परावृत्तास्त्वं तेनारुणश्रीरयमुजिहीते ॥ ४५ ॥ सभावय । तनमि सत्येव केनापि न ज्ञातव्यमिति बुया नीलं वत्तं परिधार सक्तलानमागता., चन्द्रोदये पुनीलवनपरि- निजेति ॥ निजानुजेन एकलात्सिन्धोत्पन्नतयालाच धाने पूर्ववझीत्या तत्तत्रैव विहाय वेत दुकूलं सवर्णत्वात्परिधाय श्वाजातेन कनीयसा भ्रात्रा प्राचीपतेरिन्द्रस वाहनवारणेन परावृत्ता. केनापि न ज्ञाताः । 'नीलचोला:-' इति पाठे-बोलः स्थितेनैरावतेनातिथितामुपेत. प्राप्तः । प्राच्यामुद्रितन्वात्ता कपालः ॥ प्राप्तः सन्नयं चन्द्रोऽग्रजवासिन्दूरेण सान्द्रे मूति अारि त्वदायलक्ष्मीमुकुरं चकोरैः किम् । गौरवानमस्कारपूर्व शिरवारोपित. किमित्यर्थः । खकौमुदीमादयमानमिन्दुम् । सान्द्रसिन्दूरशिर स्थापनेन हेतुना लनतिन्दूरवशादनमरुप रारक्तशोभः उनिहीते उदेति । उनिहीते किमिति वा । उ दृशा निशेन्दीवरचारुभासा श्चन्द्रः सिन्दूररको दृश्यत इत्यर्थः ॥ पिवोरु रम्भातरुपोवरोरु ॥४३॥ यत्प्रीतिमद्भिर्वदनैः स्वसाम्या- तदिति ॥ हे रस्भातत्वदनिपीवरावूरू यत्सातत्संबुद्धिः त्व निशावामिन्दीवर नीलोत्पलं तद्वचावों भा यसातया दृशा उरु दचुम्बि नाकाधिपनायिकानाम् । सादरमिन्दुपिन्वं विलोक्य । किभूतन्-तवात्यलक्ष्न्या नुख- ततस्तदीयाधरयावयोगा- शोभाया अवलोकनार्य मुकुर दर्पगमिव । तया-चकोरैः प्र दुदेति विम्बारुणविम्ब एपः ॥ १६ ॥ योः कौमुदीनादयनानं निजकौनुदी चोरान् पाययमानम् । उदिते चन्द्रे चोराः लानन्दा जाता., नीलोत्पलानि यदिति ॥ वृत्तत्वादिगुणयोगेन स्वसामान्त्रीनिनलिनीका च विकसि- तानीति भावः । एतेनेन्दो परोपकारित्वं सूचितम् । विकसिते- पपेन्द्रस नायिकाना बदनैयद्यलास्यसविधमागत पुष च. न्दीवरतुल्यया दृशा पिबेत्यनेन चन्द्रोदये हीन्दीवरं विकसति, ऽचुन्धि चुन्यितः, तलाखेतोनलाजुम्मनादा तोयाना सेट नापिकानामधरेपु न्यन्नो यारोऽलकमनस योगानन्याल वं चैवभूतया इशा यदा चन्द्रमवलोकायप्पति, तदा जनत्व- विसरत्पानिन्फरपदरा पिमं मायरा नाम उनी दृशं चन्द्रावरोक्नविकसितमिन्दीवरमेवैतदिति ज्ञायतीति सूचि- वन् । दिवा सकोचादसादृश्यमितीन्दीवरत्व विकसितत्वद्योतनाथं जन्योपि समानः सगा सविधमागत. मा गगनीया मा मुरिति रहुपबनेन तर प्रदेो उगादा नुमनामारको निशापदन् । चकोरै , 'गतिबुद्धि-' इति कर्मत्यप्राप्तावपि 'आदि- खाद्योनं' इति प्रतिपेधाकर्तरि तुर्तीया । आदयमान, निगरा गासरत्नापि चन्द्रपिनस रनर युमन नमान । चात्परलैपदप्राप्तावपि 'अटे. प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति निषेधात्, विलोमितादोरिकरणादुरूह- निचक्र' इति तइ॥ गादिना माविलोचनादि। असंशयं सागरभागुदस्था- विधिर्षियत्ते विधुना बानां त्पृथ्वीधरादेव मथः पुरायम् । किनाननं ताशननन ॥ ४ ॥ अमुप्य यसादधुनापि सिन्धौ बिलोनिनेनि । विश्वका १६.१ . स्थितस शैलादुदयं प्रतीमः ॥ १४ ॥ उन नि :रा बनानपान ! असंशयमिति ! पुरा पूर्व सागरनाइ सनुदगलोर नामयो दण्डभुतात्म्योपरापरतान्नन्दराडेरेर रेतोरदताताईन :: रज इति असन निस्तिन् । पुरानो पदे एपने तन को रात नेत्यर्थः । पुरा उत्सालयननसाचरे बलार करत वा । तत्र रेनुनाह-लादेलेरनी मनमरतो. से । सिधौ सितत सागरगरलापनपत्र देवोपमुपनि तीनोमन । सवाद पत्तिशील लतिनुनपने १- रोल रा, ५-3 गारोगा! .

·५०८ नैषधीयचरिते उदितमात्रश्चन्द्रोऽत्युत्तमसुवर्णसञ्चकवद्क्तो दृश्यत इति भावः । रक्तोस्रवर्षी बत लक्ष्मणाभि- उत्तम सुवर्ण रक्तवर्ण भवति । आननमिति जात्यैकवचनम् ॥ भूतः शशी शूर्पणखामुखाभः ॥ ५१ ॥ अनेन वेधा विपरीतरूप- अकर्णति ॥ हे प्रिये, शशी सितास्यमिवाभिरामं कर्णादि- विनिर्मिताङ्कोत्किरणाङ्गकेन । कृतशोभं ते मुखं पश्यन्सन्न पते न लजते बत चित्रम् । कि- त्वदाननं दृश्यगाद्यलक्ष्य- भूतः न विद्यते कर्णनासं स्वभावादेव यस्य सः । तथा रक्ता दृगादिनवाकृत सञ्चकेन ॥४८॥ आरक्ता उस्राः किरणास्तद्वर्पणशीलः, शोणश्चासौ किरणवी च तादृशो वा । तथा-लक्ष्मणा कलझेनाभिभूत आक्रान्तमध्यः, अनेनेति ॥ वेधाः विपरीतरूपं यथा तथा विनिर्मितमुक्तवि- अतएव शूर्पणखाया रावणभगिन्या मुखवदामा यस्य स तद्दन धमङ्कोत्किरणं यत्र तादृशमङ्गं यस्य तेन । तथा अलक्ष्यदृगादि- तुल्यः । एषु लजाकारणेषु सत्स्वपि न लजते तच्चित्रमित्यर्थः । नानेन चन्द्रेणैव सञ्चकेन दृश्यं सुन्दरतरम् , अथच-प्रत्यक्षदर्श- त्वन्मुखं पश्यन्नप्युदयत्येव, स्वं प्रकाशयति च, तस्मादेव न ल- नयोग्यं दृगादि यस्य तादृशं त्वदाननमकृत त्वदाननमेवाकृत न जते इति ज्ञायते । अन्यो ह्यकर्णनासो लजते, अयं तु तादृशोऽपि त्वन्याननमिति वा । अयमेवान श्लोके विशेषः । अयं श्लोकः न लजत इत्यपि चिन्नमेव । शूर्पणखामुखमपि लक्ष्मणेन पराभूतं क्षेपकः ॥ छिन्नकर्णनासत्वादुधिरवर्पि सद्राममभिलक्षीकृत्य वर्तमानम् , अत अस्याः सुराधीशदिशः पुरासी- एवाभि भयरहितं च, सीतामुखं पश्यदपि न लजते, तदनन्तर- धदम्बरं पीतमिदं रजन्या। मपि नौढिवादप्रकटनात् । अभिशब्दस्यावृत्तिः कार्या। लक्ष्मशब्दो नान्तः, पक्षे लक्ष्मणोऽकारान्तः ।। चन्द्रांशुचूर्णव्यतिचुम्बितेन तेनाधुना नूनमलोहितायि ॥ ४९ ॥ आदत्त दीनं मणिमम्बरस दवा यदसै खलु सायधूर्तः। अस्या इति ॥ हे भैमि, अस्याः सुराधीशस्येन्द्रस्य दिशः रज्यत्तुपारद्युतिकटहेम यदिदमम्बरं गगनं वस्त्रं च पुरा चन्द्रोदयात् पूर्व रजन्या राज्या हरिद्रया च पीतं तमोव्याप्तत्वाददृश्यं पीतवणं चासीत् , तेना. तत्पाण्डु जातं रजतं क्षणेन ॥५२॥ म्बरेण गगनेन वस्त्रेण चाधुना चन्द्रोदये चन्द्रांशूनां चूर्णैः श्लक्ष्ण आदत्तेति ॥ हे भैमि, सायंकालरूपो धूर्तो यद् रज्यनुदय- सूक्ष्मतेजोलेशैः कर्तृभिर्व्यतिचुम्बितेनातितरां स्पृष्टेन सता चन्द्रा- काले रक्तीभवंस्तुपारयुतिश्चन्द्र एव लेपयशाद्रज्यत् कूटहेम कृ. शुवच्छुभ्रतरेण चूर्णेन ताम्बूलसाधनचूर्णद्रव्येण स्पृप्टेन सता नून- त्रिमं सुवर्णमसै गगनाय मूल्यरूपेण दत्त्वा दीपं प्रकाशमानमः मलोहितायि आरक्तीभूतम् । यत्तमसा पूर्व नीलमभूत्तदेवेदानी-म्बरसड मणि सूर्यमादत्त जग्राह । तदलीकं हेम क्षणमात्रेण पाण्डु मुद्यच्चन्द्रलोहितकरसंस्पर्शानक्तं जातमित्यर्थः । हरिद्रया पीतवर्ण शुभं रजतं खलु रूप्यमिव जातम् । धूर्तो हि रूप्यं लेपादिभिः वस्त्रं चूर्णेन युक्तं सद्रक्तं भवति । देवेन्द्रस्त्रियाश्च वस्त्राणि नाना- रुपलिप्तं सुवर्णीकृत्य ददाति, वस्त्रान्तरस्थमपि प्रसरदीप्तिक रन वर्णानि युक्तानि । चन्द्रांशव एव चूर्णमिति वा । अलोहितायि, च गृह्णाति उदयानन्तरमतिक्रान्तकियत्कालत्वादक्तिमान परि- लोहितादिक्यपन्ताभावे चिण् ॥ त्यज्य चन्द्रो रूप्यवद्धवलो जात इति भावः। घनन्तोऽत्र साय- तानीव गत्वा पितृलोकमेन- शब्दः सायंशब्दसमानार्थः ॥ मरञ्जयन्यानि स जामदग्यः । वालेन नक्तंसमयेन मुक्तं रौप्यं लसड्डिम्बमिवेन्दुविम्बम् । छित्वा शिरोस्राणि सहस्रबाहो- भ्रमिक्रमादुज्झितपट्टसूत्र- विस्राणि विश्राणितवान्पितृभ्यः ॥५०॥ नेत्राइति मुञ्चति शोणिमानम् ॥ ५३ ॥ तानीति ॥ सोऽतिवीरो जामदग्न्यः सहस्रवाहोः शिरश्छित्वा विसाण्यामगन्धीनि यान्यनाणि रक्तानि पितृभ्यो जमदश्यादिभ्यो बालेनेति ॥ हे प्रिये, रौप्यं राजतं लसद्विलसमानं डिम् विधाणितवान्दत्तवान् । यै रक्तैः प्रतिज्ञातं पितृतर्पणं कृतवान् । बालक्रीडासाधनं अमरकमिवेन्दुबिम्ब कर्तृ अमिक्रमाद्रमणपरि- तान्येव रक्तानि मन्त्रवलास्पितृलोकं गत्वा प्राप्य पितृलोकाधीश पाट्या, अथ च-ऊर्भदेशगमनक्रमेणोल्झिता त्यक्ता या पदृसू. त्रस्य ने दोरकस्तस्कृता आवृतिवेष्टनं तद्रूपम् , अथ च-पट्टसू. मेनं चन्द्रमरञ्जयन् रक्तं चकरिव । 'चन्द्रो वै पितृलोक.' इति श्रुतेः चन्द्रो रक्तवर्णो दृश्यत इति भाव । परशुरामः सहस्रार्जुन प्रजालिकावत् चन्द्रावरणं येन त शोणिमान रक्तिमानं मुति । हत्वा तदीय रक्त. पितृतपंण कृतवानितीतिहासः । विसं स्वादा. किंभूतमुभयम्-नक्तंसमयरूपेण वालेन, अथ च-बालेन प्रढोप. मगन्धि यत्' इत्यमरः ॥ रूपेण, रात्रिसमयेन मुक्तं श्रमणार्थ करात् कृतमोचनम्, जब च-उहीणं जनितोदयम् । शिशुक्रीडासाधन दि अमरकं काष्टमय भ. अकर्णनासवपते मुखं ते वति । ईश्वराणां च डिम्ब समृतिशयादानत पट्टसूत्रबलितदोर- पश्यन सीतासमिवाभिरामम् । १ 'नेवाले 'त्यादिपाट. सुसावबोधाम । - ·द्वाविंशः सर्गः। ५०९ - .. सनात्तत्संबन्धनातं रतिमान मुञ्चति । तथेदं चन्द्रविन्धमपी-। कश्मीरजैरिति । दिभिरेवागनाभि. संध्यायाः समीपमुपसं. त्वयः । इदानी चन्द्रो धवलो जात इति भावः । 'नेनावृतेः-'इति ध्यं तत्र जातैरतगै रश्मिभिरेव कश्मीरः कुनैः कृत्वा मृष्टं पूर्व पाठेघमिनमाद्धेतोरुज्ञिता या पहसूत्रनेत्रावृतिलसा हेतोः कृतोद्वर्तन ततः संधायामपगतायां श्ता ध्वान्तरूपा मृगनाभिः शोपिलानं मुजति । उझिता विवेनैव पट्टसूननेनावृतियत्र ताह- कस्तूरी येन तादृशमई कमाकस्तूरीलेपानन्तरं चन्द्रांशुनैव शादमिक्रमादेतोरिति वा डिन्च ललडिम्बनिति वा गौडदेश- चन्दनेषु मध्ये चारणोत्तमेन बन्दनेन कृत्वा समालम्भि अलेपि । भाषायां धनरकस संज्ञा। महाराष्ट्रभापाशं कान्यकुलभाषायां अन्या अपि बगनाः कुमादिभि. क्रमेणाइमनुलिम्पन्ति । चन्द- व भवरा' इति संज्ञा । रौप्यं, संबन्धे विकारे वाए । 'नेत्रं मन्य- नवलैश्चन्द्रकरै सर्वा अपि दिशो वितमस्का. कृता इति भावः । गुणे वसे' इत्यभिधानानशब्दो यद्यपि सन्यवेष्टनगुणे मुल्यः औपसंः सामीप्येऽव्ययीभावाचायण ॥ तथापत्र गुणमानपर इति ज्ञेयम् ॥ ताराक्षरैर्यामसिते कठिन्या विधिस्तुपारर्तुदिनानि कत- निशालिखयोनि तमःप्रशस्तिम् । कत विनिर्माति तदन्तभित्तैः । विलुप्य तामल्पयतोऽरुणेऽपि ज्योलीनचेत्तत्प्रतिमा इमा वा जातः करे पाण्डुरिमा हिमांशोः ॥ ५४॥ कथं कथं तानि च वामनानि ॥ ५७॥ तारेति ॥ निशाऽतिते साने योनि गगन एव कालादिलि. विधिरिति ॥ विधिल्लुपारतीः शिशिरतादिनानि कतै कत सश्यामलपहितायां कठिन्या. जुन्नधातुविशेपत्त संबन्धिभिलारा- सिवा जिवा पां हिनानानन्तनित्तमध्यसन्धिभिः सारभूतैः श. क्षरैः सुरक्षरैरिव नक्षत्ररूपैरक्षरैः कृत्वा यां तन प्रशक्ति तनो कलै सुरैः खण्डः क्या ज्योतीनिशा मिनिमोति । नचेदेवं वर्णनोमादिलिपिनलिसत् । ताराक्षरैपलक्षितां यां तम प्रति यदि नाहीक्रियते, तदेमा राज्य अन्तिकायुक्तानप्रतिमास्नेदिन- रात्रिः कठिन्दालिसद्धिति वा। तां लिपि विलुप्प प्रोग्यालरतः तुल्या शीतत्त्वप्रकाराबत्त्वान्यां तसदर. कथन् । तानि च परिमेनताराक्षरां कुर्वतो हिमांशोररणेऽपि करे किरणे, अथ चं-दिनानि वामनाने न्यूनपरिमाणाने न्यूनशीत दिगुणानि कथ पागौ, पाण्डुरिना जात. । मल्टकिरणे हि चन्द्रे नक्षत्राणामलता वा । अपितु-दिनराननता रानिदीपंतान्यथानुपपत्ते शिशि- भवतीति सटिकालिखिताक्षराणि नापतश्चारत्तोऽपि करः खाद- दिनापेक्षया च चौत्रीनामनितना शोत प्रकारानुष कालज्ञादवले भवतीति तनत्ति नक्षत्रानि बहून्युबलतराणि पत्ते । शिशिरतदिनानि जिवानिपर तमारनून - TE. च दृष्टानि, चन्द्रे द्वितेस्पानि निपभानि च जातानि, चन्द्र प्रन्तिकाविता राममो नमना धिता इयः । शन्दन्धिकमा धरली जात इति भावः ।। रात्रि शीतला धरलतरा च कृतेनि भार । कान्, तरी सितो यदात्रैप तदान्यदेशे वेदने' इत्यलापानीय गनुर दिया। मोनो , गो. चकास्ति रज्यच्छवितजिहानः । तिरसानली गेनानिगा-' सो मापुस्तागोमा. सन्दाद मारने नोमान्य माम् राग वदित्यमेतस निधेः कलानां को वेद वा रागविरागतचम् ॥ ५५ ॥ इत्युक्तिदोप न यमारे सित इति ॥ एप बन्दो पदा पलिमाले अनशे निले धवलशान्ति, तदा तलिनेवाले अन्य राज्यटनी नका. मुक्तिनामत्तिनिरदमीनाम् । न्तिराजहान उदयन् शोभते । एपनवोदपत्रत', अन्या चर मुखाचनमाना रादिन्दिा इत्यपि सामहिन्यन , एतशत प्रतीदानी नितो मरने. दी. के दर पेपनि कमुद्रा ।। ५८ ।। पान्तरसं प्रति हृदयविदानीव दरपते पलान, तला करना निधेः पूर्णव चन्द्रल रागसिपोरहित वोहित शेलार नीति '२ न. पापायनिधनानुन प्रकारे शेश वेद, पद- .. निधन न सतील। उदात्मपरताव पत्र पदापनदर्शनं तदा तोदर रति दूरसन्न मन . पत्ययः, समतानीमार्नु भाकल से नन्। चतुःपास्टाभिज्ञन्दानुसान्नुस पोरन वा नलोरिनी। दीर . नर - . 1 . नीरजे रश्मिनिरी मुंएं तम्बाननानि चन्द्रांना चन्दनकर मात्तनासम्म शिनानिः .. ५६

·No text on this page.

