Prakrit Bharati Academy, Jaipur
Shri Shukraj Katha
Front matter
No text on this page.
Hathi सुविहितधुरन्धरसाहित्यसौधानन्यस्तंभोपमश्रीहरिभद्रसूरिसूत्रित- प्रदेशव्याख्यासंकलित श्रीप्रज्ञापनोपांगं पूर्वभागः) मुद्रयित्री-मालवदेशान्तर्गतश्रीरत्नपुरीयश्रीऋषभदेवकेसरीमलजी इत्यभिधाना श्वेताम्बरसंस्था. मुद्रक-फकीरचंद मगनलाल बदामी. श्री 'जैनविजयानंद' प्रिन्टींग प्रेस, हवाडीयाचकला-सुरत. वीरसंवत् २४७३ पण्यम् रु. २-०-० प्रतयः ५०० विक्रमसंवत् २००३ सर्वेऽधिकाराः १८७८ तमनियमानुसारेण स्वायत्तीकृताः क्राइष्टसन् १९४७ TE 'Hin' s 17. HIN THAN ** APlay
No text on this page.
श्रीप्रसा.
हारि०
प्रयोजनादि
MA
आचार्यपुरन्दरश्रीहरिभद्रसूरिसूत्रितप्रदेशविवरणयुतं
श्रीप्रज्ञापनोप
गम् ।
ॐ नमः सिद्धेभ्यः ।। रागादिवध्यपटहः सुरलोकसेतुरानन्ददुंदुमिरसत्कृतिवंचितानाम् । संसारचारकपलायनफालघंटा, जैन
वचस्तदिह को न भजेत विद्वान् ? ॥१॥ तच्चाङ्गोपाङ्गप्रकीर्णकायनेकभेदम् , इदं च सर्वमपि विधिनाऽऽसेव्यमानमध्येतृसंस्मर्तृ-
प्रवक्तृणामपवर्गावहमितिकृत्वा तदेकदेशप्रज्ञापनाऽऽख्योपाङ्गप्रदेशानुयोगः प्रारभ्यत इति, इदं चोपाङ्गं यथाऽवस्थितजीवादिपदा-
र्थशासनाच्छास्त्रं, तदस्य प्रारंभ एवालोचितकारिप्रवृत्यङ्गत्वात् फलादिविभागः प्रदर्श्यते, उक्तश्व-"प्रेक्षावतां प्रवृत्यर्थ, फलादित्रि-
तयं स्फुटम् । मंगलं चैव शास्त्रादौ,वाच्यमिष्टार्थसिद्धये ॥१॥" तत्र प्रयोजनं तावत् परापरभेदमिन्नं द्विविधं, पुनरेकैकं कर्तृश्रोत्रपे-
क्षया द्विधैव,तत्र द्रव्यास्तिकनयाऽऽलोचनायामागमस्य नित्यत्वात् कर्तुरभाव एव, 'इत्येषा द्वादशाङ्गी न कदाचिमासीन् न कदाचिन
भवती'त्यादिवचनात् , पर्यायनयालोचनायां चानित्यत्वात्तत्सद्भाव इति, तत्त्वालोचनायां तु सूत्रार्थोभयरूपत्वादागमस्यार्थापेक्षया
नित्यस्वेऽपि सूत्रापेक्षयानित्यत्वात् कथंचित्कर्तृसिद्धिरिति, तत्र सूत्रकर्तुः परमपवर्गप्राप्तिः, अपरं सत्त्वानुग्रहा,तदर्थप्रतिपादयितुः
किं प्रयोजनमिति चेन्न किंचित् कृतकृत्यत्वात् ,प्रयोजनमन्तरेणार्थप्रतिपादनप्रयासोऽनर्थक इति चेन्न,तस्य तीर्थकरनामगोत्रकर्मविपा-
कत्वात् , तथा चोक्तं-"तं च कहं वेतिजति ? अगिलाए धम्मदेसणादीही त्यादि। श्रोतृणां चपरं तदर्थाधिगमा,परं मुक्तिरेवेति, तथा
॥१॥
प्रयोजनादि श्रीप्रज्ञाप- नोपाङ्गस् । ॥२॥ च ते हि तत्परिज्ञानात् संसाराद्विरज्यंते,ततो मुत्यर्थ घटते, ततस्तामवाप्नुवन्ति । अभिधेयं प्रज्ञापनादिषत्रिंशत्पदगतं जीवाजीवादि, सम्बंधस्तु साध्यसाधनलक्षणरतर्कानुसारिणः प्रति सामर्थ्यगम्य एव, तथाहि-साध्यक्षुपेयोऽर्थः, साधनामेतदेव वचनरूपापन्नमिति, श्रद्धानुसारिण: पुन: अङ्गीकृत्य गुरुपर्वक्रमलक्षणा, स च स्थविरावलिकाऽनुसारतो विज्ञेय इति वक्ष्यति च-"वायसवरवंसाउ" इत्यादि, तथा "अज्झयणमिणं चिच"मित्यादि । सांप्रतं मंगलमुच्यते,यस्माच्छ्रेयांसि बहुविनानि भवन्तीति, उक्तञ्च-'श्रेयांसि बहु- विनानि, भवंति महतामपि। अश्रेयसि प्रवृत्तानां, कापि यान्ति बिनायकाः ॥११॥ इति, प्रज्ञापनाख्योपाङ्गानुयोगश्चापवर्गप्राप्ति- वीजभूतत्वाच्छ्रेयोभूत एव, तस्मात्तदारम्भे विघ्नविनायकाद्युपशांतये तत् प्रदर्यत इति, तच्च मंगलं शास्त्रादौ मध्येऽवमाने चेष्यत इति, सर्वमेवेदं शास्त्रं मंगलमित्येतावदस्तु, मंगलत्रयाभ्युपगमस्त्वनर्थका, प्रयोजनाभावादिति चेत् न, प्रयोजनामावस्यासिद्धत्वात् , तथा च-कथन्नु नाम विनेयाः विवक्षितशास्त्रार्थस्याविघ्नेन पारं गच्छेयुः?,अतोऽर्थमादिमंगलस्योपन्यासः,स एव कथन्नु नाम शिष्य- प्रशिष्यादिवंशस्याच्यवच्छित्योपकारका स्यादिति', अतोऽर्थ चरममंगलस्येत्यतो हेतोरसिद्धतेति । तत्र प्रथमपदगतेन 'ववगतजस्म- रण' इत्यादिग्रन्थेनादिमंगलमाह,तथोपयोगपदगतेन 'कतिविहे णं भंतें! उवओगे पण्णत्ते' इत्यादिना तु मध्यमंगलं,उपयोगस्य ज्ञा- नात्मकत्वात् ,तस्य च प्रधानकर्मक्षयकारणत्वेन मंगलत्वाद् ,उक्तं च-"जबेरहओ कम्मं खवेति बहुयाहि वासकोडीहिं । तं गाणी तिहिं गुत्तो खवेति उस्सासमित्तेणं ॥१॥" तथा समुद्घातपदगतेन केबलिसमुद्घातपरिसमात्युत्तरकालभाविना सिद्धाधिकारप्रति- बद्धेन 'निच्छिन्नसव्वदुक्खा जातिजरामरणबंधणविमुक्का । सासयमव्वाबाहं चिट्ठति सुही सुहं पत्ते ॥२॥'त्यादिना चावसानमंगल- मिति । शेषाक्षेपपरिहारः नामादिभेदप्रपंचो(चश्च) यथाऽऽवश्यकटीकायां न्यक्षेण निरूपितस्तथैवेहापि द्रष्टव्य इत्यलं प्रसंगेन,प्रकृतं पनि ॥२॥ ,
प्रयोजनादि
श्रीप्रज्ञाप-
नोपाङ्गम् ।
॥शा
प्रस्तुमः, ववगतजरमरणभए सिद्धे अभिवंदिऊण तिविहेणं-जरा-वयोहानिलक्षणा मरणं-प्राणत्यागलक्षणं भयमिह
लोकादि सप्तप्रकारं, तथा चोक्तं-"इहपरलोआआदाणमकम्हआजीवमरणमसिलोए" जरा च मरणं च भयं च जरामरणभयानि,
व्यपगतानि-अपेतानि जरामरणभयानि येभ्यस्ते तथाविधाः, जरामरणभयविप्रमुक्ता इत्यर्थस्तान् , सितं मातमेषामिति सिद्धा-
निर्दग्धानेकभववद्धकर्मेधना इति भावना, अत एव च व्यपगतजरामरणभयाः, तत्कारणाभावात् , तान् सिद्धान् अमिवंद्य-आ-
मिमुख्येन वंदित्वा, प्रणम्येत्यर्थः, अनेन ममानकर्तृकयोः पूर्वकाले स्वापत्ययविधानान्नित्यानित्यैकान्तपक्षव्यवच्छेदमाह, नित्या-
नित्यैकान्तपक्षे तदसंभवात् ,तथाहि-अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकखभावो नित्यः,तस्य कथं मित्रकालक्रियाद्वयकर्तृत्वं, मदा तत्प्रसङ्गात् ,
तथा प्रकृत्यैकक्षणस्थितिधर्माऽनित्यः, तस्यापि कथं भिन्नकालक्रियाद्वयकर्तृत्वमवस्थानाभावाद् , अलं विस्तरेण, दिग्मात्रप्रदर्शन-
मेवैतत् , त्रिविधेनेति-मनसा वाचा कायेनेति, अनेन योगत्रयव्यापारविकलं द्रव्यवंदनमित्याह, वन्दे जिनवरेन्द्र, यथा भुक्वा
बजामि एवं सिद्धानभिवंद्य वन्दे जिनवरेन्द्र, तत्र जिनाश्चतुर्विधाः-श्रुतावधिमनःपर्यायकेवलिजिनाः, तत्र केवलिजिनत्वादयं
जिनवर,यतश्चान्येऽपि सामान्यकेवलिनो यथा तीर्थंकरास्तथाविधा विद्यते अयं तु प्रकृष्टपुण्यस्कंधरूपतीर्थकरनामकम्र्मोदयात्ती-
र्थकरो बभूव अतो जिनवराणामिन्द्रो जिनवरेन्द्रस्तं, किंभूतं ?-'त्रैलोक्यगुरुं गृणाति शास्त्रार्थमिति गुरुः त्रैलोक्यस्य गुरुस्त्रैलोक्य-
गुरुस्तं, तथा च भगवानधोलोकनिवासिभवनपतिदेवेभ्यः तिर्यग्लोकनिवासिव्यंतरनरपशुविद्याधरज्योतिष्केभ्यः ऊर्ध्वलोकनिवासि-
वैमानिकदेवेभ्यश्च धर्ममादिदेश, अथवा त्रैलोक्यगुरु-त्रैलोक्यस्वामिनं, तत्र सर्च एव ऋषभादयस्तीर्थकरा यथोक्तगुणोपेता
अत आह-'महावीरें' 'शूर वीर विक्रांता'विति कषायादिशत्रुजयात् महाविक्रान्तान्महावीर', 'ईर गतिप्रेरणयों रित्यस्य वा विपू-
10
॥३॥
। प्रयोजनादि श्रीप्रज्ञाप- नोपानम्। ॥४॥ । वस्य विशेषेण ईश्यति कर्म गमयति याति वेह शिवमिति वीरः,महांबासौ वीरश्च महावीरस्तं । आह-ऋषमादीन् ब्युदस महा- वीरवंदनं किमर्थं १, उच्यते, वर्तमानतीर्थाधिपतित्वादासनोपकारित्वाञ्चेति । आसन्नोपकारित्वं कथमिति चेत् , उच्यते, यतः 'सुयरयण गाहा, द्विविधानि रत्नानि भवन्ति-द्रव्यरत्नानि भावरत्नानि च, तत्र द्रव्यरत्नानि वैडूर्यमरकतेन्द्रनीलादीनि, भाव- रत्नानि तु श्रुतवतादीनि, भावरबैरिहाधिकारा, श्रुतरत्नानां निधानं, निधानमिव निधानं तत्प्रभूताश्रयत्वात , जिनवरेण-केवलिना, किंभूतेन?-भव्यजननिवृत्तिकरण, तत्रानादिपारिणामिकभव्यभावयुक्तो मोक्षगमनयोग्यो भन्यजनो निवृत्तिः-निर्वाणं भव्य- जनस्य सम्यग्दर्शनादिनिवृत्तिमार्गकरणशीलो भव्यजननिवृत्तिकरः, कारणे कार्योपचारात् , अथवा लोकानुस्मरणादिना भव्यजन- निवृत्तिकरस्तेन, आह-वीतरागद्वेषमोहत्वात् किमित्यभन्यजननिवृत्ति न करोति ?, उच्यते, अभव्यानामेतत्वभावाद्, उक्तं च वादिमुख्येन-"सद्धर्मबीजवपनानघकौशलस्य, यल्लोकबांधव! तवापि खिलान्यभूवन् । तन्नाद्भुतं खगकुलेग्विह तामसेषु, सूर्याशवो मधुकरीचरणावदाताः॥१॥" 'उपदर्शिते'ति उप-सामीप्येन दर्शिता उपदर्शिता,उपदिष्टेत्यर्थः । प्रज्ञापनं प्रज्ञापना-प्ररूप- णेति भावना, प्रज्ञाप्यन्तेऽनया जीवादयो भावा इति वा प्रज्ञापना, सर्वभावानामिति सर्वतवानां-जीवाजीवाश्रवबन्धसंवरनिर्जरा- मोक्षाणां, तथा चास्यां षट्त्रिंशत्पदानि, तत्र प्रज्ञापनाबहुवक्तव्यताविशेषाचरमपरिणामपदेषु जीवाजीवानां प्रज्ञापना, तथा प्रयोग- क्रियापदयोस्त्वाश्रवस्य, कायवाचनाकर्मयोगस्य आश्रववचनात् , तथा 'इंद्रियकषायाव्रतक्रिया०' वचनात् , तथा कर्मप्रकृति- पदे बंधस्य, तथा समुद्घातपदे केवलिसमुद्घातप्ररूपणायां संवरनिर्जरामोक्षाणां त्रयाणामपि, शेषपदेषु तु स्थानादिषु कचित्कस्य- चिदिति । अथवा 'सर्वभावाना मिति द्रव्यक्षेत्रकालभावानामिति, एतावच्च प्रज्ञापनीयं, नान्यदस्तीत्यर्थः। तत्र प्रज्ञापनापदे - ॥४॥ .
कर्तृवर्णन श्रीप्रज्ञा श्रीहारिक १ प्रज्ञा० ॥५॥ जीवाजीवद्रव्याणां, तथा स्थानपदे जीवाजीवाधारस्य क्षेत्रस्य, तथा स्थितिपदे नारकादिस्थितिनिरूपणात् कालस्य, शेषपदेषु संख्या- ज्ञानादिपर्यायव्युत्क्रांत्युच्छ्वासादीनां मावानामिति । अस्याश्च गाथायाः 'अज्झतणमिणं चित्त'मित्यनया गाथया सहामिसंबंधः। अतश्च येनेयं सत्यानुग्रहाय श्रुतसागरादुद्धृता असावल्यासमतरोपकारित्वादसद्विधानां नमस्कारार्ह इत्यतस्तद्विषयमिदमपांतराल एवान्यकर्तृक गाथाद्वयमिति । 'वायगवर' गाहा, वाचका:-पूर्वविदा, वाचकाच ते वराश्च वाचकवराः, वाचकप्रधाना इत्यर्थः, तेषां वंश:-प्रवाहो वाचकवरवंशस्तसिन प्रयोविंशतितमेन, तथा च सुधर्मादारभ्य आर्यश्यामस्त्रयोविंशतितम एव, किंभूतेन :- धी:-बुद्धिस्तया राजते इति धीरः, धीरथासौ पुरुषश्चेति समासस्तेन,तथा दुर्द्धराणि-प्राणातिपातादिनिवृत्तिलक्षणानि पंच महाव्रतानि धास्यतीति दुर्धरधरस्तेन, तथा मन्यते जगतस्त्रिकालावस्थामिति मुनिस्तेन मुनिना, विशिष्टसंधि(बुद्धि)समन्वितेन । तथा चाह-पूर्व- श्रुतेन समृद्धा-वृद्धिमुपागता बुद्धिर्यस्य स तथोच्यते तेन, आह-यो वाचकवरवंशांतर्गतः तस्य पूर्वश्रुतसमृद्धा बुद्धिर्भवत्येव, सत्यं, किन्तु तथाप्याधिक्यप्रदर्शनार्थत्वान्न दोषः, तथा च चतुर्दशपूर्वविदामपि मतिमधिकृत्य पदस्थानकं वक्ष्यति । श्रुतमेवानोरपार- त्वात् सुभाषितरलयुक्तत्वाच सागरः श्रुतसागरस्तस्मात् 'चीणेऊण ति देशीपदं सांप्रतकालीयपुरुषयोग्यं वीनयित्वेत्यर्थः, येन श्रुतरत्रं प्रज्ञापनोपांगमिदमेव उत्तम-प्रधानं, न शेषश्रुतरत्नापेक्षया, किंतु खरूपत एव, दत्त-संपादितं । कसै ?-शिष्यगणाय- शिष्यसंघाय,प्राकृतशैल्या चतुर्थ्यर्थे षष्ठी। भगः खल्वैश्वर्यादिलक्षणः सोऽस्यास्तीति भगवान् तस्मै भगवते नमः, कसै ?-आराद् यातः सर्वहेयधर्मेभ्य इत्यार्य: आर्यश्वासौ श्यामश्चेति समासस्तसै । अधुनोक्तसंवन्धैवेयं गाथा-'अज्झयण'मित्यादि, अध्ययनमिदं प्रज्ञोपनोपाङ्गाख्यं, आह-यद्यध्ययनं किमित्युत्पन्नमाद्यनुयोगदारोपन्यासोऽस्यादौ न क्रियत इति उच्यते, नायं नियमो यदध्यय- -- पदमानं श्रीप्रज्ञा० श्रीहारि० १ प्रज्ञा० । - नादाघुपन्यासः क्रियत इति, आह-कुतोऽयमनियम इति गम्यते १, उच्यते, इदमेवाध्ययनं ज्ञापकमिति, तथा नंद्यध्ययनादिष्व- दर्शनादित्यलं प्रसंगेन, चित्राधिकारयुक्तत्वात् चित्रं, श्रुतमेव रत्नं२, दृष्टीनां वादो दृष्टिबादो दृष्टिपातो वा तस्य निष्यंद इव निष्यंदः तत् यथा वर्णितं-कथितं भगवता श्रीमन्महावीरवर्द्धमानखामिनेन्द्रभूतिप्रभृतीनां अहमपितथा वर्णयिष्यामि। आह-कथं छद्म- स्थस्य तथा वर्णयितुं शक्तिरिति, अनोच्यते, सामान्येनाभिधेयपदार्थवर्णनमधिकृत्यैवमभिधानाददोषा, तथा चाहमपि तथा वर्ण- यिष्यामि, किमुक्तं भवति ?-तदनुसारेण, म खमनीषिकयेति भावार्थः । इह च षट्त्रिंशत् पदानि भवंति, पदं प्रकरणमर्थाधिकार इति पर्यायाः, तानि चामूनि-'पण्णवण' गाहा मासा' गाहा 'ओगाहणा' गाहा 'आहारे' गाहा, एतद्गाथाचतुष्टयसंगृही. तानि षट्त्रिंशद् एतेषु च जीवादीनां पदार्थानामनेकधा खरूपकथनं, तत्र प्रज्ञापनाबहुवक्तव्यविशेषचरमपरिणामपदेष्वित्यादि 'प- ण्णवणा सब्वभावाण'ति गाथाऽवयवव्याख्यानाद्भावनीया, पदोपन्यासानंतरमिदमादिसूत्र--'से किं तं पण्णवणा" अथास्य सूत्रस्य का प्रस्ताव इति, उच्यते,प्रश्नसूत्रमिदं, एतच्चादाबुपन्यस्यन्निदं ज्ञापयति-पृच्छतो मध्यस्थस्य बुद्धिमतोऽर्थिनो भगवदर्हदुपदि- ष्टतत्वप्ररूपणा कार्या, चान्यस्य, तथा चोक्तं-"मध्यस्थो बुद्धिमानर्थी, श्रोता पात्रमिति स्मृतः। तत्र सेशन्दो मागधदेशीप्रसिद्धो निपातस्तत्रशब्दार्थे, अथशब्दार्थे वा द्रष्टव्यः, स च वाक्योपन्यासार्थ इति, किमिति परिप्रश्ने, तावदिति क्रमोद्योतने, प्रज्ञापनेति प्राग्वत् , ततश्चायं समुदायार्थः-तिष्ठतु स्थानादीनि, तत्र किं तावत्प्रज्ञापना १, वस्त्वितिवाक्यशेषः, अथवा प्राकृतशैल्या 'अमिधे- यवल्लिंगवचनानि भवंती'ति न्यायादेवं द्रष्टव्यं-तत्र का तावत् प्रज्ञापनेति, एवं सामान्येन केनचित् प्रश्ने कृते सति भगवान् गुरुः शिष्यवचनानुरोधेनादरार्थ किंचिच्छिष्योक्तं प्रत्युच्चार्याह-'पण्णवणा दुविहा पण्णत्ता' अनेन चागृहीतशिष्यामिधानेन निर्व- M
अजीव-
प्रक्षा
श्रीप्रज्ञा० चनसूत्रेणतदाह-न सर्वमेव सूत्रं गणधरप्रश्नतीर्थकरनिर्वचनरूपं, किं तर्हि ?, किंचिदेव, बाहुल्येन तु तद्रूपमेव, तथा चोक्त-"अत्थं
श्रीहारि० मासइ अरहा सुत्तं गुंथेति गणहरा निउण"मित्यादि, अलं विस्तरेण, प्रकृतं प्रस्तुमा, प्रज्ञापनेति पूर्ववत् , द्विविधा-द्विप्रकारा प्रज्ञता-
१ प्रज्ञा
प्ररूपिता, यदा तीर्थकरगणधरा एवैवमाहुस्तदाऽयमर्थोऽवसेय:-अन्यैरपि तीर्थकरगणधरैरिति, यदा पुनरन्यः कश्चिदाचार्यस्तन्मता-
॥७॥ नुसारी तथा तदा तीर्थकरगणधरैरेवेति । द्वैविध्यमुपदर्शयन्नाह-'तंजहा जीवपण्णवणा य अजीवपण्णवणा य' तद्यथेति
वक्ष्यमाणभेदकथनोपन्यासार्थः, जीवंति जीविष्यंति जीवितवंतश्चेति जीवा:-सुखदुःखविज्ञानोपयोगलक्षणा:, जीवानां प्रज्ञापना
जीवप्रज्ञापना,न जीवा अजीवाः, जीवलक्षणविकला इत्यर्थः, तेषां प्रज्ञापना अजीवप्रज्ञापना, अत्र चकारौ द्वयोरपि प्राधान्यख्याप-
नाओं, नेहान्यतमस्य गुणभावः, एवं सर्वत्राक्षरगमनिका कार्या, एवं सामान्येन प्रज्ञापनाद्वये उपन्यस्ते सति विशेषतः खरूपमनव-
गच्छचाह-से किं तं अजीवपण्णवणा,' आह 'यथोद्देशस्तथा निर्देश' इति न्यायात् किमन्यथा प्रश्नसूत्रोपन्यास इति ?,उच्यते,
अल्पतरवक्तव्यत्वादजीवप्रज्ञापनाया:, अथवा अस्ति पूर्वानुपूर्वी अस्ति पश्चानुपूर्वीति न्यायप्रदर्शनार्थमिति,एवमन्यत्राप्यालोच्य वक्त-
व्यं,अधुना निर्वचनसत्रमाह-'अजीवपण्णवणा दुविहा पण्णत्ते' त्यादि,निगदसिद्धं यावत् 'अरुवीअजीवपण्णवणा दसवि.
हा पण्णत्ता'अरूपिणश्चेति समासः,अरूपिण:-अमूर्ताः,तामेव दशविधतां निदर्शयन्नाह-'तद्यथेति वक्ष्यमाणभेदकथनोपन्यासार्थ,
धर्मास्तिकायः, तत्र जीवपुद्गलानां खाभाविके क्रियावत्वे तत्परिणतानां तत्वभावधारणाद्धर्मः अस्तया-प्रदेशाः अस्तीनां कायो-
ऽस्तिकायः, प्रदेशसंघात इत्यर्थः, धर्मश्चासावस्तिकायश्चेति समासः, अनेन सकलमेव तदवयविद्रव्यमाह, तथा धर्मश्चासावस्तिका-
यस्य देशः,देश इति तस्यैव बुद्धिपरिकल्पितो व्यादिविभागः,तथा धर्मास्तिकायस्य प्रदेशाः, प्रकृष्टा देशाः प्रदेशा:-निर्विभागा भागा
॥७॥
. अरूप्य. जीवा श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० १ प्रज्ञा० || . इत्यर्थः,ते चासंख्येया इतिकृत्वा बहुवचनं, अनेन 'चावयव्यवयवयोर्भेदाभेदमाह । तथा अधर्मास्तिकाया,तत्र जीवपुद्गलानां स्वाभा- विके क्रियावच्चे तत्परिणतानां तत्खभावाधरणादधर्मः अस्तय:-प्रदेशाः अस्तीनां कायोऽस्तिकायः, प्रदेशसंघात इत्यर्थः, अधर्म- श्वासावस्तिकायश्चेति समासः, शेष भावितार्थ यावदधास्तिकायस्य प्रदेशा इति । तथा आकाशास्तिकायः, तत्र सर्चद्रव्यस्वभावा- ऽऽदीपनादाकाशः,खभावलाभावस्थानदानादित्यर्थः,आशब्दो मर्यादाभिविधिवाची,मर्यादायामाकाशे भवंति भावाः खात्मनि च, नाकाशभावमेव यांति,अभिविधौ तु सर्वभावच्यापनाद् ,आकाश एव भवंति सर्वे भावाः, अस्तया-प्रदेशा:-अरतीनां कायोऽस्तिकायः, प्रदेशसंघात इत्यर्थः, आकाशश्वासावस्तिकायश्चेति विग्रहः,शेष भावितार्थे यावदाकाशास्तिकायप्रदेशा इति,नवरं अनंता इतिकृत्वा बहु- वचनं, तथा अद्धासमयः, अद्धति कालस्याख्या, अद्धा चासौ समयथेति समासा, अथवा अद्धायाः समय:२, समयो-निविभागः काल इत्यर्थः, तथा चोक्तं-'काला परमनिकृष्टस्समयाख्य' इत्यादि, अयं चैक एव, वर्तमान इतिकृत्वा कायत्वामाव इति, अतो देशप्रदेशकल्पनाऽभाव इति, तथा चातीतानागतौ समयौ न स्त एव, विनष्टानुत्पन्नत्वात् , भावे चातिप्रसंगात् , अत्राह-ननु च धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायौ स्त इत्यत्र किं प्रमाणं', उच्यते, अनुमानं प्रमाणं, इह गतिः स्थितिश्च सकललोकप्रसिद्धे कार्य वर्त्तते, कार्य च परिणाम्यपेक्षाकारणाऽऽयत्ताऽऽत्मलाभं वर्तते, घटादिकार्येषु तथादर्शनात् , तथा च मृत्पिडमात्रादेव स्यात् , न च भवति, गतिस्थिती अपिजीवपुद्गलाख्यपरिणामिकारणभावेऽपि न धर्माधर्मास्तिकायाख्यापेक्षाकारणमंतरेण भवत एव, यतश्च भावो दृश्यतेऽतस्तत्सत्ता गम्यत इति । ततश्चायं भावार्थ:-गतिपरिणामपरिणतानां जीवपुद्गलानां गत्युपष्टम्भको धर्मास्तिकायो मत्स्याना- मिव जलं, तथा स्थितिपरिणामपरिणतानां च स्थित्युपष्टम्मकोऽधर्मास्तिकायो मत्स्यादीनामिव मेदिनी विवक्षयां जलं वा, प्रयोगश्च- . ॥6॥ - -
ANSI
याप्रक्षा
श्रीहारिक
१ प्रज्ञा
क्रमहेतु
गतिस्थिती अपेक्षाकारणवत्यौ कार्यत्वात् घटषत् , विपक्षत्रैलोक्यशुषिरममावो वेत्यलं प्रसंगेन, गमनिकामात्रमेतत् । आह-आकाशा-
स्तिकायसत्ता कथमवगम्यते ?, उच्यते, अवगाहदर्शनात् , तथा चोक्तं-"अवगाहलक्षणमाकाश"मिति, आह-कालसत्ता कथमव-
गम्यते ?, उच्यते, बकुलचंपकाशोकादिपुष्पफलप्रदानस्यानियमेनादर्शनात् , नियामकथ काल इति, आह-इत्थमेव क्रमेण धर्मास्ति-
कायाधुपन्यासः किमर्थम् ?, उच्यते, धर्मास्तिकायादिपदस्य मांगलिकत्वात् प्रथमं धर्मास्तिकायोपन्यासः, पुनर्धर्मास्तिकायप्रति-
पक्षत्वादधर्मास्तिकायस्थ, पुनस्तदाधारत्वादाकाशास्तिकायस्य, पुनरजीवत्वसाम्यात् समयस्य, अथवा लोकालोकव्यवस्थाहेतुत्वात्
प्रथमं धर्माधर्मास्तिकाययोः, तथा चोक्तं-"धमाधम्ौं लोकव्यवस्थाहेतू" तथाऽन्यत्राप्युक्तं-"जीवादीनां वृत्तिव्याणां भवति
यत्र तत् क्षेत्रम् । तैर्द्रव्यैः सह लोकस्तद्विपरीतं ह्यलोकाख्यम् ॥१॥ धर्माधर्मविभुत्वात् सर्वत्र च जीवपुद्गलविचारात् । नालोकः
कश्चित् स्थान च सम्मतमेतदार्याणाम् ।।२।। तसाद्धांधविवगादौ व्याप्य लोकखं सर्वम् । एवं हि परिच्छिन्नः सिद्ध्यति लोकस्त-
दविभुत्वात् ॥३॥" पुनर्लोकालोकव्यापित्वादाकाशास्तिकायस्थ, पुनर्लोकेऽपि समयासमयक्षेत्रव्यवस्थाकारित्वादद्धासमयस्य, एवमा-
गमानुसारेणान्यदपि युत्यनुपाति वक्तव्यमित्यलं प्रपंचेन, 'सेत्तं अरूविअजीवपण्णवणा' सातावदियमरूप्यजीवप्रज्ञापना। पुन-
राह विनेया-'से किं तं रूविअजीव०१" इत्यादि, रूपिणश्च तेज्जीवाश्चेति समासा,मूर्ता इत्यर्थः,तत्र स्कन्धा इति बहुवचननिर्देशोऽनन्त-
स्कन्धसत्ताज्ञापनार्थः,उक्तं च-'दव्यतो गं पोग्गलत्थिकाये अणंते' इत्यादि,स्कन्धदेशा बुद्धिपरिकल्पिता,स्कन्धानां स्कन्धत्वपरिण-
तानामेव व्यादिविभाग इति,स्कन्धप्रदेशा बुद्धिपरिकल्पिताः स्कन्धत्वपरिणतानामेव प्रकृष्टा देशाः,परमाणव इत्यर्थः, परमाणुपुद्गलाः
स्कन्धत्ववन्धविकला, केवला इत्यर्थः, ते स्कन्धादयः समासतो यथासंभवं पंचविधाः प्रज्ञप्ता, तद्यथा-वर्णपरिणता इत्यनेन
BIHAR
॥९॥
श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० १ प्रज्ञा ॥१०॥ परिणाम: सिद्धमेदाः त्रैकालिकों वृत्तिमाह, परिणमंति परिणस्पन्ति चेति,तथा चोक्त-"भवति स नामातीतः प्रामो यो नाम वर्तमानत्वम्। एष्यंश्च नाम स भवति यः प्राप्स्यति वर्तमानत्वम् ॥२३॥" शेष कण्ठ्यं यावत् 'जे फासतो काखडफासपरिणता' इति,अनावधीकृतस्पर्शप्रतिपक्ष- निषेधेन स्कन्धाः विशिष्टैकपरिणामपरिणता एव चतुःस्पर्शा गृछते, ततश्च वक्ष्यमाणस्कन्धविशेषविषयमेवेदं द्रष्टव्यं, केषांचित पुनर्बादराणां गता(त्या)युर्देहस्कन्धानामिवापान्तरालस्कन्धमेदात कृष्णावशेषवर्णसंभवादष्टस्पर्शताऽप्यविरुद्धैव,तथा च देहस्कन्ध एव लोचने स्कन्धः कृष्णस्तदन्तर्गत एव च कश्चिल्लोहितः अन्यः शुक्ल इत्यादि भावना, देहापेक्षया पुनरसावेकः स्कन्ध एव, तथा- परिणामादिति, शेष सत्रसिद्धं यावत् 'से किं तं जीवषण्णवणा, इत्यादि, अन संसरणं संसृतिर्वा संसार:-तिर्यङ्नरनारकामर- भवानुभूतिलक्षणस्तं समापनाः, संसारे वर्तत इत्यर्थः, असंसारो-मोक्षस्तं समापनाः असंसारसमापन्नाः, मुक्ता इत्यर्थः, शेष निगदसिद्धं यावत् 'अणंतरसिद्ध' इत्यादि,तत्रानन्तरसिद्धाः सिद्धत्वप्रथमसमयवर्तिनस्ततोऽन्ये परम्परसिद्धा इति, 'से कि तं अणं- तरसिद्धअसंसारसमावण्णजीवपण्णवणा?,०जीवपण्णवणा पनरसविहा पण्णत्ता'यत उपाधिभेदादनन्तरसिद्धाः पंच- दशविधाः संभवंति, तथा चाह-'तंजहा-तित्थसिद्धा' इत्यादि, तत्र तीर्थे सिद्धास्तीर्थसिद्धाः, तीर्थ पुनश्चतुर्वर्णः श्रमणसंघः प्रथमगणधरो बा, तथा चोक्तं-"तित्थं भंते ! तित्थं तित्थगरे तित्थं ,गोयमा अरिहा ताव नियमा तित्थंकरे,तित्थं पुण चाउवण्णो समणसंघो" इत्यादि,ततश्च तसिन्नुत्पन्ने ये सिद्धास्ते तीर्थसिद्धाः,अतीर्थे सिद्धा अतीर्थसिद्धाः,तीर्थान्तरे सिद्धा इत्यर्थः, श्रूयते च-"जि- णंतरे साहुवोच्छेदो"त्ति, तत्रापि जातिसरणादिनाऽवाप्तापवर्गमार्गाः सिद्ध्यन्त एव, मरुदेवीप्रभृतयो वा अतीर्थसिद्धार, तदा तीर्थ- स्थानुत्पन्नत्वात् , तीर्थकरसिद्धाः तीर्थकरा एव संतो ये सिद्धाः, अतीर्थकरसिद्धाः अन्ये सामान्यकेवलिनः, 'स्वयंबुद्धसिद्धा' ॥१०॥ .