·द्वाविंशः सर्गः। ५ । ददजयत्येप समस्तमस श्रितोपि तदीयशत्रुहितं य. करोति स तदसिभिघटित इति कित्युक्तिः । तौष्टिकपौष्टिकानि, 'प्रयोजनम्' इति उक् ॥ कल्पद्रुमभ्रातुरथाल्पमेतत् ॥६५॥ मृगस लोभात्खलु सिंहिकायाः विपमिति ॥ एप चन्द्रो जयति सवोत्कण प्रकाशते । यतः सूनुर्मगावं कवलीकरोति । किंभूतः-चकोराय वावयव विपं निजांराभूतां चन्द्रिकां ददत् । तथा-सुराय अग्न्यादिदेवेभ्यो निजांशभूतां सुधां ददत् । खस्यापि दानादमुमङ्कसुतं तथा-हराय निजाशभूता कलां ददत् । अधापि अस चन्द्ररी। नोज्झन्मुदा तेन च मुच्यतेऽयम् ॥ ६८ ॥ तत्समस्तं परोपकारकरणमल्पनेव । अतिचमत्कारकारि न भवती- त्यर्थः । यत.---समुद्रोत्पनत्वाकल्पद्रुमस भ्रातुः । कल्पद्रुमस्तु मृगस्येति ॥ सिहिकायाः सुतो राहुमंगाई चन्द्रं यत्कवली 'करोति कल्पित सर्व सर्वेभ्यो ददाति, जय नु न तथेत्यल्पमेवेत्यर्थः। तदमृगस लोभात् खलु ग्रासाभिलापादिव । सिहिका एवंविध. परोपकारी कोपि नास्तीति भावः । चकोरायेति सुरायेति सुत. सिहो मृगैरङ्कित त्वल मृगनासाभिलापादेव स्वाधीनं करो- ति । तहि किमथं मुञ्चनीत्यत आह-असुप्तं मध्यवर्तिनन्, च जालेकवचनम् ॥ अथव-उत्सरे विश्वासात्सुखेन निद्रितम्, अमुं मृग स्वसापि अङ्ग्रेणनाभविपकृष्णकण्ठः दानादाहुदन्तकृतखण्डनादपि नोझन त्यजन्, अथच-स्वशरीर- मुधाप्तशुद्धः कटमलपाण्डुः । सापि वितरणादत्यजन्, अब चन्द्रलेन राहुणा तेन पुण्येन च अर्हन्नपीन्दोनिजमौलिधाना- हेतुना मुद्दा शरणागतरक्षगनिमित्तहग कृत्वा सुचते त्यज्यते । अन्योपि शरणागत मृगं जिघालो. सिहागक्षितुनात्मानमपि ददा. न्मृडः कलामहति पोडशी न ॥ ६६ ॥ नो हि तेन पुण्येन सिहान्मुच्यत एव । 'नौ झत्' इति पाठे- अङ्केति ॥ मृडः शिवो निजनौलौ धानाल्थापनादेतोरिन्दो स्खलापि दानासुतममुं यतो नामुञ्चत्तेन हेनुनाऽय विमुच्यते, पोडशी कलानहन्याप्नुवत्, अथच-पूजयन् अपि पोडशी कला अर्यादाहुणेत्यर्थ ॥ नाहति न मानोति न पूजयनि च । निजशिरसि धारणादेव तत्सा. सुधासुनो यत्परिपीय तुच्छ- प्राप्ति पूजा च संभविनी । यो रातितरां पूज्यते स शिरति मेतं वितन्वन्ति तदहमेव । धार्यते। तथा चैतत्व पोडशी क्लां मृड प्रामुवन्पूजयनपि च तां प्रामोतीति विरोधपरिहारः । यत -किंभूतत्येन्दो..-किभूतश्च पुरा निपीवास पितापि सिन्धु- नृड.-अभूतो य एणो हरिणलधुक्ता नाभिर्मध्यभागो यत्त रकारि तुच्छः कलशोदोन ॥ ६९ ॥ अयर-अकल्पा कलकरूपा एणनाभि कस्तुरी यत्र । इत्तु- सुधेति ।। नुधानुजो दवा एन चन्द्र परिपीय गाम्येन पी. विपेण कृष्णकण्ठः । तथा-सुधयानृतेनाहा शुद्धिधावल्य येन वा नुसरिन यदिनचन्ति पंन्ति नगुपितमेर, नोकर मृडस्तु-क्टनलना चिताभलना पाण्डु । तलाचन्द्रलालमपि पिता सिन्दुरपि सनोनयना गम्देन दुग निगल नुस्य रिक्त. साम्य शिवो नामोनि । यि चन्द्रादधिक शिवधेदभविपत् अमारे, तला उनागन नुवनियो । एनम गति परो- तर्हि तदीयक्ला मौली नाधारविप्पत्, ला नौटौ हता, तेन पभारनिरता , तन्नादानपि तोल नार. | Fमाना तलाचन्द्र एव तदधिर इत्यर्थ । शुभसाशुनत व महदन्तर सागरल पाननितान् । मिति भाव । पोदशीमपि प्रा नाईतीत्यनेन पूर्णचन्द्र नाई- चतुर्दिगन्ना परिषयनी नीति कि वाच्यमित्यपि सूचितन् । हरत्साप विष, चितानल योन्नाला नगन्युमन्युः। च हेतु , चन्द्रोकप मृगमदोऽमृत च ॥ सीगेदपुगेदवानहाट- सितासितश्रीग्पटि द्विजेन्द्रः । बग्न्तमतन्य निग्न्धनीयम् ॥ ७० ॥ चतुरिति , कदा मन ! का. सरारिणा मूर्धनि पद्धतोऽपि तनोति तत्तौष्टिकपौष्टिकानि ।। ६७ ।। पुप्पायुधस्थास्थिभिरर्धदग्धैः r 4 पुप्पेति ॥ नलमा टेरेन्द्र बन्द मानवादी रात्विनि हवाधाट निर्मित र नामित तान्स स्नधश्यामरसन्ति । लराविनिरेर निमारा- लारिणा नूनि तोपि, -TTAR र लैव तौष्टिगति :..." पपलानोनि । सामान रोने, तलारविनिय दी रिमारे नालोतिभावान : - 4 ·५१२ नैषधीयचरिते . पुत्री विधोस्ताण्डविकास्तु सिन्धो- अद्भिस्तथा लावणसैन्धवीभि- रश्या चकोरस्य दृशोर्वयस्सा। रुल्लासिताभिः शितिरप्यकारि ॥ ७३ ॥ तथापि सेयं कुमुदस्य कापि कियानिति ॥ उदितमात्रेणानेन चन्द्रेण तमोनिरासाद्धतोः ब्रवीति नामैव हि कौमुदीति ॥ ७१ ॥ कियान् किंचिन्मानीय वियद्विभागः पूर्वाकाशदेशो यथा विशदी- कृतः तथा चन्द्रकिरणैरुल्लासिताभिवृद्धि प्रापिताभिर्लावणसैन्धवी- पुत्रीति ॥ इयं चन्द्रिका यद्यपि चन्द्वात्प्रसूतत्वाद्विधोः पुत्री भिरद्भिः कियानयं वियद्विभागः शितिः श्यामोऽप्यकारि । अनौ- अस्तु । सिन्धोः समुद्रस्य ताण्डविका नुत्तोपदेशिका नाटयित्री अ-ढप्रभ चन्द्रे पूर्वाकाशदेशस्तिमिरनिरासाद्धवलो भवति, ततो नि- स्तु । चन्द्रिकया हि सिन्धुरुल्लास्यते, सा च तस्य नप्त्री भवति । रतस्य च तमसः प्रतीच्यां घनीभूतत्वात्पश्चिमाकाशदेशः श्यामलो यद्वा-इयं विधोः पुत्री सिन्धोस्ताण्डविका भवतु । तथा चको- भवतीति । तत्रेयमुत्प्रेक्षा । समुद्रजलं च नीलं, पूर्वाकाशदेश एवं रस्य अश्या पेया भवतु। तथा-सकललोकस्य दृशोः प्रेमपात्रतया नीलैः समुदजलैः पुनर्नीलोप्यकारीति वा । लावणसैन्धवीभिः वयस्या सखी भवतु तथापि सेयं चन्द्रिका कुमुदस्य कापि अनि- लवणसिन्धोरिमाः तस्येदम्' इत्यणि 'हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य वचनीया संवन्धिनी भवतु । पूर्वनिर्दिष्टसर्वापेक्षया कुमुदस्यैव निर-च' इत्युभयपदवृद्धिः ॥ तिशयानन्दकारित्वाकेनाप्यनिर्वचनीयेन संवन्धिनी भवत्वित्यर्थः । हि यस्मात्कौमुदीति, नामैव कर्तृ ब्रवीति । सर्वेषां तत्तत्संवन्धसं गुणौ पयोधेनिजकारणय भवेऽपि कुमुदानामियं कौमुदीति, 'तस्येदम्' इति संवन्धेऽण् । न हानिवृद्धी कथमेतु चन्द्रः । कुमुदानामेव प्रीत्यतिशयेन संवन्धं वदतीत्यर्थः । कौमुदीति ना- चिरेण सोऽयं भजते तु यत्ते मैव हि स्पष्टं ब्रवीतीति वा । चन्द्रिकया सर्वेपामप्यानन्दः कृतः । कुमुदानां तु विशेपत इति भावः । कार्येण कारणानुमानम् । ताण्ड न नित्यमम्भोधिरिखात्र चित्रम् ॥ ७४ ॥ विका, अर्शआद्यजन्तान्मतुवन्ताद्वा ताण्डवशब्दात् 'तत्करोति-' गुणाविति ॥ चन्द्रो निजकारणस्य पयोधेोनिवृद्धिरूपौ गुणौ इति ण्यन्ताण्ण्वुल । अशनमशिः, 'इकृप्यादिभ्यः' इतीकि अशि- कथं नैतु प्राप्नोतु, अपितु कार्यगुणानां कारणगुणपूर्वकत्वनियमाद- महतीति दण्डादित्वाद्यत् । 'आश्या' इति च पाठः ॥ वश्यमपचयोपचयौ चन्द्रं प्रामुत इति युक्तमेवेत्यत्र न किंचिच्चित्र- ज्योत्स्नापयःक्ष्मातटवास्तुवस्तु- मित्यर्थः। तर्हि कुन चित्रमित्याशयाह-सोऽयं चन्द्रस्ते हानिवृद्धी यचिरेण पक्षान्तपरिमितेन अम्भोधिरिव च्छायाछलच्छिद्रधरा धरायाम् । नित्यं प्रत्यहं भजते, अन विपये चित्रमित्याश्चर्यम् । समुद्रो यथा शुभ्रांशुशुभ्रांशकराः कलङ्क- प्रत्यहं हानिवृद्धी भजते, तथा पुत्रोऽपि चन्द्रो नेत्याश्चर्यमित्यर्थः ।। नीलप्रभामिश्रविभा विभान्ति ॥७२॥ आदर्शदृश्यत्वमपि श्रितोऽय- ज्योत्स्नेति ॥ शुभ्रांशोश्चन्द्रस्य शुभ्रांशा धवलभागाश्च ते मादर्शदृश्यां न विभर्ति मूर्तिम् । कराश्च किरणास्ते धरायां भूम्यां कलङ्कस्य नीलीभिः प्रभाभिर्मिश्रा त्रिनेत्रभरप्ययमत्रिनेत्रा- निभा कान्तिपैपां ते कलङ्कनीलकान्तिच्छुरिता इव विभान्ति । दुत्पादमासादयति स चित्रम् ॥ ७५ ॥ यतः कीदृशाः-ज्योत्स्व पयो जलं दुग्धं वा यस्मिंस्तादृशं क्ष्मा- तट दुग्धधवलचन्द्रिकाधवलीकृतं भूतलं तदेव वास्तु वसतिगृहं आदर्शति ॥ अयं चन्द्रं आदर्शवदृश्यत्ववृत्तत्वादिना रमणी- येपां तानि वस्तूनि वृक्षादिपदार्थास्तेषां छाया छलं येषां तादृशानि यत्वं नितो भजमानोप्यादर्शवदृश्यां रमणीयां मूर्ति न विभर्ति छिद्राणि प्रकाशेन रिक्तत्वाद्विलानि पदार्थप्रतिच्छायारूपाणि तानि चित्रम् । यो ह्यादर्शवदृश्यो भवति स एवादशव दृश्यां मूर्ति न वि धरन्तीति तादृशा चन्द्रिकाधवलिताः पदार्थाश्चन्द्ररश्मय एव, भति तद्वदृश्यो न भवतीति विरोधाश्चर्यमित्यर्थः । अथच-दर्प- वृक्षादिप्रतिच्छायाश्चन्द्रकलङ्कनीलरश्मय एवेति धरायामपि निप- णवदृश्यत्वं श्रितोप्यादर्श दर्शमभिव्याप्य दृश्याममावास्याया दर्शन- तिताश्चन्द्रकिरणा नीलधवला एव शोभन्त इत्यर्थः । अन्यस्य करा योग्या मूर्ति न विभति । इदानी पूर्णत्वेन दृश्यमानोऽपि दर्श ले. हस्ताः कलचन्नीलस्य नीलमणे. प्रभया मिश्रकान्तयो नीलमणि- शेनापि न दृश्यते इत्यर्थ इति विरोधपरिहारः । दर्पणवदृश्यत्वं युक्तागुलीयकप्रभामिना विभान्ति । 'शुभ्रांशुशुभ्रांशु-' इति श्रितोपि आदर्श दर्श मर्यादीकृत्य कृष्णचतुर्दशीमभित्र्याप्य दृश्यां पाटेऽपि 'अंशुलेशे रवे रश्मी' इत्यभिधानादंशुशब्दस्य लेशवाचि- मूर्ति न विभर्ति, अपितु तावत्पर्यन्तं दृश्यो भवत्येवेति वा । तथा- त्वात्स एवार्थः । ज्योत्स्नव पयो जलं तस्य मा भूमिस्तस्यास्तटं अयं चन्द्राखिनेवादात ताशास्त्रिनेत्रादुत्पन्नोपि न त्रिनेत्रोऽनिने- तदेव वास्तु निवासस्थानं येषां तेषां वस्तूनां छायाया व्याजेन ः। तमाग्रिनेत्रव्यतिरिक्तात्सकाशादुत्पादमुत्पत्तिमासादयति स छिद्राणि धरन्तीति वा ।। प्रापेत्येतदपि चित्रम् । त्रिनेत्रादुत्पन्नोऽपि त्रिनेत्रादुरपन्नो न भर तीत्याश्चयमित्यर्थः । अथ च- कियान्यथानेन वियविभाग- येतदपि विरद्धम् । अथ च-त्रिनेत्रो भूबसतिस्थान यस्य तारा, स्तमोनिरासादिशदीकृतोयम् । तथा-अनेमुनेत्राचिनमाश्चयरूपमुत्पाद बहुना कालेन भजते, नतु । . -त्रिनेत्रादुरपन्नोप्यत्रे त्रादुत्पत्तिमापे- मापेति विरोधप.

·' पधीनियनि तल्ने पूर्वाश्यवेलिन्द्रप्पं हरडे निवानि वा । परन्तु इरो नमानमोनानि - । अलिन्निति ॥ शिशौचाले एमडान लिनन्द्रे नमो नित नागदा दन्त तिरः । नागार द्वाविंशः सर्गः। ५१३ रिदास । महजीन्दनाधानाहान्यं कुलत माहामं चानेन पिता । कीटशी अरण्ये नः संदिश्यते प्रत्याप्यते सदेशल- बदस वर्णितन् । चन्द्र साविनेनसमुद्भनर पुरागप्रसिद्धन् । दूपा । जरयनवानां संदेशरूमा वा । वय भवप्रिया निने बने इज्येव देवनभोज्यमादिः 'मृगैः सह वसामः, त्वं तु वर्ग विजयी सुसेन वर्तते इति गृहा- धोप(पा)लन्मसूचिकनि यावत् । अनन्तरं विधुना प्रेयसी- शुद्धा सुधादीधितिमण्डलीयम् । संदेशरूपः स रकर मध्ये, भयच--उन्मने, मियाप्रेमभरेण न्य- हिंसां यथा सैव तथागमेपा धागि हाापित इत्यहं शझे। अन्यापि प्रिया तत्गं प्रियं प्रति कं- कलमेकं मलिनं विभर्ति ॥ ७६ ॥ चित्संदेशमुपदारूपेण प्रेपरति स च तं हत्यादौ धारयति । ओ- इज्येति ॥ देवाना नः समूहोज्या पेशा अदिः समृद्धि पनो हि वनवासिन्यत्तदनुरूपमेव संदेशं मृगं स्वप्रिये चन्द्रे प्रेषितवत्यः । आरण्यसदेश इबारमुपदा प्रहितेति बा । पदा-' पंसाः सा गुदा धवला इयं सुधादीधित्तेरसुतकरस चन्द्रस भरडली इत्येव नाग इव शोभत इति शेषः । इज्यापि देववत इति पाठे-~यदाप्रति प्रेपित , तदाप्रति तारग्यशायां च. भोज्यपुरोडाशादिसद्धि मुद्धा पवित्रा च भवति । तथैपा चन्द्रेणायन न्यधानि, नतु पूर्वमित्यर्थः । आरण्यः, भवार्थेऽन् । न्दमण्डली लक्षारयने मध्यवर्तिनमानस्यवं मलिनाकार अमेव सेवार्थमुपागताना- तथा विभर्ति, यथा सैव इत्यैव पूर्वोक्तगुणविशिष्टा सत्यप्येक पशुहिंसात्मकननं कर्मसाधनं नलिने पापहेतुं विभर्ति । परोप- मास्वादयन्पल्लवमोषधीनाम् । कारशीलायाः नलिना सुद्धाया नपि चन्द्रमण्डल्या देवादेकमङ्गं धयन्नमुष्यैव सुधाजलानि मलिनं जातनित्यर्थः । पाने हि हिसामानमेव नालिन्यन् । सुखं वसत्येप कलङ्करः ॥ ७९ ॥ 'सुधाइन्-' इति पाठे-कलारूपमेकमा मालनं वृथैव वि. भति । गुदाया नालियरोगसानौचित्यादिलर्थः । गुदसापि अस्येति ॥ एप कलहरकुविरहपीडितत्वात्यैव चन्द्रव से. श्रौतधर्मल सारथोपारोपणान्नालिन्यं सुधैवेत्वयः । इज्या, वार्थमुपागतानानोपधीनां पहवमास्वादयन् । तया-अमुष्यैव जजो.-' इति क्यम् ॥ सुधाल्पानि जलानि धरन् पिवन सुखमनायासलभवृत्तिरिव वसति । आहारलोनादनव वसतीत्यर्थः । अन्योपि गो जल- एकः पिपासुः प्रबहानिलस किसलययुते देशे सुखेन प्रतति कदाचिदपि न यजनि । पल्लवन, च्युतो रथाद्वाहनरङ्कुरेपः। जात्येकवचनम् ॥ अस्त्यम्बरेऽनम्नुनि लेलिहास्यः रुद्रे विद्रावितमातमारा- पिवनमुष्यामृतविन्दुवृन्दम् ॥ ७७॥ त्तारामृगं व्योमनि वीक्ष्य विभ्यत् । एक इति । एप सुगा इसमानः प्रसिद्धः एकः पिपासुस्तृ मन्येऽयमन्यः शरणं विवेश पाशान्तः सप्तवायुकन्धनयवर्तिनः प्रवहाल्यसानिलस गवा- मलेशचूडामणिमिन्दुमेणः ॥ ७० ॥ हनत गगनचारणो स्याच्युतो वाहनभूतो रङगोऽनन्वुनि नि- रुद्रेति ॥ दक्ष वीरनद्रावतारल दत्तेपुगा विठ्ठावितन् । बलेवरे लेलिहालोनितरां पौन पुन्येन वात्वादनज्ञारिनुसं यत्त ताशो भवचनुप्प चन्द्रत्यास्तविन्दुवृन्दं पिरन्तवन्ति । तुपा- अत एव-नात तारारूपं मृगं योनाने आरा सनी दूरे या क्रान्तो रथं परित्यज्य पतितो निर्जलेऽपि गगने चन्द्रामृतविन्दुवृ वीक्ष्य विन्यत् नत्त्यन् अरमन्योऽपर एन इन्दुनौशल हामीण नेत्यर्थः । अतीत वर्तनानप्रत्ययेनान्तावादनेन चन्द्र परित्यज्य 'तदाधपेन रवान्नान रशिपलेवेन्याशयेनान्यो सुगम न्दनाखादयन्वायुवाहनसग एवापन्, नतु कश्चिकरनगो ना- ज्ञात्वा शरणं विदेश । शिवेन शिरनि त्यापित वाटय नान्य इत्य- गन्ननोऽद्यापि वर्तत इति चितन् । एवमन्योपि तपासान्तो प्रविष्ट इत्यर्थः । इत्यहं मन्ये । अन्योऽपि मनातील नईले देशे प्रतवादेः पतबलविन्दुवृन्दं पिदचनुपशान्तपिपासो दृष्ट्वा स्वरमा भीत सन्माप दारा यात । गया इत्याप लेडहास. तंतच चिरं तिति । सप्तवायुकन्या पुराणा- पाठः । तारानुगत स्टेविया माशीचन्दादी ज्ञातयन् ।। निदाः । लेलिहेति, नितरां पुन पुन लेदीय चदि पचायति पृष्टेऽपि किं तिष्टति नाथ नाथ कोविच' इति यो लुज ॥ रहुविधोरङ्क वेति गटा। अलिशिशौ न सित एव र? तत्वाय तिष्ठन्य मुले स एवं [नि प्रियाभिविहितोपदायम् । यग्ये पृष्टमपश्यदल ॥ ८१ ॥ पृष्ठ इति । ईनाप, मोटर साइन्द्रदोनोकर. उसो संदे, पार कर साहात नरन -- आरण्यसंदेश इवोपधीभि- रक त श विधुना न्यधायि ॥ ७८ ।।

·पामार। -- -- रथसंबन्धिनि दुन्दयुदेऽस्य गुमानज्यमानत्वात्पलागमानसा गोग इनि गांभ, सामगि गम । गगनातोरा चन्द्रस पृष्ठ पत्रालागमपश्यत् । तम्मातसमुगमे निर्णोन नरागोयानि नलो नोः गगी गोलो गोति शेष । पुरोतरार्थः । स्वन्मुग चन्दादविमिति भगा। नलमुगाणन में पाममुना कारण मगोमानि गीति नो । गोसाम्नीति कृतम् । तवाय तरानातु, 'किशापिपल न कर्मणि शा. मनु त इनिठना' इनीनो गाय सी गुन्यते, तगा तेनेर निनः' इति चार्गी, तादमाये । तिम्स, सोयाम्गागा, सरोण मगोमानीयाने प्रासो गगामणि गगीनि नोक। ता, वैकलितम्यामितभाषः ॥ तस्माइनिगाहारिमामाकरणमल पा सहगोग इनि उत्तानमेवारस वलक्षकुक्षि निगमो न गुक्त nिg गितममागानामनिसान नियामकम् । देवस्य युक्तिः शशमहमाह । लगमुशिल, ननु लक्षण मुहिश लगानिरिनि । सम्मा-गोगमल गारणमिनि मारणा पायोगे पी. तेनाधिकं देवगवेष्वपि सां गानिनि भा.जास्तुनारामा॥ श्रद्धालुरुत्तानगती श्रुतागाम् ॥ ८२॥ यानन्तमिन्दं प्रतिपाते उत्तानमिति ॥ युक्तिरमोपतिरनुमान पासवान प्रासावि नावानगमधिनापि । मध्यवर्तिनमा फलारूपं शरामुत्तानं सगेमंगुराममायादिदश तत्कालमीशेन वृतश मनि मानपृष्ठभागमाद जूते । गतो लिपिरलोररम् । परागं शशकोडलासंगगोदरोग्नुत्तानोममिष्यत्, सहि नमातिराश. विधोरणीयस्त्वमिहास्ति लिङ्गम् ॥ ८५ ॥ कोदरस्य धरलापाचन्नमध्यभागोपि पालोमवियत्, ना तथा यावन्तमिति ॥ गुरुनिया यत्प्रमाणमेकालमिन्दु दृश्यते, फितु मलिनः । तमाहतान पर शहानि मुक्ति प्रस्ने, अविनापि साम्प्रमाण एककल पाय प्रासापि, नतु राहेत्यर्थः । तेन चन्द्रामानिमितोत्ताना तुना दोगी. पूर्ण इराणः । एतर रुम जातमिरात नाह-तरकाल तस्सिन्काले प्पपि मुरभीप्रभृतिषु विपये येदे श्रुतागागुतानगतो मुरलोकमंगु- गगुना परेर गसर पा शेन मुलि रतस्य विधोरणीयस्व नि- सचरणतया गमने विषये पूर्वापेक्षयाविरुमतितरा भवानरान सा कामेोहेलो लिग शापळमनुमाप को हेतुरस्ति । यदि क्ययुक्ता स्याम् । 'उत्ताना वै देवगावरन्सि' इति शुनिन्यायो- सगुण सोऽयमजानियत, तहि शिवेनापि तदानीमेव शि- पपनार्थतया सत्यवेत्यहमिदानीमधिक मन्य इत्यर्थ । देवगोपु. रसि तानाशावास्यत, नतु तथा, तस्मात्प्रतिपदैककलः प्रसूतः, 'गोरतद्वितलुकि' इति टच् । 'देवगरीपु' इति पाटे दिवानी ॥ तानान्समुद्रेणापीति प्रतिपदुत्पनोप्ययमेरुकलाबादेव न दृश्यत इति भार॥ उक्तरीत्योत्तानगती सिद्धायामपि शरारुत्य रक्तपृष्टमातील- त्वेन प्रतीतिः कथमित्यत आह- आरोप्यते चेदिह केतकत्व- दूरस्थितैर्वस्तुनि रक्तनीले मिन्दौ दलाकारकलाकलापे। विलोक्यते केवलनीलिमा यत् । तत्संबदत्यमृगस नाभि- शशस्य तिष्ठन्नपि पृष्ठलोम्नां कस्तूरिका सौरभवासनाभिः ॥ ८६ ॥ तन्नः परोक्षः खलु रागभागः ॥ ८३ ॥ आरोप्यत इति ॥ केतकत्वमिहेन्दी चेद्यदि आरोप्यते यतो दलाकारः केतकीपत्रसदृश. धवल. कलाना कलाप. समूहो यस्य दूरेति ॥ दूरस्थितैर्दष्टभी रक्तनीले मिश्रितोभयवर्ण वस्तुनि तस्मिन् । तत्तमाकेतकदलवच्छुभ्रकलाकलापत्वाचन्द्रः केवलस्त्यक्तरागभागौ नीलिमैव यद्यमाद्विलोक्यते तत्तसाकार- वेति रूप्यत इत्यर्थः । तत्तहि अमृगस्य मृगत्वेन नाभिकस्तूरिका णाच्छशस्य पृष्ठवतिरोग्णां तिष्ठन्नपि रागभागो रक्तिमांशः नो- की आरोपित तत्केतकत्व कर्मीभूत सौरभवासनाभिः कृत्या ऽसाकमतिदूरस्थिताना खलु निश्चितं परोक्षो दृग्गोचरो न भवति, संवदिति । चन्द्रे केतकत्वं युक्तमित्यनुमन्यत इत्यर्थः । 'नाभि.' किंतु नीलिमैव दृश्यत इत्यर्थः । तिष्ठन्वर्तमानोऽपि परोक्ष इति इति पाठे-अगस्य नाभि की कस्तूरिकासंबन्धिसौरभवास- विरोधाभासः । दूरस्थत्वान्न दृश्यत इति तत्परिहार. । खलु-नामिः कृत्वा संवदतीति वा । केतक्यां कस्तूरीपरिमलो वर्तते, क्षायां वा ॥ चन्द्रे कलङ्कमृगनाभिरूपा कस्तूरी वर्तते । तस्साचन्द्रे केतकत्व- भक्तुं प्रभुळकरणस्य दर्प मारोपयितुं युक्तमित्यर्थः । तत्केतकत्वमङमृगस्य नाभिकस्तूरि- पदग्नयोगाध्वनि लोक एपः । कायाः परिमलस्य वासनाभि. संक्रमणे. कृत्वा सवदति युक्या शशो यदस्यास्ति शशी ततोऽय- संवाद प्रामोत्येवेति वा । 'ताभिः' इति पाठे-अतिप्रसिद्धाभि- सनाभिः॥ मेवं मृगोऽस्यास्ति मृगीति नोक्तः ॥ ८४ ॥ आसीद्यथाज्यौतिषमेप गोल: भङ्गुमिति ॥ एप कविर्लोकः पदानां सुप्तिडन्ताना प्रयोगा- ध्वनि विपये व्याकरणस्य प्रकृतिप्रत्ययविभागपूर्व शब्दव्युत्पादन- शशी समक्षं चिपिटस्ततोऽभूत् । कारिण. शास्त्रस्य मदधीन एव सकलशब्दप्रयोग इति दपं गवं, स्वर्भानुदंष्ट्रायुगयनकृष्ट- वैयाकरणस्य व्याकरणाधीन एव सकलशब्दप्र. पीयूपपिण्याकदशावशेषः ॥ ८७ ॥ केतकमे- -- .