-
सिद्धमेदार
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
१ प्रज्ञा०
॥२१॥
स्वयंबुद्धाः संतो ये सिद्धाः, 'प्रत्येकबुद्धसिद्धाः प्रत्येकबुद्धाः संतो ये सिद्धा इति, अथ स्वयंबुद्धप्रत्येकबुद्धयोः कः प्रतिविशेषः ?
इति, उच्यते-बोध्युपधिश्रुतलिङ्गकृतो विशेषः, तथाहि-खयंबुद्धाः बाह्यमत्ययमन्तरेणैव बुध्यते, प्रत्येकबुद्धास्तु न तद्विरहेण,
श्रूयते च बाह्यवृषभादिप्रत्ययसापेक्षतया करकण्ड्वादीनां प्रत्येकबुद्धानां बोधिरिति, उपधिस्तु खयंबुद्धानां द्वादशविधः पात्रादिः,
प्रत्येकबुद्धानां तु नवविधः प्रावरणवयः, स्वयंबुद्धानां पूर्वाधीते श्रुतेऽनियमः, प्रत्येकबुद्धानां तु नियमतो भवत्येव,लिङ्गप्रतिपत्तिः
स्वयंबुद्धानां आचार्यसंनिधावपि भवति, प्रत्येकबुद्धानां तु देवता प्रयच्छतीत्यलं विस्तरेण । 'बुद्धवोधितसिद्धा' बुद्धा:-आचार्यास्तै-
बोधिताः सन्तो ये सिद्धास्ते इह गृह्यन्ते, एते च सर्वेऽपि केचित् स्त्रीलिङ्गसिद्धाः केचित् पुंलिंगसिद्धाः केचिनपुंसकलिङ्गसिद्धा
इति, आह-किं तीर्थकरा अपि स्त्रीलिंगसिद्धाः भवंति ?, भवंतीत्याह, यत उक्त सिद्धप्राभृते-"सव्वत्थोवा तित्थकरीसिद्धा,
तित्थकरितित्थे णोतित्थसिद्धा असंखिजगुणा, तित्थकरितित्थे णोतित्थगरिसिद्धा संखेजगुणा, तित्थगरितित्थे णोतित्थगरसिद्धा
संखेजगुणा" इति,न नपुंसकलिङ्गे, प्रत्येकबुद्धास्तु पुंल्लिङ्ग एव,खलिङ्गसिद्धाः द्रव्यलिङ्गं प्रति रजोहरणगच्छ(गुच्छक)धारिणा,अन्य-
लिंगसिद्धाः(परिव्राजकादिलिंगेन) अणेगसिद्धा' इति एकमिन्नेव समये अष्टशतं यावत् सिद्ध, यस्मादाह-"बचीसा अडयाला सही
बावत्तरी य बोद्धव्वा । चुलसीई छण्णउती दुरहियमछुत्तरसयं च ॥१॥" सेत्तं अणंतरसिद्धअसंसारसमावण्णजीवपण्ण-
वणा। ‘से किं तं परंपर० १" इत्यादि, न प्रथमसमयसिद्धा अप्रथमसमयसिद्धाः परंपरसिद्धविशेषणप्रथमसमयवर्तिनः, सिद्धत्व-
द्वितीयसमयवर्तिन इत्यर्थः, आदिषु तु द्विसमयसिद्धादयः प्रोच्यन्ते, यद्वा सामान्येनाप्रथमसमयसिद्धाभिधानं विशेषतो द्विसमया-
दिसिद्धाभिधानमिति, शेष प्रकटाणे यावत् “तंजहा एगिदिया" इत्यादि, इन्द्रो-जीवस्तस्य जीनस लिंगमिन्द्रियं, एकमिन्द्रियं
॥११॥
श्रीप्रज्ञा० श्रीहारि० .१ प्रज्ञा ॥१२॥ एकेन्द्रि- यायाः सा येषां ते एकेन्द्रिया:, एवं द्वाविन्द्रियौ येषामित्येवमक्षरगमनिका कार्या, एतदुक्तं भवति-स्पर्शनेन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेषेन्द्रि- याणां चावरणे वर्तमाना एकविज्ञानसंयुक्ताः एकेन्द्रिया:,स्पर्शनरसनेन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेषेन्द्रियावरणे च वर्चमाना द्विज्ञान- संयुक्ताः द्वीन्द्रियाः,स्पर्शनरसनघ्राणेन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेषेन्द्रियावरणे च वर्तमानानिविज्ञानसंयुक्तास्त्रीन्द्रिया, स्पर्शरसनघाण- चक्षुरिन्द्रियावरणक्षयोपशमे शेषेन्द्रियावरणे च वर्तमानाश्चतुर्विज्ञानसंयुक्ताश्चतुरिन्द्रिया, स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोनेन्द्रियावरणक्ष. योपशमे वर्तमानाः पंचेन्द्रिया इतिः। 'से कितं एगिंदिया १,२ पंचविहा पन्नत्ता,तंजहा-पुढविकाइए" इत्यादि,तत्र पृथिच्येव कायः पृथिवी वा कायो येषां ते पृथिवीकाया,त एव पृथिवीकायिकाः,एवं शेषा अपि वक्तव्याः, से किं तं पुढविक्काए' इत्यादि, इह च सूक्ष्मनामकर्मोदयात् मूक्ष्मा,बादरनामकर्मोदयाच बादरा,नत्वापेक्षिकं बादरसूक्ष्मत्वमिति,पर्याप्तकापर्याप्तकभेदचिंतायां तु पर्याप्तिर्नाम शक्तिः सामर्थ्य विशेष इत्यर्थः,सा च पुद्गलद्रव्योपचयादुत्पद्यते, 'तओ छ पञ्जत्तीओ आहार० सरीर० इदिय० आणा पाण० भास० मणोपजत्ती वे'ति, तत्रैकेन्द्रियाणां चतस्रो विकलेन्द्रियाणां असंज्ञिनां च पञ्च संज्ञिनां षट् तत्र आहारपर्याप्तिर्नाम खलरसपरिणामनसत्ती आहारपजत्ती, सप्तधातुतया रसस्य परिणामनशक्तिः शरीरपर्याप्तिः, पंचानामिन्द्रियाणां योग्यान पुद्गलान् गृहीत्वाऽनाभोगनिर्वर्तितेन वीर्येण तद्भावनयनशक्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः,आणापाणजोगे पुग्गले घेत्तूण तथा परिणामेचा आणापाण- णिसिरणसत्ती आणापाणपजत्ती, वहजोगे पोग्गले वित्तूण भासत्ताए परिणमित्ता वइजोगत्ताए निसिरणसत्ती भासापजत्ती, मणो- जोगे पोग्गले चित्तूण मणत्ताए य परिणामेत्ता मणजोगत्ताए निसिरणसत्ती मणपजत्ती। एयाओ पज्जत्तीओ पज्जत्तगनामकम्मोद- एण णिवत्तिअंति, तं जेसिं अस्थि ते पजत्तया, अपजत्तयणामकम्मोदएण अणिवसाओ जेसिं अत्थि तेऽपजत्तया,एयाओ पज्ज- ॥१२॥ TOP
पर्याप्तिः
MARC
श्रीप्रज्ञा
तीओ जुगवं आढप्पंति, अंतोमुहुत्तेण य निव्वत्तिजंति, तह आहारपजत्तीए निव्वत्तिकालो समय एव, कहं', भण्णति, जम्हा
श्रीहारि०
आहारपदे बितिए उद्देसए सुत्तं-"आहारपज्जत्तीए अपजत्तए णं भंते ! जीवे किं आहारए अणाहारए ?, गोयमा ! णो आहारए,
१ प्रज्ञा०
॥१अणाहारए,"सोय विग्गहे आहारपजत्तीए अपजत्तओ लन्भति, जदि पुण उववायखेत्तपत्तोऽवि आहारपज्जत्तीए अपजत्तओ होजा
तो एवं वागरणं होजा-गोयमा । सिय आहारए सिय अणाहारए, जहा सरीरादिपज्जत्तीसु सिय आहारए सिय अणाहारए, सेसा-
ओ पुण असंखेजसमइयाओ अंतोमुहुत्तेण णिन्वत्तिअंति" शेषं प्रकटार्थ यावद् 'बादरकाए मणिविहाणा गोमेजया' इत्यादि,
अत्र मणिविहाणेत्ति गोमेजगाइहिं संबज्झति, शेपं सूत्रसिद्धं यावत् 'तत्थ णं जे ते अपज्जत्तगा ते णं असंपत्ते'त्यादि, अ-
संप्राप्ता वर्णादीन् विशेषान् , वर्णादेशविभागो भवति चादराणां, ते च उच्छ्वासपर्यायाऽपर्याप्ता एव नियंते, नतु शरीरेन्द्रिय-
पर्याप्तिम्यां, यस्मादागामिभवायुष्कं बद्ध्वा म्रियंते, तव शरीरेन्द्रियादिपर्याया पर्याप्तानां बध्यत इति, असंप्राप्ता वर्णादीनित्येके,
एतच्च किल शरीरादिपर्याप्तिप्रतिषेधविधिम्यां शरीरमात्रापेक्षत्वाच्च वर्णादीनां न युज्यत इत्यतोऽसंप्राप्ताः पाप्तिं साकल्येनेत्यन्ये,
'तत्थ णं जे ते पजत्तगा' इत्यादि, वर्णादेशेन वर्णमेदविवक्षयेत्यर्थः, एवं गन्धादिष्वपि वक्तव्यं, 'सहस्सग्गसो विहाणा'
इति, सहस्राग्रसो भेदाः 'संखेजाई जोणिप्पमुहसतसहस्साईति, संख्येया योनिद्वारलक्षा इत्यर्थः, अत्र चैकविशिष्ट-
वर्णादियुक्ताः संख्यातीता अपि खस्थाने व्यक्तिभेदेन योनयः जातिमधिकृत्यैकैव गण्यते अत: संख्येयत्वमविरुद्धमिति, 'पज्ज-
त्तगणिस्साए अपज्जत्तगा वक्कमंतिपत्ति व्युत्क्रामन्ति-उत्पद्यन्ते, 'जत्थ य एगो' इत्यादि, यत्रैकः पर्याप्तक उत्पद्यते तत्र
तन्निश्रयैव नियमेनासंख्येयाः पर्याप्तका इति, शेष निगदसिद्धं यावत् 'हरतणुए'त्ति, भूमीउ चडेऊण गोधूमकुरादिषु निदुबंधो
॥१३॥
-
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
१ प्रज्ञा०
॥१४॥
अश्यादि.
मेदाः
हरतणुजो, सुद्धोदकं नद्यादिषु, 'इंगाले'त्ति तत्राङ्गार:-खादिरादिः प्रतीतः ज्वाला अनलसंबंधा मुर्मुरः फुफुकादौ मसृणाग्निः
अर्चिः अनलाप्रतिबद्धा, प्रदीपशिखेति चान्ये,अलातं-उस्मुल्कं शुद्धाग्निरयस्पिडादौ, शेष प्रकटार्थ यावत् 'विदिसिवाए ति विदिक्षु
यो वाति, वातोद्धमोऽनवस्थितः वातोत्कलिका समुद्रोत्कलिकेव, वातमण्डलिका वातोली, उत्कलिकावात उत्कलिकाभिर्यो वातमं-
डलिकादिमिरिति, गुंजावातो गुंजनशब्दं वाति, झंझावातोऽसुभनिष्ठुरः, संवर्तकवातस्तृणादिसंवर्तनखभावः, घनवातो धनपरि-
णामो रनायधोवी, तनुवातो विरल, शुद्धबातो मन्दस्तिमितः, दइयाइगवमन्ये, शेषं सूत्रसिद्धं यावत् 'एतेसि णं भूलावि अ-
संखेज्जजीवे'त्यादि, मूला:-प्रसिद्धा कन्दहेड्डाय पसरति, तदुवरि कंदा प्रसिद्धा चेव, खंधो-गुंठो तया-छल्ली साला-साहा पवाला-
अंकुरा, शेषं सुगमं यावत् 'सेत्तं कुहणा' एत्थ य जत्थेमत्थ रुक्खादिणाममेगं घित्तूण पुणोऽवि अन्नत्थ तं चैव गेण्हति तत्थ
भिन्नजातीओ सरिसणामो अन्नो चेव दडव्यो, अण्णे भणंति-किलेगोवि अणेगजातीओ कोइ होति, सो अण्णेसुपि णिदिसिजति
ण दोसो । णाणाविहसंठाणरुक्खाणं एगजीविया पत्ता केसिंचि, अतिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थमपवादमाह-'खंधोऽवि एगजीवों इत्यादि,
किंलक्षणाः पुनः प्रत्येकतरवो भवंति ? इत्यत आइ-'जह सगल गाहा, यथेति दृष्टान्तोपन्याप्सार्थः, सकलसर्षपाणां श्लेषमिश्री-
कृतानां वर्तिता-वलिता वर्तिता । तस्यां च वत्ती प्रत्येकप्रदेशाक्रमणेन सिद्धार्थकाः स्थिताः तामन्योऽन्यानुवेधभाजः स्युः,
श्लेषग्रहणं तु प्रतिबंधाचारप्रतिपत्तये, यथाऽसौ वर्तितस्तथा प्रत्येकतरुशरीरसंघात:, यथा सिद्धार्थकास्तथा तदधिष्ठायिनो
जीवाः, यथा श्लेषमिश्रीभावविमिश्रिताः तथा रागद्वेषप्रचितपुद्गलोदयविमिश्रिता जीवाः, पश्चिमार्द्धन गाथायां उपन्यस्तदृष्टान्तेन
सह साम्यं प्रतिपादितं, तथेति शब्दोपादानादिति। 'जह वा तिल' गाहा, तिलपर्पट एव तिलपर्पटिका देशीशैल्याऽमि-
॥१४॥
श्रीप्रशा०
श्रीहारि०
प्रज्ञा०
॥१५॥
मूलप्रथम
पत्रे
HTara
धीयते, शेषं पूर्वगाथातुल्यमेव भावनीयमिति, शेषं सुगमं यावत् 'चकार'मित्यादि, चक्राकारा भङ्गा ये मूलकन्दत्वपत्रपुष्प-
फलादयस्तेन ताः, ग्रन्थिरिति च-गच्छस्थानं तच्च, तेषां, श्वेतिका पर्वणः श्लेषवर्तिकाछेद इव धनं भवति, न विषमच्छेदमुदंतुरं
वा, सरीरं मूलसंगवदिति, अथवा पृथिवीसदृशच्छेदं यत्तदनन्तमिति, मूर्यकिरणनिकरप्रतप्तकेदारतरिकाप्रतरखण्डसमभंग, अनंत-
जीवं विजानीहि तान् । 'गूढछिरागं'ति सुगमं । 'पुप्फा जला ये'त्यादि, अतिमुक्तकादिपुष्पाणि वृत्तवद्धानि जात्यादिषु पुष्पाणि
नालीकाबद्धानि,शेषं सुगमं यावत् पिण्डवाहिरेत्यादि,पोक्खरट्ठिया-कंठिया मिंजाउ-फलाणि वलिमोडओ-पर्वपरिवेष्टनं चक्राकार,
वेढो गिरो कडाहंति एगजीवस्स। 'जोणिभूते' गाहा, योन्या अपरित्यक्ते बीजे,भूतशब्दोऽयमवस्थावाची,योन्यवस्थे बीजे-योनि-
परिणाममजहतीतियावत् , बीजस्य हि द्विविधा अवस्था योन्यवस्था अयोन्यवस्था च, यदा योन्यवस्था न जहाति बीजमुजितं च
जंतुना तदा योनिभूतमभिधीयते, योनिस्तु जन्तोरुत्पत्तिस्थानमेवमिष्टं तत्रस्थं, जीवपरिणामनशक्तिसंपन्नमित्यर्थः, तस्मिन् बीजे
योनिभूते जीवो व्युत्क्रामति-उपपद्येत स एव-पूर्वको बीजजीवोऽन्यो वा आगत्य तत्रोत्पद्यते,यदा जीवेनायुषः क्षयाद् बीजपरित्यागः
कृतो भवति, तस्य च यदि वीजस्य पुनरम्बुकालाकाशसंयोगस्तदा कदाचित् स एव प्राक्तनो जीवस्तत्रागत्य परिणमेत,कदाचिदन्य
इति,यश्च मूलतया जीवः परिणमते स एव प्रथमपत्रतयाऽपीत्येकजीवकरीके मूलप्रथमपत्रे इति यावत् ,प्रथमपत्रकं च या असौ बीजस्य
समुच्छूनावस्था भूजलकालापेक्षा सैव प्रथमपत्रव्यपेदशमर्हति,नियमप्रदर्शनमेतत् ,शेषं किसलयादि सकलं नावश्यं मूलजीवविपरिणा-
माविर्भावितमिति मंतव्यं,ततश्च “सव्वोऽवि किसलयो खलु उग्गममाणो अणंतओ भणिओ" इत्याद्यपि वक्ष्यमाणमविरुद्धं,मूलपत्र-
निर्वर्तनारंभकाले किशलयत्वाभावात् , आह-प्रत्येकशरीरवनस्पतिकायिकानां शरीरावस्था प्रति किं प्रत्येकशरीरत्वं सर्वकालमुतावस्था-
॥१५॥
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहारि०
१ प्रज्ञा०
॥१६॥
The
विशेष कस्मिंश्चिदनन्तत्वमपि संभवति ?, साधारणवनस्पतिकाचिकानामपि किमनन्तत्वं सर्वकालमुत प्रत्येकशरीरत्वमपि कदाचित् सं-
भवतीत्यत आह-'सब्वोऽवि किसलओ'इत्यादि,यः सर्वशब्दः अयमपि विशेषवाची,सर्बो वनस्पतिकायः प्रत्येकशरीरः साधारणो
वा किशलयावस्था प्रति 'अणंतओ भणिओ,' स एवानन्तवनस्पतिकायः प्रवृद्धिं गच्छन् अनन्तो वा भवति परित्तो वा भवति,कहं १,
भण्णति-जइ साहारणसरीरं निव्वत्तियं तदा साहारण एव भवति, अह पत्तेयत्तं ततस्तत् किशलयं परित्तमेव भवति, विवडूमाणं
पुण अंतोमुहूत्तं, कहं १, णिओयजीवाण अंतो हुत्तं ठिती वणिया, तेण अंतोमुहुत्ताओ परेण वडमाणो परित्तो होति, अत्र केचिद्
वर्णयंति-साधारणाधिकारे पठितत्वात् साधारणकिशलयस्यैव ग्रहणमिति,तच्च न,अपिशब्दोपादानादुद्गच्छन्निति च विशेषोपादानात् ,
तथा च सति संभवे व्यभिचारे च विशेषणविशेष्यभाव इति वचनात् ,तस्मादुभयकिशलयस्यैव ग्रहणमिति । साधारणलक्षणं प्रतिपा-
दयन्नाह-'समय' गाहा, समय-युगपद् व्युत्क्रान्तानां-उत्पन्नानां समकं तेषां शरीरनिर्वृत्तिर्भवति, समकं च प्राणापानग्रहणं, समकं
उच्छ्वासनिश्वासौ तदुत्तरकालभाविनाविति, "एक्कस्स उ" गाहा, एको यदाहारादि गृह्णाति तद् बहूनां ग्रहणं,यबहवो गृह्णन्ति
तदपि संक्षेपादेकस्य ग्रहणं, साधारणं-सामान्यं, किं पुनः साधारणं तेषामिति ?, उच्यते-आहारः प्राणापानौ चेत्यादि, एकमिन्ना-
हारप्रवृत्ते सर्वे प्रवृत्ता भवंति,एवं प्राणापानयोग्यपुद्गलोपादानमोक्षप्रवृत्तिरपि भावनीया। "जह अयगोलो" गाहा,निगदसिद्धा॥
"एगस्स" गाहा, नैकादीनामसंख्येयावसानानामनन्ततरुजीवानां शरीराण्युपलभ्यन्ते,कुतः १, अभावाद , नोकादिजीवगृहीतान्य-
नन्तानां शरीराणि संति, अनन्तजीवपिंडत्वादेव,कथं तर्युपलभ्यास्ते भवन्तीत्यत आह-'दीसंति' दृश्यन्ते शरीराणि बादराणि बाद-
रनिगोदानामनन्तजीवानां, सूक्ष्मनिगोदानां तु नोपलभ्यते, अनन्तजीवसंघातत्वे सत्यपि शरीराणीत्यर्थः, निगोदास्तु नियमत
॥१६॥
इलकोटवा
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारिक
प्रज्ञा०
॥१७॥
एवानन्तजीवसंघाता भवंतीत्याह-"गोला असंखिजा होति निगोदा असंखया गोले । एकेको य णिगोदो अणंतजीवो
मुणेयव्यो ॥१॥" एतेषां प्रमाणमभिधातुकाम आह-"लोयागास" गाहा ।। द्वयमपि निगदसिद्धं, नवरमेकगृहान्तर्गतक्षेत्रे प्रदीप-
प्रभावस्थानन्यायेन विचित्रपरिणामसंभवाद् भावनीयं । 'पत्तेय' गाहा, प्रतरः संहितचतुरस्सीकयलोयस्स घेप्पति, शेषं सूत्रसिद्धं
यावत् खुल्ला गुल्लियाओ, खुल्ला सामुद्दसंखणका, शेपं सुगमं यावत् 'सत्त जातिकुलकोडी'त्यादि, अस्य भावना, सत्त जाती
कुलकोडीण जोणिप्पमुहा-जोणिप्पवाहा सत्तसहस्सा हवंति इति-एवमाशंकायां भगवता परिथूरोदाहरणेण दंसिजति, जहा जाती
तिरिक्खजाती, तीए कुलाणि किमिकीडविच्छुगाणि,जोणिप्पवहाणि य एयाणि, तथा च एगजोणिए चेव अणेगाइ कुलाई भवंति,
जहा छगणजोणीए कृमिकुलं कीडगकुलं विच्छुयकुलमित्यादि, अथवा किमिजातीकुलं कीडगजातीकुलमित्याद्यपान्तरजातिभावात् ,
थूरोदाहरणं चैवैतदिति, शेषमनिगूढार्थ यावत् पदावसानं, नवरं वीयावा-जाती शतपदी-गोण्ही कण्णवि-सिवाली आसालिया नाम
अंगुलसंख्येयभागकायादिभेदा यावद् द्वादशयोजनानि घोरगृद्धा, समुद्रकवत् स्थितौ पक्षौ गच्छतामपि ततावेव नित्यमनाकुं-
चितौ पक्षौ, एष चम्म इति । संक्षेपरुचिदर्शनाधिकारे 'सहसंमुतिय'त्ति, जातिस्मरणादिना जीवादिपदार्थे तत्वतो-भावतः
श्रद्धानं, 'णिविसमाणकाया' जे परिहारतवं करेंति, निर्विष्टः कायो यस्ते निर्विष्टकाया, केपि, परिहारतवो जेहिं कतो
आसी ते निविद्वकाया, 'पढमसमय' इति जे तेसिं चेव खीणकसायादीणं विसेसाणं पढमे समए वदंति, ततो वितियादिसमए
बमाणा अपढमसमया इति भणंति, तहा चरिमसमय अचरिमसमय इति, जे तेसिं चेव खीणकसायादीणं विसेसाणं अन्त-
समए वढंति ते चरिमसमया इति, ये ततो द्विधरिमत्रिवरिमादिसमयेषु वर्तन्ते ते अचरिमा इति, 'वेमाणिया कप्पोववन्नगा
॥१७॥
Art श्रीप्रज्ञा० श्रीहारि० कप्पातीता सा कल्पशब्दः प्रकारवचनः, यत्रेन्द्रसामानिकादिप्रकाराः सन्ति ते कल्पा उच्यते सौधर्मादयस्तेषु ये उत्पन्नास्ते कल्पोपपन्ना, ते इन्द्रादयः प्रकारा न संति ते कल्पातीताग्रैवेयकादय इति॥ एवं प्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां प्रथमपदव्याख्या समाति॥ छवास्थ- संशयादि स्थानपर्द ॥१८॥ - . साम्प्रतं द्वितीयमारभ्यते-अस्य चायमभिसम्बन्ध:-प्रथमपदोक्तानामेव पृथिवीकायिकादीनामिह स्थाननिरूपणं क्रियते, तथा चाह-'कहि णं भंते " इत्यादि, 'कहिंति कस्मिन् , गंशब्दो वाक्यालंकारार्थी 'अंतेति भदंत इति परमगुर्वामंत्रणार्थी, बादरपृथिवीकायिकानां पर्याप्तकानां स्थानानि स्वस्थानादीनि प्रज्ञप्तानि-प्ररूपितानि १, एवं गौतमस्वामिना प्रश्ने कृते सति भग- वानाह महावीरवर्द्धमान:-'गोयमा! सहाणेण'मित्यादि, आह-गौतमोऽपि भगवानुपचितकुशलमूलो गणधरस्तीर्थकर- भाषितमातृकापदश्रवणमात्रावाप्तप्रकृष्टश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमश्चतुर्दशपूर्वविद्विवक्षितार्थपरिज्ञानसमन्वित एव किमर्थमित्थं पृ- च्छति !, तथाहि-न चर्तुदशपूर्वविदः प्रज्ञापनीयं किंचिदविदितमस्ति, यथोक्तं-"संखातीतेऽवि भवे साहति जं वा परो तु पुच्छे- आ। ण यणं अणादिसेसी वियाणती एस छउमत्थो ॥२॥" अत्रोच्यते-जानन्तो वाऽन्यत्र विनेयेभ्यः प्रतिपाय तत्संपत्यय इति निमित्तं पृच्छति, सर्वत्र गणधरप्रश्नतीर्थकरनिर्वचनरूपं वा. किंचित् सूत्रमितिकृत्वा इत्थमेव रचयति, खल्पानाभोगसंभनाद्वा पृच्छति, उक्तं च-"न हि नामानाभोग छद्मस्थस्येह कस्यचिनास्ति । ज्ञानावरणीयं हि ज्ञानावरणप्रकृति कर्म ॥२॥" छअस्थवासावि- त्यलं प्रसङ्गेन, गमनिकामात्रसारोऽयमारंभ इति, प्रकृतं प्रस्तुमः, गोयमत्ति लोकप्रथितमहागोत्रविशिष्टामिधायकेनामंत्रणयमाह- ॥१८॥ - श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० २स्थानपद ॥१९॥ पृथ्वीकाय- स्थानम् - हे गौतम 1, गौतमसमगोत्रेति भावार्थः, 'सहाणेणं ति स्वस्थानं यत्रास्ते वादरपृथिवीकायिकः पर्याप्तको निर्देशाई इति, यत्र वर्णादिविभागेनादेष्टुं शक्यत इत्यर्थः, उपपातसमुद्घातस्थाननिवृत्त्यर्थ खस्थानग्रहणं, तेन तदंगीकृत्य ' अहसु पुढविसु इत्यादि सुगमं यावत् 'उववाएणं लोगस्स असंखेजहभागों' उपपतनमुपपात: तेनोपपातेन, यथोक्तचादरपृथिवीकायिक- पर्याप्तकस्वस्थानाध्यमिमुख्येनेत्यर्थः, लोकस्य चतुर्दशरज्ज्वात्मकस्य 'असंखेजहभागे'त्ति असंखेजइमागे, अत्र केचिदेवं व्याचक्षते-परिस्थूरऋजुत्रनयदर्शनेन यादरपृथिवीकायिकपर्यासकायुरेव विशिष्टविपाकतो वेदयंतो वादरपृथिवीकायकपर्याप्तका उच्यन्ते, ततथोपपातेन-उपपातमधिकृत्य 'लोयस्स असंखेजइभाए'त्ति यसाद्रत्नप्रभादि खस्थानं लोकस्यासंख्येयमाग एव वर्त्तते, यतो रत्नप्रभा धनभावेनाशीतियोजनसहस्राधिकं लक्षं वर्तते, एवं शेषा अपि खेन धनभावेन वक्तव्या, खस्थानप्राप्ताब ते. अधिकृतव्यपदेशभाजो भवंति, नापान्तरालगती, यसात् पर्याप्तकनामकर्मोदयात् पर्याप्तका, न पर्याप्तकनामकर्मबंधमात्रेणाति प्रसंगात् , स च पर्याप्तकनामकर्मोदयो विशिष्टः स्वस्थानप्राप्तानामेव भवति, आहारादिपर्याप्तिनिवृत्तिमिलेक्षिप्यत इत्यर्थः, अन्ये पुनरित्थमभिदधति-स्तोकत्वादेव तेऽपान्तरालगतिपरिग्रहेऽपि लोकस्यासंख्येयभाग एवेति, तथा च समुद्घातेनासंख्येयभाग एव, वक्ष्यते च खस्थानातिरिक्त एव क्षेत्रे वर्चत इति भावनीयं, तत्त्वं तु केवलिनो विदंति विशिष्टश्रुतविदो वा, 'समुग्घातेणं लोगस्स असंखेजतिभागे'त्ति, हननं घातः समेकीभावे उत् पावल्ये एकीभावेन प्राबल्येन च धातः समुद्घाता, तदुपयो- गानन्यतया आयुष्कपुद्गलानां प्रबलसातनमित्यर्थः, ततश्च समुद्घातेन-समुद्घातमधिकृत्य लोकस्यासंख्येयभाग इति, अयमत्र भावना-जे ते बादरपुढविकायपजत्तगा सोवकमाउया निरुवकमाउया वा तिभागावसेसाउया यदि परमवियाउयंबंधित्ता मारणंतिय- 1 श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० स्थानपद ॥२०॥ पृथ्वीकाय स्थानम् समुग्याएणं समोहणंति तदा निक्खित्तनियदंडा लोगस्स असंखेजतिभागे भवंति, ते य बादरपुढविकाइया पजत्तगा आउए अक्खीणे ते चेव लभंति, शेष सुगमं यावत् उववाएणं सव्वलोए, समुग्धाएणं सव्वलोए, वादरपुढविकाझ्या अपज्जजया उववाएणं समुग्धाएण य सव्वलोग इति, कहं १, भण्णति-जम्हा अपज्जत्तया अंतरा गतीए ठाणे य अपज्जत्तया चेव, अपज्जचयनामकम्मो- दयातो, अपजत्तया चेव मरंतित्तिकाउं, ते य णारगदेववजेहिं सव्वकाएहितोवि उववजंति, अत उक्त-उववाएणं समुग्धाएण य सव्वलोए, अण्णे भणंति-बहुत्तणओ चेव सव्वलोग इति, इह चैवंभूतया स्थापनया भावना कार्येति, अत्र प्रथमं वक्र यदैव संह- रंति केचन तदैव तद्वक्रदेशमन्ये पूरयंति, एवं द्वितीयवक्रसंहरणेऽपि, अवक्रोत्पत्तावपि प्रवाहतो भावनीयं सहाणेणं लोयस्स असंखेजइभागे'त्ति यथा पर्याप्तकास्तथा भावनीयं, तन्निश्रयैवैषामुत्पत्ते, सुहमपुढविक्काइया जे पजत्तगा अपजत्तगा ते सव्वे एगविहत्ति एकमकारा एव, प्रकृतं स्वस्थानादिविचारमधिकृत्यौधता, 'अविसेस'त्ति अविलक्षणा:-विशेषरहिता, यथा पर्याप्तकास्तथेतरेऽपि 'अनानात्वा'नानात्ववर्जिताः येष्वेवाधारभूताकाशप्रदेशेष्वेके तेष्वेवेतरेऽपीत्यर्थः, 'सव्वलोयपरि- यावषण'ति उपपातसमुद्घातखस्थानः सर्वलोक इति भावना, पण्णत्तत्ति प्रज्ञप्ता मया अन्यैश्च ऋषभादिमिस्तीर्थकृद्भिरिति, अनेनागमस्य कथंचिन्नित्यत्वमाह,'समणाउसो'त्ति आमंत्रणवचनं गौतमस्थ, शेषं सुगम, जाव णिव्वाघाएणं पण्णरससु कम्मभूमीसु इत्यादि, 'निव्वाधाएणं'ति भरहेरवएसु सुसमसुसमासु सुसमासु दूसमदूसमासु-अतिदुष्षमायां वाधातो भण्णति, । एयासु भरेहरवएसुण होति बादरतेउकाइयत्ति भावार्थः, शेषं सुगमं जाव तिसुवि लोगस्स असंखेजहभागेति तिसुवि-उ- बवायसमुग्घायसठाणेसु लोगस्स असंखेजहभागे बवति, स्तोकत्वादिति भावना, शेषं सुगमं यावत् उववाएणं लोगस्स दो- h ॥२०॥ ।
--
~~
अनिकाय-
'स्थान
-
श्रीप्रज्ञा
भीहारि०
२ प्रज्ञा०
॥२१॥
सुद्धकवाडेसु इत्यादि, अस्य भावना-अड्डाइजेसु दीवसमुद्देसु उभयो पासिं पुवावरदाहिणुत्तरायते कवाडे, उड़े लोयं अधोवि
लोगतं पुढे, केवलिसमुग्धातदण्डवत् , तच्छ्रेणिपतिता उपपद्यमानका अपि जीवा लम्यते, तेषु वादरतेउकाइयाणं संभवो, ण पुण जे
माहि दोहं उद्धकवाडाणं विदिसी विस्सेणीज्वट्ठिया, उपपस्यर्थ गतियुक्ता अपि नोच्यन्ते बादरतेउकाइया इति व्यवहारनयदर्शनेन,
व्यवहारनयस्य हि बादरतेउकाइयसठ्ठाणआकाशसमश्रेणिस्थस्वस्थानप्राध्यमिमुखो वादरतेजस्कायिक इति व्यवहियते, यथा कश्चिन्
मगधादिदेशात् सुराष्ट्र प्रस्थितः गिरिनगरादिनगरे निवासं कल्पयितुकामः सुराष्ट्रापर्यन्तग्रामप्राप्तः समुत्पयमानेषु प्रयोजनेषु
सौराष्ट्रक इति व्यवाहियते तद्वदिहापीति,इतरश्चाथ आह ऋजुमूत्रनयदर्शनेन, विचित्रा च सूत्रस्य गतिभंगवत इति, बादरतेउकाइएसु
य उववजमाणो पढमे समए कवाडं ण पविसति, जाव ण पविसति ताव पुवभवअवस्थ एव लन्मति, अत उच्यते-उववाएणं
दोसुद्धकबाडेसु तिरियलोयतत्थे यत्ति, तयोः स्थितस्तस्थिता, तयोः ऊर्ध्वकपाटयोर्यः स्थितस्तिर्यग्लोकस्तत्स्था, चशन्दात्तसिंच,
अन्ये तु व्याचक्षते-'तिर्यग्लोकपयट्टे(तहे)य'त्ति तिर्यग्लोके स्थालके च, ततश्च स्वयंभूमणादीहितोवि तिरिच्छकंजे अविग्गहेणा-
गच्छति विग्गहेणवि समसेदिपवण्णमा तेऽवि घिपति,इयमत्र स्थापना । समुरघाएणं सव्वलोएत्ति-जया लोयग्गसेढीए उहुकवा-
डाणं अंतरवत्ती बादरतेउकाइएसु ज्ववजिउकामो मुहुमपुढविकाइयादि मारणंतियसमुग्घाएणं समोहतो पदेसे णिच्छुम्भति ते य पदेसा
सरीरप्पमाणमेत्तं विक्खंभवाहल्लेणं आयामेणं जाव लोयंतं फुसंति, यमाद्वक्ष्यति ओगाहणसंठाणपदे-"पुढविकाइयस्स णं भते !
मारणंतियसमुग्याएणं समोहयस्स तेयासरीरस्स केमहालिया सरीरोगाहणा पण्णत्ता, गोतमा! सरीरप्पमाणमेत्तं विक्खंभवाह-
लेणं, आयामेणं जहण्णेणं अंगुलस्स असंखेजभागं उकोसेणं लोगंते" अत उच्यते-समुग्धाएणं सबलोग इति, अन्ये त्वभिदधति-
--
-
॥२१॥
तेजविायुः श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० २ स्थानपद ॥२२॥ बनस्थान तेजस्कायिकसमुद्घासमवधिकृत्य लोकापूरणमविरुद्धं,तेषां सर्वत्र सूक्ष्मात्याच्या सातसंभवात् , खथा हि प्रथमव्याख्यापक्षेऽपि विग्रहे खस्थानपरित्यागमंतरेण लोगापूरणं न संभवति, इहापि खस्थानपरित्यागे तेजस्कायिकससुराते तुल्यमेव न चेत्थमपि का चिदू दोषो लक्ष्यते, अपि तु निरुपचरिततेजस्कायिकसमाश्रयणाद् गुण ,इह च यदि सघातेनैव स चान्यनोत्पाद्येत ततः प्राक्तने शरीरे परित्यक्तेऽपि विग्रहगतिसमापनो न ताबदाहारको भवति यावत् सर्वात्मनदेशैरुपपातक्षेत्रं न प्रविष्ट इति, सहाणेणं लोगस्स असंखेजहभागे-पंच भरहादीणि सहाणं एवं लोयस्स असंखेजइमागे, पजत्तगनिस्साए अपजत्तगा वकर्मतित्ति वयणाओसवाणं तेसिपि पंच भरहादीणि। बादरबाउकाइयाणं पजत्तयाणं सहाणं धनवातादिषु, तत्र निकटो गवाक्षवनरकादिदेशः छिद्राणि-नरक- विमानानामवकाशान्तराणि, तीसुवि लोयस्स असंखेज्जेसु भाएम, सुषिरबहुत्वाद्, यत्र च शुषिरं तत्र वायोः संभव इति, वादराणां अपज्जत्तया उववाएण य समुग्धारण य सव्वलोए, कहं १, नारकदेववयंकायेभ्य उपपातसंभवात् , अपञ्जत्तगतं च आंतरगतीए- वि लब्भइत्तिकाउं । बादरवणस्सतिकाझ्या पज्जत्तया उववाएणं समुग्घाएण य सव्वलोए, कहं १, भण्णति-जम्हा तेसिं सहाणं घणोदहिआदि भणियं, तत्थ य वायरनिगोदाणं संभवो सेवालादीणमस्थिति, तत्थ सुहुमनियोदाणं अंतोमुहुर्च भव- हिती, ते य वादरणिओएसु पञ्जत्तएसु उववजमाणा णियउववाएणं सव्वलोए लन्भंति, सुहुमा य सव्वलोएत्ति वयणातो, अत उ- च्यते-उववाएणं सव्वलोए, तत्थ समुग्धाएणं सव्वलोए कहं , तदाबादरनियोदवणस्सतिकाइया सुहुमनिओदचाए आउं बंधेत्ता मारणंतियसमुग्पारणं समोहया पदेसे निच्छुमंति, ते उदरनिओदपजत्तयआउए अक्खीणे ते चेव लम्भंतित्तिकाउं समुग्धाएणं सब्वलोए । बेइंदिया उड्डलोयतदेकदेसभागे-मन्दरादिवाप्यादिषु अहोलोगतदेकदेसमागे-अहोलोगियगामकूवतलागादिषु, दिन्द्रया- श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० २ स्थानपद ॥२३॥ --- ----- शेपं गतार्थ । काऊअगणिवण्णाना, कृष्णोऽग्निर्लोहादीनां मायमानानां । असीदुत्तरजोयणसत इत्यादि, असीयं जोय- णसतसहस्सं बाहल्लं जीसे पुढवीए सा पुवी आसीउत्तरसहस्सवाहल्ला । मणुस्साहिगारे समुग्घाएणं सवलोएत्ति जं भणितं तं केवलिसमुग्घायं पडुच्च । उकीणंतरा गंभीरा गंभीरखायपरिहा जेसु ताणि भवणाणि उक्कीणंतरगंभीरखासपरिहाणि, उकि- णंतरा इति खायाणं फलिहाणं च अंतरे पाली अस्थित्ति भणितं होति, खायफलिहाणं विसेसो-फरिहा उवरि विसाला अध संकु- चिया, खायं तु सममेव । अडतालकोडगयरइयत्ति अडयालीसमेदभिन्नविचित्तछंदगोपुरकलिता, अण्यो भणंति-अडयालीस- सदो किल पसंसामचको, एवं मालामुवि भाणियव्वं, लाउल्लोइयमहिताईति लाइतं नाम जं भूमीए छगणाइणा लिंपणं, उ- लोइयं पुण कुडमालाणं सेडियादीहिं संमट्ठीकरणं, लाउल्लोइयमहियं लाउल्लोइयं तेग महिता-पूजिताणित्ति लंबितानि लाउल्लो. इयमहिता । आसत्तोसत्त इत्यादि, आसत्त इति अवाङ् अधोभूमौ सक्तानि भूमीए लग्गाणि, उसत्त इति ऊर्ध्व सक्ता-लीन: उल्लोयतलेणं अंतराले आसत्तोसत्ताणि विपुलाणि महति वट्टत्ति-वृत्तानि वग्धारियाणित्ति लंबितानि मल्लदाम इति फुल्लदामाणि कलावफुल्लदामाणि, कलाव इति समुदायाः, ण एकेक, पासादीया-मनःप्रसादकराः, द्रष्टव्या-दर्शनीयाः,चक्षुषा पश्यन् श्रमं न ग- छतीत्यर्थः, अभिरूपा:-कमनीयाः, प्रतिरूपा इति द्रष्टारं द्रष्टारं प्रति रमणीयाः प्रतिरूपाः, न एकस्य कस्यचित्', भूसणेश गाग- फणादीणि चित्ताणि, परिवारादिसम्पद् ऋद्धिः, द्युतिः शरीरच्छाया, पलं शक्तिविशेषः, पराक्रमकृतं यशः, सापानुग्रहसामर्थ्यमनु- भावः, शेपं गतार्थ, णवरं साणं साणंति वकीयानां२, वामेयकुंडलधरा एककण्णावतंसकुंडलधारिणो, शेपं सुगम, यावत् ईसीपभाराए पुढवीए बहुमज्झे देसभाए इत्यादि, अट्ठजोयणिए खेते आयामविखंमेणं अजोयणादि, बाहल्लेणं घड-
दिगनुपाते-
नाल्पबहुत्वं
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥२४॥
तणेणंति वुर्च भवति इति, एयरस इमा ठवणा। 'तिणि सया तेत्तीसा' इत्यादि, पंचधणुसतपमाणाणं हवंति,आह-यदि एवं
मरुदेविसामिणीए अहिगयराए होयव्वं, जओ समहियपंचधणुसयाई पणवीसुत्तराई, उक्तं च-"नवधणुसयाई" गाहा (आव०)।
ततः किमिति चेदुच्यते-इत्थीणपि संघयणादीहिं कुलगरतुल्लत्तणं, तो भणियं च 'संघयणं संठाणं उच्चत्तं चेव कुलगरेहि सम'मि.
त्यादि, आचार्य आह-सच्चं भणियं, बाहुल्यमाश्रित्य, तत्त्वतस्तु मनागूना एव भवंति इति, योषित इति न दोषा, गजस्कन्धासी-
नायाश्च मुक्तिप्राप्तेरित्यदोषः, 'चत्तारि य' इत्यादि, सत्तहत्थाणं । 'एका य' इत्यादि, दुहत्थाणं कुम्मयसुताईणं,संठाणमणित्थत्थं
इदंप्रकारमापनमित्थं इत्थं तिष्ठतीति इत्थस्थं न इत्थस्थमनित्थस्थं । फुसति अणंते सिद्धे गाहा ।। ठवणा । शेष सूत्रसिद्धं ॥
प्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां द्वितीयपदव्याख्या समाप्ता ॥
.
साम्प्रतं तृतीयपदमारभ्यते,अस्य चायमभिसंबंधा-प्रथमपदे प्रज्ञापितानां पृथिवीकायिकादीनां द्वितीयपदे च स्वस्थाना-
दिविभागतो निरूपितानां दिगादिविभागेनाल्पबहुत्वसंख्यानिरूपणार्थमिदं प्रक्रम्यते, तथा चाह-'दिसाणुवाएणं सव्वत्थोवा
जीवा पञ्चत्थिमेण मित्यादि, इह दिसोऽनेकप्रकाराः प्रथमाङ्गे व्यावर्णिता, तत्र सूर्योदयोपलक्षिता पूर्वा,शेषाश्च पूर्वदक्षिणादिका-
स्तदनुक्रमेण वेदितव्याः, नामानि चासां-"इंदग्गेयी जम्मा य रती वारुणी य वायव्वा। सोम्मा ईसाणावि य विमला य तमा य
बोद्धव्वा ॥१॥" आसां च तिर्यग्लोकमध्यगतादष्टप्रदेशिकाद् रुचकात् प्रमयोऽवगन्तव्यः, यथोक्तं-"अट्ठपदेसो रुयगो तिरियं
लोगस्स मज्झयारंमि। एस पभवो दिसाणं एसेव भवे अशुदिसाणं ॥१॥" दिक्ष्वनुपातो दिगनुपातस्तेन-दिग्विमागेन-दिग्वशेन
॥२४॥
भीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा
॥२५॥
दिशोऽधिकृत्येत्यर्थः, सर्वस्तोका जीवाः पश्चिमेन-पश्चिमायां दिशि, इदं चाल्पवहुत्वं पादरानधिकृत्य, न सूक्ष्मान् , यतस्ते सर्व.
लोकापन्नाः सर्वत्र प्रायसस्समा एवेति, तत्र सर्वस्तोका जीवाः पश्चिमेनेत्यत्र भावना-इह सर्ववहवो वनस्पतय इतिकृत्वा यत्र ते
बहवः सन्ति तत्र बहुत्वं, तेषां च बहुत्वं जत्थ आउक्काओ तत्थ णियमा वणस्सइकाइया इति, पणगसेवालहडादी बादरावि होला,
सुटुमा आणागेज्झे अगेज्दो मंसचक्खुणा॥ यथोक्तमनुयोगद्वारेषु "ते णं वालुगा सुहुमस्स पणगजीवस्स सरीरोगाहणाहितो असं.
खिजगुणा" इति, उदकं च बहुयं समुद्देसु दीपद्विगुणविष्कम्भेषु, 'प्राचीप्रतीच्योश्च दिशोः समुद्रेषु चन्द्रसूर्यद्वीपाः संति,यत्र च ते
अवगाहास्तत्रोदकाभाव इति तदभावाच वनस्पतिकायाभाव इति,प्रतीच्यां तु गौतमद्वीपो लवणसमुद्रेऽप्यधिकस्तत्र चोदकामावादल्प-
तरा एव जीवा पच्छिमेणंति,पूर्वस्यां तु तदभावात्तावतैव विशेषेणातिरिच्यत इति, दक्षिणस्यां तु चन्द्रसूर्यद्वीपाभावात् पूर्वतो विशेषा-
धिका इति, उदीच्यां तु संख्येययोजनिकेषु द्वीपेषु माणसो सरो संखिजाओ जोयणकोडीओ आयामविक्खंभेणं अतस्तत्र दक्षिणतो-
ऽपि उत्तरस्यां विशेषाधिकाः, एतदेव प्रयोजनं आउकाइयवणस्सतिकाइयवेइंदियतेइंदियचउरिदियपंचिदियतिरिक्खजोणियाणं
चाल्पवहुत्वस, तत्र संखादिद्वीन्द्रियप्राभूत्यात् , पिपीलिकादित्रीन्द्रियप्राभूत्यात् , भ्रमरादिचतुरिन्द्रियप्राभूत्यात् ,मत्स्यादिपंचेन्द्रि-
यवाहुल्याच, एवं सामान्येन दिगनुपातेन जीवानामल्पबहुत्वं प्रतिपादितं । इदानीं विशेषेणोच्यते-'सव्वत्थोवा पुढविकाइया
दाहिणेण मित्यादि, जत्थ जलं न बहुलं तत्थ पुढवी बहुगा, जत्थ सुसिरं तत्थ सव्वे थोवा, तेण दाहिणेण थोवा, जम्हा बहुतरगा
भवणा णरगावासा य दाहिणेणंति, जे पुण उत्तरेणं भवणा णरगावासा य ते थोवा, तेण उत्तरेण विसेसाहिया, पुग्वेण विसेसाहिया
रविससिदीवे अहिकिचा, अवरेणं विसेसाहिया, गोतमदीवमहिकिचा, आह-यदि गोतमदीवो समतिरिसो पच्छिमाए चेव दिसाए
MAHA
॥२५॥
कायाध.
ल्पबहुत्वं
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥२६॥
अहोलोइयगामा अस्थित्तिका तुल्ला चेव, ण पुण विसेसाहिया, उच्यते, नैतदेवं, कुतः-जतो अहोलोइयगामावगाहो णव
जोयणसताणि, दीवस्स पुण छावत्तर जोयणसहस्समुच्चत्तं, विक्खंभो से बारसजोयणसहस्साति, तेणं अहोलोइयछिद्दे पक्खिप्पितो
समाणोऽत्तिरित्तो भवति, न तुल्लो, तेण विसेसाहिया पुढविकाइया । आउकाइया जहा ओहिया, सव्वत्थोवा तेउकाइया दाहिणु-
तरेणमित्यादि, कथं ?, यत्र मनुजास्तत्रैव चादरतेजस्कायिकानां सम्भवः, यस्मात्तेषां पाकारंभोऽस्ति, अतः स्तोकास्तेजस्कायिका:
(कदाइ) भरतैरावतेषु चाभावात् , पुरस्तात् संख्येयगुणाः, अवरेणं विसेसाहिया, अहोलोइयगामे पडुच्च, यत्र शुपिरं तत्र
वायुः, यत्र धनं तत्र नास्ति, तस्माद् घनत्वात् पूर्वस्यां दिशि अल्पा वायवा, अपरस्यां विशेषाधिकार, अधोलौकिकग्रामसंभ-
वात् , उत्तरस्यां विशेषाधिका भवनबहुत्वाच्छुपिरवहुत्वमितिकृत्वा, ततोऽपि दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकार, भवनबहुत्वादेव ।
वणस्सइकाइया जहेवोहिया जीवा । नारकसूत्रे नारका दक्षिणेनासंख्येयगुणाः, पापोदयात् कृष्णपाक्षिकत्वाद् बहव उत्पद्यन्त इति,
शेषं गतार्थ । मनुष्यसूत्रे उपपत्तिर्यथा वादरतेउकाइयाणं । भवनवासिसूत्रे पुरथिमपञ्चत्थिमेणं भवणा थोवा, तन्निवासिनोऽपि भवन-
वासिनो देवाः स्तोका:, उत्तरेण असंखेजगुणाः, यस्मात् स्वस्थानमेव नन्वेषां, दक्षिणस्यां संख्येयगुणाः, भवनबहुत्वात् , यसानि-
कायेर चत्वारि भवनशतसहस्राण्यतिरिच्यते । व्यन्तरसूत्रे यत्र शुषिरं तत्र व्यन्तराः प्रचरंति,यत्र पुनर्घनं तत्र न, तसाद् घनत्वात्
पूर्वस्यां दिशि सर्वस्तोकत्वं, अपरखां दिशि विशेषाधिकाः, अधोलोकिकग्रामसंभवात् , उत्तरस्यां विशेषाधिकार, नगरावासबहुत्वात्
खस्थानत्वाच, ततोऽपि दक्षिणेन विशेषाधिकाः, नगरावासबहुत्वादेव । ज्योतिष्कसूत्रे प्राचीप्रतीच्योः स्तोकाः ज्योतिष्काः, यस्मा-
चन्द्रादिद्वीपेधूयानकल्पेषु अल्पा राजधान्य इति, दक्षिणस्यां विशेषाधिका विमानबहुत्वात् कृष्णपाक्षिकदक्षिणगामित्वाच, उत्त-
॥२६॥
देवसिद्धा
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥२७॥
रस्यां विशेषाधिकार, यसान् मानसे सरसि बहवो ज्योतिष्काः क्रीडनस्थानव्यापृता नित्यं समासते, मानससरसि च ये मत्स्यादयो
जलचरा आसनविमानदर्शनकृतनिदानाः किंचित् व्रत प्रतिपद्य अनशनादि च कृत्वा तत्रोपपद्यते । सव्वत्थोवा देवा सोहम्मे
कप्पे पुरथिमपञ्चत्थिमेणं, कहं १, भण्णति-जे आवलियपविट्ठा विमाणा ते चउसुवि दिसासु तुल्ला, जे पुण पुप्फावकिमा ते
दाहिणेणमुत्तेरण य बहू असंखिजवित्थडा य, तेण पुरस्थिमपञ्चस्थिमेणं थोवा, उत्तरेणं असंखेजगुणा, पुष्फावकीर्णकविमानबहु-
त्वात् असंख्येययोजनविस्तृतत्वाच्च, दक्षिणस्यां दिशि विशेषाधिकार,दाहिणगामिए णं कण्हपक्खिएत्तिकाउं, सुकपक्खिया अप्पा,
एवं जाव माहिंदो, भलोए सव्वत्थोवा पुरथिमपञ्चत्थिमउत्तरेणं,जणं कण्हपक्खिया तिरिक्खजोणिया दाहिणेण बहवो उववजं.
ति, सुक्कपक्खिया पुण उत्तरेण, तेण दाहिणेण असंखेजगुणा, एवं जाव सहस्सारो, शेपं गतार्थ, आणयादिसु बहुसमा, कहं ,
भण्णति-मणुस्सा चेव तेसु उववजंतित्तिकाउं । सिद्धसूत्रे सिद्धा मनुष्यवत् , कथं ?, जम्हा पंचसु भरेहरवएसु सिझतित्ति तेण
सव्वत्थोवा सिद्धा उत्तरदाहिणेणं, पुरस्थिमेणं संखिजगुणा, कहं ?, पंच पुन्वविदेहाणि भरहेरखएहितो संखेजगुणवित्थडाणि, पञ्च-
स्थिमेण विसेसाहिया, अहोलोइएसु गामेसु सिझतित्तिकाउं । अष्टगतिसमाससूत्रे स्त्रीभ्यो मनुष्याः असंखेजगुणाः, सम्मूर्छन-
जानपि गृहीत्वा, नपुंसकवेदोऽत्र न विवक्ष्यते, ते च वान्तादिषु निर्धमनान्तेषु जायंते असंख्येया। इंद्रियसत्रे एकेन्द्रियादिभ्यः
पंचेन्द्रिया अल्पतराः, कथं १, यसात् पर्याप्तापर्याप्तकसूत्रे शेषकायेभ्यः अल्पतरा एवं पठिता इति, एकेन्द्रियेभ्यः सेन्द्रिया विशेषा-
घिकार, केन विशेषेण ?, द्वीन्द्रियादिना, तत्र स्थिता एवैकेन्द्रिया इति । पर्याप्तापर्याप्तकसूत्रे चतुरिन्द्रिया अल्पायुषः पर्याप्ताथ
न चिरमासते अपर्याप्ताश्च बहवो नियंते, पंचेन्द्रिया विपर्ययेण, तेन स्तोकाः, इयमत्र भावना-इंद्रियभेदांत्रिधा पाटिकासु स्थाप-
ब
॥२७॥
श्रीप्रज्ञा० श्रीहारि० ३ प्रज्ञा० ॥२८॥ वेदार यित्वा मज्झिाए ओहिया, उवरिमाए अपजत्तगा, हिडिमाए पजत्तगा, एवं ठाविऊण ततः अल्पबहुत्वं साध्यमिति, एत्थ पुण पंच अप्पत्रहुमेदा, तंजहा-ओहियाणं? अपज्जत्ताण२ पञ्जताणं३ पत्तेयं अपजत्तपत्ता]४ समुदियाणं पज्जत्तापजचाणंद,एत्थ पुण पत्तेयं पजत्तापजत्तठितीए भणियं सव्वत्थोवा एगिदियापजत्ता, पजत्ता संखिजगुणा, एवं सुहुमेगिदिए पडुच्च दहव्वं, बादराणं पुण पजचगेहिंतो अपजत्तगा चेव असंखेजगुणा भवंति, जतो भणियं पण्णवणापदे-"पजत्तगनिस्साए अपजत्तगा वकमंति, जत्थ एगो तत्थ नियमा असंखिज्ज"त्ति, सुहुमा य सव्वलोए, अतो य पज्जत्तगबहुत्तणओ उभओवि पजत्तगा संखेजगुणा, स- इंदियावि संखेजगुणत्ति, तदा ओहिया अपजत्तसइंदिया-एगिदिया बेइंदिया तेइंदिया चरिंदिया पंचिंदिया चेव अपजत्ता; अपजत्ता, पजत्ता अपजत्ता सो (संखिजगुणा) वक्ष्यति च सुहुमाणं पज्जता अपजत्ता, अणिदियचिंताए-सव्वत्थोवा सुहमा अप- अत्ता, पजत्ता संखिजगुणत्ति, अलमतिप्रसंगेन, अवचूर्णिकामात्रमेतदिति, इह चेयं स्थापना, एवं कायादिष्वपि अल्पबहुत्वं वाच्यं ऊर्ध्वाधोविन्यासेन । 'एतेसिणं भंते! मणजोगीण' मित्यादि, ये संज्ञिनः पर्याप्तास्ते मनोयोगिन इति तेन ते स्तोकाः, द्वीन्द्रियादयो वाग्योगिनस्तेन असंख्येयगुणाः, सिद्धा अयोगिनस्तेन तेऽनन्तगुणाः, अनन्तकालचितत्वात् , काययोगिनोऽनन्त- गुणाः, वनस्पतिकायमधिकृत्य, यद्यपि निगोदजीवानां अनन्तानामौदारिकमेकं शरीरं तथापि कार्मणकाययोगप्रति अनन्तगुणत्वं, सजोगि विसेसाहिया, जेण मणजोगिवइजोगि तेऽवि तगं चेव कायजोगिरासि मज्झे छूटा तेण विसेसाहिया। इत्थिवेदादिस्त्रे सर्वस्तोकाः पुरुषवेदाः, कथं १, यसात् संज्ञिनः समनस्का एव तिर्यामनुष्या देवाश्च पुरुषवेदा इति, स्त्रियः संख्येयगुणाः, यसा. जीवामिगमेऽमिहितं-तिरिक्खजोणियपुरिसेहितो तिरिक्खजोणियइत्थीओ तिगुणाओ तिरूवाहियाओ, तहा मणुस्सपुरिसेहितो Iકા
तेश्यो
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा
॥२९॥
मणुस्सित्थीओ सत्तावीसगुणाओ सत्तावीसरूवाहियाओ य, तथा देवपुरिसे हितो देविस्थीओ बत्तीसगुणाओ वत्तीसरूवुत्तराओ
य, भणियं च वुड्डायरिएहिं-"तिगुणा तिरूवअहिया तिरियाणं इत्थिया मुणेयव्वा । सत्तावीसउणा पुण मणुयाणं तदहिया चेव ॥१॥
बत्तीसगुणा बत्तीसरुवअहिया य तह य देवाणं । देवीओ पण्णत्ता जिणेहि जियरागदोसेहि ॥२॥" सवेया विसेसाहियत्तित्थींपुरिसा
तत्थेव पक्खिचा तेण विसेसाहिया । सकसायादि सूत्रसिद्ध, वीतरागाः खल्वकषायिणा, ते च स्तोका, मानकपायिणः छवि
काएसु अस्थिति तेण अणतगुणाः, न चात्र सांनिध्यमात्रमेव गृह्यते जेण विभागभणिय (न जुआइ) कोहकसायादीणं अप्पापहुयं,
किंतु तथा परिणामः, यथैव सांनिध्यं(नतथैव तद्विशेषपरिणतिरपीति, मानकपायपरिणामक्षेपामल्पतरकाला,शेषकपायाणा क्रोधा.
दीनां परिणामकाला विशेषाधिका इति । लेश्यास्त्रे सर्वस्तोकाः शुक्ललेश्याः, कथं ?, यसाद्देवेषु वैमानिकेम्वेव शुक्ललेश्या, न शेषेषु,
सा च लांतकादिष्वेव भवति अनुत्तरपर्यवसानेषु, न सौधर्मादिषु, तथा गन्भवतियमणूसेसु केसवि कम्मभूमगेसु, तहा तिरिक्त-
जोणियपुरिसेसु तिरिक्खजोणिणित्थीसु य संखिजवासाउयासुचि, तहा पम्हलेस्सा संखेजगुणा, कई, भण्णति-जम्हा पम्हलेसा
देवेसु वेमाणिएसु सणंकुमारमाहिंदवंभलोयपअवसाणेसु भवति, ते य लंतगादिदेवेहिंतो संखेअगुणा पढिता, तहा गन्भवतिय-
मणुस्सेसु मणुस्सीसु य संखेजवासाउयकम्मभूमगेसु केसुवि, एवं गन्भवतियतिरिक्खजोणियपुरिसेसु तिरिक्खजोणिणीसु य
संखेजवासाउएसु केसुवित्ति, तसादुक्तन्यायेन संखिजगुणा एव पनलेसा इति, तेउलेसा संखेजगुणा, यदि नाम कश्चिद् ब्रूयात्-
तेजोलेश्याः कसा असंख्येयगुणा न भवंति ?, कथं च संख्येयगुणा भवति १, यसाज्योतिष्का एव भवनवासिभ्योऽप्यसंख्येय-
गुणाः, किं पुनः सनत्कुमारादिदेवेभ्य इति, ते च तेजोलेश्या इति, तच न, यसादुक्तं लेश्यापदे-गम्भवकंतियतिरिक्खजोणियाणं
॥२९॥
लेश्याया
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारिक
३ प्रज्ञा०
॥३०॥
समुच्छिमाणे पंचेन्दियतिरिक्खजोणियाण य कण्हलेस्सादिअप्पाबहुत्ते-सव्वत्योबा गम्भवतियतिरिक्खज़ोणिया सुकलेस्सा, ति-
रिक्खजोणिणीओ संखेजगुणाओ, पम्हलेसा गम्भवतियतिरिक्खनोणिया असंखेजगुणा, तिरिक्खजोणिणीओ संखेजगुणाओ
भवंति," वहा महादंडए-"तिरिक्खजोणिणीहितो वागमंतरा संखेजगुणा, ततोवि जोइसिया,". इति, एवं च संखिज्जगुणतणं जो-
इसिए पडुच्च, इदमत्र हृदयं-तिरिएमु सम्मीसगपम्हलेसएहितो तिरियसम्मीसगा चेव तेउलेसा चिंतिज्जति तेणं संखिज्जगुणत्ति,
अलेसा अणंतगुणा, ते य सिद्धत्ति, काउलेस्सा अणंतगुणा, वणस्सइकाइए पड्डुच्च, णीललेसा विसेसाहिया, जे नेरइयादि पीलले-
साए तेऽवि तत्थेव पक्खिप्पंति, सलेसा विसेसाहिया, सेसा णीललेस्सादिरासी तत्थ वुझंति तेण विसेसाहिया, तत्थ जह कोई
भणेज्जा यथा सौधर्मेशानयोः कल्पयोर्देवास्तेजोलेश्या इति इयं द्रव्यलेश्या, तथा सनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोकेषु देवाः पद्यलेश्या इति,
इयमपि द्रव्यलेश्या, तथा लांतकादिषु कल्पेषु अनुत्तरादिपर्यन्तेषु देवाः शुक्ललेश्या इति, इयमपि द्रव्यलेश्या इति, तच न भवति,
कथं कृत्वा ?, उच्यते, जम्हा जीवामिगमे वेमाणियउद्देसए भणियं-सोहम्मीसाणेसु णं कप्पेसु देवा केरिसिया वण्णेणं पण्णचा ?,
कणगत्तयरत्तामा वण्णेण, सणंकुमारमाहिदेसु णं पउमपम्हगोरा वण्योणं पण्णत्ता, बंभलोयलंतएसु कप्पेसु अल्लमहुयवण्णाभा वण्णेणं
पण्णत्ता, महामुक्कसहस्सारेसु मुकिल्ला वण्णेणं पण्णत्ता, एवं जाव गेवेजअणुत्तरोववाइया देवा परमसुकिल्ला वण्णेणं पण्णचा," तहा
तम्मि चेव उद्देसए भणियं 'सोहम्मगदेवाणं भंते ! किलेस्साओ पण्णताओ?, गोयमा तेउलेसा पण्णत्ता, एवं ईसाणेवि, एवं सणं-
कुमारमाहिदबंगलोएसु पम्हलेसा,सेसा सुक्कलेसा' इति,तम्हा न दब्बलेसत्ति । सम्यग्दृष्ट्यादिस्त्रे यसात् सम्मामिछदिट्ठी अंतोमहत्त-
मेत्तं कालं निव्वलिज्जमाणकोद्रववत् तेण थोवा,अवसेसं गतार्थ । 'एतेसिं णं भंते!मतिणाण'मित्यादि,मणपज्जवणाणी थोवा, य-
॥३०॥
ज्ञानादीनां श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० ३ प्रज्ञा० ॥३१॥ सात् इड्डीपत्तादिसंयतस्यैव मणपज्जवणाणंति, ओहिणाणी चउसुविगतीसु संति तेण असंखिजगुणा,मतिसुपणाणा ओहिणाणा (विसे- साहिया) विगलिंदियावि उववायकाले सासायणमावे वट्टमाणा मतिसुतणाणीवि लम्भंति, तहा मणपजवणाणीवि,तेण विसेसाहिया, तेऽवि तत्थ छूद्धत्ति,केवलणाणी अणंतगुणा,तथा अण्णाणीसूत्रे विमंगणाणी योवा,जेण पंचिंदिया घेव, मतिसुयअण्णाणा एगिदियावि तेण अणंतगुणा । तथा मिश्रकसूत्रे सव्वत्थोवा मणपज्जवणाणी,ओहिणाणी असंखेजगुणा, मतिमुयणाणी दोऽवितुल्ला विसेसाहिया, उपपत्तिः पूर्वोक्तज्ञानसूत्रे, मतिसुयोहिणाणीहितो कथं विभंगी असंखेजगुणा?, भण्णति-जम्हा सम्मदिडीहितो मरनेरइएहितो मिय- दिही सुरनेरइया असंखिज्जगुणा पढिया तेण विभंगणाणी ओहिणाणीमतिसुतणाणीहितो असंखेजगुणा इत्यादि,असंख्येय(नन्तानन्त)- गुणाः शेषा, शेषं कण्ठ्यं । दर्शनसूत्रे ओही विभंगी यसवे ते ओहिदसणी तेण तेथोत्रा, चक्खुदंसणी असंखगुणा,जम्हा असणीपंचिं- दिया चउरिंदिया य चक्खुदंसणीतिकाउं,केवलदसणी अणंतगुणा,सिद्धे पडुच्च,अचक्खुदंसणी अणंतगुणा, जम्हा सम्वे एगेन्दिया थे. इंदिया तेइंदिया अचक्खुदंसणित्ति। संजयादिसूत्रे सर्वस्तोकाः संयता, कथं , जम्हा कोडिसहस्सपुहुत्तं मणुयलोए संजयाणं, मीसा असंखगुणिया, जम्हा संजयमणुस्से हिंतो संजतासंजतमणुस्सा संखेजगुणा,(परं बहवस्तिर्यचो मिश्रे इत्यसंख्यगुणाः)असंजता अनंत- गुणा, एगिदिए पड्डुच्च । साकारानाकारसूत्रे दर्शनोपयोगकालस्य स्तोकत्वात् संख्येयगुणत्वाच्च ज्ञानोपयोगकालस्य तमात् सर्वस्तोका अनाकारोपयुक्ताः, साकारोपयुक्ताच संख्येयगुणा इति । तथा आहारकानाहारकमूत्रे सर्वस्तोका अनाहारकाः, यतस्ते विग्रहगतिस- मापण्णादय एव भवंति, तथा चोक्तं-"विग्गहगतिमावण्णा केवलिणो समोहया अजोगी य । सिद्धा य अणाहारा सेसा आहारगा जीवा ॥१॥" आहारगा असंखेज्जगुणा, कहं १, उच्यते, यस्मादन्तर्मुहूर्तसमयरासितुल्याः सूक्ष्मनिगोदार सदाकालमेव विग्रहे 14. ॥३॥ . .