·द्वाविंशः सर्गः। ५ आसीदिति ॥ एप शशी यथाज्यौतिपं गर्गादिमुनिप्रणीतग्र नेत्रारविन्दत्वमगान्मृगाङ्कः हगणितशासानतिक्रमेण गोलः कपित्धफलबद्व लोपरितनभाग एव पूर्वमासीत् । तहींदानी कधमन्यथा दृश्यत इत्याशशाह-ततो- पुरा पुराणस्य यदेप पुंसः। ऽनन्तर कालक्रमेण स्वर्भानो राहो धोभागस्थितदनायुगमेव अस्याङ्क एवायमगात्तदानीं पन्नं निष्पीडनचकं तेन कृष्ट निकृष्य गृहीत पीयूपममृत यस्य, कनीनिकेन्दिन्दिरसुन्दरत्वम् ॥ ९०॥ पलाहा, स चासौ पिण्याकध तस दशा गृहीतरसनीरसतिला- दिपिण्डीमानरूपतावशेप उद्धृतो भागो यस्यैवभूत सन् चिपिटः नेत्रेति ।। पुरा पूर्व यदा यसिन्काले मृगाः पुराणत्व पुसः पर्पटप्रायोऽभूदिति समक्षमिदानी प्रत्यक्षेणानुभूयत एवेत्यर्थः । 'श्रीविष्णोनेवारविन्दत्वं नयनकमलत्वमगात् । तदा तलिकाले जोतिरधिकृत्य कृतो अन्धो ज्यौतिपम्, 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे। अस्य विष्णुनेबारविन्दभूतत्यास चन्द्र सायमनः कल एव कनी- इत्यण् । ततो यथार्थेऽव्ययीभाव । ज्योति शास्त्रादौ त्रयोदशाङ्गुल- निकाया इन्दिन्दिरत्व भ्रमरस सुन्दरत्वमगात्प्रापत् । 'अदात्' इति चन्द्रः पोडशाङ्गुलल सूर्यसाधोभागस्थो जलपूर्णकाचकूपिकापायो पाठे-~-अय श्रीविष्णुरत्य चन्द्रस्याङ्के विपये कनीनिकेन्दिन्दिरसुन्द. यथोदित., तथैव पूर्वमातीदित्युक्तम् ॥ रत्वमदात् । नेत्रे हि कनीनिकया भाञ्चम्, अरविन्दे व अमरेण । तथाचात्य नेत्रारविन्दरूपत्वादकमेवोभय श्रीविष्णुः कृतवानित्यर्थः। असावसाम्याद्वितनोः सखा नो अङ्क एव कनीनिका कत्री भ्रमरेण सुन्दरत्वमत्सादादिति वा । इन्दि- कर्पूरमिन्दुः खलु तस्य मित्रम् । न्दिरालिपदचरणचञ्चरीकालिनो द्विरेफाः स्युः' इति हलायुधः ॥ दग्धौ हि तौ द्वावपि पूर्वरूपा- देवेन तेनैप च काश्यपिश्च द्यद्वीर्यवत्तामधिकां दधाते ।। ८८ ॥ साम्यं समीक्ष्योभयपक्षभाजौ। असाविति ।। असौ चन्द्रो वितनोरनगत्य सखा नो भवति । द्विजाधिराजौ हरिणाश्रितौ च कुत.असान्यादसादृश्यात् । 'विवाहमैत्रीवैराणि भवन्ति सम युक्तं नियुक्तौ नयनक्रियायाम् ॥ ९१ ॥ शीलयो.' इति शावादनयोः सागानगयोः सादृश्याभावान्मैत्री न देवेनेति ॥ तेन देवेन श्रीविष्णुना एप चन्द्रः काश्यपिगरुडधेतो संगच्छत इत्यर्थः । तबनयोलोकप्रतिद्धा मैत्री कथमित्यत द्वावपि साम्यं समानधर्मता समीच तुल्याया नयनठियाया कमेग भाह-बलु निश्चितं कर्पूरापरनामैवेन्दुस्तत्वानगल मिवम्, नेवव्यापारे वाहनव्यापारे च यनियुक्तो, तयुक्तमुचितमित्यर्थः । तावतैव लोकप्रतिद्धिरिति विरोधाभाव इत्यर्थः । तत्र हेतु. चायन्योन्यसमुचये । साम्यमेवाह-उभयपक्षी गुरुपक्षकुष्णपक्षी माह-यद्यलातौ द्वावपि कानकर्पूरौ दग्धौ सन्तौ पूर्वरूपादद- भजन चन्द्र, गरुडस्तु दो उदो भननि, तानो द्वारपि । ग्धदशाया. सकाशादधिका वीर्यवत्ता हि स्पष्टं दधाते। पको तथा-द्विजाना बामगाना राजा चन्द्रः । गरमस्तु पक्षिगा राजा हि करो वीर्यवत्तरो भवति, कामोऽपि दाहानन्तरमधिकं वीर्य- तास । तथा-हरिगेन कल गगेगानित बन्द , गरदस्तु हरिगा वाननुभूयते । तदुक्तम्-'कर्पूर इव दन्धोऽपि शक्तिमान्यो जने विष्णुना वाहनानास्ति', तादसा । एमुभयो. मापारसम पर बने । नमोस्लवार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ॥' इति । तला व्यापारे पधियुनी तदुर्विन तिमिनि नाप । मायार., यावा. कामक'रयोनैत्री युक्ता । 'अथ कर्पूरनसियान्। घनसारभन्दतः' इत्यादिन् । इत्यमरः । अतियामित्यमरवचनात्कर्पूरशब्दो नपुलकोऽपि ॥ पैरवमावि चलनस्तुपारे स्थाने विधोर्वा मदनस्य सख्यं सरोजिनीदाइविकारहेतोः। ज्वलति प्रलीनः । तदीयधूनीयनवा हिमांगा मरलोपि नमर्थितन्नः ॥ ९२ ।। भावन्मये चक्षुपि चादिपुनः ॥ ८९ ॥ रिति टन मोना पानी स्थान इति ॥ वाधवा विधोर्मदनल तर त्यने । मनरेन्दारे निरामय कार म त्यर्थः। तत्र हेतु -त काम चलते देदीप्यमाने पनुन कर, मन मीनः प्रापैज लीन एस्तां प्रलय गत । बिना इस समारदा म चन्दध दर्शभाजि दर्शन दर्शललापारयुगे, नस्य-ला in गते, भालन्नये सूर्पल्ले आरितो दिलो-:. गच्छति । दो हि चन्द्र सूपं गरी, जार कर स शंभुनेत्रे अयं लयं गच्छति दर्शभाजि संगन इति नान । यो विनोदक्षिन ..उदर परेहरयानवयोइंगोले सानो पर तपा व समसारमादितर मसाल खिताप्रतिदिन सुन भार ६७ ·५१६ नेपधीयचरिते स्वेदस्य धाराभिरिवापगाभि- अन्तः किलतत्पितुरम्बुराशे- ाप्ता जगद्भारपरिश्रमार्ता। रासीत्तुरङ्गोऽपि मतङ्गजोऽपि ॥२६॥ छायापदेशाद्वसुधा निमजय य इति ॥ एप प्रत्यक्षदृश्यः शशः शशाके जागति स्फुरति सुधाम्बुधावुज्झति खेदमत्र ॥ ९३ ॥ अन विपये क इत्र बुधश्चित्रमाञ्चयं विधत्ते, अपितु न कोऽपि । किल यस्मादेतत्पनुरम्बुराशेरन्तमध्ये उच्चै.अवःसंजकस्तुरङ्गोऽप्या- खेदस्येति ॥ वसुधा छायापदेशात्स्वीयप्रतिबिम्बव्याजेन सु. सीत् । ऐरावताख्यो मताजोऽप्यासीत् । यीयपितुर्मध्येऽश्वग- धाम्बुधावत्र चन्द्रे निमज्यान्तः प्रविश्य सेदं जगदारपरिश्रमपी. जादिकं भवति, तदीय (पुत्र) मध्ये गशमात्रसंभ किमाश्चर्य- डामुज्झतीव । किंभूता-जगदारवहन निमित्तः परिश्रमस्तेनाता मित्यर्थः ।। नितरां पीडिता । अत एव-स्वेदस्य धाराभिरिवापगाभिव्याप्ता समन्तात्पूरिता । अमृतसमुद्र निमजने हि सेदो गच्छत्येव यस्याश्च गौर प्रिये भातितमां तमिला तत्तन्नदीरूपः स्वेदः, तस्याः श्रमहरणे सुधासमुद्र एवोचितः । ज्योत्स्नी च नीले दयिता यदसिन् । एतेन कलङ्कस्य मृगशशभूच्छायाप्रभृति मतभेदा वर्णिताः ॥ शोमाप्तिलोभादुमयोस्तयोर्वा ममानुमैवं बहुकालनीली- सितासितां मूर्तिमयं विभर्ति ॥ ९७ ॥ निपातनीलः खलु हेमशैलः। गौर इति ॥ तमिवा तमोबहुलास दयिता रानिगारे प्रिये इन्दोर्जगच्छायमये प्रतीके चन्द्रे विषये भानितमाम् । तथा~-ज्योत्स्सी च चन्द्रिकायुक्ता पीतोऽपि भागः प्रतिविम्बितः स्यात् ॥९४॥ धवलास्य दयिता रात्रिनीले प्राणेशस्सिश्चन्द्रे नितरां शोभते । मिन्नवर्ण हि शोभते इत्यर्थः। तस्मादेतोस्तयोस्तमित्रायोत्स्न्यो- ममेति ॥ हेमशैलो मेरुः खलु निश्चितं सर्गमारभ्याग्रयावद- रुभयोरपि विषये स्वस्य शोभाप्राप्तीभादमिलापात्तयोरेव वा तिकान्तेन बहुना कालेन कृत्वा नीलीनिपातः श्यामिकालगनं तेन पन्योर्या शोभाप्राप्तिस्तदभिलापाद्धवलश्यामलयत्संबन्धात्तमिस्रा. कृत्वा वा नीलः बहुकालीनत्वान्नीलमलसंवन्धानीलवर्णः संजातो-ज्योत्स्न्योः शोभया भवितव्यमिति । अयं चन्द्रः सितासितां स्तीति, एवंगकारा ममानुमानुमानम्, एवमह संभावयामीत्यर्थः । धवलां श्यामलां च मूर्ति विभर्ति । वा इवार्थः । शोभाप्तिलोभा- अन्यथा यदि स्वर्णाचलः कालभूयस्त्वेन न नीलीभूतः किंतु हेम- दिवेत्यन्वयः । नीलभागेज्योती प्रिया धारयितुं धवले च तामसी- मयत्वात्पीत एव स्यात्, तर्हि इन्दोर्जगच्छायमये जगप्रतिविम्व- मिति यथासंख्यम् ॥ भूते कलकरूपे प्रतीकेऽवयचे मेरोः पीतोऽपि भागः प्रतिविम्वितः स्यात्पीतोऽशोपि दृश्येत, तसास्वर्णाचलो नील एव जातः । तथा- वर्षातपानावरणं चिराग च सकलाया अपि भूमेनीलवर्णत्वात्तत्प्रतिविम्बरूपः कलकोऽपि काष्ठौघमालम्व्य समुत्थितेषु । नील एव युक्त इत्यर्थः। जगच्छाये, 'विभापा सेना-' इति वालेपु ताराकवकेष्विहैक पण्डत्वम् ॥ मावापदुन्निद्रसरोजपूजा विकखरीभूतमवैमि चन्द्रम् ॥ ९८ ।। श्रियं शशी पद्मनिमीलितेजाः। वर्षेति ॥ अहं वालेपु तनुपु सूक्ष्मरूपेप्वविकसितेपु चेह प्रत्य- क्षदृश्येपु तारासु नक्षत्रेप्वेव कवकेषु छत्राकेपु मध्ये चिरकालोत्प- अक्षिद्वयेनैव निजाङ्करको- नत्वाद्विकस्वरीभूतं विकसितमेक छत्राकमेव चन्द्रमवैमि मन्ये । रलंकृतस्तामयमेति मन्ये ।। ९५ ॥ किंभूतेषु ताराकवकेपु-चिराय वहुकालं वीस्कृतौ तपे ग्रीमतों च वर्षेषु जलवृष्टिपु आतपेपूष्णेषु च सत्सु अनावरणमनाच्छा. मेति ॥ शशी उन्निद्रैर्विकसितैः सरोजैः कृत्वा या पूजा तन- दितं काष्ठौ दिक्समूहमेव दाहसमूहमालम्ब्य समुत्थितेपूत्पन्नेषु । निता श्रियं मा अवापत् मास्म लभत । यतः-पद्मनिमीलि कम वर्षाकाले घनावृतेषु जलस्तिमितेषु पश्चादुष्णतप्तेषु च काठेपु सू. लसंकोचकं तेजो यस्य सः । विकसितानामपि कमलानां पूजाथं मस्थूलानि च्छयाकाणि भवन्ति । तथाच तारा अल्पकवकानि, चन्द्रसविधे क्रियमाणानां चन्द्रतेजसा संकोचस्यैव संभवादुन्निन्द्र-चन्द्रस्तु स्थूलकवकमिवेत्युत्प्रेक्षा ॥ सरोजपूजाश्रिय कथं प्राप्नोति । प्रकारान्तरेण प्रामोतीत्याह-नि- जाकभूतस्य रोगस्याक्षिद्वयनवालंकृतोऽयं चन्द्रस्तामुन्निद्रसरो. दिनावसाने तरणेरकसा- जपूजाश्रियमेति प्राप्नोति तन्नयनयोनिद्रकमलरूपस्वादित्यर्थ निमजनाद्विश्वविलोचनानि । इत्यहं मन्ये । अमृगनेत्राभ्या कृस्वायं चन्द्रो विकसितकमलाभ्यां अस प्रसादादुडुपस्य नक्तं पूजामिव शोभां प्राप्नोतीति भावः । एत्येवेति वा ॥ तमोविपश्वीपवती तरन्ति ॥ ९९ ॥ य एप जागर्ति शशः शशाङ्के दिनेति ॥ विश्वस्य जगतो बिलोचनानि दिनावसाने नरणे, सू- बुधो विधत्ते क इवान चित्रम् । संस्साकरसादसभावितहेतोनिमजनात्यतीचीसागरनीरप्रवेशादेतो.

·द्वाविंशः सर्गः। ५ .. नक्त रात्रौ तमोनिमित्तां स्खलनादिरूपां विपदमेव द्वीपचती मृति ॥ निशानाथस चन्द्रस्य महन्तेजः सुधा या पीयू महानदीमत्योडपत्य चन्द्रत्व प्रकाशरूपात्प्रसादात्तरन्ति । चन्द्रेण मेवेति लोकवादो मृपा असत्य एव वा भवेत् । वा अथवा । या तमो निरस सर्व प्रकाशितमिति भाव. । अन्येपि रात्रौ तरणेनौ चन्द्रतेजः सुधैवेति लौकिकप्रवादः सत्य एव, तीसौ चन्द्रतेजोरूप काया अकलान्मजनाद्धेतोडनरूपामापनदीमुडुपस्याकलादागत- सुधा जराविनाशौ जरामरणे न हरेद्विनाशयेदित्यगीकार्यम् साल्पयानपानस्य प्रसादात्तरन्ति । चन्द्रतेजः सुधा नैवेनि वाङ्गीकार्यम् । अथ चैतद्पा सुधापि जरा किं नाक्षिण नोऽपि क्षणिकोऽणुकोऽयं मरणे न नाशयतीत्यहीकार्यमित्यर्थः । अपरथान्यथा यदि चन्द्र तेज. सुधेति प्रवाद सत्य, तद्रूपा सुधा जरामरणे विनाशयेत्, भानस्ति तेजोमयविन्दुरिन्दुः। तहि चकोराख्या. पक्षिणो विधोमरीचीन्पीत्वापि कथ किमिति अनेस्तु नेत्रे घटते यदासी- न अजरामराः स्युर्जरामरणरहिता भवेयुः । चन्द्रतेजसः सुधावे, न्मासेन नाशी महतो महीयान् ॥१००॥ एतस्याश्च सुधाया जरामरणविनाशे सामथ्र्यसनावे, तत्पाने चको- रैरप्यजरामरैभांच्यम्, नत्र ते तथा, तलातत्तेजस. सुधात्व किमिति ॥ नोऽलाकममहतां पामराणामपि अणि नेत्रवि- वामृपा भवेत्, सुधाभूतस्यापि वा जरामरणापहारे सामग पये तेजोमयस्तेजोल्पो बिन्दुरेवायमिन्दुरगुल्या नयनप्रान्तचिपि. नास्तीत्यन्यतरदनीकार्यम् । तथा-'सुधामनायैर्न निजात्रय ना' टीकरणे धवलवर्तुलाकारेण भान् शोभमान. किं नालि, अपित्वल- इति पूर्वश्लोकांशसमाधानमित्याशनः । 'अजरामरीस्यु.-' इति दादिनेत्रेऽपीन्दुर्वर्तत एव, परम्-अणुकोऽल्पीयान्, तथा क्षणिकः पाठे-चिः ।। क्षणमात्रावसायी। यावचिपिटीकरणमेव दृश्यत इत्यर्थः । ता- लाञ्चन्द्रात्तस्य वैलक्षण्यं कथमत आह-अत्रेमुनेनत्रे तु पुनते- वाणीभिराभिः परिपक्रिमाभि- जोनयविन्दुरयमिन्दुर्महीयानितरापेक्षया नितरां महापरिमाण नरेन्द्रमानन्दजई चकार । आतीत् । तथा मालेन कृत्वा नाशी प्राप्तविनाशनाभूदिति यत्, मुहूर्तमावर्यरसेन भैमी- तदटते । एतद्युञ्चत इलधः । यतः कीदृशयात्रे:-महतो हैमीव वृष्टिः स्तिमितं च तं सा ॥१०३॥ महानुभावत्व । 'सवं हि महतां महत्' इति न्यायेन महतो. ऽवेलेजोमयविन्दुरप्ययमिन्दुर्महापारमाणश्चिरकालस्थायी चेत्यल वाणीमिरिति ॥ सा भैमी जानिः पुताभिः परिपाकेग क्षेत्रवर्तितेजोमयविन्दोरिन्दोवैलक्षण्यं युक्तमेवेति भावः । अणुरुः, निताभिः परिणतरुविधशान्तितरा प्रसादादिगुणगुनानियोगौशिः 'अल्पे' इति कन् । नाशीति अस्त्यर्थे इनिः ॥ रुत्वा त नरेन्द्रमानन्दना हपंपरपरा नकार । तपा-मुरते. त्रातुं पतिं नौपधयः स्वशक्या ननुतापरनामाग रसेन, अवध-तरोग नि, हमी तुपारमंथन्धिनो पिरिर मी निमिताना प्राप्त-ITA , मत्रेण विप्राः क्षयिणं न शेकुः। अपरमाई चार । हिमगि THE रोनि, एनं पयोधिर्मणिभिर्न पुत्रं तमामानन्दाड मानिहारेगी । पप, सुधा प्रभावन निजाश्रयं वा ॥ १.१॥ द्विारि तिर नेर । इतो मुबादागिरामापिगमी- त्रातुमिति ॥ मृतसंजविन्यादय ओपधय त्वदाक्तया वसा मध्यन निरसार्यविपाकाभ्यां कृत्वा ओपीत्वात्यतिन चन्द्र सीधागम पुगनि जन्मन। क्षयिणं प्रतिदिन क्लाक्षयवन्तन्, अधच-अपरोगिण सन्न अनुबदसा: म गुपन्दपिम्म वातुं न शेकु. । तपा-विमा द्विजराजपानिजत्वामिन सचिन संपादभियनामजानाम् ।। १.१ ।। नद्रण भुतिसामध्यन कृत्वा रजितुं न दोष । तपा-मिरर पुत्रं क्षविणनन मागभिरनेरप्रकारेरन्त सैरान न इत हरि .दाद न गन".: शाति वचनरिपरिणामः । तथा--जुभाषि साधारमन अधिकारी ... पमेनमजरामरत्वजन प्रना राना । सनुचये । औपचादप सातपारशलतापने करे : रसुवयाविजाप्रदत्याच प्रवाहरित समान पोच्या पूर्वको रोगो महानुभारमन यज्यते । अपिन्फोहिमचिन पिपा प्राइक सानध्य प्रतिपन् । : . . है . . - इ मृपा निशानापनः नुपा का हरेदनीवान जानिनाओ। पीत्वा कथं नारदारोग विधोनरीचीनमतानमन्: १६ ।