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥३२॥
वर्तत इति, सद्धीनश्च शेषजीवनिकाय इत्यल्पबहुत्वं प्रत्यस्मिन् सूत्रे ते विग्रहिकाः सर्वे अनाहारकाः, प्रथमविग्रहिकान मुवा शेषाः
सूक्ष्मनिगोदा अविग्रहवर्तिनः असंख्येयगुणाः,ते चाहारकास्तसादाहारका असंख्येयगुणा इति । भाषकाभाषकसत्रे सर्वस्त्रोका भाषकार,
यस्माद् भाषालब्धयो द्वीन्द्रियादया,शेषा एकेन्द्रिया भासालद्धीए अलद्धिमंता,तेण अभासता अर्णतगुणा । परित्तांदिसूत्रे परित्ता दुविहा-
भवपरित्ता य कायपरित्ता य, भवपरित्ताजे भव्वा अंतो अवडपोग्गलपरियट्टस्स सिज्झिस्संति ते भवपरित्ता,कायपरिता पुण पत्तेय-
सरीरा, एतदुभयमपि सर्वस्तोकं,उभयप्रतिषेधवर्तिनः सिद्धास्तेऽनन्तगुणाः, नोपरित्तापरित्तेभ्यः अपरित्ता अनन्तगुणाः,कथमिति चेदु-
च्यते, भवपरित्तान कायपरित्तांश्चाङ्गीकृत्य साधारणशरीरिणामनन्तत्वात् । पर्याप्तकादिसूत्रे उभयप्रतिषेधवर्तिनः सिद्धास्ते सर्वतो-
काः, अपज्जत्तया अणंतगुणा, कथं १, भण्णति-जम्हा सिद्धाणाहारएहितो अपज्जत्तया अणतगुणा पढिजंति, जइ पुण सिद्धेहितोन
होति अपज्जत्तया अनंतगुणा ततः सर्वेऽपि पर्याप्ताः सिद्धेभ्योऽनन्तगुणाः न प्राप्नुवंति, कथं १, यस्मादपर्याप्तभ्यः पर्याप्त संखे-
यगुणा इष्यंते, तस्मादपर्याप्ताः सिद्धेभ्योऽनन्तगुणा इति सिद्धं, अपज्जत्तएहितो पज्जतया संखिजगुणा, उपपत्तिस्तु सैव । सुहुमा-
दिसूत्रे उभयप्रतिषेधवन्तः सिद्धास्ते च स्तोकाः, बादरा अणंतगुणा, बादरनिओदे अहिकिच, मुहुमा असंखेज्जगुणा, सुहुमणि-
ओदे अहिकिच्च, वादरनिओदेहितो मुडमा निओदा असंखिजगुणा पढिज्जति । सण्णियादिखत्रे समनस्काः संज्ञिन इतिकृत्वा सर्व-
स्तोका:, उभयप्रतिषेधिताः सिद्धास्तेऽनन्तगुणाः, शेषा असंज्ञिन एकेन्द्रियादयः तेन तेऽनन्तगुणाः । भवसिद्धियादिसूत्रे सिद्धिग-
मनयोग्यो भव्य इति, अनादिपारिणामिकभन्यभावयुक्त इत्यर्थः, तद्विपरीतस्त्वभव्यः, नोभवसिद्धियणोअभवसिद्धिया सिद्धा,
सर्वस्तोकाः अभव्याः, कहं ,जम्हा अणुओगदारेसु भणियं-उक्कोसए परित्ताणतए रूवं पक्खिचं जहण्णयं जुचाणतयं, अमवसिद्धि-
॥३॥
कालानन्स्य
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥३३॥
यावि तत्तिया चेब, अतोऽवगम्यते अभव्याः सर्वस्तोका इति, उभयप्रतिपेधवचिनः सिद्धास्तेऽनन्तगुणाः, अजहण्णुकोसए जुत्ताण-
तए वस॒तित्तिकाउं, भवसिद्धिया अणंतगुणा, जम्हा भव्यनिगोदसैकस्य अतीतकालेऽनन्तभागः सिद्धो भव्यनिगोदाथासंख्येया
लोक इति । अस्थिकायसूत्रे पोग्गलस्थिकाए दबट्ठयाए अर्णतगुणे, कहं ?, भण्णंति, यमादेकैको जीवप्रदेशोऽनन्तैनिावरणादि-
कर्मपुद्गलैरावेष्टित इति,तथा चोक्तं पण्णत्तीए अहमे सए 'सव्वत्थोवा पोग्गला पाओगपरिणता मीसपरिणता अणंतगुणा, वीस-
सापरिणता अणंतगुणा' इति, अतो जीवत्थिकायातो पोग्गलत्थिकाए अणंतगुणे इति, अद्धासमए दव्वट्टयाए अणंतगुणे, पोग्ग-
लस्थिकायातो अद्धासमया अणंतगुणा होति, कह ?, जम्हा एकस्स चेव परमाणुस्स अपाागए काले दुपएसियसंखिज्जासंखिजाणंत-
पदेसियखंधगाण संजोगा भिण्णकालपुरेक्खडा दिट्ठा, जहा एकस्स परमाणुस्स एवं सब्वेसिं परमाणूणं दुपदेसियादिखंधाणं च
संजोगा मिण्णकाला पुरेक्खडा दिट्ठा, तह खित्ताओवि, अयं परमाणू अमुगंमि काले अमुगंमि आगासपदेसे अवगाहिस्सति, एवं
दुपदेसियादओवि खंधा एगपदेसावगाहणत्तणेण भविस्संतित्ति, तहा कालओऽवि एकसमयादिद्वीतीयादित्तणेण अमुगम्मि काले
बहिस्सतित्ति तहा, भावओऽवि अमुगंमि काले एगगुणकालगादितणेण बहिस्सतित्ति, एवं एगम्मि चेव परमाणुम्मि दबखेत-
कालभावविसेससंभविणो अणता अद्धासमया भवति, जहा परमाणुसरा तहा दुपेदसियादिखंधाणंपि दव्वादिविसेसवधिणो सजोगा
पुरेक्खडा दिट्ठा भगवता, तम्हा पुग्गलहिकायाओऽणंतगुणो अद्धासमएत्ति सिद्धं, तथा चोक्तं-"संयोगपुरक्खडाश्च नाम भाविनि
हि युज्यंते काले, न हि संयोगपुरस्कारो ह्यसतां केषांचिदुपपण्णः, तथा पश्चात्कृता अपि द्रव्यक्षेत्रकालभावसंयोगा अतीतकाल-
विषया अनन्ता एव परमाण्वादिषु दृष्टाः, अतोऽप्यनन्तत्वमद्धासमयाना"मिति, शेषं सूत्रसिद्ध, यावदेवं पोग्गलस्थिकाए वत्ति सूत्रा.
॥३३॥
कालानन्त्य श्रीप्रज्ञा० श्रीहारि० ३ प्रज्ञा० ॥३४॥ वयवा, अस्य भावना-सव्वत्थोवा पोग्गलस्थिकाए दबट्ठयाए, से चेव पदेसयाए असंखेजगुणोत्ति, इह यद्यप्यनन्तप्रदेशिका: स्कन्धा विद्यन्ते, तथापि तेऽल्पा, परमाण्वादयस्तु बहवो वर्त्तन्ते, वक्ष्यति च-'सव्वत्थोवा अणंतपेदसिया, परमाणुपोग्गला दब्व- याए अणंतगुणा, संखेजपदेसिया खंधा दबड्याए संखेजगुणा, असंखेजपदेसिया असंखेजगुणे ति, ततश्च सर्व एव कायः प्रदे- शार्थतया चिन्त्यमानः असंख्येयगुणो भवति, परमाण्वादिपरिणामिपृथग्रद्रव्यत्वे सति अनन्तप्रदेशिकसंख्येयप्रदेशिकासंख्येय- प्रदेशिकस्कन्धगतप्रदेशापेक्षया असंख्येयगुणत्वादिति, अद्धासमए न पुच्छिन्नति, कहंति ?, उच्यते-पदेसठ्ठताअभावा, आह-को- ऽयमद्धासमयाणं दव्वट्ठया नियमो?,णणु पदेसट्टयाएवि विञ्जति तच्चेव खंधमासज,जहा संधो दव्वं च भवति तदवयवा पदेसा भण्णंति, एहमिहापि समयानन्त्यवृत्तेः पदेसत्तं च किन भवति?,उच्यते-जहा परमाणूण खंधभावेणं परिणमणं अण्णोऽण्णखंधचाए भवति, णेवमद्धासमयाणं, जम्हा अद्धासमया प्रत्येकत्वे स्कन्धभावे च प्रत्येकवर्तिन एव, तमात्तेपामन्योऽन्यनिरपेक्षत्वान्न विद्यते स्कन्ध- भाव इति स्थितं, शेष मूत्रसिद्धं यावत् चरमाचरमसूत्रं, एस्थ अचरिमा अभव्याः चरिमा पुण जे भव्या चरिमं भवं पाविस्संति, सेत्संतीत्यर्थः, ते अचरिमेहितो अणंतगुणा, जम्हा अभव्वेहितो सिद्धा अणंतगुणा भणिता, जत्तिया य सिद्धया तत्तिया चेव च- रिमा, जम्हा जत्तिया सिद्धा अतीतअद्धाए तचिया चेव सिझंति अणागए अद्धाएत्ति । इदानीं सबजीवसव्वपुग्गलअद्धासमयः सव्वदव्वसव्वपदेसपज्जवाण य अप्पबहुतं चिंतिजतित्ति, तत्रेदं सूत्रं-'एएसिणं भंते' ! इत्यादि, भावितार्थमेव, णवरं सम्बदव्वा विसेसाहियत्ति, जे ते समया पोग्गलेहितो अणताते पत्तेयं दवाई तम्हा तेर्सि मज्झे जीवपोग्गलधम्मधम्मागासा दध्वा णिच्छूढा तेण समयरासिदवरासीहितो दबपएसेण गणिज्जमाणाणि विसेसाहिया इति, सव्वपदेसा अणंतगुणेति, सचदम्वेहितो सम्वपदेसा थीप्रज्ञा श्रीहारि० ३ प्रज्ञा ॥३५॥ अणंतगुणा, कहं , आकाश(प्रभृतीनामनं)तत्वादिति, सय्वपज्जवा अणंतगुणा, कई, जम्हा एको एको आगासपदेसो अर्णते अगुरुलहुपाएहितो जुत्तो। खेत्ताणुवाएणं सव्यस्थोवा जीवा उडलोय० इत्यादि, किमुक्तं भवति उद्दलोगतिरियलोग इति, उच्यते, इह चतुर्दशरज्ज्वात्मकोऽपि लोकस्त्रिधा भिद्यते, तद्यथा-ऊर्चलोकोऽधोलोकस्तिर्यग्लोकब, रुचकाचैतेषां विमागो विदितच्या, तत्र देशोनसप्तरज्जप्रमाण ऊर्ध्वलोका, समधिकसप्तरन्जुप्रमाणश्चाधोलोका, अष्टादशयोजनशतोचि तय तिर्यग्- लोक इति, तत्र रुचकसमभूभागानव योजनशतानि गत्वा ज्योतिश्चकस्य उपरितला, स च तिर्यग्लोका, तस्स उवरिज एगपदे- सियं आगासपयरं तं उडलोयपयरंति, उडलोगपयरे जोइसचक्कउवरितले तिरियलोगपयरे य जे विग्गहगतिमावण्णा ते थोषा, इयमेस्थ भावना-ओसन्नमुट्ठलोगाओ तिरियलोए तिरियलोयाओ उद्दलोगे उववज्जमाणा अहिगा,तत्थ खेते ते दुलोगफसमाणा लम्भंति तप्पयरदुगपदेसट्ठाईणोय तत्रस्था एव केचन इत्येते च स्तोका, जम्हा जे अहोलोगमेव उद्दलोगमेव वा फुसति ते इह न घेप्पति, तेषां सूत्रान्तरविषयत्वात् ततश्च यद्यप्यूर्वलोकादसंख्येयभागो अनवरतमेव सर्वजीवानां म्रियते,तथाऽप्यधिकतमतरद्वयसंस्पर्शिनः स्तोका एव, प्रभूततराणामूर्ध्वलोक एवोत्पतेरिति । तथा अहोलोगतिरियलोए विसेसाहिया,एस्थ अहोलोगस्स उवरिम एगपदेसियं आगा- सपदेसपयरं तिरियलोगस्स य हेहिम, एस अहो बद्दवे सुहुमनिगोदादयो उज्वति, असंख्येयभागो य तेसिं तिरियलोए उवव. अति, खेततो थोवणत्तओ, अहोलोगतिरियलोगो वुवति, एत्थ जे विग्गहगतीए बटुंति ते विसेसाहिया, खेत्तविसेससाहियत्ताओ, भावार्थः पूर्ववत् , अहोलोइयगामभावतो य बहुतरसंठाणसंभवादिति, तिरियलोए असंखिज्जगुणत्ति तिरियलोगखेत्तस्स मणि- तखेत्तदुगातो असंखेजगुणत्वात् , तत्र चासंख्येयगुणानामेवावस्थिते, तिर्यग्लोका असंखिजगुणत्ति, जम्हा उड्डलोगअधोलोगाणं ॥३५॥ .
लोकेश्वरूप
बहुत्व
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहारिक
३ प्रज्ञा
॥३६॥
अणुसमयमेव वहवे सुहमणिगोदादयो उव्वदंति, असंख्येयभागो य तेसिं तिरियलोए उववज्जति, खित्ततो थोवत्तणओ असंखिजा
य तेभ्यः, केवि य उड्डलोए उववजति, ते य विग्गहगतीए बटुंता तेलोकं फुसंति, कई पुण एते बहुगा भवंति , उच्यते,
जम्हा भणियमेवेह-सव्वत्थोवा णोपजत्ताणोअपज्जत्ता, अर्णतगुणा अपज्जत्ता, पजत्ता संखिजगुणा, ततश्च एवं ते जेण
तेहितो पज्जत्ता असंखेज्जगुणाविण भवंति, बहुगा य अपजत्तगा अंतरगतीएचि भावना, उब्लोए असंखेजगुणत्ति उववा-
यतो खेत्तबहुत्तणओ असंखेजभागानां चोद्वर्तनाभावादिति हृदयं, 'अहोलोए विसेसाहिय'त्ति जम्हा उडलोगाओ अहोलोगो
विसेसाहिओत्ति, भावना पूर्ववत् । खेत्ताणुवाएण सव्वत्थोवा मेरइया तेलोके, कथं १, मेरुशिखरांजनपर्वतदधिमुखादिषु च
जाओ वावीओ तत्थ जे मच्छादओ नरगेसु उववजमाणा इलियागतीए पदेसे णिच्छुब्भंति ते तेलोकमवि सव्वं फुसतित्तिकाउं,
णारगा य ते अभिमुखनामगोत्रात् तस्यामेव नारकत्वोपपचेश्व, तथा समोहया य केचन नारका एवोपपाताभ्यधिका भवंति, 'दोचंपि
समोभण्णति'त्ति वचनात् , अन्ये तु व्याचक्षते-किल नारका एवं यथोक्तदापीषु तिर्यक्तया उत्पद्यमाना विवक्षितनिजदण्डाः
परिगृह्यन्ते, ते च किल तदा नारका एव, तदायुकप्रतिसंवेदनादित्यर्थः, अहेलोए तिरियलोए असंखिज्जगुणा, कहं १, जम्हा
असंखेजेसु दीवसमुद्देसु तिरिक्खजोणिया णरएसु उववजमाणा इलियागतीए तिरिय लोयं अहोलोयं फुसंति,तं च खेत्तं मंदरादि-
वाविखेचाओ असंखिजगुणत्ति, अतो असंखिज्जगुणा, अण्णे' भणंति-नारगा चेव एत्थ उव्वटुंतगा विप्पंति, असंखिजावि किल
उबटुंति चेव, अहोलोगे असंखिजगुणा सहाणमुचटुंताणं तेसिं । खेत्ताणुवाएणं सव्वत्थोवा तिरिक्खजोणिया उडलोयतिरिय-
लोए, थोवजीवास्तथैव वक्तव्याः, खेत्ताणुवाएणं सबस्थोवा तिरिक्खजोणिणीओ उडलोए, जम्हा मंदरादिवावीसु चेव ताओ
॥३६॥
-
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहारि०
प्रज्ञा०
॥३७॥
तिर्यगाव-
ल्पबहुत्वं
हवंति, उड्डलोयतिरियलोए संखेजगुणाओ, कहं ?, जम्हा जाव सहस्सारो ताव देवावि गन्भवतियपंचिंदियतिरिक्खजोणिएसु
उववअंति, किं पुण सेसकाइजा इति, ते य इलियागतीए उभयलोगं फुसतित्ति, तिरिक्खजोणियाउं च वेदमाणा तिरिक्ख-
जोगिणीओ लभंतित्तिकाउं असंखेजगुणाओ, अण्णे भणंति-ताओ घेव मंदरादिबावीसु उववअंति, उडलोगाएवि देवादित्ति,
ते य पढमसमोहया तिण्णिवि लोगे फुसंति, तेण संखिजगुणाओ, इत्थं चैतदंगीकर्त्तव्यं, 'दोच्चंपि समोहणंति'त्ति वचनात्,
अण्णे भणंति-समोहयाउ न पिप्पंति, अहोलोगतिरियलोगे संखेजगुणाओ अहोलोइयगामसमुद्देसु उववज्जमाणा उभयलोगफुस-
णत्तणेण तहा केसिंचि तप्पयरदुगफासणेण सहाणतोत्ति, अहोलोए संखेनगुणाओ अहेलोतियगामसमुद्दतला य सहाणमेव
तासिंतिकाउं । खित्ताणुवाएणं सम्वत्थोवा मणुस्सा तेलुके, कहं १, उववजमाणा अहोलोइयगामेसु, तहा तेसु य वेउब्धियकेव-
लिसमुद्घातादिसमोहता य तेलोकं फुसंति, थोवा य एयत्ति, उड्डलोयतिरियलोए असंखेज्जगुणा, कहं १,एत्थेव वेमाणियदेवाण-
सववाततो, चारणविजाहराणं च मंदरादिसु गमणभावतो, तेसिं चेव य सुकवंतादिएसु संमुच्छिममणुस्सोववाया यत्ति, अहेलोय-
तिरियलोए संखेजगुणा अहेलोइयगामसेढी जमम्भहियत्तिकाउं, तीए य केसिंचि सट्ठाणओत्ति, उडलोए संखेजगुणा,कहं १,
देवुजाणसोमणसादिसु कीडाचितिवंदणणिमित्तेण बहुगतरभावा, अहोलोए संखिजगुणा अहोलोइयगामेसु सट्ठाणबहुत्तातो
तिरियलोए संखेजगुणा खेत्तबहुत्ताओ सहाणं च तं तेसिंतिकाउं, सव्वत्थोवा मणुस्सीओ तेलोए, उपपत्तिः पूर्ववत् ।
खित्तावारणं सम्वत्थोवा देवा उड्डलोए, कथं १, वैमानिकानां अल्पत्वात् , भवनपतिप्रभृतीनां च जिनेन्द्रजन्ममहादावपि अल्प-
(सत्व संभवाद, उड्डलोयतिरियलोए असंखिजगुणा तस्स पुध्ववणियपयरदुयस्स प्रायसो ज्योतिष्काणामासनमावेन ख-
॥३७॥
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥३८॥
देवाल्प-
वहुत्व
Reae
स्थानत्वात् , भवणवइवाणमंतरादिदेवानामुड्डलोगगमागमेण फुसणाओ सोहम्मकप्पादिस्ववजमाणदेवफुसणातो य, अण्णे भणंति-
चयणफुसणाओत्ति, तेलुक्के संखिज्जगुणा भवणवइपमुहे समोहते सव्वे अधिगंतव्वा,तथाहि-पगरदुगफुसत्ता गहिता, संखेजगुणा
समोहणन्ति, अहेलोयतिरियलोए असंखिजगुणा, जम्हा वंतरभवणदेवाण य पयरदुगं पञ्चासण्णचओ सहाणमेव तहा भव-
णवासीण तिरियलोगगमागमेण फुसणातो उववद्रुतगसमोहणसफुसणातो य,उववजंतफुसणाओवि केइ, अहोलोए संखिजगुणा
भवणवईण सट्ठाणओ तिरियलोए संखेजगुणा वंतरयजोइसियसद्वाणओत्ति। खेत्ताणुवाएणं सव्वत्थोवाओ देवीओउड्ड-
लोए एवं जहा देवा तहा देवीओवि, कण्ठ्या, भणिया ओहिया, इदाणी विसेसेण भवणवासीपभियओ निरूविज्जति-खेत्ताणुवा-
एणं सव्वत्थोवा भवणवासी देवा उड्डलोए, कहं ?, भण्णति-इह केसिंचि सोहम्मादिसु कप्पेसु पुव्वसंगतियनिस्साए गमणं
होजा,तहा मंदरेसु तित्थगरजम्मणमहनिमित्तं तहा अंजणदहिमुहेसु य अठाहियाणिमित्तं कीडाणिमित्तं च केसिंचि गमणं होजत्ति,
एते य सव्वेवि थोवा, उडलोयतिरियलोए असंखेजगुणेति, कहं ?, जे वेउब्वियसमुग्घाएणं समोहया उड्डलोगं तिरियलोगं च
फुसंति, जे मारणंतियसमुग्घाएण समोहया तिरियलोगत्था उडलोए सोहम्मादिसु बादरपज्जत्तपुढविकाइयमणिविहाणेसुतहा बादर-
आउकाइयवादरवणस्सइकाइएसु य सुमेसु उववजिउकामा तद्भवाउगमेव वेदमाणया पुढविकाइयादिपरभवियाउयगं वेदेति,
कहं ?, जतोऽमिहितं-"जीवे णं भंते ! मारणंतियसमुग्धाएणं समोहणइ, समोहणित्ता जे भविये मंदरस्स पव्वयस्स पुरत्थिमेणं
बादरपुढविकाइयत्ताए उववज्जित्तए, से णं भंते ! किं तत्थ गए उववजेज्जाउदाहु पडिनियत्तिचा उववजति ?, गोयमा! अत्थे.
गइया तत्थ गया चेव उववज्जति"त्ति वयणाओ सो भवणवासी चेव लब्भति,उड्डलोगगमणागमणफुसणातो य तत्भतरद्वयप्रत्यास-
॥३८॥
श्रीप्रसा
श्रीहारिक
३ प्रज्ञा
॥३९॥
देवाल्प-
बहुत्वं
मक्रीडास्थानतश्च, अतः उड्डलोयतिरियलोए असंखिज्जगुणा इति, तेलोके संखिजगुणा, अत्राप्युपपातसमुद्घाताम्यामेव क्षेत्र-
सासंख्येयगुणत्वात् , अहेलोयतिरियलोए असंखेनगुणा, कहं १, सहाणपञ्चासण्णतणतो तिरियलोगगमणागमफुसणातो
सट्ठाणसमुग्धातफुसणातो य, तिरियलोए असंखिजगुणा, कहं १, समवसरणादिसु बहूण वंदणनिमित्तमागमणतो दीवेस य
रमणिज्जेस क्रीडानिमित्तमिहागमणओ, आगताण य चरिम(चिर)कालावस्थिते, अहेलोए असंखिजगुणा, भवणवासीणमहो-
लोगस्स सट्ठाणतणओ, एवं भवणवासिणीओऽवि, खेत्ताणुवाएणं सव्वत्थोवा वाणमंतरा देवा उडलोए, भावना प्राग्वत् ,
एवं जहा ओहिया देवा, वाणमंतरीओ देवीओ एवं चेव, खित्ताणुवाएणं सव्वत्थोवा जोइसिया देवा उडलोए भावना
भवनवासिवत् , उड्डलोयतिरियलोए संखेजगुणा,सट्ठाणठियाणवि केसिंचि तप्पयरदुगफुसणाओ वेउब्वियसमुग्धारण य फुस-
णाओ उड्डलोयमामफुसणा य, तेलोके संखिजगुणा समुग्धातादि पड्डच, अहेलोयतिरियलोए असंखेनगुणा अहे-
लोइयगामेसु पयरदुगफुसणा समोसरणादिसु बहणं संभवा अहेलोगगमागमतो उववायतो य, अहोलोए संखिजगुणा अहोलो-
इयगामसमोसरणादिसु (गमणागमणा) तिरियलोए असंखेजगुणा सठाणओत्तिकछु, एवं जोइसिणीओ देवीओवि, खेत्ता-
णुवाएणं सव्वत्थोवा वेमाणिया देवा उडलोयतिरियलोए उववायगमणागमणतप्पयरद्गफासितकीलणठाणसंसिया,
तिरियलोगठियविउवणादीहि अहिगयलोगसंफुसणतो थोवा य ते, तेलुके संखेजगुणा अहेलोइयगामादिगतेऽवि उवव-
ज्जंतगसमोहता पडुच, अहोलोयतिरियलोगे संखिजगुणा तप्पयरदुगअद्धासियसमोसरणादिबहुगतरफुसणभावातो अहो-
लोइयसमोसरणादिसु य गमागमबहुयफसणतो यत्ति, अहोलोए संखिजगुणा अहेलोइयगामसमोसरणादिसु प्रभूततराण संभ-
॥३९॥
देवाल्प-
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥४०॥
A
वात् , तिरियलोए' असंखेजगुणा बहुतरसमोसंरणकीलणडाणेसु य बहुबहुतशंगमभावाद, उड्डलोए असंखिजगुणा
ऊवलोकख खस्थानत्वाव, तत्र च सदैव बहुतरमावादिति, एवं वैमाणिणीओ देवीओ भावना, प्रतिपादित्व । खेत्ताणु-
वाएणं सव्वत्थोवा एगिदिया जीवा इत्यायुक्तन्यायाद्भावितार्थमेव यावत्-'एतेसि णं भंते! जीवाणं आउयस्स
कम्मरस बंधगाण'मित्यादि सूत्र, आयुष्यकर्मबंधकादिपदानामप्रतिपक्षाणां तावदल्पबहुत्वस्य कारणं बम:-सव्वत्थोवा आउ-
यस्स अबंधगा, बंधया असंखेज्जगुणा, कहं १, जम्हा तिभागावसेसाउयस्स परमवियाउयस्स बंधो भवति, तिभागसेसाण तेण
दो तिभागा अबंधकालो फुडं दीसति, एगो तिभागो बंधकाल इति तेण बंधगा थोवा, अबंधया असंखेज्जगुणा, इदं चाल्पबहुत्वं
बंधकालाबंधकालमधिकृत्योक्तं । तहा सव्वत्थोवा अपज्जत्तया पज्जत्तया संखिज्जगुणा,सूक्ष्मान् जीवान् प्रतीत्य व्याघातो नास्ति,
ज्याघाताभावाच निष्पत्तिदृश्यते, तस्सायथोक्तमल्पबहुत्वं, तहा सुत्ताणं जागराण य सर्वस्तोकाः सुप्ता, जागराः संख्येयगुणा,
एगिदिया पडुच्च, जम्हा अपज्जत्ता सुत्ता लन्मंति केइ पज्जत्तगावि जेसिं संखेज्जा समया अतीता, ते य थोवा, इतरावि थोवा
चेक, सेसा जागरा पज्जत्ता, ते संखेज्जगुणा । संमोहयासमोहयाणं सव्वत्थोवा समोहया, वेयणकसायमारणंतियसमुग्घाएहिं समो-
हता, तत्थ मारणंतियसमुग्धातो तिभागसेसाउयाणं जुज्जति, तिभागविसेसाउयाणं वा, तेण समोहता थोवा, इयरे असमोहया संखे-
ज्जगुणा, जीवनकालबहुत्वात् । तहा सातासातावेदगाणं सव्वत्थोवा सायावेदगा, जम्हा साहारणसरीरा बहवे, ते य पाएण असाता-
वेदना, पत्तेयसरीरा सातावेदणा,तेऽविण सव्वे, तेण सातावेदएहितो असायवेदाऽसंखिज्जगुणा, तथा इंदिणोइंदिओवउत्ताण सव्व-
त्योवा इंदियउवउचा, प्रत्युत्पन्नकालत्वादिन्द्रियप्रयोगस्य, यदा तमेवार्थमिन्द्रियेण दृष्ट्वा 'विचारयति अर्थ संज्ञायापि तदा नो-
॥४०॥
आयुर्वन्या-
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा
॥४॥
इंद्रियोपयुक्त इति व्यपदिश्यतेऽनेनेति नोइंद्रियोपयुक्ताः संख्येयगुणाः, सागारानागाराणं सव्वत्थोवा अणागारोवउत्ता,कह', अणा-
गारोवओगस्स थोवत्तणउ, सागारोवउत्ता संखेज्जगुणा, अनाकारोपयोगकाला संख्येयगुणत्वात् साकारोपयोगकालस, इदं चाल्प-
बहुत्वं साकारानाकारोपयोगाद्धा प्रतीत्य,इदानीं सूत्रपाठविहिता अल्पबहुत्वोपपत्तिरुच्यते-सम्वत्थोवा आयुस्स बंधता, अपज्जत्तया
संखिज्जगुणा, जम्हा अपज्जत्ता तिभागावंसेसाउयादि परमवियाउयं बंधन्ति,दोय तिभामा अबंधकालो, सोय बंधकालातो संखेज-
गुणति तेण अपज्जत्तया संखेज्जगुणा,सुत्ता संखेज्जगुणा,जम्हा मुत्ता अपज्जत्तएमु पज्जत्तए अलमति तेण संखिज्जगुणा,समोहता
संखिज्जगुणा, जम्हा पज्जत्तापज्जत्तएसु मारणंतियादिसमुग्धाएणं समोहता लम्भंति तेण संखेज्जगुणा, सातावेदया संखेज्जगुणा,
जम्हा आउगवंधयअपज्जत्तगसुत्तसमोहता तेसु सम्वेसुवि सातावेयया लभंति तेण संखिज्जगुणा, इंदियोवउचा पूर्वोकेषु आउ-
बंधकादिषु सर्वेष्वेव लभ्यन्त इति तेण संखेज्जगुणा, अणागारोवउत्ता संखिज्जगुणा, जम्हा इंदिए णोइंदियोवओगेसुवि सो भवति,
कथमेतदवगम्यत इति, उच्यते, सूत्रक्रमप्रामाण्याद्, अन्यथेन्द्रियोपयुक्तेभ्यः साकारानाकारोपयोगभेदमित्रेभ्यः सकाशात् कथंचि-
द्विशेषभूता एवानाकारोपयुक्ता बहवः स्युरिति, उक्तश्च सूत्र इत्यत इन्द्रियोपलब्धेऽर्थेऽत्र संझिविचारणायामपि तत्प्रथमतया अ.
नाकारोपयुक्ता लभ्यन्त इति भावनीयं, सागारोवउत्ता संखिज्जगुणा, दुहतोवि सागारोवयोगकालबहुत्तणओ, णोइंदियोवउत्ता
विसेसाहिया, इदमत्र हृदयं-एत्थणंतरमो सागारोवउत्ता पक्खीकया, तेहिंतो णोइंदिओवउत्ता विसेसाहिया चेव भवंति, जम्हा ते
सहाणे सागाराणागारोवउत्तावि घिपति, एत्थ विणेयजणाणुग्गहणट्ठाए सम्भावठवणाए णिदंसणं भणियं-ओघसागारोवउत्ता किल
बाणउयसयमेत्ता दिवा, तत्थ य इंदियसागारोवउत्ता वीसमेचा चिंतिज्नंतित्ति सेसा दुसत्तरसतप्पमाणा णोइंदियसागारोवउत्ता,
-
॥४९॥
. आयुर्वन्धा- श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० ३ प्रज्ञा० ॥४२॥ बहुत्वं गोइंदियअणागारोवउसा य वावष्णमेत्ता पईति, ततश्च ओहसागारोवउत्तेहितो ईदियसागारोवजोगेहि बीसमेत्तेहिं अवणीएहिपि जया चावण्णमेत्ता गोइंदियअणागारोवउत्तमा य खिपति तदा दो लया चउवीसुत्तरा भवंति, ते य तेहितो विसेसाहियत्ति, एच- मव्याक्षिप्तेन चेतसा अन्यदपि तदुचरन गयं भावनीयमिति, असातादगा विसेसाहिया, जम्हा पायं साहारणादयो असातवेदणं वेदेति, असमोहया विसेसाहिया, सझुग्णायकालस्स थोवत्तणओ, जागरा विसेसहिया, एगिदियापज्जत्तोसुवि देसि भावातो, पजत्ता विसेसाहिया, सुहुमपञ्जत्तगबहुतणओ, उक्तंच लंग्रहणिकारेण-"जीवाणमपञ्जचा बहुतरया नादराण विण्णेया। सुहमाण उ पज्जत्ता ओहेण य केवलावित्ति ॥१॥" आउस्स कम्मस्स बन्धगा विसेसाहिया, सकलजीवानामेव तद्वत्कालस्याल्पत्वादिति, इदानीं तं चैव अप्पबहुचं ठवणारासीहिं निदरिसिजति, तत्थ उवरिमपाडियाए आउस्स कम्मरस बद्धया अपजत्ता सुत्ता समोहया सायावेयगा इंदिओवउचा अणागारोवउत्ता य उविज्जति, तओ हिहिमपाडियाए यथासंख्यं तेष्वेव गृहकेषु अवन्धया पज्जत्ता जागरा असमोहता असातावेदा अबंध पज्जत्तय जागरा असमो० असाता० णोइंदिय | सागारोव० णोइंदियोवउत्ता सागारोवउत्ताय, २५५ २५४ २५२ २४८ २४० १९२ सा चेयं स्थापना, उवरिमपाडिया बंधया अपज्जता सुत्ता समोहता | सातावेदा | इंदियोव० अणागारो संखेज्जगुणत्ति तेण आउयस्स बं- ४ १६ ३२ ६४ धगाणं हेट्ठा पकोडाविओ, तओ जहण्णएणं हेहासंखेज्जएणं संखेज्जगुणत्ति सेसठाणेसु दुगुणा दो चत्तारि अह सोलस बत्तीस चउसही य ठाविअन्वा, जीवकाओ बुद्धीए दो छप्पण्णा समागे ठाविज्जंति, ते हिडिमपाडियाए अबंधगादिसु पत्तेयं पत्तेयं ठावेऊण २२४ ८ AP ॥४२॥ -
पुद्रलाल्प.
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
३ प्रज्ञा०
॥४३॥
उपरिमरासी एकगादि हेडिल्लरासीतो साहिज्जंति, साहिते सेसा पडिलोमे सागारोवउत्तादीणं वाणउयसतदुसत्तचवीसाहिया
दुसत्तचत्तालदुसयअडयालादुसयबावण्णदुसयचउपण्णदुसयपंचवण्णत्ति । खेत्ताणुवाएणं सम्वत्थोवा पोग्गला तेलोके, कह १, भ.
ण्णति-तिलोकवाइणो महाखंधा, ते चाल्पा, इदं चाल्पबहुत्वं पुद्गलानां द्रव्यार्थतामङ्गीकृत्योच्यते, तहा उड्डलोयतिरियलोए
अणंतगुणा, जम्हा तिरियलोयस्स उवरिमएगपदेसितं पयरं तं उड्डलोयस्स य हिडिमं एगपदेसियं पयरं, एताणि दोवि पयराणि
उडलोयतिरियलोगो वुचति, तं च संखिज्जासंखिज्जाणंतपदेसिया खंधा फुसंति, ते य दवट्ठयाए अणंता अतो अणंतगुणा, अहे-
लोयतिरियलोए विसेसाहिया, खेत्तस्स विसेसाहिया, तो तिरियलोए असंखिज्जगुणा, असंखिज्जगुणातो खेत्तस्स, उड्डलोए अ-
संखिज्जगुणा, जम्हा तिरियलोया उड्डलोयो असंखिज्जगुणत्ति, अहोलोए विसेसाहिया, जम्हा उडलोगो देसूणसत्तरज्जू अहोलोगो
पुण विसेसा अहिया सत्तित्ति, तेण विसेसाहिया, दिसाणुवाएणं सव्वत्थोवा पुग्गला उड्डदिसाए, अओ उडदिसत्ति रत्नप्रभासमभू-
मितलमेरुमध्ये अष्टप्रदेशिको रुचका, ततः प्रभवति चतुष्प्रदेशा चतुर्द्वयादिका यावश्लोकान्तः, तस्याश्च विशेषाधिकत्वात् विशेषा-
धिकाः, उत्तरपुरस्थिमेण दाहिणपचत्थिमेण य दोवि तुल्ला असंखेज्जगुणा, एयाओ य मुत्तावलिसंठियाओ रुयगाओ पढाओ
तिरियलोगंतं पज्जवसिया उर्दूपि लोगंतं अहोवि लोगतेण, असंखिज्जगुणतो खेत्तस्स पुग्विल्लीहितो असंखेज्जगुणा, दाहिणपुर-
त्थिमेणं उत्तरपञ्चस्थिमेण य दोऽवि तुल्ला विसेसाहिया, जम्हा सोमणगंधमायणेसु सत्तर कूडा विज्जुप्पभमालवतेसु पुण नव
नव कूडा, तदाश्रयेण हिमधूमिकाअवश्यायश्लक्ष्णपुद्गलबहुतरसंभवोऽस्तीति तेण विसेसाहिया, अत्रेयं स्थापना। पुरथिमेणं
असंखिजगुणा, असंखिज्जगुणत्ताओ खेत्तस्स, पञ्चत्थिमेणं विसेसाहिया अहेलोइयगामे पडुच, दक्खिणेण विसेसाहिया,
॥४३॥
द्रव्यारपे. श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० ३ प्रज्ञा० ॥४४॥ बहुभवनशुषिरत्वात् , उत्तरेणं विसेसाहिया उत्तरेणं संखेजाओ जोयणकोडाकोडीओ आयामविक्खंभेणं माणससरो, तत्थ जे जलचरा सत्ता तेसिं तेयाकम्मपोग्गलवहुत्तातो विसेसाहिया, खेत्ताणुवाएणं सव्वत्थोवाइं दव्वाइं तेलोके, कहं ?, जम्हा धम्मस्थिकायो अधम्मत्थिकायो आगासस्थिकाओ य एगदव्याणि, तहा पोग्गलत्थिकायस्स महाखंधा जीवस्थिकायस्स मारणंतिय- समुग्घायसमोहता तेलोकवावी, ते य थोवा, उड्डलोयतिरियलोए अणंतगुणाई, उड्डलोयतिरियलोयो पुष्ववक्खाणिओ, तं च जीवा पोग्गला य अणंता फुसंतित्ति तेण अणंतगुणाई, अहेलोयतिरियलोए विसेसाहियत्ति, जम्हा अहोलोयतिरियलो- गा विसेसाहिया उड्डलोगतिरियलोगतोत्ति, उडलोगे असंखिजगुणा खेत्तस्स असंखिजगुणत्ता, अहोलोए अणंतगुणाई, अहोलोइयगामेसु कालो अस्थित्तिकाउं, तस्य च परमाणुसंख्येयासंख्येयानन्तप्रदेशिकातीतानागतवर्तमानद्रव्यक्षेत्रकालभावपर्या: यसम्बंधित्वाच्च तत्संख्यत्वात्तावत्संख्यत्वं भवति, एवमेकैकस्मात् परमाण्वादिपुद्गलद्रव्यादेरनन्तगुण इति, अतः कालमधिकृत्य अहेलोए अणंतगुणा, तिरियलोए संखिजगुणाई, जम्हा अहेलोए सगामखेत्तप्पमाणेण तिरियलोगो मिज्जमाणो संखेज्जाई गुणाई खंडाई भलति तेण संखेज्जगुणाई, एवं च कालदव्वं पड्डुच्च भणितं,दिसाणुवाएणं सव्वत्थोवाइं दव्वाइं अहेदिसाए अहोदिसाए सरूवं वक्खाणिय, उडदिसाए अणंतगुणाई, अहिमस (अहेदिसाओ), कहं १, भण्णति-यमादूर्ध्वलोके मेरोः पंच- योजनशतमधिकं स्फटिकमयं काण्डं, तत्र चन्द्रादित्यप्रभानुप्रवेशात् क्षणादिकालपविभागोऽस्ति तेनानन्तत्वं द्रव्याणामिति, शेष सुगमं यावत् 'एएसिणं भंते! एगपएसोगाढाण'मित्यादिअधिकारे सव्वत्थोवा एगपदेसोगाढा पोग्गला दब्वट्ठयाए, इह क्षेत्राधिकारात् क्षेत्रस्यैव प्राधान्यात् परमाणुव्यणुकाद्यनन्ताणुकस्कंधा अपि विशिष्टैकक्षेत्रप्रदेशावगाढाः आधारस्यैवाभेदोपचा. ॥४४॥..
अवगाहा- सवाल श्रीप्रज्ञा० श्रीहारि० ३ प्रज्ञा० ॥४५॥ रादेकत्वेन व्यपदिश्यन्ते, ततश्च सव्वत्थोवा एगपदेसोगाढा पोग्गला दवट्ठयाएत्ति, लोकाकाशमदेशपरिमाणा एवेत्यर्थः,तथाहि- न कश्चिदेवंभूत आकाशप्रदेशोऽस्ति जो एगपदेसावगाहणपरिणामपरिणतानां परमाणुमादीणं ओगासदाणपरिणामे ण परिणतोत्ति, तथा संखेजपदेसोगाढा पोग्गला दब्वट्ठयाए संखेजगुणा, अत्रापि क्षेत्रस्यैव प्राधान्यात्तथाविधस्कन्धावगाढक्षेत्रप्रदेशापेक्ष- यैव भावना कार्या, णवरं असंमोहेण सुखप्रतिपत्त्यर्थमुदाहरणं दसिज्जति-जहा किल पंच, ते सव्वलोगप्पदेसहयाए य पत्तेयचिंताए पंच चेव,संजोगओ पुण तेसु चेव अणेगे संयोगा लन्भंति, इमा य सि ठवणा-10 एतेषां सम्पूर्णासंपूर्णान्यग्रहणान्यमो- क्षद्वारेणाधेयवशादनेके संयोगमेदा भावनीयाः,न चते परापेक्षाविनिर्मितसत्ताका | . • भवंतः असंत इति युज्यते वक्तुं, तनि- बंधनप्रदेशानामनन्तपरिणामोपेतत्वात् , तत्तत्सहकारिकारणसन्निधाने सति तस्य तस्स रूपयामिव्यक्तेरिति,अत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते, गमनिकामात्रत्वात् प्रारंभस्य, तथा असंखेजपदेसोगाढा पोग्गला दव्वट्ठयाए असंखेजगुणा, भावना एवमेव, असंख्यप्रदेशात्मकत्वादवगाहक्षेत्रसासंख्येयगुणा इत्यस्य भावार्थः,अन्यथा वा अविरोधेनाऽऽगमानुसारतो वाच्यमिति, शेष प्रकटार्थ यावत्-'अह भंते ! सव्वजीवा अप्पबहुमहादंडगं वन्नइस्सामि, अनेनैतत् ख्यापयति-तीर्थकरानुज्ञामात्रसापेक्ष एव भग. वान् गणधरः सूत्ररचनां प्रति प्रवर्त्तते, यद्वा कुशलेनापि गुरुमनापृच्छय न वर्तितव्यमिति, उक्तं च-"गुरोनिवेदितात्मा यो, गुरु- भावानुवर्चकः । मुक्त्यर्थ चेष्टते नित्यं, स विनेयः प्रकीर्तितः ॥१॥ तथा-धर्मज्ञो धर्मकर्ता च, सदा धर्मप्रवर्तकः । सवेभ्यो धर्मशास्त्रार्थदेशको गुरुरुच्यते ॥२॥ इति, शेषं विहितमतो ग्रन्थत एवानुसरणीयं । इति श्रीप्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां तृतीयपव्याख्या समाप्तेति । H नारक- स्थितिः श्रीप्रज्ञा० श्रीहारि० ४ प्रज्ञा० ॥४६॥ इदानीं चतुर्थमारभ्यते, अस्य चायमभिसंबंधा-अनन्तरपदे दिगनुपातादिना बहुत्वसंख्यानि रितानां सचानामाजन्मत: प्रभृत्यामरणान् नारकादिपर्यायरूपेण व्यवच्छेदभवनप्रतिपादनार्थमिदं प्रक्रम्यते, इह चेदमादिसूत्र-निरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिती पण्णत्ता, तत्र स्थीयतेऽनयेत्युष्ककर्मपरिणत्या नारकतिर्यङ्नामश्भवेष्विति स्थितिः जीवितमायुष्कमित्यनर्था- न्तरं, इह यद्यपि जीवेन मिथ्यात्वादिमिरुपात्तानां कर्मपुद्गलानां ज्ञानावरणादिरूपेण परिणमिक्तानां यदवस्थानं सा स्थितिरिति तथाऽप्यत्रायुष्ककर्मपुद्गलानुभवनं जीवनमितिकृत्वा आयुष्ककर्माश्रयैव स्थितिः परिगृह्यत इति,नारकादिव्यपदेशप्रधाननिमित्तत्वाच, तथाहि-यद्यपि जीवस्य नरकगतिपंचेन्द्रियजात्यादिनामकम्र्मोदयोद्धवो नारकत्वपर्यायस्तथापि नारकायुःप्रथमसमयसंवेदनकाल एवैतन्निवन्धनो नरकक्षेत्रमप्राप्तस्यापि सतो नारकव्यपदेशः प्रवर्त्तते, तथाच मौनीन्द्रवचनमप्येवमेव व्यवस्थितं, यथोक्तं-"णेर- इए भंते ! णेरइएसु उववज्जति ? अणेरइए रइएसु उववज्जति १, गोयमा! रइए णेरइएसु उववजति, णो अनेरइए नेरइएसु उववज्जति," इत्यादि, अतोनारकायुःप्रतिसंवेदनसमय एव तनिवन्धननारकव्यपदेशप्रवृत्तिः, नारकादिव्यपदेशप्रधाननिमित्तत्वा. दिति स्थितं, एवं शेषेष्वपि तिर्यङ्नरादिषु भावनीयं, अत्र अपरस्त्वाह-इत्थं सूत्रोपन्यासो न युज्यत इति, यथाऽन्यत्र कर्म- प्रकृतिपदे स्थितिबंधे उक्तं-णाणावरणिजस्स णं भंते ! कम्मस्स केवइयं कालं ठिती पण्णत्ता , गोयमा ! जहण्णेणं अंतोमुहुत्तं उकोसेणं तेत्तीसं सागरोवमकोडाकोडीओ, तिनि वाससहस्साई अवाहा, अवाहूणिया कम्मठिती कम्मनिसेग" इति, वहा "नेर. इयाउयस्सणं भंते ! केवइयं कालं ठिती पण्णत्ता, गोयमा जहण्णेणं दस वाससइस्साई, उक्कोसेणं तेत्तीससागरोवमाई" एवमि- हापीति, उच्यते, तत्र जीवेन कर्मतया परिणामितानां पुद्गलानां कर्मत्वपर्यायभवनरूपेण व्यवच्छेदेन कियंत कालमवस्थान- - ॥४९॥ ।
.........-
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
५ प्रज्ञा
॥४७॥
पर्याया।
मित्युक्तमिति, इह तु पुद्गलैर्ज्ञानावरणादिपुद्गलतया परिणामितस्य जीवस्यैव अन्योऽन्यानुगतिश्चोक्ता, 'जीवपरिणामहेऊ कम्मया
पोग्गला परिणमंति। पोग्गलकम्मनिमित्तं जीवोऽवि तहेव परिणमती॥२॥तिवचनाद् ,अलं प्रसंगेन, प्रकृतं प्रस्तुमा,तत्रेदं निर्वचनं-
गोयमा ! जहण्णेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाइं, एवं ओहियाणं, अपज्जत्तनेरइयाणमित्यादि, एत्थ ओहेण
विभागेण य अपज्जत्तपज्जत्तभावणा इमा-णारयदेवा तिरियमणुयगइया जे असंखिज्जवासाऊ । एते उ अपज्जता उववाए चेव
बोद्धन्वा ॥१॥ सेसा य तिरियमणुया लद्धि पप्पोववायकाले य । दुहओऽविय भइयव्वा पज्जत्तियरत्ति जिणवयणं ॥२॥ ततब
अपज्जत्तयकाले अंतोमुहुत्तम्मि अवणीए सेसा पजत्तगकालठिति भवति, शेषमापदसमासेस्सूत्र एव भावनीयमिति ।
इति श्रीप्रज्ञापनापदेशव्याख्यायां चतुर्थपदव्याख्या समाप्तेति ।
अधुना पंचमारभ्यते, अस चायमभिसंबंधः, इहानन्तरपदे नारकादिपर्यायरूपेण सत्चानामवस्थितिरुक्ता, इह त्वौदयि-
कक्षायोपशमिकक्षायिकभावाश्रयपर्यायपरिमाणावधारणं प्रतिपाद्यत इति, इह चेदमादिसूत्रम्-'कतिविहा णं भंते ! पजवा प-
पणत्ता" इत्यादि, अथ केनाभिप्रायेण गौतमखामिना भगवानेवं पृष्टः १, उच्यते-उक्तमादौ प्रथमपदे 'पण्णवणा दुविहा पण्णत्ता,
तंजहा-जीवपण्णवणा अजीवपण्णवणा य',अतो जीवाजीवद्रव्यद्वैविध्याद् 'गुणपर्यायवद् द्रव्य मिति च कृत्वा द्रव्यपर्यायमेदावग-
मार्थमेवं पृष्ट इति, आह-गौतमोऽपि भगवानित्याद्याक्षेपपरिहारप्रपंचः पूर्ववत् ,अत्र निर्वचनसूत्रम्-गो० ! दुविहा पण्णचा, तंजहा-
'जीवपञ्जवा य अजीवपञ्जवा य' तत्र पर्याया गुणा विशेपा धर्मा इत्यनर्थान्तरं आह-सम्बन्धं प्रतिपादयता इह त्वौदयिकादिभावा-
॥४७॥
पर्याया। श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० ५ प्रज्ञा० 11४८॥ श्रयपर्यायपरिमाणावधारणं प्रतिपाद्यत इत्युक्तमतेस्तत्वतो जीवपर्याया एव गम्यते, औदयिकादिभावानां जीवाश्रितत्वाद् , अत्र पुनरुभयथाऽप्युक्ता इत्येवं न सुन्दरः संबंध इति, एतदयुक्तं, अभिप्रायापरिज्ञानात् , जीवाजीवभेदेनौदयिकभाववैविध्यात् तत्राजीवौदयिकभावः पुगलवृत्तिरितिकृत्वोभयोरपि कथमविरुद्धमिति,अधुना संख्यापरिज्ञानार्थ पृच्छति-'जीवपजवाणं भंते. किं संखिज्जा' इत्यादि, गोयमा! णो संखेजा इत्यादि निर्वचनं, से केणद्वेणं भंते! एवं बुच्चइ' इत्यादि प्रप्रश्नः, अथ केनार्थेन- केन कारणेन हेतुनेत्यर्थः, अत्र निर्वचनं-गोयमा! संखेजा नेरइया इत्यादि, पर्यायाणामानन्त्यादिति भावार्थः, से तेणद्वेणमित्या- दि उपनयनवाक्यं, तदनेनार्थेन, अनेन कारणेनेत्यर्थः, तेण णो संखेजा इत्यादि निगमनं, एवं सर्वत्र द्रष्टव्यं, एवं तावत् सामा- न्येन जीवपर्यायाः पृष्टा निर्वचनं चोक्तमिदानीं विशेषप्रश्नमाह-'नेरइयाणं भंते! केवइया पजवा' इति, कोऽस्याभिप्राय:- सामान्यप्रश्ने पर्यायाणामनन्ततोक्ता, यत्र पुनः पर्यायिणामानन्त्यं नास्ति तत्र कथमिति पृच्छति-णेरइयाणमित्यादि, अत्रापि निर्व- चनमनन्ता एव, से केणद्वेणमित्यादि, स एव प्रश्ना, गोयमा! णेरइए णेरइयस्त दवट्ठयाए तुल्ले इत्यादि, अथ केनामि- प्रायेण भगवता एवंप्रकारं निर्वचनममिहितं १, उच्यते-एकमेव द्रव्यमनन्तपर्यायमित्यस्य न्यायस्य प्रदर्शनार्थमिति, तत्थ नेरइए नेरइयस्स दव्वट्ठयाए तुल्ले, कथं?, यसादिदमपि नारकद्रव्यं जीवेनैकसंख्यावरुद्धमिदमपि नारकजीवद्रव्यमेकसंख्यावरुद्धमिति, एवं तावद् द्रव्यमेवाओं द्रव्यार्थ इति तुल्यत्वं,आह-पदेसट्टयाए तुल्यमित्येवं किमुच्यने ?,द्रव्यद्वैविध्यप्रदर्शनार्थ,यसाविविधं द्रव्यं- प्रदेशवदप्रदेशवच्च, तत्र परमाणुरप्रदेशा, द्विप्रदेशिकादि तु सप्रदेशं पुद्गलास्तिकाये, शेषाणि धर्मास्तिकायादीनि नियमात् सप्रदेशा- नीति, प्रदेशा एवार्थः प्रदेशार्थः तस्य भावः प्रदेशार्थता तया, तथाहि-इदमपि लोकाकाशप्रदेशासंख्येयतयाऽसंख्यातप्रदेशं इदम- - . ॥४८ .
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
५ प्रज्ञा०
॥४९॥
अवगाह-
स्थिति
पर्यायाः
All
पीति तुल्यं, ओगाहणट्ठयाए सिय हीणे इत्यादि, तस्यैव नारकजीवद्रव्यस्य असंख्यातप्रदेशस्य अवगाहनमवगाह:-शरीरोच्छ्रया,
स्थाच्छन्दस्तु प्रशंसाऽस्तिविवादविचारणानेकान्तसंशयप्रश्नादिश्वर्थेषु द्रष्टव्यः, इह त्वनेकान्तद्योतकस्य ग्रहणं, नैकान्तहीनः, तुल्यो-
ऽधिको वेति,कथं ?, यसाद्वक्ष्यति-रयणप्पमापुढविनेरइयाणं वेउब्धियसरीरस्स भवधारणिजस्स जहण्णेणं अंगुलस्स असंखिज्जइभागं
ओगाहणा, उक्कोसेणं सत्त धणू तिन्नि रयणीओ छच्च अंगुलाई,एवं दुगुणं जाव सत्तमाए जहण्णेणं अंगुलस्स असंखिजहभागं उकोसेणं
पंच धणुसयाई ति, तत्र यदि हीनः 'असंखेजहभागहीण' इत्यादि, कथं १, एको पंच धणुसयाइं उच्चत्तेणं अण्णो पयाई चेव
अंगुलस्स असंखिजइभागूणाई, जम्हा अंगुलस्स असंखिज्जभागो पंचण्हं धणुसयाणं असंखिज्जहमे भागे वति, तेण असंखेजहभाग-
हीणे, तह संखिज्जभागहीणा इति, तेण संखेज्जभागहीणे, तहा संखेजगुणहीणा इति, एगो पणवीसं घणुसयगमुच्चत्तेणं अण्णो
पंच धणुसताई, जम्हा पणुवीसं धणुसयं चउहिं गुणितं पंच सयाई भवंति, तेण संखेजगुणहीणे, तहा असंखिजगुणहीणा
इति, एगो अपजतगद्धाए अंगुलस्स असंखिजइभागावगाहे वट्टति, अण्णो पंच धणुसयाई उच्चत्तेणंति, जम्हा अंगुलस्स असंखे.
जहभागो असंखिज्जएण गुणिओ पंच धणुसयाई हवंति तेण असंखिजगुणो इति । ठितीए चउट्ठाणवडिए, तत्थ असंखेजभाग-
हीणे इत्यादि, एगस्स तेत्तीसं सागरोवमाई अन्नस्सेयाई चेव समयादिऊणयाई,जम्हा असंखिजेहिं समएहिं आवलिया णिप्फजति,
संखिजाहि आवलियाहिं उस्ससादि, तहा असंखिजेहि वासेहिं पलिओवमसागरोवमाई, तेणं समयावलियऊसासमुहुत्तदिवसा-
होरत्तपक्खमाराउदुअयणसंवच्छरजुगेहिं ऊणा बीयणारगहिती असंखिज्जभागहीणेति, तहा संखेज्जइभागहीणेइ, एकस्स तेत्तीसं
सागरोवमाई अण्णस्सेयाई चेव पलिओवमेण ऊणादि, जम्हा दसहि पलिओवमकोडीकोडीहिं एगं सागरोवमं भण्णति, तेण संखि-
॥४९॥
श्रीप्रज्ञा
हारि०
प्रज्ञा०
॥५०॥
अवगाह
स्थिति-
पर्यायाः
जहभागहीणे वा, तहा संखेज्जगुणहीणत्ति, एकस्स सागरोवमं तस्स तेत्तीससागरोवमपरिमाणठितीओ, एकसागरोवठितीओति-
तीससागरोवमपरिमाणठिती संखिजगुणा तेण संखिजगुणहीणे,तहा असंखेजगुणहीणेति एगस्स दसवाससहस्साई ठिती अण्णस्स
सागरोवमाई तेत्तीससागरोवमाणपजंता, जम्हा दसवाससहस्सपरिमाणठिती असंखिजएण गुणिया सागरोवमाई तेत्तीससागरोवमप-
रिमाणठिती तुल्ला भवतित्ति तेण असंखिजगुणहीणे वा, अत उच्यते-ठितीए चउठाणवडिएत्ति, एवं नारकजीवद्रव्यस्य प्रतियोगिना-
रकजीवद्रव्यं प्रति द्रव्यार्थप्रदेशार्थतो द्रव्यतस्तुल्यत्वमुक्तं, तथा क्षेत्रावगाहं प्रति हीनाधिकत्वेन चतुःस्थानपतितत्त्वं, कालतोऽपि
स्थितितः हीनाधिकत्वं प्रति चतुःस्थानपतितत्वमिति, इदानीं भावाश्रयहीनाधिकत्वप्रतिपादनायाह-कालवण्णपज्जवेहिं सिय
हीणे इत्यादि, यतः सर्वमेव हि जीवद्रव्यमजीवद्रव्यं च परस्परतो द्रव्यक्षेत्रकालभावैर्विशिष्यते,यथा घटो द्रव्यतः एको, मार्तिकर
अन्यस्तु कांचनो राजतादिर्वा, क्षेत्रतोऽपि एक इहत्योऽन्यस्तु पाटलिपुत्रकादिः, कालत एकोऽद्यतनोऽन्यस्त्वैषमीयः परुत्तनो वा,
भावतः एकः श्यामोऽन्यस्तु स्कादिरिति, एवमिहापि, तत्र पुद्गलविपाकिनामकर्माख्यजीवौदयिकमावाश्रयणं प्रतीदमुच्यते-
कालवण्णपज्जवेहीत्यादि, तत्र अनन्तभागहीन इति,अवधीकृतकृष्णवर्णपर्यायाग्रं असद्भावस्थापनया दस सहस्राणीति १००००
तस्य सर्वजीवानन्तकेन शतपरिमाणकल्पितेन भागे हृते भागलब्धं शतं १००, द्वितीयप्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायाग्रं १००
नव सहस्राणि नवशताधिकानि ९९००, पूर्वभागलब्धं शतं तत्र प्रतिक्षिप्तं, जातानि दश सहस्राणि, स तेन सर्वजीवानंतकहृत-
भागलब्धेन शतेन हीन इत्यनन्तभागहीनः, तथा असंख्येयभागहीन इति, पूर्वोक्तकल्पितपर्यायराशेर्दशसहस्रस्य असंख्येय-
लोकाकाशप्रदेशपरिमाणकल्पितेन पंचाशत्परिमाणेन भागहारेण भागे हृते भागलब्धं द्विशती, प्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायानं
,
॥५०॥
श्रीप्रज्ञा श्रीहारि ५ प्रज्ञा स्थानकानि FINA नव सहस्राणि अष्टौ शतानि |९८०० पूर्वभागलब्धा द्विशती तत्र प्रक्षिप्ता, जातानि दश सहस्राणि, स तेन असंख्येवलोकाकाशप्रदेश- परिमाणासंख्येयकेन भाग- २०० | हारेण भागहृतलब्धेन द्विशत्यात्मकेन राशिना हीन इत्यसंख्येयभागहीनः, तथा संख्येय- भागहीन इति, पूर्वोक्तकल्पितपर्यायराशेर्दशसहस्रस्य उत्कृष्टसंख्येयकपरिमाणपरिकल्पितेन दशकपरिमाणेन भागहारेण भागे हृते भागलब्धं सहस्रं, द्वितीयप्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायानं नव सहस्राणि, १००० पूर्वभागसहस्र दशक)लब्धं सहस्रं तत्र प्रक्षिप्त, जातानि दश.सहस्राणि, तेन उत्कृष्टपरिमाणपरिकल्पितपर्यायराशेर्दशसह- १००० स्रस्य द्वितीयप्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायाग्रं सहस्रं उत्कृष्टसंख्येयपरिमाणपरिकल्पितेन दशकपरिमाणेन गुणकारेण गुणितः सहस्रो राशिर्जाता दश सहस्रा इति, एवमेतेन उत्कृष्ट- संख्येयकपरिमाणकल्पितेन गुणकारेण हीनः संख्येयगुणहीना, तथा असंख्येयगुणहीन इति, पूर्वोक्तपरिकल्पितपर्यायराशेर्दशसह- स्रय प्रतियोगिनारगकृष्णवर्णपर्यायाग्रं द्विशती, असंख्येयगुणाकाशपरिमाणपरिकल्तेिन पंचाशत्परिमाणात्मकेन गुणकारेण गुणितो द्विशतिको राशिर्जातो दशसहस्रा इति,पंचाशताऽसंख्येयलोकाकाशप्रदेशपरिमाणपरिकल्पितेन गुणकारेण हीन इति,तथा अनन्तगुण- हीन इति, पूर्वोक्तपरिकल्पितपर्यायराशेर्दशसहस्रस्य द्वितीयप्रतियोगिनारककृष्णवर्णपर्यायाग्रं शतं १००, सर्वजीवानन्तकपरिमाण- परिकल्पितेन शतपरिमाणेन गुणकारेण गुणिते स राशिर्जातो दशसहस्र इति, एवमेतेन सर्वजीवानन्तकपरिमाणपरिकल्पितेन शतेन गुणकारेण हीन इति अनन्तगुणहीना, एवमधिकषट्स्थानकशब्दार्थोऽप्येभिरित्यवगाहमागहारगुणकारैर्व्याख्येय इति, मा चैवं मंस्थाः पदस्थानकशब्दार्थनिरूपणं कुर्वाणेनाचार्येण खमनीषिकया भागहारगुणकाराः कल्पिताः, किंतु अन्यैरपि तद्विद्भिरेवमेव मागहारगुण- काराः कल्पिता इति,कथं १,यसात् कर्मम्प्रकृतिसंग्रहणिकायां पदस्थानकशब्दार्थप्रतिपादकमिदं गाथासूत्रम्-"सवजियाणंतमसंख- श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० ५ प्रज्ञा० ॥५२॥ कर्मस्थित्व- नुयोगा: लोगसंखेजगस्स जेदुस्स । भागो तिसु गुणणाइसु छट्ठाणमसंखया लोगा"॥१॥"इति,एवं शेषेरपि नीलादिवर्णगन्धरसस्पर्शहीनाधिक- षट्स्थानके व्याख्येयं इति । इदानीं जीवविपाकिज्ञानावरणीयादिकर्मक्षयोपशमभावाश्रयणं प्रतीदमुच्यते-आमिणिबोहियनाण- पज्जवेहीत्यादि, षट्थानकशब्दार्थः व्याख्यात एव, अथ किमर्थ पुनौतमखामिना नारकाणां पर्यायाणां मानं प्रतिपादितं १, उच्यते, अस्त्यत्र कारणं, किंनु, दृश्यते द्रव्यादिषु, तत्र द्रव्यतस्तावदधिकृतनारकजीवद्रव्यप्रतियोगिनारकद्रव्ययोरविशिष्टत्व- ममिहितं, यसाद् द्रव्यं हि संमूर्छितसर्वजीवप्रभेदनिर्भेदवीजं मयूरांडकरसवदनभिव्यक्तविविक्तदेशकालक्रमप्रत्ययवद्विशेषभेद- परिणतियोग्यमिति, ततो विशिष्टमुभयोरपीति उक्तो द्रव्यार्थतः पर्यायभेदा, क्षेत्रतस्तु विकसनसंकोचनधर्मा आत्मेति दर्शयता असंख्येयप्रदेशावगाहधा च, तथा च विकसनसंकोचयोः क्षेत्राश्रययोरुत्कर्षापकर्षवृत्तिं दर्शयताऽवगाहनतश्चतुःस्थानपतितत्व. मुक्तं, न द्रव्यतः प्रदेशतो वा, यसादुक्तं "विकसनसंकोचयोन स्तोकद्रव्यप्रदेशसंख्यायाः। वृद्धिहासौ स्तः क्षेत्रतस्तु तावदात्म- नस्तस्मात् ॥१॥ कालतस्तु नारकादिभवोपग्राहकमायुष्ककर्मस्थितिमधिकृत्यायुष्ककर्मस्थितिबंधनिवर्तकानामध्यवसायस्थानानामु- कांयकर्षावृत्तिं दर्शयता चतु:स्थानपतितत्वमुक्तं, यसाच्चायुर्वन्धक स्थितिबन्धाध्यवसानप्ररूपणाधिकारे त्रीण्यनुयोगद्वाराणि स्थितिप्रकृतिजीवसमुदाहाराख्यानि,तत्रापि स्थितिसमुदाहाराश्रयणान्यमूनित्रीण्यनुयोगद्वाराणि-पगणणा अणुकट्ठी तिव्वमंदया चेति, तत्र प्रगणणाप्ररूपणे इदं सूत्रं-ठितिबंधे अज्झवसाणाण ठाणाणऽसंखिया लोया । हस्सा विसेसवुड्ढी आयुणमसंखगुणवुड्डी ॥१॥ इति, किमुक्तं भवति ?, उच्यते णाणावरणिजस्स जहणियाए ठीतीए ठितिबंधअज्झवसाणाणि असंखिज्जलोगागासपदेसमित्ताणि, वीतियाए ठितीए असंखेजलोगागासपदेसमित्ताणि, एवं ततियाएवि असंखिजा जाव उक्कोसिया ठितित्ति, एवं सत्तण्डवि कम्माणं, ॥५२॥ . PT
जीव-
पर्यायाः
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहारि०
५ प्रज्ञा
॥५३॥
तेसि अज्झवसागठाणाण दुविहा वुढीपरूवणा-अणंतरोवणिहिया परंपरोवणिहिया य, तत्थ अणंतरोवणिहियाए हस्सा विसेस-
वडित्ति णाणावरणिजस्स जहणियाए ठितीए ठितिबंधझवसायठाणाणि थोवाणि, वितीयाए ठितीए ठितीबंधज्झवसाणाणि
विसेसाहियात्ति, ततो विसेसाहियाणि जाव उकोसिया ठितित्ति, एवं आयुगवाणं सत्तण्हवि कम्माणं, आऊणमसंखगुणवडित्ति-
आउगस्स जहणियाए ठितीए ठितीबंधज्झवसाणयठाणाणि थोवाणि, वितीयाए असंखेज्जगुणाणि, ततीयाए असंखिजगुणाणि,
जाव उक्कोसिया ठितिचि, एवं ताव स्थितिबंधनिर्वर्तकानामध्यवसायस्थानानामुत्कर्षवृत्तिदृष्टा, तत्कार्यस्य च स्थितिबंधस्यासंख्येय-
स्थानेनेति, तस्मात् साधूक्तं-आयुष्ककर्मवंधस्थितिबंधनिर्वर्तकानामध्यवसायस्थानानां तत्कार्यस्य स्थितिबंधस्य उत्कर्षापकर्षवृत्या
चतुःस्थानपतितत्वमिति, भावतोऽपि अनुभावस्योत्कर्षापकर्षयत्तिं दर्शयता पदस्थानपतितत्वमुक्तमिति, सा चोत्कर्षापकर्षवृत्तिः
कथं ?, यसादनुभावबंधाधिकारे चतुर्दशानुयोगद्वारात्मके अविभागप्रतिच्छेदनरूपणार्थ संग्रहणिकायामियं गाथा-'गहणसमयमि
जीवो उप्पाएति तु गुणे सपच्चययो । सम्बजियाणंतगुणे कम्मपदेसेसु सन्वेसु ॥१॥ एतदुक्तं भवति-कम्मपोग्गले गिण्हमाणो
जीवो संकिलिट्ठो वा गिण्हति विसुद्धोवा,तत्थ संकिलेसस्स असंखेजा मेदा, विसोहीएवि असंखेज्जा भेदा, जहा तिव्वतरा तिव्वतमा
तिब्बतरतमा इति, जारिसेण अज्झवसाणेण जुत्तो कम्मपुग्गले गेण्हति तारिसो तस्स अणुभावो भवति, तानि च संक्लेशविशोधि-
स्थानानि कपायोदयाद्भवंतीति, 'अणुभागं कसायओ कुणति' इतिवयणाओ, तथाऽन्यत्राप्युक्तं-"क्रमशः स्थितासु काषायाकीषु
जीवस्य भावपरिणतिषु। अत एवोत्पतनाद्धा संक्लेशादा-विशोध्यद्धे ॥१॥" अणुभागोचि वारसोत्ति वा एगहुं, दवविसेसातो
रसविसेसो भवति, अथवा द्रवणतुल्ला अज्झवसाणा, तंदुलस्थाणीया कम्मपोग्गला,तस्थ असुभस्स घोसाडतिए रसो अइह(आहर)णं-
.