·नेपधीयचरिते .. प्रियेण साथ प्रियमेवमुक्ता यभाणेति वा । उकिराम्, 'इगुपध-' इति कः । पूर्वण पष्ठीस- विदर्भभूमीपतिवंशमुक्ता। मासः । भणियन्, हेतो लुटः शता ॥ सितांशुजालं विततार तारा तवानने जातचरी निपीय दिवः स्फुरन्तीय कृतावतारा ॥ १०५॥ गीति तदाकर्णनलोलुपोऽयम् । प्रियेणेति ॥ प्रियेण एवम् 'इतो मुखात्-' इत्यादिरूपं प्रियं हातुं न जातु स्पृहयत्यवैमि वचनमुक्ता भापिता विदर्भभूमीपतेवंशेन कुलेन मुक्ता जनिता। विधुं मृगस्त्वद्वदनभ्रमेण ॥ १०८ ॥ तथा-स्फुरन्ती दीप्यमानकान्तिः सोल्लासा सा भैमी अथ नल तवेति ॥ हे प्रिये, अयं मृगः तवानने जातचरी भूतपूर्वा वचनानन्तरं स्मितांशुजालं विततार । तदेव नलाय प्रीतिदानमिव गीति स्वरमाधुरी निपीय सादरमाकयेदानीमपि तस्या भवद्गी- ददावित्यर्थः । केव-दिवः सकाशात् क्षीणपुण्यतया स्वेच्छया वा तेराफर्णनलोलुपोऽतितरां लुब्धोऽतिसादृश्यात्त्वद्वदनभ्रमेण विडं कृतावतारा भूलोकमागता रोहिणी तारेव स्फुरन्ती किरणजालं हातुं जातु कदाचिदपि न स्टहयतीत्यहमवैमि । मृगा हि गान- विततारेवेति उत्प्रेक्षोपमा वा वंशः कुलमेव वंशो वेणुम्तन्न जाता प्रिया भवन्तीति चन्द्र वन्मुखभ्रान्त्या त्यक्तुं नेच्छतीत्यह शक देवधार्या मुक्का मौक्तिकरूपा । कृतावतारेत्यन्त्र तरणं तरः 'ऋदो- इत्यर्थः । जातचरी, 'भूतपूर्व चरद' । लोलुपः, यडन्तात्पचायत्रि रम्' तदन्तात्प्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽणि पश्चादवशब्देन सह 'सह सुपा' 'यडोऽचि च' इति यडो लुक् ॥ इति समासः॥ इन्दोर्धमेणोपगमाय योग्ये खवर्णना न स्वयमहतीति जिहा तवास्से विधुवास्तुमन्तम् । नियुज्य मां त्वन्मुखमिन्दुरूपम् । गीत्या मृगं कर्पतु भन्त्यता किं स्थानेऽत्युदास्ते शशिनः प्रशस्तौ पाशीवभूवे श्रवणद्वयेन ॥१०९ ॥ धरातुरासाहमिति स साह ॥ १०६ ॥ इन्दोरिति ॥ अतिसादृश्यादिन्दुरेवेदमितीवेन्दोघ्रमेण मृग- खेति ॥ सा धरातुरासाहं भूमीन्द्रमित्याह स । इति स्योपगमाय योग्ये प्राप्तुमर्हे तवास्ये वर्तमाना जिह्वा कर्को गीत्या किम्-हे प्रिय, इन्दुरूपं त्वन्मुखमिति हेतोश्चन्द्ररूपात्मस्तुतौ वर्णस्वरमाधुर्या कृत्वा विधुरूपं वास्तु वसतिगृहं तद्विद्यते यस्य तं मां नियुज्याज्ञाप्य शशिनः प्रशस्तौ वर्णनविपयेत्युदास्तेऽतितरा- विधुवास्तुमन्तं चन्द्रमध्यस्थायिनमपि मृगं कर्पतु । गीतेर्मधुरतम- मुदासीनं भवति। एतत्स्थाने युक्तम् । हेतुमेवाह-इति किम्- त्वान्मृगस्य च प्रियगानत्वात्स्वसमीपमानयत्वित्यर्थः । तदाकर्षण- 'सतामेतदकर्तव्यं परनिन्दात्मनः स्तुतिः' इत्यादिवचनात्स्वयमा- साधनमुत्प्रेक्षते-भन्स्यता आगमिष्यतो मृगस्यानैव निवासार्थ रमनैव स्वस्य वर्णना स्तुति र्हति न युक्तेति । इयत्पर्यन्तं मया वन्धनं करिष्यता श्रवणद्वयेन पाशीबभूवे किम् । तद्रूपया बन्ध. चन्द्रो वर्णितः, इदानीं त्वया वर्णनीय., तूष्णींभावो वा युक्त नरज्वा समाकर्पवित्यर्थः । अन्यापि शबरी गीत्या मृगमाकृष्य इत्याशयेन भैमी चन्द्रस्तुतौ तं सोत्प्रासं प्रावर्तयदिति भावः । तु- पाशेन बध्नाति । भवन्मुखं निष्फलकममृताधिकगीतियुक्त च, । चन्द्रवर्णनावसरेऽपि मध्ये मध्ये रासाहमित्यन्न तृतीयसर्गे 'धरातुरासाहि' इत्येतच्छ्लोकस्था शङ्का चन्द्रस्तु सकल इति भाव ज्ञातव्या, तनोत्तरम्-इन्दुरूपं त्वन्मुखं, चन्द्ररूपात्मस्तुतौ मा भैमीमुखवर्णनानुरागातिशयसूचनार्था । अयं श्लोकः क्षेपक इति नियुज्य शशिनः प्रशस्तौ अत्युदास्ते । साह धरावदतुराऽनु केचित् ॥ त्तालाऽवेगा वा । पृथ्वीवद्गम्भीरेत्यर्थः । अर्थात्तमाह सेति गगनस्थोपि मृगो भैमीमुखगीति कथमशृणोदित्याशझ्याह- ज्ञातव्यम्॥ आप्यायनाद्वा रुचिभिः सुधांशोः तयेरितः प्राणसमः सुमुख्या शैत्यात्तमः काननजन्मनो वा। गिरं परीहासरसोत्किरां सः । यावनिशायामथ धर्मदुःस्थ- भूलोकसारः सितवाक् तुपार- स्तावद्रजत्यहि न शब्दपान्थः॥११०॥ भानुं भणिष्यन्सुभगां बभाण ॥ १०७॥ आप्यायनादिति॥ शब्दरूप.पान्थो नित्यपथिको निशायां या- वद्रजति तावदथ पश्चात्साकल्येन वा अति न गच्छति,यसादिने धर्म- तयेति ॥ स भूलोके सारः श्रेष्ठतमो नलः सितवाक् तुपार- भानुं चन्द्रं भणिप्यन् वर्णयिष्यन् सन् सुभगां सौभाग्यवती भैमीणातपेन दु.स्थ. संतप्त., तस्मादिनेऽपमेव गच्छतीत्यर्थः । रानौ बभाण । किभूतः-तया सुमुख्या भैम्या परिहासरसस्योकिरा- दूरागमने हेतुमाह-सुधांशोरमृतरूपाभी रुचिभिराप्यायनादुजी. वितबलावाद्वा तम एव कानन वनं तस्माजन्म यस्य गाठान्धकार• मुद्भावयित्री गिरमीरित उक्त. । तथा-माणसमोऽतिप्रेयान् । तया चन्द्रवर्णने ईरित. प्रेरितः सन्परिहासरसोकिरा गिर जाताच्छैत्याद्वा तेजसोऽभावे तमस.संभवादोपण्याभावाच्छैत्यम् । अतएव रात्री बहु गच्छति, दिने चोष्णेन प्रान्त इव वहु न गच्छति। तान' इत्यपि काचित्क. पाठ ' इति सुखाववोधा । गब्दो हि रात्रौ स्वाभावादतिरेऽपि श्रूयते । दिवा तु न तया। - A ·दुकं पलामोपे-'तैलं पुनेन तसोपवलदुर बलन् । न. नए-नवदिमा1 धाममाया द्वाविंशः सर्गः। ५१९ पथिकोपि रात्रौ शैत्यादूर गच्छति, दिने चाल्पम् । दूरभ्रवणप्रति अपारि वामोरु तयापि किंचि- पादकोयं श्लोकः॥ न प्रोच्छितुं लाञ्छनकालिमास्य ॥११४॥ रेऽपि तत्तावकगानपाना- पय इति ॥ हे वामोरु, या शरहतुः पयोमुचा मेघानां वर्पा- लुब्धावधिः खादुरसोपभोगे। कालीनमुचकैरतिशयितमपि मेचकिमानं कालिमानमुच्चाटयामास। अवज्ञयैव क्षिपति क्षपायाः तया कालिमापनयने दृष्टसामर्थ्यया शरदाप्यस्य चन्द्रस्य कान्छ. नरूपः कालिमा किचिदल्पमपि प्रोच्छितु स्फोटयितुं नापारि। पतिः खलु स्वान्यमृतानि भासः॥१११॥ शरदन्छे चन्द्रे मलिनः कलकोऽतितरां शोभत इति भावः। दूरेपीति ॥ हे प्रिये, खलु निश्चितं क्षपाया. पतिश्चन्द्रो भास- मेचकिमान, वर्णवाचित्वादिमनिचू ॥ चन्द्रिका एवं स्वान्यमृतानि क्षिपति अधो मुञ्चति । किंभूत.- एकादशैकादशरुद्रमौली- दूरेप्यतितरां देशव्यवधानेपि तत्प्रसिद्ध मधुरतरं तावकं गानं तस्य पानात्सादरवणादेतोः स्वादुरसोपभोगे माधुर्यातिशयानुभचे नस्तं यतो यान्ति कलाः किमस्य । विपये लब्धावधि प्राप्तमर्यादः । उत्प्रेक्षते--अवश्येव अनुभूत प्रविश्य शेपास्तु भवन्ति पञ्च- भवद्गीतमाधुर्यापेक्षयाल्पमाधुर्यतयावमाननयेवेत्यर्थः । अयं श्लोको पञ्चपुतूणीमिपयोऽर्धचन्द्राः ॥ ११५॥ मिन एव, नतु युग्मन् ॥ एकेति ॥ अन्तं यतो गच्छतोऽस्य चन्द्रबैकादश कला एकाद- असिन्न विसापयतेऽयममां- शानां रुद्राणां मौलीन् मति यान्ति फिल गच्छन्तीव । शेषाः पत्र- श्चक्षुर्वभूवैष यदादिपुंसः । कलास्तु पुनः पञ्चपो. कामस तूगीमल्पमिपुधि प्रविश्यार्धचन्द्रा. तदत्रिनेत्रादुदितस्य तन्वि कारत्वादर्धचन्द्रारया इपयो भवन्ति । विनाशसमयेऽप्ययं पराप- कारनिरत इति ध्वन्यते । तूणीम् , अल्पत्वविपक्षया स्वीये गौरा. कुलानुरूपं किल रूपमस्य ॥ ११२ ।। दिलान्डी, अर्धचन्द्ररान्दो रुड. ॥ अस्मिन्निति ॥ है तन्वि, एप चन्द्रः आदिपुंसः श्रीविष्णो निरन्तरत्वेन निधाय तन्त्रि वमिं चक्षुर्वभूवेति यत् । अलिअत्रभवनविषयेऽयं नेत्रभूतश्चन्द्रो- तारासहस्राणि यदि क्रियेत । ऽसान विसापयते आश्चर्य न प्रापयति । अनाथैसाकमाश्चयं न भवतीत्यर्थः । किल चलादेतोरत्रिनेत्रादुदितत्योत्पत्यास तया. सुधांशुरन्यः स कलहामुक्त- वनं कुलानुरूपं कुलोचितं स्वरूपम् । नेत्ररूपाकारणाजातल स्तदा त्वदायश्रियमाश्रयेत ॥ ११६॥ नेत्रीभवनमुचितमेव । तलादय पुराणपुरुपनेत्रभवने न फिचि- निरन्तरति !! हे तन्धि, नारागां नक्षताणां महमाणि निर. दला चित्रमित्यर्थः । विसापयते, 'नित्य लपते.' इत्यात्वन् , न्तरत्येनान्योन्यमपिता विपकीय यदि अन्य. मुधांशुः भील्योहेतुभये' इति तइ । अलान् , जनान्तरापेक्षया बहुत्वम्॥ कियेत नियत तदा ताईस चन्द्रनाराशामक गत्तन्मयरमा आभिर्मगेन्द्रोदरि कौमुदीभिः कलन मुक्त. सस्वदान्यस त्रिय सोनामात्रयेत । रियानिराग. रविवक्षितत्वादृाभारः॥ क्षीरस्य धाराभिरिख क्षणेन । यत्पममादित्सु नवाननीयां अक्षालि नीली रुचिरम्बरस्था उरङ्गालक्ष्मा च मृगाति लक्ष्मीम् । तमोमयीयं रजनीरजक्या ॥११३ ।। एकालिप्मान एप ? आभिरिति ।। है मगेन्द्रोदरपत्करामुदर पत्लालारशि, रज. माइन्योरिंगेधः ।। ११७ ॥ न्येव रजको तया क्षीरस दुग्धस धाराभिरिव दपनानानिव- यदिति मगर र नगननीया मुसमानी एतराभिराभिः कौमुदीनि कवाऽयरस्था गगनमा ननोनपी नाकाला रचि क्षणमानेगाशाले निरन्ता । दया र समानतेनु मुटम्नन् , अारमा नमुना जन्या वसनया काटो कान्तिर्दुग्धधाराभिः असेन ज्ञायते । न- काननो रोग पो दन्वरवंत मलं हाल सोप्या' इति । इन्दिाभिनंदन कर ले । निर्मलाताति भाव । नगेन्दोदार, नालमोदर-हत और मेरा ओपधिप्राणिवाचियाभावाचीहीर नोर्गने पर ननगर । र ?न, सदर गरे। रजकी, प्वुन. पिसन्दीप दन गारि पान यादगंदी गाने। म पयोमुचा मेचकिमानमुश- रुचाटयानात तुः सन्या ।

·५२२ नेपानीगनरिते mam दशाननेनापि जगन्ति जिला अन्तमिति ॥ हे पसे नानारिणत पाग योयं पुरापारि न जातु जेतुम् । रूपेण वन का मुनासोरल: शानभाग: Tinी कोऽपानी म्लानिर्विधोर्मानिनि संगतेयं मलमीयते ममीः क्रियते । पश1 जाम मन हरिणन मगेन ni पेश नीगनीलाना अमलात मला तस स्वदेकानननिर्जितस ॥ १३१ ॥ म किगते मनीतिगने सकलन इटा। पराम दशेति ॥ दिग्विजयोयतेन दशाननेनापि जगन्ति निवापि नल इयमुना प्रकारणारा मालगन्तभाग हवानिरक्षणमा योऽयं चन्द्रः पुरा जातु कदानिदणि जेतु नापारि । हे मानिनि भेमीमहारत् शिंगामाम, कहानिगानमंगभाग दशंगामाम। स्वमुपस्पर्धिन धनमसहमाने भामि, तस विधोरिग प्राशया भागादिना नातनीलमानमध्यभागमोना लियादे- कलकरूपा म्लानिलेजा संगतासमा, मान गुरगततोऊनान. नगा यह की कारेनि भार इति मये कोरुतिः । 'हरिणः नेन नितरां जितस्य । यो हि दशाननेन दशभिमुसजेतुंगाराकि, तसा पाण्तुरः पातुः' इलामरः । गन्त इकारान्तमेकर, मन्तरित्यय. स्त्रियातपैकेन मुरोन निजितरोन लजागा मालिन्गमुनितमेवेरा। गमपरत मानि । लक्ष्मीरामा ममासान्तरिनिराधारकर वन्मुसमेतसादधिकमिति मारः। प्रनीगमानोस्पेशा। जगात भागे सलमीरामादि । पसे मरमशः पश्ये 'पात्रा' म्लानिर्भवति । रापणानं जे मयुत्ता तुपारामिना दलमानः (इटा) हिना की।. । शेयरसार गतिवि-' इत्य- फम्पमानतनुलामनिरव परारा इत्युत्तरकाण्डे कमा ॥ जो तुणी करतानमामिति द्वितीया ॥ दृष्टो निजां तावदियन्त्यहानि सागरान्मुनिविलोचनोदरा- जयन्नयं पूर्वदशां शशा। यायादजनि तेन किं द्विजः। पूर्णस्त्वदास्पेन तुलां गतश्चे- एवमेव च भवनयं द्विजः दनन्तरं द्रक्ष्यसि भङ्गमय ।। १३२॥ पर्यवसति विधुः किमत्रिजः ॥ १३५ ।। रए इति।। भयं शाइयन्येतावन्ति महानि शुरुपक्षदिनानि तावदवधीकृत्य निजां पूर्यदना पूर्वपूर्यदिनावस्था जयन् निकाममु- सागरादिति ॥ अयं चन्द्रः सागरात् मुनिविलोचनोदराबैत- त्तरोत्तरदिनेषु कलावृखाधिकीभस्वया रट. । श्यन्ति दिनानि पाद्रयारसकाशाययसादगनि उत्पन्नः, तेन कारणेन द्वाभ्या जात. जयंस्तावत् जयदेव इष्ट इत्यवधारणार्थी या तावच्छन्दः। अनयर स्वादिनः किम् । परमेष चानयर रीत्या द्वाभ्या जातत्वादेव परिपाट्या पूर्णविम्योऽयं त्वदास्पेन सह तुला साम्यम् ,अथवतो. दिनो भवन्नप्ययं विउरत्रेनेनीत. कि कथं पर्यवस्यति । द्वाभ्यां लका, मास मारूतश्चेत् , तपनन्तरं निकटं स्वमेव श्वःप्रभृत्येवास्य जातस्ये सत्यपि अत्रिमुनेरेव जात इति तात्पर्यवृत्या कथमुच्यत भनं पराजयं कलाक्षयं च द्रक्ष्यसि । उत्तमेन सह सर्धमानो हि इत्यर्थः । अथच-अमेव यथानेन प्रकारेण द्विजत्वं, तथैवात्रिमु. भङ्ग प्रामोत्येव । तुलादिव्ये हि हीनस्य पराजयः सर्वरश्यते । अ. निनो भवनय द्विज पर्यवस्यति किम् । द्वाभ्यां जातवायथा हानि, अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । स्वदास्येन, 'अतुलोपमाभ्याम्-' द्विज उच्यते, तथा द्विजादनिमुने तत्वादपि द्विज उच्यते इति निषेधेऽपि सहयोगे तृतीया । तथाच कालिदास.-'तुलां किम् । द्विजोत्पनो हि द्विज एव भवतीत्यर्थः । अथच द्वाभ्यां यदारोहति दन्तवाससा' इत्यादि । जातत्वाहिजो भवन्नेव न विभ्यो जायत इत्पत्रिज इत्येवं तात्पर्य- वृत्या कथ्यते किम् । यो हि द्वाभ्यां जायते स त्रिजो न भवति, क्षत्राणि रामः परिभूय रामा- एवमेवायमनिजः कथ्यते किमित्यर्थः । अन्योऽपि द्विजस्त्रिजो न क्षत्राद्यथाभज्यत स द्विजेन्द्रः। भवत्येव ॥ तथैव पद्मानभिभूय सर्वां- ताराविहारभुवि चन्द्रमयीं चकार स्त्वद्वपमात्परिभूतिमेति ॥ १३३॥ यन्मण्डली हिमभुवं मृगनाभिवासम् । क्षत्राणीति ।। द्विजेन्द्रो जमदग्यपत्यत्वात्सोऽतिप्रसिद्धपराक- तेनैव तन्धि सुकृतेन मते जिनस्य मो रामः परशुरामः सर्वाणि क्षत्राणि परिभूयापि क्षत्रादेव रामा- हाशरथेः सकाशायथाभज्यत पराभवं प्राप, तथा तेनैव प्रकारेणा- खोकलोकतिलकत्वमवाप धाता॥१३६॥ यमपि द्विजराजः सर्वान्पनानभिभूय संकोचकरणात्पराभूयापि त्व- तारेति ॥ हे तन्धि कृशाङ्गि, धाता ताराणां नक्षत्राणां विहार- द्वक्रपद्मात्सकाशात्परिभूति पराभवमेति । सकलक्षत्रियाधिक्यं यथा भुवि गगने चन्द्रमयी मण्डली विम्ब जिनस्य पुराणपुरुषस्य श्रीरामस्य तथा सर्वपद्माधिक्यं स्वन्मुखपद्मस्येति भावः । 'वा पुंसि श्रीविष्णोमतेऽनुमतौ सत्या तदादिष्ट. सन् यच्चकार निर्ममे तेनैव पनम्' इत्यमर.॥ सुकृतेन शोभनेन लोकोत्तरव्यापारेण कृत्वा वर्लोक. स्वर्गभुवनं अन्तः सलक्ष्मीक्रियते सुधांशो तत्संबन्धिना लोकाना सुराणांमध्ये तिलकत्व श्रेष्ठयमवाप । कि- रूपेण पश्ये हरिणेन पश्य । भूतां मण्डलीम्-हिमस्य तुपारस्य भुवं स्थानभूतामतिशीत- भैमीमददर्शदस्य १ 'दृशेश्च' इति वातिकस्योपलक्षणमिदम् । सूने मुखिशब्दस्य ज्ञानवि- ५ स कदाचिदन्तः॥ १३४॥ शेपवाचित्वाभावेन यथाश्नुतासगते । । . ।

·द्वाविंशः सर्गः। ५२३ - लन् । तथा--मृगस नाभौ मध्ये वासो यत्सात्ता, यत्सा मध्ये कृत्वा दुःसाकृता प्रातिलोन्याचरणेनोत्पादितदुःखा । किभूतमध- मृगोतीति यावत् , ताशीम् । अन्येषां सुराणामेताहग्यापारकरणे रोष्ठम्-प्रसिखस तान्थूलत्येव तात्रो वर्णो यस, ताम्बूलेनैव सामर्याभावाइलेव श्रेप्टोऽभूदित्यर्थः । अथव-ताराया बुद्धदे वा तान्नं रक्तवर्णम् । पुना राहुपाननिया बदधरमेव स्थाना- या बिहारखाने पूजात्याने हिमभुवं शीतलां, शुनलादिमाचल- न्तरमाश्रित्य रूपान्तरेणात्मानं गोपायतीत्यर्थः । भन्योऽपि सभयं रूपांवा, तथा-सुगनाभेः कस्तूर्या वासः परिमलोऽवस्थानं वा त्यानं हित्वा त्स्वानान्तरमाश्रित्य तत्रापि रूपान्तर हल्ला नि- पसां तां कत्तीमिश्रितां चन्द्रनयीं करनी मण्डली राशि, दुते । सुधया चन्द्र परित्यागात्वन्मुखायणावन्मुख चन्द्राद- यञ्चजार तेनैव पुण्येन जिनस मते बौद्धदर्शने ब्रह्मा सुरश्रेष्ठत्वन- धिकमिति भाव । ताम्बूलतानमित्युकरीत्योपनोत्प्रेक्षा वा । दुः. धत्त । बौद्धा हि बुद्धदेवप्रात्तादे यत्तपूजार्थ कपूरकस्तूरी राशि खाकृता, 'दुःखात्प्रातिलोम्ये' इनि डाच् ॥ करोति स सर्वलोकमध्ये श्रेष्ठो भवतीति खदर्शने प्रत्यपादयन् । ब्रह्मा वैवनकृत तलादेव सर्वश्रेष्टो जात इत्यर्थः । 'तेनेव' इति हर्यक्षीभवतः कुरङ्गमुदरे प्रक्षिप्य यद्वा शशं पाठे-उत्प्रेक्षा । 'बुद्धदेयां नता तारा' । जातस्फीततनोरमुष्य हरिता मूतस्स पन्या हरेः। इन्दु मुखाद्बहुतृणं तब यणन्ति भङ्गस्त्वद्वदनाम्बुजादजनि यत्पद्मात्तदेकाकिनः नैनं मृगस्त्यजति तन्मृगतृष्णयेव । सादेकः पुनरस स प्रतिभटो यः सिंहिकायाः सुतः॥ अत्येति मोहमहिमा न हिमांशुविम्ब- लक्ष्मीविडम्बिमुखि विचिषु पाशवीषु १३७ हर्यक्षीति ॥ हे प्रिये, मतभेदेन कलरूपं कुरतं, यद्वा- शशनुदरे मध्ये प्रक्षिप्य जाता तोता पूगी तनुयंस, हरेरिन्द्रल इन्दुमिति ॥ है हिनांनुविन्वल लक्ष्याः शोभाया विडन्धि पच्या हारता माया दिशा सूतस तवोदितत्व पुर्णस, अतएर खलान्यूनत्वात्परिहातकारि ततोऽप्यधिकशोनं नुख यत्सातादिन हरे. श्रीविष्णोवानाक्षीभवतः, यद्वा--सनातपूर्णशरीरस नग, भैनि, पण्डिता इन्दुं तव नुखासनाशावन्मुखनपेक्ष्य वा बहुत- पद्दा-श, कलमध्ये निक्षिप्य मध्यस्थितालगन्य कनि. पानीपदसनातं तगं, तुणत्वनाप यत्स पूर्ण न संपलं, तृषा- कानुल्यत्वानोविजोगीननेनीभवतोऽमुर चन्दल वादनाग्गु- दपि निःलारनिति यावत् , अपव-बधिक तृणं चलात् तृना-चालायल पराजयोऽजनि तदेकिनः सदा सहायादे. दपि नि.लारं यद्यलाइजन्ति ! तलादेतोग एनं चन्द्रं मृगस- स्लापमात्, नवयला कनलात्, नसो पमेस पराजोयते वन्धिन्या तृप्नया कोमलतृणवलनामिलापेगैव, अथवा चन्द्र बसुनरयनेर पमानराभरतीत्यर्थः । अथवा-अनानुल्यापन प्रयुक्तत्व बहुतृगशब्दत्य यहु च तगंच, यहुनि तृगानि पलि. दनादेव पना, अपय पसरयामापदनरूपागजायस नारनिति वेत्त्येवंरूपार्थप्रहाल्पया नान्त्यैव न त्यजति । नृगो भलो जात , तदेकानोऽमहापय म्यानर । गुनिरकः परा. हे बहु यत्तृगं बहुत देश वा न नुवति । नन्वनुभवे तत्वप्यात जोरत इति उन्मनेन्दय । र मिनारा तो राहु. म पुन. साधं श्रान्तिरिदारामार्थान्तरन्यासनाह-रासरीषु पशु- रेको योग्य प्रविन्द प्रतिमा पराभातुको रारा न संबधिनीपु वित्तिषु ज्ञानेषु विपये मोहनहिना भ्रान्तिगहुल्यं दाने । संमते' परि पारे-य पुनरमा प्रतिना , int. नापति बालानिकनेऽपि नापयाति । पशयो हि सर्वदा नहा कापानुत सार । एमालोल पम प्रतिद्धी । एवेत्वद्यापि नगस भ्रान्ति पयानि, तलादेन न लवनि युन्न भगत, अनुराग कसे सरेगाव प्रतिनी गुन निलयः । वृत्तिषु' इति पाटे-यापारेषु । मुसार, लोरे दवयं । च्च वाचनवाटरमा म पवनी ! बहुग, पक्षे इंपदसनातौ विनाश नुको राम्-' इति व 2 पनि । यया रे या . - -- . निविभिनय, समाष्टमगर " खर्भानुना प्रसभपानविभीपिकानि- एर सन्त बना मोर गाव . दुःखाकृतेनमवध्य सुधा सुधांशुम् । खं निहते शितिमचिगनमुप्प रागे- तो. दुगना ER-RHIT ताम्बूलतानमवलन्य नवापरोष्टर १३८ र ! । मानना TREET नुभा नं नुमना कर in E! । ववाघरोनाल्यानुन लाल र मटर 1157 .:.":" सभापतिमा पारलर रिल TET पर वनानानं दिले पुनः पुनः नर्मदरसे स्वर्भानुनेति !! रे निदे. -- पत-वादन गरमानेन मानना कानमन्- जारमा बिना र रापन। ।

·५२६ नेपधीयचरिते आदायेन्दुमृगादपीह निहित पश्यामि सारं दृशौ सर्वाणि नक्षत्राण्युदितानि, कामोडीपकान्दोग्यदिन., सुरतान्त. त्वदक्के सति वा विधौ धृतिमयं दध्यादनन्धः कुतः१४७ रायकारी निपिः संध्याममगोऽनिकान्त, नरसा काममुपास्त्र, सुरतेच्छुरसीनि भावः । परायाणमिलनेन कामसातिपीडाकारित्वं आस्यमिति ॥ हे सुन्दरि, विधिना शीतमयूसस्य मण्डलं सूयते । 'जातिजातं च सामान्यम्' इनामिनानानातशब्दः मामा. बिम्बं तस्य वृत्तत्वाहादकत्वादिगुणानाकृष्य गृहीत्वा ते आस्वं न्यवानी पुष्पमाने पर्यवस्यनि । निलकितेति तारकादिः, मतुव. यतो निर्मितं तेन गुणगणोरकर्पण हेतुना शोः परिवृद्धः प्रभु-न्तात् 'तरकरोति-' इति ण्यन्तानिष्ठा वा ॥ चन्द्रो दोपाणामाकर उत्पत्तिस्थानं, न तु दोपा रात्रिन्तकारित्या इदानी काव्यसमाप्ति निकीः श्रीहपी नायकमुसेनागिपमा. होपाकर इत्यर्थ इत्यहं शके । तथा-इन्दोमुंगारसकाशारसार शास्ते- दृशावादाय अतिश्रेष्ठे नेत्रे गृहीत्या इह भवन्मुरो निहिते इत्यह जाने । कुतो ज्ञातमित्यत आह-सुन्दरतरे स्वद के जागरूके सति वर्भानुप्रतिवारपारणमिलदन्तौवयत्रोद्भव- अनन्धश्चक्षुप्गानुभयतारतम्यविचारचतुरोऽयं मृगो विधौ चन्द्र बभ्रालीपतयालुदीधितिमुधासारस्तुपारयुतिः। धृत्ति स्थितिम्, अथच-समीचीनाधारपरितोपं, कुतो वा पुष्पेष्वासनतत्प्रियापरिणयानन्दाभिषेकोत्सवे दध्याद्वारयेत्, अपितु न कथंचित्, तसानेत्रोद्धरणादन्धत्वेनैव त्वन्मुसरामणीयकादर्शनादन्यत्र गन्तुमशक्तेश्च त्वन्मुसं त्यस्ता- देवः प्राप्तसहस्रधारकलशश्रीरस्तु नस्तुष्टये ॥ १५० ॥ त्रैवायं स्थित इत्यर्थः । त्यन्मुसं चन्द्रादधिकम्, नेत्रे च मृगने- स्वभीनुरिति ॥ हे प्रिये, देवः प्रकाशमानस्तुपारयुतिर्हिम- नाभ्यामधिके इति भावः । 'सारे' इति कचित्पाठः ॥ करः, अथच हिमकर एव देवः, वर्णना पूजा च कुर्वता नोऽस. शुचिरुचिमुडुगणमगणनममुमति- दादीनाम्, आनयोनी तुष्टये परमानन्दागास्तु । किंभूतः । स्वर्भानो राहोः प्रतिवारं पौन.पुन्येन यत्पारणं चन्द्रस्यैव गिलन तेन तत्र वा कलयसि कुशतनु न गगनतटमनु । मिलन् संलग्नो यो दन्तौयत्तद्रूप यत्रं छिद्धकरणसाधन तसादुद्भवो प्रतिनिशशशितलविगलदमृतभृत- यस्याः सा बनाली दन्तदशनकृतविवरपरम्परा तया तस्याः सका रविरथहयचयखुरविलकुलमिव ॥ १४८॥ दीधितिसुधाया वा सारः श्रेष्ठभागो यस्य, दीधितिसुधाया आसारो शादा पतयालु पतनशीला दीधितिसुधा किरणामृतं तद्रूपः, शुचीति ॥ हे कृशतनु, त्वं गगनतट नभःस्थलमनु लक्षीकृत्य धारासंपातो दीधितिसुधारूपो वा आसारो यस्य सः । अत शुचिरुचिं श्वेतकान्ति, तथा-बहुत्वादगणनं संख्यातुमशक्यममु. एव-पुष्पमेवेवासनं धनुर्यस्य तस्य कामत्य तत्प्रियाया रत्याश्चान- मगुल्या निर्देश्यं प्रत्यक्षगम्यमुडुगणं प्रतिनिशं रात्रौ रामौ शशित योर्य परिणयो विवाहो लक्षणया परस्परसंमेलनं तद्रूपोय आनन्दः लाञ्चन्द्राधोभागाद्विगलता स्रवतामृतेन भृतं पूर्ण रविरथस्य हयच- संतोपस्तत्संबन्धिनि 'समुद्रज्येष्ठा-'इत्यादि श्रौतेऽभिपेकाख्ये उत्सवे यस्तस्य खुराणां यानि विलानि न्यासस्थानविवराणि तेषां कुलं महाभिपेकार्थ सहसंख्या धारा लोहशलाकानिर्मितजलप्रवाह- वृन्दमिव नातिशयेन कलयसि, अपितु तदिवातितरां जानीही- मार्गा यस्य स तादृशो यः कलशस्तस्य श्री. प्राप्ता सहस्रच्छिद्ग- त्यर्थः । प्रतिनिशं चन्द्राद्लता धवलेनामृतेन पूर्णाः सूर्याश्वखुरगर्ता लजलधारकलशस्येव श्रीः शोभा येन सः । महोत्सवे हि सहन इव तारकाः शोभन्त इति भावः । गगनतटम्, कर्मप्रवचनीययो- धारेण सुवर्णकलशेन महाभिपेकः क्रियते । तथाच राहुदन्तकृत- गाद्वितीया । प्रतिनिशम्, वीप्सायामव्ययीभावः । सर्वलघुः ॥ च्छिन्द्रपरम्परागलदमृतधारश्चन्द्रो गलज्जलधारसहस्रच्छिद्रसुवर्ण- कलश इव शोभमानः पूर्वोक्तवर्णनयोक्तविधत्वत्कृतपूजया च उपनतमुडुपुष्पजातमास्ते सुरतश्वृत्तयोरावयोरुद्दीपकतया परमानन्दं कुर्यादिति भावः । भवतु जनः परिचारकस्तवायम् । एतेन तत्समयोचितरतिकामविवाहोत्सवाभिधानेन 'चन्द्रोऽस्तु न. तिलतिलकितपर्पटामिन्दु स्तुष्टये' इत्यनेन च विलासिना नलेन स्वनिर्वय॑तृतीयपुरुपार्थपयो- धिपीयूपरसाखादनलालसाभिव्यज्यते । 'सुधाधार-' इत्यपि वितर निवेद्यमुपास्स्व पञ्चवाणम् ॥१४९ ॥ पाठे-दीधितिसुधाया धारा यस्य सुधाया आधार इति वा। उपनतमिति ॥ हे प्रिये, 'रक्तो भौम. शनिः कृष्णो गुरुः आनन्दपदेन 'तुष्टयेऽस्तु' इत्याशिपा च ग्रन्थसमाप्ति द्योतयति । पीतः सित. कवि.', इत्यादिज्योतिःशास्त्रादिप्रामाण्यानानावर्णाकृ. महाभारतादौ वर्णितया प्युत्तरनलचरित्रस्य नीरसत्वान्नायकानु- तीन्युडूनि नक्षत्राण्येव पुष्पजातमुपनतमुपसंपन्नमास्ते अयं मल्ल- दयवर्णनेन रसभङ्गसद्भावाच काव्यस्य च सहृदयाहादनफलत्वा- क्षणो जनः प्रारब्धकामदेवपूजायास्तव परिचारकश्चन्दनाथुपचारो- चात्रोत्तरचरिनं श्रीहर्षेण न वर्णितमित्यादि ज्ञातव्यम् । न इति पनायक., अथच-संभोगकारी भवतु । त्वं तिलैः संजाततिलक. पक्षे 'असदो द्वयोश्च' इति द्वित्वेऽपि वहुवचनम् ॥ तिलैरेव तिलकवान्कृतो वा यः पर्पदः शालितण्डुलपिष्टरचितश्चि- श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं पिटस्तिलसंकुलीसंज्ञ उपदंशविशेषस्तद्वदाभा यस्य तत्तुल्य सकल: श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । मध्यत्वाद्विशिष्टपर्पटसदृशमिन्दुमेव निवेद्यं कामाय वितर एवं पञ्चबाण कामदेवमुपास्स्व पूजय । अन्योपि देवपूजक. पुष्पादिसा द्वाविंशो नवसाहसाङ्कचरिते चम्पूकृतोऽयं महा- देवं पूजयति, कश्चित्परिचारकोपि तस्य भवति । एवमत्रापि। काव्ये तस्य कृतौ नलीयचरिते स! निसोज्वलः २२ ।

·द्वाविंशः सर्गः । ५२७ श्रीहर्पमिति ॥ द्वाविशतेः पूरण. सौ गतः समाप्ति प्राप। चितुवादे. सेदच्छेदि मयनजनितकशापहम् । तथा मनोदन किंभूतल श्रीहर्पल-नवो यः साहसाको नाम राजा तल नितरामानन्ददायि। तथा-ओदन भक्तमालाय तिदाबरूपन् । चरिते विषये चन्Y गद्यपद्यमयीं क्या करोतीति कृत् तल निनि- अथर-एवंभूतं परमुन्कृष्टममृतं यदीयनुद्दीयते स शौरोदवान- तवतः । सोऽपि अन्धो येन कृत इति उच्चते। 'पलाहसार-परः परोऽन्यो नाति विक एव । अथव-प्रतिदिशं सर्वदेशेषु इति पाठे-नृपधालौ साहलाइ तल गौडेन्द्रल चरिते विपये गिरि वामां विषये पापागतुल्या जडा अन्य कवयः स्वीया धागो- चम्पूकृत. भोजराजस विक्रमाक्स वेति केचित् । दाविश इति मुहिरन्तु । आपातेन प्रतिमानात्रेण कुरनम्वन्यायकाव्यविशेष पूरणे डटि 'ति विशतेडिति' इति तिलोप. !! साडम्बरो पलां, प्रथनारम्भ एव स्फुरन् शन्दाउपरोऽनुपालो यत्र तां वा, वागीमन्योन्यं जनः सनीकरोतु पर कोक्ति- यथा यूनस्तद्वत्परमरमणीयापि रमणी रत्येव, अस व तत्व इलेवं तुलपतु । आपात.' इति नितन- कुमाराणामन्तःकरणहरणं नैव कुरुते । नीयान्तपाठे-आपातः प्रतिभासतां तुल पचित्य । एवंविध पर मदुक्तिश्चेदन्तर्मदयति सुधीभूय सुधियः कायान्तं यदीयनुत्पद्यते स झोरतनुतुल्य. श्रीहाकविरपरो- किमया नाम सादरसपुरुषानादरभरैः॥१॥ (न्यो) नालि, किं त्वक एव । अन्ये कवयः पर्वतमानुया., अहं यथेति ॥ यथा परनरमपीयापि रनणी यूनतरगस कामिनो-'नोऽपि नोरमात्रखान्झीरेण तपेयान । लक्ष्मीकौस्तुभामृतादेनिः श्रीहपस्तु शोरसमुन्नतुल्य इत्ययः । यथा क्षीरसागरो नीराधि- न्त.करणहरणं कुरुते, तद्वत्तथा कुनाराणां वालिगानां क्षीरलान- मात्रेण परनपुत्पार्थप्राप्तिननिमन्यमानानानननुभूतकाननुखानां खेद प्रमोदन वचनान्तमुपद्यते, नायकाचविचार येत, परमानन्ददातिनि. तापति, (नया) नदीकायविचार तसेच चित्तं स्ववसं कैच कुले, अपितु-न कापि। तय काय- अन्ये प्रावनुचा. झीरोइनुल्यवाहमिति नाव. ॥ रचनाल्पा परमरमणीया नदुनिरपि अवगनननादिवशान्तुधी- भूपामृतत्वं प्राप्य सुधियः सकलदर्शनरहसवेदिनोऽनिसरनल इदानी प्रसादल्लनु यमुनाभावादलेदुधवादाचनिनिये पण्डितत्व चेतवेद्यदि नदयति आनन्दयनि, तासा नुधियाऽन्या- वदनि, तानानुदन् मजदपंदलना गुरुमंप्रदायेन बिना इताया नदुक्त रसानां नीरमाना सर्वथैवानस्पृष्टरसरादायानामपि दुरोपनितिगानी प्रतिपादनाच उशिरमेर मपेर जान चलदुपलपायाणामतृगादापुच्छपशुनाननादरनरैनस्तावशासनू तत्र तत्र दुध बरचीवाड- हैः किं नाम स्यात्, अस्तुि न किचिदप्यत्यालरपर्नु शस्यते । सुधीनिराहते तति नीरसैरकते कृते वाप्यारे न किचिदिलः । ग्रन्धवन्धिरिह कनिकनिदापि न्यासि परवानाया सुधीनिरादतत्वात्सकलगुणपूर्णातिसरसेयं मदुक्तिरिति भाव । म प्रातमन्यमना हंटेन पठिनी मानिनात गेला। दुक्के नुधारूपत्वाभावारक्षोदानन्तर च सरसवतीनेः नुधाग- सुधीभूयेति चि.। मुधिय इति जात्यभिप्रायेण । नार अदागद्गुरुमीनधिः ममामात सुधिपादरे कृते नहद्दौरवम्, बहुभिर पझरनादरेए एनप्यारे न येता कामामोमिनानाम गानः ॥ २॥ किंचिल्लाघवमित्यभिप्रायेण वा । यून इति प्रतियोगिन एरना- न्तत्वाफपचनन् । क्वे. स्वमन्धमुद्दिश्येपनुनि । -- कविरथान्तरोग्या स्वीयामुक्ति वर्णयति- दिशि दिशि गिरिग्रावाणः खां वमन्तु सरसती तुलयतु मिथस्तामापातस्फुरदुनिडम्मराम् । । स परमपरः क्षीरोदन्वान्यदीयमुदीपने मपितरमृतं खेदच्छेदि प्रमोदनमोदनन् ।। २ । दिशीति निरिक्षावालोसपासा... सरसता नीमन्नतलास पनन्द सर । सानदेन मा पल्ममानी र - . 1 4 . * . . . . र . क . + ह *. N प म " बिसन-imi R5-1 नान. REP... बरं । पद- . बनो निधार: . नविदा - सोनेरासर ..... ....- ·५२८ नैषधीयचरिते इदानी पपिड़तानन्दजननद्वारा स्वकृतेरभ्युदयमाशास्ते- आनन्दायाभ्युदीयात् , कृतिनामानन्दं कुर्यती सत्याकल्पमनिवृदि प्रामुयादित्याशीः । सर्वत्र यच्छन्दनि हो गुण एव । अभ्युदीया. ताम्बूलद्वयमासनं च लभते यः कान्यकुनेश्वरा- दिति 'ई गतौ' इत्यस्य रूपम् ॥ धः साक्षात्कुरुते समाधिपु परं ब्रह्म प्रमोदार्णवम् । सन्तः सन्तु परप्रयोजनकृतः कल्पद्रुमन्तः सदा यत्काव्यं मधुवर्षि धर्पितपरास्तषु यस्योक्तयः स्वस्सिनेव पथि प्रवर्तनपरः सत्कीतयश्चापरे। श्रीश्रीहर्षकवेः कृतिः कृतिमुदे तस्साभ्युदीयादियं ॥४॥ अन्ये निस्पृहणाः श्रितश्रुतिपथा दीव्यन्तु भव्याशया काकन्तः कलहप्रियाः सलजना जायन्तु जीवन्तु वा ॥ ताम्बूलेति ॥ यः कान्यकुब्जेश्वरासकाशात्सकलपण्डिताधि- वासनामस्य रामस्य किंकरस्य जगत्पतेः। क्यव्यञ्जनं ताम्बूलद्वयं विद्वधोग्यमासनं च लभते । न केवल नो चेत्पूरय, कल्पेशकल्पस्य तव किंकर ॥ राजपूज्य एव, किंतु-यः समाधिषु अष्टाङ्गयोगेपु ध्यानेषु वा वि. पये प्रमोदार्णवं परमानन्दस्वरूपं परं वागायगोचरं ब्रह्म साक्षात्कु- इति श्रीबेदरकरोपनामा श्रीमन्नरसिहपपिढतात्मजनारायणकृते रुते । न परं पूर्वोक्तगुणविशिष्टो ब्रह्मविदेव, किंतु-~-यदीयं काव्यं नेपधीयप्रकाशे द्वाविशः सर्गः समाप्तः ।। मधुवर्षि अतिसरसस्वादमृतवर्पि । न परं पूर्व विशेपणविशिष्टोऽति- समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥ सरसो महाकविरेव, किंतु-तर्कशास्त्रेष्वपि यस्योक्तयः धर्पिताः शुभम् पराभूताः परे प्रतिवादिनो याभिस्तादृश्यः । तस्य विद्वचक्रचूडा- मणेः श्रीहर्पकवेरियं काव्यरचनारूपा कृतिः कृतिनां सुधियां मुदे १ जे क्षये रत्यस्य रूपम् । MIRI ·... नैषधीयचरितस्थश्लोकानां मातृकावर्णक्रमेणानुक्रमणी। . १ ३५५ अथ भीमजया ४४ अथ रथचरणौ ७१ ३४ अन्योन्यमन्यत्र ५११ / अवाढतेनात लो० पृ० पृ० श्लो पृ० श्लो अंशं पोडशमाम ५२४ अथ कले कलय १०० अदोऽयमालप्य १८९/ अनु ममारन ९४ अपि खमखप्त अकरुणादव सून ९८ अथ नगरधृतै ३६२) अदो निगाव १९२/ अनुरूपमिमं ४२ अवलवकुलाशिनो अकर्णधाराशुग २७५ अथ नलस्य गुणं ८० अदोपतामेव ३२१ अनेकसंयोजनया ३५४ अयोधि तत्त्वं १० अकर्णनासतपते ५०८ अथ पथि पथि ३६२/ अद्य यावदपि येन १५४ अनेन भैमी १४ अयोधि नो ही ३५ अकाण्डमेवात्मभुवा ५० | अथ प्रकाशं नि १९१ अद्राक्षीत्तत्र किचिन्न३९४ अनेन राज्ञार्थिषु २७२ अप्रवीत्तमनल अकारि तेन श्रव १४ अथ प्रियासादन १४६ अद्राक्षुराजिहानं ३६५/ अनेन वेधा विप ५०८ अब्रवीदय यम १२ अकारि नीहार अधर किल विम्ब ३८ अनेन सर्वार्थि २७७ अभजत चिरा अकृत परभृतः ४९३ / अथ भीमभुजेन ४६ अधरामृतपानेन ४५१ अनेन सार्ध तव १७८ अभिधास्ये रह अक्रोध शिक्षय ३७६ /अथ भीमभुवैव २१७ अधारि पद्मेषु ८ अनैषधायैव ६८ अभिनवदमयन्ती ३६२ अक्षसूत्रगतपुष्कर ४७२ अथ भीमसुताव ४५ अधारि य प्राड्महि ३४२ अन्त.पुरान्त.स वि १२८ अभिलपति पति अखानि सिन्धु. २६३ अथ मुहुर्वहु ८८ अधावत्वापि गा ३९५ अन्त.पुरे विस्तृत १२९ अभ्यर्थनीय स अखिल विदुषा ४९४ अधावत्वापि मुखे ९९ अन्तःसतोपवाष्पैः २६९ अभ्यागते. कुण्डिन २२२ अगच्छदाधया ३९६ अथवा भवतः ४५ अधिगत्य जगस ३४ अन्त. सलक्ष्मी अगम्यार्थं तृणप्रा० ३६५ अथ श्रिया १६ अधिगत्येगेतस्या ४४७ | अन्यदस्मि भवती ४०९ अघ्रपुष्पमपि ५२२ अभ्यागमन्मस २४१ अग्निहोत्र त्रयीतनं ३६८ अथ सर्वोद्भिदा १२३ ३९७ / अधीतपञ्चाशुग २०८ अन्येन पत्या ६३ अमजदाकण्ठमसौ १७६ अम्याहिता नित्व १८. अथ स राज्ञामव १७७ अधीतिवोधाचरण ३ अन्योन्यभाषानव २१३ अमन्यतासौ २३ अङ्कचुम्विधनचन्दन४६८ अथ खपृष्ठनि ४५७ अधुनीत खग. स १३४ अमर्षादात्मनो अज्ञेन केनापि १६३ अथ खमादाय २७ अधृत यद्विरहोष्म ८१ अन्योन्यरागवश ४९३ अमहतितरास्ता ४२७ अङ्के विदर्भेन्द्रपुर २२२ अवाख्यायि कला ४५९ अघोविधानात्कमल ८ अन्योन्यसगमवशा ७७ अमित मधु अढणनामेर्विप १६७१ अध्यातिते वयस्या ४५० अन्वनाहि मया अधाधिगन्तु ४४६ अमी ततस्तस्य अङ्गुलीचलनलोचन ४६५ ३०१ अध्याहार. स्मर २७२ अन्वयुर्युतिपयः १११ अमी तमीहरजगु २२५ अथान्तरेणा अडष्टमूर्धा विनि २३५ अध्वाग्रजापनि १४४ अपः प्रति खामि २०२ अमीभिरामण्ठ अथान्यमुद्दिश्य ३५६ अविस्थाणिमेष्ट २७२ ४९४ अनशचिहंस १६ अपयात मितो तृटे ४६१ अमी लसद्वाप्प अधापरिवृढा अचकथदध ४६३ अनझतापप्रशमाय १७९ अपराद्ध भवद्वाणी ४५१ अमीपु तध्यान्त ३५९ अथाभिलिख्येव ३१० अचिरादुपकर्तु अनशलीलाभि अचीकरचार २१२ अधायमुत्याय ३४१/ अनतिशिथिले २० ४३२ अपश्यधिनमन्विष्य ३९४ अयायान्तमवैक्षन्त ३६४ अनन्तरं तामवद २६८ ३९० अमुमिनारामे ३९८ अचुम्बि या चन्दन ३३२ अपश्यद्यावतो वैद ३९३ अमुष्य दोन्या अथारभ्य वृया अजलभूमीतट ३६३ अनन्यसाक्षिका ४५३ अपदुत स्वेदभर. ३७ अमुच्य पीरम्य अथावदहूतमुख. ३२२ अनया तव रूप अजलमभ्यास अधावदद्भीमसुते २८३ अनया सुरका अपवानस १५/ अनुध्य विद्या ४२ अजलमारोहसि अधावलम्व्य अपा विहारे तव २६१ जनुपागाभर्नु अनरनौषमये ३३१ अजातविच्छेदलवै १९७ अथासावभिरला ४५२ | अपालमप्यार 10 अमूनि गच्छन्ति १०५ अनलभावनियं अजानती कापि ३३४ अपातमाउिद्य अनलै परिवेप ३२७ जनूनि मन्ये अजानती वेदमवोच३०७ अवैतदुर्वीपति पावरन्याजक २०० अमृतीचितिरेप अनल्पदग्धा अपातपायर अजीयतावर्तशुभं १५९ अधोद्रमन्ती २०३ १८२ मतयुतिटका अनाचरत्तर ३२८ अतनुना नवमम्बु ८७ अयोपकार्या निज ३२१ जातपायो .., अने व्यद्रीनाः १२, अनादिधावितर 'मनोपनापन अतितमा समपादि ८१ अधोपकार्या नन १२८ সনাবাৰ २३१ १२८ अपि टार. १९३ उमाप्रारनमा १३॥ भतिथीना पदा अधोपचारोदुर ३४९ अनापि देवा १८ अरे या अतिवृत स अयोपवदने भैम्या. ४५२ अनामयाचतिं ६ मा पनि अतिशरव्ययता १५ सम्मुन अंग १४. रिजनो अत्यतिपट ० जनरजर १९ः मदिउसमा ::न्टनिगमों अत्याजि लब्ध १८० अनुमदार दियो ३९४ करनेट ४६४ १८. नगरवि स . मानना १६. रियार अथ कनक्रपतन ३२७ । अपरेऽपि दिशा २८९ अमी समी ८ ३ अधाहूय कला १४३ अपिन्दुपुषि ३९१ ३८३ और द्विनि २८७ /अद सनित्तनुस २२० जनायबा व २९२/जदत्तदानि "नीरा २९३ अत्रैव वाणीमधु ५१० बदाहि पत्तेन ५२ अयनाना ·नैषधीयचरितस्थ श्लोकानां 0 ० ९० श्लो पृ० श्लो० पृ० लो० पृ. श्लो पू० लो पृ० अयं गुणोधैरनुरज्य २७७ / अवश्यभव्येष्वनव २९ अस्य क्षोणिपतेः २८३ } आगःशतं विद २५५ आश्चर्यमस्य २५६ अयं दरिद्रो भवितेति ७ अवादि भैमी ३२८, अस्या मुनीनामपि १६४ | आगच्छदुर्वान्द्र २१९ आश्लेपलमगिरिजा २४३ अयमयोगिवधू ८९ अवाप सापत्रप १६ अस्यां वपुव्यूह वि० १४८ आगच्छन् भणता ४४३ / आसते शतमधि ११९ अयमेकतमेन अवापिताया ३२५/ अस्याः कचाना शि १५० आपूर्णितं पक्षम १५१ आसने मणिमरी ४०५ अयमेत्य तडाग अवाप्यते वा ३५ अस्याः करस्पर्धनग.१६० आचूडाग्रममजय २६९ आसीदथर्वा त्रिवली२२९ अयि प्रिये कस्स अवामावामाधे ३१७ २०६ अस्या. खलु प्रन्थि १६३/ आशया च पितु ४७७ आसीदसौ तत्र न २३५ भयि ममैप अवारितद्वारतया ६१ अस्या. पदौ चारुत.१६५ आज्ञा तदीयामनु १४१ आसीदासीम २६५ अयि विधुं परि ८९ अविन्दतासौ १३२ अस्या पीनस्तनव्या.४४७ आत्य नेति रतया ४१२ आसीधथा ज्यौतिष५९४ अयि शपे अवैमि कमला हृदयाय ९९ ४४१ अस्याः स चारुमधु. २३९ / आत्मनापि हरदार ४०५ आसुनाममपास ३३८ अयि खयूथ्यैरशनि ' ३२ अवैमि वादिप्रतिवा २३० अस्याः सपकवि, १५० आत्मन्यस्य समु २७८ आन्त भावमवि ४१९ अये कियद्याव अवैमि हसावलयो १७३ अस्याः सुराधीश. ५०८ आत्मवित्सहतया ३९९ आत्ता तदप्रस्तुत ६३ अये ममोदासित १८८ अवोचत ततस्तन्वी ४४५ अस्याधिशय्य पुर २५५/ आत्मैव तातस्य १५९ आत्तामनजीकरण १७४ अये मयात्मा किम २१० अशोकमर्था २५ अस्या भवन्तमनिशं४९२ आदत्त दीप्रं अश्रान्तश्रुतिपाठ ५०८ आस्ते दामोदरीया २८० अयोगजामन्वभवं २११ ५१ अस्या भुजाभ्या वि.२३५ आदधीचि किल अयोगभाजो अश्रौषमिन्द्रादरि १४२ १२१ आस्य शीतमयूख ५१५ २५ अस्या मुखश्रीप्रति १५७ आदर्शता खच्छ अयोधि तद्धैर्य अष्टौ ६३ आस्यसौन्दर्य १७७ तदाष्टासु २२६ अस्या मुखस्यास्तु १५६ आदर्शदृश्यत्व अराधि यन्मीन ५१२ आये या तव भार४९३ असभोगकथा ३५५ ४५८ अस्या मुखेनैव १५७ आदाय दण्डं अरुणकिरणे ५०१ आह नाथ वदनस्य ४१७ ४३१/ असमये मति अस्या मुखेन्दावधर १५३ आदेशितामप्यव अरुन्धतीकामपुरं १६५/ असशयं सागर ३०८ आह म तगिरा ४६१ अस्या यदष्टादश १५९ अर्काय पसे खल १५७ | असशयं सा गुण २२९ । अस्या यदास्येन आदेहदाहं कुसुमा १७५ आह सैषा नला ४४६ १५० अर्धनिःस्वमणि ४७२ असशयं स त्वयि २१४/ अस्यारिप्रकर आद्यं विवोर्जन्म २२४ २८१ अर्चनाभिरुचि १०३ असाम यन्नाम २२५ अस्यासिर्भुजगः आद्यसंगमसमाद ४१३ इशितेन निजराग ४१३ २८१ ५१३ अर्चयन हरकर ४७० असावसाम्याद्वित ५१५ अस्यैव सर्गाय आननन्द निरीक्ष्या ३९५ इज्येव देव ब्रज १६० अर्थना मयि १२१/ असि भवान्या क्षत ३४२ अस्यैव सेवार्थ आननस्यम ४२२ इतरनलतुलाभा २६७ अर्थिता त्वयि १२४ / असितमेकसुरा ९१ अस्योत्कण्ठितकण्ठ ३३६ अर्थिताः प्रथमतो १२१/ असिखदधन्मधु ३४१ अस्योवारमणस्य भर्थिनामहपिता ११५ असुरहितमप्यादि ४२९/ अहर्निशा वेति रता ३५३ आनन्दयेन्द्रमथ ४५ भर्थिने न तृणव ११६ असेवि यस्त्यक्तदि १९८ अहह सह मघोना ३२० आन्तरानपि तदा ४१८ इति तस्मिन्वदत्येव ३८२ आर्थिनो वयममी सूजसि ४८५ ११४ असेविषाता सुष आप्तकाम ३२७ अहो अनौचिती ४६२ अर्थिभ्रंशवहू २७४ असौ महीभृद्बहुधा ३६१ अहो अहोभि आप्यायनाद्वा रुचि ५१८ १३ अर्थी सर्वसुपर्वणां ३३६ असौ मुहुर्जात आभिमंगेन्द्रोदार ५१९ ३२४ अहो तपःकल्पतरु इति द्वित्वः शु अर्थो विनैवार्थ ३१७, अस्ताचलेऽस्मि ५०१ अहो नापनपाकं ४६१ आभ्या कुचाभ्या १६१ इति धृतसुरसार्य १८६ अर्धचक्रवपुपा ४८४ अस्ताद्रिचूडालय ४५८ ४९९ अहो मनस्त्वामनु १९४ इति पठति शुके ४९३ अर्घमीलितविलोल ४२० अस्तित्वं कार्यसिद्ध ७९ अहो मयि रहो आरोप्यते चेदिह ५१४ इति परिणयमित्यं ३६३ अलंकृताजाद्भुत आरोहणाय तव २५० १८८ अहो मह सहायाना३८५ २९८ अलकृतासन १८३ आर्य विचार्याल १४० अस्ति वाम्यभर ४१० अहो महेन्द्रस्य कथं १९१ इति प्रियाकाकुभि २०६ अलं नलं रोड आलापि कलया ४५९ इति मनति विक ३०० अस्तु त्वया साधित ३१५/ अहि भानुभुवि अलं विलय ४४८ आलिख्य सख्याः १३५ इति मुद्रित कण्ठे ४८७) आः खभावमधुरैः १०५ अमदाद्यविपये अलं विलम्ब्य ७१ अत्मकिल यात्र ५८ आकर्ण्य तुल्यमखि २८७ आलिशितः कमल २५६ अलं सजन्धन अलाफमध्यातित १८४/ आफत्पविच्छेद आलियालिसय ४६३ इति व्युत्तिष्ठमाना ४५९ अलिसजा कुशल ४९०/ आफलिफा पक्ष आलिमात्ममुभगत्व १११ दति श्रुतिखादित २६४ अलीकमनी आलोकतृप्तीकृत १७३ २५० आसीटमाटभ 3०९ १४४ इति श्रुतेऽस्या अत्पानुपानिपु ५२१ अलिशिगो ५१३ आकुचिताभ्यां आलोकमाना २२६ इति श्रुता स रो ३८४ अवच्छटा कापि ३५१ अनिन्दिग्विजयो २६७ आकृष्य सारम २५८ इति मनिदा 11 अलिन मिलाप ५१ आरालो दण्ड २१९ / आवाहिता द्विजे ३९१ इति स मिमुखी ४१५ अवनिपतिपथा ३६२. अन्निन्ननाजे मनु २३५ आल्यतप कुछ कोप ४२३ आशयस्य वितिः ४७६ इति सा मोचयाचके:५७ १९ जल कर प्रवितरन्तु २६ आत्यानुमक्षिननं २३९'आशीविषगरदन २४४ । इति सोऽपि रिस(पा) ९८ आनन्दं हठमाह ४६४ इतन्त्रसद्विद्वत आनन्दजाश्रुभिरनु ३३ इति कियद्वचसै १८३ इति तत्सुप्रयुक्तत्व ४५३ इवि त स विसृज्य इति तस्यारहस्यानि ४५६ इति निलोकीतिलके १८२ आमच्य तेन २३५) अत्ति द्विचन्द्रम इति प्रतीत्यैव ४०३ इति विधोविविधो २३ अलाफमुक्तिनि १२८ अलिसयन्ति ४९. आलोक्य भाषि अबल दिवा 16.4 दिडक्ष ·अनुक्रमणी! २३२ इदं नृपप्राधिाम - m - --- m १ २३० एकवृत्तिराप ४७४ ~ २१२ इचननाशराव । मो० मो. पृ० ओ० इति तुपन् हुंकात २२८/ इदं निण्य तिति उत्तमं स महति ४४१ जुत्वनौनाते २७०, एता कुमारनिपु इति स्तुवानः स २७९ उत्ताननेवाल ५१४ हजुशः कथयन्ति ९२, एतां घरानिय शति सुदं तद्वचत १९८ इदं महत्तेऽनि २०२ उत्तुजमाल २४१/गीकृता कि हारे १५२ एताहशीमय इति लरः शीघ्र ३३० इदं याद नापति ५२, उत्सपिंजो न मिल २५३ सर्वस ४०० एतादृशोरन्बुद इति त्वयं नोहमहो २११ इदंपशात विध १७९ उत्रज्य साम्राज्य ३१२ वीना स सोः ३९३ एतेन ते विरह इतीदत्तं पिरचय ३२ इदनुदोर्य तदेव ९९ उदयति ल ८३ : एवेन वे वन इवीन्द्रदूत्याः प्रति १४३ इन्, नुवाहतुपं ५२३, उदयाशेखारेप्रस्था. ४२९ एकं संदिग्धयोत्ताव ३७२ : एतेन ल्नुतने इतोयनक्षिध्रुव इन्दोर्चनेणोपगमा ५1८ उदयशिखरिप्रस्थाव ४३६ एकः पिपासुः प्रब ५१३, एतेनोकृत १८६ इतोयनातेल्यगते २१६ इन्दानिदक्षिण २९६ उदर नतमध्य ४० एक. प्रभावनय एनसानेन तिर्न इवीरचन्वीनल(पा.) १५३ इन पारसज्य २७२ उदरं परिनाति ४० एक. सुधाशुन एनं ववित्रवि ५ इत्तीरपिया चिरतां १८७ इनांन दोन २२८ उदर एवं धृतः ९१ एकत्व शमने एवं यद्दता १ इवीरवित्वा बिररान ६३ इमा गिरतल २०२ उदत्य कुन्भोरथ ३२४ एकचित्तततिरद्धय ४८१ एवमादिस 1 इतीरिणापुच्छप इयं निपचार ३५६ उदातितेनैव २११ एकछिकरने हेतू ३६६ एवमुकति देव २११ इनोरिता तचरणा २२९, इचं न ते नैपथ २०५ उद्देशावयाप एवमुक्तवते चौत 1 इनोरिता पनरन इयबिरयावद १९० उतित्तलदिल १' एन एकस विश्पापेन ३७२ इतीरिते विध इयत्कृतं देन नही १७६ उद्भवाजतनुजादज ४७७ एप प्रतारनी २८ एकाकभावेन इसीरितैषध ८६ उद्भिद्विरचितावास. ३९७ एपा गिरे सन २. एकादशैज्ञादश इवोटगन्धा २६ इचनिचनधिरभ्य २४० उद्रनाने विरहा १२० एकेन पर्चशिप एसा सोवन इतोऽपि कि वीर २६५ इपुत्र येव जगत् १५० उद्वर्तयन्ला हृदये १३. एकमहुनगु इतो निचा भूप २६५' इटदारविरहोपयो ४७८ एका रते करते ४५ उन्मत्तनासाथ ७२ कोते पारे इतो मुलाद्वानिय ५९७' इष्टं नः प्रतिवेप्राति १२५ १८३ यान्ति पारदरा 1 उन्नोल्दुडपाक १९६ कक्षत इत्वं पुनर्वापव १४५ ' इप्टेन पूर्तेन नल्य ५५ उन्नीलगरनीलो २८२ इत्थं प्रदीपोतिमति १४४ इह किमुपाने ४४१ एकाते प्रति उन्मूलितालान रातारा नुन • २१ रोशसमोर इत्यं नधूत्य रस १६ इह न कतमभित्रं ४३८ जववार चिरें इत्थं पह मद ३०० इहावियेन पया १५८ एन.कमर २५ जानतमाम इत्यं वितीर्य पर २. इत्यमर्नु विलपन्त ३३ इक्षितोपदिशतव ४५ एवं इन उहन्ति न व इस्पना दुर्वन ३४ ईश निगदान दिये ४२५ इत्पनुदिनुपहल ४२२ ईशानि गरितानि १२ 11 इथं हिया वर्णन ५०२ ईशानि नुनये इलधोरतपातल ४६३ इंडो गिरनुदो १६ इलनो पसुमदों বক্তা ४१५ ईश उसय इलवेखननसान ११४ नवर्य दलवेल वना इलसी पलपा दलाव शिदोरा १२६ ईलवर इलाटरलय इलालपुरनुमो दन्युजपलानिकेटा १४० सदर स्युसपला पर २ समर स्मुरिसोरेन इतुदोष नसा रदासपती . इत्दुदो तर . . ग . -- १०७ ईदपा राहतो . + . . "