॥५॥
जीव-
पर्याया।
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
५ प्रज्ञा०
॥२४॥
निदरिसणं सुभस्स माहिसं खीरे अइह(आहर)णं,तेण गहणसमये-कम्मपोग्गलोपादाणकाले संक्लेश विशोध्यात्मकेनाध्यवसायविशेपेण
कर्मपुद्गलेषु गुणान्-रसानुभावानुत्पादयति, खपच्चयतोति-आत्मप्रत्ययात् ,आत्महेतुकं,कथं १, मण्यते-संक्लेशविशोधितोऽनुभावो
भवतीतिकृत्वा, सा य संक्लेशविशोध्यद्धा जीवस्स सवजहन्ना अणंतगुणा इति, यस्माद्वर्गणाफण्डककण्ड केषु च अनन्तगुणया वृद्ध्या
वृद्धीतरविशेषाः, अतः सिद्धमनुभावानामुत्कर्षापकर्षवृत्तित्वं तत्कार्यस्य च क्षयोपशमस्योत्कर्षापकर्षवृत्तितेति, यतः स्थितिक्षयात्
प्रयोगतो वाऽपि पच्यमानं कर्म उदय इत्युच्यते, उदयश्च विपाक इति, उदीर्णस्य च क्षय उपसमो वा भवति, क्षयस्तावदुदीर्णस्य
युज्यते, उपशमः कथम् १,उच्यते, इह यदस्य ज्ञानावरणीयमुदीर्ण तदुपक्षीणं, यदनुदीर्ण तच्चोपशान्तं, उपशान्तं नाम विष्कम्भितो.
दयत्वं नीतं, अधिकृतः क्षायोपशमिकः ज्ञानावरणस्य, एवं च तदिह प्रदेशतया अनुभूयमानमपि सत् अनुभावतया विष्कभितोदय-
मिति चोपशान्तमित्युच्यते,अतो यदादावमभिहितम् 'अस्त्यत्र कारण मिति तद्दर्शितं, अयमेव च प्रतिपादनोपाय इतिकृत्वा,एकस्यैव
जीवद्रव्यस्य च पर्यायाणामानत्यं प्रतिपादयता भगवता प्रतियोगिद्रव्योपन्यासः कृत इति, एवं असुरकुमारादिष्वपि चतुर्विंशतिदं-
डकेऽयमेवार्थोऽनुसर्तव्यो यथायोग, यश्चात्र विशेषः सोऽभिधीयते, दण्डकश्च-नेरहयासुरएगिदियविगलिंदियपणिदियतिरिक्खा।
मणुया जोइसियाविय वेमाणिग दंडगकमो तु ॥१॥ तत्थ पुढविकाइए पुढविकाइयस्स ठितीए तिठाणवडिए, कहं १, एगस्स
बावीसं वाससहस्साई ठिती, अन्नस्स ताणि चेव समऊणाणि, तेण असंखिजभागहीणा, संखेजभागहीणेत्ति अण्णस्स ताणि चेव
अंतोमुहुत्तेण ऊणाई तेण संखेजभागहीणे, एकस्स बावीसं वाससहस्सा ठिती अण्णस्स अंतोमुहुत्तादि वासं वाससतं वा तेण संखे-
जगुणहीणे, एका असंखेजगुणहीणेति णस्थि, जेण असंखिज्जवासाउयठितीसु चेव असंखगुणहीणत्तणमत्थि, ण अण्णत्थेति, एवं
॥५४॥
-
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारिक
५ प्रज्ञा
॥५५॥
पर्याय
ताव नारकादिसामान्यपश्ने, विशेषे तु जघन्योत्कृष्टावगाहनस्थित्यादिके सूत्रत एवानुसरणीयमिति, जो उ विसेसो सो भण्णति-जह-
ण्णोगाहणगस्स गेरइयस्स तिणि णाणा तिण्णि अण्णाणा, कहं १, गन्भवतियसंणिपंचेंदियउववायं पड्डुच्च, जेण णेरइयाउपढमस-
मयसंवेदणे चेव पुव्वगहियओरालियसरीरसवपरिसाडं करंति, तमि चेव य समए सम्मदिहिस्स तिणि णाणाई इयरस्स तिमि
अण्णाणाई समुप्पज्जति, तओ विग्गहेण अविग्गहेण वा गंतूण वेउब्वियसरीरसव्वसंघायं करेंतित्ति जहण्णोगाहणओ,संमुच्छिमअस-
ण्णिपंचेंदियस्स अपजत्तगस्स विभंगं णत्थि, तेण अण्णाणाणि भयणिआणि दो वा तिणि वा, वेइंदियाणं जहण्णोगाहणाणं दो.
णि णाणे, कहं १, भण्णति-सासायणं पड्डुच्च तस्स अपज्जत्तयस्स दो णाणा लम्भंति, एवं जाव चउरिंदिया, जहण्णोगाहणगाण
पंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं दो णाणा दो अण्णाणा, असंखेजाउए पडुच्च जहणिया ओगाहणा णस्थि, तेण जो जहणियओगाहणो
सो णियमा संखिजवासाऊ, तेण ठितीए तिहाणवडिए दो णाणा दो अण्णाणा,किं निमित्तं ?, तस्स अपज्जत्तस्स ओही य विभंगो
चा णस्थिति, तेण से दो णाणा दो अण्णाणा लभंति, उकोसोगाहणओ ठितीए तिहाणवडिए तिण्णि णाणा तिणि अण्णाणा ल-
भंति, किं कारणं १, जस्स जोयणसहस्सं सरीरोगाहणा सो उकोसोगाहणतो भणिजति, सो अ संखिजवासाऊ, तं पड्डुच्च ठितीए
तिठाणवडिओ, सो य पजत्तओ, तेण तिणि णाणा तिणि अण्णाणा लब्भंति, वेइंदियाइ जाव पंचिंदियतिरिक्खजोणिया जह-
पणठितीया किं कारणं अण्णाणी लभंति ?, भण्णति-जहण्णठितीए सासायणस्स उववाओ णत्थि, तेण सो अण्णाणी चेव लब्भति,
उक्कोसठितीयस्स पंचिंदियतिरिक्खजोणियस्स किं कारणं दो णाणा दो अण्णाणा लन्भंति', भण्णइ-दोमाइपलिओवमठितीओ
तस्स दोणि णाणा दोणि अणाणा, जया पुण छम्मासावसेसयाऊ वेमाणिएस बद्धाउओ भवति तदा तस्स णियमा दो गाणा
॥५५॥
श्रीमझा.
श्रीहारि०
५प्रज्ञा
पर्याया:
लभति, पंचेंदियतिरिक्खजोणिओ जहण्णऑमिणिबोहियाणी ठितीए चउट्ठीणवडिओ, तो कि कारणं १, भण्णति-सो असं-
खेज्जवासाऊ, असंखिजवासाउयस्स जहण्णामिणिबोहियणाणसुयणाणाणि लब्भंति, जस्स उक्कोसयाणि आमिणिबोहियसुयनाणाणि
सो नियमा संखेजवासाउओ तेण ठितीए तिठाणवडिओ, तिण्णि णाणा तिणि य दंसणाणि य से लम्भंति, एवं अण्णाणाणिवि
तिनि, जोय णाणी सो अण्णाणी ण भण्णति, ओहिविभंगेसु नियमा ठितीए तिहाणवडिए, किं कारणं १, ओहिविभंगा असंखि-
जवासाउयस्स णस्थिति, जहण्णोगाहणगाणं मणुस्सगाणं तिण्णि णाणा दोण्णि य अण्णाणा लब्भंति, किं कारणं १, भण्णति-जह-
णियाए ओगाहणाए तित्थयरो वा अहवाऽणुत्तरोववाइयदेवो वा जो अप्पडिवडियओहिणाणो उप्पजति, तस्स जहण्णोगाहण-
गस्स तिण्णि णाणा लब्भंति, उक्कोसोगाहणा जस्स तिण्णि गाउयाई तस्स ओहिविभंगाई ण लब्भति, जहण्णठितीओ मणुस्सो
णियमा अण्णाणी, किं कारणं १, समुच्छिममणुस्सा जहण्णठितीया तेण से दो अण्णाणा, ·णाणाणि से णस्थि, उक्कोसठि-
तिओवि जहेव उक्कोसोगाहणओ, जहण्णामिणिबोहियणाणिस्स मणूसस्स दो णाणा दो अण्णाणा, ओहिमणपज्जवणाणाणि से
णस्थि, उक्कोसामिणिबोहियणाणी ठितीए तिहाणवडिए, किं कारणं १, भण्णति-सो नियमा संखेजवासाउओ, एवं सुयणाणीवि,
ओहिमणपजवणाणे जहण्णए वा उक्कोसए वा ठितीए तिहाणवडिओ, ओहिमणपज्जवाई संखेजवासाउयस्स लभंति, केवलणा-
ओगाहणयाए चउट्ठाणवडिए केवलिसमुग्धायं पड्डुच्च, ठितीए तिहाणवडिए, न असंखेजवासाउयत्ति, केवलदसणीवि एवं चेव, सेत्तं
जीवपज्जवा, एवं ताव एते भणिया जीवपज्जवा, 'अजीवपजवा णं भंते ! कतिविहे त्यादि, एतदत्र निर्वचनं गोयमा! दुविहा
पण्णता, तंजहा-रूवियजीवपजवा य इत्यादि, अत्र सर्वत्र पर्यायपर्यायिणोः कथंचिदमेदख्यापनार्थ इत्थं सूत्रोपन्यास इति भावनीयं,
।
॥९॥
जीव- पर्याया भीप्रमा भीहारिन पद ॥५७|| प्रायो निगदसिद्धच गम्य इति, नवरं लेशतः किंचिदुच्यत इति, तत्र परिभाषादंडका 'अणुमादिओहियाणं खेत्तांदिपदेससंगताणं च । जहण्णवगाहणादीण चेव जहण्णादिदेसाणं ॥२॥ द्वावपि ठितिप्रदेशावगाही तुल्यौ, एको द्वयेऽवगाढ एक एकत्रेति, हीनाधि- को द्विप्रदेशिकस्य जघन्यावगाहना एकप्रदेशे उत्कृष्टा द्वयोः, मध्यं नास्ति, चतुः(त्रि)प्रदेशिके जघन्यावगाहना उत्कृष्टा मध्यमा, मध्यमैका,अनन्तप्रदेशिका उत्कृष्टावगाहनस्थित्या तुल्या सजातीयस्य,यतः उत्कृष्टावगाहना कृत्स्नलोकव्यापी,स चाचित्तमहास्कन्धः केवलिसमुद्घातकर्मस्कन्धो वा, तयोश्चैककालता 'दंड कवाडे मंथंतरे य०' परमाणुरेकत्वादेकरूपादि,द्विप्रदेशिकानां तु नानावर्ण- त्वमनेकत्वात् , तेनोच्यते-अवसेसेहितो, जघन्यगुणकालकोऽपि विवक्षितः, शीतोष्णस्निग्धरूक्षाणां संवादिद्वयस्पर्शः परमाणुः, द्वि- प्रदेशिकादयोऽसंख्येयभागाः समुदायाः शीतादिचतुःस्पर्शा, अनन्तप्रदेशिकोऽष्टस्पर्शः, जहण्णपदेसियाणति द्विप्रदेशिकग्रहणं, पर- माणोरप्रदेशकत्वात् , स्कन्धदेशार, अलं विस्तरेणेति । इति श्रीप्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां पंचमपदव्याख्या समाप्तेति । साम्प्रतं षष्ठं पदं आरभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्ध:-इहानंतरपदे औदयिकक्षायोपशमिकक्षायिकभावाश्रयं पर्यायपरि- माणावधारणं प्रतिपादितम् , इह तु भावतस्तत्साम्यत एव सत्त्वानामुपपातविरहादयश्चिन्त्यन्ते, तत्र द्वावेवाधिकारी, संग्रहगाथा- 'बारस चउवीसा से अंतरं एगसमय कत्तो य । उव्वणपरभवियाउयं च अद्वैव आगरिसा ॥१॥" निरयगती णं भंते! केवइयं कालं विरहिया उववाएणं पण्णत्तेत्यादि सूत्रं, तत्र नरकगतिरित्यनेन सतप्रथिवीपरिग्रहः, णमिति वाक्यालंकारे, भदंत! इत्या. ॥५
श्रीप्रज्ञा
श्रीहारि०
६ पर्द
॥५८॥
मंत्रणे, केवइयं-कियंत कालं समयादिलक्षणं विरहितेति-शून्या,केन ?-उपपातेन, तत्रोपपतनमुपपात, खदन्यगतिकानां सवानां
नारकत्वेन उत्पाद इत्यर्थः,तेन,प्रज्ञप्ता भगवता अन्यैश ऋषमादिमिरिति, गोयमा ! जहण्णेणं एक समय'मित्यादि,पायो निगदसिद्धं,
णवरं तिरियगईए गभवकतियपंचिंदियतिरिक्खजोणीए अहिकिच्छ विण्णेय, मणुयगतीएवि गमवत्तियमणुस्से अहिकिचचि,
देवगइएसु ण सम्वे,भवणवणजोइवेमाणिएत्ति तथा 'सिद्धिगती णं भंते "इत्यादि, तन्त्र सिध्यंति-निष्ठितार्था भयंत्ययामिति सिद्धिः-
लोकान्तक्षेत्रलक्षणा, तथा चोक्तं-'इह बोदि चहचाणं, तत्थ गंतूण सिज्झति गम्यत इति गतिः कर्मसाधना, सिद्धिरेव गम्यमान-
त्वात् गतिः सिद्धिगतिः, सिज्झणयाएत्ति सिद्धयमानतयेति, एतद् उपपातव्यवच्छेदार्थ,सकर्मकाणां हि उपपात इतिकृत्वा, निर्वचनं
सूत्रसिद्धं, एतदुद्वर्त्तनाविरहकालोऽप्यवगंतव्य इति, एवं तावत् सामान्येन नरकादिगत्यपेक्षया जघन्येतरमेदमिन्न उपपातादिविर-
हकाला प्रतिपादितः। साम्प्रतं सामान्यस्य विशेषानुगतत्वाद्विशेषाणां च सामान्याश्रयत्वाद्विशेषामिधानार्थः प्रश्नारयणप्पभा-
पुढविणेरड्याण'मित्यादि, तत्रेह रयणप्पभापुढविणिरयगई णं भंते केवइयं कालं विरहिया उववाएण'मित्येवं वक्तव्ये 'रयणप्पभा-
पुढविनेरहयाणं भंते !" इति यदुक्तं तदौदयिकभावविध्युपदर्शनार्थ, उक्तं च-'ओदइए दुविहे पन्नत्ते, तं०-उदये य उदयणिफण्णे
य' तत्रोदयनिष्पन्नमधिकृत्य सूत्रोपन्यासः, जीवोदयनिष्फण्णे नेरहए तिरिक्खजोणिए इत्यादिवचनाद ,अत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नो.
च्यते ग्रन्थविस्तरभयादप्रस्तुत्वाच, शेषं सूत्रसिद्धमेव, णवरं सुद्धओदगो भणति-ण य रयणप्पभादिमु एकाएवि पुढवीए वारस-
मुहुतिगो परमो उववायविरहकालो भणितो, अविय चउच्चीसादि छम्मासा अवसाणातो, कहं पचेयमेगविसेसेवि अविज्जति
सामण्णगतीए सो भविस्सति ?, उच्यते-सर्वग्रहणादिति,एत्थ दिलुतो-जहा एगंमि नगरे सत्त महापाडगा, तत्थ एगंमि पाडगें ज:
.
॥५४॥
विरह
.
श्रीप्रज्ञा
भीहारि०
६ पद
॥५९॥
हण्णेण समयंतरेण उकोसेण चउषीसेहितो मुहुरोहि इत्थिया दारगं पसवति, बीयादिसु जहणं तुल्लमेव, उकोसेणं सुचमणियं सब-
रत्तादि, जइ य एवं तहावि णगरं पडुच्च बारस मुहुत्ता लम्भंतित्ति भावनीयं, येषां पुनर्जीवानां नारकादिगतिषु विविध उपपातो
वर्णितः ते जीवैः पूर्वभव एव वर्तमानैरायुर्वद्धं सत् पश्चादुपपाता, कियति च पूर्वभवायुषि शेषे पद्धमित्यतः प्रश्ना-नेरइया णं
भंते ! कतिभागावसेसाउया परभवियाउयं पकरेंतीत्यादिगतार्थ यावत् कतिविहेणं भंते! आउयबंधे पन्नत्ते इति,
तत्र नरकाचायुष्ककर्मनिषेधककाल एव तत्सहभाविनीनां कर्मोत्तरप्रकृतीनां जातिनामगतिनामअवगाहनाप्रकृतीनामपि निषेक
करोति, निषिक्तमिति च निधत्तं, कर्मपुद्गलानां प्रतिसमयानुभवनरचनेत्यर्थः, यस्मादुक्तं कर्मप्रकृतिसंग्रहणिकायां खितिबंध-
प्ररूपणाधिकारे-चत्वार्यनुयोगद्वाराणि-ठितिबंधट्ठाणपरूवणा णिसेगहाणपरूवणा आहाकंडगपरूवणा अद्धाच्छेद इति, तत्थ निसेग-
परवणत्थं इमा गाहा 'मोत्तूण सगमवाहं पढमाएँ ठितीऍ बहुतरं दव्वं । सेसे विसेसहीणं जावुकोसंति सम्वासि ॥१॥" अत: उ-
च्यते नारकाद्यायुष्कनिषेककाल एव तत्सहभाविनीनां नामकर्मोचरप्रकृतीनामपि निषेकं करोतीति, अत एव चोक्तं निर्वचनवा-
क्ये-छविहे आउयबंध इति, जातिनामणिहचाउयमित्यादि, अथ किमर्थ पुनर्जात्यादिनामकर्मणा आयुर्विशिष्यते , उच्यते-आ-
युष्कस प्राधान्योपदर्शनार्थ, यसाभारकायुरुदये सति जात्यादिनामकर्मणामुदयो भवति, नारकादिभवोपग्राहकं च आयुरेव,
यसात् पन्नत्तीए भणियं-"नेरइए णं भंते ! परहएसु उववज्जति ? अणेरइए य नेरइएसु उववज्जति ?, गोयमा! णेरइए नेरइएसु
उववजति, नो अनेरइए नेरइएसु उववजई" एतदुक्तं भवति-नारकायुःप्रथमसमयसंवेदनकाल एव नारक इत्युच्यते, तत्सहचारिणां
च पंचेन्द्रियजात्यादिनामकर्मणामप्युदय इति, तत्र जातिरेकेन्द्रियजात्यादि, गति रकादि, स्थितिरिति यत् स्थातव्यं तेन भावेन,
॥५॥
यासान्त रादि श्रीप्रज्ञा० श्रीहारि० ७ पदे० ॥६॥ अवगाहना येष्वाकाशप्रदेशेषु नारकादीनां वैक्रियादिशरीरमवगाढे,पदेसनिहत्ताउए प्रदेशानो तथा सम्बन्धः,अनुभागो विपाक इति, इदानीं स पुनर्जात्यादीनामायुर्वन्धः कियद्भिराकरुपात्तानां कर्मपुद्गलानां निधत्तीभवतीत्यतः सामान्यप्रश्न:-जीवा णं भंते ! जातिनामनिहत्ताउयं कतिहिं आगरिसेहिं पगरेंतीत्यादि, तत्र आकर्षों नाम कर्मपुद्गलोपादानं, यथा गावी पाणियं पीयंती भएण पुणोर आवहति, एवं जीवो तिब्वेण आउयबंधअज्झवसाणेणं एकम्मि चेव जातिणामणिहत्ताउयादि पगरेति, विपाक इति, मंदेणं दोहिं तीहि वा, मंदतरेण तीहिं चरहिं वा, मंदतमेणं पंचहिं छहि सत्तहिं अहहिं वा, शेषं गतार्थ, अयं चैका- द्याकर्ष नियमो जात्यादिनामकर्मणामायुबंधकाल एव बध्यमानानां, न शेषकालं, आयुर्वन्धपरिसमाप्त्युत्तरकालमपि बन्धा, ध्रुव- बन्धिनीनां च ज्ञानावरणादिप्रकृतीनां प्रतिसमयमेव निवृत्तिर्भवति, एतास्तु परावृत्य वध्यंत इत्यलं प्रसंगेन । इति श्रीप्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां षष्ठपदव्याख्या समाप्तेति। इदानीं सप्तममारभ्यते, अस्य चायमभिसंबंध:-इहानन्तरपदे सचानामुपपातविरहादयः प्रतिपादिता, इदानीं नारकादि- भावेनोपपनानामाहारशरीरेन्द्रियप्राणापानभाषामन:पर्याप्तानां यथासंभवमुच्छ्वासनिवासक्रियाविरहकालपरिमाणावधारणार्थ चि. न्ता, तत्रेदं सूत्रम्-'णेरड्या णं भंते ! इत्यादि,' प्रायो निगदसिद्धं, नवरं यदेवोक्तं आणमंति य तदेवोक्तं ऊससंति तथा पाण- मंति तदेव नीससंति,अण्णे भणंति-आणमंति पाणमंति चेत्यनेनाध्यात्मक्रिया परिगृह्यते, ऊससंति वा णीससंति वेत्यनेन बाह्येति, पुढविकाइया विमायाए विषमा मात्रा विमात्रा, अनियतविरहकालपरिमाणोच्छ्वासेत्यर्थः, देवानां यो यथा महायुस्तस्य तथा . भीप्रज्ञा श्रीहारि० ८ संज्ञा० महानुच्छ्वासक्रियाविरहकाला दुःखरूपत्वादुच्छ्वासक्रियाया इति । इति श्रीमज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां सप्तमपदव्याख्या समातेति । संज्ञाखरूप - -- इदानीमष्टममारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरपदे सत्वानामुच्छ्वासपर्यातिनामकाययोगाश्रया क्रिया विरहा- विरहकालेनोक्ता, अधुना वेदनीयमोहनीयोदयाश्रयान् ज्ञानदर्शनावरणक्षयोपशमाश्रयांच आत्मपरिणामविशेषानेवाधिकृत्य सामा- न्यप्रश्नमाह-कति णं भंते ! सण्णाओ इत्यादि, तत्र संज्ञा आभोग इत्यर्थः,मनोविज्ञानं इत्यन्ये, संज्ञायते वा अनयेति संज्ञा- वेदनीयमोहनीयोदयाश्रया ज्ञानदर्शनावरणक्षयोपशमाश्रया च विचित्रा आहारादिमाप्तये क्रियेत्यर्थः, सा चोपाधिमेदाद्विद्यमाना दशप्रकारा भवति, तद्यथा-आहारसंज्ञेत्यादि, तत्र क्षुवेदनीयोदयाद् कवलाद्याहारार्थ पुद्गलोपादानक्रियैव संज्ञायते अनयेत्याहार- संज्ञा, तथा भयवेदनीयोदयाद् भयोद्धान्तस्य दृष्टिवदनविकाररोमांचोझेदार्था विक्रियैव संज्ञायतेऽनयेति भयसंज्ञा, तथा पुंवेदो- दयान्मैथुनाय ख्यालोकनप्रसन्नवदनमनःस्तम्भितोरुवेपथुप्रभृतिलक्षणा विक्रियैव संज्ञायते अनयेति (मैथुनसंज्ञा,चारित्रमोहविशेषो- दयात् धर्मोपकरणातिरिक्ततदतिरेकस्य वा आदित्साक्रियैव) परिग्रहसंज्ञा, तथा क्रोधोदयात् तदाशयगर्भा पुरुषमुखनयनदंतच्छद- स्फुरणचेष्टैव संज्ञायतेऽनयेति क्रोधसंज्ञा, तथा मानोदयादहंकारात्मिकोत्सेकादिपरिणतिरेव संज्ञायतेऽनयेति मानसंज्ञा, तथा मायोदयेनाशुभसंक्लेशादनृतभाषणादिक्रियैव संज्ञायतेऽनयेति मायासंज्ञा, तथा लोभोदयाल्लालसान्विता सचित्तेतरद्रव्यप्रार्थनैव संज्ञायतेऽनयेति लोभसंज्ञा, तथा लोभोदयोपशमाच्छन्दाद्यर्थगोचरा सामान्यावबोधक्रियैव संज्ञायते अनयेति ओषसंज्ञा, तथा M श्रीप्रज्ञा श्रीहारि० ८ संज्ञा० ॥१२॥ तद्विशेषाववोधक्रियैव संज्ञायते अनयेति लोकसंज्ञा, ततश्चौघसंज्ञा दर्शनोपयोगः लोकसंज्ञा तु ज्ञानोपयोग इति, व्यत्ययमन्ये, अन्ये पुनरित्थमभिदधते-सामान्यप्रवृत्तिरोधसंज्ञा, लोकदृष्टिलोकसंज्ञा, एताश्च सुखप्रतिपत्तये स्पष्टरूपाः पंचेन्द्रियानधिकृत्योक्ता, एकेन्द्रियादीनां तु प्रायो यथोक्तक्रियानिबंधनकर्मोदयादिपरिमाणरूपा एवावगंतव्या इति, उक्तं च-"चउहि ठाणेहिं आहारसण्णा समुपज्जति, तं०-ओमकोट्टयाए छुहावेयणिजस्स कम्मस्स उदयेणं मतीए तदह्रोवओगेणं, चउहि ठाणेहिं भयसण्णा समुप्प- ज्जंति, तं०--अवचिय मंससोणिययाए मोहणिज्जस्स कम्मस्स उदएणं मतीए तदवोवयोगेण य, चउहि ठाणेहि मेहुणसण्णा समु- प्पज्जति, तं०-चियमंससोणिययाए मोहणिजस्स कम्मरस उदएणं मतीए तदहोवोगेणं, चउहि ठाणेहिं परिग्गहसण्णा समुप्प- अति,तं०-अविमुत्याए लोभवेयणिजस्स कम्मस्स उदएणं मतीए तदवोवओगेणं, कोहादिसण्णा कोहादिवेयणिजोदयओ भवंति, तहा नेरइया उस्सण्णकारणं पडुच्च भयसण्णोवउत्तत्ति, अत्र बहु अल्पं बाह्यकारणं प्रतीत्येति, भावं पडुच्च आहारसण्णोवउत्ता इत्यादि, इहान्तरानुभवभावः संतिभाव इत्युच्यते, ततश्चाल्पबहुत्वचिंतायां परिग्गहसण्णोवउत्ता संखेजगुणत्ति यदुक्तं तदप्यविरुद्धं, सरीर- कुंतादिसु प्रभूततराणां परिग्रहसंज्ञासद्भावादिहार्थार्थमेव भयसंज्ञासंभवाद् ,एवमन्यत्राप्युक्तानुसारतो भावनीयमिति । इति श्रीप्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां अष्टमपदव्याख्या समातेति! - ॥१२॥ साम्प्रतं नवममारभ्यते, असं चायममिसम्बन्धः-इहानन्तरपदे सवानां संज्ञापरिणामाः प्रतिपादिता, साम्प्रतं योनयः प्रतिपाद्यंते, तत्रेदमादिसूत्र-'कतिविहा णं भंते! जोणी'त्यादि, तत्र योनिरिति कः शब्दार्थ ?, यु मिश्रणे, युवंत्यसां जीवा 4 योनि श्रीप्रसा. श्रीहारि० ९ योनिः ॥६३॥ इति योनिः-तैजसकार्मणशरीरवन्तः सन्तः औदारिकवैक्रियशरीरयोग्यस्कन्धसमुदायेन मिश्रीभवन्तीत्यर्थः,"जोएणं कम्मएणं." गाहा, योनिरिति च सामान्यं, तस्य सचित्तशीतसंवत्तादिभेदाः,अतस्तद्भेदोपदर्शनार्थ तिविधा येत्यादि,तत्र नारकाणां यदुपपातक्षेत्रं तच्छीतस्पर्शपरिणतं अन्यन्न परिणतं, तत्रोत्पन्नत्वाच्छीतयोनिकाः उष्णयोनिकाश्च नारका भवतीति,भवनवासिनामुपपातक्षेत्रं शीतो. ष्णस्पर्शपरिणतं तत्रोत्पनत्वाच्छीतोष्णयोनिकाः, एकेन्द्रियाणामग्निकायवर्जानां यावत् संमूर्छनजपंचेन्द्रियतिरश्चा सम्मूर्यनजमनु- ध्याणां च शीतादित्रिविधस्पर्शपरिणाममुपपातक्षेत्रमिति त्रिविधयोनिका भवंति,एवं गन्भवतियपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं गम्भ- वकृतियमणुस्साणं, वाणमंतरजोइसियवेमाणियदेवाणं जहा भवणवासीणं,नारकाणां यदुपपातक्षेत्रं तन केनचिजीवेन परिगृहीतमिति अचिंता योनिः, सत्यप्येकेन्द्रियसूक्ष्मजीवनिकायसंभवे, एवं भवनवासिनामपि, पृथिवीकायिकादीनां यावत् संमूळनजमनुष्या- णामुपपातक्षेत्रे परिगृहीते चापरिगृहीते चोभयरूपेणोत्पत्तिरिति त्रिविधा योनिः, गन्भवतियपंचिंदियतिरिक्खजोणिया गम्म- वतियमणुस्सा य यत्र जायते तत्र अचित्ता अपि पुद्गलाः शुक्रशोणितादयः संतीति मिश्रा योनिः,व्यंतरादयो यथा भवनवासिना, नारकाणां योनिः संवृता, नरकनिष्कुडा संघृतगवाक्षकल्पास्तत्र जाता वर्द्धमानमूर्तयस्तेभ्यः पतंति, शीतेभ्य उष्णेषु उष्णेभ्यश्च शीतेषु, एवमसुरकुमारादीनामपि संवृता योनि:, 'देवसयणिअंसि देवदूसंतरिए अंगुलस्स असंखिआइभागमेचाए सरीरोगाहणाए उववण्णा' इति वचनात् , एवं सर्वदेवानां संवृता योनिरेकेन्द्रियाणां च, द्वीन्द्रियाणां चतुरिन्द्रियपर्यवसितानां विकृता योनिः,पंचिंदियति- रिक्खजोणियाणं मणुस्सााण य संवृतविवृता योनिरिति, शेषं प्रकटार्थ यावत् पदसमाप्तिरिति । इति श्रीपज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां नवमपदव्याख्या समाप्तेति ।
श्रीप्रज्ञा श्रीहारिक १०चरम. ॥३४॥ परमादि- खरूप साम्प्रतं दशममारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तरपदे सवानां योनयः प्रतिपादिता, साम्प्रतं यत्तत् उपपात- क्षेत्रं रत्नप्रभादि तस्य चरमाचरमविभागप्रदर्शनार्थमिदं प्रक्रम्यते, तत्रेदमादिसूत्रं-'कह णं भंते! पुढवीओ पण्णत्ताओं' इ- त्यादि, निगदसिद्धं यावत् 'इमा णं भंते! रयणप्पभा पुढवी किं चरिमा अचरिमे त्यादि पुच्छा,अथ केयं चरमाचरमपरि- भाषेति ?, अत्रोच्यते-चरिमं नाम प्रांतपर्यन्तत्र्ति, आपेक्षिकं चरमत्वं, यदुक्तमन्यद्रव्यापेक्षया इदं चरमं द्रव्यमिति, यथा पूर्व- शरीरापेक्षया चरमं शरीरमिति, तथा अचरमं नाम प्रान्तमध्यवर्ति, आपेक्षिकं चाचरमत्वं, यदुक्तमन्यद्रव्यापेक्षया इदमचरमद्रव्यं, यथाऽन्यशरीरापेक्षया मध्यशरीरमिति, चरमाई अचरमाइंति बहुवचनप्रश्नः, चरिमंतपदेशा अचरिमंतपदेसत्ति, चरमान्ये- वान्तवर्तित्वादन्ताश्चरमान्ताः तेषां प्रदेशा इति समासः, तथा अचरममेवान्तः अचरमान्तस्तस्य प्रदेशा इति विग्रहः, अचरिमान्त- प्रदेशा इति भावनीयं, गो०! णो चरिमा णो अचरिमा, चरिमाचरिमत्वमेतदापेक्षिकं, अपेक्षाऽभावाच कथं चरिमा भवि- प्यति, अचरमत्वमप्यन्यापेक्षयैव भवति, कथमन्यापेक्षया चरिमत्वं ?, यदि रत्नप्रभाया बाह्यतोऽन्या पृथिवी स्यात् तस्यामवस्थाया- मचरमत्वं युज्यते, न चास्ति, तसान्नाचरमा, अयं च वाक्यार्थः-किमियं रत्नप्रभा पश्चिमा उत मध्यमेति, तदेतत् द्वितीयमपि यथा न संभवति तथोक्तं, इदानीं नोचरिमाइंति नोअचरिमाइंति,कहं १, यदा चरमव्यपदेशा चेव नत्थि तदा चरिमाइं कहं भवि- संति, एवं अचरिमाइंपि, तेण णोचरिमाई णोअचरिमाइं, णोचरिमंतपदेसा णोअचरिमंतपदेसत्ति, अनापि चरमत्वस्थाचरमत्वस्य चाभावात् प्रदेशकल्पनाया अप्यभाव इत्यत उक्तलक्षणा णोचरिमंतपदेसाणोअचरिमंतपदेसा रत्नप्रमेति, किं तर्हि , नियमेन अचरिमं चरिमाणि य,एतदुक्तं भवति-अवश्यंतयैव केवलभंगवाच्या न भवति,अवयवावयविरूपत्वादसंख्येयप्रदेशावगाढत्वाधथो- ॥६४ा द ।
श्रीप्रज्ञा०
श्रीअम०
१०चरम०
॥६५॥
चरमादि.