4No text on this page.

·3 -- २ १ जितजित तत्खलु १९६ तत्र ब्रह्मण पश्यन् १९४/ तदेव कि नु क्रियते २६८ तवागमनमेवाहे ३८९ ताराततिचीजमिवा ५०१ अनुक्रमणी। ४६२ ४२ ३२५ ४६९ तदा निसखान २१९ तत्तहिनिया २८० तदात्यहतिता २२९ तत्तद्विरागमुदितं २४२, तदिदं विशद ४५६ , तदेकतानस्य तव रूपमिदं ३३० तन मारजयिनि ४८२/ तदोजसत्तयशसः २१४ तन यानीलसजा ३८८ तगौरसारलित ११८, तत्र तौधरभू ४०४/ तद्दम्पतिश्रुति जो. पृ०, सो जET: नाग नयान तापार १८१ तनोपिमान २०७ तलिन्मलिम्च गीनं ४ मा १४ मा पवि सागमय३२१, तनाली मनले २८४ तस्मिन्विमृश्येव ४६४ तयारि निरंतति १८८, तनिर्मलावयव २४० तस्मिन्विपच्या जगातु 18, दिनपिना ४५२ नगाभिवानी ७२ तनपधानइतया ६० तस्य तापनमिया १० उप्राम ३०८ नगिन्ननान्नर २२८ तथानिमालान्टी ४५८ तन्यतमाल्य ३११'तत्य चीनत्तिचय जपनन्ननार ५. तन्चारमा १३१, तयालोरीला १५४ तन्मुहूर्तमपि भीम ४७० तस्य होमाज्यगन्येन ३९ ३७२ तब अमान्ड २५. तयारनाया निररी ३४८' तन्वीनुसंधागविग. १३० तस्याः प्रिय चित्त ३० जनुपन गनी ८८ नटता गो ४३३ तथा तसलमया ३३१ तप. फलत्वेन १४१ तस्या मनोवन्ध जन जाननास्तीनि३७१ तटात विधान्त २७. तपोरियत भीमवर.३२३. तप खाध्याययशा ३९४ तस्या दृगो नृपति जावयान १२७ तन प्रती १९ तदबरे. सलित २८३ तपति जगत जन्यानाफा २४३ तत प्रयुदगानी ४४३ तददि तत्काल । तस्या हृदि बीडमनो ३०६ ४२७ तपस्यतामम्बुनि ५२१ ५२१ तस्यैव वा यास्यसि ६२ जपतामहमाला ३९४' तत प्रसूने २० तदतिलमिह २१७ तपोनले जुइति १९५, तां कुण्डिनाल्यापद १२६ जन्यालजाला १४८ तत सभम्या २६२ तदानोगावलि ६३४, तमचिंतु नद्वरण १९९ ता देवतामिव २४० जय जय महाराज ४२६ ततन्दप्रस्तुत २६६ तदानुद्दिश्य २४ तमालम्मनमासाद्य ३९७ ता दूर्वया श्यामल ३१० जलं ददला. पति ३५० ततत्तदुवान्द्रगुना २६८ तदद्य विश्रन्य १९९ तमालिलचेऽय १९९ ता भारती पुन २५२ जलजभिदुरीभावं ४४१ ततान विद्युता ३६४ तदप्ये(धी)हि नृपो ४५५ तमालोक्य प्रिया ४५६ ता मत्स्यलाञ्छन २५५ जलजे मिले ४१ ततोऽनु देखा तदनुदीधिति धारया ४६ तमेव लब्धावमर १४/ ता मियोऽभिदधती ४११ जलाभिषस्लान १९०, ततोऽनुराणय तमोमयीकृल तदनुस तनु १७९, ता विलोक्य विमुख४२१ जलाननपरीक्षादी १०१ ३७८, ताकरोमि परम तदन्तरन्तः तया प्रतीष्टाहुति ३४७ तादृग्दीर्घविरचि २६४ जले जल जालाना ३६४, तत्कणो भारती तयेरित प्राणसम. ५१८ तानसौ जबाबातेन पातेन ३३३' तत्कालमानन्दमयी १७० तदर्धमध्याय कुशल तयो सौहार्दमान्द्रत्वं३९६ तानीव गत्वा ५०८ जयादवारीस्त ३४८ तत्कालवेये शकुन २३२/ तदर्पितामधुत तदहं विदधे तरक्षिणी भूमिमृतः १४७ | ता वहि य वैद ४६० जागर्ति तच्छायद १३५ तत्कुचे नरा तरङ्गिणीरजुप २८ ताभिदृश्यत एप तदा तदारस जागनि तन सस्कार ४५४ तलमत्तमददी तरुणतातराणि ८१ ताभ्यामभूधुग १०० ३० जागति मत्यु २३८ तरक्षणावहितभाव ४१९ तदात्तमात्मान तरुमूल्युगेन ४१ तानथैप हदि जाग्रतामपि निद्रा ३६७' तत्तजनकृतावेशा ३८२ तदानन्दाय त्वत्परि ४९८ तर्कितालिलमिलर्घ ४४५ तामसीष्वपि तनीयु १०१ ३२४ जातं शातकतव्या ५२४ ततदर्यमरहस्य तर्काप्रतिष्ठयासाम्या ३७९ तामन्वगादशित ४८९ जाती न वित्त न तारदा यद्वदनत्य २३० तमिलितैरप्चनु जाला च तेन तल यधेयुन तिला २१८ तामेव सा यत्र १३७ जानातिशीभव ४५३ तत्पदासिलनसानु ४२२ तदिहानवधौ तव प्रवेशे सुकृता १७२ ताम्बूलदानमन्य ४५४ जानेतिरागादिद १५४ तत्प्रविष्ट ससी ४२ ताम्बूलद्वयमासनं ५२८ तव वर्मनि वर्तता ४५, ताम्रपर्णातटोत्पनै ४४६ जाम्बूनद जगति २५४ तत्प्रसीदत विधत्त १२१/ तदेकदासीत्व जाहवीजलज ४८५ तत्प्राप्ते वत्सरान्ते ३१८ तदेक्लुब्धे हदि तव सनतिमेव ४२ ताराक्षानति ५०९ तवाधराय स्पृह जितत्तदात्येन २०९ तारा रदाना वदन २३४ २३४ तवानने जातचरौं ५१८/ ताराविहारभुवि जितस्तवास्येन ४९० तवापि हाहा विरहात्३३ ताराशङ्गविलोप जीवितावधि कि जावितावा वनी ११५। तत्र वयंवरेऽलम्भि३८४ तद्दर्शिभिः खवरणे २४४ तवालि मा घातु २१५, ताराभिषा ५२१ २२१/ तड़ीपलमपृयु २५२ तवेलयोगलर २१२ तारुप्यपुप्या १३३ तवोपवारापति तालं ज्ञानाधिकाति प्रभु स्वादनु १६० २५४ तद्यशो हसति कन्यु ४७८ तलाददृश्यादपि १३१ तावकापरतनो- ज्योत्स्नापय मा ५१२ तत्रानुवीरवन ज्योत्स्नानयं ५१० तत्रापि तत्रभवती २९० तद्यातायातरहच्छ ४२५ तलादिना नरपते २५१, तावके हाद निपाल ८२ २६१ तलादियं क्षिति २५८, तावकोरवि लस १०५, तलिन् गुनरपि २४९ तावद्गतिश्रुताटोपा ३९ उबलति मन्मय २४४, तलिनलोसावि १६८ तासानभासत ३२२ तलिनियं सेवि १३८ तिमिरविरहा २३६ तलिनेतेन यूना २८२ तिरोवलदुसरो जीवितेन कृत ११. तनागमद्वासुकि २५९ तत्रादिराति २४८/ तहुजादतिवितीर्ण १०३ ३१५ ४८० ज्योल्लामादयते ५२४ तत्रावनीन्द्रचय २४१ तद्वर्णनासमय ८६ तत्रैव ममा चद १६९/ तद्विमृज्य मन तत्रोद्गुर्ण इवाणों ३८ वद्विस्फुरत्कन कथानुरुधन १०४ तथा किमाजन्म ३६० तनुलिपा यस दहामानैरपि १८१/ तथाधिपुर्या २७२/ तनोसनीति m

·No text on this page.

·अनुक्रमणी। ८९ नृपेऽनुरूपे नभस. फलभै ४५. नभति महता १६९ नैपधारपरिमर्द है लो० पृ० भो. पृ० मो० पृ० ो. पृ० लो पृ. न तुलाविषये ४३न वर्तसे मन्मथ २०९ निजामृतोयनव २३८ नृपानुपमान्य २६२ पदे विधातुर्यदि १४७ न तूणादुद्वारे २७१ नवा लता गन्ध २२ निजे सृजामासु १८३/ नृपाय तस्मै २५ पदैश्चतुभिं सु न तेन वाहेषु ३४५ न वासयोग्या ३० नित्यं नियत्या १४४/ नृपेण पानि ६६ पदोपहारेऽनुप नत्वा शिरोरत्न १७१ न विदुषितरा कापि ४३२ निपततापि न ११ पन्ला नृप सचर १३५ न दोष विद्वेषा ३१९ नवौ युवानौ निजभा ३५२ , निपीतदूतालपित ३२३ नृणा करन्वित २४८ पद्मान्हिमे प्रावृपि २३७ नन्वत्र हव्य इति २४६ न व्यहन्यत कदापि १२३ निपीय पीयूषरसौ २०० नेत्राणि वैदर्भसुता ५३ पद्माइसमानमवे १५६ न पश्यामः कले ३८७ न श्रद्दधासि यदि २५९- निपीय यस्य १ नेत्रारविन्दत्व ५१५ पपौ न कोऽपि क्षण३५१ न पायभूमण्डन २६५, न घेतता परतु २४५' निमीलनभ्रशजुषा १०. नेत्रे निषधनाथ ४६२ पय सिता मण्ड ३५९ न पाहि पाहीति २७४' न षड्डिधः पिन ३५९ निनीलनस्पष्ट १३० नैकवर्णमनिभूष ४६९ पयोधिलक्ष्मीमुपि २८ न पीयता नाम २६३, न संनिधानी २०१ निमीलितादक्षि नैनं यज क्षीरधि १३९ ' पयोनिलीनात्र न सुवर्णमयी ४३ निरन्तरत्वेन नैव न प्रियतमो ११३ पयोमुचा मेचकि ५१९ ५१९ ४२९ न स्थली न जलधि ४१४ निरस्य दूतः ल नैवाल्पमेधति २८८ परदारनिवृत्तिर्या ३:२ नभोनदीकूल ५०२ नलेदिनधानर २२२ निरीक्षितं चास ४०० परभृतयुवतीना न धातुः दिल देव्या ३७४' नाक्लोकभिषजोः १०९ निरीक्ष्य रम्या. नैषधेन विरोधं ने ३८६ परवति दमयन्ति ३५८ नमः करेन्योऽतु २३८ नाकेऽपि दीव्य २२७ निरीय भूपेन नैषधे वत वृते ३५२ ११४ परस्परस्पर्शरतो १३५ न मन्मथस्त्वं १७२ नाक्षराणि पठता १२२ निर्दिश्य वन्धूनिति ३४० नो ददासि यदि ४७७ परसराकृतज नम्रप्रत्याधि २७२ नागेषु सानुरागेषु ३८३ निर्विश्य निर्विरति २५९ न्यग्रोधनादिव २४५ परस्य दारान् सलु ३०५ नम्रयाशुकवितर्षि ४१४ नान चित्रननु १०२ निलीयते हीविधुरः ५९ न्यधित तदि ८७ परस्य न स्प्रयुमिमा ३६० न यक्षल्ः २२६ नात्य नात्य ४१२/ निवारितास्तेन न्यवारीव यथा ४६३ परायवेवाभरणै ३३९ नयति भगवान ४२८ नाद निषाद ४९० निविशते यदि न्यबीविशतानथ २२८ परिसावल्यच्चलेन ५० ८२ नय नयनयोर्दा ४३९ नानया पतिरना ४०८ निवेदयते यद्यनले १९५ न्यवेशि रत्नत्रितये २०० परिमृज्य भुजा न यावदनित्रन ३३२ नापनेचमनयः ४८० निवेद्यतां हन्त न्यत्त ततस्तेन १८२ परिवजलास २०९ १७२ नरसुराब्जभुवा ८८ नापराधीपराधीनो ३८२ निवेशितं यावक न्यस्य तस्याः ४६१ परिरन्भेऽनयारम ४९ ३२८ न राजिझाराद ३५३ नावुद्ध वाला ३०५/ निशा शशा न्यस मन्त्रि ३९९ परेतभन सेव पालापनमर नलं तदावेल २१३ नाभूदभूमिः लर २१७ निशि दशमितामा ४२५ नलं प्रत्यनपेताति ३९० नाभ्यधाचि नृपते १२२ निशि दष्टाधरावापि ४५ पमहाशलरतं ५०४ पर्य दिनमी पतन परिसोय नलंस तत्पक्ष २११ नामधेयसनता १०३ निशि दासं गतो ४४२ पानरनिगदिन ११६ नलप्रणालीनि पलासादामेति पचेनिम दादिम ५०१ १२६ नामनमायनं नीता ३८२ निशि निरसना पाना बनाना । नलनीनभुवोः नायकत्व शयना ४११ निशि शशिन् भन ९. पोविजयाराती १: पनवाननुते नलननेणापि २२० नाल्पभत्तवलि ४७२ निविल शेप तमतौ३०४ पन्डित. पाल्माना ३४ पहनानगत नलविनत्तरित १२ नावा लर. कि पन्ग तान्नद १९ पतन गया न्लस नासीरसजा ३३९ नाविलेक्य नलना ४०० ४०८ निमिदनप्पाचरण १९३ पवनीवनमा नलस्य पदयात्विय २२१ तासलवदनं देव ४४८ निषेपवैयो विधि नत्य पृष्ठा १२ नासादसी मदा १५३ निष्पदल कडेलर ३.५ पादासिन : परसर नटस भाले मनि ३३२ नासीरतीमनि १. निराटितारे २४ बरेन :. नलात्खवैश्य ३३१ नाति जन्मजाक 15 नतमेव रटन्न ४०३ गया. नलनसलानवद २२५ नालशि दृशादि नलान्यवीक्षा २८३ नालाबनला नलाय वालव्यजन ३.९ नास द्विजेन्द्रल ५२० मेदापितुः नलाभप निदिवो ६२ नि मनकुरित नलिन मलिनं । १३७ निधनुपनुखेन्दु ३६२ पनगचिराउ ६९६ पनवनेगे परता पुर १४९ नीतदोलनसार १८५ नेता पनवेन २३. नर . २२५ रतन ३८ निसरसोषित १६ : नटेन ताम्बूल नतेन भावाः नले निधातु ७६ निजान्दग्ध ३०६ जितिौर. ३९१ निवादनुनब 5. हमन: न लेते दाने ४४. डिनुन ... - -- नदेयपूर्तपूते नवनं पथि - ७०

·No text on this page.