सरूपं
क्तनिर्वचन विषयैवेति, तथाहि-रत्नप्रभा तावदनेन प्रकारेण व्यवस्थिता इति विनेयजनानुग्रहाय लिख्यते, एवमवस्थितायां यानि
प्रान्तेषु व्यवस्थितानि तदध्यासितक्षेत्रखण्डानि तानि तथाविधविशिष्टैकपरिणामयुक्तत्वाच्चरमाणि, यत् पुनर्मध्ये महद् रत्नप्रभाक्रान्तं
क्षेत्रखण्डं तदपि तथाविधपरिणामयुक्तत्वादचरिमं, उभयसमुदायरूपा चेयं, अन्यथा तदभावप्रसंगात् , तथा प्रदेशपरिकल्पनायां
तु चरिमंतपदेसा य अचरिमंतपदेसा य, कहं , जे वाहिरखंडपदेसा ते चरिमंतपदेमा जे मज्झखंडपदेसा ते अचरिमंतपदेसा
इति, अत्र अन्ये तु व्याचक्षते-तथाविधाविष्टेतरपान्ताकान्ते प्रदेशेऽर्द्धश्रेणिपटलरूपाणि चरिमाणि, मध्यस्त्वचरिम इति, न चेत्थ.
मपि कश्चिदोप इति, चरिमंतपदेसा य अचरिमंतपदेसा यत्ति, पूर्ववदेकान्तदुर्नगनिरासप्रधानेन निर्वचनमत्रेण अवयवावयवि.
रूपं वस्त्वित्याह,तयोश्च भेदाभेद इति,एवं जाव अहेस तमाए,ईसीपब्भाराए, अलोए पंकिं चरिमे अचरिमे पुच्छा,गोयमा! अचरिमे
चरिमाणि य, चरिमाणि ताव जाणि लोकदंतएसु पविट्ठाणि,शेषमन्यदचरिमं,चरिमंतपदेसाय अचरिमपएसाय तथैव,इमीसे णं भंते !
रयणप्पभाए पुढबीए आहे. चरिमस्स चरिमाण य चरिमंतपदेसाण य अचरिमंतपएसाण य पुच्छा,गोयमा सवयोवा दव्यद्वयाए एगे
परिमे, कथं ?,स्कन्धपरिणाम प्रतीत्य,यचदचरमं तत् स्कन्धपरिणामेन परिणतत्वादेकमेव द्रव्यं, तस्यैव स्कन्धस्य चरिमा दव्वा ते
असंखिज्जगुणा, यस्मादसौ महास्कन्धा तसादसंख्येयगुणो,इदाणी चरिमाणं दव्याणं अचरिमं चरिमाणि य समुदितानि कि तुल्लाई १,
चरिमा साहिया इति, अत आह-अचरिमं परिमाणि य दो विसेसाहियाई, कई १, जं तं अचरिमं दव्वं तं चरिमदब्वेसु पक्खितं
वाहे तं विसेसाहियमेव भवति परिमदवाणं,पदेसट्टयाए पुण सवत्थोवा परिमंतपदेसा,अचरमपएसा असंखिज्जगुणा एव,चरमंतप-
देसा स्तोकाः,पृथिवीन्यारोऽप्येवमेव दृश्यन्ते,चरिमंतपदेसा य अचरिमंतपदेसा य दो विसेसाहिया अचरिमंतपदेसेहितो,कहं १,चरिमं
॥६५॥
श्रीप्रशासन श्रीहरि० १० चरम ॥३६॥ चस्मादि. स्वरूप तपदेसा अचरिमंतपदेसरा सिमि पक्खिया समहिया चेव अचरिमंतपदेसरासीतो, न दुगुणाइगुणा चेति,तेण चरिमंतपदेसा अचरमंतप- एसाय समुदिया दोवि विसेसाहिया दचट्ठयाए पदेसट्टयाए सव्वत्थोवा,एगे अचरिमे चरिमाइं असंखेजगुणाई,अचरिम चरिमाणि य दोवि विसेसाहियाई,चरिमंतपदेसा असंखिजगुणा,कहं ?,अचरिमसमुदायस्स चरिमंतपदेसा असंखिजगुणा दव्यसमुदायं पडुच्च,जो अचरिमचरिमदव्वसमुदायो दव्वाणं तस्स दव्चस्स समुदायमा जे चरिमदव्वाणं पदेसा ते असंखिज्जगुणा, जम्हा एगमेव दव्य- असंखेजपदेसोगाई,चरिमंतपदेसेहितो अचरिमंतपदेसा य असंखिजगुणा, जम्हा अचरिमं दव्वं चरिमे दबसमुदायस्स असंखिज. गुणमेव तेण पदेसेहितोवि असंखिजगुणं भविस्सति,चरिमंतपदेसा जे लोगदंतेसु पविडा, अचरिमंतपदेसा य ते णवरं अणंतगुणा, कथं ?, अनन्तत्वादलोकस्य,लोगस्स णं भंते ! अचरिमस्स य चरिमाण य पुच्छा, गोयमा! सब्वत्योवा लोगागासस्स दवट्ठयाए एगमेगे अचरिमे य, लोकस्यापि द्रव्योपचारेण एकमचरमद्रव्यं, अलोकस्याप्येकमचरमद्रव्यं एकद्रव्यत्वात् सर्वस्तोकं, लोगस्स चरिमाई असंखिजाई, अलोगस्स पुण ततोहितो विसेसाहियाई, जम्हा अलोगंतपदेसेसु गणिजमाणा पृथिवीन्यासेन समतिरिक्ता दृश्यन्ते, तेण अलोगस्स चरिमाई विसेसाहियाई, लोगस्स अलोगस्स य चरिमाणि रामुदिताणि विसेसाहियाई, जम्हा लोगचरि- मरासी वीसा ठाविओ अलोगचरिमाचरमरासी बत्तीसा, एयस्स लोगालोगागासस्स चरिमअचरिमरासी य संखिज्जन्तो विसे- साहियओ भवति, एवं बत्तीसाए बावण्णा विसेसाहिया, पदेसट्टयाए पुण सव्वत्थोवा लोगस्स चरिमंतपदेसा, अलोगस्स चरिमंतपदेसा विसेसाहिया, जम्हा लोगचरिमंतपदेसेसु अलोगचरिमंतपदेसा पृथिवीन्यासेन गण्यमानाः समतिरिक्ता एव दृश्यन्ते, लोगस्स अचरिमंतपदेसा असंखेज्जगुणा अलोगचरिमपदेसेहितो, कथं ?, यसात् क्षेत्रमेव तद् बहु, क्षेत्रबद्दुत्वाच्च -
चरमादि-
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
१०चरम
प६७॥
स्वरूप
प्रदेशबहुत्वमपि, तेण अचरिमंतपदेसा लोयस्स असंखिअगुणा, अलोगस्म पुण अचरिमंतपदेसा अणंतगुणा, लोगस्स अचरिम-
तपदेसेहितो कथमनन्तगुणता ?, क्षेत्रसानन्तगुणत्वादेव, लोगा अलोगस्स य वरिमंतपदेसा य अचरिमंतपदेसा य दोवि
विरोसाहिया, तथैव पूर्वन्यायेन विंशतिर्द्वात्रिंशद्वा संक्षेपतः द्रष्टव्यं, दव्वष्ठपदेसट्टयाए सम्वत्थोवा लोगालोगस्स दबयाए
एगमेगे अचरिमे, यसात्तदेकमेव द्रव्यं स्कन्धपरिणतं, लोगस्य चरिमाई विसेसाहियाई, जम्हा अलोगचरिमंता लोगचरि-
मंतएसु पविट्ठा गणिजमाणा समतिरित्ता एव दृश्यन्ते पृथिवीन्यासे, लोगस्स य अलोगस्स य अचरिमाई चरिमाणि य दोवि
विसेसाहियाई, कथं १, अलोगचरिमाचरिमरासी बचीसा बुद्धीए ठाविऊण लोगचरिमरासी वीसं, एत्तो लोगचरमरासिमि
अलोगचरिमरासि अचरिमाणि य दुवेण्हंपिएगत्थ संखिवेजा, जाता वावण्णा, तेण रामुदिता विसेसाहिया, विसेसाहिया ण संखे.
अगुणा, जेण दुगुणावि न भवंति, लोगस्स चरिमंतपदेसा असंखिजगुणा, यसाद्रव्यं प्रदेशगणनया गण्यमानमसंख्येयमेव, अलोग
चरिमंतपदेसा विसेसाहिया, जम्दा चरिमंताणि चेव समतिरित्ताणि तेण पदेसा विसेसाहिया, लोगस्स अचरिमंतपदेसा असंखि-
लगुणा अलोकचरिमान्तप्रदेसेभ्यः, यसात् क्षेत्रं एकमेव तद् बहु, अलोगस्स अचरिमंतपदेसा अणंतगुणा, कथं १, यसादनन्त.
गुणमेव तत् क्षेत्र, लोकस्य अलोकस्य च चरिमंतपदेसा य अचरिमंतपदेसा य विसेसाहिया, पूर्वाभिहितेनोपायेन वक्तव्यं, राज्य-
दव्याणि विसेसाहियाणि । परमाणुपोग्गले णं भंते ! किं चरिमे अचरिमे अव्वत्तए पुच्छाए छवीरां भंगा,ते य इमेण विहिणा ठा-
विअंति-चरिमे अचरिमे अन्नत्तव्यए चरिमाई अचरिमाई अन्यत्तत्रयाई,एते पत्तेयभंगा,ततो चरिमे अचरिमे च उभंगी,ततो चरिमे
य अवत्तच्चए य चउभंगी, ततो अचरिमे य अबत्तनए य चउभंगी, ततो चरिमे य अचरिमे य अवतव्यए य अट्ठ भंगा, एवं
॥६७॥
।
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
१०चरम०
॥६८॥
चरमादि-
स्वरूपं
एते छन्वीसं भंगा, गोयमा ! परमाणुपोग्गला ण चरिमे ण इत्यादि, न चरम इत्येकत्वादसहायत्वादेकप्रदेशावगाहत्वात् , तथा
नाचरमः अमध्यत्वानिरवयवत्वात् , किंतु अवत्तव्वए, अवक्तव्यको नाम चरमाचरमव्यपदेशकारणशून्यः,स उभयथापि
वक्तुमश-
क्यत्वादवक्तव्यक इति,अस्स स्थापना,णो चरिमाई इत्यादि सूत्रसिद्धं याव दुपएसिएणं भंते ! इत्यादि,अत्र निर्वचनं गो० सिय चरिमे
णो अचरिमे सिय अवत्तव्वए,अयमत्र भावार्थः-यदा दुपदेसिओदोसु पदेसेसु समसेढीए एवमोगाहति तदा चरिमे,णो अचरिमेत्ति,
सर्वद्रव्याणामेव केवलाचरमत्वस्यायोगात् ,जया पुण स एगंमि पदेसे एवमोगाहति तदा अवत्तव्वए,शेष सूत्रसिद्ध,यावत् तिपदेसिएणं
भंते! इत्यादि,अत्र निर्वचनं गोयमा सिय चरिमएणो अचरिमे सिय अवतव्वए,अयमत्र भावार्थ:-यदा दुपएसिए दोसु पदेसेसु समसेढीए
एवमवगाहति तदा चरिमे णो अचरिमे इत्यादि, अत्र लाघवार्थमुक्तानुक्तविधिमानभंगोपदर्शनाय संग्रहगाथामाह-'परमाणुम्मि य त.
तितो पढमो ततिओ य होइ दुपदेसे' तृतीयोऽवक्तव्यकः,स दर्शित एव,पढमे चरमो सहहितो,ततिओय अवत्तव्ययामिहाणो होति
दुपएसे खंधे, एएवि दरिसिता चेव, 'पढमो ततिओ णवमो एक्कारसमो य तिपदेसे' इयमत्र भावना-जदा दो एगो य, एएसु
पएसेसु समसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमववदेसं लभति, एस पढमो भंगो, जदा पुण स एगंमि पदेसंमि अवगाहति तदा अव-
तव्यगववएस पावतित्ति एस ततिओ, यदा पुण स एव तिपएसिओ तिमु पएसेसु समसेढीए अवगाहति तदा चरिमाइं च अच
रिमे यत्ति अभिहाणमासादेति, कहं १, एत्थ जे अंतिमेल्ला दो परमाणू ते परोप्परमसंसत्तत्तणतो चरिमाई, जो मज्झे स मध्यवर्ति-
त्वादेवाचरम इत्येवं नवमः,यदा पुण स एव तिपदेसिओ तिसु पदेसेसु समसेदिविसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमे य अवत्तव्या
यत्ति संलप्पति, कहं !, जे दो परमाणू समसेढी सा अवत्तव्वगतिकडे एकारसमो, एतं असंमोहत्थं भणियं, लक्खणावि अणु-
॥६॥
MI4
चरमादि-
स्वरूप
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
१०चरम
॥३९॥
पुचीडवणाए देसिज्जति-परमाणुम्मि दुपएसिए तिपदेसिएत्ति भावार्थी, चतुपदेशिकभंगान् प्रतिपादयन्नाह-पढमो ततिओ नमो
दसमो एक्कारसो य बारसमो । भंगा नउपदेसे तेवीराइमोवि दवो ॥१॥ अयमत्र भावार्थ:-जया च उपदेसितो दोसु पदेसेसु
समसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमंति भण्णति, एस पढमो, यदा पुण स एगमि पदेसे एवमवगाहति तदा अवतब्बयति चुचति,
रा ततिओ, जया पुण स एव तिगु पएसेसु समसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाई च अचरिमे यत्ति शब्धते, एस नवमो, चरिमो
भावितार्थ एव, जदा पुण स एव चउसु पदेसेसु समसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाई च अचरिमाइं कीर्णते, कहं १, जे
अंतिमिल्ला दो परमाणू ते चरिमाइंति, जे मज्झे दो ते अचरिमाइंति, एस दसमो, जया पुण एसोवि तिषु पदेसेसु समसेढीवि-
मसेढीए एनमवगाहति तदा चरिमे य अवत्तव्यए यत्ति व्याख्यायते, एस एकारसमो, भावितार्थः, एवं जदा पुण स एव जं चउसु
पदेसेसु दो समसेढीए दो विसमसेढीए एवमवगाहति तदा चरमाई अवतव्वाइति अभिलप्पते, 'कह , जं समसेढिया दो ते चरिमाई
जे विसेढिया ते अवत्तव्बयाई, एस बारसमो, जदा पुण स एव चतुष्पदेसियो चउसु पदेसेसु समसेढीविसेढीए एवंमनगाहति,
तदा चरिमाइं च अचरिमे य अवतन्यर य,एस तेवीसहमो,प्रकटार्थ धेति,संपतमेते असमोहत्थं भणियलक्खणावि अणुपुच्चीठवणाए
दंसिजए प्रथमादयश्चतुष्प्रदेशिकेति गाथार्थः, पंचप्रदेशिकभंगान् प्रतिपादयन्नाह 'पढमो ततिओ रातम ना दस एकारसो य
बाररामो । तेवीस चउन्चीसो पणवीसइमो य पंचमए ॥१॥ इदमत्र हृदयं-जदा पंचपदेसिओ दोसु समसेढीए एवमवगाहति तदा
चरमति भण्णंति, एस पढमो, जदा पुण स एगमेगम्मि पदेसे एवमत्रगाहति तदा आत्तनगंति पुति एस ततिओ,जदा पुण स
एव पंचसु पदेसेसु एवमवगाहति तदा दो परिमे अचरिमे यति शन्यते, करं, इह ये चरिमा चत्तारि परमाणू तेसिमेग-
॥६९॥
प्रज्ञा० हरि० चरम० 1७०॥ चरमादि- स्वरूप ila --- संबंधपरिगणणओ एगरूवत्तं एगवण्णत्तं एगरसत्तं एगफासत्तं पड्डुच्च एकच्यपदेशः, एकव्यपदेशत्वे च सति चरिमैत्ति भण्णति, जो पूण मज्झे सो अचरिमोत्ति एस रात्तमोत्ति, जया पुण स एव तिसु पदेसेसु समसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाई च अव- तब्बए यत्ति कीर्णते, एप नवमो, भावितार्थमेव, जया पुण स एव चउसु पदेसेसु समसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमे य अव- तव्वयाई च, एसो बारसमो विज्ञातार्थ एव, जया पुण स एव पंचसु पदेसेसु समसेढीविसमसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाई च अवत्तव्यए य, जया दो समसेढीए तहिपि दो चरिमाई जो एगो विसेढीए सो अवत्तव्वगंति, एस तेरसमो, जया पुण स एव चउसु पदेसेसु समसेढीविसमसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाइं च अचरिमे य अवत्तव्यए य, एत्थ जे अंतिमिल्ला ते चरिमाई, जो मज्झपदेसो सो अचरिमं, जो विसेढीओ सो अवत्तव्वगंति,एस तेवीसइमो, जदा पुण स एव पंचपदेसिओ पंचसु पदेसेसु सम- सेढिविसे ढिए एवमयगाहति तदा चरिमाइं च अचरिमाइं च अवत्तव्वए य, एस पणुवीसइमो, भावितार्थ एव, साम्मतमस्य स्पष्ट- संवेदनाऽसन्मोहार्थोक्तलक्षणाऽपि विधिवदनुक्रमस्थापनया दृश्यन्ते प्रथमादयः पंचप्रदेशिक इति गाथार्थः । विधिप्रतिषेधरूप- त्वाच्छास्त्रस्य विधिना अणुव्यणुकादीनां भङ्गकानभिधाय साम्प्रतं प्रतिषेधभंगकनिषेध्यद्वारेण षट्प्रदेशिकविधीयमानभंगोपदर्शनाये. दमाह-"बिचउत्थ पंच छटुं पण्णर सोलं च सत्तरद्वारं । वीसेकवीसवावीसकं च वजेज छटुंमि ॥१॥” एतदुक्तं भवति-अत्र द्विती- यादयो यथोक्ता भंगा वजंते, किं कारणं १, उच्यते-इह वितियभंगो अचरिमो, अचरिमं च केवलं चरमरहियं दव्वमेव णस्थि, प्रान्ताभावे चरमाभावादिति भावना, तथा चउत्थो चरिमाइं, पंचमो अचरिमाइंति उट्ठो अवत्तयाई च, पण्णरसमो अचरिमे य अवत्तव्बयाई च सोलसमो अचरिमे य अवत्तव्वयाई च सत्तरसमो अचरिमाइं च अवत्तवए य अट्ठारसमो अचरिमाई च अवत्त- . - - . 11011 श्रीप्रज्ञा० श्रीहरि० १०चरभ० ||७१॥ चरमादि- स्वरूप व्वयाई च, एयप्पगार लोए दव्यमेव णत्थि, केवलचरमादीनामभावादित्यत एवोपन्यस्तभंगकदम्बकं स्वरूपतो भावनीयमेतदिति, वीसहमो पुण चरिमे य अचरिमे य अवत्तव्यगाई चत्ति एयारूवो सत्तपदेसियस्सेवत्तिकद्दु, एवं एगवीसइमोवि चरिमे य अच- रिमाइं च अवत्तव्वए यत्ति एसोवि एरिसो सप्तप्रदेशिकसैवेतिकृत्वा, बावीसइमो पुण चरिमे य अचरिमाई अवत्तव्वगाई चत्ति एरिसो अट्ठपदेसियस्सेव भवतित्तिकृत्वा परिहियते, एत्थ चोदगो भणति-णणु छटुं भंगो अवत्तव्वगाई इमेण रूवेण होई, एत्थ किं पडिसिद्धाई, दुपएसियादिसु य किं णो विहियाइंति ?, उच्यते, ण, एयारूवं दव्वं नत्थि, कथं ज्ञायते इति चेदाचार्यों प्रवृत्ति- यदि स्यात् प्रतिपादयेत् न च प्रतिपादितं, भावे वा जातिपरनिर्देशादिना तृतीयभंग एवान्तर्भाव इति, शेषास्तु प्रथमभंगादयो यथार्थ गम्यते, भवंतीति, तेऽपि विनेयानुग्रहार्थमुपदर्यत एव-यदा स्थाप्य एएसिं दोसु पदेसेसु समसेढीए एवमवगाहति तदा स चरिमो, स एव जदा एगमि पदेसे एवमवगाहति तदा अवत्तवए, स एव जया पंचसु पदेसेसु एगपरिक्खेवेण तदा अचरिमे चरिमे, यदा पुण स एव छसु पएसेसु एगपरिक्खेवेणं एगाहिएणं एवमवगाहति तदा चरिमे य अचरिमाइं च, एत्थ एगे आय- रिया एवं भगति-जे अंतिमिल्ला चत्तारि परमाणू ते चरिमं जे मज्झिल्ला दो ते अचरिमाई, अण्णे भणंति-चउण्हं खेतपदेसं भवा उवहियत्तणओ ऊ ण एगपरिणामो जुत्तो तम्हा ण भवति चेव एस भंगो, पडिसिद्धो य सुत्ते, जओ भणियं-छडं च, एयस्स अत्थो पाययसेलीए इमो-छटुं अट्ठमं च, अहावि एतारूवो छप्पएसिओ होति तहावि एवं गमिजति-जे एगावोढंतगा चत्तारि परमाणू ते तथैकपरिणामपरिणतत्वात् चरमंतः तदधिकोऽपि विसमश्रेण्यैव प्रतिबद्धत्वादतिरिक्त इत्येकमेव चरमं, पुनश्च अधिग- विढितो मध्यवचित्वादनेकपरिणामत्वावस्तुनि अचरमोवि घेष्पति, ततो अचरिमाइवि हवंति, तदा न कश्चिद्विरोधः, अन्यथा Prem म
थीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
१० चरम
॥७२॥
चरमादि-
स्वरूप
वाऽऽगमाविरोधेन भावनीय, यथा न दोषः, विचित्रपरिणामसंभवाद,अलं प्रसंगेन, तत्वमत्र कैवलिनो विदंति, विशिष्टश्रुतविदश्व,
जदा पुण स एव तिसु पदेसेसु समसेटीए एवमवगाहति तदा चरिमाइंच अचरिमे य,जया पुण स एव चउसु पदेसेतु समविसमसेढीए
एवमवगाहति तदा चरिमाई अचरिमाई च, यदा पुण स एव तिसु पदेसेसु समसेढीविसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमे य अवत्त-
व्वए य, यदा पुण स एव चउसु पदेसेसु समसेढीविसेढी एवमवगाहति तदा चरिमे य अवत्तच्चयाई, जया पुण स एव पंचसु
पदेसेसु समसेढीविसेढीए एवमत्रगाहति तदा चरिमाई च अवत्तत्रए य, यदा पुण स एव छसु पदेसेसु समसेढिविसमसेढीए
एवमवगाहति तदा चरिमाई च अवत्तव्बयाई च, जदा पुण स एव छसु पदेसेस एगपरिक्खेवेगं एगाहिगेणं एवमवगाहति तदा
चरिमे य अचरिमे य अवत्तव्बए य, जदा पुण स एव चउसु पदेसेसु समविसमसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाई च अचरिमे
य अवत्तव्यए य, जया पुण स एव पंचसु पदेसेसु समसेढीविसमसेदी एवमवगाहति तदा चरिमाइं च अचरिमे य अवत्तव्ययाई
च, जदा धुण स एव पंचसु पदेसे समसेढीए विसमसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाई च अचरिमाई च अवतन्त्रए य, जया
पुण छप्पएसिओ छसु चेव पएसेसु समसेदिविसमसेढीए एवमवगाहति तदा चरिमाई च अचरिमाई च अवत्तत्रयाई, एवं ताव
छप्पएसियस्स संभवमंगा णिदसियत्ति गाथार्थः । इदाणी सत्तपदेसियमहिगिच भण्णति-विचउत्थ पंच छटुं पण्णर सोलं च सत्तर-
द्वारं । वजिय बावीसइमं सेसा भंगा उ सत्तमए ॥१॥ इदं गाथासूत्रं वस्तुतो भावितार्थमेव, नवरं बावीसइमो भंगो अइपदेसियस्स
हवति तेण वजिजति, दंसिओ य सो, सेसा पुण सत्रखंधेसु चेन वजिअंति, दर्शितमिदं विनेयजनानुग्राहार्थ उत्रणामेतेण चेव
सेसा पुण जे भवंति ते णिदंसिर्जति एतेसि भावणा-जम्हा सत्पदेसियस्स एगंमि पदेसे दोसु तिसु चउसुवि जाव सत्तसुवि
A
.
॥७२॥
.
-
श्री प्रज्ञा०
चरमादि-
स्वरूप
श्रीहरि०
१० घरम०
॥७३॥
अवगाहो भवति तेण एते भंगा भवंतित्ति जाणियव्या; इदानीं अहरदेसियमधिकृत्येदमाह-विध उत्थपंचछडं:पण्णर सोलं च सत्तर-
ऽहार। एते वज्जिय भंगा सेसा सेसेसु संधेसु ॥१॥ अयमभिप्रायो भवितार्थ एव, गवरं सेसा जे सचपदेसिए रतिता बावीस
तिमो य एयारूवो, एते सेसेसु अट्ठपदेसगादिसु भवंति, जम्हा अट्ठपदेसगाणवि एगादिपदेसेसु अनगाहो हवति चेव, अण्णे पढ़ति-
'एते बजिय भंगा, तेण परमवडिया सेसा, कथं १, यस्मादसंख्येयप्रदेशिकस्याप्यनंतप्रदेशिकस्यापि.च स्कंधस्य एकस्मिन्नपि प्रदेशेऽव-
गाह तीर्यावदसंख्येयेष्वपि पृथक् पृथग, अनंतेष्ववगाहो न भवति, यस्माल्लोक एव असंख्येयप्रदेशिका, आह-कथमनन्तानां
स्कंधानामनंतप्रदेशिकानामसंख्येयेष्यवगाह इति ?, उच्यते, शुषिरस्वभावत्वादाकाशस्य, यथैकस्य प्रदीपस्य गृहमध्ये प्रज्वालितस्य
प्रभास्सर्वमेघ गृहं व्याप्नुवंति तथा प्रदीपसहस्रस्यापि व्याप्नुवंति, यस्मात् पुरुषस्य मध्यावस्थितस्य पृथक् २ छाया रश्यंते,
तथा गंधपुद्गलाः शीतपुद्गलाः धूमाश्चान्योन्याविरोधाद्वयाप्नुवंति एवमिहापीति, तथा चोक्तं-"आविशतां द्रव्याणां भात्यवकाशो
यदन्यपूर्णेऽपि । आकाशमिति निरुक्तं तेन नभस्तत्र निरवयव ॥१॥" मिति, तस्मादसंख्येयेष्वेवानंतानामवगाह इति ॥
कति णं भंते ! संठाणा पण्णत्ता, गो०! पंच, परिमंडले बढे तंसे चउरसे आयते, तत्थ परिमंडलेणं भंते !
संठाणे किं संलिज्जपदेसिए असंखेज्जपदेसिए अणंतपदेसिए, गो०! सिय संखेज्जपदेसिए सिय असंखिजपदेसिए सिय अणंत-
पदेसिए, एवं जाव आयए, परिमंडले णं भंते ! संठाणे संखेज्जपदेसिए किं संखेञ्जपएसोगाढे असंखेजपदेसोगाढे अणंतपएसोगाढे
पुच्छा, गो० ! संखिज्जपदेसोगाढे णो असंखिज्नपदेसोगाढेणो अणंतपएसोगाढे, जम्हा ते संखिज्जा एव पदेंसा कहमसंखेिजस वा
अणतेसु वा पदेसेसु अवमाहिस्संति ?,असंखिजपदेसिए अणंतपएसिए य संखिज्जेसु वा असंखिजेसु वा, एवं जाव आयए, परिमं.
.
॥७३॥
भीप्रज्ञा श्रीहरि० ११ भाषा •॥७४॥ भाषा- स्वरूपं डले णं भंते ! संपुण्णपरिमंडले० संखेज्जेसु वा अवगाहेजा असंखिजेपुवा, अगंतपदेसिएकसंखेजेसु वा असंखेज्जेसुवा, गो अणतेसु, जम्हा लोगो चेव असंखेजपदेसिओ, पोग्गलाणं च अण्णत्थ गती णत्थि, एवं जाव आयए, परिमंडले णं भंते ! संठाणे संखेज- पदेसिए संखेजपदेसोगाढे किं चरिमे पुच्छा, जहा रयणप्पभाए वागरणं तहा भणियब्वं, एवमेतेणं गमएणं असंखेज्जपदेसिए. संखिज्जपदेसोगाढे किं चरिमे०१ सचमणुगंतव्वं, परिमंडलस्स णं भंते ! संठाणस्स असंखिजपदेसियस्स असंखिजपदेसोगाढस्स अचरिमस्स य चरिमाण य पुच्छा, एतदप्पभिहितमेव जहा रयणपभाए सव्वमणुगंतव्यं सुत्ताणुसारेणं, णवरं संकमेणं अणंत- गुणत्ति खेतचिंताए दवचिंतासंकमेणाणतीत्यर्थः। तहा नेरइयाणं भंते ! गतिचरिमेणति, गतिचरिमेणंति गतिचरिमतया, पुण णरगेसु अणुववज्जणसाएत्ति वुत्तं भवति, णेरइयाणं भंते ! पुच्छाए बहुवयणतो विसेसोत्ति, गतिठिनी गाहा, गतिचरिमे ठितिचरिमे भवचरिभे भषो सो चरिमें य इत्यादि भावनीयमिति । प्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां दशमपदव्याख्या १०॥ साम्प्रतमेकादशमारभ्यते, अस्य चायममिसंबंधा-इहानंतरपदे सत्यानां यदुपपातक्षेत्रं रत्नप्रभादि तस्य चरम विभागः प्रतिपादितः, इह तु भाषापर्याप्तिपर्याप्तानां सत्यादिभाषाविभागोपदर्शनार्थमिदं प्रस्तूयते, इह चेदमादिसूत्रं-से णूणं भंते ! मण्णामीति ओहारिणी भासा ?, सेशब्दस्तत्रशब्दार्थः, स च वाक्योपन्यासे, नूनमुपमानावधारणतर्कप्रश्न- हेतुषु, इहावधारणे, भदंत इत्यामंत्रणे, मन्ये अवबुध्य इति, एवं अवधार्यते-अवगम्यतेऽनयेत्यवधारणी, अवबोधबीजभूतेत्यर्थः, भाष्यत इति भाषा, भाषायोग्यतया परिणामितनिसृष्टनिसृज्यमानद्रव्यसंहतिरिति हृदयं, एष पदार्थः, अयं पुनर्वाक्यार्थो वर्तते- तत्र भदंत ! एवमहं मन्ये-अवश्यमवधारणी भाषेति, न च सकृत् तदनालोच्यैव, किंतु चिंतेमीति, ओहारिणी भाषां चिंत ||७४||
भाषा-
स्वरूपं
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
११ भापा०
॥७५॥
यामीति पर्यालोचयामि युक्तिद्वारेणापि इति-एवं यदुत अवधारणी भाषेति पूर्ववत् , एवं निवेद्य खमभिप्रायमधिकृतार्थनिश्च-
यायैव भगवंतं पृच्छति -अह मन्नामीति ओधारिणी भाषा, अथ, प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमंगल पम्वासप्रतिवचनसमुच्चयेपु, इह
प्रश्ने, ततश्च काकाऽयमर्थोऽवसेयः-अथ मन्ये एवं यथा अवधारणी भाषा, द्वितीयामिप्रायनिवेदनमधिकृत्य प्रश्नमेवाह-अह
चिंतेमीति'ओहारिणी भासा, अथ चिंतयाम्येवं यथाऽवधारणी भाषा, साध्विदमनयद्यमित्यभिप्राय इति, अवयवार्थ उक्त एव,
अधुना मतालोचितार्थविषयमंशतः साम्यमंशतश्चामाम्यमपि संभावयन् समस्तमतालोचतार्थाविपरीततथाभावावधारणाये-
दमाह-तह मण्णामीति ओहारिणी भासा, तथा समुच्चयनिदेशावधारणसादृश्यप्रैष्येपु, इह च निर्देशे, ततश्च काकाऽयमर्थोऽ
बसेयः-तथा मन्ये यथा पूर्व मतवान् , न कश्चिद्विशेष इत्यभिप्रायः, कथमिति !, एवं-यदुतावधारणी भाषा, तह तह चिंतेमीति
ओहारिणी भासा, तथा चिंतयामि यथा पूर्व चिंतितवान, न किंचित्तत्र वितथं, कथमिति १, एवं यदुतावधारणी भाषेति,
अययवार्थों निदर्शित एव, एवं गौतमेनाभिप्रायनिवेदने प्रश्ने च कृते सति भगवानाह-हंता गोयमा! मण्णामीति ओहारिणी
भासा, अस्य प्राकृतशैल्या छांदसत्वाच्चायमर्थोऽवसेया-हंत संप्रेषणप्रत्यवधारणविवा (पा) देपु, इह प्रत्यवधारणे, हंता गौतम!
नासत्यत्वं इत्येवं यदुतावधारणी भापति,
वेयहमिदमित्यभिप्रायः, तथा अविकलं मन्यस्व यथा पूर्व मतवानित्येवं यदुतावधारिणी
भाषा, तथाऽविकलं चिंतयस्व यथा पूर्व चिंतितवान् इत्येवं यदुतावधारिणी भापेत्येवं तावत् पूज्यपादा व्याचक्षते, अन्ये
पुनरन्यथा, तदभिप्राय पुनरतिगंभीरत्वान्न वयमवगच्छामः, ओहारिणी णं भंते ! भासा किं सच्चेत्यादि, अपधार्यतेऽ-
नयेत्यवधारणी, णमिति वाक्यालंकारे, भदंन इत्यामंत्रणे, भाष्यत इति भापा, किमिति परमने, सतां हिता सत्या, संतो मुनयो
॥७५॥
श्राप्रज्ञा श्रीहरि. ११ भाषा० ॥७६॥ भाषा स्वरूपं गुणाः पदार्या वेति, एतद्विपरीता मृगा, सत्यामृषोभयरूपा, परिस्थूलव्यवहारनयमतानुमारिणी चेयमक्सेयेति, असत्यामृषा त्रितयविनिर्मुक्ता, व्यवहारनयमतानुमारिण्येवेत्यर्थः, गोयमा ! सिय सच्चेत्यादि निर्वचनं स्यात्सत्या, स्थाच्छब्दोऽनेकांतद्यो तकः, शेषं सूत्रसिद्धं यावत् आराधनी सच्चेत्यादि, तत्राराध्यतेऽनयेत्याराधनी-यथावस्थितवस्त्वभिधायिनी सत्या, यथा अस्त्यात्मा सदसनित्यानित्यायनेकधर्मकलापालिंगित इति, विराधनी विपरीतवस्त्वभिधायिनी मृषा, यथा नास्त्यात्मा सन्नेव वेत्यादि, आराधनीविराधनी सत्यामृषा,यथा अधिकृत्य किंचिन्नगरं पत्तनं वा अस्मिन् दश दारका जाना इति पंचसु जातेष्वेव- मभिदधतः, या नैवाराधनीत्यादित्रयविकला सा असत्यामृषा, यथा हे देवदत्त इत्यादि, शेषं सत्रसिद्धं यावत् अह भंते ! गाउमि- त्यादि, इहाराधनी यथावस्थितवस्त्वभिधायिनी सत्येत्युक्तमत इहोक्तलक्षणयोगसंशयापन्नस्तदपनोदाय पृच्छति-अथ भदंत ! गावः प्रतीता: मृगा अपि पशवा-अजाः पक्षिणः प्रतीताः, प्रज्ञापनी तदर्थकथनी, णमिति पूर्ववत , एषा सत्या भाषा नैषा भाषा मृपेति, कोऽभिप्रायः ?-गाव इति गोनाति प्रतिपादयति, तत्र च त्रिलिंगोऽप्यभिधेयोऽर्थोऽस्ति स्त्रीपुंनपुंमकवेदभावात् , एक मृगपशुपक्षिष्वपि भावनीयं, न च ते शब्दास्त्रिलिंगाभिधायकाः, तथाऽश्रवगाद्, अपि तु पुल्लिंगगर्भा एव, भगवानाह-हंता गोयमेत्यादि, हंतेति प्रत्यवधारणे, गौतमेंत्यामंत्रणे, गाव इत्यादि प्रज्ञापनी तदर्थकथनी आराधनी यावदेषा भाषा, न एषा भाषा मृषेति, कोऽभिप्रायः १, गाव इति गोजातिं प्रतिपादयति, तत्र च त्रिलिंगोऽप्यभिधेयोऽर्थोऽस्ति स्त्रीपुंनपुंसकवेदभावात् , एवं मृगपशुपक्षियपि भावनी, न च ते शब्दानिलिंगामि गाय का, तथाऽश्राणाद् , अपि तु पुंल्लिंगगर्भा एव, भगवानाह-दंता गोषमा! न मृषा जात्यभिधायित्वाजातेश्च त्रिलिंमार्थाव्यतिरेकात्तदमिधाने च वस्तुतो लिंगार्थानभिधानाच्छन्दशक्तिस्वाभाष्यात् ॥७६॥ .
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
११ भाषा०
॥७७॥
भाषा
स्वरूपं
तया प्रतीतिदर्शनाद् व्यवहारहेतुस्वाददुष्टविवक्षया समुत्पत्तेः अपरपीडाकरस्वाच्चेति हृदयं । अह भंते जा य इत्थित्यू
इत्यादि, अथेति प्रश्न, भदंत इत्यामंत्रणे, या च स्त्रीवाक् स्त्रीवचनमित्यर्थः, एवं पुरुषनपुंसकयोरपि वाच्यं, शेपं गतार्थ यावत्
प्रश्नमत्रांता, कोऽभिप्राय: १, इह यदा खट्याघटाऽऽतोद्यादौ स्त्रीपुंनपुंसकवचनानि प्रयुज्यंते न च बाह्योऽर्थः तदाकारेण परिण-
तोऽस्ति खट्वादिः, कथं १, यस्माच्छन्दविद्भिरिदं स्यादिलक्षणमुक्तं-"योनि दुत्त्रमस्थैर्य, मुग्धता क्लीवता स्तनौ । पुंस्कामितेति
लिंगानि, सप्त स्त्रीत्वे प्रचक्षते ॥१॥ मेहनं खरता दाढय, शौंडीर्य श्मश्रु तृप्तता। स्त्रीकामितेति लिंगानि, सप्त पुंस्त्वे प्रचक्षते
॥२॥ स्तनादिश्मश्रुकेशादिभावाभावसमन्वितम् । नपुंसकं बुधाः प्राहुर्मोहानलसुदीपितम् ।।३॥" तथाऽन्यत्राप्युक्तं-स्तनकेशवती
स्त्री स्याद्रोमशः पुरुषः स्मृतः। उभयोरंतरं यच्च, तदभावे नपुंसक ॥४॥ मित्यादि। तदेयं प्रज्ञापनी न वेत्यापन्नसंशयस्तदपनो.
दाय पृच्छति, अत्र भगवानाह हंता गोयमेत्यादि, अथरगमनिका सूत्रांतरवदवगंतव्या, भावार्थस्त्वयं-प्रज्ञापनी, कथं ,व्यवहारता
स्वयादिवचनानामतिरेऽपि प्रवृत्ते, प्रतिपत्तिहेतुरूपत्वात् तत्रैव प्रवृत्तिदर्शनात् अदुष्टविषक्षासमुत्पत्तेः अपरपीडाजनकत्वाच्चेति।
अहं भंतेत्यादि, प्रश्नसूत्रं, अस्याक्षरार्थः सूत्रांतरान्वाख्यानतोऽवगत एव, नवरं आज्ञाप्यतेऽनयेत्याज्ञापनी, स्त्रिया
आज्ञापनी स्त्रयाज्ञापनी, एवमिति रे अयिताच्ये, अभिप्रायस्त्वयं-आराधनी सत्येन्युक्ता, इयं च प्रज्ञापनी, विपरीता मृषेति,
आज्ञाप्यमानश्वार्थः स्वयादिस्तथा कुर्यान्न वा, आज्ञासंपादनक्रियायुक्तश्चाभिधीयते भाषयेत्यत इयं प्रज्ञापनी न बेति
संशयापन्नो बिनिश्चयाय पृच्छति। अत्र भगवानाह-हंता गोयमेत्यादि, इदमत्र हृदयं-या स्वपरानुग्रहबुद्ध्या साध्यमंतरेणामुभि-
कफलप्रसाधनाय प्रतिपन्नैहिकप्रयोजनालंबना विवक्षितकार्यप्रसाधनसामर्थ्यमुक्तविनीतविनेयजनविषया गीयते तत्वतस्सैव
॥७७॥
83.
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
११ भाषा०
॥७८॥
स्वरूपं
प्रज्ञापनी, व्यवहारतोऽन्येति, उक्तं च-"अविणीयमाणवेतो किलिस्सती भापती मुमं तहय, घंटालोहं गाउं को कडकरणे
पवत्तेज्जा ! ॥१॥" किरिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यमित्यभिप्रायः, अह भंतेत्यादि, या च स्त्रीप्रज्ञापनी, यथा
योनिरित्यादि, या च पुरुषप्रज्ञापनी मेहनमित्यादि, या च नपुंसकप्रज्ञापनी स्तनादीत्यादि, प्रज्ञापनीयं भाषा मृषा, कोऽमि
प्रायः १-रुयादिवचनानामर्थान्तरेऽपि प्रवृत्तेः प्रतिपादितत्वाद् इत्थं प्रतिपादने नियमायोगात् , हंता गोयमेत्यादि
निर्वचनं, अस्य गर्भो-व्यवहारतः खस्वित्थमपि प्रज्ञापनेऽपराधाभाव: व्यवहारयोगात् कुत्सितविवक्षाऽयोगात्
भावानतिपातादिति, अन्ये तु व्याचक्षते-या च स्त्री प्रज्ञापनेत्यादि, अत्र यदा स्यादिपरिणतोऽर्थो बाह्यमर्थ ख्यादिविज्ञान
परिणतं प्रज्ञायपति शब्दनगदर्शनेन च म तस्मात् प्रज्ञाप्यमानादर्थादभिन्नस्तदुपयोगानन्यत्वाद् यथा पुमा पुर्णसमभिदधतः
स्त्रियाः स्त्रियं नपुंसकस्य नपुंसकमिति तदर्थता, यदाऽपि पुमान् स्त्रियमभिधत्ते तदापि तदुपयोगानन्यत्वात् स्त्रीरूप एवासाविति
समानलिंगतेच, नपुंमकमभिदधानो नपुंसकमेवेति समानलिंगता, एवं स्त्रीनपुंसकयोरप्यायोजनीयं, संग्रहव्यवहारामिप्रायात्तु
बाह्यार्थाद् वचनमात्मलामं लमते, यदि वाद्योऽर्थस्तथा परिणतोऽस्ति ततः पुंमः पुलिंगवचनमभिदधतस्सत्यता, अतोऽन्यथा
मृषातेति प्राप्ते मूढनयदर्शनेन प्रश्ने निर्वचनं विजातिरिति, स्त्रीलिंगोऽपि सन् पुमादिवृत्तिमनुभवति सर्वलिंगसमानाधिकर-
गश्च भवति, स्त्रीलिंगोगदानश्च भवति । अह भंते जातीत्यादि, जातौ स्त्रीवचनं मत्ता तथा जातौ पुंवचनं भावः तथा जातो
नपुंसकवचनं सामान्यं, प्रज्ञापनीत्यादि पूर्ववद्. भावार्थोऽपि सनिर्वचनसूत्रः पूर्ववदेव, अन्ये तु व्याचक्षते-जातौ स्त्रीवचनं यथा
गृहकोकिलिकेत्यादि, जातौ पुंवननं कोकिलइत्यादि, जातौ नपुंसकवचनं आसनमित्यादि, प्रज्ञापनी एषा, न एषा मृषा,
॥७८॥
भाषा.
भीप्रज्ञा
श्रीहरि०
११ भाषा
॥७९॥
कोऽभिप्राय:- गृहकोलिकाशब्दो हि त्रिलिंगयुक्तार्थवाचकः स्त्रीपुनपुसकसद्भावात् , एवं कोकिलशब्दोऽपि, एवमासन-
शब्दोऽपि मंचिकासन्दकपीठकादिषु, हंता गोतमेत्यादि निर्वचनं, गर्भार्थः प्राग्भावित एव, अह भंते! जातीति इस्थि-
आणमणीत्यादि, पूर्वोक्तानुसारत एवोक्तोदाहरणापेक्षया भावनीय। अह भंते! जातीति इस्थिपण्णवणीत्यादि
स्त्रीजातिप्रज्ञापनीत्यादि, प्रागविशेषेण स्रीप्रज्ञापन्याः प्रतिपादितत्वात् सांप्रतं जात्या विशेषितत्वादपौनरुत्यमिति भावनीयं,
अन्यथा वा आगमाविरोधतो मेदो वाच्या, एवमन्वर्थसंज्ञया प्रज्ञापनीशब्दमधिकृत्यानंतगमपोयत्वात् सूत्रस्य व्याख्यातानि
सूत्राणि, अन्ये तु पारिभाषिकीमसत्यामृषां प्रज्ञापनीशब्दमधिकृत्य कथमपि सर्वत्र निगमनममिदधति,
स्वबुद्धया भावनीयमित्यलं प्रसंगेन । अह भंते मंदकुमार एवेत्यादि, मंदकुमारक-उत्तानशायको पाला सोऽनाभोगिकेन
कायवीर्येण भाषापुद्गलोपादानं कृत्वा निसर्गकाले ब्रुवन् जानाति -अहमेतत् प्रवीमीति?, अथ कोऽस्य प्रश्नस्यावकाश
इति ?, उच्यते, प्रदेशांतरे उक्तं-"बुद्धीदिढे अत्थे जं भासइ तं सुतं मतीसहितं ।" तत्र मतिश्रुतज्ञानमेद-
प्ररूपणं कुणिनाचार्येण बहुप्रकारं गाथार्द्ध व्याख्यायोपसंहृनं, अथवा सामान्येनेइ मतिश्रुतात्मिका बुद्धिरधिक्रियते,
तथा दृष्टानर्थान् भाषत एव कदाचिदपीति संभवमात्रमंगीक्रियते, नावश्यं भाषमाण एव, तदिह भाषमाणस्य भावश्रुतमतोऽ-
न्या मतिः, मतिसहितमिति श्रुतविज्ञानसहितमुपयुक्तस्येतियावत , यान् भाषते एवावश्यं कदाचिदपि तच्छुतमनुभाषमाणस्य
श्रुतमेवेति, यस्मान्मतिज्ञानालोचिता अपि केचिद्व्यश्रुतेनोच्यते, अध्यादिज्ञानालोचिताश्च, एवं सर्वमेव हि श्ववज्ञानं ध्वनिप-
रिणाममिति, मतिज्ञानं चोभयपरिणाममित्युक्तं भवति, अतो विज्ञानमेव वायूपापनमिति प्रश्ना, तथाऽन्यैरप्युक्त-"आत्मा मुड्या
॥७९॥
श्री प्रज्ञा०
भाषा-
स्वरूप
श्रीहरि०
११ भाषा
॥८॥
समर्थान्मनो युंक्त विवक्षया । मनः कायाग्निमाईति, स प्रेरयति मारुत ॥१॥" मित्यादि, व्याकरणं-णो इगड्ढे समढे
पर्याप्त्यापर्याप्तखापि सतः मनाकरणमपटु, अपटुत्वाच्च करणख क्षयोपशमो मंदा, मनाकरणं च श्रुतज्ञानावरणस्य भयो-
पशमहेतुस्तस्मान जानाति अहमेतत् ब्रवीमीति, नान्यत्र संझिन इति, अन्यत्रशब्दः परिवर्जनाः, यथा “अन्यत्र द्रोणमी-
माभ्यां, सर्वे योधाः पराङ्मुखा" भीष्मद्रोणौ वर्जयित्त्वेत्यर्थी, एवमिहापि, तत्र संझी अवधिज्ञानी जातिस्मरी या, एवं
कवलाहारं भाहारेमाणे, अम्मापियरो भट्टिदारए इति, भवी-सामी तस्स दारओ-पुत्तो, मर्मत्र संज्ञिनं मुक्त्वा न जानाति,
अतिराउले देशीभाषया खामिकुलं, शेष निगदसिद्धं यावत् अह भंते ! उड्ढे गोणेत्यादि, अत्रापि बालावस्था गृह्यत इति
केचित् , अह भते पुढवीति इस्थियाणमणीत्यादि, अत्र कर्मतया आज्ञापनं वेदितव्यं, यथा पृथिवीं कुचित्येके,
पृथिवीमानयेत्यन्ये, एवं पुरुषनपुंसकमोरपि भावनीयं, पुढवीति इत्थीपण्णवणित्ति, पृथिवीवरूपं स्त्रीत्वेन प्रज्ञायपति र
इति विशेषप्रश्ना, भासा णं किमादीया इति प्रश्ना, निर्वचनं-गोयमा ! भासा णं जीवादीया इत्यादि, नीवापा
तथाविधतत्प्रयत्नमवरेण भाषाया अभावात् जीवमूलेवा, उक्तं च-"तिविहंमि सरीरंमी जीवपदेसा हति जीवस्स । बेहि उ
गिण्हति गहणं तो भासति भासतो मासं ॥२॥" अत एव शरीरप्रभना, शरीरादेव तदंडनिर्माते, बज्नसंठिता लोकल्यापित्वात
तथा संस्थानात लोकाकारत्वालोकवनसंस्थितेति, कोगंतपज्मवसिया लोकव्याषि धादेव प्रज्ञप्तेति। भासा कुतो य पभवा
इत्यादि प्रश्ना, निर्वचनं-सरीरप्पभवा भासेत्यादि, तत्र शरीरप्पभवा भासा सम्हा काययोगेणं, भंते ! भामाजोग्गे
पोग्गळे गेण्हिसा भासत्ताए परिणामिचा वइजोएणं णिसरति, दोहि समएहि निसिरिति- मासति, एगंतरं गिण्हति निसरति
२
॥८॥
.
स्वरूप
श्रीप्रज्ञा०
श्रीहरि०
११ भाषा०
॥८॥
पगंतरं चेति, पढमसमयगहिए पोग्गले बितियसमए णिसिरति, तेण दोसमया भासा, चउप्पगारा सञ्चादि, दोणि य भासा
अणुमयाओ उ-सच्चा असच्चमोसा य, पर्याप्ता-अलं समर्था अर्थप्रतिपादन प्रति, कतिविहा णमित्यादि प्रश्न निर्वचनं-
पज्जत्तिका य अपज्जत्तिगा य, इह पज्जतिंगा णाम जा अबधारेउं सक्कति, जहा सच्चा मोसा वेति, जा पुण सच्चावि मोसावि
दुपक्खग्गाहिणी सा ण सक्कति विभावेउं जहा एसा सच्चा मोसा वेति अपज्जतिगा, शेष निगंदसिद्धं यावत् जणवतेत्यादि,
तत्र जनपदसत्यं नाम नानादेशीभाषारू मप्यविप्रतिपक्ष्या ' यदेकार्थप्रत्यायनव्यवहारसमर्थमिति, यथोदकार्थे कोंकणादिषु
पयः पिच्चं नीरसुदकमित्यादि,अदुष्टविवक्षाहेतुत्वान्नानाजनपदेष्विष्टार्थप्रतिपत्तिजनकत्वाद् व्यवहारप्रवृतेः सत्यमेतदिति, एवं
शेषेष्वपि भावना कार्या, सम्मतसत्यं नाम कुमुदावलयोत्पलतामरमानां समाने पंकजसंभवे गोपालादीनां सम्मतमरविंदमेव
पंकजमिति, स्थापनासत्यं नाम अक्षरमुद्राविन्यासादिषु यथा माषकोऽयं कार्षापणोऽयं शतमिदं सहस्रमिदमिति, नामसत्यं
नाम कुलमवर्द्धयन्नपि कुलवर्द्धन इत्युच्यते धनमबर्द्धमानोऽपि धनवर्द्धन इत्युच्यते, अपक्षस्तु पक्ष इति, रूपसत्यं नाम तदगु:
णस्य तथा रूपधारणं रूपसत्यं, यथा प्रपंचयतेः प्रव्रजितरूपधारणमिति, प्रतीत्यसत्यं नाम यथा अनामिकाया दीर्घत्वं इखत्वं
चेति, तथाहि तस्यानंतपरिणामस्य द्रव्यस्य तत्त्सहकारिकारणसन्निधानेन तत्तद्रूपमभिव्यज्यत इति सत्यता, व्यवहारसत्यं
नाम दह्यते गिरिः गलति माजनं अनुदरा कन्या अलोमा एडिकेति, गिरिगततृणादिदाहे लोके व्यवहारः प्रवर्तते, तथोदके च
गलति सति, तथा संभोगजीवप्रभवोदरामावे च सति, लवनयोग्यलोमाभावे चेति, भावसत्यं नाम शुक्ला बलाका,सत्यपि पंचवर्ण-
संभवे, योगसत्यं नाम छत्रयोगाच्छत्री दंडयोगाइंडीत्येवमादि, उपमया सत्यं नाम संमुद्रवत्तडागं, 'मोसा दसबिहा, कोहादि-
॥८१॥
भीप्रज्ञा
श्रीहरि०
११ भाषा०
॥८२॥
भाषा-
स्वरूपं
णिस्त्रिया' क्रोधाभिभूतो विसंवादनबुद्धया असत्येन परं प्रत्याययन् सत्यमसत्यं वा वदति, तस्याशयविप्रतिपत्तितः घुणाक्षर.
मिव कदाचित् सत्य तथापि तन्मृषैव, 'माणणिस्सिया' जंतु अत्तुक्कस्सेण अभूतमपि ऐश्वर्षांनुभूतमिति प्रकाशयति, मायाकारक-
वच्चक्षुर्मोहेन शकटादीनां मुखप्रवेशनादि मायाणिस्सिया, वणिज्जादि कूडमाणसमयकरणं वा लोभणिस्सिया, अतिप्रेमाणं दासोऽ-
हं तवेति पेजणिस्सिया, पडिनिविट्ठस्स तित्थगरादीणवि अपवादभासणं दोसणिस्सिया, हास्यनिसृता नानृतं, भयनिःसृता
तस्करादिभयेऽसमंजसवचनं, आख्यायिकानिसृता आख्यायिकाऽसंभव्यमिधानं, उषघातनिसृता अभ्याख्यानवचनं । मच्चामोसा
दसविहा उष्पण्णभीसगविगतमीसगादि,उद्दिस्स गाम वा नगरं वा दमण्हं दारगाणं जमं पगासंतस्त ऊणेसु अहिएसु वा एवमादि
उप्पन्नमिस्सिया, एमेव मरणकहणे विगयमिस्मिया, जम्मणस्म मरणस्म य कयपरिणामस्स उभयकहणे विसंवादणे उप्पाएण
विगतमिस्सिता,जीवंतमयगसंखणगादिरासिदरिसणे अहो महंजीवरासित्ति भणंतस्स जीवंतेसु सचा मएसु मोसत्ति जीवमिस्सिता,
एत्य चेव बहुसु मतेसु अहो महतोऽजीवरासित्ति भणंतस्स मएसु सच्चा जीवंतेसु मुमा इति अजीवमिस्सिया, सच्चं मयममयं वा
उमय णियमेण अवधारयंतस्स विसंवादे जीवाजी मिस्सिया, मूल कादि अणंतकायं तस्सेव पडिरिक्कयपंडंपत्तेहि अण्णेण वा
वणस्सइकाएण मिस्सं दट्टण एस अणंतकायोति भणंतस्स अणंतमिस्सिया, तमेव समुदयं करमेत्ते परित्ताणं अमिलाणं रासी-
कयं परित्तमिति भणंतस्स परित्तमिस्सिया, अद्धा कालो सो दिवसो रभी त्रा, जो तम्मिस्सियं करेति, परं तुरियावेतो दिवसतो
भणति-उद्धेहि रत्ती जायत्ति, एसा अद्धामिस्सिया, तस्सेव दिवसस्स रातीए वा एगपदेसो अद्धद्धा, तं पढमपोरिसिकाले तहेव
तुरियंतो मज्झण्हीभूतं भणंतस्स अद्धद्धमिस्सिया। असचामोमा 'आमंतणी'त्यादि, हे देव इति आमंतणी, एसा किलाप्रवर्त-
-
॥८२॥
औप्रज्ञा०
श्रीहरि०
११ भाषा०
॥८३॥
भाषा-
स्वरूप
कनिवर्तकत्वात् सत्यादिभापात्रयलक्षणवियोगतश्चामत्यामृपेति, एवं स्वबुद्वया अन्यत्रापि भावना कार्यति, कज्जे परस्स पवत्तण
जहा इमं करेहित्ति आणवणी, कत्थइ वत्थुविसेमरस देहित्ति मग्गणं जायणी, अविण्णायस्स संदिद्धस्स वा अत्थस्स जाणणत्थं
तदभिजुत्तचोदणं पुच्छणी, विणीयस्स उवएसो जहा-पाणवहाउ णियत्ता हवति दीहाउया अरोगा य एमादी पण्णवणी पण्णत्ता
वीयरागेहिं ॥१॥ जायमाणस्म पडिसेहणत्थं पच्चवखाणी, कज्जोववातितस्स तथा भवतु ममवि पढमममिप्पेयंति इच्छा-
णुलोमा, अत्थाणमिग्गहेणं बालुम्मत्तपलावपहसितादि अणभिग्गहिया, घडातिअत्थपडिवायणमभिग्गहिया, एएसऽवायणी
अणभिग्गहिया सैव, चशब्दः समुच्चयार्थः, सैंधव इव पुरिसवच्छलवाजिसु पवत्तमाणा संसयकरणी, घटादिलोगपसिद्धसहत्था
वोगडा, अतिगंभीरसदत्था लल्लक्खरपउत्ता वा अविभावियत्था अधोगडा, शेषं सूत्रसिद्धं, याब णण्णत्थ सिक्खापुव्वगंती.
तीत्यादि, शिक्षापूर्वकं शुकसारिकादया संस्कारविशेषात् प्रायः चतुर्विधामपि भाषां भापते, उत्तरगुणलब्धिं वा प्रतीत्य जातिस्म-
रणादौ कुतश्चित् क्षयोपशमविशेषाद्, विक्रियाकरणवत् , शेषं प्रकटार्थ यावत् ठिताई गेण्हतीत्यादि, तत्र स्थितानि स्वस्थाने, न
गमनक्रियावन्तीत्यर्थः, एगसमयठितियाइंति स्थितिपरिणाम प्रति,जाव असंचिज्जसमयठितीयाइंति, कथं १,यस्मादुक्तं
'अणंतपदेसिए णं भंते ! खंधे केवयं कालं सेए ?, गोयमा! जहण्णेणं इक्कं समयं उक्कोसेणं आवलियाए असंखिज्जहभागं, णिरेये
जहन्नेणं एकं समयं उक्कोसेणं असंखेज्जं कालं' ततो, ताणि गेण्हमाणो अणंतरसमयंमि चेव गेण्हति, गिहणाणंतरमेव
णिसिरणभायादिति, ण ताणि य गमणजोगा, अन्ये त्वभिदधति-एकसमयस्थित्यादि भाषापरिणामाऽपेक्षयोच्यते, यस्मात् किल
विचित्राः पुद्गलपरिणामा इति, तान्येवानेकधा परिणाममासादयंतीति, 'गहणे'त्यादि 'गहणदव्वाइं पडुच्च' इति तत्र गृह्यत इति
ग्रहणं तच्च तद् द्रव्यं च ग्रहणद्रव्यं, एतदुक्तं भवति-जाई गहणजोग्गाई ताई कयाई कालादिवण्णपरिणामेणं एकेण दोहिं तीहिं
॥८३॥
.
भीप्रज्ञा
श्रीहरि०
११ भाषा
॥८४॥
भाषा-
स्वरूपं
चउदि पंचहि य भवेज, सव्वगहणं पडुच्च इति यदा समुदायो विवक्ष्यते तदा नियमा पंचवण्णाई, एवं तेहिं तेहिं गंधरसफासेहि
भाणियध्वं । 'पुढा' इति आत्मप्रदेशैः स्पृष्टानि गृह्णाति, 'ओगाढाईति जेसु आगासपदेसेसु जीवपएमा ओगाढा तेसु चेव
ताइंपि ओगाढाई गेण्हति, अणंतरोगाढाइंति आत्मप्रदेशानन्तरस्थानि गृह्णाति, नैकादिव्यवहितानि, भाषाया आदिमध्याव-
सानेषु सर्वेष्वपि गृह्णाति, सविसये गिण्हइत्ति विषयो-गोचरः स एव स्पृष्टावगाढानन्तरावगाढाख्यः तस्मिन् गृह्णाति विषये,
आणुपुवीए यथाऽसन्नं नातिक्रम्य, स्थित्वापि गृह्णाति, प्रतिसमयमपि गृहा ति, यदा सान्तरं गृह्णाति तदा जघन्यत एकं
समयमंतरं कृत्वा गृह्णाति, भाषाप्रवृत्तस्यैव भाषमाणस्येदमन्तरं चिन्त्यते. एकस्मिन समये गृहीत्वा मोक्षसमये वा अनुपादानं
कृत्वा तृतीयसमये पुनर्ग्रहीयात् , निरंतरग्रहणे तु जघन्यतो द्वौ समयौ निरंतरौ, तदा प्रथमसमये गृह्णात्येव, न मुंचत्यपि,
द्वितीयसमये प्रथमसमयगृहीतांश्च मुंचत्यन्यांश्च वाक्पुद्गलानुपादत्ते, तृतीयसमये तानेव द्वितीयसमयोपात्तान् सुंचत्येव पुनर्न
भाषते, उत्कर्षेण त्वसंख्येयान् समयान ग्रहणं करोति, तत्राद्ये ग्रहणमेवांत्ये मोक्ष एव, द्वितीयादिषु तु द्वयमपि च युगपत् करोति,
पूर्वसमयगृहीतानां यदैव मोक्षस्तदैवोत्तरसमयानां ग्रहणं, एवं सर्वेषु मध्येषु, स्थापना चेयं, अन्यार्थनियमितानि भृशं क्षिप्त
लोष्टवद् , तेसिं पंचविहे भेदे पण्णत्ते, तंजहा-खंडभेदेइत्ति इत्यादि यत् चूर्णीकृतानि भवंति लोष्टवत् , प्रतरमेदे अभ्र-
पटलभूर्जपत्रादिवत् , अनुतडिकाभेदे इक्षुतडागतरिकादि, छल्यादिवत , चूर्णिकाभेदे क्षिप्तपिष्टवत् ,उत्करिकाभेदे मृत्पार्थिववत् ।
अज्झत्थवयणं अध्यात्म, अज्झत्थाय योजनीयं, विवक्षा उत्तरकालपर्यतं भवतीत्यन्ये, उपनीतवचनं प्रशंसावचनं अपनीतवचनं
निन्दावचनं, उपनीतापनीतवचनं प्रशंसित्वा निन्दति, अपनीतोपनीतवचनं निन्दित्वा प्रशंसतीति ।
॥ प्रज्ञापनाप्रदेशव्याख्यायां एकादशपदव्याख्या समाप्तेति ॥
॥८४॥
No text on this page.