·अनुक्रमणी। पृ० १५ मूलमध्यशिखर १४५, मदेकपुत्रा जननी ३८ ४७४ - २९, मृत्युपयत्यैप मध्ये श्रुतीना ५१७ यत्र वैणरवण मो. भो० पृ. ओ० पओ० पृ० लो. भूपं व्यलोकत २५५ मण्डलं निपधेन्द्रस्य ३९१' मयैव सयोध्य २१३ मुग्धा दधामि २९९ यत्तत्क्षिपन्तनुक ३६५ भूतेषु तेषु न २५३ मण्डल्यागनेवैच्छ ३९४, मल्ललत्पल्लव २४ मुधार्पित मूर्धसु २२७ यत्तदीयहदि हार ४१७ भूभर्तुरस्य रति २६० मत किनैरावत १९७ म दुष्प्रचर ४६५ मुदितान्यज १०३ यत्तानिजे सा हृदि ३०१ भूभृतं पृथुतपो ४३५, मकर्णभूपणा ४५७, मर्त्यलोकमदन ४६६ मुनिर्ययात्मान २०९/ यत्तपा सदसि नैपध ४०४ भूभृद्भवाइभुवि ४९१ मत्तप क नु तनु ११८ मलिकाकुमुमदुण्डम ४७१ मुनिद्रुम को २४ यत्तव तवविधौ ४८२ भूद्भिर्लन्भितासौ ३२० मत्प्रीतिमाधित्सत ६४ मसारमालावलि ३६१ मुमुदे मदिरादानं ३९३ यत्त्वयामि सदति ४०० भूनीनत. समिति २८६ मदनतापभरेण ८२ महाजनाचार १८९ मुपितमनसश्चित्त ४३१ यत्पथावधिरणु १०३ भूयत्ततो निसिल २४८/ मदन्यदान प्रति ६७. महानट किनु ४९९ मुहूर्तमानं भव ३२ यत्पाथोजविमुद्रण ४४१ भूयोऽपि वाला १५३ नदर्धसदेशमृणाल ३२ महापराकिण. ३७९ मूर्धाभिषिक्त खलु ५०६ यत्पद्मनादित्तु भूयोऽपि भूपति ४५० मदान्मदने भवता ३४५ महारथस्या व ४६६ यत्पूजा नयन ५२३ भूयोऽपि भूपमपर २५८ मदुप्रतापव्यय २०५ महावंशाननादल ३८४' मृगया न विगीयते ३५ यत्प्रयुत वन्मृदु १८२ भूयोऽर्धमेनं मही कृतार्था ३२ १७५ मृगस्य नेत्रद्वितयं १७४ यत्प्रदेयनुपनीय ११६ महीमृतत्तस्य च मद्विपलभ्य पुन भूरिदृष्टिकृतभू १०' नृास लोभात्खलु ५११ यत्प्रीतिमद्भिः महीमघोना भूलोकभर्तुर्नुस १५० नविरोधितयो ३२६, मृगाक्षि यन्मण्डल ५२१ यत्र कान्तकर महीमहेन्द्र. खलु १६२ भूशनत्य शाति २७९ मध्य तनूकृत्य ६७, मृत. लरति जन्मा.३७१ यत्र पुष्पशरशा ४०1 भूपपैरतुपदानित ४१८ मध्ये बद्धाणिना ४९७ महीमहेन्द्रत्तम ५१० यत्र नत्ताल भूपानिल्चैरपि २२३ ६५' महीयसः पङ्कज २८ नृत्युभीतिकरपुष्य ४७८ यत्र मौक्तिकमणे ४६८ भूषास्थिदासत्रुटि ५०० मध्येसभ तावततार २२९' महेन्द्रनृत्यादि २०६, मृत्युहेतुयु न वज ४८७ यत्र वीक्ष्य नलभीम ४०१ भृश वियोगा मध्योपकण्ठावध १५४ महेन्द्रनुचैःश्रवसा २४३ ' नृपा निशानाथ ४०१ नृशतापनृता मनसायं भवन्नाम ४५० महेन्द्रहेतेरपि २१५' नृपाविपादा १५ चत्राभिलापत्तव ३१३ नृशमविभरतारा ४२९ मनति सन्तनिव ८२ मा त्रिविक्रम ४८४ मेचकोत्पलमयी ४७२' पत्रावदत्तामति भैमी च दूत्वं च चौफयालोकन ११३, मेनका ननति १४१ ननतु यं नोज्ज्ञति ६४ मा वरिष्यति ११० भैनों निरीक्ष्यानि ३०७ मनोनुवत्वे भविना २१३ , मा जानीत विदर्भ ३३ः नैव वाद्मनसयो यथाकृति काचन १७२ ४७४। भैनी पसे भुवत ३.३॥ मनोभूरति चित्ते ४४९ ' मा धनानि कृपण. ११६ मोहाय देवाप्सर ५०२/ यथातथा नाम गिर १२२ भैनीशितानि मनोरथेन ख यथा मपे जग्मुरना ३.४ माध्यंदिनादनु ४८८ मौधोधतो धृता १३ २५५ यथायवेह यदु १२० भैनीनिरस्त मत्रै पुर भीमपुरो २१९ मानवाशक्यनिर्माण ३८१ नौनिन्यामेव १०९ नौनेन तनिष्टाना ३९३ / भैमीनिराशे हदि २५०/ नानुपीननुसरल मन्या नग.स मानभीरिह वापदले पुल्यो ३१ ११७ नदीवसा नान मन्दाकिनीनन्दन १४० भैनीपदर्श १२७ यथासीकानने भैनीमवापचत मन्दाक्षनिस्सन्द ३१२ म्लानिश स ५० २५५, थोयनान ६४ मायानलोदाहर मन्दाक्षमन्दाक्षर ११ २२४। भैनीनुपावीणय १०५ परन्न ५१६ य प्रासूत सहल १९८ मन्मधार यदया १०७' नावापदुन्निद्र भैमीविनोदाय १३८ ११२ पदनारपटा १५८' मित्रपियोपजननं २८९ चं यभार दहन मन्येऽमुना कर्ण नैनोविवाहं सहते २१९ २०१ निरितोनिलिताधर४२५ य पृष्टं युपि दर्श २८३ यदाननी वननु. १३ मन त्वदच्छान्नि भनीसनीपेस १३८ मन धनचेतनया २१० मिहिराकरणानोग ४३३ ५ नानोऽरे १:१ पदतनगरनार भैन्यासन नाजगण १२६ ममादरीद विद नीयता कपननी ११५ च तन्दिपनमावि, पदनाम भैया लज सस० ३०० १२५ मत दि. ११: १२९ च सर्पवान नमानुनैव भोगिनिःक्षितितले ४७६ ममापि कि नो २०५ मुक्तनान्य मदनल ६ ६ लादनापु भ्रमपरयविकीर्ण १९२ नुस२.शिरा ३६ पस जाने मनाशय सप्त मनमुष्यानु १३२ मनासनाघे भव ३. परनन् नमानि वे भनि २९.२ पदस.स ४४४ नुमानिसदाश्नि मनासावपिना वाइयन्ती ममैव पानौकरणे ९ नुसरप खपत ८९ परेन परमानना ब्रुवौ दलान्यां २०९ नुसादारन्म ४.. रानी पदय का ३. मुखाने नुलना न नेता :.. वहिवेल्लित ३३ वरना.. नया पृ कुल १३ जानना बेचित्रलेखा नयापि देवं प्रत १८९ दुसेन गौरव : परन:: २६८ साप न.::. :.. मना सुधाचा मपीसनानौ ६ भयेन भने भगवन ३४४ उन्मः " ... परेन । यथा यूनन्तद २२० १२८ ३०९ मायानलत्वं -- 1 , ५१६ नोलन दोके . २०८ नुसंपदलावि २३१ १५० मनैव वाहर्दिन ननव शोजन न्यां प्रियाया . 1४६ नाव सिविन । - ·१० नैषधीयचरितस्थश्लोकानां पृ० लो. ३९६ रूपं यदाकर्ण्य रचय चारुमते ४२७, रेवतीशसुषमा १६० रोमाहुरैर्दन्तु रयत राज्ये श्लो. पृ० श्लो० पृ० श्लो० पृ० ग्लो० वृक्ष यदि समुन्धु १९५ युष्मान् वृणीते न ३०९ राज्यातराभिमुख २४६/ लेखा नितम्बिनि २८६ वाल्मीकिरवापत २२६ यद्रतु. कुरुते २७९ येन तन्मदनवहिना ४०९ रामणीयकगुणा ११३ लोक एष परलोक ११७ वास. पर नेत्र १४५ यद्रुवौ कुटिलिते ४१२ येनामुना वहुविगा २९३ | रामालिरोमावलि ५०४ लोकत्रयीं त्रयीनेत्रा ३७७ | वासरे विरहनि सहा ४०९ यद्विधूय दयितापि ४०९ येघुयेषु सरसा १०७ रामेघुमर्मव्रण ५०२ लोकसजि द्यौर्दिवि १३९, वाससो वाम्बरतो ४६० यन्मती विमल ये हिरण्यकशिपुं ४८४ रिपुतरा भवना ८४ लोकाश्रयो मण्डप ५०३ / विकासिनीलायत ५२१ १२० यन्मालिरनमुदि यरन्वमाथि ज्वलन ५१५, रिपूनवाप्यापि २७० लोकेशकेशव शिवा २४४ विचित्रवादिन ३२४ यमुपासन्त दन्तोष्ठ ३६५ योग्यव्रजद्भिर्नृपजां २१८ रुचयोऽस्तमितस्य ४९ / लोकैरशेषैरवनि २१८ विचिन्वती पान्य २२ यमेन जिदाप्रहि ३४३ योजनानि परि ४१८ रुचिरचरणः ४३७ विचिन्स नाना २२८ ययो विमृश्योर्ध्व यो मघोनि दिव २२० ११० रुद्रे पुविद्रावित ५१३ वकेन्दुसनिधि २४२ विचिन्य वाला यो कुरजमदकुछ ४१६ रुपा निषिद्धालि याः पदाछ ५५ वक्षस्त्वदुन २६० विजित्य दास्या ३२४ यशो यदस्याजनि रुपारुणा सर्वगुणे १६५ वतंसनीलाम्बुरुहेण ३३५ विज्ञप्तिमन्त १३८ रक्ष स्वरक्षणमवेक्ष्य २४२ रस्तन्धि भता रूपं प्रतिच्छायिक १३३ वदत्यचिहि चिडून ४५२ विशेन विज्ञाप्य १८१ रक्षिलक्षतत्वेन यते नवः पलवितः ७६ २३४ | वदनगर्भगतं ९२ विततं वणिजापणे ४९ १०० यत्रिवेदीविदा वन्य.३७० रूपमस्य विनिरू ११२ वद विधुतुद ९२ वित्थ चितमसि ११९ रचयति मनि. शोणी ४३५ पसिनलस्ट १३२ रूपवेषवसनाम ४१३ | वनकेलो स्मरा ४५६ विदग्धवालेशित ३५८ रज. पद पट्पद २३७ रेशाभिरास्ये मम्मिनाम्नीति ३७१ ६० वनान्तपर्यन्त २० विदर्भजायाः कर ३४ रजनिवमथुप्राले पस्या रिमोरगिल २४३ ४८१ वयं कलादा इव १८४ | विदर्भनानानिदिन ३३४ रज्यन्नसस्या संसपरेन ३१० वयसी शिशुता ३९ विदर्भपुत्रीश्रवणा ३२० वो मनोरवमयी १४० १२० रोमाञ्चितानीमनु १३० वयस्ययाकूत विदा २७३ विदर्भराज क्षित ३४० रतिपतिप्रदिता नाचत गयाधाद ३७९ रोमाणि सीण्यपि ३१० वयस्याभ्यर्थने ४५८ विदर्भराजप्रभवा २१३ मायते स परिधा १०८ रतिपतेनियात्र रोमावलीदण्ड १६३ वयोवशस्तोक ३५२ विदर्भराजोऽपि ३२२ पायनान दद। रतिरतिपतिद्वत ४१२ १६३ वरण. कनकस्य ४९ विदर्भसुभ्रूस्तन २२ पाचमान-सनमान ११६ रतिवियुक्तमनारम ९४ रोमावलीरनु १६३ वरस्य पाणिः परघा ३८१ विद्या विदर्मेन्द्र १५ याचितविरवि रयामाना १२३ ५०२/ पराटिकोपक्रियया ७० विद्राणे रणचत्य पाचनकिमनरा २९९ रवादगी सारथिना १२७ रोपनमविलेपना ४२१ वरुणगृहिणीमाशा ४२६/ विधाग ताम्पुल मादाशाकी रवरयायु कुलना २१७ रोपरूपितमुसी ३१५ ४२१ वरेण वरुणस्यायं ४५९ विधाय वन्धुपयो ३२२ मानेन तुन्या १६५ रम्नादिलोमारत २३० रोहण. किमपि य. १२३ वर्णाश्रमाचार ३०९/ विधाय मूर्तित २० पानेन दशान रम्भापि किचिन १६४ १९० वर्षासकीर्णतायां ३७८ विधाय मून १४ पावर प्रतिपरऽ १२४ रम्यहम्पु २२१ लदमीनिलामवम २४८ वातपानावरणं ५१६ विधिवतमूटि चारिधि ३३३ लक्ष्मीलतासम २४८ वर्षेषु यद्भारत १४२/ विविरनशम राविनाश रविवान्तमवेन लक्ष्ये त कुश्मलिके २३६ बलमस्य मुनयो ४०६ विविस्नुपातु पानाननुर ४३०' लथी लयाय २१५ बलमेन परिरमा ४१६ विपरिरमा ४२. लक्ष्य नहार्भय ४८०, वस्तु वास्तु घटने १८६ विपुदी पति २... भारतालयः १.२, ललया प्रथममेव्यम ४० . वस्तु विनमुदरे ४८६ विरमानिया ५३मामलेर 1.2 स्वस्य धार १६६ लजितानि विना ४५1 बहनो बहुशेष ३५/ विविरोपिनियो मई 18 माडम.ट. लापाताम्य २६ वाग्मिनी त ३८३ शनि म. या वन्य २ लन टेवा ५११ वाजकिय १०३ dिiffiftar 3. लाटेकामानान ३२६ पादिनानिमित ३१६न दिली बने ::. यादवले पा ४४. लमत्र आदी ३. बिना 11t. २६. साधनायर पानीमरान ३.८ इनाननु अननस ५.५ मन्मनी १९६is पता येन तमाम ८७ ४३१ रोमावली २७ रोमेघुममंत्रण १२२' राजदोमन १२. रविश्यबानब 12. रविनश्चिा -- । - । ६ ... वर्ग:ता --- -- १३४ पानदीया . । 1 ., मन वायदा 18 १ 11614 . + + ३ 5 Hing * ....17:

·११ अनुक्रमणी। पृ०, -- ४. १०३ व्यधुतना ते २५४ व्याँकृतं पत्रर विभूपनैः कषु ९० ४०३ २८७। सविनेय - ३९९ शचीसपन्या २७२ १८०, मो० सो मो. डो पृ० पृ० । जो० पृ० पृ० विभिन्दता दुष्ठति १९८' विश्वरूपकलना १०८ व्यतरदय १०] शुन्यता निभूत ४२४ सपामभूमो विभूषणलंसन ३१५ विधरूपकृतविध ४८८ व्यपत्तधाता १६५ गुवन् सदार ५९ रुपयन्सान १३१ विभूयनांशु प्रति ३३९ विषमो मल बधत्त सोधेति २३७ शेतं नलं प्रसनरेण ३०३ स्त्रीयतामाधु विभूषन्योऽवर २१३ विष्टर तटकुशा ३५३ ' शैशवन्यचदिना १०७ तज्ञाचन: सध्वज ३० ५४ मोवोसोक सददीननोवः ३८२ ३२३ विष्वनुतःपारे चित्रन्य तयार १४७ । वित्लेवनतिरलासु ३८६ व्याभवद्भाव १७१' शोग पदप्रगपिन २९१ सदेहेऽप्यन्यदेहा ३५० व्यलोकि लोकेन ३०७ विनुखान्द्रष्टुमप्येनं ३८२ : विहत्व हस्तेऽध ३३४ शोभायशोभिर्जित १५३ सध्यावशेष पून विवोगवाभाचित १५८ सध्यासराग.ऊऊ ५०० विहाय हा सर्व सानीकता मृग ६९५ व्यापृतल शतसाद ४७१ २५७ वियोगभाना सनिधावापनिजे ४०६ व्यातत्वैव गिरा २१ वीक्षितत्तनति ३७३ , प्रधामयीभूय १०९ सरदत्तव गिरा १०५ अजति कुनुदे दृष्ट्वा ४२८. श्रद्धालुसकल्लित २२८ विलोनिदाहाय ३५३ . वीक्ष्य तस्य दिनये १०५ अजते दिवि पद्ग्रहा वियोगिनीनक्षत सप्रति प्रतेमुहूर्त १०६ ४८' २२ ' वीक्ष्य तत्व तरुण ११२ प्रविष्ट इस वज धृति सज विन्यता भूतव १७७ वीक्ष्य भावनधि सभावाने वैदर्भो ४५३ ९८१ प्रवणपुटयुगेन ४१८ सभा भगवती २४१ विरहतप्ततदक्ष ८६' वीक्ष्य भौनतनया ४०८ वजन्तु ते तेऽपि २१६ भ्रवपूरतमाल चिरहतापिनि ८५' दोश्य पत्युरधर मुज्यमानाय प्रितपुप्यसरः ४२० सरन्जन्मजैनारे ३८२ शंभुदास्वनस बिरहपान्डिन ८३ : वीक्ष्य वीक्ष्य कर ४२० त्रितासक ३३३ संसारतिन्यावनु विरहपान्डुपोल ८५ वीश्च वोल्य पुनरैक्षि४१५ त्रियं भजन्तां ३०५ स कविदूचे रचय ३४८ विरहिजो विनुत शालताततिन ९७ वीतनाल्पकचहत्त ४२० । त्रियमेव परं सहलवा कला विरहिनिहु ५०३ त्रियत्वदालान ९१ वीरसेनसुतक स कामरूपापित २५ निरहिवर्गवध ९१' जीव दर्गेन शतन्तजाद्याख्या ३८१ निवास योग्या ११ सौतुकागार शतशः ध्रुविनात ४३ विराध्य दुर्वात ३४५ वृणे दिगोशानिति २०० त्रिवौ नरेन्द्रल विरेजिरेतचि शरैःप्रसूनैस्तुदतः १७९ नाग मुनुत प्रोभरानाति प्रतत्ये स १०५ चुत विरोधिव भरप २३३ सरैरजलं कुमु सता परले ३१२ वृत्ते पनि कुन. ३८६ मोहर्ष फाराज ३४,५३, मति जरा परिसन्न २२ वित्न्दते जोति सन कि हाद हरे ४२४ था क्ये नदि १८८ ८०,१.१ १२३, १४५ नरदीप २३॥ मिललास जलाशयो ४७ शान दातीत २६६ १. १६५,१८६,१७,२४०, मी लाइ ३५' दिलातवापीतट वृक्षार्पयन्वीनरथे १८१,३०,३२१, राशाक निटोतु मारना सरग १५ बिलात्तवेदाध्य २२२ | वृदो वार्षिरतो ३३९,६३,३९८,१२१, मदन विटेखितुं भोननुवो १३६ वध नयागते ४४३,६,९..., सत्ता न हतानि विटेपनानोदनुदा २३२ वेत्थ मानेऽपि ४२३ दिलोकके नाय शाक रच्द ३१४ वेद पाप १०७ सारी चरन्त्री सति पुन पदय ३३.३ चिोल्नात्मन ४४ वेदानुदरता सिव साक्षाद २२९ ते उतना दिलेरनेनानु ४९९ देदेवचौमिरसिले २५१ सिसी विधान २० पुसमन ३५॥ विलोपन्तीनि १. दैवद्वेपिनि तिर समानुन १.९ देनपान : दिलोकिताला ९५६ पेलानिन्ग रिपपादी दिलोकिते रागि ३५८ वेलामविन्द हिरोपन्ना विलोक्य तन्हाय १३३ पेनादुरलेशन शिखरबरवा विलक्व नावाप्त ३१४ पदमाता विलोक्य यूना बन३५ पोलेका विटोदनन्दा ३२७ वैदर्भ दत्तत्र विलेचनेन्दार २७२ दमें दरल दिलेमतासो बदलवानादिपते ५०५ रन बन्न विधानत्वात वृथा परिहास सराफलाम १. २६२,२८. २८२ शशिन दहनाल २४७ टन ३ 1 . ३ n . - .. . 4 ' २.९ पर . २० रन. राने दुपदिलाने ३४ . ० . विशेष 4 विभाजनमा १.६ पोषः। เจรจง ·१२ नैपधीयचरितस्थश्लोकानां २१६ | स्पर्शातिहर्पा २११ स्फारे तादृशि ८३ खप्राणेश्वरनर्म श्लो० पृ० श्लो पृ० श्लो. पृ० लो श्लो० पृ० पू० सपाखण्डजनान्वेपी ३९४ | सागरान्मुनि ५२२ सुदतीजनमज्जना ४७ स्थितैव कण्ठे परि २३० स्मितेच्छुदन्तच्छद २३४ स पार्श्वमशकदन्तु ३९२ | साकुरेव रुचि ४६८ सुधांशुरेप प्रथमो २२४ स्थिरा त्वमश्मेव सितेन गौरी हरिणी२३९ ३४६ सपीतेः संप्रीतेः ५२५| साथ नाथमनय ४२३ सुधाशुवंशाभरणं १८९ स्नातक घातक खग्वासनादृष्ट १३४ स प्रसह्य हृदयाप ४१२ साधारणी गिर २८८ सुधाभुजो यत्परि ५११ स्नातॄणा तिलकै ३९२ सजा समालिश स प्रियोगयुग ४०७ साधुकामुकता ३७४ सुधारसोद्वेग २०८ नानवारिघटराज ४६६ खं च ब्रह्मच ३७५ सभाजनं तत्र ३०१) साधु त्वयातर्कि ६८ सुधासर.सु खद १८४ निग्धत्वमायाजल २३२ खं नैपधादेश २४० सभा नलश्री २२१/ साधु नः पतनः ११० सुरपरिवृढ कर्णा ४३६ स्पर्श तमस्याविग १३४ वकन्यामन्यसात् ३८० स भिन्नमर्मापि २०१ साधोरपि स्वः १४३ सुरापराधस्तव खकान्तिकीर्ति १३ १३४ स भूभृदष्टावपि ७० सानन्तानाप्यतेजः २६१ सुरेषु नापश्यद ३०५ स्पर्शन तत्र किल २४७ खकामसमोह ३१३ समं ययोरिजित ३५७ | सानन्दं तनुजा ३२० सुरेयु पश्यनिज खोलिलेशस्मित ९ ३९८ समं सपत्नीभव १८२ सा निर्मले तस्य ३१० सुरेषु माला मम ३०५ स्फुटं सावर्णि खजीवमप्यातमुदे ६९ समं समेते ५२० सापसृत्य किय ४५७ सुरेपु सदेशयसी १९० खदिग्विनिमये ४५४ स्फुटति हारमणौ ९९ समज्ञानाल्पभूयि ३८० सापीश्वरे शृण्वति ५९ सुवर्णशैलादवतीर्य ५७ वहशोनयन्ति सममेणमदैर्यदा ५० २१० प्रयच्छति साप्तु स्फुटत्यदः कि २९६ सुपमाविपये ३९ खवाकृतं यत् समापय प्रावृप २०८ सा भङ्गिरस्याः स्फुटोत्पलाभ्या २०३ ३०४ सुहृदमग्निमुदश्च ८२ खनामयन्नाम २१० समाप्तिलिप्येव ३५७] साभिशापमिव १०४ | सूक्ष्मे घने नैषध १६९ स्फुरद्धनुर्निखन स्फुरति तिमिरतो ४२७ खप्नेन प्रापिताया. १८६ समिति पतिनिपाता २७६ सा भव किमपि ५ १०६ / सूतविश्रमद ११२ खममाप्तशय ४२३ समुन्मुखीकृत्य २७७ स्मर प्रसूनेन २३३ सामोदपुष्पाशुग २३३ सूननायकनिदेश ४२१ खप्रकाशजड ४७३ सम्यगर्चति नले ४६९ स्मरकृता हृदय सा यद्धृताखिल ४९० सूरं न सौर इव २५२ सम्यगस्य जपतः ४६७ स्मरजित्वाजिमे ४५३ २५९ | सृजन्तु पाणिग्रह ३५२ सायुज्यमृच्छति स ययौ धुतपक्षतिः ४६ खमुकुलमयैर्नेत्रै ४३५ सर तन्नख ४५४ सारोत्थधारेव १८२ सृजामि कि विघ्न २७५ खयं कयाभिर्वर ३४९ सरसिजवनान्युद्य ४३४ सालीकदृष्टे मदनो १७० सृणीपदसुचिह्ना स्मर नृशंसतम ९५ स्वयं तदज्ञेषु गतेषु ३२९ ४५१ स्मरमुखं हरनेत्र ९३ सावञवाथ सा ४४४ सृष्टातिविश्वा स्वयंवर भीमनरेन्द्र २२० १६७ स्मररिपोरिव सरसी परिशी ४१ सावर्तभावभव २४५] सेयं न धत्ते नृप वयंवरमहे भैमी ३८३ १७५ सरोजकोशाभि स्मरशराहति ८१ ३५६ खयंवरस्याजिर २३५ १५५ सरोजिनीमानस सावनेयं तमुत्सृज्य ३८५, सेय ममैतद्वि स्मरशार्कर ४५५ स्वयंवरोद्वाहमहे २६६ सरोरुहं तस्य सावागवाज्ञायि २२५, सेयं मृदुः कौसुम १५१/ स्मरशास्त्रमधीयाना ४५२ खरिपुतीक्ष्ण ९२ सरोपापि सरो सावादि सुतनु ४४५ सेयमालिजने स्वस्य ४५१ स्मरशास्त्रविदा ४४५ खरुचारुणया ५१ सा विनीततमा भैमी ३८७ सेयमुचतरता ११९ स्मरसखौ रुचिभिः ९२ ११४ खरेण वीणेत्य ३२८ साविभ्रमं स्वप्न २२३ | सोमाय कुप्यन्निव १८० सर स मदुरितै सर्वत्र संवाद्य १३५ सा शरस्य कुसु १०६ सोऽयमित्थमथ सर्वथापि शुचिनि ४८७ ३९९ / स्मरसि च्छानिद्रा ४५३ खर्गे सता शर्म १४२ सर्वस्वं चेतसस्तां ४१५ सौधाद्रिकुटिमानेक ४४३ स्मरसि प्रेयसि २८४ खर्णकेतकशतानि ४७२ सर्वाङ्गीणरसा साशृणोत्तस्य ४५७ | सौवर्गवगैरमृतं ३१८ ५२० स्मरस्य कम्यु ५०२ खर्णदीवर्णपद्मि० ४५२ सर्वाणि शस्त्राणि ४१२/ स्तनद्वये तन्वि ७६ । स्मरस्य कीर्त्यव १८१ खणैर्वितीणे कर १८४ सलीलमालिन ४५६ / स्तनावटे चन्दन साहूयोचैरथो १३९ १६२ स्मरहुताशन खर्भानुना प्रसभ सितत्विषश्चञ्च १८ स्तम्भस्तयाल स व्यतीत्य विय १०३ ३१२ स्मरात्परासो १२ खर्भानुप्रतिवार ४७ | स्तुतौ मघोन सव्यापसव्यत्यज १४१/ स्मरार्धचन्द्रेषु २२ खलौकमस्माभि ससभ्रमोत्पातित ३० सिताशुवर्षे ६ त्रिया मया वाग्मिधु १९३ / स्मराशुगीभूय १३७ स्ववर्णना न स सिन्धुज शीत १८ सिताम्बुजाना २७ श्रीपुंसव्यतिपक्षनं ३३७ स्मरेण निस्तक्ष्य स्ववालभारस्य सस्यन्दनै. प्रवहणैः ९१ सितो यदात्रैष ५०९ स्त्रीपुसौ प्रविभज्य ४९५ स्मरेन्वने वक्षसि १८१ खति वास्तोष्पते ३८२ सहचरोऽति रते ९४ सिंदूरद्युतिमुग्ध ५१५, मरेपुमाथं सहसे २०८ खस्यामरैर्नृपति ३२० सह तया स्मर ९७ सिन्धोर्जेत्रमयं २६९ स्थापितामुपरि ४६२/ स्मरोपतप्तोऽपि १५ सहद्वितीय स्त्रिय ३१३ सिध्मिये हसति न ४०८ स्थापखैन स्म ४६१/ स्मार ज्वर घोर सहसपनासन ५६ सीत्कृतान्यशृणुतां ४०२ स्थित भवद्भिः पश्य३८४ मार धनुर्यद्विधु १५१ खासमर्पयितुमेत्य ४१३ सहासिलन्नीपु १९४ मुकृते च. कथं ३७० स्थितस्य रात्रावधि ७४ स्मितधिया स्कणि २६९/ खाच्छन्द्यमान साक्षात्कृताखिल २८५ मुगत एव विजित्य ९४ स्थितिशालिसमस्त ५१ सितस्य संभावये २०८ खान्मन. प्रिय साक्षात्म २३६ मुताः कमाहय ३१ स्थितैरियद्भिर्युव २२८ मिताचिता वाच ३१६ खात्मापि शीलेन ११ सरसि नृपमय ९ ४४८ सर्वत• कुशल ९७ स्वर्गापगाहेम सा शशाक परि ३१५/ सा स्मरेण वलि ८५ ५२३ ५२३ ५८ ७५ सितदीप्रमणि ५१८ १ २६८ स्थाने विधोर्वा खागमार्थेऽपि ३७१ ·अनुक्रमणी। १३ मो० लो. पृ. लो० पृ० श्लो पृ. मो० खादूदके जलनिधौ २४५ खेदाप्लवप्रणयिनी ४९२/हरिन्मणेभॊजन ३५१ हित्वेव वत्मक १३. हदि विदर्भभुवोऽपु. ८५ खानुरागमन ४७३/खेन पूर्यत इय ४५५ हरेर्यदनानि १९ हुताशकीनाश १३८ हयगन्धवहभोग ४८१ खापराधमलपत् ४२२ स्वेन भावजनने स ४१९, हर्षशीभवतः ५२३ हतसारनिवेन्दु हध्वान् स द्विज खामिना च वहता ४०४ स्वेप्सितोद्वामित ४१५ हसत्तु भैनी दिवि ३०८ हत्तस्य यन्मन्यते ७४ । हेमनामकता सारसातलभवा १०८ हस्तलेखमराजत्व ४७ हत्पझसमन्याधि हेलं दधौ रक्षि खियत्रालि ४६२/ हस तनौ सनिहित '.४ ' हत्ती विस्तारयन् ३६१ हृदय एव तवाति ११ खिरात्प्रमोदाधु १२७ हंसोऽप्यसो हंसगते ५४ हारचारिमविलोकने ४० हृदयदतसरोव्हया ८४ ४२० खेदः खदेहस्य ३०५हतः कयाचित्पथि १३३ हासविषैवाखिल ५० हृदयमाश्रयते होणा च लय खेदविन्दुफित ४२० हताश्चेदिविदीव्यन्ति३७५ हिसागवी मखे वी ३९२ हृदाभिनन्य १८९ ' हीभराद्विमुख ४०६ खेदभाजि हृदये ४२१/ हरिं परित्यज्य १९४' हितगिरन ९८ हदि दमखसु ८२ होसकुचला खेदवारिपरिपूरितं ४२० हरित्पतीना सदस. १७७ हित्वा देलरिपोर. २६९ हाद लुठन्ति क्ला ८१ होसरिविजाने ४०५ तेदत्य धाराभि ५१६ हारेद्विपद्धोपिभि ३४० हित्वैकमस्यापनं १६९ हाद विदर्भनुव प्र० ८० होत्तदेयमुचितव ४१० होणमेव पृथु इति नैपधीयचरितस्यश्लोकवर्णानुक्रमणी संपूर्णा । - --- ---

1No text on this page.

·No text on this page.

·ज्ञात्वा तद्विन्दुस्तम्भनार्थ कोऽयमपूर्यः पुरुष इति प्रक्षेन पूर्ववत . - भात्गात्समासः ॥ तदा तयोः । । वामेति ॥ वामपादतलेन लुप्तो मन्मथधीमदः कामसौन्दर्य- योजनानीति ॥ तौ रोमहर्पजं सात्विकभावोत्थरोमाचार वत्सरव्यवधिमध्यगच्छताम् ।। ११३॥ नामुना नलेन भुज्यमानं नवं नूतनं यौवनं तारुण्यं यस्याः साधतः स अजान(नी)ताम् । तथापि मिथो वीक्षणे पा मत्यल्पमप्यन्तरं परिरम्भण आलिङ्गाने विपये बहूनि योजन ऽन्योन्यविलोकनेऽत्यल्पं निमेपमक्षिपक्ष्मसंकोचसमयमपि वसांच वर्षेण व्यवधि व्यवधान बहुवर्पदर्शनविच्छेदकालमध्यगवान वीक्षि--, इति पदद्वयं लौकिकोक्तिः । एवंभूतेन च भुज्यमानज्ञासिष्टाम् । अल्पीयसाऽपि देशकालव्यवधानेन प्रेमभरादन्यान विच्छेदस्ताभ्याममानीत्यर्थः । बोधतः, 'बुध अवगमने' भौगादिक। वीक्ष्येति । एप नको मृदु बालत्वात्सुरतभरासहा गया १ अर्बकत्वैव हारत्योभवत्र भूपणत्वेनासवन्धेपि सबन्धोत्तेस्तपाति- गन्तुं प्राप्तुं नेत्रनिमीलनगाठालिजनादिचिह्नोत्सुका सवाल पमिनीम्, अत एव--स्वस्मात्पूर्वमेव विन्दुपतनरयरूप भारत ११८ नैषधीयचरिते यदिति ॥ हारमौक्तिकैस्तदीये हृदि वक्षसि, अथ च~-चित्ते, तया तर्पितान्मुखितानमन्यत । तथालविटोकन वन यदासि स्थितं लग्नम्, तत्र गुणो दोरकस्तारत्वादिरेव कारणं हेतुः। गोरमृतस मारेण श्रेष्ठभागेन पारणां तदपं तृप्तीकरणमारता अन्यथा नचेदेवं तर्हि तदा सुरतसमये गुणच्युतैः सूत्रनम्तैिमा- उधे । पुनःपुन:मीगाहालिनदर्शनादन्तहिन प्रीतिगत क्तिकैरमुत्र तदीये हृदि वर्तितुं स्थातुं कथं कसानाशाकि समयः । अन्तरशब्दावा भार्येऽण् । तपितान्, मला थैर्न जातम् । अथ च-तारत्वादिगुणहीनमौक्तिकैन्तदीयहृदये न णि तः ॥ स्थीयते किंतूत्तमैरेव । तसादुभयविधेऽपि भैमीददये स्थातु मौ- क्तिकानामन्वयव्यतिरेकाभ्यां द्विविधोऽपि गुणो हेतुरित्यनुमानम् । भूपणैरतुपदाश्रितैः प्रियां सुरतसंमर्दान्मुक्ताहारयुटित इति भगयन्तरेणोक्तम् । अन्यस्यापि प्रागथ व्यपददेष भावयन् । विदग्धहृदयगामित्वे गुण एव हेतुः, गुणहीनेन तु चित्ते स्थातुं न तैरभावि कियदङ्गदर्शने शक्यते इति भङ्गया सूचितम् । गुणच्युतः, 'पञ्चमी' इति योगवि. यत्पिधानमयविघ्नकारिभिः ॥ ११२॥ एकवृत्तिरपि मौक्तिकावलि- भूपणैरिति ॥ एप नलः प्रियामानितैः स्वशरीर मला स्तादशादिभिर्भूपणैर्दृष्टैः प्रागतुपत्पूर्व संतोपमगात् । अथ ते श्छिन्नहारविततौ न्तरं भावयन्विचारयन्व्यपदद्विपण्णोऽभूत् । यसपgue छाययाऽन्यहृदये विभूषणं कियतोऽलंकृतस्याल्पस्याहस्य दर्शने विपये पिधानमयावागर श्रान्तिवारिभरभावितेऽभवत् ॥ १०९ ॥ दनरूपाणां दर्शनान्तरायाणां कारिमितहेतुभूतैरभावि जान अनलंकृतं चेत्तर्हि सर्व दर्शनगोचरोऽभविष्यत् , नत्वेवम् । एकेति । तदा संभोगसमये तयोर्द्वयोर्मध्य एकस्मिन्नल एव अपददित्ययः । भैमीसौन्दर्य तत्यां नलानुरागातिझयश्च सूति वृत्तिर्यस्या एवंभूतापि मौक्तिकावलिरन्यस्या भैम्या हृदये छायया रतसमये भूपणमोचनस्यैव युक्तत्वाश्रूषणसद्भाववर्णन यदुपार विभूपणमभवत् । किंभूतेऽन्यहृदये-छिन्ना हारस्य विततिर्विस्ता- तम् , तथापि यावदूपणानि मोचयति, तावदपि रो यस्य । यत्तः-श्रान्तिवारीणि स्वेदविन्दवस्तेपां भरः पूरस्तेन तया हठसुरतसूचनाभूपणवर्णनौचिती नदोपायेति, तदा भावित व्याप्त । द्वयोः समीपे संमुखस्थितयोमध्ये न्याहार- पारहाणामायण यति शेयम् । 'बदमन्यत दशानने टितेऽपि स्वेदजलपूरिते हृदये प्रतिविम्बितो नलस्य हार एवाभरणं भूषणानि स विदर्भसुभ्रवः' इति वा पाठः सुगमः। बभूवेत्यर्थः । अन्यहृदय इति सर्वनामत्वात्पुंवद्भावः ।। पुपादित्वादक॥ वामपादतललप्तमन्मथ- योजनानि परिरम्भणेऽन्तरं श्रीमदेन मुखवीक्षिणानिशम् । रोमहर्पजमपि स वोधतः। भुज्यमाननवयौवनामुना तौ निमेषमपि वीक्षणे मिथो पारसीमनि चचार सा मुदाम् ॥ ११० ॥ गर्वो येनातिसुन्दरेणाप्यनिशं भैमीमुखवीक्षिणा केवलभैम्यधीने- भैमी मुदा संतोपाणां पारसीमनि परतीरमर्यादायां परमोत्कर्षे चचारावर्तत । भावावसानसमयं प्रापेत्यर्थः । वामपादतल-मुख- स्वान्मुदां परमोत्कर्प प्रापेति युक्तम् । मुखवीक्षणं दिने रामावपि वरदानप्रकाशितदीपवशाज्ज्ञेयम् ॥ आन्तरानपि तदङ्गसंगमै- सयोगे लट् ॥ स्तर्पितानवयवानमन्यत । वीक्ष्य भावमधिगन्तुमुत्सुका नेत्रयोरमृतसारपारणां पूर्वमच्छमणिकुट्टिमे मृदुम् । तद्विलोकनमचिन्तयन्नलः ॥ १११॥ कोऽयमित्युदितसंभ्रमीकृतां आन्तरानिति॥ नलः स्वीयानान्तराशरीरमध्यवर्तिनोस्पृश्य- मानानप्यवयवान् तदङ्गसंगमः सुकुमारभैग्यवयवस्परतिवेधक- खानुबिम्बमददर्शतैप ताम् ॥ ११४ ॥ शयोक्तिरलकार.' इति जीवातुः ।

·上 ·WALA अष्टादशः सर्गः। ४१७ ३ - - - चुम्बदम्बुजमुखीमुखं तदा प्राप भर्तुममृतैः सुधांशुना नेपधस वदनेन्दुमण्डलम् ॥ १०२ ॥ सक्तहाटकघटेन मित्रताम् ॥ १०५ ॥ अम्बुधेरिति ॥ सुरतावसरेऽन्युजमुरमा भन्या मुखं चुम्बद्ध चुम्बनायेति ॥ चुम्बनाय कलित स्पृष्टः प्रियाकुचो येन वी. यनैपधस्स वदनेन्दुमण्डलं कर्तृ प्रतिदिनमुदनसमयेऽन्युधे समुद्रा- रसेनसुतल वनमण्डलं सुधांशुना चन्द्रेण मिरतां सान्यं प्राप । कियल्लोकमनुत्थितम् , तथा-समुद्रजले जातेन त्वानुबिन्वे- किंभूतेन चन्द्रेण-खैरेवानृतरात्मान भर्नु पूरयितुं सक्त संगतो नात्मीयप्रतिबिन्धन मिलिनं निरन्तरगद विधु चन्द्रं व्यडम्ब- हाटकघट सुवर्णक्लगो येन । मुख चन्द्रसमममृतभरणार्थ च. यदनुचकार । भैमीमुसं क्ढे नलमुखं कर्मीभूतं चुम्वदिति वा। न्द्रसंबद्धस्वर्णघटसमो भैमीकुच । मुखेन्दुना स्वीचममृतं कुचक- अनेन विपरीतरतं चूचितम् । निम्बप्रतिविम्वभावनिरूपणेनात्यन्तं लगे निक्षिप्तम् , ननु तत्रत्य गृहीतमिति अनौचिती नाशनीया। तन्मुखयो. सायं सूचित्तम् । कामचन्द्रोदयनित्पणाच का- मुखचुम्बनादमृताशुगोगादिय भैमीकुच शान्ततागे जातसु- मोजृन्भणं व्यज्यते ॥ खश्चाभूदिति भावः । 'मुखनेत्रन्तनबाहुमूलकपोलौष्टद्वयवराशा. पूगभागबहुताकपायिते- न्यष्टौ चुम्बनस्यानानि. रागत सर्वावपि च इति वान्त्यायनः । नयनगलकपोलदन्तवानोमुखान्तन्तनयुगललाटं वा चुम्बनस्या- सितैरुदयभास्करेण तो। नन् । तने चूचुक परिहत्येति विशेष । मिनगदस नुल्यार्यत्वा- चक्रतुर्निधुवनेऽधरामृत- स्तुधांशुनेति 'तुल्याथै -' इनि तृतीया ॥ स्तत्र साधु मधुपानविभ्रमम् ॥ १०३॥ । वीक्ष्य वीक्ष्य पुनरैक्षि सा मुदा पूगेति ॥ पूगफलफारिकानां भागोऽगन्नस बहुतया कपा- पर्यरम्भि परिरभ्य चासकृत् । तत्तुवररनं प्रापित 'क्पाय सुरभावपि-' इत्यनिधानान्सुरभि चुम्बिता पुनरचुम्बि चादरा- वी । तथा पपेनोदयभारतरास्येन तान्बूलमध्ये गृहीतेन . तृप्तिरापि न कथंचनापि च ॥ १०६ ॥ रेण वासिते . सुरभितैरन्योन्याधरामृतवा. अधरररेवामृत कृत्या तौ दमयन्तीनौ तन निधुवने तुरते मधुपानत्व विभ्रनं वीभ्येति ॥ अमुना सा वीक्षवीन पुनरैक्षि। तथा-अमह. पचपानरूपं विलास साधु सन्तपथा तथा अब च-मद्यपान द्वारवारं परिरम्य च पुनः परन्भि पुनरालिशि । तया-आदरा- । मद्यपानवानेऽन्योन्याधरपानमेव चक द्वारवार चुन्निनापि पुनरचुन्धि च । तथापि क्थचनापि केनापि नन् विन्नमं चातु लेनैव च नितरां लोन्मादी जानाविति भाव । अन्योऽपि कपा. प्रकारेणानेन तृप्तिकारणलगायेऽपि तृप्तिनापि न प्राता ॥ परस कर्पूरवासित जीनलं मधु पिचति । साध्वन्ििपद्ध मधिनि छिन्नमप्यतनु हारमण्डलं का । तुरले मधपानविनमधरानृते. साधु यथा तथा चन्नु । मुन्धया सुन्तलास्यकेलिभिः । उपदंशसानेऽधरामृतानि जातानीत्यर्थ भोगेति पाटे-अनुभव । पाटे-पहुनान्दूर चर्वणन्मत्रिवर्धमानरनिनवाहत्येने न व्यतर्कि सुदृशा चिगदापि त्यर्थ । कपादित 'तपरोति' र्ति पयन्तान्।ि खेदविन्दुकितयक्षमा हृदि ॥ १०७ ॥ आह नाथवदनस्य चुम्मतः डिसमिति ॥ नुमा निरीक्षणे निनग चारयापि मुग्पया सा स शीतकरतामनक्षरम् । मुन्या. लय च-दारमा भन्या मुग्नल म्यादिनि मुग्नम. पन्धिभिनुनविला. परधनन'या विपतिसविशेष सीत्कृतानि सुदती वितन्वती हदि हि दिनमपतनु जान निलम्पियादिगार . सत्त्वदनपृथुवेपथुस्तदा ॥ १०४ ॥ मपदलं हमहारदान चिरादरी नरमारि शलेन न बना। पनवेदविन्दुरितं मंजतीन्दु कसो समान्पा । गुर आरेति ॥ तानुरनचुमनामनरे लीलानि वितरली . नापासमंजतन्यदपिन्दमन्दर द्वारपाटयानी यो पं. नया सामान्यानिक रशिग मरन दत्त एपधु महारो गोपीयर्थ । न्यायियपान बदन्टिमटा. स्मोपखान्गरती मी रो (नो) गायनयान द.नारमादिवारि : रिंगा याकारिन तारता चन्द्रलनार ल। चन्द्र. सपा सुन्न यति. न्यानपत्तनमा दिई । यचीपहदि हान्नानिक- गोनेमिका भति, नगर निगर। गनि नन गुन एव माग्नम् । Hit नरमीतर गेलीय- ८ । उन्नया कत्र यदि चुमनाय कलिनत्रियाइन कैटालिन नया गुन्नः । १.८॥ पग्लेनमुनानमाडलम् । रागति रा ।